ድያሊስስ እንታይ’ዩ - ብኸመይከ ይካየድ?

ዶክተር ዳናይት ፍስሃየ፡ ብ2019 ካብ ‘ኮሌጅ መዲስን ኤንድ ደንታል መዲስን’ ኣስመራ ብዓውዲ ሕክምና ተመሪቓ ንሰለስተ ዓመታት ኣብ ጋሽ ባርካ ከተማ ባረንቱ፡ ንሽዱሽተ ወርሒ ከኣ ኣብ ሓሊበት ከም ሓኪም  ሰሪሓ። ሕጂ ኣብ ከተማ ናይሮቢ ትነብር ዘላ ዶክተር ዳናይት፡ ምስ ክልተ ተመሳሳሊ ሞያ ዘለወን ብጾታ ‘ክለብ ሃውስ’ ዝተሰመየ መራኸቢ ሜድያ ብምፍጣር ንሕብረተሰብ የገድሱ እዮም ዝበሃሉ ጥዕናዊ ኣስተምህሮታት ትህብ ኣላ። ቢቢሲ ምስ ዶክተር ዳናይት ብዛዕባ ሕማም ኵሊትን ጠንቅታቱን፡ ንመስርሕ ምጽራይ ደም ሰብነት (ድያሊስስ)ን ምስኡ ዝተሓሐዝ ጕዳያትን ቃለ መጠይቕ ኣካይዱ ኣሎ - ሰናይ ንባብ። ቢበሲ፡ ሓደ ሰብ ብኸመይ እዩ ሕማም ኵሉት ዘማዕብል? ዶክተር ዳናይት፡ ኵሊትና ብዙሕ ስራሕ’ዩ ዘለወን፣ ሓደ ካብቲ ኣገዳሲ ኸኣ ኣብ ኣካላትና ዝርከቡ መርዛማት ነገራት ብኵሊትና እዮም ዝጻረዩ፤ ብሽንቲ ከኣ ንግዳም ይወጽኡ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ደምና ንዘጋጥም ኣሲዶስ ‘acidosis’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣብ ሰብነትና ዝተመጣጠነ ኣሲድ ጥራይ ንኽህሉ ዘመዓራርያ ኵላሊትና እየን። ኣብ ደምና እዅልን ምጡንን ማይ፡ ጨውን ማዕድናትን ንኽህሉ ከኣ ይሰርሓ። ንጸቕጢ ደምና ዝቈጻጸር ሆርሞናት ብኵሊት እዩ ዝከናወን። መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ድኽመት ናይ ኵሊትና ዋሕደ ደም ከም ምልክት ይረአ። እዚ ከኣ ብሰንኪ እቲ ኣብ ኵሊት ዝስራሕ ዋሕዲ ሆርሞናት ዝስዕብ እዩ። ስለዚ ሓደ ሰብ ድኽመት ኵሊት ኣለዎን የብሉን ክንፈልጥ እንተዄንና በቲ ምልክታት ኢና ንብገስ። ምጕዳል መጠን ሽንቲ ማይ፡ ሕበጥ ኣብ እግሪ፡ ዓካር ዓካሪትና ኣብ ገጽናን፡ ክቱር ድኻምን ሕጽረት ምስትንፋስን፡ ቀጻሊ ዕግርግርን ተምላስን፡ ሃለዋት ምጥፋእን ቃንዛ ኣብ ኣፍ ልቢ እንተርኢና ክንጥርጥር ንኽእል ኢና። ብድሕሪ እዚ ኣብ ሕክምና ብመሳርሒታትን መርመራታትን ተመርኵስካ ኵነታት ኵሊት ክፍለጥ ይክኣል። ቢበሲ፡ ጠንቂ ሕማም ኵሊት እንታይ እዩ? ዶክተር ዳናይት፡ ምድካም ኵሊት መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ክልተ’ዩ ዝምቀል። እቲ ሓደ፡ ኵሊት ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ወይ መዓልታት ብሃንደበት ክትዳኸም እንከላን ቀስ ኢሉ ዝመጽእ ምድኻም ኵሊት ኢልና ክንከፋፍሎ ንኽእል። ኣብዚ ተመርኲሱ ከኣ እቲ ጠንቂ ይፈላለ። ኵሊት ብቕልጡፍ ኣብ እትዳኸሙሉ እዚ ‘autoimmune disease’ ዝበሃልን ከም በዓል ኣይቢ-ብርፎን ዝኣመሰሉ ናይ ቃንዛ ከኒናታት  ብብዝሒ ንወስድ እንተዄንናን ሻምብቈ ሽንቲ ብዝዀነ ምኽንያት እንተተዓጽዩ፡ ከም ሕማም ልቢ ንዝኣመሰለ ንቕልጡፍ ምድኻም ኵሊት ከቃልዓና ይኽእል እዩ። እቲ ቀስ እናበለ ንኵሊት ዘዳኽም ሕዱር ሕማም ከኣ ብጽቡቕ ዘይተኸናኸንናዮ ሕማም ሽኮርን ልዑል ጸቕጢ ደምን እቶም ቀንዲ ጠንቅታት እዮም። ብዘይካ'ዚ ከም polycystic kidney (ኣብ ውሽጢ ኵሊትና ማይ ዝመልአ ጥረ ዘስዕብ ሕማም) እቲ ማይ ክበዝሕ እንከሎን ብሰንኪ ረኽሲ ዘጋጥም glomerulonephritis ዝተበሃለ ሕማምን ንሕዱር ሕማም ኵሊት ከም ጠንቂ ክግለጽ ይክኣል። ቢበሲ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ከምዚ ደረጃ እንከሎ ከፍወስ ይኽእል’ዶ? ዶክተር ዳናይት፡ ሕማም ወይ ድኽመት ኵሊት እንተኣጋጢሙና ብፍላይ ንዅነታት ኵሊት እንፈልጠሉ Glomerular Filtration Rate (GFR) ዝበሃል ኣሎ፡ ኣብዚ እቲ ዓቐን ትሕቲ 15 እንተዀይኑ ኵሊት ናብ ንቡር ክትምለስ ከቢድ እዩ። ቅድሚ ናብዚ ደረጃ እዚ ምብጻሕካ ክትፈልጥ እንተዄንካ ኸኣ ክትምርመር ኣለካ። ንኣብነት ሽኮርያን ጸቕጢ ደምን እንተሃልዩና ናብ ሕማም ኵሊት ከቓልዓና ስለዝኽእል ብግቡእ ክንከታተሎ ኣለና። ኣመጋግባን ምንቅስቓስን ከነዘውትርን ብግቡእ እቲ ብሕክምና ዝጥለብ ከነማልእ ኣለና። መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ሕብረተስብና ዝረአ ነገር፡ መድሃኒት ምስ ተወሃበና ቅሩብ እንተተመሓይሽና ነቲ መድሃኒት ኣይንቕጽሎን ኢና። ክትገብሮ ዘለካን ዘይብልካን ምስቲ ዝከታተለካ ሓኪም ብምምኻር ኵነታትካ ክትፈልጥ ኣለካ። ሰብ እንተወሓደ ኣብ ዓመት ሓንሳብ ኵነታት ጥዕናኡ ክምርመር ኣለዎ። ከምኡ እንድሕር ገይርና መርመራ ኵሊት’ውን ስለዝግበረልና ዋላ ኵሊት እንተሓሚምና ኣብቲ ክትፍወሰሉ ትኽእል ደረጃ እንከላ ክንፈልጥ ንኽእል ኢና። ከም ወልፊ ሽጋራን መስተን እንተሃልዩና’ውን ከነወግዶ ኣለና። ዓቐኑ ዝሓለፈ ሚዛን ሰብነት ክህልወና የብሉን፡ ኣመጋግባና’ውን ዝተመጣጠነ ክኸውን ይግባእ። ቢበሲ፡ ሓደ ብሕማም ኵሊት ዝተጠቐዐ ሰብ ኣብ ምንታይ ደረጃ ምስ በጸሐ’ዩ ድያሊስስ ዘድልዮ? ዶክተር ዳናይት፡ ዋላ ዓቐን Glomerular Filtration Rate ትሕቲ 15 ይዅን፡ ናብ ድያሊስስ ዘብጽሕ ምልክታት እንተዘይተራእዩ መድሃኒተ እናወሰድና ክንጸንሕ ንኽእል ኢና። ቅልጡፍ መጕዳእቲ ኵሊት እንተኣጋጢሙና ግን ግድን ድያሊሲስ ክንጅምር ኣለና። ኣብዚ እቲ መጕዳእቲ ኵሊት ብሕዱር ሕማም ዝመጽአ እንተዘይኰይኑ ኵላሊት ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ናይ ምሕዋይ ተኽእሎ ኣለወን። እቲ ካልእ ድያሊስስ ክንጅምር ዘገድደና ኸኣ ‘uremic encephalopathy’ ዝበሃል ኣብ ሰብነትና ዝርከብ መርዛም ከሚካል ብኵሊት ተጻርዩ ብሽንቲ ክወጽእ እንተዘይክኢሉ ኣብ ደምና ይእከብ’ሞ ከም ምድንጋር፡ ምንፍርፋር፡ ሃለዋት ምጥፋእን ካልእን ከኸትለልና ይኽእል። ኵሊት ከም ሚነራላት፡ ኤሌትሮላይትስን ማዕድንን ዝኣመሰሉ ነገራት ኣብ ኣካላት ክንድቲ ዘድለየና መጠን ጥራይ ንኽህልዉ እያ ትሰርሕ። ሓደ ካብቶም ኤሌትሮላይትስ ፖታሽም ዝበሃል ማዕድን ኰይኑ፡ እንተትሒቱን እንተልዒሉን ኣብ ትርግታ ልቢ ጸቕጢ ይፈጥር እዩ። ኵሊት ነዚ ክትገብር እንዘይክኢላ ኸኣ ተቐላጢፍና ድያሊስስ ክንጅምር ንግደድ። ከምኡ’ውን መጠን ኣሲድ ኣብ ደምና እንተልዒሉ [ብሳይንሳዊ ኣጸዋውዓ Acidosis ይበሃል] ድያሊሲስ ክንጅምር ይእዘዘና። ካልእ ኣብ ሰብነትና ዝርከብ ዓቐን ማይ [hypervolemia] ካብ መጠን ንላዕሊ እንተዀይኑ፡ ኣብ ሳንቡእና፡ ልብናን ካልእ ክፋል ኣካላትናን ጸገማት ስለዘስዕበልና ድያሊስስ ክንጅምር ንግደድ። ብዘይተፈለጠ ምኽንያት ክብደት ሰብነትና እንተጐዲሉን ናብ ደረጃ ዓጸቦ እንተበጺሕናን ድያሊሲስ ምጅማር ከም ዘድለየን ዘርኢ ሓደ ምልክት እዩ። ቢበሲ፡ እቲ መስርሕ ድያሊሲስ ከመይ እዩ፤ ነቲ ሕሙም እንታይ እዩ ዝግበረሉ? ዶክተር ዳናይት፡ ድያሊስስ ብደገ ኰይና ንኵላሊት ተኪኣ ስርሐን እትዓምም ማሺን እያ። ኣብዚ ክፍለጥ ዘለዎ ድያሊስስ ንድኽመት ኵሊት ኣይፍውስን’ዩ። ሓደ ሰብ ክፍወስ እንተዀይኑ ኵሊት ክትቅየረሉ [Transplant] ኣለዋ። ክልተ ዓይታት ድያሊስስ’ዩ ዘለና፡ ሄሞ-ድያሊሲስ [Haemodialysis] ከምኡ ከኣ ፐሪቶንያል-ደያሊስስ [peritoneal dialysis] ተባሂሎም ይጽውዑ። እዚ ሄሞ-ድያሊስስ  ኣብ ኵርናዕ ኢድና ካብ ዝርከብ ሰራውር ደም ምስታ ድያሊስስ ማሽን ብምርኻብ ዝግበር መስርሕ ምሕጻብ እዩ። ፐሪቶንያል-ደያሊሲስ ከኣ ካብ ሽፋን ውሽጢ ከብድና ካብ ዝርከብ ሰራውር ደም፡ ካብኡ ደም ተወሲዱ ዝካየድ መስርሕ እዩ። ኣብቲ ዝያዳ ንጸቕጠሉ ሄሞ-ድያሊስስ ምስ እንተኵር ኣብ ኵርናዕ ኢድና ኣብ ዝርከብ ሰራውር ደም መርፍእ ይኣቱ፣ በቲ መርፍእ ኣቢሉ ከኣ ናብታ ማሽን ይሓልፍ’ሞ በታ ማሽን [dialyzer machine] ተጻርዩ ናብ ኣካላትና ይምለስ። እዚ መስርሕ'ዚ ካብ ሰለስተ ክሳብ ሓሙሽተ ሰዓታት ክወስድ ይኽእል፣ ኣብ ሆስፒታል ድማ’ዩ ዝግበር። ሓደ ዲያሊስስ ዘድልዮ ሰብ ኣብ ሰሙን ሰለስተ ግዜ ክገብር ኣለዎ። ኣቐዲምካ ግን ነቲ ሰራውር ደም ኣጸቢቕካ ንኽትረኽቦ arteriovenous fistula ተባሂሉ ዝጽዋዕ ነቲ ሕሙም ንእሽተይ መጥባሕቲ ይካደሉ’ዩ። ኣብታ ማሽን ዝርከብ ባእታታት ከኣ ነቲ ሕሙም ከም ዕድሚኡን ከም ሚዛኑን እቲ ዘድሊ ዓቕን ተዋሂብዎ መስርሕ ምጽራይ ተኻይዱ እቲ ደም ተመሊሱ ናብ ኣካላት እቲ ሰብ ይኣቱ። ቢበሲ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብተደጋጊሚ ጸገማት ኵሊት ዘጋጠሞም ናይ ገንዘብ ሓገዝ ክሓቱ ይርኣዩ’ዮም፡ ድያሊስስ ንምግባር ክሳብ ክንደይ ወጻኢታት እዩ ዝሓትት? ዶክተር ዳናይት፡ ነታ ሓንቲ ምሕጻብ 100 ዶላር ኣቢሉ እዩ ዝውድእ። ኣብ ሰሙን ሰለስተ ግዜ ምሕጻብ ደም ስለዘድሊ ከኣ ኣብ ወርሒ ክሳብ 1200 ዶላር ኣቢሉ ይበጽሕ። እዚ ከኣ ቀጻልን መወዳእታ ዘይብሉን እዩ። ሓንሳብ ወይ ሓደ ወርሒ ገይርካ ትሓውየሉ ኣይኰነን። ስለዚ ኣዝዩ ክቡር እዩ፣ ካብዚ ንምድሓን ብፍላይ እዞም ሕዱር ሕማም ዘለዎም ብዝያዳ ኣቐዲሞም ክጥንቀቝ ከምዘለዎም’ዩ ዝምከር። ቢበሲ፡ ሓደ ሰብ ዲያሊስስ ምስ ጀመረ ንኽንደይ ዓመት’ዩ ብህይወት ናይ ምንባር ዕድል ዘለዎ? ዶክተር ዳናይት፡ ሓደ ሰብ ኣብ ድያሊስስ ምስ በጽሓ ካብ 10 ክሳብ 20 ዓመታት ክጸንሕ ይኽእል እዩ። ግን እዚ ክንብል እንከለና ነዚ ዝጸልዎ ብዙሕ ረቛሒታት ኣሎ። ዕድመ ሓደ ረቋሒ’ዩ፡ ሓፈሻዊ ጥዕና’ውን ከምኡ፤ እቲ ቀንዲ ኸኣ ጠንቂ ናይቲ ሕማም ኵሊት ዘስዓበልካ ነገር እዩ። እቲ ካልእ ነገር ከኣ ድያሊሲስ ምስ ገበርካ እተን ኵላሊትካ ከመይ ይሰርሓ ኣለዋ’ውን ወሳኒ’ዩ። ቢበሲ፡ ድያሊስስ ዝገብር ሰብ እንታይ ዓይነት ፈሳሲ ወይ መግቢ እዩ ክወሰድ ዘለዎ? ዶክተር ዳናይት፡ ከምድላዩ ዝኾነ ነገር ክበልዕን ክሰትን ኣይክእልን እዩ። ነዊሕ ከይዘርዘርና መጠን ዝሰትዮ ማይ’ውን ክጎድል ኣለዎ። ንሓደ ጥዑይ ሰብ ኣብ መዓልቲ  ሸሞንተ ብኬሪ ማይ ስተ ኢና ንብሎ። ንሓደ ኣብ ድያሊስስ ዝርከብ ሰብ ግን እዚ ይበዝሖ’ዩ። እንተበዚሕዎ ኸኣ ካልእ ሳዕቤናት ከኸትለሉ ይኽእል እዩ። ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝፈላለ ኰይኑ ነቲ ናቱ ‘ሃይፐር ቮልምያ’ [ኣብ ሰብነትና ዝርከብ መጠን ፈሳሲ] እናርኣኻ እዩ ዝውሰን። ከም በዓል ብርጭቕ፡ ወይኒን ካልእን’ውን ከነውግዶ ኣለና። ምኽንያቱ እዚ ኣብ ውሽጡ ብዙሕ ማይ ስለዘለዎ ንኵሊትና ዝያዳ ክሃስያ ይኽእል እዩ። መግብና ጨው ዝውሓዶ ክኸውን ኣለዎ። ምኽንያቱ፡ ጨው ንጸቕጢ ደምና ከልዕለልና ይኽእል እዩ፡ ጸቕጢ ደምና እንተልዒሉ ኸኣ ብኵሊት እዩ ክመዓራረ ዝኽእል፡ ኵሊትና ነዚ ክገብራ ስለዘይክእላ ግን፡ ጸገምና እናበርተዐ ብምኻድ ናብ ዝኸፈአ ነገር ከቃልዓና ተኽእሎ ኣሎ። እዚ ጥራይ እውን ኣይኰነን። ጨው ዝበዝሖ መግቢ እንተበሊዕና ማይ ስለእንጸምእ ብዙሕ ማይ ክንሰቲ ንግደድ። እዚ ከኣ ናቱ ጸገማት ስለዘለዎ ኣብ መግብና ኣዚና ጨው ከነጕድል ኣለና። ኣብ ሰብነትና ፖታሸም እንተልዒሉ ኣብ ትርግታ ልብና ጽልዋ ስለዝፈጥር፡ ነዚ ንምውጋድ ከም ኣቫካዶ፡ ባናና፡ ቸኮላታ፡ ጻባን ውጽኢት ጸባን ካልእ ልዑል ፓታሸም ዘለዎም መግብታትን ከነወግድ ኣለና። ጐድኒ ጐድኒ’ዚ እውን ከም ፉልን ጸላም ከብድን ዝኣመሰሉ ብዙሕ ፎስፈረስ ዘለዎም መግብታት’ውን ምውጋድ የድሊ። ብኣንጻሩ ብመስርሕ arteriovenous fistula ምሕጻብ ዝካየደሎም ሕሙማት እቲ መስርሕ ኣብ ነብስና ዝርከብ መጠን ፕሮቲን ስለዘጕድሎ፡ ነዚ ንምትካእ ከም ስጋ፡ ዓሳ፡ እንቋቝሖ፡ ደርሆን ካልእን ዝኣመሰለ ብዙሕ ፕሮቲን ዘለዎ መግብታት ከዘውትሩ ኣለዎም። ቢበሲ፡ ሓደ ሰብ ድያሊስስ ምስ ጀመረ ኵሊቱ ናብ ንቡር ናይ ምምላስ ዕድል ኣለዋ ድዩ? ዶክተር ዳናይት፡ ድያሊሲስ ንኵሊት ንምሕጋዝ እምበር ንኵሊት ንምሕዋይ ዝግበር መስርሕ ኣይኮነን። ስለዚ ሓደ ሰብ ክፍወስ እንተዀይኑ ኵሊት ክቕየረሉ ጥራይ እዩ ዘለዎ። ቢበሲ፡ ድያሊስስ ዝጀመረ ሰብ ሽንቲ ማይ ክሸይን ይኽእል’ዶ? ዶክተር ዳናይት፡  ኵሊት ደኺመን እምበር ጠቕሊለን ስለዘይተበላሸዋ፡ እቲ ንብቕዓት ኵሊት ንዕቅነሉ Glomerular Filtration Rate ዜሮ እንተዘይበጺሑ እቲ ሕሙም ክሸይን ይኽእል እዩ። እቲ ዓቐን ሽንቲ ግን ካብቲ ንቡር ክጎድል ይኽእል። ሓደ ሰብ ድያሊስስ እናተገበረሉ፡ እታ ኵሊት’ከ ኣበርክቶ ትገብር ኣላ’ዶ ዝብል ነገር ምርኣይ እውን ወሳኒ’ዩ። እቲ ትሕቲ ዓሰርተ ሓሙሽተ ዝወረደ Glomerular Filtration Rate ዝበጽሖ ደረጃ እውን ነቲ ሽንቲ ክጸልዎ ይኽእል እዩ። ኣብ ድያሊስስ ዘሎ ሰብ፡ ኵሊቱ ዓቕማ ክዕቀብ ይኽእል’ዶ ኣይክእልን ብዙሕ ረቛሒታት ኣለዎ። ኣብ መንጎ እቶም ኣብ ከብዶም [peritoneal dialysis] ን ኣብ ብርኪ ኢዶም [Haemodialysis] መስመር ድያሊስስ ዝግበረሎም ሰባት ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ እቲ ምኽንያቱ’ኳ እንተዘይተፈለጠ እቶም ኣብ ከብዶም ዝገብረሎም እዮም ዝበዝሐ ሽንቲ ዝሸኑ። ቢበሲ፡ ጸጸር ኵሊትከ ናብ ድያሊሲስ ከምርሓና ይኽእል ድዩ? ዶክተር ዳናይት፡ ኵሊት ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ትወድቐሉ Sub-Acute kidney failure ኢልና ዝጽዋዕ ኣሎ፡ ኣብ ከምዚ ከጋጥም ይኽእል እዩ። እንተዀነ እቲ ዓቕን ናይቲ ጸጸር ልዕሊ ዓቐን እንተዀይኑ እዩ፡ ብዘይካ እዚ እቲ ጸጸር ኣበየናይ ስርዓተ ሽንቲ እዩ ዓጊቱ ዘሎ’ውን ወሳኒ’ዩ። ኣብ መወዳእታ፡ ምልክት ድኻም ኵሊት ኣብ መጀመርታ ዋላ ሓንቲ ኣየርእን እዩ። ምስከፍአን ምስበኣሰን እዩ ምልክታት ከርኢ ዝጅምር። ስለዚ ኩላትና ሕዱር ሕማም እንተሃልዩና ብስሩዕ መርመራ ክንገብርን እቲ ናትና ሕማም ክንከናኸኖን ካብ ሕጂ ጀሚርና ኣመጋግባና ከነስተኻኽልን ክላቦ ይደሊ። ቢቢሲ፡ የቐንየልና ዶክተር ዳናይት


እቲ ዝኸፍአ መንሽሮ ጡብ ንጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ዝያዳ የጥቅዕ

ኣብ ኣሜሪካ ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ እቲ ዝበርትዐ መንሽሮ ጡብ ንኣፍሪቃዊ መበቈል ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ዝያዳ ከምዘጥቅዕ የመልክት። ውጽኢት እቲ መጽናዕቲ፡ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ዝያዳ ሕክምናዊ ምርምራት ክሳተፋ፡ ተኽእሎታት ምድሓን ንምምሕያሽ ክሕግዝ ከም ዝኽእል ኣንፈት ዝህብ ምዃኑ ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ተመራመርቲ ገሊጾም። ኣብ ኒውዮርክ ትነብር ኣፍሪቃዊት ኣመሪካዊት ጓል 53 ዓመት ላቨርነ ፋውንትሮይ፡ “ቅድሚ ሕጂ ምስ መንሽሮ ጡብ ዝተሓሓዝ ዝዀነ ፍርሒ ኣይነበረንን” ትብል። ላቨርነ ኣዝዩ ምቹእ ዝዀነ ናብራ እያ ተሕልፍ፡ ብጥዕናኣ ስለትግደስ’ውን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ተዘውትር’ያ፡ ኣመጋግባኣ’ውን ኣዝዩ ጥንቁቕ’ዩ። እንተዀነ ኣብ ጥሪ፡ ገለ ምልክታት መንሽሮ ክርኣያ ጀሚሩ። “ሕክምና ምስ ከድኩ መንሽሮ ጡብ ከምዘለኒ ተነጊርኒ” ላቨርነ፡ “ኣነ ካብ ዝፈልጦም መንሽሮ ኣለኩም ዝተበሃሉ ሰባት መብዛሕትኦም ሞይቶም’ዮም፡ ካብዚ ብምብጋስ ኣዝየ ሰጊአን ፈሪሐን” ኢላ። ላቨርነ እቲ ብዙሕ ዘይርኣይን ቀልጢፉ ዘስፋሕፍሕን፡ ‘ትሪፕል ነጋቲቭ ብረስት ካንሰር [TNBC]’ ዝተበሃለ ዓይነት መንሽሮ ከምዘለዋ’ዩ ተነጊርዋ። በዚ ከምዚ ዓይነት መንሽሮ ጡብ ዝተታሕዛ ደቂ ኣንስትዮ፡ ዋላ ሕክምና ምስ ገበራ፡ እቲ ሕማም ተመሊሱ ስለዝመጽአን ናይ ምንባር ዕድለን ዝተሓተ’ዩ። እዚ ሕማም እዚ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ትሕቲ 40 ዝዕድመአን ደቂ ኣንስትዮ ዝርአ ኰይኑ፡ እተን ዝበዝሓ በዚ ዓይነት መንሽሮ ዝጥቀዓ ኸኣ ጸለምቲ ከምዝዀና እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ የረድእ። ብዘይካ'ዚ ካብተን በዚ ከምዚ ዓይነት መንሽሮ ዝተጠቕዓ ጸለምቲ ደቂኣንስትዮ ምስ ጸዓዱ ደቂ ኣንስትዮ ብምውድዳር ናይ ምማት ዕድለን ብ28 ሚእታዊት ከምዝዛይድ እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ይገልጽ። ካብዚ ብምብጋስ እዚ TNBC ዝተበሃለ ዓይነት መንሽሮ ጡብ ዝያዳ ነተን ኣፍሪቃዊ መበቈል ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ከምዘጥቅዕን ከምዝቐትልን ክረጋገጽ ክኢሉ ኣሎ። ዶክተር ሊዛ ኒውማን ሓንቲ ካብቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ በዓልቲ ሞያ ኰይና፡ ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ንሕማም መንሽሮ ኣመልኪታ ኣብ ዝተፈላለዩ ዞባታት ኣፍሪቃ መጽናዕትታት ከተካይድ ጸኒሓ። እቲ TNBC ዝተበሃለ ዓይነት መንሽሮ ጡን ኣብ ከም ጋና ዝኣመሰላ ሃገራት ምዕራብ ትሕተ ሳህራ ኣዝዩ ግኑን ምዃኑ ዶክተር ሊዛ ትገልጽ። እታ ዶክተር፡ እቲ ምኽንያት ምስ ግዜ ኣብ ወለዶታት ናይቲ ከባቢ ንኸም ዓሶ ዝኣመሰሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ብቐሊሉ ከይጥቀዓ ዝኽእላሉ ነገር ኣማዕቢለን ክዀና ከምዝኽላ ግምታ ተቐምጥ። ዶክተር ሊዛ ኒውማን እዚ ዝተኻየደ ሓድሽ መጽናዕቲ ብዛዕባ TNBC ዝያዳ ንኽፍለጥ ሓጋዚ ምዃኑ’ያ ትገልጽ። “እዚ መጽናዕቲ እዚ TNBC ዝተበሃለ መንሽሮ ጡብ ምስ ዓሌትን ወለዶታትን ዘለዎ ምትእስሳር ክንርዳእ ኣኽኢሉና’ዩ” ነቲ መጽናዕቲ ኣብ ዝተፈላለየ ዓሌት ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ከምዘካየድዎ እትሕብር ዶክተር ሊዛ ኒውማን፡ “እተን ኣፍሪቃዊ መበቈል ዘለወን ኣሜሪካውያን ዝያዳ በዚ ሕማም ከምዝጥቅዓ ከነረጋግጽ ክኢልና ኣለና።” ዶክተር ሊዛ ኣስዒባ፡ “ካብ ኵሉ ዓሌታት መጽናዕቲ ከይገበርካ ናብ ከምዚ መደምደምታ ምብጻሕ ከምዘይክኣል ስለዝተረዳእና ኢና እቲ መጽናዕቲ ንዅለን ዓሌታት ከምዝሓቍፍ ክንገብሮ ክኢልና፡ ኣብዚ ዋላ ኣብ ገለ ሃገራት ዘሎ ትሑት ሕክምናዊ ኣገልግሎታት’ውን ኣብ ግምት ኣእቲናዮ ኢና” ዶክተር ሊዛ ትዕዝብታ ከተካፍል እንከላ፡ “ገለ ማእከላት ሕክምና ኣብ ቅድመ መርመራ ይዅን ኣብ እዋን ሕክምና ኣድልዎ ከምዘካይዳን፡ ንጸዓዱ ደቂ ኣንስትዮ ቀዳምነታት ከምዝህባ ክንስንድ ክኢልና ኣለና” ትብል። ላቨርነ ፋውንትሮይ፡ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ከምዚ ዓይነት ሕክምናዊ መጽናዕትታት ክሳተፋ ኣገዳሲ ምዃኑ ብምእማን ኣብ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ክትሳተፍ ከምዝወሰነት እያ ትገልጽ። ላቨርነ፡ “ኣነ ከምዝመስለኒ ኣብዛ ሃገር [ኣሜሪካ] ዘለና ታሪኽ፡ ኣብ ሕክምና ዝግበር ኣድልዎ ኣብ ከምዚ ዓይነት መጽናዕትታት ተጊህና ከይንሳተፍ እቲ ቀንዲ ዝዕንቅጸና ረቛሒ ኰይኑ ይስምዓኒ” ትብል። “መጻኢ ወለዶታተይ ዝሓሸ ንኽኸውን ብምሕላን’የ ኣብዚ መጽናዕቲ ክሳተፍ ወሲነ” ላቨርነ ተመኵሮኣ ከተካፍል እንከላ፡ “መርመራ ደም ተኻይዱለይ፡ ኣብ እዋን መጥባሕቲ ካብ ኣካላትካ ካብ ዝወጽእ ዘይጥቀመሉ ነገራትን ካብ ወሃዮታታን ቅምሶ ብምውሳድ’ዮም ነቲ መጽናዕቲ ዘካይድዎ” ትብል። ላቨርነ ኣብ ሓምለ ድሕሪ ዝተገበረላ መጥባሕቲ ካብ መንሽሮ ነጻ ኰይና’ያ። “ሕጂ ኵሉ ነገረይ ጽቡቕ’ዩ ዘሎ፡ መጽናዕቲ ክካየደለይ ፍቓደኛ ምንባረይ ኣዝየ ሕብንቲ’የ፣ ንዶክተር ሊዛ ኒውማን ንመጽናዕታ ስለዝሓገዝክዋ’ውን ሓበን ይስማዓኒ” ኸኣ ትብል። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ’ውን እተን ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ምስ ጸዓዱ ደቂ ኣንስትዮ ብምውድዳር ብመንሽሮ ጡብ ናይ ምጥቃዕ ዕድለን ዳርጋ ብዕጽፊ ከምዝዓቢ ዝተኻየደ መጽናዕቲ የረድእ። ወሃቢ ጥዕናዊ ኣገልግሎታት ዓዲ እንግሊዝ [ኤንኤችኤስ] ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዝዀነ ዝካየድ መጽናዕትታት ክሳተፋ ከምዘለወን ዝሕብር መጸዋዕታ ብተደጋጋሚ የቕርብ’ዩ። ዶክተር ዶርጌተ ኦኒ፡ ከኢላ መጥባሕቲ መንሽሮ ጡብ እያ፤ ንሳ፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ዝካየድ መጽናዕትታት ዋሕዲ ወከልቲ ኵሉ ዓሌታት ከምዘጋጥሞም’ያ ትገልጽ። “ሓደ ካብቲ ኣብ መጽናዕቲ ዘጋጥመኒ ጸገማት፡ ዋሕዲ ኣብ ፈተነ ዝሳተፉ ጸለምቲ’ዩ፡” ትብል። ዶክተር ዶርጌተ ኦኒ “ንዅሉ ዘርብሕ ውጽኢት ክርከብ እንተዀይኑ ብዙሕን ካብ ኵሉ ዓሌታትን ክሳተፋ ኣለዎ” ብምባል ኸኣ ምኽራ ትልግስ።


‘ወይዛ እርጋነ. . .’ ፡ እርጋን ብኸመይ ነደንጕዮ?

ዛዕባ እርጋን ክለዓል እንከሎ መቸም ብዙሓት ሰባት ዘተኵሩሉ፡ ኣእዛኖም ዝተኽሉሉን ኣርእስቲ ምዃኑ መጽናዕትታት የመልክቱ። ምስኡ ተተሓሒዙ ድማ ብዙሓት ሰባት እርጋን ክለግቦም ስለዘይደልዩ እዩ፡ ይበሃል'ዩ። ኣብ ሕብረተሰብና’ኳ፡ “ወይዛ እርጋንየ ወይዛ እርጋንየ፡ ባዕላ እያ ‘ምበር ኣነስ ኣይደለኽዋን’የ!” ተባሂሉ ተደሪፉሉ እዩ። እዚ ኸኣ ብሓፈሻ ሰባት ንህይወት፡ ብጸጋ ንእስነትን ጥዕናን ክነብሩዋ ካብ ዘለዎም ክቱር ቃሕታ ህይወት ዝነቅል ምዃኑ ኣየከራኽርን። እርጋን ግን መዓስ እዩ ዝጅምር? ወይ’ውን ሓደ ሰብ መዓስ እዩ ኣሪጕ ዝበሃል? እዚ ሕቶ ንምምላስ፡ ‘እርጋን መዓስ ይጅምር ኣብቲ እትነብረሉ ቦታ እዩ ዝምርኮስ ተባሂሉ ይግለጽ እዩ፤ ብገለ ሸነኹ’ውን ንእርጋን ብኸመይ ኢኻ እትርእዮ ‘ውን ዝምርኰስ እዩ።’ ተባሂሉ ይዝረብ እዩ። እዚ ድማ ብኣወንታዊ ኣመለኻኽታ እርጋን ከነደንጕዮ ንኽእል ዶ? ዝብል ሕቶ’ውን ዘልዕል እዩ። ስለዚ፡ ኣየናይ ዕድመ እዩ ከም ማእከላይ ዕድመ ዝቝጸር? ካብ 40 - 60? ካብ 50 - 70? ወይስ ኣብ መንጐ ‘ዚታት ዘሎ ዕድመ? ሰባት ነዛ ሕቶ ዝህብዎ መልሲ፡ ኣብቲ ዝሕተትሉ እዋን ዘሎ ዕድመኦም ዝውስኖ ምዃኑ መቸም ዝገርም የብሉን። ኣብ 2018 ንፍርቂ ሚልዮን ሰባት ብኢንተርነት ዝቐረበ መጽናዕታዊ መሕተቲ ከም ዘመልክቶ፡ እቶም ኣብ 20ታትን 30ታትን ዝነበሩ ተሳተፍቲ'ቲ መጽናዕቲ፡ ብገምጋም፡ ማእከላይ ዕድመ ካብ 40 ዓመት’ዩ ዝጅምር ክብሉ እንከልው፣ እርጋን ድማ ካብ 62 ዓመት ከም ዝጅምር ገሊጾም። ብኣንጻሩ እቶም ልዕሊ 65 ዓመት ዝዕድመኦም ተሳተፍቲ ብወገኖም፡ ከም ዝኣረጉ ኣይሓስቡን፤ እርጋን ካብ 71 ዓመት ንደሓር ኣቢሉ ከም ዝጅምር እምነቶም ወይ ኣተሓሳስባኦም ገሊጾም። ካብዚ ውጽኢት’ዚ፡ ኣተሓሳስባ ሰባት ብመጠኑ ርዱእ እዩ። ብርግጽ ዳርጋ ኵሉ ሰብ ንነብሱ ከም ዕድመ ዝደፍአ ገይሩ ክሓስብ ኣይፈቱን እዩ። ስለዚ 40 ዓመት በጺሕካ፡ 40 እቲ ሓድሽ 30 ኢሎም ዝእውጁ ጽሑፋት ይጥዕሙኻ ይዀኑ። ብተመሳሳሊ ኣብ 70ታት ዝርከቡ ሰባት ኣገባባት ኣመጋግባን ክንክን ጥዕናን ዘሰጕሙ ሓሳባት እናተደገፉ ካብ ማእከላይ ዕድመ ዳርጋ ኣይወጽኡን። ከምኡ’ውን ዝዀነ ንጕጅለ ክሊ ዕድመና ኣመልኪቱ ዝቐርብ ኣሉታዊ ነገራት ካብ ነብስና ክንፈልዮ ንደሊ። ንኣብነት ኣረጋውያን ከም ድኹማት፡ ስቕ ዝበሉ፡ ዝሓመሙን ጾር ሕብረተሰብ ከይተረፈ ዝዀኑን ጌርካ ክቐርብ እንከሎ፡ ኣረጋውያን ዝብል ስያመ ንቃወም፣ ኣሪግካ ክንበሃል ኣይንደልን። ብርግጽ እርጋን ክውንነት ስለዝዀነ ኣረጋውያን ብኣኽብሮትን ክብርን ክተሓዙ የድሊ። ስለዚ ሰባት ንርእሶም ከም ኣረጋውያን ገይሮም ክቘጽሩ ዘይደልዩ እንተዀይኖም፡ ወይ እርጋን ክለግቦም ዘይደልዩ ሰባት እንተርኢና፡ ምናልባት፡ ርእሰ ምልኣት ከም ዝስምዓካ - ንእርጋን ብምንጻግ -  ህይወት ምርካብ ዘኽእል ቅቡልን ርትዓውን ስትራተጂ ክኸውን ስለዝኽእል፡ ብኡ መንጽር’ውን ክርአ ኣለዎ - እርጋን ዘይምቕባላ! ኣብ 2003 ተመራመርቲ ሃና ኩፐርን ሰር ማይክል ማርሞትን ዝተባህሉ፡ ማሕበረ-ቍጠባዊ ኵነታት ኣብ ጥዕናን ዕድመን ሰባት ዝህልዎ ጽልዋ ዝመራመሩ ፍሉጣት ተመራመርቲ፡  እርጋን መዓስ እዩ ዝጅምር ኣብ ዝብል ዛዕባ ሰፊሕን ነዊሕን መጽናዕቲ ኣካይዶም እዮም። እቲ መልሲ ብርግጽ ዝተፈላለየ እዩ ኰይኑ። ኩፐርን ማርሞትን ዝረኸብዎ ውጽኢት፡ እቶም እርጋን ኣቐዲሙ እዩ ዝጅምር ኢሎም ዝኣምኑ፣ ወይ ንእርጋን ቀልጢፎም ኢዶም ዝህቡ ሰባት፡ ክሳብ ትሽዓተ ዓመት ምርምራዊ ምክትታትል ተገይሩሎም ውጽኢቶም ክርአ እንከሎ፡  ንወቕዒ ልቢ ዝኣመሰለ ሕማማት ልቢ ክሳቐዩ ወይ ብሓፈሻ ኣብ ሕማቕ ኣካላዊ ጥዕና ናይ ምህላዎም ተኽእሎ ዝለዓለ ምዃኑ  ውጽኢት መጽናዕቶም የረጋግጽ። እቶም ተሳተፍቲ ናይዚ ብ ዋይትሆል II ዝፍለጥ መጽናዕቲ፡ ኣብ ለንደን ዝሰርሑ ልዕሊ 10 ሽሕ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ዝተኻየደ ነዊሕ መጽናዕቲ እዩ። እቲ መጽናዕቲ ጽዑቕ ኰይኑ፡ ተሳተፍቲ ብዙሕ ሕቶታት ቀሪብሎም። እዚ ማለት ኩፐርን ማርሞትን ካልኦት ረቛሒታት ማለት ከም ደረጃታት ስራሕ ኣብ ውጽኢት ጥዕና ዘለዎ ጽልዋ’ውን ንምርኣይ ዝዓለመ’ውን እዩ ነይሩ። ስለዚ ከመይ ጌሩ እዩ እቲ እርጋን ዝጅምረሉ እዩ ኢልካ እትጽውዖ ቍጽሪ/ዕድመ ኣብ ጥዕናኻ ዓቢይ ጽልዋ ክህልዎ ዝኽእል? መልሲ ናይቲ እርጋን መዓስ ይጅምር ዝብል ቀሊል ሕቶ፡ ካብቲ እትሓስቦ ንላዕሊ ብዛዕባ ሓደ ሰብ ኣዝዩ ዝበዝሕ ሓበሬታ ይህብ። ንኣብነት፡ እቲ ሕቶ ሰባት ብዛዕባ ኣካላዊ ጥዕና  ገዛእ ርእሶም ክሓስቡ ዝድርኾም ክኸውን ይኽእል እዩ፣ መሰረታዊ ናይ ጥዕና ጉዳያት ወይ ድኹም ኣነባብራ እንተሃልይዎም ድማ፡ ክንድኡ ጽቡቕ ስምዒት ከይስምዖምን እርጋን ቀልጢፉ ይመጽእ ከምዘሎ ክሓስቡን ይድርኾም ይኸውን። እርጋን ኣብ ንኡስ ዕድመ ከም ዝጅምር ዝዛረቡ ሰባት እውን፡ ምንቍልቋል ጥዕና ዘይተርፍ ምዃኑ ስለዝኣምኑ፡ ኣብ ጥዕናዊ ኵነታቶም ዘይግደሱን ንሓገዛት ዕሽሽ ክብሉን ጥዕና ዘለዎ ልምድታት ናይ ምዝውታር ተኽእሎኦም ትሑት ክኸውን ይርአ እዩ። ንኣብነት ኣረጋውያን ድኹማት እዮም፡ ስለዚ ኮነ ኢሎም ንኣካላውን ኣእምሮኣውን ጥዕናኦም ክብሉ ልክዕ ከምቲ ክገብርዎ ዘይግባኦም ኣብ ዝዀነሉ እዋን ዝያዳ ቀስ ኢሎም ምጕዓዝ ይጅምሩ፡ ኢሎም ክሓስቡ ይኽእሉ እዮም። ብሰንኪ ዕድመኦም ነገራት ክርስዑ ምዃኖም ስለ ዝጽበዩ፡ ኣብ ናይ ምዝካር ክእለቶም ምጽጋዕ ባዕሎም የቋርጹ፣ ወይ ንኽእለቶም ባዕሎም የዳኽምዎ። ስለዚ፡ ብዛዕባ እርጋን ኣሉታዊ ሓሳባት ምምዕባል ዘስዕቦ ጸቕጢ፡ ኣብ ነዊሕ እዋን ንሕዱር ነድሪን ዝያዳ ጸገማት ጥዕናን ከቃልዕ ይኽእል’ዩ። እዚ ድማ፡ ምስቲ ብዛዕባ እርጋን ዝግለጽ ጽዋታት፡ ሰባት ነቲ ዝፈርሕዎ ጸገማት ወይ ዝስምዖም ስምዒት ባዕሉ ከጋድዶ ይኽእል እዩ። እቲ ብኣንጻር’ዚ ዘሎ ነገራት ከኣ ውጽኢቱ ብኣንጻሩ ከም ዝኸውን ኣየከራኽርን። በዚ መሰረት፡ እርጋን  ድሒሩ እዩ ዝጅምር ኢሎም ዝኣምኑ ወይ ንእርጋን ብኣጋ ዘይቅበሉ ሰባት፡ ብዛዕባ ጥዕናኦምን ብቕዓት ኣካላቶም ዝያዳ ክፈልጡን ክግደሱን ይኽእሉ እዮም። ከም ውጽኢቱ ድማ ኣብ ዝሓሸ ቍመና ንኽጸንሑ ዘኽእሎም ንጡፍ ስጕምትታት ክወስዱ ይኽእሉ። ንኣሽቱ ኢና ኢሎም ስለዝሓስቡ ብንእስነት ይመላለሱ፣ ጽቡቕ ዓንኬላት ንእስነት ድማ ይፈጥሩ። ብዛዕባ እርጋን ብኣወንታ ምሕሳብ ጽቡቕ ረብሓታት ከም ዘለዎ ዘርኢ መጽናዕቲ፡ እዚ ናይ ኩፐርን ማርሞትን ጥራይ ኣይኮነን፤ ቤካ ሌቪ ካብ ክፍሊ ህዝባዊ ጥዕና የል ዩኒቨርሲቲ፡ ከምኡ'ውን ካብ ኦሃዮ መጽናዕቲ እርጋንን ጡረታን ዝተረኽቡ መረዳእታታት’ውን፡ ፍሉይ ውጽኢት ኣምጺኦም እዮም። እቲ ኣብ ኦሃዮ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ 50 ዓመት ዝዕድመኦም ልዕሊ ሽሕ ሰባት ተኸታቲሉ ነይሩ። ብዛዕባ ናይ ገዛእ ርእሶም እርጋን ኣወንታዊ ሓሳባት ዝነበሮም ሰባት፡ ካብቲ ዝነበሮም ዕድመ ብማእከላይ ገምጋም ን22.6 ዓመታት ከም ዝነብሩ ክረክብ እንከሎ፡ እቶም ብዛዕባ እርጋን ኣሉታዊ ስምዒት ዝስምዖም ሰባት ግን ብማእከላይ ገምጋም ን15 ዓመት ጥራይ ዝያዳ ይነብሩ ነይሮም። ቀጺሉ ድማ ብሱዛን ዉርም ካብ ዩኒቨርሲቲ ግራይፍስዋልድ ኣብ ጀርመን ዝተኻየደ ሓድሽ መጽናዕቲ’ውን፡ ነቲ ጸገም ብዝያዳ ብልክዕ ከረጋግጾ ከም ዝኸኣለ እዩ ዝግለጽ። እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት፡ ነቶም ብዛዕባ ምጅማር እርጋን ዝያዳ ኣሉታዊ ኰይኖም ዝሓስቡ ሰባት ገለ ጽቡቕ ዜና ይህቦም እዩ። ብመሰረቱ፡ ካብቲ ማእከላይ ገምጋም ዕድመ ብዙሕ ኣብ ዝቕልጥፍ ብኣጋ ናይ ምማት ተኽእሎ የብሎምን። እዚ ይዅን ግን ሕጂ’ውን፡ እቶም ብዛዕባ እርጋን ኣወንታዊ ሓሳብ ዘለዎም፡ ወይ ንእርጋን ቀልጢፎም ዘይቅበሉ ሰባት፡ ሓደስቲ ነገራት ክመሃሩ ሓድሽ መደባት ክውጥኑ ክነብሩን ስለዝረኣዩ፡ እዚ ኸኣ ንዓታቶም ካብቲ ማእከላይ ገምጋም ዕድመ ዝያዳ ዝነውሐ ዕድመ ክነብሩ ከም ዘኽእሎም እቲ መጽናዕቲ የረጋግጽ። ኣብዚ መጽናዕቲ፡ ሰባት ብዛዕባ ኣካላዊ ጽልዋ እርጋን እንታይ ከም ዝሓስቡ ክሳብ ክንድኡ ተገዲሱ ኣይረኣዮን። እቲ ዘገድስ፡ እንተኣሚኖም፡ ሰባት ብኣካልን ኣእምሮን ክዓብዩ ከም ዝኽእሉ እዩ፡ ይብል። ኵሉ’ዚ መጽናዕቲታት ዘረጋግጾ ነገር እንተሃልዩ፡ መስርሕ እርጋን ብተኣምራት ደው ከነብሎ ወይ ክንመልሶ ከምዘይከኣል እዩ። ምርኣይ፡ ምስማዕ፡ ምዝካር፡ ሓይሊ ጭዋዳታትን ኣዕጽምትን፡ መስርሕ ሕውየት፡ ኵሉ ክጐድል ግድን እዩ። ኣብ ርእሲኡ ኣረጋውያን ንዝዀነ ሕማማት ዝያዳ ተቓላዕቲ እዮም። እንተዀነ ብኣተሓሳስባና ግን ንእርጋን ከነደንጕዮ ይከኣል እዩ። እዞም ዓበይቲ መጽናዕትታት ኵሎም ኣብ ማእከላይ ገምጋም ዝተመርኮሱ እዮም። ጋዜጠኛ ሳይንስ ዴቪድ ሮብሰን ኣብታ ዘ ኤክስፐክቴሽን ኢፈክት እትብል መጽሓፉ ካብ ዝሃቦ ምኽርታት፡ እናዓበና ምስ ከድና ኣብ እንረኽቦ ተመኵሮታትን ፍልጠትን ከነተኩርን፡ እዚ ኸኣ ምስ ሂወትና ብምትሕሓዝ ክሳብ ክንደይ ዝሓሸ ከም እንረክብ ከነስተብህለሉን ከም ዘለና ይመክር። ብዕድመ ዝደፍኡ ሰባት ጥዕና ምስ ዝስእኑ፡ ኵሉ ብሰንኪ እርጋን እዩ ኢሎም ክሓስቡ ኣይግባእን። ልዕሊ ዅሉ ድማ፡ ዋላ’ኳ እናኣረግና ንኸይድ እንተሃለናን እርጋን ፍጹም ዘይምቕባላ፡ ጥዑያት ክንከውን ምፍታንን ገና ክንገብሮ እንኽእል ብዙሕ ነገራት ከምዘሎ ምእማንን ፈጺምና ተስፋ ዘይምቝራጽን ወሳኒ እዩ። ነዚ ኣተሓሳስባ እዚ እንተ ሒዝና፡ ኵልና ነዊሕ ዕድመ ክንነብርን ብፍላይ ነቲ ዳሕረዋይ ዓመታት ዕድመና ብግቡእ ከነስተማቕርን ተኽእሎ ኣሎ።


በዲዶ ህበይ፡ 'ዓለማዊ ስግኣት' ምዃኑ ወድብ ጥዕና ዓለም ኣዊጁ

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ለበዳ በዲዶ ህበይ ዓለማዊ ስግኣት ጥዕና ምዃኑ፡ ትማሊ 23 ሓምለ ኣዊጁ። ብውድብ ጥዕና ዓለም ተመሓላሊፉ ዘሎ ኣዋጅ፡ እቲ ዝልዓለ ናይ ስግኣት ደወል ኰይኑ፡ ውደብ ጥዕና ዓለም ነዚ ምርኵስ ብምግባር ብደረጃ ዓለም ዘሎ ብዝሒ ሕሙማት ብምርኣይ ተወሳኺ ኣዋጅ ከስዕብ ይኽእል እዩ። እዚ ኣዋጅ፡ ኮሚቴ ህጹጽ ጉዳያት ውድብ ጥዕና ዓለም ንኻልኣይ ግዜ ድሕሪ ዘካየዶ ኣኼባ እዩ፡ እቲ ቫይረስ ዓቢ ዓለማዊ ስግኣት ምዃኑ ናብ መደምደምታ ክብጽሕ ክኢሉ። ዳይረክተር ጀነራል ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ እቲ ቫይረስ ኣብ 75 ሃገራት ልዕሊ 16 ሽሕ ሰባት ለኺፉ ከምዘሎ ገሊጹ። እቲ ዳይረክተር ጀነራል ኣስዒቡ፡ ክሳብ ሕጂ ሓሙሽተ ብሰንኪ እዚ ቫይረስ ምማቶም ተመዝጊቡ ምህላዉ’ውን ገሊጹ። ቅድሚ ሕጂ ከም ዓለማዊ ስግኣት ጥዕና ዝተገልጹ ሕማማት ኮሮናቫይረስን ፖልዮን እዮም። ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኮሚቴ ህጹጽ ጉዳያት ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እቲ ቫይረስ ኣብ መላእ ዓለም ብቕልጡፍ ይላባዕ ምህላዉ ተገንዚቡ፡ ኣብ ከምዚ ዓይነት መደምደምታ ከምዝበጽሐ ኣተንቢሁ። “ክሳብ ሕጂ ብኣገባብ ምትሕልላፉ ውሑድ ነገር ኢና ክንርዳእ ክኢልና ዘለና፣ ውደብ ጥዕና ዓለም ዝገበሮ ዳህሳስ፡ በዲዶ ህበይ ኣብ ካልእ ክፋል ዓለም ደሓን ኮይኑ ኣብ ዞባ ኣውሮጳ ግን ዓቢይ ሓደጋ ጥዕና ኣኸቲሉ ምህላዉ ክንፈልጥ ክኢልና ኣለና።” ዶክተር ቴድሮስ ኣስዒቡ፡ እቲ ብውድብ ጥዕና ዓለም ተመሓላሊፉ ዘሎ ኣዋጅ፡ እቲ ቫይረስ ብቕልጡፍ ንኸይላባዕ ንምግታእን፡  ክታበት ብህጹጽ ንኽምዕብልን ዝሕግዝ ምዃኑ ኣብሪሁ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ሃገራት ስጕምቲ ንኽወስዳን ነቶም ኣብ ሓደጋ ዘለዉ ንኽከላኸላሎምን ይሕግዝ እዩ ዝበሎ መምርሒታት ኣውጺኡ ኣሎ። ዶክተር ቴድሮስ፡ “እዚ ቫይረስ ቅኑዕ ስትራተጂ ኣውጺእና በቲ መምርሒታት እንተተመሪሕና ክግታእ ዝኽእል እዩ” ኢሉ። ብተወሳኺ፡ እቲ ቫይረስ ብዝያዳ ኣብ ደቂተባዕትዮ ምስ ደቂተባዕትዮ ጾታዊ ዝምድና ዘለዎምን፡  ብዝሒ ጾታዊ ዝምድና ዘለዎም ገኒኑ ይርኣ ከምዘሎ ገሊጹ። “ኣብ ልዕሊ እዞም ዝሓመሙ ዘጋጥም ተነጽሎ ልክዕ ከምቲ ቫይረስ ሓደገኛ እዩ” ክብል ከኣ ኣተሓሳሲቡ። በዲዶ ህበይ፡ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ 1950ታት ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ’ዩ ተራእዩ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 2000 በዚ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ተረኺቦም ኣለዉ። ሰብ መዚ ጥዕና ዓባይ ብሪጣንያ፡ ከም ሕደጾታውያንን ሰራሕተኛታት ጥዕናን እቶም ቀንዲ ንስግኣት ተቓሊዖም ዘለዉ ምዃኖም ብምግላጽ፡ ክታበት ክውሃቦም ኣተሓሳሲቦም ኣለዉ።


ብከላ ኣየር፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ሰብነት ከስዕብ ይኽእል'ዩ ተባሂሉ

ኣዝዩ ልዑል ንዝኾነ ብከላ ኣየር ዝቃልዑ ቆልዑ ንልዕሊ ዓቕን ርጎዲ ከምኡ’ውን ንሓደጋ ኣዝማ ከምዝሳጥሑ ሓደ መጽናዕቲ ሓቢሩ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ሰብነት ዘለዎም ቆልዑ 79 ሚኢታዊት ንኣዝማ ተቓላዕቲ ዝኾኑ ኣጋጣሚ ከምዘሎ እቲ መጽናዕቲ ይገልጽ። ኣብ ሞንጎ ብከላ ኣየርን ልዕሊ ዓቐን ርጉዲን ርክብ ከምዘሎ ዘረጋግጽ ኩነታት ብዝለዓለ ደረጃ ዝተረኣየለ ህንዳዊት ከተማ ደልሂ ኮይና፤ እታ ከተማ በቢዓመቱ ከቢድ ብኽለት ከምዘጋጥማ ይፍለጥ። እቲ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲን ኣዝማን ምስ ብኽለት ኣየር ዘለዎም ምትእስሳር ዝምልከት መጽናዕቲ ኣብ ህንዲ ንፈለማ እዋን’ዩ ተኻይዱ። ንነዊሕ ጊዜ ንዝተበከለ ኣየር ዝተቓላዕኻ ምዃን ኣብ ስርዓት ኣተነፋፍሳ ጸገም ከኸትል ከምዝኽእል ሰብ ሞያ ከጠንቅቑ ምጽንሖም ይፍለጥ። እዚ ድማ ብፍላይ ኣብ ቆልዑት ዝለዓለ ጠንቂ ከምዝኾነ ይሕብሩ። ፋውንዴሽን ክንክን ሳንቡእ [‘ላንግ ኬር ፋውንዴሽን’] ነቲ መጽናዕቲ ካብ ዘካየዱ ትካላት ሓደ ኮይኑ፤ ኣብ ውሽጢ 12 ኣብያተ ዝርከቡ 3 ሽሕን 157 ህጻናት ኣብ መጽናዕቱ ተኸታቲሉ። እቶም ህጻናት ካብ ከተማ ደልሂ ከምኡ’ውን ዝሓሸ ኣየር ኣለወን ካብ ዝባሃለ ኣብ ደቡባዊ ህንዲ ዝርከባ ከተማታት ኮታያምን ማይዱሩን እዮም ተሓርዮም። ኣብ ከተማ ደልሂ ካብ ዝርከቡ ህጻናት 39.8 ሚኢታዊት ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ (ህዝርጥና) ከምዘለዎም ከረጋግጽ ከሎ፤ ኣብተን ናይ ደቡባዊ ህንዲ ከተማታት ግን 16.4 ሚኢታዊት ጥራይ ነዚ ዝተቓልዑ ከምዝኾኑ ሓቢሩ። ህንዲ ሓንቲ ካብ ሞንጎ ኣብ ዓለም ንብከላ ኣየር ዝተቓልዓ ሃገራት ከምዝኾነት ይፍለጥ። ‘ፑልሞኬር ሪሰርች ኤንድ ኤጁኬሽን’ ናይ ዝተባሃለ ካልእ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ትካል ዳይሬክተር ዝኾነ ዶክተር ሱንዲፕ ሳልቪ፡ ንጹህ ዘይኮነ ኣየር ምስሓብ ኣብ ህጻናት ዘይተደላዪ ርጉዲ ከኸትል ከምዝኽእል ይዛረብ። እቶም ኣብ ኣየር ዝርከቡ ብከላ ዘኸትሉ ነገራት ኣብ ውሽጦም ‘ኦብሶጅንስ’ ዝበሃሉ ኬሚካላት ከምዝስከሙ ድማ የረድእ። “ዝኾነ ሰብ ዝተበከለ ኣየር ክስሕብ ከሎ እቶም ‘ኦብሶጂናት’ ናብ ሰብነት ይኣትዉ። እዚ ከኣ ንልዕሊ ዓቐን ክብደት/ርግዲ ጸገም የኸትል” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ህጻናት መጠን ዝስሕብዎ ኣየር ዝለዓለ ስለዝኾነ ከኣ ካብ ዓበይቲ ብዝበለጸ ነቲ ብሰንኪ ብኽለት ዝስዕብ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲን ሕማም ኣዝማን ዝተቓልዑ ምዃኖም እቲ ዶክተር ይገልጽ። እቶም ኣብ ከተማ ደልሂ ዝነብሩ ተምሃሮ ንኣዝማ “ብዝለዓለ ደረጃ ተቓላዕቲ” ካብ ምዃኖም ብተወሳኺ ወትሩ ንብዓት ዝቛጽር ዓይኒ፣ ሰዓልን ዕንፍሩርን ይረኣዮም። ካብቶም ኣብ መጽናዕቲ ዝተዳህሰሱ ህጻናት ደልሂ፡ ኣብ ኩነታት ኣተነፋፍስኦም ብዝተገበረሎም ምርመራ እቶም 29.3 ሚኢታዊት ጸገም ምስትንፋስን ኣዝማን ተረኺብዎም’ዩ። ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተረኸበ ውጽኢት ከኣ፤ ነቲ ጉዳይ ቆልሕታ ንምሃብ “ዓይኒ ዝኸፍት ውጽኢት” ተባሂሉ። ንብኽለት ኣየር ምቅላዕ ንረኽስታት ስርዓተ ምስትንፋስ፣ ኣዝማን ልዕሊ ዓቐን ርጉዲን ከምዘቃልዕ እቲ ኣብ ህጻናት ደልሂ ዝተኻየደ ምጽናዕቲ መረጋገጺ ኮይኑ’ሎ።


ካብ ባልደንጓነ ስገምን ንህጻናት ዝኸውን ሃናጻይ መግቢ ዘዳልዉ ኢትዮጵያውያን መናእሰይ

እዞም ንህጻናት ዝኸውን ሃናጻይ ወይ ሓይሊ ወሃቢ መግቢ ካብ ባልደንጓን (ዓልቋይ)ን ስገምን ዘዳልዉ ዘለዉ መናእሰይ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ገና ተምሃሮ ራብዓይ ዓመት ክፍሊ ትምህርቲ ፋርማሲ እዮም። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝተኸሰተሉ እዋን “ንሕብረተሰብና ብኸመይ ንሓግዝ?” ብዝብል ድሕሪ ምዝርራቦም ናብዚ ሓሳብ ከምዝበጽሑ ይገልጹ። እቲ ሓሳቦም ከኣ ንህጻናት ኢትዮጵያ ዝኸውን ሃናጻይ/ሓይሊ ወሃቢ ብሽኩቲ ካብ ዓልቋይን ስገምን ምድላው ዝብል ነይሩ። ብዙሓት ህጻናት ናብ ሕጽረት ፕሮቲን ብምቅልዖም ንድኽዳኸ [ቅልጡፍ ዘይኮነ ዕብየት ሰብነት]ን ካልኦት ጸገማት ጥዕናን ክሳጥሑ ብምርኣዮም ነዚ ሃናጻይ መግቢ ከዳልዉ ከምዝወሰኑ ሓደ ካብቶም መናእሰይ ዝኾነ ናኦል ኣዱኛ የረድእ። ብሰንኪ ሕጽረት ፕሮቲን ህይወቶም ዝስእኑ ህጻናት ቁጽሮም ብዙሕ ከምዝኾነ ይግለጽ። ብምዃኑ ድማ እቶም መናእሰይ ነቶም ብቐረባ ዝርከቡ ባልደንጓን ስገምን ተጠቒሞም ነቲ ብሽኩቲ ከዳልዉ ዝመረጹ። ናኦልን መሓዙቱን ከምዝብልዎ፤ ኢትዮጵያውያን ንባልደንጓን ስገምን ዝምገቡሉ መገዲ ኣብቶም ኣዝርእቲ ንዘሎ ንጥረ-ነገራት ብዝግባእ ንኽጥቀሙ ብዘኽእሎም ኩነታት ኣይኮነን። “ነዚ ኩነታት ብምግንዛብ ኢና ብስኩቲ ክነዳልው ዝኸኣልና። ቀንዲ ዕላማና ከኣ ነቲ ኣብ ሃገርና ዘሎ ሕጽረት ፕሮቲን፣ ድኽዳኸ ህጻናትን ካልኦት ጸገማትን ምቅላል’ዩ” ይብል ናኦል። ዘፍረይዎ ብስኩቲ ከኣ ‘ፋባርሊ’ ዝብል ስያመ ሂቦምዎ ኣለዉ። እቲ ዘፍረይዎ ሓይሊ ወሃቢ መግቢ ኣብዚሕ ሕዚ እዋን ኣብ ደረጃ ፈተነ ዘሎ ኮይኑ፤ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት ክሽለሙሉ ከምዝኸኣሉ ይዛረቡ። ናብ ዴንማርክ ብምኻድ እውን ዘፍረይዎ ፍርያት ኣብ ቤተ-ፈተነ ከርእዩ በቒዖም ነይሮም። “ካብ ተሞክሮ ህይወተይ ዝተበገሰ ሓሳብ” ናኦል ኣብ ከሚሴ ተወሊዱ ዝዓበይ መንእሰይ’ዩ። ኣብቲ ከባቢ ብፍላይ ኣብ ገጠራት ብዙሕ ጊዜ ደርቅን ጥምየትን የጋጥም ምንባሩ ይዝክር። “ህጻን ኮይነ እዞም ጸገማት ብተደጋጋሚ ይኽሰቱ ነይሮም። ብዝተፈላለዩ ትካላት ረድኤት ዝቐርቡ ብሽኩትታት ክንምገብ ከለና ክንድምንታይ ሕጉሳት ንኸውን ከምዝነበርና እዝክር። ከመይ ጌርና ክንረኽቦም ንኽእል ኢለ እሓስብ ነይረ” ይብል። እዚ ተዘክርኡ ንመሓዙቱ፣ ኪሩቤል፣ ሙሴን ዮሴፍን ምስኣካፈሎም ነይሩ ሓሳብ ብሽኩቲ ‘ፋባርሊ’ ዝተወለደ። ነቲ ብሽኩቲ ከፍርዩ ብዙሕ መጻናዕቲ ዘካየዱ ኮይኖም ምስ ትካል መግቢ ዓለምን ኣብ ዴንማርክ ዝርከብ ሓደ ዩኒቨርሲቲን ተሓባቢሮም ይሰርሑ ምህላዎም ድማ ይገልጽ። ናብ ዕዳጋ ምቕራብ ዘፍርይዎ ብሽኩቲ ብተመጣጣኒ ዋጋ ናብ ዕዳጋ ንምቕራብ ሓሳብ ዘለዎም እዞም መናእሰይ፤ ብቕዓት መረጋገጺ ወረቐት ካብ ምርካብ ጀሚሩ ካልኦት ኣገደስቲ ዝኾኑ መስርሓት ብምስጋር ምህዞኦም ብስፍሓት ንምፍራይ ኣብ ጻዕሪ ይርከቡ። ናብ ዴንማርክ ኣብ ዝገሹሉ እዋን ዝረኸብዎ ገንዘብ ከምኡ’ውን ብሽልማትን ካብ ቤተሰብን ዝረኸብዎ 150 ሽሕ ብር መበገሲ ካፒታል ሒዞም ነቲ ብሽኩቲ ናብ ዕዳጋ ንምቕራብ ይሰርሑ ምህላዎም ይገልጹ። “ዕላማና ዓብዪ እንተኾነ’ኳ ብሓንሳብ ግን ክትዓብይ ኣይትኽእልን ኢኻ። ዘለና መበገሲ ካፒታል ንኢሽተይ እዩ። ብዙሕ ከፍርይ ከምዝኽእል ግን ርግጸኛታት ኢና” ይብል ናኦል። ብሰንኪ’ቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናትን ካልኦት ጸገማትን ብዙሓት ህጻናት ኣብ ሓደጋ ስለዝርከቡ ከምዚ ዝበለ ፕሮጀክት ኣድላዪ ምዃኑ’ውን ይሕብር። “ብዙሓት ህጻናት ካብ መኣዲ ትምህርቶም ኣብ ዝተኣጓጎሉሉ ኩነታት ኢና ዘለና። እዚ ከኣ ንዝተፈላለዩ ጸገማት ከቃልዖም ይኽእል’ዩ። እዞም ህጻናት ጽቡቕ ዕብየት ንኽህልዎም ጽቡቕ ነገር ክቐርበሎም ክኽእል ኣለዎ” ይብል። ንኦልን መሓዙቱን ነቲ ዘፍርይዎ ሃናጻይ ዝኾነ መግቢ ምሉእ ኢትዮጵያ ክበጽሕ ብምግባር ንህጻናት ንምርዳእ ክኽእሉ ምስ ዝተፈላለዩ ትካላት ትምህርቲ ናይ ምስራሕ ውጥን ኣለዎም።


ጾመ ረመዳን፡ ፆም ንጥዕና ፅቡቕ ድዩ?

ኣብ እዋን ፆመ ረመዳን ሚልዮናት ሰዓብቲ እምነት እስልምና ን 30 መዓልታት ይፆሙ። ፆመ ረመዳን ካብ ሎመዓልቲ [13/04/2021] ጀሚሩ'ሎ። ጾም ግን ንጥዕና ፅቡቕ ድዩ? ን 30 መዓልታት ኣብ እትፆሙሉ እዋን ኣብ ሰብነትኩም እንታይ ክፍጠር ይኽእል? ፈታኒ ግዜ - ቀዳሞት መዓልታት ካብታ ንመወዳስታ ግዜ መግቢ ዝበላዕኩምላ ሸሞንተ ሰዓታት ክሳብ ዝመልእ ሰብነትኩም ናብቲ 'ናይ ፆም ስምዒት' ክኣቱ ኣይክእልን። እዚ ግዜ መኣዛታት መግቢ እናተፃረዩ ናብ ዝድለ ቦታ ዝበፅሑሉ'ዩ። ቁሩብ ፀኒሑ ሰብነትና ሓይሊ ንምርካብ ኣብ ፀላም ከብድን ጭዋዳታትን ካብ ዝተኣከበ ግሉኮስ (ሽኮር) ክወስድ ይፅበ። ኣብ እዋን ፆም እቲ ግሉኮስ ምስተወደአ፡ ፍልፍል ሓይሊ ሰብነትና ዝኸውን ስብሒ'ዩ። ሰብነት ስብሒ ከቓፅል ክጅምር ከሎ፡ ክብደት ንምንካይ፣ መጠን ኮለስትሮል ንምቁፅፃርን ንሕማም ሽኮር ዝህሉ ተሳጣሕነት ንምንካይን ይሕግዝ። ይኹን ዳኣ'ምበር ምንካይ መጠን ሽኮር ኣብ ደም፡ ንድኻምን ድንዛዘን የቃልዕ። ሕማም ርእሲ፣ ፀረውረውን ዕውልውልን ምባል፣ ከምኡ'ውን ፀገም ምስትንፋስ ከጋጥሙ ይኽእሉ። እዚ ዝኸውን ደረጃ ጥምየት ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ክበፅሕ ከሎ እዩ። ሰብነትኩም ካብ ሓያል ፅምኢ (ድረቀት) ተኸላኸሉ - ካብ 3ይ - 7ይ መዓልቲ ፆም ኣብ እትጅምሩሉ እዋን ስብሒ እናመኸኸ ናብቲ ኣብ ደም ዝህልዉ ሽኮር ይቕየር። ኣብ እዋን ፆም መጠን እትወስድዎ ፈሳሲ ነገራት እንተነኪኹም፡ ኣብቶም ዝብልዓሎም ሰዓታት ክትትክእዎም ይግባእ። እንተዘይኮይኑ ድርቀት የኸትል። መግብታትኩም፡  ዝኣክል መጠን 'ጉልበት' ዘመንጭዉ ከም ካርቦ ሃይድሬትን ገለ ዓይነታት ስብሕን ክሕዙ ኣለዎም። ዝተመጣጠኑ መግብታት (ፕሮቲን፣ ጨውን ማይን) ክሕዙ ይግባእ። ምልምማድ - ካብ 8 ክሳብ 15 መዓልታት ኣብዚ ሳልሳይ ደረጃ ሰብነትኩም ምስቲ ፆም ስለዝለማመድ ገለ ምምሕያሻት እትርእዩሉ'ዩ። ዶክተር ራዚን ማህሩፍ (ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ) ተወሰኽቲ ረብሓታት ከምዘለው ይሕብሩ። "ኣብ ስሩዕ መነባብሮና ብዙሕ ካሎሪ ንወስድ ኢና፤ እዚ ድማ ሰብነትና ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ከየቀላጥፍ ይገብሮ። ንገዛእ ርእሱ ከይፅግንን ከይከላኸልን ምግባር እቲ ሓደ'ዩ" ስለዝኾነ ፆም ነቲ ክንወስዶ ዝፀናሕና ዝለዓለ መጠን ካሎሪ ክንክይ ስለዝገብሮ፡ ሰብነትና ንገዛእ ርእሱ ክፅግንን ከሕዊን ካብ ምግባሩ ብተወሳኺ፡ ንረኽስታት ክቃለስ የኽእሎ። ምእላይ (ምውጋድ) መርዚ ካብ 16 ክሳብ 30 መዓልቲ ኣብ መፋርቕ ፆም ረመዳን ሰብነት ንኹሉ ኩነታት ብምሉእ ይለማመዶ። መዓናጡ፣ ኩሊትን ቆርበትን ንምምራዝ ናይ ምምክልኻል ወይ ድማ ናይ ምውጋድ ዓቕሚ ይህልዎም። "ኣካል ናብ ዝለዓለ ዓቕሙ ስለዝምለስ፡ ናይ መዝካርን ምስትውዓልን ዓቕሚ ይብርኽ፤ ተወሳኺ ጉልበት ምርካብ ይከኣል" ይብሉ ዶክተር ማህሩፍ። እሞዳኣ፡ ፆም ንጥዕና ፅቡቕ'ዶ ጠንቂ? ዶክተር ማህሩፍ 'እወ' ንጥዕና ፅቡቕ ብምባል ቅድመ ኩነት የቕምጡ። "ፆም ንጥዕና ፅቡቕ'ዩ፤ ምኽንያቱ እንታይን መዓዝን ክንበልዕ ኣብ ዝብል ክነትኩር ይሕግዘና'ዩ። ይኹንዳኣ'ምበር ንሓደ ወርሒ ዝፀንሕ ፆም ክኸውን ኣለዎ፤ ብተኸታተልቲ መዓልታት ንነዊሕ እዋን ዝቐፀለ ፆም ግን ዝምከር ኣይኮነን" ይብሉ። ነዊሕ እዋን ዝፀንሕ ፆም ክብደት ንምንካይ ዝጠቅም ፅቡቕ ኣማራፂ ኣይኮነን፤ ምኽንያቱ ሰብነትና ንስብሒ ናብ ጭዋዳ እምበር ናብ ጉልበት ኣይቕየርን። እዚ ድማ ጥዕናዊ ኣይኮነን፤ እዚ'ውን ሰብነት ናብ ናይ ምጥማይ ስምዒት ይኣቱ ከምዘሎ የመልክት" ብዘይካ ረመዳን፡ ብሓንሳን ንኣዋርሕ ብዘይምቁራፅ ካብ ምፃም ፅቡቕ ኣመጋግባ እናተኸተልካ ኣብ ሰሙን ክልተ መዓልታት ክትፀውም ምኽኣል ይምዕዱ። ፆመ ረመዳን ፅቡቕ ከምዝሰርሕ ከረድኡ ከለው "በብመዓልቱ ጉልበት ንኽትካእ ይሕግዝ፡ እዚ ካኣ ኣገደስቲ ዝኾኑ ጭዋዳታት ከየቃፀልካ ክብደት ንምንካይ ይሕግዝ" ይብሉ።


ኢትዮጵያ፡ ንሕሙማት ካልእ ሕማም ዝኾነ ወሰኽ ዋጋ መንግስታዊ ትካላት ጥዕና

ሰላማዊት ነባሪት ከተማ ኣዲስ ኣበባ እያ፡፡ ብምኽንያት ኣዲኣ ዘለወን ሕዱር ሕማም ወርትግ ናብ ሕክምና ይመላለሳ፡፡ ቆጸራ ምስዝህልወን ኩሉ ሻብ ኣብ ቀረበአን ናብ ዝርከብ መደበር ጥዕና ሒዛተን ትኸይድ፡፡ እቲ መደበር ጥዕና ቀረባ ካብ ምዃኑ ብተወሳኺ ብዋጋ እውን ተመራጺ እዩ ነይሩ፡፡ ሎሚ ዝገጠማ ግን ካብ ቅድሚ ሕጂ ዝተፈለየ እዩ፡፡ ዋግኡ ኣይልከፍን፤ ምስቲ ዘለወን ዓቕሚ እንክነጻጸር ከምቲ ዝተጸበየኦ ኣይኮነን፡፡ "ዋጋ ካርዲ 5 ቅርሺ ዝነበረ 50 ብር በጺሑ፤ ካርዲ ጥራሕ እውን ኣይኮነን፡፡ ኩሉ ናይ ኣገልግሎታት ዋጋ  ወሲኹ እዩ፡" ትብል ሰላማዊት፡፡ ኣብ ሕክምና ዘሎ መማረጺ ድማ ሓደ'ዩ ምሕካም፡፡ ሰላማዊት ናብ ናይ ውልቀ ሕክምና ከይትኸይድ እቲ ዋጋ ዝገደደ እዩ፡፡ ''ዘለኒ ኣማራጺ ስልኪ ደዊለ ተወሳኺ ቅርሺ ተለቂሖም ከምጽኡለይ ምሕታት እዩ'' ትብል፡፡ ብነጻ ዝወሃቡ ዝነበሩ ኣገልግሎታት እውን  ክፍሊት ወጺኡሎም እዩ፡፡ ምውሳኽ ዋጋ መንግስታዊ ትካላት ጥዕና ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ጥራሕ ኣይኮነን፡፡ ዶ/ር ሱራፍኤል ኣየለ ይበሃል፡፡ ኣብ ሆስፒታል ዩኒቨርሲቲ ጎንደር መምህር እዩ፡፡ ኣብቲ ሆስፒታል ናይ ኣገልግሎትን ሕክምና ዋጋ ኣዝዩ ወሲኹ እዩ ይብል፡፡ ''እቲ ትእዛዝ ካብ ፌደራል ዝመጸአ እዩ'' ዝብል ዶ/ር ሱራፍኤል  ''ዘገርም'' ከምዝኾነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ''ካርዲ ንምውጻእ 5 ቅርሺ ነይሩ፤ ሕጂ ግን 60 ቅርሺ እዩ ኮይኑ ዘሎ፡፡ ደቂስካ ንምሕካም ፡ ንመደቀሲ ዓራት 10 ብር ዝነበረ ናብ 180 ዓብዩ፡፡ ናይ ላቦራቶርን ካልኦት ወጻኢታትን እውን ወሲኹ እዩ'' ኢሉ፡፡ ዶ/ር ሱራፍኤል ከምዝሓበሮ፡ ቅድሚ ሕዚ ብነጻ ዝወሃቡ ዝነበሩ ኣገልግሎታት ሐዚ ዋጋ ወጺኡሎም እዩ፡፡ ''ብነጻ ደቂሶም ዝሕከሙ ዝነበሩ ብሕጽረት ምግቢ ዝተጠቕዑ ሕሙማት፡ ሐዚ ማዕረ ምስ ካልእ ሕሙም 180 ብር እዮም ዝኸፍሉ ዘለዉ፡፡ ድኻ ብምዃኑ ውላዱ ብጥምየት ዝደደኾ ወላዲ እውን ንመዓልቲ 180 ብር ክኸፍል ይግበር'' ኢሉ፡፡ ቢቢሲ ካብ ዝፈላለዩ ምንጭታት ብዝገበሮ ምጽራይ፡ ኣብ ትካላት ጥዕና መንግስቲ ዝተገበሩ ናይ ዋጋ ወሰኻት ዝተፈላለዩ እዮም፡፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ትኹረት ኣብ ዝገበረ ሓኪም ዝተባህለ ናይ ፌስቡክ ገጽ፡ ሓሳቡ ዘካፈለ ናይ ኣእምሮ ሕክምና ስፔሻሊስት ዶ/ር ዮናስ ላቀው 'ናይ ኣማኑኤል ሆስፒታል ናይ  ዋጋ ወሰኽ'' ብዝብል ኣርእስቲ ዝስዕብ ሓሳብ ኣካፊሉ፡፡ ''ቅድም ክብል 5 ቅርሺ ዝነበረ ናይ ካርዲ ዋጋ ሐዚ 50 ቅርሺ ኮይኑ፡፡ ደቂሶም ንዝሕከሙ ዝኽፈል ዝነበረ መትሓዚ 400 ብር ነይሩ፤ ሐዚ 9000(ትሸዓተ ሽሕ) ብር ኮይኑ፡፡ ንመደቀሲ ብዓልቲ 3 ቅርሺ ዝነበረ 118 ቅርሺ ኮይኑ'' ኢሉ፡፡ እስኪ ሐዚ ድማ ካብ ኣማኑኤል ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ኣእምሮ ናብ ወራቤ ንኺድ፡፡ ዶ/ር ፈድሉ ጀንፋ ኣብ ኮምፕረሀንሲቭ ሆስፒታል ወራቤ ክኢላ ናይ ውሽጣዊ ሕማማት እዩ፡ ንሱ እውን ኣብቲ ዝሰርሓሉ ሆስፒታል ብተመሳሳሊ ወሰኽ ዋጋ ከምዘሎ ይገልጽ፡፡ እቲ ወሰኽ ዋጋ ብዝተፈላለየ ደረጃ ከምዝግለጽ ብምጥቃስ ''ናይ ኣልትራሳውንድ ዋጋ ካብ 150 ናብ 300 ቅርሺ ዓብዩ፡፡ ደቂሶም ዝሕከሙ ሰባት ዝኸፍልዎ ዝነበረ መዓልታዉ 47 ብር ናብ 170 ብር ዓብዩ'' ብምባል ከም ኣብነት ይጠቅስ፡፡ እቲ ናይ ዋጋ ወሰኽ ዝገበሮ ሚኒስትሪ ሓለዋ ጥዕና ከምዝኾነ እትገልጽ ወ/ሮ ፍረህይወት ኣበበ፡ ናይ ትካል መድሕን ጥዕና ዳይሬክተር ጀነራል እያ፡፡ ''እቲ ኣብ ስራሕ ዝጸንሐ ዋጋ፡ ነዊሕ ግዘ ዘቑጸረን ብመንጽር ጻንሒት፣ ዋጋን ናይ ብር ናይ ምግዛእ ዓቕምን ምስትኽኻል ከምዝግባእ ትጽቢት ዝግበረሉን እዩ'' ኢላ፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ትካላት ጥዕና መንግስቲ ዝቐርብ ስምዕታ ኣሎ፡፡ ''እቲ ስምዕታ ንምፍታሕ ድማ ሃብቲ የድሊ እዩ'' እትብል ወ/ሮ ፍረህይወት '' በቲ ዝነበረ ኣሰራርሓ ንዓውዲ ሕክምና ካብ ዝወጽእ ወጻኢ እቲ 60 ወይ 70 ካብ ሚኢቲ መንግስቲ እዩ ዝሽፍኖ ነይሩ፡፡ እቲ ዝተረፈ እዩ ሕብረሰብ ይሽፍኖ'' ኢላ፡፡ እቲ ወሰኽ ዋጋ ነቶም ኣብ መድሕን ጥዕና ዝተሓቖፉ ኣይምልከትን፡፡ ዶ/ር ዮናስ ላቀው እውን '' እዚ ለውጢ ዝተገበረ ሚኒስትሪ ጥዕና ብዝኣወጆ መመርሒ መሰረት እዩ፡፡ ናይ ማሕረሰብ መድሕን ጥዕና ዘለዎም ተሓከምቲ ሐዚ እውን ብነጻ እዮም ኣገልግሎት ዝረኽቡ፡፡ ዘይብሎም ግን ኣገልግሎት ንምርካብ ክኸፍሉ ኣለዎም'' ኢሉ፡፡ በዚ ምኽንያት ሕክምና ክረኽቡ ዝግበኦም ሰባት ኣይረኽቡን ዘለዉ፡፡ ''ኣብ በዝሒ ሕሙማት ምቕናስ ከምዘሎ ጠቕላላ ሓካይም (ጀነራል ፕራክትሽነርስ) ይነግሩና እዮም፡፡ ሆስፒታል ኣትዮም ክሕከሙ ዝግበኦም ብምኽንያት ገንዘብ ኣይኣተዉን ከምዝበሃል ሰሚዐ እየ'' ይብል ዶ/ር ፈድሉ፡፡ ምቕናስ ቁጽሪ ተሓከምቲ ከምዘሎ ዝሰማማዕ ዶ/ር ሱራፍኤል ድማ '' (ነቲ ዋጋ ምሰፈለጡ) ኣብ ኣፍደገ በጺሖም ይምለሱ እዮም፡፡ ሐዚ መብዛሕተኦም ተሓከምቲ ብምኽንያት እቲ ወሰኸ ዋጋ እናተጸገሙ፤ ሕክምና ኣቋሪጾም ንምውጻእ እናተገደዱ፣ ኣድላዪ መድሓኒት ንምግዛእን ምርመራ ንምግባርን እናተጸገሙ፡ ናይ መድሕን ጥዕና ተጠቀምቲ ዝኾኑ ግና ብዘይ ዝኾነ ጸገም ይሕከሙ ኣለዉ'' ኢሉ፡፡ መድሕን ጥዕና ስለዘይብሉ ናብ ትካላት ሕክምና ዝመጽእ ሰብ ብምትራፉ ወይ ብምኽንያት እቲ ክፍሊት ግቡእ ሕክምና ብዘይምርካቡ ህይወት ክንስእን ንኽእል ኢና ብምባል ነቲ ሓሳብ ዝድግፍ ድማ ዶ/ር ፈድሉ እዩ፡፡ ካልእ ሰብ ሞይ ጥዕና ዘልዕልዎ፡ ኣቐዲሙ እቲ መስርሕ ክትግበር ምዃኑ፣ ሕብረተሰብ ክፈልጦን ምድላው ክገብርን  ይግባእ ነይሩ ዝብል እዩ፡፡ ዶ/ር ፈድሉ፡ እቲ ኣሰራርሓ ተግባራዊ ቅድሚ ምዃኑ ሕብረተሰብ ክፈልጦን ክዳሎን ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ምድላው እንተዝግበር ዝሓሸ ምኾነ ነይሩ ይብል፡፡ ወ/ሮ ፍረህይወት ግና ነቲ ሕብረተሰብ ድሉው ናይ ምግባር ስራሕ ናይ ቤት ጽሕፈቶም ስራሕ ዘይኮነስ ናይ ሚኒስትሪ ሓለዋ ጥዕና ከምዝኾነ ተዛሪባ፡፡ እቲ ካልእ ጸገም ናይ ጥዕና መድሕን ዘለዎም ሰባት እውን እንተኾነ ኣብ ኩሎም ትካላት ጥዕና ክጥቀሙ ዘይምኽኣሎም እዩ፡፡ ''እቲ ዘሎ ዞባዊ ኣሰራርሓ እዩ፡፡ (ናብ ዞባና ዝወጽአ መድሕን ጥዕና) ኣብ ዞባና ጥራሕ እዩ ዝሰርሕ፡፡ ካብ ጎረባብቲ ዞባታት ንዝመጹ ኣገልግሎት ኣይህብን፡፡ ስለዚ ክኸፍሉ ይግደዱ እዮም፡፡ ግን ኣብ ዞባ ጥራሕ ክኸውን የብሉን ብደረጃ ክልል ወይ ሃገር ክኸውን ኣለዎ'' ይብል ዶ/ር ፈድሉ፡፡ ተመሳሳሊ ጸገም ከምዘስተውዓለ ዝገልጽ ዶ/ር ሱራፍኤል እውን ሓደ ተሓካሚ ኣብ ጎንደር ክረኽቦ ዘይከኣለ ሕክምና ንምርካብ ናብ ባህርዳር እንተኸይዱ በቲ ዘለዎ ናይ ጥዕና መድሕን ዝሽፈን ስለዘይኮነ ክኸፍል እዩ ዝግደድ ኢሉ፡፡ እዚ ድማ እቲ መድሕን ጥዕና እውን እንተኾነ ንኹሉ ናይ ነጻ ሕክምና ኣየርክብን ማለት ከምዝኾነ ኣረዲኡ፡፡ መድሕን ጥዕና ኣብ ኩሎም ትካላት ጥዕና ኣገልግሎት ክትረክብ ከምዘይኽእል እትሰማማዕ ወ/ሮ ፍረህይወት ''እቲ ሐዚ ዘሎ ኣሰራርሓ ናይ ሪፈራል ሰንሰለት ሓልዩ እዩ ዝኸይድ'' ትብል። ነዚ ንምፍታሕ ድማ ትካላት ጥዕና ምስ ብዙሓት ትካላት ጥዕና ውዕል ክኣስሩን ሓቢሮም ክሰርሑን ከምዝግባእ ተዛሪባ፡፡ እቲ ካልእ ጸገም ድማ እቲ መድሕን ጥዕና ንኹሎም ክፋላት ሕብረተሰብ ማእከል ዘይገበረ ምዃኑ እዩ፡፡ ሰራሕተኛታት መንግስትን ሰብ ሞያ ጥዕናን ሓዊሱ ኣብ መድሕን ጥዕና ዘይሕቆፉ ከምዘለዉ ዝገልጽ ዶ/ር ሱራፍኤል እዞም ክፋላት ሕብረተሰብ ንጸገም ተቓላዕቲ እዮም ኢሉ፡፡ እቲ መድሕን ጥዕና መደበኛ ኣብዘይኮነ ስራሕ ንዘተዋፈሩን ወርሓዊ ደሞዝ ንዘይብሎምን ትኹረት ዝገበረ እዩ፡፡ ''እቲ ሐዚ ተግባራዊ ዝተገበረ መድሕን ጥዕና መደበኛ ኣብዘይኮነ ዓውዲ ስራሕ ንዝተዋፈሩን ካብ 10 ሰብ ንታሕቲ ኣብ ዝቖጽሩን ዓውዲታት ንዝሰርሑን ኣብ ትሑት መነባብሮ ንዘለዉን'' ዝሓቁፍ ከምዝኾነ ወ/ሮ ፍረህይወት ኣረጋጊጻ፡፡ ኣብ ቀረባ ድማ ንኻልኦት እውን ዘካትት ኣሰራርሓ ብምዝርጋሕ ተግባራዊ ብምግባር እቲ ጸገም ከምዝፍታሕ ሓቢራ፡፡ እቶም ዘዘራረብናዮም ሰብሞይ ጥዕና ኣብቲ ወሰኽ ዋጋ ብዙሕ ቅረታ ዘለዎም ኣይመስሉን። ዘይሰማምዑሉ ኣብቲ መጠን ወሰኽን እቲ ወሰኽ ዝተገበረሉ እዋንን እዩ፡፡ ''እቲ ሓሳብ ብሓፈሻ ነቲ ሕብረተሰብ ናብ መድሕን ጥዕና ንምእታው ዝዓለመ ይመስል፡፡ ብኽንያቱ ካብ ጁባኻ ከፊልካ ኣይትኽእሎን፡፡ ኩሉ ሰብ በቲ ዝኸፈሎ ገንዘብ እዩ ዝሕከም፡፡ ናይቲ ዓውዲ ገንዘብ እውን ይመሓየሽ፡፡ እቲ ትካል ከም ምዕራባውያንን ኣመሪካን ንምግባር እዩ፡፡ ብሓፈሻ እቲ ኣሰራርሓ ይድግፎ እየ፡፡ እቲ ትልሚ ዓውዲ ጥዕና ንምዕባይ እዩ'' ይብል ዶ/ር ፈድሉ፡፡ ዶ/ር ሱራፍኤል ብወገኑ ''ንምንታይ በዚ መጠን ዋጋ ከምዝወሰኸ ንምፍላጥ ኣብ ዝገበርክዎ ጻዕሪ፡ ቅድሚ ሕዚ ሆስፒታላት ካብ ልክዕ ብዝነኣሰ ዋጋ ኣገልግሎት ይህባ ስለዝነበራ ንክሳራ ከምዝተቓላዓን እቲ ሐዚ ዝወጸ ዋጋ ግን ግቡእ ክፍሊት ከምዝኾነን እዩ፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ገጠር ዘሎ ሕብረተሰብ ናይ ጥዕና መድሕን ተጠቃሚ ክኸውን ንምብርትታዕ ዝዓለመ እዩ'' ይብል፡፡ ኮይኑ ግና በቲ ዝተወሰኸ መጠን ክፍሊት ኣብ ኣገልግሎት ዝግበር ምምሕያሽከ እንታይ እዩ ክብል ይሓትት፡፡ ኣዲኣ ንሰላማዊት ሕክምነአን ተኸታቲለን ሓውየን እየን፡፡ ንሳ እውን ንጽባሓይትኡ ናይ ጥዕና መድሕን ዓመታዊ ክፍሊት ፈጺማ ኣባል ኮይነን ኣለዋ፡፡ በብግዚኡ ብምኽንያት ኣዲኣ ናብ ሕክምና እትመላለስ ሰላማዊት ሐዚ ''እፎይ ኢለ ኣለኹ'' ትብል፡፡ መድሕን ጥዕና ማለት፡ ሓደ ቤተሰብ ብዓመት ዝተወሰነ ገንዘብ ብምኽፋል፡ ኣባላት ቤተሰቡ እንትሓሙ ብነጻ ኣገልግሎት ሕክምና ዝረኽበሉ መንገዲ እዩ፡፡ መደበኛ ዘይኮነ ስራሕ ንዝሰርሑን ቀዋሚ ደሞዝ ንዘይብሎምን ማእከል ዝገበረ ኮይኑ፡ ተግባራዊ ካብ ዝኸውን 10 ዓመት ገይሩ ኣሎ፡፡ 40 ሚልዮን ኣባላት ከምዘለዉዎ እውን ንምፍላጥ ተኻኢሉ፡፡ ካብ ዘለዉዎ ኣባላት 24 ሚኢታዊት (8 ሚልዮን ዝኾኑ) ኣብ ትሕቲ ጸፍሒ ድኽነት ዝርከቡ ብምዃኖም ወጻኢኦም ብመንግስቲ እዩ ዝሽፈን፡፡ በቢከባቢኡ ዝፈላለ፡ ኣብ ዓመት ሓደ ግዘ ብዝፍጸም ክፍሊት ኣባል ምዃን ይከኣል፡፡ ንኣብነት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ሓደ መራሒ ስድራ 350 ብር ብምኽፋል ምምዝጋብ ይኽእል ነይሩ፡፡ እዚ ድማ ናይ ልብን ኣእምሮን ሕክምና ሓዊሱ ኣብታ ከተማ ኣብ ዘለዉ ትካላት ጥዕና ዝወሃብ ኣገልግሎት እዩ፡፡ እንተኾነ እዚ ዋጋ እውን ወሰኽ ክግበሮ ከምዝኽእል እያ ወ/ሮ ፍረህይወት እትዛረብ፡፡ ኣብዚ ጉዳይ ርእይቶ ሓለዋ ጥዕና ንምርካብ ዝገበርናዮ ተደጋጋሚ ጻዕሪ አይሰመረን፡፡


መዓልታዊ ዓቐን ሽኮር ሰብነትና ንምምጥጣን ክልተ ብርጭቆ ነቢት ጥራይ እኹል'ዩ

ኣብ ዙርያ ልዕሊ 30 ጠራሙዝ ነቢት (ዋይን) ድሕሪ ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ መዓልታዊ ዓቐን ሽኮር ሰብነትና ንምምጥጣን ክልተ ብርጭቆ ነቢት ጥራይ እኹል ከም ዝኾነ ሓደ መጽናዕቲ ኣነጺሩ። ኣልኮል ሄልዝ ኣላያንስ ብሪጣኒያ: ገሊኦም ናይ ነቢት ጠራሙዝ ክሳብ 59 ግራም ሽኮር ከም ዘለዎም ይገልጽ። ኣብ ቀይሕ፣ ጻዕዳ፣ ሮዛ፣ ናይ ኣትክልትን ስፓርክሊንን ነቢታት ኣብ ቤተ ፈተነ ምጽራይ ክግበረሎም እንከሎ ኩሎም ናይ ኒዩትርሽን ሓበሬታ ከም ዘይብሎም ተራእዩ። በዚ: ትሕዝቶ ካሎሪ ስፓርክሊን ነቢት ጥራይ ክፍለጥ እንከሎ ጎስጎስቲ ተጠቀምቲ ነቢት ክንደይ ዝኣክል ካሎሪን ሽኮርን ይወስዱ ምህላዎም ንክፈልጡ ለውጢ ክግበር ይሓቱ። "ጸባ ዝጥቀሙ ሰባት ወይ ጽሟቕ ኣራንሺ ዝገዝኡ ሰባት ኣብቲ ዝደልዩዎ ኣቕሓ ዝርዝር ሓበሬታ ይረኽቡ'ዮም። ናብ ኣልኮላዊ መስተ ክመጽእ እንከሎ እዚ ሓበሬታ ኣይርከብን፤ ኣልኮል ዋላ'ኳ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ እንተዘየምጽአ ጥዕናዊ ሳዕቤንን ምስ ሸውዓተ ዓይነታት መንሽሮ ዝተሓሓዝ ጉድኣትን ኣለዎ'ዩ" ይብል ኣቦ መንበር ኣልኮል ሄልዝ ኣላያንስ ፕሮፌሰር ሰር ኢያን ጊልሞር። ትካል ጥዕና ዓዲ ኢንግሊዝ: ኣባጽሕ: ኣብ ናይ ፍሩታታት ጽሟቕ ወይ ኣብ መግብን መስተን ዝሕወስ ሽኮር ሓዊሱ ኣብ መዓልቲ እንተበዝሐ 30 ግራም "ናጻ ሽኮር" ክወስዱ እዩ ይምዕድ። እቲ ሓደ ሰብ ኣብ መዓልቲ ክህልዎ ወይ ክወስዶ ዝግባእ ዓቐን ሽኮር ድማ ክልተ ማእኸለዎት ብርጭቆ ነቢት ብምስታይ ክበጽሖ ከም ዝኽእል ኣብ ቀረባ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ይሕብር። እቶም ብርቱዓት ዘይኮኑ ነቢታት ድማ ካብቶም ልዑል መጠን ሽኮር ዘለዎም ኮይኖም: ናይ ኣልኮል መጠኖም ትሑት ስለ ዝኾነ ንጥዕና ተመረጽቲ ኣይኮኑን።


ስቡሕ መልሓስ ኣብ እዋን ድቃስ ንዘጋጥም ጸገም ምስትንፋስ የቃልዕ

ሰባት ኣብ እዋን ድቃስ ትንፋስ ክሓጽሮም ወይ ክቆራረጾም ዝገብር ጸገም ምዝባዕ ድቃስ፡ ምስ ኣብ መልሓስ ዝእከብ ስብሒ ከምዝተሓሓዝ ሓደ መጽናቲ ኣመልኪቱ። ኣብ ግዜ ድቃስ ትንፋስ ዝሓጽሮም [ስሊፕ ኣፕኖያ ዘለዎም] ሰባት፡ ክብደት ኣብ ዝነከዩሉ ኣብ መልሓሶም ዝተኣከበ ስብሒ'ውን ከምዝነከየን ኣብ ድቃሶም ምምሕያሽ ከምዝተረኣየን፡ ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ተመራመርቲ ሓቢሮም። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለዎም ሰባት፡ ዓብይን ስብሒ ዘለዎን መልሓስ ክህልዎም ልሙድ እዩ። ጉጅለ ተመራመርቲ ፐንሲልቫኒያ-ኣሜሪካ ከምዝበልዎ ግን፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘይብሎም ሰባት'ውን ስቡሕ መልሓስ እንተልዩዎም፡ ግዳያት ዝተዛብዐ (ዘይምዕሩይ) ድቃስ ክኾኑ ይኽእሉ እዮም። እቶም ተመራመርቲ፡ ርቕቕ ዝበለ መልሓስ ንኽህሉ ዘኽእሉ መግብታት ኣየኖት ከምዝኾኑ ንምንጻር ይሰርሑ ኣለዉ። "ብመልሓስና ንዛረብ፣ ንበልዕን ነስተንፍስን - ብኸመይ ደኣ ስብሒ ክእከበሉ ክኢሉ?" ክብል ይሓትት ነቲ መጽናዕቲ ካብ ዘካየዱ ሓደ ዝኾነ ዶክተር ሪቻርድ ሽዋብ ካብ ፐርልማን ቤት ትምህርቲ ሕክምና። "እቲ ምኽንያት ንጹር ኣይኮነን፤ ብዘርኢ ወይ ከኣ ብክሊማዊ ኩነታት ክኸውን ይኽእል'ዩ። ግን ድማ ዝተሓተ መጠን ስብሒ ዘለዎ መልሓዝ ኣብ እዋን ድቃስ ዝተሓተ ናይ ምዕጻፍ ኣጋጣሚ ኣለዎ" ክብል ኣረዲኡ። ኣብ እዋን ድቃስ ዘጋጥም ናይ ምስትንፋስ ምቁርራጽ [ስሊፕ ኣፕኖያ] ኣብ ድቃስ ምሕርናኽ፣ ከቢድ ድምጺ ዘለዎ ኣተነፋፍሳን ዓወጽወጽ ምባልን ከስዕብ ይኽእል። ኣብ ቀትሪ'ውን ደቃሲ ክገብረካ ይኽእል፤ እዚ ድማ ኣብ ህይወትካ ጽልዋ የሕድር። ኣብ እዋን ድቃስ ዝረኣይ ምቁርራጽ ትንፋስ [ስሊፕ ኣፕኖያ] እዋን ሰባት ምስ ደቀሱ እቲ ላዕለዋይ ትቦ ኣየር ብምሉእ ወይ ብኽፋል ክዕጸው ከሎ ዝኽሰት'ዩ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ፣ ዓብዪ ክሳድ ወይ ሓናት ዘለዎም ሰባት ብቐሊሉ ነዚ ጸገም ክቃልዑ ይኽእሉ። ኣብ ግዜ ድቃስ፡ ከቢድ ዝበሃል ምቁርራጽ ወይ ሕጽረት ትንፋስ [ስሊፕ ኣፕኖያ] እንተልይኩም ግን ናብ ሕክምና ክትኸዱ ይግባእ። ተወሰኽቲ ንምንባብ


ውድብ ጥዕና ዓለም ብዙሓት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ኮቪድ-19 ናብ ግጉይ ኣንፈት የምርሓ ኣለዋ ኢሉ

መንግስታት ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ትቡዕ ስጉምቲ እንተዘይወሲዶም፡ እቲ ለበዳ "ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ክምርሕ'ዩ" ብምባል ውድብ ጥዕና ዓለም ኣጠንቂቑ። ዳይሬክተር ጀነራል እቲ ውድብ ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ "ብርክት ዝበላ ሃገራት ናብ ግጉይ ኣንፈት እየን ዘምርሓ ዘለዋ" ኢሉ። ሓደጋ እዚ ቫይረስ ንምንካይ ዝሕግዙ ስጉምታት ኣብ ዘይተተግበረለን ሃገራት፡ ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ክውስኽ ይርኣይ ከም ዘሎ ብምግላጽ፡ "እዚ ቫይረስ ቑጽሪ ሓደ ጸረ ህዝቢ እንተኾነ'ውን፡ ስጉምቲ ብዙሓት መንግስታት ግን ነዚ ዘመላኽት ኣይኮነን" ክብል ስክፍትኡ ገሊጹ። ኣብ ዙርያ እዚ ቫይረስ ካብ መራሕቲ ዝመሓላለፉ መልእኽታት ሓደ ዓይነት ዘይምዃኖም ድማ፡ ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምቀቁጽጻር ዝግበር ጻዕሪ ተኣማንነት ከም ዘስኣኖ ሓቢሩ። ዶክተር ቴድሮስ፡ "ሕጂ'ውን መሰረታዊ ዝኾኑ ነገራት ክነተግብር እንተዘይኽኢልና፡ ዝርግሐ እቲ ለበዳ እናኸፍአ ክኸይድ'ዩ" ክብል ኣጠንቂቑ። ዳይሬክተር ጉዳያት ህጹጽ እዋን ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ማይክ ሪያን ብወገኑ፡ ኣብ ኣሜሪካ ዝውሰዱ ዘለው ስጉምታት ምፍኳስ ኣዋጃት ዕጽዋ "ዘይተኣደነ መልከፍቲ" ኮሮናቫይረስ ክኽሰት ምኽንያት ይኸውን ከም ዘሎ ተዛሪቡ። ኣብ ላቲን ኣሜሪካ ጥራሕ ምስ ኮሮናቫይረስ ብዝተሓሓዝ ዝተመዝገበ ሞት ልዕሊ 145 ሽሕ ኮይኑ፡ እኹል መርመራ ብዘይምክያዱ እዚ ቑጽሪ ክውስኽ ከም ዝኽእል ይእመን። ስለ ዝኾነ ድማ፡ መንግስታት ግልጽን "ጠንካራ"ን ስትራቴጂታት ምክልኻል እዚ ሕማም ግብራዊ ብምግባር፡ ዜጋታት ብቐሊሉ ካብ መልከፍቲ እዚ ቫይረስ ንነብሶም ክከላኸሉ ከም ዝኽእሉ ከገንዝቡ ይግባእ ኢሉ። "እዚ ቫይረስ ምሳና ከም ዝነብር ክንርዳእ ይግባእ" ዝበለ ዶክተር ርያን፡ እዚ ቫይረስ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ክጠፍእ እዩ ወይ'ውን መድሓኒት ክርከቦ'ዩ ዝብል ዘይጭቡጥ ተስፋን ትጽቢትን ክውገድ ኣተሓሳሲቡ።


ብሪጣንያ ክሰዐ ዜጋታታ ንምቁጽጻር ገለ መግብታት ከይሽየጡ ክትእግድ እያ

መንግስቲ ብሪጣንያ “ሓንቲ ግዝኡ ሓንቲ ብናጻ ክንህበኩም ኢና” እናበላ ጥዕና ዘይህብ መግቢ ንዝሸጣ ትካላት ክእግደን ምዃኑ ኣፍሊጡ። እዚ ሓዲሽ ሕጊ ኣብቲ ልዑል መጠን ስብሕን ሽኮርን ዘለዎ መግብታት እውን ተግባራዊ ከምዝኸውን ብምሕባር፡ ኣብያተ መግቢ ናይ'ቲ ዘቕርብኦ መግቢ መጠን 'ካሎሪ' ዝገልጽ ጽሑፍ ንዓማዊለን ከቅርባ’ውን ክግደዳ እየን። መጠን ምክራሽ ዝውስኹ መግብታት መወዓውዒ ከይግበረሎም ዝኽልክል ሕጊ’ውን ኣብ መላእ ብሪጣንያ ተግባራዊ ኮይኑ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒሰትር ቦሪስ ጆንሰን ነዚ ሕጊ “ኣብ ጥዕናና ከኸትሎ ዝኽእል ዕንወት ብምጉዳል ንገዛእ ነብስና ካብ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምክልኻል ዓቢ እጃም ክህልዎ’ዩ” ኢሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ክሰዐ ምስ መጠነ ሞት ኮቪድ 19 ዘለዎ ምትእስሳር እኳ እንተዘይገለጸ ሰብ ሞያ ጥዕና ግን ካብቶም ኣብ ጽዑቅ ክንክን ዝርከቡ እቶም 8 ሚእታዊት ክሰዐ ከምዘለዎም ብምግላጽ ካብ መላእ ህዝቢ ዓባይ ብርጣንያ 2.9 ሚእታዊት ንክሰዐ ዝተቓለዐ ምዃኑ’ዮም ዝገልጹ። እቶም ካልእ ዝውሰዱ ዘለዉ ስጉምትታት -  ሰባት ክብደት ሰብነቶም ንኽንክዩ ዘተባብዕ ህዝባዊ ወፈራ - ሰብ ዕሹግ መግቢ ክምግብ ኣለዎዶ የብሉን ምኽሪ ዝህብ ኣካል ምቋም -  ኣብ ሓደ ትካል ክሽየጡ ዝግበኦም መጠንን ዓይነትን መግብን መስተን ክትቆጻጸር ዘኽእል ኣገባብ ምትእትታው -  ኣብ ኩሉ ዝሽየጥ መግብን መስተን መጠን ዓቀን ካሎሪ ክጽሓፎ ምስግዳድ ዝኾነ ትካል ኣብ ዝሸጦ መግንብ መስተን መጠን ኮሎሪ ክገብሩ ክግደዱ እዮም፡ እዚ ድማ ኣብ ኣብያተ መግቢ፡ እንዳ ሻህታትን ባራትን ተግባራዊ ክኸውን’ዩ። ቀዳማይ ሚኒሰትር ቦሪስ ጆንሰን ኣቀድም ኣቢሉ እውን ኣብ መግቢ ዝህሉ መጠን ጨውን ዘለዎ ነቀፌታ ከስምዕ ጸኒሑ’ዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ብኮሮናቫይረስ ተለኺፉ ኣብ ክፍሊ ጽዑቅ ክንክን ዝተዓዘቦ ነገራት ነዚ ውሳነ እዚ ክውስን ሓጊዝዎ ክኸውን ከምዝኽል እዮም ብዙሓት ዝዛረቡ። ቦሪስ ጆንሰን ኣብ ደይሊ ኤክስፕረስ ኣብ ዘስፈሮ ጽሑፍ “ከም ዝበዝሐ ሰብ መጠን ክብደተይ ከጉድል ይደሊ ነይረ’የ፡ ብዙሕ’ውን ተቓሊሰ፡ ኣብዚ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከኣ እቲ ሚዛን ምጉዳል ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ክርድኣኒ ክኢሉ” ኢሉ። እዚ ተባሂሉ ዘሎ ኣብ ግብሪ እንተውዒሉ ኣብ ዓይነት ኣመጋግባናን ብዛዕባ መግቢ ዘለና ኣረዳድኣን ሱር ነቀላዊ ለውጢ ከምጽእ ይኽእል እዩ። መብዛሕትኦም ካብዞም ሕጂ ተግባራዊ ክኾኑ እዮም ዝብሃሉ ዘለዉ ሕግታት፡ ኣብ 2018 እዮም ክንደፉ ጀሚሮም። እቲ ቀንዲ ነገር ድማ እዚ ሕጊ እዚ መጀመርታ ክንደፍ ክጅምር እንከሎ ሰብ ትካላት ተቓውሞ ኣስሚዖም ስለዝነበሩ ሕጂ’ከ ከመይ ይርእይዎ ዝብል እዩ፡ ፈደሬሽን መግብን መስተን’ውን ልኡም ዝኾነ ግብረ መልሲ’ዩ ሂቡ ዘሎ። እቲ ንመግብታት ዝግበር መወዓውዕታት ክኽልከል ዝብል እማመ’ውን ምስ ናጽነት ናይ ሰባት ዝጻባእዶ ኣይኮንን ዝብሉ ሰባት ኣይተሳኣኑን። ዝበዝሓ ትካለት መስተ ነቲ መጠን ካሎሪ ምሕባር ዝብል ሕጊ ብጸጋ ተቐቢለንኦ ኣለዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰንን ካልኦት ዓቃባውያንን፡ ንገደብ ኣልቦ ናጽነት ምጥባቕ ገዲፎም ብዛዕባ ክሰዐ ንምዝራብ ለውጢ ካብ ኣርኣዩ፡ እቶም ወነንቲ ትካላት’ውን ለውጢ ከርእዩ ይኽእሉ እዮም። ዳይረክተር ህዝባዊ ጉዳይት ማሕበር ኣዋዓዋዕቲ፡ ስዩ እዩስተስ “ዘየድልን ዓቐኑ ዝሓለፎን ስጉምትታተ ክሰዐ ኣብ ምጉዳል ኣዝዩ ንኡስ ዓቕሚ እዩ ክህልዎ ዝኽእል” ብምባል ኣብ ትካልት መግቢ “ዓቢ ጫሌዳታት ዝፈጥር እዩ” ኢላ። ንሳ ብምስዓብ “ኣቐድም ኣቢሉ ንህጻናት ናብ ልዑል መጠን ስብሒ ከቃልዖም ዝኽእል መግቢ ከይነወዓውዕ ተኸልኪልና ኢና። ብዛዕባ ሽኮሮዊ መግብታት ዝግብር መወዓውዒታት እውን ኣብ ዝሓለፈ 15 ዓመታት ብ70 ሚእታዊት ጎዲሉ ኣሎ፡ እንተኾነ ኣብ መጠን ክሰዐ ዘምጽኦ ለውጢ የለን፡ ስለዚ እዚ ሕጂ ተባሂሉ ዘሎ’ውን ንመጠን ክሰዐ ዘጉድል ኣይኮነን” ትብል። ካሎሪን ሕጽር ብዝበለ፡ ንሓደ ግራም ማይ ብሓደ ዲግሪ ሰሊሸስ ንምውዓይ ዘድሊ መጠን ጽዓት እዩ። እቲ ኣብ መግቢ ዝህሉ መጠን ካሎሪ ከኣ ብኪሎ ካሎሪን (1000 ካሎሪስ ) ዝዕቀን ኮይኑ፡ ብኣሃዝ ንምርድኡ 1 ኪሎ ግራም ማይ ብሓደ ዲግሪ ሰልሸይስ ንምውዓይ ዘድሊ መጠን ጽዓት ዝውክል እዩ። ከም ፍረታትን ኣሕምልትን ዝኣመሰሉ መግብታት ትሑት መጠን ካሎሪ እዩ ዘለዎም፡ ከም ምቁር ሕብስቲ፡ ብሽኮቲ ግን ልዑል መጠን ሽኮር ስለዘለዎም ልዑል መጠን ካሎሪ እዩ ዘለዎም። -  ስብሒ 9 ካሎሪ ኣብ ሓደ ግራም -  ኣልኮል 7 ካሎሪ ኣብ ሓደ ግራም - ፕሮቲን 4 ካሎሪ ኣብ ሓደ ግራም - ካርቦሃይድረት ዘለዎም መግብታት 3.75 ካሎሪ ኣብ ሓደ ግራም ኣብ መዓልቲ ልዕሊ እቲ ከነቃጽሎ እንኽእል መጠን ካሎሪ እንድሕር ኣዋህሊልና ድማ ክንክርሽ ንጅምር፡ ስለ'ዚ ኣብ እንምገቦ ዓይነት መግብታት ዘሎ መጠን ካሎሪ ምፍላጥ መጠን ክብደት ሰብነትና ንምቁጽጻር ክሕግዘና ይኽእል እዩ።


ኮሮናቫይረስ፡ ዓዲ ጣልያን ኣብ እዋን በዓል ፋስጋ ኮሮናቫይረስ ከይላባዕ ተሪር ዕጽዋ ኣዊጃ

ኣብ መዓልቲ ብማእከላይ ገምጋም 20 ሽሕ ሓዲሽ መልከፍቲ ተመዝግብ ዘላ ዓዲ ጣልያን ኣብ እዋን ብዓል ፋሲጋ ሰባት ተኣኻኺቦም ኮሮናቫይረስ ከይላባዕ ብምስጋእ ንሰለስተ መዓልቲ ዝቅጽል ተሪር ዕጽዋ ኣዊጃ። ዓደ ጣልያን ብሰንኪ ሳልሳይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኩለን ዞባታታ ኣብ ቀይሕ መስመር ከምዘለዋ እያ ትሕብር። ብመሰረት እዚ ንሰለስተ መዓልታት ዝቅጽል ኣዋጅ ዕጽዋ፡ እንትርፎ ንኣገዳሲ ስራሕ ዝኾነ ዓይነት ምንቅስቓስ ናይ ሰባት ኣይክፍቀድን እዩ፡ ሰባት’ውን ኣብ ኣብቲ ጽባሕ ዝብዓል ፋሲጋ ልዕሊ ሰለስተ ኮይኖም ከይትኣኻኸቡ ተሓቢሩ ኣሎ። ኣብያት ክርስትያን ክፉታት ኮይነን መእመናን ነዚ በዓል ፋሲጋ ንምብዓል ካብ ዞበኦም ወጺኦም ከብዕልዎም ኣይክፍቐዶምን። ድሕሪ እዚ ንሰለስተ መዓልታት ዝቅጽል ዕጽዋ፡ ኩነታት ለብዳ ተራእዩ እቲ ኣዋጅ ክቋረጽ ወይ ክቅጽል ክውሰን እዩ። ሃገራት ኣውሮጳ እቲ ብኣውሮጳዊ ሕብረት ዝከፋፈለን ዘሎ ክታብት ከምቲ ዝተተለሞ ኣብ ግዚኡ ይበጽሐን ስለዘየሎ፡ ንዕጽዋ ከም ቀዳማይ ኣማራጺ ወሲደን እየን ዘተግብረኦ ዘለዋ። ኣብ ዓዲ ጣልያን ክሳብ ሕጂ 3.6 ሚልዮን ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ልዕሊ 110,328 ሰባት ኸኣ ሞይቶም። ሓፈሻዊ ኩነታት ለበዳ ኮሮናቫይስ ዓዲ ጣልያንከ ከመይ ኣሎ? ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ዓዲ ጣልያን፡ ካብ ሃገራት ኣውሮጳ እታ ብለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኸቢድ ተጠቂዓ ዝነበረት ሃገር እያ። ለካቲት 2020 ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ዓዲ ጣልያን ዝርከቡ ጣልያናውያን ካብ ገዘኦም ከይወጽኡ ኣዋጅ ተመሓላሊፉ፡ እቲ ኣዋጅ ጽንሕ ኢሉ ናብ መላእ እታ ሃገር ልሒሙ። ዓሚ ከምዚ ሎሚ ኣብ 1 ሚያዝያ 2020 እታ ሃገር 23,634 መልከፍትን 501 ሞትን ኣመዝጊባ ነይራ ሕጂ ግን እቲ መልክፍቲ ናብ 3.6 ሚልዮን እቲ ሞት ኸኣ ናብ 110,328 ክብ ኢሉ። በዚ ሕጂ ወጺኡ ዘሎ ሓዲሽ ኣዋጅ ዕጽዋ፡ ኩሉ ዶኳኩን ዕጹው እዩ ክኸውን ኣብያተ መግብን እንዳ ሻህታትን ኸኣ ሰብ ገዚኡ ኣብ ገዝኡ ኮይኑ ዝብልዖ ቀረባት ክሸጣ ክኽእላ እየን። መንግስቲ ዓዲ ጣልያን ነዚ ተኣዊጁ ዘሎ ዕጽዋ ተግባራውነቱ ዝከታተሉን ንኽትግብር ዘገድዱን 70 ሽሕ ፖሊስ ከዋፍር ምዃኑ ገሊጹ ኣሎ። ብመሰረት ካብ ውድብ ጥዕና ዓለም ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ካብቶም 900 ሚልዮን ኣብ ሃገራት ኣውሮጳ ዝርከቡ ህዝቢ፡ 10 ሚእታዊት ብውሕዱ እታ ቀዳመይቲ ክታበት ከምዝተወግኡ ይገልጽ።


ልዕሊ ፍርቂ ካብ በጽሕታት ቻይና: ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ኣለዎም'

ኣብ ቻይና፡ ልዕሊ ፍርቂ ካብ በጽሕታት፡ ወይ'ውን ልዕሊ ፍርቒ ቢልዮን ሰባት ጠገለ ዝስኣነ ክብደት ከምዘለዎም ብመጽናዕቲ ተረጋጊጹ። ኣብ 2002 ኣብ ዝተገበረ ተመሳሳሊ መጽናዕቲ፡ 29 ሚእታዊት ካብ በጽሕታት ቻይና ሚዛኖም ልዕሊ ንቡር ምንባሩን ሕጂ ግን ናብ ልዕሊ 50 ምኢታዊት ምድያቡን ኣሻቒሉ ይርከብ። ቻይና ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ተመዝግቦ ብዘላ ቁልጡፍ ቁጠባዊ ዕብየት፡ ህዝባ ኣገባብ ኣነባብርኡ ከምዝተቐየረ'ዩ እቲ መጽናዕቲ ዘብርህ። መንግስቲ ቻይና ኣብ'ታ ሃገር ንዝረአ ዘሎ ብዝሒ ክሰዐ ንምጉዳል ኣብ ዘሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ሓዲሽ ውጥን ምውጽኡ ይዝከር። ልዕሊ ንቡር ሚዛን ሰብነት ንከም ሕማም ልቢ፡ ወቕዕን ሽኮርያን ከምዘቃልዕ ሓካይም ይሕብሩ። ኣብዚ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ሰብ ብሰሪ እቲ ሕማምን ዝተኣወጁ ዕጽዋታትን ምንቅስቓሱ ስለዝተደረተ፡ ጉዳይ ክሰዐ ኣዛራቢ ካብ ዝኾኑ ዛዕባተት ሓደ እዩ። ብኮቪድ-19 ካብ ዝተለኸፉ እቶም ኣቕዲሞም ልዕሊ ንቡር ሚዛን ዝጸንሖም ሰባት፡ ናይ ምሕዋይ ዕድሎም ዝተሓተ ከምዘኾነን ብጽኑዕ ከምዝሓሙን ጽብጻባት የረድኡ። ኮምሽን ሃገራዊ ጥዕና ቻይና ብረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ልዕሊ 50 ምኢታዊት ካብ በጽሕታት ቻይና፡ ልዕሊ ንቡር ሚዛን ሰብነት ከምዘለዎምን ካብዚኦም እቶም 16.4 ምኢታዊት ኣብ ደረጃ ክረሻ ከምዝበጽሑን ሓቢሩ። እቲ ጸብጻብ ቀንዲ ጠንቂ ኢሉ ካብ ዘቐመጦ፡ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይምህላው'ዩ። ካብ ኩሎም በጽሕታት ቻይና፡ ትሕቲ ሓደ ርብዒ ጥራይ፡ ኣብ ሰሙን ሓንሳብ ኣካላዊ ምንቅሰቓስ ከምዝገብሩ እቲ ጸብጻብ ይሕብር። እቲ ጸብጻብ ከም ካልኣይ ምኽንያት ኢሉ ዘቕረቦ ነጥቢ፡ መንእሰያት እዚ እዋን፡ ስጋ ኣዘውቲሮም ከምዝበልዑን ኣብ ፍረታት ዘለዎም ሽውሃት ግን ዝወሓደ ብምዃኑን'ዩ ይብል። ኣብ ከተማ ሃርቢን ክኢላ ኣመጋግባን መኣዛዊ መግብን ዋንግ ዳን ንኤኤፍፒ ከምዝሓበሮ "ዝበዝሑ በጽሕታት እዛ ሃገር ውሑድ ምንቅስቃስ'ዮም ዝገብሩ፡ ብዙሕ ጸቕጢ ኸኣ ኣለዎም" ኢሉ። መጠነ ወሰኽ ልዕሊ ንቡር ክብደት ዘለዎ ሰባት፡ ኣብ ቻይና ጥራይ ኣይኮነን ተራእዩ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት በደረጃ ዓለም'ውን ክውስኽ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት፡ ትካል ጥዕና ዓለም፡ ብደረጃ ዓለም ብዝሒ ዝኸረሹ ሰባት ካብቲ ኣብ 1975 ዝነበረ ብሰለሰተ ዕጽፊ ከምዝወሰኸ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ 2016 ኣብ ዝተገበረ ተመሳሳሊ መጽናዕቲ'ውን፡ 40 ምኢታዊት ካብ በጽሕታት ዓለም ልዕሊ ንቡር ሚዛን ከምዝውንኑን ካብዚኦም እቶም 13 ሚእታዊት ኣብ ደረጃ ክራሽ ከምዝበጽሑን ኣብ'ቲ እዋን ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ዝገበሮ መጽናዕቲ ሓቢሩ ነይሩ። ቐጠር እታ ዝበዝሑ ልዕሊ ንቡር ሚዛን ዘለዎም ህዝቢ ዘለዉዋ ሃገር ኮይና፡ ልዕሊ 70 ምኢታዊት ካብ ህዝባ ልዕሊ ንቡር ሚዛን ሰብነት ይውንን።


ኮቪድ-19፡ ኣብ ብራዚል ኣብ ሓደ መዓልቲ ልዕሊ 4000 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ብራዚል ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ልዕሊ 4000 ሰባት ሞይቶም። እዚ ከኣ እቲ ለበዳ ካብ ዝጅምር ኣብታ ሃገር ዝልዓለ ቁጽሪ ኮይኑ ተመዝጊቡ'ሎ። እቲ ቀንዲ ጠንቂ፡ ሓድሽ ዓይነት ቫይረስ ኣብታ ሃገር ብብዝሒ ኣስፋሕፊሑ ስለዘሎ ተባሂሉ እዩ ዝግመት። ኣብታ ሃገር ብምልኦም ሆስፒታላት ብተሓከምቲ ሕሙማት ኮሮናቫይረስ መሊኦም ኣብ ገለ ከተማታት ሰባት ንኽሕከሙ ሪጋ እናተጸበዩ ይሞቱ ከምዘለዉ'ዩ ዝግለጽ ዘሎ። ኣብ ብራዚል ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝሰዓበ ሞት ኣስታት 337 ሸሕ በጺሑ ኣሎ። እዚ ኸኣ ብደረጃ ዓለም ድሕሪ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ይስራዕ። እዚ ኹሉ እናኾነ'ውን ፕረዚደንት እታ ሃገር ጀይር ቦልሶናሮ ቀንዲ ተቓዋማይ ዕጽዋ እዩ ኮይኑ ዘሎ። እቲ ፕረዚደንት ብዕጽዋ ዝስዕብ ቁጠባዊ ቅልውላው ልዕሊ ኮሮናቫይረስ ክቐትለና'ዩ ዝብል መርገጺ'ዩ ዘለዎ። ፕረዚደንት ጀይር ቦልሶናሮ ዕጽዋን ውሸባን ንሰባት ናብ ክሰዐን ኣእምሮኣዊ ጸቕጥን ከቃልዖም'ዩ ዝብል ሓሳብ'ውን ሓደ ካብቲ ዕጽዋ ከይእውጅን ሰባት ከይውሸቡን ንኸእምን ዘምጽኦም ሓሳባት እዩም። እንተኾነ ትማሊ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓት ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ 4195 ሰባት ድሕሪ ምሟቶም ዝሃቦ ርእይቶ የለን። ክሳብ ሎሚ ኣብ ብራዚል ልዕሊ 13 ሚልዮን ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ ኣብ ወርሒ መጋቢት ጥራይ 66570 ሰባት ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ከምዝሞቱ ጸብጻብ ሚኒሰትሪ ጥዕና እታ ሃገር ይሕብር። ኣብ ዝበዝሓ ዞባታት እታ ሃገር ልዕሊ 90 ሚእታዊት ክፍሊ መእለዩ ጽኑዕ ሕሙማት ብሕሙማት ኮሮናቫይረስ እዩ ተታሒዙ ዘሎ። ብዙሓት ዞባታት እታ ሃገር ሕጽረት ቀረብ ኦክስጅንን ፈውሲ ቃንዛን ኣጋጢምወን ከም ዘሎ እየን ዝሕብራ፡ እዚ እናኾነ እንከሎ ግን ኣብታ ሃገር ብዙሓት ዞባታት ነቲ ተነቢሩ ዝነበረ መጠናዊ እገዳ ምንቅስቓስ ሰባት ከፍኵሰኦ'የን ዝርኣያ ዘለዋ። ዳይረክተር ኢኒስቲቱት ጥዕና እታ ሃገር ሚጕየል ላጎ ንኤፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "እቲ ቀንዲ ጸገም ኮይኑ ዘሎ ዘረባ ጸረ ዕጽዋታት ፕረዚደንት ጀይር ቦልሶናሮ'ዩ" ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ "ከንቲባታትን ኣመሓደርቲ ዞባታትን ብፖሎቲካዊ ድፍኢትን ብመደረ ናይ ፕረዚደንትን ተደፋፊኦም ዋላ ነታ ኣካላዊ ምርሕሓቕ ከተግብርዋ ኣይደልዩን'ዮም፡ ብዓቢኡ ኣታዊኦም ክጎድሎም ዘይደልዩ ሰብ ትካላት ከኣ ሰዓብቲ ሓሳባት ናይ ፕረዚደንት ጀይር ቦልሶናሮ'ዮም" ኢሉ። ፕረዚደንት ጀይር ቦልሶናሮ ነቲ ቫይረስ ብምንእኣስን፡ ንክታበት ኮሮናቫይረስ ብምንጻግን እዩ ዝልለ። ከቢድ ነቐፌታ ምስ በዝሖ ግን ዓመተ 2021 ዓመተ ክታበት ብራዚላውያን ከምእትኸውን ደጋጊሙ ይዛረብ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ተኻይዱ ብዘሎ ክታበት፡ ካብ ህዝቢ ብራዚል 8 ሚእታዊት ጥራይ'ዮም ተኸቲቦም ዘለዉ። ክኢላ ተላባዕቲ ሕማማት ኢተል ማሰል ብወገና፡ ኣብ ብራዚል መስርሕ ክታበት ኣዝዩ ዚሒሉ ከምዘሎ ብምግላጽ "በዚ ንኸዶ ዘለና ዝሕቱል ክታበት፡ ነዚ ብቅልጡፍ ዝላባዕ ዘሎ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ንምግታእ ብውሕዱ ን20 መዓልታት ምሉእ ዕጽዋ ከድልየና'ዩ'' ኢላ። ኣብ ብራዚል 92 ዓይነታት ኮሮናቫይረስ ከምዝተረኣዩን ካብኦም እቲ ፒ 1 ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ከምዝርከቦም ሰብ መዚ ጥዕና እታ ሃገር ይጠቕሱ። እዚ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ብቅልጡፍ ዝላባዕ ከምዝኾነ ዝተኻየዱ መጽናዕትታት ይሕብሩ። እዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ዞባ ኣማዞን ንመጀመርታ ግዜ ምስ ተራኣየ፡ ናብ ርእሰ ከተማ እታ ዞባ ዝኾነት ከተማ ማናኡስ ቀልጡፉ ስለዝተላበዐ፡ ኣብታ ከተማ ኣብ ጥሪ 2021 ካብቶም ኮሮናቫይረስ ዝተረኸቦም እቶም 73 ሚእታዊት በዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ እዮም ነይሮም።


ኮሮናቫይረስ፡ ፖሊስ ኣየርላንድ ካብ ውሸባ ንዝሃደሙ ሰባት ይእልሹ ኣለዉ

ፖሊስ ኣየርላንድ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኣብ ሓደ ሆቴል ተወሺቦም ዝነበሩ ክልተ ሰባት ብቀዳም ካብቲ ሆቴል ሃዲሞም ብምውጽኦም ንዐኦም ዝደልዩ ፖሊስ ኣዋፊሩ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ከተማ ደብሊን ተፍትሽ የካይዱ ኣለዉ። መደበር ዜና ኣርቲኢ ከምዝሓበሮ፡ ነቶም ከልተ ሳልሳዮም ዝነበረ ካብ ክራውን ፓላዛ ሆቴል ዝተባሃለ ሆቴል ዝሃደመ ሰብ ብፖሊስ ከምዝተረኸበን ነቶም ክልተ ሰባት ንምርካብ ተፍትሽ ይቅጽል ከምዘሎን ኣቃሊሑ። ኣየርላንድ ኣብ ዘውጽኣቶ ሓዲሽ ሕጊ፡ ካብ 33 ዝያዳ ብኮሮናቫይረስ ዝተጠቓዓ ሃገራት ካብ ዝበለተን ተመርሚሮም ነጻ ከምዝኾኑ ዝሕብር ወረቐት ዘይብሎም ገያሾ ኣብታ ሃገር ምስ ኣተዉ ን14 መዓልታት ግድን ክውሸቡ ዘገድድ ሕጊ ካብ ዓርቢ ጀሚራ ተግባራዊ ክትገብሮ ከምዝጀመረት ይፍለጥ። ነቲ ካብ ዓርቢ ጀሚሩ ተግባራዊ ዝኾነ ሕጊ ዘየተግበረ ሰብ 2000 ኢሮ መቕጻዕቲ ወይ ንሓደ ወርሒ ክእሰር ዘገድድ'ውን ኣብቲ ሓዲሽ ሕጊ ሰፊሩ ኣሎ። ኣብቲ እዞም ተወሺቦም ዝነበሩ ዝሃደምሉ ሆቴል ኸኣ ክልተ ሰሙን ንኽትውሸብ ኣቐዲምካ ዝኽፈል  1875 ኢሮ ክትከፍል ዘገድድ እዩ። ሰራዊት ምክልኻል ሪፓብሊክ ኣየርላንድ፡ ገያሾ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ደብሊን ምስ ኣተዉ፡ ምውሻብ ዘድልዮም እንተኾይኑ ዓጂቦምም ናብቲ ክውሸብሉ ዝተመደበ ሆቴል ክወስድዎም ሓላፍነት ተዋሂብዎም ኣሎ። ሪፓብሊክ ኣየርላንድ ምስ ግዜ ክመሓየሽ ይኽእል እዩ ኣብ ዝበለቶ ምስ ኮሮናቫይረስ ዝተሓሓዝ ሓዲሽ ሕጊ ኣብ ደቡብ ኣመሪካን ኣፍሪካን ዝርከባ ሃገራት ከምኡ'ውን ኣውስትራልልያ እየን። ኣብቲ ዝርዝር ኣትየን ዘለዋ ሃገራት ኸኣ ኣንጎላ፡ ኣርጀንቲና፡ ቦሊቭያ፡ ቦትዋና፡ ብራዚል፡ ብሩንዲ፡ ኬፕቨርደ፡ ቺለ፡ ኮሎምብያ፡ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኢኳደር፡ ፍረንች ጉዋና፡ ጉያና፡ ለሴቶ፡ ማላዊ፡ ኢስዋቲኒ፡ ሞሪሽየስ፡ ኮዛምቢክ፡ ናሚብያ፡  ፓናም፡ ፓራጓይ፡ ፔሩ፡ ሱሪናማ፡ ሲሸልስ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ታንዛንያ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ኡራጓይ፡ ቬኔንዚወላ፡  ዛምብያን ዙምባቤን እየን።


ኢትዮጵያ፡ መመዘኒታት ከየማልኡ ምርመራ ኮቪድ-19 ንዝገብሩ ትካላት ኣጠንቂቓ

ትካል ጥዕና ሕብረተሰብ ኢትዮጵያ፡ ግቡእ መመዘኒታት ከየማልኡ ምርመራ ኮቪድ-19 ንዝገብሩ ትካላት፡ ካብ ተግባራቶም ክቁጠቡ ኣጠንቂቑ። እቲ ትካል ሎሚ ሰንበት ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ መመዘኒታት ከየማልኡ ምርመራ ኮቪድ-19 ዝገብሩ ትካላት ምህላዎም ፈሊጠ’ለኹ ኢሉ። “ኣብ ቀረባ እዋናት፡ ‘ምርመራ ኮቪድ-19 ንገብር ኢና ውጽኢት ድማ ኣብ 6 ሰዓታት ንህብ ኢና’ እናበሉ መላለዪ ዝዝርግሑ ትካላት ከምዘለዉ ፈሊጥና ኣለና” ኢሉ ትካል ጥዕና ሕብረተሰብ ኢትዮጵያ። እቲ ትካል፡ ናይ መምረመሪ ማእከላት ንምስፋሕ ይሰርሕ ምህላዉ’ውን ገሊጹ’ሎ። እቲ ትካል፡ ግቡእ መመዘኒታት ዘማልኡ ናይ ኮቪድ-19 ምርመራ ክገብሩ ፍቓድ ዝተውሃቦም ትካላት 15 ከምዝኾኑ ዝገለጸ ክኸውን ከሎ፡ ዝርዝሮም ድማ ኣብ ፌስቡክ ዘርጊሑዎ ኣሎ። ኢትዮጵያ፡ ዛጊድ ን ልዕሊ 2 ሚልዮን ሰባት ምርመራ ኮሮናቫይረስ ዝገበረት ኮይና፡ ልዕሊ 158 ሽሕ በቲ ቫይረስ ከምዝተለኸፉ ኣረጋጊጻ እያ። ሚኒስትሪ ጥዕና ዘውጸኦ ዕለታዊ መግለጺ ከምዘርእዮ፡ ዛጊድ 134,736 ሰባት ዝሓወዩ ኮይኖም፡ 2,354 ሰባት ድማ በቲ ሕማም ሞይቶም እዮም።


ብኮሮናቫይረስ ዝሓመመት ኤርትራዊት ገጣሚት ሳባ ኪዳነ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣላ?

ገጣሚት ሳባ ኪዳነ፡ ብኮሮናቫይረስ ተለኺፋ ንገዛእ ርእሳ ወሺባ ከም ዘላ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ቅድሚ ሓሙሽተ መዓልታት ኣቢሉ ምልክታት እቲ ሕማም ተርኢ ምንባራ ዝገለጸት ኣብ ፈረንሳ እትነብር ኤርትራዊት ገጣሚት ሳባ ኪዳነ፡ ካብ ትማሊ ጀሚሩ ብመሰረት ትእዛዝ ሓኪም ክትውሸብ ከም ዝተገብረ ሓቢራ። ሳባ ኪዳነ፡ ብዛዕባ ዘላትሉ ኩነታትን ሰባት ክገብሩዎ ብዛዕባ ዝግባእ ጥንቃቐን ኣዛሪባትና ኣላ። ቢቢሲ፡ ገጣሚት ሳባ ኪዳነ፡ ብኮሮናቫይረስ ከም ዝተለኸፍኪ ብኸመይ ክትፈልጢ ክኢልኪ? ሳባ ኪዳነ፡ እቲ ዝነበረኒ ምልክታት ንኣርባዕተ ሓሙሽተ መዓልቲ ተኸታቲተለዮ፤ ከምዚ ብዙሕ ከተድህበሉ ዘይትኽእል ምጽእ ክይድ ዝብል ሕማም ርእሲ፣ ድርቀት ጉሮሮን ንኻልእ ምኽንያት ዘላገብኽዎ ድኻምን ይስመዓኒ ነይሩ። ቀልጢፈ ንሓኪመይ ብዛዕባ ስምዒታተይ ቀጻሊ ይነግሮ ስለ ዝነበርኩ ግን፡ ጾም'ውን ስለ ዝኾነ ምስኡ ተሓዊሱ ከይኸውን ክገድፎ ሓቢሩኒ። ጸኒሐ እቲ ኩነታት እንተርኣኹዎ ግን፡ ብፍላይ ቃንዛ ጉሮሮ፣ ኣፍንጫ፣ ድኻም፣ ርግኣት ረኺብካ ኣትኲርካ ዘይምስራሕ ዝበሉ ዝርብሹ ስምዒታት ክስምዓኒ ጀሚሩ። ካልእ ኣብ ከባቢ ዓይነይ ብዙሕ የሕምመኒ ነይሩ፤ ከባቢ ግንባረይ'ውን የሕምመኒ ነይሩ እንተኾነ እዚ ምልክታት ናቱ ኣይመሰለንን ነይሩ። ብመሰረት ሓኪመይ ዝሃበነይ መብርሂ ግን እቲ ሕማም ዝተፈላለየ ምልክታት ከም ዘርኢ ነጊሩኒ። ሓኪም ኩሉ ምልክታት ምስ ርኣየ፡ ንካልኦት ንምዘይምልካምን ቀልጢፍካ ንምሕዋይን፡ ናይ ክልተ ሰሙን ተውሽቦ ኣእቲየኪ ኣለኹ ኢሉኒ፤ ተወሺበ ኽኣ ይርከብ። ቢቢሲ፡ እንታይ ዓይነት ጥንቃቐ ትገብር ኣለኺ? ሳባ ኪዳነ፡ ሓደ ካብ መከላኸሊ መገዲታት ምዝርጋሕ እቲ ሕማም ኣብ ሞንጎኻ ዝህሉ ርሕቐት ምፍላይ ስለ ዝኾነ ምስ ደቀይ ይኹን ካልእ ሰብ ርክብና ብራሕቒ ክኸውን ጌርና ኣለና። በቲ ሕማም ዝተለኸፈ ሰብ ምስ ሓኪሙ ከይተረፈ ብኣካል ኣይራኸብን፤ ኩሉ ምዕባለታትን ዕላላትን ብቴሌፎን'ዩ። ኩሎም ኣነ ዝትንክፎም ነገራት ድማ ብግዝኡ ብኣልኮሎ ብምጽራይ፣ ኣእዳወይ ብኣገባቡ ይሕጸብን መሸፈኒ ገጽ ይጥቀምን ኣለኹ። ብቐንዱ፡ እቲ ቫይረስ ክታበት ዘይብሉ ግን ድማ ነብስና ባዕሉ ክቐትሎ ዝኽእል ስለ ዝኾነ፡ ነዚ ከኽእለኒ ብብዝሒ ፈሳሲ ይወስድን ውልቃዊ ጽርየተይ ይሕሉን ኣለኹ። ነብሰይ ቀልጢፉ ንክቐትሎን ንክስዕሮን ኣብ ምክትታል ድማ ይርከብ። ቢቢሲ፤ ብኸመይ ግን ነዚ ቫይረስ ክቃላዕ ክኢለ ኢልኪ ትግምቲ? ሳባ ኪዳነ፡ ሽሕን ሚኢትን ምኽንያታት ነይሮም፤ ሓደ ቖልዑት ኣለው፤ ኣደ ቖልዑ'የ። ዝሓለፈ ሰሙን እዮም ናብ ቤት ትምህርቲ ምኻድ ደው ኣቢሎም፤ ስለዚ እቲ ቫይረስ ምስኦም እንተጸኒሑ'ውን፡ ቆልዑ ስለ ዝኾኑ ንሳቶም እናሰዓሩዎ ንዓኻ ከሕልፉልኻ ይኽእሉ'ዮም። በዚ ምኽንያት፡ ብዙሓት ስድራ ካብ ቖልዑ ክርሕቑ ይግበር ኣሎ። ካልእ፡ ብቐዳም ሸመተ ነይሩ፤ ቅድመ ምድላው ንክገብር ናብ ሸመተ ወጺአ ነይረ፤ ኣነባብራይ ባዕሉ ብዙሕ ኣብ ገዛ ኮፍ ምባል ስለ ዘይፎቱ ጥንቃቐ እናገበርኩ ብዙሕ ግዜ ናብ ደገ ይወጽእ ነይረ። እ . . . ናይ ህዝቢ ኣውቶብሳት'ውን ብብዝሒ ክጥቀም ይግደድ ነይረ። እዚ ኹሉ ጥንቃቐ 'የ ዝገብር ነይረ፤ ግን ድማ ኣጋጣሚ ኮይኑ ተጠቒዐ ኣለኹ። ቢቢሰ፡ ሕጂ ኣብ ከመይ ዝበለ ኩነታት ጥዕና ኣለኺ? ሳባ ኪዳነ፡ ድኻም ኣለኒ፣ ሽውሃት የብለይን፣ ደሓን ዝብሎ ናይ ረስኒ ኩነታት ኣለኒ፣ ደቂሰ ምስ ጸናሕኹ ጉሮሮይ ይዕጾ፣ ብብዝሒ ዝስዕለሉ ግዜ'ውን ኣሎ። ከምቲ ግዜይ ክጥቀመሉ ዝደሊ ዝጥቀመሉ ሓይሊ'ኳ እንተዘይሃለወኒ ድሓን እየ። ቢቢሲ፡ እዚ ናይ ተውሽቦ ነገር፡ ሰባት ዚያዳ ስንባደ ከይፈጥረሎምን ናይ ተነጽሎ ስምዒት ከየማዕብሉን ይስጋእ'ዩ። ግዜኺ ብኸመይ ተሕልፍዮ ኣለኺ? ሳባ ኪዳነ፡ ከምቲ ዝለመድካዮ ብዙሕ ክትገብር ዘይምኽኣልካ ዝስምዓካ ነገር ኣሎ፤ ግን ሰብ ዘሐጉሶ ነገር ክፍትሽን መንፈሳዊ ጥንካረን ተሓድሶን ዝፈጥርሉ ነገራት ክገብርን ኣለዎ። ክጽሕፍ ዝኽእል እንተኾይኑ ምጽሓፍ፣ ዝስእል እንተኾይኑ ምስኣል፣ ብመሳርሒ ሙዚቃ ዝተዳለው ሙዚቃታት ምስማዕ፣ ከም እምነትካ ድማ መዝሙራት ምስማዕ የድሊ። ብወገነይ፡ ንነብሰይ ኣብ ተነጽሎ ከም ዘላ ስምዒት ንከይፈጥረላ ከም ናይ ድምጺ መጽሓፍ ምስማዕ፣ ሙዚቃን መዝሙራትን ምድማጽ፣ ምስ ደቀይ ድማ ዋላ ብቴሌፎን ይኹን ነዊሕ ዕላል የዕልል ኣለኹ። ካልእ ቅድሚ ሕጂ ዘይገበርኩዎም ነገራት ምስ ሓሸኒ ንክገብሮም ብጽሑፍ የስፍሮም ኣለኹ። ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልቲ ሓይለይ ክምለስ ተስፋ ይገብር፤ ተኽእሎ እውን ኣሎ። ስለዚ እዚ ኩነታት ከም ዝስገር ፈሊጥና፡ እዚ ናይ ተውሽቦ ግዜ ምስ ነብስና ናይ ምዝራብ ግዜ ክኸውን ጌርና፣ ንነብስና ናይ ምጥንካር ግዜ ምዃኑ ክስምዓና ኣለዎ።


ኮሮናቫይረስ፡ ምሉእ ዓለም ክመሃሮ ዝደሊ ናይ ኮሌጀ ትምህርቲ

ሓደ ሲሶ ህዝቢ ዓለምና ኣብ ገዝኡ ተወሺብሉ ኣብ ዘሎ እዋን፡ ብዙሓት ሰባት ኣብዚ ኣጸጋሚ ግዜ ብኸመይ ሕጉሳት ንኽኾኑ ናብ ሳይንስ ተመሊሶም ኣለው። ብ26 መጋቢት 2020 ጥራሕ 1.3 ሚልዮን ሰባት ብቀጥታ ሳይንስ ጥዕና ንክመሃሩ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ያሌ (Yale University) ተመዝጊቦም። ብዛዕባ ሳይንስ ክትሓስቡ ከለኹም፡ ናብ ሕሊናኹም ዝመጽእ ሓጎስ ወይ ሕጉስ ምዃን ዝብል ዘይክኸውን ይኽእል። ብፍላይ ኮቪድ-19 ካብ ዝመጽአሉ ኣትሒዙ ግን ዘይከሓድ ድልየት ህዝቢ ወሲኹ እዩ። ብመሰረት ዩኒቨርሲቲ ያሌ፡ ካብ መጀመርታ ወርሒ ታሕሳስ ክሳብ 26 መጋቢት፡ ካብ ኣሜሪካ ጥራሕ ዝተመዝገቡ ተመሃሮ ቁጽሮም ብ295 ሚእታዊት ዕብየት ኣርእዩ እዩ። ካብ ካናዳ፣ ህንድን ብሪጣንያንን ዝተመዝገቡ ተመሃሮ'ውን ብብዝሒ ኣለው። ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ብኣካልን ብኢንተርነትን [ኦንላይን] እትምህር ፕሮፌሰር ላውሬ ሳንቶስ ኣብ ናይ 300 ዓመት ታሪኽ እቲ ዩኒቨርሲቲ ዝለዓለ ብኢንተርነት ንምምሃር ተመሃሮ ዝተመዝገብሉ እዋን ከም ዝኸነ ብምግላጽ፡ ርብዒ እቶም ተመሃሮ ዝሕዝ ምዃኑ ትዛረብ። "እቲ ዝገርም ነገር፡ አብ ዝሓለፈ ሰለስተ ሳምንቲ ዝተርኣየ ነር'ዩ። ካብ መጋቢት 2018 ክሳብ መወዳእታ ለካቲት 2020፡ 500 ሸሕ ተመሃሮ ኢና መዝጊብና። ኣብዘን ሰለስተ ሰሙን እዚአን ግን ልዕሊ ዕጽፊ እዚ ቁጽሪ እዮም ኮይኖም" ትብል። እዚኦም ካብ ሰራሕተኛታት ጥዕና ጀሚሩ ክሳብ ሰራሕተኛታት ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡዎም ኣብ ዝተፈላለየ ናይ ስራሕ ዓለምን ደረጃን ዘለው ዝርከቡዎም ከም ዝኾኑ ገሊጻ። እታ ፕሮፌሰር፡ እቲ ልዑል ቁጽሪ ምዝገባ ተመሃሮ ኣብ እዋን ቅልውላው ንነገራት መፍትሒ ክህብ ካብ ምድላይ ዝነቅል ከምኡ'ውን ብዙሓት ሰባት ኣብ ገዝኦም ክዕጸው ብምኽኣሎም ዝተርኣየ ምዕባለ እዩ ክትብል ትገልጾ። ሕጉሳት ክትኮኑ ዝሕግዙኹም ማዕዳታት፡ 1. ነብሰናን ከባቢናን ምፍላጥ ንድሕረትን ንቕድሚትን ከይበልኩም ኣብ ውሽጢ ሰብነትኩም ዝስምዓኩም ዘሎ ስምዒት ምስትውዓልን፣ ኣብ ዙርያኹም ብዛዕባ ዝኸውን ዘሎ ነገር ንምፍላጥ ሓሙሽተ ደቓይቕ ውሰዱ። 2. ምስ ሰባት ጥቡቕ ዝምድና ምግባር ብዛዕባ ተሞኩሮኹምን ተሞኩሮኦምን፡ እንተኽኢልኩም ድማ ብዛዕባ ጽቡቕ ዝኸይድ ዘሎ ነገር ምስ ሰባት ኣዕልሉ። ካብ ጭንቀት ናጻ ምዃን ኣይከኣልን፤ ግን ድማ ንሓደ ሰብ ሎሚ መዓልቲ እንታይ ኣሐጒሱካ? ኣብ ገዛኹም ውዑይ ማይ ነይሩ'ዶ? ፍሉይ ስምዒት ዝፈጠረልካ ዘነቐዓቕሕ ምስሊ [ቪድዮ] እንታይ ነይሩ? ኢልኩም ምሕታት ትኽእሉ'ዶ? 3. ምምስጋን ተለማመዱ ኣብ ውሽጢ ሓደ መዓልቲ ብኣገባብ ዝተፈጸመ ነገር እንታይ ነይሩ? መንከ ዓብዪ እጃም ነይሬዎ? ዝብል ጽሓፉዎ። ሓሓሊፍኩም ድማ እቲ ዝበላዕኹምዎ ወይ ዘሐጎሰኩም ነገር  በዓልቲ ቤትኩም ወይ ጎረበትኩም ዘይኮነ፡ ሓደ ዘይትፈልጡዎ ሰብ ዝገበሮ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ኣብዚ ግዘ፡ ናይ ሰብኣውነት ስምዒትኩም ከተዕብዩ ምኽኣል ኣገዳሲ'ዩ፤ እዚ ድማ ከም ሓደ ማሕበረሰብ ካብ ሓደ ዘጸግም ኩነታት ንምውጻእ ዘለኩም ዓቕሚ እተለልይሉ ክኸውን ይኽእል። ተመራመርቲ ሕጉስ ህይወት ዝኾኑ ሙሁራት ባህሪ ሕጉሳት ሰባት እንተጽንዑ፡ ሕጉሳት ዘይኮኑ ሰባት ድማ ተመሳሳሊ መገዲ ተጠቒሞም ክሕጎሱ ይኽእሉ'ዶ ዝብል ኣንፈት የጽንዑ። ፕሮፌሰር ሳንቶስ፡ መሰረት ዝበዝሓ ሕጉሳት ከይንኸውን ዝገብሩና ነገራት ዝተጋገየ ርድኢት ምዃኑ ትገልጽ። "ሕጉስ ህይወት ብዘለና ገንዘብ ወይ ቁሳዊ ሃብቲ እንረኽቦ ይመስለና። ናተይ ተመሃሮ ጽቡቕ ውጽኢት ማዕረ ሓጎስ እዩ ኢሎም ይሓስቡ። እንተኾነ፡ ዘካየድናዮም መጽናዕታ እቶም ምኽንያታት እዚኦም ከም ዘይኮኑ የመላኽቱ" ትብል። ስለዚ፡ ሰባት "ንሕማቓት ክልሰ ሓሳባት ዝህቡዎ ቦታ ንከይዓቢ" ኢና ብዛዕባ ሓጎስ ንምህር ኢላ። ኣብ ከምዚ ዓይነት ለበዳ ዝርኣየሉአ እዋን "ሰባት ብሓቂ ጽቡቕ ህይወት ንክህልዎም ዘኽእሉዎም ድልየታት ኣብ ምእራም ኢና ነተኩር" ኢላ። ተመራማሪት ስነ ኣእምሮ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ ኤሚሊያና ሲሞን-ቶማስ፡ እቲ ዓብዪ ጸገም ዝኾነ ቅልውላው እንተጋጥም ክስዕብ ብዛዕባ ዝኽእል ነገር ርግጸኛ ዘይምዃን እዩ ትብል። ስርዓት ነርቭ ሰብነትና፡ ሓደ ነገር እንተጋጥም ኣብ ከባቢና ምስ ዘለው ነገራት ዝራኸበሉ መገዲ ክእልሽ ብዝገብሮ ኩነታት ዝተሃነጸ'ዩ ኢላ፤ ከም ኮቪድ-19 ዝበለ ብፍጥነት ዝቀያየር ቅልውላው ምስ ዘጋጥም ግን እዚ ኣጸጋሚ ይኸውን። በዚ ምኽንያት ሰባት፡ ናብ ስራሕ ክኸይድ'ዶ ይኸውን? በቲ ሕማም ክልከፍ ተኽእሎ'ዶ ይህሉ? ስድራይ እንተሓሚሞም ንምሕጋዝ ዓቕሚ ክረክብ ድየ? ብዝብሉ ጥርጣረታት ይስዓሩ። እዚ ሕማም ድማ፡ ናይ ሰባት ምርኻባት ብኣካለዊ ምርሕሓቕ ክድረቱ ስለ ዝገበረ፡ ብጭንቀትን ጥርጣረን ክትውጠር ናይ ምግባር ተኽእልኡ ዓብዪ እዩ። ስለዚ እንታይ ኢና ክንገብር ዘለና? "እቲ ደስ ዘብል ዜና እዚ ብ1918 ዝነበረ ጉንፋዕ ኣይኮነን፤ ምስ ሰባት ከራኽና ዝኽእል ቴክኖሎጂ ኣለና እዩ። ብኣካል እንተዘይኮነ'ውን ኣብ ትኽክለኛ ሰዓት ግን ናይ ሰባት ሰሓቕን ስምዒታቶምን ክንርእዮ ንኽእል፤ ንርከብ'ውን" ትብል ፕሮፌሰር ሳንቶስ። ኣብ ከምዚ ሕጂ ምዕጻው ምንቅስቓሳትን ካብ ገዛኻ ዘይምውጻእን ዝበሉ ኣጋጣሚታት፡ ሰባት ከም ዝተርሓሓቑ ጥራሕ ንከይሓስቡ ዝገብሩዎም መገዲታት ብምጥቃም ድማ እቲ ጊዜ ንክሓልፉዎ ሰብ ሞያ ይምዕዱ። ዛንታ ኣብ ተውሽቦ ኮይኖም ብመስኮት ተቐልቒሎም ዝደርፉ፣ ሰሰናዩ ዝምነዩ ጥልያናውያን ርእሰ ዜና ዓለም ካብ ምዃን ሓሊፉ፡ ብሕታውነቶም ንክርስዑን ተስፋ ንከሕድሩን ይገብር ካብ ዘሎ ፍጻሜታት እዚ ዓለም ኮይኑ ይጥቀስ።


ዘይተመጣጠነ መግቢ ተመጊቦም ዝዓበዩ ብ20 ሴንቲ ሜትር ዝሓጸሩ’ዮም - መጽናዕቲ

ዘይተመጣተነ መግቢ በሊዖም ዝዓበዩ ህጻናት ምስቶም ጽቡቕ ዝበልዑ መዛንኦም ብምንጽጻር ኣብ ቁመቶም ብ20 ሴንቲ ሜትር ከም ዝሓጽሩ ሓደ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። እቲ መጽናዕቲ ኣብ 2019 ደቂ  19 ዓመት እቶም ዝነውሑ ኣብ ሆላንድ (183.8 ሴንቲ ሜትር)፡ ተመሳሳሊ ዕድመ ዘለዎም እቶም ዝሓጸሩ ከኣ ኣብ ቲሞር ላስተ (160.1 ሴንቲ ሜትር) ከም ዝርከቡ የብርህ። እዚ ኣብ ላንሰት ዝተሓተመ መጽናዕቲ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋል ዓለም ዝርከቡ ህጻናትን ኮተቴን ኣብ ቁመቶምን ሚዛኖምን መጽናዕቲ ብምክያድ ዝተመጣጠነ መግቢ ኣብ ምውሳኽ ቁመት ዓቢ ጽልዋ ከም ዘለዎ ሰብ ሞያ ከረጋግጹ ክኢሎም። እቲ መጽናዕቲ ዘካየደ ጉጅለ ካብ 1985 ክሳብ 2019 ኣብ ዝነበረ ግዜ ካብ 5 ክሳብ 19 ዝዕድሚኦም ልዕሊ 65 ሚልዮን ህጻናትን ኮተቴን መጽናዕቲ ኣካይዱሎም። በቲ ዝተረኸበ ውጽኢት ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብን ማእከላይን ኣውሮጳ (ብዓል ሆላድን ሞንቴነግሮን ዝርከበአን ሃገራት) ዝርከቡ ህጻናት እቶም ዝነውሑ እዮም። ብኣንጻሩ ኣብ ደቡብን ደቡባዊ ምብራቅን ኤስያ፣ ላቲን ኣሜሪካን ምብራቅ ኣፍሪቃን ዝርከቡ ከኣ ብማእከላይ ገምጋም እቶም ዝሓጸሩ እዮም። እቲ መጽናዕቲ ብተወሳኺ እቲ መጽናዕቲ ካልእከ እንታይ ኢሉ? እቲ መጽናዕቲ ንቁመትን ክብደትን ብምንጽጻር ኩነታት ጥዕና ግምት ዘውህብ BMI እውን ኣብቲ መጽናዕቲ ኣካቲትዎ’ዩ። እቶም መጽናዕቲ ዘካየዱ ጉጅለ ዝዓበየ BMI ዘለዎም ህጻናት እቶም ኣብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ዝርከባ ደሴታት፡ ማእከላይ ኤስያ፡ ኣመሪካን ኒውዝላድን ዝነብሩ ህጻንት ኮይኖም ከም ዝጸንሕዎም የነጽር። ብኣንጻሩ ደቂ 19 ዓመት ኮይኖም ዝተሓተ BMI ዘለዎም ከኣ ኣብ  ደቡብ ኤስያ ዝርከብ ሃገራት ዝነብሩ’ዮም ይብል እቲ መጽናዕቲ። እቶም ምናዕቲ ዘካየዱ ጉጅለ ኣብ ሞንጎ እቶም ዝለዓለን ዝተሓተን BMI ዘለዎም ናይ 25 ኪሎ ግራም ፍልልይ ከምዘሎ ብምሕባር ኣብ ገለ ሃገራት ደቂ 5 ዓመት ህጻናት BMI ናቶም ኣብ ጽቡቕ ጸኒሑ ደቂ 19 ዓመት ምስ በጽሑ ልዕሊ ሚዛን ከምዝኾኑ ውጽኢት እቲ መጽናዕቲ ከምዘርኢ ይገልጹ። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ወለዲ ንደቆም ናብ ዕድመ ኮተቴ ምስ ብጽሑ ኣብ ኣመጋግብኦም ስለዘይከታተልዎም ከምውጽኢቱ ዝሰዓበ መኳኑ ይገልጹ።


"ሓኪም ዝጸሓፎ ሕሙም ከንብቦ ምሉእ መሰል ኣለዎ"፡ ዶክተር ናሆም ግሩም

ብዝተፈላለየ ምኽንያት ናብ ትካል ጥዕና ምኻድኩም ኣይተርፍን። ንቀሊል ሕማም ርእሲ ኾነ መደቀሲ ሒዝካ ንምሕካም፡ 'ኢዱ ምሱል'ዩ' ዝተብሃለ ዶክተር ናብ ዘለዎ ምኻድ ግድን ዝኾነሉ ኣጋጣሚ'ውን ኣይስኣንን። 'ንሕማም ኢደይ ዝህብ ኣይኮንኩን' እንተኢልኩም'ውን፡ ሓደ መዓልቲ ምኻድኹም ኣይተርፍን። ዝኾነ ኾይኑ ናብ ሓኪም ኬይድኩም። "ተምላስ ኣለኒ . . . ርእሰይ ጭርውርው ይብለኒ'ሎ . . . ሑቖይ ኣብ ክልተ ከም ዝተገምዐ ቓንዛ በርቲዑኒ . . . " ምስ እትብሉዎ፡ ካብ ጣውልኡ ሓንቲ ጻዕዳ ወረቐት ስሕብ ኣቢሉ፡ ጽሕትር ጽሕትር ኣቢሉ ዝኾነ ነገር ክጽሕፍ ተዓዚብኩም ትኾኑ። እዚ ጽሑፍ ዝኸደሉ ቦታ ክፈላለ ይኽእል፤ ናብ ፋርማሲ ወይ ቤተፈተነ፣ ኣልትራሳውንድ፣ ራጂ . . . ኮታ በቲ ናይ ሕማም ዓይነት ይውሰን'ሞ የድሊ'ዩ ዝበሎ ይጽሕፈልኩም። ምንባብ ስለ እትኽእሉ ወይ ዝተምሃርኩም ሰባት ስለ ዝኾንኩም ጥራሕ፡ እንታይ ኮን ኢሉኒ? ኢልኩም ከተንብቡ ኣዒንትኹም ኣለሻ ዝጀመራሉ መዓልቲ ትዝክሩ'ዶ? ዋላ ዝተምሃርካ እንተኾንኻ ግን፡ ጽሑፍ ኢድ ሓደ ዶክተር ከተንብብ ኣይትኽእልን፤ ሚስጢር ይኾነካ። ብምንታይ ቋንቋ ድዩ ጽሒፉዎ? ክትብሉ ትኽእሉ። ኣብ ሃገርና [ኢትዮጵያ] ሓካይም ብኢንግሊዘኛ'ዮም ዝጽሕፉ። ስለምንታይ ግን ናይ ኢድ ጽሑፍ ሓካይም ዘይንበብ? መምህርን ሓኪምን ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ ዶክተር ናሆም ግሩም፡ "ናተይ ጽሑፍ ስለ ዝንበብ ከም ሓኪም ዘይቖጽሩኒ ሰባት ኣለው" ይብል። ሓደ ተሓካሚ ክሕከም ኢሉ ኣብ ቅድሚ እቲ ዝምርምሮ ሓኪም ኮፍ ካብ ዝበለላ ሰዓት ጀሚሩ፡ ርእስኹም ደፊእኹም ግን እንታይ ኢኹም ትጽሕፉ? ኢልናዮ። ዝተፈላለዩ ሰባት ክሰማምዕሉ እንተዘይክኣሉ'ውን ካብ ካልኦት ናይ ስራሕ ዓውዲታት ከም ሓኪም ዝጽሕፍ የለን ኢሉና። "ዶክተር ጋዜጠኛታትከ?" ዘስዓብናሉ ሕቶ'ዩ። [ስሓቕ]፤ ሓደ ሓኪም፡ ንሓደ ተሓካሚ ሕክምና ምስ ገበረሉ ዝሰርሖም ስራሕትን ዝተዘራረቡዎን ኩሉ ጽሒፉ መረዳእታ እቲ ተሓካሚ ከቐምጥ ስለ ዘለዎ'ዩ ኢሉና። "ንሓደ ሕሙም ኣገልግሎት ክህብ ዝወዓለ፤ ዝተዘራረቦ ብሙሉኡ ብኣግባቡ መዝጊቡ እንተዘይኣቐሚጡዎ ኣግልግሎት ከም ዘይሃበ'ዩ ዝቑጸር"። በዚ መሰረት፡ ኣብ መዓልቲ ን50 ሕሙማት ኣገልግሎት ክህብ ዝወዓለ ሓኪም፡ ታሪክ 50 ተሓከምቲ ክጽሕፍ ይውዕል ማለት'ዩ። ደራሲ፡ እዚ ኹሉ ታሪክ ክንደይ መጽሓፍ መውጽአሉ? ናትና ሓሳብ'ዩ። ዶክተር ናሆም ግን ሞያዊ መብርሂኡ ይቕጽል። "ብዝሒ ብዝጽሓፍና ኣብ ኣጻብዕትና ዝርከቡ ኣናኣሽቱ ነርቭታት ስለ ዝደኽሙ ከም ዘይንበብ ኮይኑ ክጽሓፍ ይኽእል'ዩ" ምስ በለ፡ ብተመሳሳሊ ፍጥነት ምጽሓፍ ንርእሱ ናይቲ ሓኪም ጽሑፍ ብቐሊሉ ከይንብበ ካብ ዝገብሩ ምኽንያታት ምኻኑ ይጠቅስ። ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ሓደ ሓኪም ንብዙሓት ሰባት ኣገልግሎት ዝወሃበለን ሃገራት፡ እቲ ሓኪም ታሪክ ነፍሲ ወከፍ ተሓካሚ ናይ ምጽሓፍ ግዴታ ኣለዎ። ሪጋ ኣብ ዝበዝሐሉ እዋን ድማ፡ ንሓደ ሕሙም ምስ ሓከምኻ ነቲ ኻልእ ንምግልጋል ትጓየ። ናይ ኢድ ጽሑፍ ድማ ኣይኮነን'ዶ ተሃዊኽካ ሃዲእኻ'ውን ጥንቓቐ ዝደሊ'ዩ። ዶክተር ናሆም በዚ ሓሳብ ይሰማማዕ፤ "ካብዚ ብዝብገስ'ዩ ጽሑፍ ሓካይም ዘይንበብ ዝኸውን ወይ ዝሓምቕ" ኢሉ። ስለ ምንታይከ ካብቲ ዓውዲ ወጻኢ ዘለው ሰባት ዘየንብቡዎ? "ሳይንስ ሕክምና፡ ዓርሱ ዝኸኣለ ናይቲ ሞያ ቋንቋን ቃላትን ስለ ዘለዎ፡ ሰባት እንጽሕፎ ጽሑፍ ዘይንበብ ይመስሎም፤ ነርስን ፋርማሲስትን ግን ብቐሊሉ ከንብቡዎ ይኽእሉ'ዮም" ይብል ዶክተር ናሆም። ብተወሳኺ ይብል ዶክተር ናሆም፡ ናይ ሕክምና ሳይንስ ብሓጸርትን ኣሕጽሮተ ቃልን ዝግለጹ ብዙሓት ኣበሃህላታት ስለ ዘለውዎ ሓኪም ዝጸሓፎ ጽሑፍ ብኻልኦት ክንበብ ከጸግም ይኽእል'ዩ። ንኣብነት፡ BID ዝብል ኣሕጽሮተ ቃል፡ እዚ መድሓኒት ኣብ መዓልቲ ክልተ ግዜ ውሰድ ዝብል ትእዛእ ሓኪም ዝትክእ'ዩ ክብል እቲ በዓል ሞያ የረድእ። ይኹን'ምበር፡ ሓደ ሕሙም ብዛዕባ ዘለዎ ዓይነት ሕማም፣ ዝተኣዘዘሉ መድሃኒት፣ ውጽኢት መርመርኡ ናይ ምፍላጥ ሙሉእ መሰል ኣለዎ፡ ዝብል ዶክተር ናሆም፡ ናይ ሕክምና ሞያ ዘለዎም ሰባት'ውን ጽሑፍ ሓደ ሓኪም ምንባብ ኣብዩዎም መድሓኒት ዝተኣዘዘሉ ወረቐት ተመሊሱ ናብቲ ዶክተር ዝመጽአሉ ኣጋጣሚ ከም ዘሎ የብርህ። "ሓኪም መጺኡ ክሳብ ዘንብበሎም፡ ሓደ ተሓካሚ መድሓኒት ከይወሰደ ዝጸንሐሉ ግዜ እዝክር"። ሕጂ'ዩ እምበኣር ጉድ ዝብሃል . . . ንምኻኑ፡ ኣብ ናይ ሓካይም ናይ ኢድ ጽሑፍ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣሎ'ዶ? ኣብ ህንዲ፡ ናይ ሓካይም ናይ ኢድ ጽሑፍ ኢድ ሓካይም ክንበብ ብዘይምኽኣሉ ተተሓሒዙ፡ 60 ሽሕ ዝኾኑ ሰባት ህይወቶም ከም ዝሓለፈ ኣብታ ሃገር ዝተኻየደ መጽናዕቲ የመልክት። እዚ መጽናዕቲ ኣብ ሃገርና እንተዝስራሕ ዝርከብ ውጽኢት እንታይ ክኸውን ይክእል? ብመንጽር ስነ ምግባር ሕክምና፡ ጉዳይ ናይ ኢድ ጽሑፍ ከመይ ይርአ? ዶክተር ናሆም፡ "ስነ ምግባር ሕክምና፡ ሓደ ሓኪም ዝጽሕፎም ጽሑፋት ኹሉ ሰብ ከንብቦ ብዝኽእል ክኸውን ከም ዘለዎ ይጠቅስ" ኢሉና። ንሕና'ውን በዚ ንኣምን ኢና፤ "ካልኦት'ውን እዚ ኢና ንምዕዶም" ኢሉ። ኣብ ዝዓበያ ሃገራት፡ ሓደ ተሓካሚ ዘለዎ ኩነታት ጥዕና ኣንቢቡ ንክርዳእ ብኮምፒዩተር ተጻሒፉ ይወሃቦ። ኣብ ኢትዮጵያ ግን፡ ምስቲ ዘሎ ቑጽሪ ሕሙማትን እቲ ናይ ሕክምና መሓውርን ብኸምዚ ዝበለ መገዲ ጽሑፍካ ምድላው ኣጸጋሚ ምኻኑ ዶክተር ናሆም ይዛረብ።


ኮቪድ 19፡ ኣብ ኣመሪካ ራብዓይን ዝሓየለን ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከይመጽእ ይስጋእ

ኣብ ኣመሪካ፡ እዚ ሓዲሽን ብቅልጡፍ ዝላባዕን ዓይነት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ራብዓይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከኸትል ከምዝኽእል ክኢላታት ጥዕና የጠንቅቑ ኣለዉ። ላዕለወይቲ ሓላፊት ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ ዶክተር ሮቸል ዋለንስካይ እዚ ሕጂ ዝምዝገብ ዘሎ ሓዲሽ መልከፍቲ ኣዝዩ የሻቕላ ከምዘሎ ገሊጻ ኣላ። ንሳ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኣመሪካ መዓልታዊ ኣስታት 70000 ሓዲሽ መልከፍቲ ይምዝገብ ምንባሩ ብምጥቃስ፡ “እዚ ቁጽሪ እዚ ኣዝዩ ልዑል’ዩ” ኢላ። ንሳ ብምስዓብ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን መዓልታዊ ኣስታት 2000 ብሰንኪ ኮቪድ ዝሰዓበ  ሞት ይምዝግብ ምንባሩ’ውን ኣስሚራትሉ። ዶክተር ሮቸል ዋለንስካይ፡ ብሰኑይ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ነቲ ጽቡቕ ምምሕያሻት ዘርኢ ዘሎ ክታበትን ንህዝብን ስግኣት ምኳኑ ብምምልካት ዝበርተዐ ራብዓይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከየኸትል ዘለዋ ስግኣት ኣብዚ ሕጂ እዋን ዝተፈላላዩ ብቅልጡፍ ዝላብዑ ብዙሓት ሓደሽቲ ዓይነታት ኮሮናቫይረስ እኳ እንተሃለወ ተመራመርቲ ግን ኣብ ውሑዳት እዮም ኣተኵሮም ዘለዉ። ብመሰረት ተገይሩ ዘሎ መርመራታት እቶም መጀመርታ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን ብራዚልን ዝተረኸቡ ዓይነታት ኮሮናቫይረስ እቶም ብቅልጡፍ ዝላብዑ ኮይኖም ተረኺቦም ኣለዉ። እቲ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝተራኣየ ቢ.1.1.7 ዝተሰመየ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ኣብዛ ወርሒ እዚኣ ኣብ ኣመሪካ ብዙሕ መልከፍቲ ከስዕብ ከምዝኽእል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ ብኣግኡ ገሚተሞ ኣለዉ። ላዕለወይቲ ሓላፊት ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ ዶክተር ሮቸል ዋለንስካይ እዚ ኣንጠጥዩ ዘሎ ስግኣታት “ኣዝዩ የሻቕላ” ከምዘሎ ብምምልካት ህዝቢ ኩሉ መምርሒታት ሰብ ሞያ ጥዕና ክኽተል ማዕዳኣ ለጊሳ። ብመሰረት ካብ ውድብ ጥዕና ዓለም ዝተዘርገሐ ሓበሬታ፡ ኣብ ኣመሪካ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 28 ሚልዮን ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ ኣብታ ሃገር ልዕሎ ፍርቂ ሚልዮን ሞት ኸኣ ተመዝጊቡ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ዝነበረ ብዙሕ መልከፍቲ ክታበት ምስ ተጀመረ ብቅልጡፍ ክጎድል ተራእዩ እዩ። እንተኾነ ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ፡ ኩሉ ሰብ ክሳብ ዝኽተብ እዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ብርቱዕ ስግኣት ክኸውን ናይ ግድን ምኳኑ እዩ ዝገልጽ። ኣብ ኣመሪካ ክሳብ ሕጂ 2463 ሰባት በዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ተለኺፎም ኣለዉ፡ ብውሕዱ እቶም 2400 ኸኣ በቲ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝተራኣየ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ምኻኖም ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ የረድእ። እንተኾነ እቲ ቁጽሪ ካብቲ ተባሂሉ ዘሎ ዝተዓጻጸፈ ክኸውን ከምዝኽእል እዩ ዝግመት። ተመራመርቲ፡ እዚ ዝውሃብ ዘሎ ክታበታት ነዚ ሓዲሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ’ውን ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ከምዘለዎ’ዮም ዝሕብሩ። ክሳብ ትማሊ ብዝንበረ ጸብጻብ፡ ኣመሪካ ልዕሊ 76 ሚልዮን ካብ ህዝባ ክትከትብ ክኢላ ኣላ፡ እዚ ኸኣ ብብዝሒ ዝኸተበቶም ዜጋታታ ካብ ዓለም ቀዳመይቲ ዝሰርዓ እዩ። ምስ ብዝሒ ህዝቢ ብምንጽጻር ግን ኣመሪካ ንዓባይ ብርጣንያ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን እስራኤልን ተኸቲላ ኣብ ራብዓይ ደርጃ እያ ትስራዕ። ካብቶም ኣብ ኣመሪካ ዝተኸተቡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕን ብዓልቲ ቤቱ ማላንያ ትራምፕን ይርከብዎም። ክልቲኦም ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዋይት ሃውስ እዮም ተኸቲቦም። ኣብ ኣመሪካ ክሳብ ሕጂ ክታበታት ሞደርናን ፋይዘርን ኣብ ጥቅሚ ክውዕሉ እንከለዉ፡ እቲ ሓንሳብ ጥራይ ዝውሃብ ክታበት ጆንሶን ኤንድ ጆንሶን ኸኣ ኣብ ጥቅሚ ክውዕል ብቀዳም ምሉእ ፍቃድ ረኺቡ ኣሎ።


ዓይነት-2 ሕማም ሽኮርያ ፡ ምንካይ ክብደት ኣካላት ሕማም ሽኮርያ ንምቁጽጻር ይሕግዝ

እታ ኢንሱሊን እትጭንጉዕ ክፍሊ ኣካላትና [ጣፍያ] ሽግር ምስ ኣማዕበለት ኢዩ ዓይነት-2 ሕማም ሽኮረያ ዝግሃድ። ብዝኾነ እቲ ኣብ ዓለም ከም ሽግር ክርአ ዝጸንሐ ሕማም፡ ክብደት ኣካላትና ብምንካይ ነቲ ሕማም ክንቆጻጸሮ ከምንኽእል እዚ ሕጂ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ብግብሪ ኣርኢዩ ኣሎ። እቶም እዚ ሕማም ዘለዎም ድማ ነዚ ዝተዋህበ ምዕዶ ብምትግባር ነቲ ሕማም ነበረያ ነበረ ንግበሮ። ኣብ መዓልቲ 850 ካሎሪ [ሓይሊ ዝህብ መግቢ] ዝዓቐኑ መግቢ ንሰለስተ ኣዋርሕ ብምምጋብ ክብደት ኣካላትካ ክትንክን ሕማም ሽኮርያ [type-2]ብውሕዱ ንኽልተ ዓመት ክትቆጻጸሮ ክምዝክኣል ዝተግብረ መጽናዒቲ ኣሚቱ። ካብቶም መጽናዕቲ ዘተኻየዱሎም ሕሙማት፡ ኣብቶም ሓደ ሲሶ እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ውጽኢታዊ ከምዝነበረ ናይ ሕክምና ክኢላታት ሓቢሮም። እቲ ሕጂ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ኣብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝተኻየደ ስርሓት ዝርምርኮስ ኮይኑ፡ምንካይ ክብደት ኣካላትካ ቀንዲ ፍታሕ ምቁጽጻር ሕማም ሽኮርያ ከምዝኾነን ንገለ እዋን`ውን ካብ ኣፋውስ ምጥቃም ይገላግለካ። እቲ ዓይነት-2 ዝኾነ ሕማም ሽኮርያ፡ ንምሉእ መዋእልካ ምሳኻ ዝነብርን ዝምዕብልን ሕማም ኢዩ ዝብሃል ዝነበረ ኣጠማምታ፡ እቲ ሕጂ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዝበደሆ ገለ ክኢላታት ገሊጾም። እቲ ዓይነት-2 ዝብሃል ሕማም ሽኮረያ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ 16 ኣብጽሕ ንሓደ ከምዘጥቅዕ ይግለጽ። `ኣብ 12 ሳምንታት 17 ኪሎ ነኪየ` ኣብ ከባቢ ግላስጎ [ዓዲ እንግሊዝ] ዝነብር ወዲ 58 ዓመት፡ ጆ ማክሶርሊ፡ ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት ዓይነት-2 ሕማም ሽኮርያ ከምዘለዎ ብመርመራ ምስተረጋገጸ፡ እቲ ዝተኣዘዘሉ ክልተ ዓይነት ኣፋውስ ነቲ ሕማም ክቆጻጸሮ ኣይከኣለን። "ስለዚ ነቲ ኣፋውስ ንዘልኣለም ብቐጻሊ ክወስዶ ምዃነይ ኢዩ በሪሁለይ" ክብል ጆ ንመደበር ዜና ቢቢሲ ሓቢሩ። ነቲ ፍሉይ መግቢ፡ ኣስታት ክልተ ካሎሪ ዝዓቕኑ ጸባ ዝተሓውሶ ጽሟቕ [milk shakes] ነብሲ ወከፍ መዓልቲ ክምገብ ኣብዝጀመረሉ እዋን፡ እቲ መደብ ኣሸጋሪ ክይኑ ኢዩ ረኺብዎ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኣብ ውሽጢ 12 ሳምንታት ካብ 90 ኪሎ ናብ 73 ኪሎ ብምንካዩ፡ ቅልጡፍ ምዕባለ ኣስተብሂሉ። ዳሕራይ ግና ዓጺም መግቢ ክምገብ ምስጀመረ፡ እቲ ሽግር፡ ዳግማይ ከምዝተጋህደ ማክሶርለይ ገሊጹ። "እቲ ጽሟቕ ምስታይ እቲ እንኮ መበገሲ ናይቲ ጉዕዞ ኢዩ፡ መጻኢ ሂወትካ ኣብ ኢድካ ከምዝኾነ ድማ የነጽረልካ" ኢሉ ማክሶርለይ። ድሕሪ ክልተ ዓመት ክብደቱ ናብ 77 ኪሎ ድሕሪ ምውራዱ ዝኾነ ወሰኽ ናይ ክብደት ኣይገበረን።


ጥዕና፡ ሕክምና ብርሕቀት ('ቴሌሜድስን') እንታይ'ዩ፤ ኣብ ኢትዮጵያ የዋጽእ'ዶ ይኸውን?

"ዘረባ ብዓይኒ ይኣቱ" ዝብል ኣተሓሳስባ ኣብ ዘለዎ ሕብረተሰብ፡ ሓደ ሓኪምን ተሓካምን ብኣካል ከይተራኸቡ ሕክምና ምሃብ ይከኣል'ዶ ይኸውን? እዚ መይላ ሕክምና 'ቴሌ ሜድስን' ተባሂሉ ይጽዋዕ። ኣብ ኢትዮጵያ ግን ብኸመይ መገዲ ክዕወት ይኽእል? በዓል ሞያ ሕክምና ዕንዛዘ (ሂፕኖሲስ) ከምኡ'ውን ኣካያዲ ስራሕ ቴሌሜድስን ዮኮ ኣቶ ኣብዲ ድንገታ፤ ኣቐዲሙ ኣተሓሳስባ እቲ ሕብረተሰብ ክቕየር ከም ዘለዎ ይዛረበ። "ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብና 'መርፍእ ከይኣዘዘ ከኒና ጥራሕ ሂቡ ሰዲዱኒ። ሎሚ ድማ ራጂ'ውን ዘይእዝዝ ሓኪም ገጢሙኒ' ኢሉ ቅርታ ዝስምዖ ሰብ ብዙሕ እዩ" ይብል ኣቶ ኣብዲ። "እዚ ንዓና'ውን ኣብ ፈተና ኣእቲዩና ነይሩ። ሕጂ ግን ይለምዶ ኣሎ፤ ንሕና'ውን ሓበሬታ ጥዕና ብግቡእ ብምብጻሕ እምነት ንክንረክብ ንሰርሕ ኣለና" ብምባል ድማ ነቲ ዝመጽእ ዘሎ ለውጢ የረድእ። ኣገልግሎት ምኽሪ ሕክምና ዮኮ (ቴሌ ሜድስን) ለበዳ ኮቪድ-19 ቅድሚ ምምጽኡ እዩ ተጀሚሩ። ሰባት ናብ ሆስፒታል ምኻድ እንተኣስጊኡዎም፡ ንዝደለዩዎ ሓኪም ብቴሌፎን ይረኽቡዎ ማለት'ዩ። "ብምኽንያት እቲ ለበዳ ሰባት ናብ ሆስፒታል ምምጻእ ሰጊኦም። ሕዱር ሕማም ዘለዎም ሰባት ናብ ሆስፒታል ኣይኸዱን ነይሮም። ካብዚ ብዝብገስ ቴሌሜድስን ኣገዳሲ ምዃኑ ክንሓስብ ጀሚርና" ይብል ኣቶ ኣብዲ። ቀንዲ ዕላማ ቴሌ ሜድስን፡ ሓደ ሕሙምን ሓኪምን ብኣካል ከይተራኸቡ ኣገደስቲ ሓበሬታታት ጥዕና ምልውዋጥ እዩ። ኣቶ ኣብዲ ዝሰርሓሉ ትካል ድማ ኣርባዕተ ዕማማት ከም ዘለውዎ ይዛረብ። እቲ ናይ መጀመርታ እቲ ሕማም ምፍላጥን ብዛዕባ ዘድሊ ሕክምና ምዝርራብን እዩ። ካልኣይ፡ ቀለልቲ ዝመስሉ ግን ድማ ጠቐምቲ መረዳእታታት ምዝታይ ኮይኑ፡ "ብርግጽ ኣብ ዓውዲ ጥዕና ቀሊል ዝብሃል ነገር የለን" ይብል ኣቶ ኣብዲ። በዚ መገዲ "ሓደ ሰብ ምስ ሓኪሙ ውዒሉ መድሃኒት ገዚኡ ናብ ገዝኡ ምስኣተወ ብዛዕባ ኣወሳስዳ እቲ መድሃኒት እንተዘይተረዲኢዎ ምስ ሓካይሙ ክዘራረብ ይኽእል'ዩ" ክብል የረድእ። ወይ ድማ፡ ሓደ ክትትል ሕክምና ክገብር ዝደለየ ተሓካሚ፡ ብዛዕባ እቲ ዘድልዮ መስርሕ ሕክምና ክፈልጦም ዝግባእ ቅድመን ድሕረን ጥንቃቐ ብዝምልከት ምስ ሓካይም ዮኮ ብስልኪ ክመክር ይኽእል። ካልእ ኣገልግሎት ቴሌሜድስን ድማ፡ ሓደ ተሓካሚ ብኣካል ናብ ሆስፒታል ከይዱ ተሓኪሙ ምስ ሓኪሙ ዝነበሮ ጻንሒት ግን ግልጺ እንተዘይኾይኑሉን ተወሳኺ መረዳእታ እንተደልዩን ስልኪ ደዊሉ ኣገልግሎት ክረክብ ይኽእል'ዩ። እቲ ራብዓይ ዓምዲ ኣገልግሎት ቴሌሜድስን፡ ሃንደበታዊ ኣገልግሎት ክፍሊ ሕክምና'ዩ። ሓደ ሰብ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ወይ'ውን ኣብ መገዲ ሓደጋ እንተገጢሙዎ፡ ኣብ ቀረብኡ ዘሎ ሰብ ፈላማይ ረድኤት ሕክምና ክህቦ ደልዩ ግን ከኣ ዘይተረድኦ ነገር እንተሃልዩ ቴሌፎን ብምድዋል ካብ ሰብ ሞያ ኣድላዪ ሓገዝ ክረክብ ይኽእል። ብኻልእ ወገን፡ ሓደ ሰብ ጸገም ጥዕና ዘጋጠሞ ግን ድማ ናበየናይ ሆስፒታል ክኸይድ ከምዘለዎ፣ እንታይ ዓይነት ክኢላ ከዛርብ ከም ዘለዎ ክፈልጥ ከምኡ'ውን ቖጸራ ብምትሓዝ ሙሉእ ኣገልግሎት ክረክብ እንተደልዩ ናብ ዮኮ ቴሌፎን ብምድላው ዘድልዮ ሓበሬታ ይረክብ። ዮኮ ቴሌሜድስን፡ ብኽልተ ክኢላታትን ሽዱሽተ ጠቕላላ ሓካይምን ናይ 24 ሰዓታት ኣገልግሎትን ምኽርን ሕክምና ዝህብ ትካል እዩ። እዚ ዓይነት ኣገልግሎት፡ ኣብ ሆስፒታላት ዘጋጥም ምጭንናቕን ምንግልታዕ ኣረጋውያንን ብምውጋድ፤ ግዜ ብምቁጣብ ኣብ ሞንጎ ሕሙምን ሓኪምን ጽቡቕ ምርድዳእ ክህሉ ከም ዝገብር ሰብ ሞያ እቲ ዓውዲ ይዛረቡ። ይኹን'ምበር ሓያል ጥንቃቐ ዝሓትት ኣገልግሎት'ዩ። ኣቶ ኣብዲ ከብርህ እንከሎ፡ "ብዙሓት ሕማማት ብቐሊል ምኽሪ ሕክምና ጥራሕ ኣብ ውሽጢ ገዛ ክሕከሙ ዝኽእሉ'ዮም። ኩሎም ምልክታት ሕማም ናብ ሆስፒታል ዘምርሑ ዘይክኾኑ ይኽእሉ'ዮም። ግዘን ገንዘብን ምብኻን ኣየድልን፤ እቲ ቁውም ነገር ካብ ትኽክለኛ ሓኪም ምኽሪ ምርካብ'ዩ" ክብል ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፉ ትሸዓተ ኣዋርሕ ጥራሕ ልዕሊ 5 ሽሕ ጻውዒት ስልኪ ከም ዘተኣናገዱ ዝዛረብ ኣቶ ኣብዲ፡ "ብቐዳማይ ደረጃ ክቕመጥ ዝኽእል ሕዱር ሕማማት ዘለዎም ሰባት'ዮም" ይብል። እዚ ሕማም እንታይ ከስዕበለይ ይኸውን? እዚ መድሃኒት እንተወስድኩኸ? እንተተረፈኸ? ዝብሉ ሕቶታት ብብዝሒ ከም ዝቐርቡሎም ኣብሪሁ። ንኣብነት ሕማም ሽኮር ዘለዎ ሰብ፡ እንታይ ዓይነት መግቢ ክምገብ? እቲ ዝወስዶ መድሃኒት እንታይ ዓይነት ጎናዊ ሳዕቤን ክህልዎ ይኽእል? ዝብሉ ኣብ ኣወሳስዳ መድሃኒት ብዝተሓሓዝ ሓበሬታ ንምርካብ ብዙሓት ሰባት ቴሌፎን ከም ዝድውሉ ይሕብ። ወለዲ ብዛዕባ ደቆም ዘጨንቑዎም ጉዳያት ንምሕታት ዝተገብሩ ጻውዒታት ቴሌፎን ብኻልኣይ ደረጃ ዝተሰርዑ ኮይኖም፡ ምስ ጾታዊ ርክብ ዝተኣሳሰሩ ድማ ብሳልሳይ ደረጃ ተሰሪዖም ኣለው። "ኣብ ሃገርና ብዛዕባ ጾታዊ ርክብ ትምህርቲ ስለ ዘይወሃብ ብዙሓት ሰባት ሕቶ ኣለዎም" ዝብል ኣቶ ኣብዲ፡ "ምስ ሓኪም ገጽ ንገጽ ተራኺቦም ምስዚ ብዝተሓሓዝ ሕቶታት ንምሕታት ትብዓት ስለዘይብሎም ብዙሓት ሰባት ብቴሌፎን ምኽሪ ሓቲቶም'ዮም" ብምባል የረድእ። ዮካ ቴሌሜድስን ምስ ኢትዮ ቴሌኮም ብሓባር ከም ዝሰርሕ ዝገልጽ ኣቶ ኣብዲ፡ ዓማዊል ናይ ጥዕና ሓበሬታ ንምርካብ ንደቒቕ ኣርባዕተ ብር ከም ዝኸፍሉ ገሊጹ። ንምዃኑ፡ ሓንቲ ብምዝባዕ መረዳእታ እትፍጠር ናይ ሕክምና ስሕተት ዋጋ ከተኽፍል ስለ እትኽእል፡ እንታይ ዓይነት ጥንቃቐ'ዩ ዝግበር? "ንሕና ናይ ምኽሪ ኣገልግሎት ኢና ንህብ። ካብቶም ቴሌፎን ዝድውሉ ዘይተረድኣና ነገር እንተሃልዩ ኣዳጊግና ንሓትት፤ ንሕና ብዛዕባ እቲ ሕክምና ኢና መረዳእታ ንህብ እምበር ዓርስና ጀሚርና እንውድኦ ሕክምና የለን" ይብል ኣቶ ኣብዲ። ንጥንቃቐ ብዝብል ድማ፡ ሓደ ተሓካሚ ጻውዒት ስልኪ ክገብር እንከሎ ዝህሉ ናይ ድምጺ ልውውጥ ተቐዲሑ እዩ ዝቕመጥ። "ክፍለጥ ዘለዎ ጉዳይ፡ ነቲ ሕሙም ካብ ዝመርመሮ ሓኪም ንላዕሊ ንሕና ኢና ንፈልጠልካ ኣይንብሎን። ልክዕ እንተዘይመሲሉና ግን ምስቲ ዝደወለ ውልቀሰብ ብምዝርራብ ናብ ናይ ውልቂ ሓኪሙ ብምድዋል ተወሳኺ ሓበሬታ ንእክብ። ወይ ድማ እቲ ሕሙም ደጊሙ ናብ ዝመርመሮ ሓኪም ክኸይድ ንምዕድ" ክብል ድማ የረድእ። ቴሌሜድስን፡ ኣብ ዝዓበያ ሃገራት ድሮ ናብ ቪድዮ ሜድስን በጺሑ'ዩ። ኣብ ርእሲኡ 'ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ' ኣብ ውሽጢ ሕክምና ኣትዩ ብዙሕ ለውጢ ክርኣይ ጀሚሩ ኣሎ።


መጥባሕቲ እናኣካየደ፡ ውዕሎ ፍርዱ ‘ብዙም’ ዝተኸታተለ ዶክተር

ኣብ ኣመሪካ ክፍለ ግዝኣት ካሊፎርንያ፡ ሓደ ዶክተር ንሓደ ተሓካሚ መጥባሕቲ እናኣካየደሉ እንከሎ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ነቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝነበሮ ጉዳይ ‘ብዙም’ ከምዝተኸታተሎ ተገሊጹ። እቲ ስኮት ግሪን ዝተባሃለ ሓኪም፡ መጥባሕቲ ከካይድ እንከሎ ዝኽደኖ ክዳን ገይሩ መጥባሕቲ እናኣካየደ እንከሎ እዩ ነቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝነበሮ ጉዳይ ብዙም ዝተብሃለ መተግበሪ፡ ንመጋባእያ ብቪድዮ ዝከታተሎ ነይሩ። እቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝነበረ ተረኛ ዳኛ፡ ዶክተር ስኮት ግሪን ነቲ ውዕሎ ቤት ፍርዲ ኣብ ዘለዎ ኮይኑ ክኸታተሎ ዝጥዕሞ እንተኾይኑ ምስ ሓተቶ፡ ዶክተር ስኮት ግሪን ጉዳይ ቤት ፍርዲ ኣብ ዘለዎ ኮይኑ ክከታተሎ ከምዝኽእል ብምሕባር “ኣይትሰከፉ ኣብ ጥቃይ ካልእ ክኢላ መጥባሕቲ ዝኾነ ዶክተር ኣለኒ” ኢሉ መሊሱ። እቲ ዳኛ ግን እቲ መስርሕ ቤት ፍርዲ ብኸምዚ ክቅጽል ከምዘይክእል ብምምልካት እቲ ውሳነ ናብ ካልእ መዓልቲ ክሰጋገር ወሲኑ። ሚዲካል ቦርድ ካሊፎርንያ ብወገኑ፡ ነቲ ዘሎ መስርሕ ባዕሉ ከምዝከታተሎ ብምሕባር፡ ሰብ ሞያ ጥዕና ኣብ ውሽጢ ስራሕ ኮይኖም ስርሖም ኣብ ዘከናውንሉ እቲ ክኸውን ዘለዎ መስርሓት ክኽተሉ ከምዘለዎም ኣተሓሳሲቡ። ብመሰረት ሕጊ ኣመሪካ፡ ሕጊ ትራፊክ ዝጥሓሱ ሰባት መስርሕ ፍርዶምን መቅጻዕቶምን ህዝቢ ክዕዘቦ ዘፍቅድ እዩ። እቲ መስርሕ ፍርዲ ዶክተር ስኮት ግሪን’ውን ኣብ ዩቱዩብ ብቀጥታ እዩ ዝመሓላለፍ ነይሩ። እቲ ቤት ፍርዲ መስርሕ ፍርዲ ዶክተር ስኮት ግሪት ኣብ ዩትዩብ ብቀጥታ ይፍኖ ምህላዉ ምስ ሓበሮ’ውን “ኣብ ጥቃይ ካልእ ክኢላ መጥባሕቲ ስለዘሎ ክንቅጽል ንኽልእ ኢና” ዝብል መልሲ እዩ ሂቡ። ተረኛ ዳኛ እቲ ቤት ፍርዲ ጌሪ ሊንክ መስርሕ ፍርዲ ንኽጅምር ኣብ ወንበሩ ኮፍ ክብል እንከሎ ዶክተር ስኮት ግሪን ስርሑ ደው ከየበለ መጥባሕቲ እዩ ዘካይድ ነይሩ። እቲ ዳኛ “እንተዘይተጋግየ ኣብዚ ስዓት እዚ መጥባሕቲ ኢኻ ተካይድ ዘለኻ፡ ሓቐይ እንድየ?” ክብል ሓቲትዎ። ዶክተር ስኮት ግሪን ብወገኑ “እወ ጽቡቕ ኣለኻ ክቡር ዳኛ፡ እቲ መስርሕ ፍርዲ ክንቅጽል ንኽእል ኢና” ብምባል መሊስሉ። ዳኛ ግሪ ሊንክ ብወገኑ፡ እቲ መስርሕ ፍርዲ ኣብ ከምዚ ኩነታት ክካየድ ጽቡቕ ከምዘይስመዖ ብምግላጽ “እዚ ክኸውን ኣይክእልን እዩ ግቡእ’ውን ኣይኮነን፡ ኣብ ውሽጢ ክፍሊ መጥባሕቲ ኾይካ ንሓደ ሕሙም መጥባሕቲ እናኣካየድካሉ መስርሕ ፍርዲ ክትከታተል ኣይትኽእልን ኢኻ ቅኑዕ’ውን ኣይኮነን” ብምባል መስርሕ ፍርዲ ናብ ካልእ መዓልቲ ክሰጋገር ወሲኑ።


ኣብ ዲ/ሪ/ኮንጎ ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ መድሃኒት ኤችኣይቪ ንምርካብ ተስፋ ተረኺብዎ ተባሂሉ

ብዘይ መቆጻጸሪ መድሓኒት ኤችኣይቪ ኤድስ፡ ሰብነቶም ብተፈጥሮኣዊ መገዲ ነቲ ቫይረስ ክቆጻጸር ዝኽእሉ ሰባት ምርካቦም፡ መድሓኒት እቲ ቫይረስ ንምርካብ ተስፋ ከምዝሃቦም ተመራመርቲ ገሊጾም፡፡ እቲ መጽናዕቲ ከምዝሓበሮ፡ ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፖብሊክ ኮንጎ ኣስታት 4 ምኢታዊት ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት ሰብነቶም ነቲ ቫይረስ ክገትኦ ክኢሉ እዩ፡፡ ብሓፈሻ ትሕቲ  ሓደ ምኢታዊት ካብ ተሰከምቲ እቲ ቫይረስ ጥራሕ እዮም እዚ ተፈጥሮኣዊ ዓቕሚ ዘለዎም፡፡ እቲ ተረኺቡ ዘሎ ውጽኢት ክታበት ወይ መድሓኒት ኤችኣይቪ ኤድስ ንምርካብ ኣብ ዝካየድ መጽናዕቲ ከም መበገሲ ክኸውን ከምዝኽእል ተመራመርቲ ገሊጾም፡፡ መራሒት እቲ መጽናዕቲ ዝኾነት ተመራማራት ሜሪ ሮጀርስ ‘‘ንፈለማ እዋን መረዳእታታት እቲ መጽናዕቲ ምስ ረኸብና ተገሪምና ኔርና፤ ተሓጒስና እውን’’ ብምባል ንቢቢሲ ተዛሪባ፡፡ ወሲኻ ድማ ‘‘እዚ ማለት ድማ መድሓኒት ክንረኽበሉ ንኽእል ኢና ማለት እዩ’’ ኢላ፡፡ እቲ ካብ ዝተፈላዩ ዩኒቨርሲቲታትን ትካላት መድሓኒትን ብዝተወጻጽኡ ተመራመርቲ ተጸኒዑ ኣብ ኢባዮመዲስን ዝተባህለ መጽሄት ዝተሓተመ መጽናዕቲ፡ ካብ 1987 ክሳብ 2019 ዝተወሰዱ ቅምሶታት ምስቲ ቫይረስ ዝነብሩ ሰባት መርሚሩ እዩ፡፡ ኣብ ካሜሩን ብመሳሳሊ ሰብነቶም ነቲ ቫይረስ ብዘይ መድሃኒት ክቆጻጸር ዝኽእል ሓደ ምኢታዊት እቲ ቫይረስ ዘለዎም ሰባት ተረኺቦም እዮም፡፡ ‘‘እዚ ቅድሚ ሕዚ ተራእዩ ኣይፈልጥን፤ ብሓፈሻ ካብቶም ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት ኩሎም ትሕቲ ሓደ ምኢታዊት ጥራሕ እዮም ሰብነቶም ባዕሉ ነቲ ቫይረስ ክገትእ ዝኽእል ነይሩ’’ ትብል ዶ/ር ሮጀርስ፡፡ ኣብዚ እዋን መብዛሕተኦም እቲ ቫይረስ ዘለዎም ሰባት፡ መዓልታዊ ነቲ ቫይረስ ንምግታእን መጠን ቫይረስ ንምቕናስን መድሓኒት ይወስዱ፡፡ እቶም ተስፋ ዝህብ ውጽኢት ዝተረኸቦም ሰባት፡ ሰብነቶም ብኸመይ ነቲ ቫይረስ ክቆጻጸር ከምዝኸኣለኳ እንተዘይተፈለጠ ነቲ መስርሕ ምርዳእ ግን ወሳኒ ከምዝኾነ እታ ተመራማሪት ገሊጻ፡፡ ኣብ 1980ታት ዓለማዊ ትኹረት ዝረኸበ ሕማም፡ ኣስታት 76 ሚልዮን ሰባት ዘጥቀዐ ኮይኑ ኣብዚ እዋን እውን 38 ሚልዮን ምስቲ ቫይረስ ሓቢሮም ይነብሩ፡፡ ሕማም ኤችኣይቪ/ኤድስ ንፈለማ እዋን ቅድሚ ሓደ ምኢቲ ዓመት ኣቢሉ ኣብ ናይ ሎሚ ዲሞክራቲክ ኮንጎ ከምዝተኸሰተ ዝእመን ኮይኑ፡ ኣብ ትሕቲ ሳህራ ኣብ ዝርከባ ሃገራት ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ብበዝሒ ከምዘጥቅዕ ይግለጽ፡፡


ጥዕና ስነልቦና፡ መሓዙትና ኣብ ጥዕናና ኣሉታዊ ሳዕቤናት ኣለዎም'ዶ?

መሓዙትካ ኣብ ጥዕናኻ ዓቢ ተራ ኣለዎም። ካብቶም ብኣሉታ ዝጸልዉኻ መሓዙትካ፡ ሕማቕ ባህርያት - ከም ምትካኻ ሽጋራን መስተን- ክትወርስ ትኽእል። ኣብ ዝተናውሐ እዋን ከኣ ግዳይ ናይቶም ቀተልቲ ዝኾኑ ሕማማት፡ ከም ሕማም ልቢ፣ መንሽሮን ወቕዒ፣ ኩሊት፣ ሳምቡእን ዝኣመሰሉን ተማዕብል። ካብቶም ብኣወንታ ዝጸለዉኻ ድማ ኩሉ ንሂወትካን ጥዕናኻን ዝጠቅም ነገራት፡ ከም ኣካላዊ ምውስዋስ፣ ዝተመጣጠነ መግቢ ምምጋብን ካልእን ብምቕዳሕ ጥዕንኡ ዝተማልአ ሰብ ትኸውን። ብዙሓት ሰባት ኣብ መጀመርታ ናይ ሓድሽ ዓመት ካብ ኩሉ ንጥዕንኦም ጎዳኢ ዝኾኑ ነገራት ማለት ከም ምትካኽ ሽጋራን ምስታይ ኣልኮላዊ መስተን ደው ከብሉን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ከዘውትሩን ይውስኑ። ኩሎም ንጥዕናና ዝሃስዩ ባህርያት - ከም ምትካኽ ሽጋራን ዝኣመሰሉን ባህርያት - ካብቶም ንቐርቦምን ነድንቖምን መሓዙትና፣ መዛኑናን ኣዝማድናን ኢና ንቐድሖም። እዚ ተርእዮ'ዚ ዋላ'ኳ ከም በዓል ሕማም ልቢ፣ ወቕዒ [ስትሮክ]ን መንሽሮን [ካንሰር]ን ዘይላገብ እንተኾነ፡ ከም ተላባዒ ሕማም ካብ ሓደ ሰብ ናብ ካልእ ዝመሓላለፍ ዓይነት ሕማም ኢዩ። መሓዙትካ ከሳዕ ክትከውን ኣበርክቶ ኣለዎም'ዶ? ኣብ 1940ታት ኣብ ፍራሚንግሃም፡ ማሳቺዩሴትስ [ኣሜሪካ] ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ ሓደ ሰብ ኣብቲ ዝነብርሉ ከባቢ ከሳዓት እንተድኣ ኣሊዮም ንሱ'ውን ናይ ምኽሳዕ ተኽእሎታት ከምዘለዎ የመልክት። እቲ መጽናዕቲ፡ እንተድኣ ዓርኩ ከሳዕ ኮይኑ እቲ ሰብ 57% ከሳዕ ናይ ምዃን ዕድላት ክህልዎ ከሎ፤ የሕዋቱ ድማ ከሳዓት እንተድኣ ኮይኖም 40% ናይ ምኽሳዕ ዕድላት ኣለዎ። በዓልቲ ቤቱ ወይ ድማ በዓል ቤታ ከሳዕ እንተድኣ ኮይኖም ድማ 37% ከሳዕ ናይ ምዃን ተኻሎታት ከምዘሎ እቲ መጽናዕቲ የመልክት። እንተድኣ እቶም ክልተ ሰባት ካብ ሓደ ጾታ ኮይኖም ድማ እቲ ተርእዮ ዝያዳ ጎሊሑ ይርአ። ብፍላይ እቲ ሰብ ብዛዕባ ርጉዲ'ቲ ካልእ ሰብ ብዙሕ ዝሓስብ እንተድኣ ኮይኑ። እቲ ኣብ ፍራሚንግሃም ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ሓደ ሰብ በቲ ጥቡቕ ዝምድና ዘይብሉ ግና'ኸ መዓልታዊ ዝርእዮ ኣዝዩ ሮጒድ ጎረቤቱ ኣይጽሎን ኢዩ ይብል። እቲ ምኽንያት ድማ፡ እቲ ሰብ ምስቲ ጎረቤቱ ዘለዎ ቅርበት ዓቢ ስለዘይኮነን ብርጉዲ ናይ ጎረቤቱ ስለዘይሻቐልን ኢዩ ዘይሮጉድ። ስለዚ ዋላ ኣብ መንጎ ክልተ መሓዙት'ውን እቲ ፍቕሮም ዘይመጣጠን እንተድኣኮይኑ፡ እቲ ዝያዳ ፍቕርን ሓልዮትን ኣብ ዓርኩ ዘርእይን በቲ ናይቲ ከሳዕ ዓርኩ ርጉዲ ዝሓስብን ናይ ክብደት ምውሳኽ ከርኢ ከሎ፡ እቲ በቲ ዕርክነት ብዙሕ ዘይግደስ ግና ዝኾነ ናይ ክብደት ምውሳኽ ኣየርእን። ኣብዚ እዋን ዝርኣዩ ዘለዉ መጠን ፍትሕ ሓዳር፣ ምትካኽ ሽጋራን ምስታይ ኣልኮላዊ መስተን ካብ መሓዙትን ኣዝማድን ዝመሓላለፉ ባህርያት ኢዮም። ዋላ'ኳ ምስ ምሽምጋል ብዝተሓሓዝ ንገለ ሕማማት ዝተቓላዕና እንተኾና፡ እቲ ንዝተፈላለዩ ዘይተላባዕቲ ሕማማት - ከም ሕማም ልቢ፣ ወቕዕን መንሽሮን - ከነማዕብል ዝገብረና ግና እቲ ዘማዕበልናዮ ባህርያት፡ ማለት ከም ምትካኽ ሽጋራ፣ ዘይተመጣጠነ መግቢ ምብላዕን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይምግባርን ኢዩ። እዞም ዘይተላገብቲ ሕማማት - ከም ሕማም ልቢ፣ ወቕዒ፣ መንሽሮ፣ ሕማም ሽኮርያን ሳምቡእን ብዓለም ደረጃ ካብ 10 ሰባት ሸውዓተ በዞም ሕማማት ክሞቱ ከለው፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ድማ ዳርጋ 90 ሚኢታዊት ናይቲ ኣብቲ ሃገር ዝርአ ሞት ብሰንኪ'ዞም ሕማማት ከምዝኾነ ይፍለጥ። ብስምዒታት ምጽላው ማሕበራዊ ህይወት'ውን ንባህሪያትናን ስምዒታትናን ክጸልዎ ይኽእል። እቲ ዘገርም፡ ምትካኽ ሽጋራ ኣብ መንእሰያት ምስ ምጥራይ ህቡብነት ይኽሰት። ህቡባት ኣባጽሕ ሽጋራ ከትክኹ ምስዝጅምሩ እቲ ቁጽሪ ናይ መዛንኦም ክውስኽ ከሎ፡ እንተድኣ ምትካኽ ደው ኣቢሎም ድማ እቲ ቑጽሪ ይንኪ። ዋላ'ውን ምስ ጭንቀት ምትእስሳር ኣይሃልዎ፡ ኣብ ዝተናውሐ እዋን ግና እዚ መንፈስ'ዚ ናብ ጭንቀት ክምዕብል ተኽእሎታት ኣሎ። ማሕበራዊ ሻቕሎት ካብ የዕሩኽትናን ኣዝማድናን ዝተፈላለዩ ባህርያት ንቐድሕ ኮይና፡ ከመይ ጌርና ኢና ድኣ ጽቡቕ ባህርያት ነማዕብል? ኣብ መጀመርታ ወርሒ ጥሪ፡ ሰባት ኣልኮላዊ መስተ ምስታይ ደው ከብሉን ብብዝሒ ኣሕምልቲ ክምገቡን ይተባብዑ። እዚ ብጉጅለ ዝግበር ፈተነ ድማ ጥዕንኦም ንምሕላው ዝዓለመ ኢዩ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ ሰባት ብእኩብ ምትካኽ ሽጋራ ደው ከብሉ ዝጉስጎሰሉ ወርሒ ኢዩ። እዚ ባህርያት ሰባት ንምቕያር ኣብ 2012 ዝተጀመረ ሰናይ ተበግሶ ኣዝዩ ዕውት ነይሩ። ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት ነቲ ዘማዕበልዎ ባህርያት ደው ኣቢሎም'ዮም። እዚ ብእኩብ ዝካየድ ተበግሶ ድማ ካብቲ ብውልቀሰባት ዝካየድ ተበግሶ ዝያዳ ኣድማዕን ውጽኢታውን ኢዩ።


ኮሮናቫይረስ፡ ፍሎሪዳ መዓልታዊ ልዕሊ 15 ሽሕ መልከፍቲ ተመዝግብ ኣላ

ግዝኣት ኣሜሪካ ዝኾነት ፍሎሪዳ፡ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ጥራሕ ሓደሽቲ ኮሮናቫይረስ ዝተረኽቦም 15,299 ሰባት ኣመዝጊባ። ተወሰኽቲ 45 ሰባት ድማ ብምኽንያት እዚ ቫይረስ ሞይቶም። 7 ሚኢታዊት ብዝሒ ህዝቢ ኣሜሪካ ዝርከባ ግዝኣት'ኳ እንተኾነት፡ ዳርጋ ርብዒ መዓልታዊ ኣብ ኣሜሪካ ዝምዝገብ ቑጽሪ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ኣብታ ግዝኣት ጥራሕ ተመዝጊቡ ኣሎ። እዛ ግዝኣት ሃገር እንተትኸውን ነይራ፡ ኣብ ዓለም ዝለዓለ መልከፍቲ ዘመዝገበረት ራብዐይቲ ሃገር ክትብሃል ነይራ። ልዕሊ 40 ኣብ ፍሎሪዳ ዝርከባ ሆስፒታላት፡ እቶም ክፍሊታት ጽኑዕ ሕክምና መሊኦም ምህላዎም ይገልጻ። ዓውዲ ቱሪዝም እታ ግዝኣት ብኮሮናቫይረስ ኣዐርዮም ካብ ዝተጸለው ጽላታት ሓደ ኮይኑ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ተወሲዶም ዝነበሩ ስጉምታት ክተልዕል ጀሚራ ነይራ። ኣመሓዳሪ ሮን ዲሳንቲስ፡ ብምኽንያት እቲ ዝርኣይ ዘሎ መልከፍቲ ተኸፊተን ዝነበራ ባራት ክዕጸዋ እኳ እንተኣዘዘ፡ ብዝሒ ሰብ ኣብ ዝርከበሎም ቦታታት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምጥቃም ዝብል መምርሒ ግን ክፎክስ ገይሩ'ዩ። በዚ ምኽንያት፡ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ሓይሊ ዕማም ምቁጽጻር ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ኣሜሪካ ዶክተር ኣንቶኒ ፋውቺ፡ ኣብታ ግዝኣት ዝነበረ ኣዋጅ ዕጽዋ ክፎክስ ምግባሩ ልክዕ ኣይኮነን ብምባል ይነቕፎ። ኣብ ኣሜሪካ፡ ጉዳይ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ፖለቲካዊ መልክዕ ዝሓዘ ኮይኑ፡ ነዚ ዝቃወሙ ሰባት ውልቃዊ ናጽነትና ዝዳፋእ እዩ ብምባል ኣይቕበሉዎን። ካብዚ ብዝብገስ፡ ኣብ ዝተፈላላያ ግዝኣታት ኣሜሪካ ኣንጻር መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ካልኦት ስጉምታት ምክልኻል ዝርግሐ እዚ ቫይረስን ዘቕንዑ ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ተኻይዶም'ዮም። ኣብ ዙርያ ኣገዳስነት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ሕቶታት ከልዕል ዝጸንሐ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ'ውን እንተኾነ፡ ብቐዳም'ዩ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ገይሩ ንፈለማ እዋን ተራእዩ። "ተቓዊመዮ ኣይፈልጥን፤ ግን ድማ ግዜን ቦታን ዝጠልብን'ዩ ዝብል እምነት ኣለኒ" ዝብል ርኢይቶ ድማ ሂቡ። ኣሜሪካ፡ ካብ ቀረባ መዓልታት ጀሚራ መዓልታዊ 60 ሽሕ ሓደሽቲ ብኮሮናቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ክተመዝግብ እንከላ፡ ኣሪዞና፣ ቴክሳስን ካሊፎርኒያን ልዑል ቑጽሪ መልከፍቲ የርእያ ኣለዋ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ኣሜሪካ ምስ ኮቪድ-19 ብዝተሓሓዝ ልዕሊ 134 ሽሕ ሰባት ሞይቶም።


ንሕማም ሽኮርያ፡ ዓመታዊ ድዩ፡ ዕለታዊ ዝኽሪ ዘድልዮ?

ትማሊ ዓለማዊ መዓልቲ ዲያቤቲክ (ሕማም ሽኮርያ) ነይሩ። ከም ብዙሓት ኣህጉራውያን መዓልታት፣ መዓልቲ ሕርሻ፣ መዓልቲ ዘራእቲ፣ መዓልቲ ዕቃበ፣ መዓልቲ ካንሰር፣ መዓልቲ ዓባይ ሰዓል፣ መዓልቲ ኤች-ኣይ-ቪ ኤይድስ፤ መዓልቲ ሕማም ሽኮርያ ከኣ ትማሊ 14 ሕዳር ትዝከር እያ። ንሕማማት ብኣግኡ ንምክልኻለሎም ምታን ክከኣል፤ ኣህጉራውያንን ሃገራውያንን ትካላት መንግስታትን ገበርቲ ሰናይ ማሕበራትን ፡ ንቕሓትን ኣፍልጦን ማሕበረ-ሰብ ዓለም ክብርኽን፤ ጎስጓስን ኣስተምህሮን ይህቡ። ኣብዛ መዓልቲ ሕማም ሽኮር ዝኽበረላ ዘሎ ዕለት ከኣ ኣብ መላእ ዓለም ዘለው ኣህጉራዊ ፌደሬሺን ዲያቤቲክ ናይ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ ናይ ኣመሪካ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣውስትራልያ፡ ካናዳ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኒውዝላንድን ህንድን ካልኦትን ነዚ በዓል የኽብሩዎ። ኣብዛ ዕለት ኣብ ማእከላይ ደረጃታት ኣብያተ ትምህርቲ፡ ዩኒቨሪሲቲን ኮሌጃትን፡ ዝተፈለላየ መጽናዕታዊ ትምህርትን ሰሚናራትን ይካየድ። ኣብ ኣብያተ እምነታት፡ ኣብ ቤተክርስትያናትን መሳጊድን፡ ወዘተ፡ ምልልውዋጥ ተመኩሮ ሓካይምን ሕሙማንን'ውን ይካየድ። ሞያውያን ጥዕናን፡  ወለንተኛታት ሕሙማን ዲያቤቲክን ከኣ ብዝተፈላለየ መራኸቢ ብዙሓን ብተሌቪዥን፡ ሬድዮን ጋዜጣን ሓበሬታን ኣስተምህሮን ይህቡ። ምስ ሕማም ሽኮር ብዝተኣሳሰር ዛንታ እዚ ዕለት ዝነግር ዘለኹ እምበኣር ሓደ ካብቶም ኣሽሓት ወለንተኛታት ሕሙማን ሽኮርያ (ዲያቤቲክ) እየ። ቅድሚ ናብ ውልቃዊ ዛንታ ምእታወይ፡ ሕማም ሽኮር እንታይ ማለት ምዃኑ ካብ ዘንበብኩዎን ብሓካይመይ ዝተነገረንን ከካፍል። ኣብ ደምና፡ መጠን ሽኮር ካብቲ ዝግብኦ ንላዕሊ ብምብዝሑ ዝኽሰት ሕማም እዩ። እቲ ንመጠን ብዝሒ ሽኮር ዝንክን ዝቆጻጸርን ኢንሱሊን ዝተባህለ ቆስጠ [pancreas-ጣፍያ] ካብ ዝተባህለት ክፍለ ኣካላትና ዝምንጩ ንጥረ ነገር ክጎድልን ብግቡእ ምስዘይሰርሕን ሕማም ሽኮርያ ይኽሰት። ክንደይ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ'ኸ ኣለው? ሞያውያን ተመራመርቲ እቲ ዓውድ ንሕማም ሽኮርያ ኣብ ክልተ እዮም ዝኸፍሉዎም። እቲ ቐዳማይ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ሓደ ( ታይፖ-1) ዝበሃል ኮይኑ መብዛሕቱ ግዜ ካብ ስድራ-ቤት ብተወርሶ ዝሓልፍ ዓይነት ሕማም እዩ። እቲ ካልኣይ ከኣ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ክልተ( ታይፖ-2) ዝበሃል ኮይኑ መብዛሕቱ ግዜ ንማእከላይ ዕድመ ኣብ ኣርብዓታትን ልዕሊኡን ዕድመ ንዘለው ዘጥቅዕ ዓይነት ሕማም እዩ። ይኹን እምበር ሕማም ሽኮርያ ንሕጻናት፡ ቖልዑን፡ ኣብ ኣካላቶም ልዑል መጠን ስብሒ ዘለዎም መንእሰያት እውን የጥቅዕ እዩ። ፍልልይ ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ሓደን ክልተን፡ እቲ ቐዳማይ ብቐጥታ ብመርፍእ ዝወሃብ ኢንሱሊን ክሕከም እንከሎ፡ እቲ ካልኣይ ግን ኣብ ሰብነትና ንዘሎ ውሑድ ዓቐን ኢንሱሊን ንምብርባር ዝሕግዝ ዝተፈላለየ ዓይነት መድሓኒታት ብምውሳድ ንመጠን ሽኮር ኣብ ደምና ምቁጽጻር ይከኣል። እቲ ጽቡቕ ነገር፡ ናይዚ ሕማም፡ ተማሂሩን ተሓቢሩን ክጥንቀቕ ንዝኽእል ሰብ ዝኸውን እኹል ፍልጠትን ተመኩሮን ምህላው እዩ። ብፍላይ ንሕማም ሽኮር ቁጽሪ ክልተ ቅድሚ ዝኣገረ ክትከላኸላን እንተነፊዕካ ጨሪስካ ከተርሕቓ፡ እንተነኣሰ ከኣ ኣዚኻ ከተደናጉያን ክትቆጻጸራን ይከኣል እዩ። ከምቲ ካህናትን ወንጌላውያንን " እዝኒ ዘላቶ ሕጂ ይስማዕ!" ኢሎም ዝሰብኩ፡ እዝኒ ዘለዎን ትጉህን ሰብ ንሕማም ሽኮርያ ከወግዳን ከርሕቓን እውን ልዑል ተኽእሎ ኣሎ። እቲ ከምዚ ከማይ "ደሓን ከርክበሉ እየ - ኣበይ ከይትበጽሕ!" እናበለ ኩሉ ነገር ካብ ኢዱ ዝመልቆን ግን ፈትዩ ጸሊኡ ናብቲ ካልኣይ ደረጃ፡ ማለት እቲ ሕምማ ምስ ሓዘካ ናብ ምቁጽጻሩ እዩ ዝወርድ። ኣብ ምቁጽጻር እቲ ሕማም እንተተጊሁን እንተነፊዑን እውን ደሓን'ዩ። ኣብኡ እንተሓሚቑን እንተሰኒፉን ግን ናብቲ ከይመጽኣና እንፈርሖ፡ ኣዚዩ ዘሰንብድ፡ ከም መቑረጽቲ መሓውር፡ ዑረት ዓይኒ፡ መልመስቲ፡ ወቕዒ ልብን ሞትን ከጋጥም ይኽእል እዩ። ተመኩሮይ እምበኣር ኣብዚ እዩ ዘገድስ። ሓያሎ ብቐረባ ዝፈልጦምን ኣብ ጥዕነኦም ዝተሓጋገዝኩዎም ሰባት፡ ገሊኦም ብሰንኪ ሕማም ሽኮር ናይ መሓውር መቑረጽቲ፡ ገሊኦም ልምሰት ኮላሊት፡ ( ኪድኒ ፈይለር) ገሊኦም ከኣ ርኡይ ናይ ጥዕና ምስንኻል ከጋጥሞም ርእየ። ሓኪመይ፡ " ኣብ ደምካ መጠን ሽኮር ይውስኽ ስለዘሎ፡ ውዒሉ ሓዲሩ ሕማም ሽኮርያ ከጥቅዓካ ይኽእል እዩ። ስለዚ ካብ ሕጂ ኣትሒዝካ ክትጥንቀቕ ይግበኣካ" ብማለት፡ ኮፍ ኣቢላ፡ ክገብሮ ዝግበኣኒ ነገራት ከምዚ ዝስዕብ ዘርዚራ ነጊራትኒ። ቀዳማይ መጠን ክብደት ክነኪ፡ ካልኣይ ዝበልዖ ዓይነት መግቢ ክፈልጥ፡ ( ካርቦ ሃይድሬት ዘለዎ ዓይነት መግቢ፡ ከም ባኒ፡ ፓስታ፡ ሩዝ፡ እንጀራ፡ ገዓት፡ ቅጫ ወዘተ እንተኺኢለ ጨሪሰ ከወግዶም እንተዘይኮይኑ ከኣ ውሑድ ዓቕን ክወስድ) ሽኮር ዘለዎም ዓይነት መግብታት፡ ብሽኮቲ፡ ኬክ፡ ሽኮር፡ መዓር፡ ዝበሰለ ፍሩታታት ወዘተ እንተኺኢለ ጨሪሰ ከወግዶ ወይ ኣዚዩ ውሑድ መጠን ክወስድ። እቲ ውሑድ ማለት ኣብ ሰሙን ሓንቲ በናና፡ ሓንቲ ኣራንሺ ወዘተ። ዝበዝሕ ምግበይ ኣብ ዓይነት አሕምልትን ጥረታትን ክምርኮስ፡ ስጋ ክበልዕ እንተደልየ ከኣ ንእሽቶ ዓቐን ስብሒ ዘይብሉ ስጋ ደርሆን፡ እንተተረኺቡ ከኣ ንእሽቶ ዓሳ፡ እንተዘይኮይኑ ግን፡ ከም ዓይኒ ዓተርን ባልደንጓን ብርስንን ሽሮን ዝኣመሰለ ፕሮቲን ዘለዎ ሓምልን ሰላጣን ክምገብ። መዓልታዊ ካብ ፍርቂ ሰዓት፡ እንተኺኢለ ካብኡ ንላዕሊ፡ ቅልጥፍ-ቅልጥፍ እናበልኩ ብእግረይ ክጓዓዝ። ኣብ መግበይ፡ ከም ቅብኢ ጠስምን ዘይትን ዝኣመሰለ ስብሓዊ ነገር ከወግድ። ኣብ ሽዱሽተ ወርሒ ካብቲ ዝነበረኒ 85 ኪሎ ክብደት፡ ምስ ቁመተይ ናብ ዝመጣጠን 72 ክብደት እንተወሪደ፡ ነቲ ሕማም ንምውጋዱ ወይ ብሓያሎ ዓመታት ንምድንጓዩ ተኽእሎ ከምዘሎ መኺራን ሓቢራን ኣፋንያትኒ። ኣብቲ ፈለማ "ጠፋእካ ጠፋእካ!" ምስተበሃልኩ፡ ዳርጋ ንሓደ ክልተ ሰሙን ተገዲሰ ነቲ ሓኪመይ ዝበለትኒ ተኸታቲለዮ። ዳሕራይ ግን በብቑሩብ ናብቲ ዝነበርኩዎ ተመሊሰ። እቲ ኣይትብልዓዮ ዝተበሃልኩ ነገር ደሓን ጽባሕ ድሕሪ ጽባሕ ነዊሕ ሰዓታት ተንቀሳቒሰ፡ ወይ ነብሰይ ቀጺዐ እስፖርት ሰሪሐ ከጉዱሎ እየ እናበልኩ፡ በብቑሩብ እቲ ጥዑም መግብን መስተን እናሰዓረኒ ዝተመኸርኩዎ ከይገበርኩ መድሃኒት ክትጅምር ኢኻ ናብ ዝበሃሎ ደረጃ በጺሐ። ምኽሪ ብዙሓት ናይ ቀረባ ሓካይም አዕሩኽትን ቤተ-ሰብን እናጠንቀቑኒ፡ " ገ- እናበሉኻ'ዶ ትጋገ!" ከም ዝበሃል፡ "ሓያሎ ፈተውቲ ደጋጊም ገ - እናበሉኒ፡ ተጋግየ ኣባል ሕሙማን ሽኮርያ ኮይነ። ስለዝኾነ ከኣ እየ ሕጂ ኣብዛ ዕለት እዚኣን ነቶም ኢዶም ዝሰበርኩዎም ሓካይመይን መኸርተይን ይቕሬታ እናሓተትኩ፡ ነቶም ሓካይምኩም ብዝመኸሩኹም ምኽሪ ንሕማም ሽኮርያ ከተወግዱዎን ከተደናጓዩዎን እትኽእሉ ሰባት ከኣ በጃኹም ሻላ ማላ ኣይትርኣዩዎ ክብል ሕልናዊ ሓላፍነት ይስመዓኒ። ምልክታት ሕማም ሽኮር እንታይ እዩ? እቲ ዝኸፍአ ናይ ሕማም ሽኮርያ ጸገም፡ ብፍላይ ከኣ ናይቲ ዓይነት ቁጽሪ ክልተ (ታይፕ-2)፡ ዝኾነ ይኹን ሰብ ምንም ምልክት ከየርኣየን ሕማም ከይተሰመዖን፡ እቲ ሕማም ኣብ ኣካላቱ ንኣስታት 10 ዓመት እውን ክጸንሕ ይኽእል እዩ። ኣብዚ እዋን እዚ ከኣ እቲ ሕማም ብውሽጢ ውሽጢ ንዝተፈላለዩ ዋህዮታት ኣካላትና፡ ንኮላሊትና፡ ነዒንትና፡ ንጸላም ከብዲ፡ ወዘተ የጥቅዕን ይጎድእን። ስለዚ እንተተኻኢሉ ወላ እውን ዝኾነ ይኹን ሕማም ኣይሰመዓና፡ ኣኣብ ሽዱሽተ ወርሒ ኣካላትና ከመይ ከምዘሎ፡ መጠን ብዝሒ ደም፡ ኮሎስትሮል (መጠን ስብሒ ኣብ ሻምብቆታት ደምና) መጠን ብዝሒ ሽኮር ኣብ ደምና ወዘተ ክንምርመርን ኩነታትና ክንፈልጥን ኣገዳሲ እዩ። እቲ ዝበዝሕ ግዜ ብተወርሶ ካብ ስድራ-ቤት ዝመሓላለፍ፡ ዓይነት ቁጽሪ ሓደ (ታይፕ-1)፡ ሕማም ሽኮርያ እንተሒዙካ ግን፦ ዕብራን ሰብነት ዝኣመሰለ ምልክታት ከምዝገብር ሞያውያን ይዛረቡ። ኣብ ኣካላትና፡ መጠን ሽኮር ካብቲ ዝግበኦ ንላዕሊ እንተበዚሑ ከኣ ውኖና ከነጥፍእን ኣብ ኮማ ክንኣቱን ንኽእል፡ ከም ሳዕቤኑ ከኣ ኣካለትና ዘልምስ ወቕዕን ሞትን እውን ከስዕብ ይኽእል። እቲ ዝኸፍአ ነገር ግን ከተወግዶን ክትቆጻጸሮን ብእትኽእል ዓይነት ሕማም ዕለታዊ ህየወትካ ክሰናኸል እንከሎ እዩ። ዝኾነ ዓይነት ሕማም ነቲ ሕሙም ጥራሕ ኣይኮነን ዘጥቅዕ። ንመልዓሊ ሕሙም መላእ ስድራ እውን እዩ ዝትንክፍ። እቲ ሕሙም ዝኣሊ ኣባል ስድራ ብቐንዱ ክትንከፍ እንከሎ ከኣ፤ እታ ካብ ኣባላ ዝሓመማ ስድራ ብሞራልን ሐሳብን እውን ትጉዳእ እያ። "ሕማም ሽኮርያ እንተተቖጻጺርካዮ ሽኮር እዩ! - ከም ሻሙ እንተሪኢኻዮ ግን ንሕስያ የብሉን!" ክብለኒ ይዝከረኒ ሓደ ካብ ሞያውያን አዕሩኽተይ። እምበኣር ጽሑፈይ ብምኽሩ ክዛዝማ። ምእንቲ ገዛእ ነብስናን ኣባላት ስድራናን ጥዕናና ንሓሉ። ዘይንኽእሎ ሕማም ደኣ ኣይምጻእ እምበር ንሕምም ሽኮርስ እንተነፊዕና ከነሕምቓ ዘይከኣል ኣይኮነን።


'ከይዳቶ- እንድያ' ከይብሉና ስቕ ኢልና ንኸይድ ብዙሓት ኢና"

"መብራህቱን መብራትን" ብዝብል ስም፡ ዛንታ ስነ-ኣእሙሮኣዊ ጸገማቶም ዘካፍሉ ዜጋታት፡ ዝኾነ ሕሙም፡ ግቡእ ሕክምናውን ሞያውን ደገፍ እንተ ተገይርሉ፡ ክሓዊ ከምዝኽእል ካብ ተመኩሮኦም የዘንትው። "ሕብረተሰብና ኣብ ጥዕና ስነ-ኣእምሮ ግቡእ መረዳእታ ስለዘይብሉ፡ ብቕኑዕ ስመይን ስእለይን ተሙኩሮ ሕማመይ፡ ሕማም ስነ-ኣእምሮ ክገልጽ እስከፍ እየ" ብምባል፡ "መብራት" ብዝብል ስም ተመኩሮኣን ምኽራን ከተቕርብ ምምራጻ ትገልጽ። እዛ ሰብ፡ "ዝኾነ ሕማም ስነ-ኣእምሮ ዘለዎ ሰብ ግቡእ ክንክን እንተ ተገይርሉ ክፍወስ ይኽእል'ዩ"። እነሆ እኳ ኣነ ሓውየ ንቡር ህይወተይ የካይድ ኣለኹ" ብምባል እታ ንእሽቶይ ተመኩሮኣ ንገለ ሰባት ክትጠቅም ትኽእል እንተኾይና ብማለት፡ ብምኽንያት "ዓለማዊ መዓልቲ ሕሙማን ስነ-ኣእምሮ 10 ጥቅምቲ ዕላላ ተካፍል። በዓል ሓዳርን ኣቦ ሓያሎ ውሉዳት ዝኾነ ሓደ ጻዕራም ሰራሕተኛ ዜጋ እውን "መብራህቶም" ብዝብል ስም ተመሳሳሊ ተመኩሮኡ ከካፍለና እዩ። እዛ መዓልቲ - ኣህጉራዊ መዓልቲ ሕሙማን ስነ-ኣእምሮ እያ። ኣብዛ ዕለት ከኣ፡ ኣስታት 100 ዝኾና ኣባል ሕቡራት ሃገራት ዓለም፡ ተረድኦን ኣፍልጦን ሕብረተሰብ ኣብ ሕማም ስነ-ኣእምሮ ንምዕዛዝ ዝተፈለላየ ንጥፈታት የካይዳ። ዝተፈላለያ ትካላት ጥዕና፡ ንሕሙማን ስነ-አእምሮ ዝኣልያን ዝናብያን ገበርቲ ሰናይ ማሕበራት፡ ብዛዕባ እቲ ሕማምን ዓይነታቱን መጽናዕቲ ብምክያድ ፍታሕ ዝእምማ መሻርኽቲ ናይ ሞያ ትካላት፡ ካብ ሕማም ስነ-ኣእምሮ ዝተፈወሱ ወይ ንቡር ህይወቶም ከካይዱ ዝበቕዑ ግዳያት፡ ኣፍልጦን መረዳእታን ሕብረተሰብ ንክዓቢ ይምህራን የጎሳጉሳን። ሓጺር ዛንታ "መብራትን መብራህቶምን" እምበኣር ወለንታዊ ተበግሶ ኣካል ናይዚ ዓለማዊ ጎስጓስ ስነ-አእምሮ እዩ። ሕማም ስነ ኣእምሮ፡ ከም ዝኾነ ንክፍልታት ኣካላትና ዘጥቅዕ ካልእ ዓይነት ሕማማት እዩ። ሊቃውንቲ እዚ ዓውዲ ኣስታት 200 ዓይነት ሕማማት ስነ-ኣእምሮ ምህላውን፡ ኣብ ሓንጎል ደቂ ሰባት ብዝፍጠር ናይ ኬሚካል ምዝንባል ከምዝኽሰትን ብምሕባር፡ 'ሓደ ምሉእ ጥዕና ኣለዎ ዝበሃል ሰብ፡ ጥዑይ አካላውን ኣእምሮኣውን ጥዕና ምስዝህልዎ'ዩ ክብሉ ይገልጹ። እዞም ብዛዕባ'ዚ ሕምማ'ዚ ተመኩሮኦም ዘካፍሉ፡ ኣብ ማእከላይ ዕድመ ዝርከቡ ብፍቓዶም ስሞም ዝተቐየረ መብራህቱን መብራትን፡ ክልቲኦም ብዝተፈላለየ ምኽንያት ኣብ ቅዛነት ወዲቖም፡ ግን ከኣ ግቡእ ኣገልግሎት ረኺቦም ዕለታዊ ስርሖም ዝሰርሑን ንቡር ህይወቶም ዝመርሑን ኣብነታውያን ዜጋታት እዮም። መብራህቶም በዓል ሓዳርን ኣቦ ስድራን እዩ። መብራት ግን ገና ኣይበጽሓቶን ዘላ። መብራህቶም፡ ካብ ስድራ-ቤቱ ካብ ደቁን በዓልቲ ቤቱን ተፈልዩ ናብ ስደት ምስ መጽአ፡ እዚ'ዩ ብዘይብሎ ነገር ክሓርቕን ክበሳጮን ከምዝጀመረን፡ ከም ሳዕቤኑ ለይቲ ድቃስ ክኣብዮ፡ ሸውሃቱ ክዕጾ፡ ኣብ ሰብነቱ ዝነበሮ ተገዳስነት ክጎድል፡ ምሕጻብን ምጽርራይን ነክዩ፡ ዓለም ከምዘጽልኣቶን ይዛረብ። ብርቱዕ ናፍቖት ስድራን ደቁን ድቃስ ከምዝኸልኦ፡ ብቐጻሊ ድምጾም ክሰምዕ ከምዝደሊ፡ ግን ከኣ ናብ ዓዲ ከም ድሌቱ ስልኪ ንኽድውል ስለዝሽገር ብነብሰ ምትሓት ክሽገር ከምዝጀመረ ኣይሓብአን። ብሓጺሩ፡ ኣብ ፈለማ ስደቱ፡ ህይወት ከምዝመረሮን ነብሱ ከምዝጸልአን ግን ከኣ ብዕድል ሓደ ተመሳሳሊ ተመኩሮ ዘሕለፈ 'ሓበሻ'፡ ኩነታቱ ተረዲኡ ቀልጢፉ ምኽርን ሓበሬታን ንኽረክብ ስለዘተባብዖን ስለዝሓገዞን ብዝተዋህቦ ምኽርን መድሃኒትን ነብሱ ተቖጻጺሩ ንቡር ህይወቱ ክመርሕ ከምዝበቕዐ ይገልጽ። "እንድዒ እምበር ከማይ ገይሩ ንፈጣሪ ዘመስግን ዘሎ ኣይመስለንን። ነቲ ዝሓለፍኩዎ ሽግር ርእየን ዘኪረን ክድቅስን ክትንስእን ወትሩ ተመስገን እየ ዝብል" ይብል። ንነብሱ ከም ኣብነት ብምቕራብ ከኣ፡ ዝኾነ ዓይነት ሕማም ብኣግኡ እንተ ተለልዩ፡ ንዕኡ ዝበቅዕ ምኽርን ክንክንን እንተ ተረኺቡ ክመሓየሽን ክሓውን ከምዝኽእል ይምስክር። ናይ መብራት ግን ዝተፈልየ ተመኩሮ እዩ። መብራት እቲ ሕማም በዚ እዩ መጺኡኒ ክትብል ኣይትኽእልን እያ። ግን ሓደ መዓልቲ ቋንቋ እቲ እተሰደትሉ ዓዲ ተማሂራ፡ ንቤታ ክትምለስ እንከላ፡ ገለ ሰባት ይስዕቡዋን ይሃድኑዋን ዘለው ኮይኑ ተሰሚዑዋ። "እዞም ሰባት ይተናኾሉኒ ኣለው!" ብማለት ከኣ ፍርሒ ተሰመዓ። እቶም ሰባት ብዕድመን ኣካላዊ ግዝፍን ስለዝዓብዩዋ ከኣ "እንተሒዞሙኒ ክረጋግጹኒ እዮም" ኢላ ተጨኒቓ ኣብ ሓደ እንዳ ሻሂ ኣተወት። እቶም ሰባት ብዘይ ምቁራጽ ብኣፍ-ደገ እቲ እንዳ-ሻሂ ክመላለሱ ምስ ረአየቶም መሊሳ ብፍርሒ ተሓቑነት። ሓገዝ ስለዝደለየት ከኣ ናብ ሓንቲ መሓዝኣ ስልኪ ደዊላ፡ "ክልተ ሰባት ክጎድኡኒ ደልዮም ደድሕረይ ብምኻድ ይከታተሉኒ ኣለው!" ክትብል ነገረታ። እታ መሓዝኣ ንፍርሕን ጭንቀትን መብራት ምስ ሰምዐት ንርእሳ  ሰምቢዳ "እሞ ንፖሊስ ዘይትሕብሪ - ናይ ፖሊስ ቁጽሪ ስልኪ'ዶ ክህበኪ!" በለታ፡ ንመብራት ክተናኾሉ ዝደልዩ ሰባት ደኣ እንታይ ዝኾኑ ኮይኖም እዮም ኢላ ብምሕሳብ። መብራት ግን ኣይደለየትን " መሊስኪ ዲኺ ከተግድድለይ ደሊኺ? ንፖሊስ እሞ ከይትነግርለይ፡ ለይቲ መጺኦም ከይቀትሉኒ!" ክትብል ኣጠንቀቐታ። "እሞ እንታይ ክሕግዘኪ?" ተጨኒቓ፡ ድላያ እንታይ ምዃኑ ክትፈልጥ ሓተተታ። "ናብዛ ዘለኹዋ እንዳ ሻሂ መጺእኪ ንገዛኺ ውሰድኒ!" ተማሕጸነታ መብራት። መሓዝኣ ኣይደንጎየትን፡ እቲ እንዳ ሻሂ ካብቲ እትነብረሉ ቦታ ርሑቕ ስለዘይኮነ ቀልጢፋ መጺኣታ። ምስ ረኸበታ ከኣ "እንታይ ዝኾኑ ሰባት እዮም ኣንቲ መብራት?" ኢላ ሓተተት። ህዱእ ምላሽ እናተጸበየት፡ "ኣቲ ጓል ቀስ በሊ ይሰምዑና እዮም ዘለው!" ክትብል መሊሳ ኣጨነቐታ። መሓዝኣ ንባዕላ ፈሪሓ " ኣበይ ድዮም ዘለው?" እናፈርሐት ተወከሰታ። መብራት በእዳዋን አዒንታን ዝኾነ ምልክት ከይሃበት፡ ናብቲ ኣፍደገ እናጠመተት "ርኢኽዮም ሕጂ ሓሊፎም - ሓሊፎም አረ ናባና እናጠመቱ፡ እናፋጠጡልና እዮም ሓሊፎም" በለታ እሞ፡ መሓዝኣ ኣብ ዘይትፈልጦ ነገር ትኣቱ ዘላ ኮይኑ ተሰሚዑዋ፡ " ንምዃኑ እንታይ ኢኺ ጌርክዮም ኣበይ እዮም ረኺቦሙኺ?" ብምባል ብገለ ነገር ተላልያቶም ከይትኸውን ሓተተታ። " ተላኢኾም እዮም - ቅተሉዋ ተባሂሎም ተኣዚዞም?" መለሰት መብራት። " መን ልኢኹዎም!" መሓዝኣ እናተጨነቐት ሕቶታታ ቐጸለት። " ዝለኣኸ ልኢኹዎም ኣሎ ኣቲ ጓል፡ ንዕናይ ጥራሕ ካብዚ ኣውጽእኒ" ብምባል፡ መሪሓታ ናብ ጎደና ወጽአት። ቅልጥፍ ቅልጥፍ ኢላ እናሰጎመትን ንድሕሪት ግልጽ ምልጽ እናበለትን ከኣ ተታሓሒዘን ናብ እንዳ መሓዝኣ ከዳ። መብራት ምሉእ ለይቲ ኣይደቀሰትን። ንርእሳ ተጨኒቓን ርዒዳን ንመሓዝኣ ለኪማታ። "ርኢኺ ርኢኺ ይዛረቡ ኣለው። ኦሮማይ ፈሊጦሙና ኣብዚ ማዕጾ እንድዮም ተጸጊዖም ዘለው" ብምባልን ንዝኾነ ድምጺ ናይቶም ኣብ ኣእምሮኣ ተሳኢሎም ዘለው ተጻባእታ ብምምሳል "ሰሚዕክዮም'ዶ እንታይ ከምዝበሉ" እናበለት ንመሓዝኣ ደሃለታ። መሓዝኣ ግን እቲ መብራት እትሰምዖ ድምጽን እትርእዮ ነገርን ስለዘይትሰምዖን ስለዘይትርእዮን "እዛ ጓል ገለ ኾይና ኣላ" ብማለት ብዛዕባ እቲ ሕማም ናብ ዝፈልጡ ሰባት ደዊላ ቅልጡፍ ሓገዝ ከምእትረክብ ገይራታ። ሕጂ መብራት፡ ብሓገዝ ሞያውያን ክንክንን ተገይሩላ፡ ኩሉ ነገር ምስሓለፈ ነቲ ኩነታት ከተዘንትወሉ እንከላ፡ "ሕማም ስነ-ኣእምሮ ከም ዝኾነ ሕማም ይፍወስ እዩ" ደረጃ ንቕሓት ሕብረተሰብና ገና ድሩት ስለዝኾነ ግን ኩሉ ሰብ ኣይርድኣካን እዩ። ስለዚ እየ ከኣ ብቕኑዕ ስመይን ስእለይን ተሙኩሮይ ክገልጽ ዘሰክፈኒ ብማለት በዛ ንእሽተይ ተመኩሮኣ ሓበሬታ ተመሓላልፍ። መብራህቱ እውን ተመሳሳሊ ምኽርን መልእኽትን እዩ ዘለዎ "ኩሉ ነገር ምስሓለፈ ነቲ ኩነታት ከተዘንትወሉ ቀሊል ይመስል። 'ከይዳቶ- እንድያ' ከይብሉና ስቕ ኢልና ንኸይድ ብዙሓት ኢና።" ግን ሕማም ስነ-ኣእምሮ ከም ዝኾነ ሕማም ይፍወስ እዩ። እቲ ዘድሊ ግቡእ ሕክምናዊ ሓገዝን ምኽርን ምዃኑ ይዛረብ። ኪኢላ ሕማማት ስነ-ኣእምሮ ኣቶ ዮውሃንስ ፈርዲናንድ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት እውን ነዞም ክልተ ሰባት ዝበሉዎ ሓቅትታ እዩ ዘጉልሕ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዓት ዓለም ዝቕመጡ ሓያሎ ኤርትራውያን ኮነ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት፡ ብሰንኪ ዘጋጥሞም 'ስነ-ኣእምሮኣዊ ጸቕጥን ወጥርን፡ ሰብን ነብሶምን ጎዲኦም ዝብል ወረ ክቃላሕ ጸኒሑ ኣሎ። ከም ዮውሃንስ ዝኣመሰሉ ኪኢላታት እዚ ዓውዲ፡ ሕማም ስነ-ኣእምሮ ኣብ ኩሉ ሕብረተሰብ እኳ እንተሎ ነቲ ሕማም ኣእምሮ ኣብ ክንዲ ብስነፍልጠት (ሳይንስ) ብሃይማኖታውን ባህላዊ ኣገባብን ዝርእዩዎ ሕብረተሰባት፡ ነቲ ጸቕጥን ወጥርን ከምዘጋድድዎ ይሕብሩ። ስለዚ ይብል ዮውሃንስ "ዝኾነ ዘይንቡር ጠባያት ንዝረኣናሉ ሰብ፡ ብፍላይ መጺኦሙኒ፤ ይከታተሉኒ ኣለው፤ ይስዕቡኒ ኣለዉ፤ ዝብል ሰብ ኩነታት ቅድሚ ምኽፍኡ ካብ ዝምልከቶ ኣካላት ጥዕና ሓገዝ ክረክብ ከነተባብዖ ይግባእ" ክብል ይመክር። ቀንዲ ዕላማ ናይዛ ኣብ መላእ ዓለም እትኽበር ዘላ መዓልቲ ሕሙማን ስነ-ኣእምሮ ከኣ ኣብ ሕብረተሰባት ኣፍልጦን ንቕሓትን ንኽዓቢ ምጉስጓስ እዩ። ኣብዛ ዕለት ብዙሓት ንሕሙማት ስነ ኣእምሮ ኣገልግሎት ዝህባ ህዝባዊ ትካላት "እቶም ጸገም ዘለኩም መጺእኩም ተረኣዩ፡ ክንሕግዘኩም ቁሩባት ኢና!" ይብላ። ኣብታ መዓልቲ፡ መጽናዕታዊ ጽሑፋት ናብ ህዝቢ ይቐርብ። ኣብ ምምሕያሽ ሕማማት ስነ-ኣእምሮ ልዑል ኣበርክቶ ዝገበሩ ትካላትን ውልቀ ሰባትን ይሽለሙን ኣፍልጦን ይወሃቦምን። ከም መብራትን መብራህቶምን ዝኣመሰሉ ውልቀ ሰባት ከኣ ብትካላት ሚድያ ተመኩሮኦም የካፍሉ። ናይዚ ዓመት እዚ ቴማ ከኣ "ነብሰ ቕትለት ነወግድ!" ዝብል መሪሕ ጭርሖ እዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ሓደ ካብ ኣርባዕተ ሰባት በዚ ሕማም ዝተጠቕዐ ምዃኑ ጸብጻብ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና የመልክት። እቲ ውድብ ኣብ 2002፡ ኣስታት 154 ሚልዮን ካብ ህዝቢ ዓለም ብሓደ ዓይነት ካብ ሕማማት ኣእምሮ ብቕዛነትን ከምዝሳቐዩ የረድእ። ይኹን እምበር እቲ ዓለማዊ ውድብ፡ ብዙሓት ናይ ስነ-ኣእምሮ ጸገማት ዘለዎም ደቂ ሰባት ንዘለዎም ጸቕጢ ተጻዊሮም ዕለታዊ ዋኒኖም ከምዘካይዱን ንቡር ህይወቶም ከምዝመርሑን ይሕብር።


ጥዕና፡ ሽኮር ዘለዎም መስተታት ንሕማም መንሽሮ የቃልዑ'ዶ ይኾኑ?

ተመራመርቲ ፈረንሳ፡ ልስሉስ መስተታትን ዕሹግ ጽማቝን ዝርከብዎም ጣዕሚ ሽኮር ዘለዎም መስተታት፡ ንሕማም መንሽሮ [ካንሰር] ዝህሉ ተቓላዕነት ክውስኽ ከም ዝገብሩ ሐሓቢሮም። ኣብ ብሪቲሽ ሜዲካል ጆርናል ዝተሓተመ መጽናዕቲ፡ ንሓሙሽተ ዓመት ኣብ ልዕሊ 100,000 ሰባት ዝተኻየደ ዳህሳስ መሰረት ዝገበረ'ዩ። ጉጅለ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ሶርቦነ ፓሪስ፡ እቲ ጸገም ምስ መጠን ሽኮር ደም ክተኣሳሰር ከም ዝኽእል ግምቶም ይገልጹ። ንሳቶም፡ ልዕሊ 5 ሚኢታዊት መጠን ሽኮር ንዘለዎም መስተታት ሽኮራዊ ክብሉ ይምድብዎም። ጽማቝ (ዋላ ሽኮር ዘይብሎም)፣ ልስሉስ መስተታት፣ 'ሚልክሸክ' (ካብ ጸባ፣ በረድ፣ ክሬምን ካልኦትን ተሓዋዊሱ ዝስራሕ ዝሑል መስተ)፣ ወሃብቲ ሓይሊ መስተታት፣ ሽኮር ዝተወሰኾ ሻሂ ወይ ቡን ኣብዚ ዝካተቱ እዮም። ክሳብ ክንደይ ንመንሽሮ የቃልዑ? እቲ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ መዓልታዊ 100 ሚሊ ሊትር ሓለፋ እንተሰቲና ንመንሽሮ ዝህሉ ተቓላዕነት 18 ሚኢታዊት ይኸውን። በቲ መጽናዕቲ ዳህሳስ ካብ ዝተኻየደሎም ሰባት፡ ኣብ ሞንጎ ነብሲ ወከፍ 1,000 ሰባት እቶም 22 ካንሰር ተረኺብዎም። ስለዚ ኩሎም ሓለፋ 100 ሚሊ ሊትር መዓልታዊ እንተዝሰትዩ ነይሮም፡ ተወሰኽቲ ኣርባዕቲ ሰባት ግዳያት ካንሰር ምኾኑ። "ዋላ'ኳ ሽኮራዊ መስተታት ምስ ምምዕባል ሕማም መንሽሮ ርክብ ከም ዘለዎም እንተተፈለጠ፡ ተወሳኺ መጽናዕቲ ግን ኣገዳሲ'ዩ" ይብል ኣብ እንግሊዝ ትካል መጽናዕቲ ካንሰር ዶክተር ግርሃም ዊለር። ካብቶም ኣብ እዋን መጽናዕቲ ዝተረኸቡ 2,193 ግዳያት መንሽሮ፡ እቲ 693 ናይ ጡብ፣ 291 ናይ ፍሒኛ ከምኡ'ውን 166 ናይ ዓቢ መዓንጣ መንሽሮ ኮይኖም ተረኺቦም። መዓልታዊ ከባቢ 185ሚ.ሊ ሽኮር ዘለዎም መስተታት ዝሰትዩ ሰባት ካብቶም ትሕቲ 30ሚ.ሊ ጥራሕ ዝሰትዩ ንመንሽሮ ዝተቓልዑ እዮም። በዚ መሰረት እቶም ጣዕሚ ሽኮር ዘለዎም መስተታት ነቲ ሕማም ክትቃላዕ ናይ ምኽኣል ኣጋጣሚ ክውስኽ ከም ዝገብሩ ምዝራብ ይከኣል። ሽኮር ዝበዝሖም መስተታት ዝወስዱ ሰባት ዘማዕብልዎም ካልኦት ንጥዕና ዝጸብኡ ባህርያት (ንኣብነት ጨውን ካሎሪን ዘለዎም መግብታት ምዝውታር) ኣለዉ። እዚኦም ከኣ ንመንሽሮ ዝህሉ ተቓላዕነት ክውስኽ ዝገብሩ እዮም። ስለዚ በዚ ምኽንያት ድማ እቲ መጽናዕቲ 'ሽኮር ዘለዎም መስተታት ንመንሽሮ የቓልዑ' ኣብ ዝብል መደምደምታ ክበጽሕ ኣይመረጸን። ጉጅለ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ሶርበነ ፓሪስ፡ ነቲ ዝተረኸበ ውጽኢት ዘጠናኽሩ ተወሰኽቲ መጽናዕትታት ምክያድ ኣገዳሲ ከም ዝኾነ ይሕብሩ። ጣዕሚ ሽኮር ዘለዎም መስተታት ምስ ሕማማት ልቢ፣ ልዕሊ ዓቐን ክብደት፣ ሽኮርን ካልእን ርክብ ከም ዘለዎም'ውን እቶም ሙሁራት ይዛረቡ። ነቶም መስተታት ዘፍርዩ ኩባንያታት'ከ እንታይ ይብሉ? ማሕበር ፍርያት ልስሉስ መስተ ዓዲ እንግሊዝ "እቶም ተመራመርቲ ከም ዝበልዎ፡ [ንመንሽሮ] መንቀሊ ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ዘረጋግጽ መረዳእታ የለን" ኢሉ። ናይቲ ማሕበር ዋና ዳይረክተር ጋቪን ፓርቲንግተን "ልስሉስ ማስተታት ልክዕ ከም ዝተመጣጠነ መግቢ ክውሰዱ ዝኽእሉ ውሑሳት'ዮም" ክብል ተዛሪቡ። "ኢንዳስትሪ ልስሉስ መስተ ኣብ ምቅላስ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ እጃሞም ክፍጽሙ ከም ዘለዎም ይኣምኑ እዮም። ኣብ ምንካይ ካሎሪን ሽኮርን ድማ ይሰርሑ ኣለዉ" ይብል።


ኬንያ፡ ኣብ መርዓ ዝተዓደመ ጋሻ ብመግቢ ተበኪሉ ሞይቱ

ጋዜጣ ኬኒያ ስታር፡ ኣብ ሓደ መርዓ ተዓዲሙ ዝመጽአ ጋሻ ሟቱን ካልኦት 40 ሓሚሞም ሆስፒታል ከም ዝኣተውን ጸብጺቡ። መርመራ ተኻይዱ ዝተረኸበ ውጽኢት ድማ፡ ድሕሪ ኣብቲ ስነ ስርዓት መርዓ ምርካቦም ብኮሌራ ከም ዝተጠቐዑን ምምራዝ መግቢ ከም ዝነበረን ይሕብር። እቲ መርዓ 450 ኣጋይሽ ከም ዝነበሩዎ ይግለጽ። እዞም ሓደሽቲ መርዑ ግን በዚ ከም ዘይተጠቕዑን፡ ብቐዳም ድሕሪ ዝነበረ እንግዶት መርዕኦም ንምዝናይ ናብ ዱባይ ከም ዝኸዱን እቲ ጋዜጣ ገሊጹ። ኣባ ሓጎ እቲ መርዓዊ ግን ብሰሉስ ሞይቶም። ኣሳሳዪ እቲ መርዓ ዝነበረ ኣብዚ ጉዳይ ርኢይትኡ ኣይሃበን። ብምኽንያት ሕጽረት ንጽህና መግብን ማይን ከምኡ'ውን ውልቃዊ ጽርየት ዝብገስ ሕማም ኮሌራ ግን ምኽንያት ሞትን ሕማምን ገለ ዕዱማት ምኻኑ ተገሊጹ ኣሎ። ቅድሚ ክልተ ዓመት'ውን፡ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝተኻየደ ዓለማዊ መጋብኣያ ጥዕና ዝተሳተፉ ልኡኻት በዚ ሕማም ተጠቒዖም ነይሮም።


ክታበት እንታይ'ዩ? ከመይ ይወሃብ ሰባትከ እንታይ ይብሉ?

ኣብ ዝሓለፉ ዘመናት፡ ክታበት ብዓሰርታት ሚሊዮናት ናይ ዝቑጸሩ ሰባት ህይወት ምድሓን ክኢሉ'ዩ። ብዙሓት ሃገራት ግን፡ ንክታበት ዘለወን ኣረኣእያ እናነከየ ምምጽኡ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብዚ ዓመት ኣብዛ ዓለም ስግኣት'ዮም ኢሉ ካብ ዝረቑሖም 10 ነገራት እቲ ሓደ፡ ሰባት ንክታበት ዘለዎም ትሑት ኣረኣእያ'ዩ። ክታበት ከመይ ተረኺቡ? ክታበት ቅድሚ ምጅማሩ፡ ዓለም ንደቂ ሰባት ሓደገኛ'ያ ነይራ። ብመላይን ዝቑጸሩ ሰባት በብዓመቱ ሕጂ ብክታበት ብእንከላኸሎም ሕማማት ይሞቱ ነይሮም። ኣብ መበል 10ይ ክፍለዘመን፡ ቻይናውያን እቲ ናይ መጀመርታ ዓይነት ክታበት ረኺቦም። በዚ ድማ ደቂ ሰባት ብሕማም ዘምጽኡ ተሃዋስያን ከይቃልዑን፡ ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ንኽድልብን ይገብሩ ነይሮም። ድሕሪ 8ተ ክፍለዘመናት ድማ፡ ኢንግሊዛዊ ዶክተር ኤድዋርድ ጀነር፡ ጸባ ዝሓልቡ ቅልል ብዝበለ ኣገባብ ኣማዕቢሉ። ኣብቲ እዋን ፈንጣጣ ብዝለዓለ ደረጃ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ ቐታሊ ሕማም ኮይኑ፡ ካብ ሞንጎ እቶም በዚ ሕማም ዝተትሓዙ 30 ሚኢታዊት ንሞት የቃልዕ ነይሮም። ብህይወት ዝተረፉ ድማ ንዕውረትን በሰላን የቃልዖም። ኣብ 1796፡ ጀነር፡ ኣብ ሓደ ወዲ 8ተ ዓመት ጄምስ ፊሊፕስ ዝተባሃለ ህጻን ሓደ ፈተነ ገይሩ። እዚ ሓኪም ብናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ዝተለኸፈ ሰብ ቑስሉ ኣምጊሉ ብምውሳድ ኣብቲ ቖልዓ ገይሩዎ። ድሕሪኡ እዚ ቖልዓ ምልክታት እቲ ሕማም ምርኣይ ጀሚሩ። እቲ ቖልዓ ካብቲ ሕማም ምስ ድሓነ ተሃዋስያን ፈንጣጣ ናብ ሰብነቱ ክኣቱ እንተተገበረ'ውን በቲ ሕማም ከይተለኸፈ ጥዑይ ኮይኑ ነዊሕ ጸኒሑ። እቲ ምኽንያት፡ እቲ ናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ከዕቢ ስለ ዝገበሮ'ዩ። ኣብ 1798 እቲ ውጽኢት ወግዓዊ ምስ ኾነ፡ 'ቫክሲን' ዝብል ተዛማዲ ፍታሕ ቃል ላቲን ዝኾነ 'ቫካ' ብምውሳድ ክታበት ዝብል ዕላዊ ተገይሩ። እንታይ ዓወታት ነይሮም? ክታበት፡ ኣብ ዝሓለፉ ዘመናት ህይወት ደቂ ሰባት ዝምንዝዑ ዝነበሩ ብዙሓት ሕማማት ኣብ ምክልኻል ልዑል እጃም ኣበርኪቱ'ዩ። ኣብ መጀመርታ 1960ታት ክታበት ምሃብ ቅድሚ ምጅማሩ በብዓመቱ 2.6 ሚሊዮን ሰባት ብሕማም ንፍዮ ይሞቱ ነይሮም። ኣብ 2000 ከምኡ'ውን 2007 ግን ብደረጃ ዓለም፡ ቑጽሪ ብምኽንያት እዚ ሕማም ናይ ዝሞቱ ሰባት ብ80 ሚኢታዊት ነክዩ። ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓሰርተታት ዓመታት ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ብሕማም ፖሊዮ ይሞቱ ነይሮም፤ ሕጂ ግን ፖሊዪ ዳርጋ ጠፊኡ'ዩ። ገለ ሃገራት ስለምንታይ ንክታበት ይቃወማ? ቅድም ኢሉ፡ ብዙሓት ሰባት ንክታበት ዘይደልዩ ምኽንኣት ካብ ሃይማኖታዊ ኣተሓሳስባ ተበጊሶም'ዮም። ዝህቡዎ ምኽንያት ድማ እቲ ክታበት ንጹህ ኣይኮነን ወይ ድማ ናይ ምምራጽ ናጽነትና ይጻረር'ዩ ዝብል ከም ዝነበረ ይዛረቡ። ኣብ 1800ታት ሕሙማት ንብሕቶም፤ ፈሊኻ ብምቕማጥ ከምዚ ዝበሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ንምክልኻል ጻዕሪ ንግበር ዝብሉ ጸረ ክታበት ጉጅለታት ኣብ ኣሜሪካን ብሪጣንያን መጺኦም ነይሮም። ኣብ 1998 ኣብ ለንደን ዝነበረ ሓደ ዶክተር፡ ንፍዮ ዝኣመሰሉ ሕማማት ዝከላኸል ሓደ ክታበት ምስ ኦቲዝምን ካልኦት ሕማማትን ብሓሶት ብምዝማድ፡ ሓደ ጸብጻብ ወግዓዊ ገይሩ። በዚ ዝተልዓለ ቑጽሪ ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዝኽተቡ ህጻናት ነክዩ። ኣብ 2004 ጥራሕ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ዝኽተቡ ህጻናት 100ሽሕ ጥራሕ'ዩ ነይሩ። እዚ ድማ ኣብታ ሃገር ዝለዓል ሕማም ንፍዮ ኣብ ተኸታተልቲ ዓመታት ክውስኽ ገይሩ። ጉዳይ ክታበት ፖለቲካዊ መልክዕ'ውን ሒዙ ነይሩ። ሚኒስትር ውሽጢ ሃገር ዓዲ ጥልያን ማቲዮ ሳልቫኒ፡ ጸረ ክታበት ምስ ዝኸኑ ጉጅለታት እታ ሃገር'ዩ ተጸምቢሩ ነይሩ። ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ብዘይ ዝኾነ መረዳእታ ክታበት ምስ ኦቲዝም ኣተሓሒዙዎ ነይሩ። ዳሕራይ ግን ወለዲ ደቆም ክኽተቡ ጸዊዑ። እንተ ዘይተኸቲብና'ኸ? ኣብ ሓንቲ ሃገር፡ እቲ ልዑል ቑጽሪ ዝሕዝ ህዝቢ ክታበት እንተረኺቡ ነቶም ቀተልቲ ሕማማት ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ይዛእድ። በዚ መገዲ፡ ሕማም ንምክልኻል ክኽተብ ዘለዎ በዝሒ ህዝቢ ብዓይነት እቶም ሕማማት ዝተፈላለየ'ዩ። ንፍዮ ንምክልኻል ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ህዝቢ ክኽተብ ኣለዎ፤ ንፖሊዮ ድማ ልዕሊ 80 ሚኢታዊት ህዝቢ ክታበት ክረክብ ኣለዎ። ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ኣሜሪካ አብ ብሩክሊን ዝርከቡ ኣይሁዳውያን ክታበት ምስ ኦቲዝም ከም ዝራኸብ ዝሕብር ጽሑፍ ኣባዚሖም። በዚ ምክንያት ማሕበረሰብ ኣሜሪካ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመታት ካብ ዘጋጠሙ ለበዳታት ንፍዮ እቲ ሓደ ተራእዩ። ብመሰረት ውድብ ጥዕና ዓለም ዘውጽኦ ሓበሬታ ግን፡ ኣብ ዓለም ዘለው ህጻናት ክወስዱዎ ካብ ዘለዎም ክታበት ብምውሳድ ናይ ቑጽሪ ለውጢ እንተመጽአ'ውን፡ እቲ ብዝሒ 85 ሚኢታዊት ጥራይ'ዩ ኢሉ። እቲ ትካል ከም ዝብሎ፡ ክታበት ኣብ ዓመት ዘጋጥም ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ሚሊዮን ዝግመት ሞት ይገትእ።


ጥዕና፡ "ንከጥቡ ድልውቲ'የ ነይረ፡ ግን...."

ምጥባው ጸባጡብ ንዕሸላት ይኹን ንኣዴታት ዘደንቕ ጥቅሚ ኢዩ ዘለዎ። ውድብ ጥዕና ዓለም ከም ዝብሎ ጸባጡብ ምጥባው ክሳብ ነፍሲ ወከፍ ኣደ ትገብሮ ክብ እንተዝብል ነይሩ፡ ዓመታዊ ህይወት 800 ሽሕ ሰባት ካብ ሞት ምተረፉ። ንብዙሓት ግና ጸባ ጡብ ምጥባው ማለት 'ከም ንቆልዓ ሓፍ ኣቢልካ ኣብ ጡብካ ምጽጋዕ' ቀሊል ኣይኮነን። ሓንቲ ኣደ ድሒራ ዝረኸበቶ ግንዛበ ኣካፊላትና ኣላ። ኣብ ናይ ቅድመ-ወሊድ ትምህርትታት ከይደ፡ ብፈትሊ ብዝተኣልሙ ኣጥባት ተጻዊተ፡ ንምጥባው ዝሕጉዙኒ መትሓዚ ጡብ ዓዲገ፡ በቃ ኣጥባዊት ኣደ ንምኳን ፍጹም ተዳልየ። ይኹን'ምበር ድሕሪ ክልተ መዓልታት ሕርሰይ፡ ጸባ ጡበይ ጥብ ጥብ እናበለ ኢዩ ዝወጽእ ዝነበረ። ብዝከኣል መጠን ኣጥባተይ ክደርዞ፣ ስብሒ ዘሎዎ መግቢ ክወስድን ጃሎናት ጸባ ላም ክሰትን ጀሚረ። ኣብ ሳልሳይ መዓልተይ ሓንቲ ክትበጽሓኒ ዝመጸት መሕረሲት ውላደይ ዓጸቦ ከም ዝገጠሞን ብቅልጡፍ ሆስፒታል ክምለስ ከም ዘለንን ትእዛዝ ሂባትኒ። ኣብ ሆስፒታል መካኒካዊ መሳርሒ ብምጥቃም ጸባ ጡብ ክቐድሑለይ ኣብ ዝፈተንሉ፡ ጸባ ዘይኮነስ ብኣጥባተይ ደም ኢዩ ዝወጽእ ነይሩ። እንታይ እየ ዝኸውን ዘለኹ? ነብሰይ ንኣደነት ኣይተቐበለቶን ድያ? ብምባል ሓሲበ። ሕንጫል ውላደይ ገለ ጸባ እንተረኸበት ጫፍ ጡበይ ክሳብ ዝነቅዕ ብዘለዋ ሓይሊ ትስሕብ ነይራ። ጸባ ጡብ ብተፈጥሮ ትም ኢሉ ከም ዘይወርድ ኣቐዲመ ፈሊጠ ነይረ እንተዝኸውን መን ምሃበ። እዚ ግና ናይ እናሻዕ ምፍታን መስርሕ ኢዩ። ዝያዳ ብዝፈተንካን እናተሞኮርካ ብዝኸድካን መጠን፡ ዝያዳ እናኸኣልካዮን ውጽኢታዊ እናኾንካን ትኸይድ። እዚ ግና ቐሊል ኣይኮነን፤ ገለ እዋንስ ኣዝዩ ኣቐንዛዊ ውን ኢዩ። ነብሰይ ተለማሚድዎ ውላደይ ጸባ ጡብ ክትጠብው ምስ ጀመረት፡ ነብሰይ ግዜ ዝበሃል ክትረክብ ተጸጊማ። ዝድቅሰሉን ዝሕጸበሉን ግዜ ከይተረፈ ኢየ ክስእን ጀሚረ። መስትያት ምርኣይ እሞ ዳርጋ ዘይሕሰብ ኢዩ። ሳሕቲ ደገ ምውጻእ ጽቡቕ ሓሳብ ኢዩ፤ ግን "ጎረባብቲ እንታይ ክብሉ ኢዮም? ብጾተይ'ከ እንታይ ይብሉ?" ነቶም ቅድሚ ሕጂ ዝፈትዎም ዝነበርኩ ቦታታት ደሓን ኩኑ ኢለዮም። ከውታ ለይቲ ይበራበር፡ ነብሰይ ካብ መላእ ዓለም ተነጺላ ምስታ ዕሽል ይረኽባ። ማንም ደጋፊ ዘይብለይ ብቃዝኖት ድሕረ-ወሊድ ሰንከልከል ክብል ጀሚረ። ርእስኻ ምክንኻን ልዕሊ ነቲ ህጻን ትገብሮ ክንክን እኳ እንተዘይበልኩ ግናኸ ማዕሪኡ ምኳኑ ኣፍልጦ እንተዝነብረኒ ኣበይ ክረኽቦ። ጥዕይትን ግቡእ ክንክን ትረክብን ወላዲት ካብ ሻቅሎት ዝመልኣን ቅዛነት ዘለዋን ዝተረመሰት ኣደ ኣጸቢቓ ትበልጽ። ውላደይ ኣብ ሆሰፒታል ንመጀመርታ ግዜ ፎርሙላ (ንህጻናት ዝወሃብ ዝተሓዋወሰ ቀመማት ዘለዎ መግቢ) ምስ ተዋህባ ንሰዓታት ኢያ ደቂሳ። ሽዑ ይዝከረኒ ብኣእምሮይ ከሰላስል። ጓለይ ክትድቅስ እንተደኣ ኾይና ኣብ ክንዲ ጸባ ጡብ ፎርሙላ ክህባ ኣሎኒ ክብል ሓሲበ። ነዊሕ ከይጸንሐ ግና ብናይ ጣዕሳ ስምዒት ተጎቢኤ። ጸረ ባህርያዊ መገዲ ምኳኑ ከርእየኒ ዝደለየ እንክመስል፡ ፎርሙላ ኣብ መልሓስ ጓለይ ገለ ዝተርፍ ጻዕዳ ነገር ክገድፈላ ጀሚሩ። ንጓለይ ኣብ ክንዲ ምቁርን ማእዛታት ዝመልኦን ጸባ ጡብ ዝምግባ፡ ገፈጥመፈጥ እምግባ ከም ዘለኹ ተሰሚዑኒ። ኣብ ገለ እዋን ንርእሰይ ከመኽንየላ ክጅምር ከለኹ፡ ናይ ገበንነት ስምዒት ተመሊሱ ይሃድነኒ፤ "ዝያዳ ክቃለስ ነይሩኒ፡ ክድቅስ ኢለ ምሕሳበይ ቅኑዕ ኣይነበረን" ብምባል ይሓስብ። ምንም ዝግበር የለን ጣዕሳ ጥራይ ኢዩ ዝስመዓካ፡ እዚ ግን መርገም ሓላፍነታውያን ወለዲ እንበር ናይ ዘይረብሑ ወለዲ ኣይኮነን። ናይ ምጥባው ጉዳይ ናይ ቢሊዮናት ዶላር ኢንዳስትሪ ኢዩ። ንዝኾነ ይኹን ንእሽቶ ሒቕታ ብዝግባእ ዝተዓሸገ፡ ገንዘብካ ዝወስድ ዝተሓዋወሰ ቀመማትን ኣብ ጡብ ተቐሚጡ ዝሕግዘካ መሳርሒታትን መሊኡ ኢዩ። ኣብ ከባብየይ ኣብ ዘሎ ዓቢ ድኳን ካብቲ ዝደቐቐ ክሳብ እቲ ዝፈረየ ዓይነታት መግብን ከሬማትን ዝመልአ ዓቢ ከብሒ ከም ዘሎ ተገንዚበ። ንዓይ እቲ ዝበለጸ ፍታሕ ግና ናብ ናይ ምጥባው ዓውደ መጽናዕትታት ምስታፍን ካብቶም ዝያዳ ፍልጠትን ተሞክሮን ዘለዎም ምምሃርን ኢዩ ነይሩ። ብዛዕባ ምጥባው ዝሽገር ኣነ ጥራይ ንበይነይ ከምዘይኮንኩ ዝፈልጥ ነይረ እንተዝኸውን ክንደይ ጽቡቕ ምኾነ።  ኩሉ ግዜ ደገፍ ኣሎ፡ ግናኸ ሓገዝ ክትደሊ ከሎካ መብርሂ ምሕታት ኣዝዩ ወሳኒ ኢዩ። ጸባጡብ ምጥባው ምርጫ ኢዩ። ንዓይ ከም ዝመስለኒ ድማ እቲ ቀዳማይ ምርጫ ንሱ ኢዩ። ይኹን እንበር ጸባ ጡብ ከተጥቡው ዘይምድላይ ወይ'ውን ዘይምኽኣሉ ዘይትረብሕ ወላዲት የብለካ ማለተይ ኣይኮነን።


"ካብ ሕጂ ንንየው ንዓለም ብዝተፈለየ ኩርናዕ'የ ክርእያ" ኣቦ ደራፊት ብዮንሰ

ኣቦ ፍልጥቲ ደራፊት ብዮንሰ ዝኾነ ማቲው ኖውለስ፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት መንሽሮ ጡብ ከምዘለዎ ከምዝተሓበሮ ገሊጹ። እዚ ወዲ 67 ዓመት ዝኾነ ኣቦ፡ ኣብ መደብ 'ጉድ ሞርኒንግ ኣሜሪካ' ቀሪቡ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ኣብ ወርሒ ሓምለ መጥባሕቲ ድሕሪ ምግባሩ ኣብ ጽቡቕ ደረጃ ከም ዝርከብ ሓቢሩ። ማቲው ኖውለስ፡ ኣብ ክዳኑን ቀልቀሉን ነጠብጣብ ደም ምስ ርኣየ፡ ናብ ሕክምና ኸይዱ፡ መርመራ ምስ ገበረ፡ መንሽሮ ጡብ ከምዘለዎ  ከም ዝተሓበሮ እዩ ገሊጹ። "ኣብቲ መጀመርታ ንምንታይ ንዓይ ዝብል ስምዒት ወሪሩኒ ነይሩ" ዝበለ ክኢላ ሙዚቃን መዳርን ማቲው ኖውለስ፡ ድሒሩ ግን ክቕበሎን፡ እንታይ ክገብር ከምዘለዎ ክሓስብ ከምዝጀመረ ገሊጹ። መንሽሮ ጡብ ደቂ ተባዕተዮ፡ ስሕት ስሕት ኢሉ ዝረአ ኮይኑ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ልዕሊ 60 ዓመት ዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ የጥቕዕ። መጥባሕቲ ድሕሪ ምግባሩ ካብ ብዙሕ ነገራት ክጥንቀቕ ከም ዘለዎ ዝተነገሮ ማቲው ኖውለስ "ካብ ሕጂ ንንዮው ንዓለም ብዝተፈለየ ኩርናዕ'የ ክርእያ፡ እቶም ኣብ ሂወትይ ኣገደስቲ እዮም ዝብሎም ዝነበርኩ ገለ ንጥፈታት፡ ሕጂ ግን ኣገደስቲ ኣይኮኑን" ኢሉ። ማቲው ኖውለስ፡ ኣብ ስራሓቲ መዚቓ ዓቢ ስም ዘለዎ ኮይኑ፡ ንደስቲኒ ቻይልድ ዝጥርንፍ ዝነበረ ሰብ እዩ። መንሽሮ ጡብ ኣብ ደቂ ተባዕትዮ፡ ምስ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ብምንጽጻር ኣዝዩ ውሑድ እዩ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ኣብ 2017፡ 319 ደቂ ተባዕትዮ፡ 46000 ደቂ ኣንሰትዮ መንሽሮ ጡብ ከምዝተረኸቦም ካብ ሃገራዊ ስታትስቲክስ እታ ሃገር ዝተረኸበ ጸብጻብ ይሕብር።


ኮሮናቫይረስ ኣብ ገለ መግብታት ንመዓልታት ክጸንሕ ከምዝኽእል ትፈልጡ’ዶ?

ተመራመርቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኮሮናቫይረስ ብፍላይ ኣብ ዝተዓሸገ መግቢ ንመዓልታት ክጸንሕ ከምዝኽእል ኣረጋጊጾም። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት እታ ሃገር ኣብ ዘውጽእዎ መጽናዕቲ፡ ነቲ ቫይረስ ኣብ ዝተወሰኑ ዕሹጋት መግቢ ፈቲኖምዎ። እዚ ድማ ኣብ ኣሕምልትን ፍረታትን፡ ኬክን ባኒን ከምኡ’ውን ኣብ ዝተዓሸገ መስተታት ተፈቲኑ። እቶም ተመራመርቲ፡ ከይሓጸብካ ወይ ከይበሰለ ክብላዕ ዝኽእል መግቢ ብምምራጽ እዮም ፈቲኖሞ። እዚ ግን ንተጠቀምቲ ዝወሓደ ሓደጋ ምዃኑ ገሊጾም። ኣብ መብዛሕትኡ ፍርያት መግቢ፡ እቶም ተመራመርቲ ዘቐመጥዎ መጠን ቫይረስ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ርኡይ ምንካይ ኣርእዩ። ኣብ ገለ ዝተዓሸጉ መግብታት ግን እቲ ቫይረስ ክሳብ ሓደ ሰሙን ክጸንሕ ከምዝኽእል ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝሃምፕተን ይገልጹ። ብመሰረት እቶም ነቲ ቫይረስ ወሲዶም ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ተመራመርቲ፡ "ብከምዚ ዝበለ መጽናዕቲ ከምዚ ዓይነት ውጽኢት ምርካቡ ኣገዳሲ'ዩ" ይብሉ። እቶም ተመራመርቲ፡ ተጠቀምቲ ኣእዳዎም ክሕጸቡ፡ ብፍላይ መግቢ ኣብ ዘዳልዉሉ እዋን፡ ከምኡ’ውን ዘይበሰለ መግቢ ተሓጺቡ ክብላዕ ተላቢዮም። ብተወሳኺ እቲ ቫይረስ ኣብ ከም ብሮኮሊ ዝኣመሰሉ ሓርፋፍ ገጽ ዘለዎም ኣሕምልቲ ንነዊሕ እዋን ከም ዝጸንሕ ኣረጋጊጾም። ኣብ በዓል ሜለ ዝኣመሰሉ ፍሩታት ግን በቲ ኣብ ቆርበት ዘሎ ኬሚካል ኣብ ውሽጢ ካልኢታት ወይ ሰዓታት ነቲ ኣብ ላዕሊ ዘሎ ቫይረስ ክቐትሎ ከምዝጅምር እቲ መጽናዕቲ የረድእ። ኣብ ኬክን ባኒን ኣብ ዝገበርዎ ፈተነታት፡ ኣብ ገለ ደረቕ ገጽ ዘለዎም ኬካት ቁጽሪ ቫይረስ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ከም ዝነከየ ገሊጾም። እዚ ምናልባት እቶም ኬካት እንቋቑሖ ስለዝሕወሶ ብሰንኪ እቲ ኣብቲ እንቋቑሖ ዘሎ ኣሲድ ክኸውን ከምዝኽእል ኣተንቢሆም እቲ ቫይረስ ኣብ ፎርማጆን ዝሑል ስጋን ንመዓልታት ሓደ ሓደ ግዜ እውን ንሰሙናት ብህይወት ክጸንሕ ከምዝኽእል ተረጋጊጹ ኣሎ። ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ፕላስቲክ ናይ ኣቑሑት ክሳብ ሓደ ሰሙን ክጸንሕ ይኽእል። ኣብ ካርቶን ንውሑዳት መዓልታት፡ ኣብ መዐሸጊ ኣሉሚንየም ድማ ንውሑዳት ሰዓታት ክጸንሕ ከምዝኽእል እቶም ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ገሊጾም።


ንበልዖን ንሰትዮን ኣብ ናይ ምዝካር ክእለትና ዘለዎ ጽልዋ

ሓደ ሓደ ግዜ ናይ መሓዛኹም ኣድራሻ፡ በዓላት፡ ሽም ምሳኹም ዝሰርሕ ሰብ ግብ ኢሉ’ዶ ይጠፍኣኩም? እዚ ኩሉ ምስ ናይ ምዝካር ክእለትና ዝተሓሓዝ’ዩ፤ እቲ ምዝካር ናይ ሕጂ፡ ናይ ቀረባን ናይ ነዊሕ ዝገበረን ክኸውን ይኽእል። ንምዃኑ እንበልዖን እንሰተዮን ነገር ንናይ ምዝካር ክእለትና ክጸልዎ'ዶ ይኽእል ይኸውን? ክኢላ ስነ ኣእምሮ ኪምበሊ ዊለሰን፡ መግብን መስተን ምስ ምዝካር ዘለዎ ምትእስሳር ዘርዚራ ኣቕሪባቶ’ላ። ብመሰረቱ ሰለስተ ዓይነት ተዘክሮታት እዩ ዘለና፤ ናይ ሓጺር ግዜ ተዘክሮ [Short term memory] ናይ ስራሕ ተዘክሮ [working memory] ከምኡ ኸኣ ናይ ነዊሕ ግዜ ተዘክሮ [long term memory] ተባሂሉ ኸኣ ይጽዋዕ። እቲ ሓጺር ተዘክሮ፡ ኣእምሮና ናይ ሕጂ ዝተፈጸመ ዝኽዝነሉ’ዩ። ኣብዚ፡ ሕጂ ዝተነገረና ቁጽሪ ተሌፎን ኣብ መዝገብ ከየስፈርና ዘኪርና ጥራይ ክንድውል እንከለና ከም ኣብነት ክጥቀስ ይኽኣል። እቲ ናይ ስራሕ ተዘክሮ ኸኣ፡ እናሰራሕና እንከለና ምስቲ ስራሕ ዝተኣሳሰር እንዝክረሉ እዩ። እዚ ኣኼባ እናኣካየድና እንከለና እቲ ካልእ ሰብ ዝበሎ እንክዝነሉን እንርድኣሉን ከምኡ'ውን ምስቲ ቀዲሙ ዝነበረ ኣተኣሳሲርና ኸኣ ሓሳብና ንኽንህብ ዝሕግዝ እዩ። ናይ ነዊሕ ግዜ ተዘክሮ ኸኣ ናይ ቅድሚ መዓልታት፡ ኣዋርሕን ዓመታትን ዝነበረ ፍጻመ እንዝክረሉ እዩ። እዚ ማለት ናይ ነዊሕ ግዜ ተዝክሮ እኩብ ድምር ናይ ሓጺርን ናይ ስራሕን ተዘክሮታት’ዩ። እንበልዖን እንሰትዮን ኸኣ ብቐጥታ ኣብ ናይ ምዝካር ክእለትና ዓቢ ጽልዋ እዩ ዘለዎ። ኣብ ናይ ምዝካር ጸገም ዘለዎም ኣረጋውያን ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ መዓልታዊ 500 ሚሊ ሊትር ጽማቕ ናይ ወይናይ ወይኒ ን12 ሳምንታት ድሕሪ ምውሳዶም፡ ዝያዳ ቃላት ከጽንዑን ክሕዝዎምን ከምዝኽኣሉ የርኢ። ኣብ ህጻናት ዝተገበረ መጽናዕቲ’ውን እቶም ኣብ መዓልቲ 240 ግራም ብሉቤሪ ዝተብሃለ ዓይነት ፍረ ዝበልዑ ህጻናት ዝያዳ ቃላት ናይ ምሓዝ ዓቕሚ ከጥርዩን ቅድሚ ክልተ ሰዓታት ንዝረኣይዎ ነገር ጽቡቕ ገይሮም ንኽዝክርዎ ከምዝሓገዞም ኣረጋጊጹ። ወይናይ ወይኒን ብሉቤርን ኣብ ውሽጦም ዕምባበኦም ሰማያዊ ንኽኸውን ዝሕግዝ ትሕዝቶ ‘ኣንቶሳይኒኒ’ ዘለዎም ኮይኖም፡ እዚ ናብ ውሽጢ ኣካልና ምስ ኣተወ ጭዋዳታትና ዝያዳ ንኽልስልሱን ናብ ሓንጎልና ዝውሕዝ ደም ንኽውስኽን ዝሕግዝ እዩ። እዚ ኸኣ ብርቱዕ ሓይሊ፡ መኣዛን ኦክስጅንን ንኽንረክብ ስለዝሕግዝዘና ናይ ምግንዛብ ዓቕምና ከምዝብርኽ ይገበር። ንነዊሕ ግዜ ቀጠልያ ሻሂ ምስታይ’ውን ናይ ሓጺር ግዜ፡ ናይ ስራሕን ናይ ነዊሕ ግዜን ተዘክሮና ንኽብርኽን ናይ ምግንዛብ ዓቕምና ንኸይንክን ይሕግዝ’ዩ። ልዕሊ 70 ሚኢታዊት ካብ ካካዋ ዝተሰረሐ ጸሊም ቸኮላታ’ውን ናብ ሓንጎልና ዝኸይድ ደም ስለዘበርኾ ንተዘክሮና ሓጋዚ’ዩ፡ እንተኾነ ዘይምብዝሑ ይምረጽ። ብሓፈሻ ፍረታት፡ ኣሕምልቲ፡ ዓሳን ባልደንጓን ዝርከቦ ጥዕንኡ ዝተሓለወ መግቢ ምምጋብ ንናይ ምዝካር ክእለትና ኣዝዩ ከምዘመሓይሾ’ውን ንነዊሕ ዓመታት ዝተኻየደ መጽናዕቲ የርኢ። ንተዘክሮና ከልዕል ዝኽእል መግቢ ካብ ፈለጥናዮ ንተዘክሮና ዝሃሲ መግቢ ኸኣ ኣሎዶ ንዝብል’ውን ክንድህስሶ። ንዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ሰባትን እንስሳታትን ክካየድ ዝጸነሐ መጽናዕቲ፡ ዝተመስርሐ መግቢ ኣብ ናይ ምዝካር ክእለትና ኣሉታዊ ጽልዋ ከምዘለዎ’ዩ ዘርኢ። 110 ጥዑያትን ዝተመጣጠነ መግብን ዝበልዑ ሰባት ንሓደ ሰሙን ዝተመስርሐ መግቢ ድሕሪ ምብልዖም ናይ ምዝካርን ክእለቶምን ሸውሃቶምን ክጎድል’ዩ ተራእዩ። ዝተመስረሐ መግቢ፡ ብዙሕ ሽኮር፡ ውሑድ ፍሩታን ውሑድ ጽሕጎ ዘለዎ መግቢ ምምጋብ ኪኖ ናይ ምዝካር ዓቕምና ምድኻም፡ ሕማም ረሲዕ’ውን ከስዕበልና ይኽእል እዩ። ስለዚ ጥዑይ መግቢ ምብላዕ፡ ኣብ ቁርስና ፍሩታ፡ ኣብ ድራርና ሓምሊ ምብላዕ ጽቡቕ ናይ ምዝካር ክእለት ንክህልዋና ኣዝዩ ሓጋዚ ምዃኑ’ዮም ክኢላታት ዝሕብሩ።


ኔዘርላንዳዊት ከተማ ሃርለም መወዓውዒ ስጋ ብምእጋድ ኣብ ዓለም ፈላመይቲ ክትኸውን ትኽእል’ያ

ኣብ ኔዘርላንድ እትርከብ ከተማ ሃርለም መወዓውዒታት ስጋ ካብ ህዝባዊ ቦታታት ከም እትእግድ ተገሊጹ። ስጋ ኣብ ለውጢ ከባቢ ኣየር ብሰንኪ ዝፈጥሮ ጽልዋ እያ፡ እታ ከተማ ነዚ ስጕምቲ ክትወስድ ተበጊሳ ዘላ። እዚ ንፈለማ እዋን በዛ ከተማ ዝውሰድ ዘሎ ተባሂሉ ዝሕሰብ ስጕምቲ፡ ካብ 2024 ጀሚሩ እዩ ተግባራዊ ክኸውን። እዚ ብኽሩንሊንክስ ዝተባህለ ሓምላይ ፖለቲካዊ ሰልፊ ዝረቐቐ ንድፊ እማመ፡ ድሮ ካብ ጽላት ስጋን ካልኦት ንመሰል ናጽነት ምዝራብ ዝግህስ እዩ ኢሎም ዝከራኸሩ ወገናትን ተቓውሞ ኣጋጢምዎ ኣሎ። ሕቡራት ሃገራት ከም ዝብሎ፡ ጥሪት 'ሚተይን' ንዝተባህለ ባእታ ሓዊሱ ልዕሊ 14 ሚእታዊት ሰብ ዝሰርሖም ጋዛት ግሪን ሃውስ (ሓምለዋይ ገዛ) የመንጭው። ኣብታ 160 ሽሕ ህዝቢ ዝነብራ ከተማ፡ እዚ እማመ ክልከላ መወዓውዒ ስጋ፡ ነቲ ብቐጻልነት መፍራይ ስጋ ዝምልከት መወዓውዒታት ዘጠቓልል ብዛዕባ ምዃኑ ገና ኣይተወሰነን ዘሎ። ነዚ እማመ ዝነደፈ ኣባል ሰልፊ ኽሩንሊንክስ ዝጊ ክላዘስ፡ ኣባል ባይቶ እታ ሃገር እዩ። ንሱ፡ “ስጋ ንከባቢ ኣየር ኣዝዩ ጐዳኢ’ዩ። ቅልውላው ክሊማ ከምዘሎ ኸኣ ንሰባት ክነግሮም ኣጸጋሚ እዩ። ስለዚ ኣካል እዚ ክሊማዊ ቅልውላው ዝዀኑ ፍርያታት ክዕድጉ ክነተባብዖም ኣይግባእን'ዩ፡” ኢሉ። እዚ እማመ፡ ብኣባላት ባይቶ ውድብ ክርስትያን ዲሞክራቲክ ቻለንጅ (Christian Democratic Challenge ) እውን ተቐባልነት ረኺቡ’ሎ። ብኣንጻሩ፡ ካብ ኢንዳስትሪ ስጋ ዝተዋህበ ግብረ መልሲ ኣዝዩ ቅልጡፍ’ዩ። ወሃቢ ቓል ማእከላይ ትካል ጽላት ስጋ እታ ሃገር፡ “ሰብመዚ ንሰባት እንታይ ከም ዝጠቕሞም ንምዝራብ ኣርሒቘም ይኸዱ ኣለዉ” ኢሉ። ውድብ የማናይ ክንፊ ቢቪኤንኤል (BVNL) ብወገኑ፡ “ተቐባልነት ዘይብሉ ንነፃነት ምህዞ ስራሕ ዝግህስን ንኣርባሕቲ ሓሰማ ኸኣ ዝቐትልን እዩ” ክብል ተቓዊምዎ። ኣባል ባይቶ ጆይ ሬድሜከር ካብ ሰልፊ 'ቢቪኤንኤል'፡ “ብፖለቲካዊ ዕላማ ተደሪኽካ መወዓውዒታት ምእጋድ፡ ምልካውነት’ዩ” ኢሉ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኽሮኒንገን መምህር ሕጊ ዝዀነ ፕሮፌሰር ሄርማን ብሮሪንግ፡ እዚ እገዳ፡ ንመሰል ምግላጽ ሓሳባት ክግህስ ከም ዝኽእል ብምሕባር፡ ነጋዶ ሕጋዊ ክሲ ክምስርቱ ከም ዝኽእሉ'ውን ኣሚቱ። ስታትስቲክስ ኔዘርላንድ ከም ዝሕብሮ፡ ኣስታት 95 ሚእታዊት ኔዘርላንዳውያን ስጋ ዝምገቡ ኰይኖም፡ ልዕሊ ፍርቂ ግን መዓልታዊ ስጋ ኣይምገቡን። ኣምስተርዳምን ሄግን ዝተባህላ ዓበይቲ ከተማታት ኔዘርላንድ፡ መወዓወዒታት ኣቪየሽንን ተፈጥሮኣዊ ነዳድን ድሮ ከም ዝኣገዳ ዝፍለጥ እዩ። ስጋ ከብቲ፡ ሚቴን ዝርከቦ ልዑል ሙቐት ኣየር ዝፈጥር ጋዝ ዘመንጩ ክኸውን እንከሎ፡ ስጋ ጤለበጊዕ ድማ ካብ ስጋ ከብቲ ቀፂሉ ብ50 ሚእታዊት ዝነኣሰ ኣብ ከባቢ ኣየር ጽልዋ ይፈጥር። ኣብ ሃዋሁ ምድሪ ዝርከቡ ቀንዲ ጋዛት ግሪንሃውስ፡ ሃፋ ማይ፡ ካርቦንዳይኦክሳይድ፡ ሚተይን፡ ናይትረስ ኦክሳይድን ኦዞንን እዮም። ግሪን ሃውስ ማለት (ሓምለዋይ ገዛ) መናድቕን ናሕስን ዘለዎ ህንጻ እዩ። ከም ኮሚደረን ትሮፒካዊ ዕምባባታትን ዝኣመሰሉ ኣትክልቲ ንምብቋል ከኣ የገልግል። እቲ ሓምላይ ቤት ኣብ እዋን ክረምቲ እንተዀነ እውን፡ ውሽጡ ማሙቕ እዩ። ቀትሪ ብርሃን ፀሓይ ኣብቲ ሓምላይ ገዛ ይበርህ እሞ፡ ኣብ ውሽጡ ዘሎ ኣትክልትን ኣየርን ይመውቕ። ለይቲ፡ ዋላ'ውን ኣብ ግዳም ዛሕሊ እንተሎ እቲ ውሽጢ ገዛ ግና ኣዝዩ ምዉቕ እዩ። ከምኡ ዝዀነሉ ምኽንያት ከኣ፡ መናድቕ እቲ ግሪን ሃውስ ንረስኒ ፀሓይ ስለ ዝዕቅቦ እዩ። ይዅን እምበር ጸቐጢ ጋዛት ሓምላይ ገዛ፡ ንመሬት ብርቱዕ ጩራ ፀሓይ ንኸይወርድ ዝከላኸል ቀጸላታት ኦዞን ሽፋን ምድሪ ስለ ዘርቅቘ ዘይንቡር ዋዕን ለውጢ ክሊማ ይኽሰት ኣሎ።


መራሕቲ ትግራይ፡ ‘ነዳዲ ሰሪቖም’ ንዝብል ክሲ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ነጺጎም

መራሕቲ ትግራይ፡  እቲ ብዋና ዳይረክተር ምግቢ ዓለም ዝቐረበ ‘ሰብመዚ ትግራይ ነዳዲ ሰሪቖም’ ዝብል ክሲ ከምዘሕዘኖም ብምግላጽ ነጺጎምዎ። ንሳቶም፡ ኣማስዮም ብወገን ቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ወጻኢ ኣቢሎም፡ ኣብ ዝሃብዎ  መግለጺ፡ ሰብመዚ ትግራይ፡ ቅድም ክብል ንፕሮግራም ምግቢ ዓለም ልዕሊ 600 ሽሕ ሊትር ነዳዲ ኣለቂሖምዎ ከምዝነበሩን ብውዕሎም መሰረት ብዓይነት ክምለስ ከምዝጠለቡን ሓቢሮም። ወሲኾም፡ እቲ ነዳዲ ን ሆስፒታላት፣ ክሊኒካትን ማእከላት ጥዕናን ትግራይ ከምዝውዕል ኣፍሊጦም። ሓለፍቲ ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ብሰብመዚ ትግራይ ከም ዝተሰርቀ ኣፍሊጦም ነይሮም። እቲ ትካል ውድብ ሕቡራት መንግስታት ተሰሪቐ ዝብሎ ዘሎ ነዳዲ ኣብ ትግራይ ሓገዝ ንምብፃሕ ዝውዕል ከም ዝነበረ እዩ ገሊፁ። ዋና ዳይሬክተር እቲ ትካል፡ ዴቪድ ቢስለይ፡ ኣብ ትዊተሩ ኣብ ዘስፈሮ ፅሑፍ፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ንስራሕቲ ረድኤት ዝጥቀመሉ ዝነበረ 570 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲ "ብሰብመዚ ትግራይ" ከም ዝተሰርቀ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ዋና ፀሓፊ ሕቡራት ሃገራት ስቴፋን ዱጃሪክ ኣብ ኒውዮርክ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ሓይልታት ትግራይ ትማሊ ረቡዕ ኣብ መቐለ ዝርከብ መኽዘን ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ብሓይሊ ከምዝዘመትዎ ኣፍሊጡ። 570 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲ ዝተፃዕና 12 መኻይን ከምዝተዘረፉን ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ነቲ ተግባር ደው ከብልዎ ፈቲኖም ከምዘይተዓወቱን ኣረዲኡ። ውድብ ሕቡራት፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ መኽዘን ብሓይሊ ምእታዎምን ዘመተ ምፍጻሞምን ብምኹናን፣ ኩሎም ወገናት ንዓለም ለኸ ሕጊ ሰብኣዊ ሓገዝ ከኽብሩ ፀዊዑ። እቲ ዝተዘምተ ነዳዲ ነቲ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ክልል ትግራይ ንዘብፅሖ መግቢ፣ ድኹዒን ካልኦት ረድኤትን ዝውዕል ምዃኑ ብምዝኽኻር እቲ ዝተፈጸመ ዝምታ ነቲ ስራሕ ከምዘተኣጓጕሎ ኣረዲኡ። ዋና ዳይሬክተር ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዴቪድ ቢስለይ ብወገኑ፡ በቲ ካብ ትካሉ ዝተሰርቀ ነዳዲ ቁጥዐኡ ኣብ ዝገለጸሉ ጽሑፍ፡ ነቲ ተግባር "ዘቖጥዕን ዘሕፍርን" ክብል ገሊፅዎ። ንሱ እቲ ዝተሰርቀ ነዳዲ ብቕልጡፍ ክምለስ ፃውዒት ዘቕረበ ኮይኑ፤ ነዳዲ ኣብ ዘይህልው ግን ኣብ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዝርከቡ ሚልዮናት ከም ዝጠምዩ ኣተሓሳሲቡ። መራሕቲ ትግራይ፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ኣብቲ ክልል ምስ ዝርከቡ ተወከልቲ እቲ ትካል ከምዝዘራረብሉ ብምግላጽ፡ ሓላፊ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም፡  ዝተጠቐመሎም ቃላት ግና፡ “ብሚልዮናት ንዝቑጸሩ ተጋሩ ንዝገደደ ስቓይ ክቃልዑ ዝገብር እዩ” ክብሉ ከሲሶም። እቲ ዋና ዳይሬክተር ትማሊ ረቡዕ 18 ነሓሰ/2014 ነዚ ፅሑፍ ኣብ ትዊተሩ ዝጠቅዐ መራሕቲ ህወሓትን ፌደራል መንግስትን ንሓድሕዶም መጥቃዕቲ ተኸፊቱና ብዝብል ድሕሪ ምክሳሶም እዩ። ኣብ ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተላብዐን ኣስታት ክልተ ዓመት ዝፀንሐን ኲናት ብሚልዮናት ዝቑፀሩ ሰባት ክፈናቐሉን ተፀበይቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ክዀኑን ኣገዲዱ’ሎ። ኣብታ ሰብኣዊ ረድኤትን መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ተቛሪፁ ዝፀንሐላ ክልል ትግራይ፡ ቅድሚ ኣዋርሕ ንዝተበፅሐ ምቁራፅ ተጻብኦታት ስዒቡ፡ ረድኤትን ነዳድን ክኣትው ጀሚሩ ነይሩ። ይኹን'እምበር እቲ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ሓገዝ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ክልል ናብ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ንምብፃሕ ሕፅረት ነዳዲ ከም ዘሎ ትካላት ረድኤት ክገልፁ ፀኒሖም’ዮም። መንግስቲ ፌደራል ዘድሊ ቀረብ ነዳዲ ክኣቱ ከምዝፈቐደ ከፍልጥ ከሎ መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም ናብ ትግራይ ዝኣተወ ነዳዲ ኣዝዩ ውሑድን ዘይመጣጠንን ምኳኑ እዮም ዝገልጹ። ወተሃደራዊ ኮማንድ ሰራዊት ትግራይ፡ ብግንባር ደቡብ ኣብ ከባቢታት ኣላማጣ ብሰራዊት ፌደራል፣ ሓይልታት ኣምሓራን ናይ ወሎ ፋኖን መጠነ ሰፊሕ ኵናት ከምዝተኸፈቶ ትማሊ ኣፍሊጡ። እቲ መጠነ ሰፊሕ ዝበሎ መጥቃዕቲ ድማ ወጋሕታ 24 ታሕሳስ 2022 ከባቢ ሰዓት 11፡00 (05፡00) ከምዝጀመረ ኣብቲ ዝዘርግሖ መግለፂ ጠቒሱ። መንግስቲ ፌዴራል ብወገኑ ብመገዲ ቤት ጸሕፈት ውሃቢ ወቃል መንግስቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሰራዊት ትግራይ፡ ነቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝተበጽሕ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ብምጥሓስ ነቲ ኵናት ከም ዝጀመርዎ ገሊጹ። መግለጺ ወተሃደራዊ ኮማንድ ሰራዊት ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ መዓልታት እቶም ሰራዊት ናብ ድፋዓት ክጽግዑ ከምዝቐነዩ ብምግላጽ፡ ብኣንፈታት ጩቤ በር፣ ጃኖራ፣ ጉባጋላን ያሎውን ናብ ኣላማጣ፣ ባላን ቢሶበርን መጥቃዕቲ ከምዝኸፈቱ ሓቢሩ'ሎ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ፈዴራልን ክልል ትግራይን ኣብ ወርሒ መጋቢት ሰብኣዊ ረድኤታት ንኽሓልፍ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ካብ ዝብጻሕ ብተዛማዲ ምልውዋጥ ተጻብኦታት ደው ኢሉ’ዩ ጸኒሑ። ካብ ዝሓለፈ ክልተ ሳሙናት፡ ጀሚሮም ግን ብኽልቲኦም ወገናት ምስ ኵናት ዝተሓሐዝ ምክሳሳት ክስማዕ ምጽንሑ ይዝከር።


ብሰንኪ ኲናት ዩክሬን ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ሚልዮናት ንሕሱም ጥሜት ተቓሊዖም -ኦክስፋም

ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን ዝፈጠሮ ወሰኽ ዋጋን ኣብ ወርሒ መጋቢት ዘጋጠመ ሕጽረት ዝናብን ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣስታት 28 ሚልዮን ሰባት ከቢድ ሓደጋ ጥምየት ከም ዘንጸላለዎም ኦክስፋም ኣፍሊጡ፡፡ ሃገራት ኬንያ፣ ኢትዮጵያን ሶማልያን ኣብ 40 ዓመታት ዘይተርኣየ ደርቂ ከም ዘጋጠመን ዝገለጸ እቲ ትካል፡ ደቡብ ሱዳን እውን ብዕልቕልቕ ከም ዝተጠቕዐት ኣፍሊጡ፡፡ ማሕበረሰብ ዓለም ኣቓልቦኡ ናብ ኲናት ዩክረይን ከም ዝዞረ ብምግላጽ፡ እቲ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዘሎ ቅልውላው ሕጽረት መግቢ ዕሽሽ ክበሃል ይገብሮ ከም ዘሎ ኣፍሊጡ፡፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ቅልውላው ዝሃቦ ምላሽ ‘‘ብዘሕዝን ኩነታት’’ ካብቲ ትጽቢት ዝተገበሮ ንታሕቲ ከም ዝኾነ ኣብ መግለጺኡ ዝሓበረ ኦክስፋም፡ ካብቲ ኣብ ሃገራት ኢትዮጵያ፣ ሶማልያን ደቡብ ሱዳንን ንምሕጋዝ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘቕረቦ ናይ 6 ቢልዮን ዶላር  ጻውዒት ሰብኣዊ ሓገዝ 3 ምኢታዊት ጥራሕ ከም ዝቐረበ ኣፍሊጡ፡፡ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኢትዮጵያ፣ ኬንያ፣ ሶማልያን ደቡብ ሱዳንን ከቢድ ዕንወት ወሪድዎም ከም ዘሎ ዝሓበረት ፈጻሚት ስራሕ ኦክስፋም ጋብሪኤላ ቡቸር ‘‘ዋላ ኣብዚ ወርሒ ዝናብ እንተኣርከበ፡ ሎሚ ህጹጽ ስጉምቲ እንተዳኣ ዘይተወሲዱ ሙሉእ ሕውየት ዳርጋ ዘይከኣል እዩ’’ ኢላ፡፡ ‘‘ጎንጺ ዩክረይን ኣብ ዓለም ለኻዊ ስርዓት መግቢ ዘውርዶ ሳዕቤን፡ ናብ ኩሉ ከባቢታት ዓለም ዝበጽሕ እዩ፡፡ ድኻታትን ተቓላዕትን ህዝቢታት ግና ካብቶም ብቕልጡፍን ብኸቢድን ዝጉድኡ እዮም’’ ክትብል ወሲኻ ገሊጻ፡፡ መግለጺ ኦክስፋም ከም ዝሕብሮ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣስታት 9 ሚኢታዊት ስርናይ ካብ ሩስያን ዩክሬን እየን ዝገዝኣ ነይረን፡፡ ሕጽረት ምግብን ማይን ኣብ ልዕሊ ከብቱ ጸቕጢ ይፈጥር ከም ዘሎ ሓደ ሓረስታይ ይገልጽ፡፡ ኣብ ግዝኣት ዋጂር ኬንያ ዝነብር እዚ ኣሕመድ ማሕሙድ ዑመር ዝተባህለ ሓረስታይ ‘‘ብሰንኪ ድርቂ ኣእዱግና ሃሊቖም እዮም፤ እቶም ዝተረፉ ድማ ጋሪ ንምጉታት ድኹማት እዮም’’ ክብል ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ብዛዕባ ስድራይ ዝበልዕዎ፤ ቀጻሊ እንበልዖ ምግቢ ካበይ ክመጽእ ይኸውን? ንመዓልቲ ሓንቲ ጀሪካን ማይ ክንረክብ'ዶ ንኸውን? እናበልኩ ይሓስብ’’ ክብል ይቕጽል፡፡ ኣብ ኢትዮጵያ እውን ኣብ ክልላት ኦሮምያን ሶማልን ዘጋጠመ ሓያል ድርቂ ብኣሻሓት ዝቑጸራ እንስሳት ከም ዝቐተለ ዝተገለጸ ኮይኑ ብዙሓት ዜጋታት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኾኑ ገይሩ እዩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሩስያ ንዩክሬን ካብ ትወርረ ጀሚሩ፡ ብብርኪ ዓለም ኣብ ዋጋታት ምግብን ፀዓትን ኣዝዩ ገዚፍ ወሰኽ ኣጋጢሙ ኣሎ። ማእከል ምርምር ኣመሪካ (Center for Global Development) ዝተባህለ ሙሁራት፡ ምንሃር እዚ ዋጋታት ኣብ መላእ ዓለም ንልዕሊ 40 ሚልዮን ሰባት ናብ "ሕሱም ድኽነት" ከጥሕሎም ከም ዝኽእል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣጠንቂቑ ነይሩ። እቶም ሙሁራት ሶቭየት ሕብረት ኣብ ሕርሻዊ ንግዲ ዝነበራ ዕዙዝ ግደ ድማ ብንፁር ዘቐመጠ ኮይኑ ናብ መላእ ዓለም ካብ ዝቐርብ ስርናይ እቲ 29 ሚእታዊት ብሩስያን ዩክሬንን ዝቐርብ ምንባሩ ኣፍሊጡ እዩ።


"ኲናት ዩክረይን፡ ኣፍሪቃ ብምግቢ ዓርሳ ክትክእል ዕድል ዝፈጥር እዩ" ኣቶ ሃይለማርያም ደሳለኝ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ነበር፡ ኣቶ ሃይለማርያም ደሳለኝ እዚ ኣብ ዩክረይን ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ኣፍሪቃ ብመግቢ ዓርሳ ክትክእል ዓቢይ ዓድል ዝፈጥር ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ካብ ስልጣኑ ዝተኣለየን፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ኣቦ መንበር፡ ኣሊያንስ ፎር ኤ ግሪን ሪቮሉሽን ኣፍሪቃ (ኤጂአርኤ) [ኪዳን ንሓምላይ ሰውራ ኣፍሪቃ] ተባሂሉ ዝፍለጥ፡ ዓለምለኸ ገባሪ ሰናይ ዝኾነን፡ ኣቶ ኃይለማርያም፡ ኲናት ዩክረይን፡ ምስ ምግቢ፡ ነዳዲን ዘመናዊ ድኹዕን ተዛሚዱ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ልዑል ጽዕንቶ ከምዘሕደረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ቀዳማይ ሚነስተር ነበር፡ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ ዝገበሮ ሓጺርን ኣብ ውሱን ርእሰ ጉዳይን ዝተኰረ ጻንሒት፡ ምስ ኲናት ዩክረይን፡ ምስ ኮቪድ-19ን ከምኡ ምስ ጎንጽታትን ኲናትን ብዝተሓሓዝ ቀረብን ምኽዛን ምግብን ኣብ ዘሻቕል ብርኪ ከም ዝነበረ ተዛሪቡ። "ኣስታት 36 ኣብ ዝኾና ሃገራት ኣፍሪቃ፡ 90 ሚሊዮን ዝኣክል ህዝቢ ጥሜት ኣጋጢምዎ" ኢሉ። ካብ ቀደሙ'ውን ዘተኣማምን ውሕስነት ምግቢ ዘይነበረን ሃገራት፡ ኲናት ዩክረይን ዘሕደሮ ጽዕንቶ ተወሲኽዎ፡ እቲ ጸገም ተጋዲዱ ከምዘሎ ሓቢሩ። "ብፍላይ ስርናይን ካልኦት ዝተፈላለዩ ዓይነታት እኽሊ ናብ ሃገሮም ክሳብ ዝኣቱ ዝጽበያ ሃገራት ኣፍሪቃ ብዙሓት እየን" ኢሉ። ኣቶ ኃይለማርያም ኣብቲ ኣብ ቢቢሲ ዝነበሮ ጻንሒት፡ ኣፍሪቃ ብዘላቕነት ርእሳ ክትክእልን ኣብ ባዕላ ክትምርኮስን ከምዘለዋ ኣገንዚቡ። "ኣብ ውሽጢ ኣፍሪቃ፡ ካብ ዓለም ልዕሊ 60 ሚኢታዊት ዝኸውን ዝሕረስ መሬት ኣሎ፣ እንተዀነ ኣብ ረብሓ ኣይወዓለን። ኣብዚ ሕዚ እዋን መራሕቲ ኣፍሪቃ ቆሪጾም ተላዒሎም እዮም። ነገዶ ኣፍሪቃውያን'ውን እቲ ኵነታት ተረዲእዎም እዩ ዘሎ፡"ኢሉ። እንተኾነ፡ መራሕቲ እታ ኣህጉር፡ ንመበቆላዊ ፖሊሲታት ሕርሻ፡ ንምዝማን ትኹረት ክህቡ ከምዘይስትውዓልን፣ ኣብ ወረቐት ጽቡቕ ፖሊሲ ሕርሻ'ኳ እንተሎ፡ ኣብ መሬት ዝትግበር ግን ከም ዘየለ ይዛረብ።  'ኣፍሪቃ ንልዕሊ 1.2 ቢልዮን ህዝቢ ክትምግብ ትኽእል ድያ ?' ዝብል ሕቶ ካብ ቢቢሲ ዝቐረበሉ፡ ኣቶ ሃይለማርያም፡ "እቲ መልሲ ግልጺ እዩ፣ እወ ዝብል እዩ።  ክትምግብ ትኽእል እያ፡" ዝብል ምላሽ ሂቡ። ከምቲ ናቱ ኣበሃህላ እንተኾይኑ፡ ሕርሻ ኣፍሪቃ መንእስያት ብዝፈትውዎ መልክዕ ክዳሎ ኣለዎ። "ኣብ ኣፍሪቃ ቁጠባ፡ ዲጂታላዊ መልክዕ እናሐዘ እዩ ዝርከብ። መናእሰይ ንዲጂታል ቁጠባ ቀረባ እዮም። ካብዚ ኢና ድማ ክንለዓል ንኽእል፡" ክብል ኣብሪሁ። ኩነታት ኣየር፡ ከባብን ካልኦት መረዳእታትን ኣብ ግምት ብዘእተወ ሳይንሳዊ መገዲ፡ ንዅሉ ኣዋሂድካ ምህርቲ ምዕባይ ከምዝከኣል ጠቒሱ። "ዲጂታላዊ መገዲ፡ ብበዝሕን ብብዓይነትን ምፍራይ ዝሕግዝ ኣሰራርሓ እዩ። ብቐሊሉ ለውጢ ከምጽእ ዝኽእል እዚ እዩ ኢለ ይኣምን።" ኣብዚ ከይዲ፡ ንኣፍሪቃ ሕርሻ መሰረት ዝኾኑ ንኣሽቱ ሓረስቶት ክዝንግዑ ከምዘይብሎም'ውን ኣዘኻኺሩ። [10:29 am, 15/04/2022] Awet  bbc: ንሰብኣዊ ሓገዝ ተባሂሉ ተፃብኦ ደው ክብል ስምምዕ ካብዝግበር ንድሓር ክንደይ ዝኣክል ረድኤት ናብ ትግራይ ኣትዩ? ኣብ ሰሜን ኢትትዮጵያ ኣብዝካየድ ኵናት ዝሳተፉ ኣካላት ንሰብኣዊ ተባሂሉ ተፃብኦ ደው ክብሉ ስምምዕ ካብዝግበሩ ንደሓር ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን እንተውሓደ ኣርባዕተ ግዘ ረድዔት ናብ ትግራይ ኣእትዮም እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ መጋቢት 15/2014 ዓ. ም. ንሰብኣዊነት ክብል ተፃብኦ ደው ከብል ከምዝወሰነ ዝዝከር እዩ። እዚ ውሳነ ስዒቡ መራሕቲ ትግራይ ተመሳሳሊ ውሳነ ከምዘሕለፉ ይዝከር። ክልቲኦም ሃይልታት ተፃብኦ ደው እንተበሉ'ውን ዝኣክል ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ እናበፅሐ ከምዘይኮነ ትካላት መቐረብቲ ረድኤትን መራሕሪ ትግራይን ክገልፁ ቀንዮም እዮም። ንሰብኣዊ ሓገዝ ተባሂሉ ተፃብኦ ደው ምስበለ ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ ልኢኾም እዮም። ትማሊ ሚያዚያ 6/2014 ዓ.ም. ፕሮግራም መግቢ ዓለም 47 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝለኣኸ ገሊፁ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ትዊተር ከምዝገለፆ ካብተን እኽሊ ዝፀዓና መኻይን ብተወሳኺ 3 ነዳዲ ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝለኣኸ ይሕብር። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ቅድሚ ሓደ ሰሙን እውን 21 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ልዒኹ ነይሩ። ሓገዝ ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ብካልእ ወገን ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ድሕሪ ሽዱሽተ ኣዋርሕ መጋቢት 24/2014 ዓ.ም. መግቢ፣ መድሓኒትን ናውቲ ሕክምናን ዝፀዓና መኻይን መቐለ ከምዝኣተዋ ገሊፁ ነይሩ። ትማሊ ሚያዝያ 6/2014 ዓ.ም. ኣብ ትዊተር ከምዝገለፆ ድማ ካልኣይ ዙር መግቢ፣ መድሓኒትን ናውቲ ሕክምናን ከምኡ'ውን ናይ ገዛ መገልገሊ ናውቲ ዝፀዓና መኻይን መቐለ ከምዝኣተዋ ይሕብር። ተፃብኦ ደው ክብል ክልቲኦም ወገናት ካብዝሰማምዑ ንደሓር ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ልዒኾም እዮም። ይኹን እምበር ኣብ ትግራይ ምስዘሎ ጠለብ ክነፃፀር ከሎ እቲ ረድኤት እኹል ከምዘይኮነ ቢቢሲ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዘዘራረቦም ናይ ትግራይ ሕፁፅ ረድኤት መተሓባበሪ ዶክተር እትንኩት መዝገበ ተዛሪቦም። ቅድም ክብል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ መዓልቲ 100 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ኣለወን ኢሉ ነይሩ። ኣብ ውሽጢ ኣዋርሕ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ቁፅሮም እናወሰኸ ስለዝመፀ ኣብ መዓልቲ 300 መኻይን ንኽኣትዋ ከምዝተሰማምዑ ዶክተር ኣትንኩት ገሊፆም። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ቢቢሲ ኣብዝለኣኾ ኢሜል ረድኤት ምእታዉ ግርም ይኹን እምበር ከምቲ ዝድለ እኹል ከምዘይኮነ ገሊፁ። ውድብ ሕቡራት መንግስቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣስታት 10 ሚልዮን ሕዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮምን ካብዚኦም ድማ ልዕሊ ፍርቂ ኣብ ክልል ትግራይ ከምዝርከቡን ገሊፁ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥቅምቲ መወዳእታ ኣብ ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልል አምሓራን ዓፋርን ዝለሓመ ደም መፋሰሲ ኵናት ብኣሽሓት ዝቑፀር ሂወት ዘጥፍአን በሚልዮናት ዝቑፀሩ ድማ ክመዛበሉ ዝገበረን ቅልውላው ኣስዒቡ እዩ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ዝተበፅሐ ተፃብዖ ደው ናይምባል ስምምዕ ስዒቡ ዝሓሸ ኩነታት ንኽፍጠር ተስፋ ከምዘለዎም ዓለምለኸ ትካላት ረድኤትን ዝተፈላለያ ሃገራትን ይገልፁ።


ኵናት ዩክሬን ዋጋ መግቢ ዓለም ክንህር ገይሩ- ሕቡራት ሃገራት

ዩክሬን ኣብ ዓለም፡ እታ ከም ስርናይን ዕፉንን ዝኣመሰለ ዝበዝሐ እኽሊ እተፍሪ ሃገር እያ። እቲ ውግእ ድሕሪ ምኽሳቱ ከኣ ኣብ ዋጋ መግቢ ዓለም ዓብይ ዝላ ከም ዘኸተለን ኣብ መላእ ዓለም ሻቕሎት ሕጽረት መግቢ የስዕብ ከም ዘሎን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። እቲ ኲናት ነቲ ኣብ ዓለም ካብ ዘሎ ዝዓበየ ወናኒ ምንጪ ጸሓያዊ ጸዓት ዝዀነ ነዳዲ ዘይቲ ፡ ቀረባቱ ክቋረጽ ገይሩ እዩ ፤ እዚ ከኣ ወጻኢታት ካልእ ኣማራጺታት እውን እናሓየለ እዩ ዝኸይድ ዘሎ ። ውግእ ዩክረይን ሕጽረት አእካል ጥራሕ ኣይኮነን ኣኸቲሉ ዘሎ፤ ኣብታ ሃገር ብብዝሒ ንዝፈሪ ሰደድ ዘይቲ እውን ተንኪፉዎ እዩ። ድሮ እኳ ኣብ ዕዳጋታት ኤውሮጳ ዋጋ ዘይትን መግብን ክውስኽ ተራእዩ ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት እውን  "ኣብ ዞባ ጸሊም ባሕሪ ዝካየድ ዘሎ ውግእ፡ ኣብ ዕዳጋታት መግብን ዘይትን ኣሕምልትን ዓቢ ሕጽረታት ኣኸቲሉ ኣሎ" ክብል ስክፍትኡ ገሊጹ ኣሎ። እቲ ትካል ንመጠን ንግዲ ዓለም ብዋጋታት ኣእካልን ዘይትን፡ ኣሕምልትን ጥረታትን፡ ጸባን ስጋን ሩዝን ሽኮርን እዩ ዝልክዖ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ብልዕሊ 13% ዝነሃረ ክብሪ አእካልን መጠን ናህሪ ዋጋታት አእካልን ዘይትን ኣብ ዝሓለፈ 60 ዓመታት ተራእዩ ከም ዘይፈልጥ እዩ ዝንገር። ወሰኽ ዋጋ ኣሕምልትን ዘይትን ክሳብ 23% ክበጽሕ እንከሎ ናይ ኣእካል 17%፣ ሽኮር  7%፣ ስጋ ብ5%፣  ናይቲ ብውግእ ብዙሕ ዘይተጽልወ ጸባን ውጽኢት ጸባን ከኣ ብ3% ዓሪጉ ኣሎ። ብመሰረት ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ እዚ ኣብ ዩክረይን ዘጋጠመ ውግእ፡ ብሰንኪ ምልውዋጥ ክሊማን ምምዝባል እቶት ቀውዕን ዋጋ መግቢ በብእዋኑ ክውስኽ ጸኒሑ እዩ። እዚ ናይ መግቢ ቅልውላው ከኣ ኣብ መላእ ዓለም ማሕበራዊ ዘይምርግጋእ ከየጋጥም ንፖለቲከኛታትን ሓንጸጽቲ ፖሊሲን ከጨንቖም ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ክኢላታት ኢንዱስትሪ፡ ዋጋ ምግቢ ኣብዚ ዓመት’ዚ ብ 15% ክድይብ ከም ዝኽእል ኣጠንቂቖም ኣለዉ ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓላፊ ትካል ምግብን ሕርሻን ኣብ ዩክረይን ብዘጋጠመ ግጭት ዋጋታት ምግቢ ክሳብ 20% ከምዝውስኽን   ኣብ መላእ ዓለም ሕጽረት ምግቢ ከምዘኸትልን ኣጠንቂቑ ነይሩ ። ብሰንኪ ውግእ ዩክሬን፡ እቲ ካብ ክረምቲ ሎም ዘበን ካብ ዩክሬን ክርከብ ዝነበሮ እቶት ስርናይ ብ20% ስለ ዘጉደሎ፡ ነቲ ኣብ 2022 ዝነበረ ዓለማዊ ትንበያ እቶት ስርናይ፡ ካብ 790 ሚልዮን ቶን ናብ 784 ሚልዮን ኣውሪዱዎ ይርከብ። እዘን ኣብ ኵናት ተጸሚደን ዘለዋ ክልተ ሃገራት ሰደድ አእካል ጠጠው ስለ ዘበላ እቲ ናይ እኽሊ ማዕከን ወይ ሪቕ ብ2.4% ክጎድል ከምዝኽእል ውድብ ሕቡራት ሃገራት የጠንቅቕ። ኣቐዲሙ እውን ውድብ ምግብን ሕርሻን ዓለም ነቲ ኣብ 2050 ኣኣ 9.1 ቢልዮን ክበጽሕ ትጽቢት ዝግበረሉ ህዝቢ ዓለም ብኸመይ ክምገብ ይከኣል ዝብል ዓሚቚ ምርምራዊ መጽናዕቲ ከካይድ ጸኒሑ እዩ። ምስ ምውሳኽ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ኣስታት 70 ሚእታዊት ኣብ ከተማታት ከም ዝነብሩ እዚ ከኣ ንመጠን እቶታውነት ምህርቲ ሕርሻ ከም ዝንክዮ፡ ከም ሳዕቤኑ ከኣ ነቲ ኣብ ከተማታት ዝነብር ህዝቢ ንምምጋብ ዓቢ ብደሆ ክኸውን ስለ ዝኽእል ምህርቲ ሓረስቶት ዘኻዕብት ውጥናት ስኢሉ ክንቀሳቐስ ጸኒሑ እዩ። እዚ ሕጂ ኣብ ዩክረይንን ሩስያን ተኸሲቱ ዘሎ ኵናትን ኣብ ከም ኢትዮጵያን ካልኦት ከባቢታት ዓለም ዘሎ ውግእን ግን ንእቶታውነት ስለዘዳኽሞ እቲ ሻቕሎት መመሊሱ ከም ዝውስኽ እቲ ትካል ይገልጽ። ብተወሳኺ “ ነብሲ ወከፍ ሃገር ዜጋታታ ናይ ምቕላብን ዝተመጣጠነ መኣዛዊ መግቢ ናይ ምቕራብን ሓላፍነትን ግዴታን ስለ ዘለዋ ኣበርቲዓ ክትሰርሕን ንጽንኩር እዋን ክትቅረብን ይግባእ” ክብል ኣብቲ ዘቕረቦ መጽናዕታዊ ጽሑፋት ይምሕጸን።