ሶማልያ፡ ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 14 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ኣብ ዝርከብ ሰብመዚ መንግስቲ ዘዕርፉሉ ኣገዳሲ ሆቴል ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብወሕዱ 14 ክቐተሉ እንከለዉ፡ ሓያለ ካልኦት ቆሲሎም። ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ምስቶም ኣብቲ ሆቴል ዓሪዶም ዝነበሩ ዕጡቓት ድሕሪ ዘካየድዎ ልዕሊ 20 ሰዓታት ዝወሰደ ረጽሚ ነቲ ሆቴል ክቆጻጸርዎ ኪኢሎም ኣለዉ። ምስ ጂሃዳዊ ጉጅለ ኣል-ቃዒዳ ርክብ ዘለዎም ዕጡቓት ኣል-ሸባብ ነቲ መጥቃዕቲ ባዕሎም ከምዝፈጸምዎ ገሊጾም ኣለዉ። እቶም ኣብቲ መጥቃዕቲ ዝተቐትሉ፡ ሸሞንተ ሲቪላውያን ሓደ ወተሃደርን፡ ከምኡ'ውን ሓሙሽተ ዕጡቓት ኣልሸባብን ምዃኖም ኣፈኛ ፖሊስ ሳዲክ ዶዲሸ ኣረጋጊጹ። ሓይልታት ጸጥታ 60 ሰባት ቅድሚ'ቲ ፍጥጥ ምውድኡ ካብቲ ሆቴል ከውጽኡ ከምዝኸኣሉ ሓቢሮም። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ብሰራዊት ኣመሪካ ዝድገፉ ሓይልታት መንግስቲ ኣብ ልዕሊ'ቶም ዕጡቓት ተኸታታሊ ስርሒታት ብምክያድ ሰፊሕ ቦታታት ከምዝተቖጻጸሩ ይፍለጥ።  እንተኾነ ግን፡ ኣል-ሸባብ ከምዚ ዓይነት መጥቃዕትታት ብምውሳድ'ዩ ግብረመልሲ ክህብ ጸኒሑ። ኣብ ሆቴል ቪላ ሮዝ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ስዒቡ፡ ሚኒስተር ሓለዋ ከባቢ እታ ሃገር ኣደም ኣው ሃርሲ ካብቲ መጥቃዕቲ ብሂወት ከም ዝተረፈ ተዛሪቡ። ሚኒስተር ውሽጣዊ ፀጥታ ሶማልያ መሓመድ ኣሕመድ’ውን በቲ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ከም ዝቘሰለ ዝገልፁ ዘይተረጋገፁ ጸብጻባት ኣለዉ። ሚሊሻታት እቲ ንልዕሊ 15 ዓመታት ኣብ ሶማልያ ክንቀሳቐስ ዝፀንሐ እስላማዊ ጕጅለ ኣልሸባብ፡ ንሆቴል ቪላ ሮዝ ከም ዝተቘጻጸርዎ ኣፍሊጦም ኣለዉ። እዚ መጥቃዕቲ ተፈጺምዎ ዘሎ ሆቴል ቪላ ሮዝ፡ ካብ ፕረዝደንታዊ ቤተ-መንግስቲ ኣብ ቀረባ ርሕቐት ዝርከብ እዩ። ሰብመዚ ፖሊስ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ቍጽሮም ብንፁር ዘይፍለጥ ተፈንጃርን ብረትን ዝተዓጠቝ ኣጥቃዕቲ ከም ዝተሳተፉ ሓቢሮም። ሓደ ምስክር ዓይኒ ድማ፡ “ከቢድ ነትጕ፡ ፀኒሑ ድማ ጽዑቕ ልውውጥ ተዅሲ ከም ዝሰምዐ” ገሊፁ። ኣብ ጥቓ እቲ መጥቃዕቲ ዝተፈፀመሉ ከባቢ ዝነብር ኣሕመድ ዓብዱላሂ፡ “ኣብ ውሽጢ ገዛና ኢና ዘለና፡ ተዅሲ ንሰምዕ ኣለና” ኢሉ። ካብ ሰብመዚ ፖሊስ ሶማልያ ዝዀነ መሓመድ ዓብዲ፡ ብመሳዅቲ እቲ ሆቴል ብምህዳም ካብቲ መጥቃዕቲ ከም ዝደሓኑ ንሮይተርስ ገሊፁ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ናብ ስልጣን ካብ ዝድይብ ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ፡ እዚ እስላማዊ ጕጅለ ኣብ ሞቓድሾ ኣብ ዝርከብ ካልእ ስሙይ ሆቴል መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሙ፡ ኣንጻር እቶም እስላማዊ ሚሊሻታት “ምሉእ ኵናት” ከም ዝኸፍት ተሓንዩ ነይሩ። በቲ መጥቃዕቲ 20 ሰባት ከም ዝተቐተሉ ዝዝከር እዩ። ድሕሪ ክልተ ወርሒ፡ ኣብታ ከተማ ኣብ ዝርከብ ዕሙር መገዲ ኣብ ልዕሊ ክልተ መኻይን ብዝተፈፀመ ምፍንጃር ነታጕ፡ ብውሑዱ 100 ሰባት ተቐቲሎም። ኣልሸባብ ድማ ነዚ መጥቃዕቲ’ውን ከም ዝፈፀመ ሓላፍነት ወሲዱ። ነዚ ስዒቡ ፕረዚደንት ማሕሙድ፡ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ኣልሸባብ ዝርከቡ ብዙሓት ከባቢታት ሓራ ንምውጻእ፡ ንሰራዊት ሶማልያን ብመንግስቲ ዝድገፉ ሚሊሻታት እንዳታትን ክኸቱ ገይሩ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣንድሪው ሃርዲንግ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ምስቲ ብኣሜሪካ ዝምወልን ኣንጻር ኣልሸባብ ዝቃለስን “በርቂ” ተባሂሉ ዝፅዋዕ ብርጌድ ጻንሒት ገይሩ ነይሩ። እዚ እስላማዊ ጕጅለ፡ ንመንግስቲ ሶማልያ ብምዕላው፡ ጥቡቕ እስላማዊ ትርጕም መሰረት ዝገበረ መንግስቲ ክተክል እዩ ዝሕልን።


ሶማልያ 'ኣልሸባብ' ዝብል ስም ምጥቃም ኣጊዳ

ሚኒስትሪ ጉዳያት ሃይማኖት ሶማልያ፡ ኣብታ ሃገር ዝንቀሳቐሱ እስላማውያን ዕጡቓት ‘ኣልሸባብ’ ብዝብል ስም ከይጽውዑ ገደብ ኣንቢሩ። ኣልሸባብ ብቛንቋ ዓረብ “መንእሰይ” ዝብል ትርጕም ዘለዎ ኰይኑ እቲ ጅሃዳዊ ዕጡቕ ከምዝፅውዓሉ ይፍለጥ። ህዝቢ ነቲ ዕጡቕ ጕጅለ ‘ኣልሸባብ’ ኢሉ ከይጽውዕ ዘተሓሳሰበ እቲ ሚኒስትሪ ጉዳያት ሃይማኖት፡ “ኻዋሪጅ” ኢሉ ክጽውዖ ሓቲቱ’ሎ። “ኻዋሪጅ” ዝብል ቃል ምንእኣስ (ንዕቐት) ዝመልኦ ቃል ኰይኑ፡ ትርጕሙ ድማ ፋሉል ወይ ካብ ንቡር ዝወጸ ዝብል እዩ። እቲ ሚኒስትሪ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሃይማኖታዊ መራሕቲ ምስቶም ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ዘለዎም ዕጡቓት ከይራኸቡ ወይ ስምምዕ ከይገብሩ እውን ከልኪሉ። መንግስቲ፡ እቲ ንኣልሸባብ “ኻዋሪጅ” ብዝብል ስም ንምፅዋዕ ዝተዋህበ መምርሒ፡ ኣካል ናይቲ ኣንጻር እቲ ጕጅለ ዝካየድ ኲናት ምዃኑ ይገልጽ። መንግስቲ ሶማልያ ንኣልሸባብ ካልእ ስም ክህብ ከሎ እዚ ንመጀመርታ ግዜ ኣይኮነን። ኣብ 2015 [ኣ. ኣ]፡ ማዕከናት ዜና ነቲ ዕጡቕ ጕጅለ "ኡጉስ" ብዝብል ክጽውዓኦ መምርሒ ሂቡ ነይሩ። እዚ ድማ "ንህዝቢ ሶማልያ ዝጭፍጭፍ ጕጅለ" ዝብል መልእኽቲ ዘሕልፍ ቃል እዩ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ነቲ ውሳነ ግብረ-መልሲ ዝሃበ ኣልሸባብ፡ ንመምርሒታት መንግስቲ ተኣዛዚ ዝኸውን ወይ ነታ ቃል ዝጥቀሙ ጋዜጠኛታት ይዅን ካልእ ዝዀነ ይዅን ሰብ፡ ክቐጽዕ ምዃኑ ኣጠንቂቝ ነይሩ። ሰበስልጣን ፌደራል፡ ማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ብዛዕባ ንጥፈታት ኣልሸባብ ጸብጻብ ከየቕርባ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣጊዶም ነይሮም።


ሶማልያ፡ ሓደ ካብ መስረትቲ ዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ ተቐቲሉ

ሓደ ካብ መስረትቲ ጂሃዳዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ዝኾነ ዓብዱላሂ ናድር ብቀዳም ኣብ ዞባ ደቡባዊ ማእከል ጁባ ከም ዝተቐትለ መንግስቲ ሶማል ኣፍሊጡ። ናድር፡ ቀንዲ ሓላፊ ክፍሊ ሃይማኖታዊ ጎስጓስ ኣልሸባብ ከም ዝነበረን፡ ብዛዕብኡ ሓበሬታ ንዝሃበ 3 ሚልዮን ዶላር ክወሃቦ ተሰሊዑ ከም ዝነበረን ሚኒስትሪ ዜና ሶማል ሓቢሩ። ናድር ነቲ ነነዊሕ እዋን ብጽኑዕ ከም ዝሓመመ ዝንገረሉ ‘ኣቡ ዑበይዳህ’ ብዝብል ዝፍለጥ መራሒ ኣሕመድ ዑመር ዲሪየ፡ ኪትክእ ብኣል-ሸባብ ትጽቢት ዝግበረሉ ምዃኑ እቲ ሓበሬታ ጠቒሱ። ናይ ብሕቲ ማዕከናት ዜና ከምዝጸብጸብኦ፡ ናድር ብመጥቃዕቲ ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮን) እዩ ተቐቲሉ። ሚኒስትሪ ዜና ሶማልያ ግን፡ ሓይልታት ጸጥታ ሶማል ምስ ኣህጉራውያን መሻርኽቲ ብምትሕብባር ንናድር ኣብ ስርሒት ከም ዝተቐትለ ካብ ምሕባር ሓሊፉ፡ ብዛዕባ’ቲ መጥቃዕቲ ድሮን ኣይጠቐሰን። እቲ መብዛሕትኡ ንላዕለዎት መራሕቲ ኣልሸባብ ዒላማ ዝገብር፡ እዚ ኣፍሪቃ ሰራዊት ኣመሪካ (Africa Command) ብዛዕባ’ቲ ዝተባህለ ፍጻመ ዝሃቦ ርእይቶ  የልቦን። እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ፡ ኣብታ ሃገር ኣብ ዝተፈጸመ ሓድሽ መጥቃዕቲ ቦምባ ብውሕዱ ትሽዓተ ሰባት ተቐቲሎም። ኣብቲ ኣብ ከተማ በለድወይነ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ላዕለዎት ሰበስልጣን ዞባ ከምዝተቐትሉ ፖሊስ ሓቢሩ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ መኪና ብዝተጻወደ ነታጒ'ዩ ተኻይዱ። እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ናይቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ወሲዱ'ሎ። ዕላማ ናይቲ መጥቃዕቲ ሕነ ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ-ሰንበት ዝተቐትለ ላዕለዋይ መራሒንምፍዳይ ክኸውን ከምዝኽእል ጸብጻባት ይእምቱ። መንግስቲ ሶማልያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ናይ ቱርኪ ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮናት) ኣብቲ ኣንጻር ዕጡቓት ኣልሸባብ ዝካየድ ዘሎ ስርሒታት ይሳተፋ ከምዘለዋ ገሊጹ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ካብ ሓያለ ከባቢታት ከምዝተደፍአን ብዙሓት ካብ ኣባላቱ ከምዝኸሰረን ይግለጽ።


ጓለይ ንምቕባር ጉልበት ስኢነ’ - ብደርቂ ዝተጠቕዐት ሶማልያዊት ኣደ

ወዲ 11 ዓመት ዳሂር፡ ንብዓቱ ኣብቲ ብጥሜት ዝጎድጎደ ምዕጉርቱ እናወረደ "ካብዚ ክድሕን ጥራይ እየ ዝደሊ" በለ ብትሑት ድምጺ። "ንብዓትካ ንሓውኻ ኣይመልሶን'ዩ። ኩሉ ጽቡቕ ክኸውን'ዩ" ክትብል እታ ድኽምቲ ኣዲኡ ፋጡማ ዑመር ክተጽናንዖ ፈቲና። ፋቱማ፡ ካብ ቡሎ ሲየር ዝተባህለት ቁሸት ምስ ትሽዓተ ደቃ ብእግሪ ብውሑዱ ን15 መዓልታት ተጓዞም ቅድሚ ክልተ ሰሙን እዮም ባይዶዋ በጺሖም። ኣብዚ እዋን እዚ ካብ ከተማ ባይዶዋ ወጻኢ ኣብ ዝርከብ ሓመድ ዝመልኦ ቆላ ኣብ ዝተሰርሐ ግዝያዊ ዳስ ይነብሩ። ስድራ ፋጡማ ባይዶዋ ምስ በጽሑ ነዊሕ ከይጸንሑ ወዲ 10 ዓመት ወዳ ሳላት ብጥሜት ሞይቱ። ሬስኡ ድማ ካብቲ ግዝያዊ ዳሶም ሒደት ሜትሮታትርሒቑ ኣብ ዝርከብ ኣኻውሕ ዝበዝሖ መሬት ተቐቢሩ። "ብወደይ ክሓዝን ኣይክእልን እየ። ግዜ የለን። እቶም ካልኦት ብህይወት ንኽጸንሑ ስራሕን መግብን ክረክብ ኣለኒ" ትብል ፋጡማ ነታ ጓል ትሽዓተ ወርሒ ንእሽቶ ጓላ ቢለ ሓቚፋ ነታ ጓል ሽዱሽተ ዓመት ጓላ ማርያም ክትስዕል ከላ ተጠውያ እናረኣየታ። ኣብቲ ካልእ ሸነኽ ናይቲ ናይ ሓመድ መንገዲ፡ ናብ ገማግም ባሕርን ርእሰ ከተማ ሶማል ሞቓዲሾን ገጽ፡ ካልኦት ተመዛበልቲ ስድራቤታት ብዛዕባ መግቢ ንምድላይ ዝገበርዎ ነዊሕ ጕዕዞታት ዝያዳ ዘሕዝን ዛንታታት የዘንትዉ። ዳርጋ ክልተ ሲሶ ካብቶም ኣብተን መዓስከራት ዝርከቡ ንኣሽቱ ህጻናትን ነፍሰጾራትን ብሕዱር ሕጽረት መግቢ ይሳቐዩ ከምዘለዉ ሓደ ሓድሽ መጽናዕቲ ይገልጽ። እዚ ድማ ምስቲ ልዑል መጠን ሞት፡ እቲ ኣብቲ ከባቢ ዝተዓወጀ ኣዋጅ ጥሜት ድሮ ከምዝደንጎየ ከመልክት ዝኽእል’ዩ። ኣብዚ እዋን እዚ፡ ለውጢ ክሊማ ዘጋደዶ ተኸታታሊ ድርቂ፡እቲ ኣብ መላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ንዘመናት ዝጸንሐ ጓሳዊ ኣነባብራ ንኸብቅዕ ጠንቂ ከይኸውን የስግእ ኣሎ። ፋጡማ፡ ወዲ 10 ዓመት ወዳ ሳላት ጥራይ ኣይኮነን ብጥሜት ዝሞታ። ብተመሳሳሊ ሰለስተ ዓመት ዝመልኣ ጓላ ፋርሂር እውን ብጥሜት ሞይታታ እያ። "ጓለይ ኣብ ቅድሚይ ክትመውት ርእየያ፡ ዋላ ሓንቲ ክገብር ኣይከኣልኩን" ትብል። "ን10 መዓልታት ሓዚለያ ጸኒሐ። ክንቀብራ ጉልበት ኣይነበረናን። ኣብ ወሰንጽርግያ ገዲፍናያ። እቶም ኣዛብእ ክጽግዑ ንሰምዕ ነይርና።" "ዝሓዝክዎ ነገር ኣይነበረን። ኣብ ገዛዝተረፈ ነገር የለን። እተንከብቲ ሞይተን እየን። ግራውቲ ደረቕ'ዩ" ትብል ጓል 50 ዓመት ሓቢባ መሓመድ። ናብ ቁሸታ ፈጺማ ከምዘይትምለስ ትዛረብ። ሓቢባ ከምቶም ካልኦት ተመዛበልቲ፡ ቁሪ ለይቲ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ጨናፍር፡ በትሪታትን ቁርጽራጽ ካርቶንን ፕላስቲክን ገይራ ሓሙሽተ ቆልዑ ንዘለዎ ቤተሰባ ዳስ ክትተክል ተጸሚዳ ነይራ። ብድሕሪኡ እያ ንገለ ካብቶም ደቃ መግብን ሕክምናዊ ሓገዝን ክትደልይ ዝጀመረት። ኣብቲ መተኣናገዲ እቲ ቀንዲ ሆስፒታል እታ ከተማ፡ ዶክተር ዓብደላሂ ዩሱፍ ካብ ዓራት ናብ ዓራት እናዞረ ዝምርምሮም ደቀቕትን ዝደኸሙን ሕሙማቱ መብዛሕትኦም ካብ ክልተ ወርሒ ክሳብ ሰለስተ ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት እዮም። ኩሎም ብኸቢድ ሕጽረት መግቢ ዝተጠቕዑ እዮም። ገሊኦም ብነድሪ-ሳምቡእ ብዙሓት ድማ ብሓድሽ ለበዳ ሕማም ዕንፍሩር ይሳቐዩ ነይሮም። ንምብካይ ዝኾን ጉልበት ዝነበሮም ዕሸላት ውሑዳት እዮም። ብሰንኪ እቲ ሓደ ሓደ ግዜ ኣዝዩ ጽንኩር ጥሜት ዘስዕቦ ሕበጥ፡ ሓያሎ ህጻናት ቆርበቶም ኣዝዩ ዝተጎድአ እዩ። ዶክተር ዓብደላሂ፡ "ኣዝዮም ብዙሓት ህጻናት ቅድሚ ናብ ሆስፒታል ምብጽሖም እዮም ዝሞቱ" ይብል። ሰበስልጣን ሶማልን ኣህጉራውያን ትካላትን ኣብዚ ደቡባዊ ምዕራብ ዞባ ዝመጽእ ዘሎ ጥሜት ኣመልኪቶም ንኣዋርሕ መጠንቀቕታ ከስምዑ እኳ እንተጸንሑ፡ ዶክተር ዓብደላሂ ግን ድሮ ኣብ ሆስፒታሉ ንህጻናት ዝኸውን መመላእታ መግቢ ሓዊሱ ሕጽረት መሰረታዊ ነገራት ከምዘሎ ይገልጽ። "ሓደ ሓደ ግዜ ቀረብ ንስእን። ሰባት ይሞቱ ስለዘለዉ ብሓቂ ዘስካሕክሕ'ዩ፡ ሓገዝ ክንህቦም ድማ ኣይከኣልናን። ምምሕዳር ከባቢና ነዚ ጉዳይ ኣጸቢቑ ኣይሕዞን'ዩ። ንቲ ደርቂ ይኹን ንመጓዓዚ ተመዛበልቲ መደብ ከይገበረ እዩ ጸኒሑ" ይብል ኣብ ገጹ ብስጭት እናተረኣየ። ሓደ ሰበስልጣን ናይቲ ከባቢ ድማ ጌጋ ከምዝተፈጸመ ይኣምን። "ካብዚ ብዝዛይድ ክንቅልጥፍ ኣለና፡ ልክዕ... ከምኡ'ውን ዝያዳ ቅኑዕን ውጽኢታዊን ክንከውን ይግባእ" ይብል ሚኒስተር ሰብኣዊ ጉዳያት ግዝኣት ደቡባዊ ምዕራብ ዝኾነ ናሲር ኣሩሽ። ዝያዳ ኣህጉራዊደገፍ ድማ ቁልፊ ምዃኑ ኣጽኒዑ ይገልጽ። "እቲ ዘድልየና ሓገዝ እንተዘይተረኺብና፡ ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ክሞቱ'ዮም። እቶም ሕጂ ንገብሮም ዘለና ነገራት ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ ክንገብሮም ይግባእ ነይሩ። ኣብ ክውንነት፡ ደንጕና ኢና። ገለ ነገር [ቀልጢፉ] እንተዘይተፈጺሙ ኣብዚ ከባቢ መቕዘፍቲ ዝወርድ ይመስለኒ።" ጥሜት ብወግዒ ናይ ምእዋጅ መስርሕ ዝተሓላለኸ ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ኣብ ንምግላጽ ዘጸግም መረድኢታትን መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ኣብ ፖለቲካዊ ረቛሒታት ዝተመርኮሰ ክኸውን ይኽእል። "ብመሰረቱ፡ ቴክኒካዊ መስርሕ" ክትብል ዝገለጸቶ ኣምባሳደር ብሪጣንያ ኣብ ሞቓዲሾ ኬት ፎስተር፡ ኣብቲ ኣብ 2011 ዘጋጠመ ድርቂ "ካብቶም ዝሞቱ 260 ሽሕ ሰባት፡ እቶም ፍርቂ ቅድሚ ጥሜት ምእዋጁ" ከምዝሞቱ ተመልክት። ሶማልያ ዝያዳ ምወላ ንምርካብ እትገብሮ ዘላ ኣህጉራዊ ጻዕሪ ዝመርሕ ልኡኽ ፕረዚደንት ዓብዲራሕማን ዓብዲሻኩር፡ ብፍላይ ንመንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ቀረባ እዋን ንዝገበሮ ሓድሽ ምወላ ኣመስጊኑ "ተስፋ ሂቡና" ኢሉ። ወሲኹ ግን ብዘይ ተወሳኺ ሓገዝ ኣብ ሓደ ክፋል ሶማልያ ከባብያዊ ቅልውላው ብቕልጡፍ ካብ ቁጽጽር ክወጽእ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ። "ስግኣት ከምዘሎ ክንገልጽ ጸኒሕና ኢና... ምላሽ ማሕበረሰብዓለም ግን እኹል ኣይነበረን" ይብል። ግምታት እኳ እንተተፈላለየ፡ ብዝሒ ህዝቢ ባይዶዋ ኣብ ዝሓለፈ ሒደት ኣዋርሕ ብግምት ብኣርባዕተ ዕጽፊ ወሲኹ፡ ናብ ኣስታት 800 ሽሕ በጺሑ እዩ። እቲ ዘገርም ድማ ዳርጋ ኩሎምእቶም ተመዛበልቲ ቂ ኣንስትዮ እየን። ቅድሚ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ማእከላይ መንግስቲ ሶማልያ ካብዝፈርስ ኣትሒዙ እታ ሃገር ኣብ ኲናት እያ ዘላ። እቲ ብዝተፈላለየ መልክእ ዘጋጥም ግጭት፡ ደቂ ተባዕትዮ ካብ ስድራቤቶም ተፈልዮም ንዝተፈላለዩ ዕጡቓት ጉጅለታት ክቃለሱ ዝገብርን ዳርጋ ንነፍሲ ወከፍ ክፋል እታ ሃገር ዝጸሉን እዩ። ሓዲጃ ኣቡካር፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ካብቲ ብዕጡቕ እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ዝቆጻጸሮ ዝነበረ መሬት ኣምሊጣ እያ ናብ ባይዶዋ ኣትያ። "ሕጂ'ውን እንተኾነ እቶም ዝተረፉ ስድራይ ይድውሉለይ እዮም። ውግእ ኣሎ - ኣብ መንጎ መንግስትን ኣልሸባብን። ኣዝማደይ ሃዲሞም ኣብ ጫካ ተሓቢኦም ኣለዉ" ትብል ኣብ ሓደ ንእሽቶ ሆስፒታል ኣብ ጥቃ ዝሓመመ ወዳ ኮፍ ኢላ። ካልኦት ደቂ ኣንስትዮ ድማ፡ ሰብኡትን ዓበይቲ ኣወዳትን ካብቲ እቶም ዕጡቓት ዝቆጻጸርዎ ከባቢታት ከይወጹ ከምዝተዓገቱን፡ እቲጉጅለ ንዓመታት ዘረፋ ከምዝፈጸመን ሓቢረን። ልዕሊ ፍርቂ እቲ ብድርቂ ዝተሃስየ ህዝቢ፡ ኣብቶም ኣል-ሸባብ ዝቆጻጸሮም ከባቢታት ከምዝርከቡ ገለ ጸብጻባት ይሕብሩ። ንዝኾነ ይኹን ግብረሽበራዊ ጉጅለታት ተረባሕቲ ከይኾኑ ሓገዝ ዝዓግት ጽኑዕ ሕግታት መንግስቲ ኣሜሪካ ድማ፡ እቲ ሓገዝ ናብ ብዙሓት ዝተጎድኡ ማሕበረሰባት ንምብጻሕ ዝግበር ጻዕርታት ክተሓላለኽ ገይርዎ ኣሎ። "ኣብ ከበባ ዝርከቡ ህዝብታት ንርኢ ኣለና። ሓደ ሓደ ግዜ ምሉእ ብምሉእ ተስፋ ዘቑርጽ እዩ" ይብል ኣብ ማእከላይን ደቡባውን ሶማልያ  ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት (ዩኒሴፍ ) ዝመርሕ ቻርለስ ንዙኪ። ምስ ንኣሽቱ ናይ ውሽጢ ሃገር መሻርኽቲ ብምትሕብባር ተበጻሕነት ንምዕባይ ዝሰርሑ ዘለዉ ኣህጉራውያን ትካላትን ሰበስልጣን ሶማልያን፡ ናብቶም ኣብ ከበባ ዝርከቡ ገለ ከባቢታት ብኣየር ሓገዝ ክድርብዩ ይውጥኑ ኣለዉ። እንተኾነ ግን፡ ሓደ ሰራሕተኛ ረድኤት፡ ዝኾነ መግቢ ወይ ገንዘብ ናብ ኣልሸባብ ከምዘይበጽሕ ውሕስነት ምሃብ ዳርጋ ከምዘይከኣል ይኣምን። "ገርሁ ኣይንኹን፡ [ኣል-ሸባብ] ንኹሉ ግብሪ የኽፍል፡ ዋላ'ውን ካብ ጥረ ገንዘብዝግበር ወፈያ።" ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ እቲ ዕጡቕ ጉጅለ፡ ብዓመጽን ምፍርራሕን ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብታ ብወግዓዊ ብብልሽውና ዝና ዝረኸበት ሃገር ፍትሒ ብምሃብ ዝና መስሪቱ እዩ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ከባቢ ባይዶዋ ኣብ ዝርከባ ኣርባዕተ ቁሸታት ነበርቲ ንንግድን መሬትን ዝምልከት ዘይምርድዳእ ንምፍታሕ ብስሩዕ ዝጥቀሙሉ  መርበብ ቤትፍርዲ ሸሪዓ መስሪቱ እዩ። ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ፡ ኣንጻር ኣልሸባብ ዝተፈጸመ ሃንደበታዊ ናዕቢ፡ ሕጂ ብማእከላይ መንግስቲ ብብዝሒ ዝድገፉ ማሕበረሰባትን ናይ ዓሌታት ዕጡቓትን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙናት ነቲ ጉጅለ ካብ ዓሰርተታት ከተማታትን ዓድታትን ኣባሪሮም እዮም። እቲ ወተሃደራዊ ዓወታት ንዝያዳ ትስፉውነት ደሪኽዎ’ኳ እንተኾነ፡ እዚግን ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ጥሜት ክሕግዝ ድዩ፡ ወይስ ኣቓልቦ መንግስቲ ሶማልያ ዘዘናግዕ ጥራይ ምዃኑ ንጹር ኣይኮነን። "ክሕግዝ፡ ወይ ድማ ዘይክሕግዝ ይኽእል። ዝያዳ [ሲቪላዊ] ምምዝባል ክፈጥር ይኽእል'ዩ ዝብል ግምት ኣለኒ። ወይ ድማ መንግስቲ ዝያዳ ከባቢታት ሓራ ከውጽእን ሰባት ዝያዳ ተበጻሕነት ክህልዎም ይኽእል'ዩ። ስለዚ፡ ብኹሉ ኩነታት ኢና ንዕዘቦ ዘለና" ይብል ሚኒስተር እቲ ከባቢ ናሲር ኣሩሽ። ኣብታ ንዓሰርተታት ዓመታት ብዝቐጸለ ግጭትን ሸለልትነትን በሰላ ዘለዋ ባይዶዋ ባዕላ፡ ዋጋታት መሰረታዊ ኣቑሑት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብዕጽፊ ወሲኹ እዩ። "ሓርጭ፡ ሽኮር፡ ዘይቲ - ኩሎም ብሓደ ዓይነት መጠን ወሰኾም እዮም። ሓደ ሓደ ግዜ መግቢ ክንዘልል ኣለና። ብዛዕባ ኲናት ሩስያን ዩክሬንን ሰሚዐ እየ። ሰባት ሱር ጠንቂ ናይዞም ጸገማት ንሱ እዩ ይብሉ" ትብል ጓል 38 ዓመት ሹክሪ ሞኣሊም ዓሊ ናብቲ ደረቕ ዒላኣን መኻን ዝኾነ ናይ ኣሕምልቲ ቦታኣን እናተጓዕዘት። ኣብዚ ዞባ ዝርግሐን ጥሜት ንምክልኻል ዝግበር ቃልሲ ቅልጡፍ ትኹረት ዘድልዮ ክኸውን እንከሎ፡ ሓድሽ መንግስቲ ሶማልያ እውን ብዛዕባ መጻኢ ዝያዳ ህላወኣዊ ሕቶታት ንምምላስ ይጽዕር ኣሎ። "ነቲ ድርቂ ምላሽ ምሃብ፡ ኣንጻር ኣልሸባብ ምቅላስ፡ ከምኡ'ውን [ኣህጉራዊ] ፋይናንስ ፍትሒ ክሊማ ንምርካብ ጎስጓስ ምግባር በዳሂ ዕማም'ዩ" ይብል ዓብዲራሕማን ዓብዲሻኩር። "መንእሰይ ህዝቢ፡ ገዚፍ ዲያስፖራ፡ ንጡፍ ናይ ስራሕ ፈጠራ ክእለትን ኣለና። ስለዚ እዚ ተስፋ ይህበና እዩ። በዳሂ'ዩ፡ ኣማራጺ ግን የብልናን።"


መራሕቲ ሶማልያን ኢትዮጵያን ኣብ ልዕሊ ሶማልያ ዝተነብረ እገዳ ኣጽዋር ክለዓል ሓቲቶም

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ባይቶ ፀጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊ ሶማልያ ዘንበሮ እገዳ ኣፅዋር ክልዓል ጸዊዑ። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ መሓሙድ ድሕሪ ምምራጹ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ 18ን 19ን መስከረም 2015 (ግእዝ) ኣብ ኢትዮጵያ ዘካየዶ ዑደት ስዒቡ፡ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዘውጽእኦ መግለጺ፡ ምልዓል ናይቲ እገዳ ኣጽዋር፡ ሶማልያ ካብ ስግኣት ኣልሸባብ ንክትላቐቕ ኣድላዪ ከምዝኾነ ሓቢረን። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ መሓሙድን ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድን ኣብ ክልተኣዊ ቁጠባዊ ምትሕግጋዝ፡ ምቅላስ ግብረሽበራን ጥሩፍነትን ከምኡ እውን ኣብ ሓባራውን ዞባውን ጉዳያት ዘትዮም። ኣብ ዓበይቲ ጉዳያት ትኹረት ብምግባር ኣብ ቀዳምነታቶም ብሓባር ክሰርሑ’ውን ተሰማሚዖም ኣለዉ። እቶም መራሕቲ፡ ነቲ ንዘመናት ዝጸንሐ ክልተኣዊ ዝምድና ኣብ ምኽባር ግዝኣታዊ ልኡላውነትን ሓድነትን ክልቲአን ሃገራት ዝተመርኮሰ ክኸውን ከምዝተሰማምዑ'ውን ሓቢሮም። ቅድሚ ምምጻእ ሕብረት እስላማዊ ኣብያተ ፍርዲ ወይ ኣልሸባብ፡ ኣብ ሶማልያ ናይ ጸጥታ ስግኣት ኣብ ዝፍጠረሉ እዋን ሰራዊታ ትልእኽ ዝነበረት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ኣልሸባብ ቀንዲ መሻርኽቲ ኮይና ከም ዝጸንሐት ዝዝከር’ዩ። ኢትዮጵያ ኣልሸባብ ካብ ሱሩ ንምጥፋእ ኣብ ዝግበር ቃልሲ ኢዳ ብምእታዋ እኳ እንተነቐፈት፡ ክልቲኦም መራሕቲ ግን ንሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ክብሪ ሂቦም። እቶም መራሕቲ ኣብ ዘውፅእዎ መግለፂ፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ንሰላም፡ ምርግጋእን ህንፀትን ሶማልያ ዝለዓለ መስዋእቲ ከምዝኸፈለ ገሊፆም። ናይ ሓባር ጸላኢ ዝበልዎ ግብረሽበራን ጥሩፍነትን ኣብ ምምካት ብኣድማዒ መንገዲ ንምትሕብባር ዘለዎም ቆራጽነት ድማ ኣረጋጊጾም። እቲ ናይ ምትሕብባር ስትራተጂታቶም ንምሕያል፡ ንናይ ጸጥታ መሓውሮም መምርሒ ምሃብ ሓዊሱ ሓበሬታ ክለዋወጡ ድማ ተሰማሚዖም ኣለዉ። ብተወሳኪ’ውን ዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ነቲ ኣብ ሶማልያ ዘሎ ናይ ጸጥታ ስግኣት ብኣድማዒ መንገዲ ንምምካትን፡ እኹል ዕጥቂ ንኽህልዎን፡ ባይቶ ጸጥታ ኣብ ልዕሊ’ታ ሃገር ዝተነብረ ናይ ኣጽዋር እገዳ ናይ ምልዓል ሕቶ ኣብ ግምት ከእቱ ሓቲቶም። ምስ ኣልቃዒዳ ዝምድና ኣለዎ ዝበሃል እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ኣብ ሶማልያን ኣብ ካልኦት ጎረባብቲ ሃገራትን ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ከካይድ ከምዝጸንሐ ዝዝከር እዩ። ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ፡ እቲ ጉጅለ ነቲ ሶማልያ ምስ ኢትዮጵያ እትካፈሎ ነዊሕ ዶብ ሰጊሩ፡ ንመጀመርታ ግዜ ሓያል ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ነይሩ። ነዚ ስዒቡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብዙሓት ኣባላት እቲ ጉጅለን ላዕለዎት ኣመራርሓን ከምዝተቐትሉን ከምዝተማረኹን ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ሓድሽ ዝተመርጸ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ንኣልሸባብ ምቁጽጻርን ነታ ሃገር ምርግጋእን ቀንዲ ዕማሙ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ንሰራዊት ሶማልያ ኣብ ምጥንኻር ይርከብ። ፌደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ ን30 ዓመታት ዝጸንሐ እገዳ ኣጽዋር ክለዓል ናብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ሕቶ ኣቕሪቡ’ሎ። እቲ እገዳ ኣጽዋር፡ ብስያድ ባሬ ዝምራሕ ዝነበረ ማእከላይ መንግስቲ ሶማልያ ምፍራሱ ስዒቡ ነቲ እናገደደ ዝኸይድ ዘሎ ሰብኣዊ ኩነታትን ኲናት ሕድሕድን ንምርግጋእ ዝተገበረ እዩ። ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ እቲ ኣብ 1992 (ብኣውሮጳ) ዝተገበረ እገዳ ኣጽዋር፡ ንዘይተወሰነ እዋን ብዘይ ገደብ ግዜ ክጸንሕ ከምዝወሰነ ይዝከር።


ቈልዓ ክልተ ዓመት ብጥምየት ክመውት ምርኣይ

ዓብዲዋሊ ዓብዲ ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ሆስፒታል ሶማል ንኽልተ መዓልቲ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ገለ ዓይነት ሕውየት ዘርኢ ዘሎ ይመስል። እቲ ወዲ ክልተ ዓመት ቈልዓ 4.6 ኪሎ ግራም ጥራይ ክብደት’ዩ ዝምዘን -እዚ ኸኣ ካብ ክብደት ሓደ ጥዕናኡ ዝተሓለወ ሓድሽ ውላድ ዕሸል ዘይዛይድ’ዩ። ንሱ ሕጂ ድምጺ ናይ ምውጻእ ዓቕሚ ስለ ዘጥረየ፡ ኣደኡ ሃዋ ኣብ ጐድኑ ኣብ ዓራት ኰፍ ኢላ፡ ንጓል ክልተ ወርሒ ጓላ ጡብ እናጥበወት ናብቲ ግዝያዊ መዓስከሮም ንምምላስ ትትስፎ። "ዘተባብዕ'ዩ" ትብል ላዕለወይቲ ነርስን ኣመሓዳሪትን ፋጡማ መሓመድ። ኣብቲ 17 ዓራውቲ ዘለዎ ክፍሊ ሕክምና፡ 17 ብሕጽረት መግብን ካልኦት ሕማማትን ዝተጠቕዑ ዕሸላት ኣለው። ሶማልያ፡ ድሕሪ 40 ዓመታት ዝኸፍአ ደርቂ ኣጋጢምዋ ይርከብ። ጓል 22 ዓመት ሃዋ፡ ንወዳ ብቐረባ እናጠመተት፡ "ንምገቦ መግቢ የብልናን፤ ጐረባብትና ግን ክሕግዙና ጸኒሖም'ዮም" ትብል። ኣብ መወዳእታ፡ ሕክምናዊ ሓገዝ ክረኽቡ ቅድሚ ምምጽኦም፡ እቲ ቈልዓ ረስንን ተምላስን ተወሲኽዎ ንሰሙናት እናደኸመ መጺኡ። እቲ፡ ኣብ ዶብ ሰሜን-ምዕራብ ሶማልያ ኣብ እትርከብ ከተማ ዶሎው ዘሎ ሆስፒታል ንዓመታት ከም ኣብዲዋሊ ዝበሉ ህጻናት ክናቢ ጸኒሑ’ዩ። እዚ ብመንግስቲ ብሪጣንያን ካልኦትን ዝምወል ትካል፡ ኣብ ከተማ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ኣብቶም ዕጡቕ እስላማዊ ጕጅለ ኣልሸባብ ዝተቘጻጸሮም ብዙሓት ዓድታት መሰረታዊ ሕክምናዊ ደገፍ ዝህቡ መርበብ ሰራሕተኛታት ጥዕና ሃኒጹ ኣሎ። ሕጂ ግን፡ ኣብታ ሃገር ሓምሻይ ወቕቲ ዝናብ ስለ ዝፈሸለ፡ ዶሎው ብሓደስቲ ተመዛበልቲ መሊኡ ኣሎ። ከም ስድራ ዓብዲዋሊ ዝበሉ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ከብቶም ዝሞታኦምን ግራቶም ዝደረቘምን ስድራቤታት መግብን ድሕነትን ክረኽቡ ተስፋ ብምግባር፡ ስሩዕ ኣብ ዘይኰኑ መዕቈቢ ቦታታት ተኣኪቦም ኣለው። “ብዛዕባ ህይወት ዓሰርታት ኣሽሓት ኢና ንዛረብ ዘለና፤ ሰባት ይሞቱ ኣለው። ንዕኦም ንምሕጋዝ’ውን እኹል ቀረባት የብልናን” ክብል ሰራሕተኛ ኖርወጃዊ ካውንስል ስደተኛታት ዓብዱልቓድር መሓመድ ተዛሪቡ። ኣብቲ ሆስፒታል፡ ኣስታት 100 ደቂ ኣንስትዮ ብሕጽረት መግቢ ንዝተጠቕዑ ዕሸላት እናጠበዋ፡ ክብደቶም ክምዘኑን ክግምገሙን ይጽበያ ነበራ። "ብሓቂ ሕማቕ ክኸውን’ዩ። ነገራት ክጋደዱ’ዮም ዝብል ትጽቢት’ዩ ዘለና፤ ኣብ ቀረባ እዋን ዓጸቦ ክእወጅ ንጽበ ኣለና" ትብል ንሓደ ኣየርላንዳዊ ትካል ግብረ ሰናይ ትሮኬር ወኪላ ንመደብ ኣመጋግባ ናይቲ ሆስፒታል እተካይድ ፓሜላ ዋሶንጋ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ ኣብ ሶማል 6.7 ሚልዮን ሰባት ሓገዝ መግቢ ከምዘድልዮም የጠንቅቕ ኣሎ። እዚ ክኣ ኣስታት 40% ካብ ህዝቢ እታ ሃገር’ዩ። ኣብ ሓደ ለይቲ ኵነታት ዓብዲዋሊ ሃደሽደሽ ኢሉ። ንጽባሒቱ ንግሆ ሰዓት 9፡00፡ ሙቐቱ ሰብነቱ ጐዲሉ፣ ክልተ ሶማላውያን ሓካይም ድማ ብቕልጡፍ ብፎይል ብዝተሰርሐ መሞቒ ኰቦርታ ጠቕሊሎምዎ። ክልተ ዓራታት ርሒቓ ዘላ ሓንቲ ጓል 18 ወርሒ ዕሸል’ውን ተመሳሳሊ፡ ህጹጽ ሕክምና ትረክብ ነይራ። "ብሓቂ ስክፍታ ኣሎና። እዞም ህጻናት ሙቐቶም ክቈጻጸርዎ ኣይክኣሉን። ነዚ ድማ፡ ኣብዞም ማእከላት መዝሓሊ ሙቐት ፈጺምና ኣይንጥቀምን። እቲ ህጻን እንተሞይቍ፡ ናይ ምድሓን ዕድሉ ዝለዓለ'ዩ" ትብል ነርስ ፋጥማ መሓመድ። እቲ ንዕኡ ዝከታተሎ ዘሎ ዶክተር፡ ነቲ ዝማሰነ ቅልጽም ዓብዲዋሊ ሒዙ ሙቐት ሰብነቱ ይዕቅን። ኣብዚ እዋን እዚ ወዲ 28 ዓመት ኣቦ እዚ ህጻን፡ ናብቲ ሆስፒታል መጺኡ። በቲ ኵነታት ሰንቢዱ ክኣ ኣብ ዙርያ እቲ  ዓራት ካብን ናብን ይንቀሳቐስ ነበረ። ቅድሚ እዚ ሓድሽ ድርቂ፡ እታ ስድራቤት ምሉእ ብምሉእ ጽቡቕ ህይወት ነይርዋ። እቶም ሰብ ሓዳር፡ ኣብ ጥቓ ከተማ ድሄረ - ካብ ዶሎው ንደቡብ 200 ኪ.ሜ ርሒቓ እትርከብ ከተማ’ያ - ኣርባዕተ ቈልዑን ኣርብዓ ከብትን ከምኡ’ውን መንበሪ ገዛ ዝነበሮም’ዮም። እቲ ዞባ ማእከል ናይዚ ሕጂ ዘሎ ደርቂ ኰይኑ፡ ቅድሚ ክልተ ወርሒ ምንጪ ሃብቶም ዝነበራ ናይ መወዳእታ ጥሪት ሞይተን። ድሕሪኡ ነዊሕ ከይጸንሑ፡ ዝተረፎም ንብረት ብካሮሳ ኣድጊ ጽዒኖም ንሰሜን ገጾም ክኸዱ ወሲኖም፤ ንሽዱሽተ መዓልታት ድማ ብእግሮም ተጓዒዞም። ዕጡቓት ኣልሸባብ ካብታ ከተማ ከይወጹ ደው ከብሉዎም'ኳ እንተፈተኑ፡ ነታ ሞባይል ሰይሮም ሰዲዶምዎም። ሃንደበት እቶም ሓካይም ኣብ ዙርያ ዓብዲዋሊ ተኣከቡ። ሓደ ካብኣቶም ክልተ ኣጻብዕቱ ተጠቒሙ፡ ንህርመት ልቢ እቲ ቈልዓ ንምስማዕ ብተደጋጋሚ ኣብ ኣፍልቡ ኣዕሪፉዎ። ካልእ መሳርሕቱ ድማ ናብተን ዘይንቀሳቐሳ ኣዒንቲ ናይቲ ህጻን ክጥምት ቀረበ። ወለዱ፡ ተሃኒኖም ኣብ እግሪ ዓራት ደው ኢሎም ኣለዉ። ድሕሪኡ ድማ፡ ረፋድ ሰዓት 10፡13 ምስ ኰነ ኵሉ ነገር ኣብቂዑ። "ህርመት ልቢ የላን" ክትብል ነርስ ፋጥማ ሕሹኽ በለት። ኣደ ዓብዲዋሊ ኣብ ዓራት ተደፊኣ ክትበኪ ክትጅምር ከላ ትዕዘባ ነይራ። "ብዙሓት ዕሸላት ከነድሕን ክኢልና ኢና። ምናልባት ግን ሕጂ ነገራት እናገደደ ይኸይድ ኣሎ" ትብል። ሓላፊ እቲ ሆስፒታል ዓሊ ሹብ፡ "ክትከላኸሎን ብቐሊሉ ክእረምን ዝኽእል ነገር ክትዕዘብ ከለኻ ኣዝዩ ዘሕዝንን ዘሕምምን'ዩ" ኢሉ። ኣብ ውሽጢ ሒደት ደቓይቕ፡ ኣቦ ዓብዲዋሊ ናብ ኣዝማዱ ተሌፎን ደዊሉ፡ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ክዳሎ መደብ ገይሩ። ምስ ነብሱ እናተዘራረበ፡ “ኣብ ዝዀነ እዋን፡ ኵሉ ሰብ ክመውት እዩ” በለ። ወለዲ ዓብዲዋሊ፡ ኣብ ደገ ኣፍ እቲ ሆስፒታል ናብ ዝነበረት ኣምቡላንስ ተሰቒሎም፤ ኣቦ ብጥንቃቐ ንኣስክሬን ወዱ ሓቊፉ ሓመድ ከልብስ ከደ። ድሒራ፡ ፓሜላ ዋሶንጋ በጻሕቲ ናብቲ ጽቡቕ ዕቝር ፋርማሲን ንእሽቶ ቤተ ፈተነን እቲ ሆስፒታል ወሰደቶም። ንሳ፡ ኣብቲ ብ2011 [ኣ.ኣ] ዝነበረ ሓደጋ ዓጸቦ ኣብ ኬንያ እያ ነይራ። ካብ ሽዑ ጀሚራ ክኣ ኣብ ሶማልያ ትሰርሕ ኣላ። ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ድማ፡ ፍረ ዘለዎ ስራሕ ከም ዝተሰርሐ ትዛረብ። "እቲ ኣብዚ ዝጸንሐ ቀጻልነት ዘለዎ ኣገልግሎት ምናልባት ኣዝዩ ኣዝዩ ዝኸፍአ ኵነታት ዘወገደ ይመስለኒ። ሕጂ ኣብ ባይታ ዝበዝሑ [ዓለምለኸ] ትካላት ከምኡ'ውን ዘቤታዊ ትካላት ኣለዉ፤ እዚኦም ናብ ኣዝዮም ኣጸገምትን ርሑቕ ከባቢታትን ክበጽሑ ክኢሎም’ዮም” ትብል። ግን፡ ካልእ ሓደጋ ዓጸቦ ኣንጸላልዩ ኣሎ፤ እቲ ሆስፒታል - ምናልባት ንግዚኡ - ብሰንኪ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓዲሾ ዝተፈጥረ ፖለቲካዊ ናዕቢ ዘጋጠመ ምድንጓያት፡ ፍርቂ ኣህጕራዊ ምወላኡ ስኢኑ ኣሎ። ካብኡ ዝገደደ ድማ፡ ዓለም ንዓቐን ናይቲ ሕጂ ኣብ ሶማል ዝስጋእ ዘሎ ሓደጋ ከተለልዮ ደንጉያ ምህላዋ ዘርኢ መርትዖታት እናዓበየ ይመጽእ ኣሎ። ትሕቲ ፍርቂ ንሰብኣዊ ሓገዝ ዝመጽአ ገንዘብ ድማ ኣብ ቦትኡ ከም ዘሎ መረዳእታታት የመልክቱ። ንኣብነት ብሪጣንያ ኣብ 2017 ኣብ ሶማል ኣብ ዘጋጠመ ናይ መወዳእታ ከቢድ ድርቂ 223 ሚልዮን ዶላር ሰብኣዊ ሓገዝ ገይራ እያ። ኣብዚ ዓመት፡ ርብዒ ናይዚ እያ ንሓገዝ ተውዕል ዘላ። "ዓለም... ሶማል ትዅረት ከይትስእን ንሓትት። ሶማል ሕጂ ሓገዝ የድልያ ኣሎ። እንተዘይኰይኑ ናብ ኣዝዩ ዝኸፍአ ሓደጋ ኢና ንኸይድ ዘለና” ትብል ዋሶንጋ። እታ ኣምቡላንስ ኣብቲ ኣብ ምብራቓዊ ወሰን ከተማ ዝርከብ ርሑቕ ወሰን መዓስከር ላዳን ኣብ ዝበጽሓትሉ እዋን፡ ኣብ ደገ ዳስ ተሰሪሑ ስድራቤት ተኣኪቡ ነበረ። ሬሳ ናይቲ ህጻን ንምሕጻብ ማይ መጺኡ። ሓደ ሰብ ድሮ ንመግነዚ ዝኸውን ጻዕዳ ጨርቂ ኣዳልዩ ኣሎ። ክልተ ጐረባብቲ ድማ፡ መቓብር ንምዅዓት ናብቲ ብሓጹር ዝተኸበበ ቁርጽራጽ ምድረበዳ ገጾም ተበገሱ። ቦታ መሪጾም፡ ካልኦት ክልተ ንኣሽቱ ንቈልዓ ዝዀኑ ጐዳጕዲ ኲዒቶም። ድሕሪ ሓደ ሰዓት ሃዋ ኣብቲ መካነ መቓብር በጺሓ። ብባህሊ እታ ሃገር ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ቀብሪ ኣይሳተፋን እየን። ንሳን ኣደኣን ግን ከይርሓቓ፡  ምስ ካልኦት ውሑዳት ደቂ ኣንስትዮ ኰይነን ነቲ ስነ ስርዓት ይከታተላ። "ዝከኣለኪ ፈቲንኪ ኢኺ"፤ "ካልኦት ቈልዑ ኣለዉኺ” ክብላ እተን ደቂ ኣንስትዮ የጸናንዓኣ። ኣቦ ዓብዲዋሊ ድማ በብተራ ምስቶም ካልኦት ደቂ ተባዕትዮ፡ ነቲ ደረቕ መሬት ይዅዕት። ድሕሪኡ፡ ሓጺር ጸሎት ቀጺሉ ድማ ስነ ስርዓት ቀብሪ ስዒቡ። ንፋስ ኣብ ስግር ቆላ እናነፈሰ፡ ቁርጽራጽ ጨርቂን ጐሓፍን ኣብ ልዕሊ ኣሽሓት ዝነቐጸ ዓጽምን ዕሾኽ ዝበዝሖ ቈጣቝጥን እናተናወጸ፡ ወለዲ ዓብዲዋሊ ናብቲ ሓድሽ ገዛኦም ገጾም ተመልሱ።


ዩጋንዳ፡ ዝበዝሑ ኤርትራውያንን ዝርከብዎም ኣስታት 200 ስደተኛታት ኣሲራ

ዩጋንዳ ዝበዝሑ ኤርትራውያን ገለ ኢትዮጵያውያንን ዝርከብዎም ‘ዘይሕጋውያን’ ዝበለቶም ኣስታት 200 ስደተኛታት ከም ዝኣሰረት ምፍላጥ ተኻኢሉ። ቢቢሲ ዝረኸቦ፡ ካብ 'ቤት ጽሕፈት ምቁጽጻር ዜግነትን ኢሚግሬሽንን' ዝተጸሕፈ ደብዳበ ከም ዘመልክቶ፡ ብ5 ጥቅምቲ 2022 ለይቲ ዝተኻየደ ጸጥታዊ ወፍሪ ስዒቡ፡ ኣብ ቦንጋ፣ ካባላጋላ፣ ካንሳንጋን ሙያንጋን ካብ ዝበሃሉ ከባብታት ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ዝርከብዎም ሕጋዊ መንበሪ ፍቓድ ዘይብሎም ስደተኛታት ተኣሲሮም። ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉ 116 ኤርትራውያን፣ 62 ሶማልያውያን፣ 5 ኢትዮጵያውያን፣ ከምኡ ድማ ሰለስተ ዜጋታት ቻይና፣ ካናዳን ኣየርላንድን ይርከብዎም። እቲ ሰነድ ከም ዝብሎ፡ ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉ፡ ኣብ 1990ታት ዝተወልዱ መናእሰይ እዮም። መብዛሕትኦም፡ ዝዀነ ሕጋዊ መለለዪ ወረቐት ዘይብሎም ኰይኖም፡ ገሊኦም ድማ፡ መዓልቱ ዝሓለፎ ናይ ስራሕ ፍቓድ ዝሓዙን ኣብ ዘይተፈቕደሎም ንጥፈታት ክንቀሳቐሱ ዝተረኸቡን ምዃኖም ይግለጽ። እቲ ሰነድ፡ እቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ፡ ኣብታ ሃገር 'ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ብምንባር' ብዝብል ገበን ክኸሰሱ ምዃኖም የመልክት። ከምኡ'ውን፡ እቲ ቤት ጽሕፈት ምስ ዘይሕጋዊ ዕጸ ፋርስ ብምዝውዋር፣ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባትን ዝተኣሰሰሩ ገበናትን ካልእን ብዝምልከት ርክብ ዘለዎም እንተዀይኖም፡  ምስ ካልኦት ማእከላት ድሕነት ብምትሕብባር ምጽራይ የካይድ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ኣብ ዩጋንዳ፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብብዝሒ ካብ ዝርከቡለን ሃገራት ኣፍሪቃ ሓንቲ ኰይና፡ ብፍላይ ኣብ ካምፓላ ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሸቕላዊ ስራሕቲ ከም ዝነጥፉ ጸብጻበት ይሕብሩ። ብፍላይ ካባላጋላ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ፡ ማእለያ ዘይብሎም ብኤርትራውያን ዝወነኑ ትካላት ይርከቡ። ኣስማት እዞም ኣብ ጎዶና ሙየንጋ ዝርከብ ባራት፡ ኣብያተ መግቢ፡ እንዳ ቡንን ቤት ቁርስን መብዛሕትኡ ብሽም ወነንቱ ዝጽዋዕ ኰይኑ፡ እቲ ዝተረፈ ካብ ናይ ኣስመራ ባራት ዝርዓመ ኣስማት'ዩ ዝጽዋዕ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥቅምቲ 2021፡ ኣብ ዩጋንዳ "ብዘይሕጋዊ" መንገዲ ኣብታ ሃገር ኣትዮም ዝተባህሉ 15 ኤርትራውያን ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን ምንባረን ይዝከር። እቶም ካብ ኬንያ ተበጊሶም ናብታ ሃገር ክኣትዉ ዝፈተኑ ኤርትራውያን፡ ኣብ ቶሮሮ ዝተባህለት ኣብ ጥቓ ዶብ ኬንያ እትርከብ ከተማ ከም ዝተታሕዙ እቶም ጸብጻባት ጠቒሶም። እቶም 11 ደቂ-ኣንስትዮ ዝርከብኦም ስደተኛታት፡ "ሰነድ መንነት" ከም ዘይነበሮምን፡ ኣብ "ምባለ ማእከላይ መደበር ፖሊስ" ተታሒዞም ከም ዘለውን ዴይሊ ሞኒተር ዝተባህለ ጋዜጣ እታ ሃገር፡ ንምጭታት ጸጥታ ብምጥቃስ ሓቢሩ ነይሩ።


ኣብ ማላዊ ዝተረኽበ ጃምላዊ መቓብር “ኣዝዩ ዘሕዝን‘ዩ” - ሚኒስተር ዣን ሰንደዛ

ሬሳ 25 ኢትዮጵያውያን እዮም ተባሂሎም ዝሕሰቡ ሰባት ዝሓዘ ጃምላዊ መቓብር ድሕሪ ምርካቡ መንግስቲ ማላዊ ስጉምቲ ክወስድ ቃል ኣትዩ። ፖሊስ እታ ሃገር፡ ምስቲ ገበናት ብዝተኣሳሰር 72 ኢትዮጵያውያን ኣብ ቀይዲ ኣእትዩ ኣሎ። ፖሊስ፡ እቶም ጥርጡራት ኣብ ካልእ መንግስታዊ ሕዛእቲ ከምዘለዉ ድሕሪ ምሕባሩ እዩ፡ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእትዩዎም። ንኣሽቱ ኣወዳት፡ ሕማቕ ጨና ድሕሪ ምሽታቶም፡ እዞም ሬሳታት ኣብ ጫካ ወረዳ ምዚምባ ከምዝተረኽቡ ተገሊጹ። ንጽባሒቱ ተወሳኺ ኣርባዕተ ሬሳታት ካብቲ መቓብር 5 ኪ.ሜ ርሒቑ ተረኺቡ። ሚኒስትር ፀጥታ ውሽጢ ሃገር ዣን ሰንደዛ፡ ንቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪካ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ "ዘሕዝን ኩነታት እዩ" ኢላ። "ከም መንግስቲ ብሓቂ ነዚ ዓይነት ንጥፈት ክንኩንኖ ኣለና። ቅኑዕ ኣይኮነን፡ ጽቡቕ ኣይኮነን"። ፖሊስ ይምርምር ከምዘሎን እቶም ኣብዚ ጉዳይ ዝተሳተፉ ከምዝተሕዙን ኣስሚራትሉ። ጠንቂ’ቲ ሞት ንምፍላጥ ድሕረ-ሞት መርመራ ክግበር እዩ። ኣባላት፡ ኣብ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ኢትዮጵያውያን ዝተሳተፈ ጉጅለ ከምዝኾኑ ዝተጠርጠሩ ዓሰርተ ማላዊያን እውን ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ። ዛጊድ ናብ ቤት ፍርዲ ኣይቀረቡን። መንግስቲ፡ ብፍላይ ኣብ ሰሜናዊት ክፋል’ታ ሃገር ዘይሕጋዊ ስግግር ደቂ ሰባት ደው ንምባል ኣብ ጽርግያታትን ዶባትን "ቁጽጽር የሐይል" ከምዝነበረ ወ/ሮ ሰንደንዛ ወሲኻ ገሊጻ። ብዙሓት ካብቶም ኣሰጋገርቲ ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጹ እዮም ኢላ። ኣብ ማላዊ ዝርከቡ ሲቪላዊ ማሕበራት እውን ሰበስልጣን ቅልጡፍን ዕሙቕ ዝበለን ፎረንሲክ መርመራ ከካይዱ ይጽውዑ ኣለዉ። ማእኸል ሰብኣዊ መሰላትን ተሃድሶን (CHRR)ን ማእኸል ተበግሶ ዲሞክራሲን ቁጠባዊ ልምዓትን (CDEDI)፡ በበይኖም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ምርካብ እቶም ሬሳታት ኣብታ ሃገር ብቕልጡፍ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ዘይሕጋዊ ስደትን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባትን ቅልውላው ከምዘሎ ዘርኢ ስለዝኾነ፡ ቅልጡፍን ወሳንን ስጉምቲ ዘድልዮ ምዃኑ ገሊፆም። ማላዊ፡ ካብ ኢትዮጵያን ሶማልን ሓዊሱ ካብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪካ ደቂ ተባዕትዮ፣ ደቂ ኣንስትዮን ህፃናትን ዘሰጋግሩሉ፡ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ትቃለስ ኣላ። ካብ ማላዊ ሰጊሮም ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ኤውሮጳን ኣመሪካን ይዘልቁ። እቲ ሰንሰለት ዘይሕጋዊ ስግረ ዶብ፡ ጽልዋ ዘለዎም ማላዊያውያን ዘሳትፍ ምዃኑ ይግመት። ኣብ 2020 ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ማላዊ ሚኒስተር ጉዳያት ውሽጢ ሃገር ነበር ኡላዲ ሙሳን ሓደ ሓላፊ ኢሚግሬሽንን፡ ንማላዊ ዘይኮኑ ሰባት ፓስፖርት ማላዊ ንኽረኽቡ ብምሕጋዞም ንሓሙሽተ ዓመት ማእሰርቲ ፈሪድሎም ነይሩ።


ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ወተሃደራት ሶማልያ ናብ ሃገሮም ክምለሱ እዮም

ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓመድ ኣብ ኤርትራ ንነዊሕ እዋን ክስልጥኑ ዝጸንሑ ወተሃደራት ሶማልያ ኣብ ዝቕጽሉ ሒደት ሰሙናት ናብ ሃገሮም ከም ዝምለሱ ገሊጹ። ፕረዚደንት ሓሰን ነዚ ዝገለጸ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ኣፍሪቃን-ኣሜሪካን ንምስታፍ ናብ ኣሜሪካ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ኣብ ግዝኣት ሚነሶታ ንዝነብሩ ሶማላውያን ኣብ ዘስምዖ መደረ እዩ። እቶም ወተሃደራት ክሳዕ ዝመጽእ ዘሎ ወርሒ ጥሪ ምሉእ ብምሉእ ናብ ሶማልያ ከም ዝምለሱ ሬድዮ መንግስቲ ሶማልያ ሓቢሩ። ጉዳይ እቶም ቅድሚ ክልተ ዓመት ብፕረዚደንት ነበር ዓብደላሂ ፋርማጆ ንወተሃደራዊ ታዕሊም ናብ ኤርትራ ዝተላእኹ 5,000 ሶማላውያን ወተሃደራት፡ ኣብ ወጻኢ ይኹን ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ከዘራርብ ጸኒሑ'ዩ። ስድራ እቶም ወተሃደራት ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ናብ ጎደናታት ወጺኦም ተቓውሞኦም ዝገለጹ ክኸውን ከሎ፡ መንግስቲ ኩነታት ደቆም ንክሕብርን ናብ ሃገሮም ንኽመልሶምን ሓቲቶም ነይሮም። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተለዓለ ኩናት ስዒቡ፡ እዞም ወተሃደራት ሶማልያ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኤርትራ ተሰሊፎም ኣብ ኩናት ትግራይ ተሳቲፎም ዝብል'ውን ዲፕሎማስያዊ ክርክር ከም ዝፈጠረ ይዝከር። ፕረዚደንት ሓሰን ግን፡ ነቲ ኣብ ኲናት ትግራይ ከምዝተሳተፉ ዝገልጽ ጸብጻባት፡ ዘይተረጋገጸ ወረ'ዩ ክብል ነጺግዎ'ሎ። እንተኾነ ግን፡ ናብ ስልጣን ክምለስ ኣብ ዘካይዶ ዝነበረ ጎስጓሳት መረጻ፡ ባዕሉ ነቲ ወረታትን ጸብጻባትን ኣብ ምጉዋሕ ተራ ከምዝነበሮ'ዩ ዝግለጽ። ኣብ ወርሒ መጋቢት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኤርትራውያን ዝሰልጠኑ ወተሃደራት ሶማልያ ምስ ወተሃደራት ኤርትራ ብሓባር ኣብ ኲናት ትግራይ ከም ዝተሳተፉ ይገልጽ። እቲ ኣብ ኤርትራ ኣብ ምሕደራ ሰብኣዊ መሰላት ዘተኮረ ሰነድ፡ ኣብ ታዕሊም ዝነበሩ ወተሃደራት ሶማልያ ናብ ግንባራት ትግራይ ከም ዝተወስዱን ኣብ ኣኽሱም እውን ከም ዝነበሩን ዝገልጽ ሓበሬታ ዝሓዘ እዩ። ኣብ ጉዳይ ምምላስ ወተሃደራት ስቕ ምባል መሪጹ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ነበር መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ፡ ኣብ መረጻ ተሳዒሩ ስልጣን ኣብ ዘረከበሉ እዋን ኣብ ኤርትራ ዝሰልጠኑ 5 ሽሕ ወተሃደራት ከም ዝነበሩ ምግላጹ ይዝከር። ፋርማጆ፡ እቶም ወተሃደራት ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ኤርትራ ታዕሊሞም ከም ዝዛዘሙ ብምግላጽ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ኩነታትን ምርጫ ሶማልያን ጽልዋ ከየሕድሩ ስግኣት ስለ ዝነበረ ምምላሶም ከም ዝተደናጐየ ገሊጹ ነይሩ። ፋርማጆ ብተወሳኺ ፋይላት ናይቶም ወተሃደራት ነቲ ሓድሽ ዝተመርጸ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ከም ዝተወሃበ ኣረጋጊጹ። ፖለቲከኛታት ሶማልያ ኣብ ጉዳይ እቶም ብሕቡእ ተመልሚሎም ናብ ኤርትራ ዝተላእኩ ኣሽሓት ወተሃደራት ክካትዑ ጸኒሖም እዮም። ንካልኣይ ግዜ ነታ ሃገር ክመርሕ ናብ መንበሩ ዝተመልሰ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓመድ፡ ስልጣን ምስ ሓዘ፡ እቶም ወተሃደራት ብቕልጡፍ ናብ ሃገሮም ተመሊሶም፡ እታ ሃገር ኣንጻር ኣልሸባብ ኣብ እትገብሮ ቃልሲ ከም ዝሳተፉ ገሊጹ ነይሩ። ኤርትራ፡ እቲ ፕረዚደንት ስልጣን ምስ ተረከበ ካብተን ቀዳሞት ዝበጽሓ ሃገራት እያ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓመድ እውን ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ክልተ ግዜ ናብ ኣስመራ ብምኻድ ምስ ሰበስልጣን ኤርትራ ከም ዝተዘራረበ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለን ወርሒ ሕዳርን ናብ ኤርትራ ዝተጓዕዘ እቲ ፕረዚደንት፡ ምስቶም ኣብ ታዕሊም ዝነበሩ ወተሃደራት ከም ዝተራኸበን ኣብ ስነ-ስርዓት ምረቓኦም’ውን ከም ዝተሳተፈ ዝዝከር እዩ። እቲ ፕረዚደንት ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ፡ ምስ ዕጡቕ እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ከቢድ ውግእ ከካይድ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ድማ፡ መንግስቲ ንብዙሕ ከባቢታት ዳግማይ ክቆጻጸር ከም ዝኸኣለ ጸብጻባት ይሕብሩ። መንግስቲ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓመድ፡ ነዚ ወፍሪ ኣጠናኺሩ ነቲ ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ኣለዎ ዝበሃል ጉጅለ ንምጥፋእ ዝገብሮ ጻዕሪ እናቐጸለ ይርከብ።


ሕግታት ራዕዲ ኣሜሪካ፡ ንዕደላ ረድኤት ሶማልያ ዕንቅፋት ድዮም?

ኣብ ሶማልያ፡ ኣስታት ሸሞንተ ሚልዮን ሰባት ንሕሱም ጥምየት ተቓሊዖም ይርከቡ፤ ልዕሊ 213 ሽሕ ድማ “ኣብ ኣፍ ሞት” ከም ዝርከቡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ኣብታ ሃገር፡ ኣርባዕተ ወቕቲ ዝናብ ፈሺሉ'ዩ። ስለዚ፡ ልዕሊ 70 ሚእታዊት ካብቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘተኣኻኸቦ ሓገዝ፡ 1.46 ቢልዮን ዶላር ኣብታ ሃገር በጺሑ ኣሎ። ሓደ ኣብ ባይታ ዘሎ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ትጽቢት ካብ ዝተገብሮ ገንዘብ ንላዕሊ ከም ዝተኣከበ ሓቢሩ። ግን ክኣ፡ ሕጂ’ውን መግቢ፡ ማይ ወይ ገንዘብ ናብቶም ህጹጽ ረድኤት ዝደልዩ ሰባት ክበጽሕ ኣይከኣለን። እቲ ቀንዲ ምኽንያት ይብል ሽሙ ክርቋሕ ዘይደለየ ላዕለዋይ ወኪል እቲ ትካል፡ ሕጋገ ጸረ ግብረ ራዕዲ ኣሜሪካ’ዩ። ካብ ኣሜሪካ ገንዘብ ዝረኽቡ ትካላት፡ እቲ ሓገዝ ኣብ ኢድ “ኣሸበርቲ” ከም ዘይኣቱ ከረጋግጹ ኣለዎም፤ ዝበዝሕ ከባቢታት ደቡብ ሶማልያ ክኣ ኣልሸባብ’ዩ ተቘጻጺሩዎ ዝርከብ። እዚ ጕጅለ፡ ምስ ኣልቓዒዳ ርክብ ዘለዎን ኣሜሪካን ብሪጣንያን ኣሸባሪ ኢለን ዝወሰናኦን’ዩ። ካልእ ሓላፊ ትካል ረድኤት ብወገኑ፡ “ሓደ ስጕሚ’ውን ክንስድር ኣይክኣልናን” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ቅድሚ 11 ዓመታት፡ ኣብቶም ኣልሸባብ ዝተቘጻጸሮም ከባቢታት ኣስታት 260 ሽሕ ሰባት ብሰንኪ ዓጸቦ ሞይቶም’ዮም። ኣሜሪካ፡ እቲ ኣብ ሶማልያ ዘጋጠመ “ከቢድ ሰብኣዊ ኵነታት” ከም እትግንዘቦ ብምግላጽ እቶም ኣንጻር ሽበራ ዝግበሩ ጻዕርታት ኣብ ልዕሊ ረድኤት ዘነጻጽሩ ኣይኰኑን ትብል። ብተኸታታሊ፡ ጽልዋ እቶም እገዳታት ከም ዝግምገሙን ኤጀንሲታት ሰብኣዊ ረድኤት ማሕለኻታት ከጋጥሞም እንከሎ፡ ሓገዝ ሰብ መዚ ኣሜሪካ ክሓቱ ከም እተተባብዕን ትገልጽ። ይዅን’ምበር፡ እዚ መረጋገጺ ነቶም ንቢቢሲ ዝተዛረቡ ክልተ ትካላት ረድኤት እዅል ኣይኰነን። መንግስቲ ናብ ዝተቘጻጸሮም ከባቢታት’ኳ እንተበጽሑ ናብቶም ብኣልሸባብ ዝመሓደሩ ከባቢታት ዝበጽሕ ቀረባት ግን ከም ዘየለ ሓቢሮም። ኣብዞም ከባቢታት ኣስታት 900 ሽሕ ሰባት ከም ዝነብሩ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ገሊኦም ድማ፡ ሕጂ ብኸቢድ ደርቂ ዝተጠቕዑን ምናልባት ኣብ ቀረባ ዓጸቦ ከጋጥሞም ዝኽእልን እዮም። እቲ ልዕሊ ዝተለሞ ገንዘብ ዘተኣኻኸበ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት፡ ቅድሚ ሕጂ፡ እቲ ንሶማልያ ዝወሃብ ውሱን ረድኤት ንምስላጥ “ዝተማልአ ምላሽ ንምሃብ ገንዘብ የብልናን” ኢሉ ነይሩ። ሕጂ ግን፡ ስለምንታይ ዝያዳ ዘይተሰርሐ ዝብሉ “ስክፍታ ዘለዎም ሕቶታት” ይቐርቡ ኣለው። ኣልሸባብ፡ ኣብ ሶማልያ ኣዝዮም ሓደገኛ መጥቃዕታት ብምፍጻም፡ ምንቅስቓሳት ሰብኣዊ ረድኤት የተዓናቕፍ እዩ። ብ2011 ኣብ ዘጋጠመ ደርቂ፡ ኮማንደራት እቲ ዕጡቕ ጕጅለ፡ ጕጅለታት ሰብኣዊ ረድኤት ናብቶም ዝተቘጻጸርዎም ቦታታት ንኽኣትው ዓሰርታት ኣሽሓት ዶላራት የኽፍልዎም ከም ዝነበሩን፡ ንገሊኦም ከልኪሎም መግብን መድሃኒትን ኣቃጺሎም፡ ሰራሕተኛታት ረድኤት ከም ዝቐተሉ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ ወርሒ መስከረም፡ እቶም ዕጡቓት ኣብ ማእከላይ ሶማልያ ብርክት ኣብ ዝበላ መካይን መጥቃዕቲ ብምኽፋት 20 ሰባት ቀቲሎምን ረድኤት መግቢ ኣዕንዮምን’ዮም። ኣልሸባብ፡ ምስ መንግስቲ ንዝሰርሑ ዕጡቓት’የ ዒላማ ገይረ ይብል። ዋላ’ውን፡ እዞም ስግኣታት እንተሃለው፡ ነቶም ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ዝርከቡ ብርክት ዝበሉ ሰባት ምብጻሕ ዝድለ እንተዀይኑ፡ ንኽሲ ኣሜሪካ ከይሰጋእካ ምስ ኣልሸባብ ስምምዕ ምግባር ኣድላዪ’ዩ፡ ክብል ሓደ በዓል መዚ ሰብኣዊ ረድኤት ተዛሪቡ። ኣሜሪካ እትድግፎ ጕጅለ ሰብኣዊ ረድኤት፡ ምስ ኣልሸባብ ምዝርራብ ኣይክልከልን፤ ምልውዋጥ ገንዘብ ምግባር ግን ካልእ ነገር እዩ። ክልተ ሕጋጋት መንግስቲ ፌደራል ኣሜሪካ ገንዘብ ንኣልሸባብ ምሃብ ይኽልክላ፤ እዚኦም ክልቲኦም፡ ኣልሸባብ ኣብ ዝቈጻጸሮም ከባቢታት ኣብ ዘለው ነቝጣታት ፍተሻ ገንዘብ ስለ ዘኽፍልን ከም “ግብሪ” ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ጠለባት ስለ ዘቕርብን ንትካላት ረድኤት ይጸልዉ'ዮም። ብ2011፡ ኣብ ሶማልያ ዓጸቦ ምስ ተኣወጀ፡ ጻዕርታት ሰብኣዊ ረድኤት ንምቅላል እገዳታት ኣሜሪካ ብኸፊል ከም ዝፈዅሱ ተገይሩ። ሰብ መዚ ቤት ግምጃ ኣሜሪካ ዘውጽእዎ መምርሒ፡ “ብዘይፍላጥ” ዝዀነ መግቢ ወይ መድሃኒት ኣብ ኢድ ኣልሸባብ እንተኣትዩ፡ “ግዳይ” እቲ መምርሒ እገዳታት ኣይከውንን ይብል። ብተወሳኺ፡ እቶም ትካላት ረድኤት ዘጋጠሙዎም ሰባት፡ እቶም ሚሊሻታት ምዃኖም ከይተገንዘቡ፡ “ብዘይፍላጥ” ገንዘብ ከፊሎም እንተዀይኖም’ውን እቲ እገዳ ኣብ ግብሪ ከም ዘይውዕል ይጠቅስ። እቶም ትካላት፡ ንኣልሸባብ “ግብሪ” ምኽፋል ክልኩል’ዩ ይብሉ። እቲ መምርሒ፡ ከምዚኦም ዝበሉ ጠለባት ዝቐርበሎም እንተዀይኑ፡ ንሰብመዚ እገዳታት “ከማኽሩ” ኣለዎም ይብል። ንኣልሸባብ፡ “ማተርያላዊ ሓገዝ” ምግባር ግን ፍጹም ዝተኸልከለ’ዩ። ይዅን’ምበር፡ እዞም ሕጋጋት ኣብ ልዕሊ ገለ ትካላት ረድኤት ሓያል ጸቕጢ የሕድሩ ኣለው። ሕጋጋት ብምጥሓስ ክሳብ ሓደ ሚልዮን ዶላርን 20 ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርትን መቕጻዕቲ ከኸትል ይኽእል’ዩ። ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ኣሜሪካ [ዩኤስኤይድ]፡ ዝለዓለ ሓገዝ ሶማልያ ዝሽፍን ኰይኑ፡ ኣሜሪካ ካብ 2011 ኣትሒዛ፡ እቶም እገዳታት ኣብ ልዕሊ ንጥፈታት ሰብኣዊ ረድኤት ሽግራት ከይፈጥሩ ንምርግጋጽ ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክትሰርሕ ጸኒሓ እያ ይብል። እንተዀነ፡ እዚ ነቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰብ መዚ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ኣይሓገዞምን። ኣክንድኡ፡ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት እቲ ሓደገኛ ግን ክኣ ኣገዳሲ ስርሖም ንኽውግኑ፡ ብሓፈሻ እቶም ሕግታት ክፈዅሱ ይሓቱ። እቲ ሓደ፡ እቶም ሕጋጋት “ምፍኳሶም ዝያዳ ናብ ብዙሓት ቦታታት ንኽንበጽሕ ዕድል ይህበናን እዋናዊ ይኸውንን” ኢሉ። እቲ ካልእ ወሃቢ ርእይቶ ብወገኑ፡ ህይወት ኣሽሓት ኣብ ሓደጋ’ዩ ዘሎ ይብል። ኵሎም እቶም ብኣሜሪካ ዝሕገዙ ትካላት ረድኤት ግን እቶም እገዳታት ንስርሖም ማሕለኻ ኰይኖምና ኣይብሉን። ምኽትል ዳይረክተር ህጻናት ኣድሕን [Save the Children] ሶማልያ ቢnያም ገብሩ፡ ዩኤስኤይድ ናብቶም ኣዝዮም ኣጸገምቲ ዝዀኑ ቦታታት ምብጻሕ ንክኽእሉ ሓገዛት ከም ዝገበረሎም ይዛረብ። እቶም ምስቶም ዕጡቓት ዝግበሩ ዝርርባት ክኣ ብናይቲ ከባቢ መሓዙት ዝውገኑ ምዃኖም ሓቢሩ። ሰይቭ ዘችልድረን፡ ረድኤት ኣብ ዘግብኦ ኢድ ከይወድቕ ኣብ ምክልኻል ጥንቃቐ ከም ዝገብር ዝገልጽ ቢንያም፡ ኣገልግሎት ኣብ ዝህበሉ ግዜ ብዙሓት ቅድመ ጥንቃቐን ምቍጽጻርን ከም ዝገብር ሓቢሩ። እቶም ሕጋጋት፡ ዋላ’ውን “ቀየድቲ” እንተዀኑ፡ ትካሎም ናብቶም ኣልሸባብ ዘመሓድሮም ሕብረተሰብ ይበጽሕ ምህላው’ዩ ዝገልጽ። እቲ ዓቢይ ጸገም ትካል ህጻናት ኣድሕን ግን፡ ፋይናንሳዊ ቀረብ እዩ። ኣብ ሶማልያ ሓላፊ ኮሚሽን ስደት ሕቡራት ሃገራት ፍራንዝ ሴለስቲን፡ ሰብ መዚ ኣሜሪካ፡ ነቲ ዘሎ ሕጋዊ መስርሕ ተኸቲልካ ረድኤት ናብ ኣጸገምቲ ቦታታት ክኣቱ ከም ዝደልዩ ገሊጹ። እንተዀነ፡ እቶም ትካላት “ግብሪ” እንከይከፈሉ ናብቶም ብኣልሸባብ ዝመሓደሩ ከባቢታት ንምእታው ኣብ ሕቡራት ሃገራትን ኣልሸባብን ብደረጃ ላዕለዎት ሰብ መዚ ዝግበሩ ዝርርባት ኣገደስቲ’ዮም ይብል። ኣብ መጀመርታ መስከረም፡ ሓላፊ ሰብኣዊ ረድኤት እቲ ትካል ማርቲን ግሪፍስ፡ ከምዚኦም ዝበሉ ዝርርባት ኣይተኻየዱን ብምባል ተዛሪቡ ነይሩ። ምሁር ዩኒቨርሲቲ ቱፍትስን ሓደ ካብ ጸሓፍቲ እቲ ብ2011 ዘጋጠመ ደርቅን ዝዀነ ኒሳር ማጂድ፡ ኣልሸባብ ንመብዛሕትኡ ክፋል ሶማልያ ዘመሓድር ሓይሊ ምዃኑ ይገልጽ። ኣልሸባብ ንህዝብን ትካላት ንግድን ግብሪ ብምኽፋል፡ ካብ መንግስቲ ንላዕሊ “ዝያዳ ውጽኢታዊ” ከም ዝዀነን ኣዝዩ ከቢድ ስርዓተ ፍትሒ ከም ዘለዎን ሓቢሩ። ኣብቶም ዝሓለፉ ዓመታት፡ ዓለምለኻዊ ትካላት ምስ ኣልሸባብ ርክባት ከይፈጥሩ ጥራይ ዘይኰነ፡ “ኣሸበርቲ ሓጊዞም” ብዝብል ኣብ ሜድያ ከይቃልዑ እሞ ስሞም ንኸይበላሾ ንምዕቃብ ጸቕጥታት ክበጽሖም ጸኒሑ’ዩ። ግን ክኣ፡ ኣልሸባብ ካብ ናይ ረድኤት ገንዘብ ብዙሕ ጥቕሚ ይረክብ ድዩ ዝብል ግልጺ ኣይኰነን ይብል ፕሮፌሰር ጂኦግራፊ ዩኒቨርሲቲ ሚኒሶታን ሓጋጊ ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ሶማልያን ዓብዲ ኢስማል ሳማታር። ብ2013 ዝወጽአ ጸብጻብ ጕጅለ ሰብኣዊ ፖሊሲ፡ ካብ ትካላት ረድኤት ዝርከብ ገንዘብ ኣልሸባብ፡ “ኣብ ዶባት ዘለዎ ስርዓተ ግብሪ ዝሽፍን ሒደት” ገንዘብ እዩ፤ እቲ ጕጅለ “ብርክት ዝበሉ ካልኦት ኣታዊ ዝረኽበሎም ስርዓታት” ኣለውዎ ይብል። ይዅን’ምበር፡ ካብ ነፍሲ ወከፍ ጕጅለ ሰብኣዊ ረድኤት ዝቕበሎ ዓሰርታት ኣሽሓት ዶላራት ተወሳኺ ኣታዊ ይኸውን እዩ። ኣሜሪካ፡ ሕግታታ፡ “ኣሸበርቲ” ገንዘብ ንኸይረኽቡ ዝገብር እዩ ትብል። መንግስቲ ሶማልያ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት “ኲናት” ክእውጅ እንከሎ፡ ምንጪታት ኣታዊ እቲ ጕጅለ ምዕጻው ክስዓር ይገብሮ’ዩ ይብል። ፕሮፌሰር ሳማታር ግን፡ እቶም ንትካላት ረድኤት ዘዐንቅፉ ዘለውን፣ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ገንዘብ ንምልኣኽ ዝጥቀሙሎም ኣገልግሎታትን ሕጋጋት ከም ዝፈኵስ ብምግባር፡ ነቶም ዝጠመዩ ሶማላውያን ለውጢ ከምጽእ ይኽእል’ዩ ኢሉ። ኣብታ ሃገር፡ ሓምሻይ ወቕቲ ዝናብ ክፈሽል’ዩ ተባሂሉ ትጽቢት ኣብ ዝግበረሉን ዋጋታት መግቢ ኣብ ዝንህረሉ ዘሎን፡ ቍጽሪ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ክውስኽ እዩ። “ሰባት ካብ ኣልሸባብ ሓራ ቅድሚ ምውጽኦም ካብ ምጥፋእ ከነድሕኖም ይግባእ። ኣሸበርቲ ምውጋእ ናይ ነዊሕ እዋን ፕሮጀክት’ዩ፤ ዝጠምዩ ዘለው ሰባት ምድሓን ግን ግዜ ዝወሃቦ ኣይኰነን” ክብል ፕሮፌሰር ሳማታር ተዛሪቡ።


ብኣሜሪካ ዝምወል 'በርቃዊ' ብርጌድ ሶማልያ

ኣጋ ወጋሕታ እዩ፤ ነፍሲ ወከፈን ከም ቅንፍዝ ዝኣሾኻ ሰለስተ ፒክኣፕ መካይን ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ብኸቢድ ዝዓጠቑ ወተሃደራት ጽዒነን ነቲ ኣብ ማእከላይ ሶማልያ ኣብ ዝርከብ በረኻታት ሰንጢቐን ይሕንበባ ኣለዋ። መራሒ ናይታ ማእኸለይቲ መኪና ኣብ ልዕሊ መዘወሪኡ ንቕድሚት ተደፊኡ ካብቲ እሾኽ ዝበዝሖ ቁጥቋጥ ከምልጥ ማርሻ ድሕሪ ምቕያር ፍሽኽ እናበለ፡ ካብቶም እግሮም ኣብ ልዕሊ ጎድኒ እታ መኪና ዘንጠልጠሉ ብጾቱ ዝወደቐ ከምዘየለ ብጎኒ መስትያት ኣረጋጊጹ። "ቀዳማይ ስራሕና ምእታው'ዩ" ይብል ሓደ መንእሰይ ሌተናል፡ ኣብ መንበር ተሳፈርቲ ኮፍ ኢሉ፡ ኣብቲ ኣብ ቅድሚኡ ዘሎ ገጠራት፡ ምልክታት ድብያ ወይ ድማ እቲ ብዙሕ ግዜ እቲ ዕጡቕ ጉጅለ ኣል-ሸባብ ዝጥቀመሉ ናውቲ ምፍንጃር ከይህሉ እናመርመረ። እዞም ብሉጻት ወተሃደራት ሃገራዊ ሰራዊት፡ ኣባላት ናይቲ ብኣሜሪካ ዝምወልን ዝሰልጠነን ዳናብ - ማለት "በርቃዊ" - ብርጌድ ኮማንዶ ኮይኖም፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ ሰፊሕ ምልዕዓል ኣንጻር ኣልሸባብ ማእከላይ ተራ ተጻዊቶም እዮም። እዚ ድማ እቶም ዕጡቓት ካብ ኣብ ማእከል ሶማልያ ዝርከባ ዓሰርተታት ከተማታትን ቁሸታትን ክወጹ ገይሩ እዩ። እቲ ትጽቢት ዘይተገብረሉ ዓወት ናይቲ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ፡ ዋላ’ውን ሚልዮናት ምስ ኣዕናዊ ድርቂ ኣብ ዝቃለሱሉ ዘሎ እዋን፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ማዕበል ተስፋ ኣለዓዒሉ’ሎ። "እዚ ንዓመታት ካብ ዝተሰምዓኒ እቲ ዝያዳ ተስፋ ዝህብ'ዩ። ኣንጻር ኣልሸባብ ዓወት ስለ ዝጠዓምና፡ ነዞም ስርሒታት ደው ከብሎ ዝኽእል ነገር የለን። ክስዓሩ ከምዝኽእሉ ርኢና ኢና፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ህዝቢ ሶማልያ ነቒሑ'ሎ" ይብል ማሊክ ዓብዳላ። ንሱ፡ ኣብቲ ዝበዝሕ ውግእ ዝተኻየደሉ ዞባ ሂራን፡ ኣባል ባይቶ እቲ ከባቢ እዩ። ድሕሪ ሰለስተ ሰዓታት ዝወሰደ ሓያል ጉዕዞ፡ እቲ ቃፍላይ ኣብ ወሰን ሓንቲ ቡኩረ እትበሃል ንእሽቶ ከተማ በጺሑ፡ ወተሃደራት ሻድሻይ ቦጦሎኒ ዳናብ ድማ ካብ መካይኖም ዘሊሎም ወሪዶም። ስጡማት፡ ርእሰ ተኣማንነት ዘለዎም፡ ብረቶም ብግቡእ ዝጥቀሙን ኣብ ጉዕዞ ሸኽሚ ዘየብዝሑን እዮም። ቃል ከይተዛረቡ ነታ ናብቲ ክፍለ ሰራዊትን ዞባ ግጭትን ንምእታው ሳሕቲ ዝወሃብ ፍቓድ ዝረኸበት ሰለስተ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ዝሓቖፈት ጉጅለ ይሕልዉ። "ወረ ብቕልጡፍ’ዩ ዝዝርጋሕ። ኣልሸባብ ኣብዚ ከም ዘለኹም ድሮ ክፈልጥ እዩ። ስለዚ ድማ ኢና ሎሚ ቅድሚ ድብያ ምትካሎም መገዲ ምእንቲ ክንጅምር ብንግሆኡ ካብ መዓስከር ክንወጽእ ዝተገደድና" ይብል ሓላፊ መራኸቢ ሲቪልን ወተሃደራዊን ዝኾነ ኣስሊ ሃላነ። ኣስሊ ብዕሊ ምሳና ክዛረብ ስልጣን ዝተዋህቦ እንኮ ኣባል ናይታ ኣዝያ ምስጢራዊት ክፍለ ሰራዊት እዩ። ሰለስተ ወተሃደራት ኣብተን መካይን ተሪፎም፡ ኣብ ድሕሪ እቲ ነፍሲ ወከፍ ፒክኣፕ ዝተሰቕሉ ዘርዕድ ከበድቲ ብረት ዶሽካ ብምዃን ነቶም ዘርጠብጠብ እናበሉ ካብቲ ኣብ ከባቢኦም ዝነበረ ገጠራት ዝመጽኡ ሳገምቲ ጓሶት ይከታተሉ። ሳጅን ሃላነ ብጥቃ ዝተቓጸለ ተረፍ ሓያሎ ንኣሽቱ ድኳናት ኣናሓለፈ "ኣብዚ 60 ዕጡቓት ኣልሸባብ ቀቲልና ኢና" ብምባል፡ ነቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ነታ ከተማ ንምቁጽጻር ዝተኻየደ ናይ ሓደ መዓልቲ ውግእ የዘንቱ። ኣብ መወዳእታ ሓያሎ ኣማኢት ዕጡቓት ካብ ቡኩረ እኳ እንተ ኣንስሓቡ፡ ብዙሓት ህንጻታት ኣቃጺሎምን ነታጒ ተጠቒሞም ብኮንክሪት ንዝተሰርሐ ግምቢ ማይ እታ ከተማ ኣዕንዮምን እዮም። እቶም ደቂ ዓዲ፡ ነቲ እቶም ዕጡቓት ዝፈጸምዎ ተግባር ከም ቁጥዐ ዝመልኦ ጽልኢ ይትርጉምዎ። ካድራ ፋራ ዝተባህለት ኣብቲ ከባቢ እትነብር በዓልቲ ድኳን፡ ሓደ ንድሕሪት ዝምለስ ዝነበረ ዕጡቕ ድኳና ድሕሪ ምቅጻሉ ከመይ ከምዝተኮሰላ ገሊጻ። እቲ ሕብረተሰብ ንብዙሕ መዓልታት ብዘይ ማይ ይኹን መግቢ ተሪፉ፡ "ክሳብ ሕጂ መሰረታዊ ቀረብ የብሎምን። ኣብዚ፡ ነገራት ናይ ብሓቂ ሕማቕ እዮም" ይብል ሳጅን ሃላነ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ቡኩረ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ብዙሕ ካልእ ክፋላት ሶማልያ ዘሎ ስምዒት፡ እቲ ልሙድ ፍርሒን ተስፋ ምቑራጽን ኣይኮነን። ኣብ ክንድኡስ፡ ኣብ ሳሕቲ ዝረአ ህዝባዊ ተጻብኦ፡ ዓሰርተታት ሲቪላውያን ብቪድዮ ንኽሰኣሉ ፍቓደኛታት እዮም ኔሮም፡ ኣብ ልዕሊ ኣልሸባብ ዘለዎም ጽልኢን ገለ መሰረታዊ ነገርን ተቐይሩ'ዩ ዝብል እምነትን ብግልጺ የርእዩ። "ኣብ ትሕቲ ኣልሸባብ ምሸት ምሸት ብፍርሒ ንድቅስ ነይርና" ይብል ዓሊ ዳሂር ዋርሳመ ዝተባህለ ወዲ 48 ዓመት መራሒ ማሕበረሰብ እቲ ከባቢ። "ሕጂ ግን ምስ እስልምና ዝኾነ ርክብ ከምዘይብሎም ተረዲእና ኣለና። ንንጹሃት ሰባት ክጎድኡ ጸኒሖም እዮም። ሕጂ ናብዚ ከምዘይምለሱ ሚእቲ ብሚእቲ ርግጸኛታት ኢና።" ከምዚ ዝኣመሰለ ምትእምማን ካበይ'ዩ መጺኡ? ሓደ ክፋል ናይዚ መብርሂ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ሶማልያ ዘጋጥም ዘሎ ድርቂ እዩ። እዚ ድርቂ፡ ካብ ኣብ ውሽጢ ኣርባዕተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝተርኣዩ እቲ ዝኸፍአን ብዙሓት ማሕበረሰባት ኣብ ኣፍደገ ጥሜት ክርከቡ ዝገበረን እዩ። እዚ ድማ እቶም ሰባት፡ ኣንጻር ሓደ ብምጭብርባር፡ ጉቦን መቕጻዕታዊ ግብሪ ብምንባርን ዝፍለጥ ዕጡቕ ጉጅለ ካብ ምቅዋም ሓሊፎም ካልእ ኣማራጺ ከምዘይብሎም ክስምዖም ገይሩ እዩ። ካልእ ምኽንያት ግን ባህሪ ናይቲ ናዕቢ ንባዕሉ እዩ። እዚ ናዕቢ ብናይቲ ከባቢ ሓረስቶትን ዓሌታትን ዝምራሕ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብመንግስቲ፡ ሰራዊትን ፍሉያት ሓይልታትን ዝድገፍ መሰረታዊ ሰውራ እዩ። "እዚ መቐይሮ'ዩ። ሰባት ብሓቂ ብኣል-ሸባብ ቅጭ መጺእዎም’ዩ። መንግስቲ ነዚ ዕድል [ክጥቀመሉ] እንተኽኢሉ ኣል-ሸባብ ክጠፍእ'ዩ ዝብል ግምት ኣለኒ" ይብል ጋዜጠኛ ነበር ኣባል ባይቶ መሓመድ ሞኣሊሙ። መሓመድ ሞኣሊሙ፡ ካብ እቶም ዕጡቓት ዝፈጸምዎም ብዙሕ መጥቃዕትታት ብህይወት ዝተረፈ ኮይኑ ነቶም ኣብ ዞባ ሂራን ዝበዝሕ ቃልሲ ዘካይዱ ኣባላት ምልሻታት ዓሌት "ማዓዊስሊ" ንምብጻሕ ሰሙናት ኣሕሊፉ እዩ። እዚ ህዝባዊ ናዕቢ ነቲ ንሶማልያ ናብቲ ንሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ዝጸንሐ ግጭትን ስርዓት ኣልቦነትን ዘእተወ ብዕምቆት ዝተሰረተ ምፍልላይ ዓሌታት ክፈትሕ ይኽእል ድዩ? ዝብል ሕቶ ግን ገና መልሲ ኣይረኸበን ዘሎ። ድሮ ኣብ ገለ ክፋላት ናይቲ ጽንኩር ፌደራላዊ ስርዓት እታ ሃገር ዝርከቡ ሓያላት መራሕቲ፡ ብዛዕባ ተወፋይነትን ብቕዓትን ማእከላይ መንግስቲ ከምዝጠራጠሩ፡ ነቲ ገና ክፈርስ ዝኽእል ናዕቢ ክድግፉ ፍቓደኛታት ከምዘይኮኑን እዚ ድማ ዝያዳ ነቶም ዕጡቓት ክቃልዑ ከምዝገብሮምን ምልክታት ይርኣዩ ኣለዉ። "እቲ ስትራተጂ ይሰርሕ ኣሎ" ዝብል ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ፕረዚደንት ሶማልያ ሑሴን ሸኽ-ዓሊ፡ እቶም ፈሪሖም ዘለዉ ፖለቲከኛታት ኣብ ቀረባ እዋን ነቲ ናዕቢ ክድግፉ ምዃኖም ኣተንቢሁ’ሎ። "ጸረ ኣልሸባብ ዝኾነ ስምዒት ኣዝዩ ተፈታዊ ስለዝኾነ፡ ፖለቲከኛታት ንፌደራል መንግስቲ ክዕንቅፉ ወይ ክፈታተኑ ክረኣዩ ኣይደልዩን" ይብል ሚስተር ሸኽ-ዓሊ። ብርግጽ እዚ ንሶማልያ ናብ ዘይርጉጽ ኩነታት ዘእተዋ ውህደት ድርቅን ግጭትን፡ እቲ ማእከላይ መንግስቲ እቶም ዕጡቓት ኣብ ሰፊሕ ክፋል ገጠራት ንዘለዎም ምቁጽጻር ንክብድህ ሳሕቲ ዘጋጥም ዕድል ኣቕሪቡሉ እዩ። ብርጌድ ዳናብ ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ ካብ ኣስታት 1,500 ወተሃደራት ናብ ልዕሊ ዕጽፊ ክዓቢ፡ ኣሜሪካ ድማ ዝያዳ ምወላ ክትህብን ዝያዳ ወተሃደራዊ ደገፍ ክትገብርን ትጽቢት ይግበር። "ኣሜሪካ? እቶም ሕያዎት ወገናት'ዮም። [ኣብ ውግእ ቡኩረ] ብሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ሓጊዞምና እዮም። ኣነ ኣብ ልዕሊ ሽዱሽተ ኣንጻር ኣልሸባብ ውግኣት ተሳቲፈ ኣለኹ፡ ሕጂ ድማ ክንዋጋእ ከም እንደሊ ምስ ረኣዩ ይጎዩ ኣለዉ" ይብል ሓደ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ላዕለዋይ መኮንን ክፍለ ሰራዊት ዳናብ። ብዛዕባ እቲ ኣንጻር እቶም ዕጡቓት ዝተኻየደ ሰፊሕ ናዕቢ ክዛረብ ከሎ ግን ዝያዳ ጥንቁቕ እዩ ነይሩ፡ "ኣብ መንጎ ዓሌታት" ዝያዳ ዕግርግር ክፈጥር ይኽእል እዩ ዝብል ስክፍታ ነይርዎ።


ፖሊስ ዓባይ ብሪጣንያ “ብጌጋ ቀቲለዮ” ናይ ዝበሎ ሶማልያዊ ቤተሰብ ይቕረታ ሓቲቱ

ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ብገበን ቅትለት ተኸሲሱ ብጌጋ ፍርዱ ዝተቐበለ ሶማልያዊ ኣቦ፡ ምስ ተቐተለ ድሕሪ 70 ዓመታት ፖሊስ ይቕረታ ሓቲቱ። ዜግነት ዓባይ ብሪጣንያን ሶማሊያን ዝነበሮ መሓሙድ ማታን ዝተብሃለ ውልቀ ሰብ፡ ኣብ ካርዲፍ ድኳን ንዝነበራ ሊሊ ቮልፖርት ቀቲልካ ብዝብል ክሲ ኣብ 1952 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ብስቕለት ተቐቲሉ። እቲ ውልቀ ሰብ ሰራሕተኛ ሓይሊ ባሕሪ ከምዝነበረ’ውን ድሕረ ባይትኡ የመላኽት። እቲ ገበነኛ ከም ዝኾነ ዝተወሰነ ብይን ኣብ 1988 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ይግባይ ናብ ዝሰምዕ ቤት ፍርዲ ዝቐረበ ኮይኑ፡ ኮምሽን ገምጋሚ ጉዳያት ገበን ነቲ ውሳነ ስዒርዎ። ፖሊስ ደቡብ ዌልስ መስርሕ ፍርዲ እቲ ግዳይ ጌጋ ከምዝነበሮ ኣሚኑ ይቕረታ ሓቲቱ። “እዚ ከይዲ ፍርዲ ምስ እቲ ናይ ሽዑ ግዘ ዝኸይድ’ዩ። ዓሌታዉነት፣ መድልዎን ዕሙት ጽልእን ኣብ ስርዓተ ፍትሒ ገበንን መላእ ሕብረተሰብን ተስፋሕፊሑ ነይሩ” ክብል ሓላፊ ፖሊስ ጄረሚ ቮን ተዛሪቡ። “መሓሙድ ማታን ብሰንኪ ግጉይ ክሲ ግዳይ ስእነት ፍትሒ ከም ዝነበረ ዘጠራጥር የብሉን፣ ፖሊስ ድማ ናይዚ መስርሕ ሓደ ኣካል’ዩ” ኢሉ። እቲ ሓላፊ ፖሊስ ኣስዒቡ “ ቅድሚ 70 ዓመታት ኣብቲ ውልቀሰብ ብዝተፈጸመ ኣስካሕካሒ በደል ምኽንያት ንዝተጎድኡን ንዝተሳቐዩን ስድራቤቱ፡ ፖሊስ ወኪልና ይቕረታ ምሕታትና ልክዕ’ዩ” ክብል ኣብራህሪሁ። በዓልቲ ቤት መሓሙድ ማታን ምስ ላዉራ ምስ ሰለስተ ደቃ ዴቪድ፣ ኦማርን ኤዲን ሽሙ ካብቲ ተኸሲስሉ ዝነበረ ገበን ቅትለን ናጻ ንኽበሃል ንኣስታት 46 ዓመታት ቃልሲ ኣካይዶም። ኩሎም ስድራቤቱ ዝሞቱ ኮይኖም፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ፖሊስ ይቕረታ ምሕታቱ ኣመልኪታ ርእይቶ ዝሃበት ካብቶም 6 ደቂ ደቁ ሓንቲ ዝኾነት ታንያ ማታን “ቅንዕና ዝጎደሎ” ክትብል ጸዊዓቶ። “ብሰንኪ እዚ መስርሕ ፍርዲ ብቐጥታ ዝተጎድኡ ሰባት ምሳና ብዘይምህላዎም ዝደንጎየ ይቕሬታ’ዩ። ብህይወት ስለዘየለዉ ካብዚ ዓመት ንድሓር ክንሓዝን ኢና ዝብል ቃል ሰሚዕና” ክትብል ወሲኻ ገሊጻ።


ሞ-ፋራሕ፡ ሓቀኛ መንነቱ ኣግሂዱ

ወዲ ትሽዓተ ዓመት እንከሎ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ዓዲ-እንግሊዝ ዝኣተወ ሰር፡ ሞ-ፋራሕ፡ ብቝልዕነቱ ሰራሕተኛ ገዛ ኰይኑ ክሰርሕ ከም ዝእተገደደ ሓቢሩ። እቲ ኰኾብ ኦሎምፒክ፡ በቶም ካብ ጅቡቲ ሒዞምዎ ንብሪጣንያ ዝኣተው ሰባት መሓመድ ፋራሕ ዝብል ስም ከም ዝተዋህቦ ሓቀኛ ስሙ ግን ሑሴን ዓብዲ ካሂን ምዃኑ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ወዲ ትሽዓተ ዓመት እንከሎ ምስ ሓንቲ ቅድሚኡ ርእይዋ ዘይፈልጥ ሰበይቲ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ጂቡቲ ንዓዲ እንግሊዝ ምስ ኣተወ ንደቂ ካልእ ስድራ ቤት ቈልዑ ክከናኸን ከም ዝተገደደ ተዛሪቡ። እቲ ስሙይ ኣትሌት ብሪጣኒያ "[ነቲ ምስጢር] ንሓያሎ ዓመታት እየ ሒዘዮ ጸኒሐ” ብማለት ሕጂ ነቲ ሓቀኛ ስሙ ገሊጹ። ሞ-ፋራሕ፡ ቅድሚ ሕጂ ካብ ሶማል ምስ ወለዱ ከም ስደተኛ ናብ ዓዲ-እንግሊዝ ከም ዝመጽአ እዩ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ግን ብቢቢሲን ሬድ ቡር ስቱድዮን ተዳልዩ ጽባሕ ረቡዕ ዝፍኖ ሰነዳዊ ምድላው [ዶክመንታሪ] ኣደኡን ክልተ ኣሕዋቱን ኣብታ ንርእሳ ናጻ ሃገር ኢላ እትጽውዕ ሶማሊላንድ  ኣብ ገጠር ብሕርሻ ከም ዝነባበሩ ተዛሪቡ። ወላዲኡ ኣቶ ኣብዲ፡ ሰር ሞ ወዲ ኣርባዕተ ዓመት እንከሎ፡ ኣብ ሶማልያ ኣብ ዝተኻየደ ውግእ ሓድሕድ ብጥይት ተቐቲሉ። ሶማሊላንድ ኣብ 1991 ናጽነታ'ኳ እንተኣወጀት ክሳብ ሕጂ ብማሕበረሰብ ዓለም ተቐባልነት ኣይረኸበትን። ሰር-ሞ፡ ወዲ ሸሞንተ ዓመት ምስ ኰነ ኣብ ጂቡቲ ምስ ሓንቲ ስድራ ክነብር ድሕሪ ምጽናሕ፡ ምስ ሓንቲ ዘይፈልጣን ዘይትዛመዶን ሰበይቲ ናብ ዓዲ-እንግሊዝ ኣትዩ። እታ ሰበይቲ ምስ ኣዝማዱ ንኽነብር ናብ ኤውሮጳ ትወስዶ ምንባራ ምስ ገለጸትሉ ቅድሚኡ ብነፋሪት ተጓዒዙ ስለ ዘይፈልጥ ኣዝዩ ባህ ከም ዝበሎ ሓቢሩ። እታ ሰበይቲ፡ 'መሓመድ' ተባሂሉ ከም ዝጽዋዕን ኣብ ጥቓ እቲ ስእሉ እተጠቅዖ ሰነድ ከኣ "መሓመድ ፋራሕ" ዝብል ስም ከም ዘሎን ነገረቶ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ምስ ኣተው ከኣ ናብቲ ኣብ ሃንስሎው ዝተባህለ ኣብ ምዕራብ ለንደን ዝርከብ ገዛኣ ወሲዳ ነቲ ናይ ኣዝማዱ ዝርዝር ሓበሬታ ዝሓዘ  ሰነድ ኣውጺኣ ኣብ ቅድሚኡ ቀዲዳ ኣብ እንዳ ጓሓፍ ከም ዘእተወቶን ተዛሪቡ። ሽዑኡ ፋራሕ፡ “ኣብ ሓደጋ ከም ዝኣተኹ ተረዲኡኒ” ይብል። ሰር ሞ ኵነታት ቍልዕነት ከዘንቱ እንከሎ፡ እታ ሰበይቲ "እኽሊ ክለክፍ እንተደልየ፡ ናይ ገዛ ዕዮ ክዓይን ቈልዑ ክሕዝን ትነግረኒ ነይራ። ንስድራ ቤትካ ዳግማይ ክትርእዮም እንተደሊኻ ዋላ ሓንቲ ቃል ከይተምሉቕ" ትብለኒ ነይራ ኢሉ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣብ መሕጸቢ ሰብነት ኣትዩ ተዓጽዩ ይበኪ ከም ዝነበረ ይዛረብ። ኣብተን ቀዳሞት ሒደት ዓመታት፡ እታ ስድራ ናብ ቤት ትምህርቲ ክኸይድ ኣይፈቐደትሉን። ዳሕራይ ወዲ 12 ዓመት ምስ ኰነ ግን ኣብ ፈልተም ኮሚዩኒቲ ኮሌጅ ተመዝጊቡ። እቶም መማህራን ከኣ ሶማላዊ ስደተኛ ምዃኑ ተነግሮም። ሳራ ሬኒ ዝስማ ናይ ቀደም መምህሩ፡ ሞ - ፋራሕ፡ ብዙሕ ግዜ ንትምህርቲ ወዘልዘል ኢሉ ይመጽእ ምንባሩን፡ ሕጽረት ቋንቋ እንግሊዝ ስለዝነበሮ “ብባህልን ልምድን” [እተጸቕጠ] ዘይዛረብ ስቕ በሃላይ ቈልዓ ከም ዝነበረ፡ እቶም ወለዱ ኢና ዝብሉ ሰባት ከኣ  ኣብ ዝኾነ ኣኼባታት ወለዲ ተሳቲፎም ከም ዘይፈጡ ንቢቢሲ ሓቢራ። መምህር ኣትሌቲክስ ፋራሕ፡ ኣለን ዋትኪንሰን፡ እቲ ቘልዓ ኣብ ጉያ ንፉዕ ምዃኑ ኣስተብሂሉ። "ሞ ፋራሕ ዝርድኦ ሓደ ቋንቋ፡ ቋንቋ  ስፖርት ጥራይ እዩ ነይሩ" ኢሉ ። ሰር ሞ፡ ስፖርት ከም መድሕን ህይወት ገይሩ እዩ ዝርእዮ ነይሩ። "ካብዚ [ህያው ኵነታት] ንምርሓቕ፡ እቲ እንኮ ክገብሮ ዝኽእል ነገር፡ ምጉያይ ጥራይ እዩ ነይሩ" ኢሉ። ኣብ መወዳእታ፡ ብዛዕባ ሓቀኛ መንነቱን ብዛዕባ ኣተዓባብያኡን ብዛዕባ እቶም ብግዲ ንኽዓዩ ዘገድዱዎ ዝነበሩ ስድራ ቤት ምስ ናይ ስፖርት መምህሩ ዋትኪንሰን ተዘራሪቡሉ። ብድሕሪ'ዚ ናይ ስፖርት መምህሩ ንክፍሊ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ዓባይ ብሪጣንያ ብምሕባር፡ ሞ-ፋራሕ ምስ ካልእ ሶማላዊት ስድራ ከም ዝነብር ተገብረ። "ሽዑ እውን እንተኰነ፡ ነቶም ናይ ሓቂ ስድራ ቤተይ እናፍቘም ነይረ፣ ግን ካብታ ህሞት እቲኣ ንደሓር ኵሉ ነገር ተመሓይሹ ‘ዩ” ይብል። “እቲ ነገር ምስ ተገልጸ ካብ ዝባነይ ብዙሕ ሰከም ዝተላዕለለይ ኰይኑ ተሰምዓኒ፤ ሽዑ ከኣ እቲ ናይ ሓቂ ሞ ክደምቕ ጀሚሩ” ኢሉ። ሰር ሞ ወዲ 14 ዓመት ምስ ኰነ ንእንግሊዝ ወኪሉ ኣብ ላቲቭያ ኣብ ዝግበር ውድድር ኣብያተ-ትምህርቲ ክሳተፍ ዕድመ ቐረበሉ፤ እንተዀነ ሰነዳት ጕዕዞ ኣይነበሮን። ሚስተር ዋትኪንሰን ኣብ ሓምለ 2000 ነቲ ዳሕራይ መጸውዒኡ ዝዀነ መሓመድ ፋራሕ ብዝብል ስም ዜግነት ብሪጣንያ ንኽሓትት ተሓጋጊዝዎ። ኣብቲ ሰነዳዊ ጽሑፍ፡ [ኣብ ቤት ፍርዲ ዝማጎት ጠበቓኡ] ባሪስተር ኣላን ብሪዶክ ንሰር - ሞ፡ ዜግነቱ ብቴክኒካዊ መገዲ "ብምጥፍፋእ ወይ ብጌጋ ብምቕራብ" ክሰናኸል ከም ዝኽእል ሓቢርዎ። ሓደ ሰብ እንተደኣ ብናይ ሓሶት ዛንታን ሽምን፡ ብምድንጋር፡ ዜግነት ብሪጣንያ ሒዙ መንግስቲ እታ ሃገር ነቲ ዜግነት ብሕጋዊ መገዲ ብቐጥታ’ዩ ዝስርዞ። ይዅን እምበር፡ ሚስተር ብሪዶክ ኣብ ጉዳይ ሞ-ፋራሕ እቲ ሓደጋ ትሑት ምዃኑ ይገልጽ ። "ብመሰረቱ፡ ትርጕም ዘይሕጋዊ ዝውውር ሰባት “ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ሰባት ምምዝማዝ” ተባሂሉ ከም ዝግለጽን ኣብ ጉዳይ ሞ ብዙሕ ዘሻቕል ነገር ከም ዘየለን ንሰር ሞ ገሊጹሉ። "ንባዕልኻ ቘልዓ ክንስኻ ንቘልዑ ክትከናኸንን ክትሕሉን፡ ኣገልጋሊ ቤት ክትከውንን ከም ዝተገደድካ፡ እቲ እትጽወዓሉ ዘለኻ ስም ስምካ ከም ዘይኮነ፡ ንዝምልከቶም ሰብ መዚ እንተነጊርካዮም ንዜግነትካ ናይ ምስራዝ ሓደጋ ክንክዮ ይኽእል እዩ" ክብል ሓቢርዎ ። ሰር-ሞ፡ ብዛዕባ ንግዲ ደቂ ሰባትን ባርነትን ንዘሎ ፍልልይ ንምግላጽ ዛንታኡ ክነግር ከም ዝደሊ ይገልጽ። "ሽዑ ከማይ ዝኣመሰሉ ብዙሓት ሰባት ከም ዘለዉ ኣይፈልጥን ነይረ። ኣነ ግን ዕድለኛ ምዃነይ ጥራይ እየ ዝርዳእ" ይብል። እቲ ብሓቂ ዘድሓነንን ካብ ካልኦት ዝተፈለኹ ዝገበረንን ኣትሌቲክስ - ጉያ እዩ" ኢሉ ። ቢቢሲ ነታ ንሰር ሞ ናብ ሎንደን ዘምጽኣቶ ሰበይቲ ከዘራርባ'ኳ እንተፈተነ ንሳ ግን  ምላሽ ኣይሃበትን። ንሰነዳዊ ምድላው ዛንታ ሰር ሞ ፈራሕ ክትከታተሉ እትደልዩ፡ ረቡዕ 13 ሓምለ ሰዓት ትሽዓተ ምሸት (ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ጥራይ) “ እቲ ናይ ብሓቂ ሞ ፋራሕ” ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ ቢቢሲ ኣይ ፕለየርን ቢቢሲ ዋንን ክትከታተሉ ትኽእሉ።


ዕጡቓት ኣል-ሸባብ ኣብ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ፈጺሞም ተባሂሉ

ዕጡቓት እስላማዊ ጉጅለ ኣል-ሸባብ ኣብ ክልል ሶማል ኢትዮጵያ ብምእታው መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙን 17 ኣባላት ፖሊስ ከምዝቐተሉን ተሓቢሩ። ካብቲ ከባቢ ዝተረኸበ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ኣስታት 16 ወተሃደራውያን መካይን ዝተጻዕኑ ዕጡቓት ኣል-ሸባብ ናብ ክልል ሶማል ኢትዮጵያ 70 ኪሎሜትሮ ጥሒሶም ኣትዮም። እቶም ዕጡቓት ኣብዚ ሰዓት ኣብ ገጠራት ወረዳ ሃርገሌ ከምዘለዉ፡ ሓደ ምስክር ዓይኒ ንቢቢሲ ቋንቋ ሶማል ተዛሪቡ፡። እቲ ስሙ ዘይተጠቕሰ ነባራይ ወረዳ ሃርገሌ፡ ነቲ ፍጻመ እንተረድእ፡ “ናብ ጫፍ ከተማና መጺኦም፤ ሽዑ ናይ መካይኖም መብራህቲ ኣጥፊኦም ንሰዓታት ጸኒሖም፣ ድሕሪኡ ናብታ ከተማ ኣትዮም።  ብዙሓት ዕጡቓት ዝጸዓና 16 መካይንን ክልተ ሞተርሳይክላትን ናብታ ከተማ ኣትየን። ናብ ካልእ ከተማ ድማ ቀጺሎም” ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ኣብ መውጽኢ እታ ከተማ ንሰዓታት ጸኒሖም ምንባሮም እንተዀነ እንታይ ከምዝገበሩ ከምዘይፈልጥ ተዛሪቡ። “ድሕሪኡ ኣብ ወረዳ ሃርገሌ ኣብ መንጎ ኣንኮን ኣፍካዴን ናብ እትርከብ ጋርቦ ሃመር ዝተብሃለት ዓዲ ቀጺሎም። ንቁሸታት ቢዮካድ፣ ላበይለ፣ ባሊ ካደን ሓሊፎም ክሳብ ኣፍካደ በጺሖም። ናብተን ከተማታት እንትኣትዉ ህዝቢ ፈሪሑ ነይሩ፤ እንተኾነ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ዝገበርዎ ነገር የለን"። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ንሓደ ወታሃደራዊ ኣዛዚ ኢትዮጵያ ጠቒሱ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ፡ እቶም እስላማውያን ዕጡቓት፡ ምስ ሶማልያ ኣብ ዘዋስና ክልተ ዓድታት እቲ ክልል ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ፡ 17 ኣባላት ፖሊስ ኢትዮጵያ ከምዝቐተሉን ካብቲ ጉጅለ ድማ 63 ከምዝሞቱን ጠቒሱ። ጉጅለ ኣል-ሸባብ ምስ ጂሃዳዊ ጉጅለ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ከምዘለዎ ይንገር። ወሃቢቃል ኣል-ሸባብ ዓብዲኣሲስ ኣቡ ሙሳብ ብወገኑ፡ እቶም ዕጡቓት ንክልተ ቁሸታት ተቖጻጺሮም ከምዝነበሩን ንብዙሓት ኣባላት ፖሊስ ኢትዮጵያ ብምቕታል ሓያሎ ኣጽዋር ከምዝመንዝዑን ንሮይተርስ ገሊጹ።


ሶማልያን ኣልሸባብን፡ ዕጡቓት ንምስዓር ዝግበር ቃልሲ

ሓድሽ መንግስቲ ሶማልያ ኣብ ዘሳለጦ ምሃብ መዝነት፡ ሓደ እዋን ኣንጻር ሰበስልጣን ዝዋግእ ዝነበረ ዕጡቕ ኣልሸባብ ነበር ኣብቲ ካቢነ ሚኒስተራት ዘካተተ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ዘጋጠመ ሞት ዘስዓበ ክባ ሆቴላት ግን ነቶም ኣብ ስልጣን ዘለዉ ከቢድ ዕማም ዘሰከመ መዘኻኸሪ ኰይኑ’ሎ። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ኣብ ወርሒ ግንቦት ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ን15 ዓመታት ዝጸንሐ እስላማዊ ናዕቢ መዕለቢ ምግባር ቀዳምነት ዝህቦ ጉዳይ ከም ዝዀነ ኣዊጁ ነይሩ። ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ከኣ ኣልሸባብ ካብቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓዲሾ ዝርከብ ቤተ መንግስቲ ፕረዚደንት ብሓጺር ርሕቐት ዝርከብ ሆቴል መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ነቲ ሓያት ብዝብል ስም ዝፍለጥ ሆቴል ን30 ሰዓታት ዝተቖፃፀርዎ ኰይኖም ኣብ እዋን እቲ ክባ ድማ ልዕሊ 20 ሰባት ከም ዝሞቱን 117 ከም ዝቖሰሉን ሰበስልጣን እታ ሃገር ሓቢሮም። ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ግዜ፡ እቲ ጉጅለ ኣብ ልዕሊ ጎረቤት ሃገር ኢትዮጵያ ተራእዩ ዘይፈልጥ ወራር ኣካይዱ ምንባሩ ይዝከር። ዓለምለኻውያን ዲፕሎማሰኛታት፡ ነቲ ንምውጣን ጥራሕ ብውሑዱ 18 ኣዋርሕ ዝወሰደን ብገምጋም 1200 ዕጡቓት ዘሳተፈን ዝተሓላለኸን ዝተዋደደን መጥቃዕቲ "ቀያሪ ፀዋታ" ክብሉ ይገልጹዎ። ኣብቲ እዋን ኣዛዚ እዚ ኣሜሪካ ኣፍሪቃ [US Africa Command] ዝነበረ ጀነራል ስቲቨን ታውንሰንድ፡ እቶም ዕጡቓት ናብ ውሽጢ ኢትዮጵያ 150 ኪሎ ሜትር ጥሒሶም ከም ዝኣተዉ ይዛረብ። እቲ ጉጅለ ነዚ ድፍረት ዝመልኦ መጥቃዕቲ ከካይድ ዝኸኣለሉ ሓደ ምኽንያት፡ ኣብታ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ሓፈሻዊ ምርግጋእን ዕብየትን ዝፀንሐት ኢትዮጵያ ዝረአ ዘሎ ግጭት እናወሰኸ ምምጽኡ እዩ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሜሪ ሃርፐር፡ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክልል ትግራይ ኲናት ሓድሕድ ምስ ተወለዐ ነዊሕ ከይጸንሐ ሓደ ኣባል ኣልሸባብ ደዊሉለይ ትብል። "ሓይልና ኣስጊርና ብምእታው ኢትዮጵያ ንርእሳ ከተጥፍእ ከላ ዘርእይ ትርኢት ጥራይ ኢና ነስተማቕር ዘለና" ክብል ታሕጓሱ ገሊፁ። ኣስዒቡ ድማ "ኣብ መወዳእታ ነቲ ቀዳማይ ጸላኢና [መንግስቲ ኢትዮጵያ] እነጥቅዓሉ ግዜ ይቐርብ ኣሎ" ኢሉ ክትብል ጽሒፋ። ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብተን ኣብ ሶማልያ ነቲ መንግስቲ ዝድግፍ ሰራዊት ዘለወን ሃገራት እቲ ዞባ እያ። ፕረዚደንት ማሕሙድ ናብ ስልጣን ክመፅእ ንኻልኣይ ግዚኡ እዩ። ኣብ 2012 ቀዳማይ ስልጣኑ ምስ ሓዘ ኣብ ዝገበርኩሉ ቃለ መሕትት፡ ነቶም ዕጡቓት ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ክስዕሮም ምዃኑ ተዛሪቡ ነይሩ። ግን ድማ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት እውን ገና ምስ ሓይሎም ይቕፅሉ ኣለዉ። ኣቦ መንበር ናይቲ ኣብ ሞቓድሾ ዝመደበሩ ትካል ድሕነት መሓመድ ሙባረክ፡ "ካብቲ ኣብ 2012 ዝነበሩዎ ዝያዳ ሓያላትን ዝተራቐቑን" ክብል ነቶም ዕጡቓት ይገልፆም። ኣልሸባብ ኣብ ሶማልያ ተመዓዳዳዊ ዝዀነ መንግስቲ ብምምስራት ሰፊሕ መሬት ተቖፃፂሩ ይርከብ። ኣብ ውሽጢ ዝቆጻጸሮምን ዘይቆፃፀሮምን ከባቢታት ንዘለዉ ሰባት ግብሪ ዘኽፍል ኰይኑ፡ ገለ ነበርቲ ሞቓድሾ ከይተረፉ ነቲ ካብ ወግዓዊ ኣብያተ ፍርዲ ዝያዳ ስሉጥን ዝተሓተ ብልሽውናን ዝረኣየሉ ዝብልዎ ስርዓተ ፍትሒ እቲ ጉጅለ ክጥቀሙ ይመርጹ። እቲ ጉጅለ ከም ድላዩ መጥቃዕቲ ይቕጽል ኣሎ። ናብ ባይቶ እታ ሃገርን ናብቲ ኤምባሲታት፣ ቤት ጽሕፈት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ወተሃደራት ወጻኢን ዝርከቡሉ ጥቡቕ ሓለዋ ዝግበረሉ መዓርፎ ነፈርትን ሞርታራት ይትኩስ። ኣልሸባብ እቲ ዝዓበየ ዕዉት ተሓባባሪ ኣልቃዒዳ ተባሂሉ ክግለጽ ምጽንሑ ዘገርም ኣይኰነን። ፕረዚደንት ማሕሙድ፡ ኣልሸባብ ብሓይሊ ጨፍሊቕካ ጥራይ ክስዓር ከምዘይክእል ይኣምን። መንግስቲ ነቲ ግጭት መዕለቢ ንምሃብ ዝዓለመ ሓድሽ ስትራተጂ ብምውጣን ብ2 ነሓሰ ንሓደ ካብቶም ቀንዲ ጸላእቱ ዝነበሩ ናይ ምምጻእ ከቢድ ቁማር ተፃዊቱ። ኣብቲ እዋን ምስቶም ኣብ ሞቓዲሹ ፅርግያ ዝተዓፀዎም ኣዕሩኽተይ ኣብ ውሽጢ መኪና እየ ነይረ። ንሓንሳብ ካብ መኪና ክንወጽእ ትእዛዝ ተዋሂብና፡ ኣብ ኣካላትና፣ ተሽከርከርትን ሳንጣታትን ብደቂቕ ፈተሻ ክካየድ ከሎ ምልክት ምስልቻው ዝገልፅ ሰብ ኣይነበረን። ኣፈኛ ቀዳማይ ሚኒስተር ሓድሽ ካቢነ ሚኒስተራት ከፍልጥ ከሎ ኣብታ እንኮ ዝረኸብናያ ንእሽቶ ጽላሎት ኮይንና እናተጸበና፡ ኣዒንትና ኣብ ሞባይላትና ኣፍጢጥና ነበርና። እቲ ንጽበዮ ዝነበርና ስም ከኣ ናይ ሓደ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝሰልጠነ መስራቲ ኣባል ኣልሸባብ እዩ ነይሩ። እቲ ዝስማዕ ዝነበረ ወረ ሓቂ ኮይኑ ተረኺቡ። ምክትል መራሕን ኣፈኛን ኣልሸባብ ዝነበረ ሙክታር ሮቦው ሚኒስተር ጉዳያት ሃይማኖት ኰይኑ ተሸይሙ። ገሊኦም በቲ ስጉምቲ ክስንብዱ እንከለዉ፡ ብዙሓት ሶማላውያን ድማ ሓደ ብኣመሪካ ኣብ ዝርዝር ኣዝዮም ተደለይቲ ኣሸበርቲ ዝነበረን ንዝሓዞ ወይ ዝቐተሎ 5 ሚልዮን ዶላር  ህያብ መብፅዓ ዝተኣተወሉን ሰብኣይ ናብ መሓውር ስልጣን መንግስቲ ምእታዉ ብውዕዉዕ ስምዒት ተቐቢሎምዎ ኣለዉ። እቲ ካብ ሓሙሽተ መጥቃዕቲ ኣልሸባብ ዝተረፈ ኣባል ባይቶን ጋዜጠኛ ቢቢሲ ነበርን ሞኣሊሙ መሓመድ እውን ኣብቲ ካቢኔ ተኻቲቱ’ሎ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ካብ ዝተፈጸመ ነብሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ተሪፉ ብሕክምና ክተርፍ ከምዝኸኣለ ይፍለጥ። ሞኣሊሙ መሓመድ  "ሽመት ሚስተር ሮቦው ብሓጎስ እየ ዝቕበሎ" ይብል። "ከም መጠን ሓደ ጂሃዳዊ መራሒ ነበር ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ኣልሸባብ ብዙሕ ኣበርክቶ ክህልዎ'ዩ። ምስ ማሕበረሰብ ሃይማኖት ብምትሕብባር ንስነ-ሓሳብ ኣኽረርቲ ክቃለስን ነቶም ዕጡቓት እምነቶም ሓቀኛ መንገዲ እስልምና ከምዘይክተል ከእምኖምን ይኽእል'ዩ" ክብል የረድእ። ሮቦው ኣብ 2013 ነይሩ ምስ ኣልሸባብ ናብ ዘይምቅዳው ዝኣተወ። ንሱ ነቲ ጉጅለ ብግልጺ ዘውገዘ ኮይኑ፡ ዋላ’ውን ኣብ ጥቅምቲ 2017 ኣብ ሞቓዲሾ ኣብ ዓቢ ናይ ጽዕነት መኪና ብዝተፃወደ ቦምባ መጥቃዕቲ ምስተፈጸመ ደም ለጊሱ ነይሩ። በቲ መጥቃዕቲ ኣስታት 600 ሰባት ከም ዝተቐተሉ ይግለፅ። ኣብ ታሕሳስ 2018 ኣብ ቀይዲ ምስ ኣተወ ክሳብ ሚኒስተር መንግስቲ ኮይኑ ዝምዘዝ ኣብ ናይ ገዛ ማእሰርቲ ፀኒሑ። ኣብ ማእሰርቲ እንከሎ ስልኪ ከም ዝተደወሎ ድማ ሓቢሩ። እቲ ክኢላ ጸጥታ ዝዀነ ሙባረክ፡ ሽመት ሚስተር ሮቦው "ብመንፅር ጸረ-ሽበራዊ ኣካይዳ ክረኣይ ከሎ ብሉጽ ሓሳብ እዩ" ክብል ይገልፅ። "ንሱ ወሳኒ መሳርሒ'ዩ። ብፍላይ ብመንጽር ስነ-ሓሳብ፡ ኣንጻር ኣልሸባብ ሓያል ሰረተ-እምነታዊ ፀቕጢ ክፈጥር ዓቕሚ ኣለዎ። ከም መስራቲ ኣባል ናይቲ ጉጅለ ብውሽጢን ብደገ እዩ ዝፈልጦም። ከመይ ከም ዝሓስቡን ብኸመይ ከም ዝሰርሑን ይፈልጥ'ዩ" ይብል። ካልኦት ድማ ንሽመት ሮቦ ብጭንቀት ምላሽ ዝሃቡ ኮይኖም ኣብቲ ንልዕሊ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝጸንሐ ግጭት ሶማልያ ካብ መቕጻዕቲ ወይ ተሓታትነት ነፃ ናይ ምዃን ካልእ ተርእዮ ከምዝኾነ ይወስድዎ። ማሕበራዊ መራኸቢታት ብነቐፌታ ኣዕለቕሊቑ ኣሎ። ኣብ ትዊተር ካብ ዝተዋህበ ርእይቶታት እቲ ዝበዝሕ ፅልኣት ዝገልፅ ነይሩ። ገሊኦም፡ "ሶማልያውያን ንቑሓት እንተዝኾኑ ነይሮም ሮቦው ብዕሊ ምተቐትለ ነይሩ" "ምሻም ናይዚ ርህራሀ ዘይብሉን ጨካን ቀታሊን ሓደ ነገር ጥራይ ዘመልክት እዩ። ንሱ ድማ ኣልሸባብ ብወግዒ ናብ መሓውር መንግስቲ ሶማልያ ሰሊዅ ኣትዩ'ሎ ማለት እዩ" ኣልሸባብ፡ ምክትል መራሒኡ ነበር ናይ መንግስቲ ስራሕ ምቕባሉ ናይ መወዳእታ መቕጻዕቲ ዝግብኦ ጽዩፍ ገበን ምዃኑ ይኣምን። ወሃቢ ቃል እቲ ጉጅለ ዓሊ ድሂረ ኣብቲ ናይ 10 ደቓይቕ ዝተቐድሐ መግለጺ "ሮቦው ከሓዲ እዩ። ደሙ ምፍሳስ ይፍቀድ እዩ" ኢሉ። ፕረዚደንት ማሕሙድ፡ ሽመት ሮቦም ምስቲ ዝተሓደሰ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ተደሚሩ፡ ንኣል-ሸባብ ብእኹል መልክዑ ከዳኽሞን ናብ ዝርርብ ክመፅእ ዘገድዶን ምዃኑ ይኣምን። ኣቦ መንበር ናይቲ ኣብ ሞቓድሾ ዝመደበሩ ትካል ፀጥታ መሓመድ ሙባረክ "ኩሉ ኣብ ፖለቲካዊ ድሌት እዩ ዝምርኮስ" ይብል። "ውድቀት ኣልሸባብ ዝመጽእ ሕብረት ኣፍሪቃን ካልኦት ናይ ወጻኢ ሓይልታትን፤ ፌደራላውን ክልላውን ሰራዊት፤ ከምኡ'ውን ናይ ውሽጢ ሃገር ሚሊሻታት ኩሎም ክተሓባበሩ ከለዉ ጥራይ'ዩ። ሽዑ ጥራይ'ዮም ክደራደሩን ስምምዕ ክገብሩን" ክብል እውን ወሲኹ ይገልፅ። ዕጡቕ ዝነበረ ሚኒስተር ሮቦው ኣብዚ እዋን ብዛዕባ ሰላምን ይቕረታን ኣብ ምዝራብ ይርከብ። ምስ እስላማውያን ሊቃውንቲ ብምትሕብባር ሰባት ዝፍጽምዎ ዘለዉ ተግባር ዘይእስላማዊ ምዃኑ ብምእማን ካብ ኣልሸባብ ክወጹኡ ንምግባር ከምዝሰርሕ እውን ይዛረብ። እቲ መንግስቲ ዝገብሮ ጠላዕ ፍረ ክህልዎ ድዩ ወይስ ኣልሸባብ ካብቲ ቅድሚ ሎሚ ዝነበሮ ዓቕሙ ኣደልዲሉ ክቃለስ ክፍትን ዝብል ግን ንጹር ኣይኰነን። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተረኣዩ ፍጻመታት ዘመልክትዎ ግን ነቲ ዳሕረዋይ እዩ።


ኣሜሪካ ኣብ ሶማልያ መጥቃዕቲ ኣየር ፈጺማ

ኣሜሪካ ኣብ ሶማልያ ኣንፃር እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣል-ሸባብ ዝቐንዐ መጥቃዕቲ ኣየር ከምዝፈጸመት ተገሊፁ። ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ዞባ ማእከላይ ሂራን ኣብ ልዕሊ ዝርከቡ ዕጡቓት ኣልሸባብ ዘነፃፀረ መጥቃዕቲ ኣየር ከምዝፈጸመ መንግስታዊ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ፀብፂበን። እቲ መጥቃዕቲ ኣየር፡ ካብ መንግስቲ ሶማልያ ንዝቐረበ ጠለብ ስዒቡ ከምዝተፈፀመ ተሓቢሩ'ሎ። ወተሃደራዊ እዚ ኣሜሪካ-ኣፍሪቃ ግን ነቲ ተፈፂሙ ዝብሃል ዘሎ መጥቃዕቲ ብዝምልከት ዛጊት ዝሃቦ ርእይቶ የለን። ሰበስልጣን ኣሜሪካ ከምዝሕብርዎ በቲ ኣብ ወርሒ ሰነን ሓምለን ዝተፈፀመ ክልተ ደብዳብ ነፈርቲ፡ 7 ጅሃዳውያን ዕጡቓት እቲ ጉጅለ ተቐቲሎም ኣለዉ። ብ15 ግንቦት 2022፡ ኣባላት ባይቶ ሶማልያ ኣብ ዘካየድዎ ምርጫ፡ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ድሕሪ ምዕዋቱ፡ ኣሜሪካ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ፡ ዕጡቓት ሓይልታት ኣል-ሸባብ ንምጥቃዕ ዝዓለመ ስርሒታት ንምድጋፍ፡ ኣስታት 600 ወተሃደራታ ናብ ሶማልያ ክትልኽ ምዃና ኣፍሊጣ ነይራ። መበል 10ይ ፕረዚደንት ሶማልያ ኰይኑ ዝተመርጸ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ድማ፡ ነቲ ድሕሪ ምምራጹ ብቕጽበት ብኣሜሪካ ዝተወስደ ውሳነ ዳግመ-ምውፋር ወተሃደራት፡ ብሓጐስ ከም ዝቕበሎ ምግላፁ ይዝከር። ኣልሸባብ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ኣብ ልዕሊ ዒላማታት መንግስቲ ዝፍፅሞ መጥቃዕቲ እናወሰኸ ካብ ምምፅኡ ብተወሳኺ ናብ ኢትዮጵያ ብምእታው ስግረዶብ መጥቃዕቲ ኣካይዱ እዩ። ቅድሚ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ናይ ምፍጻም ታሪኽ ዘይነበሮ ኣልሸባብ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዶብ ሰጊሩ ብምእታው ምስ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ውግእ ከምዝኸፈተ ይንገር። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተኸፈተሉ 13 ሓምለ 2014 [ኣ.ግ] ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ዝዝረበሉ ኣልሸባብ፡ ሓያሎ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ከምዝቐተለ ገሊጹ ነይሩ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማል፡ ሙስጠፋ ዑመር ግና ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን ሶማልያን ብዝርከቡ ከባቢታት ዶብ ኣቢሎም ናብታ (ኢትዮጲያ) ካብ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ልዕሊ 800 ከምዝተቐትሉ እዩ ኣፍሊጡ። ሙስጠፋ ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ብዘይካ'ቶም ዝተቐትሉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ካልኦት ኣስታት ሚእቲ ኣባላት እቲ ጕጅለ'ውን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ሓቢሩ። ቢቢሲ፡ እቶም ዕጡቓት ከምዝተቐተሉን ከምዝተትሓዙን ካብ ዘይሻራዊ ኣካል ከረጋግጽ ኣይከኣለን። ብተወሳኺ ድማ ሓደ ካብ መራሕቲ ናይቲ ጉጅለ ዝነበረ ሙክታር ሮቦው፡ ሚኒስተር ሃይማኖታዊ ጉዳያት ሶማልያ ኮይኑ ተመዚዙ'ሎ። ንሱ፡ ኣብ ግዜ ስልጣን እቲ ዝወረደ ፕረዚደንት፡ ንጕጅለ ዕጡቓት ብምውዳብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከም ዝኣቱ ድሕሪ ምግባር፡ ንኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩር'ዩ ጸኒሑ። ጥሩፍነት ኣይገደፈን ተባሂሉ’ውን ክኽሰስ እንከሎ፡ ንማእሰርቱ ስዒቡ ብሰንኪ ዝተወልዐ ዓመጽ  ልዕሊ 20 ሰባት ሞይቶም'ዮም። ኣብዚ ቕነ ዝፀደቐሉ ሹመት፡ ነቲ ኣልሸባብ ዝኽተሎ ዘሎ ጥሩፍ ስነ-ሓሳብ ንምምካት ዝግበር ፈተነ ኮይኑ እዩ ዝረአ።


ኢትዮጵያ ልዕሊ 800 ዕጡቓት ኣልሸባብ ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጣ

ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን ሶማልያን ብዝርከቡ ከባቢታት ዶብ ኣቢሎም ናብ ክልል ሶማል - ኢትዮጲያ - ካብ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ልዕሊ 800 ከምዝተቐትሉ ፕረዚደንት እቲ ክልል ኣፍሊጡ። ቅድሚ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ናይ ምፍጻም ታሪኽ ዘይነበሮ ኣልሸባብ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዶብ ሰጊሩ ብምእታው ምስ ፍሉይ ሓይሊ ሶማል ኣብ ውግእ ተጸሚዱ ምህላዉ ይንገር። ርእሰ ምምሕዳር እቲ ክልል ሙስጠፋ ዑመር ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ብዘይካ'ቶም ዝተቐትሉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ካልኦት ኣስታት ሚእቲ ኣባላት እቲ ጕጅለ'ውን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ሓቢሩ። ቢቢሲ፡ እቶም ዕጡቓት ከምዝተቐተሉን ከምዝተትሓዙን ካብ ዘይሻራዊ ኣካል ከረጋግጽ ኣይከኣለን። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተኸፈተሉ 13 ሓምለ 2014 [ግእዝ] ምስ ኣልቓዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ዝዝረበሉ ኣልሸባብ፡ ሓያሎ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ከምዝቐተለ ገሊጹ ነይሩ። ኣልሸባብ ክልተ ጕጅለታት ዘሳተፈ ኰይኑ፡ ሓደ ጕጅለ ካብ ሶማል ዘሳግር፡ ካልእ ጕጅለ ድማ ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተወ ምንባሩ ይግለፅ። ካልኣይ ዙርያ መጥቃዕቲ ብሰኑይ 18 ሓምለ 2014 ተኻይዱ። ብኣንፈት ፊር ሸበሌ ሶማል ዝኽፈት ኰይኑ፡ ካብቲ ከባቢ ቀጺላ ፌር-ፌር ዝተበህለት ዶባዊት ከተማ ኢትዮጵያ ትርከብ። ኣብ ጥቓ ፌር-ፌር፡ ላስቁሩን እትበሃል ከተማ’ውን ውግእ ተኻይዱ። በዚ መሰረት፡ ብርቱዕ ኲናት ከም ዝተኻየደን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዙሓት ዕጡቓት ኣልሸባብ ከምዝተቐትሉ ዝተገልጸን ኣብታ ፌር-ፌር እትብሃል ቦታ’ዩ። ኣብቲ ከባቢ ኣብ መንጎ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማልን ኣባላት እቲ እስላማዊ ዕጡቕ ጕጅለን ውግእ ክካየድ ከምዝረኣዩ ነበርቲ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። እቲ ሓሙሻይን ዝነኣሰን ውግእ ዘእንገደት ድማ ቤሪስማን ዝተብሃለት ኣብ ጥቓ ፌር ፌር እትርከብ ካልእ ቦታ ነይራ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማልን ሓባራዊ ስርሒት ከምዝጀመሩ ሰበስልጣን እቲ ክልል ኣፍሊጦም’ዮም። ኣብቲ ኣንፃር ናብ መሬት ኢትዮጵያ ኣትዮም ዝነበሩ ዕጡቓት ኣልሸባብ ዝተኻየደ ውግእ፡ ኣማኢት ዕጡቓት እቲ ጕጅለ ከምዝተቐትሉ፡ መካይን ከምዝዓነዋን ብዙሓት ኣጽዋር ከምዝተማረኹን ይዝረብ። ኢትዮጵያ፡ ነቲ መንግስቲ ኣሜሪካ ሃለዋቱ ንዝሕብር 5 ሚልዮን ዶላር ሽልማት ክኸፍል እየ ዝበለትሉ ሓላፊ ጎስጓስን ፕሮፖጋንዳን ኣልሸባብ ፉኣድ መሓመድ ካህላፍ ዝርከቦም ሰለስተ ላዕለዎት መራሕቲ ኣልሸባብ ከምዝቐተለት ከም ዝገለጸት ይዝከር። ኣልሸባብ ድማ እዞም መራሕቲ ኣይተቐትሉን ብምባል ምላሽ ሂቡ ነይሩ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማል፡ ሙስጠፋ ንቤት ምኽሪ 'ቲ ክልል ሂብዎ ኣብ ዝነበረ መብርሂ፡ ኢትዮጵያ ነቲ ክልል ካብ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ናይ መከላኸሊ ዞባ ንምህናጽ መደብ ከምዘለዋ ገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ ብዓርቢ ዘስምዖ መደረ፡ እቲ ጕጅለ "ናብ ዶብ ክቐርብ ፈጺሙ ከይደፍር" ጻዕርታት ይግበር ከምዘሎ ገሊጹ። ዝርዝሩ’ኳ እንተዘይተገልጸ፡ ላዕለዎት ወተሃደራዊ መኮንናት ኢትዮጵያ ድሕሪ’ቲ መጥቃዕቲ ናብ ሶማልያ ብምብጻሕ ምስ ሰበ-ስልጣን 'ታ ሀገር ከምዝተዘራረቡ ተሓቢሩ’ሎ።


ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ 22 ሚልዮን ሰባት ሓደጋ ጥምየት ኣንጸላልይዎም- ሕቡራት ሃገራት

ገለ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ደቡባዊ ኬንያ ከምዚ ዝበለ ድርቂ ኣጓኒፍዎም ከምዘይፈልጥ ገሊጾም። ሕቡራት ሃገራት ብግዲኡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣስታት 22 ሚልዮን ሰባት ሓደጋ ጥምየት ኣንጸላልይዎም ከምዝርከብ ኣፍሊጡ። እዚ ካብቲ ዝሓለፈ ዓመት ዝነበረ ቁጽሪ እንትነጻጸር ናይ ትሸዓተ ሚልዮን ወሰኽ ኣርእዩ’ሎ። ንተኸታታሊ ኣርባዕተ ወቕቲ ዝናብ ብዘይምዝናቡ ምኽንያት ኣብ ኬንያ፣ ኢትዮጵያን ሶማልያን ዝርከቡ ኣስታት 22 ሚልዮን ሰባት ናብ ድርኩኺት ጥምየት ከምዘእተዎም ፕሮግራም መግቢ ዓለም ገሊጹ። ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ኣለሻ መግብን ማይን ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ተፈሊጡ’ሎ። ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ ኣብቲ ዞባ ኣስካሕኻሒ ዓጸቦ ቅድሚ ምኽሳቱ ማሕበረሰብ ዓለም ተግባራዊ ስራሕ ክዓምም ኣለዎ ኢሉ። ነቲ ስግኣት ንምቕንጣጥ ተባሂሉ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ተሓቲቱ ዝነበረ መጠን ባጀት ብሰንኪ እቲ ኣብ ዩክረይን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ክሰምር ኣይከኣለን። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ንኣብ ኢትዮጵያ ዘካይዶ ዘሎ ስራሕቲ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ዝውዕል 30 ሽሕ ቶን ስርናይ ካብ ዩክረይን ከምዝዓደገን ቀጻሊ ሰሙን ኣብ ወደብ ጁቡቲ ከምዝበጽሕን ኣፍሊጡ። ኣብ ኢትዮጵያ ወሃቢት ቃል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ክለይር ነቪሌ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ካብ ዩክረይን ዝተዓደገ ስርናይ ብሰንኪ ኵናትን ድርቅን ንሕጽረት መግቢ ንዝተሳጥሑ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ንምሕጋዝ ከምዘኽእሎ ተዛሪባ። እቲ ረድኤት ንኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ብሰንኪ ኵናት ንዝተሃሰዩ 3.4 ሚልዮን መግባዊ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ከምዝዕደል እታ ወሃቢት ቃል ወሲኻ ገሊጻ። ኣብ ክልል ምብራቓዊ ሶማል ብሰንኪ ብተኸታታሊ ዘቋረጸ ዝናብ ብድርቂ ንዝተሃሰዩ 2.4 ሚልዮን ሰባት ሓገዝ ክግበረሎም ትጽቢት ይግበር።


መንግስታት ኤርትራን ሶማልያን መዘክር ሓባራዊ ስምምዕ ከምዝኸተሙ ተገሊጹ

ኣብ ኤርትራ ወግዓዊ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ምስ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ መዘክር ሓባራዊ ስምምዕ (memorandum of understanding) ከምዝከተሙ መርበብ ሓበሬታ ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራ ሓቢራ። እቲ ምሕያል ጸጥታውን ናይ ምክልኻልን ምትሕብባር ዝብል ዝርከቦ፡ ሸውዓተ ነጥብታት ዘለዎ ሰነድ ሎሚ ሰሉስ 12 ሓምለ ኣብ ኣስመራ ከምዝተኸተመ እቲ ሓበሬታ የረድእ። ፕረዚደንት ሶማልያ ካብ ዝሓለፈ ቀዳም ጀሚሩ ንኣርባዕተ መዓልታት ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ። ንሱ ብሰንበት፡ ኣብ ኤርትራ ንሰለስተ ዓመታት ወተሃደራዊ ስልጠና ክወስዱ ከም ዝጸንሑ ንዝተገለጸ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ወተሃደራት ሃገሩ ከምዘመረቐ ቴለቪዥን ኤርትራ ጸብጺባ ኔራ። ትማሊ ሰኑይ’ውን ብፕረዚደንት ኢሳይያስ ተሰንዩ፡ ናብ ወደባዊት ከተማ ባጽዕ ብምብጻሕ ናይ ሓይሊ ባሕሪ ስልጠና ዝወስዱ ዘለው ባሕረኛታት ሶማልያ ከም እተራኸበ ተገሊጹ። ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ጉዳይ ናብ ኤርትራ ተላኢዀም’ዮም ዝተባህሉ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሶማልያውያን ወተሃደራት ሓያሎ ክትዓት ከልዕል ጸኒሑ እዩ። እዚ ብፍላይ ድሕሪ ምጅማር ኤርትራ ዝተሳተፈትሉ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ሶማልያ ኣብ ሞንጐ ፖለቲከኛታትን ስድራቤት ደሃዮም ዘይተፈልጠ ወተሃደራትን ከቢድ ወጥሪ ተላዒሉ ምንባሩ ይዝከር። ተቓወምቲ ፕረዚደንት ነበር መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ፡ እቶም ወተሃደራት ናብ ዘይተፈልጠ ቦታ ብምልኣኽ ኣብ ኲናት ክሳተፉ ገይሩ ኢሎም ክነቕፍዎ ጸኒሖም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ድሕሪ ዝተኻየደ ምርጫ ካብ ስልጣን ዝወረደ ዓብዱላሂ ፋርማጆ፡ ስልጣኑ ከረክብ እንከሎ ሓሙሽተ ሽሕ ወተሃደራት ሃገሩ ኣብ ኤርትራ ስልጠና ይወስዱ ከም ዘለው ምርግጋጹ ይዝከር። እተን ሃገራት ዝኸተማሉ ሰነድ ምርድዳእ፡ ፖለቲካዊ፡ ዲፕሎማስያዊ፡ ቁጠባዊ፡ ማሕባረዊ፡ ባህላዊ፡ ከባብያዊ ከምኡ’ውን ምክልኻልን ጸጥታን ዘጠቓለ'ዩ፦


ምኽትል መራሒ ኣልሸባብ ነበር ሙኽታር ኣባል ካቢነ ሚኒስትራት ሶማልያ ኰይኑ

ምኽትል መራሒን ወሃቢ ቓልን እስላማዊ ዕጡቕ ጕጅለ ኣል-ሸባብ ዝነበረ ሙኽታር ሮቦው ኣባል ካቢነ ሚኒስትራት ሶማልያ ብምዃን ተሸይሙ። ሮቦው ኣብ ሓድሽ ካቢነ ሚኒስተራት ሶማልያ ሚኒስተር ጉዳያት ሃይማኖት ኰይኑ እዩ ተመሪጹ ዘሎ። ንሱ፡ ኣብ ግዜ ስልጣን እቲ ዝወረደ ፕረዚደንት፡ ንጕጅለ ዕጡቓት ብምውዳብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከም ዝኣቱ ድሕሪ ምግባር፡ ንኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ናይ ገዛ ማእሰርቲ'ዩ ጸኒሑ። ጥሩፍነት ኣይገደፈን ተባሂሉ’ውን ዝተኸሰሰ ኰይኑ፡ ንማእሰርቱ ስዒቡ ብሰንኪ ዝተወልዐ ዓመጽ ድማ ልዕሊ 20 ሰባት ሞይቶም። ኣብ 2015 ስነ-ሓሳባዊ ፍልልይ ምኽንያት ብምግባር፡ ካብ ኣልሸባብ ተፈልዩ፤ ናይ ባዕሉ ዕጡቕ ጕጅለ'ውን ኣቚሙ ነይሩ። ኣብ ሓደ እዋን፡ ኣሜሪካ ንስም ሙኽታር ሮቦው ኣብ ዝርዝር ናይቶም ብግብረ ሽበራ ዝድለዩ ሰባት ኣስፊራቶ ምንባራ ይዝከር። ንዝሓዞ ኣካል 5 ሚልዮን ዶላር (4 ሚልዮን ፓውንድ) ክትህብ ቃል ኣትያ ዝነበረት ኣሜሪካ፡ ነዚ ውህብቶ ኣብ 2017 ሰሪዛቶ። ሎሚ ሚኒስተር ሃይማኖታዊ ጕዳያት ኰይኑ ምምዛዙ፡ ኣንጻር ኣልሸባብ ስነ-ሓሳባዊ ኲናት ከም ምእዋጅ ክኸውን ከምዝኽእል ይግመት። ካልኦት ግን ኣባል መሪሕነት ናይቲ ምስ ኣልቓዒዳ ርክብ ዘለዎ ጕጅለ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ንዝፈጸሞም ገበናት ንምሽፍፋን ዝተወሰደ ስጕምቲ ከምዝኾነ ይኣምኑ። ነቲ ብደረጃ ዓለምለ ዝድገፍ ፌደራላዊ መንግስቲ ዝቃወም ኣልሸባብ፡ ኣብ ሶማል ብተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ኣብ ምፍጻም ይርከብ። ንኸም ኢትዮጵያ ዝበላ ጎረባብቲ ሃገራት'ውን ዒላማ ክገብር ይረኣይ ኣሎ።


ሶማልያ፡ ብዛዕባ'ቶም ኣብ ኤርትራ ዘለው ወተሃደራታ ዝበሃል 'ሓሶት'ዩ' ኢላ

ወሃቢ ቃል ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ዓብደልከሪም ዓሊ ካር፡ ትማሊ 19 ሓምለ ብተሌቪዥን እታ ሃገር ኣብ ዝተፈነወ ጋዜጣዊ መግለጺኡ፡ ብዛዕባ'ቶም ኣብ ኤርትራ ዘለው ወተሃደራት ሶማልያ ኣመልኪቱ፡ እቲ 'ኤርትራ ብትሕጃ ዝሓዘቶም'ዮም፤ ከምኡ'ውን ኣብ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ ተሳቲፎም'ዮም፡'  ክበሃል ዝጸንሐ ዝተፈላለየ ዘረባታት፡ ሓሶት እዩ ክብል ገሊጹ። እቲ ወሃቢ ቃል፡ 'ኤርትራ ነቶም ወተሃደራት ሶማልያ ንነዊሕ ግዜ ዝሓዘትሉ ምኽንያት፡ ንሶማልያ 50 ሚልዮን ዶላር ስለእትእውዳ፡ ከም ትሕጃ ዝተታሕዙ እዮም፡' ክበሃል ክስማዕ ዝጸንሐ ዘረባ "ሓሶት እዩ" ብምባል ነጺግዎ። “እዚ ሓሶት እዩ፡ እዞም ወተሃደራት ከም መባድልቲ ኣይተታሕዙን፤ ሶማልያ እትእወዶ ዝዀነ ገንዘብ የለን፡" ድሕሪ ምባል፡ "ንኣብነት ቱርኪ፡ ኡጋንዳን ኢትዮጵያን ዝኣመሰላ ሃገራት፡ ወተሃደራት ሶማልያ የሰልጥና’የን። እንተዀነ ንገንዘብ ኣይኰነን፡” ኢሉ። ህላወ ወተሃደራት ሶማልያ ኣብ ኤርትራ፡ ንነዊሕ ግዜ ብትሒም ትሒም ክኸይድ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ብወገን መንግስቲ ኤርትራ’ውን ቅድሚ ምብጻሕ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ብዛዕባ ህላወኦም ዝተዋሃበ ወግዓዊ ሓበሬታ ኣይጸንሐን። እቲ ወሃቢ ቃል ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ሶማልያ ኣብ ርእሲ'ዚ፡ እቲ ሰራዊት ሶማልያ ኣብ ኵናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ተሳቲፎም’ዮም ዝብል ዘረባታት'ውን ‘ሕሜታ’ እዩ ክብል ገሊጽዎ። ንሱ ኣብ መግለጺኡ፡ “ብዘይካ ሕሜታ፡ ሰራዊት ሶማልያ ኣብ ኵናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ተሳቲፎም ዝብል ወግዓዊ መግለጺ ሰሚዕኩም ትፈልጡ ዲኹም?” ኢሉ። እቶም ኣንጻር ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጲያን መላፍንቱ ሓይልታትን ካብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ኵናት ዝተጸምዱ መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ሰራዊት ሶማልያ ኣብቲ ኵናት ከምዝተሰለፉ’ዮም ዝገልጹ። መንግስቲ ሶማልያ ብወገኑ፡ ንመግለጺ መራሕቲ ትግራይ ብተደጋጋሚ ኣሉታዊ መልሲ ክህበሉ ከም ዝጸንሑ ይዝከር። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ካብ 9 ሓምለ ኣትሒዙ ንኣርባዕተ መዓልታት ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ፤ ብፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ተሰንዩ፡ ኣብ መመረቕታ ናይቶም ኣብ ኤርትራ ንሰለስተ ዓመታት ክስልጥኑ ጸኒሖም ዝተባህሉ  ወተሃደራት ኣብ ዝተሳተፈሉን ኣጋጣሚ እዩ፡ ህላወ እዞም ወተሃደራት ጋህዲ ዝዀነ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ሓይሊ ባሕሪ ኤርትራ ክስልጡ ናይ ዝጸነሑ ወተሃደራት ሶማልያ’ውን ብፕረዚደንት ኢሳይያስን ኣዛዚ ሓይሊ ባሕሪ ኤርትራ ሜጀር ጀነራል ሑመድ መሓመድ ካሪካረን ተሰንዩ ከምዝበጽሖም ተለቪዥን ኤርትራ ምቅልሓ ይዝከር። ፕረዚደንት ሶማልያ ነበር መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ግንቦት 2022 ንፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ሰልጣን ኣብ ዘረክበሉ ኣጋጣሚ’ዩ፡ 5000 ወተሃደራት ሶማልያ ንስልጠና ናብ ኤርትራ ከይዶም ምህላዎም ብምሕባር፣ ስልጣንን ሓደራን ኣረኪቡ። ወሃቢ ቃል ዓብዱልከሪ ዓሊ ካር፡ እቶም 5000 ወተሃደራት ኵሎም ኣብ ኤርትራ ምህላዎም ብምርግጋጽ፡ መንግስቲ ሶማልያ ናብ ሃገሮም ክመልሶም ይሰርሕ ምህላዉ ገሊጹ። ተለቪዥን ኤርትራ፡ እቶም ኣብ እዋን መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ናብ ኤርትራ ዝተላእኩ ወተሃደራት ሶማልያ፡ ንሰለስተ ዓመታት ወተሃደራዊ ተዓሊም ክወስዱ ምጽንሖም’ያ ገሊጻ።


“ኣልሸባብ ዋላ’ኳ እንተመከትናዮ፡ ካብዚ ንደሓር ምድላው የድልይ” ፕረዚደንት ክልል ሶማሌ ሙስጠፋ

ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማሌ፡ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ ኣብ ክልል ሶማሌ ዝኸፈቶ መጥቃዕቲ፡ ሓይልታት ፀጥታ ኢትዮጵያ መኪተሞ እዮም ኢሉ። ኣይተ ሙስጠፋ መሓመድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣልሸባብ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝኸፈቶ መጥቃዕቲ፡ ሕዚ ምስ ዘሎ ዞባዊ ኩነታት ተዛሚዱ ምድላዋት ተጠናኺሮም ክቕፅሉ ከምዝግባእ መርኣያ እዩ ክብል ተዛሪቡ። እቲ ርእሰ ምምሕዳር፡ ወረዳ ፌርፌር ዕጡቓት ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ካብ ሞንጎ ዝፈፀምሉ ከባብታት ሓደ ምዃኑ ሓቢሩ። “ናይ ኣልሸባብ ትልሚ ግብረ-ራዕዲ ፈሺሉ እዩ። ፖለቲካዊ  ኩነታት እቲ ዞባን ድሌት ሓደ ሓደ ሃገራትን ምስ ንምልከት ግና፡ ሱቕ ኢልካ ምድቃስ እንተይኮነስ ካልኦት ምድላዋት የድልዩ’ዮም” ኢሉ። ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ግብረ-ራዕዳዊ ተባሂሉ ዝተሰየመን ኣብ ሶማልያ ዝመደበሩን ኣልሸባብ፡ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ረቡዕ ጀሚሩ፡ ብዝተፈላለዩ ኣንፈታት ናብ ኢትዮጵያ ብምእታው ኣብ ክልል ሶማሌ መጥቃዕትታት ፈፂሙ። ኣይተ ሙስጠፋ፡ እቲ ጉጅለ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምፍፃሙ ኣብቲ ክልል ፍሉይ ስግኣት ፀጥታ ከምዘይነበረ ንቢቢሲ ገሊፁ። ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ምኽፋቱን፡ ነቲ ዕጡቕ ጉጅለ ንምክልኻል ዝተወሰደ ስጉምትን ኣብ ቀፃሊ ክልል ሶማሌ ፀጥታ ንምውሓስ ምድላዋት ክህሉ ዕድል ይፈጥር’ዩ ክብል ተዛሪቡ። “. . . ካብዚ ንደሓር ከይንግራህ ዕድል ስለዝፈጥር ዝሐሸ ኩነታት ኣሎ ኢለ እየ ዝኣምን” ኢሉ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ናብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ምስ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዶብ ከምዝተዋግኡ መንግስቲ እቲ ክልል ገሊፁ እዩ። እቲ መጥቃዕቲ፡ ሶማልያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ትዳወበሎም ከተማታት ዶብ ዝተፈፀመ ኮይኑ፡ ብኽልቲኦም ወገናት ጉድኣት ከምዝበፅሐ ኣብቲ እዋን ተሓቢሩ ነይሩ። ነዚ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ሰራዊት ምክልኻል እታ ሃገር ናብታ ክልል ከምዝተዋፈረ እውን ተገሊፁ ነይሩ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ንምፍፃም ክሕነ እኳ እንተፀንሐ፡ ካብ ፈተነ ዝዘለለ መጥቃዕቲ ግና ፈፂሙ ኣይፈልጥን። ሕዚ ዕጡቓቱ ዶብ ሰጊሮም ዝኸፈትዎ መጥቃዕቲ ድማ ትፅቢት ዘይተገበሮ እዩ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ኣልሸባብ ኣብዚ ቅነ ኣብቲ ክልል ብዝፈፀሞ መጥቃዕቲ ልዕሊ 80 ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ'ቲ ክልል ከምዝቐተለ ምፅብፃቡ ይዝከር። ነዚ ስዒቡ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ብዝወሰዶ ስጉምቲ ኣስታት 200 ኣባላት እቲ ጉጅለ ከምዝቐተሉ ይግለፅ። ብሰፊሑ ኣብ ሶማልያ ዝንቀሳቐስ እስላማዊ ዕጡቅ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ይግለፅ። ኣብ ሶማልያ ከኣ ህይወት ብዙሓት ዝቐጠፈ ናይ ቦንቧን ደባይን መጥቃዕትታት ክፍፅም ፀኒሑ። እዚ ጉጅለ ካብ ሶማልያ ብዝዘለለ፡ ኣብ ኬንያ ብተደጋጋሚ ግብረ-ራዕዳዊ መጥቃዕቲ ዝፈፀመ እንትኾን፡ ዝፍፅሞ መጥቃዕቲ ክሳብ ዩጋንዳ ዝተዘርገሐ እዩ።


ዕጡቓት ኣልሸባብ፡ ኣብ ሓደ ሆቴል ሞቃድሾ 10 ሰባት ቀቲሎም

ዕጡቓት ኣልሸባብ ኣብ ርእሰ ከተማ ሶማሊያ ሞቛድሾ ኣብ ዝርከብ ሓደ ሆቴል ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ዓሰርተ ሰባት ከምዝሞቱ ሰበ ስልጣን ድሕነት እታ ሃገር ገሊጾም። እቶም ዕጡቓት ቅድሚ ናብ ቀጽሪ እቲ ሆቴል ኣትዮም ተኹሲ ምኽፋቶም ኣብ ደገ ክልተ ነተጉቲ ከምዘፈንጀሩ ፖሊስ ኣፍሊጡ። እቲ መጥቃዕቲ ተጀሚሩ ድሕሪ ቅሩብ ሰዓታት ኣብ ዘሎ ግዜ ኣብ ላዕለዋይ ደብሪ ሆቴል ሓያት ከምዝተሓብኡ’ውን እቲ ጸብጻብ የመልክት። ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ኣብቲ ሆቴል ኣዕሪፎም ንዝነበሩ ብዙሓት ኣጋይሽን ሰራሕተኛታትን ከምዘድሓኑ’ዩ ዝግለጽ ዘሎ። “ሓይልታት ጸጥታ ንመጥቃዕቲ እቶም ኣብ መደቀሲ ክፍልታት ዓሪዶም ዝነበሩ ራዕዳውያን ናይ ምትህድዳእ ስራሕ ሰሪሖም። መብዛሕቲኦም’ኳ ዝድሓኑ እንተኾኑ ሸሞንተ ሰለማውያን ሰባት ከምዝተቐተሉ ግን ተረጋጊጹ’ሎ” ክብል ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ዝኾነ መሓመድ ዓብዲከድር ገሊጹ። ናብ ኣልሸባብ ጸግዒ ከምዝሕዝ ዝዝረበሉ ዌብሳይት፡ እቶም ዕጡቓት ናብቲ ሆቴል ብሓይሎም ኣትዮም ብኣልማማ ተኹሲ ከምዝኸፈቱ ጸብጺቡ። እቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ሆቴል ሓያት ሰራሕተኛታት መንግስቲ ሶማልያ ብብዝሒ ዝራኸብሉ ቦታ ከምዝኾነ’ዩ ዝግለጽ። ትሽዓተ ሰባት ጉድኣት በጺሕዎም ካብቲ ሆቴል ከምዝተወሰዱ ሓላፊ ኣገልጉሎት ኣምቡላንስ ሞቛድሾ ዓብዲከድር ዓብዱራሕማን ንሮይተርስ ገሊጹ። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝዘዋወሩ ዘለዉ ዘይተረጋገጹ ምስልታት ካብቲ ሆቴል ትኪ እንዳተኸኸን ዝረአ ዀይኑ፡  ቡም ዝብል ድምጺ ድማ ይስማዕ። “ክልተ ኣብ መኪና ዝተጻወዱ ፈንጅታት ንሆቴል ሓያት ኣብ ዕላማ ኣእትዮመን” ክብል ፖሊስ ንሮይተርስ ሓቢሩ። እቲ ፖሊስ ኣብ ዝሃቦ ቃል “እቲ ሓደ ፈንጂ ኣብ ጥቓ እቲ ሆቴል ክፍንጀር እንከሎ እቲ ካልኣይ ድማ ንማዕጾ ናይቲ ሆቴል ወቒዑ። እቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ዕጡቓት ኣብ ውሽጢ ቀጽሪ እቲ ሆቴል ከምዘለዉ ኢና ንኣምን” ኢሉ። እቲ መስ ኣል ቃዒዳ ምትእስሳር ከምዘለዎ ዝዝረበሉ ኣልሸባብ፡ ምስ መንግስቲ ፌደራል ሶማልያ ቀጻልነት ኣብ ዘለዎ ጎንጺ ተጸሚዱ ይርከብ። ኣልሸባብ፡ ዝበዝሕ ከባቢታት ደቡብውን ማእኸላይን ሶማልያ ዝተቖጻጸረ ኮይኑ ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ኣብቶም ብመንግስቲ ሶማልያ ተታሒዞም ዝነበሩ ከባቢታት ጽልዋታቱ ኣሐይሉ ይርከብ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ምስ እቲ ጉጅለ ዝምድና ዘለዎም ዕጡቓት ኣብ ዶብ ኢትዮጵያን ሶማልያን መጥቃዕቲ ዝፈነዉ ኮይኖም ኣልሸባብ ምናልባት ስትሬተጅኡ ቀይሩ ከይኸውን ዝብል ሻቕሎት ፈጢሩ’ሎ። እቲ ትማሊ ኣብ ሞቛድሾ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ኮይኑ ዝተመረጸ ሓሰን ሸኽ መሓመድ፡ በትረ ስልጣን ካብ ዝዓትር ንድሓር ንፈለማ እዋን ምዃኑ ተገሊጹ።


ኣልሸባብ፡ ንምንታይ'ዩ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ፈጺሙ?

ሶማልያ፡ ቅድሚ 31 ዓመታት ኣቢሉ ድሕሪ ውድቀት ማእከላይ መንግስቲ ዚያድ ባረ፡ ብዝተፈላለዩ ቀቢላታት ዝድገፉ ዕጡቓት ጕጅለታት ላዕለዋይ ኢድ ንምሓዝ ሓያለ ደማዊ ውግኣት ኣካይዶም። ጸኒሖም'ውን ካብ እንዳን ቀቢላን ሓሊፎም ሃይማኖታዊ መልክዕ ብምሓዝ ተወሳኺ ድጋፍ ምርካብ ጀሚሮም ነይሮም። በዚ መገዲ'ዚ ዝተኣኻኸበ ሕብረት እስላማዊ ቤት ፍርዲ ጽልኡ እናዓበየ መጺኡ፣ ንጎረባብቲ ሃገራት ከይተረፈ ከስገአን ጀሚሩ ነይሩ። ብፍላይ እቲ ጕጅለ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝነበሮ ኣመለኻኽታን ዝህቦ ዝነበረ መፈራርሒታትን፡ እታ ሃገር ወታሃደራዊ ስጕምቲ ክትወስድ ምኽንያት ኰይኑ። ሰራዊት ኢትዮጵያ ናብ ሶማልያ ኣትዩ ብዝወሰዶ ወታሃደራዊ ስጕምቲ፡ ነቲ ጕጅለ ኣብ ሓጺር እዋን ካብ ወሰንቲ ናይ ስልጣንን ቍጠባን መሓውራት ከወግዶ ክኢሉ ነይሩ። እቲ ጕጅለ ምድኻሙ ስዒቡ፡ ካብ ሶማልያ ሓሊፉ ንሃገራት እቲ ዞባ ኣስጋኢ ዝዀነ ጕጅለ ኣልሸባብ ብመንእሰያት ተመስሪቱ። ካብ ዓበይቲ ከተማታት ወጻኢ ንሰፊሕ ከባቢታት ተቘጻጺሩ ዝርከብ ኣልሸባብ፡ ኣብ ሶማልያ ቀጻሊ ናይ ድብያን ናይ ቦምባን መጥቃዕቲታት ብምፍጻም፡ ጠንቂ ሞት ብዙሓት ሰባት ኰይኑ። ንመንግስትን ህዝብን እታ ሃገር ድማ ከቢድ ስግኣት ጸጥታ ኰይኑ ቀጺሉ ኣሎ። ካብ ሶማልያ ወጻኢ እውን፡ ርእሰ ከተማ ናይሮቢ ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ኬንያ ንዝተፈጸሙን ከቢድ ጉድኣት ዘውረዱን ሽበራዊ መጥቃዕቲታት ሓላፍነት ወሲዱ እዩ። ምስ ሶማልያ ዘይትዋሰን ኡጋንዳ እውን ካብ መጥቃዕትን ምፍርራሕን ኣልሸባብ ኣይደሓነትን። ሰራዊታ ኣቐዲማ ናብ ሶማልያ ዘእተወት ኢትዮጵያ፡ ዋላ'ኳ ቀንዲ ዒላማ እቲ ጕጅለ ራዕዲ እንተዀነት፡ ዛጊት እዚ ዝበሃል መጥቃዕቲ ኣይተፈጸማን። ሰብመዚ ድሕነት ኢትዮጵያ፡ መጥቃዕቲታት ኣልሸባብ ከምዘበርዓኑን ኣባላት እቲ ጕጅለ ከምዝሓዙን ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ገሊጾም እዮም። ኣልሸባብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ብዙሓት ዕጡቓት ናብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ኣእትዩ መጥቃዕቲ ፈጺሙ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን 13 ሓምለ 2014 ዓ/ም [ግእዝ] ዕጡቓት ኣልሸባብ፡ ኢትዮጵያን ሶማልያን ኣብ ዘዋስኑ ከባቢታት መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም ከቢድ ውግእ ተኻይዱ። ኢትዮጵያ ኣብ መጀመርታ ምንቅስቓስ ግንባር ሓርነት ኦጋዴን (ኦብነግ) ጸኒሑ ድማ ኣልሸባብ ንምክልኻል ምስ ሶማልያ ኣብ ዘዋስና ከባቢታት ወተሃደራትን ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልልን ኣዋፊራ ጸኒሓ እያ። እዚ ድማ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ክፍጽምን ናብታ ሃገር ሰሊኹ ክኣቱን ዕድል ኣይሃቦን። ድሕሪ ኲናት ትግራይ ዝበዝሐ ሰራዊት ኢትዮጵያ ካብቲ ክልል ዝወጸ ኰይኑ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸር ከምዝዀነ ዝንገረሉ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል ነቲ ሓለዋ ከካይድ ጸኒሑ። ኣልሸባብ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዘካየዶ መጥቃዕቲ ብቐጥታ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝጀመሮ ኣይነበረን። እዚ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ዝንገረሉ ዕጡቕ ጕጅለ ሶማልያ፡ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዘዋስኑ፡ ዩድን ኣቶን ዝበሃሉ ከባቢታት እዩ መጥቃዕቲ ጀሚሩ። በዚ ድማ ኣብቲ ዶብ ምስ ዝነበሩ ፍሉይ ሓይልታት ክልል ሶማል - ኢትዮጵያ ከቢድ ኲናት ተኻይዱ፣ ብኽልቲኡ ወገን ከቢድ ጕድኣት ከም ዝወረደ ሰብመዚን ነበርትን እቲ ከባቢ ምግላጾም ተሓቢሩ። መጥቃዕቲ ኣልሸባብ ግን ኣብቲ ዶብ ደው ኣይበለን። እቶም ዕጡቓት ብብዙሓት ተሽከርከርቲ ተጻዒኖም ኣብ ክልል ሶማል ናብ ዝርከብ ዞባ ዓፍዴር ጥሒሶም ኣትዮም ምስ ፍሉይ ሓይሊ ሶማል ብዘካየድዎ ከቢድ ኲናት፡ ብዙሕ ጉድኣት ከም ዝወረደ ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊጾም። ሶማልያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ እትዋሰነሉ ከባቢታት ዝርከቡ ዩድን ኣቶን ብብዙሕ ኪሎሜትራት ተረሓሒቘም ዝርከቡ ከባቢታት እዮም። እቲ ጕጅለ መጀመርታ ኣብ ኣቶ ቀጺሉ ድማ ኣብ ዮድ እዩ መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ኣባላት ኣልሸባብ ናብ ኢትዮጵያ ምስ ኣተዉ፡ ኣብ ዞባ ዓፍዴር ከቢድ ውግእ ተኻይዱ ብዙሓት ኣባላት እቲ ጕጅለ ከምዝተቐተሉ ብወገን ኢትዮጵያ ተገሊጹ እዩ። ዝተረፉ ድማ ኣብ ሃርገሌ ኣብ ዝርከብ ሁልሁል ዝተባህለ ከባቢ ከምዝተኸበቡ፡ ኣብቲ እዋን ቢቢሲ ጸብጺቡ ነይሩ። ኣብቲ ንሰለስተ መዓልቲታት ኣብ መንጎ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማልን ዕጡቓት ኣልሸባብን ዝተኻየደ ከቢድ ኲናት፡ ሰላማውያን ሰባት ሓዊሱ ብዙሓት ተዋጋእቲ ከምዝተቐተሉን ብዙሓት ተሽከርከርቲ ከምዝተቓጸላን ነበርቲ ይዛረቡ። መንግስቲ ፌደራልን ክልል ሶማልን መግለጺ ኣብ ዘይሃቡሉ፡ ወሃቢ ቃል ኣልሸባብ ዓብዱያሲስ ኣቡ ሙሳብ፡ ኣብ ሶማልያ ክልተ ዓዲታት ከምዝተቘጻጸሩን ኣብቲ ኲናት ብዙሓት ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ሶማል ከምዝተቐተሉን ንሮይተርስ ተዛሪቡ ነይሩ። ንሱ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ዝተፈጸመ መጥቃዕትን ኣብ ዕጡቓቶም ዝወረደ ጕድኣትን ግን ኣይተዛረበን። ብዛዕባ እቲ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣቐዲሙ ዝተዛረበ ግንባር ናጽነት ኦጋዴን (ኦብነግ) እዩ። ኦብነግ ሓሙስ ምሸት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ግብረ ሽበራዊ ክብል ዝገለጾ ኣልሸባብ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ፡ ኣብ ልዕሊ ሰብን ንብረትን ጕድኣት ከምዝወረደ ጠቒሱ፡ መንግስቲ እቲ ክልል ድሕነት ህዝቢ ንምሕላው ቅልጡፍ ስጕምቲ ክወስድ ጸዊዑ። መንግስቲ ክልል ሶማል ደንጉዩ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል፡ ዶብ ጥሒሶም ምስ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ኣብ ዘካየዶ ውግእ፡ ልዕሊ 100 ዕጡቓት ምማቶም፣ 13 ተሽከርከርቲ ምቅጻለንን ዕጥቅን ስንቅን ምምራኾምን ኣፍሊጡ እዩ።  ዋላ'ኳ ኣልሸባብ ምኽንያት እቲ ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ እንተዘይገለጸ፡ ኣብቲ ክልል ኣቐዲሞም ዘጋጠሙ ኵነታት ምስቲ መጥቃዕቲ ክተሓሓዙ ከምዝኽእሉ ይግለጽ። ሓደ ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ንሮይተርስ ከምዝሓበሮ፡ ሓደ ላዕለዋይ መራሒ ኣልሸባብ ናብ ክልል ሶማል ኣትዩ ኣባላት ንምምልማል ኣብ ዝፈተነሉ እዋን ተቐቲሉ እዩ። ብተወሳኺ ኤልከሬ ኣብ ዝተባህለ ወረዳ እቲ ክልል፡ ፍሉይ ሓይሊ ብዘካየድዎ ዳህሳስ ዝተቐበሩ ኣጽዋራት ረኺቦም ነይሮም። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ኣባላት ኣልሸባብ ዝተባህሉ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉን፣ ኣልሸባብ ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ምስዚ ዝተሓሓዝ ክኸውን ከምዝኽእልን ይእመን። ድሕሪ ናይ መዓልቲታት ስቕታ ቤት ምኽሪ ክልል ሶማል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ተኸቢቦም ዝነበሩ ኣባላት ኣልሸባብ ምሉእ ብምሉእ ተደምሲሶም ኢሉ። ብተወሳኺ ዕላማ ኣልሸባብ፡ ብወረዳ ኤልከሬ ሓሊፉ “ናብ ክልል ኦሮምያ ብምእታው ምስ ሸኔ [ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ] ንምርኻብ ዓሊሙ ነይሩ” ኢሉ። ኣልሸባብ ንምንታይ ኣብዚ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ጥሒሱ ከምዝኣተወን እንታይ ክሳራ ከምዝወረዶን ኣይገለጸን። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ዛጊት ብዛዕባ'ዚ መጥቃዕቲ ኣልሸባብ ዝበሎ ነገር የለን። እንተዀነ፡ ኣልሸባብን ኣይኤስን [ዳዕሽ] ኣብ ርእሰ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሓዊሱ ክፍጽምዎ ሓሲቦም ንዝበሎም መጥቃዕቲታት ከምዘፍሸለን ኣባላቶም ከምዝሓዘን ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ገሊጹ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም'ውን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ተሊሞም ነይሮም ዝበሎም 31 ኣባላት ኣልሸባብን ኣይኤስን ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ገሊጹ።


ኣልሸባብ ንኻልኣይ ግዘ ምስ ኢትዮጵያ እትዳወብ ከተማ ኣጥቂዑ ተባሂሉ

ኣልሸባብ ሎሚ ንጎሆ ዓርቢ 22 ሓምለ 2014 ዓርቢ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ልዕሊ ምስ ኢትዮጵያ እትዳወብ ኣቶ ዝተብሃለት ከተማ ሶማልያ፡ መጥቃዕቲ  ከምዝፈጸመ ሓደ በዓልመዚ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ኣልሸባብ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ነዛ ዶባዊት ከተማ መጥቃዕቲ ብምፍጻሙ ምስ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ኢትዮጵያ፡ ከምዝተዋግአ ዝዝከር እዩ። እዚ ስሙ ከይግለጽ ዝሓተተ ሓደ በዓል ስልጣን እታ ክልል፡ እቲ ጉጅለ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ንኻልኣይ ግዘ ኣብታ ናብ ዶብ ኢትዮጵያ ዝቐረበት ከተማ ኣቶ፡ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ ሓቢሩ። ነቲ መጥቃዕቲ ስዒቡ፡ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ከባቢ ዝተዋፈሩ ሓይልታት ፀጥታን ዕጡቓት ኣልሸባብን ጉድኣት ከምዝበጽሐ  ዘመልከተ እቲ በዓል ስልጣን፡ ዝርዝሩ ካብ ምዝራብ ተቖጢቡ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ናብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ምስ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዶብ ከምዝተዋግኡ ጸብጻባት ይሕብሩ። እቲ መጥቃዕቲ፡ ሶማልያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ትዳወበሎም ከተማታት ዶብ ዝተፈፀመ ኮይኑ፡ ብኽልቲኦም ወገናት ጉድኣት ከምዝበፅሐ ኣብቲ እዋን ተሓቢሩ ነይሩ። ነዚ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ሰራዊት ምክልኻል እታ ሃገር ናብታ ክልል ከምዝተዋፈረ እውን ተገሊፁ ነይሩ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ንምፍፃም ክሕነ እኳ እንተፀንሐ፡ ካብ ፈተነ ዝዘለለ መጥቃዕቲ ግና ፈፂሙ ኣይፈልጥን። ሕዚ ዕጡቓቱ ዶብ ሰጊሮም ዝኸፈትዎ መጥቃዕቲ ድማ ትፅቢት ዘይተገበሮ እዩ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ኣልሸባብ ኣብዚ ቅነ ኣብቲ ክልል ብዝፈፀሞ መጥቃዕቲ ልዕሊ 80 ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ'ቲ ክልል ከምዝቐተለ ምፅብፃቡ ይዝከር። ነዚ ስዒቡ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ብዝወሰዶ ስጉምቲ ኣስታት 200 ኣባላት እቲ ጉጅለ ከምዝቐተሉ ይግለፅ። ብሰፊሑ ኣብ ሶማልያ ዝንቀሳቐስ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ይግለፅ። ኣብ ሶማልያ ከኣ ህይወት ብዙሓት ዝቐጠፈ ናይ ቦንቧን ደባይን መጥቃዕትታት ክፍፅም ፀኒሑ።


ሓይልታት ሶማልያ ን30 ሰዓታት ዝቐጸለ ከበባ ሆቴል ከምዘብቅዕ ገሊጾም

ሓይልታት ሶማልያ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ዝርከብ ሆቴል ብምቍጽጻር ህይወት ሰባት ንዘጥፍኡ ዕጡቓት ከምዝሰዓርዎም ኣፍሊጦም። ኣብቲ ን30 ሰዓታት ዝቐጸለ ዘስካሕክሕ መጥቃዕቲ፡ ብውሕዱ 12 ሰባት ከምዝሞቱ ዝግለፅ ኮይኑ፡ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ግን እቲ ቁጽሪ ሞት ካብዚ ንላዕሊ ክኸውን ከምዝኽእል ይሕብራ ኣለዋ። እቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ዕጡቓት፡ ኣብ ሞቓድሾ ዝርከብ ሆቴል ሓያት ንዝነበሩ ኣጋይሽ ንሓደ ለይቲ ጅሆ ቅድሚ ምሓዞም ናብኡ መእተዊ ንክኾኖም ኣብ ኣፍደገ ነታጒ ኣፈንጂሮም’ዮም። እስላማዊ ኣኽራሪ ጕጅለ ኣልሸባብ ድማ ነቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ወሲዱ’ሎ። ሓደ ስሙ ዘይተጠቕሰ በዓል ስልጣን ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ሓይልታት ጸጥታ ሕጂ ነቲ ከበባ ተቘጻጺሮምዎ ኣለዉ፤ እቶም ዕጡቓት ድማ ሞይቶም። ኣብ ዝሓለፈ ሰዓት ካብቲ ህንጻ ዝስማዕ ተዅሲ ኣይነበረን" ኢሉ። እቲ ሆቴል ብዓርቢ ምሸትን ቀዳምን ብሓይልታት ጸጥታ ጽዑቕ ደብዳብ ምስተኻየዶ፡ ብኸቢድ ዝዓነወ ኰይኑ፡ ካብ ናሕሲ እቲ ህንጻ ፍንጀራን ትክን ዘርእዩ ቪድዮታት ይዝርግሑ ነይሮም። ቢቢሲ እቲ መጥቃዕቲ ከምዝተዛዘመ ካብ ነፃ ኣካል ከረጋግጽ ኣይከኣለን። እቶም ዕጡቓት ብዓርቢ ምሸት ናብቲ ሆቴል ንምእታው ነቲ ናይ ቅድሚት መከላኸልን ኣፍደገን ዒላማ ዝገበሩ ክልተ ናይ መኪና ቦምባታት ከምዝተጠቕሙ ሓደ ኣባል ፖሊስ ንሮይተርስ ሓቢሩ። ድሕሪ ምጅማር እቲ መጥቃዕቲ ድማ ሓደ ምስ ኣልሸባብ ዝተኣሳሰር መርበብ ሓበሬታ፡ ጕጅለ ዕጡቓት ናብቲ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ፌደራል ከምዝራኸቡሉ ዝግለፅ ሆቴል "ብሓይሊ ድሕሪ ምእታዎም ብኣልማማ ይትኩሱ" ከምዘለዉ ገሊጹ። ኣባል ስለያ እታ ሃገር መሓመድ፡ "ክሳብ ሕጂ ዝበዝሑ ሲቪላት ዝርከብዎም 12 ሰባት  ከምዝሞቱ ኣረጋጊጽና ኣለና" ክብል ትማሊ ቀዳም ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ተዛሪቡ። እቶም ቍጽሮም ዘይተፈልጠ ሰባት ጅሆ ሒዞም ዝነበሩ ዕጡቓት፡ ንመእተዊ ዘድልዮም መደያይቦታት ብቦምባታት የዕንው ስለዝነበሩ፡ ሓይልታት ጸጥታ ናብቲ ህንፃ ንምእታው ኣርባዕተ ሰዓታት ከምዝወሰደሎም ይግለፅ። ዳይረክተር ኣብ ሞቓዲሾ ናይ ዝርከብ ሓደ ሆስፒታል ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብቲ ሆቴል ብዝተፈጸመን ኣብ ካልእ ክፋል እታ ርእሰ ከተማ ብዝነበረ ናይ ሞርታር መጥቃዕትን ዝቘሰሉ ብውሕዱ 40 ሰባት ኣብ ሆስፒታሎም ይሕክሙ ከምዘዉ ኣረዲኡ። ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ዘለዎም ኣልሸባብ፡ ምስ መንግስቲ ፌደራል ነዊሕ እዋን ኣብ ዝጸንሐ ግጭት ተጸሚዱ ኣሎ። እቲ ጕጅለ ንመብዛሕትኡ ክፋል ደቡባውን ማእኸላይን ሶማልያ ዝቆፃፀር እኳ እንተኾነ፣ ናብቲ ኣብ ሞቓድሾ ዝመደበሩ መንግስቲ ዝቈጻጸሮ ከባቢታት ፅልዋኡ ከስፍሕ ክኢሉ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት’ውን ምስቲ ጕጅለ ምትእስሳር ዘለዎም ዕጡቓት ኣብ ዶብ ሶማልያን ኢትዮጵያን ኣብ ዝርከቡ ዒላማታት መጥቃዕቲ ምፍጻሞም፡ ኣልሸባብ ሓድሽ ስልትታት ክኽተል ከምዝኽእል ስክፍታታት ዝፈጠረ ነይሩ። እቲ ናይ ዓርቢ መጥቃዕቲ፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ መሓሙድ ኣብ ወርሒ ግንቦት ድሕሪ ምምራጹ፡ እቲ ጉጅለ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ንፈለማ እዋን ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ኰይኑ’ሎ።


ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ንኻልኣይ ግዜ ምስ ኣልሸባብ ከምዝተዋግአ ተገሊጹ

ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል፡ ንኻልኣይ ግዜ ናብ ኢትዮጵያ ጥሒሶም ምስ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ትማሊ ሰኑይ ከምዝእተዋግአ ነበርትን መንግስቲ እቲ ክልልን ገሊጾም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዕጡቓት ኣልሸባብ ብወገን ሶማልያ ናብ ዶብ ኢትዮጵያ ሰጊሮም ኣብ ዞባ ዓፍዴር ክልል ሶማል መጥቃዕቲ ፈጺሞም ነይሮም። ሰኑይ 18 ሓምለ 2014 [ግእዝ] ድሕሪ ቐትሪ'ውን፡ ኣብ ክልል ሶማል ከባቢ ወረዳ ፌርፌር፡ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል ምስ ዕጡቓት ኣልሸባብ ከምዝተዋግአ ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ምምሕዳር ክልል ሶማል ሰኑይ ምሸት ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል “ንኻልኣይ ግዜ ዶብ ጥሒሱ ክኣቱ ንዝፈተነ ግብረ ሽበራዊ ጕጅለ ኣልሻባብ ደምሲሱ” ብምባል ዝተፈላለዩ ኣጽዋራት ኲናት ከምዝማረኸ ሓቢሩ። እቶም ዕጡቓት፡ ኣብ ሶማልያ ካብ ዝርከብ ግዝኣት ሄራን ተበጊሶም፡ ናብ ኢትዮጵያ፡ ክልል ሶማል ዞባ ሸበሌ ናብ ዝርከብ ወረዳ ፌርፌር ጥሒሶም ንምእታው ከምዝፈተኑን፡ ምስ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል ውግእ ከምዝተኻየደን መንግስቲ እቲ ክልል ገሊጹ ኣሎ። ብተወሳኺ ዕጡቓት ኣልሸባብ ከምዝተቐተሉን ከምዝተማረኹን ተሓቢሩ። እቲ ትማሊ ዝተኻየደ ውግእ ካብ ርሑቕ ከባቢታት ይስማዕ ከምዝነበረ እዮም ነበርቲ ዝገልጹ። እንተዀነ በቲ ጐንጺ ብዛዕባ ዝወረደ ጕድኣት ዝተባህለ ነገር የለን። ኣንጻር ዕጡቓት ኣብ ዝግበር ውግእ፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ'ውን ተዋፊሮም ከምዘለዉ መንግስቲ ክልል ሶማል ሓቢሩ ኣሎ። ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንሰለስተ መዓልቲታት ኣብ መንጎ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማልን ዕጡቓት ኣልሸባብን ዝተኻየደ ከቢድ ኲናት፡ ሰላማውያን ሰባት ዝርከብዎም ብዙሓት ተዋጋእቲ ከምዝተቐተሉን ብዙሓት ተሽከርከርቲ ከምዝተቓጸላን ነበርቲ ተዛሪቦም ነይሮም። ወሃቢ ቃል ኣልሸባብ ዓብዱያሲስ ኣቡ ሙሳብ፡ ኣብ ሶማልያ ክልተ ዓዲታት ከምዝተቘጻጸሩን ኣብቲ ኲናት ብዙሓት ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ከምዝተቐተሉን ንሮይተርስ ተዛሪቡ ነይሩ። ንሱ ናብ ኢትዮጲያ ጥሒሶም ብዛዕባ ምእታዎምን ኣብ ዕጡቓቶም ዝወረደ ጕድኣትን ግን ኣይተዛረበን።


ብኣመሪካ ክድለ ዝጸንሐ መራሒ ኣልሸባብ ብሰራዊት ኢትዮጵያ ከምዝተቐትለ ተሓቢሩ

ብሓይልታት ምክልኻል ዝተወስደ ስጉምቲ ስዒቡ፡ ሰለስተ ላዕለዎት መራሕቲ ኣልሸባብ ከምዝተቐትሉ ተገሊፁ። ካብቶም ብሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ተቐቲሎም ዝተብሃሉ ላዕለዎት ኣመራርሓ ኣል-ሸባብ፡ ፉኣድ መሓመድ ካህላፍ ይርከቦም። መንግስቲ ኣመሪካ፡ ብዛዕባ ሃለዋት ፉኣድ ንዝሓበረ 5 ሚልዮን ዶላር ሽልማት ክኸፍል ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። ሓላፊ ምውፋር ሓይሊታት ምክልኻል ሃገርን፡ ጊዝያዊ ኣዋሃዲ፡ ኮማንድ ፖስት ፀጥታን፡ ሜጀር ጀነራል ተስፋይ ኣያሌው፡ ሓላፊ ጎስጓስን ፕሮፖጋንዳን ኣልሸባብ ፉኣድ መሓመድ ካህላፍ ሓዊሱ፡ ሰለስተ ላዕለዎት መራሕቲ እቲ ጉጅለ ከምዝተቐትሉ ምግላጹ፡ ኣገልግሎት ዜና ኢትዮጵያ ሓቢሩ። ከምኡ'ውን፡ ኣፈኛ ናይቲ ጉጅለ ምዃኑ ዝንገረሉ ዓብዱልዓዚዝ ኣቡ ሙሳን፡ ሓላፊ ዞባ ባኩልን ኣዋሰንቲ ኢትዮጵያን ዝዀነ፡ ዑቤዳ ኑር ኢሳን፡ በቲ መጥቃዕቲ ከምዝተቐትሉ፡ ሜጀር ጀነራል ተስፋይ ኣያሌው ወሲኹ ተዛሪቡ። መንግስቲ ኣሜሪካ፡ እቲ ብሰፊሑ 'ፉኣድ ሾንጋለ' ተባሂሉ ዝፍለጥ ፉኣድ መሓመድ ካህላፍ፡ ካብቶም  ዝድለዩ መራሕቲ ኣልሸባብ ምዃኑን ነቲ ‘ኣኽራሪ’ ጉጅለ ፋይናንሳዊ ደገፍ ከምዝገብርን ይገልጽ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዘካየዶ መጥቃዕቲ ስዒቡ፡ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ፡ እቲ ጉጅለ ንመዋፈሪ ዝጥቀመሉ ዝነበረ መኽዘናት ኣጽዋርን መግብን ከጥቅዕ ከምዝኸኣለ እቲ ጀነራል ወሲኹ ገሊጹ። እዚ ዜና ብዝምልከት፡ ዛጊድ ካብቲ ጉጀል ዝተብሃለ የለን። ኣልሸባብ ሎሚ ንጎሆ ዓርቢ 22 ሓምለ 2014 ዓርቢ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ልዕሊ ምስ ኢትዮጵያ እትዳወብ ኣቶ ዝተብሃለት ከተማ ሶማልያ፡ መጥቃዕቲ  ከምዝፈጸመ ሓደ በዓልመዚ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ናብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ምስ ዝኣተዉ ዕጡቓት ኣልሸባብ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዶብ ከምዝተዋግኡ ጸብጻባት ይሕብሩ። እቲ መጥቃዕቲ፡ ሶማልያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ትዳወበሎም ከተማታት ዶብ ዝተፈፀመ ኮይኑ፡ ብኽልቲኦም ወገናት ጉድኣት ከምዝበፅሐ ኣብቲ እዋን ተሓቢሩ ነይሩ። ነዚ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ሰራዊት ምክልኻል እታ ሃገር ናብታ ክልል ከምዝተዋፈረ እውን ተገሊፁ ነይሩ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ንምፍፃም ክሕነ እኳ እንተፀንሐ፡ ካብ ፈተነ ዝዘለለ መጥቃዕቲ ግና ፈፂሙ ኣይፈልጥን። ሕዚ ዕጡቓቱ ዶብ ሰጊሮም ዝኸፈትዎ መጥቃዕቲ ድማ ትፅቢት ዘይተገበሮ እዩ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ኣልሸባብ ኣብዚ ቅነ ኣብቲ ክልል ብዝፈፀሞ መጥቃዕቲ ልዕሊ 80 ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ'ቲ ክልል ከምዝቐተለ ምፅብፃቡ ይዝከር። ነዚ ስዒቡ፡ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማሌ ብዝወሰዶ ስጉምቲ ኣስታት 200 ኣባላት እቲ ጉጅለ ከምዝቐተሉ ይግለፅ። ብሰፊሑ ኣብ ሶማልያ ዝንቀሳቐስ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ከምዘለዎ ይግለፅ። ኣብ ሶማልያ ከኣ ህይወት ብዙሓት ዝቐጠፈ ናይ ቦንቧን ደባይን መጥቃዕትታት ክፍፅም ፀኒሑ።


ኣልሸባብ ዝፈጸሞም መጥቃዕታት ንኢትዮጵያ ስግኣት ድዮም?

ቅድሚ ሸሞንተ ኣዋርሕ፡ ቻነል ፎር ዝተባህለ ተሌቪዥን ዓዲ ኢንግሊዝ ኣብ ዝሰርሖ ጸብጻብ፡ ኮሎኔል ዴቅ ዓብዱላሂ ዝተባህለ ላዕለዋይ ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል፡ ኣልሸብ ካብ ዶብ ኢትዮጵያ ሰለስተ ኪሎ ሜትሮ ጥራይ ርሒቝ ከም ዝርከብ ተዛሪቡ። “ልዑል ቍጽሪ ዘለዎ ሰራዊት ኣሎ፤ ብፍላይ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ቅልውላው ስዒቡ ሓድሽ ሓይሊ ይምልምሉ ኣለው” ክብል እቲ ኣዛዚ ይዛረብ። ቅድሚ ኣዋርሕ፡ ኣብ ወረዳ ኤልከሬ፡ ሂሎ ማዶው ኣብ ዝተባህለ ዓዲ ብዝተኻየደ ዳህሳስ፡ ኣብ ውሽጢ ጉድጓድ ዝተቐብሩ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣጽዋር ከም ዝተረኽቡ ተገሊጹ ነይሩ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ 13 ሓምለ 2014 [ግእዝ] ዶብ ኢትዮጵያ ጥሒሱ መጥቃዕቲ ከፊቱ። እቲ ናይ መጀመርታ መጥቃዕቲ፡ ባኩል ብዝተባህለት ግዝኣት ሃገረ ሶማልያ እዩ ጀሚሩ፤ ባኩል ካብ 18 ግዝኣታት ሶማልያ ሓንቲ እያ። በዚ ሸነኽ ዝተኸፍተ መጥቃዕቲ፡ ዬድ፡ ወሻኮን ኣቶን ዝተባህላ ኣብ ዶባት ዝርከባ ሰለስተ ከተማታት ዝሸፈነ እዩ ነይሩ። እዘን ከተማታት ኣብ ውሽጢ ሶማልያ ዝርከባ ኰይነን፡ ናብ ዶብ ኢትዮጵያ ኣዝየን ዝተጸግዓ እየን። ስለዚ፡ ኣልሸባብ ናብ ኢትዮጵያ ቅድሚ ምእታው ብሶማልያ ከም ዝሓለፈ መረዳእታታት የመልክቱ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ዝተኸፍተ መጥቃዕቲ፡ ኣልሸባብ ክልተ ጕጅለታት ከም ዘሳተፈን ካብ ሶማልያ ዘሳግር ሓደ ጕጅለ ከምኡ’ውን ናብ ኢትዮጵያ ዝኣቱ ካልእ ጕጅለ ከም ዝነበሮ ተገሊጹ። ንኻልኣይ ግዜ ብሰኑይ 18 ሓምለ 2014 ዓ.ም [ግእዝ] ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቐትሪ ብሸነኽ ሶማል፡ ፌር ፌር ብዝተባህለት ዓዲ መጥቃዕቲ ከፊሩ። እዛ ቦታ፡ ኣብ ዶብ ኢትዮጵያ እትርከብ ንእሽቶ ሓውሲ ከተማ እያ። ኣብ ጥቓ ከተማ ፌር ፌር ኣብ እትርከብ ላስቁሩ ዝተባህለት ከተማ’ውን ውግእ ተኻይዱ። ኣብዛ ከተማ ከቢድ ውግእ ዝተኻየደ ኰይኑ መንግስቲ ኢትዮጵያ ልዕሊ 80 ኣባላት ኣልሸባብ ከም ዝቐተለ ገሊጹ። ኣብቲ ከባቢ፡ ኣብ ሞንጐ ኣባላት ፍሉይ ሓይልን እቲ ዕጡቕ ጕጅለን ውግእ ከም ዝተኻየደ ነበርቲ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። በሪስማ ኣብ ዝተባህለት ካልእ ከባቢ’ውን ውግእ ተኻይዱ ነይሩ። ብሓፈሻ፡ ናብ ኢትዮጵያ ምስ ዝኣተው ዕጡቓት ኣልሸባብ ንሰለስተ መዓልታት ኣብ ዝተገብረ ውግእ 180 ዕጡቓት ከም ዝተቐትሉ፣ 13 መካይን ከም ዝዓነዋን ኣጽዋራት ከም ዝተማረኹን ይግለጽ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ምስ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ብምዃን ስጕምቲ ይወስድ ምህላው ክገልጽ እንከሎ፡ ካብ ሰሉስ ጀሚሩ ዝተነግረ ሓድሽ መጥቃዕቲ የለን። ኣብ ሶማልያ፡ ንኣልሸባብ ንምምካት ዝተዋፈረ ሓይሊ ሕብረት ኣፍሪቃ - ኣሚሶም፡ ካብታ ሃገር ዝወጽኣሉ መደብ ተግባራዊ ይገብር ምህላው ይንገር። ኢትዮጵያ እትርከበን ወተሃደራት ሓሙሽተ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝሓዘ ኣሚሶም፡ ምስቲ ዕጡቕ ጕጅለ ዘካይዶም ውግኣት ከም ዝነከዩ ነቲ ዞባ ዝከታተል ፋይሰል ሮብለ ይዛረብ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብኽልተ ምኽንያታት ዓቕሙ ከጠናኽር ክኢሉ’ዩ ኢልካ ምግማት ከም ዝክኣል’ውን ይጠቅስ። ፕረዚደንት ሶማልያ ነበር መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ - ፎርማጆ፡ ሽሞም ብፍላይ ምስ ኣል ኢቲሓድ ብተደጋጋሚ ዝለዓል ሰበ ስልጣን ነይሮምዎ’ዮም ተባሂሉ ይንቀፍ። ኣል ኢቲሓድ፡ ብ1990ታት ኣልሸባብ ቅድሚ ምፍጣሩ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ዝፍጽም ዝነበረ ዕጡቕ ጕጅለ እዩ። ፎርማጆ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ብዙሓት ኣባላት እቲ ጕጅለ ኣብ ውሽጢ ምምሕዳር መንግስቲ ከም ዝነበሩ’ውን ይዝረብ። ኣልሸባብ፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ታሪኽ ዝለዓለ ቝጽሪ ዘለዎም ተዋጋእቲ ከም ዝመልመለ ዝገልጽ ፋይሰል፡ ቅድሚ ሕጂ 10 ሽሕ ዘይመልእ ዕጡቕ እዩ ዘለዎ ተባሂሉ ይግመት'ኳ እንተነበረ፡ ሕጂ ልዕሊ 30 ሽሕ ክኸውን ከም ዝኽእል ገሊጹ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ንኦብነግ ሓዊሱ ኣልሸባብ ንምቅላስ ዝተወደበ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማል ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ከካትዕ ጸኒሑ’ዩ። ብሰንኪ እቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዝለዓሉ ግጭታት፡ ብዙሓት ምስ ስሩዕ ሰራዊት ዝመዓራረ ዕጥቅን ኣወዳድባን ዘለወን ክልላት እቲ ፍሉይ ሓይሊ ከፍርሳኦ ኣለወን ይብሉ ነይሮም። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ዝለዓሉ ክትዓት፡ ፕረዚደንት ክልል ሶማል ሙስጠፌ ነቲ ፍሉይ ሓይሊ ኣመልኪቱ ዝህቦም ርእይቶታት ኣብ ልዕሊ እቲ ፍሉይ ሓይሊ ዝነበረ እምነት ክጐድል ገይሮም’ዮም ክብል ፋይሰል ይዛረብ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ዶብ ክልል ሶማል ዝነበረ ሰራዊት ቍጽሩ ምንካዩ፡ ኣልሸባብ ናብ ዶብ ኢትዮጵያ ደፊሩ ንኽጽጋዕ ምቹእ ኵነታት ከም ዝፈጠረ ይጠቅስ። ፕረዚደንት ሙስጠፌ፡ ሕጂ፡ ብዛዕባ ኣድላይነት ፍሉይ ሓይሊ እንዛተየሉ ግዜ ኣይኰነን ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ኣብ ኢትዮጵያ ክህሉ ብዛዕባ ዘለዎ ኣወዳድባ ጸጥታ ካልእ ግዜ እንተተዘራረብና እዩ ዝሓይሽ። ሕጂ ግን፡ ብቐንዱ እቲ ፍሉይ ሓይሊ ሃገር ከጥፍእ ንዝመጽአ ሓይሊ ይምክቶ’ዩ ዘሎ” ኢሉ። ሓያለ ማዕከናት ዜና፡ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ክፍጽም ከም ዝኽእል መረዳእታታት ነይሮም’ዮም ይብላ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ነዚ ዝኸውን ምድላው ኣይገበረን ተባሂሉ ይንቀፍ። ፋይሰል ከም ዝብሎ፡ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምኽፋቱ ቅድመ ምድላው ይገብር እዩ። እዚ ድማ፡ ንኲናት ዝሕግዙዎ ትሕተ ቕርጺ ምጽናዕን ምድላውን ዘጠቓልል እዩ። እዚ ከምዚ እናሃለወ ግን፡ ዋላ'ኳ ዓለምለኸ ትካላት ረድኤት ቅድሚ ኣርባዕተ ወርሒ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ክፍጽም ከም ዝኽእል ሓበሬታ እንተሃቡ መንግስቲ ኣይተዳለወሉን ይብል ፋይሰል። ኣቶ ሙስጠፌ ግን ነዚ ነቐፌታ ኣይቕበሎን። “ኣልሸባብ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ናብ ክልል ሶማል ንምእታው ጻዕሪ ይገብር ነይሩ’ዩ። እናተኸላኸልና ኢና ኣፍሺልናዮ። ግን ክኣ ኣብ ዝዀነ ዓለም ዝዀነ ዓይነት ምዝንጋዕ ኣይህሉን ማለት ኣይኰነን። እቶም ሕጂ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሎም ከባቢታት ከተማታት ዶብ ሶማልያ ኰይኖም፡ ኣልሸባብ ልዕሊ ሓደ ኪሎ ሜትሮ ሓሊፎም ኣይኣተወን” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ካብ ዝኸፈተሎም ኣርባዕተ ከባቢታት ኣብ ሰለስቲኡ ተመኪቱ፤ ነቲ ሓደ ጥራይ ከም ዝሓለፎ ብምግላጽ ነዚ’ውን ስጕምቲ ተወሲዱዎ’ዩ ክብል ተዛሪቡ። ኢትዮጵያ፡ እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ንኢትዮጵያ ስግኣት ከም ዝዀነ ብምግላጽ እያ ካብ 2006 ጀሚሩ ናብ ሶማልያ ንምእታው ወሲና። ኣብቲ ግዜ፡ ሰልፍታት ተቓውሞ ኢትዮጵያ ነዚ ውሳነ ክቃወሙዎ እንከለው፡ ብዙሓት ሶማልያውያን ድማ ከም ወራር ስለ ዝርኣይዎ ተቓዊሞምዎ ነይሮም። ድሕሪ እዚ ኢትዮጵያ ንኽልተ ዓመታት ዝጸንሐ ወተሃደራዊ ወፍሪ ክትገብር እንከላ፡ ኣብቲ እዋን እናሓየለ ዝመጽእ ዝነበረ ሕብረት እስላማዊ ኣብያተ ፍርዲ ጸላኢ ኢላቶ ነይራ። ኣብቲ ግዜ፡ ኢትዮጵያ “መደበይ ኣዐዊተ’የ” እንተበለት’ውን ንዕኡ ስዒቡ ኣልሸባብ ዝተባህለ ጕጅለ እዩ ተፈጢሩ። ኢትዮጵያ ኣብ ኣሚሶም ካብ ዘለዋ ተሳትፎ ብተወሳኺ፡ ብዝተፈላለዩ መገዲታት እቲ ጕጅለ ናብ ኢትዮጵያ ንኸይኣቱ ክትከላኸሎ ጸኒሓ እያ። ሕጂ ሃገራት ምዕራብ ብኻልኦት ዕማማት ኣብ ዝተጸመዳሉ ግዜ፡ ወሰን ኢትዮጵያ ሰጊሩ ንምእታው ዘኽእሎ መጥቃዕታት ከፊቱ ኣሎ። “ኣልሸባብ፡ ናብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 80 ኪሎ ሜትሮ ሰሊዅ ንምእታው ከምኡ’ውን ኣብ ክልላት ሶማልን ኦሮሚያን ዘለው እምባታት ንምሓዝ ፈተነ ምግባሩ ኣነኣኢስካ ዝርአ ኣይኰነን። ኣመራርሓ እቲ ክልል ንኣልሸባብ መኪትናዮ ኢና እንተበለ’ውን፡ ኣጥፊአዮ እየ ክብል ኣይክእልን። ኢትዮጵያ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ልዕሊ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ተውርድ ነይራ፤ ሕጂ ግን ትከላኸል ኣላ፡” ይብል ፋይሰል ሮብለ። ኣልሸባብ ኣብ ዝዀነ ቦታ ምስ ዝኣቱ፡ ንመንእሰያትን ዓበይቲ ዓድን እዩ ዝምልምል፤ ነቲ ህዝቢ ድማ ካብ መንግስቲ ዘይረኸቦ ኣገልግሎታት ብምምላእ ቅቡልነት ዝረኽበሉ ናይ ባዕሉ ስትራተጂ ይኽተል፡ ክብል እቲ ተንታኒ የብርህ። እቲ ሰልጢኑ ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተወ ሓይሊ፡ “ሙጃሂዲን ኢትዮጵያ” ዝብል ስያመ ዝተዋህቦ ጕጅለ ሽበራ ከም ዝዀነ ኣቶ ሙስጦፌ ተዛሪቡ። ኣልሸባብ፡ ቅድሚ ሕጂ ፕረዚደንት ሶማል ሓሰን ሸክ ማሕሙድ ኣብ ስልጣን እናሃወለ ሰለስተ ፈተነ ቅትለት ገይሩሉ’ዩ። ሕጂ ዳግም ናብ ስልጣን ምስ ተመልሰ ምስ ኢኮኖሚስት ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ ኣንጻር እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ዝግበር ቃልሲ ቀዳምነት ዝህቦ ጕዳይ ምዃኑ ገሊጹ። ፋይሰል፡ ኣልሸባብ ሓባራዊ ጸላኢ ክልቲአን ሃገራት ከም ዝዀነ ይዛረብ። “ኢትዮጵያ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኣለዋ፤ ሶማልያ ድማ ከባብያዊ ፍልጠት ኣለዋ። ስለዚ እዘን ሃገራት ብሓባር እንተሰሪሐን ተስፋ ኣለወን። እንተዘይኰይኑ ግን፡ ኣልሸባብ ካብ ክልቲአን ሃገራት ሓሊፉ ስግኣት እቲ ዞባ ክኸውን እዩ፡” ይብል። ኣቦ መንበር ኦብነግ ኣቶ ዓብዱራሕማን መሀዱ፡ “እቲ ኵነታት ኣሻቓሊ’ዩ” እንተበለ’ውን ድልየት ኣልሸባብ ግን ኣብ ክልል ሶማል ክዕወት’ዩ ኢሉ ኣይኣምንን። “ድጋፍን ቅቡልነትን ህዝቢ ክልል ሶማል ኣይህልዎን፤ ምኽንያቱ ህዝቢ ሶማል ጽኑዕ ሃይማኖትን ባህልን ዘለዎ ህዝቢ እዩ። ንኸምዚኦም ዝበሉ ሓደሽቲ ኣስተምህሮታት ኣይግዛእን'ዩ” ኢሉ። ይዅን’ምበር፡ “መንግስታት ክልልን ፌደራልን [ኢትዮጵያ] ከምኡ’ውን ካልኦት መሻርኽቲ ኣካላት፡ እዚ ክስተት ዕሽሽ ክብልዎ የብሎምን። ካብ ደገ ዝመጽአ መጥቃዕቲ ስለ ዝዀነ ኵሉ ክተሓባበር ኣለዎ” ይብል።


ፕረዚደንት ሶማልያ ብዛዕባ እቶም ኣብ ኤርትራ ዝሰልጠኑ ወተሃደራት እንታይ ኢሉ?

ኣብ ኤርትራ ናይ ኣርባዕተ መዓልትታት ዑደት ድሕሪ ምፍጻም ብሰሉስ ናብ ሃገሩ ዝተመለሰ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ንገለ ወለዲ ናይቶም ንስልጠና ናብ ኤርትራ ከም ዝተላእኹ ዝተገለጸ ወተሃደራት ከምዘዘራረበ ተገሊጹ። ብረቡዕ ምሸት ኣብ ገጽ ትዊተር እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዝተዘርግሐ ሓጺር ቪድዮ፡ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ነቶም ወለዲ ክረኽብዎ ከምዝዓደሞም ይገልጽ። “ኣብ ጽባሕ ዒድ ኣልኣድሓ ናብቲ ኣብ ኤርትራ ዝርከብ መዓስከር ከይደ ንደቅኹም ሪአዮም፡ ምስኦም’ውን ጸንቢለዮ፣ ነቲ ስእልታት ሪኢኹምዎ ትኾኑ ኢኹም። “ናይ ቴለፎን ካርድ መዐደጊ ዝኸውን ገንዘብ ሐዲገሎም፡ ቴለፎን ክድውሉልኩም ነጊረዮም ኣለኹ። ሎሚ ወይ ጽባሕ ይድውሉ ይኾኑ እዮም፡” ክብሎም ይስማዕ። ወላዲ ከምዝኾነን ደቅን ደቅ-ደቂን ከምዘለዎ ዝዛረብ እቲ ፕረዚደንት ቃንዛ እቶም ወለዲ ከምዝርድኦ’ውን ይዛረብ። “ደቅኩም ካብ ጎድንኹም ምስተፈለዩ፡ ብፍላይ ድማ ብዛዕባ እቲ ዝርከቡሉ ኩነታት ምስ ዘይፈልጡ፡ ዝስምዓኩም ቃንዛ ይርድኣኒ እዩ” ኢሉ። ሓንቲ ካብ’ቶም ኣብቲ ርክብ ዝተሳተፉ ወለዲት ነቲ ፕረዚደንት ድሕሪ ምምስጋን ወዳ ብረቡዕ ከምዝደወለላ ተዛሪባ። ካልእ ወላዲ’ውን ኣብቲ ኣጋጣሚ ክነብዕ እንከሎ እቲ ፕረዚደንት ከጸናንዖን “ካልእ መዓልትታት ሓጎስ ይመጽእ ኣሎ” ክብሎን ኣብቲ ቪድዮ ይስማዕ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ካብ ቀዳም 9 ሓምለ ክሳዕ ሰሉስ 12 ሓምለ ናብ ኤርትራ ወግዓዊ ዑደት ከካይድ እንከሎ ኣብ መመረቕታ፡ ኣብ ኤርትራ ንሰለስተ ዓመታት ወተሃደራዊ ስልጠና ክወስዱ ከምዝጸንሑ ንዝተነገረሎም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ወተሃደራት ሶማል ከምዝተሳተፈ ቴለቪዥን ኤርትራ ጸብጺባ። ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ጉዳይ ናብ ኤርትራ ተላኢዀም’ዮም ዝተባህሉ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሶማልያውያን ወተሃደራት ሓያሎ ክትዓት ከልዕል ጸኒሑ እዩ። መንግስታት ሶማልያ ኮነ ኤርትራ ኣብቲ ጉዳይ ዝኾነ ርእይቶ ካብ ምሃብ ተቖጢበን እየን ጸኒሐን ፕረዚደንት ሶማልያ ነበር መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ኣብ መወዳእታ ግንቦት ስልጣኑ ንሓሰን ሼኽ ማሕሙድ ኣብ ዘረክበሉ ዝነበረ ኣጋጣሚ’ዩ ንፈለማ እዋን ካብ ዝተፈላለያ ሓይልታት ጸጥታ ሶማልያ ዝተዋጽኡ 5,000 ወተሃደራት ሶማል ኣብ ኤርትራ ስልጠና ክወስዱ ከም ዝጸንሑ ተዛሪቡ። እቶም ኣብቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ጎድኒ መንግስቲ ፌደራል ብምዃን ከም ዝተሳተፉ ዝገልጽ ዝተፈላለየ ሓበሬታታት ክወጽእ እኳ እንተጸንሐ መንግስቲ ሶማልያ ክነጽጎ ምጽንሑ ዝፍለጥ እዩ።


ኣመሪካ፡ ወተሃደራታ ዳግም ናብ ሶማልያ ክትልእኽ'ያ

ፕረዚደንት ጆ ባይደን ንውሳነ ምምሕዳር ዶናልድ ትራምፕ ብምቕልባስ ወተሃደራት ኣመሪካ ዳግም ናብ ሶማልያ ንምልኣኽ ዝቐረበ ሓሳብ ኣጽዲቑ። ፔንታጎን፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ ሶማልያ ክምደቡ ዘቕረቦ ጠለብ፡ ኣብታ ሃገር ዝንቀሳቐስ ኣ'ሸባብ ንምቅላስ ዝዓለመ ምዃኑ ተገሊጹ። ፕረዚደንት ነበር ትራምፕ ኣብ 2020 ኣስታት 700 ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ሶማሊያ ከም ዘውጽኦም ይፍለጥ። ብዛዕባ ሰላም ብምጉስጓስ ዝፍለጥ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ትማሊ ወግዓዊ ስርሑ ክጅምር እንከሎ ምስ ዓለምለኻውያን መሻርኸቲ ብቐረባ ከም ዝሰርሕ ተመባጺዑ። እታ ሃገር፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ብዝዘለቐ ጸገማት ድሕነትን ጸጥታን: ከምኡ'ውን ዝበዝሕ ከባቢታት እታ ሃገር ተቘጻጺሩ ግብሪ ኣብ ምእካብ ዝርከብ እስላማዊ ዕጡቕ ጕጅለ ኣ'ሸባብ ብዝፍጽሞም መጥቃዕታትን ክትሕመስ ጸኒሓ እያ። ኣመሪካ ኣብ እዋን ምምሕዳር ዶናልድ ትራምፕ ሰራዊታ ካብ ሶማልያ ብምውጽኣ፡ ብዙሓት ስግኣቶም ክገልጹ ጸኒሖም። መብዛሕትኦም ሶማላውያን'ውን፡ ህይወቶም ኣብቶም ኣብታ ሃገር ተዋፊሮም ዝርከቡ ልዕሊ 19 ሽሕ ዓቀብቲ ሰላም ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተሞርኮሰ'ዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ናብ ሶማልያን ካልእን ተንቀሳቒሶም ዝፈልጡ ትሕቲ 500 ወተሃደራት ኣመሪካ ከም ዝልኣኹ፡ ወሃቢት ቃል ሃገራዊ ድሕነት ኣመሪካ ኤድሪን ዋትሰን ተዛሪባ። ውሳነ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ'ውን "ህውኸ" ነይሩ ክትብል ነቒፋ። ዕጡቓት ኣ'ሸባብ፡ ብተደጋጋሚ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታትን መጥቃዕታት ክፍጽሙ ጸኒሖም ኣለው። ብሰንኪ'ዚ ሶማልያ፡ ሚልዮናት ንህጹጽ ረድኤት መግቢ ብዘቃልዐ ደርቂን ናህሪ ዋጋታት መግብን ነዳድን ትፍተን ኣላ።


ኣመሪካ ብዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ ኣየር ዕጡቓት ኣል-ሸባብ ከምዝቐተለት ተገሊፁ

ኣመሪካ ንዕጡቓት ኣልሸባብ ዒላማ ብምግባር ኣብ ዘካየደቶ መጥቃዕቲ ኣየር ኣብቲ ጉጅለ ጉድኣት ከም ዝበፅሐ መንግስቲ ሶማልያ ኣፍሊጡ። ካብ ሚንስትሪ ሓበሬታ እታ ሃገር ዝወጽአ መግለፂ ከም ዘመልከቶ በቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ኣየር ሓሙሽተ ዕጡቓት ኣል-ሸባብ ተቐቲሎም። እቲ ደብዳብ ነፈርቲ ውግእ ዝተኻየደ ድማ ዕጡቓት ኣልሸባብ ካብ ከተማ ኪስማዮ ንኣንፈት ደቡብ ምዕራብ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ኣብ ልዕሊ ዘሎ ሓይሊ መንግስቲ ሶማልያ መጥቃዕቲ ብምፍፃሙ ከም ዝኾነ ተሓቢሩ። ኣሜሪካ ወተሃደራታ ዳግም ናብ ሶማልያ ክትልእኽ ምዃና ውሳነኣ ዕላዊ ድሕሪ ምግባራ ኣብ ውሽጢ ሒደት ሰሙናት'ዮም ዕጡቓት ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ፈጺሞም ዘለዉ። ሶማልያ ሓድሽ ፕረዚደንት ድሕሪ ምምራጻ፡ ፕሬዝደንት ጂ ባይደን ኣስታት 500 ወተሃደራት ናብ ሶማሊያ ከም ዝልእኽ ወግዓዊ ገይሩ። ንኻልኣይ ጊዜ ዝተመረፀ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ድማ፡ ኣመሪካ ወተሃደራት ክተዋፍር ምውሳና ብእወንታ ቅቡል ከም ዝገበሮ ይዝከር። ሚንስትሪ ሓበሬታ ሶማልያ ዝዘርግሖ መግለፂ፡ "ሞቓዲሹን ዋሺንግተንን ኣንፃር ኣልሸባብ ሓቢረን ንምቅላስ ድልዋት እየን" ይብል። ኣመሪካ ኣብ እዋን መሪሕነት ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ነቶም ኣብ ሶማልያ ዝነበሩ ወተሃደራታ ቅድሚ ምስሓባ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ እስላማዊ ኣሸባሪ ጉጅለ ተመሳሰልቲ መጥቃዕትታት ኣየር ትፍፅም ምንባራ ይፍለጥ። ሽዑ ብሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ብዝተኻየዱ መጥቃዕትታት ላዕለዎት መሪሕነት ኣልሸባብ ከም ዝተቐተሉ ዝግለፅ ኮይኑ፡ ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ከም ዝሞቱ'ውን ይዝረብ። ብዓርቢ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣስታት ሓሙሽተ ዕጡቓት እቲ ጉጅለ ከም ዝተቐተሉን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ግን ዝበፅሐ ጉድኣት ከም ዘየለን መንግስቲ ሶማልያ ኣፍሊጡ'ሎ። ብወገን ኣመሪካ ግን ብዛዕባ እቲ ተፈጺሙ ዝብሃል ዘሎ መጥቃዕቲ ኣየር ዛጊድ ዝተወሃበ መግለፂ የለን።


ህዝቢ ድምጹ ዘይህበሉ ምርጫ ሶማልያ

ጐደናታት ሞቓዲሾ  ሕጹያት ፕረዚደንት ሶማልያ ብዘርእዩ ዓበይቲ ሰሌዳታት ተሰሊሙ ይርአ። ነበርቲ ሞቓዲሾ፡ እቲ ንነዊሕ እዋን ትጽቢት እተገብረሉ ምርጫ ዘንጸባርቝ ፖስተራት በብከባቢኡ ይርእዩ እዮም። እንተዀነ ኣብቲ ምርጫ ግን ኣይሳተፉን እዮም። ከምዚ ዝዀነሉ ምኽንያት፡ ሶማልያ እተሓላለኸን ተዘዋዋርን ፖለቲካዊ ስርዓት ስለ እትኽተል፡ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ድማ ኣብ ምርጫ ስለዘይወዳደራ እዩ። ሓደ ሰብ ሓደ ድምጺ ዝህበሉ ምርጫ'ውን ኣይግበርን እዩ። ኣብ ክንድኡ፡ እቲ 275 መናብር ላዕለዋይ ባይቶ 'ቤተ-ህዝቢ'፡ ብዓበይቲ መራሕቲ ቀቢላታት ዝተሓርዩ ወከልትን ኣመሓደርቲ ዞባታት ዝመርጽዎም ኣባላት ሲቪክ ማሕበራትን እዩ ዝመልእ። እዞም ኣባላት ባይቶ ድማ ነቲ ሃገር ዝመርሕ ፕረዚደንት ይመርጹ። እቲ 54 መናብር ዝሕዝ ታሕተዋይ ባይቶ፣ ንሓሙሽተአን ዞባታት ሶማሊያ ዝውክል ቤት ምኽሪ'ውን፡ ነታ 16.3 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ዝመርሕ ፕረዚደንት ንምምራጽ ኣብ ዝግበር መስርሕ ይሳተፉ። ሶማልያ፡ እቲ ካብ ዝግባእ ንላዕሊ ዝተናውሐ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ን15 ግንቦት ክተካይድ እያ፤ እዚ ኸኣ ካብቲ ፈለማ ዝተመደበሉ ግዜ ድሕሪ 15 ኣዋርሕ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። ስልጣን ሒዙ ዘሎ መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ - ፎርማጆ፡ ዝርከቦም ንፈለማ ግዜ 39 ሕጹያት ክሳተፉ እዮም። እዚ ቝጽሪ ሕጹያት፡ እቲ ብዚያድ ባረ ዝምራሕ ማሕበርነታዊ ስርዓት፡ ብ1991 ካብ ዝወድቕ ንደሓር፡ እቲ ዝዓበ ምርጫ እዩ። ካብ መንጐ እቶም ሕጹያት ቅድም ፕረዚደንታት ዝነበሩ፡ ሸሪፍ ሸኽ ኣሕመድን ሓሰን ሸኽ መሓመድን፡ ከምኡ'ውን ቀዳማይ ሚኒስተር ዝነበረ ሓሰን ኸይረን ይርከቡ። ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ኰይና ዘገልገለት ፎዚያ ዮሱፍ ኣደም ድማ፡ እንኮ ጓል ኣንስተይቲ ተወዳዳሪት እያ። እቲ ኣብዚ እዋን እዚ፡ ፕረዚደንት ናይታ ከፊላዊ ርእሰ ምምሕዳር ዘለዋ ፑንትላንድ ዝዀነ ስዒድ ዓብዱላሂ ደኒ'ውን  ካብቶም ሕጹያት ሓደ እዩ። ዝምረጽ ፕረዚደንት ንኣርባዕተ ዓመት ዘገልግል ክኸውን እንከሎ፡ ዳግም ኣብ ምርጫ ክሳተፍ ከኣ ይኽእል'ዩ። ይዅን እምበር፡ ካብ 2000 ኣትሒዙ፡ ብተዘዋዋሪ ኣገባብ ምርጫ ምክያድ ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ዳግም እተመርጸ ፕረዚደንት ሶማልያ የለን። እቲ ስርዓተ ምርጫ፡ ኣብ ሶማልያ ዝርከቡ ቀቢላታት ዘለዎም ሓይሊ ዘርኢ እዩ፣ ንሳቶም ነቲ ገና ምዕራባዊ ኣገባብ ዲሞክራሲ ዘይሰረጾ ሕብረተሰብ መሰረቱ እዮም። ኣብ መንጐ ቀቢላታት ሶማልያ ብሰንኪ ዘሎ ብርቱዕ ህልኽ፡ እቲ ስርዓት፡ ማዕረ 'ምቕርሐ-ስልጣን' ብዝብል ቅማረ እዩ ዝዓዪ። በዚ መሰረት፡ እተን ኣርባዕተ ቀንዲ ቀቢላታት ማዕረ መናብር ባይቶ ክሕዛ እንከለዋ፡ እተን ዝተረፋ ድማ ነቲ ፍርቂ ኣብ መንጐአን ይማቐላኦ። እዚ ዓይነት ኣቃውማ ድማ፡ ነቶም ወከልቲ ቀቢላታት ሶማልያ ፖለቲካዊ ራእስነት ይህቦም። ኣብ ለካቲት 2021 ንዘብቅዐ ስልጣን ፕረዚደንት ፎርማጆ፡ ብሓድሽ ፕረዚደንት ንምትካኡ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ ባይቶ ተሪር ህዝባዊ ጸቕጢ ክግበር ጸኒሑ እዩ። እንተዀነ ብሰንኪ ፖለቲካዊ ህልኽ፣ ሰንኮፍ ምቅርራብ ዝደንጐየ ባይቶኣዊ ምርጫ፣ ሮርማጆን ምስ ሓገግቲ ኣካላት - ግን ብዘይመዝነት ምሕደራ - ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ክጸንሕ ክኢሉ እዩ። እቲ ምርጫ ካብ ታሕሳስ ክሳዕ መጋቢት ንኣርባዕተ ወርሒ እናተጓተተ ቀጸለ። ኣህጉራዊ ማዕከን ገንዘብ፡ እዚ ምርጫ ብኣጋ እንተዘይተፈጺሙ፡ ነታ ሃገር ዝገብሮ ገንዘባዊ ሓገዝ ኣብ መፋርቕ ግንቦት ደው ከብሎ ከም ዝኽእል ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ። ኣብ መወዳእታ ግን እቲ ባይቶኣዊ ምርጫ፡ ምዕራባውያን ለገስቲ ጸቕጢ ብምግባረን፣ ኣሜሪካ'ውን ንሰበስልጣን እገዳታት ቪዛ ስለዘሕለፈት እቲ ምርጫ ክካየድ ክኢሉ'ሎ። ዋላ'ኳ ሰዓቱ ብዕሊ ኣይፈለጥ እምበር፡ እቲ ምርጫ ጽባሕ ሰንበት፡ 15 ግንቦት ክካየድ እዩ። ሶማልያ ዲሞክራሲያዊት ሃገር ክትከውን ትኽእል'ዶ? ፖለቲካውያን ሓይልታት ሶማልያ፡ ሓደ-ሰብ-ሓደ-ድምጺ ዝብል መስርሕ ምርጫ ኣብዚ ዓመት ከተኣታትዉ ኣቐዲሞም ቃል ኣትዮም'ኳ እንተነበሩ፡ መብጽዓኦም ከፈጽሙ ግን ኣይከኣሉን። እንተዀነ፡ ምዝገባ ፖለቲካዊያን ሰልፍታት፣ ከምኡ'ውን ህዝበ-ውሳነ ንምጽዳቕ ሓድሽ ቅዋም ስለዘይተኻየደ፡ እቲ መብጽዓ ክትግበር ከምዘይክእል ርዱእ እዩ ነይሩ። ስለዚ፡ እዚ ሓያለ ዓበይቲ ብድሆታት ኣብ ቅድመኡ ዘለዎ ሓድሽ መንግስቲ፡ ነዚ መስርሕ [ዲሞክራሲያውነት] ማዕረ ክንደይ ቀዳምነት ክህቦ እዩ ግን ክግመት ኣይከኣልን።


ኣልሻባብ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናይ 24 ሚልዮን ዶላር ኣጽዋር ዕድጊት ፈጺሙ

እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣል-ሻባብ ኣብ 2021 ናይ 24 ሚልዮን ዶላር ዕድጊት ኣጽዋር ከም ዝፈጸመ ሞቓድሾ ዝመደብሩ ሂራል ዝተባህለ ጉጅለ መጽናዕቲ ሓቢሩ፡፡ ብተወሳኺ እቲ ደጋፊ ናይቲ ኣል-ቃዒዳ ዝተባህለ ዓለም ለኻዊ ጉጅለ ግብረ ሽበራ ከም ዝኾነ ዝእመን ኣልሻባብ፡ ዓመታዊ 180 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ከም ዝረክብ ተገሊጹ፡፡ እቲ ‘‘ኣጽዋር ኣል-ሻባብ ካብ ቀረጽ ክሳብ ሽበራ’‘ ብዝብል ዝወጸ ጸብጻብ፡ እቲ ጉጅለ ኣጽዋር ንምርካብ ዝተፈላለዩ መንገዲታት ከም ዝጥቀም ዝሓበረ ኮይኑ ካብ ጸሊም ዕዳጋታት ውሽጢ ዓድን ከምኡ እውን ኣጽዋር ካብ ወጻኢ ብፍላይ የመን ዓዲጎም ካብ ዘቕርቡሉ ትካላት ከም ዝረክብን የረድእ፡፡ እቲ ጉጅለ ንገዚፍ ከባቢታት ሶማልያ ከም ዝቖጻጸር ዝሓበረ ሂራ ኢንስቲትዩት፡ ነቲ ህዝቢ ብምእማንን ብምግዳድን ክቕበልዎ ከም ዝገብር ኣፍሊጡ፡፡ ኣል-ሻባብ ኣጽዋር ዝረኽበሉ መንገዲ ደው ንምባል ብወሽመጥ ኤደን ኣቢሎም ዝካየዱ ምንቅስቓ ኣጽዋራት ምቁጽጻር ሓዊሱ እቲ ጉጅለ ኣጽዋር ዝረኸበሎም መንገዲታት ዝዓጽዉ ስጉምቲታት ክውሰዱ ኣለዎም እውን ኢሉ፡፡ ብእስላማዊ ሕጊ ዝመሓደር መንግስቲ ንምትካል ዝቃለስ ኣልሻባብ፡ ኣብ ሶማልያ ብርክት ዝበሉ መጥቃዕቲታት ብምፍጻም ብዙሓት ቀቲሉን ከቢድ ጉድኣት ኣብጺሑን እዩ፡፡ እቲ ጉጅለ ኣብ ኬንያ እውን ዝተፈላለዩ መጥቃዕቲታት ፈፂሙ እዩ። ብ2 ሚያዝያ 2015 ኣቆፃፅራ ኣውሮፓውያን ጥቓ ዶብ ሶማሊያ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ጋሬሳ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ምንባሩ ይዝከር። በቲ እዋን ኣብ ልዕሊ ክርስቲያን ተምሃሮ ዘነፃፀረ መጥቃዕቲ ብዕጡቓት እንትፍፀም 148 ሰባት ተቐቲሎም። ቅድሚኡ፡ ኣብ 2013 ዌስትጌት ኣብ ዝተባህለ ማእኸል ዕዳጋ ኬንያ ብዝተፈፀመ መጥቃፅቲ ብውሑድ 68 ሰባት ህይወቶም ስኢኖም እዮም። ብተመሳሳሊ ኣብ ኬንያ ብ2019 ዱሲትዲ 2 ኣብ ዝተባህለ ህንጻ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ እውን ዓሰርተታት ቀቲሉ እዩ፡፡ ኣብ ዌስትጌት ኮነ ካልኦት ኣብ ዝፈፀሞም መጥቃዕቲታት ካብ ቁርኣን ሓደ ምዕራፍ ክፀርሑ ንዘይከኣሉ እናፈለየ እንትቐትል እስላም ምዃኖም ንዘረጋገጽሊ ግን ምሒርዎም እዩ። ብፍላይ ኣብ ከባቢ ዶባት ክልቲኤን ሃገራት ብኣል-ሸባብ ዝፍፀሙ ቀለልቲን ከበድቲን መጥቃዕቲታት ኣየቋረፁን።


ሰራዊት ኣሜሪካ፡ ንምንታይ'ዩ ዳግማይ ናብ ሶማልያ ዝምለስ ዘሎ?

ኣሜሪካ 500 ወተሃደራት ዳግም ናብ ሶማልያ ብምውፋር ኣንፃር ኣልሸባብ ክትቃለስ ምውሳና፡ ንሓድሽ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ዘለዋ ድጋፍ ዘመልክት እዩ። እዚ ዳግማይ ምውፋር ወተሃደራት፡ ኣብ ታሕሳስ 2020 ፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ኣብታ ሃገር ዝነበሩ ወተሃደራት ክወጽኡ ድሕሪ ምግባሩ፡ ብባይደን ዝቐረበ ሓድሽ ውሳነ ምዃኑ ይፍለጥ። ብፕረዚደንት ነበር ፋርማጆ ሕጕስ ዘይነበረ ምምሕዳር ትራምፕ፡ ንምሕደራኡ ከምኡ ድማ ኣንፃር እስላማዊ ዕጡቕ ጕጅለ  ኣ'ሸባብን፡ ኣብቲ ኣዝዩ ንእሽተይ ዝዀነ ጨንፈር እስላማዊ መንግስቲ [ኣይ ኤስ]ን ዝወሰዶም ስጕምትታት ዕውት ብዘይምንባሩ ይነቕፎ። እቲ ሎሚ ክዋፈር ምዃኑ ወግዓዊ ዝተገበረ፡ "እዚ ዩኤስ ኣፍሪካ (ኣፍሪኮም)" ነታ ብመጥቃዕቲታት ኣ'ሸባብ ኣብ ስግኣት  ዝጸንሐት ሶማልያ ሩፍታ ዝፈጥር ኣብ ርእሲ ምዃኑ፡ ነቲ ብሰንኪ ውሳነ ትራምፕ ካብ ጅቡቲ እናተመላለሰ ንዝተፈጥረ ጸጥታዊ ሃጓፍ ንምምላእ ክንቀሳቐስ ዝጸንሐ ሰራዊት ኣሜሪካ ረጊኡ ተልእኾኡ ክፈጽም ዕድል ዝፈጥር ምዃኑ ይግለጽ። ማእከል ስትራተጂክ መፅናዕትታት ኣፍሪቃ [The Africa Centre for Strategic Studies] ከም ዝሕብሮ፡ ሰራዊት ኣሜሪካ ድሕሪ ምውጽኡ ኣብ ዝነበረ ዓመት፡ ኣ'ሸባብ ዝፈፀሞም መጥቃዕትታት ካብ  1,771 ናብ 2,072 ዓብዩ'ሎ። እዚ ድማ 17 ሚእታዊት ምዕባዩ ዘመልክት እዩ። ኣብ ርእሲ'ዚ፡ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ዝተኻየደ ውግእ ብ32 ሚእታዊት ክውስኽ ከሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥራይ 450 ዕጡቓት ኣ'ሸባብ ኣብቲ ኣብ ደቡባዊ ሶማሊያ ዝርከብ መዓስከር ወተሃደራት ሕብረት ኣፍሪቃ ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ፡ ዜጋታት ብሩንዲ ንዝዀኑ 40 ወተሃደራት ከምዝቐተሉ ይፍለጥ። ክኢላታት ውድብ ሕቡራት፡ ኣ'ሸባብ፡ ኣዝዩ ሓያልን ሃብታምን፡ ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ዘለዎ ጕጅለ ከምዝዀነ ይገልጽዎ። ክሳብ 12 ሽሕ ዕጡቓት ከም ዘለውዎን ኣብ ወርሒ ኣስታት 10 ሚልዮን ዶላት እቶት ክእክብ ከምዝኽእልን ግምቶም የቐምጡ። "ምምላስ ሰራዊት ኣሜሪካ ናብ ሶማልያ ዓቢይ ለውጢ ዘምጽእ እዩ፡" ትብል ሰሚራ ገይድ፡ ዳይረክተር ናይቲ ኣብ ጉዳይ ፀጥታ ኣድሂቡ ዝሰርሕ ኣብ ሞቓዲሹ ዝርከብን 'ሃሪራ' ዝተበሃለ ትካል። "ነቲ ኲናት ብዓወት ክዛዝሞ ኣይክእልን፣ እንተዀነ፡ እዚ ሓድሽ ምምሕዳር ንፀጥታን ድሕነትን ቀዳምነት ብምሃብ ኣብ ዝገብሮ ጻዕሪ ሰፊሕ ዕድል ዝፈጥር'ዩ፡" ክትብል ድማ ተረድእ። እዚ ዝለኣኽ ሰራዊት ስልጠና፡ ዕማማት ምምኻርን ዕጥቅን ካብ ምሕጋዝ ብተወሳኺ፡ ንቐንዲ መራሕቲ ኣ'ሸባብ ዒላማ ዝገበሩ ስርሒታት ናይ ምፍጻም ዕማም ክህልዎም'ዩ። ቅድሚ ሎሚ ኣሜሪካ ትፍጽሞም ዝነበረት መጥቃዕትታት ኣየር፡ ንምንቅስቓሳት እቲ ጕጅለ ሽበራ ካብ ምትእጉጓሎም ብተወሳኺ፡ ምኩራት ዕጡቓቱ ከም ዝሓሰቦ ከየንቀሳቕስን ዓበይቲ ዝበሃሉ መጥቃዕትታት ከይፍጽምን ደሪቶምዎ ነይሮም። "እቶም መጥቃዕትታት ኣየር ንሰላማውያን ሰባት'ውን ዝቐተሉ እዮም" ትብል ተምሃሪት ዩኒቨርሲቲን፡ ኣብ 2021 ኣ'ሸባብ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ኣቦኣ ዝሰኣነትን ሓሊማ ኣሕመድ። ዘይቃደዉ ሓይልታት! ኣሜሪካ እተሰልጥኖምን እተዕጥቘምን ወተሃደራት ንሓድሕዶም ክተሓጋገዙን ክተሓላለዉን ብምሕሳብ'ዩ። ኣብ ታሕሳስ 2021 ኣብ ፑንትላንድ ዘሰልጠነቶም ጸረ-ሽበራ ሓይልታት ግን ኣብ ሞንጐኦም ምክፍፋል ተራእዩ ነይሩ። እቲ ካልእ ጸገም ግን፡ ንሓይልታት ሶማሊያ ስልጠናታት እትህብን እተዕጥቕን ኣሜሪካ ጥራሕ ዘይምዃና ከምዝዀነ ይግለፅ። ኣብታ ሃገር ዝተፈላለዩ ወተሃደራዊ ክዳን ዝተኸደኑን ዝተሓዋወሰ ኣጽዋር ዝተዓጠቑን ወተሃደራትን ፖሊስን እዮም ዝረኣዩ። ኣሜሪካ ዘሰልጠነቶም ኮማንዶታት እቶም ኣዝዮም "ክፉኣት" ከምዝዀኑ ይግለፅ፤ ደናብ ወይ በርቃዊ ብርጌድ ይበሃሉ። 'ዘ ጐርጎር' ወይ ንስሪ ብዝብል ዝፍለጡ ድማ ኣብ ቱርኪ ሰልጢኖም ናብ ሞቓዲሹ ዝተመለሱ እዮም። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ቐጠር፡ ብሪጣንያ፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኤርትራ፡ ዩጋንዳ፡ ኬንያ፡ ጅቡትን ካልኦት ሃገራትን እውን ተሳትፎ ኣለወን። እዚ ምትእትታው ብዙሓት፡ ኣብ ውሽጢ ሓይልታት ጸጥታ ውህደት ዘለዎ ዕውት ስራሕ ንምፍጻም ማሕለኻ ኰይኑ ይርከብ። ኣብ ገለ እዋናት፡ እቶም ብሓንቲ ሃገር ዝሰልጠኑ ዕጡቓት ንሓደ ፖለቲካዊ ጕጅለ ጥራይ ዝወገኑሉ ኵነታት'ውን ይርአ'ዩ።


ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ

ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ዝተመርጸ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሼክ ማሕሙድ ኣብ ኤርትራ ናይ ኣርባዕተ መዓልታት ምብጻሕ ንምክያድ ሎሚ ቀዳም ኣስመራ ኣትዩ። ፕረዚደንት ማሕሙድ፡ ምስ ኤርትራዊ መዘናኡ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ተራኺቡ ከምዝተዘራረበ ሚኒስተር ዜና የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ። ክልቲአን ሃገራት፡ ካብ መፋርቕ 2018 ጀሚረን ዲፕሎማስያዊ ዝምድናአን ብምምሕያሽ ክሳብ ወተሃደራዊ ምትሕግጋዝ ክገብራ ምብቅዐን ይፍለጥ። ኣምባሳደራት ክለዋወጣ ምዃነን መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ናይቲ ዓመት ብዝፈረምዎ ዝምምዕ ኣፍሊጦም ምንባሮም ይዝከር። ፕረዚደንት ሓሰን ሼክ ማሕሙድ፡ ኣብ መወዳእታ ግንቦት ስልጣን ኣብ ዝተረከበሉ ስነስርዓት ኣብ ዘስምዖ መደረ ኣብ ኤረትራ ዝርከቡ 5,000 ወተሃደራት ሶማልያ ብቕልጡፍ ናብ ሃገሮም ክምለሱ ምዃኖም ምግላጹ ይዝከር። ቅድሚኡ ፕረዚደንት ሶማልያ ዝነበረ መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ብወገኑ፡ ካብ ዝተፈላለያ ሓይልታት ጸጥታ ሶማልያ ዝተዋጽኡ 5,000 ወተሃደራት ሶማል ኣብ ኤርትራ ስልጠና ክወስዱ ከም ዝጸንሑ ንፈለማ እዋን ብወግዒ ተዛሪቡ ነይሩ። ወተሃደራት ሶማልያ ኣብቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ጎድኒ መንግስቲ ፌደራል ብምዃን ከም ዝተሳተፉ ዝገልጽ ዝተፈላለየ ሓበሬታታት ክወጽእ እኳ እንተጸንሐ መንግስቲ ሶማልያ ክነጽጎ'ዩ ጸኒሑ። እቲ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ናብ ቱርኪ በጺሑ ዝነበረ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኤርትራ ዑደት ከካይድ መደብ ከምዘሎ ተፈሊጡ’ሎ።


ፖለቲካ፡ ቻይና ናብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ምምዛዛ ሓቢራ

ቻይና ናብቲ ብግጭትን ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእን ተወጢሩ ዝርከብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ምምዛዛ ገሊጻ። ምኩር ዲፕሎማት ዡ ቢንግ ፍሉይ ልኡኽ ቻይና ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኮይኑ ከምዝተመዘዘ ማእከን ዜና ሮይተርስ ንሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ብምጥቃስ ጸብጺቡ። ዡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣምባሳደር ቻይና ኣብ ፓፓዋ ኒው ጊኒ ኮይኑ ከግልግል ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ኣብ ኣሜሪካን ኦሽያንያን ኣብ ዝተፈላለየ ጽፍሕታት ሃገሩ ምግልጋሉ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ሓቢሩ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ዋንግ ዩ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ናብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ እዋን ሃገሩ ናብቲ ዞባ ፍሉይ ልኡኽ ክትምድብ ምዃና ኣፍሊጡ ነይሩ። ቤጂን ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ሰፊሕ ወተሃደራዊ፣ ፖለቲካውን ቁጠባውን ድልየታት ክህልዋ እንከሎ፤ ኣብ ጅቡቲ ዓቢይ መደበር ሓይሊ ባሕሪ ኣለዋ። ብዘይካ'ዚ ቻይና ንኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብቲ ዞባ ንዝርከባ ሃገራት ልዑል መጠን ዘለዎ ልቓሕ ኣለቂሓን ኣብተን ሃገራት ገዘፍቲ ፕሮጀክትታት ተካይድን ኣላ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፣ ናይ ደቡብ ሱዳንን ሶማልያን ዘይምርግጋእ ከምኡ'ውን ፖለቲካዊ ቅልውላው ሱዳን ንጸጥታ እቲ ዞባ ፈተንቲ ኮይኖም ዘለው ጉዳያት እዮም። ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ዘይምርግጋእ ዘሻቐለን ሓያላን ሃገራት ናብቲ ዞባ ፍሉይ ልኡኽ ይልእኻ ኣለዋ። ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኮይኑ ከግልግል ዝጸንሐ ኣምባሳደር ጀፍሪ ፌልትማን ኣብ ቀረባ እዋን ብኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ ተተኪኡ እዩ። ኣፍሪቃዊ ሕብረት'ውን ንፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሴጎ ኦባሳንጆ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጌሩ ብምሻም ነቲ ዞባ ብቅርበት ይከታተል ኣሎ። ኣውሮጳዊ ሕብረትን ሩስያን'ውን ናብቲ ዞባ ፍሉይ ልኡኽ መዚዞም እዮም።


ኣብ ኢትዮጵያ ኣስታት 200 ሽሕ ህፃናት ከቢድ ሕፅረት ምግቢ ኣጋጢምዎም-ትካላት ረዲኤት

ትካል ገባሪ ሰናይ 'ሴቭ ዘ ችልድረን' ኣብ ኢትዮጵያ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ህፃናት ሕሱም ሕፅረት ምግቢ ከምዘጋጠሞም ኣፍሊጡ። ዓለማዊ ትካል ህፃናት ኣድሕን (ሴቭ ዘ ችልድረን) ከምዝገለፆ፡ ኣብ ኢትዮጵያ 185 ሽሕ ህፃናት ብሕሱም ሕፅረት ምግቢ ይሳቐዩ ኣለዉ። መብዛሕትኦም ክፋላት ኢትዮጵያ ኣብ 40 ዓመት ተራእዩ ብዘይፈልጥ ድርቂ ከምዝተጠቕዐ ዝሓበረ እቲ ትካል፡ ህፃናት ብፍላይ ድማ ሕንጦታት (ዕሸላት) ብጥሜት ይሳቐዩ ከምዘለዉ ተገሊፁ። ወኪል ናይቲ ትካል ኣብ ኢትዮጵያ ዣቪየረ ጆበርት፡ ነቲ ዝሰፍሕ ዘሎ ድርቂ ናይ ምፅዋር ዓቕሚ’ውን ብሰንኪ ጎንፅን ለበዳ ኮቪድ-19  ከምዝተዳኸመ ሓቢሩ። ኣርባዕተ ወቕትታት ዝናብ ተጨናጊፎም’ዮም፡ እቲ ሓምሻይ እውን ብኸምዚ ክሓልፍ ይኽእል’ዩ ዝበለ እቲ ትካል፡ 30 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ሓገዝ ከምዘድልዮም ኣገንዚቡ። ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ፡ ትካል ህፃናት ሕቡራት ሃገራት (ዩኒሴፍ)፡ ኣብ ክልላት ዓፋር፣ ኦሮሚያ፣ ኣብ ደቡብ ብሄርብሄረሰባትን ህዝብታትን ከምኡ እውን ኣብ ክልል ሶማሌ ከቢድ ድርቂ ከምዘጋጠመን ሚልየናት ንፀገም ከምዝተሳጥሑን ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ትካል፡ ብሰንኪ ኣብ ኣርባዕቲኦም ክልላት ዝተኸሰተ ኣብ ኣርብዓ ዓመታት ኣጋጢሙ ዘይፈልጥ ድርቂ፡ ኣብ ልዕሊ ሸውዓተ ሚልየን ሰባት ከቢድ ፀገም ብምንፅልላዉ፡ ህፁፅ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝድልዮም ምፍላጡ ይዝከር። ብሰንኪ'ቲ እናገደደ ዝኸደ ኩነታት፡ ብዙሓት እንስሳት ከምዝሞታን ዘራእቲ ከም ዝባደመን ይግለጽ። ብዘጋጠመ ሕፅረት ምግብን ማይን ብዙሓት ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም እዮም። ካልኦት ሃገራት ምብራቕን ቀርኒ ኣፍሪቃን’ውን ካብዚ ኣብ ውሽጢ 40 ዓመታት ተራእዩ ኣይፈልጥን ዝተብሃለ ድርቂ ክድሕና ኣይክኣላን። ዝተወሰኑ ከባብታት ሃገራት ኬንያን ሶማልያን በዚ ድርቂ ተጠቒዖም ኣለዉ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣፍሪቃ ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ጥራሕ ልዕሊ ዝኾነ ኣህጉር ብሕሱም ድርቂ ከምዝተጠቕዐት ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ጉንበት ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ትካል፡ ሎሚ ዓመት’ውን ዝናብ ብዘይምህላው፡ 20 ሚልየን ሰባት ኣብ ስግኣት ከምዘለዉ ኣፍሊጡ። ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብሰንኪ ድርቂ ኣዋጅ ህፁፅ ግዘ ካብ ሞንጎ ዝኣወጃ 23 ሃገራት እተን 14 ሃገራት ኣፍሪቃ እየን። ካብ 2000 ክሳብ 2019 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ካብ ሞንጎ ዝተመዝገቡ 134 ድርቃታት ኣብ ኣፍሪቃ ከምዘጋጠሙ ፀብፃብ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። እቲ ትካል፡ ኣብ ምብራቕን ቀርኒን ኣፍሪቃ ብዘጋጠመ ድርቂ 20 ሚልየን ሰባት ንሕሱም ጥሜት ክቃልዑ ይኽእሉ’ዮም ክብል’ውን ስግኣቱ ገሊፁ ነይሩ።


ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ሓድሽ መራሒ ሶማልያ መን እዩ?

ሓድሽ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ንሶማልያ ክመርሕ ንመጀመርታኡ ኣይኮነን። ካብ 2012 ክሳብ 2017 ሻምናይ ፕረዚደንት ኰይኑ ነታ ሃገር መሪሑ እዩ። ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብ 2012፡ ንፈለማ እዋን ምስ ሃገራት ኣፍሪቃን ምዕራብን ምሉእ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ንዝነበሮ መንግስቲ ዝመርሐ እውን እዩ። እንተዀነ ኣብቲ ዝሓለፈ ዘመነ ስልጣኑ፡ ኣብታ ሃገር ሱር ንዝሰደደ ብልሽውና ክገትእ ብዘይምኽኣሉ ብዙሕ ነቐፌታ ወሪድዎ እዩ። ኣብ 2017 ደጊሙ ኣብ ዝተወዳደረሉ ምርጫ ከኣ ክዕወት ኣይከኣለን፣ ስልጣን ነቲ ሕጂ ዝሰናበት ዘሎ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ "ፋርማጆ" ኣረኪቡ። ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ዝተኻየደ ምርጫ ድማ፡ ኣብታ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብናዕብን ሓድሕድ ምትፍናንን እትሳቐ ዘላ ሃገር፡ ንኻልኣይ ግዜ ፕረዚደንት ብምዃን ታሪኽ ሰሪሑ። እዚ ናይ ሎሚ ምርጫ ኣብ ታሪኽ ምርጫ ሶማልያ ሓያል ንሕንሕ ዝተራእየሉን ብሰለስተ ዙር ዝተኻየደን ዘይቀጥታውን እዩ። ኣቐዲሙ፡ ኣብ ምምህርናን ንጥፈታት ሰላምን ዝዓየየ ሓድሽ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ቅድሚ ምርጫ፡ ሶማላውያን ክሓብሩን ምስ ዓለም ብሰላም ክነብሩን ምርግጋጽ ቀንዲ ዕማሙ ከምዝዀነ ክጕስጉስ ጸኒሑ። ኣብዚ ምርጫ 'ዚ ምስተዓወተ፡ ትማሊ ሰኑይ ቃለ-መሓላ ኣብ ዝፈጸመሉ'ውን ነዚ ባህጉ ካብ ምግላፅ ኣይተቘጠበን። "ምስ ዞባዊ መንግስትታትን ዓለምለኻውያን መሻርኽትናን ብቕርበት ከምንሰርሕ ቃል ክኣትወልኩም እደሊ፡" ኢሉ። ቃና እዚ ሓድሽ ፕረዚደንት ንዕርቂ ዝጽውዕ ክኸውን እንከሎ፡ ንዅሉ ብማዕረ ከምዘገልግል ንህዝቢ ሶማልያ ቃል ኣትዩ። ኣብቲ መወዳእታ፡ ሳልሳይ ዙርያ ምሃብ ድምጺ፡ 214 ድምጺ ብምርካብ ዓቢይ ዓወት ዝተጐናፀፈ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብ 2017 ዝሰዓሮ፣ ኣብዚ ናይ ሕጂ ኸኣ 110 ድምጺ ዝረኸበ ፋርማጆ፡ ሕነኡ ፈድዩ ኣሎ። ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ጐስጓስ ምርጫ ምእንቲ ኸካይድ ኣብ ሞቓድሾ ዘሕለፈ ማሕሙድ፡ ኣብታ ሃገር ክካየዱ ቃል ዝተኣተወሎም ምርጫታት ኣብ እዋኖም ክካየዱ ክጕስጕስ ጸኒሑ እዩ። ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ፕረዚደንት ፋርማጆ መዝነቱ ብኽልተ ዓመት ንምንዋሕ ኣብ ዝፈተነሉ እዋን፡ ኣትሪሮም ካብ መንጐ ዝተቓወሙ ልፍንቲ ሕፁያት ተቓወምቲ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ዝሓለፈ ለካቲት 2021፡ ሕጹያት ተቓወምቲ ነቲ ኣብ ከተማ ሞቓድሾ ክካየድ ወጢኖምዎ ዝነበሩ ሰልፊ ንምፍሻል፡  ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ነቲ ዝነበሮ ሆቴል ድሕሪ ምውራሮም፡ ሸኽ ማሕሙድ ኣብ ልዕለኡ ተተኲስዎ ነይሩ። እዚ ሓድሽ ፕረዚደንት፡ ሕቡራት ሃገራት መጠንቀቕታ ንዝሃበሉ ከቢድ ድርቂነ ካልእ ኣብታ ሃገር ተደጕሎም ንዘለው ዓበይቲ ብድሆታት ክፈትሕ ትጽቢት ይግበር። ሕቡራት ሃገራት ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ከቢድ ድርቂ ቆላሕታ እንተ ዘይተገይርሉ፡ ናብ ዓጸቦ ክዓቢ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ እዩ። ብሰንኪ እዚ ድማ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ሶማላውያን ንኸቢድ ሓደጋ ጥምየት ተቓሊዖምን ተፀበይቲ ህጹጽ ረድኤት ክዀኑ ተገዲዶምን ኣለው። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ ኣብ ዩክረይን ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ካብ ቍጽጽር ወፃኢ ዝዀነ ዝቕባበ፡ ፍታሕ ክፈጥረሉ ትጽቢት ይግበር። ኣብ መንጐ ፈደራል መንግስትን ዞባዊ መንግስታትን እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ምትፍናን ንምጽጋን'ውን፡ ካልእ ዕዮ እዚ ሓድሽ ፕረዚደንት እዩ። እዚ ጸገም'ዚ፡ ኣብ ግዜ እቲ ፕረዚደንት ፋርማጆ'ውን ዓቢይ ኣሻቓሊ ጉዳይ ኰይኑ ዝጸንሐ እዩ። እዚ ሓድሽ  ፕረዚደንት፡ ምስ ኬንያ፡ ጂቡቲን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ዝኣመሰላ ሃገራት ዘሎ ዝምድና ከሕድስ ከም ዝግባእ ተንተንቲ ዝገልጹ። እቲ ዝጸንሐ ምምሕዳር ፋርማጆ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ምስ ኬንያ ዝነበረ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ብምብታኽ፡ ኣብ ማያዊ ዶብ 'ሕቶ ይግብኣኒ' ብምልዓል ምስ ኬንያ ክዋጠጥ ጸኒሑ እዩ። ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ብ 1955 ኣብ ማእከላይ ግዝኣት ሂራን ተወሊዱ፣ ማእከላይ ደረጃ መነባብሮ ኣብ ዘለዎ ከባቢ ሞቓድሾ ድማ ዓብዩ። ብ 1981 ካብ ዩኒቨርሲቲ ሶማልያ ብኢንጂነሪን ተመሪቑ። ቀረብቱ ከም ዝብልዎ፡ ካብ ህንዲ- ዩኒቨርሲቲ ቦሆፓል ናይ ድሕረ ምረቓ ዲግሪ ቅድሚ ምርካቡ፡ ርጉእን ዘይዕበን መምህር ኰይኑ ዝሰርሐን እዩ ነይሩ። ካብ ህንዲ ምስ ተመለሰ ድማ፡ ኣብቲ ብሕቡራት ሃገራት ዝምወል ዝነበረ፡ ኣብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ መደብ፡ ስልጠናታት መምህራን ኣተሓባባሪ ኰይኑ ሰሪሑ። ማእከላይ መንግስቲ ሶማልያ፡ ኣብ 1991 ክወድቕ እንከሎ፡ በዓልመዚ ትምህርቲ ኰይኑ ናብ ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት (ዩኒሴፍ) ተጸምቢሩ። ብኡ መሰረት ከኣ ናብ ደቡባውን ማእከላይን ሶማልያ ብምጓዓዝ፡ "መጠን ውድቀት ጽላት ትምህርቲ" እታ ሃገር ንኽዕዘብ ዕድል ረኺቡ። ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ድማ፡ ካብ ምጅማር እቲ ኲናት ንፈለማ እዋን ኣብ ሞቓድሾ መባእታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ከፊቱ። ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብታ ሃገር ዓሌታዊ ግጭት ክባራዕ እንከሎ፡ መሓውር ትምህርቲ ዳግማይ ንክህነጽ ወሳኒ ተራ ምስ ዝነበሮ 'ኢስላሕ' ዝተባህለ ጨንፈር 'ሕውነት እስላም' [ሙስሊም ብራዘርሁድ] ጨንፈር ሶማልያ'ውን ርክባት መስረተ። እቲ ጕጅለ፡ ምስቲ ኣብ ግብጽን ሱዳንን ዘሎ ዝመሳሰል እስላማዊ ስርዓተ ትምህርቲ ዝመሓደር ኣብያተ ትምህርቲ ዝኸፈተ'ኳ እንተዀነ፡ ነቲ ምስ ኣልቓዒዳ ምትእስሳር ዘለዎ ኣ'ሸባብን ግን ብትሪ ይዅንን። ልዙብ ዝዀነ ማእከላይ መርገጺ ዘለዎ ኣስላማይ እዩ ዝበሃል ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ምስቲ ብሕድሕድ ኲናት ንዝተዳህከት ሶማልያ ሕግን ስርዓትን ንምስፋን ብዝብል ዕላማ፡ ንከባብያዊ ኣብያተ ፍርዲ ኣወሃሂዱ ዝተመስረተ፡ ሕብረት ኣብያተ ፍርዲ እስላም" ዝምድና ኣለዎ። እዚ ሕብረት እስላማዊ `ኣብያተ ቤት ፍርዲ ኣብ 2006 ኣብታ ሃገር ተዛማዲ ሰላም ኣስፊኑ እዩ። ኣልሸባብ ኣብቲ ሕብረት ኣብያተ ፍርዲ ጽልዋ ድሕሪ ምፍጣሩ፡ ኢትዮጵያ ብዝሓደራ ስግኣት ንሶማልያ ብምውራር ስጕምቲ ምውሳዳ ይፍለጥ። ደገፍቲ እዚ ሓድሽ ፕረዚደንት፡ ንሰላምን ምርግጋእን ዝሰርሕ መራሒ እዩ ብምባል ይንእድዎ። ኣብ 1990ታት ኣብ ሲቪል ማሕበራት ንጡፍ ተሳትፎ ዝነበሮ ማሕሙድ፡ ዓሌታዊ ጐንጺታት ብምፍታሕ'ውን ይፍለጥ። ዝዓበየ ዓወቱ ዝሕሰብ፡ እቲ ኣብ 1997 ዝገበሮ፡ ብሰንኪ ምትፍናን ቀቢላታት ጐይቶት ኲናት ንሞቓድሾ ኣብ ክልተ መቒሉ ዝነበረ "ግሪን ላየን" ናይ ምፍራስ ግደ እዩ። እዚ ብ"መንሽሮ ሞቓድሾ" ዝግልጽ ዝንበረ ኵነታት፡ ኣብ ፈለማ 90ታት፡ ንነበርቲን ፖለቲከኛታትን ኣመና ኣጸጋሚ'ዩ ነይሩ። ኣብ 2001  ከኣ፡ ዕርቂ ንምፍጣር ናብ ዝሰርሕ 'ማእከል መጽናዕትን ልዝብን' ተመራማሪ፡ 'ደግመ-ህንጸት ድሕሪ ኲናት'  ኰይኑ ተጸምበረ። እዚ ትካል፡  ጥቡቕ ጸግዒ ምዕራባውያን ዘለዎ እዩ ተባሂሉ ገለ ነቐፌታታት ይቐርበሉ ነይሩ እዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ግዜ መሰጋገሪ መንግስቲ ሶማልያ፡ ኣማኻሪ ዝተፈላለያ ኣካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኰይኑ ሰሪሑ እዩ። እቶም ንሱ ዘካየዶም መጽናዕቲታት፡ ሃገሩ ሶማልያ፡ ክንዮ'ቲ ንሰለስተ ዕቝድ ዝሓመሳ ኲናት ንኽትከይድ ሓገዝቲ ክዀኑ ይሕልን።


ሶማልያ፡ 327 ኣባላት ባይቶ ሓድሽ ፕረዚደንት መሪጾም

ኣቐዲሙ፡ [2012-2017] ፕረዚደንት ሶማልያ ዝነበረ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣባላት ባይቶ ጥራይ ኣብ ዘድመጽሉ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ ሓድሽ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኰይኑ ተመሪጹ። ንሱ፡ ነቲ ካብ 2017 ኣትሒዙ ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ስዒሩ'ዩ፡ መበል ዓስራይ ፕረዚደንት ሶማል ኰይኑ ተመሪጹ ዘሎ። ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጸጥታዊ ኵነታት እቲ መስርሕ ምሃብ ድምጺ፡ ኣብ መወዳእታ ን328 ኣባላት ባይቶ ጥራይ ዝተሓጽረ'ዩ ነይሩ። ሓደ ካብኣቶም ከኣ ድምጺ ኣይሃበን። እዚ ምርጫ፡ ንኣርባዕተ ዓመተ ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፋርማጆ ግዜኡ ምስ ኣብቅዐ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ዩ ክካየድ ዝግባኦ ነይሩ። ኣብቲ ትማሊ ምሸት ዝተኻየደ ምሃብ ድምጺ ሸኽ ማሕሙድ 214 ድምጺ ክረክብ እንከሎ፡ ኣብ ሳልሳይ ዙርያ መቐናቕንቱ ኰይኑ ዝቐረበ ፋርማጆ 110 ድምጺ ረኺቡ። ሰለስተ ኣባላት ባይቶ ግን እቲ ዝህብዎ ድምጺ ከም ዘበላሸውዎ ተገሊጹ። እዚ ዘይተለምደ ኵነታት፡ ጉዳይ ድሕነትን ሕጽረት ዲሞክራሲያዊ ተሓታትነትን ሶማልያ ዘርኢ'ዩ ተባሂሉ ይግመት። ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ካብ 2012 ክሳብ 2017 ፕረዚደንት እታ ሃገር ከም ዝነበረ ዝዝከር ኰይኑ፡ እቲ ናይ መወዳእታ ውጽኢት ምስ ተገለጸ ቃለ መሓላ ፈጺሙ። ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ደገፍቱ ሓጐሶም ንምግላጽ ጠያይት ናብ ሰማይ ተኲሶም፤ ንዝቕጽሉ ኣርባዕተ ዓመታት ድማ ኣብ ስልጣን ክጸንሕ'ዩ። ኣ'ሸባብ፡ እቲ ዝዓበየ ብድሆ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ኰይኑ፣ ሶማል ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ሓደጋ ድርቂ ኣጋጢምዋ ምህላው'ውን ካልእ ግድል እዩ። ብሰንኪ'ዚ፡ 3.5 ሚልዮን ሶማላውያን ንከቢድ ሓደጋ ጥምየት ከም ዝተቓልዑ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ንዝበዝሐ ክፋል ሶማል ካብ ቍጽጽር ኣ'ሸባብ ናጻ ምግባር ቀንዲ ዕማም እቲ ፕረዚደንት ኰይኑ፡ እዚ ምስ ኣልቓዒዳ ርክብ ዘለዎ እስላማዊ ጕጅለ፡ ዝበዝሐ ክፋል እታ ሃገር ተቘጻጺሩ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ከይተረፈ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እታ ሃገር ቀጻሊ መጥቃዕቲ ይፍጽም ኣሎ። ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ፡ ነዚ ጕጅለ ንምቅላስ ብሕብረት ኣፍሪቃ ደገፍ ይግበረሉ'ዩ፣ ኣብታ ሃገር ካብቲ ሕብረትን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዝተዋጽኡ 18 ሽሕ ወተሃደራት ዓቃብ ሰላም ኣለው። ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን ብዝስዓቦ ቅልውላው፡ ኣብታ ሃገር ልዑል ወሰኽ ዋጋ መግብን ነዳድን ተራእዩ ኣሎ። ሶማልያ፡ ካብ 1969 ንደሓር፡ 'ሓደ ሰብ፡ ሓደ ድምጺ' ዝብሃል ዲሞክራሲያዊ መስርሕ ምርጫ ርእያ ኣይትፈልጥን። ኣብቲ ግዜ ዝነበረ ምርጫ፡ ዕልዋ መንግስቲ፡ ምልካዊ ስርዓት፡ ቀቢላዊ ግጭታት፡ ሚሊሻታትን እስላማዊ ጕጅለታትን ፈጢሩ እዩ። እዚ ዘይምርግጋእ ድማ፡ ሶማል ቀጥታዊ ምርጫ ንኸይተካይድ ማሕለኻ ኰይኑ ጸኒሑ'ሎ። እቲ ሎሚ-ለይቲ ዝተኻየደ ምርጫ እምበኣር፡ ንሳልሳይ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ዘይቀጥታዊ ምርጫ እዩ፤ ኣቐዲሞም ዝነበሩ ምርጫታት ኣብ ኬንያን ጅቡትን ከም ዝተኻየዱ ይፍለጥ።


ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ንውሳነ ዳግመ-ምውፋር ወተሃደራት ኣሜሪካ ብሓጐስ ተቐቢልዎ

ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት፡ መበል 10ይ ፕረዚደንት ሶማልያ ኰይኑ ዝተመርጸ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ነቲ ድሕሪ ምምራጹ ብቕጽበት ብኣሜሪካ ዝተወስደ ውሳነ ዳግመ-ምውፋር ወተሃደራት፡ ብሓጐስ ከም ዝቕበሎ ኣፍሊጡ። ብሰንበት 15 ግንቦት 2022፡ ኣባላት ባይቶ ሶማልያ ኣብ ዘካየድዎ ምርጫ፡ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ 214 ድምጺ ብምርካብ ድሕሪ ምዕዋቱ፡ ኣሜሪካ ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ፡ ዕጡቓት ሓይልታት ኣ'ሸባብ ንምውቃዕ ዒላማ ንዝገበረ ስርሒታት ንምድጋፍ፡ 600 ዝኣኽሉ ወተሃደራታ ናብ ሶማልያ ክትልኽ ምዃና ኣፍሊጣ እያ። ሶማልያ፡ ብፍላይ ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ብሰንኪ ምንዋሕ ቅልውላው መስርሕ ምርጫ፡ ብመጥቃዕትታት ኣልሸባብ ተዋጢራ ከም ዘላ ይንገር። ምርጫ ፕረዚደንት ሸኽ ማሕሙድ፡ ነቲ ነዊሕ ዝተጓተተ ፕረዚደንታዊ ምርጫን ብሰንኩ ዝሰዓበ  ቅልውላው ምስግጋር ስልጣንን መኸተምታ ገይሩሉ'ሎ። "ንርግኣትን ኣንጻር ግብረሽበራ ኣብ እንካይዶ ቃልሲን፡ ኣሜሪካ፡ ናይ ወትሩ እምንቲ መሻርኽትና እያ፡" ብምባል ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ሶማል ኣብ ወግዓዊ ናይ ትዊተር ገጹ ለጢፉ'ሎ። ፕረዚደንት ነበር ትራምፕ፡ ነቶም ንሃገራዊ ሰራዊት ሶማልያ [SNA] ስልጠና ኣብ ምሃብን፡ ኣንጻር ኣ'ሸባብ ፍሉይ መጥቃዕቲታት ነፈርቲ ኣብ ምክያድን ዝሕግዙ ዝነበሩ 700 ወተሃደራት ኣሜሪካ ካብ ሶማል ከም ዝሰሓበ ይፍለጥ። ደጋፊ መንግስቲ ኣብ ዝዀነ 'ፑንትላንድ ፖስት' ዝተዘርግሐ ዓንቀጽ ርእይቶ፡ ውሳነ ኣሜሪካ ነቲ ኣብ ግዜ  ፕረዚደንት ፎርማጆ ዝተገብረ ጸጥታዊ ጽገናታት ዘዳኸመ እዩ ኢሉ። ኣ'ሸባብ ነዚ ውሳነ መንግስቲ ኣሜሪካ ኣመልኪቱ፡ ዛጊት ዝዀነ ግብረመልሲ ኣይሃበን፤ እንተዀነ ነዚ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ "ኵርኵር" ክብል ገሊጽዎ'ሎ።


ህዝቢ ዘየድምጸሉ ምርጫ ሶማልያ ኣበይ በጽሐ?

ኣባላት ተወከልቲ ህዝቢ ባይቶ ሶማልያ፡ ቃለመሓላ ክፍጽሙ እዮም። እንተዀነ ህዝቢ፡ ኣብቲ ንኣርባዕተ ኣዋርሕ ዝተጓተተ ኣህላኺ መስርሕ ምድማጽ ኣይተሳተፈን። ኣብቲ ን 16.3 ሚልዮን ዝግመት ህዝቢ [ሶማልያ] ንዝውክል ባይቶ ዝተገብረ ምርጫ፡ ሒደት ኣሽሓት ሰባት ጥራይ እዮም ተሳቲፎም። ምኽንያት ናይዚ፡ እታ  ሃገር ዝተጠናነገን ዘይንጹርን ፖለቲካዊ ስርዓት ስለእትኽተል፣ ተቓወምቲ ሰልፊታት ድማ ንዝካየዱ ምርጫታት ብዙሕ ግዲ ስለዘይብሎምን ስለዘይወዳደሩን እዩ። 'ሓደ-ሰብ-ሓደ-ድምጺ' ዓይነት ምርጫ ድማ ገና ተኻይዱ ኣይፈልጥን። ብኣንጻሩ፡ እቲ 275 መናብር ላዕለዋይ ባይቶ 'ቤተ-ህዝቢ'፡ ብዓበይቲ መራሕቲ ቀቢላታት ዝተሓርዩ ወከልቲን፣ ኣመሓደርቲ ዞባታት ዝመርጽዎም ኣባላት ሲቪክ ማሕበራትን እዩ ዝመልእ። እዞም ኣባላት ባይቶ ድማ ነቲ ሃገር ዝመርሕ ፕረዚደንት ይመርጹ። እቲ 54 መናብር ዝሕዝ ታሕተዋይ ባይቶ፣ ንሓሙሽተአን ዞባታት ሶማሊያ ዝውክል ቤት ምኽሪ'ውን፡ ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ይሳተፍ እዩ። እዚ መርኣያ ሓይለ-ስልጣን ቀቢላታት [ክላን] ሶማሊያ ኰይኑ፤ ንሳቶም ነቲ 'ምዕራባውያን ዘሰጉምዎ ዓይነት-ዲሞክራሲ ገና ዘይሰረጾ ሕብረተሰብ' ዓንዲ ዘቝሙ እዮም። ኣብታ ሃገር፡ ብዚያድ ባረ ዝምራሕ ዝነበረ ማሕበረነታዊ ስርዓት ኣብ 1991 ድሕሪ ምውዳቝ፡ ግቡእ ዝዓዪ መዋቕራት መንግስቲ ብሰንኪ ዘይምጽንሑ፡ ንዝተፈጥረ ሃጓፍ'ውን መሊኦምዎ እዮም ጸኒሖም። ኣብ መንጐ ቀቢላታት ሶማልያ ብሰንኪ ዘሎ ብርቱዕ ህልኽ፡ እቲ ስርዓት፡ ማዕረ 'ምቕርሐ-ስልጣን' ብዝብል ቅማረ እዩ ዝዓዪ። በዚ መሰረት፡ እተን ኣርባዕተ ቀንዲ ቀቢላታት ማዕረ መናብር ባይቶ ክሕዛ እንከለዋ፡ እተን ዝተረፋ ድማ ነቲ ፍርቂ ኣብ መንጐአን ይኻፈለኦ። እዚ ዓይነት ኣቃውማ ድማ፡ ነቶም ወከልቲ ቀቢላታት ሶማልያ ፖለቲካዊ ራእስነት ይህቦም። መብዛሕትኦም እዞም ኣባላት ባይቶ እምበኣር፡ ሓሙስ [14 መጋቢት 2022]  ቃለ-መሓላ ክፍጽሙ እዮም። እንተዀነ፡ ኣብ ገሊኡ ዞባታት፡ ብሰንኪ ኣብ ጉዳይ ቅቡልነት ዝቐረቡ ሕጹያትን ካልእን ብዝተፈጥረ ዘይምርድዳእ፡ ምርጫ ገና ኣይተፈጸመን ዘሎ። እዚ ግን ነቲ ስነስርዓት ማሕላ ዘደናጕዮ ኣይመስልን። እዚ ምርጫታት፡ ከቢድ ብልሽውና፡ ስልጣን ብዘይኣግባብ ምጥቃም፡ ሕግታት ምርጫ ምጥሓስን ካልእን ዘሰነዮ ምዃኑ ይንገር። ኣብ ገለኡ ጉዳያት፡ ወከልቲ ንምድላል ማእለያ ዘይብሉ ዶላራት ከም ዝጠፍአ እዩ ዝእመን። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኰይኑ ድማ ኣብታ ሃገር ዝቘመ ትካል ጸረ-ብልሽውና የለን። ቐጠር፡ ቀንዲ ተዋሳኢት ፖለቲካዊ ህይወት ሶማሊያ እያ። ተነተንቲ ከም ዝብልዎ፡ እዚ ሕጂ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ዓብዱላሂ ፎርማጆ ኣብ 2017 ዘካየዶ ጐስጓስ፡ ምርጫ ወጻኢታቱ ብቐጠር እዩ ተሸፊኑ፤ ኣብ ምምሕዳሩ'ውን ገዚፍ ሓለፋ እዩ ዘለዋ። ኣብ ለካቲት 2021 ንዘብቅዐ ስልጣን ፕረዚደንት ፎርማጆ፡ ብሓድሽ ፕረዚደንት ንምትካኡ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ ባይቶ ተሪር ህዝባዊ ጸቕጢ ክግበር ጸኒሑ እዩ። እንተዀነ ብሰንኪ ፖለቲካዊ ህልኽ፣ ሰንኮፍ ምቅርራብ ዝደንጐየ ባይቶኣዊ ምርጫ፣ ሮርማጆን ምስ ሓንጸጽቲ ሕጊ - ግን ብዘይመዝነት ምሕደራ -  ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ክጸንሕ ክኢሉ እዩ። ኣብ መወዳእታ ግን እቲ ባይቶኣዊ ምርጫ፡ ምዕራባውያን ለገስቲ ጸቕጢ ኣብ ዝገበራሉ፣ ኣሜሪካ'ውን ንሰበስልጣን እገዳታት ቪዛ ኣብ ዘሕለፈትሉ ክካየድ ክኢሉ'ሎ። ኣህጉራዊ ማዕከን ገንዘብ፡ እዚ ምርጫ ብኣጋ እንተዘይተፈጺሙ፡ ነታ ሃገር ዝገብሮ ገንዘባዊ ሓገዝ ኣብ መፋርቕ ግንቦት ደው ከብሎ ከም ዝኽእል ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ። ሓድሽ መንግስቲ ሶማልያ ምስ ቈመ፡ ነዚ ኣብታ ሃገር ኣንጸላልዩ ዘሎ ሓደጋ ደርቂን ካልኦት ዓበይቲ ብድሆታትን ብህጹጽ ክገጥሞም ትጽቢት ይግበር። ሓደጋ ደርቂ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ሰለስተ ዓመታት እናበኣሰ ክመጽእ ከም ዝጸንሐን፡ ከቢድ ሓደጋ ጥሜት ከኸትል ምዃኑን ትካላት ረዲኤት የጠንቅቓ። ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ህዝቢ ሶማሊያ፡ ህጹጽ ረዲኤት መግቢ ይደሊ፤ 1.4 ሚልዮን ህጻናት ድማ ንጕድለት ሓኖኽ [malnutrition] ተቓሊዖም ኣለው። ኣብ ሶማልያ፡ ድሌት ምዕራባውያን እንታይ እዩ? ንምዕራባውያን ዝያዳ ዘተሓሳስቦም ዘሎ፡ ምሕያል እስላማዊ ሓይልታት እዩ። እቲ ምስ ኣልቓዒዳ ምትእስሳር ከም ዘለዎ ዝነገረሉ፡ ሓደገኛ ምንቅስቓስ ኣብ ኣፍሪቃ ምዃኑ ዝግመት፡ ኣልሸባብ፡ ማእከሉ ሶማልያ እዩ። ቅድሚ ክልተ ዕቝድ ኣቢሉ፡ ንሕብረት እስላማዊ ኣብያተ ፍርዲ ካብ ስልጣን ንምእላይ  ተባሂሉ፣ ብአሜሪካ እናተደገፈ ንመቓድሾ ዝገስገሰ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኢትዮጲያ፡ ቀንዲ ጠንቂ ምዕባይን ምስፍሕፋሕን ኣልሸባብ ከም ዝዀነ ይንገር። ስዕረት ሕብረት እስላማዊ ኣብያተ ፍርዲ፡ ንኣልሸባብ ሓይሊ ክድልብ ኣኽኢልዎ እዩ፤ 'ወረርቲ' ግሒጥና ከነውጽኦም ኣለና፡ ዝብል ቃና ሒዙ ድማ ክንቀሳቐስ ጀመረ። ኣብዚ እዋን፡ ኣልሸባብ ብዙሕ ከባቢታት ሶማሊያ ተቈጻጺሩ'ሎ፤ ነዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ መንግስቲ ንምውዳቕ ዓሊሙ ድማ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን መጥቃዕቲታት ይገብርን፡ እስላማዊ ሕግታት ይተክልን ኣሎ። ኣልሸባብ፡ ነቲ 'ዘይእስላማዊ' ዝበሎ ኣብ 2012 ከምኡ'ውን 2016 ዝተኻየዳ ምርጫ ንዝተሳተፉ መራሕቲ ቀቢላታት ክኹንን፡ ከፈራርሕን፡ ንገለ'ውን ክጨዊ ተራእዩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ግን፡ ዝሃቦ ግብረመልሲ ዳርጋ የለን። እዚ ኸኣ፡ ኣባላቱ ወይ ተደናገጽቱ ብምስጢር ኣብ ባይቶ ክኣትዉን፡ 'ነቲ ስርዓት ካብ ውሽጢ ምቅላሱን ምስዓሩን' ብዝብል፡ ዕድል ረኺቦም ከይህልዉን ስግኣት ፈጢሩ'ሎ። ብዛዕባ'ዚ፡ ኣብ 2020፡ ፕረዚደንት ጂቡቲ ዑመር ገለ፡ "ብተዘዋዋሪ፡ [ወመዳእትኡ] ኣ'ሸባብ ብዝቈጻጸሮ ባይቶ ኢና እንጠፍእ ኢለ እየ ዝፈርሕ፣ ምኽንያቱ ደገፍ ገለ ኣባላት ባይቶ ረኺቡ ኣሎ፡" ክብል ብዓውታ ዝገለጾ መርኣያ ናይቲ ተጻዊዱ ዘሎ ስግኣት እዩ። ገለ ተንተንቲ፡ እዚ ኣገላልጻ ፕረዚደንት ዑመር፡ ኣ'ሸባብ ኣብ ባይቶ ሶማልያ ብዛዕባ ክረግጽ ዘሎ ተኽእሎ፡ ዘጋነነ ኣቀራርባ እዩ ኢሎም ይወቕስዎ። ኣ'ሸባብ፡ ገዚፍ ፖለቲካዊ ጽልዋ ከም ዘለዎ ግን ዝከሓድ ኣይኰነን። ሶማልያ፡ ዲሞክራሲያዊት ሃገር ክትከውን ትኽእል ዶ? ፖለቲካውያን ሓይልታት ሶማልያ፡ ሓደ-ሰብ-ሓደ-ድምጺ ዝብል መስርሕ ምርጫ ኣብዚ ዓመት ከተኣታትዉ ኣቐዲሞም ቃል ኣትዮም'ኳ እንተነበሩ፡ መብጽዓኦም ከፈጽሙ ግን ኣይከኣሉን። እንተዀነ፡ ምዝገባ ፖለቲካዊያን ሰልፍታት፣ ከምኡ'ውን ህዝበ-ውሳነ ንምጽዳቕ ሓድሽ ቅዋም ስለዘይተኻየደ፡ እቲ መብጽዓ ክትግበር ከምዘይክእል ርዱእ እዩ ነይሩ። ስለዚ፡ እዚ መዓት ዓበይቲ ብድሆታት ኣብ ቅድመኡ ዘለዎ ሓድሽ መንግስቲ፡ ነዚ መስርሕ [ዲሞክራሱያውነት] ማዕረ ክንደይ ቀዳምነት ክህቦ እዩ ክግመት ኣይከኣልን።


ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣብ ነብሲወከፍ 48 ካልኢት ሓደ ሰብ ብጥሜት ናይ ምሟት ሓደጋ ከምዘንፀላለዎ ተገሊፁ

ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣብ ነብሲወከፍ 48 ካልኢት ሓደ ሰብ ብጥምየት ናይ ምሟት ሓደጋ ኣንፀላልይዎ ከምዘሎ ኦክስፋምን ሴፍ ዘ ችልድረንን ኣጠንቒቖም። ክልቲኦም ትካላት ግብረሰናይ ሎሚ ብሓባር ኣብ ዘውፅእዎ ፀብፃብ፡ ብድርቂ ኣብ ዝተጠቕዓ ሃገራት ኢትዮጵያ፥ ኬንያን ሶማልያን እቲ ሓደጋ ሞት ዘጋጠመለን ምዃነን ኣፍሊጦም። ኦክስፋምን ሴቭ ዘ ችልድረንን ነቲ መፅናዕቲ ጃሚኤል ኦብዘርቫቶሪ' ምስ ዝተባህለ ትካል ብምትሕብባር ከምዘካየድዎ ገሊፆም። በዚ መሰረት፡ ኣብ ኢትዮጵያን ሶማልያን ኣስታት ፍርቂ ሚልየን ሰባት ዓፀቦ ኣብ ዝመስል ኵነታት ይርከቡ።፡ ኣብ ኬንያ ድማ 3 ነጥቢ 5 ሚልየን ሰባት ብኸቢድ ጥምየት ይሳቐዩ ከምዘለዉ እቲ ፀብፃብ የመልክት። ብፍላይ ኣብ ሰለስቲአን ሃገራት ቁፅሪ ንኸቢድ ጥምየት ዝተቓልዑ ሰባት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካብ ዝነበረ 10 ሚልየን፡ ኣብዚ ዓመት ናብ 23 ሚልየን ክብ ከምዝበለ እውን ቀንዲ ርኽበታት እቲ ፀብፃብ ገሊፁ። እቶም ትካላት ከምቲ ኣብ 2011 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ ሶማልያ ልዕሊ 260 ሽሕ ሰባት ዝቐተለ ዓይነት ዓፀቦ ከየጋጥም ዓብዪ ስግኣት ሓዲርዎም ከምዘሎ እዮም ዘጠንቅቑ። በቲ ኣብ 2011 ኣብ ሶማልያ ዘጋጠመ ጥምየት ካብቶም ዝሞቱ ልዕሊ 260 ሽሕ ሰባት እቶም ልዕሊ ፍርቂ ትሕቲ 5 ዓመት ዕድሚኦም ህፃናት እዮም ነይሮም። እዚ ፀብፃብ፡ ነዚ ሓደጋ ቀንዲ  ምኽንያታት ዝወበሎም'እውን ኣቐሚጡ'ሎ። ክሊማዊ ለውጢ ዘስዓቦ ድርቂ፣ ብምኽንያት ጎንፅታት ሰባት ካብ ቤቶም ምፍንቓሎምን ኮቪድ-19 ዘስዓቦ ቁጠባዊ ቅልውላውን ከም ምኽንያታት ዘቐመጠ ኮይኑ፡ ኲናት ዩክረይን ዘስዓቦ ናህሪ ዋጋ ምግቢ እውን ነቲ ፀገም ከምዘጋደዶ ሓቢሩ። ካብዚ ብተወሳኺ ንህፁፅ ሓገዝ ኣብ ዝተገበረ ናይ ድጋፍ ፃውዒት እውን" ብዘሕዝን ኩነታት" ዝተረኸበ ሓገዝ ኣዝዩ ንኡሽተይ ከምዝኾነ እቲ ፀብፃብ ጠቒሱ። ከም ኣብነት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለገስቲ 1  ነጥቢ 4 ቢልዮን ዳላር ንምሃብ ቃል ኣትዮም ነይሮም። እንተኾነ 778 ሚልየን ዳላር ጥራሕ ከምዝተረኸበ ኣፍሊጡ። ሓላፊ ኦክስፋም ግሬት ብሪተይን ጆን ፓላስቶው፡ "ዋላኳ ተደጋጋሚ መጠንቀቕታታት እንተተውሃበ መራሕቲ ዓለም ካብ ምድንጓይ ወፃኢ ዝሃብዎ ምላሽ ንኡሽተይ ብምዃኑ ብሚልዮን ዝቑፀሩ ሰባት ንጥምየት ክቃልዑ እዮም" ኢሉ። እዚ ኦክስፋምን ሴቭ ዘ ችልድረንን  ዘውፅእዎ ፀብፃብ፡ ንመንግስታት ሃገራት ምብራቅ ኣፍሪቃ እውን እዩ ዝወቀስ። እቲ ዝበፅሐ ፀገም ብእዋኑ ኣሚኖም ንምቕባል ፍቓደኛታት ስለዘይኮኑ ንምድንጓይ እቲ ግብረ መልሲ ንሳቶም እውን ሓላፍነት ከምዘለዎም ገሊፁ። ብተወሳኺ፡ እቶም መንግስታት ኣብ ሕርሻን ማሕበራዊ ውሕስናን ትኹረት ብምግባር  ዜጋታቶም ነቲ ጥምየት ክፃወሩ ዝኽእልሉ ዕድል ከምዘይፈጠሩ ይሕብር። ስለዚ መንግስታት ንፖለቲካ ዘይኮነስ ንህይወት ደቂ ሰባት ቀዳምነት ክህቡን እዋን ሓደጋ ብምእዋጅ ሃብቲ ኣኪቦም ንዝተፀገሙ ዜጋታቶም ክሕግዙን ፀዊዑ ኣሎ።


ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ወተሃደራቱ ብቕልጡፍ ክምለሱ ምዃኖም ሓቢሩ

ትማሊ ሰኑይ ስልጣን ዝተረከበ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሼክ ማሕሙድ ኣብ ኤረትራ ዝርከቡ 5,000 ወተሃደራት ሶማልያ ብቕልጡፍ ናብ ሃገሮም ክምለሱ ምዃኖም ሓቢሩ። ንሱ ኣብቲ ኣጋጣሚ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ እቶም ወተሃደራት "ናብ ሃገሮም ተመሊሶም እጃሞም ከበርክቱ ምእንቲ" ከም ዝሰርሕ ተዛሪቡ። ስልጣኑ ዘረከበ መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ኣቐዲሙ ኣብ ዘስምዖ ቃል ካብ ዝተፈላለያ ሓይልታት ጸጥታ ሶማልያ ዝተዋጽኡ 5,000 ወተሃደራት ሶማል ኣብ ኤርትራ ስልጠና ክወስዱ ከም ዝጸንሑ ንፈለማ እዋን ብወግዒ ተዛሪቡ። ንሱ ኣስዒቡ እቶም ወተሃደራት ስልጠንኦም ኣብ መፋርቕ ናይ ዝሓለፈ ዓመት እኳ እንተዛዘሙ ብሰንኪ እቲ ኣብታ ሃገር ሰፊኑ ዝጸንሐ ፖለቲካዊ ወጥሪ ክምለሱ ከም ዘይከኣሉ ሓቢሩ። እቶም ወተሃደራት ንኽንደይ ግዜ ኣብ ኤርትራ ከም ዝጸንሑ ግና ኣየነጸረን። ወተሃደራት ሶማልያ ኣብቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ጎድኒ መንግስቲ ፌደራል ብምዃን ከም ዝተሳተፉ ዝገልጽ ዝተፈላለየ ሓበሬታታት ክወጽእ እኳ እንተጸንሐ መንግስቲ ሶማልያ ክነጽጎ ምጽንሑ ዝፍለጥ እዩ። ምክትል ሓላፊ ትካል ድሕነትን ጸጥታን ሶማልያ ዝነበረ ኣብዲሳላን ዩሱፍ ጉለድ፡ ኣብ መጀመርታ ናይ 2021 ምስ ሓንቲ ናይ ብሕቲ ራድዮ'ታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ወተሃደራት ሶማልያ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝተወለዐ ኲናት ከም ዝተሳተፉን ኣስታት 400 ካብኦም ከም ዝቐተሉን ተዛሪቡ ነይሩ፡፡ ሚኒስተር ሓበሬታ ሶማልያ ዑስማን ኣቡበከር ዱቤ ግና፡ ነቲ ክሲ ነጺግዎ፡ እታ ሃገር ብሰንኪ ክሰጋገር ዝጸንሐ ምርጫ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣብ ፖለቲካዊ ምትፍናን እያ ተሸሚማ ጸኒሓ። ካብ 2012 ክሳዕ 2017 ፕረዚደንት ኮይኑ ዘገልገለ ማሕሙድ ሸኽ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተኻየደ ምርጫ ንፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ብምስዓር ዳግማይ ነታ ሃገር ክመርሕ ተመሪጹ ኣሎ። ኣብቲ ትማሊ ሰኑይ ብቴለቪዥን ብቐጥታ ካብ ቤተመንግስቲ ቪላ ሶማልያ ዝተመሓለለፈ መደብ ምርኽኻብ ስልጣን ኣፈጉባኤ ላዕለዋይን ታሕተዋይን ባይቶታት እታ ሃገርን ሓይልታት ምክልኻልን ተረኺቦም ነይሮም። እቲ ወግዓዊ ጽንብል ኣብ ወርሒ ሰነ ክኻየድ ትጽቢት ይግበር።


329 ሰባት ጥራይ ዝሳተፍዎ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሶማል

ሎሚ ኣብ ዝካየድ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሶማል፡ ዝስዕብ ፕረዚደንት እታ ሃገር መን ምዃኑ ዝውሰነሉ መስርሕ'ኳ እንተዀነ፡ እቲ ካብ ዝተመደበሉ ግዜ ኣመና ዝተናውሐ ምርጫ ግን፡ 329 ኣባላት ባይቶ ጥራይ ዝሳተፍሉ'ዩ። እዚ ዘይልሙድ መስርሕ፡ ኵነታት ድሕነትን ሕጽረት ዲሞክራሲያዊ ተሓታትነትን እታ ሃገር ዘርኢ'ዩ። ካብቶም ተወዳደርቲ ኰይኖም ቀሪቦም ዘለው 39 ሕጹያት ዝዕወት፡ ምስቲ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ፡ ብድሆ ሓያል ድርቂ ክገጥም ትጽቢት ይግበር። እቲ ዝዓበየ ግድል ግን፡ ንዝበዝሐ ክፋል ሶማል ካብ ቍጽጽር ኣ'ሸባብ ናጻ ምግባር'ዩ። እዚ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ዘለዎ እስላማዊ ጕጅለ፡ ዝበዝሐ ክፋል እታ ሃገር ተቘጻጺሩ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ከይተረፈ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እታ ሃገር ቀጻሊ መጥቃዕቲ ይፍጽም ኣሎ። ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማል፡ ነዚ ጕጅለ ንምቅላስ ብሕብረት ኣፍሪቃ ደገፍ ይግበረሉ'ዩ፣ ኣብታ ሃገር ካብቲ ሕብረትን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዝተዋጽኡ 18 ሽሕ ወተሃደራት ዓቃብ ሰላም ኣለው። ሶማል፡ ካብ 1969 ንደሓር፡ 'ሓደ ሰብ፡ ሓደ ድምጺ' ዝብሃል ዲሞክራሲያዊ መስርሕ ምርጫ ርእያ ኣይትፈልጥን። ኣብቲ ግዜ ዝነበረ ምርጫ፡ ዕልዋ መንግስቲ፡ ምልካዊ ስርዓት፡ ቀቢላዊ ግጭታት፡ ሚሊሻታትን እስላማዊ ጕጅለታትን ፈጢሩ እዩ። እዚ ዘይምርግጋእ ድማ፡ ሶማል ቀጥታዊ ምርጫ ንኸይተካይድ ማሕለኻ ኰይኑ ጸኒሑ'ሎ። እቲ ሎም-መዓልቲ ዝካየድ ምርጫ እምበኣር፡ ንሳልሳይ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ዘይቀጥታዊ ምርጫ እዩ፤ ኣቐዲሞም ዝነበሩ ምርጫታት ኣብ ኬንያን ጅቡትን ከም ዝተኻየዱ ኸኣ ይፍለጥ። ካብቶም 39 ሕጹያት እቲ ሕጂ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ "ፋርማጆ"፡ ክልተ ኣቐዲሞም ፕረዚደንታት ዝነበሩ፡ ሸሪፍ ሸኽ ኣሕመድ ሓሰንን ሸኽ መሓመድን ከምኡ'ውን ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር ሓሰን ዓሊ ኸይረን ይርከብዎም። ኣብ ርእሲኦም፡ ፕረዚደንት ዞባ ፑንትላንድ ሰይድ ዓብዱላሂ ወሲኽካ እዞም ኣርባዕተ ሕጹያት ካብቶም ክምረጹ ዝለዓለ ግምት ተዋሂብዎም ዘሎ ተወዳደርቲ እዮም። ተወዳደርቲ፡ ፖለቲካዊ ርግኣት ከምጽኡ፡ ድሕነት እታ ሃገር ከመሓይሹን ቁጠባዊ ዕረያታት ክገብሩን ምዃኖም ድማ ተመባጺዖም ኣለው። ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ኰይና ዘገልገለት ፎዚያ ዮሱፍ ኣደም ድማ፡ እንኮ ጓል ኣንስተይቲ ተወዳዳሪት እያ። እዚ ምርጫ፡ ንኣርባዕተ ዓመተ ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፋርማጆ ግዜኡ ምስ ኣብቅዐ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ዩ ክካየድ ዝግባኦ ነይሩ። እንተዀነ፡ ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ዘሎ ፖለቲካዊ ምትፍናንን ዘይምርግጋእን ተደናጉዩ፣ እቲ ፕረዚደንት'ውን ኣብ ስልጣን ቀጺሉ። እቶም ብሓያላት ቀቢላታት እታ ሃገር ዝተመርጹ ልኡኻት ኣባላት ባይቶ፡ ሎሚ መዓልቲ ንዝቕጽል ኣርባዕተ ዓመት ነታ ሃገር ዝመርሕ ፕረዚደንት ክመርጹ'ዮም። እዞም ወከልቲ፡ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ሶማሊያ [ኣትሚስ]ዝርከበሉ ብጽኑዕ ዝሕሎ ወተሃደራዊ መዓስከር  'ሃላኔ' ተኣኪቦም ድምጾም ክህቡ'ዮም። ኣብዚ ብምስጢር ዝወሃብ ድምጺ፡ ሓደ ዕውት ቅድሚ ምምራጹ ድማ ብተደጋጋሚ ዝግበር ድምጺ ናይ ምሃብ መስርሕ ክህሉ'ዩ። እቶም ኣብ ነፍሲ ወከፍ መስርሕ ምሃብ ድምጺ ዝወደቑ ሕጹያት፡ ደገፍቶም ንኻልእ ሕጹይ ክመርጹ ክገብሩ'ዮም። ኣብ ዝሓለፉ ምርጫታት፡ ሕጹያት ንደገፍቶም ገንዘብ ብምሃብ ድምጺ ይገዝኡ እዮም ዝብሉ ክስታት ይቐርበሎም ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ምርጫ፡ ኣል-ሸባብ መጥቃዕታት ንምፍጻም ከፈራርሕን፡ ኣብቲ 'እስላማዊ ዘይኮነ ምርጫ' ተሳቲፎም ብዝብል መራሕቲ ቀቢላ ከም ዝጨወየን ይፍለጥ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ብዛዕባ እቲ ምርጫ ዝበሎ ነገር ግን የለን። እንተዀነ ኣባላት ወይ ደገፍቲ እቲ ጕጅለ ብምስጢር ካብ ውሽጢ፡ ነቲ መንግስቲ ንምድኻም ባይቶኣዊ መናብር ሒዞም ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ይስጋእ። እዚ ስግኣት፡ ብ2020 ፕረዚደንት ጅቡቲ ዑመር ገለ ብግልጺ ተዛሪብ'ዎ'ዩ። "ድጋፍ ገለ ኣባላት ባይቶ ምርካብ ክኢሎም ስለ ዘለው፡ ብኢደ-ዙር ኣ'ሸባብ ዝተቘጻጸሮ ፓርላማ ክህሉ'ዩ ኢለ እሰግእ፡" ምባሉ ይዝከር። ገለ ተንተንቲ ግን፡ እቲ ፕረዚደንት ነቲ ኵነታት ኣጋኒንዎ እዩ ይብሉ። እቲ ዝዓበየ፡ ቀጻሊ ስግኣት ኣ'ሸባብ ኰይኑ፡ ሶማል ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ሓደጋ ድርቂ ኣጋጢምዋ ምህላው'ውን ካልእ ግድል እዩ። ብሰንኪ'ዚ፡ 3.5 ሚሊዮን ሶማላውያን ንኽቢድ ሓደጋ ጥምየት ከም ዝተቓልዑ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ኣርባሕቲ እንስሳ፡ ጥሪቶም ስኢኖም ህይወቶም ንምድሓን ናብ ከተማታት ይስደዱ ኣለው። ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን ብዝስዓበ ቅልውላው፡ ኣብታ ሃገር ልዑል ወሰኽ ዋጋ መግብን ነዳድን ተራእዩ ኣሎ። ኣብ ዝቕጽሉ ኣርባዕተ ዓመታት፡ ሶማል ዲሞክራሲያዊ ምርጫ ክተካይደሉ ናብ እትኽእል ምዕራፍ ንምስግጋር ዘኽእላ ሕገ መንግስታዊ መስርሕ ክዛዘም ዝግበር ጸቕጢ'ውን ኣሎ።


ድርቂ ሶማልያ፡ 350 ሽሕ ህጻናት ከይሞቱ ተሰጊኡ

ሰብ ሞያ ንዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ሶማልያ ካብዝተርኣዩ እቲ ዝኸፍአ ዝበልዎ ድርቂ እንተጋጥም ኣደታት ደቀን ክምግባ ዓቐብ ኮይንወን፥ ህፃውንቲ ድማ ማህሰይቲ ይበዝሖም ኣሎ። ኒምኮ ኣብዲ ትበሃል። ጓል ሽዱሽተ ወርሒ ዕሸል ሓዚላ እያ ካብ ሞቃዲሹ 500 ኪሜ ርሒቑ ናብ ዝርከብ ሉቅ ማእከል ምርግጋእ ሕፅረት መግቢ መፂያ። ናብኡ ምስመፀት ከምኣ ምስዝበለት ካልእ ኣደ ንክልተ ኣብ ሓንቲ ዓራት ክዓርፋ ተገይረን። ኒምኮ ጓላ ኣዝያ ቀጣን፣ ኣዒንታ ዝጠሓሉ፣ ካብ ምቕጣና ዝተልዓለ ኣዕፅምታ ንደገ ዝወፁ፣ ቈርበታ ድማ ዝፀምለወን ዝተጨማደደን እዩ። ‘ጡብ የጥቡባ ነይረ። ዳሓር ግን ብሰንኪ ሕፅረት ምግቢ ሓሚመ። እሳ’ውን ኣዝያ ምስ ቀጠነት ሒዘያ መፅየ። ኣብዚ እንተንኣሰ ፀባን መድሓኒትን ኣይትስእንን።’ ትብል ኒምኮ። ኒምኮ ጓላ ክተምዝና ከላ 4 ኪሎ ጥራሕ እያ ኾይና። እዚ ማለት ካብቲ ክትምዝኖ ዝግብእ ዳርጋ ብፍርቂ ይትሕት። ታሪኽ ኒምኮን ዕሸላን ናይ ብዙሓት ኣደታት ታሪኽ እዩ። ብሰንኪ ሕፅረት መግቢ እዚአን ብርክት ዝበላ ኣደታትን ምስ ደቀን ንሞት ተቓሊዐን ይርከባ። ‘ዝኾነ ነገር እንተተዘይገሩ ክረምቲ ክመፅእ ከሎ ንዝኸፍአ ሕፅረት ምግቢ ካብዝተቓልዑ 1.4 ሚልየን ህፃውንቲ እቶም 350,000 ክሞቱ ከምዝኽእሉ ይግመት።’ ክብል ኣብ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ] ዝሰርሕ ኣዳም ኣብደልሙላ የጠንቅቕ። ‘ኣብዚ ሃገር 70 ሚእታዊ ህፃውንቲ ትምህርቶም ኣቋሪፆም እዮም። ንኣብነት ኣብ ክልል ጁባ ላንድ 40 ቤት ትምርቲታት ብሰንኪ ድርቂ ተዓፅየን እየን። ካልኦት ክልላት እውን ተመሳሳሊ ዕጫ እዩ ዝፅበየን።’ ክብል ዝገልፅ ኣዳም ኣዋላድ ወለደን ክቕልብወን ስለዘይከኣሉ ጥራሕ ሓዳር ክምስርታ ይግበራ ከምዘለዋ ይሕብር። ዝባደማ ቁሸታት ሉቅ ማእከል ምርግጋእ ሕፅረት መግቢ ናይ ምትእንጋድ ዓቕሙ 18 ሰብ እንተኾነ’ውን ልዕሊ 50 ህፃውንቲ ምስ ኣዴታቶም እናተኣናገደ ከምዘሎ ኣብቲ ማእከል ትሰርሕ ነርስ ፋጡማ መሓመድ ትገልፅ። ‘ካብ ዓቕምናን ካብቲ ዓቕሚ ማእከልን ብላዕሊ እናተኣናገድና ኢና ዘለና። መሳርሕታት ሕክምና’ውን እናወዳእና ኢና። ስለዝኾነ ድማ ኣብ ዝኸፍአ ጭንቀት ንርከብ።’ ትብል ፋጡማ። ‘እተን ኣደታት ዘምፅእዎም ህፃውንቲ ብዝኸፍአ ሕፅረት መግቢ ዝተሃሰዩ እዮም። መብዛሕትኦም ድማ ብርቱዕ ውፅኣትን ተምላስን ከምኡ’ውን ንፍዮ ዝሓመሙ እዮም።’ ገለ ካብቶም ዕሸላት ኣዝዮም ዝደኸሙ ስለዝኾኑ ኣብ መገዲ ዝሞቱ እውን ኣለዉ። እዚ ማእከል እዚ ኣብ ሶማልያ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታት ብዝተወሰነ ደረጃ ጥራሕ ዘርእይ እዩ። እቲ ድርቂ 4.5 ሚልየን ሰባት ፀልይዎም እዩ ዘሎ። ኣብ ሶማልያ እቲ ዝዓበየ ፈለግ ጁባ ዋላ ሓንቲ ጥር ትብል ማይ የብሉን። 700,000 ዝኾኑ ሰባት ንዓታቶምን ንእንስሳታቶምን ዝኾን ማይ ክደልዩ ቁሸቶም ሓዲጎም ክመዛበሉ ግድን ከምዝኾኖምን እዚ ቁፅሪ ድማ እናወሰኸ ይኸድ ከምዘሎን ሓበሬታ ሕቡራት ሃገራት የመላኽት። ኣብ ሶማልያ ኣርባዕተ ወቕቲ ዝናብ ስለዘይዘነበ 90 ሚእታዊት እታ ሃገር ነቒፁ እዩ። ሓያል ዋዒ እውን ኣሎ። ኣብ ገጠራት ኣብ ዝርከቡ መገዲታት ሬሳታት እንስሳ፥ ዝሞታ ኣጣል፣ ኣእዱግን ኣግማልን፥ ብኣብዝሓ ይርኣዩ እዮም። እዚ ድማ ንቶም እንስሳት ብምዕባይን ብምሻጥን ድራር ዕለቶም ንዝረኽቡ ሶማልያውያን ኣዝዩ ሓደጋ ኣለዎ። ዋጋ መግቢን ማይን እናንሃረ ይርከብ። ሰባት ረድኤት ክደልዩ ናብ ከተማታት ክመፁ ከለዉ እተን ቁሸታቶም ይባድማ ኣለዋ። ዝቐረዩ እንተሃልዮም ዝናብ ክሳብ ዝዘንብ ወይ ደቆም ማይ ክሳብ ዘምጽኡሎም ዝፅበዩ ኣረጋውያን ጥራሕ እዮም። ቁፅሪ እቶም ካብ መረበቶም ዝመዛበሉ ሰባት እውን ብሓያሎ እናወሰኸ እዩ ዝርከብ። እዚ ዝኾን ዘሎ ድማ ገሊኦም ሰባት ካብቲ ኣብ 2017 ዘጋጠመ ድርቂ ገና ኣፀቢቖም ከይሓወዩ እንተለዉ ምዃኑ እዩ። እቲ ድርቂ ኣብ ሶማልያ ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃን ኣብ ክፋላት ዓለምን ከይቀረየ ፅልዋ ዘሕድር እዩ። እቶም ርብዒ ዝኾኑ ኣፍሪቃውያን ንቅልውላው ውሕስነት ምግቢ ተቓሊዖም ከምዝርከቡ ዓለም ለኸ ኮሚተ ቐይሕ መስቀል ይሕብር። እዚ ቅልውላው ጥሜት ግና ብሰንኪ ኵናት ሩስያን ዩክረይንን ተዓብሊሉ እኹል ትኹረት፣ ግቡእ ረድኤትን ሓገዝን ክረክብ ኣይክኣለን። እቲ ዝኸፍአ ነገር ገና እዩ ካብ ሉቅ ንሰሜን ገፅ ብኣማኢት ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ጋልካዮ ዝበሃል መዓስከር ኣሎ። ናይ ሸውዓተ ወርሒ ነፍሰፁር ዝኾነት ሃዋ ፋርጎድ ምስ ክልተ ኣንኣሽቱ ደቃ ብዕንጨይቲ ተሰሪሓ ብዝኣረጉ ክዳውንቲ ኣብ ዝተሸፈነት ኣጉዶ እያ ትነብር። ሃዋ ሓዊ ካብ ትእጉድ ግና ዘመናት ሓሊፎም። ከምኣ ካብ ዝመስሉ ጎረባብታ ሓንቲ ሃዋ ሻሪፍ ሓሙሽተ ደቃ ሒዛ ኣብ ዓረብያ ኣድጊ ተሰቒላ ናብቲ መዓስከር ዝገበረቶ ጉዕዞ ክትገልፅ ከላ ኣብቲ መዓስከር ምስ በፅሑ እታ ኣድጊ ሽዑ ንሽዑ ከምዝሞተት ትዛረብ። "ካብ ሞት ዝተረፈት ናይ መወዳእታ እንስሳና  እታ ኣድጊ እያ ነይራ። እቶም ካልኦት ኩሎም ሞይቶም እዮም" ትብል። እዚ ድርቂ ስድራቤታት ንክፈላለዩ ኣገዲዱ እዩ። ሰብኡት ስራሕ ክደልዩ ናብ ከተማታት እንትኸዱ ኣንስቲ ምስ ደቀን ረድኤት ናብ ዝርከበሉ ቦታታት ክጓዓዛ ግድን ኮይንወን። ኣብ ሶማልያ ዝኸፍአ ቅልውላው ሓገዝ ኣሎ ዝብሉ ናይ ግብረ ሰናይ ትካላት ኣብታ ሃገር ካብ ዘድልይ ሓገዝ 3 ሚእታዊ ጥራሕ ከምዘለዎም ይገልፁ። ማይ ዝፀዓና መኻይን፣ ቀረብ መግቢን ረድኤት ሕክምናን ክልእኹ ይፅዕሩ ኣለዉ። ይኹን እምበር እዚ ንኹሉ ሰብ ክባፃሕ ዝኽእል ኣይኮነን። ተወሳኺ ሓገዝን ወፈየን እንተዘይተረኺቡ ኣብ ዝቕፅሉ ሰሙናት እውን ምብፃሕ ዝከኣል ኣይኮነን። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ትፅቢት ዝግበረሉ ዝናብ ገማግም ዝለዝኾነ እቲ ዝኸፍአ ነገር ገና ከይመፅእ ዓብዪ ስግኣት ኣሎ። 350,000 ህፃውንቲ ክድሕኑ እንተኾይኖም ስጉምቲ ክውሰድ ዘለዎ ሕዚ እዩ። ሃዋ ፋርጎ እዚ መፃኹ ዝብል ዘሎ ናይ ጥፍኣት ስምዒት ኣፀቢቓ ትፈልጦ ነገር እዩ። ዝሓመሙ ቆልዑ ሒዛ፥ ንሳ ባዕላ’ውን ምስ ሕማም ኵሊት እንትቃለስ ከላ ብዛዕባ መፃኢ ኩነታት ተስፋ ኣይትገብርን እያ። ‘ፍርሐይ ብዛዕባ ደቀይ እዩ’ ድማ ትብል።