ካብ ግዜ ስርዓት ደርግ ኣትሒዞም ናብ ዩኒቨርሲቲ ንምእታው ዝጽዓሩ ኣቦ 11 ቈልዑ

ስሩዕ ትምህርቲ  ንምርካብ ዝገበርዎ ፃዕሪ ካብ ግዘ ስርዓት ደርግ ክሳብ ብልፅግና ሰለስተ ምምሕዳራዊ ዘበናት ተሳጊሩ። ኣይተ ታደሰ ጊቺሌ ኣብ ምዕራብ ወለጋ እዮም ተወሊዶም። ሓረስታይ እዮም፤ ኣብ ትርፊ ግዘኦም ድማ ኣብ እንዳ ሻሂ ተቖፂሮም ይሰርሑ። ኣብዚ ሰሙን፡ ታሪኽ ኣይተ ታደሰ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ መዘራረቢ ኮይኑ ቀንዩ። ኣብ 69 ዓመቶም ተመሃራይ ቀዳማይ ዓመት ዩኒቨርሲቲ ምዃኖም ብዙሕ የዘራርብ ኣሎ። ኣቶ ታደሰ፡ ቈልዓ እንከለው ስለ ዝኾነ ዝዘኽተሙ [ወለዶም ዝስኣኑ] ዝጀመሩዎ ትምህርቲ ናይ ምዝዛም ሕልሞም ተኾሊፉ። "ቀደም ኣቦይን ኣደይን፡ ቈልዓ እንከለኹ ስለ ዝሞቱኒ ክመሃር ኣይከኣልኩን" ይብሉ። ኣብ ግዘ ስርዓት ደርግ ክሳብ ሻምናይ ክፍሊ'ዮም ተማሂሮም፤ ሓላፍነት ስድራ ምስ ተሰከሙ ግን ትምህርቶም ከቋርፁ ተገዲዶም። ሓዳር ምስ መስረቱ ድማ ኣብ ዘበነ ኢህወደግ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ተመሊሶም። ሕጂ'ውን እቲ ዝጀመርዎ ትምህርቲ ክቕፅልዎ ኣይከኣሉን። "ሰበይቲ ምስ ኣእተኹ ድማ፡ ቆልዑ ስለ ዝበዝሑኒ ብፕሮግራም ብፕሮግራም (እናተምሃርኩ፡ እናቋረፅኩ) ቀፂለ" ይብሉ። ዋላ'ኳ ድሕሪ ዓመታት ናብ መኣዲ ትምህርቲ እንተተመለሱ፡ "ብዙሕ ፀገማት ስለ ዘጋጠሞም፡ ናብ ሕርሽኦም ከም ዝተመለሱ" ይዛረቡ። ወዲ 69 ዓመት ኣይተ ታደሰ ንጸገም ኢዶም ኣይሃቡን። ኣብ 2005 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ካብ ሻምናይ ክፍሊ ትምህርቲ ቀፂሎም። "ዘበናዊ ትምህርቲ ክስእን የብለይን ኢለ፡ ናብ ሻምናይ ክፍሊ ተመሊሰ ፈተና ወሲደ። ድሕሪኡ ታሽዓይን ዓስራይን ክፍሊ ተማሂረ"። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ሕልሞም ሓደ ስጉሚ ምስ ቀረቡ ድማ ፈሺሉዎም። "ዓሚ ናይ 12 ክፍሊ ፈተና ወሲደ ሰኣን ሓደ ነጥቢ'የ ወዲቐ" ይብሉ። ድሕሪኡ፡ ብውልቆም ዳግማይ ናብ ዩኒቨርሲቲ መእተዊ ፈተነ ተፈቲኖም። 502 ነጥቢ ኣምፂኦም ሓሊፎም። "ብውልቀይ መሊአ እንትፍተን፣ ኣምላኽ ኣጋጢሙኒ 502 ኣምፂአ ሓሊፈ" ኢሎም። ሕዚ ተመሃሪ ቀዳማይ ዓመት ዩኒቨርሲቲ ጅማ ኮይኖም ኣለው። ኣይተ ታደሰ፡ ዝጸንሐ ጥሙሕ ትምህርቲ ከም ዘለዎም'ዮም ዝዛረቡ። "ቀደም ናፍቖትን ድሌትን ትምህርቲ ነይሩኒ። ሰብ ኣብ ዝበፅሖ ክበፅሕ ኣለኒ። ስለ ምንታይ? እንተተባሂሉ ንመፃኢ ብዙሓት ትልምታት ኣለዉኒ። ዝተምሃረ ሰብ እዩ፡ ኩሉ ነገር ምስራሕ ዝኽእል" ይብሉ። ንድሕሪት ምልስ ኢሎም እንትዝክርዎ፡ ወለዶም ብሂወት እንተዝህልዉ፡ "መሓዙተይ ኣብ ዝበፅሕዎ ክበፅሕ ነይረ" ብምባል የስተማስሉ። ኣይተ ታደሰ፡ ሕጂ ኣቦ 11 ቆልዑ እዮም። ንርእሶም ዝፈትውዎን ዝምነይዎን ትምህርቲ፡ ብደቆም ንምስኻዕ ዝገበርዎ ፃዕሪ ብኽፋል እውን እንተዀነ፡ ዝሰመረሎም ይመስል። "ካብ 11 ደቀይ እቲ ሓደ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ፋብሪካ እዩ ዝሰርሕ። እቲ ካልኣይ ድማ ዓሚ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኣርባ ምንጭ ተመሪቑ፡ ስራሕ ይደልይ ኣሎ። ካልኦቶም ካብ ሻምናይ ክፍሊ ጀሚሮም ክሳብ መውዓሊ ህጻናት ይመሃሩ ኣለዉ። ኣርባዕቲአን ደቀይ ግና ኣይንመሃርን ኢለን ሓዳር ገይረን። ምስ በዓልቲ ቤተይ ተማኺረ፡ ንዓኽን ዘእቱ የለን ኢለ ነጊረየን" ይብሉ። ኣይተ ታደሰ፡ ናይ ካልኣይ ብርኪ ትምህርቶም ምስ ኣቦነት፣ ሕርሻን ስራሕ እንዳ ሻሂን ኣጠዓዒሞም እዮም ወዲኦም። ኣንጊሆም ሰዓት 11፡00 ይለዓሉ። ናይ ሕርሻ ግራቶም ኣለሳሊሶም፡ ንጉሆ ሰዓት 2፡30 [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ናብ ቤት ትምህርቲ ይኸዱ። ድሕሪ ሰዓት ድማ ናብ ማሕረሶም ይምለሱ። "ክሳብ 12 ክፍሊ ዘሎ ቤት ትምህርቲ ንዓና ቀረባ እዩ። 10 ደቒቕ እዩ ዝወስድ። ናይ ሕርሻ ቦታይ ድማ ካብ ገዛይ ናይ 25 ደቒቕ መገዲ እዩ። ኣጋ ወጋሕታ ሰዓት 11፡00 ተላዒለ፡ ሕርሻይ ኣዳሊወ ናብ ትምህርቲ ይኸይድ። ካብኡ ሰዓት ትሽዓተ ተመሊሰ ኣብዑረይ ፀሚደ እሓርስ። ቡን እተክል" ይብሉ። ሙሉእ መዓልቲ ኣብ ትምህርትን ሕርሻን ውዒሎም፡ ምሸት ደቆም ምስ ደቀሱ ድማ ካብ ሰዓት 4፡00-9፡00 [ድሕሪ ቀትሪ] የፅንዑ። ንትምህርቲ ብሰለስተ ምምሕዳራዊ ዘበናት ፈቲሸሞ እዮም። ኣብ ግዘ ስርዓት ደርግ ዝነበረ ሕዚ ምስ ዘሎ ዝፈላለይ እኳ እንተኾነ ኣይከበዶምን። "ንኣብነት፡ ትምህርቲ ሒሳብ ናይ ቀደምን ናይ ሕዝን ይፈላለይ እዩ. . .  ፊዚክስን ኬሚስትርን ኣይኸብዱንን። ብደንቢ'የ ዘፅንዕ" ብምባል፡ ኣብ እንዳ ሻሂ ኣብ ዝሰርሕሉ ድማ ጎኒ ጎኒ ከም ዘፅንዑ ይዛረቡ። ምስ ዕድመን ምድርራብ ሓላፍነትን ኣይደኽሞምን'ዶ ? ክንብል ሓቲትናዮም። "ኣይደኽመንን። ናይ ጉልበት ስራሕ ንባዕሉ ስፖርት እዩ። ኣብ እንዳ ሻሂ እሰርሕ። ክሳብ ሰዓት 4፡00 ድማ ንባኒ ዝኸውን ሊጥ ይለውስ። ደብተረይ ሒዘ ኣብኡ ኮይነ የጽንዕ። ሓጎስ እስምዐኒ" ኢሎም። በዓልቲ እንደኦምን ደቆምን፡ ኣይተ ታደሰ ብትምህርቲ ምቕፃሎም ይድግፍዎ እዮም። "መሓዙትካ ኣብ ዝበፅሕዎ ክትበፅሕ ኢኻ ኢሎም ፈቒዶምለይ። ፀገም የለን፤ ንተሓጋገዝ ኢና" ይብሉ። ተምሃራይ ካልኣይ ብርኪ እንከለዉ፡ ብመምህራኖምን ሓቢረሞም ብዝመሃሩን መናእሰይን ይነኣዱ ከም ዝነበሩ ይዛረቡ። ምስኦም ብፍርቂ ዕድመ ምስ ዝንእሱ መናእሰይ ይመሃሩ እንተነበሩ'ውን፡ ንምርድዳእ ኮነ ከምቶም መናእሰይ ንምጉያይ ከርና ኣይተፀገሙን። "መምህራነይ ምስጋና የቕርቡለይ. . . ተምሃሮ ይሕጎሱ። 'ኣቦና ኣብ ሞንጎና ኮፍ ኢሎም ስለ ዝመሃሩ ተስፋ ረኺብና ኢና። ካብ ሕዚ ንደሓር ትምህርትና ኣይነቋርፅን' ብምባል ብጣዕሚ ይሕብሕቡኒ። ምስቶም ቈልዑ ኵዕሶ እፃወት። ቀደም'ውን እኮ ስፖርተኛ እየ ነይረ! ኣይኸብደንን። ብጣዕሚ እሕጎስ" ይብሉ። ኣይተ ታደሰ ዓብይ ብምዃኖም፡ ነቶም መናእሰይ ይምዕድዎም። ". . . ትምህርቲ እንከይወዳእኹም ኣብ ሜዳ ተንከራቲትኩም ጫት ካብ ትቕሕሙ፣ ኣልኮል ካብ ትሰትዩ፣ ጠላዕ ካብ ትፃወቱ፣ ኣብ ወረን ዘይኮነ ቦታ ካብ ትውዕሉን በይዛኹም ትምህርትኹም ተኸታተሉ። ዝተምሃረ ሰብ ኩሉ ነገር ክፍፅምን ዝደለዮ ክረክብን ይኽእል እዩ። ሃገር ክመርሕ፣ ፕሮፌሰር፣ ሓኪም ክኸውን ይኽእል. . ."። ሕልሚ ኣይተ ታደሰ ሓኪም ምዃን እዩ። ድሕሪ ቃልሲ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ምምላሶም " ንኣምላኽ ኣመስግኖ" ይብሉ። "ዝምነዮ፣ እንተድኣ ተሳኺዑለይ ዶክተር ክኸውን እደሊ። ንምንታይ? እንተይልክኒ፡ ንብዙሕ ሰብ ምእንታን ክሕግዝ እየ ነዚ መሪፀ" ብምባል ባህጊ ፅበሖም ነጊሮምና። ትምህርቲ ዕድመ ይግድቦ እዩ ዋላ'ኳ እንተዘይተብሃለ፡ ንብድሆታት ሓሊፎም ሓደ ግዘ ጥራሕ እንተይኮነስ ብተደጋጋሚ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ንምምላስ እንታይ ኣበርቲዕዎም? ኢልናዮም። ወዲ 69 ዓመት፡ ተምሃራይ ቀዳማይ ዓመት ዩኒቨርሲቲ ጅማ ኣይተ ታደሰ፡ ". . . ልምዓት ምዝርጋሕ ዝከኣል፣ ሹቕ ምርካብ ዝከኣል፣ ፋብሪካ ምጥያሽ ፣ ንሃገር ንምሕጋዝ ኮነ ንህዝቢ ንምሕጋዝ ትምህርቲ የድልይ። ብዘይ ትምህርቲ ዝሳኻዕ ነገር የለን። ልበይን ሓንጎለይን ንኽዓቢ ክመሃር እየ!" ብምባል ሓሳቦም ይዛዝሙ።


ኤርትራ፡ ኣብ ሃገራዊ መርመራ 8ይ ክፍሊ 50.4 ሚእታዊት ጥራይ ሓሊፎም

ኣብ ኤርትራ፡ ኣብ ሃገራዊ መርመራ ሻምናይ ክፍሊ ዓመተ ትምህርቲ 2021-2022 ካብ ዝተሳተፉ ተመሃሮ፡ እቶም 50.4 ሚእታዊት ጥራይ ከምዝሓለፉ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣፍሊጡ። ሓላፊ ኣሃዱ ሃገራዊ መርመራ ሻምናይ ክፍሊ ሚኒስትሪ ትምህርቲ መምህር ሃብተ ኣስፍሃ ምስ ቴለቪዥን ኤርትራ ኣብ ዝገበሮ ቃለመጠይቕ፡ ካብቶም 48 ሚእታዊት ደቂ ኣንስትዮ ዝርከባኦም 54,578 ተፈተንቲ፡ ብሓፈሻ 27,507 ከምዝሓለፉ ገሊጹ። ኣብቲ ካብ 8 ሰነ ክሳብ 10 ሰነ ዝተኻየደ ሃገራዊ መርመራ፡  5 ዓይነታት ትምህርቲ፣ ቊጽሪ፡ እንግሊዝ፡ ማሕበራዊ ትምህርቲ፡ ትምህርቲ ዜግነትን ስነ-ፍልጠትን ዘጠቓልል እዩ ነይሩ። ኣብ ውሽጢ ሃገር ካብ 397 ኣብያተ ትምህርቲ ንፈተና ዝተዳለዉ ልዕሊ 54 ሽሕ ተመሃሮ ኣብ 430 ማእከላት መርመራ ከምዝተፈተኑ ዝገለጸ እቲ ሓላፊ፡ ካብቶም ተፈተንቲ 26,156 ደቂ ኣንስትዮ ከምዝነበራ ገሊጹ። ካብቶም ተፈተንቲ 812 ተመሃሮ ልዕሊ 90 ነጥቢ ከምጽኡ እንከለዉ ካብዚኦም እተን 54% ደቂ ኣንስትዮ ምዃነን’ውን መምህር ሃብተ ሓቢሩ። ኣብ ሱዳን ካብ ዝተፈተኑ ተመሃሮ ብምሉኦም ክሓልፉ እንከለዉ፡ ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ካብ ዝተፈተኑ፡ 25.5 ሚእታዊት ጥራይ ብምሕላፎም እታ ዞባ ዝተሓተ ነጥቢ ዘመዝገበት ዞባ ኰይና ኣላ። ዞባ ማእከል፡ 70.1 ሚእታዊት ካብ ተፈተንታ ብምሕላፍ ዝለዓለ ነጥቢ ዘመዝገበት ዞባ ክትኸውን ክኢላ። ዞባ ዓንሰባ 46.6 ሚእታዊት፡ ዞባ ደቡብ 48.3 ሚእታዊት፡ ጋሽ ባርካ 39.9 ሚእታዊት ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ ኸኣ 50.4 ሚእታዊት ኣሕሊፈን ኣለዋ። ካብቶም ኣብ ስዑድ ዓረብ ዝተፈተኑ 71.7 ሚእታዊት፡ ኣብ ሓይልታት ምክልኻል 72 ሚእታዊት ከምዝሓለፉ’ውን እቲ ሓላፊ ብተወሳኺ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት 40 ሚእታዊት ዝነበረ መሕለፊ ነጥቢ፡ ሎሚ ዓመት ናብ 45 ነጥቢ ክብ ከም ዝበለ መምህር ሃብተ  ሓቢሩ።


ደቂ-ኣንስትዮ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ እንከለ ቆልዓ ወሊዳ ብዝለዓለ ውጽኢት ዝተመረቐት ፎዚያ ጀማል

ፎዚያ ጀማል ኣብ 2010 (2018) ናብ ዩኒቨርሲቲ ኦዳ ቡልቶም ተመዲባ ክትከይድ ከላ ገና ሓዳሽ መርዓት'ያ ነይራ። ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ኣትያ: ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ‘ኢኮኖሚክስ’ (ስነ-ቁጠባ) ክትምሃር ኣብ ዝተመደበትሉ እዋን ከኣ ነፍሰጾር ምዃና ክትፈልጥ ኪኢላ። በዚ ምኽንያት ግን ትምህርታ ክተቋርጽ ኣይደለየትን። ነፍሰጾር ኮይና ከምቲ ንቡር ዘድልያ ነገራት ኩሉ ዘቕርበላን ዝከናኸናን ኣባል ቤተሰብ’ኳ እንተዘይረኸበት: ማዕረ ካልኦት ተምሃሮ’ያ ትምህርታ ተኸታቲላ። ፎዚያ ቀዳማይ ዓመት ትምህርቲ ተኸታቲላ ኣብ ዝወደአትሉ እዋን: ኣብ ኩሎም ዓይነታት ትምህርቲ ውጽኢታ ዝለዓለ ደረጃ (‘A’) ዘምጸአት ኮይና፤ ሽዑ ምኽንያት ድርብ ሓጎሳ ክኸውን ዝኸኣለ ድማ ጓል ተቦኲራ ክትሓቁፍ ምብቅዓ'ዩ ነይሩ። ብድሕሪኡ’ውን ብሓደ ኢዳ ጓላ ሓቚፋ በቲ ካልእ ኢዳ መጽሓፍ ዘርጊሓ እናንበበት ትምህርታ ብትግሃት ምክትታል ቀጸለት። ጻዕራ ድማ ብዘይፍረ ኣይተረፈን። ንሰለስተ ዓመታት ዝጸንሐ ትምህርታ ወዲኣ ኣብ ዝተመረቐትሉ ዓመት: ካብ ሞንጎ’ቶም ዝወሰደቶም 38 ኮርሳት [ዓይነታት ትምህርቲ] ነቶም 31 ብዝለዓለ ('A+')] ነቶም ዝተረፉ ሸውዓተ ድማ 'A' ብምምጻእ ዛዚማቶም። ፎዚያ ጀማል ኣብ 2012 (2020) ካብ ዩኒቨርሲቲ ኦዳ ቡልቶ ክትምረቕ’ኳ እንተነበራ እቲ ስነስርዓት ምረቓ ግን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተናዊሑ ብምጽንሑ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2013 (2021) እያ ብዝለዓለ መዓረግ ክትምረቕ ዝበቐዐት። ሽዑ እቲ ዩኒቨርሲቲ ንሳ እትርከቦም ብሓፈሻ 929 ተምሃሮ ኣመሪቑ። “ዘይከኣል ነገር የለን!” ኣብ ክልል ኦሮሚያ: ምዕራብ ሃረርጌ: ወረዳ ቦኬ: ተወሊዳ ዝዓበየት ፎዚያ ተምሃሪት 11 ክፍሊ እናሃለወት ሓዳር ከምዝገበረት ንቢቢሲ ተዛሪባ’ላ። ኣብ ናይ ሰለስተ ዓመታት ጻንሒት ዩኒቨርሲቲ እቲ ሓደ ዓመት ነፍሰጾር ኮይና፤ ኣብ ካልኣይ ዓመት ቆልዓ ሓቚፋ እናዕበየት ክትመሃር ከላ ዝተፈላለዩ ፈተናታት’ኳ እንተጓነፍዋ ዕላምኣን ትኹረታን ኣብ ሓደ ጉዳይ ጥራሕ ብምግባር ናብ ዓወት ከምዝበቕዐት ትገልጽ። “ስርሐይ ኢልካ ንነብስኻ ኣእሚንካ እንተጀሚርካዮ ዘይከኣል ነገር የለን። ኣነ’ውን ዋላ ነፍሰጾርር ኮይነ ኣብ ውጽኢተይ ዝኾነ ጽዕንቶ ከሕድር የብሉን ብምባል የጽንዕ ነይረ። ነፍሰጾር ኮይንካ ትምህርቲ ምክትታል ብድሕሪኡ ድማ ቆልዓ ሒዝካ ፈታኒ’ኳ እንተኾነ: ዝሓሰብክዎ ኣሳኺዐ ኣለኹ” ትብል። ኣብዚ ዕውት ናይ ትምህርቲ ጉዕዞኣ ድማ በዓል ገዝኣ ካብ ጎና ከምዘይተፈለያ ትገልጽ። “ኣብዚ ዕውት ጉዕዞይ እጃም በዓል ቤተይ ዓብዪ እዩ ነይሩ” እትብል ፎዚያ “ሓቂ ንምዝራብ ንሱ ፍልይ ዝበለ እዩ። ንትምህርተይ ፍሉይ ቆላሕታ ይህብ ነይሩ። ንሱ ይመሃር ከምዘሎ ገይሩ እዩ ዝቖጽሮ። ልዕለይ ይጭነቕ። ምስጢር ዓወተይ እዩ” ብምባል ከኣ ተረድእ። ፎዚያ ንሰለስተ ዓመታት ዝኣክል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦዳ ቡልቶ ኣብ ዝጸንሐትሉ እዋን ንዘመዝገበቶ ዝለዓለ ነጥቢ ክልተ ጽዋዕን (ዋንጫ) ሓደ ወርቂ ሜዳሊያን ተሸሊማ’ያ። ነታ ኣብ ቀዳማይ ዓመት ተምሃሪት ዩኒቨርሲቲ ኮይና ዝወለደታ ጓላ ሞኔት ዝብል ስም ሂቦማ። ተዓዊትና ዝብል ትርጉም ከኣ ኣለዎ። “ደቂ ኣንስትዮ ዕውታት ክንከውን እንተኾይንና ቆራጻት ክንከውን ይግባእ። ኣይክእልን ዝብል ነገር ንውሽጥና እንተ ኣእሚንናዮ ብሓቂ’ውን ዘይንኽእሎ ነገር ኣይክህሉን'ዩ። ሰሪሔ ናብዚ ደረጃ ክበጽሕ ኣለኒ እንተይላ ዋላ ሓደ ዝዓግታ ነገር የለን” ዝብል ማዕዳ ንደቂኣንስትዮ ትልግስ። ፎዚያ: ኣብዚ እዋን ኣብቲ ብብዙሕ ጻዕርን ትብዓትን ዝለዓለ ውጽኢት ዘምጸኣትሉ ዩኒቨርሲቲ ኦዳ ቡልቶ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ኢኮኖሚክስ (ስነ-ቁጠባ) መምህር ኮይና እናሰርሐት ትርከብ።


ኤርትራ፡ ተዓጽየን ዝጸንሓ ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ዝመጽእ ወርሒ ጀሚረን ክኽፈታ ምዃነን ተገሊጹ

ኣብ ኤርትራ ኩለን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተዓጽየን ዝጸንሓ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ሚያዝያ ክኽፈታ ምዃነን ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ገሊጹ። ሚኒስተር የማነ ገብረመስቀል፡ ንውሳነ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ጠቒሱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ካብ መውኣለ-ህጻናት ክሳብ ካልኣይ ደረጃ ዝርከባ ትካላት ትምህርቲ፡ ካብ 1 ሚያዝያ ጀሚረን ክኽፈታ'የን። እቲ ስጉምቲ፡ ኣካል ምፍኳስ ዕጽዋን እገዳታትን ናይቲ ለበዳ ምዃኑ'ውን እቲ ሚኒስተር ጠቒሱ። ህዝባዊ መጓዓዝያን ንግዳዊ በረራታትን'ኳ ክሳብ ሕጂ ተኣጊዱ እንተሃለወ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ኣብ ከተማታት ምፍኳስ ናይቲ ዝነበረ ተረር ዕጽዋ ከምዝተራእየ ይግለጽ። ኣብያተ ትምህርቲ ኤርትራ  ካብ 26 መጋቢት 2020 ጀሚረን ንኣስታት ሓደ ዓመት ብዘይምቁራጽ ተዓጽየን ምጽንሐን ይፍለጥ። እታ ሃገር ካብተን ዝተረረ ዕጽዋታትን እገዳታትን ኮሮናቫይረስ ዝኣወጃ ሃገራት'ያ። ኣቐዲሙ፡ ኣብ ዝሓለፈ ክረምቲ፡ ኮለጃትን እታ ኣብ ወታሃደራዊ መዓስከር ሳዋ እትርከብ ተምሃሮ 12 ክፍሊ ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቶም ዝዛዝሙላ ቤት ትምህርትን ክኽፈታ ተወሲኑ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 3 ወርሒ፡ ለብዒ ኮሮናቫይረስ ኣብ ኤርትራ እናወሰኸ ይመጽእ ምህላዉ ሻቕሎት ፈጢሩ ይርከብ። ዛጊት፡ 3,118 ሰባት በቲ ቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ካብዚኦም 2,865 ሓውዮም ካብ ሆስፒታላት ዝተፋነዉ'ዮም። ካብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ክሳብ ሎሚ ኣብ ዘሎ እዋን ጥራይ ቁጽሪ መልክፍቲ ካብ 2,000 ናብ ልዕሊ 3,000 ክብ ኢሉ'ሎ። ኣብታ ሃገር ክሳብ ሕጂ 7 ሰባት በቲ ቫይረስ ሞይቶም ምህላዎም ይፍለጥ።


ኮሮናቫይረስ: ኣብ ኤርትራ መስርሕ ምምሃርን ምስትምሃርን ከመይ ይኸይድ ኣሎ?

ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተዓጽየን ዝጸንሓ ኣብያተ ትምህርቲ ኤርትራ ካብ መጀመርታ ሰሙን እዚ ወርሒ ከምዝጀመራ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ምግላጸን ዝዝከር እዩ። እንተኾነ ግን፡ ለብዒ ናይቲ ቫይረስ ንምቁጽጻር ብፍላይ ኣብተን ጻዕቂ ተማሃሮ ዘለወን ከተማታት ተማሃሮ ብሰለስተ እብረ ይምሃሩ ከምዘለዉ ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ኣብ ምጅማር እቲ ትምህርቲ "ኣብ ክፍሊ ንዝህሉ ጻዕቂ ንምጉዳል ኩለን ኣብያተ ትምህርቲ ብሰለስተ እብረ ክሰርሓ ምዃነንን፡ ነቲ ኣብኡ ክፍጠር ዝኽእል ለብዒ ናይ ምክትታል ኣገባባት ክትግበር ምዃኑን" ሚኒስተር የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ኣፍሊጡ ነይሩ። ኤርትራ፡ ሓንቲ ካብተን ትሑት መጠን መልከፍቲን ሞትን ዘለዋ ሃገር'ኳ እንተኾነት፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን እቲ ለብዒ እናወሰኸ ይኸይድ ምህላዉ ጸብጻባት ሚኒስትሪ ጥዕና እታ ሃገር የመልክት። መንግስቲ ኤርትራ ንኣስታት ሓደ ዓመት ተሪር ዕጽዋ ኣዊጁ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብዚ ቀረባ እዋን ምፍኳስ እገዳታት ክገብር ጀሚሩ'ሎ። ብዘይካ ምኽፋት ኣብያተ-ትምህርቲ፡ ኣብ ውሽጢ ከተማታት ይኹን ካብን ናብን ከተማታትን ገጠራትን ህዝባዊ መጓዓዝያ ጀሚሩ ይርከብ። ክሳብ 16 ሚያዝያ፡ 3,491 ሰባት በቲ ቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ 3,288  ሓውዮም ካብ ሆስፒታላት ተፋንዮም: 10 ኸኣ ብሰንኪ እቲ ሕማም ሞይቶም። ትምህርቲኸ ከመይ ይካየድ ኣሎ? ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንኮሮናቫይረስ ኣመልኪቱ ኣብ ዘስምዖ ቃል ኤርትራ ኣብ ምክልኻል ዘተኮረ እስተራተጂ ከም እትኽተል እዩ ገሊጹ ነይሩ። ምዕጻው ኩለን ኣብያተ ተምህርቲ ነቲ ለበዳ ንምቁጽጻር ካብ ዝተወሰዱ ስጉምታት ሓደ እዩ። ብጀካ እቶም ድሒሮም ናይ 11 ክፍሊ ትምህርቶም ዛዚሞም ናብ ሳዋ ዝተበገሱ ተማሃሮ ካልኣይ ደረጃን ኮሌጃታን ኸኣ፡ ኩለን ኣብያተ ትምህርትን መዋእለ ህጻናትን ንሓደ ዓመት ተዓጽየን እየን ጸኒሐን። ዳይረክትር ጀነራል ክፍሊ ምርምርን ምምዕባል ዓቕሚ ሰብን ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣቶ ጴጥሮስ ሃይለማርያም ንምኽፋት ኣብያተ ትምህርቲ ኣመልኪቱ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት ምስ ድምጺ ሓፋሽ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ኣብያተ ትምህርቲ ተዓጽየን ምጽንሐን እቲ ሕማም ካብዚ ዘለዎ ንላዕሊ ከይላባዕ ኣስተዋጽኦ ከምዝነበሮ'ዩ ገሊጹ። ሕጂ ምስ ምኽፋት ኣብያተ ትምህርቲ፡ ኣብ ውሱን ቦታታት ወይ ኣብያተ ትምህርቲ ኣዝዩ ዘሰክፍ ነገር ምስ ዘጋጥም፡ ምስ ዝምልከቶም ክኢላታት ጥዕና ብምዝራርራብ እቲ ዘሰክፍ ቤት ትምህርቲ ክዕጾ ከምዝኽል ኣተንቢሁ። ኣቶ ጴጥሮስ ሃይለማርያም፡ ኣብ ነብሲ ወከፍ ዞባ ምስ ሚኒስትሪ ጥዕናን ሚኒስትሪ ትምህርትን ዝሰርሓ ኮሚተታት ቆይመን ከምዘለዋን እዘን ኮሚተታት ክሳዕ ናብ ቤት ትምህርቲ ዝወርድ እንታይ ዓይነት ጥንቃቐታት ከምዝከታተላ ሓቢሩ። "ኣብ ነፍሲ ወከፍ ትምህርቲ ማይ ኣልኮል ዝኣመሰለ ነገራት ንኽህሉ ሚኒስትሪ ትምህትቲ ምድላዋት ክገብር ጸኒሑ ብሕጂ'ውን ክቅጽል እዩ። ወለድን ኣብ ከከባቢኡ ዘሎ ኮማትን እጃሙ ከበርክት፡ ነፍሲ ወከፍ ተማሃራይ፡ መምህራንን ሰራሕተኛታት ኣብያተ ትምህርትን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክገብሩ ግድነት እዩ" ድማ ኢሉ። ሚኒስትሪ ጥዕና ዘዳለዎ ኸኣ ነፍሲ ወከፍ ተማሃራይን መምህራንን ናብ ቤት ትምህርቶም ክኣትዉ እንከለዉ መጠን ሙቐቶም መዐቀኒ ቴርሞሜተራት ኣዳልዩ ከምዘሎ እኳ ኣቶ ጴጥሮስ እንተገለጸ፡ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ምንጭታት ግን እቲ ቴርሞሜተራት ኣብ ኩለን ኣብያተ ትምህርቲ ከምዘየለ እዮም ዝገልጹ። ኣብ ከተማ ደቀምሓረ መባእታ ቤት ትምህርቲ ዕርዲ ዓወት እትምህር መምህር ብርሃን (ሓቀኛ ስማ ኣይኮነን) "ኣምላኽ ባዕሉ ይሓልወና'ምበር ኣብ መጀመርታ ትምህርቲ ዝኸፈትናሉ ነቶም ተመሃሮ ንዕቅኖም ነይርና፡ እታ ቴርሞሜተር ግን ንኹሎም ተማሃሮ ሓደ ዓይነት ሙቐት ከምዘለዎም እያ ተርእየና ነይራ፡ ካልእ ጥዕይ ዝበለት ቴርሞሜተር ንኽትውሃበና ናብ ሚኒሰትሪ ትምህርቲ እቲ ንኡስ ዞባ ተሓቲቱ ኣሎ" እያ ትብል። ኣቶ ጵጥሮስ ሃይለማርያም ኣብቲ ምስ ድምጺ ሓፋሽ ዝገበሮ ቃለ መሕተት "ከም ኣጋጣሚ ሰብ ሙቐቱ ልዒሉ ምስ ዝጸንሕ ነብሲ ወከፍ ቤት ትምህርቲ ግዝያዊ መወሸቢ ክፍሊ ፈልያ ክትጸንሕ ተነጊሩ ኣሎ" ኢሉ። ኣብ ባጽዕ ኣብ እትርከብ ቤት ትምህርቲ ቀይሕ ባሕሪ ዝምህር መምህር ብወገኑ፡ ቤት ትምህርቶም ተማሃሮ ታሽዓይን ዓስራይን ጥራይ ይምህሩ ምህላዎም ብምሕባር፡ ኣብ ክፍሊ ብዙሕ ምጽቕቓጥ ከምዘየለ እዩ ዝሕብር። ንሱ ብምስዓብ "ኣብዚ ቤት ትምህርቲ ካብ ብቐደምና'ውን ናይ ማይ ጸገም ስለዘይነበረና፡ እቶም ተማሃሮ'ውን ብዕድመ እኹላት ስለዝኾነ ጥንቃቐታት ክገብሩ ይኽእሉ እዮም፡ እቲ ሽግር ኣብ መባእታ ኣብያተ ትምህርቲ እዩ ክኸውን ዝኽእል" ይብል። "ኣይኮነንዶ ብዙሓት ተማሃሮ ተኣኪቦም ኣብ ገዛ'ውን ንደቅናን ንኣሕዋትናን ዓይንኻ ኣይትሓዝ ኣፍንጫኻ ኣይትተንክፍ ክንብል ሞኽ ኢና ኢልና ዘለና" ኢሉ። ዳይረክትር ጀነራል ክፍሊ ምርምርን ምምዕባል ዓቕሚ ሰብን ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣቶ ጴጥሮስ ሃይለማርያም፡ ወለዲ ንደቆም ማስክ ክገብርሎም ከምዘለዎም ብምዝኽኻር ወለዶም ማስክ ክገዝእሎም ዝጽገሙ ተማሃሮ እንተሃልዮም ግን ብመንገዲ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ንኽውሃብ ኣብ ግምት ኣትዩ ምህላዉ እዩ ጠቂሱ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም መምሃራንን ወለድን ኣብ ብዙሓት ኣብያተ ትምህርቲ ርኡይ ሕጽረት ቀርብ ናይ ማይ ከምዘሎ እዮም ዝሕብሩ ኣቶ ጴጥሮስ ሃይለማርያም'ውን  ነዚ እዩ ኢሉ። "ብረግጽ ኩለን ኣብያተ ትምህርትና ማይ ኣለወን ክንብል ኣይንኽእልን ኢና፡ ኣብ ዝሓለፈ እዋን 11 ክፍሊ ይምሃሩ ምስ ተባሃለ፡ ዘይምርት ሓጺን ከምኡ'ውን ኣጋንእ ተገዚኡ ንኣብያተ ትምህርቲ ዝተዘርገሐ ኣሎ" ድሕሪ ምባል 10 ሽሕ ጀሪካናት ናብ ኣብ መላእ ሃገር ዘለዋ ኣብያት ትምህርቲ ከምዝተኸፋፈለ ምስ ድምጺ ሓፋሽ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት ጠቂሱ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝነበረ ናይ ማይ ጸገም ኣብ ሓደ ግዜ ክፈትሖ ከምዘይክእል ብምግላጽ ኸኣ ናይ ኩሉ ምትሕብባር ከምዘድሊ ገሊጹ። ዓሚ ከምዚ ሎሚ ተማሃሮ፡ ካልኣይ ሰምስተር ኣስታት ክልተ ኣዋርሕ ምስ ኣልዓልሉ እዩ እቲ ትምህርቲ ብሰንኪ ስግኣት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተቋሪጹ። ተማሃሮ ካብቲ ዓሚ ዘቋርጽዋ ምዕራፍ ብምጅማር ኣብ ከበሳታት ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ኣብ መታሕት ኸኣ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ግንቦት ኣብ ዘሎ ግዜ ትምህርቶም ክዛዝሙ ምኳኖም እዩ ተሓቢሩ ዘሎ። ስለዚ ሕጂ ካብታ ዘቋረጽዋ ብምቅጻል ነተን ተሪፈንኦም ዘለዋ ምዕራፋት እዮም ክዛዝሙ። ኣቶ ጴጥሮስ ሃይለማርያም እቲ ግዜ ዘይኣክል እንተመሲሉ ኣብ ከበሳ ቀዳም ቀዳም ተማሃሮ ከምዝምሃሩ ክግበር፡ ኣብ መታሕት ግን ቀዳም'ውን ካብ ቀደሞም ይጥቀሙላ ስለዝነበሩ ሓንቲ ሰሙን እናጸቀጡ ሰንበት'ውን ከምዝምሃሩ ናይ ምግባር መደብ ወጺኡ ከምዘሎ'ዩ ሓቢሩ። ኣብ ኤርትራ ሃገራዊ መልቀቒ ፈተና 2ይ ደረጃ (ማትሪክ)፡ ካብ 12 ሚያዝያ ጀሚሩ ኣብ ምክያድ እዩ ዝርከብ። ኣብቲ ክሳብ  17 ሚያዝያ ዝካየድ  ብ12 ዓይነታት ትምህርቲ ዝውሃብ ዘሎ ፈተና ኣብ ኤርትራ ኣብ 8 ነቑጣታት እዩ ዝውሃብ ዘሎ። ኣብ ሳዋ፡ ኣስመራ፡ ዓሰብ፡ ዓላ፡ ደቀምሓረ፡ ሓጋዝ፡ ማይሓባርን ናቕፋን። እቶም 88 ሚኢታዊት ኣብ ሳዋ ዝርከቡ 34 ዙርያ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝኾኑ ተመሃሮ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ዋርሳይ ይከኣሎ ምዃኖም ሚኒስትሪ ትምህርቲ እታ ሃገር ሓቢሩ ኣሎ። ኣብ'ዚ ሎሚ ዓመት ዝካየድ ዘሎ ሃገራዊ መልቀቒ ፈተና፡ ኣስታት 14 ሽሕ ተመሃሮ ይሳተፉ ኣለዉ። ካብቶም ሎሚ ዓመት ማትሪክ ዝፍተኑ ዘለዉ እተን  47 ሚእታዊት  ደቂኣንስትዮ ከምዝኾና'ውን እቲ ዝተውሃበ ሓበሬታ ይጠቅስ። ቅድሚ ሕጂ ኣብ ጅዳን ሪያድን ንግስነት ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ኤርትራውያን ተማሃሮ ነቲ ኣብ ኤርትራ ዝዳሎ ፈተና ይፍተኑ ነይሮም እዮም። ሎሚ ዓመት ግን ለበዳ ኮቪድ-19 ንምግታእ መንግስቲ ስዑድያ ብዘውጸኦ ቅጥዕታት ክካይድ ኣይክኣለን።


ኮሮናቫይረስ፡ ጻዕቂ ክፍልታት ንምጉዳል ኣብያተ-ትምህርቲ ኤርትራ ብሰለስተ እብረ ክሰርሓ ተወሲኑ

ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተዓጽየን ዝጸንሓ ኣብያተ-ትምህርቲ ኤርትራ ሎሚ ከም ዝተኸፍታ ሚኒስተር ዜና ሓቢሩ። እንተኾነ ግን፡ ለብዒ ናይቲ ቫይረስ ንምቁጽጻር፡ ብሰለስተ እብረ ስርሐን ክጅምራ ከምዝተወሰነ ተገሊጹ። "ኣብ ክፍሊ ንዝህሉ ጻዕቂ ንምጉዳል ኩለን ኣብያተ-ትምህርቲ ብሰለስተ እብረ ክሰርሓ ምዃነንን፡ ነቲ ኣብኡ ክፍጠር ዝኽእል ለብዒ ናይ ምክትታል ኣገባባት ክትግበር ምዃኑን" ሚኒስተር የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ኣፍሊጡ። ኤርትራ፡ ሓንቲ ካብተን ትሑት መጠን መልከፍቲን ሞትን ዘለዋ ሃገር'ኳ እንተኾነት፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን እቲ ለብዒ እናወሰኸ ይኸይድ ምህላዉ ጸብጻባት ሚኒስትሪ ጥዕና የመልክቱ። መንግስቲ ኤርትራ ንኣስታት ሓደ ዓመት ተሪር ዕጽዋ ኣዊጁ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብዚ ቀረባ እዋን ምፍኳስ እገዳታት ክገብር ጀሚሩ'ሎ። ብዘይካ ምኽፋት ኣብያተ-ትምህርቲ፡ ኣብ ውሽጢ ከተማታት ይኹን ካብን ናብን ከተማታትን ገጠራትን ህዝባዊ መጓዓዝያ ጀሚሩ ይርከብ። ክሳብ ሎሚ 1 ማዝያ፡ 3308 ሰባት በቲ ቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ እቶም ዝበዝሑ (3049) ሓውዮም ካብ ሆስፒታላት ዝተፋነዉ'ዮም። እቲ ቫይረስ ናብታ ሃገር ካብ ዝኣቱ ጀሚሩ ድማ 10 ሰባት ሞይቶም ኣለዉ። ትማሊ ኣብ ዝወጸ ሓበሬታ ሚኒስትሪ ጥዕና፡ ኣብ ሓደ ኣብ ዞባ ደቡብ ዝርከብ ሆስፒታል ክንክን ክግበረሎም ዝጸንሐ ወዲ 84 ዓመት ብሞት ከምዝተፈልዩ ጠቒሱ። እቲ ንነዊሕ እዋን ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ዕጽዋን እገዳታትን ኣብ መነባብሮ ህዝቢ ከቢድ ጸቕጢ ከምዝፈጠረ ይንገር።


ናይ ተምሃሮ ዕዮ ብምስራሕ ኣብ ምትላል ዝሕግዙ ዘለዉ ጸሓፍቲ

ሓደ ተምሃራይ ኣብ ለንደን ወይ ኒው ዮርክ ኮይኑ፡ ትምህርታዊ ዕዮኡ ብመገዲ ኢንተርነት ኣቢሉ ዝረኸቦ ካልእ ሰብ ክሰርሓሉ ሃሰውሰው እንተዳኣ ኢሉ እቲ ዕዮ ኣብ ኬንያ ብዘሎ ሰብ ዝስረሐሉ ዕድል ዳርጋ ሚእቲ ምእታዊት እዩ፡፡ ቢቢሲ ትረንዲን ብዛዕባ እቶም: ወጻአተኛታት ከጭበርብሩ ዝሕግዙ ዘለዉ: ኣሰሮም ዘይረኣይ ጸሓፍቲ (ጎስት ራይተርስ) ካብ ናይሮቢ ዝስዕብ ጸብጻብ ኣዳልዩ ኣሎ፡፡ መምህር ኮይኑ ዘገልግል ዝነበረ ከነዲ፡ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት ግን ኣብ ካልእ ዕዮ ወፊሩ ኣሎ፡፡ ‘‘ትምህርታዊ ጽሑፋት የዳሉ’’ ክብል ይገልጾ፡፡ ንሱ ኣካል እቲ ኣብ ኬንያ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ዓለም ለኻዊ ኢንዳስትሪ እዩ፡፡ እንተኾነ እቲ ከነዲን መሰላቱን ‘‘ትምህርታዊ ጽሑፍ’’ ኢሎም ዝጽውዕዎ፡ ካልእ ህዝቢ ዓለም ምትላል ወይ ምቑባይ እዩ ዝብሎ፡፡ ትምህርታዊ ዕዮ ዝኸብዶ ወይ ኣይግዱ እንተኾንካ ኬነዲን መሰላቱን ነቲ ስራሕ ይሰርሑልካ፡፡ ንስኻ ድማ ከምዘይትፍለጥ ተስፋ ብምግባር ዝሰራሕካዮ አምሲልካ ተቕርቦ፡፡ እቶም ነቲ ሰራሕን ኣስራሕን ዘራኽቡ ደለልቲ ‘‘ኢሰይ ሚል’’ ዝበሃል ድህረ ገጻት ዝውንኑን እቲ ከስርሕ ዝደልይ ሰብ ምልክታ ዝልጥፈሎምን እዮም፡፡ መብዛሕተኦም እቶም ድህረ ገጻት ኣብ ኣመሪካን ምብራቕ ኣውሮጳን ዝርከቡ ኮይኖም ክሳብ ፍርቂ እቲ መስርሒ ዋጋ ዝካፈሉ እዮም፡፡ መጠን እቲ ክፍሊት ከም ዓይነትን ክብደትን እቲ ዕዮ ዝፈላለ ኮይኑ ክሳብ ናይ ዶክትሬት መመረቒ ጽሑፍ (ፒኤችዲ ተሲስ) ዝበጽሑ ስራሕቲ ይዕየዩ፡፡ ከኔዲን ዝቖጸሮም ሰራሕተኛታትን ኣብ ወርሒ ክሳብ 200 ዝበጽሑ ጽሑፋትን ናይ ኦንላይን ፈተናታትን ይሰርሑ፡፡ ነዚ ዓውዲ ንግዲ ዘጽንዑ ሰባት ከምዝገልጽዎ ኬንያ ናይቲ ብውዕል ዝካየድ ምትላል ‘‘ኮንትራክት ቺቲንግ’’  ሕምብርቲ እያ፡፡ እቲ ምኽንያት ከኣ ቀሊል እዩ፤ ኬንያ ቋንቋ እንግሊዝ ዝዝረበላ፣ ጽፉፍ ስርዓተ ትምህርቲ ዘለዋ ግን ድማ ብፍላይ ንመናእሰይ ድኹም ቁጠባዊ ዕድላት ለዘዋ ብምዃና እዩ፡፡ ስለዚ ነቶም ናብራ ንምጥጣሕ ዝቃለሱ: ፍልጥቶም ንወጻእተኛታት ብምሃብ ቅርሺ ዝረኽቡሉ መገዲ ኣሎ ማለት እዩ፡፡ እቶም ነቲ ሰራሕን ኣስራሕን ዘራኽቡ ድህረ ገጻት እቶም ስራሕቲ ብጸዓዱ ከምዝስርሑ ኣምሲሎም  እዮም ዘቕርቡዎም፡፡ ኮይኑ ግና እቲ ሓቂ ካልእ እዩ፤ እቲ ስራሕ ኣብ ኬንያ ዝስረሐሉ ዕድል ኣዝዩ ዝለዓለ እዩ፡፡ ወዲ 30 ዓመት ከኔዲ ወርሓዊ 150 ሽሕ ናይ ኬንያ ሽልንግ ወይ ኣስታት 1,500 ዶላር ኣመሪካ ይረክብ፡፡ እዚ ድማ ካብ ማእከላይ ወርሓዊ ደሞዝ ብቐሩብ ዝዛይድን ናይቲ መምህር እናሃለወ ዝኽፈሎ ዝነበረ ኣርባዕተ ዕጽፍን እዩ፡፡ መትከላት ትምህርቲ ዓለም ክሽርሸር ኣብ ምግባር ምስታፉ ግን እንታይ ስምዒት ይፈጥረሉ ይኸውን? ከም መጠን መምህር ዝነበርኩ ሰብ፡ ስነ ምግባር ከምዝጠሓስኩ ይስመዐኒ እዩ ዝብል ከኔዲ ‘‘ይሓስብ እየ፤ ግን ልዕሊ ህይወተይ ዘጨንቐኒ እንታይ ኣሎ? ብዛዕባ ስነ ምግባር ክትሓስብ እኮ ፈለማ ክትነብር ኣለካ’’ ብምባል ንገንዘብ ኢሉ ከምዝሰርሕ ይዛረብ፡፡ ከነዲ ዓማዊሉ ብዝሰረሐሎም ስራሕ ዲግሪ ወይ ካልእ ወረቐት ሒዞም ካብ ናቱ ዝሓይሽ ኣታዊ ክረኽቡ ከምዝኽእሉ ይፈልጥ እዩ፡፡ ‘‘ሽዑ ውድድርካ ምስኦም ከምዘይኮነ ትፈልጥ፤ ገለ እዋን እቲ ውድድር ኣንጻር ድኽነት እዩ’’ ይብል፡፡ ዋላኳ ኣብ ካልኦት ሃገራት እውን ትምህርታዊ ጽሑፋት ዘዳለዉ እንተሃለዉ እቶም ኣብ ኬንያ ዘለዉ ግን ናይ ባዕሎም ኣገባብ ኣማዕቢሎም እዮም፡፡ ተወሳኺ ኣታዊ ንምርካብ ካብ ዝሰርሑ ማእከለዎት ሰብ ሞያ ክሳብ ተምሃሮ ኣብቲ ስራሕ ይሳተፉ ፡፡ ደቪድ ካብቶም ናይ ትምህርቲ ወጻኢታቶም ኣብዚ ስራሕ ብምስራሕ ዝሽፍኑ 10 ሰባት ሓደ ከምዝኾነ ይገልጽ፡፡ ‘‘ስድራ ቤተይ ንናይ ትምህርቲ ወጻእታተይ ክሽፍኑ ኣይክእሉን እዮም’’ ብምባል ድማ ወጻእታቱ ንምሽፋንን እንተመሊእሉ ድማ ስድራ ቤቱ ንምሕጋዝን ከምዝጥቀመሉ ይገልጽ፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ናይ 360 ብሪጣንያውያንን ኣመሪካውያንን ጽሑፋት ኣዳልዩ እዩ፡፡ መዓልታዊ ክሳብ 15 ገጻት በምጽሓፍ ድማ ንገጽ 250 ናይ ኬንያ ሽልንግ ወይ 1.5 ፖውንድ ይኽፈሎ፡፡ ኣብታ ዝተወለደላ ገጠር መሬት ተኻርዩ ንምዝራእ ዝኸውን እኹል ኣታዊ ከምዝረክብ ዝገልጽ ደቪድ መጻኢኡ የጣጥሕ ከምዘሎ ይኣምን፡፡ ናይ ባዕልኻ ገጽ (ኣካውንት) ምኽፋት ከቢድ ከምዝኾነ ብምግለጽ ድማ ካብ ካልኦት ሰባት እናተቐበለ ከምዝሰርሕ ይዛረብ፡፡ እቶም ብዓማዊል ሓሙሽተ ኮኸብ ዝተውሃቦም ኣካውንትታት እውን ብኽቡር ዋጋ ዝሽየጡ ሃብትታት  እዮም፡፡ ‘‘ልዕሊ 10 ኣካውንትታት ገዚአ እየ’’ ዝብል ከነዲ ገሊኦም ክሳብ 500 ሽሕ ናይ ኬንያ ሽልንግ ወይ 3,300 ፓውንድ ከምዝውድኡ ይገልጽ፡፡ ደቪድ እውን ምስተመረቐ ናይ ባዕሉ ኣካውንት ክህልዎ እዩ ዝደሊ፡፡ ከም ጆን ዝበሉ ኣብዚ ዓውዲ ዝነጥፉ ሰባት ግና ነዚ ስራሕ ብኣወንታ ኣይጥምትዎን እዮም፡፡ ንሱ ተመሪቑ እቲ ዝምነዮ ናይ ሚድያ ስራሕ እንተረኺቡ ነዚ ስራሕ ክጥንጥኖ እዩ ዝደሊ፡፡ ‘‘ናይ ነርሲንግ ተምሃሮ  ትምህርታዊ ዕዮ ዝሰርሑ ኣለዉ፤ ፈተና ከፊሎም ብኻልእ ሰብ ኣብ ዘስርሑ ሰባት ከይደ ክሕከም ኣይደልን’’ ብምባል እዚ ስራሕ ክጠፍእ ከምዘለዎ ይገልጽ፡፡ ኣብ መልቲሚድያ ዩኒቨርሲቲ ናይሮቢ እትምህር ዶ/ር ግላድየስ ኒያቺዮ፡ ነዚ ዓይነት ምትላል  ናይ ምክልኻል ሓልፍነት ናይተን ተምሃሮአን ከፊሎም ዘስርሑ ዘለዉ ሃፍታም ሃገራት ከምዝኾነ ትሕብር፡፡ ገለ ሃገራት ስጉምቲ ምውሳድ ጀሚረን እየን፡፡ ንኣብነት ኣውስትራልያ ትምህርታዊ ጽሑፋት ዘዳልዉ ትካላት ኣጊዳ እያ፡፡ እንግሊዝ እውን ተመሳሳሊ ምንቅስቓስ ጀሚራ ከምዘላ ይግለጽ፡፡ እንተኾነ እዚ ነቲ ዶብ ተሳጋሪ ዓውዲ ብኸመይ ደው ከምዘብሎ ንጹር ኣይኮነን፡፡


ሰዓዳ ጀማል፡ ኣብ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ ኢትዮጵያ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ዝለዓለ ውጽኢት ዘመዝገበት ተምሃሪት

ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዘነበ ትምህርቲ 2012 ዓ/ም፡ ልዕሊ 350 ሽሕ ተምሃሮ ናይ 12 ክፍሊ ሃገራዊ ፈተና ከምዝወሰዱ፡ ካብ ኤጀንሲ ሃገራዊ ምዘናን ፈተናን ትምህርቲ ዝተረኸበ ሓበሬታ የመላኽት። ኣብቲ ሃገራዊ ፈተና፡ ተምሃራይ ቤት ትምህርቲ ቅዱስ ዮሴፍ ዝኾነ ብሩክ ባልካቸው፡ እቲ ዝለዓለ ውጽኢት 669 ዘመዝገበ እዩ። ካልኣይ ዝወጸ ናይ ኤክዜል ኣዳማ ተምሃራይ ናኦል በለጠ ድማ 665 ኣምጺኡ። ከም ሓበሬታ እቲ ኤጀንሲ፡ ካብ ቀዳማይ ክሳብ መበል 14 ዝለዓለ ደረጃ ዝረኸቡ ኩሎም ደቂ ተባዕትዮ እዮም። ኣብቲ ተርታ ዝለዓለ መበል 15 ደረጃ ዝረኸበትን ካብ ደቂ ኣንስትዮ ዝለዓለ ውጽኢት ዘመዝገበትን ድማ ሰዓዳ ጀማል እያ። ቀጺላ ድማ ተምሃሪት ቤት ትምህርቲ ክሩዝ ቤዛዊት ብርሃነ ከምዝኾነት መረዳእታ እቲ ኤጀንሲ መልክት። ንቤተሰባ ቀዳመይቲ ቆልዓ ከምዝኾነት እትገልጽ ሰዓዳ ጀማል፡ ኣብ ክልል ደቡብ ዞባ ስልጤ ከተማ ወራቤ ተወሊዳ ከምዝዓበየት ትዛረብ። "ክሳብ ራብዓይ ክፍሊ ኣልቀለም ኣብ ዝበሃል ቤት ትምህረቲ እየ ተማሂረ፤ ንፍዕቲ ተምሃሪት ነይረ" ትብል። ካብ 5ይ ክሳብ 8ይ ኣብ ቀዳማይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ወራቤ፣ ካብ 9ይ ክሳብ 12 ኣብ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ሃይረንዚ ትምህርታ ዝቐጸለት ሰዓዳ፡ ብዓውዲ ተፈጥሮ ሳይንስ ተማሂራ ዝለዓለ ውጽኢት ረኺባ። ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ደረጃ ትምህርታ ተሸላሚት ከምዝነበረት እትገልጽ ሰዓዳ፡ ኣብ ሃገራዊ ፈተና 10ይ ክፍሊ 4 ነጥቢ ረኺባ ዝተፈላለዩ ሽልማታት ተበርኪቶምላ እዮም። ንኣሕዋታ ጽቡቕ መርኣያ ከምዝኾነትን፡ 11 ክፍሊ ዝመሃር ሓዋ ኣሰራ ይስዕብ ከምዘሎን እውን ትገልጽ። ሰዓዳ ኣብቲ ሎምዘበን ዝተውሃበ ፈተና 12 ክፍሊ ጽቡቕ ውጽኢት ከምዝረኸበት እምበር፡ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ዝለዓለ ውጽኢት ዝረኸበት ንሳ ምዃና ኣይፈለጠትን ነይራ፤ ካብ ቢቢሲ እያ ሰሚዓቶ። ነቲ ብስራት ካብ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ምስ ሰምዐቶ ምእማን ኣይከኣለትን ነይራ። ሰሓቕ ብዝዓብለሎ ታሕጓስ ተዓጂባ " ገና ካባኺ እየ ዝሰምዖ ዘለኹ፤ ብጣዕሚ እየ ተሓጒሰ" ኢላ። ሰዓዳ፡ ኣብ ዝርዝር እቶም ዝለዓለ ውጽኢት ዘመዝገቡ ተምሃሮ መበል 15 እትርከብ ኮይና፡ ቅድሚኣ ዘለዉ 14 ተምሃሮ፡ ተባዕትዮ እዮም። 650 ድማ ዘመዝገበቶ ውጽኢት እዩ። "ልዑል ውጽኢት ከምጽእ ከምዝኽእል ተጸብየ ነይረ፤ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ቀዳማይቲ ዝኸውን ግን ኣይመሰለንን" ብምባል ዝተሰመዓ ሓጎስ ገሊጻ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክወሃብ ዝነበሮ ፈተና 12 ክፍሊ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ተናዊሑ እዩ ነይሩ። ጸኒሑ ድማ እቲ ፈተና ብታብሌት ክወሃብ እዩ ተባሂሉ ተደናጉዩ፤ ኣብ መወዳእታ ብውረቐት ክፍተኑ ተወሲኑ። እቲ ፈተና ብደረጃ ሃገር ን350 ሽሕ ተምሃሮ እዩ ተዋሂቡ። ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ኣብያተ ትምህርቲ ተዓጽዮም ዝነበሩ ኮይኖም፡ መምህራኖም ብቴሌግራም ሓገዝቲ ጽሑፋት ይልእኹሎም ከምዝነበሩ ሰዓዳ ትገልጽ። "ናይቲ ፈተና ብተደጋጋሚ ምንዋሕ ከቢድን ተስፋ ዘቑርጽን ነይሩ። ነቲ ዳሕራይ ዝረኽቦ ውጽኢት እናሓሰብኩ ንባዕለይ የዳሉ ነይረ" ትብል ሰዓዳ። ውጽኢት እቲ ፈተና ኣብ ዝረኣየትሉ እዋን ምስ ዓባያ ከምዝነበረት እትገልጽ ሰዓዳ፡ ብዛዕባ እቲ ዝረኸበቶ ውጽኢት ፈለማ ንዓባያ፡ ጸኒሓ ድማ ንወለዳን ንኣዕርኽታን ከምዝነገረቶም ተዛሪባ። ወለዳ ካብ ምሕጓሶም ብተወሳኺ ድማ "ካብዚ ዝበለጸ ኢና እንጽበ" ከምዝበልዋ ትዝክር። ሰዓዳ ኣብ ገዛ ናይ ስራሕ ጻዕቒ ከምዘይብላ እያ እትገልጽ፤ ስድራኣ ድማ ዝሓሸ ውጽኢት ክትረክብ የበረታትዕዋን ባይታ መቻችዉላን። ኣብ ክፍሊ ዝወሃብ ትምህርቲ ብኣግባቡ ምክትታላ፡ ፈተና ምስቀረበ ከይኮነስ ብኣጋ ምንባባ ጽቡቕ ውጽኢት ክትረክብ ሓጊዙዋ እዩ። "ፈተና ምስኣኸለ ምንባብ፡ ብኣግባቡ ከይተረዳእካ ናብ ፈተና ምእታው ስለዘስዕብ ኣይመርጾን" ትብል። " ፈተና ሃለወ ኣይሃለወ የንብብ፤ ንክፈልጥ ድማ እየ ዘንብብ።" ትምህርቲ ሕክምና ክትመሃር ድልየት ከምዘለዋ እትገልጽ ሰዓዳ፡ ብጽቡቕ ውጽኢት ተመሪቓ ማሕበረሰባን ሃገራን ናይ ምግልጋል ሕልሚ ከምዘለዋ ትዛረብ።


ዩኒቨርሲቲ ድሕሪ ጥሮታ፡ ዕድመ ንትምህርቲ ከምዘይግድቦ ዘርእዩ ዘለዉ ኣርካናት

ዩኒቨርሲቲ ዝብል ቃል እንትንሰምዕ፡ ብኣብዝሓ ኣብ ክሊ ዕድመ ዕስራታት ዝርከቡ መንእሰያት ተምሃሮ ቅጅል ይብሉና ይኾኑ። ኣብቲ ቀጽሪ እንርእዮም ዕድመ ድፍእ ዘበሉ ሰባት ድማ መምህራን ወይ ሰራሕተኛታት እምበር፡ ተምሃሮ ይኾኑ ኢልና ኣይንሓስብን። ኮይኑ ግና ናይ ወዲ ሰብ ናይ ምንባር ዕድመ እናወሰኸ ይመጸሉ ኣብ ዘለሉ ኣብዚ እዋን፡ ብዙሓት ዕድመ ዝደፍኡ ሰባት ድሕሪ ጥሮታ ዝተረፈ ዕድሚኦም ኣብ ዩኒቨርሲቲ እናተምሃሩ ከሕልፍዎ ይመርጹ ኣለዉ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት በቢዓመቱ 24 ጥሪ ኣብ ዘኽብሮ ዓለምለኻዊ መዓልቲ ትምህርቲ፡ ቢቢሲ ኣብ ኢንዶኔዥያ፣ ካናዳ፣ ብራዚልን ኣውስትራልያን ንዝነብሩ ኣርባዕተ ብዕድመ ደፊኦም ዝተመረቑ ሰባት፡ ንምንታይ ትምህርቲ ናይ ዕድመ ልክዕ ምርጭኦም ገይሮም ከምዝወስድዎ ኣዘራሪብዎም ኣሎ። ብራዚል: 'ሕዚ እውን ዝሓሸ ማሕበረሰብ ንምፍጣር  ክንሕግዝ ንኽእል ኢና' ኣንቶንያ ላንድግራፍ፡ ጓል 70 ዓመት ተምሃሪት እያ። እዛ ኣብ ማእከላይ ብራዚል እትነብር ጥሮተኛ ኣብ ማቶ ግሮሶ ዩኒቨርሲቲ ትመሃር። "ቅድሚ 10 ዓመት ካብቲ ኣብ ባንኪ ብራዚል ዝነበረኒ ስራሕ ጥሮታ ምስወጻእኩ፡ ኣብ ገዛ ኮፍ ክብል ኣይከኣልኩን" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። "በዓል ቤተይ ከብቲ እዩ ዘራብሕ፤ ክሕግዞ ከኣ ይደሊ። ግን ድማ ሓድሽ ነገራት ምምሃር ንኣእምሮይ ብስራሕ ክጽመድ ይሕግዘኒ። ስለዚ ኣብ መጀመርታ ጂኦግራፍን ኣካውንቲንግን ኣጽኒዐ" ትብል። እዚ ቅድሚ 10 ዓመት እዩ። ድሕሪኡ  ኣግሮኖሚክስ ምጽናዕ ቀጺላ። መጀመርታ ናብ ዩኒቨርሲቲ ንምእታው ትሓስብ ከምዘላ ንመሓዙታ ምስነገረቶም፡ ዓቢዳ እያ ኢሎም ሓሲቦም ነይሮም። "ገሊኦም ግዘ ምጥፋእ እዩ ኢሎም፤ ኣነ ግን ንናተይ ትውልዲ ገና ዘበርክቶ ነገር ከምዘሎን ነቲ ማሕበረሰብ ነገራት ኣብ ምምሕያሽ ክሕግዙን ይኽእሉ እዮም ኢለ እየ ዝኣምን።" "ኣእምሮኻ ክፉት ምግባር እውን ናይ ጥዕና እዩ ኢለ እየ ዝኣምን። ሓድሽ ነገራት ንምምሃር ኣይደንጎየን።" እንተኾነ ኣብ ናታ ዕደመ ናብ ክፍሊ ምእታው ቀሊል ነገር ኣይነበረን። ኣብቲ እትመሃረሉ ክፍሊ እታ ብዕድመ ዝዓበየት ምንባራ እውን ዘገርም የብሉን። "ዋላ ካብ መምህራነይ እየ ዝዓቢ ነይረ፤ እዚ ናይ ቴክኖሎጂ ምዕባለታት'ውን ኣሎ። ሶፍትዌራትን መተግበሪታትን. . . እቲ ለበዳ ምስ መጸ ምስ ናይ ኦንላይን ትምህርቲ ተቓሊሰ- ገለ እዋን 'ሎግ ኢን' ምግባር እውን ዘደናግር እዩ ነይሩ" ትብል። ኮይኑ ግና ንኹሉ ቀልጢፋ ለሚዳቶ፤ መራሕ-ቅዲ ንምዃን እውን በቒዓ። "በቲ ዝሰርሖ ዘለኹን ገለ መሓዙተይ እውን ናብ ዩኒቨርሲቲ ክኣትዉ ብምውሳኖምን ይሕበን፤ ብዙሓት ክስዕቡ እውን ተስፋ ይገብር።" ኣወስትራልያ: 'ትምህርቲ መንእሰይ እዩ ዝገብረካ' ጓል 88 ዓመት ሩት ዊልሰን፡ ኣብ ዛንታታት ብሪጣንያዊት ደራሲት ጄን ኦስትን ተመርኲሳ ናይ 3ይ ዲግሪ (ፒኤችዲ) ትምህርታ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሲድኒ ዛዚማ። እዚ ንዓኣ "ዘደንቕ ተሞክሮን" በዓል ብዙሕ ረብሓን እዩ ነይሩ። "ትምህርቲ መንእሰይ እዩ ዝገብረካ" ትብል ዶ/ር ሩት። "ብዙሓት ሓደሽቲ፣ ዘሐጉሱን ዘነቓቕሑን ነገራት ትመሃር፤ ልምድኻ ምስ ነባራዊ ዓለም ዝተኣሳሰረሎም መገዲታት ትረክብ። ንዓይ 20 ዓመት ካብ ዕድመይ ከም ምቕናስ ኮይኑ እዩ ጸኒሑ።" ኣዶ ኣርባዕተ ቖልዑ ዝኾነት ዶ/ር ሩት፡ ሓሙሽተ ኣብ ማእከላይ ዕድመ ዝርከቡ ደቂ ደቅን ሸሞንቲ ደቂ ደቂ ደቅን ኣለዉዋ። "ደቀይ ብዘደንቕ የበረታትዑኒ ነይሮም፤ ኣነ ናብ ትምህርቲ ምምላሰይ ጽቡቕ ከምዝኾነ እዮም ሓሲቦም። ሓንቲ ጓለይ ፒኤችዲ ስለዝነበራ ናይቲ ዩኒቨርሲቲ ስርዓት ክፈልጥ ሓጊዛትኒ።" "ፒኤችዲ ዘለዋ ጓል ውላደይ እውን ኣላትኒ፤ መጽናዕታዊ ጽሑፈይ እንተዳሉ ኣብ ኣጠቓቕማ ኢንተርነት ሓጊዛትኒ።" "ንመወዳእታ ግዘ ትምህርቲ ዝተመረቕኩሉ 1979 ብምንባሩ ኩሉ ነገር ናዓይ ሓድሽ እዩ ነይሩ።" ካናዳ: 'ታሪኻት ህይወት ሕዚ እውን ይጸሓፉ ኣለዉ' ጓል 70 ዓመት ሎዊዝ ካመንዝ፡ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰባት ንምንታይ ናብ ዩኒቨርሲቲ ከምዝኸዱ ክትፈልጥ ትደሊ ነይራ፤ ሽዑ ባዕላ ክትፍትኖ ወሲና። ንሳ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኣብ ካናዳ ካብ ዝርከብ ዮርክ ዩኒቨርሲቲ: ብትምህርቲ ንዓበይቲ ዶክትሬት ዲግሪ ረኺባ። ካብ ክሊ ዕድመ 50 ክሳብ 60 ኣብ ዝርከባ ሸውዓተ ኣንስቲ ብዝገበረቶ መጽናዕቲ፡ መብዛሕተአን ናብ ትምህርቲ ዝተመለሳሉ ምኽንያት ብኸፊል መንግስቲ: ዓበይቲ ብዘይ ክፍሊት ክመሃሩ ስለዝገበረ ምዃኑ ረኺባ። ንሎዊዝ ግን ካልእ ዘለዓዓላ ረቛሒ ነይሩ። "ካብ ቤተሰበይ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዝኣተኹ ብሕታዊት ሰብ እየ። ብስርዓተ ትምህርቲ ኣቢልካ መገድኻ እትድህስሰሉ ስነ ሓሳብ ሓዱሽ እዩ ነይሩ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኣብ ፋብሪካ ይሰርሑ ካብ ዝነበሩ  ስደተኛታት ዝተወለደት ሎዊዝ፡ ስድራኣ ናይ ላዕለዋይ ብርኪ ትምህርታ ክሽፍኑላ ብዘይምኽኣሎም፡ ምስዓበየት እያ ነቲ ዕድል ረኺባቶ። ጓል ኣንስተይቲ ምዃና ንዓኣ እውን ነገራት ክኸብዱ ከምዝገበሮም ትገልጽ። ዕላማ ናይቲ ዘካየደቶ መጽናዕቲ፡ ነቲ ሰባት ምስ ዓበዩ ናብ ትምህርቲ ክኸዱ ኣይኽእሉን ወይ የብሎምን ዝብል ኣበሃህላ ንምስባር ከምዝኾነ እውን ትገልጽ። ኢንዶኔዥያ : 'ሐዚ እውን እንተኽኢልና፡ ፈጺምና ምምሃር ደው ክነብል ኣይግባእን' ወዲ 87 ዓመት ላ ኦዴ መሓመድ ሲዲቅ ኣብ ኢንዶኔዥያ ካብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ቡተን ቅድሚ ክልተ ዓመት ተመሪቑ። ንዕኡ ሕልሙ ዝተግሃደሉ እዋን እዩ። ሐዚ እውን ግን ትምህርቲ ክቕጽል ድልየት ኣለዎ። ኩሉ ሻብ ናብ ዩኒቨርሲቲ ክኣቱ ድልየት ዝነበሮ እቲ መምህር ነበር፡ ንትሸዓቱ ደቁ ክቕልብ ክብል ግን ነቲ ሕልሙ ንጎኒ ገዲፍዎ ጸኒሑ። ኣብ 2012 ግና እቲ ዓቢ ወዱ ናብ ኮሌጅ ክኣቱ ደፋፊእዎ። ወዲ 78 ዓመት ምስኮነ ትምህርቲ ጀሚሩ፤ ኮይኑ ግና ክልተ ዓመት ምስተምሃረ ሓሚሙ። "ንሓደ ዓመትን ፈረቓን ሓሚመ፤ ናይ ፕሮስቴት መጥባሕቲ እውን ገይረ" ክብል ላ ኦዲ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እንተኾነ ተስፋ ዝቖርጽ ኣይነበረን፤ ቤተሰቡ እውን ሓጊዞምዎ። ኣብ መዓልቲ ምረቕኡ ሓቢራቶ ዝተረኸበረት ላላ ዝተብሃለት ጓል ውላዱ፡ ላ ኦዲ ወላ ሓንቲ መዓልቲ ኣማሪሩ ከምዘይፈልጥ ተዛሪባ። "ኩሉሻብ እዩ ናብ ትምህርቲ ዝኸይድ፡ ዋላ ሓደ ሓደ ግዜ እንተሓመመ  ናብቲ ቤት ትምህርቲ ኩሉሻብ ክኸይድ ይፍትን" ኢላ። ላ ኦዲ ተምሃራዩ ዝነበረ መምህር ዩኒቨርሲቲ መመረቒ ጽሑፉ እናሓገዞ ድሕሪ ሸውዓተ ዓመታት ቀዳማይ ዲግሪኡ ረኺቡ። "ኣዝየ እየ ዘመስግኖም፤ ጸቡቓት ሰባት ክኾኑ ምሂረዮም እየ። ሐዚ ድማ እቲ ፍልጠት መሊሶም ኣረኪቦምኒ።" "ክሳብ ዝኸኣልና ፈጺምና ምምሃር  ጠጠው ክነብል የብልናን። ግዘን ገንዘብን እንተረኺበ፡ ሐዚ እውን ማስተርስ ክመሃር እደሊ" ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ውጥን ምጅማር ትምህርትን ሻቕሎት ወለድን

ንዝሓለፉ ሸውዓተ ኣዋርሕ ብሰንኪ ኲናት ተዓጽየን ዝጸንሐ ኣብያተ ትምህርቲ መቐለ ክኽፋታ  ከምዝጀመራ ቢሮ ትምህርቲ  ግዝያዊ ምምሕዳር'ቲ ክልል ኣፍሊጡ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ወለዲ ግና፡ ደቆም ናብ ትምህርቲ ክሰዱ ከምዝሰግኡ ይዛረቡ። ኣስታት 30 ዝኾና መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርትን ልዕሊ 30 ዝኾና ናይ ውልቀ ኣብያተ ትምህርትን ንተምሃሮ ክፍቲ ኮይነን ከምዘለዋ፡ ምክትል ሓላፊት እቲ ቢሮ ኢንጂነር ኣስቴር ይትባረክ ንቢቢሲ ገሊጻ። እንተኾነ እቶም ኣብያተ ትምህርቲ ይከፈቱ 'ምበር ናብተን ኣብያተ ትምህርቲ ዝውሕዙ ቁጽሪ ተምሃሮ ውሑድ ምዃኑ ኢንጂነር ኣስቴር ብስልኪ ንቢቢሲ ወሲኻ ሓቢራ። "ሓደ ብኮቪድ ምኽንያት ተሪፎም እዮም፤ ካልኣይ ድማ በቲ ዝተፈጥረ ጸገም ምኽንያት ኣብ ትግራይ ስግኣትን ናይ ሰላም ሽግርን ስለዝነበረ ወለዲ ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ክሰዱ ኩነታት ኣይፈቐደሎምን ነይሩ" ትብል። ኣብቲ ክልል ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ፡ ሓያል ቅልውላው ጸጥታ ዘጋጠመ እንትኸውን፡ ኣብዝሓ ኣብያተ ትምህርታትን ማእከላት ጥዕናን ዓንየንን ተዘሚተንን ከምዝኾና ጸብጻባት ትካላት ሰብኣዊ መሰላት የመልክቱ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረስ፡ ተወሳኺ ሓገዝ እንተዘይበጺሑ፡ ህዝቢ እቲ ክልል ንሓያል ጥሜትን ጸገምን ክቃላዕ ከምዝኽእል'ውን ኣብዚ ሰሙን ስግኣቱ ገሊጹ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ህዝቢ ትግራይ ተጸባዪ ህጹጽ ረድኤት ኮይኑ ከምዘሎ ትካል ምግቢ ዓለም ምግላጹ ድማ ዝዝከር እዩ። ብሰንኪ እቲ ጎንጺ ዛጊድ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ይሕብሩ።  ኣስታት ክልተ ሚልዮን ሰባት ካብ መረበቶም ዝተመዛበሉ ኾይኖም፡ ኣብዝሓ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ተዓቂቦም ከምዝርከቡ እዩ ዝዝረብ። እቲ ቢሮ ካልእ'ኸ እንታይ ኢሉ? ኢንጂነር ኣስቴር፡ ኩነታት ጸጥታን ሰላምን   እቲ ክልል ከምቲ ዝጸንሐ ከምዘይኮነን ተማሕይሹ ከምዘሎን፤ ስለዝኾነ ድማ፡ ወለዲ ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ክሰዱ ከምዘለዎምን ወሲኻ ተዛሪባ። ካብ ከተማ መቐለ ኣብዝሓ ኣብያተ ትምህርቲ ተኸፊተን ከምዘለዋ እትዛረብ እታ ሓላፊት፡ እቲ ቢሮ ግና ኣብ መላእ'ቲ ክልል ትምህርቲ ንክጅመር መምርሒ ከምዘውረደ እያ ትገልጽ። "እቲ መምርሒ ዝወረደ፡ ትምህርቲ ኣብ መላእ ትግራይ ይጀመር ዝብል እዩ። ንኣብነት ኣብ ማይጨው፣ መኾኒ፣ ኣብ ወረዳ ደቡብ ምብራቕ ድማ፡ ኣብ ዓዲ ጉደም ካልኦት ከኣ ልዕሊ 20 ኣብያተ ትምህርቲ ዝጀመራ ኣለዋ" ኢላ። ኢንጂነር ኣስቴር፡ ኣብ መቐለ ድማ ዳርጋ ኩለን ኣብያተ ትምህርቲ ተኸፊተን ከምዘለዋ እንተኾነ ተምሃሮ እናተንጠባጠቡ ከምዝመጽኡ ገሊጻ፤ ኣብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ክሳብ 10፤ 20 ጥራይ ከምዝመጽኡ እያ ተዛሪባ። ኢንጂነር ኣስቴር፡ ኣብ ቀረባ እዋን ክዛዘም ይኽእል እዩ ዝበለቶ መዕቖቢ ተመዛበልቲ ይስራሕ ከምዘሎን ናብኡ ከምዘግዕዙን፡ ካልኦት ዝተረፋ ግና ነጻ ከምዝኾናን ተዛሪባ። ስነ ኣእምሮ፡ ናይቶም ተምሃሮ ንምርግጋዕ ድማ ገለ መምህራን ከምዝተዳለውን፡ እቲ ትምህርቲ'ውን ብዘየጨናንቕ መልክዑ ክቐርበሎም ከምዝተዳለወን ተዛሪባ። እተን ብሰንኪ እቲ ኲናት ዝዓነዋ ኣብያተ ትምህርቲ ንምጽጋን ልዕሊ 85 ሚልዮን ብር ብመንግስቲ ፌዴራል ተዳልዩ ይስረሐሉ፡  ከምዘሎ'ውን ተዛሪባ። ንኣብነት ቤት ትምህርቲ ሃጸይ ዮውሃንስ ራብዓይ፡ ወተሃደራት ሰፊሮምዎ ከምዝነበሩ፤ ሕዚ ግን ተጸራሪጉን ተጸጊኑን ንትምህርቲ ድልው ከምዝኾነ ወሲኻ ሓቢራ። ጊዝያዊ ምምሕዳር እቲ ክልል፡ ኩነታት ጸጥታ እቲ ክልል ተማሕይሹ እዩ እንተበለ'ኳ፡ ገለ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ወለዲ ግን ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ንምስዳድ ድልዋት ከምዘይኮኑ እዮም ዝገልጹ። ካብ ከተማ ኣክሱም ዘዘራረብናዮ ሓደ ወላዲ፡ "ኣነ ብወገነይ ደቀይ ናብ ቤት ትምህርቲ ክሰድድ ኣይከእልን። እቶም ደቀይ ዝመሃርሉ ቤት ትምህርቲ ብተፈናቐልቲ እዩ ተመሊኡ ዘሎ። እቲ ጸጥታ ድማ ውሑስ ኣይኮነን፤ ኣብ መገዲ እንታይ ከምዘጋጥሞም ኣይፍለጥን። ብሱሩ ንዓርሱ እቲ ህዝቢ ውሕስና የብሉን። ጸጥታ ዝበሃል የለን። እቲ ጸጥታን ፖለቲካዊ ኩነታትን ኣብዘይተረጋገአሉ ኩነታት ካልእ ማሕበራዊ ምንቅስቓሳት ምክያድ ካልእ ሳዕቤን እዩ ከምጽእ" ኢሉ። መምህራን ድማ ፎቖድኡ ተሰዲዶም ናብ ምድብ ቦቶኦም ከምዘይተመልሱ እዩ ዝዛረብ። እቲ ሕበረተሰብ'ውን ፎቖድኡ ተሰዲዱ ከምዘሎን፡ ናብ መንበሪኡ ከይተመልሰ ትምህርቲ ምጅማር ዘይሕሰብ  ምዃኑ ይዛረብ። "ትምህርቲ ኣእምሮኻ ቀሲንካ ዝግበር ምበር ብተብተብ ዝካየድ ኣይኮነን፤ ደቀይ ናብ ቤት ትምህርቲ ወፊሮም ዘይክምለሱ'ውን ስለዝኽእሉ ክሰዶም ኣይክእልን" ድማ ኢሉ። ካብ መቐለ ዘዛረብናየን ካልእ ወላዲት ድማ፡ ትምህርቲ ተጀሚሩ ዝብል ወረ ከምዝሰምዓ ነገር ግን ዛጊድ ደቀን ከምዘይሰደዳ ይዛረባ። ካልእ ሰብ'ውን ደቁ ናብ ቤት ትምህርቲ ክሰድድ እዩ ዝብል እምነት የብለንን። ካልእ ተወላዲ ዞባ ማእኸል ትግራይ ድማ 'ኣብዚ ሕዚ እዋን ምምሃር ምስትምሃር ዘይሕለም ነገር እዩ' ይብል፤ ንሱ ብጽንጽንታ ዝሰማዕኽዎ ዝበሎ፡ እቶም ተመዛበልቲ ካብ ቤት ትምህርቲ ንምውጻእ ከምዝተሓስበ እዩ። ኣብ ውሽጢ'ቲ ሕብረተሰብ 'መራሒ ዘይብልና ተሪፍና' ዝብል ስክፍታ ከምዘሎ'ውን ተዛሪቡ። ሁማንራይትስ ዎች፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዘውጸኦ ሰፊሕ ጸብጻብ፡ ኣብዝሓ ኣብያተ ትምህርቲ'ቲ ክልል 'ተዘሚተንን ዓንየንን' ናብ ወተሃደራዊ መዓስክራትን መዕቖቢ ተመዛበልትን ተቐይረን ከምዘለዋ ኣብሪሁ። ሓላፊት ቢሮ ምብራቕ ኣፍሪቃ እቲ ትካል፡ ለቲሽያ ባደር ኣብ መግለጺኣ፡ "ኣብያተ ተምህርቲ'ቲ ክልል ምጉዳእን ምዕናውን: ዕድል መጻኢ ወለዶ እቲ ህዝቢ ከም ምጉዳእ እዩ ዝቑጸር" ኢላ ነይራ።


ዩክረይን፡ ኣፍሪቃውያንን ህንዳውያንን ተማሃሮ ስለምንታይ ብብዝሒ ይመርጽዋ?

ወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን፡ ኣሽሓት ወጻእተኛታት ተማሃሮ ካብ ኣፍሪቃ፡ ኤስያን ማእከላይ ምብራቕን ዝርከብዎ ፍልሰት ሰባት የስዕብ ኣሎ። ብመሰረት መንግስታዊ ሓበሬታ፡ ኣብ ዩክረይን፡ ልዕሊ 76,000 ወጻእተኛታት ተማሃሮ ኣለው። ዳርጋ ሓደ ርብዒ ካብዞም ተማሃሮ ካብ ኣፍሪቃ እዮም፣ መብዛሕትኦም ከኣ ካብ ናይጀርያ፡ ሞሮኮን ግብጽን እዮም። ልዕሊ 20 ሽሕ ተማሃሮ ዝሰደደት ህንዲ፡ ካብ ኤስያውያን ነቲ ዝበዝሐ ቍጽሪ  ትሽፍን ። እዞም ወጻእተኛታት ተማሃሮ መብዛሕትኦም ኣብ ዓውድታት ሕክምና፡ ምህንድስናን ቢዝነስን ዘጽንዑ ኰይኖም፡ ኣብ ቍጠባ ዩክረይን ኣገዳሲ እጃም ኣለዎም። እንተዀነ፡ ሩስያ፡ ካብ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ነቲ ዝዓበየ ወራር ክትቅስቅስ ከላ፡ ኣሽሓት ካብኣቶም ክሃድሙ ጀሚሮም፡ ብዙሓት ድማ ኣብኡ ተዓጊቶም ኣለው። መጻኢ ኵነታት ትምህርቶም ድማ ርግጸኛታት ኣይኰኑን። ምስጢር ሰሓብነት ዩክረይን ኣብ ትምህርቲ እንታይ እዩ? ዩክረይን፡ ካብ ነዊሕ ግዜ ጀሚራ ንወጻእተኛታት ተማሃሮ ሰሓቢት ኰይና ጸኒሓ እያ። እዚ ስሕበት ተማሃሮ፡ ድሕሪት ምልስ ኢልካ፡ ኣብቲ ሕብረት ሶቭየት ኣብ ላዕለዋይ ትምህርቲ ገዚፍ ወፍሪ ትገብረሉ ዝነበረትን፡ ንተመሃሮ እተን ሓደስቲ ናጻ ዝወጻ ዝነበራ ሃገራት [ሳልሳይ ዓለም] ክትምስጥ ትጽዕረሉ ዝነበረትን እዋን ክርአ ይከኣል እዩ። ኣብ ዘመነ ሕብረተ ሶቭየት ነበር፡ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ዝርከብዎም ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ተመሃሮ፡ ዕድል ማህደረ ትምህርቲ ይረኽቡ ምንባሮም ከም ኣብነት ክጥቀስ ዝኽእል እዩ። ኣብዚ እዋን ከኣ፡ ዩኒቨርሲታት ዩክረይን ከም መእተዊ ኣፍደገ ናብቲ ሰፊሕ ዕዳጋ ስራሕ ዝርከበሉ ምዕራብ ኤውሮጳ ይርእያ ኣለዋ። ዝሓታኦ ክፍሊት ርትዓዊ ኰይኑ፡ መእተዊ ቪዛን መንበሪ ፍቓድን ንምርካብ'ውን ምቹኣት ስለዝዀና ተመረጽቲ እየን። "ኣብዘን ዩኒቨርሲቲታት ዩክረይን ዝወሃብ ዲግሪ ሰፊሕ ተቐባልነት ዘለዎ እዩ፣ እቲ ትምህርቲ'ውን ብቐንዱ ደረጃኡ ዝሓለወ እዩ" ንዩክረይን ክምሃሩ ናይ ዝደልዩ ምዕራብ ኣፍሪቃውያን ተመሃሮ ኣሳላጢ ትካል ዝሰርሕ፡ ፓትሪክ ኢሱጉኑም፡ ይገልጽ። "ጽቡቕ ደረጃ ዘለዎ መምሃሪ መሳርሒታት ሕክምና ስለዘሎ፡ ብፍላይ ተመሃሮ ሕክምና ይመርጽዎ እዮም፡" ይውስኽ ፓትሪክ። ኣብ ከተማ ዲኒፕሮ ዝመሃር ዝነበረ ደዝሞንድ ቺናዛ ሞኩዶ ዝተባህለ ወዲ 30 ዓመት ናይጀርያዊ ተመሃራይ፡ ዩክረይን ክመሃር ዝመረጸሉ ምኽንያት ክገልጽ እንከሎ፡ "ምስ ካልኦት ሃገራት ኤውሮጳ ብምንጽጻር፡ በቲ ዘለወን ምቹእ ቅጥዕትታት መመዝገቢን፡ ሕሱር መነባብሮን እዩ" ይብል። ንሱ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ 'ቀረጽን ፋይናንስን' ቅድሚ ገለ ሰለስተ ኣዋርሕ'ዩ ትምህርቱ ጀሚሩ። መብዛሕትኡ ትምህርቲ ብእንግሊዘኛ እዩ ዝወሃብ፣ እንተዀነ ትምህርቲ ቅድሚ ምጅማሩ፡ መባእታዊ ቋንቋ ዩክረይን ኣጽኒዑ እዩ። "ኣብ ናይጀርያ ለሓማይ እየ ነይረ። ነገራት ብግቡእ ክዓምም ምእንቲ ግን ትምህርቲ የድልየኒ፣ ዩክረይን ከኣ እታ ዝበለጸት ምርጫ እያ ነይራ ንኣይ" ክብል ካብቲ ሃዲሙ ተዓቝብሉ ዘሎ ፖላንድ ንቢቢሲ ቃል ሂቡ። እዞም ተመሃሮ ሕጂ ናበይ ኣበሉ? ብመሰረት ጸብጻብ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ልዕሊ 10 ሽሕ፡ ኣብ ዩክረይን ዝጸንሑ ኣፍሪቃውያን ተመሃሮ ናብ ጐረባብቲ ሃገራት ክሃድሙ ክኢሎም ኣለው። እንተዀነ እዞም ተመሃሮ ኣብ ዶባት ዝተፈላለያ ሃገራት ዓሌታዊ ኣድልዎ ይገጥሞም ከም ዘሎ ዝሕብሩ ጸብጻባት ይወጽኡ ኣለው። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝዝርግሑ ዘለው ኣሳእል ከም ዘርእይዎ'ውን፡ ሰበስልጣን ዩክረይን ዶብ ንኸይሰግሩ ይኽልክልዎም ከም ዘለው እዩ። ናይጀርያዊት ተመሃሪት ኣብ ዩክረይን፡ "ጸሊም እንተዄንካ ብእግርኻ ክትከይድ እዩ ዘለካ ኢሎምና" ትብል። ልክዕ ቍጽሪ ንምርግጋጹ ገና'ኳ እንተዘይተኻእለ፡ ኣማኢት ተመሃሮ ገና ኣብ ዩክረይን ከም ዘለው እዩ ዝግመት። ሓደ ህንዳዊ ተመሃራይ፡ ኣስቤዛ ክገብር ኢሉ ምስ ወጽአ ከም እተቐትለ ተፈሊጡ ኣሎ። ሓደ ተመሃራይ ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ ቅድሚ እዚ ኵነታት ምኽሳቱ፡ ትምህርቲ ናብ 'ኦንላይን' ክቕየረሎም ይሓቱ ከም ዝነበሩን፡ እተን ዩኒቨርሲታት ግን ከም ዝነጸጋኦም እዩ። "እታ ዩኒቨርሲቲ ነቲ ሕቶን ነቲ ኵነታትን ሸለል ኢላቶ" ሜሪ ዝተባህለት፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዩክረይን ብዓውዲ ሕክምና ናይ መወዳእታ ዓመት ትምህርታ ተጽነዕ ዝነበረት ናይጀርያዊት ትገልጽ። ንሳ ከም ዝበለቶ፡ ንምምሕዳር ዩኒቨርሲቲ ኣቐዲሞም ንኽወጽኡ ከም ዝሓተቱን ከም ዝተነጽጉን እዩ። ብኢደ ዋኒኖም ካብ ትምህርቲ እንተበዂሮም፡ ብመሰረት ገለ ዩኒቨርሲታት ዩክረይን ዝኽተልኦ መምርሒ፡ ብገንዘብ ከምዝቕጽዑን እዩ መጠንቀቕታ በጺሕዎም። "ስለዚ ምርጫ ኣይነበረናን" ትብል። ሜሪ፡ ኣብታ ኣብ ዶብ ዩክረይን እትርከብ ንመጥቃዕቲ ዝተቓልዐት ከተማ ገና ተዓጊታ ኣላ። ናብ ዩክረይን ዝመጻእና ትምህርቲ ደሊና እምበር ንኸምዚ ዓይነት መከራን ሽግርን ኣይኰነን ከኣ ትብል። ንሳን መሓዙታን ብስእነት መግቢ ተሸጊረን ኣለዋ፣ ከይወጽኣ ድማ ውሕስነት የለን። እቲ ትመሃረሉ ዩኒቨርሲቲ፡ ሩስያ ከተጥቅዕ እያ ዝብል እምነት ፈጺሙ 'ኳ እንተዘይነበሮ፡ 'ተመሃሮ፡ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምጅማሩ ካብታ ሃገር ንኽወጽኡ ንዘቕረብዎ ሕቶ ኣይተቐበሎን' ዝብል ዘረባ ግን ነጺግዎ'ሎ።  ቅድሚ ሓደ መዓልቲ ምጅማር 'ቲ ኲናት ድማ ትምህርቲ፡ ናብ ኦንላይን ከም ዘሰጋገሮ ሓቢሩ። ክሪስቶፈር ዝተባህለ ወዲ 22 ዓመት ካሜሩናዊ ተመሃራይ፡ ካብታ ድሮ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ሩስያ ኣትያ ዘላ ደቡባዊት ከተማ ኬርሶን፡ ካብ ተሓቢኡሉ ዘሎ ስፍራ ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ "ንህይወትና ስለንሰግእ ክንወጽእ ኣይከኣልናን" ይብል። ንሱ ከም ዝበሎ፡ ምስ ካልኦት 20 ዝዀኑ ብጾቱ፡ ሰሙን ምሉእ መብራህቲ ኣብ ዘይብሉ መዕቈቢ ትሕቲ ምድሪ፡ ድምጺ ተዅስን መዳፍዕን ጥራይ እናሰምዑ ኣሕሊፎምዎ። ዳርጋ ከምዚ ዝባደመት ከተማ እያ፡ ኣብ ደገ ተወዝ ዝብል ሰብ ፈጺሙ ኣይርአን። ክሪስቶፈር ዝዀነ ኣብ ልዕሊ ኣፍሪቃውያን ዝወርድ ግህሰት ብዓይኑ ከምዘይረኣ፣ እቲ ዝሓሸ ግን ተሓቢእካ ምጽናሕ ምዃኑ ኣስሚሩሉ። "ኣብዚ እዋን እቲ ዝበለጸ ኣማራጺ፡ ባዕልኻ ነብስኻ ኣብ ሓደጋ ዘይምእታው እዩ" "ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኵነታት ጉዳይ ትምህርቲ ከመይ ከም ዝኸውን ክግመት ኣጸጋሚ እዩ" ይብል። ማማዲ ዶምብያ፡ ዝተባህለ ተመሃራይ ኮምፒዩተር ሳይንስ ዘጽንዕ ዘሎ ወዲ ጊኒ፡ "ዓደይ ክምለስ እየ ዝደሊ፡ ኣብ ኲናት ኴንካ ክትመሃር ኣይከኣልን እዩ" ይብል ንቢቢሲ፡ ምስቶም ኣብ ጸልማት ምስኡ ዘለው ደቂ ጋቦን፡ ሰኔጋልን ካሜሩንን ኰይኑ። "መብራህቲ የለ፣ ማይ የለ" ይውስኽ። ግደ መንግስታት እንታይ እዩ ዘሎ? ዩክረይን፡ ኲናት ጅምር ኣብ ዘበለሉ ዕለት 24 ለካቲት፡ ብኡንብኡ እያ ሲቪላዊ በረራታት ደው ኣቢላ። መንግስታት ኣፍሪቃ፡ ብዛዕባ ዜጋታተን ካብታ ሃገር ንምውጻእ ዝተፈላለየ ኣተሓሕዛ እዩ ዘለወን፣ ገሊአን በረራታት ኣወሃሂደን ነቶም ዶብ ዝሰገሩ ዜጋታተን ንዓዶም ክመልሳ ይርኣያ ኣለዋ። ጋና እታ ቀዳመይቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ዜጋታታ ዝተቐበለት ኣፍሪቃዊት ሃገር እያ።  ጃረድ ኦቱምፎ፡ ኣብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ጋና ምስ በጽሐ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቓል፡ "ቅድሚ ሒደት መዓልታት፡ ዓደይ ክምለስ ይኽእል እየ ዝብል ተስፋ ኣይነበረንን፣ ሕጂ ግን ብደሓን መጺአ፡ ሕጕስ ድማ እየ" ኢሉ። ናይጀርያ እውን ነቶም ብመገዲ ሩማንያ፡ ሃንጋርን ፖላንድን ናብ ሃገሮም ክምለሱ ፍቓደኛታት ዝዀኑ ዜጋታታ ነፈርቲ ክትልኽ ምዃና ኣፍሊጣ'ላ። ኣምባሳደር ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ዩክረይን፡ ንድሕነቱ ካብታ ሃገር ክወጽእ ከም ዝግባኦ፣ እንተዀነ ምእንቲ ድሕነት ዜጋታት ደቡብ ኣፍሪቃን ካልኦት ወጻእተኛታትን፡ ካብ ዩክረይን ዝወጽኡሉ ውሑስ መገዲ ንምጥጣሕ ኣበርቲዑ ይሰርሕ ምህላው ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣምባሳደራት ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ፖላንድን ሃንጋርን ክልቲኦም፡ ናብቲ ምስ ዩክረይን ዘዳውብ ከባቢታት ብምኻድ ዜጋታቶም ንምሕጋዝ ዝከኣሎም ጻዕርታት ይገብሩ ከም ዘለው ተፈሊጡ'ሎ። ገለ ስድራቤታት ሞሮኮ'ውን፡ ካብ ዩክረይን ሃዲሞም ንዝተመልሱ ተመሃሮአን ዝሓለፈ፡ ረቡዕ ተቐቢለን ኣለዋ። ብመሰረት ሓበሬታ ምኒስትሪ ጕዳያት ወጻኢ ዩክረይን፡ መንግስቲ 'ታ ሃገር፡ ንኣፍሪቃውያንን ኤስያውያንን ዝገልግል ህጹጽ መስመራት ተሌፎን ዘርጊሑ'ሎ።  "ሰበስልጣን ዩክረይን፡ ኣፍሪቃውያንን ኤስያውያንን ዝወጽኡሉ ውሑስ መገዲ ንምጥጣሕ ኣበርቲዖም ይሰርሑ ኣለው፡" ይብል መልእክቲ ትዊተር ድሚትሮ ኩሌባ። ትምህርቲ ክቕጽል ይኽእል ዶ ይኸውን? ሓያለ ካብቶም ንኽመሃሩ ኢሎም ብዙሕ ገንዘብ ዘፍሰሱ ተመሃሮ፡ ኣብ መንጐ ንዓድኻ ምምላስን ኣብ ኤውሮጳ ጸኒሕካ ዕላማ ትምህርትኻ ምፍጻምን ዝብል ሓሳብ ተቐርቂሮም ከም ዘለው፡ ንቢቢሲ ይገልጹ። ጀሲካ ኦራክፖ፡ ኣብ ሃገራዊ ዩኒቨርሲቲ ሕክምና ተርኖፒል ተመሃሪት ሻድሻይ ዓመት ዓውዲ ሕክምና፡ ንኽትምረቕ ገለ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ጥራይ እዩ ተሪፍዋ ነይሩ። "ተዓኒደ እየ ዘለኹ፡ ዝዀነ ክገብር ኣይከኣልኩን፡ ኵሉ ሰነዳት ትምህርተይ ኣብኡ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ እዩ ዘሎ፡" ክትብል ናብ ሃንጋሪ ቡዳፔስት ገጻ ኣብ ትሃድመሉ ዝነበረት ኣጋጣሚ ንቢቢሲ ሓቢራ። "ንድሕሪት ተመሊሰ ከም ብሓድሽ ዝጅምረሉ ምኽንያት የብለይን፡ ናይ ዝተመሃርኩሉ ዲግሪ ጥራይ እየ ዝደሊ ሕጂ፣ ምናልባት ኣብ ካልእ ማስተርስ ክገብር ይኸውን።" ወጻእተኛታት ተመሃሮ ዩክረይን፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዝጸንሑሉ ግዜ ዘገልግል መንበሪ ፍቓድ ይወሃቦም እዩ። እዚ ግን ኣብ ካልኦት ጐረባብቲ ሃገራት ዘገልግል ኣይኰነን። ሙኩዶ ፡ ኵሉ ነገራት እንተፈሺሉ፡ ትምህርቱ ኣብ ዝዀነ ካልእ ሃገር ኤውሮጳ ክቕጽሎ ከም ዝደሊ እዩ ዝገልጽ። "ምናልባት ኵነታት እንተ ተመሓየሸ ኣብዚ ክጸንሕ እየ፣ ንናይጀርያ ምምላስ ኣማራጺ ኣይኰነን፡" ይብል።


ኢትዮጵያ፡ ተምሃሮ ነቀምቴ ንናይ ቀደም መምህሮም ሽልማት መኪና ኣበርኪቶም

ኣብዚ ሰሙን ኣብ ኢትዮጵያ ከተማ ነቀምቴ፡ ተምሃሮ እንከለዉ ናይ ሒሳብ [ቁጽሪ] መምህሮም ንዝነበረ መምህር "ንናትና ወለዶ ንዝገበርካዮ ውዕለት" ኢሎም 750 ሽሕ ዋጋኣ መኪና ከምዝሸለምዎ ተገሊጹ። እቶም ኣብ ውሽጢ ዓድን ወጻእን ዝነበሩ ናይ ቀደም ተምሃሮ፡ ናይ ሒሳብ መምህሮም ንዝነበረ ኣቤል ቡልቻ ካብ ዘለዎም ክብርን ፍቅርን ብተወሳኺ ነቲ ዝገበረሎም ውዕለት ብቐዋምነት ንምዝካር ስለዝደለዩ እዮም ነታ መኪና ገዚኦም ከምዘበርከቱሉ ዝዛረቡ። እቶም ነዚ ሸልማት ዘዳለዉ ተምህሮ ብቑጽሪ ሓደ ሚኢቲ ዝኾኑ እዮም። ኣቶ ኣቤል ቡልቻ ኣብ ከተማ ነቀምቴ ኣብ ዝርከባ ሰለስተ ካልኣይ ብርኪ [ካልኣይ ደረጃ] ኣብያተ ትምህርቲ ምሂሩ እዩ። ብተወሳኺ ተምሃሮ ንምሕጋዝ ኣብ ገዝኡ ይምህር ከምዝነበረ ተምሃሮኡ ይዛረቡ። ነቶም ናይ ቀደም ተምሃሮ ኣተሓባቢሩ ነቲ ሽልማት ዘዳለወ ብዙሃን ተሾመ ብወገኑ፡ መምህር ኣቤል "መጻኢ ህይወትና ዕዉት ክኸውን" ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ እዩ ይብል። ካብ ተምሃሮ መምህር ኣቤል ዝነበረ ብዙሃን፡ ብካኒካዊ ምህንድስና ተመሪቑ፡ ኣብዚ እዋን  ኣብ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ይሰርሕ ኣሎ። ንሱ ከምዝብሎ፡ መምህር ኣቤል ትምህርቲ ቁጽሪ ክፈልጡ ጥራሕ ዘይኮነስ ምስ ህይወቶም ኣዛሚዱ ክፈትውዎን ክርድእዎን ከምዝገበሮም ይገልጽ። ክእለት እቲ መምህር ክገልጽ እንከሎ ድማ ንትምህርቲ ሒሳብ ከም ተዋጋኢት ላሕሚ ክትሃድሞ ዘይኮነስ ከም ጽቡቕ መሓዛኻ ክትፈትዎ ዝገብር እዩ ክብል ይንእዶ። መትከላት ሒሳብ ክርድኡ ከምኡ እውን ን 20 ዓመታት ዝተውሃቡ ናይ ዩኒቨርሲቲ መእተዊ ፈተናታት ብናይ ባዕሉ ድልየት ኣኪቡ ኣብ ገዝኡ ንተምሃሮኡ የረድእ ከምዝነበረ እውን ይዝክር። "መብዛሕቴና ንትምህርቲ ብፍላይ ንቁጽርን ሳይንስን ዘለና ፍቕሪ ከም ዝውስኽ ገይሩ።" ብዙሃን ከምዝብሎ መምህር ኣቤል ካብ ቤት ትምህርቲ ወጻኢ፡ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ገዝኡ ተምሃሮ ብትምህርቲ ሒሳብ ይሃንጾም ነይሩ። ካብ ምምሃር ብተወሳኺ "ብውልቁ ተምሃሮ ዝመክርን ከም ኣቦ ዝመርሕን፡ ብዝተፈለየ ፍቕሪ ዘዕበየና ኮይኑ ኩሎም ተምሃሮ ብፍሉይ ይፈትውዎ" እውን ይብል። መምህር ኣቤል ትምህርቲ ቁጽሪ ብዋዛን ናይ ህይወት ተጓንፎን እናዘናጋዐ እዩ ዝምህር። "ትምህርቲ ሒሳብ ከመይ ምስ ህይወት ዝተተሓሓዘ ከምዝኾነ እናርኣየ ምምሃሩ ፍሉይ ይገብሮ" ክብል ይገልጾ እቲ ናይ ቀደም ተምሃራዩ። እዚ ውጽኢታዊ ክኾኑ ከምዝገበሮም ዝገልጽ ብዙሃን፡ ከም ሃገር እውን ብምኽንያት እቲ መምህር ተምሃሮ ከተማ ነቀምቴ ዝሓሸ ውጽኢት ከመዝግቡ ከምዝገበሮም ይዛረብ። "ቅድሚ ሕጂ ትምህርቲ ሒሳብ፡ ቁጽሪ ጥራይ እዩ ዝመስለና ነይሩ። ኮይኑ ግና ምስ ናትና ህይወት ዝተኣሳሰረ ከምዝኾነ ምስ ናይ ህይወት ተሞክሮና ኣዛሚዱ ከም እንርዳእ ገይሩና።" መምህራን ተምሃሮ ምስ ፊደላት ኣላልዮምን ኣምሂሮምን ኣብ ዝሓሸ ደረጃ ክበጽሑ ኩሉሻብ ይደኽሙ። እንተኾነ እቲ ኣበርክቶኦም ብዙሕ ኣቓልቦ ክወሃቦ ኣይረኣይን። እቶም ናይ ቀደም ተምሃሮ ነቲ ሽልማት ንመምህሮም ዘበርከቱሉ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት እኳ እንተኾነ፡ ንውዕለት እቲ መምህር ግን ኩሉሻብ ይዝክርዎ ከምዝነበሩ ብዙሃን ተዛሪቡ። እቲ ሽልማት ምስ ኣበርክቶ እቲ መምህር እንክነጻጸር ድማ ኣዝዩ ዝነኣሰ እዩ ይብል። መምህር ኣቤል ኣብ ከባቢ መቱ እዩ ሞያ መምህርነት ጀሚሩ። ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመታት ድማ ናብ ከተማ ነቀምቴ መጺኡ። ናብ ነቀምቴ ምስ መጸአ ናይ ካልኣይ ደረጃ መዛዘሚ ፈተና ካብ ዝወሰዱ ተምሃሮ ክልተ ጥራይ ልዑል ነጥቢ ኣምጺኦም ብምርኣዩ ፡ ኣዝዩ ከምዘሕዘኖ ይዝክር። ኣብቲ እዋን ርእሰ መመህር ናይታ ቤት ትምህርቲ ዝነበሩ መምህር፡ ነቶም መንእሰያት መምህራን ኣኪቦም ከምዘማኸርዎም እውን ይገልጽ። ኣቶ አቤልን መሳርሕቱን ናይቶም ተምሃሮ ውጽኢት ንምምሕያሽ ጽዒሮም፤ እቶም ተምሃሮ እውን ኣየሕፈርዎምን። ጥሮታ ንምውጻእ ተቓሪቡ ዘሎ ወዲ 58 ዓመት መምህር ኣቤል፡ እቲ ሽልማት ዘይተጸበዮ ከምዝኾነ ብምግላጽ "ኣነ ካብቲ እቶም ተምሃሮ ዘበርከቱለይ ህያብ ንላዕሊ፡ ገሊኦም ደኳትር፥ ገለ ፓይለትን መሃንድሳትን ኮይኖም ምርኣየይ የሐጉሰኒ። ትወልዲ ብትምህርቲ ብቑዕ ክኸውን ካብ ምግባር ንላዕሊ ዘሐጉስ ነገር የለን" ኢሉ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ሓደ ናይ ውልቀ ቤት ትምህርቲ ሒሳብ እናምሀረ ዝርከብ መምህር ኣቤል፡ ቅድሚ ሕጂ መኪና ኣይነበሮን ጥራሕ ዘይኮነስ "ክህልወኒ እያ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን'የ" ይብል። "ብናይ መምህር ደሞዝ መኪና ምግዛእ ዝሕሰብ ስለዘይኮነ፡ መዘወሪ ፍቓድ ከውጽእ እውን ሓሲበ ኣይፈልጥን።" ብዙሃን ብወገኑ እዚ ሽልማት ንመምህር ኣቤል እኳ እንተተውሃበ፡ ብሓፈሻ ግን ትውልዲ ኣብ ምህናጽ ዋጋ ንዝኸፈሉ መምህራን ነቀምቴ ብምውካል ከምዝወሰደ እዩ ዝሕሰብ ኢሉ።


ኣብ ሩስያ ሓደ ዕጡቕ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ብዝኸፈቶ ተኹሲ ብውሑድ 6 ሰባት ቀቲሉ

ኣብ ሩስያ ከተማ ፐርም ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ሓደ ዕጡቕ ብዝኸፈቶ ተኹሲ ብውሑድ ሽዱሽተ ሰባት ከምዝቐተለ ሰብመዚ ገሊጾም፡፡ እቲ ዕጡቕ ሰኑይ ንጉሆ ናብ ቀጽሪ እቲ ዩኒቨርሲቲ ድሕሪ ምእታዉ እዩ ተኹሲ ከፊቱ፡፡ ካልኦት 28 ከምዝቖሰሉን ሰብመዚ ገሊጾም። መምህራንን ተምሃሮን እቲ ዩኒቨርሲቲ ነብሶም ከድሕኑ ኣብ ውሽጢ ህንጻታት ከምዝተሓብኡን ካልኦት ድማ ብመሳኹቲ ክዘሉን ተራእዮም፡፡ እቲ ተምሃራይ ከምዝኾነ ዝተገለጸ ዕጡቕ፡ ፖሊስ ኣቑሲሉ ኣብ ቀይዲ ከምዘእተዎ እውን ተገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ዩኒቨርሲቲ ፐርም ካብ ርእሰ ከተማ ሩስያ ሞስኮ 1300 ኪሜ ርሒቑ እዩ ዝርከብ፡፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተዘርግሑ ምስልታት ተምሃሮ ካብቲ ተኹሲ ንምምላጥ ናይ ትምህርቲ ናውቶም ብመስኮት ከድርብዩን ክዘሉን ይረኣዩ፡፡ ሃገራዊ ቴሌቪዥን እታ ሃገር እውን ተመሳሰልቲ ቪድዮታት ኣቃሊሓ፡፡ ገለ ጸብጻባት ድማ እቲ ዕጡቕ ነቲ ተግባር በይኑ ከምዝፈጸሞን ዝኾነ ፖለቲካዊ ይኹን ሃይማኖታዊ ምኽንያት ከምዘይብሉን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ጽሒፉ ነይሩ ኢሎም፡፡ ሓደ ኢቫን ፐቺሽቸቭ ዝተባህለ ፕሮፌሰር፡ ናብ ክፍሊ ኣብ ዝኸደሉ እዋን ተምሃሮ ካብ ካልኣይ ደርቢ ክዘሉ ከምዝረኣየ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ብዘደንግጽ ኩነታት እናእወዩ ዘሊሎም ወጺኦም’’ ኢሉ፡፡ ዩኒቨርሲቲ ፐርም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ ኣብቶም ህንጻታት ዝነበሩ ተምሃሮ ኣብ መምሃሪ ክፍሎም ክጸንሑ ጸዊዑ፡፡


ኣብ ትግራይ ካብ ዘለዉ ዩኒቨርሲቲታት ልዕሊ 10 ሽሕ ተምሃሮ ከምዝተመለሱ ተገሊጹ

ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝርከባ ዩኒቨርሲቲታት ትምህርቶም ዝከታተሉ ዝነበሩ 10 ሽሕን 164 ተምሃሮ ክሳብ ኮምቦልቻን ኣዲስ ኣበባን ከምዘጓዓዓዘ ሚኒስትሪ ሳይንስን ላዕለዎት ትካልት ትምህርትን ኣፍሊጡ፡፡ ብሚኒስተር ሳይንስን ላዕለዎት ትካልት ትምህርትን ሳሙኤል ኡርቃቶ (ዶ/ር) ተጻሒፉ ኣብ ዕላዊ ገጽ ማሕበራዊ ሚድያ እቲ ትካል ዝወጸ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ እቶም ተምሃሮ ኣብ ዩኒቨርሲቲታት  ዓዲ ግራት፣ ኣኽሱም፣ መቐለን ራያን ተመዲቦም ዝመሃሩ ዝነበሩ እዮም፡፡ ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ክረምታዊ ናይ ዕረፍቲ እዋን እኳ እንተኾነ ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት፡ እቶም ተምሃሮ ናብ ዝመጹሉ ከባቢ ንምምላስ ተጸጊሞም ጸኒሖም እዮም፡፡ ብኣቆጻጽራ ግእዝ ክሳብ  6 ነሓስ  2013  ኣብ ዘለዉ ሰለስተ ሰሙናት ካብ ዓዲ ግራት 2,355፣ ኣኽሱም 2,992፣ መቐለ 3,668 ካብ ራያ 1,149 ተምሃሮ ብሓፈሻ 10,164 ተምሃሮ ብወገን ሰመራ ምጉዕዓዝ ከምዝተኽኣለ ተገሊጹ፡፡ እቶም ተማሃሮ ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ከቢድ ኩነታት ከምዝነበሩ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ካብ ናይ ዕረፍቲ ግዚኦም ሓደ ወርሒ ስለዝባኸነ ተወሳኺ ናይ ዕረፍቲ ግዘ ከምዝወሃቦም ኣብቲ መግለጺ ተሓቢሩ፡፡ ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ዘበነ ትምህርቲ 2013 ኣብ ዩኒቨርሲቲታት ዓዲ ግራት፣ ኣኽሱምን መቐለን ክምረቑ ዝግብኦምን ዘይተወደአ ናይ ትምህርቲ መደብ ዘለዎምን ተምሃሮ ዝምልከት ድማ እቲ ሚኒስትሪ ኣንፈት ከምዘቐምጥ ኣፍሊጡ፡፡ እቶም ተምሃሮ ትምህርቶም ዝውድኡሉን ዝምረቑሉን ኩነታት ከምዝመቻቸ እቲ ሚኒስትሪ ሓቢሩ ኣሎ፡፡ ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ክረምታዊ መደብ ካብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኣብ ትግራይ ናብ ዘለዋ ዩኒቨርሲቲታት ከይዶም ዝመሃሩ ዝነበሩ ተምሃሮ ብምኽንያት ጸገም ጸጥታ ክጓዓዙ ከምዘይከኣሉ ተገሊጹ፡፡ ነዚኦም እውን እቲ ሚኒስትሪ ብዘቐምጦ ኣንፈት ትምህርቶም ዝከታተሉሉ ዕድል ከምዝህሉን ብትዕግስቲ ክጽበዩን መልእኽቲ ተሓላሊፉ፡፡


ትምህርቲ፡ 'ዝመሃርካዮም ኣብ ዝሓሸ ስራሕን ናብራን ከም ምርኣይ ዘሐጉስ የሎን'

ዓለምና ብትምህርትን ፍልጠትን እያ ተቐይራ። ሕጂን ንመጻእን እውን ብቐጻሊ ምርምርን ሳይንሳዊ ምህዞን እያ ክትምዕብል። እተን ኣቐዲመን ዝማዕበላን ዝተቐየራን ሃገራት እተን ኣቐዲመን ህዝበን ዘምሃራን ፍልጠት ዘዕጠቓን እየን። እቲ ኣብ ሕብረተሰብና ብሃይማኖታዊ ትካላት ዝጀመረ ፊደል ምቑጻር፡ ዳሕራይ ምስ ምምጻእ ባዕዳውያን፡ ኣብ ጥልያን ክሳብ ራብዓይ፡ ኣብ ኢንግሊዝ ክሳብ ሻምናይ ዝነበረ ትምህርቲ፡ ኣብቲ ዳሕራይ እዋን ክሳብ ዩኒቨርሲቲ ዓብዩ፡ ብኡ መጠን ከኣ መንቋሕቋሕታ ትምህርቲ ሰፊሑን ገፊሑን። ትካል ሕቡራት ሃገራት፡ ትምህርቲ ንማሕበረ ቁጠባዊ ህይወት ሓደ ህዝቢ ንቕድሚት ዝደፍእን ንዜጋታት ካብ ድኽነት ዘናግፍን ዕጥቂ ምዃኑ ይገልጽ። ኣብ ሕብረተሰብና እውን፡ ትምህርቲ ካብ መንብሮ ሕርሻን ጉስነትን ዝገላግል፡ ካብ መቝሕ ድኽነት ዘናግፍ  ፍቱን መድሃኒት ስለዝተወስደ ዓቕምን ክእለትን ዝረኸበ ሕብረተሰብ ዝርካበን ጥሪቱን ትሕዞኡን እናሸጠ ደቁ ከምህር ይፍትን ነይሩ። እቶም ኣብቲ እዋን፡ ካብ ገጠራት ብእግሮም እናተጓዕዙ፡ ፍልጠት ቀሲሞም ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ዝበጽሑን ኣብ ዓለማዊ ትካላት ልዑል ቦታ ዝሓዙን ውሑዳት ብኣብነት ዝጥቀሱ ምሁራት ከኣ ፍርያት እቶም ሽዑኡ ተጊሆም ዝመሃሩዎም መምህራን ምዃኖም ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ የረድእ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ መምህር ቤትትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ: ጸጋይ ገብረሂወት እውን ነቲ ትማሊ ዝተኽብረ ዓለማዊ መዓልቲ መማህራን ምርኩስ ብምግባር፡ "ምምህርና ብቐጻሊ ክትመሃር ዘገድድ፡ ዝመሃርካዮም መንእሰያት ብፍልጠትን ክእለትን ክቕየሩን ናብ ቅኑዕ መገዲ ከምርሑን እትርእየሉ ሞያ ብምዃኑ ኣዝየ ሕጉስ እየ" ክብል ንምምህርና ልዕሊ ስራሕን መነባበርን ኣብቲ ዝነብረሉ ሕብረተሰብ ኣበርክቶ ይገብር ብምህላው ከምዘሐብኖ ይገልጽ። ትካል ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ 1994 ኣትሒዙ፡ ዓንዲ ሕቖ ሕብረተሰብ ዓለም ንዝኾነ ሞያ ምምህርና ክብርን ኣፍልጦን ንምሃብ ንሓሙሽተ ጥቅምቲ ከም ኣህጉራዊት መዓልቲ መማህራን ክትክበር ወሲኑ። መምህር ኣብ ምቕያር ሕብረተሰብን ምዕባለን መሰረታዊ ተራ ስለዘለዎ፡ ጽሬትን ብቕዓትን ትምህርቲ መታን ክረጋገጽ ኣባል ሃገራት ካብ ምስልጣን መምህራን ኣትሒዘን መሰላቶም ከረጋግጻን ብኹሉ ዝከኣል ክድግፈኦምን የተሓሳስብ። ዓለማዊ ውድብ ስደተኛታትን ትካል ትምህርቲ ባህልን ሳይንስን ሕቡራት ሃገራት: ጽሬትን ብቕዓትን ስርዓተ ትምህርቲ ካብ ኣቀራርጻኡን ኣወሃህባኡን ኣትሒዙ፡ ምዕባለኡን ውጺኢቱን ብቐጻሊ ምክትታል ከምዘድልዮ  የነጽር። ምምህርና ስራሕ እንጀራ ዘይኮነ ፍቕሪ እዩ። ዝብል መምህር ጸጋይ ክዓቢ እንከሎ ምስ ብዙሓት መዛንኡ ነዊሕ መገዲ ተጓዒዞም ካብ ገጠር ዝመጽኡ መዛንኡ ይመሃር ብምንባሩ፡ በታ ንሱ ዝረኽባ: ዝርካባ ኣብ ከተማ ኮይኑ ዝተማህራ ዕድል ተሰሚዑዎ ነብሱ ንምምዕባል ብቐጻሊ ይጽዕር ምንባሩ ይዛረብ። ንልዕሊ 40 ዓመት ኣብ ዩኒቨርሲቲታት ንካልኣይ ዲግርን ዶክተሬይትን ዝመሃረን ዝምህርን ዘሎ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ " ዋላ'ኳ ካብ ምምህርና ወጻኢ እንተዘይሰራሕኩ ካብኡ ዝጥዕም ስራሕ ዘሎ ኣይመስለንን" ክብል ነቲ ሞያ ዘለዎ ፍቕርን ክብርን "ዝመሃርካዮም ኣብ ዝሓሸ ስራሕን ናብራን ከም ምርኣይ ዘሐጉስ የሎን!" ይብል። መምህር ጸጋይ ገብረሂወት እውን ተመሳሳሊ ርእይቶ እዩ ዘለዎ። " ምምህርና ዕግበት እዩ፡ ብእኡ ከኣ እዩ ዝፍቶ ክኽበር ከኣ ዝግበኦ" ይብል። ትካል ሕቡራት ሃገራት ንሓሙሽተ ጥቅምቲ ከም ዓለማዊ መዓልቲ መምህራን ካብ ዝሰምያ ንደሓር ካብ 1994 ኣትሒዙ ኣብ ኩለን ኣባል ሃገራት ክትበዓል ጸኒሓ ኣላ። ለብዘብን እውን ዋላኳ ብምኽንያት ለበዳ ኮቪድ ዳርጋ ኩሉ ህዝባዊ፡ ሃገራውን ኣህጉራውን በዓላት ብማንዛ ርክባት ብርሕቀት ዝግበር እንተኾነ ንኣገዳስነት እቲ ዕለትን ዛዕባን ግን ኣይድርቶን እዩ። መምህር ንቖልዑን መንእሰያትን ፍልጠት ዘቕስም፡ ዓንዲ ሕብረተሰብን ኣብቲ ንዓለምና ዝቕይር ፍልጠትን ክእለትን ንምስራጽ ዓቢ ድርኺት ዝፈጥር ኣገልጋሊ ህዝቢ እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ትካል ሕቡራት ሃገራት ሞያን ኣበርክቶን መማህራን ክብሪ ንክወሃቦ ሕብረተሰብን ኣባል ሃገራትን ንመማህራን ኣብቲ ሕብረተሰብ ዝግበኦም ተራን ክብርን ንኽረኽቡ ዓለማዊ መዓልቲ መምህራን ዝመደበ። ናይ ለብዘበን ቴማ ከኣ "መማህራን ንመጻኢ እናማዕደው ኣብ ቅልውላው ክመርሑ ይግባእ" ብዝብል ቴማ ድምጺ ሞያ ምምህርናን መሻርኽትን ከምዝስማዕ ተፈቲኑ።  ማንም ሰብ ካብ መኣዲ ትምህርቲ ክሕረም የብሉን ዝብል መንፈስ መማህራን ክኽበር ኣለዎ። እቲ ዕላማ ንሱ እዩ። ዘይተማህረ ነየድሕን ዘይተወቕረ ነየጥሕን ዝብል ምስላ ኣበዋት ኣብ ቦትኡ እዩ ዘሎ።  "ሸውዓተ ዓመት ከይመሃሩስ ሰብዓ ዓመት ይድንቁሩ'ኳ" ዝበሃል ክብል ንኣገዳስነት ትምህርቲ ኣብ ሕብረተሰብን ዓለምን ይገልጽ መምህር ጸጋይ ካብ ለንደን። ዓለማዊ ኣጀንዳ ትምህርቲ ሕቡራት ሃገራት  ኣብ 2030 ኣባል አባል ሃገራት ጽሬቱ ዝሓለወ ፍልጠትን ክእለትን ዘስንቕ ትምህርቲ ንክህሉ እዩ።  ኩሎም ተማሃሮ ጽሬቱ ዝሓለወ ንሕጅን መጻእን ከስርሖም ዝኽእል ፍልጠትን ክእለትን ክሰንቁን ክዓጥቁን ዝምልከተን ኣባል ሃገራት ንመማህራነን ኮነ ንተማሃረኦን ዘድልዮም ዘበለ ደገፋት ክገብራሎም ሕቡራት ሃገራት ይጽውዕ። "መምህር፡ ስነ ምግባራዊ፡ ስነ ፍልጠታዊ፡ ሕርሻን ምርባሕ ከብትን፡ ጽሬትን ሓለዋ ጥዕናን ብዘበናዊ ኣገባብ ፍልጠት ዘስንቕ ኣገልጋሊ ሕብረተሰብ ስለዝኾነ ክኽበር ይግባእ" ይብል ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ። ትካል ሕቡራት ሃገራት ከኣ ሕብረተሰብ ዓለም ብፍላይ ከኣ እቲ ኣብ ምምዕባል ኣብ ዝርከባ ሃገራት ዝነብር፡ ክእለትን ጥበብን ኣነባብራ ከጥሪ፡ ኣኽብሮ ሰብአዊ መሰላት ከረጋግጽ፡ ዓመጽን ኣድልዎን ዘይብሉ ጾታዊ ማዕርነት ክሃንጽ፡  ባህሊ ሰላምን ርግኣትን ክፈጥር ክሕገዝን ክተባባዕን ኣለዎ እዩ ዝብል። ዩኔስኮ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዳካር ምስ ቲንክ ታንክ (ብሓሳብ ንትካላት ዘማኽሩ) ብሩኪንግ ኣመሪካ፡ ኣብ ትሽዓተ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ኣፍሪቃ፡  ጫድ፡ ኮቶዴቩዋር፡ ዴሞክራቲክ ሪፖብሊክ ኮንጎ፡ ጋምቢያ፡ ኬንያ፡ ሌሰቶ፡ ማሊ፡ ሴነጋልን ዛምቢያን፡ ኣብቲ ትምህርቲ ንቕድሚት ዝደፍእ ረቛሒታት፡ ኣብ ካሪክለም፡ ስልጠና ምምህርና፡ ስርዓተ ትምህርቲ ዓሚቕ ገምጋምን ብምክያድ ዝገበሮ ዝርዝራዊ መጽናዕቲ ንኣፍልጦን መረዳእታን ሓቲሙ ኣቕሪቡ። እቲ መጽናዕቲ'ዚ፡ ህሉው ኩነታት ትምህርቲ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ብኸመይ ምስዚ ዓለማዊ ጠለብ ትምህርቲ ይቃዶን ንዕዳጋ ዓለም ዝበቅዕ ብጽሩይ ትምህርቲ ዝተመልመለ ምሁር ዓቕሚ የፍርን ዝግምግም እዩ። እቲ ኣብ ትሽዓተ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ንኤርትራን ጎደቦታታን እውን ክሕግዝ ይኽእል እዩ ይብሉ እቶም ኣብዚ ዛዕባ ርእይተኦም ዝሃቡ ምሁራት። ርግጽ እዩ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ሳልሳይ ዓለም መምህር ማዕረ ሞይኡን ክብሩን ኣይክፈልን እየ። ግን ዳርጋ ኩሉ መምህር ጻዕሩን ድኻሙን በቶም ሞይኡን ኣበርክቶኡን ዝነግርሉ ተማሃሮኡ እዩ ዝድበስ። ዓስቡን ሞስኡን እቶም ንሱ ብዘቕሰሞም ፍልጠትን ብዘርኣዮም መገድን ህይወቶም ቀይሮም ኣብ ጽቡቕ መነባብሮ ዝበጽሑን ንሃገርን ህዝብን ዘገልግሉ ተማሃሮኡ እዩ ዝኽፈል። ጸጋይን ጋይምን እውን ከምኡ እዮም ዝኣምኑ።


ሎሚ'ውን ተመሃሮ ምስ ጥሪትን እንስሳን ኣብ እምኒ ከፍ ኢሎም ዝምሃሩላ ትግራይ

ሲንጋፖር፡ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ከም ሃገር ብሕብረት ክትጥንክር ካብ ዝገበሩዋ እቲ ሓደ ትምህርቲ'ዩ። ካብኡ ንድሓር፡ ንተመሃሮን መማህራንን ብዘለዋ ተገዳስነት ኣብ ትምህርቲ ብፍላይ ድማ ሳይንስን ሒሳብን ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ተሰሪዓ ንእስቲ ክነሳ ብትምህርትን ስነ-ፍልጠትን ንዓበይቲ ሃገራት እውን ትመርሐን ኣላ። ብወገነይ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ሃይ ያንግ ዝተባህለ ወዲ 10 ዓመት ቖልዓ፡ "ትምህርቲ ሒሳብ ከቢድ እዩ ኢልካ እንተሓሲብካ ክትዕወት ኣይትኽእልን" ክብል ንቢቢሲ ዝተዛረቦ ኣይርስዖን። ክንድዚ ዝኣክል ርእሰ ተኣማንነት እማን ናይ ቖልዓ 10 ዓመት ድዩ? ትብሉ ትኾኑ። ኣብታ ሃገር ግን ብትምህርቲ ዋዛ ስለ ዘየለ፡ ወለዲ ብልሒ ደቆም ዘይሃንጹን ናብ መኣዲ ትምህርቲ ዘየኽትቱን እንተኾይኖም ብሕጊ ስለዝሕተቱ ተገዲሶም እዮም ህንጸት ደቆም ዝከታተሉ። ነዚኦም፡ ካባኹም 4389 ማይል ርሒቓ ኣብ እትርከብ ኢትዮጵያ ዝተባህለት ኣፍሪቃዊት ሃገር፡ ትግራይ እትብሃል ክልል ኣላ። ኣብታ ክልል ከኣ፡ ጸሊም ሰሌዳ ዘይብሎም፣ ሓሓሊፉ'ውን  መምሃሪ ሓገዝ ዝኸውን መጽሓፍ እናሓጸሮም ኣብ ኢዶም ዕንጸይቲ ሒዞም ኣብ እግሪ ኦም ኮይኖም ዝምህሩ መምሃራን ኣለው እንተንብሎም ከ? መዓዝ እዚ ጥራሕ። ተመሃርኦም ንጉሆን ምሸትን ኣብ እምኒ ኮፍ ኢሎም፣ ኣሕ እምባሕ ምስ ዝብላ ጥሪትን እንስሳ በረኻን ብላዕሊ ጽሓይ፣ ብታሕቲ ረስኒ፣ ብጎኒ ንፋስ እናተፋረቖም ጎቦ ልቦም ኣብ ዳስ ኮይኖም እዮም ዝመሃሩ ክበሃል እንተዝሰምዑ እንታይ ምበሉ? ክልቲኦም ኣብቲ ሃለው ኣብዚ፡ መምህርን ተመሃርን ተባሂሎም'ዮም። ንመምህር ሙሉብርሃን ኣረጋዊ ግን፡ ሓቀኛ ህይወት መምህርነታን ተመሃሮኣን እዚ እዩ። መምህር ሙሉብርሃን ኣርኣያ፡ ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ወረዳ ቃፍታ ሑመራ ኣብ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ሶላ መምህርን ርእሰ መምህርን ኮይና ንሓሙሽተ ዓመት ሰሪሓ። "ኣብቲ ከባቢ፡ ብርክት ዝበሉ ናይ ዳስ መምሃሪ ክፍልታት ስለ ዘሎ፡ እቲ ተመሃሪ ትሕቲ 50 ሚኢታዊት ቀልቡ እዩ ዝህብ እንተበልካ ምግናን ኣይኸውንን" ትብል። 'ተፈጥሮኣዊ ሓደጋ፣ እንስሳ ወይ ካልእ ክመጽእ'ዶ ይኸውን?' ህጻናት ተመሃሮ ወትሩ ኣብ ሞንጎ ትምህርቲ ንመምሃራኖም ዘቕርቡሎም ሕቶ'ዩ። በዚ ምኽንያት፡ እቲ ትኹረቶም ኣብ ክንዲ ኣብ መጽሓፍትን እቲ ዝወሃቦም ትምህርትን ዝኸውን፡ ኣዒንቶም ማዕዶ ማዕዶ እናጠመታ ጎቦ ጎቦ ምስ ኮኑ'ዮም። "ኣብ እምኒ፣ ጸሓይን ንፋስን ኮይኑ ዝመሃር ተመሃራይ ከኣ ትሑት ርድኢት ክህልዎ ግድን እዩ። ብፍላይ ገና ልቢ ዘይገዝኡ ብዕድመ ንኣሽቱ ስለ ዝኾኑ፡ ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ክመሃሩ ከለው ኣጸጋሚ እዩ። ምሉእ ክላስ ኣብ ዘይተማልአሉ መምሃሪ ክፍሊ ኣትዩ ዝመሃር ተመሃሪ ከኣ ትኹረቱ ስለ ዝስረቕ፡ ክንድ'ቲ ክሕዞ ዝግባእ ፍልጠት ክሕዝ ኣይኽእልን" ትብል መምህር ሙሉብርሃን። እቲ ከባቢ ሕጂ'ውን ለውጢ የብሉን፤ ዝበዝሕ ኣብ ዳስን ግድግዳን ኮይኑ እዩ ዝምሃር ዘሎ። እቲ ኣብኡ ዝሰርሕ መምህር'ውን ስሩዕ ቤት ጽሕፈት ኣለዎ ንምባል ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ መምህር ሙሉብርሃን ትዛረብ። "ኣብ በረኻ እናምሃርኩ ንሓሙሽተ ዓመት ጸኒሐ። ክልተ ብሎክ ህንጻን ሓንቲ ቤት ጽሕፈት መምሃራንን እያ ዘላ። ካብኡ ዝተረፈ በብዓመቱ እናፈረሰ ብነበርቲ እቲ ከባቢ እናተጸገነን ዝስራሕ እዩ ዘሎ"። ተመሃሮ ቃዕ ዝበለት ጸሓይ ጾም ኣርብዓ ኣብ ዝወቕዖ እምኒ ጭቃ ጠፍጢፎም ክምሃሩ ዝርኣየስ እንታይ ኮን ምበለ? መምህር ሙሉብርሃን፡ እቲ ኩነታት ከቢድ ስለ ዝኾነ ሓደ ሻብ ጥራይ ኣይኮነን፡ ሰለስተ ግዜን ልዕሊኡን ምኽኣል ስለ ዝኣበያ እንታይ'የ ዝርኢ ዘለኹ? ብምባል ትጭነቕ ነይራ። "ግደ ሓቂ ኣብቲ ቦታ ኣይኮነን'ዶ መምህር ኮይነ ናብ ርእሰ መምህር ክዓቢ ሓደ ለይቲ'ውን ዝሓድር ኣይመሰለንን ነይሩ። ግን ካብ ግዜ ናብ ግዜ ካብቲ ኣብኡ ዘሎ ሕብረተሰብ ኣይበልጽን ኢለ ተቐቢለዮ" ኢላ። ኣብዚ ግን እንታይ'የ ክምህር? ዝብል ሓሳብ መመሊሱ ናብ ርእሳ ዝመጽእ ዝነበረ ኮይኑ፡ "ምቾት ኣብ ዘይብሉ ክትሰርሖ እትኽእል ስለ ዘየዕግበካ ኣጸጋሚ እዩ" ትብል። ሲንጋፖር፡ ሓንቲ ነተን መምሃራን ዘኽብር ባህሊ ዘለወን ሃገራት ዓለም ኮይና፡ ወለዲ'ውን ደቆም መምሃራን ንክኾኑ የተባብዑ'ዮም። ሙሉብርሃን'ውን "ንፈጣሪ'ኳ መምህር ስለ ዝኾነ፡ ረቡኒ እንድዩ ዝብሃል? ኣነ'ውን ንመምህርነት ክብሪ እናሃብኩ መምህር ክኸውን እናተመነኹ'የ ዓብየ" ትብል። ጓል 20 ዓመት ኯይና ድማ፡ ኣብቲ ስሩዕ መምሃሪ ክፍሊ ዘይብሉ ወረዳ ቃፍታ ሑመራ ክትምህር ልኡኽ ጽሑፍትኣ ተቐቢላ። "ጀማሪት ኮይነ ክኣቱ ከለኹ ካብ 1ይ ክሳብ 8ይ ክፍሊ ኣምሂረ እየ። ተመሃሮ ኣይኮነን ወንበር መምሃሪ ሰሌዳ የብሎምን። ነዚ ክርኢ ከለኹ ተስፋ ብምቑራጽ ዝገብሮ ይጠፍኣኒ ነይሩ። ንሳቶም ግን ብጭንቂ ንጀዲድ ጸሊም ቀለም ቀቢኦም ምምሃር ዝጀመርሉ ኣጋጣሚ ኣሎ እዩ" ትብል። በቲ ኩነታት፡ ብዙሓት ህጻናት ተመሃሮን ደቂ ኣንስትዮን ካብ ትምህርቲ ከም ዝተርፉ ትዛረብ። "እዚ፡ ምቹእ ኣብ ዘይኮነ ቦታ ክንድቲ ዝደለኻዮ ክትስጉም ከም ዘይትኽአል የርእየካ። ብሓቂ ነዚ ድየ ተማሂረ ኢሉ ተስፋ ቖሪጹ ንደገ ዝኸይድን ከም ዝኾነ ይኹን ኢሉ ኣብኡ ዝቕጽልን ኣሎ" ኢላ። እዚ፡ እቲ መምህር ግቡእ መልእኽቲ ንከሕልፍ'ውን ስለ ዘየተባብዖ፡ ሕጉስ ኮይኑ ወለዶታት ክሃንጽ ኣይክእልን። ንሳ'ውን ምስቲ ዝጸንሓ "እምበርከ ኣብዚ ንሓንቲ ለይቲ ክሓድር ድየ ዝበልኩሉ ነይረ። መጀመርታ ብዙሕ'ዩ ተስፋ ዝቖርጽ ነይረ" ትብል። በዚ፡ መኪና ናብ ዝመጸቶ እናኸደት ብሎሚ ጽባሕ ተቐቢላቶ፤ በቲ ዘሎ ክትምህር ወሲና። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ሓላፊት ዘፈር ቁጠባ እታ ወረዳ ኯይና ኣላ። "ሓደ ግዜ ንሱፐርቪዥን ናብ ሓደ ዳስ ይኣቱ። እቲ መምህር እናምሃረ ተመሃሮ ከኣ እናተመሃሩ ቀጥታ ከብቲ ተዳፊአን ናብቲ ክፍሊ ኣትየን። እንስሳት ደገ'ውን ይመጽኡ እዮም። እዚ ዝፈጥሮ ምስንባድ ኣብ ሰዓታት ትምህርቲ ዝፈጥሮ ጽልዋ ቀሊል ኣይኮነን" ብምባል ንሓደ ካብ ተጓንፎታታ ትጠቅስ። መንግስቲ ሲንጋፖር ንዝኽተሎ ጽኑዕ ስርዓት ትምህርትን ዕብየትን ሃገሩ ማእገር ዝኾኑዎ መምሃራን ስለ ዝኾኑ፡ ንመምሃራን ጽቡቕ ሓገዝ መጽሓፍትን ገንዘብን፣ እኹል ስልጠናታት ብምሃብ ጥንቃቐ ዘለዎ ስርጸት ትምህርቲ ከፈጽሙ የተባብዕ። እቲ ዝምህርሉ መምሃሪ ክፍሊ'ውን ኩሉ ነገር ዝተማልኦ፣ ምቹእን ሰሓብን ካብ ምዃኑ ብዝተላዕለ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ዳርጋ 'ናብ ቤተ ፈተነ መሃዝቲ' ተቐይሩ ከም እትረኽቦ ይንገረሉ። ስለ ዝኾነ ድማ እቶም መምሃራን፡ "The key is teacher" (እቲ ቑልፊ መምህር'ዩ) ብምባል ብዛዕባ ምቹእነት ትምህርቲ ሃገሮም ብሓበን ይዛረቡ። መምህር ሙሉብርሃን፡ ዋላ'ኳ በቲ ዘሎ ኩነታት ትምህርቲ ትግራይ ሕጉስቲ እንተዘይኮነት፡ "ገዛ ዘፍረዮ ስለ እትጥቀም በቲ ዘሎ ኩነታት እናሰራሕና መጺእና ኢና። ግን ከምዚ ኢልካ ዘላቒ ክኸውን ኣይኽእልን" ብምባል ጽባሕ ዝሓሸ ኩነታት መምሃሪ ክፍሊ ክፍጠር ተተስፉ። ነዚ ጸገም ክፈትሕ ልዑል ተስፋ ዝግበረሉ ከኣ፡ ኣብ ህንጸት ዘመናዊ ኣብያተ ትምህርቲ ኣተኲሩ ኣብ ትግራይ ክሳብ ህንጸት ዩኒቨርሲቲ ክበጽሕ መደብ ዘለዎ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ስለ ዝኾነት፡ "ንዓኣ እንተሓጊዝናያ ነዚ ታሪኽ ክንቅይሮ ንኸውን" ትብል።


ቢልየነር፡ በዓልቲ ቤት ጄፍ ቤዞስ ነበር፡ ንናይ ሳይንስ መምህር ተመርዕያ

በዓልቲ ቤት ጄፍ ቤዞስ ዝነበረት ማኬንዚ፡ ደቃ ኣብ ዝመሃርሉ ቤት ትምህርቲ ሳይንስ ንዝምህር ውልቀሰብ ተመርዕያ። ማኬንዚ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት እያ፡ ምስ ቁፅሪ ሓደ ሓፍታም ዓለም ዝኾነ ጄፍ ቤዞስ ተፋቲሓ። ካብ ሞንጎ ሃፋትም ዓለም ሓንቲ ዝኾነት ማኬንዚ፡ ዛጊድ ኣርባዕተ ቢልየን ዳላር ብመልክዕ ረድኤት ለጊሳ እያ። 'ጊቪንግ ፕሌጅ' ኣብ ዝተብሃለ መርበብ ሓበሬታ ግብረ ሰናይ እዩ፡ ቢልየነር ማኬንዚ፡ ንመመህር ሳይንስ ዳን ጄዌት ከምዝተመርዓወት ዕላዊ ኮይኑ ዘሎ። ማኬንዚ ኣብ ዘውፅኣቶ መግለፂ፡ “ዳን ብጣዕሚ ፅቡቕ ሰብ እዩ፤ ክልቴና ሕጉሳት ኢና” ክትብል፡ ብዛዕባ ሓዳራ ተዛሪባ። ከም ትንበያ መፅሄት ፎርብስ፡ ማኬንዚ ኣስታት 53 ቢልየን ዳላር ሃፍቲ ትውንን። ማኬንዚ፡ ካብዚ ሃፍታ፡ ንትካላት ግብረ ሰናይ ከምትልግስ ድማ፡ተመፃቢዓ እያ። ኣብ ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ዝሰርሑ ትካላት፣ ባንክታት ምግብን ናይ ፀለምቲ ኮሌጃትን፡ሓገዝ ንክትገብር  ቃል ካብ ሞንጎ ዝኣተወትሎም እዮም። ምስ ጄፍ ቤዞስ ን25 ዓመታት ኣብ ሓዳር ዝፀንሐት ማኬንዚ፡ ቤዞስ ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ትካል ኣማዞን እንከጣይሽ ሓጊዛቶ እያ። ማኬንዚ ክልተ ልበ ወለድ መፃሕፍቲ ዘሐተመት እንትትኾን፡ መፅሓፋ ዝሽየጠሉ ኣማዞን፡ “ኣብ ሲያትል ምስ ኣርባዕተ ደቃን በዓል እንድኣ ዳንን ከምትነብር” ይገልፅ። ሓድሽ በዓል ገዝኣ ዳን ከኣ፡ ደቂ ማኬንዚ ኣብ ዝመሃርሉ ሓደ ናይ ሃፋትም ቤት ትምህርቲ፡ መምህር ሳይንስ ከምዝኾነ ይሕብር። ጄፍ ቤዞስን ማኬንዚን፡ ኣብ 2019 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን  እንክፋትሑ፡ ቤዞስ ቁፅሪ ሓደ ሃፍታም ዓለም ኔሩ። ኣብ ኣማዞን ዘለዎ 16 ሚእታዊት ብፅሒት ድማ፡ ፍልፍል ሃፍቱ ኔሩ። ን25 ዓመታት ዝፀንሐ ሓዳሮም እንትፈርስ፡ ማኬንዚ ካብ ብፅሒት ኣማዞን 4 ሚእታዊት  ወሲዳ እያ። መስራቲ ኣማዞን ጄፍ ቤዞስን፡ ወናኒ ኩባንያ ተስላ ኢሎን ማስክ፡ እናተባረዩ ሃፋትም ዓለም ብምዃን ይነሓነሑ ኣለዉ። ቢልየነር ማኬንዚ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን መበል 22 ሃፍታም እንትትኾን፡ በዓል ቤታ ነበር ጄፍ ቤዞስ ድማ፡ 177 ቢልየን ዳላር ብምውናን ቀንዲ ሃብታም ዓለም እዩ። መርበብ ሓበሬታ 'ጊቪንግ ፕሌጅ' ፡ ቅድሚ 11 ዓመታት ብ ቢልን ሚሊንዳ ጌትስን ከምኡ’ውን፡ ብሃፍታም ዋረን ባፌትን፡ ካብ ሃፍቶም ክልግሱ ንዝደልዩ ሃፋትም እዩ ተጣይሹ። ሃፍታም ዓለም ጄፍ ቤዞስ፡ ዛጊድ ናብዚ ትካል ኣይተፀንበረን።


ኣብ ፈረንሳይ ምስ ዝተሰየፈ መምህር ብዝተኣሳሰር ኣርባዕተ ተምሃሮ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ንተምሃሮኡ ናይ ነብዪ መሓመድ ኣካታዓይ ካርቱን ዘርኣየ መምህር ሳሙኤል ፓቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ  ዓርቢ ከምዝተቐትለ ዝዝከር እዩ። ምስዚ ገበን ተኣሳሲሩ፡ 15 ሰባት ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ኾይኖም፡ ካብ መንጎኦም ኣርባዕተ ተምሃሮ ይርከብዎም። እቶም ካልኦት ድማ፡ ኣርባዕተ ኣባላት ስድራ ናይቲ ቀታሊ፣ ሓደ ወላድን ጥሩፍ እስላማዊ ኣተሓሳስባ ዘለዎ ሰብን ይርከብዎም። ፖሊስ  ኣብ ልዕሊ ጥርጡራት ዛጊድ ንልዕሊ 40 ጊዜ ጥሒሱ ናብ ገዛ ብምእታው ምርመራ የካይድ ኣሎ። እቲ መስካሕኽሒ ቅትለት ኣብ ፈረንሳይ ስንባደ ፈጢሩ ኣሎ። ብዓሰርተ ኣሸሓት ዝቑጸሩ ፈረንሳውያን ነቲ  ዝተቕተለ ወዲ 47 መምህር ብሰላማዊ ሰልፊ ዘኪሮምዎ እዮም፤ ንሓሳብ ናጽነት ድማ ድጋፎም ኣርእዮም። ኣብ መጻኢ ረቡዕ ድማ፡  ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሶርቦነ ናይ መዘከርታ መድረኽ ክዳሎ እዩ ተባሂሉ። እቲ ነቲ መምህር ዝቐተለ ወዲ 18 ዓመት ኣብዱላኽ ኤ፡ ሽዑ ንሸኡ ብፖሊስ ተቐቲሉ እዩ። ዛጊድ እንታይ ይፍለጥ ? ኤኤፍፒ ከምዝጸብጸቦ፡ እቶም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዘለዉ ኣርባዕተ ተምሃሮ እቲ ግዳይ ነቲ ቀታሊ መንነቱ ዝሓበሩ እዮም። እቲ ወኪል ዜና፡ ምንጪ ቤት ፍርዲ ጠቒሱ ከምዝበሎ፡ እቶም ተምሃሮ እዚ ንክገብሩ ገንዘብ ተኸፊልዎም ከምዘኾነ እዩ ዝንገር። ነዚኦም ሓዊሱ፡ ምስቲ ገበን ተኣሰሲሩ ዛጊድ 15 ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ። ናይቲ ቀታሊ ኣቦሓጎ፣ ሰድራን፣ ወዲ 17 ዓመት ንእሽቶ ሓው ካብ መንጎ እቶም ዝተኣሰሩ እዮም። ሓደ ካብቶም እሱራት፡ ኣቦ ተምሃራይ እቲ ቤት ምህርቲ ኾይኑ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ መምህር ግልጺ ዝኾነ ጎስጓስ ዝኸፈተ እዩ። ሓለፊ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር፡ እቲ ኣቦ ኣብ ልዕሊ እቲ መምህር ‘ፋትዋ’ [ቅትለት] ከምዝኣወጀ ገሊጹ። ፖሊስ ኣብ ልዕሊ ነቲ ቅትለት ደጊፎም ሓጎሶም ዝገለጹ 80 ሰባት ምርመራ የካይድ ዘሎ ምዃኑ ድማ ገሊጹ። ከምኡ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ልዕሊ 51 ናይ ሰለሊም ማሕበራት ጽልኣት ይነዝሑ ነይሮም ብዝብል ምርመራ የካይድ ከምዘሎ ገሊጹ። ገለ ከምኡ ዝገበሩ እንተረኺቡ፡ ብሕጊ ክዕጸው ምዃኖም ድማ ኣፍሊጡ ኣሎ። እቲ መምህር ንምንታይ እዩ ተጠቒዑ? መምህር ሳሙኤል  ፓቲ፡ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ጥቅምቲ ነቲ ‘ዘይግቡእ’ ካርቱን ነብዪ መሓመድ ንተምሃርኡ ኣብ ክፍሊ ካብ ዘርኢ ጀሚሩ ምፍርራሓት ይበጽሖ ነይሩ እዩ። እዚ ናይ ታሪኽን ናይ ጂኦግራፍን መምህር፡  ቅድም ክብል’ውን ከምኡ ዓይነት ተመሳሳሊ ትሕዝቶ ዘለዎ ምህሮ ኣመሓሊፉ ምንባሩን፡ ብዚ ዘይተሓጎሱ ሙስሊም ተምሃሮ ክፍሊ ገዲፎም ክወጽኡ ሓቲቱ ከምዝነበረን ይዝረብ። ብኣስተምህሮ እስላም፡ ንነብዪ መሓመድን ኣላህን ብስእሊ ምግላጽ ፍጹም ነውሪ እዩ። ብፍላይ ድማ እዚ ጉዳይ ኣብታ ሃገር ምስቲ ቅድም ክብል ኣጋጢሙ ዝነበረ ተጓንፎ ዘሰክፍ ኮይኑ'ሎ። ኣብ 2015፡ 12 ሰራሕተኛታትን ጋዜጠኛታትን ሓደ ናይ ነብዪ መሓመድ ካርቱን ሓቲሙ  ዝዘርገሓ መጽሄት፡ ብጥሩፋት እስላም ከምዝተቐተሉ ዝዝከር እዩ። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ገለ ሰዓብቲ እስልምና፡ ብሰንኪ ሃይማኖቶም መጥቓዕቲታት ከምዝበጽሖም እዮም ዝገልጹ። እቲ ቀታሊ፡ ኣብ ከተማ ሞስኮ ዝተወልደ ኾይኑ፡ እቲ ግዳይ ንገዝኡ እንተምርሕ ተኸታቲሉ ኣብ መገዲ ብኻራ እዩ ክሳዱ ቆሪጽዎ።


ተምሃሮ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኤርትራ ብርሕቀት ይምረቑ ኣለዉ

መዓልቲ ምረቓ ኣብ ዓውደ-ኣዋርሕ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ፡ ኮሌጅን ስነ-ኪነትን ካብተን ኣገዳሲ ቦታ ዝሕዛ መዓልታት እያ። ድሕሪ ናይ ዓመታት ጻዕሪ፡ ተምሃሮ ንኣገዳሲ ምዕራፍ ሂወቶም 'ተፈጸመ' ዝብልሉ፡ ፍረ-ጻዕሮም ዝሓፍስሉን ንሓጎሶም ምስ መምህራኖም፡ መማህርቶም፡ ቤተሰቦምን ኣዕሩኽቶምን ዝጽንብልሉ መዓልቲ'ያ። ናይዚ ዓመት'ዚ ተመረቕቲ ግን ዕድል ኣይገበሩን፡ ቀታሊ ለበዳ ኮቪድ-19 ንጉዕዞ ትምህርቶም ዓናቒፍዎ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንሓጎሶም'ውን ኮሊፍዎን ኣህሲስዎን'ዩ። ኣብ ዘመነ 'ተፈናተት'፡ ተምሃሮ ብማዕዶ ክምረቑ ተገዲዶም ኣለዉ። ንኮቪድ-19 ብምብዳህ ትምህርቶም ክዛዝሙ ዝኸኣሉ ተምሃሮ ኮሌጃት ኤርትራ'ውን፡ ከም ዓለሞም ብማዕዶ ይምረቑ ኣለዉ። ንመበል 13 ዘርያ ስነ-ስርዓት መመረቕታ ድማ፡ ከም ሰቦም ብማዕከናት ዜና ይከታተልዎ ኣለዉ። ኣብ ኤርትራ ኣገልግሎት ኢንተርነት ኣዝዩ ድኹም ብምዃኑ፡ ካልእ ይትረፍ ነዛ መመረቕታ መዓልቲ'ውን ከገልግል ኣይበቕዐን። ንቡር ኢንተርነት ኣብ ዘለወን ሃገራት፡ ተምሃሮ ብመንገዲ ኢንተርነት ወይ 'ማንዛ' (ቪርቹዋል) ትምህርቶም ይከታተሉን፡ ይምረቑን ኣለዉ። ናይ ሎሚ ዓመት መመረቕታ በታ ኣብ ከተማ ዓዲ-ቐይሕ ትርከብ ኮሌጅ ንግድን ማሕበራዊ ስነፍልጠት'ዩ ፈሊሙ። እቲ ኮሌጅ 47 እሚታዊት ደቂ-ኣንስትዮ ዝርከብዎም 620 ተምሃሮ ብዲግሪን ዲፕሎማን ኣመሪቑ'ሎ። ብሉጻት ዝተባህሉ ሒደት ተምሃሮ ኣብቲ መመረቕታ ከም ዝተረኽቡ ጸብጻባት ሓቢሮም። ኣብዚ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ተምሃሮ ኮሌጅ ስነፍልጠት ማይ ነፍሒ ንወግዓዊ ጽምብል "ብምውንዛፍ" ን280 ብዲግሪን ዲፕሎማን ዝወድኡ ተምሃሮኡ ብማዕዶ ተመሪቕኩም ኣለኹም ኢልዎም ኣሎ። እቶም ተምሃሮ፡ ብስነ-ሂወት፡ ስነ-ቐመም፡ ስነ-ፍልጠት፡ ኮምፕዩተርን ስነ-ፍልጠት ባሕሪን ዝርከብዎም ዓውድታት ዝተማህሩ'ዮም። ካብ ከተማ ከረን ውጽእ ኢሉ ዝርከብ ኮሌጅ ሕርሻ ሓመልማሎ ብግዲኡ፡ 222 ብዲግሪ፡ 200 ድማ ብዲፕሎማ ዝወድኡ ተምሃሮኡ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ኣመሪቑ'ሎ። ኣብ ማይ ነፍሒ ዝርከብ ካልእ ኮሌጅ ምህንድስናን ቴክኖሎጂን'ውን 366 ተምሃሮ ከመርቕ በቒዑ። ብሰንበት 25 ጥቅምቲ ኸኣ፡ ኮሌጅ ትምህርቲ ኣስመራ፡ 138 ብዲግሪ፡ 273 ድማ ብዲፕሎማ ኣመሪቑ። ካብዚኣቶም 239 ደቂ-ኣንስትዮ ምዃነን ተፈሊጡ። ኣብ ኩለን፡ መምሃራን ወግዓዊ ናይ ምረቓ ኣልባሳቶም ተኸዲኖም፡ ነቲ ወግዓዊ ጽምብል ክፍጽምዎ ተራእዮም። ሓለፍቲ ናይተን ትካላት ድማ፡ ንተምሃሮኦም ዮሃና ድሕሪ ምባል፡ ዝቐሰምዎ ፍልጠት ኣብ ግብሪ ከውዕልዎ ተማሕጺኖም። ኣብ መወዳእታ፡ ግን እቲ ንቡር ኣብ ክረምቲ ዝካየድ መመረቕታታት፡ ኣብ ናይ ቀውዒ ወቕቲ እዋን ምፍጻሙ ንተምሳል ምሕፋስ ዓወታቶም ኣጉልሒዎ ኣሎ። ካብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ፡ ብሰንኪ'ቲ ለበዳ ተዓጽየን ዝነበራ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኤርትራ ተኸፊተን ስርሐን ከምዝጀመራ ይፍለጥ። እቲ ኣብ መስከረም ዝጅምር ዝቕጽል ዓመተ-ትምህርቲ ግን ዛጊት ኣይተጀመረን። ኣብ ኤርትራ ኣብ 2 ሚያዝያ ጀመረ ወግዓዊ ዕጽዋ፡ ምሉእ ብምሉእ ኣይተላዕለን ዘሎ።


ክልተ ሰራሕተኛታት ሚኒስትሪ ትምህርቲ ብዕጡቓት ተቐቲሎም

ኣብ ኢትዮጵያ፡ ክልተ ሰራሕተኛታት ሚኒስትሪ ትምህርቲ፡ ኣብ ክልል ዓፋር ንስራሕ ኣብ ዝኸድሉ ብጥይት ከምዝተቐትሉ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ሰራሕተኛታት ናይ’ቲ ሚኒስትሪ፡ ነቶም ዝተቐትሉ መሳርሕቶም፡ ናይ ስንብት ስነ-ስርዓት ከምዘካየዱ’ውን ሓቢሩ። እቶም ዝተቐትሉ ሰራሕተኛተት፡ ሙላት ፀጋዩ ከምኡ’ውን ኣበባው ኣያልነህ ዝበሃሉ ምዃኖም እቲ ሚኒስትሪ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝዘርገሖ ጽሑፍ የረድእ። እቲ ሚኒስትሪ ከምዝበሎ፡ እቶም ሰራሕተኛታት ብዘይተፈልጡ ዕጡቓት እዮም ተቐቲሎም። ሬሳ ናይቶም ግዳያት፡ ካብ ክልል ዓፋር ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሎሚ እዩ ተላኢኹ። ሚኒስተር ትምህርቲ ጌታሁን መኩሪያ (ዶ/ር) ሓዊሱ፡ ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ ናይ’ቲ ሚኒስትሪ ኣብ ዝተረኸብሉ ድማ፡ ሬሰኦም ናብ ናይ ትውልዲ መረበቶም ተፋንዩ። ሚኒስተር ጌታሁን መኩርያ፡ ሑቑፊ ዕንበባ ዘንበረ ኾይኑ፡ ብሞት እቶም ሰራሕተኛታት ንዝተሰመዖ ሓዘን’ውን ገሊጹ። ንስድራ መወትቲ ድማ “ጽንዓት ይሃብኩም” ኢሉ። እቶም ክልተ ሰራሕተኛታት ኣብ ዝተቐተልሉ መጥቃዕቲ፡ ካልእ ሰራሕተኛ ናይ’ቲ ሚኒስትሪ'ውን ቆሲሉ እዩ። እቲ መቑሰልቲ ዘጋጠሞ ኣይተ ደምሴ ታምሬ፡ ኣብ’ዚ እዋን ሕክምና ይግበረሉ ምህላዉ፡ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ።


ብዙሓት ተምሃሮ ትግራይ፡ ፈተና መእተዊ ዩንቨርሲቲ ኣይወሰዱን' ተባሂሉ

ኣብዚ ሰሙን ኣብ ኢትዮጵያ ዝተውሃበ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ፡ "ብዙሓት ተምሃሮ ትግራይ ኣይተፈተንዎን" ተባሂሉ ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ተምሃሮን ወለድን፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጎንጺ፡ እቲ ሃገራዊ ፈተና "ሕዚ ምውሃቡ ትኽክለኛ ውሳነ ኣይኮነን" ይብሉ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኢትዮፕያ ብወገኑ፡ ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ካብ ለካቲት 29 ክሳብ መጋቢት 02 ዝተኻየደ ፈተና 12 ክፍሊ (መእተዊ ዩንቨርሲቲ)፡ "ብሰላም ተዛዚሙ" ኢሉ። ኣብ'ዚ ፈተና፡ ብደረጃ ሃገር ልዕሊ 385 ሽሕ ተምሃሮ ከምዝተፈተኑ ድማ ገሊጹ። ብኻልእ ወገን፡ ስሞም ክጥቀስ ዘይደለዩ ሰብመዚ ትምህርቲ ክልል ትግራይ፡ ካብቶም ኣብ'ታ ክልል ፈተና ክወስዱ ዝግበኦም ተምሃሮ "ውሑዳት ጥራይ" ከምዝተፈተኑ ይገልጹ። እንተኾነ፡ ብዝሒ ናይ'ቶም ተምሃሮ ኣይገለጹን። ቢቢሲ ዘዘራረባ፡ 12 ክፍሊ ወዲኣ ኣብቲ ኣብ'ዚ ሰሙን ኣብ ኢትዮጵያ ዝተውሃበ  መዛዘሚ ፈተና ንዘይምስታፍ ዝወሰነት ተምሃሪት "ድልዋት ኣብ ዘይኮንናሉ ኩነታት ክካየድ ኣይምተገብኦን"  ትብል። ንሳ ወሲኻ፡ "ኣብ ህይወትና ሓደ ዓመት ከሲርና" ኢላ። "ዘይምፍታንና የሕዝነና ግና ድማ፡ ቅድም ክብል ምስ ኮቪድ ብዝተሓሓዝ ሕዚ ድማ፡ ምስቲ ኩነታት፡ ኣብ ከባቢና ዘሎ ኲናት ሰላም ስለዘየለ፡ ብኡ ምኽንያት ኢና ዘይተፈተንና" ክትብል ትዛረብ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክካየድ ዝግበኦ ዝነበረ ፈተና፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተናዊሑ፡ ኣብ'ዚ ዓመት ከምዝተኻየደ ይፍለጥ። ሕዚ ድማ፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ወተሃደራዊ ጎንጺ፡ ካብ ፈተና ከምዝቦኸሩ ተምሃሮ ይገልጹ። ኣብቲ ክልል፡ ኣብ መንጎ ክልል ትግራይን ፌዴራል መንግስትን ዝነበረ ምስሕሓብ፡ ሕዳር 4 ናብ ቅሉዕ ጎንጺ ምስ ኣምረሐ፡ ቀዳመይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ምእዋጁ ዝዝከር እዩ። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ኣብ መወዳእታ ሕዳር ፌዴራል መንግስቲ ንከተማ መቐለ ምስተቖጻጸረ፡ እቲ ኲናት ከምዘብቀዐ እንተገለጸ'ኳ፡ ውግእ ቀጺሉ ከምዘሎ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ይገልጹ። ብዚ ምኽንያት ድማ፡ ኣብ'ታ ክልል ኣማኢት ኣሸሓት እንትመዛበሉ፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ድማ ናብ ሱዳን ከምዝተሰደዱ ይግለጽ። ኣብ ትግራይ፡ ጾታዊ ዓመጽ፣ ገበናት ኲናትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ከምዝተፈጸሙን ውድብ ሕቡራት መንግስታት ከጻሪ ክፍቀደሉ ምሕታቱን ይዝከር። ካብተን ፈተና ዘይወሰዳ ተምሃሪት፡ ነቲ ፈተና ዝኾነ ምድላው ከምዘይገበረት እያ ንቢቢሲ ተዛሪባ። "ምስ'ቲ ዘሎ ኲናት ናይ ትምህርቲ ነገር ረሲዕናዮ ኢና ነይርና። ካብ ኣዕርኽተይ ዘይተፈተንና ኢና ንበዝሕ። ቅድም ክብል በቲ ኮቪድ፡ ሕዚ ድማ በቲ ኲናት ምኽንያት ንሓደ ዓመት ዝኣክል ኮፍ ኢልና ነይርና። ንፈተና ዝኾነ ምድላው ኣይገበርናን። ምስ'ቲ ኩነታትን እቲ ኲናትን፡ ኣእምሮና ኣብ ካልእ ስለዝነበረ፡ ንፈተና ድልው ኣይኮነን" ኢላ። እቲ ፈተና ሃገራዊ ከም ምዃኑ መጠን፡ ምስቶም ኣብ ካልኦት ክልላት ዝርከቡ ብዙሕ ምድላው ዝገበሩ ተምሃሮ ከምዝወዳደሩ ዝሓበረት እታ ተምሃሪት፡ "ምድላው ኣብ ዘይገበርሉ ምፍታን ግቡእ ኣይኮነን" ኢላ ከምእትኣምን ትዛረብ። "ክተንብብ ክትፍትን እንተለኻ፡ ኣብ ዝኾነ ቦታ ሰባት ተፈናቒሎም ወይ ከኣ፡ በዚ ኲናት ምኽንያት ህይወቶም ዝሓለፉ ኢኻ ትርኢ፤ እቲ ዝነበረ ደብዳብ ይርብሸካ፤ ክተጽንዕ ዘለዓዕል ነገር ኣይነበረን" ኢላ። ጓሉ 12 ክፍሊ እንተወደአት'ኳ ኣብዚ እዋን ግን ናብ ፈተና ክሰድዳ ከምዘይደለየ ዝሓበረና ሓደ ነባሪ ከተማ መቐለ ብወገኑ፤ ንድሕነት ጓሉ ስግኣት ስለዘሓደሮ፡ ከም ወላዲ ናብ'ዚ ውሳነ ከምዝበጽሐ ኣረዲኡ። "እቶም ቆልዑ ዕድሎም ይበላሾ ከምዘሎ ርዱእ እዩ፤ ግን ከኣ ከም ወላዲ ምስ ጓለይ'ውን ተረዳዲእና ዝገበርናዮ ንሱ እዩ። ዘይተምሃርዎ ንተራ ፕሮፖጋንዳ ተባሂሉ፤ ከምኡ ክግበር ትኽክል ኣይኮነን። እቲ ቐንዲ ግን እቲ ከባቢ ወተሃደራት ዘለውዎ እዩ። ጸጥትኡ ውሕስ ኣይኮነን። ቆልዑ ኣውጺኻ ንደገ ክትሰድድ ኣሸጋሪ ግዜ ስለዝኾነ፤ ብዚ ኢና [ናብ ፈተና ከይከዱ] ወሲንና፡ ደቅና ይሓሹና ብምባል እዩ።" ይብል። እቲ ምእንተ ውሕስነቱ ስሙ ዘይንጠቕሶ ወላዲ ከምዝብሎ፡ ደቆም ነቲ ፈተና ዝዳለውሉ ኩነታት'ውን ኣይነበረን፡ ምስ'ቲ ዘሎ ናይ ጸጥታ ሽግር ድማ ደቆም ኣውጺኦም ናብ ፈተና ክሰዱ 'ሕልነኦም ኣይፈቐደሎምን'። ሰብ መዚ ግዚያዊ ምምሕዳር ከ እንታይ ይብሉ? ኣብ ጊዚያዊ ምምሕዳር ከተማ መቐለ ኣማኻሪ ማሕበራዊ ጉዳያት ኣይተ ጌታቸው ወዳጆ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ጥራይ ኣስታት 3600 ተምሃሮ ነቲ ሃገራዊ ፈተና ክወስዱ ትጽቢት ይገብር ከምዝነበረ ብምጥቃስ፡ እቲ ፈተና ግን ሎሚ ክወሃብ ኣለዎ ዝብል መርገጺ ከምዘይነበሮም ተዛሪቡ። "[ተምሃሮ] ምንም ሓገዝ ኣይተገበረሎምን። ኣብ ኲናት'ኮ ኢና ዝኒሀና። ቅድሚኡ'ውን ብኮሮና ምኽንያት ተቛሪጹ እዩ ነይሩ። ትምህርቲ ካብ እነቋርጽ ዓመትና ኢና ገይርና። ኣብ መቐለ'ኳ ዘይሓገዝናስ ኣብ ካልእ ተገይሩ እዩ ዝብል እምነት የብለይን። ከምኡ ስለዝኾነ'ውን ሕዚ ክፍተኑ መደብ ኣይነበረናን። ትኽክል'ውን ኣይኮነን ኢና ንብል ዘለና። ክፍተኑ ከምዝኽእሉ ብሚድያ ኢና ሰሚዕናዮ። ድሌት ዘለዎም ይፈተኑ ተባሂሉ" ኢሉ። ኣብዚ ጉዳይ ተወሳኺ መብርሂ ክህቡና ዝደወልናሎም ጊዝያዊ ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ፡ እቲ ፈተና ብሚንስትሪ ትምህርቲ ይምራሕ ብምህላዉ ዝኾነ ዓይነት መብርሂ ክህቡ ከምዘይክእሉ እዮም ገሊጾምልና። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቢሮ መተሓባበሪ ሰብኣዊ ረድኤት [UNOCHA] ኣብ'ዚ ሰሙን ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻቡ፡ በቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ጎንጺ፡ ኣስታት 25 ኣብያተ ትምህርቲ ከምዝዓነዋ ንሚኒስትሪ ትምህርቲ ጠቒሱ ጸብጺቡ። ከምኡ'ውን ኣስታት 48500 መምህራን ትግራይ፡ ስነልቦናውን ማሕበራውን ሓገዛት ከምዘድልዮም ሓቢሩ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ፡ ከቢድ ናይ ጸጥታ ስግኣት ከምዘሎን፡ ኣብ ቀረባ እዋን ንስልጠና ካብ ዝተጻውዑ መምህራን ቀዳማይ ብርኪ ኣብያተ ትመህርቲ፡ ናይተን 55 ኣብያተ ትምህርቲ "ጥቕዓት ክበጽሐና እዩ" ብዝብል ስግኣት ከምዘይተረኸቡ'ውን ሓቢሩ። "ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ውሕስነት ተምሃሮን መምህራንን ምርግጋጽ ወሳኒ እዩ" ኢሉ እቲ ጸብጻብ። ብፍላይ ድማ ብዙሓት ኣብያተ ትምህርቲ፡ መዕቖቢ በቲ ኲናት ዝተመዛበሉ ሰባት ከምዝኾኑን፤ ገለ ድማ ወተሃደራዊ መዓስከራት ከምዝኾኑን እቲ ጸብጻብ የብርህ። ምስ'ዚ ተዛሚዱ፡ ሕጽረት ጽሩይ ዝስተን መሕጸብን ማይ፣ ምስ ለበዳ ኮቪድን ካልኦት ተላገብቲ ሕማመትን ትምህርቲ ምጅማር ኣስጋኢ ከምዝገብሮ ይገልጽ። ከምኡ'ውን ኣብቲ ክልል ምስቲ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ተኣሳሲሩ፡ ሕጽረት ምግቢ ካልእ ዕንቅፋት ክኸውን ከምዝኽእል ተሓቢሩ። ቢሮ ትምህርቲ እቲ ክልል ምስ ግዳማዊ ሓገዝቲ ብምትሕብባር፡ ንኣስታት 228 ሽሕ ተምሃሮ ድጋፍ ንምግባር ይንቀሳቐስ ከምዘሎ'ውን እቲ ጸብጻብ የብርህ።


ንግብጽን ኢጣልያን ዘሰሓሕብ ዘሎ ቅትለት ተመሃራይ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ

እቲ ብዛዕባ እቲ ዛጊድ ቀታሊኡ ዘይተፈልጠ ጣልያናዊ ተምሃራይ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ፡ ዝካየድ ዝነበረ ምጽራይ ምርመራ ንግዚኡ ጠጠው ክብል ከም ዝገበረ ሰብ ስልጣን ግብጺ ኣፍሊጦም። ዓቃብቲ  ሕጊ ጣልያን፡ ንሓሙሽተ ግብጻውያን ብዘየለውሉ ንምኽሳስ ኣብ ዝተዳለውሉ እዋን እዩ ነዚ ተሰሚዑ። ጁልዮ ሬጌኒ፡ ተመሃራይ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ ኮይኑ ኣብ 2016 ኣብ ከተማ ካይሮ ተሰዊሩ። ሬስኡ ድማ ድሕሪ ትሸዓተ መዓልቲ ተረኺቡ። ቅትለት እቲ ተመሃራይ ግን፡ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዲፕሎማስያዊ ወጥሪ ንክፍጠር ምኽንያት ኮይኑ ነይሩ። ጣልያውናያን ዓቃብቲ ሕጊ ሰብ መዚ ግብጺ እቲ ምርመራ ከይስጉም ይሰርሑ ኣለዉ ክብሉ እዮም ዝኸሱዎም። ሬጌኒ ንምንታይ እዩ ተቓቲሉ ? ጥልያናውያን መርመርቲ፡ እቲ ተመሃራይ ዝሰርሖ ዝነበረ መጽናዕቲ ኣብ ዓይኒ ሓይልያት ጸጥታ ግብጺ ከም ዘእተዎ ጥርጣረ ኣለዎም። እቲ ሳልሳይ ዲግሪ ዝከታተል ዝነበረ ብዜግነት ጣልያናዊ ዝኾነ ተምሃራይ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ፡ ንመመረቒ ጽሑፉ ዝሰርሖ ዝነበረ ጉዳይ 'ማሕበር ንጋዶ' ኮይኑ፡ እዚ ዛዕባ ኣብታ ሃገር ዘይትንከፍን መሰከፍን ርእሰ ጉዳይ ምዃኑ እዩ ዝዝረብ። ሰብ ስልጣን ግብጺ ግና፡ ነዚ ካብ ሰብ ሞያ ሕጊ ጣልያን ዝፍነው ጥርጣረ ከይተቐበልዎ ጸኒሖም። ኣብ ክንድኡ፡ ንቕትለት እቲ ተመሃራይ ካልኦት ጠንቅታት ክገልጹ ከለው ብፍላይ ግዳይ ገበን ሰርቂ ከይኮነ ከም ዘይተርፍ ይዛረቡ። ስድራ፡ እቲ ተመሃራይ ግን እዚ ኣበሃህላ 'ልሙድ ምትላል' ገይሮም ከም ዘወስዱዎ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ጣልያን ኣምባሳደር ሃገሩ ካብ ግብጺ ክስሕብ ሓቲቶም። እቲ ተመሃራይ እዚ ሓደጋ ዝበጽሖን ዝተሰወረን፡ ግብጻውያን ብ25 ጥሪ 2016 ሓምሻይ ዓመት ምጅማር ህዝባዊ ናዕቢ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ሑስኒ ሙባረክ ኣብ ኣደባባይ ወጺኦም ኣብ ዝኽብርሉ እዋን እዩ። ኣብቲ እዋን ኣብ ከተማ ካይሮ፡ ሓያሎ ፖሊስን ሓይልታት ጸጥታን ነይሮም ። ሬሳ ጁልዮ ሬጌኒ፡ ድሕሪ 9 መዓልቲ [3 ጥሪ 2016] እንተተረኸበ'ኳ፡ ኣዲኡ ወዳ ሰብነቱ ተበታቲኹ ስለ ዝነበረ ብኣፍንጭኡ ጥራሕ ከም ዘለለየቶ ንቤት ምኽሪ ጣልያን ተዛሪባ ነይራ። ኣስከሬን ዝምርምር ትካል ጣልያን፡ እቲ ተምሃራይ ቅድሚ ህይወቱ ምሕላፋ ካብታ ዝተትሓዘላ መዓልቲ ጀሚሩ ከሳቐን ከሰራጠን ከም ዝቐነየ ብምርመራ ኣረጋጊጸ እዩ ዝብል። ካልእ ተሪፉ፡ ምናልባሽ'ውን ጾታዊ ዓመጽ ከይበጽሖ ከም ዘይተርፍ ይግምት። መንግስቲ ግብጺ ነቲ ግዳይ ሓይልታት ጸጥታ ይከታተልዎ ከም ዝነበሩ'ኳ እንተዘይክሓደ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ ንዝብል ግን ኣይቕበሎን። ዓቃቢ ሕጊ ግብጺ ሕዚ እቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ክረአ ዝጸንሐ ጉዳይ ምጽራይ ቅትለት እቲ ተምሃራይ፡ ክቋረጽ ከም ዝወሰነ ገሊጹ ኣሎ። ምኽንያቱ ድማ፡ እቲ ብዓቀብቲ ሕጊ ጣልያን ዝቐረበ ሓበሬታ እኹል መረዳእታ ክረኽብሉ ብዘይምኽኣሉ ምዃኑ ይገልጽ። ንሳቶም፡ እቲ ተምሃራይ ብታራ ገበን ስርቂ ከም ዝተቐትለ ብምግላጽ ኣብ ልዕሊ እቶም ቀተልቲ ስጉምቲ ከም ዝተወስደን ይዛረቡ። በሓደጋ መኪና እዩ ሞይቱ ዝብሉን ካልኦት ነንርእሶም ዘይቃደውን ግምታት'ውን ቀሪቦም ከም ዝነበሩ ይዝከር። ብርግጽ፡ እቲ ካብ ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ ዝወጽአ መግለጺ፡ ዓቃቢ ሕጊ ጣልያን ካብዚ ዝተፈለየ ውሳነ እንወሲኑ፡ ከም ሓደ ሉእላዊት ሃገር ከም ዘኽብር ይገልጽ። ዓቀብቲ ሕጊ ጣልያንን ስድራ እቲ መዋትን፡ ነዚ ናይ ግብጺ 'ብተራ ገበነኛታት እዩ ተቐቲሉ' ዝብል ሞገትን መግለጽን፡ ዘይነበረን ኮነ ተባሂሉ 'ዝተምሃዘን' ላግጺ እዮም ዝብልዎ። ገለ ምንጭታት ሰብ ሞያ ሕጊ ንሮይተርስ ከም ዝበልዎ፡ ዓቀብቲ ሕጊ ጣልያን ምርመረኦም ኣብዚ ሰሙን ከም ዝዛሙን ብሓይልታት ጸጥታን ስለያን ግብጺ ከም ዝተፈጸመ እኹል መረዳእታ ከም ዝረኸቡን እዮም ዝገልጹ። ብመሰረት ገለ ጸብጻብ ሚድያታት፡ ሬገኒ ቅድሚ ምቕታሉ ብኣባላት ጽጥታ ተታሒዙ ኣብ ልዕሊ ክልተ ወተሃደራዊ ናቑጣታት ተራእዩ ነይሩ።


ማላዊ፡ ሃገራዊ ፈተና ኦንላይን ክዝርጋሕ ብምግባር ዝተጠርጠሩ ተምሃሮ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ኣብ ማላዊ ንተምሃሮ ካልኣይ ደረጃ ዝተዳለወ ሃገራዊ ፈተና ብኦንላይን ብምዝርጋሕ ዝተጠርጠሩ ተምሃሮ፡ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ተገሊጹ። እቶም ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉ ተምሃሮ ልዕሊ 30 ከምዝኾኑ፡ ሃገራዊ ቦርድ ፈተና ማላዊ ኣፍሊጡ። እቲ ቦርድ፡ ገለ ቅዳሕ ናይቶም ፈተናታት ብኦንላይን ከምዝተዘርግሑ ኣብ ዝተፈለጠሉ እዋን፡ ህጹጽ ኣኼባ የካይድ ኣሎ። ኣቦ መንበር'ቲ ቦርድ ከምዝሓበሮ እንተኾይኑ፡ ዝውሰን ውሳነ ብድሕሪ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ወግዓዊ ክግበር'ዩ። ኣብ ማላዊ ንኻልኣይ ደረጃ ተምሃሮ ዝተዳለወ ፈተና ልሒኹ ብኦንላይን ክዝርጋሕ ምኽኣሉ፡ ኣብ ውጽኢት ፈተና ዘምጽኦ ለውጢ ከምዘይህሉ ዝሓበረ ቦርድ ሃገራዊ ፈተና፡ ነቐፌታታት ክቐርቡ ምኽንያት ከምዝኾነ ግን፡ ኣይሐብአን። ማላዊ ታይምስ ከምዝጸብጸቶ ድማ፡ ገለ ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝወዐሉ ተምሃሮ ተፈቲሖም ፈተና እናተፈተኑ እዮም። ኣብታ ሃገር ልዕሊ 154 ሽሕ ተምሃሮ ካልኣይ ደረጃ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሮም፡ ሃገራዊ ፈተና ይወስዱ ኣለዉ።


ኢትዮጵያዊ ዓይነ-ስውር ተመራቒ ተምሃራይ፡ ንምንታይ እዩ ንርእሱ ኣቃጺሉ?

ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ፡ ታሕሳስ 25፡ ሓደ ዓይነ-ስዉር ተምሃራይ ሕጊ፡ ንገዛእ ርእሱ ቃጺሉ ከምዝሞተ ተሰሚዑ። ንመዋቲ ኣብርሃም ዱሬሳ ናይ ቀረባ ዓርኩ ዝነበረ ጣሰው ሃብታሙ፡ ብዛዕባ ጠንቂ ሞት ዓርኩ ንቢቢሲ ኣካፊሉ ነይሩ። ኣብራሃም ዱሬሳ፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ዲላ ናይ ሕጊ ዲግሪ ድሕሪ ምውድኡ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ መልቀቒ ፈተና ይወስድ ከምዝነበረ ይዛረብ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክካየድ ዝነበሮ ፈተና፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ብምስግጋሩ፡ ክዳሎ ምጽንሑ'ውን ይገልጽ። እቲ ምስ ኣብርሃም፡ ኣብ ሓደ ቀጽሪ ገዛ ተኻርዩ ን5 ዓመት ዝነብር ዝነበረ ጣሰው ከምዝብሎ፡ ነቲ ፈተና ቅድሚ ምሟቱ ኣብ ዝነበረ ሰሉስ ክወስዶ ጀሚሩ። ክሳብ ሓሙስ ናይቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝወሰዶ ፈተናታት ሕጉስ ከምዝነበረ'ዩ ዓርኩ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብታ ናይ መወዳእታ መዓልቲ ፈተና፡ ዓርቢ 25 ታሕሳስ ግን፡ ደንጒዩ ስለዝነበረ፡ ናይ ፈተና ኮዱ ረሲዑ ናብቲ "ስድስት ኪሎ" ተባሂሉ ዝፍለጥ 'ካምፓስ' ኣምሪሑ። ኣብቲ ቦታ ፈተና ክበጽሕ እንከሎ ድማ ገለ ደቓይቕ ኣሕሊፉ ነይሩ። "እቲ ፈተና ኣይተወድአን፡ ተምሃሮ ኣይወጽኡን ነይሮም፡ እንተወሓደ 20 ደቓይቕ ተሪፉ ነይሩ" ይብል ጣሰው። ንመራሕቲ ናይቲ ፈተና ንምእማንን ልቦም ንምልስላስን ዘይፈንቀሎ እምኒ ኣይነበረን፡ ይኹን እምበር ዝሰምዖ ኣይረኸበን። "ምእታው ከምዘይፍቀድ ምስ ተነግሮ፡ ዘደንጎዮ ምኽንያት ብምግላጽ፡ ዓይነ-ስዉር ብምዃኑ ኣረኣእያ ብምግባር ክተሓባበርዎ'ኳ እንተለመነን፡ እንተበኸየ፡ ነቲ ፈተና ክወስዶ ኣይተፈቕደሉን" ብሰንኪ'ዚ፡ ክበኪን ክበሳጮን ከምዝወዓለ፡ ጣሰው ይዝክር። ኣዕሩኽቱ ከጸናንዕዎ'ኳ እንተፈተኑ፡ "በቃ ናይ ዕድለይ መወዳእታ'ዩ፡ ዓይነ-ስውር እንተ ዘይተማሂሩ ውጽኢታዊ ኣይከወንን'ዩ" እንዳበለ ይበኪ ምንባሩ'ዩ ዓርኩ ይዛረብ። ምሸት ናብ ገዝኡ ክኣቱ እንከሎ፡ ፈተውቱ ከዕርፍ ዝኣተወ'ዩ መሲልዎም። ይኽን እምበር፡ ንሱ ገዝኡ ዓጽዩ፡ ኣብ ነብሱ ላምባ ነስኒሱ፡ ኣብ ከባቢኡ ዝቃጸል ነገራት ብምቕራብ ንገዛእ ርእሱ ሓዊ ወሊዑላ ይብል ጣሰው። ኣብቲ ቀጽሪ ዝነበሩ ጎረባብቲ፡ ካብ ድቃሶም ተበራቢሮም፡ ንማዕጾ ገዝኡ ደፊኦም ብምእታው ነቲ ሓዊ ኣጥፊኦም፡ ናብ ለካቲት 12 ሆስፒታል ምስ ተወስደ፡ ብኸቢድ ነዲዱ ብምንባሩ ናብ ቀዳም ኣብ ዘውግሕ ለይቲ ሰዓት 7 ሂወቱ ሓሊፋ። ስለምንታይ'ዩ ኣብርሃም ንበይኑ ክነብር መሪጹ? ኣብርሃም ዱሬሳ፡ ብዓል ሓዳር ኮይኑ፡ ብዓልቲ ቤቱ ነፍሰጾር ብምዃና፡ ኣብ ውርሒ መስከረም ክትወልድ ናብቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ቤተሰባ ምኻዳ ጣሰው ንቢቢሲ ሓቢሩ፥። ብሰንኪ'ቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጠረ ግጭት ድማ፡ ኣብርሃም ንበይኑ ክነብር ተገዲዱ። ንሳ ድማ፡ ወሊዳ፡ ተጠሚቓ ክትምለስ ምስ ሓሰበት፡ በረራ ስለዝተቛረጸ ተደናጉያ። ጣሰው፡ ብሞት ዝፈትዎ ዓርኩ ዝተሰምዖ ሓዘን ከቢድ ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። ኣብ ሆስፒታል ምስኡ ዝነበረ፡ ኣቶ ኣሸብር ገብረሂወት ከምዝብሎ፡ ቀዳም ንጉሆ ትንፋሱ ከምዘይሓለፈት፡ ይኹን እምበር ኣካላቱ ምሉእ ብምሉእ ተቓጺሉ ከምዝረኣዮ ይዛረብ። ፕረዚደንት ማሕበር ዓይነ-ስዉራን ኢትዮጵያ፡ ኣቶ ወሰን ኣለሙ፡ ኣብቲ ማሕበር ን3 ዓመታት ከምዘገልገለ ብምሕባር፡ ቅድሚ ሕጂ'ውን፡ ኣብ ከተማ ድሬዳዋ፡ ምስ ጥንቃቐታት ኮቪድ-19 ብዝተሓሓዝ ግጉይ ሓበሬታ፡ ብተመሳሳሊ መንገዲ ሓደ ዓይነ-ስዉር ርእሱ ኣቃጺሉ ከምዝሞተ ገሊጹ። ኣብርሃም ዱሬሳ፡ ደንጒዩ ብምምጽኡ ናብ ፈተና ኣይትኣቱን ኢኻ ምባሉ፡ ሕጊ ካብ ዘይምፍላጥ ዝመጸ'ዩ ይብል ኣቶ ወሰን። "ዓለምለኻዊ ሕጊ ኣካለስንኩላን ዝተመጣጠነ ምትሕብባር ይብል'ዩ" ብምባል፡ ንኣካለ ስንኩላን ናይ ሰዓት፡ ቦታን ምጥጣሕ ክግበረሎም ማለቱ ክኸውን ከምዝኽእል ይገልጽ። እቲ ንኣብርሃም ዘጋጠሞ ጌጋ'ዩ ብምባል ዝዛረብ ፕረደዚንት ማሕበር ስንኩላን፡ "እቲ ፈተና ዝህብ ኣካል ንከምዚ ዝበለ ኣገባብ ክህልዎ ነይሩዎ" ይብል። ፌደረሽን ኣካለስንኩላን ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ኣብርሃም ዱሬሳ ዝተወስደ ስጉምቲ ሰብኣውነት ዝጎደሎ ብምዃኑ፡ መንግስቲ ተኸታቲሉ ስጉምቲ ክወስድ ሓቲቱ'ሎ። ቢቢሲ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ናብ ክፍሊ ሕጊ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ፡ እቲ ጉዳይ ንዕኦም ከምዘይምልከት ገሊጹ። እቲ ይምልከቶ'ዩ ዝተባህለ ትካል ፈተናታት ብወገኑ፡ መልሲ ክህብ ፍቓደኛ ኣይኮነን።


ኣብ ኢትዮጵያ ሃገር ለኸ ፈተና 12 ክፍሊ ሎሚ ክወሃብ ጀሚሩ

ናይ 2012 ዓ.ም መዛዘሚ ካልኣይ ብርኪ ፈተና 12 ክፍሊ፡ ካብ ሎሚ 29 ለካቲት 2013 ዓ.ም ጀሚሩ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ክወሃብ ተጀሚሩ። ብሰንኪ ኮቪድ-19 ናብ’ዚ ዓመት ዝተሰጋገረ ናይ 2012 ዓ.ም ሃገራዊ ፈተና፡ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ክሳብ 2 መጋቢት 2013 ዓ.ም እዩ ከወሃብ ተባሂሉ። ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ተምሃሮ ኣብ ውሽጢ’ቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ ኣርባዕተ ዩኒቨርሲታት ከምዝወስዱ፡ ሚኒስተር ትምህርቲ ከምዘፍለጠ ዝዝከር እዩ። እቶም ተፈተንቲ ፈተነኦም ዝወስድሎም ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ፡ ዩኒቪርሲታት መቐለ፣ ኣክሱም፣ ዓዲግራትን ራያን ከምዝኾኑ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ኣብቲ ክልል ብዘሎ ስግኣት ጸጥታን ኣብ ልዕሊ ኣብያተ ትምህርቲ ዕንወት ስለዝበጽሐን፤ እቶም ተምሃሮ ኣብ ዝቐርቦም ዩኒቨርስቲታት ክወስዱ እዩ ተወሲኑ። ምክትል ሓላፊት ቢሮ ትምህርቲ ትግራይ፡ ኢንጂነር ኣስቴር ይትባረክ ከምዝበለቶ፡ ናይ ምፍታንን ዘይምፍታንን ናይ’ቶም ተምሃሮን ወለዶምን ምርጫ ምዃኑ ወሲኻ ተዛሪባ። ኣብ’ዚ ሕዚ እዋን ክወስዱ ዘይተመቸዎም ተምሃሮ፡ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ክፍተኑ ከምዝኽእሉ ሓቢራ። ሚኒስትር ትምህርቲ፡ እቲ ብኦንላይን ክወሃብ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ ናይ 2012 ሃገርለኸ መልቀቒ ፈተና፡ ብወረቐት ከምዝወሃብ ቅድም ክብል ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ ሚኒስትር ትምህርቲ ጌታሁን መኩርያ [ፒ ኤች ዲ]  ብኦንላይን ክወሃብ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ ሃገርለኸ ፈተና፡ ብሰንኪ ኮሮና እቶም መፈተኒ ታብሌታት ናብ ዓዲ ክኣትዉ ከምዘይከኣሉ ገሊጹ ነይሩ። ቅድም ክብል ግን፡ ሚኒስትር ትምህርቲ፡ ነቲ ፈተና ብኦንላይን ንምሃብ ክዳሎ ምጽንሑ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ሚኒስትር ትምህርቲ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ናብ 2012 ዓ.ም ናይ 12 ክፍሊ መልቀቒ ፈተና ናብ ወርሒ ታሕሳስ ዘዛወረ ኮይኑ፡ ብዘይተፈልጠ ምኽንያት ንካልኣይ ግዘ ናብ ወርሒ 29 የካቲት 2013 ዓ.ም ምንውሑ ዝዝከር እዩ።


ኣብ ሓድሽ መንግስቲ ሱዳን ንዘሎ ፍልልይ ዘቃልዐ መምሃሪ መጽሓፍ

እቲ ንነዊሕ ዓመታት ንሱዳን ዝመርሐ ፕረዚደንት ዑመር ኣል-በሽር ድሕሪ ምእላዩ ዝተርኣየ ዳንኬራ፡ ስራሓት ምሕያል ደሞክራስያዊ ለውጢ ንምትእትታው ዓቢ ጻዕሪ ይግበር ኣሎ። እንተኾነ፡ ኣብቲ ገለ ሃይማኖታዊ ስእልታት ዝሓዘለ ሓድሽ ካሪክለም ተፈጢሩ ዘሎ ግጥም፡ እቲ ግዚያዊ መንግስቲ ስዒብዎ ንዘሎ ኣሰካፊ መገዲ ዘቃልዕ ኮይኑ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም ኣብ ዝርከብ ሓደ መስጊድ ኣብ ዝነበረ ናይ ዓርቢ ጸሎት፡ ሓደ ኢማም፡ "ኣላህ፡ ኣላህ፡ ኣላህ" ድሕሪ ምባል፡ እቶም ኣብቲ መስጊድ ዝነበሩ ሰብኡት፡ ናይቲ ውሩይ ቀባኢ ሚካኤል ኣንጀሎ ቅብኣ 'ፍጥረት ኣዳም' ኣብቲ ሓድሽ ዝተዳለወ ናይ ታሪኽ መምሃሪ መጽሓፍ ምክታቱ ተቓውሞኦም ከስምዑ ጸዊዑ። ኢማም መሓመድ ኣል-ኣሚን ኢስማዒል፡ እቲ ኣብ ቤተክርስትያን ሲስቲን ቻፕል ቫቲካን ዝርከብ ቅብኣ ናይ መናፍቓን ምዃኑ ይኣምን። እቲ ኢማም፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዜና ሱና፡ ሓደ ካብቶም ኣማዕበልቲ እቲ ሓድሽ  ካሪክለም ምስ ዝኾነ ዑመር ኣል-ቃራይ ቃለ መሕትት ብምግባሩ'ውን ነቒፉ። ዑመር ኣል-ቃራይ ንኣረሜንን ኣምላኽ ኣልቦነትን ከም ዘሰጉም እቲ ኢማም ይኸስስ። ድሕሪ ዘረባ እቲ ኢማም፡ ብዙሓት ደገፍቲ በሽር ዝኾኑ ኢማማት፡ ኣንጻር እቲ ሓድሽ ካሪክለምን ኣል-ቃራይን ጎስጓስ ንምጅማር ምስኡ ሓቢሮም ኣለው። ኣባልት ስድራ ኣል-ቃራይ ናይ ሞት ምፍርራሓት ብደብዳበ ከም ዝበጽሖም ሓቢሮም። ብድሕሪ'ዚ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ እቲ ሓድሽ ካሪክለም ንግዚኡ ክውንዘፍ ኣዚዙ። ኣባል እቲ ገስጋሳዊ ትርጓመ እስልምና ዝኽትል ጉጅለ 'ሪፓብሊካዊ ኣሕዋት' ዝኾነ ኣል-ቃራይ፡ ተቓውሞኡ ንምግላጽ ካብቲ ካሪክለም ናይ ምምዕባል ስራሓት ንርእሱ ከም ዘግለለ ኣፍሊጡ። ንሱ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ንዕኡን ንኻልኦት ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ዕሽሽ ብምባል ነቶም ጥሩፋት ደገፍቲ ኣል-በሽር ዝኾኑ ጉጅለታት እስልምና ጥራይ ከም ዝሰምዐ ይነግር። ንታሪኽ መበል 19 ክፍለ ዘመን ሱዳን ብኸመይ ክዝንቶ ከም ዘለዎ'ውን ዘይምርድዳእ ኣሎ። እቲ ዝቕጽል ወለዶ እንታይ ክመሃር ይግባእ ዝብል ምጉት ኣብቲ ሓድሽ መንግስቲ ዝርከቡ ዝተፈላለየ ፖለቲካውን ማሕበራውን ኣረኣእያ ዘለዎም ሰባት ወጥሪ ፈጢሩ ኣሎ። ገለ ኣባላት ናይቶም ኣብ ገለ እዋን ምስ ኣል-በሽር ርክብ ዝነበሮም ዕጡቓት ጉጅለታት ዝነበሩ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ ካሪክለም ንምውንዛፍ ንዝወሰዶ ስጉምቲ ብሓጎስ ተቐቢሎምዎ ኣለው። ንኣብነት ደቁ ኣብ ኖርዌይ ዝርከቡ ኣባል ምንቅስቓስ ፍትሕን ማዕርነትን ዝኾነ ሱሌማን ሳንዳል፡ ንሓምዶክን ነቲ ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ሚኒስተር ፋይናንስ ኮይኑ ዝተመዘዘን ንደቁ ኣብ ብሪጣንያ ካብ ሃይማኖት ነጻ ዝኾነ ትምህርቲ ክመሃሩ ዝገብርን ዘሎ ጅብሪል ኢብራሂም ደጊፉ ኣሎ። እንተኾነ ግና ብኣምስሉነት ይኽሰስ። ስርዓት ሸሪዓ ፈለማ ኣብ መስከረም 1983 ኣብ እዋን ፕረዚደንት ጃፋር ኑመሪ እዩ ናብ ሕጊ ሱዳን ተኣታትዩ። እቲ ፖሊሲ ሓደ ካብ ቀንዲ ምኽንያታት ናይቲ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር (ኣብዚ እዋን ሃገረ ደቡብ ሱዳን) ንነዊሕ ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ እዩ። ብድሕሪኡ ኣብ እዋን እቲ ብደሞክራስያዊ መገዲ ዝተመረጸ ሳድቕ ኣል-ማህዲ፡ እስላማዊ ሕጊ ንሰለስተ ዓመታት ተወንዚፉ እኳ እንተነበረ፡ ኣል-በሽር ኣብ 1989 ብእስላማዊ ሰልፊ ተሓጊዙ ብወተሃደራዊ ዕልዋ ስልጣን ምስ ሓዘ ዳግማይ ተግባራዊ ኮይኑ። እቲ ንኣል-በሽር ዝተክአ ግዚያዊ መንግስቲ ሱዳን ነቲ ዘየሰማምዕን ምስ ዕጡቓት ደቡብ ኮርዶፋን ቀንዲ ምኽንያት ጎንጺ ዝኾነን ጉዳይ ሸሪዓ ንምፍታሕ ምዕጥይጣይ የርኢ ኣሎ። ካብቶም ዕጡቓት እቲ ብቐንዲ ዝጥቀስ፡ ኤስፒኤልኤም-ኤን (SPLM-N) ኮይኑ፡ መንግስቲ ካብ ሃይማኖት ነጻ ብዝኾነ መገዲ ነቲ ጉዳይ ክርእዮ ይሓትት። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ መንግስቲ ምስ እስላማውያን ይመሻጠር ከም ዘሎ ብምኽሳስ ኣብ መንጎ ካልኦት ውድባት ንዝተበጽሐ ናይ ሰላም ስምምዕ ነጺግዎ። ብዙሓት ኣመንቲ ክርስትናን ኣስላም ዘይኮኑ ህዝብን ኣብ ዝርከቡሉ ከባቢ ዝንቀሳቐስ ኤስፒኤልኤም-ኤን (SPLM-N) ምእንቲ እቶም ፖለቲካውን ቁጠባውን ተነጽሎ ዝበጽሖም ወገናት ይቃለስ። ብከፊል ዝተላዕለ እገዳ ኣልኮላዊ መስተ እቲ ሓድሽ መሰጋገሪ መንግስቲ ገለ ለውጥታት ገይሩ'ሎ። ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣቢሉ፡ ወላ'ኳ ንኣመንቲ እስልምና ሕጂ'ውን ክልኩል እንተኾነ፡ ኣስላም ዘይኮኑ ሰባት መስተ ክሰትዩ ንዘየፍቅድ ሕጊ ኣልይዎ'ዩ። ገለ ጸብጻባት ከም ዝሕብርዎ ግና፡ ካብ ካርቱም ውጽእ ኢልካ ኣብ ዘርከቡ ከባቢታት ንዝሰኸሩ ሰባት ምግራፍን ምእሳር ኣልኮል ዘዳልው ሰባትን ኣየቋረጸን ኣሎ። መራሕቲ ኤስፒኤልኤም-ኤን (SPLM-N) መሰላት ኩላቶም ብፍላይ ድማ ኣስላም ዘይኮኑ ሰባት ኣብ ሱዳን ዝኽበር፡ ካብ ሃይማኖት ነጻ ዝኾነ መንግስቲ ብምምስራት ምዃኑ ይኣምኑ። በዚ መገዲ ኣብ መላእ እታ ሃገር ፍትሓዊ ዝኾነ ዝርግሐ ሃብትን ሓይልን ዘረጋግጽ ቁጠባዊ ፕሮግራም ክዳሎ ከምዝኽእል ይገልጹ።


መራሕቲ ኬንያን ብሪጣንያን ንትምህርቲ ዝውዕል 5 ቢሊየን ዶላር ንምትእኽኻብ ጎስጓስ ክጅምሩ'ዮም

ቀዳማይ ሚኒስትር ብሪጣኒያ ቦሪስ ጆንሰንን ፕሬዝደንት ኬኒያ ኡህሩ ኬኒያታን ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ 5 ቢሊየን ዶላር ገንዘብ ንምርካብ ጻውዒት ከቕርቡ እዮም። እዚ ገንዘብ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዚያዳ ንሓደጋ ንዝተቓልዑ ህጻናት ንምምሃር ዝውዕል ከም ዝኾነ ተገሊጹ። ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ቑጽሪ ካብ መኣዲ ትምህርቲ ዝቦኽሩ ህጻናት ብዝለዓለ መጠን ወሲኹ እዩ። ትካል ትምህርቲ፣ ባህልን ሳይንስን ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ዩኔስኮ) ኣብ ዓለም ኣስታት 1.3 ቢሊየን ተመሃሮ ካብ ትምህርቲ ከም ዝቦኾሩ ይገልጽ። ሰብ ሞያ ድማ፡ እዞም ተምሃሮ ብምኽንያት ኣብተን ሃገራት ዘሎ ቑጠባዊ ዓቕሚ ዳግም ናብ ትምህርቶም ንከይምለሱ ይኽእሉ’ዮም ክብሉ የጠንቅቑ። እዞም ክልተ መራሕቲ፡ ኣብ መፋርቕ 2021 ነዚ ዝጅምሩዎ ምትእኽኻእ እቶት ዝሕግዝ ጉባኤ ትምህርቲ ኣብ ዓባይ ብሪጣኒያ ከም ዘካይዱ ገሊጾም። በዚ ቑጽሪ ናብ ቤት ትምህርቲ ዝኸቱ ተመሃሮ ንምዕባይ ከም ዝተለሙ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ቅድሚ ኮሮናቫይረስ፡ ኣስታት ርብዒ ቢሊየን ህጻናት ካብ ትምህረቲ ቦዂሮም ነይሮም። እዚ ቑጽሪ፡ ብምኽንያት እቲ ለበዳ ኣብ ወርሒ ሚያዚያ እተን ኣብያተ ትምህረቲ ምስተዓጸዋ ብሽዱሽተ ዕጽፊ ወሲኹ። እዚ ብፍላይ ኣብ ድኻ ዓድታት ዝርከቡ ህጻናት ተመሃሮ ዚያዳ ተቓላዕቲ ክኾኑ ገይሩዎም’ዩ። ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ምኽንሻብ፣ ትሕቲ ዕድመ መርዓን ኣብ ዘይዕድሚአን ነፍሰ ጾር ክኾናን ከም ዝተራእየ ክግለጽ እንከሎ፡ እቶም ደቂ ተባዕትዮ ድማ ብፍላይ ኣብ ጎንጺ ዝርኣየለን ከባቢታት ብዕጡቓት ጉጅለታት ይምልመሉ ምህላዎም ተሓቢሩ።


ኣብ ኢትዮጵያ ‘30 ምኢታዊት ኣብያተ ትምህርቲ ተኸፊተን’

ብምኽንያት ለበዳ ኮቪድ-19 ንኣዋርሕ ተቛሪጹ ዝጸንሐ ትምህርቲ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ሰኑይ ብኽፋል ተጀሚሩ’ሎ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ንጋዜጠኛታት ውሽጢ ዓዲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዘማልኣ 30 ሚኢታዊት ዝኾና ኣብያተ ትምህርቲ ናይ’ታ ሃገር ተምሃሮአን ተቐቢለን ክምህራ ከም ዝጀመራ ገሊጹ። ኣብ ክልል ትግራይ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ፈተና ንዝወስዱ ተምሃሮ 12 ክፍሊ ዝምህራ 98 ኣብያተ ትምህርቲ፡ ምምሃር ከም ዝጀመራ ተገሊጹ። ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ ገብረመስቀል ካሕሳይ (ዶ/ር)፡ ኣብ ሓደ ክፍሊ 25 ተምሃሮ ጥራይ ይመሃሩ ምህላዎም ገሊጹ። እንተኾነ፡ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ ከም’ቲ ንኻልኦት ክልላት ዝተዋህበ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከም ዘይበጽሖም እቲ ሓላፊ ተዛሪቡ። ኮይኑ ግና፡ ትካል ትእምት ንተምሃሮ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ኣቕሪቡልና ኢሎም። ኣብ ክልላት ኦሮሚያን ኣምሓራን’ውን ብተመሳሳሊ ትምህርቲ ብኽፋል ጀሚሩ’ሎ። ቢሮ ትምህርቲ ክልል ኦሮሚያ፡ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ 20 ሚልዮን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከም ዝተቐበለን ናብ ኣብያተ ትምህርቲ የከፋፍል ምህላዉን ገሊጹ’ሎ። ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ኣምሓራ ብወገኑ፡ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ዝተልኣኸሎም መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን መብዛሕትኡ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ተኸፋፊሉ እዩ ኢሉ። ተምሃሮ ርሕቐቶም ክሕልዉ ተባሂሉ፡ ኣብ ሓደ ወንበር ሓደ ተምሃራይ ጥራይ ኮፍ ክብል ከም ዝተገበረ’ውን ገሊጹ።


ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ ትምህርቲ ብኽፊል ክጅመር እዩ

ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ 98 ኣብያተ ትምህርቲ፡ 12 ክፍሊ ካብ 9 ጥቅምቲ 2013 ዓ/ም ግእዝ ጀሚሩ ስሩዕ ክፍለ ግዜ ምምሃር  ከም ዝጅምራ ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ገብረመስቀል ካሕሳይ ንጋዜጠኛታት ገሊጾም። ከም ኣገላልጻ እቶም ሓላፊ፡ ተምሃሮ 12 ክፍሊ፡  ኣብ 2012 ዓ/ም ግእዝ ዝተወንዘፈ ትምህርቲ፡ ቅድሚ ሃገራዊ ፈተና ምውሳዶም ንሓደ ወርሕን ፈረቓን  ክመሃሩ  እዮም። ኣብ ኮሌጃት  መሰልጠኒ መምህራን ዓድዋን ዓብዪ ዓዲን  ኣቋሪፆም ዝነበሩ ተመረቕቲ ተምሃሮ ድማ ካብ 11 ጥቅምቲ 2013 ዓ/ም ጀሚሮም ትምህርቶም ክከታተሉ እዮም። ኮይኑ ግና ተምሃሮን መማህራንን ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ዝሕግዙ መንገድታት ከም መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን፣ ሳኒታይዘር፣ ኣልኮልን ካልኦትን ብዝግባእ ክጥቀሙ ከምዝግባእ ተገሊፁ ኣሎ። ንናውቲ መከላኺሊ ኮሮና ቫይረስ ዘድሊ ወፃኢ  ብዝዓበየ ብትካል እግሪ ምትካል ትግራይ (ትእምት) ከምዝሽፈን እውን እቶም ሓላፊ ገሊፆም። ዝተረፉ ብርኪ ክፍሊታት ድማ ኩነታቱ እናተራእየ ኣብ ውሽጢ ወርሒ ጥቅምቲ  ክጅመር ከምዝግበር ዶ/ር ገ/መስቀል ገሊጾም ክብል ቢሮ ርክብ ህዝብን መንግስትን ክልል ትግራይ ዘውፀኦ ሓበሬታ ይገልጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ቅድም ክብል፡ ኣብ ወረዳታት ገጠርን ቀበሌታትን ዝርከቡ አብያተ ትምህርቲ፡ ኣብ ቀዳማይ ዙር  ብ19 ጥቅምቲ 2013 ዓ/ም፡ ኣብ ኩሎም ከተማታት ዞባን ክልልን ዝርከቡ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ኣብ ካልኣይ ዙር 16  ጥቅምቲ 2013 ዓ/ም ትምህርቲ ክጅምሩ ሓሳብ ከምዘቕረበ ይዝከር። ብተወሳኺ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ፍሉይ ዞባ ክልል አሮምያን ኣብ ሳልሳይ ዙር 30 ጥቅምቲ 2013 ትምህርቲ ክጅመር ሓሳብ ቀሪቡ ነይሩ።


ምሉእ ሰብነቱ ብውቃጦ ዝሸፈነ መምህር ንተምሃሮ መዋእለ ህፃናት ከየምህር ተኣጊዱ

ሲልቫይን ሄላይን፡ ሰብነቱ፣ ገፁን መልሓሱን ምሉእ ብምሉእ ብውቃጦ ዝተሸፈነ እዩ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን ኩዕሶ ዓይኑ'ውን ብመጥባሕቲ ብፀሊም ሕብሪ ለኽይዎ'ሎ። ወዲ 35 ዓመት ሲልቫይን ኣብዚ እዋን ልዕሊ ሽድሽተ ዓመት ንዝዕድሚኦም ተምሃሮ ቀዳማይ ብርኪ ኣብ ምምሃር ይርከብ። ይኹን'ምበር ጓላ ናይታ ብምኽንያት ውቃጥኡ ጥርዓን ዘቕረበት ኣደ፡ ንሱ ከምዘይምህራ ብምሕባር፡ ናህቱ ተምሃሮ ግና ንውቃጥኡ ብፅቡቕ ከምዝርእይዎ ተዛሪቡ። እቲ ውልቀሰብ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ " ካብ ርሑቕ ዝርእዩኒ ሰባት ጥራሕ እዮም፡ ብዛዕባ ውቃጦይ ሕማቕ ነገር ዝሓስቡ" ኢሉ። 'ፍሪኪ ሁዲ' ብዝብል ሳጓኡ ዝፍለጥ ሲልቫይን፡  ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ፓሪስ ኣብ ዝርከብ ቤት-ትምህርቲ ፓላይሲያው የምህር ከምዝነበረ እዩ ዝገልፅ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት፡  ወዲ ሰለስተ ዓመት ህፃን ንዕኡ ምስ ረኣየ ለይቲ ከምዝብህርር ንወለዱ ስለዝተዛረበ፡ ወለዲ ንምምሕዳር እቲ ቤት-ትምህርቲ ቅረታ ከምዘቕረቡ ተዛሪቡ። ድሕሪ ክልተ ወርሒ ድማ፡ ምምሕዳር እቲ ቤት-ትምህርቲ፡ ኣብዚ ክሊ ዕድመ ንዝርከቡ ህፃናት ከምህር ከምዘይኽእል ምስ ነገርዎ፡ ከምዝሓዘነ ገሊፁ። ፍሪኪ ሁዲ፡ ውቃጦይ፡ እቶም ተምሃሮይ ንኻልኦት ካብኦም ፍልይ ዝበሉ ቆልዑ ንክቕበሉ ዝሕግዞም እዩ ኢሉ ይኣምን። "ንዓይ ዝርእዩ ህፃናት፡ ምክእኣል ንክመሃሩ ይሕግዞም እዩ። ምስ ዓበዩ ብዝተወሰነ መልክዑ፡ ዓሌታውያንን ከምኡ'ውን ንሕደ ፆታውያን ዝፀልኡ ኣይኮኑን። ጉድኣት ኣካል ንዘለዎም ሰባት ድማ፡ ሰርከሳዊ ምርኢት ከምዘርእዩ ገይሮም ኣይርእይዎምን" ኢሉ። ሲልቫይን ምሉእ ሰብነቱ ብውቃጦ ንምሽፋንን ዓይኑ ብፀሊም ሕብሪ ንምትካእን 460 ሰዓታት እዩ ወሲድሉ። ሕብሪ ዓይኑ ብፀሊም ቀለም ንምትካእ ኣብ ፈረንሳይ ሕጋዊ ብዘይምዃኑ ድማ፡ ናብ ስዊዘርላንድ ክኸይድ ተገዲዱ እዩ።


ቆልዑ ክልተ ዓመት እንከለዉ፡ ንፈተና መእተዊ ዩኒቨርሲቲ ዝዳለው ኮርያውያን

ኣብ ደቡብ ኮርያ፡ ኣስታት 500 ሽሕ ተምሃሮ ፈተና መእተዊ ዩኒቨርሰቲ ይወስዱ። እዚ ፈተና ኣዝዩ ከቢድን መጨነቕን ከም ዝኾነ ይዝረብ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ድማ ንጭንቀት እቶም ተምሃሮ ካልእ ጸቕጢ ኮይኑ ኣሎ። እዚ ፈተና፡ ‘ኮሌጅ ኤቢሊቲ ቴስት’ ወይ’ውን ሰንኣግ ይብሉዎ። ሸሞንተ ሰዓታት እዩ ዝወስድ። ኣብ ሽዱሽተ ክፍልታት ዝወሃብ ናይ ኮርያ ቋንቋ፣ ሒሳብ፣ ኢንግሊዝኛ፣ ታሪኽን ማሕበራዊ ሳይንስን ዘጠቓለለ ፈተና’ዩ። እቶም ተመሃሮ፡ ኣብየናይ ክፍሊ ትምህርቲ ከም ዝምደቡን ናበየናይ ዩኒቨርሲቲ ከም ዝውዝዑን በዚ ፈተና ይውሰን። ስለ ዝኾነ ድማ፡ እቶም ተመሃሮ ጥራይ ዘይኮኑስ ወለዲ’ውን ነዚ ፈተና ዝህቡዎ ቖላሕታ ልዑል’ዩ። ካብ ክልተ ዓመት ጀሚሩ ምድላው ዝግበረሉ ፈተና እዚ ፈተና ክጅመር እንከሎ ሃገር ብምልእታ ኣፋ ከፊታ ብትኹረት እያ ትከታተሎ። ብድምጺ ዝተሓገዘ ፈተና ክወሃብ እንከሎ፣ ተመሃሮ ከይርበሹ ብዝብል ከባብያዊ ጸጥታ ዘኽብሩ ሰብ ሞያ ይዋፈሩ። ወለዲ ደቆም ናብቲ ፈተና ዝወሃበሉ ቦታ ክሳብ ዘብጽሑ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ዘንጊዖም ይኽፈቱ። ወተሃደራዊ ስልጠና ደው ይብል፤ ዕዳጋ ኣክሲዮን’ውን ካብ’ቲ ልሙድ ዘንጊዑ እዩ ዝጅመር። ወለዲ፡ ደቆም ነዚ ፈተና ክዳለው ዝገብሩ ገና ህጻናት እንከለው ኣትሒዙ’ዩ። መብዛሕትኦም ቆልዑ ኣርባዕተ ዓመት ኮይኖም፤ ገሊኦም ድማ ገና ቖልዑ ክልተ ዓመት እንከለው ነዚ ፈተና ክዳለው ይግበር። ደቡብ ኮርያ፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ከቢድ ጸቕጢ ካብ ዘየሕደረለን ሃገራት ሓንቲ እያ። ክሳብ ሕጂ 35 ሽሕ ዜጋታት ጥራይ’ዮም በቲ ቫይረስ ሞይቶም። ካልኦት ልዕሊ 500 ድማ ሞይቶም። ናይ’ዚ ዓመት ተፈተንቲ፡ በዚ ሕማም ንከይልከፉ መንግስቲ ልዑል ጥንቃቐ ገይሩ’ዩ። እቶም ንፈተና ዝቐርቡ ተምሃሮ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክጥቀሙ ግድን’ዩ። እቶም ወናብር ከኣ ብፕላስቲክ ተጋሪዶም ክፈላለዩ ይግበር። ናብ’ቲ መፈተኒ ቦታ ቅድሚ ምእታዎም ናይ ሰብነቶም መጠን ዋዒ ስለ ዝዕቀን፡ ረስኒ ዘለዎም ንበይኖም ተፈልዮም’ዮም ዝፍተኑ። ተፈተንቲ፡ መግብን ማይን ሒዞም ክመጽኡ ይግባእ። ኣብ ናይ ዕረፍቲ ሰዓቶም ከውግዑ ፍጹም ክልኩል’ዩ። ተምሃሮ እዚ ኹሉ ጸቕጢ ከይፈጥረሎም ይሰግኡ፤ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ንርእሱ ትኹረቶም ዝሰርቆም ዝመስሎም ብዙሓት’ዮም። ሓንቲ ተመሃሪት ንቢቢሲ ኮርያ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ እቲ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን “ትኹረተይ ዝሰርቀኒ’ዩ ዝመስለኒ” ኢላ። እዛ ጓል 18 ዓመት ኦ ይዎን ጁ “ኣብቲ ናይ ፈተና መዓልቲ ረስኒ ከም ዝውስኽ ሰሚዐ’የ። እቲ ማስክ’ውን ጽቡቕ ስምዒት ክስምዐኒ ኣይገብርን” ኢላ። እቶም ወናብር ኣዝዮም ዝተረሓሓቑ ምዃኖም’ውን ንብዙሓት ተምሃሮ ስግኣት ፈጢሩሎም’ዩ። “ኣብቶም ብፕላስቲክ ተሸፊኖም ዝተረሓሓቑ ወናብር ኾይንና ናይ ፈተነ ፈተና ወሲድና ነይርና። እቲ ወንበር ጸቢቡኒ፤ እቲ ፕላስቲክ ከኣ ናብ ርእሰይ ወዲቑ ነይሩ፤ ተጨኒቐ። መሓዙተይ’ውን ጨኒቑዎም’ዩ” ክትብል ስግኣታ ትገልጽ ጓል 18 ዓመት ሊ ሳንግ ዎት። ንሳ፡ ዓበይቲ ወረቓቕቲ እትግንጽለሉ እኹል ቦታ እኳ ከምዘይትረክብ እያ ትዛረብ። መንግስቲ ኣሎ ድዩ? ፕሬዝደንት ሙን ጄይ ኢን፡ ተምሃሮ ኣብዚ ናይ ለበዳ እዋን ነዚ ፈተና ክወስዱ ስለ ዝተገደዱ ይቕሬታ ሓቲቱ። ይኹን’ምበር፡ እታ ሃገር ኣብ ወርሒ ግንቦት ብዘይ ዝኾነ ጸገም መረጻ ከም ዘካየደት ይዝከር። እዚ፡ ኣብቲ ሃገራዊ ፈተና ዝወሃበሉ ግዜ ዝድገም ዓወት ከም ዝኾነ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር እምነት ኣለዎም። እዚ ፈተና፡ ህይወት ናይ’ቶም ተመሃሮ ዝቕይር ስለ ዝኾነ ክሰጋገር ኣይኽእልን እዩ ዝብሃል። “መላእ ዓለም ነዚ ፈተና እዩ ዝከታተል ዘሎ” ዝበለ እቲ ፕሬዝደንት፡ ዕውት ብዝኾነ መገዲ ከም ዝዛዘም ተዛሪቡ። ብዙሓት ሃገራት፡ ብምኽንያት እዚ ለበዳ፡ ሃገራዊ ፈተና ዝወሃበሉ መዓልቲ ናብ ካልእ እዋን ክሰጋገር ገይረን እየን። ቅርታ ዘልዓሉ ሰብ ሞያ ጥዕና ደቡብ ኮርያ’ውን ኣለው። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኮርያ ክኢላ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ፕሮፌሰር ኪም ውጁ፡ “490 ሽሕ ተፈተንቲ ኣለውና። 23 ሽሕ ሰባት ከኣ ተቖጻጸርቲ እዚ ፈተና’ዮም። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ወለዲ ደቆም ነዚ ፈተና ንክሓልፉ ናብ ቤተ እምነት ከይዶም ይጽልዩ” ክብል እዚ ፈተና ክሳብ ክንደይ ከቢድ ምዃኑ ገሊጹ።


ንተምሃሮ ዝጨወዩ ዕጡቓት 'ኣብ ከበባ ኣትዮም' ተባሂሉ

ሰራዊት ናይጀርያ ነቶም ካብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ተምሃሮ ጨውዮም ንዝወሰዱ ዕጡቓት ኣብ ከበባ ከምዘእተዉ ወሃቢቓል ፕረዚደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ኣፍሊጡ። 10 ተምሃሮ በቶም ዕጡቓት ተታሒዞም ከምዘለዉ ዝሓበረ ወሃቢ ቓል ጋርባ ሸሁ፡ እዚ ቑጽሪ ግን ካብቲ እቶም ዕጡቓት ነቲ ቤት ትምህርቲ ኣብ ዘጥቁዑሉ እዋን ደሃዮም ተሳኢኑ ዝተበሃሉ ብዝሒ ተምሃሮ  ኣዝዩ ውሑድ ምዝኾነ ገሊጹ። ኣብቲ ደቂተባዕትዮ ጥራሕ ዝመሃሩሉ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ኣስታት 800 ቆልዑት ተመዝጊቦም ይመሃሩን ይነብሩን ምንባሮም ይግለጽ። ዳርጋ ፍርቆም ድማ ደሃዮም ጠፊኡ’ሎ። እቲ ወሃቢ ቓል ከምዝበሎ እንተኾይኑ፡ እቶም ዕጡቓት ነቶም ተምሃሮ ዝጨወዩሉ ምኽንያት ገንዘብ ቤዛ ንምሕታት ክጥቀሙሎም’ዩ። መንግስቲ’ውን ሸፋቱ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸምዎ ይገልጽ። ኣብ ሰሜናዊ ናይጀርያ ጥራይ ኣብ ፈላሞት ሽድሽተ ኣዋርሕ ናይዚ ዓመት [2020 ኣ.ኤ] ልዕሊ 1 ሽሕን 100 ሰባት ብሸፋቱ ከምዝተቐተሉ መረዳእታ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሸናል የመልክት። መንግስቲ ድማ ነቶም ሸፋቱ ናብ ሕጊ ብዘይምቕራብ ይንቀፍ። ኣብ ናይጀርያ ስግኣታት ድሕነት እናወሰኸ ይመጽእ ምህላዉ ኣብታ ሃገር ወኪል ቢቢሲ ዝኾነት ማየኒ ጆነስ ሓቢራ። ንሳ ከምእትብሎ፡ ሰሜን-ምዕራብ  ንሰባት ጨውዮም ገንዘብ ቤዛ ብዝሓቱ፤ ሰሜን-ምብራቕ ብእስላማዊ ዕጡቓት ከምኡ’ውን ኣብ ደቡብ ናይጀርያ ካብ ነደዲ ዝርከብ ኣታዊ ዝለዓለ ብጽሒት ዝጠልቡ ጉጅለታት ብዝፍጽምዎ መጥቃዕቲታት ስግኣት ጸጥታ ኣሎ። ምስቲ ኣብ ግዝኣት ካጺና ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብዝተሓሓዝ ድማ፡ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ዝተኣኻኸቡ ወለዲ፡ መንግስቲ ንደቆም ኣብ ምድላይ ክሕግዞም ይምሕጸኑ ምህላዎም ሮይተርስ ሓቢሩ። ኣቡባካል ላዋል ዝተበሃለ ኣቦ ካብ ሰለስተ ደቁ እቶም ክልተ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ይመሃሩ ከምዝነበሩን ደሃዮም ከምዝተስኣነን ተዛሪቡ። እቶም ዕጡቓት ዝተሓብኡሉ ጫካ ፈሊጠዮ ኣለኹ ዝበለ ሰራዊት ናይጀርያ ምስኦም ከምዝተታኾሰ ብቐዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ። ነቶም ተምሃሮ ንምትራፍ ኣብ ዝካየድ ወፍሪ “ብዙሓት ወተሃደራት” ከም ዝሳተፉ ድማ ወሃቢ ቓል ፕረዚደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ተዛሪቡ። “ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ፡ እቶም ዕጡቓት ከምዝተሓብኡ ኣብ ዝኣመኑሉ ቦታ የተሓባብሩ ኣለዉ። ነቲ ከባቢ ብምሉእ ከቢቦምዎ”ዮም” ኢሉ ሸሁ። ፕረዚደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ናብቲ ከባቢ ከይዱ ብዛዕባ’ቲ ነቶም ቆልዑ ንምድሓን ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ መብርሂ ተዋሁብዎ’ሎ።


ተመራቖ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ 'ኣብ ክልተ ወርሒ ተማሂሮም ክምረቑ እዮም'

ኣብ ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ  ኮሮናቫይረስ ትምህርቲ ኣቋሪጾም ዝጸንሑ ዩኒቨርሲቲታት ካብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ ተመረቕቲ ተምሃሮ ንምቕባል ምድላዋት ይገብሩ ከምዘለዉ ሚኒስትሪ ሳይንስን ላዕለዋይ ትምህርትን ኣፍሊጡ። ዩንቨርሲቲታት፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ከተማ ሃዋሳ ኣብ ዝገበርዎ ኣኼባ እዮም ነዚ ውሳነ ወሲኖም። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ናይ'ቲ ሚኒስትሪ ደቻሳ ጉርሙ፡ እቶም ተመረቕቲ ተምሃሮ ኣብ መወዳእታ ሰሙን ወርሒ ጥቅምቲ ክኣትዉን፡ ኣብ 2 ወርሒ ትምህርቶም ክዛዝሙን ከምዝተወሰነ፡ ናይቲ ለበዳ ኩነታት ተራእዩ ድማ ዕጫ ናይቶም ካልኦት ተምሃሮ ከምዝውሰን ሓቢሩ። ኩሎም ዩኒቨርሲቲታት፡ ካብ ጥቅምቲ 23 ክሳብ 30 /2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ቀዳማይ ዙርያ ተምሃሮ ከምዝቕበሉ’ውን ተጸብጺቡ ነይሩ። ኣብታ ሃገር ንዝሓለፉ 7 ኣዋርሕ፡ ብሰንኪ ኮቪድ-19 ትምህቲ ከምዝተቛረጸ ዝዝከር እዩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ፕረዚደንት ዩኒቨርሲቲ ወለጋ ዶ/ር ሓሰበን የሱፍ፡ በቲ ዝተጠቕሰ ዕለት ንተመረቕቲ ተምሃሮ ጻውዒት ክገብር ምዃኑ ተዛሪቡ። ዩኒቨርሲታት ሃሮማያን መደወላቡን ብተመሳሳሊ፡ ናይቲ ሕማም ዝርገሐ ንምቁጽጻር ኣድላይ ጥንቃቐታት ክግበር ምዃኑን፡ ተመረቕቲ ተመሃሮ ንምቕባል ምድላዋት ይግበር ከምዘሎን ተዛሪቦም። ቅድሚ እቲ ለበዳ ምእታዉ፡ ብሰንኪ ጎንጽታትን ሰላም ምስኣንን፡ ኣብ ገለ ዩኒቨርሲታት ትምህርቶም ብዛዕባ ዘቋረጹ ተምሃሮ ድማ ሕቶ ይለዓል ኣሎ። ንኣብነት፡ ኣብ ክልል ኦሮምያን ክልል ኣምሓራን ኣብ ዝርከቡ ዩኒቨርሲታት፡ ገለ ተምሃሮ ትምህርቶም ኣቋሪጾም ነናብ መንበሪ ገዘኦም ምምላሶም ዝዝከር እዩ። ካብቶም ተምሃሮ ገሊኦም ተመሊሶም እኳ ናብ ዩንቨርሲቲ እንተኣተዉ፡ ውሑዳት ስግኣት ዝነበሮም ግን ብኡ ተሪፎም እዮም። መብዛሕተኦም ፈላማይ መንፈቕ ትምህቲ ከይዛዘሙ ብምውጸኦምን 'ዊዝድረዋል ፎርም' ከይመልኡ ብምኻዶምን ብኸመይ ከምዝረአዩ ዛጊድ ሚኒስተር ትምህርቲ ዘሕለፎ ውሳነ ከምዘየለ ዶ/ር ሓሰን ተዛሪቡ። ርክበ ህዝቢ ዩኒቨርስቲ መደወላቡ ዶ/ር ፈለቀ ረጋሳ ግን፡ ብሰንኪ ጎንጽታት፡ ትምህርቶም ኣቋሪጾም ዝነበሩ ተምሃሮ 75 ሚኢታዊ ናብ ትምህርቶም ከምዝተመለሱ ተዛሪቡ። ኣብ ልዕሊ እቶም መጸዋዕታ ተገይሩሎም ከይተመለሱ ዝተረፉ ተምሃሮ ድማ፡ 'ሴኔት' ብሕጊ መሰረት ከምዝውስን ይዛረብ። ንዐኦም ንበይኖም ተባሂሉ ዝወጽእ ዝተፈለየ ሕጊ ኣይህሉን ድማ ኢሉ። ርክብ ህዝቢ ሚኒስትሪ ሳይንስን ላዕለዋይ ትምህርትን አቶ ደቻሳ ጉርሙ፡ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ብዛዕባ እዚ ዛጊድ ዝበሎ ነገር ከምዘየለን “በቲ ሕጊ ግና፡ ክተኣናገዱ ኣይክእሉን” ኢሉ። ብዝሒ ናይቶም ተምሃሮ ተራእዩ፡ ውሳነ ከምዝወሃቦን፡ ይኹን’ምበር ካብ ሓደ ክልል ናብ ካልእ ክልል ኣይከድን ዝብል ተምሃራይ "ተቐባልነት የብሉን" ኢሉ።


መሃይምነት፡ ስለምንታይ እዩ "ዘይተማህረ ነየድሕን ዘይተወቕረ ነየጥሕን" ዝበሃል?

ሎሚ ኣህጕራዊ መዓልቲ ምጥፋእ መሃይምነት እዩ። መልእኽቲ እዚ ዓመት ከአ ብደሆ ፊደል ምቑጻር ኣብ እዋን ኮቪድ እዩ። እዚ ንዓለምና ኣሻቒሉዋ ዘሎ ኮቪድ-19 ኣብ ስርዓት ምምሃርን ምስትምሃርን ዓቢ ብደሆ ፈጢሩ እዩ። ብፍላይ ኣብ ምጥፋእ መሃይምነት፡ እቶም ፊደል ዝቖጽሩ፡ ቖልዑን እቶም ኣብ ንእስነቶም ዕድል ትምህርቲ ዘይረኸቡ ዓበይትን ስለዝኾኑ ዝኸበደ ብደሆ ኣለዎ። ቅድሚ ኮቪድ እውን ኣብ ፖሊሲ ምጥፋእ መሃይምነትን ክዉንነትን ዓቢ ጋግ ጸኒሑ እዩ።  ኣሎ። እዚ ሕጂ ዝተኸሰተ ለበዳ ከኣ ነቲ ፍልልይ ኣግዲዱዎ ኣሎ። ምስ ክስተተ ኮቪድ መደባት ትምህርቲ ናይ ኣጕባዝን ማዮም-ዝሰተዩ ሰባትን ዳርጋ ኣይነበረን ክበሃል ይከኣል። እቲ ከም ሓዲሽ ቅዲ ትምህርቲ ዝተኣታተወ ማንዛዊ ኣገባብ ትምህርቲ/ ብኢንተርነት ብተለቪዥን ረድዮን ዝተፈተነ ናይ ምስትምሃር ፈተነ በብቑሩብ ዝዓቢ ዘሎ ይመስል። ግን ነዊሕ ጻዕሪ ክድልዮ እዩ። ኣብዚ ዕማም፡ ተራ መምህራን ኣገዳሲ እዩ። ውጽኢታዊ ፖሊሲታት ኣብ ምቕራጽን ብቑዕ ምሕደራ ኣብ ምሕንጻጽ ኩሉ ዝምልከቶ ክዋሳእ ኣገዳሲ እዩ። እዛ ዕለት ሸሞንተ መስከረም ብ1966 ከም ኣህጕራዊ መዓልቲ ምጥፋእ መሃይምነት ኰይና ብዩነስኮ ዝተመረጸትሉ ምኽንያት ንኣህጕራዊ ሕብረተሰብ ኣድላይነት ምጥፋእ መሃይምነት ኣጕሊሑ ከርኢ ብማለት እዩ። ኣብ መስከረም 2015 ከኣ መንግስታት ዘላቒ  ትምህርቲ ኣብ ኵሉ ንክባጻሕ መራሕቲ ዓለም ተቐባልነት ሂቡምዎ። እቲ "ዘላቒ ዕብየት" ዝተሰምየ ቀንዲ ዕላማ ከኣ ንኣጕባዝን ማዮም ንዝሰተዩ ሰባት እኹል ትምህርቲ ቈጸራ-ፊደልን ቍጽርን ናበየ ቦትኡ ምብጻሕ'ዩ። ወፈራ ምጥፋእ መሃይምነት ኣብ ብረታዊ ተጋድሎ ኣብ ስሳታት ስልጣን ዝሓዙ መራሕቲ ሃገራትን ተቓለስቲ መሰልን ናጽነትን ውድባት ምጥፋእ መሃይምነት ከም ቀንዲ ኣካል ቃልሶም ገይሮም ይርእዩዎ ብምንባሮም ኣጸቢቖም እዮም ዝሰርሕሉ ነይሮም። ተቓለስቲ ናጽነት ህዝባዊ ግንባርን ተሓኤን ከምኡ እውን ተቓለስቲ ሰብኣዊ ክብርን መሰልን ህወሓትን ካልኦት ውድባትን ንተጋደልቶምን ህዝብን ክረኽቡዎ ብዝኽእሉ መምሃሪ ፊደላት ኣብ ሑጻ ከይተረፈ እናጸሓፉ ንኣባላቶም ምጽሓፍን ምንባብን ከምህሩዎም ከምዝጸዓሩ ኣብ ታሪኽ ተሰኒዱ እዩ። እቲ ኣብ 1974 ንንጉስ ሃይለስላሰ ኣልዩ ስልጣን ዝተረከበ ማሕበርነታዊ ስነ-ሐሳብ ዝኽተል ዝነበረ ስርዓት ደርግ እውን እንተኾነ "እድገት በህብረት ዘመቻ" ዕቤት ብሕብረት ብዝብል ወፍሪ ንተማሃሮ ላዕለዋይ ደረጃን ዩኒቨርሲቲን ኣብ ፈቐዶ ገጠራት ኢትዮጵያን ከተማታት ኤርትራን ወፊሮም ምጥፋእ መሃይምነት ከምዘምህሩ ገይሩ። በቲ ተግባር ከኣ ምስጋና ረኺቡ። ኣብ ኤርትራ፡ ኣብ እዋን  ብረታዊ ቃልሲ፡ እቶም ኣብ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ሳሕል ተማሂሮም ሻብዓይ ሻምናይ ዝበጽሑ መንእሰያት ናብ ሓውሲ ሓራ መሬት ኤርትራ ወፊሮም ኣብ ርሑቕ ገጠራት ንዝርከቡ ቖልዑን ፊደል ዘይቆጸሪ ዓበይትን ካብ ሃድን ጸላኢ እናተኸወሉን እናተኸላኸሉን ብረቶም ተሓንጊጦም ይምህሩ ነይሮም። ሓያሎ ካብኣቶም ከኣ እናመሃሩ እንከለው ሃንደበት ጸላኢ ሓደጋ ስለዝወድቆም ተዋጊኦም ዝስውኡን ተወጊኦም ዝተማረኹን እውን ነይሮም። እቲ ብልዕሊ 450 መንእሰያት ተጋደልቲ ኣብ 1983 ኣብ ሓውሲ ሓራ መሬት ኤርትራ ዝተኻየደ ወፈራ ትምህርቲ ንኣስኣት 3,000 ተምሃሮ ነይሮምዎ። ዶክ. ለስ ጎተስማን ዝተባህለ ጸሓፊ ንኣብነት ኣብታ  "ምቅላስን ምምሃርን" (To Fight and Learn) ዘርእስቱ መጽሓፉ፡ ኣብ ድሕሪ ጸላኢ ኰይኖም፡ መሳርዮኦም ተሓንጊጦም፡ ንሓረስቶትን ሰበኽ ሳግምን/ ዘላንን ንኣዴታትን ቖልዑን ፈደል ክምህሩ ህርድግ ይብሉ ነይሮም ክብል ይገልጾም። ንሱ ጥራሕ ዘይኮነ ግን እቶም መንእሰያት ተጋደልቲ ንህዝቢ እናመሃሩ ንባዕላቶም እውን ብቐጻሊ ይመሃሩን ዓቕሞም የዕብዩን ነይሮም እዮም። ጎትስማን ነቲ ወፈራ ምጥፋእ መሃይምነት  ብ "ምውህሃድ ደረተ-ትርኢት" ኢዩ ዝገልጾ። እቲ ገስጋሲ ራእይ ቃልሲ ምስ ባህላዊ ሸነኻት ኤርትራ ተጻሚዱ፡ ምስ ህዝቢ ኣብ ዘተን፡ ናይ እንካን-ሃባን ልዝብን ዝፈጥር ንጥፈት ይፈጥር ምንባሩ ይዛረብ። ኣብ እዋን ናጽነት ኣብ ኤርትራ፡ 58% ካብ ደቂ ተባዕትዮ ከምኡ'ውን 28% ካብ ደቂ ኣንስትዮ ጥራይ'ዮም ከንብብን ክጽሕፍን ዝኽእሉ ዝነበሩ። ብ 1999፡ ሚድያ መንግስቲ ከም ዝሓበሮ፡ እቲ መጠን ናብ 67%  (ካብ ተባዕትዮን) 39% (ካብ ኣንስትዮን) ክብ ኢሉ። ጸኒሑ፡ ብ 2017፡ እቶም ማዮም-ዝሰተዩ፡ ሰብ ማእከላይ ዕድመን ልዕሊኡን  ማሃይምነት ዜጥፍኡ ዜጋታት ናብ 80% ክብ በለ። ቤት ትምህርቲ ሰውራን - ጽባሕን ኣብ ሜዳ ኤርትራ ብዙሕ ጻዕሪ ዝፈሰሶም ብ"ቤት ትምህርቲ ሰውራ" (ኣብ ህዝባዊ ግንባር) ብ"ጽባሕ" ከኣ  (ኣብ ተጋድሎ ሓርነት) ስም ዘትረፉ ናይ ትምህርቲ ትካላት ነይሮም። እቲ ብቤት ትምህርቲ ሰውራ ዝፍለጥ ንብውግእ ዝዘኽተሙ ቖላዑ፡ ዑቕበኛታት፡ ደቂ ተጋደልቲ፡ ንክጋደሉ ዝተጸንበሩ (ትሕቲ-ዕድመ) ...ወዘተ ተባሂሉ፡ ኣብ 1976 ኣብ ዜሮ ሳሕል ጀሚሩ፡ ምስ ኩነታት ናብ ዝተፈላለየ ቦታታት ግዒዙ፡ ዳሕራይ ኣብ ስንጭሮታት ዓራርብ (ኦሮታ)፡ ኣብ ክዱን ቦታታት ዝረግአ ቤት ትምህርቲ እዩ። እቲ ቤት ትምህርቲ ዋላኳ ኣብ ሕቡእ ሰናጭሮ በግራብ ኣብ ዝተኸወለ ትሕቲ መሬት ኣባይቲ ዝተሰረተ እንተነበረ ብሰንኪ ደብዳብ ነፈርቲ ሓያሎ ቖልዑ ከምዝተጎድኡ ተማሃሮ ናይቲ እዋን ይገልጹ። ብወገን ተጋድሎ ሓርነት'ውን ንቖልዑን ንፊደል ዘይቘጸሩን ትምህርቲ ይወሃብ ነይሩ'ዩ፣ ብመዓስከር ጽባሕ ዝፍለጥ ብ 1977 ኣብ ሃዋሸይት (ጋሽ-ባርካ) ዝተመስረተ ክሳብ 1981 ከኣ ኣገልግሎት ይህብ ነይሩ። ተሓኤ ንሱዳን ምስ ኣተወት ከኣ እቲ ትምህርቲ ኣብ ሱዳን እውን ቀጺሉ እዩ። ቅድሚ ገድሊ ምጅማሩ ዝተኻየደ ወፍሪ ትምህርቲ ብግዜ መግዛእቲ ጣልያን መጠናዊ ወፍሪ ትምህርቲ ተኻዪዱ ነይሩ'ዩ። ገዛእቲ ዘገልግልዎም ተለኣኣኽቲ፡ ጸሓፍቲ፡ ተርጐምቲ፡ዓሰክር የድልይዎም ስለ ዝነበሩ ነቶም ኣፋፍኖት ዝነበሮም ዜጋታት ትሕት ዝበለ ትምህርቲ እናስነቑ የምህርዎም ነበሩ። ብተወሳኺ ሚስዮናት ካቶሊክን ከኒሻን ፊደል ምሂሮም፤ መምህራን ሰበኻን መጽሓፍ ቅዱስን የፍርዩ ነበሩ። ሓደ ካብ'ቶም ኣቦታት ኤርትራ፡ መምህር ወልደኣብ ወልደማርያም'ዮም። ኣቦይ ወልድኣብ ኣብ ጕብዝንኦም ፊደል ቍጺሮም  ኣብ መሃይምነት ዓቢ ተራ ዝተጻወቱ መምህር ነበሩ።  ብ 1935 መጽሓፍ ፊደል ብምድላው ከኣ ዓቢ ኣበርክቶ ገበሩ። ኣርቶድክስያዊት ቤተ-ክርስትያን'ውን ብሸነኾም ንኣሽቱ-ንኣሽቱ ኣብያተ ትምህርቲ እናኸፈቱ፡ ብእንዳ ሃለቃ ዝፍለጡ፡ ፊደል ብምቑጻር ብርክት ዝበሉ ናይ ክህነት ሊቃውንቲ ኣፍርዮም እዮም። እቲ ብዙሕ ጊዜ ከይተጠቕሰ ዝሓልፍ ኣብ ናይ ምስልምና ኣመንቲ ዝነበረ ዓረባዊ መንቋሕቋሕታ'ዩ።  ብቍጽሪ ፍርቂ ህዝቢ ኤርትራ ዝኾኑ፡  ብዙሓት ኣመንቲ ምስልምና፡ ብቁርኣን ስለ ዝዓበዩ ፊደል ዓረብ ብምቑጻርን መሃይምነት ብምጥፋእን ጽቡቕ ሰጕሞም ነይሮም። ትምህርቲ ቛንቋ ጣልያን እውን ኣብ ኤርትራ ሰጕሙ ነይሩ እዩ። መብዝሕትኦም ዓሰክር፡ ጸሓፍቲ፡ ናይ መንግስቲ ሰራሕተኛታት፡ ተርጐምቲ፡ ነጋዶ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ኢጣልያውያን ኩባንያታት ተቈጺሮም ዝሰርሑ ዝነበሩ ዜጋታት ብቛንቋ ጣልያን ሰጒሞም ነይሮም'ዮም። መንግስቲ እንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ምስ ኣተወ'ውን ካልእ ኣማራጺ ስለ ዘይነበሮም ንነዊሕ እዋን ዳርጋ ብቛንቋ ጣልያን'ዩ ዝሰርሕ ዝነበረ።  እቲ ሽዑ ዝነበረ ቢሮክራሲ ብጣልያን ተዓብሊሉ ስለ ዝነበረ፡ ዳርጋ ኵሎም ሰራሕተኛታት እንግሊዝ ናይ ጣልያን ዜጋታት ነበሩ። መሕልፎ ሽወዳናውያን ሚስዮናውያን ቛንቋ ትግርኛ ኣጽኒዖም ኣብ ምትርጓም መጽሓፍ ቅዱስ ዓቢ ተራ ገይሮም። ከም ሓቁ፡ ህላወ እንግሊዝ ጊዝያዊ'ዩ ነይሩ።  ን 10-11 ዓመታት'ዮም ኣብ ኤርትራ ገዚኦም። ይዅን'ምበር፡ እንግሊዝ ቀስ ኢሎም ቤት ትምህርትታት ብምስራሕ፡ ፊደልን ክንዮ-ፊደልን ዜቝጽሩ መምህራን ብምስልጣን  ንሓፋሽ ትምህርቲ ኣቕሪቦም'ዮም። ምትእትታው ቛንቋ ኣምሓርኛ ኣብ ኤርትራ ብጊዜ ፈደረሽን (1952-62) ኣብ ኤርትራ እቶም ቀንዲ ናይ ትምህርቲ ቛንቋታት ትግርኛ፡ ዓረብኛን ጣልያንን ነበሩ። ምስ ምልውዋጥ መንግስቲ ግን ኣምሓርኛ ቀስ እናበለ ክትኣታቶ ጀመረ። ፈደረሽም ምስ ፈረሰ'ሞ ኣምሓርኛ ብኣስገዳድ ቀዳማይ ስፍራ ሓዘ። ሽዑ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ምድምሳስ ትግርኛ፡ ዓረብኛን ጣልያንን ተዋፈረ። ኣብ ቤት ትምህርትታት ቛንቋ ኣምሓርኛ ብግቡእ ዘይተማህሩ መምህራን "ለማ በገበያ" ክምህሩ ተኣዘዙ፣ ገበርዎ ኸኣ። ናይ መንግስቲ ቤት ጽሕፈታት ከኣ ካብ ብጣልያንኛ ብኣምሓርኛ ክሰርሑ ተገደዱ፣ ኣቦታት ዳግማይ መሃይምነት ኣብ ምጥፋእ ተጸምዱ።  መባእታ ትምህርቲ ኸኣ ብቕጽበት ናብ ኣምሓርኛ ተለወጠ። ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ሕብረተሰብ ኢትዮጵያ እቶም ናይ ወተሃደራዊ መዓስከራት ጥራይ ነበሩ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝሰልጠኑ መምህራን  እናተላእኩ ኸኣ ኵሉ ተምሃራይ፡ ይዕበ ይንኣስ፡ ኣምሓርኛ ክመሃር ተገደደ። ከምኡ እናበለ ኸኣ ቛንቋ ትግርኛ ተደቑሰ በንጻሩ ግን እቲ ኤርትራዊ ስምዒት እናዛየደ ኸደ። "እድገት በህብረት" ንጉስ ሃይለስላሴ ብደርጊ ኣብ ዝተተክእሉ እዋን ኣብ ኤርትራ ኣምሓርኛ ኣብ ፈቐድኡ ዳርጋ ይዝረብ ነበረ፣ ምናዳ ኣብ ኣብያተ ትምህርትታት። ደርጊ ኸኣ ብግዴኡ ዓቢ ናይ ምዕባሌን ማሃይምነት ምጥፋእን ወፈረ ብ "ዘመቻ" ዝፍለጥ ኣበገሰ።  ዋላ'ኳ ዘመቻ ኣብ ኤርትራ ክሳዕ ክንድቲ ዕዉት ኣይንበር፡ ዳርጋ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ  ተኻዪዱ'ዩ። ብኣንጻሩ ኣብ ኤርትራ ብኣብያ ትምህርትን ንመንግስቲ ዘይምእዛዝን ናዕብታት ብቐጻሊ ይካየዱ ነበሩ። መንእሰያት ከኣ ብብዝሒ ናብ ሜዳ ክውሕዙ ጀመሩ። ዝኾነ ዀይኑ፡ ደርጊ ናይ ማሃይምነት ምጥፋእ ኣብ ኤርትራ፡ ብሕልፊ ኣብ ከተማታት፡ የካይድ ነይሩ'ዩ። ኣዴታት ብግዲ፡ ብቐበሌ ተገዲደን ፊደል ክቘጽራ ጀመራ። ብዙሓት ከኣ ጽቡቕ ሰጐማ። ጋዜጣ 'ህብረት' ከንብባ ዝጀመራ'ውን ነይረን። ኣብ ግዳም ናብ ዝነበሩ ደቀን ደብዳቤ ክጽሕፋን ዝመጽአን ሰታሪት ከንብባን ዝበቕዓ'ውን ነይረን። ትምህርቲ መሰረት ኩሉ ምዕባለን ዕቤትን እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እዮም ጠቕምን ኣገዳስነትን ዝተረድኡ ቀዳሞት ኣበዋት "ዘይተማህረ ነየድሕን ዘይተወቕረ ነየጥሕን" ክብሉ ዝመሰሉ። ንሱ ጥራሕ ግን ኣይኮነን። ኣብ ቋንቋ ኣምሓርኛ ንኣብነት፡ "የተማረ ይግደለኝ" ዝብል ብሂል ኣሎ። "ዝተማህረ ይቕተለኒ" ማለት እዩ ብተራ ትርጉም። ግን ንሱ ጥራሕ ኣይኮነን። ምናልባት ናብዚ ምሳለ ዘብጸሐ ምኽንያት "ዝተማህረ ሰብ ክልተ ሳዕ ስለዘገናዝብ ጎዲኡ ኣይጎድኣካን እዩ" ንምባል ከምዝተመሰለት እውን ይዝረብ እዩ። እቲ ኾይኑ እቲ ትምህርቲ መተካእታ ስለዘይብሉ ዋላ እውን ኣብ እዋን ኮቪድ ሰባት ንምስትምሃር ዝከኣል ጻዕሪ ክግበር ከምዝግባእ ዩኔስኮ የዘኻኽር።


ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወት ካብ መዝነቶም ተኣልዮም

ፕረዚደንት መቐለ ዩኒቨርሲቲ ኮይኖም ከገልግሉ ዝፀንሑ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወት ካብ መዝነቶም ተኣልዮም። ፕሮፌሰር ክንደያ ካብ ግንቦት 2005 ዓ.ም(ኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ) ኣትሒዞም ፕረዚደንት ዩኒቨርሲቲ መቐለ ምንባሮም ይፍለጥ። ካብ ፅባሕ መስከረም 5 ኣትሒዞም ካብ ስልጣኖም ከምዝተኣለዩ ድማ ሚኒስትር ሚኒስቴር ትምህርቲ ኢትዮጵያ ዶ/ር ሳሙኤል ኡርታቶ ዝፀሓፍዎ ደብዳቤ ስንብት ይገልፅ። ፕሮፌሰር ክንደያ ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝተኻየደን፡ መንግስቲ ፌደራል ዘይቅቡል ዝበሎን ሻድሻይ ክልላዊ መረፃ፡ ህወሓት ወኪሎም ኣብ ወረዳ እንደርታ ከምዝተወዳደሩ ይዝከር። ብኻሊእ ገፅ ዶ/ር ገብረየሱስ ብርሃነ ፕረዚደንት ዩኒቨርሲቲ ኮይኖም ከምዝተሸሙ ሚኒስትር ዶ/ር ሳሙኤል ኣብ ዝፀሓፍዎ ደብዳቤ ሽመት ገሊፆም።ዩኒቨርሲቲ ኣኽሱም፡ ብማዕረግ ብምክትል ፕረዚደንት ዶ/ር ኪሮስ ጉዕሽ እዩ እናተመረሐ ፀኒሑ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከባ ኩለን መንግስታዊ ዩኒቨርሲቲታት ብፌደራል መንግስቲ እየን ዝመሓደራ።


ጓል ኣንስተይቲ፡ 'ወላድየይ ጓለይ ኣይትምርዖን እናበለ ካብ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ኣትሪፉኒ'

ፕሮፌሰር ሃረገወይን ኣሰፋ፡ ንትምህርቲ ድሩት ቆላሕታ ኣብ ዝነበሮ ከባቢ ወርዒ ተወሊዳ ዓብያ። መሓዙታ፣ ኣዝማዳን መተዓብይታን ጌና ሰብነተን ከይደልደለ፡ ኣብ ዝጻወታሉን ዝመሃራሉን ዕሸል ዕድሚኤን ኻልእ ሓላፍነት ናብ ዝስከማሉ መርዓ ትሕቲ ዕድመን ሓዳርን ይኣትዋ ነይረን። ወላዲ ኣቦ ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ ግን "ጓለይ፡ ኣቦይ-እዝጊ ወዲ እንተዘይወሊዶም፡ ኣይትምርዖን ክትመሃር እያ" ይብሉ ምንባሮም ትዝክር። እንተኾነ፡ ሃረገወይኒ ከም መሓዙታ ከይተመርዓወት ናብ ቤት ትምህርቲ ብምኻዳ ኣይተመስገነትን። ዓሰርተ ክልተ ዓመት ኣቢላ ምስገበረት፡ ካብ ኣዝዩ ድሑር ባህላዊ እምነት፡ 'ጓል ኣሰፋስ ምክት ድያ ክትሕረድ' ክብሉዋ እናሰምዐት ዓብያ። ወላዲ ኣቡኣ ኣቶ ኣሰፋ ኣንጻር እዚ ድሑር ባህሊ ኮይኖም ዘብዐኛ ጓሎም ከም ዝነበሩ እትዛረብ ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ ኣቦይ፡ ዓቕመይ ስለዝገመተ እዩ ይመስለኒ፡ "ጓለይ ክትመሃር ኣለዋ ኢሉ" ካብቲ ክበጽሓኒ ዝኽእል ዝነበረ ጸቕጢ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ኣድሒኑኒ" ትብል። ወለዳ፡ ኣብ እንዳ ኣቕሽሽቲ ፊደል ክትቖጽር ዝለኣኹዋ ጓሎም ኣብ ዘበናዊ ትምህርቲ እውን ጸብለል ዝበለት ተመሃሪት ኮነትሎም። "ሽዑ ደቂ ኣንስትዮ ጽቡቕ ክሰርሓ ትጽቢት ስለ ዘይግበር፡ ኣነ ንፍዕቲ ምዃነይ ብዙሕ ኣፍልጦ ረኺቡ፤ መምሃራነይ ድማ ኣተባቢዖምኒ። ድሕሪኡ ዝኾነ ዓይነት ጸቕጢ ተጻዊረ ክሳዕ መወዳእታ ትምህርተይ ከየቋረጽኡ ኣዐዊተዮ"። ጓሎም መሪቖም ናብ ቤት ትምህርቲ ዝለኣኹ ወለዳ ግን፡ ተመሃሪት ካልኣይ ብርኪ ምስ ኮነት ብሓደ ነገር ክስነፉ ተቓሪቦም። ብሓደ ሸነኽ ወፍሪ ቀይሕ ራዕዲ ዝተጀመረሉ፡ በቲ ካልእ ሸነኽ ድማ ቤት ትምህርቲ ጥርሑ ተሪፉ ብዙሓት መናእሰይ ናብ ገድሊ ዝወጽእሉ እዋን ስለ ዝነበረ፡ ብከቢድ ስግኣት ድሕነታ: ደሓን ትምህርቲ ይትረፈና በሉ። ሃረገወይኒ ዝነበርኣ ኣማራጺ ክልተ እየን፤ እቲ ኩነታት ተቐቢላ ጸኒዓ ትምህርታ ምቕጻል፡ ወይ'ውን ልክዕ ከምቶም ሓጺር ስረ ዓጢቖም፣ ሽርጥ ጠምጢሞም ብረት ክስከሙ ንመስዋእቲ ናብ በረኻ ዝወፈሩ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባ-ዕትዮን ናብ ሜዳ ምውራድ። ሃገረወይኒ፡ እታ ቐዳመይቲ ምርጫ ወሲዳ፤ ትምህርታ ክትቕጽል ናብ ዓድዋ ቤት ትምህርቲ ንግስተ ሳባ ከደት። "ሽዑ ንኣቦይ ለሚነ'የ ከይደ፤ ናብ ዓድዋ ግን ሬሳ እናረገጽኩ'የ ኣትየ። ለይቲ ጠያይቲ ክትኮስ ስለ ዝሓድር፡ ይውጋሕ ኣይውጋሕ እንፈልጦ ነገር ኣይነበረን፤ ተመሊስካ ክትሓስቦ ከለኻ ዘሰቅቕ'ዩ" ትብል። በቲ እዋን፡ ኣብ ትግራይ ዩኒቨርሲቲ ስለ ዘይነበረ ትምህርትካ ንክትቕጽል ናብ ኣዲስ ኣበባ ምኻድ ድማ ካልእ ፈተና ኮይኑ መጽአ። ሃረገወይኒ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዝኸደትሉ እዋን ክትዝክር እንከላ፡ "ኣብ መገዲ ድማ ኣብ መንጎ ደርግን ህወሓትን ውግእ ስለ ዝነበረ ብርእስና ጠያይቲ እናተወንጨፉ ህይወትና ባዕሉ ኣብ ሓደጋ እዩ ነይሩ" ትብል። ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ ኣሰፋ፡ ብተፈጥሮይ ትምህርቲ ከቢዱኒ ኣይፈልጥን እያ ትብል። ብሒሳብን ኬሚስትርን ድማ ዝለዓለ ነጥቢ ተምጽእ ነይራ። ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ምስ ኣተወት [ብ1973 ዓ.ም ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ]፡ ክፍሊ ትምህርቲ ፋርማሲ መሪጻ ብምእታው ብጸብለልታ ነጥቢ ተመሪቓ። ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ካብቲ ዪኒቨርሲቲ ተመሪቓ ምስ ወጽአት ግን ቀልጢፋ ሓዳር መስሪታ፤ ኣደ ክልተ ቆልዑን መምህር እቲ ዩኒቨርሲቲን ኮነት። ንትሸዓታ ዓመታት መምህር ፋርማሲ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ኮይና ዝሰርሐት ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ ደረጃ ትምህርታ ንምዕባይ "ናጻ  ትምህርቲ ዕድል ረኺበ ትምህርተይ ክቕጽል ኣለኒ" ዝብል ባህጊ ይመላለሳ ስለ ዝነበረ እቲ ዕድል ክሳዕ እትረክብ ብሙሉእ ልባ ደቂሳ ኣይትፈልጥን። ድሕሪ ትሸዓተ ዓመት ድማ እቲ ዕድል ረኺባ፡ ናብ ኣሜሪካ ክትኸይድ ግድን ኮነ፤ ህጻውንቲ ቖልዑኸ መን ክርእዮም? "እቲ ዕድል ከምልጠኒ ስለ ዘይደለኹ፡ ከቢድ ግን ድማ ትኽክለኛ ዝብሎ ውሳኔ ወሲነ። መዓንጣይ ኣሲረ መዓዝ ከም ዝምለስ ከይፈለጥኩ ደቀይ ገዲፈዮም ከይደ፤ ከም ኣደ ተመሊሰ ክሓስቦ ከለኹ ብጣዕሚ ከቢድ ግን ትኽክለኛ ውሳነ ነይሩ" ትብል። በዚ ምኽንያት፡ ደቃ ክትኣልየላ ሓደራ ሂባታ ዝኸደት ኣላይት ከይተረፈት ቅርታ ተሰምዓ፤ ሰባት ርህራሀ ዘይብላ ክሳዕ ዝመስሎም እዚ 'ጭካነ' እዩ ኢሎም ቅርታ ሓደሮም። "ምስ ከድኩ ሰሲዐ ድየ? ትኽክል ድየ? ደቀይ ገዲፈዮም መጺአ ኣለኹ፤ እንታይ ዓይነት ህይወት ክህልዎም ይኸውን? ዝብል ሕልናዊ ሞጎት ይገጥመኒ ነይሩ" ዝበለት ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ ምስ ነብስኻ መኺርኻ ዝወሰንካዮ ውሳነ ካብ ደገ ብዝበጽሑኻ ጸቕጥታት ተፍርሶ እንተኾይንካ ግን ንድሕሪት'ዩ ዝጎተካ ትብል። "ንሰብ ሓቂ ሃልዩካ ዘይክተእምን ሓቂ ዘይብልካ ድማ ክተእምን ትኽእል ኢኻ፤ ንሕልናኻ ግን ክተዐሽዎ ኣይትኽእልን። ብዘይሸፍጢ እትውሰኖ ድማ ኩል ግዘ ሓይሊ ይህበካ'ዩ" ብማለት ብውሳንኣ ከም ዘይትጠዓስ ትገልጽ። ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ ዝረኸበቶ ናጻ ዕድል ትምህርቲ ሳልሳይ ዲግሪ ካብ ዩኒቨርሲቲ ሚሲሲፒ ኮይኑ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ኤምባሲ ኣሜሪካ ንደቃ ጥራሕ ስለ ዘፍቀደሎም ሰብኣያ ተሪፉ ንደቃ ወሲዳቶም። ትምህርቲ ወዲእኻ ክትምረቕ፣ ልዕሊ 10 ሰዓት ኣብ ቤተ ፈተነ ጸኒሕካ መሊስካ ቖልዑ ክትኣሊ ግን ቀሊል ኣይነበረን። "ብተፈጥሮ ትምህርቲ ከቢዱኒ ኣይፈልጥን፤ መነባብሮ እዩ ንትምህርቲ ዝጎቶ። ሚሲሰፒ ድማ ንኡሽቶን ኢትዮጵያውያን ዘይብሉን ከተማ ብምኻኑ ቖልዑ ሒዝካ ኣብ ቤተ ፈተነ ምውዓል እምበር ኣብ ትምህርቲ ኤን ቢን ምምጻእ ሽግር ኣይኮነን" ኢላ። እዚ ነቲ ትምህርተይ ዕንቅፋት ክኸውን ተኽእሎ'ኳ እንተነበሮ ጥንካረ ስለ ዝነበረኒ ግን ንኹሉ ክጻወሮ ክኢለ እየ ዝበለት ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ "ናተይ ምምሕያሽ ንደቀይ ምምሕያሽ'ዩ ኢለ ኣሚነ ስለ ዝኸድኩ፡ ድሕሪኡ ካልእ ናብራ ከይመስረትኩ ንእስነተይን ህይወተይን ንደቀይ ሂበ ኣብ ዝብጻሕ ኣብጺሐዮም እየ" ኢላ። ናይ መጀመርታ ጓላ ብጋዜጠኝነት ወዳ ድማ ብኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ ተመሪቖም ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ስራሕ ይርከቡ። እንተ እቶም ድርኺት እዚ ብትምህርቲ፣ ስራሕን ኣተሓሳስባን ዝወነነቶ ዓወትን ስብእናን ዝኾኑ ወላዲ ኣቡኣ ግን እዚ ኹሉ ዓወታታ ንምርኣይ ኣይተዓደሉን፤ ገና ተመሃሪት ካልኣይ ዓመት ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ምስ ኮነት'ዮም ሞይቶም። ንሳ ግን ክሳብ ሕጂ፡ 'ኣቦይ ዝወዓለለይ ውዕለታ' ክትብል ነናሻዕ ንምስጋና ተልዕሎም። ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ ብምህዞ መድሓኒት [ሜዲስናል ኬሚስትሪ] ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሚሲሲፒ ሳልሳይ ዲግሪ ተማሂራ። ቐጺሉ ካብ ሚሲሲፒ 100 ኪሎ ሜትር ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ቴኔሲ ብተወሳኺ ንሰለስተ ዓመት ድሕረ ዶክትሬት ስልጠናታት [ፖስት ዶክትሪያል ፌለውሺፕ] ወሲዳ። ድሕሪኡ ናብ ቦስተን ብምኻድ ኣብ ሓደ ጸረ ባክቴሪያ መድሓኒት ዘፍሪ ትካል ፋርማሲ ተቖጺራ ንሸውዓተ ዓመት ሰሪሓ። ናብ ምምሃር ምስትምሃር ተመሊሳ እውን ንትሸዓተ ዓመት ሰሪሓ። ኣብ ገዕዞኣ ጽኑዕ ሓሳብ ዝሃበትሉን ዲዛይን ዝገበረቶን ብምምሕዳር መግብን መድሓኒትን ኣሜሪካ ዝጸደቐ ጸረ ባክቴሪያ ፈጸጋ ምሂዛ። ምህዞኣ ብነሓሰ 2019 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳውያን]፡ ኣሜሪካን ኬሚካል ሶሳይቲ፡ ጀግና ኬሚስትሪ [ሂሮ ኦፍ ኬሚስትሪ] ንዝብል ሽልማት ኣብቂዑዋ። ኣብ ኒውዮርክን ካሊፎርኒያን፡ ብዝተፈላለየ ዓውዲ ምምሕዳር ተመሃሮን ትምህርትን ተሓጋጋዚትን ሙሉእ ፕሮፌሰርን ኮይና ሰሪሓ፤ ሕጂ፡ ድሕሪ 26 ዓመታት ናይ ኣሜሪካ ጻንሒት ጠቕሊላ ናብ ትውልዲ ዓዳ ተመሊሳ ኣላ። "ኣብዚ ሰዓት ንዓደይ ምምላስ ብዙሕ ትርጉም ኣለዎ። ኣብኡ ኩሉ ልምዲ ምስ ረኸብካ ዓቂብኻዮ ካብ ምኻድ ወጻእ ካልእ ብዙሕ ትርጉም ኣይህልዎን፤ ኣብዚ ግን በዚ ልምድኻ ብዙሕ ነገር ክትገብር ትኽእል። ማሕበራዊ ናብራ'ውን ኣብዚ ጽቡቕ'ዩ" ትብል። ፕሮፈሰር ሃረገወይኒ ኣሰፋ ኣብዚ እዋን ኣብ መቐለ ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታል ነቲ ብትምህርቲ፣ ስልጠናን ስራሕን ዘኻዕበተቶ ፍልጠትን ተሞኩሮን ተካፍል ኣላ። ናብ ትግራይ ምስ ተመለሰት ብዙሓት ሙሉኣት ዘይኮኑ ነገራት ከም ዝረኸበት እተልዕል እታ ፕሮፌሰር፡ ብኣውርኡ ኣብ ጽርየት ትምህርትን ምኽባር መሰላት ደቂ ኣንስትዮን ሰፊሕ ክፍተት ከም ዝተዓዘበት ትገልጽ። "ብዛዕባ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ዘሎ ጸቕጢ፣ ኣብ መናእሰይ ዝርአ ዘሎ 'ሳብስታንስ ኣብዩዝ' የጨንቐኒ። እቲ ናይ ስራሕ ባህልን ስነ-ምግባርን'ውን ብዙሕ ስለዘይማዕበለ ብዙሕ የተሓሳስበኒ" ኢላ። ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ ነቲ ኣብ መቐለን ካልኦት ከተማታትን እቲ ክልል ዘሎ ምብዛሕ መሸጣ ኣልኮላዊ መስተታት እያ 'ኣብ መናእሰይ ዝወርድ ዘሎ 'ሳብስታንስ ኣቢዩዝ' ክትብል ትገልጾ ዘላ። ብኻልእ ወገን ናብ ኢትዮጵያ ካብ እትመጽ ንነጀው ኣብ ዘለው ጊዜያት ዝተዓዘብኩዎ እትብሎ 'ድኹም' ናይ ስራሕ ባህሊ ትነቅፍ። 26 ዓመታት ኣብ ኣመሪካን ኣውሮጳን ኣብ ዝጸንሐትሉ ግዜ 12 ሰዓታት ኣብ ስራሕ ቦታ ተሕልፎ ምንባራ ብምዝክኻር፡ "ኣብዚ ግን መብዛሕትኡ ሰብ ን6ተ ሰዓት ጥራሕ ክሰርሕ ኢኻ ትርእዮ" ብምባል "ካብ ኩሉ ንላዕሊ ዘጨንቐኒ ናይ ስራሕ ባህሊ ዘይምህላው'ዩ" ትብል። ወሲኻ፡ "ሃፋትም ዓድታት ብውሑድ 8ተ ሰዓት እናሰርሓ ኣብ ድኻ ዓዲ ግን ን4 ወይ 5 ሰዓት ዝስራሕ እንተኾይኑ ኣበይ ከም ዝብጻሕ ኣይርድአንን። ኣነ ክለምዶ ዘይክእል ግን ብጣዕሚ ዘሕስበኒ ነገር'ዩ። ምሳይ ዝሰርሑ ዘለው ቅኑዓትን ሰብ ክእለትን እዮም፤ ግን ነዚ ዓቕምን ክእለትን መዝሚዙ ናብ ረብሓ ከውዕል ዝኽእል ኣሰራርሓ የለን። ናይ ስራሕ ባህልና እንተዘይተመሓይሹ ሓደገኛ እዩ" ኢላ። ኣብዚ እዋን ኣብ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር ትምህር ከም ዘላን ብቐጻሊ ስርዓተ ትምህርቲ እቲ ክልል ኣብ ምምሕያሽ ከም እትነጥፍን ኣውጊዓትና። ተበጻሕነት ትምህርቲ ኣብ ጽቡቕ ደረጃ'ኳ እንተሃለወ እቲ ጽርየት ግን ጎዲሉ'ዩ ዝብል ገምጋም ዘለዋ ፕሮፌሰር ሃረገወይኒ፡ እቲ ንትምህርቲ ዝወሃብ ትኹረት "መሽሚሹ'ዩ" ክትብል ትገልጾ። ካብዚ ብዝብገስ፡ "ከምዚኦም ዝበሉ ማሕበራዊ ክሳራታትን ናይ ትምህርቲ ጸገማትን ኣብ ምዕራይ እየ ከተኩር ዝደሊ" ትብል።


መሬቱ ንመስርሒ ቤት-ትምህርቲ ዘወፈየ ኣፍጋኒስታዊ

ኣፍጋኒስታዊ ዋኪል ሻህ፡ ኣብ ከባቢኡ ዝቕመጣ ዕሸላት ደቂ ኣንስትዮ ዕድል ትምህርቲ ስለዘይረኽባ 65 ሽሕ ዶላር ዘውጽእ መሬቱ ንመስርሒ ቤት ትምህርቲ ብናጻ ኣወፍይዎ። ንሱ እተን ኣብኡ ዝመሃራ መንእሰያት ተማሂረን ሓካይምን መምህራንን ክኾና እዩ ትምኒቱ።


ኣመሪካ፡ ብሓደ ተማሂረን ኣብ ሓደ ሆስፒታል ዝሰርሓ ኣዶን ጓልን ዶኳትር

መበቆለንን ትውልደንን ጋና ዝኾና እዘን ኣደን ጓልን፡ ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ኣብ ሓደ ዩኒቨርሲቲ ብሓደ ተምሂረን፤ ብሓደ ተመሪቐን ኣብ ሓደ ሆስፒታል ተቖጺረን። በዚ ድማ ፈላሞት ኮይነን ኣለዋ። እተን ኣደን ጓልን፡ ነዚ ናይ ፈላማይ ታሪክ ዝሰርሓ፡ ኣብ ሃገረ ኣመሪካ ሊዊዝያና ኣብ ዝተብሃለ ግዝኣት እዩ። እታ ሲንቲያ ኩጂ ዝትበሃል ኣደ፡ ኣብ ጋና ከተማ ኬያንሲ ተወሊዳ ናብ ኣመሪካ ዝኸደት እያ። ምስ በኹሪ ጓላ ናይ ሕክምና ትምህርቲ ኣጽኒዓ ድማ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ተመሪቐን፡ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ሓደ ዓብዪ ሆስፒታል ተቖጺረን ኣለዋ። ኣብዚ እዋን፡ ንምሉእ ህዝቢ ዓለም ብፍላይ ድማ ንኣመሪካ ዘርዓደ ሕማም ኮሮናቫይረስ ኣብ ግንባር ኮይኖም ይቃለሱ ካብ ዘለዉ ሰብ ሞያ ሕክምና ድማ፡ ንሳተን ይርከበኦም። እታ ኣደ፡ ዝፈጠረላ ናይ ሓጎስ ስምዒት ክትገልጽ እንከላ "ሕልምኻ ተጋሂዱ ከም ምርኣይ እዩ" ኢላ። ጓላ፡ ጃስሚን ድማ፡ ናይ ክልቲአና ዓወት ንካልኦት መምሃሪ ዝኸውን እዩ ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። "ምስ ኣደይ ኮይንና ኣብዚ ደረጃ ምብጻሕና፡ ንካልኦት ብፍላይ ድማ ንጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ፡ ምንቕቓሕ ዝፈጥረለን እዩ ዝመስለኒ። ስለዝኾነ ድማ ኣዝዩ ደስ ኢሉኒ ኣሎ" ኢላ። ኣብ ትምህርቲ ኮነ ኣብ ናይ ስራሕ ዓለም፡ ምስ ኣዲኣ ብሓደ ክትጓዓዝ ምኽኣላ ሕጉስቲ ምዃና ወሲኻ ትዛረብ፡ ጃስሚን። እዘን ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን-ኣመሪካውያን፡ ብሓደ ተማሂረን ኣብ ሓደ ትካል ተቖጺረን ምስረሐን ዝሰምዑ ሰባት ገሪምዎም ኣሎ።


ኣሜርካ ብ'ኦንላይን' ንዝመሃሩ ዘለው ወጻእተኛታት ተማሃሮ ቪዛ ከም ዘይተሕድስ ሓቢራ

ካብ መስከረም ንደሓር፡ ትምህርቲ ምሉእ ብምሉእ ብኦንላይን ዝከታተሉ ዘለው ወጻእተኛታት ተማሃሮ፡ ብኣካል ኣብ ክፍሊ ዝዋሃብ ኮርስ እንተዘይብሎም፡ ኣብ ኣሜሪካ ክጸንሑ ከም ዘይፍቀደሎም ተገሊጹ። ነዚ መምርሒ ዘየኽበሩ ሰባት፡ ካብታ ሃገር ክስጎጉ ከም ዝኽእሉ ድማ፡ ኤጀንሲ ኢሚግረሽንን ግምሩኽን ኣሜሪካ ኣፍሊጡ። ብዙሓት ዩኒቨርስቲታት፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ነቲ ዝህብኦ ትምህርቲ ናብ 'ኦንላይን' ማለት ብኢንተርነት ዝወሃብ ኣገባብ ይቕይራ ኣለዋ። በብዓመቱ ብዙሕ ቁጽሪ ዘለዎም ወጻእተኛታት ተማሃሮ፡ ንትምህርቲ ናብ ኣሜሪካ ዝገሹ ኮይኖም፤ መብዛሕትኦም ምሉእ ክፍሊት ስለዝፍጽሙ፡ እዚ ነተን ዩኒቨርስቲታት ምንጪ ኣታዊ ምዃኑ ይግለጽ። ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ፡ ኣብ ዝቕጽል ዘሎ ዓመተ ትምህርቲ፡ ኩሉ መኣድታት ትምህርቲ ብ 'ኦንላይን' ከም ዝወሃብ ሓቢሩ ኣሎ። እዚ ሓድሽ መምርሒ፡ ነቶም ኣካዳምያውን ሞያውን ማለት ኤፍ-1 ከምኡ'ውን ኤም-1 ቪዛ ንዘለዎም ዝምልከት እዩ። ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ፡ ኣብ 2019፡ ልዕሊ 388 ሽሕ 'ኤፍ ቪዛ' ከምኡ እውን ልዕሊ 9500 'ኤም ቪዛ' ከም ዝሃበ ጸብጻባት የርእዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ክፍሊ ንግዲ ኣሜሪካ፡ ወጻእተኛታት ተማሃሮ ኣብ 2018 ንኣሜሪካ 45 ቢልዮን ዶላር ምንጪ ኣታዊ ኮይኖም እዮም።


ኮለጃት ኤርትራ ካብ ዝመጽእ ሰኑይ 13 ሓምለ ክኽፈታ እየን

ተምሃሮ ናይተን ኣብ ዝተፈላለየ ዞባታት ዝርከባ ኮለጃት ኤርትራ፡ ነቲ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተቋረጸ ዝተረፎም ትምህርቲ ንምዝዛም ነናብ ኮለጆም ሎሚ ከም ዝተበገሱ ጸብጻባት ካብ ኤርትራ ሓቢሮም። ትካላት ትምህርቲ ኤርትራ ካብ 27 መጋቢት ጀሚረን ተዓጽየን ምጽንሐን ይፍለጥ። ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ዝተለኽፉ ይውስኽ'ኳ እንተሎ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተለኽፉ ግን ካብ ጎረባብቲ ሃገራት ዝኣተዉ ጥራይ ምዃኖም እዩ ዝግለጽ። ላዕለዋይ ሓይሊ ዕማም ብ28 ሰነ ብዘውጽኦ መምርሒ መሰረት፡ ተምሃሮ 11 ካብ ዝሓለፈ ሰኑይ 6 ሓምለ ጀሚሮም ናብ ትምህርቶም ተመሊሶም ኣለዉ። ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ድማ ካብ ዝመጽእ ሰኑይ 13 ሓምለ ኣገልግሎት ትምህርቲ ክህባ ምዃነን እቲ ሓይሊ ዕማም ጠቒሱ ነይሩ። ዝተረፉ ኩሎም ተምሃሮ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ናብ ትምህርቶም ክምለሱ’ዮም። ኣብ ኣገባብ ኣወሃህባ ትምህርቲ ይኹን፡ መነባብሮ ተምሃሮ ኮለጃት ንመምርሒታት ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ግምት ዘእተወ እንተኾይኑ ግን ዝተግልጸ የለን። ኣብ ካልኦት ሃገራት፡ እንተወሓደ ተምሃሮ ኣካላዊ ምፍንታት ከም ዝህልዎም ይግበር ምህላዉ ይፍለጥ። ኤርትራ ካብ 2 ሚያዝያ ጀሚራ ኣብ ዕጽዋ ትርከብ። ብዘይካ ብኣካል ዝወሃብ ትምህርቲ ድማ፡ ኣገልግሎት ኢንተርነት ተንቀሳቓሲ ተሌፎን (ዳታ) ብዘይምህላዉ፡ ብኢንተርነት ዝወሃብ ትምህርቲ የለን። እተን ኣካል ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ዝነበራ ኮለጃት፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ድሕሪ ምፍራሱ ተፈናጪለን ናብ ዝተፈላለያ ዞባታት ተወሲደን። ኮለጅ ንግድን ማሕበራዊ ስነፍልጠት ኣብ ዞባ ደቡብ፡ ከተማ ዓዲ ቐይሕ፡ ኮለጅ ሕርሻ ኣብ ዞባ ዓንሰባ፡ ካብ ከረን ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ሓመልማሎ ዝበሃል ቦታ፡ ኮለጅ ሓፈሻዊ ሕክምናን ስነፍልጠት ጥዕና ኣብ ኣስመራ፡ ኮለጅ ስነፍልጠትን ቴክኖሎጂን ባሕሪ ኣብ ባጽዕ፡ ኢንስትዩቲት ቴክኖሎጂ. ኤርትራ ድማ ማይነፍሒ ዞባ ማእከል ይርከባ። ኣብታ ሃገር፡ ክሳብ ሕጂ ድምር ቁጽሪ ዝተለኽፉ 232 ክበጽሕ እንከሎ፡ ካብዚኦም 107 ሓውዮም ካብ ሆስፒታላት ተፋንዮም። እቶም ዝተረፉ፡ 125 ድማ፡ ኣብ ሆስፒታል ተዓቚቦም ኣድላዪ ክንክን ይገበረሎም ከም ዘሎ ሚኒስትሪ ጥዕና ገሊጹ። ክሳብ ሎሚ ኣብታ ሃገር ብኮሮናቫይረስ ዝሞተ ሰብ የለን።


ኣብ መዓልቲ ልደተይ፡ ካብ ዝሞተ ኣቦይ መልእኽቲ በጺሑኒ'

ናታሻ ሳልማን፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ እዩ ኣቦኣ ዓሪፉ። ንፈለማ እዋን ድማ፡ ኣዝያ እትፈትዎ ኣቦኣ ብዘይብሉ ልደታ ክተኽብር ትዳሎ ነይራ። ሳልማን ዋሂድ ን5 ዓመታት ብሕማም ኣእምሮ ክሳቐ ድሕሪ ምጽናሕ፡ 24 ሚያዝያ ካብዚ ዓለም ብሞት ተፈልዩ። ናታሻ  ኣብ ድሮ መዓልቲ ልደታ ኣቦኣ ብሕልማ ክትሪኦ ከምእትኽእል ትሓስብ ነይራ። ኣይኮነን። እዛ ሕክምና እተጽንዕ ጓል 22 ዓመት ተምሃሪት፡ ንኣቦኣ ብሕልማ ስለዘይረኣየቶ ሓዚና እንከላ መዓልቲ ልደታ ኣትያ። ዓሰርተ ሻዕ ናብ ሕልናኣ እናመጸ ይርብሻ ነይሩ። ካብኡ ሃንደበት፡ ኢመይል ኣድራሻኣ ከፊታ ምፍታሸ ጀሚራ። ኣብ ኢመይል ኣድራሻኣ ምስኣተወት፡ ዝጸንሑ መልእኽታት ትእልሽ ጀሚራ። ብፍላይ ድማ ዘይድለዩ መልእኽታት [spam] ትስርዝ ነይራ። ክሳብ ኣጸቢቓ እትርእዮ፡ ክትስርዞ ቀሪባ ዝነበረት ሓደ መልእኽቲ ድማ ትረክብ። "ባባ" ዝብል ቃል ምስረአየት ንቐልባ ስሒብዎ። “እንኳዕ ኣብጸሐኪ ዶክተር ናታሻ። ኩሉ ጊዜ ካብ ዝፈትወኪ ኣቦኺ!” ዝብል መልእኽቲ ኣለዎ። ሳልማን ነቲ ኢመይል ኣብ ወርሒ ሓምለ 2017 እዩ ጽሒፍዎ። ኣብቲ እዋን በቲ ዝሓደሮ ሕማም፡ መዓስ ከምዝመውት ዳርጋ ገሚቱ ከምዝነበረ እያ ትኣምን። እቲ መልእኽቲ መዓስ ናብ ጓሉ ክስደድ ከምዘለዎ ቀዲሙ መዓልቲ ፈልዩ መዘኻኸሪ ገይርሉ ጸኒሑ። “እቲ መልእኽቲ ኣዝዩ እዩ ኣሐጒሱኒ። ንካልኦት ኣሓተይ ድማ ነጊረየን።  ንሰን’ውን ከምኡ ተመሳሳሊ መልእኽቲ ረኺበን” ኢላ። “ኣዕርኽተይ እቲ መልእኽቲ ኣዝዩ ዝገርም ከምዝኾነ ምስ ነገራኒ፤ ኣብ ትዊተረይ ጠቂዐዮ። ዝገርም ግብረ መልሲ ድማ ረኺበሉ” ኢላ። እዚ ‘ፐርፌክት ባባ’ ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ ትዊተር ዝጠቀዐቶ ጽሑፍ፡ ልዕሊ 373 ሽሕ ተፈትዩ። ልዕሊ ሓደ ሽሕ ድማ ርእይቶ ተዋሂብዎ። ሰባት ንዓኣ 'ኣጆኺ' እናበሉ ናታቶም ዛንታ ውን ከካፍሉ ጀሚሮም። ሚካኤላ ዳንኤል ዝተብሃለት ሓንቲ ካብኣቶም እያ። “እቲ ስምዒትኪ ኣነ’ውን ተሰሚዑኒ። መዓልቲ ልደተይ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዩ ነይሩ። ኣቦይ ግን ቀዲመ እየ ስኢነዮ። ኩሉ ጊዜ ኣብ መዓልቲ ልደተይ ቅድሚ ኹሉ መጺኡ ይስዕመኒ ነይሩ። ‘በርቲዕኺ ስርሒ ዛጓለይ’ ይብለኒ ነይሩ” ክትብል ዛንታኣ ኣካፊላ። “ሕዚ ግን ብጣዕሚ እየ ዝናፍቖ” ድማ ኢላ። ናታሻ፡ ነዞም ዝተፈላለዩ መልእኽታት ዝለኣኹላ ሰባት፡ ኣኪባ ምኽሪ ክትህብ ድማ ጀሚራ ኣላ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ንዝሓዘኑ ሰባት ምኽሪ ዝህብ ጂል ፍራምፕቶን፡ “ሓደ ሰብ ሞይቱ ማለት፡ እቲ ርክብ ተወዲኡ ማለት ኣይኮነን። መልክዑ ቀይሩ እዩ ዝቕጽል” ኢሉ። “ከም ደቂ ሰባት፡ እዚ ኣካላዊ ርክባት ንደልዮ ንኸውን። እንተኾነ፡ እቲ ፍቕራዊ ስምዒት ካብ ውሽጥና ኣይጠፍእን። ዋላ ምስ ሞተ፡ ኣካል ናትና ኮይኑ እዩ ዝነብር” ዝብል ርእይቶ ሂቡ።


ኮሮናቫይረስ፡ ውሳነ ኣሜሪካ ኣብ ጉዳይ ቪዛ ወጻእተኛታት ተምሃሮ ንብዙሓት ኣቖጢዑ

ዝተፈላለያ ትካላት ትምህርቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ኢለን መስርሕ ምምሃር ምስትምሃር ካብ ብኣካል ብመርበብ [ኦንላይን] ክህባ ጀሚረን ኣለዋ። ነዚ ስዒቡ እምበኣር ኣብ ኣመሪካ ዝምሃሩ ዜጋታት ወጻኢ ነናብ ዓዶም ክኸዱ ተወሲኑ እዩ። ኣብ ኣመሪካ ንጉዳይ ዜጋታት ወጻኢ ብላዕለዋይነት ዝመርሕ ኣይስ [ኢሚግሬሽን ኤንድ ከስተምስ ኢንፎርስመንት]፡ እቶም ተምሃሮ ብኦንላይን ጥራሕ ዝመሃሩ እንተድኣኾይኖም ካብታ ሃገር ክወጽኡ ከምዝግበር ኣፍሊጡ ኣሎ። ዘላቶም እንኮ ኣማራጺ ዝመሃርሉ ትካል ትምህርቲ ብምቕያር ብኣካል ክመሃርሉ ዝኽእልሉ ባይታ ምእላሽ ከምዝኾነ'ውን ገሊጹ። ብዙሓት ዩኒቨርሲታት ኣመሪካ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ሻቕሎት ኮይኑ ስለዝቐጸለ ኣብ ዝመጽእ ዓመት እውን እንተኾነ መስርሕ ምምሃር ምስትምሃር 'ብኦንላይን' ንምጅማር ተሊመን ኣለዋ። በዚ ምኽንያት ክንደይ ተምሃሮ ኣብ ጸገም ከምዝወድቁ ግን ዝተፈልጠ ነገር የለን። ንግዚኡ እቲ ምምሃር ምስትምሃር ናብ ኦንላይን ኣብ ዝቐየራ ትካላት ትምህርቲ ትምህርቶም ዝከታተሉ ተምሃሮን ንሓጺር እዋን ኣብ ኣመሪካ ትምህርቶም ዝከታተሉ ዘለዉ ተምሃሮን ክሳብ ዝወድኡ ኣብታ ሃገር ከምዝጸንሑ ተገሊጹ'ዩ። እዚ ኩነታት ግን ኣብ መጻኢ ናይ ትምህርቲ ዘበን ተግባራዊ ከምዘይኸውን ተሓቢሩ። እዚ ውሳነ ኤፍ1 ን ኤም1ን ዝዓይነቶም ቪዛ ንዘለዎም ተምሃሮ ከምዝሓውስ መግለጺ ኣይስ የረድእ። ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ ናይ ቀጻሊ ዓመት ምምሃር ምስትምሃር ብኦንላይን ከምዝገብሮ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ ውሽጢ ቀጽሪ እቲ ዩኒቨርስቲ ዝሓድሩ ተምሃሩ እውን ትምህርቶም ብኦንላይን ክከታተሉ እዮም። ትሽዓተ ምኢታዊት ዩኒቨርሲታት እታ ሃገር ካብ ቀጻሊ ዓመት ሓጋይ ጀሚረን ስሩዕ ትምህርተን ብኦንላይን ንምሃብ ከምዝወሰና ሓበሬታ ክሮኒክል ኦፍ ሃየር ኢዱኬሽን የረድእ። እቲ ውሳነ ኣብ ዝቕጽሉ ሒደት ኣዋርሕ ክቕየር ከምዝኽእል ድማ የመልክት። ፕረዚደንት ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ ላሪ ባኮው፡ ኣይስ ንዘውጽኦ መምርሒ ተቓዊምዎ። ሴናተር ዴሞክራት ኤልዛቤት ብግድኣ ንውሳነ ኣይስ "ዩኒቨርሲታት ዝህብኦ ትምህርቲ ብኦንላይን ክኸውን ብምውሳን ተምሃሮ ካብ ኣመሪካ ንኽወጽኡ ምግባር ጭካነ'ዩ" ድሕሪ ምባል ጸረ ዜጋታት ደቂ ወጻኢ ክትብል ነቒፋቶ። ንኣብ ሕቡራት ሃገራት ኣምባሳደር ኣመሪካ ሓዊስካ ብዙሓት ሰባት ነቲ ውሳነ ዝኾነንዎ ኮይኖም፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ንዝቕመጡ ዜጋታት ኮነ ኣብ መንጎ ሃገራት ንዘሎ ናይ ሰዓት ኣፈላላይ ኣብ ግምት ውሽጢ ዘይእተወ እዩ ክብሉ ነቒፎምዎ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሳውዝ ፍሎሪዳ ናይ ድሕረ ምረቓ ትምህርቱ ዝከታተል ዘሎ ፓኪስታናዊ ሙሓመድ ኤሃብ ራሱል እቲ ውሳነ ንተምሃሮ ደቂ ወጻኢ ዘሰምበደ እዩ ክብል ገሊጽዎ። "ከም መጠን ተምሃሮ ዓለም ለኻውያንን ኣብ ኣመሪካ ውሑዳን ከም ምዃንና መጠንን ኣብዛ ሃገር ንኽትጸንሑ ዘኽእል ምኽንያትኩም ኣቕርቡ ምባልሎም ኣሻቓሉና'ሎ" ኢሉ። "ኣብተን ዩኒቨርሲታት ትምህርትና ክንቅጽልን ዘይክንቅጽልን'ኳስ ንፈልጦ ነገር የብልናን። ብጣዕሚ ዘጨንቕ ጉዳይ ኮይንና'ሎ" ክብል ወሲኹ ሓቢሩ።


ኣብ ትምህርቲ ውሳነ መንግስቲ ፌደራል፡ ኣብ ትግራይ ተፈጻሚ ንምግባር ይዝተየሉ ኣሎ

ዓለም ብለበዳ ኮሮናቫርስ ናብ ስግኣትን ቅልውላውን ክትኣትው ኣብ ዝጀመረትሉ እዋን ብቐዳምነት ካብ ዝተወሰዱ  ስጉምትታት እቲ ሓደ ኣብያተ ትምህርቲ  ምዕጻው እዩ። ኢትዮጵያ'ውን ሓንቲ ካብተን ኣብያተ ትምህርቲ ብኣጋ ክዕጸዉ ዝወሰናን ክሳብ ሎሚ ተምሃሮአን ናብ መኣዲ ትምህርቲ ዘይመለሳን ሃገራት ዓለም ኮይና'ላ። እቲ ዝተኣጓጎለ ግዜ ትምህርቲ ዝባኸነ ኮይኑ ንኸይሓልፍ ብዝብል ድማ ተምሃሮ ናብቲ ዝቕጽል ክፍሊ ብዘይፈተና ክሰግሩ ከምዝተወሰነ ይዝከር። ዘመነ ትምህርቲ 2013 ሚንስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ እዋን ወግዓዊ ከምዝገበሮ ነቲ ዝመጽእ ዘሎ ዘመነ ትምህርቲ ምዝገባ ተምሃሮ ክጅምር ኣብ ውሳነ ተበጺሑ'ዩ። ኣብታ ሃገር ዝርከባ ኩለን ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ካብ 20 ነሓሰ 2013 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ምዝገባ ክጅምራ መምርሒ ተዋሂቡ'ሎ። ኣብቲ ሚንስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ ዳይሬክተር ህዝባዊ ርክባት ወይዘሮ ሃረጓ ማሞ ከምዝሓበረቶ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ንለብዒ እቲ ቫይረስ ብዘየሳጥሕ መገዲ ኩነታት ኣመቻችየን ምዝገባ ከካይዳ'ዩ ተወሲኑ። "እቲ ምዝገባ ኣብ ዝካየደሉ እዋን ብፍላይ እተን ብዙሕ ቁጽሪ ተምሃራይ ዘለወን ኣብያት ትምህርቲ ንምክልኻል ኮሮናቫይረስ ቆላሕታ ብምሃብ ከካይዳ ኣለወን" ትብል። ኣብያተ ትምህርቲ መጽረዪ ኢድ ሳኒታይዘር ከዳልዋ፤ ተምሃሮን ወለድን ድማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ገይሮም ክመጽኡ፤ ማይን ሳሙናን ብምቕራብ ከኣ እናተሓጸቡ ክኣትዉ ምግባር ከምዘድልይ ተረድእ። መሰርሕ ምምሃር ምስትምሃር ምስተጀመረ ክግበሩ ኣብ ዘለዎም ነገራት ኣድሂቡ ዝሰርሕ ሓደ ጉጅለ ከምዝቖመ'ውን ወይዘሮ ሃረጓ ሓቢራ። ምድላው ኣብ ትግራይ? ትግራይ ብመሰረት እቲ ካብ  ሚንስትሪ ትምህርቲ ዝተወሃበ መመርሒ ንዘበነ ትምህርቲ 2013 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ምዝገባ ተምሃሮ ክትጅምር ቅድመ ምድላው ከምዝወገነት ካብ ቢሮ ትምህርቲ እቲ ክልል ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ። "እቲ ወሳናይ ነገር ምስ ምክልኻል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብዝተሓሓዝ ዝግበር ቅድመ ምድላው እዩ። እቲ ኸይዲ ምምሃር ምስትምሃር ክቕጽል'ዶ ይኸውን? ዝብል ግን ዓብዪ ሕቶ እዩ" ይብል ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ገብረመስቀል ካሕሳይ። ይኹን እምበር ኣብቲ ክልል ዘድልይ ምድላው ይግበር ከምዘሎ ንቢቢሲ ሓቢሩ'ሎ። ብቐዳምነት ድማ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ለብዒ እቲ ቫይረስ ንምክልኻል ክግበር ኣብ ዝግባእ ጥንቃቐ ሰነድ ከምዝተዳለወ ገሊጹ። "እዚ  ሰነድ  ከኣ ተምሃሮ ማስክ [መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን] ክገብሩ፤ መእተዊ ማዕጾ ሓደ እንተነይሩ ተወሰኽቲ ክዳለዉ ምግባር፤ ከምኡ'ውን መዕቀኒ ረስኒ ሰብነት ክህሉ ድዩ? ዝብሉን ካልኦትን ዘካተተ እዩ" ይብል ካብ ዝተገበሩ ቅድመ  ምድላዋት ክገልጽ ከሎ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ሓደ መምሃሪ ክፍሊ ዝመሃሩ ዝነበሩ ተምሃሮ ቁጽሮም ክንክይ ብምግባር ነቲ ክፍጠር ዝኽእል ጽዑቕ ምትእኽኻብ ንምንካይ ተሓሲቡ እዩ። "ኩለን ኣብያተ ትምህርትና ፈቲሽና ኣብ ኽፍሊ ክንደይ ተምሃራይ ክመሃር ከምዝኽእል ሰለስተ ኣማራጽታት ዝሓዘ ካልእ ዓብዪ ሰነድ'’ውን ተዳልዩ'ሎ። ኣብ ሓደ ክፍሊ ክሳብ 30 ተምሃሮ ጌርካ፤ ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ፈረቓ ከምህራ ዝኽእልኸ ኣየኖት ኣብያተ ትምህርቲ እየን? ካብ ሰኑይ ክሳብ ሰኑይ ከምህራ ዝኽእላኸ? ዝብሉን ካልኦትን ዝርዝር ሰነድ ተዳልዩ’ሎ” ኢሉ ዶክተር ገብረመስቀል። “ውሑስ እንተኾይኑ ደቀይ ናብ ቤት ትምህርቲ ክልእኽ እየ” ነባሪ ከተማ መቐለ ኣይተ ክብሮም  ኢታይ  ክልተ ደቁ ተምሃሮ 11ን 4ይን ክፍሊ እዮም። ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይት ዝመሃሩሉ ቤት ትምህርቲ ካብ ዝዕጾ ንደሓር ኣብ ገዝኦም ብሬድዮ፣ ቴሌቪዥንን ካልእ መገዲን ትምህርቶም ክከታተሉ ምጽንሖም ይዛረብ። ብዘይካ’ዚ ደቁ ግዚኦም ከይባኽን መጻሕፍቲ እናንበቡን ናይ ርሕቐት ትምህርቲ እናተኸታተሉን ዝከኣሎም ይጽዕሩ። እንተኾነ እዚ ኩሉ ማዕረ ምስቲ ኣብ  ቤት ትምህርቲ ውዒልካ ዝርከብ ፍልጠት ክወዳደር ከምዘይኽእል ኣይተ ክብሮም ይገልጽ። ንዘመነ ትምህረቲ 2013 ኣ.ኢ ምዝገባ ተምሃሮ ክጅመር ምዃኑ ድማ ከምዝቕበሎ ይዛረብ። “ኣብዚ ሕዚ እዋን እቲ ተቛሪጹ ዝጸንሐ ትምህርቲ ክጅመር እዩ ይበሃል ኣሎ። ኣብ ምጅማሩ ዝኾነ ዓይነት ቅሬታ የብለይን። ግን ድማ ክሕሰበሎም ዝግባእ ነገራት ኣለዉ። ንኣብነት ኣብ ሓደ ክፍሊ 70 ተምሃሮ እንተነይሮም ናብ 35 ነኪኻ እንተዝጅመር ጸቡቕ ይመስለኒ” ክብል ስክፍትኡ የረድእ። ኣድላዪ ዝኾነ ጥንቃቐ ብምግባርን ኣብ ሓደ ወንበር ሓደ ተምሃራይ ኮፍ ዝብለሉ ኩነታት ብምምችቻውን እቲ ምምሃር ምስትምሃር እንተጀሚሩ ሕጉስ ከምዝኸውን ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ብፍላይ ድማ ኣብ መቐለ ሕብረተሰብ ኣብ ምክልኻል ኮሮናቫይረስ ድኹም ዝኾነ ጥንቃቐ የርእይን ከምዘሎ ስክፍትኡን ትዕዝብቱን ይሕብር ኣይተ ክብሮም። እዚ ኩነታት ከኣ ምስ ምጅማራ ትምህርቲ ከቢድ ሓደጋ ዘስዕብ ከይኸውን የጠንቅቕ። “ንጽባሕ ብምሕሳብ፤ ንደቅናን ተምሃሮን ሓሊና ኩሉ እንገብሮ ምንቅስቓስ ጥንቃቐ ብዝተመልኦ ክኸውን ከምዝግባእ ክዛረብ እደልይ። ስለዚ እኹል ዝኾነ ቅድመ ምድላው እንተተገይሩን ውሑስ ዝኾነ ኩነታት እንተሃልዩን ደቀይ ናብ ቤት ትምህርቲ ንምልኣኽ ድልው እየ” ኢሉ። ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ገብረመስቀል ብድሕሪ ምዝገባ ስሩዕ ዝኾነ ትምህርቲ መዓዝ ከምዝጅመር ንጹር መዓልቲ ምቕማጥ ከምዘይከኣል ብምሕባር ነቶም ምስ ምክልኻል ለብዒ ኮቪድ-19 ብዝተሓሓዝ ኣብ ዝተገበሩ ምድላዋት ንምፍጻም ግን ብድሆታት ክህልዉ ከምዝኽእሉ የረድኡ። “ንዘለዉና ከባቢያዊ ጸጋታት ብምርኣይ ግዚያዊ መምሃሪ ክፍልታት ክነዳልው ንኽእል ኢና። ግን ከኣ ብድሆታት ከምዝህሉ ፍሉጥ’ዩ። ንኣብነት ኣብ ሓንቲ ክፍሊ ዝነበሩ 60 ተምሃሮ ናብ ክልተ እንተመቒልናዮም ሕጽረት መምህራን ከጋጥም ከምዝኽእል ርዱእ እዩ” ይብል። ይኹን’ምበር ነዚ ብድሆ ኣብ ግምት ዘእተወ ሰነድ ከምዝተዳለወ ገሊጹ’ሎ። ብዘይፈተና ምስጋር መንግስቲ ኢትዮጵያ ቅድሚ ሰሙናት ወግዓዊ ከምዝገበሮ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ትህርቶም ዝተኣጓጎሎም  ተምሃሮ ናብቲ ዝቕጽል ክፍሊ ብዘይፈተና ክሰግሩ ተወሲኑ’ዩ። እዚ ውሳነ  ንናይ 8ይን 12ን ክፍሊ ተምሃሮ ኣይሃውስን። ኣቦ ክልተ ተምሃሮ ዝኾነ ኣይተ ክብሮም ግን ነዚ ውሳነ ከምዘይቕበሎ’ዩ ዝገልጽ። ነዚ ዝብለሉ ምኽንያት ከኣ ፍርቂ ዓመት ዘይመልእ ግዜ ተማሂሮም  ናብ ዝቕጽል ክፍሊ ይስገሩ ምባል ኣብ ተምሃሮ ጽልዋ ከምዝህልዎ ብምስጋእ ከምዝኾነ የረድእ። “እዚ ጌጋ ውሳነ ይመስለኒ። ኣብዚ ናይ ለበዳ እዋን ንተምሃሮ ኣብ ገዛ ዝግበረሎም ዝነበረ ሓገዝን ክትትልን ትሑት’ዩ ነይሩ። ስለዚ ኣብታ  ዝነበርዎ ደጊሞም  እንተዝቕጽሉ’የ ዝብል ኣነ። ናብቲ ዘይፈልጥዎ ዝቕጽል ክፍሊ ክኣትዉ ከለዉ ስለዝኸብዶም ጽቡቕ ውጽኢት ከምጽኡ ኣይክእሉን” ይብል ኣይተ ክብሮም። ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ “11ን 4ይን ክፍሊ መሃሩ ደቀይ ናብ ዝቕጽል ክፍሊ ይስገሩ እንተተባሂሉ ናብ ዘይፈልጥዎ ትምህርቲ ስለዝኣትዉ ክኸብዶም ይኽእል እዩ። ስለዚ እንተዝድገም እየ ዝብል ኣነ” ክብል ሓሳቡ ገሊጹ። ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ገብረመስቀል ንውሳነ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ትግራይ ተፈጻሚ ንምግባር ምስ ህዝቢ ዘተ ምግባር ኣገዳሲ ስለዝኾነ ብደረጃ ክልል ዳህሳስ ከምዝተኻየደ ይገልጽ። “ሕብረተሰብ  እንታይ  ከምዝብል ክንፈልጥ ግድን እዩ። ደቁ ስለዝኾኑ ነቲ ውሳነ ክቕበሎ እንተኾይኑ ክዝትየሉ ግድን ይመስለኒ። ነቲ ኣብ  ባይታ  ዘሎ  ኩነታት  ብጭቡጥ ክፈልጡ  ዝኽእሉ ተምሃሮ፣ ወለዲን መምህራንን እዮም። ስለዚ ኣብ ውሳነታትን ካልኦት ዝስርሑ  ስራሕትን ክተማኽሮም  ይግባእ” ክብል የረድእ። ካብ  ህዝቢ  ኣብ  ዝተወሃበ  ርእይቶ  እቲ  ዝበዝሕ “ደቅና ኣብ ዝነብርዎ ክፍሊ መከሓሓሲ ትምህርቲ ከይተወሃቦም ናብ ዝቕጽል ክፍሊ ክሰግሩ የብሎምን” ዝብል ከምዝኾነ ድማ ሓቢሩ ዶክተር ገብረመስቀል። “ውሑዳት እዮም እምበር ‘እንተሰገሩ ጸገም የብሉን’ ዝበሉ እውን ኣይተስኣኑን። መከሓሓሲ ትምህርቲ ማለት ከኣ ዋላ ኣብ ዝተደራረበ ጊዜ ነቲ  ዝነበሩሉ ክፍሊ ዝግባእ ትምህርቲ ክወሃቦም ምግባር’ዩ” ኢሉ። እቲ ዝተኻየደ ዳህሳስ ምስተጠርነፈ ውጽኢቱ ኣብ ቀረባ እዋን ወግዓዊ ከምዝግበር’ውን ኣዘኻኺሩ’ሎ።


ምምሕዳር ትራምፕ ወጻእተኛታት ተምሃሮ ናብ ሃገሮም ንምምላስ ዝሓንጸጾ ውጥን ሰሪዙ

ምምሕዳር ፕረዚደንት ትራምፕ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ትምህርቶም ብኦንላይን ክከታተሉ ዝተገደዱ ወጻእተኛታት ተምሃሮ ናብ ሃገሮም ንምምላስ ዝሓዞ ውጥን ገዲፍዎ። እቲ ውጥን ዕላዊ (ወግዓዊ) ካብ ዝግበር ኣብ ውሽጢ ሰሙን'ዩ ተሰሪዙ ዘሎ። ሽዑ፡ ወጻእተኛታት ተምሃሮ ብኣካል ተረኺቦም ትምህርቶም ክከታተሉ እንተዘይክኢሎም ኣብ ኣሜሪካ ክጸንሑ ከም ዘይፍቀደሎም ተሓቢሩዎም'ዩ። ብምኽንያት ለበዳ ኮቪድ-19 ኣብ ወርሒ መጋቢት ነናብ ሃገሮም ዝተመለሱ ተምሃሮ ድማ ብኢንተርኔት (ኦንላይን) ክከታተሉ ብምጅማሮም ናብ ኣሜሪካ ክምለሱ ከምዘይክእሉ ተገሊጹ ነይሩ። ነዚ ሕጊ ዘየኽብሩ ተምሃሮ እንተተረኺቦም ናብ ሃገሮም ጠቕሊሎም ከምዝስጎጉ ንጉዳይ ስደተኛታትን ጉምሩክን ዝከታተል ቤት ዕዮ እታ ሃገር ኣጠንቂቑ ምንባሩ ይግለጽ። ተምሃሮ ነናብ ሃገሮም ንምምላስ ዝተወጠነ ውጥን ዝተቓወሙ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ማሳቹሴትስን ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድን ንመንግስቲ ከሲሶም ነይሮም። ሕዚ ግን እቶም ትምህርቶም ብኦንላይን ዝከታተሉ ወጻእተኛታት ተምሃሮ ኣብታ ሃገር ሕጋውያን ኮይኖም ክጸንሑ ከምዝተፈቐደ ኒው ዮርክ ታይምስ ጸብጺቡ። በብዓመቱ ብዙሓት ዜጋታት ዝተፈላለያ ሃገራት ትምህርቶም ንምክትታል ብዝብል ዕላማ ናብ ኣሜሪካ ይጓዓዙ።


ኣብያተ ትምህርቲ ደቡብ ኣፍሪቃ ናብ ኣገልግሎት ክምለሳ እየን

መንግስቲ ደቡብ ኣፍሪቃ ደንጊግዎም ዝጸንሐ ገደባት አዋጅ ዕጽዋ ከፉኩስ ብምጅማሩ ኣብያተ ትምህርቲ ናብ ኣገልግሎት ክምለሳ ምዃነን ተገሊጹ። ሚንስትሪ ትምህርቲ እታ ሃገር ከምዘፍለጦ 95 ሚኢታዊት ካብ አብያተ ትምህርቲ ነቲ ረቛሕታት ውሑስነት (ድሕነት) ስለዘማልኣ ዳግም ክኽፈታ እየን። መንግስቲ ነተን ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ረኽሲ ኮሮናቫይረስ ነጻ ናይ ምግባር ስራሕ ካብ ምስራሑ ብተወሳኺ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምስ ካልኦት መካላኸሊ ናውቲ ክባጻሕ ምግባሩ ይገልጽ። ገለ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ሎሚ ሰኑይ ተምሃሮ ናብ ኣብያተ ትምህርቶም እናኸዱ ዘርእዩ ምስልታት ዘርጊሐን ኣለዋ። ምምሕዳር እተን ኣብያተ ትምህርቲ'ውን ተምሃሮአን ኣካላዊ ርሕቐት ምዕቃቦምን ኣእዳዎም ምሕጻቦምን ብምርግጋጽ ረስኒ ሰብነቶም እናዓቐና ክኣትዉ እናገበራ እየን። ሚንስተር ትምህርቲ ኣንጌ ሞሺግካ፡ ኣብዚ እዋን ኣብተን ንክኸፈታ ድልዋት ዘይኮና ኣብያተ ትምህርቲ ዘድሃበ ስራሕ ይስርሕ ከምዘሎ ሓቢራ። ንሳ ከምዝበለቶ ነቶም ረቛሕታት ዘየማልኣ ኣብያተ ትምህርቲ ናብ ኣገልግሎት ክምለሳ ኣይክፍቀደለንን። ግን ከኣ ብሰንኪ'ዚ ዋላ ሓደ ተምሃራይ ካብ ትምህርቲ ከምዘይተርፍ ኣፍሊጣ። ደቡብ ኣፍሪቃ ነቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ብዝብል ኣብ መሸጣ ኣልኮላዊ መስተ ኣንቢራቶ ዝጸንሐት ገደብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ያ ኣልዒላቶ። ሆስፒታላት ብምኽንያት ሓደጋታት እቲ ቫይረስ ኣብ ዝተጨናነቓሉ እዚ እዋን ድማ ብሰንኪ ገበናት ብዘጋጥሙ ጉድኣታት'ውን ስራሕ ከምዝጸዓቐን ይግለጽ ኣሎ። ከተማ ደርባን ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ዝሰርሕ ሓደ ዶክተር 'ሳንደይ ታይምስ' ንዝተበሃለት ጋዜጣ ከምዝሓበሮ፡ ኣዝዮም ብዙሓት መውጋእቲ [ብበላሕቲ ነገራት]፣ ጥቕዓታትን ካልኦት ሓደጋታትን ይረኣዩ ኣለዉ። "እዚኦም ኩሎም ምስ ምልዓል እገዳ ኣልኮላዊ መስተታት ዝረኸቡ ምዃኖም ከኣ ዘሰንብድ'ዩ" ክብል ነታ ጋዜጣ ተዛሪቡ። ቁጽሪ ግዳያት ሓደጋታት መኪና'ውን ከምዝወሰኸ ሆስፒታላት ኣፍሊጠን ኣለዋ። ኣብተን ክልተ ፈላሞት ናይ ዕጽዋ ኣዋርሕ ኣልኮላዊ መስተ ክእገድ ብምኽኣሉ፡ 70 ሚኢታዊት ናብ ሆስፒታላት ካብ ዝመጽኡ ግዳያት እቶም ግበናት ነክዩ ምንባሩ ይግለጽ።


ዙምባብዌ፡ ደቆም ካብ ትምህርቲ ደው ንዘበሉ ወለዲ ክትኣስር እያ

መንግስቲ ዙምባብወ፡ ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይልእኹን ትምህርቲ ዘቋርጹን ወለዲ ክሳብ ክልተ ዓመት ብዝበጽሕ ማእሰርቲ ከም እትቐጽዖም ኣፍሊጡ። መንግስቲ፡ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ትምህርቶም ዘቋርጹ ተመሃሮ እናወሰኸ ብምምጽኡ፡ ዝኾነ ሰብ ክሳብ 16 ዓመት ዝመልእ ትምህርቲ ግዴታ ክኸውን ገይሩ'ሎ። ምንጭታት ከምዝሕብርዎ፡ ኣብ ገለ ክፋላት እታ ሃገር 20 ሚእታዊት ዝኾኑ ህጻናት ናብ ቤት ትምህርቲ ኣይከዱን እዮም። ብመሰረት ዘውጽኣ ሓዲሽ ሕጊ፡ ተመሃሮ ኽፍሊት ትምህርቲ ብዘይምኽፋሎም ወይ ድማ ደቂ-ኣንስትዮ ነፍሰ ጾር ኮይነን ኢልካ ምስጓጉ፡ ከም ገበን ክቑጸር እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 60 ሚእታዊት ናይ መባእታ ተመሃሮ፡ ናይ ቤት-ትምህርቲ ክፍሊት ኣየምጻእኩም ብምባል ካብ ቤት ትምህርቲ ተሰጒጎም'ዮም። ዝሓለፈ ዓመት ካብዛ ዓለም ዝተፈለየ ፕረዚደንት ዙምባብዌ ነበር ሮበርት ሙጋበ፡ እታ ሃገር ናጽነታ ምስ ረኸበት ብዝዘርግሖ ስርዓት ትምህርቲ ናእዳ ረኺቡ ነይሩ። ሮበርት ሙጋበ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ብምኽፋት ግብራዊ ዝገበሮ ስርዓት ትምህርቲ ንጸለምቲ ዜጋታት እታ ሃገር ዓብዪ ዕድል ፈጢሩ ምንባሩ ይፍለጥ። በዚ ድማ፡ ካብ ኣፍሪቃ ዝለዓለ ሽፋን ትምህርቲ ዘለዋ ሃገር ተባሂላ ነይራ። ይኹን'ምበር፡ ናጻ ትምህርቲ ብ1990ታት ጠጠው ከብል ስለ ዝተገብረ፡ ድሕሪኡ ኣብ ዘለው ዓመታት እቲ ዝሃነጸቶ ስርዓት ትምህርቲ ክፈርስ ጀሚሩ። መንግስቲ ወለዲ ትምህርቶም ዘቋርጹ ተመሃሮ ክቕጽዕ ዝተገደደሉ ምኽንያት፡ በዚ መገዲ ዝወደቐ ስርዓት ትምህርቲ እታ ሃገር ንምድሓን'ዩ። ብመሰረት እቲ ሕጊ ድማ፡ ወለዲ ክሳብ ክልተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርተን 260 ዶላር ገንዘብ ክቕጽዑ'ዮም። መንግስቲ ዝኣተዎ መብጽኣ ናጻ ዕድል ትምህርቲ ከፈጽም ብዘይምኽኣሉ ከምዚ ዓይነት ሕጊ ምውጽኡ ግቡእ ኣይኮነን ኢሎም ዝነቕፉዎ ሰባት ኣለው። ጥንሲ፣ መርዓ ትሕቲ ዕድመ፣ ርሕቐት ኣብያተ ትምህርቲ፣ ድልየት ትምህርቲ ዘይምህላው፡ ምኽንያት ምቁራጽ ትምህርቲ እዮም ተባሂሎም ይጥቀሱ።