ንመንእሰያት ኣደዳ ጭንቀት ዝገብር ዘሎ ‘ዓው ኢልካ ዘይዝረቦ’ ጉዳይ

ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት መንነታ ክፍለጠላ ኣይትደልን። ንሕና’ውን ንኸይትፍለጥ ብዝብል ዛንታኣ ‘ቅድስት’ እናበልና ክንጽውዓ ኢና። ቅድስት መልቀቒ ፈተና ካልኣይ ደረጃ ሎምዘበን እያ ወሲዳ። እቲ ሎሚ ምስ ቢቢሲ ኣራኺብዋ ዘሎ ርእሰ ጉዳይ ግን ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተፈጸመ’ዩ። “ምስ ሓደ ምሳና ዝመሃር ወዲ ክፍልና ናይ ዓይኒ ፍቕሪ ሒዙኒ ነይሩ” ኢላ ዛንታኣ ትጅምር፤ ፍሕፉሕ ዝብል ፍቕሪ። ብጸቕጢ መሓዙታ ብፍርሒ ተወሪራ እቲ ‘ናይ ልበይ’ ዝበለቶ ነገር ነጊራቶ። ምላሽ እቲ ዘፍቀረቶ ወዲ ግን ኣይከም ትጽቢታን፤ ሓዚናን ክፍእ ኢልዋን። እቲ ዘሕዘና ጉዳይ ብዙሕ መልክዕ ነይርዎ። “ሓንሳብ ሓንሳብ ንምንታይ’የ ንመሓዙተይ ዝነገርኩወን?” ትብል። መሓዙታ ንዓኣ ኣብ ዝርእያሉ ቀንዲ መዘራረቢ ዛዕባአን፡ ‘ፍቕሪ ሕቶ’ ቅድስት እዩ ዝኸውን። ነቲ ዝተፈቐረ ወዲ ኣብ ዝርኣያሉ እውን ብተመሳሳሊ፡ ዕላለን ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ካብ ዝኸውን ውዒሉ ሓዲሩ እዩ። ጭንቀት ቅድስት ኣብ ቤት ትምህርቲ ተወሊዱ ቀስ ብቐስ ናብ ገዛኣ'ዩ በጺሑ። “ስድራይ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ኣይፈልጡን” እትብል ቅድስት፡ ጥራውዝታ ቀሊዓ መጽናዕቲ ክትጅምር፣ ኣብ ዓራት ተጋዲማ'ውን ዀይና ኣብ ኣእምሮኣ እናተመላለሰ ዝርብሻ ዘሎ እቲ ዘፍቀረቶ ወዲ ክፍላ’ዩ። ንሳ፡ ኣብ ትምህርቲ ብዙሕ መገዲ ካብ ዝተጓዕዙ ስድራ ስለዝተወለደት፡ ኣብ ትምህርታ ንፍዕቲ እትበሃል ኰይና ወለዳ’ውን ብትምህርቲ ኣብ ዝሓሸ ደረጃ ክርእይዋ ዝምነይዋ መንእሰይ እያ። ብፍላይ ኣቦኣ ‘ኣሰረይ ዝተኸተለት ጓለይ” ኢሉ ዝሕበነላ ተመሃሪት’ያ። ብተደጋጋሚ መውጽኢት ኣፍ “ዛ’ጓለይ ትምህርትኺ ብዝግባእ ኣጽኒዕኪ ሓዚ” እትብል ዘረባ’ያ። ቅድስት ግን እቲ ካብ ልባ ዘፍቀረቶ ወዲ ክፍላ ንፍቕራዊ ሕቶኣ እወንታዊ ምላሽ ዘይምሃቡን ወለዳ በቲ ንሶም ዝጽበይዋ ደረጃ ትምህርቲ ዘይምንፋዓን ከጨንቓ ጀሚሩ’ዩ። ካብ ገዛኣ ናብ ቤት ትምህርታ፣ ካብ ቤት ትምህርታ ናብ ገዛኣ እንተዘይኰይኑ ካልእ መዋጽኦ ስኢናትሉ። “ካልእ ሰብ ዝዀንኩ’ዩ ተሰሚዑኒ፤ ዘሐጕሰኒ ነገር ስኢነ። ዓይነይ ሰለም ከየበልኩ ድቃስ'ውን ሓሪሙኒ። በቃ ካልእ ሰብ እየ ኰይነ።” ኣብዚ ግዜ’ዚ ቅሩብ ዕረፍቲ እትረኽበሉ ‘ናተይ’ ምስ እትብለን መሓዙታ ክትከውን እንከላ’ዩ። እዚ ድማ ኵሉሳዕ ዝኸውን ኣይኮነን። ቅድስት ካብ ገዛኣ ክትወጽእ ኣይፍቀደላን’ዩ። መሓዙታ ናብ ገዛአን ክኸዳ እንከለዋ ድማ ናይ ልበን ከዋግዓ ኣይጥዕመንን። ህይወት ቅድስት ከምዚ እናበለ ሰሙናት ሓሊፎም። ስድራኣ ከይሰምዑ መፍትሒ ከምጽኣለይ’ዩ ዝበለቶም ሓሳባት ስኢና። ፍታሕ ካበይ ይምጻእ? መጽሓፍቲ ኣገላቢጣ ኣንቢባ ሕጂ’ውን መፍትሒ ተቐቢጹ። ገለ መፍትሒ እንተረኸብኩ ኢላ ኣብ ዩቱብ ቪድዮታት ምርኣይ’ኳ እንተጀመረት፡ ንኣእምሮኣ ዕረፍቲ ዝህባ ፍታሕ ክትረክብ ኣይከኣለትን። ኣብ መወዳእታ ግን ናብ ማእከል ሕክምና ክትከይድ ወሲና። እዚ ውሳነ ንባዕሉ ቀሊል ኣይነበረን። ንስድራኻ እንከይተዛረብካ ናብ እንዳ ሓኪም ምኻድ ከቢድ ውሳነ’ዩ። ብዙሕ መዘዝ ኣለዎ። ብዙሕ ሕቶ የስዕብ’ዩ። ቅድስት ድማ ኣሽንኳይ’ዶ ንብዙሕ ሕቶታት ንሓንቲ ሕቶ እትኸውን መልሲ'ውን የብላን። ቤተሰብካ ዘይብሉ ናብ እንዳ ሓኪም ምኻድ ሓጋዚ ከምዘይብልካ ስምዒት ይፈጥረልካ። ንተመሃሪት ድማ ዝገደደ ገንዘብ ስለዘይብላ ካልእ ናይ ገዛእ ርእሱ ጸገም ኣለዎ። ነታ ኣመና ቍጽጽር ዝበዝሓ ቅድስት ካብ ቤት ትምህርቲ በዂራ ናብ እንዳ ሓኪም ክትከይድ ዓቐበት ኰይኑዋ። ምስ ገዛእ ርእሳ ብዙሕ መኺራ መወዳእታኡ ንብሕታ ናብቲ እንዳ ሓኪም ክትከይድ ወሲና። “ካብቲ ንሻሂ ተባሂሉ ዝወሃበኒ ዝዓቘርክዎ ገንዘብን መሓዙተይ’ውን ዝተወሰነ ዝሃቡኒ ገንዘብ ሒዘ ናብቲ እንዳ ሕክምና ከይደ” እትብል ቅድስት ሓኪም ጭንቀት ከምዘለዋ ሓቢርዋ። ሕጂ ድማ ናብ እንዳ ኣቶ ብርሃኑ ራቦ ክንወስደኩም። ኣቶ ብርሃኑ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ትካል ኣማኻሪ ሞሽንን ስልጠናን’ዩ። “ብዙሓት ደረስትን ፈላስፋታትን ‘ጭንቀት ሓደ ሰብ ሕጂ ዘለዎ ደረጃ ምስቲ ክበጽሖ ዝደልዮ ደረጃ ኣዝዩ ዝተረሓሓቐ ክኸውን እንከሎ ዝፍጠር ውጽኢት ምውጣር ኣእምሮ’ዩ” ይብል። ብዛዕባ እቲ ቅድስት ዝሓለፈቶ ህይወት ንኣቶ ብርሃኑ ኣካፊልናዮ “ጭንቀት ብፍላይ ኣብ ትሕቲ 20 ዓመት ዝዕድመኦም ሰባት ይውስኽ’ዩ ዘሎ። ስድራ፡ መምሃራን ኮነ ሕብረተሰብ እንተይፈለጡ ሱር ሰዲዱ ኣብ ስቓይ’ዮም ዝርከቡ። ጭንቀቶም ዝርድኣሎም ሰብ ስለዘይብሎም ብናይ ባዕሎም መገዲ መፍትሒ ከናድዩ ላሕ ይብሉ” ዝብል ርእይቶ ሂቡና። መንቀሊ እቲ ጸገም እንታይ ከምዝዀነ ነቲ በዓል ሞያ ሓቲትናዮ ብዙሕ መልክዕ ከምዘለዎ’ዩ ዝዛረብ። ሃገራውን ዓለምለኻውን ጸገማት ብፍርሒ ተወሪሮም ተስፋ ንኽቘርጹ ይገብሮም። “ጸገማት ጥዕናን ሰኣኖ ሰላምን ኣሎ። ናይ ደቂ ሰባት ሞት ምስማዕ ልሙድ እናዀነ መጺኡ’ዩ” ዝበለ ኣቶ ብርሃኑ መናእሰይ ብሩህ መጻኢ ተስፋ ዘይርኣዮም ብጭንቀት ዝተውሓጡ ከምዝዀኑ ኣብሪሁ። ‘ኣብ ጐነይ መን ኣሎ?’ እንከይበልካ ብዛዕባ ዓሌታውነት፡ ሃይማኖትን ወረ ኵናትን ይውጋዕ። ህጻናትን መናእሰይን ምሳኻ ከምዘለዉ ተረሲዖም ከምድላይካ እዩ ዝዝረብ። እዚ ድማ ህጻናት’ዩ ዝጐድእ” ክብል ተወሳኺ መብርሂ ሂብሉ። ካብዚ ብተወሳኺ ድማ ምህዞታት ቴክኖሎጂ ማዕበላዊ’ዩ ኰይኑ ዘሎ። ኣብ ሰለፍ ቈልዓ ክሳዕ ሽማግለ ፈይስቡክ፡ ቲክቶክ፡ ቴሌግራምን ዩቱብን ብቐሊሉ እትረኽበሉ ዘመን ኢና ዘለና። ካብቲ ቴክኖሎጂ ዝዕጸድ ግን ጸጽቡቝ ጥራይ ኣይኰነን። መዓት ሕማቕ ነገራት’ውን ማዕረ ማዕረኡ የሸክመካ’ዩ። ኣቶ ብርሃኑ ኣብ ስርሓት ምምኻርን ስልጠናን ንልዕሊ ፍርቂ ክፍለዘበን ሰሪሑ’ዩ። ካብ ዓመት ናብ ዓመት ቍጽሪ ብጭንቀት ዝሳቐዩ ሰባት ይንህር ከምዘሎ ዝሓበረ ኣቶ ብርሃኑ፡ ናብዚ መደምደምታ ዘብጽሖ ምኽንያት ድማ መጠናዊ መጽናዕቲ ኣካይዱ’ዩ። “እዚ ዘለናሉ መዋእል ሰባት ዘይዓግቡሉ ግዜ’ዩ። ብዝተፈላለየ ምኽንያት ትጽቢት ዘይተገብረሎም ነገራት ክኽሰት እንከሎ ሃለዋት ፈጣሪ ዝጠራጠሩሉ፡ ‘ፈጣሪ እንከሎ ስለምንታይ እዚ ተኸሲቱ?’ ዝብል ሕቶ ኣልዒሎም ምላሽ ክረኽብሉ ናብ ዘይክእልሉ ሓሸውየ ናይ ምእታው ዕድላት ኣሎ።” “ስድራይ፡ ኣደይን ኣቦይን እንከለዉኒ ስለምንታይ እዚ ክወርደኒ ክኢሉ? ስለምንታይ እዚ የጋጥመኒ’ሎ? መንግስቲ እናሃለወ ስለምንታይ’ዩ እዚ ተኸሲቱ? እናበሉ ካብ ርእሰ ተኣማንነቶም ብምርሓቕ መፍትሒ፡ ሓጋዝን ዓቕምን ናብ ምስኣን ደረጃ ይሰጋገሩ። ኣክንዲ ብተስፋ ምንባር ተስፋ ናብ ምቝራጽ ገጾም የምርሑ። እቲ መፍትሒ ኢሎም ዘቐምጥዎ ድማ ካብ ባህሊ፡ እምነትን ሕብረተሰባዊ ጸጋታትን ርሕቕ ዝበሉ ነገራት ምግባር’ዩ። “ኣስዒቦም ድማ ኣብ ገዛእ ርእሶም ኮነ ካልኦት ጨካናት ምዃን’ዩ” ይብል ኣቶ ብርሃኑ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ህይወቶም ከጥፍኡ ከምዝዀኑ ተዛሪቦም ርእሰ ቅትለት ዝፈጸሙ ሰባት ከምዘለዉ ዝጠቐሰ እቲ በዓል ሞያ ምምኻር “እዚ ኣዝዩ ዘሰንብድ’ዩ” ኢሉ። ንሱ “ሞት ዝኣክል ከቢድ ነገር ብቘጸራ ወሲንካ ክትትግብሮ እንከለኻ ደረጃ ጭንቀትና ክሳዕ ክንደየናይ ኣብ ምድሪ፡ ሰባትን ሰማይን ተስፋ ቈሪጽና ከምዘለና ዘመላኽት’ዩ። ቈልዑ ተፋኒኻ ናብ ሞት ክትከይድ ምድላይ ናበይ ገጽና ነምርሕ ከምዘለና ብንጹር ዘርኢ’ዩ” ኢሉ። “ከምቲ ተኸታታሊ ድራማ ኣብ ርእስና ዝመላለስ ዘሎ ኵናት፡ ኣካላውን ንዋታውን ጉድኣቱ ጥራሕ ተሓሲቡ እምበር ስነ ልቦናዊ በሰላኡ ኣብ ግምት ዘእተወ ስራሕ ኣይኰነን ዝስራሕ ዘሎ” ዝበለ ኣቶ ብርሃኑ ከም ሳዕቤኑ ድማ ቈልዑ ተስፋ ክቘርጹ ብዛዕባ መጻኢ ህይወቶም ከይሓስቡ፡ ጽቡቕ ሕልሚ ከይሓልሙን ክብሪ ሰብኣውነቶም ንኽስእኑ ከምዝገብሮም ገሊጹ። “ሰባት ትርጕም ምንባር መቐረት ምስ ሰኣኑሉ ናብቲ ዘይፈልጥዎ ናይ ሞት ዓለም ክኸዱ ይመርጹ” ዝበለ ኣቶ ብርሃኑ፡ እዚ ኵነታት ግዜ ሓልዩ ዝፍንጀር ነታጕ’ዩ ዝብል እምነት ኣለዎ። ምሉእ ስድራ ዘመን ዘምጽኦ ቴክኖሎጂ ሒዙ ነንባዕሉ ዘይዘራረበሉ ኵነታት ብናህሪ ይዓቢ ከምዘሎ’ውን ጠቒሱ። ደቂ ሰብ፡ ጸገማቶም ክነግርዎ ዝደልይዎም ነቶም ‘እህ ኢሎም ዝሰምዑዎም ሰባት’ዮም። ወለዲ ናይ ገዛእ ርእሶም ጸገም ንኽሓልፉ ወይ’ውን ዕላማኦም ንምዕዋት እምበር ሓሳባት ደቆም ዝሰምዕሉ ግዜ የብሎሙን። ‘ኣነ ንዓኻትኩም ክቕልብ ላዕልን ታሕትን እብል ኣለኹ’ ብዝብል ጸገማት ደቆም ከም ሕንቃቐ ገይሮም’ዮም ዝወስድዎ፡ ዝብል ርእይቶ ዝህብ ኣቶ ብርሃኑ፡ ካብኡ እቶም ቈልዑ ጸገማቶም ካብ ወለዲ መምህራኖም ኮነ ሕብረተሰብ ሓቢኦም ብናይ ባዕሎም መገዲ ክፈትሕዎ ይፍትኑ። እኳ’ድኣስ “ነቲ ጸገም ብዘጋድድ መልክዑ ንኽፈትሕዎ ክጐዩ ትርእዮም።" ዝከኣሎም ኵሉ ገይሮም ምስዘይሰምረሎም ድማ ነብሶም ይጸልኡ፣ ድቃስ የብሎምን። እናሓደረ ብፍርሒ ተወሪሮም ይነብሩ። ብዙሕ ሰብ እቲ ዘጋጠሞም ጸገም ዝፈለጠ ኰይኑ ክስምዖም እንከሎ ከኣ ሕማቕ ስጕምቲ ይወስዱ” ኢሉ። ወለዲ ቅድስት ጓሎም እተርእዮ ዝነበረት ምዕባለ ክከታተሉ ነይርዎም። ንባዕላ’ውን ከቢድ’ኳ እንተነበረ ንስድራኣ ነጊራቶም እንተትኸውን ነይራ እቲ ጸገም ምቐለላ ነይሩ። ከምዚኣቶም ዝኣመሰሉ ነገራት ብብዝሒ ይኸሰቱ’ዮም። ካብ ንኣሽቱ ቈልዑ ጀሚርካ ኣብ ዘይፍለጥ ቅዛነት ተረሚቘም ዝርከቡ ብዙሓት’ዮም። ንኣቶ ብርሃኑ ዛንታ ቅድስት ምስነገርናዮ ንሱ ከምዚታት ዝኣመሰሉ ካልኦት ዛንታት ከምዝፈልጥ የዋግዕ። ካብኣቶም ናይ ሓደ ዛንታ ኣካፊሉና። “ሓደ ኣዝዩ ንፉዕ መንእሰይ ነይሩ። ብስነ ስርዓት ዝዓበየ ሰብ እዩ። ናብ ዩኒቨርስቲ ምስኣተወ ጸገማቱ ዝሰምዖ ስለዝስኣነ ክጭነቕ ጀሚሩ። ስድራኡ ንዕኡ ዘለዎም ግምት ልዑል ምዃኑ ስለዝፈልጥ ትምህርቱ ብዝግባእ ክከታተል ኣይከኣለን። ድሒረ’ውን ነቲ ትምህርቱ ኣቋሪጽዎ። ወለዱ እዚ ኵሉ ነገር ኣይፈልጡን። ናጻ ኣገልግሎት ዝህብ ኣቶ ብርሃኑ ዝዀነ መንእሰይ ድርኩኺት ቤት ጽሕፈቱ ምስረገፈ ገጽ ኣይከልኦን። “ነቲ መንእሰይ እኹል ዝዀነ ስነ ልቦናዊ ሓገዝ ጌርናሉ ዕላማኡ ከዐውት ንከታተሎ ኢና” ኢሉ። ብዙሓት ወለዲ ደቀይ ንፉዓት’ዮም፣ ስነ ምግባሮም ዝሕልዉን’ዮም ይበሉ እምበር፡ ብዙሓት መናእሰይ ግን ኣብ ከቢድ ጭንቀት ተዋሒጦም’ዮም ዘለዉ። ኣቶ ብርሃኑ፡ “ኣብ ሃገርና ብዙሕ ተስፋ ዘቝርጽ ነገር ይዀኖም። ወለዲ ኣብ ገዛ ይኵን መኪና ዓበይቲ ርእሰ ጉዳያት የዋግዑ። ተሌቪዥኖም ይዅን ተሌፎኖም ኣዝዩ ዘስካሕኽሕ ሓበሬታ ይህባ። እቶም ቈልዑ ኣብ ገዛኦምን ቤት ትምህርቶምን በበይኖም’ዮም። ምስ መሓዙቶም ኣብ ዝራኸቡሉ’ውን ዝተፈለዩ’ዮም። በዚ ምኽንያት ዝተፈላለየ ስብእና’ዮም ዘማዕብሉ” ኢሉ። ከምዚ ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ጸገማት ብንኣሽቱ ትካላት ክትፈትሖም ኣይከኣልን፡ ዝበለ ኣቶ ብርሃኑ “ልዕሊ ንዋታውን ቍጠባውን ብደረጃ ወፍሪ ክስርሓሉ ዘለዎ ነገር ኣብ ኣእምሮ ደቂ ሰባት’ዩ ኢልና እንኣምን” ዝብል ኣረዳድኣ ኣለዎ። ኣቶ ብርሃኑ፡ “እዚ ናይቲ ሕብረተሰብን መንግስትን ሓላፍነት’ዩ። መናእሰይ ድማ ካልእ ሓላፍነት ኣለዎም። መናእሰይ ኣብ ፍልጠት ምምእራር ከድህቡ ኣለዎም። ኣካላዊ ምንቅስቓስ ኣለዎም። ካብ ድጂታል ንላዕሊ መጽሓፍቲ ኣብ ኢዶም ሒዞም እናገላበጡ ከንብቡ ይግባእ። ብዝተኽኣሎም መጠን ድማ ምስ ውጽኢት ቴክኖሎጂ ዝጸንሕሉ ግዜ ክንክዩ ኣለዎም” ዝብል ማዕዳ ለጊሱ። ካብኡ ብተወሳኺ ኣብ መዓልቲ ክንደይ ሰዓት ውጽኢታት ተክኖሎጂ ክርእዩ ከምዘለዎም ምውሳን እንተተኻኢሉ ድማ ኣብ ሰሙን ሓደ መዓልቲ ምሉእ ብምሉእ ካብኣቶም ሪሒቕካ ምውዓል ጽቡቕ ከምዝዀነ’ዩ ዝመክር። ምስ ተፈጥሮኣዊ ነገራት ምምሕዛው፡ ስፖርት ምስራሕ፡ ኣብ ሰናይ ተግባራት ምስታፍን ብዝተኸኣለ መጠን ኣብ መንፈሳዊ ህይወት ክነብሩ ከምዘለዎም ኣጥቢቝ ይምዕድ። ብፍላይ መናእሰይ ኣብ ትምህርቲ፡ ስራሕን ካልኦት ዝውግንዎም ዕዮታት ምብዛሕ ከይኰነስ ንመብዛሕትኦም ኣደዳ ጭንቀት ዝገብሮም ዘሎ ሕድሕድ ዕዮታትካ ኣብ ግዜኻ ዘይምውጋን ከምዝዀነ ክፈልጡ ምግባር ኣድላይ’ዩ። ስለዝዀነ ድማ ወለድን ቈልዑትን እታ ዘላቶም ግዜ ብኸመይ ብግቡእ ክጥቀሙላ ከምዘለዎም ክለማመዱ ከምዘለዎም ዝመክር ኣቶ ብርሃኑ፡ “ምሕደራ ሰዓት ካብ ገዛ ጀሚርካ ተግባራዊ ምግባር የድሊ” ኢሉ። ናብቲ ኣብ መእተዊ ዝጀመርናዮ ዛንታ ክንመልሰኩም። ቅድስት ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ጽቡቕ ኵነታት እያ ዘላ። ሕክምናኣ ብዝግባእ ትከታተል ኣላ። “ኣብቲ እንዳ ሕክምና በጺሐ ምስተመለስኩ’ዩ ፍኹስ ዝበለኒ” ትብል ቅድስት፡ ኣብ ገዛኣ ክትኣቱ ብፍሽኽታ ደሚቓ ከምዝዀነን ጽቡቕ ድቃስ ክትድቅስ ከምዝጀመረትን ገሊጻ። እንተዀነ እቲ እንዳ ሕክምና’ውን ናይ ገዛእ ርእሱ ጣጣ ነይርዎ’ዩ። ብፍላይ ስድራ ከይፈለጡ ተሓቢእካ መድሓኒት ምውሓጥ ከቢድ ፈተና’ዩ ነይሩ። ሓንሳብ ወሲና ዝኣተወቶ ጉዳይ ስለዝነበረ ግን ብዝግባእ’ያ ተግቢራቶ። ቅድስት ኣብዚ ሕጂ እዋን ናብ ዩኒቨርስቲ ክትኣቱ ኣብ ምድላዋት እያ እትርከብ። ከምቲ ወለዳ ዝምነይዎ ኣብ ትምህርቲ ክትነፍዕ ድልየት ኣለዋ። እቲ ጉዳይ ንስድራኣ ዘይምንጋራ ግን ሕጂ’ውን ካብ ሻቕሎት ዓዲ ኣይወዓለትን። እንተፈሊጦም’ከ ዝብል ስግኣት ኣለዋ። እንተዀነ ካብቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ ዝነበራ ርእሰ ተኣማንነት ዝሓሸ ስለዝዀነ ምስ ስድራኣ ተማኺራ ክትሓልፎ ምዃና’ያ እትኣምን።


ምጕዳል ትኵርነት ንምፍዋስ ብሓኪም ዝእዘዝ ገይም ኮምፒተር

ብዙሓት ወለዲ፡ ደቈም ኣብ ጸወታታት ኮምፒተር ተጸሚዶም ብዙሕ ግዜ ከጥፍኡ ብምርኣይ ክጭነቑ እንከለዉ፡ ኬልሲ ሲሃኖራት ግን ወዳ ኦዋይን፡ ‘ታብለት’ ክሕዝ ምርኣያ ሕጕስቲ እያ። እቲ ወዲ 13 ዓመት ቈልዓ፡ ምጕዳል ኣቓልቦ ወይ ትኵርነት - ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) ከም ዘለዎ’ዩ ብሕክምና ተረጋጊጹ። ሽዑ እቶም ኣብ ኣሜሪካ ጆርጂያ ዝነብሩ ስድራቤቱ፡ ወዶም ንመዓልታዊ ዕማማት ህይወት ብዝሓሸ ኵነታት ክለምዶን ክነጥፈሉን ዝሕግዝ ሕክምና ንኽረክብ ብምሕሳብ፡  ናብ ሕክምና ወሰድዎ። መድሃኒታት ብምሃብ'ውን ፈቲኖምዎ፣ እንተዀነ እቲ ዝተኣዘዘ መድሃኒታት ኣብ ወዶም ቀጻሊ ዝዀነ ሕማም መርዘን ርእሲ ምስ ኣኸተለን ከቋርጽዎ ተገዲዶም። እቲ ጕድለት ትኵርነት - ADHD (ኤዲኤችዲ)፡ ኣብ ውጽኢት ትምህርቱ ጽልዋኡ እናቐጸለ ብምኻዱ፡ ኬልሲ ንወዳ “ዝኾነ ዝሓሸ ካልእ ኣማራጺ ክትረኽበሉ ተስፋ ትገብር ከም ዝነበረት” ትዛረብ። "ንምንታይ ትኵር ክኸውን ከምዘይከኣለ ንምርዳእ ክቃለስ እንከሎ፡ ከምኡ'ውን ኣበርቲዑ እናጸዓረ ግን ከኣ ክርበሽ እንከሎ ኣብ ውሽጡ ዝፍጠር ብስጭት እርእዮ ነይረ" ትብል። እዚ ኵነታት ወዳ፡ ሓዘን'ኳ እንተፈጠረላ ክትሕግዞ ወይ ክትገብረሉ ትኽእል ነገር ከምዘይነበረ ትገልጽ። ኣብ መወዳእታ ግን ‘ኢንዴቨርኣርኤክስ’ [‘EndeavorRx’] ካብ ዝበሃል ጸወታ ኮምፒተር (‘ገይም’) ሓደ ተስፋ ተረኺቡ። እቲ ገይም ኣብ ምፍዋስ ምጕዳል ኣቓልቦ/ትኵርነት ህጻናት ንኽውዕል ብምምሕዳር መግብን መድሃኒትን ኣሜሪካ ኣብ 2020 ዝጸደቐ ፈላሚ ዓይነት ጸወታ ኮምፒተር እዩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣሜሪካ ካብ ሓካይም ብዝወሃብ ትእዛዝ ጥራይ’ዩ ዝረአ ዘሎ።  ‘ኢንዴቨርኣርኤክስ’ ምስ ካልኦት ብዙሓት ዓይነታት ጸወታታት ኣዝዩ ዝመሳሰል እዩ። ኣብቲ ጸዋታ፡ ኣብ ጠፈር ብዝተፈላለየ ዓለማት እናተጓየየ ንነገራት ክእክብ ንዝፍትን ንእሽቶ ባዕዳዊ ፍጥረት ኢኻ ትቈጻጸር። እዚ ኣብ መተግበሪ [‘ኣፕሊኬሽን’] ዝተመርኮሰ ጸወታ ግን፡ ምስ ተመራመርቲ ‘ኒውሮሳይንስ’ [ኒውሮሳይንስ - ንዕብየት ስርዓተ መትኒታት ዘጽንዕ ኰይኑ ቀንዲ ትዅረቱ ኣብ ሓንጐልን ኣብ ጠባይ ዘሕድሮ ጽልዋን ይጥምት] ብምትሕብባር ዝተዳለወ እዩ። እቲ ጸዋታ፡ ንነገራት ኣቓልቦ ክንህብ ኣብ ምግባር ወሳኒ ተራ ንዘለዎም ከባቢታት ሓንጐል ከነቓቕሕን ከመሓይሽን ብዝብል’ዩ ተዳልዩ። ንሓደ ጕድለት ትኵርነት ዘለዎ ህጻን ብዙሕ ዕማማት ኣብ ምፍጻም፡ ዝሓሸ ብቕዓት ንኸማዕብል፡ ከምኡ'ውን ኣቓልቦኡ ንዝርብሹ ነገራት ሸለል ንኽብል ከሰልጥኖ ብምሕሳብ’ዩ እቲ ገይም ተሰሪሑ። ሓካይም ነዚ ገይም ክእዝዙ ከለዉ፡ እቲ ህጻን ነቲ ጸወታ ቅድሚ ምጅማሩ ኣገዳሲ ዝዀነ ሊንክ ናብ ወለዲ ይልእኩ። ፈለማ፡ "ቅሩብ ተጠራጢራ" ምንባራ ትዛረብ ኬልሲ፡ ኣብ መወዳእታ 2020 ግን ኦዋይን ኣብ መዓልቲ ን25 ደቓይቕ ነቲ ጸወታ ክጻወት ናይ ሰለስተ ኣዋርሕ ፕሮግራም ጀመረ፤ ዝሓለፈ ዓመት’ውን ካልእ ዙርያ ተጻዊቱ። ንነፍሲ ወከፍ እተን ወዳ ኦዋይን ኣብ ጸዋታ ዘሕልፈን ክፍለ ግዜታት እናተኸታተለት፡ ንመዓልታዊ ባህርያቱን ምዕባለኡን ድማ ኣስተብሂላቶ። ነዊሕ ከይጸንሐት ከኣ ኣብ ባህርያቱ ንኣሽቱ ኣወንታዊ ለውጥታት ክትርኢ ጀመረት። ንኣብነት፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ንምኻዳ ጽቡቕ ምድላው ይገብር፤ ካብ መምህራን ዝመጽእ ኣሉታዊ መልእኽቲ’ውን የለን። ከምኡ’ውን ሓሙሻይ ክፍሊ ድሕሪ ምውዳቑ፡ ካብኡ ቀጺሉ ኣብ ዘሎ ውፅኢቱ ግን A ን Bን ከምጽእ በቒዑ። "ወደይ ክሳብ ክንድ'ዚ ዕዉት ክኸውን ምርኣይ ዘገርም'ዩ ነይሩ፣ ካብ ኵሉ ንላዕሊ ድማ ኣብ ነብሱ እምነት ክህልዎ ምርኣየይ" ትብል ኬልሲ። "ድሕሪ ደጊም ስለምንታይ ዘይሰመረለይ ኢሉ ኣይርበሸን፡ ኣይደናገርን" ክትብል ወሲኻ ትዛረብ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ናይቲ ኣብ ቦስተን ዝመደበሩ ትካል ቴክኖሎጂ ‘ኣኪሊ’ [Akili] ኤዲ ማርቱቺ፡ እቲ ጸወታ ኣእምሮኣዊ ምዕባለ ንምጥንኻር ዝተዳለወ ምዃኑ ይዛረብ። ኤዲ ማርቱቺ ኣብዚ እዋን ነቲ ‘ኢንዴቨርኣርኤክስ’ ዝተበሃለ ጌም፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ክዝርግሖ ሓሳብ ኣለዎ። ኣብ ዝቕጽሉ ሒደት ዓመታት ከኣ ኣብ ኣውሮጳ ናይ ምኽፋት ውጥን ሒዙ’ሎ። ብተመሳሳሊ ኣብ ለንደን ‘ታይሚያ’ [Thymia ] ዝተበሃለ መተግበሪ፡ ሓካይምን ካልኦት ሰብ ሞያ ጥዕናን፡ ንጉዳያት ጥዕና ኣእምሮ ብፍላይ ድማ ጭንቀት ንኽፈልጡን ንኽምርምሩን ጸወታታት ኮምፒተር ክጥቀሙ ይሕግዝ ከምዘሎ ይግለጽ። ኣብዚ ዓውዲ ምርምር ዘካይድ ዶክተር ስቴፋኖ ጎርያ ካብ ዩኒቨርሲቲ ቱሪን፡ እቲ መተግበሪ፡ "ጠቓምን ኣሳታፍን ብዝኾነ መገዲ ነቶም ንምልክታት ጭንቀት ንምርዳእ ኣገደስቲ ዝዀኑ ባዮማርከራት ይእክብን የውጽእን" ይብል። [ባዮማርከራት - ኣብ ደም ወይ ካልኦት ኣብ ሰብነትና ዘለዉ ፈሰስቲ ዝርከብ ባይሎጂካዊ ሞለክዩል] እቶም ‘ኣኪሊ’ ን ‘ቲሚያ’ ን ዝተበሃሉ ትካላት መተግበሪታቶም ኣብ ርእሲ እቲ ብሓኪም ዝካየድ ክትትልን ሕክምናን ዝሕግዙ እምበር፡ ከም መተካእታ ኣብ ረብሓ ክውዕሉ ከምዘይብሎም ይምዕዱ።


ኣብ ኒውዮርክ ብሰንኪ ሕማም ፖልዮ ህጹጽ ኣዋጅ ተኣዊጁ

ኣመሓዳሪት ኒው ዮርክ ካቲ ሆቹል፡ ኣብታ ከተማ ምልክታት ሕማም ፖልዮ ስለዝተርኣዩ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ኣዊጃ። ህላወ ናይቲ ኣካላዊ ልምሰት ዘስዕብ ቫይረስ ፖልዮ፡ ሰራሕተኛታት ጥዕና ኣብ ኒው ዮርክን ከባቢኣን ብዝወሰድዎ ቅምሶ ረሳሕ ማይ እዩ ተረጋጊጹ። ቫይረስ ፖልዮ ኣብ ኒው ዮርክ ድሕሪ 10 ዓመታት ንመጀመርታ ግዜ እዩ ተረኺቡ። ድሕሪ መፋርቕ 1950ታት፡ ሰፊሕ ወፍሪ ክታበት ምስተኻየደ ኣብ ህጻናት ልምሰት ዘስዕብ ቫይረስ ፖልዮ ካብ መሬት ኣሜሪካ ምሉእ ብምሉእ ጠፊኡ ኔሩ። ብመሰረት ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ኣብ 1979 ኣሜሪካ ምሉእ ብምሉእ ካብ ፖልዮ ነጻ ከምዝኾነት ተኣዊጁ ነይሩ። ንሕማም ፖልዮ ዝኸውን መድሃኒት የለን። እቲ እንኮ መከላኸሊ ክታበት እዩ። እቲ መብዛሕትኡ ግዜ ንልምሰት ዘቃልዕ ሕማም፡ ድኻም ጭዋዳታት ዘስዕብ እንትኾን እዚ እናገደደ ምስ ከደ ድማ ኣካላዊ ስንክልና የስዕብ። ናብ ሞት እውን ከብጽሕ ይኽእል እዩ። ኣብዚ እዋን ሰበስልጣን ኒው ዮርክ መጠን ክታበት ናብ 90 ሚእታዊት ንምዕባይ ህጹጽ ኣዋጅ ኣዊጆም ኣለዉ። እቲ ቫይረስ ኣብ ሰሜናዊ ኒው ዮርክ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ሮክላንድ ኣብ ዘይተኸተበ ሰብ ድሕሪ ምርካቡ፡ እቲ ቫይረስ ኣብ ኦሬንጅን ካልኦት ሰለስተ ከባቢታትን ኣብ ዝርከብ ረሳሕ ፈሳሲ እዩ ተረኺቡ እዩ። ኣመሓዳሪት ኒው ዮርክ ብዓርቢ ዝኣወጀቶ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን፡ ሰራሕተኛታት ጥዕና ኣብ መላእ እቲ ከባቢ ክውደቡን ወፍሪ ክታበት ከካይዱን ዘኽእል እዩ። ኒው ዮርክ ኣብዚ ቀረባ እዋን ህጹጽ ኩነታት ጥዕና ህዝቢ ክትእውጅ እዚ ንሳልሳይ ግዜ እዩ። ቅድሚ ሕዚ ብሰንኪ ዝርገሐ ኮሮና ቫይረስን ለበዳ በዲዶ ህበይን ተመሳሳሊ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ከምዝኣወጀት ክዝከር እዩ። ኣብ ኣሜሪካ 93 ሚኢታዊት ዕሸላት ክታበት ፖልዩ ከምዝወሰዱ ይፍለጥ።


ብጽልዋ ወለዶም ተሸጊሮም ዝዓብዩ ቈልዑ

ርያን ምምህርና ከጽንዕ እንከሎ፡ ኣቦኡ ከምዘይሕጐሰሉ ይፈልጥ ነይሩ’ዩ። ኣብ ኣሜሪካ ክፍለ ግዝኣት ሜሪላንድ ዝነብር ወዲ 25 ዓመት ርያን፡ ምሕደራ ትምህርቲ ከጽነዕ እንከሎ፡ ህይወት ህጻናት ንምቕያር ሓሊኑ’ዩ ነቲ ዓውደ ትምህርቲ ሓርይዎ። እቲ ስደተኛ ኰይኑ ናብ ኣሜሪካ ኣትዩ ዶክተር ዝዀነ ወላዲኡ ግን፡ ርያን ሕክምና ከጽንዕ’ዩ ዝደሊ ነይሩ። ኣቦ ርያን፡ ደቁ ኣብ ኣሜሪካ ኵሉ ዕድላት ትምህርቲ ንኽረኽቡ ብዙሕ’ዩ ጽዒሩ። ርያን’ውን ኣብ ፈለማ፡ ኣብነት ኣቦኡ ተኸቲሉ ከም ኣቦኡ ክኸውን’ዩ ዝደሊ ነይሩ። እንተዀነ፡ ስነፍልጠት ከጽንዕ ምስ ጀመረ፡ ኣብ ሕክምና ዝንባለ ከምዘይብሉ ክርዳእ ክኣለ፣ “ንኣቦይ ምስ ነገርክዎ ኣዝዩ እዩ ጉህዩ” ኸኣ ይብል - ርያን። ወለዲ፡ ካብቲ ንሶም ዝምነዩልካ መገዲ ብዝዀነ ምኽንያት ከተልግስ እንከለኻ፡ ሕማቕ ከምዝስምዖም’ዩ ርያን ይገልጽ። ብኣንጻሩ እቶም ወለዶም ንዝደልይዎ ነገር ክዀኑ ኢሎም ዝጽዕሩ መንእሰያት'ውን ኣመና ከምዝሽገሩ’ዩ ዝግለጽ። ንኣብነት ጓሎም ንውሩይ ደራፋይን ተዋሳኣይን ዊል ስሚዝን ፒንከት ስሚዝን ዝዀነት ደራፊት ዊሎው ስሚዝ፡ ሞያ ወለድኻ ክትክተል ምሕሳብ ዘቐንዙን ዘሸግርን ምዃኑ ገሊጻ ነይራ። ወዲ ውሩይ ተዋሳኣይ ቶም ሃንክስ ዝዀነ ኮሊን ሃንክስ’ውን፡ ከም ባህጉ ንምንባር ኣብ ዓቢ ግድል ከምዝኣተወ ይሕብር። ጓል ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ቢል ክሊንተንን ሂላሪ ክሊንተንን  ዝዀነት ቸልሲ ክሊንተን’ውን ብሕርያ ወለዳ ዝኣተወቶ ሞያ ከምዘጣዕሳ ኣብ ሓደ መደብ ተለቪዥን ገሊጻ ምንባራ ይዝከር። ኣብ ፍሉጣት ሰባት ጥራይ ዘይኰነ፡ ብዙሓት ወለዲ’ውን ከም ኣቦ ርያን፡ ደቈም ኣሰሮም ክኽተሉ ዓቢይ ጸቅጢ ከም ዝገብሩ ይግለጽ። ኣብ ፍሎሪዳ፡ ኣሜሪካ ሓኪም ፍወሳ ሕማም ኣእምሮ ዝዀነትን ልዕሊ 13 መጻሕፍቲ ዝጸሓፈትን ኣሚ ሞሪን፡ ኵሎም ህጻናት ኣብ መጀመርታ መድረኽ ህይወቶም፡ ብወለዶም ከምዝጽለዉን ብቐጥታ ይዅን ብተዘዋዋሪ ብወለዶም ጸቕጢ ከምዝግበረሎምን ተብርህ። እዚ ግን ዝያዳ ኣብቶም ኣብ ጽቡቕ ጽፍሒ ትምህርቲ፡ ሓላፍነትን ሃብትን ዝብጽሑ ወለዲ ከምዝዛይድ ኣሚ ሞሪን ትገልጽ። እታ ክኢላ፡ ብፍላይ እቶም ካብ ኣዝዮም ፍሉጣት ወለዲ ዝውለዱ ህጻናት፡ ኣብ ውሽጦም ዘሎ ሞያን  ባህጊ ገዛእ ርእሶምን ንክኽተሉ ኣመና ከምዝጽገሙን ዓቢ ግድሊ ከምዘሕልፉን ትሕብር። ኣብ ትሕቲ ጽላሎት ወለዲ ምዕባይ ብዙሓት ፍሉጣት ወለዲ፡ ደቈም ኣክንዲ ናይ ገዛእ ርእሶም መስመር ዝኽተሉ፡ ከም መቐጸልታ ሕልምታቶም ገይሮም ከምዝዅስኩስዎም ክኢላታት ይሕብሩ። ኣብ ኒውዮርክ ሓኪም ፍወሳ ሕማም ኣእምሮን ርክባትን ዝዀነ ኣሌክስ ለፍ እቶም ካብ ፍሉጣትን ዕዉታትን ወለዲ ዝውለዱ ህጻናት፡ “ገዛእ ርእሶም ክዀኑ ቃልሲ’ዮም ዘሕልፉ” ይብል። ሞሪን፡ እቶም ደቂ ዕዉታትን ፍሉጣትን ኣክንዲ ብገዛእ ርእሶም፡ ‘ወዲ ኩስቶ፡ ጓል እገለ’ ተባሂሎም ስለዝጽውዑ፡ ኣብ ውሽጦም ዓቢይ ሃጓፍ ከምዝፍጠር ሞያዊ መብርሂ ትህብ። ኣብ ኒውዝላንድ ትነብር ጓል 29 ዓመት ሮዝ፡ ኣደኣ ኣብ ተሌቪዥን ብእተቕርቦ ኣሰራርሓ መግቢ ኣዝያ ፍልጥቲ’ያ። “ዋላ’ኳ ከም ኣደይ ፍልጥቲ ኣይዅን’ምበር ጽቡቕ ስራሕ’ዩ ዘለኒ፡ ኣብ ደገ ዝረኸቡና ሰባት ግን ብሞያ ኣደይ’ምበር ብሞያይ ኣየድንቝንን’ዮም” ትብል። ሮዝ ውሽጣ ዝኣዘዛ ሞያ ክትክተል ስለዝደለየት፡ ካልኣይ ደረጃ ትምህርታ ምሰ ወድአት ካብ ኒውዝላድ ወጺኣ ኣብ ኦስትሪያን ፈረንሳን ተማሂራ ናተይ ትብሎ ሞያ ኣጥርያ’ያ። ኣሰር ኣደኣ ኣይሰዓበትን። ኣሌክስ ለፍ፡ ወለዶም ዝደልይዎ ክዀኑ ዘይክኣሉ ህጻናት [መንእሰያት] ኣብ ውሽጦም ፍርሒ ከምዝወሮም’ዩ ዝገልጽ። ኣቦ ርያን፡ ከምቲ ንሱ ጽዒሩ ዶክተር ዝዀነ፡ ርያን’ውን ጽዒሩ ሕክልምና ክጽንዕ’ዩ ዝደሊ ነይሩ። ርያን ካብቲ ኣቦኡ ዝሓረየሉ ሞያ ከላግስ እንከሎ ምስ ውሽጡ ብዙሕ’ዩ ተማጒቱ፣ “ኣቦይ፡ ኣነ ከምዛ ቅዳሕ ናቱ ዝዀንኩ ተረዲኡ፡ እቲ ንሱ ዝደልዮ እንተዘይኰይነ ኣዝዩ ሕማቕ’ዩ ዝስምዖ” ይብል። ኣሊ ጓል 29 ዓመት ተቐማጢት ፊላደልፍያ እያ። ኣደኣ ኣዝያ ሕውስቲ፡ መገሻ ትፈቱ፡ ሙዚቃዊ ምርኢት ተዘውትር፡ ዓርከ-መሓዛ ንገዛ ምዕዳም ትፈቱ ሰብ እያ። ብኣንጻሩ ኣሊ ኣዝያ ሓፋር ፍጥረት እያ። ኣደኣ ልክዕ ከምኣ ክትከውን ስለትደልያን ትደፋፍኣን ከኣ ከቢድ መሰናኽል ከምዘሕለፈት ትገልጽ። ኣሌክስ ለፍ፡ እቶም ብወለዶም ‘ከምዚ ክትኰኑ ኣለኩም’ እናተበሃሉ ዝዓበዩ ህጻናት፡ ኣብ እዋን ንእስነቶም ዓቢ ማሕለኻታት ከምዘጋጥሞም’ዩ ዝገልጽ። ብፍላይ ወለዶም፡ ፍሉጣት፡ ዓቢይ ጽፍሒ ዘለዎምን ማሕበራዊ ተቐባልነት ዘጥረዩን ምስ ዝዀኑ እቲ ማሕለኻታት እናተረረ’ዩ ዝኸይድ። ዋላ ምስ ዓበዩ፡ ርእሰ ምትእምማኖም ናብ ቦታኡ ስለዘይምለስ፡ ንዝዀነ ዝገብርዎ ንጥፈታት “ክገብሮዶ ክገድፎ” ብምባል ንወለዶም ክሓቱ’ዮም ዝቕሰቡ። ሕሉፍ ሓሊፎም፡ ኮተቴ ኰይኖም’ውን “ብማይ ዝሑል ዶ ብማይ ውዑይ ክሕጸብ?” ኢሎም ንወለዶም ክሳብ ምሕታት’ዮም ዝበጽሑ። ሞሪን፡ ህጻናት ነቲ ንሶም ዝደልይዎን ወለዶም ዝደልይዎን ሞያ ኣሳንዮም ክኸዱ ክፍትኑ ኣብ ጭንቀት ከምዝወድቁ ትሕብር። ሮዝ ከሻኒት ክትከውን እያ ትደሊ። እንተዀነ መቀጸልታ ናይ ኣደኣ ዘይኰነ፡ ናተይ ትብሎ መገዲ ተኸቲላ ዓወት ከተመዝግብ እያ ትደሊ። ሮዝ “ኵሉ ሰብ እዚ ሞያ ባዕለይ ዘጥረኽዎ’ምበር ዝወረስክዎ ሞያ ከምዘይኮነ’የ ክፈልጥ ዝደሊ” ትብል፡ ብሓቂ ኸኣ እቲ ንሳ ትመርሖ ትካል 400 ሚእታዊት ዕብየት ከርኢ ተራ ሮዝ ኣዝዩ ግሉሕ’ዩ ነይሩ። ኣብ 2021 ብ’ግሎባል ሪኩሪትምት’ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ 65 ሚእታዊት ካብቶም ቃለ-መጠይቕ ዝተገበረሎም መንእሰያት፡ ስድራኦም ኣብ ዝደልይዎ ሞያ ከምዝኣተዉ ምግላጾም ይሕብር። ኣሌክስ ለፍ ነቲ ኣሃዝ ብምግላጽ፡ “እቲ ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝግበር ጸቕጢ ክሳብ ክንደይ ዓቢይ ምዃኑ’ዩ ዘርኢ፡ ካብዚ ብምብጋስ ኣብ ግዜ ንእስነቶም ክሳብ ክንደይ ከቢድ ግድል ከምዘሕልፉ ክስቈረና ይኽእል” ድሕሪ ምባል፡ “እዚ ኣብ ስራሕ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ዝምስርትዎ ፍቕርን ሓዳርን’ውን ጽልዋኡ ገዚፍ’ዩ” ይብል። ናብ ርያን ምስ እንምለስ፡ ቀስ ኢሉ ካብቲ ወላዲኡ ክዀኖ ዝደልዮ ዝነበረ ሞያ ተፈንቲቱ’ዩ። ነቲ ኣቦኡ ዶክተር ክኸውን ዝደልዮ ዝነበረ ሞያ ገዲፉ መምህር ኰይኑ።  “ሞያ ኣቦይ ኣብ ውሽጠይ ስለዘየሎ ኣይፈትዎን’የ፤ ነቲ ሕጂ ሒዘዮ ዘለኹ ሞያን ንብሕጅን ከይጸልወኒ ኣዝየ’የ ዝጥንቀቕ።” ካብ ዕዉታት ስድራ ምውላድ ርእሱ ዝኸኣለ ጸጋ ኣለዎ። ብውሕዱ ኣርኣያ ክዀኑኻ ዝኽእሉ ሰባት ኣብ ቤትካ ኣለዉ። እዚ ዝፈጥሮ ዕድላት’ውን ቀሊል ኣይኰነን። ሞሪን’ውን ምስዚ ሓሳብ እዚ ብምስምማዕ፡ ካብ ዕዉታት ወለዲ ዝተወለዱ ህጻናት ርእሰ ተኣማንነት ከጥርዩ ከምዝሕግዞም ትገልጽ። ብመሰረት ኣብ 2019 ብዩኒቨርስቲ ጆርጅታውን ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ እቶም ካብ ፍሉጣትን ኵሉ ዘለዎምን ወለዲ ዝውለዱ ህጻናት፡ ኣብ እዋን ንእስነቶም ዝለዓለ ናይ ምዕዋት ዕድል ከምዘለዎም የረድእ። ብዘይካ’ዚ ኣብ 2015 ኣብ ሃርቫርድ ዝተኻድ መጽናዕቲ’ውን፡ ካብ ዝሰርሓ ኣደታት ዝውለዳ ደቂ ኣንስትዮ፡ ንኣደታትን ከም ኣርኣያ ብምውሳድ ናብ ዝልዓለ ጽፍሒ ናይ ምድያብ ዕድለን ልዑል ምዃኑ የርኢ። ሮዝ’ውን ናይዚ ኣብነት እያ፣ “ኣደይ ኣብ ምሉእ ህይወታ ዘጥረየቶ፡ ንዓይ ዘይብለይ ብዙሕ ክእለትን ፍልጠትን’ዩ ዘለዋ” ብምባል ፍልጠት ኣደኣ፡ ንዓለም ዓይና ኣንቊሓ ንኽትጥምታ ማዕጾ ከምዘርሓወላ’ያ ትገልጽ። ንብዙሓት፡ እቲ ወለዶም ክዀንዎ ዝደልይዎም፡ ዋላ ብመንገዶም ካልእ ሞያ እንተኣጥረዩ፡ ካብ ሓንጐሎም ቀልጢፉ ኣይእለን’ዩ። ሞያ ኣጥርዮም ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት፡ ተመሊሶም ናብቲ ወለዶም ዝደልይዎ ሞያ ዝኣትዉ’ውን ውሑዳት ኣይኰኑን። ህጻናት ናይ ገዛእ ርእሶም ዝንባለ ኣላልዮም፡ ኣብቲ ጠላሕ ዝበሎም ሞያ ክነብሩ ግን እቲ ዝበለጸ ነገር’ዩ። ብሓገዝ ሓኪም ስነ ኣእምሮ፡ ኣሊ፡ ብዘይ ሕብእብእን ብዘይ ሕማቕ ስምዒትን፡ ባህርን ጸቕጥን ኣደኣ ኣብ እዋን ህጻንነታ ዝፈጥረላ ዝነበረ ጸቕጢ ክተውክኦ ክኢላ እያ። “ኣዝዩ ጽቡቕ ዘተ’ዩ ነይሩ፡ ምኽንያቱ ክልተና ንዅሉ ነገር ክፉታት ኴንና ኢና ተዘራሪብና” ትብል ኣሊ። ሮዝ’ውን ኣብ ፖርቱጋል ኰይና ነታ ኣብ ኒውዝላንድ ዘላ ኣደኣ ትድውለላ’ያ፡ ንሓድሕደን ነቲ ዘለወን ሞያ ይደጋገፋ’የን፡ ናብዚ ንኽብጻሕ ግን ከቢድ መስገደል እዩ ተሰጊሩ። ሮዝ “ኣብ ሞያይ ኣዝዩ ርእሰ ምትእምማን ኣሎኒ፡ ምስ ኣደይ ከኣ ኣብ ኣዝዩ ፍቱው ዝዀነ ኵነት ኢና ዘለና” ትብል። ጕዳይ ርያን ግን ሕጂ’ውን ኣብ ወጥሪ’ዩ ዘሎ፡ ወላዲኡ ክሳብ ሕጂ ነቲ [ርያን] ሒዝዎ ዘሎ ሞያ ከምዘይፈተዎ’ዩ ዝርድኦ፤ ስለዚ ከም ኣማሪጺ ምስ ኣቦኡ ብዙሕ ግዜ ከሕልፍ ኣይመርጽን’ዩ።


ብርእሲ ተጣቢቐን ዝተወልዳ ማናቱ፡ መወዳእታኡ እንታይ ኰና?

ማናቱ፡ ብርእሲ ተጣቢቘም ክውለዱ ሳሕቲ ዘጋጥም ተርእዮ እዩ። እዘን ሳፋን ማርዋን ዝበሃላ ማናቱ፡ ንምፍልላየን ኣብ ሓደ  ሆስፒታል ዓዲ እንግሊዝ ኣዝዩ ፍሉይ ተኸታታሊ መጥባሕቲ ክግበረለን እንከሎ፡ ነቲ ሕክምናዊ መስርሕ ክከታተል ፍሉይ ዕድል ዝረኸበ፡ ቢቢሲ ነቲ ዛንታ ብኸምዚ ዝስዕብ የቕርቦ። እቶም ሓኻይም ሓንጎል እተን ማናቱ ከፊቶም ክፈለልይዎ ግድን ነይሩ። እዚ ግን ተራን ልሙድን መጥባሕቲ ኣይኰነን። ነቲ መጥባሕቲ ዘካይዱ፡ 20 ዝዀኑ ፍሉያት ክኢላታት እዮም። እቶም መደንዘዚ ዝህቡ ሓኻይም (anesthetists) ሃንደበት መጠንቀቕታ ምስሃቡ፡ ኣብቲ ክፍሊ ዓሲሉ ዝነበረ ህድኣትን ሰላምን ጠፊኡ። እቲ ካብ ሓንጎል ሳፋ ብዘይኣግባብ ዝፈሰሰ ደም፡ ናብ ሓብታ ክሰግር ጀሚሩ። እዚ ድማ ኣብ ልቢ ማርዋ ጸቕጢ ስለዝፈጥር ሓደገኛ እዩ፤ እሞ ኸ ደኣ? ካብቶም ሓኻይም ሓደ፡ ኤሌክትሪክ ተጠቒሙ ነቲ ዝፈስስ ደም ደው ከብል መሳርሒኡ ምስ ኣዋደደ፡ ኵሎም ክኢላታት ሰስርሖም ደው ኣቢሎም ብተስፋ ክጽበዩ ጀመሩ። ማርዋ እንተሞይታ ሳፋ እውን ምማታ ኣይተርፋን'ዩ። ዘይነብ ቢቢ ሸውዓተ ደቃ ኣብ ገዛ እያ ሓሪሳቶም። ነተን ማናቱ እውን፡ ከምቶም ዝቐደሙ ኣብ ገዛ ክትወልደን እዩ ነይሩ ሓሳባ። ጥንስቲ 7 ወርሒ እንከላ እዩ ሰብኣያ ብሕማም ልቢ ሞይቱ። ብ 7 ጥሪ 2017 እተን ማናቱ፡ ካብቲ ቁሸት ኣስታት 50 ኪሎ ሜተር ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ሃያታባድ ብመጥባሕቲ ተወሊደን። እተን ዝተወልዳ ዕሸላት ኣብ ርእሰን ዝተጣበቓ ‘ክራኒዮፓገስ’ ማናቱ እየን። እዚ፡ ካብ ሳሕቲ እውን፡ ሳሕቲ ዘጋጥም ኵነታት እዩ። ዘይነብ ተዳኺማ ስለዝነበረት፡ ነተን ማናቱ ደቃ ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ እያ ርእያተን። ብኡንብኡ ድማ ኣዝያ ፈትያተን። "ኣዝየን ጽቡቓት እየን፤ ብዛዕባ ምጥባቐን እውን ኣይሓሰብኩን። ህያብ ኣምላኽ እየን" ክትብል ሓጐሳ ገሊጻ። ኣብ መካ፡ ስዑዲ ዓረብ ካብ ዝርከቡ ማናቱ ጐቦታት ዝተወስደ ሳፋን ማርዋን ዝብል ስም ተዋሂቡወን። ድሕሪ ሓደ ወርሒ እተን ማናቱ ካብቲ ሆስፒታል ወጺአን። ስድራ ዘይነብ እውን እንተተኻኢሉ ነተን ማናቱ ንኽፈላለያ ኣብ ስምምዕ በጺሖም። ሓደ ወተሃደራዊ ሆስፒታል ነቲ መጥባሕቲ ክገብር ሓሳብ'ኳ እንተ ኣቕረበ ካብተን ማናቱ ሓንቲ ክትመውት ከም እትኽእል ኣጠንቂቑ። ነዚ ሓሳብ'ዚ ግን ዘይነብ ክትቅበሎ ፍቓደኛ ኣይኰነትን። ካልእ ኣማራጺታት ተናደየ። እተን ማናቱ ደቂ ሰለስተ ወርሒ ምስ ኰና ስድራቤት ዘይነብ፡ ምስ ኦዋስ ጀላኒ ዝበሃል ሓኪም መጥባሕቲ ነርቭ ህጻናት (pediatric neurosurgeon) ተራኺቦም። ጀላኒ፡ ኣብ ሆስፒታል ግሬት ኦርሞንድ ስትሪት እዩ ዝሰርሕ። እዚ ኣብ ለንደን ዝርከብ ሆስፒታል ካብቶም ኣብ ዓለም ውሩያት ዝዀኑ ሆስፒታላት ህጻናት ሓደ እዩ። እቲ ሓኪም ነቲ ስካን እተን ኣዋልድ ምስ ረኣየ፡ ዕድመአን 12 ወርሒ ከይመልአ መጥባሕቲ እንተተገይሩለን ብደሓን ክፈላለያ ከም ዝኽእላ ገሊጹ። ግዜ ይጎዪ እዩ ነይሩ። ኰይኑ ኸኣ፡ ወጻኢታት እቲ መጥባሕቲ ንምሽፋን ዘኽእልን ገንዘብ ከይተረኽበ ዕድመአን፡ ድሮ 19 ኣዋርሕ መልአ። እቲ መጥባሕቲ ካብዚ ንላዕሊ እንተደንጕዩ ንምፍልላይ ዝግበር ጻዕሪ ዝያዳ ሓደገኛ፣ ናይ ምሕዋይ ዕድለን ድማ ድሩት ክኸውን ይኽእል እዩ። ስለዚ ጀላኒ፡ ብኡንብኡ ናብ ሃገረ እንግሊዝ ንኽመጽኡ ኣተባብዖም። ኣኮን ኣቦሓጐን እተን ማናቱ ዝርከብዎም ስድራ ቤት ዘይነብ ናብ ዓዲ እንግሊዝ መጺኦም። ገንዘብ ግን ሕጂ እውን ኣይተረኽበን። ጀላኒ፡ ሓደ መዓልቲ ምስ ሓንቲ ጠበቓ መሓዛኡ ምሳሕ እናበልዑ እንከለዉ ብዛዕባ እተን ማናቱ ኣዕለላ። እታ ጠበቓ ብኡንብኡ ሞባይላ ኣልዒላ፡ ናብ ሓደ ላካኒ ዝተባህለ ሃብታም ፓኪስታናዊ ደወለት። ላካኒ፡ "ንዓይ ቀሊል ውሳነ እዩ ነይሩ፡" ይብል። "መበቈለይ ከምተን ማናቱ ፓኪስታን ይዅን እምበር፡ ክሕግዘን ዝደለኹሉ ቀንዲ ምኽንያት ግን ህይወት እተን ክልተ ቘልዑ ንምድሓን እዩ፡" ይብል። ቈልዑ ስለምንታይ ተጣቢቘም ከምዝውለዱ ዝገልጽ ክልተ ክልሰ-ሓሳባት ኣሎ። እቲ ሓደ ክልሰ-ሓሳብ፡ እቲ ናብ ክልተ ድቂ ዝፈላሊ መስርሕ፡ ካብቲ ንቡር ንላዕሊ ስለዝደንጕ እቶም ማናቱ ምሉእ ብምሉእ ከይተፈላለዩ ይተርፉ ዝብል እዩ። እቲ ኻልኣይ ድማ፡ እቶም ማናቱ ድሕሪ ምፍልላዮም ዝተወሰነ ክፋል እቲ ድቂ ከይተመቐለ ይተርፍ'ሞ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ኣካል እቶም ማናቱ እናተጣበቐ ይዓቢ። መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ኣፍ ልቢ፡ ከብዲ ወይ ጎሎ እዮም ተጣቢቘም ዝውለዱ። ኣፈጣጥራ ሳፋን ማርዋን ግን ፍልይ ዝበለ እዩ፤ ዝተጣበቓሉ ኣካል ርእሰን እዩ። ገጽ ንገጽ ተረኣእየን ኣይፈልጣን። ስለዝዀነ፡ ክብድ ዝበለ ናይ ገዛእ ርእሱ ብድሆታት ነይርዎ። ከምዚ ዝበለ ኣፈጣጥራ ማናቱ ብገምጋም ኣብ ነፍሲ ወከፍ 2.5 ሚልዮን ሕጻናት ሓደ ግዜ ዘጋጥም እዩ። መብዛሕትኦም ከኣ ድሕሪ 24 ሰዓት ብህይወት ኣይጸንሑን። ብሽክና ርእሰን ዝተጣበቓ እዘን ማናቱ፡ ክልተ ዝተፈላለየ ሓንጎል'ኳ እንተ ኣለወን፡ ቅርጹ ግን ግጉይ እዩ። የማናይ ንፍቀ-ኽቢ ናይታ ሓንቲ ሓንጎል፡ 90 ዲግሪ ሰንቲ ግሬድ ናብቲ ናይታ ኻልአይቲ ሓንጎል ውጽእ ዝበለ እዩ። እተን ማናቱ ዳርጋ ንቡር ቅርጺ ዘለዎ ርእሲ ክህልወን እንተ ዀይኑ እቲ ቔናን ቅርጺ ክስተኻኸል ኣለዎ። እቲ ልዕሊ ዅሉ ኣመና ኣተሓሳሳቢ ዝነበረ ነገር ግን፡ ነቲ ዝተሓላለኸ መራኸቢ ሰራውርን መትረባትን ደም ብኸመይ ከም ዝፈላለ እዩ። ካብ ሓንቲ ናብታ ሓንቲ ደም ይዘዋወር እዩ። ነዚ ርክብ እዚ ምብታኽ፡ እቲ ሓንጎል እታወታት ከይረክብ ስለዝገብሮ፡ ሞት ከጋጥም ይኽእል እዩ። ከምዚአን ዝበላ ማናቱ ምፍልላይ ዓቢይ ሓደጋ ኣለዎ። ሓዲአን ወይ ክልቲአን መጥባሕቲ ኣብ ዝግብራሉ እዋን፡ ክሞታ ወይ  ጕድኣት ሓንጐል  ከጋጥመን ይኽእል። እቲ መጥባሕቲ ኣብ ሰለስተ ክፋል ዝካይድን ብኽልተ ቀንዲ ሓኻይምን ዝምራሕ እዩ። ጀላኒ ንኣእምሮን ሰራውር ደምን እተን ኣዋልድ ኣብ ምፍላይ መሪሕ ግደ ክህልዎ እዩ። ፕሮፌሰር መጥባሕቲ ፕላስቲክ ደቪድ ዱናወይ ድማ ንርእሲ እተን ኣዋልድ ዳግም ኣብ ምህናጽ ሓላፍነት ይወስድ። እተን ማናቱ ናጽነተን ንኽረኽባ ዝግበር ጕዕዞ ተጀሚሩ። እዚ ቀዳማይ መጥባሕቲ፡ ናይተን ማናቱ ናይ ሓባር መትረባት ከም ዝፈላለ ምግባር እዩ። እተን ማናቱ ናብቲ ኽፍሊ መጥባሕቲ ክኣትዋ እንከለዋ፡ ኣደአን ዘይነብ ስዒማ ተሰናቢታተን። እተን ዝቕጽላ ኣዋርሕ ከበድቲ ከም ዝዀና ትፈልጥ እያ ። "ኵሉ ነገር ደሓን ከምዝኸውን ተስፋ ይገብር። ኣብቶም ሓኻይም እምነት ገይረ ኣለኹ። ኵሉ ሳዕ ናብ ኣምላኽ እየ ዝርኢ፤ ንሱ ድማ ንዅሉ ነገራት ጽቡቕ ክገብሮ እዩ፡" ኢላ። እቲ ቀዳማይ ዕማም ሰለስተ ዓበይቲ ክፋላት ሽክና ርእሲ ምልጋስ እዩ። ጀላኒ ነቲ ኣብቲ ዝተላጸየ ሽክና ርእሲ እተን ዕሸላት ዘሎ ምልክት ተኸቲሉ፡ ቘርበተንን ኣዕጽምተንን ክፈላሊ ጀሚሩ። ርእሰን ተኸፊቱ ሓንጎለን ምስ ተቐልዐ፡ ነቲ ደቂቕ ቅረጺ ዘለዎ ሰራውር ክምርምር ኣኽኢልዎ። "ሕጂ እቲ ካብ ሳፋ ናብ ሓንጎል ማርዋ ዝኸይድ መትረብ ተዓጽዩ'ሎ፤ ሕጂ ንጽበ፡" በለ ጀላኒ። ሓደገኛ ህሞት እዩ። እቲ ርክብ ኣብ ዝተቘርጸሉ ነፍሲ ወከፍ እዋን፡ መጕዳእቲ ሓንጐል ከስዕብ ይኽእል እዩ። ድሕሪ ሓሙሽተ ደቒቕ እቲ ሓኪም ሓንጎል፡ "ክሳብ ክንድቲ ዝተረበሸ ኣይመስልን እዩ" ኢሉ ስርሑ ቐጺሉ። እቲ ካብታ ሓንቲ ማንታ ናብታ ካልእ ዝሓልፍ ኦክስጅን ዝሓዘ መትረባት ምቍራጽን ምዕጻውን፡ ጻዕሪ ዝሓትት መስርሕ ንሓያሎ ሰዓታት ቀጺሉ። እቶም ኣባላት ጕጅለ መጥባሕቲ፡ ንሓንጎል ሳፋን ማርዋን ብትዕግስቲ ክፈላልዩ ኸለዉ፡ ብሕክምናዊ ፕላስቲክ ብምዕጋት እንደገና ርክብ ከምዘይህልዎም ገይሮም። እዚ ቀስ ብቐስ እቲ ሓንጎል ናብ ቦታኡ ንኽምለስ ዝሕግዝ እዩ። እቲ ሓባራዊ መትረባት ሓንሳእ ምስ ተፈላለየ፡ እቲ መቓን ሽክና ርእሲ እንደገና ናብ ንቡር ክምለስ ተገይሩ። ድሕሪ 15 ሰዓታት ዝወሰደ መጥባሕቲ፡ እተን ዕሸላት ኣዋልድ ናብ ክፍሊ ጽዑቕ ክንክን ተወሲደን። እቲ ኵነታት ጽቡቕ ዝኸይድ ዘሎ ይመስል። እቶም ነቲ መጥባሕቲ ዘካይዱ ቀንዲ ሓኻይም፡ ቅድም ሕጂ ተመኵሮ ዘለዎም እዮም። እዚ ናይ ሕጂ መጥባሕቲ ግን እቲ ዝኸበደ እዩ።  ብፍላይ ድማ እተን ኣዋልድ ዕድመአን ዳርጋ ክልተ ዓመት ኰይኑ እዩ። ከምዚ ዓይነት መጥባሕቲ ንምክያድ እቲ ዝበለጸ ዕድመ ካብ 6 ክሳብ 12 ኣዋርሕ ከምዝዀነ እቶም ሓኻይም ይኣምኑ። ሳፋን ማርዋን ግን ዕድሚአን ልዕለኡ'ኳ እንተ ዀነ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሸሞንተ ዓመት ዝመጸ መሳርሒታትን ሞዴላትን ቴክኖሎጂ ድማ ኣዝዩ ምዕቡል ኰይኑ እዩ። እዚ ኸኣ ብዝበለጸ ነቲ ሕክምናዊ ስራሕ ዝርዝር መደብ ንኸውጽእሉ ሓጊዝዎም እዩ። ነቲ መጥባሕቲ ዝሕግዝ ዓቢይ ኮምፕዩተር ኣሎ። ኣብቲ ኮምፒዩተር ዝተጻዕነ ሶፍትዌር፡ ነቲ ፍልይ ዝበለ ስነ-ቕርጽታት እተን ቈልዑ ንምምርማርን መጥባሕቲ ንምግባር ዘኽእሎም መደብ ኣቐዲሞም ንምውጻእን፡ ኣብ ክውንነት ዝተመርኰሰ ሞዴል ኮምፒዩተር ክሰርሑ የኽእሎም። እቲ ኮምፒዩተር፡ ነቲ ዘደንቕ 3D ሞዴል፡ ቈርበት እተን ዕሸላትን ንሽክና ርእሰንን ንኽርእዩ ጥራይ ዝሕግዝ ኣይኰነን። ሳላ 3D ሓታሚ እውን፡ ኣካላዊ ቕርጺ ሒዞም ክሕተሙ ዘኽእል እዩ። መብዛሕትኡ ካብዚ 3D ሞዴላት'ዚ፡ እቶም መጥባሕቲ ዝገብሩ ሓኻይም እቲ መጥብሒ ቘርበተን ከይተንከፈ ነቲ ኣካላዊ ቕርጺ ንኽምርምሩ ዕድል ፈጢሩሎም እዩ። እቲ መጥባሕቲ ዘካይድ ጀላኒ፡ ነቶም ማናቱ ዝተሓናፈጸ ዋህዮታት ደም ንኽምርምር ዘኽእሎ ዳርጋ ናይ ሓቂ ዓለም ረኺቡ። "እዚ ብርግጽ ናይ መጻኢ ሜላ እዩ" በለ። "ኣብዚ ሆስፒታል'ዚ ዘለዉ መሃንድሳትን ክኢላታት ሶፍትዌርን፡ ከም ሓካይም መጠን ኣብ ናይ ሕክምና ስልጠናና ዘይረኸብናዮ ክእለት ስለዘምጽኡልና ዕድለኛታት ኢና።" እቲ ኻልኣይ መጥባሕቲ፡ ካብቲ ቐዳማይ ሓደ ወርሒ ድሒሩ እዩ ዝግበር። እቲ ናይ መጀመርታ መጥባሕቲ ነቲ እተን ማናቱ ዝነበረን ናይ ደም ርክብ'ኳ እንተ ዓጸዎ፡ እዚ ናይ ሕጂ ዕማም ግን ነቲ ደም ካብ ሓንጎል እተን ኣዋልድ ዘፍስስ ሓባራዊ ሰራውር ምምቃል እዩ። ነፍሲ ወከፍ ርክብ፡ ኣብ ሓንቲ ካብተን ማናቱ ወቕዒ ከስዕብ ስለዝኽእል ልዑል ሓደጋ ኣለዎ። እቲ ኻልኣይ መጥባሕቲ ክካየድ ከሎ ብዘይ ጸገም ኣይነበረን። እቲ መቓን ሽክና ርእሲ ምስ ተፈለየ፡ እተን ኣዋልድ ደም ክፈሰን ጀሚሩ። ካብቲ ናይ መጀመሪያ መጥባሕቲ ኣትሒዙ ኣብ ሰራውር ክሳድ ሳፋ ዝረግአ እኩብ ደም ተፈጢሩ። እዚ ነቲ ኣብ ሓንጎላ ዘሎ ዑደት ደም ስለዝዓግቶ ናታ ደም ብቐጻሊ ናብ ማርዋ ንኽፈስስ ገይሩ። ጸቕጢ ደም እታ ሓንቲ ማንታ ኣዝዩ ክልዕል እንከሎ ድማ ናይታ ኻልአይቲ ብዘስግእ ኵነታት ኣዝዩ ትሒቱ። እቶም ክኢላታት መደንዘዚ፡ እተን ማናቱ ዝተረጋግኣ ንክዀና ይቃለሱ ኣለዉ። ኣብቲ ግዜ እቲ ኸኣ'ዩ ልቢ ማርዋ ምንፍርፋር ዝጀመረት፤ ንኸይትመውት ድማ ፈሪሆም። ኵለን ኣዒንቲ ኣብቲ ስክሪን መሳርሒ ሕክምና ክርእያ እንከለዋ፡ ኣብቲ ኽፍሊ መጥባሕቲ ሃንደበት ጸጥታ ዓሲሉ። እቲ ቕልውላው'ኳ እንተ ሓለፈ ብዘይ ከቢድ ሳዕቤን ግን ኣይነበረን። ማርዋ እታ ዝደኸመት ማንታ ከምዝዀነት ንጹር ኰይኑ። ስለዚ፡ ብህይወት ናይ ምትራፍ ዝያዳ ዕድል ምእንቲ ክትረክብ ሓባራዊ ሱር ክህብዋ ወሲኖም። እዚ ኣዝዩ ከቢድ ውሳነ እዩ። ጀላኒ ኣብታ ክሳዕ ሕጂ ብርትዕቲ ዘላ፣ ማለት ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ዘላ ሳፋ ከቢድ ጽልዋ ክህልዎ ከም ዝኽእል ይፈልጥ እዩ። እቶም ኣባላት እታ ጕጅለ ግን እቲ ዘሎ ኣማራጺ፡ ንሱ ጥራይ ከምዝኾነ ተሰማሚዖም። እቲ መጥባሕቲ ልዕሊ 20 ሰዓት ወሲዱ። ጀላኒ፡ "እፎይ ኢለ። ማርዋ ኣብ ሓደ እዋን ከምእትመውት ተሰሚዑና ነይሩ። ከምቲ ተስፋ ንገብሮ ክልቲአን ካብ ድቃሰን እንተ ተበራቢረን ግን ውጽኢቱ ጽቡቕ ከምዝኾነ ክንፈልጥ ኢና፡" ክብል ተስፋ ከምዘለዎ ገሊጹ። እቶም መጥባሕቲ ዘካየዱ ሓኻይም፡ ንጽብሒቱ ንግሆ 06፡30 እዮም ካብቲ ክፍሊ መጥባሕቲ ወጺኦም። ድሕሪ ቐትሪ ጀላኒ፡ እተን ማናቱ ከመይ ከምዘለዋ ክሓትት ናብቲ ሆስፒታል ተሌፎን ደዊሉ። ሳፋ ኣብ ጸገም እያ ዘላ፡ ናይ ምትንፋስ ጻዕሪ ከምዘይትገብርን ቘርበታ እውን ብዝተፈላለየ ሕብሪ ትንኵዕኳዕ ከምዝኾነን ተነጊርዎ። "'ሳፋ ሞይታ' ኢለ ሓሲበ" ይብል፣ ብደኻምን ብስእነት ድቃስን ከመይ ኢሉ ብስምዒት ኣብ ባይታ ክሽነኡ ወዲቑ ከምዝበኸየ የዘንቱ። እቲ ዝፈርህዎ ኵነታት ተኸሲቱ። ሳፋ፡ ኣብቲ ንማርዋ ቀንዲ ሰራውር ዝሃቡላ ከባቢ ሓንጎላ ወቕዒ ኣጋጢምዋ። ኣብተን ዝቕጽላ ክልተ መዓልትታት ሳፋ ኣብ ዘስግእ ኵነታት ነይራ። ኣብ መወዳእታ ሳፋ ናይ ሕውየት ምልክት ኣርእያ። ክልቲአን ማናቱ ካብ ደገፍ መሳርሒ እስትንፋስ ወጺአን ባዕለን ከትንፍሳ ጀሚረን። ይዅን እምበር ሳፋ ብሰንኪ እቲ ዘጋጠማ ወቕዒ፡ ጸጋማይ ኢዳን እግራን ብዝተወሰነ ደኺሙ። እዚ ንሕልና ጀላኒ ዝኸበደ እዩ ነይሩ። "ንዓይ እቲ ዓቢ ህሞት ክትከይድ ከላን ጸጋመይቲ ኢዳ ብግቡእ ክትጥቀመላን ከላን እዩ፡ ከመይሲ ጠንቂ እዚ ጥዕናዊ ኵነታታ ኣነ ከምዝኾንኩ ስለዝፈልጥ፡ ከቢዱኒ።" ካብቲ ዝተጣበቓሉ ሓባራዊ ኣካል፡ ክልተ ምሉእ ከቢብ ርእሲ ምፍጣር ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ። እተን ማናቱ ምስተፈላለየ ላዕላይ ርእሰን ንምሽፋን ዝኸውን እዅል ቈርበት የለን። ዕቤት ቈርበት ንምትብባዕ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ትሕቲ ቘርበት ግምባረንን ኣብ ዝባን እቲ ሓባራዊ ሽክና ርእሰንን ኣርባዕተ ንኣሽቱ ከረጽታት ፕላስቲክ ኣእትዮም ነይሮም። እቲ ከረጺታት ሰይላይን (ሕዋስ ጨውን ማይን) ክውጋእ ከሎ፡ ከም ባሉን ተነፊሑ፡ እቲ ቘርበት ንኽዝርጋሕን ንኽስፍሕን ስለዝገበሮ፡ ተወሳኺ ቘርበት ንኽፈሪ ይሕግዝ። ንሽዱሽተ ሰሙን እዚ ብምግባር ናይተን ማናቱ ርእሲ ንምሽፋን ዝኣክል ተወሳኺ ቘርበት ከም ዝረኽቡ ተስፋ ገይሮም። እቲ ቀጻሊ ስራሕ ነተን ማናቱ ምፍላይ እዩ። በዚ ድማ፡ ኣብ ህይወተን ንመጀመርታ ግዜ ዓይኒ ንዓይኒ ክረኣኣያ እየን ማለት እዩ። ልቢ ማርዋ ክሳዕ ሕጂ ትጽገም ስለዘላ፡ እታ መዓልቲ ምፍልላይ ብኣርባዕተ ሰሙን ንቐድሚት ተሳሒባ። እቲ ፈላማይ መጥባሕቲ  ምስተገብረ ድሕሪ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ኣብ ለካቲት 2019 ክኸውን ተገይሩ። ክሳዕ ሕጂ ዝተሰርሐ ስራሕ፡ ብምሉኡ ነዛ መዓልቲ እዚኣ ዝግበር ምድላው እዩ ነይሩ። እዚ ሳልሳይን ናይ መወዳእታን መጥባሕቲ፡ ነቲ ኣብ ኣዕጽምተን፡ ሓንጎለንንን፡ ኣብ ዙርያ ሓንጎለን ዘሎ ዝተረፈ ርክብ (ምጥባቕ) ንምብታኽ እዩ ዝግበር። ሸውዓተ ሰዓታት ዝወሰደ መጥባሕቲ ድማ ተገይሩ። እተን ህይወተን ምሉእ ተጣቢቐን ዝነበራ ማናቱ ተፈላልየን። ሕጂ እውን ማናቱ እየን፣ ብሓደ ዝተጣበቓ ግን ኣይኰናን። ኣብ ህይወተን ንመጀመርታ ግዜ ድሕነት እታ ሓንቲ ኣብ ናይታ ሓንቲ ዝተመርኰሰ ከምዘይከውን ተገይሩ። እዚ ድማ እቶም ሓኻይም፡ ናህሪ ልቢ 'ተን ማናቱ፡ ጸቕጢ ደመንን ካልኦት ኣገደስቲ ምልክታትን ብቐሊሉ ንኽቈጻጸርዎ የኽእሎም። ነተን ማናቱ ምፍልላይ ግን፡ ነቲ ናይ መወዳእታ ቀንዲ መጥባሕቲ መኽፈቲ ጥራይ እምበር መፈጸምታ ኣይነበረን። ሕጂ ኸዓ ርእሰን እንደገና ክንሃንጹን ከጣምሩን ኣለዎም። ሕጂ እተን ማናቱ ነናይባዕለን መጥባሕቲ የድልየን። ብድሕር'ዚ እቶም ኣባላት፡ ኣብ ክልተ ጕጅለ ተኸፊሎም፤ ንነፍሲ ወከፈን ኸቢብ ርእሲ ቐሪጾሙለን። እዚ ኸዓ በቲ ዘፍረይዎ ተወሳኺ ቘርበት፡ ምሉእ ብምሉእ ከምዝሽፈን ተስፋ ይገብሩ። “ጕጅለ ሳፋ”ን “ጕጅለ ማርዋ”ን ሽክና ርእሲ ዳግም ክሃንጹ ጻዕሪ ጀሚሮም። እተን ማናቱ ንርእሰን ዝሽፍን ሽክና ምእንቲ ክረኽባ፡ ነፍሲ ወከፍ ቍርጽራጽ ሽክና ርእሲ ኣብ ክልተ ተመቓቒሉ። "እቲ ሽክና ርእሲ ብሰለስተ ቐጸላታት እዩ ተነዲፉ፣ ውሽጣዊ ይዅን ደጋዊ ቐጸላታት ኣዝዩ ረጒድ ኣዕጽምቲ'ኳ እንተ ዀነ፡ ኣብ መንጎኡ ግን ከም ጐጎ መዓር ስለ ዝዀነ፡ ክምቀል ይኽእል እዩ። በዚ ኸኣ ርጕዱ ብፍርቂ ይንኪ ኣሎ፤ እንተዀነ ዳርጋ ንዅሉ ርእሰን ብኣዕጽምቲ ንሽፍኖ ኣለና ማለት እዩ" ይብል ፕሮፌሰር ዱናወይ። ኣብ መንጎ እተን ኣዋልድ ዝተመቓቐለ ቍርጽራጽ ሽክና ርእሲ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ከቢብ ዝተገብረ ርእሰን ተተኺሉ። እቲ ሃጓፋት ወይ ኣብ መንጎ ኣዕጽምቲ ዝርከብ ክፍተት፡ ብዋህዮታት ኣዕጽምቲ ክምላእ ተገይሩ። ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ ነቲ ሃጓፋት እናሸፈነ ክኸይድ ከሎ እተን ማናቱ ነፍሲ ወከፍ ምሉእ ሽክና ርእሲ ይህልወን። እቲ ናይ መወዳእታ ዕማም፡ እዅል ቘርበት ኣብ ልዕሊ እቲ ዳግም ዝተሃንጸ ሽክና ርእሲ ክዝርጋሕ ተገይሩ። "ኣዝዩ ዘደንቕ መዓልቲ’ዶ ኣይኰነን?" ይበል ዱናወይ። እቲ ናይ መወዳእታ መጥባሕቲ 17 ሰዓታት ወሲዱ። እቶም ቀንዲ ሓኻይም፡ ስድራቤት ዘይነብ ናብ ዝጽበይሉ ክፍሊ ከይዶም ክረኽብዎም ከለዉ ኵሎም ኣብ ውሽጢ ስምዒት ነይሮም። ጀላኒ፡ ኣብ መወዳእታ ደቃ ከም ዝተፈላለያ ብቛንቛ ኡርዱ ገይሩ ንዘይነብ ነጊርዋ። ዘይነብ ኣብ ውሽጢ ክቱር ስምዒት ኰይና ንጀላኒን ንዱናወይን ኣእዳዎም ስዒማቶም። ኣብ መወዳእታ እታ ሳፋን ማርዋን ዝወጻላ መዓልቲ ኣኺላ። ካብ ዝፈላለያ ዳርጋ ሓሙሽተ ወርሒ ገይረን። ነተን ኣዋልድ ኣገዳሲ ፊዝዮተራፒ (ንሕማም ብምድራዝ፡ ብምጽላው ወዘተ ዝፍውስ ኣካላዊ ሕክምና) እናተገብረለን፡ ኣብ ነዊሕ እዋን ቀስ እናበላ እየን ሓውየን። ዘይነብ ንደቃ፡ ነታ መዓልቲ ንምብዓል ማራኺ ቐይሕን ወርቃውን ክዳውንቲ ከዲናተን። ንሳ ኣብ መወዳእታ ኣቝሑቶም ትጠራንፈሉ ኣብ ዝነበረት እዋን፡ ማርዋ ኣብ ዓራታ ኰይና ኣቦሓጎኣ እናጻወታ ትስሕቕ ነይራ። ሳፋ ድማ ምስ ኣኮኣ ትጻወት ነይራ። ገና ብዙሕ ዝተርፍ'ኳ እንተ ዀነ፡ ተመሊሰን ከም ቀደመን ሰሓቕትን ሕጕሳትን ክዀና ጀሚረን። ዝኸዱሉ ግዜ ምስ ኣኸለ፡ ዘይነብ፡ እቶም ሓኻይምን ከምኡ'ውን እተን ኣለይቲ ሕሙማት ተሓቛቘፎም ነብዑ። ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ 11 ኣዋርሕ መንበሪኦም ኰይኑ ዝነበረ ሆስፒታል ክወጹ እንከለዉ፡ ዘይነብ ነተን ኣዋልድ ምፍልላይ ቅኑዕ ስጕምቲ ከምዝነበረ ኣሚና። "ኣዝየ ሕጕስቲ እየ። ብጸጋ ኣምላኽ ነታ ሓንቲ ንሓደ ሰዓት፡ ቀጺለ ድማ ነታ ሓንቲ ክሓቝፈን እየ። ኣምላኽ ንጸሎትና ምላሽ ሂቡና እዩ" ኢላ ሓጐሳ ገሊጻ።


ሕብሪ ዓይንና ስለምንታይ'ዩ ዝቕየር?

ሃንደበት ብዘጋጥም ለውጢ፣ ብሰንኪ ጸገም ወይ ሕማም፡ ብዘገርም ኵነታት ኣዒንትና ሕብሮም ክቕይሩ ይኽእሉ። እቲ ህጻን መጀመርታ ክውለድ እንከሎ፡ ቅሩብ ሓሙኽሽታይ መሳሊ ኣዒንቲ ነይሮምዎ። ኣቦኡ ቡናዊ፡ ኣደኡ ድማ ቀጠልያ ሕብሪ ዓይኒ ኣለዎም። እቲ ቈልዓ፡ ክልተ ዓመት ክመልኦ እንከሎ፡ ኣዒንቱ ልክዕ ከም ናይ ኣቦኡ፡ ጸሊም ቡናዊ ሕብሪ ዘለዎም ኰይኖም። እቲ ናይ መጀመርታ፡ ጸሊም ሓሙኽሽታይ ሕብሪ ዓይኒ ጠቕሊሉ ጠፊኡ። ልክዕ፡ ከምቲ ቅርጺ ኣፍንጫና ወይ ኣቃውማ ኣእዛንና ኣዝዩ ዘገድስና፡ ሕብሪ ዓይንና’ውን ሓደ ካብ ኣካላዊ ስግኣታት ኰይኑ ክስምዓና ይኽእል። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣብ ልዕለና ነባሪ ስምዒት ክፈጥር ዝኽእል ባህሪ’ዩ። ሕብሪ ዓይኒ፡ ሓደ ሰብ ክንደየናይ ተኣማኒ ኰይኑ ንረኽቦ ንዝብል'ውን ክጸልዎ ይኽእል እዩ። ይዅን’ምበር፡ ኣብ መላእ ህይወትና ሕብሪ ዓይንና ሓደ ዓይነት ኰይኑ ኣይነብርን። ብርግጽ፡ ግዳማዊ ጽልዋታት ክቕይርዎ ይኽእሉ’ዮም፤ ካብ መጕዳእቲ ክሳብ ረኽሲ ከምኡ’ውን መጕዳእቲ ጸሓይ ኣብ ሕብሪ ዓይንና ጽልዋ የሕድሩ። ሓሓሊፉ ክኣ፡ ፍኑው ብዝዀነ ኣጋጣሚ ክቕየር ተኽእሎ ኣለዎ። መረዳእታታት፡  ሕብሪ ዓይኒ ሓደ ቈልዓ ክቕየር ይኽእል’ዶ ኣይኽእልን? ዝብል ሕቶ ኣብቲ ሕብሪ ዝምርኰስ ምዃኑ የርእዩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስታንፈርድ ኢንስቲትዩት ባየርስ ኣይ፡ ክኢላ ሕክምና ዓይኒ [ኦፕታልሞሎጂስት] ካሲ ሉድዊን ዝመርሓቶ ሓደ መጽናዕቲ፡ ኣብ ሆስፒታል ካሊፎርኒያ ናይ ዝተወልዱ 148 ዕሸላት፡ ሕብሪ ጸላም ዓይኒ እቶም ዕሸላት ሰኒዱ። ካብዚኦም፡ ኣስታት ክልተ- መሰለስ ቈልዑ፡ ቡናዊ ሕብሪ ዓይኒ ዘለዎም፡ ሓደ- ሕምሲት ድማ ሰማያዊ ሕብሪ ሒዞም ተወሊዶም። ድሕሪ ክልተ ዓመት፡ ሉድዊንን መሳርሕታን፡ ክልተ ዓመት ምስ ኰኖም፡ ካብ 40፡ እቶም ሰማያዊ ሕብሪ ዓይኒ ዝነበሮም ቈልዑ፡ እቶም 11 ሕብሪ ዓይኖም ቡናዊ፡ ሰለስተ ቀይሕ ቡናዊ፡ ክልተ ድማ ቀጠልያ ኰይኑ። ካብቶም ቡናዊ ሕብሪ ዓይኒ ዝነበሮም ሓደሽቲ ዝተወልዱ ቈልዑ፡ ክልተ ዓመት ክመልኦም እንከሎም፡ እቶም 73 ሕጂ’ውን ቡናዊ ሕብሪ ዓይኒ ነይርዎም። ካብዚ ብምብጋስ፡ ሰማያዊ ሕብሪ ዓይኒ ካብቶም ቡናዊ ዓይኒ ብዝተፈለየ ኣብ መጀመርታ ዕድመ ህጻናት ናይ ምቕያር ተኽእሎ ከም ዘለዎም ኣረጋጊጾም። ግን ንምንታይ? ሓደ፡ ሕብሪ ዓይኒ ቈልዑ ክቕየር እንከሎ ጽዕድው ዘይኰነ ጽልም ዝበለ’ዩ ዝኸውን። መጽናዕቲ ሉድዊን፡ ሓደ መሰለስ ቈልዑ ዓይኖም ኣብ ናይ መጀመርታ ክልተ ዓመታት ሕብሩ ከም ዝቕይር የመልክቱ። መብዛሕትኡ ክኣ ጸሊም’ዩ ዝኸውን። ሓሙሽተ ካብቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተኻተቱ 148 ዕሸላት፡ ኣብ ዓመት ዓይኖም ጽዕድው ዝበለ ኰይኑ። እቲ ናብ ምጽላም ዝኸይድ፡ ምናልባት ኣብ ውሽጢ ብሌን ዓይኒ ብዝፍጠር ናይ ምክልካል ዓቕሚ ዝመጽእ ክኸውን ይኽእል። ከምዚ ዓይነት ብተዛማዲ ልሙድ ዝዀነ ጥዕናኡ ዝሓለወ ለውጢ ሕብሪ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እዋን ቍልዕነት ጥራይ እዩ ዘጋጥም። ልዕሊ 1300 መናቱ ካብ ዕሸል ክሳብ ዕብየቶም ምክትታል ዝገበረ ካልእ ኣብ ኣሜሪካ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ኣብ ሻድሻይ ዓመት ሕብሪ ዓይኒ ምቕያር ጠጠው ከም ዘብል ይጠቅስ። ኣብ ገሊኡ ኣጋጣሚታት፡ [ካብ 10 ክሳብ 20 ሚእታዊት እቶም ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተኻተቱ]፡ ካብ ጉርዝውና ክሳብ ዓቕመ ኣዳም ኣብ ዘሎ ዕብየት ይቕጽል። ፕሮፌሰር ሕክምና ዓይኒ ዩኒቨርሲቲ ዌስተርን ኣውስትራሊያ ዴቪድ ማኪ፡ ወለዲ ሕብሪ ዓይኒ ደቈም ክቕየር ይኽእል’ዩ ዝብል ግምት ከም ዝሕዙ ይዛረብ። “ገለ ወለዲ፡ ‘ዋእ! እዚ ህጻን ክውለድ እንከሎ ሰማያዊ ሕብሪ ዓይኒ’ዩ ነይሩዎ፤ ኣብ ሒደት ዓመታት ግን ክቕየር’ዩ’ ኢሎም ንመሓዙቶም ከውግዑ ሰሚዐዮም’የ። ኣነ ግን፡ ብዛዕባ እዚ መረዳእታ ክረክብ ኣይክኣልኩን። እዞም ክልተ መጽናዕታት ክኣ ውሱናት እዮም፤ ግን ሕብሪ ዓይኒ ክቕየር ከም ዝኽእል ክኣ የርእዩ።” እዚ መጽናዕቲ ውሱንን ኣብ ኣሜሪካ ጥራይ ዝተኻየደን'ውን እንተዀነ፡ ኣብ ኣሜሪካ ዘጋጥም ለውጢ ሕብሪ ዓይኒ ኣብ ሰሜናዊ ኤውሮጳል ደሴት ፓስፊክን ውርሻ ሕዋስ-ዓሌት ዘለዎምን ዝተለመደ እዩ። እዚ ለውጢ፡ ኣብዞም ህዝቢ ኣብ እዋን ቍልዕነቶም ኣብ ጸጕሮም’ውን የጋጥም’ዩ። “ገለ ጨዓይ ጸጕሪ ዝነበሮም ቈልዑ፡ ምስ ዓበዩ ጸጕሮም ጸሊም ቡናዊ ኰይኑ ይርኣይ። እዚ፡ እቲ ኣብ ጸጕሪ ዝርከብ ሕብሪ ዝህብ ነገር እናወሰኸ ዝኸይድ ኰይኑ፡ ነዚ ዝፈጥሩ ዋህዮታት ቍጽሮም እናወሰኸ ይመጽእ ብምህላዩ ዝስዕብ ክኸውን ይኽእል” ይብል ዴቪድ። እዚ፡ ኣብ ሕብሪ ዓይኒ’ውን ተመሳሳሊ እዩ። እቲ ሕብሪ ዝህብ ዋህዮ፡ ድሕሪ ውልደት ኣብ ዘለው ኣዋርሕ ወይ ዓመታት እናወሰኸ እዩ ዝኸይድ። “እቲ ቀንዲ ኣብ ዓይኒ ዘሎ ሕብሪ ዝቕይር ሜላኒን [ጸሊም ሕብሪ ቈርበት] እዩ። እቲ ሜላኒን ዝዝርግሐሉ መገዲ ክኣ ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዓይኒ ክህልው ይገብር” ኢሉ። ዴቪድ ነዚ ከረድእ እንከሎ፡ “ቅልል ብዝበለ መገዲ፡ ሰማያዊ ሕብሪ ዓይኒ ይህልወካ፤ ካልኦት ክኣ ብዛዕባ ሓሙኽሽታይ ከውግዑ ይኽእሉ- ግን ድማ ልውጥ ሰማያዊ’ዩ። ካብኡ ክኣ፡ ውሁድ ቀይሕ ቡናውን ቀጠልያን ዘለዎ ኣሎ። ቡናዊ ከምኡ’ውን ቡናዊ ዝመስል ወይ ኣዐርዩ ቡና ሕብሪ ዝተላበሰ ዓይኒ ኣሎ። እዚ ኹሉ፡ ክንደይ ዝኣክል ሜላኒል ኣሎ ምስ ዝብል ዝተሓሓዝ’ዩ” ክብል የረድእ። ልዑል መጠን ሜላኒን፡ ኣብ ውሽጢ ሓያል ብርሃን ጸሓይ ጠቓሚ ተራ ኣለዎ። ልክዕ ከም ቈርበት፡ ሜላኒን ዓይንና ካብ ጉድኣት ጽሓይ ይከላኸል። ኣብ ብሌን ዓይኒ፡ ውሑድ ሜላኒን ዘሎ ኰይኑ እቲ ሰማያዊ ሕብሪ፡ ኣብ ድሕሪት ብሌን ዓይኒ ዘለው ጭዋዳታት ኮላኝ [fibres of collagen] ብርሃን ክፍንው ከለው ዝፍጠር እዩ። ብተመሳሳሊ፡ ሰማይ፡ ኣብ ከባቢ ኣየር ክፍነው እንከሎ እዩ ሰማያዊ ሕብሪ ዝህልዎ። ገለ ህጻናት፡ ኣብ ግዜ ስለ ምንታይ ብዙሕ ሜላኒን ይህልዎም ዝብል ግን ክሳብ ሕጂ መልሲ ኣይረኸበን። “እቲ ሕብሪ ብምንታይ ምኽንያት ከም ዝልወጥ ኣይንፈልጥን” ዝብል ማኪ፡ ከባቢያዊ ጽልዋ ዘምጽኦ ግን ክኸውን ከም ዝኽእል ይሕብር። ለውጢ ሕብሪ ዓይኒ፡ ዝዀነ ዓይነት ጉድኣት የብሉን። ግን ክኣ፡ ምስ ካልኦት ከም ጉድኣት፡ ረኽሲ ወይ ጉድለት ብርሃን ጸሓይ ዝተኣሳሰር ክኸውን ይኽእል እዩ። እንግሊዛዊ ስነ ጥበባዊ ዴቪድ ቦዊ፡ ብሰንኪ ሓደጋ ሕብሪ ጸጋመይቲ ዓይኑ ተቐይሩ’ዩ። ኣብ መንጐ ጸሊም ሕብሪ ጸጋመይቲ ዓይኑን ቀሊል ሰማያዊት የማነይቲ ዓይኑን ዝነበረ ኣፈላላይ፡ ጸጋማይ ክፋል ርእሱ ብጉስጢ ምስ ተሃርመ፡ ኣብቲ ከባቢ ብዝተፈጥረ ‘ኣኒሶኮሪያ’ ዝተባህለ ኣፈላላይ መርዓት ዓይኒ ክፍጠር ዝገብር ኩነታት ድሕሪ ምስዓቡ ዝመጽአ እዩ። እቲ ጉስጢ ግን ንሕብሪ ብሌን ዓይኒ ቦዊ ኣይቀየሮን፤ እንታይ ደኣ፡ ምስፋሕ መርዓት ዓይኒ፡ እታ ጸጋመይቲ ዓይኑ ጽልም ዝበለት ክትመስል ገይሩ። ኣብ ዓይኒ ዝበጽሕ ሓደጋ ግን፡ ሕብሪ ብሌን ዓይኒ ክቕየር ከም ዝገብር ማኪ ይገልጽ። “ኣብ ውሽጢ ብዙሕ ደም ናብ ውሽጢ እንተኣትዩ፡ ንክፋል ዓይኒ ክብክሎ ይኽእል’ዩ፤ ወይ ድማ ኩሉ እቲ ሕብሪ ዝህብ እንተተበቲኑን እንተረጊኡን ክፍጠር ይኽእል” ኢሉ። ብዙሕ ዝተለምደ፡ ረኽሲ’ዩ። ናይዚ ሓደ ፍሉጥ ኣብነት ኰይኑ ዝልዓል፡ ኣዒንቲ ተዋሳኢት ሚላ ኩኒስ እዩ። የማነይቲ ዓይና ቡናዊ ኰይና፡ ጸጋመይቲ ዓይና ቀጠልያ እያ። እዚ ‘ሄትሮክሮሚያ’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣብ ሓደ ሰብ ዘጋጥም ክልተ ዝተፈላለየ ዓይነት ሕብሪ ዓይኒ’ዩ። ኩኒስ፡ ኣብ ብሌን ዓይና ረክሲ ምስ ተፈጥረ እዩ ሄትሮክሮሚኣ ኣጋጢሙዋ። እዚ ድማ፡ ኣብ ጸጋመይቲ ዓይና ንዝነበሩ ሕብሪ ዝህቡ ዋህዮታት ክጠፍኡ ገይሩ። “ገለ ረኽሲታት፡ ምጥፋእ ሕብሪ ዝህብ ኣካል የስዕቡ’ዮም” ይብል ማኪ። ሓደ ካብኦም፡ ‘Fuch's heterochromic cyclitis’ ዝበሃል ጀርመን ንፍዮ ወይ ‘ሩቤላ’ ተባሂሉ ብዝጽዋዕ ፍሉጥ ረኽሲ እዩ። “እዚ ቫይረስ፡ ኣብ ዓይኒ ምንባር’ዩ ዝፈቱ፤ እዚ ኽኣ እቶም ሕብሪ ዝህቡ ክጠፍኡ ይገብር።” ካልኦት ቫይረሳት’ውን ኣብ ዓይንና ክጥጥዑ ይደልዩ፤ በዚ ምኽንያት ነቲ ሕብሪ ዝህብ ኣካል ይጐድኡዎ። ንኣብነት፡ ሓደ ውጻእ መዓት ኢቦላ፡ እቲ ቫይረስ ካብ ካልእ ኣካሉ ጠፊኡ ክነሱ ኣብ ፈሳሲ ዓይኑ ብምጽንሑ፡ ሕብሪ ዓይኑ ካብ ሰማያዊ ናብ ቀጠልያ ተቐይሩ’ዩ። ሓሓሊፉ፡ ለውጢ ሕብሪ ዓይኒ ንመላእ ብሌን ዓይኒ ኣይጐድእን፤ ንኡሽቶ ንጣብ ግን ክፍጠር ይኽእል። ብልክዕ ኣብ ቈርበትና ዘጋጥም፡ ኣብ ብሌን ዓይንን ካልእ ክፋል ዓይንን ንጣብን ምልክትን ክወጽእ ይኽእል እዩ። “ምንም ጽልዋ ዘይፈጥር ንጣብ ክልወካ ይኽእል። ኣብ ገሊኦም ግን እዞም ንጣባት ናብ ሕበጥ ይዓብዩ’ዮም፤ እዚ ክኣ ከቢድ ጸገም ከስዕብ ይኽእል” ይብል ማኪ። ገለ ሰባት፡ ኣብ ዓይኖም ዘጋጥም ለውጢ ሕብሪ ሓድሽ ክስተት ኰይኑዎም ክግረምሉ ይኽእሉ’ዮም፤ ግን ድማ ኣብ ዝዀነ እዋን እቲ ለውጢ ኣብ ክንዲ ብጸጋ ምቕባል ብጥንቃቐ ምክትታል ከም ዘድሊ ማኪ የተሓሳስብ።


ዓይኖም ቅድሚ ምዕዋሩ ንዓለም ዝዘሩዋ ዘለዉ ኣሕዋት

ሰለስተ ደቆም ብግዜ ከይዲ ዓይኖም ከምዝዓውሩ ዝተረድኡ ወለዲ፡ ደቆም ቅድሚ ምዕዋሮም ንዓለም የዝርዎም ኣለዉ። እቶም ሰለስተ ኣሕዋት ካብ ደገ ናብ ውሽጢ'ዩ ዓይኖም ዝዓውር ዘሎ። ደቂ ኢዲትን ሴባስቲያንን ካብ ኣርባዕተ ደቈም እቶም ሰለስተ ብዘርኢ ዝመሓላለፍን ቀስ ብቀስ ብርሃን ዓይንኻ ዘጥፍእን ሕማም ተረኺቡዎም ኣሎ። ስለ ዝዀነ ድማ፡ ደቈም ዓይኖም ቅድሚ ምዕዋሩ፡ ኣብ ልቦና ደቈም ዝኽሪ ንምሕዳር ኣብ ዓለም ንምዛር ወሲኖም ኣለው። እቲ ሕማም ዝዀነ ዓይነት ምልክት ኣየርእን። ሰባት፡ ካብ ዝተወለድሉ ግዜ ጀሚሩ ሒዞምዎ ዝመጽኡ ነገር እዩ። እዚ ጸገም፡ ኣብ ደቈም ከም ዘሎ ዝፈለጡ እዞም ካናዳውያን ወለዶ፡ ሓደ ዓመት ሙሉእ ንጉዕዞ ብምምዳብ ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ጉዕዞ ጀሚሮም። ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ድማ፡ ኣብ ሰለስተ ኣህጉራት ኣብ ዝርከባ ሽዱሽተ ሃገራት በጺሖም ኣለው።


ተጣቢቘም ዝተወልዱ መናቱ ንፈለማ ግዜ ገጽ ንገጽ ተረኣእዮም

ኣብ ብራዚል ተጣቢቘም ዝተወልዱ መናቱ ዕውት ብዝዀነ መጥባሕቲ ተፈላልዮም ንፈለማ እዋን ገጽ ንገጽ ክረኣኣዩ በቒዖም። ኣቦ እቶም ደቂ ሰለስተ ዓመት መናቱ ድሕሪ እቲ መጥባሕቲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ “ኣብ ህይወተይ ተሰሚዑኒ ዘይፈልጥ ስምዒት’ዩ ተሰሚዑኒ” ኢሉ።


ዓበይቲ ጽዋታት ብዛዕባ ሓንጎል መንእሰያት

ሓንጎልና ኣብ ግዜ ብጽሕና ኣዝዩ እዩ ዝቕየር። ነዚ ለውጢ ተጠቒምና ግን መንእሰያት ብዕቝር ዓቕሞም ኣድማዕቲ ክዀኑ  ክንሕግዞም ከም እንኽእል ሓድሽ መጽናዕቲ ይሕብር። ቴሪ ኣፕተር ዝተባህለት ክኢላ ስነ-ኣእምሮ፡ ንሓንቲ ጓል 18 ዓመት መንእሰይ፡ ሓንጎል ብኸመይ ከም ዝሰርሕ ምስገለጸትላ፡ "ስለዚ እዩ'ሞ ርእሰይ ዝፍንጀር ዘሎ ኰይኑ ዝስምዓኒ!" ከምዝበለታ ትዝክር። ካብ ቈልዕነት ናብ ብጽሕና እናበሰልና ኣብ እንኸደሉ ዝርኣዩ ለውጥታት ዘፍርሑ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ክትቈጻጸሮ ኣጸጋሚ ዝዀነ ምልውዋጥ ስምዒት፡ ቅልውላው መንነት፡ ማሕበራዊ ተቐባልነት ንምርካብ ዘሎ ልዑል ባህጊ፡ ንሓደጋን ንዕንደራን ዝህሉ ሓድሽ ስምዒት፡ ከምኡ’ውን ብዛዕባ መጻኢ ሳዕቤን ተግባርካ ብግቡእ ዘይምሕሳብ ዝኣመሰሉ ኵነታት ክፍጠሩ ይኽእሉ። ኣብ ማእከል'ዚ ምድንጋር፡ መንእሰያት ብውጽኢት ትምህርቲ ብቐጻሊ ይግምገሙ እዮም። ግን ኣብተን ዓመታት ዘለው ዘይቈጻጸርዎምን ዘይግምትዎምን ለውጢታት፡ መንእሰያት ንኸይዕወቱ ወይ ክጽገሙ ክገብሩ ይኽእሉ እዮም። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ጥራይ እዮም ኣብዚ ቀንዲ እዋን ምዕባለ ንዝፍጠር መትናዊ ለውጢ ክርድኡን ምስጢራት ሓንጎል መንእሰያት ክፈትሑን ክኢሎም። እዞም መሰጥቲ ሓድስቲ ርድኢታት፡ ብዛዕባ ስምዒትን ተግባርን መንእሰያት ካብ ምግላጽ ብተወሳኺ፡ ገለ ካብቶም ዘጸግሙ ወይ ዘደናግሩ ባህርያት መንእሰያት ናብ ኣዎንታዊ ንምቕያርን ሓንጎሎም ገና ልምሉም ኣብ ዝዀነሉ እዋን ድማ ክእለትን ርድኢትን ንኸጥርዩን ከምዝከኣል የርእዩ። ደሓር ከኣ ግርዝውና ዝተፈላለየ ምዕባለታት ኣእምሮ ዝፍጠረሉ እዋን'ውን እዩ። መንእሰያት፡ ኣብ እዋን ንእስነቶም ዝተማህርዎም መሰረታዊ ነገራት ብምምዕባል፡ ዝያዳ ዘይጭቡጥ ዝዀነ ምኽንያታውነትን ዝያዳ ደቂቕ ፍልልይ ዘለዎም "ክልሰ-ሓሳብ ኣእምሮን" ሓዊሱ ዝተራቐቐን ብሱልን ኣገባብ ኣተሓሳስባ ኣብ ምስሳን እዮም ኣለዉ። ብዙሓት መንእሰያት፡ ሰባት ኣይርድኡናን ኢሎም ከማርሩ ምስማዕ ዘገርም ኣይኮነን። ንባህርያት መንእሰያት ዝሃብናዮ ባህላዊ መግለጺታት ብዘሕዝን መንገዲ ድኹም እዩ። ነገራት ምፍታን፡ ዓመጽ፡ ድፍኢትን ሓፈሻዊ ቁጥዐኦምን ብቐሊሉ ብዘይፍላጥን ብዘይምብሳልን ዝመጹ፡ ወይድማ "ዝነዱ" ሆርሞናቶምን ምዕባይ ድሌት ጾታዊ ርክብን ዘስዕቦም ክዀኑ ይኽእሉ። "ንኻልኦት ጽላታት ሕብረተሰብ ምልጋጽን ኣጋንንቲ ገይርካ ምርኣይን ብማሕበረሰብ ቅቡል ኣይኮነን፤ ግን፡ ብዘገርም መንገዲ፡ ንመንእሰያት ምልጋጽን ከም ኣጋንንቲ ገይርካ ምርኣይን ቅቡል እዩ" ትብል ብዛዕባ ምስጢራዊ ህይወት ሓንጎል መንእሰያትን መጽሓፍ ዝደረሰት ኒውሮሳይንቲስትን ሳራ-ጄይን ብሌክሞር። ንመንእሰያት ክንሕግዝ እንተዄንና፡ እቶም መንእሰያት ዝሓልፍዎ ሚስጥራትን ዓበይቲ ማሕበራዊ ብድሆታትን ብቐረባ ኣቓልቦ ክንገብረሉ ከምዘለና ክኢላ ስነኣእምሮ ኣፕተር ትምጕት። ኣብ ውሽጢ ሓንጎል ዝፍጠሩ ለውጢታት ስነ-ቅርጺ ኣካል እውን ክንርዳእ የድሊ። ቍልዕነት እቲ ዝዓበየ ለውጢ ዝረኣየሉ እዋን እዩ። ካብ ቍልዕነት ናብ ኣብጽሕ እናበሰልና ክንከድ እንከለና ሓንጎልና ዘርእዮም ዓበይቲ ለውጥታት ኣለዉ። ገለ ካብዞም ኣገደስቲ ዝዀኑ ኸኣ፥ ሓንጎል መንእሰያት ድሮ ገለ ካብቲ ኣብ ቍልዕነት ዝነበረ ልምሉምነቱ ክቕንስ ዝኽእሉ እኳ እንተዀነ፡ እዚ ቀጻሊ ምዕባለ ግን ገና ናይ ምምሃር ዓቢይ ዓቕሚ ከምዘለዎም ዘርኢ እዩ። እዚ ድማ ነቲ ኣብ ንቝልዕነት ከማዕብልዎ ዝጀመሩ ትምህርታዊ ክእለትን ፍልጠትን ብምህናጽን ዝያዳ ዝተራቐቐ ኣገባብ ተመኵሮ ከማዕብሉን የኽእሎም። እቲ ዘሕዝን ግን፡ እቲ ዝፍጸም ዘሎ ስነ-መትናውን ስነ-ኣእምሮኣውን ለውጢ ሓደ ሓደ ግዜ ካብ ዓቕሚ ንላዕሊ ኰይኑ ኣብ ቤት ትምህርትን ኣብ ገዛን ምዝንባዕ ዘስዕቡ ባህርያት ንኸርእዩ ከቃልዖም ይኽእል። እቲ መንእሰያት ዝፍለጡሉ ሓደጋ ምውሳድ፡ ሕጊ ምፍራስን ሓፈሻዊ ዓላዊነትን ንርአ። መጽናዕትታት ምስሊ ሓንጎል፡ ብሓፈሻ ምስ ሽልማት ዝተኣሳሰሩ መዳያት ሓንጎል ካብቶም ምስ ምዕጋትን ርእሰ-ምግታእን ዝተኣሳሰሩ ብዝቐልጠፈ ከምዝምዕብሉ የመልክቱ። ብሓፈሻ ምስ ሽልማት ዝተኣሳሰሩ መዳያት ሓንጎል፡ ኣብ ዓበይትን ንኣሽቱ ህጻናትን ክነጻጸሩ ከለዉ፡ ኣብ ምልክት ናይቲ ምስቲ ምስ ሓጎስን ባህጊ ፍልጠትን ዝተኣሳሰር ዶፓሚን ዝዓበየ ንጥፈታት ኣለዎም። ሓድሽ ወይ መሳጢ ዝዀነ ነገር ምስ ዘጋጥሞም ዝዓበየ ነጥብታት የርእዩ። ስለዝዀነ፡ መንእሰያት ሓደስቲ ተመኵሮታት ንኽፍትኑ ዝያዳ ክደፋፍኡ ተኽእሎኦም ዘገርም ኣይኮነን። ሓደ ሳዕቤኑ ድፍኢትን ሓደገኛን ውሳነ ምሃብ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ እቲ ንምፍላጥ ዘለዎም ባህጊ ግን ብልጫታት እውን ኣለዎ። መንእሰያት ብዙሕ ዝተፈላለየ ተመኵሮታት ክፍትኑ ይኽእሉ እዮም፣ እዚ ድማ ከም ዓቢይ ሰብ ንውልቃዊ ውሳነታቶም ንምምራሕ ጠቓሚ ክኸውን ይኽእል። ንኣብነት፡ ተጓይዮም ዘይምቹእ ፍቕራዊ ርክብ ምጅማሮም እንታይ ዓይነት መጻምድቲ ዝያዳ ከም ዝጥዕሞም ንኽፈልጡ ክሕግዞም ይኽእል እዩ። መንእሰያት ንረብሓታቶም ዝገብርዎ ሃድንን ከምኡ’ውን ስልጣን ወይ ትእዛዝ ዕሽሽ ምባል፡ ቴክኖሎጂያዊ፡ ማሕበራውን ፖለቲካውን ለውጢ ንምብራኽ ክሕግዝ እውን ይኽእል። "ደረታት ሓሊፉ ዝድህስስ ሓድሽ ወለዶ ኣሎና፤ እዚ ወለዶ ዓቢይ ምህዞ፡ ድፍረትን ፈጠራን ዝህበና እዩ" ትብል ኣፕተር። መንእሰያት ዝያዳ ግዜ ኣብ መጽናዕቲ ከሕልፉ ንዝመርጹ ወለድን መምህራንን፡ እዚ ተስፋ ዘቝርጽ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ፍርሒ ዘይብሉ ጸዓት ናብ ትርጉም ዘለዎ ንጥፈታት ክመሓላለፍ ከሎ ግን፡ ነቲ ሕብረተሰብ ንምጥንኻር ክሕግዝ ይኽእል እዩ። መንእሰያትን፡ ነቶም ዓበይቲ ወለዶታት ዝተቐበልዎም መንግስታት'ውን ብትብዓት ተቓሊሶም እዮም። ብተመሳሳሊ ምልውዋጥ ስምዒት መንእሰያት ምስ ብስለት ዝተኣሳሰር ስነ-ኣካላውን ስነ-ኣእምሮኣውን መስርሓት ብዝገብርዎ ምትሕውዋስ ክግለጽ ይከኣል። ሓደ ካብኡ፡ ብዙሓት መንእሰያት ዓበይቲ ምልውዋጣት ኒውሮትራንስሚተር (ኣብ መወዳእታ ጽሕጊ መትኒ ዝፍኖን ነቲ ድልየት ወይ መልእኽቲ ናብ ካልእ ኣካል ንምስግጋር ዝጸሉ ኬሚካላዊ ንጥረ ነገር) ከምኡ’ውን ሆርሞን (ናብ ደም ሓሊፉ ንህዋሳት ኣካላት ዘንቀሳቕስ ውሽጣዊ ነዝዒ) የጋጥሞም እዩ። እዚኦም ምልውዋጣት ኣብ ስምዒቶም ጽልዋ ከሕድሩ ይኽእሉ። "ንኣብነት ሴሮቶኒን 'ጽቡቕ ስምዒት ዝፈጥር ሆርሞን'ዩ። እዚ ሆርሞን እንተቐኒሱ ኣዝዩ ትሑት ስምዒት ይስምዓካ" ይብል ብዛዕባ ሓንጎል መንእሰያት መጽሓፍ ዝጸሓፈ ክኢላ ክሊኒካዊ ስነ-ኣእምሮ ጆን ኮልማን። ሚድያል ፕሪፍሮንታል ኮርተክስ፡ ኣብ ምቍጽጻር ዝተሓላለኸ ኣእምሮኣዊ፡ ስምዒታውን ባህርያውን ስርሓት ተራ ኣለዎ። እዚ ሰባት ምስ ካልኦት ብኸመይ ከምዝዘራረቡን ምላሽ ከምዝህቡን ዝምልከት መስርሕ ኰይኑ መንእሰያት ኣብዚ’ውን ዝያዳ ንጥፈታት የጋጥሞም እዩ። ምስ ርእሰ-ገምጋም ኣብ ዝተኣሳሰር ከባቢታት ሓንጎል ዝፍጸም ንጥፈታት፡ ኣብ መፋርቕ ዕድመ ንእስነት፡ ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ ክበጽሕ ይኽእል። እዚ፡ መንእሰያት ማሕበራዊ ርክባትን መርበባት ንኽርድኡን ዕርክነት ንኽፈጥሩን ይሕግዞም። እንተዀነ ብፍላይ ንንእሽቶ ምልክታት ጽልኢ ተኣፈፍቲ ክዀኑን ስለ ዝኽእሉ፡ ንማሕበራዊ ጭንቀት ዘለዎም ተቓላዕነት ይውስኽ። ንኣብነት ቅድሚ ሕጂ ከቢድ ውድቀት ኣጋጢምዎም ዘይፈልጥ እንተዀይኑ፡ ኣብ ፈተና ትሑት ውጽኢት ክረኽቡ ከለዉ ዝፍጠር ተስፋ ምቝራጽ ንምርዳእ ኣዝዩ ክኸብዶም ይኽእል። መንእሰያት ዘርእይዎ "ልዕሊ ዓቐን ምላሽ"፡ ነቲ ዝተሓላለኸ ስምዒታዊ ዓለሞም ባዕሎም ንምርዳእ ዝገብርዎ ጻዕሪ እዩ። እዚ ድማ ንዳሕረዋይ ህይወቶም ኣገደስቲ ዝዀኑ ክእለታት ዝረኽብሉ መገዲ እዩ። ካልእ መንእሰያት፡ ከም ድንዙዛት፡ ፈዛዛት፡ ጎሳሳት ወይ ዘይንጡፋት ከምዝዀኑ ገይርካ ምሕሳብ ኣሎ። ጠንቂ እዚ ስንፍና ወይ ዘይምግዳስ ወይ ሐራይ ኢልካ ዘይምድቃስ እዩ ዝብል ግጉይ ኣተሓሳስባ ይንጸባረቕ። ብሓቂ ግን ካብ ቍጽጽሮም ወጻኢ ስለዝዀነ እዩ፤ ፕሮግራም ኣካላቶም ምስ ፕሮግራም ዓበይቲ ሰባት ብዘይሰማማዕ መንገዲ ስለዝተቓነየ ጥራይ እምበር ካልእ ኣይኮነን። ዓበይቲ ሰባት፡ ምሸት ኣብ ሓንጎልና ዝርከብ ሜላቶኒን ክውስኽ ከሎ ድቃስ ይመጸና፤ ንግሆ ምስ ተሓተ ድማ ንነቅሕ ወይ ንበራበር። ኣብ መንእሰያት ግን፡ ሜላቶኒን ካብ ዓበይቲ ዝያዳ ድሒሩ እዩ ዝውስኽን ዝትሕትን። እዚ ማለት ወለዲ ንምድቃስ ክዳለዉ ከለዉ መንእሰያት ንቝሓትን ንጡፋትን ይዀኑ፤ ንግሆ ወለዲ ንቑሓትን ንጡፋትን ኣብ ዝኾኑሉ እዋን ድማ ድኻምን ድቃስን ክስምዖም ይኽእል። ኮልማን፡ "ዝዀነ ዓቢይ ሰብ ሰዓት ትሽዓተ ንግሆ ኣብ ሓንጎሉ ዝተረፈ ሜላቶኒን ኣይህሉን፡ ኣብ ኣስታት ፍርቂ መንእሰያት ግን ገና ዝተረፈ ሜላቶኒን ኣሎ" ይብል። ‘ስርዓተ ሽልማት’ ሓንጎል ክበሃል ከሎ እንስሳታት ወይ ሰባት ንኽለዓዓሉ ወይ ብቕዓቶም ኣብ ዝውስኽ ባህርያት ንኽዋፈሩ ዝድርኽ እዩ። እዚ ዅሉ ርኽበታት፡ ንመንእሰያት ኣብ ብድሆታት ህይወት ክመርሑ ተስፋ ንዝገብሩ ወለድን መምህራንን ዕቱብ ተገዳስነት ክህልዎም ዝገብር እዩ። ንኣብነት ተግሳጽ ንውስድ። ብናዕቢ መንእሰያት ተስፋ ምቝራጽ ባህርያዊ እዩ። ግን እቲ ልዑል ስምዒታውን ማሕበራውን ተኣፋፍነቶም ንሕርቃን ጽቡቕ ምላሽ ክህቡ ዘለዎም ተኽእሎ ክጸብብ ክገብር ይኽእል። "ዋላ'ኳ ምጭዳር ኣዝዩ ፈታኒ እንተዀነ፡ ናይ ብሓቂ ግን ውጽኢታዊ ኣይኮነን" ትብል ኣፕተር። "ነቲ ስምዒታዊ መልእኽቲ ኣዝዮም ተኣፈፍቲ ስለዝዀኑ፡ ነቲ ከተመሓላልፍዎ ትፍትንዎ ዘለኹም ዝዀነ ስነ-መጎት ክሰምዑ ኣይክእሉን።" ዝያዳ ውጽኢታዊ ተግሳጽ፡ ነቲ መንእሰይ ንተግባራቱ ካሕሳ ክገብር ምሕታት ከምዝኾነ ኣፕተር ትመክር። ንኣብነት፡ ሓደ መንእሰይ ኣዝዩ ኣበርቲዑ ብምጽዋት መጽናዕቱ ሸለል ኢሉ እንተኾይኑ፡ ወለዱ ሰነፍ ካብ ዝብልዎ ወይ ዝቐጽዕዎ፡ ኣብ ትምህርቱ ኣዝዩ ውጽኢታዊ እንተኾይኑ መሰል ማሕበራዊ ርክብን ጸወታን ክረክብ ከም ዝኽእል ከጕልሑ ይኽእሉ። ናእዳን ኣወንታዊ ግብረ-መልስን እውን ብፍላይ ብቕልጡፍ እንተተዋሂቡ ረብሓኡ ልዑል እዩ። ኣብ ብዙሓት ኣብያተ ትምህርቲ፡ ተመሃሮ ፈተና ምስ ወድኡ ድሕሪ ሰሙናት እዮም ውጽኢቶም ዝፈልጡ። እዚ ድማ፡ ንጽቡቕ ውጽኢት ዝህልዎም ፍናንን ዕግበትን ከም ዝንክዮ ኮልማን ይኣምን። "ቀልጢፍካ ትረኽቦ ግብረ-መልሲ፡ ዝያዳ ጽልዋ ኣለዎ" ይብል። ድሕሪኡ ሕቶ ድቃስ ኣሎ። ብዝበለጸ፡ ኣብያተ ትምህርቲ መደባተን ቀይረን ቅድሚ ፋዱስ (ቅድሚ ፍርቂ መዓልቲ) ድማ ፈተና ካብ ምሃብ ክቝጠባ ይግባእ። የግዳስ ንቝሓት ኣብ ዝዀንሉ ሰዓት (ድሕሪ ፍርቂ መዓልቲ) እንተተፈተኑ ዝሓሸ ይኸውን። ኣብ ስምዒት መንእሰያት ቅኑዕ ተገዳስነት ምግላጽን ምኽንያት እቲ ዘጋጥሞም ብድሆታት ንኽርድኡ ምሕጋዝን ጥራይ ንባዕሉ ዓቢይ ረብሓ ኣለዎ። ኣፕተር ምስ መንእሰያት ኣብ ዝተዛተየትሉ እዋን፡ ብዙሕ ኣወንታዊ ርክባት ኣጋጢምዋ እዩ። መንእሰያት መብዛሕትኡ ግዜ ብፍላይ ኣብ ሓንጎል ዝመጽእ ለውጢ ብተግባር ክቕረጽ ከምዝኽእል ዝገልጸ ሓሳብ ከም ዝቕበልዎ ትሕብር። እቲ ሓቂ፡ ከም ርእሰ-ምግታእን ምቍጽጻር ስምዒታቶምን ዝኣመሰሉ ክእለታት ብዝተለማመዱ መጠን፡ ዝሓሹ ሰባት ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ዘበራትዕ ሓቂ እዩ። ብቕኑዕ ደገፍ፡ እቲ ኣእምሮኣዊ ፍንጀራ ከም ዘሰንብድ ዘይኮነስ ዝያዳ ከም ምፍንጃር ርችት ኰይኑ ክስምዓና ይኽእል እዩ፤ ድራማዊ'ኳ እንተዀነ፡ ግን ከኣ ፈጠራ ዝተመልኦ፡ ዘደንቕን ጽቡቕን እዩ።


ከሳዳ 90 ዲገሪ ዝተጠውየት መንእሰይ ብመጥባሕቲ ሓውያ

ኣብ ፓኪስታን እትነብር ኣፍሺን ጉል እትበሃል ጐርዞ፡ ክሳዳ 90 ዲግሪ ክጥወ ዝገብር ሳሕቲ ዘጋጥም ሕማም ነይሩዋ። ጕዳያ ናብ ሓንቲ ኣብ ህንዲ ትርከብ ሓኪም ክሳዕ ዝቐርብ ድማ ግቡእ ሕክምና ኽትረክብ ተጸጊማ ነይራ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኡርዱ ሪዝ ሶሄል እታ መንእሰይ ኣብ ደልሂ ህይወት ዘድሕን ሕክምና ንምርካብ ብዛዕባ ዝገበረቶ ጕዕዞ ጸብጻቡ ኣሎ። ንመብዛሕትኦም ህጻናት መማህርቶም ወይ ጐረባብቶም እዮም  መሓዙት ዝዀንዎም። ሓድሓደ ግዜ  ግን እቲ ዝፈትውዎ መጻወቲኦም ባምቡላ ወይ እውን እንስሳ ክኸውን ይኽእል። ኣብ ኣውራጃ ሲንድ ፓኪስታን ንትነብር ጓል 13 ዓመት ኣፍሺን ጉል ግና ህይወት ቍሩብ ዝተፈልየ እዩ ነይሩ። እታ ሸውዓተ ኣሕዋት ዘለውዋ ሕሳስ ልደ ፈጺማ ናብ ቤት ትምህርቲ ከይዳ ወይ ምስመሓዙታ ተጻዊታ  ኣይትፈልጥን። ከምኡ ዝዀነሉ ምኽንያት ጓል 10 ወርሒ ኸላ ብሓደጋ ኻብ ኢድ ሓብታ ስለ ዝወደቐት ክሳዳ ብ90 ዲግሪ ተጠውዩ ስለ ዝነበረ እዩ። ወለዳ ናብ ሓኪም ወሲዶማ፤ መድሓኒት ተዋሂብዋ። እቲ ሓኪም ደገፍ ክትረክብ ኣብ ክሳዳ ዕጣቕ እንተገበረላ እውን ኵነታታ እናገደደ ኸይዱ። ኣደ ኣፍሺን ጃሚላን ቢቢ ተወሳኺ ሕክምና ኺግበረሎም ከም ዘይክእሉ ብምግላጽ፡ "ብእግራ ኽትከይድ ክትበልዕ ወይ ክትዛረብ ኣይትኽእልን ነይራ። ኣብ ምድሪ በጥ ትብል ነበረት ንሕና ድማ ኣብ ኵሉ ነገራት ንሕግዛ ነይርና" ትብል። ን12 ዓመት ኣብታ ካብ ከተማ ካራቺ ዳርጋ 300 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ ትርከብ ሚቲ ትበሃል ቁሸት ኣብ ገዝኣ እያ ኣሕሊፋ። ይኹን እምበር ኣብ መጋቢት ሓደ ህንዳዊ ሓኪም ኣብቲ ዝተጠውየ ክሳዳ መጥባሕቲ ምስ ገበረት ህይወታ ተቐይሩ። ኣብ ደልሂ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ኣፖሎ ናይ ዓንዲ ሕቘ መጥባሕቲ ክኢላ ዝዀነ ዶ/ር ራጃጎፓላንክሪሽናን ንኣፍሺን ብናጻ መጥባሕቲ ኽገብረላ ሓሳብ ኣቕሪቡ። ድሕሪ ኣርባዕተ ወርሒ ኣፍሺን ርእሳ ክኢላ ክትከይድ፣ ክትዛረብን ክትበልዕን ጀሚራ። ቍስሊ እቲ መጥባሕቲ ሓወዩላ እዩ። "ቍሩብ ድኽም ይብላ እዩ፤ ሕጂውን ናብ ቤት ትምህርቲ ክትከይድ ኣይትኽእልን። እቲ ሓኪም ግን እናመሓየሸት ከምትኸድ ነጊሩና ኣሎ፡" ይብል ሓዋ ያኮብ ኩምባር። "እቲ ሓኪም ህይወታ ሓፍተይ ኣድሒኑላ እዩ ። ንዓና መልኣኽ እዩ።" ክብል ድማ ወሲኹ ገሊፁ። ኣፍሺን ኣትላንቶ-ኣክሲያል ናይ ዓንዲ ሕቘ ምዝዋር ስለዝጋጠማ እዩ ክሳዳ ክጥውይ ክኢሉ። ዶ/ር ክሪሽናን፡ "እዚ ከጋጥም ምናልባት ኣብ ዓለም ናይ መጀመርታ ግዝ ክኸውን ይኽእል እዩ" ይብል። ኣብ 2017 ዛንትኣ ኣብ ሓደ መርበብ ሓበሬታ ምስተዘርግሐ ዓለምለኻዊ ኣቓልቦ ረኺቡ ነይሩ። ኣሃሳን ካን ዝበሃል ውሩይ ፓኪስታናዊ ተዋሳኢ ኣብ ፌሰቡኩ ናይ ኣፈሺን ስእሊ ብምልጣፍ ሰባት ንክሕግዝዋ ተላብዩ። ብድሕሪኡ ኣደ ኣፍሺን ከኣ ኣብቲ ሳናም ባሎኽ ዘዳለዎ ህቡብ ናይ ንግሆ ምርኢት ክትካፈል ተዓዲማ። ሓደ ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ማሕበር ድማ ንመጥባሕቲ ዝኾን ገንዝብ ብኢንተርነት ኣተኣኻኺቡ። ኣብ ሕዳር 2017 ናዝ ባሎኽ ዝስሙ ኣባል ባይቶ እቲ ዝገዝእ ዝነበረ ሰልፊ ህዝቢ ፓኪስታን፡ መንግስቲ ሲንድ ኣፍሺን ምሉእ ሕክምና ኸምዝገብረላ ትዊት ገይሩ። ኣፍሺን ኣብ ለካቲት 2018 ኣብ ካራቺ ኣብ ዝርከብ ዝዓበየ ናይ ብሕቲ ሆስፒታል ዩኒቨርሲቲ 'ኣጋ ካን' ኣተያ። ኣብኡ ኸኣ ሰብሞያ ሕክምና መጥባሕቲ ከምዝገብሩላ እንተዀነ ግን "50 ሚኢታዊት ብህይወት ናይ ምትራፍ ኣጋጣሚ" ከምዘለዋ ከምዝሓበርዎም ሚስተር ኩምባር ገሊጹ። ኣፍሺን ቅድሚ እቲ ናይ ክሳዳ መጥባሕቲ ካልእ ኽልተ ቐንዲ መጥባሕቲ ተገይሩላ'ዩ። እቲ ቐንዲ መጥባሕቲ ኣብ ለካቲት እዩ ተገይሩ። ዶክተር ክሪሻን ንሱን ጕጅለኡን ሽዱሽተ ሰዓት ብዝወሰደ መጥባሕቲ ሽክና ርእሲ ኣፍሺን ምስ ዓንዲ ሕቘኣ ኸም ዝለገቡ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ድሕር'ዚ ክሳዳ ትኽ ምእንቲ ኽብል እቲ ሽክና ርእሲ ብበትርን መላግቦን ምስ ዓንዲ ሕቘ መዓናጡ ይጣበቕ። ሕጂ "ፍሽኽ ትብልን ትዛረብን" ከም ዘላ ሚስተር ኩምባር ይገልጽ። "እንተዀነ ግን ካብ ካልኦት ህጻናት ድንጉይ ትብል እያ፤ ግን ክመሓየሽ እዩ። ሕጂ ሓብተይ ብህይወትምህላዋን ሕጕስቲ ምዃናን የሐጕሰኒ እዩ" ክብል ገሊፁ።


ኣብ እንዳመስተ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ 15 መናእሰይ ተቐቲሎም

ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ትርከብ ስዌቶ ትብሃል ንእሽቶ ከተማ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሑድ 14 ሰባት ከምዝተቐትሉ ፖሊስ ገሊጹ። ብረት ዝተዓጥቁ ሰባት፡ ሎሚ ሰንበት ንጉሆ ናብቲ 'ኦርላንዶ ኢስት' ብዝብል ዝፍለጥ ቤት መስተ ኣትዮም ናብቶም መናእሰይ ክትኵሱ ከምዝጀመሩ ፖሊስ ዝሃቦ መግለጺ የመልክት። ብድሕሪ'ቲ ዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ናብ ጻዕዳ ሚኒባስ ተሳፊሮም ከምዝሃደሙ ዝሓበረ ፖሊስ፡ ጠንቂ ናይቲ መጥቃዕቲ እንታይ ከምዝኾነ ኣይነጸረን። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኖምሳማሴኮ ትሽዓተ ሰባት ኣብ ሆስፒታል ኣብ ከቢድ ኵነታት ከም ዘለዉ ሓቢራ። እቶም ግዳያት ካብ 19 ክሳዕ 35 ዓመት ዝዕድመኦም ከምዝኾኑ ይግመት። ሓለቓ ፖሊስ ግዝኣት ጋውተንግ ሌተናል ጀነራል ኤልያስ ማዌላ፡ እቲ መጥቃዕቲ "ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰራሕተኛታት እቲ ቤት መስተ ዘነፃፀረ ጭካነ ዝተመልኦ ቅትለት" ከም ዝዀነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ተዅሲ ልሙድ ኮይኑ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ኣብ ዘይሕጋዊ ተግባራት ዝሳተፉ ሰባት ወይ ኣልኮላዊ መስተ ብዝተተሓሓዘ እዩ ዘጋጥም። እዚ ግን ብዙሓት መንእሰያት ዝተቐተሉሉ ብምዃኑ ከምዝፍለ ይግለፅ። ቅድሚ ሰሙን ኣቢሉ ኣብ ከተማ ኢስት ለንድን ኣብ ዝርከብ ካልእ እንዳመስተ ብጋዝ ወይ ብመርዚ ንዝሞቱ 22 መናእሰይ ስዒቡ እዩ እዚ ኣጋጢሙ ዘሎ። ሽዑ እቶም 22 ኣፍላ መናእሰይ ምውዳእ ፈተና ፍርቂ ዓመት ምኽንያት ብምግባር ብሓባር ኣብ ሓደ እንዳ ለይታዊ ትልሂት ይዘናግዑ ነይሮም። እቶም 22 ኰተቴ ኣብ ውሽጢ እቲ ለይታዊ ትልሂት፡ ኣብ መሬትን ጠረጴዛን ወዲቘም ዝተረኽቡ እንትኾን ዕድመኦም ካብ 13 ክሳብ 20 ዓመት ይግመት። ካብቶም ግዳያት ብዕደመ ዝነኣሰት፡ ጓል 13 ዓመት ህጻን ነይራ። ኣብ ሓደ ለይቲ ክንድዚ ዝኣኽሉ መንእሰያት ብምማቶም ኣብታ ሃገር ዓቢይ ስንባደ ፈጢሩ ነይሩ። ፕረዚደንት ስሪል ራማፎዛ ብሞት እቶም መናእሰይ ዝተሰምዖ “ዓሚቝሓዘን” ምግላፁ ድማ ይዝከር። ሎመዓልቲ ድማ ኣብ ስዌቶ ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤት መስተ ብዘይተፈለጠ ምኽንያት 14 መናኣሰይ ምቕታሎም ዘደንግጽ ኩነታት ፈጢሩ'ሎ።


ካብ ዕግርግር ዘምለጡ ኣማኢት ህጻናት ኣብ ቤት ትምህርቲ ኣዕቝቦም

ብኣማኢት ዝቑጸሩ ቆልዑት ሃይታውያን ካብቲ ህይወት ኣማኢት ዝበልዐ ናዕቢ ኣምሊጦም ኣብ ርእሰ ከተማ ፖርት ኤዩ ፕሪንስ ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ከምዘዕቖቡ ተገሊጹ። ካብ እግሪ ተኽሊ ክሳብ ሰገናት ዝርከብዎም ህጻናት ኣብቲ መምሃሪ ክፍልታት ውሩይ ቤት ትምህርቲ ቅዱስ ሎይስ ዲ ጎንዛጕ ደቂሶም ይረኣዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ 7 ኣብ ከተማ ሲቴ ሶለይል ኣብ መንጎ ክልተ ተነሓናሕቲ ሸፋቱ ጉጅለታት ሓያል ናዕብን ዕግርግርን ተላዒሉ። ብሰንኪ እቲ ናዕብን ህውከትን ኣስታት 300 ሰባት ከምዝሞቱ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ገሊጾም። ሮይተርስ ካብ ውሽጢ እቲ ቤት ትምህርቲ ከምዝሓበሮ እቶም ቆልዑት ሕብሕቢኢተይን ካልኦት ዓይነት ጸወታታት ክጻወቱ ተራእዮም። ካብ ቀጽሪ እቲ ቤት ትምህርቲ ወጻእ ናዕብን ህውከትን ይቅጽል ኣብ ዝነበረሉ ግዜ እቶም ተመዛበልቲ ቆልዑት ዝተፈላለዩ ዓይነት ጸወታታት ይጻወቱ ከምዝነበሩ ዝተገለጸ ኮይኑ ፈላሲት ሲስተር ሮዝሚለን ግን እቶም ህጻናት ብዙሕ ሓገዝ ከምዘደልዮም ተዛሪባ። “እቲ ዝመጽእሉ ከባቢ ኣዝዩ ሕማቕ’ዩ ዘሎ። ሓገዝ መግቢ ክመጽኣልና ኢና ንጽበ ዘለና፤ እንተኾነ ግን እንረኽቦ ዘለና ድጋፍ ኣዕጋቢ ኣይኮነን” ዝበለት ሲስተር ሮዝሚለን ነቶም ቆልዑት ናብ ካልእ ቦታ ንምግዓዝ ተስፋ ከምዘለዋ ገሊጻ። ሓደ ወዳቢ ማሕበረሰብ ንሮይተረስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቶም ቆልዑት ካብቲ ህውከት ንምህዳም ንመራሕቲ እቲ ናዕቢ ከእምንዎም መእንታ ናይ ቤት ትምህርቲ ዲቢዛ ተኸዲኖም ናብ ትምህርቶም ይኸዱ ከምዘለዉ ተመሲሎም ከምዝድሓኑ ሓቢሩ። መብዛሕቲኦም እቶም ቆልዑት ወለዶም ካብቲ ኵናት ክሃድሙ ብዘይምኽኣሎም ብዘይ ናባይ ንብሕቶም ከምዝርከቡ’ውን ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ መንጎ ‘ጂ9’ ን ‘ጂፐፕ’ ዝተብሃሉ ናይ ሸፋቱ ጉጅለታት ዝተፈጠረ እምባጓሮ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ 7 ዝተጀመረ ኮይኑ ባእሶም እቲ ከባቢ መን ተቖጻጸረ ንምርግጋጽ’ዩ። ብሰንኪ እቲ እምባጓሮ ዛጊድ ብውሕዱ 300 ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ካብዚኣቶም እቶም 21 ብሓዊ ከምዝተቓጸሉን ናይ 16 ሰባት ከኣ ሃለዋቶም ከምዘየለ ጸብጻባት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት የረድእ። እቶም ናዕበኛታት መንበሪ ኣባይቲ ንምቅጻል ዓበይቲ ማሽነሪታት ከምዝተጠቐሙን 125 ገዛውቲ ከምዘዕነዉን ተፈሊጡ። እቲ ኩነታት እንዳመጸጸ ምስከደ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሃይቲ መሸጣ ንኣሽቱ መሳርሒ ኵናት ክእገድ ብምሉእ ድምጺ ምዉሳኑ ዝዝከር’ዩ። ኣብ ሃይቲ ዋሕዲ ነዳድን ኤሌክትሪክን ዘስዓቦ ተቛውሞታት ክካየዱ ጸኒሖም ኣለዉ። ፕረዚደንት ናይታ ሃገር ዝነበረ ጆቬኔል ሞይሴ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዕሱባት ካብ ዝቕተል ንድሓር ኣብ ሃይቲ ብጉጅለታት ሸፋቱ ዝካየዱ ናዕብታት ተበራኺቶም። ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ክሳብ ወርሒ ግንቦት ኣብ ዝነበረ ግዜ ጥራይ 540 ሰባት ከምዝተጨወዩን 780 ሰባት ድማ ከምዝሞቱን ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት የረድእ።


ጭዋዳታት ናብ ኣዕጽምቲ ዝቕይር ሕማም

ኣሌክስ ሮቢንስ ንጓላ ክትሓርስ እንከላ ይዅን ነፍሰጾር ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ዝስምዓ ዝተፈልየ ነገር ኣይነበረን። ንሳን ሰብኣያ ዴቪድን ውላዶም ሓቝፎም ናብ ገዛኦም ምስተመልሱ ግን፡ ዓባይ ኣጻብዕቲ እግሪ 'ታ ውላዶም ንውሽጢ ተዓጺፋ ርእዮም። "ዝዀነ ሓኪም ምእንቲ ክርእያ ተጓዪና ናብቲ ክፍሊ ሕርሲ ወሲድናያ፡" ትብል ኣሌክሲ። "ዝተወሰነ ስእሊ ምስ ወሰዱ ዓንኬል ምዃኑ ነጊሮሙና፤ ኣነ ግን ኣይኣመንኩን" ክትብል ነቲ ውጽኢት ትገልጽ። ንኣዋርሕ መርመራ ምስ ተገብረላ፡ "ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓባይ ዓባይቶኣ ዝነበረ ዓንቃሪቦን ላዕለዋይ ክፋል ኣዕጽምታን ከም ዝጠፍአን ዓባይ ዓባይቶኣ ከም ዝተጣበቐን" ገሊጻ። ኣብ መወዳእታ ናይ ገዛእ ርእሳ መጽናዕቲ ድሕሪ ምክያድ፡ ጓላ ፋይብሮዲስፕላዝያ ኦሲፊካንስ ፕሮግረሲቫ (FOP) ዝበሃል ሕማም ከም ዝሓመመት ተረዲኣ። እዚ ንጭዋዳታት ናብ ኣዕጽምቲ ዝቕይር ሕማም እዩ። ኣብ ሰነ 2021 መርመራ ጂን ምስ ተገብረ፡ ጓሎም ሌክሲ ናይ ሓቂ ሕማም ፋይብሮዲስፕላዝያ ኦሲፊካንስ ፕሮግረሲቫ ከም ዘለዋ ተረጋጊጹ። ሚስስ ሮቢንስ ነቲ ውጽኢት ክትቅበሎ ከቢድዋ። "ብቐጻሊ ምስ ነብሰይ ይበኣስ ነይረ። ክቕበሎ ኣይከኣልኩን" ትብል። ኣሌክስ ብዛዕባ'ዚ ዅነታት እዚ፡ "ኣብ መላእ ዓለም ደረት ዘለዎ ምርምር" ከም ዘሎን ኣብ ብሪጣንያ ምርምር ዝገብር እንኮ ትካል ኣብ ኦክስፎርድ ከም ዝርከብ ትፈልጥ። ንሳ፡ መንግስቲ ብዛዕባ እዚ ዅነታት ምርምር ከምዝገብር'ኳ እንተ ተመባጽዐ፡ ክሳብ ሕጂ ዝተቐየረ ነገር ከምዘየለ ትገልጽ። ሚኒስተር ጥዕና ማሪያ ኮልፊልድ ክሳብ 2027 (ኣ.ኣ.) 22 ቢልዮን ፓውንድ ሳሕቲ ንዝረኣዩ ፍሉያት ሕማማት ከምዝተወፈየ ገሊጻ። "እቲ 'ፈተውቲ FOP' ግብረሰናይ ትካል፡ ነቲ ቤተ ምርምር ንምዕቃብን ነቲ ሕማም ፈውሲ ንምርካብን ኣብ ዓመት ኣስታት 200,000 ፓውንድ ምእካብ ከምዘድልዮ ተነጊሩኒ። "ውሉድካ FOP ኣለዎ ጥራይ ዘይኰነስ ፈውሲ ንምርካብ ገንዘብ ከተዋህልል ኣለካ - ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ብሪጣንያ፡ ዋላ ሓንቲ ነገር የለን፡" ትብል ኣሌክስ። ብዛዕባ እቲ ዅነታት ግንዛበ ንምፍጣር ኣብ ውሽጢ ዓመት 170,000 ፓውንድ ዝኣከበት እታ ስድራቤት፡ ኣብቶም ሳሕቲ ዘጋጥሙ ሕማማት መጽናዕቲ ንኽካየድ ድማ ጥርዓን ኣቕሪባ’ላ። ክሳብ ሕጂ ግን ካብ መንግስቲ ዝተገብረ ገንዘባዊ ሓገዝ የለን። ንወለዲ ሌክሲ ግን እታ ቐንዲ ኣገዳሲ ነገር ድሕነትን ጥዕናን ጓሎም እዩ። ስድራ ቤት ሌክሲ፡ ገዛኦም ሸይጦም ተሪር ኵርናዓት ዘይብሉን ልስሉስ/ምቹእ ኣቝሑ ዘለዎን ገዛ ከስርሑ ይጽዕሩ ኣለዉ። ኣሌክስ፡ እዚ "ብዝተኻእለ መጠን ኣብ ትሕቲ ክንክንና፡ ንጽፈትን ስፍሓትን ህይወታ ንምሕጋዝ" ከምዝኾነ ትገልጽ። "ንናይ ምሕዋይ ተስፋ ክንቃለስ ኣለና። እዚ ኣዝዩ ከቢድ'ኳ እንተ ዀነ፡ ንደቅኻ ግን ዘይትገብሮ ነገር የለን" ኢላ። ንመንግስቲ ብዝምልከት "መዓስ ኢኹም ሓላፍነት ክትወስዱ?" ክትብል ትሓትት። "ነቲ ገንዘብ ኣኪብና፡ ክታም ኣዋህሊልና እውን ዋላ ሓንቲ ኣይተገብረን። ፈውሲ ንምርካብ ዝሰርሕ ጕጅለ ምርምርን FOP ዝሓመሙ ትኣሊ ውፍይቲ ነርስን ክትምደብ ድልየት ኣለና። "ሕጂ ስጕምቲ ክውሰድ ኢና ንደሊ። እቲ ፈሰስ ኣብ ዝድንጕየሉ፡ ከም ሌክሲ ዝኣመሰሉ ሰባት እናተጐድኡ እዮም ዝኸዱ።" ሚኒስተር ጥዕና ማሪያ ኮልፊልድ፡ "ከም FOP ምስ ዝኣመሰሉ ሳሕቲ ዘጋጥሙ ሕማማት ዝነብሩ ሰባት፡ ከቢድ ብድሆ ከም ዘምጽኣሎም እፈልጥ እየ። ከም ሌክሲን ስድራቤታን ዝኣመሰሉ ወፈራ ዘካይዱ ሰባት፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣገዳሲ ኵነታት ኣቓልቦ ክረክብ ስለዝገበሩ ከመስግኖም እደሊ፡" ኢላ። "ብዛዕባ ሳሕቲ ዘጋጥም ሕማማት ዘለና ግንዛበ፡ ብቐጻሊ ከነመሓይሽ ኣዝዩ ኣገዳሲ ስለዝዀነ እዩ፡  ክሳብ 2027 ኣብ ምርምር ዝውዕል ሓፈሻዊ ወጻኢታት ናብ 22 ቢልዮን ፓውንድ ከነዛይዶ መዲብና ኣለና።" ኣስዒባ፡ ብሃገራዊ ትካል ምርምር ጥዕናን ክንክንን ኣቢልካ ምርምር ንምግባር ዘድሊ ገንዘብ ከም ዝርከብ ሓቢራ። ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ነቲ ሳሕቲ ዘጋጥም ሕማማት ንምልላይን ንምርዳእን ዝሕግዝ መራኸቢ ምሁራትን ክኢላታት ክሊኒክን ዝዀነ ሃገራዊ ትካል ምርምር ጥዕናን ክንክንን 'ባዮሪሶርስ' 40 ሚልዮን ፓውንድ መዊሉ እዩ።


ኣብ ትግራይ፡ ህፃናት ዘጥቅዑ ሕማማት ምብዝሖም ተገሊጹ

ብምኽንያት ኲናት ትግራይ፡ ኣብቲ ክልል ክታበት ምሃብ ዳርጋ ዝተቛረጸ ኾይኑ፣ ዝተፈላለዩ ዓይነት ሕማማት ኣብ ህፃናት እናበዝሑ ይመፁ ከምዘለዉ ተገሊጹ። ሰበስልጣን ጥዕና እቲ ክልል፡ ቁጽሪ ናይቶም ክታበት ዝወስዱ ህጻናት ብምንካዩ፡ ከም ንፍዮ፡ ፖልዮን ቴታነስን ዝኣመሰሉ ሕማማት ህጻናት ከም ዝወሰኹ ይገልጹ። ካብ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ዝተረኸበ መረዳእታ፡ ኣብዚ ዓመት ኣብ’ቲ ክልል ብዝሒ ስሩዕ ክታበት ዝወስዱ ህፃናት፡ ናብ ትሕቲ 10 ሚኢታዊ ከምዝወረደ የመልክት። እቲ  ቤት ጽሕፈት፡ ናብቲ ብደረጃ ዓለም ክታበት ዘቕርብ 'GAVI' ተባሂሉ ዝፍለጥ ዓለምለኸ ምትሕብባር ኣብ ዝፀሓፎ ደብዳበ፤ "ክታበት ዕሸላትን ህጻናት ሓዊሱ፡ ህይወት ዘድሕኑ መድሃኒታትን ናውቲ ሕክምናን ብዘይምህላዎም" ንዝተፈላለዩ ሕማማት ከምዝተቓልዑ ገሊጹ። ከም ሳዕቤኑ ድማ ኣብቲ ክልል ለበዳታት ሕማም ንፍዮ፣ ረስኒ፣ መኒንጅይትስ፣ ፖልዮ ዝኣመሰሉን ከምዘጋጠሙ እቲ ቢሮ ጥዕና ኣብቲ ደብዳበ ሓቢሩ። እቲ ቢሮ ከምዝገለፆ፡ ምኽንያቱ ድማ፡ ብሰንኪ ኣብቲ ክልል ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ቀረብ ክታበት ምንካይ፣ ብሰንኪ ሕፅረት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክታበት ኣብ ፍሪጅ ምቕማጥ ዘይምኽኣል፣ ኣብ ገጠራት ዝርከቡ ነበርቲ ናብ ማእከላት ሕክምና ክመፁ ብዘይምኽኣሎምን ዘስዐቦ እዩ። ኣብቲ ዞባ ካብ ዘለዋ 35 ወረዳታት፤ ኣብ 10 ለበዳ ሕማም ንፍዮ ከምዝተራእየ እቲ ቢሮ ሓቢሩ። ቁፅሪ ቴታነስ ኣብ ዕሸላት፡ ኣብ 2018 ባዶ ዝነበረ ዀይኑ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን 25 ሚኢታዊት ከምዝበፅሐ ድማ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥቅምቲ  ካልኣይ ዓመቱ ዘቑጽር ዘሎ ኲናት  ትግራይ ስዒቡ፡ ዝበዝሑ  ትካላት ጥዕና ከምዝዓነዉን ኣገልግሎት ክህቡ ኣብ ዘይኽእሉሉ ብርኪ ምዃኖምን፡ ቅድሚ ኢሎም ዝወፁ ፀብፃባት ይሕብሩ። ኣብ ቀረባ እዋን ደጊሙ ዝተወለዐ እቲ ኲናት፡ ነቲ ፀገም ኣወሃህባ ግልጋሎት ጥዕና፡ ከየጋድዶ ስክፍታታት ፈጢሩ ኣሎ። ብሰንኪ ዋሕዲ መድሃኒትን ናውቲ ሕክምናን፡ እቲ ዝዓበየ ሆስፒታል ዓይደር-መቐለ፡ ኣገልግሎት ኣብ ዘይህበሉ ብርኪ በጺሑ ከምዝነበረ ሰብ ሞያ ሕክምና ጠቒስና ጸብጻባት ምስራሕና ዝዝከር እዩ። ብዚ ምኽንያት፡ ህጻናት ዝርከብዎም ተሓከምቲ ይሞቱ ከምዘለዉ ጸብጻባት ሓቢሮም ነይሮም።


‘ደቈም ከድሕኑ ዝጐየዩ ኣቦታት፡ ሬሳ ደቈም ጸይሮም ተመሊሶም’

ሞት ውላድ እቲ ዝመረረ ሓዘን ዘስዕብ ተጓንፎ እዩ። ኣብ ፍልስጤም፡ ብፍላይ ግጭት ምስ እስራኤል ኣብ ዝለዓለሉ ህሞት፡ ውላድካ ምቕባር ንቡርን ልሙድን ካብ ዝኸውን ጸኒሑ እዩ። እዚ ዛንታ'ዚ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ሳሙናት ኣብ መንጐ እስራኤልን ዕጡቕ ጕጅለ እስላማዊ ጅሃድ ፍልስጤምን ብዝተላዕለ ግጭት ዘጓነፈ ነገራት ዝትርኽ እዩ። ሃላ፡ ደቃ ሒዛ ናብ ገምገም ባሕሪ ምስ ከደት ሓደጋ ክመጽእ እዩ ዝብል ግምት ኣይነበራን። እታ ጓል ትሽዓተ ዓመት ጓላ ላያን፡ ኣብቲ ሑጻ ክትጻወትን ብማዕበል ክትዝሕልን ደልያ ነይራ። እታ ስድራቤት፡ ‘ቱክ-ቱክ’ [ሞተር ሳይክል] ገይራ፡ ነቲ ብዕጡቕ ጕጅለ እስላማዊ ጅሃድ ፍልስጤም (PIJ) ዝመሓደር ወተሃደራዊ መዓስከር ሓሊፉ፡ ብፍጥነት’ያ ኣብቲ ቦታ በጺሓ። ኣብታ ህሞት እቲኣ ድማ ልክዕ ዒላማ ተዅሲ እስራኤል ኰይና። ላያን፡ ብፍንጫል ስኩጆታት ቦምባ ክሳዳ ተወጊኣ፡ ደም እናፈሰሰት ኣብ መሬት ዛዕ ኢላ ወደቐት። ኣብ ሓደ ሆስፒታል እስራኤል ንሓደ ሰሙን’ኳ እንተተሓከመት ህይወታ ግን ከድሕን ኣይከኣለን። "ተስፋ ቈሪጸ ኣለኹ" ትብል ኣደኣ - ሃላ። "ኣደ ስውእቲ ስለ ዝዀንኩ ግን ክጸንዕ ኣለኒ፣ እቲ ውግእ ንዓይን ንስድራይን ኣዝዩ ተንኪፉና እዩ። እዚ ኸኣ ኣብ ቓዛ ምንባር ከም ዝጸልኦ ገይሩኒ።" እታ ኣደ፡ ንሓንቲ ንእሽቶ ጽብቕቲ መጻወቲ ባምቡላ ሒዛ ነበረት። እታ ባምቡላ፡ ጓላ ፍሉይ ፍልስጤማዊ ምርኢት ሳዕስዒት ብምቕራባ ዝተበርከተትላ ህያብ እያ ዝነበረት። 'ሞት ላያን ለውጢ ዘምጽእ ዶ ይመስለኪ?' ንዝብል ሕቶ ክትምልስ እንከላ፡ "ኣይመስለንን፣ ምኽንያቱ ቅድሚኣ ብዙሓት ህጻውንቲ ተቐዚፎም’ዮም - ለውጢ የለን" ትብል። "ከምዚ ዓይነት ተርእዮ ነቶም ፈጸምቲ ወይ ወሰንቲ ኣካላት ጽልዋ ገይሩሎም ኣይፈልጥን’ዩ፤ ንቡር ኰይኑ እዩ።” እቲ ኵነታት እናዓረገ ኣብ ዝኸደሉ፡ ሞት ኣብ ቓዛ ኣበየ ዙርያኡ እዩ። ሚኒስትሪ ጥዕና ፍልስጤም፡ 35 ሰላማውያን ሰባት ከም ዝተቐትሉ ይገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስተር እስራኤል ያየር ላፒድ፡  ሓይልታቱ ሰላማውያን ሰባት ንምክልኻል ፍሉይ ጥንቃቐታት ከምዝገበሩ እዩ ዝገልጽ። ንሱ፡ "እስራኤል ድሕነት ዜጋታታ ንምርግጋጽ ሓይሊ ምጥቃማ ይቕረታ ኣይትሓተሉን'ያ፣ እንተዀነ ሞት ንጹሃን ሰላማውያን ብፍላይ ከኣ ህጻናት ግን ልቢ ዝሰብር'ዩ፡” ኢሉ። ሓይልታት ምክልኻል እስራኤል፡ "ብሞት [ላያን] ከምኡ'ውን ብሞት ካልኦት ሲቪላትን ጓሂ ከም ዝተሰምዖ" ገሊጹ። ሬሳ እታን ህጻን ላያን፡ ካብ መስጊድ ክሳብ መካነ መቓብር ዝበጽሕ ብዙሕ ህዝቢ እዩ ዓጂብዎ። ድምጺ ተኵሲ እናሰምዑ ባንዴራታት እናወዛወዙ ይጐዩ። ሬሳኣ ናብ መሬት ክወርድ እንከሎ ድማ፡ ሰባት ነቲ መቓብር ከቢቦም፡ ነቲ ሑጻን ሓመድን ብኢዶም ጸሪጐም ኣዕሪፎምዎ። መዓስከር ስደተኛታት ጃባሊያ እውን፡ ተመሳሳሊ ንኣሽቱ መቓብራት ኣለዎ። ኣብቲ መካነ መቓብር ፍንጀራ ኣብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ሓሙሽተ ኣወዳት ይጻወቱ ነይሮም። እስራኤል፡ እቲ ፍልስጤማዊ ዕጡቕ ጕጅለ ዝወንጨፎ ሮኬት ፈሺሉ ኣብኡ ከም ዝወደቐ እያ ትገልጽ። እቶም ዕጡቓት ግን ንእስራኤል ይወቕሱ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሐ ቪድዮ ነቲ ዘስካሕክሕ ፍጻመ የርኢ። እቲ ቪድዮ፡ ነቲ ህይወት ዘይነበሮ ሬሳታት እቶም ኣወዳት፡ 'ክድሕኑ ይኽእሉ ይዀኑ እዮም' ብዝብል ተስፋ ናብ ሆስፒታል ክውሰዱ እንከለው እዩ ዘርኢ። ሓደ ካብኣቶም መሓመድ ዝተባህለ ወዲ 17 ዓመት እዩ። ፖሊስ ክኸውን ባህጊ ከም ዝነበሮ እያ ኣደኡ ትገልጽ። "ኣብቲ ቦታ፡ ቈልዑ ጥራይ እዮም ዝጻወቱ ነይሮም። ሃንደበት ኢና ተፈንጃሪ ሰሚዕና። ኣቦታት ተጓይዮም ናብቲ ቦታ ከይዶም፣ ግን ሬሳ ዝሞቱ ደቈም ጥራይ እዮም ጸይሮም ተመሊሶም፡" ትብል። "ደቅና ሞትን ምፍንጃር ቦምባን ለሚዶምዎ’ዮም። ደቅና፡ ካብቶም ኣብ ካልእ ዓለም ዘለዉ፡ ጽቡቕ ህይወት ዝመርሑ፡ ኣብ መናፈሻታት ዝውዕሉን መቓብር ርእዮም ዘይፈልጡን ዝተፈልዩ እዮም።" ድሕሪ’ቲ ኣብቲ መቓብር ዘጋጠመ ፍንጀራ፡ ኣብ ውሽጢ ዝተወሰነ ሰዓታት፡ ሓደ ቪድዮ ኣብ ቲክቶክ ብቕጽበት ክዝርጋሕ ጀሚሩ። ኸሊል ኣልካሕሎት፡ ደቁ ከናዲ እዩ ትኽ ኢሉ ናብኡ ጐይዩ። ኣብቲ ከባቢ ሬሳታት ክእከብ ምስ ረኣየ ግን ቀዚዙ፣ ኣፍልቡ እናዘበጠ ጨዲሩ። ኣብ ጐድኑ ዝነበረ ዓርኩ፡ ክቐድሕ/ክስእል ጀሚሩ። ኸሊል ግን ተቘጢዑ፡ "እዚ ዅሉ እስላማዊ ጅሃድ ንምሕጓስ ድዩ?" ይብል። "ባሰም ሰዓዲ - ላዕለዋይ መራሒ ወተሃደራዊ ክንፊ ‘ቲ ጕጅለ - ንኽፍታሕ ድዩ። እዚ ግን ብዋጋ ደም ንኣሽቱ ደቅና'ዩ ዝመጽእ ዘሎ፡" ይብል። ባሰም ሳዓዲ - ቅድሚ መዓልታት ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ብወተሃደራት እስራኤል ዝተኣስረ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት ወተሃደራዊ መራሕነት እስላማዊ ጅሃድ ፍልስጤም እዩ። ጠንቂ ናይቲ ዳሕረዋይ ግጭት ከኣ ምእሳር ናቱ እዩ። እቲ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝተዘርግሐ ቪድዮ ኸሊል፡ ብኣሽሓት ‘ላይክ’ ክረክብ ክኢሉ። ኣብ ቓዛ ኣብ ልዕሊ ዕጡቓት ጕጅለታት ዝግበር ነቐፌታ ዳርጋ የለን። ኸሊል፡ "እቲ ቪድዮ ብቐጥታን መትኒ ዝትንክፍን ስለዝነበረ ሰባት ፈትዮምዎ እዮም፣ ሰባት ኲናት ኣይደልዩን፡ ሞት ኣይደልዩን፡ ቈልዑ ክቕተሉ’ውን ኣይደልዩን እዮም፡" ይብል። "ኣነ እቲ ግዜን እቲ ምጕህሃር ነቲ ግጭትን ቅኑዕ ኣይነበረን፣ ኣድላይነት ኣይነበሮን እየ ኢለ። ኵሉ’ቲ ኣብ ጐደናታት ዝረኸበኒ ሰብ ከኣ እቲ ኣብ ልቡ ዘሎ ግን ክዛረበሉ ዘይከኣለ ከም ዝተዛረብኩ እዩ ዝነግረኒ።” እስራኤል ኣብ ልዕሊ ቓዛ መጥቃዕታ ዝጀመረትሉ ዓርቢ ኣጋምሸት እዩ ነይሩ። እስራኤል፡ ካብ ፍልስጤማውያን ዕጡቓት ንሰላማውያን እስራኤላውያን ዒላማ ዝገበረ ሓድሽ መጥቃዕቲ ይሕሰብ ከም ዝነበረ ኣቐዲሙ ሓበሬታ ከም ዝበጽሓ እዩ ዝገልጽ። ክልተ ካብ መራሕቲ እቲ ጕጅለ ብሓይልታት እስራኤል ተቐቲሎም። ኣብ ዝሰዓበ ቀዳመ-ሰንበት ከኣ ኣስታት 1000 ሮኬታት ፍልስጤማውያን ናብ እስራኤል ተተኲሶም። ሓያሎ እስራኤላውያን ከኣ ቀሊል መጕዳእቲ ወሪድዎም። ጽልዋ ነፍሲ ወከፍ ግጭት ግን ክንዮ ሞትን መጕዳእትን ዝኸይድ እዩ። ሰሚር ክፋል ገዛኡ ብደብዳብ ዓንዩ እዩ። ጓል ሰለስተ ዓመት ጓል ወዱ ‘ቱታ’ ኣብቲ ፍርስራስ ቀንጠመንጢን መጻወቲኣን ክትለቅም ትርአ። ንሱ፡ መጥቃዕቲ ክመጽእ ምዃኑን ጐረባብቱ ኣኪቡ ካብቲ ቦታ ክእለን ብሰራዊት እስራኤል ተነጊርዎ ከም ዝነበረ ይገልጽ። ብእግሮም ናብቲ ገማግም ባሕሪ ብምኻድ ነብሶም ከድሕኑ ክኢሎም። እንተዀነ ምስ ተመልሱ፡ ገዛ እንዳ ሰሚር ሰፊሕ ክፋሉ  ዑና ኰይኑ ተደፊኡ ጸኒሑዎም። ሰሚር፡ "ብስነ-ኣእምሮኣዊ መዳይ ተሃሲና ኢና፣ ሰላም ኢና ንደሊ፡ ውግእ ኣይንደልን" ይብል። ሰሚር ድሕሪ ሕጂ ገዛኡ ብኸመይ ከም ዝሃንጾ ጨኒቝዎ እዩ ዘሎ። እዚ ከምዚ ዓይነት ጭንቂ ግን ኣብ መላእ ቓዛ ዳርጋ ንቡር እዩ። መሳርሒታት ህንጻ ክትረኽቦ ኣጸጋሚ እዩ። ዝዀነ ንብረት፡ ተጠውዩ ኣብ መዓላ መጥቃዕቲ ኣንጻር እስራኤል ከየገልግል ስለዘስግእ፡ ካብ ወጻኢ ዝኣቱ ነገራት ጥብቂ ቍጽጽር እዩ ዝግበረሉ። ጕጅለ ሓማስ፡ ኣብ ፍልስጤም ድሕሪ ዝተኻየደ ውሽጣዊ ደማዊ ቍርቝስ ነታ ንእሽቶ ግዝኣት ቓዛ፡ ካብ ሰብ መዚ  ፍልስጤም ኣብ 2007 ተቘጻጺርዋ፤ ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣብ ዝተኻየደ ሓፈሻዊ ምርጫ ድሕሪ ምዕዋቱ ድማ፡ ቓዛ ብእስራኤልን ግብጽን እገዳ መሬትን ባሕርን ተገይሩላ። እቲ ዝነተብረ ዕጽዋ፡ ቍጠባዊ ድስካለ’ኳ ፈጢሩ እንተዀነ፡ እስራኤል ግን ንጸጥታዊ ውሕስነታ ኣገዳሲ ምዃኑ እያ ትኣምን። እቲኸኣ ነቲ ብሰንኪ ግጭት ዝስዕብ ነገራዊ ዕንወት ዘይሓዊ ይገብሮ። ዝዓነዉ ፍርስራስ ከምኡ ኢሎም ተጸፍጺፎም ይነብሩ፣ ገለ ህንጻታት ከኣ ተጸሪጎም ከም ዘይነብሩ ባዶን ዀይኖም እቲ ቦታ ሃህ ኢሉ ይተርፍ፣ ዕድላት ዳግመ ህንጸት ዳርጋ ዘይሕሰብ እዩ። ብሰንኪ’ዚ እዮም ድማ ደቂ ቓዛ ዝዀነ ሓድሽ ምዕባለ ኣብ ዝመጽኣሉ ኣብ ከቢድ ቅዛነት ዝኣትዉ። ሓማስ፡ ንወሽመጥ ጋዛ እዩ ዘመሓድር። እቲ ጕጅለ ብኣሜሪካ፡ ብሪጣንያን ካልኦትን “ግብረሽበራዊ”ተባሂሉ ዝተፈርደ እዩ። ዕላማኡ፡ ብዅሉ ዝከኣል ኣገባባት ተጠቒምካ - ዕጥቃዊ ቃልሲ ከይተረፈ - ጐበጣ እስራኤል ከም ዘብቅዕ ምግባር ምዃኑ ይገልጽ። ሓማስ፡ ዓቢይ መኽዘን ኣጽዋር ዘለዎ ኰይኑ፡ ብቐንዱ ንኸተማታት እስራኤል ንምጥቃዕ ዝቐንዐ እዩ። ሓማስ፡ ኣብዚ ናይ ሕጂ ግጭት ኢዱ ከም ዘይሓወሰ እዩ ዝግለጽ። እንተዀነ እስራኤልን ሓያለ ተዓዘብትን ብዘይፍታዉ ዝዀነ ዝፍጸም ነገር ከም ዘየለ እዮም ዝኣምኑ። ኵሎም እቶም ካብ ቓዛ ዝተወንጨፉ ሮኬታት፡ በቲ ብዙሕ ርቀት ዘለዎ መሳርሒታት ዘይውንን ንእሽቶ ፍልስጤማዊ ጕጅለ ዝተተኰሱ እዮም። ሓያሎ ካብኣቶም ዘይቅኑዕ ኣታዅሳ ዝነበሮም፡ ተመሊሶም ኣብ ርእሲ ማሕበረሰባት ፍልስጤማውያን ብምውዳቕ ሞትን መጕዳእትን ኣስዒቦም እዮም። ሓማስ ካብቲ ግጭት ወጻኢ ምዃኑ፡ እቲ ኵነታት ኣብ ውሽጢ ሰለስተ መዓልቲ ብስምምዕ ክግታእን ሓጊዙ እዩ። ምናልባት ሓማስ እንተዝጽንበር ነይሩ፡ እቲ ጽልዋ ኣዝዩ ዝዓበየ ምዀነ፤ ምናልባት’ውን ሓድሽ ኲናት ክቕስቀስ ተኽእሎ ምሃለዎ። "ካብዚ ዙርያ ግጥም ገለ ትምህርቲ ክንወስድ ኣለና ኢለ እሓስብ" ይብል ኣፈኛ ሓማስ ቓዚ ሓማድ። "ምስ እስላማዊ ጅሃድ ጽቡቕ ምትሕብባር ኣለና፣ ምስኦም ድማ ዓሚቝ ዘተ ጌርና ኢና። ከም ፍልስጤማውያን ውድባት ብሓባር ክንሰርሕ ኣለና ኢለ እየ ዝሓስብ። በዚ መገዲ ድማ ጌጋታት ከነውሕድን  እቲ ኣብ ልዕሊ ፍልስጤማውያን ዘጋጥም ጕድኣት ከነጕድልን ንኽእል ኢና፡” ኢሉ። ንሱ፡ ብዛዕባ እቲ ብሓማስ ኣብ ልዕሊ እስራኤላውያን ዝፍጸም መጥቃዕቲ፡ ከምኡ’ውን እስራኤል ከም ግብረመልሲ ርእሰ ምክልኻል ብዘይኣፈላላይ ብኣልማማ እተካይዶ ደብዳብ’ውን ይዛረብ። "ንሕና ኣንጻር ዝዀነ ውልቀሰብ ኣይኰናን ንቃለስ፣ ቃልስና ኣንጻር ጐበጣ እስራኤል ጥራይ እዩ። እስራኤል ንስቪላታ ክትከላኸል ዓቕሚ ክህልዋ ይኽእል'ዩ።” ይብል ኣተሓሒዙ፡ “ንሳቶም ግን ብኣንጻሩ ንሓደ ተቓላሳይ ክቐትሉ እንተደልዮም፡ ንዅሎ ኣብ ከባቢኡ ዘለዉ ሰባት እዮም ዝቐትሉ፡"  ይብል። ድሕሪ እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ደው ምባል ተዅሲ፡ ቀዳማይ ሚስተር ላፒድ "ንነበርቲ ወሽመጥ ቓዛ ብቐጥታ ክዛረብን ካልእ መንገዲ ከም ዘሎን ክንነግሮም ንደሊ" ክብል ተሰሚዑ። ወሲኹ፡ "ካብ ዝዀነ ዘስግኣና ሓይሊ ብኸመይ ነብስና ከም እንከላኸል ንፈልጥ ኢና፣ እዚ ጥራይ ዘይኰነ ግን ነቶም ብሰላም ኣብ ጐድንና ክነብሩ ዝደልዩ ሰባት’ውን ስራሕ፡ መነባብሮን ክብሪ ዘለዎ ህይወትን ብኸመይ ከም እንፈጥረሎም እውን ንፈልጥ ኢና፡" ኢሉ። ቓዛ ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለምና ዝወሓደ ህዝቢ ዝነብረን ግዝኣታት እያ። መብዛሕትኦም ደቂ ቓዛ ናብራ ህውከትን ግጭትን ጥራይ እዮም ዝፈልጡ - ካልእ ህይወት የብሎምን። ሕብሪታት ሕልምታቶም’ውን ደብዚዙ እዩ። በሳን ዓብዱሰላም ብምህንድስና ክትምረቕ ቀሪባ እያ። ከም ብዙሓት መዛኑኣ፡ ብመጻኢኣ ተስተንትን። "እዚ እንተዝውዳእ ህይወትና ከመይ ምዀነ ኢልካ ምሕሳብ ከቢድ'ዩ። ሰባት ኣቦ ወይ ኣደ፡ ወይ ሓው ሓፍቲ ብምኽሳር፡ ወትሩ ካብ ምንባዕ ዘዕርፉሉ ግዜ እንተዝመጽእ፡ ምሉእ ህይወትና ምተቐየረ፡" ትብል። "ስለምንታይ ከምቲ ካብ ቓዛ ወጻኢ ዝነብሩ ሰባት ዝገብርዎ ክንገብር ዘይንኽእል? ዩትዩብ ንርኢ’ሞ፡ ብዙሓት ሕጕሳትን ጽቡቕ ነገራት ክገብሩን ንርኢ። ንሕና ኸኣ እቲ እገዳ ክለዓል ከም ዓለምና ክንነብረሉ እንኽእል እዋን ክመጽእ ብተስፋ ንጽበ።"


ምቑላፍ መልሓስ ህጻናት ማዕረ ክንደይ ሓደገኛ እዩ?

ምቑላፍ መልሓስን ኣብ ህጻናት ዘለዎ ሳዕቤንን ኣመልኪቱ ግንዛበ ንምዕባይ ዝግበር ምንቅስቓስ እናዓበየ ይመጽእ ኣሎ፡፡ ዝስዕብ ትሕዝቶ ከመይ ከምእነስተብህሎን ከምእነስተኻኽሎን ዝምልከት እዩ፡፡ ኡርና ፓርማር ኣብ 2011 ዝተወለደ ወዳ ጃናቭ ክተጥቡ ተሃንጥያ እያ ዝነበረት፡፡ ኮይኑ ግና ክጠቧ እንከሎ ኣጥቧታ ኣዝዩ ከሕምማ ጀሚሩ፡፡  ጫፉ ክሓብጥ፣ ክንድርን ክደምን እውን ግዘ ኣይወሰደሉን፡፡ ‘‘ዕረፍቲ ዘይህብ ቃንዛ ኮይኑ ረኺበዮ’’ እትብል ፓርማር፡ እቲ መሰረታዊ ነገር ንወዳ ክትገብረሉ ዘይምኽኣለሰ ከቢድ ጥፍኣት ከምዝፈጸመት ክስመዓ ከምዝገበረ ትዛረብ፡፡ ኣብ ከባቢኣ እትረኽቦም ሰባት ድማ ዓብዪ ጸገም ከምዘይኮነን ቦኳራት ምስ ምጥባው ዝተሓሓዝ ጸገም ከጋጥመን ንቡር ምዃኑን ይነግርዋ ነይሮም፡፡ ንወዳ ዝከታተል ሓኪም ዕሹግ ጸባ ክተጥቡዎ እኳ መኺርዋ እንተነበረ ንሳ ግን ቃንዛኣ ተጻዊራ ክንዲ ዝኸኣለቶ ምጥባው ቀጺላ፡፡ ምስ ግዜ ግን ዝኾነ ጸገም ከምዘሎ ፓርማር ተገንዚባ፡፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ምግቢ ንምምጋብ ግዘ ሰለዝወስደሉ  ምስ ካልኦት ቆልዑት ኣይጻወትን፡፡ ጃናቭ ንምምጋብ ክሳብ ክልተ ሰዓት ይወስደሉ ነይሩ፡፡ ኣብ መጀመርታ ኣመጋግብኡ ድኹም ስለዝኾነ ይመስላ ከምዝነበረ እትገልጽ ፓርማር ‘‘ኣካይድኡ እውን ቀስ ዝበለን ዘይረገአን እዩ ነይሩ፡፡ ኣብ ብሽክለታ እውን ሚዛኑ ኣይሕልውን ነይሩ’’ ብምባል ትዝክር፡፡ ቶሎ ቶሎ ክበልዕ ክተደፋፍኦ እንተፈቲና እውን ዝገደደ ጭንቀት ይፈጥረሉ፡፡ ጸኒሑ ድማ ብኣገባብ ክሕይኽን ክውሕጥን ብዘይ ምኽኣሉ ኣሕምልቲ ክምገብ ተገዲዱ፡፡ ኣብ 2019 ጃናቭ ሸሞንተ ዓመት ምስገበረ ግና እቲ ምስጢር ተፈሊጡ፡፡ እቲ ዝነበሮ ከቢድ ናይ መልሓስ ምቑላፍ (ኣንኪሎግሎስያ ወይ ታንግ-ታይ) ብሕክምና ተፈሊጡ፡፡ እዚ መልሓስ ብግቡእ ከይንቀሳቐስ ዝቑልፍ መበቆላዊ (ጀነቲክ) ጸገም ኣብዚ እዋን ኣብ መላእ ዓለም ቀልቢ ሰብ ሞያን ስድራቤታን ይረክብ ኣሎ፡፡ ምስ ምቑላፍ መልሓስ ኣብ ዝውለዱ ህጻናት፡ ታሕተዋይ ክፍሊ መልሓስ ምስ ኣፍ ዘራኽብ ቀጢን ጭዋዳ ብዘይተለመደ ኣገባብ ተሪር እዩ፡፡ እዚ ድማ መልሓስ ኣብ ክንዲ ኣብ ትሕናግ ዝዓርፍ ናብ ታሕተዋይ ክፋል ኣፍና ይጠብቕ፤ እዚ  ህጻናት ብኣገባቡ ከይምገቡ ይዓግቶም፡፡ እቲ መበቆላዊ ከምዝኾነ ዝግለጽ ጸገም፡ ንነዊሕ ዓመታት ዝፍለጥኳ እንተኾነ ንምሕካሙ ግን ከቢድ ክኸውን ይኽእል እዩ፡፡ ኣብ 2020 ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ ኣብ ኣመሪካ ትሕቲ ሓደ ዓመት ካብ ዝርከቡ ህጻናት እቶም  8 ሚኢታዊት በዚ ጸገም ይሳቐዩ፡፡ ኣብ ገለ ሃገራት ምቑላፍ መልሓስ ብ 10 ዕጽፊ ወሲኹ ኣብ ቀረባ ዓመታት ግንዛበ ማሕበረ ሰብ ዓለም ኣብ ምቑላፍ መልሓስ ኣዝዩ እናዓበየ ከምዝመጸ ዝሕብሩ ሰብሞያ፡ ኣብ ገለ ሃገራት ቁጽሪ ሕክምና ዝገብሩ ብ 10 ዕጽፊ ወሲኹ ይብሉ፡፡ ኣብ ኣመሪካ እውን ምርመራን መጥባሕትን ምቑላፍ መልሓስ ኣዝዩ ወሲኹ እዩ፡፡ ኮይኑ ግና ካልኦት ከይፈለጥዎ ከም ፓርማር ዝሳቐዩ ስድራቤታት ኣለዉ፡፡ ኣብ ከም ህንዲ ዝበላ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ንጥዕና ህጻናት ሓደገኛ ኣብ ዝኾኑ ሕማማትን ረኽስታትን ስለዝተኩሩ ምቑላፍ መልሓስ ከይተፈለጠ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ይኽእል እዩ፡፡ ቅድሚ ዓመታት፡ ኬት ካናቫን ንኡሽቶ ጓላ ኣና ኣዘራርባኣ ንጹር ዘይምዃኑ ኣስተብሂላ፡፡ ኣና ኣብቲ እዋን ጓል 2 ዓመት ዝነበረት ኮይና ናይ ምጥባው ጸገም እውን ኣይነበራን፤ ሓኪም እውን ዘጨንቕ ከምዘይብሉ ነጊርዋ ነይሩ፡፡ ኣርባዕተ ዓመት ምስኮና ግና ሓደ ሓኪም ጸገም ከምዘለዋን ናብ ናይ ዘረባ ሓኪም ክትከይድን ኣዚዝዋ፡፡ እቲ ናይ ዘረባ ሓኪም ድማ ኣና ናይ ከንፈርን መልሓስን ናይ ምቑላፍ ጸገም ከምዘለዋን ብኣገባብ ከይትዛረብ ከምዝገበራን ብምግላጽ ንሳቶም እንድሕር ዘይተፈቲሖም እቲ ናይ ምዝራብ ሕክምና (ስፒች ቴራፒ) ውጽኢታዊ ከምዘይኸውን ከምዝሓበራን ትዛረብ፡፡ ቀንዲ ምልክታት ምቑላፍ መልሓስ ፈላማይ ምልክት ምቑላፍ መልሓስ፡ ከምቲ ንፓርማርን ወዳን ዘጋጠመ ኣብ ምጣባው ዘጋጥም ጸገምን ቃንዛን እዩ፡፡ "ምቑራን መልሓስ ዘለዎም ህጻናት መልሓሶም ካብ ከንፈሮም ሓሊፋ ክዝርጋሕ ኣይኽእልን፡፡ እዚ ንምጥቧው ዘድልዩ ከም ጡብ ብኣፍ ምሓዝ፣ ምምጣጥን ምውሓጥን ዝበሉ መሰረታዊ ተግባራት ብኣገባቡ ከይፍጽሙ ይገብር’’ ትብል ዶ/ር ጁ-ሊ ኦይ፡፡ እቲ ህጻን ነቲ ዝተቖለፈ መልሓሱ ስሒቡ ክጠቡ እንትፍትን ድማ ነታ ኣዶ ኣዝዩ ከቐንዝዋ ይኽእል፡፡ ኣብ ከም ጓላ ንካናቫን ዝበሉ ድማ እቲ ጸገም ደንጉዩ ይረኣይ፡፡ ምቑላፍ መልሓስ ዘለዎም ብዙሓት ህጻናት ምልክታት ከምዘይረኣዩ ሰብ ሞያ ይገልጹ፡፡ ዝተቐየደ መልሓስ ምልላይ እውን ቀሊል ዘይክኸውን ይኽእል እዩ፡፡ ብሰብ ሞያን ምርመራን ጥራሕ ክፍለጥ ዝኽእል ዓይነት ምቑላፍ መልሓስ ኣሎ፡፡ እዚ ጸገም ዘለዎም ህጻናት መሳርሕታት ትንፋስ ክጻወቱ፣ ከንፈሮም ወይ ኣይስ ክሬም ክልሕሱን ስኖም ብመልሓሶም ክጸርጉን ክጽገሙ ይኽእሉ፡፡ ዘይተስተኻኸለ ኣቀማምጣን በዋሕዲ ምንቅስቓስ ዝደኸመ መልሓስን እውን ክንዮ ኣፍ ዝኾነ ጸገም ክስዕብ ይኽእል፡፡ ምቑላፍ መልሓስ ዘለዎም ህጻናት ኣፎም ከፊቶም ስለዝድቅሱን ዝሕርንኹን ሰላማዊ ድቃስ ከምዘይህልዎም ንወዲ ፓርመር ዝሓከመት ኣንኪታ ሻህ ትገልጽ፡፡ ቀልጢፍካ ምዕራይ ይከኣልዶ? ቅልል ዝበለ ጸገም ምቑላፍ መልሓስ ባዕሉ ክስተኻኸል ከምዝኽእል በዓል ሞያ መጥባሕቲ ሳዤና ይገልጽ፡፡ ህጸውንቲ ንምጥባው መልሓሶም ኣብ ዘንሳቕሱሉ እቲ መልሓስን ኣፍን ዘራኽብ ጭዋዳ ክዝርጋሕ ይኽእል፡፡ ኣብ ኣገባብ ምጥቧው ግቡእ ምኽሪ ምርካብ፣ ኣብ ትሕቲ መልሓስ ዘሎ ኣካል (ፍረኑለም) ምድራዝን መልሓስ ብምንቅስቓስን ብቐሊል ክሕክሙ ከምዝኽሉ እቲ በዓል ሞያ ይዛረብ፡፡ እዚ ክሰርሕ እንተዘይክኢሉን ምጥቧው ዘጸገም እንተኾይኑን ግና መጥባሕቲ ከምዘድልይ ገሊጹ፡፡ ኮይኑ ግና ከም ናይ ምጥቧው፣ ምምጋብ፣ ምትንፋስ፣ ምድቃስን ምዝራብን ዝኣመሰሉ ጸገማት ካልእ መበገሲ ክህልዎም ይኽእል እዩ፡፡ ኣብ  ሮያል ሆስፒታል ኣወስትራልያ በዓልቲ ሞያ ዝኾነት ጁ-ሊ ኦይ ብወገና ዋላ ቀሊል መጥባሕቲ ቃንዛን ካልኦት ሳዕቤናትን ክህልዎ ስለዝኽእል መጀመርታ በዓል ሞያ ምጥቧው ክርእዮ ከምዘለዎ ትሕብር፡፡ መጥባሕቲ ናይ መወዳእታ ፈውሲ ከምዘይኮነ ዝገልጹ ሰብሞያ፡ ስድራቤታት እዚ ጸገም ዘለዎም ህጻናት ከም ‘ዮጋ’ ዝመስል ዝተፈለየ ምንቅስቓስ መልሓስ ክገብሩ ክሕግዝዎም ከምዝግባእ ይሕብሩ፡፡ እቲ እንሓልፎ ዝነበርና ጸገም ሽምዘለዎ ምዃኑ ምስፈለጥኩ ዕረፍቲ ረኺበ- ፑርና ፓርመር እናዓበየ ዝመጸ ግንዛበን ግቡእ ምርመራን ናይ ብዙሓት ህይወት ዝቕይር እዩ፡፡ ጓላ ንኬት ካናቫን ዝኾነት ኣና፡ ድሕሪ 15 ደቒቓ ዝወሰደ መጥባሕቲ ብዘይ ዝኾነ ጸረ ቃንዛ፡ ብቐሊሉ ምብላዕን ምስታይን ጀሚራ፡፡ ብጽባሓይቱ እውን ናብ መውዐሊ ህጻናት ከይዳ፡፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ናይ ኣዘራርባ ክእለታ ብዘደንቕ ኩነታት ተመሓይሹ፡፡ ወዳ ንዓመታት ብምቑላፍ መልሓስ ዝተሳቐየ ፑርና ፓርመር እውን እቲ ጸገም ዝፍለጥን ዝተለመደን ከምዝኾነ ዶክተር ምስ ነገራ ንብዓታ ምቁጽጻር ስኢና፡፡ ‘‘እቲ እንሓልፎ ዝነበርና ጸገም ሽምዘለዎ ምዃኑ ምስፈለጥኩ ዕረፍቲ ረኺበ’’ ትብል፡፡ መጥባሕቲ ከምዘድልዮ ንቤተሰባ ከተእምን ክልተ ዓመት ከምዝወሰሰላ እትገልጽ ፓርመር ክንድኡ ዝኣክል ምድካማ ዝግበኦ እዩ ትብል፡፡ ጃናቭ ድሕሪ ዝተገበረሉ መጥባሕቲ ለውጢ ከምዝረኸበ እውን ትዛረብ፡፡ ሎሚ ጃናቭ ዝተፈላለየ ምግቢታት ምምጋብ ዘሕጉሶ ኮይኑ ምግቡ ኣብ 20 ደቒቓ ምውዳእ ይኽእል እዩ፡፡ ብሽክለታ እውን ብግቡእ የሽከርክር፡፡


መኪና ኣደኡ ኣተሲኡ ዝዘወረ ወዲ ኣርባዕተ ዓመት ሆላንዳዊ ህጻን ኣዘራራቢ ኮይኑ

ወዲ ኣርባዕተ ዓመት ሆላንዳዊ ህጻን ናይ ኣዲኡ መኪና ኣተሲኡ ድሕሪ ምዝዋሩ መጻኢኡ ተወዳዳሪ ቅድድም መካይን 'ፎርሙላ ዋን' ክኸውን ከም ዝኽእል ይዝረበሉ ኣሎ። ብመሰረት ሓበሬታ ፖሊስ ከተማ ኡትሪኽት እቲ ብጃማ ለቢሱ ዝነበረን ህጻን ብቐዳም'ዩ ንኽልተ ተጸጊዐን ዝነበራ መካይን ድሕሪ ምህራም ጥራይ እግሩ ኣብ ጽርግያ ክኸይድ ተራእዩ። እቲ ቈልዓ በቲ ቀዝሒ ንበይኑ ኣብ ጽርጊያ ከኸይድ ብምርኣዮም ዝተሻቐሉ ሰባት ናብ ፖሊስ ብምድዋል ሓበሬታ ሂቦም። ፖሊስ ብኢንስታግራም ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ በቲ ፍጻመ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዝበጽሐ ጉድኣት ከም ዘየለ ድሕሪ ምግላጽ፡ እቲ ቈልዓ፡ ብቐዳም ኣቡኡ ናብ ስራሕ ምስ ከደ ናይ ኣዲኡ ናይ መኪና መፍትሕ ብምሓዝ "ተዛዊረ ክመጽእ" ብምባል ከም ዝነቐለ ሓቢሩ። ፖሊስ ሓበሬታ በጺሕዎ ናብቲ ከባቢ ምስ ተንቀሳቐሰ፡ ንኽልተ ተጸጊዐን ዝነበራ መካይን ዝሃረመት ሓንቲ መኪና ኣብ ማእከል ጽርጊያ እዩ ረኺቡ። እታ መኪና ብስም ኣደ እቲ ህጻን ዝተመዝገበት ምዃና ዘረጋገጹ ኣባላት ፖሊስ፡ ናብ ኣዲኡ ቴለፎን ደዊሎም። ነታ ቴለፎን ነቲ ቈልዓ ምስ ኣቐበልዎ መኪና ከም ዝዝውር ዘሎ ዘስምዕ ድምጽን ምንቅስቓስ ናይ ኣእዳውን ይገብር ምንባሩ እቶም ኣባላት ፖሊስ ገሊጾም። "ሽዑ መራሒ እታ መኪና፡ እቲ ቆልዓ ክኸውን ከም ዝኽእል ገሚትና" ይብል እቲ ካብ ፖሊስ ዝተረኽበ ሓበሬታ። እቲ ወዲ ኣርባዕተ ዓመት ቈልዓ ናብ መደበር ፖሊስ ምስ ተወሰደ ኣዲኡ ክሳዕ እትመጾ ውዑይ ዝስተ ነገርን መጻወቲ ባምቡላን ከም ዝተዋሃቦ ፖሊስ ገሊጹ። ብድሕሪኡ ናብቲ ቦታ ሓደጋ ብሓባር ብምኻድ፡ እታ መኪና ከመይ ከም እትሰርሕ ከርእዮም ሓቲቶምዎ። እቲ ኣዲኡ "ኣስተውዓሊ" ምዃኑ እትዛረበሉ ቆልዓ፡ ንማዕጾ እታ መኪና ብመፍትሕ ከፊቱ ኣብ መወልዒ ናይ ሞተር ድሕሪ ምግባር ኣእጋሩ ኣብ ፍሪስዮነን ፍሬኖን ከም ዘቐመጠ ፖሊስ ሓቢሩ። ወለዲ መፍትሕ ናይ መኪና ደቆም ኣብ ዘይረኽብዎ ስፍራ ከቐምጡ'ውን መኺሩ።


መጥቃዕቲ ቴክሳስ፡ ኣብ ጽባሕ መጥቃዕቲ ክትዕ ዝለዓሎ ዘሎ መሰል ዋንነት መሳርሒታት ኲናት ኣመሪካ

እቲ ትማሊ ኣብ ሓደ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝተፈጸመ፡ 19 ህጻናትን 2 ዓበይትን ዝተቐተሉሉ መጥቃዕቲ  ነቲ ኣብ መሳርሒ ኲናት ቁጽጽር ሕጊ ይውጻእ ኣይውጻእ ዝብል ክርክር መሊሱ ኣበራቢሩዎ ኣሎ። እንተኾነ እዚ ክትዕ ዝረብሕ ለውጢ ዘምጽእ ኣይመስልን። እቲ ክርክር ፖለቲካውን ባህላውን ፍልልያት ዝማዕበልሉ ብምዃኑ እውን ዝረብሕ ለውጢ ክርከቦ ኣጸጋሚ እዩ። ኣብ መብዛሕቲኡ ክፋል ኣመሪካ ኣጽዋር ኲናት ምውናን ልሙድ ነገር እዩ። ከም ካልኦት ሃገራት ፍሉይ ነገር ወይ ዘፍርሕ ነገር ተገይሩ ኣይውሰድን - ኣካል መዓልታዊ ህይወት እዩ። ኣስታት 80 ሚልዮን ዝኾኑ ኣመሪካውያን ወነንቲ መሳርሒታት ኲናት ፡ ነጻነቶምን ንብረቶምን ዝሕልዉሉ መከላኸሊ ከም ዝኾነ እዮም ዝኣምኑ። ኣብ መገድን መንበሪ ኣባይትን ከይተረፈ ዕጥቂ ሒዞም ዝዘምቱ ጓሓሉ ኣብ ዘለዉዋ ሃገር ፡ ኣጽዋር ኲናት ምሓዝ ኣድላዪ ከም ዝኾነ እዮም ብዙሓት ሰባት ዝኣምኑ። ኣመሪካ ኣጽዋር ኲናት ብብዝሒ ዝርከበላ ሃገር ብምዃና፡ እዞም መሳርሒታት ኣብ ኢድ ገበነኛታት ከይኣትዉ ምግባር ዝከኣል ኣይኮነን። በዚ ድማ እቲ ገበነኛ ዘይኮነ ሰብ እውን ኣጽዋር ኲናት ክሕዝ ኣለዎ ዝብል ክትዕ'ዩ ዝለዓል። ሕጊ ኣመሪካ መሳርሒ ኵናት ናይ ምውናን መሰል ይፈቅድ እዩ። ኮይኑ ግና እቲ ቅድሚ 250 ዓመት ንዝነበረ ህዝባዊ ዓመጽ ምኽንያት ብምግባር ዝወጽአ ሕጊ ንምንታይ ክሳብ ሐዚ ተቐባልነት ረኺቡ ቀጺሉ ዝብል ግልጺ ኣይኮነን። ነጻነትን ንዓርስኻ ናይ ምክልኻል መሰልን ኣመሪካውያን ንዓዶምን ንኽብሮምን ዝርእዩሉ ቀንዲ መነጽር እዩ። ካብቶም ንዋንነት ኣጽዋር ዝድግፉ፡ 'ናሽናል ራይፍል ኣሶስየሽን' ዝተባህለ  ሃብታም ማሕበር ሓደ እዩ። እንተኾነ ብዙሓት ዜጋታት እውን ይድግፍዎ እዮም። ንብዙሓት ኣጽዋር ናይ ምውናን መሰል ልክዕ ከም ናይ ምዝራብ ነጻነት ስለ ዝቑጸር፡ ምኽልካል ዋንነት መሳርሒ ኲናት ናይ ሓደ ኣመሪካዊ መሰል ከም ምጥሓስ ድም እዩ ዝረኣይ። ኮይኑ ግና ኣብ ጽባሕ ከምቲ ኣብ ቴክሳስ ዝተፈጸመ ዓይነት ዘሰምብድ መጥቃዕቲ ናብ ክትዕ ይመጽእ። ኣብ 2012 ሓደ ዕጡቕ ሳንዲ ሁክ ኣብ ዝተባህለ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ጠኒኑ ብምእታው 20 ህጻናትን 26 ዓበይትን ቀቲሉ። ሽዑ እውን ከምቲ ናይ ሕዚ እቲ ኣብ ዋንነት ኣጽዋር ሕጊ ክወጽእ ዝጽውዕ ምንቅስቓስ ዓብዪ ደገፍ ረኺቡ ነይሩ። ፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ኣብ ዘበነ ስልጣኑ ኣብ ውሱናት ዓይነታት ኣጽዋር ኲናት ቁጽጽር ንምግባር ዘኽእል ሕጊ ከጽድቕ ቃል ኣትዩ ነይሩ። ገሊኦም ስጉምቲታት ብገለ ኣባላት ሪፐብሊካን'ኳ ተቐባልነት ረኺቦም እንተነበሩ ካብ ኮንግረስ ሓሊፎም ክወጽኡ ኣይከኣሉን። ስድራ ግዳያት ቤት ትምህርቲ ሳንዲ ሁክ ነቲ ኤኣር-15 ዝተባህለ ጠበንጃ ዘፍርይ ትካል ኣብ 2012 ዝኸሰስዎ ኮይኖም፡ ነቶም 9 ስድራ ግዳያት 73 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍሎም ሎምዘበን ተሰማሚዖ ኣለው። እንተኾነ ኣብዚ እዋን ብዙሓት ኣመሪካውያን በቲ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ብመሳርሒታት ኲናት ዝፍጸም መጥቃዕቲታት የማርሩ ኣለው። ኣብ 2020 ልዕሊ 4300 ትሕቲ 18 ዓመት ዕድሚኦም ኣመሪካውያን ምስ ኣጽዋር ኲናት ብዝተሓሓዝ ሞይቶም እዮም። ብተወሳኺ ብመሳርሒታት ኲናት ብዝተበጽሖም መጥቃዕቲ 50 ፖሊስ እውን ሞይቶም። እንተኾነ ከምቲ ኣብ 1996 ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ድሕሪ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እታ ሃገር ዝኾነ ዓይነት ናይ ውልቀ ሽጉጥ ዝኸልከለቶ፡ ኣብ ኣመሪካ ክፍጸም ኣይትጸበዩ ይበሃል ኣሎ። ኣብ ዝቕጽሉ መዓልቲታት ብዛዕባ እንታይ ዓይነት ሽጉጥ ንመን ይሸየጠሉ እምበር እቲ መሰል ይከልከል'ዶ ኣይከልከል ዝብል ክትዕ ኣይሕሰብን።


ንብዙሓት ዘንበዐ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣብ ለይታዊ ትልሂት ዝሞቱ ዕሸላት መናእሰይ

ስነ ስርዓት ቀብሪ ናይቶም ብዘይተፈለጠ ኩነታት ኣብ ሓደ ለይታዊ ትልሂት ደቡብ ኣፍሪቃ ሞይቶም ዝተረኸቡ ዕሸል መናእሰይ ብኸቢድ ሓዘንን ጓህን ተሰንዩ ተፈጺሙ። ፕረዚደንት እታ ሃገር ሲሪል ራማፎዛ ሓዊሉ ሓያሎ ሰባት ኣብ ዝተረኸቡሉ፡ 19 ጥርሖም ናይ ሬሳ ሳንዱቓት ኣብ ቅድሚ ሓዘንተኛታት ክቕመጡ ተገይሩ። እቶም ኣፍላ መንእሰያት ቅድሚ ዓሰርተ መዓልቲ፡ ምውዳእ ፈተና ፍርቂ ዓመት ምኽንያት ብሓባር ኣብ ሓደ እንዳ ለይታዊ ትልሂት ይዘናግዑ ነይሮም። ካብቶም ግዳያት ብዕደመ ዝነኣሰት፡ ጓል 13 ዓመት ህጻን ነይራ። ምኽንያት ሞት እቶም መንእሰያት ዛጊድ ኣይተገለጸን፤ እንተኾነ መርመርቲ ግና ገለ ነገር ኣጫንዮም ወይ በሊዖም ከምዝኾኑ ገሊጾም። እቲ ዘጋጠመ ሃንደበታዊ ሓዝንን ድንጋጸን፡ ኣብታ ትሕቲ ዕድመ መናእሰይ ብበዝሒ ኣልኮላዊ መስተ ዝሰትዩላን ብምዝንጋዕ እትፍለጥን ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣልኮላዊ መስተ ምስታይ ዝፍቀደሉ ዕድመ ካብ 18 ናብ 21 ክብ ክብል ዝግበር  ጻውዒት ክሕይል ገይሩ ኣሎ። ፎቶ ናይቶም ግዳያት ዝተለጠፈሎም ናይ ሬሳ ሳናዱቕ፡ ኣብ ሓደ ዓቢ ዳስ ከተማ ኢስት ለንደን ሓዘንተኛታት ክርእይዎም ተገይሩ። ካብቶም ግዳያት እቶም ክልተ ተቐቢሮም እዮም። ሓንቲ ጸሊም ዝተኸደነት ኣዶ፡ ርእሳ ሒዛ “ወደይ በቃ ከይዱ” እናበለት እንትትበኪ ትስማዕ። ፎቶ ናይቶም ግዳያት ዝተሓተመሎም ቲሸርትታትን ናይ ቤት ትምህርቲ ደንቢ ክዳንን ዝለበሱ ተምሃሮ እውን ተኻፈልቲ እቲ ስነ ስርዓተ ቀብሪ ነይሮም። ኣመሓዳሪ ግዝኣት ኢስተርን ኬፕ፡ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ብሞት እቶም ኣፍላ መናእሰይ    ከምዝሓዘኑ ዝገለጸ ኮይኑ፡ ስድራ እቶም ግዳያት ድማ ህይወት ታሪኽ ናይቶም ግዳያት በቢተራ ኣንቢቦም። “ብሞትካ ተደናጊርና፤ ኣብ ብሩህ መጻኢኻ፡ ቤተሰብካ ካብ ድኽነት ክተውጽኦም፡ ተስፋ ጌርና ኔርና።  ንስኻ ግን ተሸሪብካ” ካብ ሓደ ቤተሰብ ናይቶም ግዳያት ዝተሰምዐ እዩ። ቤተሰብ ካልእ  መዋቲ ድማ ንፕረዚደንት ራማፎዛ እናረኣየ “ክቡር ፕረዚደንት፡ ደኺሙና እዩ ዘሎ፤ እቲ ጸሊም ማሕበረሰብ ኣብ ቅድሚ ዓይንና ይጠፍእ እዩ ዘሎ” ኢሉ። ምኽንያት ሞት እቶም ሰገናት ዘይምግላጹ ድማ ኣብ ስድራቤታት ቁጠዐን ተስፋ ምቑራጽን ፈጢሩ እዩ። መርመርቲ ኣብቲ እቶም ግዳኣት ዝሞቱሉ ‘ኢንዮበኒ ታቨርን’ ዝተባህለ እንዳ ለይታዊ ትልሂት፡ ንኣርባዕተ መዓልቲ ምርመራ ኣካይዶም። እንተኾነ ዛጊድ ምስቲ ሓደጋ ብዝተኣሳሰር ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ ሰብ የለን። እቲ እንዳ ለይታዊ ትልሂት ብጊዝያውነት ዝተዓጸወ ኮይኑ፡ ፍቓድ መሸጢ ኣልኮል እቶም ወነንቲ ድማ ተሰሪዙ። ሚኒስተር ፖሊስ እታ ሃገር ብወገኑ፡ ግቡእ ስጉምቲ ከምዝውሰድ ነቶም ሓዘንተኛታት ኣረጋጊጹ።


ሰኔጋል፡ ኣብ ሆስፒታል ዝተላዕለ ባርዕ ሓዊ 11 ሓደሽቲ ዝተወለዱ ዕሸላት ቀቲሉ

ትማሊ፡ ኣብ ሰኔጋላዊት ከተማ ቲቫዎኔ ኣብ ዝርከብ ሓደ ሆስፒታል ዝተልዓለ ባርዕ ሓዊ፡ 11 ሓደሽቲ ዝተወለዱ ዕሸላት ከም ዝቐተለ ፕረዚደንት እታ ሃገር ገሊጹ። ማኪ ሳል ኣብ ትዊተሩ ከምዝሓበሮ፡ እቲ ባርዕ ኣብ ክፍሊ መዋልዳን ሆስፒታል ማሜ ዓብዱ ዓዚዝ ዳባክ እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ፕረዚደንት ብሰንኪ እቲ ሓደጋ ንሚኒስተር ጥዕና'ታ ሃገር ዓብዱላየ ዲዩፍ ሳር ካብ ስልጣኑ ኣባሪርዎ። ሚኒስተር ዓብዱላየ ሳር፡ እቲ ኣብ ከተማ ቲቫውነ ዘጋጠመ ዘሕዝን ክስተት ስዒቡ፡ ብዋና ዳይረክተር እቲ ሚኒስትሪ ኰይና ዝጸንሐት ማሪ ከሚሰ ንጐም ንድየ ተተኪኡ'ሎ። እቲ ኣብ ሆስፒታል ቲቫውነ ዝርከብ ክፍሊ ዕሸላት ብሰንኪ ጸገማት ኤሌክትሪክ ምዃኑ ዝተገልጸ ሓደጋ ባርዕ'ዩ ተቓጺሉ። ፕረዚደንት መኪ ሳል፡ ንሰለስተ መዓልቲ ሃገራዊ ሓዘን ኣዊጁ፣ ጠንቂ'ቲ ሓደጋ ኸኣ ክምርመር ኣዚዙ'ሎ። ብዘይካ'ዚ እቲ ፕረዚደንት፡ ዝመጽእ ሰንበት ናብ ቲቫውነ ብምብጻሕ ምስ ቤተሰብ እቶም ዕሸላት ክራኸብን ከጸናንዖምን ትጽቢት ይግበር። ኣገልግሎት ጥዕና ሰኔጋል፡ ብጸገማት ሰራሕተኛታት፡ ትሕተ-ቕርጺ፡ መሳርሕታትን ፋይናንስን ዝተሃሰየ ጽላት ምዃኑ ብዙሓት ተዓዘብቲ ይዛረቡ። እታ ኣብ ዞባ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝሓሸ ሆስፒታላት ከም ዘለዋ ዝንገረላ ሃገር፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብዚ እዋን ብተኸታታሊ ዝረአ ዘሎ ሞት ኣዴታትን ዕሸላትን ስክፍታታት ፈጢሩ ከም ዘሎ ይንገር። እቲ ካብ መዝነቱ ተባሪሩ ዘሎ ሚኒስተር ጥዕና፡ ኣብ እዋን ሓደጋ ኣብ ጀኔቭ ስዊዘርላንድ ንኣኼባ ገይሹ ምንባሩ ዝተፈልጠ ኰይኑ፡ ነቲ ኣኼባ ኣወንዚፋ ከም ዝምለስን ጠንቂ'ቲ ሓደጋ ምጽራይ ይግበረሉ ምህላውን ገሊጹ ነይሩ። ሰኔጋላውያን በቲ ዘሕዝን ክስተት ዝተሰመዖም ቊጠዐ ብመገዲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክገልጹን ኣብ ጉዳይ ስርዓተ ጥዕና እታ ሃገር ቅሬታኦም ከስምዑ ቀንዮም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ውን፡ ሊንጉረ ኣብ ዝተባህለት ኣብ ሰሜናዊት ከተማ ሰኔጋል ኣብ ዝርከብ ክፍሊ መወልዳን ሓደ ሆስፒታል፡  ተመሳሳሊ ጠንቂ ብዘስዓቦ ባርዕ ሓዊ፡ ኣርባዕተ ዕሸላት ምማቶም ይዝከር።


ክድሕን እናተኻእለ ንስንክልና ዘቃልዕ ምጥዋይ እግሪ

ሄለን* ናይ ጥንሲ ግዜኣ ካብቶም ዝቐደሙ ዘሕለፈቶም እዋናት ጥንሲ ዝተፈለየ ኣይነበረን። ስሩዕ ክትትል ሕክምና ጥንሲ ገይራ'ያ። ኣብ ሆስፒታል ክኣ ኣቤል* ኢልና እንጽውዖ ወዳ ብሰላም ተገላጊላ። ድሕሪ ወሊድ'ውን ግቡእ ክትትል ሕክምና ገይራ ናብ ገዛኣ ተመሊሳ። "ኣብ ሕክምና እየ ወሊደ። ዝዀነ ኣካል ምንም ኣይበለንን” ብምባል ዛንታኣ ትጅምር። ኣብ ገዛኣ ምስ በጽሐት ስድራን ጐረባብትን ብዕልልታ ተቐቢሎማ። ሓድሽ ኣባል ስድራ ስለ ዝመፅአ፡ እቲ ገዛ ብናይ ሓጎስ ሃዋሁ ተመሊኡ። ሓራስ ሄለን፡ ንውላዳ ነብሱ ንምሕጻብ ተዳልያ፣ ኣይጸገማን። ከተጥብዎ እንከላ ግን ብዝግባእ ኣስተውዒላቶ። “እግሩ ርእየዮ። ቅድሚ ሕዚ ከምዚ ዝበለ ነገር ርእየ ኣይፈልጥን” ትብል። “ብዙሕ ነገር ርእየ እየ” ትብል ሄለን እግሪ ወዳ ዝተዓጻጸፈ (ዝተጠወየ) ምዃኑ ግር ኢሉዋ። “ብጣዕሚ እየ ሰንቢደ። ደጋጊመ እግሩ ክዝርግሖ ፈቲነ፤ ለውጢ የለን” ትብል። ዝተዓጽፈ እግሪ ብእንግሊዘኛ፡ ‘ክሌፍት ፉት’ ብዝብል ይፍለጥ። እዚ፡ ጸገም ኣዕጽምቲ፡ ጅማውትን ዝኣመሰሉን ኰይኑ፡ ኣብ ግዜ ወሊድ ዝርአ ጸገም'ዩ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ዳይሬክተር ሆፕ ዎክስ ኢንተርናሽናልን በዓል ሞያ ፊዚዮቴራፕን እንዳሻው ኣበራ፡ እዚ ጸገም “ብተፈጥሮ ዝመፅእ ኰይኑ፡ እግሪ ናብ ውሽጥን ናብ ታሕትን ዝዓፅፍን ዝጠውን እዩ” ይብል። ምዕፃፍ (ምጥዋይ) እግሪ ኣብ ህፃናት ዘጋጥመሉ ምኽንያት ግን ኣይፍለጥን። እቲ በዓል ሞያ፡ “ገገሊኡ ምስ ጥንሲ የተሓሕዞ። ካልኦት ድማ እታ ኣደ ኣብ እዋን ጥንሲ እንተወዲቓ ወይ ድማ መግቢ ወይ ከኒና ብዘይምውሳዳ ከጋጥም ይኽእል እዩ ዝብሉ ኣለዉ። እዚ ግን ጌጋ እዩ" ብምባል መንቀሊኡ ከም ዘይፍለጥ የረድእ። ወሲኹ፡ ‘‘ካብ ዘርኢ ከይበሃል፡ ካብ ውሉድ ወለዶ ኣይመሓላለፍን። ካብ ትነብረሉ ከባቢ ከይበሃል ድማ እዚ ፀገም ኣብ ሓደ ከባቢ ኣብ ብዙሕ ሰብ ኣየጋጥምን’’ ዝብል ኣቶ እንዳሻው፡ ስለዝዀነ እዩ ድማ መበገሲኡ ዘይፍለጥ ኢሉ። ምዕፃፍ (ምጥዋይ) እግሪ ኣብ ሓደኡ እግሪ ጥራይ ከጋጥም ይኽእል። መብዛሕትኡ ግዜ ግን ኣብ ክልቲኡ እግሪ’ዩ ዘጋጥም። ኣቤል ፀጋማይ እግሩ’ዩ ተጠውዩ። ወላዲቱ ሄለን፡ “የማናይ እግሩ ደሓን’ዩ። እቲ ካልኣይ ግን ልክዕ ኣይኮነን” ትብል። እዚ ዝተዓፀፈ እግሪ እቲ ህፃን እናዓበየ ክኸይድ እንከሎ ክስጕም ኣየኽእሎን። በዚ ከኣ፡ ሓደ ሓደ ሰባት እናተፍሓዅ ክኸዱ ይግደዱ። እዚ፡ ምንቅስቓስ ይድርት፣ ደሓር ድማ ነባሪ ዝዀነ ጸገም መነባብሮ የስዕብ። በዚ ምኽንያት፡ ዘይተደለዩ ማሕበራዊ፡ ስነ-ልቦናውን ቁጠባውን ጸገማት ይፍጠሩ። ኣቶ እንዳሻው፡ “እዚኦም፡ እግሮም ብንቡርን ልክዕን መገዲ ምስ ዝዓበየ ህጻናት ክተወዳድሮም እንከለኻ ይፍለ እዩ። ምስጓም ይዅን ምጉያይ ይኸብዶም'ዩ፡” ይብል። ኣብ ሕንጦታት ዘጋጥም ምጥዋይ እግሪ ናይ ኣፈጣጥራ ጸገም ስለ ዝዀነ፡ ዝዀነ ዓይነት ጥንቃቐ ብምግባር ምክልኻል ኣይከኣልን። ይዅን’ምበር እዚ ጸገም ኣብ ግዜ ጥንሲ ምፍላጥ ይከኣል'ዩ። ብፍላይ ኣብ ካልኣይ ርብዒ ዓመት ክትትል ወሊድ ናይቲ ጥንሲ፡ እግሪ ብኣልትራሳውንድ ይርአ’ዩ። ኣብዚ እዋን ነዚ ጸገም ብምፍላይ ወለዲ ብስነ-ልቦና ድሉዋት ኰይኖም ክፀንሑ ይግበር፤ ዝዀነ ዝወሃብ ሕክምና ግን የለን። ምጥዋይ እግሪ ከይፍጠር ምክልኻል'ኳ እንተዘይተኻእለ፡ ቈልዑ ምስ ተወለዱ ብዝወሃብ ሕክምና ግን፡ ፍቱን መፍትሒ ምሃብ ይከኣል። እዚ ጉዳይ፡ ብቕልጡፍ ምስ እትፈልጦ በዓልሞያ ሕክምና ከም ዝተዛረበትሉ እትገልጽ ሄለን፡ “ብጣዕሚ ቀሊል’ዩ፤ ክድሕን ዝኽእል’ዩ ኣይትሰንብዲ ኢሉኒ” ትብል። ናብ ሕክምና ምስ ከደት ዝረኣየቶ ግን ኣይኣመንትን። “ናይ ወደይ ጸገም ጥራሕ ይመስለኒ ነይሩ። ካብ ናተይ ብዝገደደ ዝተጐድኡ ብዙሓት ቈልዑ ርእየ። ኣብ ክልቲኡ እግሮም ዝተጎድኡ 'ውን ርእየ፤ ልዕለይ ዝሓዘኑ ሰባት ርእየ፤ ኣነ ንእኦም ርእየ ተጸናኒዐ፤ ግን ከኣ ሓዚነሎም፡” ብምባል ትዝክር። ሄለን ወዳ ከም ዝድሕን ተነጊርዋ፤ ብተመሳሳሊ መገዲ ዝደሓኑ ህጻናት ምርኣያ ድማ ተስፋ ኣስኒቕዋ። “ፖንሴቲ ሜላ ሕክምና እዩ። ኮንሰርቫቲቭ ዝበሃል ብዘይመጥባሕቲ ዝፍፀም ዓይነት ሕክምና’ዩ። ብመንጽር ወጻኢ ድማ ንዅሉ ተበፃሒ ብዝኾነ መልክዑ ዝቐርብ’ዩ” ይብል ኣቶ እንዳሻው። እዚ ሕክምና ብጀሶን ጫማን ዝካየድ በዓል ክልተ ደረጃ መስተኻኸሊ ድጋፍ እዩ። ፈለማ ነቲ ዝተጠወየ እግሪ ቀጥ ብምባል ብጀሶ ይተሓዝ፤ ካብኡ ድማ ጅማት ናይ ምስትኽኻል ሕክምና ይግበር። እዚ ሕክምና ካብ ሓሙሽተ ክሳብ ሸሞንተ ሰሙን ይወሃብ። እቲ ጀሶ ድማ ሰሙናዊ ይቕየር። ኣብ መወዳእታ ድማ ንእሽተይ ሕክምና ቃንጃ ብምሃብ ይዛዘም። ቀጺሉ ናብ ኣካላዊ ድጋፍ ወይ ናይ ጫማ ሕክምና የምርሕ። እዚ ናይ ጫማ ሕክምና ብጀሶ ዝተስተኻኸለ እግሪ ‘ንምክልኻልን ንምሕላውን’ ዝወሃብ እዩ። ብጀሶ ጥራሕ ዝተወሃበ ሕክምና ዘተኣማምን ኣይኮነን። “እቲ ጸገም ተመሊሱ ክመጽእ ዘለዎ ዕድል ሰፊሕ እዩ” ዝብል ኣቶ እንዳሻው፡ ነዚ ተባሂሉ ዝተሰርሐ ጫማ ነቲ ዝድሓነ እግሪ ‘ንምሕላውን ንምክልኻልን ይወሃብ” ይብል። ኣቤል’ውን ብኸምዚ መገዲ’ዩ ሕክምናኡ ወዲኡ። “የንፋሑኽ’ዩ ነይሩ፡ ደሓር ወንበር ተደጊፉ ክስጕም ጀሚሩ” ትብል ሄለን። እዚ ሕክምና ብቕልጡፍ ኣብ ውሽጢ ፈላሞት 15 መዓልታት ክጅመር  ከም ዝግባእ ሰብ ሞያ ይምዕዱ። መዓልታት እንተወሲኹ ግን፡ ውጽኢታውነት እቲ ሕክምና’ውን እናነከየ ይኸይድ። መጠን ወሊድ ልዑል ኣብ ዝኾነለን ከባቢታት ምጥዋይ እግሪ ከም ዝዛይድ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ብደረጃ ዓለም ዓመታዊ ልዕሊ 2 ሽሕ ቈልዑ እግሮም ተዓፂፉ ይውለዱ። ካብዚኦም እቶም ሰማንያ ሚእታዊት ትሑትን ማእከላይን ኣታዊ ኣብ ዘለወን ሃገራት ዝውለዱ’ዮም። ምኽንያት ናይዚ ቁጠባ ዘይኮነስ፡ ኣብዘን ሃገራት መጠን ወሊድ ልዑል ብምዃኑ’ዩ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ካብ ዝውለዱ 800 ቈልዑ፡ ኣብቲ ሓደ እዚ ፀገም ይኽሰት። ኣብ ኢትዮጵያ በብዓመቱ ኣስታት 5 ሽሕ ቈልዑ እግሮም ተጠውዩ ይውለዱ። እዚ ኣሃዝ ካብ ናይጄርያ ቀፂሉ፡ ኣብ ኣፍሪካ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝስራዕ’ዩ። ክልላት ኣምሓራን ኦሮምያን ድማ ብብዝሒ እግሮም ዝተጠወዩ ቈልዑ ምውላድ ኣብ ቅድሚት ዝስርዓ ክልላት እየን። ምጥዋይ እግሪ ኣብ ዘጋጥመሉ ዝበኽዩ፡ ዝስምብዱን ዝሻቐሉን ሰባት ብዙሓት’ዮም። ኣቶ እንዳሻው፡ “እዚ ጸገም እንከጋጥም ‘ኣምላኽ እንታይ ገይረዮ’የ? ተረጊመ ድየ’? ዝብሉ ኣለዉ። ንደቈም ዝሓብኡ’ውን ውሑዳት ኣይኮነን። ምስ እምነት ዘዛምድዎ ሰባት እውን ኣለዉ። ብሰንኪ'ዚ ደቈም ናብ ማእከላት ሕክምና ምውሳድ ይፈርሑ። ‘ናብ ሕክምና እንተመፂአ ሰባት ክሓምዩኒን ከውርዩለይ’ዮም’ ዝብል ስግኣት ኣሎ” ይብል። “ናብ ገዛይ ዝመጽኡ ሰባት ኣብ ወደይ ዘጋጠመ ነገር ክነግሮም ከለኹ ብጣዕሚ’ዮም ዝስምብዱ” እትብል ሄለን፡ “ብፍላይ ጀሶ ምስ ተኣሰረሉ ሰንቢዶም'ዮም ዘሰንብዱኻ። ወይ ክሓቑፍዎ ኢሎም ይርእይዎ እሞ፡ ‘እንታይ ኰይኑ?’ ይብሉ። ምንም እየ ዝብሎም። ሓደ ሓደ ግዜ ከልዕልዎ እንከለዉ ስለ ዝኸብዶም ስፖርት ይሰርሕ ኣሎ እብሎም” ኢላ ። ኣቶ እንዳሻው፡ ጐኒ ጐኒ ሕክምና፡ ነዚ ኣመለኻኽታ እዚ ንምቕራፍ ግንዛበ ንምፍጣር ይሰርሑ ከም ዘለዉ ይገልፅ። ሆፕ ዎክስ ዓለምለኸ ትካል ረድኤት ኮይኑ ብቐንዱ ኣብ ምጥዋይ እግሪ ይሰርሕ። እዚ ኣብ ኣፍሪቃን ኤሽያን ኣድሂቡ ዝሰርሕ ሆፕ ዎክስ፡ ነዚ ጸገም ብቕልጡፍ ብምልላይ ሕክምና ይህብ። እዚ ጸገም ካብ ስድራ፡ ካብቲ ግዳይን ሃገርን ንምውጋድ ድማ ንዝሓለፉ 13 ዓመታት ሰሪሑ’ዩ። እዚ ሕክምና ካብ 2009 ክሳብ 2019 [ኣ.ኣ] ኣብ ሆስፒታል ኪዩር ክወሃብ ዝፀንሐ ኮይኑ፡ ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ድማ ፍቓድ ኣውጺኡ ይንቀሳቐስ ኣሎ። ኣብዚ እዋን ምስ 48 መንግስታዊ ትካላት ጥዕና ምስራሕ ዝጀመረ ሆፕ ዎክስ፡ ኣብ ኵለን ክልላትን ምምሕዳር ከተማታትን ይንቀሳቐስ። ነተን ትካላት ጥዕና ድማ ብስልጠና፡ ናውቲ ሕክምናን ካልእን ይሕግዝ። “ሓደ ሓደ ሰባት ድሕሪ ፈላማይ ሕክምና ይጠፍኡ። ንሕና ድልዱላት/ጥዑያት ቈልዑ ክህልው ኢና ንደሊ። ዝመሃሩ፡ ንርእሶም ዝኽእሉን ተረከብቲ ሃገርን ቈልዑ ንምፍጣር ኢና ንሰርሕ” ይብል ኣቶ እንዳሻው። ኣብዚ እዋን፡ እዚ ኣገልግሎት ሕክምና ኣብ 48 ክሊኒካት ብምሃብ ዝርጋሐኡ ናብ 50 ሚእታዊት ዝደየበ ኰይኑ፡ ኣብ 2030 ድማ ምሉእ ብምሉእ ንምጥፋኡ ዓሊሙ ኣሎ። ሄለን፡ ወዳ ኣቤል ደው ኢሉ ክኸይድ’ዩ ዝብል ተስፋ ስለ ዘይነበራ፡ “እቲ ጫማ ንድሕሪት ይጐቶ ስለ ዝነበረ፡ ፈሪሐ ነይረ” ትብል። ሄለን ናብ ሕክምና ቀልጢፋ ብምኻዳ ግን፡ ሕዚ ኣቤል ሕጕስን ጥንኩርን ቈልዓ ኰይኑ ኣሎ፤ ከም ልቡ ይስጕም፡ ከም ልቡ ይጐዪ።


ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ብዝፍጸሙ መጥቃዕታት ሽጉጥ ዝህነጹ ዘለው ቈልዑ ኣመሪካ

ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ኣመሪካ፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ብሽጉጥ ዝፍጸም መጥቃዕቲታት ኣዝዩ ዘሰከፍ እናዀነ ይመጽእ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን፡ ወዲ 18 ዓመት ሳልቫዶር ራሞስ ኣብ ቴክሳስ ኣብ ዝርከብ መባእታ ቤት ትምህርቲ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ፡ 19 ህጻናትን ክልተ መምሃራንን ተቐቲሎም። መባእታ ቤት ትምህርቲ ሮብ፡ ካብ ሸውዓተ ክሳብ ዓሰርተ ዓመት ዝዀኑ ቈልዑ ዝምሃርሉ ቤት ትምህርቲ'ዩ። እቲ ውልቀሰብ፡ ናይ ኢድ ሽጉጥን ኣውቶማቲክ ሽጉጥን ሒዙ ብግቡእ ዝተዓጥቀ ምንባሩ ይግለጽ። እንተዀነ፡ ኣብቲ ዕለት ኣብ ጥቓ 'ቲ ቤት ትምህርቲ ምስ ዝነበሩ ሓለውቲ ዶብ ፖሊስ ኣብ ዝነበረ ልውውጥ ተዅሲ ተሃሪሙ ሞይቱ። ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጐነጻዊ መጥቃዕቲታት ግን፡ ኣብ ህይወት ህጻናት ተምሃሮን መምሃራንን ኣመሪካ ዝፈጥርዎ ዘለው ጸቕጢ እንታይ'ዩ? እቶም ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝፍጸሙ ዘለው ቅትለታት፡ ኣብያተ ትምህርቲ ውሑሳት ምእንቲ ክዀና ስጕምታት ክውሰዱ ህዝባዊ ናዕቢ የለዓዕሉ'ለው። ድሕሪ'ቲ ኣብ ቴክሳስ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ሮብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ብርክት ዝበላ ኣብያተ ትምህርቲ እቲ ከባቢ፡ ኣብ ቀጽሪታተን ዝዋፈሩ ኣባላት ፖሊስ ከም ዝወሰኻ ገሊጸን ኣለዋ። ብ1999 ኣብ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ኮሉምቢን፣ ብ2007 ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቨርጂኒያ ቴክ፣ ብ2012 ኣብ መባእታ ቤት ትምህርቲ ሳንዲ ሁክ፣ ብ2018 ኣብ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ፓርክላንድ ተመሳሰልቲ መጥቃዕታት ምስ ተፈጸሙ'ውን፡ ከምዚ ዓይነት ስጕምታት ተወሲዶም ነይሮም። ብሰንኪ እዚኦም፡ 88 ንጹሃን ሰባት ተቐቲሎም'ዮም። ኣመሪካዊ ክኢላ መጥቃዕታት ኣብያተ ትምህርቲ ቼሪ ሌሮ ጆንሰን፡ "ነፍሲ ወከፍ ፍጻመ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ተመሃሮአን ልክዕ ኣብተን ካልኦት ኣብያተ ትምህርቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ከይወርዶምን ግዳያት ከይኰኑን ድሕነቶም ክሕሎ ከም ዝገብራ እየን ዝገልጻ" ይብል። ግዳያትን ኣጥቃዕትን [Victims & Offenders] ዝብል ጽሑፍ ዘዳለወ ጆንሰን፡ ከም ውጽኢቱ ዕጡቓት ዋርድያታትን ሰራሕተኛታትን ከይተረፈ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ሽጉጥ ሒዞም ክመጽኡ "ልሙድ" ኰይኑ'ሎ፡ ኢሉ። ኣብያተ ትምህርቲ ኣመሪካ፡ ከጋጥመን ንዝኽእል ህልቂት ድሉዋት'የን። እዚ ማለት፡ ብተደጋጋሚ ገምጋም ስግኣታት፣ ትልሚ ሓደጋ ህጹጽ እዋን፣ ጕጅለታት ቅልውላው ምህላውን መደባት ግብረመስልን ክህልው ከም ዝገበሩ ጆንሰን የረድእ። ሓደ ካብቶም ኣካታዕቲ ፖሊሲታት፡ ኣብ ልዕሊ 95 ሚእታዊት ኣብያተ ትምህርቲ ተግባራዊ ዝዀነ ፖሊሲ ልምምድ ምትኳስ ሽጕጥ'ዩ። እዞም ንዋዛ ተባሂሎም ዝካየዱ ልምምዳት፡ ገጹ ዝተሸፈነን ስኑዕ ሽጉጥን ዝሓዘ ሰብኣይ፡ ከምኡ'ውን ተራ ግዳያት ዘርእዩ ብናይ ሓሶት ደም ዝጠልቀዩ ተመሃሮ ዝሳተፍሉ'ዩ። እዚ፡ ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ሓደጋ ከስዕብ ከም ዝኽእል ዝገልጹ መጽናዕታት ይወጽኡ ኣለው። ሓንቲ ስድራ፡ "ጓለይ፡ ኣብቲ ልምምድ ተዅሲ ዝግበረሉ ሰዓት ኣብ ሽቓቕ ተሓቢኣ ነይራ። እዚ ብሰንኪ ዝፈጠረላ ሓያል ጭንቂ ሓደ ዓመት ምሉእ ኣብ ስነ ልቦናዊ ፍወሳ [ቴራፒ] ኣሕሊፋቶ፡" ኢላ። ወሲኻ፡ "ናብ ካልእ ሓድሽ ቤት ትምህርቲ ወሲደያ፣ እንተዀነ ሕጂ'ውን እቲ ጭንቀት መሊኡ ስለ ዘይገደፋ ኣብ ቤት ጽሕፈት ነርሳት ዘሎ ሽቓቕ'ያ ትጥቀም፡" ትብል። በዚ ልምምድ ተዅሲ ብ2019፡ ኣብ ኢንዲያና ዝርከብ ቤት ትምህርቲ፡ መምሃራንን ተምሃሮን ብመልክዕ መርሸንቲ ክቕተሉ ኣብ ዝተገብረ ምርኢት፡ መምሃራንን ተምሃሮን ስነ ልቦናዊ "ማህሰይቲ" ከም ዘሕደረሎምን "ብምስጋኦምን" ተነቒፉ'ዩ። ኣብቲ እዋን፡ ሰራሕተኛ ሃገራዊ ማእከል ቅልውላው ቤት ትምህርትን ብሞት ምፍላይን ዴቪቭ ስኮንፎልድ፡ "ቈልዑ ከም ግዳያት ኰይኖም ንኽዋስኡ፡ ናይ ሓሶት ደም ኣጠልቂኻ ኣብ መሬት ክድቅሱ ምግባር፡ ትርጕም ዘይብሉን ዘሰንብድን'ዩ" ኢሉ ነይሩ። እዚ፡ ንውጻእ መዓት ግሃዳዊ መጥቃዕታት ዝያዳ ሃሰያ ዘውርድ ከም ዝዀነ የረድእ። እዞም ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝፍጸሙ መጥቃዕታት፡ ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ግዳያትን ውጻእ መዓትን በሰላ ስለ ዝገድፉ፡ ብቕዓት ትምህርቲ እቶም መምሃራንን ተምሃሮን ከም ዝጸልዎ መጽናዕታት የመልክቱ። ካብዞም መጥቃዕታት ብህይወት ዝተረፉ ቈልዑ ምስቶም ተመሳሳሊ ክስተት ርእዮም ዘይፈልጡ መዛንኦም ክነጻጸሩ እንከለው፡ ካብ ትምህርቲ ናይ ምብኳር ዝንባለ ከም ዝህልዎም ክኢላታት ዩኒቨርሲቲ ዋሽንግተንን ፔንሲልቫኒያን ብ2021 ዘውጽእዎ መጽናዕቲ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ እቶም ቈልዑ ዩኒቨርሲቲ ኣትዮም ናይ ምምራቕን ቀልጢፍካ ስራሕ ናይ ምርካብን ዕድሎም ትሑት ምዃኑ ይሕብር። እዚ፡ ስድራቤታት ብሰንኪ እቶም መጥቃዕታት ካብ ዝነበርሉ ከባቢ ከም ዝርሕቁ ዝገብር፣ ቁጠባዊ ጽልዋታት'ውን ከም ዘሕድር ክኢላታት ቁጠባ ይዛረቡ። ዩኒቨርሲቲ ስታንፎርድ ዘካየዶ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ እቶም መጥቃዕቲታት ኣብያተ ትምህርቲ  ዝፍጸመሎም ከባቢታት ዝነብሩ ሕብረተሰብ፡ ትሕቲ 20 ዓመት መንእሰያት ዝወስድዎም ጸረ-ጭንቀት መድሃኒታት፡ ብ21 ሚእታዊት ወሲኹ። ኣብ ኢንስቲትዩት ስታንፎርድ ተመራማሪት ፖሊሲ ቁጠባ ማያ ሮዚን-ስላተር፡ "ኣብ እኩባት ሰባት ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ብተደጋጋሚ የጋጥሙ ኣለው፤ ንዓና ኸኣ ስምዒት ኣልቦ ይገብሩና ኣለው፡" ትብል። ወሲኻ፡ "ኣብ ኣመሪካ ህይወት ስለ ዝቕጽል፡ ምናልባት እቶም ውጻእ መዓት ናብ ንቡር ህይወቶም ክምለሱ ይኽእሉ። ግን፡ እቶም ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ብዋጋ ነፍሲ ወከፍ ዝሞተ ወይ ዝቘሰለ ሰብን ስድራቤቱን ክርኣዩ ይግባእ። ሕጂ'ውን ብዙሓት ተምሃሮ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ንዝፍጸሙ መጥቃዕታት ዝተቓልዑ ምዃኖም ኢና ንርኢ ዘለና፡" ኢላ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ፡ ኣብታ ሃገር 27 መጥቃዕቲታት ኣብያተ ትምህርቲ ተፈጺሞም። እዚኦም ጠንቂ ሞትን መቝሰልትን ኣስታት 67 ሰባት ኰይኖም'ዮም። ካብ 2018 ጀሚሩ፡ 119 መጥቃዕቲታት ኣብያተ ትምህርቲ ክፍጸሙ እንከለው፡ ብሰንኪ'ዚኦም ብውሑድ ሓደ ሰብ ይመውት ነይሩ። እዚኦም፡ ኣብ ህይወት ብዙሓት ጽልዋ የሕድሩ'ኳ እንተሃለው፡ ኣብ ጉዳይ ምቁጽጻር ዋንነት ብረት 'ታ ሃገር ግን ዝተኸፋፈለ ሓሳባት እዩ ዘሎ። ፖለቲከኛታት ሪፐብሊካንን ደገፍቶምን፡ ዋንነት ሽጉጥ ይድግፉ እዮም።


ኲናት ዩክሬን፡ 'ዓለመይ ብሚሳይል ሩስያ ዓንዩ'

ዩሪ ጎልደን፡ ገለ ነገራት ክገዝእ ኢሉ ናብ ሹቕ ውጽእ ምስ በለ'ዩ ናይ ምፍንጃር ወረ ሰሚዑ። ኣብ መእተዊ እቲ ዝነብረሉ ህንጻ ኮይኑ ድማ ፖሊስ ናብ ውሽጢ እቲ ብሓዊ ሃልሃል ዝብል ዝነበረ ህንጻ ንክኣቱ ከፍቅድሉ ይልምን ነይሩ። ናብቲ ንሱ ዝነብረሉ ገዛ ምስ በጽሐ፡ ኣስክሬን በዓልቲ ቤቱን ሓማቱን ተዘርጊፉዎ ጸኒሑዎ፤ ላዕለዎት ክፍልታት እቲ ህንጻ ብሚሳይል ሩስያ'ዮም ተሃሪሞም። ኣስክሬን ጓል ሰለስተ ወርሒ ጓሉ ኪራ ግን ጸኒሑ ስለ ዝተረኽበ፡ ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ብሰንበት ናብቲ ገዛ ምስ ተመለሰ እዩ ንመጀመርታ ግዜ ርእዩዎ። እቲ መጥቃዕቲ ሚሳይል፡ ብሰንበት 23 ሚያዚያ 2022 ኣብ ከተማ ኦዴሳ ዝበጽሐ እዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ስድራ ዝበጽሐ ሓደጋ፡ ኣብታ ክልተ ኣዋርሕ ጥራይ ብዘቑጸረ ኲናት ዝደቐቐት ዩክሬን ሓያል ቁጥዐን ጽልእን ፈጢሩ። ፕሬዝደንት ቮሎድሚር ዘሌንስኪ ብዛዕባ ቕትለት ህጻን ኪራ ክዛረብ እንከሎ ኣዝዩ ሓሪቑ ነይሩ። "እዛ ህጻን ከመይ ኢላ ንሩስያ ስግኣት ትኸውን? ህጻናት ምቕታል ሓድሽ ሃገራዊ ሓሳብ ፌደሬሽን ሩስያ ዝኾነ'ዩ ዝመስል" ብምባል እቲ መጥቃዕቲ ዝወጠኑን ዝፈጸሙን ኣካላት "ደቓሉ" ኢሉዎም። በቲ ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ ካልኦት ሓሙሽተ ሰባት'ውን ሞይቶም'ዮም። ዩሪ፡ ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተረፉ ነገራት እንተረኸብኩ ኢሉ ብሰንበት ናብቲ ዝዓነወ ገዝኡ ክኸይድ እንከሎ፡ ናይ ስእሊ ኣልበማት፣ ብኢድ ዝተጽሓፉ ወረቓቕትን ስብርባር ናይ ጓሉ ካሮሳን ረኺቡ። "ኣብቲ ገዛ ዝኾኑ ነገራት እንተገዲፈ ጉሓፍ ኮይኑ ሰባት ኣውጺኦም ክድርብዩዎ'ዮም። ግን ኩሉ ንዝኽርን ትዝታታተይን ክእክቦ'የ" ኢሉ። ንሱን በዓልቲ ቤቱ ቫሌሪያን ንትሸዓተ ዓመታት ብሓባር ጸኒሖም። "ኣብ ኩሉ ሓጎስ ትደሊ ነይራ፤ ኦዴሳ ትፈትዎ ከተማ ነይሩ። ኣብ ርክባት ህዝቢ ስለ ዝሰርሐት ምስ ብዙሓት ሰባት ክትዘራረብ፣ ክትርድኦም ትኽእል እያ። ንፍዕቲ ጸሓፊት ምንባራ'ውን የድንቖ። ጽብቕቲ ኣደን ኩሉ ዘማልአት መሓዛን ነይራ። ከምኣ ዝበለ ሰብ ምርካብ ንዓይ ኣጸጋሚ'ዩ። ፍጹም ሰብ ነይራ፤ ከምኣ ዝበለ ሰብ ኣብ ህይወትካ ሓደ ግዜ ካብ ፈጣሪ ዝወሃበካ ውህብቶ'ዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኪራ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ማለት ቅድሚ ሓደ ወርሒ ምጅማር እቲ ኲናት እያ ተወሊዳ። ድሕሪ ሰሙናት፡ ቫሌሪያ ቈልዓ ብምርካባ "ኣብ ሓድሽ ደረጃ ሓጎስ እየ ዘለኹ" ክትብል ኣብ ኢንስተግራም ጽሒፋ። "ጓልና ሓደ ወርሒ ገይራ ኣላ። ኣዝዩ ብሉጽ 40 ሳምንታት ኣሕሊፍና" ኢላ ነይራ። ዩሪ፡ በዓልቲ ቤቱ ዝልኣኸትሉ ናይ ኪራ ስእልታት ኣብ ሞባይል ስልኩ ኣርእዩና። "ምስ ተወለደት ኣዚና ሕጉሳት ነይርና፤ ክትሓርስ እንከላ ኣብ ሆስፒታል ምስኣ ነይረ። ሕጂ በዓልቲ ቤተይን ጓለይን ኣብዚ ክህልዋ ዘይምኽኣለን ክትቕበሎ ከቢድ እዩ። ዓለመይ ብምልእታ ብሚሳይል ሩስያ ዓንያ እያ" ኢሉ። ዓለም ኣብ ልዕሊ ቤተሰቡ ዝበጽሐ ጉድኣት ክትፈልጦ ይደሊ። "እቲ ዝኸውን ዘሎ ንስድራይ፣ ንከተማና፣ ንዩክሬን ዓብዪ ሓዘን እዩ። ንመላእ ስልጣነ ሓዘን እዩ። ታሪኽ ቤተሰበይ እቲ ኲናት ጠጠው ኣብ ምባል ክሕግዝ ተስፋ ይገብር" ይብል። እዚ ቃለ መጠይቕ ወዲእና ክንፍለዮ እንከለና፡ ኣብ ኢድ ዝተረፈ ዳይፐር ኣብ ሓደ ሻንጣ ገይሩ ሂቡና። "በጃኹም ውሰዱዎ፤ ንገባሪ ሰናይ ሃቡዎ። ሕጂ ኣይደልዮምን'የ" ኢሉ።


መጥቃዕቲ ቴክሳስ፡ በዓል ቤት ናይ ኣብ መጥቃዕቲ ቴክሳስ ዝተቐተለት መምህር "ብጓሂ ሞይቱ"

በዓል ቤት ሓንቲ ካብተን ብሰሉስ ኣብ ዩቫልድ ቴክሳስ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝተቐተላ መምህራን፡ ብሕማም ልቢ ከም ዝሞተ ተገሊጹ። ጆ ጋርሽያ በዓል ቤት እታ ኣብ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ሮብ ን23 ዓመታት ዘገልገለት ኢርማ ጋርሽያ ነይሩ። ኢርማ ኣብቲ ዝተዓጠቐ ወርጠበ 19 ህጻናትን ክልተ ዓበይትን ዝቐተለሉ ዘሕዝን መጥቃዕቲ ህይወታ ስኢና። እቶም ን24 ዓመታት ብሓዳር ዝነበሩ ሰብኣይን ሰበይትን ኣርባዕተ ቆልዑ ገዲፎም። ብሓሙስ ምሸት ንስድራ ቤት እዞም ግዳያት ንምሕጋዝ ኣብ ዝተጀመረ ገንዘብ መተኣኻኸቢ መደብ 1.6 ሚልዮን ዶላር ተኣኪቡ፤ ፈለማ 10 ሽሕ ዶላር ንምእካብ ዝዓለመ እዩ ነይሩ። ነቲ ምትእኽኻብ ሓገዝ እተወሃህድ ዘላ ዘመድ ኢርማ ዝኾነት ደብራ ኦስቲን "ጆ ብስብራት ልቢ ከም ዝሞተ እየ ብልቢ ዝኣምን" ክትብል ጽሒፋ። ካልእ ቀረባ ዘመድ ኢርማ ጆን ማርቲነዝ ብተመሳሳሊ ጆ ኣብ ጽባሕ ሞት በዓልቲ ቤቱ "ብሓዘን ሞይቱ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ምንጪታት ፎክስ ድማ ጆ ጋርሽያ ብሃንደበታዊ ሕማም ልቢ ከም ዝሞተ ገሊጾም። እቶም መጻምዲ ካብ 12 ክሳብ 23 ዕድሚኦም ክልተ ኣወዳትን ክልተ ኣጓላትን ገዲፎም ሞይቶም። ኢርማ በቲ መጥቃዕቲ ክሳብ ህይወታ ዝሓለፈትላ ቅጽበት ህጻናት ሓቚፋ ከም ዝተረኸበት ኣቶ ማርቲኔዝ ንኒው ዮርክ ታይምስ ተዛሪቡ። ኣብቲ ገንዘብ ንምትእኽኻብ ዝተኸፈተ ገጽ ድማ "ኣብቲ እተምህረሉ ክፍሊ ንዝነበሩ ህጻናት ክትከላኸል ንባዕላ መስዋእቲ ኮይና"ን "ጅግና ነይራን" ክብል ጽሒፉ።


ኣብ ወጻኢ ንዝተወለዱ ህጻናት ብቋንቋ ኣደ እተዘናግዕ ቡቡ በለስ

ኣብ ርእሰ ከተማ ዩጋንዳ ካምፓላ ማእኸል ገይራ እትካየድ ቡቡ በለስ ዩቱብ ቻነል ንኣብ ወጻኢ ተወሊዶም ዝዓበዩ ቆልዑት ብትግርኛ ትምህርን ተዘናገግዕን ኣላ።


ኣመሪካ ቅድሚ ንዩክረይን ምሕጋዛ፡ ድሕነት ኣብያተ ትምህርቲ ክተውሕስ ኣለዋ - ትራምፕ

ኣመሪካ ንዩክረይን ካብ ምሕጋዝ: ኣብያተ ትምህርቲ ውሑስ ንምግባር ቀዳምነት ክትህብ ከምዝግባእ ፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ገሊጹ፡፡ ትራምፕ ኣብቲ ብማሕበር ወነንቲ ኣጽዋር ዝተዳለወ ዋዕላ፡ ኣመሪካ ናብ ዩክረይን ቢልዮናት ምልኣኽ እንተዳኣ ክኢላ ‘‘ደቅና ኣብ ዓዶም ድሕነቶም ውሑስ ክኸውን ዘኽእል ዝኾነ ይኹን ስጉምቲ ክንወስድ ክንክእል ኣለና’’ ኢሉ፡፡ ሓደ ኣፍላ መንእሰይ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ 19 ህጻናት ዝርከቡዎም 21 ሰባት ድሕሪ ምማቶም፡ ዝዓበየ ማሕበር ወነንቲ ኣጽዋር ኣመሪካ ‘ናሽናል ራይፍል ኣሶስየሽን’ ኣብ ህዩስተን ጉባኤ የካየድ ኣሎ፡፡ ኣባላት እዚ ማሕበር: ብኣጽዋር ኲናት ዝፍጸሙ መጥቃዕትታት ንምክልኻል ብዙሕ ሰብ ኣጽዋር ክውንን ኣለዎ ኢሎም እዮም ዝኣምኑ፡፡ ኣብቲ መድረኽ ዶናልድ ትራምፕ ‘‘ኣብ ዒራቕን ኣፍጋኒስታንን ትሪልዮናት ኣጥፊእና፤ ዝረኸብናዮ ነገር ግን የለን’’ ክብል ዝተዛረበ ኮይኑ፡ እቶም ተሳተፍቲ ብጣቕዒት ኣጸንቢሎምዎ፡፡ ‘‘ቅድሚ ንዓለም ምህናጽና፡ ኣብ ዓድና ንደቅና ዝኸውን ውሑስ ኣብያተ ትምህርቲ ንህነጽ’’ ኢሉ፡፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ባይቶ ኣመሪካ ንዩክረይን ኣስታት 40 ቢልዮን ዶላር ንምሃብ ብኣብዝሓ ድምጺ ምውሳኑ ዝዝከር እዩ፡፡ ሩስያ ንዩክረይን ካብ ዝወረረትሉ ወርሒ ለካቲት ንነጀው ኣመሪካ 54 ቢልዮን ዶላር ናብ ዩክረይን ልኢኻ እያ፡፡ ዶናልድ ትራምፕ ነቲ ኣብ ዋንነት ኣጽዋር ጥቡቕ ቁጽጽር ክግበር ዝቐርብ ጻውዒት፡ ሰላማውያን ዜጋታት ክበጽሖም ካብ ዝኽእል መጥቃዕቲ ንርእሶም ንምክልኻል መሳርሒ ኩናት ክሕዙ ክፍቀደሎም ይግባእ ብምባል ይቃወም፡፡ ብኣንጻሩ ኣብ መእተዊ ኣብያተ ትምህርቲ ብቴክኖሎጂ ዝተሓገዘ ጥቡቕ ቁጽጽር ክግበርን ብውሑዱ ኣብ ሓድሕድ ቀጽሪ ሓደ ፖሊስ ክቕመጥን ዝብል ሓሳብ እዩ ዘቕርብ፡፡ ትራምፕ ‘‘ ሽጉጥ ንዝሓዘ እከይ ሰብ ደው እተብለሉ እንኮ መገዲ፡ ሽጉጥ ዝሓዘ ሰናይ ሰብ እንትህሉ ጥራሕ እዩ’’ እትብል ልምድቲ ኣዘራርባ እውን ኣብቲ መድረኽ ተጠቒሙላ፡፡ ዓመታዊ ጉባኤኡ ዘካይድ ዘሎ ማሕበር ወነንቲ ኣጽዋር ኲናት ኣመሪካ (ኤንኣርኤ) ሓሙሽተ ሚልዮን ኣባላት ኣለዉዎ፡፡ ቅድሚ እቲ ጉባኤ፡ ነቲ ኣብ መጥቃዕቲ ቴክሳስ ኣብ ጥቕሚ ዝወዓለ ጠበንጃ ዘፍርይ ትካል ሓዊሱ ብዙሓት ፍሉጣት ኣመሪካውያን ካብቲ ጉባኤ ንዓርሶም ከምዘግለሉ ገሊጾም ነይሮም፡፡


ርያን፡ ንሓሙሽተ መዓልታት ኣብ ጸቢብ ዒላ ተቐርቂሩ ዝርከብ ህጻን ንምውጽእ ዝግበር ዘሎ ቅልስ

ኣብ ሞሮኮ ኣብ 32 ሜትሮ ዕምቆት ዘለዎ ኣዝዩ ጸቢብ ዒላ ንሓሙሻት መዓልታት ተቐርቂሩ ዝርከብ ርያን ዝተብሃለ ወዲ 5 ዓመት ህጻን ንምውጻእ ኣብ ዝግበር ዘሎ ርብርብ ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ንምውጽኡ ተቓሪቦም ከምዘለዉ ገሊጾም። ርያን ካብ ከተማ ታሞሮት 100 ኪሎሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ቸፍቻውን ትብሃል ዓዲ እናተጻወተ እንከሎ’ዩ ብሰሉስ ከባቢ ሰዓት 2 ድሕሪ ቀትሪ ናብቲ 30 ሴንቲ ሜተር ጥራይ ስፍሓት ዘለዎ ጸቢብ ማይ ዘይብሉ ዒላ ኣትዩ። ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ካሜራ ዝተገጠሞ ገመድ ብምስዳድ ርያን ኣስታት 32 ሜትሮ ዕምቖት ኣብ ዘለዎ ጉድጓድ ተቀርቒሩ ከምዘሎ ብምሕባር ንምድሓኒ ክጓየዩ ጀሚሮም። ኣብ መጀመርታ ወለንተኛታት ብገመድ ተኣሲሮም ናብቲ ጸቡብ ጉድጓድ’ኳ እንተተሰደዱ፡ እቲ ጉድጓድ  ኣብ መበል 28 ሜትሪ 25 ሰንቲ ሜተር ጥራይ ግፍሒ ስለዘለዎ እቲ መስርሕ ክዕወት ከምዘይክኣለ ይግለጽ። ከም ኣማራጺ፡ ኣብ ከባቢ እቲ ርያን ተቐርቂርሉ ዘሎ ዒላ ብኣርባዕተ ዶዘራት ገዚፍ ጉድጓድ ብምፍሓር፡ ንታሕቲ 32 ሜትሮ ከምዝበጽሑን ካብ ትማሊ ጀሚሮም ንጋድም ምኵዓት ከምዝጀመሩ እቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ይገልጹ። እንተኾነ እቲ ንጋድም ዝግበር ምፍሓር፡ እቲ ኣብ ላዕሊ ዘሎ ሓመድ ነቶም ሰራሕተኛታት ኣድሕንን ንርያንን ከይጸቅጦም ብሜላን ብዝግታን ይካየድ ከምዘሎ ይግለጽ። ላዕለዋይ ሓላፊ ምድሓን ርያን፡ ዓብደልሰላም ማኮዲ ትማሊ ምሸት ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ “ቀሪብና ኢና፡ ክሳብ ሕጂ ንሰለስተ መዓልታት ብዘይዕረፍቲ ንሰርሕ ኣለና” ኢሉ። ንርያን ንምድሓን ዝግበር ዘሎ ስርሒት ካብ ሰሉስ ድሕሪ ቀትሪ ብዘይምቁራጽ’ዩ ዝካየድ ዘሎ። ንርያን ማይን ኦክስጅንን ብትቡ ናብ ውሽጢ እቲ ጸቢብ ጉድጓድ ኣትይዎ ከምዘሎ’ኳ እንተተገለጸ፡ ርያን ብሓሙስ ጽቡቕ ከምዘሎ ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ድሕሪ ምዝርግሑ ትማሊዓርቢ ኣብ ከመይ ኩነታት ከምዘሎ ዘርኢ ስእሊ ይኹን ቪድዮ ኣይተርኣየን ዘሎ። እቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ኦክስጅን ዘተሓላልፍ ትቦ፡ መግብን ማይን ናብ ርያን ክሰዱ እንከለዉ፡ ኣብ ደገ ኮይኖም ንምውጻእ እቲ ህጻን ዝጽበዩ ሓካይም ኸኣ ህጹጽ ረድኤት ንምሃብ ተዳልዮም ኣለዉ። ንርያን ናብ ዝልዓለ ሕክምና ንምውሳድ’ውን ኣብቲ ቦታ ሄሊኮፕተር ተዳልያ ኣላ። ኣብ መላእ ዓለም ብዙሕ ሰብ ምስ ርያን ዘለዎ ምድንጋጽ የርኢ ኣሎ። ኣልጀርያዊ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ርያድ መሃረዝ“ርያን በርትዕ” ዝብል መልእኽቲ ኣብ ትዊተር ብምጽሓፍ፡ ወትሩ ኣብ ጸሎት ከምዘሎ ገሊጹ። ኣሽሓት ሳበት #SaveRayan ዝብል ሃሽታግ ብመጥቃም፡ ህጻን ርያን ካብቲ ዘለዎ መጻብብ ብሰላም ክወጽእ ብሃንቀውታ ይጽበዩ ኣለዉ።


ርያን፡ ኣብ ጸቢብ ጉድጓድ ንኣርባዕተ መዓልታት ተቐርቂሩ ንትርግታ ልቢ ሞሮካውያን ብሓደ ዘስመረ ህጻን

ወዲ ሓሙሽተ ዓመት ህጻን ርያን ኦማር 1 ለካቲት ኣብ ከባቢ ሰዓት ክልተ ድሕሪ ቀትሪ እዩ፡ ኣብ ጥቃ ኣቡኡ ኮይኑ እናተጻወተ እንከሎ ናብቲ ኣዝዩ ዓሙቕን ጸቢብን ማይ ዘይነበሮ 32 ሜትሮ ዕምቖት ዘለዎ ጉድጓድ ሸተት ኢሉ ኣትዩ። ንዕኡ ንምውጻእ ኣብ ዝግበር ዝነበረ መዓልታት ዝወሰደ ቅልስ ከኣ ሞሮካውያን ንመዓልታት ጸሎቶም ሓደ'ዩ ነይሩ ህጻን ርያን ካብቲ መንቀራቕሮ ብህይወት ክወጽእ። እቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ሞሮኮ ብሰሉስ ዘጋጠመ ሓደጋ ንመላእ ዓለም ብድንጋጸ ዝተኸታተሎ ክስተት እዩ ነይሩ። ኣብቲ  #SaveRayan ዝብል ናይ ትዊተር ጎስጓስ እታ ናይ ነዊሕ ዓመት መቐናቕንቲ ሞሮኮ ዝኾነት ኣልጀርያ'ያ ተጸንቢራቶ። ውሩይ ኣቕራቢ መደብ ቴለቪዥን ሞሮካዊ ራሺድ ኣላሊ እንከይተረፈ ስሩዕ መደባቱ ብምስራዝ ምስ ርያን ዘለዎ ምድንጋጽ ኣርእዩ። ኣሽሓት ሰባት ኣብቲ ጥቃ ርያን ዝተቐርቐረሉ ጸቡብ ዒላ ብምዃን ነቶም ንርያን ንምድሓን ዝረባረቡ ዝነበሩ ሰራሕተኛታት የተባብዕዎም ነይሮም። እቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን'ውን ለይትን ቀትርን ብዘይ ዕርፍቲ ሰሪሖም። እቲ ንርያን ንምድሓን ዝግበር ዝነበረ ስርሒት፡ እቲ ቦታ ከውሕን ሑጻ ዝበዝሖ ስለ ዝነበረ ምንሽርታት ናይ መሬት ንኸየጋጥም ብጥንቀቐ'ዩ ዝካየድ ነይሩ። ርያን ዝኣተዎ ጉድጓድ ኣብ ላዕሊ ስፍሓቱ 35 ሴንቲ ሜትር ጥራይ ስለ ዝነበረን እቲ ጉድጓድ ኣብ ታሕቲ እናጸበበ ስለ ዝኸደን ሰብ ኣእቲኻ ንምውጽኡ ዝተገበረ ፈተነ ክሰምር ኣይክኣለን። ከም ኣማራጺ ኣብ ጎኒ እቲ ዒላ ብኣርባዕተ ከበድሪ ማሽነሪታት ተሓጊዞም ጉድጓድ ኩዒቶም 32 ሜትሮ ንታሕቲ ምስ ኣተዉ ንጋድም ካልእ ጉድጓድ ብምኹዓት ናብቲ ርያን ዝተቀርቐረሉ ጸቡብ ጉድጓድ ከም ዝእቶ'ዩ ተገይሩ። ካብ ሞንጎ እቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ሓደ ዓሊ ሳህራዊ ዝተብሃለ ብወለንትኡ ኣብ ምኹዓት ዝተሓጋገዝ ዝነበረ ሰብኣይ ብዘይዕረፍቲ በቲ ዘለዎ ተምክሮ ብገረወኛ ገይሩ ንዓሰርተታት ሰዓታት ብዘይ ዕርፍረቲ ሰሪሑ፡ ብዙሓት ኸኣ ንተወፋይነቱ ኣድኒቖሞ። እቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ኣብ መወዳእታ፡ ነቲ ሰሉስ ቀትሪ ናብቲ ጉድጓድ ዝኣተወ ህጻን ርያን ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልታት ቀዳም ምሸት ናብቲ ዘለዎ በጺሖም። ናብ ኣምቡላንስ ኣብጺሐሞ፡ እቲ ኣብቲ ቦታ ኮይኑን ብቴለቪዥንን ነቲ መስርሕ ዝከታተሎ ዝነበረ ሰብ ኸኣ ሓጎሱ ገሊጹ። እንተኾነ ኣብ ሓጺር ግዜ ካብ ቤት ጽሕፈት ንጉስ መሓመድ ናይ መሮኮ ህጻን ርያን ከም ዝዓረፈ ዝሕብር መግለጺ ወጺኡ። እቲ ንጉስ ናብ ስድራ ርያን ብምድዋል ኸኣ ናይ ጽንዓት ይሃብኩም መልእኽቱ ኣመሓላሊፉ። ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ኢድ ንኢድ ተተሓሒዞም ንስድራ ርያን ኣማኢክሎም ሓዘኖም ገሊጾም። ስነ ስርዓት ቀብሪ ርያን ትማሊ ኣብ መቦቆል ዓዱ ኣሽሓት ሰባት ኣብ ዝተረኸብሉ ተፈጺሙ። እቲ ዝኽሪ ግን ኣብ ልቢ ብዙሓት ብፍላይ ኸኣ ሞሮካውያን ንነዊሕ ክጸንሕ'ዩ።


“ብኣድጊ ዝጉተት ቤተ-መጻሕፍቲ” ዘላለየ ጅግና ሲኤንኤን ዮሃንስ ገብረጊወርጊስ መን’ዩ?

ዮሃንስ ገብረጊወርጊስ፡ ኣብ ዝተወለደሉ ከባቢ ናብ ቤት ትምህርቲ ምኻድ ኮነ ዝንበብ መጻሕፍቲ ምርካብ ከም ሕልሚ ይቑጸር ምንባሩ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት  ከየልዓሎ ዘይሓልፍ ጉዳይ'ዩ ነይሩ። ንሱ ኣብ ግዜ ቁልዕነቱ ዘሕለፎ ጸገማት ኣብ ምፍታሕ እጃሙ ክፍጽም ብምሕሳብ ዝሰርሖም ስራሕቲ ብደረጃ ዓለም ክብርታትን ሽልማታትን ክረክብ ኣብቂዕዖምዎ። ኣብ ወርሒ ጥሪ 2014 ኣ.ግ [2022 ኣ.ኣ] ካብዛ ዓለም ብሞት ዝተፈለየን ኣብ ሓደ እዋን 'ጀግና ሲኤንኤን' [CNN HERO] ዝተባሃለን ዮሃንስ ገብረጊዮርጊስ መን'ዩ ነይሩ? እዋን ቁልዕነት ዮሃንስ ገብረጊዮርጊስ ኣብ መእተዊ 1940ታት ኣቆጻጽራ ግእዝ [መዛዘሚ 1940ታት ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ኣብታ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ጉጂ እትርከብ ነገሌ ቦረና እተበሃለት ንኡሽተይ ከተማ እዩ ተወሊዱ። 'ቴድ ኤክስ ኣቴንስ' [TEDxAthens] ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ንምህዞታትን ብሉጻት ስራሕቲን ዘተባብዕ ዓለምለኻዊ መድረኽ ብተደጋጋሚ ዝቐርብ ዝነበረ ዮሃንስ፡ ንስራሕቱ ከላልይ ከሎ ኣቐዲሙ ብዛዕባ ድሕረ ባይትኡ ክዛረብ ይስማዕ። "ኣብታ ንእሽተይ ናይ ገጠር ከተማ ነገሌ ቦረና እየ ተወሊደ። ገና ቆልዓ ሽድሽተ ዓመት ኮይነ ድማ ናብ ቤት ትምህርቲ ከይደ። ኣብ ቤት ትምህርተይ ግን መጻሕፍቲ ዝበሃል ኣይነበረን" ክብል ነቲ ዝሓለፎ ኩነታት ይዝክር። ቅድሚ 12 ዓመታት [2002 ኣቆጻጽራ ግእዝ] ናብ ትግራይ ኣብ ዝኸደሉ እዋን ከምዝተላለዩን ካብቲ ሽዑ እዋን ጀሚሩ ንነዊሕ ጊዜ ብስራሕ ከምዝራኸቡን ዝዛረብ ደራስን ተርጓምን መምህር ብርሃነ ኣቻሜ፡ "ወለዲ ዮሃንስ ካብ ትግራይ ኮይኖም ኣብ ዙርያ መቐለ ካብ እትርከብ ደብሪ ዝተበሃለት ቦታ እዮም። ዮሃንስ ከይተወለደ ከሎ ብስራሕ ምኽንያት'ዮም ካብ ትግራይ ወጺኦም" ይብል። ኣብ ኢትዮጵያ ወለዲ ብቓሎም ዘዘንትውዎም ኣዝዮም ብዙሓት ሓጸርቲ ዛንታታትን ትምህርቲ ዝህቡ ጸውጽዋያትን እንተነበሩ'ኳ ብመጻሕፍቲ ተሰኒዶም ዝቐረቡሉ ኩነታት የለን ይብል ነይሩ ዮሃንስ። በዚ ምኽንያት ኣብቲ ንሱ ዝመሃረሎም ኣብያተ ትምህርቲ ዝነበሩ ቆልዑ ከንብቡ ዝነበሮም ድልየት ይግታእ ነይሩ። ንሱ ግን ብዝኾነ ይኹን ኣጋጣሚ ንዝረኽቦም መጻሕፍቲ ዋላ ብእንግሊዝኛ ዝተጽሓፉ ስቕ ኢሉ ክሓልፎም ኣይመርጽን። ብፍላይ ሻድሻይ ክፍሊ ምስበጽሐ ብኣጻብዕቲ ዝቑጸሩ ናይ ትምህርቲ መጻሕፍቲ ኣብ ቤት ትምርቱ ይረክብ ብምንባሩ ብዘይምቁራጽ ከንብብ ጀመረ። "ካብቲ እዋን ንደሓር ይመስለኒ ምስ መጻሕፍቲ ዘለኒ ፍቕሪ ድልዱል መሰረት ዝሓዘ" ክብል ኣብቲ ቅድሚ 8 ዓመታት ኣቢሉ 'ቴድ ኤክስ ኣቴንስ' [TEDxAthens] ዘዳለዎ መድረኽ ተዛሪቡ ነይሩ። ነተን ኣብ ኣብያተ-መጻሕፍቲ ዝረኸበን ከምኡ'ውን ካብ ሰባት ብልቓሕ ዝወስደን መጻሕፍቲ ኣንቢቡ እናወደአ ፍልጠቱ ካብ ምድልዳል ብተወሳኺ፡ "ንምንታይ መጻሕፍቲ ይሰኣኑ፤ ስለምንታይ'ከ ብቋንቋታት ሃገርና ዝተሓተሙ ውሒዶም?" ዝብል ሕቶ ክሓትት ጀሚሩ። ወዲ 19 ዓመት እናሃለወ ሓደ ካብ ኣሜሪካ ዝተመለሰ ሰብ ብዙሓት መጻሕፍቲ ሒዙ ብምምጽኡ ንዮሃንስ ጽቡቕ ኣጋጣሚ ኮነ። ካብተን ሒዝወን ዝመጽአ መጻሕፍቲ ሓንቲ ብዛዕባ ፍቕሪ እተዘንቱ መጽሓፍ ንኽህቦ ምስሓተቶ ኣየኳለፎን። ነታ ብእንግሊዝ ዝተትሓፈት መጽሓፍ ኣንቢቡ ምስወደአ ድማ ናይ ምንባብ ሸውሃቱ ብዝያዳ ስለዝተኸፈተ ኣዝዮም ብዙሓት መጻሕፍቲ ከንብብ ኪኢሉ። "ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ምስዛዘምኩ ናብቲ ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝነበረ ሓይሊ ባሕሪ ተጸምቢረ። ከም ጽቡቕ ኣጋጣሚ ድማ ኣብቲ ማእኽል መሰልጠኒ ኣብ ዝነበረ ቤተ-ንባብ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ መጻሕፍቲ ስለዝነበሩ ንኹሎም ዓይነታት ከንብብ ጀሚረ" ክብል ኣብ ሓደ ዓለምለኻዊ መድረኽ ተዛሪቡ ነይሩ። ስልጠንኡ እናተኸታተለ ካልኦት ዝተፈላለዩ መጻሕፍቲ ብምንባብ ፍልጠቱ ዘማዕበለ ዮሃንስ ኣብቲ ሓይሊ ባሕሪ ብዙሕ ክጸንሕ ኣይመረጸን። ንሱን እቲ ኣብ ውሽጡ ዝነበረ ባህግን ክራኸቡ ብዘይምኽኣሎም ካብኡ ወጺኡ ናይ ፋርማሲ ትምህርቲ ብምክትታትል ንዝተወሰነ እዋናት በቲ ሞያ ሰሪሑ። "ኣብቲ ሽዑ እዋን [ኢትዮጵያ ኣብ ትሕቲ ስርዓት ደርግ ዝነበረትሉ] ጽቡቕ ፖለቲካዊ ኩነታት ብዘይምንባሩ ብ1980 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ካብ ዓዲ ክወጽእ ወሲነ" ዝብል ዮሃንስ፡ ፈለማ ናብ ሱዳን ብስደት ወጺኡ ደሓር ድማ ናብ ኣሜሪካ ኣተወ። ኣብኡ ድማ ናይ 'ላይብረሪ ሳይንስ' ትምህርቲ ብምክትታል ኣንፈት ቀጻሊ ጉዕዞ ህይወቱ ኣነጸረ። ዮሃንስ ናብራ ስደቱን ትምህርቱን ዝቐጸለላ ኣሜሪካ ብላይብረሪ ሳይስን ተመሪቑ፡ ብ1985 ናብቲ ባሕሪ መጻሕፍቲ ዝኾነ ኣብ ሳፍራንሲስኮ ቤተ-ንባብ ህጻናት ስራሕ ምስጀመረ፤ ሓደ ነገር ኣስተብሃለ። ካብ ሞንጎ እቶም ብ70 ቋንቋታት ዝተጽሓፉ ስእላዊ መጻሕፍቲ ዋላ ሓንቲ ብናይ ኢትዮጵያ ቋንቋ ዝተጽሓፈት መጽሓፍ ከምዘየላ'ዩ ተዓዚቡ። 'ስለምንታይ' ዝብል ሕትኡ፡ ናብ ምምሕዳር እቲ ቤተ-መጻሕፍቲ ምስ ኣቕረበ ከኣ፡ 1200 ዶላር ኣሜሪካ በጀት ተበጂቱ "ናይ ኢትዮጵያ መጻሕፍቲ ዓዲግካ ኣታዊ ግበር" ተበሃለ። ግን ድማ ነቶም ብቋንቋታት ኢትዮጵያ ብኣውርኡ ብኣምሓርኛ ዝተትጽሓፉ መጻሕፍቲ ምርካብ ቀሊል ኣይነበረን። እዚ ክኸውን ዝኸኣለሉ ምኽንያት'ውን ኣብ ኢትዮጵያ ዝሕተሙ መጻሕፍቲ ኣዝዮም ውሑዳት ብምንባሮም ከምኡ'ውን ዋግኦምን ናብ ኣሜሪካ ክተምጽኦም ዝወጽእ ወጻእን ክብር ዝበለ ብምዃኑ'ዩ። ሽዑ ዮሃንስ መጽሓፍ ካብ ምንባብ ሰጊሩ ባዕሉ ናብ ምጽሓፍ ክኣትው ወሰነ። ኣብ ኢትዮጵያ ብዙሓት ዝፈልጥዎ "ማሞ ቂሎ" ብዝብል ዝዝንቶ ኣፋዊ ጽውጽዋይ  ጽሒፉ ናብ ሕትመት ኣብቅዐ። እቲ መጽሓፍ ድማ ብቋንቋታት ኣምሓርኛን እንግሊዝኛን ዝቐረበ ፈለማይ መጽሓፍ ኮነ። ኣብ 1988 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ነታ ካብ መሸጣ መጽሓፍ "ቂሉ ማሞ" [Silly Mamo - ማሞ ዓሻ] ዝረኸባ ንኢሽተይ ገንዘብን ካልኦት ዝገበሩሉ ሓገዝን ኣኻኺቡ "ኢትዮጵያ ተንብብ" ዝብል ምንቅስቓስ ክጅምርን ዘይኣትራፊ ትካል ከጣይሽን ወሰነ። በዚ ምንቅስቓስ ኣቢሉ ንህጻናትን መናእሰይ ዝኸውን ኣብያተ መጻሕፍቲ ንምስፍሕፋሕ ብምሕሳብ'ዩ ድሕሪ ናይ ኣስታት 20 ዓመታት ጻንሒት፡ ነቲ ናይ ሳንፍራንሲስኮ ቤተመጻሕፍቲ ህጻናት ስርሑ ኣቋሪጹ ኣብ 2002 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ናብ ኢትዮጵያ ዝተመለሰ። ቤተመጻሕፍቲ ህጻናት 'ሳንፍራንሲስኮ' ድማ ንዮሃንስ ጥራይ ኢዱ ኣየፋነዎን። ምምሕዳር እቲ ቤተ-መጻሕፍቲ መእተዊ ዓዲ ዝኾንዎ 15 ሽሕ መጻሕፍቲ ለገሰሉ። በቶም መጻሕፍቲ ከኣ ኣብ መንብሪ ገዝኡ ፈላማይ ቤተመጻሕፍቲ ክኸፍት በቒዑ። "ዮሃንስ ናብ ኢትዮጵያ ምስተመለሰ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ ቤተ-መጻሕፍቲ ከፊቱ። እቲ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ዝኸፈቶ ቤተንባብ ድማ ናይ ህጻናትን መናእሰይን ቤተንባብ እዩ ነይሩ" ይብል ናይ ሞያ መሓዝኡ መምህር ብርሃነ ኣቻሜ። በቲ "ኢትዮጵያ ተንብብ" [Ethiopia Reads] ዝብል ወፍሩ ኣቢሉ፡ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ዝኸፈቶ ቤተንባብ ህጻናት ኣብ ውሽጢ ሓጺር ጊዜ ተፈላጥነት ብምርካቡ ተወሳኺ ቦታ ስለዘድልዮ ካብ ዳስ ዝተሰርሑ ተወሰኽቲ ክፍልታት ብምኽፋት ኣገልግሎት ምሃብ ቀጸለሉ። "ናብ ኢትዮጵያ ክምለስ ዝወሰንኩሉ ምኽንያት ህጻናት ዝሓሸ ተስፋን መጻእን ንኽህልዎም ሓገዝ ክገብረሎም ብምሕሳብ'ዩ" ኢሉ ነይሩ ዮሃንስ ሓደ እዋን ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት። ብዘይካ እተን ብስሩዕ ዝኸፈተን ኣብያተ መጽሓፍቲ፡ ካልእ ፍልይ ዝበለ ሓሳብ ስለዝመጽኣሉ ድማ ናብ ተግባር ከሽርፎ ብዙሕ ጸዓረ። መበገሲ እቲ ሓሳቡ ኣብ ዚምባብዌ ዝረኣዮ ሓደ ተበግሶ'ዩ ነይሩ። ተንቀሳቓሲ ቤተመጻሕፍቲ ምድላው ከምዝከኣል ዝተገንዘበ ዮሃንስ፡ ኣብ ኩሉ ቦታ ህንጻ ቤተመጻሕፍቲ ምህናጽ ስለዘይከኣል ብኣድጊ ኣብ ዝጉተታ ካሮሳታት (ጋሪ) ተንቀሳቓሲ ቤተመጻሕፍቲ ንምጥያስ ወሰነ። ናብ ተግባር ከኣ ኣሽረፎ። "ኣእዱግ ኣብ ህይወት ሕብረተሰብና ብፍላይ ኣብ ገጠራት ዓብዪ ትርጉም ኣለዎም። ንዝተፈላለዩ ኣገልግሎታት ስለዝውዕሉን ብብዝሒ ስለዝርከቡን ነቲ ተንቀሳቓሲ ቤተመጻሕፍቲ እናጎተቱ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ከንቀሳቕሱ ንምግባር ኣብ ውሳነ በጺሔ" ክብል ኣብቲ ብ'ቴድኤክስ ኣቴንስ' [TEDxAthens] ዝተዳለወ መድረኽ ኣረዲኡ ነይሩ። ነቶም ተንቀሳቐስቲ ኣብያተ መጻሕፍቲ ዝተሰከሙ ኣእዱግ እናመርሑ ህጻናት ናብ ዝርከቡሎም ከባብታት ዘብጽሑ ሰባት ቆጺሩ የስርሕ ዝነበረ ኮይኑ፡ ብፍላይ እቶም መጽሓፍ ናይ ምርካብ ዕድል ዘይነበሮም ህጻናት ተምሃሮ ተረባሕቲ ንክኾኑ ጽዒሩ። ብፍላይ ኣብ ክልል ደቡብ ነቲ ብኣድጊ ዝንቀሳቐስ ቤተመጻሕፍቲ ብስፍሓት ከምዝሰርሓሉ ይግለጽ። ዮሃንስ ቅድሚ 13 ዓመታት ምስ መጽሄት ታዲያስ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት ካብ 2002 ጀሚሩ ክሳብ 2009 ኣብ ዝነበረ እዋን ን16 ኣብያተ ትምህርቲ ዘገልግሉ ኣብያተ ንባብ ከምዝሃነጹ ሓቢሩ ነይሩ። ዝተፈላለዩ ናይ ህጻናት መጻሕፍቲ ካብ ምሕታም በተወሳኺ፡ ኣብ ውሽጢ 7 ዓመታት [ካብ 2002 ክሳብ 2009 ኣ.ኣ] ልዕሊ 30 ሽሕ መጻሕፍቲ ከምዘከፋፈሉ፤ ኣብ ውሽጢ 6 ኣዋርሕ ጊዜ ተወሰኽቲ 75 ሽሕ መጻሕፍቲ ከምዝዕድሉን ተዛሪቡ ነይሩ። ብርግጽ እውን ካብቲ እዋን ንደሓር ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ኢትዮጵያ፤ ኣብያተ መጻሕፍቲ ብምጥያሽ ኮነ ንዝነበራ ቤተንባብ ኣብ ምጥንኻር ርኡይ ስራሕቲ ክሰርሕ በቒዑ'ዩ። ነቲ ብኣድጊ ዝጉተት ቤተመጻሕፍቲ'ውን ብፍላይ ኣብ ገጠራት ብስፍሓት ሰሪሑሉ። "ዮሃንስ ህጻናት መጻሕፍቲ ብዝግባእ ረኺቦም ብፍልጠት ክህነጹ ዝለዓለ ባህጊ ነይርዎ" ዝብል መምህርን ደራስን ብርሃነ ኣቻሜ ብ2002 ኣ.ግ ናብ ትግራይ ብምምጻእ ነተን ኣብ ዝተፈላለያ ኣብያተ ትምህርቲ ኣገልግሎት ዝህባ ቤተንባብ ብርክት ዝበለ መጻሕፍቲ ከምዘቕረበለንን ሓንቲ ብኣድጊ እትጉተት ተንቀሳቓሲት ቤተንባብ ከምዘጣየሸን ይዛረብ። "ህጻናት መጻሕፍቲ ክረኽቡን ናይ ምንባብ ልምዲ ከማዕብሉን እዩ ዕላምኡ ዝነበረ።  ኣብ መቐለ ዝርከባ ደብሪ፣ ፍረ-ስውኣትን ማሕሊሓምን ንዝተባሃላ ኣብያተ ትምህርቲ መጻሕፍቲ ኣማሊኡለን'ዩ። ስፍራ ጀጋኑ ናብ ዝበሃል ቦታ [ጉድኣት ኲናት ትግራይ ናብ ዝነብሩሉ ከባቢ] ድማ ብኣድጊ እትጉተት ቤተመጻሕፍቲ እናወሰደ ህጻናት ከንብቡ ይገብር ነይሩ" ክብል ብርሃነ የረድእ። ንህጻናትን መናእሰይ መቐለ ዘገልግል 'ሰገናት' ዝተባሃለ ህዝባዊ ቤተ-መጻሕፍቲ ድማ ከጣይሽ ኪኢሉ። "ኣብቲ ህዝባዊ ቤተመጻሕፍቲ ነቶም ኣብ ዝነኣሰ ዕድመ ቁልዕነት ዝርከቡ ህጻናት ከይተረፈ ሓንቲ ክፍሊ ፈልዩሎም'ዩ። 'ትግራይ ተንብብ ትግራይ ትዕምብብ' ዝብል መሪሕ-ቃል ብምሓዝ'ዩ ይንቀሳቐስ ነይሩ" ይብል እቲ ንዝሓለፉ 12 ዓመታት ሞይኦም ከምዘመሓዘዮም ዝዛረብ መምህር ብርሃነ ኣቻሜ። ኣብያተ-መጻሕፍቲ ክጣየሹ ካብ ምግባር ብተወሳኺ ንህጻናት ዝኾኑ መጻሕፍቲ ኣብ ምጽሓፍ፣ ምትርጓምን ምሕታምን እውን ይነጥፍ ነይሩ። ዝተሓተሙን ዘይተሓተሙን መጻሕፍቲ ኣለውዎ። ብዘይካ እታ ኣብ ኣሜሪካ ዘሕተማ 'ቂሉ ማሞ' [Silly Mammo] እትብል መጽሓፍ፡ እታ ብእንግሊዝ 'Tirhas celebrates Ashenda' [ትርሓስ ኣሸንዳ ትብል'ላ] ዝብል ርእሲ ዝሃባ መጽሓፍ ናብ ሕትመት ኣብቂዑ ነይሩ። ነታ መጽሓፍ ብትግርኛን ኣምሓርኛን ክትትርጎም ብምግባር ብብዝሒ ከምዘሕተማ መምህር ብርሃነ ይዛረብ። "ብዘይካ እተን ናብ ሕትመት ዝበቕዓ መጻሕፍቱ፤ ኣብ ትግራይ ናብራ ምስጀመረ ዘዳለወን ናይ ትርጉም መጻሕፍቲ ምስ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ብምትሕብባር ከሕትመን ምንቅስቓስ ጀሚሩ ነይሩ። ደሓር ግን እቲ ብማሕበር ትግራይ ዝተመረጸ ናይ ሕትመት ደረጃ ስለዘየዕገቦ እተን መጻሕፍቱ ከይተሓተማ ክጸንሓ ወሲኑ" ይብል መምህር ብርሃነ። እቶም ዮሃንስ ንህጻናት ዘዳለዎም መጻሕፍቲ ብስእላዊ መግለጺታት ዝተሓገዙ ከምዝኾኑ ብምሕባር ድማ፡ ኣብ ዙርያ ኣጸሓሕፋ መጻሕፍቲ ንህጻናት ዘድሃበ ስልጠና ኣዳልዩ ንሱን ካልኦትን ከምዝተሳተፉሉ ይዝክር። ሽዑ ነቲ ስልጠና ዝሃቡ ሰብሞያ እቲ ዓውዲ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝመጽኡ ነይሮም። ዮሃንስ ብፍላይ ኣብ ህጻናትን መናእሰይን ትኹረት ሂቡ ምስርሑ ናእዳ ክረክብ ኣኽኢልዎ'ዩ። እቲ ብኣድጊ ዝጉተታ ኣብያተ መጻሕፍቲ ናይ ምጥያሽ ሓሳቡ ድማ ንቐልቢ ማዕኸናት ዜና ዓለም ዝሰሓበ ነይሩ። ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዝተፈላለዩ ሽልማታትን ኣፍልጦን ዝተወሃቦ ኮይኑ፡ በቲ ሙሉእ ግዚኡ ሂቡን ተወፍዩን ዝሰርሖ ስራሕቲ ከኣ ኣብ ኣሜሪካ ካብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ረጂስ ናይ ክብሪ ዶክትሬት ክረክብ በቒዑ። ዓለምለኻዊ ማዕኸን ዜና ሲኤንኤን 'ጀጋኑ' ብዝብል በቢዓመቱ ዘዳለወዎ ሽልማት ኣሎ። ዮሃንስ ከኣ ካብ ሞንጎ እቲ ማዕኸን ዜና ኣብ 2008 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዝሸለሞም ሰባት ሓደ ክኸውን ከምዝኸኣለ ይዝከር። መምህር ብርሃነ "ኣብቲ ናይ ሲኤንኤን ጀግና ካብ መላእ ዓለም ዝተውጻእጽኡ ኣስታት 3,000 ሰባት'ዮም ብሕጹይነት ቀሪቦም ነይሮም። ኣብ መወዳእታ ግን 10 ጥራሕ ተዓዊቶም። ዮሃንስ ሓደ ካብቶም ዝተዓወቱ ክኸውን በቒዑ" ክብል ነቲ ኩነታት ይገልጾ። ብተወሳኺ'ውን እቲ 'ሲሊ ማሞ' ብዝብል ርእሲ ዝጸሓፎ መጽሓፉ ኣብ 2003 'ሽልማት ብሉጽ መጽሓፍ ህጻናት ኣፍሪቃ' ክዕወት ኪኢሉ። እቲ ሽልማት ኣብ ኣሜሪካ ዝካየድ ኮይኑ ንኣፍሪቃውያን መጻሕፍቲ ህጻናት ከምዝወሃብ ይግለጽ። ኣብ ማሕበር ቤተንባብ ኣሜሪካ ድማ ናይ ክብሪ ኣባልነት ተዋሂብ'ዩ። ዮሃንስ ገብረጊዮርጊስ ብሰንኪ ዘጋጠሞ ሕማም ኣብ 18 ጥሪ 2022 ዓሪፉ።


ኣብ ላይቤርያ ሓደ ሰብኣይ ንወድኻ ክትሸይጥ ፈቲንካ ብዝብል ተኸሲሱፖሊስ ላይቤርያ ሓደ ሴራልዮናዊ ንወዲ 10 ዓመት ውላዱ ክሸይጥ ፈቲኑ ብዝብል ክሲ መስሪቱ። እቲ ሰብኣይ ንዝተሰረቐቶ ሞቶርሳይክል መተካእታ ንምዕዳገ ገንዘብ ንምርካብ ዝገበሮ ናይ ተስፋ ምቁራጽ ስጉምቲ ምንባሩ ተፈሊጡ። ኣብ ርእሰ ከተማ ላይቤርይ፡ ሞንርቭያ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታው እቲ ሰብኣይ ንመርመርቲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ናይ ብጻዩ ሞቶርሳይክል ካብ ገዝኡ ስለዝተሰረቐት ኣስታት 1000 ዶላር የድልዮ ምንባሩ ተዛሪቡ። ነዚ ገንዘብ ብቕልጡፍ ክረኽበሉ ዝኽእል እንኮ መገዲ ናብ ጎረቤት ሃገር ላይቤርያ ብምኻድ ንወዱ ዝዕድግ ሰብ ምርካብ ጥራይ ምንባሩ ከምዝተነገሮ ገሊጹ። ኣብቲ ዶብ ከምኡ ምግባር ብዙሕ ኣጸጋሚ ከምዘይኮነ’ውን ከምዝሰምዐ ተዛሪቡ። እቲ መሸጣ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ብመገዲ ደላላይ ዝተዋደደ ኮይኑ፤ ምእንቲ ከይፍለጡ ዋጋ ዕዳጋ ኣብ ዝገብሩሉ ዝነበሩ እዋን ነቲ ቆልዓ ከም ሰብ ዘይኮነ ከም ደርሆ ይጠቕስዎ ነይሮም። እንተኾነ ግና ፖሊስ ጽንጽንታ ምስ ረኸበ እቲ ዓዳጊ ከይመጸ እንከሎ እዩ ነቲ ኣቦ ኣብ ቀይዲ ኣእትይዎ። ብመሰረት ጸብጻብ ማዕከን ዜና ‘ግሎባል ኒውስ ኔትዎርክ ላይቤርያ’ እቲ ህጻን ኣብዚ እዋን ኣብ ክንክን ሚኒስትሪ ጾታ ይርከብ። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂሰባት ኣዝዩ ኣሻቓሊ ጉዳይ እዩ። ናብ ዘመናዊ ባርነት ዝሽየጡ ቖልዑ ምስ ስድራቤቶም ክራኸቡ ከም ዘይፍቀደሎምን ኣብ ናይ ገዛ ስራሕ ክዋፈሩ ከምዝግበርን ይግለጽ።


ጓል ኣርባዕተ ዓመት ቆልዓ ዝጨወየ ሰብኣይ ን18 መዓልታት ኣብ ገዝኡ ዓጽዩዋ ተረኺቡ

ሓደ ኣውስትራልያዊ፡ ክልዮ ስሚዝ ንዝተባሃለት ጓል ኣርባዕተ ዓመት ቀልዓ ጨውዩ ን18 መዓልታት ኣብ ገዝኡ ከምዝዓጸዋ ኣሚኑ። ክልዮ ምስ ስድራአ ኣብ ምዕራባዊ ኣውስትራልያ፡ ኣብ ምዝንናይ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን እያ ተሰዊራ ጸኒሓ። ናይታ ቖልዓ ምጥፋእ ህዝባዊ ቁጥዐ ፈጢሩ ዝነበረ ኾይኑ፡ ፖሊስ ገዛ ገዛ ከይተረፈ ሓያል ኣለሻ ከካይድ ቀንዩ። ኣብ መወዳእታ ድማ፡ ፖሊስ እታ ቖልዓ ካርናርቮን ኣብ ዝተብሃለ መንበሪ እንዳ ሓደ ሰብኣይ ተዓጽያ ረኺብዋ። ወዲ 36 ዓመት ተረንስ ዳረል ኬሊ፡ ኣብቲ ሎሚ ሰኑይ ዝተኻየደ መጋባእያ ቆልዓ ብምስራቕ ገበነኛ ኾይኑ ተረኺቡ’ሎ። እንተኾነ፡ እቲ ነዊሕ ናይ ቤት ፍርዲ መስርሕ ከምዝወስድ ትጽቢት ተገይርሉ ዝነበረ ጉዳይ እቲ ሰብኣይ ቀልጢፉ ብምእማኑ ክሓጽር ከምዝኸኣለ ጸባጻባት መራኸቢ ብዙሓን እታ ሃገር የመልክቱ። ፖሊስ ኣብ ሕዳር ነታ ቆልዓ ኣብ ገዛ እቲ ውልቀሰብ ምስረኸባ፡ ኬሊ ሽዑ ንሽዑ ናብ ቤት ማእሰርቲ ተወሲዱ። እታ ቆልዓ ፖሊስ ብዘካየዶ ኣለሻ ኣብቲ ገዛ ተሓቢኣ ኣብ ዝተረኽበትሉ እዋን፡ ክምስ እናበለት ምስ ፖሊስ ክትዘራረብ ትርአ። ኣባላት ስድራኣ ጸኒሖም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ‘ጓልና ስለዝተረኽበት ኣዚና ነመስግን’ ክብሉ ዝተሰመዖም ሓጎስ ገሊጾም።


ፐይስሊ ሸልቲስ፡ ንሰለስተ ዓመት ዝጠፈአት ህጻን ኣብ ምስጢራዊ ክፍሊ ብህይወት ተረኺባ

ኣብ 2019 ዝጥፍአት ህጻን ኣብ ትሕቲ መደያየቢ ኣብ ዝተሰርሐ ምስጢራዊ ክፍሊ ብህይወት ከምዝተረኸበት ፖሊስ ኒውዮርክ ገሊጹ። እታ ፐይስሊ ሸልቲስ ዝተባህለት ጓል ሽዱሽተ ዓመት ህጻን፡ ብሰኑይ ፖሊስ ኣብ ከተማ ሳውገርታይስ ኣብ ዝርከብ ሓደ ገዛ ብዝገበሮ ዳህሳስ እያ ተረኺባ። ፐይስሊ ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከምዘላን ምስ ሕጋዊ መዕበይታን ዓባይ ሓፍታን ከምዝተራኸበትን እውን ፖሊስ ገሊጹ። ሕጋዊ መዕበይታ ዘይኮኑ ወለዳ ኣብ ምእላይ እታ ህጻን ጣልቃ ብምእታውን ድሕነታ ኣብ ሓደጋ ብምውዳቕን ተኸሲሶም ኣለዉ። እታ ህጻን ኣብ ሓምለ 2019 ኣብ ኒውዮርክ ካብ ዝርከብ ግዝኣት ቶይጋ እያ ጠፊኣ፤ ኣብቲ እዋን ጓል ኣርባዕተ ዓመት ነይራ። ፐይስሊ ምስጠፍአት ብወለዳ ኪምበርሊ ኩፐርን ኪርክ ሸልቲስን ተጨውያ ኢሎም ከምዝኣምኑ ሰብመዚ ገሊጾም ነይሮም። ፖሊስ እታ ህጻን ኣብ ከተማ ሳውገርቲስ ኣብ ዝርከብ ሓደ ገዛ ተሓቢኣ ተቐሚጣ ከምዘላ ሓበሬታ ምስረኸበ፡ ነቲ ገዛ ክፍትሽ ፍቓድ ረኺቡ። እቲ ገዛ ቅድሚ ሐዚ እውን ተፈቲሹ ነይሩ እዩ። እቲ መንበሪ ገዛ እንትፍተሽ ኣብቲ ቦታ ዝነበረ ኪርክ ሸልቲስ ዝተባህለ በዓል ዋናን ኣቦ ሓጎ እታ ህጻንን ፡ ፐይስሊ ኣበይ ከምዘላ ከምዘይፈልጥ ንፖሊስ ተዛሪቡ። ኮይኑ ግና ድሕሪ እቲ ልዕሊ ሓደ ሰዓት ዝተገበረ ፍተሻ፡ ሓደ ካብቶም መርመርቲ፡ እቲ ናብ ምድሪ ቤት ዘውርድ መደያይቦ ብፍሉይ ከምዝተሰረሐ ኣስተውዒሉ። እቶም ፖሊስ ኣብቲ ደረጃ ተደርዲሩ ዝነበረ ብዙሕ ጣውላታት ምስኣልዓሉ፡ ፐይስሊን ወ/ሮ ኩፐርን "ንኡሽቶ፥ ዝሑልን ዝጠልቀየን" ክብሉ ኣብ ዝገለጽዎ ተዓቢጠን ከምዝረኸቡወን ገሊጾም። ፐይስሊ ሕክምናዊ ምርመራ ከምዝተገበረላን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከምዘላን ተሓቢሩ ኣሎ። እቶም ነታ ህጻን ጨውዮም ብምውሳድ ዝተኸሰሱ ሕጋዊ መዕበይታ ዘይኮኑ ወለዳን ኣቦ ሓጎኣን ኣብ ቀይዲ ውዒሎም ዝነበሩ ኮይኖም፡ እቶም ኣቦን ወድን ንግዚኡ ከምዝተፈትሑ ፖሊስ ገሊጹ። ፖሊስ ተወሳኺ ምርመራ የካየድ ከምዘሎ እውን ሓቢሩ።


ንኣሽሓት ፊደል ዘቑጸራ ሓፍቲ ኣቦይ ወልደኣብ ወልደማርያም መምህር ኣስቴር

መምህር ኣስቴር ወልደማርያም፡ ብዘመን ጣልያን ሓንቲ ካብ'ተን ቀዳሞት መምህራን ነበራ።  ኣብ ዓድ'ዉግሪን በለዛን ኣብ ናይ ሚስዮን (ሽወደን) ተማሂረን ናይ ትምህርቲ ዕድል ንዘይረኸባ ደቂ ኣንስትዮ ንክመሃራ መንገዲ ዝኸፈታ ዓባይ መምህር እየን። መምህር ኣስቴር ብ1900 ኣብ ዓዲ ዛርና ተወልዳ፣ ብ2000 ካኣ ኣብ ዑቝባ ጓለን፡ ናእሚ፡ ሓደ ወርሒ ቅድም ሚእቲ ዓመት ምምልአን ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዓረፋ። ስድርአን ብሓልዮት ወንጌላዊት ቤተ-ክርስትያን (ከኒሻ) ዝተመልመሉ፡ ንሸሞንተ ደቆም ዘመናዊ ትምህርቲ ንክመሃሩ ዝከኣሎም ዝጸዓሩ ሕያዎት ሓረስቶት ስድራ ነበሩ። ኰይኑ ድማ ወ/ሮ ኣስቴር ኣብ ዓድ'ዉግሪ፣ ጸዓዘጋን ኣስመራን፡ ጸኒሐን ከኣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብዙሓት ተማሃሮ ዝመልመላ መምህር ብምንባረን እየን ዝዝከራ። ንመዘከርታ መምህር ኣስቴር ወልደማርያም፡ ከምኡ'ውን ካልኦት ኣዴታት፡ ብክሪስተል ኣረንስ / ኤቢስ ኣሻና ዝተሰናድአ  "In Memory of Them: Women Witnessing to Christ in Ethiopia (1870-2019)" ዘርእስቱ መጽሓፍ ተሓቲሙ ኣሎ። ትሕዝቶ'ቲ መጽሓፍ ኣስተዋጽኦ ፍሉጣት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን (ኢትዮጵያ) ኢዩ ዝጽብጽብ። እተን ኣሰናዳእቲ ነቶም ፍሉያት ዛንታት ኣኪበን ኣብ ዝተኸናወነ ታሪኻዊ ኵነት ብምስኳዕ ንዝሓለፉ 150 ዓመታት ዝሽፍን ዛንታ ብምቕራበን ክምስገና ይግባእ። እቲ ዛንታ ብጉስታቫ ሉንዳል (1839 - 1872) ኢዩ ዝጅምር። ጉስታቫ ምስ በዓል ቤታ ኣብ ባጽዕ እቲ ቀዳማይ ቤት-ትምህርቲ ዝተኸለት ሚስዮናዊት (1871) ነበረት። ሕልሚ ጉስታቫ  ቤት-ትምህርቲ ኣዋልድ ኣብ ኢትዮጵያ ንምኽፋት ነበረ። ግናኸ ኣብ 33 ዕድሚኣ ብሕማም ሕርሲ ሞተት። ስለዚ ኣብቲ መጽሓፍ ተሞኵሮታት ናይ ዝተፈላለያ ደቂ ኣንስትዮ - ኣብ ስራሓት ሚስዮን ዝተሳተፋ - ቀሪቡ ኣሎ፣ እንኮላይ ዛንታ መምህር ኣስቴር ወልደማርያም። መምህር ኣስቴር ብዓይኒ ደቀን "ኣደይ ኣዝያ ሕያወይቲ'ያ ነይራ። ብሓልዮት ካልኦት እትሓስብ ኣደ ነበረት። ሕምየት ዘይትፈልጥ፡ ብካልእ ሰብ ሕማቕ ዘይትሓስብ ብምንባራ ኵሉ እዋን ኣብ ቀልበይ ኣላ።  'እዝራ ወደይ' እናበለት ክትጽውዓኒ እቲ ፈቃር ኣጸዋውዓኣ ይዝከረኒ" ይብሉ ፕሮፈሰር/ፓስተር እዝራ ገብረመድህን። ፓስተር እዝራ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተወልዱ፡ ኣብ ከተማ ኡፕሳላ (ሽወደን) ዝነብሩ ስነ-ሃይማኖተኛን መራሕ ቤተ-ክርስትያንን'ዮም። ፓስተር እዝራ ኣብ ታሪኽ (ዓለማዊ ይዅን ቤተ-ክህነታዊ) መንፈሳውነት ኣትኲሮም ብቋንቋታት እንግሊዘኛ ሽወደን ኣምሓርኛ ትግርኛ ዝጽሕፉ መምህር'ዮም። "ኣቦይ ንወራር ጣልያን ክምክት ናብ ማይጨው ዝኸተተሉ እዋን - ብ 1935 ማለት'ዩ - ኣደይ ንዓይ ጥንስቲ'ያ ነይራ። በዓል-ቤታ ብሰላም ምእንቲ ክምለስ ምስ'ተን ካልኦት ሰብኡተን ንውግእ ዝወፈሩ ኣንስቲ ዀይና ጸሎት ክትገብር ትዝከር'ያ - "ይኣክል፡ ይኣክል በል ጐይታ" እናበለት ክትጽሊ እተን ናይ ሽዑ ኣዴታት ይዝክርኣ" እናበሉ ንኣዲኦም ይዝክርወን። "ኣብ ዩኒቨርሲቲ-ኮለጅ ተማሃራይ ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን ናይ ክረምቲ ስራሕ ኣብ ወልድያ (ወሎ) ረኺበ ክነቅል ምስ ተበገስኩ፡ ካብ ሓልዮትን ፍቕርን ዝነቐለ 'ኣታ ወደይ፡ እንታይ ገደሰካ ክረምትኻ ኣብዚ ምሳና ዘይተሕልፎ' ኢላ ከተታርፈኒ ይዝከረኒ" ይብሉ ቀሺ እዝራ። "እዝራ ወደይ ኣምላኽ ሞጐሱ ሂቡካ ኣሎ" እናበለት ክሳብ ጊዜ ሞታ ትምርቐኒ ነይራ" ብምባል ንተዘክሮታት ኣዲኦም ወሰኽሉ። ፕሮፈሰር ናይእዝጊ ድማ፡ ዓቢ ሓዎም ንቀሺ እዝራ፡ ብስነ-ህንጻን መወቕራዊ-ሳይንስን ኣብ ኣመሪካ. ልዑል ትምህርቲ ዝቐሰሙ፡ ብዛዕባ ኣዲኦም ናቶም ዛንታ ኣሎዎም። "ኣቦይ ናብ ዉግእ ዝወፈረሉ እዋን - ኣደይ እናጸለየት ተኸናኺና'ያ ኣዕብያትና። ርግጽ'ዩ ኣብቲ ንነብረሉ ዝነበርና ማሕበርሰብ ሰባት ኣኪባ - ኣብ መካነየሱስ ኣዲስ ኣበባ ምዃኑ'ዩ - ንምእመናን ኣብ እምነቶም ክጸንዑ ሓቦ ገይራ ንካልኦት ሓቦ ክገብሩ ትጽዕር ከም ዝነበረት ሰባት ይምስክሩላ" ይብሉ ፕሮፈሰር ናይዝጊ። "እመቤት ሲግሪድ በርግረንን ኣደይን ናይ ቀረባ መሓዙትን መሳርሕትን'የን  ነይረን" ኢሎም ዛንትኦም ይቕጽሉ። ሲግሪድ በርግረን (1874 - 1967) ዓቕሚ ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምምዕባል፡ ኣብ ክንክን ጥዕና ዀነ ትምህርቲ-ወንጌል ዝነጥፋ  ምስዮናዊት ነበራ። ዝበዝሐ ስርሐን ኣብ ጸዓዘጋ (1904-1921) ኢየን ኣሕሊፈንኦ። ብ1922 ኸኣ ኣብ በለዛ ሰርሓ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኸኣ ካብ 1926 ክሳብ ጊዜ መስጐጕተን (1936) ኣገልገላ። ጣልያን ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣተወ ንሚስዮናውያን ይጻብኦም ስለ ዝነበረ ኣብ ኢትዮጵያ ስርሐን ከም ዘቋርጻ ገበረ። "ኣደይ ክትምርዖ ኸኣ እቶም መሳርሕታ ሽወደናውያን 'ጓልና ነመርዑ ስለ ዘለና ብክብሪ ንዕድመኩም' ብምባል ናይ ዕድመ ወረቐት ንኣባላት ማሕበረሰብና ለኣኹሎም" እናበሉ ነቲ ናይ ሽዑ ፍቕሪ ንምግላጽ ፕሮፈሰር ናይእግዚ የዘንትዉ። ጕዕዞ ናብ ኣዲስ ኣበባ ሓንቲ ሲግሪድ በርግረን ዝተባህላ ሽወደናዊት ኣብ ምምዕባል ደቂ ኣንስትዮ ኤርትራ ልዑል ተራ ዝተጻወታ ሚስዮናዊት ኢየን ነይረን። ገዛእቲ ጣልያን ንህላወ ሽወዳናውያን (ሚስዮናውያን) ይጻብእዎም ስለ ዝነበሩ ስርሖም ንከየሰላስሉ ብዙሕ ዕንቅፋታት ይገብሩሎም ነበሩ፣ ንሲግሪድ በርግረን ከኣ ካብ መገሽአን ንኤርትራ ንከይምለሳ ስለ ዝተኸልከላ ንኣዲስ ኣበባ ከላግሳ ተገደዳ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናይ ኣዋልድ ቤት ትምህርቲ ንክተኽላ ኸኣ ተበገሳ። ነቲ ዓቢ ስራሕ ንክዓምኦ ዝተሓባበረን ሰብ ስለ ዘድለየን ንመምህር ኣስቴር ወልደማርያም መረጻ። ምስ መምህር ኣስቴር ከኣ ኣብ ጸዓዘጋ ሓቢረን ሰርሓ።  መምህር ኣስቴር ብ1925 እየን ንኣዲስ ኣበባ ተጉዒዘን። እቲ ሓዳሪ ቤት-ትምህርቲ ኣዋልድ ኣብ ዉሽጢ ማሕበረሰብ ምእመናን (መካነየሱስ) ብ1927 ተሰሪሑ ተወደአ። እቲ ስራሕ ኣብ ፈለማ ብ22 ሓደርቲ ደቂ ኣንስትዮን 6 ተመላለስቲ ተመሃሮን ስርሑ ጀመረ። ኣብ ልዕሊ ንቡር ትምህርቲ እተን ኣዋልድ ትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ ይመሃራ ነይረን፣ ብተወሳኺ ኸኣ ኢደ-ጥበብ - ከም ፍትላ፣ ስፌት፣ ርክያሞ (ጥልፊ)፣ ፍዕሎ-ዘንቢል - ይመሃራ ነበራ። ኣብ ሳልሳይ ዓመቱ እቲ ቤት-ትምህርቲ ዓበየ - ን40 ሓደርቲ ተማሃሮ ከምህር ክኢሉ። ይዅን'ምበር፡ ኣብ ጊዜ ዉግእ (1935) እቲ ቤት-ትምህርቲ ስራሑ ከቋርጽ ተገደደ፣ እተን ሓደርቲ ተምሃሮ ኸኣ ነናብ ቤተን ተፋነዋ። እቲ ቤት ትምህርቲ ምስ ተዓጽወ እመቤት በርግረንን መምህር ኣስቴርን ንዉጉኣት ብምብጻሕን ንሕብረተሰብ ምእመናን ናይ ጸሎት ደገፈን እናሃባ ኣሕለፍኦ። ጣልያን ደፊኡ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣተወ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ናብ ኣዲስ ኣበባ ብምእታው ነቲ ከተማ ኣዕለቕለቕዎ። ሽወደናውያን ነቲ ዋሕዚ ሰብ ክቈጻጸርዎ ኣይከኣሉን። ጣላይን ከኣ ንሽወዳናውያን ሰላም ኣይሃብዎምን። ሽወደናውያን ንክስደዱን ትካላቶም ክዓጽዉን ኸኣ ተገደዱ። ኣብቲ እዋን'ቲ መምህር ኣስቴር ምስ'ቶም ካብ ዉግእ ብህይወቶም ዝተመልሱ በዓል ቤተን፡ ኣቶ ገብረመድህን ሃብተዝጊ፡ ኰይነን ንምእመናን ኣኪቦም መዓልታዊ ናይ ጸሎት ኣኼባታት የካይዱ ነበሩ። መምህር ኣስቴር ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ፍልጠተን ኣዝዩ ልዑል ነይሩ፣ ኰይኑ ድማ ኣብ ማሕበረሰብ ምእመናን ተቐባልነት ስለ ዝነበረን ናይ መሪሕ ተራ ይጻወታ ነበራ። በዚ ምኽንያት ድማ ኣብቲ መጽሓፍ ዛንትአን ብጽቡቕ ኣገባብ ቀሪቡ ይርከብ። ዘይቐሰና መምህር ኣስቴር ... እቲ ዘይምቕሳን ኣብቲ ፓስተር እዝራ ገብረመድህን ዘዳለውዎ 'ከኒሻ' ዘርእስቱ መጽሓፍ ብከፊል ንረኽቦ። "ንሱ ብ1905 እዩ ተወሊዱ። ትምህርቲ ኸኣ ድንጕይ ኢሉ'ዩ ጀሚሩ፣ ጊዜኡ ኣብ መጓሰ የሕልፎ ስለ ዝነበረ። ዝዀነ ኰይኑ ትምህርቲ ምስ ጀመረ ብቕልጡፍ ከጽንዕ ጀመረ። ኣይጸንሐን፡ ትምህርቲ ስለ ዝነፍዐ ኣብቲ ብሚስዮናውያን ዝካየድ ዝነበረ ቤት ትምህርቲ በለዛ ካብ 1927-1930 ተማሂሩ መምህር ንክኸውን በቕዐ። ክሳብ 1932 ከኣ ከም መምህር ኰይኑ ኣብ ኣስመራ ኣገልገለ። ብድሕሪኡ፡ ክሳብ 1935፡ ናብ ኣውሳ፡ ምድሪ ኩናማ ንከምህር ተላእከ። "ኣብ ምድሪ ኩናማ ብሕማም ዓሶ ስለ ዝተጠቕዐ ኣሰር ሞይቱ ነይሩ። ሽዑ ብዛዕባ ተሞኵርኡ ኣብ ምድሪ ኩናማ ብምጽሓፍ፡ ጽንኩር ናብራ ከም ዝነበሮም፡ ናብቲ ኣብ ኣስመራ ዝነበረ ቤት-ጽሕፈት ይልእኽ ነበረ" ይብሉ ፓስተር እዝራ። "ዓሰርተ ዓመት ጸኒሑ መንገዱ ለዊጡ ንኤርትራ መጻኢኣ ንኽጽብቐላ ኣብ ሓድሽ ህይወት ኣተወ፡ እቲ ሓድሽ ህይወት'ቲ ግን ኣሰር ኣጥፊኡዎ ነበረ" ኢሎም ይገልጹ። እቶም ፓስተር እዝራ ዝዛረብሎም ዘሎዉ ሰብ ኣቦይ ወልድኣብ ወልደማርያም ኢዮም። ኣቦይ ወልድኣብ፡ እቶም ዝለዓለ መዓርግ ኣቦነት ዘሎዎም ዜጋ፡ ንእሽቶ ሓወን ንመምህር ኣስቴር ወልደማርያም እዮም።  መምህር ኣስቴር ንኣቦይ ወልድኣብ፡ ጓሳ ኣብ ዝነበርሉ እዋን፡ ኮፍ ኣቢለን ፊደል ከቝጽርኦም ዝኸኣላ መምህር'የን።  ኣቦይ ወልድኣብ ኣይሓመቑን፡ ፊደል ቈጺሮም፡ ኣብ ትምህርቲ ዓለም ኣትዮም መምህር ክኾኑ ዝበቕዑ ኣቦ'ዮም። ኣብ ምድሪ ኩናማ ይምህሩ ኣብ ዝነበርሉ እዋን ምስ ሓንቲ ሲግነ በርግ ዝበሃላ ሽወደናዊት ዓላሚቶም ኰይኖም ዕላማኦም ንክዕወት ጸዓሩ። ብቋንቋ ጣልያን ብተርጓሚ ተሰንዮም ይምህሩ ከም ዝነበሩ ይንገር።  ኣብኡ ከሎዉ ቋንቋ ሽወደን ተማህሩ፡ መጽሓፍ ቅዱስ ከኣ ብግቡእ ኣጽንዑ። ካብ ኣውሳ ተመሊሶም ከኣ ኣብ ወንጌላዊት ቤት-ትምህርቲ ከም ሓለቓ ኰይኖም ኣገልገሉ። ኣብ ዓውደ ምምህርና ከለዉ እንግሊዝ ንጣልያን ስዒሩ ኣተወ። እንግሊዝ ነቲ ብቋንቋ ትግርኛ ዝዳሎ ሰሙናዊ ጋዜጣ ዘሰናዱ ሰብ ስለ ዝደለዩ ንኣቦይ ወልድኣብ መረጹ። እዚ እዋኑ ብ1941 ነበረ።  ብእኡ ኣቢሎም ከኣ ኣብ ፖለቲካ ኣተዉ። እቲ ናይ ሽዑ ፖለቲካ ሓጸልጸል ዘብል ፖለቲካ ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ምቕንጻል ህይወት ሰባት'ውን በጺሑ ነይሩ። ኣቦይ ወልድኣብ በቲ ኤርትራ ንኤርትራውያን ዝመርገጺኦም ዕላማ ኣብ ህይወቶም ናይ ሸውዓተ ጊዜ ፈተነ ቅትለት ተኻየደ። ብተደጋጋሚ ተወጊኦም ኣብ ሆስፒታል ተዓቚቡን ወጽኡን። እዚ ኹሉ ፈተነ ንምሉእ ስድራ-ቤት የሳቕዮም ነበረ። ፓስተር እዝራ ከም ዝበሉዎ ኣዲኦም፡ መምህር ኣስቴር፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኰይነን ክሳቐያ ይዝከሮም። ብዕለት 13 ጥሪ 1953 ኣቦይ ወልድኣብ ብጥይት ተሃሪሞም ምስ ወደቑ ይድሕኑ ዚብል ሰብ ኣይነበረን። ጥይት ብሞንኩቦም ኣትያ ብክሳዶም ወጸት። እቶም ዝተኰሱሎም ክልተ ሰባት ሕጅስ ቀቲልናዮ ኢሎም ክብገሱ ኣቦይ ወልድኣብ ደርገፍገፍ እናበሉ ተንስኡ፣ እቶም ቀተልቲ ተመሊሶም ክልተ ጊዜ ተኲሶም ሰሓትዎም፣  ሰብ ክእከብ ምስ ጀመረ ሃደሙ። እቲ ወረ ቀልጢፉ ይዝርጋሕ ስለ ዝነበረ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበራ ዓባይ ሓብቶም ከይሰምዐኦ ተባሂሉ ተሓብአ። ይዅን'ምበር ጽንጽንታ ሰሚዐን ንበዓል ቤተን እቲ ሓቁ ክነግረን ለመንኦ፣ ሓቂ ምንባሩ ኸኣ ነገሩወን። "ኣብቲ እዋን'ቲ  ኣደይ በቲ ቀውሲ'ቲ ምስ እምነታ ኣፍጢጣ ገጠመት" ይብሉ ቀሺ እዝራ። "ኡይ ኢላ በኸየት ... ንምንታይ ክሳብ ክንድዚ ተሳቕየኒ ... ደጊም ዓብየን ደኺመን'የ ... እንታይ ክገብር ኢኻ ትደልየኒ" እናበለት ኣምሪራ ክትበኪ ይዝከረኒ" ይብሉ ቀሺ እዝራ። ኣቦይ ወልድኣብ ኣብ ሆስፒታል ብምዕቋብ ንሻብዓይ ጊዜ ደሓኑ። ኣይጸንሑን ንስደት ከምርሑ ተገደዱ።  ኣብኡ ዀይኖም ከኣ ቃልሶም ቀጸሉ። መምህር ኣስቴር ንኣሽሓት ተመሃሮ ብግቡእ ዝመልመላ፡ ንደቀን ብኽንክን ኣዕብየን፡ ኣምሂረን ዓቢ ዓወት ዘጓናጸፋ ኣደ እየን። ኣብቲ ዝሰዓበ ክፋል ህይወተን ካብ መንፈሳዊ ክንክን ማሕበረሰብ መካነየሱስ ከቶ ከየዕረፋ ንሓደስቲ ምእመናን ብምቕባል፣ ንዝደኸሙ ብምትብባዕ፣ ንዝሓዘኑ ብምጽንናዕ፣ ንዝሓመሙ ብምብጻሕን ንዝተባእሱ ብምዕራቕን ኵሎም ኣብ እምነቶም ጸኒዖም ኣብ ኣገልግሎት እምነቶም ንክውዕሉ ጸለያን ጐስጐሳን። መምህር ኣስቴር ወልደማርያም ዕድመ ጸጊበን ኣብ 100 ዕድሚኤን ከኣ ካብዛ ዓለም ተሰናበታ።


ሞሮኮ፡ ድሕሪ ሞት ህጻን ርያን ኣብታ ሃገር ዘለዋ ኩለን ዒላታት መጽናዕቲ ከተካይደለን ወሲና

ሰብ መዚ ሞሮኮ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ርያን ዝተብሃለ ወዲ 5 ዓመት ህጻን ኣብ ሓደ ጸቢብ ዒላ ኣትዩ ድሕሪ ሙማቱ ንኹለን ኣብታ ሃገር ዘለዋ ዒላታት መጽናዕቲ ክካደለን ምዃኑ ገሊጾም። ወዲ 5 ዓመት ርያን 1 ለካቲት ከባቢ ሰዓት 2 ድሕቲ ቀትሪ'ዩ ናብ 35 ሴንቲ ሜተር ግፍሒ ጥራይ ዘለዎ ጸቢብ ዒላ ሸተት ኢሉ ኣትዩ። ኣብ 32 ሜትሮ ምስ ብጽሐ ተቓቂሩ፡ ህይወቱ ንምድሓን ሓሙሽተ መዓልታት ስርሒት ህይወት ኣድሕን'ኳ እንተተኻየደ ርያን ክድሕን ኣይክኣለን። ሰሉስ ዝኣተወ፡ ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን፡ ብጎኒ እቲ ጸቡብ ዒላ ካልእ ገፊሕን ዓሚቕን ጉድጓድ ብምፍሓር ናብቲ ርያን ዝነበሮ መንቀራቕሮ ድሕሪ 4 መዓልታት እዮም ክበጽሑ ክኢሎም። እቲ መላእ ሞሮካውያንን ዓለምን ክከታተልዎ ዝቐነዩ ዜና ዘይከም ትጽቢት ኩሉ ሰብ፡ ርያን ብህይወት ክወጽእ ኣይክኣለን። ሚኒስትር ማይ ሞሮኮ ዓብልዓዚዝ ዝራውሊ፡ እቲ መጽዕእቲ ካልእ ተመሳሳሊ ሓደጋ ንኸየጋጥም ንምክልኻል ዝዓለም ምዃኑ ኣብሪሁ። እቶም ቅጥዕታት ከየማልኡ ዒላታት ዝኾዓቱ ሰባት፡ ነቶም ዒላታት ድሕነቶም ዝሓለዉ ንምግባር ዝግበር ወጻኢታት ካብ ጅቡኦም ክኸፍልዎ ምዃኖም ገሊጹ። ሚኒስተር ዓብደልዓዚዝ ዝራውሊ፡ ኣብ ሞሮኮ ዓመታዊ ልዕሊ 1000 ሰባት ዘይሕጋዊ ዒላ ብምዅዓት ከምዝቅጽዑ ኣብሪሁ።


ኣብ ጣሻ ኣማዞን ዝጠፍኡ ቆልዑ ድሕሪ 4 ሰሙን ብህይወት ተረኺቦም

ኣብ ጫካ ኣማዞን ምስጠፍኡ ድሕሪ ናይ ኣርባዕተ ሰሙን ኣለሻ  ዝተረኸቡ ክልተ ኣሕዋት ናብ ሆስፒታል ተወሲዶም፡፡ ደቂ ሸሞንተን ሽደሽተን ዝኾኑ ግላኮን ግሌሶን ፈሬራ፡ ለካቲት 18 [ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ] ኣብ ግዝኣት ኣማዞና ዝርክብ ጫካ ኣናእሽቱ ኣዕዋፍ ክሕዙ እንትፍትኑ እዮም ተሰዊሮም። እንተኾነ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ፡ ሓደ ኣግራብ ዝቖርጽ ብኣጋጣሚ ብህይወት ረኺቡዎም። እቶም ቆልዑ፡ ብጥሜት ማሲኖም ዝቐነዩ ኮይኖም፡ ኣብ ሆስፒታል ኣትዮም ይእለዩ ኣለዉ። እቶም ሰገናት ምሰ ተሰወሩ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ነበርቲ ንሰሙናት ኣለሻ ወጺኦም ቀንዮም፤ እንተኾነ ቐቢጾሞም ነይሮም። ኣብቲ ከባቢ ወቕቲ ዝናብ ብምዃኑ፡ ነቲ ኣለሻ ከምዘኽበዶ እቶም ነበርቲ ይዛረቡ። ምኽንያቱ ኣብ ውሽጢ እቲ ጣሻ ምንቅስቓስ ኣዝዩ ደሪትዎም እዩ ቐንዩ ተባሂሉ። ኣመዞንያ ሪል፡ ዝተብሃለ ናይቲ ከባቢ መራኸቢ ብዙሃን ከምዝበሎ፡ ትካል ኣገልግሎት ሓደጋታት፡ እቲ ኣለሻ ብዕለት 24 ለካቲት ክቋረጽ ኣዚዙ እንተነበረ’ኳ፡ ነበርቲ ግን ኣለሻ ጠጠው ኣየበሉን። ዳርጋ ድሕሪ ኣርባዕተ ሰሙን ግና፡ ሓደ ኦም ዝቖርጽ ስብኣይ፡ ካብቲ ስድረኦም ዝነብርሉ ኣስታት 6 ኪሎሜትሮ ርሒቖም ረኺቡዎም። ሓደ ካብቶም ቆልዑ፡ ናይ’ቲ ዝቑረጽ ኦም ድምጺ ምስ ሰምዐ ናይ ርድአና ኣውያት ኣስሚዑ። ካብኡ፡ እቲ ስብኣይ ናብቲ ድምጺ ዝሰምዐሉ ከባቢ ተንቀሳቐሱ፡ እቶም ክልተ ቖልዑ ኣብ ባይታ ተሰጢሖም፣ ጠምዮምን ምሒር ደኺሞምን ረኺብዎም። ቆርበቶም ድማ ተመላሊጡ ከምዝነበረ እቲ ሚድያ ጸብጺቡ። እቲ ሚድያ ወሲኹ ከምዝብሎ፡ እቶም ቆልዑ ካብቲ ዝጠፍእሉ  መዓልቲ ጀሚሩ፡ ዝኾነ ዝብላዕ ከምዘይረኸቡን ናይ ዝናብ ማይ ጥራይ እናሰተዩ ከምዝቐነዩን ንስድረኦም ተዛሪቦም። ግላኮን ግሌሶንን፡ ምስተረኸቡ ቐጥታ ማኒኮር ናብ ዝተብሃለ ናይቲ ከባቢ ሆስፒታል ተወሲዶም ዝነበሩ ኾይኖም፡ ጸኒሖም ድማ ብሄሊኮፕተር ማናውስ ናብ ዝተብሃለ ዝሓሸ ሆስፒታል ተወሲዶም ኣለዉ ክብል፡ ግሎቦ ዝተብሃለ መራኸቢ ብዙሃን ጸብጺቡ። ኣብ ጫካ ኣማዞን ሰባት ክጠፍኡ ንመጀመርታ ግዜ ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጥሪ፡ ሓደ ኣንቶንዮ ሰና ዝተብሃለ ኣብራሪ ነፋሪቱ ብሓደጋ ምስ ወደቐቶ፡ ንልዕሊ 36 መዓልቲታት ጠፊኡ ቀንዩ ነይሩ። ኣብ 2008 ድማ፡ ሓደ ንሃደን ዝወጽአ ቆልዓ፡ ንልዕሊ 50 መዓልታት ጠፊኡ እንተተረኽበ’ኳ፡ ሽዑ ንሽዑ ህይወቱ ከምዝሓለፈ ኣማዞንያ ሪል ዝተብሃለ ሚድያ ጸብጺቡ ነይሩ።


ሞሮኮ፡ 32 ሜትሮ ዕምቆት ናብ ዘለዎ ዒላ ዝኣተወ ቆልዓ ንምድሓን ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ

ኣብ ሞሮኮ ብሰሉስ ናብ 32 ሜትሮ ዕምቆት ዘለዎ ጉድኣድ ኣትዩ ዝተቐርቀረ ቆልዓ 5 ዓመት ንምውጻእ ዝግበር ዘሎ ሰፊሕ ጻዕሪ ከምዝቐጸለ ተሓቢሩ። ሰበስልጣን እታ ሃገር ከምዝገለጽዎ፡ ነቲ ኣብ ጥቓ ቸፍቻወዬን ዝተብሃለት ከተና ናብ ዝርከብ ጸቢብ ግን ድማ ዕምቆት ዘለዎ ጉድጓድ ዝኣተወ ህጻን ንምውጻእ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ናብ ምዝዛም ገጹ በጺሑ’ሎ። ወዲ 5 ዓመት ራያን ኣብቲ ከባቢ ይጻወት ኣብ ዝነበረሉ እዋን ናብቲ ጉድጓድ ከምዝኣተወ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሐን። ናብቲ ኣዝዩ ጸቢብ መእተዊ ዘለዎ ጉድጓድ ንዝኣተወ ህጻን ራያን ንምውጻእ ዝግብር ጻዕሪታት ካብ ዝሓለፈ ሰሉስ ምሸት ዝጀመረ ኮይኑ፡ ክሳብ ሎሚ ዓርቢ ቀጺሉ ይርከብ። ወሃቢ ቓል መንግስቲ እታ ሃገር ሙስጠፋ ባይታስ “ነቲ ህጻን ናይ ምድሓን ስራሕና ናብ ምዝዛም ገጽ በጺሑ’ሎ። ቀልብና ኩሉ ምስ ስድራ እቲ ቆልዓ እዩ። ተመሊሱ ከምዝራኸቦም ኢና ጸሎት ንገብር ዘለና” ክብል ትማሊ ሓሙስ ተዛሪቡ። እቲ ኣብ ጉድጓድ መዓልታት ዘቑጸረ ቆልዓ ብዘይካ’ቲ ክወድቕ ከሎ ኣብ ርእሱ ዘጋጠሞ ቀሊል ማህሰይቲ፡ ብህይወቱን ምስ ውኒኡን ከምዝርከብ ናብ ታሕቲ ብዝተልኣኸ ካሜራ ዝተቐድሐ ቪድዮ ኣረጋጊጹ’ሎ። ሰራሕተኛታት ምድሓን ነብሲ ናይ ‘ኦክስጅን ማስክ’፣ ምግብን ማይን ናብቲ ቆልዓ ዝለኣኹሉ ኮይኖም፡ ሰብሞያ ጥዕና’ውን ኣብቲ ቦታ ኮይኖም ይጽበዩ ምህላዎም ተፈሊጡ። ምስወጸአ ብቕልጡፍ ናብ ሆስፒታል ንኽበጽሕ ድማ ሄሊኮፕተር ተዳልያ ኣላ። እቲ ህጻን ኣብ ውሽጢ 32 ሜትሮ ዕምቆት ዘለዎ ጉድጓድ ኮይኑ ዝገብሮ ምንቅስቓስን ዝርከበሉ ኩነታትን ዘርእይ ቪድዮ ኣሽሓት ሰባት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይቀባበልሉ ኣለዉ። ካልኦት ብዙሓት’ውን ብኣካል ናብቲ ቦታ ከይዶም ይከታተልዎ ምህላዎም ተፈሊጡ። ሰባት ናብቲ ጉድጓድ ብምእታው ነቲ ቆልዓ ከድሕንዎ ዝተገበረ ፈተነ ክሰምር ዘይከኣለሉ ምኽንያት ከኣ፡ ስፍሓቱ 25 ሴንቲሜትር ጥራሕ ብምዃኑ ስለዝጸበበ’ዩ ተባሂሉ። ኣብቲ ቦታ ዝርከባ ቡልዶዘራት ኣብ ጎኒ እቲ ጉድጓድ ክኹዕታ ዝረኣያ ኮይነን፤ ዛጊት 24 ሜትሮ ተፋሒሩ’ሎ። ዝተወሰነ ሜትሮታት ከምዝተረፎም ሰራሕተኛታት ምድሓን ነብሲ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ኣብ ጎኒ እቲ ህጻን ዝርከበሉ ጉድጓድ ካልእ ጉድጓድ ብምፍሓር ዝግበር ዘሎ ጻዕሪታት ምድሓን ነብሲ ምናልባት እውን ምፍራስ ሓመድ ከጋጥም ስለዝኽእል፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ህጻን ክስዕብ ዝኽእል ጉድኣት ከይህልው ስግኣቶም ዝገለጹ ሰበስልጣን’ውን ኣለዉ። ኣብዚ እዋን እቲ ጉዳይ ኣብቲ ዞባ ዓብዪ ቆላሕታ ዝረኸበ ኮይኑ፤ ጎረቤት ኣብ ዝኾነት ኣልጀሪያ ሓዊሱ ‘ሃሽታግ ሴቭ ራያን’ [#SaveRayan] ዝብል ወፍሪ ማሕበራዊ መራኸብታት ብስፍሓት ተዘርጊሑ ይርከብ።


ብዓለልፈለል ናብ ሰማይ ዝተወንጨፈ ስሪላንካዊ ሓሳረ መከርኡ ርእዩ

ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ስሪላንካ ገለ ኣዕሩኽ መንእሰያት ዓለልፈለል ናብ ሰማይ ንምብራር እንዳፈተኑ እንከለዉ ብርቱዕ ንፋስ ብምንባሩ ሓደ ካብኣቶም ተጎቲቱ 12 ሜትሮ ኣብ ኣየር ተንጠልጢሉ። መሓዙቱ ድሕሪ ዝገበርዎ ነዊሕ ጻዕሪ ናብ መሬት ክምለስ እንከሎ ብዙሕ ጉድኣት ከምዘይበጽሖ ተገሊጹ።


ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይልእኹ ወለዲ ክእሰሩ ምዃኖም ተገሊጹ

ኣብ ታንዛንያ ከተማ ዶዶማ ዝቕምጡ ወለዲ ካብ ዝቕጽል ሰሙን ጀሚሮም ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይልእኹ እንተድኣኾይኖም ከምዝእሰሩ ሓደ በዓል ስልጣን ኣጠንቂቑ። ዋና ኣመሓዳሪ ከተማ ዶዶማን ዙርያኣን ኣንቶኒ ምታካ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ክውሕዙ ትጽቢት ዝተገበረሎም ቁጽሪ ተመሃሮ ስለዝወሓደ ብምቑጥዑ'ዩ ናብዚ ውሳነ በጺሑ ዘሎ። ትማሊ ዓርቢ ኣብታ ከተማ ካብ ዝርከቡ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ሓዲኤን ተረኺቡ ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ እዋን ቁጽሪ ተመሃሮ ኣመና ስለዝወሓደ እዩ ደቆም ኣብ ልዕሊ ዘይልእኹ ወለዲ ስጉምቲ ክውሰድ ምዃኑ ዝተዛረበ። ኣብታ እቲ ዋና ኣመሓዳሪ ምብጻሕ ዘካየደላ ቤት ትምህርቲ ኣብ መኣዲ ትምህርቲ ክርከቡ ትጽቢት ካብ ዝተገበረሎም 165 ተመሃሮ 67 ጥራይ እዮም ተረኺቦም። ከም ሳዕቤኑ ዝኾረየ ዋና ኣመሓዳሪ ኣንቶኒ ምታካ፡ ወለዲ ካብ ዝቕጽል ሰሙን ጀሚሮም ደቆም ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ክልእኹዎም እንተዘይኮይኑ ግን ክእሰሩ ምዃኖም ኣጠንቂቑ። ወለዲ “ንስኻትኩም ደቅኹም ናብ ቤት ትምህርቲ ክትሰድዎም እንተዘይኪኢልኩም ኣነ መምሃሪ ክፍልታት ክሃንጽ ኣይክእልን። ካብ ሎሚ ድሕሪ ሰዓት 4 ጀሚረ ገዛ ገዛ እንዳዘወርኩ እቶም ደቆም ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይልእኹ ወለዲ ከኣስሮም’የ” ኢሉ። ዋና ኣመሓዳሪ ግዝኣት ዶዶማ ካብ ደጊም ኣብ ልዕሊ ትምህርቶም ዘብኩሩ ተመሃሮ ዓቕሊ ከምዘይህልዎን ስጉምቲ ክወስድ ምዃኑን ተሓንዩ’ሎ። ኣብ ታንዛንያ ምስ ምብሓት ሓድሽ ዓመት ፈረንጂ ተዛሚዱ ከይዲ ምምሃር ምስትምሃር ካብ ዝጅመር ክልተ ሰሙን’ኳ እንተሓለፈ ቁጽሪ ናብ ቤት ትምህርቲ ዝውሕዙ ዘለዉ ተምሃሮ ግን ኣይ ከምቲ ትጽቢት ዝተገበረሉን። ቀንዲ ምኽንያት ናይዚ ድማ ወለዲ መዓልታዊ ናብርኦም ንምምሕያሽ ደቆም ኣብ ዝተፈላለዩ ስራሕቲ የዋፍርዎም ከምዘለዉን ኣብ እንዳ ሰብ ተቖጺሮም ንኽሰርሑ ይገብርዎም ስለዘለዉ ክኸውን ከምዝኽእል ይእመን።