ኲናት ዩክረይን፡ ኣፍሪቃውያን ግዳያት ናይቲ ግጭት ምዃኖም ተሓቢሩ

ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ብላኼማ ግዳያት ኲናት ዩክረይን ስለዝዀና፡ እቲ ወሪድወን ዘሎ ስቓየን ንምቅላል ሩስያ ክትሕግዝ ከምዝግባእ እዋናዊ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ - ፕረዚደንት ሰኔጋል -  ኣብ ሩስያ ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ ንቭላድሚር ፑቲን ተማሕጺንዎ። ፕረዚደንት ማኪ ሳል፡ ድሕሪ’ቲ ዝተኻየደ ዘተ፡ ፑቲን እቲ ንኣፍሪቃ ዝስደድ እኽልን ድኹዒን ከቃልል ቃል ከም ዝኣተወ’ኳ እንተገለጸ፡ ዝርዝር ግን ኣይሃበን። ፑቲን፡ እቲ ሩስያ ወደባት ዩክረይን እኽሊ ንኸይሰድድ ትኽልክል ኣላ ዝብል ክሲ ነጺጉ። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝሃልኽ ልዕሊ 40% ስርናይ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ሩስያን ዩክረይንን ዝኣቱ እዩ። እንተዀነ፡ ኣብ ጸሊም ባሕሪ ዝርከባ ወደባት ዩክረይን እቲ ኲናት ካብ ዝጅምር ንደሓር ኣገልግሎት ሰደድ ካብ ምሃብ ተዓጽየን ኣለዋ። ዩክረይንን መሻርኽታን፡ ነተን ባዕላ ዩክረይን ካብ ማያዊ መጥቃዕቲ ሩስያ ሓጺራተን ዘላ ወደባት ንሰደድ ምዕጋታ፡ ንሩስያ ይወቅሳ። ኣወሃሃዲ ቅልውላው ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣሚን ዓዋድ ካብ ጀነቫ፡ "እቶም ወደባት ዘይምኽፋት ጥሜት ከስዕብ'ዩ" ክብል ሓደገኛነት ናይቲ ኵነታት ይገልጽ። ንሱ ብተወሳኺ፡ ሕጽረት እኽሊ፡ ን1.4 ቢልዮን ህዝቢ ክጸሉን ጃምላዊ ስደት ከስዕብ ከምዝኽእልን ሓቢሩ። እቲ ኲናት፡ ነቲ ድሮ ኣብ ኣፍሪቃ ብሰንኪ ሕማቕ ቀውዒን ጸጥታዊ ኵነታትን ክፍጠር ዝጸንሐ ሕጽረት ኣጋዲድዎ ኣሎ። ሩስያ፡ ንዩክረይን ዝወረረትሉ ካብ ዝወረረትሉ - ቅድሚ 100 መዓልታት ጀሚሩ፡ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ዋጋታት መግቢ ክውስኽን እንከሎ ብዙሓት ሰባት ንሓደጋ ጥሜት ተቓሊዖም ኣለው። ሓላፊ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ማይክ ዳንፎርድ፡ ልዕሊ 80 ሚልዮን ሰባት ኣብ ኣፍሪቃ ውሕስነት መግቢ ከምዘይብሎምን ኣብ ጥሜት ከምዝርከቡን ገሊጹ። እዚ ቑጽሪ ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝነበር 50 ሚልዮን ወሲኹ ተራእዩ’ሎ። ቻድ፡ ሃገራዊ ህጹጽ እዋን መግቢ ኣዊጃ’ላ። ሓደ ሲሶ ህዝቢ እታ ሃገር ሓገዝ መግቢ ከምዘድልዮ ዝሕብሩ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ’ታ ሃገርን ድማ ዓለምለኻዊ ሓገዝ ክግበር ጸዊዖም። ፕረዚደንት ሰኔጋል ማኪ ሳል፡ ንፕረዚደንት ፑቲን፡ "ሃገራትና ዋላ'ውን ካብቲ ትያትር [ተግባር] ርሒቐን እንተሃለዋ፡ ግዳያት ናይዚ ቍጠባዊ ቅልውላው ምዃነን ክፈልጥ ኣለዎ፡" ክብል ገሊጹሉ። ብተወሳኺ፡ ንኻልኦት ሃገራት ኤስያ፡ ማእከላይ ምብራቕን ላቲን ኣሜሪካን ወኪሉ ይልምን ከምዘሎ’ውን ገሊጹ። ሩስያ፡ ንሰደድ እኽሊ ዩክረይን ብመንገዲ’ተን እትቈጻጸረን ወደባት ኣዞቭን ጸሊም ባሕርን ብውሑስ መገዲ ክልኣኽ፡ ውሕስነት ንምሃብ ድልውቲ ምዃና ፑቲን ገሊጹ። ንሱ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ እታ ናይ ቀረባ መሓዛ ሩስያ ዝኾነት ቤላሩስ ጸኒዑ ዘሎ እገዳ ምልዓልን፣ እኽሊ ኸኣ ብኡ መገዲ ክልኣኽን እቲ ዝበለጸ ፍታሕ ምዃኑ  ገሊጹ። ሩስያ፡ እዚ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ቅልውላው መግቢ፡ ካብተን ውሕስነት መግቢ ዘይብለን ሃገራት ማእከላይ ምብራቕን ኣፍሪቃን፡ ገዚፍ ሓዲሽ ዋሕዚ ስደተኛታት ናብ ኤውሮጳ ክፈጥር ስለዝዀነ፡ ንምዕራባውያን ፖለቲካዊ ጸቕጢ ከስዕብ ተስፋ ኣለዋ፡ ይብሉ ገለ ተንተንቲ። ቅድሚ’ዚ ዓርቢ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ ፑቲን ኵሉ ግዜ ኣብ ጐድኒ ኣፍሪቃ ምዃኑ’ኳ እንተገለጸ፡ ንቅልውላው መግቢ እታ ኣህጉር ግን ኣየልዓለን። ሰኔጋል ከም ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብቲ ግጭት ወገን ካብ ምሓዝ ተቘጢባ ከምዘላን፣ ቀረብ መግቢ ካብቲ ምዕራባውያን ሃገራት ኣብ ልዕሊ ሩስያ ኣንቢረናኦ ዘለዋ እገዳ "ወጻኢ" ክኸውን ከምግባእ፡ ፕረዚደንት ማኪ ገሊጹ። ንሱ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን ምስ ቤት ምኽሪ ኤውሮጳ ኣብ ዝተዘራረበሉ እዋን ነዚ ነጥቢ ከም ዘቐመጠ’ውን ኣመልኪቱ። ዝሓለፈ ዓርቢ፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ምዕራባውያን ሃገራት ንዓለማዊ ወሰኽ ዋጋታት ሓላፍነት ክስከማ ዝብል ሓሳብ ነጺግዎ። "እዚ ወሰኽ ዋጋ ናይ ፑቲን እዩ። ኲናት ፑቲን፡ ንዋጋ መግቢ ኣዕብዩዎ ኣሎ፣ ምኽንያቱ ዩክረይንን ሩስያን ፣ ንስርናይን ዕፉንን፡ መሰረታዊ ፍርያት ብዙሓት መግብታት ኣብ መላእ ዓለም ዝዀና፡ ክልተ ዓበይቲ መሶብ ሕብስቲ እየን፡" ኢሉ።


መራሕቲ ሃገራት ከይተረፈ ዝኸፋፈለ ፒዛ

ፒዛ፡ ብመንጽር እቲ ዘለኻሉ ዓዲ ዝዳለወሉ ኣገባብ ዝተፈላለየ ስለ ዝዀነ፡ ነየናይ ኢኻ ከተመስግን ወይ ክትነቅፍ ዘለካ፡ ከከም ኣረኣእያኻ’ዩ ዝውሰን። እዚ ኣብ ዓለም ኣዝዩ ፍሉጥ ዝዀነ፡ ሃምን ኣናናስን ዘለዎ ፒዛ ዘላለየና ሰብኣይ ግን ሃዋያዊ ወይ ኢጣልያዊ ኣይኰነን። ግሪኻዊ ስደተኛ ሳም ፖኖፑለስን ኣሕዋቱን፡ ኣብ ካናዳ ከተማ ቻታም - ኦንታሪዮ ሓደ ቤት ብልዒ ነይርዎም። ፖናፕለስ ኣብ ቀረባ፡ ናብታ ኣብ ኢጣልያ መበቈል ፒዛ ዝዀነት ዓዲ - ናፕለስ በጺሑ፤ ነቲ ቅዲ ኢጣልያ ዝዀነ መግቢ ድማ ኣብቲ ብዙሓት በርገርን ፓንኬክን ንምዕዳግ ነዊሕ ሪጋ ዝሕዙሉ ሬስቶራንት ከተኣታትዎ ደለየ። ኵሉ ግን ፒዛ እዩ፤ እንታይ ኣመሓይሹ? ነቲ ቅጫ እንታይ ይለኽዮ? ንሱ፡ ነቶም ዝተለመዱ ቃንጥሻን [ማሽሩም] ጉዕ በርበረ ፈረንጅን [ፔፐሮኒ] ዝመሳሰሉ መማቕርቲ ፒዛ ገዲፉ፡ ነቲ ኣብ ደቡብ ሃገሩ ዝተለመደን ኣሜሪካውያን ኣብ መግቢ ቻይና ኣሎ ዝብሉዎ መኣዛታትን መቐረትን- ምርርን ዝበለ መኣዛን ናብ ዘለዎ ቀይርዎም። ኣብ ርእሲ እቲ ፎርማጆ፡ ስጐ ኮሚደረን ቅጫን ክኣ ኣናናስን ዝተኸተፈ ስጋን [ሃም] ነስኒሱሉ። እዚ ግን፡ ምናልባት በቲ ኣብ መግቢታት ቻይና ዘሎ ኣናናስን ስጋ ሓሰማን ብምውህሃድ ዝፍጠር ምቁር ጣዕሚ ጨው ዘለዎን መግብታት ዝተጸለወ ኰነ። ኣበናይ ሸነኽ እቲ ምክፍፋል ኢኹም ደው ትብሉ ንዝብል ምርጫ ንዓኹም ገዲፍና፡ በዚ ምኽንያት ግን ሃገራት እንከይተረፈ ዘጐራፈጠ ‘ገበን ኣሰራርሓ መግቢ’ ተፈጢሩ። ከምቲ በዓል ሃምን ኣናናስን ዘለዎ ፒዛ፡ ውሑዳት ንሰባት ዝኸፋፉሉዎም  ዓይነታት መግቢ ኣለው። ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ኣሜሪካ፡ ብሪጣኒያን ኣውስትራሊያን ካብዚ ወጻእ ዝዀኑ ብዙሓት ዓይነታት ፒዛ ኣለውዎም። ኣብ ኢጣልያ ግን፡ ኣብ ፒዛ ዝተፈላለዩ ነገራት ምሕዋስ ፉንፉን’ዩ። እዚ ኣብ መንጐ መራሕቲ ዓለምን ዲፕሎማሲያዊ ምትእትታውን ከይተረፈ ኣህጉራዊ ዘይምርድዳእ ኣስዒቡ’ዩ። ስለ ምንታይ? “ምሕዋስ መግቢ ክትብሎ ትኽእል ኢኻ፤ እቲ ቃል ፍሉጥ ቅድሚ ምዃኑ፤ ከምኡ’ውን ብርግጽ እቲ ዝያዳ ዝፍቶ ጣዕሚ’ዩ። ስለዚ በዚ መንጽር ቀሊል ዓወት እዩ” ይብል ኣብ ዩኒቨርሰቲ ኦክስፎርድ ዝተፈላለዩ ህዋሳትና ከመይ ይጸልውና ዝብል ዘጽንዕ ክኢላ ስነ ኣእምሮ ቻርለስ ስፔንስ። ፖናፑለስ ንፒዛ ሃዋይ ክምህዝ እንከሎ፡ ምስ ኣውስትራልያዊ ኩባንያ ምውህሃድ መግቢ ‘ጐልደን ሰርክል’ ዝሓተሞ መጽሓፍ ኣሰራርሓ መግቢ ተጋጢሙ። ኵሎም ተገሪሞም። ጐልደን ሰርክል፡ ቀንዲ ኣፍረይቲ ዝተዓሸገ ኣናናስ ስለ ዝዀኑ፡ ሽፋን እቲ መጽሓፍ ኣብ ልዕሊ ዝበሰለ ሃም ቀለበት ዝሰርሑ ኣናናስ ነይርዎ። ቅድሚ 10 ዓመት፡ ሓደ ከሻኒ [ኣብ መደባት ተሌቪዥን]፡ ድሕሪ ኲናት ጀርመን ዝነበረ ‘ቶስት ሃዋይ’ ዝበሃል ኣናናስ፡ ዝበሰለ ሃምን ዝተቘረጸ ፎርማጆን ዘለዎ መግቢ ኣዳልዩ ነይሩ። ሃዋይ ፒዛ ድማ ምናልባት፡ ኣብ ጀርመን ልሙድ ዝነበረ ኣናናስ ዘለዎ ሳንድዊች ስዒቡ ዝመጽአን ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣብ ጀርመን ዓስኪሮም ዝነበሩ ወተሃደራት ኣሜሪካ ሒዞምዎ ዝመጽኡን ዘአንፈቶ ክኸውን ይኽእል። ብሓፈሻኡ ክርአ እንከሎ፡ ስጋ ሓሰማን ኣናናስን ኣብ ዓለም እቲ እንኮ ጽምዲ ፍረታትን ስጋን ኣይኰነን። ኣብ ፈረንሳ፡ ስጋ ደርሆ ማይ ምስ ምቍር ስጐ፡ ኣራንሺ ተሓዊሱ ይዳሎ። ኢራናውያን ስጋ ዕየት ምስ ፍረ ሮማን ሓዊሶም መግቢ የዳልው። ስለዚ ዝተፈላለዩ ፍራምረ ምስ ስጋ ሓዊስካ መግቢ ምድላው ልሙድ’ዩ። ጨውን ምቁር መኣዛታትን ብባህሪኡ ብሓባር ዝኸይድ ኰይኑ 'flavour-layering' ተባሂሉ ይጽዋዕ። ምቁር መኣዛ ካርቦሃይድረይት ብምሃብ ሓንጐልና እወንታዊ ምልክታት ክሰድድ ይገብር፤ ጨዋዊ መኣዛ ክኣ ንኣካላዊ ስርዓታት ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ኣስታት 12 ክሳብ 15 ሚእታዊት ክብደት ኣናናስ ካብ ሽኮር ዝመጽእ እዩ፤ ግን ብመጠኑ ኣሲዳዊ እዩ። ጀነቲካዊ ረቛሒታት፡ ነፍሲ ወከፍና ክሳብ ክንደይ ምቍር መኣዛ ነስተማቕር ኣብ ዝብል ተራ ከም ዘለዎም ይግመት። ገለ ሰባት ግን ካብ ካልኦት ብዝተፈለየ ንዝዀነ ጣዕሚ ተኣፈፈፍቲ እዮም። ተመራመርቲ ድማ፡ ነዚ ዝቕምር ‘TAS2R38’ ዝተባህለ ፍሉይ ጂን ከም ዘሎ ኣረጋጊጾም። ብተመሳሳሊ፡ ንምቍር መኣዛታት ምፍታውና ጽልዋ እቶም ጂናት ዘለዎ ኰይኑ፡ ክንደይ ዝኣክል ሽኮር ዘለዎ መግቢ ንበልዕ ወይ ንምገብ ዝብል’ውን ይጸልውዎ። ካብዚ ብምብጋስ፡ ምናልባት ሓደ ሰብ ኣብ ዝቐርበሉ ፒዛ ኣናናስ ክኣቱ ይደሊ’ዶ ኣይደልን ዝብል’ውን በዚ ዝውሰን ክኸውን ይኽእል። “ኣናናስ ሓዊ ክወቕዖ እንከሎ ዝተፈላለዩ ኬሚካላዊ ውህደት’ዮም ዝፍጠሩ፤ ምኽንያቱ ብዙሕ ሽኰርን ተፈጥሮኣዊ ኣሲድን ስለ ዘለዎ” ይብል ተመራማሪ መግቢ ዚሂም ዡ። ወሲኹ፡ ኣናናስ “ኣብ ልኡም ሙቐት ምውዓይ፡ እቲ ጨናኡ ብቕልጡፍ ክሃፍፍ ይገብር። ሓዊ ዝወቕዖ ኣናናስ፡ ምስቲ ብርሑሱ ተቘሪጹ ዝቐርብ ኣናናስ ክነጻጸር እንከሎ ውሑድ መቐረትን ምርር ዝበለ ጣዕምን እዩ ዝህልዎ” ኢሉ። ኣናናስ፡ ኣብ ልዑል ሙቐት ክውዒ እንከሎ ኣዝዩ ዝተፈለየ ይኸውን። መብዛሕትኦም እቶም ካብ ሱፐር ማርኬታት እንዕድጎም ናይ ፒዛ ቅጫታት ክኣ፡ ኣብ ገዛ ካብ 200 ክሳብ 220 ዲግሪ ሴልሲየስ ተጠቒምና ኣብ ፎርኖ ነብስሎም። ዕንጸይቲ ንጥቀም እንተዄንና ግን እቲ ሙቐት ልዕሊ 500 ዲግሪ ሴልሲየስ ክበጽሕ ይኽእል፤ እቲ ፒዛ ንኽበስል ድማ፡ ክሳብ ትሕቲ ክልተ ደቒቕ የድልዮ። ዢ፡ ኣናናስ ኣብ ፒዛ ምእታው ዘሕርቘም ዘሎ ክበስል እንከሎ መቐረቱ ምውሳኹ ክኸውን ይኽእል'ዩ፡ ይብል። “ገለ ሰባት፡ ጥዑም መኣዛ ኣናናስ ምስ ጨዋዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ከም ሃም፡ ስጐን ፎርማጆን ዝበሉ መቐምምቲ ፒዛ ክሕወስ እንከሎ ስለ ዘይፈትውዎ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ገሊኦም ክኣ፡ ምቁርን- መጺጽን- ጣዕሚ ነቲ ጨዋም ጣዕሚ ፒዛታታት የመጣጥኖ’ዩ ኢሎም ስለ ዝሓስቡ ነዚ ክፈትውዎ ይኽእሉ። "ብፍላይ እቶም ኣብ ፎርኖ ዝበስሉ ፒዛ፡ ኣትዮም ክወጽኡ እንከለው ጨው ይውስኹ’ዮም። ስለዚ ገለ ምቁር ነገር ምውሳኽ ነቲ ጨዋዊ ጣዕሚ የለሳልሶ። እዚ ኽኣ ምናልባት ኣናናስ ህቡብ መሐወሲ ፒዛ ክኸውን ገይሩዎ ይኸውን” ክብል ዢ የረድእ። ዝዀነ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ መንጐ ፈተውትን ጸላእትን ሃምን ኣናናስን ዝተላዕለ ወጥሪ፡ ኣዝዩ ኣገዳሲ ዲፕሎማሲያዊ ወጠጥ ኣስዒቡ ነይሩ። ብ2017፡ ፕረዚደንት ኣይስላንድ ጉኖይ ቶርላከስ ጆሃንሰን፡ ኣብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ተረኺቡ ኣናናስ ኣብ ፒዛ ምእታው ከም ዝቃወሞ ብምግላጽ ኣብታ ሃገር ክእግዶ ከም ዝኽእል ተዛሪቡ። ካብኡ ሓሊፉ፡ ብዛዕባ ኣናናስ ዘለዎ መርገጺ ብሓፈሻ፡ ብቐንዱ ድማ ኣናናስ ኣብ ፒዛ ምእታው ዘለዎ ሓሳብ ኣመልኪቱ ብዝርዝር ኣብ ፈይስቡክ ጽሒፉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ካናዳ ጀስቲን ትሩዶ ኸኣ፡ “ኣብ ጐድኒ እዚ ኣብ ደቡብ ምዕራብ ኦንታሪዮ ዝበቘለ ጥዑም መግቢ ደው እብል” ኢሉ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ድሕሪኡ፡ ፕረዚደንት ኣይስላንድ መርገጺኡ ቅሩብ ኣፍኩስ ኣቢሉ፡ “መስመረይ ስሒተ ነይረ" ክብል ኣብ 2018 ተዛሪቡ። ሳም ፖላፑለስ ግን፡ እንታይ ከም ዝጀመረ ዝፈልጦ ነገር የብሉን።


ስርናይ ዩክረይን ንሓደጋ ጥሜት ኢትዮጵያ ከቃልሎ እዩ - ፕሮግራም መግቢ ዓለም

ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘካይዶ ስርሓት ምቕራብ ረድኤት፡ 30 ሽሕ ቶን ስርናይ ዩክረይን ከምዝዓደገ ኣፍሊጡ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ንዝርከቡ ጽጉማት ብሓገዝ ዝቐርብ ስርናይ ኣብ ዝቕፅል ሰሙን ናብታ ጎረቤት ኢትዮጵያ ዝኾነት ጅቡቲ ክኣቱ ትጽቢት ከምዘሎ'ውን እቲ ትካል ሓቢሩ'ሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ወሃቢት ቃል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ክሌር ኔቪል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ስርናይ ብሰንኪ ዝተናውሐ ግጭትን ብርቱዕ ድርቅን ብውሕስነት መግቢ ንዝተሃስዩ ሚልዮናት ሰባት ንምምጋብ በቲ ትካል ንዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ከምዝድግፍ ኣረዲኣ። እቲ ምግቢ ኣብ መላእ እታ ሃገር ንዝገብሮ ረድኤት ናይ ምቕራብ ስራሕቲ ዝሕግዝ ኰይኑ፡ ብፍላይ ቅድሚ 22 ኣዋርሕ ብዝተወልዐ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ንዝተጸልወ ቆላሕታ ዝህብ እዩ። በዚ ድማ ኣብ ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን ንዝርከቡ 3.4 ሚልዮን ሰባት ተረባሕቲ ንምግባር ከምዝዓለሙ ኣብ ኢትዮጵያ ወሃቢት ቃል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ክሌር ኔቪል ኣረዲኣ። ብተኸታታሊ ወቕትታት ትሑት መጠን ዝናብ ዝተሃሰዩ ኣብ ምብራቓዊ ክልል ሶማል-ኢትዮጵያ ዝርከቡ ካልኦት 2.4 ሚልዮን ሰባት እውን እቲ ረድኤት ክበጽሖም ትጽቢት ይግበር። ዓለምለኸ ትካላት ኣብ ኢትዮጵያ ሕሱም ድርቂ ክኽሰት ከምዝኽእል ኣቐዲሞም’ኳ እንተፍለጡ፡ ኣብ ሰሜንን ደቡብን ኣብ ኲናት ተጸሚዱ ዝርከብ መንግስቲ ‘ታ ሃገር ግን ነዚ ንምምካት ድሉው ኣይመስልን። ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ ንዘሎ ኲናት ስዒቡ፡ መንግስቲ ጥሜት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀም ኣሎ’ ዝብሉ ነቐፌታታት ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ክቐርቡ ጸኒሖም እዮም። መንግስቲ ግን ነዚ ወቐሳ ብትሪ ከም ዝዅንን ብተደጋጋሚ ገሊጹ እዩ። ብሰንኪ ኲናት ንሓደጋ ዝተቓልዑ ዜጋታት ሓዊሱ ብሰንኪ ሕጽረት ዝናብ ብዝተኸሰተ ድርቂ፡ ሚልዮናት ተጸበይቲ ረድኤት ኰይኖም ኣለው። ኣብ ኢትዮጵያ ሚልዮናት ተጸበይቲ ረድኤት ምግቢ ንክዀኑ ዘገደደ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋ ጥራሕ ኣይኰነን። እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመ ደማዊ ኲናት፡ ሚልዮናት ዜጋታት ኣመዛቢሉን ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ንክዀኑን ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ካብኡ ሓሊፉ’ውን ኣብ ክልላት ቤንሻንጕል ጉሙዝ፡ ኦሮሚያን ደቡብን ብዝተፈጥሩ ግጭታት፡ ዕንወት መሰረታዊ ትሕተቕርጺ ስለዘጋጠመ፡ ትካላት ረዲኤት ዝድለ ሓገዝ ንምብጻሕ ከም ዝተጸገማ ክገልጻ ጸኒሐን እየን። ሓበሬታ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝመልክቶ፡ ብተፈጥሮኣውን ሰብ ሰርሖን ምኽንያታት ኣስታት 20 ሚልዮን ሰባት ረድኤት የድልዮም።


ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገበረሎም ፍርያት እንታይ ረብሓ ኣሎዎም?

ቅድሚ ሒደት ዓመታት፡ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተዳቐላ ኣላሕም፡ ጸባ ሰብ ከፍርያ ከም ዝኸኣላ ዝገልጽ ዘገርም ዜና ወጺኡ ነይሩ። ብዩኒቨርሲቲ ሕርሻ ቻይና ዝምራሕ ጕጅለ፡ ኣብ 300 ኣላሕም፡ ጂን [ዘርኢ] ሰብ ብምሕዋስ ጸባ ኣደ ብዓወት ኣፍሪዩ። ጸባ ኣደ፡ ንናይ ህጻናት ዓቕሚ ምክልኻል ሕማማት ንምዕባይን ንሓደጋ ረኽሲ ንምንካይን ዝሕግዙ ኣገደስቲ ንጥረ ነገራት ስለዘለዎ፡ እዚ ኣብ ጸባ ላሕሚ [ላም] ንኽርከብ ዝዓለመ እዩ። እዚ ዘገርም ዜና እኳ እንተመሰለ፡ ምስቲ ኣብ መንጐ መግቢ ደቂ ሰባትን ሳይንሳዊ ሕትመታትን ዘሎ ምትእስሳር ዘርኢ ጂኤምኦ (ጀነቲካዊ ምምሕያሽ) ብዝተኣሳሰር ብዙሕ ክትዓት ይለዓል እዩ። ንዓሰርተታት ዓመታት፡ ተሓለቕቲ ኣከባቢ፡ ኩባንያታት፡ ሓንጸጽቲ ፖሊሲ፡ ማሕበራት ሓለዋ ተጠቀምቲ፡ ከምኡ’ውን ትካላት ንግዲ ዓለም ምጕት ቀጺሎም እዮም። ስለዚ፡ GMO (genetically modified organism) እንታይ ማለት እዩ? ‘ጂኤምኦ’ ማለት ዝዀነ ይዅን ጀነቲካዊ ንብረቱ (ዲኤንኤ) ጀነቲካዊ ምህንድስና ተጠቒሙ ዝተቐየረ ፍጡር ማለት እዩ። እዚ ድማ ኣትክልቲ፡ እንስሳታት (እንተላይ ሰብ) ወይ ባክተርያ የጠቓልል። ይዅን እምበር ምስቲ ትርጕም ብዝተኣሳሰር'፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ዝርከቡ ወገናት ዝህብዎ መብርሂታት፡ እቲ ተግባር ክሳብ ክንደይ ከምዝተሓላለኸ ዘመልክት እዩ። ደቂ ሰብ ኣብ ተፈጥሮ ጣልቃ ዝኣትዉሉ ድዩ? ናይ ወጻኢ ዲኤንኤ ብምውህሃድ ድዮም ዝፍጠሩ? እቶም ብዘርኢ [ጂን] ዝተዓረዩ መግብታት ዝበሃሉኸ? ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃዋሳ መምህር፡ ተመራማሪን ክኢላ ሳይንስን ቴክኖሎጅን መግብን ዶክተር ታደሰ ፍቕረ፡ "ጂኤምኦ ብጀነቲካዊ መንገዲ ኣብ እንስሳታት ወይ ኣትክልቲ ዝግበሩ ለውጥታት እዮም" ይብል። ንሱ፡ እቲ ለውጢ ተደላዪ ባህርያት ንምዕባይን ዘይተደልየ ባህርያት ንምንካይን ከም ዝጠቅም ይገልጽ። "ምናልባት ኣብ ዓውዲ ሕርሻ እቲ ዝበለጸ ፍሉይ ርኽበት ወይ ሳይንስ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ይብል። ኣብ ሳይንስ፡ ‘ጂን ኤዲቲን’ን ‘ጂን ሞዲፊኬሽን’ን ዝበሃሉ መስርሓት ቴክኖሎጂ ኣለዉ። ጂን ኤዲቲን [ምዕራይ] ማለት ሓደ ክፋል ናይ ሓደ ዘርኢ [ዓሌት] ብምእላይ ዝድለ ዕላማ ንምዕዋት ዝግበር መስርሕ እዩ። ብኣንጻሩ ጂን ሞዲፊኬሽን [ምምሕያሽ] ካብ ካልእ ዓይነት ፍሉይ ዘርኢ ብምውሳኽ ነቲ ዝድለ ሸቶ ክበጽሕ ዝኽእል ቴክኖሎጂ እዩ። እዚ ሓድሽ ሳይንስ ኣይኰነን ዝብሉ ሰባት ኣለው። ሰባት ብንእሽቶ ደረጃ ንኽገብርዎ ነዊሕ ግዜ ከም ዝወስድ ይሕብሩ። በዚ መንገዲ፡ ዕፉን ብምምሕያሽ፡ ሕጂ ‘ስዊትኮርን’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዓይነት ቆሎ ክረኽቡ ከምዝኸኣሉ ይዛረብ። እቲ ሕጂ ዘሎ ጀነቲካዊ ምህንድስና ግን፡ ነቲ ጂን ብቐጥታ ብምቕያር፡ ነቲ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ መስርሕ ምርባሕ ከም ዘወገደ ይገልጽ። እከለ ዝተባህለ ምርምር ሕርሻ ብምድቓል፡ እገለ ዝበሃል ዝበለጸ ዘርኢ ከም ዝረኸበ ሰሚዕና ኣለና። ናይ ገሊኦም ሓሳብ ምስኡ ዝተኣሳሰር እዩ። እዚ ድማ፡ እቶም ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ህይወታውያን ካብቶም ኣብ ትካላት ምርምር ሕርሻ ብምድቓል ዝረኽብዎም ዝበለጹ ኣዝርእቲ ብዙሕ ፍልልይ ስለዘይብሎም እዩ። ብዝሒ ህዝቢ ዓለም እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ድማ 8 ቢልዮን በጺሑ። "ነዚ ህዝቢ ክንምግቦ እንተኽኢልና ዓቢ ነገር'ዩ" ይብል ዶክተር ታደሰ። እዚ ግን ብድሆ ምዃኑ ይሕብር። “ኣነ ዝሰርሖ ጂኤምኦ [ዘርኢ ምምሕያሽ] ብምጥቃም ምህርቲ መግቢ ምውሳኽ ግዴታና'ዩ።" ደገፍቲ ጂኤምኦ፡ እዚ ሳይንስ እዚ ዝለዓለ ምህርቲ ከምጽእ፡ ሕማም ወይ ድርቂ ዝጻወር ባህርያት ከማዕብልን ካልእን ከም ዝኽእል ይምጕቱ። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባትን ከባብን ክበጽሕ ዝኽእል ጉድኣት፡ ኣብ ባህላዊ ኣሰራርሓ ሕርሻ ዘስዕቦ ኣሉታዊ ጽልዋ፡ ከምኡ'ውን ዓብላልነት ኩባንያታትን "ዘይተፈጥሮኣዊ" ባህሪ ቴክኖሎጅን ስክፍታታት ኣሎ። ሕጂ’ውን ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ መግብታት ጐዳእቲ ምዃኖም ዘካትዕ ዘሎ እዩ። መንሽሮ ሓዊሱ፡ ካልኦት ጸገማት ከም ዘስዕብ ብዙሓት ጸብጻባት እኳ እንተሃለዉ፡ ብመንጽር ጥዕና ግን ብሳይንስ ዝተረጋገጸ ጸብጻብ ከምዘይኮነ ዶክተር ታደሰ ይዛረብ። “ብዛዕባ ጥዕና ብሳይንስ ዝተረጋገጸን ዝተጸብጸበን ነገር የለን። መንሽሮ ከም ዘስዕቡ፡ ካልእ ጸገማት ከም ዘለዎምን ተፈጥሮኣዊ ዓሌት ከም ዝቕይሩን ይንገር። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብተጠቀምቲ፡ ተሓለቕቲ ወይ ደለይቲ ፍትሒ ዝለዓሉ ሕቶታት ኣለዉ። ብሳይንስ ዝተረጋገጸ ጸገም ግን የለን።" ብመሰረት እቲ ተመራማሪ፡ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ እንስሳታትን ኣትክልትን ካብ ካልኦት ንቡራት እንስሳታትን ኣትክልትን ዝተፈለየ ኣመጋግባ ወይ ኬሚካላዊ ውህደት የብሎምን። ስለዚ ኣብ ሳይንስ ዝዀነ ይዅን ናይ ጥዕና ይዅን ተዛማዲ ጸገማት ዘስዕቡ ምዃኖም ከም ዘይእመን የረድእ። “ኣብ ውሕስነት መግቢ እውን እሰርሕ እየ። በዚ መንገዲ እዚ፡ ጀነቲካዊ ምትዕርራይ ዝተገብረሎም መግብታት ኣብ ጥዕና ዘለዎም ጐዳኢን ጠቓምን መዳያት እየ ዝጥምት ዘለኹ። ሓደ ክኢላታት ዝሰማምዑሉ ነገር እንተሃልዩ፡ ጂኤምኦ ንመግቢ ወሳኒ ምዃኑ እዩ።” ዶክተር ታደሰ ከም ዝብሎ፡ ዋላ ጽቡቕ ቴክኖሎጂ እንተዀነ ኣብ ከባቢ ከብውርድዎ ዝኽእሉ ጉድኣት ብጥንቃቐ ክሕሰቡ ከምዘለዎም ግን ይሰማማዕ። ብደረጃ ኣትክልቲ፡ ጠለብ ኣብ ምዕባይን ዓለምለኻዊ ቀረብ መግብን ምህርቲ መግብን ኣብ ምምሕያሽን ልዑል ተራ ኣለዎም። 'ፕሮጀክት ጐልደን ራይስ' ናይዚ ጽቡቕ ኣብነት እዩ። ተመራመርቲ መግቢ፡ ነቲ ስሩዕ ሩዝ ብቫይታሚን ኤ ኣበልጺጐምዎ። እዚ ሩዝ ብሰንኪ ሕጽረት ቫይታሚን ኤ ሞት ህጻናትን ዓይነ ስውርነትን ኣብ ዝበዝሐሉ ከባቢታት ከልምዕዎ ጀሚሮም። ሓደ ኩባያ ‘ጎልደን ሩዝ’ ፍርቂ ናይቲ ሓደ ሰብ መዓልታዊ ዝወስዶ ቫይታሚን ኤ ይህብ። ኣገዳስነት ሩዝ ጐሊሑ እኳ እንተነበረ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ግን ዕንቅፋታት ኣጋጢምዎ እዩ። ኣብ ፊሊፒንስ፡ ሰልፈኛታት ካብ ሰልፊ ናብ ምጥፋእ ነቲ ከም ፈተነ ዝተተኽለ ሩዝ ኣምሪሖም። በዚ ቴክኖሎጂ ሕርሻ ብብዝሒ ፍርያት ምፍራይ እውን ይከኣል እዩ። ድርቂ ዝጻወሩ ኣእካል እውን ከምኡ። እዚ ምምሕያሻት፡ ማለት ብጥሜትን ድርቅን ንዝጥቅዑ ከባቢታት ኣገደስቲ ክዀኑ እዮም። ሓደጋ የብሎምን ማለት ግን ኣይኮነን። “እቲ ቀዳማይ ጐሊሑ ዝርአ ኣብ ከባቢ ዘለዎም ጽልዋ እዩ። ምስ ብዙሓት ክኢላታትን ተመራመርትን ናይቲ ዓውዲ እውን ይሰማማዕ እየ። እዚኦም ብፍላይ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ትራንስጀኒክ እንስሳታት ወይ ዘይተዛመዱ ኣትክልቲ እዮም። መብዛሕትኡ ግዜ እቲ ጂን ካብ ታህዋስያን መጺኡ ናብቲ እንስሳ ወይ ተኽሊ ምስ ዝኣቱ እቲ ጂን ናብ ዘርኦም ከም ዝሰጋገር ይጥርጠር። "እዚ ኣብ ቀጻሊ ዘስዕቦ ፀገም ኣይፍለጥን። ጂናት ኵሉ ግዜ ኣብ ፍልቀት ወይ ቀስ ዝበለ ለውጢ ይርከቡ። እዚ ንኣከባቢ ክጐድእ ይኽእል እዩ ዝብል ጥርጣረ ኣሎ። እዚ ንሳይንቲስት እውን የተሓሳስቦም'ዩ። ብመንጽር ጥዕና ድማ፡ ኣብ መጻኢ እንታይ ከም ዘስዕብ ዝፍለጥ ነገር ከምዘየለ እቲ ተመራማሪ ኣስሚሩሉ። ካልእ ዘተሓሳስብ ድማ ዛዕባ ጻህያይ እዩ። ገለ ካብቶም በዚ ኣገባብ ዝቐርቡ ፍርያት ብሰንኪ ተቓላዕነቶም ዝለዓለ ጸረ-ጻህያይ የድልዮም። ካልኦት ዓይነታት ድማ ባዕሎም ጻህያይ ዘጥፍኡ እዮም። እዚ ድማ እቲ ‘ጠቓሚ’ ጻህያይ ኣብ ቀረባ እዋን ክጠፍኣሉ ዝኽእል ሓደጋ የልዕል። “በዚ መንጽር ኣየናይ ወገን ይሓይሽ?” እንተተባሂሉ ግን ጥቕሞም ክምዘን እዩ። እቲ ንእሽቶ ዝለዓል ድኽመት ናይዚ ዓውዲ፡ ሕቶ ዋንነት እዩ። ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ህይወታውያን ብዓበይቲ ኮርፖሬሽናት ዝውነኑ እዮም። ኣብቲ ዘሎ ዘራእቲ፡ ሓረስቶት ነቲ ንዝቕጽል ዓመት ዝትከል ዘርኢ ካብቲ ናይዚ ዓመት ቀውዒ ይዕቅብዎ። እዚ ግን ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ህይወታውያን ብኩባንያታት ዝውነኑ እንተዀይኖም ኣይክኸውንን እዩ። ዓመት ዓመት ነቲ ዘርኢ ካብተን ኩባንያታት ክትገዝኦ ከገድዱኻ ይኽእሉ እዮም። እንተዘይኰይኑ እቶም ኣፍረይቲ ከቢድ መቕጻዕቲ የጋጥሞም። ቢቢሲ፡ እሞ እቲ ኣወንታዊ ወገን ትቕበሎ? - ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ዶክተር ታደሰ፡ ከምዚ ይብል። "እወ። ምኽንያቱ ክድሕን ስለ ዝኽእል። ንኣብነት ኣብ 2050 ብዝሒ ህዝቢ ዓለም 9.3 ቢልዮን ክበጽሕ ትጽቢት ይግበር። ዓለምለኻዊ ትካል ምርምር መግቢ ከምዘመልክቶ፡ ዓለም ኣብዚ እዋን’ዚ ብ70 ሚእታዊት ዝያዳ ቀረብ መግቢ የድልያ። ነዚ ንምዕዋት እንተተኻኢሉ ዝዀነ ይዅን ቴክኖሎጂ ብዘይ ኣፈላላይ ክንጥቀመሉ ይግባእ ይመስለኒ። ወሲኹ ድማ፡ "ሓደስቲ ቴክኖሎጂታት እንተዘየተኣታቲና፡  ነዚ ህዝቢ ምምጋብ ኣይከኣልን እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ። ስለዚ ጂኤምኦ ብዝተኻእለ መጠን ኣየነይቲ ሃገር ብፍላይ ድማ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ብዘየገድስ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ይግባእ። ምኽንያቱ ኣገዳስነቱ ርኡይ እዩ፡" ኢሉ። ነዚ ፍርያት ኣብ ምጥቃም ኣውሮጳ ከም ኣብነት ዝጠቅስ እቲ ክኢላ፡ ኣማራጺታት ከም ዘለዎም፡ ብዝሒ ህዝቦም ድማ ውሑድ ብምዃኑ፡ ብዛዕባ ጸገም ሕጽረት መግቢ ከም ዘየሻቐሎም ይጠቅስ። “ግን ናይ መግቢ ጸገም ኣሎና። ናይ ግንዛበ ጸገም እውን ኣሎ። ስለዚ ሰፊሕ ርድኢት ዘለዎ ፈጠራዊ ምንቅስቓስ ክህሉ ኣለዎ ዝብል እምነት ኣሎኒ። ነዚ ግን ጠለብ መግብን ውሕስነት መግብን ሕብረተሰብ ብዝሕሉ መገዲ መምርሕን ንጹር ፖሊሲን ከምዘድሊ ወሲኹ ገሊጹ። ብሰንኪ ሓደጋ ጥዕና ንዓሰርተታት ዓመታት ኣጊዳቶ ዝጸንሐት ኬንያ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ኣእካልን ቀለብ እንስሳን ምጥቃምን ካብ ወጻኢ ንምእታውን ፈቒዳ ኣላ። “መንግስቲ ኬንያ ምፍቃዱ ቅኑዕ እዩ ዝብል እምነት ኣሎኒ። ተወፋይነትን ሓላፍነትን ዘለዎ መንግስቲ፡ ቴክኖሎጂ ዝህቦ ጸጋታትን ሜላታትን ተጠቒሙ ንህዝቡ ንምምጋብ ክገብሮ ዘለዎ እዩ።" ዶክተር ታደሰ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ይዅን ክኢላታት እቲ ዓውዲ ካብዚ ትምህርቲ ክወስዱ ከምዘለዎም ብምሕባር፡ ሕብረተሰብ ካብ እሙናት ሚድያን ኣካላት መንግስትን ሓበሬታ ረኺቡ ነቲ ቴክኖሎጂ ክጥቀመሉን ክመዓራርዮን ከምዘድሊ ይምዕዱ። ብፍላይ ከም ኬንያ ዝኣመሰላ ሃገራት ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ኣእካልን ቀለብ እንስሳን ምጥቃም ስለ ዝፈቕዳ፡ ምቍጽጻር ዶባት ክህሉ ይግባእ። እዚ ዝበለ ድማ እቲ መስርሕ ኣብ ከባቢና ዘስዕቦ ጉድኣት ስለ ዝህሉ እዩ። "ቁጽጽር እንተዘይሃልዩ ጽቡቕ ኣይክኸውንን'ዩ፤ ምቁጽጻር ኣድላይ ኰይኑ ግን፡ ብሕጋውን ብመጽናዕታውን መገዲ ክፍቀድ ኣለዎ። ድሕነት መግቢ ኣዘራራቢ ኣብ ዝዀነሉ ዓለም፡ ቴክኖሎጂ ናይ ምምራጽ ዕድል የብልናን።" እቶም ብጀነቲካዊ መገዲ ዝተቐየሩ ድንሽ፡ ሶያን ዕፉንን ንምፍታን ጻዕርታት ይግበር ከምዘሎ ዝገልጽ እቲ ተመራመሪ፡ እዚ ጻዕሪ "ክተባባዕ ከምዘለዎ" ይመክር።


ናብ ትግራይ መግብን መድሃኒትን ዛጊት ኣይኣተወን - ውድብ ጥዕና ዓለም

ኣብ ኲናት ትግራይ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ እኳ እንተተኸተመ፡ ዛጊት ዝዀነ መግቢ ይዅን መድሃኒት ናብታ ክልል ከምዘይኣተወ ውድብ ጥዕና ዓለም ሓቢሩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኢትዮጵያ ኣብታ 90% ካብ ህዝባ ንሓደጋ ተቓሊዑ ኣብ ዘሎ ትግራይ ንጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ትጥቀም ኣላ ክብል ክኸስስ ጸኒሑ እዩ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ዝተንቀሳቐሰ ነገር የለን” ኢሉ። “እቲ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ ምስተገበረ፡ መግብን መድሃኒትን ብቕልጡፍ ክውሕዝ ክጅምር ትጽቢት ነይሩኒ። እዚ ግን ይኸውን የለን።” ሰባት ብጥምየትን ከፍወሱ ብዝኽእሉ ሕማማትን ይሞቱ ከምዘለው’ውን ገሊጹ። ተወላዲ ትግራይ ዝዀነ ዶክተር ቴድሮስ፡ ተሌፎን፡ ባንክን ካልእ መሰረታዊ ኣገልግሎታት’ውን ኣብታ ክልል ዳግም ክጅምር ጸዊዑ። ሽዱሽተ ሚልዮን ህዝቢ ንኽልተ ዓመታት “ዳርጋ ከምዘየለው” ካብ ካልእ ዓለም ተነጺሎም ምህላዎም ተዛሪቡ። ሓደ ኢትዮጵያዊ በዓል ስልጣን ግን፡ ዶክተር ቴድሮስ ነቲ ስምምዕ ሰላም የነኣእሶ ከምዘሎ ብምግላጽ፡ መግብን መድሃኒትን ናብ ትግራይ ይኣቱ ከምዘሎ ገሊጹ። ኣብ ገለ ከባቢታት ኣገልግሎታት ኤለክትሪክን ተሌፎን ከምዝተመለሰ’ውን ተዛሪቡ። ኣብ መወዳእታ 2020 ኣብ መንጐ ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ተወሊዑ ዳርጋ ንኽልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብዝተገበረ ስምምዕ ከብቅዕ ተስፋታት ሰላም ፈጢሩ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ክልቲኡ ወገናት ዕጥቂ ምፍታሕ ብዝምልከት ኣብ ናይሮቢ ተራኺቦም ዝርርብ የካይዱ ኣለው።


ፍርቂ ሚዛኑ ዝማሰነ ህጻን ‘ሃብቶም’

ህጻን ሃብቶም ዕድመኡ ኣስታት ሓሙሽተ ዓመት ኰይኑ’ሎ። ግን ፍርቂ ናይቲ ክምዘኖ ዝግባኦ ጥራይ እዩ ክብደት ሰብነቱ። እቲ ዶክተር ነቲ ዓጽሚ ጥራይ ዝተረፈ ቅልጽሙን እግሩን ንምርኣይ ንስረኡን ዝተኸደኖ ጐልፎን ክቐልዖ እንከሎ፡ ኣደኡ ብስቕታ ትጥምቶ ነበረት። ስማ ክትገልጽ ኣይትደልን። እዚ ድሕሪ’ቲ ንኽልተ ዓመት ዝተኻየደ ኲናት ሓድሕድ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክልል ትግራይ ዝርአ መዓልታዊ ውጽኢት ጥምየትን ሕጽረት መግቢን እዩ። ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም ነቲ ውግእ ደው ከብሎ'ኳ እንተኸኣለ፡ ካብቲ ግጭት ዝተረፈ በሰላ ግን ሕጂ’ውን ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ነሓሰ ኣብ ትግራይ ካብ ሰለስተ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝዕድመኦም ህጻናት ዳርጋ ሓደ ሕጽረት መግቢ ከም ዘለዎም ግምት ኣቐሚጡ ነይሩ። ወተሃደራት መንግስቲ ፈደራልን ሓይልታት ትግራይን ይዋግኡ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን፡ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ነቲ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሓገዝ ክንኪ ወይ ብኸቢድ ክግደብ ካብ ምግባር ብተወሳኺ፡ ናብ እገዳ ኣምሪሖም። ምስቲ ኲናት ማዕረ ዕድመ ዘለዋ ማክዳ፡ ልክዕ ከም ህጻን ኣብ ሕቝፊ ኣደኣ ሂወት ተጣቢቓ ትርአ። ኣዝያ ተዳኺማ ከብዳ ድማ ብኸቢድ ሓቢጡ ኣሎ። "መግቢ ምርካብ ኣዝዩ ከቢድ እዩ" ትብል ሂወት። ኣስዒባ፡ "ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዜ'ውን እንተዀነ ክትበልዕ ኣዝዩ ከቢድ'ዩ" ክትብል ነቲ ዘሎ ከቢድ ኵነታት ትገልጾ። ማክዳ ናብ ሆስፒታል ካብ እትኣቱ ጀሚራ ኵነታታ እናገደደ እዩ ዝኸይድ ዘሎ። "ጓለይ ኣብ ከምዚ ኵነታት ዘላ፡ መድሃኒት የለን ስለዝተበሃልና እዩ። ዝዀነ ነገር ክንረክብ ኣይከኣልናን" ትብል ሂወት። "ዓሚ ብሰንኪ ተመሳሳሊ ጸገም ናብዚ ኣብ ዝመጻእናሉ እዋን'ውን እንተዀነ ዋላ ሓንቲ ክረክብ ስለዘይከኣልኩ ጥራሕ ኢደይ ናብ ገዛይ ተመሊሰ።" ስድራ ሃብቶምን ማክዳን ኣብ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ መቐለ ንደቈም ሕክምና ክደልዩ ጸኒሖም ኣለዉ። ቢቢሲ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ ወርሒ ብቪድዮ ቀዲሑ ቃለ መጠይቕ ኣካይዱሎም ነይሩ። ድሕሪ ነሓሰ ሓይልታት መንግስቲ ፈደራል ዝያዳ መሬት እናተቘጻጸሩ ምስ ከዱ መራሕቲ ትግራይ ተዅሲ ደው ንምባል ተሰማሚዖም። ብመሰረት ውዕል እቲ ኣብ መጀመርታ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም ድማ፡ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ናብ ትግራይ ተወሳኺ ሓገዝ ክንሰድድ ኢና ክብሉ ኣፍሊጦም። ዶክተር ክብሮም ገብረስላሴ ኣብ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር ንዝሓለፉ 15 ዓመታት ሓኪም መጥባሕቲ ኰይኑ ይሰርሕ ኣሎ። 7 ሚልዮን ሰባት ኣብ ዝነብሩሉ ክልል እቲ ዝዓበየ መንግስታዊ ሆስፒታል እዩ። "ንኣሽቱ ህጻናትን ኣዴታትን መዓልታዊ ክሳቐዩን ክበኽዩን ምርኣይ፡ ኣዝዩ ዘሕዝን'ዩ" ይብል ዶክተር ክብሮም። "ኣብ ሆስፒታልና ብዙሓት ህጻናት ሞይቶም እዮም። ምኽንያቱ ሓደ ህጻን ሕጽረት መግቢ ምስ ኣጋጠሞ፡ ክትህቦም ዘለካ መግቢ ጥራይ ኣይኮነን፤ መድሃኒት፡ ጸረ-ረኽሲ፡ ሚነራላትን የድልዮም እዩ ... እዚ ድማ የብልናን" ክብል የረድእ ገለ ካብቲ ኣገዳሲ ዝዀነ ቀረባት ሕክምና ዝመጽእ ዘሎ ይመስል ግን ከኣ እዅል ኣይኰነን። ዶክተር ክብሮም፡ ካብ ዓለምለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል (ICRC) ዝተለኣኸ ናውቲ ሕክምና ዝሓዛ ቀዳሞት ክልተ ናይ ጽዕነት መካይን ናብ መቐለ ከምዝበጽሓ ይዛረብ። "እቲ ዝረኸብናዮ መጠን መድሃኒት ንፍርቂ ሕሙማትና ዝኣክልን ንሓንቲ መዓልቲ ጥራይ ዝጸንሐን እዩ ነይሩ" ይብል። ናብቲ ሆስፒታል ሓገዝ ኣብ ዘይበፅሓላ ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ ዝያዳ ሕሙማት ይሞቱ። "ንኣብነት ሕሙማት ካንሰር (መንሽሮ) እንተርኢና፡ እቲ ዘሎ ኵነታት ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ። ኣብ መላእ ትግራይ ኬሞቴራፒ ዝበሃል የለን" ይብል ዶክተር ክብሮም። "ኣብ ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰሙን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ፡ ደረጃ መንሽሮኦም እናገደደ ይኸይድ" "ቅድሚ ሕጂ ዝፍወስ እንተነይሩ፡ ሎሚ ግን ብመጥባሕቲ እውን ክሕከም ዘይክእል ኰይኑ ኣሎ። ነቶም ኣዝዮም ዝሓመሙ ውልቀሰባት ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰዓት ትርጕም ኣላታ" ብምባል ነቲ መዓልታዊ ትዕዝብቱ የረድእ። ካብ መፋርቕ ሕዳር ክሳብ ቀዳማይ ሰሙን ታሕሳስ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትካላት ረድኤትን ብልዕሊ 1600 ናይ ጽዕነት መካይን መግቢ፡ መጽለልን ናውቲ ሕክምናን ክሰዱ ከምዝኸኣሉ ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ዓለምለኻዊ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል (ICRC) እውን ካብ መፋርቕ ሕዳር ጀሚሩ ብውሕዱ 38 ናይ ጽዕነት መካይን ናብ መቐለ ከምዝሰደደን ካልኦት ድማ ኣብ መንገዲ ከምዘለዋን ኣፍሊጡ’ሎ። "ብዅሎም ሰብኣዊ ተዋሳእቲ ጻዕርታት ይግበር'ኳ እንተሃለወ ምስ ጠለብ ክነጻጸር እንከሎ እኹል ኣይኰነን" ይብል ወሃቢ ቃል ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ኣብ ኢትዮጵያ ጁድ ፉህዊ። እቶም ጠለባት ድማ ኣዝዮም ብዙሓት እዮም። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ውሽጢ ዝቕጽሉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣብ ትግራይ ንዝርከቡ 2.1 ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ መግቢ ንምብጻሕ ሸቶ ሒዙ’ሎ። "ድሕሪ እቲ ስምምዕ ሰላም ብዙሕ ምምሕያሻት ኣሎ" ይብል ወኪልን ሃገራዊ ዳይሬክተርን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ክላውድ ጂቢዳር። "ድሕሪ ናይ ክልተ ዓመት ግጭት፡ ኣብ ሓጺር እዋን ናብ ንቡር ክንምለስ ትጽቢት ኣይነበረናን" ክብል ይገልጽ። ሓይልታት ፈደራል ኣብ ሰሜን ብሽረ ዝርከቡ ከባቢታት ዝቈጻጸሩ'ኳ እንተዀኑ መቐለ ግን ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስቲ ትግራይ ትርከብ። ኣብ ካልእ ክፍሊ ሆስፒታል ዓይደር፡ ፍቓዱ ጀምበር ዝተባህለ ጡረተኛ መምህር ረኺብና። ንዝሓለፉ ሰለስተ ኣዋርሕ ንሕማም ሽኮርያኡ ዝኸውን መድሃኒት ክረክብ ከምዘይከኣለ ይገልጽ። "ንሕክምና ናብዚ ክንመጽእ ከለና፡ መብዛሕትኡ መሳርሒታት ኣይሰርሕን። ኣብ ኵሉ ቦታ ንጽዕር ኣለና፣ ብሰንኪ እቲ ዕጽዋ ግን ዋላ ሓደ ነገር የለን" ይብል። "ብሰንኪ እዚ ብዙሓት ሰባት ይሞቱ ኣለዉ። ስምምዕ ሰላም ምስተፈረመ፡ መድሃኒት ክንረክብ ኢና ዝብል ተስፋ ነይሩና፣ ክሳብ ሕጂ ግን ዝበጽሐ ነገር የለን" ክብል’ውን ነቲ ኩነታት የረድእ። ሓካይም እቲ ኣዝዩ መሰረታዊ ዝዀነ ቀረብ እዩ ዝጐድሎም። "መጥባሕቲ ንምግባር እዅል ጓንቲ የብልናን። ዳግማይ ክንሓጽቦምን ክሳብ ሰለስተ ግዜ ክንጥቀመሎምን ኢና ንግደድ" ይብል ዶክተር ክብሮም። "ደም ስለዘይብልና ዝዀነ ዓይነት ደም ናይ ምትካእ ሕክምና ክንገብር ኣይንኽእልን ኢና። ስለዚ፡ ሓደ ሕሙም ምምሕልላፍ ደም ከምዘድልዮ እንተፈሊጥና፡ በቃ እቲ መጥባሕቲ ኣይንገብሮን" ክብል ይውስኽ። ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ስሙ ክግለጽ ዘይደሊ ካልእ ሓኪም፡ ውሑድ ናውቲ ሕክምና ይረኽቡ ከምዘለዉ ይዛረብ። "እቲ ሆስፒታል ብዝቘሰሉ ወተሃደራትን ሲቪላውያን ሕሙማትን መሊኡ ኣሎ" ዝብል እቲ ሓኪም መብዛሕትኦም ይሕገዙ ከምዘየለዉ ይገልጽ። ሰበስልጣን ፈደራል ዝገበርዎ ኣወንታዊ ነገር ናብ መቐለ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክምለስ ምግባር ጥራሕ እዩ ይብሉ እቶም ሓካይም። እቲ ሆስፒታል ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ መድሃኒት ኤችኣይቪን መመርመሪ ናውቲን ክመጹ ከምዝጀመሩ ኣፍሊጡ ነይሩ። ግን ከኣ እቶም ኣዝዮም ተቓላዕቲ ዝዀኑ ሰባት ነቲ ዝለዓለ ዋጋ (ሞት) ኣብ ምኽፋል ይርከቡ። "ዝሓሸ መጻኢ ክህልዋ እየ ዝደሊ" ትብል ኣደ ማክዳ ሂወት። "ነዚ ጥራይ እየ ክሓስብ ዝኽእል" ክትብል’ውን ወሲኻ ትዛረብ።


ኲናት ኢትዮጵያ: ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ጀሚሩ’ዶ?

መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብታ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ህጹጽ ረድኤት ከምዘድልዮም ዝዝረበላ ትግራይ ረድኤት ይውሕዝ ከምዘሎን ይገልጽ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ፡ ፌደራል መንግስትን ዓመጽቲ ትግራይን፡ ነቲ ንኽልተ ዓመት ዝጸንሐ ኲናት ደው ንምባል ስምምዕ ተፈራሪሞም ኣለዉ። እሞ ደኣ ኣብዚ እዋን ናብቶም ዝተጸገሙ ሰባት ረድኢት ይበጽሕ’ዶ ይህሉ? ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ብ 11 ሕዳር 2022፡ ሓገዝ "ልዕሊ ዝኾነ እዋን ሎሚ ይውሕዝ ኣሎ" ክብል ጽሒፉ ነይሩ። እዚ ድማ 35 መኻይን መግቢ ከምኡ ድማ 3 መኻይን መድሃኒት ፅዒነን ናብ ክልል ትግራይ ከተማ ሽረ ንዝኣተዋ ዘጠቓለለ ምዃኑ ሓቢሩ። ንሱ ወሲኹ፡ እቲ ምብፃሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝሓዝዎ ከባቢታት ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ናብ ዘይርከብ ከባቢታት እውን ምዃኑ ኣመልኪቱ። ወሲኹ ድማ፡ ንቐረብ ሓገዝ ብዝምልከት "ዝኾነ ይኹን ዕንቅፋት" ከምዘየለ ገሊጹ። ኣምባሳደር ሬድዋን ፀኒሑ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እተን ዝጠቐሳ ናብ ሽረ ዝተላእካ 35 ናይ ጽዕነት መካይን ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምዃነንን፡ ዓለምለኻዊ ሓገዝ ድማ "ኣብ ዝኾነ እዋን" ክኣቱ ከምዝጅምርን ኣነጺሩ። ሽረ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት መንግስቲ ከምዝወደቐት ይፍለጥ። ናብ ካልኦት ከባቢታት ዝኸደ ሓገዝ እንተሃልዩ ከነጽረልና ሓቲትናዮ፡ እንተኾነ ግን ክሳብ ሕጂ መልሲ ኣይረኸብናን። ኣምብሳደር ሬድዋን ኣብ ትዊተር ጽሑፍ ካብ ዝዝርግሕ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ መግለጺ ዘውፅአ መንግስቲ ኢትዮጵያ "ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ምክልኻል ሃገር ናብ ዝርከብ ዝበዝሐ ክፋል ትግራይ ሓገዝ ንምብጻሕ ጻዕርታት ይግበር ኣሎ" ኢሉ። ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ነቲ መንግስቲ “ሓገዝ ይኣቱ ኣሎ” ዝበሎ ሓቂ ኣይኮነን ክብል ሞጒቱ’ሎ። ኣባል ላዕለዋይ መሪሕነት ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ክሳብ 13 ሕዳር 2022 ኣብ ዝነበረ እዋን ናብ ክልል ትግራይ ዝኾነ ሓገዝ ከምዘይበጽሐ ሓቢሩ። እዚ ርእይቶ ኣይተ ጌታቸው ድማ ካልእ ኣባል መሪሕነት ህወሓት ዝኾነ ፕሮፌደር ክንደያ ገብረሂወት ብትዊተር ዝዘርግሖ ሓበሬታ ዝተደገፈ ነይሩ። ንሱ: "ህዝብና ኣብ ሓጺር ግዜ ዕንቅፋት ዘይብሉ ሰብኣዊ ሓገዝ የድልዮ... መብጽዓታት ግብራዊ ኮይኑ ክንርኢ ንደሊ!" ኢሉ። ክልቲኦም ወገናት ነቲ ስምምዕ ሰላም ብኸመይ ከም ዝትግበሩ ኣብ ርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ተራኺቦም ድሕሪ ምዝታይ ምስተሰማምዑ ብ 12 ሕዳር 2022 ኣብ ዝሃብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ከም መንጐኛ ኮይኑ ዝዋሳእ ዘሎ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ፡ ሓገዝ "ትማሊ" [ቀዳም] ክኣቱ ነይርዎ ኢሉ። "ብቕጽበት ዝጅምር ገደብ ዘይብሉ ተበጻሕነት ሰብኣዊ ሓገዝ ክህሉ'ዩ" ክብል ብቢቢሲ ኣብ ዝተሓተተሉ እዋን ወሲኹ ገሊጹ። ናይ መወዳእታ ምንቅስቓስ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ናብ ትግራይ ዘብጽሐ ሰብኣዊ ጽዕነት ብዕለት 22 ነሓሰ 2022 ኮይኑ፡ ብጎረቤት ክልል ዓፋር ናብ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ዝበፅሐ እዩ። ብዕለት 23 ነሓሰ ድማ ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ መቐለ ብነፋሪት ዝበጽሐ ሓገዝ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ኣብቲ እዋን ኣብ ትግራይ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ህዝቢ ከቢድ ሓደጋ ጥምየት ኣንፀላልይዎ ከምዝነበረ መረዳእታ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም የመልክት። ኣብ ክልል ትግራይ ንዝንቀሳቐስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምርካብ ኣብ ቀረባ እዋን ምስ ዓለም ለኻዊ ሓገዝ ብዝተሓሓዝ እንታይ ይፍፀም ከምዘሎ ንምፍላጥ ፈቲንና። ወሃቢ ቃል ቤት ፅሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ዩኤንኦቻ) "ንሕና [ምስ] ሰብኣዊ መሻርኽትና ብምዃን ምስ ዝምልከቶም ወገናት፡ ናብ ትግራይ ኣብ ዝግበር ምንቅስቓስ ቀረብ ረድኤት ዳግም ንምጅማር ንዘራረብ ኣለና" ኢሉ። "ሰብኣዊ መሻርኽቲ ንኽኸዱ ፍቓድ ምስ ረኸቡ ኣብ ውሽጢ ካብ 48 ክሳብ 72 ሰዓታት ነቶም ሓገዛት ንምልኣኽ ድሉዋት እዮም" ክብል ወሲኹ ገሊፁ። እዚ፡ ክሳብ ሕጂ ናይ ሕቡራት ሃገራት ናይ ሓገዝ ቃፍላይ ይኹን ሰብኣዊ ሓገዛት ዝፀዓና ነፈርቲ ናብ ትግራይ ክኣትዋ ፍቓድ ከምዘይተዋህበ እዩ ዘመልክት። ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ናብታ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር መንግስቲ ፌደራል እትርከብ ከተማ ሽረ ሓገዝ ሰዲድና ዝበልዎ ድማ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ሰራሕተኛ ሰብኣዊ ሓገዝ ውዱቕ ጌርዎ’ሎ። እቲ ሰራሕተኛ ረድኤት “ናብ ከተማ ሽረ ዝኾነ ይኹን ሓገዝ ክኣትው ፈጺሙ ኣይተፈቐደን" ከምዝበለ ይግለፅ። ናብ ክልል ትግራይ ዝውሕዝ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ሕዳር 2020 ኲናት ካብ ዝጅምር ንደሓር ኣፀጋሚ ኮይኑ ይርከብ። ዓለምለኻውያን ትካላት ረድኤት፡ ኣብ መንጎ ሓምለን ታሕሳስን 2021 ከምኡ'ውን ኣብ መንጎ ሚያዝያን ነሓሰን 2022 ረድኤት ንምቕራብ ዕድል ዝረኸቡሉ ኣጋጣሚ ምንባሩ ይዝከር። ግን እቲ ዋሕዚ፡ ብሰንኪ ድሩትነት ወይ ዕፅዋ ቀረብ ሰኣዊ ሓገዝ፤ ፅዑቕ ምዕፃው መገድታትን ፈተሻን ዕንወትን ከምኡ’ውን ዕንወት መሰረተ-ልምዓት (ትሕተ ቅርጺ) ንኣዋርሕ ተኣጓጒሉ ፀኒሑ’ሎ። ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ፌደራል መንግስትን ክልላዊ መንግስትን ብዘለዉ ከባቢታት ተጠቒምካ ብፅርግያ ንዝካየድ ንምቅስቓስ ቃፍላይ ረድኤት ፍቓድ ኣብ ምሃብ ዝፍጠር ምድንጓይ ቁልፊ ጉዳይ ኮይኑ ፀኒሑ እዩ። መንግስቲ ንበረራታት ሰብኣዊ ረድኤት እውን ጽኑዕ ቁጽጽር ዝንበረ ኮይኑ - እዚ ድማ ኩሉ  በረራታት ንፈተሻ ብዝብል መጀመርታ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክዓልባ ምግዳድ የጠቓልል። ንፈለማ እዋን፡ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ህጹጽ ናይ ሕክምና ቀረባት ዝሓዛ ቃፍላይ መካይን ሎሚ ኣብ መቐለ ከምዝኣተዋ ሓቢሩ'ሎ።


ትግራይ፡ ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ 17 ሽሕ ብር ከምዝበፅሐ ነበርቲ ገሊፆም

ኣብ ትግራይ ኣብዚ እዋን'ዚ ንሓደ ኩንታል ጣፍ ክሳብ 17 ሽሕ ብር ይሽየጥ ከምዘሎ ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊፆም። ትግራይ፡ ምስ ፈደራል መንግስትን መሻርኽቲ ሓይልታትን ኣብ ኲናት ድሕሪ ምጽማዳ፣ ብሰንኩ ዝሰዓበን ምሉእ ዕጽዋ፡ ነበርታ ኣብ ሕሱም ኵነታት መነባብሮን ግዳያት ናህሪ ዋጋታት መሰረታዊ ሃለኽቲ ነገራትን ኰይኖም ከም ዘለው ይግለጽ። ኣብታ ክልል ኣብ ንጥፈታት ረድኤት ዝተዋፈሩ ውልቀሰባት’ውን ብወገኖም፡ ሓደ ኩንታል ጣፍ ካብ 15 ክሳብ 17 ሽሕ ይሽየጥ ከምዘሎ ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቶም ስሞም ክግለጽ ዘይደለዩ ሰራሕተኛታት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት፡ ሰብመዚ ትግራይ ኣብ መሸጣ ዋጋ ጣፍን ካልኦትን ተመን ምውጽኦም ነቲ ወሰኽ ዋጋ ከምዘጋደዶ ኣረዲኦም። ዳኒኤል ዝተባህለ ነባሪ ከተማ መቐለ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ እቲ ህዝቢ ብሰንኪ ሕጽረት መሰረታውያን ቀረባትን ምውሳኽ ዋጋ ሸቐጣትን ኣዝዩ ሕሱም ኵነታት መነባብሮ የሕልፍ ከምዘሎ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብፍላይ ዋጋ ጣፍ ንህሉው ኵነታት ሕብረተሰብ ኣብ ግምት ዘእተወ ከምዘይኮነ ወሲኹ ሓቢሩ። “ዋጋ ጣፍ ኣዝዩ ወሲኹ’ሎ። ነጋዶ ኣብ ልዕሊ ሕብረተሰብ ጨኪኖም፣ ንኵነታት ሕብረተሰብ ኣብ ግምት ዘየእተወ ተግባር እዮም ዝፍጽሙ ዘለው። ከቢድ ኵነታት ኢና ንሓልፍ ዘለና። ብዙሓት እንጀራ ክምገቡ ኣብ ዘይክእሉሉ ደረጃ በጺሕና ኣለና" ክብል ኣረዲኡ። ኣብ ትግራይ ዘሎ ኵነታት መነባብሮ ህዝቢ ኣብ ኣዝዩ ዘሕዝን ደረጃ ከምዝበጽሐ ዝገለጸልና ካልእ በርሀ ዝተባህለ ወሃቢ ርእይቶ ብወገኑ፡ እዚ ድማ ውጽኢት ኲናት ዘስዓቦ ማሕበረ ቍጠባዊ ጸቕጢ እዩ ዝብል እምነት ከምዘለዎ ሓቢሩ። “ጥሜትን ድርቅን ኣሎ፣ ሰባት ነታ ዘላቶም ተማቒሎም ክሓድሩ ይፍትኑ ኣለዉ። ካብ ትግራይ ወጻኢ ካብ ዝነበሩ ስድራኦም ገንዘብ ዝለኣኸሎም ሰባት ዝደልይዎ ነገር ክገዝኡ ኣይከኣሉን። ብፍላይ ዋጋ ጣፍ ዝከኣል ኣይኮነን" ኢሉ። በርሀ ከምዝበሎ፡ ዋጋ ጣፍ ጥራይ ዘይኮነስ ዋጋ ስርናይን ሓርጭን እውን ምስ ዓቕሚ'ቲ ሕብረተሰብ ዝመጣጠን ኣይኮነን። "ሓደ ሰብ ካብ ስድራኡ ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ሽሕ ቅርሺ እንተተላኢኹሉ 25 ኪሎ ጣፍ እኳ ክገዝእ ኣብ ዘይክእለሉ እዋን ኢና ዘለና። ርብዒ ኩንታል ንምግዛእ ልዕሊ 4 ሽሕ ቅርሺ ክህልወካ ኣለዎ" ክብል ነቲ ኵነታት የረድእ። በርሀን ዳኒኤልን ከም ዝበልዎ፡ ኣብ ትግራይ ዋጋ ጣፍ ብዝለዓለ መጠን ዝወሰኸሉ ምኽንያት፡ ሕፅረት ስለዘሎ ጥራሕ ዘይኮነስ ነጋዶ ዘይፍትሓዊ መኽሰብ ንምርካብ ዋጋ ስለዝወሰኹሉ እዩ። “እቶም ነጋዶ ዝነበሮም ጣፍ ሓቢኦም ብምሓዝ፡ ‘የብልናን’ ብምባል ከምኡ’ውን ብደላሎ ኣቢሎም ብዝለዓለ ዋጋ እናሸጡ ንሕብረተሰብ ይምዝምዝዎ ኣለው። መንግስቲ ነዚ ኩነታት ንምቁጽጻር ንጥፈታት ከምዝጀመረ እንተገለፀ’ኳ ክሳብ ሎሚ ግን ዝኾነ ለውጢ ኣይተራእየን" ይብል በርሀ። ዳንኤል ብወገኑ "ነዚ ኩሉ ተሓተትቲ እቶም ነጋዶ እዮም። መንግስቲ ዋጋታት ንምርግጋእ ዝከኣሎ እኳ እንተገበረ፡ ነጋዶይ ግን 'በቲ ዝወሰንናዮ ዋጋ ክንሸይጥ ኢና' ይብሉ ስለዘለዉ እዩ እቲ ጸገም ተፈጢሩ ዘሎ" ክብል ይገልጽ። መራሕቲ እቲ ክልል ዋጋ ጣፍ ንምቁፅፃር ተመን ኣቐሚጦም ንግብራውነቱ ፃዕሪታት እንተገበሩ’ውን፡ እቶም ነጋዶ ብወገኖም ናብ ምትህልላኽ ብምእታው መኽዘኖም ናብ ምዕፃውን ዝነበሮም ጣፍ ክሳብ ምሕባእን ከምዝበጽሑ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ከተማ መቐለ ገሊፆም። ኣብዚ ሕዚ እዋን ንሓደ ኩንታል ካብ 16 ክሳብ 17 ሽሕ ቅርሺ ብምኽፋል እንጀራ ጣፍ ክምገቡ ዓቕሞም ዘይፈቕደሎም ሰባት ነቲ ብሓገዝ ዝረኽብዎ ስርናይን ብዘላቶም ዓቕሚ ዝዕድግዋ ምሸላን እናተጠቐሙ እንጀራ ከዳልዉ ይግደዱ ኣለው። ስሞም ክግለጽ ዘይደለዩ ሰራሕተኛታት ትካላት ረድኤት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ፡ ኣብዚ እዋን’ዚ ዋጋ ጣፍ ክውስኽ ካብ ዝገበሩ ቀንዲ ጉዳያት እቲ ሓደ እቶም ነቲ ክልል ዘመሓድሩ ዘለዉ ሰበስልጣን ኣብ ዋጋ ተመን ከውስኑ ምፍታኖም እዩ። እቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ዕዳጋታት ዝቐርብ ዘሎ ጣፍ፡ ነጋዶ ምስ ትግራይ ብዝዳበው ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ኣቢሎም የእትዉ ብምህላዎም ከምዝኾነ እቶም ንቢቢሲ ርእይትኦም ዝሃቡ ነበርቲ አረዲኦም። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ዝተወሰነ ጣፍ ብነጋዶ ኣቢሉ [ብሕቡእ] ናብ ትግራይ ብምእታዉ ኣብ ዋጋ ምምሕያሽ እኳ እንተተራእየ ነዊሕ ከይፀንሐ ናብ ዝነበሮ ኣዝዩ ዝለዓለ ዋጋ ከምዝተመለሰ ቢቢሲ ካብ ነበርቲ ክርዳእ ክኢሉ’ሎ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣቦ መንበር ህወሓት ደብረጽዮን ገብረሚካኤል (ዶ/ር) ቅድሚ ሒደት መዓልታት ምስ ነበርቲ መቐለ ኣብ ዘካየዶ ዘተ፡ ጉዳይ ምንሃር ዋጋ ጣፍ ዝምልከት ሕቶ ካብ ተሳተፍቲ ተላዒሉ ነይሩ። ካብቶም ምስቲ መራሒ ዝተዘራረቡ ነበርቲ ሓንቲ ዝነበራ ኣደ ኣብ ዝሃብኦ ሓሳብ፡ በቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ኣዝዩ ዝለዓለ ዋጋ ጣፍ ንሹመኛታትን ነጋዶን ተሓተትቲ ገይረን። ኣብቲ ህዝባዊ ኣኼባ ንዝቐረቡ ሕቶታት መልስን መብርህን ዝሃበ መራሒ እቲ ክልል ዶክተር ደብረጽዮን፡ ዘይግቡእ ወሰኽ ዋጋን ዘይሕጋዊ ንግዳዊ ንጥፈታትን ከምዘሎ’ዩ ኣረጋጊጹ። “እቶም ዘይሕጋውያን ነጋዶ ውሑዳት እዮም። ብዝርዝር ሒዝናዮም ኢና። ህዝቢ ዝነገረና ጥራሕ ዘይኮነስ ባዕል’ውን ኣፃሪናዮ ኣለና። ስጕምቲ እውን ክንወስድ ኢና። ምሉእ ሓበሬታ ምስ ረኸብና ናብ ሕጊ ከነቕርቦም ኢና" ዝብል ሓፂር መልሲ ሂቡ። ጣፍ ዝርከቦም ካልኦት ሸቐጣትን ቀረባትን ናብ መቐለ ምስ በፅሑ ናብ ካልኦት ከባቢታት ትግራይ ከምዝባጽሑ ይግለፅ። ከምኡ ብምዃኑ ድማ ዋጋ ጣፍ ካብቲ ናይ መቐለ ኣዝዩ ከምዝውስኽ ይግመት። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰራሕተኛታት ትካል ግራሰ ሰናይ ከምዝሓበርዎ፡ ዝዀነ ሰብ ዋላ በቲ ዝበሃል ዘሎ ክባር ዋጋ ጣፍ ክገዝእ እንተደልዩ ብቐጥታ ካብ ነጋዶ ዘይኮነስ ብደላሎ ኣቢልካ ስለዝኸውን፡ ብሰንኪ'ዚ ዋጋ ናይ ሓደ ኩንታል ልዕሊ 20 ሽሕ ብር ይበፅሕ። ንምጅማር ኩናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ስዒቡ ከም ቴሌኮም፡ ኤሌክትሪክን ባንክን ዝበሉ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ኣብ ዝተቛረፀላ ትግራይ ሓደ ኩንታል ጣፍ ካብ 6-8 ሽሕ ብር ይሽየጥ ነይሩ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ሰብኣዊ ቅልውላው ፈጢሩ ከምዘሎ ይፍለጥ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓዊሱ ብዙሓት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ኣብቲ ክልል ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ኣብ ሓደጋ ጥሜት ከምዝርከቡ ብተደጋጋሚ መጠንቀቕታ ኣብ ምሃብ ይርከቡ። ካብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ ኣትሒዙ ትካላት ረድኤት ናብ ትግራይ ሓገዝ ስርናይ፡ ዕፉንን መኣዛዊ መግብታትን የብጽሑ ምህላዎም ይገልፁ። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝዘርግሖ መግለፂ፡ ኣብቲ ክልል ዘንፀላለወ ስግኣት ጥሜት ምግታእ ከምዝተኸኣለ ገሊፁ ነይሩ። እንተዀነ ንትግራይ ዘመሓድር ዘሎ ህወሓት በዚ መግለጺ ኣይሰማማዕን። ኣብ ኢትዮጵያ ሓላፊ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣድሪያን ቫንዳክናብ ብ8 ሓምለ 2014 [ግእዝ] ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ ነዚ ዝበለ ኰይኑ፡ ኣብ ትግራይ ንልዕሊ ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝበፅሐ’ውን ኣፍሊጡ። ይዅን እምበር ኣባል መሪሕነት ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ነቲ ሓላፊ ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ነቲ ስግኣት ጥሜት ተገቲኡ’ሎ ክብል ዝሃቦ መግለፂ ምንቃፉ ይዝከር። መራሕቲ ህወሓት እቲ ናብቲ ክልል ዝበፅሕ ሓገዝ ምቍርራፅ ከምዘጋጥሞን ናብ ተጠቀምቲ ከይበፅሕ ድማ ሕፅረት ነዳዲ ቀንዲ ማሕለኻ ኰይኑ ከምዘሎን ብተደጋጋሚ ይገልፁ።


ጸባ ጡብ ኣደ፡ ፍጹም ዘይትካእን ምስ ኵነታት ዝቀያየርን ትሕዝቶኡ

መብዛሕትና መዓልቲ ኣቦታት፡ መዓልቲ ኣደታት እናተባህለ ብደረጃ ዓለም ክኽበር ንፈልጥ ወይ ንሰምዕ ኢና። እንተዀነ፡ እቲ ካብ 1 ክሳዕ 7 ነሓሰ ዝዝከር ሰሙን ጡብ ኣደ ምዃኑ እንፈልጥ ክሳብ ክንደይ ንኸውን? እተን ቀዳሞት ሸውዓተ መዓልታት ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ነሓሰ፡ ጸባ ጡብ ኣደ ዝኽበረለን እየን። ጸባ ጡብ ኣደ ምጥባው ንጥዕናን  ድሕነትን ህጻናትን ዘለዎ ዓቢይ ረብሓታት ንምድንፋዕ፡ ኣብ 1992 ዝተጀመረ ወፍሪ 179 ሃገራት ከም ዘብዕላኦ ይፍለጥ። ስለ ዝዀነ፡ ብዛዕባ ጡብ ኣደ ከምኡ’ውን ብዛዕባ ቀመር ጸባ ንእሽቶ ክንብለኩም ፈቲና። ጸባ ጡብ፡ ሓደ ህጻን መጀመርታ ክምገቦ ዝግባእ ብሉጽ ምርጫ እዩ (ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ሕጻናት ኣብተን ናይ መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ምሉእ ብምሉእ ክጥቡ ከም ዘለዎም ይላቦ)። ብቐንዱ ማይ፡ ስብሒ፡ ፕሮቲን፡ ቫይታሚናት፡ ማዕድናት ከምኡ’ውን ንስርዓተ ምሕቃቕ ምግቢ ዝሕግዙ ኤንዛይማትን ሆርሞናት ዝሓዘ እዩ። ካብ ኣደ ዝርከብ ሕማም ዝከላኸሉ ጸረ-ኣካል ስለዘለዎ፡ ረኽሲ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ'ውን ኣለዎ። ጸባ ጡብ ከም ኵነታቱ ዝለዋወጥ ባህሪ እውን ኣለዎ። ንኣብነት ካብ ናይ ንግሆ ብዝያዳ ድሕሪ ቐትርን ምሸትን ስብሒ ዝመልኦ ይኸውን። ኣብ እዋን ምጥባው እውን ይፈላለ። እቲ ሕጻን ክጠቡ ክጅምር እንከሎ እቲ መጀመርታ ዝፈስስ ጸባ ቐጢንን ብላክቶስ ዝበልጸገን ስለ ዝዀነ እቲ ንምስታይ ቀሊልን ጽምኢ ዘርውን ይኸውን። ብድሕሪኡ ዘሎ ጸባ፡ ክሬም መሳሊን ስብሕን ዝሓዘ ስለ ዝዀነ፡ እቲ ህጻን ንኽጸግብ ይገብሮ። እዚ ከከም ኵነታቱ ዝለዋወጥ ባህሪ፡ ካብቲ ጸባ ጡብ ብዝዀነ ይዅን ዝተመስርሐ ጸባ ክትካእ ዘይኽእለሉ ሓደ ምኽንያታት እዩ። "ጸባ ጡብ፡ ኣብ እዋን ምጥባው፡ ኣብ ውሽጢ ሓንቲ መዓልቲ፡ ምጥባው ተጀሚሩ ክሳብ ዝውዳእ ከምኡ'ውን ምስ ዓይነትን ኵነታት ኣመጋግባኣ ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ይፈላለ እዩ፡" ትብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ለንደን ፕሮፌሰር ኣመጋግባ ሕጻናት ዝዀነት ሜሪ ፊውትረል። ጸባ ጡብ ኣደ ፍሉይ ዝገብርዎ ከም ሆርሞን፡ ዋህዮታትን ንኣሽቱ ፍሕሶታት ጀነቲካዊ ንጥረ ነገርን ዝኣመሰሉ መኣዛታትን ተዋጽኦታት ከምዝዀኑ ሜሪ ፊውትረል ተብርህ። "ክሳዕ ሕጂ ግደ እዞም ኵሎም ተዋጽኦታት እንታይ ከም ዝዀነ ምሉእ ብምሉእ ኣይተረዳእናዮን። ... ምናልባት እታ ኣደ ነቲ ህጻን ብዛዕባ ተመክሮኣን ኣከባቢኣን ሓበሬታ ተመሓላልፈሉ መገዲ ክኸውን'ውን ይኽእል። ጸባ ጡብ ምጥባው 'እቲ ሓደን ቀንድን መግቢ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ በዚ ምኽንያት እዩ።" ይዅን እምበር፡ ብዝሒ እቶም ኣብተን መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ምሉእ ብምሉእ ጸባ ጡብ ኣደኦም ጥራይ ዝምገቡ ህጻናት ከም እቲ ዝድለ ከም ዘይኰነ ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ሰበ ስልጣን ጥዕና ንኣደታት ዝያዳ ደገፍ ብምሃብ እዚ ቝጽሪ ክብ ንኽብል ይፍትኑ ኣለዉ። ኣብ መበል 19ን መጀመርታ መበል 20ን ክፍለዘመን ጡጦ ምምጋብ ድሕነት ዘለዎ ኣማራጺ ኣይነበረን። ኣብ 1865 ኣርባዕተ ቐንዲ ተዋጽኦታት (ጸባ ላም፡ ስርናይ፡ ቡቕሊን ፖታሲየም ባይካርቦነትን) ተጠቒምካ፡ ብቐመር ዝምስራሕ ጸባ ህጻናት ንንግዲ ምድላው ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ትሕዝቶኡ ብዘደንቕ መገዲ ተዀሊዑ እዩ። እሞ ደኣ ሎሚ ብቐመር ዝምስራሕ ጸባ ካብ ምንታይ እዩ ዝዳሎ? ከም እኒ ጸባ ላም ወይ ጤል (መብዛሕትኡ ግዜ ላህመቱ ዝተገፍፈን ከም ጸባ ጡብ ስብሒ ዘይብሉን) ከምኡ'ውን ከም ተምሪ፡ ሱፍን ስብሒ ኣሲድን ካብ ዝኣመሰሉ ምንጪታት ስብሒ ይዳሎ። ኣብ ጸባ ጡብ ኣደ፡ እቲ ቀንዲ ባእታ ካርቦሃይድረይት ላክቶስ እዩ። ኣብ ቀመር ጸባ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ላክቶስ ናብቲ ላህመቱ ዝተገፈፈ ሕሩጭ ጸባ ክውሰኽ ይግበር። ማልቶዴክስትሪን (ካብ ዕፉን ወይ ካብ ድንሽ ዝወጽእ ካርቦሃይድረይት) እውን ይውሰኽ እዩ። ኣብ ብሪጣንያ ግሉኮስ ወይ ሽኮር ብስሩዕ ኣይውሰኽን፤ ኣብ ኣሜሪካ ግን ሽኮር ዝያዳ ይጥቀሙ። እዚ ድማ ኣብ ዕሸላት ምብልሻው ስኒ ስለ ዘስዕብ ጸገም ክህልዎ ይኽእል እዩ። ኣብ ጸባ ጡብ ኣደ ወይ (whey) ከምኡ’ውን ካሴን  (casein) ዘተበሃሉ ቀንዲ ፕሮቲናት ይርከቡ። እቲ ህጻን እናዓበየ ክኸይድ እንከሎ መጠን እዞም ፕሮቲናት እውን ይቕየር እዩ። ብተወሳኺ ላክቶፈሪን ዝበሃል ብፍላይ ኣብ ልግዐ (እታ ኣደ ድሕሪ ሕርሳ ተፍርዮ ናይ መጀመርታ ጸባ) ብዝለዓለ ትሕዝቶ ዝርከብ ዓይነት ፕሮቲን እዩ። ብዝሕን ውህደትን ፕሮቲን ኣብ ብቐመር ዝተመስርሐ ጸባ ኣብቲ ጸባ ላምን ኣጣልን ተመርኲሱ ይፈላለ እዩ። ጸባ ላምን ይዅን ጤል ካብ ጸባ ጡብ ዝለዓለ ናይ ወይ (whey) ከምኡ’ውን ካሴን  (casein) ምትእስሳር ኣለዎም። እቶም ካብ ተኽሊ ዝስርሑ ጸባ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ኣዳጉራ ብዝርከብ ፕሮቲን እዮም ዝስርሑ። ብተወሳኺ ቀመር ጸባ ዝተሓዋወሰ ቪታሚናት (A, D, B and K) ከምኡ’ውን ከም ካልሲየም፡ ማግነዝየም፡ ሓጺን፡ ዚንክን ካልኦት ብዙሓት ኣሰር ባእታታትን ዝኣመሰሉ ማዕድናት ዝሓዘ እዩ። ይዅን እምበር ጸባ ጡብ ፍሉይ ዝገብሮ ነገር ብቐጻሊ ናይ ምቕያርን ምትዕርራይ ናይ ምግባርን ክእለት እዩ። ክኢላ ኣመጋግባ ዕሸላትን ቍጥዐ ኣካላትን ዝዀነት ኤሚሊ ብሎክሳም ከም እትብሎ፡ "እዚ ጠቓሚ ንጥረ - ነገራት'ዚ ዘለዎ መጠንን ቅርጽን ከከም ጂን ጂኦግራፍያዊ ዞባታት፡ ደረጃታት ሕርሲ፡ ኣመጋግባ ዝኣመሰለ ዝተፈላለየ ረቛሒታት ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ይፈላለ እዩ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ውልቀ-ሰብ እውን ከይተረፈ ነቲ ህጻን ዘድልዮ ንምምላእ በብመዓልቱ ጸባ ጡብ ይቕይር እዩ።" ቀመር ጸባ ግን ከምዚ ዝበለ ከም ኣድላይነቱ ናይ ምቅይያር ባህሪ የብሉን። ቀመር ጸባ ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝያዳ ናብ ጸባ ጡብ ዝቐረበ እኳ እንተዀነ፡ ጸባ ጡብ ግን እቲ ህጻን ጥዑይ ኰይኑ ንኽዓቢ "ቀንዲ መራሒ" ምዃኑ ኤሚሊ ብሎክሳም ትገልጽ። እቲ ዘሕዝን ግን፡ ኣብ ጸባ ጡብ ዝርከቡ መርዛማት ንጥረ ነገራት ኣብዞም ብቐመር ዝምስርሑ ጸባታት እውን ክርከቡ ዝኽእሉ ምዃኖም እዩ። መርዛም ከሚካላት ናብ ጸባ ጡብ ወይ ቀመር ጸባ እንተ ኣትዮም፡ እቲ ሕቶ ንደቅና ብኸመይ ድሕነት ዘለዎ መግቢ ክንህቦም ከም እንኽእል ጥራይ ኣይኰነን። ብዘይካ'ዚ ንዓታቶምን ንዝመጽእ ወለዶታትን ሰላምን ምቹእ ሃዋህው ብኸመይ ከም እንህቦምን ነቲ ኣብ ብምሉኡ ሰንሰለት ምግቢ ዘሎ ብከላ ብኸመይ ከም እንንክዮን እዩ። ሓደ ካብቲ መልሲ ብቐዳምነት ብዝተኻእለ መጠን ዝወሓደ ጐዳኢ ከሚካላት ብምጥቃም ከምዝዀነ ክኢላታት ይሕብሩ።


ወጻኢታት መግቢ ብኸመይ ንቝጥብ?

ናህሪ ዋጋታት ልዕሊ ዓቕምና እናዀነ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን፡ ብዙሓት ሰባት ካብቲ ሰሙናዊ ዝዕድግዎ ዓይነታት መግቢ ክንክዩ ይውስኑ ኣለው። ዝዕድግዎ ነገራት ካብ ምንካይ ብተወሳኺ፡ ገንዘቦም ብዙሕ ነገራት ንምግዛእ ክተኣኻኸለሎም ይደልዩ። ቢቢሲ ምስ ኣጠቓቕማ ገንዘብ ብዝተሓሓዝ ተመኵሮ ንዘለወን ሰባት ኣዘራሪቡ'ሎ። ሮዚ፡ ቅድሚ ናብ ዕዳጋ ምኻድና ነቲ ኣብ ከብሒ ገዛና ዘሎ ነገራት ብግቡእ ንርኣዮ ክትብል ትምዕድ። "ዝርዝር ኣዳሊኻ ምሓዝ ዝህልዎ ረብሓ ኵላትና ንፈልጦ ኢና፤ ግን ከኣ ነቲ ኣብ ከብሒ ኣስቤዛ ዘሎ ነገራት ከይረኣና፡ ተወሳኺ ንዕድግ እንተዄንና ንዘየድልየና ነገር ገንዘብ ምውጻእ እዩ ዝኸውን" ትብል። "ኣብ ከብሒ ሓሙሽተ ዕሹግ ናይ ፓስታ ስልሲ እናሃለወና ተወሳኺ ምዕዳግ ትርጉም የብሉን" ኢላ። ንሳ ኣብ ከብሒ ኣስቤዝኣ ዘሎ ነገራት ብዝርዝር ናይ ምሓዝ ተመኵሮ ኣለዋ። ወትሩ፡ ናብ ሹቕ ክትኸይድ እንከላ ኣብ ገዛኣ እንታይ ኣሎን የለን ፈሊጣ እያ ትወጽእ። እዚ ድማ ነቲ ንዓኣ፡ ንበዓል ቤታን ወዲ ሓደ ዓመት ወዶምን ዘድሊ ሰሙናዊ ወጻኢታት መግቢ ትሕቲ 40 ፓውንድ ክኸውን ከም ዝገበሮ ትዛረብ። ናብ ድኳን ክንኣቱ እንከለና ፈለማ ናብቲ ምንካይ ዋጋ ዝተገበረሉ ዓይነት ኣስቤዛ ምኻድ ከም ዘድሊ፡ ሊን ትምዕድ። "ብዝርዝር ኣብ ወረቐት ካብ ዝጸሓፍኩምዎ ነገራት፡ ኣብኡ እንተረኺብኩም ቅሩብ ገንዘብ ክተትርፉ ክኢልኩም ኣለኹም ማለት'ዩ" ትብል። ኣብ መዝሓሊ ዝተቐመጡ፡ ከምኡ ድማ ዝተዓሸጉ መግቢታት እውን ዝነከየ ዋጋ ከም ዝህልዎም ትዛረብ። "ኣብ መዝሓሊ ክጸንሕ ዝተገበረ ስጋ፡ ዓሳን ኣሕምልትን ዳርጋ ኵልግዜ ካብቲ ሓድሽ ዝነከየ ዋጋ እዩ ዘለዎም" ትብል ሊን። "ናብቲ ሓድሽ ቅድሚ ምኻድኩም ካብቶም ኣብ መዝሓሊ ዝተኸዘኑ እንተረኺብኩም ቅሩብ ገንዘብ ቈጢብኩም ማለት'ዩ" ክትብል ተረድእ። ምስ ብኽነትን ምሕደራ ሃብትን ብዝተሓሓዝ ዝሰርሕ ትካል ግብረሰናይ 'ደብሊው. ኣር. ኤ. ፒ.' [Waste and Resources Action Programme (WRAP)] ከም ዝብሎ፡ ዝባኸነ ወይ ዝተበላሸወ ብዝብል ዝጓሓፍ መግቢ፡ ብገምጋም ካብ ሓደ ስድራ፡ ዓመታዊ 700 ፓውንድ ይበጽሕ። "እንጥቀሞም ነገራት መዓልቲ ኣገልግሎቶም እናኣኸለ ይመጽእ እንተሃልዩ፡ ኣብ ፍሪጅ ክነእትዎም ይግባእ" ትብል ሊን። "መዓልቶም ዝቐረበ መግብታት ኣብ ሱፐር ማርኬታታት ብዝሓሰረ ዋጋ ክትረኽብዎም ትኽእሉ ኢኹም። ከም ፀባ፡ ፎርማጆ (ቺዝ) ከምኡ ድማ ፍሩታን ኣሕምልትን ኣብ ፍሪጅ ኣጽኒሕና ኣብ ዝደለናዮ እዋን ክንጥቀመሎም ንኽእል ኢና" መርበብ ሓበሬታ 'ዘ ፉል ፍሪዘር' እተካይድ ኬት ሆል፡ ዳርጋ ኵሉ መግብታት ኣብ ፍሪጅ ኣብሪድካ ክቕመጥ ዝኽእል'ኳ እንተኾነ፡ ኣገባብ ኣጠቓቕማኡ ግን ክትቅይሮ ከም ዘለካ ትዛረብ።\n\n"ንባናና ወይ ሰላጣ ከተምውቕ ኣይትኽእልን፤ ናብ ፍሪጅ  ምስ ኣተወ ከኣ ልክዕ ከምቲ ዝነበሮ ክኸውን ትጽቢት ኣይግበርን" ክትብል ተረድእ። ኣስዒባ፡ "ኣብ ፐዲን ( ፈኲስ ሕውስዋስ መግቢ)፣ ወይ ኣብ ሾርባ ክትጥቀመሉ ከም እትኽእል እንተሓሲብካ ግን፡ ሽዑ ብዙሕ ገንዘብ ክትቑጥብ ትኽእል ኢኻ" ክትብል ትምዕድ። ሮዚ ከም እትብሎ፡ ኣብ ድኳናት እንዕድጐም መብዛሕትኦም መግብታት፡ ነቶም ኣቕረብቲ ትካላት ብዝጥዕሞም መገዲ እምበር ነዓና ብዝምቸኣና ኵነታት ዝተዓሸጉ ኣይኮኑን። ንኣብነት እቲ ብረቂቕ ፕላስቲክ ተዓሺጉ ኣብ ድኳናት እንረኽቦ ቅንጥሻራ (ማሽሩም) ናብ ገዛና ምስ ወሰድናዮ፡ ነቲ ፕላስቲክ ክንቕንጥጦ እንተኽኢልና ከይተበላሸወ ክጸንሕ ከም ዝኽእል ትሕብር። ወፍሪ 'ላቭ ፉድ ሄት ዌስት' እተካይድን ኣባል ትካል ግብረ ሰናይ 'ደብሊው. ኣር. ኤ. ፒ.' ን ዝዀነት ሄለን ዋይት፡ መግብታት ብፍላይ ሓድሽ ፍሩታን ሰላጣን ከይተበላሸዉ ክፀንሑ ንገብረሎም ነገራት ኣለዉ ትብል። "ኣብ ክሽነ ንጥቀመሉ ሶፍት፡ ብንእሸተይ ናብቲ ሰላጣ ዝሓዘ መዕሸጊ ክነእትዎ እንተኽኢልና፡ እቲ ሶፍት ነቲ ዝፍጠር ራህዲ ስለ ዝመጦ፡ እቲ ሰላጣ ከይተበላሸወ ክጸንሕ ይገብር" ክትብል ተረድእ። ፍሩታታት ኣብ ፍሪጅ ክጸንሑ ምግባር ድማ፡ ከየተበላሸዉ ንክቕንዩ ይሕግዝ'ዩ። ግን ከኣ እቲ መጠን ሙቐት ትሕቲ 5 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ምዃኑ ምርግጋጽ የድሊ። ሮዚ፡ ንናይ ከባቢኣ ንኣሽቱ ቸርቸርትን ናይ ዓመታት ተመኵሮኦምን ክትጥቀመሉ'ያ ትጽዕር። ንሳ፡ እንዳ ስጋ ንዘለዎም ሸቃጦ ብኣብነት ተልዕል። "ዓቢይ ጸጋ እዮም፤ ብዛዕባ ምቑጣብ ገንዘብ ክነማኽሮም ክንስከፍ የብልናን" ትብል። "ኣብ ከባቢኻ ስጋ ናብ ዝሸጡ ሰባት ኣቲኻ ንሓደ ሰሙን ዝኸውን ንስጋ  8 ፓውንድ ጥራይ ከም ዘለካ እንተነጊርካዮም፡ ዝሓሰረ ቁራጽ ስጋ ብምግዛእ ገንዘብካ ብኸመይ ከም እትጥቀመሉ ክነግሩኻ ይኽእሉ እዮም" \nብምባል ተረድእ።


ዘይተወልዱ ዕሸላት፡ ንካሮት ‘ብፍሽኽታ’፡ ንሓምሊ ‘ብጽዋገ’ ከም ዝቕበሉ ተመራመርቲ ሓቢሮም

ኣብ ማህጸን ዝርከቡ ዕሸላት፡ ኣደታቶም ካሮት ክበልዓ ከለዋ ‘ፍሽኽ ከምዝብሉ’፡ ሓምሊ ክምገባ ከለዋ ድማ ‘ጽውግ ከምዝብሉ' ኣብ ብሪጣንያ ኣብ 100 ነፍሰጾራትን ዕሸላትን ዝተገብረ ሓድሽ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። ቤተ-ፈተነ ናይቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ዱርሃም፡ እዚ፡ ዕሸላት ንዝተፈላለየ መኣዛታት መግቢ ምላሽ ከም ዝህቡ ዘርኢ  ፈላማይ ዝተመዝገበ ቀጥታዊ መረዳእታ ምዃኑ ገሊጹ። ተመራመርቲ፡ ኣብ ልዕሊ 100 ነፍሰጾራትን ገና ዘይተወለዱ ዕሸላተንን መጽናዕቲ ብምክያድ’ዮም ነዚ ውፅኢት ወግዓዊ ዝገበሩ። ን35 ደቂ ኣንስትዮ ሓርጭ ካሮት ዝሓዘ ለቘታ መድሃኒት [ካፕሱል] ንኻልኦት 34 ደቂ ኣንስትዮ ድማ ሓርጭ ሓምሊ ዝሓዘ ካፕሱል ሂቦምወን። እተን ዝተረፋ 30 ደቂ ኣንስትዮ ግን ካብ ክልቲኡ ኣይተወሃበንን። እቲ ጕጅለ ኣብ መጽሄት ሳይኮሎጂካል ሳይንስ ዘውፅኦ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ፡ እተን ኣደታት ነቶም ‘ካፕሱላት’ ካብ ዝውሕጣ ድሕሪ 20 ደቓይቕ፡ ብ4D ኣልትራሳውንድ ክረኣያ እንከለዋ መብዛሕትኦም እቶም ንሓምሊ ዝተቓልዑ ዕሸላት ተጸዊጐም ክብሉ እንከለዉ፣ እቶም ንካሮት ዝተቓልዑ ከኣ ፍሽኽታ ዝመልኦም ነይሮም። ኣብ ዕሸላት እተን ካብ ክልቲኡ ዘይተወሃበን 30 ነፍሰጾራት ግን ዝዀነ ምላሽ ኣይተራእየን። ኣመጋግባ ነፍሰጾራት ዝተፈላለየ መኣዛ ክህልዎ ስለ ዝኽእል፡ ምርጫታት መግቢ ሰባት ገና ከይተወለዱ ክጅምር ከም ዝኽእል ቅድሚ ሎሚ ዝተገበሩ መጽናዕትታት ይሕብሩ። እዚ ብዩኒቨርሲቲ ዱርሃም ዝተዳለወ ሓድሽ መጽናዕቲ ግን፡ ገና ዘይተወለዱ ህጻናት ንዝተፈላለየ መኣዛታት ዝህብዎ ምላሽ ብቐጥታ ክረጋገፅ ከሎ ናይ መጀመርታ ምዃኑ ይግለጽ። "ዕሸላት፡ ኣደ ብእትምገቦ ኣቢሎም ዝረኽብዎ መኣዛ ንጥዕናኦም ዘለዎ ኣገዳስነት ኣቐዲሙ ካብ ዝተገብረ መጽናዕቲ ዝፍለጥ እዩ። እቲ ዘይንፈልጦ ግን ብጭቡጥ መዓስ ከም ዝጅምር'ዩ" ትብል ተሳታፊት ናይቲ መጽናዕቲን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዱርሃም ሓላፊት ቤተ-ፈተነ ምርምር ጽግያትን ህጻናትን ናጃ ራይስላንድ። ንሳ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ዘይተወልዱ ህጻናት ካብ መበል 14 ሰሙን ጥንሲ ኣትሒዞም ሽኮር ከምዝመርጹ የርእዩ" ኢላ። "ንፈተነና፡ ኣብቲ ኣገላልጻኦም ዝተሓላለኸ ዝዀነሉ፡ መበል 32ን 36ን ሰሙን ጥንሲ ንዝርከቡ ዘይተወለዱ ህጻናት፡ ሓርጭ ዝሓዙ ካፕሱላት ሂብናዮም ኣለና። መጽናዕትና ብምቕጻል ድሕሪ ምውላዶም ከ ከምቲ ኣብ ማህጸን ኰይኖም ንካሮትን ሓምልን ዝሃብዎ ምላሽ ይህቡ ድዮም ኣይህቡን? ዝብል ክንዕዘብን ክንምዝግብን ንደሊ ኢና" ክትብል ወሲኻ ሓቢራ። እዚ ፈተነ ብዛዕባ ምምዕባል ጣዕሚ ኣብ ዕሸላት እንታይ የርእየና? ራይስላንድ፡ ጣዕሚ ኣዝዩ ብኣጋኡ ከም ዝምዕብልን ኣብ ስርዓተ-ኣመጋግባ ዝምርኮስ ምዃኑ ከም ዘመልክትን ትዛረብ። "እቲ ዕሸል ካብታ ኣደ ዝረኽቦ መግቢ፡ ድሕሪ ምውላዱ ነቲ ኣመጋግባ ይለምዶን ምብላዕ ይቕጽለሉን እዩ" ክትብል ተረድእ። ዕሸላት ንመሪር ጣዕሚ ክነጽጉ ዝግደዱሉ ካልእ ምኽንያት እውን እታ በዓልቲ ሞያ ትሕብር። "ንመሪር ጣዕሚ ምስ ሓደጋ እውን ነተሓሕዞ ኢና፤ ብኡ መሰረት ድማ ግብረ መልሲ ንህብ። ኵሎም መሪር ጣዕሚ ንመርዚ ስለዘየመልክቱ ግን፡ ነዚ ግብረ መልሲ ንምስጋር ንነብስናን ደቅናን ከነስተምህር ኣለና። ገለ መሪር ጣዕሚ ዘለዎም መግብታት ጥዕና ዘለዎምን ነቶም ዕሸላት ዝረብሕዎምን እዮም" ትብል። ኣብቲ ብኣልትራሳውንድ ዝረአ ጽዋገን ፍሽኽታን "እቲ ንመሪር መኣዛ ምላሽ ዝህብ ዘሎ ምንቅስቓስ ጭዋዳታት ክኸውን ይኽእል'ዩ" ክትብል ተረድእ - ራይስላንድ። ንሳ ወሲኻ፡ ዕሸላት ገጻዊ ምልክታት ወይ ገለጻታት ከምዝረኣዮም እውን ወሲኻ ትሕብር። ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ሕክምና ዩኒቨርሲቲ ኖርዝዌስተርን ፋይንበርግ፡ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ኒዮናቶሎጂ ዝዀነ ዶክተር ዳንኤል ሮቢንሰን ኣብቲ መጽናዕቲ ኣይተሳተፈን። ንሱ ንኤንቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰባት ንምስልታት ኣልትራሳውንድ፡ እቶም ዕሸላት ሓጐስ ወይ ዘይምፍታው ይገልፁ ከምዘለዉ ዘርእዩ እዮም ኢሎም ክትርጉምዎ ከምዘይብሎም ይሕብር። ኣብ ፊላደልፍያ ኣብ ዝርከብ ማእከል ኬሚካላዊ ህዋሳት ሞነል ተመራማሪት ዝዀነት ዶክተር ጁሊ ማኔላ እውን ኣብቲ መጽናዕቲ ኣይተሳተፈትን፡ እንተዀነ ኣብቲ ዓውዲ ክኢላ እያ። እቲ ስራሕ ቅድሚ ሕጂ ንዝተረኽበ ርኽበታት ዝድግፍ ምዃኑን፡ ዕሸላት ኣብ ፈሳሲ ማህጸን ብዘሎ መኣዛ መግቢ ኣቢሎም ብዛዕባ ኣመጋግባ ኣደኦም ከም ዝፈልጡ ምዝራባ ዘ ጋርዲያን የመልክት። ብተወሳኺ፡ ፕሮፌሰር ካትሪን ፎረስተል ካብ ኮሌጅ ዊልያም ኤንድ ሜሪ ቨርጂንያ፡ ሓደ ዕሸል ኣደኡ ንእትምገቦ መግቢ ብኸመይ ምላሽ ከም ዝህብ ኣብ መጻኢ ንዝግበር መጽናዕቲ ብሓጐስ ከም እትቕበሎ ተዛሪባ። ነቲ መጽናዕቲ ዝመርሐት በይዛ ኡስቱን፡ "ህጻናት ገና ኣብ ማህጸን ከለዉ ጣዕሚ ከለልዩን ከሽትቱን ከምዝኽእሉ ብርክት ዝበሉ መጽናዕትታት ይሕብሩ። መጽናዕትና ድማ ቅድሚ ምውላዶም ነቲ ዝህብዎ ግብረ መልሲ ዝረኣየሉ እዩ" ክትብል ትገልጽ። ወሲኻ፡ "ዕሸላት ገና ከይተወለዱ ከለዉ ንመኣዛታት ብተደጋጋሚ ምቅልዖም፡ ድሕሪ ሕርሲ ንዝመፅእ ምርጫታት መግቢ ከም መሰረት ክሕግዝ ይኽእል እዩ ኢልና ንሓስብ። እዚ ድማ ኣብ ዙርያ ጥዕናዊ ኣመጋግባን ብዛዕባ 'ዝተሓዋወሰ መግቢ' ምውጋድን ብቝዕ መልእኽቲ ንምሕላፍ ኣገዳሲ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ትብል።


ኵነታት ዩክረይን ንዓለማዊ ሕጽረት እኽሊ መመሊሱ የጋድዶ

ሩስያ ንወጻኢ ሃገራት እኽሊ ትሰድድ ከም ዘላ፡ ኣብቲ ዝሓዘቶ ደቡባዊ ግዝኣት መዝነት ዝተዋህቦ ሩስያዊ በዓል ስልጣን ተዛሪቡ። እዚ ጉዳይ’ዚ ሰበልጣን ዩክረይን፡ “ሩስያ 600,000 ቶን እኽሊ ሰሪቓ ገሊኡ ኸኣ ንደገ ትሰዶ ኣላ፡” ዝብል ክሲ ድሕሪ ምቕራቦም ዝተሰሞዐ ኰይኑ፡ ቢቢሲ ነዚ [ስርቂ] ከጻርዮ ኣይከኣለን ዘሎ። ሩስያ ዝዀነ እኽሊ ሰሪቓ ዝብል ክሲ ነጺጋቶ’ላ። ኲናት ሩስያን ዩክረይን ንዋጋታት ነዳዲ፣ እኽልን ዘይቲ ብልዕን ስለዘንሃሮ ኣብ ዓለም ከቢድ ምምዝባል ዕዳጋ ኣኸቲሉ ይርከብ። እቲ ኲናትን ቅልውላውን እንተቐጺሉ ከኣ ካልእ ዝኸፍአ ጸገማት ክኽሰት ከምዝኽእል ክኢላታት ቁጠባ ብተደጋጋሚ ክገልጹ ጸኒሖም ኣለው። ኣወሃሃዲ ቅልውላው ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣሚን ዓዋድ ካብ ጀነቫ፡ ብሰንኪ ሕጽረት እኽሊ ኣስታት 1.4 ቢልዮን ህዝቢ ክትንከፍን ጃምላዊ ስደት ክስዕብን ከምዝኽእልን ሓቢሩ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት እዋናዊ ኣቦመንበር ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ሰኔጋል መኪ ሳልን ፕረዚደንትረ ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዝተራኸብሉ ኣጋጣሚ፡ ግዳይ እቲ ግጭት ዝዀና ሃገራት ኣፍሪቃ ሕጽረት እኽልን ድኹዕን  ከምዘጋጠመን ተዘራሪቦምሉ ነይሮም። ኣብቲ ርክብ፡ ፕረዚደንት ፑቲን ንኣፍሪቃ እኽልን ድኹዕን ንምስዳድ ቃል ከምዝኣተወ ተገሊጹ ነይሩ። ይዅን እምበር ብዛዕባ ሰደድ እኽሊ ብዝምልከት ሩስያን ዩክረይንን ብኣገልግሎት ወደብን ዕጽዋ ኮሪደር ባሕርን ብቐጻሊ እየን ዝካሰሳ ዘለዋ። ንማዕከን እኽሊ ‘ታ ዓመታዊ ሚልዮናት ቶናት እኽሊ ናብ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ትልእኽ ዝነበረት ዩክረይን ክኽፈት ምግባር ዓለምለኻዊ ህጹጽ ዛዕባ ኰይኑ ኣሎ። እንተዀነ፡ ሓይሊ ባሕሪ ሩስያ ነተን ኣብ ጸሊም ባሕሪ ዝርከባ ወደባት ዩክረይን ሓኒቝ ስለዝሓዘ፡ እዚ ብቐሊሉ ዝከኣል ኣይኰነን። ሩስያ ብወገና፡ መተሓላለፊ መስመር ሰደድ እኽሊ ግብራዊ ምእንቲ ክኸውን፡ ዩክረይን ነቲ ብነቶግቲ ሓጺራቶ ዘላ ወሰናስን ማያት ጸሊም ባሕሪ ናጻ ክትገብር ከም ዝግባእ ትጠቅስ። ብመሰረት ጸብጻብ ኒውዮርክ ታይምስ፡ ሩስያ ነቲ ዝተሰርቀ ስርናይ ዩክረይን፡ ናብተን ብድርቂ ዝተጠቕዓ ሃገራት ኣፍሪቃ ክትሸጦ ትፈታትን ከም ዘላ ኣሜሪካ ትኸስስ። ኣሜሪካ፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ግንቦት ኣቢሉ፡ እኽሊ ዝጸዓና መራኽብ ሩስያ ካብ ወደባት ዩክረይን ከም ዝተንቀሳቐሳ ዝገልጽ ብመገዲ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢኣ ኣቢላ ናብ 14 ሃገራት - መብዛሕተአን ሃገራት ኣፍሪቃ - ሓባሪ መልእኽቲ ሰዲዳ ነይራ። ኣብቲ ሩስያ ተቘጻጺራቶ ዘላ ዞባ ዛፖሪዝዝያ መዝነት ዝተዋህቦ የቭገኒ ባሊትስኪ ከም ዝብሎ፡ እኽሊ ብባቡራት ጽዕነት ኣቢሉ ናብ ክሪሚያ - ሩስያ ኣብ 2014 ዝሓወሰቶ ግዝኣት - ካብኡ ድማ ናብ ማእከላይ ምብራቕ ከምዝኸደ ገሊጹ። ንሱ፡ ዋላ’ኳ ዝርዝር ሓበሬታ እንተዘይሃበ "እቶም ቀንዲ ውዕላት ምስ ቱርኪ ይፍጸሙ ኣለው፡" ክብል ንቴለቪዥን ሩስያ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ሩስያ ኣብ ክረሚያ ዝዀነ ኦሌግ ክሪዩኮቭ፡ 11 ባጐኒታት እኽሊ ካብታ ኣብ ዛፖሪዝዝያ እትርከብ ከተማ መሊቶፖል ናብ ክረሚያ ከም ዝኣተዋ ሓቢሩ። ንሱ፡ ንኣገልግሎት ዜና ሩስያ - RIA - ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ካብቲ ብሩስያ ዝተጐብጠ ዞባ ኬርሶን፡ እኽሊ ይጓዓዓዝ ከምዘሎ ኣረጋጊጹ። ቢቢሲ፡ ርእይቶ ንምርካብ ንሰበስልጣን ሩስያ ኣዘራርሪቡ እዩ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ሰርገይ ላቭሮቭ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ከተማ ኣንካራ ምስ ቱርካዊ መዘናኡ መቭሉት ካቩሶግሉ ብዛዕባ’ዚ ተኸሲቱ ዘሎ ቅልውላው እኽሊ ከም ዝተዘራረበ’ኳ እንተ ተፈልጠ፡ ብዛዕባ ንዝርዝር ትሕዝቶኡ ዝምልከት ግን ዛጊት ዝወጸ ሓበሬታ የለን። ላቭሮቭ፡ ነቲ ሩስያ ንሰደድ ስርናይ ዩክረይን ሓኒቓ ሒዛቶ’ላ ዝብል ክሲ ብምንጻግ፡ ንማያት ኦዴሳን ካልኦት ወደባትን ካብ ነተጕቲ ምጽራይ ብቐንዱ ሓላፍነት ዩክረይን ምዃኑ የተሓሳስብ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዩክረይን ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ቓል፡ ዩክረይን ነቲ ዝበሃል ዘሎ ወሰናስን ከተጽርዮ ኣይትኽእልን እያ፣ ምኽንያቱ “ሩስያ ነቲ ኮሪደር ሰደድ እኽሊ ንደቡባዊ ክፋል ዩክረይን ንምጥቃዕ ክትጥቀመሉ እያ፡” ክብል ዘለዎም ስግኣት ይገልጽ። ሩስያ ብወገና፡ ጠንቂ ቅልውላው መግቢ ዓለም ኰይኑ ዘሎ ብቐንዱ እቲ ብምዕራባውያን ሃገራት ዝተነብረ ማዕቀብ ምዃኑ እያ ትወቅስ። እንተዀነ ምዕራባውያን፡ ሩስያ ቀረብ እኽሊ ከም መሳርሒ ኲናት ትጥቀመሉ ምህላዋ እዮም ዝዛረቡ። ቱርኪ፡ ውሑስ ማያዊ መተሓላለፊ መስመር ንኽፍጠር ክትሽምግል ፈተነታት ትገብር ምህላዋ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣምባሳደር ዩክረይን ኣብ ቱርኪ ቫሲል ቦድናር፡ ሩስያ ካብ ክረሚያ ዝተሰርቀ እኽሊ ትልእኽ ከም ዘላን ቱርኪ’ውን ተቐባሊት ምዃና ሓቢሩ። "ቱርኪ ነቶም እኽሊ ሰሪቘም ዝሸጡ ዘለው ገበነኛታት ደው ከተብሎምን፣ ናብ ሕጊ ክቐርቡ ክትሕግዘናን ጥርዓን ኣቕሪብና ኢና፡” ከምዝበለ ሮይተርስ ገሊጹ ነይሩ። ኣቦ መንበር “ማሕበር እኽሊ” ዩክረይን ሚኮላ ጐርባቾቭ፡ ካብ ወደባት ዩክረይን ሰደድ እኽሊ ክቕጽል እንተዘይክኢሉ፡ ነቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ዝሕፈስ ቀውዒ ምህርቲ ስርናይ ዓቢይ ሃስያ ከም ዘውርደሉ ኣጠንቂቑ። ሚስተር ሚኮላ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 44.7 ሚልዮን ቶን ዝነበረ ሰደድ ዩክረይን ሎምዘበን ናብ 20 ሚልዮን ቶን ክጐድል ከምዝኽእል ኣመልኪቱ’ሎ። ወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን፡ ንዓለማዊ ቀረብን ዋጋን እኽሊ፡ ዘይቲ ብልዕን፡ ነዳድን ብኣሉታ ጸልይዎ እዩ። እገዳታት ምዕራብ ኣብ ልዕሊ ሩስያ’ውን ናይ ገዛእ ርእሱ ተራ ኣለዎ። ሩስያን ዩክረይንን ዳርጋ ሓደ ሲሶ ንዝኸውን ቀረብ ስርናይ ዓለም ይሽፍና። ኣበርክቶ ዩክረይን ከኣ ዳርጋ 10% ነይሩ። ብመሰረት ሓበሬታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ዩክረይን ኣብ 2019፡ 16% ዕፉንን፡ 42% ዘይቲ ብልዕን ንዕዳጋ ዓለም ተቕርብ ነይራ። እዚ ኣብ ዩክረይን ኣጋጢሙ ዘሎ ኲናትን ምዕጻው ወደባትን ከምኡ’ውን ሓደ ሓደ ሃገራት ስግኣት ኣሕዲረን ኣእካለን ብምኽዛነን፡ ነተን ውሕስነት ምግቢ ዘይብለን ሃገራት ዓቢ ሕጽረት ፈጢሩ ይርከብ። ኣብ ሶማልያ ሓላፊ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ፔትሮግ ዊልተን፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሓደገኛን ኣዕናውን ደርቂ የጋጥም ከምዘሎ ሓቢሩ። ንሱ፡ "ኣብ ኣርባዕተ ተኸታታሊ ወቕቲ ዝፈሸለ ዝናብ 15 ሚልዮን ሰባት ኣደዳ ጥሜት ኣቃሊዕዎም ኣሎ፤ እዚ ቍጽሪ ድማ ክሳብ መወዳእታ’ዚ ዓመት ናብ 20 ሚልዮን ክበጽሕ ይኽእል’ዩ፡” ክብል ኣጠንቂቑ።


ኣብ ውሽጢ ከብዶም ኣልኮላዊ መስተ ዘፍርዩ ሰባት

ኣብ ሰሙን ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ግዜ የጋጥሞ። ኒክ ካርሰን ኮልተፍተፍ ክብል ይጅምር። ድሕሪኡ በብቝሩብ እግሩ ሰንከልከል ይብል። ዕላሉ ጽንግሊል ይኸውን'ሞ ኣብ መወዳእታ ናብ ዓሚቝ ድቃስ ይኣቱ። እቲ ኣቦ ክልተ ቈልዑ ኒክ፡ ኵሉ ምልክታት ስኽራን እዩ ዘርኢ። እቲ ጸገም ግን፡ ኒክ ዝዀነ ይዅን ኣልኮላዊ መስተ ኣይሰተየን ነይሩ። እቲ ስኽራን ዝመስል ኵነታት ግን፡ ብቓንዛ ከብዲ፡ ምንፋሕ ከብዲን ድኻምን ዝተሰንየ'ዩ። ብዙሕ ግዜ ሓሚሙ ውነኡ ይጠፍእ ነይሩ። ንመጀመርታ ግዜ ቅድሚ 20 ዓመት ኣቢሉ ስድራኡ ህሞታት ምዝንባል ኣእምሮ ከርእይ ከም ዝጀመረ ምስ ኣስተብሃሉ እዩ ኣጋጢምዎ። "ቅድሚኡ ሰኺሩ ርእየዮ ኣይፈልጥን" ትብል በዓልቲ ቤቱ ካረን። ካርሰን ንባዕሉ ነዞም ፍጻመታት ንጽባሒቱ ብንጹር ኣይዝክሮምን። "እንታይ ከም ዝዀነ ኣይተረድኣንን" ይብል እቲ ወዲ 64 ዓመት ኒክ ካርሰን። "ድሕሪ ሽዱሽተ ወይ ሸሞንተ ሰዓታት ዋላ ሓንቲ ጸገም ከም ዘይተፈጥረ ይበራበር፣ ኣዝዩ ሳሕቲ 'ሃንግኦቨር' [ኣልኮላዊ መስተ ድሕሪ ምስታይ ዝፍጠር ስምዒት] ይስምዓኒ ነይሩ።" ኣብ መወዳእታ ኒክን በዓልቲ ቤቱን እቲ ስኽራንን ምልክታቱን ከም ድንሽ ዝኣመሰለ ልዑል ካርቦሃይድሬት ዘለዎ መግቢ ድሕሪ ምብላዕ ዝብገስ ከምዝመስል ተረዲኦም። ኒክ ካርሰን፡ ብተደጋጋሚ ሓካይምን ክኢላታት ኣመጋግባን ምስ ኣማኸረ፡ 'ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም' ዝበሃል ሳሕቲ ዝረአ ሕማም ከም ዘለዎ ተረጋጊጹ። ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም ወይ Auto-Brewery Syndrome (ABS)፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ከብዲ ዝፍጠር ኵነታት ውሽጣዊ ምብልዕላዕ (gut fermentation syndrome) ብዝብል ይፍለጥ። ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም ብውሽጣዊ ምብልዕላዕ ፈንገስ ወይ ባክተርያ ኣቢሉ ኣብ ስርዓተ ምሕቓቕ ምግቢ፡ ጓንጓ ኣፍ ወይ ስርዓተ ሽንቲ ኤታኖል (ኣልኮል) ዝፍጠረሉ ብዓቢኡ ምስጢራዊ ኵነታት እዩ። ኣብ ደም ዝርከብ መጠን ኣልኮል ብምውሳኽ፡ እቶም ሕሙማት ኣልኮላዊ መስተ ይስተዩ ኣይስተዩ ብዘየገድስ ምልክታት ስኽራን ከርእዩ ይገብሮም። ኣብ ሕጊ ትራፊክ ዝግበር መርመራ ትንፋስ ንኸይሓልፉ ስለዝገብሮም ማሕበራውን ሕጋውን ሳዕቤናት ከምጽኣሎም ይኽእል እዩ። እዚ ዘይተለምደ ተርእዮ’ዚ ግን፡ ጠንቁ ክሳብ ሕጂ ብግቡእ ኣይተፈልጠን፡ ኣዝዩ ኣካታዒ’ውን’ዩ። ብተወሳኺ፡ መስተ ሰትዮም መኪና ብምዝዋር ዝተኸሰሱ ገለ ሰባት ከም ሕጋዊ መከላኸሊ ተጠቒሞምሉ እዮም። "ተመራመርቲ መርዛም ነገራት፡ እዚ ናይ ብሓቂ ሕክምና ዘድልዮ ከም ዝዀነን ብሓቂ ድማ ካብ ውሽጣዊ ምብልዕላዕ፡ ኣልኮላዊ መስተ ከም ዝርከብን ዝኣምኑ ይመስለኒ" ይብል ፈጻሚ ዳይረክተር ማእከል ምርምርን ትምህርትን ፎረንሲክ ሳይንስ ቤሬ ሎጋን። "ኵላትና ካብ ምብልዕላዕ ውሑድ መጠን ኣልኮላዊ መስተ ነፍሪ ኢና፤ ኣብ መብዛሕትኦም ሰባት ግን፡ ኣዝዩ ንእሽቶ ስለዝዀነ ዝዕቀን ኣይኮነን።" ሓደ ካብቲ ናብ ከምዚ ኵነታት ዝመርሕ ኣጋጣሚ፡ ኣብ ዙርያ ኣብ ከብዲ ዝህሉ ዘይምዕሩይነት ረቂቅ ተሕዋስያን እዩ። እዚ ዘይምዕሩይነት፡ ገለ ረቂቅ ታህዋስያን ካብ መጠን ንላዕሊ ክዓብዩ ይገብር፤ እዚ ኸኣ ደሓር ኣብ ትሕቲ ፍሉይ ኵነታት፡ ልዑል ካርቦሃይድሬት ዘለዎ መግቢ ክረክብ እንከሎ፡ ብምብልዕላዕ ኣልኮላዊ መስተ ይፈጥር። ኣብ ቀረባ እዋን፡ ኣብ መንጐ እቶም ኣብ ፍሕኛ ሽንቲ ዝነብሩ ረቂቅ ታህዋስያን ዘጋጥም ዘይምዕሩይነት ኣልኮላዊ መስተ ከም ዝፈጥር ተረጋጊጹ እዩ። እዚ ድማ "ምብልዕላዕ ፍሕኛ ሲንድሮም" ተባሂሉ ይጽዋዕ። ከምዚ ዓይነት ኵነታት ሽኮርያ ኣብ ዝሓመሙ ሰባት ኣጋጢሙ እዩ። ሕማም ሽኮርያ እንተዘይተቘጻጺርካዮ፡ ኣብ ሽንቲ ሽኮር ይፈጥር እሞ ነቶም ረቂቅ ተህዋስያን መግቢ ክኸውን ይኽእል። መንቀሊ እቲ ናብ 'ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም' ዘምርሕ ሃንደበታውን ርኡይን ለውጢ ናይቶም ኣብ ውሽጢ ዝነብሩ ታህዋስያን እንታይ ክኸውን ይኽእል? 'ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም' ዋላ'ኳ ኣብ ጥዑያት ሰባት ዘጋጥም እንተዀነ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ግን ኣብ ከም ሕማም ሽኮር፡ ምስ ስብሒ ዝተኣሳሰር ሕማም ጸላም ከብዲን ካልኦትን ዝኣመሰሉ ሕዱር ሕማማት ብሓባር ዘለዎም ሰባት እዩ ዝርአ። ከምዚ ዓይነት ሕማም መጀመርታ ዝተረኣየ ኣብ ጃፓን ኣብ 1950ታት እዩ። ብፍላይ ህዝቢ ጃፓን ነዚ ኵነታት ተቓላዕቲ ምዃኖም ዝሕብሩ ሓሳባት ቀሪቦም እዮም። ኣብ ከም ጃፓናውያን ዝኣመሰሉ ዝተወሰኑ ህዝቢታት፡ ጸላም ከብዲ፡ ኣልኮል ናይ ምብትታን ዓቕማ ዝቕንስ ፍሉይ ጀነቲካዊ ለውጢ ከምዘሎ ገለ ተመራመርቲ ይገልጹ። እዚ ድማ፡ ንዝርግሐ እቲ ሕማም ኣበርክቶ ክገብር ከም ዝኽእል ይሕብሩ። ብመሰረቱ እቶም ፍሉይ ጀነቲካዊ ለውጢ ዘለዎም ሰባት ኣካላቶም ካብ ኣልኮላዊ መስተ ናይ ምጽራይ ዓቕሞም ትሑት እዩ ማለት እዩ። ኣብ 1984 ኣብ ክልተ ሕሙማት ዝተገብረ መጽናዕቲ ግን ካልእ መንቀሊ ከም ዘሎ ኣጕሊሑ፤ ኣብ ስርዓተ-ምሕቃቕ መግቢ ዝነብሩ ካንዲዳ ኣልቢካንስ ዝበሃሉ መባዅዕቲ ፈንገስ (yeast)። ሓንቲ ቅድሚ ሕጂ ጥዕይቲ ዝነበረት ጓል 24 ዓመት ነርስ፡ ልዑል ካርቦሃይድሬት ዘለዎ መግቢ ድሕሪ ምብላዕ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወይ ክልተ ሰዓት፡ ምልክታት ምድንዛዝ፡ ዕግርግር ምባል፡ ኣማዕቢላ። ሓደ መዓልቲ ቁርሳ ምስ በልዐት ድሕሪ ክልተ ሰዓት፡ ብሓፈሻዊ ሕማምን ምድንዛዝን ኣማሪራ፡ ሕልናኣ ስኢና ሕክምና ክሳብ ዘድልያ በጺሓ። ዝኾነ ኣልኮላዊ መስተ'ኳ እንተዘይሰተየት፡ ኣብ ትንፋሳን ደማን ዝነበረ መጠን ኣልኮል ኣዝዩ ልዑል ኰይኑ ከም ዝተረኸበ እቲ መጽናዕቲ የመልክት። ኣብ ከብዳ ቍጽሪ ናይቲ ካንዲዳ ኣልቢካንስ ዝበሃል መባዅዕቲ ፈንገስ ወሲኹ ከምዝነበረ ብመርመራታት ላቦራቶሪ ተረጋጊጹ። ኣብቲ ካልኣይ መጽናዕቲ ድማ፡ ሓደ ወዲ 35 ዓመት ኣሳሳዪ፡ ኣብ ትንፋሱ ጨና ኣልኮላዊ መስተ ከምዘሎ፡ ዓጀውጀውን ሰንከልከልን ከምዝብል የማርር። ንሱ’ውን ኣብ ከብዱ ልዑል መጠን ካንዲዳ ኣልቢካንስ ከምዘለዎ ተረጋጊጹ። ኣብቲ ካብቶም ሕሙማት ዝተረኸበ መባዅዕቲ ፈንገስ ዝተገብረ መርመራ ላቦራቶሪ፡ ክልቲኦም ካርቦሃይድሬት ብሓያል መንገዲ ኣፍሊሖም ኣልኮል የፍርዩ ከም ዝነበሩ ይሕብር። 'ካንዲዳ ኣልቢካንስ' ዝበሃሉ መባዅዕቲ ፈንገስ ኣብ ስርዓተ ምሕቃቕ መግቢ ምንባሮም ንቡር እዩ። እንተዀነ ኣብቶም ሕሙማት ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ክዀኑ ከለዉ ካርቦሃይድሬት ክብልዕላዕ ክገብሩ ከምዝኽእሉ እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ። እታ ነርስን እቲ ኣሰላፊን፡ ጸረ-ፋንጋስ መድሃኒት ምስ ተዋህቦምን ኣብ ኣመጋግባኦም ዝነበረ ካርቦሃይድሬት ምስ ተገደበን፡ እቲ ዘርእይዎ ዝነበሩ ናይ ስኽራን ዝመስል ምልክታት ምሉእ ንምሉእ ጠፊኡ። በዝሒ እቶም ኣብ ከብዲ ዝርከቡ ታህዋስያን፡ ዘይንቡር ምዃኑ ጥራይ ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም ኣየስዕብን። ካርቦሃይድሬት ዝበዝሖ መግቢ ምምጋብ ግን ርኡይ ኣበርክቶ ኣሎዎ። ጸገም ምሕቃቕ መግቢ ዘለዎም ሰባት እውን ብፍላይ ተቓላዕቲ እዮም። እዚ ዝዀነሉ ምኽንያቱ ድማ መግቢ ከይሓቐቐ ኣብ ከስዐ ምጽንሑ ነቲ ከባቢ ኣልኮላዊ መስተ ንዘፍርዩ ረቂቅ ተህዋስያን  ብዝጥዕም መንገዲ ክቕይሮ ስለዝኽእል እዩ። ንኣልኮላዊ መስተ ትሑት ተጻዋርነት ምህላው እውን ተራ ክህልዎ ይኽእል። "ሕክምናን ምርመራን ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ርኡይ ምዕባለታት ኣመዝጊቡ'ዩ" ትብል ኣብ ፓኖላ ኮሌጅ፡ ቴክሳስ ተመራማሪትን ፕረዚደንት ትካል ኢንፎርሜሽንን ሪሰርችን ኣውቶ-ብሩዌሪ ዝዀነትን ባርባራ ኮርደል። ብልክዕ ግን ኣብቶም ረቂቅ ተህዋስያን ዝፍጠር ዘይምዕሩይነት መንቀሊኡ እንታይ ምዃኑ ንምፍላጥ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ኰይኑ ኣሎ። በቲ ሕማም ዝሳቐዩ ሰባት መብዛሕትኡ ግዜ ከምዝብልዎ እንተዀይኑ፡ ብተደጋጋሚ ወይ ንነዊሕ እዋን ጸረ-ነፍሳት መድሃኒት ምጥቃም ረቛሒ ሓደጋ ክኸውን ከምዝኽእል ይግለጽ። ብሓፈሻ ካብ መጠን ንላዕሊ ጸረ-ነፍሳት ምጥቃም ኣብ ከብዲ ዝርከቡ ተህዋስያን ክቝጥዑ ስለዝገብር፡ እዚ ገለ ትርጕም ዝህብ ይመስል። እንተዀነ፡ ብቐጥታ ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም የስዕብ ድዩ ኣየስዕብን ንምርግጋጽ ተወሳኺ መጽናዕቲ የድሊ። ብብዝሒ ዘይግቡእ ዓይነት መግቢ ምምጋብ’ውን ተራ ክጻወት ይኽእል። ካብ መጠን ንላዕሊ ኣዝዮም ዝተመስርሑ መግብታት ኣብ ረቂቅ ተሕዋስያን ከብዲ ምስ ዝፍጠር ቁጥዐ ዝተኣሳሰር ምዃኑ ተረጋጊጹ ኣሎ። "እቲ ወሃቢ ኣገልግሎትን እቲ ሕሙምን መድሃኒት ክጥቀሙ ይወስኑ ኣይወሰኑ፡ ዓቢ ኣካል ናይቲ ሕክምና ትሑት ካርቦሃይድሬት ዘለዎ ኣመጋግባ ክኸውን ከምዘለዎ'ውን ንፈልጥ ኢና" ትብል ባርባራ ኮርደል። እዞም ታህዋስያን ኣብ ቅልል ዝበለ ኣሲዳዊ ኵነታት ብዝበለጸ ከምዝዓብዩን ዝያዳ ኣልኮል ከም ዘፍርዩን ይፍለጥ። ኮርዴል ካልኦት ጠንቅታት እውን ክህልዉ ከምዝኽእሉ ትኣምን። "ከም ቀመማት/ኬሚካላት፡ ብከላ፡ ጸቕጢን ስንባደን ዝኣመሰሉ ኣመጋግባ ዝድርኹ ነገራትን ግዳማዊ መበገሲታትን ኣብ ምፍራይ ኣልኮላዊ መስተ ተራ ከምዘለዎም ብዙሕ ፈሊጥና ኣሎና" ትብል። ብክኢላታት ኣመጋግባ ዝምራሕ ጽኑዕ ኣመጋግባ ብምኽታል፡ ምስ ጸረ-ፈንገስ ሕክምናታትን ማልቲ-ቪታሚናትን ተደሚሩ፡ ካርሰን ሕማሙ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ንኽኣቱ ኣኽኢልዎ እዩ። "ብቐጻሊ 'ደሓን ድየ፡ ደሓን ድየ?' እብል። ቅሩብ ድኻም ክስምዓኒ ከሎ፡ ናይ ትንፋስ መርመራ ኣልኮል ንገብር" ይብል። ካርሰን ብዛዕባ ኵነታቱ፡ ከምኡ'ውን ጠንቁ እንታይ ክኸውን ከም ዝኽእል ዝያዳ ስለ ዝፈለጠ ግን፡ ንሱን በዓልቲ ቤቱን ኣብ መጻኢ ከምዚ ዓይነት ነገር ከጋጥሞ ዘሎ ተኽእሎ ውሑድ ከምዝዀን ተስፋ ኣሎዎም።


ኣብ 2050 እንታይ ዓይነት መግብታት ክንምገብ ንኸውን?

ተመራመርቲ፡ ኣብ 2050 ኣብ ዝርዝር እንበልዖም መግብታት ክንረኽቦም እንኽእል ብብዝሒ ዘይፍለጡ ዓይነታት መግቢ ወግዓዊ ገይሮም ኣለው። ኣብ መጻኢ፡ ብልምዲ 'ፎልስ ባናና' እናተባህለ ዝጽዋዕ ተኽሊ እንሰት ቈሪስና ፍረ ተኽሊ ፓንዳነስ ክንምሳሕ ንኽእል። ኲናት ዩክረይን፡ ኣብ ውሑዳት ዓይነታት ዘራእቲ ጥራይ ምምርኳስ ሓደገኛ ምዃኑ ኣርእዩና'ሎ። 90 ሚእታዊት ካሎሪ ካብ ዘራእቲ ከም ዝርከብ ሰብ ሞያ ሮያል ቦታኒ ጋርደንስ - ለንደን ይገልጹ። ብኻልእ ወገን፡ ክሊማዊ ለውጢ፡ ኣብ ዓለም ምንካይ ምህርቲ ዘራእትን ናህሪ ዋጋታትን ብምስዓብ ከቢድ 'ቅልውላው መግቢ' ከጋጥም ምኽንያት ይኸውን ኣሎ። ስለዚ፡ እቲ እንምገቦ ብዓይነቱ ዝተፈላለየ ክኸውን ምግባር ጥምየት ንምውጋድ፣ ምጥፋእ ህይወታዊ ብዙሕነት ንምቕራፍን ክሊማዊ ለውጢ ንምልማድን ዝሕግዝ ሓደ መፍትሒ እዩ ክብል፡ ተመራማሪ ሮያል ቦታኒ ዶክተር ሳም ፒሪኖን ተዛሪቡ። "ኣብ ዓለም ብዙሓት ክብልዑ ዝኽእሉን ዝተፈላለዩ ህዝብታት ዝበልዑዎምን ዓይነታት መግቢ ከም ዘለው ንፈልጥ ኢና። በዚ ኸኣ እቶም ንዓለም ዝገጥምዋ ዘለው ግድላት ምብዳህ ዝከኣለሉ መፍትሒ ክመጽእ ይኽእል'ዩ፡" ኢሉ። ካብቶም ክብልዑ ዝኽእሉ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ዓይነታት መግቢ፡ እቶም 417 ጥራይ'ዮም ብብዝሒ ዝፈርዩን ንመግብነት ዘገልግሉን። እዚ፡ ካብ ደሴታት ፓስፊክ ክሳብ ፊሊፒንስ ኣብ ከባቢታት ገምገም ባሕሪ ዝፈሪ ተኽሊ እዩ። ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል ደቡብ ምብራቕ ኤስያ፡ ቆጽሊ እዚ ተኽሊ ጣዕሚ ዘለዎም መግቢታት ንምስራሕን ንምምቃርን የገልግል። እቲ ንኣናናስ ዝመስል፡ ፍረኡ ድማ፡ ብጥርኡ ወይ'ውን ኣብሲልካ ክብላዕ ዝኽእል'ዩ። እዚ ተኽሊ፡ ደርቂ፡ ሓያል ንፋስን ጨዋም ካፋን ዝኣመሰሉ ኣዝዮም ኣጸገምቲ ኵነታት ክጻወር ይኽእል። ተመራማሪት ሮያል ቦታኒ ዶክተር ማርያበል ሶቶ ጐመዝ፡ "እዚ፡ ክሊማ ዝጻወርን ሃናጺ ትሕዝቶ ዘለዎን ጥዑምን መግቢ'ዩ። ኣብ መላእ ዓለም፡ ኣብ ትሕቲ ዝዀነ ኣጸጋሚ ኵነታት ክዓቢ ዝኽእል ተኽሊ'ዩ፡" ኢላ። ባልደንጓ ወይ ጥረታት፡ ኣብ መጻኢ ኣገዳሲ ዓይነት መግቢ ክዀነና ዝኽእል እዩ። ቀዳማይ ነገር ዋጋኡ ሕሱር'ዩ፣ ኣብ ርእሲኡ ልዑል ትሕዝቶ ፕሮቲንን ቫይታሚናት ቢን'ውን ኣለዎ። ኣብ ዓለም 20 ሽሕ ዓሌታት ኣእካል ጥረ ኣለው፤ ግን ካብዚ እቲ ውሑድ ኢና ንጥቀም ዘለና። ተመራመርቲ፡ ሕጂ'ውን ገና ዘይፈለጥናዮም ኣማኢት ዓይነታት ኣለው ይብሉ። ሞራማ ቢንስ፡ [ዓይነት ባልደንጓ]፡ ኣብ ዝበዝሑ ከባቢታት ቦትስዋና፡ ናሚቢያን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝርከብ ዓይነት ኰይኑ፡ ምስ ዕፉን ክበስል ዝኽእል፣ ኣጥሒንካ ንገዓት ወይ ዝስተ ኮካ መሳሊ መስተ ንምስራሕ ዝኸውንን እዩ። ኵሎም ኣእካል ጥረ ግን ዝብልዑ ስለ ዘይኮኑ፡ ተመራመርቲ ኣየኖት ዓይነታት ብዝሓሸ መገዲ ንመግቢ ክውዕሉ ይኽእሉ ኣብ ዝብል የጽንዑ ኣለው። ካብ ሳዕረ-ማዕሪ ዝርከቡ ኣእካል፡ ልዕሊ 10 ሽሕ ዓሌታት ኰይኖም ንመጻኢ መግቢ ክኸውን ዝኽእል ኣማራጺታት ኣለዎም። ፎኒዮ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከብ ብልጹግ ዝትሕዝቶኡ ዓይነት እኽሊ ኰይኑ፡ ገዓትን ዝስተ ነገራትን ንምስራሕ ይጠቅም። እዚ ብቐሊሉ ኣብ ከባቢኻ'ውን ክበቁል ዝኽእልን ደረቕ ኵነታት ኣየርን ዝጻወር እዩ። 'እንሰት' ወይ 'ፎልስ ባናና' እናተባህለ ዝጸዋዕ፡ ምስ ተኽሊ በናና ኣዝዩ ዝመሳሰለን ምትእስሳር ዘለዎ ተኽሊን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተወሰነ ከባቢታት ደቡብ ጥራይ ንመግቢ የገልግል። እቲ በናና ዝመስል ቅርጺ ዘለዎ እንሰት፡ ፍረኡ ዝብላዕ'ኳ እንተዘይኮነ፡ ብካርቦሃይድረይት ዝበልጸገ ከምዝዀነ'ዩ ዝንገረሉ። ሰራውርን ጉንድን'ቲ ተኽሊ ገዓትን ሕብስትን ንምስራሕ ይጠቅም። መጽናዕታት ድማ፡ እዚ ተኽሊ ኣብ እዋን ሓደጋ ልዕሊ 100 ሚሊዮን ሰባት ክቕልብ ይኽእል፡ ይብሉ።


ላይበርያ፡ ኣብያት ማእሰርቲ ብሰንኪ ሕጽረት መግቢ እሱራት ምቕባል ኣብየን

ኣብ ላይበርያ ዝርከባ ኩለን እተን 15 ኣብያተ ማእሰርቲ ኣብዚ ሰሙን ሕጽረት መግቢ ከምዘጋጠመን ተገሊጹ። ብሰንኪ እዚ ክልተ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞንሮቭያ ዝርከባ ኣብያተ ማእሰርቲ: ሓደሽቲ እሱራት ከምዘይቕበላ ሰብ መዚ እተን ኣብያተ ማእሰርቲ ብወግዒ ሓቢሮም ኣለዉ። እቲ ምኽንያት ኮይኑ ዝቐርብ ዘሎ ብዙሕ ኮይኑ፡ እቲ ቀንዲ ግን ንኣብያት ማእሰርቲ ንመግቢ እሱራትን ንመሳለጥያን ዝውሃበን ዝነበረ ምወላ ደው ብምባሉ እዩ ተባሂሉ እዩ ተገሊጹ ዘሎ። እንተኾነ ላዕለዋይ ዳይረክተር ኣብያት ማእሰርትታት ላይበርያ ሰይንለሰ ክዋይዳ ብሰኑይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ መንግስቲ ነቲ ጸገም ንምፍታሕ ኩሉ ዝክኣሎ ይገብር ምህላዉ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ሓላፊ፡ ደሕሪ ዝተገበረ ምዝርራብ እተን እሰራት ምቕባል ኣብየን ዝነበራ ኣብያት ማእሰርቲ እሱራት ክቕበላ ከምዝተሰማማዓን ንኹለን ኣብያት ማእሰርቲ መግቢ እሱራት ክዕደለን ከምዝጀመረን ኣብሪሁ። ሓደ ሓላዊ እሱራት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብሰንኪ ሕጽረት መግቢ እሱራት ምቕባል ከምዝኣበዩ ብምሕባር፡ ብሰንኪ ጥምየት ሕርቓን ዘለዎም እሱራት ኣብያት ማእሰርቲ ሰይሮም ከይሃድሙ ስግኣት ከምዘለዎም'ውን ገሊጹ። ሓደ ኣብ ሞንሮቭያ ንእሱራት ብወለንትኡ ወትሩ ስሩሕ መግቢ ብምቕራብ ዝፍለጥ ብዓል ጸጋ፡ ሕጂ'ውን ብዝተዓጸጻፈ ንእሱራት መግቢ ኣብ ምቕራብ ይነጥፍ ምህላዉ ይግለጽ። ብዙሓት ሓለውቲ እሱራትን ምምሕዳር እተን ኣብያት ማእሰርትን፡ መንግስቲ ኣብ ኣተሓሕዛ እተን ኣብያተ ማእሰርቲ ሸለልትነት የርኢ ምህላዉ'ዮም ዝነቕፍዎ።


ቆልዓ 7 መዓልቲ ዝርከቦም ተመዛበልቲ ህጻናት ብሰንኪ ቀዝሒ ህይወቶም ሓሊፉ

ኣብ ሰሜን ምዕራብ ሶርያ ብዝወቐዐ በረድ ዝሓዘለ ዝናብ ስዒቡ ብሰንኪ ዘጋጠመ ከቢድ ቀዝሒ ኣብ መዓስክር ተመዛበልቲ ዝነበሩ ህጻናት ህይወቶም ሓሊፉ። ሓደ ሓላፊ ወድብ ሕቡራት ሃገራት ንኤኤፍፒ ከምዝሓበሮ፡ ብሰንኪ እቲ ዛሕሊ ህይወቶም ዝሓለፉ ህጻናት ወዲ ሸውዓተ መዓልቲን ወዲ ክልተ ወርሒን ይርከብዎም። ኢድሊብ ኣብ ዝተብሃለት ግዝኣት ኣስታት 2.8 ሚልዮን ሶርያውያን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ተዓቂቦም ይርከቡ። ዝበዝሑ ድማ ሙቐት ዝህቡ ክዳውንትን መሞቒ ማሺንን ኣብ ዘይብሎም ዝኣረጉ መጽለሊ እዮም ዝነብሩ። ካብታ ንዓሰርተ ዓመታት ብዝዘለቐ ኲናት ሓድሕድ ትሕመስ ዘላ ሶርያ ዝተመዛበሉ፡ ካብ ካልእ እዋን ብዝኸፍኣ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዝርከቡ ሕቡራት ሃገራት ኣተሓሳሲቡ። ኣብ ሶርያ ዝተርአየ ቁጠባዊ ቅልውላው፡ ኣብ ሓደ ዓመት ጥራሕ ዋጋ ምግቢ ተንከፍ ነገራት ብዕጽፊ ክውስኽ ምኽንያት ከምዝኾነ እቲ ውድብ ወሲኹ ሓቢሩ። ብዘይካ ሞት እቶም ክልተ ዕሸላት፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን’ውን ኣሌፖ ኣብ ዝተብሃለ ግዝኣት ኣብ ዝርከብ መዓስከር ተመዛበልቲ፡ ካብ ዝውለድ ሓደ ወርሒ ዝገበረ ህጻን ብሰንኪ ከቢድ ዛሕሊ ከምዝሞተ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝቕመጥ፡ ገባሪ ሰናይ ሶርያ ኣፍሊጡ። ካልእ ዕሸል ድማ፡ ኣብቲ ይነብረሉ ዝነበረ መጽለሊ ተኣኪቡ ዝነበረ በረድ ምስ ፈረሰ ህይወቱ ሓሊፉ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ ኢድሊብን ኣሌፖን ኣብ ዝበሃሉ ግዝኣታት ዝርከቡ 287 መጽለሊታት ብዛሕሊ፣ ብውሕጅን ሓያል ንፋስን ተጠቒዖም ኣለዉ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ ልዕሊ 935 ግዝያዊ መጽለሊ ዳሳት ዓንዮም ተባሂሉ። ኣብ ሶርያ ዳይሬክር ድሕነት ህጻናት [ሴቭ ዘቺልድረን- ውድብ ሕቡራት ሃገራት] ሶኒዓ ካሁሽ “ህጻናት ብሰንኪ ዛሕሊ ህይወቶም ንሓደጋ ክቃልዕ ኣይምተገበአን” ኢላ። እታ ዳይሬክተር፡ በቲ ቅድሚ 11 ዓመት ዝተወለዐ ቅልውላው ምኽንያት ዝሳቐዩ ዘለዉ ህጻናት ብማሕበረሰብ ዓለም ዕሽሽ ዝተብሃሉ ይመስል ክትብል’ውን ገሊጻ።


ህንዲ - ቫራናሲ፡ ፈጺማ ስጋ ዘይተቕርብ ከተማ

ኣብ ዓለም ንብዙሕ ዓመታት ቅድስቲ ከተማ ተባሂላ እትፍለጥ መንፈሳዊት ከተማ ህንዲ፡ ናብ ጠቕሊላ ኣሕምልቲ ጥራይ ዝምገቡ ሰባት ዝነብሩላ ስለ ዝተሰጋገረት ብዙሓት ሃይማኖታዊ ጉዕዞ ዝገብሩ በጻሕቲ ትስሕብ ኣላ። ቫራናሲ ትብሃል። ኣብ ዓለም ካብቶም ጥንታዊ ዝብሃሉ ከተማታት ሓንቲ'ያ። ካብ 1800 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ጀሚራ ከምዝተደኮነት ዝንገረላ ቫራናሲ በቶም 1.2 ቢልዮን ዝኾኑ ተኸተልቲ እምነት ሂንዱ ከም ሓንቲ ካብ ቅዱሳት ቦታታት ዓለም ትቑጸር። መዓልታዊ፡ ድምጺ ኣብ ኣብያተ እምነት ዝቃጭል ደወል ጥራሕ ኢኻ ትሰምዕ። ዓሰርታት ኣሽሓት ናብታ ከተማ ዝመጽኡ ምእመናን ድማ 88 ደረጃታት እታ ከተማ ወሪዶም ሓጢኣቶም ክሓጽቡ [ካብ ሓጢኣቶም ክነጽሁ] ጋንገስ ናብ ዝብሃል ሩባ ይኣትው። ይኹን'ምበር፡ ምኽንያት መብዛሕትኦም ናብታ ከተማ ዝጉዓዙ ሰባት ዝተፈላለየ እዩ። እቲ ቦታ ፍሉይን ሃይማኖታውን ስለ ዝኾነ ጽዋ ሞትና ኣብኡ ክንቕበል ወይ'ውን ነፍስና ብንስሓ ክንሓጽብ ኢሎም ካብ ዝጉዓዙ ሰባት ወጻኢ: ኣብታ ከተማ ዘሎ ፍሉይ ናይ ኣሕምልቲ መግቢ ክበልዑ ጥራይ ኢሎም ዝኸዱ'ውን ኣለው። መብዛሕትኦም ነበርቲ ከተማ ቫራናሲ ኣምለኽቲ ሺቫ'ዮም። ሺቫ ስጋ ዘይበልዕ ኣሕምልቲ ጥራይ ዝምገብ ኣምላኽ ምዃኑ ሰዓብቱ ይኣምኑ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ከም ራኬሽ ጊሪ ዝበሉ ነበርቲ እታ ከተማ ካብ ኣሕምልቲ ወጻኢ ካልእ ኣይምገቡን። ነዚ ጥቡቕ መምርሒ'ዮም ዝኽተሉ። "ኣነን ስድራይን ንወለዶታት ተመገብቲ ኣሕምልቲ ኢና። እንቋቑሖ ኣብ ዝብልዖ ገዛ'ውን ማይ ኣይንሰትን" ይብል። ቫራናሲ መንፈሳዊት ከተማ ህንዲ ክትኸውን ትኽእል'ያ፤ እንተኾነ በቲ ሃረር ዘብል ክሸና ግን ብዙሕ ኣይትፍለጥን። መብዛሕትኦም ንመግቢ ኢሎም ዝጉዓዙ ሰባት ቅድሚ ናብታ ከተማ ምኻዶም ኣብ ከተማታት ዴልሂ፣ ካልካታን ቼናይን ናብ ዝርከቡ ስጋን መስተን ዝቐርበሎም ማእከላት እዮም ዝኸዱ። ኣብዚ እዋን ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝርከቡ ከሸንቲ ምድላው መግቢ ነቲ ከተማ ቫራሳኒ ዘለዋ ሓድጊ መግቢ ኣሕምልቲ ብምውሳድ ኣብ ሬስቶራንታት ክሰርሑዎም ጀሚሮም ኣለው። ካብ 2011 ክሳብ 2016 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ብጽቡቕ ክሽና መግቢ ደረጃ 'ሚቸሊን ስታር' ዝብል ሽልማት ዝወሰደ ሼፍ ቪካስ ክሃና "ኣብ ማንሃተን ንከዳልዎ ዝክኣለኒ ገይረ'የ፤ ግሩም ጣዕሚ ኣለዎ" ይብል። ክልተ ግዜ ሽልማት 'ሚቸሊን ስታር' ዝወሰደ ሼፍ ኣቱል ኮቻር ብወገኑ ኣብ ለንደን ዝርከብ ሬስቶራንቱ ቤናረስ [ከተማ ቫራናሲ ኣብ እዋን መግዛእቲ ኢንግሊዝ ዝነበረ ሽማ] ክብል ሰይሙዎ። ንሱ፡ ምድላው እቲ ኣዝዩ ፍሉይ ጣዕሚ ዘለዎ መግቢ ኣሕምልቲ እዛ ከተማ ዝምልከት መጽሓፍ ጽሒፉ'ዩ። ንኣብነት፡ ካብ ስጋ ወጻእ ዝኾነ ፓንኬን ብኸመይ ከም ዝዳሎን ኣሰራርሓ ሰላጣ ኮሚደረን ዝምልከት ቐሪቦም ኣለው። 80 ሚኢታዊት ህዝባ ተኸታሊ ሂንዱ፣ 20 ሚኢታዊት ድማ ኣሕምልቲ ጥራይ ዝምገብ ህዝቢ ኣብ ዘለዋ ሃገር ስጋ ዘይብሎም ኣማራጺታት ብዙሓት እዮም። ናይዛ ከተማ ፍሉይ ዝገብሮ፡ እቶም ዝቐርቡ መግብታት ጽልዋ ሃይማኖታዊ ግብረ ገብነት ዘለዎም ምዃኑ'ዩ። ዝርዝር መግቢ ስታቪክ፡ ኣብ መትከላት ኣዩርቬዲክ ዝድረኽ ኮይኑ በቲ ፍጹም ስርዓት ሂንዱ ዝኾነ ኣገባባት ምምጋብ ኣሕምልቲ ዝግዛእ እዩ። መግቢ ክተዳሉ እንከለኻ፡ ቀይሕን ጻዕዳን ሽጉርቲ ምጥቃም ዝተኸልከለ'ዩ። እዚ እቶም እታዋት ቁጥዐ፣ ጭንቀት፣ ዓመጽን ካልእን ግቡእ ዘይኮኑ ባህርያት ክውስኽ ይገብሩ'ዮም ተባሂሉ ስለ ዝእመን እዩ። "ዳርጋ ኣብ ገዛ ኩሉ ሂንዱ ስጋ ምብላዕ ኣይሕሰብን። ነብስና ነቶም ንመግቢ ክብሉ ካልኦት ዝቐትሉ ክትሳቐ እያ ዝብል እምነት ስለ ዘሎ ተመጋቢ ኣሕምልቲ ምዃን ቐዳምነት ይውሃቦ። ስጋ፣ ቀይሕን ጻዕዳን ሽጉርቲ ድማ ባህሪያዊ ለውጢ ክመጽእ ጽልዋ ስለ ዝገብሩ ሰባት ትኽክለኛ ፍርዲ ንከይህልዎም የዛብዑ'ዮም" ይብል ቐሺ ኣብሂሼክ ሹክላ። ከም ባህሊ፡ መብዛሕትኦም ኣብያተ መግቢ ቫራሳኒ ንዜጋታት ወጻእን ኣሕምልቲ ዘይምገቡ መንፈሳዊ በጻሕቲ ሂንዱን ከምኡ'ውን ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ንዝበልዑ ነበርቲ ስጋ የቕርቡ'ዮም። ብ2019 ግን መንግስቲ ኣብ ውሽጢ 250 ሜትሮ ጩራ (ራድየስ) ኣብ መላእ ቤተ መቕደስ ቫራናሲን ታሪኻዊ ቦታታትን ስጋ ከይሽየጥን ከይብላዕን ኸልኪሉ። እዚ ድማ እተን ኣብያተ ብልዒ ካብ ኣሕምልቲ ዝዳለው መግብታት ብሰፊሑ ከዳልዋን ብዝተፈላለየ መልክዑ ክስራሕ ከም ዝኽእል ክገብራን ምትብባዕ ፈጢሩ። በዚ ኣብታ ከተማ ሽሪ ሺቫይ ዝተባህለ ሬስቶራንት እናዓበየ ይመጽኣ ሎ። ኣብ 2019 ስጋ ካብ ዝኽልከል ንድሓር ኣብታ ከተማ ብዝሒ ኣብያተ ብልዒ ስታቪክ ካብ 40 ናብ 200 ከምዝወሰኸ ነበርቲ ይገልጹ። ዝርዝር ዝዳሎ መግቢ ኣብ መዓልቲ ክልተ ግዜ ዝቀያየር ኮይኑ፡ 12 ዓይነታት መግቢ ይቐርቡ። ብቐንዱ ፍረታት ሃባብ፣ ፍረታት ዕምበባ በረኻ [poppy seeds]፣ ኮሚደረ፣ ካሸውን [cashews] ኣብ ሰሜን ህንዲ ዝፈሪ ቺሮነጂ ዝተባህለ ተኽልን ይዳለው።


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብሰንኪ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ዝህቦ ዝነበረ ረዲኤት ከቋርጾ ከምዝግደድ ኣጠንቂቑ

ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብሰንኪ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝህቦ ዝነበረ ረዲኤት ከቋርጾ ከምዝግደድ ኣጠንቂቑ። ብዓርቢ 14 ጥሪ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብሰንኪ ዝቕጽል ዘሎ ወግእ ኣገዳሲ ረዲኤትን መሳለጥያታትን ናብቲ ከባቢታት ከሕልፍ ከምዘይክኣለ ሓቢሩ። "'መግቢ የለ፡ ነዳዲ የለ፡ ገንዘብ የለ፡ ንጥፈታት ፕሮግራም ዓለም ክቋረጽ ተቓሪቡ'ሎ" ክብል ኣጠንቂቑ። ካብ ፍርቂ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ናብ መቐለ ዝኣተዋ ናይ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ቃፍላይ መካይን ረዲኤት ከምዘየለዋ'ውን ኣብቲ መግለጺ ጠቒሱ። "ተኸዚኑ ዝጸንሐ ብሕጽረት መግቢ ንዝሳቐዩ ህጻናትን ደቂ-ኣንስትዮን ተባሂሉ ዝተሰርሐ ዝተደረዐ መግቢ ተወዲኡ'ዩ። እቲ ዝተረፈ ናይ ፕሮግራም መግቢ ዓለም እኽሊ፡ ጥረምረን ዘይትን ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ክዕደል'ዩ" ክብል ሓደገኛነት ናይቲ ኩናታት ገሊጹ። "ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ንገሊኡ ካብ ዓጸቦ ንምድሓን መን ይጠሚ ክንውስን ተገዲድና ኣለና" ክብል ዳይረክተር ናይቲ ትካል ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክል ዳንፈርድ ተዛሪቡ። እዚ ከምዚ'ሉ፡ እንከሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ሳምንታት ኣብ ትግራይ ብውሕዱ 108 ሰባት ብደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተቐትሉ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ኣብቲ ብሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ከምዝተፈጸመ ዝተገልጸ ናይ ኣየር መጥቃዕቲታት ካልኦት ኣስታት 75 ሰባት ከምዝቖሰሉ ቤት ጽሕፈት ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ ኣብ ምዕራብን ሰሜናዊ-ምዕራብን ትግራይ፡ ከምኡ'ውን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ማይ ዓይኒ ቆልዑን ደቂ-ኣንስትዮን ዝርከብዎም ሰባት ግዳያት ዝገበረ ደብዳባት ከምዝተኻየዱ መሰኻኽር ዓይኒን ሰራሕተኛታትን ረዲኤትን ምሕባሮም ይዝከር። ሰብመዚ ኢትዮጵያ ግን ሓይልታቶም ንሲቪላውያን ሰባት ዒላማ ከምዘይገብሩ'ዮም ዝገልጹ። ብሰንኪ'ዚ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕጽል ዘሎ ግጭት 9́.4 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ሰብኣዊ ናይ መግቢ ረዲኤት ኮይኖም ምህላዎም'ውን እቲ ትካል ሓቢሩ። ፕሮገራም መግቢ ዓለም ኣብ ክልል ትግራይ 2.1 ሚልዮን ሰባት፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ 650 ሽሕ ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ክልል ዓፋር ን534 ሽሕ ሰባት ናይ መግቢ ረዲኤት ከብጽሕ ውጥን ከምዘለዎ ገሊጹ። "ኩሎም ወገናት ናይቲ ግጭት ኣብ ሰሜን ኢትዮጰያ ጸጥታን ውሕስነትን ዘለዎም መተሓላለፊ ኣፍደገታት ክህልዉ ህጹጽ ውሕስነት ክህቡ የድለየና ኣሎ" ክብል እቲ ትካል ጠሊቡ'ሎ። ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ኣብ መላእ እታ ሃገር ዘለዎም ቀረባት ክውዳእ ከምዝኽእል ብምጥቃስ፡ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንምቕራብ ተወሳኺ 337 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮን፡ ንዝቕጽል 6 ኣዋርሕ ኣብ ክልል ሶማሊ ንዝህቦ ረዲኤት ድማ 170 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮ ሓቲቱ'ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ ክኣቱ ከምዘይኸልከለን ብኣንጻሩ ህወሓት ናብቲ ክልል ሰብኣዊ ረድኤት ከይኣቱ ዕንቅፋት ይኸውን ከምዘሎን ገሊጹ። ቤት ጽሕፈት ኮምኒኬሽን ፌዴራል ትማሊ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ መንግስቲ በይንኣዊ ምቁራጽ ቶኵስ ኣዊጁ ሰራዊቱ ካብታ ክልል ምስ ኣውጽአ፡ ህዝቢ እታ ህልል ብዘይ ዝኾነ ዕንቅፋት ብመንግዲ ክልል ዓፋር ሰብኣዊ ረድኤት ክረክብ ጀሚሩ ምንባሩ ገሊጹ። ካብ መወዳእታ ሰሙን ወርሒ ሓምለ 2021 ጀሚሩ መንግስቲ ምስ መሻርኽቱ ኣካላት ብምኳን ልዕሊ 10 ሽሕ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ከምዝሰደደ'ውን ገሊጹ። እንተኾነ "ህወሓት ረድኤት ጽዒነን ናብ ክልል ትግራይ ካብ ዝኣተዋ መካይን ነተን 1,010 ዓበይቲ መካይን ብምሓዝ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ወራር ንምፍጻም መጎዓዓዚ ሰራዊት ተጠቂሙለን" ብምባል መንግስቲ ከሲሱ። ሓይልታት ትግራይ ግና እተን መካይን ንመምለሲአን ዝኸውን እኹል ነዳዲ ከይሓዛ ከምዝኣትዋ ብምግላጽ ነቲ ክሲ ይነጽግዎ። እቲ ቤት ጽሕፈት ወሲኹ ህወሓት ካብ ኮምቦልቻን ካልእን "ኣብ ልዕሊ ናይ መንግስትን ናይ ግልን መኻዚኖታት ሰሪቑ፡ በቲ ናብ ትግራይ ረድኤት ዝኣትወሉ ኣብዓላ መጥቃዕቲ ብምኽፋት ነቲ መስመር ከምዝዕጾ ገይሩ" ብምባል ካብ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ናብ ክልል ትግራይ ረድኤት ከይኣቱ ዕንቅፋት ኮይኑ ምህላዉ ገሊጹ። ብምስዓብ ዋላ'ኳ ረድኤት ጽዒነን ናብ ትግራይ ካብ ዝኣተዋ ልዕሊ 1,000 ዘይተመለሳ መካይን እንተሃለዋ፤ መንግስቲ ካልኦት መካይን ናብቲ ክልል ረድኤት ጽዒነን ንኽኣትዋ ፍቃድ ሂቡ እዩ ብምባል፡ ረድኤት ናብቲ ክልል ከይኣቱ ዕንቅፋት ዝኸውን ዘሎ ህወሓት ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። መንግስቲ 118 ናይ ውድብ መግቢ ዓለም ዝኾና መካይን  ብምሉእ ዓቕመን ናብ ክልል ትግራይ ረድኤት ከመላልሳን፡ መራሕተን ምሉእ ውሕስነት ከምዝረኽቡን ፍቓድ ምሃቡ ገሊጹ። ሓይልታት ትግራይ ግና ኣብ ልዕሊ ንብረት ህዝቢ ዝኾነ ዕንወት ከምዘይፈጸሙ ብምግላጽ ዓለምለኻዊ መርመራታት ክግበር ይሓቱ። መንግስቲ ብኹሉ ሸነኻት ኣብ ልዕሊ ትግራይ ክርደና ከምዝኣወጀ ዘመልክቱ ሓለፍቲ ሓይልታት ትግራይ፡ ነዚ ንምብታክ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ክኣትዉ ከምዝተገደዱ እዮም ዝገልጹ። ሕጂ'ውን እንተኾነ ሓለፍቲ ህወሓት እቲ ኣብ ልዕሊ ክልል ትግራይ ተኣዊጁ ኣሎ ዝበልዎ ክርደና ንኽእለ ማሕበረሰብ ዓለም ጣልቃ ክኣቱ ኣብ ምሕታት እዮም ዝርከቡ። መንግስቲ ፌዴራል ኣብ ወርሒ ሰነ 2021 በይንኣዊ ምቁራጽ ቶኵሲ ብምእዋጅ ካብ ክልል ትግራይ ምስ ወጽአ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብቲ ኵናት ላዕለዋይ ኢድ ብምሓዝ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ምስ ኣተዉ እቲ ሰብኣዊ ረድኤት ናይ ምብጻሕ ስጉምቲ ዕንቅፋታት ከጋጥሞ ጸኒሑ'ዩ። ሕቡራት ሃገራትን፡ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤትን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዛት ዘድልዮም ሰባት ረድኤት ንኽኣቱ ኩሉ ዝክኣሎ ክገብር ክምሕጸኑ ጸኒሖም'ዮም። ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ መድሃኒትን ካልእ ናውቲ ሕክምናን ናብ ትግራይ ንኸእቱ ናብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተደጋጋሚ ሕቶ'ኳ እንተኣቕረብ ክሳብ ሕጂ ክሰልጦ ከምዘይከኣለ ኣብዚ ሰሙን ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ልዕሊ 7 ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣብ ምሉእ ዘይእዉጅ እገዳ ስለዝርከብብ ኣብ ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ኩነታት ከምዘሎን ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ብውድብ ጥዕና ዓለም ዝቐረበሉ ክሲ ኣመልለኪቱ ኣብ ዝሃቦ መልሲ "ህወሓት ንክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ኣብ ዝወረረሉ ሆስፒታላትን መደበራት ጥዕናን ኣብ ዝሰረቐሉን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ዓመጽ ክፍጽምን ክቀትልን እንከሎ" ውድብ ጥዕና ዓለም ኣይኮነነን ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምስዓብ፡ መንግስቲ ናብ ክልል ትግራይ ረድኤት ንኽበጽሕ ይጽዕር ምህላዉ ብምግላጽ፡ ማሕበረሰብ ዓለምን ካልኦት ኣካላትን፡ ነቲ ረድኤት ናብ ትግራይ ከይበጽሕ ዕንቅፋት ዝኸውን ዘሎ ህወሓት ክኹንን ጸዊዑ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን ብዝተኻየደን ብዝካየድ ዘሎን ኵናት፡ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ 9.4 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ኮይኖም ምህላዎም ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ብዘይካ'ዚ ኣሽሓት ሞይቶም፡ ዓሰርተታት ኣሽሓት ተሰዲዶም ሚልዮናት ኸኣ ካብ ቤት ንብረቶም ተፈናቒሎም ከምዘወለዉ'ዩ ጸበጻባት ሕቡራት ሃገራት ዝገልጽ።


ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ቁጽሪ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት 9.4 ሚልዮን በጺሑ- ሕቡራት ሃገራት

ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት፡ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት 9.4 ሚልዮን ከምዝበጽሑ ሕቡራት ሃገራት ዕላዊ ገይሩ። ወሃቢ ቃል ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ቶምሰን ፈሪ ትማሊ ኣብ ጀኔቫ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ዝርከቡ 9.4 ሚልዮን ሰባት ሕማቕ ህይወት ይመርሑ ከምዘለዉ ገሊጹ። ካብዚኦም እቶም 80 ምኢታዊት ማለት’ውን 7.8 ሚልዮን ዝኾኑ ብሰንኪ እቲ ኵናት ረድኤት ክበጽሖም ከምዘይከኣለ እቲ ወሃቢ ቃል ተዛሪቡ። ብፍላይ ኣብ ክልል ኣምሓራ ቁጽሪ ህጹጽ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ኣመና ይውስኽ ከምዘሎ ዝሓበረ ቶምሰን ፈሪ፡ ኣብዚ እዋን 3.7 ሚልዮን ነበርቲ ክልል ኣምሓራ ሰብኣዊ ረድኤት የድልዮም ኢሉ። ኣብ ክልላት ኣምሓራ፣ ትግራይን ዓፋርን ካብ ዝርከቡ ህጻናት እቶም 18 ሚኢታዊት ብዋሕዲ ዝተመጣጣነ መግቢ ዝተጠቕዑ’ዮም። ካብዚ ብተወሳኺ 50 ምኢታዊት ነብሰ ጾርን መጥበውትን ኣደታት ብዋሕዲ ዝተመጣጣነ መግቢ ከምዝተጠቕዓን በዚ ድማ ሕቡራት ሃገራት ከምዝተሻቐለ እቲ ወሃቢ ቃል ሓቢሩ። ሰብኣዊ ቅልውላው ሕቡራት ሃገራት ናይ መግቢ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ካብ ኮምቦልቻ ናብ ደቡባዊ ትግራይ ይልእኽ ከምዘሎ ብምግላጽ ኣብ ዝቕጽሉ መዓልትታት 2,200 ሜትሪክ ቶን ናይ ህይወት መድሕን መግቢ ናብ መቐለ ክበጽሕ’ዩ ተባሂሉ ትጽቢት ይግበር። ፕሮግራም መግቢ ዓለም “ኣብ ትግራይ ን2.5 ሚልዮን ሰባት ረድኤት ክዕድል እንዳተገበአኒ ዛጊድ ዘብጻሕኽዎ ረድኤት ግን ነቶም 180 ሽሕ ጥራይ’ዩ” ኢሉ። “ኣብ ኢትዮጵያ ዋላ’ኳ ኣዋጅ ጥምየት ኣይተኣወጅ ነቲ ዘሎ ኩነታት መግለጺ ቃላት የብልናን” ዝበለ እቲ ወሃቢ ቃል ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ነገር ኣዝዩ ዘሻቕል ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብዚ ሰሙን ኣብ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ንዝርከቡ ኣስታት 10 ሽሕ ሰባት ናይ መግቢ ረድኤት ከምዘቕረበሎም ኣዘኻኺሩ። እተን ከተማታት ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ትግራይ ካብ ዝኣትዋ ንድሓር ንመጀመርታ እዋን ረድኤት ከምዘከፋፈለ ተገሊጹ። ኣብ ኮምቦልቻ ዝርከብ መኻዚኖ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ 4 መዓልትታት ከምዝተዘመተ ቶምሰን ምግላጹ ዝዝከር’ዩ። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ክሳብ ሕጂ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኣስታት 3.2 ሚልዮን ህዝቢ ረድኤት ከምዝዓደለ እቲ ወሃቢ ቃል ኣብ መግለጺኡ ጠቒሱ። ካብዚኦም እቶም 220 ሽሕ ኣብ ክልል ኣምሓራ እቶም 124 ሽሕ ከኣ ካብ ክልል ዓፋር ከምዝኾነ ተፈሊጡ።


ኢትዮጵያ መምርሒ ኣመጋግባ ዕላዊ ክትገብር እያ ተባሂሉ

አብ ኢትዮጵያ መምርሒ ጥዑይ ኣመጋግባ፡ ድሕሪ ሓደ ወይ ክልተ ወርሒ ዕላዊ ከምዝግበር ኣብ ኢንስቲትዩት መምርሒ ጥዕና ሕብረተሰብ ኢትዮጵያ፡ ዳይረክተር  ስርዓተ ምግብን ምርምር ስነ ምግብን ዶ/ር ማስረሻ ተሰማ ንቢቢሲ ገሊጹ፡፡ ንሰለስተ ዓመታት ኣብ ምድላው ዝጸንሐ መምርሒ ጥዑይ ኣመጋግባ ይጠናቐቕ ከምዘሎ ዝገለጸ እቲ ዳይረክተር  ብሚኒስትሪ ጥዕናን ካልኦት ሚኒስትሪታትን ከምዝተዳለወ ሓቢሩ፡፡ ኣድላይነት እቲ መምርሒ ብዝምልከት ‘‘ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ሕብረተሰብ እንታይ እየ ክበልዕ ዘለኒ? እናበለ ብዙሕ ዝተምሃረን ዘይተምሃረን ይሓትት እዩ፤ ስለዚ እዚ ብዘላቕነት ንምምላስ’’ እዩ ክብል ዶ/ር ማስረሻ ኣረዲኡ። እቲ መምርሒ ንምድላው ‘ሰፊሕ መጽናዕቲ’ ከምዝተኻየደ እውን ሓቢሩ፡፡ ዕድሚኦም ካብ ክልተ ዓመት ንላዕሊ ንዝኾኑ ዝተዳለወ ኮይኑ፡ እንታይ ዓይነት ምግብን ኣመጋግባን ንጥዕና ከምዝሕግዝ ንምርዳእ ዝጠቅም እዩ ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ዝተፈላለዩ ማሕበራውን ቁጠባውን ኩነታት ከምኡ እውን ኣብታ ሃገር ዘለዉ ባህላዊ ጸጋታት ኣብ ግምት ብምእታው ዝተዳለወ እዩ ኢሉ፡፡ ውድብ ምግብን ሕርሻን ዓለም ከምዝገልጾ፡ መምርሒታት ጥዑይ ኣመጋግባ ኣብ ሓደ ሃገር ጥዑይ ኣመጋግባን ኣገባብ መነባብሮን ንምህናጽ ዝወጹ እም፡፡ ኣብ ትሕዝቶታቶም ድማ ብመዳይ ስነ ምግቢ ጠቐምቲ ዝኾኑ ምግቢታትን ኣምጋግባን ኣብ ዝተፈላለየ ናይ ዕድመ ክልል ንዝርከቡ ዜጋታቶም ብመልክዕ ምኽረ ሓሳብ ዘቕርቡሉ እዩ፡፡ ብተወሳኺ ምግብን ሕርሻን ዝምልከት ዝርዝር እውን ዘካትት እዩ፡፡ ብተመሳሳሊ ጥዕና ንምድንፋዕን ሕማማት ንምክልኻልን ኣብ ዝሕግዙ ባእታታት ዝሓዙ ምግብታትን ኣመጋግባታትን ምኽረ ሓሳብ ይህቡ፡፡ ጸብጻብ እቲ ውድብ ከምዘመልክቶ ፡ ልዕሊ ሓደ ምኢቲ ሃገራት ዓለም መምርሒ ጥዑይ ኣመጋግባ ኣለወን፡፡ ኣብ ኣፍሪቃ ሸውዓተ ሃገራት እዚ መምርሒ ዘለወን ኮይነን ምስ ካልኦት ኣህጉራት እንትነጻጸር ዝተሓተ እዩ፡፡ ሃገራት ኬንያ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ሲሸልስ፣ ናይጄርያ፣ ቤኒን፣ ናሚብያን ሴራልዮንን መምርሒ ኣመጋግባ ዘለወን ሃገራት ኣፍሪቃ እየን፡፡ ካብ ክልተ ወርሒ ኣብ ዝነኣሰ ግዘ መምርሒ ጥዑይ ኣመጋግባ ዕላዊ ከምእትገብር ዝገለጸት ኢትዮጵያ፡ ሻምነይቲ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክትከውን ትጽቢት ይግበር፡፡


ኣዘውቲርና እንምገቦ እንጀራ ጣፍ ትሕዝቶኡ እንታይ እዩ?

ብሳይንሳዊ መገዲ ብዙሕ አይተባህለሉን፣ እኹል መጽናዕቲ ተኻይድሉ ምባል'ውን ኣይከኣልን። እንተዀነ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ መኣድና ዝውቱር እዩ - ጣይታ ጣፍ/እንጀራ። እንጀራ ዘይብሉ መኣዲ ዝብላዕ ዘይመስሎም ብዙሓት እዮም። ብልሙድ ኣዘራርባ ሕብረተሰብና፡ ናብራኻ እትመርሓሉ ስራሕ፡ 'እንጀራይ' ኢልካ እዩ ዝግለጽ፣ ምስኡ ተኣሳሲሩ'ውን 'ብእንጀራይ ኣይትምጽኣኒ' ይበሃል እዩ። ዓበይቲ ሰባት፡ 'እንጀራኻ ሰፊሕ ይግበሮ ' ኢሎም ክምርቑ ምስማዕ'ውን ልሙድ እዩ። እዚ ዝጸንሐ ኣበሃህላታትን ኣተሓሳስባታትን 'ምበኣር፡ ኣብ መንጐ ሓበሻን እንጀራን ጥቡቕ ምትእስሳር ከምዘለዎም ዘርኢ እዩ። ቢቢሲ ኣምሓርኛ ዘዘራረቦም ሰብሞያ መግቢ፡ እንጀራ፡ ካብ ምድላው ኣትሒዙ ብዙሕ ረብሓ ከምዘለዎ የረድኡ። ዶ/ር ቃለኣብ ባዬ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ማእከል ሳይንስ ምግብን ስነ-ምግብን፡ ተሓባባሪ ፕሮፌሰር እዩ። ቅድሚ ዓመታት፡ ጣፍ ከም ሓደ ምግቢን ንጥዕና ዘለዎ ረብሓን ብዝምልከት ሓደ መጽናዕቲ ኣዳልዩ፡ ኣብ ትካል ዓለመለኻዊ ማእከል ፖሊሲ ምግቢ ኣሕቲሙ ነይሩ። "እንጀራ ይዅን ባዕሉ ጣፍ ዘለዎ ረብሓ እኹል መጽናዕቲ ኣይተገብረሉን፡" ዝብል፡ ዶ/ር ቃልኣብ፡ "ካልእ ይትረፍ፡ ኢትዮጵያውያን ቀጠንቲ ዝዀኑሉ ምኽንያት፡ እንጀራ ስለዝበልዑ እዮም፡"ተባሂሉ መዋዘዪ ኰይኑ ከምዝነበረ ይዝክር። እንተዀነ፡ "ናብ ውሽጥና ተመሊስና፡ ነቲ ኣብ መዓልቲ ሓደ እንተወሓደ ግዜ እንምገቦ እንጀራ፡ ዘለዎ ረብሓ ንምፍላጥ ተበጊስና ኣለና፡" ይብል። ጣፍ ዘለዎ ትሕዝቶ ይዅን እንጀራ - ካብ ምድላው ጀሚርካ ብዙሕ ረብሓታት ኣለዎ ኢሉ እዩ ዝኣምን። ልዕሊ 600 ዓሌታት ጣፍ እዮም ዘለው፣ ኵሎም ከኣ ብዝተፈላለዩ መጠን ዝግለጽ ንጥረ ነገር ዝሓዙ እዮም። በዚ መሰረት ጣፍ፡ ካርቦሃይድሬት፡ ኣይረን፡ ፕሮቲን፡ ልዕሊ ስርናይን ሩዝን ዝዓዘዘ ስብሒ (ፋቲ አሲድ)፡ ማዕድን፡ ካልሺየምን ፋይበርን ሓዊሱ ብዙሓት ንጥረ ነገራት ዝሓዘ ምዃኑ መጽናዕቲ እቲ ተመራማሪ የመልክት። ምስ ካልኦት ዘራእቲ እንትነጻጸር፡ መጠን ጣፍ ኣመና ንእሽቶ እዩ። መጠን ሓንቲ ፍረ ጣፍ ሓደ ሚሊ ሜትር ጥራይ እዩ። ንእሽቶ ብምዃኑ ድማ፡ እቲ ላዕለዋይ ሽፋኑ ንምእላይ ይዅን ንምፍታግ ቀሊል ኣይኰነን። እዚ ግን ካብቶም ረብሓታት ጣፍ ሓደ ክኸውን ገይርዎ፤ ብኸመይ? ዶ/ር ቃለኣብ፡ ረብሓ ምፍታግ ኣእካል ኣይረኣዮን። ምኽንያቱ ኣእካል፡ ብዙሕ ካብ ጠቓሚ ትሕዝቶኦም ኣብ ላዕለዋይ ሽፋኖም እዩ ዝርከብ። ስለዚ፡ ምፍታግ ኣእካል፡ ነዞም ጠቐምቲ ነገራት ምእላይ ማለት እዩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዲላ፡ መምህር ስነ-ምግብን ሳይንስ ምግብን፡ ዶ/ር ይሁኔ ኣየለ፡ "እኽሊ ምፍታግ ጥርሑ ምውጻእ ማለት እዩ፡" ኢሉ እዩ ዝኣምን። የግዳስ፡ ጣፍ 'ፈቲግና ጥራሕካ ክነውጽኣካ፡' እንተዝበሃል'ውን እሺ ዝብል ኣይኰነን። ክልቲኦም ተመራመርቲ፡ ጣፍ ኣብ ላዕለዋይ ሽፋን ፋይበር ምሓዙ ጥራይ ዘይኰነ፡ ካብ ምንኣሱ ዝተልዓለ፡ ኣብ ሓንቲ ፍረ ጣፍ ዘሎ ትሕዝቶ ፋይበር ብዙሕ ምዃኑ ክልቲኦም የረጋግጹ። ጣፍ እንጀራ ዀይኑ ቅድሚ ምስንካቱ፡ ዝሓልፎ ከይዲ ንባዕሉ ኣዝዩ ጠቓሚ ከምዝዀነ፡ ዶ/ር ይሁኔ ኣየለ ይዛረብ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ትሕዝቶ ኣይረን ጣፍ ክብርክት ዝገብሮ ሓደ ምኽንያት፡ ኣብ ዓውዲ ዝኽየደሉ መገዲ እዩ። "ጣፍ መካናይዝድ እንተጌርናዮ፡ ጣፍነቱ ከብቅዕ ይኽእል እዩ። ምኽንያቱ ልዕሊ 50 ሚእታዊት ትሕዝቶ ኣይረን ክጠፍእ ስለዝኽእል። ብኸብቲ ክኽየድ እንከሎ፡ ፍረ ንእሽቶ ስለዝዀነ፡ ካብ መሬት ኣይረን ይስሕብ፡" ኣብ ርእሲ ምባል፡ እቲ ዝስንከተሉ መጎጎ ድማ ተወሳኺ ኣይረን ዝርኽበሉ መገዲ ከምዘዀነ ተዛሪቡ። እንጀራ ቅድሚ ምስንካቱ፡ ክሳብ ሰለስተ መዓልቲ፡ ተለዊሱን ቦዂዑን ዝጸንሕ ሕሩጭ ጣፍ፡ እቲ ዝሓልፎ ከይዲ ንባዕሉ ንጥዕና ኣዝዩ ዝሰማማዕ ክኸውን ይገብሮ። ሕሩጭ ጣፍ እንክበኵዕ፡ ዝተወሰነ ክፍሉ ናብ ኣሲድነት እዩ ዝቕየር፣ 'ኣሲድ ኢልካ ጥዕና ዘለዎ ምግቢ ኣሎ ድዩ?' ኢልኩም ትሓቱ ትዀኑ። ዶ/ር ቃለኣብ፡ ኣብ እዋን ምብኳዕ (Fermentation) ዝፍጠር ኣሲድ ኣብ ከይዲ ዝፍጠሩ ጐዳእቲ ባክተርያታት ናይ ምርባሕ ዕድሎም ብምንካይ፡ እንጀራ ጥዕና ዝመልኦን ድሕነቱ ዝተሓለወን ክኸውን ይገብር። እቲ ከይዲ ቫይታሚን ሒዙ ክፍጠር ድማ ይገብር። ዶ/ር ቃለኣብ፡ እዚ ከይዲ ምብኳዕ ካብቲ ንሳቶም ዘጽንዕዎ ንላዕሊ ረብሓ ክህልዎ ከምዝኽእል ይግምት። ከምኡ'ውን፡ ምስ ካልእ ምግቢ ጠቕሊልና ኣብ ኣፍ እንትኣቱ፡ ምግቢ ቅድሚ ናብ ጨጓራ ምኻዱ ብደንቢ ተሓይኹ፣ ሓቒቑን ደኺሙን ስለዝወርድ ካልእ ዘይተዘርበሉ ረብሐ ከምዝኾነ ዶ/ር ይሁኔ ይዛረብ። ንስርናይ ሓዊሱ፡ ዝተፈላለዩ ምግብታት ዝሕዝዎ 'ግሎቲን' ዝተባህለ ጠንቂ ጕድለት ጥዕና ዝዀነ ንጥረ ነገር ኣሎ። ግሎቲን፡ ኣብ ሰባት ሕማም መዓንጣ፡ ጸላም ከብዲ፡ ድርቀትን ካልእ ምቾት ዝኸልእን ጕድለት ጥዕና ዘስዕብ እዩ። ብፍላይ ኣብ ሃገራት ኖርዲክ ዝነብሩ ሰባት በዞም ሕማማት ክሳቐዩ ይርኣዩ። ጣፍ፡ ካብዚ ንጥረ ነገር ግሎቲን ነጻ ስለዝዀነ፡ ነዞም ሰባት ምቹእ ምግቢ ምዀነ ማለት እዩ። "እንጀራ ብዙሕ ፋይበር ዝሓዘ እዩ። ነዚ ድማ ብሓፈሻ ንናውቲ ከብዲ ዓቢ እጃም ኣለዎ፡" ዝብል ዶ/ር ቃለአብ፡ ብተወሳኺ ክብደት ንምንካይን ምግቢ ንምምጥጣንን ከምዝጠቅም'ውን ተዛሪቡ። ኣብ ርእሲኡ፡ ብቕጽበት ደቒቑ ናብ ሰውነት ስለዘይበጽሕ፡ "ምሉእ ብምሉእ ክንድምድም'ኳ እንተዘይከኣልና፡ ብሕማም ሽኮር ንዝሳቐዩ ሰባት - ምስ ካልኦት ምግቢ ብምንጽጻር - ጠቓሚ ክኸውን ይኽእል እዩ፡" ኢሉ። ከምኡ'ውን፡ ጣፍ ካብ ዋሕዲ ደም ከምዝከላኸል፡ ወሲኹ ተዛሪቡ። ክሳብ 600 ዓይነታት ጣፍ'ኳ እንተሃለዉ፡ ብልሙድ ሰለስተ ዓይነታት ጣፍ ዝተለምዱ ኰይኖም፡ ጻዕዳ፡ ቀይሕን ሰርጌንን ይበሃሉ። ካብ መንጐኦም፡ እቲ ኣዝዩ ብኣይረን ዝሃብተመ ዓይነት ጣፍ፡ ቀይሕ ጣፍ ምዃኑ፡ ዶ/ር ቃለኣብ ይዛረብ። እንተዀነ፡ "ኵሉ ግዜ ከምኡ ማለት ኣይኰነን፡" ዝብል እቲ ተመራማሪ፡ "ምስ ካልኦት ኣዝርእቲ ኣነጻጺርካ፡ ዝዀነ ዓይነት ጣፍ ዝዓዘዘ መጠን ኣይረን ኣለዎ፡" ኢሉ። ጣፍ ብመልክዕ እንጀራ ምድላው እዩ ተለሚዱ። እንተዀነ፡ ኣብዚ እዋን ብዝተፈላለዩ መልክዓት ክዳሎ ከም ዝርአ ዶ/ር ቃለኣብ ይዛረብ። ንኣብነት ብመልክዕ ባኒን ኮርን ፍሌክስን ናይ ምቕራብ ፈተነታት ከምዘሎ ኣረዲኡ። ብተወሳኺ ኣብቲ ንሱ ዝሰርሓሉ ክፍሊ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ፡ ጣፍ ምስ ካልእ ተሓዊሱ፡ ፓስታ ንምድላው ፈተነታት ከምዘሎን፡ ብኩኪስን ካልኦት ቀለልቲ ምግብን ክቐርብ ከምዝኽእልን'ውን ሓቢሩ። እንተዀነ ዝዀነ መስርሕ ምድላው ዝተፈላለየ ዓይነት ምግቢ፡ ንትሕዝቶ ጣፍ ከጕድል ብዝኽእል ኣገባብ ክኸውን ከምዘይግባእ ይመክር። ብተወሳኺ፡ ጣፍ ኣዝዩ ጠቓሚ ዓይነት እኽሊ'ኳ እንተዀነ፡ 'ምሉእ' ክኸውን ከምዘይክእል ብምዝኽኻር፡ ምስ ካልኦት ዓይነታት ምግቢ ኣዛኒቕካ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ከቢድ ጥምየት ዝነብሩ ሰባት እንታይ ይብሉ?

ህይወት በርሀ በዓልቲ ሓዳርን ኣዶ ሰለስተ ቆልዑትን እያ፡፡ ክልቲኦም ደቃ እንትተዕቢ ዝኾነ ዓይነት ጸገም ጥዕና ኣጋጢምዋ ኣይፈልጥን፡፡ ጓል ሓደ ዓመትን ኣርባዕተ ወርሕን ጓላ ኤደን ገብረጻድቕ ግን ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ደቂሳ ሕክምና ትከታተል ኣላ፡፡ ህይወት፡ ነታ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ዓይደር ትሕከም ዘላ ጓላ ዓይኒ ዓይና እናረኣየት ብህይወት ከትርፈላ ንእትኣምኖ ኣምላኻ ትምሕጸኖ እያ ዘላ፡፡ ህጻን ኤደን ብከቢድ ጥምየት ተጠቒዓ እያ ናብ ሆስፒታል መጺኣ፡፡ ኣቶ ግደይ መረሳ፡ ነባሪ ቆላ ተምቤል ወረዳ ቀይሕ ተኽሊ ጣብያ እንዳባና እዮም። እቲ ከባቢ ከቢድ ኲናት ካብ ዝተኻየደሎም ከባቢታት ትግራይ ሓደ እዩ፡፡ እቲ ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተኻየደን ማዕበል ኲናት ትግራይ ዝቐየረን ‘ወፍሪ ኣሉላ ኣብ ነጋ’ እውን ኣብዚ ከባቢ እዩ ተጀሚሩ፡፡ መብዛሕትኦም ነበርቲ ገጠር ከባቢኦም ገዝኦምን ንብረቶምን ገዲፎም፡ ናብረኦም ኣብ ዱርን ገደልን እዩ ነይሩ፡፡ ኣቶ ግደይ ዋላ'ኳ ኣብ ወርሒ ሰነ ናብ ገዝኦም እንተተመለሱ፡ ተምሃሪት ሻድሻይ ክፍሊ ዝኾነት ጓሎም ግን ሓሚማቶም፡፡ ‘‘ኣብ በረኻ ጸኒሕና ኣብ ወርሒ ሰነ ምስ ተመለስና ኣብ ጸገም ወዲቕና፡፡ ጓለይ ሓሚማትኒ፤ ቅድሚኡ ጥዕይቲ እያ ነይራ’’ ይብሉ፡፡ መጀመርታ ናብቲ ኣብ ከባቢኦም ዝርከብ ሕክምና'ኳ እንተወሰዱዋ መድሓኒት ግን ክርከብ ኣይተኽኣለን፡፡ ቀጺላ ኣብ ሆሰፒታል ዓብዪ ዓዲ ሕክምናዊ ናብዮት ይግበረላ ነይሩ፡፡ ዋላ'ኳ ቀንዲ ሕማማ ካብ ሕጽረት ምግቢ ዝብገስ እንተኾነ፡ ብተወሳኺ ግን ናይ ልቢ ጸገም ከም ዘለዋ ተነጊሩዎም ኣሎ፡፡ ሕጽረት ምግብን መድሓኒትን ፈተና ዝኾኖም ነበርቲ ህይወት፡ ዋላ'ኳ ጓላ ንሰሙናት ሕክምና እንተተዋህባ እቲ ዘጋጠማ ጸገም ጥዕና እንታይ ምዃኑ ከይተነግራ'ዩ ጸኒሑ፡፡ "ብሰንኪ ሕጽረት መግቢ ዝመጽአ ሕማም ከም ዝኾነ ነጊሮምኒ እዮም፡፡ ኣይፈለጥኩን፤ ንሳቶም ግን ብዘለዎም ዓቕሚ ይሕግዙና ኣለዉ’’ ትብል፡፡ ብተወሳኺ ‘‘ደቅና ብጽቡቕ ኢና ነዕብዮም ኔርና፤ ናብራና ጽቡቕ ዝበሃል እዩ ነይሩ፡፡ ሕዚ ግን እንበልዖ እውን የብልናን፡፡ ጓልና ድማ በዚ ምኽንያት እያ ኣብዚ ወዲቓ" ትብል፡፡ "ሐዚ እውን መድሓኒት ምርካብ ኣይተኽኣለን፤ ካብ ሆስፒታል ወጻኢ ንእልሽ ኣለና’’ ዝብሉ ኣቶ ግደይ ብወገኖም መድሓኒት እንትርከብ'ውን ንምግዛእ ዓቕሚ ከም ዘይብሎም ይዛረቡ፡፡ ነባሪት ተማ መቐለ ዝኾነት ህይወት እውን ‘‘ሰሪሕና ከይንበልዕ ስራሕ ዝበሃል የለን፤ ኩሉ ተዓጽዩ። ከፍ ኢለ እየ ዝውዕል፤ በዓል ቤተይ እውን ከምኡ። እንታይ ክነብልዖም?’’ ብምባል ተደራራቢ ቁጠባውን ማህበራውን ጸገም ከም ዘጋጠሞም ትገልጽ፡፡ ብሰንኪ እቲ ካብ ዝጅመር ሓደ ዓመት መሊእዎ ዘሎ ኲናት፡ ነበርቲ እቲ ክልል ብዙሕ ሰብኣዊ ጉዳኣት በጺሕዎም እዩ፡፡ ጸብጻባት ዓለም ለኻዊ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝሕብርዎ፡ ሰባት ብጃምላ ተቐቲሎም እዮም፤ ነፍሰ ጾር ኣደታት ዝርከብአን ኣማኢት ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኮይነን እየን፤ ኣብያተ ክርስትያናትን ታሪኻዊ ቦታታትን'ውን ጉድኣት በጺሑዎም። ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝሕብርዎ ድማ ኣብቲ ክልል ልዕሊ 5.2 ሚልዮን ህዝቢ ተጸባዪ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ኮይኑ ፍርቂ ሚልዮን ዝኸውን ህዝቢ ንከቢድ ሓደጋ ጥምየት ተቓሊዑ ይርከብ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ‘ንጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀመሉ ኣሎ’ ተባሂሉ እውን ይኽሰስ፡፡ ጥምየትን ሕጽረት መድሓኒትን ህይወት ጓላ በቲ ዝግበረላ ዘሎ ሓገዝ ሕክምና ክትድሕን እያ ዝብል ተስፋ ኣለዋ፡፡ ይኹን እምበር እቲ ሆስፒታል ብፍላይ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ሕጽረት መድሓኒት ከም ዘጋጠሞ ተገሊጹ እዩ፡፡ ነታ ኣብ ሆስፒታል ኮይና ጓላ እተላዕል ዘላ ህይወት ዘጨንቓ እውን ንሱ እዩ፡፡ ‘‘መድሓኒት የብልናን፤ ካብ ደገ ግዝኡ ኢሎምና፡፡ ዓቕሚ የብልናን፤ ካበይ ኣምጺእና ክንገዝኦ?’’ ትብል፡፡ ህይወት፡ ኤደን ጓላ ሓደ መዓልቲ መድሓኒት እናወሰደት ካልእ ግዜ ከይወሰደት ዛጊድ ብህይወት ከም ዘላ ትዛረብ፡፡ ሆስፒታል ዓይደር ኣብ ትግራይ እቲ ዝዓበየ ሆስፒታል ኮይኑ፡ ሰራሕተኛታቱ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ደሞዝ ከም ዘይተኸፈሉ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም እዮም፡፡ እቲ ሆስፒታል ካብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ክልል ንዝመጹ ተሓከምቲ ኣገልግሎት ክህብ'ኳ እንተጸንሐ ኣብዚ እዋን ግና ዝተፈላለዩ መሰረታዊ መድሓኒታትን ኣቑሑትን ከም ዝወድኡ ቢቢሲ ካብ ሰራሕተኛታት እቲ ማእከል ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ፡፡ ቴሌቪዥን ትግራይ ኣብ ቀረባ ከም ዝሓበሮ ኣብቲ ሆስፒታል ጥራሕ ዝወሃብ ዝነበረ ሕጽበት ኩላት ብምኽንያት ሕጽረት መድሓኒት ተቛሪጹ እዩ፡፡ በዚ ምኽንያት ድማ ኣብቲ ሆስፒታል ሕጽበት ዝግበረሎም ዝነበሩ 32 ተሓከምቲ ህይወቶም ንሓደጋ ክቃላዕ ከም ዝኽእል ጠቒሱ፡፡ ኣብ ትግራይ ካብ ዝነበሩ ማእከላት ጥዕና ኣስታት 75 ሚኢታዊት ኮነ ተባሂሉ ክዓንዉ ከም ዝተገበረ ማሕበር ዶብ ኣልቦ ሓካይም (ኤምኤስኤፍ) ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ ትካል ኣብ ወርሒ መጋቢት ምግላጹ ዝዝከር እዩ፡፡ ‘ቁርሲ ምብላዕ ገይጺ ኮይኑና’ ቅድም ከብል ኣብ ናይ ውልቀ ኮሌጅ መምህር ዝነበረ ገብረኤደን፡ ኣብዚ እዋን ስራሕ ብምፍትሑ ኣዲኡ፣ ሓዉን ሓፍቱን ሓዊሱ ኣርባዕተ ኣባላት ቤተሰቡ ንጸገም ከም ዝተቓልዑ ይዛረብ፡፡ ኣብ መቐለ ብዛዕባ ዘሎ ምኽባር ናብራ እንትገልጽ ድማ ‘‘ዕንጸይቲ እኳ ብኽባር እዩ ዝግዛእ’’ ይብል፡፡ ኣብ ባንኪ ዝነበሮ ገንዘብ ኣውጺኡ ከይጥቀም ባንኪታት ኣገልግሎት ምሃብ ስለ ዘቋረጻ ተጸጊሙ ከም ዘሎ ይዛረብ፡፡ ኣብ ሓደ ናይ ፌደራል ቤት ጽሕፈት እትሰርሕ ዝነበረት ሓፍቱ እውን ደሞዝ ካብ ዘይክፈላ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ከም ዝሓለፉ ይገልጽ፡፡ ‘‘ኣደይ እውን ገዛ ተካሪ ነይራ፤ ሐዚ ግና እቶም ተኻረይቲ ክኸፍሉ ስለ ዘይክእሉ (ገንዘብ) ተቐቢላቶም ኣይትፈልጥን’’ ዝብል ገብረኤደን ንህይወት ኣድለይቲ ዝኾኑ ነገራት ዋግኦም ዓሪጉ ጥራሕ ዘይኮነስ ኣይርከቡን እውን ኢሉ፡፡ ‘‘ብዘይ በርበረን ዘይትን ዝተሰርሐ ጸብሒ ምብላዕ ካብ እንጅምር ልዕሊ ክልተ ወርሒ ጌርና፡፡ ቁርሲ ምብላዕ እውን ከም ገይጺ ኢና ንርእዮ’’ ይብል፡፡ መብዛሕትኡ እዋን እውን ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዘ ጥራሕ ከም ዝምገቡ ይገልጽ፡፡ ብተወሳኺ ኣዲኡን ሓዉን ብሰንኪ ዘለዎም ሕዱር ሕማም ዝወስዱዎ ዝነበሩ መድሓኒት ስለ ዘቋረጹ፡ ኣብ ከቢድ ጸገም ጥዕና ምውዳቖም የሻቕሎ፡፡ ‘‘እቲ ናትና ናብራ እቲ ዝሓሸ ዝበሃል እዩ፤ ናይ ብዙሕ ሰብ ናብራ ካብዚ ዝገደደ እዩ፡፡ ብዙሕ ሰብ ኣብ መንገዲ ኢዱ ንልመና ዘርጊሑ ኢኻ እትረኽቦ፡፡ እቲ ኩነታት በዚ እንተቐጺሉ ብዙሕ ሰብ ብጥምየትን ሕጽረት መድሓኒትን ክሃልቕ ይኽእል እዩ’’ ይብል፡፡ ዋላ'ኳ ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ መላእ እታ ሃገር ናህሪ ዋጋ ዕዳጋ ዓብዪ እንተኾነ፡ ኣብ ትግራይ ግን ሓሙሽተ ሽዱሽተ ዕጽፊ ከም ዝኾነ እዩ ዝግለጽ፡፡ ዋጋ ሓደ ኪሎ በርበረ 800 ብር፣ ዋጋ ሓደ ኪሎ ሽሮ 180፣ ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ ክሳብ ሸውዓተ ሽሕ፣ ዋጋ ሓደ ሊትሮ ዘይቲ 250 ከም ዝበጸሐ ቢቢሲ ካብቲ ከባቢ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት፡፡ ፍትሓዊ ሕሩይ ኣብ ኣመሪካ ዝነብር መንእሰይ እዩ፡፡ ቅድም ክብል ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ንዝተጸገሙ ብ‘ጎ ፈንድሚ’ ሓገዝ ብምትእኽሓብ ይፍለጥ ነይሩ፡፡ ብተመሳሳሊ ኣብዚ እዋን እውን ነቲ ሰናይ ተግባር ናይ ምስራሕ ድልየት'ኳ እንተሃለዎ እቶም ቅድሚ ሕዚ ዝሕግዞም ዝነበሩ ሰባት፣ ከምኡ እውን ኣብ ከተማ ኣኽሱም ዝነብሩ ቤተሰቡን ኣዝማዱን ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ዘለዉዎ ኩነታት ክፈልጥ ኣይከኣለን፡፡ ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ስልክን ባንክን ካብ ዝቋረጽ ኣርባዕተ ወርሒ ስለ ዝገበረ "ብፍላይ ቀጻሊ መድሓኒት ዘድልዮም ኣዝማደይ ኣብ ከመይ ኩነታት ከም ዝርከቡ ኣይፈልጥን፤ ብህይወት ይሃልዉ ኣይሃልዉ እውን ኣይፈልጥን’’ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዝልሓመ ኲናት ሓይልታት ትግራይ ንብዙሕ ከባቢታት ድሕሪ ምቁጽጻሮም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ በይናዊ ምቁራጽ ተኹሲ ኣዊጁ ካብ ከተማ መቐለ ምስ ወጽአ፡ መልክዕ እቲ 24 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ዝተጀመረ ኲናት ተቐዪሩ እዩ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብቲ ክልል እንትወጽእ፡ እዋን ክረምቲ ስለ ዝኾነ ሓረስቶት ተረጋጊዖም ክሓርሱ ኢለ እየ ዝብል ምኽንያት ኣቕሪቡ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና እቲ ጎንጺ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ተስፋሕፊሑ፡፡ ነዚ ስዒቡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሓፈሻ ኣስታት 7 ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ ምግቢ ከም ዘድልዮ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ እዩ፡፡ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ከም ብሓድሽ ተፈናቒሎም እዮም፡፡ ገለ ትካላት እቲ ኲናት ምስ ተወለዐ ድሕሪ ቁሩብ ኣዋርሕ ከምቲ ኣብ 1977 ዓ.ም ዘጋጠመ ዓይነት ጥምየት ከጋጥም ከም ዝኽእል ስግኣቶም ገሊጾም ነይሮም፡፡ ኣብ ቤልጅየም ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ገንት ምስ መቐለ ዩኒቨርሲቲ ብምትሕብባር ኣብ ዘዳለዉዎ ‘Ploughing in the Tigray War’ ዝብል ብካርታ ቴክኖሎጂ ዝተሓገዘ መጽናዕቲ፡ ምስ ዝሓለፉ ዓመታት እንትነጻጸር ኣብ ገለ ከባቢታት ዘይተሓረሰ መሬት ይረኣይ ነይሩ ኢሎም፡፡ መብዛሕትኦም ሓረስቶት ንብረቶምን ኣዝርእቶምን ከም ዝተቓጸለን ከምኡ ድማ ከብቶም ከም ዝተሓረዱን ጥራይ ኢዶም ከም ዝተረፉን እቲ መጽናዕቲ ይሕብር፡፡ ወርሒ ሰነ መብዘሕተኦም ሓረስቶት ናብ ግራቶም ከይዶም ክሓርሱ ይግበኦም ነይሩ፡፡ ብፍላይ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወተሃደራት ኤርትራ ሰባት ከይሓርሱ ይኽልክሉዎም ከም ዝነበሩ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሓረስቶት ገሊጾም ነይሮም፡፡ መንግስቲ ኤርትራ ግን ነቲ ክሲ ምንጻጉ ይዝከር፡፡ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ተምሃራይ ሳልሳይ ዲግሪ እምነት ነጋሽ ከም ዝገልጾ፡ እቶም ሓረስቶት ዝተፈላለዩ ጸገማት እኳ እንተጋጥሙዎም፡ ናይ ባዕልቶም ባህላዊ ፍልጠትን ሜላን ተጠቒሞም እቲ ናይ ክረምቲ እዋን ከየምልጦም ንምሕራስ ፈቲኖም እዮም ኢሉ፡፡ እቶም ሓረስቶት ከምቲ ናይ ቅድሚ ሕዚ ድኹዕን መሩጽ ዘርእን ከም ዘይረኸቡ እውን ንቢቢሲ ሓቢሩ፡፡ እቲ ኩናት ምስ ተወለዐ መብዛሕትኡ መንእሰይ ናብ ኲናት ከም ዝወፈረ ዝገልጽ እምነት፡ በዚ ምኽንያት ካብ 20 – 30 ምኢታዊት ዝሕረስ መሬት እዋኑ ሓሊፍዎ እዩ ክብል የረድእ፡፡ ንሱ ከም ዝሕብሮ ሎም ዘበን ብሓፈሻ ካብ 20 ክሳብ 50 ሚኢታዊት ምህርቲ ክሕፈስ እዩ ትጽቢት ዝግበር፡፡ ዝበዝሕ እቲ ዘይተሓረሰ መሬት ኣብ ምዕራብ ትግራይ ከም ዝርከብ ዝሓበረ እቲ መጻናዕቲ ብፍላይ ኣብ ገማግም ተከዘ ዝነበረ ስራሕቲ መስኖ ሙሉእ ብዝበሃል ደረጃ ከም ዝተቛረጸ ኣረጋጊጹ፡፡ ኣብዚ እዋን ምዕራብ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ፣ ሚልሻታትን ወታሃደራት ኢትዮጵያን እዩ ዝርከብ፡፡ ምላሽ ማሕበረሰብ ዓለም መንግስታት ዓለም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ መንገድታት ሰብኣዊ ሓገዝ ሙሉእ ብሙሉእ ክፋት ክገብር ክጽውዑ እዮም ዝስምዑ፡፡ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዘመልክቶ፡ ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ናብ ትግራይ መዓልታዊ 100 ረድኤት ዝጸዓና መካይን ክኣትዋ እኳ እንተወሰነ፡ ዛጊድ ግን 10 ሚኢታዊት ጥራሕ እዩ ምሕላፍ ተኻኢሉ፡፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት እንድሕር ዘይተመሓይሹ ኣብ ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ጎንጺ ማዕቀብ ክግበር ዘኽእል ትእዛዝ ፈሪሙ እዩ፡፡ ብኻልእ ወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጉዳይ እታ ሃገር ኢዶም ኣእትዮም ዝበሎም ሸውዓተ ላዕለዎት ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምብራሩ ዝዝከር ኮይኑ፡ እቲ ስጉምቲ ከይዲ ምሃብ ሓገዝ ከም ዘተዓናቕፍ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ኣፍሊጡ እዩ፡፡ ቀረብ ሓገዝ እንድሕር ዘይተመሓይሹ ኣብቲ ክልል ዘሎ ኩነታት እናተጋደደ ክኸይድ ከምዝኽእል እውን እቲ ዋና ጸሓፊ ኣጠንቂቑ እዩ፡፡ ብተወሳኺ "ነቲ ጸገም ንምፍታሕ ሕዚ እንወስዶ ስጉምቲ ኣብ ናይ ብዙሓት ሰባት ህይወት ዓብዪ ለውጢ ዝፈጥር እዩ’’ ክብል ተዛሪቡ፡፡ ሓላፊ ዓለም ለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ፡ በቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ቁጽሪ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝደልዩ ሰባት መዓልታዊ እናወሰኸ እዩ፡፡ ‘‘ኣብቲ ኲናት ተሳተፍቲ ንዝኾኑ ኣካላት እቲ መልእኽቲ ተመሳሳሊ እዩ፡፡ ነቲ ጸገም ቅልጡፍ ፖለቲካዊ ምፍትሒ ምሃብ ካብቲ ጎንጺ ከውጸአና እዩ’’ ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ፡፡ ምክትል ሓላፊት ኤጀንሲ ትሕብብር ልምዓት ኣመሪካ ሳራ ቻርለስ ብወገና ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ብዘይ ዝኾነ ገደብ ክሓልፋን ቁጽሪ ሰብኣዊ በረራ ክውስኽን ሓቲታ እያ፡፡ በረራ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ቀረባ እዋን ምቁራጹ ዝዝከር እዩ፡፡ ‘‘ነዳዲ፣ ገንዘብን መድሓኒትን ንኣዋርሕ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምእጋዱ ምኽንያት፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝህቡ ትካላት ዝህብዎ ሓገዝ ክቕንሱ ተገዲዶም እዮም፡፡ ሆስፒታላትን ትካላት ጥዕናን መድሓኒት ወዲኦም እዮም’’ ኢላ፡፡


ኮፕ-26፡ ኣብ ክሊማዊ ለውጢ ጽልዋ ዝፈጥሩ ሓሙሽተ ኣደነቕቲ ነገራት

ኣብ ዓለምና ዘጋጥም ዘሎ ወሰኽ መጠን ዋዒ ክንክዩ ዝኽእሉ ነገራት ንፈልጦም ኢና። ካብዚኦም ጉዕዞ ነፈርቲ ምንካይ፣ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ምትካእ ከምኡ'ውን ኣብ ኣሕምልቲ ዝተሞርኮሰ ዓይነት ኣመጋግባ ክህልወና ምግባር ዝብሉ ይጥቀሱ። ግን ክኣ፡ ክሳብ ሕጂ ዘየስተብሃልናሎም ካልኦት ነገራት ኣለው። ንሎሚ፡ ክሊማዊ ለውጢ ንምክልኻል ኣቓልቦ ክትገብሩሎም ዝግብኡ ሓሙሽተ ነገራት ክንሕብረኩም ሓሪና። ልዕሊ ፍርቂ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ሩዝ ከም ዝምገብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። እንተኾነ፡ እዚ ኣብ ኣብ ምፍራዩ ኣጸጋሚ ዝኾነ ምህርቲ እዩ። ሓደ፡ እዚ ምህርቲ ንክባጽሕ ልዑል መጠን ማይ ዝጠልብ ኾይኑ፡ እዚ ኣብ ሓመድ ብዝፈጥሮ ራሕሲ 'ሚተይን' ዝተበሃለ ጋዝ ዘምጽኡ ተሃዋስያን ክፈርዩ ምኽንያት ይኸውን። ሚተይን፡ ካብ ካርበን ዳይኦክሳይድ ንላዕሊ ልቀት ጋዛት ግሪን ሃውስ ዘስዕብ ባእታ እዩ። ሕርሻ ሩዝ፡ ካብ ሓደ ክሳብ ክልተ ሚኢታዊት ልቀት ወዲ ሰብ ዝፈጥሮም ጋዛት ግሪን ሃውስ ዝሕዝ ኮይኑ፡ ናብ ከባቢ ኣየር ኣብ ዝልቀቕ ካርበን ዳይኦክሳይድ'ውን ናይ ባዕሉ ተራ ይጻወት። ተመራመርቲ፡ ኣብ መላእ ዓለም ሕርሻ ሩዝ ንዓለማዊ ዋዒ ዘለዎ ጽልዋ ዝንክዩ ዝተፈላለዩ ዓሌታት ሩዝ ንምምዕባል ይሰርሑ ኣለው። 2. ኣለሻታት ኢንተርነት ዝኾነት ኣብ ኢንተርነት እንገብራ ኣለሻ፡ ውሑድ ግራማት ልቀት ካርበን ዳይኦክሳይድ ትፈጥር። እዚ ብምኽንያት እቲ ላፕቶፕ ወይ ኮምፒዩተር ንክሰርሑ ዝወስዱዎ ጽዓትን ገመድ ኣልቦ 'ኔትዎርክታት' ንክንቀሳቐሱ ብዝጠልብዎ ጽዓትን ዝፍጠር እዩ። ንኡሽቶ ይመስል፤ እንተኾነ 4.66 ቢሊዮን ህዝቢ ዓለም ተጠቃሚ ኢንተርነት  እዩ። ኣብ ዓለም፡ መዓልታዊ ሓደ ቢሊየን ሰዓታት ናይ ዩትዩብ ቪድዮታት ይጽዓኑ። ነዞም ቪድዮታት ዝውዝዕ ጎግል ድማ፡ እዞም ቪድዮታት ኣብ ዝርኣይሉ ሰዓት ልቀት ካርበን ስለ ዘስዕቡ እቶም ሰርቨራት ዘንቀሳቕስ ጽዓት ብተሓዳሲ ጽዓት ክትክእ ይሰርሕ ኣሎ። ዩኒቨርሲቲ ብሪስቶል ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ብ2016 ዩትዩብ ዝርኣዩ ሰባት 11.13 ሚሊየን ቶን ዝጽጋዕ ልቀት ካርበን ዳይኦክሳይድ ኣስዒቦም'ዮም ይብል። እዚ፡ ማዕረ ክንዲ ከተማ ግላስኮው [ሕጂ ኣኼባ ክሊማዊ ለውጢ ዝተጋብአላ ከተማ] እተፍርዮ ጋዛት ግሪን ሃውስ ምዃኑ ክኢላታት ይገልጹ። ሓጽቢታት ንምፍጣር መሬት ብውሑጅ ክትዕልቕለቕ እንከላ ተፈጥሮኣውያን ኣግራብን ካልኦት ተፈጥሮኣዊ ነገራትን ክብስብሱን ሚቴን ክፈጥሩን ይጅምሩ። ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ቫንኮቨር፡ ሓጽቢታት ዓመታዊ ኣስታት 1.3 ሚኢታዊት ሰብ ሰርሖ ልቀት ጋዛት ግሪን ሃውስ ከም ዘስዕቡ ይገልጹ። እዚ ማዕረ ካናዳ እትፈጥሮ ልቀት ጋዛት ግሪን ሃውስ እዩ። ይኹን'ምበር፡ መብዛሕትኦም ሓጽቢታት ምንጪ ግድባት ሃይድሮ ኤሌክትሪክ እዮም። እዚኦም ኸኣ ቀንዲ ምንጪ ተሓዳሲ ጽዓትን ትሑት ካርበን ኤሌክትሪክ ይኾኑ። 4. 'ቺዝ' ቺዝ፡ ኣብ ኢንዳስትሪ ስጋን ውጽኢት ጸባን ኣብ ዓለም ሳልሳይ እቲ ዝዓበየ ልቀት ጋዛት ግሪን ሃውስ ዘስዕብ ፍርያት እዩ እንተበልናኩም ክትግረሙ ትኾኑ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኪሎ ግራም እንምገቦ ቺዝ፡ 13.5 ኪሎ ግራም ልቀት ካርበን ዳይኦክሳይድ ይወጽእ። ሓደ ኪሎ ግራም ቺዝ ንምስራሕ፡ ኣስታት 10 ሊትሮ ጸባ ኣብ ጥቕሚ ይውዕል። እዚ ዓውዲ ምህርታት ጸባን ውጽኢት ጸባን ክኣ ኣስታት ኣርባዕተ ሚኢታዊት ሰብ ሰርሖ ልቀት ጋዛት ግሪን ሃውስ የፍሪ። ደቂ ኣንስትዮዮ ናብ ቤት ትምህርቲ ኸይደን ማዕረ ዕድላት ክረኽባ እንከለዋ፡ ብዝተፈላለየ መልክዑ ስትራቴጂታት ክሊማ ኣብ ምዕዋት ሓጋዚ ተራ ከም ዘለወን መጽናዕታት ይሕብሩ። ንኣብነት፡ ናይ ኻልኣይ ደረጃ ትምህርታ ዝወድአት ጓል ኣንስተይቲ ካብታ መባእታዊ ትምህርቲ ጥራይ ዝወድአት ጓል ኣንስተይቲ ብውሑድ ብሓደ ቖልዓ ዝተሓተ ውላድ ይህልዋ። መጠን ወሊድ ምንካይ ድማ ብዝሒ ህዝቢ ዝዓብየሉ መጠን ስለ ዘደናጉዮ ብዝሒ ልቀት ካርበን ዘስዕቡ ሰባት ይንኪ ኣሎ ማለት እዩ። ብተወሳኺ ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ክሊማ መሪሕ ተራ ዘለወን መራሕቲ ክኾና የተባብዕ። መጽናዕታት ከም ዝሕብሩዎ ኣብ ፓርላማ ልዑል ቑጽሪ ደቂ ኣንስትዮ ዘለወን ሃገራት ዓለምለኻዊ ስምምዓት ስነ ኸባቢ ከጽድቓ፣ ተሪር  ፖሊሲታት ክሊማዊ ለውጢ ክህልወንን ኣብ ምሕዋይ ከባቢ ክሰርሓን ልዑል ተኽእሎ ኣለወን።


ኲናት ዩክረይን: ዕንወት ንዓለማዊ ውሕስነት መግቢ

ሓላፊ ናይቲ ኣብ ዓለም ዓበይቲ ካብ ዝበሃሉ ኩባንያታት ምፍራይ ድኹዒ ሓደ ዝዀነ ስቪየን ቶሬ ሆልሴዘር፡ ኲናት ዩክረይን ኣብ ዓለማዊ ቀረብን ዋጋን መግቢ ከቢድ ምዝባዕ ከምዘኸትል ይዛረብ። ኣብ ልዕሊ 60 ሃገራት ዝነጥፍ፡ ብያራ ኢንተርናሽናል ዝፍለጥ ኩባንያ፡ ዝበዝሕ ጥረ ግብኣቱ ካብ ሩስያ'ዩ ዘምጽእ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ብሰንኪ ኣጋጢሙ ዘሎ ከቢድ ናህሪ ዋጋ ነዳዲ፡ ኣብ ዋጋ ድኹዒ ወሰኽ ክህሉ ገይሩ'ሎ። ሓላፊ ኩባንያ ያራ፡ ስቪየን ቶሬ፡ ናህሪ ዋጋ ዝበኣሰ ደረጃ ክድይብ ከም ዝኽእል የጠንቅቕ። "ነገራት ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ይቀያየሩ ኣለዉ፡" ክብል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ተዛሪቡ። "ቅድሚ እቲ ኲናት'ውን ኣብ ኣጸጋሚ ኵነታት ኢና ነይርና። ድኹዒ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ እዚ ወቕቲ፡ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ከጋጥም ምኽኣሉ ድማ ተወሳኺ ምትእጉጓል ኣኸቲሉ'ሎ፡" ክብል'ውን ኣረዲኡ። ሩስያን ዩክረይንን ኣብ ዓለም ልዑል መጠን ምህርቲ ሕርሻን መግብን ካብ ዘፍርያ ሃገራት ምዃነን ይፍለጥ። ሩስያ፡ ነቶም ኣብ ምፍራይ ዓይነታት ድኹዒ ኣገደስቲ ዝበሃሉ መኣዛታት ['ኑትሪየንትስ'] ፖታሽን ፎስፌይትን ብዝለዓለ መጠን ተፍሪ ሃገር'ያ። ድኹዒ፡ ኣትክልትን ኣዝርእትን ብጽቡቕ ክበቝሉ ይሕግዙ። "ፍርቂ ካብ ህዝቢ ዓለምና ብሓገዝ ድኹዒ ዝፈረዩ ምግብታት'ዩ ዝምገብ። ስለዚ ድኹዒ ክርከብ እንተዘይክኢሉ ቀረብ መግቢ ብ50 ሚኢታዊት'ዩ ዝንኪ፡" ይብል ሓላፊ ኩባንያ ያራ፡ ስቪየን ቶሬ። ወሲኹ ቶሬ፡ "ንዓይ ዘተሓሳስበኒ ዘሎ ናብ ዓለማዊ ቅልውላው መግቢ ምእታውና ዘይኰነስ፡ እቲ ቅልውላው ክሳብ ክንደይ ከቢድ ይኸውን ዝብል'ዩ፡" ክብል ሻቕሎቱ ገሊጹ። ኣብ ከተማ ኪቭ ዝርከብ ቤት ጽሕፈቶም ብሚሳይል ምስተወቐዐ፡ እቲ ንሱ ዝመርሖ ኩባንያ'ውን ተጸልዩ'ሎ። እቲ ኣብ ኖርወይ ዝመደብሩ ኩባንያ፡ በቶም ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዝተነብሩ ማዕቀባት ጥራሕ ዘይኰነስ፡ ብሰንኪ ኣብ ዓለም ዘጋጠመ ምትእጉጓል ጕዕዞ መራኽብ'ውን ከምዝተሃሰየ ይገልጽ። ስቪየን ቶሬ ምስ ቢቢሲ ቃለ-መሕትት ድሕሪ ምግባሩ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት፡ መንግስቲ ሩስያ ነተን ድኹዒ ዘፍርያ ፋብሪካታት ናብ ደገ ሰደድ ከይገብራ ኣጊዱ'ሎ። ንሱ ከምዝበሎ፡ ካብቶም ኣብ ኤውሮጳ ንመግብነት ዝውዕሉ ፍርያት ንምፍራይ ዝሕግዙ ዓይነታት ድኹዒ እቶም ርብዒ ካብ ሩስያ ዝመጽኡ'ዮም። እዚ ኵነታት ሓረስቶትን ብንእሽተይ መጠን ዘፍርዩን ናብ ዝለዓለ ወጻኢታት ክቃልዑ ከምዝገብር ተንተንቲ የጠንቅቝ። እዚ ከኣ ዋጋ መግቢ ክውስኽ ክገብር ከምዝኽእል ይሕብሩ። እዞም ድኹዒ ንምፍራይ ዘድልዩ መኣዛታት ጥራሕ ዘይኰኑስ ጉዳይ ተፈጥሮኣዊ ጋዝ'ውን ካልእ ሻቕሎት ዝፈጠረ ኰይኑ'ሎ። ወሳኒ ከምዝዀነ ዝግለጽ 'ናይትሮጂን' ዓይነት ድኹዒ ንምፍራይ ዝውዕል ተፈጥሮኣዊ ጋዝ ኣዝዩ ኣገዳሲ'ዩ። ኩባንያ ያራ ኢንተርናሽናል፡ ነቶም ኣብ ኤውሮጳ ዝርከቡ ፋብሪካታቱ ዝኸውን ጋዝ ዝበዝሐ ካብ ሩስያ ይረክብ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንዘጋጠመ ዋጋ ጋዝ ስዒቡ ኣስታት 40 ሚእታዊት ምህርቱ ንግዚኡ ክንኪ ዝተገደደ ኰይኑ፡ ካልኦት  ፋብሪካታት'ውን ብተመሳሳሊ ቀረባት ናብ ዝንክዩሉ ውሳነ ክበጽሑ ተገዲዶም ምንባሮም ይፍለጥ። ነቲ ኣብ ፍርያት ድኹዒ ዘጋጠመ ምንካይ ስዒቡ ድማ ኣብ ዋጋ መግብታት ወሰኽ ተራእዩ። ሓላፊ ኩባንያ ያራ ኢንተርናሽናል፡ ስቪየን ቶሬ፡ ዓለም፡ መግቢ ንኸተፍሪ ኣብቶም ብሩስያ ዝቐረቡ ድኹዕታት ጥራይ ክትጽጋዕ ከምዘይብላ የተሓሳስብ። ክሊማዊ ለውጥን ወሰኽ ብዝሒ ህዝብን ኣብ ቀረብ መግቢ ዓለም ጸገማት ክፈጥሩ ኣብ ዝረኣዩሉ ዘለው እዋን፡ ጉዳይ ድኹዒ ተደራቢ ስግኣት ኰይኑ ምምጽኡ ንብዙሓት ዘሻቐለ ኰይኑ'ሎ። እቲ ኣብ መንጐ ሩስያን ዩክረይንን ተወሊዑ ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ዓለማዊ ቀረብ መግቢ ንዘሎ ሰንሰለት ንግዲ ዝጸሉ "መቕዘፍቲ" ከምዝዀነ ስቪየን ቶሬ ይዛረብ። ብፍላይ ኣብተን ድኻታት ዝበሃላ ሃገራት ከቢድ ጸገም ውሕስነት መግቢ ከኸትል ከምዝኽእል ይሕብር።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሕቡራት ሃገራት ብሰንኪ ኲናት ረድኤት ናብታ ክልል ከቕርብ ከምዘይከኣለ ኣፍሊጡ

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብቶም ረድኤት ዝመሓላለፈሎም መስመራት ኲናት ይካየድ ብምህላዉ ናብ ትግራይ ኣብ ዝቐርብ ረድኤት ዕንቅፋት ከምዘጋጠሞ ገሊጹ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ምስ ካልኦት ገበርቲ ሰናይ ትካላት ብምትሕብባር ናብ ትግራይ የቕርቦም ዝነበረ ከም መግብን መድሓኒትን ዝበሉ ሰብኣዊ ሓገዛት ንምንካይ፣ ንምንዋሕን ንምስራዝን ከምዝተገደደ ኣብ መግለጺኡ ኣስፊሩ’ሎ። እዚ ክኸውን ዝኸኣለ ድማ ብሰንኪ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ከምዝኾነ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ጽሕፈት መተሓባበሪ ሰብኣዊ ሓገዛት (ኦቻ) ኣረዲኡ። “ካብ ሰመራ-ኣብዓላ-መቐለ ብዝወስድ መስመር ዝፍጸሙ ናብ ትግራይ ረድኤት ናይ ምቕራብ ስራሕቲ ብሰንኪ ኣብ ኣብዓላ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ካብ 05 ታሕሳስ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ጀሚሩ ደው ኢሉ’ሎ” ክብል ኣብ መግለጺኡ ኣፍሊጡ። ካብ 26 ሓምለ 2013 ኣ.ግ ንደሓር ብኣብዓላ ኣቢሉ ናብ ትግራይ ዝበጽሐ ነዳዲ ከምዘየለ ዘዘኻኸረ ኦቻ፡ ብሰንኪ’ዚ ኣብ ትግራይ ቀረብ ነዳዲ ከምዘየለ ገሊጹ። ካብ 23 ታሕሳስ ክሳብ 04 ጥሪ 2014 ኣ.ግ ኣብ ዝነበረ እዋን ከኣ 10 ሽሕን 500 ሰባት ረድኤት ከምዝበጽሖምን እዚ ቁጽሪ ተሓገዝቲ ድማ ካብ መጋቢት 2013 ንደሓር እቲ ዝተሓተ ከምዝኾነን ኣመልኪቱ። ሰሙናዊ ረድኤት ክቕበሉ ዝግብኦም ሰባት ልዕሊ 80 ሽሕ ክኾኑ ከምዘለዎም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። እቶም ምስቲ ትካል ተሓባቢሮም ዝሰርሑ ትካላት ግብረ-ሰናይ ኣብዚ እዋን ዘለዎም ዕቑር (ክዙን) መግቢ ን28 ሽሕ ሰባት ጥራሕ ዝኣክል ከምዝኾነ ከምዝሓበርዎ ኣፍሊጡ’ሎ። ቅድሚ ሰሙናት ክወሃብ ዝጀመረ ክታበት ንፍዮ’ውን ዛጊት ን145 ሽሕ ህጻናት ከምዝተወሃበ ብምሕባር፡ ብዝሒ ናይቶም ክኽተቡ ዘለዎም ህጻናት 800 ሽሕ ከምዝኾነ ኣዘኻኺሩ። ሕጽረት ነዳዲን ጥረ ገንዘብን፣ መጠን ዋዒ እናተቖጻጸርካ ነቶም መድሓኒታት ምጉዕዓዝ ኣጸጋሚ ምዃኑ፡ ሕጽረት ሰብ ሞያ ጥዕናን ካልኦት ከበድቲ ብድሆታትን ተደማሚሮም ነቲ ወፍሪ ክታበት ፈተና ከምዝኾኑ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ኣብ ኣምሓራን ዓፋርን ከ? ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ግን ሰብኣዊ ረድኤት ናይ ምብጻሕ ስራሕቲ ብስፍሓት ይካየድ ምህላዉ ኦቻ ኣብ መግለጺኡ ኣመልኪቱ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ክልል ኣምሓራ ጥራሕ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ረድኤት መግቢ ከምዝበጽሖም ብምሕባር፤ ልዕሊ 40 ሽሕ ሰባት ድማ መግቢ ካብ መግቢ ወጻኢ ዝኾኑ ሓገዛት ከምዝተቐበሉ ገሊጹ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ካብ መረበቶም ተፈናቒሎም ካብ ዝነበሩ ሰባት ብኣማኢት ዝቑጸሩ ናብ ዝነበሩሉ ቦታ ከምዝተመለሱ’ውን ኣፍሊጡ’ሎ። ኣብ ክልል ዓፋር ከኣ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራይ ልዕሊ 47 ሽሕ ሰባት ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝተቐበሉ ጸብጻብ ኦቻ ይሕብር። እቲ ኲናት ኣብ ዝተላብዐሎም ቦታታት ንዝነብሩ ሰባት ንምሕጋዝ 30 ኣባላት ዝሓዘ ጉጅለ ከምዝተዋፈረ ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከምዝተላብዐን ኣብ ኩሎም ከባብታት ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ክሳራታት ከምዘስዓበ ይፍለጥ። በቲ 14 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኲናት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐተሉን ብሚልዮናት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉን ይግለጽ። ኣስታት 9.4 ሚልዮን ሰባት ድማ ተጸበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝኾኑ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ሰሙናት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ጠቒሱ ምንባሩ ይዝከር።


ኲናት ዩክረይን፡ ኲናት ሩስያ-ዩክሬን ንዋጋ ምግቢ ከምዘዕርጎ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣጠንቂቑ

ሓላፊ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢስለይ፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዩክረይን ንዋጋ ምግቢ ኣዝዩ ክውስኽ ከምዝገብሮን ብፍላይ ኣብ ድኻ ሃገራት ሕሱም ጽልዋ ከምዝህልዋን ኣጠንቂቑ። ዩክንን ሩስያን መሰረታውያን ምግብታት ሰደድ ብምግባር ዝፍለጣ ሃገራት’የን። እቲ ኣብዚ እዋን ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ድማ ንፍርያት ሕርሻ ከምዝጸለዎን ዋጋ ክውስኽ ከምዝገበሮን ይግለጽ። ቢስለይ ከምዝበሎ ድማ እዚ ኩነታት ብደረጃ ዓለም ብዙሓት ሰባት ኣብ ሓደጋ ጥምየት ክወድቁ ገይሩ’ሎ። ዩክረይንን ሩስያን ብዘቕርብኦ ሸቐጣት ምግቢ ምኽንያት “ናይ ኣውሮጳ ዘምቢል ሕምባሻ” ዝብል መጸውዒ ክወሃባ በቒዐን’የን። ሩስያ፡ ናብ ዕዳጋ ዓለም ካብ ዝቐርብ ስርናይ ዳርጋ ነቲ ርብዒ ከምኡ ድማ ፍርቂ ካብ ዘርእን ዘይትን ሱፍ [‘ሳንፍላወር’] ትሽፍን። ዩክሬን ብወገና ብደረጃ ዓለም ኣዝዩ ዝለዓለ ምህርቲ ዕፉን ብምቕራብ ትፍለጥ። እቲ ኣብ ሞንጎ ክልቲኤን ሃገራት ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ንፍርያት እኽሊ ክጸልዎን ንዋጋ ስርናይ ብደረጃ ዓለም ዕጽፊ ከብጽሑን ከምዝኽእል ተንተንቲ ይሕብሩ። ምስ ቢቢሲ ቃለ-መሕትት ዘካየደ ሓላፊ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ቢስለይ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ቅድሚ ምፍጻማ 4 ዓመታት፡ ብዝሒ ናይቶም ብደረጃ ዓለም ንጥምየት ዝተቓልዑ ሰባት ካብ 80 ሚልዮን ናብ 276 ሚልዮን በጺሑ ምንባሩ ኣረዲኡ። ነዚ ምኽንያታት ዝበሎም ድማ “ጎንጽታት፣ ክሊማዊ ለውጥን ለበዳ ኮሮናቫይረስን” እዮም። ሊባኖስ 50 ሚኢታዊት ኣእኻል ካብ ዩክረይን  ከምትወስድ ወይ ከምትረክብ ዝሓበረ እቲ ሓላፊ፡ የመን፣ ሶሪያን ቱኒዝያን እውን ኣብታ ሃገር ጽግዕተኛታት እየን ኢሉ። ሓላፊ ናይቲ ኣብ ዓለም ዓበይቲ ካብ ዝበሃሉ ኩባንያታት ምፍራይ ድኹዒ ሓደ ዝዀነ ስቪየን ቶሬ ሆልሴዘር፡ ኲናት ዩክረይን ኣብ ዓለማዊ ቀረብን ዋጋን ምግቢ ከቢድ ምዝባዕ ከምዘኸትል ይዛረብ። ኣብ ልዕሊ 60 ሃገራት ዝነጥፍ፡ ብያራ ኢንተርናሽናል ዝፍለጥ ኩባንያ፡ ዝበዝሕ ጥረ ግብኣቱ ካብ ሩስያ'ዩ ዘምጽእ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ብሰንኪ ኣጋጢሙ ዘሎ ከቢድ ናህሪ ዋጋ ነዳዲ፡ ኣብ ዋጋ ድኹዒ ወሰኽ ክህሉ ገይሩ'ሎ። ሓላፊ ኩባንያ ያራ፡ ስቪየን ቶሬ፡ ናህሪ ዋጋ ዝበኣሰ ደረጃ ክድይብ ከም ዝኽእል የጠንቅቕ። "ፍርቂ ካብ ህዝቢ ዓለምና ብሓገዝ ድኹዒ ዝፈረዩ ምግብታት'ዩ ዝምገብ። ስለዚ ድኹዒ ክርከብ እንተዘይክኢሉ ቀረብ ምግቢ ብ50 ሚኢታዊት'ዩ ዝንኪ፡" ይብል ሓላፊ ኩባንያ ያራ፡ ስቪየን ቶሬ። ዩክሬናዊት በዓልቲ ሞያ ሕጊ ኢቫና ዶሪቼንኮ ድማ፡ ሓረስቶት ሃገራት ማሕረስ ገዲፎም ሃገሮም ንምክልኻል ብረት ስለዘልዓሉ ኣብ ምህርቲ ሕርሻ ዝለዓለ ጽልዋ ከምዝህልዎ ንቢቢሲ ገሊጻ። “እቶም ክሰርሑ ዝኽእሉ ሰባት ንሃገርና ክከላኸሉ ወፊሮም ኣለዉ። ንመሬቶም ክከላኸሉ እንተዘይኪኢሎም ደሓር ዝሰርሕዎ ነገር ኣይክህልዎምን” ክትብል ሓቢራ። ብሰንኪ እቲ ሕዚ ዘሎ ኩነታት ከኣ ዩክረይን ናብ ደቡብ ምብራቕ እስያ፣ ማእኸላይ ምብራቕን ኣፍሪቃን ከምኡ ድማ ናብ ከም ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዝበሉ ትካላት ግብረ-ሰናይ እተቕርቦም ሸቐጣት ዘይምህላዎም ዓብዪ ጽልዋ ከምዘኽትል እቲ በዓልቲ ሞያ ሕጊ ኣረዲኡ።


መግቢ፡ ንጥዕና ኣእምሮን ሕማማት ልብን ዝሕግዝ ዝንቕ መግብታት

መብዛሕቴና መዓልታዊ ተመሳሳሊ መግቢ ኢና ንበልዕ። ኣብ ህይወትና ዝለመድናዮ ውሱን ዓይነታት መግቢ ስለዘለና ምርጫና ድሩት እዩ። እቲ እንዕድጎ መግቢ፡ ዋግኡ፡ ኣብ ዕዳጋ ብቐረባ ዝርከብ ብምዃኑ ጥራሕ ዘይኮነ ንጥዕናና ብዝህልዎ ረብሓ እውን እናመዘንና ኢን ክንምገብ ዘሎና። ንሓፈሻዊ ኩነታት ኣመጋግባና ኣብ ግምት አእቲና እኹል መጠን መኣዛታት  ንረክብ ምህላውና ብኸመይ ክንፈልጥ ንኽእል? ተመራመርቲ ስነ መግብን ጥዕናን፡  እኹል መኣዛታት መታን ክንረክብ ከም [ፍሩታታትን ኣሕምልትን] ዝኣመሰሉ ዝተፈላለየ  ሕብሪ ዘለዎም ዝኑቕ መግቢ ክንምገብ እዮም ዝመኽሩ። ስለዝኾነ ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዘለዎም ንጥዕና ዘይጎድኡ 'ሜደተራንያትን ዳይት' ተባሂሎም ዝጽውዑ ከም ፍረታት፣ ኣሕምልቲ ከምኡ'ውን ንጥዕና ዘይጎድኡ ብዙሕ ስብሒ ዘይብሉ 'ኤክስትራ ቨርጂን ኦሊቭ ኦይል' ዝበሃል ዓይነት ዘይቲ እዮም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፍሎረንስ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ስነ-መኣዛ ፋራንሴስኮ ሶፊ፡ መግብታት ዝተፈላለዩ ሕብርታት ምህላዎም ናይ ኣጋጣሚ ከምዘይኮነ ይዛረብ። "ልማዳዊ ዝኾኑ 'ሜዲተራንያን ዳይትስ' ዝባሃሉ ዓይነት መግብታት ምምጋብ ነቶም ዝተፈላለዩ መኣዛታትን ካልኦት ንጥዕና ዝሕልዉ ተወሰኽቲ ነገራትን ከም ምውሳድ ማለት'ዩ" ይብል። እቶም 'ሜደተራንያን ዳይት' (መግቢ ከባቢ ማእከላይ ባሕሪ ) ብዝብል ዝፍለጡ  [ከም ፍሩታታት፣ ኣሕምልቲ ከምኡ'ውን ንጥዕና ዘይጉድኡ ስብሕታት ዝሓዙ 'ኤክስትራ ቨርጂን ኦሊቭ ኦይል'] መግብታት ጠቐምቲ ዝኾኑሉ ካልእ ተወሰኽቲ ምኽንያታት አለዉ። እቶም ኣብዚ ዝምደቡ መግብታት ዝጥበሱ ዘይኮኑስ ብማይ ዝበስሉ ምዃኖምን ንትሕዝቶኦም ምዕቃብ ዝከኣል ምዃኑ'እቲ ፕሮፌሰር ብኣብነት ይጠቅስ። ኣብ ፓርትላንድ ኦሬጎን ዩኒቨርሲቲ ዌስተርን ስቴትስ ተመራማሪት ስነ መኣዛ ዲና ሚኒች፡ ዝተፈላለየ ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ምምጋብ ነቶም ኣገደስቲ ዝበሃሉ መኣዛታት ክንረክብ ከምዝሕግዘና ትሕብር። "ነቶም ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ክንምገብ እንተዘይኪኢልና ንረብሓታት እቲ መግቢ ኢና ንስእን" ትብል። ዝተፈላለየ ሕብርታት ዘለዎም ተኽልታት ዝተፈላለዩ ጥቕምታት ሒዞም ከምዝፍጠሩ እትገልጽ እታ ተመራማሪት፡ ንኣብነት ከም ብሉቤሪ ዝበሉ ሰማያዊን ወይናይን ሕብሪ ዘለዎም መግብታት ንሕማም ልብን ሕማም ሽኮር ['ታይፕ-ቱ'] ንምክልኻል ዓብዪ ረብሓ ከምዘለዎም ተረድእ። ብተመሳሳሊ ቢጫ ሕብሪ ዘለዎም ፍሩታታትን ኣሕምልትን እውን ሕማማት ልቢ ናይ ምንካይ ተኽእሎ ኣለዎም። ካብ ውሽጢ ተኽልታት ዝርከቡ ገለ ክፋላት ናብ ዝተፈላለዩ ውሽጣዊ አካላት ወዲ ሰብ ከምዝበጽሑ እትሕብር ተመራማሪት ስነ መኣዛ ዲና፡ ንኣብነት ኣብ ቢጫን ሓምለዋይን ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ዝርከብ 'ሉቲን' ዝበሃል ንጥረ ነገር ናብቲ 'ማኩላር' ብዝብል ዝፍለጥን ንጹር ምስሊ ንምርኣይ ዝሕግዝን ዳሕረዋይ ክፋል ረቲና ዓይኒ ይበጽሕሞ ከምዘይኣርግ ይገብሮ" ብምባል ተረድእ። 'ፍሎቭኖይድስ' ብዝብል ዝፍለጡ ካብ ፍሩታታትን ኣሕምልትን ዝርከቡ ውሁድ መኣዛታት ከኣ አብ ውሽጢ ሓንጎል ንዝፍጠርን ናብ ሕማም ረሲዕ ['ኣልዛይመር'] ዘቃልዕን ምምራዝ ብምክልኻል ጥዕና ሓንጎል ከምዝሕሎ ይገብር። ንልዕሊ 20 ዓመታት ንኣመጋግባ 50 ሽሕ ሰባት መሰረት ኣብ ዝገበረ መጽናዕቲ ሃርቫርድ ቤት ትምህርቲ ጥዕና ማሕበረሰብ ዝተሳተፈት ተመራማሪት ሺን ዬህ፡ ከም ኣራንሺ፣ በርበረ፣ ሰደኖን ወይኒን ዝኣመሰሉ መግብታት ምምጋብ፡ ንዓቕሚ ምስትውዓልና ይዕቅብ ሕማም አእምሮ  ዕብደት ወይ ጽላለ ንከየጋጥመና ከምዝከላኸል ትዛረብ። ስለዝኾነ ዋላ እውን ካብዚ ሕጂ እንርከበሉ ዕድመ ነዞም መግብታት ክንወስድ ይግባእ። ዝተፈላለየ ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ምውሳድ ነቲ ኩሉ ሳዕ ሓደ ዓይነት መግቢ ጥራሕ ብምምጋብና ክመጽእ ካብ ዝኽእል ሓደጋታት ከምዝከላኸልና ተረድእ። "መጽናዕትታት ከምዘረጋግጾ፡ ጽማቝ ኣራንሺ ዓቕሚ ምስትውዓል (ልበታውነት ወይ ተገንዝቦኣውነት)ና ከየንቆልቁል ይሕግዘና። ግን ድማ ብዙሕ ጽማቚ ምውሳድ ምስ ታይፕ-2  ዓይነት ሕማም ሽኮር ዝተሓሓዝ ሳዕቤናት ክህልዎ ይኽእል'ዩ" ትብል። እዚ ክኸውን ዝኽእለሉ ምኽንያት ድማ ኣብ ውሽጡ ዘሎ ትሕዝቶ ሽኮር ኣብቶም ፍሎቮናይድስ ዝበሃሉ ዓይነት ስለዘይኮነ'ዩ። ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ምምጋብ ክባሃል ከሎ ብቐንዱ ምስ ፍሩታታትን ኣሕምልትን ጥራሕ ክተሓሓዝ ይኽእል'ዩ። ሓደ መጽናዕቲ ከምዘረጋግጾ ድማ ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዘለዎም መግብታት ዝወስዱ ሰባት ጥዕንኦም ዝሓለዉ መግብታት ናይ ምውሳድ ልምዶም ክዓቢ ተኽእሎ ኣለዎ። ብተፈጥሮ ዘይኮነስ ባዕልና ብእንፈጥሮም ሕብርታት ዝተዳለዉ ከም ኬክን ካልኦት ምቁራት ነገራት ዝኣመሰሉ  መግብታት ግን ምስቶም ዝተፈላለዩ ሕብሪታት ዘለዎም እንብሎም አማራጽታት መግቢ ዝምደቡ ኣይኮኑን። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ሓደ መጽናዕቲ ምርር ዝበለ ጣዕሚ ዘለዎም ዓይነት  ኣሕምልቲ ን12 ሳምንቲ ከምዝምገቡ ዝተገበሩ ሰባት  ጸቕጢ ደሞም ከምዝነከየን ኣብ ሰብነቶም ዘሎ መጠን ሽኮር ከምዝተስተኻኸለን ተፈሊጡ።


ብሰንኪ ኵናት ዩክረይን፡ ልዕሊ 40 ሚልየን ህዝቢ ዓለም ናብ ሕሱም ድኽነት ክኣቱ'ዩ- መጽናዕቲ

ኣብቲ ዝሓለፈ 24 ለካቲት ሩስያ ንዩክረይን ካብ ትወርረ ጀሚሩ፡ ብብርኪ ዓለም ኣብ ዋጋታት ምግብን ፀዓትን ኣዝዩ  ገዚፍ ወሰኽ ኣጋጢሙ ኣሎ። ማእከል ምርምር ኣመሪካ (Center for Global Development)፡ ምንሃር እዚ ዋጋታት ኣብ መላእ ዓለም ንልዕሊ 40 ሚልየን ሰባት ናብ "ሕሱም ድኽነት" ከጥሕሎም ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ። እቲ ቲንክ ታንክ ሶቭየት ሕብረት ኣብ ሕርሻዊ ንግዲ ዝነበራ ዕዙዝ ግደ ድማ ብንፁር ገሊፁ። ናብ መላእ ዓለም ካብ ዝቐርብ ስርናይ እቲ 29 ሚእታዊት ብሩስያን ዩክረይንን ዝቐርብ ነይሩ። ሩስያን ቤላሩስን ናብ ዓለም ዱኽዒ ካብ ሞንጎ ዘቕርባ ሽድሽተ ሃገራት እየን። እዞም ዝረኣዩ ዘለዉ ነውፅታት ንኩሉ ዓለም ከምዝሃስይ ዝሓበረ እቲ ቲንክ ታንክ፡ ድኻታት ሃገራት ግና ዝያዳ በዚ ነውፂ ከምዝውቅዓ ኣጠንቂቑ። ሰብሞያ ሲጂዴ፡ ንሃገራት ጉጅለ 20  ሓዊሱ ኣፍረይቲ እኽሊ ዝኾና ሃገራት ብዘይ ማዕቐብ ዕዳጋታተን ክኸፍታ፡ መንግስታትን ዓለምለኸ ትካላትን ድማ ኣብ ሰብኣዊ ሓገዛት "ብቅልጣፈን  ብርህራሀን"  ክነጥፉ ተማሕፂኑ። ቅድም ክብል ሓላፊ ውድብ ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢስለይ'ውን፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዩክረይን ንዋጋ ምግቢ ኣዝዩ ክውስኽ ከምዝገብሮን ብፍላይ ኣብ ድኻ ሃገራት ሕሱም ፅልዋ ከምዝህልዋን ኣጠንቂቑ ነይሩ።


ኢትዮጵያ ስለምንታይ እያ ኣብ ስርናይ ረድኤት ወጻኢ ምጥርጣር ተርኢ ዘላ??

ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ንሕማም ሓዊሱ ኣብታ ሃገር ዝኽሰቱ መብዛሕትኦም ፀገማት እታ ሃገር፡ እቲ ቀንዲ ምኽንያቶም ካብ ወፃኢ ሃገር ዝመፅእ ስርናይ እዩ ክብል ተዛሪቡ እዩ። “ስርናይ ዝበሃል ነገር ናብ ኢትዮጵያ ከይኣቱ ተጌርና፡ ሰብዓ ሚእታዊት ፀገም ኢትዮጵያ ክቕረፍ እዩ። ፀገም ኢትዮጵያ ናይ ረድኤት ስርናይ እዩ። ምስ ረድኤት ስርናይ ብዙሕ መዘዝ እዩ ዝመፅእ። ንሱ እንተገዲፍና ዝበዝሕ ፀገምና እዩ ዝቕረፍ ” ክብል ተዛሪቡ። ንምዃኑ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ናብ ውሽጢ ሃገር ዝኣቱ ስርናይ ምስ ሕማማትን ካልኦት ፀገማት ኢትዮጵያን ምዝማዱ ትኽክል ድዩ? ኣብ ኢትዮጵያ እናወሰኸ ዝመፅእ ዘሎ ናይ ስርናይ ፅግዕተኝት ስርናይ ኣብ ኢትዮጵያ ቀንዲ ዘርኢ ኮይኑ ኣይፈልጥን፤ እንተኾነ ካብ ቀረባ ዓመታት ንነጆ ብፍላይ ድማ ኣብ ከተማታት ተፈታውነት እናረኸበ መፂኡ። ኢትዮጵያ ኣብዚ እዋን፡ ዋላ’ኳ ኣብ ትሕቲ ሰሃራ ካብ ዝርከባ ሃገራት ዝለዓለ መጠን ስርናይ ተፍርይ እንተኾነት ምስ ዘሎ ጠለብ እንክነፃፀር ግና ክመጣጠን ኣይከኣለን። እታ ሃገር ኣብዚ እዋን  ሚልየናት ረድኤት ምግቢ ዝፅበዩላ፣ ሕፅረት ምግብን ድርቅን ዘለዋ እያ። ኣብታ ሃገር ዘጋጥም ዘሎ ሕፅረት ንምምላእን ንረድኤትን ስርናይ ካብ ወፃኢ ናብታ ሃገር ይኣቱ። ዝበዝሕ ስርናይ ድማ ካብ ኣሜሪካ እዩ ዝመፅእ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ንሓረስቶት ኣብ ዘዘራረበሉ እዋን፡ ብሰንኪ ካብ ወፃኢ ዝኣቱ ስርናይ ሕማማት ይመፅኡ ከምለዉ ተዛሪቡ’ዩ። ንሓረስቶት ኢትዮጵያ ብልዑል ኩነታት ካብ ሞንጎ ዝፍትኑ ናይ ስርናይ ሕማማት ንፋስ ተሸኪሙ ዘምፅኦ ፈንገስ (ዕሳው) እዩ። ንኣብነት ኣብ 2010 ዝተኸሰተ ለበዳ 30 ሚእታዊት ዝኾነ ናይ ሕርሻ መሬት ክጎድእ እንከሎ፡ ልዕሊ 15 ሚእታዊት ምህርቲ ከምዝንኪ ጌሩ። ኣብ 2013 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ’ውን፡ ሓድሽ ዓሌት ሕማም ስርናይ (ፈንገስ) ቅድሚ ሕዚ ዲጋሉ ብዝብል ዝፍለጥ ሕማም ተፃዋሪ ንዝኾነ ስርናይ ብምጥቃዕ ሰፊሕ ክሳራ ኣውሪዱ’ዩ። ኣብ 2017 ዝተሓተመ ሓደ ምፅናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ እዚ ፍሉይ ዓሌት ፈንገስ፣ ካብ የመን ናብ ኢትዮጵያ ብንፋስ ከምዝመፅአ ይእመን።  እንተኾነ ካብ ካልኦት ሃገራት ምብራቕን ማእኸላይን ኣፍሪቃ ዝመፅአ’ውን ክኾን ይኽእል። ኣብ ኢንተርናሽናል ሴንተር ፎር ኣግሪካልቸራል ሪሰርች ኢን ዘ ድራይ ኤሪያስ (ኣይካርዳ)፡ ኣብ ምህርቲ ስርናይ በዓልሞያ ዝኾነ ኣይተ ውለታው ታደሰ ደጉ፡ ብርግፀኝነት ሕማም ዝራእትን ባልዓትን፡ ካብ ወፃኢ ወይ ካብ ወፃኢ ብዝኣትዉ ዝራእቲ ናብ ውሽጢ ሃገር ክኣቱ ይኽእል’ዩ ዝብል እምነት ኣለዎ። “ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ዝላብዑ ካብ ዘለዉ ባልዓትን ፃህያያትን፡ እቶም ዝበዝሑ፡ ካብ ወፃኢ እዮም ኣትዮም ዝብሉ ቅረታታት ኔሮም” ይብል። “ሩባታትናን ቃላያትናን፣ ናይ ሕርሻ መሬታትናን መግሃጫታትናን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ቅድሚ ሕዚ ብዘይነበረ ኩነታት ብተላባዒ ፃህያይ ኣብ ስግኣት ኣለዉ” ብምባል የረድእ። ብደረጃ ዓለም፡ ካብ ወፃኢ ኣብ ዝኣትዉ ምህርትታት ሕማም ዝተላብዐሎም ኣጋጣምታት ኣለዉ። ሓደ ኣብነት ንምልዓል፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብሓደ ትካል ንግዲ ኣቢሉ ካብ ደቡብ ኣሜሪካ ናብ ባንግላዴሽን ዛምቢያን ዝሰገረ ‘ዊት ብላስት’ ዝተብሃለ ሕማም እዩ። እዚ ሕማም ብዘርኢ እዩ ዝመሓለለፍ። ናይ ስርናይ ፈንገስ ብንፋስ ኣቢሉ ስለዝመሓላለፍ፡ ዝበዝሕ ግዜ ሓደሽቲ ዓሌት ኣይመፁን። ኣብ ከባቢ ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ገሊኦም ናይ ስርናይ ፈንገሳት ካብ ካልኦት ከባብታት ከምዝመፅኡ ከምዘርእይ ኩሉ፡ ገሊኦም ዓሌታት ምስ ግዜ ተቐያይሮም ሓድሽ ባህሪ ከምዘምፅኡ ዘርእይ ሓበሬታ ኣሎ። ወሃቢት ቃል ዓለምለኻዊ ኤጀንሲ ምትሕብባር ልምዓት ኣሜሪካ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ “ረድኤት ምግቢ ኣሜሪካ፡ ኩሎም ዓለምለኸ ረቛሕታት ንምምላእ ስጡም ቁፅፅር ፅሬት ይግበረሉ እዩ” ኢላ። ከምኡ’ውን መምርሕታት ድሕነነት ምግብን ፅሬትን ብዘኽበረ መልክዑ’ዩ ሓገዝ ዝግበር ክትብል ኣረዲኣ። ቀዳማይ ሚኒስትር እታ ሃገር ካብ ወፃኢ ዝኣቱ ስርናይ ሕማም የምፅእ’ዩ ምባሉ ስዒቡ፡ ንኣፈኛ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ቢልለኔ ስዩም ሓቲትናያ፡ ዘረባ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ካብ ስርናይ ብምርሓቕ፡ ጥዕንኡ ዝሓለወ ምህርቲ ውሽጢ ዓዲ ምስ ምጥቃም ዝዛመድ ከምዝኾነ ገሊፃ። “ካብ መጠን ንላዕሊ ርጉዲ፣ ከም ሕማም ሽኮር ዝኣመሰሉን ልዑል ካርቦሃይድሬት ምስ ዘለዎም ምግብታት ዝተዛመዱ’ዮም። ስለዚ ሓፈሻዊ መልእኽቱ፡ ናይ ባዕልና ኣፍራይነት ሕርሻ ብምዕባይ፡ ኣብ ምንካይ ፅግዕተኝነት ረድኤት ዘድሃበ እዩ” ኢላ። እታ ወሃቢት ቃል ዝሃበቶ ምላሽ ግና፡ መንግስቲ ካብ ወፃኢ ምስ ዝኣቱ ስርናይ ፀገም ከምዘለዎ እምበር፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ምስዝፈርይ ስርናይ ከምዘይኮነ ግልፂ እዩ። ናይታ ሃገር ጠቕላላ ቀረብ ስርናይ፡ ሰለስተ ርብዒ ኣብ ውሽጢ ዓዲ እዩ ዝፈርይ። እታ ወሃቢትቃል ካብ ወፃኢ ኣብ ዝኣቱ ስርናይ ፅግዕተኛ ምዃን ደው ምባል ቀጥታዊ ሸርፊ ወፃኢ ከምዝቑጥብ ተዛሪባ። ኢትዮጵያ ካብ ወፃኢ ኣብ ዝኣቱ ስርናይ ድጎማ ብምግባር ንዓበይቲ ፋብሪካታት ሕሩጭ ተቕርብ'ያ፡ እዞም ፋብሪካታት ድማ ሓሩጭ ንሰንከትቲ ባኒ ይሸጡ። እታ ወሃቢትቃል፡ “ኣብ ረድኤት ዘሎ ፅግዕተኝነት፡ መብዛሕትኦም ኢትዮጵያውያን ከምኡ ኣፍሪቃውያን፡ ዘለዎም ሃፍቲ ብግቡእ ከይጥቀሙ ኣጊድዎም እዩ” ዝብል ቅዋም ኣለዋ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝበዝሕ ስርናይ ብውሑዳት ሓረስቶት እዩ ዝፈርይ። እንተኾነ፡ ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት ፍርያት መካናይዝድ ሕርሻ ብዕፅፊ ከምዝወሰኸ ካብ መንግስቲ ዝተረኸበ ሓበሬታ የረድእ። ይኹን’ምበር ኣብዚ ሕዚ እዋን ዘሎ መፍራያይነት ትሑትን ምስ ዘሎ ጠለብ እንትነፃፀር ውሑድን’ዩ። ብልሙድ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ከባብታት ደጉዓ እዩ ስርናይ ዝቦቅል፤ ምስ ዝናብ ድማ ቀጥታዊ ምትእስሳር ኣለዎ። እታ ሃገር፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ልምዓት መስኖ ብምጥቃም ኣብ ከባብታት ቆላ’ውን ፍርያታ ትውስኽ ኣላ። ካብዚ ብተወሳኺ መንግስቲ እታ ሃገር ብኩታ ገጠም (ክላስተር)፣ መካናይዝድ ሕርሻ ብምብርትታዕ፣ ከም ድኹዕን ፅሬት ዘለዎ ዘርኢ ብምድጓምን ኣብ ቆላ ስርናይ ክፈርይ የተባብዕ ኣሎ። ብመሰረት እዚ ኢትዮጵያ ኣብ 2023 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ሙሉእ ብሙሉእ ስርናይ ካብ ወፃኢ ንምእታው ደው ንምባል ኣብ ምስራሕ ትርከብ። በዓልሞያ ኣይተ ውለታው ታደሰ ኣብዚ ጉዳይ፡ “ዘይተሓረሰን ብመስኖ ክለምዕ ዝኽእልን 500 ሽሕ ሄክታር መሬት ስለዘለና፡ ብጣዕሚ ሓቃውን ክብፃሕ ዝኽእልን ሸቶ እዩ” ኢሉ።


ወሰኽ ዋጋ መግቢ ኬንያ፡ ስለ ምንታይ'ዩ ዋጋ ዝንህር ዘሎ?

ብዙሓት ኬንያውያን ተቖጢዖም ኣለው፤ እዚ ቑጠዐኦም ድማ ብሰፊሑ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ክዝርግሑዎ ተገዲዶም። ናብራ ኸቢሩ፤ ካብዚ ብዝብገስ ዋጋ መግቢ፣ ኤሌክትሪክን ነዳድን ሰማይ ተሰቒሉ። እቶም ዜጋታት፡ #lowerfoodprices ብዝብል ሃሽታግ መንግስቲ ኬንያ  ኣብ ኩሉ ዓይነት ኣቕሓ ዝርኣይ ዘሎ ወሰኽ ዋጋ ልጓም ክገብረሉ ብዘይምኽኣሉ ህይወት መትሐዚ መጨበጢ ተሳኢኑዎ ብምባል ንመንግስቲ ይነቕፉ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ብተኸታታሊ ኽልተ ወርሒ እቲ ዝነበረ ዝቕባበ ዋጋ ናብ 5 ሚኢታዊት ወሪዱ ነይሩ። ይኹን’ምበር ዋጋ መግቢ ከም ሕሩጽ ዕፉንን ስርናይን፣ ድንች፣ ኣሕምልትን ፍራምረን ክውስኽ እምበር ክንኪ ኣይተራእየን። እዚ ከኣ ምስ እቶት ናይቶም ትሑትን ማእኸላይን እቶት ዘለዎም ሰባት ዝመጣጠን ኣይኮነን። እቲ ብተኸታታሊ ንኽልተ ወርሒ ዝነበረ ዝቕባበ ኣብ ወርሒ ጥሪ 9 ሚኢታዊት ኮይኑ፤ እዚ ማለት ኬንያውያን ኣብ ጠረጴዛ ዘቕርቡዎ መግቢ ይጽገሙ ኣለው እዩ። ቢሮ ስታቲስቲክስ ኬንያ ናይ መግቢ ወጻኢ ድኻ ስድራቤታት ዝሽፍን 36 ሚኢታዊት ከም ዝኾነ ብምግላጽ እቲ ሸኽሚ ከቢድ ምዃኑ ይሕብር። ብዙሓት ሰባት ዝርዝር ዝዕድግዎ መግቢ ብምክፋል ዋጋ ጸባ፣ ባኒ፣ ሽኮርን ሕሩጽ ዕፉንን ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ክንደየናይ ከም ዝነሃረ ይገልጹ ኣለው። እዚ ድማ ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ግዜ መግቢ ከቕርቡ ኣጸጋሚ ከም ዝኾኖም ይዛረቡ። እዚ ብደረጃ ውልቀሰብ እንትሽረፍ ኣዝዩ ኸቢድ እዩ። ቤናንዲን ሙኒራ ወርሓዊ ባጀታ ከምቲ ቅድም ክብል ዝነበረ እኹል ኣስቤዛ ስለ ዘይሽፍነላ ኣብ ገዝኣ መግቢ ምቕራብ ከም ዝተጸገመት ካብ ሞንጎ ዝዛረቡ እያ። “ዋጋ ሸቐጣት ኣዝዩ ንሂሩ፤ ፈጺሙ ክንጻወሮ ኣይንኽእልን። ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ዋጋ ናይ ስሊንደር ጋዝ ካብ 5 ክሳብ 6 ዶላር ዝነበረ ሕጂ ናብ 13 ዶላር እዩ ሓፍ ኢሉ። ብ26 ዶላር ዘንቢል ሙሉእ ኣስቤዛ ይገዝእ ነይረ፤ ሕጂ ጣቋ ዘይብለን ኮይነን” ኢላ። ወሰኽ ዋጋ መነባብሮ ካብ ዘቤታውን ግዳማውያን ጽልዋታት ክብገስ ዝኽእል እዩ። ዓለምለኻዊ ትካል ገንዘብ [ኣይኤምኤፍ] መንግስቲ ዝእክቦ እቶት ሓፍ ከብሎ ጸቕጢ ይገብረሉ ስለ ዘሎ፡ መንግስቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣቑሑት [ከም መግቢ መብሰሊ ጋዝ፣ ነዳድን መግብን] ግብሪ ወሲኹ። ንኣብነት ብርክት ንዝበሉ ዓመታት መግቢ መብሰሊ ጋዝ ቫት ኣይነበሮን፤ ኣብ ወርሒ ሓምለ 2021 ግን 16 ሚኢታዊት ክውሰኾ ተገይሩ። እቲ ንዓውድታት ቱሪዝምን ሰደድ ዝጸለወ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኽፋል ጸቕጢ ዘሕደረ ኮይኑ፡ ዋጋ መተዓዳደጊ ገንዘብ ኬንያ ሽሊንግ ጎዲሉ’ዩ። ካብ ወርሒ ሚያዚያ 2021 ጀሚሩ ብ6 ሚኢታዊት ምጉዳል ብምርኣይ ኣብ ኩሎም ካብ ወጻኢ ኣታዊ ዝኾኑ ኣቑሑ ወሰኽ ዋጋ ተራእዩ። ብተወሳኺ እቲ ለበዳ ዓለምለኻዊ ቀረባት ክተዓናቐፉ ስለ ዝገበረ ኣብ ጥቓ ዶባት ብቐሊሉ ዝርከቡ ዝነበሩ ቀረባት ምርካብ ኣጸጋሚ ክኸውን ገይሩ’ዩ። ክኢላ ግብሪ ኮዲ ኣፍሪቃ ኤልኤልፒ ኒክሂል ሂራ “ሕጂ ዋጋ መነባብሮ ካብ ቑጽጽር ወጻኢ ከም ዝኾነ ዘጠራጥር ነገር የብሉን። እዚ ድማ ብፍላይ ነቶም ኣብ መዓልታዊ እቶት ዝሙርኮሱ ሰባት ኣዝዩ ኣጸጋሚ’ዩ፤ ንሳ ከይረኸቡ ንምሸቱ ክበልዑ ኣይኽእሉን” ኢሉ። ኣብ ሓጺር ግዜ መንግስቲ ኣብቶም ከም ናይ መግቢ ነዳድን መግብን ዝበሉን ኣቑሑ ዘሎ ቫት ብምጉዳል ገለ ሩፍታ ክፈጥር ይኽእል እዩ። ግን ድማ ነቲ ለውጢ ዝኸውን ሓድሽ ፖሊሲ ግብሪ ከተኣታቱ ኣለዎ። ሚኒስትሪ ነዳዲ መስርሕ ድጎማ መሰረት ብምግባር ንተጠቀምቲ ከለላ ንምሃብ መንግስቲ ንኣቕረብቲ ነዳዲ ካሕሳ ናህሪ ዋጋ ነዳዲ ክኸፍል ዘኽእል መደብ የዳሉ ኣሎ። ሚኒስትሪ ኢነርጂ ብወገኑ ካብ ወርሒ ታሕሳስ 2021 ጀሚሩ ኣብ ዋጋ ጸዓት 30 ሚኢታዊት ምንካይ ገይሩ’ዩ። እቲ ሕጂ ተራእዩ ዘሎ ጉዳይ ወሰኽ ዋጋ ኣብቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ዝካየድ መረጻ ዓብዪ ተራ ክህልዎ እዩ። እቲ ንፕሬዝደንት ኡህሩ ኬንያታ ክትክኦ’ዩ ዝብሃል ምኽትል ፕሬዝደንት ዊልያም ሩቶ ውሕስነት መግቢ ከረጋግጽ ይመጻባዕ እዩ ዘሎ። “ኣብ ሕርሻ እኹል ገንዘብ ከነውፍር ኢና፣ እኹል መግቢ ከነፍሪ፣ ዋጋ ዘራእትን ድኹዕን ከነጉድል ኢና፤ ኣብ ኬንያ ዋጋ መነባብሮ ንምሕሳርን ኩሉ ኬንያዊ መግቢ ክረክብን’ውን ዋጋ መግቢ ከነጉድል ኢና” ክብል ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ኣብ ዝነበሮ ጎስጓስ ተዛሪቡ። ቀንዲ ተነሓናሒኡ ራይዳ ኦዲንጋ ድማ ንኣስታት ክልተ ሚሊዮን ስራሕ ስኡናትን ዓቕሚ ዘይብሎምን ማእከል ዝገበረ ፕሮግራም ማሕበራዊ ሓለዋ ከተኣታቱ እየ ይብል። በዚ ነፍሲወከፍ ወርሓዊ 55 ዶላር ይረክብ። ይኹን’ምበር ኬንያውያን ብ2013 ፕሬዝደንት ኬንያታ’ውን ጎስጓስ ምረጹኒ ክጅምር እንከሎ ተመሳሳሊ ቃል ኣትዩ ምንባሩ ክዝንግዑዎ የብሎምን። “ድኽነትን ሽቕለት ኣልቦነትን ሕጂ’ውን ንሃገርና ቖሪኖምዋ ኣለው። እዚኦም ተስፋ ሚሊዮናት ይሰርቁ ኣለው። 70 ሚኢታዊት መንእሰይ ኬንያ ስራሕ የብሉን። ነዚኦም ስራሕ ክንፈጥረሎም ኣለና፤ ስራሕ ክረኽቡ ምግባር ድማ ናተይ ቀዳምነት’ዩ” ኢሉ ነይሩ። ባንኪ ዓለም ቑጠባ እታ ሃገር ኣብ 2022 ብ5 ሚኢታዊት ከም ዝዓቢ ይግምት። ይኹን’ምበር ቑጽሪ ብዘየገድስ ኬንያውያን እቲ መጺኡ ዝብሃል ዕብየት ኣብ ህይወቶም ትርጉም ከምጽእ ክርእዩዎ እዮም ዝደልዩ።


መግቢ ብዘይ ዘይቲ ምድላው ይከኣል’ዶ? ሰብሞያ እንታይ ይብሉ?

ኣብዚ ቕነ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ልዑል ወሰኽ ዋጋ ዘይቲ ኣዛራቢ ዛዕባ ኰይኑ'ሎ። እዚ ትሕዝቶ፡ ንጠንቂ ምንሃር ዋጋ ዘይቲ ኣጽኒሑ፡ 'መግቢ ብዘይ ዘይቲ ምብሳል ይከኣል'ዶ?' ንዝብል ሕቶ ክድህስስ እዩ። ዶክተር ይሁኔ ኣየለ ኣብ ኢትዮጵያ - ዩኒቨርሲቲ ዲላ - ተመራማሪ ሳይንስ መግብን መኣዛን እዩ። ንሱ ከም ዝብሎ ዘይቲ ኣብ ኣመጋግባ ከም ልምዲ ስለዝውሰድ እምበር እንተ ተረፈ እዩ ዝሓይሽ። ነቲ ኣብዚ ቕነ ኣጋጢሙ ዘሎ ወሰኽ ዋጋ ድማ ከም ጽቡቕ ኣጋጣሚ ይገልጾ። ንኣገልግሎትን ረብሓን ዘይቲ መሰረት ብምግባር'ዩ ከምዚ ይብል። ንመግቢ ዝውዕል ዓይነት ዘይቲ ካብ ስያመኡ እንተጀሚርና 'ኩኪንግ ኦይል' ["Cooking oil"] ብዝብል ይፍለጥ። እዚ ድማ ዘይቲ ከም መብሰሊ ወይ መቕለዊ መግቢ ከምዝዀነ እዩ ዘመልክት። ዶክተር ይሁኔ ከምዝብሎ፡ ኣብዚ እዋን ዘይቲ ንመስርሒ መግቢ መሰረታዊ ንጥረ-ነገር ጌርካ ናይ ምውሳድ መረዳእታ እዩ ዘሎ። እዚ ከኣ ብፍላይ ኣብ ከተማታት ብብዝሒ ይርአ እዩ። ቅድሚ ነዊሕ ዘመናት፡ ዘይቲ፡ ልክዕ ከምዚ ናይ ሎሚ ዝውቱር ከምዘይነበረ እቲ ዶክተር ይገልጽ። "ብዙሕ ሰብ ጣዕሚ መግቢ ካብ ዘይቲ ዝምንጩ እዩ ዝመስሎ። ረብሓ ዘይቲ ግን እቲ ዝበስል ዘሎ መግቢ ብቐሊሉ ብሓዊ ከይተቓጸለ ነቲ ኣብ ውሽጡ ዝሓዞ ትሕዝቶ ሒዙ ክጸንሕ ምግባር'ዩ፡" ክብል የረድእ። ብኣብነት ከቐምጥ ከሎ፡ ሓምሊ ብዘይቲ ወይ ማይ ክነብስሎ እንተፈቲንና፡ ቆጻል ሕብሩ ሒዙ ክጸንሕ፡ መኣዛኡ ከይጠፍእ፡ ረብሓ ዘለዎም ኬሚካላቱ ከይጠፍኡ ዘይቲ ዝለዓለ እጃም ኣለዎ። "ምንጪ ጣዕሚ ናይቲ ሓምሊ ግን እቲ ዘይቲ ዘይኮነስ ባዓሉ እቲ ሓምሊ እዩ። እቲ ጣዕሚ ክመጽእ ዝኸኣለ ሃፊፎም ክወጽኡ ዝነበሮም መኣዛታት ሓምሊ ብምኽንያት እቲ ዘይቲ ተዓቂቦም ክጸንሑ ብምኽኣሎም እዩ፡" ይብል። ተመሓላለፍቲ ብዘይኰኑ ሕማማት ጥዕና ስኢኖም ናብ ሆስፒታላት ካብ መንጎ ዝኸዱ ሰባት፡ እቶም ዝበዝሑ ቀንዲ መንቀሊ ስእነት ጥዕናኦም ምስ ምዝባዕ ስርዓተ ኣመጋግባ ከም ዝተሓሓዝ ዶክተር ይሁኔ ይዛረብ። ከም ሽኮር፡ ጨው፡ ዕሹጋት መግብታት፡ እንዳ ፒዛን በርገርን ብብዝሒ ምኽፋቶም ከም ምኽንያት ዘቐምጥ እቲ ዶክተር፡ ብፍላይ ኣጠቓቕማ ዘይቲ ካብ ዓቐኑ ዝሓለፈ እንተዀይኑ ኣብ ምዝባዕ ጥዕና ዝለዓለ ብጽሒት ከም ዝወስድ የቐምጥ። ዘይቲ ብምንታይ ክትካእ ይኽእል? ተመሓላለፍቲ ዘይኰኑ ሕማማት ቀንዲ መንቀሊኦም ወሃቢ ሓይሊ ዝዀነ መግቢ ምብዛሕ ['ካሎሪ ኢንቴክ'] ከምዝዀነ ዝሕብር እቲ ዶከተር፡ ኵነታት ኣነባብራና ድማ ብዙሕ ምንቅስቓስ ዘይንገብረሉ እናዀነ ምምጽኡ ይገልጽ። ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይንገብር እንተዄንና ከኣ እቲ ሓይሊ ዝህብ መግቢ ናብ ስብሒ ይቕየር። ነዚ ቀንዲ መንቀሊኡ ድማ ዘይትን ጮማን እዩ። ስለዚ፡ ዘይቲ ኣብዚሕኻ ምጥቃም ሕማምካ ከም ዝበዝሕ ምግባር'ዩ ዝቝጸር ይብል ዶክተር ይሁኔ። ግን ከኣ ዘይቲ ብመጠኑ ምጥቃም ንሰብነትና ኣድላዪ ከምዝዀነ ኣዘኻኺሩ'ሎ። ብፍላይ ንቘልዑ ረብሓ ከምዘለዎ ይገልጽ። "ሰብነትና ከዳልዎም ዘይከኣሉ ኣገደስቲ ዝዀኑ ኣሲድ ዘለዎም መግብታት ኣለዉ። ብፍላይ ንቘልዑ ዝዀኑ። ነዚኦም ግን ካብ ዓሳን ፀባን ምትካእ ይከኣል'ዩ፡" ይብል። ገለ ዓይነታት ቫይታሚን ካብ ቅብኣት ዝምንጭዉ ስለዝዀኑ ብቕብኣት ከምዝሓቁ ዝጠቅስ እቲ ዶክተር፡ ብዝተወሰነ መጠን ዘይቲ ዘድልየሉ ሓደ ምኽንያት ምዃኑ የቐምጥ። እቲ ኣብ መብዛሕትና ዝረአ ኣጠቓቕማ ዘይቲ ግን ግጉይ ከምዝዀነ ይሕብር። ነዚ ዝበለሉ ምኽንያት ክዝርዝር ከሎ፡ "ኣብ መጠን ዘይቲ ገደብ ዘይምግባር፣ ኣብ ኵሎም ዓይነታት መግቢ ዘይቲ ብዘይመጠን ምጥቃም፣ ሓደ ጊዜ ዝተጠቐምካሉ ዘይቲ ደጋጊምካ ምጥቃም፡" ይብል። "ንኣብነት ቦምቦሊኖ ንምስራሕ እንጥቀመሉ ዘይቲ ሓደ እዩ [ኣፍሊሕካ እናደጋገምካ ምጥቃም]። ሽዑ እቲ ዘይቲ ናብ 'ትራንስ ፋት' (ጐዳኢ ስብሒ) ይቕየር። እዚ ከኣ ንሕማም መንሽሮ የቃልዓና፡" ክብል የረድእ። መግቢ ብዘይ ዘይቲ? ዶክተር ይሁኔ ከምዝብሎ፡ ስለዘይተለምደ እምበር፡ "መግቢ ብዘይ ዘይቲ ምብሳል ኣይከኣልን፡" ኣብ ዝብል መደምደምታ ምብጻሕ ልክዕ ኣይኰነን። "ንኣብነት ድንሽ እንተወሲድና ብማይ ክነብስሎ ንኽእል ኢና። ካብኡ ድማ ብእንጣጢዕ፡ ሰሊጥ፡ ንሂጕን ካልኦት ናይ እኽሊ ቅብኣታት ብምጥቃም ነቲ ናይ ዘይቲ ድልየትና ክነማልእ ንኽእል ኢና፡" ክብል ይዛረብ። ብፍላይ መልሓስና ሓደሽቲ ነገራት ንምልማድ ነዊሕ ጊዜ ከምዝወስደሉ'ዩ ዝሕብር። ሽሮ ብዘይ ዘይቲ ብዘይ ዘይቲ ጥዕናና ኣውሒስና ክንነብር ንኽእል ኢና፡ ይብል ዶክተር ይሁኔ። ነዚ ክነስተብህል ዘይገብሩና ምኽንያታት ግን ኣመለኻኽታናን ልምድታትናን ከምዝዀኑ የቐምጥ። ከም ኣብነት ድማ ንሽሮ የምጽእ። "ሽሮ ብዘይ ዘይቲ ምስራሕ ይከኣል'ዩ። ሽሮ ጣዕሚ ዝህልዎ ብዘይቲ ኣይኰነን። ሽሮ ብእንጣጢዕ ምስራሕ ይከኣል'ዩ። ኣደታትና ብእንጣጢዕን ንሂጕን ሰሪሓናኦ እየን። ዝዀነ ይዅን መግቢ ብዘይ ዘይቲ ምድላው ይከኣል'ዩ፡" ይብል። እቲ ጸገም ዝኸውን ክሳብ እንለምዶ ዝወስደልና ግዜ ጥራይ እዩ። "ኣነ ዘይቲ እንተ ተረፈ'ውን ካብቶም ቈጭቈጭ ዘይብሎም ሰባት እየ፡" ክብል ድማ ሓሳቡ ይዛዘም።


ክብደት ንምንካይ ብፈሳሲ ዝውሰዱ ምግብታት ረብሓ ይህልዎም’ዶ? ንጥዕና'ኸ?

ሼን ዋርን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ነይሩ ካብዛ ዓለም ብሞት ዝተፈለየ። ህይወቱ ዝሓለፈሉ ምኽንያት ድማ ተፈጥሮኣዊ ከምዝኾነ ይግለጽ። እቲ ውልቀሰብ ክብደቱ ንምንካይ ብዝብል ን14 መዓልታት ብመልክዕ ፈሳሲ ዝውሰዱ ምግብታት ጥራሕ ይወስድ ነይሩ። ቅድሚ ሞቱ ኣብ ዝነበሩ መዓልታት “ናይ ወርሒ ሰነ ውጥነይ ቅድሚ ሒደት ዓመታት ናብ ዝነበርኩሉ ቅርጺ ሰብነተይ ምምላስ’ዩ” ክብል ናይ ቀደም ስእሉ ብምውሳኽ ኣብ ትዊተር መልእኽቲ ጠቂዑ። ክብደት ሰብነቱ ንምንካይ ብተደጋጋሚ ይፍትን ከምዝነበረ መሓዙቱ ይዛረቡ። ውሕስና እዞም ምግብታት? ተመሳሳሊ ዕላማ ዘለዎም ብዙሓት ብመልክዕ ፈሳሲ ዝውሰዱ ምግብታት ኣለዉ። እዚኦም ከኣ ዝተሓተ መጠን ካሎሪ ብምምጋብ ብቕልጡፍ ክብደት ንምንካይ ከምዝሕግዙ ይዝረበሎም። ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዝህልዎም ጽልዋ እንታይ ይኸውን ዝብል ሕቶ ክለዓል ግድን’ዩ። “ክብደት ይንክይ፤ ሰብነትና ክጸርይ ይገብር” ዝብል መጽብዓታት (መብጽዓታት) ካብ ዝእተወሎም ጽማቝ ኣትክልትን ፍረታትን ክሳብ ዝተሓተ መጠን ካሎሪ ከምዘለዎም ዝንገረሎም ጽማቝን ሾርባታትን ኣለዉ። ሰብ ሞያ ግን “ተጠንቀቑ!” ይብሉ። ነዞም ምግብታት ምውሳድ ንኸቢድ ሓደጋ ጥዕና ኣመጋግባ ከቃልዑ ከምዝኽእሉን ንብዙሓት ሰባት ክሰማምዑ ከምዘይኽእሉን ይምዕዱ። ብሄራዊ ኣገልግሎት ጥዕና እንግሊዝ (ኤን ኤች ኤስ - ናሽናል ሀልዝ ሰርቪስ) ኣብ መዓልቲ 800 ካሎሪ ምርካብ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ዝሕብር ንዝተወሰኑ ሰባት ጥራሕ እዩ። ብፍላይ ዓይነት-ክልተ [‘ታይፕ-ቱ’] ዝበሃል ሕማም ሽኮር ዘለዎም ሰባት ወይ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለዎም ሰባት ይምልከት። ነቲ ብመልክዕ ፈሳሲ ዝውሰድ ምግቢ ምጥቃም ጥንቃቐ ብዝተምልኦን ክትትል ሕክምና እናተገበረን ክኸውን ይግባእ። ብኦንላይን ካብ ዝዝርግሑ ፈሰስቲ ምግብታት እናዓደግካ ምጥቃም ውጽኢታዊ ዝኾነሉ አጋጣሚ ሓሓሊፉ’ዩ። ጎናዊ ሳዕቤናቱ ከኣ መርዘን ርእሲ፣ ጨረውረው ምባል፣ ከቢድ ድኻም፣ ውጽኣትን ቅርጸት ከብድን ይርከብዎም። ብዙሕ ተፈጥሮኣዊ ኣሲዳት ዝሓዙ ጽማቝ ፍሩታታት (ፍራፍረ) ንናይ ስኒ ‘ኢናሜል’ [ናይ ስኒ ምስትያት ዝበሃል] ክበላሾ ይገብሩ’ዮም። እኹል ካሎሪ እንተዘይሃልዩ ድማ ንናይ ትፋስና ጨና ክቕይሮ ይኽእል። ብድሕሪ እቲ ብመልክዕ ፈሳሲ ዝዳሎ ምግብታት ምጥቃም ናብ ስሩዕ ኣመጋግባ ክንምለስ ከለና ከጋጥም ዝኽእል ልዕሊ ዓቐን ምውሳኽ ክብደት ሰብነት ግን ካልእ ስግኣት ከምዝኾነ ሰብሞያ የጠንቅቑ። ስለዝኾነ ንኩነታት ሰብነትና ምክትታል ኣገዳሲ ይኸውን። በዓል ሞያ ፋውንዴሽን ስነ-ምግቢ ብሪቲሽ ዶክተር ሳይመን ስቴንሰን ከምዝብሎ፡ ምግቢ ምንካይ ወይ መጠን ካሎሪ ክጎድል ምግባር ቀጻሊ ፍታሕ ክኸውን ኣይክእልን። “ክብደት ሰብነት ንምንካይ ብቕልጡፍ ወይ ኣብ ሓጺር ጊዜ ዝግበሩ ለውጢታት ስርዓት ኣመጋግባ፡ ኣብ ገለ ሰባት ከም ናይ ሓሞት ፀፀር ዝበሉ ጸገማት ጥዕና ከኸትሉ ዝኽእሉሉ ኣጋጣሚ ዝለዓለ እዩ” ይብል ዶክተር ሳይመን። ወሲኹ ድማ “ገለ እዋናት ልሙድ ወይ ዝውቱር ዝኸውን ዓይነት ኣመጋግባ ተቐያያሪ መጠን ክብደት ሰብነት ከኸትል ይኽእል’ዩ” ክብል የረድእ። ንኽብደት ሰብነት ሓንሳብ ክውስኽ ጸኒሑ ድማ ክንክይ ዝገብር ዑደት ከም ማለት’ዩ። እዚ ከኣ ኣብ ጥዕና ኣሉታዊ ሳዕቤናት ክህልዎ ይኽእል። ክብደት ንምንካይ ዝሓሸ ኣማራጺ፡ ፍሩታታት፣ ኣትክልቲ፣ ባሎንጓን ለውዝን ዝርከብዎም ዝተመጣጠነ ስርዓት ኣመጋግባ ምኽታል ከምኡ’ውን መዓልታዊ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ምግባር ከምዝኾነ እቲ ዶክተር ይምዕድ። ቀልጢፍና ክብደት ሰብነትና ንምንካይ ብዝብል ኣብቶም ብመልክዕ ፈሳሲ ዝውሰዱ ምግብታት ትኹረት ኣብ ክንዲ ምግባር፡ ዘየድልይ ካሎሪ ዘለዎም ከም ኣልኮላዊ መስተ፣ ዝተጠበሰ ድንሽ፣ ብሽኩትን ብቕልጡፍ ዝዳለዉ ምግብታትን ምውጋድ ከምዘድልይ ወሲኹ ይሕብር። ብፍላይ መሰረታዊ ጸገማት ጥዕና ዘለዎም ሰባት ቅድሚ ናብ ከምዚ ዝበለ ኣመጋግባ [ክንደት ንምንካይ ዝውሰድ ፈሳሲ ምግቢ] ምእታዎም፤ ምስ ሓኪም ወይ በዓል-ሞያ ስነ ምግቢ ከዘራርቡ ይግባእ። ምናልባት እቶም ነዚ ኣካይዳ ክጥቀሙ ዝክእሉን ዝሰማምዖምን ሰባት ፈሳሲ ምግቢ ውጽኢት ከምጽኣሎም ይኽእል’ዩ። ንብዙሓት ሰባት ግን ኣዝዩ ኣጸጋምን ሓደጋታት ከኸትል ዝኽእልን ከምዝኾነ ምግንዛብ ይግባእ።


ጽማቚ ቱፋሕ ሲሪስ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃን ዝተኸልከለሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝፈሪ ሲሪስ ዝተባህለ ዕሹግ ጽማቚ ቱፋሕ ኣብ ውሽጡ ልዑል መጠን ዘለዎ ንጥዕና ጎዳኢ ዝኾነ ንጥረ ነገር ስለ ዝተረኽቦ ኣብ ሸውዓተ ሃገራት ኣፍሪቃ ካብ ዕዳጋ ክእከብ ከም ዝተገበረ ተገሊጹ። በዓል መዚ መግብን መድሃኒትን ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ 'ሲሪስ ኣፕል ጁስ' ዝተባህለ ዕሹግ ጽሟቕ ቱፋሕ "ኣብ ውሽጡ ጎዳኢ ዝኾነ ካብ ምዕሳው ዝመጽእ መርዛም ኬሚካል ስለ ዝተረኽቦ" ሕብረተሰብ ከይጥቀም ክብል መምርሒ ሂቡ። እዚ ኣብ ፍረታት ዘጋጥም ማይኮቶክሲን ካብ ዝብሃል ዕሳው ዝምንጩ ምዃኑ ብምሕባር ሕብረተሰብ ነዚ ምህርቲ ንከይጥቀም ምዒዱ ኣሎ። ኣብ ቤተ ፈተነ ብዝተገብረ መርመራ፡ እቲ ሲሪስ ዝተባህለ ምህርቲ ቱፋሕ ኣብ ሓደ ሊትሮ ክህልዎ ካብ ዝግባእ 50 ማይክሮ ግራም ልዕል ዝበለ መጠን ከም ዝተረኽቦ ተገሊጹ። እዚ ውጽኢት ማይኮቶክሲን ዝኾነ ፓቱሊን ዝተባህለ ጎዳኢ ንጥረ ነገር ኣብ ቱፋሕን ምህርታት ቱፋሕን ብዝፍጠሩ ዝተፈላለዩ ናይ ምዕሳው ምልክታት ዘጋጥም ምዃኑ ሰብ ሞያ የረድኡ። ኣብ ውሽጢ እቲ ጽሟቕ ተረኺቡ ዘሎ ንጥረ ነገር ድማ ኣብ ልዕሊ ተጠቀምቲ ተምላስን ዕውልውል ምባል ብምስዓብ ጸገም ጥዕና ከምዝፈጥር ተሓቢሩ። እዚ ምህርቲ ኣብ ዕዳጋታት ኬንያ፣ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ፣ ዛምቢያ፣ ዙምባብወ፣ ኡጋንዳ፣ ሲሸልስን ሞሪሽየስን ብብዝሒ ከም ዝሽየጥ ይግለጽ። ዞባዊ ንግዲ ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ [ኮሜሳ] ተጠቀምቲ እዚ ምህርቲ ዝኾና ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ፈርዮም ዝተዘርግሑ ምህርታት ሲሪስ ጽማቚ ቱፋሕ ካብ ዕዳጋ ኣውጺኦም ነቲ ኣፍራዪ ክመልሱዎም ጸዊዑ ኣሎ።


ተኽሊ እንሰት፡ 100 ሚልዮን ህዝቢ ናይ ምምጋብ ዓቕሚ ኣለዎ ተባሂሉ

ተመራመርቲ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቦቅል እንሰት፡  ነታ ናይ መግቢ ቅልውላው ተተኣናግድ ዘላ ዓለም መድሕን ክኸውን ዝኽእል ተኽሊ ምዃኑ ሓቢሮም። እቲ  ሙዝ  ዝመስል ፍረ ዘለዎ ተኽሊ ኣብታ እናሞቐት ትሓድር ዘላ ዓለም፡ ልዕሊ 100 ሚሊዮን ህዝባ ናይ ምምጋብ ዓቕሚ ከምዘለዎ ሓደ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ። እዚ ካብ ኢትዮጵያ ወጻኢ ብዙሕ ዘይፍለጥ ተኽሊ ብገዓትን ቆጮን [ምስ ክትፎ ዝቀርብ] መልክዕ ዝስናዳእ እዩ። እቲ ሓድሽ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ እቲ ተኽሊ ኣብ ኣፍሪቃ ብሰፊሑ ክፈሪ ዝኽእል እዩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃዋሳ መምህር ዝኾነ ዶክተር ወንዳወርቅ አበበ "እዚ ተኽሊ ውሕስና ምግቢ ኣብ ምርግጋጽን ዘለቕነት ዘለዎም ናይ ልምዓት ጸገማት ኣብ ምፍታሕ ዓቢ ግደ ክጻወት ይኽእል እዩ”ኢሉ ። እዚ ብልምዲ  ‘ፎልስ ባናና’ እናተብሃለ ዝጸዋዕ ምስ ተኽሊ ሙዝ ኣዝዩ ዝመሳሰለን ምትእስሳር ዘለዎን እንተኾነ’ኳ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተወሰነ ከባብታት ደቡብ ጥራይ እዩ ንኣገልግሎት ምግቢ ዝውዕል። እቲ ሙዝ ዝመስል ቅርጺ ዘለዎ ፍረ እንሰት ዝብላዕ እንተዘይኮነ’ኳ፡ ብካርቦሃይድሬት ዝበልጸገ ከምዝኾነ ዝንገረሉ፡ ናይቲ ተኽሊ ሰራውርን ጉንድን ገዓትን ቆጮ ንምስራሕ ኣብ ረብሓ ይውዕል፥። ቀንዲ ምግቢ እንሰት ኣብ ኢትዮጵያ ንኣስታት 20 ሚሊዮን ዝኸውን ህዝቢ ቀንዲ ምግቢ እንተኾነ’ኳ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ክፈሪ ኣይረአን። ምስ እንሰት ተመሳሳልነት ዘለዎም ኣትክልቲ ክሳብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዝቦቕሉ ዝተረጋገጸ ኾይኑ፡ እንተኾነ ከምኡ ንምግብነት ዝውዕሉ ኣይኮኑን። እቲ ተኽሊ ግና ሰፊሕ ቦታ ብምሽፋን ሓያል ድርቂ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ከምዘለዎ ዘርኢ እዩ ተባሂሉ። ተመራመርቲ፡ ናይ ግብርና ተወሳኽቲ ስራሕቲ ብምስራሕ ኣብ መጻኢ ኣርባዕተ ዓመታት እቲ ተኽሊ ከወፍዮ ዝኽእል ዓቢ ኣስተዋጸኦ ኣንፊቶም። እቲ ተኽሊ፡ ልዕሊ 100 ሚልዮን ህዝቢ ናይ ምቕላብ ዓቕሚ ዘለዎ ኾይኑ፡ ካብ ኢትዮጵያ ሰጊሩ፡ ኣብ ኬንያ፣ ኡጋንዳን ሩዋንዳን ኣብ ዝኣመሰሉ ሃገራት ኣፍሪቃ ውሕስና ምግቢ ንምርግጋጽ ከምዝጠቅም ሓቢሮም። ኣብ ሮያል ቦታኒክ ጋርደንስ- ኪው ዝተብሃለ ትካል ምርምር ሕርሻ፡ ተመራማሪ ዝኾነ ዶክተር ጄምስ ቦረል እንሰት ኣብ ኣጸጋሚ ወቕቲ ውሕስና ምግቢ ንምርግጋጽ ከም መከላኸሊ ዝጠቅም ከምዝኾነ ኣረዲኡ። "እንሰት ካብ ካልኦት ዘራእቲ ዝፈልዩዎ ኣዝዮም ዘይተለምዱ ብዙሓት ባህርያት ኣለውዎ” ኢሉ። ነዚ እንተረድእ፡ "ኣብ ዝኾነ እዋን ክትከል ዝኽእል ፣ እቲ ምህርቱ ብቐሊሉ ምእካብን ንነዊሕ እዋን ምዕቛርን ዝከኣልን እዩ። ነዚ እዩ ድማ ኣንጻር-ጥሜት ዝብል መጸውዒ ዝረኸበ "። ለውጢ ኩነታት ኣየር ኣብ ኣፍሪቃ ኪነ ኣብ ካልእ ኣህጉራት ዓለም ኣብ ፍርያት  እኽልን ኣብ ምዝርጋሕ ሕርሻዊ ምህርትን ልዑል ጸቕጢ ክፈጥር ከምዝኽእል እዩ ካብ ብሓዚኡ ዝግመት። ነዚ እዩ ድማ፡ ነቲ ኣብ ውሑዳት ዘራእቲ ጽግዕተኛ ዝኾነ ህዝቢ ዓለም ካልኦት ኣትክልቲ ኣብ ምእላሽ ተጸሚዱ ዘሎ። ካብቶም መዓልታዊ እንገቦም ምግብታት፡ ፍርቂ ዝኣክል ካሎሪ ካብ ሰለስተ ዘራእቲ ማለት’ውን ካብ  ሩዝ፣ ስርናይን ዕፉንን [ዒልዎ/መሸላባሕሪ] ኢና ንረኽቦ። ዶክተር ጄምስ ቦሬል፡ "ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ረብሓ ዝውዕሉ ዘራእቲ ብኣጻብዕቲ ዝቑጸሩ ስለዝኾኑ፡ ብዓለምለኸ ብርኪ እንጥቀሞም ዓይነታት ኣትክልቲ/ኣእኻል ክሰፍሑ ኣለዎም” ኢሉ። እዚ መጽናዕቲ ኢንቫይሮመንታል ሪሰርች ሌተርስ ኣብ ዝተብሃለ መጽሄት ዝተሓተመ እዩ።


ኣይስክሪም ብምልሓሱ ን 30 መዓልቲ ክእሰር ዝተፈርደ መንእሰይ

ኣብ ኣሜሪካ ከተማ ቴክሳስ፡ ካብ ናይ ዋል-ማርት ሱፐርማርኬት መዝሓሊ (ፍርጅ)፡ ኣይስክሪም ወሲዱ ብመልሓሱ ክልሕሶን መሊሱ ናብቲ መዝሓሊ ከቐምጦን ንነብሱ ብቪድዮ ዝሰኣለ ኣድርያን ኣንደርሰን ዝበሃል መንእሰይ፡ ን 30 መዓልቲ ክእሰር ተፈሪድዎ። እዛ ናይ ወዲ 24 ዓመት ኣድርያን ቪድዮ፡ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ እያ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ብብዝሒ ተዘርጊሓ። እንተኾነ፡ ነታ በሊዑ ናብ ፍርጅ ዝመለሳ ኣይስክሪም ተመሊሱ ከምዝገዝኣ ንሓለዋ ዝተተኽለ ካሜራ የርኢ። እዚ መንእሰይ ኣብ ዝባኑ ዝጸንሕ ሽድሽተ ወርሒ ማእሰርቲን፡ 100 ሰዓታት መሃያ ዘይብሉ ስራሕ ክሰርሕን ተፈሪድዎ'ሎ። ብተወሳኺ፡ መቕጻዕቲ 1000 ዶላርን ነቲ ትካል ድማ 1565 ዶላር ክኸፍልን ተኣዚዙ'ሎ። እቲ ፍጻመ ኣብ 26 ነሓሰ ዘጋጠመ ክኸውን ከሎ፤ ኣንደርሰንን ኣብኡን ጸኒሖም ናብቲ ሱፐርማርኬት ተመሊሶም፡ ኣንደርሰን ነታ ዝተልሓሰት ኣይስክሪም ከምዝገዝኣ ዘርኢ ቅብሊት ከምዘርኣዩ ማዕከን ዜና ኤ.ቢ.ሲ ገሊጹ። ይኹን እምበር፡ እቲ ኣይስክሪም ዘፍርይ ትካል፡ ንጥንቃቐ ነቲ ኣብ ፍርጅ ዝነበረ ኩሉ ከምዝቐየሮን፤ በዚ ድማ ከባቢ 1565 ዶላር ወጻኢታት ከምዝገበረን ሓቢሩ። ኣንደርሰን፡ ኣብዚ ዓመት ቀሊል ጥፍኣት ፈጺመ ክብል ኣሚኑ እዩ። ዋል ማርት ሱፐር ማርከት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "መግቢ እንተድኣ ተተናኺፉ፤ ወይ ሓደ ዓሚል 'መግቢ ኣበላሽየ ገዲፈ ኣለኹ' ዝብል መልእኽቲ እንተሕሊፉ፤ ቀልጢፍና ንኣኽበርቲ ሕጊ ነፍልጦም እሞ ንሶም ከኣ ኣለልዮም ክሕዝዎ ንገብር - እዚ ዋዛ ኣይኮነን" ክብል ገሊጹ።


ትካል መግቢ ዓለምን መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሑ ተሰማሚዖም

ሓለፊ ትካል መግቢ ዓለምን መንግስቲ ኢትዮጵያን፡ ኣብ ትግራይ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ንከብጽሑ ከምዝተስማምዑ ተፈሊጡ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ዳይሬክተር ትካል መግቢ ዓለም፡  ዴቪድ ቢዝሊይ፡ ኣብ መላእ ትግራይ ረድኤት ንምብጻሕ ትካሎም ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ይሰርሕ ምህላዉ ገሊጹ። ዴቪድ ቢዝሊይ፡ "ኣብ ትግራይ ሰለስተ ሚልዮን ህዝቢ ናትና ህጹጽ ሓገዝ ይጽበ ኣሎ። ዝባኽን ግዜ የብልናን" ዝብል ጽሑፍ ኣብ ትዊተሩ ኣስፊሩ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝርከብ ሓላፊ እቲ ትካል፡ ትካል መግቢ ዓለም፡ 1.3 ሚልዮን ህዝቢ ንምርዳእ 20 ሽሕ ቶን ምግቢ ኣብ መላእ ትግራይ እናብጸሐ ከምዝኾነ ብምስሊ ኣደጊፉ ገሊጹ'ሎ። ምስዚ ብዝዛመድ ዜና፡ ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ፕሮጀክት ሲንዲኬት ኣብ ዝተሓተመ ጽሑፉ፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዝበጽሕ ዘሎ ስቓይን መከራን፡ ቀዳምነት ከምዝህቦ ብምግላጽ፡ ትካላት ረድኤት ዓለም ምስ መንግስቱ ተሓባቢሮም ክሰርሑ ጸዊዑ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ክልል ትግራይ፡ ረድኤት ንምብጻሕን እቲ ኩነታት ናብ ንቡር ንክምለስን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣበርቲዑ ይሰርሕ ከምዘሎ ኣብቲ ጽሑፉ ገሊጹ። እቲ 'ብህወሓት ኮነ ተባሂሉ ተቛሪጹ' ዝበሎ መሰረተ ልምዓት ርክባት እቲ ክልል፡ ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ እዋኑ ንኸይበጽሕ ፈተና ኮይንዎ ከምዝጸንሐን፡ ማሕበረሰብ ዓለም እዚ ኣብ ምፍታሕ ክተሓባበሮን'ውን ሓቲቱ። ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ ብፖለቲካውን ሕገመንግስታውን ጉዳያት ንነዊሕ እዋን ክተፋነኑ ድሕሪ ምጽንሖም፡ ብ 3 ሕዳር ለይቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ንመዓስከራት ናይቲ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣጥቂዖም ክብል ቀዳማይ ሚኒስተር አብዪ ኣሕመድ ድሕሪ ምኽሳሱ'ዩ ናብ ቅሉዕ ጎነጽ ኣምሪሖም። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኵናት ኣሽሓት ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም ተፈናቂሎም፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ከኣ ናብ ሱዳን ተሰዲዶም ኣለዉ። ልዕሊ 4.5 ሚልዮን ሰባት'ውን ህጹጽ ረዲኤት ከምዘድልዮም ሰብመዚን ሕቡራት ሃገራትን ሓቢሮም። ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ፍሊፖ ግራንዲ፡ ኩነታት ትግራይ ኣዝዩ ዘሻቕል ከም ዝኾነን መንግስቲ፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ንዘበርክታ ትካላት ናብቲ ክልል ከይኣትው ዝገብሮ ኽልከላ ደው ከብሎን ኣብ ዝሃለፈ ሰሙን ተማሕጺኑ ነይሩ። ኣብቲ ጎንጺ ዝሳተፉ ዘለው ኩሎም ወገናት ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰባት ዝፈጸሙዎ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ምህላው ዘረጋግጹ ብዙሓት ጭብጥታት ከም ዘለው'ውን ገሊጹ። ሓላፊ ኖርወጂያን ረፊዩጂ ካውንስል ጃን ኢገላንድ'ውን፡ ኣብ ትግራይ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ሞንጎ ዝርከቡሎም ኣርባዕተ መዓስከራት ኣብተን ክልተ ናውታት ሓገዝ ከም ዘብጽሑ እኳ እንተገለጸ፡ ኣብተን ክልተ ግን ክበጽሑ ከም ዘይኽኣሉን ከም ዘተሓሳስቦን ሓቢሩ። ውድብ ሕቡራት መንግስታት፡ ኣብ ትግራይ ኣስታት 4.5 ሚልዮን ህዝቢ ሓገዝ ከመዝድልዮ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ኣብ ትግራይ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት 2.5 ሚልዮን ከም ዝኾኑን ኣድላዪ ዘበለ ሓገዛት ይገብር ምህላው'ውን ኣፍሊጡ ነይሩ። ሚኒስተር ሰላም ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ምስ 26 ዘይምንግስታውያን ትካላት ብምትሕብባር ሰብኣዊ ሓገዛት የብጽሕ ምህላው ገሊጹ'ሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ጽጥታ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ፈጺሞም ኢሉ ልዕሊኦም ኣብ መጀመርታ ሰሙን ወርሒ ሕዳር 2020 ኵናት ምስ ኣወጀ፡ እቲ ኣብ ሞንጎኦም ዝጸንሐ ወጥሪ ናብ ቅሉዕ ኵናት ዓሪጉ። እቲ ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ዝነበረ ውድብ ህወሓትን ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራልን ንሓድሕዶም ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ርክቦም ሓርፊፉ ጸኒሒ እዩ። ህወሓት ንዝሓለፈ ኣስታት ሰላሳ ዓመታት፡ ኣብቲ ብሕብረት ሰልፍታት ዝቖመ ኢህወደግ ብዓብላልነት ክመርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ምስ ምጽአ እቲ ዝነበሮ ዓብላልነት ስኢኑ ኣብ ክልል ትግራይ እዩ ተደሪቱ ጸኒሑ።


ዩኒሴፍ፡ ኣብ ትግራይ 33 ሽሕ ህጻናት ንሓደጋ ሞት ከምዝተሳጥሑ ገሊጹ

ኣብ ትግራይ ኣስታት 33 ሽሕ ህጻናት ብሰንኪ ሕጽረት ምግቢ ንሓደጋ ሞት ተሳጢሖም ከምዝርከቡ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ትካል ጉዳያት ህጻናት [ዩኒሴፍ] ኣፍሊጡ። ወሃቢ ቃል ዩኒሴፍ፡ ጄምስ ኤልደር፡  ኣስታት 33 ሽሕ ህጻናት ብሰንኪ ስእነት ምግቢ ንከቢድ ሕማም ዝተሳጥሑ ኾይኖም ‘ኣብ ድርኩኺት ሞት እዮም ዝርከቡ’  ክብል ስግኣቱ ገሊጹ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዘውጸኦ ሓድሽ ጸብጻብ፡ ልዕሊ 350 ሽሕ ዝኾኑ ነበርቲ ትግራይ ‘ኣብ ኣዝኡ ዘሻቕል ኩነታት ይርከቡ’  ክብል ገሊጹ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ትግራይ ጥሜት ኣጓኒፉ ተባሂሉ ዝዝረብ ጌጋ ምዃኑ ብምንጻግ፡ እኹል ረድኤት ናብ ዝምልከቶም ከባብታት የብጽሕ ከምዘሎ ኣፍሊጡ። ኣብ ትግራይ ኣብ 4 ሕዳር 2020 ኲናት ካብ ዝጅመር ንድሓር ልዕሊ 1.7 ሰባት ምምዝባሎም፡ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ምማቶምን ኣብቲ ክልል ሓያል ማሕበራዊ ቅላውላው ስዒቡ ከምዘሎን ጸብጻባት ይሕብሩ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ዝወጽአን ኩነታት ትግራይ ዝገምገመን ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ምግቢ ‘ኣዝዩ ዘሻቕል’ ከብል ዝገለጾ ኾይኑ ሓያል ጉድኣት ከስዕብ ከምዝኽእል ስግኣቱ ገሊጹ። በዚ ጸብጻብን ገምጋመን መሰረት፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ገለ ከባብታት ካብ ብሕዚኡ ሞት ዘስዕብ ጥሜት ከምዘሎን  እዚ ኩነታት ብቐሊሉ ናብ ካልእ ከባብታት ክስፋፋሕ ምዃኑን ገሊጹ። በቲ ሕዚ ዘሎ ገምጋም፡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ክበጽሕ ዝኽእል ጉድኣት ንምትራፍ፡ ረድኤት ዘይበጽሖም ከባብታት ሓገዝ ዝረኽብሉ ኩነታት ብዕቱብ ክስረሐሉ ጻውዒት ኣቕሪቡ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ዩኒሴፍ፡ ጄምስ ኤልደር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ፡ “ኣብዚ ሕዚ እዋን ዳህሳስ ካብ ዝተገብረሉ 20 ሚኢታዊት ከባብታት 350 ሽሕ ኣብ ልዑል ስእነት ምግቢ ምዃኑ መሊእኻ ‘ዓጸቦ ኣርኪቡ’ ኢልካ ንምእዋጅ ካብቲ ዝተቐመጠ ረቛሒ ንታሕቲ ክኸውን ይኽእል እዩ። ይኹን’ምበር ሰባት እናሞቱ፤ ብቓላት እንተዘይንጻወት ይሓይሽ” ኢሉ። ምስ እዚ ተዛሚዱ፡ ኣስታት 33 ሽሕ ህጻናት ብሰንኪ ስእነት ምግቢ  ‘ኣብ ድርኩኺት ሞት እዮም ዝርከቡ’  ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። ሚኒስተር ሓለዋ ጥዕና ኢትዮጵያ፡ ዶ/ር ሊያ ታደሰ፡ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ፡ ልዕሊ 75 ሽሕ፡ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝኾኑ ሕጽረት ምግቢ ዘጋጠሞም ህጻናት ናብ ማእከላት ጥዕና ጣብያ ምምጸኦም ሓቢራ። ካብ መንጎኦም እቶም 4 ሚኢታዊት ብሕሱም ሕጽረት ምግቢ ዝተሃሰዩ ኮይኖም፡ ኣድላይ ዝበሃል ሕክምናዊ ኣገልግሎትን ድጋፍን ከምዝረኸቡ ጠቒሳ። ኣስታት ክልተ ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ፡ ንዝለዓለ ቅልውላው ዝተሳጠሐ ምዃኑ ኣብቲ ናይ ሕቡራት ሃገራት ገምጋም ስዒቡ ዝወጽአ ጸብጻብ ይሕብር። ኣመሪካን ኣውሮፓን ብሓባር፡ ኣብቲ ኲናት ዝሳተፍ ዘለዉ ኣካላት ኩሎም ተኹሲ ጠጠው ከብሉን ኣብ ሕማቕ ኩነታት ዝርከቡ ሚልዮናት ረድኤት ዝረኽብሉ ኩነታት ክፍጠርን ሓቲቶም። ሓላፊ ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ማርክ ሎውኮክ፡ ‘ኣብ ትግራይ ዓጸቦ ኣሎ’ ኢሉ እንተተዛረበ’ኳ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ሓሳብ ኣይቕበሎን። መንግስቲ፤ እኹል ረድኤት የብጽሕ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ማርክ ሎውኮክ ግን፡ እቲ ዓጸቦ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዝኸፍአ ሞትን ስቓይን ከይኣስዓበ እንከሎ ብኣግኡ፡ ‘ተኹሲ ጠጠው ናይ ምባል’ ጻውዒት ኣብ ግብሪ ከውዕል ከምዘለዎ ይዛረብ። እዚ ከምዚ እንከሎ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ጎንጺ'ቲ ክልል ንኣዋርሕ ዝሳተፉ ዘለውን ብዝተፈላለዩ ገበናት ዝክሰሱን ወተሃደራት ኤርትራ ካብ ትግራይ ምውጻእ ምጅማሮም ምግላጹ ዝዝከር እዩ።