ኢትዮ ቴሌኮም ወግዓዊ ዝገበሮ ኢ-ሲም እንታይ'ዩ? መን ከ ክጥቀመሉ ይኽእል?

ኢትዮ ቴሌኮም ቅድሚ ሕጂ ካብ እንፈልጦ ሲም ካርድ ወጻኢ ኣገልግሎት ስልኪ ከጥቅም ዝኽእል ኢ-ሲም ዝተባህለ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ወግዓዊ ገይሩ ኣሎ። ተጠቀምቲ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ዝርከቡ ማእከላት ኣገልግሎት ብምኻድ ተጠቀምቲ እቲ ቴክኖሎጂ ክዀኑ ከም ዝኽእሉ እቲ ትካል ገሊጹ። ካብኡ ሓሊፉ፡ ኣብ ቀረባ ካብ ኣዲስ ኣበባ ወጻኢ እውን እቲ ኣገልግሎት ከም ዝጅምር ኣፍሊጡ ኣሎ። ካብ ቀረባ ዓመታት ናብዚ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ዝጀመረ እዚ ኣገልግሎት፡ ኣብ ዓውዲ ተሌፎን ሓደሽቲ ካብ ዝብሃሉ ምዕባለታት ቴክኖሎጂ እዩ። ንምዃኑ ኢሲም እንታይ እዩ? ከመይ'ዩ ዝሰርሕ? ተጠቃሚ እዚ ኣገልግሎት ንምዃን እንታይ ዓይነት ተሌፎን ክህልወካ ኣለዎ? ብዛዕባ እዚ ዘመናዊ ሲም ቅድሚ ምውጋዕና፡ ኣቐዲሙ ብዛዕባ እንፈልጦ ሲም ካርድ ገለ ነገር ክንብል ኣገዳሲ እዩ። ሲም ወይ ብኢንግሊዘኛ Subscriber Identification Module ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዓቐኑ ንእሽቶ ዝዀነ ጭራም ፕላስቲክ መሳሊ ኰይኑ፡ ኣብ ተሌፎናት ኣትዩ ኣገልግሎት ኔትዎርክ ይህበና። እዚ፡ ዝርዝር ሓበሬታ ሓደ ተጠቃሚ ናብ ኔትዎርክ ዘመሓላልፍን ሓቅነት እቲ ዝሓዝናዮ ስልኪ ዘረጋግጽን እዩ። ሲም ካርድ፡ ቝጽሪ ስልኪ ካብ ምሓዝ ጀሚሩ ክሳብ ካልኦት መረዳእታታት ኣብ ውሽጡ ዝኽዝን ኰይኑ፡ ስልኪ ንምድዋልን መልእኽቲ ንምቕባልን ከምኡ’ውን ናይ ኢንተርነት ዳታ ንምጥቃም የኽእለና። ሲም ካርድ፡ ብ1991 ዓ.ም [ኣ. ኣ] ካብ ዝነበሮ ቅርጺ ክረዲት ካርድ ዝመስል ዓቐን፡ ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመታት ናብ ንእሽቶ [ሚኒ] መጠን ተመሓይሹ’ዩ መጺኡ። ብ2003፡ ማይክሮ ሲም ዝተባህለ ብዓቐኑ ንእስ ዝበለ ሲም ካርድ፡ ምስ ፍርያት ኣይፎን 4 ተመራሪሑ መጺኡ። ብ2012 ድማ፡ ‘ናኖ’ ዝተባህለ ብቕርጹ ካብቶም ቅድመኡ ዝነበሩ ሲም ካርድታት ዝንኣሰ ሲም ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ። ሕጂ፡ ኢ-ሲም ወይ ድማ ‘ኢምበድድ ሲም’ ዝበሃል እምበኣር ብ2016 ዝተኣታተወ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ሲም ካርድ እዩ። እዚ ሲም፡ እቲ ቅድሚ ሕጂ ብኢድና ዳህሲስና ናብ ስልክና እነእትዎ ዝነበርና ሲም ካርድ ክተርፍ ዝገብር እዩ፤ ዝተፈለየ ኣገልግሎት ግን የብሉን። እዚ ነቲ ናይ ፕላስቲክ ካርድ ዘትርፍ ቴክኖሎጂ፡ ስማርት ተሌፎናት ክፈርዩ እንከለው ተገጢሙ [ኤምበድ ተገይሩ] ዝመጽእ እዩ። እዚ ዲጂታዊ ቴክኖሎጂ ሲም፡ ካብ ሓደ ተሌፎን ወጺኡ ናብ ካልእ ተሌፎን ዝመሓላለፍ ወይ ዝግጠም ግን ኣይኰነን። እኳ ድኣ፡ ኣብ ‘ቦርድ’ ዘመናዊ ተሌፎናት ተገጢሙ ዝመጽእ ኢ-ሲም፡ ዝሓዞም መረዳእታታት ደምሲስካ ሓድሽ መረዳእታ ከተእቱ ትኽእል። ካብ ሓደ ኔትዎክ ዘቕርብ ትካል ናብ ካልእ ኣቕራቢ ኔትዎርክ፡ ዘለካ ሲም ካብ ተሌፎንካ እንከየውጻእካ ክትቅይሮ ትኽእል ኢኻ። ካብኡ ሓሊፉ፡ ተወሳኺ ኣቕራቢ ኔትዎርክ ክትጥቀም ዕድላት ይፈጥረልካ። እዚ ማለት፡ ኔትዎርክታት ኢትዮ-ተሌኮምን ሳፋሪኮምን ብሓደ ግዜ ካብ ሲም ካርድ ወጻኢ ክትጥቀም ትኽእል። ኢንጅነር ሶፍትዌር ሮቤራ ግርማ፡ እዚ ንኢትዮጵያ ሓድሸ ዝዀነ ኢ-ሲም ምጥቃም ካብ ዝጀመሩ ዓማዊል ሓደ እዩ። ሮቤራ፡ ኣገልግሎት ኢ-ሲም ንነዊሕ ግዜ ክጽበዮ ከም ዝጸንሐ ብምግላጽ፡ እቲ ትካል ነዚ ኣገልግሎት ምስ ኣላለየ ቀልጢፉ ብምኻድ ከም ዝተመዝገበ ይገልጽ። ነዚ ኣገልግሎት ክትጥቀም ካብ ዝደፍእዎ ምኽንያታት እቲ ሓደ፡ ስርቂ ተሌፎን ንምትራፍ ከም ዝዀነ ይዛረብ። “ኣብ ሃገርና ሰፊሕ ስርቂ ተሌፎናት ኣሎ። ክልተ ወይ ሰለስተ ተሌፎን ሒዝካ ትዅረትካ ናብ ሓደኡ ክኸውን እንከሎ፡ ትስረቕ” ይብል። ሕጂ ግን፡ ኣብ ሓደ ስልኪ ዝተፈላለዩ ኔትዎርክታት ክጥቀም ናብ ዝኽእለሉ ቴክኖሎጂ ተጸንቢሩ ኣሎ። ተሌፎናት ጋላክሲ ፒክስል፡ ካብ 2017 ኣትሒዙ ኢ-ሲም ነይሩወን፤ ተሌፎናት ኣፕል ድማ ካብ 2018 ጀሚሩ ኢ-ሲም ሒዘን መጺአን። ሳምሰንግ፡ ተሌፎናቱ ኢ-ሲም ካርድ ይቕበላ እየን። ይዅን’ምበር ኵለን ስርሓት ሳምሰንግ ኣገልግሎት እዚ ሲም ካርድ ኣይቅበላን። ዘመናዊ ዝበሃላን ኣብ ቀረባ ዝፈረያን ስማርት ተሌፎናት፡ ሳምሰንግ ጋላክሲ እንተሃልዩኩም፡ ተጠቀምቲ ኢ-ሲም ክትኰኑ ትኽእሉ ኢኹም። ንኣብነት፡ ካብ ሳምሰንግ ጋላክሲ ኤስ-20 ክሳብ 22 ከምኡ’ውን ተሌፎናት ሳምሰንግ ኖት እዚ ኣገልግሎት ከተኣናግዳ ይኽእላ’የን። ሳምሰንግ ጋላክሲ ዜድ ፎልድን ፍሊፕን ዝተባህላ ተዓጸፍቲ ተሌፎናት’ውን ተጠቀምቲ ኢ-ሲም’የን። ካብዚ ወጻኢ ፍርያት ኣፕል ብዝዀና ተሌፎናት ኣይፎን፡ ኢ-ሲም ምጥቃም ከም ዝከኣል ኢትዮ-ቴሌኮም ይገልጽ። ካብ ኣይፎን ኤክስ ጀሚሩ ክሳብ ኣይፎን 13 ዘለዋ ኣብ ቀረባ ዓመታት ዝፈረያ ስልክታት እዚ ኩባንያ እንተሃልየናኹም ተጠቀምቲ ኢ-ሲም ክትኰኑ ትኽእሉ። ኣብዚ ዓመት [2022] ዝፈረየ ኣይፎን ኤስኢ 3’ውን ነዚ ኣገልግሎት ይቕበል’ዩ። ኢትዮ-ቴሌኮም፡ ኣብ ቀረባ ናብ ዕዳጋ ዝመጽኣ ኣይፎን 14 ነዚ ኣገልግሎት ከም ዝቕበል'ኳ እንተዘይገለጸ፡ እዘን ዘመናውያን ተሌፎናት ናብ ኢትዮጵያ እንተመጺአን ኢ-ሲም ናይ ምጥቃም ዕድል ከም ዝህሉ ይግመት። ዕዳጋ ተንቀሳቐስቲ ተሌፎናት ካብ ዝተቘጻጸራ ስልክታት ሳምሰንግን ኣይፎንን ብተወሳኺ፡ ስልክታት ጉግል ፒክስል’ውን እዚ ሲም ካርድ ዝቕበላ እየን። ኦፖ ሰለስተ ዓይነት፡ ዝተባህላ ፍርያት ቻይና ዝዀና ቴሌፎናት፡ ነዚ ሲም ካርድ ዝቕበላ’ኳ እንተዀና፡ ፍርያት ኦፖ ጥራይ’የን ኣብ ኔትዎርክ ኢትዮ-ቴሌኮም ተቐባልነት ዘለወን። ብተወሳኺ፡ ሁዋዌ ፖ40፡ ፒ40 ፕሮን ሁዋዌ ማቴ40ን ከምኡ’ውን ኣርባዕተ ዓይነት ስርሓት ሞቶሮላ ኣብ ኔትዎርክ ኢትዮ-ቴሌኮም ተቐባልነት ረኺበን ኣለዋ። ኣብ ቀረባ ኣብ ኔትዎርክ ኢትዮ-ቴሌኮም ዝኣተወ ሳፋሪኮም፡ ዋላ’ውን ኣገልግሎቱ ኣብ ቀረባ ኣብ ድሬዳዋን ካልኦት ከተማታትን እንተጀመረ፡ ኢ-ሲም ተግባራዊ ክገብር ትጽቢት ይግበር። ኣብ ኬንያ ብዙሓት ተጠቀምቲ ዘለውዎ ኩባንያ ሳፋሪኮም፡ ዘመናዊ ብዝበሃላ ተሌፎናት ኣቢሉ ኣገልግሎት ኢ-ሲም ይህብ እዩ። ኣፕል ኣብ ቀረባ እዋን ምስ ተጠቀምቲ ዘላለየን ኣይፎን 14፡ ኣብ ዕዳጋ ኣሜሪካ ዝውዕል መእተዊ ሲም ካርድ ከም ዘይብለን ይጠቅስ። እዚ ውሳነ ኣፕል፡ ብዙሓት ኣቕረብቲ ኔትዎርክ ኢ-ሲም፡ ኣገልግሎት ንክጅምሩ ክውስኑ ክደፍኦም ይኽእል’ዩ። መእተዊ ሲም ካርድ ዘይብለን ተሌፎናት፡ ናብ ዕዳጋ ምቕራብ ዝጀመረ ኣፕል ኣይኰነን፤ መጀመርታ ሞቶሮላ ራዝር ፍሊፕ ዝተባህለት ተሌፎን እዩ ነዚ ስርሓት ሒዙ መጺኡ። ብኢንግሊዘኛ ‘ኢምቤድድ ሲም’ ዝበሃል ሲም ካርድ፡ እታ ብኣእዳውና ንድህስሳ ሲም ካርድ ካብ እትህቦ ጥቕሚ ንላዕሊ ዝተፈላለዩ ረብሓታት ኣለውዎ። ተሌፎንኩም፡ ኢ-ሲም ትቕበል እንተዀይና ሲም ካርድ ዘእቱ በዓል ክልተ ሲም ካርድ ተሌፎን ክትኰኑ ትኽእሉ ማለት’ዩ። ብኢ-ሲም ኣቢልካ፡ ክልተ ሲም ካርድ ክትጥቀም ትኽእል። ስለዚ፡ እቲ ሓደ ረብሓ ኢ-ሲም፡ ኣብ ሓደ ስልኪ ክልተ ሲም ካርድ ክትሕዝ ምኽኣል እዩ። ካልኣይ፡ ኢ-ሲም ኣብ ዝቕበላ ተሌፎናት ክሳብ ሓሙሽተ ሲም ካርድ ክተእትው ትኽእሉ። ካልእ ረብሓ ኢ-ሲም፡ ካብ ሓደ ኔትዎርክ ናብ ካልእ ኔትዎርክ ክትቅይሩ እንተደሊኹም፡ ሓድሽ ሲም ካርድ ንምግዛእ ኣይትግደዱን። ኣብ ገለ ሃገራት፡ እዚ ንምግባር ናብ ሓደ ኔትዎርክ ዘቕርብ ትካል ተሌፎን ትድውል፤ ብኢንተርነት ኣቢሉ ድማ ነቲ ኔትዎርክ ክቕይሮ ይኽእል። ንኣብነት፡ ካብ ሳፋሪኮም ናብ ኢትዮ-ቴሌኮም ክትቕይሩ እንተደሊኹም ሓድሽ ሲም ካርድ ከይገዛእኹም እቲ ኔትዎርክ ምትሕልላፍ ትኽእሉ። ብፍላይ ድማ፡ ካብ ሓንቲ ሃገር ናብ ካልእ ዝጓዓዙ ሰባት፡ መርፍእ መሳሊ ኣሊሾም ነታ ሲም ካርድ እተእቱ ነዃል ከፊቶም ካልእ ካብ ምእታው ይገላገሉ ኣለው ማለት እዩ። ብመንጽር ድሕነት ክኣ፡ ሰረቕቲ ተሌፎንኩም መንዚዖም ብምውሳድ ከይጉርጉርዎ ይከላኸል። ይዅን’ምበር፡ ኢ-ሲም ርእሱ ዝኽኣለ ጐድናዊ ሳዕቤናት ኣለዎ እዩ። ንኣብነት፡ ተሌፎንኩም እንተተበላሽያ፡ ከምቲ ካልእ እዋን ሲም ካርድ ኣውጺእኩም ናብ ካልእ ተሌፎን ኣእቲኹም ክትጥቀሙ ኣይትኽእሉን። ፎርብስ ዝተባህለ መጽሄት፡ እቲ ሓደ ጉድኣት ኢ-ሲም ብቐሊሉ ‘ትራክ’ ክንግበር ዘኽእል ምዃኑ እዩ ይብል። እዚ ማለት፡ መንግስቲ ወይ ዝዀነ ትካል፡ በቲ ዝጥቀመሉ ሲም ካርድ ይከታተሉኒ እዮም ዝብል ስክፍታ እንተሃልዩኩም፡ ኢ-ሲም ኣስጋኢ እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ፊልምታት ከም እንርእዮ፡ እቲ ብኣእዳውና እንድህስሶ ሲም ካርድ ካብ ተሌፎን ኣውጺኦም ምስ ደርበዩዎ ኣድራሻኦም ምርካብ ከቢድ እዩ። ተጠቃሚ ኢ-ሲም እንተዄይንካ ግን፡ እቲ ተሌፎን ብዕእንደ ርእሱ እንተዘይደርቢኻዮ ብቐሊሉ ኣድራሻኻ ክተጥፍእ ኣይትኽእልን። ተበጻሕነት ቴሌኮምዩኒኬሽን፡ ሚዲያን ቴክኖሎጅን ዝከታተል ኦሚዲያ ዝተባህለ ትካል፡ ብደረጃ ዓለም ኣብ መወዳእታ እዚ ዓመት ሓሙሽተ ሚኢታዊት ስማርት ስልክታት ኢሲም ክህልወን እዩ ይብል። እዚ ቑጽሪ፡ ኣብ 2024 ናብ 20 ሚኢታዊት ክዓቢ ትጽቢት ይግበር። ስልክታት ኣፕል፣ ሁዋዌን ሳምሰንግን፡ ልዕሊ ፍርቂ ዕዳጋ ስማርት ተሌፎን ዓለምና ይሕዙ። እዚኦም፡ ኢ-ሲም ወሲዀም መጺኦም ኣለው። ኢ-ሲም፡ ስማርት ስልክታት ጥራይ ዘይኰኑ፡ ብዙሓት ኩባንያታት ስልኪ የፍርዩዎም ኣብ ዘለው ስማርት ናይ ኢድ ሰዓታት እውን ክግጠሙ ጀሚሮም ኣለው። ተንተንቲ ቴክኖሎጂ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ተጠቃምነት ኢ-ሲም ቀስ ብቐስ እናዓበየ ይመጽእ ምህላው ይኣምኑ። በዚ መንጽር ደቡብ ኣፍሪቃ ሰፊሕ ተጠቃምነት ዘለዋ ሃገር እያ። ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ፡ ቴክኖሎጅን ኣገልግሎትን ሞባይል ኣብ 2019 ኣብ ጠቕላላ ምህርቲ እተን ሃገራት ዝነበሮ ኣበርክቶ 9 ሚእታዊት [ኣስታት 155 ቢልዮን ዶላር] ጥራይ እዩ ነይሩ። ይዅን’ምበር፡ ኣብዚ ዞባ ካብ ዝርከቡ ኣስታት 800 ሚሊዮን ሰባት ክሳብ ሕጂ ተጠቀምቲ ኣገልግሎት ኢንተርነት ሞባይል ኣይኰኑን።


ሓድሽ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ፡ ንዝምድና ኢትዮጵያን ኬንያ ከመይ ክጸልዎ እዩ?

ኬንያ ኣብ ዝሓለፈ መጀመርታ ወርሒ ነሓሰ ብዘካየደቶ ሃገራዊ መረጻ ሓድሽ ፕረዚደንት መሪጻ’ላ። ኣብዚ መረጻ፡ ዊልያም ሩቶ፡ ነቲ ሓያል መወዳድርቱ ምኩር ፖለቲከኛ ራይላ ኦዲንጋ ስዒሩ እዩ ፕረዚደንት ክኸውን ክኢሉ ኣሎ። በዚ መሰረት፡ ሩቶ እታ ሃገር ኣብ 1963 ናጽነታ ካብ እትረክብ ንነጀው መበል ሓምሻይ ፕረዚደነት ኮይኑ ኣሎ። እቲ ካብ 2013 ኣትሒዙ ን10 ዓመታት ንኬንያ ክመርሕ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ፡ ነቲ ጽባሕ 13 መስከረም ቃለመሓላ ዝፍጽም ሓድሽ ፕረዚደትን ዊልያም ሩቶ መንበረ ስልጣኑ ከረክብ እዩ። ምምጻእ ሩቶ ናብ ስልጣን፡ ኲናት ሓድሕድ ሰሜን ኢትዮጵያ ዳግም ኣብ ዝተባርዓሉ እዋን እዩ። ኣፍሪቃዊ ሕብረት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ንዝተወልዐ ግጭት መዕለቢ ንምርካብ ንፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሴጉን ኦባሳንጆ ፍሉይ ልኡኽ ጌሩ መዚዙ እዩ። ሓይልታት ትግራይ ግና ድርድር ብመንጎኝነት ኬንያ ክካየድ እዮም ብተደጋጋሚ ክሓቱ ጸኒሖም። እዚ ድማ ኣብ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ጽልዋ ክህልዎ ምዃኑ ብኣጋኡ ክግመት ይከኣል። ስለዚ፡ ፕረዚደንትነት ሩቶ፡ ኣብ መንጐ ኢትዮጲያን ኬንያን ዘሎ ዝምድና ብኸመይ ክጸልዎ ይኽእል? ኬንያ፡ ኣብ 1963 ናጽነታ ድሕሪ ምርካባ፡ ኣብ መንጐ ክልቲአን ጐረባብቲ ሃገራት ጸጥታውን ቁጠባ’ውን ዝምድና ጸኑሑ እዩ። ኢትዮጵያ ምስ ኬንያ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ዝጀመረት፡ ኣብ 1945 [ኣ.ኣ] ኣብ ናይሮቢ ቈንስላዊ ቤት ጽሕፈት ድሕሪ ምኽፋታ ምዃኑ፡ ኣብ ክሊ ጸጥታን ሰላምን ክልቲአን ሃገራት ናይ ማስተርስ መጽናዕታዊ ጽሑፉ ዘዳለወ ኣቶ መለሰ ዘለቀ ይገልጽ። ተንታኒ ጉዳያት ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝዀነ ዓብዱላሂ ቦሩ፡ “ዝምድና ክልቲአን ሃገራት፡ ምስ ናይ ካልኦት ሃገራት እንክነጻጸር እቲ ዝሓየለ ዝምድና እዩ፡” ይብል። ብተመሳሳሊ፡ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኬንያ ባጫ ደበሌ፡ ዝምድና ክልቲኤን ሃገራት፡ ድሕር’ቲ ኢጣልያ ንኢትዮጵያ ዝወረረትሉ ግዜ ኣትሒዙ እናሓየለ ምምጽኡ ይገልጽ። “ምስ ኬንያ ፍሉይ ዝምድና እዩ ዘለና። እዚ ዝምድና’ዚ ዝጀመርዎ ኣቦታትና እዮም፤ ኣብ ግዜ ሃይለስላሰ፡ ሓርበኛታት ሃዲሞም ዝተዓቘቡሉ ኬንያ እዩ። ኬንያውያን ድማ፡ ሓርበኛታትና ተቐቢሎም ኣዕጢቘም ንኢትዮጵያ ኣፋንዮምዎም። ኬንያውያን ካብ መግዛእቲ ንምልቓቕ ኣብ ዝገብርዎ ዝነበሩ ቃልሲ፡ መንግስቲ ኢትዮጲያ ሓጊዝዎም እዩ። ስለዚ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ፍሉይ እዩ ክበሃል ይከኣል፡” ይብል ኣምባሳደር ባጫ። ኬንያ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ሓራ ድሕሪ ምዃና፡ ምስ ኢትዮጵያ ቅልጡፍ ዝዀነ ኣብ ጉዳያት ውትህድርናን ሰላምን ዘተኰረ ስምምዕ ከም ዝገበረት፡ ዓብዱላሂ ቦሩ ይገልጽ። ክልቲአን ሃገራት ነዚ ስምምዕ ዝተገደሳሉ ቀንዲ ምኽንያት፡ ክልቲአን ብወገን ሶማልያ ዝመጽእ ተመሳሳሊ ጸጥታዊ ስግኣት ስለዝነበረን እዩ። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኬንያ ኰይኑ ዝሰርሐን ኣብዚ እዋን ዳይሬክተር ህዝባዊ ዲፕሎማሲ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዘሎን ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ፡ “ዝምድና ኢትዮጵያን ኬንያን ነዊሕ ዓመታት ዝጸንሐ እዩ፡” ይብል። ኢትዮጵያ ከም ሶማልያ፡ ኤርትራን ሱዳንን ምስ ዝበላ ጐረባብታ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ኣብ ኲናት ኣትያ እያ። ኣብ 1977 መንግስቲ ዚያድ ባረ - ሶማልያ - ንኢትዮጵያ ኣብ ዝወረረሉ’ውን ኣብታ ሃገር ኣብ ኲናት ኣትያ እያ። ምስ ሱዳን’ውን፡ ሽሕ’ኳ መጠነ ሰፊሕ ዝዀነ ኲናት እንተዘይተላዕለ፡ ብጉዳይ ዶብን ብሰንኪ ግድብ ህዳሰን ብዝተፈጥረ ኵነታት መጠናዊ ዝዀነ ግጭታትን ምትፍናንን ኣሎ። ምስ ኤርትራ’ውን ድሕሪ እቲ ኣብ 1998 ዝተወልዐ ኲናት ዶብ ክሳዕ 2018 ኣብ ኲነተ ኲናት እያ ጸኒሓ። ኬንያን ኢትዮጵያን ግን፡ ሓሓሊፉ እቶም ኣብ ዶባት ዝነብሩ ሕብረተሰባት ዘካይድዎ ንኣሽቱ ግጭታት እንተዘይኰይኑ፡ ብደረጃ ሃገር ናብ ኲናት ኣትየን ከምዘይፈልጣ ኣምባሳደር ዲና የረድእ። ኣብ ኬንያ ዘሎ ቤት ጽሕፈት ኤምባሲ ኢትዮጵያ፡ ቀዳሞት ካብ ዝበሃሉ ኤምባሲታት ሓደ እዩ። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ ንቤተመንግስቲ ኬንያ ዝቐረበ፡ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ጥራይ እዩ። እዚ ኸኣ ተሓሲቡ ዝተገብረ ምዃኑ ኣምባሳደር ዲና ይገልጽ። “ጆሞ ኬንያታ፡ ንስኻትኩም ካብዚ ክትርሕቁ የብልኩምን፡ ኣብዚ ኣብ ጥቓና ክትኰኑ ኣለኩም፡ ብምባል፡ ኣብ ጥቓ’ቲ ቤትመንግስቲ ንኤምባሲ ኢትዮጲያ ዝኸውን ቦታ ባዕሉ ሂቡና፡” ይብል። እዚ ጥራይ ዘይኰነ’ውን፡ መንበሪ ገዛ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ’ውን፡ ኣብ ቀጽሪ’ቲ ጥቓ ቤተመንግስቲ ዝርከብ ኤምባሲ እዩ። ኬንያ፡ ካብ መግዛእቲ እንግሊዝ ሓራ ካብ ዝዀነትሉ ኣትሒዙ ቀዳማይ ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝዀነ ጆሞ ኬንያታ፡ ምስ ሃጸይ ሃይለስላሰ ቅርበትን ዕርክነትን ነይርዎም። ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ፡ ኣብ 1963 [ኣ.ኣ] ኣብ ዝተመስረተሉ እዋን፡ ግደን ኣበርክቶን እዞም ክልተ መራሕቲ መሰረታዊ እዩ ነይሩ። “ሃይለስላሰን ኬንያታን ጽቡቕ ዝምድና እዩ ነይርዎም፣ ብቐጻሊ ተራኺቦም ይመኻኸሩ። ድሕሪኦም ዝሰዓቡ መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት ድማ ክሳዕ ሕጂ ጽቡቕ ዝምድና እዩ ዘለዎም፡” ይብል እምባሳደር ዲና። ዊልያም ሩቶ ናብ ስልጣን ምምጻኡ ንኢትዮጵያ ከም ሓደ ጽቡቕ ኣጋጣሚ ምዃኑ ዝግምግሙ ኣለው። ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተፈጥረ ኲናት ብሰላም ንምዕራፉ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ፡ ኡሁሩ ኬንያታ ብመንጐኝነት ክመርሖ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣይመርጽን። መንግስቲ፡ እቲ ድርድር ብሕብረት ኣፍሪቃ ክካየድ እዩ ዝደሊ። ሓይልታት ትግራይ ድማ፡ መንጐኝነት ኡሁሩ ኬንያታ ይመርጹ። ኢትዮጵያ ንመንጎኝነት ኬንያ ዘይምምራጻ፡ ከም መርኣያ ናይቲ ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ኣሉታዊ ዝምድና ምዃኑ ዝገልጹ ኣለው። በዚ መሰረት ድማ፡ ምምጻእ ሓድሽ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ናብ ስልጣን ከም ጽቡቕ ዕድል ይቘጽርዎ። ፖለቲካዊ ተንታኒ ዓብዱላሂ ቦሩ ግን በዚ ሓሳብ ኣይሰማማዕን። “ፕረዚደንትነት ሩቶ፡ ኣብ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ዝዀነ ለውጢ ኣየምጽእን እዩ፡” ድሕሪ ምባል፡ “ “ፖሊሲ ዝምድናታት ወጻኢ ኬንያ፡ ሓደ ሰብ ፕረዚደንት ብምዃኑን ዘይምዃኑን ዝውሰን ኣይኰነን። ኬንያ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ሃገራት ኢዳ ኣይተእቱን እያ፡” ይብል። ኣተሓሒዙ ዓብዱላሂ፡ “ህወሓት፡ ኬንያ ናብ ዝዀነ ከምዘይተሻሩ ስለዝፈልጥ ኡሁሩ መሪጹ፣ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ ንሕብረት ኣፍሪቃ ከእምን ስለዝቐሎ፡ ንዕኡ መሪጹ፣ እምበር ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ዝዀነ ቍርቍስ ስለዘሎ ኰይኑ ኣይኰነን፡” ይብል። ኣምባሳደር ዲና ብወገኑ፡ ኢትዮጵያ እቲ ድርድር ሰላም ብሕብረት ኣፍሪቃ ክምራሕ ዝሓተተሉ ምኽንያት፡ እቲ ብኦባሳንጆ ዝተጀመረ ስራሕ ኣብ መፈጸምታኡ ንኽበጽሕ ጥራይ እዩ፤  ኡሁሩ ኬንያታ ከም ተወሳኺ ኰይኑ ክቐርብ ዝዀነ ጸገም ከም ዘይብላ ይዛረብ። ፕሮፌሰር ዩኒቨርስቲ ናይሮቢ ዝኾነ ፒተር ፓጉዋንጃ፡ ኬንያ ሓድሽ ፕረዚደንት ምርካባ ንኽልቲአን ሃገራት ዘምጽኦ ለውጢ ከምዘየለ ይዛረብ። ዊልያም ሩቶ ንዝሓለፈ “ዓሰርተ ዓመታት ምክትል ኡሁሩ ኮይኑ ብምግልጋሉ፡ ኣብ ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ኬንያ ዘምጽኦ ለውጢ ኣይክህሉን እዩ” ኢሉ። ኣብቲ ኣብ ኬንያ ክካየድ ዝጸንሐ ፕረዚደንታዊ መረጻ፡ ኡሁሩ ደጋፊ ‘ቲ ዝተሳዕረ ራይላ ኦዲንጋ እዩ ነይሩ። ዘይከምቲ ዝሓሰቦ ድማ፡ እቲ ምኽትሉ ኰይኑ ክሰርሕ ዝጸንሐን፡ ካብዚ ቀረባ እዋናት ዝምድናኦም ዝሓርፈፈን ዊልያም ሩቶ እዩ ስልጣን ዝሕዝ ዘሎ። “ስለዚ ኦዲንጋ ኣብዚ ምርጫ ምስዓሩ፡ ምናልባት ንመንጐኝነት ኡሁሩ ክጸልዎ ይኽእል እዩ፡” ድሕሪ ምባል ዓብዱላሂ ቦሩ፡ “ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ፡ ኣብ ጉዳይ መንጐኝነት ኡሁሩ ሕቶ ክህልዎ ይኽእል እዩ፣ እንተዀነ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ብንቡር እዩ ዝኸይድ ዘሎ፡” ይብል። ድሕሪ ፕረዚደንታዊ መረጻ ዊልያም ሩቶ፡ ብቕጽበት መልእኽቲ ዮሃና ካብ ዝለኣኹ መራሕቲ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ እዩ። ነዚ ኣመልኪቱ ዓብዱላሂ ቦሩ፡ ጽቡቕ ዝምድና ኣብ ዘለወን ሃገራት ዝግበር እምበር ዝተፈልየ ትርጕም ከምዘይብሉ እዩ ይዛረብ። “እንተዀነ ግን ክልቲኦም ሰዓብቲ እምነት ፕሮቴስታንት ምዃኖም፡ ዝምድናኦም ዝያዳ ከደልድሉ ዕድል ከርሕወሎም እዩ፡” ይብል። “ኣብ መንጐ ክልቲኦም መራሕቲ ድልዱል ዝምድና እንተሃልዩ፡ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ልዕሊ ሽምግልና ኬንያ ዝጸንሓ ጥርጣረ ከፍኵሶ ይኽእል እዩ፤ እዚ ድማ ንኢትዮጵያ ጽቡቕ ዕድል እዩ፡” ብምባል ዓብዱላሂ ወሲኹ የረድእ። ፕሮፌሰር ፒተር በዚ ሃሳብ ኣብ ርእሲ ምስምምዑ፡ ኬንያ ንሽምግልና ምችእቲ ምዃና’ውን ይውስኽ። “ኬንያ ኣባል ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ስለዝዀነት፡ ዲፕሎማስያዊ ደገፍ ምዕራባውያን ስለዘለዋ፡ ነዚ ዘተ ሰላም ንምክያድ ብቕዕቲ እያ።” ኣምባሳደር ዲና ግን፡ “እዚ ጉዳይ ብኸምቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተጀመሮ በቲ ሕብረት ክውዳእ ኢና ንደሊ፤ ካብዚ ወጻኢ ግን ምስ ኬንያ ዝዀነ ጸገም የብልናን፡” ይብል። ፕሮፌሰር ፒተር፡ ክልቲኦም ተዋጋእቲ ሓይልታት፡ ኣብ ኬንያ ይኵን ዊልያም ሩቶ እምነት ስለዘለዎም፡ ኬንያ ነዚ ሽምግልና ብመንጐኝነት ክትመርሖ ዓቕሚ ኣለዋ ይብል።


መረጻ ኬንያ፡ ራይላ ኦዲንጋ ኣቕሪብዎ ዘሎ ሕጋዊ ኣቤቱታ እንታይ’ዩ?

ኣብ ኬንያ ንፕረዚደንትነት ተወዳዲሩ ዝተሳዕረ ራይላ ኣሞሎ ኦዲንጋ፡ ነቲ ውጽኢት ብምንጻግ፡ ነቲ ዊልያም ሩቶ ተዓዊትሉ ዝተበሃለ መረጻ ብሕጊ ንምብዳህ፡ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ሰነዳት ኣደጊፉ ትማሊ ኣቤቱታ ኣቕሪቡ ኣሎ። በዚ መሰረት፡ ነቲ ራያላ ኣሞሎ ኣዲንጋ ኣቕሪብዎ ዘሎ ሰለስተ ሕጋዊ ነጥብታት ዳህሲስናዮ ኣለና። ሓደ ካብቲ ራይላ ኦዲንጋ ኣብ ኣቤቱታኡ ኣቕሪብዎ ዘሎ ነጥቢ፡ ንተራ ኣቦ ወንበር ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር ዋፉላ ቻቡካቲ ዝምልከት እዩ። ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ብሸውዓተ ኮሚሽነራት ዝቘመ’ዩ። ውጽኢት ክንገር ሰዓታት ምስ ተፈፎ ኸኣ፡ ካብቶም ሸውዓተ ኮሚሽነራት፡ ምክትል ኣቦ ወንበር ትርከቦም ኣርባዕተ ኮሚሽነራት፡ እቲ ምቝጻርን ምጽራይን ድምጺ፡ ዘይንጹሩነት ነይርዎ’ዩ ብምባል ነቲ ምንጋር ውጽኢት ኢዶም ከምዘይሕውስሉ ዝገልጽ መግለጺ ሂቦም። ብወግዒ’ውን ኣብ ልዕሊ እቲ ኣቦ ወንበር ዘለዎም ተቓውሞ ኣስሚዖም። ነዚ ምርኩስ ብምግባር ኣቦ ወንበር ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ዋፉላ ቻቡካቲ ምልኣት ኮሚሽነራት ኣብ ዘይብሉ ዊልያም ሩቶ’ዩ ተዓዊቱ ኢሉ ክእውጅ ከምዘይነበሮ’ዮም ጠበቓታት ራይላ ኣሞሎ ኦዶንጋ  ሓጋዊ ነጥቢ ዘቕርቡ ዘለዉ። እንተዀነ ንስልጣን ዋፉላ ቻቡካቲ ኣብ ዝምልከት ክልተ ዝተፈላለየ ሕጋዊ መግለጺ’ዩ ዝወሃብ ዘሎ። ገለ ክኢላታት ሕጊ፡ እቲ ውጽኢት ድሕሪ ምሃብ ድምጺ ኣብ ውሽጢ ሸውዓተ መዓልታት ክንግር ቅዋም ስለዘገድዶ ክነግር ግድን እዩ፣ ብመሰረት ቅዋም 'ታ ሃገር'ውን ስልጣን ኣለዎ ዝብሉ እዮም። ገለ ኸኣ፡ ቻቡካቲ ኵሎም እቶም ኮሚሽነራት ንዘጻረይዎ ድምጺ’ዩ ክእውጅ ስልጣን ዘለዎ ብምባል ዝማጐቱ ኣለዉ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ኸኣ፡ ነዚ ሕጋዊ ትርጕም ዝደሊ ስልጣን ኣቦ ወንበር ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ዝምልከት ጉዳይ ደምዳሚ መልሲ ክህበሉ ትጽቢት ይግበር። ራይላ ኦዲንጋ ሓደ ካብቲ ኣቤቱታ ኣስሚዕሉ ዘሎ ነጥቢ፡ ካብ ዝተመዝገቡ ክንደይ ኣድሚጾም ኣብ ዝብል ብኣቦ ወንበር ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ዋፉላ ቻቡካቲ ዝተወሃበ ሚእታዊት፡ ምስቶም ዘድመጹ ናይ ልዕሊ 250 ሽሕ ፍልልይ ኣለዎ ዝብል ነጥቢ’ዩ። ኣቦ ወንበር ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ዋፉላ ቻቡካቲ፡ ካብቶም ከድምጹ ዝተመዝገቡ 65.4 ሚእታዊት ከምዘድመጹ’ዩ ሓቢሩ። ራይላ ኦዲንጋ ኸኣ፡ ካብቶም ተመዝጊቦም ዝነበሩ 65.4 እንተኣድሚጾም ቍጽሪ ኣድመጽቲ 14.5 ሚልዮን እዩ ክኸውን ዘለዎ እዩ ዝብል። እንተዀነ ቍጽሪ ናይቶም ንኣርባዕተ ሕጹያት ድምጾም ዝሃቡ ምስ ዝድመር ግን 14.2 ሚልዮን እዩ ዝኸውን [ዋላ እቲ ዝተሰረዘ ድምጽታት እንተተደሚሩ፡ 14.3 ሚልዮን እዩ ዝኸውን]። ጠበቓታት ራይላ ነዚ ብምጽብጻብ እቲ ኮሚሽነር ናይ ልዕሊ 250 ሽሕ ድምጺ ኣበይ ኣእትይዎ ብምባል’ዮም ኣእዳዎም ናብቲ ኣቦ ወንበር ዘወጣውጡ ዘለዉ። እዚ ብራይላን ጠበቓታቱን ቀሪቡ ዘሎ ቅማረ ቅኑዕ’ዩ፡ እንተዀነ ቻቡካቲ ኣብ መጀመርታ ደኣ ካብ ዝተመዝገቡ 65.4 ሚእታዊት’ዮም ኣድሚጾም ይበል’ምበር፡ ድሒሩ ግን ቍጽሪ ኣድመጽቲ 64.6 ሚእታዊት እዩ ኢሊ ኣሪምዎ’ዩ። እዚ ዳሕረዋይ ቍጽሪ ኸኣ ምስቲ ነቶም ኣርባዕተ ተወዳደርቲ ዝተወሃበን ዝተሰረዘን ድምጺ ማዕረ እዩ። ስለዚ ራያላ ኦዲንጋ፡ እቲ ኮሚሽነር ኣብ መጀመርታ ጌጋ ፈጺሙ ነይሩ’ዩ ዳሕራይ ግን የዐርይዎ ዝብል ምጕት’ዩ ከቕርብ ዝኽእል። ኣብ መወዳእታ ኵሉ ድምጺ ምስ ተቘጸረን ምስ ተጻረየን ከኣ፡ ካብቶም ዝተመዝገቡ 64.8 ሚእታዊት ከምዘድመጹ’ዩ ተገሊጹ። ኬንያውያን ኣብቲ ብ 9 ነሓሰ ዝተኻየደ መረጻ፡ ፕረዚደንት ጥራይ ኣይኰኑን መሪጾም። ማዕረ ማዕረኡ ኣመሓዳርቲ ዞባታት፡ ሰኔተራት፡ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ፡ ወኪልቲ ደቀንስትዮን ኣባላት ባይቶ ዞባን’ውን መሪጾም’ዮም። ዝያዳ ንምንጻሩ፡ ሓደ ኣድማጺ ሽዱሽተ ዝተፈላላየ ሕብሪ ዘለዎ ወረቐት እዩ ዝወሃቦ። ኣብቲ  ወረቐት ከኣ ሽምን ስእልን ተወዳደርቲ ኣለዎ። ንኣብነት፡ ንፕረዚደንትንት ዝወዳደሩ ኣርባዕተ ሕጹያት ነይሮም፡ እቲ ኣድማጺ ኸኣ ነቲ ክመርጾ ዝደለየ ሰብ ኣብታ ጥቃ ስእሉ ንዘላ ርቡዕ ኩርናዕ ብፒሮ ምልክት ብምግባር ኣብታ ሳንዱቕ ፕረዚደንት የእትዋ፡ ነቶም ንኻልኦት ጽፍሒታት ዝወዳደሩ ኸኣ ብተመሳሳሊ ከምኣ ይገብር። ኣብ መወዳእታ ኣብ ሽዱሽተ ሳንዱቕ፡ ማዕረ ክንዲ እቶም ዘድመጹ ወረቃቕቲ ይጸንሕ ማለት’ዩ። ኦዲንጋ ኸኣ፡ ኣብ ገለ ገለ ቦታታት ቍጽሪ ናይቲ ኣብ ዝተፈላላየ ሳንዱቕ [ሽዱሽተ] ዝተፈላለየ ቍጽሪ ይጸንሕ ምንባሩ’ዩ ዝገልጽ። ንኣብነት ኣብ ዞባ ኪሪንያጋ ንፕረዚደንትን ንኣመሓዳሪ ዞባን ኣብ ዝተወሃበ ድምጺ፡ ኣብቲ ንፕረዚደንት ዝተወሃበ ቁጽሪ ብ23 ሽሕ ጸብለል ኢሉ ምጽንሑ’ዩ ዝገልጽ። ኣብ ገለ ገለ ቦታታት’ውን ብኣንጻሩ ንፕረዚደንታት ዝተወሃበ ድምጺ ካብቲ ንኻልእ ጽፍሕታት ዝተወሃበ ድምጺ ውሒዱ ከምዝርአ’ውን ብምጥቃስ፡ “ብተግባር ዝኸውን ዘይመስል ፍጻመ’ዩ” ኢሎም ገሊጾሞ ኣለዉ። ኣብ ገለ ገለ ቦታታት ዝተሰረዘ ድምጽታት፡ ንኸምዚ ነገር ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ። ብተወሳኺ እሱራት ንፕረዚደንት ጥራይ ክመርጹ እዩ ዕድል ተዋሂብዎም፡ እንተዀነ ንሶም ቍጽሮም ውሑድ ስለዝዀነ ዓቢይ ፍልልይ ከምጽእ ዝኽእል ኣይኮነን። ጌጋታት ዝመስሉ ነገራት ክርኣዩ ይኽእሉ እዮም፡ እንተዀነ ካብ ኮሚሽን መረጻ ኬንያ ኵሉ ሰነዳት ስለዘይርከብ ኣብ ሕጂ ኴንካ ፍርዲ ክትህበሉ የጸግም’ዩ።


ኣምባሳደር ባጫ ደበሌ፡ ብዛዕባ ዳግማይ ምውላዕ ኲናት እንታይ ኢሉ?

ጀነራል ባጫ ደበሌ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝነበረን፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኬንያ ኰይኑ ዘገልግል ዘሎን'ዩ። ኲናት ትግራይ፡ ጥቅምቲ 28 ምስ ተወልዐ፡ ንሰራዊት መንግስቲ ብምውካል ብዛዕባ'ቲ ኲናት ሓበሬታ ዝህብ ዝነበረ ሓደ ካብ ቀንዲ ገጻት ምንባሩ ይዝከር። ንሱ፡ ብዛዕባ ዳግማይ ምውላዕ ውግእን ተኽእሎታት ሰላምን ብዝምልከት ምስ ቢቢሲ ኣምሓርኛ ቃለመሐትት ኣካይዱ ነይሩ። መራሒ ትግራይ፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ገ/ሚካኤል፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ናብ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዝተፈላለዩ ማሕበረሰባት ዓለምን፡ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ምስ ተወከልቲ መንግስቲ ብምስጢር ተላዚብና ኢሉ ነይሩ። ቢቢሲ፡ “እዚ ሓቂ ድዩ? ከምኡ እንተዀይኑ ኣበይ’ዩ ተኻይዱ? በዓል መን ተራኺቦም?” ዝብል ሕቶ ንኣምባሰደር ባጫ ኣቕሪብሉ። ኣምባሳደር ባጫ፡ “እዚ ብምስጢር ተራኺቦም ዝበሃል ነገር ኣይፈልጥን። ህወሓት ዝዛረቦ ነገር ብሒሳብ እዩ። ሓደን ሓደን ክልተ እዩ ይብል። እንተደልዩ ድማ ሓደ ሽሕ እዩ ይብል። ስለዚ ህወሓት ንፖለቲካዊ ረብሓኡ ክብል ዝደለዮ ነገር እዩ ዝብል። ብምስጢር ዝተራኸበሉ ኵነታት’ውን ኣይፈልጥን፤ እቲ ካልኣይ ድማ ቦታኡ’ውን ኣይፈልጥን” ዝብል ምላሽ ሂቡ። ዶ/ር ደብረጽዮን ኣብቲ ዝዘርግሖ ደብዳበ፡ እቶም ላዕለዎት ተዛተይቲ ክልቲኦም ወገናት፡ ኣብ ጅቡትን ሲሸልስን ከምዘተራኸቡ እዩ ዝገልጽ። ጀነራል ባጫ ግን፡ “ብምስጢር ዝራኸብሉ ዝዀነ ምኽንያት የለን። ምኽንያቱ ብግልጺ ድርድር የድሊ እዩ ተባሂሉ ኮሚቴ ቈይሙ እንከሎ፡ ብሕቡእ ዝካየደሉ ምኽንያት ዘሎ ኣይመስለንን፡” ይብል። “መንግስቲ ኢትዮጵያ ‘እዚ ዳግማይ ዝተወልዐ ኵናት ሓይልታት ትግራይ’ዮም ጀሚረምዎ’ ኢሉ ይኸስስ። እንታይ መረዳእታ ኣለኩም? ንዝብል ሕቶ እንክምልስ ድማ፡ “ህወሓት፡ ንቆቦ ሒዘ ኢሉ ክእውጅ እንከሎ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ኵናት ከም ዘይጀመሮ ምፍላጥ ይከኣል። ‘ኣብ ልዕለይ ኵናት ተኸፊቱ’ ዝብል ሓይሊ በየናይ ጻት እዩ ንሰራዊት ኢትዮጵያ፣ ንዋጃ ኣብ ቅድሚኡ ገይሩ ንዝከላኸል ሰራዊት ኢትዮጵያ፣ ካብ ቆቦ ንጸጋም ከኣ ንእምባ ዞብል መሰረት ገይሩ ዝከላኸል ሰራዊት ኢትዮጵያ ብሓደ ግዜ ደርሚሱ ንቆቦ ዝሕዘሉ ተኣምራዊ ሓይሊ ዝህልዎ” ክብል ይሓትት። ጀነራል ባጫ ወሲኹ፡ “መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ መጥቃዕቲ እንተ ዝጅምር ነይሩ፡ ህወሓት ንቆቦ ክሕዝ ኣይክእልን። ምኽንያቱ ሓደ ሰብ፡ ክልተ ሰብ ሰለስተ ሰብ ኣይኰነን ዝልእኽ። ብመሰረት ሕጊ ውግእ፡ ንሓደ ጸላኢ ክተጥቅዕ ከለኻ ልዕልና ሓይሊ ክህልወካ ይግባእ። ንሕና ክነጥቅዕ እንተንደሊ ነይርና እኮ፡ በቲ ከባቢ ልዕልና ሓይሊ ፈጢርና ኢና ንኣቱ፡” ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና፡ ኣብ ከተማ ውግእ ንዘይምክያድ ሰራዊቱ ካብ ቆቦ ከምዝሰሐበ እዩ ዝገልጽ። በቲ ከባቢ ሓይልታት ትግራይ፡ ልዕሊ ሽዱሽተ ኣርሚ ከምዘሰለፉ ዝግምት ጀነራል ባጫ፡ "ልዕለና ጸብለልታ ሓይሊ ነይርዎም” ኢሉ። ኣምባሳደር ባጫ፡ “ንሕና ኣየጥቃዕናን። ንሕና እንተነጥቅዕ ነይርና፡ ከምቲ ካብ ደብረሲና ዘውጻእናዮም፡ ኣብዚ’ውን ከምኡ ኢና ክንገብር ነይርና። ስለዚ ወያነ ባዕሉ ኣጥቂዑ፡ ባዕሉ ተጠቒዐ ኢሉ።” ምኽንያቱ እንከረድእ፡ በረኽቲ ዝዀኑ መሬታት ኣብ ፊት ንፊት ከምዘለዉ ብምጥቃስ፡ እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝፈጥሮ ጉድኣት ከቢድ ስለ ዝኸውን  ኣይንመርጾን' ዝብል እዩ። ሓይልታት ትግራይ ግን፡ ቀዲሞም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ብወገን ደቡብ ትግራይ፡ ካብ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ምኽሳሶም ዝዝከር እዩ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት፡ ንዘተ ሰላም ቅሩባት ምዃኖም ከርእዩ'ኳ እንተፈተኑ፡ ኣብቲ ተዛማዲ ህድኣት ዓሲልዎ ዝነበረ፡ ንልዕሊ ሓሙሽተ ወርሒ ዝተገብረ ጻዕሪ ውጽኢት ከየፍረየ ዝተረፈ ይመስል። ጀነራል ባጫ፡ ንህወሓት እዩ ዝኸስስ። ንሱ፡ “ኵሉ ግዜ ናብ ልዝብ ምስ ዝእቶ፡ [ህወሓት] ዘዐንቅፍ ቅድመ ኵነት የምጽእ” ብምባል እቲ ልዝብ ብሰንኪ መራሕቲ ትግራይ ከምዝተዓናቐፈን ዕጥቂ ክፈትሑ ከምዘይደልዩን ከሲሱ። 'ኣብ ትግራይ ዝተቋረጹ መንግስታዊ ኣገልግሎት ቀዲሞም ናብ ንቡር ይመለሱ' ዝብል፡ ካብ መራሕቲ ትግራይ ዝቐርብ ጠለብ ነይሩ። መንግስቲ ግን፡ ቅድሚ ከምኡ ምግባሩ ልዝብ ክቕድም ይደሊ። እቲ ኣምባሳደር እዚ ብዝምልከት ተሓቲቱ፡ ንትግራይ ማይን ኤሌትሪክን ምእታው ሓላፍነት መንግስቲ ምዃኑ ብምእማን፡ “ከምዚ ዓይነት ኵናት ኣዊጅካ ግን፡ ኣየናይ ኣገልግሎት ባንክ ኢኻ ትኸፍት? ሰራሕተኛታት ቴሌኮም ዲኻ ናብኡ ክትልእኽ? ሰራሕተኛታት ሓይሊ መብራህትን ማይን ክትልእኽ ?" ክብል ስግኣት ድሕነት ከምዘሎ ሓቢሩ። ቅድሚ ሕጂ ሰራሕተኛታት ፌዴራል ተቐቲሎም'ዮም ክብል ድማ ይኸስስ። ዶ/ር ደብረጽዮን ገ/ሚካኤል፡ በቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ መቐለ ገይሹ ዝነበረ ጕጅለ ልኡኻት ዓለምለኸ ማሕበረሰብ ኣቢሉ፡ “ነቶም ዝተቛረጹ ኣገልግሎት ንምምምላስ ዝለኣኹ ሰራሕተኛታት ውሕስነትን ድሕነትን ዝህብ” ደብዳበ፡  ልኢኹ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። እቲ ጕጅለ፡ ናይ መቐለ ጻንሒቱ ዛዚሙ ኣብ ዝተመልሰሉ፡ ኣብ ዘውጸኦ ሓበራዊ መግለጺ፡ እቶም መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብህጹጽ ናብ ንቡር ክምለሱ ዝብል ዝርከቦ ዝሃቦ መግለጺ፡ ብመንግስቲ ብጽቡቕ ኣይተራእየን። እቲ ጀነራል፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምስ ኣምባሳደር ኤርትራ በየነ ርእሶም ኣብ ናይሮቢ ከምዝተዘራረበ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ  ተዘርጊሑ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ድማ ሓይልታት ትግራይ፡ “ሰራዊት ኢትዮጵያን ሰራዊት ኤርትራን ሓበራዊ መጥቃዕቲ ከፊቶም" ዝብል ክሲ ኣቕሪቦም ኣለዉ፣ እዚ ብዝምልከት ሕቶ ኣምባሳደር ባጫ፣ “ኣነ ንኤርትራ ዘሳተፈ መጥቃዕቲ ኣይፈልጥን። ህዝቢ ኤርትራ ንርእሱ ናይ ምክልኻል መሰል ኣለዎ። [እንተኾነ] መንግስቲ ምስ መንግስቲ ኤርትራ ፈጺምዎ ብዛዕባ ዝበሃል ምትሕብባር ንምርኣይ ኣይኰንኩን ምስቲ ኣምባሳደር ተራኺበ” ዝብል ምላሽ ሂቡ። “ኣምባሳደር ኤርትራ በየነ ርእሶም፡ ኣብዛ ሃገር ንነዊሕ ዓመታት ዝጸንሐ ዲን ኣምባሳደራት ኣፍሪቃ እዩ። ከምኡ ስለዝዀነ ኸኣ  ፈላማይ ‘ከርተሲ ኮል’ (ምልላይ) ምስኡ’ዩ ዝግበር፡" ብምባል፡ ምስ ካልኦት ኣምባሳደራት ሃገራት ኣፍሪቃ ብተመሳሳሊ ክራኸብ ምዃኑ ይሕብር። ስለዚ እዚ ኣጋጣሚ ስለዝዀነ ናብኡ እንተ ዘይትርጐም፡ ዝብል ርእይቶ ኣለዎ። “ንኢትዮጵያ ምግልጋል ዲሞሽን ኣይኰነን” ዝብል ኣምባሳደር ባጫ፡ ከም ሓደ ወተሃደር ኰይኑ ከገልግል ከምዝኽእል'ውን ይዛረብ። “ሕጂ’ውን ኢትዮጵያ ኣብ ጭንቀት እያ ዘላ። ንሕና ንሰርሐሉ፡ ናትና ምቾት ደሊና፡ ኣብዚ ክንሰርሕ ኣለና ኢልና ንመርጸሉ ግዜ ኣይኰነን። ሕጂ’ውን ኣብዚ ኣቲኻ ኣገልግል እንተተባሂለ፡ ኣይኰነን’ዶ ኣምባሳደር፡ ተራ ዋርድያ ኰይነ ንኢትዮጵያ ከገልግል’የ፡" ዝብል ምላሽ ሂቡ። ወሲኹ ድማ፡ “. . . ኣነ እንከለኹ’ዮም መናእሰይ ዝውድኡ ዘለዉ። ስለዚ ሃገርና ኣብ ከምዚ ዓይነት ኵነታት እንከላ፡ 'ኣብዚ ኣይሰርሕን፣ ትሕቲ ናተይ ብቕዓት’ዩ፣ ኣነ ከምዚ ዓይነት ሰብ’የ እሞ፡ ኣብዚ ኣይሰርሕን' ዝበሃለሉ እዋን ኣይኰነን” ኢሉ። “ስለዚ ኣነ ኣብ ዝተመደብኩሉ ቦታ ሕጕስ እየ። ብጣዕሚ ዝገርም፡ ኣብዚ ዓዲ ዓቢይ ስራሕ’ዩ ዘሎ። ሕጂ ንዓኹም እዚ እዚ’ዩ ኢለ ኣይነግረኩምን። እንተዀነ፡ ኣነ ካብቲ ኣብኡ ዝተሰለፈ ሰራዊት ብዘይነኣኣስ ዝሰርሐሉ ዓቢይ ግንባር’ዩ። ስለዚ ብሓጐስ ክሰርሕ’የ፡ ንሃገረይ ከገልግል’የ።” ቅድም ክብል፡ ኣብቲ ኲናት ብዝነበሮ ተራን ዘስመዖም መደረታትን፡ ስሙ ብሕማቕን ጽቡቕን ዝለዓል እቲ ጀነራል፡ እዚ ሕጂ ተጀሚሩ ዘሎ ጎንጺ ብዝምልከት ዝፈጠረሉ ስምዒት ተሓቲቱ ድማ፡ “ኣብ ግንባር ብዘይ ምንባረይ ሓዚነ” ዝብል ምላሽ ሂቡ። ንሱ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ብኣሸሓት ዝቝጸሩ ምሩኻት ወተሃደራት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ጐደናታት መቐለ ምስ ተርአዩ፡ "ካብ ናይ ሃይለ ገብረስላሴ ናይ 'ዓቢ ጉያ' ኣሳእል ፎቶ ሾፕ ዝተገብሩ እዮም' ኢሉ ምንባሩ ይዝከር። ህይወት ታሪኹ ከምዝሕብሮ፡ ንሱ ኣባል ሰራዊት ደርግ ዝነበረ ዀይኑ፡ ኣብ እዋን ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ፡ ብህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ተመሪኹ ንዝተወሰነ እዋን ምስ ጸንሐ፡ ምስ ህወሓት ብዝተገብረ ምይይጥ ካብቶም ናብ ትግራይ/ኢትዮጵያ ክመጽኡ ዝተገብሩ ምሩኻት ሓደ እዩ። ኣብቲ ቃልሲ ክቕጽል ከም ዝወሰነ ዝገልጹ ገለ ተጋደልቲ ህወሓት፡ ኣብ መፋርቕ 1970ታት ፈለማ ኣባል ክፍሊ ኪነት ኢህዴን [ ደሓር ብኣዴን] ኰይኑ ምስርሑ ይዝክሩ። ባጫ ደበሌ፡ ኢህወዴግ/ህወሓት ኣንጻር ደርግ ኣብ ዘካየዶ ብረታዊ ቃልሲ ተሰሊፉ፤ ድሕሪ ውድቀት ደርግ ድማ፡ ኣባል ሰራዊት ኢትዮጵያ ዀይኑ፡ ኣባል ኣመራርሓ ምብራቕ እዚ ብምዃን ክሳብ መዓርግ ሌተናል ጀነራል፡ ኣብ ዝለዓለ ወተሃደራዊ ጠርዚ ሓላፍነት ነይሩ። ኣብ መወዳእታ፡ ካብ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብጥሮታ ተሰናቢቱ፣ ኲናት ትግራይ ኣብ ዝጀመረሉ፡ ካብቶም ብመንግስቲ ጻውዒት ዝተገበረሎም ነባራት ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ሓደ እዩ። ኣብ እዋን ምጅማር'ቲ ኲናት፡ ብፍላይ ድማ፡ ኣብ ልዕሊ ኣባላት እዚ ሰሜን ተፈጺሙ ኢሉ ዘስመዖ ‘መስካሕክሒ ገበናት’ ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ።


ዊልያም ሩቶ፡ መረጻ ኬንያ ንምዕዋት ዝሰገሮም ብድሆታት

ልዑል ወጻኢታት ዝተገብሮን ሓያል ንሕንሕ ዝተራእዮን መረጻ ኬንያ፡ ትማሊ ብዓወት ምኽትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ከም ዝተዛዘመ ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር ኣፍሊጡ ኣሎ። ሩቶ፡ ብጸቢብ ፍልልይ ክዕወት እንከሎ፡ ኣርባዕተ ካብቶም ሸውዓተ ኣባላት እቲ ኮሚሽን እቲ ውጽኢት ምትላል ከም ዝተፈጸሞ ብምግላጽ ኣይንቕበሎን ኢሎም። ሓላፊ እቲ ኮሚሽን ዋፉላ ቸቡካቲ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ውጽኢት ክነግር ምዃኑ ምስ ተፈልጠ፡ ኣብቲ ውጽኢት ዝተነግረሉ ኣዳራሽ - ቦማስ፡ ንሒደት ደቓይቕ ዝጸንሐ እምባጋሮ ተላዒሉ ነይሩ። ተዓዋቲ መረጻ ክነገር’ዩ ካብ ዝተባህለሉ ሰለስተ ሰዓታት ድሒሩ ዝመጽአ ቸቡካቲ፡ ሩቶ ዕውት ፕረዚደንት ከም ዝዀነን ናጻን ፍትሓውን መረጻ ከም ዝተኻየደን ሓቢሩ። እቶም ውጽኢታት መረጻ፡ ሩቶ ቀንዲ ተነሓናሒኡ ራይላ ኦዲንጋ ክዕወተሎም ትጽቢት ዝግበሩ ከባቢታት እንከይተረፈ ከም ዝተዓወተ የርእዩ። ማእከል ስሕበት ፖለቲካ እዛ ሃገር ኣብ ዝዀነ ሕዛእቲ ሕጽይቲ ምኽትል ፕረዚደንት ራይላ ዝዀነት ማርታ ካርዋን ተሰናባቲ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታን ኣብ ዝዀነ ማውንት ኬንያ’ውን ተዓዊቱ እዩ። እዚ፡ ንጠቕላላ ውጽኢት እቲ መረጻ ብምቕያር ዓወት ናብ ሩቶ ገጽ ከቕንዕ ሓጊዙ እዩ። ንሱ፡ ‘ሃስለር’ ክብል እዩ ንባዕሉ ዝጽውዕ። ንዘመናት ንፖለቲካዊ ስርወ ንግስና ኬንያ ተቘጻጺሮም ዝጸንሑ [እንዳ ኦዲንጋን እንዳ ኬንያታን] ዓበይቲ ፖለቲከኛታት ንብሕቱ ከም ዝተቓለሶም ይዛረብ። እዚ ከኣ ብብዙሓት መናእሰይ ኬንያ ተቐባልነት ክረክብ ኣኽኢልዎ። ወዲ 55 ዓመት ዊልያል ሩቶ፡ ኣብዚ መረጻ ንፈለማ እዋን ንፕረዚደንትነት ክነሓናሕ እንከሎ ምስቲ ምሉእ ድጋፍ ፕረዚደንት ኬንያታ ዝነበሮን ናይ ነዊሕ እዋን መራሒ ሰልፊ ተቓዋሚን ራይላ ኦዲንጋ እዩ ተወዳዲሩ። ሕጂ እቲ ፕረዚደንት ስምዒቱ ውሕጥ ኣቢሉ ኣብ እዋን ጐስጓስ መረጻ “ዘይእመን” ንዝበሎ ምኽትሉ ስልጣኑ ከረክብ’ዩ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ከምቲ ደገፍቲ ኦዲንጋ ኣብቲ መረጻ ምትላል ተፈጺሙ’ዩ ዝብሉዎ ዘለዉ ዘይኰነስ፡ እቲ ውጽኢት መረጻ ቅኑዕ ዝዀነሉ ተኽእሎ ኣሎ። እዚ መርገጽ'ዚ፡ ብኣብዝሓ ኣባላት እቲ ኮሚሽን እቲ ውጽኢት “ሓላፍነት ኣይንወስደሉን” ብምባል ድጋፍ ዝረኸቡሉ ክመስል እንከሎ፡ ቸቡካቲ ግን እቲ ውጽኢት መረጻ ድልየት ኬንያውያን ዘንጻባረቐ እዩ ኢሉ። “ምፍርራሕን ምንግልታዕን እናወረደኒ፡ ኣብ ቅድመኹም ደው ኢለ ኣለኹ። ኣነ ብመሰረት ሕጊ እዛ ሃገር ግቡአይ ፈጺመ’የ” ኢሉ። ሩቶ ብጸቢብ ፍልልይ ከም ዝተዓወተ ምንም ጥርጥር የለን፤ እቲ ኣብ ሞንጐ ኣባላት ኮሚሽን መረጻ ዘጋጠመ ምክፍፋል ድማ መርኣያ ኣብታ ሃገር ዘሎ ምክፍፋል እዩ። ስለ ዝዀነ ድማ፡ ሩቶ ዘቝሞ መንግስቲ እታ ሃገር ናብ ሓድነት ከምጽኣ ድዩ ዝብል ዝውስን ክኸውን እዩ። ዓሌታውነት ኣብ ፖለቲካ ኬንያ ዓቢይ ተራ ዘለዎ ጉዳይ እዩ። ካብዚ ብዝብገስ ሩቶ መንግስቱ ወኪላት ቀንዲ ዓሌት እዛ ሃገር ዝዀኑ ዘማእከለ ክኸውን ክገብር ኣለዎ፤ ብፍላይ ኣብቲ ኦዲንጋ ዝውለደሉ ማሕበረሰብ ሉዎ። ኣብ ታሪኽ ኬንያ፡ ካብ ሉዎ ዝውለድ ውልቀሰብ ፕረዚደንት ኰይኑ ኣይፈልጥን። እዚ ሕብረተሰብ ከኣ ማዕረ ተጠቃሚ ኣይኰንኩን ዝብል ቅሬታ ስለ ዘለዎ፡ ተወላዲ ብሄር ካሊንጂ ዝዀነ ሩቶ፡ ዕውት ፕረዚደንት መረጻ ምዃኑ ምስተነግረ ተቘጢዑ እዩ። ሩቶ፡ ውጽኢት እቲ መረጻ ምስ ተቐበለ ወረጃ መደረ’ዩ ኣስሚዑ። ምስ “ኵሎም መራሕቲ” ክሰርሕ’የ፣ እዛ ሃገር “ውህድትን ብልጽግትን” ክትከውን ንምርግጋጽ ክሰርሕ እየ ኢሉ። ውጽኢት መረጻ ወግዓዊ ቅድሚ ምዃኑ፡ ንመነሓንሕቱ ራይላ ኦዲንጋ ከም ዝረኸቦን፡ እቲ ውጽኢት ዝዀነ እንተዀነ ክዘራረቡ ከም ዘለዎም ከም ዝሓበሮን’ውን ገሊጹ። ክሳብ ሕጂ ኦዲንጋ ዝሃቦ ቃል የለን። ግን ከኣ ኣብቲ ወግዓዊ ውጽኢት መረጻ ዝተነግረሉ ኣዳራሽ ኣይተሳተፈን። እቲ ውጽኢት መረጻ፡ ከምቲ ናይ ዝሓለፈ እዋን ናብ ቤት ፍርዲ ወሲዱ ክካትዓሉ ድዩ ዝብል’ውን ኣይተፈልጠን ዘሎ። ኦዲንጋ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ መረጻታት ተወዳዲሩ ኣይሰለጦን። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት መረጻ ኣብ ዘካየዶ ጐስጓስ ድጋፍ ፕረዚደንት ኬንያታ ዝተሓወሶ ስለ ዝነበረ ኰን’ዶ ዀን ይዕወት ዝብል ግምታት ነይሩ’ዩ። ኬንያታ፡ ኣብዚ መረጻ ንሩቶ ንምድጋፍ ዝኣተዎ ቃል ብምፍራስ እዩ ልፍንቱ ናብ ኦዲንጋ ኣዚሩ ጸኒሑ። እቲ ምኽትሉ ነዚ፡ ምስ ሓደ መራሒ መኪና ኣብ ስራሕ ተጸሚዱ እንከሎ፡ ኣብ ጐድኑ ኰፍ ኢሉ ነገራት እናውጽአ ምስ ዝድርቢ ውልቀሰብ እዩ ኣነጻጺርዎ። ኬንያታ ግን፡ “ኵርኵር ፕረዚደንት” ስለ ዝደለየ ንኦዲንጋ ይጕስጉስ ነይሩ ተባሂሉ ይንቀፍ። ወዲ 77 ዓመት ኦዲንጋ፡ ኣብ 2027 ንሻድሻይ ግዜ ክወዳደር ድዩ ዝብል ግን ሕጂ’ውን ኣይተፈልጠን። ኣብዛ ሃገር ኣለው ካብ ዝበሃሉ ሓረስቶት ዕፉን ሓደ ዝዀነ ሩቶ፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ዝገበሮ ውድድር እዩ ተዓዊቱ ዘሎ። ኣብ ኬንያ ኸኣ፡ ካልኣይ ብዕድመ ዝነኣሰ ፕረዚደንት ኰይኑ ኣሎ፤ ተሰናባቲ ፕረዚደንት ኬንያታ ብ2013 ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ ወዲ 50 ዓመት'ዩ ነይሩ። ሩቶ፡ ሓያል መዳሪ’ዩ፤ ቅድሚ 20 ዓመት ኣብ ፖለቲካ ክኣቱ እንከሎ መራሒ ክንፊ መናእሰይ እቲ ገዛኢ ሰልፊ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ኣብ ዝካየዱ ዝነበሩ ጐስጓሳት መረጻ ኸኣ ሰፊሕ ህዝቢ ናይ ምእካብ ተኽእሎ ነይርዎ። ከም ውጽኢቱ፡ ንኦዲንጋ ይድግፋ እየን ኣብ ዝበሃላ ከባቢታት ምዕራብን ሰሜን ምብራቕን እታ ሃገር ልዑል ድምጺ ክረክብ ክኢሉ ኣሎ። ካልእ እዚ ዓወት ፍሉይ ዝገብሮ፡ ዝበዝሐ መረጽቲ ዝርከብሉ ማሕበረሰብ ኵኪዩ [ፕረዚደንት ኬንያታ ዝመጽኣሉ] ዝነብሩሉ ማውንት ኬንያ ከይተረፈ ምስዓሩ’ዩ። ብተወሳኺ፡ ሰልፊ ሩቶ ዝበዝሐ ወንበር ባይቶ፡ ሰኔትን ስልጣን ኣመሓደርትን ተዓዊቱ ኣሎ። ኣብቲ ፕረዚደንታዊ መረጻ፡ ካርዋን ኬንያታን ኣብ ዝመረጹሎም ዞባታት ከይተረፈ ንኦዲንጋ በሊጹዎ እዩ። ቅድሚ እቲ መረጻ ርእይቶኦም ንቢቢሲ ዝሃቡ ደገፍቲ ሩቶ ዝዀኑ ነበርቲ ማውንት ኬንያ፡ ሩቶ ብ2013 ንወዶም ኬንያታ ንዘርኣዮ ድጋፍ ዓስቡ ከም ዝኸፍሉዎ ገሊጾም ነይሮም። ኣቦ መንበር ማሕበር ዓበይቲ ዓዲ ዝዀነ ወዲ ሓው ንኣቦ ኬንያታ’ውን ንሩቶ ከም ዝድግፉ ተዛሪቡ’ዩ። ሩቶ፡ ንመናእሰይ ኣብ ዝኣተዎ ቃል፡ ድኻታት ንኽረብሑ እቲ ቍጠባ “ካብ ታሕቲ ናብ ላዕሊ” ዝጥምት ክኸውን ከም ዝገብር ተመባጺዑ ነይሩ። ሕጂ መብጽዓታቱ ተግባራዊ ክገብር ትጽቢት ይግበር። ኣብዛ ሃገር፡ ዕድሚኦም ካብ 18 ክሳብ 34 ዓመት ዝዀኑ ኣስታት 40 ሚእታዊት ዜጋታት ስራሕ የብሎምን። እቲ ቝጠባ እውን እንተዀነ፡ ነቶም ዓመታዊ ዝምረቝን ናብ ስራሕ ክኣትው ትጽቢት ዝግበሩን 800 ሽሕ መናእሰይ ስራሕ ዝፈጥር ኣይኰነን ዘሎ። እዚኦም ዓበይቲ ብድሆታት እዚ ሓድሽ ፕረዚደንት እዮም።


ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ንኡሁሩ ኬንያታ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ ብዝርርብ ክፈትሕ መዚዙዎ

ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ነቲ ዕድመ ስልጣኑ ዘብቅዐ ፕረዚደንት ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምፃእ ክገብሮ ዝጸንሐ ፃዕሪ ክቕጽለሉ ከምዝዀነ ገሊጹ። ዊልያም ሩቶ ሎሚ ሓሙሻይ ፕረዚደንት እታ ሃገር ብምዃን ቃለ መሓላ ድሕሪ ምፍጻሙ፡ ኣብ ዘስመዖ መደረ'ዩ ነዚ ዝገለጸ። ሩቶ ኣብ ዘስመዖ መደረ፡ ኬንያታ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ዞባ ዓበይቲ ቀላያትን ሰላም ንምምፃእ ዝነኣድ ስራሕ ሰሪሑ ክብል ንኢዱ። እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት፡ "ኣብ ኢትዮጵያን ዞባ ዓበይቲ ቀላያትን ዝካየድ ዘሎ ጻዕርታት ሰላም፡ ንምሕያል ቃል ኣትየ ኣለኹ" ኢሉ። እቲ ፕረዚደንት ነበር ሰላም ንምምፃእ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ ክቕፅል ከምዝተሰማምዑ እውን ገሊጹ። ዳርጋ ክልተ ዓመት ዝመልኦ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ንምፍታሕ ምስ ዝግበሩ ፈተነታት  ልዝብ ተዛሚዱ ፡ ስም ኡሁሩ ኬንያታ ብተደጋጋሚ ክለዓል ጸኒሑ'ዩ። ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ርግእቲ ሃገር ተባሂላ ትጥቀስ ኬንያ፡ ምስ ኢትዮጵያ ጥቡቕ ዝምድና ከምዘለዋ ዝዝረብ ኮይኑ፡ ኬንያታ ኲናት ትግራይ ድሕሪ ምጅማሩ ብተደጋጋሚ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝገሸ ይዝከር። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ነቲ ደማዊ ኲናት ፖለቲካዊ ፍታሕ ንምርካብ ክጽዕር ከም ዝጸንሐ ይዝረብ። ብፍላይ ሓይልታት ትግራይ፡ ምስ መንግስቲ ኣብ ዘካየድዎ ልዝብ፡ ኣብ ክንዲ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ እቲ ሎሚ ስልጣን ዘረከበ ኡሁሩ ክኣልዮም፡ ብተደጋገሚ ሓቲቶም እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብኣንፃሩ: ሕብረት ኣፍሪካ ቀዳማይ ሸምጋሊ ክኸውን መርገፂኡ ኣፍሊጡ እዩ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ግን፡ መራሕቲ ትግራይ ኣብ ትሕቲ መሪሕነት-ሕብረት ኣፍሪካ ንምልዛብ ድልዋት ምዃኖም ገሊጾም ኣለዉ። እንተዀነ፡ ሕዚ’ውን እቲ ልዝብ፡  ብፕረዚደንት ነበር ናይጀርያ ኦለሰጉን ኦባሳንጆ፡ ክእለ ከምዘይደልዩ ኣነጺሮም ኣለዉ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌዴራልን ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ንኣዋርሕ ሃዲኡ ድሕሪ ምጽንሑ፡ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ከም ብሓድሽ ደጊስዎ ኣሎ። ኬንያታ ብዘይካ ኢትዮጵያ፡ ንዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፣ ብሩንዲ፣ ሩዋንዳን ኡጋንዳን ዘጠቓለለ ዞባ ዓበይቲ ቀላያት ንዘጋጥም ጸገም ጸጥታን መፍትሒ ኣብ ምርካብ ሓያል ኣበርክቶ ክገብር ጸኒሑ’ዩ። ዝምድናኡ ጋንዳን ሩዋንዳን ተበላሽዩ ይርከብ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት፡ መንግስቲ ሙሰቨኒ ኣብ ሩዋንዳ፡ ንፖል ካጋሜ ካብ ስልጣን ክወርድ ንዝደሊ ዕጡቕ ጉጅለ ይድግፍ ኣሎ ብምባሉ ዶብ ተዓጽዩ ነይሩ። እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት፡ ምስቲ ሎሚ ፕረዚደንትነቱ ዘረከበ ኡሁሩ ኬንያታ ዘተ ከም ዘካየደ ዝገለጸ ዊልያም ሩቶ፡ ኬንያታ ነቲ ዝጀመሮ ናይ ሰላም ጻዕሪ ንምቕጻል ድልውነቱ ከምዘረጋገጸሉ ኣመልኪቱ። ሓድሽ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ፡ ሎሚ ኣብ ዘስመዖ መደረ፡ "ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ፡ ንህዝቢ ኬንያ ወኪሉ ነቶም ዝርርባት ክመርሕ ተሰማሚዑ ኣሎ። ክትሕግዘኒን ክትድግፈኒን ስለ ዝፈቐድካ፡ የቐንየለይ" ኢልዎ። ኣብ በዓለ ሲመት ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ሓዊሱ መራሕቲ ዓበይቲ ቃላያት ተረኺቦም እዮም። እዚ ወዲ 55 ዓመት ሓድሽ ፕረዚደንት፡ ንዝሓለፉ ዓመታት ምክትል ፕረዚደንት ኬንያ ኮይኑ ክመርሕ ጸኒሑ'ዩ። ሩቶ፡ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣብ ዝተኻየደ መረጻ፡ ንመወዳድርቱ ራይላ ኦዲንጋ ብጸቢብ ድምጺ ድሕሪ ምስዓሩ ተዓዋቲ ኮይኑ ወጺኡ። ፕረዚደንት ሩቶ፡ ኣብቲ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዝጸደቐ ምርጫ፡ ብ50.5 ሚእታዊት ድምጺ ክዕወት እንከለዉ፡ መወዳድርቱ ራይላ ኦዲንጋ ድማ 48.8 ሚእታዊት ድምጺ ረኺቡ።


ብዛዕባ እቲ ዳግም ዝተወልዐ ኲናትን ጻውዒት ሰላምን ትግራይ ክሳብ ሕጂ ዘለው ምዕባለታት

እቲ ክልተ ዓመት ክመልኦ ሓደ ወርሒ ተሪፉዎ ዘሎ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ 18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ዳግም ድሕሪ ምውልዑ እቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቁራጽ ተጻብኦ ክፈሽል ምኽንያት ኰይኑ’ዩ። ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ንምጅማር እቲ ኲናት ኣመልኪቱ ንሓድሕዶም ይካሰሱ። እዚ ኲናት፡ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምሽምጋል ኣዋርሕ ዝወሰዱ ጻዕርታት እኳ እንተተገብሩ፡ እቲ ደማዊ ኲናት ደው ከብል ዘኽእል ውጽኢት ግን ኣይተረኽበን። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣሜሪካ ኣዳሊያቶ ኣብ ዝተባህለ መድረኽ ዝርርብ፡ ተደራደርቲ ማእኸላይ መንግስትን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ጅቡቲ ተራኺቦም ከም ዝተዘራረቡ ምንጭታት ይገልጹ። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድልዋት ከም ዝዀኑን ኣብቲ ድርድር ዝሳተፉ ወከልቶም ከም ዝመዘዙን ወግዓዊ ምግባሮም ክኣ፡ ነዚ ስዒቡ ዝመጽአ ውሳነ ክኸውን ይኽእል’ዩ ዝብል ግምት ኣሎ። መራሕቲ ትግራይ ብ1 መስከረም 2015 ዓ.ም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ብሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ልዝብ ምቹእ ኩነታት ንምፍጣር ስምምዕ ህጹጽ ምቁራጽ ተጻብኦ ንክግበር ድልየት ከም ዘለዎም ኣመልኪቶም። ነቲ ኲናት ደው ንምባል፡ ብሸምጋልነት እቲ ሕብረት ኣብ ዝግበር ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድልየት ከም ዘለዎ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ዝጸንሐ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ነዚ መራሕቲ ትግራይ ዘቕረቡዎ ሓሳብ አወንታዊ ምላሽ ሂብሉ ኣሎ። ምክትል ቀዳማይ ሚኒሰተርን ሚኒሰተር ጉዳያት ወጻእን፡ ኣቶ ደመቀ መኮነን፡ ምስ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ዝነበሮ ኣኼባ፡ "ሕዚ'ውን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብመገዲ ሕብረት ኣውሮጳ ንዝእለ ዘተ ቅሩብ ምዃኑ" ተዛሪቡ። መራሕቲ ትግራይ፡ እቲ ኲናት ሓድሕድ ብልዝብ ንክፍታሕ ድሉዋት ከም ዝዀኑ’ኳ እንተገለጹ፡ ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ ግን እቲ ኲናት ብዝተፈላለዩ ግንባራት ተጠናኺሩ ከም ዝቐጸለ ተዛሪቡ ኣሎ። ጀነራል ታደሰ፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ብሓባር ብዝኸፈቱዎ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ሸራሮ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ተቘጻጺሮም ከም ዘለው ሓቢሩ። እቲ ኣዛዚ ወሲኹ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ መዓልታት ዘይዛረየ ከቢድ ዝብሃል ኲናት ብዝተፈላለዩ ግንባራት ከም ዝተኻየደ ብምግላጽ ሰራዊት ኢትዮጵያ ድልድል ተከዘ ንምስጋር ፈተነ ይገብር ኣሎ ክብል ንማዕኸናት ዜና እቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ተዛሪቡ። መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ርእሰ ከተማ እቲ ክልል ከተማ መቐለ መጥቃዕቲ ድሮን ከም ዝተፈጸመን ኣብ ልዕሊ ህይወት ሰብን ንብረትን ጉድኣት ከም ዝበጽሐ ይኸሱ። ኣብቲ ብሰሉስ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት [ድሮን]፡ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ቐጽሪ ዓዲ ሓቂን ትካል ሬድዮን ቴሌቪዥንን ድምጺ ወያነ ዒላማ ከም ዝዀኑ ካብቲ ክልል ዝወጽኡ ሓበሬታታት የመልክቱ። ትማሊ ሮቡዕ፡ ዳግም ኣምሳል ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ ብዝተፈጸመ ካልእ መጥቃዕቲ ድሮን ድማ፡ ብውሑድ 10 ሰባት ከም ዝሞቱን ኣስታት 19 ሰባት ከም ዝቖሰሉን ሓካይም ሆስፒታል ዓይደር ንቢቢሲ ገሊጾም። መንግስቲ ፌደራል ብዛዕባ ዝቐርብሉ ዘለው ክስታት መጥቃዕቲ ድሮን ዝሃቦ ርኢይቶ የለን። ኣብ ትግራይ ኣገልግሎታት ቴሌኮም ተቛሪጾም ብምህላዎም ድማ ብዛዕባ እቶም ዝብሃሉ ዘለው መጥቃዕታት ብሳልሳይ ወገን ምጽራይ ኣይተኽኣለን። ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ ንቢቢሲ ኒውስ ደይ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሓይልታት ትግራይ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ይዋግኡ ከም ዘለው ብምግላጽ ኣብ ከተማ መቐለ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ድሮን ይፍጸም ኣሎ ኢሉ። “ይኹን’ምበር፡ ሕጂ’ውን ሰላም ስትራቴጂካዎ ምርጫና’ዩ። ሕጂ’ውን ነቲ ፖለቲካዊ ጸገም ብፖለቲካዊ መገዲ ብልዝብ ጥራይ ንክፍታሕ ብትሪ ንሓትት” ክብል ተዛሪቡ። ማእኸላይ መንግስቲ ዋላ’ውን ነቲ መራሕቲ ትግራይ ዘቕረቡዎ “ጻውዒት ሰላም” ክሳብ ሕጂ ወግዓዊ ምላሽ እንተዘይሃበሉ፡ ገለ ሰብ መዚ መንግስቲ ግን ንመግለጺ ሓይልታት ትግራይ ብጥርጣረ ከም ዝርእዩዎ የመልክቱ። ሚኒስትሪ ሰላም ታዬ ደንደኣ፡ “ጌጋ ክህሉ የብሉን፤ ኣብ ሓንቲ ሃገር ሓደ ሰራዊት ምክልኻል እዩ ዝህሉ፤ እዚ ዓለምለኻዊ መትከል እዩ። ዝርርብ ሰላም ቅድሚ ምጅማሩ ክኣ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ክፈትሑ ኣለዎም” ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብ ትሕቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድልውነቶም ምግላጾም ስዒቡ፡ ገለ ተቓወምቲ ሰልፍታት እታ ሃገር መግለጺ ኣውጺኦም ኣለው። ናይ ኢትዮጵያ ዜጋታት ንማሕበራዊ ፍትሒ [ኢዜማ] ከምኡ’ውን ብሄራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራ [ኣብን] ኣብቲ ጉዳይ ዘለዎም ርኢይቶ ገሊጾም ኣለው። ኢዜማ፡ “ዘላቒ ሰላም ዝረጋገጽ ሉእላውነት ኢትዮጵያ ብዝዀነ መልክዑ ኣብ ሕቶ ውሽጢ ዘየእተወ ክኸውን ኣለዎ” ይብል። ኣብን ብወገኑ፡ “ህወሓት፡ ኣማራጽታት ድርድርን ሰላማዊ መገድን ዳግም መሳርሒ ኲናትን መሳለጢ ሽበራን ገይሩ ክጥቀመሉ ክፍቀደሉ የብሉን” ኢሉ። መንግስቲ ኣሜሪካ፣ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሕብረት ኤውሮጳን ሕቡራት ሃገራትን ብወገኖም፡ ሓይልታት ትግራይ ተኹሲ ጠጠው ብምባል ንልዝብ ድሉዋት ኢና ምባሎም ብእወንታ ከም ዝቕበሉዎ ገሊጾም። ኣቦ መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ መሃማት፡ “እዚ ኣጋጣሚ ኣብታ ሃገር ሰላም ንምምጻእ ዘኽእል ዕድል’ዩ” ብምባል ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ብቐጥታ ዝርርብ ክጅምሩ ኣተሓሳሲቡ። ዓመተ 2014 ዓ.ም ቅድሚ ምውድኡ ኣብ ዝነበራ ሒደት መዓልታት፡ ልዕሊ 30 ትካላት ስቪል ማሕበሰረብ እቲ ኲናት ጠጠው ንክብል ጻውዒት ከም ዘቕረባ ይዝከር። ኲናት ትግራይ ድሕሪ ምውልዑ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕሬዝደንት ናይጄሪያ ነበር ኦሊሰንጉን ኦባሳንጆ ፍልይ ልኡኽ ሰላም ገይሩ ብምሻም ኣብ ምምጻእ ሰላም ንክሰርሕ ሓላፍነት ሂቡዎ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ክኣ፡ እቲ ትካል ንኦባሳንጆ ዝሃቦ ሓላፍነት ንክናዋሕ ከም ዝገበረ ኣፍሊጡ። “ኣብ ልዕሊኡ ዘለኒ እምነት ዳግም ብምርግጋጽ፡ ምስ ክልቲኦም ወገናትን ዓለምለኸ ተወከልትን ዘለዎ ርክብ ብምቕጻል ኣብ ኢትዮጵያን እቲ ዞባን ሰላምን ዕርቅን ንክመጽእ የተባብዕ” ክብል ኣቦ መንበር ኮሚሽን እቲ ሕብረት ሙሳ ፋኪ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እቲ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ንክፍታሕ ብዙሕ ኣህጉራውን መንግስታት ዓበይቲ ሃገራትን ጻዕሪ ይገብሩ ምህላዎም ይገልጹ። ማእኸላይ መንግስትን ሓይልታት ትግራይን ናብ ጠረጴዛ ንምምጻእ ቃል ኣትዮም ዝራኸብሉ ግዘን ቦታን ንክእወጅ ጻውዒት ኣብ ዝቐርበሉ ዝነበረ ግዜ’ዩ ዳግም ኲናት ተወሊዑ። መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ እቲ ምስ ህወሓት ዝግበር ዝርርብ ኣብ ትሕቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ክኸውን ኣለዎ ዝብል ጽኑዕ መርገጺ ክህልዎ እንከሎ፡ ሓይልታት ትግራይ ግን እቲ ፍሉይ ልኡኽ ንመንግስቲ “ቀረባ’ዩ” ዝብል ተቓውሞ ኣለዎም። ኣብ ኣሜሪካ ወኪል ህወሓት ዝዀነ ኣቶ ዩውሃንስ ኣብርሃ “ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝግበር ዝርርብ ብሕብረት ኣፍሪቃ ምዃኑ ተቓውሞ የብልናን፤ እቲ ሕብረት ወኪል ገይሩ ዝሸሞ ኦሊሰንጉን ኦባሳንጆ ግን ንቕበሎ ኢና ኣይበልናን” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ሕጂ’ውን፡ ፕሬዝደንት ናይጄሪያ ነበር፡ እቲ መስርሕ ሰላም ክመርሖ ድልየትና ኣይኰነን”። መራሒ ትግራይ ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝጽሓፎ ደብዳበ፡ እቲ ዳግም ዝተወልዐ ኲናት “ቅድሚ ሕጂ ካብ ዝነበሩ ንላዕሊ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ከቢድ ዕንወት ከውርድ እዩ” ክብል ኣጠንቂቑ። ደብረጽዮን ኣብ ደብዳብኡ፡ “እቲ ጐንጺ ብጻዕሪ ሕቡራት ሃገራት ጠጠው ምስ ኣበለ፡ ዘላቒ ሰላም ንክወርድ ብሰብ ሞያ ዝተደገፈ ዓለምለኻዊ ኣደራዳሪ ጉጅለ ክስየም” ሓቲቱ ነይሩ። ኣብ ዙርያ “ልኡኻት ሕብረት ኣፍሪቃ ዘለና መርገጺ ግልጺ ገይርና ኢና” ዝበለ ደብረጽዮን፡ እቶም ብሕቡራት ሃገራት ዝሽየሙ ኣባላት “ብሸነኽና’ውን ተቐባልነት ዘለዎም ክዀኑ ይግባእ” ክብል ኣተሓሳሲቡ። መንግስቲ ፌደራል ነዚ ህወሓት ዘቕረቦ “ጻውዒት ሰላም” ኰነ ናብ ሕቡራት ሃገራት ዝቐረበ ሕቶ ዝምልከት ክሳብ ሕጂ ዝሃቦ ምላሽ የለን። ሓይልታት ትግራይ ግን፡ እቲ ናይ ሰላም ዝርርብ ብፕሬዝደንት ኬንያ ነበር ኡህሩ ኬንያታ ንክምራሕ ድልየት ከም ዘለዎም ክገልጹ ጸኒሖም’ዮም። ሓድሽ ፕሬዝደንት ዊልያም ሩቶ ድማ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ኡህሩ ኬንያታ ዝጀመሮ ጻዕሪ ንክቕጽሎ ከም ዝተሰማምዑ ተዛሪቡ። ይኹን’ምበር፡ ኡህሩ ኬንያታ ኣብዚ መስርሕ ሰላም ብዛዕባ ዝህልዎ ግደ ብወግዒ ዝፍለጥ ነገር የለን። ኬንያ ኣብ ሰላምን ርግኣትን ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓብዪ ግደ ኣለዋ’ዩ ኢሎም ዝኣምኑ ኣሜሪካን ሕብረት ኤውሮጳን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዜያት ናብ ኬንያ ዝመጽኡ ልኡኻት ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ምስ መንግስቲ ኬንያ ከም ዝተዘራረቡ ይዝከር። ኣሜሪካ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት፡ ሰላም፣ ድሕነትን ርግኣትን ኢትዮጵያ ከምኡ’ውን ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ’ዩ ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ዋይት ሃውስ ዘውጽኦ መግለጺ ኣብታ ሃገር፡ “ሰፋሕቲ መጥቃዕታት፣ ጨፍጫፋት፣ ብሄር ተኰር መጥቃዕታት ሓዊሱ ከቢድ ግህሰት መሰላትን ጾታዊ ዓመጽን” ከም ዝተፈጸሙን ምትዕንቓፍ “ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት” በጺሑ’ዩ ይብል። በዚ ምኽንያት፡ ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ዝፈረመሉን ምስቲ ኲናት ብዝተሓሓዝ ግህሰት ፈጺሞም’ዮም ኣብ ልዕሊ ዝተባህሉ ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተነብረ እገዳን ኣብ ዘለወሉ ንክቕጽል ወሲኑ እዩ። እዚ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝወጽአ ትእዛዝ [2014]፡ እቲ ኲናት ኣብ ምንዋሕን ተበጻሕነት ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ምትዕንቓፍን ተራ ዝነበሮም፣ ምቁራጽ ተጻብኦ ንከይግበር ማሕለኻ ብምዃን ብቐጥታ ተሓተትቲ ዝዀኑ ወይ ዝተሓባበሩ እገዳ ንክግበር ዝፈቅድ እዩ። እቲ እገዳ፡ ኣብ ልዕሊ ሰብ መዚ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምኡ’ውን ኣምሓራ ክልልን መራሕቲ ህወሓትን ዘነጻጸረ’ዩ። እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት፡ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ’ዩ። ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ክኣ፡ እቲ ናይ ሕጂ ሓዊሱ ሰለስተ ዙርያ ውግኣት ተኻይዶም። እቲ ሳልሳይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ህድእ ኢሉ ጸኒሑ’ዩ። ኣብዚ እዋን፡ ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምዝርራብ ክሽምግሉ ጻዕሪ ዝገብሩ ዝነበሩ ኣካላት ዝሰመረሎም ኣይመስልን። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ሰሙናት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ከም ዘሎን ይግለጽ። መራሕቲ ትግራይ፡ ብርክት ብዝበሉ ግንባራት ሰፋሕቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ኣብ ከተማ መቐለ ተደጋጋሚ ደብዳብ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ይፍጸም ከም ዘሎን ይገልጹ። ብሸነኽ መንግስቲ ፌደራል ግን ነዚ ኲናት ኣመልኪቱ ዝተባህለ ነገር የለን። ቢቢሲን ካልኦት ምንጪታት ዜናን ብወገን መንግስቲ ዘሎ ርኢይቶ ንምርካብ ጻዕሪ’ኳ እንተገበሩ ኣይሰመረሎምን። መንግስቲ ኰነ መራሕቲ ትግራይ፡ እቲ ኲናት ብልዝብ ንክፍታሕ ድልየት ከም ዘለዎም እኳ እንተኣፍለጡ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ዝርኣዩ ዘለው ክስተታት ግን ክልቲኦም ወገናት ናብ ጠረጴዛ ሰላም ዘብጽሖም ስጉምቲ ይወስዱ ከም ዘየለው ዘመላኽቱ ከም ዝዀኑ ተዓዘብቲ ይገልጹ።


ጻውዒት ሰላም መራሕቲ ትግራይን ስቕታ መንግስትን እንታይ የመልክት?

ሓይልታት ትግራይ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመርሖ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድሉዋት ምዃኖም ገሊጾም ኣለው። ቅድም ኢሉ፡ መንግስቲ 'በይናኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ' ድሕሪ ምእዋጁ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ህድእ ኢሉ ዝነበረ ኲናት፡ ክልቲኦም ተራጸምቲ ወገናት ናብ ድርድር ክመጽኡ'ዮም ዝብል ተስፋታት ክቀላቐሉ ገይሩ ነይሩ። እንተዀነ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እቲ ኲናት ዳግም ምስ ተወልዐ፡ ነቶም ተስፋታት ኣጸልሚቱዎም ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ምቁራጽ ተጻብኦ ተኣዊጁ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመርሖ ልዝብ ንምስታፍ ድልዊ ከም ዝዀነ ብምግላጽ ዝሳተፍ ኮሚቴ ሸይሙ። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ብፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ዝምራሕ ልዝብ ከም ዘይደልዩ ይገልጹ ነይሮም። ይኹን'ምበር፡ ሕጂ መራሕቲ ትግራይ እቲ ድርድር ብዘይ ዝዀነ ቅድመ-ኵነት ንክጅምር ዝዕድም ጻውዒት ሰላም እዮም ኣቕሪቦም ዘለው፤ እዚ ኽኣ ኣመሪካ፣ ሕብረት ኣውሮጳን ሕቡራት ሃገራትን ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ኣካላት ደጊፎምዎ ኣለው። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ዝሃቦ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ሓድሽ ዓመት ኣቆጻጽራ ግእዝ 2015 ዓ.ም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ እዚ ዓመት ኣብ ትግራይ ድምጺ ተኹሲ ዘይስምዓሉ፣ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ሰብኣዊ ረድኤትን ዝበጽሑሉ ዓመት ክኸውን ተምኒቶም ገሊጾም። ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ ድማ፡ ኣብቲ ቅድም ኢሉ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተዋህቦ ሓላፍነት ከም ዝቕጽል እቲ ሕብረት ኣፍሊጡ'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ፕሬዝደንት ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ሞንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ኣብ ዝግበር ዝርርብ ንክሳተፍ ሸይሙዎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዋላ'ውን ነቲ ካብ ትግራይ ዝቐረበ፡ "ጻውዒት ሰላም" ወግዓዊ ምላሽ እንተዘይሃበ፡ ምስ ሰብ መዚ ሕብረት ኤውሮጳ ዝተራኸበ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ደመቀ መኮንን መንግስቲ ኢትዮጵያ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመርሖ ልዝብ ሰላም ንምስታፍ "ድልዊ'ዩ" ምባሉ ሚኒስቴር ጉዳያት ወጻኢ ሓቢሩ። ሓላፊ ማሕበር ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ያሬድ ሃይለማርያም፡ ጻውዒት ሰላም ህወሓት ብኽልተ ምኽንያታት ኣካታዒ ኰይኑ'ዩ ይብል። እቲ ሓደ፡ "እቲ ጻውዒት ሰላም 'ውዑይ' ኲናት ኣብ ዝካየደሉ ዘሎ እዋን ዝቐረበ ምዃኑ'ዩ። ኲናትን ጻውዒት ሰላምን ከመይ ኢሉ ብሓባር ክኸይድ ይኽእል ዝብል ጉዳይ ሓደ'ዩ" ይብል። እቲ ካልኣይ ኣካታዒ ዝብሎ ጉዳይ ድማ፡ "ህወሓት ክሳራ ስለ ዝበጽሖ እዩ ነዚ ጻውዒት ኣቕሪቡ ዘሎ፤ ስለዚ፡ እቲ ጻውዒት ሰላም ልባዊ ኣይኰነን፤ መዐደጊ ግዜ'ዩ ዝብሉ'ውን ኣለው" ኢሉ። እቲ ተሓላቒ መሰላት፡ ሰባት ዋላ’ውን ነዞም መካትዒ ሓሳብ የልዕሉ እንተሃለው፡ ነቲ ዝቐረበ ጻውዒት ግን ዕሽሽ ክንብሎ ዝግባእ ኣይኰነን ይብል። “ዝዀነ ወገን፡ 'ንሰላም ዕድል ንሃብ፤ ኣነ ተኹሲ ደው ከብል እየ እንተይሉ' ንሰላም ዘለዎ ድልውነት ዘርኢ’ዩ። ስለዚ ህወሓት ብርግጽ ንሰላም ድልውነት ኣለዎ ድዩ ዝብል ድሕሪ ሕጂ ዝርኣይ ክኸውን እዩ፤ ኣነ ግን እቲ ጻውዒት ኣይነፍጐን” ይብል። ንልዕሊ 30 ዓመታት ኣብ ሕቡራት ሃገራት ዝሰርሐ በዓል ሞያ ሕሂ ባይሳ ዋቅወያ ብተመሳሳሊ፡ ንዘራረብ ምባል ከም ስዕረት ኣይርእዮን ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “እቲ ጐንጺ፡ ፖለቲካዊ ውድቀት’ዩ፤ ኣብ ፖለቲካ ምስናፍ’ዩ ግጭት ዘምጽእ” ይብል። መጀመርታ ክልቲኦም ኣካላት፡ ናብ ጐንጺ ምእታዎም ጌጋ’ዩ ዝብል እቲ ሙሁር፡ “ኣብ ኢትዮጵያ ጸገማት ኣብ ዙርያ ጠረጴዛ ዘቲኻ ምፍታሕ ከም ድኽመት እዩ ዝርኣይ” ብምባል ይገልጽ። “ሕጂ፡ ሓይልታት ትግራይ ንዘራረብ ክብሉ እንከለው፡ ብሸነኽ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ፡ ‘ስለ ዝደኸሙ’ዮም ሰላም ዝብሉ ዘለው፤ ስለዚ ክንሰብሮም ኢና’ ዝብል ነገር ይስማዕ። እዚ ምሁራት’ዮም ዝብሃሉ ዓበይቲ ሰባት እውን’ዮም ከምኡ ዝብሉ” ክብል ይነቅፍ። ወሲኹ፡ ሓይልታት ትግራይ ጻውዒት ዘቕረብሉ ምኽንያት ዝዀነ ይኹን “ህይወት ሰብ ዘድሕን፣ ቁጠባ ንከይጉዳእ ዝገብር፣ ዕንወት መሰረተ ልምዓት ዝከላኸል ስለ ዝዀነ ክተባባዕ ይግባእ” ብምባል መንግስቲ ወግዓዊ ምላሽ ክህበሉ ኣለዎ ኢሉ። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ያሬድ፡ መንግስቲ ክሳብ ሕጂ ምላሽ ዘይሃበሉ ምኽንያት ምግማት ኣዝዩ ከቢድ’ዩ ይብል። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ደመቀ መኮንን፡ እቲ ዝርርብ ሰላም ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ እንተዀይኑ፡ መንግስቲ ምሉእ ድልውነት ኣለዎ ካብ ምባል ሓሊፉ፡ ነቲ ህወሓት ዘቕረቦ ጻውዒት ወግዓዊ ምላሽ ካብ ምሃብ ተቖጢቡ ይርከብ። ዋላ’ኳ ስቕታ መንግስቲ ግር ዘብል እንተዀነ፡ “ነቲ ብሸነኽ ህወሓት ዝቐረበ ጻውዒት ካብ ምጥርጣር ወይ ዘይምእማን ዝነቅል ክኸውን ይኽእል’ዩ” ይብል። “ምናልባት መንግስቲ ካብ ህወሓት ዝጽበዮ ተወሳኺ ነገር ዘሎ ይመስለኒ። ህወሓት ሕጂ ኲናት ካብ ዘለዎ ቦታ ክወጽእ፡ ወይ ኲናት ጠጠው ከብሉ ስለ ዝደለየ ክኸውን ይኽእል”። ወሲኹ'ውን፡ ገለ ሰብ መዚ መንግስቲ ፌደራል፡ እቲ ድርድር ቅድሚ ምጅማሩ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ክፈትሑ ኣለዎም ዝብሉ ርኢይቶታት ምሃቦም ብኣብነት የልዕል። መራሕቲ ትግራይ “ጻውዒት ሰላም” ድሕሪ ምቕራቦም ጋዜጣዊ መግለጺ ዝሃበ ኣዛዚ ሰራዊት ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ “ጉዳይ ምዕራብ ትግራይ ኣንይንደራደሉን” ክብል ተዛሪቡ። እቲ ኲናት ዳግም ቅድሚ ምውልዑ፡ ክልቲኦም ሓይልታት ናብ ሰላማዊ ዝርርብ ክመጽኡ ይኽእሉ’ዮም ኣብ ዝብሃለሉ ዝነበረ ግዜ ኣብ ገለ ቅድመ ኩነታት ከም ዘይተሰማምዑ ይዝረብ ነይሩ። ሓላፊ ማሕበር ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣቶ ያሬድ፡ ዝዀነ ዓይነት ዝርርብ ቅድሚ ምጅማሩ ዝቕመጡ ቅድመ ኩነታት ንመስርሕ ዕርቂ የበላሽው’ዮም ኢሉ ይኣምን። “እቲ ኣደራዳሪ ኣካል ሕብረት ኣፍሪቃ ይኹን ዝብል ኣብ ቦታኡ እንከሎ፡ ግዝኣታት ትግራይ ናብ ቦታኦም ይመለሱ ዝብሉ ነገራት ይለዓሉ’ዮም። ኰፍ ኢልካ ብዝርርብ ክፍትሑ ዝግብኦም ጉዳያት ናብ ዘተ ንምእታው ቅድመ ኩነት ኰይኖም ክቕመጡ የብሎምን” ይብል። መን የደራድረና? ኣበይ? መዓዝ ንራኸብ? ተዓዛቢ መን ይኹን? ዝብሉ ነጥብታትን ምቁራጽ ተጻብኦን ከም ቅድመ ኩነት እንተቐረቡ ዘጸግም ከምዘይኮነ ኣቶ ያሬድ የረድእ። “ኣብ ገለ ሃገራት፡ ተኹሲ ደው ኣቢልና ንዘራረብ ክብሃል ይስማዕ’ዩ፤ ኣብ ካልእ ቦታታት ድማ ተኹሲ ጠጠው ኣቢሎም ኣብ ወረቐት ክሰፍር ብምግባር ነዚ ዝጥሓሰ ክቕጻዕ ይግበር። ክልቲኦም ወገናት ዕርቂ ዝደልዩ እንተዀይኖም፡ ነዚ ክሓስብሉ ይግባእ”። ተሰናባቲ ፕረዚደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ሓዊሱ ብርክት ዝበሉ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ልኡኻት መንግስታት ካልኦት ሃገራትን ኣብ ዝተረኸብሉ ስነ ስርዓት ቃለ መሓላ ስልጣኑ ንፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ  ከም ዘረከበ ይዝከር። ዊልያም ሩቶ፡ ሓምሻይ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኰይኑ ቃለ መሓላ ምስ ፈጸመ፡ ቀንዲ ኣንፈታት ትኹረት መንግስቱ ኣብ ዘብርሀሉ ግዜ፡ ኬንያታ ኣብ ኢትዮጵያን ዞባ ዓበይቲ ቀላያትን ሰላም ንምምጻእ ዝምስገን ተግባር ወጊኑ'ዩ ብምባል ተዛሪቡ። እቲ ክልተ ዓመት ክመልኦ ቀሪቡ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሕ ሕብረት ኣፍሪቃ ሓዊሱ ኡሁሩ ኬንያታ ተደጋጋሚ ጻዕሪ ገይሩ’ዩ ብዝብል ሽሙ ይለዓል። ኬንያ፡ ምስ ኢትዮጵያ ጥቡቕ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና ዘለዋ ሃገር ኰይና፡ ኬንያታ ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት ናብ ኣዲስ ኣበባ ብምኻድ ምስ መራሕቲ እታ ሃገር ተዘራሪቡ’ዩ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ  ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፡ ኣብ ሞንጐ ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ሰላም ንምምጻእ ዝገበሮ ጻዕሪ ኣይሰመረሉን። መራሕቲ ትግራይ፡ “ኦባሳንጆ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ቀረባ’ዩ” ክብሉ ይከሱ። ተንታኒ ጉዳያት ሰላም ኣፍሪቃ ዓብዱላሂ ቦሩ ሃለኬ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምዕሳል ቅድሚ ሕጂ ዝጀመሮ ምንቅስቓስ ንክቕጽል ካብ መንግስቲ ሃገሩ ሓላፍነት ምርካቡ እወንታዊ ምዕባለ እዩ ይብል። ኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ኩነታት ኢትዮጵያን ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎን ብቐረባ ይከታተሎ ከም ዝነበረ ብምግላጽ፡ ዊልያም ሩቶ፡ ኣብ ስርሑ ንክቕጽል ምግባሩ ስትራቴጂካዊ’ዩ ብምባል የረድእ። ኡሁሩ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ኣብ ምምጻእ ንክሳተፍ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት እንተሾሞ’ውን ሕብረት ኣፍሪቃ ግን ዝሃቦ ሓላፍነት የለን። “ስለዚ፡ ኬንያታ መዓዝን ከመይን ንመስርሕ ሰላም ሕብረት ኣፍሪቃ ተቐቢሉ ከቐጽሎ ይኸውን፤ ወይ ክቃወሞ ድዩ ዝብል ክንከታተሎ ይግባእ” ኢሉ ዓብዱላሂ። መራሕቲ ትግራይ፡ ምስ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ዝግበር ዘተ ብቐንዱ ዘልዕሉዎ ጉዳይ ተኣማንነት ኣደራደርቲ ወገናት እዩ። “ህወሓት ቅድሚ ሕጂ፡ ኦባሳንጆ ብሰንኪ እቲ ምስ መንግስቲ ፌደራል ዘለዎ ቅርበት ኣይንቕበሎን ይብል ነይሩ። ብኣንጻሩ፡ ኣብ ልዕሊ ኬንያታ ዝዀነ ቅርታ የብሉን፤ ንዕኡ’ዩ ዝደሊ” ይብል ኣቶ ያሬድ ሃይለማርያም። ስለዚ፡ “ህወሓት ኣብ ልዕሊ ኦባሳንጆ እምነት እንተዘይሃልዩዎ፡ ኡሁሩ ኬንያታ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኰይኑ እንተመጺኡ፡ መንግስቲ ድማ እቲ ጉዳይ ብሕብረት ኣፍሪቃ ይርኣይ ዝብል ሕትኡ እንተተመሊሱ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ልዕሊ እቲ ሕብረት እምነት ኣሕዲሮም ኣለው ማለት’ዩ” ክብል የረድእ። ኬንያታ፡ ነቲ ድርድር ክመርሖ እንተኽኢሉ፡ ብክልቲኦም ወገናት ዝህሉ ተቐባልነት እንታይ ክመስል ይኽእል ኢልና ዝተወከስናዮ ዓብዱላሂ፡ እዚ ምግማት ቀሊል ኣይኰነን ይብል። ንሱ ከም ዝብሎ፡ “መንግስቲ ፌደራል፡ ነቲ መስርሕ ሰላም ክቆጻጸሮ እዩ ዝደሊ፤ ኦባሳንጆ ዝመርሖ መስርሕ ክኣ ምስ’ዚ ድልየት ሓቢሩ ዝኸይድ’ዩ። ይኹን’ምበር፡ ንኬንያታ ክቆጻጸሮ ኣይክእልን” ኢሉ። እቲ ተንታኒ ወሲኹ፡ ክልቲአን ሃገራት ከም መሓዙት ሃገራት ዝጠማመታ እንተዀና’ውን፡ ንሓድሕደን ጸብለልታ ንምምዝጋብ ዝነሃንሓ ሃገራት ምዃነን ክዝንጋዕ የብሉን ዝብል እምነት ኣለዎ። “ህወሓት ጥራይ ዘይኰነ፡ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብን ኣሜሪካን፡ ኬንያታ ዝመርሖ መስርሕ ሰላም’ዮም ዝድግፉ። ስለዚ ኡሁሩ ኬንያታ፡ በቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ምምራጹ ክንደየናይ ናይ ሩቶ ሃሳብ’ዩ? ወይስ ጽልዋ ኣካላት ወጻኢ ኣለዎ ዝብል ግልጺ ኣይኰነን” ይብል።


ኣትሌት ጎተይቶም ገብረስላሰ ኣብ ማራቶን ቻምፕዮን ዓለም ተዓዋቲት ወርቂ መዳልያ ኮይና

ሓደ ኪሎ ሜትር ኣብ ዝተረፈሉ ኣትሌት ጎተይቶም ገብረስላሰ ነታ ንነዊሕ ኪሎሜትራት ነቲ ውድድር ክትቅልሶ ዝውዓለት ኬንያዊት ኮሪሪ ራሕሪሓታ ብምኻድ፡ ኣብ ማራቶን ቻምፕዮን ዓለም ተመዝጊቡ ዝፀነሐ ግዘ ብምምሕያሽ ተዓዋቲት ወርቂ መዳልያ ኮይና። ጓል 27 ዓመት ኢትዮጵያዊት ጎተይቶም ገብረስላሰ፡ ነዚ ውድድር ብ 2፡18፡11 እያ ተዓዊታትሉ። ነዚ ስዒቡ ኢትዮጵያ ኣብዚ ውድድር ሳልሳይ ወርቂ  መዳልያ ረኺባ ኣላ። ጎተይቶም ገብረስላሰን ኬንያዊት ኮሪርን ንነዊሕ ኪሎሜትራት በይነን ተፈልየን ነቲ ውድድር ብምቕላስ ቀዳመይትን ካልአይትን ኮይነን ውድድረን ዛዚመን። ኬንያዊት ኮሪሪ ካልኣይቲ ክትወፅእ እንከላ፡ ኣብ መበል 39 ኪሎሜትር ንናዝሬት ወልዱ ዝፈለየታ እስራኤላዊት ሳል ፒተር ሳልሰይቲ ኤርትራዊት ናዝሬት ወልዱ ራብዓይቲ ብምዃን ውድድረን ዛዚመን። ኣትሌት ጎተይቶም ገብረስላሰ ኣብቲ ዝሓለፈ መስከረም 2021 ኣብ በርሊን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ጉያ ማራቶን በርሊን 2፡20፡ 09 ብምምዝጋብ ቀዳማይቲ ኮይና ምዕዋታ ይፍለጥ። ኣባበል የሻነሽ ንክትዛዝም ሸሞንተ ኪሎሜትራት ምስ ተረፋ ውድድራ ክተቋርፅ እንከላ፡ ናዝሬት ወልዱን እስራኤላዊት ሳል ፒተር እንተተኻኢሉ ንጎተይቶም ገብረስላሰን ኬንያዊት ኮሪርን ከርክባ እንተዘይኮይኑ ኸኣ ነሓስ መዳልያ ንኽረኽባ ነተን ኣብ መበል 35 ኪሎሜትር ብልዕሊ ሓደ ደቒቕ ቀዲመንአን ዝነበራ ጎተይቶምን ኮሪርን ንምርካብ ሓያል ቅልስ ኣካየደን። ኢትዮጵያ፣ ኬንያ፣ ኤርትራን እስራኤልን ሓሓንቲ ተቐዳደምቲ ኣብ ቅድሚት፡ ፀወታ ክዛዘም 5 ኪሎ ሜተር ኣብ ዝተረፈሉ፡ ኣብ ሞንጎ ቀዳመይትን ካልአይትን ጉጅለ 1 ደቂቕን 43 ካልኢት ነይሩ። ኣብ መበል 39 ኪሎሜትር ናዝሬት ወልዱ ካብ እስራኤላዊት ሳል ፒተር ዘልሓጥ ክትብል ተራእያ። ኦሎምፒካዊት ኣትሌት ናዝሬት ወልዱ፡ ሎሚ ኣብ ኦሮጎን ዘመዝገበቶ ራብዓይ ደረጃ፡ ኣብ ኤርትራውያን ብደቂ ኣንስትዮ ኣብ ማራቶን ቻምፕዮን ዓለም ዝተመዝገበ ዝበረኸ ዓወት ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ትማሊ ኣብ ዝተኻየደ ማራቶን ደቲ ተባዕትዮ’ውን ፡ ኢትዮጵያዊ ታምራት ቶላን ሞሶነት ገረመውን ቀዳማይን ካልኣይን ብምውፃእ ንኢትዮጵያ ወርቅን ብሩር መዳልያን ከግዝምዋ ክኢሎም’ዮም። ኣብ ናይ 10 ሽሕ ኪሎሜትር’ውን ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ንኬንያዊያን ኣትሌታት ሄለን ኦቢሪን ቼሊሞ ኪፕኬምቦይን ብምብላፅ ወርቂ መዳልያ ክትረክብ ክኢላ እያ። ኣብ ናይ 10 ሽሕ ኪሎሜትር ኤርትራዊት ራሄል ዳንኤል ሓምሸይቲ ብምዃን ውድድራ ምዝዛማ ዝዝከር እዩ። ኣብዚ ውድድር ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ብሽዱሽተ ወርቂ ብ14 መዳልያ ቀዳመይቲ ክትከውን እንከላ ኢትዮጵያ ብሰለስተ ወርቂ ኣርባዕተ መዳልያታት  ኣብ ካልኣ ደረጃ ተሰሪዓ ኣላ።


ኬንያውያን ሓድሽ መራሒ ይመርጹ ኣለዉ

ክብሪ ናብራ፡ ሸቕለት ኣልቦነትን ብልሽውናን ቀንዲ ጐስጓሳት ምረጹኒ ኮይኖም ዝቐነይሉ መስርሕ ምርጫ ኬንያ ሎሚ፡ ሰሉስ 09 ነሓሰ 2022 ንግሆ ጀሚሩ። ንኽልተ እብረ ነታ ሃገር ዝመርሐ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ፡ እቲ ሓደ እዋን ቀንዲ መቐናቕንቱ ዝነበረ ወዲ 77 ዓመት ራይላ ኦዲንጋ ክትከኦ እዩ ዝደሊ። ኬንያታ ምስቲ ክትከኦ ተስፋ ገይሩ ዝነበረ ምኽትሉ ወዲ 55 ዓመት ዊልያም ሩቶ፡ ናብ ቅርሕንቲ ምስኣተው እዩ ንኦዲንጋ ዝድግፍ ዘሎ። ልዕሊ 22 ሚልዮን ኬንያውያን ኣብቲ ምርጫ ከድምጹ ተመዝጊቦም ኣለዉ። ካልኦት ምርጫታት እውን ይካየዱ ምህላዎምን ኣብ ገለ ከባቢ ምትሕውዋስ ቅጥዒታት ስለዝተርኣየን ግን ኣብ ጽፈት እቲ ምድላው ሕቶ ከልዕል ጀሚሩ'ሎ። እቲ ሰዓት 6፡00 ንግሆ ዝጀመረ ከይዲ ምሃብ ድምጺ፡ ን 11 ሰዓታት ክፉት ኰይኑ ክጸንሕ እዩ። ኣብቲ ኣብ 2017 ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ ቤት ፍርዲ ዝርዝር ድምጺ ናብ ኤሌክትሮኒካዊ መሳርሒ ኣብ ምትሕልላፍ ኮሚሽን ምርጫ እታ ሃገር ሕጊ ኣይተኸተለን ብምባል ነቲ ምርጫ ሰሪዝዎ ነይሩ። ኣብቲ ዝተደገመ ምርጫ ኡህሩ ኬንያታ ክዕወት እንከሎ፡ ቀንዲ ተናሓናሒኡ ዝነበረ ኦንዲንጋ ንርእሱ ካብቲ ምርጫ ኣግሊሉ። ሎሚ ዝካየድ ዘሎ ምርጫ፡ ራይላ ኦዲንጋን ዊልያን ሩቶም ብኸቢድ ዝነሓንሕሉ ይመስል። እቲ ደገፍቱ ‘ባባ’ ኢሎም ዝጽውዕዎ ምኵር ተቓዋሚ ፖለቲከኛ፡ ንሓምሻይ እዋን እዩ ንፕረዚደንትነት ዝወዳደር ዘሎ። ንባዕሉ ከም ሓደ ተራ ኬንያዊ ገይሩ ከቕርብ ዝፍትንን ንነብሱ ‘ሃስለር’ (ጻዕራም) ኢሉ ዝጽውዕን ዊልያም ሩቶ ድማ ንፈለማ እዋን ዝወዳደር ዘሎ። ደቪድ ምዋረን ጆርጅ ዋጃኮያን ዝበሃሉ ካልኦት ሕጹያት ተወዳደርቲ እውን ኣለዉ። ዋላ'ኳ ኣብቲ ወፍሪ ምረጹኒ ብዙሓት ኣገደስቲ ዛዕባታት ተላዒሎም እንተዀኑ፡ ዓሌታዊ ተኣማንነት እውን ነቲ ሰባት ንመን ይመርጹ ዝብል ክውስን ከምዝኽእል ይግመት። ንፈለማ እዋን ነቶም ብቝጽሪ ዝለዓሉ ዓሌት ኵኪዩ ዝወከለ ፕረዚደንታዊ ተወዳዳሪ የለን። እንተዀነ ንናይቲ ዓሌት ልቢ ንምርካብ ክልቲኦም ቀንዲ ተወዳደርቲ ምክትላቶም ካብቲ ዓሌት ሓርዮም ኣለዉ። ኣብቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ንምዕዋት ሓደ ተወዳዳራይ፡ ካብ መላእ እታ ሃገር ልዕሊ ፍርቂ ድምጺ ከምኡ ድማ ብውሑድ ኣብ 24 ግዝኣታት እንተወሓደ 25 ሚእታዊት ድምጺ ክረክብ ኣለዎ። እቶም ኣድመጽቲ ብተወሳኺ ናብ ቤት ምኽሪ ዝኣትዉ ወከልቲ፡ ኣመሓደርቲ ግዝኣታትን ኣባላት ባይቶ እተን ግዝኣታትን ክመርጹ እዮም። እቶም ቀንዲ ተነሓናሕቲ ንውጽኢት እቲ ምርጫ ከምዝቕበሉ ቃል ኣትዮም ኣለዉ።


ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኬንያ ብዓወት ዊልያም ሩቶ ከምዝተወድአ ኮሚሽን ምርጫ ኣፍሊጡ

ድሕሪ ናይ 6 መዓልታት ትጽቢት ዝተገልጸ ውጽኢት ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኬንያ ብዓወት ዊልያም ሩቶ ከምዝተወድአ ኣቦመንበር ኮሚሽን ምርጫ ብወግዒ ኣፍሊጡ። ምክትል ፕረዚደንት ኮይኑ ከገልግል ዝጸንሐ ዊልያም ሩቶ ሳሞይ 50.5 ሚእታዊት ድምጺ ብምርካብ'ዩ ተዓዊቱ ዘሎ። ኣቦመንበር ናይቲ ኮሚሽን ዋፉላ ቸቡካቲ ኣብ ዝገለጾ ውጽኢት ምርጫ ቀንዲ ተቓናቓኒኡ ዝኾነ ራይላ ኦዲንጋ ብወገኑ 48.85 ሚእታዊት ከምዝረኸበ ገሊጹ። ስነስርዓት ምንጋር ናይቲ ንኣስታት ሓደ ሰሙን ትጽቢት ዝተገብረሉ ውጽኢት ምርጫ ምስሕሓብን ውጥጥን ዝተራእየሉ'ዩ ነይሩ። ምክትል ኣቦመንበር ዝርከቦም ኣርባዕተ ኣባላት ናይቲ ኮሚሽን፡ ኣብ ዝሃብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ "ዋንነት ውጽኢት ምርጫ ክንወስድ ኣይክኣልናን" ብምባል ዘለዎም ተቓውሞ ኣፍሊጦም ኣለዉ። "ዘይግሉጽ ባህሪ ኣገባብ ኣተሓሕዛ ናይዚ ገጽ" መስርሕ ምርጫ ነቲ መግለጺ ክህቡ ከምዘገደዶም ድማ ጠቒሶም። ምክትል ኣቦመንበር ናይቲ 7 ኣባላት ዘለውዎ ኮሚሽን ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ተወሳኺ "ሰፊሕ መግለጺ ክንህብ ኢና. . .ናብ ኣብያተ ፍርዲ ንምዃድ ክፉት ኣፍደገ ስለዘሎን ግዝኣተ-ሕጊ ክረጋገጽ ብምዃኑን ኬንያውያን ክሃድኡ" ተማሕጺና። ወከልቲ ናይቲ ኦዲንጋ ዝመርሖ ሰልፊ ኣቐዲሞም ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቲ ምርጫ ምጥፍፋእ ከምዝነበሮ ተዛሪቦም ነይሮም። ክልተ ላዕለዎት ኣባላት ናይቲ ኮሚሽን ከምዝቖሰሉን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ምፍርራሕ፡ ምስዋርን ማእሰርቲ ዝበጽሖም ወከልቲ ኮሚሽን ምርጫ ከምዘለዉ'ውን ኣቦመንበር ናይቲ ኮሚሽን ገሊጹ። ምሩጽ-ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ኣብቲ ስነስርዓት ኣብ ዘስምዖ መደረ "ደስ ዝብል ምሸት'ዩ" ክብል ሓጎሱ ድሕሪ ምግላጽ፡ "ጅግና" ክብል ንኣቦመንበር ኮሚሽን ምርጫ ዘለዎ ናእዳ ገሊጹ። ናይ ኩሎም ኬንያውያን ፕረዚደንት ኮይኑ ከገልግል ምዃኑ ቃል ብምእታው ድማ፡ እታ ሃገር ንቕድሚት ክትጥምት ተማሕጺኑ። "ነቶም ኣንጻርና ብዙሕ ነገር ዝገበሩ ክብሎም ዝደሊ፡ ዝፈርሕዎ ነገር የለን። ሕነ ምፍዳይ ኣይክህሉን'ዩ። ንድሕሪት ክንምለስ ግዜ የብልናን" ክብል ሕድገት ከምዝገብር ኣሚቱ።


ከይዝ' ዘረስዕ ነዊሕን መሪርን ናብራ መዓስከር ስደተኛታት

መረዳእታ ላዕለዋይ ኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታት (ዩ ኤን ኤች ሲ ኣር) ከምዘመልክቶ፡ ክሳብ ወርሒ ለካቲት 2021 (ኣ.ኣ) ኣብ መዕቈቢ ስደተኛታት ደዳብ፡ 224 ሽሕ ከምኡ ድማ ኣብ ካኩማ 206 ሽሕን 458 ስደተኛታት ከምዝነብሩ ተመዝጊቡ'ሎ። ብሓፈሻ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኬንያ ምስ ዝነብሩ ክድመር እንከሎ፡ ልዕሊ 500 ሽሕ ስደተኛታት ዝተፈላለያ ሃገራት ኣብታ ሃገር ኣለዉ። እቶም ስደተኛታት ካብ ኢትዮጵያ፡ ሶማሊያ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ዴሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎ፡ ብሩንዲ፡ ኤርትራ፡ ሱዳን፡ ኡጋንዳ፡ ሩዋንዳን ካልኦት ሃገራትን ዝመጽኡ እዮም። ካብቶም ስደተኛታት፡ ልዕሊ ፍርቂ ሶማላውያን ኮይኖም፡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ድማ ልዕሊ 29 ሽሕ ከምዝበጽሑ መረዳእታ እቲ ትካል የመልክት። ኣብ ኬንያ ግዝኣት ቱርካና ኣብ ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት ካኩማ ዝነብሩ፡ ኣቶ ጀማል ኣደምን ኣቶ ኣልዩ ዑስማንን በብእዋኑ ብዙሓት ስደተኛታት ናብቲ ቦታ ከምዝኣትው ይዛረቡ። ክልተኦም ስደተኛታት ካብ ኢትዮጵያ ካብ ዝወጽኡ 20 ዓመታት ክመልኦም ቀሪቡ'ሎ። "ብቝልዕነተይ ናብ ካኩማ ኣትየ፡ ሎሚ ኣቦ ሽድሽተ ቈልዑ ኮይነ'ለኹ" ይብል ካብ ምብራቕ ሃረርጌ ከተማ ደደር ዝተሰደደ ኣይተ ጀማል። ካብታ ከተማ ብ1997 [ግእዝ] ናይ ሻምናይ ክፍሊ ትምህርቱ ኣቋሪፁ ናብ ኬንያ ዝተሰደ ጀማል፡ ናብ ካኩማ ገና ኣብ ዕድመ ንእስነቱ ከም ዝኣተወ ይዝክር። ካብ ሃገሩ ዝወጽኣሉ ምኽንያት ከረድእ ከሎ፡ "ናዕቢ ኣለዓዒልካ" ብዝብል ብዕጡቓት መንግስቲ ምክልባት ምስወረዶ፡ ካብኡ ንምህዳም ናብ ኬንያ ከም ዝተሰደ ይዛረብ። ብ1995 [ግእዝ] ካብ ኢትዮጵያ ዝወጽአ ኣቶ ኣልዩ ዑስማን ብወገኑ፡ ንዓመታት ኣብቲ መዓስከር ብምጽንሑ፡ ኣብቲ ትካል ስደተኛታት፡ ጉዳዩ 'ከይዝ' እንታይ ኢሉ ከምዘመዝገበ ከምዝረስዖ ይገልፅ። ን17 ዓመታት ምስቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ቤተሰቡ ክራከብ ብዘይምኽኣሉ ድማ የጉህዮ። "ንነዊሕ ዓመታት ብዛዕባ ሃለዋትን ኵነታትን ቤተሰበይ ኣይፈልጥን። ኣብ ቀረባ እዋን ግን ሰባት ብዛዕባ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ኵነታት ሓበሬታ ስለዝጥቅዑ፡ ምስኦም ተጸሓሒፈ ብዛዕባ ቤተሰበይ ገለ ነገራት ክሰምዕ ጀሚረ፡" ክብል ሎሚ'ውን ጉዳይ ቤተሰቡ ከም ዘሻቕሎ ይዛረብ። "ኣነ፡ ብመጠኑ ኣብዚ እዋን ደሃይ ቤተሰበይ እረክብ ኣለኹ። ካልኦት ፈጺሞም ምስ ቤተሰቦም ዘይራኸቡ ኣለዉ። ኣነ ኣቦ ቈልዑ ኮይነ ኣብዚ ተሪፈ ኣለኹ፡" ክብል ወሲኹ የረድእ። ስደተኛ ኰይኑ ካብ ዝምዝገብ ልዕሊ 15 ዓመታት ከምዝኾነ ዝዛረብ ኣቶ ጀማል፡ ክሳብ ሎሚ ዝኾነ ነገር ከም ዘይረኸበ ይገልጽ። "ዝተመዝገብኩሉ ጉዳይ ['ከይዝ'] እውን ረሲዐዮ ኣለኹ። ሎሚ ንሱ ገዲፈ ናይ ውልቀ ስራሕ ጀሚረ'ለኹ። ናብራይ ንምምራሕ ንግዲ ጀሚረ። ብፃዕረይ ደቀይ የዕብዮምን የምህሮምን ኣለኹ" ይብል። ብተመሳሳሊ ኵነታት ዝተመዝገበሉ ጉዳይ ['ከይዝ'] ከምዝረስዖ ዝዛረብ ኣቶ ኣልዩ ብወገኑ፡ "መንግስቲ ኬንያ ነዚ መዓስከር ክዓጽዎ ምዃኑ ይገልጽ'ዩ። ንሕና ካብ ፈጣሪ ወጻእ ካልእ ነገር የብልናን። ንጉዳይና ዝሓዙ ኣካላት'ውን ካባና ርሒቘም'ዮም" ክብል ኣብ ስምዒት ሓዘን ኰይኑ ንዝርከቡሉ ኵነታት የረድእ። ኣቶ ጀማል ኣብ ጕዕዞ ስደቱ ዝወለዶም ሰለስተ ደቁ፡ ሓምሻይን ሻድሻይን ክፍሊ በጺሖም፣ "ብዝኸኣልክዎ ዓቕሚ፡ ደቀይ፡ እቲ ኣነ ዝበጽሓኒ ዕጫ ህይወት ክበጽሖም ኣይደልን። ነዚ ድማ እየ ዝጓየ ዘለኹ፡" ይብል። ናብ ኬንያ ክመፅእ እንከሎ ጥራሕ ኢዱ ብምንባሩ፡ ትምህርቱ ክቕጽል ከምዘይከኣለ ዝዝክር ኣቶ ጀማል፡ "ኣነ ዝሰኣንክዎ ዕድል፡ ደቀይ ከም ዝመሃሩ ብምግባር ከካሓሕሶ ኣለኒ፡" ብዝብል ደቁ ክመሃሩ ኣብ ምግባር ከምዘተኮረ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብቲ መዓስከር 20ን 30ን ዓመታት ዝመልኦም ስደተኛታት ከምዘለዉ፡ ክልቲኦም ኢትዮጵያውያን ይዛረቡ። ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ክንሳገር ኢና ዝብል ተስፋ'ኳ እንተሃለዎም፡ ኣብኡ ቤተሰብ መስሪቶም ናብራ ቀጺሎም ኣለዉ። ኣቶ ጀማል ናብ መዓስከር ስደተኛታት ካኩማ ክኣቱ እንከሎ፡ ዝሕግዞ ዝኾነ ይዅን ኣካል ኣብ ጐድኑ ከምዘይነበረ ይዝክር። "ብዝኸኣልክዎ ዓቕሚ ጽዒረ ክመሃር ወይ ክሰርሕ ኣለኒ ኢለ ወሲነ። ካብ ዩ ኤን ኤች ሲ ኣር ብዝረኽበን ሓገዝ ጥራይ ትምህርቲ እንተጀሚረ፡ ካብ ሰብ ተፀባዪ ኮይነ ክተርፍ እየ። በዚ ኵነታት ከኣ ኣብ ትምህርቲ ክዕወት ኣይክእልን ብዝብል ስራሕ ጀሚረ፡" ይብል። ኣብቲ እዋን ግን ስራሕ ንምጅማር ዘኽእል ገንዘብ ዘይኮነስ ዓቕሚ ከምዝነበሮ ዝዛረብ ኣቶ ጀማል፡ ኣብቲ መዓስከር ስደተኛታት ዝርከብ ሆቴል፡ ወርሓዊ 50 ሽሊን እናተኸፈሎ ክሰርሕ ጀሚሩ። "ሽዑ ከዋህልል ጀሚረ። ኣብ ሆቴል እናሰራሕኩ ደሞዘይ ሽድሽተ ሽሕ ሽሊን በጺሑ። እናዋህለልኩ ገንዘብ ምስ ሓዝኩ ድማ፡ ናይ ባዕለይ ስራሕ ጀሚረ፡" ክብል ኣብ ሓጺር እዋን ናብ ናይ ንግዲ ስራሕ ከምዝኣተወ የረድእ። "ሎሚ ድኳን ኣለኒ፣ ቤት ምግቢ ኣለኒ። ንኻልኦት ሰባት እውን ኣብ ምሕጋዝ እርከብ። ዝዀነ ነገር ዘይብሎም ሰባት ኣብዚ ምሳይ እናሰርሑ ምሳይ ይነብሩ ኣለዉ። ኣብዚ እዋን ምስሳይ እናሰርሑ ዝነብሩ ሽድሽተ ስደተኛታት ኣለዉ፡" ይብል። ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ኣብ ቀንዲ መዓስከራት ስደተኛታት ኬንያ ንዓመታት ኣብ ከቢድ ኵነታት ክነብሩ ጸኒሖም እዮም።\n\nመንግስቲ ኬንያ ንመዓስከራት ስደተኛታት ካኩማን ዳዳብን ከምዝዓጹ ምስ ኣፍለጠ፡ ህይወቶም ናብ ዘይምርግጋእ ከም ዝኣተወን ስነልቦናኦም ከምዝተጐድአን ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ቅድም ክብል ንቢቢሲ ገሊፆም ነይሮም።\n\nዳዳብን ካኩማን፡ ዝሓሸ ውሕስነት ንምርካብ ብዝብል ካብ ሃገሮም ዝተሰደዱ ብዙሓት ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ዝነብሩሉ መዓስከራት ስደተኛታት'ዩ።\n\nመንግስቲ ኬንያ እዞም መዕቈቢታት ጠንቂ ስግኣት ሃገራዊ ድሕንነት ስለዝኾኑ ብምባል ብተደጋጋሚ ከምዝዓጽዎም'ኳ እንተገለጸ፡ ብግብሪ ከይፈጸሞ ጸኒሑ'ሎ።\n\nኣብ ዝሓለፈ ዓመት መጋቢት፡ መንግስቲ ኬንያ እቶም መዓስከራት ኣብ ውሽጢ 14 መዓልታት ክዕጸዉ ሓቲቱ እንተነበረ'ውን ዝተወስደ ስጕምቲ ግን የለን።\n\n"መንግስቲ እቶም መዓስከራት ክዕጸዉ ኣለዎም ክብል ከሎ፡ ኣዝየ እስምብድ" ዝብል ኣቶ ጀማል፡ "ሞራለይ ተተንኪፉ፣ በዚ ምኽንያት ድማ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ዝኽእል ኣቝሑ ካብ ወጻኢ ምእታው ኣቋሪጸ። ከመይሲ ቀጺሉ እንታይ ከም ዝኸውን ስለ ዘይንፈልጥ። ንዓይ ዓቢይ ብድሆ እዩ ኰይኑኒ” ክብል ስግኣቱ ሎሚ'ውን ከምዘሎ የረድእ።\n\nወሲኹ፡ "መብዛሕትና ኣብ ንግዲ ዝነበርና ክንዓቢ ንኽእለሉ ብዙሕ ዕድላት ነይሩና። ውሳነ መንግስቲ ምስ ሰማዕና ግን ንድሕሪት ተመሊስና፡" ክብል ሓሳቡ ይገልጽ።\n\nኣቶ ኣልዩ፡ እዚ ውሳነ መንግስቲ ኬንያ፡ ናብራኦም ተረጋጊኦም ከይመርሑ ከምዝገበረ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኬንያ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ንዝካየድ ምርጫ ኣብ ምድላው ትርከብ።\n\nዝተፈላለዩ ሕጹያት ናይቲ ምርጫ ጐስጓስ ንምክያድ ናብ ካኩማ እንተመጽኡ'ኳ፡ ጉዳይ ስደተኛታት ግን ዛዕባ ኮይኑ ክለዓል ከምዘይሰምዑ ኣቶ ኣልዩን ኣቶ ጀማልን ይዛረቡ። ኣቶ ኣልዩ ካብዚ ምርጫ እንታይ ከምዝፅበ ክገልጽ እንከሎ፡ "መንግስቲ ኬንያ ኣተሓሕዛ ስደተኛታት እንተዘየመሓይሹ ኵነታትና ኣዝዩ ኣብ ዘሻቕል ደረጃ ክበጽሕ እዩ" ይብል።\n\n“ኵነታት እንተዘይተመሓይሹን ሃገርና ሰላም እንተዀይናን ሓደ ለይቲ ኣይንሓድርን ኢና። ሕጂ ግን ሃገርና ኣብ ከቢድ ኵነታት እያ ዘላ። ዕድል እንተረኺብና ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ክንከይድ ኢና። ኣብዚ ኣሪግና ተስፋ ቀቢጽና'ለና” ክብል ወሲኹ ገሊጹ።\n\nኣቶ ጀማል ብወገኑ “ጐስጓስ መረጻ ዘካይዱ ሰባት ናብዚ ክመጹ ከለዉ፡ ጉዳይና ኣየልዕሉን እዮም። መንግስቲ'ውን እቶም መዓስከራት ናይ ምዕጻው መርገጺኡ ቀይሩን ኣይቀየረን ንጹር ኣይኰነን ዘሎ። እቲ ውሳነ ዓመት'ኳ እንተመልኦ፡ እንታይ ክፍጠር ከምዝኽእል ኣይንፈልጥን ኢና” ይብል።\n\nናይ ምድማጽ መሰል'ኳ እንተዘሃለዎም፡ እቲ ዝመጽእ ሓድሽ ምምሕዳር ነዚ መርገጺ ክቕይሮ ይኸውን'ዩ ብዝብል ተስፋ ይገብሩ።


ስለምንታይ'ዩ መረጻ ኬንያ ገዚፍ ወጻኢታት ዝግበረሉ ዘሎ?

ኬንያ፡ እቲ ድሕሪ ሒደት ሰሙናት እተካይዶ መረጻ፡ ብመንጽር ወጻኢታት እንክርአ፡ ካብቲ ዝሃብተማ ሃገራት ዝገብራኦ ንላዕሊ ብዙሕ ወጻኢታት ዝተገብረሉ እዩ። እዚ ዅሉ ወጻኢታት ግን ስለምንታይ?


ዘተ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ድሕሪ መረጻ ኬንያ ክጅመር ከምዝኽእል ተገሊጹ

ኣብ ሞንጐ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ዝግበር ዘተ፡ ድሕሪ ወርሒ ነሓሰ ክጅመር ተስፋ ከም እትገብር ሓንቲ ላዕለወይቲ በዓልቲ መዚ ኣሜሪካ ተዛሪባ። ሞሊ ፊ፡ ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብሽምግልና ንምፍታሕ ወሳኒ እጃም ኣብ ዘለዋ ኬንያ ድሕሪ እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ዝካየድ ምርጫ ከም ዝጅመርን ንኮሚቴ ባይቶ ሃገራ ከም ዝተዛረበትን ሓቢራ። ኣብ ኬንያ፡ 9 ነሓሰ 2022 ፕረዚደንታዊ ምርጫ ክካየድ እዩ። ኣመሪካ፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ኬንያን እቲ ኲናት ደውው ንምባል ድርድር ንኽጅመር ዝተፈላለዩ ጻዕርታት ክገብሩ'ኳ እንተጸንሑ፡ እቲ ኲናት ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ክሳራ ኣስዒቡ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ምስ መራሕቲ ትግራይ ዝግበር ዘተ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክካየድ ድልየት ከም ዘለዎ ክገልጽ እንከሎ፡ መራሕቲ ትግራይ ግን እቲ ድርድር ብመሪሕነት እቲ ግዜ መዝነቱ ዝውድእ ዘሎ ፕረዚደንት ኬንያ፣ ኡህሩ ኬንያታ ክካየድ ከም ዝደልዩ ክገልጹ ጸኒሖም። ኣብ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ላዕለወይቲ ዲፕሎማት ጉዳያት ኣፍሪቃ ዝዀነት ሞሊ ፊ፡ ንኮሚቴ ጉዳያት ወጻኢ ባይቶ ኣሜሪካ ኣብ ዘቕረበቶ ጸብጻብ፡ እቲ ኣብ ኬንያ ዝካየድ መረጻ ግዜ ሰሌዳ እቲ ድርድር ከየዛብዖ ኣይተረፈን ኢላ። ወሲኻ፡ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ዝተፈላለያ ሃገር ምብጻሕ ዝጀመረ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ “እቲ ድርድር ንቕድሚት ንኽስጕም ኣሜሪካ እንታይ ክትገብር ከም እትኽእል ምስ ክልቲኦም ወገናት ክዛተ’ዩ” ክትብል ተዛሪባ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ትግራይ ንዝርከቡ ጋዜጠኛታት መግለጺ ዝሃበ ፕረዚደንት ክልል ትግራይ ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ምስ መንግስቲ ንዝግበር ዝርርብ ቅድመ ዅነትን ግዜ ገደብን ከም ዝተቐመጠ ተዛሪቡ ነይሩ። ቅድሚ እቲ ዝርርብ ምጅማሩ ድማ፡ ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱ ከም ዘለዎም ብምግላጽ ኣብቲ ዝተቐመጠ ግዜ ገደብ እንተዘይጀሚሮም ግን ኲናት ክጅምር ከም ዝኽእል ገሊጹ። ትማሊ ሓሙስ ምስ ልኡኻት ሕቡራት መንግስታት፡ ሕብረት ኤውሮጳን ካልኦት ሃገራት ምዕራብን ዝተዘራረቡ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጲያ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴንን ሚኒሰተር ፍትሒ ጌዲዮን ጢሞቲዎስን፡ እቲ ዘተ ብዘይቅድመ-ዅነት ዘተ ክጅመር ከም ዝግባእ ኣዘኻኺሮም። ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ኢትዮጲያ ኣምባሳደራትን ጕጅለ ፍሉይ ልኡኽን ናብ መቐለ ንኽኣትው ከም ዘፍቀደ ኣምባሳደር ሬድዋን ገሊጹ። ድሕሪ እዚ ግን መራሕቲ ህወሓት ዝሃብዎ ርእይቶ የለን። ኣሜሪካ፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ልዕሊ ሰብ መዚ ኢትዮጵያ ናይ ቪዛ እገዳ ክትገብር እንከላ፡ ንኢትዮጵያ'ውን ካብቲ ሃገራት ምህርታተን ብዘይ ቀረጽ ናብ ኣሜሪካ ከእትዋ ዝፈቅድ ተጠቃምነት ኣጐዋ ሰሪዛታ እያ።


ፖለቲከኛታት ኬንያ፡ ቀልቢ መረጽቲ ንምዕዳግ ሽቓቕ ከጽርዩን ሓምሊ ክቕርድዱን ይረኣዩ

ገለ ኬንያውያን ፖለቲከኛታት፡ ንሒደት ደቓይቕ’ውን እንተዀነ ካብቲ ምቾት ዝመልኦ ኣነባብራኦም ርሕቕ ኢሎም፡ ኣብ ሞንጐ እቲ ዘካይዱዎ ዘለው ጐስጓስ ምርጫ ሽቓቕ ከጽርዩ፡ ኣብ ዕዳጋ ኣሕምልቲ ክሸጡን ክቕርድዱን፡ ሻሂ ከፍልሑን ካልእን ተራእዮም። እቲ ምርጫ፡ ዝመጽእ ሰሙን 9 ነሓሰ 2022 እዩ ክካየድ። ትማሊ ድማ ፖለቲከኛታት ጐስጓስ ምርጫ ወዲኦም ኣለው። ካብኣቶም ሓደ፡ ፖሊካርፕ ኢገት ሓድሽ ጓንትን ጫማን ቀይሩ ኣብ ናይሮቢ ዝርከብ ሓደ ሽቓቕ ከጽሪ እንከሎ፡ እተን ሰራሕተኛታት ነቲ ዝኣረገ መኾስተራተን ሒዘን፡ ነቲ 20 ካልኢት ዘይመልኣ ግዜ ሽቓቕ ከጽሪ ብኣግራሞት ርእየናኦ። እዚ፡ “ንነዊሕ ግዜ፡ ከም ረሳሕ ስራሕ ዝቝጸር’ኳ እንተነበረ፡ ሓላፍነት ዘለዎ ስራሕ’ዩ” ክብል ተዛሪቡ። ኢገት፡ ኣመሓዳሪ ከተማ ናይሮቢ ንምዃን ዝወዳደር ዘሎ ኰይኑ፡ መኪና እናሓጸበ፡ ሙዚቃ እናጻወተን ኣብ ኣብያተ ትልሂት ኣልኮላዊ መስተ እና'ሳሰየ ተራእዩ። ነዚ ስዒቡ፡ ገሊ ሰባት 'ሕጂ ኸኣ ቈልዓ እንተዝናቢ፣ ስራሕ ገዛ እንተዝዓዪ' እናበሉ ከባጭውሉ ይስምዑ። ኢገት፡ ኣብ እዋን ምምሕዳር ማይክ ሶንኮ ምኽትል ኣመሓዳሪ ነይሩ፤ እንተዀነ እቲ ኣመሓዳሪ ኣብ ምሕደራኡ እምነት ክረክብ ከም ዘይክኣለ ብምግላጽ፡ ሓደ ዓመት ኣብ ዘይመልአ ግዜ ካብ መዝነቱ ወሪዱ። ተንተንቲ ፖለቲካ ግን፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ናይ ህዝባዊ ርክብ ምንቅስቓሳት፡ መረጽቲ ዝለመዱዎም ተግባራት ስለ ዝዀነ ብዙሕ ጽልዋ የብሎምን፡ ይብሉ። ጆንሰን ሳካጃ፡ መነሓንሕቲ ኢገት እዩ። ንሱ’ውን ኣይሓነኸን፤ ኣብ ጐደናታት እታ ከተማ መግቢ ካብ ዝሸጡ ሰባት ዓሳ፡ ኮሚደረን ሽጉርትን እናዓደገ ተራእዩ። ሳካጃ፡ ካብ 2017 ጀሚሩ ሴናተር ናይሮቢ ኰይኑ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ንፈለማ እዋን ኣመሓዳሪ እታ ዓባይ ከተማ ንምዃን ይወዳደር ኣሎ። ነባሪት ናይሮቢ ኣኔ ዋመቡይ፡ ፖለቲከኛታት ክሳብ ጐስጓስ ዝጅምሩ ዕዳጋታት ይዅን ካልእ ኣበይ ምህላው'ውን ኣይፈልጡዎን'ዮም ብምባል ትነቅፍ። “ንሕና ኣብዛ ከተማ ንምንባር ንቃለስ፤ ክንመርጾም ክደልዩ እንከለው ክኣ ሓደ ኣብ ክቡር ቦታታት ዝዕድግ ሰብ [ናብ ዕዳጋና] መጺኡ ንኸምስል ይዕድግ” ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኣባል ባይቶ ከተማ ኪሚሊሊ ዲድማስ ባራሳ’ውን፡ ቀልቢ መረጽቲ ንምስሓብ ነታ ኣዝያ ብርቂ ዝዀነት መኪናኡ ገዲፉ ኣገልግሎት ታክሲ ኣብ እትህብ ሞተርሳይክል -ቦዳ - ተሰቒሉ ክኸይድ ተራእዩ። ኣብ ልዕሊ መኪናኡ ተሰቒሉ ናብ ዝነበረ ዓረቢያ ኢድ ደይቡ’ውን ጐስጓስ ምርጫ ይገብር ነይሩ። እታ ዓረቢያ ምልክት እቲ ዝውክሎ ሰልፊ ኰይና፡ ቀንዲ ትዅረቶም መናእሰይ ክመርጹዎም ንምግባር እዩ። ብተወሳኺ ባራሳ፡ ምስ ድኻታት ሻሂ ክሰቲ ተራእዩ። ካልኦት ኣሳእል ድማ፡ ሓንቲ ጓል 67 ዓመት ሰበይቲ ናብ እትነብረሉ ካብ ዕንጸይትን ጭቃን ዝተሰርሐት ገዛ ብምኻድ ሓዊ ኣሳዊሩ መግቢ ከብስል የርእዩ። ይዅን’ምበር፡ ነዚ ብምግባር ንኹሉ ከሰንፎ ኣይክኣለን፤ ብዙሓት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣዝዮም ሕማቓት ርእይቶታት ክህቡዎ ተራእዮም። ኣብ ምዕራብ ኬንያ ዳግም ዝወዳደር ዘሎ ሴናተር ነበር ቦኒ ክሃልዋሌ ድማ፡ ናብቶም ጫማ ጸሪጐም ናብራኦም ዝመርሑ ሰባት ብምኻድ ጫማኡ ከጽርዩሉ ሂቡዎም። ክሳብ ዝውድኡ ክኣ ዝተጠበሰ ዕፉን ይበልዕ ነይሩ። ነቲ ዝተስኣሎ ስእሊ "Kazi ni Kazi" [ኵሉ ስራሕ ኣገዳሲ’ዩ] ኢሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ምስ ጠቅዖ፡ ብዙሓት ተቓውሞ ዝገልጹ ርእይቶታት በጺሖምዎ። ኣባል ባይቶ ኢምባካሲ ዌስት ጆርጅ ተሪ ክኣ፡ “ኣብ ቍሸተይ ዘሕልፎ ነፍሲ ወከፍ ግዜ ይፈትዎ ኣለኹ” ብምባል ጥራሕ እግሩ እናኸደ ዝተስኣሎ ስእሊ ለጢፉ። ቅድሚ ሓሙሽተ ወርሒ፡ ሴናተር ኣይዛክ ሙዋራ፡ ኣባል ባይቶ ናይሮቢ ንምዃን ኣብ ዝወዳደረሉ ግዜ፡ ናብቶም ኣብ ጐደናታት ኣሕምልትን ኮሚደረን ዝሸጡ ሰባት ብምኻድ ሓምሊ ክቕርድድ ተራእዩ ነይሩ። ሽዑ፡ ኣብ ትሑት መነባብሮ ዝርከቡ ነጋዶ ዝሓልፍዎ ዘለው ህይወት ንምርዳእ’የ ከምኡ ገይረ ክብል ተዛሪቡ። “ብዘሕዝን መልክዑ . . . ክሳብ ሕጂ ሓምሊ ዝሸጡ ኣቦታትን ኣደታትን ኣይትፈልጦምን። ነዚ ሓቂ ንኽትፈልጥ ናይ ምርጫ ዓመት ወሲዱልካ” ክብል ሓደ ተጠቃሚ ማሕበራዊ ሚዲያ ነቒፍዎ።


ተመኵሮ ኬንያ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ናጻን ፍትሓውን መረጻ ክካየድ ከም ዝኽእል ተስፋ ዝህብ'ዩ' - ፕሮ. መረራ

ኣቦ መንበር ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረንስ [ኦፌኮ] ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና፡ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ መራሕቲ ኢትዮጵያ ካብ መረጻ ኬንያ ተመኵሮ ክወስዱ ይግባእ፣ እዚ ተመኵሮ ኬንያ፡ ፖለቲካዊ ድልየት እንተሃልዩ ኣብ ኣፍሪቃ’ውን ናጻን ፍትሓውን ምርጫ ምክያድ ከም ዝከኣል ተስፋ ዝህብ'ዩ፡ ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ነበር ሃይለማርያም ደሳለኝ፡ ፕረዚደንት ነበር ዶክተር ሙላቱ ተሾመን ፕሮፌሰር መረራ ጉዲናን ተዓዘብቲ ናይቲ ብሰሉስ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ኬንያ ኰይኖም ተሳቲፎም ነይሮም። ነዚ ስዒቡ ክሳዕ ሕጂ ቈጸራ ድምጺ ዝካየድ ዘሎ ኰይኑ፡ ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር ኣብ ውሽጢ ሸውዓተ መዓልቲ ውጽኢት ዕላዊ ክሳብ ዝገብር፡ ኬንያውያን ብሃንቀውታ ይጽበዩ ኣለዉ። “እቲ ውጽኢት መረጻ ከመይ ከም ዝቕበልዎ ኣብ ዝመጽእ ንርእዮ ጉዳይ ኰይኑ፡ ፖለቲካዊ ድልየት እንተሃልዩ ግን ኣብ ኣፍሪቃ’ውን ናጻን ፍትሓውን መረጻ ምክያድ ይክኣል’ዩ ዝብል እምነት ኣሕዲሩለይ እዩ። መራሕትና ዝነበሩ’ውን ኣብዚ ስለዘለው፡ ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሶም ነዚ እንተዘምህሩልና ጽቡቕ’ዩ፡” ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ መንእሰይ ኰይኑ ኣብ ግዜ እቲ ንጉሳዊ ስርዓት ይዅን ደርግ መረጻ ዝመስል ተኻይዱ ከምዝፈልጥ ይዝክር። እንተዀነ ይብል ዶ/ር መረራ፡ “ ብዘይካ እቲ ኣብ 1997 ዓ.ም ዝተኻየደ መረጻ፡ ኣብ ኢትዮጵያ መረጻ ዝበሃል ተኻይዱ ኣይፈልጥን። ምርጫ ማለት ኵሉ ነገር ክዕረ ኣብ ዝፍትን ሜዳ ኴንካ ምውድዳር ማለት እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ግን መረጻ ዝበሃል ተኻይዱ ስለ ዘይፈልጥ ምስዚ ናይ ኬንያ ተወዳድሮ ኣይኰነን” ብምባል ነቒፉ። ዜጋታት ኬንያ፡ ንሕሉፍ ተመኵሮኦም ኣብ ግምት ብምእታው፡ ውጽኢት እዚ መረጻ ብልዑል ሃንቀውታ ዝጽበይዎ ዘለው ጉዳይ እዩ። ብ2007 ዓ.ም [ኣ. ኤ] ኣብ ኬንያ ዝተኻየደ መረጻ ምትልላል ተፈጺሙ’ዩ ብዝብል ክሲ ዝተላዕለ ጐንጺ፡ ብውሕዱ 1200 ሰባት ክሞቱ እንከለው ልዕሊ ፍርቂ ሚሊዮን ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም። ብ2017 ድማ፡ እቲ ውጽኢት ናብ ቤት ፍርዲ ከም ዘምርሕ ድሕሪ ምግባሩ፡ ውጽኢት ብቤት ፍርዲ ውዱቕ ተገይሩ ዳግም ፕረዚደንታዊ መረጻ ከም ዝተኻየደ ይፍለጥ። ድሕሪኡ፡ እቶም መረጻታት ብቴክኖሎጂ ዝተገደፉ ክዀኑ ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ተሓለቕቲ መሰላትን ጸቕጢ ክገብሩ ብምጽንሖም፡ እዚ ናይ ሎሚ ዓመት ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ከምዝኸውን ተገይሩ'ዩ። ሰብ መዚ መረጻ ድማ፡ ውጽኢት ብጥንቃቐ ክሕዝዎ ልዑል ጻዕሪ ይገብሩ ከምዘለዉ ይዝርብ። ነዞም ምዕባለታት ዝተዓዘበ ፕሮፌሰር መረራ፡ እዚ ተመኵሮ ኣብ ኢትዮጵያ’ውን ክትኣታቶ ከም ዝብህግ ይዛረብ። “ካብዚ እንምሃሮ ኣገዳሲ ነገር፡ ፖለቲካዊ ድልየት ምህላው፡ ነጻን ፍትሓውን መረጻ፡ ማዕረ ሜዳ፡ ብዘይ ዝዀነ ጸቕጢ ኣብ መረጻ ኣቲኻ ምውጻእ፡ ብዘይ ዝዀነ ጸቕጢ ህዝቢ እንተደልዩ ክመርጽ ወይ ክገድፎ ዝኽእል ምዃኑ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ሕማም፡ መራሕትና ፖለቲካዊ ቈራጽነት የብሎምን። ምርጫ ይብሉ እሞ፡ 'ንሕና እንተዘይተመረጽና' ናብ ዝብል ወጠጥ ይኣትው” ይብል። እቶም ፖለቲካዊ ውድባት’ውን ሓሓሊፉ ከምኡ ዓይነት ጐነጻዊ ባህሪ ከም ዘለዎም ይኣምን። ፕሮፌሰር መረራ ወሲኹ፡ “ብብረት ይዅን ብገንዘብ ኣነ ክምረጽ ኣለኒ ዝብል ኣንፈት ሰላምን ርግኣትን ከምኡ’ውን ዲሞክራሲ ኣየምጽእን። ኣብ ውሽጢ ቅልውላው ክንነብር እንከለና፡ ካብ ሓደ ቅልውላው ናብ ካልእ ስለ ዝኸውን ካብ ናይ ምቅትታል ፖለቲካ ናብ ብዝርርብ ዝኣምን ፖለቲካ ክንኣቱ ኣለና” ኢሉ። ኣብ ኢትዮጲያ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ግንቦትን ፈለማ ወርሒ ሰነን 2013 ዓ.ም [ግእዝ]፡ ብዘይካ ኣብ ክልል ትግራይ፡ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ መበል ሻድሻይ ሃገራዊ መረጻን ምክያዱን ውድብ ብልጽግና ምዕዋቱን ዝዝከር እዩ።


ስለምንታይ'ዩ፡ ዓሌትነት ኣብ ምርጫ ኬንያ ጽልዋኡ ዝሃስስ ዘሎ?

ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኬንያ፡ 9 ነሓሰ ክካየድ እዩ። ዓሌታዊ ምክፍፋል ንፖለቲካ እታ ሃገር ኣበላሽይዎ ጸኒሑ እዩ፤ እዚ ምትፋናን ግን፡ ኣብዚ እዋን "ይቕየር ምህላው ምልክታት ኣለው" ይብል፡ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ዲከንስ ኦሌዊ። ንግሆ፡ 20 ጥሪ 1994 [ኣ. ኤ] ናብ ትምህርተይ ክኣቱ እንከለኹ ተመሃሮ የባጭው ነይሮም። እቲ ዅሉ ዝበልዎ ኣይዝክሮን፤ ግን ሓደ ነገር ኣብ ውሽጠይ ተቐሪጹ ተሪፉ። ሓደ ወዲ ክፍለይ “ጐይታኹም ሞይቱ” በለኒ። ፈላማይ ምኽትል ፕረዚደንት ኬንያ ጃራሞጃ ኦዲንጋ ኦዲንጋ፡ ሞይቱ። ተመሃሮ መባእታ ቤት ትምህርቲ ስለ ዝዀንና፡ ብዛዕባ ኣብ ሃገርና ዘሎ ዓሌት መሰረት ዝገበረ ፖለቲካ ይርድኣና ነይሩ። ስለዚ፡ እቲ መማህርተይ’ውን ሞት ኦዲንጋ ኦዲንጋ ንሕብረተሰብ ሉዎ ዓቢይ ፖለቲካዊ ክሳራ ምዃኑ ተረዲእዎ እዩ። ኣብ ቤት ትምህርቲ ዘጋጥም ዓሌት መሰረት ዝገበረ ባጫ ልሙድ ኣይኰነን፤ እዚ ኣብ መምሃሪ ክፍሊ ከይተረፈ’ዩ ዝስትውዓል። ገለ መምህራን፡ ንገለ ባህርያት ተመሃሮ ንምምጓስ ወይ ንምንቃፍ፡ ዓሌት መሰረት ዝገበረ ርእይቶታት ክህቡ ይስምዑ። እዚ፡ ኣብ ዝነበረን ዘሎን እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ከም ዘይጓዳእ ዋዛ ተገይሩ ይውሰድ፤ ሓሓሊፉ ግን ኣሉታዊ ኣይኸውን። ካልእ ንዓይ ዝገረመኒ፡ ድሕሪ ሸሞንተ ዓመት ዘጋጠመኒ ተጓንፎ’ዩ። ኣብ ናይሮቢ ድኻታት ስድራቤታት ንምሕጋዝ ወለንታዊ ኣገልግሎት ምሃብ ኣብ ዝጀመርኩላ ፋልመይቲ መዓልቲ፡ ሓንቲ ጓል ኣርባዕተ ዓመት ህጻን መጺኣ፡ “ቀቢላኻ እንታይ’ዩ?” ኢላ ብቛንቋ ስዋሂሊ ትሓተኒ። ብምላሸይ ኣይተሓጐሰትን። ደሓር ከም ዝተረድኣኒ፡ ናተይ ዓሌት ኣብ መንጐ መሳቱኣ ሓያል ክትዕ ዘልዓለ ነይሩ። ህንጡይነት እታ ቈልዓ ጽቡቕ’ዩ፤ ግን ክኣ ኣነ ኣይተበርሃንን። ዝተፈላለዩ ማሕበራዊ ጕዳያት፡ ከምዚኦም ዝበሉ ሕቶታት ክጽየፎም ከም ዘለኒ ኣምሂሮምኒ’ዮም። እቲ ዝምልሰላ መልሲ’ውን ንዓኣ እንታይ ዓይነት ትርጕም’ዩ ክህባ ዝብል ኣጨኒቑኒ ነይሩ። ፖለቲካ ኬንያ፡ ኣብ መንጐ እቶም ልዕሊ 40 ብሄራት ብዘሎ ንሕንሕ ተዓብሊሉ'ዩ ጸኒሑ፤ ብፍላይ ክኣ ኣብ መንጐ እቶም ዓበይቲ ዝበሃሉ ብሄራት። ፖለቲከኛታት ኣብ ምርጫ ንምዕዋት፡ ወትሩ ነቲ ኣብ መንጐ ህዝብታት ዘሎ ታሪኻዊ ቂምን ባህላዊ ፍልልይን ተበሊጾም ጐነጽ ክልዓል ይገብሩ። እዚ ስትራተጂ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ዀይኑ፡ ኣሰካፍቲ ሳዕቤናቱ ልሙዳት ኰይኖም ኣለው። ኣብ ኬንያ፡ ብብሄራዊ መንነት ሓለፋ ከውህብ ጸኒሑ፤ ሓሓሊፉ ስራሕ ንምርካብ፡ ኣብ ምርጫ ድምጺ ንምርካብ ዋላ’ውን ኣብ ስልጣን ንዘሎ ውልቀሰብ ንምርካብ ከም ረቛሒ ተገይሩ ይውሰድ። እዚ፡ ኣብ ልዕሊ 'ቲ ሓፋሽ ተሰካሚ 'ዚ ኣደራዕ፡ ስነ ኣእምሮኣዊ ጸቕጢ ክፈጥር እንከሎ፡ ነቶም ካብኡ ዝርብሑ ድማ ስልጣን ኰይኑ ካልኦት ንምንሻውን ንምህዳድን ከም ኣጽዋር ኰይኑ ኣገልጊሉ’ዩ። ኣብ መወዳእታ ግን፡ ፖለቲካ ድምር ውጽኢት ባዶ-ጸወታ ኰይኑ። ኬንያ፡ ኣብ እዋን ምርጫ 2007 እቲ ዝኸፍአ ዓሌት መሰረት ዝገበረ ግጭት ርእያ’ያ። ኣብቲ እዋን ልዕሊ 1500 ሰባት ተቐቲሎም፤ ኣማኢት ቈሲሎም። 600 ሽሕ ሰባት ድማ ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም። እዚ፡ ምናልባት ኬንያ ድሕሪ ናጽነት ዝርኣየቶ እቲ ርእስኻ ዘትሕት ጐነጽ ክኸውን ይኽእል እዩ። እታ ብተዛማዲ ሰላማዊት ዝዀነት፡ ንኣማኢት ኣሽሓት ስደተኛታት ዑቕባ ዝሃበት ሃገር ንርእሳ ቀጺዓ። በሰላኡ ሕጂ’ውን ኣሎ። ኣብቲ ናይ ሽዑ ግዜ ምርጫ፡ ገለ ስድራቤታት ክበጽሖም ንዝኽእል ሃሰያ ሰጊኦም፡ ናብቲ ንዖኦም ዝመስሉ ዓሌት ዝነብሩሉ ከባቢታት ግዒዞም። እቶም፡ ምስ ካልእ ብሄር ዝተዋሰቡ መጻምዲ ግን ናበየናይ ብሄር እንተኸድና ኢና ንድሕን ኣብ ዝብል መዋጥር ኣትዮም። “ኬንያ፡ ንድሕሪት 50 ዓመታት ዝኸይድ ዘይተፈትሑ ዘሕዝኑ ታሪኻዊ ቁጥዐታት ኣለውዋ። እዚ ሓሓሊፉ ጐንጺ ዘልዕል ኰይኑ ፖለቲከኛታት ክኣ ኣብ መንጐ እቲ ሕብረተሰብ ፍርሒ ንምእታው ነዚ ይጥቀምሉ” ይብል ኮሚሽነር ኮሚሽን ጥምረትን ውህደትን ሳም ኮና። ወሲኹ፡ “ሰባት እዚ ኣብ መንጐ ፖለቲከኛታት ዘሎ ናይ ስልጣን ክርፍስ’ዩ ኢሎም ኣይርእይዎን፤ ኵሉ ምስ ተወድአ ንሳቶም ይተዓወቱ ኣይተዓወቱ ብሓባር ኰይኖም ክቕጽሉ’ዮም” ኢሉ። ኣብዚ ናይ ሎም ዘበን ምርጫ ስግኣት ኣለወን ኢሉ እቲ ኮሚሽን ኣብ ዘነጸረን ሽዱሽተ ምምሕዳራት፡ ኣብ መንጐ ሕብረተሰብ ዝርአ ዘሎ ወጥሪ፡ ብሰንኪ “ዕርቂ ንምውራድ ዝተኸስሩ ዕድላት” ዝመጽአ እዩ ክብል የረድእ። ኬንያ ብ2010፡ ሓድሽ ሕገ መንግስቲ ዘጽደቐት ኰይና፡ ብኡኡ ድማ 47 ምምሕዳራት ተፈጢረን። በዚ መሰረት፡ ኵለን ምምሕዳራት ብማዕረ ከም ዝትሓዛ፡ ማዕረ ሃገራዊ ባጀት ከም ዝምደበለን ቃል ተኣትዩ። “ይዅን’ምበር፡ ብዙሓት ኬንያውያን እቲ ፕረዚደንታዊ መሪሕነት ምንጪ ስልጣን ጥራይ ይኸውን ኣሎ ኢሎም’ዮም ዝርእይዎ - እዚ ከኣ ወጥሪ ክህሉ ገይሩ” ብምባል እቲ ኮሚሽን ስግኣት ኣብ ዘለወን ከባቢታት ሰላም ንምምጻእ ጻዕሪ ከም ዝገበረ ኮና ተዛሪቡ። ክኢላ ምሕደራ ጆን ጊቶንጎ፡ ኣብ እዋን ምምሕዳር ሙዋይ ኪባኪ [ኵኪዩ] ዝነበረ ሰፊሕ ብልሽውና ምስ ተቓልዐ፡ ብገለ ኣባላት ኵኩዩ ከም ከሓዲ ተቘጺሩ ምፍርራሓት ስለ ዝበጽሖ ብ2005 ካብታ ሃገር ወጺኡ ናብ ስደት ኣምሪሑ። ኮና ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ተወዳዳሪ ምርጫ እዚ ዓመት ኰይኑ ዘሎ ምኽትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ፡ ብቐንዱ እቲ ንሕንሕን ኣብ ሞንጐ “ስርወ ንግስነታዊ ቤተሰብ”ን “ጻዕራማት”ን እዩ ብዝብል መልክዕ ስለ ዘትሓዞ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዝነበሩ ጐስጓሳት መርጫ ዝተራእየ ዓሌታዊ ምልዕዓል ኣዝዩ ትሑት ከም ዝዀነ ይዛረብ። ንርእሱ ንድኻታት ኬንያውያን ዝውክል “ጻዕራም” ገይሩ ዝወስድ፡ ወዱ ንፈላማይ ምኽትል ፕረዚደንት ኬንያ ዝነበረ ጀርሞጊ ኦዲንጋ፡ ራይላ ኦዲንጋ፡ እዚ ኬንያውያን ብደረጃ መነባብሮኦም ንምክፍፋል ዝዓለመ’ዩ ብምባል ክነቕፎ እንከሎ፡ ኣብ ዘካየዶም ጐስጓሳት መልእኽታት ሓድነት ከሕልፍ ጸኒሑ እዩ። ክልቲኦም ተነሓናሕቲ፡ ኣብ ዙርያ ቍጠባን ማሕበራዊ ጉዳያትን ዘለዎም ፖሊሲታት ዝምልከት እንካን ሃባን ተበሃሂሎም’ዮም። እዚ ምርጫ፡ ኣዝዩ ልዑል ናህሪ ዋጋታት ሃለኽቲ ኣቝሑ፡ ልዑል መጠን ሽቕለት ኣልቦነትን ገዚፍ ሃገራዊ ዕዳን ኣብ ዘለወሉ ግዜ’ዩ መጺኡ ዘሎ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ ቀንዲ መግቢ እዚ ሃገር ዝዀነ ‘ኡጋሊ’ ንምድላው ዝውዕል ሕሩጭ ዕፉን ዋጋኡ ክትሕት ውሳነ ሂቡ። ሩቶ ነዚ ኣመልኪቱ፡  እቲ ፕረዚደንት ነዚ ኣጋጣሚ ነቲ ኣብዚ ምርጫ ዝድግፎ ዘሎ ኦዲንጋ ንኽዕወት ኢሉ ዝገብሮ ዘሎ ድጋፍ’ዩ ይብል። ኣብ 2007፡ ኦዲንጋን ሩቶን ኣንጻር እቲ ፕረዚደንት ኬንያታ ዝድግፎ ዝነበረ ኪባኪ ደው ኢሎም ነይሮም እዮም። ኣብ ኬንያ ኣብ እዋን ምርጫ፡ ቀጽሪ ፖለቲካዊ ኣሰላልፋኻ ምቕያር ልሙድ እዩ። ኣብቲ ኣብ 2007 ዝነበረ ዝኸፍአ ጐንጺ፡ ኣባላት ሩቶ ዝውለደሉ ዓሌት ካሌንጂን፡ ኣብ ልዕሊ ኬንያታ ዝውለደሉ ዓሌት ኵኪዩ መጥቃዕቲ ፈጺሞም’ዮም፤ ብዙሓት ሰባት ብሰንኪ ብሄሮም’ዮም ተቐቲሎም። ይዅን’ምበር፡ ኣብ 2013 ከምኡ'ውን ኣብ 2017፡ ኬንያታን ሩቶን ኣንጻር ኦዲንጋ [ካብ ሉዎ ዝመጽአ] ጥምረት ገይሮም፤ ሕጂ ድማ ኬንያታ ንራይላ ይድግፍ ኣሎ። ኣብ ዓለምለኸ ጕጅለ ቅልውላው ዳይሬክተር ፕሮግራም ኣፍሪቃ ዝዀነ ሙሪቲ ሙቲጋ፡ “ኬንያውያን በቲ ኣብ መንጎ ፖለቲከኛታት ክርእዩዎ ዝጸንሑ ጥምረታት ተሰላችዮም’ዮም። እዚ ኸኣ ኬንያውያን እቶም ፖለቲከኛታት ናይ ባዕሎም ጸወታ እዮም ዝጻወቱ ዘለው ኢሎም ንኽርእዩ ገይሩዎም’ዩ” ኢሉ። ኣብ እዋን ምርጫ ዓሌታዊ ግጭታት ዝጐልሑ’ኳ እንተዀኑ፡ “ድሕሪኡ ግን ሰባት ንሓድሕዶም ይመራዓው’ዮም። እዚ ክኣ ኣብ መንጐ እቲ መንእሰይ ብዙሕ ጸገም ኣይኰነን። ፖለቲከኛታት ግን ኣብ ሓረግ ዓሌት ተሓንጊሮም የለዓዕሉ፡” ይብል።


ሓቅነት ክስታት ብልሽውና ሕጹያት ፕረዚደንት ኬንያ ክሳብ ክንደይ'ዩ?

ቀዳማይ ሚኒስትር ኬንያ ነበር ራይላ ኦዲንጋ፡ ስልጣን ካብ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ ንምውሳድ ሓያሎ ጐስጓስ መረጻ ክገብር ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ኵሎም መድረኻት ጐስጓሳትን ዘረባታትን ክኣ፡ ቀንዲ ትዅረቱ ብልሽውና ገይሩ ክዛረብ ይስማዕ። መነሓንሕቱ ምኽትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ’ውን ኣብዚ ምርጫ ከዐውቱዎ ዝኽእሉ ሓሳባት ከልዕል ጸኒሑ። ብፍላይ ኣብቲ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ዝተኻየደ ፈላማይ ክትዕ ተሌቪዥን ፕረዚደንታዊ ተነሓናሕቲ፡ ሽቕለት ኣልቦነት ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ሓሳባት ኣልዒሉ ነይሩ። ‘ሩቶ፡ ሕጹይ ምኽትል ተወዳዳሪ የብሉን፤ ምኽንያቱ [ሪጋቲ ጋቻጓ]. . . ኣብዛ ሃገር ብዝተፈጸሙ ከበድቲ ገበናት ቍጠባ ገበነኛ ተባሂሉ’ዩ’ ቤት ፍርዲ ብ28 ሓምለ ኣብ ዝነበሮ መጋብኣያ፡ ምኽትል ፕሬዝደንት ዊልያም ሩቶ ንምዃን ዝጕስጕስ ዘሎ ሪጋቲ ጋቻጓ 200 ሚልዮን ሽሊንግ [1.7 ሚልዮን ዶላር] ካበይ ከም ዝረኸቦ ከብርህ ስለ ዘይከኣለ ናብ መንግስቲ ክመልሶ ኣለዎ ኢሉ ነይሩ። ንሱ [ሪጋቲ]፡ ነቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝቐርብ ዘሎ ጉዳይ ንኽቃወም ዕድል ከም ዘይተዋህቦ ብምግላጽ ይግባይ ክብል ምዃኑ ገሊጹ’ዩ። ራይላ ኦዲንጋ ግን፡ ብመሰረት ሕገ መንግስቲ ኬንያ “ብገበን እንተ ተጠርጢርካ ንፕረዚደንታዊ መረጻ ኰነ ሕጹይ ምኽትል ኴንካ ክትወዳደር ኣይትኽእልን” ስለ ዝብል፡ ጋቻጓ ካብቲ ውድድር ክትወጽእ ኣለካ ክብሎ ጸኒሑ። “ይግባይ ክብል’የ ይብል፤ ግን ከኣ ተፈሪዱዎ’ዩ፤ ብዝቐረበሉ ክሲ ገበነኛ ተባሂሉ’ዩ” ይብል። ይዅን’ምበር፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ጋቻጓ ዝቐርብ ዘሎ ጉዳይ ብብልሽውና ዝተረኽበ ገንዘብ ናይ ምምላስ ሓላፍነት ብዘለዎ ኤጀንሲ መንግስቲ ዝቐረበ ጉዳይ ሲቪላዊ ጉዳይ እምበር ገበናዊ ጕዳይ ኣይኰነን። እቲ ሕገ መንግስቲ፡ ዝዀነ ውልቀሰብ ፕረዚደንት ወይ ምኽትል ፕረዚደንት ኰይኑ ዘይቀርበሉ ምኽንያት፡ እንተዀነ፡ “ዕድላት ሕቶ ይግባይ ወይ ውሳነ ቤት ፍርዲ ተጸንቂቘም እንተዘይተወዲኦም” ካብቲ ውድድር ወጻኢ ኣይትኸውንን ይብል። በዓል ሞያ ሕጊ ቦቢ ምካንጊ፡ እዚ “እቲ መስርሕ ይግባይ ኣብ መስርሕ [ከይዲ] እንከሎ” ዝዀነ ውልቀሰብ ኣብቲ ምርጫ ንኽወዳደር የፍቅደሉ’ዩ ኢሉ። ጋቻጓ፡ ካልእ ክሲ ገበን ብልሽውና'ውን ቀሪብሉ ኣሎ፤ ንሱ ግን እቶም ክስታት ይነጽጐም። ኦዲንጋ፡ ብ21 ሓምለ ኣብ ዝተመሓላለፈ ቃለ መጠይቕ፡ ዊልያም ሩቶ ደሞዙ ክልተ ሚሊዮን ሽሊን ኬንያ ኰይኑ እናሃለወ ንመድረኻት እቶት ምትእኽኻብ [ሃራምቤ] ኣብ ወርሒ ኣስታት 100 ሚሊዮን ሽሊን [840 ሽሕ ዶላር] ዝጽጋዕ ወጻኢ ይገብር ኢሉ። እንተዀነ፡ ብኸመይ ኣብዚ መጠን'ዚ በጺሑ ኣይንፈልጥን። ኣብ ቀረባ ዓመታት፡ ሩቶ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት ምትእኽኻብ እቶት ተሳቲፉ’ዩ። ግን ክኣ ኣብ ኬንያ ዝዀነ ለጋሲ ብዛዕባ ዝህቦ መጠን ገንዘብ ወግዓዊ ክገብር ዘገድድ ሕጊ የለን። ጐስጓስ ምርጫ ምስ ተጀመረ ግን፡ ዝዀነ ሕጹይ ኣብ ተመሳሰልቲ መድረኻት ክሳተፍ ኣይፍቀደሉን። ሩቶ፡ ወጻኢ ገይርዎ ብዛዕባ ዝተባህለ ሃራምቤ ግን ንቤት ጽሕፈት ኦዲንጋ ሓቲትና፤ ምላሽ ኣይሃበን። ጋዜጣ ኬንያ ድማ፡ ወርሓዊ ደሞዝ ሩቶ 1.2 ሚሊዮን ሽሊንግ [10 ሽሕ ዶላር] ከም ዝዀነ ይገልጽ። ብተወሳኺ ሩቶ፡ ካልኦት ምንጪ እቶት ዝዀኑ ንግድን ወፍርን ከም ዘለውዎ ይፍለጥ፤ እንተዀነ ካብዚኦም ክንደይ ኣታዊ ይረክብ ዝብል ብወግዒ ዝፍለጥ ነገር የለን። ኦዲንጋ፡ ካብ 2008 ክሳብ 2013 ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ ኣገልጊሉ’ዩ። ኣብ 2010፡ መንግስቲ ድጐማ ዝገብረሉ ናይ ዕፉን ፕሮግራም ብልሽውና ተፈጺሙ። ኣብቲ እዋን፡ ክልተ ኣብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ዝሰርሑ ሰባት ዝርከብዎም ብርክት ዝበሉ ሰበ ስልጣን መንግስቲ መርመራ ክግበረሎም ዝሕብር ጸብጻብ ወጺኡ። ኮሚሽን ጸረ-ብልሽውና ኬንያ፡ ናይ ባዕሉ ምጽራይ ድሕሪ ምክያድ ኣብ ልዕሊ እቶም ክልተ ዝተመልከቱ ሰባት መረዳእታ ክረክብ ከም ዘይክኣለ ብምግላጽ እቲ ጉዳይ ክዕጾ ኣለዎ ኢሉ። እቶም ሰራሕተኛታት ድማ ድሕሪ ሓደ ዓመት ናብ ስርሖም ተመሊሶም። ብኻልእ ወገን፡ ኣብዛ ሃገር ዘሎ ሽቕለት ኣልቦነት ንምቅላስ ዝቐንዐ ብባንኪ ዓለም ዝሕገዝ ፕሮጀክት ዝተሓሓዝ ክትዕ ተላዒሉ። ኣባላት ባይቶ ግን፡ ምሕደራ እቲ ፕሮጀክት ዝምልከት ነቐፌታ ከቕርቡ እንከለው፡ እቲ ገንዘብ ኣብ ቤት ጽሕፈት እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብዝርከቡ ሰብ መዚ ተመዝሚዙ’ዩ ኢሎም። ኣብቲ እዋን፡ ባንኪ ዓለም ምስ ምሕደራ እቲ ፕሮጀክት ብዝተሓሓዝ ዘለዎ ስግኣት ዘልዓለ ኰይኑ፡ ቤት ጽሕፈት እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ተጠፋፊኡ ዝተባህለ 33 ሚሊዮን ሽሊን [277 ሽሕ ዶላር] ኣበይ ከም ዝወዓለ መብርሂ ክህብ ሓቲቱ ነይሩ። ብወግዒ ግን በዚ ምጥፍፋእ ዝኸሰሶም ሰብ መዚ የለውን። ድሕሪኡ ኦዲንጋ፡ “ኣብ ትሕቲ እቲ ፕሮግራም ዝጠፍአ ታዕሪፋ'ውን የለን” ክብል ንባይቶ ተዛሪቡ። ምኽትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ኣብቲ ሕጹያት ተነሓናሕቲ ፕረዚደንት ክቐርብሉ እዮም ተባሂሉ ትጽቢት ተገይሩ ዝነበረ ናይ ተሌቪዥን ክትዕ ንበይኑ’ዩ ተረኺቡ። ኣብ ክልተ ቃለ-መጠይቓት ብዛዕባ ዘልዓሎም ጉዳያት ክንጠቅስ። እዚ ቝጽሪ ካብቲ መንግስቲ ዝህቦ ወግዓዊ ቝጽሪ ንላዕሊ እዩ። ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ስታቲስቲክ፡ ዕድመኦም ካብ 15 -64 ዝዀኑ 2.5 ሚሊዮን ኬንያውያን ካብ ስራሕ በዂሮም ኣለው ይብል። ብመሰረት እቲ ብ2019 ዝተኻየደ ቈጸራ ህዝቢ፡ ዕድመኦም ካብ 18 ክሳብ 34 ዝዀኑ 1.6 ሚሊዮን መናእሰይ ሸቕለት ኣልቦ ነይሮም። ብ2015 ዝወጽአ ጸብጻብ ድማ፡ ኣብ ኵሉ ዕድመ ዝርከቡ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ክሰርሕ ዝኽእል ዓቕሚ ሰብ፡ ስራሕ የብሉን ወይ’ውን “ትሕቲ ግቡእ ዝተቘጽረ” እዩ ይብል። እዚ ማለት፥ ሩቶ፡ ኬንያ ካብ ውሽጢ እያ ትልቃሕ ዘላ ብምባል፡ “እዚ ማለት ንሃገርለኸ ኢንተርፕራይዛት’ውን ኢና ንጐድእ ዘለና” ኢሉ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ማእከላይ ባንኪ ዘውጽኦ ጸብጻብ ግን፡ ጠቕላላ ልቓሕ መንግስቲ 8.2 ትሪሊዮን ሽሊን፡ ውሽጣዊ ልቓሕ 4 ትሪሊዮን፡ ካብ ደገ ዝተረኸበ ልቓሕ ድማ 4.2 ትሪሊዮን ሽሊን ከም ዝዀነ የመልክት። ባንኪ ልምዓት ኣፍሪቃ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዘውጽኦ ጸብጻብ’ውን፡ ካብ ደገ ዝመጽእ ልቓሕ ብ2013 ካብ ዝነበሮ 44.5 ሚእታዊት ብ2020 ናብ 52.5 ሚእታዊት ዓብዩ ይብል። ኣብ ፈላሞት ኣርባዕተ ዓመታት ስልጣን ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ [ካብ 2013 ክሳብ 2017] ግን፡ ካብ ደገ ዝመጽእ ልቓሕ ቅድሚ ምውሳኹ ውሽጣዊ ልቓሕ ኣዝዩ ዝለዓለ ነይሩ።


ኬንያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዘዋስና ከባቢታት ሓይልታታ ኣዋፊራ

ኬንያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዘዳውብ ከባቢ ኣብ እትርከብ፡ መርሳቢት ዝተባሃለት ግዝኣታ፡ ዓሌታዊ ጐንጺ ድሕሪ ምውልዑ ሓይልታት ጸጥታ ከም ዘዋፈረት ተገሊፁ። ኣብቲ ዓሌታዊ ጐንጺ ብዙሓት ሰባት ከም ዝተቐተሉ ዝተሓበረ ኮይኑ፡ በዚ ምኽንያት ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ኣባላት ፖሊስን ካልኦት ሓይልታት ፀጥታን ኬንያ ናብቲ ቦታ ተዋፊሮም ኣለዉ። መንቀሊ ናይቲ ኣብ መርሳቢት ዝተኸሰተ ጐንጺ፣ ድርቂ፣ ፖለቲካዊ ቅልውላውን ካብታ ብኲናት ትሕመስ ዘላ ኢትዮጵያ ብቐሊሉ ዝኣቱ ዘሎ ኣጽዋርን ምዃኑ መንግስቲ ኬንያ ኣፍሊጡ። ሚኒስትሪ ድሕነት ውሽጢ ዓዲ ከም ዝበሎ፡ ካብ ደቡብ ኢትዮጵያ ብዘይሓጋዊ መገዲ ዝኣተዉ ብርክት ዝበሉ ኣጽዋርን ጠያይትን ኣብ ቍጽጽር ውዒሎም ኣለዉ። መንግስቲ ኬንያ ናብ መርሳቢት ሓይልታት ፀጥታ ካብ ምውፋር ብተወሳኺ፡ ንሓደ ወርሒ ዝጸንሕ ሰዓት እቶ እቶ ከም ዝኣወጀን፡ ዕጥቂ ከም ዘፍትሕ'ውን ኣጠንቂቑ'ሎ። በቲ ኣብ ግዝኣት መርሳቢት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ኣመሓዳሪ እቲ ከባቢ'ውን ከም ዝተቐተለ ተገሊጹ። መንግስቲ ኬንያ ነቲ ዝተፈጸመ ቅትለት ኣረሜናዊ ክብል ኮኒንዎ'ሎ። ኣብቲ ብኸቢድ ደርቂ ካብ መንጐ ዝተሃሰዩ ከባቢታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኾነ እቲ ከባቢ ዶብ፡ ዝምታ ጥሪት እውን ብዝለዓለ ደረጃ ከም ዝወሰኸ ይዝረብ። ኣብዚ እዋን ምስ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኲናት ዝርከብ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ [መንግስቲ "ሸኔ" ዝብሎን ብባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣሸባሪ ዝተባህለን] ኣብ በረኻታት ኬንያ ወተሃደራዊ ስልጠና ከም ዘካይድ ይዝረብ'ዩ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ናብ ኬንያ ምብጻሕ ዘካየደ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ ምስ መራሒ ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ፡ "ንኣልሸባብን ኦነግ ሸኔን ሓቢርና ነጥፍኣዮም፡" ብዝብል ከም ዝተሰማምዑ ተሓቢሩ ምንባሩ ይዝከር።


ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ኬንያ ኣብ ሕገ መንግስቲ ለውጢ ንምምጻእ ዝዓለመ ተበግሶ ዓጊቱ

ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ኬንያ ነቲ ኣብ ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ለውጥታት ንምትእትታው ዝዓለመ ተበግሶ ደው ኣቢሉ። ደያኑ እቲ ቤት-ፍርዲ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ነቲ 'ቢቢኣይ' ዝተሰመየን ብመንግስቲ እታ ሃገር ዝተደገፈን ጽገናታት ኣብ ቅድመ ግንባር ኮይኑ ኣብ ዝመርሓሉ ዝነበረ እዋን ዘይሕጋዊ ተግባራት ከምዝፈጸመ ገሊጾም። እቲ ተበግሶ ኣብ ስልጣን ብዘሎ መራሒ ሃገር ዘይኮነ ብዜጋታት ክምራሕ ነይርዎ ኢሎም። እቲ ውሳነ ኬንያ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ሓፈሻዊ ምርጫ ንምክያድ ኣብ እትንቀሳቐሰሉ ዘላ እዋን እዩ ተዋሂቡ። እቲ ጽገና ዝያዳ ኣሳታፊ ዝኾነ ፖለቲካዊ ሃዋሁ ኣብ ምፍጣር ኣድላዪ ምዃኑ ዝምጉት ፕረዚደንት ኬንያታ ድሮ ንኽልተ እብረ ኣብ ስልጣን ብምጽንሑ ኣብቲ ምርጫ ኣይወዳደርን እዩ። ገለ ካብቲ ቀንዲ እማመታት እቲ ጽገና፡ ምትእትታው መዝነት ቀዳማይ ሚኒስተር ዝብል እዩ። እቲ መወዳድርቱ ዝነበረ ድሒሩ ተሓባባሪኡ ዝኾነ ራይላ ኦዲንጋ ኣብቲ ምርጫ እንተተዓዊቱ፡ ኡሁሩ ኬንያታ ቀዳማይ  ሚኒስተር ክኸውን ክደልይ እዩ ዝብል ጥርጣረታት ኣሎ። ራይላ ኣብቲ ኣብ 2017 ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ብጸቢብ ክሰዓር እንከሎ ምጥፍፋእ ከምዝነበሮ ምኽሳሱ ይዝከር። ድሕሪ ሓደ ዓመት ግና ክልቲኦም መወዳድርቲ ብሓባር ንምስራሕ ክሰማምዑ እንከለው ነቲ ተበግሶ ምህናጽ ደልድል (ቢቢኣይ) ዝብል ውጥን ኣበጊሶም። ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታን ምኽትሉ ዊልያም ሩቶን ግና ሓጓፍ ተፈጢሩ። ኣብቲ ኣብዚ ዓመት ዝካየድ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ዊልያም ሩቶን ራይላ ኦዲንጋን ቀንዲ መወዳድርቲ ክኾኑ ትጽቢት ይግበር። ዊልያም ሩቶ ኣብ ፈለማ እዚ ወርሒ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ "እዚ ውጥን ንኣይ ደፊእካ ካብ መንግስቲ ንምውጻእ ኮነ ኢልካ ዝተገብረ እዩ" ክብል ንቢቢኣይ ዝምልከት ርእይቶኡ ሂቡ ነይሩ። ራይላ ኦዲንጋ ድሕሪ ውሳነ እቲ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ በቲ ውሳነ ከም ዘይዕንቀፍን ንረብሃ ናይቶም ነቲ ጽገና ዝደገፉ ወገናት ከምዝሕሉን ተዛሪቡ። ብዙሓት ተንተንቲ እቲ ትማሊ ሓሙስ ዝተወሃበ ውሳነ እቲ ቤትፍርዲ ንሩቶ ዓወት ምዃኑ ክገልጹ እንከለው፡ እቶም ናይ ብሓቂ ተዓወትቲ ግና እቶም ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ብዘይ ህዝባዊ ተሳትፎ ብልሂቃን ለውጥታት ከይግበረሉ ምእንቲ ካብ ታሕተዎት ኣብያተ-ፍርዲ ጀሚሮም ክሳዕ ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ዝተቓለሱ ዜጋታት ኬንያ እዮም። ጽገናታት ቢቢኣይ ንኬንያ ናብ ሓድነት ዘምጽእ ምዃኑ ክንገረሉ እኳ እንተጸንሐ፡ እታ ሃገር ኣብዚ እዋን ንቀንዲ ጽገናታት መንግስቲ ዝቃወም ምኽትል ፕረዚደንትን ኣብ ቅድሚት ኮይኑ ነቲ ለውጢ ዝመርሕን ተቓዋምን ዘለዋ ክትኸውን ጌሩ ኣሎ። እቲ ናይ ሓሙስ ውሳነ ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ኬንያ ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ፓርላማ ተወሳኺ 70 መናብር ናይ ምፍጣር ውጥን'ውን ዓጊቱ ኣሎ።


ኬንያውያን መምሃራን ተመሃሮ 'ብመግረፍቲ ንክቐፅዑ' ፍቓድ ሓቲቶም

ብመሰረት ሕጊ ኬንያ፡ ተመሃሪ ምውቃዕ የቕፅዕ እዩ። ኬንያ ኣብ ልዕሊ ተመሃሮ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከስዕብ ዝኽእል መግረፍቲ ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ከልኪላ። እዚ ችልድረንስ ኣክት ዝተባህለ ሕጊ ኬንያ ግን፡ ዝኾነ ዓይነት መቕጻዕቲ ኣብ ልዕሊ ተመሃሮ ከይፍጸም ይኽልክል። ይኹን'ምበር፡ ካብ ቀረባ ግዜያት ንነዘ ገለ መምሃራን ኬንያ "ተመሃሮ ብመግረፍቲ ክንቀጽዕ ይፈቐደልና" ኢሎም ክሓቱ ጀሚሮም ኣለው። እቶም ነዚ ሕቶ ዘቕርቡ ዘለው መምሃራን፡ ንተምሃሮ "ስርዓት ከነትሕዝ" ስለ እንደሊ ብመግረፍቲ ክንቀጽዖም ይፈቐደልና ይብሉ። ተመሃሮ ስዲ ከይኸዱ ክንገብር ንደሊ ዝብሉ ዘለው ገለ ርእሰ መምሃራን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ፡ "ህጻናት ምምሕዳር መልፍዒ'ዩ" ኢሎም። ሓላፊ ማሕበር፡ ኣመሓደርቲ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ኬንያ ካሂ ኢንዲሙሊ ከም ዝብሎ እቲ ተመሃሮ ከይግረፉ ዝኽልክል ሕጊ "መምሃራን ተመሃሮ ስርዓት ንምትሓዝ ዝኾነ ዓይነት ስጉምቲ ከይወስዱ" ከም ዝእግድ ይገልጽ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣመሓደርቲ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብዚ ሰሙን ኣኼባ ክገብሩ መደብ ኣውጺኦም ኣለው። ኣብ ውሽጢ ኣብያተ ትምህርቲ እናጎልሐ ዝመጽእ ዘሎ ቅልውላው ከመይ ከነዐግሶ ንኽእል ዝብል ድማ ኣጀንዳ እቲ ኣኼባ ክኸውን እዩ። ኣብ ኬንያ ኣብያተ ትምህርቲ ተቓጺሎም ዝብል ዜና ምስማዕ ሓድሽ ኣይኮነን። መብዛሕትኡ ግዜ ሓዊ ኣንዲዶም ዝምሃርሉ ክፍሊ ናብ ሓሙኽሽቲ ዝቕይሩዎ ድማ ተመሃሮ እዮም። ብፍላይ ኣብ ናይ ሓዳሪ ኣብያተ ትምህርቲ ዘለው ተመሃሮ 'ዝቐርበልና መግቢ ኣይተሰማምዐናን' ወይ 'መምሃራን ወጺዖምና' ኢሎም ሓዊ የልዕሉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ ብርክት ዝበሉ ኣብያተ ትምህርቲ ተመሃሮ ብዘልዓሉዎ ሓዊ ተቓጺሎም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ሚኒስትር ትምህርቲ ጆርጅ ማጎሃ መምሃራን ተመሃርኦም ብመግረፍቲ ክቐጽዑ ክሓስቡዎ ከም ዘይብሎም ኣጠንቂቑ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ሚኒስትር ስነ ምግባር ምትሓዝ ዝምልከት ናይ ፖሊሲ ለውጢ ክመጽእ ከም ዝኽእል ኣመልኪቱ። እትመሃረሉ ቤት ትምህርቲ ዘቃጸለት ሓንቲ ተመሃሪት ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ ኣብ ዝነበረ መጋብኣያ ቤት ፍርዲ ማእሰርቲ ዓሰርተ ዓመት ተበይኑዋ'ዩ። እዛ ጓል 18 ዓመት ተመሃሪት፡ ጓል 14 ዓመት እናሃለወት ሞይ ዝተባህለ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ቤት ትምህርቲ ኣቃጺላ ምኽንያት ሞት ዓሰርተ ተመሃሮ ኮይና እያ።


ፌደሬሽን ኣትለቲክስ ኢትዮጵያ ብቕትለት ኬንያዊት ኣትለት ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጹ

ፌደሬሽን ኣትለቲክስ ኢትዮጵያ ብቕትለት ኬንያዊት ኣትለት ዳማሪስ ሙቱዋ ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጹ። እቲ ፌደሬሽን ትማሊ ኣብ ናይ ማሕበራዊ መራኸቢታት ገጻቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብሞት እታ ጓል 28 ዓመት ኣትለት ኣዝዩ ከምዝሓዘነ ብምግላጽ ንስድራቤታ፡ ፈተውታን ኣድነቕታን 'ጽንዓት ይሃብኩም' ኢሉ። እታ ኬንዊት ዝመበቆላ ናይ ባሕረይን ዜግነት ዘለዋ ኣትሌት፡ ኣብ ምዕራብ ኬንያ ኣብ ትርከበን ብዙሓት ናይ ነዊሕ ርሕቐት ኣትለታት ንልምምድ ኣብ ዘዘውትርዋ ከተማ ኢተን እያ ተቐቲላ ተረኺባ። ምስ'ቲ ቅትለት ብዝተኣሳሰር ኣፍቃሪኣ ዝነበረ፡ እስክንድር ሃይለማርያም ዝተባሃለ ኢትዮጵያዊ ብፖሊስ ይድለይ እኳ እንተሎ እቲ ውልቀሰብ ዛጊት ኣብቲ ጉዳይ ዝሃቦ ርእይቶ የሎን። ኣዛዚ ፖሊስ ከተማ ኢተን፡ ቶም ማኮሪ፡ እቲ ኢትዮጵያዊ ኣትለት ካብ ኬንያ ቅድሚ ምምላጡ፡ እታ ግዳይ ልምምድ ኣብ እትገብሉ ትካል ምስኣ ስልጠና ይወስድ ምንባሩ ገሊጹ። "እቲ ጥርጡር፡ ምስኡ ልምምድ ናብ ዝገበር መሓዝኡ ደዊሉ ንኣፍቃሪቱ ከምዝቐተለን ኣስከሬና ኣብቲ ገዛ ከምዘሎን ተዛሪቡ እዩ" ክብል ንሮይተርስ ኣረዲኡ። እቲ ኣስከሬና ዝተረኽበ ምፍርራስ ምስ ጀመረ ምዃኑ ዝሓበረ እቲ ኣዛዚ ፖሊስ፡ እቲ ጥርጡር ናበይ ሃገር ከምዘምለጠ ኣይገለጸን። ጓል 28 ዓመት ደማሪስ ማቱ ማቱዋ፡ ብኻራ ከም ዝተቐተለት ሰብ መዚ ፖሊስ ሓቢሮም። ፌደሬሽን ኣትለቲክስ ኢትዮጵያ ንሙትዋ "ጅግና ኣትለት" ክብል እዩ ገሊጽዋ። ቅደሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ'ውን ኣግነስ ትሮፕ ዝተባህለት ውርይቲ ኬንያዊት ኣትሌት ኣብታ ካብ ናይሮቢ ንሸነኽ ሰሜን 329 ኪሎ ሜትር ርሒቓ እትርከብ ከተማ ኢተን ከም ዝተቐተለት ዝዝከር እዩ። ኣብ ምዕራባዊ ዞባ ኬንያ ትርከብ ከተማ ኢተን፡ ብዙሓት ናይ ነዊሕ ርሕቐት ዝወዳደሩ ኣትሌታት ንልምምድ ዝጥቀሙላ ከተማ እያ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ናይ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ከተማ ኢተን ዝተቐተለት ኬንያዊት ኣትሌት ኣግነስ ትሮፕ፡ ሞታ ንቡዙሓት ኬንያውያን ከሰንብድ እንከሎ፡ ብቅትለታ ዝተጠርጠረ ብዓል ቤታ ኣብ ቀይዲ ይርከብ።


ኣንፃር ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዮ ትቃለስ ኬንያዊት፡ ብልፅቲ ነርስ ዓለም ተባሂላ ተሸሊማ

ኣንፃር ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዮን መርዓ ትሕቲ ዕድመን ትቃለስ ኬንያዊት ነርስ፡ ኣብ ዓለምለኻዊ ውድድር ነርስ ሽልማት 250 ሽሕ ዶላር ተዓዊታ። ኣብ ሰሜናዊ ኬንያ ኣብ ማርሳቢት ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ትሰርሕ ነርስ ኣና ካባሌ ዱባ፡ ኣብ ትነብረሉ ማሕበረሰብ ምኽንሻብ ደቂኣንስትዮ ደው ክብል ብምቅላሳ እያ ነዚ ኣብቲ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ዓለማዊ መዓልቲ ነርስ ዝተኻየደ  ውድድር (ግሎባል ነርሲንግ ኣዋርድ) ተዓዊታትሉ ዘላ። ኣብዚ ውድድር ስለዝተዓወትኩ "ቃላት ይሓፅረኒ እዩ" ክትብል ሓጎሳ ገሊፃ። ካባሌ፡ ኣብ መቦቆል ዓዳ ማርሳቢት ዝመስረተቶ 'ካባሌ ዱባ ፋውንደሽን' ሰገናት ኣዋልድ ኣብ ምብቃዕ ይሰርሕ። ኣና ካባሌ ዱባ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ "እዚ ሽልማት፡ ሕዚ ዘለኒ ቤት ትምህርቲ ኣብ መላእ ኬንያ ንከስፋሕፍሖ ዝሕግዘኒ እዩ" ኢላ። ካባሌ፡ ኣብ 2013 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን  ተምሃሪት ነርሲንግ እንከላ ኣብ ኬንያ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ፅባቐ ብምስታፍ፡ 'ሚስ ቱሪዝም ኬንያ 2013' ብምዃን ተዓዊታ እያ። ኣብዚ ውድድር ብዝተጎናፀፈቶ ዓወት ተሰማዕነት ብምርካባ ድማ፡ ኣብ መዓርነት ደቂኣንስትዮን ዕድል ትምህርትን ብዙሕ ስራሕ ሰሪሓ። ኣብ ትሕቲ ካባሌ ፋውንዴሽን ዝተመስረተ ቶርቢ ኣካዳሚ፡ ኣብ ሰዓት ናይ ንጉሆ ሰገናት ኣዋልድ፡ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ድማ ወለደን ዝመሃርሉ እዩ። ሓደ ሓደ ግዘ ድማ ወለድን ውሉድን ሓደ ዓይነት ዕዮ ገዛ ይወሃቡ። ወይዘሪት ካባሌ፡ ካብ ቁሸት ቶርቢ ናብ ዩኒቨርሲቲ ኣትያ ዝተምሃረት ንሳ ጥራሕ ከም ዝኾነትን ኣዋልድ ክሳብ መባእታዊ ብርኪ ጥራሕ ከምዝመሃራን ትገልፅ። ሕዚ ብኤፒደምዮሎጂ (ስነ-ሕማም ለበዳ) ማስተርስ ዲግሪ ዝወነነት ጓል 31 ዓመት ካባሌ፡ ኣዋልድን ኣደታትን ንምብቃዕ ዝዓለመ ፋውንዴሽን መስሪታ ኣላ። "ኣብ ትምህርቲ ፅኑዕ እምነት እዩ ዘለኒ። ፍረ ትምህርቲ ምስ ቀሰምኩ፡ ናብ ዓደይ ከይደ፡ ኣብኡ ንዝተረፈ ከብቅዕ ወሲነ" ኢላ ካባሌ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል። ብካባሌ ዱባ ፋውንዴሽን ኣቢላ ዝኸፈተቶ ቤት-ትምህርቲ፡ ወለዲ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ መፅዮም ካብ ዝመሃርዎ ምንባብን ምፅሓፍን ብዝዘለለ፡ ብዛዕባ ጥዕና ስነ ተዋልዶን ስርዓተ ምርባሕን ትምህርቲ ይረኽቡ። ንርእሳ ገና ጓል 12 ዓመት እንከላ ግዳይ ምኽንሻብ ዝኾነት ኣና ካባሌ ዱባ፡ ስድርኣ ኣብ 14 ዓመታ በስገዳድ ከምርዕውዋ ኣብ ዝወሰንሉ እውን ካብ ትሕቲ ዕድመ መርዓ ሃዲማ እያ። ኣብ ኬንያ ምኽንሳብ ዘይሕጋዊ እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ሰሜናዊ ኬንያ ግና 91 ሚእታዊት ደቂኣንስትዮ ንምኽንሻብ ዝተቓልዓ እየን። እዚ ውድድር ካብ 184 ሃገራት ልዕሊ 24 ሽሕ ነርስታት ዝተሳተፍሉ እዩ። ኣና ካባሌ ዱባ ኣብ ዓለምለኻዊ መድረኽ ብምዕዋት ሽልማት እንክትጎናፀፍ እዚ ንካልኣይ ግዘ እዩ። ኣብ 2019 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር እውን ተዓዊታ እያ።


ኬንያ፡ ፈላሚ ተቓዋሚ ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝኾነ ምዋይ ኪባኪ ዓሪፉ

ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ምዋይ ኪባኪ ኣብ መበል 90 ዓመቱ ከም ዝዓረፈ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ኣፍሊጡ። ኣብ 2002 ናብ ስልጣን ዝደየበ ኪባኪ፡ ነቲ ን40 ዓመት ስልጣን ብሒቱ ዝነበረ ገዛኢ ሰልፊ ብምስዓር ንፈለማ እዋን መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ፕረዚደንት ክኸውን ኣፍደገ ዝኸፈተ'ዩ ነይሩ። እቲ ኣብ ዘመነ ስልጣኑ ዝተኻየደ ናይ 2007 ምርጫ፡ ናብ ሓፈሻዊ ናዕብን ጎነጽን ብምምርሑ ኣስታት 1200 ሰባት ዝሞትሉ'ዩ ምንባሩ ይዝከር። ኣብቲ ናይ 2002 ምርጫ ብኪባኪ ዝተሳዕረ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ኬንያታ፡ "ንገዛኢ ሰልፊ ተሓታቲ ክኸውን ኣብ ምግባር መሪሕ ተራ ዝተጻወተ'ዩ" ክብል ኣመጒስዎ። ኪባኪ ኣብታ ሃገር "ነባሪ ክብርን ፍቕርን" ክረክብ ዝበቕዐ መራሒ ምንባሩ'ውን ኬንያታ ተዛሪቡ። ክሳብ ብወግዓዊ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ክሳብ ዝፍጸመሉ ዝጸንሕ መዓልታት ሓዘን ብምእዋጅ፡ ንኽብሩ ባንዴራ'ታ ሃገር ኣብ ፍርቂ ዓንዲ ክትስቀል ኣዚዙ'ሎ። ብዙሓት ኬንያውያን ብወገኖም፡ ድሕሪ ናጽነት ካብ ዝነበሩ መራሕቶም እቲ ዝበለጸ ፕረዚደንት ዝብልዎ ብምስኣኖም ሓዘኖም ይገልጹ ኣለዉ። እቲ በሊሕ ኪኢላ ቁጠባ ምንባሩ ዝንገረሉ ኪባኪ፡ ነታ ሃገር ኣብ ጎደና ቁጠባዊ ዕብየት ከተምርሕ ዝገበረ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ፖለቲካዊ ሂወቱ፡ ካብ ዝነበሮ መንግስታዊ መዝነታት ኣብ ክፍሊ ገንዘብ ዝነበሮ ሓላፍነት ይጥቀስ። ኣብ ጉዳያት ፖለቲካ ግን፡ ተሪር መርገጺ ዘይወስድን፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ሓጹር ደው ዝብል (ተወላዋሊ) ተበላጺ ምንባሩ'ዩ ዝግለጽ። ዋላ'ኳ ፈለማ፡ ኣብ ብዙሕነት ሰልፍታት ዝተሞርኮሰ ደሞክራሲ ዝቃወም እንተነበረ፡ ቅዋም እታ ሃገር ምስ ተመሓየሸ ግን ቀልጢፉ ነቲ ዕድል ተጠቒሙ፡ ተቓዋሚ ሰልፊ ካብ ዝመስረቱ'ዩ ነይሩ። ድሕሪ 10 ዓመታት ኣብ ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ድማ ንልፍንቲ ዝተፈላለያ ተቓወምቲ ሰልፍታት ብምውካል ተዓዊቱ። ኣብ ዘመነ ስልጣኑ ከኣ እዚ ክልተ ዓብላሊ ፖለቲካዊ ባህርያቱ ብንጹር ተንጸባሪቑ'ዩ። ኣብ ቀዳማይ እብረ ስልጣኑ፡ ኬንያ ኣብ ዕድሚኣ ሪኣቶ ዘይትፈልጥ ቁጠባዊ ዕብየት ኣመዝጊባ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ሂወት ልዕሊ 1000 ሰባት ዝሞትሉ ናይ 2007 ምርጫ ንሓድጉ ደዊንዎ'ዩ። ብዘይካ'ቲ ኣብ ቁጠባ ዘመዝገቦ እወታዊ ኣበርክቶ፡ ገለ ካብቲ ካልእ ዝዓበየ ዓወታቱ ድማ ኣብ ኬንያ ናጻ ትምህርቲ ምትእትታዉ'ዩ። ኣብ 2010፡ ብህዝበ-ውሳነ (ረፈረንደም) ተቐባልነት ዝረኸበ ሓድሽ ቅዋም (ሕገ-መንግስቲ) ምጽዳቑ'ውን እቲ ካልእ ዓወቱ ምንባሩ ይግለጽ። እቲ ፍጻመ፡ ኬንያ ኣብ 1963 ናጽነታ ድሕሪ ምርካባ ካብ ዝነበሩ ኣገደስቲ ፍጻሜታት ሓደ ምንባሩ'ዩ ዝጥቀስ። እቲ ሓድሽ ቅዋም፡ ነቲ እዝዩ ምእኩል ዝነበረ ስርዓተ-ፖለቲካ ኬንያ ዘመቓርሐን፡ ንፕረዚደንታዊ ስልጣን ዝደረትን'ዩ ነይሩ። ሓደ ካብ ዝዓበየ ድኽመታት ኪባኪ፡ ኣብታ ሃገር እናገደደ ዝኸደ ብልሽውና'ዩ ነይሩ። ዋላ'ኳ ኣንጻር ብልሽውና ክቃለስ ምዃኑ ቃል እንተ ኣተወ፡ እቲ ንሱ ዝመርሖ መንግስቲ ንባዕሉ ብብልሽውና ዝተቖማጠዐ'ዩ ነይሩ። እቲ ዝኸፍአ ካብ ውድቀታቱ ግን፡ እቲ ኣብ 2007-2008 ዝነበረ ምርጫ ዝተራእየ፡ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ተራእዩ ዘይፈልጥ ጎነጽ'ዩ። ኮሚሽን ምርጫ፡ ኣብ ትሕቲ ጽኑዕ ሓለዋ ፖሊስ፡ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኪባኪ ከም ዝተዓወተ ኣፍሊጡ። መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋ ንውጽኢት ናይቲ ምርጫ ከም ዘይቅበሎ ገሊጹ እናሃለወ ድማ፡ ፕረዚደንት ኪባኪ ተቐላጢፉ ንካልኣይ እብረ ስልጣን ቃለ-ማሕላ ፈጺሙ። እቲ ስጉምቲ ሓያል ተቓውሞ ብምስዓቡ ድማ፡ ናብ ናዕብን ጎነጽን ኣምሪሑ። ብደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳኛ ጆሃን ክሪግላር ዝተኻየደ መርመራ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ናይ ምርጫ ምጥፍፋእ ከምዝፈጸሙን መን ከምዝተዓወተ ክፍለጥ ከምዘይተኻእለን ደምዲሙ። ኣብ መወዳእታ፡ ብመንጎኝነት ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ነበር ኮፊ ኣናን ብዝተገብረ ናይ ስልጣን ምምቕራሕ ስምምዕ እቲ ጎነጽ ሃዲኡ፡ ኪባኪ ኣብ ስልጣኑ ቀጺሉ. መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋ ድማ ሓድሽ ቦታ ተፈጢሩሉ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ። ኦዲንጋ ብዛዕባ ሞት ናይቲ ፕረዚደንት ነበር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ዘሕዝን ሃገራዊ ኣጋጣሚ'ዩ" ብምባል ኪባኪ "ንቡዙሕ ዓመታት ንሃገሩ ብተወፋይነት፡ ትብዓት፡ ቅንዕናን ግሉጽነትን ዘገልገለ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። ኣብ ለካቲት 2020 ካብ 1978 ክሳብ 2002፡ ን24 ዓመታት ነታ ሃገር ዝመርሐ ፕረዚደንት ነበር ኣራፕ ሞይ፡ ኣብ መበል 95 ዓመቱ ምማቱ ይዝከር።


መረጻ ኬንያ፡ ፕሬዝደንት ኬንያታ ምኽትሉ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ሓቲቱ

ፕሬዝደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ ምኽትሉ ዊልያም ሩቶ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ሓቲቱ። ኣብታ ሃገር፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ንክካየድ ምድላው ይግበር እኳ እንተ'ሎ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ዘሎ ወጥሪ ግን እናዓረገ ክመጽእ ጸኒሑ እዩ። ፕሬዝደንት ኬንያታ: ምኽትሉ ሩቶ ነቲ እታ ሃገር ትፍተነሉ ዘላ ቁጠባዊ ጸገማት ንምፍታሕ እኹል ጻዕሪ ኣይገበረን ኢሉ ክኸሶ እንከሎ ኣብ ውሽጢ ኮይንካ መንግስቲ ክትነቅፍ ድማ ኣይክኣልን ኢሉ። እንተኾነ ምኽትሉ ዊልያም ሩቶ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ካቢነ እታ ሃገር ንልዕሊ ክልተ ዓመታት ከምዘይተኣከበ ክገልጽ እንከሎ፤ እቲ ፕረዚደንት ብሓንቲ ናይ ቴለፎን ደወል ክጽውዖ ከምዝኽእል ተዛሪቡ። ብመሰረት ሕጊ እታ ሃገር ፕሬዝደንት ኡሁሩ ንምኽትሉ ክሰጉግ ስልጣን የብሉን። ስለ ዝኾነ ድማ ሩቶ ካብ ስልጣን ክእለ ዝኽእል ክሲ እንተቐሪቡዎ ወይ'ውን ስርሑ ንምውጋን እኹል ዓቕሚ ከም ዘይብሉ እንተተኣሚኑ ጥራይ እዩ። ፕሬዝደንት እታ ሃገር ነበር ምዋይ ኪባኪ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከም ዝሞተ ዝዝከር ኮይኑ: ብዓርቢ ኣብ ዝተፈጸመ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኪባኪ ፕሬዝደንት ኡሁሩን ምኽትሉ ሩቶን ናይ ኢድ ሰላምታ ንክለዋወጡ ፍቓደኛታት ኣይነበሩን። እቲ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ሰብ መዚ ዝርኣይ ዘሎ ምስሕሓብ ብምኽንያት እቲ ሃገራዊ መረጻ ከም ዝኾነ ይግለጽ። ሩቶ ኣብቲ መረጻ ንፕሬዝደንትነት ዝወዳደር ኮይኑ፡ ፕሬዝደንት ኬንያታ ድማ ንመራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋ'ዩ ዝድግፍ ዘሎ። ኬንያ፡ ኣብዚ እዋን ልዑል ዝቕባበ ዋጋ ዘጋጠማ ኮይኑ ብፍላይ ዋጋጋት ዘይቲ ብልዕን ነዳድን ወሲኹ ተራእዩ ኣሎ። ቁጠባዊ ጉዳይ እታ ሃገር ድማ ኣብዚ መረጻ ኣዝዩ ኣካታዒ ኮይኑ ኣሎ።


ዕውት ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ ዊልያም ሩቶ መን’ዩ?

ዊልያም ሩቶ፡ ንዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ምኽትል ፕሬዝደንት ኡህሩ ኬንያታ ኰይኑ ኣብ ስልጣን ጸኒሑ’ዩ። እቲ ምኽትል ፕሬዝደንት፡ ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ብጸቢብ ኣፈላላይ ከም ዝተዓወተ ድማ፡ ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር ትማሊ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብዚ ሓያሎ ንሕንሕ ዝተራእዮ መረጻ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር ራይላ ኦዲንጋ ቀንዲ መነሓንሕቲ ዊልያም ሩቶ ነይሩ። ቁልዕነት ዊልያም ሩቶ፡ ታሪኽ ህይወት ብዙሓት ኬንያውያን ድኻታት እዩ ክብሃል ይክኣል። ንፈለማ እዋን ናብ ቤት ትምህርቲ ዝኸደላ መዓልቲ፡ ጥራሕ እግሩ ነይሩ። ወዲ 15 ዓመት ምስ ኰነ’ዩ ጫማ ወድዩ። ኣብ ገጠራት ሓጓፍ ሸንጥሮታት ኬንያ፡ ኣብ ጽግዒ ጽርግያ ኰይኑ ክኣ ደርሆን ለውዝን (ኦቾሎኒ/ፉል) ይሸይጥ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ሩቶ ኣብ ኬንያ ካልኣይ ሓያል ሰብ ኰይኑ ምኽትል ፕሬዝደንት እዩ። ኣብ ዝቕጽል ወርሒ 9 ነሓሰ 2022 ኣብ ዝካየድ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ድማ ሕጹይ ተወዳዳርን ወኪል ድኻታትን ኰይኑ ቐሪቡ ኣሎ። እዚ ኽኣ ነቲ ታሪኽ ህይወቱ ዝፈልጥ ሓድሽ ኣይኰነን። ሩቶ፡ ‘ኬንያ ኩዋንዛ’ [ቀዳምነት ንኬንያ] ዝብል መሪሕ ቃል ሒዙ ተበጊሱ ኣሎ። ኣብታ ሃገር ቁጠባዊ ዕብየት ከምጽእ’ውን ይመጻባዕ። ኣብዛ ሃገር፡ 40 ሚኢታዊት ዕድሚኦም ካብ 18 ክሳብ 34 ዝዀኑ መናእሰይ ሸቕሊ ኣልቦ’ዮም። እዚ ቁጠባ ክኣ፡ ነቶም ዓመታዊ ናብ ስራሕ ዝኣትው 800 ሽሕ መናእሰይ ክሓቁፍ ኣይክኣለን። ስለዚ፡ ሩቶ ነቶም እንጀራ ዓለም ንምርካብ ላዕልን ታሕትን ዝብሉ መናእሰይ ‘ተጋሂት ሃገር’ ብዝብል ቃል ይገልጾም። ዊልያም ሩቶ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስን ኲናት ዩክሬይንን ኣብ ዓለም ናህሪ ዋጋታት ከም ዝተራእየ ብምግላጽ፡ ንሱ ድኻታት ክጥቀሙ ዘኽእል ካብ ታሕቲ ናብ ላዕሊ ዝድይብ ቁጠባዊ ሃብቲ ከምጽእ ምዃኑ ይዛረብ። እዚ ወዲ 55 ዓመት ሰብኣይ፡ ንመጀመርታ ግዜ’ዩ ንፕሬዝደንትነት ዝወዳደር ዘሎ። ልክዕ ከምቲ ብ1997 ኣባል ባይቶ ምምሕዳር ሰሜን ኤልዶሬት ኰይኑ ዝተመረጸ፡ ሕጂ’ውን ፕሬዝደንት ኰይኑ ንክምረጽ ዕድል ክትቀንዖ ተስፋ ይገብር ኣሎ። ሩቶ፡ ብ1992 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] እዩ ናብ ፖለቲካ ኣትዩ፤ ኣብቲ ግዜ ፕሬዝደንት ካብ ዝነበረ ዳኒኤል ኣራፕ ሞይ ተሞክሮን ልምድን ከም ዝወሰደ'ውን ይዝረብ። ንሱ፡ ኣብቲ ግዜ ዓብላሊ ናይ ዝነበረ ሰልፊ ሞይ ዝዀነ ዳኑ-ፓርቲ ኣባል መናእሰይ ኰይኑ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ኣብታ ሃገር ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ዝተኻየደ ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ዝተወዳደርሉ መረጻ፡ መረጽቲ ንክምዝገቡ ጎስጓስ ካብ ሞንጎ ዝገብሩ ዝነበሩ መናእሰይ እዩ። ጽቡቕ ተዛራቢ ከም ዝዀነ ይንገር። ስለ ዝዀነ ድማ ኣብ ናይ ድጋፍ ሰልፍታት ብዙሕ ህዝቢ ይእከበሉ ነበረ። ካብ መራኸብቲ ማዕከናት ንዝቐርበሉ ሕቶታት ብዝህቦ ምላሽ’ውን ጽቡቕ ተዛራቢ ምዃኑ ኣመስኪሩ’ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ክዛረብ እንከሎ፡ “መሓዛይ” ዝብል ቃል ይጥቀም። እዚ ድማ፡ ምስ መረጽቲ ጽቡቕ ርክብ ንምፍጣርን ልቢ ነቐፍቱ ንምትርካስን ሓጊዙዎ እዩ። ኣሰላልፋ ምቕያር ሚኒስትር ትምህርቲ ሓዊሱ፡ ዝተፈላለዩ ናይ ሚኒስትር ቦታታት ዝሓዘ ዊልያም ሩቶ፡ ካብ 2013 ጀሚሩ ምኽትል ፕሬዝደንት ኰይኑ ኣብ ምግልጋል ይርከብ። ኣብቲ ግዜ፡ ምኽትል ናይቲ ዘመን ስልጣኑ ዘብቅዕ ዘሎ ፕሬዝደንት ኬንያታ ኰይኑ ክቐርብ እንከሎ ብዙሓት ኬንያውያን ሰንቢዶም። ቅድሚኡ፡ ክልቲኦም ውልቀሰባት ኣብ ዝተፈላለየ ደንበ ፖለቲካ እዮም ነይሮም። ኬንያውያን፡ እቲ ብ2007 ዝተኻየደ ፕሬዝደንታዊ መረጻን በሰልኡን ኣይርስዑዎን። ብሰንኪ ኣብቲ ግዜ ዝነበረ መረጻ ኣስታት 1200 ሰባት ክቕተሉ እንከለው፡ ኣዝዩ ኣካታዒ መረጻ እዩ ነይሩ። በዚ ምኽንያት፡ ሩቶን ኬንያታን ኣብቲ መረጻ ናዕቢ ብምልዕዓልን ንዕኡ ስዒቦም ብዝተፈጸሙ ገበናት ሰብኣውነትን ኣብ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበን ክሲ ተመስሪቱሎም ነይሩ። ሩቶ፡ ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ ጎኒ መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋ እዩ ነይሩ። ሕጂ ድማ፡ ክልቲኦም ንሓድሕዶም ንፕሬዝደንትነት ተፋጢጦም ኣለው። ኬንያታ ድማ፡ ኣብ ጎኒ ዳግም ንክምረጽ ዝወዳደር ዝነበረ ምዋይ ኪባኪ ጠጠው ኢሉ ነይሩ። ክልቲኦም ናብ ስልጣን ክመጽኡ እንከለው ዝነበሮም ውህደት ውጽኢታዊ ነይሩ። ሕውነታዊ ፍቕሪ ዝተባህለሉ ጥብኩር ርክብ ፈጢሮም። በዚ፡ ክሲ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበን ሓዊሱ ክከላኸሉዎ ክኢሎም። ዓቃቢ ሕጊ፡ ብ2014 ኣብ ልዕሊ ፕሬዝደንት ኬንያታ ዝተኸፍተ ክሲ ክቋረጽ ገይሩ። ብ2016 ድማ፡ ዳያኑ እቲ ኣብ ልዕሊ ዊልያም ሩቶ ዝተኸፍተ ክሲ ክቋረጽ ገይሮም። ርክብ ክልቲኦም መራሕቲ ግን ኣይቀጸለን። ኬንያታ፡ ን2018 ኣዝዩ ዘገርም ናይ ኣሰላልፋ ለውጢ ፈጢሩ። ድሕሪኡ፡ ኬንያታ ምስ ኦዲንጋ ተዓሪቑ፤ ንሩቶ ገጹ ዓጺፍሉ። እቲ ተሰናባቲ ፕሬዝደንት ኣብ መጻኢ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዝካየድ መረጻ ኦዲንጋ ንክትክኦ ከም ዝድግፎ ወግዓዊ ገይሩ። ደገፍቲ እቲ ፕሬዝደንት፡ ሩቶ ንሓለቕኡ ምእዙዝ ኣይኰነን ይብሉ። ንሱ ግን ነዚ ክሲ ይነጽጎ። ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም መራሕቲ ውጥጥ ከም ዘሎ ኣይክሕዱን። ሩቶን ኬንያታን “ፖለቲካ ዝርእይሉ መገዲ” ዝተፈላለየ ምዃኑ ይገልጹ። ሩቶ፡ እቲ ሕገ መንግስቲ ዋሕስ ስለ ዝዀኖ ኣብ ስልጣኑ [ምኽትል ፕሬዝደንት ኰይኑ] ክቕጽል እዩ። ዋንነት ሰፋሕቲ መሬትን ሕርሻን ብሄር፡ ኣብ ፖለቲካ ኬንያ ዓብዪ ተራ ኣለዎ። ሩቶ፡ ኣብዛ ሃገር ብብዝሒ ህዝቢ ሳልሳይ ካብ ዝዀነ ብሄር ካላንጂን እዩ ዝውለድ። ካብ ካላንጂን ዝመጽአ ሓደ ፕሬዝደንት ጥራይ’ዩ ነዛ ሃገር መሪሑ፤ ንሱ’ውን እቲ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ኣራፕ ሞይ እዩ። በዓልቲ ቤት ሩቶ፡ ራቼል ትብሃል፤ ኣብ ሕብረት መናእሰይ ቤተክርስቲያን እዮም ተራኺቦም። ኣብ ሓዳሮም ክኣ፡ ሽዱሽተ ቈልዑ ኣፍርዮም። ዓበይቲ ዓዲ ካላንጂን ንፖለቲካዊ ሓላፍነት ዝተሓጸየ’ዩ ኢሎም ዝመረቑዎ በኹሪ ወዶም፡ ኒክ ይብሃል። ጓሉ ጁን ክኣ፡ ኣብ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ትሰርሕ። ሩቶ፡ ሕርሻ ይፈቱ’ዩ፤ ኣብ ምዕራብን ገማግምን ኬንያ ሰፋሕቲ መሬት ወኒኑ ኣብ ሕርሻን ኢንዳስትሪ ኣገልግሎትን ወፍሪ ኣለዎ። ዕፉን የፍሪ፣ ጸባን ምርባሕ ደርሆን ድማ ኣለዎ። ሽሙ ግን ምስ ብልሽውና ይልዓል’ዩ። በዚ ምኽንያት ኣብ ምንጪ ሃብቱ ብዙሕ ሕቶታት ይለዓል። ብ2013፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ኣብ ዘመሓላለፎ ውሳነ 40 ሄክታር ሕርሻ መሬት ከረክብ ወሲኑ። እዚ፡ ድሕሪ መረጻ 2007 መሬቱ ንዝመንዝዖ ሓረስታይ ካሕሳ ክኸፍል ተፈሪዱዎ።


ኣፍሪቃ፡ ኣብ እዋን ኮቪድ ኣታዊአን ከዕብያ ዝኸኣላ ደቂ ኣንስትዮ፡ ብኸመይ?

እዘን ዛንትአን እነቕርበልኩም ዜጋታት ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝኾና ደቂኣንስትዮ ቅድሚ ሎሚ ስርሐን መምህር፣ ወናኒት ሹቕን ኣገልግሎት ታክሲን ነይሩ። ሰለስቲኤን ድማ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ነቲ ዝተዋፈራሉ ስራሕ ገዲፈን ናብ ናይ ዲጂታላዊ ደምብ ንግዲ (ኦንላይን ንግዲ) ኣትየን ኣለዋ። ናብቲ ብኦንላይን ዝሳለጥ ንግዳዊ ንጥፈታት ምስ ኣተዋ ድማ ኣብ ውሽጢ ገዝአን ንደቀን እናተኸናኸና ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረን ዝሓሸ ኣታዊ ክረኽባ ክኢለን። እዘን ኣብነታውያን ደቂ ኣንስትዮ ኬንያዊት፣ ናይጀርያዊትን ጋናዊትን እየን፤ ተሞክሮአን ይስዕብ። ሻሮን ታሪት ኬንያዊት እያ፤ ኣብ ውሽጢ ትሸዓተ ኣዋርሕ ነቲ ዝነበራ ኣታዊ ብዕፅፊ ክተዕብዮ ከምእትኽል ሓሲባ ኣይትፈልጥን። ኣብ ኬንያ - ኤልዶሬት- ዝተባህለ ከባቢ ዝነበራ መሸጢ ክዳን ቈልዑት ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተዓጽዩ። ነቲ ሹቕ ምስ ዓጸወቶ ግን ኢዳን እግራን ኣጣሚራ ኮፍ ክትብል ኣይመረጸትን። ናብ ከም ‘ኤይር ቢ ኤን ቢ’ [Airbnb] ዝበሉ ናይ ኦንላይን ንጥፈታት ንግዲ ክትፅምበርን ዝተፈላለዩ ነገራት ብመሸጣ ከምኡ’ውን ብክራይ ክተቀላጥፍ’ያ ወሲና። ጓል 29 ዓመት ሻሮን ታሪት፡ ኣብዚ እዋን ሓንቲ ካብ ሞንጎ እተን ኣብ ኣፍሪቃ ብፌስቡክ፣ ኢንስታግራም፣ ዋትሳፕ ከምኡ’ውን ኡበርን ቦልት [ናይ ታክሲ ኣገልግሎት] ብዝሳለጡ ኦንላይን ንግዳዊ ንጥፈታት ፅቡቕ ኣታዊ ይረኽባ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ እያ። ሓደ ገዛ ብምክራይ ዝጀመረቶ ስራሕ ሕጂ ናብ ትሸዓተ ገዛውቲ በፂሑ’ሎ። ነቶም ገዛውቲ ኣብ ኦንላይን ‘ብኤይር ቢ ኤን ቢ’ እናላለየት ተካርዮም። መብዛሕቲኦም ተኻረይቲ በፃሕቲ ዓዲን ንንግዲ ዝገሹን እዮም። “ኣብ እዋን ለበዳ ኮቪድ ብዙሓት መሓዙተይ ስርሐን ስኢነን እየን። ብድሕሪኡ ገንዘብ ንምርካብ ናብ ዲጂታላዊ መድረኽ ተፀምቢረን። ዝተፈላለዩ ነገራት ይሸጣን ናብ ዓማዊል ናይ ምብጻሕ ስራሕቲ ይሰርሓን ኣለዋ” ትብል። ጆሴፊን ኣድዞግብሌ ኣብ ጋና ከተማ ኣክራ እትነብር ጓል 32 ዓመት ጆሴፊን ብዋትሳፕን ፌስቡክን ዝተፈላለዩ ነገራት እናላለየት ኣብ ምሻጥ ትርከብ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣፍሪቃ እናዓበየ ንዝመጽእ ዘሎ ናይ ኦንላይን ዕዳጋ ድማ ከም ዓብዪ ዕድል ክትጥቀመሉ ኣላ። ከም ሞባይል ስልኪ፣ ‘ኤይር ኮንድሽኒን’ [ንዋዒን ዛህሊን ዘመጣጥን ኤለክትሪኒካዊ ኣቕሓ]፣ ቴሌቪዥናት ዝበሉ ኣቑሑ ኤሌክትሮኒክስ ኣብ ዋትሳፕን ፌስቡክን ብምውዕዋዕ ትሸይጥ። ቅድም ኢሉ ቋንቋ ፈረንሳ ትምህር ነይራ፤ ነዚ ስርሓ ገቲኣ ድማ ኣብ ንግዲ ኦንላይን ብምድሃብ ኣታዊኣ ከተዕቢ ክኢላ ኣላ። “ካብ መምህርነት ዝሓሸ ኣታዊ ኣለዎ። ሓደ ኣቕሓ ሸይጠ ካብቲ መምህር ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን ዝኽፈለኒ ወርሓዊ መሃያ ዝበልፅ እረክብ። ኣደ ቆልዑት እየ፤ ብዝኸኣልክዎ ደቀይ ኣብ ፅቡቕ ክመሃሩ ድልየት ኣለኒ” ትብል። ኣብ ናይ ኦንላይን ንግዲ ዕውት ንክትኸውን ምስ ዓማዊል ዘለካ ርክብ ዝጸንሐ ክኸውን ከም ዝግባእ ትምዕድ። “ከምኡ እንተኾይኑ ካባኻ ይዕድጉን ተመሊሶም ይመፅኡኻን” ክትብል እውን ተሞክሮኣ ተካፍል። ኣዮባሚ ላዋል እዛ ጓል 34 ዓመት ናይጄርያዊት ኣብዚ እዋን ኣብ ጎደናታት ከተማ ሌጎስ ናይ ታክሲ ኣገልግሎት ኣብ ምሃብ ትርከብ። ነዚ ኣገልግሎት እትህበሉ መገዲ ድማ ኡበርን ቦልትን ብዝበሃሉ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ዝህቡ ኩባኒያታት እዩ። ኣደ ኣርባዕተ ቆልዑን ምስ በዓል ሓዳራ ዝተፋትሐትን ኣዮባሚ ከም እትብሎ እዚ ስራሕ ፈተናታት ኣይሰኣኖን። ገለ ደቂተባዕትዮ ብጓልኣንስተይቲ መራሒት መኪና ናብ ዝደለይዎ ቦታ ክኸዱ ኣይደልዩን። “ኣብ ሌጎስ ነዚ ስራሕ ምስ ጀመርኩ ብዙሓት ደቂተባዕትዮ ታክሲ ጠሊቦም ምስ ከድክዎም ጓልኣንስተይቲ ምዃነይ ምስ ረኣዩ ነቲ ጠለቦም ይስርዝዎ ነይሮም” ትብል ካብ ዘጋጥምዋ ብድሆታት ነቲ ሓደ ክትጠቅስ ከላ። ወሲኻ፡ “ሌጎስ ዝተጨናነቐት ከተማ እያ። ናብ ማእኸል ከተማ ክትዝውር እንተኾይንካ ተባዕ ክትኸውን ኣለካ። ደቂተባዕትዮ ኣነ ከምኡ ዝበለ ጥንካረ ከም ዘለኒ ኣይግንዘቡን። ናብ መኪናይ ክኣትዉ እንተኾይኖም ከእምኖም ኣለኒ” ትብል ጆሴፊን። ‘ካሪቡ ዲጂታል’ ዝተባህለ ዘይመንግስታዊ ትካል መፅናዕቲ ንኹነታት እዘን ሰለስተ ደቂኣንስትዮን ካልኦትን ብዝምልከት ዳህሳስ ኣብ ምክያድ ይርከብ። እቲ ትካል ከም ዝሕብሮ፡ ብዙሓት ኣብዚ ናይ ኦንላይን ኣገልግሎት ታክሲ ዝዋፈራ ደቂኣንስትዮ ምስ ድሕንነተን ብዝተሓሓዝ ስግኣታት ኣለወን። መራሒት እቲ መፅናዕቲ ግሬስ ነታባሎ “ብዙሓት ዘዘራረብናየን ደቂኣንስትዮ ሰባት ከብፅሓ ከለዋ ፆታዊ ትንኮያታት ከም ዝበጽሐን ሓቢረናና እየን” ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። መንግስታት ንደቂኣንስትዮ ናብዚ ስራሕ ንኽኣትዋ ከተባብዑ ከለዉ በቲ ኻልእ ገፅ ዘሎ ስግኣታት ድሕነት እውን ኣብ ግምት ከእትዉ ከም ዘለዎም’ያ ትገልፅ።


ኬንያ፡ ንፕረዚደንትነት ዘማዕዱ ዘሎ ደጋፊ ኣርሰናል ራይላ ኦዲንጋ

ራይላ ኦዲንጋ፡ ኣብ ኬንያ ካብ ፍሉጥ ስድራቤት'ዩ መጺኡ። እንተዀነ፡ ድሕሪ ናጽነት ምኽትል ፕረዚደንት ኰይኑ ንዘገልገለ ኣቦኡ ፖለቲካዊ ዘውዲ ከምልጦ ከም ዝጸንሐ ንዕኡ'ውን ንዓሰርታት ዓመታት ክትሃድሞ ጸኒሓ'ያ። ኣብ 2008 ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ ተሸይሙ ዝነበረ ወዲ 77 ዓመት ኦዲንጋ፡ ኣብቲ ትሸዓተ ነሓሰ 2022 ዝካየድ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ፡ ንሓምሻይ ግዜ'ዩ ፈተነ ከካይድ። ኦዲንጋ፡ ኣፍቀርቲ ሰዓብቲ ኣለውዎ፤ እዞም ዝፈትውዎ ደገፍቱ ክኣ "ባባ" (ኣቦ)፣ "ኣግዋምቦ" (ስራሕ ኣምላኽ)፣ ከምኡ'ውን "ቲንጋ" [ትራክተር] ኢሎም ይጽውዑዎ። ትራክተር፡ ኣብ 1997 ኣብ ዝተኻየደ መረጻ ዝተጠቐመሉ ምልክት ናይቲ ዝውክሎ ሰልፊ'ዩ ነይሩ። ኦዲንጋ፡ ደጋፊ ኢንግሊዛዊት ጋንታ ኣርሴናል'ዩ። ኣብ ኩሎም መረጻታት ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ቅዲ ሒዙ'ዩ ዝመጽእ። ኣብዚ ናይ ሕጂ መረጻ፡ ብስዋሂሊ 'Azimio la Umoja' (መርኣያ ሓድነት) ዝብል ጭርሖ ሒዙ ይወዳደር ኣሎ። በዚ ቀልቢ ደገፍቲ ተሰናባቲ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ ክገዝእ ይፍትን ኣሎ። ንሱ፡ ፕረዚደንት ኬንያታ ዝጀመሮም ኣጀንዳታት ልምዓት ንቕድሚት ክወስድን ውጹዕ ህይወት ንዝመርሑ ዜጋታት ወርሓዊ 6,000 ሽሊንግ [50 ዶላር] ብምሃብ ክሕግዝ ምዃኑን ይመጻባዕ። እቲ ገንዘብ፡ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም ሰፊሕ ብልሽውና ብምስባር ዝርከብ ምዃኑ ይዛረብ። ብተወሳኺ በቲ "ባባ ኬር" ኢሉ ዝሰመዮ ንምኽፋሉ ዝከኣል ኣገልግሎት ጥዕና ክህሉ ከም ዝገብር ይዛረብ። በዚ ከኣ፡ ኣቦ ልዕሊ 56 ሚሊዮን ህዝቢ ኰይኑ ክርኣይ ይደሊ። እቲ ወዲ 77 ዓመት፡ እቲ ሎምዘበን ዘካይዶ ፈተነ ናይ መወዳእትኡ ድዩ? ዝብል ኣይፍለጥን። ብ2017 ኣብ ዝተኻየደ ፕረዙደንታዊ መረጻ "ናይ መወዳእታ ዓረር" ኢሉ ነይሩ። ኣብ ወርሒ መጋቢት 2022 ምስ ቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪቃ ኣብ ዝነበሮ ቃለ መጠይቕ፡ ኬንያውያን ኣብኡ ብዘለዎም "ልዑል እምነት ዳግም ንፕሬዝደንትነት ክወዳደር ከም ዝሓተቱዎ" ተዛሪቡ ናይ መርገጺ ለውጢ ምግባሩ ኣርእዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ክኣ፡ ሚኒስትሪ ፍትሒ ንዝነበረት ማርታ ካሩዋ ምኽትል ፕሬዝደንት ገይሩ ሓርዩ ኣሎ። እዚ ታሪካዊ'ዩ፣ ምኽንያቱ ናይ መጀመርታ ጓል ኣንስተይቲ ምኽትል ዝመረጸ እዩ። ጥምረት ክልቲኦም ተነሓናሕቲ ድማ፡ ብዙሓት ምስቲ ፕረዙደንት ጆ ባይደንን ምኽትሉ ካማላ ሃሪስን ዝነበሮም ጥምረት የወዳድሩዎ ኣለው። ኦዲንጋ፡ ቁልፊ ኣብ ዝበሃሉ ከባቢታት - ማእከላይ፣ ምብራቕን ገምገም ኬንያ ዝወዳደር ኰይኑ እዚ ልዕሊ 50 ሚኢታዊት ድምጺ ክረክብ የኽእሎ። ኦዲንጋ፡ ወራሲ ፖለቲካዊ ኣሰር ኣቡኡ ጃራሞጊ ኦዲንጋ ተገይሩ'ዩ ዝርኣይ፤ ንሱ፡ ድሕሪ ናጽነት ፈላሚ ምኽትል ፕረዚደንት ኬንያ እዩ ነይሩ፤ እንተዀነ ብ1966 ምስቲ ኣብቲ ግዜ ፕረዚደንት ዝነበረ ጀሞ ኬንያታ (ኣቦ ፕሬዝደንት ኡህሩ ኬንያታ) ክሰማምዑ ብዘይምኽኣሎም ካብቲ መንግስቲ ወጺኡ። ጃራሞጊ ኦዲንጋ፡ ሃገሩ ምስ ሕብረት ሶቭየትን ቻይናን ጽቡቕ ርክብ ክህልዋ እንትደሊ፡ ጀሞ ኬንያታ ግን እቲ ርክባት ምስ ኣመሪካን ካልኦት ሃገራት ምዕራብን ክኸውን ይመርጽ። ኣፈላላዮም እናሰፍሐ ምስ ከደ፡ ጃራሞጊ ኦዲንጋ ን18 ኣዋርሕ ተኣሲሩ፤ ብ1971 ተፈቲሑ። ራይላ'ውን ተኣሲሩ እቲ ዝነውሐ ናይ ማእሰርቲ ግዜ'ውን ኣሕሊፉ'ዩ። ኣንጻር ምልኪ ሓደ ሰልፊ ዝገብሮ ቃልሲ ክልተ ግዜ (ካብ 1982 ክሳብ 1988 ከምኡ'ውን ካብ 1989 ክሳብ 1991 እዋን ጀሞ ኬንያታን ዳኒኤል ኣራፕ ሞይን) ንማእሰርቲ ዳሪግዎ እዩ። መጀመርታ፡ ብ1982 ዕልዋ መንግስቲ ከካይድ ፈቲኑ ተባሂሉ ክእሰር እንከሎ፡ እዚ ኣጋጣሚ ብደረጃ ሃገር ንክፍለጥ ኣኽኢሉዎ። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት፡ ስርዓተ ብዙሕነት ሰልፊ ምስ ተኣታተወ፡ ናብ ስልጣን ንምምጻእ ዝገበሮም ተደጋጋምቲ ፈተነታት ክሰምረሉ ኣይክኣለን። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣብ ውጽኢት መረጻ ተታሊለ'የ እዩ ዝብል። እዚ፡ ብፍላይ ኣብ 2007 ኣብ ዝነበረ መረጻ ናይቲ ግዜ ፕረዚደንት ሙዋይ ኪባኪ ውጽኢት መረጻ ኣታሊሉ'ዩ ኢሉ ብምእማኑ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ዓቢ ቅልውላው ኣስዒቡ እዩ። ድሕሪ እቲ መረጻ ኣብ ዝስዓበ ናዕቢ ኣስታት 1200 ሰባት ክሞቱ እንከለው፡ ልዕሊ 500 ሽሕ ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም። እዚ ጸገማት ንምፍታሕ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝነበረ ኮፊ ኣናን ዝመርሖም ሽምግልናታት ድሕሪ ምክያዶም፡ ልፍንታዊ መንግስቲ ተመስሪቱ ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ። እንተዀነ ምስ ኪባኪ ዝነበሮ ርክብ ሓርፊፉ ቀጺሉ። ብ2017 ኣብ ዝተኻየደ መረጻ ብኬንያታ ክስዓር እንከሎ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ግን ረቲዑ። እንተዀነ እቲ ዳግም መረጻ ንክካየድ ዝቐረበ ሓሳብ እኹል መጻወቲ ሜዳ የለን ብምባል ነጺጉዎ። እዚ ክኣ ኬንያታ ዳግም ንክምረጽ ኣኽኢሉ። እዚ፡ ህዝቢ ናይ ምልዕዓል ተክእሎ ከም ዘለዎን በሊሕ ስትራቴጂስት ምዃኑን ዝንገረሉ ኦዲንጋ፡ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዘካየዶ ጎስጓስ፡ ንርእሱ "ናይ ህዝቢ ፕሬዝደንት" እየ ኢሉ ኣዊጁ። ደገፍቱ ክኣ፡ ኬንያታ ዳግም ብምምራጹ ዝነበሮም ሕርቃን ንምግላጽ፡ ኣብ ልዕሊ ብስድራ ኬንያታ ዝውነኑ ትካላት ንግዲ ኣዲሞም። እዚ፡ ዜጋታት ዘለዎም ፖለቲካውን ቁጠባውን ቁጥዐታት ካብ ሞንጎ ዝገለጽሉ ተቓውሞ እዩ ነይሩ። ገሊኦም ናብ ጎነጽ ዝተቐየሩ ኰይኖም፡ ብሰንኩ ህይወት ሰብ ጠፊኡን ሰፊሕ ቁጠባዊ ሃሰያ ወሪዱን እዩ። ኣብ 2018፡ ክልቲኦም ፖለቲከኛታት ዕርቂ ምስ ኣውረዱ ግን፡ ዋላ'ውን ብምኽባር ዋጋታት ዝርኣይ ቁጥዐ እንተሎ ኣብ ኬንያ ብዙሕ ሰልፊ ተቓውሞ ኣይተርኣየን። ክልቲኦም፡ ኣብ ሕገ መንግእቲ እታ ሃገር ምምሕያሻት ንምግባር "ተበግሶ ህንጸት ድልድላት" ዝብል ሓሳብ ኣበጊሶም። ኬንያ፡ ደገፍቱ ናብ ኦዲንጋ ከዘንብሉ ምግባሩ፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ፖለቲከኛታት ዝጸንሐ ፖለቲካዊ ውጥጥ ንከብቅዕ ዝገብር ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስትርነት ንክህቦ ደልዩ'ዩ ዝብሉ ሓሜታት ክልዓሉ ገይሩ ኣሎ። እንተዀነ፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እቲ ፕሬዝደንት ካብ ሕጊ ወጻኢ ዕረያታት ንምግባር ተንቀሳቐሱ'ዩ ብዝብል ነቲ ተበግሶ ውድቂ ገይሩዎ። ዝዀነ ዀይኑ ግን፡ ኬንያታ፡ ኣብ ክንዲ ምኽትሉ ዊልያም ሩቶ ኦዲንጋ ንክምረጽ ጸቕጢ ምግባር ቀጺሉ ኣሎ። ኦዲንጋ፡ ንማማ ኢዳ ዝተመርዓወ ኰይኑ ኣርባዕተ ቈልዑ ኣለውዎ። ካብ ደቁ እቲ ሓደ ፊደል ዝብሃል ኳዓኦይኑ፡ ሽሙ ካብ ኲባዊ መራሒ ፊደል ካስትሮ ዝተወስደ እዩ። ኦዲንጋ ኣብ ሓደ እዋን ብዛዕባ እዚ ክዛረብ እንከሎ፡ ወዱ ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ስለ ዝተወልደን "ኣብ እዋን ኲናት ቬትናም ካስትሮ ኣንጻር ኣመሪካ ጠጠው ኢሉ ብምንባሩን" ከም ዝዀነ ኣብሪሁ ነይሩ። እቲ ስርወ ንግስናዊ ባህሊ ንምቕጻል፡ ኦዲንጋ ወዱ ኣብ ፖለቲካ እዛ ሃገር ንክትክኦ ሓጺዩዎ እኳ እንተነበረ፡ ፊደል ኣብ መበል 41 ዓመቱ ብ2015 ሞይቱ። ጓሉ ሮዝማሪ ክኣ ብ2017፡ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ሻውል ወኪላ ኣባል ባይቶ ንምዃን ክትወዳደር ምዃና ወግዓዊ ገይራ ነይራ፤ ኣቡኣ ነዚ ከባቢ ን20 ዓመታት ወኪሉዎ'ዩ። እንተዀነ፡ ጥዕናዊ ጉዳያት ምኽንያት ብምግባር ካብቲ ውድድር ንርእሳ ኣግሊላ። ኦዲንጋ፡ ኣብ ኬንያ ሃፋትም ካብ ሞንጎ ዝብሃሉ እዩ። ኣብ መፍረ ጋዝ ስሊንደር፣ ፍርያት ኤታኖልን ካልኦትን ክኣ ድልየት ኣለውዎ። ሉዎ፡ ኣብ ኬንያ ራብዓይ ዝዓበየ ብሄር ኰይኑ፡ ራይላ'ውን ተወላዲ እቲ ብሄር'ዩ። ኣብዚ መረጻ እንተተዓዊቱ ድማ ፈላማይ ካብ ሉዎ ዝወጽአ ፕሬዝደንት ክኸውን እዩ።


ሰሙናዊ ልዕሊ 200 ንዝኾኑ ስኡናት መግቢ ዝቕርብ ኤርትራዊ ስደተኛ ክነላልየኩም

በላይ ተኽለኣብ ኣብ ኬንያ 20 ዓመት ዝጸንሐ ኤርትራዊ ስደተኛ ኮይኑ፡ ከባቢ 250 ንዝኾኑ ስኡናት ወትሩ ረቡዕ መግቢ ምቕራብ ካብ ዝጅምር ሓደ ዓመት ኣቑጺሩ ኣሎ። ከምዚ ክገብር ዝደረኾ እንታይ'ዩ? ነቲ ወጻኢታት መን ይሕግዞ?


ኣብ ኬንያ ብህይወት ዘየለው ርብዒ ሚሊዮን መረጽቲ ተመዝጊቦም ተረኺቦም

ኬንያ ድሕሪ ክልተ ወርሒ ኣብ እተካይዶ መረጻ ብህይወት ዘየለው ልዕሊ 250 ሽሕ መረጽቲ ተመዝጊቦም ከም ዝተረኸቡ ኤጀንሲ መረጻ ኬንያ ገሊጹ። ኮሚሽን መረጻን ባውንደሪስን ዝተባህለ ዘይሻራዊ ትካል መረጻን ፈጻሚ ህዝበ ውሳነን ኬንያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ልዕሊ ምዝገባ መረጽቲ ብዘካየዶ መርመራ ብህይወት ዘየለው ሰባት ተመዝጊቦም ከም ዝረኸበ ኣፍሊጡ። ብተወሳኺ፡ ኣብቲ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ድምጺ ንምሃብ ካብ ሞንጎ ዝተመዝገቡ እቶም ፍርቂ ሚሊዮን ዝዀኑ ልዕሊ ሓደ ግዜ ዝተመዝገቡ ምዃኖም ሓቢሩ። እቲ ትካል፡ 226 ሽሕ ሰባት ድማ ኣብ ናይ ባዕሎም ኣብ ዘይኰኑ ሰነዳት ድምጺ ንምሃብ ከም ዝተመዝገቡ ኣረጋጊጸ ይብል። ብጠቕላላ፡ ልዕሊ ሓደ ሚሊዮን መረጽቲ ብዘይሕጋዊ መስርሕ ድምጺ ንምሃብ ተመዝጊቦም ተረኺቦም። እቲ ትካል፡ ዝርዝር መረጽቲ ትማሊ ወግዓዊ ክገብር ይግብኦ ነይሩ። እንተዀነ ካብ ሕጋዊ መስርሕ ወጻእ ተመዝጊቦም ዝተረኽቡ ሰባት ብምህላዎም ናይ መወዳእታ ሕጋዊ መረጽቲ ኣረጋጊጹ ወግዒ ዝገብረሉ መዓልቲ ክናዋሕ ከም ዝገብሮ ኣቦ መንበር እቲ ትካል ዋፉላ ቼቡካቲ ሓቢሩ። ኣብዛ ሃገር ቅድም ኢሎም ኣብ ዝተኻየዱ መረጻታት ዘጋጥሙ ምትላላት፡ ድሕሪ መረጻ ንዝፍጠሩ ናዕብታት ምኽንያት ክዀኑ ጸኒሖም’ዮም። ኣብቲ ኣብዚ ዓመት ወርሒ ነሓሰ ዝካየድ መረጻ፡ ኣብ መንጎ መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋን ምኽትል ፕሬዝደንት ዊልያም ሩቶን ሓያል ንሕንሕን ክህሉ ትጽቢት ይግበር።


ደቀን ወይ ስረሐን ክመርጻ ዝግደዳ ዘለዋ ኣደታት

ጓል 25 ዓመት ሶፊ ሳሮንጌ፡ ምስ ወለደት ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ናብ ስራሕ ምምላሳ የጣዕሳ። ንውላዳ ከምቲ ዝምከር ንሽዱሽተ ወርሒ ጸባ ጡብ ክትህብ ኣይከኣለትን። እታ በዓልቲ ሞያ ስነ መግቢ ዝዀነት ንእስቲ፡ ንስድራ ቤታ ገንዘብ ስለ ዘድሊ ካልእ ኣማራጺ ከም ዘይነበራ ትገልጽ። "ንህላወና ክብል ናብ ስራሕ ክምለስ ነይሩኒ" ትብል። እንተኾነ ንጥዕና ጓላ ግጉይ ውሳነ ከም ዝገበረት እዮም ሰባት ዝነግርዋ። ሰብ ሞያ ጥዕና ኬንያ፡ ህጻናት ኣብቶም ናይ መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ጸባ ጡብ ጥራሕ ክወስዱ እዮም ዝምዕዱ። መንግስቲ እውን እንተዀነ፡ ኣፍረይቲ ጸባ ፎርሙላ ኣብ ምህርታቶም ንጸባ ጡብ ኣደ ቀዳምነት ክወሃብ ከም ዘለዎ ክጽሕፉ የገድዶም እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ንህጻናት ጸባ ጡብ ኣደ ጥራሕ ምሃብ፡ ከም ብዙሕ ዓይነት ሕማማት ዝከላኸል ክታበት ከም ዝቑጸር ይገልጽ። “ዋላኳ ኣብ ሰብነታ ብቐሊሉ ከም ዘይሓቅቕ እንተፈለጥኩ ንጓለይ ጸባ ላሕሚ ከስትያ ነይሩኒ” ትብል ሳሮንጌ። ዋጋ እቲ ንህጻውንቲ ብዝሰማማዕ ተዳልዩ ዝቐርብ ጸባ ላጽሚ “ኢንፋንት ፎርሙላ” ብምኽባሩ ንምግዛእ ዓቕሚ የብላን። እቲ ዝኸፍአ ድማ እቲ ዝረኸበቶ ናይ ሰለስተ ወርሒ ናይ ወሊድ ፍቓድ ብዘይክፍሊት ምዃኑ እዩ፤ ምኽንያቱ ከም ብዙሓት ኬንያውያን ናይ ወሊድ ዕረፍቲ ክትረክብ ዘኽእላ ሕጋዊ ናይ ስራሕ ውዕሊ የብላን። ካልኦት ዕድለኛታት ግን ኣለዋ። በዓል ቤታ ጽቡቕ ኣታዊ ዘለዎ ካሮላይን ዋይሪሙ፡ መናቱ ምስወለደት፡ ነቲ ናይ ማርኬቲንግ ስራሓ ገዲፋቶ። “ኣዶታት ንደቀን ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ጸባ ጡብ ጥራሕ ከጥብዋ፡ ደሞዝ ዘለዎ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ዕረፍቲ ክፍቀደለን ኣለዎ” ትብል። ኣብዚ እዋን ሕጋዊ ናይ ስራሕ ውዕሊ ዘለወን ወላዳት ፡ ደሞዝ ዘለዎ ናይ ሰለስተ ወርሒ ዕረፍቲ እዩ ዝፍቀደለን። ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ሩት ሙምቢ፡ መንግስቲ ንጉዳያት ደቂ ኣንስትዮ ቆላሕታ ኣይገብርን ክትብል ትነቅፍ። ቢቢሲ ነዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ ካብ ሚኒስትሪ ዕዮ መልሲ ንምርካብ ፈቲኑ ኣይሰመረን። ባይቶ ኬንያ፡ ትካላት ኣዶታት ደቀን ዘጥቡዋሎም ክፍሊታት ከዳልዉ ብ2016 ዘውጸኦ እማመ ሕጊ ኰይኑ ክጸድቕ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ ክፍርመሉ ኣይከኣለን። ናይ ጉልበት ስራሕ እናሰርሐት ጓላ በይና እተዕቢ ኤቭሊን ሙዌኒ፡ ምስ ወለደት ድሕሪ ሓደ ወርሒ ስራሕ ክትጅምር ነይሩዋ። “ኣነ ናይ መግብን ክራይ ገዛን ወጻኢታት ንምሽፋን ኣብ እንዳሰብ ክዳውንቲ ክሓጽብን ገዛ ከጽርን  እንትኸይድ፡ ጓለይ ጸባ ላሕምን ስብቆን ምስ ዝህብዋ ጎረቤተይ ክገድፉ ነይሩኒ” ትብል። ኣብ ሚኒስትሪ ጥዕና ኬንያ ዳይሬክተር ስነ መግቢ ቬሮኒካ ኪሮጎ፡ ስሩዕ ኣብ ዘይኮነ ስራሕቲ ዝተዋፈራ ኣደታት፡ ጸባ ጡብን ሓሊበን ክሳብ ሸሞንተ ሰዓታት ኣብ ዝሑል ማይ ብምቕማጥ ንደቀን ከስትያ ከም ዘለወን ትመክር። ሙዌኒ ግና ጡባ እኹል ጸባ የመንጩ ስለ ዘይነበረ ጸባ ላሕሚ ምቕራብ ከም ዝቐላ ትዛረብ። ብመዳይ ጥዕና ህጻናት ቀልጢፎም ጡብ ክገድፉ ከም ዘይምከር ዝገልጽ ዶክተር ሞሰስ ላንጎ ገለ እዋን ግና ድሕሪ ከባቢ ኣርባዕተ ወርሕን ፈረቓን ህጻናት መግቢ ናይ ምውሳድ ድልየት ኣብ ዘርእዩሉ ጡብ ዝገድፉሉ ኩነታት ክህሉ ከም ዝኽእል ይዛረብ። ኰይኑ ግና ኣደታት ደቀን ጸባ ጡብ ክምግባ ኣህጉራዊ ድፍኢት ኣሎ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ “ጸባ ጡብ ናይ ምግንዛብ ተኽእሎን ናይ ምምሃር ድልየትን የመሓይሽን፤ ቈልዑ ምስ ዓበዩ ድማ ጽቡቕ ኣታዊ ዘለዎም ክኾኑ ይገብርን” ይብል።


ኬንያ: ሓደ ኣባል ፖሊስ ንበዓልቲ ቤቱ ሓዊሱ ሽድሽተ ሰባት ቀቲሉ

ሓደ ኣባል ፖሊስ ኬንያ ናብ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ብዝተወሃቦ ጠበንጃ (ክላሽን) ንበዓልቲ እንድኡ ሓዊሱ ሽድሽተ ሰባት ከምዝቐተለ ተገሊፁ። ሓደ ጎረቤት እቲ ኣባል ፖሊስ ሎሚ ከባቢ ሰዓት 1፡00 (ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ) ኣብ ናይቲ ፖሊስ ገዛ ከቢድ ተኹሲ ክትኮስ ከምዝሰምዐ፡ ፀብፃብ ፖሊስ ኣመልኪቱ። እዚ ኣብ ርእሰከተማ ናይሮቢ ካቤቴ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ዝነብር ኣባል ፖሊስ፡ ሂወት በዓልቲ ቤቱ ተኵሱ ምስ ኣጥፈአ በዚ ኣየብቀዐን፡ ናብ ደገ ብምውፃእ ንካልኦት ሓሙሽተ ሰባት ብኣልማማ ተኲሱ ቀቲሉ። እቲ ኣባል ፖሊስ ኣብ መወዳእታ ርእሰ-ቅትለት ከምዝፈጸመ ተፈሊጡ። እቲ ፖሊስ ንምንታይ ነዚ ቅትለት ከምዝፈፀመ ዛጊድ ኣይተነጸረን። ኣገልግሎት ዜና ኤ ኤፍ ፒ፡ ንፖሊስ እታ ሃገር ብምፅራሕ (ብምጥቃስ)፡ እቶም መፃምዲ ቅድሚ  ሕዚ ብርቱዕ ፅልኢ ከምዝነበሮም ፀብፂቡ። ሓለቓ ፖሊስ ፍራንሲስ ዋሆሜ፡ “ክሳብ ሕዚ ኣብ ባህሪ እቲ ኣባል ፖሊስ ዝኾነ ስግኣት ኣይነበረናን። ስርሑ ብዝገባእ እዩ ዝሰርሕ ነይሩ፤ ቅድሚ ሕዚ’ውን ኣብ ከምዚ ዓይነት ተግባር ተሳቲፉ ኣይፈልጥን” ክብል ንማዕኸን ዜና ሮይተርስ ገሊፁ። እዚ ንሓለዋ ብዝተወሃቦ ብረት ቅትለት ዝፈፀመ ኣባል ፖሊስ ኬንያ ቤንሰን ኢምባሲ፡ ንበዓልቲ ቤቱ ምስቀተለ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ልዕሊ ዝነብሩ ካልኦት ሰባት ተኹሲ ከፊቱ። ፖሊስ ኬንያ ኣብ ከምዚ ዓይነት ተግባራት ቅትለት እንክሳተፍ እዚ ፈላማይ ኣይኮነን። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ  ካሮላይን ካኖጎጎ ዝተብሃለት ኣባል ፖሊስ ንመሳርሕታ ሓዊሱ ንክልተ ደቂተባዕትዮ ብምቕታላ ኣዛራራቢት ኮይና ኔራ። ካሮላይን ነቶም ሰባት ድሕሪ ምቕታላ ሞይታ ተረኺባ። ፖሊስ ኬንያ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 2020፡ ምስ ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላታት ንዝቃለሱ ኣባላት ፖሊስ ንምሕጋዝ መደብ ምጅማሩ ይዝከር። ቅድም ክብል፡ ሓለቓ ፖሊስ ሂላሪ ሙታምቤ፡ “ወጥርን ስምባደን” ዘጋጥሞም ኣባላት ፖሊስ  ፈውሲ ንዝጠልብ ስነ ልቦናውን ስምዒታውን በሰላ ክቃልዑ ከምዝኽእሉ ኣጠንቂቑ ኔሩ። ነዚ ናይ ሎሚ መዓልቲ ቅትለት ዝፈፀመ ቤንሰን ኢምባሲ፡ ንበዓልቲ ቤቱ ምስ ቀተለ፡ ናብ ህዝቢ ወፅዩ ኣብ ልዕሊ ንፁሃት ብኣልማማ ክትኩስ ከምዝጀመረ፡ ፖሊስ እታ ሃገር ገሊፁ። ካልእ ምስክር ዓይኒ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል ድማ፡ “ምስ ዘወርቲ ሞተር ሳይክል ናብ ዝነበርና ሰባት ጠበንጃ (ክላሽን) ሒዙ መፅዩ፡  ካብኡ ኣብ ልዕሌና ክትኩስ ጀሚሩ” ኢሉ። ክልተ ዘወርቲ ሞተር ሳይክል በቲ መጥቃዕቲ ካብ ሞንጎ ዝተቐተሉ ግዳያት እንትኾኑ፡ ካልኦት ክልተ ሰባት ድማ ተጎዲኦም ኣብ ሆስፒታል ይርከቡ። ነቲ ቅትለት ስዒቡ፡ ኣብ ካበቴ ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ከምዝነበሩ መራኸብቲ ሓፋሽ ኬንያ ፀብፂበን።


ኬንያ ክታበት ኮሮናቫይረስ ዘይወሰዱ ሰባት መንግስታዊ ኣገልግሎት ክትኸልኦም’ያ

መንግስቲ ኬንያ ካብ ዝመጽእ ወርሒ ጀሚሩ ክታበት ኮሮናቫይረስ ዘይወሰዱ ዜጋታት መንግስታዊ ኣገልግሎት ከምዘይረኽቡ ኣፍሊጡ። ሚኒስትሪ ጥዕና ሙታሂ ካግዌ ዘይተኸትቡ ሰባት ካብ ህዝባዊ መጓዓዝያ፣ ናይ ውሽጢ ሃገር በረራታትን ኣገልግሎት ባቡርን ከም ዝኽልከሉ ሓቢሩ። ናብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ፣ ቤት-ጽሕፈት ኢሚግሬሽን፣ እቶትን ካልኦት ኣገልግሎት ዝህቡ ትካላት መንግስትን ዝኸዱ ኬንያውያን ምስክር ወረቐት ክታበት ከርእዩ ክግደዱ’ዮም። እዚ መምርሒ ካብ 21 ታሕሳስ 2021 ጀሚሩ ተግባራዊ ክኸውን እዩ። ካብ ጽባሕ ጀሚሩ ድማ ልዕሊ 15 ዓመት ዝዕድመኦም ክታበት ፋይዘር ክወስዱ’ዮም። ኬንያ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ታሕሳስ 10 ሚልዮን ዜጋታት ክትኸትብ መደብ ሒዛ ኣላ። ክሳብ ሕጂ ትሕቲ 10 ሚኢታዊት ብዝሒ ህዝቢ እታ ሃገር ጥራይ እዩ ክታበት ኮሮናቫይረስ ወሲዱ።


ዝተበላሸው ቴለፎናት ኣፍሪቃ ንምንታይ እዮም ናብ ኣውሮጳ ዝለኣኹ?

ኤሪክ ኣርተር ባህግታቱ ንምፍጻም ዝኸውን ብዙሕ ናይ ዕረፍቲ ግዜ የብሉን፤ ቀዳመ ሰንበት ኣብ መላእ ጋና ብምዛርን ዝተበላሸዋ ቴለፎናት ኣብ ምእካብን እዩ ዘሕልፎ። ኣብ ሓደ ቀዳመ ሰንበት ካብቲ ኣብ ኬፕ ኮስት ዝርከብ ገዝኡ ክሳዕ ልዕሊ 160 ኪሜ ብምዝዋር ናብ ድኳናት ጽገና ሞባይልን መአከቢታት ሮታመን ይበጽሕ። ኣብቲ ዕውት ዝኾነሉ ቀዳመ ሰንበት ክሳዕ 400 ስብርባር ቴለፎናት ከምዝእክብ ይነግር። ኣብ ርእሲ እዚ፡ ኣብ ካልእ ክፋል እታ ሃገር ኣብ ተመሳሳሊ ንጥፈታት ዝተዋፈሩ ካልኦት ሽዱሽተ ወኪላት የወሃህድን ይመርሕን። ብሓፈሻ ኣብዚ ዓመት ኩላቶም ብሓባር ከባቢ 30,000 ቴለፎናት ክእክቡ ይትስፈው። ኤሪክ ኮነ እቶም ወከልቱ ነተን ዝተበላሸዋ ቴለፎናት ብትሕቲ ፍርቂ ዶላር (44 ሳንቲም) እዮም ዝዕድግወን። እተን ቴለፎናት ክዕረያ ዘይኽእላ እኳ እንተኾና ብዙሕ ግዜ ሰባት ቴለፎናቶም ክሸጡ ቅሩባት ኣይኮኑን፤ ስለዚ ክተእምኖም ኣሎካ ይብል ኤሪክ። “ሓዳስ ኣንድሮይድ ቴለፎን ኣስታት 150 ዶላር እያ እትዕደግ ኣነ ከኣ ትሕቲ ሓደ ዶላር ክህበኩም እየ ዝብሎም። ወላ’ኳ ደጊሙ ዘየገልግሎም እንተኾነ፡ ‘ብኽንድዚ እኮ እየ ዓዲገያ። ኣመና ኣሕሲርካዮ’ ይብሉኻ።” ኤሪክ ነቲ ኣብ ቀዳመ ሰንበት ዝሰርሖ ስራሕ ብሓደ ‘ክሎዚን ዘ ሉፕ’ ዝተበሃለ ሆላንዳዊ ኩባንያ እዩ ዝኽፈሎ። እቲ ኩባንያ ነተን ብኤሪክን መሳርሕቱን ዝተኣከባ ቴለፎናት ናብቲ ተጨፍሊቐን ዳግም ዝምስርሓሉ ኣውሮጳ ይልእኸን። ብድሕሪኡ ብፍሉይ ኣገባብ መምኸኺ ብምጥቃም ነቲ ፕላስቲክ ብምቅጻል ካብቲ ሓጺን ነቲ 90% ከምዝእከብ ይግበር። ግና ንምንታይ ናብ ኣውሮጳ እዚ ኩሉ ርሕቐት ክጓዓዝ ተደልዩ? ምስ ካልኣዩ ሪንሃርት ስሚት ብምዃን ን ‘ክሎዚን ዘ ሉፕ’ ዝመስረተ ጁስት ደ ክሉጂቨር እቲ መልሲ ቀሊል እዩ ይብል። ኣፍሪቃ ነቲ ነተን ቴለፎናት ንምስራሕ ዘገልግል ሒደት ዝዓቐኑ ክቡር ሓጻውን ንምእካብ ዘኽእል ምዕቡል ናይ መምኸኺ ትካላት የብላን። እንተኾነ ግና ዓመታዊ ኣብ ኣፍሪቃ ኣስታት 230 ሚልዮን ቴለፎናት ይሽየጣ። ካብ ስራሕ ወጻኢ ምስኮና ገለ’ኳ ናብ ዘይወግዓዊ ኢንዱስትሪ ዳግመ ምምስራሕ እንተኣተወ እቲ ዝበዝሐ ይጓሓፍ እዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ‘ግሎባል ኢ-ዌስት ሞኒተር’ ኣብ 2019 ኣፍሪቃ 2.9 ሚልዮን ቶን ናይ ኤለክትሮኒክስ ጓሓፍ ክተፍርይ እንከላ እቲ 1% ጥራይ ብግቡእ ተኣኪቡ ዳግም ተመስሪሑ። “ሃገራት ኣፍሪቃ ንዝኾነ ነገር እናጸገንካ ንነዊሕ ኣብ ምጥቃምን ብገለ ደረጃ ዳግም ኣብ ምምስራሕን ፍሉጣት እየን። ስለዚ እቲ ኣምር ኣሎ እቲ ግቡእ መሳርሒ ግና የሎን ብፍላይ ከኣ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ጓሓፍ” ይብል ሚስተር ደ ክሉጂቨር። ‘ክሎዚን ዘ ሉፕ’ ሓንቲ ቴለፎን ናብተን ኣብ ኣውሮጳ ዝርከባ ኩባንያታት ከረክብ ከሎ 5 ዩሮ (5.60 ዶላር) ይኽፈል። እዚ ንመአከቢ፡ ንመጉዓዝያ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዳግም ንምምስራሕን ንመኽሰብን እቲ ኩባንያ ዘካተተ እዩ። እዚ ንእሽቶ ወፍሪ እኳ እንተኾነ ኣብ ኣከባቢ ዘለዎ ረብሓ ዓቢ እዩ። ኣብ ኣፍሪቃ ናይ ዳግመ ምምስራሕ ትካላት ናይ ምክፋት ትልሚ ኣድላዪ እኳ እንተኾነ ሚስተር ደ ክሉጂቨር ዕቃበታት ከምዘለዎ ይገልጽ። ርጉእ ፋይናንስያዊ ሞዴልን ሕግን ኣብ ባይታ ከይተግበርካ እተን ትካላት ክብገሳ ክሳቐያ ምዃነን’ውን ይምጉት። ኣብ ኬንያ ናይ ዝርከብ ኣቕሑት ዳግም ዘመስርሕ ትካል ‘ዌስት ኤለክትሪካል ኤንድ ኤለክትሮኒክ ኤኪዩፕመንት ሰንተር’ (ዊኢ) ኣካያዲት ስራሕ ዝኾነት ሲሞን ኣንደርሰን’ውን ነዚ ብድሆታት ከምዘስተውዓለትሉ ትገልጽ። ኬንያ ብመንግስቲ ዝካየድ ሃገራዊ ስርዓት ዳግም ምምስራሕ የብላን። ኣብ ገለ ከባቢታት ጓሓፍ ናይ ምእካብ ኣገልግሎት ኣሎ። ንማእከል ዊኢ ናይ ምትካል ሓሳብ ካብ ሓደ ንኣብያተ ትምህርቲ ዝተመስርሓ ኮምፕዩተራት ዝቕርብ ናይ ግብረ ሰናይ ትካል እዩ ነቒሉ። ምስ ኣብያተ ትምህርቲ ዝሰርሖ ስራሕ፡ ነቲ ካብ ስራሕ ወጻኢ ዝኾነ ዘየድልይ ጓሓፋት ኤለክትሪክ ዝእለየሉ መገዲ ከምዘድሊ ኣርእይዎ፤ ኣብ 2012 ከኣ እቲ ናይ ዳግመ ምምስራሕ ማእከል ተመስሪቱ። ዊኢ ኣብዚ ዓመት ብቐንዱ ምስ ከም ቶታል ኤነርጅይስን ኣብሳን ዝኣመሰሉ ትካላት ውዕል ብምግባር 250 ቶን ኤለክትሮኒካዊ ጓሓፍ ክእክብ ተስፋ ኣለዎ። እዚ ግና ካብቲ ኬንያ ዓመታዊ እተፍርዮ 50,000 ቶን ዝግመት ኤለክትሮኒካዊ ጓሓፍ ኣዝዩ ሒደት እዩ። ሲሞን ኣብ መላእ እታ ሃገር ሰባት ዘየድልዮም ኤለክትሮኒካዊ ኣቕሑ ዘረክቡሉ ናይ መኣከቢ ነቑጣታት ናይ ምክፋት ዓብዪ ውጥን ኣለዋ። ኬንያውያን ኤለክትሮኒካዊ ጓሓፍ ኣብ ልዕሊ ኣከባቢ ብዛዕባ ዝፈጥሮ ሓስያ ዝያዳ ንቑሓት ይኾኑ  ምህላዎምን ገለ ነገር ክገብሩ ከምዝደልዩን ሲሞን ትገልጽ። መንግስቲ ኬንያውን ነዚ ንምሕጋዝ ገለ ስጉምትታት ይወስድ ኣሎ፤ ንሱ ከኣ ነቲ ንኤለክትሮኒካዊ ኣቕሑ ዳግም ንምምስራሕ ዘድልይ ፋይናንስያዊ ሰኸም ናብ ኣፍረይቲ ወይ ከኣ ኣምጻእቲ ዝመልስ ‘ኤክስተንድድ ፕሮዲዩሰር ሬስፖንሲቢሊቲ ሌጂስሌሽን’ ዝተሰመየ ሕጊ ንምትእትታው ይሰርሕ ኣሎ። “ነዚ ንደፍኣሉ ኣሎና ምኽንያቱ እዚ ነታ ሃገር የድልያ እዩ፤ ደሓር ከኣ ኬንያ ንመላእ ኣፍሪቃ ጽቡቕ ኣብነት ክትኸውን ኢና እንደልያ” ትብል ሲሞን። ቤት ዕዮ ማእከል ዊኢ 10 ተክኒሻናት ክህልውዎ እንከለው፡ ነቲ ኤለክትሮኒካዊ ኣቕሑ ብጥንቃቐ ብምፍንጣሕ፤ ነቶም ከም ሓጺንን ነሓስን ዝኣመሰሉ ኣብኡ ከውጽእዎ እንከለው፤ ከም ወርቂ፡ ፕላቲንየምን ፓላድየምን ዝኣመሰሉ ኣብቲ ‘ሰርክዩት ቦርድ’ ዝርከቡ ክቡራት ማዕድናት ግና ኣብ ኣውሮጳን እስያን ዝርከቡ ምዕቡላት ትካላት ምምኻኽ ጥራሕ’ዮም ክወጹ ዝኽእሉ። ሓደ መዓልቲ ኣብ ኬንያ ናይ መምኸኺ ትካል ናይ ምትካል ሕልሚ ከምዘለዋ’ውን ሲሞን ትገልጽ።


ቅልውላው ትግራይ: ሎሚ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣቱ ጄፍሪ ፌልትማን ካብ ሓላፍነቱ ክሰናበት እዩ

ካብ ሓላፍነቱ ከምዝለዓል ዝተነግረሉ፡ ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ኣምባሳደር ጄፍሪ ፌልትማን ሎሚ ሓሙስ ናብ ኣዲስ ኣበባ ክገይሽ ምዃኑ ጸብጻባት ሓቢሮም። ሮይተርስ ንሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ጠቒሱ፡ ፌልትማን ምስ ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምዝርራብ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ ከብቅዕ ጸቕጢ ክፈጥር ምዃኑ ጸብጺቡ። እቲ ኲናት ኣብ ዝለዓለ ብርኪ በጺሑ፤ ሓይልታት ትግራይ ናብ ኣዲስ ኣባበ ገጾም ይግስግሱ ኣብ ዝነበርሉ እዋን፡ ናብ ቱርኪ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፣ ኢትዮጵያ፣ ኬንያ፣ ሱዳንን ግብፅን ዝተመላለሰ ፌልትማን፡ መንግስትን ሓይልታት ትግራይን እቲ ኲናት ብሰላም ክፈትሕዎ ምጽዓሩ ዝዝከር እዩ። ፌልትማን ሎሚ ብኢትዮጵያ ዝጅምር ጉዕዝኡ፡ ነቲ ኣብቲ ዞባ ንትሸዓተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ ፍሉይ ተልእኾኡ ናይ መዛዘሚ መገሽኡ ከምዝከውን እዩ ዝዝረብ ዘሎ። ደማዊ ኲናት ትግራይ ካብ ዝጀመር ኣትሒዙ፡ ሰላማዊ ፍታሕ ንምንዳይ ክሕግዝ ብፕረዚደነት ጆ ባይደን ዝተሰየመ ኣምባሳደር ጄፍሪ ፌልትማ፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ብተደጋጋሚ ናብ ኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራት'ቲ ዞባን ምምልላሱ ዝዝከር እዩ። ብፍላይ ናብ ኣዲስ ኣበባ ብተደጋጋሚ ዝተመላለስ  ጄፍሪ ፌልትማን፡ ምስ ሰበ-ስልጣናት ኢትዮጵያን ኣብ ኬንያ ድማ ምስ ተወከልቲ ህወሓት ምዝታዩ ተዛሪቡ ነይሩ። ብተወሳኺ ፌልትማን ምስ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ፕሬዝዳንት ናይጄሪያ ነበር ኦሉሴጎን ኦባሳንጆ፡ ብተደጋጋሚ ከምዝመኸረ'ውን ዝዝከር ኮይኑ፡ ዛጊድ እዚ ዝበሃል ጭቡጥ ፍታሕ ግን ኣይተረኸበን። ካልኦት ላዕለዎት ሰበ-ስልጣናት ኣመሪካ ድማ እቲ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ፍታሕ ክረክብ ተደጋጊሚ ጻውዒት ከስምዑ ዝተስተውዓለ ኮይኑ፡ ጸቕጢታት ይፈጥሩ እዮም ዝተብሃለ ገለ ስጉምቲታት'ውን ተወሲዶም እዮም። ካብ ባሕቲ ጥሪ ሓድሽ ዓመት ኣውሮጳ ጀሚሩ ተግባራዊ ክኸውን ብፕረዚደነት ጆ ባይደን ዝተፈረመ፡ ኢትዮጵያ ካብ'ቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ፍርያተን ኣብ ኣመሪካ ብዘይቀረጽ ከእትዋ ዝፈቅድ ስምምዕ ኣጎዋ ክትስረዝ ዝተግብረ ኾይsኑ፡ ካብቶም ጸቕጢታት ሓደ እዩ። እንተኾነ፡ ፌልትማን ክልቲኦም ወገናት ኣብ ክሊ ጠረጴዛ ተቐሚጦም ክዘራረቡ ኣይገበረን ተባሂሉ እዩ ዝንቀፍ። እቲ ኣብ ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝሰፍሐ ኲናት ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣብጺሑ እዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብታ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ሰባት ንጥሜት ተቓልዖምላ ዘለዉ ትግራይ፡ 'ዕላዊ ዘይኮነ ዕጽዋ ብመንግስቲ ተኣዊጁ' ከምዘሎ እዩ ዝኸስስ። መንግስቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ በይናዊ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ኣዋጅ ምስ ወሰደ፡ ሓይልታት ትግራይ ተመሳሳሊ ስጉምቲ ብዘይምውሳዶም ስዒቡ ዝመጽአ ጸገም ከምዝኾነ ይገልጽ። ኣመሪካ ሓዊሱ ብዙሓት ሃገራት ምዕራብ እቲ ጎንጺ ጠጠው ክብል፣ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክግታእን ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይ ገደብ ናብ ትግራይ ክበጽሕን ክሓቱ ጸኒሖም እዮም። ኢትዮጵያ ኣብ 2021 ናብ ከምዚ ዓይነት ጎንጺ ክትኣቱ እያ ዝብል ግምት ከመዘይነበሮ ዝዛረብ ፌልትማን፡ ኣመሪካ ኾነ ንሱ ንህወሓት ተዳልዉ ኢኩም ብዝብል ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝቐርበሉ ወቐሳ ኣይቕበሎን። "ንዝኮነ ጉጅለ ኣይንድግፍን፤ ንሓደ ወገን ዘዳልዉ እዮም ዝብል በለካ ለኸዐካን ውጹእ ሕሶትን እዩ" ክብል ጽሒፉ ነሩይ። ኣብ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካን ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ብላዕለዋይ ሓላፍነት ዝሰርሐ፡ ጄፍሪ ፌልትማን፡ ኣብ ጉዳያት ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ናይ ነዊሕ እዋን ልምዲ ዘለዎ ምኩር ዲፕሎማት ምዃኑ ይዝረብ። ከምኡ’ውን ፌልትማን፡ ዝተፈላለያ ሃገራት ዘካተተ ዲፕሎማሲ ኣብ ምእላይን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ዝተኻየዱ ልዝባት ዕርቅን ስትራተጂ ኣመሪካ ኣብ ምፍጻምን ዓብዪ ተሞክሮ ከምዘለዎ ይግለጽ። ወዲ 62 ዓመት ፌልትማን፡ ኣብ መጽናዕቲታት ትካላት ዓለምለኸ ፖለቲካ ርኡይ ግደ ዝነበሮ ምዃኑ’ውን ይዝረብ። ኣብ ጉዳያት ፖለቲካን ፖሊሲ ወጻእን ንዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝነበረ ባንኪ ሙንን፡ ሕዚ ዘሎ ኣንቶንዮ ጉቱሬዝን ዘማኸረ ኾይኑ፡ ንቤት ምኽሪ ጸጥታ፡ ኣብ ጉዳያት ሰላምን ደሕንነትን ብተደጋጋሚ መብርሂ ብምሃብ ውን ይፍለጥ ሮይተርስ ኣምባሳደር ፌልትማን ኣብ ዝቅጽሉ ሰለስተ ሰሙናት ካብ ቦትኡ ከምዝእለን ብካልእ ሓላፊ ከምዝትካእን ምንጭታት ጠቒሱ ኣቃሊሑ ኣሎ። ከም ጸብጻብ ሮይተርስ እንተኾይኑ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኾይኑ ዘገልገለ ጄፍሪ ፌልትማን፤ ኣብ ቱርኪ ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኮይኑ ይሰርሕ ብዘሎ ዴቪድ ሳተርፊልድ ክትካእ እዩ። ኣምባሳደር ሳተርፊልድ ኣብ ቱርኪ፣ ሶሪያ፣ ቱኒዚያ፣ ስዑዲ ዓረብን ሊባኖስን ኣብ ዝተፈላለዩ ሓላፍነታት ዘገልገለ እዩ። ኣምባሳደርስ ዴቪድ ሳተርፊልድ ኣብ ቱርኪ ኣምባሳደር አሜሪካ ኮይኑ ቅድሚ ምሻሙ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ንዝንበረ ማይክ ፖምፔዮ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ኮይኑ ሰሪሑ እዩ። ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ዘሎ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ናብ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝለኣኾ ድብዳበ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ኩሉ ከባቢታት ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከምዝሰሓቡን እቲ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንክረክብ ዝዓለመ ምዃኑን ይገልጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ሒዝዎም ዘሎ ከባቢታት ሒዙ ከምዝጸንሕን ናብ ትግራይ ወተሃደራዊ ወፍሪ ከምዘየካይድን ኣፍሊጡ ነይሩ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት አንቶኒዮ ጉቴሬዝን ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኔድ ፕራይስን፡ እዚ ምዕባለታት ንሰላም በሪ ዝኸፍት ምኳኑ ገሊጾም ነይሮም። እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን እቲ ኲናት ዝርከበሉ ኩነታት ዘመልክት ጭቡጥ ሓበሬታ'ኳ እንተዘይተረኽበ፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ውግእ ከምዘሎ እዩ ዝዝረብ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ድማ ኣብ ገለ ከባብታት ትግራይ ደብዳባት ነፈርቲ ከካይድ ምጽንሑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ብሰንኪ'ቲ ብ3 ሕዳር 2020 ዝተወልዐን ዓመት ዝሓለፎን ኲናት ትግራይ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ክቕተሉ እንከለዉ፡ ሚልዮናት ተፈናቐሊሎም፡ ኣስታት 10 ሚልዮን ህዝቢ ድማ ተጸባዪ ረዲኤት ኮይኑ ኣሎ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ኬንያን ኣመሪካን ኲናት ሓድሕድ ንከብቅዕ ቀጻሊ ጻዕሪ ከምዝገብራ ገሊጸን

ርግዓት ኢትዮጵያ ንሰላም እቲ ዞባ ወሳኒ ብምዃኑ ኣብታ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብቕልጡፍ መፍትሒ ክረክብ ኬንያን ኣመሪካን ዝገብረኦ ጻዕሪ ክቕጽላ ከም ዝተሰማምዓ ተገሊጹ፡፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ዴቬድ ሳተርፊልድ ምስ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝተዛተይሉ እዋን ነቲ ቅዋም ከም ዝወሰዱ ቤት ጽሕፈት እቲ ፕረዚደንት ኣፍሊጡ፡፡ ፕረዚደንት ኬንያ እቲ ኲናት ደው ንክብል ይገብሮ ንዘሎ ጻዕሪ ዝነኣደ ኣምባሳደር ሳተርፊልድ፡ ኣበርክቶ እቲ መራሒ ወሳኒ ምዃኑ ብምግላጽ ጻዕሩ ክሰምር ሓገዝ ኣመሪካ ከምዘይፍለዮ ገሊጹ፡፡ ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኢትዮጵያን ኬንያን ብፍላይ ኣብ ህንጸት ቴሌኮምዩኒኬሽን ብሓባር ይሰርሓ ከም ዘለዋ ብምጥቃስ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ነቲ ዝተረኸበ ውጽኢት ከይጎድኦ ደው ክብል ከም ዘለዎ ተዛሪቡ፡፡ "ጥንካረ ኢትዮጵያ ንዓና ጠቓሚ እዩ፡፡ ዝተረጋገአት ኢትዮጵያ ተርብሓና እያ፡፡ ነዚ እዩ እቲ ጎንጺ መፍትሒ ክረክብ ዝኽኣልናዮ ኩሉ ንገብር ዘለና" ኢሉ፡፡ ሓድሽ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝመጽአ ኮይኑ፡ ኣብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ብምብጻሕ ምስ ላዕለዎት ሰበስልጣን እተን ሃገራት ከም ዝተዘራረበ ተገሊጹ እዩ፡፡ ንጄፍሪ ፌልትማን ተኪኡ ዝመጽአ ኣምባሳደር ሳተርፊልድ፡ ኣብ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ሓላፊት ጉዳያት ኣፍሪቃ ምስ ዝኾነት ኣምባሳደር ሞሊ ፊ እዩ ነቲ ምብጻሕ ጀሚሩ፡፡ ፈለማ ናብ ስዑድ ዓረብ ብምኻድ፡ ብዛዕባ እታ ኣብ ከቢድ ፖለቲካዊ ጸገም እትርከብ ሱዳን ኣመልኪቱ ኣብ ዝተዳለወ ኣኼባ ተሳቲፉ፡፡ ቀጺሉ ድማ ናብ ካርቱም ኣምሪሑ ምስ ወታሃደራዊ መራሕትን ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ሓይልታትን ድሕሪ ምዝርራቡ ናብ ኢትዮጵያ ብምብጻሕ ምስ መራሕቲ ኢትዮጵያን ሕብረት ኣፍሪቃን ከም ዝተዛተየ ተገሊጹ፡፡ እቶም ላዕለዎት ዲፕሎማሰኛታት ካብ ዋሽንግተን ቅድሚ ምብጋሶም ናብ ሃገራት ስዑድ ዓረብ፣ ሱዳንን ኢትዮጵያን  ከም ዝበጽሑ ተገሊጹ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ካብ ዝጅመር 15 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኲናት ምስ ኢትዮጵያ ዝነበራ ርክብ ዝላሕለሐ ኣመሪካ፡ ርክባ ምስ ኬንያ ክጠናኸር ገይራ'ያ። ኬንያ እውን እቲ ኲናት መፍትሒ ክረክብ ጻዕሪ ክትገብር ጸኒሓ'ያ። ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ'ውን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ብተደጋጋሚ ከም ዝተዘራረበ ይዝከር።


ኣብ ኣስመራ ምብጻሕ ዘካየደ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዝግበር እገዳ ከምዘይትድግፍ ገሊጹ

ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና፡ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብምርኻብ ተዘራሪቡ። "ክልቲኦም ወገናት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክልተኣዊ፡ ዞባዊን ዓለምለኻውን ናይ ሓባር ረብሓታት ዝምልከቱ ጉዳያት ብፍሕሽውን ግሉጽን ኣገባብ ዓᎁቕ ምልውዋጥ ሓሳባት" ከምዘካየዱ ብመንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኤርትራ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ሓቢሮም። ዋንግ ዪ ኣብ ኤርትራ ናይ ክልተ መዓልታት ናይ ስራሕ ምብጻሕ ንምክያድ ትማሊ ምሸት'ዩ ናብ ኣስመራ ኣቲዩ። እቲ ላዕለዋይ ቻይናዊ ብዓል ስልጣን ምስ ኤርትራዊ መዘናኡ ዑስማን ሳልሕ ኣብ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ፡ ሃገሩ "ንዝኾነ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዝግበር በይናዊ እገዳ ከምዘይትድግፎ" ኣፍሊጡ። ኤርትራ ብወገና ንመትከላት "ሓንቲ-ቻይና"- ነታ ናይ ባዕላ መንግስትን ምምሕዳርን ዘለዋ ታይዋን ዘጠቓለለት- ከም እተኽብር ደጊማ ኣረጋጊጻ'ላ። ብመንገዲ'ቲ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝጸንሐ 'ስትራተጂካዊ ሽርክነት'ን ኣብ መንጎ ኣፍሪቃን ቻይናን ዘሎ ናይ ምትሕብባር ውዕላትን ግብራዊ ምትሕግጋዝ ከካይዳ ምስምምዖም'ውን እቲ ብረቡዕ 5 ጥሪ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ ጠቒሱ። ክልቲአን ሃገራት ኣብ ህንጻ፡ ዕደና፡ ጥዕናን ትምህርትን ዝበሉ መዳያት ክተሓጋገዛ ከምዝጸንሓ ይግለጽ። ኩባንያታት ህንጻ ቻይና ካብ ፈለማ ናጽነት ጀሚረን ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት ኤርትራ ይሳተፋ ነይረን'የን። ኣብዚ ቀረባ ዓመታት ድማ፡ ሓያሎ ኩባንያት ዕደና ቻይና ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ዕደና ዳህሳሳት ይኹን ምውጻእ ማዕድናት ኢድ ከምዘለወን ይንገር። ላዕለዋይ ኣማኻሪ መንግስትን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻእን ቻይና ዝኾነ ዋንግ ዩ ናብ ኣስመራ ኣብ ዝኣተወሉ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ፡ ኣማኻሪ ፕረዚደንት ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብርኣብን ሓላፊ ቁጠባዊ ጉዳያት ህዝባዊ ግንባር ዲሞክራስን ፍትሕን ኣቶ ሓጎስ ገብረሂወት ዝርከብዎም ላዕለዎት ላዕለዎት ሰበስልጣን ተቐቢሎሞ። ብኣመሪካ እገዳ ተነቢሩሉ ዘሎ መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር 2021 ነቲ ብ'በልት & ሮድ' (Belt and Road) ዝፍለጥ ናይ ቻይና ዓለምለኻዊ ተበግሶ ምህናጽ ትሕተ-ቅርጺ ዝምልከት ሰነድ ምርድዳእ ፈሪሙ። እቲ ንዓለም ብመሬትን ባሕርን ከራኽብ ትጽቢት ዝግበረሉ ተበግሶ፡ "ንክልቲአን ሃገራትን ህዝብታትን፡ ከምኡ'ውን ንማሕበረሰብ ቻይና-ኣፍሪቃ ዘርብሕ'ዩ" ክብል ኤምባሲ ቻይና ኣብ ኤርትራ ብትዊተር ገሊጹ። ኣመሪካ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝተወለዐ ኲናት ሓድሕድ ድሕሪ ምስታፎም፡ ኣብ ልዕሊ ትካላት ጸጥታ መንግስቲ ኤርትራን ገዛኢ ውድብ ህግደፍን ትካላቱን፡ ከምኡ'ውን ኣብ ልዕሊ ጠቕላሊ ሓለቓ ስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ጀነራል ፊሊጶስ ወልደዮሃንስ፡ ሓላፊ ትካል ሃገራዊ ድሕነት ብ/ጀነራል ኣብርሃ ካሳን ሓላፊ ቁጠባዊ ጉዳያት ህግደፍ ሓጎስ ገብረሂወት እገዳ ኣምቢራ ትርከብ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣቶ ዑስማን ሳልሕን ሓላፊ ቊጠባዊ ጉዳያት ህግደፍ ኣቶ ሓጐስ ገብረሂወትን ኣብ ከተማ ዳካር - ሴነጋል ኣብ ዝተኻየደ 8ይ ዋዕላ ሚኒስተራት ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ሚስተር ዋንግ ዪ ተራኺቡ፡ ''ኣብ ምድንፋዕ ኩሉመዳያዊ ክልተኣዊ ዝምድናን ኣብ ኣህጉራዊ መድረኻት ክግበር ዝከኣል ምውህሃድን'' ተዘራሪቦም ምንባሮም ይፍለጥ። ቻይና ምስ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ርክባታ ንምድልዳል ኣበርቲዓ ትሰርሕ ምህላዋ'ዩ ዝግለጽ። ሚኒስተር ዋንግ ዪ ኣብ ወሽጢ ሓደ ወርሒ ንኻልኣይ ግዜኡ እዩ ናብ ኣፍሪቃ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ። ሚኒስተር ዋንግ ዪ ነቲ ናብ ሃገራት ኤርትራ፡ ኬንያን ኮሞሮስን ዝገብሮ ናይ ስራሕ ምብጻሕ ትማሊ ሰሉስ ብኤርትራ ጀሚርዎ ኣሎ። እቲ ሚኒስተር ኣብ መቀዳእታ ወርሒ ሕዳር ኣብቲ ኣብ ሰኔጋል ዝተኻየድ ፎረም ምትሕብባር ኣፍሪቃን ቻይናን (FOCAC) ተሳቲፉ ምንባሩ ይዝከር ኮይኑ ኣብ 1 ታሕሳስ'ውን ናብ ኢትዮጵያ ብምልጋስ ምስ ሚኒስተር ወጻኢ ጉዳያትን ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ኢትዮጵያ ኣቶ ደመቀ መኮነን ተራኺቡ ነይሩ።


ሶማልያ ኣብ ድርኩኺት ጥምየት ከምዘላ ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቑ

ኣብ ሶማልያ ብሰንኪ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ወቕትታት ዘጋጠመ ድርቂ፡ ፍርቂ ህዝቢ እታ ሃገር ሓደጋ ጥምየት ኣንጸላልይዎ ከምዘሎ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ።


ሶማልያ፡ ቁጽሪ ግዳያት መጥቃዕቲ ቦምባ 120 በጺሑ

ቁጽሪ ግዳያት ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦምባ ብውሕዱ 120 ከምዝበጽሐ ጸብጻባት ሓቢሮም። ኣብቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ሶማልያ ሞቓዲሾ ኣብ ጥቓ ጽዑቕ ናይ መኻይን መተሓላለፊ (‘ጃንክሽን’) ዘጋጠመ ማንታ ምፍንጃር ቦምባታት ልዕሊ 100 ሰባት ከምዝሞቱ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓሙድ ኣፍሊጡ ነይሩ። ካብ ሞንጎ ‘ቶም ግዳያት "ደቀን ኣብ ሕቑፈን ዝሓዛ ኣዴታት" ከምዝነበራ ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ነቲ ፕረዚደንት ብምጥቃስ ሓቢሩ። ነቶም በቲ መጥቃዕቲ ዝቖሰሉ 300 ሰባት ዓለምለኻዊ ሕክምናዊ ሓገዝ ክግበረሎም ፃውዒት ኣቕሪቡ’ሎ። እቲ ፕረዚደንት፡ በቲ ብቐዳም ንሚኒስትሪ ትምህርቲ ዒላማ ብምግባር ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ  ከሲሱ። መንግስቲ ሶማልያ ንቤተሰብ ናይቶም ዝተቐትሉ ግዳያት ዝውዕል ናይ ሓደ ሚልዮን ዶላር ማዕከን ከፊቱ። ክልተ ናይ ብሕቲ ትካላት’ውን፡ ነቲ ማዕከን ከበርክቱ ምዃኖም ሓቢሮም ኣለዉ። ንጅሃዳውያን ዝድግፍ መርበብ ሓበሬታ ሶማሊ ሜሞ፡ እቲ ጉጅለ ብድሕሪ’ቲ ፍንጀራታት ከምዘሎ ገሊጹ። ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ዘለዎ ጉጅለ ሽበራ ኣልሸባብ ምስ ፌደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ ነዊሕ እዋን ኣብ ዝጸንሐ ግጭት ተጸሚዱ ይርከብ። ናብ ስልጣን ካብ ዝመፅእ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ዘቑፀረ ፕረዚደንት መሓመድ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ሞቓዲሾ ዝርከብ ህቡብ ሆቴል መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም፡ ኣንጻር እቶም እስላማውያን ዕጡቓት ናብ "ፍጹም ኲናት" ከምዝኸፍት ቃል ኣትዩ ነይሩ። እቲ ናይ ቀዳም ፍንጀራታት ኣብ ውሽጢ ናይ ሒደት ደቓይቕ ኣፈላላይ ዝተፈጸመ ኮይኑ ኣብቲ ከባቢ ንዝነበሩ ህንጻታትን ተሽከርከርትን ከምዘዕነወ ይግለፅ። እቲ ቀዳማይ፡ ንሚኒስትሪ ትምህርቲ ከወቅዕ ከሎ፡ ደድሕሪኡ ዝሰዓበ ካልኣይ ድማ ጉጅለታት ሕክምና ንግዳያት ክረድኡ ኣብ ዝመጹሉ እዋን ከምዝተፈንጀረ ማዕከን ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ልክዕ ኣብታ ቦታ ኣብ ሓንቲ ናይ ጽዕነት መኪና ዝተፃወደ ነታጒ ተፈንጂሩ ልዕሊ 500 ከምዝሞቱ ይዝከር። ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ድማ እቲ ዝኸፍአ መጥቃዕቲ ንሱ ነይሩ። ነቲ ብቀዳም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ስዒቡ፡ ብኣማኢት ዝግመቱ ሰባት ኣብ ጥቓ’ቲ መጥቃዕቲ ሽበራ ዝተፈጸመሉ ቦታ ተኣኪቦም ዝጠፍኡ ኣባላት ስድራቤት ክደልዩ ተራእዮም። ካብቶም ዝተቐትሉ ሰባት ሓደ ፍሉጥ ጋዜጠኛን ላዕለዋይ ኣባል ፖሊስን ይርከብዎም። ፕረዚደንት መሓመድ ኣብቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ቦታ ድሕሪ ምብጽሑ፡ "ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ዳግማይ ከምዘይፍጸም ንህዝቢ ሶማልያ ንምሕባር እየ ኣብዚ ተረኺበ ዘለኹ" ኢሉ። "እቲ ምፍንጃር ቦምባ፡ እቶም ዕጡቓት ብሓይልታት መንግስቲ ኣብ ዓውደ ውግእ ተሳዒሮም እናሃለዉ፡ ገና ብህይወት ከምዘለዉ ንምሕባር ዝተላእከ መልእኽቲ እዩ ነይሩ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ ሶማልያ ዝርከብ ተልእኾ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ "እቲ መጥቃዕትታት እቲ ንኣልሸባብ ዝያዳ ንምድኻም ዝካየድ ዘሎ ወተሃደራዊ ወፍሪታት ህጹጽን ኣገዳስን ምⷓኑ ዘጉልሕ እዩ" ኢሉ። ኣሜሪካ፣ ቱርኪ፣ ቀጠርን ጀርመንን ነቲ መጥቃዕቲ ኮኒነንኦ ኣለዋ። ኣልሸባብ ንኣስታት 15 ዓመታት ንሶማልያ ንምቁጽጻር ኣንፃር’ቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝድገፍ ፌደራላዊ መንግስቲ ክቃለስ ጸኒሑ'ሎ። እቲ ጉጅለ ንመብዛሕትኡ ክፋል ደቡባውን ማእኸላይን ሶማልያ ዝቆፃፀር ኮይኑ፣ ናብቲ ኣብ ሞቓድሾ ዝመደበሩ መንግስቲ ዝቆፃፀሮ ከባቢታት እውን ፅልውኡ ከስፍሕ ክኢሉ እዩ።


ልዕሊ 20 ሚልዮን ህጻናት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሰንኪ ድርቂ ንሕሰም ተቓሊዖም - ዩኒሴፍ

ብሰንኪ ኣብ ኢትዮጵያ፣ ኬንያን ሶማልያን ዘጋጠመ ድርቂ፡ ቁጽሪ ንከቢድ ጸገም ዝተቓልዑ ህጻናት ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ብዕጽፊ ከምዝወሰኸ ትካል መድሕን ህጻናት ሕቡራት ሃገራት ዩኒሴፍ ኣፍሊጡ። ዩኒሴፍ ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ብምኽንያት ለውጢ ክሊማ፣ ብደረጃ ዓለም ዝተርኣየ ወሰኽ ዋጋ ሸቐጣት፣ ጎንጽን ሕጽረት ፍርያትን ንዝኸፈአ ጥምየት፣ ጻምእን ሕማማትን ናይ ምቅላዕ ስግኣት ዘለዎም ህጻናት፡ ቁፅሮም ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ ካብ ዝነበሮ 10 ሚልዮን ናብ 20.2 ሚልዮን ከምዝደየበ ሓቢሩ። ኣብ ዩኒሴፍ ምክትል ሓላፊት ምብራቓውን ደቡባውን ኣፍሪቃ ሊኬ ቫን ደዋሊ፡ ኣብዚ ዛዕባ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ ነቲ ድርቂ ዘስዓቦ ጸገም ንምፍታሕ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ትሑት ብምዃኑ፡ ድርቂ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንኽልተ ወለዶታት ቀጺሉ ኣሎ ኢላ። “ህይወት ናይቶም ቁጽሮም እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ብጥምየትን ሕማምን ዝሞቱ ከምኡ እውን ንከብቶም ዝኸውን ማይን ምግብን ንምድላይ ዝፈናቐሉ ዘለዉ ህጻናትን መራሕቲ ስድራን ንምድሓንን ተጻዋርነቶም ንምዕባይን ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ክቕጽል ኣለዎ" ክትብል ሓቢራ። ኣብ ሰለስቲአን ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣስታት 2 ሚልዮን ህጻናት ዝኸፈአ ሕጽረት ዝተመጣጠነ ምግቢ ስለዘጋጠሞም ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮም ይእመን እውን ኢሉ ዩኒሴፍ። ብተወሳኺ ስድራቤታት እቲ ድርቂ ብዝፈጠረሎም ጸቕጢ፡ ንደቆም ዝገብርዎ ሓለዋ ኣብ ሓደጋ ከምዝደቐ ገሊጹ። ብሰንኪ እዚ ድማ ምዝመዛ ጉልበት ህጻናት፣ ትሕቲ ዕድመ መርዓን ግርዛት ደቂ ኣንስትዮን ክውስኽ ክኢሉ። ሕጽረት ውሕስና ምግብን ምፍንቓልን፡ ጾታዊ መጥቃዕትን ምዝመዛን ክውስኽ ከምዝገበሩ ዩኒሴፍ ሓቢሩ። ብካልእ ወገን እቲ ትካል፡ ሓገዝቱን ለገስትን ብዝገብሩሉ ደገፍ፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ህይወት ናይ ምድሓን ኣገልግሎት የቕርብ ከምዘሎ ጠቒሱ። ኣብ ሃገራት ኢትዮጵያ፣ ኬንያን ሶማልያን ንተኸታታሊ ሓሙሽተ ዓመታት ብዘጋጠመ ሕጽረት ዝናብ ዝተፈጠረ ከቢድ ደርቂ ንምፍታሕ ዝተውሃበ ትኹረት ውሑድ ብምዃኑ፡ ሕጽረት ገንዘብ ከጋጥም ከምዝኽእል ዩኒሴፍ ኣተሓሳሲቡ'ሎ። ኣብዚ ዝዛዘም ዘሎ ዓመት ፈረንጂ፡ ንኣስታት 2 ሚልዮን ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ናይ ህይወት ምድሓን ሕክምና ከምዝሃበ ዝገለጸ ዩኒሴፍ ካብ 6 ወርሒ ክሳብ 15 ዓመት ንዝርከቡ ህጻናት ክታበት ሕማም ንፍዮ ምሃቡ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝቕጽል ዓመት ንስራሕቲ ህይወት ምድሓንን ካልእን 759 ሚልዮን ዶላር ከምኡ ድማ ምስ ክሊማዊ ለውጢ ዝተኣሰሰሩ ስራሕቲ ንምስላጥ 690 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮ ሓቢሩ።


ፕረዚደንት ሶማልያ ኣብ ውሽጢ ኣዋርሕ ኣብ ኤርትራ ካልኣይ ወግዓዊ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ

ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሼኽ ማሕሙድ፡ ኣብ ውሽጢ ሒደት ኣዋርሕ ንካልኣይ ግዜ ወግዓዊ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ። እቲ ሎሚ ኣብ ርእሰ ከተማ ኣስመራ ዝኣተወ ሓድሽ መራሒ ሶማልያ፡ ንኣርባዕተ መዓልታት ኣብታ ሃገር ክጸንሕ ምዃኑ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ኣርባዕተ መዓልታት ዝወሰደ ተመሳሳሊ ውግዓዊ ምብጻሕ ኣብ ዝገበረሉ፡ ኣብ መመረቕታ ናይቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣብ ኤርትራ ዝሰልጠኑ ወተሃደራት ሶማልያ ተሳቲፉ ነይሩ። ኣብቲ ፈላሚ ናብታ ሃገር ዝገበሮ መገሻ፡ ምስ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብምርኻብ፡ ጸጥታውን ወተሃደራውን ምትሕብባር ክገብሩ ምርድዳእ ፈሪሞም ነይሮም። እንተኾነ ግን፡ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ኣስመራ ዝተኸተመ ስምምዕ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃቡን። ኣብ ወርሒ ግንቦት ስልጣን ዝተረከበ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ 5,000 ወተሃደራት ሶማልያ ብቕልጡፍ ናብ ሃገሮም ከምዝምለሱ ክገብር ምዃኑ ቃል ኣትዩ ነይሩ። ቅድሚ ናብ ስልጣን ምምጽኡ፡ ሃለዋት ናይቶም ወተሃደራት ኣብታ ሃገር ኣዘራራቢ ኮይኑ ምንባሩ ይግለጽ። ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ ዘካየዶ ምብጻሕ ናብ ወደባዊት ከተማ ባጽዕ ብምኻድ ምስቶም ዝስልጥኑ ዝነበሩ ኣባላት ሓይሊ ባሕሪ ሃገሩ ተራኺቡ ነይሩ። እዚ ናይ ሕጂ ምብጻሕ እንታይ ዝዓለመ ምዃኑ ግን፡ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ የለን። ቤትምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ኤርትራ ስልጠና ዝወሰዱ ወተሃደራት ሶማልያ ኣብ ኲናት ትግራይ ከምዝተሳተፉ ዝገልጽ ሓበሬታ ከምዝረኸበ ይጠቅስ። ምኽትል ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ሶማልያ ዝነበረ ዓብዱሰላም ጉለድ ብወገኑ፡ ኣብ ኤርትራ ወተሃደራዊ ስልጠና ዝወሰዱ ስልጠናኦም ዝወድኡ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሶማላውያን ወተሃደራት ኣብቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኻየደ ኲናት ከም ዝተሳተፉን ብዙሓት ከም ዝሞቱን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መጠይቕ ገሊጹ ነይሩ። ይዅን’ምበር፡ ኣብቲ እዋን ሚኒስተር ሓበሬታ ሶማልያ ዝነበረ ዑስማን ኣቡከር ዱቤ ነቲ ጸብጻባት ብምንጻግ፡ ወተሃደራት ሃገሩ ኣብቲ ኲናት ኣይተሳተፉን ምባሉ ይዝከር። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ’ውን፡ ነቲ ሓበሬታ ነጺግዎ ነይሩ።