ኣብ ሱዳን ምስ ሰራዊት ንዝተበጽሐ ስምምዕ ዝቃወም ሰላማዊ ሰልፍታት ተኻዪዱ

ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱምን ካልኦት ከተማታትን ሱዳን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ልዕሊ እቲ ሰራዊት ጸቕጢ ንምፍጣር ዝዓለመ ሰላማዊ ሰልፊ ኣካዪዶም። ኣብቲ ኣብ ኦምዱርማን ዝተኻየደ ሰልፊ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ እቶም ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተኻየደ ዕልዋ ዝኹንኑ ዝነበሩ ሰልፈኛታት ዘንብዕ ጋዝ ተኵሶም። እቶም ሰልፈኛታታ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ብሓይልታት ጸጥታ ንዝተቐተሉ ብዓሰርታት ዝቑጸሩ ብጾቶም ንምዝካር እዮም ናብ ጎደናታት ወጺኦም። እቶም ሰልፈኛታት ነቲ ንቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ስልጣኑ ክመልስ ዘኽኣለ ምስ ሰራዊት ዝተበጽሐ ስምምዕ'ውን ኮኒኖም። ዓበይቲ ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ሓያላት ናይ ተቓውሞ ድምጽታትን፡ ሓምዶክ ምስ'ቲ ሰራዊት ዝኸተሞ ስምምዕ ክቃወምዎ ጸኒሖም እዮም። ገለ ወገናት ከም ጥልመት ክርእይዎ እንከለው ነቲ ወተሃደራዊ ዕልዋ ብፖለቲካዊ መሸፈኒ ምግባር ምዃኑ ይገልጹ። እቲ ሰራዊት ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብዕልዋ መንግስቲ ብምክያድ ንሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ብምእታው ብጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ዝምራሕ ሓድሽ መንግስቲ ኣዊጁ እኳ እንተነበረ ኣብ መወዳእታ ናይ ዝሓለፈ ሰሙን'ዩ ንቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ስልጣኑ መሊስዎ። ኣብ መንበሪ ገዝኡ ኣብ መሓዩር ዝጸንሐ ሓምዶክ ምስ መራሒ እቲ ዕልዋ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ሓድሽ ሓበራዊ ስምምዕ ስልጣን እናተፈራሩሙ ኣብ ቴሌቪዥን እታ ሃገር ተራእዮም። ብሰንኪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝተላዕለ ተቓውሞን ናዕብን ብዙሓት ሰባት ከምዝሞቱን ክግለጽ እንከሎ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ መርመራ ክካየድ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ወተሃደራዊ መራሕቲ ድሕሪ ዕልዋ ንዘካየድዎ ለውጥታት ይግምግም ከምዘሎ'ውን ኣፍሊጡ። ንሱ ኣብ ቀይዲ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ንዝተዋህቡ መዝነታት ዳግመ-ግምት ከምዝግበረሎም ገሊጹ'ሎ። ብዘይካ'ዚ፡ እቶም በቲ ዕልዋ ካብ መዝነቶም ከምዝወርዱ ዝተገብሩ ሰበስልጣን መሰጋገሪ መንግስቲ ናብ ቦትኦም ክምለሱ ኣዚዙ።


ሱዳን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ብሰንኪ ህዝባዊ ተቓውሞ ካብ ስልጣኑ ተሰናቢቱ

ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ፡ ብሰራዊት ሃገሩ ብዝተፈተነ ዕልዋ ኣብ ናይ ቤት ማሕዩር ድሕሪ ምጽንሑ ብጸቕጢ ህዝባዊ ተቓውሞ ቅድሚ ሒደት ሳምንቲ ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ ድሕሪ ምጽናሕ ካብ ስልጣኑ ከምዝወረደ ኣፍሊጡ። ሰራዊት ሱዳን ኣብ ጥቅምቲ ብዘካየዶ ዕልዋ ንምኒስተር ሓምዶክ ኣብ ቤቱ ቀይዱዎ ድሕሪ ምጽናሕ ብዝተገብረ ውዕል ሽርክነት ስልጣን'ዩ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ ስልጣን ተመሊሱ ነይሩ። እቶም ተቓወምቲ ግን ምሉእ ብምሉእ ሲቪላዊን ፖለቲካዊን ምምሕዳር ክግበረሎም  ስለዝደለዩ ነቲ ምስ ሰራዊት ዝተገብረ ናይ ስልጣን ሽርክነት ነጺጎምዎ ኣለው። ኣብዚ እዋን ሱዳን ኣብ "ሓደገኛ መቐይሮ" ከምዘላ ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ብቴለቪዥን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣፍሊጡ። ነታ ሃገር "ናብ ጥፍኣት ከይተምርሕ" ኩሉ ዝከኣሎ ከምዝገበረ፡ ይኹን እምበር ገና "ኣብ ሓባራዊ ስምምዕ ክብጻሕ ኣይተኻእለን" ኢሉ። ኣብ ተሌቪዥን ቀሪቡ "ከም ቀዳማይ ሚኒስተር ዝተሰከምኩዎ  ሓላፍነት ናብ ህዝቢ መሊሰ፡ ዝኾነ ካልእ ዜጋ ሰብኣይ ወይ ሰበይቲ ነዛ ክብርቲ ሃገር ካብዚ ዘላቶ መድረኽ ናብ ሲቪላዊት ደሞክራሲያዊት ሃገር ከሰጋግሩዋ ዕድል ክህቦም ከምዘሎኒ ስለእተሰመዓኒ ስልጣነይ አረክብ ኣለኹ" ኢሉ። ድሕሪ እቲ ኣብ 2019 ንዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣን ዓልዩ ነታ ሃገር ናብ ዲሞክራሲያዊ ምምሕዳር ንምስግጋር ዝዓለመ ዘይሻራዊ ህቡብ ህዝባዊ ናዕቢ ሲቪላውን ወታሃደራውን መራሕቲ ኣብ ስምምዕ ክበጽሑ ኣይከኣሉን። መራሒ ዕልዋ መንግስቲ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን ነቲ ኣብ ጥቅምቲ እተኻየደ ብሰራዊት እታ ሃገር ዝተገብረ ዕልዋ መንግስቲ፡ እታ ሃገር ካብ ዘንጸላልዋ ዝነበረ ውግእ ሓድሕድ ንምድሓን እቲ ስጕምቲ ከም ዝተወሰደ እዩ ዝገልጽ። ንሱ ሱዳን ክሳብ ሕጂ ነቲ ኣብ ሓምለ 2023 ብምርጫ ዝቐውም ሲቪላዊ ምምሕዳር ንምስግጋር ትሰርሕ ኣብ መብጽዓላ ኣላ እዩ ዝብል። ብመሰረት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ምስ ሰራዊት እታ ሃገር ዝተገብረ ናይ ስልጣን ሽርክነት ስምምዕ ሚስተር ሓምዶክ ናብ ቀዳማይ ሚኒስተርነቱ ተመሊሱ  ምርጫ ክሳብ ዝካየድ ንካቢነ ሚኒስተራት ክመርሕ እዩ ትጽቢት ተገይርሉ። እንተዀነ፡ እቲ ሓድሽ ሲቪላዊ መንግስቲ ክንደይ ዝኣክል ሓይሊ ክህልዎ ከምዝኽእል ንጹር ኣይነበረን። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ህዝቢ ምሉእ ብምሉኡ ሲቪላዊ መንግስቲ ኢና ንደሊ፡ ንሰራዊት ኣይንኣምንን ኢና ብምባል'ዩ ተቓውሞኡ ዝገልጽ ዘሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ትማሊ ሰንበት ካብ መዝነቱ ድሕሪ ምውራዱ ኣብ መላእ እታ ሃገር ተወሳኺ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ይካየድ ኣሎ። ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም  ከኣ ሓይልታት ጸጥታ ናብ ሰልፈኛታት ዘንብዕ ጋዝ ከምዝተኮሱ ይንገር ኣሎ። ኮሚተ ደሞክራሲ ሱዳን ከምዝሓበሮ፡ ኣብ ከተማ ኦምዱርማን ብውሕዱ ክልተ ሰባት ብሓይልታት ጸጥታ ተቐቲሎም ኣለው። እቲ ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝጅምር ክሳብ ሕጂ  ኣብ እተገብረ ተቓውሞታት፡ ብድምር 56 ሰባት ከም እተቐትሉ'ዩ ዝሕበር።


ሱዳን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ሓድሽ መጥቃዕቲ ከፊቱ ክትብል ከሲሳ

ኣብ ሞንጎ ኣብ ዶባት ኢትዮጵያን ሱዳንን ዝርከቡ ሰራዊት ክልቲአን ሃገራት ሓድሽ ረጽሚ ከም ዝተወልዐ ጸብጻባት ሓቢሮም። ማዕኸን ዜና ሱዳን ትሪቡን ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ብቐዳም ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ሱዳን ሓድሽ መጥቃዕቲ ከም ዝኸፈተ ብምግላጽ በቲ መጥቃዕቲ ሽዱሽተ ኣባላት ሰራዊት ሱዳን ከም ዝተቐትሉ ሓቢሩ። ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ኢትዮጵያ ጄነራል ብርሃኑ ጁላ ግን ነቲ ካብ ሱዳን ዝቐረበ ክሲ ብምንጻግ፡ ሃገሩ ኣብ ልዕሊ ሱዳን መጥቃዕቲ ከምዘይፈጸመት ሓቢሩ። እቲ ጄነራል ንኢትዮጵያ ሳተላይት ቴሌቪዥን (ኢሳት) ከምዝበሎ፡ "ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሱዳን መጥቃዕቲ ኣይፈነወትን፣ መጥቃዕቲ እትፍንወሉ ምኽንያት'ውን የለን" ብምባል ካብ ሱዳን ንዝቐረበ ክሲ ነጺግዎ። ሮይተርስ፡ ካብ ምንጪታት ሰራዊት ሱዳን ረኺበዮ ዝበሎ ሓበሬታ ጠቒሱ ኣብ ጥቓ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ብዝነበረ ሓድሽ ጎንጺ ሽዱሽተ ሰራዊት ሱዳን ከም ዝተቐትሉ ገሊጹ። ሰራዊት ሱዳን ኣብ ፌስቡክ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ "ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሚሊሻን ኣብ ኣል ፋሽጋ ኣል ሹግራ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ ሓይልታቱ መጥቃዕቲ ከም ዝኸፈቱን ሞት ከም ዝስዓበን" ብምግላጽ  . . .  "እንተኾነ ሰራዊት ሱዳን ብዝሃቦ ዓጸፌታዊ ምላሽ ኣብ ልዕሊ እቶም መጥቃዕቲ ዝኸፈቱ ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ኪሳራ በጺሑ'ዩ" ኢሉ። ካብዚ ወጻእ ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ ግን የለን። እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዝገጥም ዘሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድሒሩ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ እዩ ነቲ ክሲ ነጺግዎ ዘሎ። ጀነረል ብርሃኑ፡ ኣብ ልዕሊ ዶብ ጥሒሶም ክኣትዉ ዝፈተኑ ዕጡቓት ስጉምቲ ከምዝተወሰደ እዩ ዝገልጽ። ማዕኸን ዜና ሱዳን ትሪቡን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ካብ ዶብ 17 ኪሎ ሜትሮ ሰጊሮም ብምእታው ምስ ሰራዊት እታ ሃገር ከቢድ ውግእ ከም ዝገጠሙ ክገልጽ እንከሎ፡ እቲ ጎንጺ ኣብ ምብራቕ ኡም ዲሳን ባራካት ኖሪንን ዝበሃሉ ቦታታት ከም ዝነበረ ሓቢሩ። ኣብዚ "ንልዕሊ ሸውዓተ ሰዓታት ኣብ ዝጸንሕ ረጽሚ ከበድቲ ብረትን ኣጽዋራትን" ከም ዝተተኮሱ ምንጪታት ሰራዊት ሱዳን ጠቒሱ ጸብጺቡ። መንግስቲ ሱዳን፡ ብሞት እቶም ወተሃደራት ኣዝኡ ሓዚኑ ክብል ትሪቡን ኣቓሊሓ። ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ውጥጥ ዘዘኻኸረ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ፡ እቲ ተወሲዱና ዝብልዎ መሬት ብሕጋዊ መገዲን ብዘተን ናይ ምምላስ መርገጺ ከምዘሎን ኲናት ዝኸፍትሉ ምኽንያት ከምዘየሎን ተዛሪቡ። ካብዚ ብተጻራሪ፡ ብወገን ሱዳን ምትንዃያት ከምዘሎ ዝገለጸ እቲ ጀነራል፡ ዕጡቓት ብሱዳን ወገን ዶብ ጥሒሶም ክኣትዉ ከምዝግበር ብምሕባር፡ "ሱዳን ህንጸት ግድብ ህዳሰ ንምትእጉጓል ትሰርሕ ኣላ" ክብል ከሲሱ። "ብዚ ምኽንያት ንሳቶም ዝለኣኹዎም ሓይልታት ኢና ደምሲስና። ናይ በዓልትና ተለኣኣኽቲ ኢና ንድምስስ 'ምበር 'ንስኹም ንምንታይ ትልእኹዎም' ኢልና ናብ ጎንጺ ክንኣቱ ኣይንደልን" ኢሉ። ሓላፊ ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን፡ ሚኒስትር ለገሰ ቱሉ (ዶ/ር) ብወገኑ፡ ንሃገራዊ ቴሌቪዥን ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብዶብ ሱዳን ኣቢሉ ክኣቱ ኣብ ልዕሊ ዝፈተነ ጉጅለ ዕጡቓት ስጉምቲ ከምዝተወስደ ብምሕባር ብመንግስቲ ሱዳን ንዝቐረበ ክሲ ነጺጉ። ክልቲአን ሃገራት ብምኽንያት እቲ ኣብ ከባቢ ዶብ ዘሎ ልሙዕ መሬት ኣል ፋሽጋ ካብ ወርሒ ሚያዚያ 2020 ጀሚሩ ናብ ግጭት ዝኣተዋ ኮይነን ክሳብ ሕጂ 90 ወተሃደራት ሱዳን ከም ዝሞቱ ይግለጽ። ኣል-ፋሽጋ ኣብ ከባቢ ዶብ ሱዳን ዝርከብ ዓቢ ናይ ሕርሻ ቦታ ኮይኑ፡ ንብዙሓት ዓመታት ግን ዕጡቓት ኢትዮጵያ ሒዞምዎ ከምዝጸንሑ እዩ ዝፍለጥ። ኢትዮጵያን ሱዳንን 750 ኪሎ ሜትር ሓባራዊ ዶብ ኣለወን። እንተኾነ ግን እዚ ዶብ ዝበዝሕ ክፋሉ፡ ንጹር ብዝኾነ መገዲ ኣብ ባይታ ኣይተከለለን። ንሱዳንን ኢትዮጵያን ዘዋጥጥ ዘሎ ጉዳይ እንታይ እዩ? ሱዳን ምስ ኢትዮጵያ ትሰሓሓበሉ ዘላ ከባቢ፡ ልሙዕ ኮይኑ፡ ኩርናዕ ኣልፋሽጋ ብዝብል ይፍለጥ። ኣብቲ ዶብ ብኽልቲኡ ሸነኻት ዝርከቡ ሓረስቶት፡ ነቲ ስግሪ ዘሎ ልሙዕ መሬት ይምነዩ። ኩርናዕ ኣልፋሽጋ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ሱዳን፡ ምብራቓዊ ገዳርፍ ዝርከብ መሬት እዩ። ኣልፋሽጋ 250 ትርብዒት ኪሎሜተር ዝሽፍንን ልዕሊ 240 ሄክታር ልሙዕ መሬት ዝሽፍን እዩ። ክልቲኦም መንግስታት ቅድሚ ሕጂ፡ ነዚ ኣሰሓሓቢ ዶብ፡ ዳግማይ ንምሕንጻጽ፡ ናይ ሓባር ፕሮጀክትታት ንምጅማርን ንህዝቢ እቲ ከባቢ ተረባሒ ንምግባር ስምምዓት ተጌሮም ነይሮም። ኣብ 2014 ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ነበር ሃይለማርያም ደሳለኝን ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽርን ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ ክልቲአን ሃገራት፡ እቲ ዶብ ኣብ ባይታ ዝምልከተሉ ዕለት ክሕብሩ ትእዛዝ ኣመሓላሊፎም ነይሮም። እንተኾነ ነቲ ዶብ ናይ ምምልካት ስራሕ ክሳዕ ሎሚ ኣይተፈጸመን።


ሱዳን፡ ካብ ሰልፈኛታት ተቓውሞ ብውሕዱ 10 ተቐቲሎም ዓሰርታት ድማ ቆሲሎም

እቲ ካብ ስልጣኑ ዝተኣልየ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ኣብ መንበሪ ገዛ ናይቲ ነቲ ዕልዋ ዝመርሕ ዘሎ ጀነራል ከምዘሎ ተፈሊጡ። ኣዛዚ ሰራዊት ሱዳን ሌ/ጀነራል ዓብደልፋታሕ ኣልቡርሃን፡ ድሕሪ'ቲ ዕልዋ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ገዝኡ ሒዝዎ ከምዝጸንሐን ሎሚ ሰሉስ ናብ ገዝኡ ክምለስ ከምዝኽእልን ተዛሪቡ። ብሰኑይ፡ ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ብምውጻእ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውያን መራሕቲ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ዕልዋ ከካይዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ ነይሩ። ሰራዊት ሱዳን፡ ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ብምፍራስ: ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታው ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ኣሎ። ካብቶም ኣንጻር ሰራዊት ተቓውሞታት ዝቕጽሉ ዘለዉ ሱዳናውያን ብውሕዱ 10 ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ካብ ርእሰከተማ ካርቱም ሓቢሮም። እቲ ጀነራል ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝራኣናዮ ሓደጋ ነታ ሃገር ናብ ኲናት ሓድሕድ መምርሓ ነይሩ" ኢሉ። "እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ገዝኡ'ዩ ነይሩ፡ እንተኾነ ግና ጉድኣት ከይወርዶ ፈሪሕና። ሕጂ ኣብ ገዛይ ምሳይ'ዩ ዘሎ" "ኣብ ዝሓለፈ ለይቲ ምስኡ'የ ነይረ . . . ንቡር ሂወቱ'ዩ ዝመርሕ ዘሎ . . . እቲ ስግኣት ምስተኣልየ ናብ ገዝኡ ክኸይድ እዩ" ክብል ገሊጹ። ፖለቲካውያን ሓይልታት ሱዳን ኣንጻር ሓይልታት ጸጥታ ምልዕዓል ይገብረ ስለዝነበሩ፡ ነቲ ሲቪላዊ ምምሕዳር ብምፍራስ፡ ፖለቲካውያን መራሕቲ ኣሲሩ ህጹጽ እዋን ከምዝኣወጀ ተዛሪቡ። ነቲ ዕልዋ ዝኾነነ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶዮ ጉተረዝ እቲ ኣብ ሱዳን ዝተራእየ ምዕባለታት ኣካል ናይቲ ኣብ ኣፍሪቃን ኤስያን ዝረአ ዘሎ "ለበዳ ዕልዋ መንግስቲ" እዩ ክብል ገሊጽዎ። "ሓያላት ሃገራት" ብመንገዲ ባይቶ ጸጥታ ናይቲ ውድብ ሓቢረን ኣንጻር ከምዚ ዝበለ ምዕባለታት "ኣድማዒ መግትኢ" ክገብራሉ ጸዊዑ። ኣመሪካ፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ብሪጣንያ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረትን ኣፍሪቃን ዝርከብዎም ኣባላት ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ዕልዋ ብምኹናን፡ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ኣባላት ከቢነ ሚኒስተራት ዝርከብዎም ፖለቲካውያን መራሕቲ ብህጹጽ ክፍትሑ ጸዊዖም ኣለዉ። = ወተሃደራት ድማ ገዛ ንገዛ ብምኻድ ካብቶም ወደብቲ እቲ ተቓውሞ ዝበልዎም ምእሳር ጀሚሮም ኣለዉ። ኣዛዚ ሃገራዊ ሰራዊት ሱዳን ሌ/ጀነራል ዓብደልፋታሕ ኣልቡርሃን፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውያን መራሕቲ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ስጉምቲ ክወስዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ። እንተኾነ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ኣብ መንጎኦም ወጥሪ ነጊሱ እዩ ቀንዩ። ሰራዊት ወሲዱዎ ዘሎ ስጉምቲ ነታ ገና ካብ ቁጠባዊ ቅልውላዉ ዘይወጸት ሃገር ናብ ዝኸፍአ ኩነታት ከምርሓ ከም ዝኽእል ሓደ ካብ ሓለፍቲ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነ ኣደም ኣልሒራይካ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣንጻር ወተሃደራዊ ዕልዋ ዝቕጽል ዘሎ ተቓውሞታት ትማሊ ሰኑይ ክሳብ ለይቲ ኣብ ጎደናታት ዝሓደሩ ሰልፈኛታት ተቓውሞ እቲ ሲቪላዊ ምሕደራ ናብ ቦትኡ ክምለስ ይጠልቡ ከም ዘለዉ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ዓረብ መሓመድ ዖስማን ካብ ካርቱም ጸብጺቡ። ሓደ ካብቶም ዝቆሰሉ፡ ካብቶም ወተሃደራት ሓደ ተኲሲ እግሩ ከምዝወቕዖ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። ካልእ ድማ ካብቶም ወተሃደራት ነታጒ ከምዝሰንደወሎም ጸኒሑ ድማ ብጥይት ተኹሲ ከምዝሃረሞም ተዘሪቡ። ካብ ማሕበር ዶኳትር ሱዳን ዝኾነ ኣል-ጣይብ ሞሃመድ ኣሕመድ፡ "ክልተ ዝተቐትሉ ብዓይነይ ሪአዮም እየ" ኢሉ። እቲ ቅትለት ድማ ፡ ካብ ቀጽሪ እቲ ወተሃደራዊ መዓስከር ከ ምዝተፈጸመ ሚኒስትሪ ሓበሬታ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ሓቢሩ ኣሎ። ገለ ሰባት ደም ጥብጥብ እናበሎምን ክዳኖም ብደም ተሓጺቡን ዘርእዩ ምስልታት ካብ ሆስፒታል ዝወጽኡ ኣሳእል ይወጽኡ ኣለዉ። እቲ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ከም ዝበሎ፡ ዋላ'ኳ ኣብ ልዕሊኦም ተሪር ስጉምቲ እንተተወሰደ፡ እቶም ሰልፈኛታት ምዝሕሓል ኣየርአዩን። ብዙሓት መንገድታት ብምዕጻውን ጎማታት ብምቅጻልን ተቓውሞኦም ዝገልጹ ዘለዉ ኾይኖም፡ ብርክት ዝበላ ደቂ ኣንስእዮ ድማ 'ወተሃደር ኣየመሓድራናን' ኢለን ኣብቲ ተቓውሞ ይሳተፋ ምህላወን ተገሊጹ። ሰራሕተኛታት ባንኪ ዝኣደሙ ኾይኖም፡ ደኳትር እታ ሃገር ድማ ካብ ድንገተኛ ሕክምና ወጻኢ ስረሖም ጠጠው ከም ዝበሉ ኣዊጆም ኣለዉ። እቲ ዕልዋ መንግስቲ ብዙሓት መራሕቲ ዓለም፣ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣፍሪቃን ዓረብ ሊግን ኮኒኖምዎ እዮም። ኣብቲ መሰጋጋሪ መንግስቲ ዓቢ እጃም ዝነበራ ኣመሪካ ድማ፤ ልዕሊ 700 ሚልዮን ዶላር መዲባቶ ዝነበረት ሓገዝ ክትክልክል ምዃና ኣፍሊጣ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ነቲ ዕልዋ ብምኹናን "ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክን ካልኦት ሰበስልጣንን ብህጹጽ ክፍትሑ ኣለዎም" ክብል ጠሊቡ። "ነቲ ብኽንደይ ጻዕሪ ዝተረኽበ ፖለቲካዊ ስግግር ንምሕላዉ እቲ ቅዋማዊ ቻርተር ብምሉኡ ክኽበር" ጸዊዑ። ወኪል ቢቢሲ ከም ዝበሎ፡ ትማሊ ሰኑይ ንጎሆ ሓይልታት ጸጥታ ናብ መንበሪ ገዛ ቀዳማይ ሚኒስተር ብምኻድ በቲ ዕልዋ መንግስቲ ክስማማዕን እቲ መንግስቲ ከም ዝፈረሰ ክእውጅን ከገድድዎ ፈቲኖም ነይሮም። እንተኾነ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ፍቓደኛ ኣይኮነን። እቲ ንሰለስተ ዓመት ክጸንሕ ዝተወሰነሉ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ብሲቪላውያን መራሕትን ወተሃደራውያን ኣዘዝቲን ዝቖመ እዩ ነይሩ። ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ንስምምዕ መሰጋገሪ እዋን ከም ዘኽብርን እታ ሃገር ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ክትሰጋገር ምዃናን ቃል ኣትዩ'ሎ። ብመሰረት መሰጋገሪ ቻርተር ሃገራዊ ምርጫ ኣብ ሓምለ 2023 ክካየድ'ዩ ተመዲቡ ዘሎ።


ሱዳን፡ ኣንጻር ወታሃደራዊ ዕልዋ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ሰለስተ ሰባት ተቐቲሎም

ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ኣብ ልዕሊ ንተቓውሞ ዝወጽኡ ደገፍቲ ዲሞክራሲ ጠያይትን መንብዒ ጋዝን ብምትኳስ ብውሑዱ ሰለስተ ሰባት ከምዝቐተሉ ኮሚቴ ዶኳትር ገሊጹ፡፡ እቶም ትማሊ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ካርቱምን ካልኦት ከተማታትን ሰልፊ ዘካየዱ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ቦትኡ ክምለስ ጸዊዖም፡፡ ሚኒስትሪ ውሽጢ ዓዲ ሱዳን ናብቶም ሰልፈኛታት ጠያይቲ ከምዘይተተኮሰ እዩ ዝገልጽ፤ ጎስጎስቲ ግና ልዕሊ 100 ከምዝቖሰሉ ሓቢሮም፡፡ መራሒ እቲ ዕልዋ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ቡርሃን ነቲ ሲቪላዊ ምምሕዳር ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዘፍረሶ ዝዝከር እዩ፡፡ እቲ ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ዘሎ ጀነራል፡ ኣብታ ሃገር ሓድሕድ ውግእን ፖለቲካዊ ጎንጽን ከይፍጠር ብምስጋእ ነቲ ስጉምቲ ከምዝወሰደ እዩ ዝገልጽ። ሃገራትን ዓለም ለኻዊ ትካላትን ግና ነቲ ዕልዋ ብምኹናን ሲቪላዊ ምምሕዳር ናብ ቦትኡ ክምለስ ይምሕጸና ኣለዋ፡፡ እቶም ባንዴራ ሱዳን ሒዞም ናብ ጎደናታት ካርቱም ዝወጽኡ ሰልፈኛታት 'ወታሃራዊ ኣገዛዝኣ ኣይንቕበልን' ክብሉ ተሰሚዖም፡፡ ትማሊ ኣብ ኦምዱርማን ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ሰለስተ ሰባት ብጠያይቲ ከምዝተቐተሉ ሰንትራል ዶክተርስ ኮሚተ ዝተባህለ ማሕበር ኣፍሊጡ፡፡ ሚኒስትሪ ውሽጢ ዓዲ ሱዳን ግና  ሓይልታት ጸጥታ ጠያይቲ ከምዘይተጠቐሙን ብኣንጻሩ ገለ ሰልፈኛታት ንፖሊስ ከምዘጥቅዑን ገሊጹ፡፡ ኣብዚ ሰሙን ጥራሕ ኣብ መንጎ ሰልፈኛታትን ሓይልታት ጸጥታን ብዝተወለዐ ጎንጺ ልዕሊ 10 ሰልፈኛታት ተቐቲሎም እዮም፡፡ ሰብመዚ ሱዳን ኢንተርነትን ካልኦት መራኸቢ መንገድታትን ዝዓጸዉ ኮይኖም ኣብ ምንቅስቓስ እውን ገደብ ኣንቢሮም ኣለዉ፡፡ እቶም ድሕሪ ምውጋድ ዑመር ኣል-በሽር ስልጣን ዝሓዙ ስቪልን ወታሃራውን መራሕቲ ሱዳን ክሳብ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ዝተፈጸመ ዕልዋ፡ ኣብ ኪቢድ ወጥሪ ጸኒሖም ነይሮም። ነቲ ዕልዋ ዝመርሐ ጀነራል ቡርሃን፡ ሱዳን ሕዚ እውን ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ከምእትሰጋገርን ኣብ ሓምለ 2023 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ መረጻ ከምዝካየድን ተዛሪቡ።


ንዕልዋ መንግስቲ ዝቃወሙ ሰዳናውያን 'ንዅላትና ክቐትሉና ኣይክእሉን እዮም' ይብሉ

መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ድሕሪ ነዊሕ ሓርጎጽጎጽ መገዲ ደሞክራሲ ዓጽዩ፡ ወተሃደራዊ ዕልዋ ምስገበረ፡ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ጐደናታት፡ ርእሰ ከተማ ካርቱም፡ ብተቓውሞ ህዝብን ግዝያዊ ሓጹርን አዕለቕሊቑ ይርከብ። ሕጂ ግን እቲ ዕልዋ መንግስቲ ብዘተ ክፍታሕ እዩ ዝብል እምነት ስለዝተፈጥረ፡ እቲ ኣብ መብዛሕትኡ ቦታታት ዝተነብረ ሓጹርን ዝተክክኽ ጎማታት ተኣልዩ ተሽከርከርቲ ንኺሓልፋ ተፈቒዱ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ሰራዊት ኣብ ዝዀነ ይኹን እዋን ዝኾነ መጥቃዕቲ እንተፈጺሙ እቲ ዕግታ መገዲ ክቕጽልን ተቓውሞ ክባራዕ ከም ዝኽእል ሰፊሕ እምነት ኣሎ ። ኣብቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ድሕነት ኣንስትን ቈልዑን ክትከላኸል ዕማም ዝተዋህባ ሱሊማ ኤልኻሊፋ "ብዘይካ ዘተ ካልእ መገዲ የለን" ክትብል ተዛሪባ። "ኣብዚ እዋን ሰባት ካብ ዝኾነ ይኹን እዋን ንላዕሊ ቘሪጾም ተላዒሎም ኣለዉ ። ፖለቲካዊ ንቕሓት እውን ይዓቢ'ሎ። ድሕሪ ናይ 30 ዓመት ወተሃደራዊ ምልካዊ ስርዓት እንደገና ብምልኪ ኣይንግዛእን ኢና። መንእሰይ ሱዳን ንልዕሊ 50% ህዝቢ እዛ ሃገር ይውክል እዩ።  ነዚ መንግስቲ'ዚ ከምዘይንደልዮ ንጹር እዩ። ንዅላትና ክቐትሉና ከኣ ኣይክእሉን እዮም። ነዚ ሕልሚ እዚ ክቐትልዎ ኣይክእሉን እዮም " ኢላ። እቲ ብዕልዋ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ፡ ኣብ ቤት ተሓይሩ ዘሎ ቀዳማይ ምኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ፡ ሰፊሕ ናይ ህዝቢ ደገፍ ዝነበሮ'ዩ ዝመስል። ሚስ ኤልኻሊፋ፡ "ሓምዶክ ኣብ ቃሉ ዝጽንዕ ሰብኣይ እዩ፣ ስለዚ ከኣ እዮም ሰባት [ቊጠባዊ ጸገማት እውን እናሃለዎም] ንሓምዶክ ዝኣምኑሉ" ትብልሞ ብምቕጻል ከኣ "ግብጽን ስዑድያን እቶም ካልኦት ንዕልዋ ዝድግፉ ሰባት ሓሳቦም ክቕይሩ ተስፋ ንገብር" ኢላ። ኣብ ካርቱም ናይ ግሊ ሮያል ኬር ሆስፒታል ዝሕከሙ ዘለው ግዳያት ደገፍቲ ዕልዋ  ወተሃደራዊ ልዑል ቈራጽነት ነይርዎም ። ሙሃየድ ፈይሰል ዝስሙ ወዲ 18 ዓመት ተመሃራይ፡ ኣብቲ ሰልፊ ተቓውሞ ኣብ ኣእጋሩ ብክልተ ጥይት ተሃሪሙ። "ምስ ትሽዓተ ሰባት እየ ተወጊአ። ንመጠንቀቕታ እኳ [ንላዕሊ ኣይተኮሱን] ብቐጥታ ተዅሲ ጀሚሮም። ወተሃደራት፡ ከም እንስሳ እዮም። ምናልባት እውን እንስሳታት ይሕሹ ይዀኑ " ሕጂ ኣብ የማናይ እግሩ ሰለስተ መጥባሕቲ ተገይርሉ። "ሕቶና ኣይተቐየረን - ሰራዊት ኣይገዝኣናን እዩ" እናበለ፡ ሓደ ሓኪም ድሕሪ መጥባሕቲ ናብ ውንኡ ተመሊሱ እንተኾይኑ ምስተንከፎ ከምዝተበራበረ ይገልጽ። ኣብ ጥቓኡ ኣብ ዝነበረት ዓራት፡ ወዲ 54 ዓመት ሰፋይ ክዳን ያሲር መሓመድ ዓሊ ዓብዱላ በዝማዱ ተኸቢቡ ነበረ። ዕልዋ መንግስቲ ምስተፈጸመ፡ ካብ ድኳኑ ወጺኡ ናብቲ ተቓውሞ ክጽንበር እንከሎ ኣብ ጥቓ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ካርቱም ሓንቲ መኪና ደይ መደይ ኢላ ረጊጻቶ ከይዳ። "ብድሕሪኡ፡ ሓሙሽተ ወይ ሽዱሽተ ሰባት መጺኦም ኣብ ዝባነይን ኣብ ኣፍልበይን ብበትሪ ቀጥቂጦምኒ። ናብቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ሓርነት ሰላምን ፍትሕን ክሓትት እየ ዝኸይድ ነይረ።  እቶም ሰራዊት መሰልና ከረጋግጹ ዘይክእሉ እንተኾይኖም፡ ዩኒፎርምታቶም ኣውጺኦም፡ ነቶም  ከምኡ ክገብሩ ዝኽእሉ ኪሓድግሎም ኣለዎም" ኢሉ። ነቲ ብ2019 ስልጣን ዝሓዘ ንወተሃደራዊ ኣመራርሓ ኣልበሽር ዝቃወሙ  ]ይልታት፡ ብዛዕባ ቅርጽን ዕድልን ናይ'ቲ ኣብ መንጎ እቶም ኣብ ናይ መሰጋገሪ መንግስቲ ዝሳተፉ ዝተፈላለዩ ወገናት ወይ ውድባት ግምታዊ ግምታት ኣሎ። እንተዀነ ግን፡ ኣብ ካርቱም ዝርከቡ ዲፕሎማስያውን ካልእ ምንጭታት ኣብቲ ብድርኺት ሓያል ኣህጉራዊ ጸቕጢ ዝካየድ ዝርርብ ርእይቶኦም ክህቡ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን። መራሒ ዕልዋ መንግስቲ ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን፡ " ሰራዊት፡ ውግእ ሓድሕድ ንከይለዓል እዩ ጣልቃ ኣትዩ" ይብል። ኣፈኛ ኣልቡርሃን ጡረተኛ ኣድሚራል ፈታሕ ኣል-ራሕማን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "እዚ ተግባር ዕልዋ መንግስቲ ከም ዘይነበረ "ግዜ" ከርእየና እዩ። ሲቪላዊ መንግስቲ ናብ ቦትኡ መሊስና ህዝባዊ ምርጫ ክንገብር ኢና። ሽዑ ሰራዊት ጠቕሊሉ ክወጽእ'ዩ" ኢሉ። ሓደ ካብቲ ዕልዋ መንግስቲ ድሕሪ ምክያዱ ብወተሃደራት እተዓጽወ ትካል፡ እቲ ናይ መሰጋገሪ መንግስቲ ኮሚተ እዩ ነይሩ። እቲ ትካል፡ ነቲ ኣብ ስርዓት ኣልበሽር ብሓያሎ ሰባት ተሰሪቑ እተባህለ ቊጠባዊ ሃብቲ ንምጽራይን ንምምላስን ዝተፈጥረ ኮሚተ እዩ ነይሩ። ሒደት ኣዋርሕ ቅድሚ እቲ ዕልዋ፡ ሓደ ካብቶም ላዕለዎት ሰበ ስልጣን እቲ ኮሚተ ዝነበረ ዋጅዲ ሳልሕ፡ እቲ ክፍልን ናይ ወንጀለኛታት ዝበሎም ንመርትዖ ዝኸውን ፋይላትን ንቢቢሲ ኣርእዩ። "እዞም ሰባት እዚኦም፡ ገለ ካብቲ ኣብዛ ምድሪ ዝግበር ዝዓበየ ናይ ዘይሕጋዊ ገንዘብ ዕድጊ ንጥፈታት ዘካይዱ ሰባት እዮም። ሕጂ ነቲ ዝጠፍአ ብቢልዮናት ዝቝጸር ገንዘብ ንሃድኖ ኣለና። እቲ ኣረጊት ስርዓት [ነቲ ሰውራ ንምትዕንቓፍ] ይጽዕር እኳ እንተሎ ግን ፈጺሙ ኣይክሰልጦን እዩ " ኢሉ ። ንሱ ኣብዚ ዕልዋ'ዚ ተታሒዙ ምስ ብዙሓት ኣብ መሰጋገሪ መንግስቲ ዝነበሩ ጽልዋ ዝነበሮም ሰባት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይርከብ። "ኣብዚ ቀረባ ግዜ ብኣጻራይት ኮሚተ እተገብረ ምርምር፡ ኣብ ላዕለዎት ሓለፍቲ ካብ ወርቅን ገንዘብን ጀሚርካ ዝተፈላለየ መሸጣን ኮሚሽንን  ዝርከቦ ልዑል መጠን ብልሽውና ከም ዘሎ ዘመልክት እዩ "ይብል ካብ ምጅማር እቲ ሰውራ ኣትሒዙ ኣብ ተለቪዥን ሱዳን ዝሰርሕ ዘሎ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ነበር ሞሃናድ ሓሺም። ኣድሚራል ኣል-ራሕማን ብወገኑ፡ እቲ ኮሚተ "በቲ ሕጊ ተጠቒሙ ሓድሽ ዓይነት ብልሽውና ክፈጥር ጸኒሑ" ይብል። "እቶም ዝሰረቑ ተሓተትቲ ክዀኑ ኣለዎም። ግን ከኣ ፍትሓዊ መስርሕ ክኸውን ኣለዎ " ይብል ። ኣብ እዋን እቲ ዕልዋ ዝተዓጽወ ኣገልግሎት ወደብ ሕጂ ተላዒሉ ኣሎ። እቲ ወተሃደራዊ ኣካል እቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ቁጠባዊ ጸቕጢ ንከጋጥሞ ክብል ነቲ ዕግታ ወደብ ከምዝፈጸሞ እዩ ዝጥርጠር። ሕጂ ግን ኣብ ካርቱም ብዙሕ ቀረባት መግብን ምምሕያሽ ዋጋታትን ተራእዩ ኣሎ ። ይኹን እምበር፡ እቶም ዕልዋ መንግስቲ ዘካይዱ ሰባት፡ ነቲ ዕዮኦም ብገለ ክንክን ባይታ ዘጣጥሑሉ ዘለው እኳ እንተ መሰሉ፡ ነቲ ብቝጠባዊ ጸገማት እናተሸገረ ክነሱ፡ ነቲ ሰውራ ንምቕጻል ቈሪጹ ኣብ "ጐደናታት" ዝወጽአ ህዝቢ ብጌጋ ዝረኣይዎ እዮም ዝመስሉ።


ኣብ ሱዳን ዓሰርተ ኣርባዕተ ሰልፈኛታት ከም ዝተቐትሉ ሓካይም ገሊጾም

ኣብ ሱዳን ንዝተኻየደ ወተሃደራዊ ዕልዋ ብምቅዋም ኣብ ጎደናታት ንዝካይድ ዘሎ ኣሽሓት ዝሳተፍሉ ሰላማዊ ሰልፍታት ንምብታን ሓይልታት ጸጥታ ብዝቶኮስዎ ጠያይቲ 14 ሰባት ከም ዝተቐትሉ ሓካይም እታ ሃገር ገሊጾም። ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም፡ ኣብ ልዕሊ ካልእ ጉጅለ ተቓወምቲ ድማ መንብዒ ጋዝ ከምዝተቶኮሶም'ውን ምንጭታት ገሊጾም። ነጠፍቲ ሱዳን፡ እዛ ዕለት ሓደ ሲቪላዊ መራሒ ካብቲ ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ስልጣኑ ዝርከበሉ ግዜ እዩ ነይሩ'ሞ ንዘክራ ብዝብል ህዝቢ ናብ ጎደናታት ወጺኡ ተቓውምኡ ከስምዑ ጻውዒት ይገብሩ ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ ዝመርሐ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል-ቡርሃን ነቲ ናይ ሓባር መሰጋገሪ መንግስቲ ኣፍሪሱን ንሲቪላዊ መራሕቲ ኣሲሩን ንርእሱ ሓላፊ ሓድሽ ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ገይሩ ሸይሙ ኣሎ። ሓይልታት ጸጥታ ብወገኖም ናይ ሓይሊ ስጉምቲ እናወሰዱ እንተኾኑ'ኳ፡ ሰብኡት፣ ኣንስቲ ህጻውንቲ ናብ ጎደናታት ወጺኦም ተቓውሞ የስምዕ ኣለዉ። ሓይልታት ጸጥታ ጭካነ ዝተመልኦ ስጉምቲ ይወስዶ ከምዘለዉ ዘርእኡ መረዳእታት ይወጽኡ ኣለዉ። ኣብ ዝተፈለላለዩ ከባብታት፤ ጉጅለታት ተቓውሞ ባንዴራ ሱዳን ከንበልብሉን ነቲ ሰራዊት ከኹንኑን ተራእዮም። እቶም ንዲሞክራሲያዊ ለውጢ ቃልሲ ዘካይዱ ዘለዉ ሰልፈኛታት ሓያል ድጋፍ ማሕበረሰብ ዓለም ኣለዎም። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ እቲ ሰራዊት ካብ ተግባሩ እንተዝእረም፡ እቲ ብፍላይ ኣብዚ እዋን ንሱዳን ኣዝዩ ዘድልያ ገንዘባዊ ሓገዝ ምተለቐቐ ነይሩ ኢሉ። ኣመሪካ ንሱዳን ቃል ዝኣተወቶ ገንዘባዊ ሓገዝ፡ ነቲ ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ ስዒቡ ምእጋዳ ዝዝከር እዩ። ሓለፍቲ ጸጥታ እታ ሃገር ግን፡ ብናቶም መገዲ ጥራይ ዝጓዓዙ ዘለዉ ይመስሉ፤ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ስጉምቲ ምውሳድ ቀጺሎምሉ ኣለዉ። እንተኾነ እዚ፡ ነቶም ተባዓት ሰልፈኛታት ሱዳን ካብ ምቅዋም ንድሕሪት ኣየበሎምን። ነዚ እዩ ድማ፡ ሱዳን ኣብ ኣዝዩ ወጥሪ ዝመልኦ ኩነታት እትርከብ።


ቅልውላው ሱዳን፡ ናብ ዴሞክራሲ ትሓኩር ዘላ ሱዳን ኣብ ጫፍ ሓደጋ

ሱዳን ካብቲ ፕረዚደንት ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽር ብሓይሊ ዝተዓለወሉ 2019 ጀሚራ ኣብ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ ትርከብ። ኣብ መጻኢ እታ ሃገር ድምጺ ክህልዎም ዝደልዩ ጉጅለታት ብዙሓት ምስ ምዃኖም እቲ ናብ ሓበራዊ ምርድዳእ ንምምጻእ ዝግበር ጻዕርታት ውጽኢታዊ ኣይኮነን። ኣል-በሽር ድሕሪ ሰሙናት ዝወሰደ ህዝባዊ ተቓውሞ ብሰራዊት ካብ ስልጣኑ ከምዝተዓለወ ይዝከር። ብድሕሪኡ ከኣ ሓይልታት ናጽነትን ለውጥን ዝብል መጸውዒ ዝሓዘ ስምረት ጉጅለታት ነቶም ተቓወምቲ ብምውካል ተቐልቂሉ። ተቓውሞ ሱዳናውያን “ህዝቢ ንውድቀት እቲ ስርዓት ጥራሕ’ዩ ዝደሊ” ዝብል ምስቲ ናይ ‘ዓረብ ስፕሪንግ’ ዝመሳሰል ጭርሖ ነይርዎ። ሓበራዊ ድልየቶም ነቲ ንኣስታት 30 ዓመታት ንሱዳን ዝመርሐ ኣል-በሽር ካብ ስልጣኑ ምእላይ ጥራሕ ከምዝኾነ’ዮም ኣፍሊጦም። ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ድማ ዝተፈላለዩ ክስተታት እናተረኣዩ ከመይ ናብ ቅድሚት ምስጓም ከምዝከኣል ቁሩብ ሓበራዊ ምርድዳእ ተፈጢሩ ነይሩ። ኣብ ሞንጎ ሰራዊትን ሓይልታት ነጻነትን ለውጥን [‘ፎርስስ ፎር ፍሪደም ኤንድ ቻንጅ/ FFC’] ምምርቓሕ ስልጣን ክህልው ስምምዕ ተገይሩ። መረጻ ንኽካየድን ስልጣን ብሰላማዊ መገዲ ናብ ሲቪል መንግስቲ ንኽሰጋገርን ብምሕሳብ ድማ ነታ ሃገር ንሓደ ዓመት ዝመርሕ ሉኣላዊ ቤት ምኽሪ ኣቚሞም። ሸቶታት እቲ ህዝባዊ ተቓውሞ ይጋሃዱ ምህላዎም ንምርግጋጽ ድማ ኣብ ቀረባ ኣብ ዝተኻየደ ጉባኤ ሓድሽ ፖለቲካዊ ኣዋጅ (‘ማኒፌስቶ’) ኣጽዲቖም። ፖለቲካዊ ውድባት ኣብ መስርሕ ውሳነ ምሃብ እቲ ግዚያዊ መንግስቲ ዓብዪ ተሳትፎ ክህልዎም’ውን ጠሊቦም። ኣብ ሞንጎ እቶም ዝተመሓዘዩ ጉጅለታት ዝፍጠር ዘሎ ምክፍፋል ይዓብይ ምህላዉ ይግለጽ። ብርግጽ ኣብቲ ሓድሽ ሰነድ ናይ ኩሎም ተወከልቲ ኣይኮኑን ፈሪሞምሉ። ኣብ ክልተ ዝተመቐሉ ጉጅለታት ኣብ ዋንነት ሓይልታት ነጻነትን ለውጥን [‘ፎርስስ ፎር ፍሪደም ኤንድ ቻንጅ/ FFC’] ክሰሓሓቡ ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብ ክንዲ ንኣፈላላያት ዘጽብቡ እቲ ጉባኤ ኣብ ሞንጎኦም ንዘሎ ነቓዕ ዘግፍሕ ኮይኑ’ሎ። ነቲ ናይ ስልጣን ክፍፍል ዝቃወሙ ሲቪል ፖለቲካዊ ጉጅለታት እውን ኣለዉ። “ባዕላዊ -ዕንወት” ንሲቪላት ብምውካል ቀዳማይ ሚንስትር ኮይኑ ዘገልግል ዘሎ ዓብደላ ሓምዶክ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፤ ሓድነት ክህልውን ኣብ ሞንጎ ውድባት ፖለቲካ ዘሎ ምርሕሓቕ ከብቅዕን ብምጽዋዕ፤ እቲ ሕዚ ተፈጢሩ ዘሎ ኩነታት ግን ንዴሞክራሲያዊ ስግግር ስልጣን እታ ሃገር ኣብ ሓደጋ ከምዘውድቕ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ጸሓፊ ታሪኽ ሪቻርድ ኮኬት፤ ኣፈላላያት ወይ ምግምማዕ ኣብ ዘመናዊ ታሪኽ ሱዳን ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ልሙድ ተርእዮ ከምዝኾነ የረድእ። ‘ሱዳን፡ ውድቀትን ምክፍፋልን ናይታ ኣፍሪቃዊት ሃገር’ [‘Sudan: The Failure and Division of an African State’] ዝብል ርእሲ ኣብ ዝሃቦ መጽሓፉ፡ ነቲ እታ ሃገር ናጽነታ ካብ ዝረኸበትሉ 1956 ጀሚሩ ንዘሎ ዋሕዚ ፖለቲካዊ መደብ ኣነጺሩ’ሎ። “እዚ ርሱን ፖለቲካዊ ውድድር ኣብ ልዕሊ ዴሞክራሲ ባዕላዊ-ዕንወት ናይ ምፍጻም ዋጋ የኽፍል ምህላዉ” የረድእ። እቲ ዝሰባበርን ዝፈናጨልን ተርእዮታት ንፖለቲካ ሱዳን እናዳኸሞ’ዩ መጺኡ። ግዜ፣ ናብ ስምምዕ ዘይምምጻእን ሓበራዊ ምርድዳእ ዘይምፍጣርን ነቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ናብ ስልጣን ንኽመጽእ መገዲ ዝኸፈቱ ምኽንያታት ኮይኖም ኣለዉ። እቲ ወተሓደራዊ ሓይሊ ድማ ነቲ ፖለቲከኛታት ኣንቂሎምዎ ዝብሎ ጎንጺ ከረጋግእ ብዝብል ምኽንያት’ዩ ዕልዋታት ዘካይድ። ቅድሚ ሓደ ዓመትን ሸውዓተ ወርሕን ኣብ ልዕሊኡ ካብ ዝተፈተነ ቅትለት ዝተረፈ ቀዳማይ ሚንስትር ሓምዶክ፤ እቲ ምክፍፋል ኣብ ውሽጢ ሲቪላዊ ምምሕዳር ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ውሽጢ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ’ውን ከምዝኾነ ይገልጽ። ኣብ ቀረባ ክምዕብሉ ዝጀመሩ ተርእዮታት ከኣ፤ እቲ ሰራዊት ንሲቪላዊ ምምሕዳር ብምእላይ ስግግር መንግስቲ ናይ ምክያድ ሓላፍነት ክወስድ ዝጽውዕ ተቓውሞ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ንኸውላዕ ምኽንያት ኮይኖም ኣለዉ። ንሉኣላዊ ቤት ምኽሪ ናይ ምምራሕ ሓላፍነት ናብ ሲቪላት ዝሰጋገረሉ እዋን እናተቓረበ ይመጽእ ብምህላዉ ከኣ እቲ ወተሃደራዊ ክንፊ ነዚ ዘጓትተሉ ምኽንያታት ይእልሽ ከምዘሎ ይግለጽ። ብድሕሪ እቶም ኣብ ቀረባ እዋን ዝውልዑ ዘለዉ ናዕብታት ተሳትፎ፣ ዝተፈተነ ዕልዋ መንግስቲን ምዕጻው ኣብ ሰሜን ሱዳን ዝርከብ ወሳኒ ወደብን ከምዘሎ ድማ ይጥርጠር። ጻምእ ስልጣን ከምዘይብሎም እንተገለጹ’ኳ ኣብ ውሽጢ’ቲ ወተሃደራዊ ክንፊ ዘለዉ ዓበይቲ መራሕቲ ግን ብተደጋጋሚ ንሲቪላውያን ፖለቲከኛታት ብቕሉዕ ክነቕፉ ይስምዑ። ድልየቶም ንሱዳን ምርግጋእን ብልጽግና ምምጻእን ጥራሕ ከምዝኾነ’ዮም ዝገልጹ። እዚ ኣባሃህላ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኩልጊዜ ዝኣትዎ ዝተለመደ መብጽዓ ምዃኑ ይፍለጥ። ካብ ሞንጎ እቶም ዝስምዑ ድምጽታት ብዓብላልነት ዝግለጽ ናይቲ ኣዘራራቢ ዝኾነ ምኽትል ሉኣላዊ ቤት ምኽሪ ሞሓመድ ሓምዳን “ሄሜቲ” ዳንጋሎ እዩ። መራሒ ናይቲ ኣብ 2003 ኣብ ዳርፎር ዝነበረ ጎንጺ ብዝተፈጸመ ግህሰታት ዝሕተት ጉጅለ ሚሊሻ ጃንጃዊድ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ኣብዚ እዋን ከኣ እቲ ጉጅለ ስሙ ናብ ሓይሊ ህጹጽ ሓገዝ [Rapid Response Force] ዝቐየረ ኮይኑ ምስቲ ስሩዕ ሰራዊት ሱዳን ዘለዎም ዝምድና ሰላማዊ ኣይኮነን። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ ፖለቲከኛታት ንመንበሮም ወይ ስልጣን ጥራሕ ከምዝግደሱ ብምግላጽ፤ ከምኡ ዝበሉ ወተሃደራት ግን ብዝያዳ ንህዝቦምን ሃገሮምን ከምዝጭነቑ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን’ውን ንሰራዊት ዝድግፉ ተቓወምቲ ናብ ጎደናታት ከተማ ካርቱም ወጺኦም ነይሮም። ሓድሽ መንግስቲ ክጣየሽን ሰራዊት ከኣ ነቲ ናይ ስግግር እዋን ክመርሖ ጸዊዖም። እንተኾነ ኣብቲ ብቐዳም ዝተኻየደ ህዝባዊ ተቓውሞ ዝተሳተፉ ኩሎም ነቲ ሰራዊት ዝድግፉ ኣይነበሩን። ኣብ ውሽጢ እቲ ትኽክለኛ ሓይልታት ነጻነትን ለውጥን [‘ፎርስስ ፎር ፍሪደም ኤንድ ቻንጅ/ FFC’] ተሰግሲጎም ካልኦት ጉጅለታት ኣብ መስርሕ ስግግር መንግስቲ ከይሳተፉ ዝገብሩ ጉጅለታት ከምዘለዉ’ዮም ዝገልጹ። እቲ ኣብ 2019 ዝተኻየደን ነታ ሃገር ካብ ሓደጋታት ጎንጺ ከምዘድሓነ ዝዝረበሉን ስምምዕ ምምርቓሕ ስልጣን ኣብዚ ሕዚ እዋን ካብ ኩሎም ኣካላት ብዝፍጠር ጸቕጥታት ኣብ ሓደጋ ወዲቑ’ሎ። እዚ ምስሕሓብ ድማ ኣብ ሞንጎ ወተሃደራውን ፖለቲካውን መራሕቲ ዘጋጠመ እዩ። ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣሌክስ ደዋል ኣብ ቀረባ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ እታ ንዝሓለፉ 60 ዓመታት ኣብ መንነትን ፖለቲካዊ ስርዓትን ሓበራዊ ራእይ ክትፈጥር ተጸጊማ ዝጸንሐት ሱዳን፤ ኣብዚ ሓጺር እዋን ሃገራዊ ሓድነት ክትፈጥር’ያ ኢልካ ምጽባይ ግርህነት ከምዝኸውን ገሊጹ ነይሩ።


ስዑድያን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ሲቪላዊ መንግስቲ ሱዳን ናብ ቦትኡ ክምለስ ጸዊዐን

ስዑድ ዓረብን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን፡ ብወተሃደራዊ ዕልዋ ካብ ስልጣኑ ዝተኣለየ ሲቪላዊ መንግስቲ ሱዳን ናብ ንቡር ክምለስን ጸዊዐን። እዘን ንሰራዊት እታ ሃገር ይሕግዛ እየን ተባሂለን ዝሕመያ ሃገራት፡ እቲ ብዕልዋ መንግስቲ ዝተኣለየ መንግስቲ ሱዳን ናብ ንቡር ቦትኡ ክምለስ ክሓታ ንፈላማ እዋን እዩ። ንሳተን፣ ዓባይ ብሪጣንያ፣ ኣመሪካን፡ ብቤት ጽሕፈት ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣቢሉ ኣብ ዝወጽአኦ ሓበራዊ መግለጺ፡ "ነቲ ኩነታት ስዒቡ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዘለዉ ብሙለኦም ብቕልጡፍ ክፍትሑ ኣለዎም" ክብላ ጸዊዐን። እቲ ሰራዊት፡ ኣብታ ሃገር ኣንቢርዎ ዘሎ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ድማ ከልዕል እቲ ሓበራዊ መግለጺ ይሓትት። እቲ መግለጺ ብምስዓብ፡ "ዓመጽ ኣብ ሱዳን ቦታ ክወሃቦ የብሉን፤ ኣብዚ ኣጸጋሚ እዋን ኣብ መንጎ ኩሎም ኣካላት ጠቓሚ ልዝብ ክግበርን፤ ኩሎም ኣካለት ድሕነት ህዝቢ ሱዳን ቀዳምነት ዝወሃቦ ምዃኑ ከረጋግጹን ንምሕጸን" ይብል። እቲ ሰራዊት ኣብ ቀይዲ ዘእተዎም ክፈትሕን ናብ ስልጣን ምምጥጣር ጠጠው ከብልን ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ከቢድ ጸቕጢ ክፍጠር ጺኒሑ እዩ። ሰራዊት ሱዳን ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ብምፍራስ: ቀዳማይ ሚኒስተር ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታው ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ኣሎ። ኣዛዚ ሃገራዊ ሰራዊት ሱዳን ሌ/ጀነራል ዓብደልፋታሕ ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውያን መራሕቲ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ስጉምቲ ክወስዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ። ነቲ ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ኣብ ጎደናታት ካርቱም ወጺኢም ሓያል ተቓውሞ የስምዑ ኣለዉ። ዛጊድ ዓሰርተ ሰልፈኛታት ካብ ፖሊስ ብዝተተኮሰ ጥይት ከምዝተቐትሉ ድማ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ቅልውላዉ ሱዳን፡ መራሕቲ ሰራዊት ንመሰጋገሪ መንግስቲ ብምፍራስ ህጹጽ ግዜ ኣዊጁ

ሰራዊት ሱዳን ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ብምፍራስ: ቀዳማይ ሚኒስተር ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታው ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ኣሎ። ኣዛዚ ሃገራዊ ሰራዊት ሱዳን ሌ/ጀነራል ዓብደልፋታሕ ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውያን መራሕቲ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ስጉምቲ ክወስዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ። ነቲ ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ኣብ ጎደናታት ካርቱም ወጺኢም ሓያል ተቓውሞ የስምዑ ኣለዉ። ዛጊት ሰለስተ ሰባት ካብ ሓይልታት ጸጥታ ብዝተተኮሰሎም ጥይት ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ካብታ ከተማ ሓቢሮም። "ንደሞክራስያዊ ስግግር ሱዳን ሂወትና ክንከፍል ድልዋት ኢና" ክብል ሓደ ካብቶም ተቓውምኦም ንምስማዕ ኣብ ጎደናታት ዝወጸ ሓይታም መሓመድ ንኣገልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ተዛሪቡ። ካልእ ብጻዩ፡ ሳውሳን ባሽር ብወገኑ፡ "ሲቪላዊ መንግስቲን መሰጋገሪ እዋንን ክሳብ ዝምለስ ካብ ጎደናታት ኣይክንከይድን ኢና" ኢሉ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ዴሳዊ ሰልፊ ሱዳን ነቲ ብሰራዊት ተወሲዱ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ከምዘይድግፍ ብምግላጽ፡ "ክሳብ እቲ ዕልዋ ዝሰዓር" ሰፊሕ ህዝባዊ ኣብያ ክካየድ ጸዊዑ። ኣብ መላእ ካርቱም ኣገልግሎት ኢንተርኔት ምሉእ ብምሉእ ከምዘቋረጸን፡ ካብን ናብን ካርቱም ዝግበር በረራታት ድማ ጠጠው ኢሉ ከም ዘሎን ጸብጻባት ይሕብሩ። ንዖመር ኣል በሽር ካብ ስልጣን ንምዕላው መሪሕ ተራ ዝነበሮ ማሕበር ሞያውያን ሱዳን፡ ኣብ ሱዳን ንዝፍጸም ዝኾነ ወተሃደራዊ ዕልዋ ንምቅዋም ህዝቢ ናብ ጎዶናታት ክወጽእ ጻውዒት ኣቕሪቡ ኣሎ። ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ሲቪላውያን ሰበስልጣን እቲ ካብ ስልጣኑ ዝተኣልየ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ምስ ብዓልቲ ቤቱ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታዉ ኣበይ ከምዘሎ ዛጊት ኣይተፈልጠን። ገለ ጸብጻብት ግን ናይ ገዛ እሱር ኮይኑ ከምዘሎ'ዮም ዝገልጹ። መደበር ተለቪዥን ኣል ሓዳዝ መንነቶም ዘይተፈለጡ ዕጡቓት ናብ መንበሪ ቤት ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ብምእታው ከም ዝሓይርዎን ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ንኣርባዕተ ካቢነ ሚኒስተራትን ንሓላፊ ኣባል ሲቪላዊ መሰጋገሪ መንግስቲ ከም ዝኣሰርዎን ገሊጻ ነይራ። ሮይቶርስ ንኣባላት ስድራ ብምጥቃስ ቅድም ክብል ኣብ ዘውጽዞ ጸብጻብ፡ እቶም ዕጡቓት ናብ መንበሪ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ብምእታው ንዓብደላ ሓምዶክን ንኣማኻሪኡን ሎሚ ሰኑይ ከም ዝኣሰርዎም ሓቢሩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ብምቅዋም፡ ህዝቢ ወጺኡ ነቲ ናብ ሲቪላዊ ምሕደራ ዝግበር ስግግር መስርሕ ክጣበቕን ወጺኡ ተቓውምኡ ከስምዕን ጻውዒት ከምዘቕረበ ሚኒስትሪ ሓበሬታ ሱዳን ኣብ ናይ ፌስ ቡክ ገጹ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ኣብ መሰጋገሪ መንግስቲ ኣቦ መንበር ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ኮይኑ ከገልግል ዝጸንሐን ላዕለዋይ ኣዛዚ ሰራዊትን ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣብታ ሃገር ህጹጽ እዋን ከምዝኣወጁ ኣፍሊጡ'ሎ። እቲ ንሰለስተ ዓመት ክጸንሕ ዝተወሰነሉ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ብሲቪላውያን መራሕትን ወተሃደራውያን ኣዘዝቲን ዝቖመ እዩ። ሰራዊት ወሲዱዎ ዘሎ ስጉምቲ፡ ነታ ገና ካብ ቁጠባዊ ቅልውላዉ ዘይወጸት ሃገር ናብ ዝኸፍአ ኩነታት ከምርሓ ከንዝኽእል፡ ሓደ ካብ ሓለፍቲ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነ ኣደም ኣልሒራይካ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ንስምምዕ መሰጋገሪ እዋን ከምዘኽብርን እታ ሃገር ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ክትሰጋገር ምዃናን ቃል ኣትዩ'ሎ። ብመሰረት መሰጋገሪ ቻርተር ሃገራዊ ምርጫ ኣብ ሓምለ 2023 ክካየድ'ዩ ተመዲቡ ዘሎ። ዓለምለኻዊ ግብረመልሲ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ነቲ ዕልዋ ብምኹናን "ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክን ካልኦት ሰበስልጣንን ብህጹጽ ክፍትሑ ኣለዎም" ክብል ጠሊቡ። "ነቲ ብኽንደይ ጻዕሪ ዝተረኽበ ፖለቲካዊ ስግግር ንምሕላዉ እቲ ቅዋማዊ ቻርተር ብምሉኡ ክኽበር" ጸዊዑ። ኣመሪካ ነቲ ብሰራዊት ሱዳን ዝተወስደ ከምዘይትቕበሎ ብምግላጽ፡ ነቲ እትህቦ ሓገዝ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ ምዃኑ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍርቃ ኣፍሊጡ። "እዚ ነቲ [ኣቐዲሙ ዝተፈረመ] ቅዋማዊ ኣዋጅን ንናይ ህዝቢ ሱዳን ድሌታት ንደሞክራሲ ዝጻረርን ፈጺሙ ዘይቅቡልን'ዩ" ክብል ኣምባሳደር ፈልትማን ከምዝገለጸ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ኣፍሪቃ ብትዊተር ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ጠቒሱ። ዞባዊ ውድብ ኢጋድ'ውን ነቲ ኣብ ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ኮኒኑ'ሎ። ዋና ጸሓፊ እቲ ውድብ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "እቲ ውድብ፡ መሰጋገሪ መንግስቲን ህዝቢ ሱዳንን ሰላምን ደሞክራሲን ንምሕያል ዘካይድዎ ዘለዉ ጻዕርታት ንምድጋፍ ድሉው ኣሎ" ኢሉ። እቲ ሃለዋቱ ዘይተፈልጠ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ናይዚ እዋን ኣቦመንበር ኢጋድ ምዃኑ ይፍለጥ። ኣብ ምትዕራቕ ክልቲኦም ወገናት ሱዳን ኢድ ዝነበራ ኢትዮጵያ ብወገና፡ ነቲ ኩነታት ብቐረባ ትከታተሎ ከምዘላ ብምሕባር፡ "ኩሎም ወገናት ነዚ ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላዉ ብህድኣት ንምፍታሕ ጻዕርታት ክገብሩ" ጸዊዓ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ንደሞክራስያዊ ድሌታት ህዝቢ ሱዳን" ከምእትድግፍን "ናይ ወጻኢ ኣካላት ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ሱዳን ኢዶም ከየእትዉ" ከምእትደሊን ኣፍሊጣ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ማሕበር ሃገራት ዓረብ፡ ከምኡ'ውን ብሪጣንያ እትርከበን ሃገራት ኣውሮጳን ነቲ ብሰራዊት ዝተኻየደ ዕልዋ ይኹንና ኣለዋ።


ሱዳን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ

ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣኑ ዝተኣልየ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ትማሊ ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ። ኣብ መንበሪ ገዝኡ ኣብ መሓዩር ዝጸንሐ ሓምዶክ ምስ መራሒ እቲ ዕልዋ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ሓድሽ ሓበራዊ ስምምዕ ስልጣን እናተፈራሩሙ ኣብ ቴሌቪዥን እታ ሃገር ተራእዮም። ቅድሚ ክልተ ዓመት ንዓብደላ ሓምዶክ ቀዳማይ ሚኒስተር ገይሩ ዝሸመ ጉጅለ ስቪል ፖለቲከኛታት ግን ምስ ወተሃደራት ዝግበር ዝኾነ ዓይነት ስምምዕ ከም ዘይቕበል ኣፍሊጡ። "መጻኢ ዕጫ ሱዳን መናእሰያት እታ ሃገር'ዮም ዝውስኑዎ" ክብል ወሃቢ ቃል ሓይልታት ነጻነትን ለውጥን ዝተባህለ ልፍንቲ ሳዲቅ ኣቡ ፋዋዝ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብሰንኪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝተላዕለ ተቓውሞን ናዕብን ብዙሓት ሰባት ከምዝሞቱን ገና ይቕጽል ከምዘሎን ይግለጽ ኣሎ። ኣብ ካርቱም ሰራዊት ካብ ፖለቲካ እታ ሃገር ምሉእ ንምሉእ ንክወጽእ ዝሓቱ ሰልፈኛታት ናብ ቤተ መንግስቲ እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዝኸድሉ እዋን ሓይልታት ጸጥታ መንብዒ ትኪ ከም ዝተኮሱሎም ተገሊጹ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ ኣመራርሓ እቲ ስቪላዊ ምምሕዳር ክብተን እንከሎ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተኣዊጁ ምንባሩ ይፍለጥ። እቲ ዕልዋ ተቓዊሞም ናብ ሰልፊ ካብ ሞንጎ ዝወጽኡ ሰባት ድማ ብውሑድ 40 ተቐቲሎም። ማዕኸን ዜና ሮይተርስ ከም ዝጸብጸቦ ዓብደላ ሓምዶክ "ደም ሱዳናውያን ክቡር'ዩ፤ ደም ምፍሳስ ጠጠው ኣቢልና መንእሰይ ናብ ህንጸትን ልምዓትን ንምርሓዮ" ብምባል እቲ ጎንጺ ጠጠው ንክብል ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐ ሓቢሩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተርን ካቢንኡን ግን ንኽንደይ ዝኣክል ግዜ ኣብ ስልጣን ከም ዝጸንሑ ኣይተገልጸን። ካብ ሙሁራት፣ ጋዜጠኛታትን ፖለቲከኛታትን ዝተወጻጽኡ ኣሸማገልቲ ድማ ነጥብታት እቲ ስምምዕ ዝምልከት መግለጺ ኣውጺኦም ኣለው። እዚ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ክፍጸም እንከሎ ኣብ ቀይዲ ዝኣተው ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክን ኣባላት ካቢንኡን ከም ዝፍትሑን ናብ ቦትኦም ከም ዝምለሱን ይሕብር። ወሲኹ እቲ ሱዳን ናብ ዴሞክራሲ ንምስግጋር ዝቖመ ምምሕዳር ስግግር ሱዳን ናብ ቦትኡ ክምለስ ምዃኑ ገሊጹ። ካብ ወርሒ ነሓሰ 2019 ጀሚሩ ኣብ ሞንጎ ሰራዊት ሱዳንን ስቪላዊ ምምሕዳርን ግጭት ክፍጠር ከም ዝጀመረ ይዝከር። እዚ ንኽልቲኦም ኣካላት ዝሓቖፈ ናይ ስግግር ምምሕዳር ድሕሪ እቲ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ምልካዊ ስርዓት ዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣን ምእላዩ ዝቖመ እዩ። ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን እቲ ስቪላዊ ምምሕዳር ብምፍራስ ነቶም ሲቪላዊ መራሕቲ ክኣስሮም እንከሎ ሓያል ናዕብን ተቓውሞን ኣስዒቡ። ንሱ "ዕልዋ" ኣይኮነን ብምባል፡ ኣብ ሞንጎ ስቪልን ሓይልታት ጸጥታን ጎነጽ ክልዓል ዝገበሩ ፖለቲካዊ ጉጅለታት ስለ ዝነበሩ ነታ ሃገር ዘስግኣ ኲናት ሓድሕድ ንምክልኻል ዝወሰዶ ስጉምቲ ምዃኑ ክዛረብ ጸኒሑ። ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ከተማታት ኣንጻር እቲ ዕልዋ መንግስቲ ሰልፍታት ተቓውሞ እንተካየዱ፡ መብዛሕትኦም ዜጋታት እታ ሃገር እቲ ናብ ዴሞክራሲ ከሰጋግሮም እምነት ዘሕደርሉ ለውጢ ተጨውዩ ዝብል ስምዒት ሓዲሩዎም'ዩ። ሰራዊት ድማ ነቶም ናዕብታት ንምብታን ስጉምቲ ክወስድ እንከሎ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ተኲሱ ተባሂሉ ይኽሰስ። እቲ ሕጂ ተበጺሑ ዘሎ ሓድሽ ስምምዕ ንሎሚ ዓብዪ ሰልፊ ተቓውሞ ክካየድ መደብ ኣብ ዝተትሓዘሉ እዋን እዩ። ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ብምኹናን ኩሎም እሱራት ፖለቲካ ክፍትሑ ክሓትት ጸኒሑ። ኣመሪካን ባንኪ ዓለምን ሱዳን ክትረኽቦ ዝነበረት ሓገዝ ገንዘብ ጠጠው ከብሎ እንከሎ ሕብረት ኣፍሪቃ ድማ ካብ ኣባልነት ኣጊዱዋ። ኣብ ሱዳን ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ሓድሽ ኣይኮነን። ካብ 2019 ጀሚሩ ድማ ብዙሓት ዝፈሸሉ ፈተነታት ዕልዋ ነይሮም'ዮም።


ሱዳን፡ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን ንገዛእ ርእሱ ላዕለዋይ መራሒ ሱዳን ገይሩ ሸይሙ

መራሒ ዕልዋ መንግስቲ ሱዳን ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን፡ ሓድሽ ቤት ምኽሪ ክረቁሕ እንከሎ፡ ንገዛእ ርእሱ ላዕለዋይ መራሒ ገይሩ ሸይሙ። ንሱ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዕልዋ መንግስቲ ከም ዘካየደ ዝዝከር ኮይኑ፡ ትማሊ ሓሙስ ቃለ መሓላ ፈጺሙ። ምክትሉ ንዝነበረ ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ ሐመቲን ንሓደ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ መራሒን ኣብቲ ቅድሚ እቲ ብ 25 ጥቅምቲ ዝተኻየደ ዕልዋ ኣብ ዝነበሮም መዝነት ክቕጽሉ መዚዝዎም ኣሎ። እቲ 14 ኣባላት ዘለዎ መሰጋገሪ ቤትምኽሪ ንሲቪላውያን ዝሓወሰ እኳ እንተኾነ ካብቶም ቅድሚ እቲ ዕልዋ ኣብ ስልጣን ዝጸንሑ ሰብ መዚ ኣየካተተን። ካብ ስልጣኑ ዝተኣለየ ሚኒስተር ሓበሬታ እታ ሃገር፡ ሓምዛ ባሎል እቲ ሓድሽ ስጉምቲ መቐጸልታ እቲ ዕልዋ እዩ ብምባል፡ "ህዝቢ ክስዕሮ ከም ዝኽእልን [ንመስርሕ ስልጣን ናብ ሲቪላውያን] ምስግጋር ክቕጽሎ ምዃኑን" ተዛሪቡ። እቲ ሓድሽ ቤት ምኽሪ፡ ነቲ ዕልዋ ዝኹንን ውሽጣውን ዓለምለኻውን ጸቕጢ ሓይሉ ኣብ ዝርከበሉ ሰዓት እዩ ተኣዊጁ። በይነኣዊ ሽመት እቲ ወተሃደራዊ ኣዛዚ፡ ነታ ሃገር ናብ ሕገ መንግስታዊ ስርዓት ንምምላስ ንዝግበር ጻዕሪ ዘኽብድ ምዃኑ ልኡኽ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሱዳን ቮከር ፐርተስ ገሊጹ። ንሱ ወሲኹ፡ ቅልጡፍ ዘተ ተኻይዱ ፖለቲካውን ቁጠባውን ህይወት ናብ ንቡር ዝመልስ መፍትሒ ክናደ ጸዊዑ። እቲ ሰራዊት፡ "ንቀደማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ስልጣን ምምላስ ዝርከብዎም ምትእምማን ዝፈጥሩ ስጉምትታት ክወስድ" እውን ኣተሓሳሲቡ።


ሱዳን፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ሱዳን ወተሃደራዊ ሓይሊ ስልጣን ምሓዙ ኮኒኑ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ እቲ ኣብ ሱዳን ብዕልዋ መንግስቲ ስልጣን ሒዙ ዘሎ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ብቅልጡፍ ሲቪላዊ መንግስቲ ከቑምን ተኣሲሮም ዘለዉ ፖሎቲከኛታት ክፍትሑን ተማሕጺኑ። ጆ ባይደን፡ ነቲ ብሰኑይ ብጀነራል ዓበደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ዝተፈጸመ ዕልዋ መንግስቲ ብምቅዋም ናብ ጽርግያ ኣብ ዘወጽኡ ሰልፈኛታት ጎነጻዊ ሓይሊ ምጥቃም ደው ክብል’ውን ብትሪ ጸዊዑ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ናብ ወተሃደራውያን ሰብመዚ ሱዳን እነሕልፎ መልእኽቲ ብሩህ’ዩ፡ ህዝቢ ሱዳን ብሰላማዊ መንገዲ ተቓውምኡ ከስምዕ ክፍቀዶ ኣለዎ፡ እቲ ሲቪላውያን መራሕቲ ዝርከብዎ ኣብ ስልጣን ዝነበረ መንግስቲ ኸኣ ናብ ቦትኡ ክምለስ ኣለዉ” ኢሉ። ኣቐድም ኣቢሎም ዓረብ ሊግ፡ ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ዓለምለኻውያን ማሕበራትን ውድባትን ነቲ ንሰኑይ ኣብ ሱዳን ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ምኹናኖም ዝዝከር ኮይኑ፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን’ውን ተጸንቢርዎም ኣሎ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ መግለጺኡ ነቲ ኣብ ሱዳን ዝተበገሰ ህዝባዊ ሰውራ ኣብ መዓልብኡ ንምብጻሕ ኣብ ጎኒ እቲ  ዘይጎነጻዊ ቃልሲ ህዝቢ ሱዳን ከምዝኸውን ነሊጹ። ብመሰረት ካብ ሱዳን ዝተረኸበ ሕክምናዊ ጸብጻባት ኣብቲ ካብ ሰኑይ ጀሚሩ ኣብ ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ሰለማዊ ሰልፊ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝቖሰሉን ቁጽሪ ምውታት 11 ከምዝበጽሕን ይግለጽ።


ሱዳን፡ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን መስርሕ መሰጋገሪ መንግስቲ ከቀላጥፎ ምዃኑ ቃል ኣትዩ

ኣብ ሱዳን ብመሪሕነት ዕልዋ መንግስቲ ዘካየደ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ምስ ሕቡራት ሃገራትን ምስ ኣመሪካን ድሕሪ ምዝርራብ ንመስርሕ መሰጋገሪ መንግስቲ ከቀላጥፎ ምዃኑ ቃል ኣትዩ። ፍሉይ ልኡክ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሱዳን ቮከር ፐርተስ እቲ ምስ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ዝተኻየደ ዘተ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ናብ ንቡር ዝመልስን ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝተኻየደሉ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓበደላ ሓምዶክ ዳግም ናብ ቦትኡ ከምልስ ዝኽእል ተስፋታት ከም ዘሎን ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓበደላ ሓምዶክ ኣርባዕተ ካብቶም ተሓይሮም ዝነበሩ ሚኒሰትራቱ'ኳ እንተተፈትሑ ንሱ ግን ክሳብ ሕጂ ናይ ገዛ ሕዩር እዩ ዘሎ። ነቲ ንኣስታተ 30 ዓመታት ንሱዳን ዝመርሓ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽር ካብ ስልጣን ዝዓለወ ውሁድ ህዝባዊ ተቓውሞ፡ ኣንጻር እቲ ንዓብደላ ሓምዶክ ብዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣኑ ኣልዩ ንመሪሕነት ተረቢቡ ዘሎ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዝዓለመ ሰንበትን ሰኑይን ሰፊሕ ሰላማዊ ሰልፊ ክካየድ ጸዊዑ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብታ ርግኣት ስኢና ዘላ ትግራይ እንታይ’ዩ ዘጋጥም ዘሎ? ስለምንታይከ የገድስ?

ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ብቁጠባዊ ዕብየትን ምትካል ዲሞክራስያዊ መንግስትን ብዝኣመሰሉ ጽቡቓት ኣርእስታት'ያ ትልዓል ነይራ። ሕጂ ግን ነቲ ካልእ ድሒሩ ዝልዓል ኣርእስቲ ገዲፍና ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለምና ዝደኸያ ሃገር ኮይና ኣላ። ኢትዮጵያ ብሰንኪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ክልል ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት፡ ብሰብኣዊ ቅልውላው ተሓሚሳ ትርከብ። ካብ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ዝተረኸበ ሓበሬታ ከምዘረድኦ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝተወለዐ ኵናት ኣሽሓት ሰባት ተቐቲሎም፡ ሚልዮናት ካብ ቤት ንብረቶም ተፈናቒሎም፡ ኣማኢት ኣሽሓት ኸኣ ንሓደጋ ዓጸቦ ተቓሊዖም ኣለዉ። ኣብታ ሃገር ዘሎ ሓዲሽ ምዕባለታት ምስ እንድህስስ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግረይ ካብ ኣዲስ ኣበባ 400 ኪሎሜትሮ ርሒቐን ዝርከባ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ምስ ሓዙ ኩሎም ዜጋታቱ፡ 'ንህወሓት ንምምካት ዝኾነ ዓይነት ዕጥቅን ዓቕምን ሒዙ ክኸትት" ድሕሪ ምጽዋዕ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ኣብ መላእ እታ ሃገር ህጹጽ ናይ ሓደጋ እዋን ኣዊጁ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ኣብታ ሃገርን ኣብ ጎረባብታን ዘየማትእ ጽለዋ ክህልዎ ከምዝኽእል እዩ ዝግመት። እስኪ እታ ሃገር ከመይ ኢላ ናብዚ ኵናት ከምዘምረሐት ለላህመቱ ንርኣዮ። እቲ ኵናት 4 ሕዳር 2020 እዩ ጀሚሩ። ናብ 4 ሕዳር ኣብ ዘውግሕ ለይቲ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፌዴራል መጥቃዕቲ ምስ ከፈቱ፡ ዕዉት ሽልማት  ኖቤል ሰላም 2019 ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ 'ወፍሪ ምኽባር ሕጊ' ዝሰመዮ ኵናት ኣዊጁ። ሰራዊት ፌዴራል ኣብ መጀመርታ፡ ነቲ ኵናት ብዓብላልነት ብምስዓር 28 ሕዳር ንርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ ተቖጻጺሮማ። ኣብ በረኻታት ኣድብዮም ዝጸንሑ ሓይልታት ትግራይ ግን ኣብ ወርሒ ሰነ ዳግማይ ብምትንሳእ 28 ሰነ ንከተማ መቐለን ካልኦት ከተማታት ትግራይን ክቆጻጸርወን ክኢሎም። ሕጂ ኸኣ ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጾም ይግስግሱ ምህላዎም ይግለጽ ኣሎ። ማእከላይ መንግስቲ፡ ዝኾና ማዕከናት ዜናታት ናብ ትግራይ ከይኣትዋ ከልኪሉ'ሎ፡ እንተኾነ ሕቡራት ሃገራት ከምዝሓበሮ ዝበዝሐ ካብቲ 7 ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ ተጸባዪ ህጹጽ ሰብዊ ሓገዝ ክኸውን እንከሎ፡ ብውሕዱ 400,000 ኸኣ ሓደጋ ዓጸቦ ኣንጸላልይዎ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ነዚ ጸብጻብ እዚ ነጺግዎ'ዩ። ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ዝተሳተፉ ኩሎም ወገናት ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላትን ቅትለትን ከምዝፈጸሙ ይግለጽ እዩ።. 3 ጥቅምቲ 2021፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ብጽምዶ ኣብ ዘውጽእዎ ውጽኢት መርመራ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ቅትለት፡ ምስቓይ፡ ጾታዊ ዓመጽን ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ተመዛበልትን መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ገሊጾም። እዚ ጸብጻብ፡ ኣብቲ ክልል ገበናት ኵናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽል ዘርኢ እዩ። ኣብ ትግራይ ወጥርን ኵናትን ከጋጥም እዚ ናይ መጀመርታ ኣይኮነን። ካብቲ 115 ሚልዮን ዝግመት ብዝሒ ህዝቢ ኢትዮጵያ እቲ ኣስታት 7 ሚልዮን ዝኸውን ህዝቢ ካብ ክልል ትግራይ እዩ። ካብ ትግራይ ወጻኢ ድማ ኣስታት 3 ሚልዮን ተወላዲ ከምዝርከብ መረዳእታት ይሕብሩ። ህዝቢ ትግራይ ንኦሮሞን ንኣምሓራን ተኸቲሉ ብብዝሒ ህዝቢ ኣብ ሳልሳይ ደራጃ እዩ ዝስራዕ። ሃገረ ኢትዮጵያ ኣብ 10 ክልላት ዝተኸፋፈለት ኮይና፡ እተን ክልላት ብፌዴራል እናተማእከላ ሓውሲ ነጻ ኮነን እየን ዝመሓደራ። ቅድሚ ሃጸይ ሃይለስላሰ ብዕልዋ መንግስቲ ኣብ 1974 ምእላዩን ኣብ እዋን ደርግን ህዝቢ ትግራይ ምስ ማእከላይ መንግስቲ ዘኮራሪ ብዙሕ ነገራት'ዩ ኣጋጢምዎ። ኣብ ትግራይ ካብ 1983 ክሳብ 1985 ብዘጋጠመ ብርቱዕ ዓጸቦ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰብ ክሞውት እንከሎ ልዕሊ 2 ሚልዮን ኸኣ ካብ ቤት ንብረቱ ተመዛቢሉ። ድሕሪ ውድቀት ደርጊ፡ ትግራይ ብተዛማዲ ንዓመታት ሰላም ሰፊንዋ ድሕሪ ምጽናሕ ኸኣ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ሞንጎ ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ፌዴራልን ኵናት ተወሊዑ። እንተኾነ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኵናት ንትግራይ ጥራይ ኣይሸልበባን፡ ንኻልኦት ክልላት'ውን ጸልይወን እዩ። ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን ተለቪዥን ፋና፡ ካብተን 10 ክልላት እታ ሃገር፡ መንግስታት ናይተን 4 ክልላት ህዝቦም ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ንኽዋግኡ ድሉው ክኸውን ጻውዒት ከምዘቕረቡ ገሊጻ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ እቲ ኣብ ክልል ኦሮሞ ኮይኑ ቃልሲ ዘካይድ ዕጡቕ ጉጅል ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ (OLA)፡ ምስ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ጥምረት ከምዝገበረ ብወግዒ ገሊጹ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ፡ ንናጽነት ህዝቢ ኦሮሞ ኢና ንቓለስ ዝብሉ ኮይኖም፡ መንግስቲ ኦነግ ሸኔ ኢሉ እዩ ዝጽውዖም፡ ልክዕ ከም ህወሓት ኸኣ ኣብ መዝገብ ግብረ ሽበራ ኣስፊርዎም'ዩ። ህወሓት ንደርጊ ንምእላይ ኣብ ዝተገበረ ኵናት ምስቶም ኣንጻር ደርጊ ዝቃለሱ ዝነበሩ ሓይልታት ኢትዮጵያ ልፍንቲ ፈጢሩ። ኣብ 1991 ኸኣ ስርዓት ደርጊ ተሳዒሩ። ህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ ንዝነበረ ፖሊቲካ ንዓሰርተታት ዓመታት ብዓብላልነት እዩ ዝመርሖ ነይሩ። ኣብቲ ህወሓት ብዓብላልነት ዝመርሓሉ ዝነበረ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ጸቃጢን ተቃውሞ ዘይጻወርን ምንባሩ እዩ ዝኽሰስ። ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2019 ናብ ስልጣን ክሳብ ዝመጽእን ነቲ ዝነበረ ጥምረት ኢህወደግ ብምፍራስ ሓደ ስልፊ ክሳብ ዝምስርትን ኸኣ ነገራት ብተዛማዲ ህዱእ'ዩ ነይሩ። ህወሓት ነቲ ብኣብዪ ኣሕመድ ዝተነድፈን ዝተመስረትን ሓደ ስልፊ ኣካሉ ክኸውን ፍቓደኛ ክኸውን ኣይከኣለን። ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ክካየድ ዝነበሮ ምርጫ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ምስ ተናወሐ፡ ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ህወሓት፡ ኣብ ወርሒ መስከረም ብማእከላይ መንግስቲ ተቐባልነት ዝተነፍጎ በይንኣዊ ምርጫ ብምካያድ ንኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ እዋኑ ምርጫ ስለዘየካየድ ኣፍልጦ ነፊገሞ። እቲ ወጥሪ እናተጋደደ ከይዱ ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ድሕሪ ክልተ ወርሒ ምርጫ ናይ ክልል ትግራይ ኸኣ ሓይልታት ህወሓት ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግረይ ዓሪዱ ዝነበረ ሰሜናዊ እዚ ብለይቲ መጥቃዕቲ ከፊቶም። ከም ግብረ መልሲ፡ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ 'ወፍሪ ምኽባር ሕጊ' ዝበሎ መጥቃዕቲ ክካየድ ኣዊጁ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ 18 ጥቅምቲ ነቲ ኣብ ከተማ መቐለ ዝተኻየደ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ኣብ መጀመርታ'ኳ እንተኸሓዶ ድሕሪ ሰዓታት ግን ባዕሉ ከምዝፈጸሞ ተኣሚኑ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝጀመረን ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝልሓመ ኵናት ንኢትዮጵያ ጥራይ ኣይኮነን ጸልይዋ፡ ጽልውኡ ናብ ዝተፈላለየ ክፋላት እታ ሃገር ብምልሓም ኣሽሓት ዜጋታት እታ ሃገር ናብ ሱዳን ንኽስደዱ ኣገዲድዎም'ዩ። ሰራዊት ህወሓት ናብ ርእሰ ከተማ ኤርትራ ዝኾነት ከተማ ኣስመራ ክልተ ግዜ ሚሳኤላት ቶኩሶም። ሰራዊት ኤርትራ'ውን ኣብቲ ኣብ ናይ ትግራይ ኵናት ኢዶም ሓዊሶም፡ ኣብታ ክልል ግፍዕታት ከምዝፈጸሙ'ውን ይኽሰሱ'ዮም። ሰራዊት ኤርትራ ሕጂኸ ኣብ ክልል ትግራይ ኣሎ ድዩ ዝብል ሕቶ ንጹር ኣይኮነን፡ እንተኾነ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ንሮይተርስ ከምዝሓበርዎ ሰራዊት ኤርትራ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ከምዘሎ'ዮም ዝገልጹ። እቲ ካልእ ስክፍታ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያቱ ከተኩር ነቲ ኣብ ሶማል ኣብ ልዕሊ ኣልሸባብ ዝገብሮ ዝነበረ ወፍርታት ከየወንዝፎ'ዩ። እዚ ምስ ዝኸውን እቲ ኵናት ካብ ኢትዮጵያ ሰጊሩ ናብ ሃገራት ምብራቅ ኣፍሪቃ ጽልዋ ምፍጣሩ ዘይተርፍ ይመስል። ተንታኒ ፖሎቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃ ራሺድ ዓብዲ፡ እቲ ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ንኢትዮጵያ ከዳኽማ ከምዝኽእል እዩ ዝገልጽ፡ እዚ ኸኣ ኣብ መላእ ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ሳዕቤን ከምዝህልዎ ራሺድ ይትንትን። እቲ ዘሎ ቅልውላው፡ ካልኦት ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ብሄር ብሄረሰባት ኣንጻር መንግስቲ ከምዝልዓሉ ክገብሮም ከምዝኽእል ራሺድ ይገልጽ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ "ርግኣት ኢትዮጵያ ንመላእ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣዝዩ ኣገዳሲ'ዩ" ብምባል ዘይርግኣት ኢትዮጵያ ድማ ንመላእ  ቀርኒ ኣፍሪቃ ሓደገኛ ምዃኑ ኣረዲኡ። ጉተረዝ ኣቐድም ኣቢሉ "ኣብ መላእ ሃገር ሰላምን ርግኣትን ንምስፋንን ነዚ ዘሎ ቅልውላው ንምፍታሕን" ሃገራዊ ዘተ ክግብር ጸዊዑ ነይሩ'ዩ። ውሃቢ ቃል ሕቡራት ሃገራት ብክልተ ሕዳር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ'ውን "ርግኣት ኢትዮጵያ ንመላእ እቲ ዞባን ኣገዳሲ'ዩ" ብምባል፡ ኩሎም ተጻባእቲ ሓይልታት ተኵሲ ደው ከብሉን ናብ ክልላት ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን ሰብኣዊ ሓገዛት ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ዕንቅፋት ንኽባጻሕ ባይታ ክጣጣሕን ጸዊዑ። መንግስቲ ኣመሪካ ናብ ሓይልታት ትግራይ ናይ መጠንቀቕታ መልእኽቲ ብምስዳድ ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጾም መጥቃዕቲ ከይፍጽሙ መልእኽቱ ኣመሓላሊፉ። ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ጀፍሪ ፌልትማን "ህወሓት ንኣዲስ ኣበባ ንምሓዝ ኮነ ንምኽባብ ዝገብርዎ ዝኾነ ዓይነት ፈተነ ንቃወሞ ኢና" ኢሉ። ብኣንጻሩ ብ2 ሕዳር ፕረዚደንት ጆ ባይደን ንኢትዮጵያ ካብቲ African Growth and Opportunity Act (AGOA) ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ሃገራት ብዘይ ቀረጽ ምህርተን ናብ ኣመሪካ ከእትዋ ዘፍቅድ ሓለፋ ከምዝኣለያ ገሊጹ። ጆ ባይድን፡ ነተን ዕልዋ መንግስቲ ዝተኻየደለን ሃገራት ጊኒን ማሊን'ውን ካብቲ ሓለፋ ከምዝኣለየን ገሊጹ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን እቲ ውሳነ ካብ 1 ጥሪ 2022 ጀሚሩ ተግባራዊ ከምዝኸውን'ውን ጠቂሱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ክሳብ ሕጂ ንዲፕሎማስያዊ ዘተ ተሓሲሙ'ዩ ዘሎ፡ ብኣንጻሩ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ እቲ ኵናት ናይ ኢትዮጵያ ውሽጣዊ ጉዳይ ምዃኑን ኢትዮጵያ ባዕላ ከምእትፈትሖን'ዩ ብተደጋገሚ ገሊጹ። 3 ሕዳር መበል ሓደ ዓመት ምጅማር እቲ ኵናት ኣመልኪቱ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእክቲ፡ ንጻላእቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ "ብደምና ክንቀብሮም ኢና" ኢሉ።


መራሒ ዕልዋ ሱዳን ኢንተርነት ዳግም ንምኽፋት ቅድመ ኩነት ኣቐሚጡ

ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣልቡርሃን እቲ ኣብታ ሃገር ተቋሪጹ ዘሎ ኣገልግሎት ኢንተርነት "መራኸቢ ብዙሓን ሓቂ ይጽብጽቡ ምህላዎም ምስ ኣረጋገጽና በብቕሩብ ክንከፍቶ ኢና" ኢሉ። እዚ ድሕሪ እቲ ኣብ 25 ጥቅምቲ 2021 ዝተፈጸመ ወተሃደራዊ ዕልዋ ስግኣት ነጻነት ሚድያን ሓበሬታን ክቕጽል ምዃኑ ከም ዘአንፍት ተንተንቲ ይዛረቡ። ንነጻነት ኢንተርነት ዝከታተል ዓለምለኻዊ ትካል ኔትብሎክስ፡ ኣብታ ሃገር ኣገልግሎት ኢንተርነት ድሕሪ እቲ ዕልዋ ምስ ተቋረጸ ጌና ዳግም ከም ዘይጀመረ ብረቡዕ ገሊጹ። መራኸቢ ብዙሓን ውሽጢ ሃገር፡ ብዛዕባ ህልው ምዕባለታትን ናይ ተቓውሞ ሰልፍታትን ዘቕርብዎ ጸብጻባት'ውን ድሩት እዩ ዘሎ። መንግስታዊ መደበር ቴለቪዥን ብቐንዱ ንመልእኽቲ ጀነራል ቡርሃን ምስ ሓርበኛውን ባህላውን ሙዚቃታት ብምውህሃድ ክተቕርብ እንከላ፡ መንግስታዊ መርበብ ሓበሬታ ሱና ድሕሪ 24 ጥቅምቲ ሓድሽ ትሕዝቶ ኣይተለጠፎን። ብሚኒስትሪ ዜናን ባህልን ዝካየድ፡ ነቲ ካብ ስልጣኑ ዝተኣለየ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ዝድግፍ ናይ ፌስቡክ ገጽ፡ ንጀነራል ቡርሃን ዝጻረርን ህዝባዊ ተቓውሞ ክቕጽልን ዝጽውዕ ትሕዝቶታት ክልጥፍ ጸኒሑ ኣሎ። ኣብዚ እዋን ኣብ ገዝኡ ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩር ዝርከብ ዓብደላ ሓምዶክ ንሓጺር እዋን ድሕሪ ምእሳሩ ኣብ ገዛ ቡርሃን ተቐዪዱ ምንባሩ ይዝከር። እቲ ኣብ ምዕላው ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ኣብ ዝተኻየደ ሰላማዊ ሰልፊ፡ መሪሕ ተራ ዝነበሮ ማሕበር ሞያውያን ሱዳን (ኤስፒኤ) ኣብ ናይ ትዊተርን ፌስቡክን ገጻቱ ናይ ሰላማዊ ሰልፍታትን ህዝባዊ ተቓውሞን ክጉስጉስ ጸኒሑ ኣሎ። ብዘይካ'ዚ ብዓሰርተታት ዝቑጸር ስእልታትን ቪድዮን ሰልፈኛታት ኣብ ካርቱም ይልጥፍ ኣሎ። ንቐዳም ዓብዪ ሰላማዊ ሰልፊ ተወጢኑ ምህላው'ውን ይግለጽ።


መተሃላልኽቲ ተቓወምቲ ሰልፈኛታት ሱዳን ናብ ጎደናታት ካርቱም ወጺኦም

ወተሃደራዊ መንግስቲ ዝጠልቡ ሰልፈኛታት ንመዓልታት ኣብ ጎደናታት ካርቱም ሰላማዊ ሰልፊ ይቕጽሉ ኣብ ዝርከቡሉ እዋን ነቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ዝድግፉ ሰልፈኛታት ናብ ጎደናታት ወጺኦም። ኣብ መንጎ ሰራዊትን ሲቪላውያንን መራሕቲ ዘሎ ዓᎁቕ ፍልልይ፡ እታ ሃገር ናብ ዴሞክራሲ እትገብሮ ምስግጋር ከየተዓናቕፎ ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። እቲ ንነዊሕ ዓመታት ነታ ሃገር ዝመርሐ ፕረዚደንት ኣልበሽር ብህዝባዊ ተቓውሞ ኣብ 2019 ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ እዩ ብወተሃደራውያንን ሲቪላውያንን ዝምራሕ መንግስቲ ቆይሙ። ኣብ ወርሒ መስከረም፡ ብሰዓብቲ ኣልበሽር ከም ዝተፈጸመ ዝግለጽ ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ድሕሪ ምክያዱ ግና ወጥሪ ዓሪጉ ኣሎ። እቲ ምክፍፋል ኣብ መንጎ እቲ ኣብ ምእላይ ኣልበሽር ዓቢይ ተራ ዝነበሮ ጥምረት ሓይልታት ንነጻነትን ለውጥን ኣፈላላይ ፈጢሩ ይርከብ። ብሓሙስ፡ ደገፍቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ዝኾኑ ሰልፈኛታት ባንዴራታት እታ ሃገር እናምበልበሉ ጎማታት ምስ ኣቃጸሉ ሓይልታት ጸጥታ ዘንብዕ ጋዝ ከም ዝተኮሱሎም ተፈሊጡ። ደገፍቲ እቲ ሰራዊት ዝኾኑ ሰልፈኛታት እቲ ሲቪላዊ መንግስቲ፡ ንቁጠባ እታ ሃገር ከበራብር ከም ዘይከኣለን ሕጽረት ሕብስቲ ይውስኽ ምህላው ብምጥቃስ፡ ክበተን ይጠልቡ። ካልእ ጉጅለ ኣብ ወደባዊት ከተማ ፖርት ሱዳን ዕግታ ብምፍጻሙ ነቲ ኩነታት ኣበኣኢስዎ ኣሎ። ብቐዳም ደገፍቲ እቲ ሰራዊት ዝኾኑ ሰልፈኛታት፡ ኣቦ መንበር ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ጀነራል ኣብዱል ፋታሕ ኣልቡርሃን ዕልዋ ብምፍጻም ነታ ሃገር ከቆጻጸራ ክጭርሑ ተሰሚዖም። ገለ ካብኣቶም ኣብ ጎደናታት ካርቱም ተቓውሞኦም ጌና ቀጺሎም ኣለው። ብሓሙስ ከኣ "ምርጫ ህዝቢ ሲቪላዊ እዩ" ዝብል ጭርሖታት ዝሓዙ ሰልፈኛታት ኣብ ጎደናታት ከም ዝተርኣዩን "ኣልቡርሃን ስልጣን ኣረክብ" ይብሉ ምንባሮምን ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ብመሰረት እቲ ተወጢኑ ዝጸንሐ ደሞክራስያዊ ምስግጋር፡ መሪሕነት እቲ ልኡላዊ ቤትምኽሪ ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ ናብ ሲቪላውያን ክሰጋገር ትጽቢት ይግበር። ሃገራት ምዕራብ ነቲ ሲቪላዊ መንግስቲ ዘለወን ድጋፍ ክገልጻ እንከለዋ፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኩሎም ወገናት ነቲ ዝተሰማምዑሉ፡ ደሞክራስያዊ ምስግጋር ስልጣን ከኽብሩ ጸዊዑ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን፡ ዓብደላ ሓምዶክ፡ እታ ሃገር ዛጊት ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ናይ ስግግር ዓመታት ካብ ዝገጠማ "ዝኸፍአን እቲ ሓደገኛን" ንዝበሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው መፍትሒ ዝበሎ ውጥን ገሊጹ እዩ። "ኣብዚ ግጭት ኣነ ዘይሻራዊ ወይ መንጎኛ ኣይኮንኩን። ንጹርን ዘይንቕነቕን መርገጺየይ፡ ናብ ሲቪላዊ ደሞክራስያዊ ምስግጋር እዩ" ኢሉ። እቲ ን30 ዓመታት ንሱዳን ዝመርሐ ኣልበሽር ብሓያል ህዝባዊ ተቓውሞ ኣብ ሚያዝያ 2019 ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ እዩ ሓምዶክ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ቃለ መሓላ ፈጺሙ። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ግና፡ እቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ዝምራሕ ቁጠባዊ ዕረያ፡ ንድጎማ ነዳዲ ድሕሪ ምእላዩን ዝቕባበ ምዕራጉን፡ እቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ዝነበሮ ድጋፍ ታሕቲ ወሪዱ ኣሎ።


ሱዳን፡ ኣንጻር ዕልዋ መንግስቲ ዝካየድ ሰለማዊ ሰልፊ ይቅጽል ኣሎ

ነቲ ኣብ ሱደን ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ዝቃወሙ ሱዳናውያን፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም ንዝርከብ ዓበይቲ ጎደናታት ብኣእማን ብምሕጻር ተቓውምኦም የስምዑ ኣለዉ። ኣብቲ ብቀዳም ዝነበረ ሰለማዊ ተቓውሞ፡  ኣካላት ጸጥታ ኣብ ከባቢ ከተማ ኡንዱርማን ንዝነበሩ ሰልፈኛታት ንምብታን ብዝተኾስዎ መንብዒ ጋዝ ሰለስተ ሰባት ከምዝተቐተሉ ካብ ኣብያተ ሕክምና ሱዳን ዝተረኸበ ሓበሬታ የመልክት። ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ሱዳን ናብ ሰልፈኛታት ዝኾነ ጥይት ከምዘይተተኮሰ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ወተሃደራዊ ሓይሊ እታ ሃገር ንቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክን ገለ ሲቪላውያን ሚኒስተራትን ኣብ ቀይዲ ብምእታው ዕልዋ መንግስቲ ከምዝገበሩ ይዝከር። ልኡኽ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሱዳን ቮከር ፓርተስ፡ ብሰንበት ንዓብደላ ሓምዶክ ናብ መንበሩ ቤቱ ብምኻድ ኣዘራሪብዎ። ቮከር ፓርተስ፡ ዓበደላ ሓምዶክ ጽቡቕ ከምዘሎ ብምሕባር ክሳብ ሕጂ ናይ ገዛ ሕዩር ኮይኑ ከምዘሎ ንማዕከናት ዜና ገሊጹ። ቮከር ፓርተስ ብምስዓብ "ብዛዕባ ተኽእሎታት ዕርቕን መጸኢ ዕድል ሱዳንን ተመያይጥና ኣለና" ክብል'ውን ተዛሪቡ። ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ብመሪሕነት ዘካየዶ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ድሕሪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ብሰኑይ ንኹሉ ሲቪላዊ ምሕደራ ከምዘደስከሎ ምግላጹ ይዝከር። እቲ ጀነራል ኣብ ሱዳን ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ብምድንጋግ፡ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ንሱዳን ካብ ኵናት ሓድሕድ ንምድሓን ኢሉ ዝተገበረ ምዃኑ እኳ እንተገለጸ፡ ካብ ብዙሓት መንግስታትን ዓለምለኻውያን ትካላትን ሓያል ኩነኔ ኣጋጢምዎ ይርከብ። እቲ ብቀዳም ዝተኻየደ ሰለማዊ ሰልፊ እቲ ዝሓየለን ዝበዝሐ ሰብ ዝተሳተፈሉን እዩ ነይሩ። እቶም ባንዴራ ሱዳን ዝሓዙ ሰልፈኛታት "ኣይፋል ንወተሃደራዊ ምሕደራ" ብምባል ክጭድሩ ተሰሚዖም። ኣባል ኮሚተ ተቓውሞ ሱዳን ዝኾነ ሻሀን ኣል ሻሂፍ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "እዚ ሰለማዊ ሰልፊ፡ ዋል ጥይት እናተተኮሰና ብዘይጎነጽ ክንቅጽሎ ኢና" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምስ ኣካላት ጸጥታ ብዝተፈጠረ ጎንጺ፡ 10 ካብቶም ሰለማዊ ሰልፊ ዘካይዱ ዝነበሩ ሰባት ከምዝተቐተሉ ዝዝከር እዩ። እቲ ዕልዋ ዘካየደ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ኢንተርኔትን መስመራት መራኸቢታትን ዓጽዩዎም'ዩ ዘሎ። ን30 ዓመታት ንሱዳን ዝመርሓ ዑመር ኣልበሽር ኣብ 2019 ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ፡ ክሳብ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ፡ ስልጣን ኣብ ሞንጎ ሲቪላውያንን ወተሃደራውያን ሓይልን ብምምርቓሕ'ዩ ክካየድ ጸኒሑ። ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ኣብ 2023 ብምርጫ ንዝተዓወተ መንግስቲ ስልጣን ከረክብ ምዃኑ'ዩ ገሊጹ ዘሎ።


ሱዳን፡ ብዛዕባ ዕልዋ መንግስቲ ሱዳን ክትፈልጥዎ እትደልዩ ብሓጺር

እታ ቀዳማይ ሚኒስትርን ኣባላት ካበኒኡን ዝተኣሰሩላን ዕልዋ መንግስቲ ዝተፈጸመላን ሱዳን ከም ኩሎም እቶም ቅድሚ ሕጂ ዝተኻዱ ዕልዋ መንግስታት እታ ሃገር፡ ኣብ መዝገብ ታሪኽ እታ ሃገር ክሰፍር እዩ። እታ ብፖለቲካዊ ቅልውላው ክትህመስ ዝጽንሐት ሱዳን፡ ቁጠባኣ ባይታ ዘቢጡ፡ ዋጋ ሃለኽቲ ንሂሩ፣ ሕጸረት ምግቢ፣ መድሃኒትን ነዳድን ድማ ኣሎ። እቲ ዕልዋ ነቶም ኣብ ቀረባ እዋን ምስታ ሃገር ጽቡቕ ርክብ ክምስርቱ ጀሚሮም ዝነበሩ ሓያላት መንግስታ'ውን ዘሰንበደ ክስተት እዩ። ንምኳኑ እንታይ እዩ ኣጋጢሙ? ንነዊሕ እዋን ንሱዳን ጨቊኑ ዝገዝኣ ምሕደራ ፕረዚደንት ነበር ዖማር ኣልባሺር፡ ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ፡ ኣብ 2019 ኣብ መንጎ ወተሃደራውን ሲቪላውን  መራሕቲ ናይ ስልጣን ምምርቓሕ ስምምዕ ተገይሩ። ፕረዚደንት በሺር ብወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣኑ'ኳ እንተተኣለየ፡ ህዝቢ ሲቪላዊ ምሕደራ እዩ ዝጠልብ ነይሩ። ስለዝኾነ ድማ፡ እቲ ሰራዊት ዲሞክራስያዊ መንግስት ንምፍጣር ምስ ሲቪላዊ መራሕቲ ናብ ድርድር ክኣቱ ተገዲዱ። ሕዚ እታ ሃገር እቲ ሽዑ ዝተመስረተ 'ልኡላዊ ቤት ምኽሪ' ብዝብል ዝፍለጥ ኣካል እዩ ክመርሓ ትጽቢት ዝግበረሉ ነይሩ። እንተኾነ ክልቲኦም ኣካላት ብግልጺ ኣብ ወጥሪ ኣትዮም እዮም ጸኒሖም። ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ኣባላት እቲ ሓበራዊ ልኣላዊ ቤት መኽሪ፡ እቶም ሲቪላዊ መራሕቲ ምምሕያሽ ክገብሩን ሓደሽቲ ኣባላት ከምጽኡን ይሓትዎም ነይሮም። እዚ እቲ ወተሃደራዊ ክፍሊ፡ ስልጣኑ ንምጥንካር ኮነ ተባሂሉ ዝተኣልመ ተገይሩ ስለዝተወስደ፡ በቶም ሲቪል መራሕቲ ተነጺጉ። ርግጽ፡ ካብ 2019 ጀሚሩ ብተደጋጋሚ ብዙሕ ፈተነ ዕልዋታት ፈሺሉ እዩ። ካብኣቶም እቲ ሓደ ኣብዚ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተፈተነ እዩ ነይሩ። እቲ ዝዓበየ ሲቪላዊ መራሒ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ፡ ኣብ ሓይልታት ጸጥታ ተሰግሲጎም ኣለዉ ዝበሃሉ ደገፍቲ ፕረዚደንት ቤሺር እዩ ተሓተትቲ ገይሩ። ካብኡ ድማ፤ ንወተሃደራዊ ክፍሊ እቲ መንግስቲ ዝድግፍ ሰላማዊ ሰልፍታት ተኻይዶም፤ ብኣንጻሩ ነዚ ዝጻብኡ ድማ፡  ደገፍቲ'ቲ ቀዳማይ ሚነስተር ሰልፊ ድጋፍ ወጺኦም። እቶም ነቲ ወተሃደራዊ ከፍሊ ደጊፎም ሰልፊ ዝወጽኡ፤ እቲ ኣብ ስልጣን ዝነበረ ሓበራዊ መንግስቲ ነታ ሃገር ካብቲ ኣትያቶ ዝጸንሐት መዓሙቕ ከውጸአ ኣይከኣለን ኢሎም እዮም ዝኸስዎ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ምስ ነዳድን ካልእን ብዝተኣሳሰር ዘምጸኦም ቁጠባዊ ምምሕያሻት ብዙሕ ኣይተፈተውሉን። ፖለቲካ ሱዳን ካብ ቀደሙ፤ ሕምትልትል ዝበለ እዩ። ማግዲ ዓብደልሓዲ ዝተብሃለ ተንታኒ ምብራቅ ኣፍሪቃ፡ ከምዝበሎ፡ ኣብ ሱዳን ቅድም ክብል ኣብ መንጎ ፖለቲካዊ ውድባት ተቐራሪብካ ምስራሕ ንቡር ኮይኑ ንዘይምጽንሑ፡ ነዚ ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ በሪ ከፊቱ እዩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ሱዳን ልዕሊ 180 ውድባት ፖለቲካ ኣለዋ። እዚ ምክፍፋል ድማ፡ ኣብቲ ልኡላዊ ቤት ምክሪ'ውን ተስተውዒሉ። ኣብ መንጎ ወተሃደራዊ ኣዘዝትን ሲቪላዊ መራሕትን ዝተፈጥረ ዘይምርድዳእ፡ ሕዚ'ውን ፖለቲካዊ ስምምዕ ምፍጣር ገና ርሑቕ ምዃና ዘመልእክት እዩ። ሕዚ እንታይ እዩ ዝኸውን ዘሎ? ብሰኑይ፡ ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ብምውጻእ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውያን መራሕቲ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ዕልዋ ከካይዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ ነይሩ። ሰራዊት ሱዳን፡ ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ብምፍራስ: ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ብምእታው ነቲ ቤት ምክሪ ብምፍራስን ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ኣሎ። ንሱ፡ ኣብ 2023 መረጻ ክካየድ እዩ'ውን ኢሉ ኣሎ። እቶም ዕጡቓት ናብ መንበሪ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ብምእታው ንዓብደላ ሓምዶክን ንኣማኻሪኡን ብሰኑይ ከም ዝኣሰርዎም እዩ ዝንገር። እቲ ሰራዊት ንመንግስታዊ መደበር ቴቪዥንን ሬድዮን ድማ ተቖጻጺሩ ከምዝኾነ የመልክት። ኣብ መላእ ሃገር ኢንተርኔት ተቛሪጹ ኣሎ። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳ ከምኡ'ውን ኣመሪካ  ነቲ ኣብ ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ኮኒኖም ኣለዉ። ተንታኒ ፖለቲካ ኣፍሪቃ ኣሌኬስ ዲ ዋል፡ ኣብ ሱዳን ዘሎ ናይ ምውዳብ ባህሊ ኣብ ግምት እንትኣቱ፡ ገና እቲ ዕልዋ መንግስቲ ተወዲኡ ምባል ኣይከኣልን ይብል። እቲ ሰራዊት መስመሩ ክሓልፍ እንተሎ፤ እቲ ህዝቢ ግልብጥ ኢሉ ናብ ጎደና እዩ ዝወጽእ፤ ሕዚ ንሪኦ ዘለና ድማ ከምኡ እዩ- ክብል ንቢቢሲ ኒውስ ሃወር ተዛሪቡ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ብምቅዋም፡ ህዝቢ ወጺኡ ነቲ ናብ ሲቪላዊ ምሕደራ ዝግበር ስግግር መስርሕ ክጣበቕን ወጺኡ ተቓውምኡ ከስምዕን ጻውዒት ከምዘቕረበ ሚኒስትሪ ሓበሬታ ሱዳን ኣብ ናይ ፌስ ቡክ ገጹ ሓቢሩ ነይሩ። ነቲ ዝካየድ ዘሎ ዕልዋ መንግስቲ ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ኣብ ጎደናታት ካርቱም ወጺኢም ሓያል ተቓውሞ የስምዑ ኣለዉ። ሓይልታት ጸጥታ ብወገኖም ኣንጻር እዚ ምንቅስቓስ ተዋፊሮም ኣለዉ። ኣብ 2019፡ ቅድሚ እቲ ዲሞክራስያዊ ቅዋም ምፍራሙ፡ ሓይልታት ጸጥታ ተኲሶም 87 ሰባት ቀቲሎም እዮም። ክልቲኦም ኣካላት እንትናኸሱ፡ እዚ ጅምላዊ ቅትለት ካብ ኣእምሮ እቲ ህዝቢ ዝጠፍእ ኣይኮነን።


ጀነራላት ሱዳን ንወለዶይ ጠሊሞምዎ’ዮም - ርእይቶ

ቢቢሲ ካብ ኣፍሪቃውያን ጸሓፍቲ ንዝመጾ ጽሑፋት ኣብ ዘቕርበሉ መደብ፡  ድሕሪ ህዝባዊ ሰውራ ኣብ 2019 ናብ ሱዳን ዝተመለሰ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ነበር ሞሃናድ ሓሽም፡ ሰራዊት ዕልዋ ድሕሪ ምፍጻሙ ናይ ብዙሓት ተስፋ ከም ዝተቖጸየ ዘዘንትወሉ ጽሑፍ ቀሪብናልኩም ኣሎና። ከም ሰራሕተኛ ሃገራዊ ብሮድካስቲን ኮርፖሬሽን ሱዳን ኤስኤንቢሲ፡ ናብ ስርሐይ ንምምላስ ኣብዚ ሰሙን ናብ ሱዳን ክበርር ነይሩኒ። ነቲ ትካል ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ነሓሰ እየ ተጸምቢረዮ። ካብ ወዲ 19 ዓመት ጀሚረ ኣብ ስደት ብምንባረይ፡ ናብታ ካብ ዑመር ኣልበሽር ነጻ ዝኾነት ሱዳን ምኻድን ኣብኡ ናይ ምስራሕን ሕልመይ ክውን ኮይኑ። እንተኾነ ግና ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተኻየደ ዕልዋ ንህይወተይ ፋሕብትን እዩ ኣእትዩሉ። ስድራይ ክርኢ ናብ ለንደን ኣብ ዝገሽኩሉ እዩ ኣጋጢሙ፤ በዚ ድማ ኣብዚ እዋን ኣነ ብዘይ ስራሕ፡ ዓደይ ድማ፡ እቲ ጁንታ ኣንጻር እቲ ንደሞክራሲ ዝጽውዕ ተቓውሞታት ስልጣኑ ንምጥጣሕ ኣብ ዝጽዕረሉ ዘሎ ኩነታት፡ ኣብ ዕግርግር ንርከብ። ብዙሓት ተጠሊምና ዝብል ስምዒት ከም ዘለዎም እቶም ካብ ዓዲ ከዘራርቦም ዝኸኣልኩ ሰባት ነጊሮምኒ። ብዙሓት ሱዳናውያን ነቲ ኣብ 3 ሰነ 2019 ኣብ ኣፍደገ ዋና ቤትጽሕፈት ሰራዊት እታ ሃገር ኣብ ዝካየድ ዝነበረ ተቓውሞ ንዝተፈጸመ ጃምላዊ ቅትለት ይዝክሩ ኣለው። ሽዑ እቲ ሰራዊት ንፕረዚደንት ኣል በሽር ብምዕላው ንኽልተ ወርሒ ስልጣን ተቖጻጺሩ ብምንባሩ፡ እቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት፡ ሰራዊት ስልጣኑ ንሲቪል ከረክብ ይጠልቡ ነይሮም። ኣብታ ዕለት ግና ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ እቶም ሰልፈኛታት ብዝወሰድዎ ስጉምቲ ብውሑዱ 87 ሰባት ተቐቲሎም። እቲ ጉዳይ ድሕሪ ኽልተ ዓመት’ውን ጌና ፍትሒ ከምዘይረኸበ ብዙሓት ይኣምኑ፤ እዚ ዕልዋ ከኣ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን ንህዝቢ ንዝኣተዎ ቃል ንካልኣይ ጊዜ ከም ዝጠለመ ጌሮም ይቖጽርዎ። ኣነ ዝፈልጦም ብዙሓት ብተግባር እቲ ሰራዊት ጉህዮም እዮም። ኣብ መንጎ እቶም ካብ ነሓሰ 2019 ጀሚሮም ስልጣን ተመቓሪሖም ዝጸንሑ ወተሃደራውያንን ሲቪልን መራሕቲ ምትፍናን ብምጽንሑ፡ እቲ ዕልዋ ትጽቢት ዘተይገበረሉ እኳ እንተዘይኮነ፡ እቲ ዝተፈጸመሉ ግዜ ግና ዘሰንብድ ኮይኑ ከም ንዕቐት ይርአ። ካብ ስራሕ ምግላፍን ናብ መዝነት ምምላስን ኣርባዕተ መዓልትታት ቅድሚ እቲ ዕልዋ፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ መላእ እታ ሃገር ነቲ ሲቪላዊ ምምሕዳር ዝድግፍ ሰላማዊ ሰልፊ ኣካዪዶም - እዚ ድማ ኣብቲ መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ጽቡቕ ሸፈነ ተዋሂብዎ። 25 ጥቅምቲ ኣብ ሰዓታት ቅድሚ ቀትሪ ግና፡ ብረት ዝዓጠቑ ወተሃደራት ኣብ ኦምዱርማን ንዝርከብ ቤትጽሕፈት ኤስኤንቢሲ ተቖጻጺሮምዎ። ናይ ቀደም ጀነራላትን ሓለፍቲ ጸጥታን፡ ኣብ ፈነወታት ብምቕራብ እቲ ስጉምትታት ነቲ ሰውራን ቅኑዕ መስመሩን ንምድሓን ምዃኑ ብምዝራብ እቲ ስጉምቲ ምኽንያታዊ ምዃኑ ከረድኡ ፈተኑ። ንዝቐጸሉ ሒደት መዓልትታት፡ ክልተ ኣዘዝቲ ነቲ ሃገራዊ ማዕከን ዜና ኣካየድዎ። ብድሕሪኡ ኣብ እዋን ኣል-በሽር ሓላፊ እቲ ማእከን ዜና ዝነበረ ኢብራሂም ኣል-ቡዛኢ ናብ መዝነቱ ተመለሰ። ብጾተይ ከም ዝነገሩኒ፡ ንሰልፊ ኣልበሽር (ሰልፊ ሃገራዊ ባይቶ) እሙናት ዝነበሩ ውልቀሰባት ናብ መዝነቶም ተመሊሶም ኣለው። ንሳቶም በቲ ዘለዎም እስላማዊ ዝንባለ ፍሉጣት ኮይኖም በቲ ንስርዓት ኣል-በሽር ንምብታን ዝቖመ ኮሚተ ካብቲ ኮርፖሬሽን ተባሪሮም ነይሮም። ገለ ደገፍቲ ናይቲ ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩር ዝርከብ ብቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ዝምራሕ ሲቪላዊ መንግስቲ ኢኹም ዝተባሃሉ ኣባላት ካብ ስርሖም ደው ኢሎም ኣለው። እቲ ንሸፈነ ኤስኤንቢሲ ነጻ ንምግባር ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕሪ ንድሕሪት ተመሊሱ እቲ ትካል ዳግማይ ልሳን ናይቲ ስርዓት ኮይኑ ኣሎ። ኣብዚ እዋን ንተለቪዥን ሱዳን ምስ እትርእይ፡ እቲ ኣቀራርባ ካብቲ ናይ እዋን ኣል-በሽር ዝተፈለየ ኣይኮነን። ድምጽታት ተቓውሞ ኣነ ሓደ ካብቶም እቲ ሃገራዊ ማእከን ዜና ንሓድሽ ምስሊ ሱዳን ከንጸባርቕ ዝጽዕሩ ዝነቡ እየ። ድሕሪ ንሰሙናት ዝዘለቐ ምዕጻው ኢንተርነት፡ ማእሰርቲ ጋዜጠኛታት፡ ምዕጻው ጋዜጣታትን መደበራት ኤፍኤምን፡ ፈነወታት ቢቢሲን ኣርኤፍኣይን ብኤፍኤም ከይመሓላለፍ ምኽልኻልን ካልእን ግና ነዚ ሕልሚ ኣሕሲስዎ ኣሎ። ንደሞክራሲ ዝጽውዑ ጎስጎስቲ ግና ጌና ተስፋ ኣይቆረጹን። ኣብቲ ዝነብረሉ ከባቢ ኦምዱርማን፡ ወለንታውያን መንእሰያት ከም ሕብስቲ፡ ሽኮርን ጋዝን ዝኣመሰሉ መሰረታውያን ቀረባት ንምርግጋጽ ናይ ግልጋሎታት ኮሚተታት የካይዱ። እዞም ኮሚተታት ተቓውሞ: ኣወሓሓድቲ ደገፍቲ ደሞክራሲ ናይ ዝኾነ ናይ ምንቅስቓስ ውዳበታት ኣወሃሃድቲ ብምዃን ንነበርቲ እቲ ከባቢ የለዓዕሉ ኣለው። ሰላማዊ ሰልፍታት ይውድቡን ኣንጻር እቲ ሰራዊት መገድታት ይዓጽውን። ካብ ህዝቢ ሱዳን እቲ 65% ትሕቲ 30 ዓመት ዕድመ ዘለዎ ኮይኑ እቲ ዝበዝሐ ነቲ ድምጹ ንምዕፋን ንዝግበር ጻዕሪ ሰጊሩ ድምጹ ክስማዕ ይደሊ።


ኣብ ሱዳን ሰልፈኛታት ‘ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ’ ክግበር ጠሊቦም

ሱዳን ናብ ዲሞክራሲ እትገብሮ ስግግር ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ትማሊ ቀዳም ኣብ ካርቱም ኣብ ዘካየድዎ ሰልፊ ተቓውሞ፡ እቲ ሰራዊት ዕልዋ መንግስቲ ክፍጽም ጠሊቦም። ኣብታ ሃገር ፖለቲካዊ ቅልውላው እናዓሞቐ ኣብ ዝኸደሉ ኣብዚ ሰዓት፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ኣብ ፊት ንፊት ቤተ መንግስቲ እታ ሃገር ወጺኦም እዮም፡ ዕልዋ መንግስቲ ክካየድ ፀዊዖም። ፕረዚደንት ዖማር ኣልበሺር ኣብ 2019 ካብ ስልጣን ካብ ዝእለ ጀሚሩ፡ ቤት-ምኽሪ ሰራዊትን ሲቪልን ብሓባር  ስልጣን ሒዞም ጸኒሖም። እንተኾነ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም፡ ምስ ፕረዚደንት ነበር ዖማር ኣልበሺር ርክብ ነይሩዎም ዝተብሃሉ ወተሃደራት፡ ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝፍትኑ ንደሓር ወጥርታት ዓሲሉ ይርከብ። ካብኡ ንደሓር ጀሚሩ፡ ኣብ ገለ እቶም ነቲ ናይ ጥሙር ስግግር መንግስቲ ዘቖሙ ሲቪል [ኤፍኤፍሲ] ክልወጡ ዝጠልቡ ሕቶታት ይቐርቡ ኣለዉ። ሰራዊት እታ ሃገር ድማ፡ እቲ ካቢነ ብካልእ ክትካእ ይሓትት ኣሎ። ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ግና፡ ‘ውድቀት ነዚ ጥሙይ መንግስቲ’ ከምኡ’ውን ‘እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ መንግስቲ ፍትሕን ማዕርነትን ከስፍን ኣይከኣለን፤ ወተሃደራዊ መንግስቲ ዕልዋ ክፍጽም ንጠልብ’ ዝብሉ ጭርሖታት ሒዞም ወጺኦም-ይብል ኤኤፍፒ። ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል-ቡርሃን፡ ላዕለዋይ ኣዛዚ እቲ ሰራዊትን ናይቲ ልኡላዊ ሓበራዊ ቤት-ምኽሪ ሓላፍን እዩ። ደገፍቲ መንግስቲ ድማ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ሰላማዊ ሰልፊ ኣካይዶም እዮም። ነቲ ቀዳም ዝካየድ ሰልፊ ምላሽ እዩ። ኣብ ሱዳን ኣብ መንጎ ሰራዊትን ሲቪላውያንን ኣባላት ልኡላዊ ቤት-ምኽሪ ዘሎ ወጥሪ እናዓረገ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ ኩነታት፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ንመሰጋገሪ እዋን እታ ሃገር ንምዝራግ ዝግበር ጻዕርታት ኣጠንቂቑ። እቲ እንኮ መፍትሒ ድማ ነቲ “ሓደገኛ ፖለቲካዊ ቅልውላው” ብዘተ መፍትሒ ምግባር ምዃኑ’ውን ተዛሪቡ። ንሱ፡ ነቲ እታ ሃገር ወጢናቶ ዘላ መስርሕ ምስግጋር ስልጣን ናብ ሲቪላውያን ክትግበር ጥራይ ኣለዎ ይብል። ነዚ ስግግር ዘይደልዩ፡ ገለ ኣዝዮም ሓያላት ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ምህላዎም ይግለጽ። ዝቕጽሉ ሒደት መዓልትታት ኣዝዮም ኣገደስቲ ምዃኖም እዩ ዝግለጽ።


ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ጻዕሩ ክቕጽል ምዃኑ ገሊጹ

ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ጻዕሩ ክቕጽል ምዃኑ ገሊጹ። ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ወገናት ናብ ልዝብ ምእንቲ ክበጽሑን ነቲ ጎንጺ መዕለቢ ክገብሩሉን ምእንቲ ሃገሩ ንኩሎም ወገናት ክትረክብ ምኽኣላ'ውን ተዛሪቡ። ብሰንኪ እቲ ትሽዓተ ኣዋርሕ ኣቍጺሩ ዘሎ ኲናት ትግራይ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ክቕተሉ እንከለው ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም እዮም፤ ብዙሓት ድማ ንሓደጋታት ዓጸቦ ተቓሊዖም ምህላዎም ይግለጽ። ሱዳን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ካብ ኲናት ትግራይ ዝሃደሙ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣዕቝባ ትርከብ። ኢትዮጵያ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ነቲ ሱዳን ዘቕረበቶ ናይ ምሽምጋል ሓሳብ ክትነጽጎ እንከላ፤ ኣብ ልዕሊ ገለ መራሕቲ ሱዳን ዝነበራ እምነት ከምዝጠፍአ ምግላጻ ይዝከር። ወሃቢት ቃል ቀዳማይ ሚኒስተር ቢልለኔ ስዩም፡ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሱዳን እምነት እተሕድረሉ ኩነታት እንተዘይተፈጢሩ ሱዳን ከም ተኣማኒት መተዓረቒት ምቕባል ዝኸብድ ምዃኑ ተዛሪባ ነይራ። ኢትዮጵያ ነቲ ተበግሶ ድሕሪ ምንጻጋ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሱዳን ኣብ ኢትዮጵያ ንዝነበረ ኣምባሳደራ፡ ንምምኽኻር ብዝብል ከም ዝሰሓበቶ ይፍለጥ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣንቶኒ ብሊንከን ብዛዕባ ኢትዮጵያ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ዘትዩ ከም ዝተዘራረበ ይዝከር። ነቲ ዝጋደድ ዘሎ ኲናትን ሰብኣዊ ቅልውላውን ንምግታእ ክልቲአን ሃገራት ምስ ካልኦት ዓለምለኻዊ መሻርኽተን ኮይነን ብሓባር ንክሰርሓ ከም ዝተስማምዓ ካብ ቤት ጽሕፈት ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ዝወጽአ መግለጺ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ዝርርብ ዞባዊ ሰላም ዘማእኸለ ከም ዝነበረ'ውን ይግለጽ።


ብፕረዚደንት ኤርዶጋን ዝተዓደመ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ቱርኪ ኣትዩ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ቱርኪ ወግዓዊ ምብጻሕ ስራሕ ንምክያድ ሎሚ ቱርኪ ኣትዩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ምስ ፕረዚደንት ረሲፕ ጣይፕ ኤርዶጋን ተራኺቡ ኣብ ዙርያ ክልትኣውን ዞባውን ጉዳያት ከም ዝዝቲ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ሓቢሩ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ፕረዚደንት ቱርኪ ምስ ኣብዪ ኣሕመድ ብስልኪ ምስ ተዘራረበ ሃገሩ ንኢትዮጵያ 'ኩለመዳያዊ ሓገዝ ክትገብር  ድሉውቲ ምዃና ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ክልቲኦም መራሕቲ ብ25 ሓምለ 2013 ዓ.ም ብስልኪ ኣብ ዝተዘራረብሉ እዋን ቱርኪ ንርግኣትን ሰላምን ኢትዮጵያ ዓብዪ ዋጋ ከም እትህብ እቲ ፕረዚደንት ገሊጹ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣብታ ሃገር ዝጸንሐሎም መዓልታት'ኳ እንተዘይተገለጸ፡ እቲ ምብጻሕ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝጀመረሉ መበል 125 ዓመት ምዃኑ ፍሉይ ይገብሮ ክብል ኮምዩኒኬሽን ዳይሮክተሬት ቱርኪ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። ኣብዚ ግዜ፡ ዝምድና ክልቲኤን ሃገራት ብምግምጋም ርክበን ንምጥንኻር ክውሰዱ ብዛዕባ ዝግብኦም ዝምድናታት ክመያየጡ'ዮም ተባሂሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኣቦ መንበር ወተሃደራዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ብሰንኪ ዶባዊ ሽግራትን ህንጸት ግድብ ሕዳሰን ምስ ኢትዮጵያ ትወጣወጥ ዘላ ሱዳን ጀነራል ዓብደልፈታሕ ኣል-ቡርሃን ቅድሚ ሒደት መዓልታት ናብ ቱርኪ ተጓዒዙ ነይሩ። ሱዳን፡ ምብጻሕ ጀነራል ኣል-ቡርሃን ዝምድና እተን ሃገራት ንምጥንኻር ዝዓለመ'ዩ ኢላ። ጄነራል ዓብደል ፋታህ ኣል-ቡርሐን ፕረዚደንት ኤርዶጋን ብመሰረት ዘቕረበሉ ዕድመ ንክልተ መዓልታት ምብጻሕ ገይሩ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ተመሊሱ። ንሱ ብርክት ዝበሉ ስምምዓት ተፈራሪሙ'ዩ። ቐረብ ሓይሊ፣ ምክልኻል፣ ፋይናንስን መራኸብቲ ሓፋሽን ክልቲአን ሃገራት ካብ ሞንጎ ዝተሰማምዓሎም ጽላታት ምዃኖም ማዕኸን ዜና ኣናዶሉ ጸብጺቡ ነይሩ። ቱርኪ ኣብ ኢትዮጵያ ገዚፍ ኢንቨስትመንት ካብ ዘውፈራ ሃገራት ሓንቲ ኮይና፡ ኣብ ዓለባን ምፍራይ መተሓላለፊ ኤሌክትሪክ ዝኾኑ ገመዳትን ሓዊሱ ኩባኒያታት ቱርኪ ናይ 2.5 ቢልዮን ዶላር ከም ዘውፈሩ እቲ ጸብጻብ ይሕብር። ቱርኪ ኣብ ቐጠባውን ፖለቲካውን ጉዳያት ማእኸላይ ምብራቕ ጽልዋ ፈጣሪት ካብ ሞንጎ ዝኾና ሃገራት ሓንቲ'ያ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ቱርኪ ንሰራዊት ኢትዮጵያ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮናት] ተቕርብ ኣላ ዝብሉ ጸብጻባት ምስ ወጽኡ መንግስቲ እታ ሃገር 'ሓሶት እዩ' ምባሉ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ዘካይዶ ወተሃደራዊ ስርሒት ዘገልግሉ ኣብ ቱርኪ ዝተሰርሑ ድሮናት ኣእትዩ ኣሎ ዝብል ጸብጻባት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብሰፊሕ ድሕሪ ምዝርግሑ እዩ እቲ ኤምባሲ ምላሽ ዝሃበ። ኣብ ትግራይ ብዝተኻየደ ወተሃደራዊ ስርሒት፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ብምጥቃም ዝተፈላለዩ ስርሒታት ምፍጻሙ ቅድሚ ሕጂ ተገሊጹ ነይሩ። ብኻልእ ወገን ፍሉይ ልኡኽ ቐርኒ ኣፍሪቃ ኣመሪካ ጄፍሪ ፌልትማን ኣብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ የካይድ ምህላው ተፈሊጡ። ፌልትማን ካብ 9 ክሳብ 18 ነሓሰ [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ዘለው ዓሰርተ መዓልታት ኣብ ኢትዮጵያ፣ ጂቡቲን ሕቡራት ኢመራት ዓረብን ብምኻድ ምስ ላዕለዎት ሰብ መዚ እተን ሃገራት ክዘራረብ'ዩ።


ቅልውላው ትግራይ፡ 'ዓሳ ክዘፍፍ ከይደ፡ ሬሳ ረኺበ'- ኣብ ሩባ ተከዘ ዓሳ ብምግፋፍ ዝናበር ስደተኛ

ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዶብ ትግራይን ሱዳንን ኣብ ሩባ ተከዘ (ሰቲት) 50 ሬሳታት ተዘፊፎም ምውጸኦም ይዝከር እዩ።  ሰብመዚ ጉዳያት ወፃኢ ሱዳን፡ እቲ ኣብ ሩባ ተከዘ ዝተረኸቡ ሬሳታት ናይ ተወለድቲ ትግራይ ምዃኑ ንኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ካርቱም ከምዝገለፀሉ ይፍለጥ። ብርክት ዝበሉ ናይ ዓይኒ መሰኻኽርን ከምኡ'ውን ካብ ምዕራብ ትግራይ ዝርከብ ሑመራ ሃዲሙ ኣብ ሱዳን ዝርከብ ዶ/ር ቴድሮስን ከምዝሓበርዎ፡ እቶም ግዳያት ካብቲ ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ፈደራልን ኵናት ዝካየደሉ ዘለው ምዕራብ ትግራይ ዝመጽኡ እዮም። ዶ/ር ቴድሮስ፡ ንቢቢሲ ከምዝሓበሮ፡ መብዛሕትኦም እቶም ሬሳታት ናይ ጥይት መውቓዕቲ  ገሊኦም ድማ ኢዶም ኩርንኩሪት ተኣሲሮም እዮም ተረኺቦም። እቶም ሬሳታት፡ ንኣስታት ሸውዓተ መዓልቲ ኣብቲ ማይ ጸኒሖም ክኾኑ ከምዝኽእሉን፡ ኣብ መንጎ እቶም ሬሳታት ናይ ደቂ-ኣንስትዮን ደቂ-ተባዕትዮን ከምዝርከብዎም ሓቢሩ ነይሩ። ቢቢሲ፡ ካብቶም ሬሳታት ኣብ ምውጻእ ዝተሳተፉ መሰኻኽር ዓይኒን ግዳያትን ንገለ ኣዛሪቡ ኣሎ። ብሰንኪ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ንሱዳን ካብ ዝሰደድ 10 ወርሒ ዝገበረ ኣይተ ዳዊት ካብ ሩባ ተከዘ ዓሳ ገፊፉ እናሸጠ ህይወቱ ክመርሕ ጀሚሩ። "ምስፀገመኒ ዓሳ እናዘፈፍኩ ክሸይጥ ጀሚረ" ዝብል ኣይተ ዳዊት፡ ካብቲ ህይወቱ ንምድሓን ዝሰገረሉ ሩባ ተከዘ፡ ዓሳ ብምዝፋፍ፡ ኣብ ሓምዳይት ናብ ዝርከቡ ሱዳናውያንን ካልኦትን ብምሻጥ ይመሓደር። እንተኾነ ብ17 ሓምለ 2013 ዓ.ም ከም ወትሩ ዓሳ ክገፍፍ ምስ ወፈረ ንቑልቁል ኣፉ ዝተደፍአ ሰብ ርእዩ ምስ ዓርኩ ኣውጺኦም ቀቢሮምዎ። ኣዝዩ ብዘሰንብድ መልክዑ፡ "ዓሳ ክዘፍፍ ከይደ ሬሳ ረኺበ" ይብል። ነቲ ሬሳ ምስ ቀበሩ፡ ሎሚ ዓሳ ምዝፋፍ ይትረፈና ንኺድ ኢሎም ምስ ነቐሉ  ድሕሪ ገለ  ደቓይቕ ካልኣይ ሬሳ መጺኡ ንዕኡ እውን ቀቢሮምዎ። ብድሕሪኡ ምግቢ እውን ክበልዑ ኣይከኣሉን ሰምቢዶምን ሓዚኖምን ንገዝኦም ተመሊሶም። ንጽባሒቱ እውን ሓደ ሬሳ፤ ብ26 ሓምለ ከኣ ሰለስተ ሬሳ ካብቲ ሩባ ኣውጺኦም ኣብ ደንደስ ሩባ ከምዝቐበርዎምን ሓደ ሬሳ ግን እናረአዩዎ ከምዘምለጦም ንቢቢሲ ገሊፁ። "ብዕለት 18 ሓምለ እናኣተና ከለና ክልተ ሰለስተ ዝኾኑ ሓሊፎምና'ዮም፤ ብ26 ድማ  ሰለስተ ሬሳታት ረኺብና፤ ሓደ ምስኦም ዝነበረ ሬሳ ብዓይንና እናረኣናዮ ኣምሊጡና። እቶም ዝረኸብናዮም ዕድል ገይሮም እቲ ሩባ ናብ ጫፍ እናደፍአ ዘምፅኦም እዩ" ብምባል፡ ቁፅሪ በቲ ሩባ ዝተወሰዱ ሬሳታት ልዕሊ እቲ ዝረኸብዎ ከምዝኾነ ዘመልክት'ዩ ይብል። ካብ'ቶም ዝረኸብዎም ሬሳታት፡ ''እቲ ሓደ ኣብ ኢዱ መስቀል ዝተወቀጠ፣ እቲ ካልኣይ ድማ ኣብ ክሳዱ 'ወይ'ከ ፈተኽ' ዝብል ውቃጦ ከምዝነበሮን ኣብ ክሳዶምን ርእሶምን ናይ ጥይት መውቃዕቲ ምልክት ነይሩዎም" ከኣ ይብል። እቶም ሰባት መቕርቦምን ኣዝማዶምን ኣብ ምዕራብ ትግራይ ገዲፎም ብምምፅኦም "እቲ ሬሳ ናይ መን ኮን ይኾን" ብምባል ኣብ ሻቕሎት ከምዝርከቡ ይዛረቡ። ካብ ሩባ ተከዘ ኣብ ሓደ መዓልቲ 25 ሬሳታት ከምዝወፅኡ ዝገልፅ  ኣይተ ካሕሳይ ዝተባህለ ካልእ ናይ ዓይኒ ምስክር፡ ካብቶም ዘውፀእዎም ሬሳታት ደቂኣንስትዮን ቆልዑን ከምዝርከብዎም ይገልፅ። "እቶም ዘውፃእናዮም 25 ሬሳታት ጥራሕ ነብሶም'ዮም ኔሮም። ሰለስተ ሰባት ኢድ ንኢድ ዝተኣሰሩ እውን ረኺብና፤ ገሊኦም ኣብ ኣፍ ልቦም ገሊኦም ከኣ ኣብ ግምባሮም ናይ ጥይት ውቃዕ ዝነበሮም እዮም። ሓንቲ ካብኦም ጓል ኣንስተይቲ ምስ ክልተ ቆልዑ ብኮበርታ ተጠቕሊላ፡ ብገመድ ተኣሲራ ረኺብናያ። ዘስካሕክሕ እዩ" ክብል ምስክርነቱ ንቢቢሲ ሂቡ። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ሰሙን፡ ካብ ሩባ ተከዘ መዓልታዊ ሓሙሽተ ሽድሽተ ሬሳ ከይወፅአ ከምዘይውዕል እቲ ሬሳ ከኣ ካብ ከተማታት ሑመራ፣ ኣደባይን ራውያንን ዝመፅአ ክኸውን ይኽእል'ዩ ይብል። እቶም ንቢቢሲ ቃሎም ዝሃቡ ምንጭታት እቶም ኣብ ሩባ ተከዘ (ሰቲት) ዝተረኸቡ ሬሳታት ነቲ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ይፍፀም ዘሎ "መጥቃዕቲ" ዘንፀባርቕ እዩ ዝብል እምነት ኣለዎም። ኣብቲ እዋን ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝውነን ትዊተር  ኣብ ዘውጽኦ ጽሑፍ፡ "ናይ ሓሶት ምስልታት ብምጥቃም ኣብ ሑመራ'ስኑዕ ህልቂት' ተፈጺሙ ዝብሉ ፕሮፓጋንዳታት ካብ ደገፍቲ ህወሓት ይወጽእ ኣሎ" ክብል ገሊጹ። ሓላፊ ጉዳያት ኮሚዩኒኬሽን ክልል ኣምሓራ ኣይተ ግዛቸው ሙሉነህ ኣብ ፈለማ ወርሒ ነሓሰ ብዛዕባ  ኣብ ሩባ ተከዘ ዝተረኽቡ ሬሳታት ብዝምልከት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ " እዚ ኮነ ኢልካ ንማሕበረሰብን ትካላትን ዓለም ሓበሬታ ብምዝባዕ ኣብ ግጉይ ውሳነን ቅዋምን ንክበፅሑ ዝዓለመ እዩ።  ጻዕዳ ሕሶት እዩ። ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ሓቀኛታት ፋኖ ኣምሓራን ከምዚ ዓይነት ሕሱር ተግባር ዝሰርሕ ልኡኽ የብሎምን" ክብል ንቢቢሲ ምላሽ ሂቡ ኔሩ። ብዛዕባ'ዚ ጉዳይ ዝምልከት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ሱዳን 'ዋድ ኢል ሃይሎ' ተጓዒዙ ሰፊሕ ጸብጻብ ዘቕረበ ጉጅለ መርማሪ ሲኤንኤን፡ ኣብ መገዱ ኣብ ሓደ መዓልቲ ጥራሕ ሰለስተ ሬሳታት ከምዝረኸበ ገሊጹ። ሰብመዚ እቲ ከባብን ሰብ ሞያ ምርመራ ሬሳን፡ "ኩሎም እቶም ክሳብ ሕዚ ዝተረኸቡ ሬሳታት ቅድሚ ናብቲ ሩባ ምእታዎም ዝተቐትሉ ክኾኑ ከምዝኽእሉ" ከምዝገለፅሎም ከኣ ፀብፂቡ። ኣብ መዕቖቢ ስደተኛታት ሱዳን ሕክምና ዝከታተል ዘሎ ትግራዋይ ስደተኛ ኣይተ *ተወልደ፡ ብሰንኪ ኣብ ከተማ ሑመራ ኣሎ ዝበሎ 'ጃምላዊ ማእሰርቲ' ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ምስ ሳልሳይ ርእሱ ዶብ ተከዘ ኣቋሪፁ ንሱዳን ክሰግር እንከሎ ብጥይት ከምዝተወቕዐ ንቢቢሲ ይገልፅ። "ሰዓት 10 ናይ ወጋሕታ፡ 'ጠጠው በሉ' ኢሎምና፡ ከይወቕዑና ኢልና ኣብ ዘለናዮ ኮፍ ኢልና። ክወቕዑና ምስደለዩ ሃዲምና ናብ ጫካ ኣቲና ኣይተራኸብናን።  ክሃድም እንከለኹ ብጥይት ተኩሶም ፀጋመይቲ ኢደይ  ወቒዖምኒ። ብዙሕ ደም ፈሲሱኒ፡ ወዲቐ። መሬት ምስ ወግሐ፡ ኣብቲ ከባቢ ናብ ዝነበሩ ፈለስቲ ከይደ፡ መስገርቲ ፀዊዖም ናብ ሱዳን ኣስጊሮምኒ" ይብል። ኣብ ከተማ ሑመራ ቀበሌ 03 ከባቢ ቤተ-ክርስትያን እንዳ ሚካኤል ኣብ ዝርከብ ናይ ሰሊጥ መፃረይ ኣብ ዝነበረ መኽዘን፡ ልዕሊ ሓሙሽተ ሽሕ ተጋሩ ተኣሲሮም ከምዘለዉ ኣይተ ተወልደ ንቢቢሲ ገሊፁ። ፍሉይ ሓይልን ፋኖን ኣምሓራ፡ ካብ 12 ሓምለ ጀሚሮም ገዛ ንገዛ እናዘሩ ንተጋሩ እናፈለዩ ክኣስሩን ከሳቕዩን ሪኡ ናብ ጫካ ሃዲሙ ኣምሊጡ ከምዝወጽአ ይዛረብ። ኣብዚ እዋን፡ ኣብ ከተማታት ሑመራ፣ ኣደባይ፣ እድሪስ፣ ወረዳ ቃፍታ ሑመራን  ቁሸት ደጓጉምን፡ ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ሓድሽ ፆታዊ ዓመፅ፣ ዝምታ፡ ጃምላዊ ማእሰርትን ቅትለትን  ይፍፀም  ምህላው  ግዳያት ንቢቢሲ ምግላፆም  ይዝከር። ሓላፊ ቢሮ ፀጥታን ድሕነትን ክልል ኣምሓራ ዶክተር ሰማ ጥሩነህ፡ "ኣብቲ ዝብሃል ዘሎ ከባቢ ፀገም በፂሑኒ ኢሉ ናብ ቢሮይ ሪፖርት ዝገበረ ዋላ ሓደ ተዛራቢ ትግርኛ የለን" ክብል ነቲ ቅድሚ ሕዚ ዝቐረበ ክስታት ይነጽጎ። ኣብ ወርሒ ሕዳር  ኲናት ምስ ተወለዐ፡ መንግስቲ ክልል ኣምሓራ ሕቶ ይግበኣኒ ዘልዕለሎም ንብዙሓት ከባብታት ምዕራባዊ ግዝኣት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ምምሕዳሩ ገይሩ ይርከብ። ኣብ ጎኒ ሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፎም ኣንፃር ሰራዊት ትግራይ ክዋግኡ ዝፀንሑ፡ ፍሉይ ሓይልን ሚሊሻን ኣምሓራ፣ ዕጡቓት ፋኖን ሰራዊት ኤርትራን ንምዕራብ ትግራይ ተቖፃፂሮምዎ ከም ዘለው ይፍለጥ። ካብ ምዕራብ ትግራይ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ህይወቶም ንምድሓን፡ ናብ ሱዳን ተሰዲዶም ከምዘለውን፡ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ሰባት ድማ ናብ ካልኦት ከባብታት ትግራይ ከምዝተመዛበሉን ፀብፃባት ውድብ ሕቡራት ሃገር ይሕብሩ። መንግስቲ ኣመሪካ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዘውጸኦ መግለፂ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ምስ ምፅናት ዓሌት ዝጽብጸብ ተግባራት ይፍጸም ምህላው ስክፍታ ከምዝፈጠረሉ ምዝራቡ ይዝከር። እንተኾነ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ነቲ ክሲ 'ጻዕዳ ሕሶት'ዩ' ክብል ነጺግዎ እዩ። ሰብመዚ ክልል ኣምሓራ ብወገኖም ነቶም ዝቐርቡ ክስታት ብተደጋጋሚ ክነጽግዎም ጸኒሖም ኣለው።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሱዳን ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ንምዕራቕ ድሌት ከም ዘለዋ ተገሊጹ

ኢትዮጵያ ኣብ ሱዳን ምትእምማን ክህልዋ ዝፈጥር ኩነታት ክሳብ ዘይተፈጥረ ከም ኣተዓራቒት ምቕባል ከም ዘጸግም ኣፈኛ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ተዛሪባ። ቢልለኔ ስዩም ትማሊ ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ "ንሱዳን ከም ኣደራዳሪት ንምውሳድ ፈለማ ናይ ምትእምማን ጉዳይ ብዕምቆት ክርአ ኣለዎ ኢልና ኢና እንኣምን" ኢላ። ወተሃደራት ሱዳን ኣብቲ ኢትዮጵያ ናተይ'ዩ እትብሎ ግዝኣት ድሕሪ ምእታዎም፡ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ርክብ ከም ዝሓርፈፈን፡ ኣብ መንጎ ላዕለዎት መራሕቲ ዘሎ እምነት ከም ዝተባሕጎገን'ውን ተዛሪባ። መንግስቲ ሱዳን፡ ሃገሩ ነቲ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ተቓወምቲ ሓይልታት ትግራይን ዘሎ ግጭት ብሰላማዊ መንገዲ ንምፍታሕ ክትሽምግል ድሌት ከም ዘለዎ ማዕከን ዜና ሱዳን ትሪቡን ሓቢሩ። ኣቐዲሙ፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ኣብ ዘካየዶ ርክብ ብዛዕባ ህልዊ ኩነታት ኢትዮጵያ ከም ዝተዘራረበ ይፍለጥ። ክልቲኦም ሰብሰልጣን፡ ኩሎም ወገናት ኢትዮጵያ ኣብ ስምምዕ ዝተመርኮሰ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክገብሩ ንምትብባዕ ከም ዝሰርሑን፡ ንኹሉ ዘሳተፈ ፖለቲካዊ ልዝብ ክካየድን ልኡላዊነትን ሓደነትን ኢትዮጵያ ንምሕላዉ ከምኡ'ውን ሰብኣዊ ረዲኤት ዘድልዮም ገደብ ዘይብሉ ተባጻሕነት ክህሉ ከም ዝሰርሑ ተሰማሚዖም ነይሮም። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ተዂሲ ደው ቅድሚ ምባሎም 7 ነጥብታት ዝሓዘ ቅድመ-ኩነታት ምቕራቦም ይዝከር። ሓደ ካብኡ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዘይገደብ ክኣቱ ዝብል'ዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ምስቲ "ኣሸባሪ" ክብል ዝፈረዶ ህወሓት ክዘራረብ ቅሩብ ከም ዘይኮነ'ዩ ዝገልጽ። ሓይልታት ፈደራል ካብ ትግራይ ኣብ ዝወጽሉ መወዳእታ ወርሒ ሰነ፡ መንግስቲ በይናኣዊ ምቁራጽ ተዂሲ ኣዊጁ ነይሩ'ዩ። እንተኾነ ምስ ህወሓት ዝምድና ዘለዎም "ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ" ነቲ ናይ መንግስቲ ስጉምቲ ብምንጻግ፡ መጥቃዕትታቶም ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከም ዝኸፈቱ ኣፈኛ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ጠቒሳ። ነቲ ብወገን ሓይልታት ትግራይ ዝቐረበ ቅድመ-ኩነታት፡ "ሰላም ንምውራድ ዝቐርቡ ሕቶታት ኣይኮነን" ክትብል ቢልለኔ ገሊጻቶ። መንግስትን ህወሓትን "ማዕረ ኣይኮኑን" ድማ ትብል። ብዛዕባ ሰብኣዊ ረዲኤት ዝምልከት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ ድማ፡ ረድኤት ብሱዳን ክኣቱ ዝብል ኣማራጺታት ብዓለምለኻዊ ማሕበረሰብ ኣይቀረበን ኢላ። "ህወሓት ናይ ዓፋር መንገዲ ኣማራጺ ኣይኮነ፡ ተዓጽዩ እዩ ዝብል ፕሮፖጋንዳ ይዝርግሕ ኣሎ" ድሕሪ ምባል፡ መንግስቲ ረዲኤት በየናይ መንገዲ ክኣትዉ ከም ዘለዎ ናይ ምውሳን ስልጣን ኣለዎ ክትብል ተዛሪባ። "መንግስቲ ብዓፋር ረዲኤት ከይኣቱ ከም ዝኸልከለ ተገይሩ ዝቐርብ ሓሶት'ዩ"። መንግስቲ፡ ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ረዲኤት ናብቲ ክልል ከይኣቱ ዕንቅፋት ከም ዝኾኑ ይኸስስ።


ሱዳን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ካብ ዝሓዝዎ ቦታ 'ደፊአ መሊሰዮም' ኢላ

መንግስቲ ሱዳን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ግዝኣት ክሊ ሱዳን ብሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ኣበርዒኑ ንድሕሪት ከምዝመለሶ ገሊጹ። ላዕለዋይ ሓላፊ ሰራዊት ሱዳን ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን፡ ሰራዊት ሱዳን ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተኻየደ 'ፍሹል' ፈተነ ዕልዋ፡ ኣብቲ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያ'ውን ዘርኣዮ ግብረመልሲ ንሃገር ክሳብ ክንደይ ይከላኽል ከምዘሎ ዘርኢ'ዩ ኢሉ። መንግስቲ ሱዳን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ዝፈተነሉ ቦታ ኡም ባራኪት ኣብ ዝብሃል ቦታ ምዃኑ ሓቢሩ። ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኢትዮጵያ ነዚ ብሱዳን ዝተወሃብ መግለጺ መልሲ ንኽህበሉ ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ  ሕቶ ምላሽ ኣይሃበን። እንተኾነ ኣልጀዚራ፡ ንመንግስታዊ ምንጪ ናይ ኢትዮጵያ ብምጥቃስ መንግስቲ ኢትዮጵያ " ኣብ ዶብ ሱዳን ዝኾነ ወተሃደራዊ ምንቕስቃስ ይኹን ብሰራዊትና  ዝተፈጸመ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ኣይነበረን" ምባሉ ገሊጹ። ኡም ባራኪት ኣብቲ ንኢትዮጵያን ንሱዳንን ዘሰሓሕበን ልሙዕ ናይ ሕርሻ መሬት ኣልፋሽጋ ዝርከብ ኮይኑ፡ ኣብቲ ቦታ ወጥሪ ናይ ክልቲኤን ሃገራት ካብ ግዜ ናብ ግዜ'ዩ ዝኸርር ዘሎ። ኣብቲ ሱዳን 'ናተይ እዩ ትብሎ' መሬት ንዝሓልፈ ዓሰርተታት ዓመታት ሓረስቶት ኢትዮጵያ እዮም ክጥቀምሉ ጸኒሖም። ኣብ ሞንጎ ክልቲኤን ሃገራት ወጥሪ ካብ ዘበረኸ ካልእ ክስተት፡ እቲ ኢትዮጵያ ትሃንጾ ዘላ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ምምላእ ምስ ጀመረት  ኮይኑ፡ ሱዳን ምስ ግብጺ ብምዃን እቲ ዓቢ ግድብ ሃዳሰ ንመጠን እቲ ናብአን ዝፈስስ ማይ ክንክዮ እዩ ዝብል ምጉት'የን ዘቕርባ። እቲ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝሓልፈ ወርሒ ሕዳር ዝጀመረ ኩናት'ውን ንርክብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ከይጸለዎ ኣይተረፈን፡ ኢትዮጵያ፡ "ኣብ ወፍሪ ምኽባር ሕጊ' ተጸሚደ እንከለኹ'ያ ሱዳን ንኣልፋሺጋ ሒዛቶ" ኢላ ብምኽሳስ፡ ናብ ዘተ ንክቐርባ ሱዳን ናብቲ ቅድሚ ወርሒ ሕዳር ዝነበረቶ ቦታ ንክትምለስ ዝጠልብ ቅድመ ኩነት'ያ ኣቕሪባ ዘላ። ሱዳን ብወገና ነቲ ብኢትዮጵያ ዝቐረብ ቅድመ ኩነት ብምንጻግ፡ ኣብ መሬተይ እየ ዘለኹ ዝብል መልሲ እያ ሂባ። ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ኣብ ዞባ ኣልፋሺጋ ኣብ ሞንጎ ሰራዊት ክልቲኤን ሃገራት ብተደጋጋሚ ምልውዋጥ ቶዂሲ ክካየድ ምጽንሑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሱዳን ካብ መወዳእታ ዝሓላፈ ዓመት ኣትሒዛ ሰራዊታ ኣብቲ ኸባቢ ኣኽቲታ ትርከብ። ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሰራዊት ኤርትራ፣ ሰራዊት ኢትዮጵያን ምልሻታት ክልል ኣምሓራን ኣብቲ ዘሰሓሕብ ቦታ ምንቅስቃስ ይገብሩ ምህላዎም ምግላጹ ይዝከር።


መንግስቲ ኢትዮጵያ: ብዛዕባ ናብ መቐለ ዝተጓዕዙ ዲፕሎማሰኛታት እንታይ'ዩ ኣቖጢዕዎ?

ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ፡ ልዕሊ 20 ኣዋርሕ ዘቑፀረ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡  ሰላማዊ ዕልባት ንምርካብ፡ ምስ መራሕቲ ትግራይ ንምዝርራብ ናብ መቐለ ዝገሹ ላዕለዎት ዲፕሎማሰኛታት ዓለም፡ መንግስቲ ከምዘይሐጐሶ ገሊፁ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ደሕንነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ መንግስቲ ፌደራል፡ እቶም ፍሉያት ልኡኻትን ዲፕሎማሰኛታትን ኣብ መገሻኦም ነቲ ጉዳይ ዝሕዝዎ ኣገባብ፡ ብዝምልከት ንማሕበረሰብ ዓለም ቅረትኡ ከምዘፍለጠ ብመገዲ ትዊተር ሓቢሩ። ኣምባሳደር ሬድዋን፡ እቶም ልኡኻት "ኣብ ዘተ ሰላም ትኹረት ክገብሩ ትጽቢት ኣብ ዝተገብረሎም እዋን፡ ኣብ ቅድመ-ኵነት ህወሓት ኣተኲሮም" ብዝብል እዩ ወቒሱዎም። ሰሉስ ሓምለ 26 2014 ዓ.ም፡ ፍሉያት ልኡኻት ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ከምኡ እውን ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ኣምባሳደራት ካናዳን ጣልያንን ዝሓቖፈ ጉጅለ ልኡኽ፡ ናብ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ብምጓዓዝ ምስ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ከምዝተራኸበ ዝዝከር እዩ። እቶም ዲፕሎማሰኛታት ናብ መቐለ ተጓዒዞም ምስ መራሕቲ ትግራይ ድሕሪ ምዝርራቦም ኣብ ዘውፅእዎ ሓበራዊ መግለፂ፡ "እቲ ኲናት ብሰላም ንምውዳእ ፖለቲካዊ ዘተ ናይ ግድን እዩ" ኢሎም። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ልዕሊ ነዳዲ፣ ጥረ ገንዘብን ድኹዒን ዝተነብረ እገዳ ክለዓልን፤ ኣብ’ቲ ክልል ዝተቛረጹ መሰረታዊ ግልጋሎት ብህፁፅ ናብ ንቡር  ክምለሱን'ውን ተላብዮም። ኣምባሳደር ሬድዋን፡ እቶም ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብዝምልከት መርገፂ መንግስቲ ግልፂ እዩ ዝበለ ዀይኑ፡ "ኣገልግሎት ዝጅምረሉ ኩነታት ምፍጣርን ዘተ ሰላም ምጅማርን ቀዳምነት ክወሃቦ ይግባእ" ኢሉ።\n\nከምኡ'ውን፡ 'ዘይተደረተ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት' ዝብል 'ተረኽ' ሕዚ'ውን ይቕጽል  ኣሎ ዝብል ቅረታ ኣስሚዑ። "ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ በረራታትን ናይ ጽዕነት መካይንን ናብቲ ክልል ብዘይ ገደብ ይጓዓዛ እየን ዘለዋ" ብምባል፡እዚይን ጉዳይ ነዳድን ተፈቲሑ ከምዘሎ ኣፍሊጡ። ኣብ ምሕላፍ ሰብኣዊ ረድኤት ምምሕያሻት ከምዘሎ ዝዝረብ ኰይኑ፡ እቶም ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎት ናብ ንቡር ኣብ ምምላስ ዝብል ጉዳይ ግን፡  ዛጊድ ዝዀነ ጭቡጥ ለውጢ የለን። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ ትማሊ ሓሙስ ብቤት ፅሕፈት ዝምድናታት ትግራይ ኣቢሎም ዘውፅእዎ መግለፂ፡ ኣባላት'ቲ መርማሪ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ 'ምስ መንግስቲ ትግራይ ዝኾነ ዓይነት ርክብ ከይገበሩ ምምላሶም ዘይሻራውነቱ ኣብ ሕቶ ምልክት ዘእቱ እዩ' ኢሎም። እቲ መግለጺ፡  ባዕሎም 'እቶም ተሓተትቲ' ዝበሎም ሰብመዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ 'ኣብ ከይዲ'ቲ ምርመራ ኢዶም የእትዉ  ኣለዉ' ዝብል ጥርጣረ ኣንፀባሪቑ። እንተዀነ፡  እቲ መርማሪ ኮምሽን ኮነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እዚ ክሲታት ዝበልዎ የለን። እቲ ኮምሽን፡ ኣብ ቀረባ ግዘ መረዳእታት ካብ ህዝቢ ክቐርበሉ ዘውጸኦ ጻውዒት ብዝምልከት እውን፡ 'እቲ ክልል ኣብ ሙሉእ ናይ መራኸብታትት ዕፅዋ ኣብ ዝርከበሉ ኩነታት፡ ርእዩ ከም ዘይርኣየ ኮይኑ ንምሕላፍ ዝመረፀ እዩ ዝመስል' ክብሉ ወቒሶም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ ግና፡ ናብቶም ግህሰት ዝተፈፀመሎም ከባብታት ኣትዩ ከፃርይ ዘይተገደበ ተበፃሕነት ክፍቀደሉ ሓቲቱ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ብቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዝተጣየሸ ዓለምለኻዊ መርማሪ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ካብ መጀመርትኡ 'ፖለቲካዊ ዓላማ ዘለዎ' ክብል ዝተቓወመ ዀይኑ፡ ምስኡ ዝዀነ ምትሕብባር ከምዘይገብር’ውን ኣፍሊጡ ነይሩ። እንተዀነ፡ ድሒሩ ምስ ኣባላት እቲ ኮምሽን ብዝተገብረ ዘተ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ኣትዮም ናይ  ሓሙሽተ መዓልታት ፃንሒት ዝገበሩ ኰይኖም፡  ምስ ላዕለዎት ሰብ ስልጣን መንግስቲ ቀዳማይ ዙር ዝርርብ ገይሮም ተመሊሶም ኣለዉ። እንተዀነ፡ ናብ’ታ ብዙሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈፀመላ ዝዝረበላ ክልል ትግራይ፡ ብፍላይ ድማ ናብቲ ዛጊድ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ኣምሓራ ዝርከብ ምዕራብ ትግራይ፡ ክበፅሑ ኣይከኣሉን። እቶም ናብ መቐለ ምብፃሕ ዝገበሩ ኣጋይሽ፡ ኣብ'ቲ ናይ ሓበር መግለፂኦም ካብ ዘልዐልዎም ዛዕባታት ሓደ ፡ እዚ መርማሪ ኮሚሽን ናብቶም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝተፈፀመሎም ከባብታት ትግራይ፡ ንክኣቱ ክፍቀደሉ ኣለዎ ዝብል ይርከቦ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስ ዎችን፡ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ተፈፂሙ ብዛዕባ ዝበልዎ 'ገበን ምጽጻይ ዓሌት'  ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ሰፊሕ ጸብጻብ ምውጸኦም ዝዝከር እዩ። ሕብረት ኣውሮጳን መንግስቲ ኣመሪካን ነዚ ጸብጻብ ኣመልኪቶም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ እቲ መርማሪ ኮሚሽን ናብቲ ካበባቢ ኣትዩ ከጻሪ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሙሉእ ምትሕብባር ክገብር ፀዊዖም ምንባሮም ይዝከር።


ኣብ ትግራይ ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ሰፊሕን ከቢድን ውግእ ይካየድ ኣሎ' -  ጀነራል ታደሰ ወረደ

ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ሰላማዊ መፍትሒ ንኽረክብ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዘተ ሰላም ኣብ ዝካየደሉ ዘሎ እዋን፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ሰፊሕን ከቢድን ውግእ ይካየድ ከም ዘሎ፡ ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ ገሊጹ። ብረቡዕ፡ ሓደ ላዕለዋይ ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ከባቢ ዓድዋ ከቢድ ብረትን ታንክታትን ዘሳተፈ ኲናት ይካየድ ኣሎ ኢሉ ነይሩ። ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ትማሊ ኣማስዩ ንማዕከናት ዜና እቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ድማ፡ ኣብ ከባቢታት ዞባታት ሰሜን ምዕራብን ማእከልን ትግራይ፡ ምስ ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ጽዑቕ ኲናት ይካየድ ከም ዘሎ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ 24 ጥቅምቲ  [ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ተወሰኽቲ ዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ፈደራልን መሻርኽቱን ከምዝኣተዋ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ኣየኖት ከተማታት ከምዝተቖጻጸረ እንተዘይነጸረ'ኳ፡  ሰራዊት መንግስቲ ንከተመታት ሽረ፣ ኣክሱም፣ ዓድዋን ኣላማጣን ተቖጻጺሩ ከምዝርከብ ጸብጻባት ይሕብሩ። እንተዀነ፡ ብዛዕባ'ዚ ናይ ትማሊ መግለጺ ጀነራል ታደሰ ካብ መንግስቲ ዝተወሃብ ምላሽ የለን። እቲ ኣዛዚ፡ እዚ ልፍንታዊ ሓይሊ፡ “ካብ ዓድዋ ንሓውዜን፡ ንተምቤን ክቕጽል ብምትላም፡ ገሊኡ ብገንደብታ፡ ብፈረስ ማይ ገይሩ፡ ገሊኡ ድማ ብዕዳጋ ዓርቢ፡ ብፀድያ ገይሩ፡ ንሓውዜን ንምቕጻል መደብ ሒዙ ይንቀሳቐስ ኣሎ። በዚ መገዲ እዚ ኣብ ዛላምበሳ ዘሎና ምክልኻል ንምልቃቕ ኣንፈት ተኸቲሉ'ውን፡ ሓይሊ ሻዕብያ ከጥቅዕ ይፍትን ኣሎ፡” ብምባል፡ እቲ ሓይሊ በቲ ዝሓሰቦ ክስጕም ከም ዘይከኣለን ኣብኡ ከም ዝተረፈን ጠቒሱ፡ ነቲ ወተሃደራዊ ምዕባለታት ብዝርዝር ኣረዲኡ። ብኣንፈት ማይ ቅነጣል ገይሩ፡ ናብ ዕዳጋ ዓርብን ናብ ተምቤንን ክቕጽል ዝደሊ ሓይሊ ከምዘሎን፡ ጽዑቕ ውግእ ይካየድ ከም ዘሎ እውን ሓቢሩ። ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መግለጺኡ፡ ንዝሓለፉ 30 መዓልታት ብኣንፈት ደቡብ ትግራይ ዘየቋርጽ መጥቃዕቲ ከም ዝነበረ ጠቒሱ፡ ሰባትን እንስሳትን ከም ዝተቐተሉን ንብረት ህዝቢ ከምዝዓነወን'ውን ተዛሪቡ። “ብኣንፈት ኮረምን ኣላማጣን የጥቅዕ፣ ከቢድ ውግእ ይገብር ነይሩ። ጥሪትን ንብረትን ህዝቢ፡ ሂወት ህዝብን መዓት ሃሊቝ እዩ” ኢሉ። ኣብ ከባቢታት ባላ፡ ኣላማጣ፡ ጨርጨር፡ ኣብ መንጐ ኮረምን ኣላማጣን ከባቢ ኮረምን ውግእ ይካየድ ከምዘሎ'ውን እቲ ጀነራል ኣፍሊጡ። ብኣንፈት ኤርትራ፡ “ብቘላ ገጽ፡ ብኣብዓላ፡ መዓልታዊ ደብዳብ ኣሎ፡" ድሕሪ ምባል፡ በቲ ኣንፈት ክካየድ ዝጸንሐ መጥቃዕቲ ገና ይቕጽል ከም ዘሎ ኸኣ ኣብሪሁ። ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ካብ ኤርትራ እናተበገሰ ምስ ሰራዊት ኤርትራ ብልፍንቲ የጥቅዕ ከምዘሎ ኸኣ ይሕብር። ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሓባር፡ ብዛላምበሳ፡ ብግርሁስርናይ ኣንፈት ዕዳጋ ረቡዕን ኣዝዩ ከቢድን ዘየቋርጽን መጥቃዕቲ ከገብሩ ከም ዝቐነዩ፤ ትማልን ሎምን [ብ 26  27 ጥቕምቲ] ብተደጋጋሚ፡ ንምስባር ዝዓለመ መጥቃዕቲታት ይፍተን ከም ዘሎ ኣተሓሒዙ ኣብሪሁ። ኣብ ዝሓለፈ ቅንያት፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱ ሓይልታት ኤርትራን ንከተማታት ሽረ፡ ኣክሱም፡ ዓድዋ፡ ኣላማጣን ኮረምን ከም ዝተቘጻጸሩ ተገሊጹ እዩ። ጀነራል ታደሰ ነዚ ኣመልኪቱ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ንከተማታት ከምዝተቈጻጸሩ ብምሕባር፡ ሓይልታቶም ኣብ ዙርያ እተን ከተማታት ከምዘለዉ የመልክት። “ኣብ ትግራይ ደፊኦም ይኣትዉ ኣለዉ፤ ኣብ ኣክሱም ዓድዋን በጺሖም ኣለዉ። እተን ከተማታት ሒዞም ይመጽኡ ኣለዉ። ሰሜን ምዕራብ ገዲፎም፡ ሽረ፡ ማይ ጸብሪ ሒዘሞ ኣለዉ፡" ብምባል፡ እንተዀነ ሓይልታቶም ዝገደፍዎ ወይ ዝገድፍዎ ቦታ ግን ከምዘየለ ምስ ባህሪ'ቲ ኲናት ኣተሓሒዙ የረድእ። ከባብታት ኣድያቦ፡ ፀለምቲ፡ ኣስገደ፡ ዛና፡ ዓዴትን ኣንከረን ግን፡ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ትግራይ ከም ዝርከባ ኸኣ ሓቢሩ። ምስዚ ኣተሓሒዙ እቲ ጀነራል፡ ትርጕምን ኣገዳስነትን ምቅይያር ቦታታት ኣብ ኲናት ጠቒሱ፡ ነቲ ሓይልታቶም ዝኽተሎ ዘሎ፡ "እቲ ዝኣተወ ሓይሊ ደጀን ዘይረኽበሉ" ኵነታት ምፍጣር ምዃኑ ይትንትን። ብኻልእ መዳይ፡ ነቲ ጐድኒ ጐድኒ'ዚ ኲናት፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ልዝብ ሰላም ብእወታ ከም ዝቕበልዎ ብምግላጽ፡ ነቲ ኵናት ፖለቲካዊ ፍታሕ ኣብ ምምጻእ ዝሕግዝ ክኸውን ዘለዎም ትጽቢት ከኣ ኣቐሚጡ። ኣብዚ ጉዳይ ጀነራል ታደሰ፡ እዚ ጉዳይ መወዳእታኡ ካብ ፖለቲካዊ መፍትሒ ወጻኢ ብኲናት ክፍታሕ ከምዘይክእል ብምእማት፡ ንሰላም ዘለዎም ድሉውነት ኣስሚሩሉ። እቲ ሳልሳይ መዓልቱ ዝገበረ ዝርርብ ሰላም ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪካ ኤሊሰጉን ኦባሳንጆ፡ ምክትል ፕረዝደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ማላምቦ ንግኩካን ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ይመርሑ ኣለው። ኣብዚ ዘተ ሰላም መንግስቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ንሓድሕዶም ብሸውዓተ ተዛተይቲ ከም ዝውከሉ ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ። ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው፡ ኰለኔል ተወልደ ገብረትንሳኤ፡ ዶክተር ፍስሃ ሃብተጽዮን፡ ኣይተ ካሳ ገብረዮሃንስን ኣቶ ኣሰፋ ኣብርሃን ንትግራይ ወኪሎም ይዛተዩ ኣለዉ። ኣብቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ ካብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብተወሳኺ፡ ካብ ኣሜሪካ፡ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ዓለምለኸ ትካላትን ዝተወከሉ ተዓዘብቲ ይሳተፉ ኣለዉ። ተወካሊ መንግስቲ ትግራይ ኣብ ኣውሮጳ ዶክተር ኣክሊሉ ሃይለሚካኤል፡ መንግስቲ ትግራይ፡ ካብዚ ዘተ ሰላም፡ ብቐዳምነት ተዅሲ ደው ክብል፡ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይገደብ ኣብ ኵሉ ከባቢታት ትግራይ ክባጻሕ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጽእ፣ ዓለምለኸ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ መራኸቢ ብዙሓንን ናብ ትግራይ ኣትዮም ነቲ ኵነታት ክዕዘቡ ከም ዝጠልብ ንቢቢሲ ገሊጹ ምንባሩ ይዝከር። እዚ፡ እዚ ክልተ ዓመታት ክመልኦ ሒደት መዓልታት ተሪፍዎ ዘሎ ደማዊ ኵናት፡ ዝሓለፈ መጋቢት ንሰብኣዊ ረዲአት ተባሂሉ ብግዝያዊ ውዕል ምቝራጽ ተዅሲ ደው ኢሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብ 24 ነሓሰ ዳግማይ ተወሊዑ፡ ደማዊ ብዝዀነ ኣሰካፊ መልክዑ ይቕጽል ምህላው ይፍለጥ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት፡ ኣብ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ባንኪ፡ መብራህቲ፡ ኣገልግሎት ሕክምናን ካልኦትን ብመንግስቲ ፌደራል ተቛሪጾም ይርከቡ። እዚ ድማ፡ ኣብ ነበርቲ እቲ ክልል ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ፈጢሩ ይርከብ።


ካብ ዝፍረም ሓደ ወርሒ ዘቑፀረ ስምምዕ ሰላም፡ እንታይ ተባሂሉ: እንታይከ ተፈፂሙ?

እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ንኽልተ ዓመታት ዝቐፀለን ደማዊ ኵናት ትግራይ ደው ንምባል፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም ወግዓዊ ካብ ዝገብር ሎሚ ሓደ ወርሒ ኰይንዎ ኣሎ። እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተኸተመ ታሪኻዊ ስምምዕ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ እዩ ተኻይዱ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ደሕንነት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ንመንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ወሃቢ-ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ድማ ንህወሓት ብምውካል፡ ኣብቲ ስምምዕ ፈሪሞም እዮም። ኣብቲ ን12 መዓልታት ዝቐፀለ ድርድር፡ ኣብ 12 ነጥብታት ኣብ ስምምዕ ተበፂሑ። እቲ ካብ ሰሉስ 15 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ዝተኻየደ ድርድር፡ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ፣ ፕረዝደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ማላምቦ-ንፁካን ብመንጎኝነት ዝመርሕዎ’ዩ። ኣሜሪካ፣ ሕቡራት ሃገራትን ዞባዊ ውድብ ቀርኒ ኣፍሪቃ  (ኢጋድ)ን ድማ፡ ብተዓዛብነት ተሳቲፎም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ዓሊ፡ እቲ ምስ ህወሓት ዘካየዶ ድርድር ሰላም “ኢትዮጵያ ዘቕረበቶ ሓሳብ ሚእቲ ካብ ሚእቲ ተቐባልነት ረኺቡ” ክብል ተዛሪቡ። “ጅግንነት ማለት ምስዓር ጥራሕ ኣይኰነን። ጅግንነት ድሕሪ ዓወት ይቕረ ምባል እዩ። ጀጋኑ ምዃንና ዝረጋገፅ ካብ ዘለና ኣካፊልና ኣብ ትግራይ ንዝተጎድኡ ወገናትና ምኹላስ እንትንኽእል’ዩ። “ንህዝቢ ትግራይ ከሕልፎ ዝደሊ መልእኽቲ፡ ዘየድሊ ኵናት፣ ዘየድሊ ጉድኣት፣ ኣድላዪ ዘይኮነ ኢትዮጵያ ኣሕሊፍካ ምሃብ ኣብዚ የብቅዕ” ክብል እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ተዛሪቡ። ኣብቲ ኣብ ፈለማ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ መሻርኽቱ ሰራዊት ኤርትራ፣ ፍሉይ ሓይልን ምልሻን ክልል ኣምሓራን ኣንፃር ሓይልታት ትግራይ ንኽልተ ዓመታት ከም ዝተዋግኡ ይፍለጥ። ሰራዊት ኤርትራ ክሳብ ሕዚ’ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ከምዘለዉ መራሕቲ ህወሓት ይገልጹ። ኣብ ክፍላ ሕዳር ድማ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ርእሰከተማ ኬንያ ናይሮቢ ተራኺቦም። እቶም መራሕቲ ሰራዊት ክልቲኡ ወገናት፡ ነቲ ኣካል እቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም ዝኾነ ንሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ናይ ምፍታሕ ከይዲ ንምዝርራብ እዮም ተራኺቦም። ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ሌ/ጀነራል ታደሰ ወረደን ሰኑይ ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ሰዓታት ናይ ንጉሆ ኣብ ከተማ ናይሮቢ ልዝብ ጀሚሮም። እቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ዝተገበረ ስምምዕ ንሽድሽተ መዓልታት ክሳብ ቀዳም 03 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ናይ ምሸት ቀፂሉ። ኣሜሪካ፡ ቀንዲ ዛዕባ ስምምዕ ናይሮቢ፡ ነቲ ኵናት ምውልዑ ስዒቡ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ምምላስ ከምዝኾነ ኣፍሊጣ። ወሃቢ ቃል ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኔድ ፕራይስ፡ ብመሰረት እቲ ስምምዕ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ምቅልጣፍን ተቛሪፆም ዝነበሩ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ናብ ንቡር ምምላስን ቀዳማይ ዋኒን ምዃኑ ገሊፁ። ምስ ኣመራርሓ ክልቲኦም ወገናት ብስልኪ ከም ዝተዘራራበ ዝሓበረ ኔድ ፕራይስ፡ “እዞም ጭቡጣት ስጉምትታት ድምፂ ብረት ደው ንምባል ዘለዎም ቆራፅነት ዘንፀባርቕ’ዩ” ብምባል ኣረዲኡ። መንግስቲ ፌደራልን ህወሓት ቀዋሚ ምቁራፅ ተፃብኦ ክገብሩ ዋላ’ኳ እንተተሰማምዑ፡ ናብ ትግራይ ምግብን ኣፋውስን ይኣቱ ከምዘየለ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣፍሊጡ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ “ንስምምዕ ጎንፂ ደው ምባል ስዒቡ፡ ብቐጥታ ናብ ትግራይ ምግብን መድሓኒትን ክኣቱ’ዩ ኢለ እፅበ ነይረ” ብምባል፡ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘየለ ገሊፁ። ዶክተር ቴድሮስ፡ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፀ ስልኪ፣ ባንክን ካልኦት መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ናብ ንቡር ክምለሱ ድማ ፀዊዑ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ደሕንነት እቲ ቀዳማይ ሚኒስትርን ተደራዳሪ መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ሰብዓ ሚእታዊት ከባብታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ዝኾነን ረድኤት ይኣቱ ከምዘሎን ብመገዲ ትዊተር ሓቢሩ ነይሩ። እንተኾነ፡ ወሃቢ-ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ብፍሉይ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለ-መሕትት እቲ ኣምባሳደር ዝበሎ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ከም ዝኾነ ገሊፁ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመ ስምምዕ ኣተገባብራ ብዝምልከት ወተሃደራዊ ኣዝዝቲ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን፡ ኣብ ርእሰከተማ ኬንያ ናይሮቢ ቀዳም 03 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ናይ ስምምዕ ፊርማ ከቲሞም። ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ጀነራል ታደሰ ወረደን ድማ ኣብቲ ስምምዕ ፊርመኦም ብምኽታም፡ ነቲ ስምምዕ ሙሉእ ብሙሉእ ተግባራዊ ንምግባር ድሉው ከም ዝኾኑ ኣፍሊጦም። ስምምዕ ናይሮቢ ምስተኸተመ፡ ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ቀዳም ምሸት ኣብ መቐለ ዝርከብ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት፡ ንህወሓት ወኪሉ ስምምዕ ሰላም ክፈራረም ዝለኣኽናዮ ተወካሊ የብልናን፡ ናይ ህወሓት ዝበሃል ሰራዊት’ውን የለን  ክብል ወግዓዊ መግለፂ ኣውፂኡ። ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ መንግስቲ እቲ ስምምዕ ሰላም ብዝተቐመጠሉ መገዲ መሰረት ይሰርሕ ኣሎ፤ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝርከቡ መብዛሕትኦም ከባብታት ትግራይ ረድኤት ክበፅሕ ይገብር ኣሎ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት’ውን ቀስ ብቐስ ስራሕ ይጅምሩ ኣለዉ ኢሉ። ይኹን’ምበር ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ንምእታው ገና ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ይፅበዩ ከምዘለዉ ኣፍሊጦም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዕጥቆም ንዝፈትሑ ሓይልታት ትግራይ “ብቀዋምነት ናብቲ ማሕበረሰብ ንክፅንበሩ” ሃገራዊ ኮምሽን ተሃድሶ ከምዘጣይሽ ኣፍሊጡ። ሚኒስትራት ባይቶ እታ ሃገር ድማ፡ ነዚ ኮምሽን ንምጥያሽ ዝቐረበ ረቂቕ ተቐቢሉ ኣፅዲቕዎ፤ እቲ ረቂቕ ካብ ዝፀደቐሉ ዕለት ጀሚሩ ኣብ ስራሕ ክውዕል ከምዝተወሰነ ከኣ ተገሊፁ። መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ንኣተገባብራ ናይቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበፅሐ ስምምዕ ዝምልከት ብቀዳም 03 ሕዳር 2015 ኣብ ናይሮቢ - ኬንያ ውዕል ምስ ፈረሙ፡ ብወገን ህወሓት ንስምምዕ ፕሪቶርያ ዝፈረመ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ብፍሉይ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ቃለ-መሕትት ኣካይዱ። ኣይተ ጌታቸው ኣብ ዘካየዶ ቃለ-መሕትት፡ እቲ ንሱ ዝመርሖ ጕጅለ ልኡኽ፡ ናይ ህወሓት ዘይኰነስ "ናይ መንግስቲ ትግራይ'ዩ" ክብል መጒቱ። “ህወሓት ኣይፈረመን፡ ህወሓት ኣይፈረመን! መንግስቲ ትግራይ’ዩ ከይዱ፡ ንመግስቲ ትግራይ ስለ ዘይንፈልጦ ህወሓት ክንብለኩም ኢና ኢሎምና። ንሕና ሰላም ኢና ንደሊ፡ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ፡ መንግስቲ ትግራይ በሉና፡ ህዝቢ መሪፁና ኢልና ክንማጐት ኣፍሪቃዊ ሕብረት ኣይሰምዕ ገለ ኣይሰምዕ። "ብሕጊ ኣይንፈልጠኩምን ኢሎም። ስለዚ ስምና ስለዘይተቐበልኩም እቲ ህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ ሓገዝ፡ ንህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ ሰላም፡ ዋላ ኣብ ገደል ይእቶ፡ ኣይንቕበለኩምን ክንብል ኣይደለናን። ኣብቲ ጕጅለ፡ ኣነን ምናልባት ሓደ ካልእ ሰብን ኢና ናይ ህወሓት ኣባላት ዘለና፡ ካልኦት ኣባላት ህወሓት ኣይኰኑን፡ ናይ መንግስቲ ትግራይ ወኪላት’ዮም። "ስለዚ፡ ንመንግስቲ ትግራይ ኣይፈልጦን’የ ኢሉ እቲ ሓደ ወገን። ስለዚ ንመንግስቲ ትግራይ ስለዘይፈልጥ፡ ንሕና ናትና ትዅረት ተዂሲ ደው ክብል ኣለዎ፣ ሓገዝ ክመፅእ ክኽእል ኣለዎ፡ ኣገልግሎታት ክቕፅል ኣለዎ እዩ። ሕዚ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ፡ ‘ኖእ፡ መንግስቲ ትግራይ ኢልኩም እንተዘይፈሊጥኩምና ውግእ ክንቅፅል ኢና’ ድዩ ዘዋጽእ ወይስ ዝበልኩም በሉና ነቲ ህዝቢ ዝጠቅም ንስራሕ ዝብል’ዩ። "ብዛዕባ ህወሓት ኣይኰንኩን ዝዛረብ. . . እቲ ዋና ነገር መንግስቲ ትግራይ’ዩ ‘ደሊገሽን’ [ጕጅለ ልኡኽ] ሰዲዱ። መንግስቲ ትግራይ ዝበሃል ኣይንፈልጥን እንተ’ይሉ እቲ ሓደ ወገን፡ እቶም ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ‘እሞ በዚ ዲኹም ክትፋረሱ፡ ዝዀነ ስም ይሃብኹም’ [ኢሎምና]” ብምባል ኣብ ዝተፈላለዩ ዛዕባታት እዋናዊ ጉዳያት ተዛሪቡ። ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ረድኤት ኣፋውስ ዝፀዓና ክልተ መኻይን ናብ ርእሰከተማ ትግራይ መቐለ ከም ዝኣተዋ ኣፍሊጡ። ቢሮ ጥዕና ትግራይ ኣብዚ ጉዳይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ዋላ ሓንቲ ባኮ ሓገዝ ትኹን ዓብዪ ረብሓ ከምዘለዎ ገሊፁ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓላፊ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ዶክተር ኣማኑኤል ሃይለ፡ “ብደም ሰራውር ዝወሃብ ፈሳሲ [ኢንፊዩዥን]፣ ናይ ቁስሊ መሕጸቢን መሸፈኒን፣ ንናይ ዓፅሚ ስብራት መእሰሪ ዝኸውን [ጀሶ]፣ ጓንት ከምኡ'ውን ንሕክምና መጥባሕቲ ዘገልግሉን ንፊዝዮቴራፒ ዝሕግዙን ናውቲ ኣትዮም ኣለዉ" ኢሉ። መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ብቐዋምነት ተፃብኦ ደው ንምባልን ኣብ ወተሃደራዊ ጉዳያን ድሕሪ ምስምመዖም፡ ትካላት ረድኤት፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝኣተወ እንትገልፁ ንፈለማ እዋን እዩ። ሓደ ላዕለዋይ በዓልስልጣን ኣሜሪካ፡ ኤርትራ ካብ ትግራይ ሰራዊታ እንተድኣ ዘይተውፅእ ኰይና ኣብ ልዕሊኣ ማዕቀብ ክግበር ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ። እዚ ብስም ዘይተጠቕሰ ሓደ ላዕለዋይ ሓላፊ ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ፡ ዕለተ ሰሉስ 06 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ዝተገበረ ኣኼባ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ካብ ሰራዊት ኤርትራ ብተወሳኺ ሓይልታት ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ኣብ ትግራይ ከም ዝርከቡ ገሊፁ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን’ውን ዝተሰማምዕሉ ውዕል ሰላም’ውን እዞም ሓይልታት ካብ ትግራይ ንክወፅኡ ዝጠልብ’ዩ ኢሉ። እዚ ስምምዕ ሰላም ክኽበርን ተግባራዊ ክኸውንን ከምኡ’ውን ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ዝፈፀሙ ተሓተትቲ ክኾኑ፡ “ማዕቀብ ንምግባር ኣይንወላወልን” ክብል ገሊጹ። ህወሓት፡ ማሕበረሰብ ዓለም፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ይፍፅሞ ንዘሎ ግፍዒ ደው ከብልን ካብ ትግራይ ንክወፅእን ፀዊዑ። ህወሓት ነዚ መግለፂ፡ ዕለተ ቀዳም 10 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ዘውፅኦ ኰይኑ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ተቖፂሩ ዘይውዳእ ግፍዒ ይፍፅም ከምዘሎ ገሊፁ። ሰብመዚ ኤርትራን ነቲ ክስታት ክነጽግዎ ጸኒሖም'ዮም። ማሕበረሰብ ዓለም ብፍላይ ድማ ኣሜሪካ፣ ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳን ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ተሪር ስጉምቲ ክወስዱ ፀዊዑ። ኣብቲ ኣብ ፕሪቶርያን ናይሮቢን ዝተገበረ ስምምዕ ንትግራይ ወኪሎም ካብ መንጎ ዝተደራደሩ ጀነራል ፃድቃን ገብረትንሳኤን ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳን ናብ መቐለ ድሕሪ ምምላሶም፡ ዕለተ ሰንበት 11 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ መራኸብቲ ሓፋሽ ትግራይ ቀሪቦም ወግዓዊ መግለፂ ሂቦም። ጀነራል ፃድቃን ገብረትንሳኤ፡ እቲ ድርድር ንልሙድ ዓለምለኸ ረቛሒ ድርድር ሰላም ዝሰሓተ ከምዝነበረ ብምግላፅ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንከተማ መቐለ ብምቁፅፃር ውፅኢት እቲ ድርድር ንምቕያር ዘይተዓወተ ፃዕሪ ከምዝገበረ ሓቢሩ። እቶም ተደራደርቲ፡ ብፅኑዕ ዓቕሚ ምክልኻል ሓይልታት ትግራይን ፀቕጢ ማሕበረሰብ ዓለምን ከም ዝኾነ እቲ ጀናራል ገሊፁ። ብመሰረት እዚ ድማ ዋላ’ኳ ኩሎም ድሌታቶም እንተዘይተማልኡ፡ “መሰረታዊ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ንዕላምኦም ምዕዋት” ከምዝኸኣሉ ተዛሪቡ። ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኣብ ጉዳይ እቲ ስምምዕ ሰላም ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ከም ዝተዘራረበ ገሊፁ። ብዛዕባ እዚ ዝርርብ ካብ ቤት-ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ኰነ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተብሃለ ነገር የለን። ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኩሎም ሓይልታት ወፃኢ ካብ ትግራይ ክወፅኡ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይ’ውን ምስዚ ብሓደ ክፍፀም፤ ዝተበፅሐ ስምምዕ ብቕልጡፍ ተግባራዊ ክኸውንን ኣገንዚቡ። ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ብመሰረት እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን፡ ሓይልታት ትግራይ ይዋግእሎም ካብ ዝነበሩ ከባብታት ናይ ምውፃእ ከይዲ ከምዝጅመር ገሊፁ። ብዛዕባ እቲ ዝተፈረመ ስምምዕ ሰላም ንሓይልታት ትግራይ ናይ ምርዳእ ስራሕቲ ይዛዘሙ ከምዘለዉ ብምግላፅ፡ ሓይልታት ትግራይ ሕዚ ካብ ዝተቖፃፀርዎ ከባብታት ምውፃእ ከምዝጅምሩ ሓቢሩ። “ኣብ ስምምዕ ተበፂሑ’ዩ፤ ካብዚ ንደሓር ‘ዲስኢንጌጅ’ ምግባር፣ እቲ ሰራዊት ተጓዒዙ ናብ ትኽክለኛ ቦታ ክኣቱ ናይ ምግባር ስራሕቲ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰለስተ መዓልታት ክጅመር’ዩ” ኢሉ። ጀነራል ታደሰ፡ “እቲ ሓደ ርኡይ ለውጢ ልውውጥ ተኹሲ ደው ምባሉ እዩ። በዚ ድማ እቲ ህዝቢ ሕጉስ’ዩ . . . እቲ ሰራዊት ሕጉስ እዩ። ክታኾስ ዝፀንሐ ሰራዊት ኣብ ሓደ ሓደ ከባብታት ብኣካል ተራኺቡ ሓሳብ ዝለዋወጠሉ ኩነታት ተፈጢሩ እዩ” ክብል ተዛሪቡ። መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ፡ እቲ ኵናት ምስ ተወልዐ ናብ ትግራይ ተቛሪፁ ዝነበረ በረራ ኣየር ንምጅማር ዘኽእሎ ሙሉእ ምድላዋቱ ከምዝዛዘመ ንቢቢሲ ገሊፁ። ዋና ፈፃሚ ስራሕ ዘፈር ንግዲ እቲ መገዲ ኣየር ኣይተ ለማ ያደቻ፡ ድሕሪ እቲ ስምምዕ ኣገልግሎት በረራታት ንግዲ እቲ መገዲ ኣየር ንምጅማር ሙሉእ ምድላዋቱ ከምዘጻፈፈ ተዛሪቡ። እቲ ሓላፊ፡ እቲ መገዲ ኣየር ኣብ ትግራይ ዝሰርሐሉ “ኩነታት እናተስተኻኸለ ምምፅኡ” ብምሕባር፡ በረራታት ንምጅማር ካብ ኣካላት ፀጥታን ሲቪል ኣቪየሽንን ናይ መወዳእታ ፍቓድ ይፅበ ኣሎ ኢሉ። ብፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ዝምራሕ ልኡኽ ጉጅለ ሓሙስ 15 ሕዳር 15 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ናብ ርእሰከተማ ትግራይ መቐለ ብምብፃሕ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተዘራሪቡ። መራሒ ህወሓት ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ መቐለ ኣሉላ ኣባነጋ ተረኺቡ ነቲ ልኡኽ ጉጅለ ናይ እንኳዕ ደሓን መፃእኩም ኣቀባብላ ገይርሉ’ዩ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦባሳንጆ፡ ዝኾነ ሰብ “ሓይልታት ወፃኢ ኣብዛ ሃገር ምህላዎም ክቕበል የብሉን” ኢሉ። ኣብቲ ስምምዕ ብወገን ትግራይ ካብ መንጎ ዝተደራደሩ ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው ኣብቲ ዕለት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ዕላማ እቲ ምብፃሕ ፍሉይ ልኡኽ ከም ሸምገልቲ ናይቲ ውዕል ኣፈፃፅማ ኣብ ምንታይ ኩነታት ከምዝርከብ ንምርግጋፅ ከምዝኾነ ገሊፁ። እቲ ምብፃሕ ንቡር ኣካይዳ ሸምገልቲ ከምዝኾነ ዝገልጽ ኣምባሳደር ወንድሙ “ከም ሸምገልቲ ናይቲ ውዕል ኣፈጻጽማ ስታተስ ከመይ እዩ? እንታይ ፀገም ኣሎ? እንታይ ክንሕግዘኩም ንምባል እዩ” ኢሉ። እቶም ሸምገልቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምስ ተወከልቲ ፌደራል መንግስቲ’ውን ከምዝተዘራረቡ ወሲኹ ሓቢሩ። ኣብዚ ስምምዕ ቀንዲ ፀገም ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ይፍፅሞ ዘሎ መጠነ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን ግፍዕን ምዃኑ ነቲ ልኡኽ ጉጅለ ኣረዲእና ኢና ድማ ኢሉ። ኣብ ትግራይ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ተቛሪፆም ዝፀንሑ ኣገልግሎታት ቴሌኮም ንምጅማር ስራሕቲ ፅገና ይዓምም ከምዘሎ ንቢቢሲ ገሊፁ። ኣብ ኢትዮ-ቴሌኮም ቺፍ ኮምዩኒኬሽን ኦፊሰር ኣይተ መሳይ ውብሸት፡ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል እቲ ተቛሪፁ ዝፀንሐ ኣገልግሎት ንምጅማር ይረባረቡ እዮም ዘለዉ ክብል ተዛሪቡ። “ንትሕተ ቅርፂ መርበባት መሊስካ ምህናፅን ኣገልግሎታት ዳግም ከም ዝጅምሩ ምግባርን ምርብራብ ይግበር ኣሎ። ጕጅለታትና ኣብ ስራሕ እዮም ዘለዉ። እቲ ኔትዎርክ ግና ብዝተፈላለዩ ነገራት ስለዝድረኽ፡ ክፅገኑ ዘለዎም ነገራት ከምኡ ድማ ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብዝምልከት ክስርሑ ዝግባኦም ነገራት'ኳ እንተሃለዉ፡ ብዘሎ ኣማራፂ ነቲ ኣገልግሎት መሊስና ንምጅማር ኣብ ፃዕሪ ኢና ንርከብ። ኣብዚ እዋን ኣብ ሽረን ከባቢኣን ኢና ንሰርሕ ዘለና። ኣብ ካልኦት እውን ሰፋሕቲ ስርሓት ይስርሑ እዮም ዘለዉ” ኢሉ። ብዛዕባ እቶም ዝስርሑ ዘለዉ ዕማማት ብዝምልከት ኣብ ቀረባ እዋን ብዝርዝር ከምዘፍልጡ ዝተዛረበ ኣቶ መሳይ፡ ዝሐሸ ኣገልግሎት ንምሃብ ብዝብል፡ ምዝርጋሕ ፋይበር ኣብ ዝጠልቡ ስርሓት ኣድሂቦም ይሰርሑ ከም ዘለዉ ሓቢሩ። ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቂ ሰራዊት ትግራይን ኣተገባብራኡን ዝምልከት መደብ ንከውፅእ ዝቘመ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ቴክኒክን መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ካብ 22 ሕዳር 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ኣብ ከተማ ሽረ ኣኼባ የካይድ ምህላዉ ቤት-ፅሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ ኣፍሊጡ። ቀንዲ ዛዕባ እቲ ኣኼባ፡ "ምፍታሕ ዕጥቅን ምስኡ ዝዛመዱ ዛዕባታት" ዝርዝር ኣፈፃፅማ መደባት ንምቕማጥ ከምዝዀነ ዝሓበረ እቲ መግለፂ፡ "ዝርዝር ውጥን ኣፈፃፅማ ምፍታሕ ዕጥቂ 22 ሕዳር ክቐርብ ይግባኦ" ከም ዝነበረ ጠቒሱ'ሎ። እንተዀነ፡ እቲ ሓባራዊ ኮሚቴ ኣብ ዝመፅእ ሒደት መዓልታት ዕማሙ ዛዚሙ ነቲ ውጥን ከምዘዳሉ እቲ መግለፂ የመልክት።


መራሒ ክልል ትግራይ: ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል እንታይ ኢሉ ?

መራሒ ክልል ትግራይ፡ ደብረጽዮን ገብረሚካኤል [ዶ/ር] ትማሊ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለፂ ጉዳይ ሰላማዊ ዘተ፡ ኩነታት ሰብኣዊ ረድኤትን ሰራዊት ትግራይን ካልኦት እዋናዊ ዛዕባታትን ኣልዒሉ መብርሂ ሂቡ። ሳልሳይ ዙር ረድኤት ናብ ትግራይ ከምዝኣተወ፡ ብሓፈሻ ምምሕያሻት እንተሎ’ኳ፡ “ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ኣዋርሕ ክኣቱ ካብ ዝግበኦ ናይ ሓደ ወርሒ ቀለብ ጥራይ” ከምዝኾነ እቲ መራሒ ተዛሪቡ። ዶ/ር ደብረጽዮን ከምዝበሎ፡ እቲ 79 ሚኢታዊት ኣብ መቐለ ዝተራገፈ ረድኤት፡ ናብቲ ሓገዝ ዝጽበ ህዝቢ ምብጻሕ ዝተኽኣለ ኰይኑ፡ እቲ ዝተረፈ ግና ብሰንኪ ሕፅረት ነዳዲ ዛጊድ ምክፍፋል ከምዘይተኽኣለ ወሲኹ ሓቢሩ። በዚ ምኽንያት ካብ መቐለ ርሕቕ ኢሎም ዝርከቡ ከባብታ ደቡብን ማእኸለይ ትግራይን ረድኤት ክረኽቡ ከምዘይከኣሉ ገሊፁ። ብዩኤስኣይዲ ዝምወል፡ ወርሓዊ 2 ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ናብ ትግራይ ንክኣቱ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን ውድብ ምግቢ ዓለምን ስምምዕነት እንተፈረሙ’ኳ፡ 'ብቢሮክራስያዊ መሕነቖታት' ይግበር ከምዘሎ ተዛሪቡ። ብሓፈሻ፡ መጠን ረድኤት ልዕሊ እዚ ክውስኽ ከምዝጠልቡ፡ እንተዀነ ካብ ወገን መንግስቲ ካብቲ ዝተሓስበ’ውን ክጎድል ድሌት ከምዘሎ ተዛሪቡ። ኣብ ኢትዮጵያ ላዕለዋይ ሓላፊ ውድብ መግቢ ዓለም፡ ኤድርያን ቫንዳክናብ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ዝመርሖ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ከብጽሕ ስለዝኸኣለ እቲ ኣብ ትግራይ ኣንጸላልዩ ዝነበረ ሓደጋ ጥምየት ምዕጋት ከምዝከኣል ሓቢሩ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ብወገኑ፡ ኣብ ትግራይ ሓደጋ ጥምየት (ዓጸቦ) ኣሎ ዝብል ሓበሬታ ጌጋ ምዃኑ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ ነይሩ። ዶ/ር ደብረጽዮን ግን ” ኣብ ትግራይ ጥሜት ዓጊትናዮ ኢና” ዝበሎ: ጌጋ ምዃኑን፡ ክእረም ከምዝግበኦን  ኣመልኪቱ። “ዝኹሉ ረድኤት ይኣቱ ኣሎ እናተብሃለ ስም መንግስቲ ኢትዮጵያ ንምህዳስን ደገፍ ክረክብ ንምግባርን ዝዓለም እዩ” ክብል ድማ ነቒፉ። ኣብ ትግራይ ዝዓበየ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር፡ ሓዊሱ ኣብዝሓ ማእከላት ጥዕና ትግራይ ዝዀነ ሕክምናዊ ኣገልግሎት ክህባሉ ኣብ ዘይኽእላ ደረጃ ዝርከባ ምዃነን ፀብፃባት ይገልፁ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ሕማማትን ሰኣን መድሓኒትን ዛጊድ ኣሽሓት ከምዝሃለቑ’ውን ይዝረብ። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ ካብቲ ናብ ትግራይ ክኣቱ ዝግበኦ መድሓኒት፡ ዛጊት 5 ሚኢታዊ ጥራይ ከምዝኣተወ ተዛሪቡ። “ሕዚ’ውን ዕጽዋን ክባን ከም ስትራተጂ፡ ይጥቀመሉ ኣለዉ። ጥሜት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀምሉ ኣለዉ፤ እዚ ዘሕትት ገበን እዩ ” ኢሉ። መራሒ እቲ ክልል ደብረጽዮን፡ “ሕዚ’ውን ቀንዲ ምንጪ እቲ ቅልውላው ኣይተፈትሐን” ኢሉ። መንግስተቲ ኢትዮጵያ፡ ነዚ ክስታት ኣይቕበሎን። ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ካልኦት ዓለም ከኸ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ድማ፡ ሓያሎ ኣቑሑን መድሓኒትን ሕክምና ናብ ከተማ መቐለ ከምዘመላለሱ እዮም ዝገልጹ። ኣብቲ ለዝብ፡ "ዕጥቂ ሰራዊትኩም ኣፍትሑ” ዝብል ሕቶ ክለዓል ከምዝኽእል ብምእንፋት፡ እንተኾነ ተቐባልነት ከምዘይህልዎ ዶ/ር ደብረጽዮን ተዛሪቡ። “በታ ሕገ መንግስቲ መሰረት እንተዀይና ክጭፍጭፉና ኣይምነበሮምን። ናይ ደገ ሓይሊ ከይተረፈ ዓዲሞም ጨፍጪፎምና እዮም። ከቢድ በደል እዩ ተፈፂሙና። ሕጊ ዝጠሓሱ ንሳቶም እዮም። ንሕና ድማ ናይ ምክልኻል ግቡእ ኣለና።ኣብ ዝኾነ ዓለም ሱቕ ኢልካ ሙት ዝብል የለን” ኢሉ። ካብ ወፅዓን ጨፍጫፍን ዝመፅአ እምበር ስሩዕ ሰራዊት ከምዘይኰነ ድማ ሓቢሩ። “ሰራዊት ኢትዮጵያ እንተኾነ ንዓና ጓና እዩ” ብምባል ኣባላት እቲ ሰራዊት ዝዀኑ ተወለድቲ ትግራይ፡  ብዝተፈላለዩ መገዲ ክቕተሉን ተኣሲሮም ክሳቐዩን ይግበር ከምዘሉ ወሲኹ ከሲሱ። መንግስቲ ፌዴራል፡ ገለ ወተሃደራዊ ኣመራርሓ ምስ ሓይልታት ትግራይ ወጊኖም ክንቀሳቐሱ ረኺበዮም ኣብ ልዕሊ ዝበሎም ሕጋዊ ስጉምቲ ከምዝወሰደ እዩ ዝገልጽ። ሕዚ’ውን ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ተወለድቲ ኣባላት እቲ ሰራዊት ዝነበሩ ኣብ ቀይዲ ከምዝርከቡ ጸብጻባት ይሕብሩ። ዶክተር ደብረጽዮን ብቐንዱ ዝጠቐሶ ምዕራብ ትግራይ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝወለዐ ኲናት፡ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ኣምሓራን ሰራዊት ኢትዮጵያን ይርከብ። ክልል ኣምሓራ ሕቶ ይግበአኒ ዘልዕለሉ ሰፊሕ መሬት እዩ። ገለ ሓይልታት ኤርትራ’ውን ኣብቲ ከባቢ ከምዝርከቡ ዝግለፅ ኰይኑ፡ ኣመሪካን ካልኦት ሃገራት ምዕራብን እቲ ሰራዊት ካብቲ ከባቢ ክወፅኡ ክሓቱ ፀኒሖም እዮም። መንግስቲ ኤርትራ እዚ ክስታት ብምልከት ዝበሎ የለን። እንተኾነ፡ “ ህወሓት ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ወራር ክፍጽም ይዳሎ ኣሎ” ዝብሉ ክስታት ከስምዕ ፀኒሑ ኣሎ። ደብረጽዮን፡ “ምዕራብ ትግራይ ናይ ህዝቢ ትግራይ እዩ። ናይ መንግስቲ ትግራይ እዩ። ኣረክብ ኢና ንብል ዘለና። ዝተመዛበለ ህዝብና’ውን ናብ ቦትኡ ክምለስ ኣለዎ። ንቐደም ፖለቲካ ዘየድልዮ ነገራት ይሰራሕ ኢና ንብል ዘለና፤ ናብቲ ዘተ ዘሊልና ኣይኮነን ንኣቱ” ኢሉ። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ እቲ ዘተ ክዕወት ክውገዱ ዝግባእ ጉዳያት ዝበሎም፡ ብፍላይ ምስ ጉዳይ ምዕራብ ትግራይን ህዝባዊ ኣገልግሎት ምጅማርን ዝምልከት ዝዀነ፡ምምሕያሽ ከምዘየለ እዩ ተዛሪቡ። “ቅድሚ ናብ ዘተ ምእታውና ክምለሱ ዝግበኦም ነገራት ኣለዉ። እታ ሰብኣዊ ሓገዝ ሓንቲ ቁልፊ እያ። ብዘይ ዓንቀፍቀፍ ክኣቱ ኣለዎ። ናይ ህዝቢ ኣገልግሎታት ዝዓፀዎም ይልቀቆም። ነዚ ዘተ ኣየድልዮን”። ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ “እቲ ጎንጺ መበገሲኡ ፖለቲካዊ እዩ፤ ዕልባት ዝረክብ ድማ ብፖለቲካዊ ዘተ እዩ” እንተበለ’ኳ፡ ብፍላይ እቲ ንሱ ‘ጸላእቲ’ ዝብሎም ሓይልታት ደገ ካብ ዝተቖፀፀርዎም ግዝኣታት ትግራይ ክወፅኡ ሓቲቱ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ እቲ ኣስታት 20 ኣዋርሕ ኣቑፂሩ ዘሎ ደማዊ ኲናት ሰለማዊ ፍታሕ ክረክብ ይኸውን ዝብል ተስፋ ሰፊኑ ኣሎ። 'ግዜ መዐደጊ እዩ' ዝብሉ ጥርጣረታት ድማ ኣለዉ። ዝዀነ ዀይኑ፡ ክልቲኦም ወገናት ተላዛብቲ ጉጅለታት መስሪቶም ከምዘለዉ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስትር ጉዳያት ወፃእን ደመቀ መኮነን፡ ዝምራሕ  ኮሚተ ዝተጣየሰ ዀይኑ፡ መንነት እቶም ኣባላት’ውን ዕላዊ ተገይሩ እዩ። መራሕቲ ትግራይ፡ ተዛታዪ ጉጅለ ከምዘቖሙ ዘፍለጡ ኮይኖም፡ መንነት ኣባላት እቲ ጉጅለ ዛጊድ ኣይነፀሩን። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዘተ ብሕብረት ኣፍሪቃ ክምእዘን እዩ ዝደሊ፤ ብኣንፃሩ መራሕቲ ትግራይ ብመንግስቲ ኬንያ መንጎኝነት ክካየድ እዮም ዝመርፁ። ኣብ ርእሲ እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ዛዕባታት፡ እዚ ኣፈላላይ ንባዕሉ’ውን፡  ብኣግኡ ካልእ ዕንቅፋት እቲ ሰለማዊ ዘተ ከይኸውን ይስጋእ።


ድምጺ ወድኺ ይርበሸኒ'ሎ' ትበሃል ዝነበረት ኣደ ብሓዊ ተቓጺላ ሞይታ

ብቐዳም ኣብ ሜክሲኮ፡ ኣካላታ ብኣልኮል ጠልቅዩ ብሓዊ ከም እትቃጸል ዝተገብረት ጓለንስተይቲ ሞይታ። እዛ ጓል 35 ዓመት ዝዀነት ሉዝ ራቄል ፓዲላ፡ 90 ሚእታዊት ሰብነታ ብሓዊ ስለ ዝተቓጸለ ብህይወት ክትሰርር ኣይከኣለትን። ንሳ፡ ቅድሚ ኣዋርሕ፡ 'ምፍርራሕ ይበጽሓኒ' ኣሎ ብምባል ንሰብ መዚ ሓቢራ'ኳ እንተጸንሐት ውሕስነት ኣይረኸበት፤ እዚ ጭካነ ዝመልኦ ቅትለት ከኣ ኣብታ ሃገር ቍጥዐ ኣልዒሉ ኣሎ። እቲ ጉዳይ፡ ብሰንኪ ጾታ ኣብ ልዕሊ ሓንቲ ጓለንስተይቲ ዝፍጸም ቅትለት [ፈሚሳይድ] ክኸውን ይኽእል እዩ ብዝብል፡ መርመራ ይግበረሉ ኣሎ። መሰኻኽር ዓቃቢ ሕጊ፡ ሰለስተ ደቂ ተባዕትዮን ሓንቲ ጓለንስተይቲን ኣብ ልዕሊ እታ ግዳይ መጥቃዕቲ ፈጺሞም፡ ኢሎም ኣለው። ፓዲላ፡ ኣደ ኦቲዝም ዘለዎ ወዲ 11 ዓመት ቈልዓ ኰይና፡ ኣባል ‘I care for Mexico’ ዝተባህለ ፍሉይ ድልየት ዘለዎም ሰባት ዝሕግዝ ጕጅለ እያ ነይራ። እቲ ጉጅለ ድማ፡ እታ ግዳይ፡ 'ድምጺ ወድኺ ይርብሸኒ ኣሎ' ካብ ዝብል ጐረቤት ምፍርራሕ ክወርዳ ከም ዝጸንሐ ሓቢሩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ኣብ መንደቕ ገዛኣ “ብህይወት እንከለኺ ከቃጽለኪ’የ” ዝብል ዝረኸበቶ ጽሑፋትን ስእልታትን ኣብ ትዊተር ጠቂዓ ነይራ። “ጐዳእየይ ኣብ ከተማ ከም ድላዩ እናተንቀሳቐሰ፡ ምናልባት’ውን ካልእ ጉድኣት እናውረደ፣ ኣነ ከኣ ኣብ ልዕለይን ኣብ ልዕሊ ቤተሰበይን ሓደጋ’ዶ ይወርደና ይኸውን ብዝብል ስግኣት ንኽንደይ ዝኣክል እዋን ብፍርሒ ከም ዝነብር ኣይፈልጥን” ክትብል ጽሒፋ ነይራ። ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ፡ ፓዲላ ዘፈራርሓ ጎረቤት ከም ዘሎን ኣካላዊ መጕዳእቲ ከውርደላ ከም ዝኽእልን ብምግላጽ፡ ሪፖርት ገይራ ምንባራ ኣረጋጊጹ። እቲ ጐረቤት ናብ ቤት ጽሕፈት ፖሊስ መጺኡ እንተነበረ’ውን፡ ምስቲ ኣብ ልዕሊ እታ ግዳይ ዝተፈጸመ ገበን ዘተኣሳስሮ መረዳእታ ከም ዘይተረኽበ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። እቶም መሰኻኽር ዓይኒ ግን፡ እቲ ጐረቤት ካብቶም ኣርባዕተ ሰባት ሓደ ከም ዝዀነ ኣረጋጊጾም’ዮም። ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ድማ፡ ፓዲላ በዓል ቤታ ካብ ዝነበረ ውልቀሰብ ዘቤታዊ ዓመጻት ይወርዳ ነይሩ ኢለን። እቲ ጉዳይ ሕጂ’ውን መርመራ ዝካየደሉ ዘሎ ኰይኑ፡ እቲ ህጻን ምስ ኣዝማዱ ክጸንሕ ከም ዝተብረ ዓቃቢ ሕጊ ገሊጹ። ኣብታ መክሲኮ፡ ካብ ቀረባ ዓመታት ንነጀው ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ዝፍጸም ቅትለት ክበራኸት እንከሎ፡ ኣብ 2021 ጥራይ 1004 ደቂ ኣንስትዮ ተጠቒዐን።


ኣብ ትግራይ ሓድሽ ግፍዕታት ከይፍፀም ሻቕሎት ተፈጢሩ ኣሎ' - ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል

እቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተኹሲ ተጣሒሱ ኲናት ትግራይ ዳግማይ ድሕሪ ምውልዑ፡ ተጓሃሂሩ ይቕጽል ብምህላው፡ ኣብታ ክልል ዝርከቡ ሲቪላውያን ግዳይ መጥቃዕትታት ከይኮኑ ሰጊኦም ከምዘለው ኣምነስቲ ሓቢሩ። እቲ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ነዚ ዝገለጸ፡ እቶም ተዋጋእቲ ወገናት ንሰላማውያን ግዳይ ከይገብሩ ንምጽዋዕ ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ እዩ። ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሲቪላውያን፡ መቕተልቲ፡ ጾታዊ ዓመጽን ካልእን ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ልዕሊኦም ከይፍጸም ሰጊኦም ከምዝርከቡ’ውን እቲ ኣህጉራዊ ተሓላቒ መሰላት ኣፍሊጡ። ኣብቲ ትካል ዳይሬክተር ምብራቕን ደቡባውን ኣፍሪቃ፡ ሙሌያ ምዋንያዳ “ሲቪላት ተጋሩ፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ካብ ወርሒ ሕዳር 2020 ክሳብ ሰነ 2021 ነዞም ከባብታት ተቖፃፂሮምሉ ኣብ ዝነበሩእዋን ዝተፈፀሙ ዘይሕጋዊ ቅትለት፣ ፆታዊ ዓመፅን መጠነ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን፡ እንደገና ሕዚ ኣብ ልዕኦም ክፍፀሙ ይኽእሉ እዮም ኣብ ዝብል ሻቕሎት እዮም ዝርከቡ” ምባላ መርበብ ሓበሬታ እቲ ትካል ጸብጺቡ። እቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ተነቢሩ ዝፀንሐ ምቁራፅ ተፃብኦታት ድሕሪ ምፍራሱ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ሓያል ኵናት ይካየድ ኣሎ። ብሰሉስ፡ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን መሻርኽቱ ሰራዊት ሰራዊት ኤርትራ፣ ሚሊሻታት ፋኖን ኣምሓራን ነታ ኣብ ዞባ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ እትርከብ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ተቖፃፂሮም እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ከተማ ሽረ ብተወሳኺ፡ ከተማታት ኣላማጣን ኮረምን እውን ከም ዝተቖፃፀረ ይገልፅ። መራሕቲ ትግራይ ግና፡ ብረቡዕ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ከተማ ኮረም ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ከም ትርከብ'ዮም ገሊጾም ኔሮም። ኣብ ወርሒ ነሓሰን መስከረምን ኣብ መቐለን ዓዲ ዳዕሮን ብዝተፈፀሙ ተደጋጋሚ ናይ ኣየር መጥቃዕትታት ህፃናት ዝርከብዎም ኣማኢት ሰላማውያን ሰባት ከም ዝቐተሉ፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ጸብጻቡ ገሊፁ። ካብ 6 ክሳብ 12 መስከረም 2022 ኣብ ዘሎ እዋን፡ እቲ ኣብ ጎኒ መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፉ ይዋጋእ ዘሎ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ከተማ ሸራሮ ን 40 ሰባት ከም ዝረሸነ ኣምነስቲ ኣፍሊጡ። ካብዚኦም ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝርከብዎም ድማ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ከተማታት ውግእ እንከይገበርኩ እየ ነተን ከተማታት ተቖፃፂረየን፡ ጉድኣት ዜጋታት ንምንካይ እውን እፅዕር ኣለኹ እኳ እንተበለ፡ ፀብፃብ እዚ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል ግና፡ መንግስቲ ነዚ ኣብ ግምት ከም ዘየእተወ ይኸስስ። ወተሃደራውን ሲቪላትን ሰብመዚ፡ ብሓይልታቶም ዝፍፀም ገበናት ኵናት ናይ ምክልኻልን ናብ ሕጊ ናይ ምቕራብን ግቡእ ከም ዘለዎም ክግንዘቡ ይግባእ ዝበለ ኣምነስቲ፡ “ነዚ ተግባራዊ ዘይምግባር ናይዞም ገበናት ተሓባበርቲ’ዩ ዝገብሮም” ኢሉ። ኣብዚ ኵናት ግህሰታት ዝፈፀሙ ሓይልታት ፀጥታ ዘይምቕፃዕ፡ ዝያዳ ገበናት ክፍፅሙ ከምዘተባብዕ ዝሓበረ እዚ ትካል፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝሰነዶም ገበናት ኵናትን ኣንፃር ሰብኣውነት ዝፍፀሙ ገበናትን፡ ዳግማይ ክፍፀሙ ክፍቀድ ከም ዘይግባእ ኣፍሊጡ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ መግለፂኡ፡ ሰብመዚ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላትን ገበናት ኵናትን ዝተሳተፉ ሰራዊት ኤርትራን ሚሊሻታት ኣምሓራን ክእግዱን ብህፁፅ ምርመራ ክካየድን ከረጋግፁ ይግባእ፡ ኢሉ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ሰብመዚ ኢትዮጵያ፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይ ዝኾነ ዕንቅፋት ክኣቱ ክፈቕዱ ፀዊዑ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተቖፃፀሮም ከባቢታት ምስ ትካላት ረድኤት ብምትሕብባር፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ክባጻሕ ከም ዝገብር ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልገሎታት ስልኪ፣ ባንኪ፣ መብራህትን ሕክምናን  ተቛሪፆም ብምህላዎም ሓበሬታታት ምርካብ ኣጸጋሚ እዩ።


ኣብ ኢትዮጵያ ንዝተፈፀሙ ገበናት ኵናት ዘፃርይ ኮምሽን ንፈለማ እዋን ናብታ ሃገር ተጓዒዙ

ኣብ ኵናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ ንዝተፈፀሙ ገበናት ኵናትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ንምፅራይ ዝቖመ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ንፈለማ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ። እቲ ሰለስተ ክኢላታት ዘለዎ ጉጅለ ካብ 25 ሓምለ ክሳብ 30 ሓምለ 2022  ኣብ ኢትዮጵያ ዑደት ከምዝገብር ተፈሊጡ ኣሎ። እቲ ኮምሽን  ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ 2021 ብወግዒ ካብ ዝምስረት ንነዘ ኣብ ኢትዮጵያ ምብፃሕ እንተካይድ እዚ ንፈለማ እዋን እዩ። ቤት ፅሕፈት ዝምድናታት ትግራይ ንምብፃሕ እቲ ኮምሽን ኣመልኪቱ ትማሊ ሰንበት ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ እቲ ኮምሽን ኣብ ዘካይዶ ምርመራ ምስ ህዝብን መንግስትን ትግራይ ናይ ግድን ክዛተ ኣለዎ ብምባል፡ መንግስቲ ትግራይ ነቲ ኮምሽን ኣድላይ ዘበለ ምትሕብባር ንምግባር ሓይሊ ዕማም ከምዘዳለወ ኣፍሊጡ። ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ እዩ ነቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ስዒቡ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ መሰል፣ ክስታት ፆታዊ ዓመፅ፣ ሕግታት ስደተኛታትን ካልኦት ግህሰታትን ዳግማይ ምሉእን ዘይሻራውን ምርመራ ዘካይድ ናይ ምርምራ ጉጅለ ኣጣይሹ። ኣብቲ ኵናት ዝተሳተፉ ብሓይልታት ፀጥታ ክልላት ኢትዮጵያ ዝድገፍ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ትግራይን፡ ጃምላዊ ቅትለትን ፆታዊ ዓመፅን ዝርከቦ ከቢድ ምግሃስ መሰላት ፈፂሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። እቲ ብኬንያዊት ጠበቓን ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰልን ካሪ ቤቲ ሙሩንጊ ዝምራሕ ኮምሽን ምርመራ፡ ንኣብ ዩኒቨርሲቲ ሚቺጋን ክፍሊ ትምህርቲ ሕጊ ፕሮፌሰር ዝኾነ ኣሜሪካዊ ስቲቨን ራትነርን ስሪላንካዊት ራድሂካ ኮማራስዋሚን ሒዙ እዩ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ምብፃሕ ከካይድ። ኣባላት እቲ ኮምሽን ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝህልዎም ፃንሒት ምስ ተዛተይቲ ከምዝላዘቡን፡ 30 ሓምለ ከኣ ብዛዕባ ምብፅሖም ወግዓዊ መግለፂ ከምዝህቡን ተፈሊጡ ኣሎ። ቅድም ክብል ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ብሓባር ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ኲናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዝምልከት ዘካየድዎ ምርመራ ወግዓዊ ጌሮም ኔሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንውፅኢት እቲ ምርመራ ብእወንታ ዝተቐበሎ ኮይኑ፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብቲ ምርመራ ክሳተፍ ከምዘይብሉ ክገልፁ ዝፀንሑ መራሕቲ ትግራይ ግና ነፂጎምዎ እዮም። ነዚ ስዒቡ ድማ እቲ ኣብ ስዊዘርላንድ ከተማ ጀነቫ ዝመደበሩ ባይቶ፡ ኣብቲ ኵናት ንዝተፈፀሙ ግህሰታት ዝምርምር ሓድሽ ዓለምለኻዊ ኮምሽን ክጣየሽ ወሲኑ። ብመሰረት እዚ ተጣይሹ ዘሎ ሓድሽ ኮምሽን፡ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዳግማይ ክፃረዩ እዮም። ኣብቲ እዋን በቲ ተፈፂሙ ዝብሃል ከቢድ ምግሃስ መሰላት ዝኽሰሳ ኢትዮጵያን ኣባል ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝኾነት ኤርትራን ንምምስራት ናይቲ ዳግማይ ምርመራ ዘካይድ ሓድሽ ኮሚሽን፡ ካልእ "ፖለቲካዊ ሃቐነ" ኣለዎ ብምባል ከምዝተቓወምኦ ይፍለጥ። እንተኾነ እቲ ባይቶ፡ እዚ ሓድሽ ኮሚሽን ነቲ ክካየድ ዝፀንሐ ሓባራዊ ምርመራ "ዝምልእን" ተሓታትነት ክህሉ ዝገብርን ምዃኑ'ዩ ኣነፂሩ።


ብድቁሳ ጾታዊ ርክብ ትፍጽም እያ ብዝብል፡ ናይ ዓመጽ ክሰይ ተሰሪዙ’

ጄድ ማክሮሰን-ኔተርኮት ዝጀመረቶ ናይ ዓመጽ ክሲ፡ "ሴክስሶምንያ" ዝበሃል ሳሕቲ ዝርአ ኵነታት ከምዘጋጠማ ስለዝገለጸት፡ ብኣገልግሎት ኣኽባር ሕጊ (ሲፒኤስ) እቲ ክሲ ክቋረጽ ተገይሩ። ኣኽባር ሕጊ፡ ብሰንኪ እቲ ኵነታት ፍርዲ ክህብ ከምዝኽእል እምነት ኣይነበሮን። ነቲ ውሳነ ዝተቓወመት ጄድ ግን ጉዳያ ዳግማይ ክምርመር ኣዋርሕ ኣሕሊፋ። ኣኽባር ሕጊ ግን ሕጂ፡ እቲ ጉዳይ ናብ ፍርዲ ክቐርብ ዘይምግባሩ ጌጋ ከምዝነበረ ኣሚኑ ይቕሬታ ሓቲቱዋ ኣሎ። ግን ኣብ ምንታይ እዩ ጌጋ ተፈጺሙ?  እቲ ፍጻመታት ዝተኸታተለ ቢቢሲ፡ ጉዳይ ጄድ ከምዚ ዝስዕብ የቕርቦ። ኣብ 2017 ሰንበት ምሸት እዩ ነይሩ። ኣብ ደቡባዊ ለንደን ኣብ ዝርከብ ገዛ ኣብ ሶፋ ደቂሳ ዝነበረት ጄድ ክትበራበር እንከላ ንገዛእ ርእሳ ፍርቂ ነብሳ ዕርቃና ወጺኣ፡ ስልማት ክሳዳ ተበቲኹ፡ ኣብ መሬት ወዲቝ ረኸበቶ። እታ ጓል 24 ዓመት መንእሰይ፡ ገለ ናብ ውሽጣ ሰሪጹ ከም ዝነበረ ጽዑቕ ስምዒት ተሰሚዕዋ፡ ብድቁሳ ከም ዝተዓመጸት ሓሲባ። ድሕሪ ሰለስተ ዓመት እቲ ከም ዝዓመጻ ዝተኸሰሰ ሰብኣይ ናብ ፍርዲ ክቐርብ ሒደት መዓልታት ምስ ተረፎ፡ ጠበቓታት ኣገልግሎት ኣኽባር ሕጊ - ሲፒኤስ - ኣብ መደበር ፖሊስ ንህጹጽ ኣኼባ ጸዊዖምዋ። ጉዳያ ይስረዝ እዩ ነይሩ። ጠበቓ ሲፒኤስ፡ ክልተ ክኢላታት ድቃስ፡ ኣብቲ ጉዳያ ርእይቶኦም ከም ዝሃቡን ጄድ ሓደ ፍጻመ ‘ሴክስሶምንያ’ ኣጋጢምዋ ንቕሕቲን ፍቓደኛን መሲላ ተራእያ ክትከውን ከምትኽእል ገሊጾም። ‘ሴክስሶምንያ’ ብሕክምና ኣፍልጦ ዘለዎ ጸገም ኰይኑ ሓደ ካብቶም 'ፓራሶምንያ' ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣብ እዋን ድቃስ ዘጋጥሙ ዘይተለምዱ ስምዒታትን ባህርያትን እዩ። ንኣብነት ብድቁሶም ተንሲኦም ዝዛወሩ ሰባት ኣለዉ። ‘ሴክስሶምንያ’ ድማ ነቶም ብድቁሶም ከም ግብረ-ሕቡእ፡ ጾታዊ ምንቅስቓሳት፡ ጾታዊ ዓመጽ፡ ወይ ጾታዊ ርክብ ኣብ ዝኣመሰሉ ጾታዊ ባህርያት ዝዋፈሩ ሰባት ይገልጽ። እዚ ኵነታት ዘለዎም ሰባት ጾታዊ ባህርያት ኣብ ዝፍጽሙሉ እዋን ኣዒንቶም ክኸፍቱን ጾታዊ ድምጽታት ከስምዑን ዝኽእሉ'ኳ እንተዀኑ፡ ካብ ድቃሶም ገና ኣይተበራበሩን። ሓንሳብ ምስ ተበራበሩ ድማ ብዛዕባ እቲ ዘጋጠመ ነገር ኣይፈልጡን እዮም። ብመሰረት ሕጊ ዓዲ እንግሊዝን ዌልስን፡ ሓደ ሰብ ደቂሱ እንተዀይኑ ንጾታዊ ርክብ ከምዝተሰማምዐ ኣይቍጸርን። ይዅን እምበር፡ ሓደ ሰብ ፍቓድ ከምዝረኸበ "ምኽንያታዊ እምነት" እንተሃልይዎ፡ ብዓመጽ ገበነኛ ከምዘይኰነ'ውን ይገልጽ። "ሃንደበት ካበይ ከምዝመጸ ኣይፈለጥናን፡ ኣደናጊሩና" ክትብል ጄድ፡ ክሳብ ሽዑ ብዛዕባ ‘ሴክስሶምንያ’ ሰሚዓ ከምዘይትፈልጥ ትገልጽ። "ኣብ ውሽጢ 13 ዓመታት ክልተ ናይ ነዊሕ ግዜ ርክብ ነይሩኒ፡ ከምዚዓይነት ነገር ግን ኣጋጢሙኒ ኣይፈልጥን።" እቲ ብኣገልግሎት ዓቃብ ሕጊ - ሲፒኤስ ዝተዋህበ ውሳነ፡ እቲ ጉዳይ ክዕጾን፡ ተኸሳሲ ብወግዒ ነጻ ክኸውንን ማለት እዩ። ጄድ፡ ብዛዕባ ድቃሳ ንመጀመርታ ግዜ ዝተሓተተት፡ ቃላ ክትህብ ናብ መደበር ፖሊስ ኣብ ዝኸደትሉ እዋን እዩ ነይሩ። ካብ ሓደ ኣባል ፖሊስ ንዝቐረበላ ሕቶ መልሲ ኣብ ዝሃበትሉ እዋን፡ ወትሩ ዓሚቝ ድቃስ ከምትድቅስን ኣብ ዕድመ ንእስነታ ሓደ ክልተ ግዜ ብድቁሳ ከም ዝተዛወረትን ገሊጻ። እዚ ርእይቶ፡ ኣብቲ ምሉእ እቲ ኣድካሚ መስርሕ ክሳብ ጉዳያ ዝቋረጽ ተረሲዑ ዝጸንሐ እዩ ነይሩ። ናብ ፖሊስ ደዊላ እቲ መስርሕ ክጅመር ዝገበረት ቤል ዝተበሃለት ብልጽቲ መሓዛ ጄድ እያ። ክልቲአን፡ ኣቐዲመን ምሸት ናብ ኣብ ደቡባዊ ለንደን ዝርከብ ባር ወጺአን ነይረን። መስተን ዕላልን ዝነበሮ ደስ ዝብል ምሸት ነይሩ። እቲ ባር ክዕጾ እንከሎ ቤል ታክሲ ጸዊዓ። ጄድ ግን ምስ ውሑዳት ሰባት ናብ ገዛ ሓደ ዓርካ ከይዳ ናይ መወዳእታ መስተ ክትሰቲ ወሲና። ከባቢ ሰዓት ክልተ ለይቲ፡ ሰባት ኣብቲ ሳሎን ገና እናዕለሉ ከለዉ፡ ምስ ምሉእ ክዳና ኮቦርታ ተሸፊና ኣብ ኩርናዕ ሶፋ ጥቕልል ኢላ ደቂሳ። ሰዓት ሓሙሽተ ካብ ድቃሳ ክትበራበር እንከላ መትሓዝ ጡባ ተፈቲሑ፡ ስረኣን ሙታንታኣን ወጺኡ ከምዝነበረ ትዛረብ። ኣብቲ ካልእ ሸነኽ ናይቲ ደቂሳትሉ ዝነበረት ሶፋ ሓደ ሰብኣይ ከም ዝረኣየት’ውን ትገልጽ። "እንታይ ተፈጢሩ? እንታይ ጌርካ?' ኢለ ኣፋጢጠሉ። ግን 'ዝተበራበርኪ መሲሉኒ' ኢሉኒ።” "ተሲኡ ወጹኡ ከይዱ፡ ነቲ ማዕጾ ድማ ክፉት ገዲፍዎ። ኣነ’ውን ተሌፎነይ ኣውጺአ ንቤል ክድውለላ ጀሚረ..." ክልተ ፖሊስ መጺኦም ንጄድ ናብ መርመራ ፎረንሲክ ወሲዶምዋ። ኣብቲ መርመራ፡ ኣብ ርሕሚ ጄድ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ተረኺቡ፤ ናይቲ ኣብ ሶፋ ዝነበረ ሰብኣይ ከምዝዀነ ድማ ተረጋጊጹ። እቲ ጥርጡር ኣብ መጀመርታ ብፖሊስ ኣብ ዝተሓተተሉ እዋን ዝዀነ ርእይቶ ኣይሃበን። ኣኽባር ሕጊ ብዓመጽ ክኸሶ ወሲኑ። ንሱ ግን ገበነኛ ከምዘይኰነ ገሊጹ። መስርሕ ፍርዲ ዝጅመረሉ ዕለት ተወሲኑ። ግን ከይተጀመረ ተሪፉ። ጄድ፡ ኣኽባር ሕጊ ጉዳያ ምቁራጹ ጌጋ ምዃኑ ከተረጋግጽ ቈሪጻ ተላዒላ ነይራ፤ ይግባይ ክትብል ዘለዋ ግዜ ውሱን እዩ ነይሩ። ቃለ መሕትት ፖሊስ፡ ውጽኢት መርዛም ነገራት፡ መግለጺ መሰኻኽርን ጸብጻብ ክኢላታት ድቃስን ንዅሉ መርትዖታትን ክወሃባ ሓቲታ ንዅሎም ድማ መርሚራ። በቲ ዘንበበቶ፡ ብፍላይ ድማ ብርእይቶ እቶም ክልሰ-ሓሳባት ክኢላታት ድቃስ ሰንቢዳ። ክልቲኦም ክኢላታት ብኣካል ረኺቦምዋ ኣይፈልጡን፡ ርእይቶኦም ግን ጉዳያ ንኽዕጾ ዘኽእል ዓቢ ትርጕም ዘለዎ እዩ ነይሩ። እቲ ብተኸሳሲ ወገን ዝቐረበ ቀዳማይ ክኢላ፡ ጄድ እዋን ‘ሴክስሶምንያ’ ከምዘጋጠማ "ሓያል ተኽእሎ" ከምዘሎ ብምድምዳም፡ "ከም ሓደ ኣዒንቱ ከፊቱ ብንጥፈት ኣብ ጾታዊ ርክብ ዝተዋፈረን ደስታ ዘርኢን ሰብ ዝበለ ባህርያት ኣርእያ ክትከውን ትኽእል እያ" ኢሉ። ብድሕሪኡ ኣኽባር ሕጊ ናይ ገዛእ ርእሱ ክኢላ ቈጺሩ። "ዋላ ኣብ 16 ዓመት ዕድመ ሓደ ግዜ ዘጋጠመ ታሪኽ ብድቁስካ ምጕዓዝ፡ ከምኡ'ውን ቀጻሊ ብድቁስካ ምዝራብ ወይ ዝዀነ ስድራቤታዊ ታሪኽ፡ ‘ሴክስሶምንያ’ ዝምልከት ዝንባለ ንምምስራት ምሉእ ብምሉእ እኹል እዩ" ክብል ደምዲሙ። ጄድ ቃላት ስኢና። "እዚ ከመይ ገይሩ ሓደ ዝተነጸለ ፍጻመ [ናይ ‘ሴክስሶምንያ’] ክኸውን ከም ዝኽእል፡ እዚ ድማ በቃ ብኣጋጣሚ ሓደ ምስኡ ጾታዊ ርክብ ክገብር ፈጺመ ክፈቕደሉ ዘይደሊ ሰብ ምሳይ ጾታዊ ርክብ ኣብ ዝፍጽመሉ እዋን ከጋጥም ከም ዝኽእል ኣይርድኣንን'ዩ" ትብል። ጄድ ገንዘብ ከፊላ ናይ ገዛእ ርእሳ ርእይቶ ክትረክብ ወሲና። ናብ ኣብ ለንደን ኣብ ሆስፒታል ድቃስ ዝሰርሕ ዶክተር ኢርሻድ ኢብራሂም ድማ ከይዳ። ኣብ ጉዳያት ዓመጽ ርእይቶ ክኢላ ናይ ምሃብ ተመኵሮ ዘለዎ ዶክተር ኢርሻድ፡ ግዳይ ‘ሴክስሶምንያ’ ከጋጥሞ እዚ ናይ መጀመርታ ግዜ እዩ። ኣብ ካልኦት ክሲታት፡ እቶም ተኸሰስቲ እዮም ‘ሴክስሶምንያ’ ከምዘለዎም ዝገልጹ። ቢቢሲ ሰፊሕ መጽናዕቲ ኣካይዱ’ኳ እንተነበረ፡ ተኸሳሲ፡ እቲ ከሳሲ ‘ሴክስሶምንያ’ ኣለዎ ዝበለሉ ካልእ ናይ ዓመጽ ጉዳይ ግን ኣብ ብሪጣንያ ክረክብ ኣይከኣለን። ዶክተር ኢብራሂም፡ ሳይንሳዊ መጽናዕቲ ድሩት ከምዝዀነን ‘ሴክስሶምንያ’ ንምፍላጥ ዝሕግዝ ንጹር መንገዲ ከምዘየለን ይገልጽ። ንሱ፡ ዘጋጠምዎ ሰባት ብተለምዶ ደቂ ተባዕትዮ ምዃኖምን ብድቁሶም ጾታዊ ባህሪ ናይ ምርኣይ ታሪኽ ከምዘለዎምን ይሕብር። ጄድ፡ ኣብ እዋን ድቃስ ንዝፍጠር ማዕበል ሓንጐል፡ ምስትንፋስን ምንቅስቓስን ዝከታተል መርመራ ድቃስ (ፖሊሶሞኖግራፊ) ተገይሩላ። እቲ መርመራ ከምዘመልክቶ፡ ጄድ ከምትሕርንኽን ቀሊል ‘ስሊፕ ኣፕንያ’ (ኣብ እዋን ድቃስ ምትንፋስ ደው ዝብለሉን ዝጅምረሉን ልሙድ ኵነታት) ኣሎዋ። እዞም ክልተ ኵነታት ንሴክስሶምንያ ክድርኹ ዝኽእሉ ረቛሒታት ስለዝዀኑ ጄድ ዝተነጸለ እዋን ሴክስሶምንያ ኣየጋጠማን ኢልካ ምድምዳም ከምዘይከኣል ዶክተር ኢብራሂም ይገልጽ። ጄድ፡ ኣብቲ ዘጋጠማ ነገር ሴክስሶምንያ ተሓታቲ ክኸውን ዝኽእለሉ ዕድል ብንጹር ንኽነግራ ሓቲታቶ። "እዚ ናይ ቢልዮን ዶላር ሕቶ እዩ" ይብል ዶክተር ኢብራሂም። "ውዱእ፡ እወ ወይ ኣይፋል ዝብል መልሲ ምሃብ ኣይክኣልን'ዩ።" ጄድ ብድሕሪኡ'ውን ሴክስሶምንያ ከምዘይብላ እያ ትኣምን። እንተዀነ ግን እቶም ክኢላታት የብላን ክብሉ ብዘይምኽኣሎም ጕህያ። ጄድ፡ ሴክስሶምንያ ከም መከላኸሊ ክቐርብ እንከሎ፡ ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ብኸመይ ከም ዝርአ ዝያዳ ክትፈልጥ ናብ ጠበቓ ኣቕኒዓ። ባሪስተር ኣሊሰን ሳመርስ ኬሲ፡ ሴክስሶምንያ ከም ዘለዎ ዝገልጽ ሰብ ኣብ ዝተኸሰሰሉ ጉዳያት ዓመጽ ዝተኸላኸለት ጠበቓ እያ። ንሳ፡ ክኢላታት ድቃስ ዳርጋ ፈጺሞም ሓደ ሰብ እቲ ኵነታት ኣለዎ ድዩ የብሉን ብውዱእ ክዛረቡ ከምዘይክእሉ፡ እንተዀነ "ይከኣል እዩ" ምባል ንዳያኑ ገበነኛ ኣይኰነን ኢሎም ንኽፈርዱ እኹል ክኸውን ከምዝኽእል ንጄድ ገሊጻትላ። "ከም ውጽኢት ናይዚ፡ ገለ ገበነኛ ሰባት ነጻ ዝዀኑ ይመስለኒ ድዩ? እወ። ብሓፈሻ ግን ከበድቲ ገበናት ዝፈጸሙ ኰይኑ ግን ብሓቂ ገበነኛ ዘይኮኑ ሰባት ካብ ዝፍረዶም፡ ገለ ገበነኛ ሰባት ነጻ እንተዀኑ እየ ዝመርጽ" ኢላ። "እቲ እንኮ ክብሎ ዝኽእል ነገር እንተሃልዩ፡ እቲ መስርሕ ገበናዊ ፍርዲ ነቶም ሓቀኛታት ካብቶም ዘይሓቀኛታት ጉዳያት ንኽፈልዩ ከኽእሎም ተስፋ እገብር።" ክሲታት ሴክስሶምንያን ተመሳሰልቲ ኵነታትን ኵሉ ግዜ ኣብ ቤት ፍርዲ ብጽኑዕ ክብድሁ ከምዘለዎም መምርሒታት ኣኽባር ሕጊ ይገልጽ። ጉዳይ ጄድ ግን ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ ኣይፈልጥን። ብመጽናዕታ ተዓጢቓ፡ ግዳይ ናይ ምግምጋም መሰል ተባሂሉ ዝፍለጥ ይግባይ ኣቕሪባ። ካብቲ ነቲ ጉዳይ ንምዕጻው መበገሲ ውሳነ ዝወሰደ ክፍሊ ኣኽባር ሕጊ - ሲፒኤስ - ነጻ ዝዀነ ዋና ኣኽባር ሕጊ፡ ንዅሉ መርትዖታት እንደገና መርመሮ። እቲ ጉዳይ ናብ ፍርዲ ክቐርብ፡ ከምኡ'ውን ርእይቶ ናይቶም ክኢላታት ድቃስ፡ ጸብጻብ ተኸሳሲ፡ ክምርመሩ ከምዝነበሮም ደምዲሙ። ዳያኑ ነቲ ተኸሳሲ ክፈርዶ "ዝያዳ ተኽእሎ" ምሃለወ ነይሩ ኢሉ። "እንታይ ከም ዘሕለፍክን ከመይ ከም ዝስምዓክን ክግምት ኣይክእልን። ኣብ እዋን መርመራ፡ እዚ ጉዳይ ኣብ ልዕለኺ ዘስዓቦ ኣዕናዊ ጽልዋ ኣስተብሂለሉ እየ" ክብል ንጄድ ጽሒፉላ። "ዋላ’ኳ ንዓኺ ብዙሕ ምጽንናዕ እንተዘይሃለዎ፡ ብስም ሲፒኤስ ግን ዘይተገደበ ይቕሬታ እሓትት።" ንጄድ፡ ጉዳያ ናብ ዳያኑ ክቐርብ ነይርዎ ዝብል ኣፍልጦ መሪርን ጥዑምን ነይሩ፤ ምኽንያቱ እቲ ተኸሳሲ ሓደ ግዜ ብወግዒ ገበነኛ ከምዘይኰነ ተነጊሩ እዩ። ስለዚ ብዘይ ኣስገዳዲ ሓድሽ መርትዖ ንኻልኣይ ግዜ ክኽሰስ ኣይክእልን። "ፍትሒ ክረክብ ተስፋ የብለይን" ትብል ጄድ። እንተዀነ፡ ካልኦት ተመሳሳሊ መከራ ከይሓልፉ፡ ሲፒኤስ ካብዚ ትምህርቲ ከምዝወስድ ተስፋ ኣለዋ። ክሳብ መስከረም 2021 ኣብ ዝነበረ ዓመት፡ ኣብ እንግሊዝን ዌልስን ብፖሊስ ካብ ዝተመዝገቡ ጉዳያት ዓመጽ፡ ኣብቶም 1.3 ሚእታዊ ጉዳያት ጥራይ እቶም ጥርጡራት ክኽሰሱ ከም ዝተገበረ ኣሃዛት ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ይሕብሩ። ሲፒኤስ፡ "ከም ዓመጽ ዝኣመሰሉ ህይወት ዝቕይሩ ገበናት ብኸመይ ከም ዝሕዙ ንምምሕያሽን፡ ብኸመይ ከም ዝተሓዙ ንምምሕያሽ ድማ ምስ ፖሊስ ብቐረባ ከምዝሰርሑን" ቃል ኣትዮም ኣለዉ። ጄድ፡ ዝወረዳ ጉድኣት ንክኽሕስ ንሲፒኤስ ከሲሳ ኣላ።


ፈለስቲ ከይተረፋ ምስልታት ግብረ-ጽዩፍ ይርእያ እየን'፡ ጳጳስ ፍራንሲስ

ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ብኢንተርነት ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ግብረ-ጽዩፍ ምርኣይ ዘስዕቦ ጉድኣት ኣመልኪቶም ንካህናትን ፈለስትን ኣጠንቂቘም። እቶም ጳጳስ፡ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ግብረ-ጽዩፍ ምርኣይ (pornography) “ንካህናታዊ ልቢ ዘድክም’ዩ” ኢሎም። እቶም 86 ዝዕድመኦም ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ኣብ ቫቲካን ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ ዲጂታልን ማሕበራዊ ሚድያን ብኸመይ ንዝሐሸ ረብሓ ክውዕል ከም ዘለዎ ንዝቐረበሎም ሕቶ ኣብ ዝሃብዎ መልሲ እዮም፡ ነዚ መጠንቀቕታ እዚ ዝሃቡ። ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ምስልታት ግብረ ጽዩፍ፡ “ብዙሓት ሰባት ዝርእይዎ እከይ እዩ፣ ዋላ ኣቕሽትን ፈለስትን እንከይተረፉ” ብምባል፡ ነቲ ተግባር ኰኒኖምዎ። እቶም ጳጳስ ንካህናትን ተመሃሮ ሃይማኖትን ኣብ ዝሃብዎ መጠንቀቕታ፡ “ሰይጣን ካብኡ (ካብ ምስሊ ግብረ-ጽዩፍ) እዩ ዝኣትወካ” ኢሎም። ማሕበራዊ ሚድያን ዲጂታላዊ ዓለምን ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ኣለዎ ዝበሉ ጳጳስ ፍራንሲስ፡ እንተኾነ ካህናትን ፈለስትን ብዙሕ ግዘ ኣብኡ ከየባኽኑ ምዒዶምዎም። “እቲ ንጹህ ልቢ፡ እቲ ክርስቶስ መዓልታዊ ዝቕበል ልቢ፡ ነዚ ናይ ግብረ-ጽዩፍ ሓበሬታ ክቕበል ኣይኽእልን” ኢሎም። ጳጳስ ፍራንሲስ፡ “ካብ ሞባይልኩም ኣጥፍእዎ፡ ስለዚ ኣብ ኢድኩም መሰሓሓቲ ነገር ኣይክህልወኩምን” ክብሉ ነቲ ጕጅለ ምዒዶም። ቤተ-ክርስትያን፡ ምስልታት ግብረ-ጽዩፍ ምርኣይ ኣንጻር ቅድስና ዝፍፀም ሓጥያት ከም ዝዀነ እያ ተስተምህር። ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ቅድሚ ሕጂ ካህናት ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ንደናግል ከም ዝእምፅወንን ባሮት ጾታዊ ርክብ ከም ዝገብርወንን ብወግዒ ተኣሚኖም ነይሮም።


ዓመጽተይ ምፍትሖም መሊሱ የቐንዝወኒ'

ዕስለ ሂንዱ፡ ብ2002 [ኣ.ኤ]፡ ኣብ ምብራቓዊ ግዝኣት እታ ሃገር ጉጃራት ኣብ ልዕሊ ዝነበረ ተቓውሞ እስላም መጥቃዕቲ ክፍጽሙ እንከለው፡ ቢልኪስ ባኖ፡ ግዳይ ጾታዊ ዓመጽ ኰይና 14 ኣባላት ስድራኣ’ውን ተቐቲሎም። ብሰኑይ፡ ብጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ጉዳይ ባኖ ተኸሲሶም ዕድመ ልክዕ ተፈሪዱዎም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝነበሩ 11 ውልቀሰባት ካብቲ ቤት ማእሰርቲ ክወጽኡ እንከለው ግን ኣቀባብላ ጅግና ተገይሩሎም። ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣዝዩ ኣዘራራቢ ዝዀነ ቪድዮ፡ እዞም ውልቀሰባት ካብ ቤት ማእሰርቲ ወጺኦም ኣዝማዶም ዝብላዕ ነገራት ክህቡዎምን፡ ዘለዎም ክብሪ ንምግላጽ ኣእጋሮም ክተናኽፍዎምን የርኢ። ቢልኪስ ባኖ፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ እቶም ደቂ ተባዕትዮ ናጻ ምስዳድ “ዘይፍትሓዊ” ከምኡ’ውን ኣብ ፍትሒ ንዝነበራ እምነት “ዘዋቕዕ” እዩ ክትብል ተዛሪባ። “ቤተሰበይን ህይወተይን ዘዕነው ገበነኛታት ናጻ ከም ዝወጽኡ ምስ ሰማዕኩ፡ ዝዛረቦ ቃላት ኣይነበረንን፤ ሕጂ’ውን ደንዚዘ’የ ዘለኹ” ኢላ። “ንሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዝተዋህበ ፍርዲ ብኸመይ ከምዚ የብቅዕ? ነቶም ላዕለዎት ኣብያተ ፍርዲ ሃገርና ኣሚነ፤ ነቲ ስርዓት ኣሚነ ቀስ ብቐስ ምስ ቃንዛይ ምንባር ክለማመዶ ጸኒሐ። ምፍታሕ እዞም ገበነኛታት ሰላመይ መንዚዑንን ኣብ ፍትሒ ዝነበረኒ እምነት ኣናጊዑዎን’ዩ” ክትብል ጽሒፋ። ብተወሳኺ መንግስቲ ጉጃራት፡ ብዘይፍርሒ ብሰላም ዝነብረሉ ህይወተይ ክመልሰለይ እምሕጸን ትብል። ብሰኑይ፡ መንግስቲ ጉጃራት ምፍታሕ እዞም ገበነኛታት ወግዓዊ ክገብር እንከሎ፡ ህንዲ መበል 75 ዓመት መዓልቲ ናጽነታ ትጽንብል ነይራ። ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን፡ ብ2008 ቤት ፍርዲ ገበነኛ ዝበሎምን ንልዕሊ 14 ዓመታት ናይ ማእሰርቲ ግዜ ዘሕለፉን ዕድሚኦምን ካልእ ናይ ማእሰርቲ ግዜ ባህርያቶምን ኣብ ግምት ብምእታው መንግስቲ ዝቐረበሉ ሕቶ ምሕረት ኣጽዲቑ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። እዚ መንግስቲ ሰልፊ ብሄርተኛ ሂንዱ ዝዀነ ቢጄይፒ [ገዛኢ ሰልፊ እታ ሃገር] ዝወሰዶ ስጕምቲ ግን ኣብ ህንዲ ሓያል ቁጥዐ ኣልዒሉ ኣሎ። ተቓወምቲ ሰልፍታት፡ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ብዙሓት ጋዜጠኛታትን ካልኦትን፡ እዚ ውሳነ ዘይ-ስነ ምግባራውን ኣብ ልዕሊ ውሑዳን እስላም ህንዲ ዝፍጸም ኣድልዎን እዩ ብምባል ተቓዊሞም። ቢጄይፒ፡ ብ2014 ፌደራላዊ መንግስቲ ካብ ዝምስርት ንደሓር ኣብ ልዕሊ እዞም ክፋላት ሕብረተሰብ ዝፍጸም መጥቃዕቲ ብቕልጡፍ ወሲኹ። ብተወሳኺ፡ ምፍታሕ እዞም እሱራት፡ ነቲ ብጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ገበነኛ ዝተባህለ ውልቀሰብ ምሕረት ኣይግብኦን ንዝብል መምርሒ ፌደራላውን ክልላውን መንግስቲ ዝጻባእ ምዃኑ ይግለጽ። ኣብ ህንዲ፡ ከምዚኦም ዝበሉ ገበናት ስዒቡ ዝወሃብ ፍርዲ ክሳብ ሞት ዝጸንሕ እዩ። እቲ ዓቢይ ስግኣት ግን፡ ንቢልኪስን ስድራኣን እዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ቢልኪስን ስድራኣን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ኣብቲ ግዜ ካብ ዝተፈጸሙ ኣዝዮም ዘስካሕክሑ መጥቃዕታት ሓደ እዩ። እቲ ናዕቢ፡ 60 ንንግደት ዝኸዱ ዝነበሩ ሂንዱ ኣብ ከተማ ጎድህራ ኣብ ውሽጢ ባቡር ብዝተላዕለ ሓዊ ምስ ሞቱ ስዒቡ ከም ዝተላዕለ ይዝከር። እስላም፡ ነቲ ባርዕ ሓዊ ኣለዓዒሎምዎ ተባሂሎም ተነቒፎም፤ ዕስለ ሂንዱ ኸኣ ናብቲ ዝነብሩሉ ከባቢታት ብምኻድ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ጀሚሮም። ኣብ ውሽጢ ሰለስተ መዓልታት፡ መብዛሕትኦም እስላም ዝዀኑ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ሞይቶም። ናሬንድራ ሞዲ፡ ኣብቲ እዋን ሚኒስተር ጕጃራት ስለ ዝነበረ፡ እቲ መጥቃዕቲ ንምክልኻል እኹል ጻዕሪ ብዘይምግባር ተነቒፉ። እንተዀነ፡ ዝፈጸምኩዎ ጥፍኣት የለን ስለ ዝብል ክሳብ ሕጂ ይቕሬታ ኣይሓተተን። ብ2013፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ ንሞዲ ንምኽሳስ ዘኽእል እኹል መረዳእታ የለን ኢሉ። ይዅን’ምበር ነቐፍቲ ሕጂ’ውን እቲ ናዕቢ ንሱ እናሃለወ ዝተረፈ’ዩ ብምባል ይነቕፉዎ። ንዝሓለፉ ዓመታት፡ ቤት ፍርዲ ኣብቲ ናዕቢ ተሳቲፎም ኣብ ልዕሊ ዝበሎም ዓሰርታት ሰባት ፍርዲ ሂቡ እዩ። እንተዀነ፡ ገለ ከበድቲ ክስታት ዝቐረበሎም ውልቀሰባት ብዋሕስ ወጺኦም፤ ገሊኦም ክኣ ብላዕለዎት ኣብያተ ፍርዲ ምሕረት ተገይሩሎም። እዚኦም፡ ሚኒስተርን ሓጋዚ ሞዲን ዝነበረ ኣብ ቤት ፍርዲ “መራሒ እቶም ናዕብታት” ተባሂሉ ዝተኸሰሰ ማያ ኮድናኒ ይርከቦም። ቢልኪስ፡ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ኵነታት ክትዝክሮ እንከላ፡ ኣብ እንዳ ክሽነ ምሳሕ ተዳሉ ከም ዝነበረት እያ ትዛረብ። “ኣሞይን ደቃን እናጐየዩ መጺኦም፤ ገዛኦም ብሓዊ ከም ዝነደደን ከም ዝሃደሙን ነጊሮምና። ስለዚ፡ ኣብ ዝባንና ዝነበረ ዓለባ ጥራይ ሒዝና ጫማ ክንወዲ’ውን ግዜ ኣይነበረናን ወጺእና ኬድና” ትብል። ባኖ፡ ጓላ፡ ኣዲኣ፡ ነፍሰ ጾር ጓል ሓትነኣ፡ ንኣሽቱ ኣሕዋታን ደቂ ኣሕዋታን ከምኡ’ውን ክልተ ኣባጽሕ ደቂ ተባዕትዮም ዝርከቡዎም 17 እስላም ኣብ ዝነበርሉ ጕጅለ ነይራ። ንሒደት መዓልታት ካብ ገጠር ናብ ገጠር እናተጓዓዙ፡ ኣብ መስጊድ ዕቝባ እናሓተቱን ብልግሲ ሂንዱ ጎረባብቶም እናተሓገዙን ነብሶም ከድሕኑ ፈቲኖም። ንግሆ 3 መጋቢት ግን፡ ደሓን እዩ ናብ ዝበሉዎ ሓደ ዓዲ ክጓዓዙ ኣብ ዝዳለውሉ እዋን ብጕጅለ ዝተኣከቡ ደቂ ተባዕትዮ ደው ኣቢሎምዎም። “ብጕራደን ዕንጸይትን ኣጥቂዖምና። ሓደ ካብኣቶም ንጓለይ መንዚዑ ወሲዱ ናብ መሬት ደርቢዩዋ። ርእሳ ምስ እምኒ ተጋጭዩ።” እቶም መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ዘለው ጐረባብታ’ዮም፤ መብዛሕትኦም ዳርጋ ኣብቲ ከባቢ ክትባጽሕ እንከላ መዓልታዊ ትርእዮም ዝነበረት ደቂ ተባዕትዮ። ግን፡ ክዳና ቀዲዶም ብጕጅለ ዓሚጾምዋ። ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ዝወደለት ሓትነኣ’ውን ተዓሚጻ ምስ ዕሸላ ተቐቲላ። ባኖ፡ ውነኣ ኣጥፊኣ ስለ ዝነበረት እቶም ሰባት ገዲፎምዋ ብምኻዶም ብህይወት ተሪፋ። ካልኦት ክልተ ቈልዑ [ደቂ ሸውዓተን ኣርባዕተን ዓመት] ጥራይ ውጻእ መዓት እቲ ጨፍጫፍ ነይሮም። ባኖ፡ ፍትሒ ንምርካብ ዝሓለፈቶ ቃልሲ ነዊሕን ከቢድን እዩ። ግቡእ ሰነዳት ዘማልአ ስለ ዝነበረ፡ ገለ ፖሊስን ሓለፍቲ እታ ግዝኣትን ደው ከብሉዋ ፈቲኖም። ካብኡ ገለ ሰነዳት ክጠፍኡ፡ እቶም ሙዉታት ዝተቐተልሉ መገዲ ንኸይፍለጥ መርመራ ከይተገብረ ክቕበሩ ተገይሩ። ንባኖ ዝሓከሙ ሰብ ሞያ ጥዕና ድማ ኣይተዓመጸትን ኢሎም፤ ምፍርራሕ ሞት በጺሑዋ። ብ2004 ግን፡ ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ፈላሞት ጥርጡራት ተኣሲሮም፤ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ መርመርቲ ፌደራል ነቲ ጉዳይ ከም ዝሕዙዎ ብምግባር ቤት ፍርዲ ጉጀራት ፍትሒ ክህባ ኣይክእላን ብምባል እቲ ክሲ ኣብ ሙምባይ ክርአ ገይሩ። እቲ ፍትሒ ንምርካብ ዝግበር ዝነበረ ቓልሲ ግን ንቤተሰባ ከቢድ ነይሩ፤ ብዙሕ ግዜ ካብ ሓደ ገዛ ናብ ካልእ ይከላበቱ ነይሮም። “ሕጂ’ውን ስለ እንፈርሕ ናብ ዓድና ክንምለስ ኣይንኽእልን። ፖሊስን ኣመሓደርቲ እቲ ክልልን ወትሩ ነቶም ዘጥቅዑና ይሕግዙዎም’ዮም። ኣብ ጉጅራት ኣብ ዝነበርናሉ ገጽና ሸፊንና ኢና ንንቀሳቐስ ነይርና፤ ኣድራሻና ንዋላ ሓደ ሂብና ኣይንፈልጥን” ክብል በዓል ቤታ ተዛሪቡ። ቤት ፍርዲ፡ እቶም ገበነኛታት ብማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ክፍረዱ እንከለው፡ ባኖ “ሕነ ክፈዲ ኣይደልን፤ እንታይ ከም ዝፈጸሙ ክርድኦም ጥራይ እየ ዝደሊ” ኢላ ነይራ። “ሓደ መዓልቲ ክብደት እቲ ዝፈጸሙዎ ገበን ክርድኦም፡ ህጻናት ቈልዑ ከመይ ከም ዝቐተሉን ደቂ ኣንስትዮን ከም ዝዓመጹን ክግንዘቡ’ዮም ኢለ ተስፋ እገብር። ግን ህይወቶም ኣብ ማእሰርቲ ከሕልፉዎ’የ ዝደሊ፡” ኢላ። ብሰሉስ፡ በዓል ቤታ ራሱል ንጋዜጣ ኢንዲያን ኤክስፕረስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ባኖ “ተኪዛን ተጨኒቓን” ምህላዋ ተዛሪቡ። “ንዓመታት ዝገበርናዮ ቃልሲ ብሓደ ግዜ ባኺኑ። እዚ ዜና ክንቅበሎ ግዜ ኣይረኸብናን፤ እቶም ገበነኛታት’ውን ድሮ ገዛኦም በጺሖም ይዀኑ።”


ጸላም ስለ ዝዀንኩ ‘ኣብ ገጸይ ተፊኡለይ’

ሞያ ሳራ ቻን፡ ኣብ ኩዕሶ ሰኪዐት ተውህቦ ተጻወትቲ ወይ ምድላውን ተጻረርቲ ጋንታታት ምግምጋምን እዩ። ሳራ ብሞያኣ፡ ካብ ሱዳን ክሳብ ኬንያ፡ ኣውሮጳን ኣሜሪካን ናብ መላእ ዓለም ተጓዒዛ'ያ - ኣብ ጕዕዞኣ ግን ኲናት፡ ዓሌትነትን ጾታን መሰረት ዝገበረ ዓመጽን ኣጋጢምዋ እዩ። "ብሰንኪ ሕብሪ ቆርበተይ ኣብ ገጸይ ተተፊኡኒ'ዩ" ትብል እታ ፕሮፌሽናል ተጻዋታቲት ኩዕሶ ሰኪዐት ነበር። "ካብቲ ክጾሮ ዝኽእል ንላዕሊ ዓሌትነት ኣጋጢሙኒ'ዩ።" ሕጂ ኣብቲ ዝለዓለ ፕሮፌሽናል ሊግ ኩዕሶ ሰኪዐት ዓለም ዝዀነ ሃገራዊ ማሕበር ኵዕሶ ሰኪዐት (NBA) ንሓንቲ ጋንታ ምልመላ ኣፍሪቃውያን ተጻወትቲ ተመሓድር ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ እያ። ንሳ፡ ንሓድሽ ወለዶ መንእሰያት ኣብቲ ስፖርት ናይ ምስታፍ ዕድል ንኽደልዩ ተነቓቕሕ ኣላ። "ኩዕሶ ሰኪዔት ናብዚ ሎሚ ዘለኹዎ ደረጃ ክበጽሕ መንገደይ ኣብሪሁለይ'ዩ" ትብል እታ ኣብ ዝርዝር ቢቢሲ 100 ኣነቓቓሕትን ጽልዋ ዘለወንን ደቂ ኣንስትዮ 2022 ዝኣተወት ሳራ ቻን። ንሳን ስድራኣን፡ ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ሓድሕድ ሱዳን ምስ ስድርኣ ኣብ ካርቱም ይነበሩ ነይሮም። ንኣቦኣ ንምእሳር ብዙሕ ፈተነታት ይግበር ስለዝነበረ ብዙሕ ግዜ ለይቲ ኣብ ደገ ገዛኦም ብዝስማዕ ድምጺ ትበራበር ከምዝነበረት ትዝክር። ኣብ መወዳእታ ግን ውሑስ ህይወትን ዝሓሸ ትምህርትን ክረኽቡ ተስፋ ብምግባር ናብ ኬንያ ሃዲሞም። "ብጭቡጥ መሰል ስፖርት ምጽዋት ከነስተማቕረሉ ዝኸኣልና ናይ መጀመርታ ቦታ'ዩ ነይሩ፡ ምኽንያቱ ኣብ ሱዳን ጓል ኣንስተይቲ ስፖርት ክትጻወትን ሓጺር ክዳን ክተልብስን ነውሪ እዩ ነይሩ" ትብል ሳራ። ኣብዚ እዋን እዚ እዩ ድማ ንኹዕሶ ሰኪዐት ዘለዋ ፍቕሪ ዝተቐልቀለ። ንሳን ሓብታን ንመጀመርታ ግዜ ነዚ ስፖርት ክጻወታ ዝገበረ ዕላል ትዝክር። "ኣብ ኬንያ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ካብቶም ዝነውሑ ቈልዑ ሓንቲ ምንባረይ እዝከረኒ፣ ርእሰ መምህርና ድማ ክንጻወት ንኽእል እንተዄንና ሓቲቱና።" "ብቕንዕና ንምዝራብ፡ ኣብቲ እዋን'ቲ ምስ ኣእምሮይ ኣይነበርኩን። ስለዚ ድማ ብኣኽብሮት ከምዘይደሊ ገሊጸሉ - ብሰንኪ'ዚ ድማ፡ ብኡ ንብኡ ስፖርት ግዴታ ገይርዎ።" ድሕሪ ናይ ዓመታት ልምምድ፡ ኣብ ኣሜሪካ፡ ተነሲ፡ ካብ ዝርከብ ዩኒየን ዩኒቨርሲቲ፡ ናይ ኣርባዕተ ዓመት ናይ መጀመርታ ዲግሪ ኩዕሶ ሰኪዐት ስኮላርሺፕ ረኺባ። ኣብ ውሽጢ 14 ዓመታት ናይ ጸወታ ሂወታ ኣብ ኣውሮጳን ኣብ መላእ ኣፍሪቃን ብፕሮፌሽናል ደረጃ ተሳቲፋ። "ብኩዕሶ ሰኪዐት ኣቢልካ ልቢ ብዙሓት ትትንክፍ። ኩዕሶ ሰኪዐት ህይወት ዝቕይር እዩ" ትብል። ይዅን እምበር ሳራ ቻን ኣብቲ ስፖርት ዓሌትነት እውን ኣጋጢምዋ እዩ። ንኣብነት፡ ምስ ጋንታኣ ናብ ኣልጀርስ ኣብ ዝኸደትሉ እዋን ሓደ ሰብኣይ ኣብ ገጻ ተፊኡላ እዩ። "ስድራይ ኣብ ውሽጠይ ዘስረጹለይ መሰረት እንተዘይህሉ ነይሩ፡ ነዚ ዅሉ ክጻወሮ ኣይምኸኣልኩን" ትብል። "ቅድሚ ካብ ገዛይ ምውጽአይ፡ ኣቦይን ኣደይን 'ዝዀነ ነገር ከይተወሰኸኪ፡ ከምዘለኽዮ ጽብቕቲ ኢኺ' ኢሎምኒ።" ሳራ፡ ኣብ 2012 ንፈለማ እዋን ናብ ደቡብ ሱዳን ክትምለስ ከላ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም በደላት፡ እንተላይ ብኣጋኡን ብግዴታ ዝግበርን መርዓ ርእያ። "ኣብ 18 ዓመት ዕድመኺ መጻምድቲ ክትደልዪ ክትጅምሪ ትጽቢት ይግበር" ትብል። ኣዋልድ፡ ካብ ኣብ ቤት ትምህርቲ ምጽናሕን ወይ ድማ "ካብቲ ስድራቤት ዝመርጸለን ሰብኣይ ገንዘባዊ ደገፍ" ካብ ምርካብ ሓደ ክመርጻ ከምዝግደዳ ትገልጽ። "ንኣዝዩ ነዊሕ ግዜ ነቢዐ። ብኽያት ኣብ ዝወዳእኩሉ ደረጃ በጺሐ፣ ገለ ነገራት ኣብ ምእራም ኣበርክቶ ንምግባር እንታይ ክገብር ከም ዝኽእል ክፈልጥ ኣድልዩኒ።" ስለዚ ድማ ሳራ ንመውስቦ ህጻናት ዝምክትን ንትምህርትን ስፖርትን ዝጣበቕን ሆም ኣት ሆም/ኣፐዲት ፋውንዴሽን ዝተበሃለ ትካል ግብረ ሰናይ መስሪታ። ሓደ ግዜ ጸወታ ኣብ ትዕዘበሉ እዋን፡ ሓንቲ ጓል መጺኣ ኣብ ጐድና ኣብ መንበር ኮፍ ክትብል ትዝክር። "ተጻዋቲት ኩዕሶ ሰኪዐት'ኳ ኣይነበረትን፣ ግን ሃንደበት ናብ ሜዳ መጺኣ ቅድሚ እታ መዓልቲ ኣብ ዝነበረት ምሸት ከመይ ከም ዝተዓመጸት ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ዛንታ ነጊራትኒ" ትብል። "ኣነ ባዕለይ በሰላ ዝመልኦ ተመኵሮታት ዓመጽ ስለዘጋጠመኒ ብሓቂ ዘጕሃየኒን ዘሕዘነኒን ነይሩ። ንኽሓዊ ድማ ነዊሕ ግዜ ወሲዱለይ። "ኣብ መጀመርታ ኣብ ነጸጌታ (ክሕደት) እየ ነይረ - ኣብ ልዕሊ ሓንቲ 1.88 ሜተር ዝቝመታ ጓል ከምዚ ዓይነት በሰላን ዓመጽን ኣየጋጠማን ኢለ [ሓሲበ]። ድሕሪኡ ዝመጸ ሕርቃን፡ ድሕሪኡ ዝመጸ ሓዘን፡ ዋጋ ከምዘይብልኪ፡ ረዳኢ ከምዘይብልኪን ዓርዓርታን ክስምዓኪ ጥራይ ዝገብር’ዩ።" ንዓኣ፡ ፈውሲ ዝዀኑዋ ክልተ ነገራት እዮም። እቲ ቀዳማይ፡ "ሓደ ካብቶም ዝኸበዱ ነገራት" ብምፍጻም እዩ፣ ነቲ ገበነኛ ይቕረ ብምባል። ካልኣይ ድማ፡ ኣብቲ ትካል ግብረ ሰናይ ብምስርሓ ዝመጸ እዩ። "ካብ ድኽነት እየ መጺአ፡ ስለዚ ኣስተውዒልናሉ ኢና" ትብል። "እዞም ቈልዑ ኣዝዮም ንፉዓት፡ መስተውዓልቲን ብቑዓትን ስለዝኾኑ ዕድል ጥራይ እዩ ዘድልዮም።" "ስፖርት ክጅምር ሰባት ሓጊዞምኒ እዮም፡ ንሳቶም እንተዘይሕግዙኒ ድማ ኣነ ኣብዚ ሎሚ ዘለኹዎ ኣይምበጻሕኹን።" ሳራ፡ እቲ ስፖርት ኣብ ኣፍሪቃ ብደቂ ተባዕትዮ ዝዕብለል እኳ እንተኾነ፡ ኣብታ ኣህጉር ኩዕሶ ሰኪዔት ደቂ ኣንስትዮ ዓቕሚ ድሙቕ እዩ ኢላ ትሓስብ። "ስፖርት መጻኢ ኣፍሪቃ'ዩ። ኣጽዋር ኣፍሪቃ'ዩ ብፍላይ ንኣዋልድ" ትብል። "ሰባት ቅድሚ ሕጂ ዘይረኣይዎ ነገራት ኣባይ ስለዝረኣዩ" ትብል ሳራ ነቲ ስራሓ ብዕቱብ ትወስዶ። ኣብዚ ሕጂ ዘለዋ ሞያ ውጽኢት ኣሰልጣንነታ እዩ፤ ኣብ ኬንያ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ኩዕሶ ሰኪዐት ክትሰርሕ ዝረኣያ ሓደ ኣካያዲ ስራሕ ኤን.ቢ.ኤ፡ ኣብ ጋንታ ቶሮንቶ ራፕተርዝ ከም እትቍጸር ገይሩ። ጋንታ ቶሮንቶ ራፕተርዝ፡ ከም ኣካል ናይቲ ኤን.ቢ.ኤ ኣብ ካናዳ ዝገብሮ ምስፍሕፋሕ ኣብ 1995 ዝተመስረተት ኰይና፡ ስራሕ ሳራ ቻን፡ ዝቕልቀሉ ተውህቦታት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ብምልላይ፡ ምዕባለኦም ምድጋፍን ኣብ ሰሜን ኣሜሪካ ኩዕሶ ሰኪዐት ዝጻወትሉ ዕድላት ምፍጣርን እዩ። ኣብ ዝመጽእ ዓመት ኣብ ሩዋንዳ ንዝካየድ ዓቢ ውድድር ተጻወትቲ ክትመርጽ ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ኡጋንዳን ታንዛንያን ተጓዒዛ ነይራ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኩዕሶ ሰኪዐት፡ "ኣፍሪቃዊ ሊግ ኩዕሶ ሰኪዐት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዝህልወሉ ደረጃ ክበጽሕ ተስፋይ'ዩ" ትብል። "ነዘን ኣዋልድ ሕልመይ ንሱ'ዩ፣ ብባህሊ ዘይድረታ፡ ብዝዀነ ኣተሓሳስባ ዘይድረታ እየን። "ብሓቂ ኣብ ኣእምሮኦም ነጻን ሓራ ዝወጻን እየን፣ ከም ደቂ ሰባት ድማ ሕልምታተን ክሃድና ክኽእላ እምበር፡ ብሰንኪ ጾታ ዝተገትኣ ወይ ዝተገደባ ክዀና ኣይግባእን።"


31 ደቂ ኣንስትዮ ዝዓመጸ ሰብ ድሕሪ 40 ዓመት መንነቱ ተፈሊጡ

ፖሊስ ኣውስትራልያ መንነት እቲ ንከተማ ሲድኒ ንልዕሊ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ዘሸበረ ተኸታታሊ ዓማጺ ከምዝተለለየ ገሊጹ። እቲ ናይ መጀመርታ መጥቃዕቱ ካብ ዝፈጸመሉ እዋን ኣትሒዙ ንኣስታት 40 ዓመት ከይተፈልጠ ዝጸንሐ ውልቀሰብ ኪት ሲምስ ይበሃል። ሲምስ ካብ 1985 ኣትሒዙ ክሳብ 2001 ን31 ደቂ ኣንስትዮ ናብ ገዝአን ኣትዩ ወይ ድማ ንኣካላዊ ምንቅስቓስ ንጉያ ኣብ ዝወጻሉ እዋን ከምዘጥቅዐን ፖሊስ ሓቢሩ። መርመርቲ ኣብ መጀመርታ እቶም መጥቃዕቲ ብሓያሎ ዝተፈላለዩ ሰባት ከምዝተፈጸሙ ይኣምኑ ነይሮም። ሳላ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ዲኤንኤ ግን፡ ሕጂ መርመርቲ ኩሎም መጥቃዕቲ ምስቲ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ መበል 66 ዓመቱ ዝሞተ ሲምስ ከምዝተኣሳሰሩ ፈሊጦም ኣለዉ። ኣብ ዝተፈላለየ እዋን "ቦንዲ ቢስት" ወይ "ትራክሱት ሬፒስት" ተባሂሉ ዝፍለጥ ሲምስ፡ ንመጀመርያ ግዜ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ኣብ ገማግም ባሕሪ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ክሎቨሊ ኣብ 1985 እዩ ነይሩ። ናይ መወዳእታ መጥቃዕቱ ድማ ኣብ ጥቓኡ ኣብ ዝርከብ መካነ መቓብር ኣብ 2001 እዩ ፈጺሙ። ኣብቲ እዋን ነፍሲ ወከፍ ፍጻመ ብውልቂ ይምርመር እኳ እንተነበረ፡ ፖሊስ ግን ኣብ 2000ታት ከራኽብዎም ጀሚሮም። ካብ 12 ግዳያት ዝተወስደ ዲኤንኤ ተመሳሳሊ ኮይኑ፡ ካልኦት 19 ፍጻመታት ድማ ምስቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመሉ ኣገባብ ዝሰማማዑ እዮም። እተን ካብ 14 ክሳብ 55 ዓመት ዝዕድሚአን ደቂ ኣንስትዮ ኩለን ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ሰብ ተመሳሳሊ መግለጺ ሂበን እየን። ቁመቱ ካብ 160 ክሳብ 180 ሴንቲ ሜተር፡ ጸሊም ቆርበት፡ ቡናዊ ዓይንን ገፊሕ ኣፍንጫን ነይርዎ። ገጹ ሸፊኑን ከም ናይ ጉያ ቱታ፡ ቆብዕ ዘለዎ ጎልፎ ወይ ሓጺር ስረ ኩዕሶ እግሪ ዝኣመሰሉ ንቡር ክዳውንቲ ይኽደን ነይሩ። ንግዳያቱ ድማ ብካራ የፈራርሐን ወይ ድማ ካራ ከም ዘለዎ ከም ዝኣምና ይገብረን። ኣብ 2019 ግን መርመርቲ ሓደ ኣንፈት ረኺቦም። ኣብ ዳታቤዝ ፖሊስ ዝሰማማዕ ስድራቤታዊ ዲኤንኤ ረኺቦም፡ እዚድማ ቁጽሪ ጥርጡራት ናብ 324 ሰባት ክቕንስ ገይሩ። ኣብ ወርሒ መስከረም፡ ካብ ሲምስ ዝተወሰደ ቅምሶ፡ ምስቶም ካብቶም ግዳያት ዝተወስዱ ፍጹም ዝሰማማዕ ኮይኑ ተረኺቡ። ስድራቤትን ፈተውትን፡ ሲምስ ኣዝዩ ዝፍቶ ኣቦ፡ ኣቦሓጎን ኣባል ማሕበረሰብን ክብሉ ከምዝገለጽዎ ጸብጻባት ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ይሕብሩ። እቲ ነቲ ዜና ንስድራቤት ሲምስ ዝነገረ መርማሪ፡ "ዝፈልጥዎ ነገር ከምዘይነበሮም" ተዛሪቡ። መርማሪ ሳጅን ሸሊ ጆንስ፡ "ምስ በዓልቲ ቤቱ ተራኺብና፡ ፍጹም ሰንቢዳ" ክብል ንዘ ዳይሊ ቴሌግራፍ ተዛሪቡ። "እቲ እትፈልጦ ሰብኣይ ነዚ ነገራት ክገብር ከም ዝኽእል ክትኣምኖ ኣይከኣለትን።" መርመርቲ፡ እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ሰብ መንነቱ ከምዝተለለየ፡ እንተኾነ ግን ብሰንኪ ሞቱ ተወሳኺ ሕጋዊ ስጉምቲ ክውሰድ ከምዘይክእል ነተን ግዳያት ገሊጾምለን ኣለዉ።


ህቡብ ኣመሪካዊ ድምጻዊ ኣር ኬሊ ብጾታዊ ግህሰት  ን30 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ

ኣመሪካዊ ድምጻዊ ኣር ኬሊ፡ ህቡብነቱ ተጠቒሙ ኣብ ልዕሊ ቈልዑን ደቂ ኣንስትዮን ብዝፈጸሞ ጾታዊ ግህሰት ን30 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ። ወዲ 55 ዓመት ስነጥበባዊ ኣር ኤንድ ቢ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ መስከረም ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝነበረ መጋባእያ ብምትላል ገንዘብን ገበናት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ኣንስትዮን ተኸሲሱ። ንዓመታት ክስታት ክቐርበሉ ዝጸንሐ ኣር.ኬሊ፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝተኻየደ መጋባእያ፡ ዳኛ፡ እቲ ድምጻዊ “ንስቓይ ደቂ ሰባት ግዲ ኣይነበሮን” ኢሉ። ጠበቓታት እቲ ድምጻዊ ሮበርት ሲለቨስተር ኬሊ ይግባይ ክብል ምዃኑ ገሊጾም። ቅድሚ ሕጂ፡ ብርክት ዝበላ ደቂ ኣንስትዮ ምስክርነተን ክህባ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪበን እየን። ኣንጀላ ብዝብል ሽም ጥራይ እትፍለጥ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ፡ ኣር.ኬሊ ኣብ ልዕሊ ነፍሲ ወከፍ ግዳይ፡ “ብእከይ ተግባራት ዝዓበየ’ዩ” ክትብል እንከላ ካልኦት ሽመን ዘይተጠቕሳ መንፈሰን ከም ዝሰበሮ ገሊጸን። ሓንቲ እውን፡ “ብሰንኪ እቲ ክስምዓኒ ዝገበርካዮ ሞት ምመረጽኩ” ክትብል ተዛሪባ። ናይ ቤት ማእሰርቲ ካኪ ክዳንን መነጽርን ገይሩ ዝቐረበ ኣር.ኬሊ፡ ብዛዕባ'ቲ ዝተዋህበ ፍርዲ ኣመልኪቱ መግለጺ ይኵን ርእይቶ ክህብ ፍቓደኛ ኣይኰነን። ዳኛ ኣን ዶንሊ፡ እቲ ስነጥበባዊ ጾታዊ ርክብ ከም ኣጽዋር ተጠቒሙ፣ ግዳያት ክትዛረቦ ዝኸብድ ነገራት ክገብራ ኣገዲዱን ገሊአን ብጾታዊ ርክብ ንዝመሓላለፉ ሕማማት ንኽቃልዓ ገይሩ ኢላ። እዚ ‘I Believe I Can Fly’ ከምኡ’ውን ‘Ignition’ ብዝብላ ደርፊታት ዝፍለጥ ድምጻዊ፡ ህቡብነቱ ተጠቒሙ ንልዕሊ 20 ዓመታት ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮን ቈልዑን ጾታዊ ግህሰት ክፍጽም ምጽንሑ ቤት ፍርዲ ገሊጹ። ኣብቲ ኣብ ብሩክሊን ንሽዱሽተ ሰሙናት ክካየድ ዝጸንሐ መጋብኣያ፡ ዳያኑ እቲ ድምጻዊ ብኣካየድቲ ስራሕ፣ ዋርድያታትን ካልኦት ኣባላት ስራሕቱን ተሓጊዙ ኣብ ዝተፈላለያ ግዝኣታት ኣመሪካ ንጾታዊ ጊላነት ዝተገደዳ ደቂ ኣንስትዮ ብኸመይ የሰጋግር ከም ዝነበረ ክሰምዑ ቀንዮም። ብተወሳኺ፡ ድምጻዊት ኣሊያህ፡ ቅድሚ ብሓደጋ ነፋሪት ምማታ ብ1994 ዓ.ም [ኣ.ኤ.] ጓል 15 ዓመት እናሃለወት ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝተመርዓወሉ ወረቓቕቲ’ውን ኣብቲ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም። እቲ ልሒኹ ዝወጽአ ናይ መርዓ ሰርተፊኬት ኤሊያህ ጓል 18 ዓመት ምዃና ይገልጽ። እንተዀነ እቲ መርዓ ድሕሪ ኣዋርሕ ተሰሪዙ’ዩ። ምስ ኣርኬሊ እትደርፍ ዝነበረት ጆቫኔት ካኒንግሃም፡ “ክሳብ ሎሚ ኣብ ህይወተይ፡ ጸለምትን ሕብራውን ደቂ ኣንስትዮ ፍትሒ ክረኽባ እየን ኢለ ኣሚነ ኣይፈልጥን። ሕጂ ግን ብሓበን ኣብ ቅድሚ እቲ ስርዓተ ፍትሒ ደው ኢለ ኣለኹ፤ በቲ ዝተዋህበ ፍርዲ ድማ ተሓጒሰን ከማይ ብዝኣመሰላ ውጻእ መዓት [ግዳያት] ተሓቢነን” ኢላ። ዓቀብቲ ሕጊ ፌደራል፡ ኬሊ ብማእሰርቲ ልዕሊ 25 ዓመት ክቕጻዕ ሓቲቶም ነይሮም። ጠበቓታቱ ድማ ብውሑድ 10 ዓመት ክኸውን ሓቲቶም። ንሱ፡ ኣብ ውሽጢ ዘቤታዊ ዓመጻት ዝነበሮ ድኻ ስድራቤት ከም ዝዓበየን ኣብ ቍልዕነቱ ብጾታዊ ግህሰት ዝተበደለን እዩ እውን ኢሎም። ኬሊ፡ ካብ ሓምለ 2019 ጀሚሩ ኣብ ቀይዲ ከም ዝጸንሐ ይፍለጥ። ኣብቶም ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ድማ፡ ኣብ ውሽጢ ቤት ማእሰርቲ ብ2020 ሓደ እሱር ክሃርሞ እንከሎ ኣብዚ ዓመት ድማ ብኮሮናቫይረስ ተለኺፉ ነይሩ። እቲ ድምጻዊ፡ ኣብ ዝቕጽል ወርሒ ነሓሰ ናብ ቤት ፍርዲ ቺካጐ ዝቐርብ ኰይኑ ክስታት ምስልታት ጾታዊ ርክብ ህጻናትን ዕግታን ክቐርቡሉ’ዮም። ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ኢሊኖይስን ሚኒሶታን’ውን ክስታት ጾታዊ ግህሰት ክቐርበሉ’ዩ።


ሓድሽ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ እንታይ ይብል?

መርማሪ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝፍጸም ዘሎ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፡ መንግስቲ ኢትዮጲያ ተሓታቲ ምዃኑ ከም ዝኣምን፡ ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ ገሊጹ። እሙን ንዝበሎ ምንጪ ሓበሬታ ምርኩስ ዝገበረ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኢትዮጲያ ከም ዘመልክቶ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጲያ እኹል ዕድመ ንዝበጽሑ ደቂ ተባዕትዮ ተጋሩ ዒላማ ዝገበረ መጠነ ሰፊሕ ቅትለት ፈጺሞም ኣለው ይብል። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ብኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዝወጽአ ጸብጻብ ነጺግዎ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዝወጽአ ጸብጻብ “ህዉኽ፡ ደረጅኡ ዘይሓለወን ናቱ ኣጀንዳ ዘለዎን’ዩ” ብምባል ከምዝነጸጎ ኣፍሊጡ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምስዓብ፡ ኣቐዲሞም ሰብኣዊ ግህሰት ዝፈጸሙ ናብ ሕጊ ከምዘቕረበ’ውን ገሊጹ። እቲ መርመሪ ጕጅለ ፡ ጥሜት ከም መሳርሒ ኲናት የገልግል ምህላው መርትዖ ከም ዘለዎ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣስፊሩ’ሎ። ብዘይካ’ዚ፡ ሓይልታት ትግራይ እውን ኣብ ልዕሊ፡ ኣብ ግጭት ዘይተሳተፉ ሲቪል ሰባት ቅትለት፡ ከምኡ’ውን ዓመጽ፡ ዝምታን ዕንወት ንብረትን መሰረተ ልምዓት ሲቪላውያንን ከም ዘውረዱ፡ ዘመላኽት ጭቡጥ መርትዖ ከም ዝረኸበ ኣመልኪቱ። ብኻልእ ወገን’ውን፡ ሓይልታት ኤርትራን ዕጡቓት ፋኖን ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ተጋሩ ሰፊሕ ጾታዊ ዓመጻት ምፍጻሞም ጭቡጥ ሓበሬታ ከም ዘለዎ እቲ ጸብጻብ ኣመልኪቱ። መንግስቲ ኤርትራ ግን ነቲ ክሲ ብተደጋጋሚ ክነጽጐ ጸኒሑ’ዩ። እቲ ብኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጲያ ዝወጽአ ሓድሽ ጸብጻብ ከም ዘመልክቶ፡ ኵሎም እቶም ኣብዚ ካልኣይ ዓመቱ ቀሪቡ ዘሎ ኲናት ዝተሳተፉ ሓይልታት፡ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ይኸስስ። እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ድማ ኣተሓሳሳቢ ምዃኑ ኣመልኪቱ። ሰበስልጣን ትግራይ ነዚ ዝቐረበ ጸብጻብ ተቐቢሎምዎ ኣለው። ኣፈኛ መንግስቲ ትግራይ፡ ንኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ - ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ - ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ነቲ ኣብቲ ክልል ዝተፈጸመ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሓላፍነት ከም ዝወስድ ብተደጋጋሚ ከረጋግጹ ከም ዝጸንሑ ገሊጹ። መርማሪ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጲያ፡ ሓይልታት ኤርትራን ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ቅትለት፡ ምጭዋይ፡ ምስዋር፡ ዓመጽን ጾታዊ መጥቃዕትን ዘጠቓልሉ ግህሰታት ከም ዝተፈጸሙ ኣመልኪቱ። ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኢትዮጲያ፡ ነዊሕ ንዝኸደ ኣድልዎ፡ ኣፈላላይን ግህሰትን ተቓሊዖም ከምዝጸንሑ እቲ ጸብጻብ ኣረዲኡ። እዚ፡ ድሕሪ ኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ሰብኣዊ ምቍራጽ ተጻብኦ ዳግም ዝተባርዐ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ተወሳኺ ግፍዒታት ከስዕብ ከም ዝኽእል፡ እቲ ኮሚሽን ኣጠንቒቑ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ እቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣብቒዑ፡ ኣብቲ ዞባ ዳግም ኲናት ከምዝተወለዐ ይፍለጥ። እዚ ኲናት፡ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንኽልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምሽምጋል ኣዋርሕ ዝወሰዱ ጻዕርታት'ኳ እንተተገብሩ፡ እቲ ደማዊ ኲናት ደው ከብል ዘኽእል ውጽኢት ግን ኣይተረኽበን። ኲናት ትግራይ ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ስፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ እዩ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ኣደዳ ጥምየት ክዀኑ እንከለዉ፡ ንዓጸቦ ዝተቓልዑ'ውን ውሑዳት ኣይኰኑን። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ባንኪ፡ ተሌፎን፡ መብራህቲን መጓዓዝያን ብምቍራጹ ነበርቲ እታ ክልል ንሕሰም ተቓሊዖም ይርከቡ።


ኣባል ባይቶ ሰኔጋል ንምንታይ’ዩ ንመሳርሕቱ ኣብ ኣኼባ  ቤት-ምኽሪ ወቒዕዋ?

ኣብ ሰኔጋል ሓደ ኣርቃቒ ሕጊ ኣብ ኣኼባ ባይቶ እታ ሃገር ንመሳርሕቱ ምውቕዑ ስዒቡ፡ ኣብ ባይቶ እታ ሃገር ዕግርግር ተፈጢሩ። እቲ ኣርቃቒ ሕጊ ነታ ጓልኣንስተይቲ መሳርሕቱ እንትወቕዓ፡ እቲ ፍፃመ ብቐጥታ ፈነወ ተሌቬዥን እታ ሃገር ይመሓላለፍ ነይሩ። ካብ ፖለቲካዊ ውድብ ተቓውሞ ኣባል እቲ ባይቶ ዝኾነ ማሳታ ሳምብ ካብ መድረኽ ብምውራድ፡ ናብታ ኤሚ ንዲየ ኒቢ ዝተብሃለት ኣባል ገዛኢ ውድብ ቤኖ ቦክ ያካር  ዝኾነት ኣርቓቒት ሕጊ ብምኻድ ኣካላዊ መውቃዕቲ ፈፂሙ። በዚ ድማ እቲ ኣብቲ ባይቶ ኣብ ጉዳይ ባጀት ዝቐርብ ዝነበረ ፀብፃብ ተኾሊፉ። ወይዘሪት ኤሚ'ውን፡ ነቲ ብማሳታ ኣብ ልዕሊኣ ዝተፈፀመ መውቃዕቲ ሱቕ ኢላ ኣይሓለፈቶን፤ ካልኦት ኣባላት እቲ ባይቶ ቅድሚ ምግልጋሎም ብመንበር ነቲ ኣርቃቒ ሕጊ ብምውቃዕ ሕነኣ ፈድያ። እቲ ዕግርግር ክግታእ ብዘይምኽኣሉ ከኣ፡ እቲ ዝካየድ ዝነበረ ኣኼባ ቤት-ምኽሪ ተቛሪፁ። ማሳታ ሳምብ፡ ኣብ መድረኽ እቲ ባይቶ ኰይኑ፡ ኤሚ ኒቢ ኣቐዲማ ዝሃበቶ ርኢቶ “ስዲ (ስርዓት ዘይብሉ)” ከምዝኾነ ንኣባላት እቲ ባይቶ ከምዝተዛረበ መራኸብቲ ሓፋሽ ፀብፂበን። ብዘቆናፅብ ርኢቶ እቲ ኣርቃቒ ሕጊ ዝሓረቐት ወይዘሪት ኤሚ ድማ፡ ካብ ኮፍ ዝበለትሉ ተላዒላ “ኣይግድሰንን” ክትብል መሊሳትሉ። ነዚ ስዒቡ ሳምብ መደርኡ ብምቁራፅ እናተሃንደደ ናብኣ መፅዩ፡ ወቒዕዋ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ዝተኻየደ መረፃ ኣርቀቕቲ ሕጊ ስዒቡ፡ ገዛኢ ውድብ እታ ሃገር ዝበዝሕ መቐመጢ ካብ ዝሰኣነሉ ግዘ ጀሚሩ፡ ኣብ መንጎ እቲ ገዛኢ ውድብን ተቓወምቲ ፖለቲከኛታትን ውጥረት ዓሪጉ ኣሎ።