ዋንጫ ዓለም 2022፡ መሲ፡ ሮናልዶ፡ ምባፐ፡ ነይማርን ካልኦትን ሃንቀው ዝብልዋ ዘለዉ ዋንጫ

32 ሃገራት ናብ 16 ጸርየን፤ ኣብ መወዳእታኡ ኣብ ታሕሳስ 18 መን ነታ ዋንጫ ትስፍስፍ ናብ ዝግበር ጕዕዞ - ንርብዒ ፍጻመ 8 ሃገራት ተሪፈን ኣለዋ። ካብዘን ሸሞንተ ሃገራት እተን ሽዱሽተ ዋንጫ ዝወሰዳን ናብ ፍጻመ በጺሕን ዝፈልጣን ሃገራት እየን፡ ብድምር ኸኣ 10 ግዜ ዋንጫ ዓለም ወሲደን ኣለዋ። እታ ካብ ኵለን ፍልይ ዝበለት ሃገራዊት ጋንታ ሞሮኮ ኰይና፡ ንመጀመርታ ግዜ’ያ ናብ ርብዒ ፍጻመ ትሓልፍ ዘላ፤ ቅድሚ ሕጂ ሃገራት ኣፍሪቃ በጺሐናኦ ናብ ዘይፈልጣ ፍርቂ ፍጻመ ንምብጻሕ ከኣ ኣንጻር ፖርቱጋል ሓዊ ዝዀነ ጸወታ ይጽበያ ኣሎ። ቢቢሲ ነዚ ተሪፉ ዘሎ ጸወታ ዳህሲስዎ ኣሎ ንቐደም በሉ! ዓርቢ፡ ክሮኤሽያ ኣንጻር ብራዚል [ሰዓት ሽዱሽተ ድሕሪ ቀትሪ] ሆላንድ ኣንጻር ኣርጀንቲና [ሰዓት ዓሰርተ ምሸት] ቀዳም፡ ሞሮኮ ኣንጻር ፖርቱጓል [ሰዓት ሽዱሽተ ድሕሪ ቀትሪ] እንግሊዝ ኣንጻር ፈረንሳ [ሰዓት ዓሰርተ ምሸት] እተን ካብተን ነዛ ዋንጫ ክዕወታላ ይኽእላ’የን ተባሂለን ዝተገመታ ከም በዓል ጀርመን፡ ቤልጂምን ኣብ ናይ ምድብ ጸወታ፣ ስጳኛ ኸኣ ኣብ ኣውዲቕካ ምሕላፍ ስለዝተገለፋ፡ እቲ ትጽቢት ዘይተገበረሉ ኣገረምቲ ውጽኢታት ዝተመዝገቦ ዋንጫ ዓለም፡ ካብተን 32 ሃገራት ነተን 24 ሃገራት ናብ ሃገረን ኣሰናቢቱ ሸሞንተ ሃገራት ሒዙ ተሪፉ ኣሎ። እቶም ኣብዚ ዘመን ኵዕሶ እግሪ እንክለዓል ስሞም ከይተረቝሐ ዘይስገር ሊዮነል መሲን ክሪስትያኖ ሮናልዶን ከምኡ'ውን ነይማር፡ ሃሪ ከይን፡ ኪልያን ምባፐን ሉኳ ሞድሪችን’ውን ብተመሳሳሊ ስሞምን ስም ሃገሮምን ክዅልዑ ኣብዚ ወሳኒ ጸወታ ክጽመዱ’ዮም። እንግሊዝን ፈረንሳን ነዛ ዋንጫ ቅድሚ ሕጂ ወሲደናኣ ይፈልጣ’የን፤ እንግሊዝ ኣብ 1966፡ ፈረንሳ ከኣ ኣብ 1998 ከምኡ’ውን ኣብ 2018። እዘን ሃገራውያን ጋንታታት ቅድሚ 10 ዓመታት’የን ተጋጢመን፤ ኣብ ግጥም ኣውዲቅካ ምሕላፍ ክራኸባ ግን እዚ ፈለማ’ዩ። ኣብ ዋንጫ ኣውሮጳ 2012 ኣብ ሓደ ምድብ ዝነበራ እዘን ክልተ ሃገራት፡ ማዕረ 1 ብ 1 እየን ተፈላልያን ምንባረን ኣይርሳዕን። ኣብ ዋንጫ ዓለም ዝተራኸባሉ ግጥም ምስ እንፍትሽ ግን ናብ 1982 ምምላስ የድሊ። ኣብ 1982 ኣብ ዝተራኸባሉ፡ እንግሊዛዊ ብርያን ሮብሰን ክልተ ሸቶታት ብምምዝጋብ እንግሊዝ 3 ብ 1 ክትዕወት እንከላ፡ ፈረንሳ ነታ ሓንቲ ሸቶ ካብ ሚሸል ፕላቲኒ’ያ ረኺባታ። እንግሊዝን ፈረንሳን ቀዳም ኣብ ዝህልወን ጸወታ፡ ፈረንሳ በቲ ንወርቃዊ ዋንጫ ብሓሙሽተ ሸቶታት ዝመርሕ ዘሎ ምባፐን ኣብ ሃገራዊት ጋንታ ፈረንሳ ዝልዓለ ሸቶ ብምምዝጋብ ክብሪ ሒዙ ዘሎ ኦሊቨር ጅሩድን መስመር መጥቃዕቲ ሒዛ'ያ ጸወታኣ ከተካይድ። ሓለቓ ጋንታ እንግሊዝ ሃሪ ኬይን፡ “ናይ ቀዳም ጸወታ ኣዝዩ ሓያል’ዩ ክኸውን፡ ፈረንሳ ድልድልቲ ጋንታ እያ፡ እቶም ንዝሓለፈ ዋንጫ ዓለም ዝተዓወቱ ንሶም’ዮም፣ ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው ሓያል ጸወታ’ዩ ክኸውን” ኢሉ። ኣስዒቡ፡ “ንዋንጫ ዓለም ክትዕወተሉ እንተዄንካ ካብ ዓለም ዝበለጸ ጸወታ ክትጻወት ኣለካ፤ ፈረንሳ ከኣ ኣብ ከምኡ ደረጃ ዘለዉ ኰይኑ ይስምዓኒ” ኢሉ። ሰንበት 18 ታሕሳስ ኣብ ደውሓ ዝርከብ ስታድዮም ሉሳየል ጸወታ ፍጻመ ከአንግድ’ዩ። ንዕድመኦም ኣብ ግምት ብምእታው፡ ንመሲን ሮናልዶን እዚ ናይ መወዳእታ ዋንጫ ዓለሞም’ዩ ክኸውን። ክልቲኦም ኣብ መዛዘሚ ጸወታ እንተበጺሖም ከኣ ነቲ ድሙቕ ታሪኾም መሊሶም ክዅልዕዎ’ዮም። መሲን ሮናልዶን ንዝሓለፈ ዓመታት ዝና ኵዕሶ እግሪ ንሓድሕዶም’ዮም ክቐባበልሉ ጸኒሖም። ኣብዚ ዝካየድ ዘሎ ዋንጫ ዓለም፡ መበል 1000 ፕሮፈሽናል ጸወታኡ ዘካየደ መሲ፡ ኣብ ልዕሊ ኣውስትራልያ ሸቶ ብምምዝጋብ ነታ መበል 1000 ጸወታኡ ብሸቶ ጸንቢልዋ’ዩ፤ ክርስትያኖ ሮናልዶ ብወገኑ ኣብ ሓሙሽተ ተኸታተልቲ ዋንጫ ዓለም ሸቶ ብምምዝጋብ ክብረ ወሰን ክሕዝ ክኢሉ’ዩ። ክልቲኦም ኣብ ኣህጕሮም ዋንጫ ወሲዶም’ዮም፤ ነዛ ዋንጫ ዓለም ግን ክሳብ ሕጂ ሃንቀው ኢሎም’ዮም ዝጽበይዋ ዘለዉ። ቅድሚ ናብ ጸወታ ፍጻመ ምሕላፍና፡ ብራዚል ንክሮኤሽያ ኣርጀንቲና ኸኣ ንሆላንድ እንተስዒረናአን፡ እተን ከበድቲ ሚዛን ተባሂለን ዝግለጻ ኣብ ፍጻመ ኮፓ ኣሜሪካ ዝተራኸባ ብራዚልን ኣርጀንቲና ዝህሉ ጸወታ ፍርቂ ፍጻመ ኣፍካ ማይ ዘምልእ ክኸውን’ዩ። ንዋንጫ ዓለም ሓሙሽተ ግዜ ተዓዊታ ክብረ ወሰን ዝሓዘት ብራዚል፡ ንደቡብ ኮርያ ስዒራ፣ ኣርጀንቲና ከኣ ንኣውስትራልያ ስዒራ’የን ናብ ርብዒ ፍጻመ ሓሊፈን ዘለዋ። እዘን ክልተ ሃገራውያን ጋንታታት ኣብ ዋንጫ ዓለም ኣርባዕተ ግዜ ክራኸባ እንከለዋ ካብ 1990 ጀሚረን ግን ኣብ ዋንጫ ዓለም ተራኺበን ኣይፈልጣን። ብራዚል ዋንጫ ዓለም 2002 ምስ ተዓወተትሉ፡ ዝሰዓበ ውድድራት ዋንጫ ዓለም 2006፡ 2010፡ 2014፡ 2018 ኵሉ ኣውሮጳውያን ሃገራት ኢጣልያ፡ ስጳኛ፡ ጀርመንን ፈረንሳን’የን ተዓዊተናሉ። እዛ ዋንጫ ናብ ደቡብ ኣሜሪካ ክትምለስ እንተዀይና ከኣ እቲ ተስፋ ኣብ እንግድዓ ብራዚልን ኣርጀንቲናን’ዩ ዘሎ። ካብ ማህረምቲ ዝተመለሰ ነይማር፡ ኣብ ኣውዲቕካ ምሕላፍ ኣብ ልዕሊ ደቡብ ኮርያ ሸቶ ከመዝግብ ክኢሉ’ዩ። ምስቲ ፔለ ን ሃገራዊት ጋንታ ብራዚል ዘመዝገቦ 77 ሸቶታት ንኽመዓራረ ከኣ ሓንቲ ሸቶ’ያ ተሪፋቶ ዘላ። ኣብ ዋንጫ ዓለም፡ ብልዊስ ቫንሃል ትስልጥን ዘላ ሆላንድ፡ ኣንጻር ኣርጀንቲና ቅድሚ ሕጂ ሽዱሽተ ግዜ ተራኺባ ኣላ። እዛ ናይ ሕጂ ልክዕ ከምቲ ኣብ 1978 ዝተራኸባሉ ጸወታ ናብ ፍርቂ ፍጻመ መን ሓለፈ ኰይኑ፡ ኣርጀንቲና ንሆላንድ ብምግላፍ ኣብ መወዳእታ ነታ ዋንጫ ክትወስዳ ክኢላ’ያ። ቅድሚ ሸሞንተ ዓመት ኣብ ብራዚል ኣብ ዝተኻየደ ጸወታ’ውን፡ ኣብ ፍርቂ ፍጻመ ተራኺበን ኣርጀንቲና ብፍጹም ቅላዕ ክትዕወት ምኽኣላ ዝዝከር’ዩ። ግጥም እዘን ክልተ ሃገራት ግን ዝያዳ በታ ኣብ 1998 ደኒስ ቤርካምፕ ብጽቡቕ ጥበብ ኣብ መወዳእታ ደቂቕ ዘመዝገባ ሸቶ’ዩ ዝዝከር። እታ ሸቶ ንሆላንድ ናብ ፍርቂ ፍጻመ ዘሕለፈት ሸቶ’ያ ነይራ። ኮዲ ጋብኮከ ንሸቶ ቤርካምፕ እተዘክር ሸቶ ብምምዝጋብ፡ ታሪኽ1998 ደጊሙ ንሃገሩ ናብ ፍርቂ ፍጻመዶ የሕልፋ ይኸውን? ጽባሕ ዓርቢ መልሲ ሒዛትልና ኣላ! ኣሽረፍ ሓኪም ብዝቐለዓ ናይ መወዳእታ ፍጹም ቅላዕ ብዓወት ሞሮኮ ዝተዛዘመ ጸወታ ኣንጻር እታ ኣብ 2010 ዋንጫ ዓለም ዝዓተረት ስጳኛ፡ ሞሮኮ ኣዒንቲ ብዙሓት ንኽትስሕብ ኣኽኢልዋ’ዩ። ኣሽረፍ ሓኪም ከኣ ማእከል ስሕበት ጸወታ ሞሮኮ’ዩ ነይሩ። ድሕሪ ዓወቶም ንጉስ ሞሮኮ መሓመድ ናብ ኣሰልጣኒ እታ ሃገራዊት ጋንታ ወሊድ ረገራጒ ደዊሉ ኣተባቢዕዎ’ዩ። ሞሮኮ ክሳብ ሕጂ ኣብ ዘካየደቶ ሸውዓተ ጸወታታት ዋንጫ ዓለም 2022፡ ሓንቲ ሸቶ ጥራይ ክትምዝገባ እንከላ ክሳብ ሕጂ ኣይተሳዕረትን። ሞሮኮ ንስጳኛ ስዒራ ናብ ርብዒ ፍጻመ ብምስጋራ፡ ነቲ ቅድሚ ሕጂ ሃገራውያን ጋንታት ካሜሮን፡ ጋናን ሰኔጋል ዝበጽሓኦ ደረጃ ክትበጽሖ ክኢላ’ያ። ሕጂ ኣብ ኣፍሪቃ ሓድሽ ክብረ ወሰን ክምዝገብ እንተዀይኑ ንፖርቱጋል ስዒራ ናብ ርብጺ ፍጻመ ክትሓልፍ ኣለዋ። ብድሕሪኡ ዘሎ ኣብ ልዕሊ ክብሪ ክብሪ’ዩ ክኸውን፤ ዘይክኣል ግን ኣይኮነን። መን ይፈልጥ እታ ዋንጫ’ውን ንፈለማ እዋን ናብ ኣፍሪቃ ተምጽኣ ትኸውን።


ኣርጂንቲና ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝተጸገሙ ንምርዳእ ንሃብታማት ግብሪ ክተኽፍል’ያ

መንግስቲ ኣርጀንቲና ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘጋጠመ ጸገማት ንምፍታሕ ዝሕግዝ ኣታዊ ንምርካብ ኣብ ልዕሊ ሃብታማት ፍሉይ ግብሪ ኣንቢራ። እቲ ግብሪ ኣብ ምልክኻል እቲ ቫይረስ ዘገልግሉ ናውቲ ሕክምና ንምዕዳግ ከምኡ’ውን ቁጠባዊ ሃሰያ ንዝበጽሖም ንምሕጋዝ ከምዝውዕል ተሓቢሩ። ኣባላት ባይቶ “ግብሪ ሚልዮነራት” ክብሉ ዝገልጽዎ እዚ ዓይነት ግብሪ፡ ብሓደ ጊዜ ዝኽፈል ገንዘብ ኮይኑ፡ ብዓርቢ ጽዲቑ’ሎ። በዚ መሰረት ልዕሊ 2.5 ሚልዮን ዶላር ዝግመት ሃብቲ ዘለዎም ሃብታማት ነቲ ግብሪ ክኸፍሉ ትጽቢት ይግበር። ኣብታ ሃገር ክንድዚ ዝኣክል መጠን ገንዘብ ዘለዎም ሰባት ኣስታት 12 ሽሕ ከምዝበጽሑ ይግለጽ። ኣርጀንቲና ብሰንኪ እቲ ለበዳ ኣዝየን ካብ ዝተሃሰያ ሃገራት ዓለም እያ። 1.5 ሚልዮን ሰባት በቲ ቫይረስ ክተሓዙ ከለዉ 40 ሽሕ ድማ ሞይቶም። 45 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ኣርጀንቲና ብብዝሒ ኮሮናቫይረስ ዝተረኸቦም ሰባት ኣብ ዓለም ብሓምሻይ ደረጃ ትስራዕ። እቲ ለበዳ ኮሮሮናቫይረስ ንምግታእ ብዝብል ዝተቐመጠ ገደባት ምንቅስቓድ ድማ ብፍላይ ነቲ ኣብ ሕሱም ድኽነት ዝነብር ህዝባ ተደራቢ ጸገም ከምዝኾኖ ይግለጽ። ብመሰረት እቲ ሓድሽ ውሳነ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ሃብታማት ካብ ሃብቶም 3.5 እቶም ኣብ ደገ ዝርከቡ ድማ 5.25 ሚኢታዊት ካብ ሃብቶም ኣታዊ ክገብሩ ተሓቲቶም ኣለዉ። ካብዚ ድማ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ንምርካብ ተሓሲቡ’ሎ። ብወገን ተቓወምቲ ውድባት ዝወሃብ ዘሎ ርእይቶታት ግን፡ እቲ ውሳነ ትኽክል ከምዘይኮነ ይገልጽ።


ድሕሪ ሞት ማራዶና፡ ፖሊስ ንሓኪሙ ምርመራ ይግበረሉ ኣሎ

ምስ ሞት ዲያጎ ኣርማንዶ ማራዶና ብዝተኣሳሰር፡ ፖሊስ ኣርጀንቲና ንሓኪም ናይ’ቲ ውሩይ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ምርመራ ይገብረሉ ኣሎ። ፖሊስ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ቦነስ ኣይረስ ንዝርከብ ናይ ዶ/ር ሊዮፖልዶ ሉኮን መንበሪ ቤትን ማእከል ሕክምናን ፈቲሹ’ሎ። እዚ ምርመራ ክግበር ዝኸኣለ፡ ማራዶና ዕውት ዝተብሃለ መጥባሕቲ ድሕሪ ምክያዱ፡ ብሃንደበት ስለዝሞተ፡ ኣብ ከይዲ ሕክምናኡ ሸለልትነት ኣጋጢሙ ከይኸውን ዝብል ጥርጣረ ስለዝተፈጥረ እዩ። እቲ ወዲ 60 ዓመት ኮኾብ ተጻዋታይ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ መዓልቲ እዩ ብድኻም ልቢ ሞይቱ። እቲ ሓኪም ዛጊድ ክሲ ኣይተመስረቶን፤ ንሱ’ውን ዝኾነ ዝፈጸምኩዎ ጌጋ የብለይን ክብል ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ እዩ። ማራዶና ቅድሚ ሞቱ፡ ዕውት ዝተብሃለ ናይ ርእሲ መጥባሕቲ ኣካይዱ ነይሩ። ነዚ መጥባሕቲ ክገብር ዝተገደደ ድማ፡ ኣብ ርእሱ ምልክታት ምርጋእ ደም ስለዝተርኣዮ እዩ ነይሩ። ደቁ፡ ኣብ ከይዲ ሕክምና ኣቦአን ምጽራይ ክግበር ድፍኢት ከምዝገበራ ይግለጽ። ፖሊስ፡ ማራዶና ቅድሚ ምሟቱ ዝግበረሉ ዝነበረ ሕክምና እንታይ ከምዝመስል እዩ ከጻርይ ዝደሊ ዘሎ። ፖሊስ ኣሕዲርዎ ዘሎ ጥርጣረ፡ እቲ ሓኪም ድሕሪ እቲ መጥባሕቲ ክገብሮም ዝግብኡ ዝነበሩ ጥንቃቐታት ከይገበረ ተሪፉ ከይኸውን ዝብል እዩ። ብተወሳኺ ድማ፡ ማራዶና ነቲ መጥባሕቲ ገይሩ ናብ ገዝኡ ምስተመለሰ፡ ንክሓዊ ዘኽእልዎ ነገራት ተጣጢሖምሉ ነይሮም’ዶ ዝብል’ውን ምጽራይ ክግበረሉ እዩ።


ኣርጀንቲና ኣብ ሓደ መዓልቲ ዝልዓለ ቁጽሪ መልከፍረቲ ኮሮናቫይረስ ኣመዝጊባ

ኣብ ኣርጀንቲና ብሰሉስ ኣብ ሓደ መዓልቲ 12027 ሰባት ኮሮናቫይረስ ስለዝተረኸቦም እዚ ቁጽሪ ኣብታ ሃገር ኣብ ሓደ መዓልቲ ዝተረኸበ ዝለዓለ ብዝሒ ኮይኑ ተመዝጊቡ። በዚ መሰረት ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ናይ ዝተለኸፉ ሰባት ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን በጺሑ ኣሎ። ካብዞም ፍርቂ ሚልዮን እቶም ዝበዝሑ ካብ ዞባ ቦነስ ኣይረስ እዮም። ኣርጄንቲና ኣብ ምጅማር እዚ ለበዳ ካብተን ጽኑዕ ዝኾነ ዕጽዋ ዝኣወጃ ሃገራት ኮይና፡ ኣብቲ እዋን ዕጽዋ ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ናይ ዝልከፉ ዝነበሩ ሰባት ኣዝዩ ውሑድ ወሰኽ’ዩ ዘርኢ ነይሩ። እንተኾነ ብሰንኪ እቲ ዕጽዋ ቁጠባ ናይታ ሃገርን ናይ ውልቀ ሰባትን ብኸቢድ ስለዝተሃሰየ ነቲ ቁጠባ ንምብርባር እቲ ተነቢሩ ዝነበረ ዕጽዋ ምስ ተላዓለ መጠን መልከፍቲ ብናህሪ ክውስኽ ተራእዩ። በዚ መሰረት ኣርጄንቲና ሓንቲ ካብትን ዝበዝሑ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ዜጋታት ዘለውወን ዓሰርተ ሃገራት ክትከውን ክኢላ ኣላ። ብመሰረት ካብ ዩኒቨርስቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ብደረጃ ዓለም፡ ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ናይ ዝተለኸፉ ሰባት ልዕሊ 27 ሚልዮንን 863 ሽሕን በጺሑ ኣሎ። ብደረጃ ዓለም፡ ልዕሊ 900 ሽሕ ሰባት ድማ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ሞይቶም። ኣሜሪካ ልዕሊ 6.3 ሚልዮን መልከፍቲ፡ ህንዲ ልዕሊ 4.3 ሚልዮን መልከፍቲ፡ ብራዚል ልዕሊ 4.1 ሚልዮን መልከፍቲ፡ ሩስያ ልዕሊ 1.03 ሚልዮን መልከፍቲ፡ ፔሩ ልዕሊ 696 ሽሕ መልከፍቲ፡ ኮሎምብያ ልዕሊ 686 ሽሕ መልከፍቲ፡ ሜክሲኮ ልዕሊ 647 ሽሕ መልከፍቲ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 642 ሽሕ መልከፍቲ፡ ስጳኛ [ስፔን] ልዕሊ 543 ሽሕ መልፍቲ ከምኡ ድማ ኣርጀንቲና ልዕሊ 512 ሽሕ መልከፍቲ ብምምዝጋብ ኣብ ቀዳሞት ዓሰርተ ዘለዋ ሃገራት እየን።


ውሩይ ኣርጀንቲናዊ ድያጎ ማራዶና ኣብ መበል 60 ዓመቱ ሎሚ ሞይቱ

ኣርጀንቲናዊ ውሩይ ተጻዋታይ ኵዕሶ እግርን ኣሰልጣንን ድያጎ ኣርማንዶ ማራዶና ኣብ መበል 60 ዓመቱ ሎሚ ሞይቱ። ማራዶና ኣብ ማእከል ምጥቃዕ ዝጻወት ኮይኑ ኣብ 1986 ንሃገራዊት ጋንታ ኣርጀንቲና ዋንጫ ዓለም ክትዓትር ዘኽኣለ እዩ። ማራዶና ኣብ መጀመርታ ሕዳር ኣብ ሓንጎሉ ናይ ደም ምርጋእ ኣጋጢምዎ ዕዉት መትባሕቲ ከምዘካየደ ዝዝከር እዩ። ድሕሪ ዕዉት መጥባሕቲ ምክያዱ ኣቐድም ኣቢሉ ውሉፍ ናይ ኣልኮላዊ መስተ ኮይኑ ስለዝነበረ ካብቲ ወልፊ ንኽገላገል ሕክምናዊ ሓገዛት ከምዝግበረሉ እዩ ተሓቢሩ ነይሩ። ድያጎ ኣርማንዶ ማራዶና ዓለምና ካብ ዝርኣየቶም ብሉጻት ተጻወትቲ ኵዕሶ እግሪ ሓደ ኮይኑ፡ ኣርጀንቲና ዋንጫ ዓለም 1986 ኣብ ዝዓተረትሉ ሓለቃ ጋንታ እታ ሃገራዊት ጋንታ ብምኳን ውልቓዊ ብቕዓቱ ከንጸባርቕ ክኢሉ እዩ። ኣርጀንቲናዊ ድያጎ ማራዶና፡ ኣብ ክለባት ባርሲሎናን ናፖሊን ብምጽዋት ምስ ጣልያናዊት ጋንታ ናፖሊ ብምዃን ክልተ ግዜ ዋንጫ ሰሪ ኣ ክዕወት ክኢሉ እዩ። ማራዶና ምስ ሃገራዊት ጋንታ ኣርጀንቲና ኮይኑ ኣብ ዘካየዶ 91 ጸወታታት 34 ሸቶታት ከመዝግብ እንከሎ ካብዚ እቲ ኣርባዕተ ኣብ ዋንጫ ዓለም ዘመዝገቦ እዩ። ማራዶና ኣብ ዋንጫ ዓለም 1990'ውን ንሃገራዊት ጋንታ ኣርጀንቲና መሪሑ ኣብ ግጥም ፍጻመ ብምብጻሕ ብምዕራብ ጀርመን ተሳዒሩ ካልአይቲኡ ዋንጫ ካብ ምዕታር ዝኸሰረሉ ኣጋጣሚ እዩ ነይሩ።


ብሪጣንያ፡ ጃፓንን ጣልያንን ዘማዕብልኣ ዘለዋ ኣእምሮ ኣብረርቲ ኣንቢባ እትበርር ነፋሪት

ቀዳማይ ሚኒስተር ሪሺ ሱናክ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ጣልያንን ጃፓንን ብጽምዶ ኮይነን ብሰብ ዝሰርሖ ብልሒ [ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ] ተሓጊዛ ኣእምሮ ናይ ኣብራሪ እናኣንበበት እትበርር ነፋሪት የማዕብላ ምህላወን ገሊጹ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ እዚ ሓባራዊ ዕዮ ንኣሽሓት ናይ ስራሕ ዕድል ዝፈጥርን ንመሓውራት ጸጥታ ዘደልድልን ምዃኑ ሓቢሩ። እዘን ሰለስተ ሃገራት ብሓባር ኮይን ዘማዕብልኣ ዘለዋ ነፋሪት ነተን ታይፑን ዝብሃል ጀታት እትትክእ ኮይና፡ ኣብ መፋርቕ 2030ታት ኣብ ግብራዊ ስራሕ ክውዕላ ምዃነን’ውን ተገሊጹ ኣሎ። ብዘይካ እዚ እተን ብሰብ ዝሰርሖ ብልሒ ዝምርሓ ነፈርቲ እቲ ኣዝዩ ምዕቡል ዝብሃል ወተሃደራዊ ኣጽዋር ክዓጥቓ ከምዝኽእላ’ውን ተስፋታት ተዋሂቡ ኣሎ። እቲ ድሮ ተጀሚሩ ዘሎ ስራሕ፡ ቀንዲ ዕላምኡ እታ ነፋሪት ልዑል ፍጥነት፡ ሓያል ናይ ምልላይ [ሰንሰር] ዓቕሚ ከምኡ ከኣ ንኣእምሮ ኣብረርቲ ብምንባብ ብዘይዝኾነ ሓገዘ ከምእተበርር ንምግባራ’ዩ። ብዘይካ እዚ እታ ነፋሪት ብዘይ ኣብራሪ ድሑን ዝኾነ በረራ ብምክያድ ዕላምኣ ብግቡእ ከምእትወቕዕ ንምግባራ’ዩ። እንተኾነ ንኸምዚ ዝኣመሰለት ነፋሪት ምህናጽ ኣዝዩ ብዙሕ ወጻኢታት’ዩ ዝሓትት። ክሳብ ሕጂ ካብ ዝተሰርሓ ነፈርቲ፡ እተን ብፔንታጎን ዝማዕባላ ኤፍ35 ንምህናጽ እቲ ዝልዓለ ወጻኢታት’ዩ ክሓትት ጸኒሑ። ወጻኢታት እዘን ሓደሽቲ ነፈርቲ ኣዝዩ ክቡር ብምዃኑ’ያ ብሪጣንያ መሻርሽቲ ሃገራት ከተናዲ ጸኒሓ። ንዕድመ ብሪጣንያ መጀመርታ ሓንጎፋይ ኢላ ዝተቐበለት ጣልያን’ያ፡ ጃፓን’ውን ድሒራ ተጸንቢራተን። ነቲ መደብ ካልኦት ሃገራት’ውን ክጽንበረኦ ከምዝኽእል ተስፋታት ኣሎ። ንተመሳሳሊ መደብ ፈረንሳ፡ ጀርመንን ስጳኛን ብሓበራ፡ ኣሜሪካ ከኣ ንበይን ይሰርሓ ምህላወን ይፍለጥ። እዚ ጣልያንን ጃፓንን ተሓዊሰንኦ ዘለዋ መደብ ንብሪጣንያ ጉዳይ ውሕስነት ጸጥታ ጥራይ ዘይኮነ እንከላይ ውሕስነት ቁጠባ ዝህብ’ዩ። ምምዕባል እዘን ነፈርቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝካየድ ስለዝኾነ፡ ንኣሽሓት ብሪጣንያውያን ናይ ስራሕ ዕድል ዝፈጥር ከምዝኾነ’ዩ እምነት ተነቢርሉ ዘሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ነቲ መደብ ሎሚ ዓርቢ ብወግዒ ክኸፍቶ ምዃኑ ተገሊጹ ኣሎ።


ሓድግታት'ቲ ንጃፓን ዝነውሐ ዓመታት ዝመርሐ ቀዳማይ ሚኒስተር -ሺንዞ ኣቤ

ንዝነውሐ ዓመታት ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ኮይኑ ዘገልገለ ሺንዞ ኣቤ፡ ብጎነጻዊ ፖሊሲ ወጻእን “ኣቢኖሚክስ” ተባሂሉ ብዝፍለጥ ሕላገት ቁጠባዊ ስትራተጅን ብሰፊሕ ይዝከር። ብዙሓት ዓቃባዊ ብሄርተኛ ኢሎም ዝገልጽዎ ወዲ 67 ዓመት ኣቤ፡ ሰልፊ ሊበራል ዲሞክራሲ መሪሑ ክልተ ግዘ ክዕወት ገይሩ እዩ። ኣብ 2006 ንፈለማ እዋን ፡ ንሓደ ዓመት ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ክምረጽ እንከሎ ኣካታዓይ እዩ ነይሩ። ኣብ 2012 ደጊሙ ቀዳማይ ሚኒስተር ምስኮነ ድማ ክሳብ 2020 ኣገልጊሉ፤ እንተኾነ ብምኽንያት ጸገም ጥዕና ካብ ስልጣኑ ብፍቓዱ ወሪዱ። ንካልኣይ እዋን ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ኣብ ዝተመረጸሉ እዋን፡ ቁጠባ እታ ሃገር ኣብ ምንቁልቋል ዝነበረ ኮይኑ፡ ብዝወሰዶም ስጉምቲታት ዕረያ ዕብየት ኣርእዩ። ብምኽንያት እቲ ኣብ 2011 ኣጋጢሙ፡ ኣስታት 20 ሽሕ ሰባት ዝቐተለን መልሐሚ ኑክሌር ፉኩሺማ ዘዕነወን ምንቅጥቃጥ መሬትን ሱናሚን፡ ተሃስዩ ዝነበረ ቁጠባ ጃፓን እውን ኣብ ዘበን ኣቤ እዩ ሓውዩ። ኣብ 2020 ግና እቲ ኣብ 2007 ካብ ስልጣን ንምውራድ ምኽንያት ዝኾኖ ሕማም መዓንጣ ደጊሱ ብፍቓዱ ስልጣኑ ክገድፍ ኣገዲድዎ። ዮሹሃይድ ሱጋ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ዝተከኦ ኮይኑ፡ ዛጊድ ግና ከም ጸላዊ ፖለቲከኛ እዩ ዝረአ ነይሩ። ወዲ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ነበር ሺንታሮ ኣቤን ወዲ ወዱ ንቐዳማይ ሚኒስተር ኖቡስኬ ኪሺን ዝኾነ ኣቤ፡ ካብ ፈሉጣት ፖለቲከኛታት እዩ ዝውለድ። ንፈለማ እዋን ኣብ 1993 ኣባል ፓርላማ ኮይኑ ተመሪጹ፤ ኣብ 2005 ድማ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ጁኒቺሮ ኮይዙሚ ላዕለዋይ ጸሓፊ ካቢኔት ገይሩ መሪጽዎ። ኣብ 2006 ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ንጃፓን ዝመርሐ ብዕድመ ዝነኣሰ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ። ኣስታት 50 ሚልዮን ክሲታት ዝቐረቡሉ ምስ ምስዋር መዛግብቲ ጥሮታ ዝተሓሓዝ ብልሽውና፡ ምምሕዳር ኣቤ ካብ ዝንቀፈሎም ጉዳያት ሓደ እዩ። ካብ ሕማሙ ከምዝሓወየ ብምግላጽ ኣብ 2012 ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ዝተመረጸ ሺንዙ ኣቤ፡ ኣብ 2014ን ከምኡ እውን 2017 ብተመሳሳሊ ተመሪጹ፡ ንጃፓን ንዝነውሐ ዓመታት ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ዘገልገለ መራሒ ኮይኑ። ዋላኳ ተቐባልነቱ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ልዕል ትሕት እንተበለ፡ ኣብቲ ዝመርሖ ዝነበረ ሰልፊ ሊበራል ዲሞክራሲ (ኤልዲፒ) ማዕሪኡ ጸላዊ ሰብ ብዘይምንባሩ፡ እቲ ውድብ ሕጉ ኣመሓይሹ ንሳልሳይ ግዘ ክወዳደር ፈቒዱሉ እዩ። ኣቤ ኣብ ምክልኻልን ጉዳያት ወጻእን ብዝኽተሎ ፖሊሲ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ነቲ ጃፓን ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ክትክተሎ ዝጀመረት ፖሊሲ ሰላም ንምልዋጥ ይደሊ ነይሩ። ዓቃባውያን ነቲ ብኣመሪካ ዝረቐቐ ሕገ መንግስቶም፡ ነቲ ወታሃደራት ጃፓን ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ዘጋጠሞም ዘሕፍር ስዕረት እዩ ዘዘኻኽሮም። ብሄርተኛ ኣመለኻኽታ ኣቤ፡ ምስ ሃገራት ቻይናን ደቡብ ኮርያን ናብ ወጥሪ ኣእትይዎ ነይሩ፤ ብፍላይ ኣብ 2013 ኣብቲ ጃፓን ቅድምን ኣብ እዋንን ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ወታሃደራዊ ማእከል ገይራ እትጥቀመሉ ዝነበረት ከባቢ ያሱኪኒ፡ ምብጻሕ ምስገበረ እቲ ወጥሪ ሓዪሉ ነይሩ። ናብቲ ማእከል ዘካየዶ ተደጋጋሚ ምብጻሕ፡ ነቲ ጃፓን ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝፈጸመቶ ግፍዒታት ንምሕጻብ ዝዓለመ እዩ ብዝብል ካብ ጸጋማውያን ፖለቲከኛታት እታ ሃገር ተቓውሞ ኣጋጢምዎ ነይሩ። ኣብ 2015 ጃፓን ካብ ሃገራ ወጻኢ ዓርሳን ፈተውታን ንምክልኻል ሰራዊት ክተዋፍር ድፍኢት ብምግባር ነቲ ነዚ ዘይፈቅድ ዝነበረ ሕጊ ክልወጥ ገይሩ እዩ። ምክልኻል ጃፓን ኣፍልጦ ንክረክብ ኣብ ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ለውጢ ንምግባርን ምስ ሩስያ ዘሰሓሕበኦም ደሴታት ናብ ሃገሩ ንምምላስን ዝገበሮ ጻዕሪ ግን ኣይሰመረሉን። ኣቤኖሚክስ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሕላገት ፖሊሲ ቁጠባ ሼንዞ ኣቤ፡ ኣብ ፈላማይ እብረ ስልጣኑ ቁጠባ ጃፓን ክዓቢ ከምዘኽኣለ ይግለጽ። እቲ ፖሊሲ ንሓጺር ግዘ ትሑት ወለድ ልቓሕ፣ ምውሳኽ ወጻኢታት መንግስቲ ኣብ ስራሕቲ ትሕተ ቅርጺ፣ ከም ናይ ግብሪ ሩፍታ ዝኣመሰሉ ገንዘባዊ መተባብዒታትን ደቂ ኣንስትዮ ብበዝሒ ኣብ ስራሕ ክዋፈራ ምግባርን ዝሓወሰ ነይሩ። እንተኾነ ኣብ 2020 ዘጋጠመ ምንቁልቋል፡ ንጻዕሪ ኣቤ ካልእ ፈተና ነይሩ። እዚን ካልእን ድማ ንውጺኢታውነት ኣካይዳ ኣቤ ኣብ ፈተና ዘእተዉ ነይሮም። ሺንዞ ኣቤ ንኮቪድ-19 ዝሓዘሉ መንገዲ እውን ካልእ ንተቐባልነቱ ዝጸለወ ኩነታት እዩ። ነቐፍቱ፡ ቱሪዝም ውሽጢ ዓዲ እታ ሃገር ንምዕባይ ዝወሰዶ ስጉምቲታት መልከፍቲ ክውስኽ ገይሩ እዩ ይብሉ። ኣመሪካ ትራንስ-ፓስፊክ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ምሕዝነት ንግዲ 11 ሃገራት ገዲፋ ምስ ወጸት፡ እቲ ማሕበር ክቕጽል ዝገበሮ ኣበርከቶ ግና ዓለም ለኻዊ ናእዳ ኣርኪብሉ እዩ። ኣቤ ኣብ 28 ነሓሰ ስልጣኑ ከምዝገድፍ ምስገለጸ፡ ዝትከኦ ሰብ ክመርጽ ፍቓደኛ ብዘይ ምዃኑ ኣብ ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ሰልፊ ኤልዲፒ ናይ ስልጣን ንሕንሕ ክፍጠር ገይሩ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ግና ናይ ነዊሕ እዋን ኣባል ካቢኔን ገዲም ፖለቲከኛን ዮሾሃይድ ሱጋ ተኪእዎ። እንተኾነ ዋላ ሱጋ ብቐዳማይ ሚነስተር ፉሚዮ ኪሺዳ ምስተተከአ፡ ኣቤ ኣብ ፖለቲካ ጃፓን ጸላዊ ከምዝነበረ እዩ ዝግለጽ። ሎሚ 8 ሓምለ 2022፡ ኣቤ ኣብ ደቡባዊት ከተማ ናራ፡ ንሓደ ንላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ዝወዳደር ውልቀ ሰብ ወኪሉ ወፍሪ የካይድ ነይሩ። ብሓደ ኣባል ሓይሊ ዓርሰ ምክልኻል (ሓይሊ ባሕሪ) ከምዝነበረ ብዝተገለጸ ወዲ 41 ዓመት ሰብኣይ ጥይት ክትኮሰሉ እንተሎ፡ መደረ እናገበረ ነይሩ። ናብ ሆስፒታል ኣብ ዝተወሰደሉ እዋን ነብሱ ዝፈልጥ እኳ እንተነበረ፡ ጸኒሑ ግና በቲ ዘጓነፎ መጥቃዕቲ፡ ህይወቱ ሓሊፋ ኣላ።


ቶክዮ ምስክር ሓዳር መጻምድቲ ሓደ-ጾታ ትህብ

ጃፓናዊት ከተማ ቶክዮ ተመሳሳሊ ጾታ ዘለዎም መጻምድቲ ምስክር ወረቐት ሓዳር ዝረኽቡሉ ኣሰራርሓ ግብራዊ ክትገብር ጀሚራ። እዚ ድማ ንመጀመርታ ግዜ ገለ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ንምርካብ ከም ሰብ ሓዳር ክሕሰቡ ከምዘኽእሎም ይግለጽ ኣሎ። እዚ ስጕምቲ ከተማ ቶክዮ፡ ኣብ መላእ ጃፓን ሓቛፊ ማዕርነት ንኽረጋገፅ ዘኽእል ኵነታት ዝፈጥር እዩ፡ ዝብል ተስፋ ኣብ ገለ ሰባት ፈጢሩ’ሎ። ኣብዚ እዋን ካብ ጕጅለ ምዕቡላት ሃገራት G-7 እታ እንኮ ንጥምረት ተመሳሳሊ ጾታ ኣፍልጦ ዘይትህብ ሃገር እያ። ይዅን እምበር፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተገብረ ዳህሳስ ከም ዝሕብሮ፡ መብዛሕትኦም ጃፓናውያን ንመውስቦ ሕደ-ጾታውያን ዝድግፉ እዮም። መንግስታዊ መደብር ተሌቪዥን ጃፓን ኤንኤችኬ [‘NHK’] ኣብ 2021 ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ 57 ሚእታዊት ክድግፉ እንከለዉ 37 ሚእታዊት ድማ ከምዝተቓወምዎ የመልክት። እዚ ሰፊሕ ደገፍ'ኳ እንተሃለወ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ግን ኣብ ኦሳካ ዝርከብ ኣውራጃዊ ቤት ፍርዲ እቲ ዝነበረ እገዳ መርዓ ተመሳሳሊ ጾታ ቅዋማዊ ምዃኑ ውሳነ ኣሕሊፉ ነይሩ። ድሕሪኡ፡ ኣብ ጥቅምቲ፡ ሓደ ከባቢያዊ ወኪል ገዛኢ ሊበራል ዲሞክራስያዊ ሰልፊ፡ ንመውስቦ ተመሳሳሊ ጾታ "ፍንፉን" ክብል ብምግላፁ ሰፊሕ ነቐፌታ ከምዝቐረበሉ ይፍለጥ። እዚ ኣብ መላእ ጃፓን ኣብ ዝርከባ ካልኦት ሸሞንተ ኣውራጃታት'ውን ዝተኣታተወ ምሃብ ወረቐት ምስክር ሓዳር ሕደ-ጾታውያን፡ እቶም ተመሳሳሊ ጾታ ዘለዎም መጻምድቲ ኣብ ጉዳይ መንበሪ ገዛ፡ ሕክምናን ካልኦት ማሕበራዊ ኣገልግሎታትን ማዕረ ከም ካልኦት ሰብ ሓዳር ተረባሕቲ ክዀኑ ዘኽእል እዩ። እንተዀነ፡ ቈልዑ ወሲድካ ከም ወላዲ ምዕባይ፡ ውርስን ንመጻምድቲ ዝወሃብ ቪዛን እቲ ወረቐት ምስክር ረብሓ ኣይክህልዎን እዩ። ዝዀነ ልዕሊ 18 ዓመት ዝዕድመኡ ኣብ ቶክዮ ዝነብር ወይ ዝሰርሕ ሰብ ከመልክት ዝፍቀደሉ ኰይኑ፡ ክሳብ ዓርቢ ኣብ ዝነበረ እዋን 137 ሰባት ኣመልኪቶም ኣለዉ። እቲ ምስክር ወረቐት ንከም በዓል ሚኪን ኬቲን ዝኣመሰሉ መጻምድቲ፡ ኣእምሮኣዊ ዕረፍቲ ዝሃበ ኰይኑ’ሎ። "እቲ ዝዓበየ ስግኣተይ ኣብ እዋን ሓደጋ ከም ፍሉያት ሰባት ከይንሕሰብ እዩ ነይሩ" ክብል ሚኪ [ብቐዳማይ ስሞም ጥራይ ክጽውዑ ዝሓተተ] ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ተዛሪቡ። ትማሊ ሰሉስ ምስክር ወረቐት ካብ ዝተቐበሉ ቀዳሞት ሓንቲ ዝዀነት ተጣባቒት መሰላት ‘ኤልጂቢቲ’ ብዝብል ዝፍለጡ ሰባት ሶዮካ ያማሞቶ፡ "መሰላት እዞም ውሑዳን ዝሕለወሉን ዝያዳ ማዕረ ዝረኣዩሉን ሕብረተሰብ ንምፍጣር ንዝግበር ጻዕርታት ከነቀላጥፎ ንኽእል ኢና" ዝብል ልባዊ ተስፋ ከምዘለዋ ንጋዜጠኛታት ተዛሪባ።


ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር መደረ ኣብ ዝህበሉ ዝነበረ ብጥይት ተቐቲሉ

ቅድሚ ሒደት ሰዓታት ብጥይት ዝተሃረመ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቤ፡ ህይወቱ ከምዝሓለፈ መራኸቢ ብዙሓን ጃፓን ሓቢሩ። እቲ ንጃፓን ብርክት ንዝበለ ዓመታት ዝመርሐ፡ ወዲ 67 ዓመት ኣቤ፡ ናራ ኣብ ዝተባህለት ከተማ ይካየድ ኣብ ዝነበረ ምርጫዊ ጎስጓስ እናካየደ እንከሎ እዩ ብጥይት ተሃሪሙ። ኣቤ፡ ክልተ ግዜ ክትኮሰሉ እንከሎ፡ ኣብታ ካልኣይቲ ጥይት ብድሕሪኡ ስለ ዝተሃርመ ናብ መሬት ወዲቑ። ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ጸብጻባት ይገልጹ ኣለው። ኣመሓዳሪ ቶክዮ ዝነበረ ጆቺ ማሱዞ፡ ጥዕናዊ ኵነታት ኣቤ ኣመልኪቱ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጽሓፎ፡ ልቡ ካብ ንቡር ስርሓ ተዳኺማ ምህላዋ ሓቢሩ ኔይሩ። ክሳብ ሕጂ ዘይተረጋገጹ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝልጠፉ ዘለው ምስልታት ድማ፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ኣብ ማእከል ጽርግያ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር ክሕክሙ ክጓየዩ የርእዩ። ኣቤ፡ ንሓደ ኣብ ናራ ዝወዳደር ሕጹይ ናይ ድጋፍ ዘረባ እናስመዐ እንከሎ ከም ዝተሃርመ መሰኻኽር ዓይኒ ተዛሪቦም። ንሱ ኣብታ ከተማ፡ ኣብ ጥቓ እቲ መጥቃዕቲ ዝተኻየደሉ ስፍራ ዝርከብ ሆስፒታል ሕክምናዊ ክንክን እናተገበረሉ ህይወቱ ከምዝሓለፈ ላዕለዋይ ኣባል ሊበራላዊ ደሞክራስያዊ ሰልፊ ምግላጹ መደበር ቴለቪዥን ኤንኤችኬ ጸብጺባ። እታ ቀዳመይቲ ጥይት ክትስሕቶ እንከላ፡ እታ ኻልኣይቲ ብሑቕኡ ሃሪማቶ እናደመየ ናብ መሬት ወዲቑ። ሓይልታት ጸጥታ ድማ፡ ነቲ ነዚ መጥቃዕቲ ምስ ፈጸመ ንምህዳም ዝዀነ ዓይነት ምንቅስቓስ ዘይገበረ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ከምዘእተውዎ ተገሊጹ። ማዕከን ዜና እታ ሃገር ኤንኤችኬይ፡ ፖሊስ ነቲ ብረት’ውን ከም ዝሓዝዎ ገሊጻ። ኣቤ፡ ኣብ ጃፓን ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ፡ ብ2020 ጥዕናዊ ጉዳያት ምኽንያት ብምግባር ካብ ስልጣን ከም ዝወረደ ይዝከር። ድሕሪኡ፡ ‘ኣልሰራቲቭ ኰሊቲስ’ [ulcerative colitis] ብዝተባህለ ሕማም መዓናጡ ከም ዝተጠቕዐ ገሊጹ። ኣብቲ ግዜ፡ እቲ ብፉሚዮ ኪሺዳ ዝተተክአ፡ ናይ ቀረባ ብጻዩ ዝነበረ ዮሽሂሂዴ ሱጋ ተተኪኡ ነይሩ። ኣብ ጃፓን፡ ዋንነት ብረት ፍቑድ ስለ ዘይኰነ፡ ብብረት መጥቃዕቲ ክፍጸም ሳሕቲ ዘጋጥም ተርእዮ እዩ። ተጓንፎታት ፖለቲካዊ ግጭት'ውን ብዙሕ ኣይስማዕን። ኣብ 2014፡ ኣብ ኣመሪካ ምስ ዘጋጠመ ሞት 33,599 ብምንጽጻር ኣብ ጃፓን ብብረት ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሞት ሽዱሽተ ሰባት ጥራይ’ዩ ኣጋጢሙ። ኣብታ ሃገር፡ ብረት ዝዕድግ ሰብ ኣዝዩ ጽንኩር ፈተናን መርመራ ኣእምሮኣዊ ጥዕናን ክሓልፍ ይግደድ። ብሞት እዚ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር፡ ፕረዚደንት ቭላዳሚር ፑቱን፡ ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ ዮን ሱክ ዮል፡ ቻንስለር ጀርመን ኦላፍ ስኮልዝ፡ ፕረዚደንት ሮማንያ ካላውስ ሎሃንስ፡ ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኦርጎጋን ዝርከብዎም ሓያለ መራሕቲ ሃገራት ሓዘኖም ይገልጹ ኣለው።


ንወግዓዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ ሺንዞ ኣቤ ‘ዝተቓወመ’ ውልቀሰብ ንገዛእ ርእሱ ብሓዊ ኣቃጺሉ

ንወግዓዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ጃፓን ነበር  ተቓውሞኡ ንምስማዕ ምዃኑ ዝተነግረሉ ውልቀሰብ፡ ንገዛእ ርእሱ ብሓዊ ከም ዘቃጸለ ተገሊጹ። ኣብቲ 27 መስከረም 2022 ዝፍጸም ስነ ስርዓት ቀብሪ ናይቲ ኣብ ወርሒ ሓምለ ዝተቐትለ ሺንዞ ኣቤ፡ ኣማኢት ወጻእተኛታት ዕዱማት ክርከቡ ትጽቢት ይግበር። ሎሚ ረቡዕ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ጥቓ ኣብ ቶኪዮ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ንገዛእ ርእሱ ብሓዊ ከቃጽል ዝርኣዩ ሰባት ናብ ፖሊስ ሓቢሮም። እቲ ውልቀሰብ፡ ውኒኡ’ኳ እንተዘየጥፍአ ጉድኣት በጺሑዎ ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወስደ ግን ተገሊጹ። መጠን እቲ ዝበጽሖ ጉድኣትን ዝርከበሉ ኩነታትን ግን ክሳብ ሕጂ ኣይፍለጥን። ብመሰረት ሓበሬታ መራኸቢ ብዙሓን ጃፓን፡ እቲ ውልቀሰብ ኣብ 70ታት ዕድመ ዝርከብ እዩ። መንግስቲ ብወገኑ፡ ኣብዚ ጉዳይ ዝሃቦ ርኢይቶ የለን። ይኹን’ምበር፡ ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ነቲ ህዝባዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣመልኪቶም ዝቐርቡ ተቓውሞታት ይሕይሉ ኣለው። ብዙሓት፡ ምስኡ ተተሓሒዙ ብዝወጽእ ገንዘብ ሕጉሳት ኣይኰኑን። ወዲ 67 ዓመት ሺንዞ ኣቤ፡ ብ8 ሓምለ 2022 ንሓደ ፖለቲከኛ ደጊፉ ጐስጓስ ኣብ ዝገብረሉ ዝነበረ ኣጋጣሚ እዩ ብዝተተኰሰሉ ጥይት ተቐቲሉ። እዚ ቅትለት ናይቲ ንነዊሕ ዓመታት ነታ ሃገር ዝመርሐ ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ብሰፊሑ ክኹነን እነከሎ፡ ኣብ ጃፓን ከቢድ ስንባደ ኣስዒቡ’ዩ። ጃፓን፡ ዝተሓተ ፖለቲካዊ ጐንጽን ገበን ኣጽዋርን ዘለዋ ሃገር ምዃና ይፍለጥ። ወግዓዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ፡ ኣብ ጃፓን ልሙድ ኣሰራርሓ መንግስቲ ኣይኰነን፤ ተቓወምቲ ድማ ነቲ ዕለት ዝወጽእ ሃብቲ መንግስቲ ኣስታት 11.4 ሚሊዮን ዶላር ክኸውን እዩ ይብሉ። ሓደ ካብ ተቓወምቲ ሰልፍታት እታ ሃገር ዝዀነ ሰልፊ ኮንስቲትዩሽናል ዴሞክራቲክ፡ ሓገግቲ ኣባላት እቲ ሰልፊ ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ከም ዘይርከቡ ገሊጹ። ፖሊስ፡ ብዛዕባ እቲ ትማሊ ዝተፈጸመ ተቓውሞ ዝርዝር ሓበሬታ ክህብ ትጽቢት ይግበር፤ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ግን እቲ ውልቀሰብ ንነብሱ ብሓዊ ቅድሚ ምቅጻሉ ተቓውሞ የስምዕ ነይሩ ኢለን። ብተወሳኺ፡ ብኢድ ዝተጽሓፉ ተመሳሳሊ መልእኽቲ ዘለዎም ወረቓቕቲ ኣብ ጥቓኡ ከም ዝተረኽቡ ሓቢረን። ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ፉምዮ ኪሺዳ፡ ብርክት ዝበሉ ላዕለዎት ፖለቲከኛታትን ሺንዞ ኣቤን ምስቲ ኣዝዩ ኣካታዒ ዝዀነ - ዩኒፊከሽን ቤተክርስቲያን- ንዘለዎም ርክብ መዕለቢ ኣይገበረሉን ዝብል ጉዳይ ንተቓውሞታት እቲ ወግዓዊ ስነስርዓት ቀብሪ ከምዘጋደዶ ይግለጽ። እቲ፡ ንኣቤ ብምቕታል ዝተኸሰሰ ውልቀሰብ እቲ ቤተክርስቲያን ንስድራይ ኣኽሲሩዎም’ዩ ክብል ቃሉ ሂቡ ነይሩ።


ሰሜን ኮርያ፡ መርከብ ኣሜሪካ ናብ ደቡብ ኮርያ ምእታዋ ስዒቡ ባሊስቲክ ሚሳይል ኣወንጪፋ

ሰሜን ኮርያ ናብ ምብራቓዊ ገማግም ባሕራ ባሊስቲክ ሚሳይል ኣወንጪፋ ክትኸውን ከምእትኽእል ይግለፅ ኣሎ። እዚ ድማ ድሕሪ’ቲ ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተኻየደ ንፈለማ እዋን ዝፍለጥ ፈተነ ምዃኑ ወተሃደራዊ ሰበስልጣን ደቡብ ኮርያ ሓቢሮም። ሓንቲ መርከብ ጽዕነት ነፈርቲ ኣመሪካ ኣብ ሓባራዊ ወተሃደራዊ ልምምድ ንምስታፍ ናብ ደቡብ ኮርያ ድሕሪ ምእታዋ ዝተኻየደ ምውንጫፍ ባሊስቲክ ሚሳይል ምዃኑ'ውን ተገሊፁ። ደቡብ ኮርያ "ከቢድ ተግባር ትንኮያ" ክትብል ገሊፃቶ’ላ። ሕቡራት ሃገራት ንሰሜን ኮርያ ፈተነ ባሊስቲክን ኒኩለርን ከይትገብር ከምዝኽልክላ ይፍለጥ። ሰራዊት ደቡብ ኮርያ፡ ቅድሚ ሰዓት 07፡00 ብኣቆጻጽራ እታ ሃገር (11፡00 GMT) ካብ ሰሜን ፒዮንግያንግ ልዕሊ 100 ኪ.ሜ ርሒቓ ኣብ እትርከብ ታኤቾን ዝተተኮሰ ናይ ሓጺር ርሕቀት ሚሳይል ዘመልክት መረዳእታ ከምዝረኸበ ሓቢሩ። ኣብ 60 ኪ.ሜ ብራኸ ኣስታት 600 ኪ.ሜ ርሕቐት ከምዝተወንጨፈ ድማ ኣመልኪቱ። "ሰራዊትና ኣብ ሙሉእ ድልውነት ዝርከብ ኮይኑ ምክትታልን ንቕሓትን እናጠናኸረ ከኣ ምስ ኣሜሪካ ይተሓባበር ኣሎ" ይብል ሰራዊት ደቡብ ኮርያ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ። ሓለዋ ገማግም ባሕሪ ጃፓን ነቲ ዝተኻየደ ምውንጫፍ ሚሳይል ብምርግጋፅ መራኽብ "ጥንቁቓት" ክኾና ኣተሓሳሲቡ። ሚኒስተር ምክልኻል ጃፓን ያሱካዙ ሃማዳ፡ እቲ ሚሳይል ብኣስታት 50 ኪሎሜትር ብራኸ ተወንጪፉ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ሰሜን ኮርያ ከምኡ’ውን ካብቲ ፍሉይ ቁጠባዊ ዞባ ጃፓን ወጻኢ ኣብ ዝርከብ ማያት ከምዝወደቐ ኣፍሊጡ። ተንታኒ ራንድ ኮርፖሬሽን ሱ ኪም ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ሰሜን ኮርያ ንምሕዝነት [ኣመሪካ] ተቓውሞኣ ዘርእየትሉ ኣገባብ'ዩ" ኢሉ። እታ ብኒኩለር እትሰርሕ ‘ዩኤስኤስ ሮናልድ ሬጋን’ ብዝብል እትፍለጥ መርከብ፡ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ደቡብ ኮርያ ኣብ ዝካየድ ሓባራዊ ልምምድ ንምስታፍ፡ ኣብ ደቡባዊት ወደባዊት ከተማ ቡሳን ብዓርቢ እያ ተዓሺጋ (ዓሪፋ)። እቲ ልምምድ "ኣብ ሓውሲ ደሴት ኮርያ ሰላምን ምርግጋእን ንምርግጋፅ ዝዓለመ" ምዃኑ ሓይሊ ባሕሪ ደቡብ ኮርያ ይሕብር። ኣፈ ጉባኤ ባይቶ ኣሜሪካ ካማላ ሃሪስ ኣብ ዝቕጽሉ መዓልታት ከም ኣካል ናይቲ ናብቲ ዞባ እትገብሮ ጉዕዞ ናብ ደቡብ ኮርያ እትበፅሕ ኮይና፡ መገሽኣ ንስነስርዓት ቀብሪ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቤ ዘጠቓልል እዩ። ኣብ ሓውሲ ደሴት ኮርያ ዝነበረ ወጥሪ ምስቲ  ሰሜን ኮርያ ብርክት ዝበሉ ባሊስቲክ ሚሳይላት ምውንጫፋ ስዒቡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት እናተጓሃሃረ ምምጽኡ ይግለፅ። ኣብ ወርሒ ግንቦት ስልጣን ናብ ስልጣን ዝመፅአ ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ ዩን ሱክ-የኦል ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ ዝያዳ ተሪር መርገጺ ከምዝህልዎ ብምርግጋፅ፡ ምስ ኣሜሪካ ድማ ዝያዳ ጥቡቕ ርክብ ከምዝፈጥር ኣመልኪቱ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ ሰሜን ኮርያ ንነብሳ ኒኩለራዊ ኣጽዋር ዘለዋ ሃገር ምዃና ዝእውጅ ሕጊ ከምዘጽደቐት ይዝከር። መራሒ እታ ሃገር ኪም ጆንግ ኡን ብዛዕባ ምውጋድ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ዝምልከት ዝርርብ ክካየድ ከምዘይክእል’ውን ኣፍሊጡ ነይሩ። ሰሜን ኮርያ ዋላ'ኳ ተደጋጋሚ እገዳታት ኣብ ልዕሌኣ እንተተገብረ፡ ኣብ መንጎ 2006ን 2017ን ኣብ ዘለዉ ዓመታት ሽዱሽተ ፈተነታት ኒዩክለር ኣካይዳ’ላ።


መራሕቲ ዓለም ብቕትለት ሺንዞ ኣቤ ዝተሰመዖም ሓዘን ገሊጾም

መራሕቲ ዓለም ብቕትለት ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ሽንዞ ኣቤ ዝተሰምዖም ሓዘን ብስንባደ ይገልጹ ኣለዉ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ክብሪ ሽንዞ ኣቤ ንምግላጽ ባንዴራ ኣመሪካ ኣብዚ ቀዳመ ሰናብቲ ፍርቂ ትሕት ኢላ ክትምብልበል ኣዚዙ’ሎ። ካብ ቅትለት ንሕንጢጥ ዘምለጠ መዘንኡ ብራዚሊያዊ መራሒ ጄር ቦልሶናሮ ብወገኑ ኣብታ ሃገር ናይ ሰለስተ መዓልቲ ሓዘን ከምዝኣወጀ ተፈሊጡ። ሽንዞ ኣቤ ትማሊ ዓርቢ ኣብ ጃፓን ከተማ ናራ ኣብ ጎደናታት መደረ እንዳስመዐ እንከሎ ነይሩ ብኽልተ ጥይት ተወቒዑ ዝሞተ። ብቕትለት ሽንዞ ኣቤ ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ ተቱሳያ ያማጋሚ ኣብ ገዛ ብዝተሰርሐ ብረት ገይሩ ከምዝቐተሎ ምእማኑ ፖሊስ ጃፓን ኣፍሊጡ። ፕረዚደንት ባይደን ብሞት ኣቤ ኣዝዩ ከምዝሓዘነ ድሕሪ ምግላጽ “ሽንዞ ኣቤ ኣብታ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመትሉ ህሞት እንከይተረፈ ብዛዕባ ዴሞክራሲ’ዩ ዝሰብኽ ነይሩ” ኢሉ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበራት ባራክ ኦባማን ዶናልድ ትራምፕን’ውን ብተመሳሳሊ ብሞት ሽንዞ ኣቤ ዝተሰምዖም ሓዘን ካብ ዝገለጹ መራሕቲ ገሊኦም’ዮም። ብቕትለት ሽንዞ ኣቤ ዓᎁቕ ሓዘን ከምዝተሰምዖ ዝገለጸ መራሒ ብራዚል ጄር ቦልሶናሮ ብወገኑ ንሽንዚ ኣቤ በሊሕ መራሒ ከምዝነበረ ብምግላጽ ቀታሊኡ ግቡእ መቅጻዕቲ ንኽረክብ ሃገሩ ብራዚል ምስ ጃፓን ደው ከምእትብል ኣረጋጊጹ። ንግስቲ ብሪጣንያ ኤልሳቤት፡ ዜና ሞት ሽንዞ ኣቤ ምስ ሰምዐት ኣዝያ ከምዝሓዘነት ገሊጻ። ንሳ ሽንዞ ኣቤ ምስ በዓልቲ ቤቱ ኣብ 2016 ኣብ ዩናይትድ ኪንግደም ምብጻሕ ኣብ ዝገበረሉ ግዜ ተራኺቦም ከምዝነበሩን ኣብ ጻኒሒቶም ጽቡቕ ተዘክሮ ከምዝነበራ ሓቢራ። ቀዳማይ ሚኒሰተር ዩናይትድ ኪንግደም ቦሪስ ጆንሰን ብግድኡ ኣብዚ መሰንበድን ጸልማትን ግዜ ሃገሩ ምስ ህዝቢ ጃፓን ጠጠው ከከምእትብል ኣፍሊጡ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብወገኑ፡ ብቕትለት ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቤ ዝተሰመዖ ሓዘን ከምዝገለጸ ሓላፊ ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ ብትዊተሩ ኣቢሉ ሓቢሩ ኣሎ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ ነቲ መጥቃዕቲ “ኣስካሕካሒ ቅትለት” ኢሉ ዝገለጾ ኮይኑ “እቲ ጭካነ ዝተመልኦ መጥቃዕቲ ይቕረ ዘይበሃሎ’ዩ” ኢሉ። ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ንስድራ ሽንዞ ኣቤ ረኺቡ ዝተሰምዖ ሓዘን ከምዝገለጸሎም ድሕሪ ምግላጽ ኣቤ ጉርብትና ሩስያን ጃፓንን ንኽምዕብል ልዑል ኣበርክቶ ዝነበሮ ሕሉፍ ሃገራዊ ሰብ ነይሩ ኢሉዎ። ምስ ጃፓን ኮነ ሽንዞ ኣቤ ዝሑል ክበሃል ዝኽእል ርክባት ዝነበረን ሃገራት እንከይተረፈ ብሞት ሽንዞ ኣቤ ሓዘነን ገሊጸን። ማሕበራዊ ሚድያ ቻይናን ደቡብ ኮርያን ብሞት ሽንዞ ኣቤ ሓዘኖም ብዝገልጹ ርእይቶታት ከምዘዕለቕለቓ ተፈሊጡ። ቻይናን ደቡብ ኮርያን ምስ ጃፓን ብታሪኽ ዝተሓላለኸን ኣፍራሕን ርክባት ዝነበረን ሃገራት ከምዝኾና ይፍለጥ። ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ ዮን ሱክ ዮኤል ቅትለት ኣቤ ዘይቅቡል መጥቃዕቲ ከምዝኾነ ብምግላጽ ንህዝቢ ጃፓን ኮነ ስድራ ቤት ሽንዞ ኣቤ ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጽሎም። ፕረዚደንት ቻይና ዢ ጂንፒንግ ብዛዕባ ቅትለት ሽንዞ ኣቤ ኣመልኪቱ ዝሃቦ መግለጺ ሓዘን’ኳ እንተዘየሎ ኣብ ጃፓን ዝርከብ ኤምባሲ እታ ሃገር ግን ሽንዞ ኣቤ ኣብ ዘመነ ስልጣኑ ምሕዝነት ጃፓንን ቻይናን ንኽመሓየሽ ዝሰርሐ መራሒ ምንባሩ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ህንዲ ናሬንዳራ ሞዲ ንዝኽሪ ሽንዞ ኣቤ ኣብታ ሃገር ናይ ሓደ መዓልቲ ኣዋጅ ሓዘን ከምዝኣወጀ ተፈሊጡ።


ሺንዞ ኣቤ ዝተቐተለሉ ህሞት እንታይ ይመስል ነይሩ?

ንጃፓን ንነዊሕ ግዜ ብቀዳማይ ሚኒስተርነት ዝመርሐ ሺንዞ ኣቤ ብኣብ ገዛ ዝተሰርሐ ብረት ከምዝተቐትለ'ዩ ዝግለጽ። ነቲ ቅትለት ፈጺሙ ዝተብሃለ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ይፍለጥ።


ከተጠንቅቕ ዝጸንሐት ሰሜን ኮርያ፡ ንደቡብ ሚሳይል ተኲሳ

ሰሜን ኮርያ ናብ ደቡብ ኣንፈት ሚሳይል ወንጪፋ። እዚ ድማ ድሕሪ ምፍልላይ ክልቲኤን ሰሜን ኮርያታት ንፈለማ እዋን ዶብ ባሕሪ ዝሰገረ ሚሳይል ኰይኑ’ሎ። እቲ ናይ ሓጺር ርሕቀት ባሊስቲክ ሚሳይል ካብ ደቡብ ኮርያ ከተማ ሶክቾ ኣስታት 60 ኪ.ሜ ርሒቝ ዝዓለበ ኰይኑ፡ ኣብ ደሴት ኡሌንግዶ መጠንቀቕታ መጥቃዕቲ-ኣየር ኣበጊሱ። ደቡብ ኮርያ ንትንኮያ ሰሜን ኮርያ ምላሽ ንምሃብ ሰለስተ ሚሳይላት ከምዝተኮሰት’ውን ተፈሊጡ። ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ ዩን ሱክ-የዮል፡ ነቲ ብጐረቤታ ዝተፈጸመ ምውንጫፍ ሚሳይል፡ "ሳዕቤናዊ ግዝኣታዊ ወራር" ክብል ገሊጽዎ። ሰሜን ኮርያ ሎሚ ረቡዕ ንግሆ ጥራይ ብውሕዱ 10 ሚሳይላት ናብ "ምብራቕን ምዕራብን" ከምዝተኮሰት ሰራዊት ደቡብ ኮርያ ይኸስስ። እቲ ሰራዊት፡ ንመውቃዕቲ ሰሜን ኮርያ ምላሽ ንምሃብ ጸኒሑ ሰለስተ ካብ ኣየር ናብ መሬት ዝድርበዩ ሚሳይላት ብሰሜን ገጽ ናብ ዘሎ ዶብ ባሕሪ ከም ዝተተኮሰ ገሊጹ። ደቡብ ኮርያ ቅድም ክብል፡ ወተሃደራዊ ሓይላ "ነዚ ዓይነት ትንኮያ ሰሜን ኮርያ ክጻወሮ ኣይክእልን፤ ኣብ ትሕቲ ጽኑዕ ምትሕብባር ደቡብ ኮርያን ኣሜሪካን ኰይኑ ድማ ብጥብቂን ሓያልን ግብረ-መልሲ ከምዝህብን" ክትብል ኣጠንቂቓ ከምዝነበረት ሓባራዊ ሓለፍቲ ስታፍ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ሓቢሮም። ፕረዚደንት ዩን ሱክ-የዮል ነቲ ዳሕረዋይ መጥቃዕቲ "ቅልጡፍ ምላሽ" ክወሃቦ ኣዚዙ ከምዝነበረ’ውን ወሲኾም ገሊጾም። መራሕቲ ደቡብ ኮርያን ጃፓንን ንናይ ሰሜን ኮርያ ዳሕረዋይ ተዅሲ ብዝምልከት ንምዝርራብ ኣኼባታት ሃገራዊ ድሕነት ጸዊዖም ኣለዉ። ክልቲአን ሃገራት ነቲ ንሰሜናዊ መስመር ደረት - እቲ ከም ቅቡል ዝውሰድ ዶብ ባሕሪ - ዝጠሓሰ ሓዊሱ ንዅሎም ዝተተኮሱ ሚሳይላት ሎሚ ረቡዕ ቅድሚ ሰዓት 09፡00 (00፡00 GMT) መዝጊበን’የን። እቲ ሓደ ሚሳይል ካብ መስመር ምሕንጻጽ ዶብ ንደቡብ 26 ኪ.ሜ፡ ካብ ደቡብ ኮርያዊት ከተማ ሶክቾ ንምብራቕ 57 ኪ.ሜ፣ ካብ ደሴት ኡሌንግዶ ድማ ንሰሜን-ምዕራብ 167 ኪ.ሜ ርሒቝ ኣብ ዝርከብ ማያት’ዩ ዓሊቡ። ዳይረክተር ስርሒታት ሓባራዊ ሓለፍቲ ስታፍ ካንግ ሺን-ቹል፡ እዚ "ኣዝዩ ዘይተለምደን ዘይቅቡልን" ከምዝዀነ ብምግላጽ፡ ምኽንያቱ ድማ እታ ሓውሲ ደሴት ሃገር ናብ ክልተ ካብ እትምቀል ንደሓር፡ "ንመጀመርታ ግዜ ናብ ደቡብ መስመር ደረት ሰሜናዊ ማያዊ ግዝኣት" ስለዝወደቐት ከምዝዀነ ኣረዲኡ። እቶም ሚሳይላት፡ መንግስቲ ሰሜን ኮርያን እቲ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ኣብዚ ሰሙን ኣብቲ ከባቢ ዝገብራኦ ዘለዋ ሓባራዊ ወተሃደራዊ ልምምድ ደው ከብላ መጠንቀቕታ ካብ ዝህብ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ዝተተኮሱ እዮም። እተን መሓዙት ሃገራት ልምምዳተን ደው እንተዘየቢለን፡ "ከቢድ" ስጕምትታት ከም እትወስድ ሰሜን ኮርያ ብሰሉስ ኣጠንቂቓ ነይራ።


ትሽዓተ ሚልዮን ነበርቲ ዘፈናቐለ ውሕጅ

ኣብ ጃፓን፡ ብሰንኪ ሓያል ዝናብን ማዕበልን ምህማም መሬትን ሓደጋ ውሑጅን ከየጋጥም ተሰጊኡ። ካብ ቀረባ ዓሰርታት ዓመታት ንነጀው፡ እታ ሃገር ብኣዝዩ ዝለዓለ ማዕበል ተጠቒዓ ትርከብ። እዚ፡ ታይፎን ናንማዶል ዝተባህለ ማዕበል ብውሑዱ ክልተ ሰባት ክቐትል እንከሎ፡ ብሰንበት ንጉሆ ኣብ ደቡባዊ ደሴት ክዩሹ ብዝስዓበ ምህማም መሬት፡ 90 ሰባት ጉድኣት በጺሑዎም። በዚ ምኽንያት፡ ትሸዓተ ሚሊዮን ሰባት ካብ መንበሪ ገዝኦም ክግዕዙ ክንገሮም እንከሎ፡ ኣብ 350 ሽሕ ኣባይቲ ኣገልግሎት መብራህቲ ተቛሪጹ። ኣብ ዝቕጽል 24 ሰዓታት 400 ሚሊ ሜትር ዝናብ ክሃርም ከም ዝኽእል ትንበያታት የመልክቱ። ማዕከን ዜና እታ ሃገር ኤንኤችኬ፡ ኣብ መኪንኡ እንከሎ ብውሑጅ ዝተዋሕጠ ሓደ ውልቀሰብን፡ ብምህማም መሬት ዝተቐብረ ካልእን ከም ዝሞቱ ሓቢራ። ካልእ ድሃዩ ዘይተረኸበ ውልቀሰብ ክህሉ እንከሎ፡ 87 ሰባት ከም ዝቘሰሉ ይግለጽ። እዚ ህቦብላ፡ ኣብ ሰዓት 234 ኪሎ ሜትሮ ዝጉዓዝ ኰይኑ፡ ኣባይቲ ኣዕንዩ፡ ኣገልግሎት መጓዓዝያን ንግድን ክቋረጽ ገይሩ ኣሎ። ህቦብላ ናንማዶል፡ ማዕረ ራብኣይ ወይ ሓምሻይ ደረጃ ሃሪኬይን ከም ዝዀነ ተገሊጹ። ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ቶክዮ፡ ከቢድ ዝናብ ተአንግድ ብምህላዋ ብምኽንያት ውሕጅ ምንቅስቓሳት ይትኣጓጐሉ ኣለው። ኣገልግሎታት ባቡር ተቛሪጹ ኣማኢት በረራታት ተሰሪዙ፤ ድኳናትን ትካላት ንግድን ክኣ ተዓጽዮም ኣለው። ቀዳማይ ሚኒስትር ፉሚዮ ኪሺዳ፡ ኣብ ሓፈሻዊ ጉባኤ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንምስታፍ ናብ ኣሜሪካ ዝነበሮ በረራ ክደናጐ ገይሩ’ዩ። እቲ ማዕበል፡ ኣንፈቱ ናብ ምብራቕ ክቕይርን ሮቡዕ ናብ ባሕሪ ቅድሚ ምዃዱ ንደሴት ሆንሹ ከም ዝሓልፍን ትንበያታት የመልክቱ። ተመራመርቲ፡ ኣብዚ ዓመት፡ ብተፈጥሮኣዊ ክስተት ኤልኒኖ ዝስዓበ ንጡፍ ወቕቲ ሃሪኬይን ከም ዝህሉ ገሚቶም ነይሮም። ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ፡ ኣብ ኣትላንቲክን ካሪብያንን ዘጋጥም ዘሎ ዋዒ ፍጥነትን ጻዕቕን ሃሪኬናት ክጸልዎ ከም ዝኽእል’ውን ይግመት።


ሰሜን ኮርያ ሚሳይላት ድሕሪ ምውንጫፋ፡ ካማላ ሃሪስ ደቡብ ኮርያ ኣትያ

ምክትል ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ካማላ ሃሪስ፡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ክልተ ሓጺር ርሕቐት ዘለዎም ባላስቲክ ሚሳይላት ምስ ኣወንጨፈት ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ኣብ ደቡብ ኮርያ ምብጻሕ ንምግባር ኣትያ። እቲ ስጉምቲ፡ እገዳታት ኣሜሪካ ዝጥሕስ ኰይኑ፡ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ኣብ ማያት ጥቓ ሓውሲ ደሴት ኮርያ ሓበራዊ ልምምድ ሓይሊ ባሕሪ ምጅማረን ስዒቡ ዝወሰደቶ ስጉምቲ እዩ። ሰብ መዚ ደቡብ ኮርያን ጃፓንን “ምትንዃይ” ክብሉ ኰኒኖም። ሰሜን ኮርያ፡ ኣብዚ ሰሙን ጥራይ ክልተ ግዜ ሚሳይል ኣወንጪፋ ኣላ። ካማላ ሃሪስ፡ ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ እትገብሮ ምብጻሕ፡ ክልቲአን ኮርያ ናብ ዝፈልየን ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ከይገበረሉ ስምምዕ ዝተበጽሓሉ ዞባን ዶብን ክትጉዓዝ እያ። ትማሊ፡ ኣብ ጃፓን ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ንዝርከቡ ወተሃደራት ኣሜሪካ ዘረባ ከተስምዕ እንከላ፡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ቀረባ ንዝገበረቶ ምውንጫፍ ሚሳይላትን “ዞባዊ ምርግጋእ ኣብ ሓደጋ ዘጥሕል ዘይሕጋዊ ፕሮግራም ኣጽዋር” ንዝበለቶን ኰኒና። ክልቲአን ኮርያ፡ ዓቕሚ ሰራዊት ምክልኻለን የሐይላ ብምህላወን ሰሜን ኮርያ ኒዩክሌር ጠጠው ክተብል ዝግበሩ ዝነበሩ ዝርርባት ፍረ ኣየፍረዩን። ኣብቲ ሰሙን - እቲ ናይ መጀመርታ ሚሳይል፡ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ሓበራዊ ወተሃደራዊ ልምምድ ቅድሚ ምጅማረን ብሰንበት ዘወንጨፈቶ ኰይኑ - ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ንፈለማ ግዜ እዩ። ኣብዚ ዓመት ግን፡ ልዕሊ 30 ኣጽዋር ንፈተነ ኣወንጪፋ እያ፤ እዚ ድማ ምስ ሕሉፍ እንትነጻጸር እቲ ዝበዝሐ ፈተነ ዝገበረትሉ ዓመት እዩ። ሰብ መዚ ደቡብ ኮርያ፡ እቶም ትማሊ ሮቡዕ ዝተወንጨፉ ሚሳይላት 360 ኪሎ ሜትሮ ርሕቐትን 30 ኪሎ ሜትሮ ብራኸን ዝውንጨፉ’ዮም ኢሎም። “ትንኰያ ሰሜን ኮርያ፡ ዓቕሚ ምክልኻልን ምላሽ ምሃብን ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ዝያዳ ዘጠናኽር፤ ሰሜን ኮርያ ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ክትግለል ዝገብር እዩ” ክትብል ደቡብ ኮርያ ገሊጻ። ተንተንቲ፡ ስጉምቲ ሰሜን ኮርያ፡ ነቲ ክልቲአን ሃገራት ጀሚረንኦ ዘለዋ ልምምድ ሓይሊ ባሕሪ ዝተዋህበ ምላሽ እዩ ይብሉ። እቲ ንኣርባዕተ መዓልታት ዝጸንሕ ሓበራዊ ልምምድ፡ ካብ 2017 ጀሚሩ ንፈለማ እዋን ዝካየድ ዘሎ እዩ። ኣምባሳደር ሰሜን ኮርያ፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን ኣብ ኣኼባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘስምዖ ዘረባ፡ ንወተሃደራዊ ልምምድ ደቡብ ኮርያን ኣሜሪካብ ብምንቃፍ፤ ነቲ ዞባ “ናብ ጫፍ ኲናት” የምጽእኦ ኣለዋ ክብል ወቒሱ። ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ እትኽተሎ “ተጻባኢ ፖሊሲ”፡ ምኽንያት እቲ ሕጂ ዓለም “ናብ ዝኸፍአ ምዕራፍ እትኸደሉ ዘላ” ኩነታት እዩ ኢሉ። ክልቲአን ሃገራትግን፡ እቲ ዘካይድኦ ዘለዋ ወተሃደራዊ ልምምድ፡ እቲ ዞባ ንምርግጋእ ዝዓለመ’ዩ ይብላ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ናብ ስልጣን ዝመጽአ ፕሬዝደንት ደቡብ ኮርያ ዮን ሱክ-ዮል፡ ስግኣት ሰሜን ኮርያ ንምክልኻል ምስ ኣሜሪካ ዘለዎ ርክብ ኣብ ምጥንኻር ትኹረት ገይሩ ክሰርሕ እዩ ጸኒሑ።


ኣህባይ በረኻ ጃፓን፡ ሰባት የጥቅዑ'ለው

ኣብዚ ቐረባ ሰሙናት ኣህባይ በረኻ ኣብ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ሰባት መጥቃዕቲ ይፍጽሙ ከምዘለዉ ተገሊጹ። ብሰንኪ'ዚ፡ ኣብ ከተማ ያማጉቺ ቈልዑን ኣረጋውያንን ዝርከብዎም 42 ሰባት ከም ዝቘሰሉ ጸብጻባት ይሕብሩ። እቲ መጥቃዕቲ ማካው ወይ ስኖው ማንኪ ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣህባይ ጃፓን ዝፈጸምዎ ከምዝዀነ ተረጋጊጹ'ሎ። ይዅን እምበር እዞም ኣህባይ ኣብ መብዛሕትኡ ክፍልታት እታ ሃገር ልሙዳት'ኳ እንተዀኑ፡ ከምዚ ዝኣመሰለ መጥቃዕቲታት ግን ዘይተለምደ እዩ። ፖሊስ ጃፓን ነቲ ንነበርቲ ዘሸብር ዘሎ መጥቃዕቲ ኣህባይ ንምዕጋት መዐገሲ ጠበናጁ ከምዝጥቀም ኣፍሊጡ’ሎ። ስሙ ክጥቀስ ዘይፈቐደ ሓደ በዓል ስልጣን እታ ሃገር፡ "ከምዚ ዝበለ ብዙሕ መጥቃዕቲ ኣብ ሓጺር እዋን ምርኣይ ሳሕቲ ዘጋጥም እዩ" ኢሉ። "ኣብ ፈለማ ቈልዑን ኣንስትን ጥራይ እዮም ዘጥቅዑ ነይሮም። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ግን ንእኹላት ሰብኡትን ብዕድመ ንዝደፍኡን'ውን ግዳይ መጥቃዕቲ ገይሮምዎም ኣለዉ።" ነቶም ኣህባይ ብመጻወድያ ንምሓዝ ዝተገብረ ፈተነ ፈሺሉ እዩ። ካብቲ ኣብ መጀመርታ ሓምለ ዘጋጠመ ቀዳማይ መጥቃዕቲ ኣትሒዙ ዝተገብረ ሓለዋ ፖሊስ፡ ነቶም እንስሳታት ደው ከብሎም ኣይከኣለን። እዚ መጥቃዕቲታት፡ ብዕስለ ድዩ ዝፍጸም ዘሎ ወይስ ብውሱናት ኣህባይ ዛጊት ዝተገልጸ ነገር የለን። ግዳያት፡ ካብ ምፍሕጣር ጀሚሩ፡ ኣእጋሮምን ኣእዳዎምን ክሳውዶምን ከስዖምን ከምዝተነኽሱ ናይቲ ከባቢ መራኸቢ ብዙሃን ጸብጺበን። እዞም ኣህባይ፡ ኣፓርታማ ሰይሮም ዝባሕጠርዋ ጓል ኣርባዕተ ዓመት ሓንቲ ካብ ግዳያት እያ። ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ኸኣ ሓደ ህበይ ሓደ ክፍሊ መዋእለ ህጻናት ከም ዝሰባበረ ዝገልጽ ዜና ተቓሊሑ እዩ። ገሊኦም ተቐማጦ፡ እቶም ኣህባይ ናብ ኣባይቶም ብዝንሸራተት መዓጹ ወይ ከኣ ብኽፉት መሳዅቲ ከም ዝኣተዉ ይሕብሩ። "ኣብ ታሕቲ ብኽያት ሰሚዐ ቀልጢፈ ወሪደ። ሽዑ ህበይ ኣብ ልዕሊ ወደይ ረኺበዮ" ክብል ሓደ ኣቦ ንጋዜጠኛታት ገሊጹ። ኣብ ሓደ እዋን ንሓደጋ ምጥፋእ ተቓሊዖም ዝነበሩ ማካው ህበይ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ቍጽሮም ይውስኽ ኣሎ። ኣብዚ እዋን እዚ ዓለምለኸ ሕብረት ድሕነት ተፈጥሮ ካብ ዘተሓሳስቡ እንስሳታት ገይሩ መዝጊብዎም እዩ። ይዅን እምበር ካብ ዩኒቨርሲቲ ያማጋታ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ካብ ሕማሞም ቍጽሮም ምውሳኹ "ኣብ መንጎ ሰባትን እዞም ኣህባይን ከቢድ ግጭት ኣለዓዒሉ እዩ።" ጠንቂ'ዚ፡ ኣብ መንጐ ሰባትን እቶም ኣህባይን ዝነበረ ርሕቐት ምንካዩ ከምዝዀነ እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። ኣብቶም ኣህባይ ዝነበረ ባህላዊ ኣረኣእያ ምቕያሩ፡ ኣብ ባህርያት ደቅሰብ ለውጢ ምምጽኡ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ባህሪያዊ ቦታኦም ዝግበር ለውጥታት  ምኽንያታት ክዀኑ ከምዝኽእሉ ይግለጽ።


ቻይና ምስ ኣመሪካ ዝጀመረቶ ኣገዳሲ  ምትሕብባር ደው ኣቢላ

ቻይና ምስ ኣሜሪካ፡ ኣብ ለውጢ ክሊማ፣ ወተሃደራዊ ዝርርብን ኣህጉራዊ ገበናት ንምምካት ኣብ እትገብሮ ፃዕርን ሓዊሱ ኣብ ሓያሎ ኣገዳሲ መዳያት ዝነበራ ምትሕብባር ደው ከምዘበለት ኣፍሊጣ። እዚ ሓድሽ ስጉምቲ፡ ብላዕለዋይ ዲሞክራት፡ ናንሲ ፔሎሲዝምራሕ ልኡኽ ኮንግረስ ኣሜሪካ ናብ ታይዋን ድሕሪ ምኻዱ ስዒቡ'ዩ። ንወ/ሮ ፔሎሲን ስድራቤታን’ውን እገዳ ከም እትገብር ዘፍለጠት ቻይና፡ እቲ ምብጻሕ ነቲ ኣብ ልዕሊ ታይዋን ኣለኒ እትበሎ ልኡላውነት ከም ብድሆ’ያ ትርእዮ። እታ ባዕላ እተመሓድር ደሴት ታይዋን ግን፡ ኣካል ቻይና ገይራ ኣይትቖጽርን። እቶም ስጉምትታት ብሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ትማሊ ዓርቢ እዮም ዕላዊ ኮይኖም። ኣብ መንጎ ሰበስልጣን ምክልኻል ኣሜሪካን ቻይናን ክግበር ተወጢኑ ዝነበረ ዘተ ክስረዝ እንከሎ፡ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ኣብ ምምላስ፡ ለውጢ ክሊማን ምጽራይ ኣህጉራዊ ገበናትን ዝምልከት ምትሕብባር ደው ክብል ምዃኑ ገሊጹ። ክልቲአን ሓያላት ሃገራት፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ለውጢ ክሊማ ንምምካት ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታት ይገብራ ምንባረን ይዝከር። ኣብ መወደእታ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ግላስኮ ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ክሊማ፡ ቻይና ልቀት ትኪ ንምንካይ ብቕልጡፍ ምስ ኣሜሪካ  ክትሰርሕ ምዃና ቃል ኣትያ ነይራ። እተን ሃገራት፡ ከም ፈንታኒልዝ ኣመሰሉ ንግዲ ዕጸ ፋርስ ንምምካት፡ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ እውን ሳሕቲ ዝረአ ሓባራዊ ምኽንያት ረኺበን እየን። እቲ ምትሕግጋዝ ደው ናይ ምባል ውሳነ፡ ወ/ሮ ፔሎሲ "ንሓያል ተቓውሞ ቻይና ዕሽሽ ኢላ" ናብ ታይዋን ስለዝበጽሐት ዓጸፋዊ ምላሽ ምዃኑ ሚኒስትሪ ቻይና ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። ልኡኽ ኣሜሪካን ሚስ ፔሎሲን - ድሕሪ 25 ዓመታት ናብታ ደሴት ዝተጓዕዙ ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎም ፖለቲከኛታት ኣመሪካ ምዃኖም ብምጥቃስ፡ “ቅሉዕ ትንኮያታት” ክብል ኮኒንዎ። ወሃቢት ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና፡ ሁዋ ቹንዪንግ፡ ብዓርቢ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሐቶ መልእኽቲ፡ ንፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ምስቲ ኣብ 2020 ዓ.ም. ጆርግ ፍሎይድ ዝቐተለ ፖሊስ ኣነጻጺራቶ። "ኣሜሪካ ንነብሳ ከም 'ፖሊስ ዓለም' ጌራ ክትወስዳን ንኻልኦት ሃገራት፡ ከም ጆርጅ ፍሎይድ፡  ከም ድላያ ክትደፍአንን ክትሓንቐንን ክንፈቅድ ኣይንኽእልን ኢና" ኢላ። ጸሓፊት ፕረስ ዋይት ሃውስ፡ ካሪን ዣን ፒየር ብወገና፡ ዓርቢ ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ዝሃበቶ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ሚስ ፔሎሲ ናብ ታይዋን ክትከይድ "ኩሉ መሰል ከም ዘለዋ" ብምግላጽ፡ ቻይና ዝወሰደቶ ሓድሽ ስጉምትታት “ሓላፍነት ዝጎደሎ” ምዃኑ ገሊጻ። "ረብሓታትናን ክብርታትናን እናተኸላኸልና፡ ምስ ቤጂንግ ክፉት መስመራት ርክብ ንኽህልወና እንገብሮ ጻዕሪ ክንቅጽሎ ኢና" ኢላ። ኣመሪካ ንታይዋን ብወግዒ ኣፍልጦ እኳ እንተዘይሃበት፡ ምስታ ደሴት ግን ድልዱል ዝምድና ኣለዋ - እዚ ድማ ታይዋን ንነብሳ ንምክልኻል ኣጽዋር ምሻጥ ዘጠቓልል እዩ። ሚስ ፔሎሲ ኣብዚ እዋን ኣብ ናይ መወዳእታ ዑደታ ኤስያ፡ ኣብ ጃፓን ዘለ ኣኰይና፡ ቻይና "ንታይዋን ካብ ዓለም ነጺላ ናብኡ ገጽና ከይንገይሽ ክትክልክለና ኣይትኽእልን" ክትብል ተዛሪባ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ታይዋን ጆሴፍ ዉ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ዑደት "ምስሊ ታይዋን ሓፍ ዘብልን.. ማሕበረሰብ ዓለም ታይዋን ዲሞክራስያዊት ሃገር ምዃና ንኽርዳእ ዘኽእልን እዩ" ኢሉ ተኸላኺሉ። ብተወሳኺ ቻይና ዑደት ወ/ሮ ፔሎሲ ስዒቡ፡ ብሓሙስ ኣብ ዙርያ እታ ደሴት ዝጀመረቶ ሰፊሕ ወተሃደራዊ ልምምድ ኮኒኑ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ቤጂንግ ኣብ ከባቢ እታ ደሴት ኣብ ኣየርን ባሕርን ወትሃደራዊ ልምምድ ተካይድ ከምዘላን እዚ ድማ ክሳብ ሰንበት ክቕፅል ትፅቢት ይግበር።\n\nኣብቲ ወተሃደራዊ ልምምድ፡ ልዕሊ 100 ነፈርቲ ውግእን 10 መራኽብ ውግእን ተሳቲፈን ኣለዋ፡ ገለ ድማ ነቲ ኣብ መንጎ ቻይናን ታይዋንን ዘሎ ዘይወግዓዊ መፍለዪ ዶብ ዝሰገራ ይመስላ።\n\nብውሕዱ ሓደ ባሊስቲክ ሚሳይል፡ ብቐጥታ ኣብ ልዕሊ እታ ደሴት ከምዝተተኮሰ፡ መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ቻይና ሓቢረን።


ሰሜን ኮርያ ስለምንታይ'ያ ናብ ጃፓን ሚሳይል ትውንጭፍ ዘላ?

ኣሜሪካ፣ ጃፓንን ደቡብ ኮርያን ናይ ሓይሊ ባሕሪ ሓበራዊ ልምምድ ምክያደን ስዒቡ ሰሜን ኮርያ ናብ ጃፓን ሚሳይል ኣወንጪፋ። ብተግባር ሰሜን ኮርያ ዘይተሓጎሳ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ድማ ነፈርቲ ውግእ ሰዲደን ኣብ ገምገም ደቡብ ኮርያ ነተጉቲ ተኵሰን።


ቀዳማይ ሚኒስትር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቤ ብጥይት ተሃሪሙ

ቀዳማይ ሚኒስትር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቤ፡ ናራ ኣብ ዝተባህለት ከተማ ይካየድ ኣብ ዝነበረ ጐስጓስ ምርጫ ብጥይት ተሃሪሙ ወዲቑ። ኣቤ፡ ክልተ ግዜ ክትኮሰሉ እንከሎ፡ ኣብታ ካልኣይቲ ጥይት ብድሕሪኡ ስለ ዝተሃርመ ናብ መሬት ወዲቑ። ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ጸብጻባት ይገልጹ ኣለው። ኣመሓዳሪ ቶክዮ ዝነበረ ጆቺ ማሱዞ፡ ጥዕናዊ ኵነታት ኣቤ ኣመልኪቱ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጽሓፎ፡ ልቡ ካብ ንቡር ስርሓ ተዳኺማ ምህላዋ ሓቢሩ። እዚ፡ ኣብ ጃፓን ሞት ብወግዒ ቅድሚ ምንጋሩ ዝዝውተር ኣገላልጻ እዩ። ክሳብ ሕጂ ዘይተረጋገጹ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝልጠፉ ዘለው ምስልታት ድማ፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ኣብ ማእከል ጽርግያ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር ክሕክሙ ክጓየዩ የርእዩ። ቀልጢፉ ናብ ሕክምና ከም ዝተወስደ ድማ ተሓቢሩ። ኣቤ፡ ንሓደ ኣብ ናራ ዝወዳደር ሕጹይ ናይ ድጋፍ ዘረባ እናስመዐ እንከሎ ከም ዝተሃርመ መሰኻኽር ዓይኒ ተዛሪቦም። እታ ቀዳመይቲ ጥይት ክትስሕቶ እንከላ፡ እታ ኻልኣይቲ ብሑቕኡ ሃሪማቶ እናደመየ ናብ መሬት ወዲቑ። ሓይልታት ጸጥታ ድማ፡ ነቲ ነዚ መጥቃዕቲ ምስ ፈጸመ ንምህዳም ዝዀነ ዓይነት ምንቅስቓስ ዘይገበረ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ኣእትዮም። ጋዜጣ እታ ሃገር ኤንኤችኬይ፡ ፖሊስ ነቲ ብረት’ውን ከም ዝሓዝዎ ገሊጻ። ኣቤ፡ ኣብ ጃፓን ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ፡ ብ2020 ጥዕናዊ ጉዳያት ምኽንያት ብምግባር ካብ ስልጣን ከም ዝወረደ ይዝከር። ድሕሪኡ፡ ‘ኣልሰራቲቭ ኰሊቲስ’ [ulcerative colitis] ብዝተባህለ ሕማም መዓናጡ ከም ዝተጠቕዐ ገሊጹ። ኣብቲ ግዜ፡ እቲ ብፉሚዮ ኪሺዳ ዝተተክአ፡ ናይ ቀረባ ብጻዩ ዝነበረ ዮሽሂሂዴ ሱጋ ተተኪኡ ነይሩ። ኣብ ጃፓን፡ ዋንነት ብረት ፍቑድ ስለ ዘይኰነ፡ ብብረት መጥቃዕቲ ክፍጸም ሳሕቲ ዘጋጥም ተርእዮ እዩ። ተጓንፎታት ፖለቲካዊ ግጭት'ውን ብዙሕ ኣይስማዕን። ኣብ 2014፡ ኣብ ኣመሪካ ምስ ዘጋጠመ ሞት 33,599 ብምንጽጻር ኣብ ጃፓን ብብረት ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሞት ሽዱሽተ ሰባት ጥራይ’ዩ ኣጋጢሙ። ኣብታ ሃገር፡ ብረት ዝዕድግ ሰብ ኣዝዩ ጽንኩር ፈተናን መርመራ ኣእምሮኣዊ ጥዕናን ክሓልፍ ይግደድ።


ከም ፎጣ ተጠቕሊሉ ብነፋሪት ካብ ጃፓን ዘምለጠ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኒሳን

ቢቢሲ ንሚስተር ካርሎስ ጎሰን ሓቲትዎ፤ ከም ኣቕሓ ኣብ ሳንዱቕ ተዓሺግኻ ምኻድ ኣይጨንቕን። ካርሎስ መሊሱ። "ኣብ ህይወተይ እቲ ዝነውሐ ግዘ መዓስ ምዃኑ ትፈልጥ? ኣብ ሳንዱቕ ተዓሺገ ናብ ውሺጢ ነፋሪት  ድሕሪ ምእታወይ እዩ።  እታ ነፋሪት ክሳብ ትለዓል ዝነበራ 30 ደቓይቕ ኣብ ህይወተይ እቲ ዝነወሐን ዘሻቕልን ግዘ እዩ። ኣብ ህይወተይ ከምዚ ዝበለ ነዊሕ ሰዓት ኣሕሊፈ ኣይፈልጥን" ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2019 ፍርቂ ለይቲ ቅድሚ ምብፅሑ እዩ፡ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኒሳን፡ ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ሳንዱቕ ይዕሸግ ኔሩ። እቲ ሳንዱቕ ኣብ ውሽጢ ካርጎ ዝፀዓን እዩ። ብፕላስተር ከረው ኢሉ ተኣሰረ። መብዛሕትኡ ግዘ እዚ ፀቢብ ሳንዱቕ መሳርሕታት ሙዚቃ ተፃዒኖም ዝውሰድሉ እዩ። እዚ ሰብኣይ ብኸመይ ኣብዛ ፀባብ ሳንዱቕ  ኩርምይ ኢሉ ክኣትው ከምዝኸኣለ፡ እንድዒ። እታ ነፋሪት ካብ ጃፓን ቶክዮ ቁሩብ ውፅእ ኢሉ ካብ ዝርከብ መዕርፎ ነፈርቲ፡ ሰዓት 5፡00 ናይ ምሸት እያ ትለዓል። ኣብ ጃፓን ንካርሎስ ኩሉ እዩ ዝፈልጦ። ምናልባት ካብ ቀዳማይ ሚኒስትር እታ ሃገር ቀፂሉ ዝፍለጥ ገፅ እንተሃለወ፡ ናህቱ እዩ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኒሳን እዩ።  ናይ ኒሳን ጥራሕ ኣይኮነን፡ ናይ ፈረንሳይ ፋብሪካ መኪና ዝኾነ ሬኖ'ውን ኣካያዲ ስራሕ ኔሩ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ብሽርሒ ፖለቲካ ማእሰርቲ ተፈሪድዎ። ዓመታዊ መሃያኻ ሓቢእኻ ብዝብል ኣብ ቀይዲ ውዒሉ። ኣብዚ እዋን ጥምረት ኒሳን፣ ሬኖን ሚስቲቡሺን ናይ ዝኾነ ትካል መኻይን ኣካያዲ ስራሕ ኔሩ። ንሱ፡ መንግስቲ ጃፓን ብሽርሒ ፖለቲካ ክኣስረኒ ደልዩ ይብል። ነዚ ድማ እዩ፡ ካብታ ሃገር ዘምልጥ ዘሎ። ሚስተር ካርሎስ ወፃኢ ብምንካይ፡ ንመኪና ኒሳን ኣትራፋይ ጌርዎ እዩ። ፈረንሳዊ ፋብሪካ መኪና ሬኖ፡ 45 ሚእታዊት ብፅሒት ኒሳን ክወስድ ኣኽኢሉ ኔሩ። ሕዚ'ውን ሬኖ፡ ፍርቂ ብፅሒት ኒሳን ምስሓዘ እዩ። ዝኾነ ኾይኑ ሚስተር ካርሎስ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ካብ ምብስባስ ክሃድም ደልዩ። ብዜግነት ሊባኖሳዊ እዩ፤ ክሃድም ደልዩ ዘሎ'ውን ናብ ሊባኖስ እዩ። ኣብ ሃገረ ጃፓን ኣዝዩ ዝተኸበረን ስሙይ ስም ዘለዎን ሚስተር ካርሎስ፡ ኣብ ሓንቲ ሳንዱቕ ውሽጢ ተጠቕሊሉ ኣትዩ ከምልጥ ኢሉ ዝሓሰበ መን ኔሩ? ሓቂ እዩ፡ ቅድሚ እዚ ንሓደ ዓመት  ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩርን ብስሩዕ ማእሰርትን መከራ ርእዩ እዩ። እንተኾነ እዚ ልዑል ክብሪ ዝተጎናፀፈ ሰብ፡ ኣብ ሳንዱቕ ተዓሺጉ ክወፅእ ኢሉ፡ መን ሓሲብዎ? ንሓደ ዓመት ዝተኣሰረ ሚስተር ካርሎስ፡ መዝገብ ክሱ ኣይተዓፀወን፤ ብዋሕስ እዩ ካብ ማእሰርቲ ወፂኡ። ከይዲ መዝገብ ክሱ ንዓመታት ክናዋሕ ይኽእል እዩ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን ኣፍሪሕዎ። ገበነኛ ኮይኑ እንተተረኺቡ፡ ን 15 ዓመታት ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ክለምስ እዩ። ኣብ ጃፓን ድማ ዝኾነ ተጠርጣሪ ገበነኛ ናይ ምብሃል ዕድሉ 99.4 ሚእታዊት እዩ። ስለዚ ዝኾነ ድማ ካርሎስ ወሲኑ። 15 ዓመት ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ካብ ዝብስብስ፡ ንምንታይ 15 ሰዓታት ናይ ሞትን ሕውየትን  ኣይገብርን ኢሉ ቆሪፁ። ግና 15 ሰዓታት ዝወስድ'ውን ኣይነበረን። ካብ ጃፓን ቶክዮ ክሳብ ሊባኖስ ናይ ክንደይ ሰዓት በረራ እዩ? እቲ ዘሻቕል ነገር እኮ እቲ ጉዕዞ (በረራ) ኣይኮነን ይብል፡ ካርሎስ። እቲ ዘሻቕል፡ ቅድሚ እቲ በረራ ነፋሪት ዘሎ ተፍትሽ እዩ። እቲ ዘጨንቕን ካብ 15 ዓመታት ህይወት ማእሰርቲ ዘይንእስ ዘሎ ራዕዲ፡ እታ ነፋሪት ክሳብ ትለዓል ዘሎ ግዘ እዩ። ጎይታ መኻይን፡ ኣቦ ኒሳን ፡ ናይ ካርሎስ መወዳእታ ሰዓት እቲ ስሙይ ካርሎስ ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩር እንከሎ ምስ ዝፈትዋ በዓልቲ እንድኡ ክራኽብ ከምዘይኽእል ተነጊርዎ። ኣብዚ ግዘ እዩ እምበኣር፡ ብትኽክል ሓደ ጅግንነት ክፍፅም ከምዘለዎ ንባዕሉ ዘእመነ ። እዚ መከረኛ ገፀይ እዩ፡ ፀገም ኮይኑኒ እዩ ዝብል ካርሎስ። ናይ ካርሎስ ጎሰን ገፅ ፍሉጥ እዩ። ዝኾነ ይኹን ጃፓናዊ እዩ ዝፈልዮ። ስሙይ ምዃን እዚ እዩ ፀገሙ። እሞ ድኣ ነዚ ስሙይ ገፅ ሒዝካ ከመይ ሾሊኽካ ምምላጥ ይከኣል? "ከምልጥ እንተደልየ ኣብ ውሽጢ ባልጃ ክቑለፍ እግባእ። ወይ ድማ ባልጃ ኣብ ዝመስል ሳንዱቕ ውሽጢ። ካልች ኣማራፂ ኣይነበረን"፡ ባልጃ ወይስ ሳንዱቕ እናበለ ከማርፅ ጀሚሩ። ሳንዱቕ ወይስ ሳንጣ፡ ሳንጣ ወይስ ሳንዱቕ? "ምኽንያቱ፡ እቲ እዋን ኣብ ጃፓን ብዙሓት ምርኢታት ሙዚቃ ዝካየድሉ ግዘ እዩ ኔሩ። ብዙሓት ድምፃውያን ጊታሮም፣ ከበርኦምን ካልእን ዘቐምጥሉ ሳንዱቕ ኣሎ። እዚ ሳንዱቕ ንዓይ ጠቕሊሉ ከእቱ ዝኽእል እዩ። ንሱ ዝሐሸ ኮይኑ ተሰሚዑኒ" ይብል ካርሎስ። ቀፂሉ ዝመፀ ፈተና ድማ፡ ኣብ ናይ ገዛ መሓዩር ዝነበረ ሰብ ክሳብ መዕርፎ ነፈርቲ ብኸመይ ተሓቢኡ ምምላጥ ይኽእል ዝብል እዩ። ሚስተር ካርሎስ፡ ዕድመ ልክዑ ብኽቡር ሱፍ እዩ ከብረቕርቕ ነቢሩ። ቀዳማይ፡ ሃፍታም እዩ፤ ካልኣይ ድማ ስሙይ እዩ። ኣይኮነን ኣብ ጃፓን ኣብ ካልእ ዓለም'ውን ዝኾነ እዩ ዝፈልጦ። ስለዚ ክቕየር ግድን ኔሩ። ተራ  ጅንስን ካናቲራን ተኸደነ። ልባስ ክዳን ካብ ዝሽየጠሉ ዕዳጋ፡ ጅንስን ካናቲራን ዓዲጉ ተኸደነ እሞ፡ ነቲ ዘይድፈር፡ ደፈረ። ብድሕሪኡ፡ እቲ ዋና ተወሳኦ ተጀመረ። ካብ መንበሪኡ ቶክዮ ተበጊሱ፡ ከም ንፋስ ብዝሕንበብ ባቡር፡ ናብ ሶሳካ ኸደ። ኣብ ኦሳካ መዕርፎ ነፈረቲ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ'ውን ሓንቲ ናይ ውልቀ ነፋሪት ትፅበዮ ኣላ። ናብታ ነፋሪት ቅድሚ ምእታዉ ግና፡ ናብ ሓደ ኣብ ቀረባ ርሕቐት ዝርከብ ሆቴል ክኸድ ኣለዎ። ኣብቲ ሆቴል እዩ፡ ናህቱ ሳንጣ (ባልጃ) ዘሎ። ኣብኡ እዩ ናህቱ ሳንዱቕ ዘሎ። ክዳን ዝሕዘሎ ግን ኣይኮነን። ሚስተር ካርሎስ ዝኣትወሉ ሳንጣ እምበር። "ሓንሳእ ናብቲ ሳንጣ ተኾርሚኻ ምስ ኣተኻ፡ ብዛዕባ ዝሓለፈን መፃእን ምሕሳብ ደው ተብል ኢኻ። ስለ እታ ፃት ንሳ ጥራሕ ኢኻ ትሓስብ" ኢሉ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል። ሚስተር ካርሎስ ናብቲ ሆቴል ክኣቱ'ምበር ክወፅእ ኣይተርኣየን።  ንሱ ካብ ዝኣተወሉ ሆቴል፡ ካልኦት ክልተ ሰባት (ኣቦን ወድን)` ሳንጣን ካልእ ናይ ሙዚቃ መሳርሕን ተሸኪሞም ክወፅኡ ግና ተራእዮም። እዞም ኣቦን ወድን ማይክልን ቴለርን ይበሃሉ። ድምፃውያን ኢና ኢሎም እዮም፡ ናብታ ነፋሪት ክስቀሉ። ስሙያት ድምፃውያን ኢና ኢሎም እዮም፡ ናይ ውልቀ ነፋሪት (ጄት) ከብርሩ። "ብጠቕላላ፡ ንኣስታት ሓደ ሰዓትን ፈረቓን ኣብ ውሽጢ ሳንዱቕ ከምዝፀናሕኩ እየ ዝግምት። እንተኾነ ንሓደ ዓመትን ፈረቓን ዝፀናሕኩ እዩ መሲሉኒ" ይብል ካርሎስ። ዝኾነ ኮይኑ፡ እታ ናይ ውልቀ ነፋሪት (ጄት) ኣብ ሰዓታ ተበጊሳ ክትበርር ተፈቒዱላ። ሙሉእ ለይቲ በሪራ፤ ፈለማ ኣብ ቱርኪ ዓሪፋ። ብድሕሪኡ፡ እቲ ሳንዱቕ ብኻልእ ነፋሪት ናብ ሊባኖስ በሪሩ። ንርእሶም ከም ድምፃውያን ኣምሲሎም፡ ንሚስተር ካርሎስ ከም ፎጣ ብሳንዱቕ ጠቕሊሎም ብውልቀ ነፋሪት ከምልጥ ዝገበሩ ኣቦን ወድን ማይክል ቴይለርን ወዱ ፒተር ቴይለርን፡ ብሃገሮም ኣሜሪካ ንጃፓን ተመሓላሊፎም ተዋሂቦም። ገበነኛታት ኮይኖም ስለዝተረኸቡ ድማ፡ ማእሰርቲ ሰለስተ ዓመት  ይፅበዮም። ጎይታ ኒሳን፣ ሬኖን ሚስቲቡሺን ካርሎስ ግና፡ ኣብ ትውልዲ ሃገሩ ሊባኖስ ተኸቢሩ፡ ናብርኡ ቀፂሉ ኣሎ። እታ ከም ፎጣ ተጠቕሊላ ዝመፀላን፡ ህይወቱ ዘድሓነትን ሳንዱቕ'ከ ኣበይ ትህሉ?


ኮሮናቫይረስ፡ ጃፓን ኣብ ውሽጢ ክታበት ሞዴርና ጸሊም ዝሕብሮም ቁርጽራጽ ነገራት ረኺበ ኢላ

ጃፓን ሞዴርና ኣብ ዝተባህለ ዓይነት ክታበት ኮቪድ-19፡ ጸሊም ሕብሪ ዘለዎም ደቀቕቲ ባዕዲ ነገራት ምርካባ ኣፍሊጣ። ሓደ ፋርማሲስተ ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ብልቃጥ ክታበት ኮሮናቫይረስ ብርክት ዝበለ ጸሊም ባዕዲ ነገራት ከም ዝረኸበ ሰበስልጣን እታ ሃገር ሓቢሮም። ብዙሓት ሰባት ድማ ምስቲ ቁርጽራጽ ነገራት ዝተረኸቦ ብልቃጥ ተጠሚሮም ካብ ዝመጽኡ ካልኦት ብልቃጣት ከም ዝተኸተቡ ተፈሊጡ። ኣብዚ እዋን ከኣ እቲ ጥምሮ (‘ባች’) ንሰባት ካብ ምኽታብ ክቋረጽ ተገይሩ’ሎ። እታ ሃገር ቅድም ክብል’ውን ኣስታት 1.63 ሚልዮን ክታበት ሞዴርና ተበኪሉ ብዝብል ድሕሪ ምእጋዳ’ዩ እዚ ናይ ኩነታት ኣጋጢሙ ዘሎ። እቲ ፋርማሲስት ኣብ ውሽጢ እቲ ክታበት ባዕዲ ነገራት ከይህልው የረጋግጽ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ነቶም ጸለምቲ ደቀቕቲ ነገራት ክረክብ ከም ዝኸኣለ ድማ ተገሊጹ። ማዕኸናት ዜና ጃፓን ከም ዝበልኦ ብሰንኪ እቶም ብኽለት ዘጋጠሞም ዝተባህሉ ክታበታት ዛጊድ ዝተረኣየ ሓደጋ ጥዕና የለን። ኣብታ ሃገር ክታበታት ዘቕርብ ታኬዳ ዝተባህለ ኣከፋፋሊ መድሓኒታትን ናውቲ ሕክምናን እቶም ባዕዲ ነገራት ተረኺቦም ምስ ተባሃለ ሰለስተ ጥምሮታት ክታበት ሞዴርና ናብ ዕዳጋ ካብ ምቕራብ ገቲኡ’ሎ። ነቶም ክታበታት ዝዕሽግ ሮቪ ዝተባህለ ስፔናዊ ትካል መድሓኒትን ናውቲ ሕክምናን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ድማ፡ እቲ ጸገም ኣብ ስፔን ኣብ መስርሕ ምፍራይ ዘጋጠመ ክኸውን ከም ዝኽእል ሓቢሩ። ምጽራይ ከካይድ ምጅማሩ’ውን ወሲኹ ገሊጹ። ውድድራት ፓራለምፒክ ተአንግድ ዘላ ጃፓን ኣዝዩ ይውስኽ ምስ ዘሎ ምልባዕ ኮቪድ ኣብ ምቅላስ ትርከብ። ዛጊድ ልዕሊ 40 ሚኢታዊት ካብ ህዝባ ምሉእ ክታበት [ክልተ ዙር] ዝወሰደ ኮይኑ፡ 50 ሚኢታዊት ድማ ገና ነቲ ቀዳማይ ዙር ክታበት ጥራሕ ወሲዱ’ሎ።


በርሊን ማራቶን፡ ኣትሌት ቀነኒሳ በቀለ ኣብቲ ሰንበት ዝኻየድ ውድድር ማራቶን ክሳተፍ'ዩ

ኣትሌት ቀነኒሳ በቀለ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ኣብ በርሊን ኣብ ዝካየድ ውድድር ማራቶም ከምቲ ቅድሚ ሕጂ ኣብ በርሊን ማራቶን ዝፈጸምኩዎ ጌጋ ኣይደግምን ኢሉ። እቲ ኣትሌት ብ2019 ዓ.ም ኣብ ጀርመን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ማራቶን ክብረ ወሰን ዓለም ንምምሕያሽ ክልተ ካልኢታት ምስ ተረፎ ኣብቲ ውድድር ከም ዝተዓወተ ይዝከር። "ቅድሚ እቲ ውድድር ነቲ ክብረወሰን ንምምሕያሽ ኣይተዳለኹን ነይረ፤ እንተዝዳሎ ነይረ ነቲ ክብረወሰን ምሰበርክዎ ነይረ" ክብል ኣብ ኢንስተግራም ኣብ ዝፈነዎ ቪድዮ ተዛሪቡ። ቀነኒሳ ኣብቲ ናይ 2019 ውድድር ማራቶን ክልተ ካልኢት ጥራይ ተሪፈንኦ እናሃለዋ ነቲ ክብረወሰን ዘይምምሕያሹ "ወትሩ'ዩ ዘሰንብደኒ" ክብል እንከሎ ኣብዚ ሰንበት ዝካየድ ውድድር ብኬንያዊ ኣትሌት ሌሊዩድ ኪፕቾጌ ዝተታሕዘ ክብረወሰን ንምምሕያሽ መደብ ኣለኒ ኢሉ። ኣትሌት ቀነኒሳ በቀለ ካብ ዝመርጾም ውድድራት ሓደ በርሊን ማራቶን ከም ዝኾነ ይገልጽ። "ብዙሕ ሰብ ዝሳተፈሉ'ዩ፤ ጽቡቕ ኩነታት ኣየር'ውን ኣለዎ። እቲ ከተማ ጽሩይ ስለ ዝኾነ ይፈትዎ'የ" ኢሉ። ኣብ ከተማታት በርሊን፣ ለንደን፣ ቦስተንን ኒውዮርክን ዓብዩ ትጽቢት ዝወሃቦም ውድድራት ማራቶን ይዳለው'ዮም። በርሊን ማራቶን ድማ ብዝተፈለየ መልክዑ ብዙሕ ግዜ ክብረወሰናት ዝመሓየሸሉ መድረኽ'ዩ። ኣብዚ ዓመት ኣብ ዝካየድ ውድድር ዘይሳተፍ ኤሊዩድ ኪፕቾጌ ኣብ 2018 ኣብ ዝነበረ ውድድር ብ2፡01፡39 እቲ ናይ ዓለም ክብረወሰን ክሕዝ ክኢሉ። ቀነኒሳ ድማ ኣብቲ ኣብ 2019 ዝተኻየደ ውድድር ብ2፡01፡41 እዩ ወድድሩ ዛዚሙ። ኣብዚ ውድድር ትጽቢት ዝግበረሎም ካልኦት ኣትሌታት ካብ ኣትሌት ቀነኒሳ ብተወሳኺ ብዙሓት ትጽቢት ዝግበረሎም ኢትዮጵያውያን ኣትሌታት ክሳተፉ'ዮም'። ኣብ 2017 ካልኣይ ዝወጽአ ጉዬ ኣዶላ፣ ወዲ 22 ዓመት ኦሊቃ ኣዱኛ ኣብዚ ወድድር ክሳተፉ ትጽቢት ይግበረሎም። ኦሊቃ ብ2020 ኣብ ዱባይ ማራቶን ተዓዊቱ ነይሩ። ኣብ 2021 ኣብ ጃፓን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ሌክ ቢዋ ማራቶን ዝተዓወተ ጃፓናዊ ሂዴካዙ ሂጂካታ'ውን ካልእ ትጽቢት ዝግበረሉ ተወዳዳሪ ኮይኑ፡ እቲ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ውድድር ሰንበት ንጉሆ ክካየድ'ዩ። ብናይ ደቂ ኣንስትዮ ኢትዮጵያዊት ህይወት ገብረኪዳን፣ ሻምፒዮና ኮፐንሃገንን ሊዝበንን 2015 ኬንያዊት ፒዩሪቲ ሪኦኖሪፓ ካልኦት ትጽቢት ዝተገብረለን ተወዳደርቲ'የን።


ቶዮታ፡ ብሰንኪ ሓደጋ ተኣጊደን ዝጸንሓ መራሒ ዘይብለን መካይን ዳግም ስራሕ ጀሚረን

ኣብ ቶኪዮ ኣብ ሓደ ጸወታታት ፓራለምፒክ ዝካየደሉ መንደር ኣብ ኣገልግሎት ውዒለን ዝነበራ ፍርያት ቶዮታ ዝኾና መራሒ ዘይብለን ተሽከርከርቲ ዳግም ስራሕ ክጅምራ ተፈቒዱለን። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሓንቲ ካብዚአን ዝኾነት መኪና ንሓደ ዓይነ ስውር ተወዳዳሪ ምስ ሃረመት እተን ተሽከርከርቲ ተኣጊደን ጸኒሐን። እቲ ተወዳዳሪ ዝበጽሖ ጉድኣት ከቢድ'ኳ እንተዘይኮነ ብሰንኪ'ቲ መጉዳእቲ ግን ኣብቲ ውድድር ክሳተፍ ኣይክኣለን። እተን ተሽከርከርቲ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ሰባት ጉድኣት ከየብጽሓ ብዝብል ድማ ተወሳኺ ቑጽጽር ዝገብሩ ሰራሕተኛታት ተመዲቡለን ኣሎ። ተሳታፊ ፓራለምፒክ ዝኾነ ኣባል ጉጅለ ጁዶ ጃፓን ኣራሚቱ ኪታዛኖ ብሓሙስ ብናይ እግረኛ መቋረጺ መገዲ [ዜብራ] ኣብ ዝሓልፈሉ ዝነበረ ኣጋጣሚ'ዩ ብመኪና ተገጭዩ። በዚ ምኽንያት ካብቲ ዝወዳደረሉ ዝነበረ ናይ 81 ኪሎ ግራም ውድድር ከይተሳተፈ ተሪፉ። ትማሊ ቶዮታ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "እቲ መኪና ንነገራት ዝፈልየሉ ኣካል [ሴንሰር] ናይቲ ኣጋር መሳገሪ ብምርዳእ ነቲ ኣውቶሜቲክ ፍሬን እንተንቀሳቐሶን ኣብ ውሽጢ ዝነበረ ኦፕሬተር ናይ ሓደጋ እዋን ነቲ ፍሬን እንተተጻዕኖን እቲ መኪና ሙሉእ ንሙሉእ ቅድሚ ጠጠው ምባሉ ነቲ ኣጋር ኣርኪቡዎ" ኢሉ። እቲ ኩባኒያ ድሕነት ኣጋር ተጉዓዝቲ ንምሕላው ልዕሊ ሓደ በዓል ሞያ ድሕነት ዝተመደበ ኮይኑ እቲ ተሽከርካሪ ዝጉዓዘሉ ፍጥነት በቲ ኦፕሬተር ክውሰን ተገይሩ'ዩ ክብል'ውን ሓቢሩ። እዚ ተጉዓዝቲ ንምንቃሕ ዝሕግዝ ልዑል ድምጺ ዘካተተ'ዩ ተባሂሉ። ኣብቲ ውድድር ፓራሎምፒክ ዝካየደሉ መንደር፡ ሰብ ኣብ ዝበዝሖም መቋረጺ መገዲታት ዘለው መምርሒታት ኣጋር ካብ ሽዱሽተ ናብ 20 ሓፍ ከም ዝብሉ ክግለጽ እንከሎ፡ "መዓልታዊ ኣገልግሎትና ክሳብ እንውድእ ምምሕያሻት ድሕነት ክንገርብ ኢና" ክብል ቶዮታ ኣፍሊጡ። እቲ መራሒ ዘይብሉ መኪና ሓደጋ ምስ ኣብጽሐ ፈጻሚ ስራሕ ቶዮታ ኣኪዮ ቶዮዳ ኣብ ኣደባባይ ይቕሬታ ሓቲቱ እዩ። እዘን ሙሉእ ንሙሉእ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ተሳተፍቲ ኦሎምፒክን ፓራሎምፒክን  ናብቲ ናይ ውድድር ቦታ ብፍጥነት ንክበጽሑ እየን ናብ ስራሕ ክኣትዋ ተገይሩ።


ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ፡ በሰላታት ምኻድ ጥንሲ

ካብ ሞንጎ ሓሙሽተ ጥንሲ እቲ ሓደ ሓደጋ ምኻድ ከጋጥሞ ከም ዝኽእል ይግለፅ።  እዚ ድማ ከቢድ ፈተና ህይወት ከም ዝኾነ በዚ መገዲ ዝሓለፋ ኣደታት ይዛረባ። ገለ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ዓለም ዝነብራ ኣዴታት ነቲ ዘጋጠመን ምውራድ ጥንሲ ኣመልኪተን ዛንተአን ከም ዝስዕብ የካፍላ። ሚልካ ዋማዲ - ዕድመ 37 - ካብ ማላዊ ናይ መጀመርታ ውላደይ፡ ናይ ሓሙሽተ ወርሒ ነፍሰ ጾር እንከለኹ ስኢነዮ። ሃንደበት ብሞንጎ ኣእጋረይ ማይ ከም ዝፈሰኒ ተሰሚዑኒ። ሽዑ ናብ ሆስፒታል ከይደ፤ ጥንስኺ ወሪዱ ኢሎምኒ። ኣብ ኣካላተይ እንታይ ይፍጠር ከም ዘሎ ኣይፈልጥን ነይረ። ነቲ ዝሞተ ቆልዓ ክወልዶ ከም ዘለኒ’ውን ኣይተገንዘብኩን። ኣብ ክፍሊ ክትትል ሕሙማት እቲ ሆስፒታል ንበይነይ ገዲፎምኒ፤ ኣዝዩ ዘሰንብድ ኩነታት ነይሩ። ልክዕ ከም ሕማም ሕርሲ ክስምዓኒ ጀሚሩ፤ እንታይ ክገብር ከምዘለኒ ግን ኣይፈልጥን። ኣብ ፊልምታት ጥራይ፡ ብሕርሲ ዝተትሓዛ ኣዴታት ካብ ላዕሊ ክደፍኣ ከም ዘለወን ይርኢ ስለ ዝነበርኩ፡ ኣነ’ውን ከምኡ ገበርኩ። እቲ ቓንዛ ዝከኣል ኣይነበረን። ዝኾነ ነገር ደፊኡ ክወጽእ ተሰምዓኒ፤ ውላደይ። እንታይ ክገብር ከም ዘለኒ ግና ኣይፈልጥን። ኣብቲ ክፍሊ ሕክምና ንበይነይ እየ ዘለኹ። እዚ፡ ዘስዓቦ ስነልቦናዊ በሰላ ኣዝዩ ከቢድ’ዩ። ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብና ብዛዕባ ምውራድ ጥንሲ ክትዛረብ ኣይትኽእልን። ከም ነውሪ እዩ ዝቑፀር። መብዛሕቲኡ እዋን እቲ ቆልዓ ክውለድ ብዘይምኽኣሉ እትንቀፍ እታ ጓል ኣንስተይቲ እያ። ኣብ እዋን ጥንሲ ዝህሉ ጥዕናዊ ሳዕቤናት ብዙሓት ሰባት ኣይግንዘብዎን። ኣብቲ እዋን ፅቡቕ ስምዒት ከይስምዓኒ ዝገበረ ኣጋጣሚ ነይሩ። ብዛዕባ ጥንሲ ብግልፂ ክንዘራረብ ከም ዝግብአና እሓስብ። እንተዘይኮይኑ ግን ተነጽሎ’ዩ ዝስምዓካ፤ ክትሓውይ’ውን ኣይትኽእልን። በዚ ኩነታት፡ ሰለስተ ቈልዑ ስኢነ ኣለኹ፤ ካልኦት ሰለስተ ቆልዑት ግን ኣለዉኒ። ብድሕሪ ምውራድ ጥንሲ’ውን ተስፋ ኣሎ’ዩ። ዶክተር ማኪ ካጋሚ - ዕድመ 50 - ቶኪዮ ጃፓን ሓሙሽተ ጊዜ ምውራድ ጥንሲ ኣጋጢሙኒ’ሎ። ኩሎም ከበድቲ'ኳ እንተነበሩ ብፍላይ ኣብቲ ሳልሳይ ግን ዝኸፍአ ነይሩ። ደም ክፈሰኒ ምስ ጀመረ ዝኾነ ዝተፈጠረ ፀገም ከም ዘሎ ተገንዚበ። ናብ ሓደ ውራይ ተዓዲምና ከይድና። ናብቲ ውራይ ዝመጽኡ ሰባት ብዛዕባ ፍቱዋት ደቆም ይዛረቡ ነይሮም። ኣነን በዓል ገዛይን እውን ናይ ግድን ቆልዓ ክህልወና ከም ዝግባእ ሓሰብኩ። ከቢድ ቃንዛ እናተሰምዓኒ ንኸምስል ፍሽኽ ይብል ነይረ። ፀኒሑ ኣብ ከባቢ ከብደይ ሓያል ቃንዛ ክስምዓኒ ጀሚሩ። ካብቲ ድግስ ቀልጢፈ ክወጽእ ከምዘለኒ ግን ኣይሓሰብኩን። ደሓር ድማ ናብ ገዛና ክንኸይድ ናብ መኪና ኣተኹ። ሽዑ ብኸቢድ ደም ክፈሰኒ ጀሚሩ። ናብ ገዛ ምስ በጻሕና ናብ ሽቓቕ ኣትየ። እቲ ገና ዘይጠንከረ ደቂ ክወጻእ ሪኤዮ። እቲ ቓንዛን ሓዘንን ዝርሳዕ ኣይኮነን፤ ኩልግዜ እዝክሮ። ኣብ ህይወተይ እቲ ዝሓሰመ እዋን ነይሩ። ዶክተር እየ። እቲ ምውራድ ጥንሲ ናተይ ጌጋ ከም ዘይኮነ'ኳ እንተፈልጥኩ ሎሚ’ውን ሕንከት ይስምዓኒ። ኣብ ጃፓን ሓደ እምነት ኣሎ። ወለዲ ዝኾንዎም ዝመርፁ ብዓልቶም እቶም ህጻናት’ዮም። ኣነ ፍፁም ምሉእ ዝኾነ ቆልዓ ክህልወኒ ስለ ዝደልይ፤ በዚ ምኽንያት ከኣ ቆልዑት ኣደ ክኾኖም ከም ዘይመርፁኒ ሓንቲ መሓዛይ ነገረትኒ። ስለዚ በቲ ዘጋጠመ ምውራድ ጥንሲ ንነብሰይ ተሓታቲ ገበርኩ። ቤተሰብ ግን ናይ ስራሕ ፃዕቒ ስለ ዘለኒ እቲ ምውራድ ብሰንኩ ዘጋጠመ ክኸውን ከም ዝኽእል’ዮም ዝሕብሩኒ። ሰባት ኣብ ጎኒ እታ ምውራድ ጥንሲ ዘጋጠማ ኣደ ክህልዉ እምዕድ። ዝተፈለየ ነገር ክትገብሩላ ዘይኮነስ ምስኣ ክትኾኑን ክትሰምዕዋን ጥራሕ። ቲዳ ሳማቴ - ዕድመ 27 - ኪነባ ካብ እትብሃል ቁሸት ጋምቢያ ደቂኣንስትዮ ኣብ ፈላሞት ግዚያት ጥንሲ ናብ ትካላት ጥዕና ከይደን ክትትልን ማዕዳን ክረኽባ ይግባእ። ኣብ ቁሸትና ግን ትካላት ጥዕና ብቐረባ ኣይርከብን። እዚ ክቕየር ኣለዎ። ሓደ መዓልቲ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቐትሪ ንነዳዲ ዝኸውን ከቢድ ዕንጸይቲ ተሰኪመ ነበርኩ። ብዙሕ ከይፀንሐ ድማ ደም ክፈሰኒ ጀሚሩ። ከበድቲ ነገራት ናብ ምውራድ ጥንሲ ከቃልዑ ከም ዝኽእሉ ኣይፈልጥን ነይረ። ናብ ሓደ ኣብ ከባቢና ዝርከብ ሆስፒታል ተወሲደ፤ ግን ከኣ ኩሉ ነገር ደሓን ከም ዝኾነ ተሓቢሩኒ ናብ ገዛይ ተመለስኩ። ምሸት ነብሰይ እናተሓጸብኩ ግን ከቢድ ቃንዛ ክስምዓኒ ጀሚሩ። ኩሉ ነገር ከኣ ኣብ ውሽጢ ሓጺር ጊዜ ናብ መሬት ወጺኡ ዝርግፍ ይብል። እቲ ድቂ ናብ ሆስፒታል ክወስዶ ስለ ዝነበረኒ ድማ ሒዘዮ ከድኩ። ሽዑ ፅቡቕ ክንክን ሕክምና’ኳ እንተተገበረለይ፡ ውሽጠይ ግን ብሓዘን ተሰይሩ በይነይ ከም ዝኾንኩ ክስምዓኒ ጀመረ። በዓል ገዛይ ኣብ ካልእ ሃገር’ዩ ነይሩ። ኣብ ጋምቢያ ሓደ ኣተሓሳስባ ኣሎ። ዝተመርዓወት ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ውሽጢ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ዘሎ እዋን ቆልዓ ክትወልድ እንተዘይኪኢልካ፡ ነቲ ሰብኣይ ንገንዘቡ ክትብል ከም ዝተመርዓወቶ ይቑጸር። ኣብ ገለ እዋናት ካብ በዓልቤትካ ዝኾነ ነገር ክትሓትት ከም ዘይብልካ እዩ ዝስምዓካ። ምኽንያቱ ቆልዓ ስለ ዘይሃብካዮ። ሕጂ ግን፡ ፅብቕቲ ቆልዓ ሰለስተ ወርሒ ኣላትኒ። ጆሴ ብራነን - ጓል 33 ዓመት - ብሪጣኒያ ደም ክፈስስ ኣብ ዝጅምረሉ እዋን ተስፋኻን ሕልምታትካን ከም ዝቐሃመ ይስምዓካ። ብዙሕ ደም ክፈስስ ክትርእይ ኣብ እትጅምር ግን ከኣ ደው ክተብሎ ከም ዘይትኽእል ኣብ እትግንዘበሉ እዋን ከቢድ ስቓይ ይስመዓካ። ካብ 2018 ንደሓር ሓሙሽተ ጊዜ ምውራድ ጥንሲ ኣጋጢሙና’ሎ። እንተኾነ ሎሚ’ውን ከም ደቅና ኢና ንቖጽሮም። ክውለዱሉ ንዝነበረ መዓልቲ እናዘከርና ልደቶም ነኽብረሎም ኢና። ብድሕሪ እቲ ሳልሳይ ምውራድ ጥንሲ ኣብ ፅባሕ ዘሰንብድ ክስተተስ ንዘጋጥም ውጥረት [post-traumatic stress] ከም ዝተቓላዕኹ ፈሊጠ። ብድሕሪኡ ክልተ ጊዜ ተወሳኺ ምውራድ ጥንሲ ኣጋጢሙኒ። ቆልዓ ንምርካብ ፈተነ ክንገብር ቀጺልናሉ ሎሚ ንሻድሻይ ጊዜ ነብሰፆር ኮይነለኹ። ነዚ ምስ ፈለጥኩ ግን ብኸቢድ ፍርሒ’የ ተሸሚመ። ሕዚ ኣብ ናይ መወዳእታ መዓልታት እዋን ጥንሲ እርከብ። ሕጉስቲ ኮይነ ኣለኹ። [ጆሴን በዓልቤታ ዴቪድን ብሰላማዊ ሕርሲ ቆልዓ ረኺቦም ኣለዉ] ታሚራ ዳን - ጓል 34 - ካብ ኣሜሪካ ኣብ ጥቅምቲ 2014 ምስ ከቢድ ቃንዛ ሑቖ ካብ ድቃሰይ ተበራቢረ። ንዶክተር ምስ ኣዘራረብክዎ ድርቀት ክኸውን ከም ዝኽእል ብምሕባር ናብ ሆስፒታል ክኸይድን ኣልትራሳውንድ ክለዓልን ሓቢሩኒ። ዝበለኒ ክገብር ግን ኣይከኣልኩን ምኽንያቱ እቲ ምውራድ ጥንሲ ገና ኣብ ገዛ ከለኹ’ዩ ጀሚሩኒ። ኣብ ገዛ በይነይ እየ ነይረ። እንታይ ይፍጠር ከም ዘሎ ኣይፈልጥኩን፤ ዝረግአ ደም ክፈስስ ጥራይ የርኢ። ኣምቡላንስ መፂኣ ናብ ሆስፒታል ምስ በፃሕኹ ድማ “ሓሓሊፉ ከምዚ ዝበለ ነገር የጋጥም’ዩ” ክብል ዶክተር ሓበረኒ። ፀኒሑ ግን ነቲ ዝተረፈ ኣካል ናይቲ ድቂ ፀሪጉ ዘውጽእ መድሓኒ ስለ ዝተወሃበኒ ንፍርቂ ሰዓት ዝኸውን ኣብ ዓራት’ቲ ሆስፒታል ክፀንሕ ተነጊሩኒ። ብዛዕባ ምውራድ ጥንሲ ዘረድእ ፅሑፋት ሂቦም ድማ ናብ ገዛይ ሰንዮምኒ። እዚ ዘሕደረለይ ስነልቦናዊ በሰላ ነዊሕ ዝጸንሐ ነይሩ። ዶኳትር ግን ዝለመድዎ ኣጋጣምታት ከይኮነ ኣይተርፍን “ከጋጥም ዝኽእል’ዩ፤ ኣጆኺ በርትዒ፤ ፅንሕ ኢልኪ ፈትኒ” ኢሎም’ዮም ዘፋንዉኻ። ውሉደይ ብዘጋጠመኒ ምውራድ ኣብ ናይ ገዛይ ሽቓቕ ስለ ዝሰኣንክዎ ንነዊሕ እዋን ዝሃሰየኒ ጉዳይ ነይሩ። ንሽድሽተ ኣዋርሕ መዓልታዊ ብሓዘን እነብዕ ነይረ መስለኒ። ኣብቲ እዋን ሓጋዚት መምህር’ኳ እንተነበርኩ ናብ ጥቓ ህጻናት ግን ክፅጋዕ ድልየት ኣይነበረንን። ሞያዊ ማዕዳ (ምኽሪ በዓልሞያ) ረኺበ’የ። ሸሞንተ ዓመታት እንተተቖጸሩ’ኳ ክሳብ ሎሚ ግን ኣብ ሕክምናዊ ክትትል ኣለኹ። ተዘክሮታት ናይቲ ተጓንፎ ድማ ክሳብ ሎሚ ኣብ ውሽጠይ ኣሎ።


ኢትዮጵያውያን ኣትሌታት ንኦሎምፒክ ቶኪዮ ከመይ ተዳልዮም ኣለዉ?

ኣብ ውድድራት ኦሎምፒክ ቶኪዮ ካብ ሕሉፍ እዋናት ዝሓሸ ውጽኢት ንምምዝጋብ ከም ዝተዳለዉ ኣትሌታትን ኣሰልጠንትን ኢትዮጵያ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። እቲ ኣብ ጃፓን ቶኪዮ ዝካየድ ውድድራት ኦሎምፒክ ድሕሪ ጽባሕ ዓርቢ [23 ሓምለ 2021] ዝጅመር ኮይኑ ንኽልተ ሰሙን ክጸንሕ’ዩ። ፌደሬሽን ኣትሌቲክስ ኢትዮጵያ 35 ኣትሌታት ብምሓዝ ናብ ቶኪዮ ዝጓዓዝ ኮይኑ እቶም ኣትሌታት ኣብ 7 ዝተፈላለዩ ርሕቐታት ከም ዝወዳደሩ ተፈሊጡ’ሎ። ናይ 5 ሽሕ 10 ሽሕን ርሕቐት ክብረወሰን ዓለም ዝሓዘት ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ እውን ኣባል እቲ ኢትዮጵያ ትልእኾ ጉጅለ ኮይና’ላ። ንምዃኑ ብወገን ኣትሌታት ዝተገበረ ምድላው እንታይ ይመስል? እንታይ ውጽኢት ትጽቢት ይግበር? ንዝብሉ ሕቶታት ምላሽ ንምርካብ ንገለ ኣትሌታት፣ ኣሰልጣንን ፕረዚደንት ፌደሬሽን ኣትሌቲክስን ኣዘራሪብና ኔርና። ሰለሞን ባረጋ ሰለሞን ንሃገሩ ወኪሉ ዝወዳደረሉ ርሕቐት 10 ሽሕ ሜትር’ዩ። “ጽቡቕ ውጽኢት ክነምጽእ ኢና ኢለ እሓስብ። ክሳብ ሎሚ ኣብ 5 ሽሕ ሜትር ይወዳደር ነይረ። ኣብ 10 ሽሕ ተወዳዲረ’ኳ ዘይፈልጥ እንተኾንኩ [ስልቲ] ኣገይይኦም ግን እፈልጦ’የ። ክብረወሰን ምስ ዘለዎም ኬንያውያንን ኡጋንዳውያንን እየ ክወዳደር” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ናይ 10 ሽሕ ሜትሮ ርሕቐት ውድድር ዓርቢ 23 ሓምለ 2021 ከም ዝካየድ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብዚ ውድድር ከኣ ብዘይካ ሰለሞን፡ ዮሚፍ ቀጀልቻን በሪሁ ኣረጋዊን ዝበሃሉ ኣትሌታት ንኢትዮጵያ ክውክሉ እዮም። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ናይ ኦሎምፒክ ውድድራት [ሪዮን ለንደንን] ብ 5ን 10ን ሽሕ ሜትሮን ተሸላሚ ወርቂ ዝነበረ መሓመድ ፋርህ ንተሳታፍነት ዘብቅዖ ሰዓት ከማልእ ብዘይምኽኣሉ ኣብ ቶኪዮ ኣይሳተፍን። ኣትሌት ደራርቱ ቱሉ ኣብ ትሕቲ ሳህራ ካብ ዝርከባ ሃገራት ንፈለማ እዋን ኣብ ውድድራት ኦሎምፒክ ወርቂ ዝረኸበት ፈላሚት ጸላም ኣፍሪቃዊት ምዃና ይፍለጥ። ሎሚ ድማ ንፌደሬሽን ኣትሌቲክስ ኢትዮጵያ ብምውካል ናብ ቶኪዮ ክትኸይድ’ያ። “ገለ ጸገማት’ኳ ዘይሰኣኑ እንተኾኑ ምድላውና ግን ጽቡቕ እዩ። ኩሉ ዓወት ንምርካብ ተዳልዩ’ዩ ዝመጽእ ስለዚ ንሕና’ውን ንዓወት ተዳሊና ኣለና” ክትብል እታ ፕረዚደንት ፌደሬሽን ኣትሌቲክስ ኢትዮጵያ ተዛሪባ። እቲ ፌደሬሽን ኣብ ውሽጢ ዓድን ወጻእን ካብ ዝተገበሩ ውድድራት ብዝወሰዶ ገምጋም መሰረት ኣብ ኦሎምፒክ ቶኪዮ ዝሳተፉ ኣትሌታት ክምልምል ኪኢሉ’ሎ። “ፈጣሪ እንተሓጊዙና ውጽኢት ክነምጽእ ኢና ኢልና ንሓስብ። ለበዳ ኮቪድ-`19 ግን ከምልብና ከይንሰርሕ ኣተኣጓጒሉና እዩ” ኢላ ኣትሌት ደራርቱ። ሹራ ቂጣታ ኣትሌት ሹራ ቂጣታ ኣብ ኦሎምፒክ ንፈለማ እዋን’ዩ ክሳተፍ። ሹራ ኣብ ውድድር ማራቶን ንኢትዮጵያ ዝውክል ኮይኑ “ንሃገርን ንውልቅናን ወርቂ ክነምጽእ ኣለና ብዝብል ኢና ንዳሎ ዘለና” ኢሉ። ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ማራቶን ለንደን ንኬንያዊ ኢሊዩድ ኪፕቾጌ ብምስዓር ወርቂ መዳልያ ዝወሰደ እዚ ኣትሌት፤ ኣብ ለንደን እውን ምስቲ ወናኒ ክብረ ወሰን ማራቶን ክራኸብ’ዩ። ምስ ሹራ ንኢትዮጵያ ዝውክሉ ኣትሌታት ከኣ ሌሊሳ ደሲሳን ሲሳይ ለማን ኮይኖም ኣለዉ። ዋና ኣሰልጣኒ ነዊሕ ርሕቐት ዝኾነ ኮማንደር ሑሴን ሺቦ ኣብ ኦሎምፒክ ንኣትሌታት ሒዙ ክሳተፍ ከሎ እዚ ናይ ቶኪዮ ንሻድሻይ ጊዚኡ እዩ። “ዝለዓለ ውጽኢት ንምምዝጋብ ኣትሌታትና ኮኑ ንሕና ብኣካልን ብስነልቦናን ድልዋት ኢና” ክብል ንቢቢሲ ርእይትኡ ሂቡ። ኣሰልጣኒ ሑሴን ብ5ን 10ን ሽሕ ሜትሮ ንዝሳተፉ ኣትሌታት’ዩ ክመርሕ። “ብደቂ ኣንስትዮን ደቂተባዕትዮን ዝሳተፉ ኣርባዕተ ጉጅለ ክመርሕ’የ። ቀዳማይን ካልኣይን ደረጃ ንምሓዝ ተሊምና ንሰርሕ ኣለና” ኢሉ። ወሲኹ ቅድሚ ሎሚ ካብ ዝተመዝገበ ውጽኢት ዝሓሸ ኣብ ኦሎምፒክ ቶኪዮ ከም ዝምዝገብ ተስፋ ከም ዝገብር ተዛሪቡ።


ኦሎምፒክ ቶክዮ 2020፡ ኤርትራ ብ13 ኣትሌታት ክትውከል እያ

ኣብቲ ካብ 23 ሓምለ ክሳብ 8 ነሓሰ 2021 ኣብ ቶክዮ ጃፓን ዝካየድ ዓለምለኻዊ ውድድር ኦልምፒክ፡ ሓሙሽተ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከበኦም 13  ኣትሌታት ንኤርትራ ብምውካል ኣብቲ ውድድር ክሳተፉ እዮም። ኤርትራ ኣብቲ ውድድር ብጉያ፡ ምሕንባስን ቅድድም ብሽክለታን እያ ክትሳተፍ። ኣብ ቅድድም ብሽክለታ ዕውት ናይ ግዜ ውድድር ቅድድም ብሽክላታ ኤርትራ መርሃዊ ቅዱስ፡ ኣማኒኤል ገብረእግዝኣብሄርን ሻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ 2019 ሞሳና ደበሳይን እያ ተወኪላ ዘላ። ኤርትራ ብቅድድም ብሽክለታ ኣብ ውድድር ኦሎምፒክስ ክትሳተፊ እዚ ንካልኣይ ግዜኣ ኮይኑ፡ ፕሮፈሽናል ተቐዳዳማይ ብሽክለታ ዳንኤል ተኽለሃይማኖት ኣብ 2012 ኣብ ሎንዶን ኣብ ዝተኻየደ ኦሎምፒክ ንኤርትራ ወኪሉ ተወዳዲሩ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ሳምሶም ሰለሙን'ውን ኣሰልጣኒ ተቐዳደምቲ ብሽክለታ ኮይኑ ተመሪጹ ኣሎ። መርሃዊ ቅዱስ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ ኣብ ኦሎምፒክ ክወዳደር ምሕራዩ ዓቢ ሓጎስ ከምዝተሰመዖን ምስ ኣማንኤል ገብረእግዝኣብሄር ብምዃን ምድላዋቶም ኣጻፊፎም ከምዘለዉን ኣካፊሉና። "ኣብ ኦሎምፒክ ክሳተፍ እዚ ናይ መጀመርታይ እዩ፡ ሓደ ኣትሌት ክወዳደሮ ኣለኒ ኢሉ ዝሓልሞ ጥርዚ ናይ ስፖርታዊ ኦሎምፒክ እዩ፡ ኣነ ኸኣ ናብዚ ምብቀዐይ ኣዝየ ሕጉስ'የ" ኢሉ። ኤርትራ፡ ኣብ 3000 ሜትሮ ደቂ ተባዕትዩ ብኣትሌት የማነ ሃይለስላሰ ክትውከል እንከላ ኣብ 5000 ኸአ ኣትሌት ራሄል ዳንኤልን ወይኒ ቐሊትን ክትወከል እያ። ኣብ ናይ 10 ሽሕ ውድድር ጉያ ብኣትሌት ኣሮን ክፍለ ክትውከል እንከላ ኣብ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ኸኣ ብኣትሌት ዶልሺ ተስፉን ኣትሌት ወይኒ ቐላትን ክትሳተፍ እያ። ኣብ ማራቶን ኮኾብ ተስፋጋብርን ናዝሬት ወልዱን ክወዳደራ እየን። ኣብ ውድድር ምሕንባስን'ውን ኤርትራ ንመጀመርታ ግዜ እያ ኣብ ኦሎምፒክ ትወዳደር ዘላ ኮይና: ሓምባሲ ዳንኤል ክርስትያን ኣብ 200 ሜትሮ ንኤርትራ ወኪሉ ክወዳደር እዩ። ኤርትራ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ 2000 ኣብ ሲድኒ ኣብ ዝተኻየደ ኦሎምፒክ እያ ክትሳተፍ ጀሚራ። ኣብ 2000 ኣብ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ናይ 5000 ሜትሮ ብኣትሌት ቮላታ ኣስመሮም ኣብ ናይ 10 ሽሕ ኸኣ ብኣትሌት ዮናስ ክፍለ እያ ተሳቲፋ። ኣብ  ናይ ደቂ ኣንስትዮ ኸኣ ነብያት ሃብተማርያም ኣብ ናይ 5000 ሜትሮ ንኤርትራ ብምውካል ኣብቲ ውድድር ተሳቲፋ ነይራ። ኤርትራ ኣብ ውድድር ኦሎምፒክስ ሓንቲ መዳልያ እያ ኣብ ከብሓ ዘላታ። ኣብ 2004 ኣብ ኣቴንስ ኣብ ዝተኻየደ ኦሎምፒክስ ኣትሌት ዘርእሰናይ ታደሰ ኣብ ውድድር 10 ሽሕ ሳልሳይ ኮይኑ ብምውጻእ ንዕኡን ንሃገሩን ነሓስ መዳልያ ምግዛሙ ይዝከር። ፕረዚደን ኢሳይያስ ኣፈወርቂ: ነዞም ኣብ ኦሎምፒክ ቶክዮ ዝሳተፉ ኣትሌታት ሎሚ ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ [ኣብ ዓዲ ሃሎ ኣብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈቱ] ረኺቡ ሰናይ ትምኒቱ ከምዝገለጸሎም ሚኒስተር ዜና የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ።


ሰሜን ኮርያ ናብ ገማግም ባሕሪ ጃፓን ሚሳይል ወንጪፋ

ሰሜን ኮርያ ብውሕድ ሓደ ተወንጫፊ ሚሳይል ናብ ማያዊ ገማግም ጃፖን ከምዝተኮሰት ሚኒስተራት ደቡብ ኮርያን ጃፓንን ኣፍሊጦም። እዚ ዝኸውን ዘሎ ድማ ላዕለዎት ሓለፍቲ ድሕነት ደቡብ ኮርያ፣ ጃፓንን ኣሜሪካን ኣብ ጉዳይ ሰሜን ኮርያ ንምዝርራብ ኣብ ዝተራኸቡሉ እዋን'ዩ። ኣብ ቀረባ ሰሙናት'ውን ነዊሕ ርሕቐት ዝጓዓዙ ሚሳይላትን ጸረ-ኣየር ኣጽዋርን ፈተነታት ክተካይድ ምቕናያ ይዝከር። ገለ ካብ ዘካየደቶም ፈተነታት ከኣ ንዝተገደቡ ዓለምለኸ ማዕቐባት ዝጠሓሱ ነይሮም። ሰሜን ኮርያ፤ ፈተነታት ባላስቲክ ሚሳይላትን ኒኩሌራዊ ኣጽዋራትን ፈጺማ ከይተካይድ ካብ ሕቡራት ሃገራት እገዳ ከምዝተገበረላ ይፍለጥ። ደቡብ ኮርያ ሎሚ ሰሉስ ከምዘፍለጠቶ ግን እታ ሃገር ካብ ወደብ ሲንፖ ሓደ ሚሳይል ኣወንጪፋ'ላ። ባሕሪ ጃፓን ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ ድማ ዓሊቡ። ነቲ ምውንጫፍ "ኣዝዩ ዘሕዝን" ክብል ዝገለጾ ቀዳማይ ሚኒስተርር ጃፓን ፉሚዮ ኪሺዳ፤ ክልተ ተወንጨፍቲ ሚሳይላት ከምዝተተኮሱ ሓቢሩ። ሰሜን ኮርያ ነቲ ደቡብ ኮርያ እተማዕብሎ ዘላ ኣጽዋራት ስዒቡ ፈተነታት ሚሳይል ተጽዕቕ ከምዘላ ዝግለጽ ኮይኑ፤ በዚ ምኽንያት ኣብ ሞንጎ ክልቲኤን ሃገራት ውድድር ኣጽዋር ይካየድ ምህላዉ ተዓዘብቲ ይዛረቡ። ቅድሚ ሎሚ ተራእዩ ዘይፈልጥ ወተሃደራዊ ምርኢት ኣብዚ ሰሙን ዝኸፈተት ደቡብ ኮርያ፤ ኣብ ቀረባ እዋን ናይ ባዕላ ሮኬት ናብ ህዋ ክተወንጭፍ ኣብ ምሽብሻብ ትርከብ። ኣብ ሞንጎ ክልትኤን ኮርያ ኲናት ክውላዕ ድልየት ከምዘይብሉ ዝገለጸ መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ-ኡን ሃገሩ ግን ካብ ጸላእታ ብፍላይ ካብ ኣሜሪካ ንምክልኻል ዘኽእላ ኣጽዋራት ምምዕባል ከምእትቕጽል ኣፍሊጡ። ምምሕዳር ባይደን ምስ ሰሜን ኮርያ ብዘይ ገለ ቅድመ ኩነት ቅሉዕ ዝኾነ ዝርርብ ንምግባር ድልው ከምዝኾነ ብልኡኽ ኣሜሪካ ኣቢሉ ደጋጊሙ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 24 ሰዓታት ገሊጹ'ሎ። ኣብ ሕሉፍ ዝተኻየዱ ዝርርባት ኣሜሪካን ሰሜን ኮሪያን ኣብ ምቁራጽ ምምዕባል ኒኩሌር ብዝተፈጠረ ዘይምስምማዕ ውጽኢታውያን ከይኮኑ ምትራፎም ይዝከር። ኣሜሪካ እቶም ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ ዝተነበሩ ማዕቐባት ቅድሚ ምፍኳሶም እታ ሃገር ዘለውዋ ኒክሎሳዊ ኣጽዋር ክተዕንው ጻውዒት ተቕርብ፤ መንግስቲ ሰሜን ኮርያ ብወገኑ ነዚ ሓሳብ ይነጽጎ።


ሰሜን ኮርያ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ መዓልታት ንካልኣይ ግዘ ሚሳይል ተኵሳ

ሰሜን ኮርያ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ መዓልትታት ካልኣይ ሚሳይል ተኲሳ። ቅድሚ ሽዱሽተ መዓልትታት 'ሃይፐርሶኒክ' ሚሳይል ምትኳሳ ዝፍለጥ ኮይኑ ሕጂ ከኣ ባሊስቲካዊ ምዃኑ ዝጥርጠር ሚሳይል ተኲሳ። ጎረቤት ሃገር ደቡብ ኮርያ እቲ ሚሳይል  ሎሚ ሰሉስ ከባቢ ሰዓት 07:27 ከምዝተወንጨፈ ገሊፃ። ሓለዋ ገማግም ባሕሪ ጃፓን ብወገኑ፡ ሰሜን ኮርያ "ባለስቲክ ሚሳይል ዝመስል ነገር" ወንጪፋ ኢሉ። ሽድሽተ ሃገራት ዓለም፡ ሰሜን ኮርያ "ካብዚ ዘይህዱእ (ተኣፋፊ) ተግባራ" ክትቁጠብ ምፅወዐን ስዒቡ እያ፡ እታ ሃገር ሰሙን ኣብ ዘይመልእ፡ ንካልኣይ ግዘ ወንጪፋ ዘላ። ጠቕላሊ ሓለቓ ስታፍ ሰራዊት ደቡብ ኮርያ፡ "ሰራዊትና፡ ብሰሜን ኮርያ ካብ መሬት ናብ ምብራቓዊ ባሕሪ ዝተወንጨፈ ባለስቲክ ሚሳይል ከምዝኾነ ዝጥርጠር ነገር ከሺፉ ኣሎ" ብምባል፡ ሰብመዚ ድሕንነት ደቡብ ኮርያ ምስ ኣሜሪካ ብምዃን ዓሚቕ ምርመራ የካይዱ ከምዘለዉ ገሊፁ። መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ ኣብ ዝነበረ ወሳኒ ኣኼባ፡ ኣብ 2022 ምክልኻል እታ ሃገር ቀዳምነት ከምዝወሃቦ ገሊፁ ኔሩ፤ እዚ ሓድሽ ምውንጫፍ ሚሳይል ድማ ንቃል እቲ መራሒ ብተግባር ዘረጋግፅ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ፡ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት፣ ፈረንሳ፣ ኣየርላንድ፣ ጃፓን፣ ዓባይ ብሪጣንያን ኣልባንያን፡ ነቲ ሰሜን ኮርያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንዘካየደቶ ፈተነ ምውንጫፍ ሚሳይል ብምኹናን፡ ሓባራዊ መግለፂ ኣውፂአን እየን። ልእኽቲ ኣሜሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሊንዳ ቶማስ ግሪን ፊልድ፡ "እዞም ተግባራት ንህድኣት እቲ ዞባ ስግኣት'ዮም" ክትብል ንተግባር ሰሜን ኮርያ ኮኒና። ሰሜንኮርያ ካብ ዘናውፅ ተግባራታ ክትቁጠብ ድማ እቲ ልፍንቲ ፀዊዑ። ነቲ ኣብ 2021 ኣፅዋራታ ናይ ምምዕባል መደባት ትቕፅሎ ዘላ ሰሜን ኮርያ፡ መራኸብቲ ሓፋሽ እታ ሃገር ሓድሽ 'ሃይፐርሶኒክ ሚሳይል' ዝበልኦን ኣብ ባቡር ዝገጥም ባሊስቲካዊ ሚሳይል ከምኡ'ውን ናይ ነዊሕ ርሕቐት ክሩዝ ሚሳይል ፈተነታት ኣካይዳ እያ። ሃይፐርሶኒክ ሚሳይል ካብቶም ዝተለመዱ ኣዝዩ ዝቐልጠፈ ኮይኑ ብስርዓታት መከላኸሊ ሚሳይል ንክብርዕን ዘጸገም እዩ። ባሊስቲካዊ ሚሳይል ካብ ክሩዝ ሚሳይል ንላዕሊ ብዙሕ ብርቱዕ ፅዕነት ክሽከም ስለዝኽእል፡ ነዊሕ ስለዝጓዓዝን ቅልጡፍ ብምዃኑን ዝያዳ ኣስጋኢ ተገይሩ ይውሰድ። ኣብዚ እዋን ፒዮንግያንግ ብሰንኪ ዕፅዋታት ኮሮናቫይረስ ብሕፅረት ምግቢ ኣብ ትሳቐየሉን ቁጠብኣ ኣዝዩ ኣብ ዝማህመነሉን እዋን ኮይና፡ ሓደሽቲ ፈተነታት ምውንጫፍ ሚሳይል ካብ ምግባር ንድሕሪት ኣይበለትን። ሰሜን ኮርያ ኣብዚ ሓድሽ ዓመት 2022፡ ንካልኣይ ግዘ እያ ፈተነ ምውንጫፍ ሚሳይል እተካይድ ዘላ። መራሒ እታ ሃገር ኪም ጆንግ ኡን ኣብ መወዳእታ እቲ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ "እታ ሃገር ናይ ሞትን ሕየትን ፈተናታት" ከምዘጋጠምዋ ብምሕባር፡ ምምሕያሽ መነባብሮ ህዝብን ዕብየትን ኣብዚ ዓመት ካብ ዝስርሑ ቀንዲ ሸቶታት ከምዝኾኑ ገሊፁ'ዩ። ቅድም ክብል ሰብመዚ ሕቡራት ሃገራት፡ ህፃናትን ሽማግለታትን ሰሜንኮርያ ስግኣት ጥሜት ኣንፀላልይዎም ከምዘሎ ኣጠንቂቖም ኔሮም። ዋላ'ኳ ኣሜሪካ፡ ሰሜን ኮርያ ምፍራይ ኒኩለር ክተቋርፅ ብተደጋጋሚ እንተፀውዐት፡ ርክብ ፒዮንግያንግን ምምሕዳር ባይደንን ግና ብውጥረት ዝተሰነየ ኮይኑ ቀፂሉ ኣሎ።


ኣትሌቲክስ፡ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ተጋሩ ኣትሌታት ኣብ ቶክዮ ከይሳተፉ ተሓቲቱ ምንባሩ ኣቃሊዑ

ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ኣትሌታት ኣብ እዋን ውድድር ናይ ተቓውሞ ምልክት ከርእዩ ስለዝኽእሉ ካብ ኦሎምፒክ ቶኪዮ ክተርፉ ኣለዎም ዝብል ሓሳብ ቀሪቡ ምንባሩ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። እቲ ኮሚቴ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፤ ኣብቲ ቅድሚ መዓልታት ዝተዛዘመ ውድድራት ኦሎምፒክ፡ ኢትዮጵያ ዝተሓተ ውጽኢት ሒዛ ብምምላሳ ብወግዒ ይቕሬታ ሓቲቱ'ሎ። ኣባላት ፈጻሚት ስራሕ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፤ ሓደ ነቲ ካልእ ተሓታቲ ብዘይምግባር እቲ ትጽቢት ዝግበር ዝነበረ ውጽኢት ክመጽእ ብዘይምኽኣሉ ይቕሬታ ንሓትት ኢሉ ፕረዚደንት እቲ ኮሚቴ ዶክተር ኣሸብር ወልደጊወርጊስ። "ንቶኪዮ ሰፊሕ ምድላው ኢና ጌርና። መንግስቲ'ውን ካብ ካልእ እዋን ብዝሓሻ ደገፍ ገይሩልና እዩ። ኣትሌታትና ንነዊሕ እዋን ክነዳልዎም ኪኢልና ኢና። ህዝብናን መንግስትናን ብዝተጸበይዎ መልክዑ ውጽኢት ክመጽእ ብዘይምኽኣሉ ግን ሓዚንና ኣለና" ኢሉ። ነዚ ድማ ንህዝብን መንግስትን ኢትዮጵያ ይቕሬታ ከምዝሓቱ ብምግላጽ፡ "ኮሚቴ ኦሎምፒክ ካባና ትጽቢት ዝግበር ኩሉ ሰሪሕና ኢና። ክንውቀሰሉ ዝግባእ እጃም እንተሃለወና'ኳ ኢድ ምጥቑቛም ግን ጽቡቕ ኣይኮነን" ክብል ነቲ ካብ ፌደሬሽን ኣትሌቲክስ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊኦም ዝቐርብ ክስታት ነጺጉ። እንተኾነ እቲ ኮሚቴ ኣብቲ ሽዑ እዋን፤ እቲ ሓበሬታን ሓሳብን ሓቅነት የብሉን ክብል ነቲ ዝቐረበሉ ሓሳብ ከምዝነፀጎ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝሃቦ መግለፂ ኣፍሊጡ። "ሰብ ሞያ ምሳና እናሃለዉ ዘይምልከቶም ኣካላት ኣብ ቴክኒካዊ ጉዳያት ተሳትፎ ገይሮም፤ መሪጽና ዝለኣኽናዮም ኣትሌታት ካብ ኣፍልጦና ወጻኢ ብኻልኦት ኣትሌታት ተኪኦም ልኢኾም" ክብል ነቲ ኮሚቴ ይነቅፍ። "ምልክት ተቓውሞ ከየርእዩ" ምኽትል ዋና ጸሓፊ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ኣይተ ገዛኸኝ ወልዴ፤ ብዙሓት ዝተጸበይዎ ውጽኢት ክመጽእ ዘይገበሩ ዝበሎም ሰለስተ ዓበይቲ ምኽንያታት ኣብቲ መድረኽ ጋዜጣዊ መግለጺ ኣቕሪቡ ነይሩ። ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ኣትሌታት ብምኽንያት ኣብታ ሃገር ዘሎ ኲናት ኣብ እዋን ውድድር ናይ ተቓውሞ ምልክት ከርእዩ ስለዝኽእሉ ክተርፉ ዝጠልብ ሓሳብ ድማ ሓደ ካብቶም ዘቐመጦም ምኽንያታት ከምዝኾነ ገሊጹ። "ሓደ መንግስታዊ ኣካል 'ኣትሌታታት ትግራይ ኣብዚ ውድድር ኣድላዪ ዘይኮነ ተግባር ክፍጽሙ ይኽእሉ እዮም' ክዝብል ንኮሚቴ ኦሎምፒክ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ ነይሩ" ኢሉ እቲ ምኽትል ዋና ጸሓፊ። እንተኾነ እቲ ኮሚቴ፤ እቲ ሓበሬታ ሓቅነት የብሉን ብምባል ከምዝነጸጎ ሓቢሩ። ምናልባት'ውን ዕላማ እዚ ሓበሬታ፡ እቶም ኣትሌታት ዘይቅኑዕን ቅድሚ ሎሚ ሓሲቦምዎ ዘይፈልጡን ነገር ሓሲቦም "ኣብ ልዕሊ መንግስትን ህዝብን ተቓውሞ ንከቕርቡ ዘለዓዕል ክኸውን ይኽእል'ዩ" ኣብ ዝብል ምርድዳእ ከምዝበጽሑ ድማ ኣዘኻኺሩ። "ብኻልእ ገጽ ከኣ እቶም ኣትሌታት በዚ ተቖጢዖም ከይወዳደሩን ውጽኢት ንኸይርከብን ዓለመ እዩ ብምባል ኮሚቴ ኢሎምፒክ ኢትዮጵያ ነቲ ሓላፍነት ወሲዱ ሰሪሑ'ዩ" ኢሉ። ስለዝኾነ ዝምልከቶ መንግስታዊ ኣካል ኣብዚ ጉዳይ ምጽራይ ገይሩ ናብ ህዝቢ ወግዓዊ ክገብር ድልየት ኮሚቴኦም ከምዝኾነ ኣፍሊጡ። ዝወዳደሩ ኣትሌታት ሓሪኻ ናብቲ ውድድር ምልኣኽ ሓላፍነት ናይቲ ኮሚቴ እንከሎ፤ ነዚ ስራሕ ዘይምልከቶም ኣካላት ክፍጽሙ ምፍታኖም ከም ካልኣይ ምኽንያት ዝተሓተ ውጽኢት ዘቐመጠ እቲ ምኽትል ዋና ጸሓፊ፤ ንኹነታት ኣየር ቶኪዮ ኣብ ግምት ዘእተወ ምድላው ዘይምግባር ከኣ ሳልሳይ ምኽንያት ኢልዎ'ሎ። "ኩነታት ኣየር ቶኪዮ ውዑይን ራህዲ ዘለዎን ከምዝኾነ ይፍለጥ። ስለዝኾነ ኣትሌታትና ተመሳሳሊ ኩነታት ኣየር ኣብ ዘለዎም ከባቢታት ሃገርና ልምምድ ክገብሩ ኣለዎም ብዝብል፤ ኮሚቴና ካብ ኣሰልጠንቲ፣ ምስ ሰብሞያ ሕክምናን መሪሕነትን ዝተወጻጽአ ኮሚቴ ብምውዳብ ናብ ሃዋሳ'ኳ እንተልኣኸ፤ ረብሓ ብምድላይ ብዝተፈጠረ ጎንጺ ኣብ ሃዋሳ ከይዳለዉ ተገይሩ'ዩ" ክብል ነቲ ዝተፈጠረ ዘይምርድዳእ ኣብሪሁ። ንሱ ከምዝበሎ ሰብሞያ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ነዚ ዝምልከት ሕቶ ብተደጋጋሚ እንተቕረቡ'ውን ዝሰምዕ ኣካል ግን ኣይተረኸበን። "ስለዚ ነቲ ኩነታት ኣየር ኣብ ዝመሳሰል ቦታ ምድላው ብዘይምግባርና፤ ኣብ ማራቶንን ስጉሚን ንኽወዳደሩ ካብ ዝለኣኽናዮም ሸውዓተ ኣትሌታት እቶም ሽድሽተ ኣቋሪጾም ወጺኦም" ኢሉ። ኢትዮጵያ ኣብ ኦሎምፒክ ቶኪዮ 1 ወርቂ፣ ሓደ ብሩርን ክልተ ነሓስን ጥራሕ ብምሓዝ ኣብቲ ውድድር ካብ ዝተሳተፋ ሃገራት መበል 56 ደረጃ ሒዛ ከምዝዛመት ይዝከር። እዚ ውጽኢታ ድማ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ካብ ዘመዝገበቶም ዓወታት እቲ ዝተሓተ ኮይኑ ተመዝጊቡ'ሎ።


ጃፓን፡ ሰብ ጸጋ ዕድመ 107 ዓመት ዝኾና መናቱ ክብረወሰን ጊነስ ሰይረን

መዝገብ ክብረ ወሰን ዓለም ጊነስ 107 ዓመት 300 መዓልታትን ዝሓለፈን ክልተ ጃፓናውያን መናቱን ብህይወት ዘለዋ ኣረጋውያን መናቱ ክብል መዝጊቡወን። ኡሜኖ ሱሚያማን ኬሙ ኮዳማን ብ5 ሕዳር 1913 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ጃፓን ደሴት ሾዶ 13 ኣባላት ስድራ ካብ ዘለዎም ቤተ ሰብ ተወሊደን። እዘን መናቱ፡ ቅድሚ ሕጂ ኪን ናሪታን ጂን ካኒን ብዝተባህሉ ጃፓናውያን ተታሒዙ ዝነበረ ክብረ ወሰን እየን ሰይረን ኣለዋ። እተን መናቱን ኣሕዋት ንክልቲኡ ኵናት ዓለም ዝሓለፋ ኮይነን፡ መባእታዊ ትምህርተን ምስ ወድኣ ኣትሒዘን ተፈላልየን ክነብራ ጀሚረን። ኡሜኖን ሙሜን ዝፈልጡወን ሰባት ማሕበራዊ ህይወት ዝፈትዋን ምስ ሰብ ሕውስውስ ዝብላን ምዃነን ይዛረቡ። ጊነስ ንኽልቲአን ኣሕዋት ኣብ መዝገቡ ከም ዘስፈረ ትማሊ ኣብ መዓልቲ ሃገራዊ በዓል ኣረጋውያን ወግዓዊ ገይሩ። ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ እዘን መናቱ ናብ ዝነብራሉ ዝተፈላለየ ናይ ጃፓን ክፍሊ እቲ ካብ ሓደ መስከረም 2021 ጀሚሩ ወነንቲ እቲ ክብረ ወሰን ምዃነን ዝሕብር ምስክር ወረቐት ተላኢኹለን ኣሎ። ጊነስ ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ቅድም ኢሉ ነቲ ክብረ ወሰን ሒዞም ዝጸንሑ ጂን ካኔንን ኪን ናሪታን ብ107 ዓመትን 175 መዓልታትን ከም ዝኾነ ብምሕባር ኪን ብጥሪ 2000 ህይወቱ ከም ዝሓለፈን፤ ጂን'ውን ቐጺሉ ከም ዝሞተት ሓቢሩ። እዚኦም ብሓደ ነሓሰ 1892 ዓ.ም ዝተወለዱ ኮይኖም ሽሞም ወርቅን ብርን ዝብል ትርጉም ነይሩዎ። ቅድሚ ምሟቶም ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት ታሪኾም ኣብ መራኸብቲ ሓፋሽ ብተደጋጋሚ ይቐርብ ነይሩ። እዘን ሓደሽቲ ወነንቲ ክብረወሰን ኡሜኖ ኣደ ኣርባዕተ ቖልዑት ኮይና ሙሜ ድማ ሰለስተ ቖልዑት ኣለውዋ። ጃፓናውያን ነዊሕ ዕድመ ከም ዝነብሩ ይግለጽ፤ ንኣረጋውያን ድማ ዓብዪ ክብሪ ይወሃቦም። ክሳብ ሕጂ ኣብታ ሃገር እቲ ዝለዓለ ዕድመ 118 ዓመት ኮይኑ ወናኒት እዚ ክብረ ወሰን ጃፓናዊት ካኔ ታናካ'ያ።


ጃፓን፡ ብትሕቲ ባይታ ኣብ ትኸይድ ዝነበረት ባቡር ብዘጋጠመ ናይ ካራ መጥቃዕቲ 17 ሰባት ተሃሪሞም

ኣብ ጃፓን፡ ኣብ ውሽጢ ትሕቲ ባይታ ኣብ እትኸይድ ዝነበረት ባቡር ብዘጋጠመ ናይ ካራን ሓውን መጥቃዕቲ 17 ሰባት ከም ዝተሃረሙ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሐን። ፖሊስ ንሓደ ኣብ ፊልም ባትማን ልክዕ ከም ጆከር ዝተባህለ ገጸባህሪ ዝመስል መመላኽዒ ተኸዲኑ ዝነበረ ወዲ 24 ዓመት ምስቲ መጥቃዕቲ ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ኣእትይዎ ኣሎ። እቲ መጥቃዕቲ ብዙሓት ሰባት ናብ ጽንብል 'ሃሎዊን' [ዕለተ ትንሳኤ ሙታን] ኣብ ዝኸድሉ ዝነበሩ እዋን'ዩ ኣጋጢሙ። ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ከም ዝሓበርዎ፡ እቲ ጥርጡር ኣብቲ ሓንቲ ባጎኒ [ተጎታቲት ባቡር] ፈሳሲ ብምኽዓው ሓዊ ወሊዑላ። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ ተሳፈርቲ ካብቲ ባርዕ ንምህዳም ንሓድሕዶም ክጸቃቐጡን ብመስኮት ናይታ ባቡር ክወጽኡን ይርኣዩ። እቲ መጥቃዕቲ ብኣቁጻጽራ እቲ ኸባቢ ልክዕ ሰዓት 8፡00 ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል ከተማ ቶክዮ ካኩርዮ ኣብ ዝብሃል መጸበዮ ባቡር'ዩ ኣጋጢሙ። እቲ ጥርጡር ኸኣ ወይናውን ቀጠልያን ክዳን ተኸዲኑ ነይሩ። ሓደ ናይ ዓይኒ ምስክር ንጋዜጣ ዮሚሩ ኣብ ዝሃቦ ምስክርነት "መጀመርታ ናይ ሃሎዊን ምርኢት'ዩ መሲሉኒ ነይሩ፤ ድሒረ ግን ካራ እናኣወዛወዘ ብቀስታ ናባና ገጹ ክመጽእ ርኢየዮ" ኢሉ። ማዕከን ዜና ኤፒ'ውን ንመደበር መጥፋእቲ ሓዊ ከተማ ቶክዮ ብምጥቃስ፡ ካብቶም ዝተሃረሙ እቶም ሰለስተ ኣዝዮም ዝተሃሰዩ ከም ዝኾኑ ገሊጾም። ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ብወገነን፡ ሓደ ብኻራ ዝተሃረመ ሽማግለ ኣብ ዕውለት [ኮማ] ኣትዮ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ባቡር ብገለ ተሳፈርቲ ዝተሳኣለ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ ተሳፈርቲ ካብቲ ብኻራ ንተሳፈርቲ ዝወግእ ዝነበረ ውልቀሰብ ንምህዳም ካብ ባቡር ብመስኮት እናነጠሩ ይርኣዩ። ሓደ ካብቶም ነቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ዝሰኣለ ሹንከን ኪማር ንማዕከን ዜና ኤንኤችከይ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "እቲ ኩነታት ኣዝዩ ዘሰንብድ'ዩ" ድሕሪ ምባል "መዓጹ ናይታ ባቡር ተዓጽዩ እዩ ነይሩ፤ እንታይ ክንገብር ከም ዝነበረና ኣይንፈልጥን ኢና። እታ ሓንቲ ዝነበረትና ኣማራጺ ብመስኮት ምንጣር'ያ" ኢሉ። እቲ ተጠርጢሩ ብፖሊስ ዝተተሐዘ ሰብ ንሰብ መዚ "ሰብ ክቐትል'ሞ ንሞት ክፍረድ እየ ዝደሊ" ምባሉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን። ኣብ ጃፓን ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ተደጋጋሚ ናይ ካራ መጥቃዕቲ ክርኣ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ 10 ሰባት ናይ ካራ መጥቃዕቲ ከም ዘጋጠሞም ዝዝከር እዩ። ኣብ 2019'ውን ሓደ ውልቀ ሰብ ኣውቶቡስ ኣብ ዝጽበዩ ዝነበሩ ተማሃሮ ናይ ካራ መጥቃዕቲ ብምፍጻም ክልተ ክቀትል እንከሎ ብውሕዱ 18 ኣቑሲሉ።


ሱናኦ ጹቦይ- ካብ ህልቂት ሂሮሺማ ዝደሓነ ወዲ 96 ዓመት ተጣባቒ መሰላት

ካብቲ ኣብ ዓለም ንፈለማ እዋን ኣቶሚካዊ ቦምብ እተኻየደሉ መጥቃዕቲ ዝደሓነን ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ዳግም ጉድኣት ከየብጽሕ ብምሉእ ዓቕሙ ዝተቓለሰ ውሩይ ጃፓናዊ ኣብ 96 ዓመት ዕድሚኡ ዓሪፉ። ሱናኦ ጹቦይ ብ6 ነሓሰ 1945 ዓ.ም ናብ ኮሌጅ እናኸደ ኣብ ሂሮሺማ ብዝተተኮሰ ኣቶሚክ ቦምብ መላእ ኣካላቱ ስለ ዝነደደ ብርቱዕ ስቓይ እዩ ኣሕሊፉ። ኣብቲ ንጃፓናውያንን ህዝቢ ዓለምን ዘሰምበደ ቀዛፊ መጥቃዕቲ ኑክሌር ቦምብ ኣስታት 140,000 ሰባት ኣብ ናይ ቋሕ ሰም ህሞት ሞይቶም። ከም ጹቦይ ዝኣመሰሉ ኣዝዮም ውሑዳት ውጻእ መዓት ከኣ ታሪኽ ክነግሩ እግዝሄር ንደሓር ኢሉዎም። ብድሕሪኡ ጹቦይ ምሉእ ህይወቱ ኑክሌራዊ ኣጽዋር ንምጥፋእ ኣብ ዝግበር ወፈራ ጎስጓስ ብወለንትኡ ተወፍዩ። ሱናኦ ጹቦይ ኣብ 2016 ኣብ ጃፓን ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ክሳተፍ ምስ ዝመጽአፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ባራክ ኦባማ ኣብቲ ታሪኻዊ ምብጻሕ ሂሮሺማ ተራኺቦም ኣዕሊሎም። ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ባራክ ኦባማ ድሕሪ መጥቃዕቲ ኣቶሚክ ቦምባ ንሂሮሽማ - ጃፓን ዝበጽሐ ናይ መጀመርያ ፕረዚደንት ኣመሪካ እዩ። እቲ መጥቃዕቲ ኒኩሌር ኣብ ኣጋ ምዝዛም ካልኣይ ኲናት ዓለም ሓይልታት ኪዳን ንጃፓን ክደፍእዋ እንከለዉ እዩ ተተኲሱ። ፕረዚደንት ኦባማ ኣብ መደረኡ፡ "ሞት ካብ ሰማይ ወሪዱ፤ ዓለም ከኣ ተቐይራ እያ" ኢሉ። ቀጺሉ፡ "እቲ ደብዳብ፡ ደቂ ሰብ ንገዛእ ርእሶም ንከጥፍኡ ዘኽእሎም ዓቕሚ ከም ዘለዎም ዝሕብር" እዩ ብማለት ዝኽሪ ሂሮሺማ ፈጺሙ ክሃስስ ከም ዘይብሉ ገሊጹ። ብዛዕባ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ክዛረብ እንከሎ ከኣ፡ "ካብ ፍርሒ ከነምልጥ ትብዓት ክህልወናን ብዘይ ኒኩሌር ክንነብር ክንጽዕር ይግባእ" ብምባል ነቶም ክልተ ውጻእ መዓት ሂሮሽማ ሓቚፉ ስዒሙዎም። ሽዑ እቲ ኣብ ጃፓንን ዓለምን ብጎስጓስ ምጥፋእ ኑክሌር ዝፍለጥ፡ ኣብታ ሃገር ኣብ ዝርከብ ሃገራዊ ትካል ኣቶማዊ ቦምብን ሃይድሮጅን ዓብዪ ግደ ዝነበሮ ውጻእ መዓት ሂሮሽማ ሱናኦ ጽቦይ፡ ምስ ኦባማ ድሕሪ ምርኻቡ፡ "ሓሳባተይ ከመሓላልፍ ክኢለ እየ" ክብል ተዛሪቡ። እቲ ኣሽሓት ዘህለቐ ቦምባ ኣመሪካ ኣብ ሂሮሽማ ክትኮስ እንከሎ ወዲ 20 ዓመት መንእሰይ ተማሃራይ ምህንድስና ዝነበረ ጽቦይ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ድሕሪ ሓጺር ሕማም፡ ብዋሕዲ ደም ከም ዝሞተ ሓደ በዓል ስልጣን እቲ ማሕበር ንማዕከናት ዜና ኤኤፍፒ ሓቢሩ። ብ6 ነሓሰ 1945 ኣብ ሂሮሽማ ብባርዕ ኑክሌር ምስ ተሃርመ፡ "ንሰለስተ ሰዓት ዝኣክል ጥራሕ ነብሰይ ክሃድም'ኳ እንተፈተንኩ፡ ኣብ መወዳእታ ግን ብእግረይ ክኸይድ ኣይከኣልኩን" ክብል ነቲ ማዕኸን ዜና ተዛሪቡ ። ኣብ ሓደ ቦታ ተሰኒፉ ምስ ወደቐ፡ ሓንቲ እምኒ ኣልዒሉ ኣብ መሬት "ጹቦይ ኣብዚ ሞይቱ" ኢሉ ጽሒፉ ሃለዋቱ ኣጥፊኡ። ብድሕሪኡ ጽቦይ ድሕሪ ሓያሎ ሳምንቲ እዩ ተንሲኡ። ኣዝዩ ደኺሙን ተኻኢሉን ስለ ዝነበረ ከም ቖልዓ ፍሑኽ እናበለ እዩ ክንቀሳቐስ ከም ዝጀመረ ሓቢሩ። ብድሕሪኡ ጥዕናኡ ምስ ተመሓየሸ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ጃፓን ሕሳብ/ ቁጽሪ ክምህር ጀመረ። ነቶም መንእሰያት ከኣ ወትሩ ኣብ እዋን እቲ ውግእ ዘሕለፎ ተመኩሮ የዘንትወሎም ነይሩ። ካብ ብዝሒ ተመኩሮታቱ ተበጊሶም ከኣ እቶም ተመሃሮ "ሚስተር ፍላሽ- ጹቦይ" ዝብል ሳጓ ከም ዘውጽእሉ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ሰላም ሂሮሺማ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት ገሊጹ ። ኣንጻር ኒኩሌር ተቓለሱ፡ "ፈጺምኩም ተስፋ ኣይትቝረጹ" ብምባል ጸረ ኑክሌራዊ ወፍሪ ጎስጓስ የካይድን ይመክርን ነይሩ። "ብሞት እቲ ንቅዱስ ዕላማ ዝቃለስ ዝነበረ ዓብይ መራሒና ኽንሓዝን ዘይኰነስ: [ካብ ዕላማታቱ ከይተኣለና] ከይረሳዕናዮ ነቲ መገዱ ኽንቅጽሎ ኣሎና። ንቃላቱ ድማ ወትሩ ኽንዝክር ኣሎና" ክብል ኣባል ኣህጉራዊ ወፈራ ንዩክሌራዊ ኣጽዋር ዘይመንግስታውያን ውድባት ኣኪራ ካዋሳኪ ይሕብር። ጹቦይ፡ ድሕሪ እቲ ዘጋጠሞ ቃጸሎ ኒክሌር መንሽሮን ካልእ ሕማማትን ኣማዕቢሉ ኣብ መወዳእታ ብሰንኪ ዋሕዲ ደም ኣብ ሆስፒታል እናተሓከመ ዓሪፉ። ካብቲ ኣብ ልዕሊ እተን ክልተ ከተማታት ጃፓን ሂሮሺማን ናጋሳኪን ዘጋጠመ ኑክልየሳዊ መጥቃዕቲ ቦምብ ዝደሓኑ ኣስታት 127,000 ሰባት ብህይወት ኣለዉ ። ሱናኦ ጹቦይ፡ ኣቦ ክልተ ኣዋልድን ሓደ ወድ ከም ዝኾነ ኣሶሼትድ ፕረስ ጸብጺቡ።


ኣመሪካን ጃፓንን፡ ህዝበን እሳተ ገሞራ ዘበገሶ ማዕበል ከይጉዳእ ካብ ገማግም ባሕሪ ክርሕቑ ኣጠንቂቐን

ኣመሪካን ጃፓንን፡ ህዝበን  ብሰንኪ ካብ ደቡብ ፓስፊክ ዝተልዓለ እሳተ ገሞራ ዘበገሶ ማዕበል [ሱናሚ] ከይጉዳእ ካብ ካብ ገማግም ባሕሪ ክርሕቑ ኣጠንቂቐን። ጃፓን ክሳብ ሰለስተ ሜትሮ ዝበጽሕ ዕምቆት ዘለዎ ማዕበል  ከጋጥም ከምዝኽእል ኣጠንቂቓ ኣላ። ዛጊድ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ብ1 ነጥቢ 2 ሜትሮ ዕምቆት ዘለዎ ማዕበል ከምዝተወቕዐ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ኣመሪካ ብወገና፡ ገማግም ባሕርታት ብሓያል ህቦብላን ማዕበልን ክጥቅዑ ከምዝኽአሉ ኣጠንቂቓ ኣላ። እቲ ኣብ ውሽጢ ማይ ዝተኸሰተ ብርቱዕ እሳተ ጎመራ፡ ክሳብ ሓደ ሜትሮ ዕምቆት ዘለዎ ማዕበል ዘስዐበ ኮይኑ፡ ቶንጋ ምስ ዝተብሃለት ግዝኣት ከምዝተጋጨወ ውን ተሓቢሩ። እዚ ‘ቶንጋ-ሁንጋ-ሃፓይ’ ዝተብሃለ  እሳተ ገሞራ ኣብ ደቡብ ፓስፊክ ውቅያኖስ ዝተተኮሰ ኮይኑ፡ ኣብ ብዙሓት ግዝኣታት ኣመሪካ ከቢድ ድምጺ ተሰሚዑ እዩ። ናይዚ እሳተ ጎሞራ ምትኳስ ስዒቡ፡ ብዙሓት ግዝኣታት ቶንጋ ብሓሙኽሽቲ ዝተሸፈና ኮይነን፡ መስመራት ኤሌክትሪክ፣ መስመራት ስልክን ግላጋሎት ኢንተርኔትን ተቛሪጹ ኣሎ። እቲ እሳተ ጎመራ ዘብጸሖ ጉድኣት መጠን ዛጊድ ኣይተፈልጠን። ኣብ ማሕበራዊ መራኺቢታት ዝወጽኡ ምስልታት ቤተ-ክርስቲያንን ካልኦት ዝተፈላለዩ ገዛውትን ብማይ ተውሒጦም ዘርእዩ ኾይኖም፡ ርእሰ ከተማ ኑኩአሎፋ ብሓሙኽሽቲ ከምዝተሸፈነት መሰኻኽር ዓይኒ ተዛሪቦም። ብዙሓት ብመኪና ንምህዳም እንትፍትኑ፡ ከቢድ ናይ ትራፊክ ምጭንናቕ ከምዝተፈጥረን፡ እቶም ብማሕበራዊ ሚድያ ዝወጽኡ ምስልታት የመልክቱ። ነባሪት እታ  ከተማ ዝኾነት ሜሬ ታውፋ፡ እቲ ድምጺ እሳተ ጎመራ ዝተሰምዐ ስድራኣ ንድራር ኣብ ዝተቐረብሉ እዋን እንትኸውን፡ ንእሽተይ ሓዋ ኣብቲ ከባቢ ቦምብታት ዝወደቑ መሲልዎ ከምዝነበረ ገሊጻ። እታ ውልቀ ሰብ፡ "መጀመርታ ንንእሽቶ ሓፍተይ ጎቲተ ናብ ትሕቲ ጠረጴዛ ሓቢአያ። ወለደይን ካልኦት ኣብ ውሽጢ ገዛ ዝነበሩ ሰባት ናብ ትሕቲ ጠረጴዛ ክኣትዩ ዓው ኢለ ተዛሪበ” ክትብል ስተፍ ኮ ንዝ ንዝተብሃለ ናይ ኒውዚላንድ ሚድያ ተዛሪባ። ንሳ ከምእትብሎ፡ ብድሕሪኡ ናብ ገዛውቶም ቀልጢፉ ማይ ክኣቱ ጀሚሩ። “በብከባቢኡ ኣውያት ክስማዕ ጀሚሩ፤ ብዙሓት ድማ ህዝቢ ናብ በረኽቲ ቦታታት ክወጽኡ ዓውታ የስምዑ ነይሮም " ክትብል ወሲኻ ገሊፃ። ካብቲ ዝተተኮሰ እሳተ ጎመራ ዝፈሰሰ ጋዝ፣ ትክን ሓሙኽሽትን ናብ ሰማይ ኣስታት 20 ኪሎሜትሮ ከምዝበጽሐ ቶንጋ ጂኦሎጂካል ሰርቪስ ሓቢሩ።


ቶክዮ ኦሎምፒክ፡ ኬንያዊ ኣትሌት ኪፕቾጌ ጎብለል ማራቶን ኮይኑ ቀጺሉ

ኬንያዊ ኣትሌት ኢሉይድ ኪፕቾጌ ኣብ ኦሎምፒክ ውድድራት ጉያ ማራቶን ተኸታታሊ ዓወት ብምዕታር ጎብለልነቱ ኣረጋጊጹ። ኣብ 1980 ኣቆጻጽራ ፈረንጂ ተኻይዱ ኣብ ዝነበረ ኦሎምፒክ ጎበለል ነዊሕ ርሕቐት ኮይኑ ናይ ዝነበረ ኣትሌት ወዲ ሃገሩ ከምዝተክኦ’ውን ይግለጽ ኣሎ። ውደድራት ኦሎምፒክ ማራቶን ብተኸታታሊ ብምስዓር ካብ ዓለም ሳልሳይ ከምዝኾነ ዝዝረበሉ ኪፕቾጌ ነቲ ቅድድም 2 ሰዓትን 8 ደቃይቕን ምስ 38 ሴኮንድን ከምዝዛሞ ተፈሊጡ። ኣብ ዓለም ጉያ ማራቶን ዝነገሰ ወዲ 36 ዓመት ኪፕቾጌ ነቲ ካልኣይ ዝወጽአ ኔዜርላንዳዊ ኣትሌት ኣብዲ ናጌዮ ብሓደ ደቂቓን 20 ሴኮንድን መሪሕዎ ነቲ ውድድር ከምዝዛመ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብዚ ውድድር ሳልሳይ ኮይኑ ዝተዓወተ ድማ ቤሌጄምያዊ በሽር ኣብዲ’ዩ። ንኢትዮጵያ ወኪሎም ኣብቲ ናይ ማራቶን ጉያ ዝተሳተፉ ኣትሌታት ኣሞንግዮም ካብቲ ውድድር ከምዝወጽኡ ተሓቢሩ። ክፕቾጌ ድሕሪ እቲ ውድድር ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት “ብተኸታታሊ ንኻልኣይ ግዜ ተዓዋታይ ጉያ ማራቶን ስለዝኾንኩ ባህጉ ከምዘዕወትኩ ኮይኑ’ዩ ተሰሚዑኒ። ንተረካቢ ወለዶ ድማ ከነቓቕሕ’የ ኢለ ተስፋ ይገብር” ኢሉ። “ቶክዮ ኦሎምፒክ ኣብ ዓንኬል እዚ ኩሉ ጸገማት ኮይኑ ይኻየድ’ሎ። እዚ ከኣ ዓብይ ነገር’ዩ። ተስፋ ኣሎ ማለት’ዩ። ናብቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ ስሩዕ ህይወትና ንኽንምለስ ኣብ ቅኑዕ መስመር ኢና ዘለና ማለት እዩ” ዝበለ ኣትሌት ኪፕቾጌ፡ ናይ ማራቶን ጎብለልነቱ ከቐጽል ብምኽኣሉን ንተረካቢ ወለዶ ብምልዕዓሉን ሕጉስ ከምዝኾነ ሓቢሩ። ሓደ ሰብ ስፖርታዊ ንጥፈቱ ስርዓት ብዘለዎ መገዲ እንተድኣተግቢርዎ ሕልሙ ከግህድ ይኽእል’ዩ ዝብል እምነት ዘለዎ ኪፕቾጌ እቲ ናይ ሕጂ ቶክዮ ኣሎምፒክ ንራብዓይ ግዚኡ ኮዑእኑ ኣብ ቅድድም ማራቶን ነቲ ውድድር ብትሕቲ ክልተ ሰዓት ዛዚሙ ንዓለም ዘገረመ ኬንያዊ ተቐዳዳማይ ከምዝኾነ ይፍለጥ።


ጃፓናዊት ልእልቲ 'ተራ' ሰብ ብምምርዓዋ መዓርጋን 1.3 ሚሊዮን ዶላር ገዝሚ ተኸልኪላ

ጃፓናዊት ልእልቲ ማኮ ናይ ኮሌጅ ኣፍቃሪኣ ኬይ ኮሙሮን ተመርዕያ - ብዚ ምኽንያት ድማ መዓርጋ ተመንጢላ። ብመሰረት ሕጊ ጃፓን ኣባላት ንጉሳውያን ቤተ ሰብ፤ ምስ 'ተራ' ሰብ ማለት'ውን ኣባል ንጉሳውያን ቤተ ሰብ ዘይኮነ፡ እንተተመርዕየን መዓርገን ክምንጠላ ይግደዳ። ካብኡ ንደሓር ናይቲ ስርወ መንግስቲ ኣባል'ውን ኣይኾናን። እንተኾነ፡ እዚ ሕጊ ኣብ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዮ ግብራዊ ኣይኮነን። እዚኣ ኣባል ንጉሳውያን ቤተሰብ፡ ከም ንቡር ብድሙቕ ድግስ ኣይተመርዓወትን። ኣባል ስድራ እቶም ንጉሳዊ ቤተ ሰብ እንትምርዖ፤ ብውህብቶ መልክዕ ዝቐርብ 1.3 ሚልዮን ዶላር'ውን ስኢና። ብምዃኑ ድማ፡ ከምቲ ንቡር እንዳ ንጉሳዊ ቤተሰብ ዝግበር ድግስ ዘይብሉ ስነ ስርዓት መርዓ ብምፍጻምን 1.3 ሚልዮን ዶላር ብዘይምቕባልን ኣብታ ሃገር ናይ መጀመርታ ኾይና ተባሂሉ። እቶም መጻምድቲ ኣብ'ቲ ስብኣያ ከም ጠበቓ ሕጊ ኾይኑ ዝሰርሐሉ ናብ ኣመሪካ ከምርሑ ምኳኖም እዩ ዝግመት። ናይታ ልእልቲ ውሳነ፡ ምስ'ቶም ደቂ ዓዲ እንግሊዝ ኣባላት ስድራ ንጉሳዊ ቤተሰብ ዝኾኑ ሜጋን መርክልን ልዑል ሃሪን ሓዳር ኣመሳሲሎምዎ። ነዚ'ውን፤ 'ናይ ጃፓን ሃሪን ሜጋንን' ዝብል ቅጽል ስም ተዋሂብዎም። ከምቲ ሜጋ ነቲ ካብ ተራ ስድራ ተወሊዱ ዝበሃል መርክል ክትምርዖ ዝነበረ፤ ንሳ ድማ ካብ ንጉሳዊ ስድራ ዘይውለድ ኮሙሮ ርክቦም ዕላዊ ካብ ዝኾን ጀሚሩ፡ ዓቢ መዘራረቢ ርእሰ ጉዳይ ኮይኑ ነይሩ። ብዙሓት ዓቢ ክትትል ዝገብሩሎም ኮይኑ፡ ኣብ ቀረባ ምስ ቅድድም ፈረስ ብዝተኣሳሰር ስፖርታዊ ጭዋነት ኣጉዲሎም ተባሂሎም ተወቒሶም። ከምኡ ድማ፡ እቲ መርዓዊ ኣቀማቕማ ጸጉሩ ንንጉሳዊ ቤተሰብ ዝምርዖ ሰብ ብዝምጥን ደረጃ ኣይተሰርሖን ተባሂሉ ብብዙሓት ተነቒፉ። ልዕልቲ ማኮ ግን ሓዳራ ክተመዝግብ፡ ብኣቆጻጽራ ሰዓት እታ ሃገር ሰዓት ኣርባዕተ ብተደጋጋሚ ንወለዳ ኢድ ነሲኣ ገዛኣ ጠንጢና ወጺኣ። እታ ልዕልቲ ካብ ገዛኣ ቅድሚ ምውጻኣ ንንእሽቶ ሓፍታ ሓቒፋ ብምስዓም ከምዝተሰናበተት፡ ኪዮዶ ዝተብሃለ መራኸቢ ብዙሃን ጸብጺቡ። እቶም መጻምዲ ሎሚ ሰሉስ፡ ብዛዕባ እቲ መርዓኦም ጋዜጣዊ መግለጺ ከምዝህብሉን ቀዲሞም ንዝቐርቡ ሓሙሽተ ሕቶታት ምላሽ  ብምሃብ ዘረባ ከምዘስምዑን ትጽቢት ይግበረሎም።


ቶኪዮ ኦሎምፒክ፡ ኣብ ታሪኽ ፈላማይ ወርቂ ሜዳሊያ ኦሎምፒክ ዝተዓወተት ንኡሽቶ ሃገር

63 ሽሕ ብዝሒ ህዝቢ ጥራይ ዘለዋ ቤርሙዳ ኣብ ዓለም ፈላመይቲ ወርቂ ሜዳሊያ ኦሎምፒክ ዝተዓወተት ዝነኣሰ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር እያ። ኣብ ቶክዮ ይካየድ ኣብ ዘሎ ውድድር ኦሎምፒክ 2020፡ ኣትሌት ፍሎራ ዱፊ ትማሊ ንሃገራ ወኪላ ተወዳዲራ። ኣብቲ ብደቂ ኣንስትዮ ዝተኻየደ ውድድር ትራይትሎን [ሰለስተ ዓይነታት ስፖርት ዘጣመረ ውድድር] ድማ ወርቂ ሜዳሊያ ተዓዊታ። ውድድር ትራይትሎን 51 ኪሎ ሜትሮ ዝሽፍን እዩ። ቤርሙዳ ከኣ ካብ ኒውዮርክ ብ15 ዕጽፊ ዝነኣሰት'ያ። እዚ ማለት እታ ሃገር ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ተደሚራ 40 ኪሎ ሜትሮ እያ። እዛ ጓል 33 ዓመት ኣትሌት ንራብዓይ ግዜ ኣብ ኦሎምፒክ ክትሳተፍ እንከላ፡ እቲ ብሰሉስ ዝነበረ ውድድራ ብሓደ ሰዓት 55 ደቒቕን 36 ካልኢትን ዛዚማ። ካብ መወዳድርታ ኢንግሊዛዊት ጆርጂያ ታይለር ብራውንን ኣመሪካዊት ኬቲ ዛፈሬስን ብልዕሊ ሓደ ደቒቕ ቐዲማ እያ ኣትያ። እዚ ውጽኢት ሓንቲ ካብተን በቲ ዓውዲ ብሉጽ ውጽኢት ዘለወን 56 ደቂ ኣንስትዮ ዝገብራ ኮይኑ ኣሎ። ሃገራ ቤርሙዳ ድማ ኣብ ታሪኽ ኦሎምፒክ ፈላሚ ወርቂ ሜዳሊያ ዝረኸበት ዝነኣሰ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ክትኸውን ኣኽኢሉዋ። "ንሓሙሽተ ዓመታት ብዙሕ ጸቕጢ ነይሩ። ሕጂ መላእ ቤርሙዳ ሕጉስ ከም ዝኾነ ይግምት። ነዚ'ዩ እቲ ውጽኢት ንዓይ ፍሉይ ዝገብሮ፤ ሕልመይ'ውን ነይሩ" ኢላ ፍሎራ። ብ1976 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ተወዳዳሪ ጉስጢት ክላረንስ ሂል ንሃገሩ ነሓስ ኣምጺኡ ነይሩ። ፍሎራ ቆልዓ  እናሃለወት ንብሪጣኒያ ወኪላ ክትወዳደር ዝነበራ ድልየት ተቐባልነት ብዘይምርካቡ እቲ ዕድል ተነፊጋ ነይራ። ብ2018 ግን፡ ቤርሙዳዊት ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ቻምፒዮን ጸወታታት ኮመንዌልዝ ተባሂላ ኣብ ታሪኽ ሽማ ኣጽሒፋ'ያ። "ሕጂ ድማ ንቤርሙዳ ወርቂ ሜዳሊያ ዘምጽአት ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ምዃነይ የሐብነኒ። ንኻልኦት ብዙሓት ከተባብዕ'የ ኢለ ኸኣ ተስፋ ይገብር" ኢላ። ኣብ ቶክዮ ክሃርም ዝሓደረ ዝናብ እቲ ውድድር ዝጅመረሉ ሰዓት ብ15 ደቓይቕ ክዝንግዕን ሸታሕታሕ ዘብል ኩነታት ክፍጠርን'ኳ እንተገበረ፡ ፍሎራ ድሕሪ ሓደ ግዜ ዘጋጠማ ምንሽርታት ንድሕሪት ከይተመልሰት ውድድራ ብዓወት ክትዛዝም ክኢላ። "ኣብ ጫፍ መገዲ ንበዓል ቤተይ ርእየዮ፤ ኣሰልጣንየይ'ዩ። ቁሩብ ክምስታ ኣርእዩኒ፤ ድሕሪኡ ኩሉ ስምዒታተይ ክእከብ ገይረ" ኢላ። እዛ ኣትሌት ብ2008ን 2012ን ኣብ ኦሎምፒክስ ተሳቲፋ ነይራ እያ። እንተኾነ ብ2016 ኣብ ሪዮ ኣብ ዝነበረ ውድድር ሜዳሊያ ንምርካብ ዓሊማ'ኳ እንተኸደት ውድድራ ሻምነይቲ ኮይና ዛዚማ። ድሕሪኡ፡ ንሓደ ዓመት ካብ ስፖርታዊ ውድድራት ክትርሕቕ ዝገብራ መጉዳእቲ እግሪ ኣጋጢሙዋ። ብ2018-2019 ከምኡ'ውን 2020 ኣብ ጸገም ከም ዝጸንሐት ተዛሪባ። "ሕጂ ወርቂ ሜዳሊያ ክዕወት ምኽኣለይ ንኹሉ ዝሓለፍኩዎ መጉዳእቲ፣ በዳሂ እዋናትን ሓዘንን ዝድብሶ ኮይኑ'ዩ" ብምባል ዝተሰምዓ ሓጎስ ገሊጻ።


ቀዳማይ ሚኒስትር ጃፓን ሺንዞ ኣቤ ብምኽንያት ጥዕና ካብ መዝነቱ ወሪዱ

ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን፡ ሺንዞ ኣቤ ብምኽንያት ኩነታት ጥዕና ስልጣኑ ከም ዝወረደ ኣፍሊጡ። ጥዕንኡ ኣብ ስርሑ ዕንቅፋት ክፈጥር ከም ዘይደሊ ዝገለጸ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ነቲ ኣብ መዝነት ክጽንሓሉ ዝግባእ እዋን ክፍጽም ብዘይምኽኣሉ ንህዝቢ ጃፓን ይቕሬታ ሓቲቱ። ወዲ 65 ዓመት ሺንዞ ንብዙሕ ዓመታት ብነድሪ ከስዐ [ulcerative colitis]  ክሳቐ'ኳ እንተጸንሐ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን ኩነታት ጥዕንኡ ከም ዝኸፍአ ተዛሪቡ። ኣብ 2012 ደጊሙ ናብ ስልጣን ዝመጸ ሺንዞ፡ ኣብታ ሃገር ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ቀዳማይ ሚኒስተር እዩ። ብ2007 ዓ.ም ቀዳማይ ሚኒስትር ኮይኑ ኣብ ስልጣን ክጸንሐሉ ኣብ ዝግባእ እብረ ብምኽንያት እቲ ዘለዎ ሕማም ካብ ስልጣኑ ወሪዱ ነይሩ። እዚ ሕማም ገና ኮተቴ እናሃለወ ሓቢሩዎ ዝዓበየ ምዃኑ ይግለጽ። ቐዳማይ ሚኒስትር ኣቤ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ኣብ ክልተ ሆስፒታል ዝተኣተወ ኮይኑ፡ ኣብቲ ሓደ ንሸሞንተ ሰዓታት ከም ዝጸንሐ ተገሊጹ፤ ዘለወሉ ኩነታት ጥዕና ግን ብንጹር ኣይተፈለጠን። ማዕኸን ዜና ኤንኤችኬ ወዲ 65 ዓመት ሺንዞ ኣቤ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ እታ ሃገር ጸገም ክፈጥሩ ዝኽእሉ ነገራት ኣቐዲሙ ክኣሊ ይደሊ'ዩ ኢሉ። ብ2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ናብ ስልጣን ዝመጽአ ቀዳማይ ሚኒስትር ሺንዞ ኣቤ ኣብ ጃፖን ብተኸታታሊ ቐዳማይ ሚኒስትር ብምዃን ንነዊሕ ዓመታት ዝመርሐ ሰብ'ዩ። ሺንዞ ኣቤ፡ "ኣቤኖሚክስ" ዝብል ናይ ባዕሉ ፍልስፍና ቑጠባ ተግባራዊ ብምግባር ነታ ሃገር ክመርሕ ጸኒሑ። ጃፓን ኣብ ሓይሊ ምክልኻል እትምድቦ ባጀት ክዓቢ እንትገብር፡ እቲ ሰራዊት ካብ ርእሰ ምክልኻል ወጻእ ኣብ ካልእ ክዋፈር ዝኽልክል ዓንቀጽ 9 ኣብ ምልጋስ ከም ዘይተዓወተ ይግለጽ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ህጹጽ ሓፈሻዊ መረጻ ንምክያድ ታሕተዋይ ገዛ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ከፍርስ'ዩ ክብሃል ዝቐነየ ወረታት ሓለቓ ክፍሊ እቶት ሰልፊ ኤልዲፒ ኣኪራ ኣማሪ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ'ዩ ብምባል ነጺጉዎ። "ንግዚኡ ህጹጽ ሓፈሻዊ መረጻ ኣይካየድን" ኢሉ። ብመሰረት ሕጊ ጃፓን ሺንዞ ኣቤ ብኣግባቡ ስርሑ ክሰርሕ እንተዘይክኢሉ ግዝያዊ ፈጻሚ ቀዳማይ ሚኒስትር ክምዘዝ'ዩ፤ ክሳብ ክንደይ ይጸንሕ ዝብል ግን ኣይፍለጥን። ምክትል ቐዳማይ ሚኒስትርን ሚኒስትሪ ፋይናንስን ታሮ ኣሶ ካብቶም እቲ ግዚያዊ መሪሕነት ክርከቡ'ዮም ተባሂሎም ኣብ ቅድሚት ዝርከብ'ዩ። እቲ ግዚያዊ ቀዳማይ ሚኒስትር ግን ሓፈሻዊ መረጻ ንክካየድ ክጽውዕ ኣይኽእልን፤ ክሳብ ሓድሽ መራሒ ዝምረጽ ግን ጉዳያት በጀትን ውዕላትን ክመርሕን ከጸፍምን ይኽእል'ዩ። እዚ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቤ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ይኽእል'ዩ ዝብል ግምት ግን እቲ ሰልፊ ንዕኡ ዝትክእ ፕሬዝደንት ንክመርጽ ዘአንፍት እዩ። እዚ መረጻ ድማ ናብ ባእቶ ወከልቲ ብምምራሕ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስትር ንክምረጽ ይገብር። እቲ ዝምረጽ ሰብ ድማ ክሳብ መወዳእታ እብረ ስልጣን ኣቤ መስከረም 2012 ኣብ ስልጣን ይጸንሕ።


ብሰንኪ ኮቪድ ዝተዓጸወ ቦታ፡ ሓደ በጻሒ ዓዲ ጥራይ ክኣትዎ ተፈቒድሉ

ኣብ ፔሩ፡ ‘ማቹ ፒቹ’ ዝበሃል በብዓመቱ ብዙሓት በጻሕቲ ዓዲ ዝውሕዝሉ መስሕብ ቱሪዝም ኣሎ። እዚ ቦታ፡ ዑናታት ጥንታዊ ስልጣነ ህዝቢ ‘ኢንካ’ ዝሓዘ ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ሓድጊታት ዓለም እዩ። ጃፓናዊ ጄሲ ታካያማ ድማ፡ ‘ማቹ ፒቹ’ ክርእይ እዩ ኣብ ወርሒ ጉንበት ናብ ፔሩ ኣትዩ። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ ድማ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝዝርገሓሉን ሃገራት ዕጽዋ ዝገብራሉን እዩ ነይሩ። ፔሩ ድማ፡ ን ‘ማቹ ፒቹ’ ሓዊሳ፡ በጻሕቲ ዓዲ ንዘዘውትርዎም ቦታታት ዓጸወት። ጄሲ ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ንሸውዓተ ወርሒ ተጸብዩ። ኣብ መወዳእታ፡ ነቲ ቦታ በይኑ ክሪኦ ተፈቒድሉ። ሚኒስተር ባህሊ ኣሌጃንድሮ ኒይራ፡ እቲ በጻሒ ዓዲ ን ‘ማቹ ፒቹ’ በይኑ ክርእዮ ዝተፈቐደሉ፡ ፍሉይ ፍቓድ ክወሃቦ ድሕሪ ምሕታቱ ከምዝኾነ ገሊጹ። እቲ ብዙሓት በጻሕቲ ዝውሕዝሉ ጥንታዊ ዑናታት፡ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ሓደ መስሕብ ቱሪዝም ኮይኑ፡ ቀጻሊ ወርሒ ክኽፈት ትጽቢት ኣሎ። ጄሲ፡ ኣብ ፔሩ ቁሩብ መዓልታት ኣሕሊፉ፡ ነቲ ጥንታዉ ቦታ ርእዩ ክምለስ እዩ ነይሩ መደቡ። እንተኾነ፡ ብሰንኪ ኮቪድ-19 ናይ ጉዕዞ ክልከላታት ምስተገበረ፡ ንሸውዓተ ኣዋርሕ ኣብ ጥቃ ‘ማቹ ፒቹ’ ኣብ እትርከብ ከተማ ክጸንሕ ተገዲዱ። ነቲ ቦታ ክርኢ ተሃንጥዩ መጺኡ ብምንባሩ፡ ቅድሚ ናብ ዓዱ ምምላሱ ክኣቱ ከምዝተፈቐደሉ፡ ሚኒስተር ባህሊ ናይ’ታ ሃገር ገሊጹ። ጄሲ፡ ብቀዳም እዩ ናብ ‘ማቹ ፒቹ’ ኣትዩ ርእዩ። ነቲ ነዊሕ ተጸብዩ ዝረኸቡ ዕድል፡ ኣብ ዝባን እቲ ጎቦ ወጺኡ ጸምቢልዎ። ብቪድዮ ድማ ሓጎሱ ገሊጹ። “እዚ ጉዕዞ ፍሉይ እዩ፡ የቐንየለይ” ኢሉ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝጅምር፡ ኣብ ፔሩ 849,000 ሰባት ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ኮይኖም፡ 33,000 ሰባት ድማ ሞይቶም።


15 ሃገራት ዝዓበየ ንግዳዊ ሽርክና ንኽፈጥራ ተሰማሚዐን

15 ሃገራት ካብ ዓለም ዝዓበየ ዞባዊ ቁጠባዊ ሽርክነት ንምግባር ተሰሚዐን። እዘን ኣስታት ሓደ መሰለስ ናይ ዓለም ቁጠባ ዝውንና ኣብ ኤስያን ሰለማዊ ውቅያኖስን ዝርከባ ሃገራት ነቲ ስምምዕ ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት (RCEP) ዝብል ስያመ እየን ሂበነኦ ዘለዋ። እዚ ደቡብ ኮርያ፡ ቻይና፡ ፓጃን ኣውስትራልያን ኒውዝላንድን ከምኡ’ውን 10 ሃገራት ደቡባዊ ምብራቅ ኤስያ ዝርከበኦ ስምምዕ ቁጠባዊ ሽርከንት: ቻይና ኣብቲ ዞባ ተጥርዮ ዘላ ተሰማዕነት ዘርእይ'ዩ ተባሂልሉ ኣሎ። እቲ ስምምዕ ነታ ኣብ 2017 ካብ ቁጠባዊ ስምምዕ ኤስያን ፓሲፍክን ዘንሳሓበት ኣሜሪካ ከምዘየጠቃልል ተፈሊጡ ኣሎ። ፕረዚንት ዶናልድ ትራምፕ ናብ ስልጣን ምስ ደየበ ከይደንጎየ ካብቲ ኣመሪካ ፈሪማቶ ዝነበት ቀጽሪ ቁጠባዊ ስምምዕ ኤስያን ፓሲፍክን ከምዘንሰሓበ ይዝከር። እዚ ሓድሽን ገዚፍን ቀጽሪ ቁጠባዊ ስምምዕ ካብ 2012 ጀሚሩ ክዝተየሉ ምጽንሑን ትማሊ ሰንበት እተን ሃገራት ክታመን ከምዘንበራሉን ተገሊጹ። እዚ ስምምዕ ንምንታይ እዩ ክሳብ ክንድዚ ኣገዳሲ ኮይኑ? ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት እተን ሃገራት ኣብ ንሓድሕደን ኣብ ዝገብርኦ ቁጠባዊ ንግዲ ውሑድ ታሪፍ ክህልዎ ዘፍቅድ ስለዝኾነ ካብ ናይ ቅድሚ ሕጂ ዝግበር ዝነበረ ቁጠባዊ ስምምዓት ዝተፈለየ ይገብሮ። እንተኾነ ብዙሓት ተንተንቲ ቁጠባ ልዕሊ እዚ፡ እቲ ቀጽሪ ሓቁፍወን ዘሎ ሃገራትን ሒዝዎ ዘሎ ብዝሒ ህዝብን ዝያዳ ኣገዳሲ ከምዝገብሮ ይገልጹ። ኣብ ኤስያን ሃገራት ፓሲፍክን ላዕለዋይ ክኢላ ቁጠባ ዝኾነ ራጂቭ ቢስዋስ “እተን ኣብዚ ከቲመን ዘለዋ ሃገራት ወነንቲ ብዙሕ ህዝቢ እየን፡ ቻይና እንድሕር ወሲድና ንቁጠባ እትን ኣብ ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት ከቲምን ዘለዋ ሃገራት ቁጠበአንን ዘቤታዊ እቶተንን ክብ ንኽብል ክሕግዝ ትኽእል እያ” ኢሉ። ቻይና ዋላ እኳ ብዙሕ ክልተኣዊ ቁጠባዊ ስምምዓት ኣቐዲማ እንተኸተመት እዚ ዞባዊ ቀጽሪ ዝሓቆፈ ቁጠባዊ ስምምዕ ክትክትም ግን እዚ ናይ መጀመርታኣ እዩ። እተን ሃገራት ነዚ ስምምዕ ንምንታይ’የን ደልየነኦ ? እዘን ሃገራት እዚ ስምምዕ እዚ ነቲ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝተሃሰየ ቁጠበአን ንምሕዋይ ክሕግዘን ከምዝኽእል እየን እምንቶ ኣንቢረን ዘለዋ። ቻይናዊ ሊ ኪጋንግ “ኣብ ትሕቲ እዚ ህሉው ኩነታት ዓለም እቲ ንሸሞንተ ዓመት ዝተዘተየሉ ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት ኣብ መደምደምታ ምብጽሑ ካብቲ ጸሊም ደበና ጩራ ተስፋ ዘርኢ እዩ” ኢሉ። ሊ ብምስዓብ ነቲ ስምምዕ “ብዙሕ ጎድናኣዊ ስምምዕን ነጻ ንግዲ ዝፈቅድን እዩ” ኢሉ። ህንዲ’ውን ኣካል እዚ ዘተ እኳ እንተነበረት፡ ውሑድ ታሪፍ ነቲ ኣብ ውሽጢ ሃገራ እተፍርዮ ዘቤታዊ ምህርታ ክሃስዮ እዩ ብምባል ዝሓለፈ ዓመት ካብቲ ስምምዕ ምንስሓባ ይዝከር። እተን ነቲ ስምምዕ ዝፈረማ 15 ሃገራት ግን ሕጂን ንመጻእን ህንዲ ሓሳባ ቀይራ ነቲ ቀጽሪ ክትጽንበሮ እንተሓሲባ ማዕጾአን ርሑው ምዃኑ ገሊጸን ኣለዋ። ኣባላት ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት ሓደ መሰለስ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ዝሓቆፋን 29 ሚእታዊት ካብ ዓለማዊ ምህርቲ ሃለኽቲ ነገራት ዝቅርባ ምኳነን ይፍለጥ። እዚ ሓዱሽ ስምምዕ ካብቲ ኣብ መንጎ ኣመሪካ ሜክሲኮን ካናዳን ከምኡ’ውን ሃገራት ኣውሮጳዊ ሕበረት ዝፈጠረኦ ክልተ ቀጽርታት ዝዓበየ እዩ። ካብዚ ስምምዕ መን’ዩ ዝያዳ ክኸስብ? ፔተርሶን ዝተባሃለ ትካል ዓለምለኻዊ ቁጠባ እዚ ስምምዕ እዚ ኣብ 2030 ክሳብ 186 ቢልዮን ዶላር ጽሩይ ቁጠባዊ ንግድን ኣብ ነብሲ ወከፍ ኣብቲ ስምመዕ ዝኸተማ ሃገራት ድማ ናይ 0.2 ሚእታዊት ቁጠባዊ ዕቤት ከመዝግበለን ከምዝእል ቅማርኡ ኣቐሚጡ ኣሎ። እንተኾነ ገለ ገለ ተንተንቲ ቁጠባ እዚ ስምምዕ ዝያዳ ንቻይና፡ ጃፓንን ደቡብ ኮርያን ዘርብሕ ክኸውን ከምዝኽእል እዮም ዝትንትኑ። ክኢላ ቁጠባ ኒክ ማሮ “እቲ ዞባዊ ቀጽሪ ቁጠባዊ ሽርክነት ነተን ኣብ ደቡባዊ ምብራቅ ኤስያ ዘለዋ ሃገራት ውሱን ክኸውን ይኽእል እዩ ነተረን ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ኤስያ ዘለዋ ሃገራት ግን ጉዳይ ሕድገት ታሪፍ ዘያዳ ከርብሐን ይኽእል እዩ” ይብል። እንተኾነ ሃገራት ነቲ ረብሕኡ ብጥረ ንኽርእየኦ ግዜ ክወስደለን ከምዝኽእልን ካብዘን ነቲ ስምምዕ ዝፈረማ እትን ትሽዓተ ሃገራት ነቲ ስምምዕ ናብ ተግባር ቅድሚ ምስጋሩ ብባይቶ ከጽድቆኦ ትጽቢት ስለዝግበር ተሃዊኽካ መደምደምታ ዝውሃቦ ከምዘይኮነ ኒክ ማሮ ይጠቅስ። ኒክ ማሮ ብምስዓብ “ከምዚ ዓይነት ስምምዓት ኣብ ባይቶ ከተጽድቆ ኣዝዩ ከቢድ እዩ” ይብል።


ሰሜን ኮርያ፡ ክልተ ባላስቲክ ሚሳኤል ናብ ባሕሪ ጃፖን ተኲሳ ብምባል ጃፓንን ኣመሪካን ከሲሰን

ሰሜን ኮርያ ክልተ ባላስቲክ ሚሳኤል ናብ ባሕሪ ጃፓን ቶኵሳ ክብላ ኣመሪካን ጃፓንን ሓቢረን፡ እዚ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንመጀመርታ ግዜ ዘጋጥም ዘሎ ክስተት እዩ። ባላስቲክ ሚሳኤል ሓደ ካብቶም ኣስጋእቲ ኣጽዋራት ኮይኖም፡ ሰሜን ኮርያ ኣቀዲማ ዝኾነ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ከይትገብር ብሕቡራት ሃገራት ተኣጊዳ'ያ። ጃፓንን ደቡብ ኮርያን ነቲ ብሰሜን ኮርያ ዝተኻየደ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ኮኒነንኦ ኣለዋ። ሰሜን ኮርያ ቅድሚ ክልተ መዓልታት'ውን ባላስቲክ ሚሳኤል ዘይኮነ ሚሳኤል ኣብ ብጫ ባሕሪ ፈተነ ኣካይዳ ነይራ እያ። ጃፓን ዋላ እኳ ነቲ ብሰሜን ኮርያ ዝተኻየደ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል እንተኾነነቶ፡ ኣብ ክሊ ማያ ዝኾነ ንጣር ናይቲ ባላስቲክ ሚሳኤል ከምዘይዓለበ ሓቢራ ኣላ። ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ እዚ ሓይሊ ኣመሪካ፡ ሰሜን ኮርያ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ድሕሪ ምክያዳ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ሰሜን ኮርያ ትገብሮ ዘላ ፈተነ ዘይሕጋዊ ኣጽዋር ንጎረባብታን ንማሕበረሰብ ዓለምን ዘተሓሳስብ እዩ" ኢሉ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ነቲ ሰሜን ኮርያ ዘካየደቶ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ኣመልኪቱ ብሕጂ እዩ ወግዓዊ መግለጺ ክህብ። መንግስቲ ኣመሪካ፡ ሰሜን ኮርያ ብሰሉስ ዘይባላስቲካዊ ሚሳኤል ፈተነ ምስ ኣካየደት፡ እቲ ዝተጠቐመትሉ ዓይነት ሚሳኤል ካብቲ ዝተኣገደ ስለዘይኮነ፡ ነቲ ፈተነ ከም ቶኵታኲ ተግባር ከምዘይሓስቦ ገሊጹ ነይሩ። ሰብ መዚ ጃፓን፡ ሰሜን ኮርያ ነቲ ባላስቲክ ሚሳኤል ብኣቆጻጽራ ሰዓት እቲ ከባቢ ልክዕ ሰዓት ሸውዓተ ናይ ንግሆ ከምዝተኰሰቶ ገሊጸም። እቲ ባላስቲክ ሚሳኤል ሚሳኤል ናብ ባሕሪ ጃፓን ቅድሚ ምዕላቡ ብቅደም ተኸተል 420 ኪሎ ሜተር ከምኡ'ውን 430 ኪሎሜተር ብምውንጫፍ  ካብ ክሊ ማይ ናይ ጃፓን ወጻኢ ኣብ ዝኾነ  ቦታ ዝኾነ ጉድኣት ከየስዓበ ከምዝዓለበ ተፈሊጡ። ሰሜን ኮርያ ቅድሚ ሓደ ዓመት ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕን መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጁንግ ኡንን ርክባቶም ምምሕያሽ ኣብ ዘርእየሉ ዝነበረ ተመሳሳሊ ፈተነ ኣካይዳ ምንባራ ዝዝከር እዩ። ምምሕዳር ፕረዚደንት ጆ ባይደን ምስ ሰሜን ኮርያ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ንምፍጣር ዝገበርዎ ፈተነ ዕውት ከምዘይኮነ ኣቐዲሞም ገሊጾም ነይሮም።


ኣመሪካ፡ ሞዴርና ዝተባህለ ካልኣይ ክታበት ኮሮናቫይረስ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ኣጽዲቓ

መንግስቲ ኣመሪካ፡ ብሞዴርና ዝፈረየ ከም ካልኣይ ክታበት ኮሮናቫይረስ ኮይኑ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ከም ዘጽደቖ ኣፍሊጡ። እዚ ብኣመሪካዊ ኩባኒያ ዝማዕበለ ክታበት ኮሮናቫይረስ፡ ብምምሕዳር መግብን መድሃኒትን እታ ሃገር ንምክልኻል ክውዕል ከጽድቕ እንከሎ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ድሮ ብሰፊሑ ዝተዘርግሐ ክታበት ፒፋይዘር/ባዮንቴክ ኣጽዲቑ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣመሪካ፡ 200 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ሞዴርና ክትዕድግ ተሰማሚዓ ከም ዘላን፡ ኣብዚ እዋን ድማ ሽዱሽተ ሚልዮን ናብ ኣመሪካ ክኣቱ ድልው ከምዘሎን ተፈሊጡ። እታ ሃገር ኣብ ዓለም እቲ ዝበዝሐ ቑጽሪ መልከፍትን ሞትን ዘለዋ ኮይና፡ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 313 ሽሕ ሰባት ብምኽንያት እቲ ቫይረስ ክሞቱ እንከለው፡ ካልኦት ኣስታት 17.5 ሚልዮን ሰባት በቲ ቫይረስ ተለኺፎም ኣለው። ኮሚሽነር ምምሕዳር መግብን መድሃኒትን ስቴፋን ሃን፡ ክታበት ሞዴርና ትማሊ ከም ዝጸደቐ ብምሕባር፡ "መዓልታዊ ኣብ ኣመሪካ ቑጽሪ ሕሙማትን ሞትን ክውስኽ ዝገብር ዘሎ ዓለማዊ ለበዳ ኣብ ምቅላስ ወሳኒ ስጉሚ'ዩ" ኢሉ። ተቖጻጸርቲ መድሃኒት ክታበት ሞዴርና 94 ሚእታዊት ውጽኢታዊ ከም ዝኾነ ይሕብሩ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ እቲ ክታበት ኣብ ረብሓ ክውዕል ከም ዝጸደቐ ዝሕብር ወግዓዊ መግለጺ ከይተዋህበ እንከሎ፡ "እንቋዕ ደስ በለኩም፤ ሕጂ ክታበት ሞዴርና መጺኡ ኣሎ። ብቐጥታ ክጅምር'ዩ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ሰኑይ ነዚ ክታበት ክወስድ ተዳልዩ ዘሎ ተመራጺ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ብወገኑ፡ ክታበታት ሞዴርናን ፒፋይዘርን ፍቓድ ክረኽቡ ምኽኣሎም "ኣብ ቅድመና ብሩህ መዓልታት ከም ዘለው ዘረጋግጽ'ዩ። ይኹን'ምበር ዝርግሐ እቲ ለበዳ ንምቁጽጻር እንገብሮ ቓልሲ ኣየብቅዐን" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ "ንቕድሜና፡ ፍርያት ምዕባይን ናብ ኩሉ ምብጻሕን ከምኡ'ውን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ኣመሪካውያን ምኽታብ ዝብሉ ሓዊሱ ብዙሓት ማሕለኻታት ኣለው'ዮም። ስለ ዝኾነ፡ እዚ ኹሉ ንምግባር ዘኽእል ዓቕሚ ምህላው ከነረጋግጽ ይግባእ" ኢሉ። ክታበት ሞዴርና ኣብ ዝጉዓዓዘሉ ኣብ 20 ዲግሪ ሴልሽየስ መዝሓሊ ክቕመጥ ኣለዎ። ፒፋይዘርን ኩባኒያ ጀርመን ባዮንቴክን ዝመሃዙዎ ክታበት ድማ 75 ዲግሪ ሴልሽየስ የድልዮ። ሞዴርና፡ ኣብ ኬምብሪጅ፣ ማስቻሴትስ ዝርከብ ኮይኑ "መብዛሕትኡ" እቲ ክታበት ኣብዚ ቦታ ክፈሪ'ዩ። ፒፋይዘር/ባዮንቴክ ከኣ ኣብ ጀርመንን ቤልጅምን ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዝፈሪ'ዩ። ኣመሪካ፡ ክሳብ ወርሒ ሚያዚያ 2021 ሓደ ሚልዮን ሰባት ክትኸትብ መደብ ኣለዋ። ሓላፊ ሃገራዊ ማእኸል ተላገብትን ሕማማት ኣሜሪካ ዶክተር ኣንቶኒ ፋውቺ፡ ካብ 70 ክሳብ 80 ሚኢታዊት ዝግመት ህዝቢ ኣመሪካ ሕማም ናይ ምጽዋር ዓቅሚ ንከማዕብል ግድን ክኽተብ ኣለዎ ይብል። ክታበት ሞዴርና ክጥቀማ ዝሓተታ ካናዳ፡ ብጠቕላላ 56 ሚልዮን ክታበት ዝኣዘዘት ኮይና፡ ክሳብ ወርሒ መጋቢት ክልተ ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ክትርከብ'ያ ብሪጣንያ፡ ኣቐዲማ ሸውዓተ ሚልዮን ኣዚዛ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ዝሓለፈ ወርሒ 80 ሚልዮን ክታበት ንምውሳድ ከም ዝተሰማምዐ ክገልጽ እንከሎ፡ እቲ ክታበት ውሑስን ውጽኢታውን ምዃኑ ምስኣረጋገጸ ተወሳኺ 80 ሚልዮን ከም ዝወስድ ገሊጹ ጃፓን፡ 50 ሚልዮን፣ ደቡብ ኮርያ 20 ሚልዮን፣ ስዊዘርላንድ 7.5 ሚልዮን ከም ዝኣዘዛ ማእኸል ምህዞ ዓለማዊ ጥዕና ዩኒቨርሲቲ ዱክ ዝኣከቦ ሓበሬታ የረደእ።


ኣባል ሃገራት ጉጅለ-7፡ 40 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ናይ ትምህርቲ ዕድል ክረኽባ ክገብራ እየን

ኣባል ጉጅለ-7 ዝኾና ሃብታም ሃገራት፡ ኣብ ዝቕጽሉ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ኣብ ድኻታትን ማእከላይ ኣታዊ ዘለወንን ሃገራት ዝርከባ ተወሰኽቲ 40 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ክሰዳ ዘኽእል ስምምዕ ክገባራ እየን። ሚኒስተራት ጉዳያ ወጻኢ እተን  ሃገራት ኣብ ለንደን ተራኺቦም ነቲ ገና ኣብ ምምዕባል ኣብ ዝርከባ ሃገራት ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ንምሕጋዝ ዝውዕል ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ዝወሃብ  ናይ 15 ቢልዮን ዶላር ሓገዝ ስምምዕ ክገብሩ እዮም። ኣብቲ ኣብ ክልተ ዓመት ንፈለማ ግዘ ብኣካል ዝካየድ ኣኼባ፡ 20 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዓሰርተ ዓመተን ምንባብ ክኽእላ ዝገብር ሓገዝ ንምግባር እውን ስምምዕ ክገብሩ ምዃኖም ተገሊጹ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ዓባይ ብሪጣንያ ዶሚኒክ ራብ፡ ብፍላይ ንደቂ ኣንስትዮ ምምሃር ጠቓሚ ወፍሪ ከምዝኾነ እዩ ዝሕብር። እቲ ሓድሽ ውጥን ን12 ዓመታት ብቐጻልነት ደቂ ኣንስትዮ ንምምሃር ከምዝሕግዝ ገሊጹ። ዓባይ ብሪጣንያ፡ ናይቲ ሃገራት ኣመሪካ፣ ፈረንሳይ፣ ጀርመን፣ ካናዳ፣ ጃፓንንን ጥልያንን ዝርከበኦ ጉጅለ ናይዚ እዋን ፕረዚደንት እያ፡፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ራብ፡ ቅድሚ እቲ ሰሉስ ዝጅመር ኣኼባ ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ እተን ኣባል ሃገራት፡ ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ተራኺቦም ብዛዕባ ንግዲ፣ ኢራንን ቻይናን ክዝትዩ እዮም፡፡ እቲ ረቡዕ ክፍረም ትጽቢት ዝግበረሉ ስምምዕ ምምሃር ደቂኣንስትዮ፡ ጾታዊ ማዕርነት  ማእከል እቲ ካብ ጸቕጢ ኮቪድ ንምውጻእ ዝግበር ምትሕብባር ንምግባር ዝዓለመ እዩ፡፡ ካብቲ ኣብ ዓለም ዘሎ በዝሒ 796 ሚልዮን ዘይተምሃሩ ሰባት፡ ክልተ ሲሶ ደቂ ኣንስትዮ  ከምዝኾና ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክት፡፡ ብተወሳኺ እቲ ኣሃዝ ከምዝሕብሮ፡ ኣብ ገጠር ዝርከባ 39 ምኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ ናይ ካልኣይ ብርኪ ትምህርተን ዝከታተላ ኮይነን፡ እዚ መጠን ካብቶም ኣብ ገጠር ኣብ ተመሳሳሊ ብርኪ ዝበጽሑ  45 ምኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ፣ ኣብ ከተማ 59 ምኢታዊት ደቂ ኣንስትዮን 60 ምኢታዊት ደቂ ተባዕትዮን ዝነኣሰ እዩ። ቅድሚ እቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘጋደዶ ትሑት ውጽኢት ትምህርቲ፡ 90 ምኢታዊት ኣብ ድኻ ሃገራት ዝርከቡ ህጻናት ኣብ 10 ዓመቶም ቀሊል ጽሑፍኳ ከንብቡ ኣይክእሉን ነይሮም። ኣባል ሃገራት ጉጅለ-7፡ ኣብ ምሕላው ጾታዊ መሰልን ጥዕና ወሊድን ዝኣተወኦ ቃልኪዳን ከምዘሐድሳን፡ ምክልኻል ጾታ መሰረት ዝገበሩ ዓመጻት ከምዘሐይላን መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ኣፍሊጡ ኣሎ። መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ንፕሮጀክት ምጣነ ስድራ ሕቡራት ሃገራት ዝገብሮ ሓገዝ ነክዩ ተባሂሉ ኣብ ዝውቀሰሉ እዋን እዩ፡ እዚ ትልሚ ጉጅለ-7 ቀሪቡ ዘሎ። ኣብ ዓለም ብሚልዮን ንዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ መከላኸሊ ጥንስን ሕክምና ወሊድን ዝህብ ፖፑሌሽን ፈንድ ሕቡራት ሃገራት፡ መንግስቲ ብሪጣንያ ክህቦ ቃል ዝኣተዎ ናይ 154 ሚልዮን ፖውንድ ናብ 23 ሚልዮን ፖውንድ ከምዘውረዶ ገሊጹ እዩ።


ጃፓናዊ ቢልዮነር፡ ብነጻ ምስኡ ኣብ ከባቢ ወርሒ ዑደት ዝገብሩ ሰባት ይደሊ ኣሎ

ጃፓናዊ ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ብኢሎን ሙስክ እትውነት ስፔስ ኤክስ ገይሩ ኣብ ከባቢ ወርሒ ንዝገብሮ ዑደት፡ ሸሞንተ ሰባት ከይከፈሉ ምስኡ ክጉዓዙ ዕድመ ኣቕሪቡ ኣሎ። ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ኣብቲ ብትዊተር ብቪድዮ ኣሰንዩ ዝልኣኾ መልእኽቲ “እዚ ዕድመ ንኹሉ ህዝቢ ዓለም እዩ ዝምልከት፡ ካብ ዝተፈላለየ ድሕረ ባይታ ዝመጽኡ ሰባት ክጽንበሩኒ ኸኣ’ዩ ድሌተይ” ብምባል ድሌት ዘለዎ ሰብ ነዚ ዕድል ተኻፋሊ ንኽኸውን ቅጥዕታትን ዝርዝራዊ ትሕስቶን ዝምልኦ ጥብቆ’ውን ኣብ ትዊተሩ ለጢፉ ኣሎ። ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ኩሉ ወጻኢታት ባዕሉ ከምዝሽፍኖ ብምግላጽ እቶም ምስኡ ናብ ጠፈር ዝጉዓዙ ሸሞንተ ሰባት ዝኾነ ወጻኢታት ከምዘይብሎም’ውን ገሊጹ ኣሎ። እቲ ውጥን ናይ ጉዕዞ ኣብ 2023 ዝግበር ኮይኑ ‘ዲር ሙን’ ዝብል ስም’ዩ ተዋሂብዎ። እቶም ምስ ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ናብ ወርሒ ክኸዱ ከመልክቱ ዝደልዩ ሰባት፡ ክልተ ክገብርዎ ዘለዎም ቅድመ ኩነት’ውን ቀሪብሎም ኣሎ። እቲ ቅድመ ኩነት፡ እቶም ናብ ከባቢ ወርሒ ምስ ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ንክጉዓዙ ከመልክቱ ዝደልዩ ሰባት ንኻልኦት ሰባትን ንሕብረተሰብን ሓገዝቲ ክኾኑን፡ ምስቶም ንሕብረተሰብ ዝሕግዙ ካልኦት ሰባት ተዋሃሂዶም ዝልዓለ ነገር ንምስራሕ ድልውነት ዘለዎምን ክኾኑ ኣለዎም እዩ ዝብል። ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ “ነቲ ኣብታ ሞንኮርኮር ዘሎ ኮፍ መበሊ ንኹሉ ስለዝኸፈልክሉ፡ ኣብቲ ጉዕዞ ኣነን እቶም ነዚ ዕድል እዚ ዝሕረዩ ሸሞንተ ሰባትን ጥራይ ኢና ክንህሉ” ኢሉ። ያሱኩ ማእዛዊ ኣብ ፋሽን ዓቢ ስም ዘለዎን ስነ ጥበባዊ ቅርስታትን ኣብ ምእካብን ዝነጥፍ ኮይኑ፡ ኣብ መጀመርታ ብውሩያት ስነጥበባውያን ተሰንዩ እዩ ነቲ ኣብ ከባቢ ወርሒ ዝግበር ዑደት ከካይዶ ወጢኑ ነይሩ “ድሒረ ምስ ሓሰብክዎ ግን ንመላእ ህዝቢ ዓለም ዕድመ ኣቕሪበ ዝተፈላላየ ድሕረ ባይታ ዘለዎም ሸሞንት ሰባት ምምራጽ ይሓይሽ ዝብል ሓሳብ ዝበለጸ ኮይኑ ረኺበዩ” ይብል። ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት’ውን ጓልን ንምጻኢ ዓርኩ ትኾነኖን ኣብቲ ጉዕዞ ምስኡ ክትኸይድ ድልያ ጀሚሩ ነይሩ እዩ ድሒሩ ግን ነቲ ሓሳብ ‘ጠንጢነዮ’ ኣለኹ ኢሉ ገዲፍዎ። ኣብ 2018 ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ናይ መጀመርታ በታ ብኢሎን ሙስክ እትውነን ስፔስ ኤክስ ናብ ህዋ ክበርር ውጥን ዝሓዘ  ውልቀ ሰብ ተባሂሉ ሽሙ ብኽብሪ ሰፊሩ ይርከብ። ቢልዮነር ያሱኩ ማእዛዊ ኣብ ከባቢ ወርሒ ዑደት ኣካይዱ ንኽምጽእ ንትካል ኢሎን ሙስክ ክንደይ ክኸፍል ከምዝተሰማማዐ ክሳብ ሕጂ ኣይተነገረን ዘሎ፡ እንተኾነ ብመሰረት ኢሎን ሙስክ ዘተንበሆ እንተኾይኑ “ኣዝዩ ብዙሕ ሰልዲ እዩ”። እዚ ኣብ 2023 ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ ዑደት ኣብ ከባቢ ወርሒ ተግባራዊ እንተኾይኑ፡ ሰብ ዝጽዓነት መንኮርኮር ኣብ ከባቢ ወርሒ ዑደት ከተካይድ ድሕሪ 1972 እዚ ናይ መጀመርታ እዩ ክኸውን።


“ኣብ 2021 ዝካየድ ውድድር ኦሎምፒክ ስታድዮማት ብተዓዘብቲ ከምዝመልእ ርግጸኛ እየ”ቶማስ ባች

ላዕለዋይ ሓላፊ ዓለምልኻዊ ኮሜተ ኦሎምፒክ  ቶማስ ባች ኣብቲ ኣብ ቶክዮ ዝካየድ ኦሎምፒክ ተዓዘብቲ ክህልዉ ከምዝኾኑ ‘ኣዝየ ርግጸኛ’የ’ ኢሉ። ቶማስ ባች፡ ዓለምለኻዊ ኮሜተ ኦሎምፒክ ተዓዘብቲ ቅድሚ ናብ ሜዳ ምእታዎም መርመራ ኮሮናቫይረስ ንኽገብሩ ካብ ሕጂ ጀሚሩ ኣጽዒቑ ይሰርሕ ምህላዉ እዩ ዝሕብር። ቶማስ ባች እቲ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ኣብ ጃፓን ዝካየድ ውድድራት ኦሎምፒክ ብኸመይ ኣገባብ ክተሓዝ ኣለዎ ንምዝታይ ኣብ ቻፓን እዩ ዝርከብ። ውድድራት ኦሎምፒክ ከምቲ ንቡር ውጥኑ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ክጅምር እኳ እንተነበሮ ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫረስ ናብ ዘመጽእ ዓመት ምስተሰጋገረ፡ ኣብ ወርሒ ሓምለ 2021 ብወግዒ መጋረጅኡ ክኸፍት’ዩ ውጥን ተታሓሒዝሉ ዘሎ። ኣብዚ ኣብ ኣርባዕተ ዓመታት ሓንሳብ ዝካየድ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተናወሐ ውድድር ኦሎምፒክ፡ ካብ ኣስታት 200  ሃገራት ዝተዋጽኡ ልዕሊ 11,000 ስፖርተኛታት ክሳተፍዎ እዮም። ቶማስ ባች ምስ ቀዳማይ መኒስተር ጃፓን ዮሺሂደ ሱጋ ድሕሪ ምርኻቡ ምስ ኤኤፍፒ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት “ኩሉ ዘለና ኣዋሃሂድና እዚ ወድድር ብውሑስ ኣገባብ ንኽካየድ እቲ ክግበር ዘለዎ ኩሉ ዓይነት ነገር ክንገብር ኢና” ኢሉ። “እዚ ኣብ ግምት ኣእትየ እየ ኣብዚ ኣብ ዝምጽእ ዓመት ዝካየድ ውድድራት ኦሎምፒክ ብርእሰ ተኣማንነት ስታድዮማትና ብተዓዘብቲ ክመልኡ እዮም ዝብል ዘለኹ” ቶማስ ባች ኣብቲ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ጃፓን ዝተኻየድ ኣሽሓት ተዓዘብቲ ዝነበርዎ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝመጽኡ 22 ስፖርተኛታት ዝተሳተፍዎ ናይ ሓደ መዓልቲ ውድድር’ውን ተዓዚቡ ነይሩ’ዩ። ኣብቲ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ዝተኻየደ ውድድር እቶም ኣትሌታት ቅድሚ ክልተ ሰሙን ምጅማር እቲ ውድድር ናብ ጃፓን ብምእታው ኣብ ፍሉያት ሆቴል ከምዝውሸቡ እዮም ተገይሮም። ናብ ውድድር ክኣትዉ እንከለዉ’ውን መርመራ ይግበሮሎም ነይሩ። ዓለምለኻዊ ኮሚተ ኦሎምፒክን መንግስቲ ጃፓንን እቲ ውድድር ካብ 2021 ከይናዋሕ ኣትሪሮም እዮም ዝቃለሱ ዘለዉ። ላዕለዋይ ሓላፊ ውድድራት ኦሎምፒክ ቶክዮ ቶሺሮን ሙቶ ካብ ፈለማ እቲ ውድድር ብዘይ ተዓዘብቲ ንኸይካየድ እዩ ክካታዕ ጸኒሑ። እቲ ክቀርብ ዝጸንሐ ሕርያታት ድማ ውሱናት ተዓዘብቲ ክህልዉን ምስ ስፖርተኛታት ናብቲ ውድድር ዝምጽኡ ልኡኻትን ኣሰነይትን ቁጽሮም ክውሕድን ዝብል እዩ ነይሩ። ቶማስ ባችን ሚኒሰትር ኦሎምካዊ ውድድራት ጃፓን ስይኮ ሓሺሞቶን እቲ ውድድር ኮቪድ ይሃሉ ኣይሃሉ ኣብ 2021 ክካየድ ከምዘለዎ’ዮም ጸቂጦም ዝዛረቡ። ኣብ ዝመጽእ ሓደ ዓመት ውጽኢታዊ ዝኾነ ክታበት ክርከብ እዩ ዝብል ተስፋ ኣዝዩ ውሑድ እዩ፡ እንተኾነ ፒፍዘርን ባዩኤንተክን ዘማዕበልዎ ክታብት 90 ሚእታዊት ውጽኢታውነት ኣርእዩ ስለዝተብሃለ ነቲ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ክካየድ ውጥን ተታሐዝሉ ዘሎ ውድድር ኦሎምፒክ ተስፋ ዘይህብ ኣይኮነን።


ካልኣይ ውግእ ዓለም፡ ሓሙኽሽቲ ሬስኡ ኣብ ባሕሪ ዝተበተነ ጃፓናዊ መራሒ

ሰበስልጣን ኣመሪካ፡ ነቲ ኣብ 1941 ኣብ ፐርል ሃርበር ንዝነበረ መዓስከር ኣመሪካ ክጥቃዕ መምርሒ ዝሃበ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን፡ ብገበን ኵናት ምስ ተቐትለ፡ ጃፓናውያን ደገፍቱ ኣብ መቓብር ከም ጅግና ንኸይጭድሩ ብሓዊ ዝነደደ ሬስኡ ኣብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ከምዝተበተነ ሰነዳት ኣመሪካ ይሕብሩ። ኣብ 1948 ንሱን ሽዱሽተ ካልኦትን ብናይ ውግእ ገበን ድሕሪ ምቕታሎም ሬስኦም ብሓዊ ነዲዱ፤ ብድሕሪኡ ብነፋሪት ኵናት ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ሓምዅሽቲ ሬስኦም ኣብ ውቅያኖስ ተበቲኑ። ። ኣብ ኒሆን ዩኒቨርሲቲ ቶክዮ ዝምህር ጃፓናዊ ሂሮኣኪ ታካዛዋ፡ ነቲ ምስጢራዊ ሰነድ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ኣብ ዝርከብ ሃገራዊ መዛግብቲ ኣመሪካ ረኺቡዎ። ኣብ ሰራዊት ኣመሪካ፡ ማጆር ሉተር ፍሬርሰን፡ ኣብቲ ቶጆን ካልኦት ገበነኛታት ዝተባህሉ ብጾቱን እተፈርዱሉ እዋን ብ23 ታሕሳስ 1948፡ "ሬሳ ናይቶም ገበነኛታት ኵናት ተቐቢለን ተቖጻጺረን፡ መብራህቲ ካብ እተገጥመላ ነፋሪት ውግእ ካብ ሰማይ ኣብ ፓስፊክ ውቅያኖስ ከም ዝበተንክዎ ምስክር እየ" ይብል እቲ ሰነድ ። ኣብ ታሕቲ ከኣ ስም ናይ ሂድኪ ቶጆን ዝርከቦ ናይ ሸውዓተ ሰባት ኣስማት ሰፊሩ ኣሎ። ማጆር ፍሬርሶን እቶም 'ገበነኛታት' ክቕተሉ እንከለዉ ከም ዝረኣየን፡ ነቲ ብሓዊ ዝነደደ ሓሙኽሽቲ ሬሳኦም፡ ኣብ ፍልይቲ ነፋሪት ጽዒኑ፡ ባዕሉ "ካብ ዮኮሃማ ብሸነኽ ምብራቕ ኣብ ዝርከብ ሰላማዊ ውቅያኖስ፡ ብገምጋም ኣስታት 48 ኪሎ ሜተር ኣብ ዝርሕቀቱ ሰፊሕ ባሕሪ በቲነዮ" ክብል ጽሒፉ። ፍሪሰን ወሲኹ፡ እቲ ሬሰኦም ዝተቓጸለሉ እቶን እውን ዝኾነ ነገር ከይተረፈ ብምሉኡ ከምዝፈረሰን ከም ዝተጸርገን፡ ዝነኣሰ ነገር እኳ ንከይተርፍ ዕሽሽ ከምዘይበሉዎ ይገልጽ። ነቲ ሰነድ ዝረኸበ መምህር ዩኒቨርሲቲ ጃፓናዊ ሚስተር ታካዛዋ ንማዕከናት ዜና ኣሶሸትድ ፕረስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰበ-ስልጣን ኣመሪካ፡ ንደገፍቲ ቶጆ ሓምዅሽቲ ሬሳኡ እወን ንከይረኽቡ ዝከኣሎም ከም ዝገበሩ ገሊጹ። "ሰራዊት ኣመሪካ፡ [ገሊኦም ደገፍቲ] ነቲ ሬሳታት ከም ሓወልቲ ጅግንነት ከየድንቑዎ ናብ ክሊ ጃፓን ክመልሶ ኣይደለየን። ሬሳታቶም ንጃፓን ምምላስ ማለት ከም ናይ መወዳእታ ውርደት ገይሮም ከምዝረኣዩዎ እየ ዝሓስብ" ድማ ይብል። ሂደኪ ቶጆ፡ ነቲ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ኣመሪካን ኤውሮጳውያን ሓይልታትን እተካይዶ ዝነበረት መጥቃዕትን ምስፍሕፋሕን ብቓሉ ደጊፉዎ እዩ። ይኹን እምበር ዋላ እውን ሬሳ እቶም ዝተቐትሉ ሰባት እንተዘይተረኽበ [ዝኽሮም] ኣብቲ ኣብ ጃፓን ዝርከብ ያሱኩኒ ዝብሃል ኣካታዒ ቤተ መቕደስ ሰፊሩ ኣሎ። ቤተ መቕደስ ሽንቶ፡ ነቶም ሃገረ ጃፓን  ብ1866 ካብ እትምስረት ንነጀው ምእንቲ ሃገሮም ናይ ዝወደቑ ኣስታት 2.5 ሚልዮን ነፍሳት ጃፓናውያን ሰብኡት፡ ኣንስትን ቖልዑን እንኮላይ ነቶም ከም ቀዳማይ ምኒስተር ቶጆ ዝኣመሰሉ ጕጅለ ገበነኛታት ኲናት ተባሂሎም እተፈርዱ እውን ተወፍዩ ኣሎ። እቶም ማናውያን ፖለቲከኛታት ከም ምልክት ሃገራውነት ገይሮም እዮም ዝርእይዎ። እቶም ኣብ ጸጋማውያን፡ ግዳያት ሃጸያዊ ወራራት ጃፓን፡ እንተላይ ኣብ ቻይናን ደቡብ ኮርያን ዝርከቡ ሰባት ግና ነቲ ኣብ ጃፓን ዝነበረ ወተሃደራዊ ኵነታት ንምኽባር ተባሂሉ ከም ዝተገብረ እዮም ዝርእዩዎ። ህድኪ ቶጆ መን እዩ ነይሩ ? ሂደኪ ቶጆ፡ ኣብ ሰራዊት ኢምፐርያል ጃፓን ዘገልገለ፡ ካብ 1941 ክሳዕ 1944 ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ዝነበረ ጀነራል እዩ። ንሱ ንምስፍሕፋሕን ዕቤትን ጃፓን ዝድግፍ፡ ኣብ ልዕሊ ኣመሪካን ገዛእቲ ኤውሮጳን ብቓላት ንኵናት ዝተዂቶኸ፡ ነቲ ብ7 ታሕሳስ 1941 ኣብ ልዕሊ ፐርል ሃርበር ጃፓን ኣብ ልዕሊ ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካ እተፈነወ መጥቃዕቲ ብሓላፍነት ዝመርሐ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን እዩ። ብሰንኪ መጥቃዕቲ ሃርበር ከኣ ኣመሪካ ናብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ብወግዒ ተጸንቢራ። ጃፓን ከኣ ኣብ ደቡብ ምብራቕ እስያን ኣብ ፓሲፊክን ዝነበራ ግዝኣት ስኢና። እቲ ኵናት ኣንጻር ረብሓ ጃፓን ምስ ከደ፡ ቀዳማይ ምኒስተር ቶጆ ደገፍ ሃጸይ  ሂሮሂቶ ስኢኑ ብ1944 ካብ ስልጣኑ ክወርድ ተገደደ። ኣመሪካ ኣብ ከተማታት ሂሮሺማን ናጋሳኪን ኣቶማዊ ቦምብ ብምድርባይ ከቢድ ዕንወት ምስ ፈጸመት ጃፓን ኣብ መስከረም 1945 ብዘይ ቅድመ-ኵነት ኢዳ ሃበት። ቀዳማይ ሚኒስተር ቶጆ ከኣ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ ዙርያ ቤቱ ምስ ቀረቡ ዘይዕውት ፈተነ ቕትለት ኣካይዱ ግን ተታሒዙ። ቶጆ ብ1948 ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን ኲናት፡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኵናት ብምውልዑን ኣብ ልዕሊ ምሩዃት ኲናት ኢ-ሰብኣዊ ኣተሓሕዛ ስለ ዝገበረለን "ገበነኛ ኵናት" ተባሂሉ ብሞት ተፈሪዱ። ኣብታ ወርሒ ሕዳር ናይታ ዓመት ክመውት ተፈሪዱዎ ኣብታ ዝሰዓበት ወርሒ ብማሕነቕቲ ሞይቱ።


ኦሎምፒክ ቶክዮ 2020 ብዕጽው ክካየድ ከምዝኽእል ተገሊጹ

ተናዊሑ ዝጸንሐ ውድድር ቶክዮ ሎሚ ዓመት ኣብ ጃፓን እንተዳኣ ዝካየድ ኮይኑ ብዘይተመልከትቲ ብዕጽው ክካየድ ከምዝኽእል ሓላፊ ኣትሌቲክስ ሎርድ ኮኢ ገሊጹ። ኣብቲ መደብ፡ ውድድራት ኦሎምፒክን ፓራኦሎምፒክን ክስረዙ ምዃኖም ታይምስ ዝገለጸ ኮይኑ፡ ፕረዚደንት ኣትሌቲክስ ግና ከምዝካየዱ እምነት ኣለዎ። ድሙቕን ብያዕያዕታ ደገፍትን ዝተደገፈ ውድድር ክህልዎም ከምዝደልዩ ዝገለጸ ኮኢ፡ "ኮይኑ ግና ግድን ኣብ ዕጹው ስታድዮማት ክካየድ እንተዳኣ ሃልይዎ ግን ኩሉ ሰብ ዝቕበሎ ይመስለኒ" ኢሉ። ኣባል ዓለምለኻዊ ኮሚቴ ኦሎምፒክን ሓላፊ ኣዳላዊት ኮሚቴ ለንደን 2012 ኮኢ፡ ቶክዮ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ዓመታት ኦሎምፒክ ክተዳሉ ተባሂሉ ኣብ 2024 ኣብ ፓሪስ ዝካየድን 2028 ኣብ ሎስ ኣንጀለስ ዝካየዱን ኦሎምፒካት ምድፋእ ልክዕ መፍትሂ ከምዘይኮነ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ኣብ 2020 ክካየድ ዝነበሮ ውድድር ቶክዮ፡ እቶም ኣዳለውቲ ብምኽንያት ኮሮረናቫይረስ  ናብ 2021 ክሰግር ገይሮምዎ። ኮይኑ ግና ኣብታ ህጹጽ ግዘ ኣዊጃ ዘላ ጃፓን ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ብዝሒ መልከፍቲ ኮሮረናቫይረስ ይውስኽ ብምህላዉ ክካየድ ምዃኑ ኣጠራጣሪ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ሓደ ላዕለዋይ ሓላፊ መንግስቲ እቲ ውድድር ክስረዝ ምዃኑ ከምዝገለጸ ጋዜጣ ታይምስ ሓቢሩ ነይሩ። ኣዳለውቲ ቶክዮ 2020 ግና ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ዮሺሂድ ሱጋ፡ ውድድራት ኦሎምፒክስ ፓራኦሎምፒክን ክካየድ ጽኑዕ ድልየት ከምዘለዎን ካልኦት ዝምልከቶም ኣካላት እውን ትኹረት ሂቦም ይሰርሑ  ምህላዎምን ሓቢሮም። እቲ ውድድራት ተሰሪዙ ዝብል ሓቂ ከምዘይኮነ ድማ ዓለም ለኻዊ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ገሊጹ። ኮሚቴ ፓራኦሎምፒክ ብተመሳሳሊ እቲ ውድድር ክካየድ ምዃኑ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ኣመልኪቱ። ውድድር ኦሎምፒክ 23 ሓምለ ዝጅመር ኮይኑ፡ ፓራኦሎምፒክ ድማ 24 ነሓሰ ክጅመር እዩ። ዋና ፈጻሚ ቶክዮ 2020 ቶሺሮ ሙቶ፡ ዓለማዊ ምብጻሕ ክታበት ኮሮናቫይረስ ነቲ ውድድር ንምስላጥ ወሳኒ ረቛሒ ከምዝኾነ ይገልጽ። "ኣብ ኣመሪካን ኣውሮጳን ክታበታት ብሰፊሑ እንተተባጺሑ፡ ኣብቶም ውድድራት ኣወንታዊ ተራ ከምዝህልዎ ዘጠራጥር ኣይመስለንን" ኢሉ። ኮይኑ ግና፡ ውሳነኦም ኣብ ክታበት ጥራይ ከምዘይምርኮስ ተዛሪቡ።


ኣመሪካ፡ 'ዩናይትድ ኣየር ላይንስ' 24 ነፈርቱ ካብ ስራሕ ደው ኣቢልወን

ዩናይትድ ኣየርላይንስ ብቀዳም ሓንቲ ካብ ነፈርቱ ኣብ ሰማይ እንከላ ሓደ ሞተራ ስለዝተፈንጀረ፡ ኣብ ስራሕ ካብ ዝነበረ 24 ቦይንግ 777 ነፈርቱ ደው ክብላ ከምዝኣዘዘ ኣፍሊጡ። ብቀዳም 231 ገያሾን 10 ኣባለት በረራን ሒዛ ካብ መዓርፎ ነፍርቲ ዴንቨር ዝተበገሰት ብዩናይተድ ኣየርላይንስ እትውነን ነፋሪት፡ ኣብ ሰማይ እንከላ ሓደ ሞተራ ብሓዊ ክቃጸል ስለዝጀመረ ስብርባር ናይቲ ሞተር ኣብ መንብሪ ኣባይቲ ምውዳቁ ይዝከር። እታ ነፋሪት እቲ ሓደጋ ምስ ኣጋጠማ ናብቲ ዝተበገሰትሉ መዓርፎ ነፈርቲ ተመሊሳ ብሰላም ክትዓልብ ክኢላ እያ። ድሕሪ እዚ ክስተት እዚ: ጃፓን ተመሳሳሊ ሞተር ዘለወን ቦይንግ 777 ብሰማያታ ከይበራ ኣጊዳ ኣላ። ቦይንግ ብወገኑ ኣብቲ ጃፓን ዝወሰነቶ እገዳ ተቓውሞ ከምዘይብሉ ብምግላጽ፡ እኹል መርመራ ክሳብ ዝግበር ተመሳሳሊ ሞተር ዘለወን ቦይንግ 777 ካብ ስራሕ ደው ኢለን ክጸንሓ ተማሕጺኑ ኣሎ። ኣብ መላእ ዓለም ተመሳሳሊ ሞተር ዝጥቀማ (ምስዛ ኣብ ሰማይ እንከላ ሓደ ሞተረኣ ዝተቃጸለ) 69 ቦይንግ 777 ከምዘለዋ'ውን እቲ ትካል ገሊጹ ኣሎ። ምምሕዳር ፌደራል ኣቬሽን፡ የማናይ ሞተር ናይታ ነፋሪት ከምዝተቃጸለ ብምሕባር፡ እተን ልክዕ ከምዛ ነፋሪት ፕራት ኣንድ ዊትኒ 4000 ዝዓይነቱ ሞተረር ዝጥቀማ ነፈርቲ እኹል መርመራ ክግበረለን ከምዝኣዘዘ ገሊጹ ኣሎ። ብቁጽሪ በረራ 328 ትበርር ዝነበረት እዛ ነፋሪት፡ ብመገዲ ኣየር ዩናይትድ ትውነን ቦይንግ 777 እያ። 'ፖሊስ ናይ'ታ ጥቃ ከተማ ዴኒቨር እትርከብ ከተማ ብሩምፊልድ፡ እቲ ስብርባር ዝዓለበሉ ቦታታት ብስእሊ ኣሰንዮም ኣብ ፌስቡክ ዘርጊሐሞ። ኣብ'ታ ነፋሪት ዝነበሩ ተጓዓዝቲ፡ እታ ነፋሪት ኣብ ሰማይ ነዊሕ ከይከደት 'ብርቱዕ ድምጺ ምፍንጃር' ከምዝሰምዑ ተዛሪቦም። ሓደ ካብቶም ኣብ'ታ ነፋሪት ተሳፊሮም ዝነበሩ ገየሽቲ ንወኪል ዜና ኤፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ብርቱዕ ድምጺ ኣብ ዝተሰማዓሉ፡ እቲ ኣብራሪ ብመጉልሒ ጽምጺ ንተጓዝቲ ሓበሬታ ይህቦም ከምዝነበረ ገሊጹ። እቲ ደቪድ ድሉቸሽያ ዝተብሃለ ተጓዓዚ "እታ ነፋሪት ብኸቢድ ክትሕቆን ጀሚራ፡ ካብቲ ንኸዶ ዝነበርና ብራኸ ኸኣ ንታሕቲ ገጽና ክንንቆት ጀሚርና" ኢሉ። ወሲኹ ድማ፡ ንሱን ብዓልቱ ቤቱን ምናልባት እታ ነፋሪት እንተወዲቓ ሬሰኦም መታን ክልለ፡ ነቲ ንመንነቶም ዝገልጽ ወርቓቕቲ ኣብ ጅበኦም ከምዘቐመጥዎ ሓቢሩ። ኣብ ኢንተርነት ዝተዘርገሐ ኣሳእል፡ እታ ነፋሪት ኣብ ሰማይ እንከላ ካብ ሓደ ሞቶራ ትኪ ይወጽእ ምንባሩ የርኢ። ሓደ ኣብ ውሽጢ እታ ነፋሪ ኮይኑ ዝሰኣሎ ተንቀሳቃሲ ምስሊ'ውን ሓደ ሞተር ናይ'ታ ነፋሪት ሓዊ እናተቓጸለ የርኢ። እቲ ክስተት ብኣቆጻጽራ ከባቢ ኮሎራዶ፡ ቀዳም ከባቢ ሰዓት 1 ናይ ድሕሪ ቀትሪ እዩ ኣጋጢሙ። ፖሊስ ከተማ ብሩምፊልድ፡ ነበርቲ ወዲቑ ንዝጸንሖም ክፋል ሞተር ናይ'ዛ ነፋሪት፡ መታን ንጠንቂ እቲ ባርዕ ንምፍላጥን ንመርመራ ክሕግዝን፡ ብኢዶም ከይትንክፉ ተማሕጺኖም ኣለዉ። ሓንቲ ነባሪት ብሩምፊልድ ንሲኤንኤን ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ኣብ ሰማይ ዝተበታተነ ክፋል ናይ'ቲ ሞተር ካብ ሰማይ እናወረደ እንከሎ ብዓይና ከምዝርኣየቶን ምስ ደቃ ኣብ ከውሊ ከምዝተሓብአትን ንሲኤንኤን ገሊጻ።


ምንቁልቋል መጠን ወሊድ ዘሻቐላ ጃፓን መጻምድቲ ንዘራኽብ ኮምፒተራዊ ምህዞ ተተባብዕ

ጃፓን ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ምንቁልቋል መጠነ ወሊድ ንምብርባር፡ መንእሰያት ጃፓን መጻምድቲ ንኽረኽቡ ዝሕግዝ ኮምፒተራዊ ምህዞታት ንዘተኣታትዉ ገንዘባዊ ድጎም ከምእትገብር ገሊጻ። ብመንገዲ ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ መጻምድቲ ከራኸቡ ንዝጀመሩ ወይ ከኣ ክጅምሩ ዝሓስቡ ካብ ዝምጽእ ዓመት ኣትሒዙ ንምህዞኣዊ ስርሓቶም ገንዘባዊ ድጎማ ከምዝገብር’ዩ መንግስቲ ፓጃን ሓቢሩ ዘሎ። ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ጃፓን ኣብ ሓደ ዓመት ናይ ዝተወለዱ ህጻናት ቁጽሮም ትሕቲ 865,000 ብምኳኑ ዝወሓደ ተባሂሉ ተመዝጊቡ ኣሎ። እታ ዝወሓደ መጠን ምርባሕ ከምዘለዋ ዝንገረላ ጃፓን፡ መጠን ወሊድ ንምውሳኽ መንገድታት ኣብ ምንዳይ እያ ጸኒሓ። ብመንግዲ ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ መጻምድቲ ምርኻብ ከኣ ከም ሓደ ኣማሪጺ ገይራ ወሲዳቶ ኣላ። ሰብ መዚ ጃፓን ኣብ ዝመጽእ ዓመት ንተመሳሳሊ ምህዞኣዊ ስርሓት ኣርተፉሻል ኢንተለጀንስ ዝውዕል 2 ቢልዮን የን (19 ሚልዮን ዶላር) ከምዝሰልዑ  ኤኤፍፒ ገሊጹ። ብዙሓት ጃፓናውያን፡ ኣብተን ኣቐዲምን መጻምድቲ ኣብ ምርኻብ ዝሰርሓ ዝነበራ ምህዞኣውያን ስርሓት ዝርዝራዊ ጠለባቶማ ኣስፊሮም ኣለዉ። እተን ኣቀዲምን መጻምድቲ ከራኽባ ዝተሰረሓ ኮምፒተራዊ ስርሓት፡ ከም ወርሓዊ ወይ ዓመታዊ ኣታዊታን ዕድመን ዝፈልያ ስለዘይነበረ ሕጽረታት ከምዝነበረን እዩ ዝንገር። ማዕከናት ዜና ጃፓን እዚ መንግስቲ ክድጎሞ ተመባጺዑ ዘሎ ምህዞ፡ ከም ባህርን ክብርታትን ናይ ውልቀ ሰባት’ውን ኣብ ግምት ዘእተወ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጸን። ሓደ ካብ ካቢነ ጃፓን ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ “ንሕና ነቶም ኣብ ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ተሞርዂሶም መጻምድቲ ንምርኻብ ዝሕግዝ ምህዞታት ዝሰርሑ ኢና ክንደድጉም፡ እዚ ኸኣ ነቲ ኣንቆልቊሉ ዘሎ መጠን ወሊድ ናይ ጃፓን ክብ ከብሎ ተስፋ ገይርና ኣለና” ኢሉ። ኣብ 2017፡ 128 ሚልዮን ዝነበረ ብዝሒ ህዝቢ ጃፖን ኣብ መወዳእታ እዚ ክፍለ ዘመን ብ53 ሚልዮን ክጎድል ከምዝኽልእ እዩ ግምታት ዘሎ።


ኦሎምፒክ ቶክዮ፡ ኮሮናቫይረስ ይሃሉ ኣይሃሉ ካብ 2021 ኣይክናዋሕን’ዩ ተባሂሊ

እቲ ኣብ 2020 ክካየድ ተመዲቡ ዝነበረ ውድድራት ኦሎምፒክ: ኮሮናቫይረስ ይሃሉ ኣይሃሉ ኣብ 2021 ከምዝካየድ ምክትል ፕረዚደንት ዓለምለኻዊ  ኮሚተ  ሓቢሩ። ምክትል ፕረዚደንት ዓለምለኻዊ ኮሚተ ውድድራት ኦሎምፒክ ጆን ኮትስ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል እቲ ውድድር ካብ 23 ሓምለ 2021 ጀሚሩ ከምዝካየድ ተዛሪቡ። እቲ ውድድር ኣብ ሓምለ 2020 ክካየድ እኮ እንተነበሮ ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንሓደ ዓመት ክናዋሕ ከምዝተወሰነ ዝዝከር እዩ። እቲ ኮሚተ ውድድራት ኦሎምፒክ እቲ ውድድር ካብ 2021 ፈጺሙ ከምዘይናዋሕ እዩ ዝገልጽ ዘሎ። “እቲ ውድድር ኣብቲ ተመዲብዎ ዘሎ ግዜ ክካየድ እዩ፡ ጃፓን ነቲ ብሰንኪ ኣብ 2011 ዘጋጠመ ማዕበል ሱናምን ምንቅጥቃጥ ምድርን ዝዓነወ ትሕተ ቅርጻ ኣተዓራርያቶ ስለ ዘላ ነቲ ውድድር ዝዕንቅፍ ዝኾነ ነገር ኣይክህሉን’ዩ” ይብል ጆን ኮትስ። ኣብ ወርሒ ሓምለ ላዕለዋይ ጃፓናዊ ሓላፊ ናይቲ ውድድር: ቶሺሮ ሙቶ: እቲ ውድድር ብውሑዳት ተዓዘብቲ ክካየድ ከምዝኽእል ኣአንፊቱ ነይሩ’ዩ። እቲ ሓለፊ ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብምትሕሓዝ እቲ ውድድር ተዓዘብቲ ዘይብሉ መኽፈትን መዕጸውን መደባት ብምግባርን ናብቲ ውድድራት ዝምጽኡ ኣሰነይቲ ብምውሓድን ክካየድ ከምዝኽእል ሓሳብ ኣቕሪቡ ነይሩ እዩ። ኣብቲ ኣብ 2020 ክካየድ ዝነበሮ ውድድራት ኦሎምፒክ ካብ ኣስታት 200 ሃገራት ልዕሊ 11 ሽሕ ስፖርተኛታት ክሳተፉ እዩ ትጽቢት ተገይሩ ነይሩ። እንተኾነ ብዙሓት ሃገራት ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዶባተን ዓጽየንን ዓለምለኻዊ በረራታት ደው ኣቢለን ስለዘለዋን ነቲ ውድድር ክሳብ ክንደይ ክጸልዎ ይኽእል ኣይተገልጸን ዘሎ። ቶሺሮ ሙቶ ክታበት ክሳብ ዝርከብ ተባሂሉ ውድድራት ኦሎምፒክ ደው ክብል ወይ ካብ 2021 ክናዋሕ የብሉን እኳ እንተበለ： ሰብ ሞያ ጥዕና ግን ስክፍተኦም ይገልጹ ኣለዉ። እቲ ሓላፊ ብምስዓብ “ቅድሚ ምጅማር እቲ ውድድር ኣብ ዘሎ ግዜ ክታበት እንተ ተረተኺቡ ጽቡቕ፡ ክታበት ከይተረኸበ’ውን እንተኾነ እቲ ውድድር ብጥንቃቐ ክካየድ ይኽእል እዩ፡ ክታበት ከም ቅድመኩነት ክቐርብ የብሉን”ኢሉ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ እቲ ውድድር ኣብ 2021 ዘይካየድ እንተኾይኑ ጥቅሊሉ ክቋረጽ ኣለዎ ኢሉ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ኣብ ታሪኽ ውድድራት ኦሎምፒክ፡ በዘይካ እዚ ናይ ሎሚ ዓመት እቲ ውድድር ብሰንኪ ኵናት ሓንሳብ ጥራይ እዩ ናዊሑ ዝፈልጥ።


ወዲ 53 ዓመት ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ፡ካዙዮኪ ሚውራ ንተወሳኺ ሓደ ዓመት ፈሪሙ

ኣብ ኩዕሶ እግሪ ጃፓን ብዕድመ ዝዓበየ ሸቶ ዘመዝገበ ዝብል ክብረ ወሰን ዘለዎ ወዲ 53 ዓመት ካዙዮኪ ሚዩራ፡ ንተወሳኺ ሓደ ዓመት ምስ ጋንታ ዮካሃማ ክጻወት ፈሪሙ። ሚውራ ሊግ ጃፓን 2021 ቅድሚ ምጅማሩ፡ 26 ለካቲት 54 ዓመቱ ክመልእ እዩ። እቲ ኣጥቃዒ ሃገራዊት ጋንታ  ጃፓን ነበር ኣብ 2005 ናብ ጋንታ ዮካሃማ ዝተጸንበረ ኮይኑ ንመበል 17 ናይ ውድድር ዘበን እዩ ንጋንትኡ ክስለፍ። "ንኩዕሶ እግሪ ዘለኒ ባህግን ድልየትን እናወሰኸ ጥራሕ እዩ ዝኸይድ ዘሎ"ይብል ሚውራ። ኣብ 1986 ምስ ብራዚላዊት ጋንታ ሳንቶስ ዓለምለኻዊ ናይ ኩዕሶ እግሪ ሞይኡ ሓደ ኢሉ ዝጀመረ ሚውራ፡ ኣብ 2017 ወዲ 50 ዓመት ኮይኑ ኣብ ሊግ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ቴስፓኩሳቱ ጉንማ ዘቑጸራ ሸቶ፡ ኣብ ሊግ ጃፓን እቲ ብዕድመ ዝዓበየ ሸቶ ዘመዝገበ ተጻዋታይ ክኸውን ኣኽኢላቶ እያ። "ንጉስ ካዙ" ዝብል መጸውዒ ዝተውሃቦ እዚ ተጻዋታይ፡ ኣብ ጃፓን ኣዝዩ ፍቱው ተጻዋታይ ክኸውን ከሎ፡ ጄ ሊግ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ውድድር ኩዕሶ እግሪ ጃፓን ኣብ 1993 ክጅመር ከሎ ምልክት እቲ ሊግ ነይሩ። ንጃፓን ኣብ 89 ጸወታታት ተሰሊፉ 55 ሸቶታት ዘቑጽረ እንትኾን፡ ኣብ ጣልያን፣ ክሮሽያን ኣውስትራልያን ኣብ ዝርከባ ጋንታታት እውን ተጻዊቱ እዩ።


ጃፓናውያን ኣብ ልዕሊ ኣንስቶም ሰላሊ ዝቖጽርሉ ምኽንያት

ወዮ ድኣ ብደቂ ተባዕትዮ ስለ ዝተለመደ'ዩ እምበር፡ ደቂ ኣንስትዮ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ሰብኡተን ሰለልቲ የዋፍራ እየን። መናእሰይ'ውን ንመጻምዶም ከምኡ የሰልሉ። ኣቤት! ነዚ ስራሕ ዝሰርሑ ሰባት ዝኽፈሉዎ! ውሑድ'ዶ መሲሉኩም? ሓደ ሰላሊ ክሳብ 400 ሽሕ የን (መተዓዳደጊ ገንዘብ ጃፓን) ይኽፈሎ። ብርግጽ፡ እዚ ገንዘብ ብልክዕ እቲ ናይ ባዶ ቑጽርታት ብዝሒ ኢዶእ! ዘብል ኣይኮነን። ነዚ ጽሑፍ ኣንቢብኩም ክሳእ ትውድኡ ዋጋ ሸርፊ ወጻኢ ከይውስኽ እምበር፡ ክንደይ ከም ዝኾነስ ጸኒሕና ክንነግረኩም ኢና። መጀመርታ ግን ሕምብርቲ እቲ ታሪኽ ኣንቢብኩም ሓዙዎ። እቱ ሰላሊ ኣብ ፍቕሪ ወዲቑ ብ2010 (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ ዘጋጠመ ታሪኽ እዩ። ሓደ ሰላሊ ፍቕሪ ሒዙዎ። ሰበይቲ እንዳ'ማቱ ክስልል ዝተቖጸረ ሰብ'ዩ እኮ። ድሓር፡ እታ ሰበይቲ በዓል ቤታ ዝቖጸሮ ሰላሊ ከም ዝኾነ ትፈልጥ'ሞ ትብኣሶ። መዓዝ እዚ ጥራሕ፡ ንዕኡ ኮነ ንበዓል ቤታ ኪዱ ርሓቑለይ፤ ኣይተድልዩንን ኢላቶም። መወዳእርኡ ጽቡቕ ኣይኮነን፤ በገመድ ሓኒቑ ቀቲሉዋ። እዚ ታሪኽ ልበወለድ ኣይኮነን፤ እቲ ሰላሊ ገበነኛ ተባሂሉ ብማእሰርቲ 15 ዓመት ተቐጺዑ እዩ። እቲ ሰላሊ ታኬሺ ኩዋምባራ እዩ ዝብሃል። ንሱ፡ ኢሶሃታ እትብሃል ጽብቕቲ ወይዘሮ ንክስልል ብብዓል ቤታ ይቑጸር። ድሓር፡ ንኢሶሃታ እናተኸታተለ ሓደ መዓልቲ ኣብ ሱፐርማርኬት ተላሊዩዋ። ሽዑ፡ ባሕተላይ በዓል ሞያ ኮምፒዩተር ኢሉ'ዩ ተላሊዩዋ። ነናሻዕ ክመላልስ ይጅምረልኩም። ኣብታ ቀጣን ገጹ፣ ተራር ኣፍንጭኡ መነጽር ሸኲዑ ክርኣይ እንከሎ፡ ጸዓዱ 'ነርዲ' ዝብሉም ናይ ኮምፒዩተር ወልፊ ዘለዎም መናእሰይ እዩ ዝመስል። ኣነስ ባሕተላይ'የ ክብላ እንከሎ፡ ኢሶሃታ ኣሚናቶ። ግንከ በዓል ሓዳርን ኣቦ ቆልዑን'ዩ። "ንስኺኸ?" "ኣነስ በዓልቲ ሓዳር'የ"። "ዋይ! እንታይ ኣሀወኸኪ? ኣነ'ዶ! ከይተመርዓዉኺ ምረኸብኹኪ እንታይ ነበሮ?" እናበለ ከስልላ ይሕሱ። ኣይተረፈትን፤ በቲ ሰላሊ ተማሪኻ። በዓልቲ ሓዳር እንተኾነት'ውን ምስ ሰላሊ ታኬሺ ብሕቡእ ፍቕራዊ ርክብ ትጅምረልኩም። እንግዶት ድራር . . . እናበለ ዝተጀመረ ርክቦም ምስኡ እናምሰየት ክትስሕቕ ክትጻወት ትቕጽል። ደስ ኢሉዋ። ግን ተጋግያ፤ ክልቲኦም ተጋግዮም። እቲ ዝገርም ግን፡ ሰላሊ ታኬሺ ስርሑ ረሲዑ ምስኣ ብፍቕሪ ምውዳቑ'ዩ። ኩነታቶም ዘይጥዓሞ በዓል ቤታ ኢሶሃያ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ሰላሊ ካልእ ሰላሊ ይቖጽር። ሓደ መዓልቲ ካብ ሆቴል እናወጽኡ እቲ ሓድሽ ሰላሊ ዝወሰዶ ስእሊ ናብቲ በዓል ቤታ ይበጽሕ። ሕጂ ጉድ መጺኣ! በቃ እቲ በዓል ቤታ ዝደልዮ ነገር ረኺቡ ኣሎ። ቀደሙ'ውን ንዓኣ ስለ ዝፈትዋ ሰላሊ ዝቐጸረ ከይመስለኩም፤ ፍትሕ ይደሊ ስለ ዝነበረ'ዩ። ኣብ ጃፓን ፍትሕ ቀሊል ኣይኮነን። ርጡብ መረዳእታ የድልዮ። ናይ ስእሊ፣ ናይ ቪድዮ መረዳእታ። ኣብ መወዳእታ ዕድመ ነቲ ሓድሽ ሰላሊ እቲ ፍትሕ ተፈጺሙ። ይኹን'ምበር፡ ኢሶሃያ ምስቲ ሰላሊ ፍቕራዊ ዝምድና ጀሚራ ስለ ዝነበረት፡ ታኬሺ ሰላሊ ምዃኑ ዘንጊዓ እያ ፈሊጣ። ሓሪቓ፤ ምሳኻ ክነብር ኣይደልን ኢላቶ። በቲ እንተበለ በቲ . . . ተንበርኪኹ እንተለመነ . . . ክሳደይ ንካራ ኢላ እምብለይ ትብሎ። ኣብዚ ግዜ እቲ ሰላሊ ትዕግስቲ ክገብር ኣይክኣለን፤ ምኽንያቱ ንሱ'ውን ሰበይትን ቆልዑን ኣለውዎ'ዮም። ነዚኦም ገዲፉ'ዩ ምስኣ ፍቕሪ ጀሚሩ። ንሳ ኣይደልየካን ክትብሎ ከላ "ንስኺ እንተተፈሊኽኒ ናተይ ምንባር ድኣ እንታይ ትርጉም ኣለዎ?" ኢሉ ንዓኣ ብገመድ ሓኒቑ ይቐትላ። ኣብ ጃፓን ሓያል ስንባደ ተፈጢሩ። ካብዚ ብዝብገስ እቶት ሰለልቲ ነክዩ። ሰላሊ ታኬሺ'ውን በቲ ዝፈጸሞ ገበን ማእሰርቲ 15 ዓመት ተፈሪዱዎ ይእሰር። ድሕሪ ሞት ኢሶሃታ፡ ጉዳይ ሰለልቲ ሓዳር ጃፓን መዘራረቢ ኮይኑ። ንግዝኡ ድማ፡ ሰብ ሓዳር ኣብ ልዕሊ ሰለልቲ እምነት ዝጎደሎም መሲሎም እቲ ጉዳይ ምዝሕሓል ዘርኣየ መሰለ። ድሕሪ ዓመታት ግን ዳግም ሓያል ቢዝነስ ኮይኑ ኣንሳእረረ። ጃፓናውያን፡ ነዞም ሰለልቲ ሓዳር 'ዋካሬሳሴያ' ኢሎም ይጽውዑዎም። እቲ ቢዝነስ'ውን ዋካሬሳሴያ እዩ ዝብሃል። እንታይ ግድኹም፡ ንጃፓን ዳርጋ ኢንዳስትሪ ኮይኑዋ እዩ ምባል ይከኣል። ንኣብነት፡ ኣስታት 270 ኩባኒያታት ሕጋዊ ፍቓድ ኣውጺኦም ሓዳር ይስልሉ። ሰብ ዝፈልጦ ወግዓዊ ድረ ገጽ ኣለዎም። ንመወዓውዒ ሚሊዮናት ይኸፍሉ። እዚ ብዙሕ ኣይኮነን? "ሰለልቲ ሓዳር ዝሓቱዎ ገንዘብ ቀሊል ኣይኮነን" ይብል ሞሹዙኪ። ሞሹዙኪ ቅድም ኢሉ ሙዘቀኛ ነይሩ፤ ሕጂ ድማ ናይ ውልቂ መርማሪ ኮይኑ፤ ቤት ጽሕፈት ስለላ ሓዳር'ውን ኣለዎ። ንሓደ ስለላ፡ ክሳብ 400 ሽሕ የን የኽፍል። እዚ ናብ ዶላር ክንቕይሮ ከለና ናብ 3 ሽሕ ዶላር ዝጽጋዕ ይኸውን። ብናይ ኢትዮጵያ ብር ከኣ'ሞ ኣስታት 100 ሽሕ ብር'ዩ። እንተኾነ፡ እዚ እቲ ዝተሓተተ ክፍሊት'ዩ። እዚ ሰበይቲ ንሰብኣያ ወይ ድማ ሰብኣይ ንሰበይቲ ከሰልል ክደሊ እንከሎ ብዙሕ መረዳእታ እንተሂቡ ዝዋሃበካ ዋጋ'ዩ፤ ጎዲሉል ተባሂሉ። ናይ ዘመድ ዋጋ በሉዎ። ንኣብነት፡ ሓደ በዓልቲ ቤቱ ኣበይ ከም እትውዕል፣ እንታይ ከም እትፈቱ፣ መሓዙታ በዓል መን'የን፣ ናይ ፌስቡክ ናይ ሚስጢር ቑጽራ እንታይ ይብል፣ ድኹም ጎና፡ . . . ወዘተ ዝብሉ ንምፍላጥ ክሳብ 20 ሚሊየን ዝበጽሕ ዋጋ ክትሕተት ትኽእል። እቲ ሰብኣይ ወይ እታ ሰበይቲ ፍሉጣት፣ ህቡባት፣ ፖለቲከኛ ወይ ካልእ ደረጃ ዘለዎም እንተኾይኖም እቲ ዋጋ ሰማይ ይዓርግ። ናይዚ ዋጋ ልዕሊ 100 ሽሕ ዶላር ክኸውን ይኽእል። ናይዚ ምኽንያት፡ እቶም ሰለልቲ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ቴክኖሎጂ ስለ ዝጥቀሙ'ዩ ይብሃል። ኣብ ለንደን እትነብር ስቴፋኒ ስኮት መብዛሕትኦም ናይ ልበወለድ ስራሕታ ኣብ ስለላ ጃፓናውያን ትኹረት ዝገበሩ'ዮም። "ዋት ኢዝ ሌፍት ኦፍ ሚ ኢዝ ዩርስ" ዝብል መጽሓፍ ኣለዋ። መብዛሕትኡ ታሪኽ እዚ መጽሓፍ ብሰላሊ ታኬሺ ዝተቐትለ ኢሶሃታ ትኹረት ዝገበረ'ዩ። ንሳ፡ ኣብ ልዕሊ ሓዳርካ ሰላሊ ምቑጻር ኣብ ውሽጢ ሓዳር ንዘጋጥም መወዳእታ ዘይብሉ ዘይምርድዳእን ፍትሕን ክሓጽር እዩ ዝገብር ትብል። ሓንቲ ኣብ ልዕሊኣ ሰላሊ ዝተቖጸረላ ጓል ኣንስተይቲ እቲ ሰላሊ ተሳኺዕሉ ፍቕሪ እንተትሒዙዋ፡ ፍትሕ ክትሕተት እንከላ ደስ ኢሉዋ ትቕበሎ። እንተዘይኮይኑ ግን ኣብታ ሃገር ፍትሕ ብቐሊሉ ኣይፍጸምን። መስርሕ ፍትሕ ክደናጎ ከሎ ድማ ሰብ ሓዳር ብስምዒት ይጉድኡን ህይወቶም ይመዛበልን። ግን ድማ ኩል ግዜ ሰለልቲ ፍትሕ ንከሳልጡ ብዝብል ኣይኮኑን ዝቑጸሩ። ሓንቲ በዓልቲ ሓዳር ሰብኣያ ክትጎድኦ ክትደሊ ከላ ኾነ ኢላ ሰላሊት ቖጺራ ፍቕሪ ክትሕዞ ትገብር እሞ፡ እታ ሰላሊት መንነታ ከይገለጸት ሃንደበት እቲ ርክብ ክቋረጽ ብምግባር ስምዒት ንክጉዳት ትገብር። ብተመሳሳሊ 'ሰበይተይ ኣሕሪራ ክትቀትለኒ ደልያ'ያ' ዝበለ ሰብኣይ ደረቱ ዝነፍሐ ጃፓናዊ ሰላሊ ይቖጽር። እቲ ሰላሊ ድማ ኣብ ዝእቶ ኣትዩ ነታ ሰበይቲ ብፍቕሪ ክትትሓዝ ይገብር፤ ፍቕር'ውን የጀምራ። ድሕሪኡ፡ ስምዒታ ንክጉዳእ ሃንደበት ኩሉ ነገር ገዲፈዮ እየ ኢሉ ጠንጢኑዋ ይዕዘር። ከምዚ ብምግባሩ ብዙሕ ገንዘብ እዩ ዝኽፈል። "እዚ ቀሊል ኣይኮነን፤ ሓደ ናይ ስለላ ስራሕ ካብ ኣዋርሕ ክሳብ ዓመታት ክወስድ ይኽእል'ዩ"ይብል ሞቺዙኪ። እዞም ሰለልቲ መብዛሕትኦም ብሕጊ ዝሰልጠኑ'ዮም። ስርሖም ክሰርሑ ከለው ናይታ ሃገር ሕጊ ኣይጥሕሱን። ንኣብነት፡ ምፍርራሕን ኣካላዊ መጥቃዕቲ ምብጻሕን ኣይፍቀድን። ከምዚ ዝገብሩ አንተሃልዮም እቲ ዝቖጸሮም ትካል ስለላ ሓዳር ይሰጎም'ዩ። እቲ ዓብዪ ጸገም ካብ ስራሕ ክስጎጉ ከለው ብዘይሕጋዊ መገዲ ነዚ ስራሕ ዝሰርሑ ምህላዎም'ዩ። እዞም ዘይሕጋውያን ሰለልቲ ሓዳር፡ እቲ ቀይሕ መስመር ዝብሃል'ውን ዝሓለፉ'ዮም። ንኣብነት፡ ምስታ ዝስልሉዋ በዓልቲ ሓዳር ጓል ኣንስተይቲ ጾታዊ ርክብ እናፈጸሙ ብቪድዮ ክቕዳሕ ብምግባር ንበዓል ቤታ ኣሕሊፎም ይህቡዎ። እዚ በዓል ሓዳር ወይ መጻምድኻ ምስላል ኣብ ባህሊ ጃፓን እቲ ብጣዕሚ ዘሕፍር ተግባር እዩ። ሰባት ብዝኾነ መገዲ ምስዚ ተግባር ከይተኣሳሰሩ ድልየት የብልናን እንተበሉ'ውን እቲ ኣገልግሎት ግን ይፈትውዎ'ዮም። ኣብ ጃፓን ፕሮድዩሰር ሬድዮን ቴሌቪዥንን ዝኾነት ኒሺያማ "ኣብ ጃፓን ንኹሉ ነገር ዝኸውን ዕዳጋ ኣሎ" ክትብል ንቢቢሲ ገሊጻ። ንኣብነት፡ ሙሉእ ስድራቤት ሓሶት ክትካረ እንተደሊኻ ይክኣል'ዩ። ዋንኡ ገንዘብ'ዩ።


ንጃፖን ዘጥቐዐ ህቦቡላ ሃይሸን ናብ ደቡብ ኮርያ ይጽጋዕ ኣሎ

ህቦቡላ ሃይሸን ንጃፓን ድሕሪ ምጥቓዕ ናብታ ካብ ደቡብ ኮርያ ካልኣይቲ ዝዓበየት ከተማ ናብ ዝኾነት ቡሳን የምርሕ ከምዘሎ ተምበይቲ ኩነታት ኣየር እቲ ከባቢ ገሊጸም። ብሰንኪ እዚ ብርቱዕ ህቦቡላ ክሳብ ሕጂ ኣብ ዓሰርተ መዓልቦ ነፈርቲ ልዕሊ 300 በራራታት ደው ክብል እንከሎ  ገለ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ባቡራት’ውን ተቋሪጹ ኣሎ። ኣብ ጃፓን፡ እቲ ህቦቡላ ከምቲ ዝተፈረሖ’ኳ ዕንወት እንተዘይኣውረደ ብኣሽሓት ዝቑጸር መንበሪ ኣባይቲ መስመር ኤለትሪክ ተቋሪጽዎ’ሎ። ብመሰረት ጸብጻብ ኤንኤችከይ ዝተብሃለት ኣገልግሎት ዜና ጃፓን በቲ ህቦቡላ 32 ሰባት መጉዳእቲ ኣጋጢምዎም ኣሎ፡ ክልተ ካብዚኦም ኣብቲ ተዓቒቦሙሉ ዝነበሩ ቦታ በቲ ህቦቡላ መስትያት ተቶኵሱ ዝሃረሞም እዮም፡ ኣብዚ እዋን ድማ ብምልኦም ሕክምናዊ ናብዩት ይግበረሎም ኣሎ። ኣብ ደቡብ ኮርያ’ውን ልዕሊ 5000 መንበሪ ኣባይቲ ድሮ መስመር ኤለትሪክ ተበቲኽዎም ኣሎ። ኣብ ጃፓንከ ከመይ እዩ ዘሎ? ኣብ ጃፓን ብርቱዕ ማዕበል ብዝፈጠሮ ስግኣት፡ ኣስታት ሸሞንተ ሚልዮን ዜጋታታ ናብ ውሑስ ቡታ ክግዕዙ ተነጊርዎም። እዚ ሃይሸን ዝተሰመየ ብርቱዕ ህቦብላ ዝፈጠሮ ማዕበልን ኣብ ስዓት 160 ኪሎ ሜተር ዝሕምበብ ንፋስን ብርቱዕ ዝናብ ከኸትል ከምዝኽእል'ዩ ግምታት ተዋሂብዎ ዘሎ። ኣብ ድቡባዊ ምዕራብ ድሴት ክያሱ ልዕሊ 430 ሽሕ መንበሪ ኣባይቲ ብሰንኪ እዚ ብርቱዕ ህቦቡላ መስመር ኤሌትሪክ ተቋሪጽዎ ኣሎ። ሃገር ጃፓን ብሰንኪ እዚ ብርቱዕ ህቦቡላ ክምጽእ ዝኽእል ዕንወትን ክሳራን ንምጉዳል ንህዝባ ኣብ ዝልዓለ ተጠንቀቕ ክጸንሕ ሓቢራቶ ኣላ። ህቦቡላ ሃይሸን ድሕሪ እቲ ኣብቲ ዞባ ዝበርተዐ'ዩ ዝተበሃለሉ ህቦቡላ ማይሳክ ምስ ኣጋጠም ድሕሪ መዓልታት'ዩ ዝመጽእ ዘሎ። ህቦቡላ ሃይሸን ኣብ ምዕራብ ጃፓን፡ ፋብሪካታት፡ ኣብያተ ትምህርትን ትካላት ንግድን ንክዕጾን፡ ኣማኢት በረራታትን ጉዕዞ ባቡራትን ንክቋርጽ ምኽንያት ኮይኑ'ሎ። ትካል ትምበያ ኩነታት ኣየር ጃፓን፡ ህዝቢ ኣብ ገማግም ባሕሪ ክጋጥም ካብ ዝኽእል ብርቱዕን በሪኽን ማዕበል ከምኡ'ውን ብርቱዕ ዝናብ ነብሱ ንኸድሕን ብተጠንቐቕ ክከታተልን ናብ ውሑስ ቦታ ክግዕዝን ጻውዒት ኣቕሪቡ'ሎ። ዳይረክተር ትምበያ ኩነታት ኣየር ጃፓን ዮሺሻ ናካሞቶ፡ እቲ ብርቱዕ ማዕበል ኣብ ዓሚቕ ቦታ ኣብ ዝርከብ ቦታታት ዕልቕልቅ ከኸትል ከምዝኽእልን፡ ሩባታት ልዕሊ ትጽቢት ምልኣት ክርእዩ ከምዝኽእሉ ንጋዜጤኛታት ሓቢሩ። መንግስቲ ጃፓን ኣብ ዘስግእ ቦታታት ዘለዉ ዜጋታቱ ናብቲ ከም ግዝያዊ መዕቀሊ ኣዳልይዎ ዘሎ ኣብያተ ትምህርትን ህዝባውያን ማእከላትን ክግዕዙ ሓቢሩ ኣሎ። እንተኾነ ብዙሓት፡ ሰብ ኣብ ዝተኣከቦ  ኮሮናቫይረስ ክላባዕ ከምዝኽእል ብምስጋእ ውሑስ ኣብ ዝበለዎ ሆቴላት ይዕቆቡ ከምዘለዉ ማዕከናት ዜና ጃፓን ይሕብራ ኣለዋ። እዚ ሃይሸን ዝተሰመየ ብርቱዕ ህቦቡላ፡ ነታ ብሰንኪ ህቦቡላ ማይሳክ ዝጠሓለት ናይ ጽዕነት መርከብ ብሓለዋ ባሕሪ ጃፓን ንምድላይ ዝካየድ ዝነበረ ወፍሪ ምኽቋርጽ ምኽንያት ኮይኑ'ሎ። እታ ጋልፍ ላይቭስቶክ 1 ዝተሰመየት ናይ ጽዕነት መርከብ 43 ባሕረኛታት ሒዛ ብሮቡዕ'ያ ኣብ ግዝኣት ባሕሪ ጃፓን ጠፊኣ። ካብቶም 43 ባሕረኛታት ክሳብ ሎሚ ሰለስተ ባሕረኛታት ጥራይ'ዮም ብህይወት ክርከቡ ክኢሎም ዘለዉ።


ቁጠባ ጃፓን ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ኣንቆልቊሉ

ጃፓን ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ እትቃለሱ ዘላ እዋን፡ ቁጠባ እታ ሃገር ብቕልጡፍ የንቆልቁል ምህላዉ ተገሊጹ። ጃፓን ካብ ዓለምና ዝለዓለ ቁጠባ ዘለዋ ሳልሰይቲ ሃገር እያ። ካብ ሚያዝያ ክሳብ ሰነ ኣብ ዝነበረ ኣዋርሕ፡ ሓፈሻዊ ምህርቲ ናይታ ሃገር ምስቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ርብዒ ዓመት ክነጻጸር ከሎ፡ ብ 7.8% ኣንቆልቊሉ፤ ብዓመታዊ ድማ፡ 27.8% እዩ ነክዩ። ቅድሚ ቅልውላው ኮሮናቫይረስ ምግጣሙ’ውን እንተኾነ፡ ጃፓን ብዝሕቱል ቁጠባዊ ዕብየት ክትብዳህ እያ ጸኒሓ። እቲ ሎሚ ሰኑይ ዝወጸ ጸብጻብ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንቁጠባ ሃገራት ዓለም ብኸመይ ከምዝሃሰዮ ዘርእይ እዩ። ነቲ ኣብ ጃፓን ዘጋጠመ ምንቁልቋል ቁጠባ ቀንዲ ምኽንያቱ፡ ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ዝፍጸም ዕድጊት ብምንቁልቋሉ እዩ። ልዕሊ ፍርቂ ቁጠባ ጃፓን ድማ ኣብ ዕዳጋ ውሽጢ ዓዲ ዝተመስረተ እዩ። ብተመሳሳሊ፡ ዓለማዊ ንግዲ ብሰንኪ እቲ ለበዳ ተሃስዩ ብምህላዉ፡ ናይ ወጻኢ ዕዳጋ’ውን ኣንቆልቊሉዋ እዩ። ቁጠባ ጃፓን ንተኸታተልቲ ሰለስቲ ርብዒ ዓመታት እዩ እናንቆልቆለ መጺኡ። እዚ ድማ ካብ 1955 ንደሓር እቲ ዝኸፍአ እዩ። እንተኾነ፡ ሰብሞያ ከምበብልዎ፡ ቁጠባ ጃፓን ኣብ’ቲ ዝመጽእ ዘሎ ኣዋርሕ ክስዕርር እዩ ዝብል ትጽቢት እዩ ዘለዎም። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝፈጠሮ ቁጠባዊ ጽልዋ ንምብዳህ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ሺንዞ ኣቤ ገዚፍ መጠን መነቓቕሒ እዩ ሰሊዑ ዘሎ። ናይ ዓለምና ካልኣይ ዝዓበየ ቁጠባ እትውንን ቻይና፡ ቁጠበኣ ክስዕርር ምጅማሩ ንኻልኦት ተስፋ ይህብ ኣሎ። ቁጠባ ቻይና፡ ካብ ሚያዝያ ክሳብ ሰነ ኣብ ዘሎ ግዜ ናይ 3.2% ዕብየት ብምምዝጋብ ካብ’ቲ ዝነበረ ምንቁልቋል ክወጽእ ጀሚሩ’ሎ።


ኣብ ጃፓን 9 ሰባት ቀቲሉ ኣካሎም ዝቖራረጸ ‘ቀታሊ ትዊተር’ ንሞት ተፈሪዱ

ብማሕበራዊ መራኸቢ ትዊተር ንዝረኸቦም ትሸዓተ ሰባት ዝቐተለ ውልቀሰብ ብሞት ክቕጻዕ ዝተመሓላለፈ ፍርዲ ኣብ ጃፓን ሓያል ስንባደ ፈጢሩ። እዚ "ቀታሊ ትዊተር" ዝብል መጸውዒ ዝተዋህቦ ታካሂሮ ሺራሺ ዝተባህለ ወዲ 30 ዓመት መንእሰይ፡ ኣብ 2017 ኣብ መንበሪ ገዝኡ ዝተቖራረጸ ኣካላት ሰብ ምስተረኸበ'ዩ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ። ንሱ፡ በቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝተላለዮም መብዛሕትአን ናኣሽቱ መንእሰያት ደቂ ኣንስትዮ ዝኾና ግዳያቱ ከም ዝቐተለን ኣካላቶም ከም ዝቖራረጾን ተኣሚኑ። በቲ ዝተኣመነሉ ቅትለት ገበነኛ ኮይኑ ብምርካቡ ሎሚ ንሞት ተፈሪዱ። ኣብቲ ንተዓዘብቲ 16 መናብር ጥራሕ ዘለዎ ቤት ፍርዲ ልዕሊ 400 ሰባት ነቲ ውሳነ ተኸታቲሎምዎ ክብል ማዕከን ዜና እታ ሃገር ጸብጺቡ። ሺራሺ፡ ትዊተር ተጠቒሙ ዓርሰ-ቕትለት ንዝፍጽሙ ሰባት ናብ ገዝኡ መጺኦም ንክሞቱ ክሕግዞም ከም ዝኽእል፤ ኣብ ገሊኡ ድማ ሓቢሩወን ክቕተል ከም ዝኽእል ይገልጸሎም ምንባሩ ተሓቢሩ። ማዕከን ዜና ጃፓን፡ ክዮዶ፡ ንክሲ እቲ ውልቀሰብ ብምጥቃስ ኣብ ዘስፈሮ ጸብጻብ፡ እቲ ውልቀሰብ ካብ ወርሒ ነሓሰ ክሳብ ጥቅምቲ 2017 ን8 ደቂ ኣንስትዮን ሓደ ዕድሚኡ ካብ 15 ክሳብ 26 ዝግመት ወዲ ተባዕታይን፡ ክሳዶም ሓኒቑ ብምቕታል፡ ኣካላቶም ቆራሪጹዎ'ዩ ይብል። ፖሊስ፡ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ብዘካየዶ መርመራ ትሸዓተ ርእስን ብርክት ዝበለ ኣእዳውን ኣእጋርን ረኺቡ። ንዝቐረበሉ ክሲ ከም ዝፈጸመ ክኣምን እንከሎ፡ ጠበቓታቱ ግን "ብፍቓድ ዝተፈጸመ ቕትለት" ስለዘተግበረ መቕጻዕቲ ሞት ኣይግብኦን'ዩ ብምባል ክከላኸልሉ ፈቲኖም። ሺራሺ ግን፡ ንምጉት ጠበቓታቱ ኣፍሪሱ ብምፍራስ፡ ካብ ፍቓዶም ወጻኢ ከምዝቐተሎም ስለዝመስከረ ዝተዋህቦ ፍርዲ ከምዝኸብድ ገይሩ። ዳኛ ቤት ፍርዲ ነቲ ቅትለት፡ "ጉርሒ ዝመልኦን ጨካንን" ክብል ድሕሪ ምግላጽ፡ "ካብቶም ትሻዓተ ግዳያት ክቕተል ፍቓድ ዝሃበ የለን፡ ዋላ ልኡም ፍቓድ" ኢሉ። "ሂወት መንእሰያት ብኸምዚ ክውሰድ ኣዝዩ ዘሕዝን'ዩ። ክብረት ናይዞም ግዳያት ተረጊጹ'ዩ" ይብል ዳኛ ያኖ። እቶም ግዳያት መን'ዮም? ምስጢራውነት ናይቶም ግዳያት ንምሕላው፡ ኣስማቶም ኣይተገልጸን። ኣቦ ናይ ሓንቲ ካብቶም ግዳያት ዝኾነት ጓል 25 ዓመት፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ዋላ ይሙት፡ ንሺራሺ ይቕሬታ" ከምዘይገብረሉ ተዛሪቡ ክብል፡ ማዕከን ዜና ጃፓን ኤን-ኤች-ከይ ሓቢሩ። "ዋላ ሕጂ፡ ክንዲ ጓለይ እትኸውን ጓል እንተሪአ፡ ጓለይ ትመስለኒ። ቃንዛ ኣይክገድፈንን'ዩ። ጓለይ ሃቡኒ" ኢሉ ነይሩ። ሎሚ ሰሉስ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝተረኽበ ካልእ ኣቦ ጓል 17 ዓመት፡ እቲ ዝተዋህበ ናይ ሞት ፍርዲ "ርትዓዊ'ዩ" ኢሉዎ። "ሕነ ምፍዳይ'ዩ ዝስምዓኒ ዘሎ፡ ግና ቤተሰብ ዝሞቶ ዋላ ሓደ ክገብር ኣይክእልን'ዩ። ዘለኒ ቁጠዐ ብኸመይ ከምዘውጽኦ ጠፊኡኒ'ሎ" ኢሉ። ሓዉ፡ ንሓደ ወዲ 25 ዓመት ግዳይ ብወገኑ፡ ሺራሺ ዝሃቦ ቃል ምስ ሰምዐ "ልበይ ሞይቱ" ክብል ተዛሪቡ። "ብዝገበሮ ዝተጣዕሰ ኣይመስልን … ብበሊሕ ካራ ደጋጊሞም ዝወግኡኒ ኮይኑ ተሰሚዑኒ። " ቅትለት ናይቶም ግዳያት ኣብታ ሃገር ዓቢ ስንባደ ብምፍጣሩ፡ ብዛዕባ ርእሰ-ቅትለት ክትዕ ይካየድ ምህላዉ ተገሊጹ። ነቲ ኣብ መርባባት ኢንተርነት ብዛዕባ ርእሰ-ቅትለት ዝግበር ዝርርባት ቅጥዒ ክግበረሉ ዝብል ርእይቶታት ይመጽእ ኣሎ። መንግስቲ'ውን ሓድሽ ሕጊ ከተኣታቱ ከምዝኽእል ኣተንቢሁ'ሎ። ትዊተር ብግዲኡ፡ ንዝነበሮ ቅጥዕታትን መምርሒታትን ከመሓይሽ ተገዲዱ ኣሎ። ተጠቀምቲ "ንርእሰ-ቅትለት ይኹን ርእሰ-መጉዳእቲ ከወዓውዑ ወይ ከተባብዑ" የብሎምን ይብል እቲ ትካል ማሕበራዊ መራኸቢታት። መጠን ኣብ ጃፓን ዝፍጸም ርእሰ-ቅትለት፡ ኣብተን ብኢንዱስትሪ ዝማዕበላ ሃገራት እቲ ዝዓበየ ምዃኑ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ኮቪድ-19፡ ሆስፒታላት ብራዚል ንሕሙማት ዝወሃብ 'ኦክስጅን ወዲአን'

ሆስፒታላት ብራዚላዊት ከተማ ማናኡስ ከቢድ ሕጽረት ኦክስጅን ኣጋጢሙወን ኣብ ሓደጋ ከም ዝርከባን ሰራሕተኛታተን ብዓቕለ ጽበት ከም ዝተወጠሩን ተገሊጹን። እዛ ኣብ ግዝኣት ኣማዞና እትርከብ ከተማ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘጋጥም መልከፍትን ሞትን ሓይሉዋ ይርከብ። ክኢላታት ጥዕና ብምኽንያት ሕጽረት ቀረባትን ሓገዝን "ብዙሓት ሰባት" ክሞቱ ከም ዝኽእሉ የጠንቅቑ። ብራዚል ንኣመሪካ ስዒባ ኣብ ዓለም ካልኣይ ዝለዓለ መጠን ሞት ዘመዝገበት ሃገር ኮይና፡ ልዕሊ 205 ሽሕ ሰባት ብኮሮናቫይረስ ሞይቶም ኣለው። ግዝኣት ኣማዞና ኣብ ቐዳማይ ለብዒ እቲ ቫይረስ ከቢድ ክሳራ ዘጋጠማ ኮይና፡ በቲ ሕጂ ኣጋጢሙ ዘሎ ሓድሽ መልከፍቲ'ውን ከቢድ መጥቃዕቲ ይወርዳ ከም ዘሎ ይግለጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰብ መዚ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ክእውጁ እንከለው፡ መቐመጢ ኣስክሬናት ዝኾኑ መዝሓሊ ኮንተይነራት ብብዝሒ ናብ ሆስፒታላት ክመጽኡ ተገይሩ'ዩ። ክኢላ ጥዕና ኢንስቲትዩት ሳይንሳዊ ምርምር ፊኦክሩስ-ኣማዞና ጀሴም ኦሬላና ንኤኤፍፒ ከም ዝበለቶ፡ ገለ ሆስፒታላት ማናኡስ "ኦክስጅን ወዲአን'የን" ካልኦት ማእከላት'ውን "መዕበሲ ክፍሊ" ሕሙማት'የን ዝኾና ዘለዋ ኢላ። እዛ ተመራማሪት ንማዕኸን ዜና ብራዚል ኣብ ዝሃቦ ቃል'ውን ካብ ገለ ሆስፒታላት ኣዝዩ ዘሰክፍ ጸብጻባት ከም ዝበጽሓ ተዛሪባ። ኣብዚ ሕጂ'ውን በቲ ዘጋጠመ ሕጽረት ዓቕሎም ዝጸበቦም ሰብ ሞያ ሕክምና፡ ነቶም ተሓከምቲ ብህይወት ንምጽናዕ ብኢድ ዝሰርሕ መርወሓት (ቬንትሌሽን) ይጥቀሙ ኣለው። ሓንቲ ሰራሕተኛ ጥዕና ብምስሊ ኣብ ኢንተርነት ኣብ ዝዘርግሓቶ መልእኽቲ "ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኢና ዘለና፤ ሎሚ መዓልቲ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ክፍሊ ኦክስጅን ተወዲኡ" ኢላ። "ኦክስጅን ብዘይምህላው ብዙሓት ሰባት ይሞቱ ኣለው። ኦክስጅን ዘለዎ እንተሃልዩ በጃኹም ናብቲ ክሊኒክ ኣምጽኡልና። ብዙሓት ዝሞቱ ሰባት ኣለው" ትብል። ኣመሓዳሪ ኣማዞና ዊልሰን ሊማ እታ ግዝኣት "ኣብ ጽንኩር ደረጃ ለበዳ" ከም እትርከብ ብምግላጽ፡ ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ ሰዓት እቶ እቶ ከም ዝእወጅ ተዛሪቡ። እታ ግዝኣት፡ ክተፍርዮ ካብ እትኽእል ሰለስተ ዕጽፊ መጠን ኦክስጅን ከም ዘድልያ ሰብ መዚ ጥዕና እታ ግዝኣት ይገልጹ። ምኽትል ፕረዚደንት ብራዚል ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ ሓይሊ ኣየር እታ ሃገር ናይ ኦክስጅን ሲሊንደርን ቃሬዛን ዝርከቦም ቐረባት ሆስፒታል እናጉዓዓዘ ዘርኢ ምስሊ ብምግባር ናብታ ከተማ ቀረባት ክባጻሕ ይግበር ከም ዘሎ ሐዓቢሩ። ሰብ መዚ ጥዕና እታ ግዝኣት ግን፡ ሕክምና ጽኑዕ ክፍሊ ዘድልዮም ገለ ሕሙማት ናብ ካልኦት ግዝአታት ክዛወሩ ከም ዝተገብረ ሓቢሮም። ካብ ዞባታት ኣማዞና ናብ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ዝኸዱ ብዙሓት ተጉዓዝቲ ሓድሽ ዓሌት ኮሮናቫይረስ ይርከብ ብምህላዩ ቑጽሪ መልከፍቲ እቲ ቫይረስ ንከይውስኽ ይስጋእ ኣሎ። እዚ ክሳብ ሕጂ ኣብ ብሪጣንያን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝተረኸበ ኮይኑ፡ ብሪጣንያ ዜጋታታ ናብ ደቡብ ኣመሪካ፣ ፖርቹጋልን ኬፕ ቨርድን ከይጉዓዙ ኸልኪላ።


ጃፓን፡ ብምንቅጥቃጥ ምድሪ ጠጠው ዘበለት ሰዓት ብምንቅጥቃጥ ምድሪ ዳግም ክትቖጽር ጀሚራ

ኣብ 2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ብምኽንያት ዘጋጠመ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ምስራሕ ኣቋሪጻ ዝነበረት: ናይ ሓደ ሚእቲ ዓመት ዕድመ ዘለዋ ሰዓት ጃፓን፡ ኣብዚ ዓመት ድሕሪ ዘጋጠመ ካልእ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ክትቖጽር ጀሚራ። እዛ ሰዓት ኣብ ውሽጢ ቤተ መቕደስ ቡድሂስት እያ ትርከብ። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ኣብ ወርሒ መጋቢት፡ ኣብ ሰሜን ምብራቓዊ ደሴት እታ ሃገር ዝተላዕለ ኣዝዩ ሓደገኛ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ልዕሊ 18 ሽሕ ሰባት ቀቲሉ። እታ ታሪኻዊት ሰዓት'ውን ምቑጻር ጠጠው ኣቢላ። ዋንኣ ቡንሹን ሳካኖ እዚ ኹሉ ዓመታት ክጽግና ላሕ እንተበለ፤ ክሰምረሉ ኣይክኣለን። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ብዘጋጠመ ተመሳሳሊ ራዕዲ መሬት ግን ሰዓተይ ክትቖጽር ጀሚራ ኢሉ ኣሎ። ጋዜጣ ማኒቺ ሺምቡን ከም ዝጸብጸበቶ፡ እቲ ቤተ መቕደስ ሚያጊ ተባሂላ ኣብ እትጽዋዕ ዞባ ጃፓን እዩ ዝርከብ። ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ገምገም ባሕሪ ቁሩብ ኣማኢት ሜትራት ፍንትት ኢሉ ዝርከብ ቤተ መቕደስ ብምኽንያት እቲ ከቢድ ምንቅጥቃጥ መሬት ዓንድታቱን ናሕስታቱን ጉድኣት በጺሑዎ። ድሕሪ'ቲ ሓደጋ ዋና እታ ሰዓት ዝኾነ ሓላፊ እቲ ቤተመቕደስ ቐሺ ሳካኖ ነታ ሰዓት'ዩ ኣድሒኑ። ሕድሳት ክግበረላ'ኳ እንተገበረ ክትሰርሕ ግን ኣይክኣለትን ጸኒሓ። ድሓር፡ ብ13 ለካቲት 2021 ካልእ ሓያል ምንቅጥቃጥ መሬት ኣጋጢሙ። ሕጂኸ እቲ ቤተመቕደስና ከመይ ኢሉ ይኸውን ኢሉ ድሃይ ክገብር ዝኸደ ቐሺ ሳካኖ፡ ድምጺ ቖጻሪት እታ ሰዓት ሰሚዑ፤ ዘንጊ እታ ሰዓት ከኣ ክትነቀሳቐስ ርኣያ። እታ ሰዓት ምስራሕ ካብ እትጅምር ክልተ ወርሒ ገይራ ኣላ። ሳካኖ፡ ኣብ 2011 ብጨረታ ክገዝኣ እንከሎ፡ ኣፍራዪ እታ ሰዓት ንጋዜጣ ማኒቺ ሺምቡን ኣብ ዝሃቦ ቃል "ሃንደበት ብምንቅጥቃጥ መሬት ጠጠው ዝበለ ዘንጊ ሰዓት ዳግም ክጅምር ተኽእሎ ኣለዎ'ዩ፤ ወይ'ውን ኣብ ውሽጢ ዝነበረ ዶሮና እናፎኸሰ መጺኡ'ውን ክኸውን ይኽእለ'ዩ" ኢሉ። ድሕሪ እቲ ምንቅጥቃጥ መሬት ኣብቲ ቤተ መቕደስ  ወለንታዊ ኣገልግሎት ክህብ ዝጸንሐ ወዲ 58 ዓመት ዋና እዛ ታሪኻዊት ሰዓት፡ "እዚ ሓድሽ ምትብባዕ ፈጢሩለይ'ዩ" ኢሉ።


ኣብ ሓደ እዋን ብሓንቲ መንኮርኮር ናብ ህዋ ዝለኣኹ ብዝሒ ሳተላይት ተመሓይሹ

ዝተፈላለየ ቅርጽን መጠንን ዘለወን 143 ሳተላይታት ኣብ ሓንቲ ሮኬት ተጻዒነን ካብ ፍሎሪዳ ናብ ህዋ ተወንጪፈን። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት 104 ሳተላይት ብሓንቲ ስርሓት ህንዲ መንኮርኮር ናብ ህዋ ተወንጪፈን ነይረን።  እቲ ሕጂ ክብረ ወሰን ሰይሩ ዘሎ እቲ ቀዳማይ ቢልየነር ዓለምና ስፔስኤክስ- ፋልከን (SpaceX Falcon) ዝፈጠሮ ኤለን ዝተባህለ ኩባንያ እዩ። ንክንድዚ ዝኣክል ብዝሒ ዘለዎን ሳተላይት ብሓንቲ መንኮርኮር ምውምጫፍ ምኽኣል ማለት ኣብ ዕቤት ቴክኖሎጂ ሓደ ዓቢ ዝላ ምርግጋጽ ማለት እዩ ተባሂሉ። በዚ ሓዲሽ ኣገባብ ከኣ ነተን ሳተላይት ብዓቐን ኣንኢስካ፡ ብተግባርን ውጽኢትን ኣብሊጺግካ ኣብ ስራሕ ምውዓል ከምዝተኻእለ መርኣያ እዩ ተባሂሉ ኣሎ። ኣብዚ እዋን እዚ ልክዕ ከምቲ ዝኾነ ኩባንያ ሞባይል ክትሰርሕ እትኽእል ዘላ፡ ሳተላይት ክሰርሓን ከፍርያን ዝኽእላ ኩባንያታት እውን በዚሐን ምህላወን ዘርኢ እዩ። እታ ሓዳሽ ናይ ህዋ ታክሲ ስፔስኤክስ (SpaceX)  ነተን ሳተላይት ካብ ሓደ ሚልዮን ዶላር ብዝውሕድ ዋጋ እያ ናብ ኦርቢት ልኢኻተን። በዚ ከኣ ካልኦት ብዙሓት ኩባንያታት እውን ኣብዚ ዓውዲ'ዚ ክሳተፉ ከምዝኽእሉ መርኣያ እዩ ተባሂሉ ዘሎ። ናይ ገዛእ ርእሱ 10 ሳተላይታት ዝውንን ስፔስኤክስ ኣብ ዓለም ናይ ኢንተርነት ብሮድባንድ ኣገልግሎት ክህብ ይኽእል'ዩ ዝብል ትጽቢት ተነቢሩሉ ኣሎ። እዚ ሕጂ ኣብ ሳንፍራንሲስኮ ብሓደ ጉዕዞ ሮኬት 48 ሳተላይታት ብምልኣኽ ክብረ ወሰን ዝጨበጠ ፕላኔት ኩባንያ፡ ሳተላይታቱ ‹ሱፕርዶቭ› ዝተባህላ ኮይነን፡ መዓልታዊ ብልዑል ጽሬት ንምስሊ ምድሪ ስኢለን ዘቕርባ ካሜራታት ዝዓጠቓ እየን። እዚ ኣብ ሳንፍራንሲስኮ ዝመደበሩ ፕላኔት ኩባንያ፡ ምስተን ሕጂ ዝለኣኸን 48 ሳተላይታት ብድምር ኣስታት 200 ሳተላይት ኣብ ህዋ ኣለውዎ። እተን ሱፐርዶቭስ ዝተባህለ ሳተላይታት ዓቐነን፡ ካብ ሳንዱቕ ናይ ሊስትሮ ኣይዓብን እዩ። እተን ኣብ ናይ ፋልኮን ሮኬት ዝተጻዕና ካልኦት ሳተላይታት ከኣ ካብ ናይ ሻሂ ኩባያ ኣይዓብያን እየን ተባሂሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ " ናይ ህዋ ኣናህብ" ተባሂለን ዝጽውዓ፡ ክንዲ ንህቢ ዝኾና ግን ከኣ ብስራሕ ማዕረ እተን ዓበይቲ ሳተላይት ኣገልግሎት ክህባ ዝኽእላ ሳተላይታት ይፍጠራ ከምዘለዋ ሊቃውንቲ ይሕበሩ። መጠን ዕቤት እተን ሳተላይታት 10 ሴንቲ ሜትር ብ10 ሴንቲ ሜትር ክኾኑ እዮም። እዘን ናይ ህዋ ኣናህብ ተባሂለን ዝግለጻ ዘለዋ ሳተላይታት ምስ ኣብ መሬት ዘሎ ዝኾነ ይኹን ዓይነት መሳርሒ ከራኽባ ይኽእላ እየን ዝብል ትጽቢት ኣሎ። ንኣብነት ካብ ሃገር ናብ ሃገር ንዝበሩ አዕዋፍ እንስሳታት ወይ መራኽብ ወይ እውን ካልእ ኣካል ምስተን ሳተላይት ዘራኽባ መመሓላለፍቲ እየን። እቲ ኣብ ናይ ስፔስኤክስ ፋልከን መንኮርኮር ዝተጻዕነ ዓበይቲ ሳተላይታት ካብ ሓደ ሳምሶናይት ዝዓቢ ኣይኮነን። መብዛሕቶም ናይ ራዳር ሳተላይታት እየን። እቲ ብተለምዶ ናይ ራዳር ሳተላይታት ተባሂሉ ዝጽዋዕ መጠነ ግዙፍ ሳተላይት ብብዙሕ ቶን ዝምዘን ኮይኑ ናብ ህዋ ንምውንጫፊ ብኣማኢት ሚልዮናት ዝኣክል ገንዘብ የድሊ ነይሩ። ስለዝኾነ ነቶም ናይ ቀደም ናይ ራዳር ሳተላይታት ዓቢ ወተሃደራዊ ሓይልን ትካልን ዘለዎ ሃገር ወይ ኤጀንሲ እንተዘይኮይኑ ማንም ዝደፍሮ ስራሕ ኣይነበረን። ሕጂ ግን ምስ ምርቓቕ ቴክኖሎጂ  ብዘደንቕ ኩነታት ክብደቱ ካብ ሓደ ኩንታል ብምንኣሱ ከኣ ካብ ክልተ ሚልዮን ብዘይበዝሕ ገንዘብ ንህዋ ክውንጨፍ ይከኣል ኣሎ። ኣብቲ ናይ ትማሊ ናይ ህዋ ጉዕዞ አይሲየ (Iceye) ካብ ፊንንላንድ፡  አምብራ (Umbra) ካብ አሜሪካ፡ አይኦፒኤስ (iQPS) ካብ ጃፓን ሳተላይታት ልኢኸን ኣለዋ። እዘን ኩባንያዎታት ነቲ ዓውዲ ሓደሽቲ ጀመርቲ እየን። ይኹን እምበር ሳተላይታቶም መዓልታዊ ናይ መሬት ምስሊ ይልእካሎም። እቲ ራዳር ከኦፕቲካል ዝተባህለ ዘበናዊ ካሜራ ንደበና ጥሒሱ ብምሕላፍ ንገጽ ምድሪ ብዝሓሸ ጽሬትን ድምቀትን ስኢሉ ናይ ምቕራብ ብቕዓትን ዓቕምን ኣለዎ። ብቐትርን ብርሃንን ጥራሕ ዘይኮነ ኣብ ድቕድቕ ጸልማት እውን ንጹር ስእሊ ናይ ምስኣል ዓቕሚ ኣለዎ። እዚ ማለት ከኣ ኣብ ምድሪ ዝፍጸም ነገር ለይትን ቀትርን ብዘየገድስ ኩሉ ነገር ዝረኣየሉ እዋን መጺኡ ምህላው መርኣያ እዩ ተባሂሉ።