ቅልውላዉ ትግራይ፡ 'ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ዶባት ዝርከቡ ቦታታት ኢትዮጵያ ሒዙ'ሎ' ይብል ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ኣመልኪቱ ሎሚ ሰሉስ ንፓርላማ ሃገሩ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ዝርከቡ ቦታታት ተቐጻጺሩ ከም ዝርከብ ተኣሚኑ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ሎሚ ኣብ ሰዓታት ቅድሚ ቀትሪ ካብ ኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ብዛዕባ ዝተፈላለዩ ሃገራዊ ዛዕባታት ንዝቐረበሉ ሕቶታት መብርሂ ኣብ ዝሃበሉ ኣጋጣሚ: ካብ ምጅማር ጎንጺ ትግራይ ኣትሒዙ ብተደጋጋሚ ይልዓል ብዛዕባ ዝነበረ ተሳትፎ ሰራዊት ኤርትራ ብዝምልከት መልሲ ሂቡ። በዚ መሰረት ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ከባቢ ዶብ "ስግኣት ጸጥታ ከም ዘለዎ" ብምጥቃስ ኣብ ከባቢ ዶብ ኣብ ዝርከቡ ቦታታት ከም ዘሎን፡ ናይዚ ምኽንያት ህወሓት ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ምዃኑን ገሊጹ። "ሰራዊት ኤርትራ ዶብ ኢትዮጵያ ሓሊፉ ዝርከበሎም ከባቢታት ብዝምልከት፡ መንግስቲ ኤርትራ ዘልዕሎ መጎት፡ 'ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝነበሮም ዕርድታት ለቒቕኩም ከይድኩም ኢኹም'። ናይ ህወሓት ሓይሊ ድማ ኣብ ልዕሊ'ቲ ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ዝፈጸመልና ገበን፡ ሕጂ'ውን ናብ ውግእ ንክንኣቱ ሮኬት እናተኮሰ ዓዲሙና ኣሎ። 'ናይ ሃገራዊ ድሕነት ስግኣት ኣለና። ብሰንኪ'ዚ ኣብ ዶባት ዝርከቡ ከባቢታት ሒዝናዮም ኣለና። ነገር ግን፡ ሰራዊትኩም ስርሑ ገዲፉ ነቲ ዕርድታት ዝቆጻጸሮም እንኾይኑ፡ ንጽባሒቱ ንሕና የለናን፡ ክንጸንሕ ኣይንደልን ኢና' ዝብል መከራኸሪ ኣቕሪቡ'ሎ" ይብል ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ። እንተኾነ ግን፡ ብወገን መንግስቲ ኤርትራ ብዛዕባ መግለጺ ናይቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዛጊት ዝተዋህበ ግብረመልሲ የለን። ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዘካይዶ ዘሎ ኲናት ተሳትፎ ከም ዝገበረን፡ ኣብ ዝምታን ንብረት ምዕናውን ከምኡ'ውን ቅትለት ሰለማውያን ሰባት ከም ዝተሳተፈ ዝገልጹ ጸብጻባት ክወጽኡ ብምጽንሖም፡ መንግስቲ ኣመሪካ፣ ሕብረት ኤውሮጳን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኤርትራ ብቕልጡፍ ሰራዊታ ካብ ትግራይ ከተውጽእ ክጽውዑ ምጽንሖም ይዝከር። እንተኾነ መንግስታት ክልቲአን ሃገራት ነቲ ዝቐርብ ክስታት ብምንጻግ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኲናት ትግራይ ከም ዘይተሳተፈ ክገልጹ'ዮም ጸኒሖም። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ቅድሚ ሕጂ ንዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብቲ ከሰሓሕብ ዝጸንሐን ንኤርትራ ዝግባእን ከባቢታት ጥራይ ከምዝኣተዉ'ዩ ገሊጹ ነይሩ። እቶም ብመሰረት ውዕል ሰላም ኣልጀርስ ብኮሚሽን ዶብ ንኤርትራ ዝተዋህቡ ከባቢታት ክሳብ'ቲ ኲናት ዝውላዕ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ኢትዮጵያ ምጽንሖም ይፍለጥ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ወሲኹ: ኣብ ትግራይ ይካየድ ኣብ ዘሎ 'ወፍሪ ምኽባር ሕጊ' ይሳተፉ ዘለው ኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ከምኡ'ውን ሰራዊት ኤርትራ ዝፈጸሙዎ ግህሰት እንተሃልዩ ስጉምቲ ክውሰድ'ዩ ኢሉ። ኣብቲ ክልል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን በዳላትን ከም ዝተፈጸሙ ዘመላኽቱ መረዳእታታት ይወጽኡ ከም ዘለው ብምግላጽ፡ በደል ኣብ ልዕሊ ዝፈጸሙ ስጉምቲ ክውሰድ ምዃኑ ተዛሪቡ። "ኣብ ትግራይ ጾታዊ ዓመጽን ዝምታን ከም ዝተፈጸመ ዝገልጹ ጸብጻባት ኣለው። ኣባል ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ኮይኑ ኣብ ትግራይ ደቂ ኣንስትዮ ዝዓመጸን ንብረት ዝዘመተን ወተሃደር ብሕጊ ክሕተት እዩ" ኢሉ። ይኹን'ምበር፡ ብዛዕባ እቶም ዝወጽኡ ጸብጻባት ብዝምልከት "ልዑል ፕሮፖጋንዳን ምግናንን" ኣሎ'ዩ ብምባል፡ "ነዚ ገዲፍካ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተፈጺሙ'ዩ። ስለዚ ዋላ ሓደ ዝተፈጸመ በደል እንተሃልዩ ናይ መአረምታ ስጉምቲ ክውሰድ እዩ" ዝብል መብርሂ ሂቡ። መንግስቲ ፌደራል፡ ሓይልታት ህወሓት ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዓስኪሩ ዝጸንሐ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር (ሰሜን እዝ) መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ብምግላጽ ብ4 ሕዳር 2020 ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክወስድ ካብ ዝጅምር ንነጀው፡ ኣብቲ ክልል ብዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት ሓያሎ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ጾታዊ ዓመጽን ከም ዝተፈጸሙ ተሓለቕቲ መሰላት ክገልጹ ጸኒሖም። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቶም ተፈጺሞም ዝብሃሉ ግህሰታት ዘካየዶ መጽናዕቲ ከም ዘሎ ብምሕባር፡ ብወገን እቲ ኮሚሽን ኮነ ብወገን መንግስቲ ዝቐርብ "ናይ ቑጽርን ተግባርን ኣፈላላይ ክህሉ ይኽእል'ዩ። ዋላ ሓደ እንተኾነ'ውን ግን ክፍጸም የብሉን" ክብል ተዛሪቡ። ይኹን'ምበር፡ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ምክልኻል ተፈጺሙ ዝብሃል መጥቃዕቲ ክንድቲ ኣብ ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ጾታዊ ዓመጽን ካልእን ዘይዝረበሉ ምህላዉ ቅኑዕ ኣይኮነን ብምባል "ናይ ዓይኒ ሓበላ'ዩ" ክብል ገሊጹዎ። "እቶም ኣብ ትግራይ ብዝበጽሕ ዘሎ ጸገም ዝሳቐዩ ሰባት፡ መጥቃዕቲ ሰሜን እዚ ዝምልከት ዋላ ሓደ ነገር ኣየልዕሉን። ኣብ ትግራይ ደቂ ኣንስትዮ እኮ ብወዲ እየን ተደፊረን (ተዓሚጸን)፤ ናትና ወተሃደራት ግን ብሳንጃ'ዮም ተደፊሮም። ብዛዕብኦም ዘልዕል ሰብ የለን። ኣብ ማይ ካድራ ዝተፈጸመ ግፍዒ ተረሲዑ'ዩ። እቲ ኣውያት ኣብ ሓደ ቦታ ዝኾነሉ ኩነታት ናይ ዓይኒ ሓበላ እምበር ናይ በደል ማዕርነት ኣየርእን"። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣብ ትግራይ መጥቃዕቲ በጺሑዎ ናብ ኤርትራ ዝሃደመ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብምሕብሓብ ህዝብን መንግስትን ኤርትራ ዝገበሩዎ 'ውዕለት' ዳግም ብምምስጋን፡ "ታሪኽ ኢትዮጵያ ዝርስዖ ኣይኮነን" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ይኹን'ምበር ናይ ኤርትራ ሰራዊት ናይ ኢትዮጵያ ዶብ ሰጊሩ፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ምንቅስቓስ እናገበረ፡ ኣብ ልዕሊ ህዝብና ብሕማቕ ዝግለጽ ዝገብሮም ዝኾኑ ገበናት ብዝኾነ መንገዲ ኣይንቕበልን ኢና። ኣብቲ ምኽባር ሕጊ ተዓዲሙ ዝኣተወ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ'ውን ዝፈጸሞ በደል እንተሃልዩ'ውን ክሕተት'ዩ" ብምባል ተዛሪቡ። ነዚ ብዝምልከት ምስ መንግስቲ ኤርትራ ኣርባዕተ ወይ ሓሙሽተ ግዜ ካብን ናብን ላዕለዎት ሓለፍቲ መንግስቲ ብምልኣኽ ከም ዝተዘራረቡ ጠቒሱ። ብዛዕባ እቲ ተፈጺሙ ዝብሃል በደላት "መንግስቲ ኤርትራ 'ኣብዚ ተግባር ዝሳተፍ ሓደ ናተይ ወተሃደር እንተሃልዩ ስጉምቲ ክወስድ እ'የ ብዝብል ኣትሪሩ ኮኒኑዎ እዩ" ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ካብ 27 ሃገራት ዝመጽኡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስደተኛታት ከም ዘለው ዝጠቐሰ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ካብዚኦም ኣስታት 200 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝኾኑ ተዛሪቡ። እቶም 90 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ ኣርባዕተ መዓስከራት ዝርከቡ ኮይኖም: ልዕሊ 50 ሚኢታዊት ካብ መዓስከር ወጻኢ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት እቲ ክልል ዝነብሩ እዮም ኢሉ። ኣብ ክልል ዓፋር ድማ ካልኦት 50 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ምህላዎምን፡ ካልኦት ልዕሊ 70 ሽሕ ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከተማታትን ኢትዮጵያ ከም ዝርከቡ ጠቒሱ። ድሕሪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጥረ ቅልውላው እዞም ኣብ ትግራይ ዝነበሩ ስደተኛታት ግዳያት ዝምታን መጭወይትን ከም ዝኾኑን: ሰብኣዊ ሓገዛት ከይረኽቡ ከም ዝተጸገሙን ደሃዮም ዘይፍለጥ ዝጠፍኡ ስደተኛታት ከም ዘለውን ብምግላጽ ዓለምለኸ ትካላት ስግኣቶም ክገልጹ ጸኒሖም እዮም። "ካብ መዓስከራት ጠፊኦም ናብ ከተማታት ዝመጽኡ ስደተኛታት ኣለው'ዮም። ሸውዓተ ሽሕ ዝኾኑ ናብቲ ካምፕ መሊስናዮም ኢና። ኣስታት ሓደ ሽሕ ድማ ኣብ ሽረ ረኺብና ንዩኤኤችሲኣር ናይ መጓዓዝያ ሓግዘና ኢልናዮ ባጀት የብለይን ኢሉና። በዚ ክነቕፉና ዝሓስቡ ኣካላት ልቢ ኢሎም ክርእዩ ይግባእ" ብምባል ነቒፉ። ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለዘይተቐበሎ ከምዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ክፍላ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከምዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከምዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብውገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራውያንን ተጋሩን ተቐማጦ ሃገራት ኤውሮጳ ኣብ ጀኔቫ ተቓውሞ የስምዑ ኣለው

እቲ ንልዕሊ ክልተ ወርሒ ዝቐጸለ ኲናት ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን "ጠጠው ይበል" ዝበሉ ካብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ኤውሮጳ ዝመጽኡ ተጋሩን ኤርትራውያንን፡ ኣብ ጀኔቫ ኣብ ዝርከብ ዋና ቤት-ፅሕፈት ሕቡራት ሃገራት ሰልፊ ተቓውሞ የካይዱ ኣለው። እዚ ትማሊ ዝጀመረ ሰልፊ ተቓውሞ ንተኸታተልቲ ሰለስተ መዓልታት ዝቕጽል ኮይኑ፡ እቶም ሰልፈኛታት "ሰብኣዊ ሓገዛት ናብ ህዝቢ ዝበጽሐሉ መገዲ ይከፈት፣ ኣገልግሎት ቴሌፎንን ኢንተርነትን ናብ ንቡር ይመለስ" ዝብሉ ድምጽታት ከስምዑ ውዒሎም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ቅድሚ ክልተ ወርሒ ዝጀመሮ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ንመራሕቲ ህወሓት ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ዝውሰድ 'ሕጊ ናይ ምኽባር ስርሒት'ዩ' ብምባል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ከም ዘብቅዐ'ኳ እንተገለጸ ሕጂ'ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ኲናት ይቕፅል ከም ዘሎ እዩ ዝግለፅ። ብ 4 ሕዳር 2020 ለይቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ንመዓስከራት ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ክፋል ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣጥቂዖም ክብል ቀዳማይ ሚኒስተር አብዪ ኣሕመድ ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ክልቲኦም ወገናት ናብ ቅሉዕ ጎነጽ ኣምሪሖም። ብሰንኩ ድማ ብዙሓት ሰባት ተመዛቢሎም ከም ዘለው ይግለጽ። ካብ ሞንጎ ኣተሓባበርቲ እዚ ሰልፊ ዝኾነ ኣቦ ወንበር ማሕበር ተጋሩ ነበርቲ ስዊዘርላንድን ኣይተ ታደለ ግርማይ፡ 'ሕቡራት መንግስታትን ካልኦት ትካላት ዓለምን ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ጠጠው ከብሉ ኢና ንጠልብ' ይብል። "እቶም ድምጽና ንክሰምዑ ንምሕጸኖም ዘለና ኩሎም ኣብ ጄኔቫ ዘለው ዝምልከቶም ኣካላት ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝበጽሕ ዘሎ በደላት ዓገብ ንክብሉልና፣ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ማዕቀብ ብምድንጋግ እቲ ዝውሰድ ዘሎ ስጉምቲ ደው ንከብሉልና ንምሕጸን" ኢሉ። ትካል ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት (UNOCHA) ብሰንኪ'ቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ትግራይን ዝተወለዐ ኲናት ከጋጥም ዝኽእል ሰብኣዊ ቅልውላው ከም ዘስገኦ ብምግላጽ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተዓጸወ መራኸቢታት ክኸፍትን ሰብኣዊ ሓገዝ ተበጻሒ ክኸውንን ክጽውዕ ጸኒሑ እዩ። ብመሰረት ካብ 20 ታሕሳስ ጀሚሩ ካብ መንግስትን ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት ዝተወጻጽኡ ክልተ ጉጅለታት ዘካየድዎ ዳህሳሳዊ መጽናዕቲ ድማ፡ ኣብ ትግራይ ከቢድ ሰብኣዊ ኩነታትን ሕጽረት መሰረታዊ ቀረባት መነባብሮን ከም ዘለዉ ከም ዘረጋገጹ እቲ ትካል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ሓቢሩ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ጠጠው ብምባል፡ በቲ ኲናት ዝተሃሰየ ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝረኽበሉ መንገድታት ክኽፈትን ዓለም ለኸ ትካላት ፀቕጢ ክገብሩ ርኢይቶኦም ንቢቢሲ ዝሃቡ ሰልፈኛታት ተማሕፂኖም። ሙዚት ብርሃነ ዝተባህለት ተቐማጢት ስዊዘርላንድ፡ "ዓለማዊ ትካላት ጸቕጢ ብምግባር ናብ ተግባር ክኣትዋ ኣለወን፤ ኣብዘን ሰለስተ መዓልታት ድማ ዝለዓለ ምላሽ ክህቡና ንጽበ፤ እንተዘይኮይኑ ግን ካብዚ [ቤት ጽሕፈት ጄኔቫ] ኣይንንቀሳቐስን" ኢላ። ቀንዲ ትኹረቶም ሰብኣዊ ሓገዛት ዝበጽሑሎም መገዲታት ክኽፈቱ፣ ኣገልግሎት ሕክምና ብምስኣን ዘጋጥም ሞት ኣቓልቦ ክግበረሉ፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ተዓጽዩ ዘሎ ኣገልግሎት ቴሌፎንን ኢንተርነትን ክኽፈት ዝኽእለሉ ሃዋህው ንክፍጠር ንማሕረሰብ ዓለም ግንዛበ ምፍጣር ከም ዝኾነ'ውን ተሳተፍቲ እቲ ሰልፊ ተቓውሞ ገሊጾም። ብፍላይ ኣብ ቀረባ መዓልታት ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም ጾታዊ ዓመጽን ግህሰትን ምህላው ዘመላኽቱ ሓበሬታታት ምምጽኦም ከም ዘሻቕሎም ዝገልጹ እቶም ወሃብቲ ርኢይቶ፡ ብምኽንያት እቲ ጎንጺ ንዘጋጥም ቕትለት ዜጋታት፣ ምዝማትን ምዕናውን ንብረት ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረዩ ሓቲቶም። ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ሕብረት ኤውሮጳ ጆሴፍ ቦሬል፡ እቲ ሕብረት ኣብቲ ክልል ከይዱ ንምርኣይን ሓገዝ ንምምብጻሕን ሙሉእ መገዲ ክኽፈተሉ ከም ዝደልን ተዛሪቡ ነይሩ። ብቐንዱ፡ ነቲ ዶብ ሰጊሩ ኣብቲ ኵናት ተሳቲፉ'ዩ ዝብሃል ሰራዊት ኤርትራ፡ ካብ ትግራይ ክወጽእ'ውን እቶም ሰልፈኛት ጸዊዖም። ኣብ ቀረባ መዓልታት ሓደ ወተሃደራዊ ኮማንደር መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ከም ዝኣተው ተኣሚኑ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰብመዚ ኤርትራን ግና፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብዚ ኩናት ከም ዘይተሳተፈን ''ፕሮፖጋንዳ'' ከም ዝኾነን እዮም ዝገልፁ። ኣብ ትግራይ ኣስታት 2.3 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድልዮም ቤት ጽሕፈት ምትሕብባር ሰብኣዊ ሓገዛት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ቀረባ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ኣመልኪቱ። ትካል ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት (UNOCHA) ኣብ ዘውጽኦ እዋናዊ መብርሂ፡ ካብ 7 ሕዳር 2020 ጀሚሩ ቁጽሪ ናይቶም በቲ ኲናት ተፈናቒሎም ናብ ሱዳን ዝሃደሙ ስደተኛታት ልዕሊ 55,000 ከም ዝበጽሐ'ውን ጠቒሱ። ሰራሕተኛታ ረድኤት ቅድሚ ሕጂ ናብ ዘይተፈቐዱ ከባቢታት ከተማ ምብጻሕ ከም ዝኸኣሉን ኣብ ወሰና ወስን መቐለ፣ ሸራሮ፣ ሽረን ካልኦት ከባታትን ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ውግኣት ይካየዱ ከምዘለዉ እውን ኣብቲ መግለጺ ተጠቒሱ'ሎ። ኣብዚ እዋን'ዚ ካብቶም 40 ሆስፒታላት ትግራይ 4 ጥራይ ኣገልግሎት ይህቡ ምህላዎም ዝጠቐሰ እቲ ጸብጻብ፡ ትሕተ-ቅርጺ እቲ ክልል ከቢድ ዕንወት ወሪድዎም ከም ዘሎ ጠቒሱ። ናብቲ ክልል ህጹጽ ረዲኤት ንምብጻሕ ናይ ቢሮክራሲ ምድንጓያት ብምህላዎ፡ ክቀላጠፍ ተማሕጺኑ'ሎ። ሰብመዚ ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ብወገኖም፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላዉ ልዕሊ 2.2 ሚልዮን ሰባት ከምዝተፈናቐሉ ኣብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ተዛሪቦም ነይሮም። ወሃቢ ቃል ቤት ጽሕፈት ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ፡ ኣቶ ገብረመስቀል ካሳ ንማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ፍርቂ ካብቶም ተፈናቐልቲ ኣባይቶምን ንብረቶምን ዓይንዩ ካብ ምዕራብ ትግራይ ከም ዝሃደሙ ብምጥቃስ፡ "ኣብ ኢዶም ምንም ዓይነት ንብረት የብሎምን" ኢሉ። ፍርቆም ድማ ካብ ካልኦት ከባቢታት ተፈናቐሎም ብእግሮም ናብ ከተማታት ኣኽሱም፣ ዓዲ-ግራት፣ መቐለን ሽረን ዝኣተዉ'ዮም። "እዞም ወገናት ኣብ ከቢድ ሓደጋ ይርከቡ" ንዝበሎም፡ ብመንግስቲ ፌደራል ትኹረት ተዋሂብሉ ሓገዝ ንኽበጽሖም ክግበር ምዃኑ ኣቶ ገብረመስቀል ኣፍሊጡ። መንግስቲ ፈደራል ምስ ግዝያዊ ምምሕር እቲ ክልል ብምትሕብባር ብቕልጡፍ ነቲ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ንምፍታሕ ክንቀሳቐሱ ምዃኖም'ውን ቃል ኣትዩ። ዓለምለኻውያን ትካላት ረዲኤት፡ ብዘይ ዝኾነ ገደብ ናብቲ ክልል ንምእታዉ ምስ ሰብ መዚ ክዘራረቡ'ኳ እንተጸንሑ ከም ዘይሰለጦም ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ዝርከቡ ኣስታት 100,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ምህላዎም ይዝረብ። ኣብ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ሓላፊት ርክባት ወጻኢ ጁልያ ራፋኤል ብ7 ጥሪ 2020 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕትት፡ ናብ መዓስከራት ስደተኛታት ክኣተው ስለዘይክሉ ብዛዕባ ሃለዋት እቶም ስደተኛታት ተሻቒሎም ከም ዘለው ገሊጻ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ መዓስከራት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን ውሱን ናይ መግቢ ቀረባት "ብመሻርኽቲ ኣካላት" ከም ዝተላእኸ 'ዩኤንኦቻ' ሓቢሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዲፕሎማስያዊ ሕልኽላኽ ዝፈጠረ መግለጺ ብዓልስልጣን ኢትዮጵያ

ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣቶ ደመቀ መኮነን፡ ነቲ ብኣፈኛ ናይቲ ንሱ ዝመርሖ ሚኒስትሪ ብዛዕባ ናጽነት ኤርትራ ዝተዋህበ መግለጺ ኣመልኪቱ "ብወግዒ ይቕሬታ" ከምዝሓተተ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣፍሊጡ። ብሰሉስ፡ ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዝኾነ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ፡ ኤርትራውያን ካብ ኢትዮጵያ ዝተፈለይሉ መዓልቲ ናጽነቶም ከምዘየኽብርዎን ከምዘይፈትውዎን ተዛሪቡ ነይሩ። ብድሕሪኡ ንቢቢሲን ንመንግታዊ መደበር ተለቪዥን ሃገሩን ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ንብዙሓት ኤርትራውያን ዘቖጠዐ መግለጺኡ 'ተጠምዚዙ'ዩ ቀሪቡ' ብምባል፡ ንናጽነትን ልኡላውነትን ኤርትራ ዓቢ ክብረት ከምዘለዎ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነ ኣቶ ደመቀ መኮነን ምስ ፈጻሚ ጉዳያት ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ኣቶ ሃብቶም ዘርኣይ ድሕሪ ምርኻቡ፡ እቲ በቲ ኣፈኛ ፈለማ ዝተዋህበ መግለጺ "'ዘይእሩምን ተቐባልነት ዘይብሉን'" ክብል ከምዝገለጾ እቲ ኤምባሲ ጠቒሱ። እቲ ኤርትራዊ ዲፕሎማት "መልእኽቲ መንግስቲ ኤርትራ" ብወግዒ ናብቲ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ከምዘብጸሐ'ውን መግለጺ ኤምባሲ ኤርትራ ሓቢሩ። ብወገን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ግን ብዛዕባ'ቲ ዝተባህለ ናይ ይቕሬታ መግለጺ ብወግዒ ዝተዋህበ ሓበሬታ የለን። ኣምበሳደር ዲና ሙፍቲ ብዛዕባ ኤርትራ እንታይ'ዩ ኢሉ ነይሩ? ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ብዛዕባ ዝምድና ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣመልኪቱ ብሰሉስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኤርትራውያን ካብ ኢትዮጵያ "ዝተፈለይሉ መዓልቲ ኣየኽብርዎን'ዮም፡ ኣይፈትውዎን'ዮም" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። "ሰብ ኣይሓትትን እዩ እምበር፡ ነፍሲ ወከፍ ኤርትራዊ እንተዝሕተት ኣብዚ እዋን ካብ ኢትዮጵያውያን ዝተፈለዩሉ መዓልቲ ኣየኽብርዎን እዮም፡ ኣይፈትውዎን እዮም። "ኣብ ደገ ዘለው ይዛረቡ እዮም። ብወገን ኢትዮጵያውያን'ውን ተመሳሳሊ ስምዒት እዩ ዘሎ። ምስ ኤርትራ ኣይኮነን ምስ ዝተረፋ ጎረባብቲ ሃገራት'ውን ሓደ እንተንኸውን ጽቡቕ እዩ። ምስ ኤርትራ ዝነበረና ርክብ እኳ ሓደ ህዝቢ ሓደ ሃገር እኳ እዩ" ክብል ምዝራቡ ኣብ ኤርትራውያን ሓያል ቁጠዐ ፈጢሩ ኣሎ። ዲፕሎማሰኛታት ዝርከብዎም ብዙሓት ኤርትራውያን በቲ መግለጺ ከምዝተቖጥዑን፡ እቲ ኣፈኛን መንግስቲ ኢትዮጵያን ብወግዒ ይቕሬታ ክሓቱን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክጽሕፉ ቀንዮም ነይሮም። ኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ኤርትራ'ውን፡ ነቶም ዝተቖጥዑ ኤርትራውያን ብምድጋፍ፡ መዓልቲ ናጽነት ኤርትራ ብድምቀት ከምዝብዓል ብምምስካር "ርሑስ ልደት ኤርትራ" ክብል ነቲ ኣብ ዝመጽእ 24 ዝጽንበል መበል 30 ዓመት ናጽነት ዘለዎ ሰናይት ትምኒት ገሊጹ። እቲ ኣፈኛ፡ ኣሉታዊ ግብረመልሲ ድሕሪ ምርካቡ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ንኤርትራውያን፣ ንናጽነት ኤርትራን ኤርትራ ከም ሃገርን ዓብዪ ክብሪ ኣለኒ፡፡ ሓደ ሓደ ግዜ ሰባት ካብቲ ዝተብሃለሉ ዓንኬል ወጻኢ ወሲዶም ስምዒታዊ ይገብሩዎ እዮም" ክብል ተዛሪቡ። ይኹን እምበር፡ ኣብ መብርሂኡ ምሉእ ይቕሬታ ብዘይምሕታቱ መሊሶም ዝተቖጥዑ'ውን ኣይወሓዱን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ቑጽሪ ኣብ ኣክሱም ዝተቐትሉ ሰባት ልዕሊ'ቲ ዝሓዝናዮ'ዩ -ኣምነስቲ

ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል: ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝተሳተፉ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ኣክሱም ብርክት ዝበሉ ሰላማውያን ሰባት ከም ዝቐተሉ ዘረጋግጹ መረዳእታታት ከም ዝኣከበ ሎሚ መዓልቲ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣፍሊጡ። ኣብ ትካል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ተመራማሪ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣቶ ፍስሃ ተክሌ ፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ጥራሕ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝበጽሐ ጨፍጫፍ ዝምልከትን ብዛዕባ ዝወጽአ ጸብጻብን ሓቲትናዮ። ቢቢሲ፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ኣብ ቤተክርስቲያን ኣክሱም ማርያም ጽዮን 750 ሰባት ተቐቲሎም ዝብሉ ሓበሬታታት ይወጽኡ ነይሮም። እቲ ሕጂ ኣምነስቲ ዘውጽኦ ጸብጻብ ግን ብዛዕባ እዚ ዝብሎ የብሉን፤ ስለዚ እቲ ሓበሬታ ግጉይ'ዩ ክንብሎ ንኽእል'ዶ? ኣቶ ፍስሃ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኣክሱም ዝርከብ ጽላት ክወስዱ ብዝተፈጥረ ዕግርግር ህይወት ሰብ ጠፊኡ ብዝብል ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ይዝርጋሕ'ኳ እንተነበረ ንሕና ግን ነዚ ዘረጋግጽ መረዳእታ ኣይረኸብናን። ይኹን'ምበር፡ ብ19ን 20ን ሕዳር 2013 ዓ.ም፡ ኣዝዩ ክፉእ ጨፍጫፍ ከም ዝተኻየደ ኣረጋጊጽና። ብ19 ሕዳር ገለ ኣባላት ሚሊሻ ኣብ ጥቓ እቲ ቤተክርስቲያን ኣብ እትርከብ ንኡሽቶ ጎቦ ኮይኖም ምስ ሰራዊት ኤርትራ ይታኾሱ ነይሮም። ድሕሪኡ ሰራዊት ኤርትራ፡ ካልእ ተወሳኺ ሓይልን ኣጽዋትን (ታንክታት ሓዊሱ) ተጠቒሞም መጥቃዕቲ ፈጺሞም። ኣብ መገዲ ዝረኸቡዎን ገዛ ንገዛ እናኣተው ዝረኸቡን ወዲ ተባዕታይ ይቐትሉ ምንባሮም መረዳእታ ረኺብና ኢና። እዚ ንኻልኣይ መዓልቲ'ውን ቀጺሉ። ኣስክሬን ምልዓል ኣይፍቀድን ነይሩ። ብ21 ሕዳር 2013 ዓ.ም ኣብ በዓል ማርያም ጽዮን ንክቕበሩ'ዩ ተፈቒዱ። ምስቲ ጽላት ብዝተሓሓዝ ዘይምርድዳእ ከም ዝነበረ ነጊሮምና'ዮም፤ ግን ናብ ቅትለት ኣየምርሐን። ካህናት እቲ ቤተክርስቲያን "ናብ ቤተክርስቲያን እንተኣቲኹም ደወል ክንድውል ኢና፤ ህዝቢ ግልብጥ ኢሉ ክወጽእ'ዩ፤ እዚ ከኣ ከቢድ ጥፍኣት ክፈጥር'ዩ" ስለ ዝበሉዎም ኣይኣተውን። ኣብ ኣኽሱም ዘለው ዓበይቲ ሰባት ኢና ኣዘራሪብና። እዚ'ዩ እቲ ዘሎ ሓበሬታ። ቢቢሲ፡ እዚ ካብ ኣክሱም ዝተኣከበ ሓበሬታ ብኸመይ ኢኹም ኣረጋጊጽኩምዎ? ኣቶ ፍስሃ፡ ብቑጽሪ ብዙሕ ሰብ ኢና ኣዛሪብና። እቶም 23 ናብ ሱዳን ዝተሰደዱን ኣብ ኣክሱም ደብዳብ ከበድቲ ኣጽዋር፣ ዝምታን ቕትለትን ክካየድ እንከሎ ኣብታ ከተማ ዝነበሩን ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ዝተሳተፉን'ዮም። ካልእ መስመር ቴሌፎን ምስተኸፍተ፡ 18 ዝኾኑ ስድራት ምውታት፣ ነበርትን ዓበይቲ ዓድን ኣክሱም ኣዘራሪብና። በዚ መሰረት ሽም ዝርዝር መወትቲ ኣኪብና። እዚ ሓደ ምስቲ ካልእ ብምምስኻር ክነረጋግጽ ፈቲንና። ዋላ'ኳ እቲ ዝረኸብናዮ ሽም ዝርዝር ኣስታት 240 እንተኾነ፡ እቲ ቑጽሪ ግን ካብዚ ንላዕሊ'ዩ። ካልእ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ዝተወስዱ ናይ ሳተላይት ምስሊታት ተጠቒምና ኢና። ብፍላይ ደብዳብ ከበድቲ ብረትን ሰባት ኣብ ዝተቐብሩሎም ኣብያተ ክርስቲያናት ኣብቲ ዕለት ዝነበሩ ሓደሽቲ መቓብር ኣርእዮምና እዮም። በዚ ኢና ኣረጋጊጽና። ቢቢሲ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ብሓባር ነታ ከተማ ከም ዝተቖጻጸሩዋ እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። ግን ድማ ብዛዕባ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝገልጾ ነገር የለን። እቲ ሰራዊት ነቲ ዝተፈጸመ ቕትለት ጠጠው ከብል ዝወሰዶ ስጉምቲ የለን ማለት ድዩ ወይስ መረዳእታ ኣይረኸብኩምን? ኣቶ ፍስሃ፡ ብሓባር'የም ተቖጻጺሮምዋ። ድሕሪኡ ግን ሰራዊት ኢትዮጵያ ክሳብ 30 ሕዳር ኣብታ ከተማ ኣይተራእየን። ሙሉእ ንሙሉእ ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ሰራዊት ኤርትራ'ያ ነይራ። ውሑዳት ትካላት መንግስቲ ብውሑድ ሓይሊ ሓለዋ ይግበረሎም ነይሩ። ብቐንዱ ጸጥታ እታ ከተማ ተቖጻጺሩ ዘመሓድር ዝነበረ ግን ሰራዊት ኤርትራ ከም ዝኾነ መሰኻኽር ዓይኒ ነጊሮምና። ስለዚ፡ ብፍላይ ብ19 ሕዳር 2013ን ቅድሚኡን ኣብ ዝተፈጸሙ ቅትለታትን ዝምንታን ሰራዊት ኢትዮጵያ ምንባሮም ዘመላኽት ነገር ኣይርኣናን። ቢቢሲ፡ ኣብቲ መጽናዕቲ ኣምነስቲ ክልቲኦም ሰራዊት ነታ ከተማ ክቆጻጸሩ እንከሉ ገበናት ኲናት ፈጺሞም'ዮም ዝብል መእሰሪ ተኻቲቱ ኣሎ። ተሳታፊ እዚ ኲናት ብዛዕባ ዝኾነ ሓይሊ ህወሓት ዝተኻተተ መረዳእታ የብሉን። ዝፈጸሞ ገበን የለን? ኣቶ ፍስሃ፡ እዚ መጽናዕቲ ናይ ኣክሱም ጥራሕ'ዩ፤ እዚ ማለት ኣብ ካልእ ከባቢ ገበን ኣይፈጸመን ማለት ኣይኮነን። ኣብ ኣክሱም ህወሓት ዝፈጸሞ ገበን ኲናት ዘረጋግጽ ግን ኣይረኸብናን። ብቐንዱ እቶም ተፈጺሞም ዝብሃሉ ገበናት ኲናትን ሰብኣውነትን ክወጽኡ ዝደለናሉ ምኽንያት፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመርሖ መርመራ ንክካየድ እዩ። እዚ ምስ ዝግበር ተወሳኺ ሓበሬታ ክርከብ ይክኣል። ቢቢሲ፡ ኣብቲ ኲናት ጉዳይ ጥሕሰት ዓለምለኻዊ ሕጊ ኲናት ምህላው ይለዓል። እዚ ብኽልቲኡ ወገን ዘሎ ተሳትፎ ዩኒፎርም ዘይኽደኑ ኣባላት ሚሊሻ'ዩ። እዚ ኣባላት ሰራዊት ካብ ተዋጋእቲ ንምፍላይ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ሎ ይብሃል። እዚ ኣብ ጸብጻብኩም ጸቕጢ ከይፈጥር ዝገበርኩምዎ ጥንቃቐ እንታይ'ዩ? ኣቶ ፍስሃ፡ እዚ ኣብ ግምት ውሽጢ ኣእቲናዮ ኢና። ሚሊሻ ሓምላይ ዩኒፎርም ኣለዎም። እቲ ፍሉይ ሓይሊ'ውን ናይ ባዕሉ ክዳን ተኸዲኑ'ዩ ኣብቲ ኲናት ዝሳተፍ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ እቶም ዝሞቱ ሰባት ክንሪኦም እንከለና፡ ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ፣ ህጻናት፣ ኣረጋውያንን ካብ ገዝአን ዝወጽአ ደቂ ኣንስትዮን'ዮም። እዚ ዩኒፎርም ኣይተኸደነን ብዝብል ዝቕተለሉ ምኽንያት የለን። ዩኒፎርም ኣይተኸደኑን ብዝብል ኢና ሰላማውያን ሰባት ቀቲልና ዝብል ነቲ ዝተፈጸመ ነገር ኣየቃልሎን። ቢቢሲ፡ ነቲ ተግባር የቃልሎ'ዩ ብዝብል ዘይኮነ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ሲቪል ዜጋታት ተባሂሉ ቑጽሮም ዝተጠቕሰ ምውታት፡ ከምዚ ዓይነት ጸቕጢ ኣሕዲሩ እንተኾነ ብዝብል'ዩ። ኣቶ ፍስሃ፡ ንሕና ብዝግባእ ክነረጋግጾም ናይ ዝኽኣልናን ሽሞም ናይ ዝተረኽበን ስቪላት ኢና ጠቒስና። ካብዚ ወጻእ ማንነቶም ዘይተፈልጠ ሰባት ክህልው ይክእሉ'ዮም። እቲ ዝጥቀስ ቑጽሪ ካብቲ ንሕና ዝሓዝናዮ ሽም ዝርዝር ንላዕሊ'ዩ። ኣብዚ ሲቪል ዝተኸድኑ ተዋጋእቲ ኣለው'ዶ ዝብል ግን ዘረጋገጽናዮ ጉዳይ ኣይኮነን። ቢቢሲ፡ ሕጂ እቲ ኲናት ሰለስተ ወርሒ ገይሩ'ሎ። ድሕሪ እተን መጽናዕቲ ዝገበርኩምለን ክልተ መዓልታት ዘሎ ኩነታት ኣክሱም እንታይ ይመስል? ሕጂ'ውን ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኣክሱም ኣሎ ድዩ? ኣቶ ፍስሃ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንበዓል ሕዳር ጽዮን ናብታ ከተማ ምስከደ እቲ መጥቃዕቲ ደው ኢሉ። ብዕለት 20 2013 ዓ.ም፡ 20 ዓበይቲ ዓዲ ናብቲ ኣዛዚ ሰራዊት ኤርትራ ከይዶም ነቶም ዝተቐትሉ ክቐብሩዎም ከም ዝተማሕጸኑን እዚ ነቲ ዝፍጸም ዝነበረ ቅትለት ደው ኣብ ምባል ከም ዝሓገዘን እቲ ዘለና ሓበሬታ የረድእ። ሰራዊት ኢትዮጵያ በቲ ኩነታት ከም ዝሰንበደ ዘርኢ ነገር ኣሎ፤ በዚ ምኽንያት ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ካብታ ከተማ ክወጽኡ ከም ዝተገብረ ተገንዚብና ኣለና። እዚ ማለት ግን ኣብ ከባቢታት ኣክሱም መጥቃዕቲ ኣይነበረን ማለት ኣይኮነን። ኣብቲ ጸብጻብ ኣይተኻተተን እምበር ኣብ ኣክሱም ሰላማውያን ሰባት ይቕተሉ ከም ዘለውን እዚ ኸኣ ብሰራዊት ኤርትራ ዝፍጸም ከም ዝኾነን ዘረጋግጽ መረዳእታ ኣለና። ገና መርመራ ነካይደሉ ዘለና ጉዳይ ስለ ዝኾነ፡ ኣብዚ ብዙሕ ክዛረብ ኣይኽእልን። ቢቢሲ፡ እቲ መጽናዕቲ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ዝነበረ ጨፍጫፍ ብሰራዊት ኤርትራ ዝተፈጸመ'ዩ ይብል። እንተኾነ ንመንግስቲ ኤርትራ ዘቕረቦ ምኽረ ሓሳብ የለን። በዓል ሞያ ሕጊ ስለ ዝኾንካ በዚ መጥቃዕቲ ተሓታቲ ዝኸውን ኣካል መን'ዩ? ኣቶ ፍስሃ፡ ኣብ ውሽጢ ግዝኣት ሓንቲ ሃገር ንዝፍጸሙ ተግባራት ተሓታቲ ዝኸውን መንግስቲ እታ ሃር እዩ። እንተኾነ ኣብቲ ግዝኣት ሙሉእ ቑጽጽር ዘይህልወሉ ግዜያት ክህሉ ይኽእል። ንኣብነት ናይ ወጻኢ ወራር ወይ'ውን ኲናት ሓድሕድ ክህሉ እንከሎ መንግስቲ ሙሉእ ቑጽጽር ወይ'ውን ስልጣን እንተዘይሃሊዩዎ እቲ ዝተቖጻጸረ ኣካል ተሓታቲ ይኸውን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ህወሓት ናይ ሓባር ጸላኢኦም ገይሮም ይዋግኡ'ዮም ዘለው። ስለዚ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ጎኒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኮይኑ ክዋጋእ'ዩ መጺኡ። በዚ ምኽንያት ሰራዊት ኢትዮጵያ ውጽኢታዊ ቑጽጽር ኣይነበሮን ክብሃል ኣይኽእልን። ስለዚ ኣብ ግዝኣት ኢትዮጵያን ንዝተፈጸመ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ሓላፍነት ዝወስድ መንግስቲ ኢትዮጵያ'ዩ። እቲ ሓቢሩዎ ዝዋጋእ ዘሎ ሰራዊት ኤርትራ እንተኾነ'ውን ኣብ ዝዋግአሉ ግዜ ሕግታት ኲናትን ሰብኣዊ መሰላትን ኣኽቢሩ ክንቀሳቐስ ምግባር፡ ሓላፍነት መንግስቲ ኢትዮጵያ'ዩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ተስፋን ብደሆን ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ 2013 ዓ/ም እንታይ እዩ?

ኢትዮጵያ፡ ካብ ግንቦት 28 ክሳብ 05 ሰነ ኣብ ዘሎ ግዜ ሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ከተካይድ ቆጸራ ሒዛ ኣላ። ኣብ ከተማታት ኣዲስ አበባ፡ ድሬዳዋ፡ ብሄራዊ ክልላት ቤኒሻንጉል፡ ሃረሪ፡ ጋምቤላን ኦሮምያን ከኣ ካብ ለካቲት 08 ኣትሒዙ ንሰልፍታቶም ወኪሎም ዝዋስኡ ዝተፈላለዩ ሕጹያት ይምዝገቡ ኣለው። እቲ ምዝገባ ሕጹያት፡ ብ21 ለካቲት ከምዝውዳእ ከኣ ምርጫ ቦርድ ሓቢሩ ኣሎ። ኣብ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስታት ዓፋር፡ ኣምሓራ፡ ሲዳማ፡ ህዝብታት ደቡብን ሶማሌን ከኣ ካብ ለካቲት 15 ክሳብ 26 ለካቲት 2013 ዓመተ ምሕረት ምዝገባ ሕጹያት ከምዝከናወን ምርጫ ቦርድ ኣፍሊጡ ኣሎ። ብመሰረት ሰሌዳ ግዜ ምርጫ ቦርድ፡ ካብ ሰኑይ 22 ለካቲት 2013 ዓመተ ምሕረት ኣትሒዙ ናይ መረጽቲ ምዝገባ ክካየድ እዩ። እቲ ኩነታት ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡  ናይ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስን ናይ ኦሮሞ ነጻነት ግንባር ፓርቲን መራሕቶምን ኣባላቶምን ስለዝተኣስሩዎምን ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት እታ ሃገር ዝነበረ ኣብያተ ጽሕፈቶም ስለዝተዓጽዎም ኣብቲ ዝግበር መረጻ ስምብራት ከምዝገድፍ ተዛሪቦም። ቤት ፍርዲ፡ ኣብ ማእሰርቲ ንዘለው ኣባላቶም ብዋሕስ ናይ ምፍታሕ መሰሎም ኣኽቢሩሎም ከብቅዕ: ዛጊት ከምዘይተፈትሑ ብምግላጽ ቅሬታኦም ብተደጋጋሚ ናብ ዝምልከቶም ኣካላት ኣቕሪቦም እዮም። ግንባር ነጻነት ኦሮሞ (ኦነግ)፡ ናይ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ከምኡ እውን ባልደራስ ንሓቀኛ ዲሞክራሲ ፓርቲ (ባልደራስ) ኣመራርሓ ነዚ ሕጂ ዘሎ ጭቡጥ ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው “ናብ ምርጫ ከንኣቱ የተሓሳስበና እዩ” ክብሉ ተዛሪቦም። ነዚ ብዝምልከት ኮሚሸን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ፡ ፖሊስ ካብ ቤት ፍርዲ ዝወሃብ ናይ ዋሕስ መሰል ከኽብር ሓቲቱ እኳ እንተነበረ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ደጊሙ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ እቶም እሱራት ናይ ዋሕስ መሰል ኣማሊኦም ክነሶም ክሳብ ሕጂ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ እሱራት ስለዘለው ንኽወጽኡ ኣተሓሳሲቡ። ናይ ኢሰመኮ ዋና ኮሚሽነር ዶ/ር ዳንኤል በቀለ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ኣመልኪቱ “ኣብ ክልል ኦሮምያ  ካብ ጊዜ ናብ ጊዜ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ናይ ዘይምኽባር እምቢታ ኣተሓሳሳቢ ብምዃኑ ህጹጽ ኣድህቦ ክግበረሉ የድሊ” ኢሉ። እዚ ዝቕጽል ሃገራዊ ምርጫ ቅድሚ ሕጂ ካብ ዝተገብሩ ምርጫታት ዝተፈልየ ክኸውን ይኽእል’ዶ? ኣብ ትካል ማክስ ፕላንክ ናይ ፖስት ዶክቶራል ፌሎ ዶ/ር በሪሁን አዱኛ ገበየ፡ ኣብ ሕገ መንግስታዊ ጉዳይ ሓያሎ መጽናዕቲ ኣካይዱ እዩ። ሻድሻይ ኣጠቓላሊ ምርጫ፡ ኢትዮጵያ ካብ ዘካየደቶም ዝሓለፉ ሓሙሽተ መረጻታት ዝተፈልየ ዝገብሮ እታ ሃገር ሕጂ ዘላቶ ኩነታት ምዃኑ ብምግላጽ ይጅምር። ብዙሓት ወገናት እዚ ሕጂ ዝካየድ ሃገራዊ ምርጫ፡ ከምቲ ናይ ቀደም ናይ ዲሞክራሲ፡ ናይ ልምዓት ሰናይ ምምሕዳር ጉዳይ ጥራሕ ዘይኮነ፡ እታ ሃገር እትርከቦ ፖለቲካውን ማሕበራዊ ግጭት ክፈትሕ’ዩ ዝብል ትጽቢት ከምዘለዎም፡ ብፍላይ ሃገራዊ መሰረታዊ ለውጢ የድሊ እዩ ዝብል ናይ ሓባር መረዳእታ ብምህላው ፍልይ ከምዘብሎ ይዛረብ። ዶ/ር በሪሁን እዚ ምርጫ’ዚ መሰረታዊ ምርጫ ምዃኑ መንግስቲ ክሓስብ ይግባእ ይብል። “[መንግስቲ] ምስ ተቓወምቲ ፓርቲታት ሓቢሩ ክሰርሕ ኣለዎ። ንበይኑ ክገብሮ ዝኽእል ነገር ኣይኮነን” ክብል ድማ ይውስኽ። ዝሓለፈ ሓሙሽተ ሃገራዊ ምርጫ ኣብ ትሕቲ ኢህወደግ እዩ ተገይሩ። እዚ ናይ ሕጂ ሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ግን፡ ኣብ ትሕቲ ሓዲሽ ሰልፊ ብልጽግና እዩ ዝግበር ዘሎ። ንሱ ንባዕሉ እውን ፍሉይ ከምዝገብሮ የረድእ። ካልእ ንዶክተር ብርሃኑ እዚ ምርጫ ከም ዝሓለፉ ምርጫታት ኣብ መላእ ሃገር ይካየድ ብዘይምህላው ካልእ ፍልይ ዘብሎ ነገር እዩ። እዚ ምርጫ እዚ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ሃገር ብዘሎ ናይ ጸጥታ ጸገም ተስፋን ስግኣትን ሓቚፉ ዝካየድ ዘሎ ምርጫ እዩ። ብተወሳኺ "ፖለቲካዊ ለውጢ ኣብ ዝካየደሉ ናይ መሰጋገሪ እዋን" ይግበር ብምህላው ከኣ ካብቲ ዝሓለፈ ምርጫታት ፍልይ ከምዘብሎ ይዛረብ። እንተኾነ እዚ ናይ ሕጂ ምርጫ ካብቲ ዝሓለፈ ምርጫታት ይፍለ እዩ ወይ ኣይኮነን ከብሎ ዝኽእል እቶም ሰልፍታት ዘቕርቡዎ ፍልይ ዝበለ ሓሳብ እንተልዩዎም እዩ ይብል። እዞም ፖለቲካዊ ሰልፍታት ኣብ ዝመጽእ ሓሙሽተ ዓመት እንታይ ክገብሩ እዮም ዝደልዩ? እንተደኣ ከም ዝሓለፈ ምርጫታት ብዛዕባ ደሞክራሲ፡ ሰናይ ምሕደራን ልምዓትን ዝኣመሰለ ሕቶታት ሒዙን ንዕኡ ንምፍታሕ ጥራሕን ዝሕሰብ እንተኾይኑ፡ ካብቲ ናይ ዝሓለፈ ምርጫ ብዙሕ ዝፈልዮ የለን። ግን ከኣ፡ ነዚ ሕጂ እታ ሃገር እትርከበሉ ማሕበራውን ፖለቲካውን ሽግራት ንምፍታሕ ዝዓለመ እንተኾይኑ ግን ፍልይ ከብሎ ይኽእል’ዩ ይብል። እቲ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንመንግስታዊ ስጉምትታት ብተደጋጋሚ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ኣቶ እያስፔድ ተስፋዬ ብወገኑ እዚ ናይ ሕጂ ሃገራዊ ምርጫ ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝተኻየደ ሓሙሽተ ምርጫታት ዝተፈልየ ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብል ግምት የብሉን። ከምኡ ዘበሎ ከኣ ልክዕ ከምቲ ኣብ ዘበነ ኢህወዴግ ዝግበር ዝነበረ፡ ሕጂ እውን ተቓወምቲ ሰልፍታት ከምዝደለዩዎ ከይጉስጉሱ ምዕንቃፍ፡ ኣባላቶም ምእሳር ኣብያተ ጽሕፈቶም ምዕጻው ዝኣመሰለ ነገር ይዕዘብ ብምህላው እዚ ናይ ሕጂ ምርጫ ካብ'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ግዜ ኢህወዴግ ዘካየዶ ምርጫ ዝተፈለየ ከምዘይከውን ይዛረብ። ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ፖለቲካዊ ምህዳር ስለዝሰፍሐ ብዙሓት ፖለቲከኛታት ካብ ቤት ማእሰርቲ ብምፍተሖምን፡  መራኸቢ ብዙሓን ኣብ ዝደለዩዎ ቦታ ተንቀሳቒሶም፡ ብዘይ ተጽዕኖ ከም ልቦም ክጽብጽቡ ጀሚሮም ብምንባሮም፡ ከምኡ እውን ምስ ምርጫን ደሞክራሲን ብዝተሓሓዝ ነተን ዝርካበን ትካላት ዝመርሑ ብህዝብን ፖለቲካዊ ሰልፍታትን እምነት ዝንበረሎም ግለ ሰባት ናብ ስልጣን ብምምጽኦም እዚ ናይ ሕጂ ምርጫ ካብቲ ዝሓለፈ እዋን ዝተፈለየ ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብል ግምት ከምዝነበረ፡ እንተኾነ እቲ ተስፋ ኣብ መስርሕ ከምዝቐሃመ አቶ እያስፔድ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “እንተኾነ ኩሉ እቲ ዝተነብረ ተስፋ ተኣልዩ ናብቲ ዝነበርናዮ ተመሊስና ኣለና” ዝበለ ኣቶ  እያስፔድ፡ ፖለቲካዊ ባይታ ምጽባቡ ጥራይ ዘይኮነ ብዙሓት ሰባት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝርከቡ ጠቒሱ። ሎሚ እውን ኣብያተ ፍርዲ ንጹሃት እዮም ዝበሎም ሰባት ኣብ ዝተፈላለያ ኣብያተ ማእሰርቲ ከምዝርከቡ ብዝተፈላለዩ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ትካላት ሪፖርት ይግለጽ ከምዘሎ ዝጠቅስ አቶ እያስፔድ፣ ቤት ፍርዲ ብተደጋጋሚ ክፍትሑ ወሲኑሎም ከብቅዕ፡ ፖሊስ በቲ ዝተባህሎ ክንዲ ዝፈትሖም ከተማን ቤት ፍርድን እንዳቐያየረ ዝተፈላለየ ክሲ ዝምስርተሎም ሰባት ከምዘለው ይገልጽ። ኣባላት ሰልፊ ባልደራስን ዝተፈላለዩ ናይ ኦሮሞ ተቓወምቲ ፓርቲታትን ምእሳሮም ጥራሕ ዘይኮነ፡ ቅድሚ ሕጂ ናይ ቤንሻንጉል ጉሙዝ ናይ ተቓወምቲ ሰልፍታት ሓለፍቲ ኣብ ናይ ምርጫ ቦርድ ቀጽሪ ንኸይንቀሳቐሱ ምእጋዶም ባዕሉ እቲ ምርጫ ቦርድ ከምዝገለጸ ብምጥቃስ፡ ብኸምዚ ዓይነት ኩነታት እቲ ናይ ፖለቲካ ባይታ እናጸበበ “ፍትሓውን ዝተፈለየን ምርጫ ክግበር እዩ ኢልካ ኣይሕሰብን” ይብል። ዶ/ር አብይ ናብ ስልጣን ዝመጽኣሉ ወቕቲ ሓደ ጋዜጠኞ እሱር ዘይነበራ ሃገር፡  ጋዜጠኛታት ብምእሳር እትጽራሕ ሃገር ኮይና ኣላ ክብል ይዛረብ። ዶ/ር በሪሁን ብወገኑ፡ ፖለቲከኛታት ተኣሲሮም እናሃለው ዝካየድ ምርጫ፡ ኣብ ቀረባ እቲ ምርጫ ብሰላማዊ መገዲ ክካየድ ዘይምኽኣሉ፡ ንመጻኢ ከኣ ድሕሪ ምርጫ ንዝመጽእ ፖለቲካዊ ስርዓት ኣዎንታውን ኣሉታውን ተጽዕኖ ክህልዎ ከምዝኽእል ስግኣቱ ይገልጽ። እቶም ሰልፍታት የጋጥመና ኣሎ ዝብልዎ ሽግር ሕጂ እንተዘይተፈቲሑሎም ዳሕራይ ሰላማዊ ምርጫ  ኣብ ምክያድ ጸገም ክፈጠር ይኽእል እዩ ክብሉ የረድኡ። እቲ ምርጫ ምስ ሓለፈ እቲ ዝዕወት ፓርቲ ዝተፈላለዩ ሕግታትን ፖሊሲታትን ኣብ ሕገ መንግስቲ ምምሕያሽ እንተገበረ፡ ነቶም ካልኦት ሰልፍታት ስለዘየሳትፍ ትርጉም ኣልባ እዩ ክኸውን ክብል ካብ ሕጂ ስግኣቱ ይሕብር። ምርጫ ቦርድኢትዮጵያ ነጻን ፍትሓውን ምርጫ ከካይድ ይኽእል ድዩ? ዶ/ር በሪሁን ኣብ ቦርድ ምርጫ ዘይከሓድ ናይ ሕግን ምሕደራን ለውጢ ከምዝተገብረ ይገልጽ። "ከም ውልቀ ሰብ እቶም ኣባላት ቦርድ ንዝመጽእ ምርጫ ነጻን ፍትሓውን ክገብሩዎ ድሌትን ተወፋይነትን ከምዘለዎም ይኣምን እየ። ግን እቲ ሓፈሻዊ ኩነታት ክረአ እንከሎ ካብ ዓቕሞም ንላዕሊ እዩ" ክብል የረድእ። ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ፡ ምስ ኣብያተ ፍርዲ፡ ኣካላት ጸጥታን ድሕነትን እንተዘይኮይኑ ንበይኑ ክገብሮ ዝኽእል ነገር የሎን። ነብሲ ወከፍ ትካል ነናይ ገዛእ ርእሱ ተራ ከምዘለዎም ዝሕብር እቲ ዶክተር፡ ሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ነጻን ፍትሓውን ንምግባሩ ንቦርድ ምርጫ ጥራሕ ዝግደፍ ኣይኮነን ይብል። መንግስቲ፡ ተቓወምቲ፡ ህዝቢ፡ ኣካላት ፍትሒ ኩሉ ተሓባቢሩ እንተዘይሰሪሑ ሓደ ትካል ንበይኑ ዝገብሮ ነገር የለን። ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው ከኣ ቦርድ ምርጫ፡ ነጻን ፍትሓውን ምርጫ ከካይድ ይኽእል’ዶ ንዝብል “ መልሰይ ኣይከኣልን እዩ” ኢሉ። አቶ እያስፔድ ብወገኑ፡ ኣብያተ ጽሕፈት ኦነግን ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ  ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ተዓጽዮም ክነሶም ከመይ ገይሮም እዮም ሰልፍታት ኣብ ምርጫ ክሳተፉ ዝኽእሉ? ቦርድ ምርጫ ነዚ ሽግር እኳ ንምፍታሕ ቆራጽነት ከምዘይወሰደ የረድእ። ንሱ ባዕሉን ካልኦት ውልቀ ሰባትን ብሓባር ኮይኖም፡ ብኣካል ብምኻድ ኣብያተ ጽሕፈት ኦነግን ኦፌኮን ኣበይ ኣበይ ከምዝተዓጽወ ሓበሬታ ብምእካብ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ትዊተርን ፈይስ ቡክን ከምዘቕረቡዎ ይዝክር። እቶም ሰልፍታት እውን እንተኾኑ እቲ ጉዳይ ንቦርድ ምርጫ ብደብዳበ ብተደጋጋሚ ከምዝሓበሩ አቶ እያስፔድ የረድእ። እንተኾነ ምርጫ ቦርድ “ኦነግ ኮነ ኦፌኮ ኣብያተ ጽሕፈቶም ኣበይ ኣበይ ከምዝተዓጽዉዎም ንጹር ሓበሬታ ብዘይምርካቦም ከምዝተሸገሩ” ክዛረቡ ከምዝሰምዑ ይጠቅስ። ኣብ ዝተፈላለየ ወረዳታት ምርጫ ዝርከቡ ኣፈጸምቲ ምርጫ በዓል መን ምዃኖም ንህዝቢ ስለዘይተነግረን፡ ኣየናይ ኣፈጻሚ እንታይ ታሪኽን ድሕረ ባይታን ኣለዎ ምስ'ቲ ዝተዋህቦ ሓላፍነትነትከ ብኸመይ ይሳነ? መንከ ብዘይ ሻርነት ነቲ ምርጫ የፈጽም ዝብል ካብ ሕጂ ንምግማቱ ኣሸጋሪ ምዃኑ ሓቢሩ። ኣቶ እያስፔድ፡ ቦርድ ምርጫ ኣብ ኣዲስ አበባን ድሬዳዋን ምርጫ ዝካየደሉ መዓልታት ካብ ካልኦት ከባብታት ዝተፈልየ ምዃኑ ዝወሰነሉ ምኽንያት ብዝርዝር ንህዝቢ ከረድእ ዘይምስምዑ ኣብ ልዕሊ እቲ ቦርድ ጥርጣረ ከምዘሕደረሉ ተዛሪቡ። እቲ ኣብ ምርጫ ዝስዕር ሰልፊ፡ መሰረታዊ ፖለቲካዊ ለውጢ ከምጽእ ድላይ እንተደኣ ሃልዩ፡ ሕጂ ምርጫ ቅድሚ ምጅማሩ “ብፍላይ ኣብ ኦሮምያን ካልእ ቦታታትን ምስ ዘለው ተቓወምቲ ሰልፍታት ምዝርራብ፡ ካብቶም ተቓወምቲ ንላዕሊ ነቲ መንግስቲ ዘመሓድር ፖርቲ ዝያዳ ረብሓ ኣለዎ ኢለ ይሓስብ” ኢሉ። ስግኣትን ተስፋን ምርጫ ኢትዮጵያ ንሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ኣብ ተኣፋፊ እዋን እያ ተካይዶ ዘላ። ጉዳይ ዘተ ህዳሰ ግድብ፡ ምስ ሱዳን ዘሎ ናይ ዶብ ምስሕሓብ፡ እታ ሃገር ጸጥታዊ ወጥሪ እኳ እንተለዋ፡ ጸገማታ ንምፍታሕ “ዋላ እውን እንተደንጎየ ምርጫ ምክያድ ኣገዳሲ እዩ” ይብሉ። መንግስቲ ንዘውጽኦ ፖሊሲን መምርሕን ተቐባልነትን ሕጋውነትን ንኽረክብ፡ ምርጫ ምክያድ ኣድላይ እዩ ይብል። ዶ/ር በሪሁን ይኹን ኣቶ እያስፔድ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ ፖለቲከኛታት ከይፈታሕካ ምርጫ ምክያድ “እቲ ዝሓለፈ ጸገም ምድጋም እዩ” ይብሉ። ስለዝኾነ፡ ዘተን ልዝብን ክካየድን እሱራት ፖለቲካ ክፍትሑን ከኣ የዘኻኽሩ። ኣብ ሓምሻይ ሃገራዊ ምርጫ ኢህወዴግ ሚእቲ ብሚእቲ ምስዓሩ ዝዝከር ኣቶ እያስፔድ ሕጂ ንዝተፈልዩ ተቓወምቲ ምድባት ብሰላማዊ መገዲ ንኸይንቀሳቐሱ ምኽልካል ናብ ካልእ ኣማራጺ ከየምርሕ ዘተን ልዝብን ከምዘድሊ ይሕብር። ሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ካብ ጥቕሙ ጉድኣቱ ይዓዝዝ ዝበለ ኣቶ እያስፔድ፡ ህዝቢ ወከልቱ ኣብ ዘይተሳተፉዎ ጉባኤን ቤት ምኽርን ንዝወጽኡ ሕግታትን ፖሊሲታትን ክእዘዙ እዮም ኢልካ ምሕሳብ ከቢድ ምዃኑ ቅድሚ ሕጂ ንዝተኻየደ ተቓውሞታት ኣብነት ብምቕራብ የረድእ። ዶ/ር በሪሁን ምርጫ ማለት  ነታ ሃገር ንዝመጽእ ሓሙሽተ ዓመታት መን የመሓድራ ዝብል ምዃኑ ብምጥቃስ ሕጂ ግን ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ፖለቲካን ሕግን ካልእ ብዙሕ ፍልልይን ስለዘሎ ሻድሻይ ሃገራዊ ምርጫ ቁሩብ ፍልይ ከምዝብል ተዛሪቡ። እዚ ሕጂ ዝመርሕ ዘሎ ሰልፍን እቲ ዝምረጽን እታ ሃገር ንዘለዋ ሽግር ንበይኑ ክፈትሖ ስለዘይክእል፡ ቅድምን ድሕርን ምርጫ፡ ዘተን ልዝብን ምምኽኻርን ኣገዳሲ ምዃኑ የረድእ። ዶ/ር በሪሁ፡ ንዝሓለፈ ክልተ ዓመት ተቓወምቲ ፓርቲታት ንዘረራብ ክብሉ ምጽንሖም ብምግላጽ ሕጂ እውን ግዜ ከምዘሎን፡ ቅድምን ድሕርን ምርጫ ዘተ ከምዘድልን መንግስቲ ዝከኣሎ ክገብርን ከምዝግባእን ኣተሓሳሲቡ። ቅድሚ ሰነ ኣብ ዘሎ ግዜ መንግስቲ ነቲ ሽግር እንተዘይፈቲሑዎ ከምቲ ናይ ዝሓለፈ ምርጫ ዕግርግር ከምዘይስዕብ መረጋገጺ የሎን ክብል የጠንቅቕ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ክራይስስ ግሩፕ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ቶኵሲ ደው ንክብል ጸቅጢ ክግበር ተማሕጺኑ

እቲ ኣብ መንጎ ፌደራላዊ መንግስትን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ደው ክብል እንተዘይክኢሉ ኣብ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ መላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ መዕኖ ዝኾነ ሳዕቤን ክህልዎ ከም ዝኽእል ክራይስስ ግሩፕ ኣጠንቂቑ። እዚ ዓለምለኻዊ ትካል ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ልዕሊ ክልል ትግራይ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንዕ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ከም ዘመሓለለፈ ጠቂሱ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስትር ዶክተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ 4 ሕዳር 2020 ኣብ ሃገራዊ መደብር ዜና ቀሪቡ፡ እቲ ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ዘሎ ሓይሊ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራዊ መዓስከር ሰሜን እዚ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ብምባል፡ ንሰራዊት ፈዴራል ኣድላዩ ዘበለ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክወስዱ ከም ዝኣዘዞም ዝዝከር እዩ። ክራይስስ ግሩፕ ፍሉጣትን ተሰማዕትን ኢትዮዮጵያውያን፣ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ዓለምለኻውያን መሻርኽቲ ኢትዮጵያን ብቅልጡፍ ኣብ ሞንጎ እዞም ክልተ ሓይልታት ቶኹሲ ደው ናብ ምባል ንክመጽኡ ክጽዕሩን ክልቲኦም ሓይልታት ኣፈላላዮም ብዘተ ንክፈትሑ ክሰርሑን ተማሕጺኑ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ሚያዝያ 2018 ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ኣትሒዙ ኣብ ሞንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን መንግስቲ ክልል ትግራይ ዝነበረ ወጥሪ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓረገ ምምጽኡን፡ እቲ ኣብ ካልእ ከባቢታት እታ ሃገር’ውን ክረአ ዝጸንሐን ዝረአ ዘሎን ግጭታት ሓድነት እታ ሃገር ናብ ዝኸፈአ ደረጃ ከየውድቖ ዘስግእ ምዃኑ መግለጺ ክራይስስ ግሩፕ ይሕብር። እቲ ኣብ ሞንጎ ብቐዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስትን ህወሓትን ተፈጢሩ ዘሎ ኵናት፡ ጸላኢ ህወሓት ዝኾነ ግን ድማ ምስ ኣብዪ ኣሕመድ ጥቡቕ ርክብ ዘለዎ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ’ውን ኢዱ ከይሕውሰሉ ስግኣት ከም ዘሎ ክራይስስ ግሩፕ ጠቂሱ። ህወሓት ንልፍንታዊ ግንባር ኢህወደግ ኣብ ዘማእዝነሉ ዝነበረ ግዜ፡ ካብ 1998 ክሳብ 2000 ኣብ ሞንጎ ኢትዩጵያን ኤርትራን ደማዊ ኵናት ተካይዱ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ክልል ትግራይ፡ ብኣስታት ሽዱሽተ ሚልዮን ህዝቢ ምሉእ ደገፍ ዘለዎ ክሳብ ርብዒ ሚልዮን ዝኸውን ሰራዊት (ፍሉይ ሓይልን ምልሻን) ከም ዘለዋ ዝገልጽ መግልጺ ክራይስስ ግሩፕ፡ እዚ ሕጂ ተጀሚሩ ዘሎ ውግእ ብኣግኡ ሰላማዊ መዕለቢ እንተዘይተገይርሉ ግዜ ዝወስድን ደማውን ክኽውን ከም ዝኽእል ይጠቅስ። ቅድም ኢሉ፡ ሃገራዊ መረጻ ብምድንጓዩን ብምንውሑን ብወገን መንግስቲ ክልል ትግራይ ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ ይጠሓስ ኣሎ ኣብ ዝብል ሓሳብ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ወገናት ፍልልያት ጸኒሑ እዩ። መንግስቲ ትግራይ ኣብ ኢትዮጵያ መረጻ ንክናዋሕ ኮሮናቫይረስ ምኽንያት ክኸውን ኣይክእልን እዩ ብምባል 9 መስከረም 2020 ክልላዊ መረጻ ምክያዱ’ውን ይዝከር። ክራይስስ ግሩፕ እቲ ሕጂ ተጀሚሩ ዘሎ ኵናት ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን ሰፍ ዘይብል ዕንወት ከኸትል ከም ዝኽእል ብምጥቃስ ክልቲኦም ሓይልታት ግዜ ከይወሰዱ ተጻብኦታት ደው ከብሉ ጸዊዑ። ኣብታ ካብ ኣፍሪቃ ብብዝሒ ህዝቢ ኣብ ካልኣይ ደረጃ እትስራዕ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት፡ ነቲ ኵናት ኤርትራ እንተተሓዊሳቶ ሱዳን’ውን ንመቀለ ወይ ንኣዲስ ኣበባ ኣብ ምሕጋዝ ክትገማማዕ ከም እትኽል ይሕብር። በዚ ምኽንያት ኣብዚ ዞባ ብዝሒ ዘለዎም ሰላማውያን ሰባት ንስደት ክቃልዑ ከም ዝኽሉን፡ እታ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ኣልሸባብ ብዙሓት ሰራዊት ኣዋፊራ ትርከብ ኢትዮጵያ ሚዛን ሓይላ ናብ ሰሜን ከተብሎ ስለእትኽእል ኣልሸባብ ድላዩ ንኽገብር ጥጡሕ ባይታ ክፈጥረሉ ከም ዝኽእል ክራይስስ ግሩፕ ስግኣቱ ኣስፊሩ ኣሎ። ስለዝኾነ ድማ፡ ዲፕሎማስኛታት፣ መራሕቲ ሰራዊት ነበር፣ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣውሮጳዊ ሕብትን ሕቡራት ሃገራትን ነዚ ኣንጠጥዩ ዘሎ ከቢድ ጸገማት ብኣግኡ ንምፍታሕ ኣብ ሞንጎ እዞም ክልተ ሓይልታት ቶኵሱ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ንክኽተም ክጽዕሩን ናብ ዘተ ንኽኣትዉ ክደፍኡዎምን ተማሕጺኑ። እቲ መግልጺ ኣብ መወዳእታ ኣብቲ ሃገራዊ ዘተ እቶም ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ፖለቲከኛታት’ውን ክሳተፉ ከም ዘለዎምን ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ዓሌታዊ ምቅትታል ጠንቁ ክፍታሕን ተማሕጺኑ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኢትዮ-ኤርትራ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ

ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ቀዳማይ ምኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብዝገበረሉ ዕድመ ሎሚ ንጉሆ ንኢትዮጵያ ኣትዩ። ቀዳማይ ምኒስተር ኣብዩ ኣብ ክልል ኦሮምያ ከተማ ጂማ ኣቀባብላ ገይርሉ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ዩኒቨርስቲ ጂማ  ንዝካየዱ ዘለዉ ምርምራትን ካልእ ንጥፈታትን ከምዝተዓዘበ ሃገራዊ ማዕከን ኣገልግሎት ዜና - ኢቢሲ ጸብጺቡ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ  ንሰለስተ መዓልታት ኣብ ኢትዮጵያ ከምዝጸንሕ፡ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣብ ትዊተሩ ሓቢሩ። ምስቲ ብፕረዚደንት ኢሳይያስ ዝተመርሐ ልኡኽ፡ ምኒስተር ጉዳያት ወጻኢ፡ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ ከምኡ'ውን ኣማኻሪ ፕረዚደንት ኣቶ የማነ ገብረኣብ ኣለው። ቀዳማይ ሚንስተር ኣብዪን ፕረዚደንት ኢሳይያስን ኣብ ርክብ ክልትኤን ሃገራትን ምጥንኻር ምትሕብባር ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃን ዘድሃበ ዘተ ከምዝገብሩ ተገሊጹ። እቲ ፕረዚደንት ናብ ክልል ኦሮሚያ ከተማ ጂማ ከምዝኣተወን ብቀዳማይ ሚንስተር ኣብዪ ኣቀባብላ ከምዝተገበረሉን ሃገራዊ ማዕኸን ዜና - ኢቢሲ - ጸብጺባ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጂማ ተረኺቡ'ውን ዝካየዱ ዘለዉ ምርምራትን ካልኦት ንጥፈታትን ርእዩ። ቅድም ክብል ዝተገበረ ርክባት ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ወርሒ ሓምለ ኣብ ኤርትራ ተራኺቦም ነይሮም። ሽዑ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢዪ ኣሕመድ ናብ ኤርትራ ገይሹ  ኣብ ዲጋ ገርገራን ሳዋን ካልእ ቦታታትን በጺሑ ነይሩ። ኣብ ሳዋ ከኣ ብወተሃደራዊ ሰልፊ ኣቀባብላ ተገይርሉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝጸንሓለን ክልተ መዓልታት፡ ናብ ዝተፈለየ ቦታታት ኤርትራ’ውን ተዛዊሩ ነይሩ። ኣብ ዞባ ደቡብ ኣብ ዝርከብ ዲጋ ገርገራ ብምዝውዋር፡ ብፕረዚደንት ኢሳይያስ ተሰንዩ ኣብቲ ከባቢ ዝግብር ዘሎ ትሕተ ቅርጻውን መስንኦዊ ልምዓታትን ከምዝተዓዘበ ተለቪዥን እታ ሃገር ጸብጺባ ነይራ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ ኣብ ዝርከብ ሕርሻዊ ልምዓታትን ዲጋ ከርከበትን ምብጻሕ ኣካይዱ። ቅድሚኡ ድማ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ናብ ኢትዮጵያ ገይሹ ንኽልተ መዓልታት ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ከምዝተራኸበ ይዝከር። ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ካብን ናብን ኣስመራ ኣዲስ ኣበባ እናተመላለሱ ይራኸቡን ዝተፈላለየ ስምምዓትን ይፈራረሙ እዮም። እንተኾነ፡ መገሻታቶም'ውን "ክልተኣዊ ዘተ ንምግባር"  ካብ ዝብል ሓጺር መግለጺ ሓሊፉ፡ እቲ  ዝግበር ስምምዕ ብዝርዝር ስለዘይግለጽ ዜጋታት ስክፍተኦም ክገልጹ ጸኒሖም ኣለው። ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ስምምዕ ሰላም ድሕሪ ምፍጻሙ፤ ኣብ 2018 ዶብ ክልቲኤን ሃገራት ተኸፊቱ ዜጋታት ካብን ናብን ብፍኑው ክንቀሳቐሱ ጀሚሮም እኳ እንተነበሩ ነዊሕ ከይጸንሐ ዶባት ስለዝተዓጽወ፡ ካብን ናብን ንቡር ምንቅስቓስ የሎን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ማእሰርቲ ሃይለ ወልደትንሳኤ (ድሩዕ) ብውላዱ እንክዝንቶ

ሰንበት 20 መስከረም2020 ኣብ ሚላኖ ዝምቕማጦም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ንዝሓለፉ ን19 ዓመታት ብዘይ ንቡር መስርሕ ቤት ፍርዲ ተኣሲሮም ንዝተሰወሩ ብጉጅለ- 15 ዝፍለጡ መራሕቲ ሃገር፣ መንግስትን ነበር ገዳይም ተጋደልትን፡ ከምኡ እውን ጋዜጣኛታትን ዘኪሮምዎም። ኣብቲ መድኽ ዘተረኸበ ገዲም ተጋዳላይ ሃብተማርያም ዑቕባይ ሕቶን ርእይቶን እቶም ኣብ ቃልሲ ሓርነት ልዑል ተራ ዝነበሮምን ንእስነቶም ኣብ ከቢድ ናይ ቃልሲ መድረኽ ዘሕለፉን ሰባት፡ ድሕሪ ኩናት ዶባት ኢትዮ-ኤርትራ፡ "ገምጋም ኲናት ይገበር፣ ብሰንኪ ኩናት ተወንዚፉ ዝጸንሐ መስርሕ ደሞክራሲያዊ ስግግር ስልጣን ይጀመር፣ ብሃገራዊ ባይቶ ዝጸደቐ ቅዋም ይተግበር" ስለ ዝበሉ'ዩ ኢሉ። ወሲኹ፡ "ምስ ርእቶተኦም ዘይተሰማምዐ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ግን ብፖለቲካዊ ክሲ፣ ብተንበርካኽነትን ሃገራዊ ድሕነትን ወንጂሉ ብዘይ ንቡር መስርሕ ፍርዲ ን19 ዓመታት ቀይዱዎም ኣሎ" ኢሉ። ዕዱም ናይ ክብሪ ጋሻ ሕሳስ ልደ ወዲ ሚኒስተር ፋይናንስ፣ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ዳሕራይ ከኣ ሚኒስተር ንግድን ኢንዱስትርን ገዲም ተጋዳሊ ሃይለ ወልደንስአ መንእሰይ መሓሪ ሃይለ ብዛዕባ እታ ወላዲኡ ዝተኣስረላ 18 መስከረም 2001 ኣብ ቤቶም ዝነበረ ሃዋህው ኣልዒሉ። "ቅድሚ 19 ዓመታት ኣስታት ሰዓት ሓሙሽተ ወጋሕታ፡ ካብ ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ድሕነት ዝተላእኩ ናይ ስቪል ክዳን ዝተኸድኑ ኣባላት ጸጥታ መንደቕ ዘሊሎም ብምእታው፡ ንማዕጾ ገዛና ብሓይሊ ኳሕኲሖም ብምእታው ንስድራና ባህዲሎም ነቦይ ሒዞምዎ ከይዶም" ኢሉ። መሓሪ፡ እተን ምስ ወላዲኡ ዝነበሮ ሒደት ዝኽሪ ቑልዕነቱ እውን ኣካፊሉ። ብዙሕ ግዜ ኣብ ጎደናታት ኣስመራ ኮምፒሽታቶ ሒዙዎም ክዛወር፣ ናብ ኣዝማዶም መቕርብን ሓቢሮም ክበጽሑ፣ ብዙሕ ግዜ ነቲ ኣብ ማእሰርቲ ሰምበል ብማህረምቲ ዝሰምበረ እንግድዕኡ እናረኣዩ "እንታይ ኬንኳ" ኢሎም ይሓትዎ ስለ ዝነበሩ፡ ሓደ መዓልቲ ናብታ ብገዛእቲ ስርዓታት ኢትዮጵያ ተኣሲሩ፡ ከቢድ ግፍዒ ዝረኸበላ ቤት ማእሰርቲ ሰምበል ወሲዱ እንታይ ዓይነት ቃልሲ ከም ዝሓለፈ ከም ዘዘንተወሎም ይነግር። ድሩዕ ፍርሕን ሓሶትን ዝጽየን ፈቃር ግን ከኣ ተሪር ምንባሩ፡ ማእሰርቲ ኣቡኡ ምስ ነውሐ ከኣ ንወላዲቱ፡ " ነቦይ እምበር ናፊቐዮ፡ ምስሉ እኳ ክጠፍኣኒ ደልዩ" ምስ በላ፡ ወላዲቱ ኣብ ሳሎን ናብ ዝነበረ ስእሊ ኣቡኡ ወሲዳ እነሆ እንዶ ስእሉ ኣጆኻ ክመጽእ እዩ ኢላ ከምዘ ተባበዐቶ ይዛረብ። እንተኾነ ንሱ፡ "ድምጹ'ኸ? ክዛረብ እንከሎ ክሰምዖ እንድየ ደልየ" ምስ በላ ብውሽጣ ኣዝያ ከም ዝጎሃየት ዳሕራይ ምስ ጎበዘ ከም ዘዕለለቶ የዘንቱ። መንግስቲ፡ ነታ ድሩዕ ንህዝቢ ኤርትራ ንምምጓስ "እቲ ኲናት ሳላኹም ኢና ወጺእናዮ፣ ወራር ወያነ መኪትናዮ፤ እምበር ከም መንግስቲ ተጠላቒና ኢና ነይርና" ካብ ዝበላ ምልእቲ ሓሳብ ነታ "ተጠላቒና!" እትብል ቃል መዝሒቖም ኣብ ተሌቪዥን ኤርትራ ደጋጊሞም የቕርቡዋ ስለ ዝነበሩ፡ ስድራ ድሩዕ ብደብዳብ ፕሮፖጋንዳ ተናዊጾም ምንባሮም ይገልጽ። ድሕሪ ማእሰርቲ ድሩዕ ኣብቲ ገዛ ኣተውትን ወጻእትን ዝነበሩ ብዙሓት ኣዕሩኽን መሓዙትን ብፍርሒ እግሮም ብምስሓቦም ከኣ ጽምዋን ተነጽሎን ከም ዝነበሮም፡ እንተኾነ ወላዲቱ ንቦታ ሰብኣያ ተኪኣ፡ ክንዲ ኣቦን ኣደን ኬይና ርእሳ ከየድነነት፡ ፋሕተርተር እናበለት ንደቃ በታ ዝለመዱዋ ከም ዘዕበየቶም ይዛረብ። እንተኾነ፡ በኹሪ ሓዎም ፈንቅል ብስግረ ዶብ ካብ ዓዲ ምስ ወጽአ፡ ንሳ ንኣዋርሕ ምስተኣስረት ከቢድ ጽምዋን ስነ-አእምሮኣዊ ጸቕጥን ከምዘጋጠሞምን ይሕብር። ንድሩዕ ኣብ ከተማን ቃልስን ካብ ዝፈልጦ ተጣባቒ ሰብአዊ መሰላት ደስበለ መሓሪ፡ "ድሩዕ፡ ምእንቲ ናጽነትን ክብረትን ህዝቢ ኤርትራ፡ ንእስነቱ ኣብ ማእሰርእትን በረኻን አሕሊፉዎ ከብቅዕ፡ ድሕሪ ናጽነት ከኣ ንግዝኣተ ሕግን ልዕልነትን፡ ንክብርን ሓርነትን ህዝቢ ዳግማይ መስዋእቲ ዝኸፈለ ጅግና እዩ" ክብል ርእይትኡ ሂቡ። መሓሪ ይቕጽል፡ "ከም ልምዲ ክንድቅስ እንከለና ንወለድና ስዒምና፡ ደሓር ሕደሩ ኢልናዮም ኢና ናብ መደቂስና ንኸይድ ነይርና። ድሮ እታ ዝተኣስሩላ መዓልቲ ግን ኣቦይ ሰዓል ሒዙዎ ስለዝነበረ ደሓን ኣብኡ እንከለኹም ቻው ኢሉና፡ ነናብ መዳቕሶና ኬድና። ሰዓት ሓሙሽተ ናይ ንግሆ ማዕጾ ገዛና ብኸቢድ ይኹሕኳሕ'ሞ ኣደይ ክትከፍቶም ትኸይድ። ኣነ እውን ደድሕሪኣ ይስዕብ፡ ሽዑ፡ "ቀስ እባ በሉ" እናበለት ምስ ከፈተቶም "ኣበይ ኣሎ ድሩዕ፡ ኣበይ ኣሎ" ኢሎም ደፋፊኦምና ንውሽጡ ኣትዮም" ይብል። ግን ድማ ድሩዕ ተረዲኡዎ ስለ ዝነበረ ተኸዳዲኑ ተቐሪቡ እዩ ጸኒሑ። መንነቶም ሓቲቱዎም ካብ ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ድሕነት ኣብርሃ ካሳ ዝተላእኩ ምዃኖም ይሕብሩዎ'ሞ እተን ናይ ዲያቤቲክ መድሃኒት ዝሕዘላ ንእሽቶ ቦርሳ ሒዙ ከም ዝወጽአን ኣብ መኪና ኣእትዮም ፌሮ ከም ዝገበሩሉን ይትርኽ። እቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ዕግርግርን ረበሻን ግን ነቲ ስድራ-ቤት ከምዝረበሾን ክሳብ ሕጂ ከም ስእሊ ከምዝረኣዮን ይዛረብ መሓሪ። ድሩዕ ካብ ኩሉ ንላዕሊ ዝተሰመዖ ነገር እቶም ናእሽቱ ደቁ ነቲ ምክልባት ምርኣዮም እዩ። ስለዝኾነ ከኣ "በጃኹም ነዞም ቖልዑት እለዩዎም" ይብል ከም ዝነበረ ይዝክር። ገይሻ መጺኣ፡ ኣብ ገዝኦም ዝጸንሐት ዘመድ፡ "ስለምንታይ ትኣስሩዎ ኢላ ዓው ዓው ምስበለት፡ ሓደ ካብኣቶም ከምዝጸፍዓን ግን ንሳ ደፊራን ተቢዓን፡ "ኣጆኻ ድሩዕ ኣብ ጎድንኻ ኢና ዘሎና" ከም ዝበለቶ'ውን ዝኽሩ'ዩ። ድሕሪ ማእሰርቱ ከኣ ጀነራል ስብሓት ኤፍረም ንገዛ መጺኡ፡ ቅያር ክዳን ፒጃማን ሸበጥን መድሃኒትን ሒዙሉ ከምዝኸደ፡ እንተኾነ፡ ዳሕራይ ተመሊሱ፡ እቲ ክዳን ኣይተፈቕደን ኢሉ ከም ዝመለሶ ይዛረብ። ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዝነበረ ሓው፡ ፈንቅል ሃይለ፡ ምስቶም ሕቶ ዘልዓሉ ተማሃሮ ዩኒቨርስቲ ኣብ ገልዓሎ ተኣሲሩ ስለዝነበረ ወላዲኡ እንታይ ከምዘጋጠሞ ዳሕራይ እዩ ሰሚዑ። መሓሪ ወዲ 15 ዓመት ምስ ኮነ፡ ኣብ መርበብ ሓበሬታ፡ ወላዲኡን ብጾቱን ዝተኣስሩሉ ምኽንያት ኣንቢቡ ከም ዝተረደአን፡ ኣቡኡን እቶም ሓቢሮሞን ዝተኣስሩ ሰበስልጣንን 'ዝሓለፈ ጉዕዞና ገምጊምና ኣካይዳና ነዐሪ፡  ሃገር ብሕግን ቅዋምን ትመሓደር፡ ግሉጽነትን ተሓታትነትን ይሃሉ' ስለዝበሉ ከምእተኣስሩ፡ እቶም ጋዜጠኛታት ከኣ ርእይቶን ሓሳባትን እቶም ለውጥን ምምሕያሽን ዝሓተቱ ሰባት ኣብ ዓምዲ ጋዜጣታቶም ስለዘስፈሩ ከምዝተቐየዱ ምስፈለጠ፡ " እንቋዕ እባ ኣቦይ ከምቶም ዘጽቀጡ ኣየጽቀጡ" ከም ዝበለ ይዛረብ። ኣማኒኤል ጠዓመ ካብ ለንደን፡ "ንጉጅለ 15ን ሓቢሮሞም ንዝተኣስሩ ካድራትን ጋዜጠኛታትን ኣብ እዋኑን ሰዓቱን ድምጺ ስለዘይኮንናዮም ኩሉ ሳዕ ይስመዓኒ እዩ። ሽዑ ህዝቢ እንታይ እዩ ዝግበር ዘሎ፡ ስለምንታይ ናብ ቤት ፍርዲ ዘይቀርቡ እንተዝብል፡ ብሓባር እቲ ዝኸውን ምተራእየ። ከምኡ ስለዘይገበርና ግን ብውልቀይ በዚ ኣጋጣሚ ይቕሬታ እሓትት" ብምባል፡ ንመሓሪ፡ በቲ ዝሓለፎ ከቢድ በሰላ ከይተጎናደበ ኣብ ትምህርቱን ህይወቱን ክነፍዕን ክብርትዕን ኣተባቢዑ። ብዙሓት ካልኦት ተሳተፍቲ እቲ ዝኽሪ እውን ተመሳሳሊ ርእይቶን ውልቃዊ ጦብላሕታን ኣቕሪቦም። ኣብዚ ቕንያት'ዚ፡ ብዙሓት ኣብ ግዳም ዝነብሩ ደቂ እቶም ኣብ ዒላዒሮ ተቐይዶም ከምዘለው ዝንገር፡ ግን ከኣ ካብ ዝእሰሩ ደሃዮም ዘይተሰምዐ፡ ሃለዋቶም ዘይፍልጥ ሰበስልጣን መንግስትን ጋዜጠኛታትን ነበር፡ ኣብ ዝተፈላለያ መራኸቢ ብዙሓን ማሕበራዊ ሚድያታት ተዘክሮታቶም ይገልጹ ኣለው። ካብ ማእሰርቲ ዘምለጡ ጋዜጠኛታትን ፈለጥትን መቓልስትን እቶም ብዘይ ንቡር መስርሕ ቤት ፍርዲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘለውን ከኣ ብቃለ መሕትት፡ ነቲ ሽዑ ዝነበረ ሃዋህውን እቲ ናብኡ ዘብጽሐ ፖለቲካዊ ወጥርን ምስክርነት ክህቡሎም ቀንዮም ኣለው። ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ ልደታ፡ ጋዜጠኛ ወላዲኣ ዝተኣስራ መንእሰይ ኣርያም ዳዊት እውን ድሕሪ ማእሰርቲ ኣቡኣ፡ ወላዲታ ንዘሕለፈቶ ከቢድ ብደሆን ኣብ ጉዕዞ ስደት ሰሃራን ባሕርን፡ ገና ቖልዓ እንከላ ምስ ወላዲታ ኣብ በረኻታት ሊብያ ብነጋዶ ደቂ ሰባት ተጨውየን ንዘሕለፈኦ መከራን ስቓይን፡ ነቲ ኩነታት ተለማሚዳ ንወላዲታ ንምትብባዕ ሕጉስቲ መሲላ ትቐርባን ከምዝነበረት ኣዘንትያ ኣላ። ሓያሎ አሕዋትን ደቅን እቶም ኣብ ዒላዒሮ ተኣሲሮም ዘለው ከኣ ብተመሳሳሊ መገዲ ዝኽሮም ኣካፊሎም ኣለው።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ምኽንያት ጎንጺ ኣርመንያን-ኣዘርባጃንን እንታይ'ዩ?

ግዝኣታት ሕብረት ሶቭየት ኣብ ዝነበራ ሃገራት ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ኣብ ዞባ ካውካሱስ ዳግማይ ግጭት ተወሊዑ። እዚ ኣብ ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ኣጋጢሙ ዘሎ ዓሰርተ ዓመታት ዝገበረ ጎንጺ፡ ኣካል ኣዛርበጃን ምዃኑ እዩ እኳ እንተተባህለ ኣርመናውያን እዮም ተቖጻጺሮሞ ዘለው። እዘን ሃገራት ኣብ 80ታትን ተስዓታትን ከቢድ ደማዊ ኩናት ኣካይደን እየን። ዋላኳ ዳሕራይ ናይ ተኹሲ ምቁራጽ ስምምዕ እንተገበራ ስምምዕ ሰላም ግን ክፍጽማ ኣይከኣላን። ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ናይ ኣዘርባጃን እዩ ዝብል ጠለብ ኢልናኩም። ግን ድማ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዝነብር ህዝቢ እቶም ዝበዝሑ ኣርመናውያን እዮም። ኣብ 1980ታት ሕብረት ሶቭየት ክትፈርስ አንከላ፡ ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ናብ ኣርመኒያ ክትጥቕለል መሪጻ። እዚ ኣብ 1994 ዓ.ም ተኩሲ ጠጠው ምባሉ ዝተኣወጀሉ ኲናት ክልቲአን ሃገራት ዘልዓለ እዩ። ካብ ሽዑ ንነጀው፡ ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ግዝኣት ኣርባጃን ኮይና ተሪፋ፤ ግን ድማ ብመንግስቲ ኣርመኒያ ዝሕገዙ ኣርመናውያን ዝተቖጻጸሩዋ እያ። ኣርመኒያ፡ ብኣብዝሓ ክርስቲያን ሕብረተሰብ ዘለዋ ዓዲ እስላምን ክርስቲያንን ኮይና፡ ብነዳዲ ሃፍታም እያ። ቱርኪ ምስ ኣዘርባጃን ጥቡቕ ዝምድና ክህልዋ እንከሎ፡ ሩሲያ ናብ ኣርመኒያ'ኳ እንተኣዘንበለት ምስ ኣዘርባጃን'ውን ጽቡቕ ርክብ ኣለዋ። ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ እትርከበሉ ኮከሰስ፡ ብጎቦታት ዝተኸበበት ስትራቴጂካዊት ዞባ ደቡብ ምብራቕ ኤውሮጳ እያ። ንዘመናት ድማ ህልኽ ናይ ክርስቲያንን እስላምን ሓይሊታት ክርኣየሉ ዝጸንሐ እዩ። ኣብ ዘመናዊ ታሪኽ ኣርመኒያን ኣዘርባጃንን ተባሂለን ዝጽውዓ ሃገራት፡ ሕብረት ሶቭየት ብ1920ታት ክትምስረት እንከላ ኣካል እቲ ሕብረት ነይረን። ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ድማ ብኣብዝሓ ንኣርመኒያ ዝብጽሓ ዞባ ኮይኑ፡ ሶቭየት ሰበ ስልጣን ኣዘርባጃን ነቲ ከባቢ ክቆጻጸሩዎ ስልጣን ሂባቶም ትጸንሕ። እቶም ኣብ ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ዝነብሩ ኣርመኒያውያን ንዓሰርታት ዓመታት ሕጋዊ ምሕደራ እቲ ዞባ ናብ ትሕዝቶኦም ክሰጋገር ክሓቱ ጸኒሖም። ሕብረት ሶቭየት ኣብ መወዳእታ 1980ታት ክትፈራርስ ክትጅምር ከላ ግን፡ ባይቶ ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ኣካል ኣርመኒያ ኮይና ክትቕጽል ድምጹ ሂቡ። ኣዘርባጃን ነዚ ኣይተቐበለቶን፤ በዚ ምኽንያት ኣብቲ ከባቢ ንዘሎ ምንቅስቓስ ክትዕፍኖ እንከላ ኣርመኒያ ትድግፎ። እዚ ክልቲአን ሃገራት ናብ ዓሌታዊ ግጭት ከምርሓ ገይሩ። ክልቲአን ሙሉእ ንሙሉእ ካብ ሩሲያ ናጻ ክወጽኣ ከለዋ ናብ ዕሉል ኲናት ኣትየን። በዚ ምኽንያት ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም። ኣስታት ሓደ ሚሊየን ሰባት ድማ ተመዛቢሎም፤ ብኽልቲኡ ወገን'ውን ምጽናት ዓሌትን ጨፍጫፍን ተፈጺሙ። ብ1994፡ ብሸምጋልነት ሩሲያ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ተኩሲ ጠጠው ከም ዝበለ ቅድሚ ምእዋጁ ሓይልታት ኣርመኒያ ንዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ተቖጻጺሮምዋ። ድሕሪ እቲ ውዕሊ ግን ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ኣብ ትሕቲ ኣዘርባጃን እያ ቐጺላ። እንተኾነ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ብተገንጸልቲ ሓይልታት ክትምራሕ ጸኒሓ፡ ዓርሳ ሪፐብሊክ ኢላ ዝኣወጀት ኮይና መንግስቲ ኣርመኒያ ብዝድግፎም ዓሌት ኣርመኒያ እያ ትመሓደር። ኣብ ሞንጎ'ውን ሓይልታት ኣርመኒያን ኣዘርባጃንን ዝፈሊ መስመር'ውን ሓንጺጻ። ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ብ1992 ፈረንሳ፣ ሩሲያን ኣመሪካን ብዝወደብኦ ትካል ድሕነትን ምትሕብባርን ኣብ ኤውሮጳ ዝመርሖ ዘተ ሰላም ክካየድ ጸኒሑ እዩ። እንተኾነ ውዕሊ ሰላም ፈሪመን ኣይፈልጣን። ንዝሓለፉ 30 ዓመታት ዘይሃድአ ግጭት ክቕጽል እንከሎ፡ ኣብ 2016 ብኽልቲኡ ወገን ብርክት ዝበሉ ወተሃደራት ዝሞቱሉ ጎንጺ ተላዒሉ ነይሩ። ግጭት እዘን ሃገራት ብጂኦፖለቲካዊ ድልየታት'ውን ዝተሓላለኸ እዩ። ኣባል ኔቶ ዝኾነት ቱርኪ ብ1991 ናጽነት ኣዘርባጃን ዝተቐበለት ፈላመይቲ ሃገር እያ። ፕሬዝደንት ኣዘርባጃን ዝነበረ ሃይደር ኣሊቭ ነዘን ክልተ ሃገራት "ክልተ ግዝኣት ዘለዋ ሓንቲ ሃገር" ክብል ገሊጹወን እዩ። ክልቲአን ባህልን ህዝብን ቱርኪ ዝወርሳ ኮይነን፡ ፕሬዝደንት ቱርኪ ረሲጵ ጣይፕ ኤርዶጋን ደገፉ ንኣዘርባጃን ከም ዝኾነ እዩ ዝገልጽ። ብተወሳኺ፡ ቱርኪ ምስ ኣርመኒያ ዝኾነ ዓይነት ወግዓዊ ርክብ የብላን። ኣርመኒያ ብምኽንያት ዞባ ናጎርኖ-ካራባካህ ናብ ግጭት ክትኣቱ ከላ፡ ንኣዘርባጃን ዘለዋ ደገፍ ብምግላጽ ቱርኪ ምስ ኣርመኒኣ ዘራኽባ ዶብ ብ1993 ዓጺያቶ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣርመኒያ ምስ ሩሲያ ጽቡቕ ዝምድና ኣለዋ። ሩሲያ'ውን ኣብታ ሃገር ወተሃደራዊ መዓስከር ኣለዋ። ክልቲአን ድማ ኣባላት ወተሃደራዊ ልፍንቲ ትካል ሓበራዊ ስምምዕ ድሕነት እየን። ፕሬዝደንት ሩሲያ ቭላድሚር ፑቲን ከኣ ምስ ኣዘርባጃን ጽቡቕ ርክብ እዩ ዘለዎ። ስለዚ ድማ፡ ተኩሲ ደው ከብላ ሩሲያ ጸዊዓ ኣላ። ብ2018፡ ኣርመኒያ ሰላማዊ ሰውራ ብምክያድ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ሴርዝ ሳርጊሳን ካብ ስልጣን ኣልያ እያ። ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝተኻየደ መረጻ ድማ መራሒ እቲ ተቓውሞ ዝነበረ ኒኮል ፓሺኒያን ቀዳማይ ሚኒስትር ኮይኑ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ወጥሪ ንክሃድእን ናይ መጀመርታ ቀንዲ ማእከል ወተሃደራዊ ስሕበት ከቑሙን ምስ ፕሬዝደንት ኣዘርባጃን ኢልሃም ኣሊቭ ተሰማሚዑ ነይሩ። ብ2019 ድማ ክልቲአን ሃገራት እቲ ህዝቢ ንሰላም ድልዊ ክኸውን ዝገብሮ ስጉምታት ክንወስድ ኢና ዝብል መግለጺ ኣውጺኦም። ድሕሪኡ ግን ዋላ ሓደ ናብ ባይታ ዝወረደ ቃል የለን። እዚ ሓድሽ ግጭት በየናይ ወገን ከም ዝጀመረ ኣይፍለጥን። ግን ድማ እቲ ወጥሪ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ምዃኑ ይእመን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ዕርቂ እንደርታ: ብሉፅ ሃገር በቆል ስርዓት ዕርቂ ኮይኑ ተሓርዩ

ዕርቂ እንደርታ፡ ኮምሽን ዕርቀ ሰላም ኢትዮጵያ ኣብ ዘዳለዎ ውድድር፡ ብሉፅ ሃገር በቆል ስርዓት ዕርቂ ኮይኑ ተሓርዩ፡፡ እቲ ኮምሽን  ብደረጃ  ሃገር  ኣብ ዘካየዶ ውድድር 1,166 መናእሰይ ቀሪቦም ነይሮም። ካብዚኦም 360 መናእሰይ ተፃርዮም ናብ ካልኣይ ዙር ሓሊፎም። እቲ ውድድር ብውልቀን ብጉጅለን እዩ ተኻይዱ። ካብቶም ካብ ትግራይ ዝቐረቡ ሽዱሽተ ተወዳደርቲ: ዕርቂ እንደርታ ሒዙ ብውልቅኡ ዝቐረበ መለስ ሰለሞን ተዓዊቱ። ብደረጃ ሃገር ድማ: ካብተን ዝተሓረያን ኣፍልጦን ዝረኻባን 25 ስርዓታት ዕርቂ: ዕርቂ እንደርታ ተመሪፃ። ብተወሳኺ ካብተን ዝበለፃ ተባሂለን ናብ ዘተ ክቐርባ ዝተሓረያ 5 ብሉፃት ስርዓታት ዕርቂ: ዕርቂ እንደርታ ብቐዳምነት ከምዝተመረፀት መለስ ሰለሞን ገሊፁ። "ዕርቂ እንደርታ ሓደ ካብቶም ሃገር በቆል ስርዓታት ዕርቂ ኮይኑ: እሞ ድማ ዘላቒ ፍታሕ: ሰላም: ምትሕብባርን ሓድነትን ከምፅእ ዝኽእል ስርዓታት ከምዝኾነ ተኣሚንሉ: ማሕበር ልምዓት እንደርታ ምስ ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን ትግራይ ክሰርሐሉ ፀኒሑ እዩ" ይብል። ዕርቂ እንደርታ ካልኦት ብሄርን ብሄረሰባትን ኢትዮጵያ ክፈልጥዎ ብምግባር ከም ትግራይ ዓብዪ ሽልማት ከምዝተረኸበ መለስ ይገልፅ። ዕርቂ እንደርታ: ኣብ መንጎ ትግራይን ዓፋርን ኣጋጢሙ ንዝነበረ  'ወራር ጋዝ' ብዝብል ዝፍለጥ ልማዳዊ ወራር ኣብ ምእላይ: መራሒ ቀዳማይ ወያነ ትግራይ ዝነበሩ ብላታ ሃይለማርያም ረዳ ዝተጠቐምሉ ብሉፅ መፍትሒ ጎንፂ ከምዝኾነ ኣብ ታሪክ ይዝከር። "ኣብቲ ብልሙድ 'ወራር ጋዝ' እናተባሃለ ዝፅዋዕ ጎንፂ: ምስ ዓፋር ኣብ ዝዋሰን ደጉዓ ትግራይ ዝርከቡ ሰባት ናብ ዓፋር ብምኻድ ሓደጋ የውርዱ: ካልእ እዋን ድማ ብተመሳሳሊ ዓፋር ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ሕነ ይፈድዩ:: ብኸምዚ ህዝቢ ንህዝቢ ዝጎዳደአሉ ግጉይ ልማዳዊ ጎንፂ እዩ ነይሩ። ኮይኑ ግና ብሳላ ዕርቂ እንደርታ ንሓንሳእን ንሓዋሩን ከምዘይፍፀም ክሃድእ ከምዝኻኣለ ድርሳነ ታሪኽ ይሕብሩ" ብምባል መለስ ኣብ መጽናዕቱ ይገልፅ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ካቢነ ሚኒስተራት ኤርትራ መዓስ'ዩ ኣኼብኡ ዘካይድ?

ካቢኔ ሚኒስተራት ኤርትራ ድሕሪ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ብ28 መስከረም 2018 ምስተጋብአ ክሳብ ሕጂ ደጊሙ ኣይተኣከበን። ዜጋታት፡ ስለምንታይ እዩ ክሳብ ሕጂ ካቢነ ዘይተኣከበ? እንታይ ሓዲሽ ነገር ዝተረኽበ ኣሎ?  እታ ሃገር ደኣ ብኸመይ እያ ትመሓደር ዘላ? ዝብል ሕቶ የልዕሉ እዮም። ንፖለቲካዊ ኩነታት ኤርትራ ብቐረባ ዝከታተል መምህር ጸጋይ ገብረሂወት፡ "ኣብዚ፡ ብዙሕ ምምኽኻርን ስራሕን ዘድልዮ ታሪኻዊ መድረኽ መስርሕ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ከም ግቡእ እቲ ንዓመታት ዝደስከለ ሓጋጊ ኣካል ሃገራዊ ባይቶ ተሓዲሱ ክእከብ ነይሩዎ" ይብል። "ከምኡ ካብ ዘይተገብረ ከኣ ፈጻሚ ኣካል ካቢነ ሚኒስተራት ኤርትራ ስሩዕ ኣኼባታት ከካይድ ነይሩዎ። ከምኡ ስለዘይንርኢ ዘለና ግን "እዛ ሃገር ብኸመይ ትመሓደርን ናበይ ገጻ ትኸይድን ከምዘላ ሻቕሎት ኣሎና" ክብል ስክፍትኡ ይገልጽ። እዚ ስክፍታ ግን ኣብ በይኑ ኣይኮነን። ብፍላይ ምስ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ብዙሓት ኤርትራውያን፡ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝግበር ዘሎ ስምምዕን ዝካየድ ዘሎ ርክባትን ብሕጋዊ ሃገራዊ ትካላት ክፍጸም ይግባእ ክብሉ ጻውዒቶም ከቕርቡ ጸኒሖም ኣለው። "ምስ ሃገራት ዝግበር ዝኾነ ይኹን ርክብን ስምምዕን ብሕጋዊ ትካላት እንተዘይተፈጺሙ እቲ ብዕርክነትን ድላይን መራሕቲ ዝግበር ጽባሕ ንግሆ ሽግር ክፈጥር ይኽእል እዩ - እኹል ተመኩሮ እውን ኣሎና" ይብል ፍስሃየ ነቲ ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ኢሳይያስን መለስ ዜናውን ዝነበረ መወዳእትኡ ናብ ከቢድ ጽልኢ ዝተቐየረ ክልተኣዊ ምሕዝነትን ፍቕርን ብምዝካር። እቲ ናብ ኵናትን ደምን ዘብጸሐ ምኽንያት፡ ክልቲኦም ስርዓታት ዝወቓቐሱሉ ብዙሕ ዝተሓላለኸ ጉዳይ እኳ እንተለዎ፡ ብዘተን ልዝብን ክፍታሕ ኣብ ዝነበሮ፡ መወዳእትኡ እውን ብሕግን ዳንነትን ዝተወደአ፡ ካብ ክልቲአን ሃገራት ኣስታት ሚእቲ ሽሕ ህይወት ዘጥፈአን  ኣሻሓት ህዝቢ ዘፈናቐለን ዝረመሰን ኩናት ክንመሃረሉን ክንልብመሉን ከምዝግባእ ዘዘኻኸረ ዶክተር ሃይለ "ካቢነ ምኒስተራት ኤርትራ ክእከብ ይግበኦ" ይብል። ኤርትራ፡ ኣብ ንጥፈታት ልምዓት ብኹሉ እትኽእሎ ዓቕሚ ንኸይትስጉም እቲ ንልዕሊ 20 ዓመታት ዝዓንቀፋ ኣይ ኩናት ኣይ ሰላም ብዕርቀ ሰላም ካብ ዝቕንጠጥ ክልተ ዓመቱ ገይሩ ኣሎ። መምህር ፍስሃየ "ቅድሚ ሕጂ ካቢነ ምእካቡ ብመልክዕ ዜና ኣብ ዝቐርብ ጸብጻብ ኣብ ቴሌቪዥን ንርእዮ ነይርና። እቲ ተዘትዩሉ ዝበሃል ዛዕባ እውን ኣብ ጋዜጣ ነንብቦ ነይርና። ይኹን እምበር እቲ ካቢነ ዝብሎን ዝካትዓሉን  ዛዕባ ስለዘይንሰምዖ፡ ካቢነ ምኒስተራት ኤርትራ ዝተባህሎ ክሰምዕን ጉዳያት ከፈጽም እዩ ክእከብ ጸኒሑ። ስለዚ ተኣኪቡ ኣይተኣኪቡ ብዙሕ ለውጢ ዘምጽእ ኣይኮነን" ይብል። መምህር ጸጋይ ከኣ፡ ኣብ ሓንቲ ሃገር  ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎ ሓጋጊ ኣካል እንተለሚሱ እቲ ፈጻሚ ኣካል ተኣኪቡ ኣይተኣኪቡ ብግብሪ ትርጉም ከምዘይብሉ፡ ግን ከኣ ካብ ሓደ ርእሲ ክልተ፡ ካብ ክልተ ሰለስተ፡ ካብ ዓሰርተ ዕስራ ኣራእስ ስለዝሓይሽ ካቢነ ምኒስተራት ክእከብን ክዘራረብን ኣገዳሲ ምዃኑ ይገልጽ። ድሕሪ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ብ28 መስከረም ኣኼብኡ ዘካየደ ካቢነ ሚኒስተራት ኤርትራ፡ ኣብ ጉዳይ ዕርቀ ሰላም ብዝምልከት ምስ ጎረቤት ኢትዮጵያ፡ ተኸባቢርካ ብሰላም ምንባር፤ ንሓባራዊ ረብሓታት ዘገልግል ናይ ምትሕብባር መቓን ምንጻር፤ ንኣሉታዊ ተራ ግዳማዊ ምትእትታው ዘይዕድም ሽርክነት ምምስራት፤ ክንዮ ክልተኣዊ ዝምድናታት ዝዝርጋሕ ሰላማዊን ርጉእን ጎዶቦ ንምውሓስ ብሓባር ምስራሕ፤ ክልተኣዊ ጸጋታት ኣጓሳጒስካ ብምትሕብባር ዞባዊን ዓለማዊን ጽልዋ ምዕዛዝ ኣብ ዝብል ሓሙሽተ አዕኑድ ከምዝዘተየን፡ ኣብ ዝቕጽል ሰለስተ ኣዋርሕን ክንዮኡን ብነፍሲ-ወከፍ ጽላት ክትግበር ዘለዎ ዕማማት ብዝምልከት ሰፊሕ መብርሂ ከምዝሃበን ይሕብር። ይኹን እምበር እቲ ካቢነ ሽዑ ምስተኣከበ ክሳብ ሕጂ ኣይተራኸበን። ተራኺቡ እንተኾይኑ እውን ንህዝቢ ብወግዒ ኣይተገልጸን። መምህር ፍስሃየ፡ ኣብቲ ናይ መስከረም 2018 ኣኼባ ካቢነ፡- ብክልተኣዊን ዞባውን መልክዓት፡ ትሕተ-ቅርጺ ወደባት ባጽዕን ዓሰብን ካልኦት ማርሳታትን ንምምሕያሽ፣ ቀረብ ጸዓት፣ ማይ፣ ኣባይቲ፣ መንገዲታት፣ ዕረያ መራኽብን ካልእ ዝተፈላለየ ማሕበራዊ ኣገልግሎታትን ንምምዕባል ምርድዳእ ከምዝተገበረ ይዝክር። ብተወሳኺ ድማ ዞባውያን ስትራተጂያውያን መስመራት ንምሕዳስን ምስፋሕን፣ ደረጃኡ ዝሓለወ መዓልቦ ነፈርቲ፣ ንግዳዊን ኢንዱስትሪያዊን ዞባታት ንምልማዕ፣ ብቕዓት ፋይናንስያዊ ትካላት ክብ ንምባል፣ ማዕድናዊን ባሕራዊን ጸጋታት ንምምዝማዝ ብዝምልከት ውዱእ ውጥናት ተዳልዩ ከምዝቐርብን እቲ ውጥናት ብውሽጣዊ ዓቕሚን ደገፍ መሻርኽቲ ሃገራትን ትካላትን ከምዝምወል ተገሊጹ ምንባሩ ይገልጽ። እንተኾነ ክልተ ዓመት ቀሪቡ ክሳብ ሕጂ ካቢነ ዘይምእካቡን፡ እቲ ዝተባህለ ኣብ ምንታይ ከምዝበጽሐ ንህዝቢ ዘይምሕባሩን ከምዘተሓሳስብ ይዛረብ። እዚ ሓድሽ መዋእል፡ ብዙሕ ብደሆታት ከምዘለዎም ብኸቢድን ዘየላቡን ስራሕ ክግጠም ከምዘለዎ ዝሓበረ ኣኼባ ካቢነ ሚኒስተራት 2018፡ ድሕሪ ክልተ ዓመት ጉዳያት ኣበይ በጽሐ? መኣዝን ጉዕዞ ህንጸትን ምዕባለን ከመይ ኣሎ? ክብል ዘይምእካቡ እምበኣር " ካቢነና ኣብ ምንታይ ኣተወ?" ዝብል ሕቶ ከምዘልዕል መምህር ጸጋይ የረድእ። ሚኒስተራት ሃገራት ዓለም ብኣካል ኣይኹን ብመርበብ ኢንተርነት እናተኣከቡ፡ ንምክልኻል ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ዝምልከት ውሳነታት እናሕለፉ፡ እቲ ቀደሙ'ውን፡ ብስሩዕ ዘይእከብ ካቢነ፡ ኣብዚ ወሳኒ መድረኽ መኸተ ኮቪድ ተኣኪቡ ብቓልዕ ወሳኔታት ክህብ ዘይምርኣዩ፡ እምበር'ዶ ካቢኔ ኤርትራስ ኣሎ'ዩ ዘብል'ዩ ይብል መምህር ጸጋይ። መምህር ፍስሃየ እውን ብወገኑ፡ "ጉዳይ ዕጽዋ ንመኸተ ኮሮና ቫይረስ ኣብ ምድንጓይ ኣኼባ ካቢነ ሚኒስተራት ናይ ገዛእ ርእሱ ተራ ተጻዊቱ ክኽውን ዝኽእል እኳ እንተኾነ፡ መራሕትን ሰበስልጣናትን ዝተፈላላያ ሃገራት ርሕቀቶም ሓልዮም ዋኒኖም የሳልጡን ቴክኖሎጂ ብዘፍቅዶ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብቪርቹዋል ይራኸቡን ስለዘለው፡ ስለምንታይ'ከ ኤርትራ ከምኡ ዘይትገብር ዝብል ሕቶ ክለዓል ግን ግድን እዩ" ይብል። ኣብ ፖለተካዊ ቅርጺ መንግስቲ ኤርትራ እቲ ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎ ሃገራዊ ባይቶ እዩ። እቲ  ብ150 ኣባላት ዝቖመ ባይቶ፡ 75 ኣባላቱ፡ ካብ ማእከላይ ሽማግለ ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን እቶም ካልኦት 75 ከኣ ብህዝቢ ዝተመርጹ እዮም። እቲ ሓጋጊ ኣካል ኣብ ነብሲ ወከፍ ሽዱሽተ ወርሒ ሓንሳብ ስሩዕ ኣኼብኡ ከካይድ፤ ምምኽኻር ኣብ ዘድልዮ ጉዳይ ከኣ ብትእዛዝ ፕረዚደንት ብህጹጽ ክእከብ፤ ኣብ ርእሲኡ 2/3 ካብ ኣባላቱ  ኣኼባ ምስ ዝጠልቡ እውን ፕረዚደንት ኣኼባ ክጽውዕ ሓላፍነት ከምዘለዎ እዩ ዝፍለጥ። ይኹን እምበር ሃገራዊ ባይቶ ኤርትራ ድሕሪ ጥሪ 2002 ክሳብ ሕጂ ተኣኪቡ ኣይፈልጥን እዩ። ብሞትን ሕምማን ዝጎደሉ ብዙሓት ካብ ኣባላቱ እውን ኣይተተክኡን። እቲ ክሳብ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ኤርትራ ኣኼብኡ ከካይድ ዝጸንሐ ካቢነ ሚኒስተራት ኤርትራ እዩ ነይሩ። ንሱ ከኣ ኣብቲ ጽዑቕ ስራሕን ብዙሕ ምምኽኻርን ዝሕተተሉ እዋን ዘይምእካቡ ንብዙሓት ሰባት "ስለምንታይ?" ዝብል ሕቶ ኣሕዲሩሎም ከምዘሎ መምህር ጸጋይ ይሕብር። እዚ ህወሓት ንዝተሓሰሞ ብይን ኮሚሽን ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ብምቕባል ወጥሪ ክልተ ዓመት ዘዝለቐ ታሪኻዊ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ድሕሪ ምፍራሙ፡ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለየ ቁጠባውን ንግዳውን ጉዳያት፣ ኣብ ምንቅስቓስ ሰብን ንዋትን፣ ኣብ ግምሩክን ቀረጽን ካልእን፤ ዝተጸንዐን ብትካላት ህዝቢ ዝግለጽን ስምምዓት ክትክትም ትጸቢት ይግበር። ይኹን እምበር፡ ሃገራዊ ባይቶኣ ዝለመሰ ሃገር ምስ ኢትዮጵያ በየናይ ሕጋዊ ኣካልን ትካልን እያ ስምምዕ ክትፍርም ዝብል ሕቶ ቅድሚ ሕጂ እውን ብዙሓት ኤርትራውያን ምሁራት ክሓቱሉ ዝጸንሑ ዛዕባ እዩ። በዚ ኾነ በቲ ግን፡ እቲ ይስራሓሉ ኣሎ ክብሃል ዝጸንሐ ንግዳውን ናይ ምንቅስቓስ ሰባት (ኢሚግሬሽን) ስምምዓትን ዛጊት ዝማህመነ ናይ ቃላት ተስፋ ኮይኑ ጥራይ'ዩ ተሪፉ ዘሎ። ሕጂ እውን እንተኾነ ይብል መምህር ፍስሃየ፡ ነባሪ ሰላምን ምርግጋእን ክመጽእ እንተኾይኑ፡ ኤርትራ እትገብሮ ዝኾነ ይኹን ስምምዓት ብሕጋዊ ትካላዊ ኣካላት እንተኾይኑ ጥራሕ'ዩ - መጻኢ ጉዕዞ ውሕስነት ዝህልዎ። ካብኡ ተረፈ፡ ኣብዚ ሓበሬታ ልዕሊ ኣጽዋር ጸብለል ዝበለሉ እዋን ሃገራዊ ባይቶኣ ዝለመሰ፡ ካቢነ ሚኒስተራታ ዝተረሰዐ፡ ንህዝቢ እኹል ሓበሬታ ዘይትህብ ሃገር ዝገበረት እንተገበረት ከምቲ ዝድለን ትጽቢት ዝግበሮን ኣብ ልምዓትን ህንጸትን ክትስጉም ከምዘይትኽእል የዘኻኽር።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤምባሲ ኣሜሪካ: ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ዜጋታቱ ክጥንቁቑ ኣተሓሳሲቡ

ቤት ጽሕፈት ኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ኤርትራ፡ ሎሚ ንግሆ ኣብ መርበብ ሓበሬታኡን ፈይስ ቡክን፡ ትማሊ 14 ሕዳር ሰዓት 7:50 ድሕሪ ቀትሪ ተደጋጋሚ ነትጕ ከምዝተሰመዐ ብምሕባር ዜጋታቱ ኣድላይ ጥንቃቐ ክገብሩ ኣተሓሳሲቡ። እቲ ኤምባሲ፡እቲ ነትጉ ኣብ ከባቢ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ከምዝኾነ ዘይተጻረየ ሓበሬታ ከምዘሎ ገሊጹ። እቲ ኢምባሲ፡ ኣህጉራዊ መዓርፊ ኣስመራ ተደብዲቡ እዩ ዝብል ሓበሬታ እኳ እንተዘየሎ፡ ኩሎም ኣብ ኣስመራ ዝርከቡ ዜጋታት ኣሜሪካ ጥንቃቐታት ከዛይዱን ክሳብ ተወሳኺ ሓበሬታ ዝውሃብ ኣኣብ ቤቶም ኮፍ ክብሉን ካብ ዘየድሊ መገሻታት ክቑጠቡን ኣዘኻኺሩ። ኣብ ርእሰ ከተማ ኣስመራ፡ ኣብ ከባቢ መዕርፎ ነፈርቲ ሓያል ነትጒ ተሰሚዑ። ኣፈኛ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ከኣ እቲ መጥቃዕቲ ባዕላቶም ከምዝፈጸምዎ ሎሚ ብትዊተር ሓቢሩ። መራሕቲ ክልል ትግራይ ቀዳም 14 ሕዳር ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ሓይልታቶም መጥቃዕትታት ከምዝፈነወ ብምኽሳስ፡ ኣብ ኤርትራ'ውን "ዝተመርጹ ዒላማታት" ክሃርሙ ምዃኖም ኣጠንቂቖም ነይሮም። ብኻልእ ወገን ምስ ትግራይ ኣብ ዘዳውብ ዝተፈላለየ ግንባራት ኵናት ይካየድ ከምዘሎ ምንጭታት ንቢበሲ ኣረጋጊጾም። ብሰሉስ 10 ሕዳር፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኤርትራ "ኣብ ውሽጣዊ ግጭት [ኢትዮጵያ]" ከምዘይትኣቱ ተዛሪቡ ነይሩ። ብዛዕባ'ዚ ሎሚ ኣብ ኣስመራ ዝተሰምዐ ነትጒ ግን ዛጊት ብወገ ንኤርትራ ዝተገልጸ የለን። ኣፈኛ ማእከላይ እዚ ትግራይ ንማዕከናት ዜና እቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ኣብ ምሩጻት ዒላማታት ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ" ከምዘካይዱ ጠቒሱ ነይሩ። ናብ ቀዳም ዘውግሐ ለይቲ ድማ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ኣምሓራ፡ ኣብ ከተማታት ባህርዳርን ጎንደርን ኣብ ዝርከብ መዕርፎ ነፈርቲ ናይ ሚሳይል ደብዳብ ከምዘካየዱ ሰብ መዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣረጋጊጾም። ኣብ መንጎ ፌደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዝተወለዐ ግጭት፡ ዛጊት ብዙሕ ሞትን፡ ምፍንቓል ኣስዒቡ ይርከብ። እዚ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኵናት፡ መጻኢ ዕብየት እታ ሃገር ክዕንቅፍን ሰላም ጎረባብቲ ክዘርግ ይኽእል እዩ ዝብል ሻቕሎት ክግለጽ ምንጽንሑ ይፍለጥ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጎተረስ ነቲ ተኸሲቱ ዘሎ ግጭት ኣብ ምህዳእ፡ ''ርግኣት ኢትዮጵያ ንመላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣገዳሲ'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። እዚ ኵናት ኣብታ ልዕሊ 110 ሚልዮን ህዝቢ ዘለዋን ከምኡ'ውን ኣብ ኣፍሪቃ ብቕልጡፍ ዝዓቢ ዘሎ ቁጠባ እትውንን ኢትዮጵያ ዘይተርፍ ሰፊሕ ጽልዋ ኣሎዎ። ይኹን እምበር መንግስቲ ፈደራል፡ ምስቲ ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ዘሎ ህወሓት ኣጋጢሙዎ ዘሎ ኵናት ብዲፖሎማስያዊ ዘተ ንክፍታሕ ዝቐርብ ዘሎ ምሕጽንታ ነጺጉ፡ "ውሽጣዊ ጉዳይ'ዩ" ብምባል መጥቃዕቲ ከፊቱ ኣሎ። እቲ መንግስቲ፡ ነቲ ዘሎ ኩናት "ልዕልና ሕጊ ንምርግጋጽ እንገብሮ ዘለና ጻዕሪ'ዩ'' ብምባል፡ ናይ ኢትዮጵያ ቁዋማዊ ስርዓት ንምዕናው ዝሕልኑ "ኣንጻር ውሑድ ጉጅለ" ዝግበር ቃልሲ ምዃኑ ይገልጾ። እቲ ተወሊዑ ዘሎ ኵናት ውጽኢት ናይ ነዊሕ እዋን ኣብ ምትፍናን ዝነበሩ ህወሓትን ፈደራል መንግስትን እዩ። ብሰንኪ እዚ ድማ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ንሱዳን ይሰግሩ ከምዘለውን፡ እዚ ድማ እቲ ተኸሲቱ ዘሎ ካብ ኢትዮጵያ ወጻኢ ይዝርጋሕ ከምዘሎ ዘርኢ ምልክት እዩ። መንግስታት ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፍልልይ ስነ-ሓሳብ፡ ክረሓሓቑ ድሕሪ ምጽናሕ ንዝነበሮም ልፍንታዊ ኪዳን ኣፍሪሶም ብልጽግናን ህወሓትን ኮይኖም ተፈላልዮም። ብለበዳ ኮቪድ-19 ብዝተናውሐ ምርጫ እውን ተሰሓሒቦም። ባይቶ ፈደሬሸን ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ዝነበሮ ሃገራዊ ምርጫ፡ ኮቪድ-19 ድሕሪ ምህድኡ ሓደ ዓመት ኣብ ዘሎ ግዜ ክፍጸም ወሲኑ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ግን ነቲ ውሳነ ብምንጻግ ምርጫ ኣካይዱ። ዶ/ር ኣቢይ እቲ ምርጫ ዘይሕጋዊ እዩ ክብል ክነጽጎ እንከሎ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ መንግስቲ ፈደራል ድሕሪ መስከረም 25 ስልጣኑ ስለዘብቀዐ ዘይሕጋዊ እዩ ዝብል መርገጺ ሒዙ። ብድሕር'ዚ ክልቲኦም መንግስታት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ንሓድሕዶም ክካሰሱ ጸኒሖም። ብ03 ሕዳር ከኣ ኣብ ትግራይ ዓስኪሩ ምስ ዝነበረ ናይ ሰሜን እዝ ጎንጺ ተኸሲቱ። ዶክተር ኣብይ ነቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ዝተወስደ ስጉምቲ ብምኹናን፡ ሕጊ ንምኽባር ብዝብል ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኣብ ትግራይ ዝጸንዕ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ህጹጽ ግዘ'ውን ኣዊጁ። ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ኢትዮጵያ እውን ንመንግስቲ ህወሓት ኣፍሪሱ ካልእ መንግስቲ ከምዝሸይም ሓቢሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ድሕሪ ዘመዝገበቶ ሓድሽ ክብረወሰን ዓለም እንታይ ኢላ?

ብሮቡዕ ኣብ ስጳኛ ቫሌኒሺያ አብ ዝተኻየደ ናይ ሓሙሽተ ሽሕ ሜትሮ ውድድር ጉያ እግሪ ብደቂ ኣንስትዮ ሓድሽ ክብረወሰን ዓለም ተመዝጊቡ። ነዚ ድማ ጓል 22 ዓመት ኢትዮጵያዊት ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ነቲ ንዝሓለፉ 12 ዓመታት ተመዝጊቡ ዝጸንሐ ክብረወሰን ዳርጋ ብሓሙሽተ ደቓይቕ ክተመሓይሾ ክኢላ። ኢትዮጵያዊት ኣትሌት ጥሩነሽ ዲባባ ብ2008 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ብ14፡11፡15 ብምእታው ዝሓዘቶ፡ ኣብቲ ኣብ ስፔን ዝተኻየደ ውድድር ዝተዓወተት ለተሰንበት ግደይ ብ14፡06፡62 ኣትያ ተኣዊታትሉ። እታ ኣትሌት ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝነበራ ሓጺር ጻንሒት፡ "እቲ ውድድር ደስ ብሃሊ ነይሩ፤ ምስቲ ሕዚ ዘሎ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ድላይካ ንክትንቀሳቐስ ዝኸብድ ስለ ዝኾነ ርግጸኛ ኮይነ'ኳ እንተዘይኣተኹ ክብረወሰን ክሰብር ኣለኒ ኢለ ግን ኣትየ። መወዳእትኡ ከኣ ኣዝዩ ዘሐጉስ ኮይኑ" ኢላ። ነቲ ውድድር ካብ መጀመርታ ክሳብ መወዳእታ ልቢ ኢላ ከም ዝተዳለወትሉን፡ ንኣፈጻጽምኡ'ውን ከም ዝጽዓረትሉን ብምግላጽ ሕጉስቲ ምዃና ሓቢራ። "ኣሰልጣንየይ ሓደ ዙርያ ኣብ ክንደይ ደቒቓን ካልኢትን ክኸዶ ከም ዘለኒ ብግቡእ ስለ ዝዓለመኒ ንዕኡ ሒዘ እየ ዝኸይድ ነይረ። እቲ ውድድር ሙሉእ ድማ እናተፈለጠኒ ይኸዶ ነይረ" ኢላ። እዚ ዓወት ናይ ሓጺር እዋን ኣይኮነን ዝበለት ኣትሌት ለተሰንበት፡ ካብ 2006 ጀሚሩ ክትዳለወሉ ከም ዝጸንሐት ተዛሪባ። ዋላ'ኳ እቲ ኣበጋግሳ  ንሓዳሽ ኣትሌት ከቢድ እንተነበረ፡ ነዚ ብደረጃ ዓለም ዝረኸበቶ ሓድሽ ክብረወሰን ክትጽምብል ከም ዘኽኣላ እያ ትገልጽ። "ኣብ ቀጻሊ ድማ፡ ኣብ ካልኦት ውድድራት ክብረወሰን ብምምዝጋብ፣ ኣብ ኦሎምፒክን ሻምፒዮና ዓለምን ድማ ብተደጋጋሚ ንሃገርካ ወርቂ ምምጻእ'ዩ ዕላማይ ክኸውን" ክትብል ኣውጊዓ። ኣሰልጣኒያ ሃይለ እያሱ ብወገኑ፡ በቲ ዝተረኽበ ዓወት ኣዝዩ ሕቡን ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ንዝበለጸ ስራሕ ምልዕዓል ከም ዝፈጠረሉ ገሊጹ። "እዚ ንብዙሕ ዓመታት ተታሒዙ ዝነበረ ክብረወሰን ዓለም እዩ። ብኢትዮጵያዊት ኣትሌት ጥሩነሽ ዲባባ ተታሒዙ ስለ ዝነበረ ግን ዳርጋ ካብ የማናይ ኢድ ናብ ጸጋማይ ኢድ እዩ ከይዱ ኢለ እየ ዝቖጽሮ። ኣብዚ፡ ክብረወሰን ንምሓዝ ንዝሓለፉ ሽዱሽተ ወይ ሸውዓተ ዓመታት መደብ ሒዝና ዝተጉዓዝናሉ ዓብዪ ስራሕ ስለ ዝኾነ ድማ ዓብዪ ውጽኢት እዩ" ኢሉ። ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ኣብ ውድድራት ሓሙሽተ ሽሕ ሜተር፣ ዓሰርተ ሽሕ ሜተርን 21 ኪሎሜተር ማራቶንን ክብረወሰን ክትሰብር ኣለዋ ዝብል ትልሚ ሒዙ ክሰርሕ ከም ዝጸንሐ'ውን ሓቢሩ። "ትማሊ ክብረወሰን ክንሰብር ኢና ኢልና ኢና ኣቲና፤ ድሕሪ ሐዚ 10 ሽሕ ሜተር ክብረወሰን  ክንሰብር ኢና። እዚ ፈላማይ ዓወትና ግን ኣብ ኦሎምፒክ'ውን ደጋጊምና ንክንስዕር፡ ብትኽክል ንጉዓዝ ከም ዘለና ዘርኢ ስለዝኾነ ፍሉይ ምትብባዕ ፈጢሩልና እዩ" ይብል። ኣብ ቐጻሊ ኣብ ዝካየዱ ውድድራት ብዝሓሸ ብቕዓትን ምድላውን ንክሳተፉ ዕድል ክረኽቡ ከም ዘተስፉ ኣሰልጣኒ ሃይለ እያሱ ይገልጽ። "ኣብ ቀጻሊ ናይ ኣስፋልት ውድድራት 21 ኪሎሜትር፣ ዲያመንድ ሊግ ክንወዳደር ኢና ኢለ ይግምት። ብፍሉይ እንዳለወሉን ሚኢቲ ሚኢታዊት ምድላው እንገብረሉን ግን ቶክዮ ኦሎምፒክ'ዩ" ኢሉ። ዓወታት ኣትሌት ለተሰንበት

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


“ኣብ ትግራይ ምስ ዘሎ ሓይሊ ዘሎ ጉዳይ፡ ብሕግን ብሕግን ጥራይ ክምለስ'ዩ” ኣብዪ ኣሕመድ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሎሚ ኣብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ቀሪቡ ካብ ኣባላት እቲ ባይቶ ንዝቐረበሉ ሕቶታት ዝመለሰ ኾይኑ፡ ንቅዋም መንግስቱ’ውን ገሊጹ። ብተደጋጋሚ ካብ ኣባላት ባይቶ ካብ ዝቐረቡ ሕቶታት፡ ምስሕሓብ መንግስቲ ፌደራልን ክልል ትግራይን ዝምልከት ይርከቦ። ገለ ኣባላት ባይቶ ኣብ ሕቶኦም፡ ንመንግስቲ ክልል ትግራይ “ብኢደ ወነኑ ይኸይድ ኣሎ” ክብሉ ተሰሚዖም። ብፍላይ ሓደ ኣባል ባይቶ ድማ፡ ንህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ ጎንጽታት ብምፍጣር ዝኸሰሰ ኮይኑ፡ ኣብ ዶብ ክልላት ኣምሓራን ትግራይን ዝለዓል ናይ “ይግበኣኒ ሕቶ” ንምንታይ እዩ ክሳብ ሕዚ ፍታሕ ዘይረኸበ ክብል ሓቲቱ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ "ኣብ ትግራይ ምስ ዘሎ ሓይሊ ዘሎ ጉዳይ፡ ብሕግን ብሕግን ጥራይ ክምለስ እዩ” ዝብል ሓጺር መልሲ ሂቡሉ። ብተወሳኺ ንኣብዪ ኣሕመድ ካብ ዝቐረቡ ሕቶታት ‘መንግስትኻ ፌደራላዊ ስርዓት ኣፍሪሱ፡ ኣሃዳዊ ስርዓት ክተክል ይሰርሕ ኣሎ ድዩ?’ ዝብል ነይሩ። መንግስቲ ክልል ትግራይን ውድብ ህወሓትን፡ ንመንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ ብ “ኣሃዳውነት” ክኸስስ ከም ዝጸንሐ ዝፍለጥ እዩ። "ፌደራላዊ ማለት ዴሞክራሲያዊ፡ ኣሃዳዊ ግን ዘይዴሞክራሲያዊ እዩ” ዝብል ክትዕ ንፖለቲካ ካብ ዘይምርዳእ ዝብገስ እዩ ዝበለ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ብዙሓት ኣሃዳዊ ስርዓት ዝኽተላ ሃገራት ‘ዴሞክራሲያዊ እየን’ ኢሉ። ድሕሪ ለውጢ፡ “መንግስቲ ፌደራል ኣብ ጉዳይ ዝኾነት ክልል ኢዱ ኣይሓወሰን” ድማ ኢሉ። ቅዋም መንግስቱ ክገልጽ እንከሎ ግን፡ መንግስትና “ሓቀኛ ዴሞክራሲያዊ ፌደራላዊ ስርዓት እዩ ዝሃንጽ ዘሎ” ኢሉ። ኣብ ጉዳይ ቁጠባ እንታይ ኢሉ? ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ጉዳይ ቁጠባ ኢትዮጵያ ኣስፍሕ ኣቢሉ ዝተዛረበሉ ክኸውን ከሎ፡ ሓፈሻዊ ኩነታት ቁጠባ እታ ሃገር "ኣዝዩ ተስፋ ዝህብ እዩ” ኢሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ከምዝበሎ፡ ካብ ሓምለ ክሳብ መስከረም ኣብ ዘለዉ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ “ካብ ናይ ወጻኢ ንግዲ 832 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ተረኺቡ” ኢሉ። እዚ ድማ ምስ ናይ ዓሚ ተመሳሳሊ እዋን እንትነጻጸር “ናይ 15 ምኢታዊት ዕብየት ኣለዎ” ኢሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣብ ምውህለል ሸርፊ ወጻኢ’ውን ‘ጽቡቕ ስራሕ ተሰሪሑ’ እዩ ብምባል፡ "ሸርፊ ወፃኢ 20 ምኢታዊት ወሲኹ” ክብል ተዛሪቡ። እንተኾነ፡ ኢትዮጵያ ዘለዋ ሸርፊ ወጻኢ "ክሳብ ክንድ’ቲ ዘጃህር ኣይኮነን" ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ቁጠባ ኢትዮጵያ በዳሂ ኮይኑ ዘሎ “ናህሪ ዋጋ” ምዃኑ ዝገለጸ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣብ ወርሒ መስከረም ኣብ ምግቢ-ተንከፍ ኣቑሑ ናህሪ ዋጋ 21 ምኢታዊት ከምዝኾነ ገሊጹ። መግቢ ተንከፍ ኣብ ዘይኮኑ ኣቑሑ ድማ፡ 18.7 ምኢታዊት ናህሪ ዋጋ ከምዝተርኣየ ገሊጹ። ምስ ምቕያር ባጤራ (ቅርሺ) ብዝተኣሳሰር ድማ፡ 100 ቢልዮን ብር ሓድሽ ባጤራ ከምዝተዘርገሐ ገሊጹ። ምስ’ዚ ብዝዛመድ፡ 1.3 ሚልዮን ሓደሽቲ ሰባት ናይ ሕሳብ ባንኪ ከፊቶም እዮም ድማ ኢሉ። ዛጊድ፡ 37 ቢልዮን ብር ኣብ ባንኪ ክዕቆር ከም ዝኸኣለ’ውን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ተዛሪቡ። ጎንጽን ጉዳያት ጸጥታን ቀደማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ምክልኻል ሃገር ኣብ ጽቡቕ ቁመና ኣሎ፤ ንልኡላውነት ሃገር ዘስግእ'ውን የብልናን ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ጎንጽታት ዝሞቱ ሰባት ምስ’ቲ ጉዳይ ዘተኣሳስር የብሎምን። ፖለቲካዊ ‘ባእሲ ክልተ ኣናብስ፡ ኣብ ዘይፈልጥዎ ዝሞቱ እዮም’ ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ንዘጋጠመ ጸገም ጸጥታ ብዝምልከት ክዛረብ እንከሎ ድማ፡ ኣብ ቀረባ መዓልታት ወፍሪ ተኻይዱ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ተማሪኾምን ሃዲሞምን እዮም ኢሉ። ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ድማ “መስዋእቲ ከፊሉ እዩ” ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ‘ኣብ ውሽጥና ኣለዉ’ ዝበሎም “ባንዳታት” ምስ ናይ ወጻኢ ጸላኢ ይሰርሑ ኣለዉ ክብል ዝኸሰሰ ኮይኑ፡ ናይ ሚድያ ፕሮፖጋንዳ ንምስራሕ ብናጻ ሳተላይት ክረኽቡ፣ ናይ ዲፕሎማሲ ሰንሰለታት ክጥቀሙን ምስ “ጸላእቲ” ይሰርሕ ኣለዉ ድሕሪ ምባል “ተረፍ መረፍ ክላሽን ብሬንን’ውን የእትዉ እዮም” ክብል ተዛሪቡ። እንተኾነ፡ እቶም ኣብ ውሽጢ ዓዲ ኣለዉ ዝበሎም “ባንዳታት” ኮኑ እቶም ናይ ደገ “ጸላእቲ” መን ምዃኖም ኣይገለጸን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ልዕሊ ካናዳዊ ኩባንያ ኔቭሰን ተመስሪቱ ዝነበረ ክሲ 'ብስምምዕ' መዕለቢ ተገይሩሉ

ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት ኤርትራውን ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ ኣብ ልዕሊ ካናዳዊ ኩባንያ ኔቭሰን ዝመስረትዎ ክሲ "ብስምምዕ" ሕጋዊ መዕለቢ ተገይረሉ። ነቲ ጉዳይ ንዓሰርተ ዓመታት ዝተኸታተለቶ ዳይረክተር ሓይልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ወ/ሮ ኤልሳ ጭሩም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓጺር ሓበሬታ: እቶም ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ነበር፡ ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝነበሩሉ  እቲ ኩባንያ ኣብቲ ኣብ ቢሻ ዘካይዶ ዝነበረ ዕደና ብናጻ የስርሖም ከምዝነበረን፡ ከምዘይክፈሉ እናፈለጠ ምስ መንግስቲ ኤርትራ ብምስምማዕ ጉልበቶም ስለዝመዝመዞም እዮም ከሲሰሞ ነይሮም ኢላ። እቲ ኣብ ካናዳ ኣብ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ተታሒዙ ዝጸንሐ፡ ብሽምግልና ዝተወደአ መስርሕ ዳንነት ሕጉሳት ምዃኖም ኤልሳ ጭሩም ንቢቢሲ ሓቢራ። ትሕዝቶ ናይ ስምምዕ እንታይ ምዃኑ ግን ዝተፈልጠ ነገር የለን። ኩባንያ ዕደና ኔቭሰን፡ እቲ ጉዳይ ኣብ ኤርትራ ወይ ድማ ኣብ ካልኦት ናይ ኣፍሪቃ መጋባእያታት ክረአ ብተደጋጋሚ ጠለብ ከቕርብ ጸኒሑ'ዩ። እንተኾነ ቤት ፍርዲ ካናዳ፡ ብ28 ለካቲት 2020፡  ጉዳይ ናይቶም ኣብ ዕደና ወርቂ ቢሻ ኣብ ግዱድ ስራሕ ከም ዝነበሩ ዝኸሰሱ ኤርትራውያን ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣካል ዓለምለኻዊ ሕግታት ብምዃኑ እቲ ጉዳይ ኣብ ካናዳ ክቕጽል ወሲኑ። እቶም ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝነበሩ ኤርትራውያን፡ ካብ 2008 ክሳብ 2012 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ዕደና ቢሻ ተገዲዶም ይሰርሑ ምንባሮምን፡ መሰላቶም ተጋሂሱ፡ ሕማቕ ኣተሓሕዛ ከም ዝነበሮም'ዮም ዝኸሱ። እቶም ከሰስቲ፡ ኣብ ቢሻ፡ ምስተን ምስ ነቭሰን ተሻሪኸን ዝሰርሓ ሃገራውያን ኩባንያታት [ናይ ኤርትራ] ተመዲቦም ኣብ ዝሰርሕሉ ዝነበሩ እዋን፡ ብሕማምን ጥሜትን ከምኡ እውን ብወተሃደራውያን ሓለፍቶም ኣካላዊ መቕጻዕቲ የጋጥሞም ከምዝነበረ እዮም ከሲሶም። ኩባንያ ኔቭሰን ብወገኑ፡ ነቲ ክሲ ብምንጻግ፡ ሓላፍነት ናይቶም ሰራሕተኛታት ከም ዘይነበሮ ክምጉት ጸኒሑ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ብድሕሪ ስምምዕ ሰላም ዘለዉ መገሻታት ፕረዚደንት ኢሳይያስን ርክባት ምስ ሃገራት ኣፍሪቃን

ቀዳማይ ሚንስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጸአ እቲ ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝጸንሐ ኩነተ - ኲናት ተቐይሩ ኣብ ሞንጎ ክልቲኤን ሃገራት ሰላም መጺኡ። ድሕረ እቲ ስምምዕ ሰላም ድማ መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት ብተደጋጋሚ ካብን ናብን መገሻታታት ይገብሩ ኣለዉ። ናይ ሰለስተ መዓልቲ ወግዓዊ ዑደት ስራሕ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ሎመዓልቲ ክዛዘም ትጽቢት ይግበር። እዚ፡ ፕሬዝደንት ኢሳይያስ ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ክልትኤን ሃገራት እንተውሓደ ንሻድሻይ ጊዜ ናብ ኢትዮጵያ ዝገበሮ መገሻ እዩ። እንተኾነ ኣብ ኩሎም ዝገበሮም መገሻታታት ኮነ ቀዳማይ ሚንስትር ናብ ኤርትራ ዝገበሮም ዑደታት፡ 'ንክልትኣዊ ጉዳያት ዝምልከት ዘተ ተኻይዱ' ካብ ዝብል ሓበሬታ ብዝሰገረ ክሳብ ሕጂ ዝርዝር እቶም ዝካየዱ ስምምዓት ኮነ ዝርርባት ኣይተገለጸን። ቀዳም 7 ሓምለ 2010 ዓ.ም(14/7/2018) ፕረዚደንት ኢሳይያስ ብድሕሪ ልዕሊ 20 ዓመታት ንፈለማ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተወሉ እዋን 7 ሓምለ 2010 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ነይሩ። እቲ ፕረዚደንት ናብ ኢትዮጵያ ቅድሚ ምኻዱ ግን ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ 'መስርሕ ሰላም ክልትኤን ሃገራት ንምጅማር' ብዝብል ብ1 ሓምለ 2010 ናብ ኣስመራ ምብጽሑ ይዝከር። ኣብ ፈላማይ መገሻ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ድማ እቲ ንልዕሊ 20 ዓመታት ተዓጽዩ ዝነበረ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኸፊቱ። ሰኑይ 1 መስከረም 2011 ዓ.ም(11/09/2018) ኢትዮጵያ ሓድሽ ዓመት ኣብ እትቕበለሉ መዓልቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ኢሳይያስን ኣብ ከባቢ ዶብ እተን ሃገራት ተረኺቦም። ኣብቲ ሽዑ እዋን ከኣ ንኽልትኤን ሃገራት ዘራኽቡ ዶባት ደባይሲማ-ቡሬ ከምኡ'ውን ሰርሓ-ዛላምብሳ ድሕሪ 20 ዓመታት ንፈላማ እዋን ተኸፊቶም። ዶባት ምስ ተኸፈቱ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ "ዝምድና ህዝብታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ሰላማዊ ንክኸውን ብዝገበርዎ ኣበርክቶ' ብዝብል ኒሻን ንጉስ ዓብደልዓዚዝ ሸሊሙዎም። ዓርቢ 30 ጥቅምቲ 2011 ዓ.ም(9/11/2018) ፕረዚደንት ኢሳይያስ አፈወርቂ ዑደት ንምግባር ኣብ ክልል ኣምሓራ ከተማ ጎንደር ተረኺቡ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ፕረዚደንት ሶማሊያ መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ'ውን ኣብታ ታሪኻዊት ከተማ ተረኺቡ ነይሩ። ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ ንክልቲኦም መራሕቲ ኣቀባብላ ዝገበረሎም ኮይኑ፤ ኣብ ጻንሒቶም ድማ ምስ ላዕለዎት መራሕቲ ክልል ኣምሓራ ዘተ ኣካይዶም። ኣብ ጎንደር ዝነበሮም ጻንሒት ምስ ዛዘሙ ናብ ከተማ ባህርዳር'ውን ምብጻሕ ከም ዝገበሩ ይዝከር። ሰንበት 25 ሚያዝያ 2012 ዓ.ም(3/05/2020) ኣብቲ ዕለት ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንናይ ክልተ መዓልቲ ዑደት ስራሕ ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ። ንሚንስተር ወጻኢ ጉዳያትን ኣማኻሪኡን ኣኸቲሉ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወ እቲ ፕረዚደንት፡ ዕላማ መገሽኡ ኣብ ጉዳይ ለበዳ ኮሮናቫይረስን ወራር ኣንበጣ በረኻን ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኢትዮጵያ ንምዝርራብ ከም ዝኾነ ተገሊጹ ነይሩ። ሚንስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ብወገኑ፤ ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ምጥንኻር ክልትኣዊ ርክባት ከም ዝዝትዩ ብትዊተሩ ሓቢሩ እዩ። ሰኑይ 2 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም(12/10/2020) ፕረዚደንት ኢሳይያስ ነንዝሃለፉ ሰለስተ መዓልታት ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክታት ልምዓት ክበጽሕ ቀንዩ ኣሎ። ኣብዚ መገሽኡ ድማ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ዝርከቦም ገዘፍቲ ፕሮጀክታት እታ ሃገር ከም ዝተዓዘበ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን። ኢትዮጵያን ኤርትራን ስምምዕ ሰላም ምስ ገበራ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብቲ ዞባ ናብ ዝርከባ ካልኦት ሃገራት'ውን ዑደት ስራሕ ኣካይዱ'ዩ። ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ድማ ናብ ሶማሊያ፣ ኬንያ፣ ግብጽን ደቡብ ሱዳንን በጺሑ። ኤርትራን ሶማሊያን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኤርትራ ናጽነታ ካብ እትረክብ ንፈለማ እዋን ኣብ 4 ታሕሳስ 2011 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ግእዝ) ናብ ሶማሊያ መገሻ ገይሩ ነይሩ። ኣብቲ ሽዑ እዋን መራሕቲ ክልትኤን ሃገራት ሓበራዊ ስምምዕ ከም ዝፈረሙ መደብር ቴሌቪዥን ሶማሊያ ጸብጺባ እያ። እቲ ፕረዚደንት ናብ ሶማሊያ ቅድሚ ምጋሹ ግን ምስ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ ፈርማጆ ኣብ ኢትዮጵያ ተራኺቦም'ዮም። 5 መስከረም 2011 ዓ.ም መራሕቲ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያን ሶማሊያን ኣብ ከተማ ኣስመራ ስምምዕ ምትሕብባር ፈሪሞም ምንባሮምን ንኣፈጻጽማ እቲ ስምምዕ ንምግምጋም ካብ 29 ክሳብ 30 መስከረም [ኣ.ኢ] ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከም ዝተራኸቡን ቴሌቪዥን ኤርትራ ጸብጺባ ነይራ። ብተወሳኺ ድማ ኤርትራ ነቲ ኣብ ሞንጎ ሶማሊያን ሶማሊላንድን ዘሎ ምትፍናን ብሰላማዊ መገዲ ናይ ምፍታሕ ድልየት ከም ዘለዋ ክግለጽ ጸኒሑ'ዩ። ንርእሳ ሉእላዊት ሃገር ኢላ ንእትጽውዕ ሶማላንድ ዝድግፍ 'ጋሮዌ ኦንላይን' ዝተበሃለ መርበብ ሓበሬታ፡ ኤርትራ ንኽልቲኦም ወገናት ንምትዕራቕ ሕቶ ከም ዘቕረበት ሰፊሕ ጸብጻብ ኣቕሪቡ ነይሩ። 24 መስከረም 2013 ዓ.ም ድማ ፕረዚደንት ሶማሊያ ፋርማጆ ናብ ኣስመራ ገይሹ። መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት ዘተ ከም ዘካየዱ ዝሓበረ ሚንስተር ዜና ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ ነቲ ኣብ ኣስመራ ዝተበጽሐ ስምምዕ ንምፍጻም ኣብ ምርድዳእ ከም ዝበጽሑ ገሊጹ። ኤርትራን ኬንያን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ታሕሳስ 2011 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ግእዝ) ኣብ ሶማሊያ ዝነበሮሮ ምብጻሕ ምስ ዛዘመ፡ ብፕሬዝደንት ኡህሩ ኬኒያታ ብዝቐረበሉ ዕድመ ናብ ኬንያ ከም ዘምርሐ ይፍለጥ። ክልቲኤን ሃገራት ኣብ ዓውድታት ቁጠባን ፖለቲካን ዝነበረን ርክብ ክሳብ ክንድዚ ዝበሃል ኣይነበረን። ኬንያ'ውን ኣብ ኤርትራ ኤምባሲ ስለ ዘይብላ ኣብ ካይሮ ብዝርከብ ኤምባሲኣ ኣቢላ'ያ ጉዳያታ እተፈጽም። ኣብ 2011 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ሚንስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኬንያ 'ኤርትራ ነቲ ኣብ ሶማሊያ ዝንቀሳቐስ ኣሸባሪ ጉጅለ ኣል-ሸባብ ሓገዝ ትገብር'ያ' ክብል ከሲሱ ምንባሩ ጸብጻብ ሮይተርስ የመልክት። 6 ታሕሳስ 2011 ናብ ከተማ ናይሮቢ ዝኣተወ እቲ ፕረዚደንት ንኽልተ መዓልቲ ዝጸንሐ ዑደት ኣካይዱ። ኣብቲ እዋን፡ "ኣብ ሞንጎ ክልትኤን ሃገራት ዘሎ ንግዳዊ ርክብ ምጥንኻር" ዝብል እቲ ቀንዲ ዛዕባ መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት ከም ዝነበረ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ኤርትራ ጸብጺባ ነይራ። 25 ሚያዝያ 2011 ከኣ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ናብ ኣስመራ ምብጻሕ ኣካይዱ። ኣብቲ ሽዑ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ እውን ስለ ዝተረኸበ ስሉሳዊ ዘተ ኣካይዶም። ኤርትራን ሱዳንን እዘን ሃገራት ንነዊሕ ዓመታት ንሓድሕደን ክካሰሳ ምጽንሐን ይፍለጥ። ሱዳን ኣብ 2005 ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ፡ 'ኤርትራ ኣብ ምብራቕ ሱዳን ንዝርከቡ ዕጡቃት ናይ ዕጥቂ ደገፍ ትገብር'ያ' ክትብል ናብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ክሲ ኣቕሪባ ነይራ። ኤርትራ ብወገና ንኽሲ ሱዳን ከም ዝነጸገቶ ይዝከር። ካብ ቀረባ ዓመታት ናብዚ ድማ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ምምሕያሽ የርኢ ኣሎ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽር ካብ ስልጣን ምስተኣለየ ኣብ ሚያዝያ 2012 ናብ ሱዳን ገይሹ ነይሩ። ንኻልኣይ ጊዜ ድማ 13 ሰነ 2012 ዓ.ም ናብ ካርቱም ኣትዩ። ኣብቲ ዑደት ከኣ ምስ ፕረዚደንት ሉኣላዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ሌተናል ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል-ቡርሃን ተራኺቡ። ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ክልትኣዊ ጉዳያትን ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ኩነታትን'ዮም ዘትዮም። 2 ጳጉሜን 2012 ድማ ሌተናል ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል-ቡርሃን ንናይ ሓደ መዓልቲ ወግዓዊ ዑደት ስራሕ ናብ ኣስመራ ኣትዩ። ኤርትራን ግብጽን 13 መስከረም 2011 ኣ.ኢ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ንሚንስተር ወጻኢ ጉዳያት ግብጺ ሳሚ ሹክሪ ኣብ ቤተ መንግስቱ ተቐቢልዎ ነይሩ። ሚንስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣብ ትዊተሩ ከም ዝሓበሮ ድማ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ዞባዊ ሰላም ኣብ ምጥንኻርን ጉዳያት እተን ሃገራት ዘትዮም'ዮም። 28 ሰነ 2012 ከኣ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ናብ ግብጺ ካይሮ መገሻ ብምግባር ንሰለስተ መዓልቲ ጸኒሑ። እቲ ፕረዚደንት ምስ ፕረዚደንት ዓብዱል ፈታሕ ኣል-ሲሲን ካልኦት ሰበስልጣን እታ ሃገረን ኣብ ክልትኣውን ዞባው ጉዳያት ከም ዝዘተዩ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ኤርትራ ኣቃሊሓ ነይራ። ኤርትራን ደቡብ ሱዳንን ፕረዚደንት ኢሳይያስን ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪን ብ26 ሚያዝያ 2011 ኣ.ኢ ንሓደ መዓልቲ ጥራይ ዝጸንሕ ዑደት ስራሕ ንምክያድ ናብ ጁባ ኣትዮም። ሽዑ ምስ ፕረዚደንት ሳልቫ ኪር ብምርኻብ ኣብ ስሉሳውን ዞባውን ጉዳያት ከም ዝዘተዩ ይግለጽ። ዶባዊ ኲናት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምስተኻየደ፡ ኤርትራ ኣብ ከባቢያዊ፣ ኣህጉራውን ዓለምለኻውን መድረኻት ዝነበራ ተሳትፎ ካብ ምዝሕሓሉ ብተወሳኺ ኣብ ልዕሊኣ ዝተፈላለዩ ማዕቀባት ተነቢሮም ጸኒሖም'ዮም። ብድሕሪ ስምምዕ ሰላም ክልትኤን ሃገራት ዝረአ ዘሎ ኩነታት ድማ እቲ ኣብ ሞንጎኤን ዝጸንሐ ዘይሰላማዊ ኩነታት ኤርትራ ምስ ካልኦት ሃገራት ኣብ ዝነበራ ርክብ ጽልዋ ኣሕዲሩ ከምዝነበረ የመልክት።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ነቲ ብጉጀለ ኦል ፓርላሜንት ዝተጻሕፈ ደብዳበ ነጺጉዎ

ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከብ ኤምባሲ ኤርትራ ነቲ ብኦል ፓርላሜንታሪ ግሩፕ (ኤፒፒጂ)  ፎር ኤርትራ ፡ 'ትግራይ ካብ ኤርትራ ስግኣት ከጋጥማ ይኽእል እዩ' ክብል ናብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ምኒስተር ዝጸሓፎ ደብዳበ መሰረት ዘይብሉ'ዩ ክብል ነጺጉዎ። እቲ ኤምባሲ ኣብቲ ናብ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ኤፒፒጂ  ፎር ኤርትራ፡ ኣብ ኤርትራ ስርዓት ክቕይሩ ናይ ዝደልዩ ወገናት ልሳን ኮይኑ ዘገልግል ካብቶም ሒደት ጸላእቲ መንግስቲ ኤርትራ እዩ ክብል ከሲስዎ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከቡ ንጉዳያት ኤርትራ ብቐረባ ዝከታተሉ ካብ ሓያሎ ሰልፍታት ዝተኣከቡ፡ ኣባላት ፓርላማን ሃውስ ኦፍ ሎርድስን፡ ብ04 ሕዳር ነዚ ኣብ ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ወጥርን ኵናትን፡ ንኤርትራን እቲ ከባብን ክጸልዎ ስለዝኽእል፡ መንግስቲ ብሪጣንያ እቲ ጎንጺ ብዝቐልጠፈ ንኪዓርፍ ክጽዕር ዝጽውዕ ደብዳበ ናብ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ልኢኾም ነይሮም። እቲ፡ ትግራይ፡ ካብ ፈዴራላዊ መንግስቲ ኢትዩጵያን መንግስቲ ኤርትራን ስግኣት ከምዘለዋ ዝጠቅስ ደብዳበ፡ መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ነዚ ተፈጢሩ ዘሎ ወጥሪ ካብዚ ዘለዎ ንላዕሊ ከይዓረገ፡ ልዝብ ንኽፍጠር ፖለቲካዊ ደገፉ ከበርክት ይሓትት። ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ግን ነቲ ብኦል ፓርላሜንታዊ ግሩፕ ዝቐረበ ደብዳበ ብዘየወላውል መገዲ ነጺጉዎ ኣሎ። ነቲ መሰረት ኣልቦ ዝበሎ ናይቲ ጉጅለ ሓሳብ ድማ "ናይ መሃይም ዘረባን ክፍኣት ዝመልኦን" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ደብዳበ ዝጸሓፈ ኤፒፒጂ  ፎር ኤርትራ ዝተባህለ ጉጅለ ፖለቲካውያን ኣባላት ባይቶ፡ "ትግራይ ብሕጋዊ መገዲ ካብ ኢትዮጵያ እንተተፈልያ መንግስቲ ብሪጣንያ ነታ ሓዳሽ ሃገር ትግራይ ኣፍልጦ ክህባ ንጽውዕ" ዝብል መልእኽቲ እውን ነይሩዎ። ይኹን እምበር ክሳብ ሕጂ መንግስቲ ክልል ትግራይ ካብ ኢትዮጵያ ክንፍለ ኢና ዝብል ሓሳብ ኣየውጽአን። ኵናት እንተቐጺሉ፡ ሞትን ዕንወትን ክስዕብን ብፍላይ ህዝቢ ትግራይ ሕጽረት መሰረታዊ ቀረባት ከጋጥሞ ስለዝኽእል  ብዝቐልጠፈ ብፖለተካዊ ዘተን ልዝብን ክፍታሕ ዝጽውዑ ሓይልታት ብዙሓት እዮም። ናብ ሮቡዕ 04 ጥቅምቲ ኣብ ዘውግሕ ለይቲ፡ ህወሓት ኣብ መቐለን ክልል ትግራይን ዓስኪሩ ኣብ ዝነበረ ሰሜን እዝ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ከሲሱ። ኣብ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ቀሪቡ ከኣ ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ሕግን ስርዓትን ከኽብሩ መምርሒ ሂቡ። ካብ ሽዑ ክሳብ ሕጂ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ኩናት ይካየድ ከምዘሎ ክልቲኦም ወገናት ሓቢሮም ዝርዝር መግለጺ ግን ኣይሃቡን። ብሰንኪ እቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ኩናት ከኣ ደላይ ሰላም ሕብረተሰብ ዓለም ክልቲኦም ወገናት ብዝቐልጠፈ ናብ መኣዲ ዘተ ክምጽኡ ይጽውዑ ኣለው። እቲ ደብዳበ ዝጸሓፈ ኦል-ፓርቲይ ፓርላሜንታሪ ግሩፕ ዝበሃል መን እዩ? ኦል-ፓርቲይ ፓርላሜንታሪ ግሩፕ (An all-party parliamentary group - APPG) ብዝተፈላለያ ፖለቲካዊ ውድባት፡ ኣባላት ባይቶ ሃውስ ኦፍ ኮመንስን ሃውስ ኦፍ ሎርድስን ዝቖመ ጸግዕን ወገንን ከይሓዘ ንፖለቲከኛታት እታ ሃገር ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ዓለም ንዘጋጥም ነገራት ዘረድኡን ነቲ ብደሆታት ዝገጥም ፖሊሲ ንክወጽእ ዝደፍኡን ዝጸልውን ምኩራት ፖለቲከኛታት ዓባይ ብሪጣንያ እዮም። እዞም ኣብ ንጡፍ ስራሕ ፖርቲ ዘየለዉ ኣገልግሎቶም ዝፈጸሙ ካብ ንጡፍ ስራሕ ዝተኣልዩ ፖለቲከኛታት፡ ኣብቲ ዝውደብ ኣኼባኦም ንግዱሳት መሻርኽትን ምኒስተራት ጸዊዐም ድምጾም ክህቡን ኣብ ኣገዳሲ ነገር ምጽራይ ንኽግበር ዝጸልውን ፖለቲከኛታት እዮም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሎሚ ቅድሚ ቀትሪ ነፈርቲ ኲናት ኣብ መቐለ ደብዲበን

ሎም ረፋድ ቅድሚ ቐትሪ ነፋሪት ኩናት ንከተማ መቐለ ከምዝደብደበት ሪፖርተር ቢቢሲ ካብቲ ቦታ ጸብጺቡ። እቲ ቦምባ ኣብ ጥቓ ነባር ስታድዮም ባሎኒ ኢዩ ወዲቑ። ዛጊድ ብዝተረኽበ ሓበሬታ ናይ ሓደ ሰብ መቑሰልቲ ከምዘጋጠመ መሰኻኽር ዓይኒ ገሊጾም። ሎሚ ኣብ ከተማ መቐለ ኣገልግሎት ባንክ ብምጅማሩን መዓልቲ ዕዳጋ ሰኑይ ብምዃኑን ብርክት ዝበለ ህዝቢ ኣብቲ ኸተማ ዋኒኑ ንምስላጥ ይንቀሳቐስ ምህላው ሪፖርተርና ሓቢሩ። ኣብ ደቡባዊ ቦታታት ትግራይ ኣብ ግንባር ራያ ኣላማጣ ትርር ዝበለ ኩናት ይካየድ ምህላው ጸብጻባት ይሕብሩ። ብዛዕባ ኣብ ሰብን ንብረትን ዝወረደ ዕንወት ግን ዛጊድ ዝተነግረ የለን። ናብ ትማሊ ሰንበት ኣብ ዘውገሐ ለይቲ፡ ኣብ ከተማ ኣስመራ ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ፡ ናብ ቀዳም ኣብ ዘውገሐ ለይቲ ከኣ ኣብ ከተማታት  ጎንደርን ባህርዳርን ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ይዝከር። ወሃቢ ቃል ማእከላይ ካማንድ ምክልኻል ሓይልታት ትግራይ፡ ጌታቸው ረዳ፡ ሰራዊት ኤርትራ፡ ምስ መንግስቲ ፌዴራል ተሰሊፎም ይወግእዎም ምህላዎም ብምግላጽ ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝተመረጹ ከባቢታት መጥቃዕቲ ከምዝፍጸም ኣጠንቂቑ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ቅድሚኡ እውን ኣብ ትግራይ ደብዳብ ነፈርቲ እንተቐጺሉ ነፍሲ ወከፍ ወተሃደራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ዒላማ ክኸውን ከምዝኽእል ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን፡ ኣብ ጥቓ ከተማ መቐለ ተኸታተሊ ደብዳብ ከምእተኻየደን፡ ኣራጉራ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ 28 ኪሎሜተር ካብ መቐለ ሓንቲ ነፋሪት ተወቒዓ ከምዝወደቐት መንግስታዊ ሚድያታት ክልል ትግራይ ሓቢረን ነይረን። መንግስቲ ፈደራል ግን ንምውዳቕ እታ ነፋሪት ነጺጉዎ። ብሳልሳይ ወገን እውን ኣይተረጋገጸን። እቲ ግጭት ካብ ዝኽሰት ክሳብ ሕጂ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ክልል ትግራይ  ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተኻየደን ሰላማውያን ሰባት ከምዝተጎድኡን መራሕቲ  እቲ ክልል ገሊጾም ነይሮም። ዶክተር ኣቢይ፡ ከበድቲ ኣጽዋራት ውግእ ንምዕናው ደብዳብ ነፈርቲ ከምዘካይድን ሲቪል ከይልከሙ ኣብ ከተማታት ተኣኪቦም ከይንቀሳቐሱን ኣጠንቂቑ ምንባሩ ይዝከር። መንግስታት ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፍልልይ ስነ-ሓሳብ፡ ክረሓሓቑ ድሕሪ ምጽናሕ ንዝነበሮም ልፍንታዊ ኪዳን ኣፍሪሶም ብልጽግናን ህወሓትን ኮይኖም ተፈላልዮም። ብለበዳ ኮቪድ-19 ብዝተናውሐ ምርጫ እውን ተሰሓሒቦም። ባይቶ ፈደሬሸን ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ዝነበሮ ሃገራዊ ምርጫ፡ ኮቪድ-19 ድሕሪ ምህድኡ ሓደ ዓመት ኣብ ዘሎ ግዜ ክፍጸም ወሲኑ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ግን ነቲ ውሳነ ብምንጻግ ምርጫ ኣካይዱ። ዶ/ር ኣቢይ እቲ ምርጫ ዘይሕጋዊ እዩ ክብል ክነጽጎ እንከሎ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ መንግስቲ ፈደራል ድሕሪ መስከረም 25 ስልጣኑ ስለዘብቀዐ ዘይሕጋዊ እዩ ዝብል መርገጺ ሒዙ። ብድሕር'ዚ ክልቲኦም መንግስታት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ንሓድሕዶም ክካሰሱ ጸኒሖም። ብ03 ሕዳር ከኣ ኣብ ትግራይ ዓስኪሩ ምስ ዝነበረ ናይ ሰሜን እዝ ጎንጺ ተኸሲቱ። ዶክተር ኣብይ ነቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ዝተወስደ ስጉምቲ ብምኹናን፡ ሕጊ ንምኽባር ብዝብል ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኣብ ትግራይ ዝጸንዕ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ህጹጽ ግዘ'ውን ኣዊጁ። ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ኢትዮጵያ እውን ንመንግስቲ ህወሓት ኣፍሪሱ ካልእ መንግስቲ ከምዝሸይም ሓቢሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ናይጀርያ፡ ብብዙሕነት ብሄራት ዝተኸፋፈለት ናይጄሪያ ሓድነታ ሓልያ ክትቕጽል ትኽእል'ዶ?

ናይጄሪያ፡ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ብሪጣንያ ናጻ ካብ እትወጽእ 60 ዓመት ገይራ ኣላ። ግንከ፡ ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ዘሎ ብዙሕነት ብሄር ብሄረሰባት ከመይ ኣቢልካ ናብ ሓደ ክመጽእን ዕግበት ክህልዎን ምግባር ይከኣል? ናይጄሪያ፡ ኣብ መጀመርታ ዓሰርተ ዓመታት ናጽነታ ሰንከልከል ዘብል ዝነበረ ጸገም ከይተናገፈት 60 ዓመት ኣቑጺራ'ላ። ሓያል ሞገት ካብ ዘለዎም ሃገራዊ ክትዓት፡ ኣየናይ ብሄር መዓዝ፣ ኣበይን ብኸመይን ጎሊሑ ይውጻእ ወይ ከኣ፡ እቲ ሓደ ምስቲ ካልእ ምውድዳር ገዲፍና ብኸመይ ብማዕረ ንሕዞ? ዝብል እዩ። መንግስቲ ናይጄሪያ፡ ቅድሚ 40 ዓመት'ዩ ማዕርነት ብሄራት እታ ሃገር ንምሕላው ዘኽእል ፖሊሲ ኣላልዩ። እንተኾነ፡ እታ ሃገር ናብ ዝኸፍአ ምክፍፋልን መረረትን እዩ መሪሑዋ። ኣብ ናይጄሪያ ልዕሊ 300 ብሄራት ኣለው። እታ ሃገር 36 ግዝኣታት ዘለዋ ኮይና፡ ኣቡጃ ድማ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር እያ። ኣብ ደቡብ ምብራቕ ዝርከቡ ብሄሰረብ ኢቦ፣ ኣብ ደቡብ ምዕራብ ዝርከቡ ብሄረሰብ ዮርባን፡ ኣብ ሰሜን ዘለው ሃውሳን እቶም ዓብለልቲ ብሄራት እታ ሃገር እዮም። እዞም ብሄራት፡ ቅድሚ ብሪጣንያ ናብ ሓደ ጠርኒፋ ፌደራላዊ ስርዓት ክኽተሉ መገዲ እተርእዮም ዝተፈላለዩን ነንሕደሕዶም ዝቓለሱ ዝነበሩ እዮም ነይሮም። ንስልጣን ዝግበር ውድድር ወይ ድማ ማዕርነትና ኣይተሓለወን ዝብል ቁጥዐ ብዙሕ ግዜ ቅትለትን ዘረፋን፣ ዓመጽን ናዕብን ንክለዓል ምኽንያት እናኾነ ጸኒሑ። ካብ 1967 ክሳብ 1970 ኣብ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ኣእቲዩዋ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ፡ ብሄረሰብ ኢቦ ካብ ናይጄሪያ ናጽነቶም ኣዊጆም ባያፍራ ዝተባህለት ሃገር ክምስርቱ ይቃለሱ ነይሮም። ግን ድማ ንኹሎም ብሄራት ዝሓቁፍ ኣምር "ፌደራላዊ ስርዓት" ዝሰብኽ ሕገ መንግስቲ ብ1979 ክጸድቕ ብምግባር ሓደ ኮይና ንምቕጻል ጻዕሪ ትገብር። እዚ ሕገ መንግስቲ፡ "ብዙሕነት ቋንቋ፣ ብሄር፣ ሃይማኖትን ከባብን ናይጄሪያ" ዘንጸባርቑ ትካላት ንምህናጽ'ውን ዕላማ ዝገበረ እዩ። ኣብ መጀመርታ፡ እዚ ንኹለን ክፋላት እታ ሃገር ተስፋ ዝሃበን ናብ ሓደ ክመጽኡ ስምዒት ዘሕደረን'ዩ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ እዚ ጉዳይ ናይጄሪያ ብዝኸፍአ መልክዑ ክትከፋፈልን ክትዓኑን ገይሩ'ዩ ኢሎም ብዙሓት ናይጄሪያውያን ይቃወሙ። ጋዜጣታት እታ ሃገር ወትሩ "ፌደራላዊ ምሕደራ ንናይጄሪያ መርገም'ዩ" "ፌደራላዊ ስርዓት የብቅዕ" ዝብሉ ኣርእስታት ዘለዎም ሕታማት ሒዘን እየን ዝወጽኣ። ገሊኦም፡ ፌደራላዊ ስርዓት ነቲ ዝጸንሐ ኣብ ሞንጎ ኣብ ሰሜን ዘለው እስላምን ክርስቲያን ደቡብን እታ ሃገር ዘሎ ዘይማዕርነታዊ ዕድል ትምህርቲ ከመዓራሪ ኣይከኣለን ኢሎም ይነቕፉዎ። እዚ ፍልልያት ምስ ካልኦት ተደሚሩ ከም ሃይማኖት፣ ባህሊ፣ ድሕሪ ባዕዳዊ መግዛእቲ ተግባራዊ ዝኾኑ ፖሊሲታት፡ ኣብ ቀረባ ግዜ ድማ መጥቃዕታት ዕጡቕ ጉጅለ ቦክሓራም ክፈጥር ክኢሉ። ከም ጸብጻብ ዩኒሴፍ፡ ናይጄሪያ ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይኸተቱ 13 ሚልዮን ህጻናት ኣለውዋ። እዚ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ እዩ። ካብዚኦም እቶም ልዕሊ 69 ሚእታዊት ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ዝቕመጡ እዮም። በዚ ምኽንያት፡ እቲ ዞባ ኣብ ናይጄሪያ እቲ ዝተሓተ መጠን ምንባብን ምጽሓፍን ዝኽእሉ ሰባት ዝርከብሉ ኮይኑ ይርከብ። ብተወሳኺ፡ እቲ ዞባ ካብ 200 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ናይጄሪያ ነቲ 90 ሚልዮን ህዝቢ ሒዙ ይርከብ። ካብ 36 ግዝኣታት ናይጀርያ ንኣቡጃ ሓዊሱ፡ እተን 20 ግዝኣታት ኣብቲ ዞባ ይርከባ። እዚ ዞባ ምስ ካልኦት ዞባታት ክነጻጸር እንከሎ፡ ቑጽሪ ኣብ ትካላት መንግስቲ ዕድል ስራሕ ዝረኽቡ ተወለድቲ እቲ ከባቢ ዝተሓተ እዩ። "ኣዝዩ ብዘሕዝን መልክዑ 'ፌደራላዊ ባህሪ' ብቑዓት ዘይኮኑ ሰባት ኣብ መንግስታዊ ስራሓት ንክዋፈሩ ዝገበረ ቃል ሽፋን እዩ" ይብል ምኽትል ፕሬዝደንት ሰኔት ናይጄሪያ ዝነበረ ኢኬ ኢክወሬማዱ። "እዞም ሰራሕተኛታት ፍርያምነት ክንኪ፣ ህዝባዊ ኣገልግሎት ክደክምን መወዳእትኡ ኣታዊ ዘይርከቦ ክኸውን ገይሮም'ዮም" ኢሉ። እዞም ብቑዓት ዘይኮኑ ነቶም ብብቕዓቶም ክሰርሑ ዝኽእሉ ሓሊፎም ዕብየት ዝረኽቡ ስለ ዝኾኑ፡ እቲ ኣብ ሞንጎ ብሄራት ዝርአ ምስሕሓብ መብዛሕትኦም ተወላዲ ብሄሮምን ዘመዶምን ዝኾነ ሰብ ክመጽእ ብምግባር ይንጸባረቕ። ሰሜናውያን፡ ኣብ ውሽጢ 60 ዓመታት ዕድመ ናጽነት ናይጄሪያ 38 ግዜ ዝመርሑዋ ኮይኖም መብዛሕትኡ ብወተሃደራዊ ዕልዋ ዝሓዙዎ እዩ። ብዙሓት ናይጄሪያውያን፡ ገሊኦም መሳርሕቶም ብቐሊሉ ዘመድ ስለ ዘለዎም ጥራሕ ተረባሕቲ ክኾኑ እናርኣዩ ጻማ ጻዕሮም ከም ዘይረኽቡ ክዛረቡ ኢኻ ትሰምዖም። ዳርጋ በብዓመቱ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያታት፣ ጋዜጣታትን ፓርላመንታዊ ክትዓትን ናብ መንግስታዊ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ዘእቱ ነጥቢ ክጎድል ኣለዎ ዝብሉ ክትዓት ይልዓሉ። ኣብ ሰሜን ናይጄሪያ ኣብ ዘለዋ ገለ ግዝኣታት ዝመጽኡ ተመሃሮ፡ ካብ 200 ነጥቢ ክልተ እንተኣምጺኦም ክሓልፉ ክፍቀደሎም እንከሎ፤ እቶም ካብ ደቡብ ዝመጽኡ ተመሃሮ ብውሑድ 139 ነጥቢ ክረኽቡ ትጽቢት ይግበር። 'ተነቃፊት ብልጽቲ ጋንታ' ብሉጽ ርእሲ ናይጄሪያውያን ብትምህርትን ብቕዓትን ሃገሮም ንቕድሚት ንምስጓም ዕድል ረኺቡ ኣይፈልጥን። ኣብ 2015፡ ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ናይጄሪያ ናይ ትሕቲ 17 ዓመት ንሓምሻይ ግዜ ክትዕወት እንከላ፡ እታ ሃገራዊት ጋንታ ብዙሕነት ይሓጽራ ከም ዝነበረ ብምግላጽ መንቀፊ እቲ 'ፌደራላዊ ስርዓት' ኮይና ነይራ። ቅድሚ እቲ ጸወታ፡ ኣሰልጣኒ እታ ጋንታ ኢማኑኤል ኣሙንኬ ተጻወትቲ እታ ጋንታ ካብ ትውልዲ ዓዱ ደቡብ ምብራቕ ናይጄሪያ ጥራሕ ዝመጽኡ ገይሩዎም ተባሂሉ ሓያል ነቐፌታ ይበጽሖ ነይሩ። ንሱ ግን ብሉጻት ዝበሎም እምበር መን ኣበይ ተወሊዱ ዝብል ቖጺሩ ዝገበሮ ከም ዘይኮነ ተዛሪቡ። ገለ ናይጄሪያውያን 'ፌደራላዊ ምሕደራ' ሃገራዊ ሓድነት ከምጽእ ከም ዘይክእል ብምግላጽ ምምሕያሽ ዘድልዮ እዩ ይብሉ። ነዚ፡ ኣብ ኩለን ክልላት ናይጄሪያ ብቑዓት ዝኾኑ ሰባት ስለ ዘለው ኩሎም ተደሊዮም ክመጽኡ ድማ ይጠልቡ። ግንከ፡ ኣብ ዓለም ኣብ ብዙሓት ዓውድታት ምስጉናትን ብፍልጠቶም ብቑዓትን ዝኾኑ ናይጄሪያውያን ካብታ ብትምህርቲ ዝተገለለት ሰሜን ዝወጽኡ እዮም። "ኣብ ኩሎም ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ካብ ኩለን ክልላት ዝመጽኡ ናይጄሪያውያን ክህልው ኣለዎም ኢለ ይኣምን" ይብል ኣመሓዳሪ ብሄራዊ ባንኪ ዝነበረ ላሚዶ ሳኑሲ። "ግን ድማ እቶም ሰባት ዓቕሚ ዘለዎም ክኾኑ ይግባእ" ኢሉ። ፕሬዝደንት መሓመድ ቡሃሪ፡ ንፖሊሲ 'ፌደራላዊ ባህሪ' ዕሽሽ ክብሎ እንከሎ፡ ካብ ተቓወምቱ ተደጋጋሚ ነቐፌታ ዝበጽሖ መራሒ እዩ። ምኽትል ፕሬዝደንት ሰኔት ናይጄሪያ ዝነበረ ኢኬ ኢክወሬማዱ ኣብ 2018 ኣብ ባይቶ እታ ሃገር "ምስ ዝኾነ ክፋል ናይጄሪያ ጸገም የብለይን፤ ግን ድማ መንግስቲ ብዝኽተሎ ናይ ሽመት መገዲ ዕጉብ ኣይኮንኩን" ኢሉ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ካብ 20 ላዕለዎት ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ እቶም 17 ብመሓመድ ቡሃሪ ዝተሸሙ ኮይኖም፡ ካብ ሰሜን ዝመጽኡን እቶም 16 ድማ ከምኡ እስላም ዝኾኑን እዮም። ካብ 21 ሓለፍቲ ፖሊስ እቶም 15 ሕጂ'ውን ካብ ሰሜን ዝኾኑን እቶም 16 ድማ እስላምን እዮም። ብዛዕባ እዚ ዝተሓተተ፡ ወሃቢ ቃል ቤት ጽሕፈት ፕሬዝደንት ጋርባ ሼሹ፡ "ኣብ ወተሃደራዊ ክፍሊ ንዘይእመኑ ሰባት ቦታ ክትህብ ይክኣል ድዩ?" ብማለት'ዩ መልሲ ሂቡ። ኣብ ሓደ እዋን ደጋፊ ፕሬዝደንት መሓመድ ቡሃሪ ዝነበረ፡ ፕሬዝደንት ነበር ኦባሳንጆ፡ ቡሃሪ "ነቲ ብዙሕነት ብስርዓት ኣይሓዞን" ክብል ዝነቐፎ ኮይኑ፡ ኣብ ታሪኻ ዝተኸፋፈለት ንክትኸውን ተሓታቲ እዩ ክብል ነቒፉዎ'ዩ። ተሸላሚ ኖቤልን ደራስን ዎሌ ሾኒካ'ውን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ተመሳሳሊ ርኢይቶ ሂቡ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኣፈኛ መሓመድ ቡሃሪ፡ ኣብ ሕሉፍ ዝነበሩ ምምሕዳራት'ውን ተመሳሳሊ ነቐፌታ ይቐርበሎም ነይሩ እዩ ዝብል። "ኣብ ቤት ጽሕፈት እንድሕር ዘይኮንካ፡ ናይ ካልኦት ድኽመት ይርኣየካ። ኦባሳንጆ ኣብ ስልጣን እናሃለወ፡ ካብ ደቡብ ምዕራብ ዝመጽኡ ሰባት ጥራሕ ይሸይም ኣሎ ተባሂሉ ይንቀፍ ነይሩ" ኢሉ። ገለ ኣኽረርቲ ሓይልታት፡ ኣብ ናይጄሪያ ዘለው ጸገማት ዝፍትሑ እታ ሃገር እንተተበቲና ጥራሕ እዩ ይብሉ። ገለ ፖለቲከኛታት ድማ እቲ ስርዓት ዳግም ክውደብ ብምግባር፡ ስልጣን ማእከላይ መንግስቲ ብምልሕላሕ ግዝኣታት ዚያዳ ስልጣንን ልኡላውነትን ክረኽባ ብምግባር ናይጄሪያ ብሓድነት ክትቕጽል ትኽእል እያ ይብሉ። ዝተባህለ እንተተባህለ፡ ዕጫ ናይጄሪያ መንግስታት ንብዙሕነት እታ ሃገር ብኸመይ ይኣልዩዎ ኣብ ዝብል ዝተሞርኮዘ እዩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ኢትዮጵያ ዝገበሮ ዑደት ብምዝዛም ናብ ሃገሩ ተመሊሱ

ፕረዚደንት ኤርትራ፡ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንናይ ሰለስተ መዓልታት ወግዓዊ ዑደት ስራሕ ናብ ኢትዮጵያ ከምዝኣተወ ይፍለጥ። ዝነበሮ ጻንሒት ብምዝዛም ድማ ተመሊሱ'ሎ። ኣብቲ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ምብጻሕ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ውጽኢታዊ ዑደት ከምዝተኻየደ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ሓቢሩ። ኣብ ክልትኣውን ዞባውን ጉዳያት ዘድሃበ ዝርርብ ከምዘካየዱ'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ፕረዚደንት ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበሮ ጻንሒት ምስ ዛዘመ ምስ ካልኦት ኣባላት ጉጅለ ልኡኽ ኤርትራ መሰነይታ ከምዝተገበረሎም ወሲኹ ገሊጹ። ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ሰኑይ ንጉሆ ናይ ሰለስተ መዓልታት ወግዓዊ ዑደት ስራሕ ክፍጽም ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ከኣ ኣብ ኣብታ ዝኣተወላ ኣብ ክልል ኦሮሚያ እትርከብ ከተማ ጅማ ተቐቢሉዎ። እቲ ፕረዚደንት ኣብ ካልኦት ናይ ልምዓት ፕሮጀክታትን ግድባትን ከምዝበጽሐ'ውን ተፈሊጡ። ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ሰለስተ መዓልታት ዑደት ዘካይድ ዘሎ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ኣብቲ ኣብ ሩባ ኣባይ ዝህነጽ ዘሎ ኣሰሓሓቢ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ከምዝበጽሐ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ሓቢሩ። እዞም ክልተ መራሕቲ ድሕሪ እቲ ታሪኻዊ ዕርቀ ሰላም 2018 ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብቐጻሊ ክራኸቡ ጸኒሐም ኣለው። እቲ ዕርቂ ወጥሪ ዶባት 20 ዓመት ፈቲሑ ሰላም ስለዘምጽአ ንውሑድ እዋን እውን ይኹን ተፈላልዩ ዝጸንሐ ህዝቢ ክልቲኡ ሃገራት ብምድርን መንገዲ ኣየርን ስለዘራኸበ ዓቢ ተስፋ እዩ ሰፊኑ ነይሩ። እቲ ስምምዕ ሰላም ኣብ ዝፍጸመሉ ዝነበረ እዋን ብወገን ኤርትራውያን ንትካላዊ ኣሰራርሓን ኣተሓሕዛን ብዝምልከት ብዙሓት ሕቶታት ይለዓሉ ነይሮም። እንተኾነ  ምስ ግዜ ክመሓየሹን ክምለሱን እዮም ብምባል ዜጋታት ዝሓሸ ምዕባለ ክርእዩ ኣብ ተስፋ ከምዝጸንሑ ተንታኒ ፖለቲካ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዓብዱራሕማን ኣቡሃሽም ይዛረብ። ዳሕራይ፡ ተኸፊቱ ዝነበረ ዶባት ምስተዓጽወን እቲ ኣብ ኤርትራ ክመጽእ ትጽቢት ዝተገብረሉ ለውጢ/ ሪፎርም ስለዘይመጽአን ምምሕዳራውን ሕጋውን መሰረት ክሕዙ ዝነበሮም ነገራት ከይተፈጸሙ ስለዝተረፉን ግን እቲ ተስፋ ከምዝተዳኸመ የረድእ። ድሕሪኡ ዝግበር ርክብ ክልቲኦም መራሕትን ዝካየደድ ስምምዓትን ንህዝቢ ብወግዒ ስለዘይግለጽ፡ ኣብ ክንዲ ሃገራዊ ርክባት ዕርክነት ክልተ መራሕቲ ናብ ምዃን ዝዘንበለ እዩ ዝመስል ይብል። ስለዚ ኣብ ሃገራውን ዞባውን ጉዳያት ብዙሕ ትርጉም ክህልዎ ይኽእል እዩ ዝብል ግምት ከምዘይብሉ ይዛረብ። ኣብ ኣሜሪካ ጆርጂያ ኮሌጅ ጉኔት መምህር ፖለቲካል ሳይንስ ዶክተር ዮሃንስ ገዳሙ  ግን፡ ከምዚ ዝበለ ምብጻሕ (መገሻ) መራሒ ሃገር፡ ብላዕለዎት ሰበስልጣን ከምኡ'ውን ብኽልቲኦም መራሕቲ ተሓሲቡሉ ዝተገበረ እምበር ናይ ኣጋጣሚ ከም ዘይኮነ ይዛረብ። ዶክተር ዮሃንስ፡ ክልቲኤን ሃገራት ስምምዕ ምስተፈራረማ ርክበን ናብ ስሉጥ ቁጠባዊ ምትእስሳርን ፍሉይ ምትሕብባርን ሰጊሩ እዩ ክበሃል'ኳ እንተዘይተከኣለ፡ ውሽጣዊ ዝርርባት ከም ዘሎ ግን ይስማዕ'ዩ። "እቲ ርክብ ናብቲ ዝድለ ደረጃ ንምብጻሕ ድማ፡ ምትእምማን ክፍጠርን ክጥንክርን ኣለዎ" ዝብል እቲ ሙሁር ፖለቲካ፡ ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ጎንጽን ምትፍናንን ዝጸንሓ ሃገራት ከም ምዃነን መጠን፡ ኣብ ሞንጎአን ምትእምማን ንምፍጣር ክዘራረባሎም ዝግብኡ ብዙሓት ጉዳያት ከምዘለዉ ይሕብር። ዓብዱራሕማን ኣቡሃሺም ግን፡ እቲ መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት ብተደጋጋሚ ካብን ናብን ዝገብርዎ ዑደት፡ ብወገን ኤርትራ ዘምጽኦ ለውጢ ከምዘየለ፡ መንግስቲ ኤርትራ ገና "ምልካዊ ስርዓት" ኮይኑ ይቕጽል ከምዘሎ ይዛረብ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ 'ኣብ ዝሓለፉ 30 ዓመታት ንተቓወምቱ ብምዕፋንን ብምእሳርን' ኣብ ስልጣን ከም ዝርከብ ይሕበር። እቲ ርክብ ኣብ ሞንጎ ውድባት (ሰልፍታት) ፖለቲካ ዝካየድ ዘሎ እምበር ኣብ መንጎ መንግስታት እዩ ዝደካየድ ዘሎ ንምባል ኣጻጋሚ ምዃኑ ይገልጽ። ኣብ ኤርትራ ፖለቲካዊ ሰልፊ ኣሎ ንምባል ከምዝኸብድ ብምግላጽ ከኣ "ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ፓርቲ ብልጽግና'ውን ገና ቀዳማይ ሓፈሻዊ ጉባኤ'ኳ ገና ኣየካየደን" ኢሉ። ዶክተር ዮሃንስ ግን "እቲ ክልተኣዊ ርክብ ብዝያዳ ንኽጥንክር፡ እቶም መራሕቲ እቲ ሓደ ናብታ ካልእ ሃገር እናተመላለሱ ብምርኻብ ንምዝታይ ዝመረጹ ይመስሉ" ክብል እቲ ዑደት (ምብጽጻሕ) ትርጉም ከም ዘለዎ የረድእ። "ኣብ ኢትዮጵያ ዝፍጠር ዝኾነ ይኹን ነገር ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ጽልዋ ኣለዎ፤ ኣብ ኤርትራ ዘጋጥም'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ጽልዋ ይፈጥር'ዩ" ከኣ ይብል። ኣብ ኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ወጥርታት ከምዘለዉ ዝገልጽ ዶክተር ዮሃንስ፡ መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ብቐረባ እንተተኸታተሎ ዝገርም ነገር ከምዘይህልዎ ይዛረብ። "ብተመሳሳሊ ኣብ ኤርትራ'ውን ብዙሓት ጸገማት ኣለዉ፤ እንተኾነ እቲ ወጥሪ ብስፍሓት ዝረአ ኣብ ደገ ምስ ዝነብሩ 'ዳያስፖራ' ኤርትራውያን ስለዝኾነ፡ ኢትዮጵያ ብቀጥታ ርእይቶ ክትህበሉ ኮነ ክትሳተፈሉ ከቢድ እዩ" ከኣ ይብል። እተን ሃገራት ርክበን ኣብ ዘሐድሳሉ ዘለዋ እዋን፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ረስኒ፡ ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘብጽሖ ጽልዋን ረብሓ ሃገሮምን ኣብ ግምት ብምእታው ምንቅስቓሶም፡ ትጽቢት ዝግበረሉ ጉዳይ ከምዝኾነ እቲ ምሁር ፖለቲካ ይዛረብ። "እቲ ክለዓል ዘለዎ ሕቶ፡ ኣብ ዞባዊ ጉዳያት 'ሃናጺ ብዝኾነ መገዲ ተሳቲፎም'ዶ? ዝብል ክኸውን ኣለዎ" ይብል ዶክተር ዮሃንስ። ተንታኒ ዓለምለኸ ፖለቲካ ኣቶ ዓብዱራሕማን ኣቡሃሺም፡፡ እቲ ስምምዕ ኣብ ሞንጎ ክልተ ሃገራት ዝተፈጸመ ዘይኮነስ ናይ 'ክልቲኦም መሓዙት' ከምዝመስልን ትካላዊ ቅርጺ ከምዘይብሉን ብምግላጽ ይነቅፍ። ቅድሚ ሎሚ'ውን ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን [ኣብ መንጎ መለስን ኢሳይያስን]  ከምዚ ዝበለ ርክብ ከምዝነበረ ዘዘኻኽር ኣቶ ዓብዱራሕማን፡ እንተኾነ ቀጻሊ ፍታሕ ከምጽእ ከምዘይከኣለ ይዛረብ። ስምምዕ ሰላም ክልቲኤን ሃገራት፡ ኣብ ሞንጎ ክልተ ሰባት ጥራይ ኮይኑ ምትራፉ "ልክዕ ኣይኮነን ቀጻልነት እውን ኣይክህልዎን" ብምባል ድማ እቲ ሎሚ ዝካየድ ዘሎ ዑደት ፕረዚደንት ኢሳይያስ ዝኾነ ፍሉይ ዝገብሮ ነገር ከምዘየለ ይድምድም። ምሁር ፖለቲካ ዶክተር ዮሃንስ ግን "ናይ ክልቲኦም መራሕቲ ኢድ ምጭብባጥ እኳስ ርእሱ ዝኸኣለ ትካላዊ ቅርጺ ኣለዎ" እዩ ዝብል። ትካላዊ ቅርጺ ክበሃል ከሎ፡ ግኡዝ ህንጻታት ወይ ድማ ዝተፈላለዩ ሕጋዊ ሰነዳት ንምባል ጥራይ ከምዘይኮነ ብምሕባር ድማ፤ ብተደጋጋሚ ዝካየድ ርክብ ናይቶም መራሕቲ፡ ኣብቶም ትካላት ጽልዋ ከምዝህልዎም ይገልጽ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ካብቲ ቀጻሊ ርክብ ክልቲኦም መራሕቲ ዝርከብ ረብሓ፡ ድልዱል ዝኾነ ምትእምማን ምፍጣር እዩ። "ስለዝኾነ ነዚ ዕሽሽ ምባል ኣድላዪ ኣይኮነን" ይብል። ኣብዚ እዋን ናይቶም መራሕቲ ርክብ፡ ትካላዊ ቅርጺ እናሓዘ ይመጽእ ስለዘሎ፡ ኣብ ህዝብታት እተን ሃገራት'ውን ብዙሕ ለውጥታት ከምዝህሉ እምነቱ ይገልጽ ዶክተር ዮሃንስ። ክልትኤን ሃገራት ኣብ ሞንጎአን ዝጸንሐ በሰላ ብቐልጡፍ ረሲዐን "ብቀልጡፍ ናብ ርክባት ይእተዋ" ምባል ኣጸጋሚ ከምዝኸውን ብምሕባር ድማ፡ እቲ ሕዚ ዝሓዝዎ መገዲ ቅኑዕ እዩ ይብል። ይኹን እምበር ብዙሓት ተንተንቲ ፖለቲካ ንሓንቲ ሃገር ብፍጹም ምልኪ ዓፊኑ ዝገዝእ መራሕን ኣብ ሃገሩ ለውጢ ከተኣታቱ ዝፍትን መራሒ ክህሉ ዝኽእል ርክባት ደሞክራሲያዊ መስርሕ ተኸቲሉ ናብ ህዝብን ህዝባዊ ትካላትን ብዝግባእ ክሰርጽ ቀሊል ከምዘይኮነ ክገልጹ ጸኒሐም ኣለው።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ልኡኻት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ናብ ትግራይ ክኸዱ ክፍቀደሎም ድዩ?

ኣብ ሞንጎ ፌደራዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ዝተወልዐ ኲናት ኣስታት ሰለስተ ሰሙን ኣቑጺሩ ይርከብ። መንግስቲ ኢትዮጵያ እቲ ዘካይዶ ዘሎ ስርሒት 'ስጉምቲ ምኽባር ሕጊ' ክብሎ እንከሎ፡ ዝተፈላለዩ መራሕቲ ኣፍሪቃን ማሕበረሰብ ዓለምን ግን እቲ ኲናት ዘስዓቦ ማሕበራዊ ቅልውላው ኣብ ግምት ብምእታው ክልቲኦም ወገናት ናብ ዘተ ክመጽኡ ይጽውዑ ኣለው። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ካትሪን ባይሩሃንጋ፡ ምስ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቶ ማሞ ምህረቱ ዝገበረቶ ቃለ መሕተት እነሆ። ቢቢሲ፡ ኣብዚ ሰሙን ብዛዕባ ዝነበረ ምዕባለ ክንጅምር፤ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ስሪል ራማፎሳ መንግስታት ፌደራልን ትግራይን ክሽምግሉ ብዝብል ሰለስተ ነባራት መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝኾኑ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ገይሩ ከም ዝሾሞም ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ኣቦ መንበር እዞም ልኡኻት ንሽምግልና ናብ ኣዲስ ኣበባ ክጉዓዙ'ዮም እንተበለ'ውን መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ዝካየድ ዘተ የለን ኢሉ እዩ። እዚ ኣፈላላይ ካበይ ዝመጽአ እዩ? ኣቶ ማሞ፡ ኣፍሪቃውያን ኣሓትናን ኣሕዋትናን ኣብ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ዝተፈጥረ ኩነታት ዘለዎም ስግኣት ምግላጾም ይርድአና እዩ። እዚ ድማ ኣካል እቲ ዝተለመደ ዲፕሎማሲ ገይርና ኢና እንርእዮ። ይኹን'ምበር፡ ንሕብረት ኣፍሪቃን ነቲ ኣቦ መንበርን ዘለና ክብሪ ኣብ ግምት ብምእታው፡ እዚ ኣጋጣሚ ተጠቒምና እቶም ልኡኻት ብዛዕባ እቲ ዘሎ ኩነታት ክነረድኦም ኢና፤ ግን ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ነቲ ሽምግልና ኣይቕበሎን። እኳ ድኣ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ምስ ነፍሲ ወከፍ እቶም ልኡኻት ክዘራረብ እዩ። ቢቢሲ፡ እቶም ልኡኻት ንክልቲኦም ኣካላት ንክሽምግሉ ስለ ዝተሾሙ፡ ናብ ትግራይ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ህወሓት ክዘራረቡ ድልየት ክህልዎም ይኽእል'ዩ። ናብ ትግራይ ንክኸዱ ክተፍቕዱሎም ዲኹም? ኣቶ ማሞ፡ ኣቐዲምካ ዑደት እቶም ልኡኻት ምርዳእ ከድሊ'ዩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ መራሕቲ ህወሓት ንክዘራረብ ብዙሕ ጻዕሪ ገይሩ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስትር'ውን ምስ ክልል ትግራይ ኲናት ከም ዘይደሊ ብተደጋጋሚ ተዛሪቡ እዩ። ቢቢሲ፡ ኣብዚ ክኾልፈካ፤ እቲ ጉጅለ ልኡኽ ንክልቲኦም ኣካላት ናይ ምዝርራብ ሓላፍነት እዩ ተዋሂቡዎ ዘሎ። ይኹን'ምበር ናብ ትግራይ ዝነበረ በረራ ተቛሪጹ እዩ። ስለዚ፡ እቲ ጉጅለ ልኡኽ ናብ ትግራይ ብምኻድ ኣብቲ ጎንጺ ዝሳተፍ ዘሎ ካልኣይ ወገን ክረኽቦ ይኽእል ድዩ? ኣቶ ማሞ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ዘይሕጋዊ ምምሕዳር ፖለቲካዊ ኣፈላላይ ኣይኮነን ሒዙዎ ዘሎ። እዚ ሕጊ ናይ ምኽባር ወፍሪ እዩ። ኣብታ ሃገር ንዝተፈጥረ ዘይምርግጋእ ተሓታቲ ወይ ወሳኒ ተራ ዝጻወቱ ዘለው ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ዝግበር ወፍሪ'ዩ። ስለዚ ምስ ገበነኛታት ኣይዘራረብን። ዓላማና ናብ ፍትሒ ክመጽኡ ምግኣር ስለዝኾነ ድርድር ዝብሃል የለን። መንግስቲ'ውን እዚ መርገጺኡ ምዃኑ ብተደጋጋሚ ይገልጽ ኣሎ። ከም ናተይ ርድኢት፡ ኣፍሪቃውያን ኣሕዋትና፡ ህወሓት ኢዱ ንክህብ ጸቕጢ ክገብሩ እንተኽኢሎም ውጽኢታዊ ክኸኑ እዮም፤ ተሓተትቲ ክኾኑ ይግባእ። ገበነኛታት ዘተ ዘይኮነ ፍትሒ'ዩ ዝግብኦም። ቢቢሲ፡ እቶም ልኡኻት ናብ ትግራይ ንክኸዱ እንተዘይተፈቒዱሎምን ምስ መራሕቲ ህወሓት ክዛተዩ እንተዘይክኢሎምን፡ እቲ እትብሎ ዘለኻ ከመይ ኢሉ ክሳኻዕ ይኽእል? ናብቲ ናይ መጀመርታ ሕቶይ ክምለስ'ሞ፡ እቶም ልኡኻት ንቐዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ምስ ኣዘራረቡ ናብ ትግራይ ክኸዱ ክተፍቕዱሎም ዲኹም? ኣቶ ማሞ፡ ኣብ ትግራይ ወተሃደራዊ ስጉምቲ'ዩ ዝውሰድ ዘሎ። እዚ ድማ ኣብ ቀረባ ክውዳእ'ዩ ዝብል እምነት ኣለኒ። መንግስቲ ዝገብሮ ሕጊ ናይ ምኽባር ስጉምቲ ኣብ ቀረባ እንተተዛዚሙ ከኣ፡ ኣብታ ሃገር ዘይምርግጋእ ኣብ ምፍጣር ኢድ ዘለዎም ኣመራርሓ ህውሓት እቲ ጎንጺ ጠጠው ንክብል ድሌት እንተሃሊዩዎም ኢዶም ክህቡ ኣለዎም። እዚ ንምግባርን ዘለዎ መርገጺ ንኣመራርሓ ህወሓት ግልጺ ንምግባርን ዝደሊ ኣካል ከኣ ናብ ትግራይ ምኻድ ኣየድልዮን። ቢቢሲ፡ ስለዚ እቶም ልኡኻት ናብ ትግራይ ክኸዱ ኣይኽእሉን? ኣቶ ማሞ፡ ከምቲ ዝበልኩዎ እቶም ልኡኻት ንቐዳማይ ሚኒስትር ክረኽቡ'ዮም ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝመጽኡ ዘለው። ንሱ ድማ ብዛዕባ እቲ ዝውሰድ ዘሎ ስጉምቲ ከረድኦም እዩ። ቢቢሲ፡ መንግስቲ ፌደራል እቲ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝውሰድ ኣይኮነን ይብል። ግን ድማ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብዙሓት ብምኽንያት እቲ ጎንጺ ተመዛቢሎም ኣለው። ዝተፈላለዩ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ'ውን ኣብ ጸገም ዘሎ ህዝቢ ትግራይ ንምሕጋዝ ዘኽእል መገዲ ክኽፈተሎም ይሓቱ እዮም ዘለው። ይኹን'ምበር መንግስቲ እቶም ትካላት ናብቲ ከባቢ ከይዶም ንሰላማውያን ሰባት ንክሕግዝ ፍቓድ ኣይሃበናን ይብሉ። ስለምንታይ'ዩ ዘይፍቀደሎም? ኣቶ ማሞ፡ መጀመርታ፡ እዚ ሕጊ ናይ ምኽባር ስጉምቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዘቕንዐ ኣይኮነን። ብተወሳኺ ንኹሎም ኣመራርሓ ህወሓት ዝምልከት ዘይኮነ ንውሑዳት ኣብ ውሽጢ እቲ ሰልፊ ዘለው ገበነኛታት እዩ። እዞም ገበነኛታት ክእለዩ እንተኽኢሎም ህዝቢ ትግራይ እዩ ተጠቃሚ ዝኸውን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንኻልእ ህዝቢ ክሓሊ ከሎ፡ ንህዝቢ ትግራይ'ውን ይሓልየሉ እዩ። ብዝተኽኣለ መጠን ድማ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ንክገብር ዝከኣለና ንገብር ኣለና። ብዙሓት ቦታታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ምክልኻል እየን። በዚ ምኽንያት መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል ትግራይ ዘድሊ ሓገዝ ንክረኽቡ ንምግባር ምስ ሕቡራት ሃገራት ብሓበር ይሰርሕ እዩ ዘሎ። ኣብዚ ሕጂ እዋን መቐለ ጥራሕ'ያ ኣብ ቑጽጽር ሰራዊት ምክልኻል ዘይኣተወት። መንግስቲ ድማ ናጻ ኣብ ዝወጽኡ ከባቢታት ምስ ኤጀንሲታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምትሕብባር ሰብኣዊ ሓገዝ ንህዝቢ ንምቕራብ መደብ ኣለዎ። በዚ ነቶም ዝተዘናበሉ'ውን ተበጻሒ ክኸውን እዩ። ቢቢሲ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ሰራሕተኛታት ግብረሰናይ እቲ ቀረብ ዘብጽሐሉ መገዲ ክመሓየሸሎም ይሓቱ ኣለው። መንግስቲ ድማ ከዳልወልና ኣይክኣለን እዮም ዝብሉ። ኣቶ ማሞ፡ እዚ ልክዕ ኣይኮነን። ብኽልተ መገዲ ክንርእዮ ይግባእ። መንግስቲ ናጻ ኣብ ዝወጽኡ ከባቢታትን ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ምክልኻል ዘለውን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ይሰርሕ ኣሎ። ንነበርቲ እቶም ከባቢታት መግቢ፣ መዕቖብን መድሃኒትን ንምቕራብ ድማ ምስ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ንሰርሕ ኣለና። ንኣብነት፡ ብዓርቢ መንግስቲ ኣብ ትግራይ ዘድልዩ ቀረባት ንምግንዛብ ሓደ ጉጅለ ልኡኽ ናብ ትግራይ ሰዲዱ እዩ። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ምስቶም ትካላት ብሓባር ኣይንሰርሕን እንብለሉ ምኽንያት የለን። ቢቢሲ፡ ኣብቲ ጎንጺ ሰላማውያን ሰባት ንከይጉድኡ ንሰርሕ ኣለና ትብሉ ኣለኹም። ይኹን'ምበር መጥቃዕቲ ደብዳብ ነፈርቲ፣ ሮኬትን ድሮንን ትጥቀሙ ኣለኹም። ከምዚ ዓይነት ውግእ፡ ፈሊኻ ናይ ምውቃዕ ኣካይዳ ስለ ዘይኮነ ሲቪላት ይሞቱ፣ ይጉድኡ ኣለው። ኣቶ ማሞ፡ እቲ ጎንጺ ስለ ዝኾነ ጉድአት ክበጽሕ ግድን እዩ። ይኹን'ምበር ሰራዊት ምክልኻል ንሲቪላት ዜጋታት ሓለዋ ክገብር መምርሒ ተዋሂቡዎ እዩ። መንግስቲ ድማ ናይ ዜጋታት ዓብዪ ሓላፍነት ስለ ዘለዎ እዩ እቲ ወፍሪ እዚ ዝኣክል ግዜ ክወስድ ክኢሉ ዘሎ፤ እምበር ኣብ ውሽጢ ሰሙን ክውዳእ ነይሩ'ዩ። እቲ ናይ ነፈርቲ መጥቃዕታት ድማ ብቐንዱ ንወተሃደራዊ ማእከላትን ናውታት ኣጽዋርን ትኹረት ዝገበረ እዩ። ንሰላማውያን ዜጋታት ዒላማ ዝገበረ ኣይኮነን። ህዝቢ ትግራይ ዜጋና እዩ። እቲ ወፍሪ ህጻናት፣ ኣረጋውያንን ካልኦት ሰላማውያን ሰባትን ብዘይጎድእ መልክዑ'ዩ ዝካየድ ዘሎ። ቢቢሲ፡ ኣብ መሬት ብዛዕባ ዘሎ ጉዳይ ሓበሬታ ምርካብን ምጽራይን ዘይምኽኣል እዚ ጎንጺ ኣጸጋሚ ክኸውን ገይሩ ኣሎ። ኩሎም ናይ መራኸቢ መገዲታት ምቁራጾምን ጋዜጠኛታት ናብቲ ቦታ ከይጉዓዙ ምግባርን እንታይ'ዩ ዝግበር ዘሎ? ዝብል ንምፍላጥ ኣጸጋሚ ገይሩዎ ኣሎ። ስለምንታይ'ዩ ትግራይ ካብ ካልእ ክፋል ዓለም ክትፍለ ተደልዩ? ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ነገር ዓለም ከይትርእዮ እትደልዩዎ ነገር እንታይ'ዩ? ኣቶ ማሞ፡ ኣብዚ ጉዳይ ክልተ ነገር ከልዕል፤ ህወሓት ባዕሉ እቲ ናይ መራኸቢ ትሕተ ቕርጺ ንናይ ባዕሉ ወተሃደራዊ ስርሒት ክብል ስለዘዕጸዎ እቲ ናይ መራኸቢ መገዲ ኣብ ዝተወሰኑ ከባቢታት ተቛሪጹ እዩ። ካልኣይ፡ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ስለ ዘላ ገበነኛታት መጥቃዕቲ ንከየብጽሑን ዝተፈላለዩ ኣካላት ብምልዕዓል ኣብ ካልኦት ቦታታት እታ ሃገር ዘይምርግጋእ ንከይፍጠር ንምክልኻል እቲ ሰራዊት ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ክወስድ ይኽእል እዩ። ድሕሪ ሕጂ ከምኡ ኣይኸውንን። ምኽንያቱ መብዛሕትኡ ከባቢታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ሰራዊትና እዩ ዘሎ። ኣብ ዝቕጽሉ መዓልታት'ውን ጋዜጠኛታት ናብቲ ክልል ክኸዱ ዘኽእሎም ዕድል ክህሉ እዩ። ቢቢሲ፡ ኣብ ትግራይ ይካየድ ብዘሎ ነገር ካብ ተሓተትቲ ንዘይምዃንን ካብ ግልጽነት ንምህዳምን ኣይኮነን? ኣብታ ሃገር ጎንጺ ክፍጠር ከሎ ኢንተርነት ምዕጻው ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ሓድሽ ነገር ኣይኮነን። ኣብ ኦሮሚያ ዝኾነ ነገር ርኢናዮ ኢና። መንግስቲ መርመራ ከይካየድ ክደሊ እንከሎ ሰባት ኣብ መሬት ዘሎ ሓቂ ንከይፈልጡ ናይ ምግባር ዝንባለ'ዩ። ኣቶ ማሞ፡ በዚ ኣይሰማማዕን። ከምቲ ዝበልኩዎ እዚ ወተሃደራዊ ስጉምቲ እዩ መዓልታዊ ትልምን ኣፈጻጽማ እቲ ሰራዊት ድማ ክዛረብ ኣይኽእልን። ግን ምስዚ ብዝተሓሓዝ ሰራዊት ምክልኻል ዝወስዶ ስጉምቲ ዕውት ንምግባር ዝደለዮ መገዲ ክጥቀም መሰሉ እዩ። እንሓብኦ ነገር'ውን የለን። ድሕነት እቲ ክልል ምስተረጋገጸ፣ ሕግን ስርዓትን ናብ ቦትኡ ምስተመለሰ፡ ጋዜጠኛታት ናብ ትግራይ ክኣትው ከነፍቅድ ኢና። እቲ መርመራን ተሓታትነትን ድማ ኣብ ልዕሊ ህወሓት እዩ ክኸውን ዘለዎ። ቢቢሲ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዝነብሩ ተለወድቲ ትግራይ ብብሄሮም ከም ዝተኣሰሩ ይግለጽ ኣሎ። ገሊኦም ድማ ድሃዮም ኣይፍለጥን። ብተወሰኺ ብምኽንያት ብሄሮም ገዝኦም ክፍተሽን መጥቃዕቲ ክበጽሖም ከም ዝተገብረን ይግለጽ ኣሎ። እዚ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዘነጻጸረ ኣይኮነን ትብሉ እንተኾይንኩም፡ ብኸመይ'ዩ ክርአ? ኣቶ ማሞ፡ እዚ መንግስቲ ፈጺሙ ብሄር መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ኣይፍጽምን። ህወሓት'ዩ ብሄር መሰረት ዝገበረ ስርዓት ፈጢሩ። መንግስቲ ግን ኹሉ ብማዕረ መገዲ ዝተኣሳሰረሉ ራኢ ንምፍጣር እዩ ዝሰርሕ ዘሎ። እቲ ስጉምቲ ምኽባር ሕጊ'ውን መረዳእታ ተሞርኲስና ኢና ንወስዶ ዘለና። እዚ ማለት እቶም ውልቀሰባት ዘለዎም ርክብ ብምጽናዕ ማለት'ዩ። ግን ድማ ኣብ ጎንጺ ስለ ዘለና ገበን ተፈጺሙ ክኸውን ይኽእል'ዩ ዝብል ሓበሬታ ክወጽእ ስለ ዝኽእል፡ ህዝቢ ዝጠርጠሮም ገበናት እንተሃልዮም ከፍልጥ ይግባእ። ህወሓት ብሄር መሰረት ዝገበረ ሰልፊ ስለ ዝኸነ፡ መብዛሕትኦም ኣባላቱ ተወለድቲ ትግራይ እዮም። ላዕሊ ላዕሉ ክርአ ከሎ መንግስቲ ንሓደ ወገን ዒላማ ዝገበረ ክመስል ይኽአል እዩ። ግን ድማ ኣብ ሞንጎ እቶም ሓይልታት ጸጥታ ክፍተት እንተሃልዩ መአረምታ ስጉምቲ ክንወስድ ኢና። ርግጸኛ ኮይነ ዝዛረቦ ግን መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ ትኹረት ዝገበረ ስጉምቲ ኣይወስድን። ቢቢሲ፡ እቲ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ኣብ ልዕሊ ውሑዳት ኣባላት ህወሓት ትኹረት ዝገበረ እዩ ትብሉ ኣለኹም። ግን ድማ ኣብ ትግራይ ዝተኸፈቱ ኩሎም ናይ ባንኪ ሕሳባት ክእገዱ ተገይሩ። ኣብ መገዲ ኣየር ብሄር ንምፍላጥ መለለዪ መንነት ንሕተት ኣለና ዝብሉ ኣለው። ገሊኦም ድማ ብምኽንያት ብሄርና በረራ ተኸሊእና ይብሉ። እዚ ምንጻል ኣይኸውንን? ኣብቲ ኲናት እንተተዓወትኩም'ውን እቲ ህዝቢ እትስእንሉ መገዲ ኣይፍጠርን? ኣቶ ማሞ፡ ሓይልታት ጸጥታ ንጹር ትእዛዝ ተዋሂቡዎም እዩ። እቲ ሓይሊ ጸጥታ ብመሰረት ዝረኽቦ መረዳእታ ስጉምቲ ንክወስድ ማለት'ዩ። ብሄርን መንነትን መሰረት ዝገበረ ዝብሃል ብቐሊሉ እንርአዮ ጉዳይ ኣይኮነን። ንኹንኖ። ተቐባልነት'ውን የብሉን። ግን ድማ፡ ንኣብነት ቅድሚ ዝተወሰኑ መዓልታት ኣስታት 50 ሽሕ ተጋሩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኣሲሮም ዝብል ብማሕበራዊ ሚዲያ ይዝርጋሕ ነይሩ። እዚ ልክዕ ኣይኮነን። ብመሰረት ሓበሬታ ዓቃቢ ሕጊ ምስቲ ጎንጺ ብዝተሓሓዝ ዝተኣሰሩ ትሕቲ 300 እዮም። ኩሎም ድማ ደቂ ትግራይ ኣይኮኑን። ካብዚኦም መብዛሕትኦም ዘይሕጋዊ ብረት ብምሓዝ እዮም ተኣሲሮም። ናይ ሓሶት ሓበሬታ ይዝርጋሕ ኣሎ። ሒሳብ ባንኪ ተወለድቲ ትግራይ'ውን ኣይተኣገደን። ቢቢሲ፡ መንግስቲ ባዕሉ ስኑዕ ሓበሬታ ንክዝርጋሕ ዝዕድም ኩነታት ፈጢሩ እዩ። ጋዜጠኛታት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ብነጻነት ተንቀሳቒሶም ክጽብጽቡ ኣይኽእሉን። ጋዜጠኛታት'ውን ይእሰሩ ኣለው። ኣብ ትግራይ ድማ መራኸቢታት ሙሉእ ብሙሉእ ተቛሪጾም'ዮም። ኣቶ ማሞ፡ እቲ ናይ መራኸቢ መገዲ ኣብ ትግራይ ጥራሕ እዩ ተቛሪጹ። ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል እታ ሃገር ጋዜጠኛታት ተንቀሳቒሶም ክጽብጽቡ ይኽእሉ እዮም። እቲ ሞያ ዝሓቶም ግቡእ ግን ከማልኡ ኣለዎም። ሪፖርተራት ዝተፈላለያ ሃገራት መዓልታዊ ካብ ኣዲስ ኣበባ ይሰርሑ ኣለው። ከምቲ ዝበልኩዎ እቲ ወፍሪ ምስተዛዘመ ጋዜጠኛታት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከይዶም ክጽብጽቡ ይኽእሉ እዮም። ቢቢሲ፡ ኣብ መወዳእታ ኣብ መገዲ ኣየር ናይ ቀበሌ መለለዪ መንነት ምሕታት ስለምንታይ ኣድላዪ ኮይኑ? ኣቶ ማሞ፡ ንኹሉ ኣይመስለንን። ሰራሕተኛታት ድሕነት መጀመርታ ንዝተወሰኑ ሰባት መለለዪ ከርእዩ ክሓቱ ከለው፡ ዝጸንሖም ሓበሬታ ተሞርኲሶም ዝገበሩዎ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ መሰረታዊ መሰላት ብዝሕሉ መልክዑ'ዩ ተገይሩ። እዚ ኣብ ተወለድቲ ትግራይ ዘተኮረ ኣይኮነን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


መንግስቲ ትግራይ “ካብ ኩሎም ግንባራት ንዝመጽኦ መጥቃዕቲ መኪተ” ኢሉ

መንግስቲ ክልል ትግራይ ካብ ኩሎም ግንባራት ንዝመጽኦ መጥቃዕቲ ከም ዝመከተ ገሊጹ። መንግስቲ ትግራይ ንሓይልታቱ፡ “ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ” ክብል ብወግዒ ይጽውዕ ምህላዉ ይፍለጥ። ንፈለማ እዋን ወግዓዊ መግለጺ ዝሃበ ወሃቢ ቃል ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ገብረ ገብረጻዲቕ፡ "እዚ ኹሉ ክፍላተ ሰራዊት ኣኪቦም ከምቲ ዝሓሰብዎ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰለስተ መዓልታት ንሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ሰይሮም ከምበርክኹ ኣይከኣሉን" ኢሉ። ፌደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ንዝተፈላለያ ከተማታት ትግራይ ከም ዝተቐጻጸረንን ይደፍእ ምህላዉን እዩ ዝገልጽ። ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰራዊቱ ብወገን ምዕራብ ትግራይ ንከተማ ሽረ ብወገን ደቡብ ድማ ንከተማ ኣላማጣን ጨርጨርን ከም ዝተቖጻጸሩ እዩ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ገብረ ገብረጻዲቕ ድማ “ብግንባር ኣላማጣ መፂኦም ንዝነበሩ” ክልተ ክፍላተ ስራዊትን ክልተ በራጊድ ኮማንዶን ሓይልታት ትግራይ ሃስያ ከም ዘውረዱሎም ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ገብረ ገብረጻድቕ ወሲኹ፡ ‘ቦታታት ምሓዝን ዘይምሓዝን ነቲ ጠቕላላ ናይቲ ኵናት ዓወት ኣይገልፆን’ ዝበለ ኮይኑ ነፍሲ ወከፍ ውግእን ሓፈሻዊ ኵናትን ፍልልይ ኣለዎ ይብል። "ሕድሕድ መሬት ትግራይ ክሓልፍዋ እንተለዉ: ኣጥቂዖም ደምሲሶም ኣይኮኑን ዝኣትዉ ዘለዉ። ቦታ ይኽፈተሎም ኣበይ ከምንወቕዖም ስለ ዝፍለጥ ከም ፃፀ መገዲ ሒዞም እዮም ዝኸዱ ዘለዉ" ኢሉ። ወሃቢ ቃል ገብረ ገብረጻዲቕ "ኣብ ዝመረፅናዮ ቦታን ግዜን ኣእቲውና” ክነጥቀዖም ኢና ዝበለ ኾይኑ፡ “ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ምስ ምሉእ ቁመንኡ እዩ ዘሎ” ክብል ተዛሪቡ። ብኻልእ ወገን፡ መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያ፡ ንሓይልታት ትግራይ ክስዕር ቀሪቡ ከምዘሎን ንሓይልታት ትግራይ ኣብ ክባ ኣእቲዉዎም ምህላዉን እዩ ዝገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ እቲ ምስ ሓይልታት ትግራይ ዘካይዶ ዘሎ ኵናት “ሓጺር” ከምዝኸውን እዩ ካብ ፈለማ ኣትሒዙ ክገልጽ ጸኒሑ። እቲ ጎንጺ ካብ ዝጅምር ዛጊድ ልዕሊ ክልተ ሰሙናት ዘቑጸረ ኮይኑ፡ ብሰንከ’ዚ ጎንጺ ልዕሊ 31 ሽሕ ሰባት ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም ናብ ሱዳን ክሰግሩ ተገዲዶም እዮም። ኣመዓባብላ እቲ ኵናት መንግስታት ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፍልልይ ስነ-ሓሳብ፡ ክረሓሓቑ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ንዝነበሮም ልፍንታዊ ኪዳን ኣፍሪሶም ብልጽግናን ህወሓትን ኮይኖም ተፈላልዮም። ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ-19 ምርጫ ምስተናውሐ ድማ፡ ዝያዳ ተሰሓሒቦም። ባይቶ ፈደሬሸን ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ዝነበሮ ሃገራዊ መረፃ፡ ኮቪድ-19 ድሕሪ ምህድኡ ሓደ ዓመት ኣብ ዘሎ ግዜ ክፍጸም ወሲኑ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ግን፡ ነቲ ውሳነ ብምንጻግ ናይ ርእሱ መረፃ ኣካይዱ። ኣቢዪ ኣሕመድ፡ እቲ መረፃ ዘይሕጋዊ እዩ ክብል ክነጽጎ እንከሎ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ፡ መንግስቲ ፈደራል ድሕሪ መስከረም 25 ስልጣኑ ስለዘብቀዐ ፡ዘይሕጋዊ እዩ ዝብል መርገጺ ሒዙ። ብድሕሪ'ዚ ክልቲኦም መንግስታት ነንሓድሕዶም "ዘይሕጋዊ" እናተበሃሃሉ ክካሰሱ ጸኒሖም፡ ርክባቶም ድማ በቲኾም። ብ 03 ሕዳር ከኣ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ'ታ ክልል ዓስኪሩ ምስ ዝጸንሐ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ (እዚ ሰሜን) ከምዝተጓነጹ ተገሊጹ። ኣብዪ ኣሕመድ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ተፈጺሙ ዝበሎ መጥቃዕቲ ብምኹናን፡ 'ሕጊ ንምኽባር' ብዝብል ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኣብ ልዕሊ ትግራይ ድማ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ኣዊጁ። ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ኢትዮጵያ'ውን፡ ንመንግስቲ ክልል ትግራይ ኣፍሪሱ ካልእ መንግስቲ ከምዘቕውም ብምግላጽ፡ ሓድሽ ኣመሓዳሪ ትግራይ ካብ ኣዲስ ኣበባ ሸይሙ። መራሕቲ ክልል ትግራይ ግን፡ ነዚ ውሳነ "ክፍጸም ዘይክእል ሕልሚ ቀትሪ" ክብሉ ነጺጎምዎ። ነቲ ሕዚ ተወሊዑ ዘሎ ኵናት "ወራር መንግስቲ ፌደራል" እናበሉ ዝገልጽዎ መራሕቲ ትግራይ፡ ንክልተ ሰሙናት ምስ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ምስ ፍሉይ ሓይልን ምልሻታትን ክልል ኣምሓራን ይዋግኡ ኣለዉ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ኢትዮጵያ - ትግራይ፡ 'ንኡሽቶ ሓወይ መድሃኒት የድልዮ'ዩ'

ንኡሽቶ ሓወይ፡ ምስ ስድራይ ኣብ ትግራይ ከተማ መቐለ እዩ ዝነብር። እቲ ዝገርም፡ ኣብ ድሮ ምጅማር እቲ ኲናት ንስድራይ ብ 'ቪድዮ' ኣውጊዐዮም ምንባረይ እዩ። ንሓወይ ዝኸውን መድሓኒት ከም ዝልእኽን ድሓን ከም ዝኸውንን ኣውጊዕና ድማ ተፈላሊና። ሓወይ ዝወስዶም ኣፋውስ፡ ኣዝዮም ክቡራት'ዮም። ኣብ ርእሲኡ ድማ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብታ ከተማ ዘለው ፋርማሲታት ነዞም መድሓኒታት ብብዝሒ ኣይሕዙዎምን። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ንስራይ ገንዘብ ብምልኣኽ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብዘሎ ሰብ ንክልኣኽ ንስድራይ ዝኣተኹሎም መብጽዓ ነይሩ። እንተኾነ፡ እቲ ገንዘብ ኣውጺኦም ከይተጠቐምሉ ኩለን ጨናፍር ባንኪ ተዓጽየን። ሃገራዊ ባንኪ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ዝርከባ ልዕሊ 600 ጨናፍር መንግስታውን ውልቀን ባንክታት ክዕጸዋ ወሲኑ'ዩ። ስለዝኾነ፡ ስድራይ እቲ ዘድልዮም ገንዘብ ኣይበጽሖምን። እቲ መድሓኒት'ውን ኣይተዓደገን። በዚ ይሻቐል። እቲ ገንዘብ እንተዝበጽሖም'ውን ነቲ መድሓኒት ክረኽቡዎ ኣይኽእሉን እናበልኩ እሓስብ። ስለ ምንታይ ናብ ትግራይ ዝግበር ዝኾነ ዓይነት ጉዕዞ ነፋሪት ይኹን ካልእ መጓዓዝያ የለን። እዚ ማለት እቲ መድሓኒት ንሓወይ ዝኸውን መድሓኒት ካብ ኣዲስ ኣበባ ዘምጽኣሉ ሰብ የለን ማለት እዩ። ሰባት ካብን ናብን ዘብጽሓ ነፈርቲ ዝመላለሳሉ ሰማያት፡ ሕጂ መነሃርያ ወተሃደራዊ ጀታት ኮይኑ'ሎ። ተዓዋቲ ሽልማት ኖቤል ሰላም ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ዝኾነ እዋን መጥቃዕቲ ነፈርቲ ክፍጽም ስለ ዝኽእል ሰባት ብብዝሒ ከይትኣኻኸቡ ኣጠንቂቑ እዩ። እዘን ነፈርቲ፡ ኣብቲ ክልል ኣብ ልዕሊ ዝርከብ መዓስከር ዕጥቅን ስንቅን ሰራዊት እታ ሃገር ከዕንዋ ትእዛዝ ዝተዋህበን ምዃነን እውን ይጠቅስ። ብምኽንያት እቲ ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላው፡ ኣብ ትግራይ ዝህሉ ምንቅስቓስ መጓዓዝያ ንርእሱ ኣስጋኢ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ እቲ ኲናት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ይቕጽል ከም ዘሎ ይፍለጥ። ውድብ ሕቡራት መንግስታት ከም ዝብሎ፡ ኣብ ትግራይ ብውሑድ ኣብ ሸሞንተ ከባቢታት ኲናት ኣሎ። ካብዚኦም እቲ ብፍርያት ሰሊጥ ዝፍለጥ ከባቢ ሑመራ ሓደ እዩ። እዋኑ ካብ ወራር ዕስለ አንበጣ ዝተረፈ ዘራእቲ ተኣኪቡ ናብ ነፍሲወከፍ ገዛ ሓረስታይ ዝኣትወሉ እዩ። ሑመራ ድማ፡ ካብ ጎረቤት ክልል ትግራይ ዝመጽኡ ኣምሓሩ ሸቃሎ ብብዝሒ ዝወፍርሉ ከባቢ እዩ። ሕጂ ግን ኣብ ሞንጎ መዋስንቲ ከባቢታት ክልቲአን ክልላት ዘሎ ደበና ኲናት ክፉእ ከም ዝኾነ እዩ ዝስማዕ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሓዊሱ ኣብ ብርክት ዝበላ ከባቢታት እታ ሃገር ዝርከቡ ገለ ተወለድቲ ትግራይ ድማ፡ ስርሖም ደው ከብሉ ተነጊሩዎም ካብ ስራሕ ወጻኢ ይኾኑ ከም ዘለው ይዛረቡ። ቅድሚ 10 መዓልቲ፡ እቲ ኣብ ሞንጎ መንግስታት ፌደራልን ትግራይን ዝቕጽሎ ዘሎ ኲናት ክለዓል ከሎ ኣብ ኣመሪካ መረጻ ይካየድ ነይሩ። መሬት ገና ከይወግሐ ሃንደበት ካብ ሓደ መሓዛይ ዝበጽሐኒ መልእኽቲ ግን ንኹሉ ትጽቢታተይ ዝቕይር ነበረ። "ኣብ ትግራይ ብዛዕባ ዝተፈጥረ ነገር ሰሚዕኺ'ዶ? ናብ ስድራኸ ደዊልኪ ነይርኺ'ዶ?" እዩ ዝብል። ሽዑ ንሽዑ ስልኪ ክድውል ጀሚረ፤ ግን ዝሰርሕ ዋላ ሓደ ቴሌፎን ኣይነበረን። ኢንተርነት'ውን ተዓጽዩ'ዩ። ኣነ ከይፈለጥኩ፡ ንዓይ ሓዊሱ ብአማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ትግራይ ምስ ዘለው መቕርባቶም ዘራኽበና ኩሉ ተበቲኹ እዩ። እዚ ክንደየናይ ከም ዘሻቕል ንዘይበጽሖ ሰብ ክተረድኦ ኣዝዩ ከቢድ'ዩ። ሕጂ፡ ልዕሊ ኹሉ እቲ ንኡሽቶ ሓወይ'ዩ ዝናፍቐኒ ዘሎ። ክዛረብ ስለ ዘይኽእል ብሓገዘይ ወለደይ ብቪድዮ እናርኣኹ ደሃዩ ይፈልጥ ነይረ። ከጻውቶ'ውን ይፍትን ነይረ። ሕጂ ግን ዋላ'ውን ክረኽቦ እንተደለኹ ኩሉ ልዕሊ ዓቕመይ እዩ። ንዕኡ ብዝዘከርኹ ቑጽሪ ግን ኣብ ቴሌፎነይ ንዘሎ ስእሊ እናርኣኹ ነቲ ክትጻወሮ ዝኸብድ ናፍቖት የዐግስ ኣለኹ። እንተኾነ እዚ'ውን ንክጸናናዕ እኹል ኣይኮነን፤ ምኽንያቱ ድቃስ ዝኸልእ ሕማም ኣለዎ። ነዚ እናሓሰብኩ ከኣ እዚ ኲናት ቀልጢፉ ምሃድአ ዝብል ተስፋ ይገብር። እቲ ኲናት ደው ኣቢሉ ሓወይ መድሓኒት ዝረኽበሉ ዕድል ክርኢ ሃንቀው ይብል። ካብዚ ልክዕ ከምቲ ካልእ ፍጡር ሰብ ዝምነዮ፡ ኣነ'ውን ንሓወይ ብዙሕ ተምኒት ነይሩኒ። ዝሓሸ ሕክምና ንክረክብ ኣነ ናብ ዘለኹዎ ከተማ ናይሮቢ ክመጽእ ዝኽእለሉ ዕድል የመቻቹ ነይረ። ዓርሱ ክኢሉ ክንቀሳቐስ ስለ ዘይኽእል'ውን 'ዊልቸር' ክዕድገሉ ሓሳብ ነይሩኒ። ሕጂ ኩሉ ሙሉ ከንቱ ተሪፉ። ብውሑድ እዚ ኲናት ክሳብ ጠጠው ዝብል ንሓወይ ዘለኒ ሓሳባት ተገቲኡ ኣሎ። እቲ ዝኸፍአ ነገር ከኣ፡ እዚ ኲናት ነዊሕ ግዜ ዝወስድ እንተኾነ'ኸ? ዝብል ሻቕሎት እዩ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብርእሰ ምምሕዳር ትግራይ ዝቐረበሉ ጻውዒት ልዝብ ኣይቕበሎን ኢሉ ኣሎ። ህወሓት'ውን እዚ ኲናት ዝሓቶ መስዋእቲ ከፊልና ክሳብ መወዳእታ ከነብጽሖ ኢና እዩ ዝብል። ስለዚ፡ እቲ ኣገዳሲ መድሓኒት ዘድልዮ ሓወይ እንታይ እዩ ክኸውን? ስድራይኸ? ኣብ ዝቕጽሉ መዓልታት ዋጋ ጠለባት ክውስኽ ይኽእል'ዶ? ሕጽረት መግቢ እንተኣጋጢሙኸ? ስድራይ ገንዘብ ከይረኸቡ ከመይ ኢሉ ናብርኦም ክቕጽል ይኽእል? ብሱሩ ክሳብ መዓዝ? ካልእ ካብ ወጻኢ ብዝልኣኸሉ ገንዘብ ናብርኡ ዝመርሕ ስድራኸ ብኸመይ እዩ ክናበር? ብሕጂ ሕጽረት ሕሩጽ ስርናይን ነዳድን ከም ዘጋጠመ ይዝረብ ኣሎ። እዚ ኣሻቒሉኒ ኣሎ። እቲ ዝኸፍአ ማይ ዘይምህላዩ እዩ። ኣብ መቐለ ካብ 400 ክሳብ 500 ሽሕ ህዝቢ ከም ዝነብር ይግመት። ይኹን'ምበር ህዝቢ ብውሑድ ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ እዩ ናይ መስመር ማይ ዝረክብ። ኣብ ሞንጎ ማይ ክትስኣን ከላ ነበርቲ ቴሌፎን ደዊሎም ብካሮሳ ማይ ክቐርበሎም ይገብሩ። ግን ህዝቢ ነዚኣ'ውን ስኢኑዋ፤ ክሳብ ሕጂ እቲ ዝተቛረጸ ኣገልግሎት ቴሌፎን ናብ ንቡር ኣይተመለሰን። ብዘይ ማይ'ከ ክንደይ መዓልቲ'ዩ ክሕለፍ? እዚ ከይኣክል፡ ትማሊ ምሸት ብመሰረት ፕሬዝደንት እቲ ክልል ዝሃቦ ሓበሬታ ኣብ ትግራይ ዝርከብ መፈልፈሊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተከዘ ብደብዳብ ነፈርቲ ተሃሪሙ ኣሎ። እዚ ነበርቲ ብጸልማት ክውሓጡ ዝገብር እዩ። እዚ ዘየሻቐለና ድኣ ብምንታይ ክንሻቐል? 'ጻዕዳ ክዳን' እዚ ኩሉ ሻቕሎት ዝኣክል መሲሉኩም ድዩ? ካልእ ከቢድ ነገር እውን እባ ኣሎ። ስድራይ ኣብ ዝነብሩላ ከተማ ደብዳብ ነፋሪት እንተዝፍጸምኸ? አይበሎ'ሞ ከምቲ ዝብሃል ዘሎ ከቢድ መጥቃዕቲ ነፈርቲ እንተበጽሐኸ? ቆልዓ ከለኹ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ይካየድ ነይሩ። ኣደይ ዝኾነ ሓደጋ ከይበጽሕ ደቃ ትሓብእ ነይራ። ነፈርቲ ብዝመጽኣ ቑጽሪ ኣዴታት ብቐምሸን ደቀን ይሓብኣ ነይረን። ቆልዓ እንተነበርኩ'ውን ውን ዝብሉኒ ነገራት ኣለው። ጻዕዳ ክዳን ኣይትከደኑን ክብሃል ይሰምዕ ስለ ዝነበርኩ፡ ንውሕ ንዝበለ ግዜ ኣብ ሕሊና ተሳኢሉ ከቢድ ፍርሒ ይፈጥረለይ ነይሩ። እዚ ተዘክሮ ዓብየ ካብ ኣእምሮይ ክሳብ ዝወጽእ ጻዕዳ ክዳን ኣይፈቱን። በሰላ ኲናት ቀልጢፉ ካብ ኣእምሮኻ ዘይወጽእ ምዃኑ ዝተምሃርኩሉ ሕማቕ ኣጋጣሚ። እዚ በሰላ ጥራሕ ኣይኮነን። ኣብ ዝምሃርሉ ቤት ትምህርቲ መሕብኢ ቦታ ክስራሕ ዝዝክሩ መሓዙት ኣለዉኒ። ኣብ እዋን ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ነፋሪት ኤርትራ ኣብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ደብዲባ እያ። በዚ ብዙሓት ህጻት ሞይቶም ካልኦት'ውን ቖሲሎም። እዚ፡ ኣነ ኮንኩ መሓዙተይ ክንዝክሮ ኣይንደልን። ኲናትን ሓደግኡን ንሓንሳእን ንሓዋሩን ካባና ኣርሒቑ ዝኸደ እዩ ዝመስለና ነይሩ። ኣነን መሓዙተይን ጥራሕ ኣይኮንናን በዚ ሓሊፍና። ወለድናን ኣቦ ሓጎታትናን'ውን ኣብ ዘመነኖም ዘሕለፉዎ ሕማቕ ዝኽሪ ኲናትን ደብዳብ ነፈርትን ኣለዎም። ኣብ እዋን ሃይለ ስላሰ፣ ብስርዓት ደርግ ብርክት ዝበሉ ደብዳባት ነፈርቲ ተፈጺሞም እዮም። ሓደ መሓዛይ ካብ ዘውግዐኒ ከካፍለኩም። ንሱ፡ ብ1989 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ወተሃደራዊ ስርዓት ደርግ ደብዳብ ነፈርቲ ክፍጽም ከሎ፡ ዕሸል ነይሩ። ዓብዪ ኣዲኡ ከተዘንትወሉ ከላ ግን፡ ኣብ ጓጉኣ ሓቢኣ ፎቖዶ ጎዳጉዲ እናተሓብአት ከም ዘድሓነቶ ፈሊጡ። ኣቦ ሓጉኡ'ውን፡ ውጻእ መዓት እቲ ብ1943 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ብስርዓት ሃይለስላሰ ዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ'ዩ። ካብ ሓደ ኲናት ናብ ካልእ ኲናት! ተወሊደ ዝዓበኹላ ከተማ መቐለ፡ ታሪኻን ዝኽራን ካብ ኲናትን ዕንወትን ዝርሓቐ ኣይኮነን። መወዳእታ ዘይብሉ ኲናት፣ መወዳእታ ዘይብሉ ዕንክሊል። ኲናት ይመጽእ እዩ ዝብል ትጽቢት ስለ ዘይነበረና፡ ምስ ሕጹየይ ኣብ ዝመጽእ በዓል ልደት ንክንምርዖ መደብ ነይሩና። ኣነ ቅድሚ ዝተወሰነ ዓመታት ናብ ናይሮቢ ክመጽእ ከለኹ፡ ንሱ ኣብ መቐለ ተሪፉ። ሕጅስ ኲናት ዝብሉዎ ዓብዪ ፈተና'ውን ኣብ ሞንጎና ኣትዩ። እዚ ኲናት፡ ኣብ ሞንጎ ኣነን ንኡሽቶ ሓወይን፣ ስድራይን ፍቕረኛይን ኣትዩ ይርከብ። ኲናት ሕልምታት እዩ ዝምንዝዕ። ከምዚ ክብል ከለኹ ንኣቦይ ዘኪረዮ። ኣቦይ፡ ፈለኛሞ'ዩ። ንሱ'ውን ልክዕ ከማይ ኲናት ሕልሙ መንጢሉዎ እዩ። ሃንደበት ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ምስተላዕለ፡ ምስ ዓባይ ሓፍቱ ተቖራሪጹ። ክልቲአን ሃገራት ዶባተን ዓጽየን። ኣብ ሞንጎ ንሱ ኾነ ካልእ ኣባል ስድራ ብዘይፈልጦ ምኽንያት ስለ ዝሞተት፡ ሽማ ኣልዒሉ ብሽማ እናምሓለ 20 ዓመታት ሙሉእ ሰሚዐዮ'የ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ምስ ፕሬዝደንት ኤርትራ ዕርቀ ሰላም ኣውሪዱ ዶባት ክኽፈቱ ከለው፡ ኣብ ኣስመራ እትርከብ ጓል ሓፍቱ ክረክብ ትጽቢት ነይሩዎ። ሃንደበት ግን መለሲኦም ኩሎም ዶባት ተዓጽዮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ምስ ኤርትራ ሰላም ክመጽእ ብዝገበሮ ጻዕሪ ኣብ ኦስሎ ሽልማት ኖቤል ክቕበል ከሎ ከምዚ ኢሉ ነይሩ። "ኲናት ንክልዓል ውሑዳት ሰባት'ዮም ዘድልዩ፤ ንሰላም ግን ዓድን ሃገርን ክኸትት ኣለዎ። ንዓይ ሰላም ማለት ልክዕ ተክሊ እዩ። ተኽሊ፡ ቀልጢፉ ንክዓቢ ጽቡቕ ሓመድን ማይን የድልዮ፤ ሰላም'ውን ዘይወላወል ቖራጽነት፣ ትዕግስትን ቅንዕናን ይደሊ" ኢሉ። ልክዕ ከምቲ ኩሉ ዝምነዮ ድማ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድን ዶክተር ደብረጽዮንን ሰላም ከውርዱ ባህጊ ኣለኒ። እንደተዘይኮይኑ፡ ኣብ ክንዲ ሰላም ዓሌታውነት ነጊሱ ሃገር ክትሕመስ እያ። እዚ ኹሉ ኢለ ግን ሕጂ'ውን ጉዳይ ንኡሽቶ ሓወይ የሻቕለኒ ኣሎ። መድሓኒት ክረክብ ኣለዎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ዝምድና ኤርትራን ሶማልያን ካበይ ናበይ?

ፕረዚደንት ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ፡ መሓመድ ዓብዱላሂ 'ፋርማጆ' ኣብ ኤርትራ ናይ ክልተ መዓልቲ ምብጻሕ ድሕሪ ምክያድ ሎሚ ናብ ሃገሩ ተመሊሱ'ሎ። እቲ ኣብ ወግዓዊ ምፍራም ስምምዕ ደቡብ ሱዳን ድሕሪ ምስታፉ ዝመጽአ ፋርማጆ፡ ኣብዘን ዝሓለፋ ክልተ ዓመታት ንሳልሳይ ግዚኡ'ዩ ናብ ኤርትራ ዝበጽሕ ዘሎ። ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝጸንሓሉ እዋን፡ ኣብ ክልተኣውን ዞባውን ጉዳያት ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ከም ዝተዘራረበ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ሓቢሩ። ዝምድና ኤርትራን ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያን፡ ብድሕሪ'ቲ ኣብ ሓምለ 2018 ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተፈጸመ፡ ናይ 20 ዓመታት ኩነተ-ኲናት ዘብቅዐ "ስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን" ዝተኸሰተ'ዩ። ምብጽጻሕ መራሕቲ እንታይ ፍረ ተረኺብዎ? ድሕሪ'ቲ ታሪኻዊ ዕለት፡ ኣብቲ ዞባ ካብ ዘጋጠመ ጽዑቕ ዲፕሎማስያዊ ምንቅስቓሳት ሓደ፡ ፋርማጆ ሃንደበት ኣብ ኣስመራ ምዕላቡ'ዩ። እቲ ሓድሽ ምዕባለ ቀልጢፉ ናብ ስሉሳዊ ርክባት ዓብዩ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝተሓወሶ ስምምዕ ሰለስቲኦም መራሕቲ ኣብ ኣስመራ ፈላሚ ኣኼባ ተኻይዱ። እቲ ብ5 መስከረም 2018 ሰለስቲአም መራሕቲ ዝኸተምዎ "ሓበራዊ ኣዋጅ ኣጠቓላሊ ምትሕግጋዝ"፡ ነዞም ዝስዕቡ ነጥብታት ዘጠቓለለ'ዩ ነይሩ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር ናይቲ ዓመት ድማ መራሕቲ ሰለስቲአን ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ብምርኻብ ብዛዕባ "ገስጋስ" ኣቐዲሞም ዝበጽሕዎም ስምምዓት ተዘራሪቦም ነይሮም። መጀመርታ ወርሒ ጥሪ 2020 ኣብ ኣስመራ ኣብ ዘካየድዎ ዳግማይ ስሉሳዊ ርክብ'ውን "ናይ 2020 ኲኖኡን ዝኸይድ ናይ ሓባር ናይ ስራሕ ውጥን" ከምዘውጽኡ ገሊጾም ነይሮም። ይኹን እምበር፡ እቲ ዝተባህለ "ገስጋስ" ይኹን "ውጥን"፡ ካብ ተኸታተልቲ ርክባት ዝሓለፈ ኣይኮነን ይብሉ ብዙሓት ተንቲንቲ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ፡ መራሕቲ ሃገራት ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ብዛዕባ ዞባዊ ምክልኻል ለበዳ ኮቪድ-19 ብመንገዲ መርበብ ኢንተርነት ኣብ ዝተራኸብሉ እዋን፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣይተሳተፈን። እቲ ፍጻመ፡ ኤርትራ ብዛዕባ'ቲ ውድብ ዘለዋ ዕቃበታት ዘቃልዐ ጥራይ ዘይኮነ፡ ምስታ ንኢጋድ እትመርሕ ዘላ ኢትዮጵያን ሶማልያን ኣብ ዞባዊ ፖሊሲ ዘለዋ ፍልልይ ዘነጸረ'ዩ። ስትራተጂካዊ ፍልልያት ኤርትራን ሶማልያን ኤርትራ ኣብ 1993 ናጽነታ ብወግዒ ድሕሪ ምእዋጃ፡ ምስ ኩለን ጎረባብታ ኣይተቓደወትን። ፈለማ ምስ ግብረሽበራ ብዝተኣሳሰር ምስ ሱዳን ዝነበራ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ኣብ 1994 በቲኻ፡ ድሒራ'ውን ኣብ ውግእ ኣትያ ነይራ። ድሕሪ ዓመት'ውን፡ ብጉዳይ ዋንነት ደሴታት ሓኒሽ ምስ የመን ኲናት ኣካይዳ፡ ብዓለምለኻዊ ዳንነት ድማ እተን ደሴታት ንየመን ተዋሂበን። ምስ የመን ድሒሩ ዝቐጸለ ርክብ'ውን ልሙጽ ኣይነበረን። ከምቲ ዝፍለጥ፡ ጸኒሓ ድማ ኣብ 1998 ምስ ኢትዮጵያ ን20 ዓመታት ናብ ዝቐጸለ ዶባዊ ኲናትን ኩነተ-ኲናትን ኣምሪሓ። ሕጂ'ውን እንተኾነ ጉዳይ ዶብ ናይ መወዳእታ መዕለቢኡ ኣይረኸበን- ዋላ'ኳ ኢትዮጵያ ንብዪን ኮሚሽን ዶብ በዘይቅድመ ኩነት ከም ዝተቐበለቶ እንተገለጸት፡ ንባድመ ጎቢጣ ሒዛቶ ትርከብ። ምስ ጂቡቲ'ውን ከምኡ ኣብ 2009 ክሳብ ግጭት ናብ ዝዓረገ ዶባዊ ምስሕሓብ ኣትያ። በዚ ከይኮነ ኣይተርፍን'ዩ፡ ፈለማ ሱዳን፡ ኢትዮጵያን የመንን ብ'ሰንዓ ፎረም' ዝፍለጥ መድረኽ ብምፍጣር ኣንጻር መንግስቲ ኤርትራ ንዝቃወሙ ወገናት ክድግፋ ጀሚረን። ኤርትራ'ውን፡ ንተቓወምቲ ሱዳንን ኢትዮጵያን ክትድግፍ ጸኒሓ'ያ። ድሒሩ ድማ፡ ጂቡቲን ሶማልያን ኣብ ዙርያ ኢትዮጵያ ዓሲለን፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ እገዳታት ክግበር ጸዊዐን፡ ሰሊጥወን ድማ። ክሳብ እቲ እገዳ ኣብ ታሕሳስ 2018 ዝለዓል፡ ኤርትራ ንጂሃዳዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ብምድጋፍን፡ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ዘይምርግጋእ ብምፍጣርን'ያ ትኽሰስ ነይራ። ኣብ ታሕሳስ 2009 ባይቶ ጸጥታ ዉድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኤርትራ ንእስላማዉያን ዕጡቓት ኣብ ሶማል ትተሓጋገዝ ኢያ ብዝብል ክሲ እገዳ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ኣንቢሩ። ዋላ'ኳ ነቲ ጉዳይ ከተጻሪ ዝቖመት መርማሪት ጉጅለ፡ ጭብጢ ከም ዘይረኸበት ብተደጋጋሚ ንኣርባዕተ ዓመታት እንተገለጸት፡ እቲ እገዳ ከይተላዕለ ቀጺሉ ነይሩ። መንግስቲ ኤርትራ ብወገኑ፡ ንኹሉ እቲ ክስታት ክነጽጎ ጸኒሑ'ዩ። ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ፡ ፈለማ ኣብ መቓድሾ ስልጣን ክሕዝ እንከሎ፡ ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብተን ወታሃደራታ ብምውፋር ዝደገፈት ኮይና፡ ኣብ 2006 ሰፊሕ በይናዊ ወታሃደራዊ ምትእትታው ኣካይዳ ምንባራ ይፍለጥ። ቅድሚ እዚ ድማ፡ ኤርትራ ብወገና ሓድነት ናይታ ብኲናት ሓድሕድ ዝፈረሰትን ዝተመቓቐለትን ሶማልያ ንምርግጋጽ፡ ንዝተፈላለዩ ጉጅለታት ሶማልያ ብምድጋፍ ጻዕርታት'ኳ ኣካይዳ እንተነበረት ኣይሰለጣን። ብፍላይ ንገለ መራሕቲ ናይቲ ኣብ መቓድሾ ስልጣን ሒዙ ዝነበረ 'ሕብረት እስላማዊ ቤት ፍርዲ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ንዝነበረ ጉጅለ ምዕቋባ ኣብ ዓይኒ ብዙሓት ኣእትዩዋ ምንባሩ ተንተንቲ ይገልጹ። ብፍላይ ምትእትታው ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብታ ሃገር፡ መቐጸልታ ናይቲ ዝነበረን ዶባዊ ምትፍናንን እዩ ብምባል "ዘይቀጥታዊ ኲናት" (ፕሮክሲ ዎር) የካይዳ ኣለዋ ተባሂለን ይግለጻ ነይረን'የን። ኣብ መንጎ ሶማልያን ኤርትራን ዘሎ ኲኖ ክልተኣዊ ዞባዊ (ቀርኒ ኣፍሪቃ) ምትእስሳራትን ዝሰግር ምዃኑ'ዩ ዝግለጽ። ብቐንዱ ድማ፡ ምስቲ ኣብ ማእላይ ምብራቕ ብፍላይ፡ ወሽመጥ ዘሎ ጂኦፖለቲካዊ ወጥርን ምትፍናን ዝተጠናነገ ምዃኑ'ዮም ተንተንቲ ዝገልጹ። ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ ዘለዎ ዝምድናታት ምስ ህልው ፖሊሲ ወጻኢ ዝምድናታት ኤርትራ ዝራጸም'ዩ። ሶማልያ ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ምስ ቱርኪን ቐጠርን ዘለዋ ዝምድና ጥቡቕ ምዃኑ'ዩ ዝፍለጥ። ብኣንጻሩ ድማ፡ ኤርትራ ንቱርኪን ቐጠርን ኣንጻራ ይሰርሓ ከምዘለዋ ክትጥቅነን'ያ ትስማዕ። ብፍላይ ድሕሪ ኲናት የመን ምውልዑ፡ ኤርትራ ንቐጠር ሕቖኣ ብምሃብ፡ ምስ ንግስነት ስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ክትጠብቕ ተራእያ። ገለ ተንተንቲ ከምዝብልዎ፡ እዚ ብቐሊሉ ዘይተዓረቕ ፍልልያት ከይኮነ ኣይተርፍን፡ ኣብ መንጎኦም ዘሎ ዝምድና ካብ ምምሕያሽ ሓሊፉ ብደረጃ ኤምባሲን ኣምባሳደራትን ክዓቢ ዘይክኣለ። ድሕሪ ክልተ ዓመት፡ እቲ ዝምድና ኣብ መንጎ ክልተ መራሕቲ ዝግበር ምብጽሓት ጥራይ ተሓጺሩ ይርከብ። እዚ ናይ ሕጂ ርክብ ዝወልዶ ሓድሽ ነገር እንተልዩ ድማ፡ ኣብዚ ዝመጽእ ኣዋርሕን ዓመትን ክግሃድ ምዃኑ ዘይተርፍ'ዩ። ታሪኻዊ ርክብ ኤርትራን ሶማልያን ከም ሃገራት ኤርትራን ሶማልያን ተመሳሳሊ ኣመሰራረታ ዘለወን ኮይነን፡ ብቐንዱ ዘራኸበን ናይ ሓባር ተመክሮ ብመግዛእቲ ኢጣልያ ዝሓለፋ ምዃነን'ዩ። እተን ንሶማልያ ዝረገጻ መግዛእታዊ ኣእጋር ብሪጣንያ'ውን እንተኾና፡ ደሓርሲ "ብሞጒዚትነት" ኣብ ኤርትራ ዓሊበን'የን። ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ኢጣልያውያን ጠቕሊሎም ምስ ወጽኡለን ከኣ 'ክንዲ ዓለምና ኣኺልና ኢና፡ ሓዳርና ክንወጽእ' ኣብ ዝበላሉ፡ ሶማልያ ቆጽሊ ተነቢሩላ፡ ኤርትራ ግን ዓቕሚ ኣዳመ-ሂዋን ኣይበጻሕክን ተባሂላ። በጺ ዘንጸርጸረት ኤርትራ ሓርነታዊ ሰውራ ኣዊጃ፡ ጉዕዞ 30 ዓመት ሓደ ኢላ ምስ ጀመረቶ፡ ጸግዒ ዝኾና ከተናዲ ግድን ኮና። እታ ድሒራ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዶባዊ ኲናት ዝኣተወት ሶማልያ፡ ኣብ ጎኒ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ደው ብምባል፡ መዕቆቢትን መተሓላለፊትን ተጋደልቲ ሰውራ ኤርትራ ኮይና ቀጺላ። ብፍላይ መራሕቲ ሰውራ ኤርትራ፡ ከም "ዜጋታት" ሶማልያ፡ ዲፕሎማስያዊ ፓስፖርት ተዋሂብዎም ብዘይ ጸገም ናብ ዝደለይዎ ክንቀሳቐሱ ደጊፋ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ጃፓን እስቲፋኖስ ኣፈወርቂ፡ "ፕረዚደንት ፎርማጆ፡ ነቲ ኣብ 1983 ዝተወሃበኒ ናይ ሶማል ዜግነት ኣብ ምሕዳስ ክተሓጋገዘኒ ሎሚ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ናሪታ ቶክዮ ሓቲተዮ" ክብል ምጽሓፉ መርኣያ ናይቲ ዝተገብረሎም ምትሕብባር'ዩ ነይሩ። ብረት ኣብ ክንዲ ሰውራ ኤርትራ ኮይኖም ኣብ ምዕዳግ'ውን ከምዝተሓጋገዘት ገለ መራሕቲ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ይዛረቡ። ኣብ ዝኾነ መጋባእያ ዓለም ድማ፡ ሶማላውያን: ኤርትራ ናጽነታ ክትረክብ ከምዘለዋ ዲፕሎማስያዊ ጎስጓስ የካይዱ ነይሮም። ሕማቕ ዕድል ኮይኑ፡ ግን ኤርትራ ኣብ ግንቦት 1991 ሓርነታ ኣብ ዝተጓናጸፈትሉ፡ ድሮ ሶማልያ ኣብ መወዳእታ ኣልቦ ኲናት ሓድሕድ ተሸሚማ ስለዝነበረት፡ ከም መሓዙት ሃገራት ንቡር ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ክምስርታ ዕድል ኣይረኸባን። ኣብዚ እዋን'ዚ ግን ዋላ'ኳ ሕጂ'ውን ተመቓቒላ እንተላ፡ ተዛማዲ ሰላም ምርካባ፡ ዲፕሎማስያዊ ኣፍደገታት ክኽፈት ተዛማዲ ዕድል ተረኺቡ'ሎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ገዲም ጋዜጠኛን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን ኤርትራዊ ብርሃነ ወልደገብሪኤል ዓሪፉ

ንጡፍ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ስደተኛታትን ገዲም ጋዜጠኛ 'ሱዳን ናው' ነበር ኤርትራዊ ብርሃነ ወልደገብርኤል ብዝሓደሮ ሕማም፡ ኣብ መበል 74 ዕድሚኡ ትማሊ 26 ጥቅምቲ 2020 ኣብ ለንደን ዓሪፉ። ብርሃነ፡ ብ7 ጥሪ 1946 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ኣብ ዓዲ ጭጉኑ ወረዳ ቖሓይን ተወሊዱ ኣብ ኣስመራ እዩ ዓብዩ። ወላዲኡ ኣብኡ ተለንተ ወልደገብሪኤል ወልደገርግሽ፣ ኣዲኡ ድማ ወይዘሮ ትበርህ ኣዳነ ኮይኖም፡ ብርሃነ ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ተማሂሩን፤ ሚሂሩን። ወዲ ፖሊስ ብምንባሩ ኣብ መዘናታቱ  ብወዲ ሓላው ወሰን ዝፍለጥ ብርሃነ ኣብ ከተማ ኣስመራ ኣብ ሰምበል ዓብዩ። ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኤርትራ፡ ጎዳይፍ፡ ካምቦኒ፡ ሳንጀርጆ መንደፈራ፡ ልኡል መኮነን ኣስመራ ተማሂሩ። ላዕለዋይ ትምህርቱ ምስ ወደአ ከኣ ኣብ ደብረ ብርሃን ናይ መምሃራን ስልጠና ወሲዱ፤ ኣብ ከፋ ንሰለስተ ዓመት ምሂሩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ'ውን ታሪኽን ትምህርትን ኣጽኒዑ። ብርሃነ ኣብ ሓምለ 2017 ምስ መርበብ ሓበሬታ ኣሰና ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ ትምህርቱ ምስ ወድአ መምህር ክኽውን ድሌቱ ምንባሩ ገሊጹ'ዩ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ኣብ ከተማ ኣቑርደት ከም ኣገልግሎት/ ሰርቪስ ንሓደ ዓመት ኣብ ካምቦኒ ፖርት ሱዳን እውን ንሓደ ዓመት ከም ዝመሃረ ይሕብር። ብድሕሪኡ፡ ኣብ ሚኒስትሪ ዜናን ባህልን መንግስቲ ሱዳን ኣብ ካርቱም ንሸውዓተ ዓመት ሰሪሑ። ካብኡ ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ናይ ዜናን ርክብን ኣወሃሃዲ ኮይኑ እናገልገለ፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብሕጽረት መግቢ ክሞቱ ምስ ጀመሩ፡ ብርሃነ፡ "እቲ ንስደተኛታት ተባሂሉ ዝመጽእ ዘሎ እኽሎ ኣብ ስደተኛታት ኣይበጽሕን ዘሎ" ክብል ኣብ ኦክስፎርድ ዓባይ ብሪጣንያ እትሕተም መጽሔት ረፉዩጂ ስታዲስ ምስ ጽሓፈ ብመንግስቲ ሱዳን ተኣሲሩ። እንተኾነ ድሕሪ ሓጺር እዋን ጉዳዩ ክጽናዕ ክጻረን ኣለዎ ተባሂሉ ተፈቲሑ። ዕድል ገይሩ ከኣ እታ ዓንቀጹ ዘሕተመት ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝመደበራ መጽሔት ስለ ዝተሓበበረቶ ንዓዲ ኢንግሊዝ ኣትዩ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሰዋስ ለንደን ቋንቋ ትግርኛ እናመሃረን ክሳብ ዕለተ ዕረፍቱ ንስደተኛታት ኣብ ምሕጋዝ ክነጥፍ ጸኒሑ። ብርሃነ፡ ድሕሪ ተረኽቦ ሓደጋ ላምፔዱሳ ስደተኛታት ኣብ ምድሓን ምስ ዝተዋፈረት ብትካል ሕጻናት ኣድሕን (ሰይቭ ዘ ቺልድረን) ምስ እትካየድ መርከብ ንሒደት ኣዋርሕ ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ብምስራሕ ሓያሎ ስደተኛታት ብምድሓኑ ሕልናዊ ሓላፍነቱ ዝተዋጽአ ሰብ እዩ። ንነዊሕ ዓመታት እትፈልጦ ተጋዳሊት መርየም ዑመር፡ ንብርሃነ፡ "ንባህልን ልምድን ብሄራት ኤርትራ ብዕምቆት ዝርዳእ ምስ ኩሉ እምነታት ጽቡቕ ፍልጠት ዘለዎ? ለዋህ ርህሩህ፡ ህዝቢ ክጠምር ዝጽዕር ኣካብን ሓቛፍን ሰብ እዩ ነይሩ" ክትብል ትገልጾ። ዓሊ ህንዲ ብወገኑ፡ ብርሃነ " ንኹሎም ገዳይም ፖለቲከኛታት ኤርትራ ክዓርቕን ከላግብን ኣብ ኤርትራ ዕርቀ ሰላም ተኣዊጁ፡ መኣዲ አሕዋት ተሰሪዑ ክርኢ ዝደሊ ጻዕራም ሰብ እዩ ነይሩ" ክብል ቀረባ ዓርክን መሓዝን ብምስኣኑ ሓዘኑ ይገልጽ። ዜና ዕረፍቱ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስተቓልሕ ብዙሓት አዕሩኽቱን ፈለጥቱን ዝተሰመዖም ከቢድ ሓዘን ገሊጾም ኣለው። ብርሃነ፡ ብምኽንያት ዓለማዊ መዓልቲ ዕቃበ ብኩናት ንዝዓኑ ንብረትን ከባባኣን፡ "ኲናት ሰብን ጥሪትን፡ ዘራእትን ንብረትን ዘዕኑ ውሻይ እዩ!" ብዝብል ኣርእስቲ ብ7 ሕዳር 2019 ኣብ ዝወጽአ ሕታም ቢቢሲ ትግርኛ ሙሁራዊ ርኢይቶ ሂቡ ነይሩ። ብርሃነ፡ "ኲናት ነናይ ገዛእ ርእሱ ምኽንያትን መንቀልን ዘለዎ ኣዝዩ ዝተሓላለኸን "ብዙሓት ሰብ ረብሓ፡ ሸየጥቲ ኣጽዋር ሃገራት፡ ብቐጥታን ብኢደ ኣዙርን ንዕዳግአን ክብላ ኢደን ዝሕውሳሉን ዘጎሃህራኦን ቀዛፊ ክስተት'ዩ" ክብል ድማ ገሊጹዎ። ነቲ ዝያዳ ንምብራህ ከኣ፡ "ዳርጋ ኩለን እተን ኣጽዋር ዝሸጣ ኣብ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ዝለዓለ ጽልዋን ተሰማዕነትን ዘለወን፡ ብናይ ቀውፊ (ቬቶ) ስልጣነን ዝፍለጣ፡ ኣመሪካ፣ ዓባይ ብሪጣንያ፣ ፈረንሳ፣ ሩስያን ቻይናን ነቲ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ብአዕናውነቱ ዝዛረበሉ ዘሎ፡ ሰብን ንብረትን ዓድን ዘዕኑን ዘባድምን ተተኮስቲ፡ ዘፍርያ እየን" ብማለት፡ " ንሓንሳብ፡ መዓስ ኮን እዩ እቲ ዝበሃልን ዝግበርን ዝሳነ" ክብል የስተንትን። ምጉቱ ብምቕጻል ከኣ "እቶም፡ ብኹናት ኣመኽኒና፡ ተፈጥሮ ኣይነዕኑ፣ ጫካታትን ኣግራብን ኣይነብርስ፣ ማያትን ቀላያትን ባሕርን ውቅያኖስን ኣይንበክል" ዝብሉና፡ እቶም መናቖቲ ኣጽዋር ዝሸጡልና ሓያላን ምዃኖም ብምግላጽ፡ ፖለቲካ ዓለምና ንለባም ኣምተሉ ምዃኑ ይገልጽ። ብርሃነ እምበኣር ናይ ብሓቂ ክፉት ኣእምሮ ዝነበሮ፡ ንነገራት ኣስፍሕ ኣቢሉ ዝርኢ፡ እፈልጥ እየ ኢሉ ዘይዕበ ወትሩ ትሑትን መኽበሪ ሰብን እዩ ነይሩ ይብሉ እቶም ብቐረባ ክፈልጡዎ ዕድል ዝረኸቡ ብጾቱ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሓይልታት ጸጥታ ትግራይን ሰራዊት ምክልኻል ሃገርን ኣብ መኸተ ኣንበጣ ወፊሮም

ኣብ ክልል ትግራይ፡ ብኣንፈት ወጀራት ናብ እንደርታን ከባቢ መቐለን ንዝመፅአ ዕስለ ኣንበጣ ንምምካት ሓይልታት ፍሉይ ሓይሊ ክልልን ሰራዊት ፈደራልን ኣብ ኣሸጎዳ ብሓባር ክሰርሑ ተራእዮም። እቶም ኣብቲ ወፍሪ ዝተሳተፉ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ሃገር፡ ኣካል ናይቲ ኣብ ሰሜናዊ ዶብ ኢትዮጵያ ዓሪዱ ዝርከብ 'ሰሜን እዝ' እዮም። ኣብ ኵሓ ዝነበሩ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ትግራይ ብወገኖም፡ ብኣይስዙን ሲኖትራክን ተሳፊሮም ናብ ጣብያ ዳንዴራ ቁሸት ኣሸጎዳ ብምኻድ ነቲ ወራር ንምምካት ኣብ ጎኒ ሓረስቶት ከምዝተሰለፉ፡ ኣብቲ ቦታ ዝነበረ ሪፖርተር ቢቢሲ ጸብጺቡ። ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ፡ ዝበዝሕ ዘራእቲ ስርናይ ስገ: ብርስንን ነቒፁ ምዕፃድ ዝተጀመረ እንትኾን፡ ብፍላይ ጣፍ ግን ገና ኣብ ብርኪ ምፍራይ ይርከብ። ኣብ ሰማይ ዝተዘርገሐ ጣቓ መሲሉ ዝመፅአ ዕስለ፡ ኣብ ግራት ከይዓርፍ እቶም ሓይልታት ምስ ሓረስቶት ኮይኖም ጠያይቲ ብምትኳስ: ድምፂ ጥሩምባ መካይን ብምስማዕን ኣብ ናይ ማይ ጎማ ፀፀር መሊኦም ድምፂ ብምፍጣርን ተኸላኺሎም። ኣደታት ነበርቲ ጣብያ ዳንዴራ፡ ወላ'ኳ ብሓገዝ እቶም ሰራዊት እንተተሓበና ዘራእቲ ኣብ ኣጋ ምዕፃዱ ኣደዳ ኣንበጣ ክኸውን ግን ወደቓ ኮይንወን ኣብ ግራተን ኮይነን ከቋምታ ተገዲደን ኣለዋ። ኣብ ትግራይ ብዘይካ ዞባታት ምዕራብን ሰሜናዊ ምዕራብን ኣብ ኣርባዕተ ዞባታት ዝኣተወ ኣንበጣ ከቢድ ዕንወት የውርድ ከምዘሎ መንግስቲ እቲ ክልል ይገልፅ ኣሎ። ብፍላይ ኣብ ዞባ ደቡብ ሎሚ ንቢቢሲ ርእይቶኦም ዝሃቡ ሰባት፡ ኣብ መኾኒ: ኣብ ወረዳ ራያ ዓዘቦ ጣብያ ገነቴ፡ ኣብ ልዕሊ ገርሁ መሸላ ሓደጋ ከምዝወረደ ይገልፁ። መሬት ራያ ብፍላይ ብሕርሻ መሸላ ከምዝልለ: ኣብ ግራውቲ ጎጕሙ ዝነበረ ግንቦ ማሸላ ምርዳእ ይከኣል:: ቢሮ ልምዓት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ብሓይሊ ሰብን ኣብ ዝባን መኪና ተፃዒኑ 360 ዲግሪ እናዘወረ ዝነፅግ ማሽን ብምጥቃምን ኬሚካል ይነፅግ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ወራር ካብ ምቁጽጻር ወጻኢ ብምዃኑ፡ ህዝቢ ብብዝሓዞ ክከላኸል ተገዲዱ'ሎ። ብዙሓት መናእሰይ ናብቲ ብኣምበጣ ዝህሰ ዘሎ ከባቢታት ብምኻድ: ቀትሪ ቀትሪ ኣንበጣ ኣብ ግራት ከይዓርፍ ኣብ ምክልኻል ይሕግዙ ኣለዉ። ምስ'ዚ ብምትእስሳር ካብ ሃገሮም ወፂኦም ዝነብሩ ተጋሩ ባንክ ሒሳብ ብምኽፋት ብስም ወፍሪ "ትግራይ ትዳመፅ ኣላ" ገንዘብ ይእክቡ ኣለዉ። ክሳብ ሎሚ መዓልቲ ድማ ልዕሊ 603,000 ዶላር ከምዝተኣከበ ኣብቲ ኣብ መርበብ ኢንተርነት ዘሎ ሒሳብ ባንክ (ጎ-ፈንድ-ሚ') ምርኣይ ይከኣል። ብተመሳሳሊ ኣብ ወጻኢ ዝርከቡ ገለ ኤርትራውያን እውን በቲ ዕስለ ዘራእቶም ንዝዓነዎም ሓረስቶት ትግራይ ዝውዕል ሓገዝ ገንዘብ የዋጽኡ ኣለዉ። ዛጊድ ልዕሊ 26,000 ዶላር ከምዝኣከቡ ንምርኣይ ይከኣል። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ካብ መንግስቲ ፌደራል ናብ ትግራይ መፂኤን ኬሚካል ዝነፀጋ ነፈርቲ ከምዘየለዋ ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይን ኣይተ ምክኤለ ምሩፅ ይገልፅ። ብወገን ሚኒስትሪ ሕርሻ ኢትዮጵያ ድማ: ነፈርቲ ንምልኣኽ ከምዝኽእሉን ክልል ትግራይ ዝነፅጋሉ ከባቢ ኣነፂሩ ክነግሮም ከምዝሓተቱን ከምዘይተነገሮምን ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ሚኒስትሪ ሕርሻ ኢትዮጵያ ኣይተ ኣበራ ለማ ንቢቢሲ ምግላፁ ይዝከር።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣፍካ ዘየኽድን ኤርትራዊ ስውእ ተጋዳላይ ተስፋይ ወዲ ባይረ

ስርዓት ደርግ ኣብ 1974 ንንጉስ ሃይለስላሴ ብወተሃደራዊ ዕልዋ ኣወጊዱ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ፡ ኣብ ኤርትራ ተባሪዑ ዝነበረ ቃልሲ ናጽነት ንኺቖጺ፡ “ኩሉ ዓቕምና ናብ ሰሜን ጦር ግንባር፡ (ሁሉም ነገር ወደ ሰሜን ጦር ግንባር) ብምባል፡ ኣሎ ዝበሃል ሰራዊቱን ሓጻውኑን ኣኽቲቱ ንኤርትራ ዘመተ። ሽዑ ውድባት ህዝባዊ ግንባርን ተሓኤን ንኣስመራ ከቢበን ከቢድ ኩናት የካይዳን ንውሽጢ ከተማ ኣትየን ዝተፈላለየ ወተሃደራዊ ንጥፈታት የካይዱ ስለዝነበሩ፡ ከተማ ኣስመራ ብተኹሲ ተናዊጻ እያ ትሓድር ነይራ። እቲ ንርእሰ ከተምኡ ተቖጻጺሩ ናጽነቱ ክእውጅ ዝደሊ መውጽኢ ሓራ ሰራዊትን እቲ መግዛእቱ ከጽንዕ ዝቃለስ ናይ ደርግ ሓይልን ኣብ ከቢድ ቁሩቁስ ስለዝነበሩ ከኣ፡ እቶም ኣብ ኩናት ስዕረት ዘጋጥሞም ዝነበረ ወተሃደራት ‘ዘይ ኩሎም ሓደ እዮም’ ብምባል ኣብ ሰላማዊ ህዝቢ እታ ከተማን ከባቢኣን ከቢድ ግፍዒ ይፍጽሙ ነይሮም። ሽዑ ከቢድ ዕግርግር ስለዝነበረ እቲ እዋን ንባዕሉ ‘ብዘበነ ዕግርግር’ እዩ ዝዝከር። ንቡር ሰላማዊ ህይወት ህዝቢ ተዘሪጉ፡ ኩሉ ዕግርግር እዩ ዝብል። ኣስመራ ከም ሽዑ ተረቢሻ ኣይትፈልጥን። ሰዓታት እቶ እቶ ተኣዊጁ ህዝባን መንእሰያታን ተናዊጾም። ጦር ሰራዊት “ወንበዴታት ንከተማ ኣትዮም ሓዲሮም” እናበሉ፡ ኣብ ፈቐድኡ ኣባይትን ገዛውትን እናፈተሹ፡ ዓፋኝ ዝተሰምዩ ጉጅለ ቀተልቲ፡ ህዝቢ ከርዕዱን ክድህሉን ነንዝጠርጠሩዎ መንእሰይ ይኣስሩን ብጃምላ ይርሽኑዎን ነይሮም። ኣብ ፈቐዶ ጎደናታት ኣስመራ፡ ብስልኪ ዝተሓንቁን ብጥይት ዝተቐትሉን መናእሰያት ምርኣይ ንቡር ኮይኑ። ውላዳ ከይመጽአ ዝሓደረት ስድራ፡ ኣንጊሃ ናብ ሕክምና’ያ ትጎዪ። ምኽንያቱ እቶም ኣብ ፈቐድኡ ጎደናታት ዝተቐትሉ መንእሰያት፡ ናብ ሆስፒታላት እዮም ብመካይን ጽዕነት ዝጓረቱ። ብዙሓት ብዝወጽኡዎ ዝጠፍኡ ደሃዮም ከይተሰምዐ ዝተሰወሩ ኣሽሓት ስለዝኾኑ፡ ሬሳ ውላዳ ኣለልያ ክትቀብር ዝኸኣለት ስድራ ከም ዕድለኛ እያ ትቑጸር ነይራ። ህይወት ኣስመራ መሪሩን ዓርዒሩን። ኣብ ርእሲ እቲ ኩናት እታ ከተማ ብኹሉ ኩርናዕ ስለዝተኸበት፡ ሕጽረት ሃለኽቲ ነገራት ኣጋጢሙ ቁጠባዊ ቅልውላው ዓሪጉ። ብዙሓት ስድራ-ቤታት ነናብ ትውልዲ ዓደን ሃዲመን። ኣብቲ እዋን እቲ ስድራ-ቤታት ኤርትራ ንመንእሰያት ደቀን፡ ኪዱ ሞት ብሞቱስ ምስ አሕዋትኩም ተቓሊስኩም ንሃገርኩም ተሰውኡ ኢለን መሪቐን ኣስኒቐን አዕጢቐን የፋንዋ ምንባረን ኣብ ፈቐድኡ ዝዕለል ዘረባ እዩ። ኣብቲ እዋን እምበኣር መንእሰያት ኤርትራ፡ ነቲ ብግፍዒ ዘናወጾም መግዛእታዊ ስርዓት ብብረት ክገጥሙ፡ እግሮም ብዘዝመርሖም በብዝሰለጦም ብሎኮ እናወጽኡ፡ ናብ ተሓኤን ህዝባዊ ግንባርን ይፈሱ ነይሮም። ሓደ መዓልቲ፡ ሓደ ሰለስተ ዝኾኑ ድልዱላት፡ ኣፋሩ መንእሰያት፡ “ክንጋደል ኢና መጺእና’ሞ ክተቡና” ክብሉ ኣብ ከባቢ ኣስመራ ዓሪደን ናብ ዝነበራ ኣሃዱታት፡ ናብ ሓይሊ በርሀ ጻዕዳ ጋንታ ተኽለብርሃን ሓንኪሽ መጽኡ። “ህዝባዊ ሓይልታት ታዕሊም ጠጠው ኣቢሉ እዩ - ኣይንቅበልን ኢና ኪዱ ተመለሱ። ምኽታብ ምስተጀመረ ትመጽኡ” ኢሉዎም ሓንክሽ። “ኣይንምለስን” ኢሎም እቶም መንእሰያት። ኣብ ኣስመራ ዘስካሕክሕ ግፍዒ ይርእዩ ምንባሮም፡ ሞት ብሞቱ  ምስ ኣሕዋቶም ኣብቲ  ንናጽነት ዝካየድ ዝነበረ ተጋድሎ ክስውኡ ብምድላይ። “እሞ ሕጂ ሓደስቲ ክንቅበል ዓቕሚ የብልና፡ ትኸዱ” ምስ ተባህሉ፡ “ኣይንኸይድን” ኢሎም ኣቕቢጾም። እንተተሪርናስ ክቕበሉና’ዮም ኢሎም ካብ ምሕሳብ። እቲ መራሕ ጋንታ ግን ብተመሳሳሊ ካልእ ሕቶታት ሰልኪይዎ ስለዝነበረ፡ “ኣይትምለሱን” ኢሉ ብበትሪ ኣተዎም። ደሪዑ ደሪዑ ከኣ ከይፈተዉ ከም ዝምለሱ ገበሮም። እቶም ምስ አሕዋትና ኬንና ክንጋደል ኢሎም ዝመጽኡ መንእሰያት ክህረሙ ዝረኣየት ሓይሊ፡ ሓይሊ በርሀ ጻዕዳ፡ ንተግባራት ተኽለብርሃን ሓንኪሽ ኣይደገፈቶን። እቶም መንእሰያት ድሕሪ ምኻዶም ከኣ “ስለምንታይ ይህረሙ” ዝብል ሆጭ ዝበለ ኣኼባ ተኻዪዱ። ‘እቲ ዝገበርካዮ ተግባር ጌጋ’ዩ፡ እዞም መንእሰያት እዚኣቶም፡ ኣረዲእካ ደኣ ክምለሱ ነይርዎም እምበር ክህረሙ ኣይነበሮምን’ ኢሎም ነቐፌታ ኣዝኒቦሙሉ ብጾቱ። ለሚኑዎም ምስማዕ ከምዝኣበዮዎ እኳ እንተገለጸ፡ ‘እቲ ተግባር ቅቡል ኣይኮነን’ ተባሂሉ፡ ብመራሕ ሓይሉ በርሀ ጻዕዳ መቕጻዕቲ ተወሲኑሉ። ኣዛዚ ጋንታ ተኽለብርሃን ሓንኪሽ፡ ኣብ ኲናት ከቢድ መውጋእቲ ዘጋጠሞ  ስንኩል’ዩ ነይሩ። ግን ከኣ ሕጊ ሰውራ ንኹሉ ኣሕቢሩ ስለዝቐጽዕ ጠልፈፍ እናበለ ዓቢ ጎቦ ይወጽእ ነይሩ። ድሕሪ ቁሩብ እዋን፡ እቶም ‘ሓደስቲ ኣይንቕበልን ኢና’ ተባሂሎም ንኣስመራ ዝተመልሱ መንእሰያት፡ ብገለ ሞሊቖም ናብ ካልእ ኣሃዱታት ከይዶም ዕድል ገይሮም፡ ሰሊጡዎም ተሰሊፎም። ታዕሊም ወዲኦም ምስ ተመደቡ ከኣ፡ ሓደ ካብኣቶም፡ ምስቶም ክህረሙ እንከለው ዝረኣየ ሰብ ኣብ ሕክምና ተራኺቡ። ሓደ ካብቶም ተሃሪሞም ዝተመልሱ መንእሰያት ድሮ ኣጋር ሓኪም ተማሂሩ ሓኪም እዩ ኮይኑ ነይሩ። “ኣንታ ብጻይ፡ ክንጋደል ኢልና መጺእና ቀጥቂጥኩም ዝመለስኩሙናስ እንታይ ክትረኽቡ ኢኹም” ምስበሎ ‘ኣለልየካ እንድየ” ንምባል። “እውይ ኣታ ምስቶም ዝተሃርሙ ኔርካ ዲኻ” ብምባል ብድሕሬኦም እንታይ ከምዘጋጠመ ሓቢሩዎ። “ብድሕሬኹም ደኣ ሓይሊ “ስለምንታይ ይህረሙ?” ኢላ ጫቚ ጫቚ እንድያ ኢላ።  እቲ ዝሃረመኩም ከኣ ተቐጺዑ እንድዩ” ምስበሎ ግን ደንጊጹሉ። “ክላእ እንታይ ገይሩዎም ወደይ፡ በቲ ሓደ መዳይ ደኣ ሓቁ እንድዩ፡ ለሚኑና እኮ እዩ፡ ምስ ኣበናዮ እዩ ተቖጢዑ እምበር” ኢሉ ተደናጊጹሉ - እንቋዕ ገበርዎ ኣይበለን። ዝኾነ ኮይኑ እቲ ሌላ ካብኡ እዩ ዝጅምር። እዚ ዝዝረበሉ ዘሎ መንእሰይ ተጋዳላይ ተስፋይ ባይረ (ወዲ ባይረ) ይበሃል። እቲ ዘዘንቱ ዘሎ ከኣ መጎስ ብርሃነ እዩ። ተስፋይ ባይረ፡ ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየ፡ ኣብ ኣስኮላ ጥልያን ዝተማህረ፡ ብራጂኔሪ ዝተመረቐ፡ ግን ስራሕ ከይጀመረ ገድሊ ኤርትራ ስለዝተወዓወዐ ናብ ቃልሲ ዝተጸንበረ መንእሰይ’ዩ። ተስፋይ ምስ ወላዲቱ’ዩ ዓብዩ። ወይዘሮ መብራት ምስ ጥልያን ይሰርሓ ስለዝነበራ ብተዘማዲ ደሓን ኣታዊ ስለዝነበረን ከኣ ንወደን አሐንቂቐን ኣብ ኣስኳላ ጥልያን እየን ኣምሂረንኦ። ተስፋይ በኹሪን ሓደን ስለዝነበረ ሓንቂቑ እዩ ዓብዩ። ድሕሪ ዕልዋ ንጉስ ሃይለስላሴ ፖለቲካዊ ኩነታት ሃገር ስለዝተበላሸወ እቶም ዝሰርሓሎም ዝነበራ ጠላይን ንዓዶም ክምለሱ ወሲኖም። ነገር እንጀራ ኮይኑወን ከኣ ወይዘሮ መብራት ምሰኦም ንኢጣልያ ከይደን። ኣብኡ እናሰርሓ ንወደን ኣመርዕየን ሓዳር ከትክለኦ ባህጊ ነይሩወን። ግን ወዲ ኣሎኒ እናበላ፡ ተስፋይ ናብ ህዝባዊ ሓይልታት ከምዝተሰለፈ ተነጊሩወን። ነገር ወላዲት ኮይኑወን ሰንቢደን። ኣብ 1976 ካብ ኢጣልያ ንኤርትራ ኣትየን ኣብ ከባቢ ኣስመራ ዓሪደን ናብ ዝነበራ ሓይልታት እናዞራ፡ "ተስፋይ ባይረ ዝበሃል ሰብ ኣይትፈልጡን እናበላ ደሃዩ ከጣይቓ ፈቲነን። ሽዑ ተስፋይ ኣብ ክፍሊ ሕርሻ ተመዲቡ ነይሩ። ኣጋጣሚ ግን ከይረኸበኦ ተመሊሰን።  እንደገና ኣብ 1978 ተስፋይ ኣብ ብርጌድ 31 ሓኪም ሓይሊ ምስ ኮነ ኣብ ወኪ ዛግር በጺሐን ደልየንኦ እንተኾ ኣሃዱ ተስፋይ  ምስተን ንኣስመራ ከጥቅዓ ዝብገሳ ዝነበራ ሓይልታት ስለዝነበረት፡ "ኣሃዶይ ናብ ኲናት እናኣተወት፡ ኣነ ንኣደይ ክርኢ ንድሕሪት ኣይምለስን'የ" ኢሉ ኣቕቢጹ። “ናዓ ኣይፋልካን ቦታኻ ካልእ ሰብ ክንትክኣሉ ኢና” ተባሂሉ ብሓለፍቲ ተለሚኑ እውን ኣይሰምዐን። “ኣይከውንን’ዩ፡ እትረፍ ኣስመራ ንእትኣክል ዓባይ ከተማ ከነጥቅዕ፡ ናብ ማንም ንእሽቶ ነቑጣ እውን እንተዝኸውን ካብ ሓይለይ ኣይፈለን’የ ኢሉ ኣብዩ። በዚ ከኣ ምስ ወላዲቱ ከይተረኣኣዩ ንሱ ናብ ኩናቱ ንሰን ከኣ ምስ ናፍቖተን ናብ ዋኒነን ንኣስመራ ተመሊሰን ብኡ ኣቢለን ንዓዲ ጥልያነን ተመልሳ። ወይዘሮ መብራት ኣይቀሰናን ከብዲ ወላዲት ኮይኑወን እንደገና ድሕሪ ዓመት ካብ ዓዲ ጥልያን መጺአን ደሃይ ወደን ክረኽባ ኣብ ድፍዓት ከበሳ ናብ ዝነበራ ሓይልታት ኮለል ኢለን። ግን ሽዑኡ እውን ተስፋይ ብስራሕ ኣርሒቑ ስለዝጸንሐ ደሃዩ እምበር ብኣካል ከይረኸበኦ ብዕድለን እናተማረራ ናብ ስደተን ተመልሳ። ተስፋይ፡ ብውሽጡ ናፍቖት እተን ንበይነን ክንዲ ኣቦን ኣደን ኮይነን አሐንቂቐን ዘዕበየኦ ወላዲቱ እኳ እንተነበሮ፡ በቲ ንኹሉ ነገርካ ዘረስዕ ባህሊ ገድሊ ስለዝተገዝአ ግን ናፍቖቱ ክኢሉ ውራይ ቃልሱ ክገብር ተገደደ። “ከብዲ ወላዲን ቀጥቅጥ፡ ከብዲ ውላደንከ ገጥ” ከም ዝብልዎ፡ ናይ መንእሰይ ነገር፡ ኣደይ ካብ መጽአትስ ክርእያ እባ ኣይበለን። ምናልባት ነደይ ክርኢ ኢሉ ካብ ኣሃዱኡ ንድሕሪት እንተዝምለስከ እንታይ ምኾነን እንታይ ምተባህለን እውን ካልእ ዛዕባ፡ ካልእ ኣርእስቲ’ዩ። ምኽንያቱ፡ ኣብቲ ውድብ፡ “ኣደይ፡ ኣቦይ፡ ሓወይ፡ ሓፍተይ” ዝብል ባህሊ ኣይተለምደን። ኩለንትናኻ ብጾትካ እዮም። እትረፍ ወላዲትካ ንክትርኢ ናብ ኲናት ንዝብገስ ዝነበረ ኣሃዱኻ ገዲፍካ ንድሕሪት ክትምለስ፡ ኣብ ኲናት እውን እንተኾነ ብጥይት ተሃሪምካ ከተብቅዕ፡ ነቲ መውጋእቲ ክትጾሮ እንተኺኢልካ ክትቅጽል እዩ ዘሎካ። ብጾትካ ኪድ ተመለስ ኢሎም እንተዘይደፋፊኦሙኻ ተወጊእካ’ውን  እንተኾነ ንድሕሪት ምምላስ ኣይነበረን። ብባህሊ እቲ ሰውራ ነውሪ እዩ። ካብ ስራሕ ወጻኢ ዘይገብረካ መውጋእቲ እንተኾይኑ፡ ክሳብ ተሰኒፍካ እትወድቕ ጠልፈፍ እናበልካ  ከተገልግል ኣለካ። ንሱ እዩ’ቲ ባህሊ። እዚ ባህሊ እዚ ከኣ ማንም ሰብ ዘይጥሕሶ፡ ማንም ዘየፍርሶን ዘየርክሶን፡ ኣብቲ ቃልሲ ዝተሰረተን ዝሰረጸን ኣይካይዳ’ዩ። ተስፋይ ከኣ ነቲ ነገር’ቲ ክሰግሮ እዩ ኢልካ ዘይሕሰብ’ዩ ነይሩ - ከምኡ ከኣ ገይሩ። ኣብ 1978፡ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ሓካይም፡ ተወሳኺ ትምህርቲ ብምሃብ ዓቕሞም ኣማዕቢልካ ናይ ቦጦሎኒ ሓካይም ክኾኑ ስለዝተደልየ፡ ካብ ሃገርን ወጻእን ብዝተሰለፉ ገዳይምን ምኩራትን ሓካይም ስልጠና ክወስዱ ኣብ ፍልፍል ተኣከቡ። መጎሰን ተስፋይ ባይረን ከኣ ካብቶም ተመሃሮ ነበሩ። እንተኾነ፡ ኩሉ ተጋዳላይ ብረት ሒዙ ክዋጋእ እምበር ሳንጣ ሕክምና ጸይሩ ሰባት ክሕክም ዝደሊ ብዘይምንባሩ፡ “ኣነ ሕክምና ኣይመሃርን እየ - ብረት ክዓጥቕ እየ ዝደሊ” ዝብል ፋሉልነት ይረአ ነይሩ። ዳርጋ ኩሎም እቶም ንክመሃሩ ዝተጸውዑ ስለ ዘዕገርገሩ ከኣ እቲ ስልጠና ኣብ ከረን ንክወሃብ ተወሰነ። እንተኾነ ኣብኡ እውን ቅሩብነት ስለዘይነበረ ኩሎም እቶም ፍልጠት ሕክምና ንከመሓይሹ ክመሃሩ ዝተሓጽዩ ሓካይም ናብታ ኣብ 78 ትቐውም ዝነበረት ብርጌድ 31 ተመደቡ። ተስፋይ ባይረን ሞገስ ብርሃነን ከኣ ምስ ኩሎም ደቂ ኮሩሶም ኣብታ ሓዳስ ብርጌድ ከም ሓካይም ተመደቡ። እቶም ክልተ ብጾት ሓካይም ቦጦሎኒ ኮይኖም ኣብ ሓንቲ ኣሃዱ እዮም ተመዲቦም - ዕርክነቶምን ብጻይነቶምን ከኣ መመሊሱ ዓሞቐን ዓምበበን። እታ ኣሃዱ፡ ንኸተማ ኣስመራ፡ ኣብ ቀለቤት ኣብ ዘእተወ ድፍዓት ኮይና፡ ነቲ ኩናት ኦጋዴን ስዒሩ፡ “የካራማራ ድል በኤርትራ ይደገማል” ብዝብል ጭርሖ ንሰሜን ዝፈሰሰ ሓይሊ ኣብ ዓዲ ያዕቆብ ንምግትኡ ዝከኣላ ገይራ - ምዝላቕ ኮይኑ ምስ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ንሳሕል ወሪዳ። ሓይልታት ህዝባዊ ግንባርን ተሓኤን ካብቲ ሒዘንኦ ዝነበራ ዕርድታት ከበሳ ለቒቐን ንሳሕልን ባርካን ኣዝለቓ። እቲ ምዝላቕ፡ ንሰራዊት ደርግ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት እናኸተረ ይፍጸም ስለዝነበረ ተስፋይን መጎስን ከኣ ምስ ኣሃዱታቶም ኮይኖም ንጸላኢ እናዓንቀፉን ንውጉኣት ብጾቶም እናሓከሙን ንሳሕል ኣትዮም። ብፍላይ ተስፋይ ባይረ ኣብ ዝተፈላለየ ኲናት ሓያል መውጋእቲ ኣጋጢምዎ እዩ። እቲ ወራራት ምስተዳኸመ እቲ ሰራዊት ኣብ ሳሕል ቀዋሚ ዕርድታት መስረተ። ውድባት ጀብሃን ሻዕቢያን ተሓባቢሮም ኣብ ክንዲ ዝሰርሑ ኣብ ንሓድሕዶም ዝጸንሐ ህልኽን ውድድርን ስለዝገረረ ኣብ 1981 ኩናት ሓድሕድ ተኻይዱ ተሓኤ ካብ ሜዳ ኤርትራ ወጺኣ። ንኽልተ ዓመት ክዳሎ ዝጸንሐ ደርግ ከኣ፡ ነቲ ኣብ ሰሜን ዝነበረ ሽግር ሓንሳብን ንሓዋሩን ክስዕር ገዚፍ ዓቕሚ ሰራዊትን ኣጽዋርን ኣኽቲቱ ብኣዋጅ ሻዱሻይ ወራር ፈነወ። ድሕሪ ሻድሻይ ወራር እንታይ ኮነ ...ክቕጽል'ዩ!

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ