ቅልውላው ዶብ ፖላንድ፡ ሃገራት ሓተትቲ ዕቑባ ክመልሳ ይኽእላ ድየን?

ኣሽሓት ስደተኛታት ኤውሮጳ ምስ ቤላሩስ ብዘዳውቡ ምብራቓዊ ዶባት ገይሮም ናብ  ኤውሮጳ ክሰግሩ ክፍትኑ ጸኒሖም። እዚ ቕልውላው ግን ሓለውቲ ዶባት ፖላንድን ሉታኒያን ሕቶ እቶም ስደተኛታት ከይገምገሙን ከየጻረዩን "ምድፋእ" [pushback] ብዝብል ዝፍለጥ ኣሰራርሓ መሰረት ገይሮም ብኣስገዳድ ናብ ቤላሩስ ክምለሱ ገይሮም። እዞም ብሓይሊ ክምለሱ ዝግብር ዘሎ ስደተኛታት እንታይ የጋጥሞም? ወይ ክኣ ከምዚኦም ዝበሉ ገለ ኣሰራርሓታት ሕጋዊ ድዮም? ኣገዲድካ ምምላስ ይውስኽ'ዶ ኣሎ? ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ካውንስል ኤውሮጳ ዱንጃ ሚጃቶቪኽ ኣባል ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳ "ዘይሕጋዊ ኣሰራርሓ" ብኣስገዳድ ስደተኛታት ምምላስ ክቃወማ ሓቲቱ ነይሩ። እንተኾነ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ዘሎ ጉዳይ ኮይኑ ኣሎ። ባይቶ ፖላንድ ሓለውቲ ዶባት ብዘይሕጋዊ መገዲ ዶብ ሰጊሮም ዝመጽኡ ስደተኛታት ብቐጥታ ክሰጉዎም ዘፍቅድ ምምሕያሽ መመርሒ ክገብር እንከሎ እዚ ሕጊ ኮይኑ ክጸድቕ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ይግለጽ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ሉታኒያ'ውን ተመሳሳሊ ሕጊ ኣጽዲቓ'ያ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ስደተኛታት ናብ ሉታኒያ ከይኣትው ተኸልኪሎም ናብ ቤላሩስ ተመሊሶም'ዮም። ሓለውቲ ዶብ ፖላንድ ብወገኖም ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራይ 314 ስደተኛታት ከም ዝመለሱ ገሊጾም። ስምምዕ ሰብኣዊ መሰላት ኤውሮጳ ዝኾነ ሓለዋ ዝደሊ ስደተኛ [ዋላ'ውን ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝኣተወ] ዕቑባ ዝረኽበሉ መስርሕ ንክጅምር ክፍቀዶ ኣለዎ ዝብል ሕጋዊ ፍቓድ ይህብ። ሉታኒያ ኣብ ቀረባ ሰሙናት ዝወሰዶ ስጉምቲ ኣመልኪቱ ዝተሓተተ ወሃቢ ቃል ሕብረት ኤውሮጳ "ሰብ መዚ ሉታኒያ ሕጊ እቲ ሕብረት መሰረት ዝገበረ ናይ ምምላስ መስርሕ ምፍጻምን ግቡእ ዕቑባ ዘድልዮ ከመምዩን ሓላፍነት ኣለዎም" ኢሉ። እዚ "መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላት ምኽባር፣ ዕቑባ ዝረኽብሉ መስርሕ ምርግጋጽን መትከላት ስደተኛታት ብኣስገዳድ ዘይምምላስን" ዘካተተ ክኸውን ከም ዝግባር ሓቢሩ። እቲ ሕብረት ካብ ዘቕመጦም ቑልፊ ዓለምለኻዊ መትከላት ሕጊ ስደተኛ - 'Non-refoulement' ዝብል ይርከቦ። እዚ ማለት፡ ዝኾነት ሃገር ሓተትቲ ዕቑባ ናብቲ ኢሰብኣዊ ኣተሓሕዛ ክገጥሞም ይኽእል እዩ ተባሂሉ ዝግመት ግዝኣት ወይ ቦታ ከይትሰድድ ዝኽልክል እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን መብዛሕትኦም ካብ ዒራቕ ዝኾኑ ኣብ ቤላሩስ ዝጸንሑ [ካብቲ ስርዓት ዝሃድሙ ዘለው ግን ኣይኮኑን] ዶባት ፖላንድን ሉታኒያን ክሰግሩ ፈቲኖም'ዮም። ትካል ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስ ዎች ግን ቤላሩስ ነዞም ስደተኛታት ውሕስቲ ኣይኮነትን ይብል። "ሕብረት ኤውሮጳ ብሰናይ ፍቓዱ እቲ ዝኸውን ዘሎ ብዓይኒ ዕሙተይ ይሓልፎ ኣሎ" ይብል ዳይሬክተር ስደተኛታት እቲ ትካል ቢል ፍሬሊክ። ፖላንድን ሉታኒያን ብዘይሕጋዊ መገዲ ዶባተን ዝሰገሩ ስደተኛታት ይመልሳ ምህላወን ኣይሓብኣን። ኣብ ቀረባ መዓልታት ሰብ መዚ ሉታኒያ ስደተኛታት ናይ ምምላስ ስልጣን ከም ዘለዎም ንቢቢሲ ተዛሪቦም'ዮም። ሓላዊ ዶብ እታ ሃገር ቪቱታስ ኩዲስ "ዘይሕጋዊ ዶብ ሰጊርኩም ኣይትኣትውን፤ ተመሊስኩም ናብ ቤላሩስ ኪዱ ንብሎም ኢና" ኢሉ። ይኹን'ምበር "ኣብ መወዳእታ እቶም ስደተኛታት ዕቑባ ዝደልዩ ወይ ዘይደልዩ ክኾኑ ስለ ዝኽእሉ ሕትኦም ክምርመር ኣለዎ" ይብል። ሶርያዊ ስደተኛ ኣሕመድ ዳንዳሺ፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ ናብ ጀርመን ከም ዝተሰደደ ይዛረብ። እንተኾነ፡ ናብታ ሃገር ቅድሚ ምእታው ፖሊስ ፖላንድ ሽዱሽተ ግዜ ናብ ቤላሩስ ከም ዝመለስዎ ገሊጹ። "ናብ ጫካ'ዮም ዝመልሱኻ። ወትሩ ንሓቶም ኢና - ኣነ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣእትውኒ'የ ዝብሎም። ኣብ ፖላንድ ዕቑባ ክሓትት ኣፍቅዱለይ ይብሎም። ሕጋዊ'ዩ፤ ግን ኣይሰምዑን" ይብል። ሓደ ግዜ ምስ ሰገረ፡ ሓደ ዘይመንግስታዊ ትካል ፖላንድ ንኣሕመድ ረኺቡዎ ናብ ሆስፒታል ወሲዱዎ። ንመዓልታት ኣብ ጫካ ብዘይ ማይን መግብን ብምጽንሑ'ዩ ሓሚሙ። ድሕሪ ሰለስተ ሰዓት ግን ፖሊስ መጺኦም ናብቲ ዶብ ኣብጺሖምዎ። "ኣብቲ ሆስፒታል ፍጹም ትዕግስቲ ኣይነበሮምን፤ ስቕ ኢሎም ኣብ ልዕለይ ጫውጫው ይብሉ። በጃኹም ናብ ቤላሩስ ኣይትስደዱኒ ግን ኢለዮም" ይብል። ታሪኽ ኣሕመድ፡ ታሪኽ መብዛሕትኦም ኣብ ቀረባ ሳምንታት ብኣስገዳድ ናብ ቤላሩስ ዝምለሱ ዘለው ስደተኛታት እዩ። እቲ ኣብ ዶብ ዝሰርሕ ዘይመንግስታዊ ትካል ፖላንድ ዝኾነ ግሩፓ ግራኒካ እቶም ስደተኛታት ብተደጋጋሚ ካብ ፖላንድ ናብ ቤላሩስ ብሓይሊ ከም ዝተመለሱ ይገልጽ። ኣሕመድ ድማ "ብኽልቲኡ ወገን እንንገላታዕ ኩዕሶ ኢና ኾይንና ዘለና" ኢሉ። ዋላ'ውን ዓለምለኻዊ ሕግታት እንተሃለው፡ ፖላንድን ሉታኒያን ጥራሕ ኣይኮነን ስደተኛታት ብኣስገዳድ ዘውጽኣ ዘለዋ። ኣብዚ ሰሙን፡ ቢቢሲ ብዛዕባ 40 ግዜ ካብ ቦስኒያ ናብ ክሮሺያ ዝሰገረ ኣፍጋናዊ ስድራ ቤት ጸብጺቡ ነይሩ። እዚ ስድራቤትን ወትሩ ናብ ዝመጽኦ ክምለስ እዩ ተገይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ፡ ሓለውቲ ገምገም ባሕሪ ግሪክ ባሕሪ ኤጊን ክሰግሩ ዝፈተኑ ስደተኛታት ከጋፍዑዎም ዘርኢ ምስሊ ተዘርጊሑ ነይሩ። "እዚኦም ቀንዲ መትከላት ኤውሮጳ ዝጥሕሱ'ዮም" ክብል ኮሚሽነር ውሽጣዊ ጉዳያት ሕብሬእ ኤውሮጳ ይልቫ ጆንሰን ንቢቢሲ ገሊጹ። ብ2021፡ ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኤውሮጳ ጥልጣን መብዛሕትኦም ኣፍሪቃውያን ዝኾኑ ብሜድትራንያን ኣቋሪጾም ዝመጽኡ ሓተትቲ ዕቑባ ኩነታቶም ከየጻረየት ብኣስገዳድ ብምምላስ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺማ ምባሉ ይዝከር።


ስደት፡ ንልዕሊ ሽድሽተ ኣዋርሕ ደሃየን ዘይተረኽበ ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት

ኣብ ኢትዮጵያ ክነብራ ዝጸንሓ ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ድሕሪ ምጅማር ኲናት ትግራይ፡ ንድሕነተን ስለ ዝሰግኣ እየን ናብ ኣዲስ ኣበባ መጺአን ክነብራ ጸኒሐን። ኣብዚ ዝሓለፈ ኣዋርሕ፡ ሰላማዊት ኣምባሳደርን ራሄል መርሃዊን ዝተባህላ እዘን ክልተ ኤርትራውያን ኣብ ኬንያ ዞባ ኢስዮሎ ኣብ ዝርከብ ያሚቻ ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ምስ በጽሓ ተሰዊረን። ንዝሓለፈ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ሙሉእ ድሃየን ጠፊኡ ስለ ዘሎ ኣብ ልዕሊ ስድራቤተንን ፈተውተንን ሻቕሎት ፈጢሩ ይርከብ። ቢቢሲ ንስድራ-ቤተን ብምዝርራብ ነቲ ዛንታ ብኸምዚ ዝስዕብ ኣቕሪቡዎ ኣሎ። እተን ክሳብ ሕጂ ድሃየን ተሳኢኑ ዘሎ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ኢትዮጵያ ብዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ናብ ኬንያ ክሰግራ እንከለዋ ከም ዝጠፍኣ ቤተሰበን ይዛረቡ። ሙሉጌታ ኣምባሳደር፡ ሰላማዊት ሓፍቱ ካብ ኢትዮጵያ ክትብገስ እንከላ ኣብ ናይሮቢ ምስ እትቕመጥ ሓንቲ 'ዘይሕጋዊት ኣሰጋጋሪት' ብ9 መጋቢት ብገንዘብ ተሰማሚዓ ከም ዝተበገሰት ይዛረብ። "ደሃይ ምስ ኣጥፈአት [ነታ ኣሰጋጋሪት] ብዙሕ ግዜ ደዊልና ሓቲትናያ፤ 'ይመጽኣ ኣለዋ፣ ቀሪበን እየን' ትብለና ነይራ። ምስ ደንጎያ ግን ድሕሪ ሰሙን ናብቲ በረኻ ብኣካል ከይደ ደልየ ግን ኣይተዓወትናን" ይብል። ሰላማዊት፡ ድሕሪ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ 2018፡ ዶባት ምስተኸፍተ ናብ ትግራይ ካብ ዝኣተው ኣሽሓት ኤርትራውያን ስደተኛታት እያ። ግን ከኣ እቲ ኩናት ምስ ቀጸለ ኣብ ኣዲስ ኣበባ እውን ረጊኣ ክትነብር ስለ ዘስገኣ ዓዲ ክትቅይር ከም ዝሓሰበት ሙሉጌታ ሓዋ ይዛረብ። "ንሕና እቲ ኲናት ክሳብ ኣበይ'ዩ ከስፋሕፍሕ ዝብል ዝፍለጥ ነገር ስለ ዘየለ ካብታ ሃገር ንምውጻእ ውሳነ ገይራ ኢና ንብል። ግን ብልክዕ እቲ ንኬንያ ከስግራ ዝኽኣለ ነጥቢ እንታይ'ዩ ዝብል ምስ ረኸብናያ ካብ ቃላ እንሰምዖ'ዩ ክኸውን" ይብል። ይኹን'ምበር በዓል ሰላማዊት ዝርከብኦም ስደተኛታት፡ ያሚቻ ኣብ ዝተባህለ ናይ ኬንያ ከባቢ ምስ በጽሑ ፖሊስ ጠጠው ከብሉዎም ምስ ፈተኑ ከም ዝተበታተኑን ብዝተፈላለየ ኣንፈት ክሃድሙ ክብሉ ኣብ ኢድ ካልእ ኣሰጋጋሪ ከም ዝወደቑ፡ ወላዲ ራሄል ኣቶ መርሃዊ ተስፋሚካኤል ካብቶም ዕድል ገይሮም ንኬንያ ዝኣተው ስደተኛታት ደሃይ ከም ዝረኸቡ ገሊጾም። "ክሳብ ሞያሌ እትበጽሕ ዝፈልጦ ነገር ኣይነበረን፤ ሞያሌ በጺሓ መጺአ ኣለኹ ኢላትኒ። እናተጸበኹዋ ግን ጠፊኣ ሰሚዐ። ነታ ተስግረን ነይራ ዝተባህለት ውልቀ ሰብ ከዘራርብ ድሃያ ክሓትት ጽዒረ'የ። ምፍርራሕ ስለ ዝበጽሐኒ ግን ንዓኣ ገዲፈ ንጓለይ ናብ ምድላይ ከይደ። ንኹሉ በረኻታት ሞያሌ በጺሐ'የ" ከኣ ኢሉ። ሄለን፡ ኣብ ኢትዮጵያ መዓስከር ዓዲ ሓርሽ ከም ዝጸንሐትን እቲ ኲናት ምስ ተጀመረ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከም ዝመጽአትን ኣቶ መርሃዊ ተዛሪቡ። ሰላማዊት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ መዓስከራት ምዕጻው ኣብ ዝጀመረሉን ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ዩኤንኤችሲኣር] ምዝገባ ጠጠው ኣብ ዘበለሉ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ስለ ዝመጽአት ከይተመዝገበት ከም ዝጸንሐት ስድራቤታ የረድኡ። ትካል ስደተኛታት ኢትዮጵያ ካብ ወርሒ ጥሪ  2020 ጀሚሩ ስደተኛታት ምምዝጋብ ደው ኣቢሉ ምንባሩ ይዝከር። ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ብሰንኪ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ዝተናውሐ ግዱድ ሃገራዊ ኣገልግሎት ከም ዝተሰደዱ እዮም ዝሕብሩ። ኣብ ጥቅምቲ 2020 ብዝነበረ ጸብጻብ ኢትዮጵያ ኣስታታት 149 ሽሕ ኤርትራውያን ሰደተኛታት መዝጊባ ነይራ፤ እቶም ዝበዝሑ ኸኣ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ ኣርባዕተ መዓስከራት እዮም ነይሮም። ምጥፋእ ናይዘን ክልተ ግዳያት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ንፖሊስ ኬንያ እኳ ስለ ዝተሓበረ እታ ብምስግጋር እዘን ስደተኛታት ዝተጠርጠረት ውልቀ ሰብ ኣብ ቀይዲ ኣትያ ናብ ቤት ፍርዲ ከም ዝቐረበትን ተፈሊጡ ኣሎ። ኣብዚ ጉዳይ'ዚ ቤት ጽሕፈት ዩኤንኤችሲኣር ኣብ ኢትዮጵያ ንቢቢሲ ብጽሑፍ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ውሕስነትን ድሕነትን ሰባት ቐዳምነት ስለ ዝህቦ ንህዝቢ ብዛዕባ ውልቃዊ ጉዳያት ግዳያት ሓበሬታ ከም ዘየካፍል ሓቢሩ። ይኹን እምበር ብሃለዋት ደቆም ዝተጨነቑ ስድራቤት ዝኾነ ሓበሬታ ዘለዎ ወገን ደሃይ ደቆም ክነግሮም ይምሕጸኑ ኣለው። ሓው ሰላማዊት፡ ሙሉጌታ ኣምባሳጀር [ሓፍቱ] ኣመጻጽኣኣን ብኽፋል ሕጋዊ ብኽፋል ድማ ዘይሕጋዊ ኣገባብ ከም ዝነበረ ብምግላጽ፡ እዚ ንምጥፍኣ እጃም ክህልዎ ከም ዝኽእል ግምቱ ገሊጹ። "ብመደብ እቶም ዘስግሩወን ዝነበሩ ሰባት ካብ ኣዲስ ኣበባ፡ ብናይ ህዝባዊ መጓዓዝያ እየን ናብ ሞያሌ ክበጽሓ ክኢለን። ድሕሪኡ ክሳብ መሬት ኬንያ ዘይሕጋዊ ስግረ ዶብ'ዩ ተፈጺሙ። ድሕሪ ምጥፍአን ከይድና ከም ዝርኣናዮ ድማ እቲ ዝጥቀምሉ ዝነበሩ መገዲ ሕጋዊ ወይ መንግስቲ ኣፍልጦ ዝሃቦ ኣይነበረን" ኢሉ። ንኢትዮጵያን ኬንያን ኣብ ዘዳውብ ኣከባቢ እትርከብ ከተማ ሞያሌ ኣብዚ እዋን ማእከል ዘይሕጋዊ ምስግጋር ስደተኛታት ትኸውን ምህላዋ ይዝረብ። እቶም ኣሰጋገርቲ ብናኣሽቱ መካይን፣ ሞተር ሳይክል፣ ካሮሳን ሰብን ስደተኛታት የጓዓዕዙ። እቲ ኢሶሎ ናብ ያሚቻ ዝወስድ መገዲ ድማ ኣዝዩ ሓደገኛን ጽኑዕ ሓለዋ ከም ዝካየደሉን ጸብጻባት ይገልጹ። ዘይሕጋዊ ምስግጋር ስደተኛታት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ እዚ ዓመት [2021 ዓ.ም] ቤት ፍርዲ ኢትዮጵያ ኣብ ሊብያ ኣሽሓት ስደተኛታት ብምስርጣይ ንዝኽሰስ ፍሉይ ኤርትራዊ ዘይሕጋዊ ኣሰጋጋሪ ደቂ ሰባት ብናይ 18 ዓመት ማእሰርቲ ክቕጻዕ ከም ዝወሰነ ይፍለጥ። እዚ ወሊድ ብዝብል ቅጽል ሽም ዝፍለጥ "ተወልደ ጎይትኦም" ዝበሃል ሰብ  ምስ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ብዝተሓሓዝ ብሓሙሽተ ክስታት ገበነኛ ስለዝተባህለ ክልተ ሚኢቲ ሽሕ ብር ክኸፍል'ውን ተፈሪዱ'ዩ። ኣብ 2007 ዓ.ም ጥራይ ኣስታት 30 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ ናብ ምድረበዳ ሲናይ ተወሲዶም ገንዘብ ክኸፍሉ ከም ዝተገደዱን ገለ ክፋል ኣካሎም'ውን ከም ዝተሸጠን ጸብጻባት ይሕብሩ። ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃን ምብራቕን ኣፍሪቃን፡ ገሊአን መተሓላለፊ ገሊአን ድማ መዕቖቢ እቶም ብዝተፈላለየ መገዲ ካብ ሃገሮም ዝወጽኡ ስደተኛታት እቲ ዞባ ኮይነን፡ ኢትዮጵያ፣ ሶማሊያ፣ ደቡብ ሱዳንን ኡጋንዳን መበገሲ፣ መመሓላፍን መወዳእታን ዘይሕጋዊ ዋሕዚ ስደተኛታት ከም ዝኾነ ሰብ ሞያ ይገልጹ። ኤርትራ ቐንዲ ምንጪ ዘይስሩዕ ወይ ዘይሕጋዊ ስደት ኮይና፡ ኬንያን ሱዳንን ብቐንዱ መተሓላለፍን መዓርፎን'የን። ጅቡቲ ድማ ብዘይስሩዕ መገዲ ናብ የመንን ሃገራት ወሽመጥ ዓረብን ዝኸዱ ስደተኛታት ዝመሓላለፉላ ከም ዝኾነት ኣብዚ ዙርያ ዝተኻየዱ መጽናዕታት ይጠቕሱ። ኣብዘን ሃገራት ዝፍጸም ዘይሕጋዊ ምስግጋር ስደተኛታት ሓለፍቲ ሰብ መዚ መንግስቲ'ውን ዝተሓወሱዎ ስለ ዝኾነ እቲ ጸገም ንምግታእ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ከም ዝገብሮ ይግለጽ። ዩኒቨርሲቲ ኔዘርላንድ ብ2017 ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ ካብ 2009 ክሳብ 2013 ኣብ ዘሎ ግዜ ጥራይ ካብ 25 ሽሕ ክሳብ 30 ሽሕ ዝግመቱ ሰባት ግዳያት ዘይሕጋዊ ምስግግር ኮይኖም ይብል። ብተመሳሳሊ 95 ሚኢታዊት ግዳያት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ዝኾኑ መበዛሕትኦም ኤርትራውያን ስደተኛታት ኮይኖም ኢትዮጵያውያንን ሶማሊያውያንን ከም ዝርከቡዎም ዩኤንኤችሲኣር ብ2014 ዘውጽኦ ጸብጻብ ይሕብር። ኣብዚ ዓመት ኢትዮጵያ፣ ኡጋንዳ፣ ኬንያን ደቡብ ሱዳንን ዝርከብኦ 24 ሃገራት ዝተሳተፋሉ ወፍሪ ህጻናት ዝርከቡዎም 500 ግዳያት ዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ ስደተኛታት ክድሕኑ እንከለው 195 ዘይሕጋዊ ኣስገርቲ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም'ዮም። እቲ ስርሒት ብምትሕብባር ኢንተርፖል ዘይሕጋዊ ምስግጋርን ንግድን ደቂ ሰባት ዝተኻየደ እዩ ነይሩ። ኣብዚ፡ ፖሊስ ሱዳን 100 ግዳያት ብምድሓን ግዳያት ናብ ማእከላይ ምብራቕ ከስግሩ ዝፈተኑ ዘይሕጋዊ ኣስገርቲ ዝርከቡዎም ጉልበት ህጻናት ኣብ ፋብሪካ ፕላስቲክ ዝበዝበዙ ልዕሊ 20 ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ከም ዘእተወት እቲ ኣብ ወርሒ ግንቦት 2021 ዝወጽአ ጸብጻብ ይሕብር። ኬንያ፣ ኡጋንዳን ሞሮኮን'ውን ዓብዪ እጃም ካብ ዝነበረን ሃገራት ምዃነን ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዘይሕጋዊ ስደትን ዘዘራረብናያ ተሓላቒት መሰላት ስደተኛታት ሜሮን እስጢፋኖስ፡ ካብ ቀረባ እዋናት ንነጀው ኢትዮጵያ ማእከል ዘይሕጋዊ ስደትን ኣስገርትን ትኸውን ከም ዘላ ገሊጻ ነይራ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ንብዙሕ ሰባት ኣሰናኺሉ'ዩ ዝበለት ሜሮን፡ እቲ ኩነታት ምስ መጽአ ድማ ነቶም ዘይሕጋዊ ኣስገርቲ ሰባት ዓብዪ ዕድል ኮይኑሎም ናይ ሊብያ መገዲ ተጀሚሩ እናተባህለ ብዙሕ ሰብ ይብገስ ኣሎ ኢላ። "ኣብዚ ሕጂ እዋን ኩሎም ካብ መዓስከራት ዝወጽኡ ደቂ 15፣ 16 ዓመት ስደተኛታት ናብ ሊብያ ተበጊሶም ኢኻ ትሰምዕ። በጃኹም ኢልና ዝሰምዐካ የለን ምኽንያቱ እቲ መንእሰይ ስለ ዝመረሮ ኩሉ ኣብኡ ክፍታሕ እዩ ኢሉ እዩ ዝሓስብ። "በዚ ሰዓት ኢትዮጵያ እታ ዝዓበየት ማእከል ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ኮይና ኣላ። እዚኦም ናብ ሊብያ፣ ሱዳን፣ ኡጋንዳ  እናበሉ ዝተፈላለየ ምርጫ ስለ ዝህቡዎም ብዙሓት ይብገሱ ኣለው። እዚ'ዩ እቲ ዘሕዝነካ" ክትብል እቲ ኩነታት ከም ዘሰክፋ ገሊጻ። "ብፍቓድካ ዝኸይድ ውላድ የለን" ዝብል መርሃዊ ናይ ጓሉ ምብጋስ ከም ዘይተቐበሎን ግዳይ  ዘይሕጋዊ ስደት ምዃና ከም ዘሕዘኖ ይሕብር። "እቶም ጨካናት ኣሰጋገርቲ ኩሊት ሰባት ከም ዝሸጡ እናተነግሮ እውን እንተኾነ ስቕ ኢሉ ስለ ዝብገስ፡ መንእሰይ ወለዶ ካብዚ ከቢድ ሓደጋታት ዘኸትል ዘሎ ዘይሕጋዊ ስደት ክቑጠብ" ተማሕጺኑ። ድሕሪ ውዑል ሰላም ኣልጀርስ 2000 ምፍራሙ፡ ልዕሊ እቲ ዝግበኦ ናይ ኣገልግሎት ግዜ ኣብ ንጡፍ ምክልኻል ሃገር ዝነበረ ኣባል ሃገራዊ ኣገልግሎት ሰላማዊ መነባብሮኡ ንክገብር ክጣየስ፣ ብምኽንያት ዶባዊ ኵናት ተወንዚፉ ዝጸንሐ ዘቤታዊ ፖለቲካን ተሰናኺሉ ዝጸንሐ ቁጠባዊ ገስጋስ ክበራበር ትጽቢት ዝነበሮ መንእሰይ መሪሕነቱ ብፖለቲካዊ ርእይቶታቶም ኣብ ክልተ ተሰንጢቑ። ፍልልዮም ኣብ ክንዲ ብዘተን ልዝብን ዝፈትሑዎ ብማእሰርቲ ዓፈናን ስለ እተደምደመ ንመንፈስ ብዙሓት መንእሰያት ከም ዝተንከፈን ስደት ከም ውሕጅ ከም ዝቐጸለን ኣብቲ ዓውዲ ምርምር ዘካየድ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረብኣብ ይገልጽ። ካብ ሽዑ ክሳብ ሕጂ ከኣ ኣብ ፈቐድኡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከቢድ ኩለንትናዊ ግህሰትን ሞትን የጋጥም ከም ዘሎ ጸብጻባት ኣህጉራዊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት የረድኡ።


ብዛዕባ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ዝዝትይ ጉጅለ ልኡኽ ናብ ርያድ ኣትዩ

ብሚንስተር ገንዘብ ኣቶ ኣሕመድ ሽዴ ዝምራሕ ጉጅለ ልኡኽ ምስ ኩነታትን ኣተሓሕዛን ኣብ  ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ኢትዮጵያውን ብዝምልከት ምስ ሰበስልጣን እታ ሃገር ንምዝርራብ ናብ ሪያድ ከምዝኣተወ ኤምባሲ ኢትዮጵ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣፍሊጡ። እዚ ጉጅለ ልኡኽ፡ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑዲ ኣዝዩ ሕሱም ብዝኾነ ኩነታት ይሳቐዩ ምህላዎም ኣብ ዝግለጸሉ ዘሎ እዋን’ዩ ናብታ ሃገር ገይሹ ዘሎ። እቲ ጉጅለ ብዘይካ’ቲ ንኣተሓሕዛ ኢትዮጵያውያን እሱራት ኣመልኪቱ ዘካይዶ ዘተ፡ ኣብ ካልኦት  ክልትኣዊ ጉዳያትን ነቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ዘሎ ኲናትን ብዝምልከት መብርሂ ክህብ ትጽቢት ይግበር። ካብ ኢትዮጵያ ዝኸደ ልኡኽ ምስ ንጉስ ስዑዲ ዓረብን ካልኦት ሰበስልጣን እታ ሃገርን ክዝትይ ምዃኑ ነቲ ጉዳይ ዝከታተሉ ምንጪታት ሓበሬታ የመልክቱ። ብረቡዕ 18 ጥሪ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ናብ ሪያድ ዝኣተወ ጉጅለ ልኡኽ ኢትዮጵያ፡ ላዕለዎት ሰበስልጣን፣ ተወከልቲ ዝተፈላለዩ ሃይማኖታት፣ ዓበይቲ ዓድን ዲፕሎማሰኛታትን ዝሓቖፈ ምዃኑ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብ ሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ሚንስትር ድኤታ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፣ ፕረዚደንት ሓፈሻዊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ሙፍቲ ሓጂ ዑመር እድሪስ፣ ቀሺ ታጋይ ታደለ፣ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ሌንጮ ባቲን ካልኦትን ይርከብዎ። እታ ብሃብቲ ነዳዲ እትፍለጥ ሃገር ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ናብርኦም ንምምሕያሽ ብስደት ካብ ሞንጎ ዝኸዱለን ሃገራት ማእኸላይ ምብራቕ ሓንቲ ምዃና ይፍለጥ። ይኹን’ምበር መንግስቲ እታ ሃገር ናይ ስራሕን መንበሪን ፍቓድ የብሎምን ንዝበሎም ኢትዮጵያውያን፡ ኣብ ኣዝዮም ጸበብትን ዘይምችዋትን ኣብያተ ማእሰርቲ ከምዘጽንሖም ብተደጋጋሚ ኣብ ዝሰራሕናዮም ጸብጻባት ሓቢርና ኔርና። እቶም እሱራት እኹል መግብን ኣገልግሎት ሕክምናን ክረኽቡ ኣብ ዘይክእሉሉ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ኩነታት ከምዝርከቡ ይዛረቡ። ቅድሚ መዓልታት ናብ ቢቢሲ ዝበጽሐ ቪድዮ ድማ ነቲ ዘለዉሉ ኩነታት ዘረጋግጽ’ዩ። ኣብ ጸቢብ ክፍሊ ተጨናኒቖም ዝተኣሰሩ ኢትዮጵያውያን ክዳውንቶም ተወዲኡ፣ ጸሊም ፌስታል ተኸዲኖምን ተጎሳቚሎምን ኣብቲ ቪድዮ ይረኣዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብቶም ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ዝርከቡን ናብ ሃገሮም ንኽምለሱ ድልየት ዘለዎምን ዜጋታቱ ካብ ስዑዲ ከውጽኦም ጸኒሑ’ሎ። ኩነታት ኣተሓሕዛ እሱራት ንምትዕርራይ ድማ ብሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣቢሉ ምስ ሰበስልጣን እታ ሃገር ክዘራረብ ምጽንሑ ይገልጽ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ግን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብታ ሃገር ዝበጽሖም ዘሎ ገልታዕታዕን ስቅያትን ንኽንኪ እኹል ጻዕሪ ኣይገበረን ክብሉ ይነቕፉ። ሓደ ካብኣቶም ዝኾነ መሓመድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑዲ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ካብ መንግስቶም ፍታሕ ከምዝጽበዩ ገሊጹ ነይሩ። “ንመንግስቲ እዛ ሃገር ክንወቅስ ኣይንኽእልን። ክንወቅስ እንተኾይንና ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ኢና ንወቅስ። መንግስቲ ሃገርና ስለዝኾነ ኢና ክተሓባበሩና ንሓትት ዘለና” ይብል። ወሃቢ ቓል ሚንስትር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ንኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ናይ ምምላስ ስራሕ ቁሩብ ምዝሕሓል እንተነበሮ’ኳ ከምዘይተቛረ’ዩ ሓቢሩ። ነቶም ኣብ ስዑዲ ተጸጊሞም ዘለዉ ኢትዮጵያውያን ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ሃገሮም ናይ ምምላስ ስራሕቲ መሊሱ ከምዝጅምር’ውን ገሊጹ ነይሩ።


ብዘይ-ሕጊ ናብታ ሃገር ኣትዮም ዝበሎም 91 ኢትዮጵያውን ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ፖሊስ ኬንያ ሓቢሩ

ናብ ኬንያ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ኣትዮም ዝበሎም 91 ኢትዮጵያውያን ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ፖሊስ'ታ ሃገር ኣፍሊጡ። ፖሊስ ኬንያ፡ ካብ ጎረባብቲ ሃገራት ዝኣተዉ ዘይሕጋውያን ዝበሎም ስደተኛታት ንምርካብ ኣብ ዘካየዶ ስርሒታት ነቶም ኢትዮጵያውን ስደተኛታት ኣብ ሓደ ካብ ርእሰከተማ ናይሮቢ ውጽእ ኢሉ ዝርከብ ቤት ከምዝረኸቦም ኣፍሊጡ። ክፍሊ መርመራ ገበን ፖሊስ ኬንያ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ስደተኛታት ኩሎም ልዕሊ 25 ዓመት ዕድመ ዘለዎም ደቂ-ተባዕትዮ ከምዝኾኑን፡ ማዕጾ ሰይሮም ካብቲ ዝነበርሉ ቤት ክወጹ ከምዝፈተኑን ጠቒሱ። እቶም ስደተኛታት ብሓገዝ ኣሰጋገርቲ ብናይ ጽዕነት መኪና ናብታ ሃገር ከምዝኣተዉን፡ ናብ ካልእ ሃገር ክሰግሩ መደብ ከምዝነበሮምን ሓበሬታ ፖሊስ የመልክት። እዞም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዘለዉ ኢትዮጵያውያን ናብታ ሃገር ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ኣትዮም ተባሂሎም ብሰብመዚ ጸጥታ ዝተታሕዙ ዝበዝሑ ስደኛታት ምዃኖም ተፈሊጡ። ፖሊስ ኬንያ ነቶም ዘምጽእዎም ኣሰጋገርቲ ንምሓዝ ይሰርሑ ከምዘለዉ'ውን ተገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ'ውን፡ 10 ቆልዑ ዝርከብዎም 14 ኢትዮጵያውያን ብተመሳሳሊ መንገዲ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ኣትዮም ነይሮም። ምስኦም ብዝተሓሓዝ ድማ ክልተ ኬንያውያን ተታሒዞም ምንባሮም ጸብጻባት ሰብመዚ ጸጥታ ኬንያ ይሕብሩ። ብዙሓት ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ስደተኛታት፡ ናብ ኬንያ ንምእታው ይኹን ናብ ካልእ ሳልሳይ ሃገር ንምኻድ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብታ ሃገር ከምዝኣትዉ ይፍለጥ። ኣብዚ ቀረባ እዋን'ውን፡ ገለ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብ ኬንያ ክኣትዋ ኣብ ዝፈተናሉ ሃለዋተን ከምዝጠፍአ ይዝከር። እተን ኣብ ኢትዮጵያ ዝነብራ ዝነበራ ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ድሕሪ ምጅማር ኲናት ትግራይ፡ ንድሕነተን ስለ ዝሰግኣ እየን ናብ ኣዲስ ኣበባ ድሕሪ ምኻደን፡ ካብታ ሃገር ክወጻ ተገዲደን። ሰላማዊት ኣምባሳደርን ራሄል መርሃዊን ዝተባህላ እዘን ክልተ ኤርትራውያን ኣብ ኬንያ ዞባ ኢስዮሎ ኣብ ዝርከብ ያሚቻ ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ምስ በጽሓ'የን ተሰዊረን። ንዝሓለፈ ልዕሊ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ድማ ድሃየን ጠፊኡ፡ ኣብ ልዕሊ ስድራቤተንን ፈተውተንን ሻቕሎት ፈጢሩ ጸኒሑ'ሎ። ገለ ካብዞም ካብ ኢትዮጵያ ተበጊሶም ብኬንያ ዝሓልፉ ስደተኛታት ናብ ዩጋንዳን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝበላ ሃገራት ከምዘምርሑ ይግለጽ።


ዋሕዚ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ዘኸተሎ ምቁራጽ መሸጣ ንኣሽቱ ጀላቡ

ናውቲ ስፖርት ብምሻጥ ዝፍለጥ መደብር ዴካትሎን እቶም ባሕሪ ዝሰግሩ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ዝጥቀሙለን ታንኳ (ንኣሽቱ ጀላቡ) ምሻጥ ኣቋሪጹ። እቲ መደብር ኣብ ሰሜን ፈረንሳ ንዕዳጋ ዘቕርበን ዝነበረ ታንኳታት ምሻጥ ዘቋረጸሉ ቀንዲ ምኽንያት እቶም ናብ ካናል እንግሊዝ ዝሰግሩ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ከይጥቀሙለን ብዝብል’ዩ። ኣብ ሰሜናዊ ፈረንሳ ካብ ዘለዉ መዓስከራት ስደተኛታት ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ንምእታው ዝፍትኑ ስደተኛታት ቁጽሮም ብዝለዓለ መጠን ይውስኽ ብምህላዉ ናብዚ ውሳነ ከም ዝበጽሐ ድማ ኣረዲኡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን 1,185 ስደተኛታት ንካነል (መትረብ) እንግሊዝ ብምስጋር ናብ እንግሊዝ ከም ዝኣተዉ ይዝከር። እቲ ቁጽሪ ከኣ ዝለዓለ ኮይኑ ተመዝጊቡ’ሎ። ኣብ ጽባሕ እቶም ስደተኛታት ዝሰገሩሉ መዓልቲ ድማ ካልኦት ስደተኛታት ታንኳታት ተጠቒሞም ክሰግሩ ብምፍታኖም ሰለስተ ስደተኛታት ደሃዮም ምጥፍኡ ተገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ዝለዓለ ቁጽሪ ዘለዎም ስደተኛታት ምስጋሮም “ተቐባልነት ዘይብሉ” ክብል ዝገለጸ መንግስቲ ዓባይ ንሪጣንያ፡ ፈረንሳ እቶም ስደተኛታት ዝገብርዎ ውሑስ ዘይኮነ ጉዕዞ ንምቁጽጻር ተወሳኺ ዕዮ ከም ዝጽበያ ሓቢሩ። መደብር ናውቲ ስፖርት ዴካትሎን “ነተን ታንኳታት ምዕዳግ ካብ ድሕሪ ሕዚ ቀሊል ኣይክኸውንን” ክብል ንኣኤፍፒ ገሊጹ። እቶም ናብ እንግሊዝ ንምብጻሕ ተስፋ ዝገብሩ ስደተኛታት ክጥቀሙለን እንተተፈቒዱ “ህይወት ሰባት ኣብ ሓደጋ ክወድቕ’ዩ” ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። ፈረንሳ፡ ስደተኛታት ዝገብርዎ ፈተነ ምስጋር ዶብ ንምቁጽጻር ብዝብል ኣብ ሰሜናዊ ገማገም ጥቓ ዱንኪርክ ዝነበረ መዕቖቢ ዘፍረሰት ኮይና፡ ብዙሓት ኣሰጋገርቲ ሰባት እውን ኣብ ቀይዲ ከም ዘእተወት ተፈሊጡ’ሎ። ስደተኛታት ብብዝሒ ምስጋሮም ንርክብ ፈረንሳን ዓባይ ብሪጣንያን ክሕርፍፍ ምግባሩ ይግለጽ። ሚንስትራት ውሽጣዊ ጉዳያት ክልትኤን ሃገራት ድማ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ንምዝርራብ ብሰኑይ ተራኺቦም ነይሮም። እቲ መትረብ (ካናል) እንግሊዝ ንስደተኛታት ዘይምችው ንምግባር ከም ዝተሰማምዑ’ውን ይግለጽ።


ቅልውላው ስደት ቴክሳስ፡ ቁጥዐ ዘልዓሉ ስእልታት ፈረሰኛታት ሓለውቲ ዶብ ኣመሪካ

ኣብ ቴክሳስ ጥቓ ሩባ ሪዮ ግራንዴ ሓለውቲ ዶባት ኣመሪካ ኣብ ፈረስ ተወጢሖም ስደተኛታት ከጓይዩ ዘርእዩ ምስልታትን ቪድዮታትን ምስ ተዘርግሑ ኣብታ ሃገር ቁጥዐ ኣልዒሉ። ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ነዞም ዝርኣዩ ምስልታት "ዘሰንብዱ" ኢሉ ጸዊዑዎም። በዚ ምኽንያት መብዛሕትኦም ሃይታውያን ዝኾኑ ኣስታት 12 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ትሕቲ ከተማ ቴክሳስ ዝኾነት ሬል ሪዮ ምስ ኣብ ሜክሲኮ ዘላ ሲዩዳድ ኣኩና ዘራኽብ ድልድል ተኣኪቦም። እዚ መርኣያ እቲ ኣብ ዶብ ኣመሪካን ሜክሲኮን ዘሎ ቅልውላው ስደተኛታት እዩ። ንኣተኣላልያ ስደተኛታት ኣመልኪቱ ድሕሪ ዝቐረበ ነቐፌታታት፡ "ምስ ዋዒ ተዛሚዱ ክመጽኡ ብዝኽእሉ ሕማማት ጉድኣት ንከይበጽሕ ንምክልኻል፡ እቲ ኣብ ትሕቲ ዓለምለኻዊ ድልድል ዴል ሪዮ ዘሎ ዝተሓዝአ ከባቢ፡ ግዝያዊ መጸበዪ ስደተኛታት ኮይኑ የገልግል ኣሎ" ክብሉ ሰብ መዚ ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዘውጽኡዎ መግለጺ ሓቢሮም። መንግስቲ ኣመሪካ፡ ብሰንበት ኣማኢት ስደተኛታት ክጥርዝ እንከሎ ካልኦት ኣማኢት ሃይታውያን ናብ ሸነኽ ሜክሲኮ ንክምለሱ ንምግዳድ ንዶብ ዴል ሪዮ ዓጽዩ'ዩ። እቶም ስደተኛታት፡ ናብቲ ግዝያዊ መዕቆቢ ቅድሚ ምምላሶም ኣብቲ ድልድል ምስ ኣዕረፉ ንባዕሎምን ንስድርኦምን ዝኸውን መግብን ማይን ንምዕዳግ [ብሸነኽ ዶብ ኣመሪካ ንዘለው ሕጽረት ቀረባት ዘጋጠሞም] ናብ ሜክሲኮ ሰጊሮም። ሰኣላይ ኤኤፍፒ ፖል ራቲጅ ኣብ ጥቓ እቲ እቶም ስደተኛታት ናብ ኣመሪካ ንምእታው ወይ ንምምላስ ዝሰግሩዎ ሩባ ኮይኑ ስኢሉዎም። "ኩሉ ሰብ ይሰግር ነይሩ፤ ሃንደበት ገለ ፖሊስ ምስ መጽኡ ሰባት ከባርሩ ጀሚሮም። ድሓር ሓለውቲ እቲ ዶብ ብፈረስ መጺኦም ሰባት ክሰጉ ጀሚሮም" ክብል ንዋሽንግተን ፖስት ተዛሪቡ። እቶም ስእልታት፡ እቶም ሓለውቲ ገለ ሻብ "ኩርማጅ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ በትሪ ሒዞም ከም ዝነበሩ የርእዩ። ሰብ መዚ ግን እቶም ሓለውቲ "ናህሪ እቲ ፈረስ ንምቁጽጻር" ዝሕዙዎ ነዊሕ ምራን ወይ ልጓም'ዩ ክብሉ ይምጉቱ። "እቶም ሓለውቲ ብተደጋጋሚ 'ብፍጹም፤ ኣይትኣትውን። ናብ ሜክሲኮ ተመለሱ" ይብሉ ነይሮም። እቶም ሰባት ድማ 'ስድራይ ግን ኣብዚ'ዮም ዘለው' ክብሉ ይስምዑ ነይሮም ክብል ራቲጅ ንዋሽንግተን ፖስት ተዛሪቡ። እዚ ክሳብ እቶም ኣብ ፈረስ ዝነበሩ ኣዘዝቲ ሓደ ኣብ ሻንጣ መግቢ ሒዙ ዝነበረ ስደተኛ ዝሕዙ ቐጺሉ። ኣብ መወዳእታ ግን እቶም ስደተኛታት ነቲ ሩባ ሰጊሮም ናብቲ መዓስከር ክኣትው ክኢሎም ይብል እቲ ጸብጻብ፥ ብሓፈሻ ግን መልክኣ ምድሪ እቲ ከባቢ እቶም ዋርድያታት ፈረስ ሒዞም ክሕልው ዝምችእ ኣይኮነን። ንሳቶም፡ ስደተኛታት ናብ ሜክሲኮ ክምለሱ ኣለዎም ኢሎም ከም ዝካትዑ ጋዜጠኛ ዋሽንግተን ፖስት ይገልጽ። ብሰኑይ፡ ወሃቢት ቃል ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ጄን ፖሳኪ "ዋላ ሓደ ነዞም ስእልታት ወይ ቪድዮታት ዝረእየ ሰብ እቲ ተግባር ቕቡል'ዩ ወይ ልክዕ'ዩ ክብል'ዩ ኢለ ኣይሓስብን" ኢላ። ወሲኻ "ሙሉእ ምስሊ የብለይን። በየናይ መልክዕ ትኽክል ክኸውን ከም ዝኽእል'ውን ክግምቶ ኣይኽእልን። እቶም ሓለውቲ ዶብ ክደግሙዎ የብሎም . . . ግን ክኣ እቲ ዝርኣናዮ ዘሰንብድ'ዩ" ኢላ። ኣባል ኮንግረንስ ዴሞክራት ኢልሃን ኦማር ነቲ ኩነታት "ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት" ከምኡ'ውን "ጨካን፣ ዘይሰብኣውን ሃገራውን ዓለምለኻውን ሕግታት ዝጥሓሰ" ክትብል እያ ገሊጻቶ። ሚኒስትር ድሕነት ውሽጢ ዓዲ ኣሌጃንድሮ ማዮርካስ ብወገኑ ኩነታት እቶም ስደተኛታት "ኣጸጋምን ልብኻ ዝሰብርን'ዩ" ብምባል ክገልጾ እንከሎ እቲ ፍጻመ ክምርመር ምዃኑ ሓቢሩ። ይኹን'ምበር "ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ኣመሪካ እንተመጺእኹም ክትምለሱ ኢኹም። ጉዕዞኹም ዕውት ዝኾነሉ ምክንያት የለን፤ በዚ ህይወትኩምን ህይወት ስድራኹምን ኢኹም ኣብ ሓደጋ ተእትው" ክብል ኣጠንቂቑ። ብሰኑይ ድሕሪ ቐትሪ ቤት ጽሕፈት ድሕነት ውሽጢ ዓዲ (DHS) ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝበጽሕ ግህሰት ኣይጻወርን" ኢሉ። "እዚ ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ስለ ዝኾነ ብቕልጡፍ ብዝካየድ መርመራ ዝርከቡ ሓቅታት መሰረት ብምግባር ዝውሰዱ ስጉምታት ስነ ምግባር ክነፍልጥ ኢና" ብምባል ሓቢሩ። ኣዛዚ ሓለዋ ዶብ ኣመሪካ ራውል ኦርቲዝ እቲ ክስተት መርመራ ከም ዝተኻየደሉ ብምግላጽ "ቕቡል" ኣይነበረን ከም ዝበለ ሮይተርስ ጸብጺቡ። ወሲኹ እቶም ሓለውቲ፡ ድሕነት እቶም ዘይሕጋውያን ኣስገርቲ ሰባት ንምርካብ ዝፍትኑ ዝነበሩ ስደተኛታት ኣብ ዘጸግም ኩነታት ኮይኖም ይሰርሑ ምንባሮም ተዛሪቡ። እቲ ኩነታት ንምምሕዳር ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ዝገጥሞ ዘሎ ሓድሽ ፖለቲካውን ሰብኣውን ቅልውላው ከም ዝኾነ ዘርኢ'ዩ። ንሱ፡ ንሓተትቲ ዕቑባ ካብቲ ቅድሚ ዝነበረ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ዝሓሸ "ሰብኣዊ" ክኸውን'የ ክብል መብጽዓ ኣትዩ ነይሩ። ሃይቲ፡ ኣብ ቀረባ ብክልተ ቅልውላው ተጠቒዓ'ያ- ቕትለት ፕሬዝደንት ጆቬኔል ሞይስን ንመብዛሕትኡ ደቡብ ምዕራብ እታ ሃገር ዝሃሰየ ራዕዲ መሬትን። መብዛሕትኦም ኣብ ዶባት ኣመሪካ ዘለው ዜጋታት እታ ሃገር ግን ቅድሚ ብዙሓት ዓመታት ብምኽንያት እቲ ህይወት 200 ሽሕ ሰባት ዝቐተለ ብ2010 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ዘጋጠመ ራዕዲ መሬት ካብ ሃገሮም ዝወፍኡ ምዃኖም ጸብጻባት ይገልጹ። ንዝተወሰነ ግዜ ኣብ ከም ብራዚልን ቺለን ዝበላ ሃገራት ደቡብ ኣመሪካ ክሰርሑ ጸኒሖም። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት 560 ስደተኛታት ናብ ሃይቲ ክምለሱ እንከለው፤ ካልኦት ኣሽሓት ኣብ መዓስከር ቴክሳስ ከም ዘለው ይግለጽ። ብሰኑይ 233 ዝተጠረዙ ዜጋታት ሃይቲ ናብ ሃገሮም ተመሊሶም፤ ካብዚኦም እቶም 45 ህጻናት፣ 45 ደቂ ኣንስትዮ'ዮም። ገለ ጸብጻባት ዳርጋ ኩለን እተን ዝተመልሳ ደቂ ኣንስትዮ ቖልዓ ዝሓዛ'የን ይብሉ። ብተወሳኺ ልዕሊ 6000 ደቂ ሃይቲ ናብ ካልኦት ማእከላት መስርሕ ስደት ከም ዝተሰጋገሩ ክግለጽ እንከሎ፡ እዚኦም'ውን ክጥረዙ ከም ዝክእሉ ገለ ሰብ መዚ ኣመሪካ ገሊጾም። ገሊኦም፡ ብሓለውቲ ዶብ ኣመሪካ ምስርጣይ ከም ዝበጽሖም ይዛረቡ። "ከም ሌያቡ'ዮም ዝርእዩኻ፤ ግን ሰረቕቲ ኣይኮንናን። ዝሓሸ ህይወት እነመዓዱ ሰባት ኢና። ንዜጋታት ካልኦት ሃገራት ከምዚ ኣይትሕዙዎምን። ዓሌታውነት'ዩ" ክትብል ሓንቲ ዜጋ ሃይቲ ንዓለምለኻዊ ማዕኸን ዜና ስፔን ዝኾነ ኢኤፍኢ ተዛሪባ።


ስደት፡ 1000 ስደተኛታት ብባሕሪ ኣቋሪጾም ናብ ብሪጣንያ ብምእታዎም ዝለዓለ ቁጽሪ ኮይኑ ተመዝጊቡ

ትማሊ ሓሙስ ኣብ ሓደ መዓልቲ ጥራይ ኣስታት 1000 ስደተኛታት ብጃልባ ናብ ዓባይ ብሪያንያ ብምእታዎም፡ እቲ ቁጽሪ ዝለዓለ ኮይኑ ተመዝጊቡ። ብተዛማዲ ባሕሪ ኢንግሊዝ ቻነል ካብ ማዕበል ሃዲኡ ስለ ዝነበረ፡ እተን ብዙሓት ስደተኛታት ጽዒነን ዝነበራ ጀላቡ ብድሓን ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ክኣትዋ ምኽኣለን ይግለጽ። ጠንቂ ክንድዚኦም ዝኣኽሉ ስደተኛታት ኣብ ሓደ መዓልቲ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ክሰግሩ ምኽኣሎም፡ ፈረንሳ ሓለዋኣ ተላሕልሕ ስለ ዘላ እዩ ተባሂሉ ትንቀፈሉ ኣላ። ኣብ ዓመተ 2021 ልዕሊ 23 ሽሕ ሰደተኛታት ካብ ፈረንሳ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ሰጊሮም ኣለዉ። ምስቲ ኣብ መላእ ዓመት 2020 ተመዝጊቡ ዝነበረ 8404 ብምንጽጻር እቲ ቁጽር ብሰለስተ ዕጽፊ ዛይዱ ኣሎ። ልዕሊ 98 ሚኢታዊት ካብቶም ካብ ፈረንሳ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ብጃልባ ዝኣትዉ ስደተኛታት ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ምስ ኣተዉ'ዮም ዑቕባ ዝሓቱ። እንተኾነ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ መገሻታት ደው ምስ በለ ናይ መብዛሕትኦም እቶም ሕቶ ዑቕባ ዘቕርቡ ስደተኛታት ሕቶኦም ይንጸግ'ዩ ዘሎ። ኣብ 2019፡ 35,737 ስደተኛታት ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዑቕባ ክሓቱ እንከሉ ኣብ 2020 ግን እቲ ቁጽሪ ናብ 29,815 ወሪዱ። ኣብ ቀዳሞት ሽዱሽተ ኣዋርሕ ናይ ዓመተ 2021 ኸኣ 14,670 ስደተኛታት ሕቶ ዑቕባ ኣቕሪቦም። መንገግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ተመሳሳሊ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደው ንምባል ሓዲሽ ወጥን ከም ዝነድፍ ብምግላጽ "ገበትቲ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ገንበዞም ንክግሕጡ ስቅ ኢልና ሞት ሰባት ክንርኢ ኣይንክእልን ኢና" ኢሉ።


ኣብ መትረብ እንግሊዝ ዘጋጠመ እቲ ዝዓበየ መቕዘፍቲ ስደተኛታት

ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ገጾም ዝጐዓዙ ዝነበሩ ኣስታት 27 ሰባት ጃልባኦም ምስ ጠሓለት ኣብ መትረብ እንግሊዝ (ጥቓ ካሌይ) ከምዝሞቱ ተገሊጹ። 'ኣህጕራዊ ማሕበር ስደተኛታት' (IOM) ከም ዝበሎ፡ እቲ ዘጋጠመ ሓደጋ፡ ሓበሬታ ክእክብ ካብ ዝጀመረሉ እዋን ካብ 2014 ንደሓር እቲ ዝበዝሐ ህይወት ሰባት ኣብ'ቲ መትረብ ዝቐዘፈ ሓደጋ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን በቲ ሓደጋ "ኣዝዩ ከም ዝሰንበደ"፡ ምስኡ ከኣ ዓባይ ብሪጣንያ ነቶም ሰባት ሰሰጋግሩ ዘለዉ ጭፍራ ኣስገርቲ ንኽትሃድን ዝከኣላ ክትገብር ከም ዝዀነት ሓቢሩ። ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ፈረንሳ ጀራልድ ዳርማኒን፡ ካብ'ቶም ዝሞቱ ሓሙሽተ ደቂ ኣንስትዮን ሓንቲ ቆልዓን ከም ዝርከብኦም ገሊጹ። ጀራልድ ዳርማኒን ወሲኹ ክልተ ሰባት ክድሕኑ ከም ዝኸኣሉን ሓደ ኸኣ ሃለዋቱ ከም ዘይተረኽበን ሓቢሩ። ኣብ ጥቓ ዶብ ቤልጅም ኣርባዕተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ብምግላጽ፡ "ኣብቲ ዘጋጠመ ቕዝፈት ቀጥታዊ ኢድ ከም ዝነበሮም ንጥርጥሮም ኢና" ኢሉ። ረቡዕ ምሸት ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰንን ፕረዚደንት ኢማኑኤል ማክሮንን ኣንጻር ኣሰጋገርቲ ደቂ-ሰባት ናይ ሓባር ጻዕሪ ንከሐይሉ፡ ነቶም ሰባት ዘሰጋግሩ ዘለዉ ገበነኛታት ድማ ተወሳኺ ህይወት ሰባት ኣብ ሓደጋ ንኸየእትዉ ደው ንከብልዎም ከም ዝተሰማምዑ ቤት ጽሕፈት እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር (ዳውኒን-ስትሪት) ገሊጹ። ረቡዕ ድሕሪ ቀትሪ ሓንቲ ኣብቲ ከባቢ ዓሳ ትገፍፍ ዝነበረት ጃልባ ብርክት ዝበሉ ሰባት ኣብ ገማግም ፈረንሳ ዝርከብ ባሕሪ ምስ ረኣየት ናይ ፈለማ መጠንቀቕታ ከም ዝለኣኸት ተፈሊጡ። ሰብ መዚ ፈረንሳን ብሪጣንያን ህይወት ሰባት ንምድሓን ብባሕርን ኣየርን ተዋፊሮም ኣለዉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰን፡ እቲ ዝጠፍአ ህይወት ሰብ "ህልቂት" ምዃኑ ድሕሪ ምግላጽ "እቶም ገበነኛታት ህይወት ሰብ ኣሕሊፎም ከምልጡ ኣይነፍቅድን" ኢሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ነቲ ብ "ኮብራ" ዝፍለጥ ህጹጽ ኣኼባ ድሕሪ ምምርሑ፡ እቶም ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ሰባት ከምዚ ዝኣመሰለ ስራሕ ንከየዋድዱ ብዝሓሸ ኣገባብ ክንተሓሓዞም ኣሎና ኢሉ። ወሲኹ'ውን "እዚ ፍጻሜ ንሕና ነቶም እንወስዶም ስጕምትታት ክብ ኣቢልና ዓንኬል ናይ'ዞም ገበነኛታት ክንሰብሮ ከም ዘለና'ዩ ዘርኢ'ዩ" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ እቲ ነዞም ብመትረብ እንግሊዝ ኣቢሎም ብንኣሽቱ ጀላቡ ሰባት ዘሰጋግሩ ዘለዉ ገበነኛታት ደው ንምባል ክሳብ ሕጂ ዝተኻየደ ስርሓት ድሩት ምንባሩ ብምእማን ንፈረንሳ ተወሳኺ ደገፍ ከወፊ ምዃኑ ገሊጹ። ዳውኒንግ-ስትሪት ከም ዝበሎ ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰንን ፕረዚደንት ማክሮንን ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ቤልጅምን ሆላንድን ሓቢሮም ንክሰርሑ ብምስምማዕ፡ ነቶም ስደተኛታት ቅድሚ ኣብ ገማግም ፈረንሳ ምእታዎም ንምክትታል ምስ ካልኦት ሃገራት ኤውሮጳ ምስራሕ ከም ዘድሊ ኣገንዚቦም። ዓባይ ብሪጣንያ ካብ 2021-22 ናይ 62.7 ሚልዮን ዩሮ ንፈረንሳ ሓገዝ ክትገብር ተመበባጺዓ ምንባራ ዝዝከር'ዩ። እዚ ነቲ ፈረንሳ ኣብ ገማግም ባሕሪ እትገብሮ ሓለዋ ክተሕይል፣ ዝሓሸ ናይ ኣየር ምክትታል ክትገብር፣ ኣብ ወደባት ከኣ ዘድሊ ናይ ጸጥታ ትሕተ-ቅርጺ ንኽትሃንጽ ዝዓለመ እዩ። እቲ ዜሕዝን ሓቂ እቲ ሎሚ ዝተረኽበ ሓደጋ ውዒሉ-ሓዲሩ ከም ዝፍጸም ፍሉጥ ብምንባሩ'ዩ። ኵነታት-ኣየር እናኸፍአ ይኸይድ ብምንባሩ ብዙሓት ሰባት ብለይቲ መትርብ እንግሊዝ ንክሰግሩ ክፍትኑ ምዃኖም ድሮ ተነጊሩና ነይሩ። ብዝሕን ብቕዓትን ናይተን በዚ ኣዝዩ ዕሙር ዝዀነ መተሓላለፊ መራኽብ ክሰግራ ዝፍትና ጀላቡ ናብ ከምዚ ዓይነት ሓደጋ ከቃልዕ ከም ዝኽእል ንጹር እዩ ነይሩ። ፖለቲከኛታት ፈረንሳን ዓባይ ብሪጣንያን ነቶም ብህይወት ሰብ ዘይግድሶም ኣሰጋገርቲ ገበኛታት ድሮ ከሲሶሞም ኣለዉ። ንክልቲኦም መንግስታት ክቐርቡ ዝግብኦም ሕቶታት ግን ኣለዉ። ፈረንሳ ብኵነታት ናይቲ ቈልዑ ኣብ ጫካን ፈቐዶ ጽርግያን ዝነብሩሉ ዘለው ኩነታት ካምቦ፤ እንግሊዝ ከኣ በቲ ንሕጋዊ ዑቝባ መሕተቲ ዜንበረቶ ጸቢብ ዕድላት ክሕተታ ይግባእ። ገለ-ገለ ሰባት ከም ዝብሉዎ፡ ዑቝባ ብግቡእ እትሓተሉ መስርሕ ምስ ዝጸብብ ሰባት ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ኣእትዮም ብባሕሪ ኣቢሎም ክኣትዉ ይግደዱ። ኣብ ዝቅጽሉ መዓልታት ኵነታት-ኣየር እናኸፍአ ክኸይድ ምዃኑ ምስ ተፈልጠ ሰባት ተቐላጢፎም ዕድሎም ክርእዩ ንዓዲ እንግሊዝ ክስግሩ ምዃኖም ርዱእ'ዩ። ፕረዚደንት ማክሮን ከም ዝበሎ፡ "መትርብ እንግሊዝ መቓብር ሰባት ንክኸውን ፈረንሳ ኣይተፍቅድን"። ነቶም በዚ ሓደጋ ተሓተትቲ ዝዀኑ ሰባት ክትረኽቦምን ናብ ፍርዲ ክተቕርቦምን ምዃና ኸኣ ተመባጺዑ። ብተወሳኺ፡ በዚ ጕዳይ ንምዝርራብ ህጹጽ ኣኼባ ሚኒስተራት ጸዊዑ ኣሎ። ኣብዚ ዓመት'ዚ 1,552 ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ሰባት ኣብ ሰሜን ፈረንሳ ከም ዝተታሕዙ፡ 44 ዓንኬላት ኣሰጋገርቲ ድማ ከም ዝተሰብሩ ገሊጹ። ይዅን'ምበር፡ 47,000 ሰባት ንዓዲ እንግሊዝ ክሰግሩ ከም ዝፈተኑ፣ 7,800 ስደተኛታት ከኣ ካብ ምጥሓል ክድሕኑ ከም ዝኸኣሉ'ውን ፕረዚደንት ማክሮን ሓቢሩ። ኣብዚ ዓመት'ዚ ጥራይ ካብ 25,700 ዝበዝሑ ሰባት ብንኣሽቱ ጀላቡ ባሕሪ ሰጊሮም ናብ ዓዲ እንግሊዝ ኣትዮም ኣለዉ። እዚ ኣሃዝ'ዚ ካብቲ ብ2020 ዝኣተዉ ብሰለስተ ዕጽፊ ከም ዝበዝሕ ተፈሊጡ ኣሎ። ዶቨር ኣዝዩ ዕሙር መተሓላለፉ መራኽብ'ዩ። ብናይ ጎማ ጀላቡ ክሰግሩ ንዝፈተኑ ብዙሓት ሰባት ድማ ቐዚፉ'ዩ። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት 10 ሰባት ክሰግሩ ህይወቶም ከም ዝሓለፈ ይፍለጥ።


“ሕልምታተይ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ’ዩ ዝገሃድ” ስደተኛ

ሱዳናዊ ስደተኛ ሱልጣን ብፈረንሳይ ኣቢሉ ናብ ዓባይ ብራጣንያ ክሰግር ደልዩ: ድሕሪ ክንደይ ጻዕሪ ሓሳብ ልቡ ሰሚርሉ። ንሱ “ዋላ ኣብ ባሕሪ ይመውት እምበር ናብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ ምስጋር ንድሕሪት ኣይብልን” ዝብል መርገጺ እዩ ነይርዎ።


ኣብ መትረብ እንግሊዝ ብውሕዱ 29 ሰባት ጥሒሎም

ኣብ መንጎ ፈረንሳይን ዓባይ ብሪጣንያን ኣብ ዝርከብ ባሕሪ ብውሕዱ 29 ሰባት ጥሒሎም። ካብቶም ግዳያት ሓደ ሪዝጋር ሑሴን 3 ደቁን በዓልቲ ቤቱን ስኢኑ። እንተኾነ ግን ነቲ ኩነታት ምቕባል ከቢድዎ ኣሎ።


ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልታት ልዕሊ 900 ስደተኛታት ብመትረብ ናብ እንግሊዝ ሰጊሮም

ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልታት፡ ልዕሊ 900 ስደተኛታት ጥራሕ ነኣሽቱ ጀላቡ ተጠቒሞም ንካነል (መትረብ ) እንግሊዝ ከምዝሰገሩ ሚንስትር ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ጥራይ ብ19 ነኣሽቱ ጀላቡ ዝተጸዓኑ 559 ሰባት ኣብ ገማግም ኬንት ምስበጽሑ ክውሰዱ ከለዉ ብዓርቢ ድማ ኣብ 10 ጀላቡ ዝተሳፈሩ 358 ሰባት ተረኺቦም። ሰበስልጣን ፈረንሳ ኣብቶም ክልተ መዓልታት ብካነል እንግሊዝ ንምስጋር ክብገሱ ንዝሓሰቡ 564 ስደተኛታት ከምዝገትኡ ይገልጹ። ኣብዚ ዓመት ልዕሊ 27,700 ስደተኛታት ነኣሽቱ ጀላቡ እናተጠቐሙ በቲ መትረብ ዝሰገሩ ኮይኖም፤ እዚ ብዝሒ ምስ ናይ ዝሓለፈ ዓመት [2020] ክነጻጸር ከሎ ልዕሊ ሰለሰተ ዕጽፊ ይበጽሕ። ኣብቲ ዓመት ዝሰገሩ 8,400 ስደተኛታት’ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነቲ ካነል ክሰግሩ ዝፈተኑ 27 ስደተኛታት ከምዝጠሓሉ ይዝከር። በቲ ሓደጋ ድማ ሰለስተ ህጻናት፣ ሓንቲ ነብሰጾር ትርከበን ሸውዓተ ደቂኣንስትዮን 17 ደቂተባዕትዮን ከምዝሞቱ ተረጋጊጹ። ሓደ ካብ ተቖጻጸርቲ መትረብ ዝኾነ ዳን ኦማሃኒ “እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዘጋጠመ ህልቂት ነቲ ካነል ምስጋር ምፍታን ክሳብ ክንደይ ሓደገኛ ከምዝኾነ ዘዘኻኽረና እዩ። ብድሕሪ እዚ ገበናት [ስደተኛታት ኣብ ምስግግጋር] ዘለዉ ገበነኛታት ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ምስ ኣውሮጳውያንን ካልኦት ዓለምለኻዊ መሻርኽትናን ብሓባር ክንሰርሕ ኢና” ኢሉ። “እቲ ዘሕዝን ግን እቶም ዝተጎጀሉ ገበነኛታት ሎሚ’ውን ካልኦት ስደተኛታት ክሰግሩ ብምግባር ነቲ ቀታሊ ዝኾነ ንግዲ ቀጺሎምሉ ኣለዉ” ክብል ተዛሪቡ።


ስደት፡ መግትኢ ዘይተረኸቦ ማእሰርትን ስቅያትን ኢትዮጵያውያን ኣብ ስዑዲ ዓረብ

ስዑድያ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ተሰዲዶም ኣብ ዝተፈላለየ ዓውድታት ዝዋፈሩላ ሃገር እያ። ናብታ ብሃብቲ ነዳዲ ዝበልጸገት ኣብ ማእከላይ ምብራቕ እትርከብ ሃገር ዝተጉዓዙ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ዝሓሸ ኣታዊታት ብምርካብ ህይወቶም ለዊጦም እዮም። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ግና ናብ ስዑድያ ዘምርሑ ኢትዮጵያውያን ዝዛረብዎ ብዛዕባ ሰሪሕካ ህይወትካ ምቕያር ዘይኮነ ብዛዕባ ዝወርዶም ዘሎ ግፍዕን መከራን ኮይኑ ኣሎ። ኣብታ ሃገር ዝጸንሑ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ብመንግስቲ ስዑዲ ዓረብ ናብ ማእሰርቲ ተዳጒኖም እዮም። ብድሕሪ'ዚ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ከምዝምለሱ ተገይሩ እዩ። መዓልታዊ ብርክት ዝበለ በረራታት ብምክያድ ነቶም ዜጋታት ናይ ምግዓዝ መስርሕ ብቐጻሊ እኳ እንተዘይነበረ ንኣዋርሕ ቀጺሉ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት እዚ ንኢትዮጵያውያን ካብ ስዑዲ ናይ ምግዓዝ ምንቅስቓሳት ዝሕል ዝበለ ይመስል። በዚ ድማ ኣብ ስዑድያ ዝርከቡ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ኣብ ጸገም ከምዘለው ክዛረቡ ጀሚሮም ኣለው። ቢቢሲ ኣብ ማእሰርቲ ንዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ንምዝራብ ዝገበሮ ጻዕሪ እኳ እንተዘይተዓወተ ኣብታ ሃገር ንዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ብምርካብ ብዛዕባ ኩነታቶም ሓቲቱ ኣሎ። መሓመድ* ናብ ስዑድያ  ካብ ዝኣቱ ዓመታት ተቖጺሮም ኣለው። ኣብ ስዑዲ ኢትዮጵያውያን ንምንታይ ይእሰሩ ከምዘለው እዚ እዩ ክብሎ ዝኽእል ምላሽ የብሉን። "ንምንታይ ኢትዮጵያውያን ፈሊኻ ከምዝእሰሩ ኣይንፈልጥን፤ ዘደንጹ እዩ። እቲ ጂኦ ፖለቲካ ክኸውን ይኽእል እዩ። [ኢትዮጵያውያን] ምእሳር ካብ ዝጅመር ሓይለ ገይሩ'ዩ። ንኹላትና ሕንቅል-ሕንቅሊተይ ዝኾነ ጉዳይ እዩ" ይብል። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣብ ማእሰርቲ ዝሳቐዩ ዘለው ሰባት ብዝሖም  ልዑል እዩ። ጸገሞም ክፍለጠሎም ከኣ ኣብ ገጻት ማሕበራዊ መራኸቢታት መልእኽትታት ብብዝሒ የመሓላልፉ። እቲ ማእሰርቲ "ሓድሽ ኣይኮነን" ዝብል መሓመድ "እቲ ሓድሽ ዝገብሮ ሰብ ይጉዳእ ምህላው እዩ" ክብል የረድእ። ኢትዮጵያውያን ምቹእ ኣብ ዘይኮኑ ክፍልታት ከምዝእሰሩ'ውን ይጠቅስ። "እቲ ተኣሲሮምሉ ዝርከቡ ክፍልታት ዝተጨናነቐ እዩ። ኣብ ሓደ ክፍሊ ብብዝሒ ስለዝእሰሩ ብሙቐትን ካልእን ነገራት ህይወቶም ክሳዕ ምስኣን ይበጽሑ ኣለው" ይብል። ተቐማጢ ስዑዲ ዓረብ ሱሌማን'ውን* ካብ መንጎ'ቶም በዚ ሓሳብ ዝሰማምዑ እዩ። ኢትዮጵያውያን ይጉድኡ ብምህላዎም ህዝቢ ዓለም፣ መራኸቢ ብዙሓንን ተሰማዕነት ዘለዎም ኣካላትን ድምጾም ከስምዑሎም ከምዝግባእ ይገልጽ። "ኣብ ማእሰርቲ ጸኒሖም እዮም። ኩሉ ሰብ ከም ዝርእዮ ዓብዩ ጸገም እዩ ዘሎ። ንመን ከም እንነግር ኣዝዩ ጨኒቑና ኣሎ። ህጻናት ይጉድኡ ኣለው። ደቂ ኣንስትዮ ይጉዳኣ ኣለዋ። ኣብ ቤትማእሰርቲ ይወልዳ ኣለዋ። ዝኽደንዎን ዝበለዕዎን የብሎምን" ብምባል ነቲ ኩነታት የረድእ። ንተመሳሳሊ ጸገማት ዝተቓልዑ ህጻናትን ምስ ደቀን ኣብ ማእሰርቲ ዝሳቐያ ኣዴታትን ብዙሓት ምዃነን ይግለጽ። ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ዝወለዳ፣ ድሕሪ ምውላደን ድሕሪ ሒደት መዓልታት ዝተኣሰራ ምህላወን ምንጭታት ቢቢሲ ሓቢሮም። እቶም ኢትዮጵያውያን፡ ሃገርን ህዝብን ጸገም ኣብ ዝገጠሞ እዋን ክድግፉን ከበራትዑን ንዝጸንሑ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ዜጋታት ዝተወሃበ ኣተኩሮ ትሑት ምዃኑ ይዛረቡ። "ኣነ ዝገርመኒ ኣብዚ [ስዑዲ] ዝተኣሰረ ሰብ ትኬት ዓዲጉ ናብ ሃገሩ ክምለስ ዝኽእል እዩ። ናብ ሃገሩ ኣትዩ'ውን ንመንግስቲ ዘጸግም ኣይመስለነን፤ ኩሉ ስድራ ዘለዎ እዩ። እዚ ዜጋ ብኸመይ'ዩ ተረሲዑ? ኣብ ስዑዲ ዝነብር ዜጋ ንምንታይ'ዩ ተረሲዑ?" ብምባል ኣብ ስዑዲ ዘለው ኢትዮጵያውያን ኪንዮ ስድራቤቶም ንግድብ ህዳሴን ካልእን ጉዳያት ከበርክቱ ከምዝጸንሑ መሓመድ ይዛረብ። 'ነዚ ብምርኣይ እዮም እቲ ትኹረት እኹል ኣይኮነን ዝብሉ' ኣብ ዝተፈላለዩ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑድያ ዝርኩ ኢትዮጵያውያን ካብ መንግስቶም ምላሽ ከምዝጽበዩ ዝዛረብ መሓመድ "ንመንግስቲ እዚ ሃገር ክንወቅስ ኣይንኽእልን ኢና። ክንወቅስ እንተኾይንና ንመንግስቲ ኢትዮጵያ እዩ። ክሕግዙና ክንሓትት ዘሎና ንመንግስትና እዩ" ይብል። ንሱ ቀጺሉ፡ "ነዚ ጉዳይ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ንምንታይ ሸለል ከምዝበሎ ንኹልና ሕቶ ኮይኑና ኣሎ። እዚ ኩሉ ህዝቢ እንታይ ዓይነት ጉድኣት ይበጽሖ ከምዘሎ እናረኣየ ከመይ ጌሩ ክሳዕ ሕጂ መፍትሒ ከምዘይተረኸበሉ ክርድኣና ኣይከኣለን" ክብል ይሓትት። እዚ ኩሉ ኢትዮጵያዊ ብዘይ ዝኾነ ጥፍኣት ኢትዮጵያዊ ብምኳኑ ጥራይ ተፈልዩ መጥቃዕቲ ክወርዶን ተፈልዩ ክከላበትን መንግስቲ ቅልጡፍ ምላሽ ዘይምሃቡ ዘተሓሳስብ እዩ ዝብል ሱሌማን "ብዙሕ ሰብ ይጉዳእ ኣሎ። ስለዚ ኩሉ ድምጺ ይኹነና" ይብል። ኣብ ስዑዲ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን እቲ ኩነታት ማእሰርቲ ኣሻቓሊ እኳ እንተኾነ ዝተዋሃቦ ትኹረት ትሑት እዩ ኪንዮ ምባል ነቶም ዜጋታት ብቕልጡፍ ምምላስ እንተዘይተኻኢሉ እቲ ሓደጋ መዓልታዊ ዝኸፍአ ከምዝኸውን የጠንቅቑ። "መንግስቲ ኣብ ጸገም እኳ እንተሃለወ፡ ካልእ እንተተረፈ ሽማግለታት፣ ዓበይትን ህጻናትና ኣለው። ኣዴታት ኣለዋ፡ ነፍሰጾራት ኣለዋ። ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ጎልጎል እየን ዝወልዳ። ንህጻናትን ንደቂ ኣንስትዮን እኳ ቀዳምነት ተዋሂቡ ገለ እንተዝግበር እናበልና ኢና ኩላትና ነእውይ ዘሎና" ብምባል መሓመድ ጻውዒት የቕርብ። ኣብዲ'ውን* ካልእ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብር ኢትዮጵያዊ እዩ። መንግስቲ እታ ሃገር ልዑል ክትትል ስለዝገብር ብዙሕ ዝፈልጦ ሓበሬታታት ክህበና ከምዘይኽእል ነጊሩና። ጎድኒ ጎድኒ እቲ ዘሎ ጸገማት፡ እቶም ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ካልእ ጸገም ከምዘለዎም ይነግር። "ትማሊ ኣብ ማእሰርቲ [ኢትዮጵያውያን] ብብሄር ተባኢሶም ነይሮም። 180 ዝኾኑ ኣብ ሓደ ክፍሊ ነይሮም። ንሳቶም ተባኢሶም ጸገም ኣጋጢሙ ነይሩ። በዚ ምኽንያት ካብቲ ዝርከቡሉ ክፍሊ ክወጽኡ ዝሓቱ'ውን ነይሮም" ብምባል ነቲ ካልእ ጸገም የረድእ። "ሎሚ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ናብ ዓዶም ክኣትው እንከለው ኣብዚ ከኣ ህጻናት ልዕሊ ዓመት ተኣሲሮም ክከላበቱ ምርኣይ ኣዝዩ የቐንዙ። ስለዚ እንተተኻኢሉ መንግስቲ መፍትሒ ክህበና ንሓትት" ይብል መሓመድ። ሱሌማን ብወገኑ "ብርግጽ ኣብ ዓዲ [ኢትዮጵያ] ጸገም ኣሎ። እንተኾነ ግና ሰብ ምስዝጽገም ናብ ዓዱ እዩ ዝሃድም እምበር ናብ ካልእ ሃገር ኣይኮነን። ኩላትኩም ናይዚ ህዝቢ ኣውያት ንመንግስቲ ከተስምዑልና ብስም ኣላህ እሓተኩም። እቲ ኩነታት ከቢድ እዩ። ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ኣብ እዋኑ እንተዘይተመሊሶም ፈታኒ ክኸውን እዩ። ነዚ ሓደራ ክብል እደሊ። ኣዝዩ ኣዝዩ የሕዝን" ኢሉ። ኣብዚ እዋን ፖሊስ ስዑድያ  ሰባት ሒዙ ናብ ቤት ማእሰርቲ ናይ ምድጓን ስግኣት ዝጎደለ እኳ እንተመሰለ፡ ፍርሒ ግና ከም ዘለዎም እቶም ኢትዮጵያውያን ይዛረቡ። "[ፖሊስ] ገዛ ገዛ እናዞሩ [ፍቓድ እንተሎና] ይሓቱ። ካብ 50 ክሳዕ 60 መካይን ብምሓዝ እዮም ንሓደ ከባቢ ዝወሩ፤ ሎሚ ግና የለውን" ይብል መሓመድ። "እዚ ግና ደው ኢሉ ኣሎ ማለት ኣይኮነን። ብፍላይ ኣብ ድኳናትን ኣብ ዝተፈላላየ ቦታታትን ፍተሻን ሕቶን ኣሎ። ወረቐት ዘይብሉ ሰብ'ሞ ምንቅስቓስ ኣይኽእልን። መንግስቲ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ፖሊስ መዲቡ ኣሎ። እቶም ፖሊስ ሓበሻ ስለዘለልዩ ወረቐት [ናይ ፍቓድ] ይሓቱ። እንተዘይብሉ ሒዞምዎ ይኸዱ" ብምባል መሓመድ ነቲ ህልው ኩነታት የረድእ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ዜጋታት ብዝምልከት ምላሽ ምሃቡ ዝዝከር እዩ። ኣፈኛ እቲ ሚኒስትሪ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ከምዝሓበሮ ምስ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብን ካልኦት ዓለምለኻዊ ትካላትን ብምትሕብባር ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ዜጋታት ናብ ሃገሮም ክመልስ ምጽንሑ ሓቢሩ። ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ናብ ሃገሮም ናይ ምምላስ ስራሕ ደው ከምዘይበለ ዝገለጸ እቲ ኣፈኛ፡ ቅሩብ ዛሕልታት ከምዝነበረ ብምጥቃስ፡ ከምቲ ናይ ቀደም ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ንዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ናብ ሃገሮም ንምምላስ ምድላዋት ይግበር ምህላው ኣረዲኡ። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ጸገም ዝነበሩ ኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ናይ ምምላስ ወፍሪ ዳግማይ ከምዝጅምር ሓቢሩ። *ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ብዝተፈላለየ መገዲ ኣብ ልዕሌና ክትትል ይግበር እዩ ብዝብል ስግኣት መንነቶም ከይግለጽ ብምሕታቶም ስማቶም ተቐዪሩ እዩ።


ዲ.ኣር.ሲ.፡ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 22 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ምብራቃዊ ክፋል ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ [ዲ.ኣር.ሲ.] ኢቱሪ ኣብ ዝብሃል ዞበና ተፈናቐልቲ ኣብ ዝተዓቖቡሉ መዓስከር ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 22 ሰባት ከምዝተቐተሉ ተገሊጹ። እቲ ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኮደኮ [Cooperative for the Development of  Congo] ተባሂሎም ዝጽውዑ ጉጅል ከምዝፈጸምዎ'ዩ ተገሊጹ ዘሎ። ሰብ መዚ ቀይሕ መስቀል ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ ዕሰራ ሰባት ኣብ ክልተ ጋህሲ ብሓደ ከምዝተቐበሩን ድሒሮም ኸኣ ክልተ ብሓደ ከምዝተቐበሩ ብሓፈሻ ብውሕዱ 22 ሰባት ከምዝተቐተሉ ገሊጾም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን ኣብ ተመሳሳሊ መዓስከር 29 ሰባት ተቐቲሎም ከምዝነበሩ ዝዝከር እዩ። ዞባታት ኢቱሪን መዳውብታ ዞባ ሰሜን ኪቩን፡ መንግስቲ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ብዕጡቃት ኮደኮን ኪዳን ዲሞክራስያዊ ሓይልታት (ADF) ንዝፍጸም ዘሎ ተደጋጋሚ ብረታዊ መጥቃዕትታት ንምቁጽጻር ካብ 7 ግንቦት ጀሚሩ ክባዊ [ክርደና] ኣዋጅ ከምዝደንገገ ይዝከር። ከም ኣካል እቲ ክባዊ ኣዋጅ ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ሲቪላውያን ሓለፍቲ ብወተሃደራውያን ሓለፍቲ ከምዝትክኡ እዩ ተገይሩ ዘሎ።


ፈረንሳ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ምስ ዓባይ ብሪጣንያ ብዕቱብ ክትዛተ ከምትደልይ ኣፍሊጣ

ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ፈረንሳ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ምስ ዓባይ ብሪጣንያ ክዛተይ ከምዝደሊ ኣፍሊጡ። እቲ ዘተ ልዑል ትኹረት ክወሃቦ ይግባእ'ውን ኢሉ። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ፈረንሳይ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ እንክሰግሩ 27 ስደተኛታት ምሟቶም ስዒቡ፡ ሰብመዚ ኣውሮጳ ኣብ ዘካየድዎ ኣኼባ እዩ፡ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ፈረንሳይ ጀራርድ ዳርማኒን ነዚ ገሊፁ ዘሎ። ኣብቲ ኣኼባ ክትርከብ ዝተዓደመት ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብዚ ቅነ ብሰንኪ ምስ ፈረንሳይ ኣትያቶ ዘላ ምስሕሓብ ከይተሳተፈት ተሪፋ። ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓቴል፡ ሃገራ ኣብቲ ኣብ ካለይ ዝተኻየደ ኣኼባ ብዘይምስታፋ "ዘይምዕዳል" ክትብል ገሊጻቶ። እንተኾነ ኣብዚ ሰሙን ምስ ሰብመዚ ኣውሮጳ ካልእ ህጹጽ ዘተ ንምክያድ ከምዝተለመት ኣፍሊጣ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ቦሪስ ጆንሰን ፈረንሳይ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ንዝኣተዉ ስደተኛታት መሊሳ ክትወስዶም ምፅውዑ ተኸቲሉ ፕረዝደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮ ብቴለፎን ሕርቃን ዝተሓወሶ ዘረባ ምስ ቦሪስ ጆንሰን ምስ ተዛረበ እያ ዓባይ ብሪጣንያ  ኣብቲ ኣኼባ ከይተሳተፈት  ተሪፋ። ፕረዝደንት ማክሮን፡ ቦሪስ ጆንሰን እቲ ናይ ፃውዒት ደብዳበ ብመገዲ ትዊተር ምቅልሑ ቁምነገር ዘይብሉ ክብል ከሲሱ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ብወገኑ፡ እቲ ደብዳበ ሓቃዊ ከምዝኾነን ፈረንሳይ ነቲ ፃውዒት ኣብ ግምት ክተአትውን ፀዊዑ። ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን፡ "እዚ ብሓባር ክንፈትሖ ዝግባእ ፀገም'ዩ" ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ኣብቲ ናብ ፕረዝደንት ፈረንሳ ዝለኣኾ ደብዳበ ሓሙሽተ ስጉምትታት ክውሰዱ  እዩ ጠሊቡ። • ካብ ገማግም ባሕሪ ፈረንሳይ ተወሰኽቲ ጀላቡ ከይብገሳ ንምክልኻል ሓባራዊ ሓለዋ ክካየድ • ከም ራዳር ዝኣመሰለ ዘበናዊ ቴክኖሎጂ ምውፋር • ኣብ  ናይ ሕድሕድና ማያዊ ግዝኣት ብሓይሊ ኣየር ዝተሰነየ ሓለዋ ምክያድ • ኣብ ጸላታት ድሕነት እተን ሃገራት ዘሎ ሓባራዊ ስራሕ ምድልዳል • ኣብ ምምላስ ስደተኛታት ምስ ፈረንሳ ክልትኣዊ ውዕሊ ምክያድን ብቐጥታ  ምስራሕ ዝብሉ ስጉምትታት ጠሊቡ። ኣብቲ ኢማኑኤል ማክሮን ኣብ ካለይ ክካየድ ዝፀወዖ ኣኼባ፡  ሃገራት ቤልጂየም፣ ፈረንሳይ፣ ኔዘርላንድ፣ ጀርመንን ኮሚሽን ኣውሮጳ ሕብረትን ተሳቲፎም። ኣብቲ ኣኼባ፡ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ፈረንሳ ዳርማኒን ፡ ሃገሩ እዚ ቅልውላው ንምፍታሕ ምስ ዓባይ ብሪጣንያ ክትሰርሕ ከምትደልይ ተዛሪቡ። "ብሪጣንያ ካብ ሕብረት ኣውሮጳ እምበር ካብ ዓለም ኣይወፀትን። ብውሽጣዊ ፖለቲካ ብሪጣንያ ጅሆ ከይተተሓዝና ኣብዞም ሕቶታት ብዕቱብ ክንሰርሕ ይግባእ። ብዙሓት ሰባት ይሞቱ ኣለዉ። ተወሰኽቲ ሰባት ክሞቱ ክንፈቅድ የብልናን" ኢሉ።


ብ'ወሊድ’ ዝፍለጥ ዘይሕጋዊ ኣስጋሪ ኤርትራዊ ተወልደ ጎይትኦም ን18 ዓመት ተፈሪዱ

ብሰኑይ ቤት ፍርዲ ኢትዮጵያ ኣብ ሊብያ ኣሽሓት ስደተኛታት ብምስርጣይ ንዝኽሰስ ፍሉጥ ኤርትራዊ ዘይሕጋዊ ኣሰጋጋሪ ደቂ ሰባት ብናይ 18 ዓመት ማእሰርቲ ክቕጻዕ ከም ዝወሰነ ተገሊጹ ነይሩ። እዚ ወሊድ ብዝብል ቅጽል ሽም ዝፍለጥ ተወልደ ጎይትኦም ዝተብሃለ ዘይሕጋዊ ኣዘዋዋሪ ደቂ ሰባት ኣብ ልዕሊ እቲ ማእሰርቲ ክልተ ሚኢቲ ሽሕ ብር ክኸፍል'ውን ተፈሪዱ'ሎ። ካልእ ሽሻይ ጎደፋይ ደሞዝ ዝተባህለ ተሓባባሪኡ ዝኾነ ውልቀሰብ ድማ ናይ 16 ዓመትን ሽዱሽተ ወርሒን ማእሰርቲ ከምኡ'ውን 50 ሽሕ ብር መቕጻዕቲ ተፈሪዱዎ። ተወልደ ጎይትኦም ምስ ዘይሓጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ብዝሓሓዝ ብሓሙሽተ ክስታትት'ዩ ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ። በዚ ውሳነ ከም ዘይዓገበት እትዛረብ ንጉዳይ ስደተኛታት ሊብያን መስርሕ ፍርዲ እቲ ተኸሳሲ ክትከታተል ዝጸንሐትን ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ሜሮን እስቲፋኖስ፡ እዞም ገበነኛታት ገንዘብ ከፊሎም ከይወጽኡ ስግኣት ከም ዘለዋ ትገልጽ። ሜሮን እስቲፋኖስ፡ እዚ ን18 ዓመታት ተፈሪዱ ዘሎ ወሊድ ኣብ ኣውሮጳ ክስታት ተመስሪትዎ ስለዝነበረ ናብ ኣውሮጳ ተሰጋጊሩ ኣብ ኣውሮጳ ክረአ ትምኒታ ከምዝነበረ ድማ ትሕብር። "ኩሎም ናቱ ግዳያት ኣብ ኣውሮጳ እዮም ዝርከቡ፡ ገለ ውሑዳት ኸኣ ኣብ ሊብያ ኣለዉ፡ ስለዚ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኻየደ መስርሕ ፍርዲ ምስቲ ብወሊድ ዝተፈጸመ ገበናት ብዝዳረግ ኣይተተሓዘን ዝብል እምነት እዩ ዘለኒ፡ ምስቲ ዝገበሮ ገበናት ኣገናዚብካ ኸኣ እቲ ዝተውሃበ ፍርዲ ኣዝዩ ውሑድ እዩ" ትብል። ሜሮን: ቅድሚ ሕጂ'ውን ብተመሳሳሊ ንነዊሕ ዓመታት ዝተፈረዱ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ደቂ ሰባት ከምዝነበሩ ብምጥቃስ፡ ብዙሕ ከይተኣሰሩ ክወጹ ከምዝርኣዩ ብምሕባር ኣብ ናይ ወሊድ ጉዳይ'ውን ተመሳሳሊ ስግኣት ከምዘለዋ እያ ትገልጽ። ንተወልደ ጎይትኦም ኣብ ሊብያ ዝተሓባበሮ ዝነበረ ሺሻይ ጎዶፋይ ዝተብሃለ ተሓጋጋዚኡ'ውን ምስ ወሊድ ተታሒዙ ን16 ዓመትን ሽዱሽተ ወርሕን ክፍረድ እንከሎ 50 ሽሕ ብር ክኸፍል'ውን ተበይንዎ ኣሎ። ጠበቓታት ወሊድን ሽሻይ ጎዶፋይን ኣብ ውሽጢ 60 መዓልቲ ይግባይ ናይ ምባል መሰል ኣለና ብምባል ይግባይ ክብሉ ምዃኖም እዮም ዝሕበሩ። ተወልደ ጎይትኦም ካብ 2014 ክሳብ 2018 ኣብ ዝነበረ ዓመታት፡ ኣብ ሊብያ 'ናብ ኣውሮጳ ከስግሮኩም እየ' ብዝብል ኤርትራውያን፤ ሱዳናውያን፤ ኢትዮጵያውያን፤ ሶማላውያንን ደቂ ካልእ ሃገራትን ስደተኛታት ዝዳጉነሉ ብሰብ ብረት ዝሕሎ መዳጎኒ ከምዝነበሮ'ዩ ዝግለጽ። ብተወሳኺ እዚ ውልቀ ሰብ ብዓመጽ ደቂ ኣንስትዮ'ውን ዝኽሰስ'ኳ እንተኾነ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪበን ምስክርነተን ዝሃባ ደቂ ኣንስትዮ ከምዘየለዋ ተገሊጹ። ጠበቓታት ተወልደ ጎይትኦም ነቲ ናይ ዓመጽ ክሲ ክነጽግዎ እንከለዉ፡ ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላት ሜሮን እስቲፋኖስ ግን ብዙሓት ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ናይዚ ውልቀ ሰብ ከምዘለዋ እያ ትገልጽ። "ዝበዝሓ ግዳያት ናይቲ ሰብ ኣብ ኣውሮጳ እየን ዘለዋ፡ ከዕልላኻ እንከለዋ ኸኣ የስካሕካሓ'የን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ተተሓዘ ሃገራት ኣውሮጳ ናብአን ክመሓላለፍ ንኢትዮጵያ ሓቲተን እየን መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ምስ ሃገራት ኣውሮጳ ገበነኛታት ናይ ምቅይያር ስምምዕ ስለዘይብሉ ኣሕሊፉ ክህቦ ኣይክኣለን" ትብል። ተወልደ ጎይትኦም ኣብ መጋቢት 2020 ኣብ ቀይዲ ክኣቱ እንከሎ፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ኣብ ሊብያ ስደተኛታት ዝኣስረሉ መዳጎኒ ዘለዎ ኪዳነ ዘካርያስ ዘተብሃለ ተደላዪ'ውን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ ነይሩ፡ እንተኾነ እዚ ሸሞንተ ዓበይቲ ክስታት ቀሪብሉ ዘሎ ገበነኛ ዝተብሃለ ውልቀሰብ ኣብ ወርሒ መጋቢት ናይ 2021 ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ኣብ ዝውሰደሉ ዝነበረ እዋን ካብቶም ዝዕጅብዎ ዝነበሩ ፖሊስ ሃዲሙ ክሳብ ሕጂ ኣበይ ከምዘሎ ኣይፍለጥን'ዩ። ሜሮን እስቲፋኖስ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን'ውን ምስቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ግጭት ተተሓሒዙ ብዙሓት ኣብ ትግራይ ኣብ ዝነበራ መዓስከራት ዝነበሩ ኤርትራውያን ስደተኛታትን ናብ ስደት ዘምርሑ ዘለዉ ተጋሩን ግዳይ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ይኾኑ ምህላዎም ብምጥቃስ፡ ስደተኛታት ደው ንምባል ሱር ጠንቂ ስደት ክፍለጥን መፍትሒ ክናደየሉን ከምዘለዎ ትሕብር። ካብ 2007 ጥረይ ኣስታት 30 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ናብ ምድረ በዳ ሲናይ ተወሲዶም ገንዘብ ክኸፍሉ ከምዝተገደዱን፡ ገለ'ውን ክፋል ኣካላቶም ከምዝተሸጠ ጸብጻባት ዝሕብሩ። እቲ ብዛዕባ ኣብ ምድረበዳ ሲናይ ንዝተፈጸመ ገበናት ኣመልኪቱ መጽናዕቲ ዘካየደ ጉጅለ፡ ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ ሲናይ ተኣሲሮም ዝነበሩ ስደተኛታት ካብ ሱዳን ተጨውዮም ዝተወሰዱ ምዃኖምን ገለ ፖሊስ ሱዳን ምስቶም ጉጅለ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ጥቡቕ ርክብ ከምዝነበሮምን እዩ ዝሕብር። እቶም ካብ ኢትዮጵያ፡ ሱዳንን ኤርትራን ተጨውዮም ናብ ሲናይ ዝተወሰዱ ግዳያት፡ ስድርኦም ብሓፈሻ ብውሕዱ 600 ሚልዮን ዶላር ነቶም ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ከምዝኸፈልዎም እዩ እቲ መጽናዕቲ ዘቃልዕ። ሊብያ ድሕሪ ምውዳቕ ስርዓት መዓመር ጋዳፊ፡ መንግስቲ ኣልቦ ስለዝኾነት እቶም ካብ ዘይርግኣት ዝኸስቡ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ደቂ ሰባት ከም ቀንዲ ግራቶም እዮም ክጥቀሙላ ጀሚሮም። ካብ ማእከላይን ምዕራብን ኣፍሪቃ ከምኡ'ውን ካብ ቀርንን ምብራቕን ኣፍሪቃ ዝተበገሱ ስደተኛታት ብማእከላይ ባሕሪ ኣቢሎም ናብ ኣውሮጳ ንኸኣትዉ፡ ከም ቀንዲ መሰጋገሪት ዝጥቀሙላ ሃገረ ሊብያ ኮይና። መብዛሕትኦም እቶም ኣብ ሲናይ ኮይኖም ሰብ ብምጭዋይ ገንዘብ ዝግሕጡ ዝነበሩ ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ደቂ ሰባት ኸኣ ነቑጠኦም ናብ ሊብያ ብምቕያር ተመሳሳሊ ዘይሕጋዊ ተግባራቶም ክቕጽልዎ ተራእዮም። ሊብያ ኣብ ኵናት ሕድሕድ ኣብ ዝተሸመመትሉ ሕቡራት ሃገራት ንገለ ስደተኛታት ናብ ኒጀር ብምስጋር ናብ ሳለሰይቲ ሃገር ናይ ምስጋር መስረሕ እኳ እንተኣካደ፡ ዋሕዚ ናብ ሊብኣ ዝኣትዉ ስደተኛታት ስለዘየቋረጸን ከምኡ'ውን እቶም ናብ ኒጀር ዝተወሰዱ ስደተኛታት'ውን ውሑዳት ብምዃኖም ኣብ ሊብያ ብ10ታት ኣሽሓት ዝቁጸሩ ስደተኛታት ኣብ ዝኸፈአ ኩነታት ከምዘለዉ እዩ ዝግለጽ። ካብ ሊብያ ንምንጋፍ ብንኣሽቱ ጃልባ ናብ ኣውሮጳ ንምስጋር ዝፍትኑ ስደተኛታት ብዙሕ ግዜ እዩ ናይ ምጥሓል ሓደጋታት ዘጋጥሞም፡ እቶም ዕድል ገይሮም ካብ ምጥሓል ዝደሓኑ ኸኣ ብሓለዋ ባሕሪ ተታሒዞም ናብ ሊብያ እዮም ዝምለሱ ዘለዉ። ብ23 ሚያዝያ 2021 ንኣብነት፡ ኣስታት 130 ሰባት ጽዒና ካብ ሊብያ ዝተበገሰት ናይ ፕላስቲክ ጃልባ ኣብ ዓለማዊ ማይ ጸገም ኣጋጢሙዋ። እቶም ተሳፈርቲ ናብ ሓለዋ ባሕሪ ናይ ርድኡና ሓገዝ ከምዝሓተቱ፡ እንተኾነ፡ መንግስታት ጥልያን ማልታን ሊብያን ነንሓድሕዶም ክዘራረቡ ስለዝደንጎዩ፡ እቶም ስደተኛታት ብምሉኦም ምጥሓሎም፡ ናይ ፈረንሳ ሰብኣዊ ትካል ኤስኦ ኤስ መዲተራንያን፡ ሮይተርስን ቢቢሲን ከምኡ እውን ማዕከናት ዜና ኢጣልያን ምስ ሓበራ፡ ኣዘራራቢ ዛዕባ ኮይኑ ምቕናዩ ነባሪ ከተማ ቦሎኛ ተጣባቂ ሰብኣዊ መሰላት ኣብርሃም ተስፋይ ይሕብር። ካብ ዕንጨይቲ እተሰርሐት ካልእ ጃልባ እውን 40 ዝዀኑ ስደተኛታት ሒዛ ከም ዝጠፍአት ኣፈኛ ጕጅለ ኤስ ኦ ኤስ ሜዲተራንያን ብዓርቢ ሓቢሩ። ካልኦት ሰለስተ ኣብ ጭንቂ ዝነበራ ሓገዝ ዝሓተታ ጀላቡ ቫይኪንግ ብዝስማ ናይ ድሕነት መርከብ ከምዝተሓገዛ እቲ ትካል ሓቢሩ። እታ ንዓመታት ብሓድሕዳዊ ግጭት እተኸፋፈለት ሊብያ፡ ነቶም ናብ ኤውሮጳ ክሰግሩ ዝደልዩ ስደተኛታት ካብ ማንም እዋን ከፊኣቶም ከምዘላ እቶም ኣብ ጭንቂ ዘለው ኤርትራውያን ስደተኛታት ይሕብሩ። ኣህጉራዊ ውድብ ስደተኛታት (ኣይ ኦ ኤም)፡ ዓመት 2021 ካብ እትጅምር ጥራሕ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 500 ስደተኛታት፡ ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ምማቶም፡ እዚ ቑጽሪ እዚ ከኣ ሰለስተ ዕጽሪ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ምዃኑ ሓቢሩ። ዓሚ 2,200 ሰባት ኣብ ባሕሪ ከም ዝሞቱ ጸብጻብ ኣይኦኤም የረድእ። ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣስታት 2000 ስደተኛታት ናብ ላምፓዱሳ ምስ ኣተው፡ እቶም ንዓመታት ንስደተኛታት ብሓልዮት ዝቕበሉ ዝነበሩ ነበርቲ እታ ደሴት፡ " ንሕና ኣብ ጸገም እንከለና መንግስቲ ንስደተኛታት ብዙሕ ገንዘብ ከውጽእ ኣይንቕበሎን ኢና" ክብሉ ቅሬተኦም ከምዝገለጹ ማዕከናት ዜና ሓቢረን። ነጋዶ ደቂ ሰባትን ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርትን ንምእታው ናይቶም ስደተኛታት ከም ናይ ዓወት ዛንታን ዕድልን እናዘርግሑ መኽሰባቶም ንምኽዕባት ይጥቀምሉን ብማሕበራዊ መራኸቢታት ይዝርግሑዎን ከምዘለው ነቲ ኩነታት ብቐረባ ዝከታተል መንእሰይ ኣብርሃም ይገልጽ። እቶም ኣብዚ ቐረባ እዋን ንላምፔዱሳ ዝኣተው ከኣ መብዛሕቶም ካብታ ብቑጠባ ተሃስያ ዘላ ቱኒዝያ ዝተበገሱ ምዃኖም የረድእ። ብዋሕዚ ስደተኛታት ዝተማረራ ሃገራት ኤውሮጳ ንመንግስቲ እታ ቀንዲ መናሃርያን መበገስን ስደተኛታት ዝኾነት ሊብያ፡ ገማግም ባሕራ ንኽትኽሉን ካብ ማያታ ንዝብገሱ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ንኽትገትእን ብገንዘብን ንዋትን ገዚፍ ወፍሪ ከምዝገበሩ ኣብቲ ውዕላት እትፈረመሉ እዋን ኣካያዲት ስራሕ ሓልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤልሳ ጭሩም "እቲ ስጉምቲ ፍትሓዊ ኣይኮነን" ክትብል ተዛሪባ ኔራ። ኣብ ርእሲ እቲ ብተደጋጋሚ ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ዘጋጥም ሓደጋታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ኣሻሓት ዶላር ከፊሎም ካብ ማያት ሊብያ ነዊሕ ከይከዱ ብሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ተታሒዞም ናብ ኣብያተ ማእሰርቲ ይኣትውን ኣብ ሕማቕ ኩነታት ይወድቁ ምህላዎምን መንእሰይ ኣብርሃም ይሕብር። "ሊብያውያን ስደተኛታት ንምግታእ ምስ ኤውሮጳውያን ስለዝተወዓዓሉ ነንዝተበገሰት ጃልባ ይዓግቱን ይመልሱን ስለዘለዉ፡ አሕዋትና ስደተኛታት ንዝያዳ ማእሰርቲ ሽግርን ይቃልዑ ኣለው" ክብል ከኣ ኣብ ስደተኛታት ዝወርድ ዘሎ ሽግርን መከራን ከቢድ ምዃኑ የረድእ። ኣብዘን ዝሓለፋ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ጥራሕ ኣስታት 9000 ስደተኛታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ተታሒዞም ናብ ሊብያ ከም እተመልሱን ኣብ ዝተፈላለያ ኣብያተ ማእሰርቲ እታ ሃገር፡ ብተላጋቢ ሕማም፡ ብጥሜት፡ ብጭንቐት፡ ብስነ-ኣእምሮኣዊ ጸቕጢ ይሳቐዩ ከምዘለው ካብ እሙናት ምንጭታት ብዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ ኣብርሃም።


ላምፓዱሳ፡ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ደሴት ኢጣልያ ኣትዮም

ማዕከናት ዜና ኢጣልያ፡ ትማሊ ኣብ ዝሓለፈ ሒደት ሰዓታት ልዕሊ 1,000 ስደተኛታት ናብ ደሴት ላምፔዱሳ ኢጣልያ  ከም ዝኣተው ሓቢረን። ሓንቲ ጃልባ ጥራይ ኣስታት 400 ደቀንስትዮን ቖልዑን ሒዛ ምንባራ ማዕከን ዜና ኢጣልያ ኣንሳ ሓቢሩ። ከንቲባ እታ ደሴት ቶቶ ማርቴሎ፡ እቲ ዋሕዚ ስደተኛታት ምስ ኩነታት ኣየር ከም ዝዛመድን ክውስኽ ከም ዝኽእልን ሓቢሩ። ላምፔዱሳ እታ ቀንዲ መዓልቦ ናይቶም ናብ ኤውሮጳ ክኣትው ዝደልዩ ሰባት እያ። ኣብ ጥቓኣ ኣብ ዝርከብ ገማግም ባሕሪ ማልታ ድማ፡ ሓገዝ ዘድልዮም ስደተኛታት ናይ ርድኡና ጻውዒት ከም ዝገበሩ ተፈሊጡ። "ሓደ ጉጅለ ምድሓን ንኣስታት 231 ሰባት ካብ ናይ ምጥሓል ሓደጋ ኣውጸኢዎም" ከኣ ይብል ካብ ኣባላት ናይ ምድሓን ጉጀለ። ካብ ምጅማር ናይዛ ዓመት ድሮ ኣስታት 11,000 ስደተኛታት ኣብታ ደሴት ኣትዮም ኣለው። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ተመሳሳሊ ወቕቲ 4,105 ሰባት ከም ዝኣተው ማዕከን ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። ይኹን እምበር እዚ ቑጽሪ ካብቲ ኣብ 2015 ዝነበረ ዋሕዚ ስደተኛታት ዝወሓደ እዩ። እዚ ትማሊ ሰንበት ዝተራእየ ሃንደበታዊ ወሰኽ፡ ንፖፕሊስት ፖለቲከኛ ማትዮ ሳልቪኒ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ማርዮ ድራጊ ክዘራረበሉ ኣኼባ ሓቲቱ ኣሎ። "ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ኢጣልያውያን ኣብ ጸገም እናሃለው፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ  ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ከነአንግድ ኣይንኽእልን" ድማ ኢሉ ። ሚስተር ሳልቪኒ፡ ኣብ ነሓሰ 2019 ልዕሊ 100 ስደተኛታት ዝጸዓነት መርከብ ናብ ላምፔዱሳ ከይትኣቱ ብዝተኸልከለት ናይ ድሕነት መርከብ ብዝተኣሳሰር ኣብዚ እዋን እዚ ናይ ፍርዲ ቤት ቆጸራታት ኣለዎ። ኣብ ሲሲሊ ዝርከቡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ንሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ነበር ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ ስደተኛታት ብምፍጻሙ ይኸሱዎ። ገበነኛ ኮይኑ እንተተረኺቡ ከኣ እቲ ጉዳይ ክሳዕ 15 ዓመት ማእሰርቲ ከቕጽዕ ከም ዝኽእል ይዛረቡ። ቢቢሲ ነታ ማይግራንት/ ፍልሰተኛ እትብል ቃል፡ ንኹሎም እቶም ሕጋዊ መስርሕ ዑቕባ ንምሕታት ኣብ መገሻ/ ምንቅስቓስ ንዝርከቡ ሰባት ንምምልካት ከም ዝተጠቕመላ ይሕብር። እዚ ጉጅለ'ዚ፡ ካብተን ብውግእ ዝሕመሳ ዘለዋ ሃገራት ዝሃድሙ፡ ናይ ዑቕባ መሰል ክወሃቦም ዝኽእል ስደተኛታት፡ ከምኡ እውን ንዝሓሸ ስራሕን ህይወትን ዝደልዩ፡ እተን ዝኣትውወን መንግስታት ምናልባት ከም ናይ ቁጠባ ስደተኛታት ክርእየኦም ዝኽእሉ ሰባት ክኾኑ ከም ዝኽእሉ የረድእ።


ስደት፡ ሓደ ትካል ግብረሰናይ ኣብ ገምገም ባሕሪ ሊቢያ ዝሞቱ ህጻናት ምርካቡ ገሊጹ

ስጳኛዊ ትካል ግብረሰናይ ኦፕን ኣርምስ ስእሊ ኣብ ገምገም ባሕሪ ሊቢያ ናይ ዝተረኸቡ ዝሞቱ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ዘርጊሑ። እቲ ትካል ገሊኦም ስእልታት ካብ ውሽጢ ሊቢያ ከም ዝረኸቦም ብምግላጽ እቶም ስደተኛታት ናብ ኣውሮጳ ንምእታው ሓደገኛ መገዲ ማእከላይ ባሕሪ ዝጥቀሙ ዝነበሩ'ዮም ኢሉ። እቶም ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ፍርቂ ኣካሎም ብጨርቂ ተሸፊኑ ፍርቂ ኣካሎም ኣብ ሓመድ ተቐቢሩ ይርኣዩ። ኣብዚ ዓመት ኣስታት 734 ስደተኛታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ከም ዝሞቱ ይፍለጥ። ትካል ስደት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝብሎ፡ ኣብ 2021 ጥራሕ: ሞት 630 ስደተኛታት ተመዝጊቡ ኣሎ። ኣብ 2020፡ ቑጽሪ ኣብቲ ባሕሪ ዝሞቱ ሰባት 289 ምንባሩ'ውን ኣዘኻኺሩ። ሓላፊት ርክብ ህዝቢ ኦፕን ኣርምስ ላራ ላኑዛ "ሰንቢድና ኢና። ሰባት ካብ ሊቢያ ክወጽኡ ክፍትኑ ከለው ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ክንገላትዑ የብሎምን። ህይወት እዞም ሰባት ንምድሓን ናይ ምሕላውን ምድሓንን ስራሕቲ ክስራሕ ኣለዎ" ኢላ። ወሲኻ "ማእከላይ ባሕሪ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ መካነ መቓብር'ዩ፤ ከምዚ ግን ክኸውን ኣይምተገብአን" ክትብል ስግኣታ ገሊጻ። መስራቲ ኦፕን ኣርምስ ኦስካር ካምፕስ ብወገኑ እቶም ሞይቶም ዝተረኸቡ ህጻናትን ኣዴታትን ንሰለስተ መዓልታት ከም ዝጸንሑ ብምግላጽ "ናይ ምንባር ባህግን ሕልምን ነይሩዎም'ዩ" ኢሉ። ኣብዚ ዓመት 13,000 ስደተኛታት ኢጣልያ ከም ዝኣተው ይግለጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከኣ ኣስታት 8,000 ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ዝርከቡዎም ስደተኛታት ካብ ሞሮኮ ናብ ስፔን ኣትዮም ነይሮም። ኣብ 2015፡ ስእሊ ኣብ ገምገም ባሕሪ ዝተረኸበ ወዲ ሰለስተ ዓመት ህጻን ስደተኛ ዓለምለኻዊ ቅልውላው ኣልዒሉ ምንባሩ ይዝከር። እዚ ሶርያዊ ህጻን ኣብ ቱርኪ ኣብ ሓመድ ወዲቑ ከም ዝተረኸበ ይፍለጥ።


30 ዓመታት ናጽነት: ኩነታት ስደት ኤርትራውያን መንእሰያት እንታይ ይመስል?

ዓወት ግርማይ፡ ኤርትራ ህዝባ መሰላቱ ተኸቢሩ ብነጻነት ዝነብረላ ሃገር ክትከውን ንእስነቶም ወፍዮም ናብ ሜዳ ካብ ዝወፈሩ ወለዱ ኣብ ዓራርብ (ሰሜናዊ ሳሕል) እዩ ኣብ 1990 ተወሊዱ። ዓወት ናይ ካልኣይ ደረጃ ተማሃራይ ኣብ ዝነበረሉ፡ 'ልዕሊ ዕድመ' ብዝብል ትምህርቱ ከይወድአ እዩ ኣቋሪጹ ሃገራዊ ኣገልግሎት ክፍጽም ተገዲዱ። ወተሃደራዊ ስልጠና ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ብናይ ስድራ ኩነታት ኣብቲ ስድርኡ ዝርከቡሉ ምምሕዳር እኳ እንተተመደበ፡ "መንቀሳቐሲ ክተሕድሱ እንተኾይንኩም ወይ 50 ሽሕ ናቕፋ ኣትሕዙ ወይ ድማ ናይ ንግዲ ፍቓድ ዘለዎ ሰብ ዋሕስ" ኣምጽኡ ታሂሎም ከም እተገደዱ ብምግላጽ ከም እተጸገመን ኣማራጺታት ክደልይ ከም እተገደደን ይዛረብ። "ኣቦይ ምስ ክልተ ኣሕዋቱ ዓጽሙን ደሙን ንዝኸፈለላ ሃገር ብዋሕስ ክነብራ እንከለኩ ገንዘብ ከፊልካ ኢኻ ክትነብር እትኽእል ክበሃል ከለኹ ዝስምዓኒ ነገር መግለጺ የብሉን" ብምባል ንስደት ከም ዝሓሸ ኣማራጺ ብምርኣይ ከቋምት ከም ዝጀመረ ገሊጹ። ዓወት ኣብ መወዳእታ 2011 ካብ ኤርትራ ብስግረ ዶብ ናብ ሱዳን ወጺኡ። ሒደት ዓመታት ኣብኡ ድሕሪ ምጽናሕ ሰሃራ ቆሪጹ ብሊብያ ኣቢሉ ማእከላይ ባሕሪ ብምስጋር ሕጂ ኣብ ጀርመን ይነብር ኣሎ። ኤርትራ ድሕሪ እቲ ን30 ዓመታት ዝጸንሐ ብረታዊ ቃልሲ ኣብ 1993 መበል 183 ነጻ ሃገር ኮይና ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ተጸምቢራ። ኤርትራውያን ንዓሰርተታት ዓመታት ዝዘለቐ መሪር ብረታዊ ቃልሲ ኣብ 1991 ምስ ምስዓር እቲ ንኢትዮጵያ ን17 ዓመታት ዝገዝአ ስርዓት ደርግ ናጽነቶም ተጎናጺፎም። ንናጽነቶም ወግዓውነት ንምልባስ ኣብ 1993 ኣብ ዘካየድዎ ረፈረንደም 99.9% እወ ንናጽነት ብምድማጽ ነጻ ሃገር ናይ ምዃን ሕልሞም ኣመስከሩ። ኣብቲ ዝቐጸለ ዓመታት ኤርትራ ብዝተፈላለየ መዳያት እወታዊ ምዕባለታት ብምምዝጋብ ኣብ ኣፍሪቃ ኣብነታዊት ሃገር ክትኸውን ከም እትኽእል ብዙሓት ክዛረቡ ጀሚሮም ነይሮም። ኣብ እዋን ስርዓታት ሃጸይ ሃይለስላሴን መንግስቱ ሃይለማርያምን በቲ ኣብ መንጎ ንናጽነት ኤርትራ ዝቃለሱ ሓይልታትን ሰራዊት ኢትዮጵያን ብዝነበረ ኲናት፡ ዓመጽን፡ ተደጋጋሚ ድርቅን ህይወቶም ንምድሓን ዶብ ሰጊሮም ኣብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ኣዕቚቦም ዝነበሩ ስደተኛታት፡ ብጥርኑፍ ናብ ሃገሮም ክምለሱ ጀሚሮም። ክሳዕ 2000 ዓ.ም ዳርጋ 98 ሽሕ ስደተኛታት ብጥርኑፍ ካብ ሱዳን ናብ ኤርትራ ከም ዝተመለሱ ጸብጻባት ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት የርእይ። እንተኾነ ድሕሪ ሒደት ዓመታት ኤርትራውያን መንአሰያት ደጊሞም ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ብዘይሕጋዊ መገዲ ክውሕዙ ጀሚሮም። ብፍላይ ድሕሪ ብዶብ ተሳቢቡ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ 1998 ዝተወልዐ ደማዊ ኲናት ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት መንእሰያት ብብዝሒ ናብ ሱዳን ከምኡ'ውን ህይወቶም ኣብ ሓደጋ ብምእታው፡ ድፋዓት ሰጊሮም ናብ ኢትዮጵያ ክውሕዙ ጀመሩ። ምስተን ካልኦት ሃገራት ብምንጽጻር እታ ብዝሒ ህዝባ ብተዛማዲ ውሑድ ዝኾነ ኤርትራ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ምስተን ቀዳሞት ዓሰርተ ብብዝሒ ስደተኛታት ዘፍርያ ሃገራት ኮይና ምቕጻላ ናይ 2019 ጸብጻባ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት የርኢ። ብዝሒ ህዝቢ ኤርትር ብንጹር ዝፍለጥ እኳ እንተዘይኮነ ብመሰረት እቲ ጸብጻብ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ኤርትራውያን (ከባቢ 9%) ካብ ሃገሮም ከም እተሰደዱ እቲ ጸብጻብ ይነግር። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሳውዝ ባንክ ለንደን ዳይሬክተር ማእከል መጽናዕቲ ስደተኛታት ዝኾነ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ግና እዚ ኣሃዝ ልክዕ ናይ ዘይምዃን ተኽእሎ ከም ዘሎዎ ይገልጽ። ምኽንያት ናይዚ ድማ እቶም ስደተኛታት ብብዝሒ ስለ ዝንቀሳቐሱ ምዃኑ ይነግር። "መብዛሕትኦም እቶም ስደተኛታት ብሱዳንን ኢትዮጵያን እዮም ዝሓልፉ። ብዙሓት ካብ'ቶም ብኢትዮጵያ ዝወጹ ደጊሞም ኣብ ሱዳን ስለ ዝምዝገቡ 'ዳግም ምቑጻር' ኣሎ" ይብል። ወሲኹ'ውን ኣብ ዝተፈላላየ ቦታታት ክምዝገቡ ከለው ከም ሓድሽ ስለ ዝቑጸሩ፡ ሰለስተ ኣርባዕተ ጊዜ ዝምዝገቡ'ውን ከም ዘለው የብርህ። ኣብ በረኻታት ሰሃራን ሲናይን ብጽምእን ጥሜትን ከምኡ'ውን ናብ ኣውሮጳ ክሰግሩ ኣብ ዝፍትንሉ ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ህይወቶም ዝሰኣኑ ቁጽሮም ውሑድ እኳ እንተዘይኮነ ብንጹር ምፍላጥ ኣጸጋሚ ምዃኑ ፕሮፌሰር ጋይም ይሕብር። ተሓለቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስ ዎች  ኣብ 2019 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ጉዳይ ገደብ ኣልቦ ሃገራዊ ኣገልግሎት ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ'ውን ቀንዲ ደፋኢ ምኽንያት ስደት ኤርትራውያን ምዃኑን መንእሰያት ብብዝሒ ናብ ኢትዮጵያ ይሰግሩ ምንባሮምን እዩ ዝሕብር። ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ'ውን ኣብቲ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ ንምግምጋም ዝገበሮ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ ኣብ 2018 ኣብ ዝገበሮ ሴሚናር፡ እቲ ብ1994 ዝጀመረ ወፍሪ ሃገራዊ ኣገልግሎት ናይ ኤርትራ ቀንዲ ጠንቂ ስደት ብዙሓት ኤርትራውያን ናብ ጎረባብቲ ሃገርትን ምዕራብን ከም ዝኾነ እዩ ገሊጹ። እቲ ዝዓበየ ምኽንያት ሃገራዊ ኣገልግሎት እኳ እንተኾነ "ብሓፈሽኡ ኣብቲ ዓዲ ዘሎ ኩነታት ንኽትነብረሉ ዝዕድም ኣይኮነን። ቁጠባዊ ትሕዝቶ ናይታ ሃገር ተዳኺሙ እዩ። ኤርትራ መሰል ዜጋታታ ዘይምኽባራ ጥራይ ዘይኮነሲ እቲ ቁጠባ'ውን ዓንዩ'ዩ" ይብል ፕሮፌሰር ጋይም። መንግስቲ ኤርትራ ግና ቀንዲ ምኽያት ምንዋሕ ገደብ ግዜ ናይቲ ብሕጊ 18 ኣዋርሕ ምዃኑ ዝተደንገገ ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ እቲ ምስ ኢትዮጵያ ዝጸንሖ ኩነተ ኣይኵናት ኣይሰላም ምዃኑ እኳ ክገልጽ እንተጸንሐ፡ ምስ ኢትዮጵያ ስምምዕ ሰላም ድሕሪ ምፍራሙ ድሕሪ ክልተ ዓመት'ውን ኣብቲ ጉዳይ ለውጢ ብዘይ ምግባሩ ይኽሰስ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ንጸብጻብ ፍልይቲ ልእኽቲ ዳኒኤላ ክራቨዝ ድሕሪ ምስማዕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኤርትራ ኣብ መዳይ ሰብኣዊ መሰላት ምምሕያሽ ኣየርኣየትን ኢሉ። መንግስቲ ኤርትራ ግና ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ገደብ-ኣልቦ ምዃኑ፡ ብኲናት ዝተስገደደ ምዃኑ ብምምጓት፡ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ተረባሕቲ "ዝበረኸ" ናይ ደሞዝ ምምሕያሽ ኮይኖም ኣለዉ ድሕሪ ምባል "ምስዚ ዘሎ ሰላም፡ ናይ ግዜ ገደብ ሃገራዊ ኣገልግሎት… ናብቲ ዝግብኦ ሕጋዊ ኣዋጅ ክምለስ'ዩ" ኢሉ። ዓወት ካብ ሃገሩ ካብ ዝወጽእ ልዕሊ 10 ዓመታት ተቖጺሩ እኳ እንተሎ ነቶም ዝናፍቖም ስድርኡን ሃገሩን ክርእይ ኣይከኣለን ዘሎ። ንሱ፡ ብዛዕባ'ታ ወላዲኡ ህይወቱ ዝኸፈለላ መዓልቲ ናጽነት ብኸመይ የብዕላ ከም ዘሎ ርእይትኡ ኣብ ዝተወከስናሉ፡ "ናጽነት ብስማ እምበር እንታይ ምዃና ኣይንፈልጣን ኢና፤ ናጽነት ኣብዚ ኣወሮጳ ምስ መጻና ኢና ፈሊጥናዮ" ኢሉ። ወሲኹ "ኣነ ብህይወት ስለ ዘለኹ ክዛረብ ክኢለ ኣለኹ፤ ክነብሩ እናደለዩ ክነብሩ ዘይከኣሉ ክልተ ሰለስተ ደቂ ስውኣት ኣብ ባሕሪ ገዲፈዮም ዝመጻኹ ኣለው። ኣብ ሰሃራ ቀቢረዮም ዝመጻኹ ደቂ ስውኣት ኣለው" ብምባል መዓልቲ ናጽነት ነቲ "ተጨውዩና ዘሎ ናጽነትን ሓርነትን ንምምላስ እንዛተየላ መዓልቲ ክትኸውን ኣለዋ" ይብል።


ኣፍሪቃውያን ስደተኛ ሰራሕተኛታት ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ጭካነ ተፈጺምዎም - ሓደ ጸብጻብ

ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝጸንሑ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኣፍሪቃውያን ሰራሕተኛታት ከም ዝተጋፍዑ፡ ናብ ኣብያተ ማእሰርቲ ከም እተደርበዩን ካብታ ሃገር ከም እተባረሩን፡ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ሓቢሮም። እቲ ብዩሮ ሜዲተራንያን ሂዩማን ራይትስ ሞኒተርን ኢምፓክት ኢንተርናሽናል ፎር ሂዩማን ራይትስ ፖሊሲን ዝተባሃሉ ትካላት ዝወጸ ጸብጻብ፡ እቶም ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ብኸመይ ብሓባር ከም እተኣሰሩን ኣብ ማእሰርቲ ግፍዕታት ከም ዝበጽሖምን ዝርዝር ሓበሬታ ሒዙ ኣሎ። ንቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪካ ቲቪ ዝተዛረበት ኡጋንዳዊት ኬነዲ ሩባንጋኬኒ "ናብ መደበር ፖሊስ ከየብጽሑ ብቐጥታ ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣእትዮምና" ኢላ። "ንምንታይ ኣብኡ ከም ዝወሰዱኒ ስለዘይፈለጥኩ ተገሪመ. . . ሕጋዊ ወረቓቕቲ ኣሎኒ። እቲ ውዕለይ ኣብ ቀረባ እዩ ተሓዲሱ። "ዝተኸሰስኩሉ ገበን የሎን። ናብ ቤት ፍርዲ'ውን ኣይወሰዱንን" ኢላ። ሰብ መዚ እታ ሃገር ግና እቲ ማእሰርቲ ሕጋውን ነቶም ኣብ "ምንዝርናን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባትን ዝተዋፈሩ መርበባት፣ ዘይቅቡል ተግባራትን ዝምታን ዝፍጽሙ" ዕላማ ዝገበረ ምዃኑ ብምግላጽ "እቶም ዝተኣሰሩ ኣብዞም ተግባራት ተዋፊሮም ዝተረኽቡ እዮም" ይብል። እቶም ነቲ ጸብጻብ ዘዳለው ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ንልዕሊ 100 ግዳያት ከምዘዘራረቡ ክገልጹ እንከለው መብዛሕትኦም ካብ ኡጋንዳ፡ ካሜሩንን ናይጀርያን ምዃኖም'ውን ሓቢሮም። እቶም ግዳያት ኣብ ጽሬት፡ ምትእንጋድ፡ ነርስ፡ ኤለክትሪሻንን ካልእን ሞያታት ዝተዋፈሩ ሕጋዊ ሰነዳት ዝነበሮም ምዃኖም'ውን ገሊጹ። "እቲ መጥቃዕትታት ግቡእ ምድላው ዝተገበረሉ፡ ንገለ ሰባት ዕላማ ዝገበረን ካብ ዓሌታዊ ኣረኣእያ ዝነቐለን እዩ" ትብል ኣባል ዩሮ ሜዲተራንያን ሂዩማን ራይትስ ሞኒተር ሚሸላ ፓጅሊዝ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ። ንሳ ወሲኻ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝወሃብ ሓለፋታት'ውን ብዓሌት ኣፈላላይ ከም ዘለዎ ገሊጻ። መንግስቲ እታ ሃገር ብወገኑ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ነቲ ክስታት ከም ዘይቕበሎ ብምግላጽ እታ ሃገር ኣብ ኩሉ መዳያት ኣፈላላይ ከይህሉ ዘገድድ ጽኑዕ ሕጊ ከም ዘለዋ ኣፍሊጡ።


ስደት፡ ኣብ መዳጎኒ ህጻናት ኣመሪካ ዘሎ ዘሰክፍ ኩነታት

ኣብ ዶብ ኣመሪካ በረኻታት ቴክሳ ኣብ ዝርከብ መዳጎኒ፡  ህጻናት ስደተኛታት ኣብ ዘሰክፍ ኩነታት ከም ዝርከቡ ቢቢሲ ብዘካየዶ መርመራ ኣረጋጊጹ። ኣብቲ መዳጎኒ ሕማም፣ ናይ መግቢ ጸገማትን ጸብጻባት ጾታዊ ዓመጽን ከም ዘለው ምስ ሰራሕተኛታትን ህጻናትን ብዝተኻየደ ቃለ መጠይቕ ምርግጋጽ ተኻኢሉ። ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ኣመሪካ ብዙሓት ካብ ማእከላይ ኣመሪካ ዝመጽኡ ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን ክተተኣናግድ ተራእዩ። ጎንጺ፣ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታትን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ስዒቦም ዝመጽኡ ቑጠባዊ ጸገማትን ገለ ምኽንያታት እቲ ልዑል ቑጽሪ ስደት ከም ዝኾኑ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ገሊኦም ድማ ምምሕዳር ባይደን ንስደተኛታት ዘለዎ ፖሊሲ ኣብዚ ቅልውላው ተራ ኣለዎ ይብሉ። ኣብቲ ኣብ ቴክሳስ ዝርከብ ግዝያዊ መዓስከር ስደተኛታት፡ ንብሕቶም ዶብ ኣመሪካ - ሜክሲኮ ሰጊሮም ዝመጽኡ ምስ ኣብ ኣመሪካ ዘለው ስድራቤቶም ክጽምበሩ ዝጽበዩ ህጻናት ዝተዓቖብሉ ኮይኑ፡ ልዕሊ ክልተ ሽሕ ህጻናት ኣለው። ቢቢሲ ኣብቲ መዓስከር ብዘካየዶ መርመራ፡ ጾታዊ ዓመጽ፣ ለበዳ ኮሮናቫይረስን ባልዓትን፣ ሕክምና ንምርካብ ሰዓታት ምጽባይ፣ ጉድለት ጽሬት ምህላዎምን ዝጠመዮ ቖልዓ ብዝግባእ ዘይበሰለ ስጋ ከም ዝቐርበሉን ተዓዚቡ። ቢቢሲ ብዛዕባ እዞም ጉዳያት ንሰራሕተኛታት እቲ መዓስከር ከዘራርብ እንከሎ፡ ናይ ስእልን ምስልን መረዳእታ'ውን በጺሑዎ'ዩ። እዚ ፎርት ብሊስ ዝተባህለ መዓስከር፡ ብውሑድ 12 ካብ ቴንዳ ዝተሰርሑ ዳሳት ኣለውዎ። ገሊኦም ኣብ ሓደ እዋን ሓደ ሚኢቲ ህጻናት ክሕዙ'ዩ ዝግበር። እቶም ህጻናት ዝበዝሕ ግዝኦም ኣብ ውሽጢ እዚ ድንኳን ዘሕልፉ ኮይኖም፡ ንሓደ ወይ ንክልተ ሰዓት ኣየር ክቕበሉ ወይ ድማ ንመግቢ ክስለፉ ጥራይ'ዮም ዝወጽኡ። ሓደ ሰራሕተኛ ንቢቢሰ ኣብ ዝሃቦ ቃል እቲ መግቢ ክብላዕ ዝኽእል'ዩ'ኳ እንተበለ፡ ኣብ ቀረባ ዝወጽአ ወዲ 15 ዓመት ቖልዓ ግን: ዘይበሰለ መግቢ ከም ዝቐርብ ገሊጹ። "ሓሓሊፉ ደርሆ ምስ ደማ፣ ቀይሕ ዘይበሰለ ስጋ እዩ ዝቐርብ። እቲ ጥምየት ክንጻወሮ ስለ ዘይንኽእል ግን ንበልዖ፤ መሊስና ከኣ ንሓምም" ኢሉ። ዝሓመሙ ህጻናት ዝተኣናገዱሎም ብዙሓት ድንኳናት ክስርሑ ከለው፡ እቶም ህጻናት ነቲ ቦታ 'ናይ ኮቪድ ከተማ' ኢሎም ይጽውዑዎ። ሰራሕተኛታት ብዛዕብኡ ክዛረቡ ስለ ዘይፍቀዶም ሽሙ ከይጥቀስ ዝሓተተ ሓደ ሰራሕተኛ "ኣማኢት ህጻናት ብኮሮናቫይረስ ተለኺፎም'ዮም" ኢሉ። ኣብ ርእሲኡ፡ እቲ መዓስከር ኣብ ወርሒ መጋቢት ካብ ዝኽፈት ንነጀው ለበዳ ጉንፋዕን ሕማማት ጉሮሮን ከም ዝተራእየ ይግለጽ። ስለ ዝኾነ ድማ ገለ ትኹረት ዝተነፍጎም ህጻናት ቅልጡፍ ሕክምናዊ ረድኤት የድልዮም ኣሎ። እቲ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ወዲ 15 ዓመት ህጻን፡ ን38 መዓልታት'ዩ ኣብቲ መዓስከር ጸኒሑ። ኣብኡ ምስ በጽሐ ብኮሮናቫይረስ ከም ዝተለኸፈን ብጽኑዕ ሓሚሙ ከም ዝነበረን ተዛሪቡ። ምስ ሓወየ ከኣ ኣብ ዝተጨናነቐ ክፍሊ ክነብር ስለ ዝተገብረ ዳግም ከም ዝሓመመ ገሊጹ። "መድሃኒት ክንሓቶም ክንከይድ ከለና ሕማቕ ኣጠማምታ'ዮም ዝጥምቱና፤ ይስሕቑና ከኣ" ኢሉ። ካልእ ሰራሕተኛ እቲ መዓስከር ከኣ "ባልዕ ተኸሲቱ'ዩ። ነዚ ዝኸውን መድሃኒት ከኣ ሕጽረት ኣሎ" ክብል እንከሎ፡ ኣስታት 800 ደቂ ኣንስትዮ ዝነብራሉ ዝነበረ ድንኳን ብምኽንያት ቑማል ከም ዝተዓጸወ ገሊጹ። ብተወሳኺ ሕጽረት ናይ ውሽጢ ክዳን፣ ጫማን ካልኦት መሰረታዊ ነገራትን ከም ዘሎ ሰራሕተኛታት ገሊጾም። "ዛንትኦም ክትሰምዖ ከለኻ ልብኻ'ዩ ዝሰብር፤ ብዙሕ ስቓይ ስለ ዝበጽሖም ብተደጋጋሚ'ዮም ዝጠርዑ። ሓደ ህጻን ንውሑዳት መዓልታት ምስ ጸንሐ በጃኹም ካብዚ ኣውጽኡኒ'ዩ ዝብል። ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘለው መሲሉ'ዩ ዝሰምዓኒ" ክብል ሓደ ሰራሕተኛ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ነቲ መዓስከር ንምምሕዳር ናይ ውልቂ ተኾናተርቲ ዝቖጽር ቤት ጽሕፈት ጥዕናን ሰብኣዊ ኣገልግሎትን፡ ንግልጽነት ከም ዝሰርሕ'ኳ እንተገለጸ ቢቢሲ ናብቲ መዓስከር ኣትዩ ክዕዘብ ግን ኣየፍቀደሉን። እቲ ቤት ጽሕፈት ኣብ ዙርያ መዓስከር ፎርት ብሊስ ንዝቐርቡ ክስታት ብቐጥታ ምላሽ ኣይሃበን። ይኹን'ምበር "ህጻናት ዘድልዮም ደረጅኡ ዝሓለወ ኣገልግሎት፡ ማለት ጽሩይን ምቹእን መደቀሲ ቦታታት፣ መግቢ፣ ናይ ንጽህና ቦታታት፣ መሕጸቢ ክዳን፣ ትምህርትን መናፈሲ ቦታታትን ሓዊሱ ኣገልግሎት ሕክምና ክረኽቡ ዘኽእሎም ኣገልግሎት ይህብ'የ" ክብል ኣብ ዘውጽኢ መግለጺ ሓቢሩ። ብኣንጻሩ ኣብቲ መዓስከር ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጻት ከም ዘሎ'ዩ ዝግለጽ። ኣብ ሓደ ናይ ስልጠና መድረኽ ብሕቡእ ዝተቐድሐ ድምጺ ናብ ቢቢሲ ዝተላእኸ ኮይኑ፡ ሓንቲ ሰራሕተኛ "ካብ ስነ ምግባር ወጻኢ ዝኾነ ነገር ክፍጽም ዝሓዝናዮ ሰራሕተኛ ኣሎ" ክትብል ትስማዕ። ካልእ ሰራሕተኛ ድማ፡ ቤት ጽሕፈት ድሕነት ውሽጢ ዓዲ ኣብ ጉዳይ ዓመጽ ምስ ሰራሕተኛ እቲ መዓስከር ከም ዝተዘራረበ ገሊጻ። "እቲ ቤት ጽሕፈት ጾታዊ ዓመጽ ከም ዝነበረ ኣልዒሉ'ዩ፤ ደቂ ኣንስትዮ መርመራ ጥንሲ ክወስዳ ይገብሩ'ዮም። ኣብ ካልእ እዋን ከኣ ሓደ ሰራሕተኛ ኣብ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ክፍሊ ኣትዩ ጾታዊ ዓመጽ ከም ዝፈጸመ ሰሚዐ'የ" ትብል። ብዙሓት ኣብ ፎርት ብሊስ ዝርከቡ ህጻናት ኣብ ጭንቀት ከም ዘለው ይግለጽ። "ካብቲ ቦታ ክወጽእ እየ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን፤ ስድራይ ክርእዮም'የ ዝብል ግምት ኣይነበረንን። ሓሓሊፉ ለይቲ ለይቲ ንበኪ ነይርና። ሓደ እዋን እሞ ነብሰ ቅትለት ክፍጽም'ውን በጺሐ ነይረ" ክብል እቲ ካብቲ መዓስከር ዝወጽአ ወዲ 15 ዓመት ህጻን ተዛሪቡ። እቶም ንቢቢሲ ቃሎም ክህቡ ፍቓደኛታት ዝኾኑ ሰራሕተኛታት ኣብቲ መዓስከር ተታሒዞም ኣለው። እቶም ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ቤት ጽሕፈት ጥዕናን ሰብኣዊ ኣገልግሎትን ኮይኖም ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እታ ሃገር ዘለው ኣስታት 12 ሽሕ ህጻናት ዘለውሉ ኩነታት ኣይፍለጥን። ኣብዚ ዓመት ልዕሊ ሓደ ሚሊየን ስደኛታት ናብ ኣመሪካ ክኣትው ከም ዝፈተኑ ጸብጻባት የረድኡ። መብዛሕትኦም ብምኽንያት ኣብ እዋን ምምሕዳር ትራምፕ ብዝተደንገጉ መምርሒታት ጥዕና ሕትኦም ክንጸግ እንከሎ፡ ምምሕዳር ባይደን ግን መብዛሕትኦም ህጻናት ክጸንሑ ፍቓድ ሂቡ። እቶም ህጻናት መብዛሕትኦም ካብ ጓቲማላ፣ ሆንዱራስን ኤል ሳቫዶርን ዝመጽኡ'ዮም። 80 ሚኢታዊት ናብ ኣመሪካ ክኣትው ዕድል ዝረኸቡ ህጻናት ምስ ስድርኦም ዝጽንበርሉ ዕድል ይረኽቡ። ይኹን'ምበር እዚ ነዊሕ እዋን ስለ ዝወስድ እቲ ምንግልታዕ ይበዝሕ።


ኲናት ትግራይ ዘስዓቦ ዕንወትን ተስፋ ዳግመ ህንጸትን

ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም ኣብ ክልል ትግራይ ዝጀመረን ናብ ጐረባብቲ ክልላት ዝተዘረገሐን ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ንኸብቅዕ፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመ ስምምዕ ሰላም ሓደ ወርሒ ኰይኑዎ ኣሎ። ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃን ናይሮቢ ኬንያን ተራኺቦም ነቲ ስምምዕ ካብ ዝፍርሙ ንደሓር፡ እቲ ኲናት ሃዲኡ። ‘ክንዲ እቲ ዝድለ ኣይኰነን’ ዝብል ክስታት'ኳ እንተቐረበ፡ ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ ይኣቱ ከምዘሎን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱ ጀሚሮም ከምዘለዉን ክሕበር ጸኒሑ እዩ። ብዙሓት ኣህጉራዊ ጸብጻባት ከም ዘመልክትዎ፡ እቲ ብሰንኪ ኲናት ስዒቡ ዝመጽእ ሰብኣዊ ቅልውላውን ዕንወት ትሕተ-ቅርጽን ኣዝዩ ልዑል እዩ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ህይወቶም ክስእኑ እንከለዉ፡ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ድማ ዛጊድ ተመዛቢሎም ይርከቡ። እዚ ክልተ ዓመት ዘቝጸረ ደማዊ ኲናት፡ ከምቲ ተጀሚሩ ዘሎ ብዕርቀ-ሰላም እንተተዛዚሙ፡ እቲ ዝቕጽል ዓቢ ዕማም፡ ነቲ ብኲናት ዝዓነወ ከባቢታት ዳግማይ ምህናጽ ከም ዝኸውን ይእመን። ንምዃኑ፡ እቲ ኣብ መሰረተ ልምዓት ዝወረደ ዕንወት ክሳብ ክንደይ እዩ? ዳግመ-ህንጸቱ ዝወስዶ ወጻኢታትን ግዜንከ? መንከ እዩ ተሓታቲኡ? ነዚ ኲናት ሓድሕድ ስዒቡ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብዙሓት ትሕተ-ቅርጺታት ከምዝዓነዉ፡ ኣብ ጥንታውያን ቅርስታትን ዕንወትን ዘረፋን ከምዝተራእየ ይግለጽ። ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ ከም ዘመልክቶ፡ ገለ ትካላት ምሉእ ብምሉእ ክዓንዋ እንከለዋ፡ ገለ ድማ ብኸፊል ጉድኣት ወሪዱወን። መንግስቲ ፌደራል ኣብ 2013 መቐለን ኣብ ዝተቘጻጸረሉ እዋን፡ ብግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ኣቢሉ ንእሽተይ ዳህሳስ ናይቲ ዕንወት ኣካይዱ ነይሩ። እቲ ዳህሳስ ኣብ መቐለን ከባቢኡን'ኳ እንተተኻየደ፡ እቲ ዕንወትን ምዝማትን ግን ልዑል ምዃኑ እዩ ዘርኢ። ኣብቲ ክልል ካብ ዝዓነዋ ትካላት፡ ማእከላት ትምህርቲን ሕክምናን ፋብሪካታትን ይርከባአን። ካብቶም ዝዓነዉ፡ ዩኒቨርስቲ ዓዲግራት፡ ዩኒቨርስቲ ኣክሱም፡ ፋብሪካ ጨርቃጨርቂ ኣልመዳ፡ ፋብሪካ ሕክምና ዓዲግራትን ፋብሪካ 'ሼባ ቆዳና ሊጦ ' ውቕሮን ይጥቀሳ። ከምኡ'ውን እቲ ኲናት ናብ ጐረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምስ ተዘርግሐ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ትካላት ጥዕና፡ ፋብሪካታትን ካልኦት መሰረተ ልምዓትን ዓንዮም። ብመንግስቲ ክልል ኣምሓራ ዝተኻየደ ውጽኢት መጽናዕቲ፡ ኣስታት 292 ቢልዮን ብር ዝግመት ዕንወት ከምዝወረደ ይሕብር። ብቤት ጽሕፈት ኮንስትራኽሽን ትራንስፖርትን ክልል ትግራይ ዝተገበረ መጽናዕቲ እውን፡ ብዙሓት ተሽከርከርቲ ከምዝተዘረፋ ኣረጋጊጹ እዩ። ገለ ካብኣቶም ድሒሮም ምስ ሰራዊት ምክልኻል ብምትሕብባር ከምዝተመልሱ ዘርኢ እዩ። ኣባል ቦርድ-ሓደራ፡ ትካል ኢንደውመንት ትእምት፡ ኣቶ ምሉኣለም ኣስፋው፡ ኣብ ልዕሊ ፋብሪካታት ትእምት ዝወረደ ዕንወት ብሓፈሻ፡ 11 ቢልዮን ብር ከምዝግመት ይዛረብ። እቲ ኣስታት 50 ሽሕ ሰባት ብቐዋምን ግዝያውነትን ቈጺሩ፡ ኣብ ዓመት ልዕሊ 140 ሚልዮን ቅርሺ ደመዎዝ ዝኸፍል ዝነበረን ትእምት፡ ዳግም ንምህናጽ 60 ቢልዮን ብር ክሓትት ከምዝኽእል ወሲኹ ሓቢሩ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብሰንኪ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተኻየደ ኲናት፡ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ኣብያተ ትምህርቲ ምሉእ ብምሉእን ብኸፊልን ከምዝዓነዋ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ክልል ትግራይ ብሰንኪ እቲ ኲናት ልዕሊ 1.4 ሚልዮን ተመሃሮን 48 ሽሕ መምህራንን ካብ ትምህርቲ በዂሮም ከምዝተረፉ እቲ ሚኒስትሪ ኣፍሊጡ። እቲ ዝወረደ ዕንወት ኣብ ክልል ትግራይ ዘጋጠመ'ኳ እንተዀነ፡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብዙሓት ኣብያተ ትምህርቲ ብሓይልታት ትግራይ ከምዝዓነዋ'ውን እቲ ቤት ጽሕፈት ኣቃሊዑ። ብሂዩማንራይትስ ዎች ዝተሓትመ ጸብጻብ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ትግራይ መዓስከራት ወተሃደራት ኰይነን ከምዝነበራን፣ ኣብ ዝወጽኡሉ እዋን ድማ፡ ኮምፒዩተራት፡ ፕላዝማን ካልኦት መሳርሒታትን ብናይ ጽዕነት መካይን ከምዘጓዓዓዙ ይኸስስ። ጕጅለ ሓካይም ዶብ-ኣልቦ ብወገኑ፡ ኣብ መፋርቕ 2013 ዓ.ም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ሰለስተ ኢድ ማእከላት ጥዕና ከምዝተዘመታን ከምዝዓነዋን ሓቢሩ። ብሰንኪ'ዚ፡ መብዛሕትአን ማእከላት ጥዕና፡ ኣገልግሎት ዘይህባ ክዀና እንከለዋ፡ ብፍላይ ህጻናትን ኣደታትን ንልዑል ሓደጋ ጥዕናን ሞትን ከምዝተቓልዓ ኣስፊሩ። ብሰንኪ እቲ ኲናት፡ ጥንታውያን ሓወልትታትን [ንመካነ መቓብር ኣኽሱም ሓዊሱ] ታሪኻዊ መስሕባትን'ውን ጉድኣት ከምዝወረዶም ጸብጻበት የመልክቱ። ንኣብነት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ቀዳማይ ጥንታዊ ገዳም ዝዀነ ደብረዳሞ ብሰራዊት ኤርትራ ብመድፍዕ ብተደጋጋሚ ከምዝተደብደበን ጉድኣት ከምዝወረዶን መጽናዕቲ ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን'ቲ ክልል የመልከት። ኤርትራ ነዚ ክስታት ኣይትቕበሎን። ጥንታውያን ገዳማትን ከም ኣልነጃሺ ዝኣመሰሉ መሳጊድን ከምዝተሃስዩን ከምዝተዘመቱን፡ ካብ ጥንታውያን ገዳማት ትግራይ ዝተሰርቀ ንብረት ድማ ብመንገዲ ከም ኣማዞን ዝኣመሰሉ ዕዳጋታት መርበብ ኢንተርነት ብሕሱር ዋጋ ይሽየጥ ከምዝነበረ ይዝከር። ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ ሓደ ካብቶም ብስም ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ሰላም ንምምጻእ ዝሰርሕ ዘሎ እዩ። ኦባሳንጆ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ሰማፎራ ኣብ ዝተባህለ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ዘውጽአ ጽሑፍ፡ ሰሜን ኢትዮጵያ ዳግማይ ንምህናጽ 25 ቢልዮን ዶላር ከምዘድሊ ገሊጹ። ካሜሮን ሃድሰን ኣባል ስለያ ኣመሪካ [CIA] ነበርን ላዕለዋይ ኣማኻሪ ፕሮግራም ሲኤስኣይኤስ ኣፍሪቃን እዩ። ነቲ ኲናት ብቐረባ ክከታተል ዝጸንሐ ሃድሰን፡ እቲ ቀዳማይ ዝፍጸም ነገር 'ዶነር ኮንፈረንስ' እዩ ይብል። እዚ ዘተ እዚ፡ ዓለምለኻውያን ትካላት ረድኤት፡ ተኣኪበን ክንደይ ገንዘብ ከምዘድልየን ዝውሰነሉ መድረኽ እዩ ክኸውን። "ነቲ ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ዕንወት ቀንዲ ተሓታቲ መንግስቲ ፈደራል እዩ" ዝብል እቲ ኣማኻሪ፡ ማእከላይ መንግስቲ ሓላፍነት ክወስድ ኣለዎ ዝብል ርእይቶ ኣለዎ። ክኢላ ዓለምለኸ ሕጊ ባይሳ ዋቅወያ ብወገኑ፡ ኣብ ኲናት ሕድሕድ ዩጎዝላቭያ ዘጋጠመ ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡ ብዛዕባ ዳግመ ህንጸት ኣመልኪቱ ርእይቶኡ ንቢቢሲ ሂቡ ኣሎ። እቲ ንሓያሎ ዓመታት ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘገልገለ ምሁር፡ ክሮኤሽያን ሰርብያን ብኲናት ሓድሕድ ዩጐዝላቭያ ብዝያዳ ከምዝተሃስያ ይገልጽ። "እቲ ኲናት ካብ ዝውዳእ 27 ዓመታት ኰይኑ'ሎ፣ ክሳብ ሎሚ ግን ምሉእ ብምሉእ ዳግማይ ምህናጽ ኣይተኻእለን"። ሃድሰን፡ ዓለምለኸ ትካላትን፡ ትካላት ረድኤትን ንሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ትግራይ ዳግም ንምህናጽ ክጓየዩ እዮም ዝብል እምነት የብሉን። ንሱ፡ ባንክ ዓለምን ዓለምለኻዊ ትካል ገንዘብ [ኣይኤምኤፍ]ን፡ ምናልባት ክልግሱ ይዀኑ'ዮም፣ እንተዀነ ካልኦት ብዙሕ ዝረባረባሉ ጉዳይ ከምዘይኰነ ስግኣቱ ይገልጽ። “ንዓበይቲ ለገስቲ፡ ዳግመ-ህንጸት ማለት ወፍሪ ማለት እዩ። ንሓንቲ ሃገርን ህዝባን ዝሓሸ መጻኢ ዝኸውን መሰረት ምንጻፍ እዩ። ካብቶም ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ካብዚ ዕንወት ዝተማህረ የለን። ብሓቂ ክርአ እንከሎ ኣብ ካልኦት ዞባታት ኢትዮጵያ ናብ ተመሳሳሊ ግጭት ይኸዱ ኣለዉ።" ባይሳ ዋቅዋያ፡ ክሮኤሽያን ሰርብያን ብገንዘብ ኣህጉራዊ ትካላት ጥራይ ዘይኮነ፡ ብሓገዝ ዲያስፖራ እውን ተወሲኽዎ፡ ከም ብሓድሽ ከም ዝተሃነጻ ይዛረብ። “እቲ ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ዓንዩ ዝነበረ መሰረተ ልምዓት ናብ ንቡር ክምለስ ክኢሉ ኣሎ። ኣብ መንጐ እቲ ማሕበረሰብ ዝተፈጥረ ቍስሊ ግን ዳግማይ ክህነጽ ኣይከኣለን።" ሃድሰን ብወገኑ፡ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ምትእምማን ዘይምህላው ምዃኑ ጠቒሱ፡ "ዋላ ምድንጓያት እንተሃለወ፡ 'ለውጢ የለን' ምባል ግን ፍትሓዊ ኣይኰነን" ኢሉ። ነበርቲ ክልል ትግራይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ርእሰ ከተማ እታ ክልል ዝዀነት መቐለ፡ ዳርጋ ድሕሪ ሓደን ፈረቓን  ዓመት ንፈለማ እዋን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከምዝተረኸበት ይዛረቡ። ኢትዮ-ቴሌኮም ካብ ኣገልግሎት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብተወሳኺ ኣብ ሽረ እንዳስላሴ ናይ ፈተነ ስርሓትን ኣገልግሎት ቴሌፎን ውሽጢ ዓዲን ጀሚሩ ኣሎ። ሓደ ካብቲ ሕቶታት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ኣብ ክልል ትግራይ ኲናት ንዘመጽኦ ዕንወት፡ ንመሰረታዊ ዳግመ ህንጸት ዝኸውን ገንዘብ ካበይ ይመጻእ ዝብል እዩ። ድሕሪ እቲ ኲናት ኣብ ቁጠባ ኢትዮጵያ ዝረአ ዘሎ ጸቕጢ፡ ማእከላይ መንግስቲ ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተሓሲቡ ዘሎ ዳግመ ህንጸት ዝኸውን ባጀት ኣይህልዎን ዝብል ስግኣት እዩ። ልክዕ ከም ኣሜሪካዊ ተንታኒ ፖለቲካ፡ ክኢላ ኣህጉራዊ ሕጊ ዝዀነ ባይሳ እውን፡ ብዛዕባ ተራ ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ዳግመ ህንጸት ሕቶታት ኣለዎ። “ምዕናው ቀሊል እዩ። ነቲ ዝዓነወ ምትካእ ግን ኣብ ዝዀነት ሃገር ከቢድ'ዩ።" እቲ ምሁር ቀንዲ መፍትሒ እዚ እዩ ይብል። "ሰብና እቲ ዝጠፍአ ከም ዝጠፍአ ንነብሱ ኣእሚኑ፡ 'ሕሉፍ ሓሊፉ እዩ፡ ሕጂ ግና ንቕድሚት ንጠምት' ኢሉ ካብ ዜሮ ጀሚርና ክንለዓል ብዝብል መንፈስ ክሰርሕ ይግባእ።"


ትሕዝቶ ሳልሳይ ዙር ዝርርብ ወከልቲ መንግስቲን ህወሓትን እንታይ'ዩ?

ካብ ረቡዕ 21 ክሳብ 22 ታሕሳስ ኣብ ኬንያ ዝተኻየደ ሳልሳይ ርክብ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ትማሊ ሓሙስ ተዛዚሙ'ሎ። እቲ ኣብ ርእሰከተማ ናይሮቢ ኣብ መንጎ ላዕለዎት ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ዝተኻየደ ዝርርብ፡ ድሕሪ'ቲ ኣብ ፈለማ ሕዳር ኣብ ፕሪቶርያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ቀዋሚ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት፡ ንካልኣይ ግዜ ዝተገብረ'ዩ። ላዕለዋይ ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ሌ/ጀነራል ታደሰ ወረደን ኣብዚ ናይ ሕጂ ኣኼባ ከምዝተሳተፉ ሕብረት ኣፍሪቃ ሓቢሩ። ብ12 ሕዳር፡ ክልቲኦም ኣዘዝቲ ንኣፈጻጽማ ስምምዕ ፕሪቶርያ ብዝምልከት ኣብ ናይሮቢ ድሕሪ ዘካየድዎ ፈላሚ ርክብ ናይ ሓባር ኣዋጅ ኣወጺኦም ምንባሮም ይዝከር። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ፡ ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይን ኣተገባብራኡን ዝምልከት መደብ ንኸውጽእ ዝቘመ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት'ውን ኣብ ከተማ ሽረ ኣኼባ ኣካይዶም ነይሮም። እዚ ናይ ትማሊ ልዝብ፡ ብመንጎኝነት ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦቦሳንጆ፡ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካን ኡሁሩ ኬንያታን ዝርከብዎ ላዕለዋይ ፓነል ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ'ዩ ተሳሊጡ። ኩሎም ተሳተፍቲ ናይቲ ልዝብ፡ ሓደ ናይ ሓባር ኣካልን፡ ጉጅለ ኪኢላታትን ብምቛም ንትግባረ ስምምዕ ሰላም ናብ ምዕራፉ ከብጽሕዎ ተሰማሚዖም። ነቲ መስርሕ ክመርሑ ዝጸንሑ ላዕለዎት ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብዚ ቀረባ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ክኸዱ ምዃኖም ኣፍሊጦም ኣሊጦም ኣለዉ። ልቲኦም ወገናት፡ ንጉዳይ ሓባራዊ ምክትታልን ምርግጋጽን ትግባረ ናይቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝተበጽሐ ስምምዓት ፕሪቶርያን ናይሮቢን ብዝምልከት ኣብ ምርድዳእ በጺሖም ኣለዉ። በዚ መሰረት፡ ንትግባረ ስምምዓት ዝከታተልን ዘረጋግጽን ወከልቲ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናትን ላዕለዋይ ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃን ዝርከብዎ ሓባራዊ ኮሚተ ክቐውም ተሰማሚዖም። ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ክካየድ ዝጸንሐ ዝርርባትን ስምምዓትን ዘሳልጥ ዘሎ ላዕለዋይ ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃ (ጉጅለ ኣደራደርቲ)፡ ከምኡ'ውን ዞባዊ ወድብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ኢጋድ፡ ነፍሲ ወከፎም ሓደ ወኪል ኣብቲ ተቖጻጻሪ ኮሚተ ክህልዎም'ዩ። እቲ ጉጅለ ብኣቦመንበርነት ላዕለዋይ ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ክኸውን እዩ። እቲ ናይ ሓባር ኣካል ዝጥቀመሉ ቅጥዒታት ኣገባባትን ብዝምልከት'ውን ተሰማሚዖም ኣለዉ። እቲ ተቖጻጻሪ ኣካል፡ ንትግባረ ስምምዓት ተኸታቲሉ ዝጎደለ ነገር እንተሎ ኣለልዩ ንምእራሙ ጸብጻብ ከቕርብ ዝቖመ'ዩ። ኪኖ ትግባረ ስምምዓት ፕሪቶርያን ናይሮቢን ምክትታትል ድማ፡ ነቲ ኣብ መወዳእታ ክብጻሕ ተደልዩ ዘሎ ፖለቲካዊ ልዝብ ከተባብዕን ከሳልጥን ሓላፍነት ተዋሂብዎ'ሎ። ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍኢቃ ዝርከብዎ ላዕለዋይ ኣካል ድማ ነቲ ብኪኢላታት ሕብረት ኣፍሪቃን ወከልቲ ተጻባእቲ ወገናትን ንዝቐርበሉ ጸብጻባት ትግባረ ስምምዓት ተዛትዩ ፍታሕ ክረኽበሉ ትጽቢት ይግበረሉ። መስርሕ ምውራድ ዕጥቂ ሓይልታት ህወሓት ዝፍጸመሉን፡ ብዘይፍቓድ ሓደስቲ ኣጽዋር ከይሕዙን ከየዘዋውሩን፡ ከምኡ'ውን ፈንጂ ከይተኽሉን እቲ ሓባራዊ ጉጅለ ክቆጻጸር'ዩ። ህወሓት ንካልኦት መሻርኽቶም ይኹን ካልኦት ወገናት ዕጥቂ ከይህቡ ኣካል ናይቲ ሰምምዕ ምዃኑ ተገሊጹ'ሎ። እቲ ዘውረድዎ ወተሃደራዊ ዕጥቂ ኣብቲ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዘዳለዎ ቦታታት ከምዝኣተወ ብጉጅለ ኪኢለታት ክረጋገጽ'ውን ከምዝግብኦ'ውን ስምምዕ ሰነድ ናይሮቢ ይጠቅስ። ነቲ ወከልቲ መንግስቲ፡ ህወሓትን፡ ላዕለዋይ ፖነል ሕብረት ኣፍሪቃ (ኦባሳንጆ፡ ኬንያታን ምልምቦ-ንጹካን ዝርከብዎ)፡ ከምኡ'ውን ወኪል ኢጋድ ዝርከብዎ ናይ ሓባር ኮሚተ፡ ዝድግፉ ኪኢላታት ክምደቡ እዮም። ኣባላት ናይቲ ጉጅለ ኪኢላታት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ካብ 10 ዘይውሕዱ ክኾኑ'ዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ምስቲ ናይ ኪኢላታት ጉጅለ ዝሰርሑ ሰብሞያ ክምድብ ምዃኑ'ውን ኣብቲ ናይት ትማሊ ስምምዕ ተጠቒሱ'ሎ። እቶም ኪኢላታት፡ ወተሃደራዊ ፍልጥት፡ ክእለት ኣጠቓቕማ ቴክኖሎጂ፡ ናይ መረኻቢታትን ኣፈታትሓ ግጭታትን ተመክሮታት ዝውንኑ ክኾኑ ኣለዎም። ሕብረት ኣፍሪቃ ብዛዕባ እቶም ዝሓጸዮም ንመንግስቲን ህወሓትን ድሕሪ ምውካሱ። ክልቲኦም ወገናት፡ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ኣብቶም ሕጹያት ዘለዎም ርእይቶ ከቕርቡ ትጽቢት ይግበረሎም። እቲ ጉጅለ፡ ንትግባረ ስምምዓት ንምርግጋጽ፡ ናብ ባይታ ብምኻድ ሓበሬታ ምእካብ ጸብጻቡ ከቕርብ'ዩ። ቀንዲ ካብቶም ስምምዓት ድማ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ህወሓትን፡ ምውጻእ ናይ ወጻኢ ሃገራትን ካብ ሰራዊት ፈደራል ወጺኢ ዝኾኑ ሓይልታትን ክኸውን'ዩ። ሰራዊት ኤርትራን ሓይልልታት ጎረቤት ክልል ኣምሓራን ኣብ ጎድኒ ሰራዊት ፈደራል ብምስላፍ ኣብ ክልል ትግራይ ኣትዮም ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ክዋግኡ ምጽንሖም ይፍለጥ። ብዘይካ'ዚ፡ እቲ ጉጅለ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ባንኪ፡ መብራህቲ፡ መራኸቢታትን ናብ ንቡር ምምላሶምንእ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብቲ ክልል ምእታዉን ከረጋግጽ ሓላፍነት ተዋሂብዎ'ሎ። ነቲ ኣመንጎኦም እቶም ተጻባእቲ ዘሎ ወጥሪ ዘጎሃህር ፕሮፖጋንዳዊ ጸለመታትን ጠቐነታትን ከይህሉ'ውን እቲ ጉጅለ ክከታተል'ዩ። ነዚ ንምግባር፡ ድማ ንወተሃደራዊ ጉዳያት፡ ናይ ማዕዶ መከታተሊ ቴክኖሎጂ፡ ምክትታልን ኣፈታትሓ ምስሕሓባትን ዘወሃህዱ ዝተፈላለዩ ንኡሳት ኮሚታት ከቕውም'ዩ ጉጅለ ኪኢላታት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ኮይኑ፡ ዘድልዮ ሓይሊ ሰብ፡ ቴክኖሎጂካዊ መሳርሒታትን ገንዘብን ብሕብረት ኣፍሪቃ ክወሃቦ'ዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ነቲ ክሳብ ሕጂ ኣብ ባይታ ዘሎ ኩነታት ትግባረ ስምምዓት ንምዕዛብን ቀጻሊ መደባት ንምስኣልን ላዕለዋይ ኣካል ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ (ፓነል) ናብ መቐለ ከምርሕ ምዃኑ ኣነጺሩ'ሎ። ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኣብቲ ኣብ ናይሮቢ ንጋዜጠኛታት ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ንሱ ዝርከቦ ተቖጻጻሪ ጉጅለ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንትግባረ ናይቲ ስምምዕ ንምርግጋጽ "ኣብ ዝመጽእ ሒደት መዓልታት" ናብ መቐለ ክበጽሕ ምዃኑ ኣፍሊጡ። ድሕሪ'ቲ ስምምዓት ብ24 ሕዳር ኦባሳንጆን ምላምቦ-ንጹካን ናብ ትግራይ ብምብጻሕ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተዘራሪቦም ምንባሮም ይዝከር። ፕረዚደንት ኬንያታ፡ ብዛዕባ ምውጻእ ሓይልታት ኤርትራ ብዝምልከት ንዝቐረበሉ ሕቶ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ "ብመሰረት ኣቐዲሙ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኩሎም ናይ ወጻኢ ሓይልታት ካብ ክልል ትግራይ ክወጹ'ዮም፡ ኣስማት ምጥቃስ ኣየድልየናን'ዩ" ክብል ገሊጹ። "ክልቲኦም ወገናት፡ ትግባረ ናይቲ ስምምዕ ንምክትታልን ንምቁጽጻርን ተቖጻጻሪ ጉጅለ ሕብረት ኣፍሪቃ ምሉእ ምትሕብባር ከምዝገብሩ ኣፍሊጦም ኣለዉ" ዝበለ ኬንያታ፡ እዚ ዝመጽእ ዘሎ ሓድሽ ዓመት፡ ንኢትዮጵያውያን ናይ ሰላም ዓመት ክኾነሎም ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። ብዛዕባ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዝምልከት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ድማ፡ ብመትከል ደረጃ ክልቲኦም ወገናት ዘለዎም ተወፋይነት ከምዝገለጹ ብምጥቃስ፡ ምሉእ ተበጻሕነት ክህሉ ኣብ ስምምዕ ከምዝተበጽሐን፡ ብድሆታት እንተሊዮም ንምርኣይን ንምርግጋጽን ናብ መቐለ ይኸዱ ከምዘለዉን ሓቢሩ።


ሓይልታት ፈደራል ቅድሚ ክልተ ዓመት ንመቐለ ኣብ ዝተቘጻጸሩሉ ዝነበረ ኵነታት

"ስእሊ ደብረጽዮን ዘለዋ መጽሔት ኣቃጺልና፣ባንዴራ ትግራይ ኣቃጺልና።" “ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ንመካይን ‘ትራክ’ ገይረን የጥቅዓ ከምዘለዋ ስለዝተነግረና፡ ናይ ብሕቲ መካይን ብፍላይ ድማ እተን ጻዕዳ ሕብሪ ዘለወን ከይረኣያ ጭቃ፡ ቀለም፡ ሓመድ፡ ካትራመ መሳሊ ለኺና ክንሓብአን ፈቲንና።” እዚ፡ መቐለ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ሓይልታት ፈደራል ቅድሚ ምእታዋ ኣብኡ ዝነበሩ ነበርቲ ዝተዛረብዎ እዩ። ልክዕ ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ 19 ሕዳር 2013 [ግእዝ] ሓይልታት ፌደራል ንመቐለ ተቘጻጺሮም። እቶም ሓይልታት ፈደራል ብሓጐስ ጨዲሮም፤ ብኻልእ ወገን ተጋሩ፡ ብሓዘንን ስንባደን ተዋሒጦም። ዘይዕረቑ ስምዒታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዕለቕሊቘም። ድሕሪ ክልተ ዓመት እቲ ኵነታት ተቐይሩ እዩ። መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን እቲ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸር ህይወት ዘጥፍአ ኲናት ከብቅዕ ተሰማሚዖም ኣለዉ። እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ሓይልታት ፈደራል ንመቐለ ኣብ ዝተቘጻጸሩሉ እዋን ዝነበረ ኵነታት እንታይ ይመስል ነይሩ? ኮሎኔል ደጀኔ ፀጋየ መቐለ ብታንኪ ንምኽባብ ኣብ መወዳእታ ምዕራፍ ከምዝርከቡ ገሊጹ። ኣብ 13 ሕዳር 2013 ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ እውን፡ መራሕቲ ትግራይ ኢዶም ንኽህቡ ናይ 72 ሰዓት ገደብ ኣቐሚጡ። እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተወልዐ ኲናት ካብ ዓለም ዝተኸወለ ሓበሬታ ዘይርከበሉን ስለዝነበረ፡ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ኵነታት እንታይ ከምዝመስል ንነበርቲ እታ ከተማ ሓቲትናዮም። ኣብ መፋርቕ ሕዳር፡ መቐለ ብመዳፍዕ ክትክበብ እያ ዝብል ዜና ዝሰምዑ እኒ ጸደይ - ስማ ዝተቐየረ፡ "ፍርሒ፡ ምድንጋር፡ ስንባደ" ተሰሚዕዎም። ምስ ህወሓት ጥራይ ዘይኮነስ፡ ከም ባንዴራ ዝበሉ ምስ መመለይ መንነት ትግራይ እውን ክተሓሓዙ ዝኽእሉ ኣሰራት ከጥፍኡ ፈቲኖም። ድንግርግር ዝበላ ኣደኣ፡ መለለይ ኣባልነት ማሕበር ልምዓት ኣቃጺላ። "እታ ባንዴራ ናይ ህዝቢ ትግራይ እያ። ኣብ ሕገ መንግስቲ ዝተመስረተት ሕጋዊት ባንዴራ እያ። ህወሓት ናይ ባዕላ ባንዴራ ኣለዋ። ምስ ህወሓት ጥራይ ዘይኰነስ ምስ ትግራይ ዝተተሓሓዘ ኵሉ ኣቃጺልና" ትብል። እዚ ምስቲ ነበርቲ እተን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበራ ከተማታት ትግራ ተመዛቢሎም ናብ መቐለ ክመጹ ምርኣዮም ዝተኣሳሰረ ከምዝዀነ ይገልጹ። ብፍላይ ኣብ ከባቢታት ሽረ ዝተፈጸመ ግፍዒ፡ ገዛ ገዛ ተፍትሽ፡ ቅትለት፡ ዝምታን ዓመጽን ተዛሪቦም። "ኣብ ከባቢ ሽረ ገዛ ገዛ ከምዝፍትሹ፡ መንእሰያት ከምዝቐትሉ፡ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝዕምጹ ሓቢሮምና። ስለዚ ዝዀነ ነገር ከይረኽቡልና ኢና ንዳሎ ነይርና" ትብል ጸደይ። ስለዚ ጸደይ ዝከኣሎም ኣቃጺሎም፡ "እቲ ዘይከኣልናዮ ድማ ሓቢእናዮ" ትብል። ነዚ ጸብጻብ ዘዘራረብናዮም ነበርቲ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓበሬታ፡ ነቲ ቃልሲ ዝድግፍ ጽሑፋት ፈይስቡክን ኢንስታግራምን ከም ዝደምሰሱ ሓቢሮምና። ጸደይ፡ "መቐለ ክኣትዉ እዮም ዝብል እምነት ኣይነበረንን። ዘይምእማን፡ ፍርሒ፡ ስንባደ፡ እቲ ኣመራርሓ ባዕሉ ኣበይ ከምዝነበረ ኣይፍለጥን። ምድንጋር ዝመልኦ ግዜ እዩ ነይሩ" ትብል። እቲ ኲናት ክጅመር እንከሎ ጸደይ፡ ምሸት ምስ መሓዙታ እናተዘናግዐት እያ ነይራ። ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ ሓደ መዓልቲ፡ ኵሉ ሰላም እዩ ኢላ ነታ ክትወልድ ዝቐረበት ነፍሰጾር መሓዛኣ “ቤቢ ሻወር” ደጊሳ እቲ ዕሸል ብሰላም ክወልድ ተመንየን። “ህይወት ኵሉ ሰብ ሃንደበት ዝቕየር ኣይመስልን” ትብል። ድሕሪ ሰዓታት፡ ተሌፎን፡ ኢንተርነትን ኤለክትሪክን ተቛሪጹ። ባንክ እውን ተዓጽዩ። "ንጽባሒቱ ንገዛእ ርእስና ካብ ዓለም ተፈሊና ረኺብናዮ።" ኣብቲ እዋን ኣተሓባባሪ ሚድያ ግንባር ኲናት ዝነበሩ ኮሎኔል ደጀነ ጸጋየ፡ "ንመቐለ ብታንክታት ምኽባብ ኣብ እንኽእለሉ መድረኽ ኢና ዘለና" ክብል ኣብ ተሌቪዥን ኢትዮጵያ ገሊጹ። "ህዝቢ መቐለ ንገዛእ ርእሱ ካብ መጥቃዕቲ ከቢድ ኣጽዋር ከድሕን ጻውዒት ዝቐርበሉ እዋን እዩ። ንነብስኻ ኣውጽእ” ብምባል ነበርቲ ካብ ሓይልታት ትግራይ ክፍለዩ መምርሒ ዝወሃበሉ ግዜ በጺሑ ተዛሪቡ። ወሲኹ’ውን "ድሕሪኡ ምሕረት የለን" ዝብል መልእኽቲ ኣመሓላሊፉ። እቲ ኮለኔል፡ ክሳብ ሕጂ ብጥንቃቐ ምምራጽን ምጥቃዕን ዝተመርኮሰ ውግእ ከምዝነበረ'ኳ እንተገለጸ፡ ኣብ መቐለ ግን ከምኡ ከይከውን ከምዝኽእል ሓቢሩ እዩ። ካብ ምጅማር እቲ ኲናት ኣትሒዙ ኵሉ ዝርዝር ፍጻመታት ዝሕዝ ዝነበረ ዓንዶም ገብረየሱስ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ናይ 72 ሰዓታት ግዜ ገደብ ኣብ ዘቐመጠሉ መዓልቲ፡ ኣብታ ከተማ ብዙሓት ጉዳያት ከምዝተፈጸሙ ይዛረብ። መጀመሪያ እቲ ን24 ሰዓታት ኣገልግሎት ዝህብ ተሌቪዥን ድምጺ ወያነ ተቛሪጹ። እቲ ድሕሪ ምጅማር ኲናት ተኣጊዱ ዝነበረ መሸጣ ነዳዲ ተፈቒዱ። ዋላ'ኳ ወግዓዊ ሓበሬታ እንተዘይተዘርግሐ፡ መራሕቲ ትግራይ ኣብታ መዓልቲ ናብ ቆላ ተምቤን ከምዝኸዱ ገለ ውሽጣውያን ሰባት ከምዝሓበርዎ ይገልጽ። መራሕቲ ትግራይን ተጋደልቲን፡ ሓይልታት ፈደራል ናብ መቐለ ቅድሚ ምእታዉ ከም ዝወጹ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብር። ናይ ብሕቲ መካይን ብፍላይ ድማ ጸዓዱ፡ ቀለም ወይ ጭቃ ተቐቢለን። ዓንዶም ምስ ኣዕሩኽቱ ኰይኑ ኣብ ልዕሊ እታ ኮሮላ መኪናኡ ካትራመ ኣፍሲሱ ሓመድ ነስኒሱላ። ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ 17 ሕዳር 2013 እቲ ግዜ ገደብ ተዛዚሙ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ሰራዊት ምክልኻል ነቲ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ ከካይድ ከም ዝተኣዘዘ ኣፍሊጡ። ኣብ መቐለ ሃይማኖታዊ ትካላት፡ መሳጊድን ኣብያተ ክርስቲያናትን ጥርሐን ተሪፈን። እታ ከተማ ብቐጻሊ ብመዳፍዕን ከበድቲ ኣጽዋርን፡ ከምኡ’ውን መጥቃዕቲ ነፈርቲ ከም ዝተደብደበት ዓንዶም ይዝክር። ብዙሓት ነበርቲ መቐለ ኣብ ትሕቲ ህንጻታት ኣብ ትሕቲ መሬት ተሓቢኦም። ኣርብዓ ወይ ሓምሳ ኰይኖም ናብ ትሕቲ ዘይተወድኡ ህንጻታት ክኣትዉ ጀሚሮም። "ኣደታት ደቀን ዝሓብኣሉ ጠፊኡወን" ትብል ጸደይ። እቲ መጥቃዕቲ መዳፍዕ ዕረፍቲ ከምዘይነበሮ ኣብቲ እዋን ኣብ መቐለ ዝነብር ዝነበረ ሓኪም ሃብቶም (ስሙ ዝተቐየረ) ይዝክር። “ዘሰንብድ እዩ፣ ዘፍርሕ፣ ዘርዕድ እታ ከተማ ትናወጽ ነይራ። ገለ ነገር ክቃጸል ንርኢ። "ኵሉ ሰብ ብህይወት ከምዝሓድር ርግጸኛ ኣይነበረን" ይብል። እቲ ስርሑ ዘየቋረጸ በዓል ሞያ ሕክምና፡ ኣብ ዓይደር ሆስፒታል ብዙሓት ዝቘሰሉን ዝሞቱን ሰባት ከምዝተቐበለ ይገልጽ። ኣብታ ከተማ ዝተሓብኡ ከምዘለዉ ዀይኑ፡ ብዙሓት ናብ ገጠር ክውሕዙ ጀሚሮም። ኣብታ መዓልቲ እቲኣ ግን፡ ሓንቲ መባእታ ቤት ትምህርቲ ብመዳፍዕ ምስ ተሃርመት፡ ጸደይ ምስ ኣደኣን ንእሽቶ ሓዋን፡ “ቀጺሉ ንሕና ኢና ንድብደብ” ኢሎም ብስንባደ ናብታ ካብ መቐለ ሒደት ኪሎሜተራት ርሒቓ እትርከብ ደብሪ ተበጊሶም። ገለ መድሃኒታት፡ መሸፈኒ ቍስሊን ጸረ-ነፍሳትን ሒዞም ከይዶም። እታ ኣብ ገዛ ዝነበረት ዝሓዝዋ 700 ቅርሺ፡ ክሳብ መዓስ ከም ዝጸንሑን ክሳብ መዓስ ከም ዘጽንሖምን ኣይፈልጡን። ህጻናት፡ ነፍሰጾራት፡ ኣረጋውያን፡ ነበርቲ ናብ ተምቤን፡ ገርዓልታ፡ ግጀት ኣምርሑ። ጸደይ፡ ኣብ ደብሪ ዝረኣየታ ንእሽቶ ናይ ገጠር ድኳን ክሳብ ሕጂ ኣይትርስዓን። ልዕሊ ሚእቲ ሰባት ተሰሪዖም ነይሮም። እታ ድኳን ግን ነቶም ኣብ መስርዕ ዝነበሩ ሰባት ዝኣክል ኣቝሑት ኣይነበራን። ኣብታ ንእሽቶ ገጠር ከተማ ምስ በጽሑ፡ እታ ክልተ ጸበብቲ ክፍልታት ዘለዎ ናይ ገጠር ገዛ መሊኣ ነይራ። ብዙሓት ኣብ መሬት ደቂሶም፤ እኒ ጸደይ ኣብ ኩርናዕ ኣብ መሬት ቦታ ሒዞም። ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዜ ይበልዑ ነይሮም፤ እቶም ነበርቲ እቲ ከባቢ ገሊኦም እንጀራ፡ ገሊኦም ድማ ሽሮ የምጽኡሎም። ምቹእነት ፈጺሙ ዘይሕሰብ እዩ። "ክንደይ ግዜ ኣብ ከምኡ ኵነታት ክንጸንሕ ምዃንና ዘይምፍላጥና ዘፍርሕ እዩ ነይሩ" ትብል ጸደይ። ኣብ መጀመርታ ኣበይ ከድሕኑ ከምዝኽእሉ ኣይተሰማምዑን። ኣኮኣ፡ ነቲ ወዲ 15 ዓመትን ንእሽቶ ሓዎምን ሒዙ ይሓይሽ ናብ ዝበሎ ተምቤን እዩ ከይዱ። መራሕቲ ትግራይ ኣብቲ እዋን ኣብ ቆላ ተምቤን ስለዝነበሩ፡ ብኸቢድ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ እዩ ተቐቢልዎም። ብዛዕባ ድሕነቶም ሓበሬታ ዘይምርካብ ንባዕሉ ካልእ ሕማም ከምዝነበረ ጸደይ ትገልጽ። ከባቢ በዓል ዓንዶም መዕቆቢ ዲያስፖራ ኰይኑ፡ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ኣሉላ ኣባ ነጋ ቀረባ ስለዝዀነ፡ ድምጺ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ምስማዕ ልሙድ ነይሩ። ዓንዶም እውን መቐለ ብኸቢድ መዳፍዕን መጥቃዕቲ ነፈርትን ምስ ተናወጸት ምስ ስድራኡ ካብ መቐለ ክወጽእ ወሲኑ። "ደቀይ ደብዳብ ነፋሪት ክሰምዑ እንከለዉ ይበኽዩ ነይሮም" ይብል። መዓልታዊ ዝተደብደቡ ከባቢታት ይሰምዑ ነበሩ። 05 ቀበሌ፡ መናሃርያ፡ ላጪ፡ ሃጸይ ዮሃንስ፡ ቀበሌ 14፡ ትካላት፡ ሆቴላትን ካልኦትን . . . ሰባት ሞይቶም ወይ ተጐዲኦም ዝብል መዓልታዊ ዜና ኰይኑ። ኣብቲ እዋን ኣብ መቐለ ዝነበረ ክኢላ ሕክምናን ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ካብ ትግራይ ዝተወሃበ ጸረ-መጥቃዕቲ ተዅሲ ከምዘይነበረ ዕላዊ ገይሮም እዮም። ኣብቲ እዋን እቲ ሰራዊት ኣብታ ከተማ ኣይነበረን። ከም ቱር ኦፕሬተር ኰይኑ ዝሰርሕ ዓንዶም፡ ኣስታት ሓምሳ ካብ ቴንዳታቱ ንጐረባብቱን ፈተውቱን ኣከፋፊሉ ናብ ግጀት ኣቕኒዑ። ኣብ ጽርግያ፡ እቲ ህዝቢ ብእግሪ፡ ብሚኒባስ፡ ዋላ ብናይ ጽዕነት መካይን ናብተን ኣብቲ ከባቢ ዝርከባ ገጠር ከተማታት ይግዕዝ ነይሩ። ነበርቲ ግጀት ካብ መቐለ ዝመጸ ሰብ ኣይመስሉን። ኵሉ ኣብ ገዛ ይዅን ኣብ ደገ ዝከኣሎ እዩ ዝገብር። ኣብ ግጀት ዝፈልጥዎ ሰብ ስለዘይነበረ ኣብ ገዛ እንዳ ሓደ ሰብ ኣትዮም። እቲ ገዛ ግን ኣዝዩ መሊኡ ነይሩ። ይዅን እምበር እቲ ዋና ኣይመለሶምን፣ ኣብ ክንድኡስ ኣብ ሓደ ኩርናዕ መረባ ክዕቈቡ ከም ዝኽእሉ ነጊርዎም። ግን ኣብኡ ክጸንሑ ስለዘይከኣሉ ናብ መቐለ ተመሊሶም። ካብ መቐለ ድማ ገዛኦም ዓጽዮም ክልተ ፍርናሽ፡ መቀያየሪ ክዳን፡ ንህጻናት ዝኸውን ፓስታ፡ ማኮረኒ፡ ኢንዶሚን ሽኮርን ሒዞም ናብ ገርዓልታ ከይዶም። ሓረስቶት ዘራእቶም ንምእካብ ይጓየዩ። ዘራእቶም ዝተቓጸለ ሓረስቶት እውን ነይሮም። ሓይልታት ትግራይ ናብ ተምቤን ኣብ ዝወስድ ኣልዓሳ ዝበሃል ከባቢ ነይሮም። ሰራዊት ትግራይ ናብ ተምቤን ክውሰድ ዝነበሮ ከባቢ ኣላሳ ዓሪዱ። ኣብኡ ድማ ብርቱዕ ውግእ ቀጺሉ። ድምጺ ፍንጀራ ይስማዕ ነይሩ። “ዓቢ እምባ ኣሎ። ሓዊ ካብቲ እምባ ሓሊፉ ይረአ። ብወገን ተምቤን እውን ዝተቓጸለ ነገራት ይርአ። እምባ ዝቃጸል ዘሎ ይመስል። እቶም ደቀይ ንሰለስተ መዓልቲ ኣይደቀሱን። ንሓሙሽተ መዓልታት ኣብ በዓቲ ጸኒሕና" ይብል። ሓረስቶትን ነበርትን እቲ ከባቢ እንስሳታቶም ሒዞም ህይወቶም ከድሕኑ ናብ በዓቲ ገርዓልታ ኣትዮም። ኣብ እዋን ወራር ኢጣልያ፡ ነበርቲ ካብ ደብዳብ ነፈርቲ ሃዲሞም ዝተሓብኡሉ በዓቲ ምዃኑ እቶም ዓበይቲ ዓዲ ገሊጾምሎም። ማይ ንምርካብ ክሳብ ክልተ ሰዓት ይወስድ። “ጽሩይ ማይ ዝበሃል የለን፤ "እንተተረኺቡ ዝተዘረገ'ዩ" ይብል። በብመዓልቱ ቅጫ እናሰንከቱ፡ ቈሎን ዕፉንን እናጠበሱን ይበልዑ። ድሕሪ ናይ መዓልታት ውግእ ድማ እቲ ኣብ ኣልዓሳ ዝነበረ ሰራዊት ትግራይ ካብቲ ከባቢ ምስ ወጸ እቲ ውግእ ሃዲኡ። ነበርቲ’ውን ናብ ገዛኦም ተመሊሶም። “ጽቡቕ ኣጋጣሚ ኰይኑ፡ እቲ ዝኸድናዮ ግዜ ጽቡቕ ነይሩ። ፍርያት ነይርዎ። እቶም ሓረስቶት ዓቂቦምና” ክብል ገሊጹ። ኣብኡ ንኣስታት ሓደ ወርሒ ጸኒሖም እዮም። ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ወተሃደራት ከም ዝኣተዉ ምስ ሰምዑ ናብ መቐለ ክምለሱ ወሲኖም። ካብ ደብሪ ምስተመልሱ እቲ ተዅሲ ደው ስለ ዘይበለ፡ ገዛ ሓፍታ ክልተ ደርብን ስለዘለዎ ድሕነትና ክሕሎ ብዝብል ናብ እንዳ ሓፍታ ከይዶም። ወተሃደራት ብጕጅለ ዓሰርተ ወይ ዕስራ ይንቀሳቐሱ። ብመኪና ይሓልፉ። "እታ ተወሊደ ዝዓበኹላ ከተማ ኣይትመስልን" ትብል ጸደይ። ናይ ሙታን ከተማ እያ ትመስል። ዘይፈልጣ ከተማ መሲላትኒ። ኣዝየ ፈሪሐ። ናብቶም ወተሃደራት ቁሊሕ ኢለ ክጥምት ኣይከኣልኩን። ርእሰይ ኣድኒነ።" ንኽልተ ሰሙን ኣብ በረኻ ኮለል ዝበሉ ኣኮኣን ሓዋን፡ 103 ኪሎ ሜተር ብእግሮም ተጓዒዞም ናብ መቐለ ተመሊሶም። ኣደኣ፡ ወዳ ብህይወት ክረኽቦም እየ ኢላ ስለዘይኣመነት ተኣምር ኰይኑዋ። "ኣዝዮም ቀጢኖም መጺኦም፡ ንኽልተ ሰሙን ኣይበልዑን። ንሓወይ ከለልዮ ኣይከኣልኩን" ኢላ። ብድሕሪኡ ኣዋጅ እቶ እቶ ተኣዊጁ። ኣብ ድሕሪ 12 ሰዓታት ክንቀሳቐሱ ዝተረኸቡ ሰባት ስጕምቲ ከምዝውሰድ ተገሊጹ። መዓልታዊ ስቕ ኢሉ ነበረ፤ "ኣብ መንጐ ህዝብን ወተሃደራትን ዝነበረ ወጥሪ ልዑል እዩ፤ "ህዱእ ግን ከኣ ዓው ዝበለ ድምጺ ዘለዎ" ትብል። ጸደይ፡ እታ ከተማ ለይቲን መዓልትን ብተዅሲ ትናወጽ፡ ነበርቲ ሞይቶም ከም ዝተረኽቡ ምስማዕ ልሙድ ምንባሩ ትዝክር። ሓይልታት ፈደራል ንመቐለ ካብ ዝቈጻጸሩ ኣትሒዙ ክሳብ 21 ሰነ 2013 ሰፊሕ ጥሕሰት ሕጊ፡ ጃምላዊ ቅትለት፡ ዓመጽ ዝምታ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስትን ሆስፒታላትን ከም ዝነበረ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብር። ዓንዶም መቐለ ድሕሪ ምምላሱ ኣብ ግዝያዊ ምምሕዳር ክሰርሕ ተሓቲቱ'ኳ እንተነበረ፡ ንሱ ግን ኣብዩ ኣብዚ እዋን ኣብ ናይሮቢ ይነብር ኣሎ። ዓንዶም ብዛዕባ ስድራኡ ንመወዳእታ ግዜ ዝሰምዐ ኣብ ግንቦት እዩ። ኣብቲ ግዜ እቲ ወተሃደራት ኤርትራ ሚእቲ ቅርሺ ኣኽፊሎም ብሞባይል ምልክት ገይሮም ክድወለሎም ይገብሩ ነይሮም። ዓንዶም፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን ብህይወት ከምዘለዉን ከምዘየለዉን ዝፈልጦ ነገር የለን። ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ኣዋርሕ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኣብ 19 ሕዳር፡ ኣብያተ ትምህርትን ሆስፒታልን ሓዊሱ 15 ሲቪላዊ ትካላት ብከቢድ ኣጽዋር ከምዝደብደበ ኣፍሊጡ እዩ። ኣብዚ መጥቃዕቲ ሰለስተ ህፃናት ዝርከብዎም ብውሕዱ 29 ሰላማውያን ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ልዕሊ 100 ሰላማውያን ሰባት ከምዝቖሰሉ ሓደ ክኢላ ሕክምና ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ኣብ ከተማ መቐለ ብኸቢድ ኣጽዋር ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ቀረብ ኣጽዋር ምንባሩ ይዅን እቲ መጥቃዕቲ ወተሃደራዊ ዒላማ  ዘንጻጸረ ከምዝነበረ ዝገልጽ ሓበሬታ ከምዘይረኸበ ገሊጹ። መሰኻኽር ዓይኒን እሙናት ምንጭታትን፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ መቐለን ኣብ 19 ሕዳር 2013 ከምዝወጹ ይገልጹ። እቲ ኮሚሽን ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ኣብ እዋን ደብዳብ፡ ብሓይልታት ትግራይ ዝተገብረ ጸረ-መጥቃዕቲ ከምዘይነበረ ኣፍሊጡ’ዩ። መንግስቲ ፌደራል ግን ሕጂ’ውን ነቲ ክሲ ኣይቅበልን።


ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ሎሚ ኣብ ናይሮቢ  ክራኸቡ ምዃኖም ተገሊጹ

ላዕለዎት ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን፡ ኣብ ናይሮቢ ንሰለስተ መዓልቲ ዝቕጽል ዘተ ከካይዱ ምዃኖም ተገሊጹ። እቲ ካብ ሎሚ ረቡዕ 12 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ክሳብ ዓርቢ ከምዝሳለጥ ዝተገለጸ ዘተ፡ ንትግበራ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ፕሪቶርያ ዝተፈረመ ስምምዕ ዘላቒ ምቍራጽ ተጻብኦን ኣብ ናይሮቢ ዝቐጸለ ስምምዕ ትግባረን ዝምልከት ከምዝዀነ ምንጭታት ሓቢሮም። ኣብቲ ንሰለስተ መዓልቲ ዝጸንሕ ዘተ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣተገባብራ ምፍታሕ ዕጥቂ ከምኡ'ውን ሕብረት ኣፍሪቃ ንዘካይዶ ናይ ትግበራ ቍጽጽር ዘድልዩ ነጥብታት ኣፈጻጽማ፡ ተዘራሪቦም ከጽድቝ ትጽቢት ይግበር። እዚ ኣብቲ ድርድር ናይሮቢ ዝተኻየደሉ ቦታ ከምዝሳለጥ ዝተሓበረ ሳልሳይ ዙር ዘተ ብዕጹው ዝካየድ ኰይኑ፡ ኣብ መዕጸዊ መግለጺ ከምዝወሃብ ተፈሊጡ'ሎ። ኣብቲ ዘተ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኢጋድ፡ ወከልቲ ኣሜሪካን ዝሳተፉ ኰይኖም ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ እውን ክርከብ ምዃኑ ተሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ድሕሪ ፕሪቶርያ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝተኻየደ ዘተ፡ ክልቲኦም ወገናት ጐንጺ ደው ከብሉ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱን ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ክፈትሑን፡ ማዕረማዕረኡ፡ 'ሓይልታት ወጻኢን ካብ ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ዕጡቓት ሓይሊታት ክልላት' ክወጽኡን ምስምማዖም ይዝከር። ኣብዚ ሎሚ ኣብ ናይሮቢ ክጅመር ትጽቢት ዝግበረሉ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ ካብ ክልቲኡ ወገን ዝሳተፉ ወከልቲ ዛጊት ብዝርዝር ኣይተፈልጡን። እንተዀነ፡ "ቤት ምኽሪ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ፡ ኣብ ሻድሻይ ዘመን ሳልሳይ ህጹጽ ጉባኤኡ"  ሸሞንተ ዝኣባላቱ "ጕጅለ ልኡኽ ዘተ ሰላም ትግራይ" ዝሓለፈ ሰኑይ ከም ዘጽደቐ ተሓቢሩ እዩ። ድሕሪ እቲ ክልተ ወርሒ ክመልእ ተቓሪቡ ዘሎ ውዕል ሰላም ናብ ትግራይ ዝኣቱ ዘሎ ሰብኣዊ ሓገዝ ምምሕያሽ የርኢ ከምዘሎ ዝተገለጸ ኰይኑ፡ ምስ ጠለብ ደለይቲ ሓገዝ ግን ዝመጣጠን ከምዘይኰነ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ይገልጻ። ኣብ ገለ ከባቢታት ትግራይ እውን ኣገልግሎት ተሌፎንን ሓይሊ ኤሌክትሪክን ጀሚሩ ኣሎ። ብተወሳኺ ኣብ ውሱናት ከተማታት ኣብዚ ሰሙን ኣገልግሎት ባንክ ከምዝጀመረ ተገሊጹ። ኣካል እቲ ስምምዕ ዝዀነ ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ኣምሓራን ግን ተግባራዊ ከምዘይኮነ መራሕቲ ትግራይ ብተደጋጋሚ ክዛረቡ ተሰሚዖም እዮም። ክልተ ዓመታት ዘቝጸረ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ካብ ዝጅምር፡ ኤርትራ ሰራዊታ ኣብ ጐድኒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣሰሊፋ ክትዋጋእ ከም ዝጸንሀት ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ኣብቲ ብኽልቲኦም ወገናት ዝተፈረመ ውዕል ግን 'ሓይልታት ወጻኢ' ብዝብል እንተዘይኰይኑ ስማ ብወግዒ ኣይተጠቐሰን። ብተወሳኺ ሓይልታት ትግራይ ካብ ብዙሓት ግንባራት ከምዝሰሓቡ'ኳ እንተተገለጸ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ብዛዕባ ምጅማሮም ግን ዝተባህለ ነገር የለን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ 8 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ነተ ዝተበጽሐ ውዕል ሰላም ተግባራዊ ይገብር ከምዘሎ ሓቢሩ። ኰይኑ ግን ኣቦ መንበር ህወሓትን ፕረዚደንት ትግራይን ዶ/ር ደብረጽዮን ብሰንበት ኣብ መቐለ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ እቲ ስምምዕ ሰላም ብወገን መንግስቲ ፌደራል ምሉእ ብምሉእ ይትግበር የለን ኢሉ። ንሱ፡ "ብወገን መንግስቲ ፈደራል ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝነኣዱ ጉዳያት'ኳ እንተሃለዉ፡ ኣብ ዝተረፉ ነጥብታት እቲ ውዕል ሰላም ግን ብዝኣተዎ ቃል መሰረት ኣይፈጸመን" ኢሉ። ብኻልእ ዜና፡ መንግስቲ ፈደራል፡ መቐለን ካልኦት ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ዘይተቘጻጸሮም ከባቢታት ዝተወደበ ዘረፋ ይፍጸም ምህላዉ ብምሕባር፡ ድሕነት ህዝቢ ንምሕላው ስጕምቲ ከምዝወስድ ቅድሚ መዓልቲታት ምግላጹ ዝዝከር እዩ።


ሰራዊት ትግራይ ሒዝዎም ካብ ዝጸንሐ ናይ ውግእ መስመራት ይወጽእ ምህላዉ ተገሊጹ

ሰራዊት ትግራይ ካብቲ ሒዝዎ ዝጸንሐ መስመራት ናይ ውግእ ይወጽእ ምህላው ማዕከናት ዜና እቲ ክልል ኣቓሊሐን። እቲ ብዝሑ ዘይተገለጸ ሰራዊት ካብቲ ዝጸንሖ ግንባራት ደቡብ፡ ማይቅነጣል፡ ዛላምበሳ፡ ነበለት፡ ጨርጨር፡ ኩኩፍቶ፡ ሕጉምብርዳ፡ በሪ ተኽላይን ኣበርገለን ካብ ትማሊ ጀሚሩ ክወጽእ ከምዝጀመረ’ዩ ተገሊጹ ዘሎ። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኬንያ ኣብ ዩትዩብ ኣብ ዝተዘርገሐ ቪድዮ'ውን፡ ሰራዊት ህወሓት ብመሰረት ኣብ ሞንጎ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ካብ ጽባሕ ቀዳም ጀሚሮም ከበደቲ ብረታታቶም ከረክቡ ምዃኖም ገሊጹ። እቲ ኣምባሳደር “ብዘዕባ ምርካብ ከበድቲ ብረታት ዝምልከት፡ ንሶም [ህወሓት] 17 ሕዳር’ዮም ብረቶም ከረክቡ ነይርዎም፡ እንተኾነ እዚ ክትግበር ኣይክኣለን ሕጂ ግን 3 ታሕሳስ ከረክቡ ተወሲኑ’ሎ” ኢሉ። ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቒ ሰራዊት ትግራይን ኣተገባብራኡን ዝምልከት መደብ ንኸውጽእ ዝቘመ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ካብ 30 ሕዳር 2022 ጀሚሩ ኣብ ከተማ ሽረ ኣኼባ የካይድ ምህላዉ ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣፍሊጡ ነይሩ። ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ኣብ ፕሪቶርያን ኣብ ናይሮብን ብዝገበርዎ ዘተ፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይ ገደብ ክኣቱን ሰራዊት ህዝባዊ ወያን ሓርነት ትግራይ ዕጥቑ ክፈትሕን፡ ማዕረ ማዕረኡ ድማ "ሓይልታት ወጻእን፡ ካብ ምዱብ ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ" ዝዀኑ ዕጡቓት ሓይልታትን ካብ ትግራይ ክወጽኡ ዝብል ነጥብታት ዝሓዘ ውዕል ከምዝኸተሙ ዝዝከር’ዩ። እዚ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን ብመሰረት ኣብ ናይሮቢ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣቐዲሙ ክራኸብ መደብ'ኳ እንተነበረ፡ ብሰንኪ ተክኒካዊ ጸገማት እቲ ርክብ ከምዝተደናጐየ እቲ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ሽረ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ሓባራዊ ኮሚቴ ንኽንደይ መዓልታት ከምዝካየድ'ኳ እንተዘይተገለጸ፡ ኣብ ቀረባ መዓልታት ክዛዘም ምዃኑ እቲ መግለጺ ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን ኣመልኪቱ'ሎ። ኣምባሳደር ባጫ ደበለ ብወገኑ ኣዝዘቲ ናይ ክልቲኡ ወገን፡ ንኣገባብ ኣፈታትሓ ዕጥቂ ሰራዊት ትግራይን እቶም መዕጡቓት ኣብ ዝተመደበሎም ቦታ ብሓደ ዝእከብሉ ኣገባብን ኣመልኪቶም “መዓልታዊ ኣኼባ የካይዱ ኣለዉ” ኢሉ። እቲ ኣምባሳደር “ኣነ ብዝረኸብክዎ ሓበሬታ እቲ ንዕጡቓት ኣብ ሓደ ቦታ ናይ ምእካብ መስርሕ ተጀሚሩ ኣሎ” ኢሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ቀይሕ መስቐል ኢትዮጵያ፡ 13 መካይን ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን 3 መካይን ናይ ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያን ኣስታት 200 ቶን መግብን መድሃኒትን ዝርከቦ ሰብኣዊ ረድኤት ጽዒነን ናብ መቐለ ከምዝኣተዋ ገሊጹ። እተን መካይን ካብ ማሕበር ሽኮርያ ኢትዮጵያ ዝተወፈየ ኢንሱሊንን ንድያሊሲስ ዘድሊ ነገራትን’ውን ከምዝተማልኣ እቲ ብቀይሕ መስቐል ኢትዮጵያ ብትዊተር ዝተመሓላለፈ መልእኽቲ የረድእ።


ሓባራዊ ኮሚቴ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ኣብ ሽረ ዝርርብ ጀሚሩ

ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቒ ሰራዊት ትግራይን ኣተገባብራኡን ዝምልከት መደብ ንኸውጽእ ዝቘመ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ካብ ትማሊ 30 ሕዳር 2022 ጀሚሩ ኣብ ከተማ ሽረ ኣኼባ የካይድ ምህላዉ ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣፍሊጡ። ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ኣብ ፕሪቶርያን ኣብ ናይሮብን ብዝገበርዎ ዘተ፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይ ገደብ ክኣቱን ሰራዊት ህዝባዊ ወያን ሓርነት ትግራይ ዕጥቑ ክፈትሕን፡ ማዕረ ማዕረኡ ድማ "ሓይልታት ወጻእን፡ ካብ ምዱብ ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ" ዝዀኑ ዕጡቓት ሓይልታትን ካብ ትግራይ ክወጽኡ ዝብል ነጥብታት ዝሓዘ ውዕል ከምዝኸተሙ ዝዝከር’ዩ። እዚ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን ብመሰረት ኣብ ናይሮቢ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣቐዲሙ ክራኸብ መደብ'ኳ እንተነበረ፡ ብሰንኪ ተክኒካዊ ጸገማት እቲ ርክብ ከምዝተደናጐየ እቲ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ሽረ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ሓባራዊ ኮሚቴ ንኽንደይ መዓልታት ከምዝካየድ'ኳ እንተዘይተገለጸ፡ ኣብ ቀረባ መዓልታት ክዛዘም ምዃኑ ግን መግለጺ ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን ኣመልኪቱ'ሎ። እቲ መግለጺ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ንትግራይን ወኪሎም ኣብቲ ኣኼባ ዝሳተፉ ዘለዉ ተወከልቲ በዓል መን ምዃኖም ግን ኣይገለጸን። ቀንዲ ዛዕባ እቲ ኣኼባ፡ "ምፍታሕ ዕጥቅን ምስኡ ዝዛመዱ ዛዕባታት" ዝርዝር ኣፈጻጽማ መደባት ንምቕማጥ ከምዝዀነ ዝሓበረ እቲ መግለጺ፡ "ዝርዝር ውጥን ኣፈጻጽማ ምፍታሕ ዕጥቂ ትማሊ 30 ሕዳር ክቐርብ ይግባኦ" ከም ዝነበረ ጠቒሱ'ሎ። እንተዀነ፡ እቲ ሓባራዊ ኮሚቴ ኣብ ዝመጽእ ሒደት መዓልታት ዕማሙ ዛዚሙ ነቲ ውጥን ከምዘዳሉ እቲ መግለጺ የመልክት። እቲ ሎሚ ዝወጽአ መግለጺ ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ፡ "ምፍታሕ ዕጥቅን [ሓይልታት ትግራይ] ምስኡ ዝዛመዱ ዛዕባታትን" ካብ ምባል ወጻኢ ብዛዕባ'ቲ ኣዘራራቢ ዝዀነ ዛዕባ ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራን ዕጡቓት ሓይልታት ጐረባብቲ ክልላትን ካብ ትግራይ ብንጹር ዝበሎ ነገር የለን። ብዛዕባ እዚ ኣብ ሽረ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን ዝምልከት ብወገን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ይዅን ህወሓት ክሳብ ሕጂ ዝተበሃለ ነገር የለን። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብይ ኣሕመድ ሎሚ ምስ ዋና ጽሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒ ጉተረዝን ምስ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቓ ሙሳ ፋኪን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተራኺቡ ኣብ ዝተፈላለየ ጉዳያት ከምዝተዛተየ ብትዊተር ሓቢሩ።


ኢትዮጵያ ኣብ ኮሚሽን ሰባዊ መሰላት ኣፍሪቃ ጥርዓን ቀሪቡላ

ምስቲ ኣብ ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ብዝተሓሓዝ ኣብ ኮሚሽን ሰባዊን ህዝባውን መሰላት ኣፍሪቃ ጥርዓን ከምዘቕረቡ ሰለስተ ተጣባቕቲ ትካላት ኣፍሊጦም። እቲ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ቀሪቡ ዘሎ ክስታት ንግዳያት ናይቲ ግጭት ብምውካል ዝቐረበ ምዃኑ ኣብቲ ሎሚ ዘውጽእዎ መግለጺ ጠቒሶም። እቲ ጥርዓን ብክልተ ኣብ ለንደን ዝርከቡ ትካላት ሕጊን ሓደ ኣብ ታንዛንያ ዝርከብ ማሕበር ሰብሞያ ሕግን ዝቐረበ'ዩ። "ኣብቲ ዝቐረበ ጥርዓን፡ ዘሕዝን ዛንታት ጃምላዊ ቅትለት፡ ዘይሕጋዊ መርሸንቲ፡ ሰፊሕን ጨካንን ጾታዊ ዓመጽን ጾታዊ ጎነጽን፡ ኣልማማ መጥቃዕቲ ኣየር፡ ደብዳባትን ኣብ ልዕሊ ኣገዳሲ ሲቪላዊ ትሕተ-ቅርጽታት ዝወረደ መጥቃዕትን" ከምዝርከቦ እቲ መግለጺ ሓቢሩ። "እዚ ንፈለማ እዋን ተጋሩ ግዳያት፡ በቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ዓለምለኻዊ ሕጊ ከምዝጠሓሰት ክውሰን ዝኽእል ኣካል ዝሰምዕሉ ዘለዉ እዩ" ክብል'ውን ገሊጹ። ኣብቲ ኲናት ብኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ይሕብሩ። ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ ከም ዘመልክቶ፡ እቲ ኲናት ኣብ ትሕተ-ቅርጺ ከቢድ ዕንወት ኣስዒቡ'ዩ። ገለ ትካላት ምሉእ ብምሉእ ክዓንዋ እንከለዋ፡ ገለ ድማ ብኸፊል ጉድኣት ወሪዱወን። 'ሌጋል ኣክሽን ዎልዋይድ'፡ ትካል ተበቓታት 'ደብቮይስን ፕሊምቶንን፡ ከምኡ'ውን ኣብ ታንዛንያ ዝመደበሩ 'ፓን ኣፍሪካን ሎውየርስ ዩንዮን' ዝተባህለ ኣፍሪቃዊ ማሕበርን ከምዝበልዎ፡ ኢትዮጵያ ነቲ ዘቕረብዎ ጥርዓን መልሲ ንምሃብ 60 መዓልታት ኣለዋ። ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ዛጊት ብዛዕባ'ቲ ክሲ ዝወጸ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ኣብቲ ካብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ክሳብ መጀመርታ ሕዳር 2022 ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት፡ ብኹሎም ወገናት ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ከምዝተፈጸመ ተሓለቕቲ ይኸሱ። እቲ ንክልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት ትግራይ፡ ብ2 ሕዳር ናይዚ ዓመት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብዝተፈረመ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ደው ኢሉ ከምዘሎ ይፍለጥ። ብመሰረት ኣብ መንጎ ኣዘዝቲ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተኸተመ ኣዋጅ ናይሮቢ ድማ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ግንባራት ከምዝሰሓቡን ዘለዎም ዕጥቂ ከበድቲ ብረታት የውርዱ ከምዘለዉን ይግለጽ። ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ግፍዕታት ንምጽራይ ሓደ መርማሪ ኣካል ከምዘቖመን፡ እቲ ጉጅለ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻባት ኣብቲ ኲናት ከቢድ ግፍዕታት ከምዝተፈጸመ ምግላጹን ይዝከር። ብመሰረት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም ሕክምናዊ ቀረባት ዝርከቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብታ ብውግእ ዝዓነወት ክልል ክኣቱ ጀሚሩ'ሎ። ኣብ ርእሰከተማ ባንጁል፡ ጋምብያ ዝመደበሩ ኮሚሽን ሰባውን ህዝባውን መሰላት ኣፍሪቃ፡ ኣካል ሕብረት ኣፍሪቃ ኮይኑ፡ ንጉዳያት ምግሃስ መሰላት ክከታተልን ክዳኒን ኣብ ሕዳር 1987 ዝቖመ'ዩ።


ሓይልታት ትግራይ ካብ ከባቢታት ጎንጺ ናይ ምስሓብ ስራሕ ክጅመር እዩ - ጀነራል ታደሰ

ዋና ኣዛዚ ሰራዊት ትግራይ ሌተናል ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ብመሰረት እቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰብመዚ ትግራይን ዝተበጽሐ ስምምዕ ውዕል ሰላም፡ ሓይልታቶም ካብቲ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያን መላፍንቶምን ኲናት ከካይዱሎም ዝጸንሑ ግንባራት ናይ ምስሓብ መስርሕ (disengagement) ኣብ ዝቕጽሉ ውሑዳት መዓልቲታት ከምዝጅመር ገሊጹ። ጀነራል ታደሰ፡ ትማሊ ሰሉስ ብመራኸቢ ብዙሓን ትግራይ ኣብ ዝተቓልሐ፡ ድሕሪ ምፍራም ውዕል ሰላም ንፈለማ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ብዛዕባ እቲ መስርሕ ሰላም ንሓይልታቶም ናይ ምርዳእ ስራሕቲ የጻፍፉ ከምዘለዉ ክገልጽ እንከሎ፡ ምስሓብ ሰራዊት ከምዝቕጽል  ተዛሪቡ። “እቲ ምርድዳእ ይግበር ኣሎ፤ ድሕሪኡ ሓይሊ ምልቓቕ ‘ዲስኢንጌጅ ምግባር’፡ ኣጐዓዒዝካ፡ ክዀነሉ ኣብ ዝግባእ ቦታ ንምግባር ድማ ኣብዚ ክልተ ሰለስተ መዓልቲ ዝጅመር ክኸውን እዩ” ኢሉ። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ኣብ ፕሪቶርያ ኣብ መንጐ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ዝተገበረ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ፡ ኣፈጻጽምኡ ብዝምልከት ኣዘዝቲ ሰራዊት ክልቲኦም ሓይልታት ኣብ ናይሮቢ ተራኸቦም ተዘራሪቦም እዮም። እቶም ኣዘዝቲ ድሕሪ እቲ ናይ ናይሮቢ ዘተ፡ ንሰራዊቶም ኣብ ውሽጢ ሸውዓተ መዓልቲ መብርሂ ክህቡ ዝተሰማምዑኮይኖም፡ ሰራዊቶም ካብቲ ተፋጢጦምሉ ዘለዉ ግንባራት ኲናት ምስሓብን፡ ጸጥታ ትግራይ ኣብ ግምት ብምእታው ጐኒ-ጐኒ ምውጻእ ሓይልታት ወጻእን ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ዘይኰኑ ዕጡቓትን ካብ ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ከቢድ ብረት ዝፈትሑሉ ኣገባብ ንምፍጻም ተረዳዲኦም እዮም። በዚ መሰረት ሓይልታት ትግራይ፡ ነቲ ካብኦም ትጽቢት ዝግበር ይፍጽሙ ከምዘለዉ እውን እቲ ኣዛዚ ኣፍሊጡ። “ብወገንና ክትግበር ዘለዎ ነገር ክትግበር እዩ፤ ብወገን እቲ መንግስቲ እውን እዚ ይገብሩ ይህልዉ እዮም” ኢሉ። እቲ ዝተፈረመ ውዕል ሰላም ስዒቡ ተዅሲ ደው ኢሉ ከምዘሎ ዘረጋገጸ ኣዛዚ ሓልታት ትግራይ፡ በቲ ለውጢ ህዝብን ሰራዊትን ትግራይ ሕጕሳት ምዃኖም ኣብሪሁ። “ሓደ ጭቡጥ ለውጢ፡ ግጭት ተዅሲ ጠጠው ኢሉ ኣሎ። በዚ ድማ ኵሉ ህዝቢ ሕጕስ ኰይኑ ኣሎ . . . እቲ ሰራዊት እውን ሕጕስ እዩ።” “ዝታዀስ ዝነበረ ሰራዊት ኣብ ገለ ከባቢታት ብኣካል ዝራኸቡሉን ሓሳብ ዝለዋወጡሉን ኵነታት ፈጢሩ ኣሎ” ኢሉ። ብሰንበት ብዛዕባ እቲ ዘተ ሰላም ፈላሚ መግለጺ ዝሃቡ ተደራደርቲ ትግራይ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን፡ ኣብ ተፈጻምነት እቲ ውዕል ሰላም ተስፋ ከምዘለዎም፡ እንተዀነ ምውጻእ ናይቶም ኣብ ትግራይ “ግፍዒ ይፍጽሙ ኣለዉ” ክብሉ ዝኸሰሰሱዎም ሓይልታት ኤርትራን ኣምሓራን ዕንቅፋት ክዀኑ ከምዝኽእሉ ምዝራቦም ዝዝከር እዩ። ብዛዕባ እቲ ብወገን ትግራይ ዝቐርብ ዘሎ ክሲ፡ ካብ መንግስቲ ኤርትራ ይዅን ኢትዮጵያ ዝተወሃበ ምላሽ የለን። ህላወ ሰራዊት ኤርትራን ዕጡቓት ኣምሓራን ኣብ ትግራይ፡ ጭቡጥ ስግኣት እቲ ሰላም ከምዝዀነ ዝገለጸ ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ እቶም ሓይልታት ብቕልጡፍ ክስሕቡ ጸዊዑ። "ክልቲኦም ኣብ መሬት ትግራይ እዮም ዘለዉ። እቲ ስምምዕ ዝገበርናዮ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ስለዝዀነ እቶም ዝተረፉ ስምምዕ ዘይገበርናሎም ሓይልታት፡ እቲ ስምምዕ እውን ኣይምልከቶምን፤ ካብዚ እውን ክወጹ ኣለዎም።" ምስሓብ እቶም ሓይልታት ምስዘይፍጸም ግን፡ እቲ ንምፍታሕ ዕጥቂ ብዝምልከት ዝኣተውዎ መብጽዓ ኣብ ምትግባር ዕንቅፋት ክፈጥር ምዃኑ ሓቢሩ። “እቲ ዕጥቂ ምፍታሕ ምስ ሰላምን ድሕነትን ትግራይ ኣተኣሳሲርካ ዝፍጸም እዩ። ናይ ከቢድ ብረት ዕጥቂ ምፍታሕ ምስ ናይዞም ሓይልታት ምውጻእ ተራእዩ ዝፍጸም እዩ ዝኸውን። ክወጹ እንተዘይክኢሎም ክነውርድ እውን ኣይንኽእልን ማለት እዩ። ንሳቶም እንተወጺኦም ከቢድ ብረት ናይ ምዕጣቕ ምኽንያት እውን ኣይህልወናን ማለት እዩ።” ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ተኻይዱ ንሞት ኣሽሓት፡ ምፍንቓል ሚልዮናትን ዕንወትን ምኽንያት ዝዀ'ነ ኲናት፡ ደው ንምባል ውዕል ሰላም ድሕሪ ምኽታሙ፡ ናብታ ሚልዮናት ነበርታ ኣብ ዕጽዋ ብጥምትን ስእነት መድሃኒትን ዝሳቐዩ ዘለዉ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ብቕልጡፍ ክኣቱን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክጅመሩን ትጽቢት ይግበር ኣሎ። ክንድቲ ዝድለ ኣይዅን እምበር፡ ሰብኣዊ ሓገዝን መድሃኒትን ምእታው ከምዝጀመረ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ብሊንከንን ኣቢይ ኣሕመድን ብዛዕባ ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ዘትዮም

ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ተራኺቦም ብዛዕባ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ክልል ትግራይ ብቕልጡፍ ዝወጽእሉ ኵነታት ተዘራሪቦም። ብመሰረት ወሃቢ ቃል እቲ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኔድ ፕራይስ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድን ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከንን ሰራዊት ኤርትራ ካብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብቕልጡፍ ክስሕብ ከምዝግባእ ዘትዮም። ብመሰረት እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ መንጐ መራሕቲ ትግራይን ፈደራላዊ መንግስትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም፡ ጐድኒ ጐድኒ ምፍታሕ ኣጽዋር ሓይልታት ትግራይ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ክወጹ ኣለዎም። ዋላ'ኳ እቲ ስምምዕ ከምዚ እንተበለ፡ ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ ምስሓብ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ይዅን ምጅማር ምስሓብ ብወግዒ ዝተገልጸ ነገር የለን። እቲ ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካን ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያን ብዛዕባ ምስሓብ ሰራዊት ኤርትራ፡ ሓይልታት ኤርትራ ክሳብ ሕጂ ኣብ ክልል ትግራይ ከምዘለዉ ኣመልኪቱ እዩ። መራሕቲ ትግራይ፡ ቅድሚ ሰሙናት ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ 65 ሚእታዊ ሰራዊት ትግራይ ካብ ግንባራት ውግእ ወጺኡ ምህላዉ ገሊጾም። ሰራዊት ኤርትራ ተቘጻጺሮምዎ ኣብ ዘለዉ ከባቢታት ትግራይ ብቐጻሊ ግፍዕታት ይፍጽሙ ከምዘለዉ ጸብጻባት የመልክቱ። ኣብ ዋዕላ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ንምስታፍ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ዝርከብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ምስ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ዛዕባ ሕድሕድ ኲናት ኢትዮጵያ ብዝምልከት ተወሰኽቲ ጉዳያት ከምዝተዘራረቡ እውን ተገሊጹ። ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ስምምዕ ከምዝንእድ ገሊጹ። "እዚ ስምምዕ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘላቒ ሰላም ንምምጻእ 'ዩ" ክብል ኔድ ፕራይስ ገሊጹ። እቲ ስምምዕ ስዒቡ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንምጅማርን ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ዝበረታታዕን ምዃኑ ኣንቶኒ ብሊንከን ገሊጹ። እንተዀነ፡ እቲ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ፡ እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ብቕልጡፍ ተግባራዊ ክኸውን ብምጥላብ፡ ጕጅለ መርመርቲ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ቤት ምኽሪ [ሕቡራት ሃገራት]  ኣብቶም ጐነጽ ዝተፈጠረሎም ከባቢታት ኣትዩ ከጻሪ ሓቲቱ ኣሎ። ኣሜሪካ፡ ነቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ስምምዕ ሰላም ንምምችቻእ ተግባራውነቱ ንምርግጋጽ ኣብ ጐድኒ እቲ ሕብረት ደው ከም እትብልን’ውን ቃል ኣትዩ። ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ብሰንኪ ኲናት ዝተቛረጹ ኣገልግሎታት ከም ኤለክትሪክ፡ ባንክ፡ ተሌፎንን በረራታትን ናብ ንቡር ንምምላስ ጻዕርታት ይግበር ከምዘሎ ይግለጽ። ዝተፈላለዩ ዓለምለኸ ሰብኣዊ ማሕበራት ቅድሚ ስምምዕ ሰላም ምፍራሙ ተቛሪጹ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ሓገዝ መሊሱ እንተጀመረ’ኳ፡ እቲ ደገፍ ድሩት ምዃኑ መራሕቲ ትግራይ ይገልጹ ኣለው። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ ዝርከቦም፡ መራሕቲ 49 ሃገራት ኣፍሪቃ ዝሳተፍሉ ካልኣይ ዋዕላ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ትማሊ 13 ታሕሳስ ጀሚሩ ኣሎ። እቲ ንሰለስተ መዓልታት ዝጸንሕ ዋዕላ ዓለምና ዘጋጥማ ዘሎ ብድሆታት፡ ቅልውላው ክሊማ፡ ሰናይ ምምሕዳር፡ ውሕስነት መግብን ዓለማዊ ጥዕናን ከምኡ’ውን ምሕያል ዕድላት ንግድን ወፍርን ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ዘተኰረ ከምዝኸውን ይንገር።


ብሊንከን፡ ንህጹጽ ትግባረ ውዕል ሰላም ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ተዘራሪቡ

ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ንኣገዳስነት ቅልጡፍ ትግባረ ውዕል ሰላም መንግስቲ ፈደራልን ህወሓትን ኣመልኪቱ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ከምዝተዘራረበ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጸሓፎ ሓበሬታ ገሊጹ። ብሕብረት ኣፍሪቃ ተመሪሑ፡ ነቲ ንኽልተ ዓመት ዝቐጸለ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ንምዕራፍ ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተኸተመ ሰነድ ዘላቒ ምቍራጽ ተጻብኦታት፤ ከምኡ’ውን ንእኡ ምርኩስ ገይሩ ኣብ ናይሮቢ ኣብ መንጐ ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኡ ወገናት ኣብ ዝተበጽሐ ውዕል ትግባረ ስምምዕ፡ ኣሜሪካ ወሳኒ ተራ ከም ዝጸንሓ እዩ ዝንገር። ቤት ጽሕፈት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ብሊንከን፡ ብ 22 ሕዳር ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣብ ዝገበሮ ዝርርብ፡ ኣብ ትግራይ ከምኡ’ውን ኣብ ጐረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዘይተቘጠበ ሰብኣዊ ረዲኤት ንምብጻሕን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ንምምላስን ብመንግስቲ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪታት ከም ዝነኣደ ኣመልኪቱ። ኣብ ርእሲ’ዚ ብሊንከን፡ ኣድላይነት፡ “ምውጻእ ሓይልታት ወጻኢን ማዕረ ማዕረኡ ምውራድ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይን፡” ዘጠቓልል ህጹጽ ትግባረ ስምምዕ ዘላቒ ምቝራጽ ተጻብኦታት ኣስሚሩሉ። ብመሰረት እቲ ኣብ ናይሮቢ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ "ሓይልታት ወጻእን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዘይኰኑ ዕጡቓትን" ካብ ትግራይ ምውጻእ ምስ ምፍታሕ ዕጥቂ ሰራዊት ትግራይ ማዕረ ማዕረ ክፍጸም እዩ ዘለዎ። ድሕሪ’ቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ እቲ ኣብ መንጐ ሰራዊት ፈደራልን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዝነበረ ውግእ ደው ከም ዝበለ ክልቲኦም ወገናት ክገልጹ ጸኒሖም ኣለው። ምስዚ ተተሓሒዙ’ውን፡ መግብን መድሃኒትን ናብ ትግራይ ክኣቱ ከም ዝጀመረ፡ ኣህጉራውያን ትካላት ረዲአት ገሊጸን እየን። ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ ነዚ ኣመልኪቱ ዝሃቦ፡ ትማሊ 22 ሕዳር ኣብ ብማዕከናት ዜና ‘ቲ ክልል ኣብ ዝተቓልሐ መግለጺኡ፡ ብመሰረት ‘ቲ ኣብ ናይሮቢ ዝገበርዎ ስምምዕ፡ ንዕጡቓት ሓይልታቶም ዝምልከት በብደረጃኡ ዝወርድ መብርሂታት ይወሃብን፡ ስዒቡ ኣብ ዝመጽእ ሒደት መዓልታት ዝትግበር፡ ምግላል ዕጡቕ ሓይሊታቶም ካብ ዞባ ኲናት ክፍጽሙ ምዃኖምን ኣተንቢሁ’ሎ። እቲ ጀነራል ኣብ መግለጺኡ፡ ብወገን ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ’ውን ማዕረ ማዕረኡ እቲ ዝግባኦም ክገብሩ ትጽቢት ዝግበር ምዃኑ ኣመልኪቱ። ነቲ ስምምዕ ምርኩስ ብምግባር ብፍላይ ኣብ ወተሃደራዊ መዳይ ዝፍጸም ዘሎ ነገራት፡ ብወገን ሰራዊት ምክልኻል መንግስቲ ፈደራል  ዝተዋህበ ዝዀነ ሓበሬታ የለን። እንተዀነ መንግስቲ ፈደራል፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ትግራይ ክኣቱ ከም ዝጀመረን፡ ተቛሪጹ ዘሎ ኣገልግሎታት ንምጅማር ዘኽእል ስርሓት ይካየድ ከም ዘሎን ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ሓገዝ "ልዕሊ ዝዀነ እዋን ሎሚ ይውሕዝ ኣሎ" ክብል ድሕሪ'ቲ ስምምዕ ገሊጹ ምንባሩ ይዝከር። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ዝሓለፈ ሰሉስ 15 ሕዳር ንባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ብወገኑ፡ መንግስቲ በቲ ኲናት ንዝተሃስዩ ከባቢታት ብዝምልከት ሰለስተ ስጕምትታት ማለት፤ ሰብኣዊ ሓገዝ ብምቕራብ፡ መሰረተ ልምዓት ብምህናጽን ተመዛበልቲ ብምምላስን ከምዝፍጸም ኣመልኪቱ ምንባሩ ኣይርሳዕን። ነቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፈደራልን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣመልኪቶም፡ ወከልቲ ጕጅለ ተዛተይቲ ትግራይ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን ብ 20 ሕዳር ኣብ ዝሃብዎ መብርሂ፡ ኣብ መስርሕ ትግባረ እቲ ስምምዕ፡ እቲ ቀንዲ ፈተና ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ጐረባብቲ ክልላትን ምዃኑ ጠቒሶም ነይሮም። ብ 15 ሕዳር ንጋዜጠኛታት ብርሑቕ መግለጺ ዝሃበ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ፡ ዋሽንግተን ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰበስልጣን ትግራይን፡ ሓይልታት ኤርትራን ዕጡቓት ኣምሓራን ካብ ትግራይ ከም ዝስሕቡ ንምግባር ኣብ ቃሎም ጽኑዓት ምህላዎም ከም ዘረጋገጸት ሓቢሩ ምንባሩ ይዝከር። “እዞም ስምምዓት ምስ ዘይክበሩ እገዳ ከም ሓደ መሳርሒ ወትሩ ኣብ ኢድ ኣሜሪካ እዩ ዘሎ፡ ክብል እቲ በዓል ስልጣን ኣጠንቂቝ ነይሩ። እቲ ስሙ ዘይተጠቕሰ በዓል ስልጣን፡ ኣሜሪካ ኣብ ኢትዮጲያ ሰላም ንምምጻእን ትግባረ እዚ ውዕል ሰላም ንምርግጋጽን ዘይተቘጠበ ዲፕሎማስያውን ሎጀስቲካውን ደገፋት ከም እትገብር ዝገለጸ ክኸውን እንከሎ፡ ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ብሊንከን፡ ነቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ መስርሕ ሰላምን ምስኡ ዝተሓሓዝ መካኒዝም ምክትታልን ምርግጋጽን [ትግባረ] ንምድጋፍ ኣሜሪካ ኣብ ቃላ ጽንዕቲ ምህላዋ ደጊሙ ኣረጋጊጹ’ሎ።


ውዕል ሰላም ኢትዮጵያ እንተዘይተኸቢሩ፡ ኣሜሪካ እገዳ ካብ ምግባር ድሕር ኣይክትብልን እያ'

ኣሜሪካ፡ እቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ምቝራጽ ተዅሲ ክኽበር እንተዘይክኢሉ፡ እገዳ ካብ ምሕላፍን ነቶም ብግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝኽሰሱ ተሓተትቲ ካብ ምግባርን ድሕር ከምዘይትብል፡ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ኣጠንቂቝ። በቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ መሰረት፡ ሰራዊት ኤርትራን ዕጡቓት ክልል ኣምሓራን ካብ ትግራይ እንተዘይወጺኦም እንታይ ክኸውን እዩ፡ ዝብል ንዝቐረበሉ ሕቶ ክምልስ እንከሎ እቲ ኣሜሪካዊ በዓል ስልጣን፡ “እዞም ስምምዓት ምስዘይክበሩ ብዛዕባ’ቲ ክኸውን ዝኽእል ነገር ኣቐዲመና ርእይቶ ክንህብ ኣይደልን፡” ድሕሪ ምባል፡ እንተዀነ ማዕቀብ ከም ሓደ መሳርሒ ወትሩ ኣብ ኢድ ኣሜሪካ እዩ  ክብል ኣስሚሩሉ። "እገዳ፡ ከም ሓደ ፖሊሲኣዊ መሳርሒ ኵሉ ግዜ ኣብ ኢድ ኣሜሪካ እዩ ዘሎ። ተቐያድነትን ተፈጻምነትን እዚ ስምምዕ ንምርግጋጽ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ’ውን ኣብ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተዋሳእቲ ንዝዀኑ ተሓተትቲ ንምግባር ድሕር ኣይክንብልን ኢና፤ ስምምዕ ክኽበርን ቀያድነቱ ክረጋገጽን ጥራይ እዩ ዘለዎ" ክብል እቲ በዓል ስልጣን፡ ብናይ ርሑቕ መራኸቢታት ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። እቲ ስሙ ዘይጠቐሰ ግን መግለጺ ዝሃበሉ ቦታ ኣዲስ ኣበባ ምዃኑ ዝግመት በዓል ስልጣን ኣሜሪካ ኣተሓሒዙ፡ ዋሽንግተን ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰበስልጣን ትግራይን፡ ሓይልታት ኤርትራን ዕጡቓት ኣምሓራን ካብ ትግራይ ከም ዝስሕቡ ንምግባር ኣብ ቃሎም ጽኑዓት ምህላዎም ከም ዘረጋገጸት ሓቢሩ። ንሱ ኣብ መግለጺኡ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ጉዳይ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ ድሕሪ ልዝብ ናይሮቢ፡ ንጕጅለ ተዛተይቲ ትግራይ ኣሰንዩ መቐለ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ምስ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ክዘራረብ ዕድል ከም ዝረኸበን፡ ትማሊ ሰሉስ ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሱ ድማ፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድን ምክትሉ ደመቀ መኮንን ከምዝተዘራረበን ኣመልኪቱ። ኣብ ኢትዮጲያ ሰላም ንምምጻእን ትግባረ እዚ ውዕል ሰላምን ንምርግጋጽ ኣሜሪካ ዘይተቘጠበ ዲፕሎማስያውን ሎጀስቲካውን ደገፋት ከም እትገብር ዘመልከተ እቲ በዓል ስልጣን፡ ፍሉይ ልኡኽ ማይክ ሃመር፡ ኣብዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ ምስ ዋና ጽሓፊ ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ ክዘራረብ ምዃኑ’ውን ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ ነቲ ንኽልተ ዓመታት ዝቐጸለ፡ ኣሽሓት ዝቐተለን፡ ትሕተቕርጺ ዘዕነወን፡ ሚልዮናት ካብ ኣባይቶም ዘፈናቐለን ኲናት ደው ንምባል፡ ብ 2 ሕዳር 2022 ኣብ ፕሪቶርያ ውዕል ሰላም ከም ዝኸተሙ ዝዝከር እዩ። እቲ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ናይሮቢ ዝተኸተመ ሰነድ ትግባረ ስምምዕ’ውን፡ ዕጥቂ ምፍታሕ ሓይልታት ትግራይ ጐድኒ ጐድኒ ምውጻእ ሓይልታት ወጻኢን፡ ካብ ወተሃደራት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ዕጡቓትን ክትግበር ብንጹር ኣቐሚጡ እዩ። እቲ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ኣመልኪቱ መግለጺ ዝሃበ በዓል ስልጣን፡ ኣብ ናይሮቢ ዝተገብረ ዘተ ክልቲኦም ወገናት፡ ነቶም ኣብ ስምምዕ ፕሪቶርያ ዘይንጹራት ዝመስሉን ወይ ከም ርዱእ ዝተወስዱን ነጥብታት ንምንጻርን ኣተገባብራኦም ኣብ ዝምልከት ንምስምማዕን ወሳኒ ምንባሩ ጠቒሱ። ከም ኣበሃህላኡ፡ እቲ ሰነድ ትግባር፡ ህላወ ሓይልታት ወጻኢን፡ ካብ ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ንዝዀኑ ዕጡቓት ሓይልታትን ኣብ ትግራይ ምህላዎም ኣፍልጦ ዝሃበ እዩ። ወተሃደራት ጐረቤት ሃገር ኤርትራን፡ ሓይልታት ካልኦት ክልላት ኢትዮጵያን፡ ኣብ ጐድኒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብምዃን ትግራይ ኣትዮም ክዋግኡ ጸኒሖም እዮም። በዚ መሰረት፡ ኤርትራ፡ ሰራዊታ ካብ ትግራይ እንተዘይስሒባ እገዳ ክግበር ከም ዝኽእል እቲ በዓል ስልጣን ኣመልኪቱ’ሎ። እቲ ኣሜሪካዊ በዓል ስልጣን፡ ድሕሪ'ቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ውዕል ምቝራጽ ተጻብኦታት፡ ኣብ ውሽጢ 48-72 ሰዓታት፡ ኣብ መንጐ ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ተዅሲ ደው ከም ዝበለ፡ ብምምልካት፡ እዚ ክልቶኦም ወገናት ንሰላም ዘለዎም ቈራጽነት ዘርኢ ኣብ ርእሲ ምዃኑ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ትግራይ፡ ዝተሃስዩ ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ንምብጻሕ ኣገዳሲ ምዕባለ ምዃኑ ኣገንዚቡ። "እዚ ፈላሚ መዓልታት [ናይቲ ስምምዕ] እዩ፡" ዝበለ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ፡ "ብመንጽር እቲ ድሮ ክንርእዮ ጀሚርና ዘለና ምዕባለታት ግን፡ እቲ ስዒቡ ዝመጽእ ትግባረ ተስፋ ዝህብ እዩ፤ እንተዀነ [በዚ ጉዳይ] ንሓንቲ ደቒቕ’ውን ትዅን ከም ዘይነዕርፍ ርግጸኛታት ክትኰኑ ትኽእሉ ኢኹም” ክብል ነቶም ብርሑቕ ሕቶታት ዘቕርቡ ዝነበሩ ጋዜጠኛታት ኣረጋጊጹ።


ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ መንግስትን ህወሓትን ኣብ ዝርዝር ጉዳያት ኣብ ስምምዕ በጺሖም

ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት መንግስት ፌደራልን ህወሓትን ዝርዝር ኣተገባብራ ናይቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመ ስምምዕ ምቁራጽ ኲናት ብዝምልከት  ሎሚ ቀዳም 12 ሕዳር 2022 ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ስምምዕ ፈሪሞም። ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ጀነራል ታደሰ ወረደን፡ ኣላዘብቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝተረኽብሉ ነቲ ስምምዕ ኣብ ዝፈረሙሉ እዋን፡ ስምምዕ ፕሪቶርያ ምሉእ ብምሉእ ንምትግባር ድልዋት ምዃኖም ገሊጾም። እዚ ስምምዕ ኣብ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ፣ ሓለዋ ድሕነት ሰላማውያን ዜጋታት፣ ምፍታሕ ዕጥቅን ሰላምን ምርግጋእን ኣብ ምርግጋፅን ዘኽእል ርኡይ ስጉምቲ ምዃኑ ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ንቀርኒ ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ተዛሪቡ። ሎሚ ዝተኻየደ ምፍርራም ነቲ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዓሰርተው ክልተ ወሰንቲ ጉዳያት ዝሓዘን ኣብ ፕሪቶርያ ዝተኸተመን ስምምዕ ንምትግባር መንገዲ ከምዝኸፍት ይእመን። ካብ ሰኑይ 28 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ኣብ ናይሮቢ ብዕጹው ክካየድ ዝቐነየ ዝርርብ ንሰለስተ መዓልታት ክጸንሕ እኳ ተሓሲቡ እንተነበረ፡ ንተወሳኺ ክልተ መዓልታት ተናዊሑ ውጽኢቱ ድማ ሎሚ ቀዳም ዕላዊ ኮይኑ’ሎ። ነዚ ስዒቡ፡ ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ቀዳም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ መንጎ መንግስትን ኣዘዝቲ ህወሓትን ዝተኸተመ ስምምዕ፡ ሰራዊት ፌደራል ናብ መቐለ ንምእታው ዝዓለመ ውጥን ኣብ ስምምዕ ከምዝበጽሐ ገሊጹ። ማእከላይ ኮሜተ ህወሓት ብወገኑ፡ ነቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመ ሰነድ፡ ከምዝድግፎን ንተግባውነቱ ብግቡእ ከምዝፍጽፍን ንህብናን ንማሕበረሰብ ዓለምን የፍልጥ ክብል ኣፍሊጡ። 23 ጥቅምቲ 2015 ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ። እቲ ስምምዕ፡ ቀዋሚ ምቁራጽ ተኹሲ፡ ሓገዝን መሰረታዊ ኣገልግሎታትን፡ ከምኡ’ውን ምፍታሕ ኣጽዋር ዘጠቓልል ኮይኑ፡ ነቲ ደማዊ ኲናት ንምውዳእ ዘጠቓልል እዩ። እቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ሎሚ ቀዳም ኣብ ሰዓታት ንጉሆ ብወግዒ ክፍረም ዝተባህለ ሰነድ ድሕሪ ናይ ሰዓታት ምድንጓይ ኣጋ ግዘ ሰዓት 12፡30 ዝተፈረመ ኮይኑ፡ ኣተሓበበርቲ እቲ መድረኽ ይቕረታ ካብ ምሕታት ብዝሰገረ ዝገለፅዎ ምኽንያት ኣይነበረን። እዚ ኣብ ናይሮቢ ዝተኻየደ ምፍርራም ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ፡ ኣብ ዝርዝር ኣተገባብራ ናይቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተኸተመ ሓፈሻዊ ስምምዕ ዘተኮረ ምንባሩ ተፈሊጡ’ሎ። ነቲ ስምምዕ ዝፈረሙ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ነቲ ኣብ ናይሮቢ ዝተበጽሐ ስምምዕ ምሉእ ብምሉእ ንምትግባር ድልውነቶም ኣረጋጊፆም ኣለዉ።


ተዛተይቲ ትግራይ፡ ደንጉዩ ኣብ ዝተውሃበ መግለጺኦም እንታይ ኢሎም?

ነቲ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሓፈሻ፡ ኣብ ትግራይ ድማ ብፍላይ፡ ጠንቂ ሞት፡ ምፍንቓልን ዕንወትን ኰይኑ ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ብሰላም ንምፍታሕ፡ ብሕብረት ኣፍሪቃ ተማእዚኑ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ፕሪቶርያ ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ዝተኻየደ ዘተ ሰላም፡ ካብ ትጽቢት ብዙሓት ወጻእ ዝዀነ ተስፋ ዝተረኸበሉ እዩ። ኣብቲ ዘተ፡ ናብታ ንኽልተ ዓመት መሰረታዊ ቀረባት ተሓሪማ፡ ሚልዮናት ነበርታ ንከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዝተቓልዑላ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱ፣ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱን ኣንጻር መንግስቲ ኢትዮጵያ ክዋግኡ ዝጸንሑ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ሰላማዊ ናብራኦም ዝምለሱሉ ኵነታት ምፍጣር ዝርከቡዎም ነጥብታት ዝሓዘ ስምምዕ ተፈሪሙ። ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ እዚ ስምምዕ፡ ኣብ ናይሮቢ ዝተራኸቡ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ድማ ኣብ ዝርዝር ኣፈጻጽማ እቲ ውዕል ሰላም ተመያይጦም ኣብ ዝርዝር መስርሕ ትግባረኡ ተፈራሪሞም እዮም። ኣብዚ መንጐ ብፍላይ ብወገን ተጋሩ ኣብቲ ስምምዕ ዝተፈላለየ ሕቶታት ክለዓሉ ዝጸንሑ ኰይኖም፡ ተዛተይቲ መንግስቲ እቲ ክልል ኣብዚ ዛዕባ ዝርዝር መብርሂ ኣይሃቡን ተባሂሎም ክውቀሱ ጸኒሖም እዮም። ብሰንበት 20 ሕዳር ግና ንሓይልታት ትግራይ ብምውካል ኣብቲ ዘተሰላም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ካብ ዝተሳተፉ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን ኣብ መራኸቢ ብዙሃን እቲ ክልል ዝርዝር መብርሂ ሂቦም። ኣብ ፕሪቶርያን ናይሮቢን ዝተኻየዱ ዘተታት፡ ዋላ'ኳ ብስምምዕ ዝተዛዘሙ እንተዀኑ፡ ካብቲ ኣብ ፈለማ ዝተታሕዘሎም ሰሌዳ ግዜ ዝነውሐ እዮም ወሲዶም። ንጕጅለ ተዛተይቲ ኢትዮጵያ ዝመርሐ፡ ኣማኻሪ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ መንቀሊ እቲ ምድንጓይ ኣብ መንጐ እቶም ኣብ ደማዊ ኲናት ዝጸንሑ ወገናት መንፈስ ዘይምትእምማን ምንባሩ ከምዝዀነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ዝርርብ ነቲ ልሙድ መስርሕ ዓለምለኻዊ መምዘኒታት ዘተ ሰላም ዘማልአ ከምዘይነበረ ዝገልጽ ጀነራል ጻድቃን ብወገኑ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ጐድኒ ጐድኒ እቲ ልዘብ፡ ንከተማ መቐለ ተቘጻጺሩ እቲ ናይ ዘተ ኣገባብ ንምልዋጥ ከምዝፈተነን፡ ሓይልታቶም ብወገኖም ነዚ ደው ንምባል ከቢድ ኲናት ከምዘካየዱን ተዛሪቡ። “ኣብተን ዝጸናሕናለን [ኣብ ፕሪቶርያ] ዓሰርተ መዓልቲ እውን፡ ቀልጢፍካ መቐለ ሒዝካ፡ ሓደ ሓቂ ኣብቲ መሬት ፈጢርካ፡ እቲ ናይ ፕሪቶርያ ዘረባ ምንም ዋጋ ዘይብሉ ንምግባር ዘይተገበረ ነገር የለን። ከቢድ ምጭፍጫፍ እዩ ተኻይዱ። ብኻልእ ወገን ድማ እቲ ኢንተርናሽናል ኮምዩኒቲ መቐለ እንተለቒቕኩም እቲ ድርድር ባህርያቱ ክቕይር እዩ ዝብል ነገር ይነግሩና ነይሮም። ንሕና እውን ባህሪኡ ከምዝቕይር ንፈልጥ ኔርና። እቲ ሰራዊት እውን እዚ ይፈልጥ ነይሩ። ኣብቲ ዓሰርተ መዓልታት ብምሉእ ዓቕሞም ከቢድ ምጭፍጫፍ ገይሮም።” እንተዀነ ሓይልታቶም ብዘካየድዎ ብርቱዕ “ምክልኻልን ጸቕጢ ማሕበረሰብ ዓለምን” እቶም ወገናት ኣብ ስምምዕ ክበጽሑ ምኽኣሎም ገሊጹ። መራሒ ተዛይተይቲ ጕጅለ ትግራይ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብወገኑ፡ ኣብ ከይዲ እቲ ዘተ፡ ኣብ ደረጃ ተጻብኦ ደው ምባል ክለዓሉ ዘይግበኦም ኣጀንዳታት ብኽልቲኡ ወገን ይለዓሉ ብምንባሮም፡ እቲ ከይዲ ክጓተት ከምዝገበሮ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት ሓቢሩ ነይሩ። “እቶም ኣብ ውሽጢ ዓዲ ተፈናቒሎም ዝነበሩ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ህዝቢ እንደገና ብሚልዮናት ኰይኖም ክፈናቐሉ ተገይሩ። ዳርጋ እቲ ኲናት ምክያዱ ብጣዕሚ ኣሰቃቒ ዝዀነ ንህዝቢ ክንከላኸል ዘይንኽእለሉ ውግእ እናዀነ ናይ ምኻድ ነገር መጺኡ” ዝብል ጀነራል ጻድቃን፡ ህዝቢ ንምድሓን ነቲ ኲናት ዝመርሕ ማእከላይ ኮማንድ፡ እቲ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብል ከምዘለዎ መደብ ሒዞም ናብቲ ዘተ ከምዘቕንዑ ይዛረብ። በዚ መሰረት ዋላ'ኳ ኵሎም ድልየታቶም ዘማልአ እንተዘይነበረ፡ መሰረታዊ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ዕላማኦም ግን ከምዘዐወቱ ገሊጹ። “ሓደ ተዅሲ ደው ኢሉ። ተዅሲ ደው ክነብል ዝደለናሉ ዋና ምኽንያት ናብ ዝርርብ ክንኣቱ እዩ። ህዝብና ካብ ሞት ክተርፍ ምእንቲ እዩ። ሓገዝ ምእንቲ ክኣትዎ እዩ። ተዓጽዮም ዝነበሩ ኣገልግሎቱ ክኽፈቱ ምእንቲ እዩ... ቀደሙ እውን ብፖለቲካዊ ድርድር ክፍታሕ ዝነበሮ ጸገም ናብ መስርሕ ፖለቲካዊ ድርድር ክኣቱ ንምኽኣል እዩ። ስለዚ ዋላ እቲ ኣካይዳ ግልባጥ እንተነበረ፡ ተጻባእቲ ሓይልታት ተዅሲ ደው ከብሉ ተሰማሚዕና።” ብተወሳኺ፡ እቶም ጸገማት ብመሰረት ሕገመንግስቲ ክፍትሑ ዝተበጽሐ ስምምዕ ካልእ ውጽኢት ከምዝዀነ ሓቢሩ። ኣቶ ጌታቸው ረዳ እቲ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስጕምቲ፡ ኣብ ትግራይ ዘለዉ ጸገማት ሓዊሱ፡ ፖለቲካዊ ፍታሕ ንምንዳይ ሓጋዚ ከምዝዀነ ገሊጹ። “ተዅሲ ደው ኢሉ ኣሎ። ተወሳኺ ምፍንቓል፡ ተወሳኺ ስቓይ ብዝተወሰነ ደረጃ ኣትሪፍና ኣለና ማለት እዩ። እዚ ምግባር ንባዕሉ ሓደ ነገር እዩ። ህዝብና ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ዝርካቡ ምህርቲ ክእክብ ዕድል ረኺቡ ኣሎ ማለት እዩ። ብጥምየትን ሰኣን ኣፋውስን ክጥፍእ ዝኽእል ዝነበረ ህዝብና ብዝተወሰነ ደረጃ ፍታሕ ክረክብ ዝኽእለሉ ዕድል ተፈጢሩ ኣሎ። ልዕሊ ዅሉ ግን እቲ ክንኣትዎ ዝበልናዮ ፖለቲካዊ ከይዲ ብቕንዕና እንተ ተተግቢሩ እተን ነዚ ጸገም ክፍጠር ምኽንያት ዝዀና ነገራት ምሉእ ብምሉእ ወይ መብዛሕትኡ ንምእላይ ዘኽእለና ዕድል ተፈጢሩ ኣሎ።” ብምባል ክልቲኦም ወገናት ንተፈጻምነቱ ብቕንዕና ክሰርሑ ከምዘለዎም የረድእ። ጀነራል ጻድቃን ብወገኑ እቲ ስምምዕ፡ እታ ሃገር ካብቲ ኣትያቶ ዘላ ጸገም ዘውጽእ ክኸውን ከምዝኽእል እዩ ዝገልጽ። “ኢትዮጵያ ኣትያቶ ካብ ዘላ ቅልውላው ናይ ምንጋፍ ዓቕሚ ኣለዎ። ሓደ ዓቢይ ጸጋ እዩ እዚ። ኣብታ ሃገር በጺሑ ዘሎ፡ ናዓና እውን ዝጸሉ፡ ቁጠባዊ፡ ፖለቲካውን ማሕበራውን ቅልውላው ዓቢይ ጸገም እዩ። ኣብ ጉዳይ ተጋሩ ምስ እንርኢ ድማ ተኣኻኺቦም ዝነበሩ ጸላእትና ናይ ምብታን ዓቕሚ ኣለዎ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ይዅን ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣሰላልፋ ሓይልታት ናይ ምቕያር ብቕዓት ኣለዎ፤ እንተተተግቢሩ።” “ካብቶም ጸገማት እቶም ጸጋታት ይረኣዩኒ” ዝብል ጀነራል ጻድቃን፡ ብዙሓት ጸገማት ብሕገ መንግስቲ ክፍትሑ ዕድል ዝህብ ከምዝዀነ እውን እምነቱ ገሊጹ። ነቲ ዘተ ሰላም ኣመልኪቶም መግለጺ ዝሃቡ ላዕለዎት ተዛተይቲ ትግራይ፡ ካብቶም ተስፋታት ብተወሳኺ፡ ነቲ ተስፋ ከምክኑ ዝኽእሉ ሰግኣታት ከምዘለዉ ብምግላጽ ስክፍታታቶም ኣካፊሎም። ክልቲኦም ወከልቲ ኣብ ዝሃብዎ መብርሂ፡ ኣብዚ እቲ ቀንዲ ፈተና ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ጐረባብቲ ክልላትን ምዃኑ እውን ሓቢሮም። ብመሰረት እቲ ኣብ ናይሮቢ ዝተበጽሐ ስምምዕ ሓይልታት ወጻእን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዘይኾኑ ዕጡቓትን ካብ ትግራይ ምውጻእ ምስ ምፍታሕ ዕጥቂ ሰራዊት ትግራይ ማዕረ ማዕረ ክፍጽም እዩ ዘለዎ። ኰይኑ ግን ሐዚ እውን ሰራዊት ኤርትራ "ቅትለት፡ ምጭዋይ ዝምታን" ዝርከብዎም ገበናት ይፍጽም ከምዘሎ ሰብ መዚ ትግራይ ይኸሱ። ዛጊት ብዛዕባ እቲ ክሲ ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተወሃበ ወግዓዊ ምላሽ የለን። “ማሕበረሰብ ዓለም’ ዘ ቢግ ኤለፋንት ኢን ዘ ሩም’ ዝብሎ፡ ጸገም ክፈጥር ዝኽእል፡ ዓቢይ ሓርማዝ ዝብሎ፡ ሰራዊት ኤርትራ እዩ። ኣብ ትግራይ ይዅን ካልእ ከባቢ ዝህልዎ ምንቅስቓስ ዓንቃፊ ተራ ክህልዎ እዩ። ኣብ ዓፋር ሚልሻ፡ ኣብ ኣምሓራ ፍሉይ ሓይሊ ከሰልጥን ይንቀሳቐስ እዩ። ናይ ኢትዮጵያ ሰላም ኣይንታዩን፡” ክብል ይወቅስ። ጀነራል ጻድቃን ብተመሳሳሊ፡ “በቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ቅልውላው ዝኸሰበ ንሱ [መንግስቲ ኤርትራ] እዩ። ካልእ ኵሉ ከሲሩ እዩ፡" ብምባል ዝዓበየ ፈተና እቲ ዘተ ሰላም ካብ መንግስቲ ኤርትራ ከምዝዀነ ይዛረብ። ኣብ መንጐ እቶም ንኽልተ ዓመት ኣብ ደማዊ ኲናት ዝጸንሑ ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት ዘሎ ዓሚቝ ምጥርጣር እውን ካልእ ፈተና ከምዝዀነ እዮም ክልቲኦም ላዕለዎት ሰብመዚ ትግራይ ገሊጾም ዘለዉ። ጀነራል ጻድቃን ነዚ እንክገልጽ፡ “ምስ ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ክፍጠር ዝኽእል ጸገም መብዛሕትኡ፡ ካብቲ ዓሚቝ ምጥርጣር እናተበገስካ፡ ግዜ ወሲድካ ክፍትሑ ዝኽእሉ ነገራት እውን፡ ኣብ ልዕሊ ምጥርጣር ምጥርጣር እናፈጠሩ፡ ብንኣሽቱ ምኽንያታት ናብ ጸገም ዝእተወሉ ነገር ክመጽእ ይኽእል እዩ። “ሓደ ክፍለጥ ዘለዎ ነገር ክልተ ዓመት ከቢድ ውግእ እናተዋጋእና ጸኒሕና፡ ናብ ሰላም ክትኣቱ ከለኻ ብሓጺር ግዜ ልሙጽ ኰይኑ ዝኸይድ ኣይኰነን። ናይ ስግግር ግዜ የድልዮ እዩ። ናይ ስግግር ግዜ ሓርፋፍ እዩ፡” ይብል። ንሰላም ዘሎ ኣረኣእያ ድማ ካልእ ብኣቶ ጌታቸው ረዳ ዝቐረበ ስክፍታ እዩ። “ሰላም ከም ስትራተጂካዊ ምርጫና ዲና ወይስ ከም ግዜ መግዝኢ ኢና ወሲድናዮ?” ክብል ይሓትት። “እዚ ጉዳይ እዚ ታክቲካል እዩ። ቅሩብ መተንፈሲ ግዜ ረኺብና ብኻልእ ዙር ንምጥፋእ ዘኽእለና ዕድል ክንረክብ ዘኽእለና እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ዝዝውሮ እንተዀይኑ፡ ካባና መጸ ካብ ጻላኢ መጸ፡ ዘምጽኦ ሓደጋ እንተዘይኰይኑ ረብሓ ክህሉ ኣይክእልን” ኢሉ። ካብዚ ብተወሳኺ ነቲ ዘተ ሰላም ከዕንቅፉ ዝኽእሉ ውሽጣዊ ኣካላት ከምዘለዉ ዝሓበሩ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን፡ ዛጊት ዘሎ ሓፈሻዊ ከይዲ ግን ተስፋ ዝህብ ከምዝዀነ ገሊጾም።


ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣብ ፓርላማ ዘልዓሎም ነጥብታት እንታይ'ዮም?

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ሎሚ ሰሉስ 15 ሕዳር 2022 ንባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ሰላምን ብልጽግናን ንምዕቃብ ኲናት ደው ምባል እቲ እንኮ ኣማራፂ ከምዝኾነ ተዛሪቡ። “ዘይውዳእ ኲናት ልክዕ ንማይ ብመንፊት ከም ማለት እዩ። እናተዋጋእካ ክትነብር ኣይትኽእልን ኢኻ። ሕማቕ ሰላም ወይ ጽቡቅ ኲናት ዝበሃል የለን። ዋላ እናተዓወትካ’ውን [ኲናት] ሕማቕ እዩ። ነቶም እንሓስቦም ነገራት ክነዐውቶም ኣይንኽእልን ኢና” ኢሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ መንጐ ፌደራል መንግስትን ህወሓትን ኣብ ፕሪቶርያ ንዝተኸተመ ስምምዕ ቀዋሚ ምቁራጽ ግጭት ብዝምልከት፡ ካብ ኣባላት እቲ ባይቶ ንዝቐረበሉ ሕቶታት መልሲ ኣብ ዝሃበሉ እዋን'ዩ ነቲ መግለጺ ሂቡ። "ካብ ሰላም እትረብሕ ኢትዮጵያ እያ። ሰብ ይቕተል፣ ዶላር እናውፃእካን ሰባት እናተቐተሉን ዝርከብ ረብሓ ይዅን ጽቡቕ ነገር የለን" ክብል’ውን ተሰሚዑ። ብፍላይ ህወሓት ብባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ግብረሽበራዊ ተባሂሉ እናሃለወ ብኸመይ ዝርርብ ክካየድ ክኢሉ ዝብል ሕቶ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ቀሪቡሉ ነይሩ። “ምስ ግብረሽበራዊ ምዝርራብ ዝኽልክል ኣዋጅ የለን። ንሰላምን ልምዓትን ኢትዮጵያ፡ ንሃገራዊ ረብሓ እንተዀይኑ፡ ድርድርን ዘተን ክንገብር ኢና" ዝብል መልሲ ሂቡ’ሎ። ይዅን እምበር፡ ነቲ ስምምዕ ሰላም ዘይደልዩ ወገናት ከምዘለዉ ብምጥቃስ፡ "እቶም ሰላም ዝጸልኡ ነጋዶ ኲናት እዮም" ክብል ነቒፉ። ስምምዕ ሰላም ድሕሪ ምፍራም ብሰንኪ ዘይምትእምማን ክተዓናቐፍ ከምዝኽእል ዝሓበረ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ እቲ ዝተፈጸመ ስምምዕ ንኽፀንዕ ቃል ብምዕቃብን ድጋፍ ብምሃብን ምስራሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ገሊፁ። ኣብ ርእሲ'ዚ ምስቲ ስምምዕ ተተሓሒዙ ንቀዳማይ ሚኒስተር ዝቐረበሉ ሕቶ፡ ጉዳይ ናይቲ ኣብ ትሕቲ ክልል ኣምሓራ ዝርከብ ምዕራብ ትግራይ ወይ ወልቃይት እዩ። ጉዳይ ወልቃይት ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ ብስርዓትን ብሰላም ክፍታሕ ከምዘለዎ’ዩ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ሓቢሩ። "ብሕግን ስርዓትን እንተፈጺምናዮ እዩ ንወልቃይት ዝጠቅም። ንኣምሓራ ዘርብሕ። ትግራይ’ውን ይረብሕ። ብሕግን ስርዓትን ንፈጽሞ ንዝብል ሓሳብ ምስ ብዙሕ ሽርሕታት ምትእስሳር ኣድላዪ ኣይኰነን። ኣብቲ ከባቢ ሕቶ ካብ ዝለዓል ነዊሕ ኰይኑ ኣሎ። ቅድሚ ሎሚ ኮሚሽን ዘጣየሽና’ውን ንዕኡ ብዝብል’ዩ። ሽዑ ኮነ ሎሚ መርገፂና ብመስርሕ ሕጊ ብዘተ ክፍታሕ ኣለዎ ዝብል እዩ" ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ብዘይካ ምዕራብ ትግራይ ኣብ ካልኦት ከባቢታት’ውን ናይ ‘ይግብኣኒ’ ሕቶታት ከምዘለዉ ብምዝኻኻር፡ ብሓይልን ብጉልበትን ዘይኮነስ ብሕግን ስርዓትን ክፍታሕ ከምዘለዎ ኣስሚሩሉ። “ወልቃይት ጥራይ ኣይኮነን፤ ኦሮምያን ኣምሓራን ኣብ ሰሜን ሽዋ ሕቶ ኣለዎም። እሞ ደኣ እዚኸ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ድዩ ክኸይድ ዘለዎ? ሲዳማን ወላይታን ኣብ ብላቴ ሕቶ ኣለዎም። ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ድዩ ክኸይድ ዘለዎ? [ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ] ዝተሰማማዕናሉ ብመሰረት ሕግን ስርዓትን ኢትዮጵያ ይፈጸም ዝብል እዩ።" እቲ ግጭት ብሓይልን ጥራሕ ንምቍራጽ ዝግበር ጻዕሪ ነባሪ ሰላም ከምዘየምጽእ ብምሕባር፡ ጉዳይ ወልቃይት ድማ ንህዝቢ ብዘማእኸለን ብመሰረት ሕግን ስርዓትን ከምዝፍታሕ ተዛሪቡ። "ህወሓት ቅድሚ ሕገ-መንግስቲ እዩ ብሓይሊ ወሲድዎ፤ ሎሚ ድማ ንሕና ብሓይሊ ወሲድናዮ ኣለና . . . [እንተተባሂሉ] ኣብቲ ከባቢ ንመዋእል ዝፀንሕ ወተሃደራዊ ሓይሊ ክነውፍር ኣይንኽእልን ኢና። ብወተሃደራዊ ሓይሊ ይፈታሕ እንተተባሂሉ ዘላቒ ኣይከውንን’ዩ” ክብል ኣረዲኡ። መንግስቲ በቲ ኲናት ንዝተሃስዩ ከባቢታት ብዝምልከት ሰለስተ ስጕምትታት ይወስድ ከምዘሎ ገሊጹ። ሰብኣዊ ሓገዝ ብምቕራብ፡ መሰረተ ልምዓት ብምህናፅን ተመዛበልቲ ብምምላስን ከምዝፍጸም ድማ ጠቒሱ። ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣብ ዝተቛረጸሎም ኣብ ከም በዓል ሰቆጣ፡ ኣላማጣን ኮሩምን ዝበሉ ከባብታት ናብ ንቡር ከምዝተመልሰ ብምግላፅ "ሰላም ካብ ዝብሃል ሰሙን እኳ ኣብ ዘይመልእ ኢና ቅልጡፍ መልሲ ሂብና" ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ንኣተገባብራን ትሕዝቶን እቲ ስምምዕ ብዝምልከት ካብ ዝሃቦ መልስን መብርሂን ብተወሳኺ፡ ብዛዕባ ኣብ መዳያት ዲፕሎማሲ፡ ቁጠባ፡ ወፍርን ናህሪ ዋጋታትን ተሓቲቱ፡ ሰፊሕ መብርሂ ሂቡ። ኲናት ሓድሕድ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ካብ ዝለዓል ኣትሒዙ ኣብ ክልላት ኣምሓራ፡ ዓፋርን ትግራይን ልዕሊ 13 ሚልዮን ዝቑፀሩ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮም ዜጋታት ኣለው። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋን ከበባን ዝጸንሐት ትግራይ፡ ኣስታት 6 ሚልዮን ህዝቢ ናይ መግቢ ሓገዝ ከምዘድልዮ ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ብዛዕባ እቲ መንግስቲ ‘ሸኔ’ ክብል ዝፅውዖ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ንዝቐረበሉ ሕቶ ኣብ ዝሃቦ መልሲ ድማ፡ ብሽበራ ዝመፅእ ሓርነትን ዲሞክራስን ከምዘየለ ብምሕባር፡ እቲ ጕጅለ ዕጥቁ እንተፈቲሑ መንግስቲ ክዘራረብ ድሉው ምዃኑ ኣፍሊጡ። "ንጹሃት ሰባት ብምቕታልን መካይን ብምቅፃልን ዝርከብ ረብሓን መኽሰብን የለን" ዝበለ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ "ሸኔ፡ ንኦሮሞ ደው ኢለ ዝብል ግን ድማ ንኦሮሞን ኦሮምያን ዘፍርስን ድልየቱ ዘይፍለጥን እዩ" ክብል ገሊፅዎ። ይዅን እምበር ኣፅዋር ካብ ምጥቃም ብምዕቃብ ንዝርርብ ድልዋት እንተኾይኖም እቲ ማዕጾ ክፉት ምዃኑ ኣስሚሩሉ። ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ኣዲስ ኣበባ ከይኣትዉ ዝተኸልከሉ ዜጋታት፡ ከምኡ እውን ኣብ ስርዓት ፍትሒ እታ ሃገር ዘሎ ክፍተት፡ ብልሽውናን ስርቅን ብዝምልከት ንዝቐረቡ ሕቶታት'ውን ምላሽ ሂቡ'ሎ። ምንቅስቓስ ዜጋታት ዝተገደበ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንምሽባርን ንምዝራግን ሰፊሕ ውጥን ስለዝነበረ፡ ንሰላምን ድሕነትን ብዝብል ምክልባት እንተተፈጠረ “ንሃገር ብዝብል ዝተገበረ ምዃኑ ምግንዛብ የድሊ” ኢሉ። ኣብታ ሃገር ሰፊሕ ተግባራት ስርቂ ከምኡ’ውን ኣብ ስርዓተ ፍትሒ ክፍተት ከምዘሎ ዝተኣመነ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ፡ "ጉጅለታት ቴሌግራም [ማሕበራዊ መራኸቢ] ከፊቶም ጉቦ ዝቕበሉ ዳያኑ ኣለዉ። ‘ንእከለ ኣሲረ’፤ ‘ንእከለ ኣፍቲሐዮ’ ይብሉ" ብምባል ናይ ዳግመ ምምሕያሽ ስርሓት ብዝለዓለ ብርኪ ክስራሕ ከምዘለዎ ሓቢሩ። ዶክተር ኣቢይ፡ ቁጠባ ኢትዮጵያ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪካ ዝዓበየ ኢኮኖሚ ኰይኑ ምህላዉ ኣብቲ ባይቶ ተዛሪቡ’ሎ። ብዘይካ’ዚ፡ ኣብ ሃገራት ትሕተ-ሰሃራ ብዕብየት ቁጠባ ሳልሳይ ደረጃ ከምዝዀነት ንመረዳእታ ባንኪ ዓለም ብምውካስ ንኣባላት እቲ ባይቶ ኣብሪሁ። ንሱ ከምዝበሎ፡ ቁጠባ ኢትዮጵያ ኣብ መዛዘሚ በጀት 2014 [ግእዝ] 6.16 ትሪልዮን ብር (127.6 ቢልዮን ዶላር) ዝበፅሐ ኮይኑ፡ ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ዝረኽቦ እቶት 1212 ዶላር ኣትዩ’ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓፈሻዊ ውሽጣዊ ምህርቲ (ጂ.ዲ.ፒ - GDP) 6.4 ሚእታዊ ተመዝጊቡ ከምዝነበረን፡ እዚ ዘሎ ኵነታት ሰላም ክቕፅል እንተኽኢሉ ናብ 7.5 ሚእታዊ ክብ ክብል ትልሚ ከምዘሎን ወሲኹ ገሊፁ። እቲ ሓበሬታ ካብ ባንኪ ዓለም ዝተረኸበ ምዃኑ ብምሕባር ድማ መንግስቱ ምስዚ ኣሃዝ ከምዘይሰማማዕ ኣፍሊጡ። ኣብታ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ዘይወግዓዊ ምንቅስቓስ ንግድን ሃብትን ኣካል እቲ ቁጠባዊ ሃብቲ ኮይኑ ክምዝገብ ዘይምኽኣሉ ከም ምኽንያት ብምጥቃስ እዩ ነቲ ናይ ባንኪ ዓለም መረዳእታ ከምዘይቕበሎ ዝተዛረበ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ቁጠባ ኢትዮጵያ ሰብ ዝሰርሖን ተፈጥሮኣዊን ብድሆታት ከምዘጋጠምዎ ዝሓበረ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ውሽጣዊ ኲናት፡ ኲናት ሩስያን ዩክረይንን፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስን ድርቅን ብኣብነት ኣቐሚጡ። እዚ ዅሉ ብድሆታት ነቲ ቍጠባ ዋላ'ኳ እንተተፀዓኖ፡ “ብቐሊሉ ዘይስበር ምዃኑ ዘርእይ እዩ” ኢሉ። ካብቶም ዕብየት ዘርኣዩ ዓውድታት እቲ ሓደ ዝኾነ ሕርሻ፡ 6.1 ሚእታዊት ዕብየት ከምዘርኣየ'ውን ጠቒሱ። ሕርሻ ስርናይ ልዑል ዘተባብዕ ውፅኢት ይረኣዮ ከምዘሎ ብምሕባር፡ ብዙሕ ቆላሕታ ኣብ ዘይወሃቦ ምህርቲ ሩዝ ብፍላይ ኣብ ክልል ኣምሓራ ብሉፅ ውፅኢት ከምዝተርኣየ ሓቢሩ። ኣብታ ሃገር ዘለዉ ዓውዲ ማኑፋክቸሪን (ምፍራይ)፡ ኣገልግሎትን ፋይናንስን ዓቢይ ምዕባለ ከምዝተረኣየ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ንኣባላት ባይቶ ተዛሪቡ። ሰሉስ ኣብ ዝወዓለ ኣኼባ ኣባላት ባይቶ ካብ ዝተልዓሉ ሕቶታት እቲ ሓደ፡ እታ ሃገር ኣጋጢምዋ ዘሎ ናህሪ ዋጋታት ዝምልከት እዩ። ነቶም ሕቶታት ምላሽ ዝሃበ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኮነት ብዙሓት ሃገራት ብናህሪ ዋጋታት ይፍተና ከምዘለዋ ብምሕባር፡ ነዚ ድማ ዘይምምጥጣን ጠለብን ቀረብን፡ ከምኡ'ውን ብሰንኪ ኲናት ዘጋጠመ ምትእጉጓል ቀረብ ከም ምኽንያት ኣቕሪቡ። ናህሪ ዋጋታት ‘ንማክሮ’ ቍጠባ ብድሆ እኳ እንተዀነ፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ግን እቲ ናህሪ ምንቁልቋል ከምዘርኣየ ገሊጹ። ነዚ ድማ ንሱ ዝመርሖ መንግስቲ ገለ ስጕምትታት ከምዝወሰደ ብምሕባር፡ ጣልቃ ብምእታው ፍርያት ምቕራብን ሓረስቶት ናብ ኣዲስ ኣበባ መጺኦም ዕዳጋ ሰንበት ከካይዱ ምግባርን ኣብ ምርግጋእ ዕዳጋ ተራ ከምዝተጻወተ ኣፍሊጡ። ብተወሳኺ እታ ሃገር ንልዕሊ 9.5 ሚልዮን ተመሃሮ ኣብ መዓልቲ ክልተ ግዜ እናመገበት ትምህር ከምዘላ ሓቢሩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ድማ 11 መግቢ ዝቐርበሎም ቦታታት ብምድላው፡ ንልዕሊ 30 ሽሕ ጽጉማት መግቢ ናይ ምክፋል ስርሓት ይካየዱ ከምዘለዉ’ውን ተዛሪቡ’ሎ። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተረኸበ መረዳእታ ገምጋም ትካል ገንዘብ ዓለምን ባንኪ ዓለምን ብምጥቃስ፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ናህሪ ዋጋታት ብ2 ሚእታዊት ክጐድል ምዃኑ ኣተንቢሁ። ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ እዋን 38 ዓይነት ኣቑሑት ናብታ ሃገር ንምእታው ዝቐርብ ሸርፊ ዶላር ምእጋዳ ይዝከር። እታ ሃገር ብብሄራዊ ባንክ ኣቢላ 18 ቢልዮን ዶላር ከም እተውፅእን እዚ ድማ ንሽዱሽተ ሽሕ ዓይነት ኣቑሑት ከምዝውዕል መብርሂ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ የመልክት። እቶም ዝተኸልከሉ 38 ዓይነታት ኣቝሑት ከኣ ልዕሊ 1 ቢልዮን ዶላር ከምዝውድኡን እዚ ድማ ምስ ወጻኢታት ድኹዒ ማዕረ ምዃኑን ብምንፅፃር ኣረዲኡ። "እዞም ኣቑሑት ከም መካይን፡ ዊስኪን ጸጕሪን ዘጠቓልሉ ኮይኖም፡ ኣብ ትሕቲ ህሉው ጸቕጢ እታ ሃገር ካብ ደገ እንተዘይኣተዉ’ውን ጉድኣት ስለዘይብሎም ተኣጊዶም ኣለዉ" ኢሉ።


ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ኣብ ከተማ ነቀምቴ ከቢድ ውግእ ከምዝኸፈተ ነበርቲ ሓቢሮም

ኣብታ ካብ ኣዲስ ኣበባ ብሸነኽ ምዕራብ 330 ኪ.ሜ ርሒቓ እትርከብ ከተማ ነቀምቴ፡ ምስ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ከቢድ ተዅሲ ከምዝተወልዐ ምንጭታት ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። ዕጡቓት ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ ሎሚ ንግሆ ናብታ ከተማ ብምእታው ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ተዅሲ ከምዝኸፈቱ ሓደ ምእንቲ ድሕነቱ ስሙ ከይግለጽ ዝሓተተ ነባሪ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ሎሚ [ሰንበት] ወጋሕታ ዝዀነ ሰብ ምንቅስቓስ ከይጀመረ ናብታ ከተማ ኣትዮም። ኣብ ማእከል ከተማ ብርቱዕ ምልውዋጥ ተዅሲ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ገዛና ኮፍ ኢልና ተዅሲ ንሰምዕ ኣለና” ይብል እቲ ነባሪ። ብመሰረት’ቶም ምንጭታት ቢቢሲ፡ እቲ ተዅሲ ኣብ ከባቢ ወተሃደራዊ መዓስከር እቲ ኣብታ ከተማ ዝዓስከረ ሰራዊት እዩ ተኸፊቱ ዘሎ። ካልእ ነባሪ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ድማ፡ ኣብታ ከተማ ዝዀነ ምንቅስቓስ ከምዘየሎን፡ እቶም ዕጡቓት ናብታ ከተማ ኣትዮም ተዅሲ ከምዝኸፈቱን ሓቢሩ። ብወገን መንግስቲ ዛጊት ዝተባህለ ነገር የለን። ቢቢሲ ንከንቲባን ሓለፍቲ ጸጥታን እታ ከተማ ንምዝርራብ ዝገበሮ ፈተነታት ኣይሰመረን። መሰኻኽር ዓይኒን ግዳያትን ንቢቢሲ ከምዝገለጽዎ፡ እዚ ዝኸውን ዘሎ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ምዕራብ ወለጋ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ ቢላ ንዝኣተዉ ዕጡቓት ዒላማ ብምግባር፡ ዘካየዶ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ከምዝሞቱ ምስ ተነግረ እዩ። ኣብዚ ሰሙን'ዚ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ ልዕሊ ሸውዓተ ወረዳታት ምዕራብ ወለጋ ከምዝተቘጻጸረ ገሊጹ። ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ኣህጉራዊ ወሃቢ ቃል እቲ ሰራዊት፡ ኦዳ ተርቢ፡ ሰራዊቶም ነዚ ስርሒት ከምዝቕጽለሉን፡ ኣብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ንዝርከቡ ወተሃደራዊ መዓስከራት ዒላማ ከምዝገብርን ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ ከም በዓል ማንዲ ዝኣመሰላ፡ ኣብ ዞባ ምዕራብ ወለጋ ዝርከባ ዝተቘጻጸርወን ከተማታት፡ ባንክታት ተዘሚተን ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ከም ዝዓነዋን ዝግለጽ ኮይኑ፡ እተ ጕጅለ ግን ነቲ ክሲ ይነጽጎ። "ወተሃደራዊ ሓይልታት መንግስቲ ኣብ ምምሕዳራዊ ኣብያተ ጽሕፈታት ዓስኪሩ ጸኒሑ። ከምኡ'ውን ካቢነታት መንግስቲ ምስ ወተሃደራዊ ሓይልታት ኣብኡ ክነብሩ ጸኒሖም እዮም። ሓይልታትና ዕርዶም ክሰብሩ ኣብ ዝፈተኑሉ እዋን፡ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ክዓኑ ይኽእል’ዩ፡" ክብል ኦዳ ተርቢ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ምስ ሓይልታት ሰራዊት ኦነግ ክቃለስ ጸኒሑ እዩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን መንግስቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ተጠቒሙ ኣብ ዞባታት ምዕራብ ሽዋ፡ ምብራቕ ሽዋን ወለጋን ንዝርከቡ ዕጡቓት እቲ ጕጅለ ዒላማ ክገብር፡ ሰላማውያን ሰባት ቈሲሎምን ሞይቶምን ይብሉ ስድራቤታት ግዳያት። ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ እቲ ውድብ ድሕሪ ኣስታት 27 ዓመታት ኣብ 2018  ካብ ስደት ናብ ሃገር ምስ ተመልሰ ቅድሚ ምፍንጫሎም ወተሃደራዊ ክንፊ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ እዩ ነይሩ። ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ ምስ ሓይልታት ትግራይ ወተሃደራዊ ምሕዝነት ፈጢሩ ነይሩ፤ እቲ ጕጅለ ኣብዚ ሰሙን ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ስምምዕ ሰላም ፈሪሙ። እንተዀነ፡ ብመሰረት ሓድሽ ስምምዕ፡ ህወሓት ብዝዀነ ይዅን መንገዲ ኣብታ ሃገር ኣንጻር መንግስቲ ዝንቀሳቐሱ  ዕጡቓት ምድጋፍ ከቋርጹ እዮም። እዚ ድማ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንዓመታት ክኸሶ ዝጸንሐ ተግባር እዩ።


መጻኢ ዕድል ትግራይን ርክብ ህዝቢ ንህዝብን እንታይ ክኸውን ይኽእል?

እቲ ኲናት፡ ብ24 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም ኣብ ትግራይ ድሕሪ ምውልዑ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ ህይወት ብዙሓት ሰባት በሊዑ፣ ሚልዮናት ድማ ካብ ቤት ንብረቶም ኣመዛቢሉን ተጸበይቲ ረድኤት ክዀኑን ገይሩ’ዩ። ኣብቲ ብኲናት ዝተሃስየ ከባቢታት ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ኣብ ክልል ትግራይ፡ ምቁራጽ ሰብኣዊ ሓገዝ፡ ምቁራጽ ቀረባት ኣገልግሎት ሕክምና ከምኡ’ውን ምቁራጽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ፡ ቴሌኮሙኒኬሽን፡ ባንክን ካልኦት መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ብምህላዉ፡ኣብ ህይወት እቲ ህዝቢ ከቢድ ብድሆ ኣስዒቡ ኣሎ። ውድብ ሃገራትን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ዘውጽእዎ ጸብጻባት፡ ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወገናት ከቢድ ግህሰት መሰላትን ቅትለትን ከም ዝፈጸሙ የመልክቱ። ካብዚ ወጻኢ፡እቲ ኲናት ካብ ዘስዓቦ ጉድኣት ሓደ፡ኣብ መንጎ ህዝብታት ዝነበረ ምትእስሳር ክልሕልሕን ክሕርፍፍን ከም ዝገበረ ካብ ዝተፈላለዩ ውድባት ይስማዕ። እዚ ደማዊ ኲናት ንከብቅዕ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከተማ ፕሪቶሪያ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ህወሓትን ድሕሪ ዝተኻየደ ልዝብ ሰላም ሓደ ስምምዕ ተፈሪሙ ኣሎ። በዚ ድማ በቲ ኲናት ዘስዓቦ ቅልውላው ንምፍታሕ ዝተፈላለዩ ጻዕርታት ክግበር ምዃኑ ኣብቲ ስምምዕ ሰላም ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ ቀጻሊ ኣብ ዝግበሩ ዝርርባት ድማ እዚ ጉዳይ ኣቓልቦ ክወሃቦ ምዃኑ ይእመን። ምስዚ ተኣሳሲሩ ብሰንኪ እቲ ኲናት ዘስዓበ ቓንዛን ጉድኣትን መጻኢ ዕድል ትግራይ እንታይ ይኸውን? ህዝቢ ትግራይ ከ፡ ቅድሚ እቲ ኲናትን ድሕሪኡን ዘለዎ ትዕዝብቲ፣ ኣፈላላይ ተፈጢሩ ድዩ? ግደ ህወሓትን መንግስትን እንታይ ክኸውን ይኽእል? ዝብሉ ሕቶታት ብሰፊሑ ይለዓሉ ኣለዉ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከተማ ፕሪቶርያ ንዓሰርተ መዓልታት ክካየድ ድሐሪ ዝጸንሐ ዘተ ሰላም፡ ብረቡዕ 23 ጥቅምቲ 2015 ፈላማይ ዜና ብስራት ሰላም ክስማዕ ገይሩ። በዚ መሰረት ህወሓትን መንግስቲ ፌደራልን ቀዋሚ ተኹሲ ደው ምባል ክግበር፡ ሓይልታት ትግራይ’ውን ዕጥቆም ክፈትሑ ተሰማሚዖም። ኣደ መንበር ሃገራዊ ቤት ምኽሪ ፖለቲካዊ ውድባት ራሄል ባፌ (ዶ/ር) "ልዝብ ሰላም ልዕሊ ዝዀነ ነገር ነቲ ኲናት ጠጠው ከብሎ ኣለዎ” ትብል። ወሲኻ፡ "ቅድሚ ኲናት፡ ብዙሕ ግዜ ናብ ዘተ ክመጽኡ ተሓቲቶም ፍቓደኛታት ከይኰኑ ጸኒሖም’ዮም። ሕጂ እዚ ናይ ክልቲኦም ናይ መወዳእታ ኣማራጺ’ዩ። ድሕሪ ሕጂ ክኣ ህዝቢ ክውስን እዩ" ኢላ። እታ ኣደ መንበር፡ ኣብዚ ኲናት ኣዝዩ ዝተጐድአ ህዝቢ ትግራይ “ከዕርፍ ኣለዎ፤ ስለዚ ህዝቢ ትግራይ ዕጫኡ ኣብ ኢዱ እዩ ኢልና ንኽንገድፈሉ፡ ካብ ጸቕጥን ዓፈናን ናጻ ክኸውን ኣለዎ፡" ክትብል ርእይቶኣ ሂባ። ሳራ ካሲዲ-ስዩም ኣብ ኣውስትራልያ እትነብር ኣብቲ ብደቀንስትዮ ዝምርሕ ብዛዕባ ኲናት መረዳእታ ንምፍጣር ዝነጥፍ ‘ኦምና’ ዝተባህለ ምንቅስቓስ ኣባል ኰይና ኣደታት ትግራይ ብንቡር ደቀን ክምግባ፡ ከጥቡዋ፡ ህጻናት ተመሃሮ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ተመሊሶም ክትርኢ ከም እትናፍቕ ትገልጽ። ጋዜጠኛን መስራቲት ጋዜጣ ኣዲስ ስታንዳርድን ጸዳለ ለማ፡ እቲ ውሳነ ናይ ህዝቢ ክኸውን ኣለዎ ዝብል ርእይቶ ካብ ዘለዎም ሰባት ሓንቲ እያ። “ህወሓት ብኢትዮጵያውነት ዝኣምንን ነቲ ፈደሬሽን ዝድግፍን እዩ። እዚ ውሳነ ክውስን ዝኽእል ግን ሰልፊ ዘይኰነ ህዝቢ ትግራይ እዩ” ትብል። እቲ ህዝቢ ዝመረጾ ንኽገብር ሕገ መንግስታዊ መሰል ኣለዎ’ዩ እትብል ጸዳለ፡ “ሪፈረንደም ምሕታት ሕገ መንግስታዊ’ዩ፤ ህዝቢ ትግራይ ነዚ እንተደልዩ ህወሓት ክኽልክሎ ኣይክእልን” ክትብል ተረድእ። ራሄል [ዶ/ር] ህወሓት ኲናት ጠጠው ብምባል ንልዕሊ 30 ዓመታት ካብ ዘመሓደሮ ክልል ካብ ስልጣን ክወርድ ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለዋ። መንግስቲ’ውን እቲ ህዝቢ ዝደለዮ ንኽገብር ባይታ ከመቻችእ ይግባእ ትብል። “መንግስቲ መሰረታዊ ነገራት ኣማሊኡ፡ እቲ ሓላፍነት ንህዝቢ ትግራይ ክገድፈሉ ከም ዘለዎ ይኣምን። ህወሓት ከኣ ኢዱ ክህብ እንተዘይክኢሉ ካብቲ ከባቢ ይውጻእ።” እዚ ከመይ ክኸውን ይኽእል ንዝብል ሕቶ እንክትምልስ እታ ፖለቲከኛ፡ “ህዝቢ ትግራይ ግዝያዊ ምምሕዳር ገይሩ፡ ከባቢኡ ብምምሕዳር፡ ዝጠቕሞ ውሳነ ንኽህብ” መንግስቲ ዝምችእ ኩነታት ከጣጥሕ ይኽእል እዩ ትብል። ህዝቢ ትግራይ ድሕሪ ክልተ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት ብዛዕባ መጻኢኡ ዝምልከት ዘለዎ ኣረኣእያ ቀይሩ ድዩ ዝብል ሕቶ ዝቐረበላ ጋዜጠኛ ጸዳለ፡ ዘይከሓድ ሓቂ ከም ዘሎ ገሊጻ። "ሰራዊት ኤርትራ ኣትዩ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዝገበሮ ብምርኣይ፡ ሰብ ከም ዘይብሎም ወይ ዝተደርበዩ ኰይኑ ክስምዖም ይኽእል እዩ። ስለዚ ኣብ ህንጸት ሃገር ኢትዮጵያ ዘለዎም መርገጽን እምነትን ከምቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝነበረ ክኸውን ኣይክእልን'ዩ፡” ትብል። ሓየሎም ዝተባህለ መንእሰይ ብወገኑ፡ ትግራይ ኣካል ኢትዮጵያ ክንሳ እታ ሃገር ምስ ግዳማዊ ሓይሊ ተሻሪኻ ከም ዝሃሰየታ ጠቒሱ፣ ሃገር ንምዃን ዝሓሸ ዕድል ሕጂ እዩ ይብል። ሓየሎም ብዛየነ ወኪል ኣውሮጳ ሰልፊ ውድብ ናጽነት ትግራይ ኰይኑ። ውናት፡ ኣብቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተኻየደ ኣከራኻሪ መረጻ፡ እቲ እንኮ ንናጽነት ትግራይ ዝጸውዐ ውድብ እዩ። እቲ መንእሰይ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝወረደ ኲናት፡ ዝተፈላለዩ ትካላት፡ ፍሉጣት ስነጥበበኛታትን ሃይማኖታዊ ትካላትን ከይተረፉ ምድጋፎም፡ኣብቲ ህዝቢ ዝፈጠሮ ቅርሕንቲ ቀሊል ከም ዘይኰነ የመልክት። ብታሪኽን እምነትን ትግራይ ዘይብላ ኢትዮጵያ ምሕሳብ ኣይክኣልን’ዩ እትብል ጸዳለ፡ ተጋሩ "ንኢትዮጵያ ዘለዎም ተራ ፍሉጥ እዩ። ንኢትዮጵያ ኣብ ታሪኽ፣ ባህልን ካልኦት ዓውድታትን ዘለዎም ግደ ዝተፈለየ እዩ። ይኹን’ምበር፡ ብመንጽር መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዝተፈጸመ ተግባር ዳግመ ሕውየት የድሊ” ኢላ። እቲ ኲናት ብምቅዋም እትፍለጥ ጋዜጠኛ ጸዳለ፡ ህዝቢ ትግራይ “ከም ዝተረስዐ እንተተሰምዖ’ውን ባህሪያዊ’ዩ። እቲ ህዝቢ ተረሲዑ፣ ምርሳዕ ጥራይ ዘይኰነ፡ ንቂመኛን ሕነ ክፈዲ ዝተጸበየን ስርዓት ጐረቤት ሃገር ኣሕሊፍካ ክወሃብ ተገይሩ’ዩ” ትብል። ጋዜጠኛ ጸዳለን ፖለቲከኛ ራሄልን፡ ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ብዙሓት ነገራት ኣዝዮም ክተሓላለኹ ገይሩ’ዩ ኣብ ዝብል ይሰማምዓ። “ኢድ ኣእታውነት መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ትግራይ ጥራይ ዘይኰነ ከም ሃገር ብዙሓት ነገራት ክተሓላለኹ ገይሩ እዩ። እዚ ሕቶ ልኡላውነት እዩ። ነዚ ኸኣ ፌደራል መንግስቲ እዩ ተሓታቲ ዝኸውን” ትብል ራሄል። ጸዳለ ብወገና፡ “ድሕነት ህዝቢ ትግራይ ንወራሪ ወጻኢ ሓይሊ ተመሓላሊፉ ኣብ ዝተዋህበሉ ኩነታት ካብ ኢትዮጵያ ክንፍለ ኢና እንተበሉ’ውን ዝገርም ኣይኰነን” ክትብል ተዛሪባ። ፖለቲከኛ ራሄል፡ ቀደሙ’ውን ውሽጣዊ ጸገማትና ባዕልና ክንፈትሕ ብዘይምኽኣልና’ዩ መንግስቲ ኤርትራ ክኣቱ ዝኸኣለ ዝብል መካትዒ ሓሳብ ኣሎዋ። “ኣነ ብውልቀይ፡ መጀመርታ ውሽጣዊ ጸገማት ህወሓትን መንግስቲ ፌደራልን እንተፈቲሖምዎ ጉዳይ መንግስቲ ኤርትራ ብዙሕ ዘጸግም’ዩ ኢለ ኣይሓስብን። እዚ ኹሉ ጸገማት ካብ ውሽጥና ዝነቐለ ስለ ዝዀነ፡ ኣቐዲምና ንዕኡ ክንፈትሕ ኣለና።” ጋዜጠኛ ጸዳለ ብወገና፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ምትእትታው ኤርትራ ዘይምኹናኑ እቲ ኩነታት ክጋደድ ምኽንያት ኰይኑ’ዩ ብምባል፡ “ካብ ስቪካዊ ማሕበራት፡ትካላት ሃይማኖት፡ፖለቲካዊ ውዳበታት፡ሓይልታት ኤርትራ ንኽወጽኡ ዝሓተተ ኣሎ’ዶ? የለን፤ በዚ ህዝቢ ትግራይ እንታይ ክስምዖ እዩ ትጽቢት ዝግበር?” ክትብል ትሓትት። ካብዚ ሓሊፉ፡ኣካቢት ፖለቲካዊ ውድባት ራሄል፡“ህወሓት ግዚኡ ኣብቂዑ’ዩ፤ ስለ ምንታይ ብናታቶም ግጉይ መገድን ግዚኡ ዘየገናዘበ ፖለቲካን ህዝቢ ይጉዳእ?” ኢላ።  ብመሰረት እቲ ኣብ መንጐ ህወሓትን ማእከላይ መንግስትን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኣብቲ ክልል መረጻ ክሳብ ዝካየድ ናይ ስግግር መንግስቲ ከም ዝጣየስ ተገሊጹ እዩ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ዝወረደ በሰላ ብዙሓት ተወለድቲ ትግራይ ዓቢይ ቅሬታ ሓዲርዎም እዩ። እዚ ኩነታት ብዕርቂ፡ ብመሰጋገሪ ፍትሕን ካሕሳን ዝፍወስ እዩ ኢሎም ዝኣምኑ'ኳ እንተሃለው፡ ኩሉ ነገር ዘይጽግን ክፍተት ተፈጢሩ’ዩ ኢሎም ዝኣምኑ እውን ኣለዉ። ትግራይ፡ ምስቲ ዝተረፈ ክፋል ኢትዮጵያ ዘለዋ ምትእስሳር ተጸልዩ እዩ ዝብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ የል ተመራማሪ ድህረ ዶክትሬት ዝዀነ ጎይትኦም ገብረልኡል፡ “ትግራይ ኣካል ኢትዮጵያ ኰይና ናይ ምቕጻል ዕድላ ጸቢብ’ዩ” ይብል። ብማዕከናት ዜና መንግስቲ ብስም ህወሓት ዝቐረበ ሰነዳዊ ፊልምታት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዘውረዶ ስነእኣምሮኣዊ ሃስያ ቀሊል ከም ዘይኰነ የዘኻኽር። ኣብቲ ንክልተ ዓመታት ዝተኻየደ ውግእ ዝተፈጸመ ግፍዒ፡ “እቲ ኲናት ፖለቲካዊ ፍታሕ'ኳ እንተረኸበ፡ ሓደ ትግራዋይ ድሕሪ 10 ወይ 20 ዓመት ካልእ ጨፍጫፍ ከም ዘይፍጸሞ እንታይ ዋሕስ ኣለኒ ኢሉ ምሕታቱ ኣይተርፍን። ስለዚ ንመጻኢ ተመሳሳሊ ግፍዒ ንኸይፍጸመና ናይ ባዕልና ሃገር ክትህልወና ይግባእ” ዝብል መርገጺ ኣለዎ። እዚ፡ ኣብ ውሽጢ ብዙሓት ተወለድቲ ትግራይ ብፍላይ ኣብ ሃገራት ወጻእ ዝነብሩ ተወለድቲ እቲ ክልል ክንጸባረቕ ዝጸንሐ ስምዒት እዩ። ካልኦት ድማ፡ሕጂ እቲ ኲናት ጠጠው ምባሉን ኣብ ውሽጢ ጸገም ዘሎ ህዝቢ ሓገዝ ዝረኽበሉን ዳግም እግሪ ዝተኽለሉን መገዲ ክእለሽ ኣለዎ ይብሉ። ሳራ፡ እቲ ብኲናት ዝተሃስየ መሓውራትን ዝተፈጥረ በሰላን ዳግም ንምሕዋይ ግዜ ክወስድ ምዃኑ ብምእማን፣ እቲ ኲናት ደው ኢሉ እቶም በደል ዝፈጸሙ ኩሎም ፍርዲ ክወሃቦምን ፍትሒ ክረጋገጽን ከም ዝግባእ ትዛረብ። ዝዀነ ኰይኑ ግን፡ መጻኢ ዕጫ ህዝቢ ትግራይ በቲ ህዝቢ ክውሰን ኣለዎ ክብሉ እቶም ወሃብቲ ርእይቶ ገሊጾም። ------- *መዘኻኸሪ፡ ነዚ ጽሑፍ ዝተገብረ ቃለ መጠይቕ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዕ ቅድሚ ምብጽሖም ዝተኻየደ እዩ።


ውፅኢት ዘተ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ መንግስትን ህወሓትን ሎሚ መዓልቲ ወግዓዊ ክኸውን’ዩ

ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ወተሃደራዊ መራሕቲ ህወሓትን ኣብ ናይሮቢ-ኬንያ ክካየድ ዝቐነየ ዝርርብ ዝተዛዘመ ኮይኑ፡ ውጽኢቱ ድማ ሎሚ ቀዳም ቅድሚ ቀትሪ ኣብ ዝህብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ ወግዓዊ ክኸውን እዩ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኽልተ ዓመታት ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ ንምቁራጽ ኣብ መንጎ መንግስትን ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ትግራይን ስምምዕ ሰላም ፐሪቶሪያ ምፍራሞም ስዒቡ’ዩ ዘተ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክካየድ ቀንዩ። እቲ 23 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመ ስምምዕ፡ ነቲ ደማዊ ኲናት ደው ምባል፡ ቀዋሚ ምቁራጽ ተኹሲ፡ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን ምምላስ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ከምኡ’ውን ምፍታሕ ኣጽዋር ዘጠቓልል እዩ። ብመሰረት እዚ፡ እቲ ቀንዲ ስምምዕ ምስተፈረመ፡ ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቶም ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ክዘራረቡ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ኣብ ዝርዝር ኣተገባብራ መስርሕ ምፍታሕ ዕጥቂ ክሰማምዑ ንዝተበፅሐ ስምምዕ ስዒቡ’ዩ ኣብ ናይሮቢ ዝተራኸቡ። ካብ ሰኑይ 28 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ፡ ኣብ ናይሮቢ ክካየድ ዝፀንሐ ዕጹው ዘተ፡ ንሰለስተ መዓልታት ክጸንሕ’ኳ ተገሊፁ እንተነበረ፡ ክልተ መዓልታት ብምውሳኽ ክሳብ ዓርቢ ምንውሑ ይፍለጥ። ብዘይካ ክልቲኦም ተላዘብቲ ወገናትን ኣሸማገልትን ናብቲ ኣብ ናይሮቢ ክካየድ ዝቐነየ ዘተ ካልእ ዝኾነ ኣካል ክኣቱ ስለዘይተፈቕደ፡ ብዛዕባ መዓልታዊ ዝነበረ ኩነታት፡ ምዕባለ እቲ ዝርርብን ዝተበፅሐ ውጽኢትን ዛጊት ዝፍለጥ ነገር የለን። ኣብ መኽፈቲ እቲ ዘተ መደረ ዘስምዑ ተወከልቲ ክልቲኦም ወገናት፡ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮ ህዝቢ ትግራይ ብዘይ ገደብ ክቐርበሉ ምግባር ጊዜ ዘይወሃቦ ጉዳይ ከምዝኾነን መሰረታዊ ግልጋሎት ብቕልጡፍ ክጅመር ከምዝግበርን ገሊፆም ነይሮም። ኣማኻሪ ብሄራዊ ድሕንነት ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ሬድዋን ሑሴን ብዓርቢ ኣብ ትዊተር ብዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ቅድሚ ሎሚ ካብ ዝነበረ ኩነታት ብዝሓሸ ናብ ትግራይ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ይኣቱ ምህላዉ ጠቒሱ። ይኹን'ምበር ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ንማዕከን ዜና ፈረንሳ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ከምቲ ዝተብሃለ ከምዘይኮነ ሓቢሩ። ብኻልእ ወገን ናብ ክልል ትግራይ ዝወስድ ኩሉ መገድታት ንቐረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዝተኸፍቱ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዓርቢ ገሊፁ ነይሩ። ነዚ ደማዊ ኲናት ደው ንምባል፡ ኣብ መንጎ መንግስትን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕን ኣብ ኬንያ ክካየድ ዝቐነየ ዝርርብን ሕብረት ኣፍሪቃ ይመርሖ ከምዘሎ ይፍለጥ።