ዙር ርዋንዳ 2022: ናትናኤል ተስፋጽዮን ራብዓይ ሄኖክ ሙሉብርሃን ሻዱሻይ ኮይኖም ዛዚሞም

ሎሚ ሰሉስ ዝተኻየደ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ካብ ከተማ ኪጋሊ ናብ ከትማ ሩባቩ 155.9 ኪሎሜትር  ዝዝርጋሕ  ከም ሙሃንዘን ሩባቡን ዝኣመሰላ ዞባታት ብምስንጣቅ ዝተኻየደ ኮይኑ፡ ኣብ ደንደስ ቀላይ ኬቩ እዩ ተዛዙሙ። ኣብቲ ሽውዓተ ተጻወትቲ ካብ ዓባይ ጉጅለ ተፈንጪሎም ብቕጽበታዊ ውድድር ዝዛምዎ ጸወታ፡ ኮሎምብያዊ ቫለንሽያ ጆናታን ካብ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ ቀዳማይ፡ ላውረንስ ኣክሰል ካብ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ ካልኣይ፡ ስጳኛዊ ማድራዞ ኣንገል ካብ በርጎዝ ቢኤች ሳልሳይ፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን ካብ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ ራብዓይ ብምዃን ውድድሮም ዛዚሚም። ምስታ ተፈንጪላ ኣብ ቅድሚት ዝወዓለት ጉጀለ ዝንበረ ሄኖክ ሙሉብርሃን ኸኣ ሻዱሻይ ውጺኡ። እዛ መድረኽ እታ ዝነውሐት መድረኽ ኮይና ተረርቲ ዓቐበታት ዘለዋ'ያ ነይራ። እቶም ኣብ ናይ ዓቐበት ሓያላት ዝኾኑ ተቐዳደምቲ ክኸስቡላ ከምዝኽእሉ ኸኣ ብኣጋ ተገሚቱ ነይሩ'ዩ። ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ኣብዚ ውድድር ካብ ዝሳተፉ ዘለዉ ኣፍሪቃውያን እቲ ዝበለጸ ግዜ ብምምዝጋብ ቀዳማይ ክኸውን እንከሎ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካልኣይ ተሰሩዑ ኣሎ። ንመንእሰያት ኣብ እትውሃብ ጻዕዳ ማልያ'ውን ናትናኤል ተስፋጽዮንን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ንተጻዋታይ  ቢ ኤንድ ቢ ላውረን ኣክዘል ስዒቦም ካልኣይን ሳልሳይን ተሰሪዖም ኣለው። ኣብ መበል 115 ኪሜ ኣብ ዝነበረ ናይ ዓቐበት ነጥቢ ዘውህብ ቅጽበታዊ ውድድር፡ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ናትናኤል ተስፋጽዮንን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ተመራሪሖም ቀዳማይን ካልኣይን ኮይኖም ኣትዮም። ምስታ ዓባይ ጉጅለ ዝነበሮም ፍልልይ'ውን ክሳብ ሰልስተ ደቒቕን ፈረቓን ክግፍሕዎ ክኢሎም ነይሮም'ዮም። ጸወታ ክዛዘም 12 ኪሎሜትር ኣብ ዝተረፈሉ ግን እቲ ፍልልይ ናብ 2 ደቒቕን 25 ካልኢትን ወሪዱ። ኣብ መወዳእታ ኸኣ እታ ሽውዓተ ተቐዳደምቲ ዝነበርዎ ጉጀለ 17 ካልኢት ከሲባ ውድድራ ዛዚማ። ኣብ ብጫ ማልያ ወዲ ጋንትኡ ንናትናኤል ተስፋጽዮን ቫለንሽያ ጆናታን ንውድድሩ ብ7 ሰዓትን፡ 27 ደቕቅን 22 ካልኢትን ብምዝዛም ብጫ ማልያ ክርከብ እንከሎ ናትናኤል ተስፋጽዮን ካብ ጆናታን ብ13 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ራብዓይ ተሰሪዑ ኣሎ። ሄኖክ ሙሉብርሃን'ውን ካብ ቀዳማይ ብ20 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ሻዱሻይ ታርታ ሒዙ ኣሎ። ሄኖክ ኣብ ናይ ትማሊ ውድድር'ውን ራብዓይ ምውጽኡ ይዝከር። ትማሊ ኣብ ዝተኻይደ ናይ 148 ኪሎሜተር ርሕቐት ዝሸፈነ፡ ብቕጽበታዊ ውድድር ኣብ ዝተዛዘመ ጸወታ፡ ሳንዲ ካብ ዳይረክት ኢነርጂ ንውድድሩ ብሰለስተ ሰዓት፡ 25 ደቒቕን 28 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳማይ፡ ላውረንስ ካብ ቢ ኤንድ ቢ ሆተሊስ ካልኣይ፡ ቫለንሽያ ጆናታን ካብ ድሮን ሆፐር ሳልሳይ ከምኡ ኸኣ ኤርትራዊ ሄኖክ ሙሉብርሃን ርብዓይ  ብምኻን ውድድም ምዛዛሞም ዝዝከር'ዩ።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ መትከል እዮብን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ኣብ ዙር ርዋንዳ ክሳተፉ'ዮም

ምስ ኢጣልያዊት ጋንታ ድሮን ሆፐር ዝወዳደር ዕዉት ብጫ ማልያ ዙር ርዋንዳ 2020 ናትናኤል ተስፍጽዮን ኣብ ዙር ርዋንዳ 2022 ክሳተፍ ምኳኑ ጋንትኡ ኣፍሊጣ። ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ኣብ ዙር ርዋንዳ 2020 ብዘይካ ብጫ ማልያ፡ ንዝበለጸ መንእሰይ ትውሃብ ጻዕዳ ማልያ'ውን ተሸሊሙ ምንባሩ ዝዝከር'ዩ። ኣብ ዙር ጋቦን ላ ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ 2020'ውን ካብ ዕዉት ብጫ ማልያ ብሓንቲ ካልኢት ጥራይ ድሒሩ ካልኣይ ኮይኑ ውድድሩ ክዛዝም እንከሎ፡ ኣብቲ ውድድር ንዝበለጸ መንእሰይ ትውሃብ ጻዕዳ ማልያ ክዕወተላ እንከሎ ኣብ ኣንበሳ ዓቐብ ኸኣ ሓሙሻይ ኮይኑ ውድድሩ ዛዚሙ። ኣብዚ ካብ 20 ክሳብ 27 ለካቲት ዝካየድ ዙር ርዋንዳ ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ መትከል እዮብን ሄኖክ ሙሉብርሃንን መምስ ጋንትኦም ኮይኖም ክወዳደሩ'ዮም። ካብ 2018 ጀሚሩ ምስ ትራጋጋኑ ፖሊጎን ተጠርኒፉ ዝወዳደር ዘሎ መትከል እዮብ ሎሚ ዓመት ን8ይ ግዚኡ'ዩ ኣብ ዙር ርዋንዳ ዝሳተፍ ዘሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ኣብ ዙር ርዋንዳ ከም ዘይትሳተፍ ኣዳለውቲ እቲ ውድድር ሓቢሮም ነይሮም። መርበብ ሓበሬታ እቲ ዙር፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ንቅጥዕታት መመርሒታት ጥዕና እቲ ውድድር ስለ ዘየማለአት ኣብቲ ውድድር ከም ዘይትሳተፍ ገሊጹ'ዩ። መትከል እዮብ፡ ኣቀዲሙ ኣብ ዝተሳተፎ ዙር ርዋንዳ 5 ግዜ ናይ መድረኽ ዕዉት ክኸውን ክኢሉ እዩ። ኣብ 2013 ኣብ 6ይ መድረኽ፣ ኣብ 2015 ኣብ 7ይ መድረኽ፣ ኣብ 2016 ኣብ 5ይ መድረኸ ኣብ 2017 ኸኣ ንራብዓይን ንሻድሻይ መድረኻት ክዕወተለን ክኢሉ። መትከል ኣብ ዙር ርዋንዳ ኣብ 2016 ከምኡ'ውን 2017 ኣብ ብጫ ማልያ ካልኣይ ኮይኑ ዝዛዘመን ኣብቲ ውድድር ዓቢ ስም ዘጥረየን ተቐዳዳማይ'ዩ። መትከል፡ ኣብ 2021 ከምኡ'ውን ኣብ 2020 ምስ ጋንታ ትራንጋኑ ፖሊጎን፡ ኣብ 2017 ከምኡ'ውን 2016 ምስ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ጋንታ ዳይመንሽን ዳታ፣ ኣብ 2015 ምስ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፣ ኣብ 2013 ከምኡ ኸኣ 2012 ኸኣ ምስ ጋንታ ኣስቤኮ ብምኻን'ዩ ኣብ ዙር ርዋንዳ ተሳቲፉ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ብደረጃ ሃገር ቢንያም ግርማይ ኸኣ ብውልቁ ዩሲኣይ ኣብ 2021 ካብ ኣፍሪቃ ዝበልጽ ከም ዝበሎም ዝዝከር ኮይኑ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ካብዚ ሓደ ካብ በዳህቲ ውድድራት ኣፍሪቃ ዝኾነ ዙር ርዋንዳ ምብኳራ ኣብ ደረጃኣ ብዙሕ ከኽስራ ከም ዝኽእል ብዙሓት ይዛረቡ። ዙር ርዋንዳ ኣብ 2019 ደረጅኡ ናብ 2.1 ክብ ካብ ዝብል ኣብ 2019 መርሃዊ ቅዱስ፣ ኣብ 2020 ናትናኤል ተስፋጽዪን ክዕወትሉ እንከለዉ፡ ኣብ 2021 ኸኣ ስጳኛዊ ክሪስትያን ሪድሪገዝ ተዓዊትሉ። ዳንኤል ተኽለሃይማኖት'ውን ኣብ 2010 ዕዉት ዙር ርዋንዳ ኮይኑ ምንባሩ ይዝከር። ዎርልድ ቱር፡ እስራኤል ስታርት ኣፕ ኔሽን ፕሮ ቲም፡ቶታል ዳይሬክት ኢነርጂ [ፈረንሳ]፣ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ [ፈረንሳ]፣ ቲም ኖቮ ኖርዲክ [ኣመሪካ]፣ ኣንድሮኒ ግዮካሊ [ጣልያን]፣ ቡርጎስ ቢኤች [ስጳኛ]። ዩሲኣይ ኮንቲነንታል ቲም፡ ሃገራውያን ጋንታታት:ርዋንዳ፣ ኣልጀርያ፣ ሞሮኮን ዓባይ ብሪጣንያን እቲ ውድድር ሸሞንተ መድረኻት ዝሓዘ ኮይኑ ተወዳደርቲ 933.2 ኪሎ ሜትር ክሽፍኑ'ዮም።


ናትናኤል ተስፋጽዮን ዕዉት ብጫ ማልያ ዙር ርዋንዳ 2022 ኮይኑ

20 ለካቲት ዝጀመረ መበል 14 ዙር ርዋንዳ  2022 ሎሚ ብዓወት ናትናኤል ተስፋጽዮን ተዛዚሙ። ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብዚ ሎሚ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ዝተኻይደ ዓቐበታት ዝነበሮ ናይ 75.3 ኪሎ ሜትር መድረኽ  ዓስራይ ብምውጻእ'ዩ  ወናኒ ብጫ ማልያ ክኸውን ክኢሉ ዘሎ። ነዚ ናይ ሎሚ ናይ መወዳእታ መድረኽ ርዋንዳዎ ሞየሽ ሞሁሻ ክዕወተሉ እንከሎ ሳንዲ ካልኣይ ኣሌክሳንደር ግኔዝ ሳልሳይ ወጺኦም። ሄኖክ ሙሉብርሃን ሎሚ ሓሙሻይ ኮይኑ ውድድሩ ዛዚሙ። እዚ ኣብ 19 ጋንታታት ዝተሓቖፉ 95 ተቐዳደምቲ ኣብ መጀመረታ መድረኽ ዝጀመረሉ ናይ 2.1 መዓቀኒ ዘለዎ ቱር ተቐዳደምቲ ኣብ ሸሞንቲኡ መደረኻት 933.2 ኪሎ ሜትር ሸፊኖም። እቶም ኣብ መጀመርታ መድረኽ ዝተሰለፉ 95 ገለ ብሕማም ገለ ስኣን ዓቕሚ እናተጓደሉ ሎሚ 65 ተቐዳደምቲ'ዮም ጸወታ ጀሚሮም። ዙር ርዋንዳ ኣብ 2019 ብዩሲኣይ ናይ 2.1 መዐቀኒ ካብ ዝወሃቦ ክሳብ ሕጂ ኣብ 2019 መርሃዊ ቅዱስ ኣብ 2020 ናትናኤል ተስፋጽዮን ክዕወትሉ እንከለዉ ኣብ 2021 ኸኣ ስጳኛዊ ክሪስትያን ሮድሪገዝ ብጫ ማልያ ተዓዊቱ። ክሪስትያን ሮድሪገዝ ንዙር ርዋንዳ ንመጀመረታ ዝተዓወተሉ ኣውሮጳዊ'ዩ። ናትናኤል፡ ናይ ሎሚ ዓመት ዓወቱ ንዕኡ ንኻልኣዩ ንሃገሩ ኤርትራ ኸኣ ምስቲ ዳንኤል ተኽለሃይማኖት ኣብ 2010 ንዙር ርዋንዳ ዝተዓወትሉ፡  ኣርባዕተ  ግዜ ዕውትቲ ዙር ርዋንዳ ከምእትኽውን ገይሩ። ኣብ ቀዳማይ መድረኽ ኣብ ዝተገበረ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር፡ ናትናኤል ካብቲ ቀዳማይ ኮይኑ ነታ ዝተዳለወት 4 ኪሎ ሜትር ብ4 ደቒቕን 41 ካልኢትን ዝዛዘማ ፈረንሳዊ ኣሌክሳንደር ገኔዝ ብ19 ካልኢት ብምድሓር ውድድሩ መበል 24 ብምዃን'ዩ ዛዚሙ። ካብ ኪጋሊ ናብ ርዋማንጋና ኣብ ዝተኻየደ ናይ 148.3 ኪሎ ሜትር ካልኣይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ንናትናኤል ግዜ ከይከሰረ መበል 21 ክኣቱ እንከሎ ካብቲ ብጫ ማልያ ዝሓዘ ኣሌሳንደር ግኔዝ ብ19 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ብጫ ማልያ መበል 23 ተቐሚጡ። ኣብ ኪጋሊ ናብ ሩባቩ ኣብ ዝተኻየደ ናይ 155.9 ኪሎ ሜትር ሳልሳይ መድረኽ ናትናኤል ተስፋጽዮን ግዜ ከይከሰረ ራብዓይ ክኣቱ እንከሎ፡ ካብቲ ብጫ ማልያ ዝተረከብ ወዲ ጋንትኡ ጆናታን ሬስትሬፖ ብ13 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ራብዓይ ተቐሚጡ። ናትናኤል ኣብዛ መድረኽ እዚኣ ኣብ ንመንእሰይ ትወሃብ ማልያ ካልኣይ ክኸወን እንከሎ፡ ኣብታ ንዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ትውሃብ ማልያ ንሄኖክ ሙሉብርሃን ኣኸቲሉ ቀዳማይ ኮይኑ። ራብዓይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ካብ ከተማ ኪጋሊ ናብ ጉቹምቢ 124.3 ዝሽፍን'ዩ ነይሩ። ኣብዛ መድረኽ እዚኣ ናትናኤል ካብ ቀዳማይ ዝወጽአ ደቡብ ኣፍሪቃዊ መይን ኬንት ሰለስተ ካልኢት ድሒሩ ሻሙናይ ክኣቱ እንከሎ ኣብ ብጫ ማልያ ካብቲ ብጫ ማልያ ዝተረከበ ኣክዘል ላውረንስ ብ10 ካልኢት ድሒሩ ኣብ መብለ 10 ተሰሪዑ። ኣብቲ ካብ ሙሀንጋ ናብ ሙሳንዘ ዝተኻየደ ሓሙሻይ መድረኽ ናትናኤል ካብቲ ነታ መድረኽ ዝተዓወተላ ኣሌክሳንደር ገኔዝ 20 ካልኢት ድሒሩ መበል ሻሙናይ ኮይኑ'ዩ ዛዚምዋ። ኣብ ብጫ ማልያ ኸኣ ምስቲ ኣብታ መድረኽ ብጫ ማልያ ዝተረከበ ስጳኛዊ ኣንገል ማድራዞ ብማዕረ ግዜ ብመዓልቲ ተበሊጹ ናብ ካልኣይ ደረጃ ደይቡ። እተን ንዝበለጸ መንእሰይን ኣፍሪቃውን ዝውሃባ ማልያታት ግን ተዓዊትለን። ሻዱሻይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ካብ ሙሳንዘ ተበጊሱ ኣብ ኪጋሊ ኮንቬንሽን ሴንተር እዩ ተዛዚሙ። ኣብዛ መድረኽ  ቡዱያክ ኣናቶሊ ክዕወተላ እንከሎ፡ ናትናኤል ግዜ ከይከሰረ ካልኣይ ኮይኑ ኣትዩ። ኣብ ብጫ ማልያ ኸኣ ንኣናቶሊ ቡድያክ 6 ካልኢት ኣንጺፉሉ ናትናኤል ወኒንዋ። እተን ንዝበለጸ መንእሰይን ኣፍሪቃውን ዝውሃባ ማልያታት'ውን ንሄኖክ ሙሉብርሃን ኣኸቲሉ ቀዳማይ ብምዃን ወኒንወን። ሻውዓይ መድረኽ ተቐዳዳማይ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ  ፈረንሳዊ ኣላን ክዕወተላ እንከሎ፡ ናትናኤል ካብ ቀዳማይ 52 ካልኢት ድሒሩ ሓሙሻይ ኮይኑ'ዩ ኣትዩ። ኣብ ብጫ ማልያ ኸኣ ነቲ ምስ ቡድያክ ኣንቶሊ ዝነብሮ ፍልልይ ናብ 26 ካልኢት ክብ ብምባል ብጫ ማልያ ናብ ሻሙናይን መዛዘምን መድረኽ ገይርዋ ከምዝኣቱ ኣረጋጊጹ። ናትናኤል ተስፋጽዮን ብጃካ ብጫ ማልያ ንመንእሰይን ንዝበልጸ ኣፍሪቃውን ዝውሃባ ማልያታት'ውን ኣብ ሕቑፉ ኣእትይወን። ናትናኤል ኣብዚ ሎሚ ዝተዛዘመ መበል 14 ዙር ርዋንዳ 2022 ብጫ ማልያ፡ ንዝበለጸ ኣፍሪቃውን ዝበለጸ መንእሰይን ዝውሃባ ማልያታት ወኒንወን ኣሎ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርራ ኣብ መጀመርታ ኣብዚ ውድድር ክትሳተፍ ምዃን'ኳ ተገሊጹ እንተነበረ፡ እቲ ውድድርን ዩሲኣይን ዝጠለቦ  ተጻወትትን ኣካየድቲ ጋንታን ጸረ ኮሮናቫይረስ ክኽተቡ ኣለዎም ዝብል ነጥቢ ስለ ዘየማልአት ኣብዚ ውድድር ክትሳተፍ ኣይክኣለትን።


ቀዳመይቲ ምኒስተር ነበር ተሬዛ መይ፡ ንውጥን ምምላስ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ነቒፋ

ቀዳመይቲ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ነበር ተሬዛ መይ፡ እቲ ናይ ምምላስ ፖሊሲ ን"ሕጋውነት፡ ግብራውነትን ኣድማዕነትን" መስፈርቲ ኣየማልእን እዩ ክትብል ነቲ ውሳነ ከምዘይትድግፎ ንላዕለዋይ ባይቶ እታ ሃገር ሓቢራ። ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪት ፓተል እቲ ውጥን " ንዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ደቂ ሰባት ዓቢ ጽፍዒት" ከም ዝኸውንን ነቶም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ክኣትው ኣብ መገዲ ናይ ዝሞቱ ሰባት ህይወት ደው ከም ዘብሎ ገሊጻ ። እቲ ፖሊሲ ብብዙሓት ማሕበራት ግብረሰናይን ተቓወምቲ ውድባትን ተነቒፉ እዩ ። ካብ 2010 ክሳዕ 2016 ምኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ዓዲ እንግሊዝ ዝነበረት ወይዘሮ ተሬዛ መይ፡ እቲ ናብ ሩዋንዳ ናይ ምምላስ መስርሕ ንደቂ ተባዕትዮ ጥራሕ ዝምልከት እንተኾይኑ፡ ዘይሕጋዊ ስግግር ደቀንስትዮን ህጻናትን ንከይውስኽ’ከ እንታይ ውሕስነት ኣሎ ክትብል ሓቲታ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምእተነግረ እቶም ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ሰባት፡ ኣብ ዝመጽእ ሳምንቲ ናብታ መስርሕ ሕቶ ዑቕባ ዝካየደላ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክምለሱ እዩ እቲ እማመ። እቲ ውጥን ከምቲ ዝተሓስበ እንተቐጺሉ እቶም ሕቶ ዑቕበኦም ዝተዓወተ፡ ኣብታ ሃገር ናይ ነዊሕ እዋን መንበሪ ፍቓድ ክወሃቦም ከምዝኾነ’ዩ ዝሕብር። ሚስ ተሬዛ መይ ብዛዕባ እቲ ናይ ስደተኛታት ንርዋንዳ ናይ ምምላስ ውጥን "ክሳዕ ሕጂ ካብ ዝሰማዕክዎን ዝረኣኽዎን እዚ ፖሊሲ እዚ: ሕጋውነት: ግብራዊነትን ኣድማዕነትን ስለዘይብሉ ኣይድግፎን’የ። እዚ መደብ እዚ ስድራ ቤታት ዝበታትን ንቖልዑን ደቀንስትዮን ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ ዘይምዃኑ ዘተኣማምን መርትዖን መረጋገጽን የሎን” ክትብል እቲ ውጥን ክውገድ ሓቲታ ኣላ። እንተዀነ ግን: ምኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ሚስ ፓተል "ሰባት ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ  ንክኣትው ናይ ህይወት ሓደጋ የጋጥሞም ስለዘሎ ናይ ግድን ለውጢ የድሊ ኣሎ" ክትብል ነቲ ፖሊሲ ትጣበቐሉ ኣላ። ንሳ፡ "እዚ ምስ ርዋንዳ ዝግበር ዘሎ ሽርክነት ነቲ ዓለምለኻዊ ስርዓተ-ኢሜግሬሽን ፍትሓዊ ብምግባር ሰባት ውሑስ  ህይወትን ዕድልን ንኽረኽቡ ዝሕግዝ ዓለምለኻዊ ሓባራዊ ዕማም እዩ” ክትብል ንፓርላማ ሓቢራቶም። "እዚ ውጥን’ዚ ንኣሰጋገርቲ ደቂ ሰባት ናይ ንግዲ ሞዴል ብምስባር ህይወት ሰባት ዘድሕንን ነቶም ናይ ሓቂ መሳኪን ስደተኛታት ድማ ዕቝባ  ክኾኖም’ዩ" ኢሎም። ውጥን ምምላስ ስደተኛታት ንርዋንዳ ብኸመይ ክሰርሕ’ዩ ? • ብመሰረት ኣብ መንጎ ክልቲኦም መንግስታት ብሪጣንያን ርዋንዳን ዝተገብረ ምርድዳእ፡ ዓባይ ብሪጣንያ ናብ ሃገራ ንዝኣተው ሓተትቲ ዑቕባ "ብዘይ ወዓል ሕደር" መርሚራ፡ ናብ ርዋንዳ ዝኸዱ መምያ፡ ናይ ነፍሲ-ወከፍ ሰብ መሰረታዊ ዝርዝራት ናብ ሩዋንዳ ተመሓላልፍ። • እቶም ስደተኛታት ንሩዋንዳ ቅድሚ ምግዓዞም ኩሉ ጠለባት ተጽድቕ፡ እቲ ምድላው ከኣ ንሓሙሽተ ዓመት ይጸንሕ። • ነፍሲ ወከፍ ሓታቲ ዑቕባ ኣብ ሩዋንዳ ድሕሪ ምብጽሑ መንበሪን ደገፍን ክወሃቦን ኩሉ ግዜ ካብ መንበሪኦም መጺኦም ናብ ቃሕ ዝበሎም ብነጻነት ክንቀሳቐሱ መሰል ከምዝህልዎ እቲ ጽሑፍ ይሕብር ። • እቲ ሓታቲ ዑቕባ ሕቶ ዕቕቡኡ እንተተዓዊቱ ኣብታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ሩዋንዳ ናይ ነዊሕ እዋን መንበሪ ይወሃቦ። • እቶም ሕቶ ዑቕበኦም ብሰበ-ስልጣን ሩዋንዳ ተቐባልነት ዘይረኸቡ ሰባት ከኣ ናብ ሃገሮም ወይ ክትቅበሎም ፍቓደኛ ናብ ዝኾነት ሳልሰይቲ ሃገር ክኸዱ ይኽእሉ። • ዓባይ ብሪጣንያ እውን ንገለ ክፋል ካብቶም ናብ ሩዋንዳ ዝተመልሱ ሓደ ሓደ ጉዱኣት  ናብ ዓባይ ብሪጣንያ መሊሳ ክተጣይሶም ምዃና ይሕብር። ምክትል ምኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ የቨት ኩፐር ነቲ ፖሊሲ፡ ስነ-ምግባር ዝጎደሎን ፈጺሙ ዘይሰርሕን፡ ኣብ ጉዳይ ስደትን ምሕደርኡን ንዓመታት ዝተዋህለለ ፍሽለት ንምሽፋን ዝተማህዘ ዘባል ውሳነ’ዩ ክብል ኰኒንዎ። ሚስተር ኩፐር፡ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ኣብቲ ምስግጋር ንዝግበር ወጻኢታት እኹል ሓበሬታ ከምዘየሎ ብምሕባር፡- "ነቲ ኣብቲ መስርሕ ዝኽፈል 120 ሚልዮን ፓውንድ ነቶም ስደተኛታት ዝኽፈሎም ነገር ይህሉ’ዶ ይኸውን? ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ዝኽፈሎ ስምምዕ ኣይተገብረን። ወይስ እቲ ዝተገልጸ 120 ፓውንድ ንፕሮፖጋንዳዊ ሃልኪ ወይ ንጋዜጣዊ መግለጺ ጥራይ ዝኽፈል’ዶ ይኸውን?” ክብል ሕቶ የልዕል። እታ ምኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ምስ ሩዋንዳ ዘለዋ ምሕዝነት ንምግላጽ ዝተጠቕመትሉ ቃና፡ "ኣዝዩ ዘኖፎቢክ (ዜኖፎብያ ንዘይትፈልጦም ሰባት ወይ ንጓኖት ምፍራሕን ምጽላእን)" ምዃኑ ገሊጻ ። ሚስ ፓተል ሓያሎ ሰበስልጣን ብዛዕባ እቲ ፕሮጀክትን ወጻኢታቱን ሕቶታት ምስኣቕቡላ ነቲ ውጥን ዝተሰለዐ ገንዘብ ወግዓዊ ብምግባር ነቲ ኣጸቢቓ እትደፍኣሉ ዘላ ምምላስ ሓተትቲ ዑቕባ ንሩዋንዳ ምሉእ ሓላፍነት ከም እትወስደሉ ሓቢራ። ሰሉስ ምሸት ከኣ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ንፕረዚደንት ሩዋንዳ ፖል ካጋመ  ደዊሉ  ምስ ኣፍሪቃዊት ሃገር ንምዕያይ ድሉውነት ከምዘለዎ ኣጕሊሑዎ ። ዓሚ 28,526 ሓተትቲ ዑቕባ ብመትረብ ኢንግሊሽ ቻነል ብጀላቡ ናብ ብሪጣንያ ከም ዝኣተው ይፍለጥ።


ሊቀ ጳጳስ ካንተርበሪ፡ ብሪጣንያ ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ክትመልስ ብምሕሳባ ኮኒኖም

ሊቀ ጳጳስ ካንተርበሪ፡ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ንስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ክመልስ ምውጣኑ ምስ ፈሪሃ እግዚኣብሄር ዝጻረር እዩ ብምባል ኮኒኖም። ሊቀ ጳጳስ ጀስቲን ዌልቢ ኣብ በዓለ ፋሲካ ኣብ ዝገበሩዎ ስብከት ኣብ ትንሳኤ ክርስቶስ ሓላፍነትና ክንስከም ይግባእ ኢሎም። ብተወሳኺ እቲ ኣብ ዩክረይን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ደው ክብልን ዕርቀ ሰላም ክእወጅን ጸዊዖም። ብሰንኪ እቲ ኵናት ንዝተጎድኡ ህዝቢ ከኣ ጸሎቶም አዕሪጎም። ኣብ ርእሲኡ ኵናት ዩክረይን ኣብ ክብሪ መነባብሮ ፈጢሩዎ ዘሎ ጸቕጥን ሻቕሎትን እውን ዘተሓሳስብ ምዃኑ ተዛሪቦም። መንግስቲ ብሪጣንያ ንሓተትቲ ዑቕባ ናብ ሩዋንዳ ንምምላስ ወጢኑዎ ዘሎ መደብ ብጥብቂ ከምዝኹንንዎ እቶም ጳጳስ ገሊጾም፤ መንግስቲ ብሪጣንያ ግና እቲ መደብ ንህይወት ናይቶም ብዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ኣብ ሓደጋ ዝወድቁ ስደተኛታት ንምዕቃብ ምዃኑ የረድእ። ስለዝኾነ ነቶም ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ ዝኣትው ሓተትቲ ዑቕባ ስደተኛታት ሕቶ ዑቕበኦም ንምቕራብን ጉዳዮም ንምፍጻምን ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ርዋንዳ ንምልኣኽ ናይ 120 ሚሊየን ፓውንድ ውጥን ወጺኡ ምህላው ተሓቢሩ። ልዕሊ 160 ዝኾኑ ማሕበራት ግብረ ሰናይ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ብሓባር ነቲ ውጥን "ጭካነ ዝመልኦ" ብምባል እቶም ምኒስተራት ሓሳቦም ንክቕይሩ ኣተሓሳሲቦም። እቲ ውሳነ ብተቓወምቲ ሰልፍታት እውን ከይተረፈ ነቐፌታ ቀሪቡሉ ኣሎ። ጳጳስ ካቴድራል ካንትርበሪ ሊቀ ጳጳስ ዌልቢ: "ንሓተትቲ ዑቕባ ናብ ኣፍሪቃ ምልኣኽ ዓቢ ናይ ስነ ምግባር ጸገማት ከምዘለዎ” ይዛረቡ። "እቲ ዝርዝር ፖለቲካ እዩ፤ እቲ ቐንዱ ግን ኣብ ፍቓድ ኣምላኽ ክምርኮስ ኣለዎ። ከምዚ ግን ክኸውን የብሉን" ኢሎም። "ብሰንኪ ስንፍናና ኣብ ክርስትያናዊ ክብርታትና ዝተመስረተት ሃገርና ሓላፍነታ ክትስከም ኣይከኣለትን። እዚ ከኣ ምስ ባህሪ ንውድቀትናን ሓጢኣትናን ሓላፍነት ዝወሰደ እግዚአብሔር ዝጻረር እዩ" ኢሎም እቶም ሊቀ ጳጳስ። እቲ ውጥን እንተሰሊጡ እቶም ቀዳሞት ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ርዋንዳ ክኣትው ከምዝኽእሉ ትጽቢት ይግበር። ወሃቢ ቃል ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ፡ እታ ሃገር ንስደተኛታት ኣብ ምሕጋዝ ዘኹርዕ ታሪኽ ከምዘለዋ ብምጥቃስ እቶም ሊቀ ጳጳስ ንዝሃቡዎ ነቐፌታ ነቲ ክውንነት ኣብ ግምት ከምዘየእተወ ተዛሪቡ። ቀጺሉ'ውን፡ ኣብዚ ዓለም ብብዝሒ ስደተኛታት አዕለቕሊቓትሉ ዘላ እዋን: ህይወት ሰባት ንሓደጋ ዘቃልዑ ዘለው ኣሰጋገርቲ ሰባት ንምክልኻልን ኣብ ስርዓተ ሕቶ ዑቕባ ለውጢ ከምዘድሊ ብምግላጽ ርዋንዳ ከኣ “ ውሕስነት ዘለዋ ሃገር’ ብምዃና ሕቶ ዑቕባ ስደተኛታት ተቐቢላ ብዝግበኣ ከተተናኣግዶ ከምእትኽእል ሓቢሩ። ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ ንሓተትቲ ዑቕባ ካብ ብሪጣንያ ናብ ርዋንዳ ምልኣኽ ምስ ዓለማዊ ሕጊ ሕቶ ዑቕባ ከምዝጻረር ገሊጹ።


ነቐፍቲ 'ውጥን ስደተኛታት ብሪጣንያ-ርዋንዳ' ዝሓሸ መፍትሒ የብሎምን- መንግስቲ ብሪጣንያ

ጸሓፊት ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል፡ እቶም ብመንግስቲ ወጺኡ ንዘሎ ውጥን ምስዳድ ስደተኛታት ሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ዝነቕፉ ዘለው፡ ናይ ገዛእ ርእሶም ዝሓሸ መፍትሒ ከቕርቡ ከምዘይከኣሉ ተመሊሳ ትወቅስ። ንሳ፡ ኣብቲ ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ርዋንዳ ብሓባር ኣብ መጽሔት 'ዘ-ታይምስ' ኣብ ዝጸሓፈቶ ዓንቀጽ፡ እዚ ቀሪቡ ዘሎ ውጥን፡ ነቲ ቀታሊ ዝዀነ ንግዲ ምስግጋር ደቂሰብ ክገትእ ዝኽእል ውሕሉል ፍታሕ ምዃኑ ትምጕት። ዝዀነት ኣብ ሰብኣውነት እትግደስ ሃገር፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ስቓይ ደቂሰብ እናረኣየት ክቕጽል ኣይትፈቅድን እያ ድማ ይብሉ። እዚ ጽሑፋዊ ግብረመልሲ ክልቲኦም ሰብመዚ፡ ነቲ ብሊቀጳጳሳት ካንተበሪ፡ ጃስቲን ወልቢ ዝተገልጸ 'ኢሞራላዊ ውጥን' ዝብል ነቐፌታ ስዒቡ እዩ። ፓተልን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ርዋንዳ ቪንስተንት ቢሩታን ብሓባር ከም ዝበልዎ፡ ዓለማዊ ስርዓተ ዑቕባ፡ ብሰንኪ'ቲ ዝኸርር ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላዋትን፡ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባትን እናወደቐ እዩ ዝመጽእ ዘሎ። ስለዚ፡ እዚ ውጥን፡ ነቶም ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተው ስደተኛታት፡ ናብቲ ዝረግእሉን ዝሓሸን ውሑስን ህይወት ክመርሑሉ ዝኽእሉን ሃገር ከመልክቱ ናብ እተኽእሎም ሃገረ ርዋንዳ ምምጻእ እዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ቀዳማይ መድረኽ፡ ብሪጣንያ ንፕሮጀክት ትምህርቲ 'ዞም ስደተኛታት ዝውዕል፡ ክሳብ 120 ሚልዮን ፖውንድ ከተውፍር እያ። "ድፋርን ውሕሉልን ስጕምቲ ኢና ንወስድ ዘለና፣ እቲ ዘገርም ግን እቶም ነዚ ነገር'ዚ ዝወቕሱ ዘለው ትካላት፡ ዝሓሸ ናይ ገዛእ ርእሶም መፍትሒ ከቕርቡ ዘምኽኣሎም እዩ፡" ክብሉ ጽሒፎም። "እዚ ስቓይ ሰባት ክቕጽል ምግባር፡ ብሓንቲ ሰብኣዊት ሃገር ዝጽወር ኣይኰነን።" ብዘይካ'ዚ፡ ክልቲአን ሃገራት ብዝገብርኦ ስምምዕ ዝውሰን'ውን፡ ገለ ስደተኛታት ካብ ርዋንዳ ናብ ብሪጣንያ ክኸዱ ተኽእሎ ከም ዘሎ ተገሊጹ'ሎ። ኣብ ኣጋጣሚ በዓለ ትንሳኤ [ኤውሮጳውያን] እቶም ሊቀጳጳሳት ንመንግስቲ ብሪጣንያ ክነቕፉ ዝተሰምዑ ኰይኖም፡ ንሶም፡ "እዚ፡ ንሓላፍነታትና ውክልና [ንኻልኦት] ምሃብ እዩ" ክብሉ ብምኽሳስ፡ እዚ ግን "ንፍርዲ ኣምላኽ ኣይጾሮን እዩ" ኢሎም። ሊቀጳጳስ ዮርክ ስተፈን ኮትረል ብወገኖም፡ እዚ ፖሊሲ ብሪጣንያ፡ "ዘሕዝንን ዘሻቕልን እዩ" ድሕሪ ምባል፡ ወሲኾም፡ "ካብዚ ዝሓሸ ክንገብር ንኽእል ኢና፡" ክብሉ ኣስሚሮምሉ። ተቓወምቲ ሰልፍታትን፡ ገለ ኣባላት ባይቶ ዓቃባዊ ሰልፍን ነዚ ውጥን ኣይተቐበልዎን። ልዕሊ 160 ዝዀና ማሕበራት ግብረሰናይን ጕጀለታት ጐስጓስን ብሓባር፡ "ዘሕፍር ጭካነ" ብምባል፡ ሰበስልጣን ብሪጣንያ ነዚ ውጥን ክስርዝዎ ይጽውዑ ኣለው። እዞም ነቐፍቲ፡ ካብቲ ዘቕርብዎ ዘለው ምኽንያታት ሓደ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ርዋንዳ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብብሪጣንያ ከይተረፈ ተላዒሉ ዝነበረ፡ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም፡ ዘይሕጋዊ ቅትለት፡ ምስዋርን ምስቓይን ሰባት ከም መከራኸሪ የቐምጡ። እንተዀነ፡ ፓተልን ቢሩታን ኣብቲ ዝጸሓፍዎ ዓንቀጽ፡ ርዋንዳ ኣብዚ እዋን'ዚ ካብ ዓለም እታ ውሕስቲ ሃገር ምዃና፣ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራ ዝተሰዱ 130,000 ስደተኛታት ኣዕቝባ ከም ዘላን ይጠቕሱ። ብተወሳኺ እዞም ክልተ ነቲ ጉዳይ ዘመሃድሩ ዘለው ሰበስልጣን፡ "እዚ ውጥን ዋሕዚ ናይቶም ሂወቶም ንሓደጋ ዘቃልዑ ዘለው ስደተኛታት ክገትእ እዩ፡" ኢሎም ይምጕቱ ኣለው፤ ሽሕ'ኳ እዚ 'ገታኢ ውጽኢት' ክርከቦ እዩ ዝበሃል ዘሎ ትጽቢታት ተጨባጥነቱ ኣጠራጣሪ እንተዀነ። ቀዋሚ ጸሓፊ ማቲው ረይችሮፍት ብወገኑ፡ እዚ፡ ነቲ ናብ ብሪጣንያ ዘእቱ ዘይሕጋዊ መስመራት ከጕድል እንተኽኢሉ፡ ንገንዘብ ዘቐድም ፖሊሲ ጥራይ እዩ ክኸውን ብምባል፡ ከቢድ ዋጋ ክህልዎ ምዃኑ የጠንቅቕ። ውጥን ስደተኛታት ርዋንዳ ብኸመይ እዩ ክትግበር? ብመሰረት'ዚ ኣብ መንጐ ብሪጣንያን ርዋንዳ ተበጺሑ ዘሎ ስምምዕ፡ እቲ ናብ ርዋንዳ ዝጓዓዙ ሓተትቲ ዑቕባ፡ ርዋንዳ ክበጽሑ ዘኽእሎም ናይ ሓደ እግሪ ቲኬት ነፋሪት ክወሃቦም ምዃኑ ከም ዝተገልጸ ይዝከር።


ብሪጣንያ፡ ጉዳይ ሓተትቲ ዕቑባ ኣብ ሩዋንዳ ክርአ ምውጣና ዝገጠሞ ተቓውሞ

ናይ መጀመርታ ሓተትቲ ዕቑባ ብሪጣንያ፡ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ናብ ሩዋንዳ ክውሰዱ ከም ዝኽእሉ መንግስቲ ኢንግሊዝ ትማሊ ኣፍሊጡ ኣሎ። እዚ ሓድሽ መደብ ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን ብሓሙስ ወግዓዊ ክኸውን እንከሎ፡ መጀመርታ እቶም ካብ ፈረንሳ ብጀልባ ወይ ብናይ ጽዕነት መካይን ተሓቢኦም ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝኣትው ቤተሰብ ዘይብሎም ደቂ ተባዕትዮ ትኹረት ከም ዝገብር'ዩ ተሓቢሩ። ቦሪስ ጆንሰን፡ መትረብ ኢንግሊዝ ተባሂሉ ብዝጽዋዕ ማያዊ ኣካል ናብ ሃገሩ ዝኣትው መብዛሕትኦም ዕቑባ ዝሓቱ ስደተኛታት "ብሓንቲ ናይ ኣየር ቲኬት ናብ ሩዋንዳ ክመልሶም" ምዃኑ ተዛሪቡ። ይኹን'ምበር ተሓለቕቲ መሰል ስደተኛታት ዓዲ ኢንግሊዝ፡ እዚ መደብ ልዑል ወጻኢ ዝሓትት ከም ዝኾነ ብምግላጽ ንኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ሩዋንዳ ኣብ ሕቶ ብምእታው ይነቕፍኦ ኣለዋ። ተመራመርቲ ጉዳያት ስደተኛታትን ተሓለቕቲ መሰላት ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን'ውን "ስደተኛታት ዕዳ ኣይኮኑን" ብምባል ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ንውሳንኡ ክሓስበሉ ይሓቱን ተቓውሞኦም ይገልጹን ኣለው። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ግን "ወጻኢታት ዝኾነ ናብዚ መጺኡ ክነብር ድልየት ናይ ዘለዎ ሰብ ንምሽፋን፡ ገንዘብ ኸፈልቲ ግብሪ ብሪጣኒያ ክንጥቀም የብልናን" ብምባል ሕቶ ዕቑባ ዘለዎም ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክሰዶም ምዃኑ ሓቢሩ። ንስደተኛታት ሓተትቲ ዕቑባን ኣብ ዝሕግዝ ብሪስቶል ሆስቲሊቲ ኔትዎርክ እትሰርሕ ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ተቐማጢት ዓዲ ኢንግሊዝ ኤርትራዊት ሄለን ኪዳነ፡ እቲ ውሳነ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ካብ ዝተፈጥረ ግጉይ ርድኢት ዝምንጩ'ዩ ብምባል ትቃወሞ። ነዚ ከምዚ ዓይነት ውሳነታት ደፋኢ ካብ ሞንጎ ዝኾኑ ቀንዲ ምኽንያታት "ጸዓዱ ኢንግሊዝ ብብዝሒ እቶም ስደተኛታት ዝሓሸ ገዛ፣ ዝሓሸ ስራሕ፣ ዕድል ትምህርቲ ንምርካብን ጽቡቕ ናብራ ንክነብሩን እምበር ናይ ብሓቂ ስደተኛ ኮይኖም ኣይኮነን፤ ከነፍቕደሎም የብልናን" ዝብል ኣረዳድኣ ምሓዞም እዩ ትብል። ይኹን'ምበር፡ እቶም ናብታ ሃገር ዝኣትው ስደተኛታት ኣብ ዝተፈላለዩ ስራሕን ሞያዊ ኣገልግሎትን ተዋፊሮም ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዘበርክትዎ እጃም ክሳብ ክነደይ ምዃኑ ኣብ ግምት ክኣቱ ኣይርኣይን ብምባል፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ግጉይ ምስሊ ከም ዝተፈጥረ ትዛረብ። "ንኣብነት ሶማልያውያን ኣብዚ ዓዲ ብዙሕ ንግድን ስራሕን ኣለዎም። ነቲ ቁጠባ ካብ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያ፣ ሱዳን ካልኦት ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ናብዚ መጺኦም ከም ሓኪምን ካልእን ኮይኖም ሰሪሖም ኣብ ቁጠባ ብዙሕ ኣበርክቶ ኣለዎም። እቲ ዘሕዝን ግን ካብ ሳልሳይ ዓለም ሃገር ዝመጽእ ስደተኛ ብሕማቕ ዓይኒ እዩ ዝርኣይ እምበር ነታ ሃገር ቁጠብኣን እንታይ ጽቡቕ ገይሩ ዝብል ኣብ ቴሌቪዥናት ፈጺሙ ኣይመጽእን እዩ፤ እዚ ድማ ኣብ ርእሲ ኢንግሊዛውያን ግጉይ ምስሊ ኣሕዲሩ" ትብል። ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን፡ ብሓሙስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ቁጠባዊ ዕቑባ ምኽንያት ገይሮም ዝመጽኡ ስራሕ ዝደልዩ ስደተኛታት ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ክጸንሑ ከም ዘይክእሉ ብምግላጽ፡ ሕጋዊ ሕቶ ዘለዎም ድማ ኣብ ሩዋንዳ ኮይኖም ምላሽ ክረኽቡ እዮም ምባሉ ይዝከር። ዳይሬክተር ፖሊሲ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣንድሪው ገሪፊስ፡ እቲ ውሳነ ብፓርላማ ክጸድቕ ከም ዘየድልዮን፡ ብመሰረት እቲ ዘሎ ናይ ኢሚግረሽንን ዑቕባን ሕግታት ክትግበር ከም ዝኽእልን ተዛሪቡ። ንሱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ዘይሕጋዊ ዋሕዚ እንተ ኣቋሪጹ ናብ ብሪጣንያ ዘእቱ "ውሑስ፣ ሕጋውን ለጋስን ዓቢ ኣፍደገ ከርሑ ይኽእል'ዩ" ኢሉ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝ ባንክ ለንደን ዳይረክተር ማእከል መጽናዕቲ ስደተኛታት ንዝኾነ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ስለ ምንታይ እዩ መንግስቲ ዓዲ ኢንግሊዝ ነዚ ውሳነ ክወስድ ክኢሉ ንዝብል ከብርህ እንከሎ፡ ዋላ'ውን ቑጽሪ ናብታ ሃገር ዝኣትው ስደተኛታት ይወስኽ እንተሃለወ ካልኦት ውሽጣዊ ሕንፍሽፍሻት ዘንቀልዎ ክኸውን ከም ዝኽእል የብርህ። "ኣብዛ ሃገር ሕሉፍ ናይ የማን ሰልፊ'ዩ ስልጣን ሒዙ ዘሎ፤ ብሕልፊ እታ ሚኒስትር ጉደያት ውሽጢ ዓዲ ሕልፍቲ ናይ የማን ሓይሊ'ያ። ኣቦ መንበር እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ሰልፊ'ውን ከምኡ" ዝብል ፕሮፌሰር ጋይም፡ ብዓብይኡ ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብ ግዜ ዕጽዋ ሕጊ ኮቪድ ብምጥሓሱ ዝተበየነሉ መቅጻዕትን ካብ ስልጣኑ ንክወርድ ዝበጽሖ ዘሎ ጸቕጥን ንምርስሳዕን ይጥቀመሉ ኣሎ ክብል ይነቅፍ። ፈረንሳን ኢንግሊዝን ብፍላይ ነቲ ብመትረብ ኢንግሊዝ [ኢንግሊሽ ቻነል] ዝፍጸም ዘይሕጋዊ ስደት ንምግታእ ምትሕብባር ንክገብራ ዝተፈላለዩ ስምምዓት ክገብራ ጸኒሐን እየን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 28 ሽሕን 526 ሰባት ብንኣሽቱ ጀላቡ ንመትረብ እንግሊዝ ብምቁራጽ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ  ዝኣተው ኮይኖም፡ ኣብ 2020 እቲ ቑጽሪ 8,404 ጥራሕ ከም ዝነበረ ጸብጻባት የመልክቱ። ብሮቡዕ ጥራይ ኣስታት 600 ሰባት ብተመሳሳሊ መንገዲ ከም ዝኣተው ተሓቢሩ ነይሩ። እቲ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ሩዋንዳ ናይ ምልኣኽ መደብ፡ ኣካል ቑጽሪ እቶም ብኣናሽቱ ጀላቡ ንመትረብ ኢንግሊዝ ብምቁራጽ ናብ ኢንግሊዝ ዝኣትው ሰባት ንምንካይ ናይ ዝተትሓዘ ስትራቴጂ ከም ዝኾነ ክግለጽ እንከሎ፡ ሓይሊ ባሕሪ ሮያል ነፍሲ ወከፍ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝመጽኣ ጀላቡ ንምፍላጥ ኣብቲ መትረብ ዘሎ ምንቅስቓስ ክቆጻጸሮ ጀሚሩ ኣሎ። ዳይረክተር ሓይሊ ዶብ ብሪጣኒያ ነበር ቶኒ ስሚዝ፡ ውልቀሰባት ናብ ሩዋንዳ ናብ ዝኸዳ ነፈርቲ ክስቀሉ እንከለው መንግስቲ ኢንግሊዝ ሕጋዊ ማሕለኻታት ከጋጥሞ ከም ዝኽእል ይዛረብ። እዚ ድሮ ሓያሎ ተቓውሞታት ዝገጥሞ ዘሎ መምርሒ ንክቕየር ተኽእሎ ከም ዘይብሉ ግን ፕሮፌሰር ጋይም የረድእ። "ውሳነ ስለ ዝተወስደ ክቕየር ተክእሎ የብሉን፤ ነቶም ናብዛ ሃገር ዝኣተው ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክወስዱዎም ይኽእሉ'ዮም።  እዚኦም ኣብ ሩዋንዳ ክጸንሑ ድዮም ኣይጸንሑን ዝብል ክኣ ካልእ ሕቶ'ዩ። በዚ መገዲ ክኣ ካብ ነቲ ካብዚ ከወግዱዎ ዝደልዩ ካብ ፈረንሳ ዝመጽእ ስደተኛ ጠጠው ከብሎ ኢልካ ምሕሳብ ሕልሚ'ዩ፤ ምስኣተው ኢዶም ኣብ ክንዲ ንመንግስቲ ዝህቡ ተሓቢኦም ክነብሩ'ዮም" ኢሉ። እዚ ድማ  ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ቤተሰቦምን ዘጋጥም ጸገማት ኣብ ምግዳድ ናይ ባዕሉ ተራ ከም ዝህልዎ ሓቢሩ። ብዝሒ ህዝቢ ሩዋንዳ 13 ሚሊዮን ጥራይ'ዩ፤ ክሳብ ሕጂ ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምትሕብባር ካብ 2019 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ 900 ሓተትቲ ዕቑባ ኣፍሪቃውያን ካብ ሊብያ ተቐቢላ ኣላ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ሩዋንዳ፡ ሕቶ ዕቑባ ናይቶም ካብ ዓዲ ኢንግሊዝ እትቕበሎም ስደተኛታት ክትምርምሮ እያ፤ እቲ ሕቶ ተቐባልነት እንተረኺቡ እቲ ስደተኛ ኣብ ሩዋንዳ ክነብር ክፍቀደሉ እዩ። ድልየት ዘይብሉ ስደተኛ ግን ናብ ትውልዲ ሃገሩ ወይ ድማ ናብ ሳልሰይቲ ክትቕበሎ እትኽእል ሃገር ከም ዝሰጋገር ክግለጽ እንከሎ፡ ሕጂ 500 ሓተትቲ ዕቑባ ከዕቑብ ዝኽእል 100 ናይ መዕረፊ ቦታ ከም ዘዳለወት ይግለጽ። ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ፡ ሓደ ካብቶም ነዚ ውሳበ ዘይቕበሉ ሰባት ኮይኑ ውጽኢታውነት ፍትሓውነትን ዘይብሉ ምዃኑ ይዛረብ። "ሩዋንዳ፡ ካብተን ኣብ ዓለም ዝደኸያ ሃገራት ሓንቲ እያ፤ ህዝቢ ሩዋንዳ ንነብሱ ክኢሉ ንስደተኛታት ክሓቁፍ ይኽእል ድዩ?" ዝብል ሕቶ ብምልዓል ቅድም ኢሎም ብተመሳሳሊ ውሳነ ካብ እስራኤል ናብ ሩዋንዳ ዝተወስዱ ስደተኛታት ኣብታ ሃገር ዘይምጽንሖም የረድእ። ኩነታት ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ኣብነት ብምልዓል፡ "መብዛሕትኦም ብሊብያ ኣቢሎም ናብ ኤውሮጳ ዝኣተው ኣለው፤ ገሊኦም ናብ ኤርትራ ተመሊሶም፣ ናብ ኢትዮጵያ ዝኸዱ'ውን ኣለው፤ ብኸምኡ ፋሕ ፋሕ እዮም ኢሎም እምበር ኣብ ሩዋንዳ ኣይጸንሑን፤ ሩዋንዳ'ውን ወጻእተኛታት እተወሃህደሉ ዓቕሚ የብላን" ኢሉ። ካልኦት ኣብ ዙርያ እዚ መስርሕ ዝልዓሉ ዘለው ሕቶታት ብኻልእ ወገን፡ እቲ ኩነታት እቶም ስደተኛታት ብቐረባ እኹል ናይ ሕጊ ድጋፍ ንክረኽቡ ከም ዘጸግመሞ እትጠቅስ፡ ተሓላቒት ስደተኛታት ሄለን፡ መንግስቲ ኢንግሊዝ እቲ ኣውስትራሊያ ካብ 2000 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ሓተትቲ ዕቑባ ኣብ ሳልሰይቲ ሃገር ምቕማጥ ዘተኣታተወቶ መስርሕ ይደግም ምህላው ተልዕል። እዚ፡ ኣብ 2013 ክተርር እንከሎ ኣውስትራሊያ ብጃልባ ዝመጽኡ ሓተትቲ ዕቑባ ቪዛ ከይረክቡ ብምኽልካል፡ ኣሽሓት ስደተኛታት ድማ ካብ ኣውስትራልያ ክወጽኡ ገይራ እያ። ሓለውቲ ዶብ እታ ሃገር ድማ ካብ 2012 ክሳብ 2019 ኣብ ዘሎ ግዜ ልዕሊ ኣርባዕተ ሽሕ ስደተኛታት መሊሶም እዮም። ኣውስትራሊያ፡ እቶም ሓተትቲ ዕቑባ ኣብ ደሴት እታ ሃገር ናብ ዝኾነት ኑሩን ፓፓዋ ኒው ጊኒን ክተመሓላልፎም እንጀላ፡ 13 ናብ ኑሩን ፓፓዋ ኒው ጊኒን ዝተሰደዱ ሰባት ብሰንኪ ዓመጽ፣ ሕጽረት ሕክምናዊ ኣገልግሎትን ነብሰ ቕትለትን ከም ዝሞቱ ጸብጻባት የመልክቱ። "እዚ ጸገም ኣብኡ ክትድርበ እንከለኻ ጠበቓ ክትሕዝ፣ ናይ ኢምግሬሽን ጉዳያትካ ክትቃለስ የኽብዶ። ኣብዚ እንተኾይኖም ናብ ጠበቓ ክኸዱ፣ ናይ ሕጊ ድጋፍ ክረክቡ መሰል ኣለዎም። ኣብኡ ግን ምስ ተሰደዱ  ጠበቓ የብሎምን፣ ክከታተሉሎም ኣይክእሉን'ዮም፤ ስለዚ እቶም ስደተኛታት ኣብ ሩዋንዳ ኮይኖም ናብዚ ፍቓድ ክረኽቡ ኣይክእሉን፤ እቲ ዕላማ ንሱ'ዩ" ትብል ሄለን። ልዕሊ 160 ገበርቲ ሰናይን ተሓለቕቲ መሰል ስደተኛታትን፡ መንግስቲ ኢንግሊዝ እቲ ዘውጽኦ መደብ ክስርዞ ብደብዳበ ዝሓተቱ ኮይኖም፡ ዋና ፈጻሚ ስራሕ ካውንስል ስደተኛታት ኢንቨር ሶሎሞን "ንተወሳኺ ሰብኣዊ ቓንዛ" ዘቃልዕ እዩ ክብል ኮኒኑ። ፕሮፌሰር ጋይም ነቲ ኣብ ኤውሮጳ ዘጋጥም ዘሎ ቅልውላው ስደተኛታት ንምፍታሕ ኣብ ክንዲ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ "ሰብኣውነት ዘይብሎም" ውሳነታት ብዝተጸንዐ መገዲ፣ ንስደተኛታት፣ ምንጪ ስደት ምስ ዝኾና ዘለዋ ሃገራትን ካልኦት መዳርግቲ ኣካላትን ዘሳተፉ ፍታሓት ክግበረሉ ከም ዘለዎም ይገልጽ። "85 ሚኢታዊት ስደተኛታት ኣብ ኣፍሪቃ እዮም ዘለው፤ ኣብ ኢትዮጵያ፣ ኣብ ሱዳን፣ ኬንያ፤ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት እዮም ዘለው" ዝብል እቲ ሙሁር፡ እተን ዕቑባ ዝሃብኦም ሃገራትን ነቶም ስደተኛታት ብምስታፍ መሰሎምን ፍቓዶምን ብዝሕሉ መገዲ ምስተን ሃገራት ኩነታት መነባብርኦም ደቂ ሃገርን ናቶምን ናብራ ብሓባር ከማዕብልሉ ዝኽእሉ ኩነታት ምፍጣር ከም ኣማራጺ ገይሩ የቅርብ። ብኻልእ ወገን፡ ናብ ኤውሮጳ፣ ኣመሪካን ካልኦት ዝማዕበላ ሃገራትን ክመጽእሉ ዝኽእሉ ብመስርሕ ዳግመ ምጥያስ ዝርኣዩ ስደተኛታት፡ ሕጋዊ ኣገባብ ብልሽውና ዘይብሉን ተሓታትነት ብዘለዎን ኣገባብ ናይ ትምህርቲ ወይ ናይ ስራሕ ዕድላት ብምሃብ ክጣየሱ ምግባር ከም ዘድሊ የቐምጥ። ብቐንዱ ግን "እቲ ጠንቂ ናይ ስደት ዝኾነ ነገር ኣብ ሃገሮም ዘሎ ጉዳይ ብዘይሕለል መገዲ ፍታሕ ክትረኽበሉ ምፍታን የድሊ። እዚ ድማ ፖለቲካውን ቁጠባውን እዩ፤ እተን ስደተኛታት ዝመጽኡለን ዘለው ሃገራት ኣመሓዳድርአን ዴሞክራሲያዊ ክኸውን፣ መሰላት ናይ ደቂ ሰባት ዘኽብር ኩነታት ክፍጠር ኣለዎ" ኢሉ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ ብሰንኪ ግዕዙይ ምሕደራ፣ ሽቕለት ኣልቦነት፣ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ካልኦት ፖለቲካዊ ጉዳያትን ሚሊዮናት ይስደዱ እዮም።


ኤርትራዊ ሄኖክ ሙሉብርሃን ኣብ ዙር ርዋንዳ ክሳተፍ'ዩ

ኣብ መጀምርታ ወርሒ ጥሪ ካብ ቲም ‘ኩቤካ’ ናብ ጀርመናዊት ጋንታ ‘ባይክ አይድ’ ዝተሰጋገረ ሄኖክ ሙሉብርሃን፡ ምስ ሓዳሽ ጋንትኡ ኮይኑ ኣብቲ ካብ 20-27 ለካቲት ኣብ ርዋንዳ ዝካይደ 'ቱር ዲ ርዋንዳ' ከምዝሳተፍ ጋንትኡ ገሊጻ። ኣብቲ ናይ ሎሚ ዓመት ቅድድም ብሽክሌታ ዙር ርዋንዳ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ክትሳተፍ ትጽቢት ነይሩ። ግን ከኣ ብመሰረት እቲ ብዩሲኣይን ኣካየድቲ እቲ ውድድርን ዝወጽአ ቅጥዕታት፡ ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ንቕጥዒ ክታበት ጸረ ኮሮናቫይረስ ስለዘየማልኡ ውድድር ክሳተፉ ከምዘይክእሉ ተፈሊጡ’ሎ። ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ዝርዝር ተጻወትቲ ከኣ፡ ሄኖክ ሙሉብርሃን እቲ እንኮ ኣብ ዙር ርዋንዳ 2022 ዝወዳደር ኤርትራዊ ምዃኑ ተፈሊጡ’ሎ። ‘ባይክ አይድ’ ናይ ኣርባዕተ ተጻወትቲ ስማት ጥራይ ኣቕሪባ ስለዘላ፡ እቲ ኣብታ ጋንታ ዝጻወት መክሰብ ደበሳይ ሓምሻይ ኮይኑ ክኣቱ እዩ ተባሂሉ ይግመት። ብዘይካ እዚ፡ ጋንታ ‘ትረንጋኑ ፖሊጎን ሳይክሊንግ’ ኣብዚ ውድድር ትሳተፍ ስለዘላ፡ ኣብታ ጋነንታ ተጠሪኒፉ ዘሎ ኤርትራዊ መትከል እዮብ'ውን ኣብ ዙር ርዋንዳ ክስለፍ ትጽቢት ይግበር። ዝሳተፋ ጋንታታት ዎርልድ ቱር፡ ኢስራኤል ስታርት ኣፕ ነሽን፣ ፕሮ ቲም፡ ቶታል ዳይረክት ኢነርጂ [ፈረንሳ]፡ ቢኤንድ ነቢ ሆቴልስ [ፈረንሳ]፤ ቲም ኖቮ ኖርዲክ [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ኣንድሮኒ ግዮካሊ [ጣልያን]፡ ቡርጎስ ቢኤች [ስጳኛ]። ዩሱኣይ ኮንቲነንታል ቲም፡ በንዲክሽን ሳይክሊንግ ቲም [ርዋንዳ] ፕሮ ታች ቲም [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ባይክ ኣይድ [ጀርመን]፡ ቲኤስጂ ተራንጉኑ [ማሊዥያ]፡ ቲም ኮፕ [ኖርወይ]፡ ዋይልድ ላይፍ ጀነረሽን [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ቲም ኤስከይሴስ [ጀርመን]፡ ታርተሌቶ ኣይዞረክስ[በልጂም]። ሃገራውያን ጋንታታት: ርዋንዳ፣ ኣልጀርያ፣ ሞሮኮን ዓባይ ብሪጣንያን። መደብ ጸወታ እቲ ውድድር ሸሞንተ መድረኻት ዝሓዘ ኮይኑ ተጻወትቲ ኣብ ሸሞንቲኡ መድረኻት 933.2 ኪሎ ሜተር ክሽፍኑ'ዮም።


ሻብዓይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2022፡ ናትናኤል ብጫ ማልያ ዓቂቡ

ሕጂ ኣብ ዝተዛዘመ ሻውዓይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2022 ተቐዳዳማይ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ ፈረንሳዊ ኣላን ክዕወት እንከሎ፡ ሓሙሻይ ኮይኑ ውድድሩ ዝዛዘመ ተቐዳዳሚ ጋንታ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ ናትናኤል ተስፍጽዮን ትማሊ ንዝተረከባ ብጫ ማልያ ዓቒቡ ኣሎ። ተቐዳደምቲ ካብ ከተማ ኪጋሊ ከባቢ ኒያሚራምቦ ተበጊሶም፡ 152.6 ኪሎ ሜተር ብምዝዋር ኣብ ማውንት ኪጋሊ ዝወድእሉ ተሪር ዓቐብ ዝነበሮ መድረኽ ጎልደስተን ዖመር ካብ ጋንታ እስራኤል ፕረሚየር ቴክ ካልኣይ ጅያኒ ማርቻንድ ካብ ታርተለቶ ኣይዞረክስ ሳልሳይ ኮይኖም ዛዚሙ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር መትከል እዮብ መበል 14 ሄኖክ ሙሉብርሃን ኸኣ መበል 17 ኣትዮም። ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ ብጫ ማልያ ካልኣይ ኮይኑ ንዝስዕቦ ዘሎ ተቐዳዳማይ ጋንታ ተረንጋኑ ፖሊጎን ቡድያክ ኣናቶሎ ናይ 28 ካልኢት ጋግ ኣንጺፉሉ ኣሎ። ናትናኤል ተስፋጽዪን እተን ንዝበልጸ መንእሰይን ዝበለጽ ኣፍሪቃውን ዝውሃባ ማልያታት'ውን ኣብ ዝባኑ'የን ዘለዋ።


ዴንማርክ ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ንኽትመልስ ዝርርብ ምጅማራ ኣፍሊጣ

መንግስቲ ዴንማርክ ልክዕ ከምቲ ናይ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብ ሃገሩ ዝርከቡ ሓተትቲ ዑቐባ ጉዳዮም ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ክርአ ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ዝርርብ ምጅማሩ ኣፍሊጡ። መንገስቲ ዴንማርክ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ስደተኛታት ናብ ሃገሩ ከይኣትዉ ንምክልኻል ተርርቲ ፖሊሲታት ከተኣታቱ ምጽንሑ ይፍለጥ። ብፍላይ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ሓተቲ ዑቕባ ኣብ ካልእ መሻርኽቲ ሃገር ማእከል ሓተቲ ዑቕባ ብምኽፋት ጉዳዮም ኣብኡ ኮይኑ ክርእ ዝብል ሕጊ ምጽዳቓ ዝዝከር እዩ። ኣብ እዋኑ፡ እቲ ብመንግስቲ ዴንማርክ ዝጸደቐ ሕጊ፡ ብትካላት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ብሕቡራት ሃገራትን ብኮምሽን ሕብረት ኣውሮጳን ተሪር ነቀፌታ ገጢምዎ ነይሩ እዩ። ዴንማርክ ነቲ ሕጊ ምስ ኣጽደቐቶ፡ ነቶም ስደተኛታት ትቕበላላ መላፍንቲ ሃገር ምስኣና ኣብ እዋኑ ገሊጻ ምንባራ ዝዝከር ኮይኑ ሕጂ ግን ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ብወግዒ ዝርርብ ምጅማራ ኣፍሊጣ ኣላ። መንግስቲ ርዋንዳ ቅድሚ ሕጂ'ውን ካብ እስራኤልን ካብ ሊብያን ስደተኛታት ክቕበል ምጽንሑ ይዝከር። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ኸኣ፡ ኣብ ብሪጣንያ ኣትዮም ሕቶ ዑቕባ ዘቕረቡ ስደተኛታት፡ ጉዳዮም ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ክርአ፡ ክልቲኦም መንግስታት ኣብ ስምምዕ በጺሖም ኣለዉ። እንተኾነ እቲ ውጥን ካብ ብዙሓት ወገናት ሓያል ነቀፌታ ይበጽሖ ኣሎ። ልዕሊ 160 ዝኾና ማሕበራት ተሓለቕቲ መሰላት ነቲ "ጨካን" ዝበልኦ ውጥን ብምቅዋም፡ መንግስቲ ዳግማይ ክሓስበሉን ክስርዞን ይጽውዓ ኣለዋ። መራሒ ብሪጣንያዊት ኣንግሊካን ቤተ-ክርስትያን ሊቀ-ጳጳስ ጃስቲን ወልቢ፡ ብኣጋጣሚ በዓለ ትንሳኤ (ኤውሮጳ) ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቲ ውጥን "ዓቢ ሞራላዊ ሕቶታት" ዘለዓዕል'ዩ ክብሉ ነቒፎሞ። እቲ ስጉምቲ "ካብ ሓላፍነትና ዘጉድል'ዩ" ብምባል፡ "ኣብ ፍርዲ ኣምላኽ ዝቐውም" ኣይኮነን ኢሎም። ተቓወምቲ ሰልፍታትን፡ ገለ ኣባላት ባይቶ ገዛኢ ሰልፊ ዓቃባውያንን'ውን ነዚ ውጥን ዘለዎም ተቓውሞታት ይገልጹ ኣለዉ። እዞም ነቐፍቲ፡ ካብቲ ዘቕርብዎ ዘለው ምኽንያታት ሓደ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ርዋንዳ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብብሪጣንያ ከይተረፈ ተላዒሉ ዝነበረ፡ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም፡ ዘይሕጋዊ ቅትለት፡ ምስዋርን ምስቓይን ሰባት ከም መከራኸሪ የቐምጡ። ነቲ ፖሊሲ ዝሃንደሰትን ትምርሕ ዘላን ጸሓፊት ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል ግን፡ እቶም ብመንግስቲ ወጺኡ ንዘሎ ውጥን ምስዳድ ስደተኛታት ሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ዝነቕፉ ዘለው፡ ናይ ገዛእ ርእሶም ዝሓሸ መፍትሒ ከቕርቡ ከምዘይከኣሉ ተመሊሳ ትወቅስ። ንሳ፡ ኣብቲ ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ርዋንዳ ብሓባር ኣብ መጽሔት 'ዘ-ታይምስ' ኣብ ዝጸሓፈቶ ዓንቀጽ፡ እዚ ቀሪቡ ዘሎ ውጥን፡ ነቲ ቀታሊ ዝዀነ ንግዲ ምስግጋር ደቂሰብ ክገትእ ዝኽእል ውሕሉል ፍታሕ ምዃኑ ትምጕት። ዝዀነት ኣብ ሰብኣውነት እትግደስ ሃገር፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ስቓይ ደቂሰብ እናረኣየት ክቕጽል ኣይትፈቅድን እያ ድማ ይብሉ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝ ባንክ ለንደን ዳይረክተር ማእከል መጽናዕቲ ስደተኛታት ንዝኾነ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ነዚ ውሳነ ክወስድ ዘገደዶ ቑጽሪ ናብታ ሃገር ዝኣትው ስደተኛታት ይወስኽ ብበል እንተኾነ ካልኦት ውሽጣዊ ሕንፍሽፍሻት ዘንቀልዎ ክኸውን ከም ዝኽእል'ዩ ዘርህ። "ብዓቢኡ ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብ ግዜ ዕጽዋ ሕጊ ኮቪድ ብምጥሓሱ ዝተበየነሉ መቕጻዕትን ካብ ስልጣኑ ንክወርድ ዝበጽሖ ዘሎ ጸቕጥን ንምርስሳዕ ይጥቀመሉ ኣሎ" ክብል ይነቅፍ። ንስደተኛታት ሓተትቲ ዕቑባን ኣብ ዝሕግዝ ብሪስቶል ሆስቲሊቲ ኔትዎርክ እትሰርሕ ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ተቐማጢት ዓዲ ኢንግሊዝ ኤርትራዊት ሄለን ኪዳነ፡ እቲ ውሳነ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ካብ ዝተፈጥረ ግጉይ ርድኢት ዝምንጩ'ዩ ብምባል ትቃወሞ። "እቶም ስደተኛታት ዝሓሸ ገዛ፣ ዝሓሸ ስራሕ፣ ዕድል ትምህርቲ ንምርካብን ጽቡቕ ናብራ ንክነብሩን እምበር ናይ ብሓቂ ስደተኛ ኮይኖም ኣይኮነን፤ ከነፍቕደሎም የብልናን" ዝብል ኣረዳድኣ ምሓዞም እዩ ድሕሪ ምባል፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስራሕን ሞያዊ ኣገልግሎትን ተዋፊሮም ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዘበርክትዎ እጃም ክሳብ ክነደይ ምዃኑ ኣብ ግምት ክኣቱ ኣይርኣይን ብምባል፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ግጉይ ምስሊ ከም ዝተፈጥረ ትዛረብ።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ገምጋም ብዛዕባ ተሳተፍቲ ዙር ርዋንዳ ብኣሰልጣኒ ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ነበር

መበል 14 ዙር ርዋንዳ ካብ ጽባሕ ሰንበት 20 ለካቲት ጀሚሩ፡ ብዘይ እታ ካብ ኣፍሪቃ ዝበለጸት ጋንታ ዓመተ 2021 ዝተብሃለት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ: ብናይ ወልቂ ናይ ግዜ ውድድር መጋረጅኡ ክቕንጥጥ'ዩ። እንተኾነ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ድኣ ብሰንኪ ቅጥዕታት ጥዕና እቲ ውድድር ዘይምምላኣ ካብቲ ውድድር ትተኣገድ'ምበር፡ ስም ሃገሮም ከጸውዑ ዝኽእሉ ሰልስተ ኤርትራውያን ግን ኣብቲ ውድድር መምስ ጋንታታቶም ብምዃኑ ክወዳደሩ'ዮም። ተቐዳዳማይ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራን ጋንታ ኤሪ-ቴልን ዝነበረ ከምኡ'ውን ንሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ጋንታ ዞባ ደቡብ፡ ጋንታ ንኡስ ዞባ በሪኽን ዋርሳይን ዘሰልጠነ ኣኽሊሉ ሃይለ፡ ብዛዕባ እቶም ኣብ ዙር ርዋንዳ 2022 ዝወዳደሩ ኤርትራውያን፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ሄኖክ ሙሉብርሃንን መትከል እዮብን ንህሉው ብቕዓቶም ኣመልኪቱ ሓሳቡ ኣካፊልና ኣሎ። ኣኽሊሉ ሃይለ፡ ንብዓል ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ያቆብ ደበሳይ፡ መትከል ምስጉንን ነፍስሄር ደሴት ኪዳንነ ዘፍረየ ኣሰልጣኒ ኮይኑ፡ ኣብ ሃገረ ርዋንዳ 'መይ ስታርስ'  ዝተበሃለት  'ኮንቲነንታል ቲም' ብምምስራት ከም ኣሰልጣንን ስፖርት ዳይረክተርን ኮይኑ ዝሰርሕ ዘሎ'ዩ። ኣኽሊሉ ሃይለ፡ ብዛዕባ እታ መስሪትዋ ዘሎ ኮንቲነታል ቲምን ብዛዕባ ዘሕለፎ ቅድድም ብሽክለታን ኣሰልጣንነትን ኣብ ቀጻሊ ጽሑፋትና ከነቕርቦ ኢና፡ ሕጂ ናብቲ ንሱ ዝሃቦ ገምጋም ክንሰግር። ከም ዘለዎ ነቕርበልኩም ኣሎና። ናትናኤል ተስፋጽዮን ካብ ብንእሽትኡ ምሳይ እዩ ነይሩ፡ ኣብ ጸወታ ኣበይ እንታይ ይገብር ዝፈልጥ መስተውዓልን ንመወዳድርቱ ግዜ ዘይህብን ተጻዋታይ'ዩ። ኣብዚ ዙር ርዋንዳ ከመይ እዩ ክጻወት ክንብል እንተኾይንና፡ ናይታ ንሱ ዝጻወተላ ጋንታ ኣቓውማ ኣሎ፡ እታ ጋንታ እንታይ ዓይነት ጸወታ እያ ሰሪዓትሉን ሰሪዓን ዘላ? ንብጫ ማልያ ዝጻወት ኮይኑ ድዩ ክጻወት ወይ ከም ሰራሕተኛ? [ወዲ ጋንትኡ ብጫ ማልያ ንኽወዕት ዝሰርሕ] ዝፈለጥክዎ ነገር የለን። ግን ከም ኤርትራዊ ምዃኑ ብዙሕ ዓቐበታት ኣብ ዘለዋ ሃገር ከም ምዕባዩን ዘለዎ ህሉው ብቕዓት ኣብ ግምት ኣእትየ ክዛረብ እንተኾይነ፡ ናትናኤል ኣብዚ ዙር ኣድማዕን ተፈራሕን ኮይኑ ከምዝኣቱ ፍሉጥ ነገር እዩ፡ ምኽንያቱ ኣብ 2020 ዕዉት ብጫ ማልያ [ናይ ግዜ] ስለዝነበረ፡ ጋንትኡ ብመንገዲ ናትናኤል ብጫ ማልያ ንምውሳድ መራሒ ገይሮም ከእትውዎ እዮም ዝብል ግምት'ዩ ዘለኒ። ብዓቢኡ ኣብዚ ውድድር ሓደ ካብቶም ክዕወትሉ ይኽእሉ እዮም ዝብሃሉ ተጻወትቲ ኮይኑ ከምዝቐርብ ርዱእ እዩ። ናትናኤልን ካልኦትን ተጻወትቲ ናይዚ ወቅቲ [ዓመተ ውድድር] ናይ መጀመርታ ጸወተኦም እዚ ዙር ርዋንዳ ይኸውን ስለዘሎ፡ ናይ ኩሎም መወዳድርቱ ህሉው ብቕዓቶም ክትፈልጥን ክትንትን ክኸብድ ይኽል እዩ፡ ናትናኤል ግን ካብ ብንእሽትኡ ንስርሑ ቡኮታት ዘየእቱ ስለዝኾነ ነዚ ጸወታ ኸኣ ብግቡእ ተዳልይሉ መጺኡ ከምዘሎ ኣነ ርግጽ ኮይነ ክዛረብ ይኽእል እየ። ሄኖክ ሙሉብርሃን፡ ኣብ ሓደ ገዛውቲ ስለዝኾንና ኣነ ካብ ብንእሽትኡ'የ ዝፈልጦ፡ ብኻልእ መንገዲ ኸኣ፡ ካብ ማውንተይን ባይክ ጀሚሩ ሳልሳይ፡ ካልኣይን ቀዳማይን ዲቪዥን እንከሎ ብጽቡቕ እናተዓወተ ዝመጽአ ተቐዳዳማይ እዩ። ኣብ ብቕዓቱ ዘማትእ ተጻዋታይ ኣይኮነን፡ ኣብቲ ሕጂ ሑዝዎ ዘሎ ኣቓውማ ኸኣ ከምቲ ኣብ ዙር ኣንታልያ [ቱርኪ] ዝርኣናዮ፡ ኣብ ጽቡቕ ኣቃውማ ከምዘሎ ኣርእዩ እዩ። ኣብ ጸወትኡ ክዛረብ እንተኾይነ ሄኖክ ሙሉብርሃን፡ ኣብ ቅጽበታዊ ውድድር የድምዕ'ዩ፡ ኣብ ዓቐበት ጽቡቕ ይድይብ እዩ፡ ኣብ ጎልጎል'ውን ካብ ሰቡ ኣይሓምቕን'ዩ፡ ዙር ርዋንዳ ኸኣ ዝበዝሓ ዓቐብን ቁልቑለትን እዩ፡ ኣብ ዓቐበት ኸኣ ሄኖክ ክዕወት'ዩ ኢለ ካብ ዝጽበዮም ተጻወትቲ ሓደ እዩ። ሄኖክ ኣመጻጽኡ ጽቡቕ'ዩ፡ ምስ ናትናኤል ተስፋጽየን ብምዃን ነቶም ቅድሚኦም ዝነበሩ ተጻወትቲ ግዜ ከይሃቡ ዓወታት ከመዝግቡ ዝተራኣዩ ተጻወትቲ'ዮም፡ ኣብ ውድድራት ብቕልጡፍ'ዮም ዓብዮም። ብዩሲኣይ ኣብ ዝተወደበ ጸወታታት ብዙሕ ዓወታት ከመዝግቡ ርኢናዮም ኢና፡ ስለዚ ሄኖክ ሙሉብርሃን ሓደ ካብቶም ዝሓሹ ብቕዓት ሒዙ ናብዚ ውድድር ዝኣቱ ዘሎ እዩ፡ ንነብሱን ንጋንትኡን [ጀርመናዊት ጋንታ ባይክ አይድ] ዓወት ሑዝላ ክወጽእ'ዩ፡ ከም ኤርትራዊ መጠን ኸኣ ኣብዚ ውድድር ባንዴርደኡ ከንበልብል'ዩ ዝብል ግምት ኣለኒ። መትከል እዮብ ተመክሮ ዘለዎ ተጻዋታይ እዩ ምስ ጋንትኡ ማሊዥያዊት ጋንታ ትራንጋኑ ፖሊጎን ኮይኑ ኣብ ብዙሕ ቱራት ናይ ዩሲኣይ ብምጽዋት ተመክሮ ዝደለበን ብቕዓት ዘለዎን ተጻዋታይ እዩ። መትከል ምስ ጋንትኡ ብምዃን ብዙሕ ዓመታት ስለዝተጻወተ ጋንትኡ'ውን ጽቡቕ ገይሮም ብቕዓቱ ክፈልጥዎ ክኢሎም'ዮም። ኣብ ዓቐበት ጽቡቕ ዘድምዕ ተጻዋታይ'ዩ ኣብዚ ውድድር'ውን ኣድማዒ ኮይኑ ከምዝወጽእ ትጽቢት ገይረሉ ኣለኹ። ኣነ ንመትከል ካብ ብንእሽትኡ'የ ዝፈልጦ፡ ናብዚ ዕብየት እዚ ብስርዑንን ዘየቋርጽን ብቕዓት እዩ በጺሑ፡ ኣብ ታሪኽ ናይ ዙር ርዋንዳ እንተሪኢና ኸኣ ዋላ'ዃ ዕዉት ብጫ ማልያ ኮይኑ ውድድሩ ኣይዛዝም፡ ሓሙሽተ ግዜ ተዓዋቲ ናይ መድረኽ ክኸውን ክኢሉ እዩ። ስለዚ ኣብዚ ውድድር እዚ ነቲ ናይ ቀደም ተመክርኡ ሓዊሱ፡ ኣብ ዙር ኣንታልያ ዘርኣዮ ብቕዓት ኣብዚ ክደግሞ እንተኽኢሉን ጋንትኡ ከም መራሒ ገይራ ናብዚ ውድድረ እንተኣእትያቶን ካብቶም ነዚ ውድድር ክዕወቱሉ'ዮም ዝብሎም ሓደ እዩ። ናትናኤል ተስፋጽዮንን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ኣብ በበይነን ጋንታታት ድኣ ይዕበዩ'ምበር፡ ካብ ውድድር ማውንተይን ባይክ ኣትሒዞም ብሓደ እዮም ዓብዮም፡ ዓወታት እናተቐባበሉ ዝሓለፉ ተጻወትቲ'ዮም፡ ኣብ ጸወታ ኸኣ ብግቡእ'ዮም ዝናበቡ። መን ኣበይ የድምዕ ክልቲኦም ይፋለጡ'ዮም፡ ጋንታታቶም ከም መራሕቲ ገይሮም እንተኣእትየነኦም እቲ ውድድር  ኣብ ሰለስቲኦም [እንከላይ መትከል እዮብ] ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ክብል እንከለኹ መትከል 'ሲንየር' ናቶም እዩ፡ ክልቲኦም ኸኣ ንነዊሕ ዓመታት ብሓደ ዝተጻወቱ እዮም፡ ጋንታታቶም ነናተን ክዕወቱ ክደልየኦም ንቡር እዩ፡ ኣብቲ ናይ ኤርትራውያን ተጻወትቲ ክንዛረብ እነተኾይንና ግን ባንዴርኦም እናሓሰቡ ስለዝወዳደሩ እዞም ተጻወትቲ ንሓድሕዶም ክተሓጋገዙ ምዃኖም ርግጸኛ እየ፡ ካብ ሰለስቲኦም ሓደ ብውሕዱ ኣብ ሓደ መድረኽ ከምዝዕወት ኸኣ ርግጸኛ'የ። ዎርልድ ቱር፡ እስራኤል ስታርት ኣፕ ኔሽን ፕሮ ቲም፡ቶታል ዳይሬክት ኢነርጂ [ፈረንሳ]፣ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ [ፈረንሳ]፣ ቲም ኖቮ ኖርዲክ [ኣመሪካ]፣ ኣንድሮኒ ግዮካሊ [ጣልያን]፣ ቡርጎስ ቢኤች [ስጳኛ]። ዩሲኣይ ኮንቲነንታል ቲም፡በንዲክሽን ሳይክሊንግ ቲም [ርዋንዳ]፣ ፕሮ ታች ቲም [ደቡብ ኣፍሪቃ]፣ ባይክ ኣይድ [ጀርመን]፡ ቲኤስጂ ተራንጉኑ [ማሊዥያ]. ቲም ኮፕ [ኖርወይ]፣ ዋይልድ ላይፍ ጀነረሽን [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]. ቲም ኤስከይሴስ [ጀርመን]፣ ታርተሌቶ ኣይዞረክስ[በልጂም] ሃገራውያን ጋንታታት: ርዋንዳ፣ ኣልጀርያ፣ ሞሮኮን ዓባይ ብሪጣንያን እቲ ውድድር ሸውዓተ መድረኻትን ሓንቲ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድርን ዝሓዘ ኮይኑ ተወዳደርቲ ኣብ ሸሞንት መዓልታት 933.2 ኪሎ ሜትር ክሽፍኑ'ዮም።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ብጫ ማልያ ኣብ ሳልሳይ መዓልታ ናብ ሳልሳይ ሰብ ተሰጋጊራ

ካብ ከተማ ኪጋሊ ተበጊሱ ኣብ ጂኩምቢ ዝተዛዘመ 124.3 ኪሎሜትር ዝሸፈነ ራብዓይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2022 ብዓወት ደቡብ ኣፍሪቃዊ ተጻዋታይ ፕሮ ታች መይን ኬንት ክዛዘም እንከሎ ሰለስተ ኣብዚ ውድድር ዝሳተፉ ዘለዉ ኤርትራውያን ምስ ቀዳሞት ሸሞንተ ኣትዮም።


ካብ ከተማ ኪጋሊ ተበጊሱ ኣብ ጂኩምቢ ዝተዛዘመ 124.3 ኪሎሜትር ዝሸፈነ ራብዓይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2022 ብዓወት ደቡብ ኣፍሪቃዊ ተጻዋታይ ፕሮ ታች መይን ኬንት ክዛዘም እንከሎ ሰለስተ ኣብዚ ውድድር ዝሳተፉ ዘለዉ ኤርትራውያን ምስ ቀዳሞት ሸሞንተ ኣትዮም። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር መይን ከንት ንውድድሩ ሰልስተ ሰዓት፡ 17 ደቒቕን 40 ካልኢትትን እዩ ዛዚሙ። ወዲ ጋንታኡ ንመትከል እዮብ: ቡድያክ ኣናቶሊ ካልኣይ፡  ቦይለው ኣላን ካብ ቢ ኤንዲ ቢ ሆቴልስ ሳልሳይ: ተቐዳዳማይ ተረንጋኑ ፖሊጎን መትከል እዮብ ሰለስተ ካልኢት ድሒሩ ራብዓይ፡ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካብ ባይክ አይድ ከምኡ'ውን  ናትናኤል ተስፋጽዮን ካብ ጋንታ ድሮን ሆፐር ኣንድሮኒ ጂካቶሊ ብተመሳሳሊ ሰለስተ ካልኢት ጥራይ ከሲሮም ሻዱሻይን ሻሙናይን ወጺኦም። ሄኖክ ሙሉብርሃን ንሳልሳይ ምዓልቱ'ዩ ምስ  ቀዳሞት ሽዱሽተ ምውድኡ ኣብ ጽቡቕ ኣቓውማ ከምዘሎ ዘርኢ'ዩ። ድሕሪ ጸወታ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃል መሕተት፡ ናይ ሎሚ ጸወታ ብርቱዕ ምንባሩ ብምግላጽ ኣብ ዝመጽእ ዘሎ መድረኻት ብዙሕ ለውጢ ከምዝህሉ ገሊጹ። ብጫ ማልያ ካብ ግሬዝ ናብ ሪስትሮፖ ቫለንሽያ ጆናታን  ዝተሰጋገረት ብጫ ማልያ ሎሚ ተጸዋታይ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ ፈረንሳዊ ላውረን ኣግዘል ሒዝዋ ኣሎ። ላውረን ኣግዘል እታ ንመንእሰያት ትውሃብ ማልያ'ውን ኣብ ዝባኑ'ያ ዘላ። ንዝበለጸ መንእሰይ ኣብ እትውሃብ ማልያ ናትናኤል ተስፋጽዮንን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ንላውረን ኣግዘል ተኸቲሎም ካልኣይን ሳልሳይን ተሰሪዖም ኣለው። ኣብ ብጫ ማልያ ናትናኤል ተስፋጽን ካብ ቀዳማይ ብ10 ካልኢት ድሒሩ ሳልሳይ ከኸውን እንከሎ ሄኖክ ሙሉብርሃን ኸኣ ካብ ላውረን ኣግዘል ብ17 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ሓሙሻይ ተቐሚጡ'ሎ። ሎሚ ራብዓይ ኮይኑ ውድድሩ ዝዛዘመ መትከል እዮብ ኸኣ ብ1 ደቂቕን 55 ካልኢትን ድሒሩ ኣብ መበል 18 ተሰሪዑ ኣሎ። ንዝበለጽ ኣፍሪቃዊ ኣብ ትውሃብ ማልያ ናትናኤል ተስፋጽዮን ቀዳማይ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካልኣይ ኮይኖም ይቅጽሉ ኣለዉ። ብጋንታ ናትናኤል ተስፋጽዮን ዝወዳደረላ ድሮፕ ሆፐር  ኣንድሮኒ ጆካቶሊ ቀዳመይቲ ኮይና ትመርሕ ኣላ።


ኡሙጋንዳ፡ ምስጢር ጽሬት መላእ ሩዋንዳ

ስም ሃገረ ሩዋንዳ እንክልዓል ምናልባት ኣብ ኣእምሮ እቶም ቁሩብ ዕብይ ዝበሉ ሰባት ቀልጢፉ ዝቕጀሎም ነገር እቲ ኣብ 1994 ዘጋጠመ ዓሌታዊ ህልቂት እዩ ዝኸውን። ሎሚ ግን  ስም እታ ሃገር ብኻልእ እወንታዊ ነገር ክደጋገም ይስማዕ ኣሎ። እቲ ቀንዲ ጽሬት ከተማታታ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ኣብታ ሃገር ዓመታዊ ዝካየድ ቅድድም ብሽክለታ ዙር ሩዋንዳ እውን ካልእ መስመያኣ እዩ። ምስጢር ጽሬት እታ ሃገር ግን እንታይ'ዩ? ኣብታ ሃገር ኣብ መወዳእታ ቀዳም ናይ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ዝካየድ ወፈራ ጽሬት ኣሎ። እዚ ብኣጸዋውዓ እታ ሃገር ኡሙጋንዳ ተባሂሉ'ዩ ዝጽዋዕ። ኣብታ ዕለት ካብ ንግሆ ሰዓት 8፡00 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ኩሉ ካብ 18 ክሳብ 65 ዝዕድሚኡ ሩዋንዳዊ ከካብ ቤቱን ብወደብቲ እቲ ጽሬትን ብዝቕረብ መኾስተር ከባቢኡ የጽሪ። ኣብቲ ክሳብ ሰዓት 11 ዝካየድ ወፈራ ጽሬት፡ ኣብ ጽርግያታት ከተማ ሩዋንዳ፤ ተወዝ ኢላ ትንቀሳቐስ መኪናን ሞተር ብሽክለታን የለዋን። ጋዜጠኛ መደበር ቴሌቪዥንን ራድዮን ቢቲኤን ሲልቨስተር ዊዘማና ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ሩዋንዳ ኣፍደገ ወደብ ዘይብላ ሃገር ስለዝኾነት ካብ ካልኦት ከምኣ ዝኣመሰላ ሃገራት እንታይ ፍልይ ከብላ ዝኽእል ነገር ክግበር ይከኣል ተባሂሉ ተሓሲቡ  ብ"ጽሬትን ንጽህናን" ከምእትልለ ዝተገብረ ምዃኑ ይጠቅስ። ኡሙጋንዳ ካብ ቀደም ኣትሒዙ ሰረት ዘለዎ ህዝባዊ ወፈራ'ኳ እንተኾነ፡ መንግስቲ፡ ኣብ 2007 ብወግዒ ብኣዋጅ ብምጽዳቕ፡ መዓልቲ ፈልዩ ኣብ ክሊ ዕድመ 18 ክሳብ 65 ዝርከብ ኩሉ ሩዋንዳዊ ካብ ሰዓት 8 ክሳብ 11 ናይ ንግሆ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ዘላ ናይ መወዳእታ ቀዳም ክሳተፎ ከም ዘለዎ ገይሩ ኣጽዲቑዎ። ካብታ ዕለት ኣትሒዙ ኸኣ ክሳብ ብምኽንያት ስግኣት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ደው ዝብል ብዘይምቁራጽ ተኻይዱ። ኡሙጋንዳ ብቋንቋ ኪንያርዋንዳ ኮይኑ፡ "ሓባራዊ ዕዮ ንሓባራዊ ጥቕሚ" ዝብል ትርጉም ይወሃቦ። ጋዜጤኛ ሲልቨስተር ዊዘማና ግን ትርጉም ኡሙጋንዳ ኪኖ'ዚ ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። "ብሓቂ ነታ ቃል ብእንግሊዝ ቀጥታዊ ትርጉም ዝህብ ቃል የለን። ንዓይ ካብ ክትትርጎም ዋላ ብእንግሊዝ'ውን ኡሙጋንዳ ተባሂላ ክትጽዋዕ'የ ዝመርጽ። ንምዝርዛሩ ግን ሕብረተሰባት ንሓባራዊ ጥቕሚ ብዘይ ዝኾነ ክፍሊትን ድፍኢትን ብሓባር ኮፍ ኢሎም ናይ ሓባር ሕልሞም ዝውጥንሉን ዘተግብርሉን'ዩ" ይብል። ብተወሳኺ ሲልቨስተር "ኣብ 1994 ኣብ ልዕሊ ቱትሲ ዝተፈጸመ ዓሌታዊ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ኣብ ነብሲ ወከፍ ሰብ ዝገደፎ በሰላ ንኽእለን፡ ዓለም ብዛዕባ ሩዋንዳ ዘለዋ ስእሊ ንኽቕየር ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ገለ ነገር ክግበር ነይርዎ፤ ኡሙጋንዳ ኸኣ መድሕን እዚ ሓሳብ ኮይኑ" ይብል። ብስራሕ ታክሲ ሓዳሩ ዝኣሊ ረሚ ጀይን ፊደል ብወገኑ "ኣነ ኣፍደገይ እንተጽርየ፡ ንስኻ ኣፍደጌኻ እንተጽሪኻ፡ እታ ሓፍትና ኣፍደጊአ እንተጽርያ ድምር ናይዚ ኹሉ እያ ሩዋንዳ ትጸሪ፡ እዚ ስለ ዝተገበረ ኸኣ ሩዋንዳ ትልለየሉ ጽሬት ክኸውን ክኢሉ ኣሎ" ይብል። ኣብ ከተማ ኪጋሊ ዘወር ኣብ እትብለሉ፡ ሳዕሪ ዝዓጽዱ ኣግራብ ዝቅምቕሙ ከምኡ'ውን ሓሓሊፎም ካብ ኣግራብ ዝወደቐ ኣቁጽልቲ ዝኣርዩ እንተዘይኮይኖም ምስ ጽሬታ ዝወዳደር ብዝሒ ናይ ጽሬት ሰራሕተኛታት ኣይርኣዩን'ዮም። ረሚ ጀይን ፊደል ብምስዓብ "ዝሓለፈ እዋናት ብምኽንያት ስግኣት ኮሮናቫይረስ ኡሙጋንዳ ኣይካየድን'ዩ ነይሩ። እቲ ሰብ ግን ምጽራይ ጥራይ ዘይኮነ ከርስሕ ከም ዘይበሉ'ውን ስለ ዝተመሃረ እዛ ከተማ ከይተኾስተርት'ውን ጽርይቲ እያ። ኣብ መንገዲ ዝጉሕፍ ሰብ ስለዘየለ ርስሓት ኣይርኣይን'ዩ"። ረሚ ጀይን ፊደል ኣብ 1994 ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ምስ ኣጋጠመ ካብ ኪጋሊ ናብ ርዋምጋና ትብሃል ኣብ ምብራቕ ርዋንዳ ትርከብ ከተማ ከም ዝሃደመ ብምግላጽ 3 ኣሕዋቱን ኣቡኡን ኣብ ኪጋሊ ከም ዝተቐተሉ ይገልጽ። "ሽዑ (1994) ኣብዛ ከተማ ጉሓፍ ይትረፍ ሬሳ ሰብ ብአኽልብቲ ይጉተተን ይብላዕን ነይሩ። ሕጂ ግን ኣይኮነን ንሰማዒ ነቶም ብኣካል ዝነበርናን ቤተሰብና ዝተቐተሉናን'ውን እቲ ቦታ ኣበይ ከም ዝነበረ ክሳብ ዝጠፍኣና እያ እዛ ከተማ ተቐይራ" ይብል። ኡሙጋንዳ ካብ ናይ ጽሬት ወፈራ ሰጊሩ፡ ንዘኽታማት ምእላይን ገዛ ምህናጽን ንሰብኡተን ዝሞትወን ምሕብሓብን ኣብ ሕርሻ ምሕጋዝን ዝኣመሰለ ስራሓት ዝካየደሉ ህዝባዊ ወፈራ እውን እዩ። ጎኒ ጎኑ ወፈሪ ኡሙጋንዳ መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ 2005 ኣብታ ሃገር ብፕላስቲክ ዝተሰርሐ ሻንጣታት ከይኣቱን ኣብታ ሃገር ከይስራሕን ዝኽልክል ተሪር ሕጊ ኣተኣታትዩ። ኣብ 2004 ኬንያዊት ተጣባቒት ስነ ኣከባቢ ዶክተር ዋንጋሪ ማታይ ሽልማት ኖቤል ዝዓተረትሉ እዋን ብምንባሩ ኣፍሪቃውያን ከባቢኦም ንምዕቃብ ዝተበራበርሉ እዋን ከምዝነበረ እዩ ዝግለጽ። ሩዋንዳ ግን ሽዕኡ ጭራ ነብሪ ምስ ሓዘት ክሳብ ሕጂ ኣይፈነወቶን። ኣብታ ኡሙጋንዳ ዝካየደላ ቀዳም ኩሉ ሓደ ዓይነት ትግሃት ስለ ዘይህልዎ፡ መንግስቲ ነቶም ኣብቲ ሓባራዊ ወፈራ ዘይሳተፉ ሰባት ብፖሊስ እናሓዘ 5000 ፍራንክ ሩዋንዳ [ኣስታት 5 ዶላር] ይቐጽዖም። እዚ፡ ነቶም ወርሓዊ ብማእከላይ ገምጋም 150 ዶላር ዝኽፈሉ ሩዋንዳውያን ብዙሕ ምዃኑ'ዮም ዝገልጹ። መንግስቲ ሩዋንዳ ነቲ ኣብ 2005 ብኣዋጅ ዘጽደቖ ምእጋድ ፌስታል፡ ዝያዳ ተግባራዊ ንምግባሩ፤ ፍርያት ፕላስቲክ ናብ ሃገር ከእቱ ዝተረኸበ  ሰብ ንሽዱሽተ ወርሒ ብጽኑዕ ክእሰርን ብቐጻሊ ኣብ ትካላት ንግዲ ተፍትሽ ክካየድን ዝብል ሕጊ'ውን ኣተኣታትዩ እዩ። ቅድሚ 2006 ኣብታ ከተማ ፈቐድኡ ናይ ጉሓፍ ፕላስቲክ ከም ዝነበነረ ዝገልጽ ጋዜጤኛ ሲልቨስተር ዊዘማና፡ መንግስቲ ተጠቃምነት ፕላስቲክ ዝኽልክል ኣዋጅ ምስ ኣሕለፈ ግን ዕላማ ኡሙጋንዳ ዕዉት ንኽኸውን ቀንዲ ሮቛሒ ምንባሩ ይሕብር። ንኡሙጋንዳ ዝቃወምዎ ሰባት ግን ኣይስኣኑን'ዮም። ኡሙጋንዳ ኣብ ዝካየደላ መዓልቲ ኩሉ ኣብያተ ንግዲ ስለ ዝዕጾ ሰብ ዱኳን ካብ ስራሕ በዂሮም ከም ዝውዕሉ ክገልጹ እንከለዉ፡ ኣብታ መዓልቲ እቲኣ ኣገዳሲ መገሻ ዘለዎ ሰብ'ውን እንተኾነ ዝኾነ ዓይነት መጓዓዝያ ስለ ዘይርከብ ብዙሕ ከም ዝከላበቱ ይዝረብ። ረሚ ጀይን ፊደል ከኣ ነዚ ብምምልካት "እወ ኣብታ ቀዳም ካብ ብዙሕ ስራሕ ዝበኩር ሰብ ኣሎ። ብፍላይ ናብዚ ሃገር ዝመጽኡ ገያሾ ኣብ ሓጺር መዓልቲ ናብ ብዙሕ ቦታታት ክብጽሑ ስለዝውጥኑ እታ ኡሙጋንዳ እትካየደላ መዓልቲ ቀጨውጨው ተብሎም'ያ" ይብል እዚ ጥራይ ግን ኣይኮነን፡ ገለ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት እቶም ኣብ ኡሙጋንዳ ዘይሳተፉ ሰባት መንግስቲ ስለ ዝቐጽዖም፡ ኡሙጋንዳ ግዱድ ዕዩ እዩ ክብሉ ከምዝገልጹዎ ይዛረቡ። ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ኣብ ግሪን ፓርክ  ስኵር፡ ንጎደና ኪጋሊ 14 ሒዝካ ንላዕሊ ኣብ ትድይበሉ ንጸጋምካ ኣስክሬናት 250 ሽሕ ግዳያት ጃምላዊ ህልቂት 1994 ዝተቐመጦ ቤት መዘክር ኣሎ። ኣብቲ ካብ ሚያዝያ ክሳብ 18 ሓምለ 1994 ዝተኻየደ ዓሌታዊ ምጽናት ከኣ ኣብ 100 መዓልታት ልዕሊ 800 ሽሕ ሰባት ከም ዝተቐተሉ ይንገር። እቲ ቑጽሪ ካብኡ ኣዝዩ ክልዕል ከም ዝኽእል ዝምጉቱ እውን ኣለዉ። ኣብቲ ቤተ መዝክር፡ ኣብቲ ናይ 1994 ኣሰቃቒ ፍጻሜ ሰባት ዝቕተልሉ ዝነበሩ ከም ብረት፣ ፋስ፣ ጎዞሞ፣ ካራሩ፣ ከቢብ ርእሲ ዘለዎ ኣባትርን ካልእ በላሕቲ ነገራትን ኣብ ውሽጢ ቬትሮ ንምርኢት ተዘርጊሖም ይርከቡ። ኣብ ውሽጢ ኸኣ ንታሪኽ ሩዋንዳ፡ ንኣበጋግሳ ዓሌታዊ ምጽናትን ኣብ ካልእ ሃገራት ዝተራእየ ተመሳሳሊ ህልቂትን ብስእሊ፡ ብተንቀሳቓሲ ምስልን ጽሑፍን ዝተሰነየ መግለጺታት ኣለዎ። ኣብቲ ቬትሮታት ዝተረበ ሽክናታት፡ ግዳያት ኣብ እዋን መርዐኦም፡ ሽዑ ዝተቐትሉ ህጻናት ከኣ ኣብ ዕለተ ልደቶም ዝተሳኣልዎ ኣሳእልን ብኸመይ ከምዝተቐተሉ ዝገልጽ መብርሂታት ኣለዎ። እንተኾነ እዚ ቤተ መዘክር እዚ ኣብ መዓልቲ ኡሙጋንዳ ክሳብ ሰዓት ክልተ ናይ ምሸት ተዓጽዩ እዩ ዝውዕል።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ ብጫ ማልያ ብማዕረ ግዜ ካልኣይ ኮይኑ

ሎሚ ኣብ ዝተኻየደ ሓሙሻይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ተቐዳዳማይ ቶታል ኢነርጂ ኣሌክሳንደር ገኔዝ ክዕወት እንከሎ፡ ተጻዋታይ ቢ ኤንድ ቢ ሆቴልስ ሮላንድ ካልኣይ ተቀዳዳማይ ቤንዲክሽን ኢግኒት ርዋነዳዊ ኤሪክ ማንዛባዮን ሳልሳይ ኮይኖም ዛዚሞም። ኣሌክሳንደር ገኔዝ ኣብ መኽፈቲ ጸወታ ዕዉት ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ኮይኑ ዝነበረ እዩ። ኣብዚ ናይ ሎሚ መድረኽ እቲ ኣብ ኩለን ዝሓለፋ መድረኻት ምስ ቀዳሞት ሽዱሽተ ክወጽእ ዝጸንሐ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካብቲ ንውድድሩ ብ3 ሰዓትት፡ 12 ደቂቕን 14 ካልኢትን ቀዳማይ ኮይኑ ዝወጽአ ኣሌክሳንደር ገኔዝ 20 ካልኢት ድሒሩ ራብዓይ ወጺኡ፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን'ውን ብተመሳሳሊ ግዜ 8 ኮይኑ ውድድሩ ዛዚሙ ኣሎ። ናይ ሎሚ ጸወታ ካብ ሙሀንጋ ናብ ከተማ ሙሳንዘ ናይ 124.7 ኪሎሜተር ኮይኑ ተቐዳደምቲ ኣብ መጀመርታ 9 ኪሎሜተር ን4 ኪሎሜተር 4.4 ሚኢታዊት ትረት ዓቐብ  ዘለዎ ጥውይዋይ መንገዲ ወጺኦም ንኣስታተ 20 ኪሎሜተር ቁልቁለት እዩ ተጸብይዎም። ኣብ መበል 23.8 ኪሎሜተር ኸኣ 2 ኪሎሜተር ንውሓት ዘለዋ ተራር ዓቐበት ካሞንዮ ተጸብያቶም። ስጳኛዊ ተቐዳዳማይ ጋንታ በርጎስ ቢኤች ኣንገል ማድራዞ ብጫ ማልያ ሎሚ ተረኪቡ ኣሎ። ኣንገል ማድራዞን ናትናኤል ተስፋጽዮንን ብድምር ክሳብ ሕጂ ንዝተሰርዓሎም ኪሎ ሜተራት ብ13 ሰዓት፡ 57 ደቒቕን 52 ካልኢትን ብማዕረ ብምዝዛም ቀዳማይን ካልኣይን ኮይኖም ኣለዉ፡ ተቐዳዳማይ ትራንጋኑ ፖሊጎን ኣናቶሊ ቡድያክ ብሽዱሽተ ካልኢት ድሒሩ ሳልሳይ ክስራዕ እንከሎ፡ ሎሚ ራብዓይ ኮይኑ ዝኣተወ ተቐዳዳማይ ባይክ አይድ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካብ ቀዳማይ ብሸውዓተ ካልኢት ድሒሩ ኣብ ራብዓይ ተሰሪዑ ኣሎ። ትማሊ ራብዓይ ኮይኑ ዝኣተወ መትከል እዮብ ኸኣ ኣብ ብጫ ማልያ 1 ደቒቕን 55 ካልኢትን ድሒሩ መበል 11 ተሰሪዑ ኣሎ። ንዝበለጹ ኣፍሪቃውያን ከምኡ ኸኣ ንዝበለጹ መንእሰያት ዝውሃበ ማልያታት ናትናኤል ተስፋጽዮንን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ቀዳማን ካልኣይን ኮይኖም ሒዞምወን ኣለዉ። ናትናኤል ተስፋጽዮን ሎሚ ሰለስተ ግዜ ንሽልማት ናብ ፓንድዮም ደይቡ፡ ዝበለጸ መንእሰይ፡ ዝበለጸ ኣፍሪቃውን ምስታ ነዚ ውድድር ብመሪሕነት ትቅልሶ ዘላ ጋንትኡ ደሮን ሆፐር ኣንድሮኒ ጂካቶሊ ብምዃን። ንኣንበሳ ዓቐብ እትወሃብ ማልያ ጅያን ቦስኮ 33 ነጥቢ፡ ሳሜኤል ሞጉሻ 30 ነጥቢ ላወረን ኣግዘል ኸኣ 23 ነጥቢ ብምውህላል ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሳልሳይ ተሰሪዖም ኣለዉ።


ህልቂት ሩዋንዳ፡ ሓንቲ ዘኽታም ዘጓነፋ 'ተኣምራት'

እዚ ዛንታ'ዚ ማሕበራዊ-መራኸቢ ዝፈጠሮ ተኣምራት'ዩ - ብ 1994  ኣብ ክልተ ዓመታ ዝዘኽተመት ቆልዓ ድሕሪ 26 ዓመታት ብማሕበራዊ-መራኸቢ ኣቢላ ሰባ ብኸመይ ኣገባብ ከም ዝረኸበት የዘንቱ። ስማ ግረይስ ኡሙቶኒ ይበሃል።  ግረይስ ኣብ እዋን ህልቂት-ሩዋንዳ ስም-ልደታ ከይፈለጠቶ'ያ ናብ መዕበያ ቆልዑ ዝኸደት። ምስ ዓበየት ግን ናይ ሓቂ መንነታ ንምፍላጥ ተገዳስነት ኣጥረየት። ኣሳእላ ኣብ ናይ ዋትሳፕ ጕጅለታት፡ ፈይስ-ቡክ ኰነ ትዊተር ብምዝርጋሕ ሃሰው ክትብል ጀመረት - እዚ ብወግዓዊ ኣገባብ ደልያ ምስ ቀበጸት ዝወሰደቶ ስጕምቲ ነበረ። እዛ 28 ዝዕድሚኣ ነርስ ብዛዕባ ኣተዓባብያኣ ትፈልጥ ነይራ፣ ብንእሽቶኣ ምስ ምዕባያ ሓዋ ዀይና ካብቲ ዝተወልዱሉ ከባቢ ናብ ኪጋሊ (ርእሲ-ከተማ) ዝርከብ መዕበያ ዘኽታማት ከም ዝተወስደት ትፈልጥ ነበረት። ሓዋ ግን ቁሩብ ጸኒሑ ብሞት ተፈልዩዋ'ዩ። ከም ግረይስ ዘኣመሰሉ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ቈላዑ፡ ስድሮኦም ዝተቐትሉዎምን በቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ቅዝፈት መሰረት ካብ ስድርኦም ዝተፈላለዩን፡ ምንባሮም ዝዝከር'ዩ። ብዙሓት ካብ'ቶም ሽዑ ዝተመዛበሉ ቈልዑ ጌና ኣመት ስድሮኦም እናገበሩ'ዮም።  ስድራ-ቤታት ሩዋንዳ (ከም ኤውሮጳውያን) ሰንሰለታዊ ስም ኣቦዋቶም ስለ ዘይዋራረሱ፡ እቶም ዝጠፍኡ ቈልዑ ኣሰር ስድርኦም ብቐሊሉ ክረኽቡ ኣይክእሉን'ዮም። ግረስይ ስእላ ኣብ ማሕበራዊ-መራኸብ ምስ ለጠፈቶ ገለ-ገለ ሰባት ንወዝቢ ይምሉሱላ ነይሮም'ዮም፣ ኣዋርሕ ምስ ሓለፉ ግን ሓደ ክእመን ዝከኣል ሰብ "ንሓብተይ ትመስሊ" ኢሉ መለሰላ። ሓደ ኣንትዋን ሩጋጊ ዝተባህለ ሰብ እቶም ግረይስ ኣብ ዎትሳፕ ዝለጠፈቶም ኣሳእል ድሕሪ ምርኣይ "ንስኺ ነታ ብሚያዝያ 1994፡ እቲ ህልቂት ጅምር ክብል ዝሞተት ሓብተይ - ሊልዮዝ ካሙካማ - ኢኺ ትመስሊ" ክብል ጸሓፈላ። "እቲ ዝጽልዮ ዝነበርኩ ተምራት እንክገሃድ" "ምስ ረኣኽዎ መልክዕና ንመሳሰል ኰይኑ ረኺበዮ" ኢላ ግረይስ ኡሙቶኒ እቲ ሰብኣይ ኣኮኣ ክኸውን ከም ዝኽእል ንቢቢሲ ሓበረት። "እቲ ሓቁ ንምፍላጥ ግን፡ ማለት ኣዝማድ ምዃንና፡ ናይ ዲ.ኤን.ኤይ. ምርመራ ከም ዜድልየና ተረዳእኩ፣ ኰይኑ ድማ ዝሓለፈ ሓምለ ሓቢርና ንኪጋሊ ወረድና።" እቲ ምርመራ ድሕሪ ምክያዱ ዉጽኢቱ ንክፈልጡ ተታሒዞም ናብቲ ሆስፒታል ተጕዕዙ። እቲ ሰናይ መዓልቲ ጽቡቕ ወረ ሒዙሎም መጸ - 82% ይዛመዱ ከም ዝዀኑ ተረጋገጸ። "ልበይ ተመሺቱ፡ ሓጐሰይ ካብ ምግላጽ ክቝጠብ ኣይከኣልኩን። ዋላ ሎሚ'ውን እንተዀነ ኣብ ሕልሚ ዘሎኹ ኰይኑ ይስምዓኒ። እቲ ፍጻሜ'ቲ ልክዕ ነቲ ብሃንቀውታ ዝጽበዮን ዝጽልዮን ዝነበርኩ ተኣምራት ኰይኑ ተሰሚዑኒ" ትብል ግረይስ። ኣኮኣ ከም ዝበላ፡ ግረይስ ምስ ተወልደት ስድርኣ ዪቨት ሙምፖረዘ ዝብል ስም ከም ዝሃቡዋ ነገራ። ኣኮኣ ምስ ኣዝማድ ኣቦኣ ኣፋለጣ፣ እንኮላይ ማሪ ሆዘ ባኩራ - ኣሞኣ ምዃና'ዩ። ማሪ፡ ብምኽንያት ኮቪድ ኣብ ስዊዘርላንድ ተሸኺላ ዝተረፈት ሰባ ኢያ። ቅድሚ እቲ ዉጽኢት ናይ'ቲ ዲ.ኤን.ኤይ. ምርመራ ምፍላጡ እታ ኣሞኣ ግረይስ ጓል-ሓዋ ምዃና በቶም ናይ ቤተ-ሰብ ኣሳእል ኣቢላ ኣረጋጊጻ ነበረት። "እዛ ጓል'ዚኣ ጓል ኣፕሪስ ሓወይን ሊልዮስን (ሰ'ይቲ ሓወይ) ምዃና ተረድኣኒ - ክልቲኦም ከኣ ኣብ'ቲ ጊዜ ህልቂት ሩዋንዳ ዝጸነቱ ሰባት'ዮም ነይሮም" በለት። "ዝደሓነ ሰብ ከም ዘይነበረ ይመስለና ነይሩ" ግረይስ ካብ ኣሞኣ መሪ ባኩራ ዝረኸበቶ ሓበሬታ መሰረት፡ ሓው ከም ዝነበራ፡ ምስኣ ኸኣ ናብ መዕበያ ቆልዑ ዝተዓቝበ ስሙ ኸኣ ዪቨስ-ሙክዮ ይበሃል ከም ዝነበረ ፈለጠት። ዪቨስ ጸኒሑ ካብ ዓለም ከም ዝተፈልየ ልዕል ኢልና ሓቢርና ነርና።  ግረይስ ዘይትፈልጦ ዝነበረት ሓበሬታ፡ ካልእ ወዲ ሓደ ዓመት ፋብሪስ ዝስሙ ሓው ከም ዝነበረ ኸኣ ብተወሳኺ ሓበረታ። እቲ ህልቂት፡ እቶም ፕረዚደንትታት - ናይ ሩዋንዳን ቡሩንዲን - ክልቲኦም ካብ ዓሌት ሁቱ፡ እታ ዝጕዓዙላ ዝነበሩ ነፋሪት ኣብ ሰማይ ከላ ተሃሪማ ብምውዳቓ'ዩ ተቐስቂሱ። እታ ነፋሪት ዝወደቐትሉ መዓልቲ 6 ሚያዝያ 1994 ነበረ። እቲ ቕትለት ከኣ ንጽባሒቱ'ዩ ጀሚሩ። ምልሽያ ሁቱ እቶም ነታ ነፋሪት ዘውደቑ ኣባላት ዓሌት ቱትሲ - ማሕበረሰብ ዉሑዳን ጕጅለ - ምዃኖም ተነግሮም። ብቐዳምነት ኒያሚራምቦ ዝበሃል ኣብ ዉሽጢ ኪጋሊ ዝረከብ ከባቢ - ኣባላት ዓሌት ቱትሲ ዝነብሩሉ ቦታ - ተጠቕዐ። ስድራ-ቤታ ንግረይስ ኣብኡ ይነብሩ ነበሩ። ብዙሓት ሰባት ኣብ ዉሽጢ ገዝኦም ከሎዉ ብሴፍ ተሓሪዶምን ተጨፍጪፎምን ሞቱ፣ ካልኦት ድማ ኣብ ብሎኮታት ተዓጊቶም ተቐትሉ። ኣብ'ቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ፍጹም ሕንፍሽፍሽ እቶም ኣብ ከባቢ ኒያሚራምቦ ዝርከበኡ ኣብያተ ቤት-ክርስትያንን መሳጊድን ዝተዓቝቡ'ውን ኣይተማሕሩን። መሪ ባኩራ ከም ዝመስከረቶ፡ ንግረይስ ኣሞኣ ማለት'ዩ፡ ሓደ ሰብ ንዪቨስ ሒዛ ክትሃድም ዝረኣያ ሰብ ነይሩ'ዩ፣ ብዛዕባ ጓላ ሓበሬታ ከም ዘይነበረ ተዘንቱ። ፖል ኪጋመ፡ መራሒ ናይ'ቲ ብዓሌት ቱትሲ ዝምራሕ ግንባር ሓርበኛታት ሩዋንዳ ኣብ ስልጣን ምስ መጸ እቲ ህልቂት ብሓምለ 1994 ደው በለ። "ሓደ ሰብ'ኳ ዝደሓነ ኣይመስለናን ነበረ፣ እኳ ድኣ እቲ ኣብ ወርሒ ሓምለ ዝኽበር ዓመታዊ ተዝካር ንዝተቐትሉ ኣባላት ቤተ-ሰብና ብወግዒ ንዝክሮም ነበርና" ትብል መሪ ባኩራ። ግረይስ ክትዓቢ ኸላ፡ ሓዋ ኣብ መዕቈቢ ዘኽታማት ዝሞተሉ እዋን፡ ብዛዕባ ሓዋ ዝረኸበቶ ሓበሬታ ኣይነበረን - እንትርፎ ካብ'ቶም ቀተልቲ ሚሊሽያ-ሁቱ ክሃድም ተወጊኡ ከም ዝነበረ፡ ቍስሉ ኸኣ ክሓዊ ስለ ዘይከኣለ ክድሕን ከም ዘይከኣለ ጥራይ'ዩ ተሓቢሩዋ። ግረይስ ኣርባዕተ ዓመት ምስ መልአት ካብ'ቲ መዕበያ ዘኽታማት ወጺኣ ናብ ቱትሲ ዝዓሌቶም ዘኽታማት ዘዕብዩ ስድራ-ቤት ተላእከት። እቲ ቦታ ኣብ ደቡብ ሸነኽ ነበረ፣ እቶ ዘዕበይዋ ድማ ግረይስ ኡሙቶኒ ዚብል ስም ኣውጽኡላ። "ቃዚነ እነብር ነበርኩ" "ኣብ ካልኣይ ደረጃ ምስ በጻሕኩ እቶም ሓለፍቲ ቤት-ትምህርቲ ንክሕግዙኒ ኢሎም ናብቲ ዝነበርኩሉ መዕበያ ዘኽታማት ከይዶም ብዛዕባይ ሓበሬታ ደለዩ፣ ገለ'ኳ ክረኽቡ ኣይከኣሉን" ትብል ግረይስ። "መበቆለይ ከይፈለጥኩ እነብር ስለ ዝነበርኩ ኩሉ ጊዜ እቓዝን ነበርኩ፣ ጸገመይ ብተኣምር መፍትሐ ንክርከበሉ ኸኣ ዘንት-እለት እጽሊ ነበርኩ" ኢላ ወሰኸትሉ። "ዋላ'ኳ እቶም ዘዕበዩኒ ቤተ-ሰብ ብጽቡቕ ክንክን እንተ ኣዕበዩኒ፡ ብዛዕባ መበቆለይ ካብ ምሕሳብ ኣየዕረፍኩን፣ ካብ ስም ሓወይን ዝተወለድኩሉ ቦታን ሓሊፉ ሓበሬታ ኣይነበረንን - ናይ ሓቂ ዛንታይ ንምድህሳስ ዜኽእል ተወሳኺ ሓበሬታ ኣይነበረንን።" ግረይስ ብዛዕባ ወለዳ ንምፍላጥ ዘሎዋ ህንጥይና ዓቢዩ - ኣብ ዉሽጢ ሩዋንዳን ግዳምን ዝረከቡ ቤተ-ሰባ ንክተኣኻኸቡ መደብ ምስ ወጸ ብዝርጋሐ-ኮሮናቫይረሰ ተደናጎየ። ንጊዜኡ ግረይስ ብዋትሳፕ ኣቢላ ንኣዝማዳን መቕርብኣንን ሓደ-ብሓደ ኣብ ምፍላጥ ትርከብ፣ ብሸነኽ ኣቦኣ ዝተወልደ ኣብ ኪጋሊ ዝነብር ዓቢ ሓው ከም ዘሎዋ'ውን ተሓበረት። "ነቶም ዘዕበዮዋ ስድራ-ቤት ምስጋና ይብጻሓዮም" ኣብ ሩዋንዳ፡ ካብ 1995 ጀሚሩ ማዕረ 20,000 ቈላዑ ብማሕበር ቀይሕ-መስቀል ኣቢሎም ምስ ስድራ-ቤቶም ክትኣኻኸቡ ክኢሎም'ዮም። ኣፈኛ "ሩዋንዳ-ረይቸል-ኡዋሰ" ዝተባህለ ማሕበር ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ "ክሳብ ሕጂ ካብ'ቲ ህልቂት ኣምሊጦም ኣብ መዕቈቢ ዘኽታማት ዘጽለሉ ሰባት ብዛዕባ ሃለዋት ቤተ-ሰቦም ይውከሱና'ዮም" ይብል። ኣብ ዉሽጢ 2020፡ ንልዕሊ 20 ዓመታት ካብ ቤተ-ሰቦም ተፈልዮም ዝነበሩ 99 ሰባት ብቀይሕ-መስቀል ኣቢሎም ምስ ሰቦም ክተኣኻኸቡ ክኢሎም'ዮም። ንመሪ ባኩራ፡ ንግረይስ ብምርካባ ተመስግን ኢያ። "ነቶም ዘዕበይዋ ስድራ-ቤት ስም ሂቦም ተኸናኺኖም ስለ ዘዕበይዋ ድማ ምስጋና ይግብኦም" ትብል። ግረይስ ድማ ነቲ ዝተዋህባ ስማ ስለ ዘዕበያ ዘለውጥ ምኽንያት ከም ዘይብላ ትዛረብ። ንማሕበራዊ-መራኸቢ ግን ምስ ሰባ ክትፋለጥ ስለ ዘኽኣላ ኣዝያ'ያ ተመስግን። "ምስ ኵሎም ሰበይ ብዋትስኣፕ እራኸብ'የ - ምስ መቕርበይ፡ ሓትነታተይ፡ ሓወይ" ትብል ግረይስ። "ምሉእ ህይወተይ መበቆለይ ከይፈለጥኩ'የ ነቢረ፣ ሕጂ ግን ብኣይ ዝግደሱ ዘዕበዩንን ናይ ሓቂ ወለደይን ብምፍላጠይ ዓቢ ጸጋ ምዃኑ ተረዲኡኒ" ትብል ግረይስ።


ርዋንዳዊ ፖለቲከኛ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብጥይት ተቐቲሉ

ሓደ ኣባል ተቓዋሚ ውድብ ርዋንዳ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ተሰዲዱ ክነብር ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ ስራሕ እንከሎ ብጥይት ከምዝተቐተለ ተገሊጹ። እቲ ሰይፍ ባምፖሪኪ ዝተብሃለ ርዋንዳዊ ብሰንበት ናብ ሓደ ዓሚሉ ንብረት እናኣብጸሐ እንከሎ ኣብ ኬፕ ታውን ከምዝተቐተለ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቲ ቅትለት ፖለቲካዊ ድፍኢት ይሃልዎ ኣይሃልዎ ግን ዝተፈለጠ ነገር የለን። እቶም ነቲ ቅትለት ዝፈጸሙ ሰባት ሞባይላትን ማሕፉዳን ናይ ሰይፍ ባምፓሪኪ ሒዘሞ ከምዝኸዱ'ውን ተፈሊጡ ኣሎ። ምስቲ ቅትለት ብዝተሓሓዝ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝኣተወ ሰብ'ውን ክሳብ ሕጂ የለን። ሰይፍ ባምፖሪኪ፡ ኣወሃሃዲ ሰልፊ ሃገራዊ ባይቶ ርዋንዳ ዝነብረ እዩ። ውሃቢ ቃል ሰልፊ ሃገራዊ ባይቶ ርዋንዳ፡ ኢተነ ሙታበ ኣዚ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰይፍ ባምፖሪኪ ኣብ ኬፕታውን ዓራውቲ ዝሽጠሉ ድኳን ከምዝነበሮን ሓደ ሰብ ዓራት ከምዝደለየን ናብ ገዝኡ ከምጽኣሉ ብተሌፎን ከምዝሓተቶን ገሊጹ። ሰይፍ ባምፖሪኪ ነቲ ዓራት ከብጽሕ ምስቲ ዓሚሉ ኣብ ኬፕታውን  እንያንጋ ናብ ዝብሃል ቦታ ምስ ኸደ ሓደ ሰብ ብፍኒስትራ ናይታ መኪና ሓንቲ ጥይት ተኲሱ ከምዝቐተሎ እቲ ውሃቢ ቃል ንቢቢሲ ኣብሪሁ። ኣብ ኬፕ ታውን እቲ ንያንጋ ዝብሃል ገዛውቲ ኣዝዩ ሓደገኛን ገበናት ዝፍጸመሉ ቦታ ምዃኑ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ርዋንዳዊ በዓል ሃፍቲ ኣብ ሞዛምቢክ ብጥይት ተቐቲሉ

ርዋንዳዊ በዓል ሃፍቲ፡  ካብ ርእሰ ከተማ ሞዛምቢክ ዝኾነት  ማፑቶ ሒደት ኪሎሜትራት ርሒቓ  ኣብ እትርከብ፡ ማቶላ ዝተብሃለት ከተማ ብጥይት ተቐቲሉ። ርቮካንት ካረማንጊንጎ፡ ካብ መንበሪ ገዝኡ 50 ሜትሮ ርሒቑ እዩ ትማሊ ሰኑይ ተቐቲሉ። ንሱ፡ ብሰለስተ መኪና ተጻዒኖም ዝመጽኡ ዕጡቓት እዮም ተኹሲ ከፊቶምሉ ተባሂሉ። መንነት እቶም ቀተልቲ ኮነ፡ ምኽንያት እቲ መቕተልቲ ዛጊድ ዘይተፈልጠ እንትትኸውን፡ እቲ ገበን ኣብ’ቲ ከባቢ ንዝነብሩ ማሕበረሰብ ርዋንዳ ኣደንጊጽዎም ይርከብ። ፖሊስ ናይ ፎረንሲክ ስራሕቲ ኣብ ምስራሕን ኣብ ምጽራይን ዝርከብ ኮይኑ፡ እቲ ኣስከሬን  ንምርመራ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ ተባሂሉ። ገለ ርዋንዳውያን፡ እቲ ዝተቐትለ፡ ንመንግስቲ ርዋንዳ ዝቃወም ኮይኑ፡ ኣብ ሃገሮም ኣብ ዒላማ ካብ መንጎ ዝኣተዉ ሰባት ሓደ እዩ ነይሩ ክብሉ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቦም። ማሕበር ኣብ’ታ ሃገር ዝርከቡ ርዋንዳውያን፡ እቲ ውልቀ ሰብ ስደተኛ ኾይኑ ኣብ መሸጣ መድሓኒት ዝነጥፍ እዩ ኢሎም። ብመንግስቲ ርዋንዳ ድማ ክድለ ዝጸንሐ ምዃኑ ተዛሪቦም። ኣብ 2019 ለዊስ ባዚጋ ዝተብሃለ ካልእ ርዋንዳዊ ብተመሳሰሊ መገዲ ከምዝተቐትለ ይዝረብ። መንግስቲ ርዋንዳ፡ ካብ ሃገር ወጻኢ ኮይኖም ንዝቃወምዎ ሰባት ይቐትል እዩ ዝብል ክስታት ዝቐርበሉ ኮይኑ፡ መንግስቲ ርዋንዳ ነቲ ክሲ ኣይቅበሎን።


ርዋንዳዊ ኮኾብ ሙዚቃ ሂፕሆፕ ጀይ ፖሊ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ

ሓደ ካብ ኣዝዮም ፍሉጣት ራፐራት ርዋንዳ ዝኾነ ጀይ ፖሊ ኣብ መበል 33 ዓመቱ ኣብ ሆስፒታል ኪጋሊ ህይወቱ ሓሊፉ። እቲ ሙዚቀኛ ብዕጸ ፋርስ ተኸሲሱ ኣብ ማእሰርቲ ኮይኑ ፍርዱ ክኸታተል ዝጸንሐ ኮይኑ ብሓሙስ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ። ነቲ ቤት ማእሰርቲ ዘካይዶ ኣገልግሎት ተሃድሶ ርዋንዳ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ሙዚቀኛ ሜታኖልን ዝተባህለ መምከኒ ምስ ሽኮርን ማይን ወሲኹ ድሕሪ ምስታዩ ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወሰደ ሓቢሩ። ጀይ ፖሊ ንቀይድታት ኮቪድ-19 ብምጥሓስ ኣብ ገዝኡ ፓርቲ ድሕሪ ምግባሩ እዩ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ተኣሲሩ። ሓው፡ ማውሪስ ኡዌራ ኣገልግሎት ተሃድሶ ርዋንዳ ዝኾነ ዝርዝራት ከይሃበ ጀይ ከም ዝሞተ ከም ዝሓበሮ ተዛሪቡ። ኣብ ናይሮቢ ኬንያ እትርከብ ዓርኩ ኬሲ ካዮንጋ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ ምስቲ ኮኾብ ናይ ነዊሕ ትልሚ ከም ዝነበሮም ገሊጻ። "ኣዝየ'የ ጉህየ፤ ናብ ርዋንዳ ክሳዕ ዝበጽሕን ብዓይነይ ዝርእዮን ክኣምን ኣይካልኩን። ዝኾነ ምስ ጀይ ፖሊ ዝተራኸበን ምስኡ ዝነበረን ሰብ፡ ብፍቕሩ፣ ብሕያውነቱን ብፍሽኽትኡን ክዝክሮ'ዩ" ኢላ። ብዙሓት ርዋንዳውያን ኣድነቕቱ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓዘኖም ይገልጹ ኣለው።


ጅግና ፊልም ‘ሆቴል ርዋንዳ’ ኣብ መጋባእያ ግብረ ራዕዲ 'ኣይቀርብን' ኢሉ

ሆሊውድ ኣብ ዘሰናደኦ ‘ሆቴል ርዋንዳ’ ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ፊልም፡ ጅግና ኾይና ዝዋሳእ ውልቀሰብ፡ ኣብ ዝተመስረቶ ክሲ ግበረ ራዕዲ ኣብ መጋባእያ ኣይርከብን ኢሉ። ፖል ሩስስኣባጊና፡ “እቲ ቤት ፍርዲ መሰለይ ስለዝገፈፈኒ፤ ካብኡ ዝጽበዮ ፍትሒ የለን። ስለዝኾነ ድማ፡ ኣብቲ መጋባኣያ ኣይርከብን” ኢሉ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ርዋንዳ ኪጋሊ ንዝርከብ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ። ቅድም ክብል፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ እቲ ጥርጡር ግብረ ሽበራ፡ ክሱ ንድሕሪ ሽድሸተ ወርሒ ክናዋሓሉን፡ ንሱ ድማ ናይ ባዕሉ ናይ ቤልጂም ጠበቓ ሒዙ ክቐርብ ክፍቀደሉን ሓቲቱ ነይሩ። እንተኾነ፡ እቲ ቤት ፍርዲ፡ 'ሕጊ ንድሕሪት ተመሊሱ ኣይሰርሕን' ዝብል ዓንቀጽ ሕጊ ብምጥቃስ፡ ንዕኡ ሓዊሱ ኣብ ልዕሊ 20 ጥርጡራት ዝተመስረተ ክሲ፡ ኣብ እዋኑ ክካየድ በይኑ። እንተኾነ፡ ሕዚ ንሱ ኣብ ዘይተረኽበሉ ክፍረድ ምዃኑ እዩ ዝዝረብ ዘሎ። እቲ ወዲ 66 ዓመት ውልቀሰብ፡ ግልጺ ብዘይኮነ መገዲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዱባይ ተታሒዙ ነይሩ። ንሱ፡ ካብ ሕጊ ወጻኢ ተጨውዩ ናብ ርዋንዳ ክበርር ከምዝተገብረ እዩ ዝዛረብ፤ እቲ ቤት ፍርዲ ግና ተገዲዱ ዘይኮነስ ተታሊሉ እዩ መጺኡ’ሞ፡ ፍርዱ ኣብ ርዋንዳ እዩ ክረክብ ዘለዎ ኢሉ። እዚ ፍሉጥ ነቓፊ ፖል ካጋሜ ዝኾነ ውልቀሰብ፡ ኣብታ ሃገር ኣብ 2018ን 2019ን ኤፍ.ኤል.ኤን ብዝበሃል ጉጅለ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ እዩ ዝሕተት። እቲ ጉጅለ፡ ዕጡቕ ክንፊ፡ ንሱ ብምክትልነት ዝመርሖ ‘ምንቅስቓስ ርዋንዳ ንዲሞክራስያዊ ለውጢ’፡ ዝብል ሰልፊ ዝርከቦ ጥምረት ዓመጽቲ ውድባት እዩ። ፖል፡ ኣብቲ ናይ 2004 'ሆቴል ርዋንዳ' ፊልም ዳን ቺድል ብዝብል ምስተዋስአ እዩ ስሙ ገኒኑ። ካብ ርዋንዳ ኣብ 1996 ዝወጽአ ኾይኑ፡ ኣብ ቤልጂም ፖሊቲካዊ ዕቑባ ሓቲቱ ዜግነት’ውን ረኺቡ ይነብር ነይሩ። ጠበቓታቱ ኣብ ልዕሊ እቲ ተዋሳኣይ ዝተመስረተ ትሕዝቶ ክሲ እንተሓተቱ’ኳ፡ ክወሃቦም ኣይተፈቕደን።


ሩዋንዳ፡ ጸባ ደልዮም ናብ እንዳ መስተ ዝኸዱ ሰባት

መገሻ ደስ ዝብለኩም እንተኾይኑ እሞ ናብ ሃገረ ሩዋንዳ እንተሓሲብኹም ኣብታ ሃገር ሓደ ፍሉይ ነገር ክጸንሓኩም እዩ። ንጉሆ ኣብ ርእሰ ከተማ ኪጋሊ ንያሩጌንጌ ናብ ዝተባህለ መንደር እንተኸይድኹም ሓንቲ ዕምርቲ እንዳ መስተ ኣላ። ካብ ንኡሽቶ ክሳብ ዓብዪ ስለ ዝኣትውዋ ወትሩ መሊኣ ትረኽባ። ኣብ ደገ እታ ቤት-መስተ ብዙሓት ሞተር ሳይክል ሪጋ ሒዘን ይርኣያ፤ ዮሱፍ ጋቲካቢሲ ዋና እታ ቤት መስተ እዩ። ኣብታ ቤት መስተ [ባር] ዋናታት መራሕቲ እተን ሞተራት ምስ ካልኦት መናእሰያትን ስድራቤታትን ተሓዊሶም ከፍ ኢሎም ጸባ ክሰትዩ ይርኣዩ። ገሊኦም፡ ጥራምረን ቻፓቲን (ቅጫ)፣ ገሊኦም ኬክን ዶናትን ይበልዑ፤ ኩሎም ግን ሓደ ዓይነት ነገር ይሰትዩ። ኣብዚ ኣብ ኪጋሊ ፍሉጥ ዝኾነ ቤት መስተ፡ ቢራ፣ ወይኒ፣ ዊስኪ ወይ ካልእ ኣልኮላዊ መስተ ኣይሽየጥን። ኣብ ሩዋንዳ ዝርከባ ካልኦት ተመሳሰልቲ ባራት'ውን ኣልኮል ኣይሸጣን፤ እንኮላይ ቖልዑ ናብ ዝኣትውዎ ገዛ ከመይ ኣቢልካ ኣልኮላዊ መስተ ትሸይጥ? ሓራም። እንታይ ድኣ እንተይልኩም - እዘን ኣብያተ መስተ ዝብሃላ ዘለዋ ንዓማዊለን ጸባ እየን ዝቕርባ። እዚአን እየን ንሩዋንዳ ፍሉይ መልክዕ ፈጢረን ነቲ ሕብረተሰብ ብብዝሒ ብሓደ ክተኣኻኸብ ዝገብራ ዘለዋ። እቶም ኣብ ጎደናታት ኪጋሊ ተኸፊቶም ዝርኣዩ ናይ ጸባ እንዳ መስተ ነጸብራቕ ብዛዕባ እቲ ብውሑዱ ዝፍለጥ ዝሃጠራ ኣላሕምን ጸባን፡ ባህሊ ሩዋንዳ ምዃኖም ይእመን። ንቁርሲ፣ ምሳሕ ወይ ዝተፈላለየ ድሕረ ባይታ ምስ ዘለዎም ሰባት ንምርኻብ ምስ እትደሊ እትቕልቀሎም ቦታታት'ውን እዮም። ኣብዚ፡ ምስ መዓር ወይ ሽኮር ዝፈልሐ ጸባ ይቀርበልካ። ኣስታት 70 ሚኢታዊት ብዝሒ ህዝቢ ሩዋንዳ ብሕርሻ እዩ ዝናበር። ከብቲ ክኣ ቀንዲ ቑጠባዊ ሃብቲ ከምኡ'ውን ኣብ ገጠር ከባቢታት ምልክት ሃብትን ማሕበራዊ ደረጃን ተገይረን ይወሰዳ። ኣብታ ሃገር ንሓደ ሰብ ሰናይ ተምኒትካ ክትገልጸሉ እንተደሊኻ "gira inka" [ላም ትሃልውኻ] ወይ "amashyo" [ኣሽሓት ከብቲ ይሃብካ] ትብሎ። ስለዚ ኣብታ ሃገር፡ ብዙሓት ሰባት "amashongore" - ኣሽሓት ከብቲ ይሃብካ ክብሉ እንተሰሚዕኹም ክገርመኩም የብሉን። ንዝኾነ ሰብ ዘለካ ምስጋና ክትገልጽ እንተኾይንካ'ውን "nguhaye inka" [ላም ሂበካ] ኣለኹ እዩ ዝብሃል። ብዙሓት ባህላዊ ተልሂታት ሩዋንዳ'ውን እቲ ምንቅስቓሳቶም ካብ ከብቲ ዝተወረሰ'ዩ። ኣብ ገሊኡ ተልሂታት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ኣእዳዎም ንላዕሊ ሓፍ ኣቢሎም ከቢብ ነገር እዮም ዝሰርሑ፤ እዚ ንቐርኒ ከብቲ ዝውክል እዩ። እቲ ዝገርም፡ ኣብታ ሃገር ንከብቲ ዝወሃብ ቦታ ልዑል ስለ ዝኾነ ምስ ናይ ውላድካ ሽም ክተካትቶ'ውን ልሙድ እዩ። ንኣብነት ሙንጋይንካ [Munganyinka -ጠቓሚ ከም ከብቲ ዝብል ትርጉም ኣለዎ] ዝብል ሽም ኣብ ሩዋንዳ ካብቶም ፍሉጣት ኣሽማት'ዩ። ኣብቶም ናይ ጸባ ባራት፣ ዕዳጋታት ወይ ካልእ ቦታ ንሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ጽባቕኣ ንምግላጽንን ንምንኣድን እንተደሊኻ 'ዓይንኺ ናይ ምራኽ ይመስል" እንተኢልካያ ዳርጋ ኣልማዝ ዝሸለምኻያ'ዩ። ከም ተመራማሪ ታሪኽን ኣንትሮፖሎጅን ኣካዳሚ ባህላዊ ሓድጊ ሩዋንዳ ማውሪስ ሙጋቦዋጋሁንዴ [Maurice Mugabowagahunde] ሩዋንዳውያ ብታሪኽ ዓበይቲ ናይ ህይወቶም ዓወታት ንምዝካር ከብቲ ይጥቀሙ ከም ዝነበሩ ይገልጽ። ሕጸ ዝሓትት ሰብ'ውን ከብቲ'ዩ ዝገዝም፤ ሓንቲ ካብተን ከብቲ እንተወሊዳ ክኣ እቲ ምራኽ ንሓደሽቲ ተመርዓውቲ ሓዳሮም ንምጅማር ከም ህያብ ትወሃብ። ሕጂ ግን እዚ ባህሊ ኣብ ዝተወሰነ ክፋል እታ ሃገር'ዩ ዝቕጽል ዘሎ። ኣብ ኩሉ ስነ ስርዓት መርዓ እቶም ናይ ወዲ ተባዕታይ ቤተሰብ "Tubahaye ishyo" - ኣሽሓት ከብቲ ሂብናኩም/ክንህበኩም ኢና ኢሎም ይምርቑ። እቲ ሙሁር፡ ኣብታ ሃገር ካብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ጀሚሩ ክሳብ 1954 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ከብቲ ከም ባጤራ ወይ መተዓዳደጊ ገንዘብ ኮይነን የገልግላ ከም ዝነበራ ይዛረብ። ንጉስ ሙታራ ሳልሳይ ግን እዚ ጠጠው ክብል ገይሩ። ኣብ እንዳ ሃብታማት ወይ ሰብ ጸጋ ተቐጺሮም ዝሰርሑ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ብኣግባቡ ከብቲ ንምሕብሓብን ጸባ ንምድላውን ተባሂሎም ክቑጸሩ እንከለው፡ ናይ ድኻሞም ዓስቢ ከብቲ ይወሃቦም። ኣብታ ሃገር፡ ጸባ ከም ሓደ ክቡር ቐረብ ስለ ዝውሰድ ዋላ'ውን ጸባ ከብቲ ምስታይ ልሙድ እንተኾነ፡ ብታሪኽ ግን ጸባ ምሻጥ "ነውሪ" ከምኡ'ውን "ሕፍረት" ተገይሩ ይቑጸር ነይሩ ይብል። "ብሓፈሻ ኣብ ሩዋንዳ ሓንቲ ላም መዓልታዊ ሓደ ወይ ክልተ ሊትሮ ጸባ ክትህብ ትኽእል እያ። እዚ ንቤተሰብ እኹል ኣይነበረን፤ ቐለቦም ኣብ ሳዕሪ ጽግዕተኛ ስለ ዝነበረ እኹል ጸባ ኣይህባን" ኢሉ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ድሕሪ 1600ታት ንጉስ ሚባምብዌ ጊሳኑራ፡ ከብቲ ዘለዎምን ጸባ ዝረኽቡን ስድራ ቤታት ነቶም ድኻ ጎረባብቶም ከካፍሉ መምርሒ ሂቡ። ሩዋንዳውያን፡ ኣብ 1900ታት ሃገሮም ብንግስነት ጀርመን ምስ ተገዝአት እዮም ጸባ ምሻጥ ጀሚሮም። ኣብቲ ግዜ፡ ዜጋታት እታ ሃገር መገዲታት፣ ኣብያተ ትምህርትን ኣብያተ ክርስቲያናትን ንክሰርሑ ነዊሕ መገዲ ብእግሮም ክጉዓዙ ይግደዱ ነይሮም። ምስቶም ጀርመናውያን ዝጉዓዙ ደቡብ ሱዳናውያን፣ ኡጋንዳውያንን ታንዛኒያውያንን ነጋዶ ድማ ነቶም ካብ ገዝኦም ኣዝዮም ርሒቖም ዝመጽኡ ሸቃሎ ሓይሊ ንክረኽቡ ጸባ ይሸጡሎም ነይሩ። በዚ ኣጋጣሚ ጸባ ምሻጥ ወይ ምዕዳግ ነውሪ ከም ዘይኮነ ዝተገንዘቡ ሩዋንዳውያን፡ ኣብ ከባቢ 1907 ጸባ ክሸጡ ጀሚሮም። እነሆ ድማ እቲ ብዘይስሩዕ መገዲ ዝጀመረ መሸጣ ጸባ ድማ ሕጂ ናብ ደረጃ ባራት ዓብዩ ኣሎ። ተመራማሪ ታሪኽን ኣንትሮፖሎጅን ኣካዳሚ ባህላዊ ሓድጊ ሩዋንዳ ማውሪስ "ብ1937፡ ንጉስ ሩዳሂግዋ ፋብሪካ ጸባ ምስ ኸፈተ ንፈለማ እዋን ንግዲ ጸባ ዓብዩ። እቲ ጸባ ብመልክዕ ፎርማጆን ርጉኦን እናተዳለወ ድማ ብብዝሒ ናብ ዕዳጋ ክቐርብ ጀሚሩ" ክብል የረድእ። ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣብታ ሃገር ሕጽረት ምህርቲ ጸባ ኣሎ። ኣብ 1961 ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ እቲ ማእኸላይ ደረጃ መነባብሮ ዘለዎ ሩዋንዳዊ ኣብ ዓመት ብማእኸላይ 12 ሊትሮ ጸባ ጥራይ'ዩ ዝጥቀም። "ኣብ 1980ታት መንግስቲ ዝሓሸ ጸባ ዝህባ ናይ ወጻኢ ከብቲ ከምጽእ ምስ ጀመረ እቲ ሕጽረት ክቕየር ጀሚሩ ነይሩ" ይብል እቲ ሙሁር። እቲ ዘሕዝን ግን፡ ኣብ 1994 ኣብ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ህልቂት ሩዋንዳ 90 ሚኢታዊት ጥሪት እታ ሃገር ተሓሪደን። ድሕሪኡ፡ መብዛሕትኡ ነባሪ ኪጋሊ ናብራ ከተማ እናጸለዎ ስለዝመጽኣ ምርባሕ ከብቲ ምርባሕ እናነከየ መጺኡ። ሕጂ እቶም ጸባ ንምቕራብ ተበግሶ ዝወሰዱ ባራት፡ ነቲ ነባሪ ከተማ ከም ኣማራጺ ኣገልግሎት መስተ ጸባ ዝህባ ዘለዋ። ማውሪስ ሙጋቦዋጋሁንዴ፡ ቑጽሪ ናይዘን ባራት ካብ 1998 ክሳብ 2000 ኣብ ዘሎ ግዜ እናወሰኸ ከም ዝመጽአ ይዛረብ። ኣብ 2006 መንግስቲ ድኻ ስድራቤታት ጉድለት ኣመጋግባ ህጻናት ንምክልኻል ሃገራዊ ፕሮግራም ዕደላ ከብቲ ጀሚሩ። ክሳብ 2020 ኣብ ዘሎ ግዜ ድማ ኣስታት 400 ሽሕ ከብቲ ከምዝዕደላ ተገይሩ። ይቬት፡ ሓንቲ ካብቶም ናይ ጸባ ባር ዘለዎም ነጋዶ'ያ። ኣብ 2009 ናብቲ ስራሕ ክትዋፈር እንከላን ምስ እዚ ሕጂ እዋንን ከተወዳድሮ እንከላ እኹል መኽሰብ ዝርከቦ ዓውዲ ከም ዘይኮነ ትዛረብ። ገለ ዓማዊላ እቶም ናብቶም ኣብ ስፖርማርኬታት ዝሽየጡ ምህርታት ጸባ ስለ ዘዘምበሉ ዕዳግኣ ከም ዝነከየ ገሊጻ። ኣብዚ ሕጂ እዋን መንግስቲ፡ ንከተማታት ናብ ዘመናዊ ኣሰራርሓ እናቐየረን ይመጽእ ብምህላው ጥሪት ኣብ ገጠር ከባቢታት ጥራይ ክፈርያ ኣለወን ዝብል መምርሒ ስለ ዘውረደ፡ ኣብ ከተማታት ውሑዳት ሰባት ጥራይ'ዮም ከብቲ ዘለዎም። ስለ ዝኾነ ድማ ዋጋ ጸባ ክቡር'ዩ። "ኣብ ንግዲ ጸባ ብምህላወይ ክብሪ ይስምዓኒ፤ ምኽንያቱ ጸባ ቅዱስ እዩ" ዝብል ጋቲካቢሲ ድማ ብዙሕ መኽሰብ ዘይብሉ እንተኾነ'ውን ስርሑ ከም ዝፈትዎ ተዛሪቡ። ንኣንበብትና ድማ "amashongore" - ኣሽሓት ከብቲ ይሃብኩም ኢና ንገድፈኩም።


ዙር ርዋንዳ 2021፡ ኤርትራዊ ቶማስ ጎይትኦም ኣብ 4ይ መድረኽ 4ይ ወጺኡ

ሎሚ ካብ ኪጋሊ ናብ ሙሳነዘ ዝተኻየደ 123.9 ኪሎ ሜትር ዝሸፈነ ራብዓይ መድረኽ፡ ተቐዳዳማይ ቶታል ዳይረክት ኢነርጂ ፌሮን ቫላንቲኒ ብ3 ሰዓት፡ 13 ደቃይቕን 43 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳማይ ኮይኑ። ኣባል ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ቶማስ ጎይትኦም ካብ ፌሮን ቫላንቲኒ ብ18 ካልኢት ድሒሩ ብምእታው ራብዓይ ኮይኑ ውድድሩ ብምዝዛም ካብ ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ዝበለጸ ግዜ ኣመዝጊቡ'ሎ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ራብዓይ መድረኽ ቅድድም፡ ናሆም ዘርኣይ መበል 20፡ መሓሪ ተወልደ መበል 28፡ ሴላ ወልደሚካኤል መበል 32 ብምዃን ውድድሮም ዛዚሞም። ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ኤርትራዊ ናሆም ዘርአይ ብሉጽ መንእሰይ ብምዃን ተሸሊሙ ነይሩ'ዩ። ኣብዚ ክሳብ ሕጂ ዝተኻየደ ኣርባዕተ መድረኻት ተወዳደርቲ 513.6 ኪሎሜትር ሸፊኖም ኣለዉ። ብሓፈሻ፡ ኣብዚ ክሳብ ሕጂ ዝተኻየደ ኣርባዕተ መድራኻት፡ ተቐዳዳማይ ጋንታ መደሊን ሳንቸዝ ቬርጋራ ን513.6 ኪሎሜትር ብ13 ሰዓት፡ 20 ደቒቕን፡ 18 ካልኢትን ቀዳማይ ኮይኑ ብጫ ማልያ ክውንን እንከሎ፡ ኤርትራዊ መትከል እዮብ 9ይ፡ ናሆም ዘርኣይ ኸኣ 10ይ ተሰሪዖም ኣለዉ። ንናይ ዓቐብ ማልያ፡ ተቀዳዳማይ ጋንታ ታርቴሌቶ፡ ታወግለስ ለኔርት ብ35 ንጥቢ ክመርሕ እንከሎ፡ ኤርትራዊ መሓሪ ተወልደ ብ19 ነጥቢ ኣብ ራብዓይ ደረጃ ተሰሪዑ ኣሎ። ኣብቲ ንዝበለጸ ሸዃዃይ እትወሃብ ማልያ ድማ፡ ተቐዳዳማይ ጋንታ ታርቴሌቶ፡ ታወግለስ ለኔርት ብ22 ነጥቢ ቀዳማይ፡ ኤርትራዊ ቶማስ ጎይትኦም ብ8 ነጥቢ ኣብ 2ይ፡ መሓሪ ተወልደ'ውን 2 ነጥቢ ብምውህላል ኣብ ሻዱሻይ ተርታ ተሰሪዑ ኣሎ። ንዝበለጸ መንእሰይ ኣብ እትውሃብ ማልያ፡ ሰለስተ ኤርትራውያን ምስ ቀዳሞት ዓሰርተ ተሰሪዖም ኣለዉ። ናሆም ዘርኣይ ቀዳማይ፡ ሴላ ወልደሚካኤልን መሓሪ ተወልደን ብቕደም ተኸተል ሻዱሻይን ሻወዓይን ተሰሪዖም ኣለዉ። ንዘበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ኣብ ዝውሃብ ማልያ'ውን ኣርባዕተ ኤርትራውያን ምስ ቀዳሞት ዓሰርተ ተሰሪዖም ኣለዉ። መትከል እዮብን ናሆም ዘርኣይን ቀዳማይን ካልኣይን፡ ሴላ ወልሚካኤልን መሓሪ ተወልደን ተኸታቲሎም 5ይን 7ይን ብምዃን ተሰሪዖም ኣለዉ። ብሰንበት ዝጀመረ ዙር ርዋንዳ ብዩሲኣይ ናይ 2.1 መዐቀኒ ዘለዎ ኮይኑ ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ቱራት፡ ዙር ርዋንዳን ኣብ ጋቦን ዝካየድ ትሮፒካል ኣሚሳ ባንጎን ጥራይ'ዮም ናይ 2.1 ደረጃ ዘለዎም። እዚ ናይ ሎሚ ዓመት ዙር ርዋንዳ ሸሞንተ መድረኻት ዘለዎ ኮይኑ፡ ተቐዳደምቲ ድሮ 4 መድረኻት ዛዚሞም ኣለዉ። ብኣሰልጣኒ ሳምሶም ሰለሙን እትእለ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ሲራክ ተስፎም፡ ሴላ ወልደሚካኤል፡ ኖሆም ዘርኣይ፡ መሓሪ ተወልደን ቶማስ ጎይትኦምን እያ ኣብዚ ውድድር ትሳተፍ ዘላ፡ ከምኡ'ውን መትከል እዮብ ምስ ጋንትኡ ትረንጋኑ ብምዃን ኣብዚ ውድድር ይሳተፍ ብምህላዉ፡ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ዝካየድ ዘሎ ዙር ርዋንዳ ብሓፈሻ ሽዱሽተ ተቐዳደምቲ ይሳተፉ ኣለዉ። ኣብ ዙር ርዋንዳ 2019 መርሃዊ ቅዱስ፡ ኣብ 2020 ኸኣ ናትናኤል ተስፋጽዮን ዕውታት እቲ ውድድር ብምዃን ብጫ ማልያ ከምዝወነኑ ዝዝከር ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ነዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ምስ ዝዕወተሉ፡ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ንዙር ርዋንዳ ኣከታቲሎም ሰለስተ ዓመት ብምዕዋት ታሪኽ ክሰርሑ'ዮም። ኣብ 2010'ውን ኤርትራዊ ዳንኤል ተኽለሃይማኖት ዕዉት ዙር ርዋንዳ ኮይኑ ምንባሩ ይዝከር። ተቐዳዳመቲ ብሕጂ ተሪፍዎም ዘሎ ሓሙሽተ መድረኻት ሓሙሻይ መድረኽ፡ ካብ ንያጋታረ ናብ ኪጋለ 149.3 ኪሎ ሜተር ሻዱሻይ መድረኽ፡ ካብ ኪጋሊ ናብ ማውንት ኪጋሊ 152.6 ኪሎ ሜትር ሻውዓይ መድረኽ፡ ኣብ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4.5 ኪሎ ሜተር ዝካየድ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ሻሙናይን ናይ መወዳእታን መድረኽ፡  ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ዝካየድ ናይ 75.3 ኪሎ ሜትር። ቅድሚ ሕጂ ነዚ ውድድር ዝተዓወቱሉ ተቐዳደምቲ 2020: ኤርትራዊ ናትናኤል ተስፋጽዮን 2019: ኤርትራዊ መርሃዊ ቅዱስ 2018: ርዋንዳዊ ሳሙኤል ሙጉሻ 2017: ርዋንዳዊ ጆፍ ኣረሩያ 201:6 ርዋንዳዊ ቫለንስ ንዳይሰንጋ 2015: ርዋንዳዊ ጅን ባስኪ ንስንጊማና 2014: ርዋንዳዊ ቫክንስ ንስንጊማና 2013: ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳይላን ግሪድለስቶን 2012: ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳረን ሊል 2011: ኣመሪካዊ ኬል ረይጀን 2010: ኤርትራዊ ዳንኤል ተክለሃይማኖት


ቀንዲ ኣተሓባባሪ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ርዋንዳ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ

ኣብቲ ኣብ 1994 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዝተፈጸመ ኣስታት 800 ሽሕ ሰባት ዝተቐተሉሉ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ብዝነበሮ ተራ ተኣሲሩ ዝጸንሐ ወታሃደራዊ በዓል ስልጣን ነበር ርዋንዳ፡ ኣብ ቤት ማእሰር ሞይቱ፡፡ እቲ ጨፍጫፍ ኣብ ዝተፈጸመሉ እዋን፤ ካብ ፍሉጣት መራሕቲ  ሚኒስትሪ ምክልኻል እታ ሃገር ሓደ ዝነበረ ኮሎኔል ቲዮነስተ ባጎሶራ፡ ኣብ ቤት ማእሰር ማሊ እዩ ኣብ 80 ዓመቱ ሞይቱ፡፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝድገፍ መጋባእያ ገበን ንማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ፈሪድሉ ዝነበረ ኮይኑ፡ ጸኒሑ ግን ናብ 35 ዓመት ተቐይሩ። ኣብቲ ንኣስታት 100 መዓልታት፡ ብቐንዲ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ዓሌት ቱትሲ ዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ኣስታት 800 ሽሕ ሰባት ተቐቲሎም፡፡ ኣብ 6 ሚያዝያ 1994 ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝነበረ ጂቨናል ሃብያሪማና ዝርከቦም ሰባት ኣሳፊራ እትበርር ዝነበረት ነፋሪት ተወቒዓ ምስ ወደቐት፡ ኩሎም ተሳፈርቲ ድሕሪ ምሟቶም እዩ እቲ ጨፍጫፍ ተጀሚሩ፡፡ ብፖል ካጋሜ ዝምራሕ ፓትርዮቲክ ፍሮንት ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ካብ ርዋንዳ ዝሃደመ ኮሎኔል ባጎሶራ፡ ድሕሪ ክልተ ዓመት ኣብ ካሜሩን ተታሒዙ፡፡ ኣብ 2008 ድማ ዓለም ለኻዊ መጋባእያ ገበን ንርዋንዳ፡ ብገበን ኣንጻር ሰብኣውነትን ንቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ኣጋቲ ኡዊሊንጊዪማና ሓዊሱ ንቕትለት ብዙሓት ፖለቲከኛታት ብምውህሃድ ገበነኛ ኮይኑ ረኺብዎ፡፡ ንሱ ግና ግዳይ ፕሮፖጋንዳ እቲ ብዓሌት ቱትሲ ዝዕብለል መንግስቲ ከምዝኾነ ኣብቲ መጋባእያ ብተደጋጋሚ ይምጉት ነይሩ፡፡ ኣብ እዋን እቲ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ፡  ሓላፊ ኣኽባሪ ሰላም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ርዋንዳ ዝነበረ ካናዳዊ ጀነራል ሮምዮ ዳሌር፡ ነቲ ኮሎኔል ‘‘ቀንዲ መዘወር’’ እቲ ጨፍጫፍ ክብል ዝገለጾ ኮይኑ ‘ክቕትለካ እየ ’ ኢሉ ከምዘፈራረሖ እውን ተዛሪቡ፡፡ እቲ ተኸሳሲ ኣብ ፈለማ ማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ተፈሪድዎ ዝነበረ ኮይኑ ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ግና ገለ ከስታት ተላዒሎም ናብ ማእሰርቲ 35 ዓመት ተቓሊልሉ፡፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ክፍታሕ ዘቕረቦ ሕቶ ዝተነጸጎ ኮሎኔል ባጎሶራ፡ ድሕሪ 9 ዓመት እዩ ፍርዱ ክውድእ ነይሩ፡፡ ንሱ ኣብ ማሊ ኣብ ዝርከብ ቤት ማእሰርቲ ኮውሊኮሮ ምስ ካልኦት ኣብ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ርዋንዳ ብዝነበሮም ግደ  ዝተፈረዶም ሰባት  ተኣሲሩ ጸኒሑ፡፡


ፈረንሳ፡ ብምኽንያት ዓሌታዊ ምጽናት 1994 ንሩዋንዳ ይቕሬታ ሓቲታ

ፕሬዝደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን፡ ኣብቲ ህይወት ኣስታት 800 ሽሕ ተወለድቲ ቱትሲ ዝበልዐ ዓሌታዊ ምጽናት 1994: ሃገሩ ንዝነበራ ግደ ሩዋንዳውያን ይቕሬታ ክገብሩላ ሓቲቱ። ትማሊ ኣብ ኪጋሊ ኣብ ዝተኻየደ ዝኽሪ ምጽናት ዓሌት፡ ፈረንሳ ንዝመጽእ ህልቂት ዝተዋህበ መጠንቀቕታ ከይተቐበለት ንነዊሕ ዓመታት "እቲ ሓቂ ንምጽራይ ስቕታ ኣርእያ'ያ" ክብል ተዛሪቡ። እንተኾነ ፈረንሳ ተሓባባሪት እቲ ዝተፈጸመ ቕትለት ኣይነበረትን ኢሉ። መራሕቲ ሩዋንዳ ንዘረባ ፕሬዝደንት ማክሮን ክንእዱ እንከለው፡ ፕሬዝደንት ፖል ካጋሜ "ዘረብኡ ካብ ይቕሬታ ንላዕሊ ኣገዳሲ ነይሩ፤ ሓቂ ነይሩ" ብምባል "ብሓቂ ሓቦ ዝሰነቐ ተግባር" ክብል ንኢዱዎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ኮሚሽን ክኢላታት ፈረንሳ ኣብ ዘካየዶ ምጽራይ፡ ፈረንሳ ኣብ ትሕቲ ፕሬዝደንት ፍራንኮይስ ሚተራንድ እናሃለወት ኣብቲ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ተሓባባሪት'ኳ እንተዘይነበረት "ከቢድን ኣዝዩ ብርቱዕን ሓላፍነት" ግን ትወስድ እያ ኢሉ ነይሩ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ ፈረንሳ ኣብ ልዕሊ እቶም ዓሌታዊ ምጽናት ዝፈጸሙ ሰባት "ዓዊራ" ነይራ ይብል። ፕሬዝደንት ማክሮን፡ "እቶም በታ ጸላም ዝሓለፉ ጥራሕ'ዮም ይቕሬታ ክገብሩ ዝኽእሉ፤ በዚ ከኣ ህያብ ይቕሬታ ይህቡ" ክብል ኣብቲ ንዝኽሪ ልዕሊ 250 ሽሕ ግዳያት ዝተዳለወ ስነ ስርዓት ተዛሪቡ። ዓሌታዊ ምጽናት ሩዋንዳ ክፍጸም እንከሎ፡ ካብ ዓሌት ሁቱ ዝመጽአ ፖለቲከኛ ንሩዋንዳ ይመርሓ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ ፕሬዝደንት ፈረንሳ ዝነበረ ሚተራንድ ከኣ ምስ ፕሬዝደንት ሩዋንዳ ጁቪናል ሃብየዓሪማና ጥቡቕ ዝምድና ነይሩዎ። "ፈረንሳ ነቶም ጎቦታት፣ ቤተ እምነታት ዘፍረሱ ቀተልቲ ገጽ ሂባቶም ኣይትፈልጥን፤ ኣብዚ ጉዳይ ተሓባባሪት ኣይነበረትን" ዝበለ ማክሮን ኣብ 1994 ግን "ፈረንሳ እቲ ሓድሕዳዊ ግጭት ደው ንምባል ከይተረድአት፡ ብተዘዋዋሪ ኣብ ጎኒ ዓሌታዊ ምጽናት ዝፈጸመ ስርዓት ደው ኢላ እያ" ኢሉ። ፈረንሳ፡ ምስቲ ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ዝተሓሓዙ ወግዓዊ ሰነዳት ብሚስጢር ሒዛቶም ዝጸንሐት ኮይና፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ፕሬዝደንት ማክሮን 15 ኣባላት ዝሓዘ ኮሚሽን ብምጥያስ ነቶም ፕሬዝደንታዊ፣ ዲፕሎማሲያዊ፣ ወተሃደራውን ናይ ስለያን ሰነዳት ክምርምሩ ኣፍቂዱሎም። ኣብቲ ግዜ ፕሬዝደንት ዝነበረ ፍራንኮይስ ሚተራንድ ሓደ ኮይኑ፡ ናይ ቀረባ መሓዛ ዓሌት ሑቱ ዝኾነ ፕሬዘደንት ጁቬናል ሃብያሪማና ኣብቲ መዛግብቲ ካብ ሞንጎ ዘለው ውልቀሰባት ሓደ'ዩ። ኣብ 2015 ፕሬዝደንት ፈረንሳ ነበር ፍራንኮይስ ሆላንዴ ነቶም ሰነዳት ወግዓዊ ክገብሮም'የ ኢሉ'ኳ እንተነበረ ሕገ መንግስታዊ ቤት ምኽሪ ፈረንሳ ግን ብሚስጥር ክተሓዙ ኣለዎም ዝብል ኣድሚጹ። ድምዳመ እቲ ኮሚሽን ምጽራይ ካብ ዝንቡዕ ድምዳመ ናጻ ንክኸውን ኣባላቱ ዜጋታት ሩዋንዳ ዘይኾኑ ክኾኑ ከም ዝተገብረ ይሕበር። በዚ መሰረት ኣብ ቀዳማይ ኲናት ዓለም ጨፍጫፍ ኣርመኒያን ኣብ ጀርመን ዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ኣይሁድን ዘጽንዑ ክኢላታት ዓለምለኸ ሕጊ ገበን ኮይኖም ብተመራማሪ ታሪኽ ቪንሰንት ዱክለርት ዝምርሑ'ዮም። ካብ ወርሒ ሚያዚያ ክሳብ ሰነ 1994 (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ሕሉፋት ዓሌት ሁቱ ኣብ ልዕሊ ዓሌት ቱትሲን ሁቱን ጨፍጫፍ ፈጺሞም'ዮም። ጃምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ ብ6 ሚያዚያ 1994 ነቲ ፕሬዝደንትን ብሩንዳዊ መዘንኡ ሲፕሪን ንታርያሚራን (ንሱ'ውን ዓሌት ሑቱ'ዩ) ዝሓዘት ነፋሪት ብምህራም እዩ ጀሚሩ። ብ22 ሰነ 1994፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ደቡብ ምዕራብ ሩዋንዳ ሓይልታት ፈረንሳ ክዋፈሩ ፍቓድ ከም ዝሃበ ይፍለጥ።


ዙር ርዋንዳ፡ ኤርትራዊ ተቐዳዳማይ መትከል እዮብ ብጫ ማልያ ተረኪቡ

ሎሚ ኣብ ዝተኻየደ ሓምሻይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ተቐዳዳማይ ጋንታ ቢ ኤንዲ ቢ ቦይሉ ኣላን ነቲ ካብ ንያንጋታረ ናብ ኪጋሊ ዝዝርጋሕ 149.3 ኪሎ ሜትር ብ3 ሰዓት፡ 28 ደቂቕን 35 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳማይ ክወጽእ እንከሎ፡ ምስ ጋንታ ተረንጋኑ ዝወዳደር ኤርትራዊ መትከል እዮብ ክልተ ካልኢት ድሒሩ ሳልሳይ ኮይኑ ኣትዩ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር ኣባል ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ሴላ ወልደሚካኤል'ውን ዓስራይ ኮይኑ ውድድሩ ብምዝዛም፡ ካብ ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ እቲ ዝበለጸ ዓወት ኣመዝጊቡ። መትከል፡ በዚ ሎሚ ዘመዝገቦ ህጡር ዓወት ተሓጊዙ ነቲ 680.9 ኪሎሜትር ዝሸፈነ ሓሙሽተ መድረኻት ብ16 ሰዓትን፡ 49 ደቂቕን 5 ካልኢትን ብምዝዛም ብጫ ማልያ ካብ ተቐዳዳማይ ጋንታ መደሊን፡ ሳንቸዝ ቨርጋራ ተረኪቡ ኣሎ። ኣብ ሓፈሻዊ ግዜ፡ ኤርትራዊ ናሆም ዘርኣይ ካብ መትከል እዮብ 18 ካልኢት ድሒሩ ኣብ መበል ሻምናይ ተርታ ተሰሪዑ ኣሎ። ኣብዚ ሎሚ ዝኻየደ ሓምሻይ መድረኽ ናሆም ዘርኣይ መበል 12፡ መሓሪ ተወልደ 29፡ ቶማስ ጎይትኦም ድማ 32 ብምዃን ውድድሮም ዛዚሞም ኣለዉ። መትከል እዮብ ኣብ 2017 ዙር ርዋንዳ  ምስ ዳይመንሽን ዳታ ብምዃን፡ ካልኣይ ዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ኮይኑ ምንባሩ ይዝከር። ተቐዳዳመቲ ብሕጂ ተሪፍዎም ዘሎ ሓሙሽተ መድረኻት ሻድሻይ መድረኽ፡ ካብ ኪጋሊ ናብ ማውንት ኪጋሊ 152.6 ኪሎ ሜትር ሻውዓይ መድረኽ፡ ኣብ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4.5 ኪሎ ሜትር ዝካየድ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ሻምናይን ናይ መወዳእታን መድረኽ፡ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ዝካየድ ናይ 75.3 ኪሎ ሜትር።


ብሩዋንዳ ዝሕገዝ ሰራዊት ሞዛምቢክ ንኣገዳሲት ወደባዊት ከተማ ካብ ዕጡቓት መንዚዑ

ወተሃደራት ሩዋንዳን ሞዛምቢክን ሓንቲ ወሳኒት ወደባዊት ከተማ ካብ ዕጡቓት ብምምንዛዕ መሊሶም ከም ዝተቖጻጸሩ ሓደ ወተሃደራዊ ሓላፊ ሩዋንዳ ተዛሪቡ። እታ ወደባዊት ከተማ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ዕቑር ሃፍቲ ነዳዲ ኣብ ዝርከቦ ግዝኣት ካቦ ዴልጋዶ'ያ ትርከብ። ሰራዊት ሞዛምቢክ ከኣ ነታ ግዝኣት መሊሱ ኣብ ቁጽጽሩ ንምውዓል ይዋጋእ ኣሎ። እዛ፡ ሞቺምቧ ዳ ፕረይዛ ዝተባህለት ወደብ ኣዝያ ኣገዳሲትን ናይቶም እስላማዊ ዕጡቓት ናይ መወዳእታ መዋፈሪ ቦታ ከም ዝነበረትን ይንገረላ። እንተኾነ፡ እቶም ዕጡቓት ዛጊድ ብዛዕብ እዚ ዝሃቡዎ ርኢይቶ የለን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሩዋንዳ፡ ነቶም እስላማዊውያን ዕጡቃት ንምውጋእ ንሞዛምቢክ ንምድጋፍ ሓደ ሽሕ ወተሃደራት ከም ዝለኣኸት ኣፍሊጣ ነይራ። በቲ ጎንጺ ልዕሊ 3 ሽሕ ሰባት እንትቕተሉ፡ 820 ሽሕ ሰባት ድማ ተመዛቢሎም ተባሂሉ። ሰራዊት ሩዋንዳ "እታ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኣብ ኢድ እቶም ዕጡቓት ኣትያ ቀንዲ መዋፈሪ ኮይና ዝጸንሓት ከተማ ብወፍሪ ናይ ክልቲኤና ሃገራት ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ኢድና ኣትያ ኣላ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ወሃቢ ቃል እቲ ሰራዊት ኮሎኔል ሮናልድ ርዊቫንጋ፡ እታ ወደባዊት ከተማ ናይቶም ዕጡቓት ናይ መወዳእታ ግዝኣት እያ ነይራ ክብል ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ። ክልቲኦም ሰራዊት፡ ኣብ ልዕሊ እቶም እስላማዊ ዕጡቓት ዝጀመርዎ ናይ ሓባር ወተሃደራዊ ወፍሪ ከም ዝቕጽልሉ ወሲኹ ተዛሪቡ። ሰራዊት ሞዛምቢክ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ምስቶም ዕጡቓት ክዋጋእ'ኳ እንተጸንሐ፡ ክዕወት ኣይከኣለን ነይሩ ተባሂሉ።


ምስ ፈረንሳ ዝተኣሳሰር ጸብጻብ ጃማላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ ወግዓዊ ክኸውን'ዩ

ፕሬዝደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን፡ ሎሚ መዓልቲ ፈረንሳ ኣብ ሩዋንዳ ብዛዕባ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ዝነበራ ምትእስሳር ከጽንዑ ሓላፍነት ተዋሂቡዎም ካብ ዝጸንሑ ተመራመርቲ ታሪኽ ዝቐርበሉ ጸብጻብ ክቕበል'ዩ። ሩዋንዳ ብምኽንያት እቲ ጨፍጫፍ ንፈረንሳ ክትኸሳ ብምጽንሓ ጸብጻብ እዞም ሰብ ሞያ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝጸንሐ ምትፍናን ከህድኦ ትጽቢት ተገይሩሉ ኣሎ። ፈረንሳ፡ ምስቲ ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ዝተሓሓዙ ኦፊሳላዊ ሰነዳት ብሚስጢር ሒዛቶም ዝጸንሐት ኮይና፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ፕሬዝደንት ማክሮን 15 ኣባላት ዝሓዘ ኮሚሽን ብምጥያስ ነቶም ፕሬዝደንታዊ፣ ዲፕሎማሲያዊ፣ ወተሃደራውን ናይ ስለያን ሰነዳት ክምርምሩ ኣፍቂዱሎም። ከም ጸብጻብ ኤኤፍፒ ድማ ሎሚ መዓልቲ ጸብጻብ እቲ ኮሚሽን ናብቲ ፕሬዝደንት ቀሪቡ ወግዓዊ ክኸውን እዩ። ኣብቲ ግዜ ፕሬዝደንት ዝነበረ ፍራንኮይስ ሚተራንድ ሓደ ኮይኑ፡ ናይ ቀረባ መሓዛ ዓሌት ሑቱ ዝኾነ ፕሬዘደንት ጁቬናል ሃብያሪማና ኣብቲ መዛግብቲ ካብ ሞንጎ ዘለው ውልቀሰባት ሓደ'ዩ። ድምዳመ እቲ ኮሚሽን ምጽራይ ካብ ዝንቡዕ ድምዳመ ናጻ ንክኸውን ኣባላቱ ዜጋታት ሩዋንዳ ዘይኾኑ ክኾኑ ከም ዝተገብረ ኤኤፍፒ ይሕብር። በዚ መሰረት ኣብ ቀዳማይ ኲናት ዓለም ጨፍጫፍ ኣርመኒያን ኣብ ጀርመን ዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ኣይሁድን ዘጽንዑ ክኢላታት ዓለምለኸ ሕጊ ገበን ኮይኖም ብተመራማሪ ታሪኽ ቪንሰንት ዱክለርት ዝምርሑ'ዮም። ብ2015 ፕሬዝደንት ፈረንሳ ነበር ፍራንኮይስ ሆላንዴ ነቶም ሰነዳት ወግዓዊ ክገብሮም'የ ኢሉ'ኳ እንተነበረ ሕገ መንግስታዊ ቤት ምኽሪ ፈረንሳ ግን ብሚስጥር ክተሓዙ ኣለዎም ዝብል ኣድሚጹ። ካብ ወርሒ ሚያዚያ ክሳብ ሰነ 1994 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ሕሉፋት ዓሌት ሁቱ ኣብ ልዕሊ ዓሌት ቱትሲን ሁቱን ጨፍጫፍ ፈጺሞም'ዮም። ኣብቲ እዋን 800 ሽሕ ሰባት ክሃልቁ እንከለው፡ ካብ ዓሌት ሁቱ ዝምዘዝ መራሒ ኣብ ስልጣን ነይሩ። ጃምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ ብ6 ሚያዚያ 1994 ዓ.ም ነቲ ፕሬዝደንትን ብሩንዳዊ መዘንኡ ሲፕሪን ንታርያሚራን (ንሱ'ውን ዓሌት ሑቱ'ዩ) ዝሓዘት ነፋሪት ብምህራም እዩ ጀሚሩ። ብ22 ሰነ 1994፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ደቡብ ምዕራብ ሩዋንዳ ሓይልታት ፈረንሳ ክዋፈሩ ፍቓድ ከም ዝሃበ ይፍለጥ።


ስደት፡102 ኤርትራውያን ዝርከብዎም 176 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ተሰጋጊሮም

102 ኤርትራውያንን 3 ኢትዮጵያውያንን ዝርከብዎም 176 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ተሰጋጊሮም። ካብቶም ናብ  ርዋንዳ ዝኣተዉ ስደተኛታት 142 ደቂ ተባዕትዮን 34 ደቂ ኣንስት ኮይኖም። 102 ኤርትራውያን፡ 52 ሱዳናውያን፡ 5 ሶማልያውያን፡ ኣርባዕተ ደቡብ ሱዳናውያንን ሰለስተ ኢትዮጵያውያንን ይርከብዎም። ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ስደተኛታት ክሰጋገሩ እዚ ንሻውዓይ ግዜ እዩ።. ኣብ መስከረም 2019 እቶም ቀዳማይ ጉጅለ ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ምስግጋሮም ዝዝከር ኮይኑ ብሓፈሻ ክሳብ ሕጂ 648 ስደተኛታት ተሰጋጊሮም ኣለዉ። ካብዚኦም እቶም 462 ስደተኛታት ናብ  ሃገራት ስዊድን፡ ካናዳ፡ ኖርወይ፡ ፈረንሳን ቤልጂምን  ከምዝተሰጋገሩ ሚኒሰትሪ ምምሕዳር ህጹጽ ጉዳያት ርዋንዳ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣፍሊጡ። እዚ ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ናይ ምውጻእ መስርሕ ብመሰረት እቲ ኣብ 10 መስከረም 2019 ኣብ መንጎ መንግስቲ ሩዋንዳ፡ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን ኣፍሪቃዊ ሕብረትን ዝተበጽሐ ስምምዕ እዩ ዝካየድ ዘሎ። መንግስቲ ርዋንዳ መብዛሕትኦም ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጹኡ ቆልዑን ደቂ ኣንስትዮን ቀዳምነት ተዋሂቡዎም ክቅበል'ዩ ኣብቲ ስምምዕ ከቲሙ። ብመሰረት እቲ ስምምዕ ሊብያ ኣብ መጀመርታ ብ27 መስከረም 2019፡ 66 ሽደተኛታት ተቐቢላ። ኣብ 11 ጥቅምቲ 2019 እውን 106 ኤርትራውያን ዝርከብዎም 123 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ኣውጺኣ። ኣብ 25 ሕዳር 2019 ኸኣ 117 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ብምውጻእ ናብቲ ካብ ከተማ ኪጋሊ ንሸነኽ ምብራቕ ዝርከብ ጎሾራ ዝብሃል ቦታ ኣእትያቶም። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ታሕሳስ 2020 እውን 67 ኤርትራውያን ዝርከብዎም 130 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ምስግጋሮም ዝዝከር እዩ። ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናይ ምውጻእ መስርሕ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስን ኣብታ ሃገር ኣብ ሞንጎ ብጀነራል ከሊፋ ሓፍታር ዝምርሑ ዕጡቓትን ብሕቡራት ሃገራት ኣፍልጦ ዝተውሃቦ መንግስቲ እታ ሃገርን ብዝካየድ ኵናት ብተደጋጋሚ ክጎናደብ ጸኒሑ እዩ። ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሕዳር’ውን ኤርትራውያን ዝርከብዎም 172 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ኒጀር ከምዝገዓዙ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ጨንፈር ሊብያ ምሕባሩ ይዝከር። ብዝሒ ኣብ ሊብያ ዘለዉ ስደተኛታት ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት: 1 ታሕሳስ 2021 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣብ ሊብያ ካብ ዘለዉ 43,113 ምዝጉባት ሓተትቲ ዑቕባን ስደተኛታትን እቶም ዝበዝሑ ሱዳናውያን ምዃኖም ክጠቅስ እንከሎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ሊብያ ብዝርከቡ ብብዝሒ ስደተኛታት ሳልሰይትን ሻዱሸይትን ተርታ ተሰሪዐን ከምዘለዋ ኣፍሊጡ። ኣብ ሊብያ 17,733 ሓተትቲ ዑቕባ ክህልዉ እንከለዉ፡ 4,635 ኤርትራውያን 1,023 ኢትዮጵያውያንን ይርከብዎም። ብሓፈሻ ኣብታ ሃገር ካብ ኢራቕ፣ ሶርያ፣ ፍሊስጤም፣ ኢትዩጵያ፣ ኤርትራ፣ ሱዳን፣ ደቡብ ሱዳንን የመንን ተበጊሶም ንማእከላይ ባሕሪ ብምስጋር ናብ ኣውሮጳ ክኣትዉ ዝሕልኑ ዓሰርተታት ኣሽሓት ከምዘለዉ እዩ ጸብጻብ ዩኤንኤችሲኣር ዝሕብር።


መምርሒታት ኮቪድ 19 ዝጠሓሱ ሓደሽቲ ሩዋንዳውያን መርዑት ኣብ ደገ ክሓድሩ ተገዲዶም

መምርሒታት ኮሮናቫይረስ ጥሒስኩም ዝተባህሉ ሓደሽቲ ሩዋንዳውያን መርዑት፡ ስድርኦምን ዘሰንይዎም ዝነበሩ ዕዱማትን ብምልኦም ኣብታ መዓልቲ መርዓ ኣብ ስታድዮም ክሓድሩ  ተገዲዶም። ኩነታት እዞም መርዑት፣ ስድራን ኣጋይሽን ዕላዊ ምስኮነ፡ ሓያል ተቓውሞታት ኣስዒቡ ኣሎ። ሓንቲ ኣብ ስታድዮም ክትሓድር ዝተገደደት መርዓት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ “ኣብ መዓልቲ መርዓይ ዘጋጠመ ሕማቕ ዝኽሪ፡ ኣብ ምሉእ ህይወተይ ዘይርሳዕ እዩ” ኢላ። ፖሊስ ኪጋሊ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኣብቲ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ በዓል ፋሲካ፡ ልዕሊ 20 ዕዱማት ዝነበሮም ሰለስተ መርዓታት ጠጠው ኣቢሉ እዩ። ወሃቢ ቃል ፖሊስ ንማዕከናት ዜና ሩዋንዳ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ብዙሓት ሰባት ጓይላ (ውራይ) ብምድላው፡ ሕግታት ይጥሕሱ ኣለዉ”  ኢሉ። ፖሊስ ድማ እዚ ክቕፅል ከምዘይፈቅድ ሓቢሩ። ገለ ሰባት ግና፡ ሰብመዚ “ልዕሊ ዓቐን ብምሕላፍ” ሰባት ኣብ ስታድየም ክሓድሩ ይኣስሩ ኣለዉ ብምባል ተቓዊሞም። ካልኦት ድማ “ንዕኦም ንምውሓስ” እዩ ክብሉ፡ ንስጉምቲ ፖሊስ ንኢዶም። ካብ ሞንጎ እቶም ብመገዲ ትዊተር ተቓውሞታቶም ዝገለጸት ስነ-ጥበባዊ ክላሪሰ ካራሲራ፡ “እዚ ተግባር ሰብኣውነት ዝጎደሎ እዩ። ነቶም መፃምድን ደቆምን ድማ ንዝንተኣለም ዝነብር ስቓይ እዩ” ኢላ። ሩዋንዳ ኮቪድ-19 ንምምካት ትወስዶም ዘላ ስጉምትታት፡ ብማሕበረሰብ ዓለም ናእዳ ረኺቡ'ዩ። ነጠፍትን ተቓወምትን እታ ሃገር ግና፡ ኣብ ተግባራውነት፡ ሰብኣዊ ግህሰታት ይፍፀም ኣሎ ብምባል ይኹንንዎ። ኣብ ሩዋንዳ፡ ዛጊድ ልዕሊ 22 ሽሕ ሰባት ብኮሮናቫይረስ ከምዝተለኸፉን፡ 311 ሰባት በዚ ቫይረስ ከምዝሞቱን ይግለፅ።


ሎሚ ኣብ ዝተኻየደ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ ኤርትራዊ ናሆም ዘርአይ ብሉጽ መንእሰይ ብምዃን ተሸሊሙ

ሎሚ ኣብ ዝተኻየደ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ: ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ዓወት ኣመዝጊቦም። ሎሚ ካብ ከተማ ንያንዛ ናብ ጊኩምቢ ኣብ ዝተኻየደ 171.3 ኪሎ ሜተር ዝሸፈነ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ: ፈረንሳዊ ተቐዳዳማይ ጋንታ ቢ ኤንድ ቢ ንውድድሩ ብ4 ሰዓት፡ 23 ደቒቕን፡ 57 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳማይ ክወጽእ እንከሎ፡ ምስ ጋንታ ትረንጋኑ ዝወዳደር ኤርትራዊ መትከል እዮብ ግዜ ከይከሰረ ሓሙሻይ ብምውጻእ ውድድሩ ወዲኡ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር: ናሆም ዘርኣይ መበል 12፡ ሴላ ወልደሚካኤል መበል 13: መሓሪ ተወልደ መበል 23: ቶማስ ጎይትኦም መበል 51 ደረጃ ሒዞም ኣለዉ። ኣብዚ ሰለስተ መድረኻት ኣሰላሲሉ ዘሎ ዙር ርዋንዳ፡ ተቐደዳማይ ጋንታ መደሊን ሳንቸዝ ቨርጋራ ብረያን ንውድድሩ ብ10 ሰዓት፡ 5 ደቒቕን 2 ካልኢትን ብምዝዛም ይመርሕ ኣሎ። ኣብ ሓፈሻዊ ግዜ ድማ: ኤርትራዊ መትከል እዮም ምስ ናይ ሳንቸዝ ተመሳሳሊ ግዜ ብምምዝጋብ ኣብ 9ይ ደረጃ፡ ናሆም ዘርኣይ ኸኣ ካብ ሳንቸዝ ሽዱሽተ ካልኢት ድሒሩ ኣብ 10ይ ደረጃ ተሰሪዑ። ንዝበለጸ መንእሰይ ኣብ እትውሃብ ማልያ፡ ሰለስተ ኤርትራውያን ምስ ቀዳሞት ዓሰርተ ተሰሩዖም ኣለዉ። ናሆም ዘርኣይ ክሳብ ሕጂ ንዝተኻየደ ሰለስተ መድረኻት ብ10 ሰዓት፡ 5 ደቒቕን፡ 08 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳማይ ክኸውን እንከሎ፡ ኤርትራዊ ሴላ ወልደሚካኤልን መሓሪ ተወልደን ኸኣ ብቕድም ተኸተል ሻዱሻይ ሻውዓይን ደረጃ ተሰሪዖም ኣለዉ። ኣብቲ ንዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ እትውሃብ ማልያ'ውን ኣርባዕተ ኤርትራውያን ምስ ቀዳማት ዓሰርተ ተሰሪዖም ኣለዉ። መትከል እዮብን ናሆም ዘርኣይን ብቕደም ተኸተል ቀዳማይን ካልኣይን ክኾኑ እንከለዉ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ማይን ኬንት ካብ መትከል እዮብ ብ58 ካልኢት ድሒሩ ኣብ ሳልሳይ ይርከብ። ኣብቲ ንዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ዝውሃብ ሽልማት ኤርትራውያን ሴላ ወልደሚካኤልን መሓሪ ተወልደን'ውን ተኸታቲሎም ሓሙሻይን ሻዱሻይን ተሰሪዖም ኣለዉ። ንዕዉት ሓኳሪ ኣብ እትውሃብ ማልያ ድማ: ተቐዳዳማይ ጋንታ ታርተልቶ ፡ ታውግለስ ሌናርት 21 ነጥቢ ብምውህላል ይመርሕ ኣሎ። ንዝበለጸ ሸዃዃይ (ቮላችስታ) ኣብ እትውሃብ ማልያ ተቐዳዳማይ ጋንታ ታርተልቶ ፡ ታውግለስ ሌናርት 14 ነጥቢ ብምውህላል ክውንና እንከሎ፡ ኤርትራዊ መሓሪ ተወልደ ድማ ብ4 ነጥቢ ኣብ ሻዱሻይ ታርታ ተሰሩዑ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ተኻይዱ ኣብ ዘሎ ሰለስተ መድረኻት: ጋንታ ቤ ኤንድ ቢ ሆቴልስ ንውድድራ ብ30 ሰዓታትን 15 ደቂቕን 50 ካልኢትን ቀዳመይቲ ክትከውን እንከላ: ኤርትራ ካብ ቀዳመይቲ ብ7 ደቂቕን 57 ካልኢትን ድሒራ ኣብ ሻዱሻይ ተርታ ተሰሪዓ ኣላ። ብሰንበት ዝጀመረ ዙር ርዋንዳ ብዩሲኣይ ናይ 2.1 መዐቀኒ ዘለዎ ኮይ:ኑ ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ቱራት ዙር ርዋንዳን ኣብ ጋቦን ዝካየድ ትሮፒካል ኣሚሳ ባንጎን ጥራይ'ዮም ናይ 2.1 ደረጃ ዘለዎም። እዚ ናይ ሎሚ ዓመት ዙር ርዋንዳ ሸሞንተ መድረኻት ዘለዎ ኮይኑ፡ ተቐዳደምቲ ድሮ ንሰለስተ መድረኻት ዛዚመሞ ኣለዉ። ብኣሰልጣኒ ሳምሶም ሰለሙን እትእለ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ሲራክ ተስፎም፡ ሴላ ወልደሚካኤል፡ ኖሆም ዘርኣይ፡ መሓሪ ተወልደን  ቶማስ ጎይትኦምን እያ ኣብዚ ውድድር ትሳተፍ ዘላ፡ ከምኡ'ውን መትከል እዮብ ምስ ጋንትኡ  ትረንጋኑ ብምዃን ኣብዚ ውድድር ይሳተፍ ብምህላዉ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ዝካየድ ዘሎ ዙር ርዋንዳ ብሓፈሻ ሽዱሽተ ተቐዳደምቲ ይሳተፉ ኣለዉ። ኣብ ዙር ርዋንዳ 2019 መርሃዊ ቅዱስ፡ ኣብ 2020  ኸኣ ናትናኤል ተስፋጽዮን ዕውታት እቲ ውድድር ብምዃን ብጫ ማልያ ከምዝወነኑ ዝዝከር ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ነዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ምስ ዝዕወተሉ፡ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ንዙር ርዋንዳ ኣከታቲሎም ሰለስተ ዓመት ብምዕዋት ታሪኽ ክሰርሑ'ዮም። ኣብ 2010'ውን ኤርትራዊ ዳንኤል ተኽለሃይማኖት ዕዉት ዙር ርዋንዳ ኮይኑ ምንባሩ ይዝከር። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ቱር ርዋንዳ ሓሓሙሽተ ተጻወትቲ ሒዘን 15 ጋንታታት እየን ዝሳተፋ ዘለዋ። ኣብዚ ብሓፈሻ 75 ተጻወትቲ ዝሳተፍዎ ዘለዉ ውድድር ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ሃገራዊት ጋንታ ርዋንዳ፡ ጋንታ ዳይረክት ኢነርጂ፡ ጋንታ መደሊን፡ ጋንታ በንዲክሽን ኢግኒተ፡ ጋንታ ቢ ኤንዲ ቢ፡ ጋንታ ኣንድሮኒ፡ ኤርትራዊ መትከል እዮብ ዝወዳደረላ ጋንታ ተረንጋኑ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኣልጀርያ፡ ጋንታ እስራኤል ስታርት ኣፕ ኔሽን፡ ጋንታ ባይክ አይድ፡ ጋንታ ስኮላ ኣንድረን ንያንሽቱ፡ ጋንታ ታርተሎቶ ኢሶሬክስ፡ ጋንታ ፕሮ ታችን ጋንታ ዋይልድላይፍ ጀነረሽን ይሳተፋ ኣለዋ።። ኣብዚ ካብ 2 ግንቦት ጀሚሩ ክሳብ 9 ግንቦት ኣብ ሸሞንተ መድረኻት ዝካየድ ቱር ርዋንዳ ተቐዳደምቲ ኣብ ሸሞንቲኡ መድረኻት 913.3 ኪሎ ሜተር'ዮም ክሽፍኑ። ተቐዳዳመቲ ብሕጂ ተሪፍዎም ዘሎ ሓሙሽተ መድረኻት ራብዓይ መድረኽ ካን ኪጋሊ ናብ ሙሳንዘ 123.9 ኪሎ ሜተር። ሓሙሻይ መድረኽ ካብ ንያጋታረ ናብ ኪጋለ 149.3 ኪሎ ሜተር። ሻዱሻይ መድረኽ ካብ ኪጋሊ ናብ ማውንት ኪጋሊ 152.6 ኪሎ ሜተር። ሻውዓይ መድረኽ ኣብ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4.5 ኪሎ ሜተር ዝካየድ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ። ሻሙናይን ናይ መወዳእታን መድረኽ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ዝካየድ ናይ 75.3 ኪሎ ሜተር። ቅድሚ ሕጂ ነዚ ውድድር ዝተዓወቱሉ ተቐዳደምቲ 2020: ኤርትራዊ ናትናኤል ተስፋጽዮን 2019: ኤርትራዊ መርሃዊ ቅዱስ 2018: ርዋንዳዊ ሳሙኤል ሙጉሻ 2017: ርዋንዳዊ ጆፍ ኣረሩያ 201:6 ርዋንዳዊ ቫለንስ ንዳይሰንጋ 2015: ርዋንዳዊ ጅን ባስኪ ንስንጊማና 2014: ርዋንዳዊ ቫክንስ ንስንጊማና 2013:  ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳይላን ግሪድለስቶን 2012: ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳረን ሊል 2011: ኣመሪካዊ ኬል ረይጀን 2010: ኤርትራዊ ዳንኤል ተክለሃይማኖት


ብኤሌክትሪክ ዝሰርሑ ሞተርሳይክላት ምፍራይ ዝጀመረት ርዋንዳ

ርእሰ ከተማ ርዋንዳ ኪጋሊ ካብ ካልት ከተማታት ብተጻራሪ ሰባት ቀትርን ለይትን ብዘይ ዝኾነ ናይ ድሕነት ስግኣት ዝንቀሳቐሱላ ከተማ ምዃና እዩ ዝዝረበላ። እታ ኣዝዮም ሰሓብቲ ብዝኾኑ ነገራት ከም ዝተመልአት ዝንገረላ ከተማ፡ ኣብ ዓለም  ብጽሬተን ካብ ዝፍለጣ'ውን ሓንቲ እያ። እዛ ልዕሊ 850 ነበርቲ ዝርከቡላ ከተማ ግን ብጽሬታን ብውሕሱነታን ጥራይ ኣይኮነን እትፍለጥ። ብዘይ ዕረፍቲ ቶጎግ ቶጎግ  ዝብላ ሞተር ሳይክላት'ውን መግለጺኣ እዮም። ብፍላይ፡ 'ሞቶስ' ብዝብል ዝፍለጡ ሞተር ሳይክላት ብዙሓት ኣታዊ ዝረኽቡለንን ናብረኦም ዝመርሑለን እየን። ዲዲየር ናዳባያህሪ ኣብ ጎደናታት ኪጋሊ ንልዕሊ 12 ዓመታት መንገደኛታት እናመላለሰ ጸኒሑ ኣሎ ። ኣብዘን እናሰርሐ ዝጸንሐለን ዓመታት ንሞተሩ ነዳዲ እናቐለበ እዩ ነቢሩ ። ዲዲየር፡ ኣብ ቀረባ እዋን ግና፡ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሕ ሞተር ሳይወክል ምሽክርካር ጀሚሩ ኣሎ። ኣብ መጀመርታ ንእሽቶ ከቢድዎ እንተነበረኳ፡ ሕዚ ሕዚ ግና እቲ ንነዳዲ ዘውጸኦ ዝነበረ ክቑጥብ ኣኽኢልዎ። "ኣብ መጀመርታ መዓልታት ጽቡቕ ኣይነበረን፤ ምኽንያቱ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሕ ሞተር ከሽከርክር ንፈለማ እዋን እዩ፤ ሓደ ሓደ ግዜ ድማ ኣብ መገዲኦ ይቋረጽ'ሞ ጠጠው ይብል ነይረ። እንተኾነ፡ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እቲ ሞተር ብኸመይ ከምዝሰርሕ እደናፈለጥክዎ ምስከድኩ ፎትየዮ፤ ብዙሕ ገንዘብ ድማ ክቑጥብ ክኢላ" ኢሉ። ንሱ ዝሓዛ ሞተር ኣብ ርዋንዳ፡ 'አምፐርሳንድ' ካብ ዝተብሃለ ብኤሌክትሪክ  ዝሰርሕ ኩባንያ ዘፍሪ ሓደ ኩባንያ 60 ተሽከርከርቲ ሓንቲ እያ። ማዕከል መጸገኒ ኣምፐርሳንድ እቲ ሓድሽ ሞተር ን ንዲዲየር  ዝስማማዕ ኾይኑ  ኣሎ። "ሕዚ ፎትየዮ እየ። ካብተን ብመነዳዲ ዝሰርሐ ሞተራት ብዘይፍለ ንነዊሕ እዋን ብዘይ ዝኾነ ጸገም እየን ዝሰርሐ። ኣብ ምሽክርካር'ውን ምችኡንት ኣለዎ" ኢሉ። ኩባንያ  'አምፐርሳንድ' ብኤሌክትሪ ዝሰርሓ ሞተራት ብምፍራይ  ኣብ አፍሪቃ ቀዳሚ እንትኸውን፡  ኣብ መጻኢ ሓሙሽተ ዓመታት ኩለን ኣብ ርዋንዳ ዝሰርሓ  ሞተራት ናብ ኤሌክትሪክ ናይ ምቕያር ተስፋ ተስፋ ሰኒቑ ኣሎ። ኣብ ከተማ ኪጋሊ 25 ሽሕ ግልጋሎት ዝህባ ሞተራት ኣለዋ። ብኣማኢቲ ዝቑጸር ኪሎሜትራት ድማ ይሽፍና። ካብ መንጎኦም ገሊኦም ንልዕሊ 10 ሰዓታት ዝሰርሑ እዮም። ዋና ፈጻ ሚ ሰራሕ አምፐርሳንድ፡ "ኣብ ዓለም ካብ ዘለዉ ተሸከርከርቲ ልዕሊ ፍርቂ ሞተር ሳይክላት እየን" ይብል። "እቶም ቀለልቲ ሞተራት ብዘበናዊ መኪና ወይደማ ብሞር ሳይክላት ናይ ብኽለት ኣየር መቐነሲ የብለንን፤ ከምኡ ኮይኑ'ውን ብመዓልቲ ብኣማኢቲ ዝቑጸር ኪሎሜትሮታት እየን ዝሽፍና፤ እዚ ድማ ንብኽለት ኣየር እዩ ዘስዕብ" ። ኣብ ርዋንዳ ሓደ ኣሽከርካሪ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ንነዳዲ ዘውጸኦ ገንዘብ ሓድሽ ሞተር ሳይክል ከግዘኦ ከምዝኽእል እዩ ዝዛረብ፤ እቲ ዋና ፈጻሚ። ምክትታልን ጽገናን'ውን ብቐሊሉ መስራሕ ከምዝካኣል ኣርኢና ኢና ይብል። መ ከም እምነት እቲ ኩባንያ፡ ንነዳዲ ዝወጽእ ወጻእን ንጽገና ዝወጽእን ወጻእታት ኣዝዩ  ከምዝንኪ ኣታዊ ሰብ ሞተር ብዕጽፊ ከምዝውስኽን ሓቢሩ ። ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ሞተርሳይክላት ከምዘለዋ ይግመት። 'አምፐርሳንድ' ን  ካልኦት ተመሳሳሊ ኩባንያታትን ኣብ ዕዳጋ ዘለዎም ብጽሒት እንተወሲኹ፡ ዓብለኽቲ ጋዛት ኣብ ምንካይ ዓቢ እጃም ከምዝህልዎም ይእመን። እዚ ኩብንያ ኤሌክተትሪክ ምጽጋን ጥራይ ዘይኮነስ ቻርጅ'ውን ይገብር እዩ። እቶም ኣብ ኪጋሊ ዝገጣጠሙ ሞተር ሳይክላት ካብ 150 ኣካላት ዝርከቡ እንትኾኑ፡ እቶም ባትሪታት ብመሃንዲሳት እቲ ኩባንያ ብፍሉይ መገዲ እዮም ዝሰር። ዛጊድ ሓሙሽተ ባትሪ መቐየሪ  መደብራት ከፊቱ እናሰርሐ ይርከብ። እቲ ኩባንያ ዛጊድ 73 ሰራሕተኛታተር ቆጺሩ ዘስርሕ ኾይኑ፡ ሓደቲ መገጣጠሚ ቦታት እናኸፈተን ምስ ነባራት ኩባንያታት ሞተር ሓቢሩ ንምስራሕ እናተስማመዐን ይርከብ። ሕድሕዱ ቻርጅ መግበሪ መደብር፡ ሓሙሸተ ሽሕ ዶላር ወጻኢ ከምዝሓተትዎ ይገልጽ። መንግስቲ ርዋንዳ ኣብታ ሃገር ብኤሌክትሪክ ዝሰርሑ ተሽከርከርቲ ንምትእትታው ወይ ድማ ኢ-ትራንስፖኢኦት ንምጅማር ይሰርሕ ከምዘሎ ይዝረብ። እዚ ስራሕቲ ንነዳዲ ዝወጽእ ከዘድሕንን፤ ሓድሽ ናይ ስራሕ ዕድል ከምዝፈጥርን ይእመነሉ። ቮልስዋገን ርዋንዳ  ካብ 2019 ጀሚሩ ምስ ሲመንስ ብምትሕብባር ተሽከርከርቲ ኤሌክትሪክ ንምቅዋም ፈተነ ከካይድ ጸኒሑ እዩ። ዛጊድ ክልተ ቻርግ ዝግበረሎም መደብራት ዝኸፈተ ኾይኑ፡ 20 ብኤሌክትሪክ ዝሰርሐ መካይን ሰሪሑ ከምዘሎ ይመረዳእታት ይሕብሩ። ሞተር ሳይክላት ኣምፐርሳንድ ኣብ ኬንያን ካልኦት ሃገራትን ስርሑ ከምዝጅምር ኣፍሊጡ ኣሎ።


ዙር ርዋንዳ፡ ሽዱሽተ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ኣብ ዙር ርዋንዳ ይሳተፉ ኣለዉ

ኣብቲ ሎሚ ጀሚሩ ክሳብ 9 ግንቦት ዝካካድ ዙር ርዋንዳ 2021 ሽዱሽተ ኤርትራውያን ተቀዳደምቲ ብሽክለታ ክወዳደሩ እዮም። ኣብቲ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ንሸሞንተ መድረኻት ዝካየድ ናይ 2.1 መለከዒ ዘለዎ ቅድድም ብሽኽለታ ዙር ርዋንዳ፡ ብኣሰልጣኒ ሳምሶም ሰለሙን እትእለ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ሲራክ ተስፎም፡ ሰሉ ወልደሚካኤል፡ ኖሆም ዘርኣይ፡ መሓሪ ተወልደን ቶማስ ጎይትኦምን ንሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ብምውካል ከምኡ'ውን መትከል እዮብ ምስ ጋንትኡ ትረንጋኑ ብምዃን ኣብዚ ውድድር ክሳተፉ እዮም። ዙር ርዋንዳ ኣብ 2019 መርሃዊ ቅዱስ፡ ኣብ 2020 ኸኣ ናትናኤል ተስፋጽዮን ዕውታት እቲ ውድድር ብምዃን ብጫ ማልያ ከምዝወነኑ ዝዝከር ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ነዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ምስ ዝዕወተሉ፡ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ንዙር ርዋንዳ ኣከታቲሎም ሰለስተ ዓመት ብምዕዋት ታሪኽ ክሰርሑ'ዮም። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ቱር ርዋንዳ ሓሓሙሽተ ተጻወትቲ ሒዘን 15 ጋንታታት ክሳተፋ እየን። ኣብዚ ብሓፈሻ 75 ተጻወትቲ ዝሳተፍዎ ዘለዉ ዙር ርዋንዳ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ ሃገራዊት ጋንታ ርዋንዳ፡ ጋንታ ዳይረክት ኢነርጂ፡ ጋንታ መደሊን፡ ጋንታ በንዲክሽን ኢግኒተ፡ ጋንታ ቢ ኤንዲ ቢ፡ ጋንታ ኣንድሮኒ፡ ኤርትራዊ መትከል እዮም ዝወዳደረላ ጋንታ ትረንጋኑ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኣልጀርያ፡ ጋንታ እስራኤል ስታርት ኣፕ ኔሽን፡ ጋንታ ባይክ አይድ፡ ጋንታ ስኮላ ኣንድረን ንያንሽቱ፡ ጋንታ ታርተሎቶ ኢሶሬክስ፡ ጋንታ ፕሮ ታችን ጋንታ ዋይልድላይፍ ጀነረሽን ክሳተፋ'የን። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ውድድራት ብሽክለታ ዜር ርዋንዳን ዜር ጋቦንን ጥራይ እዮም ናይ 2.1 መለክዒ ዘለዎ፡ በዚ መሰረት ዙር ርዋንዳ ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየድ ውድድራት ብሽክለታ እቲ ዝሓየለን ብውዳኤኡ ዝጸፈፈን ምዃኑ እዩ ዝንገር። ኣብዚ ካብ ሎሚ 2 ግንቦት ክዳብ 9 ግንቦት ኣብ ንሸሞንተ መድረኻት ዝካየድ ቱር ርዋንዳ ተቀዳደምቲ 913.3 ኪሎ ሜትር ክሽፍኑ'ዮም። ሎሚ ዝካየድ ቀዳማይ መድረኽ ካብ ኪጋሊ ናብ ርዋንማጋና 115.6 ኪሎሜትር። ካልኣይ መድረኽ ካብ ኪጋሊ ናብ ሁየ 120.5 ኪሎ ሜትር። ሳልሳይ መድረኽ ካብ ንያንኣሰዘ ናብ ጊኩምቢ 117.6 ኪሎ ሜትር። ራብዓይ መድረኽ ካን ኪጋሊ ናብ ሙሳንዘ 123.9 ኪሎ ሜትር። ሓሙሻይ መድረኽ ካብ ንያጋታረ ናብ ኪጋለ 149.3 ኪሎ ሜትር። ሳዱሻይ መድረኽ ካብ ኪጋሊ ናብ ማውንት ኪጋሊ 152.6 ኪሎ ሜትር። ሻውዓይ መድረኽ ኣብ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4.5 ኪሎ ሜትር ዝካየድ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ። ሻሙናይን ናይ መወዳእታን መድረኽ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ ዝካየድ ናይ 75.3 ኪሎ ሜትር። 2020 ኤርትራዊ ናትናኤል ተስፋጽዮን 2019 ኤርትራዊ መርሃዊ ቅዱስ 2018 ርዋንዳዊ ሳሙኤል ሙጉሻ 2017 ርዋንዳዊ ጆፍ ኣረሩያ 2016 ርዋንዳዊ ቫለንስ ንዳይሰንጋ 2015 ርዋንዳዊ ጅን ባስኪ ንስንጊማና 2014 ርዋንዳዊ ቫክንስ ንስንጊማና 2013  ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳይላን ግሪድለስቶን 2012 ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዳረን ሊል 2011 ኣመሪካዊ ኬል ረይጀን 2010 ኤርትራዊ ዳንኤል ተክለሃይማኖት


ጥዕና ኣእምሮ፡ ስንባድ፡ ምጽናት ዓሌትን ዘይርአ በሰላን - ዛንታ ውጻእ ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ጽንታ

ንጉዳየይ ብቕሉዕ ክዛረበሉ ከለኹ ሎሚ ፈለማይ’ዩ፤ ኣዕርዩ ውልቃውን ንመሓዙት ይኹን ንመሳርሕተይ ንዓመታት ዘይነገርክዎምን ኣብ ውሽጠይ ዝተደጎለን ጉዳይ። ግን ሓቂ ንምዝራብ ንነዊሕ እዋን እቲ ዘለኹሉ ጸገም ጥዕና: እንታይ ከምዝኾነን እንታይ ከምዝበሃልን ኣይፈልጦን ጸኒሔ። ሎሚ ግን ፈሊጠዮ’ለኹ፤ ብድሕሪ እቲ ቆልዓ ኮይነ ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ምጽናት ዓሌትን ካልኦት በዳህቲ ተጓንፎታትን ብሳይንሳዊ ኣጸዋውዓ ‘ፖስት ታራውማቲክ ስትረስ ዲስኦርደር’ [ብድሕሪ ሓደ ዘሰንብድ ፍጻመ ዝፍጠር ቅልውላው ጥዕና-ኣእምሮ] ከምዘለኒ ተገንዚበ። ኣብ ዝኾነ እዋን መጺኡ ክሳብ ንምስትንፋስ ኣብ ዝጽገመሉ ደረጃ ዘብጽሓኒ ዘቐንዙ ስምዒት ይፈጥረለይ። ብተዘክሮ ምልስ ክብል ከለኹ፤ ኣብ 1980ታት ኣብ ዋና ከተማ ሩዋንዳ ኪጋሊ ሓገዞም ምስ ዘይፍለየኒ ወለደይ እናነበርኩ ልክዕ ከም ካልኦት ህጻናት ሕጉስቲ ቆልዓ ነይረ። ሽዑ ኣነ፣ ኣደይን ንእሽቶ ሓወይ ጁኒየርን ነይርና። ጁኒየር ግን ቀዳማይ ዓመት ልደቱ ንምኽባር’ውን ኣይተዓደለን። ኣነ ቆልዓ 2 ዓመት እናሃለኹ ብሕማም ተፈልዩና፤ እዚ ንዓይ ንፈለማ እዋን ዝሰኣንክዎ ዓብዪ ነገር ነይሩ። ቆልዓ ስለዝነበርኩ’ምበር ንሓወይ ምስኣንስ ኣይምተጻወርክዎን። ዕድመ እናወሰኽኩ ምስመጻእኹ ግን እቲ ብድሕሪ ዝኾነ ዓይነት ዘሰንብድ ተጓንፎ ስዒቡ ዝመጽእ ቅልውላው ጥዕና-ኣእምሮ ክምዕብል ጀሚሩ። እቲ ካልኣይ ልቢ ዝሰብር ክስተት ዘጋጠመኒ 10ይ ዓመት ዕለተ ልደተይ ንከኽብር ክልተ ወርሒ ምስተረፈኒ ነይሩ። ሽዑ ኣደይ ብሰንኪ ሕማም ስኢነያ። ኣብ ናይ ሆስፒታል ዓራት ደቂሳ ካብ ጎና ዘይፍለየሉ ኩነታት ሎሚ’ውን ይዝከረኒ፤ ነታ ናይ ንጉሆ ጸሓይ ከመይ ከምእተስተማቕራ ምርኣይ ስለዘሕጉሰኒ ካብ ጎና ክፍለ ኣይደልን። ግን ከኣ ንቖርበታ ክተናኽፎ ከለኹ ደሪቑ ነይሩ። ክብደት ሰብነታ ብዝለዓለ መጠን ነኪዩ ብምንባሩ ዳርጋ ዝተረፋ ነገር ኣይነበረን። ንሳ ምስ ሞተት ንዓይ ዳርጋ ዓለም ኩሉ ፍጻመ ዝረኸበ መሲሉ’ዩ ተሰሚዑኒ። ክንድቲ በዞም ክልተ ኣጋጣምታት ክሓዝኖ ዝነበረኒ ግን ኣይሓዘንኩን።  ብድሕሪኡ ናብታ ሎሚ ኣደይ እናበልኩ ዝጽውዓ ኣሞይን ሓሙሽተ ደቃን ከይደ። ኩሎም ሓገዝተይ ነይሮም። ወርሒ ሚያዝያ 1994 ቆልዓ 12 ዓመት ኣብ ዝነበርኩሉ: ንህይወተይ ኩሉ ፍጻመ ኮይኑ ዝተሰምዓኒ ዓሌታዊ ምጽናት ተፈጺሙ። ሕሉፋውያን ኣባላት ዓሌት ሁቱ ኣብ ልዕሊ ውሑዳን ማሕበረሰብ ቱትሲ ብዝፈጸምዎ ዘርኣዊ ምጽናት ኣብ ውሽጢ 100 መዓልታት ጥራይ 800,000 ሰባት ተቐቲሎም። ካብዚ ንምህዳም ካብ ኪጋሊ ብምውጻእ ናብታ ኣብ ጥቓ ዶብ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ትርከብ ንእሽቶ ከተማ ጊሰኒ ጉዕዞ ጀሚርና። እንተኾነ እቲ መጥቃዕቲ ደድሕሪና ስለዝሰዓበ ኣብ ጉዕዞና ብዕጡቓት ሚሊሻታት ደው ክንብል ተገዲድና። ዘፍርሕ ህሞት ነይሩ፤ እዞም መስተ ሰትዮም ዝሰኸሩን ውኒኦም ዝሰሓቱን ዝመስሉ ሰባት ዝደለይዎ ነገር ክገብሩ ከምዝኽእሉ ክግንዘብ ኪኢለ። ገሊኦም ገና ቆልዑ እዮም ነይሮም፤ ግን ከኣ ጎዞሞ (ጎጆሞ) ዝሓዙ፣ ኣብትርቲ ዝዓትዓቱ ገሊኦም ከኣ ደም ዝተጸያየቑ ነይሮም። እዚ ንኹሉግዘ ካብ ውሽጠይ ክጠፍእ ዘይኽእል ኣጋጣሚ’ዩ። ብድሕሪ’ዚ ዶብ ሰጊርና ኣብ ኮንጎ ከተማ ጎማ ስደተኛታት ኮይንና ክንነብር ጀሚርና። ኣብኡ ከኣ ብዙሕ ሞት ሪኤ፤ ብዙሓት ብሰንኪ ሕማም ሸሮኽን ውጽኣትን ሞይቶም። ሬሳታት ኣብ ወሰን መገዲ ተደብሪዮም ይረኣዩ። ኣብቲ ኩሉ እዋናት ካብኡ ድማ ናብ ኬንያ ዝመጻእኹሉ ኣጋጣሚ፤ ኣብ መወዳእታ ድማ ጓል 16 ዓመት ኮይነ ናብ ኖርወይ ክኣትው ዕድል ዝረኸብኩሉ ጊዜ ኩሎም ንዓይ ብህይወት ንምትራፍ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ዝነበርኩ ይመስለኒ ነይሩ። እዚ ስምዒት ድማ ሰባት ንዝርከቡሉ ስነልቦናዊ ጸቕጢ (ውጥረት) ክጻወሩ ዘኽእሎም ስነኣእምሮኣዊ ጸፍሒ እዩ። ምስኡ ነነዊሕ እዋን እንተጸኒሕኻ ግን ከቢድ ጉድኣት ከኸትል ይኽእል። ናብ ኖርወይ ኣትየ ቁሩብ ኣእምሮይ ክሕደስ ኣብ ዝጀመረሉ እዋን እቲ ቓንዛ ናብ ሕልናይ ክምለስ ጀሚሩ፤ ሰብ ሞያ ጥዕና ኣእምሮ ከኣ ብድሕሪ ሓደ ዘሰንብድ ክስተት ንዝፍጠር ቅልውላው ጥዕና ኣእምሮ [‘ፖስት ታራውማቲክ ስትረስ ዲስኦርደር’] ከምዝተቓላዕኹ ክግንዘቡ ኪኢሎም። ብርግጽ ኣብ ከምዚ ዝበለ ስምዒት ዘለኹ ኣነ ንበይነይ ኣይኮንኩን። ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 10 ዓመታት ብዂናት ካብ ዝሓለፉ ሰባት ካብ ሓሙሽተ ልዕሊ ሓደ ሰብ ን‘ፖስት ታራውማቲክ ስትረስ ዲስኦርደር’ ሓዊሱ ኣብ ተመሳሳሊ ቅልውላው ጥዕና ኣእምሮ ከምዝርከቡ መረዳእታ ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክት። እቲ ኩነታት ከኣ ንዝተፈላለዩ ዘሰንብዱ ኣጋጣምታት መሰረት ብምግባር ዝተፈጠረ ክኸውን ይኽእል። ሓደ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሳህራ ኣፍሪቃ ዝነብሩ ሰባት ንስንባደ ዝተቓልዑ ኮይኖም ምናልባት ከኣ ጸገም ጥዕንኦም ናብ ን‘ፖስት ታራውማቲክ ስትረስ ዲስኦርደር’ ናይ ምዕባይ ተኽእሎ ኣለዎ። ግን ከኣ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ንጥዕና ኣእምሮ ዝወሃብ ክንክን ወይ ሓገዝ ብዙሕ ኣይኮነን። ነታ ኣብ ኲናት ሓድሕድ ልዕሊ 10 ዓመት ዝጸንሐት ሰራልዮን ከም ኣብነት እንተወሲድና ኣስታት 10 ሚኢታዊት ካብ 7 ሚልዮን ህዝባ ጸገማት ጥዕና ኣእምሮ ኣለዎም። ብድሕሪ ዘሰንብድ ክስተት ንዘጋጥም ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ከምዝተቓላዕኹ ንምዝራብ 30 ዓመታት ወሲዱለይ’ሎ። እንተዘይነግረኩም ነይረ ኣይምፈለጥኩምን። ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ግን ብግልጽን ብዘይገለ ሕፍረትን ምዝራብ ኣገዳሲ’ዩ። ብድሕሪኡ ምናልባት ካልኦት ብዙሓት ሰባት ሓገዝ ክረኽቡ ይኽእሉ ይኾኑ።


ብዓሌታዊ ህልቂት ሩዋንዳ፡ ፈረንሳይ ‘ተሓታትነት’ ኣለዋ ተባሂሉ

ኣብ’ቲ ብ 1994 ኣብ ሩዋንዳ ዘጋጠመ ዓሌታዊ ህልቂት፡ ፈረንሳይ እትስከሞ “ከቢድን ብዙሕን ተሓታትነት ኣለዋ” ተባሂሉ። ነቲ ጉዳይ ብዝምልከት ሰብ ሞያ ታሪኽ ክገብርዎ ዝጸንሑ ዓሚዩቕ ጸብጻብ እዩ ነዚ ገሊጹ ዘሎ። እንተኾነ ግን፡ ፈረንሳይ ኣብ ዓሌታዊ ህልቂት ሩዋንዳ ተሳታፍነት ነይርዋ ዝብል ዝኾነ መረዳእታ ኣይረኸቡን። እቲ ብሰብ ሞያ ዝቖመ ኮሚሽን ነቲ ጸብጻቡ ናብ ፕረዚደንት ፈረንሳይ ኢማኑዌል ማክሮን እዩ ኣቕሪቡዎ። ፈረንሳይ ኣብ እዋን ዓሌታዊ ህልቂት ሩዋንዳ ምድላዋት እናተገበሩ እንከለዉ “ከምዘይረኣየት ኮይና” ይብል እቲ ጸብጻብ። እቶም መጽናዕቲ ዝገበሩ ሰብ ሞያ ንመዛግብቲ መንግስቲ ፈረንሳይ ኣጽኒዖም እዮም። ኣብ’ቲ ህልቂት፡ ካብ ዓሌት ሁቱ ዝኾኑ ጥሩፋት፡ ንዓሌት ቱትሲን ኣብ’ቲ መጥቃዕቲ ኢዶም ንዘይሓወሱ ሁቱን ዝጨፍጨፉ ኮይኖም፡ ብውሕዱ 800,000 ሰባት ሞይቶም። ፈረንሳይ ኣብ’ቲ ህልቂት ኢዳ ሓዊሳ እያ ብዝብል ንነዊሕ እዋን ክትከስስ ዝጸንሐት ሩዋንዳ፡ ነቲ ጸብጻብ ብጽቡቕ ተቐቢላቶ ኣላ። “ኣብ ልዕሊ ዓሌት ቱትሲ ኣብ ዝተፈጸመ ህልቂት፡ ግደ ፈረንሳይ እንታይ ነይሩ ዝብል ንምርዳእ ሓደ ስጉምቲ ንቕድሚት ዝወስደና እዩ” ኢሉ መንግስቲ ሩዋንዳ። ካብ ሚያዝያ ክሳብ ሰነ 1994 ዓሌታዊ ህልቂት ሩዋንዳ ክፍጸም እንከሎ፡ ነታ ሃገር ዝመርሕዋ ዝነበሩ፡ ካብ ዓሌት ሁቱ ዝተመዙ ሰብ መዚ እዮም። ደሓር ግን፡ ካብ ዓሌት ቱትሲ ዝኾነ ፕረዚደንት ፖል ካጋሜ ዝመርሖ ሰልፊ፡ ንሰበስልጣን ሁቱ ብምእላይ ስልጣን ጨቢጡ። እቲ ሕዚ ወጺኡ ዘሎ ጸብጻብ፡ ኣብ’ቲ እዋን ፕረዚደንት ፈረንሳይ ዝነበረ ፍራንሷ ሚተራ፡ ኣብ ጉዳይ ዓሌታዊ ህልቂት ሩዋንዳ ቅኑዕ ፖሊሲ ኣይተኸተለን ክብል ይወቅስ። እዚ ውጽኢት ምርመራ ዕላዊ ኮይኑ ዘሎ፡ ፈረንሳይ ንዓመታት ነቲ ምስ ሰብመዚ ሁቱ ሩዋንዳ ዝነበራ ርክብ ብምሽጥር ዓቂባቶ ድሕሪ ምጽናሕ እዩ። ፕረዚደንት ማክሮን ነዚ ምጽራይ ዝገብር 15 ኣባላት ዘለውዎ ኮሚሽን ቅድሚ ክልተ ዓመት እዩ ኣቑሙዎ። ፕረዚደንታዊ፣ ዲፕሎማስያዊ፣ ወተሃደራውን ጸጥታውን መዛግብቱ ክምርምሩ’ውን ፈቒዱሎም። ካብቶም መዛግብቲ ድማ፡ ኣብ’ቲ እዋን ንሩዋንዳ ይመርሕ ምስ ዝነበረ ካብ ዓሌት ሁቱ ዝኾነ ፕረዚደንት ጁቬናል ሃብያሪማና ጥቡቕ ርክብ ናይ ዝነበሮ ፕረዚደንት ፍራንሷ ሚተራ መዛግብቲ ይርከብዎም።


ኣብ ርዋንዳ ካብ ባናና ዝተጾምቀ ቢራ 11 ሰባት ቀቲሉ

ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ርዋንዳ እትርከብ ቡገሴራ ኣብ ዝተብሃለት ዞባ፡ ካብ ሙዝ [ባናና] ዝተጾሞቀ መቦቀላዊ ቢራ ዝሰተዩ ዓሰርተ ሓደ ሰባት ከምዝሞቱ  ቤት ጽሕፈት መርመራ ርዋንዳ ኣረጋጊጹ። ካልኦት ኣርባዕተ ሰባት ድማ ኣብ ሆስፒታል ሕክምናዊ ድጋፍ ይግበረሎም ኣሎ ተባሂሉ። በዓል-መዚ ምግብን ኣፋውስን ርዋንዳ፡  ምኽንያት ሞት እቶም ሰባት ምስቲ ኣብ ካብዶም ዝተረኽበ ብዙሕ ሜታኖሎን ዝተብሃለ ዓይነት ኣልኮል ዝተሓሓዝ ክኸውን ከምዝኽእል ኣአንፊቱ ኣሎ። ቤት ጽሕፈት ምርመራ ርዋንዳ [RIB] ከምዘረጋገጾ፡ ነቲ  ሞት ስዒቡ ወናኒ እቲ ቢራ ዝርከቦም ሓሙሽተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ። ምጽሟቕ እቲ ቢራ ሕጋዊ ፍቃድ ዘይነበሮን፡ ቅድም ክብል'ውን ከይሰርሕ ተኸልኪሉ ዝነበረ ምዃኑ እቲ ቤት ጽሕፈት ምርመራ ወሲኹ ሓቢሩ። ፍቓድ ዘይብሎም ጸሞቕቲ ባህላዊ ቢራ ጠጠው ከብሉ ብብርኪ ሃገር ጎስጓሳት ክካየዱ ቐንዮም ኣለዉ።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ኣብ ዙር ርዋንዳ ክትሳተፍ እያ

ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ኣብቲ ካብ 20 ክሳብ 27 ለካቲት 2022 ኣብ ርዋንዳ ዝካየድ 2.1 መዐቐኒ ዘለዎ ዙር ርዋንዳ ክትሳተፍ እያ። ካብ 2019 ጀሚሩ ብዩሲኣይ ናይ 2.1 መዐቀኒ ዝተውሃቦ ዙር ርዋንዳ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ዙራት ምስ ላ ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ (ዙር ጋቦን) ተመሳሳሊ መዐቐኒ ብምሓዝ ኣብ ውዳብኡ፡ ጽፈቱን ትረቱን ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ ዙር እዩ። ኣብ 2025 ቻምዮን ቅድድም ብሽክለታ ዓለም ከተካይድ ተረቊሓ ዘላ ርዋንዳ፡ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ንሻምፕዮን ዓለም እተአንግድ ቀዳመይቲ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክትከውን እያ። እዚ ንመበል 14 ግዚኡ ዝካየድ ዘሎ ዙር ርዋንዳ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ኣብ ዝሓለፈ ውድድራት ድሙቕ ዓወታት እዮም ከመዝግቡ ጸኒሖም። ኣብ 2019 ናብ 2.1 መዐቐኒ ካብ ዝሰግር ከም ኣብነት እንተወሲድና ኣብ 2019 ምስ ጋንታ ኣስታና ኮይኑ ኣብቲ ውድድር ዝተሳተፈ መርሃዊ ቅዱስ ዕዉት ብጫ ማልያ ክኸውን እንከሎ ኣብ 2020 ኸኣ ናትናኤል ተስፋጽዮን ዕዉት ብጫ ማልያ ኮይኑ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ ዙር ርዋንዳ 8 ግዜ ክትሳተፍ እንከላ፡ 24 ግዜ ናይ መድረኽ ዓወታት ብምምዝጋብ 3 ግዜ ተዓዋቲት ብጫ ማልያ ክትከውን ክኢላ-ኣብ 2010 ብዳንኤል ተክለሃይማኖት፡ ኣብ 2019 ብመርሃዊ ቅዱስ፡ ኣብ 2020 ብናትናኤል ተስፋጽዩን። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ዙር ርዋንዳ 19 ጋንታታት ክሳተፋ እየን። ዎርልድ ቱር፡ ኢስራኤል ስታርት ኣፕ ነሽን። ፕሮ ቲም፡ ቶታል ዳይረክት ኢነርጂ [ፈረንሳ]፡ ቢኤንድ ነቢ ሆቴልስ [ፈረንሳ]፤ ቲም ኖቮ ኖርዲክ [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ኣንድሮኒ ግዮካሊ [ጣልያን]፡ ቡርጎስ ቢኤች [ስጳኛ]። ዩሱኣይ ኮንቲነንታል ቲም፡ በንዲክሽን ሳይክሊንግ ቲም [ርዋንዳ] ፕሮ ታች ቲም [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ባይክ ኣይድ [ጀርመን]፡ ቲኤስጂ ተራንጉኑ [ማሊዥያ]፡ ቲም ኮፕ [ኖርወይ]፡ ዋይልድ ላይፍ ጀነረሽን [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ቲም ኤስከይሴስ [ጀርመን]፡ ታርተሌቶ ኣይዞረክስ[በልጂም]። ሃገራውያን ጋንታታት: ኤርትራ፡ ርዋንዳ፡ ኣልጀርያ፡ ሞሮኮን ዓባይ ብሪጣንያን። እቲ ውድድር ሸሞንተ መድረኻት ዝሓዘ ኮይኑ ተጻወትቲ ኣብ ሸሞንቲኡ መድረኻት 933.2 ኪሎ ሜተር ክሽፍኑ'ዮም። ቀዳማይ መድረኽ፡  ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4 ኪሎ ሜተር ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ካልኣይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ርዋማንጋን 148,3 ኪሎሜተር ሳልሳይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ሩባቩ 152 ኪሎ ሜተር ራብዓይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ጂኩምቢ 124,3 ኪሎ ሜተር ሓሙሻይ መድረኽ፡ ሙሃንጋ-ሙሳንዘ124,7 ኪሎ ሜተር ሻዱሻይ መድረኽ፡ ሙሳንዘ-ኪጋሊ 152 ኪሎ ሜተር ሻውዓይ መድረኽ፡ኪጋሊ- ማውንት ኪጋሊ 152,6 ኪሎ ሜተር ሻሙናይ መድረኽ፡ ኣብ ውሽቲ ኪጋሊ 75,3 ኪሎ ሜተር


ብስግረ ዶብ ዝተኣሰረ ሩዋንዳዊ ዘማሪ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ ተረኺቡ

ሩዋንዳዊ ዘማሪ ኪትዞ ሚሂጎ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ ከምዝተረኸበ ሰብ መዚ እታ ሀገር ገሊጾም። ኣብ ጥቓ ዶብ ሩዋንዳን ብሩንዲን ምስተኣሰረ፡ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ እዩ እዚ ኣጋጢሙ ዘሎ። ፖሊስ፡ እቲ ዘማሪ ብስግረ-ዶብ ካብታ ሃገር ሃዲሙ ኣንጻር ሩዋንዳ ምስ ዝዋግኡ ዘለዉ ዕጡቓት ጉጅለታት ክጽምበር ፈቲኑ ክብሉ እዮም ዝኸስዎ። እቲ ዘማሪ፡ ቅድም ክብል ብዝተበየነሉ ፍርዲ ካብታ ሃገር ከይወጽእ ተኸልኪሉ ዝጸንሐ እዩ። ሚሂጎ 'ኢኑማ' (ርግቢት) ከምኡ ድማ 'ኢግሶባኑሪ ሲሩፕፉ' (ትርጉም ሞት) ብዝብላ መዝሙራቱ እዩ ኣዝዩ ዝፍለጥ። ፖሊስ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ብሰኑይ ልሙድ ቁጽጽር እናተገበረ እንከሎ እዩ እቲ ዘማሪ ኣብቲ ዝተኣሰረሉ ክፍሊ ሞይቱ ተረኺቡ ኢሉ። ሚሂጎ፡ ብስግረ-ዶብን ብላዕ ብምሃብን እዩ ተኸሲሱ ነይሩ ይብል ጸብጻባት ሚድያ ናይታ ሃገር። እቲ ናይ ብላዕ ክሲ ዝቐረበሉ ድማ፡ ብስግረ ዶብ ይወጽእ ምህላዉ ንዝፈለጡ ሰባት ጉቦ ክህብ ፈቲኑ ብዝብል እዩ። ቢቢሲ ዘዛረቦ ሓደ ነባራይ ናይቲ ሚሂጎ ዝተትሓዘሉ ከባቢ፡ ደቂ ዓዲ ነቲ ዓብዪ ቦርሳ ተሰሸኪሙ ዝነበረ ዘማሪ ደው ኣቢሎም ንፖሊስ ኣረኪቦምዎ ይብል። 'ብሰንኪ ሙዚቃኡ እዩ ዒላማ ተገይሩ' ገለ ናይቲ ዘማሪ ኣድነቕቲ፡ ኣብ ሞት ሚሂጎ መንግስቲ መልሲ ክህብ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ጎስጓስ ይገብሩ ኣለዉ። ኣብ ደገ ዝነብሩ ነጠፍቲ ማሕበራዊ መራኸብታት ነቲ ብፖሊስ ሩዋንዳ ዝተውሃበ መግለጺ ነጺጎምዎ። እቲ ዘማሪ ኣብ ብሩንዲ ናብ ዝርከቡ ዕጡቓት ተቓወምቲ ክጽምበር ሓሳብ ኣይነበሮን፡ እኳደኣስ ናብታ ዝነብረላ ዝነበረ ቤልጅየም ክምለስ እዩ ነይሩ ድልየቱ ይብሉ። ኣብ ቤት ማእሰርቲ ንርእሱ ቀቲሉ ዝብል እምነት እውን የብሎምን፡ ተቐቲሉ እዩ ዝብል ሓሳብ እዩ ዘለዎም። እቲ ዘማሪ ኣብ 2015 ንፕረዚደንት ፖል ካጋሜ ክቐትልን ኣንጻር መንግስቲ ጽልኢ ከለዓዕልን ፈቲኑ ብዝብል ማእሰርቲ 10 ዓመት ተፈሪድዎ ነይሩ። ኣብ 2018 ድማ በቲ ፕረዚደንት ምሕረት ተዋሂብዎ፡ ግን ከኣ ካብ ዓዲ ክወጽእ እንተኾይኑ ብፍቓድ ቤት ፍርዲ ጥራይ ክኸውን ተበይንዎ። ነቐፍቲ ናይቲ መንግስቲ፡ እቲ ዘማሪ ብምኽንያት ሙዚቃታቱ እዩ ዒላማ ዝግበር ነይሩ ይብሉ። ኣብ ሓደ መዝሙሩ፡ ኣብቲ ናይ 1994 ጃምላዊ ህልቂት ሩዋንዳ ዝሞቱ ሰባት፡ ካብ ብሄር ሁቱ ኮኑ ቱትሲ ብዘየገድስ ኩሎም ክዝከሩ ይግባእ ይብል። እዚ ድማ ካብቲ ናይ ወግዓዊ ተረኽ ናይ መንግስቲ ዝፍለ እዩ።


ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝርከቡ ርዋንዳውያን ምእዙዛት ክኾኑ ዘገድድ ማሕላ

ለንደን ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ርዋንዳ ዝተሳእለ ኣዘራራቢ ኮይኑ ዘሎ ቪድዮ-ስነስርዓት "ማሕላ"፡ ኣብ ልዕሊ ምልካዊ መንግስቲ እታ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እትርከብ፡ ብገለ ነቐፍቲ'ውን ሓዳስ "ሰሜን ኮርያ" ዝብል ስም ዝወሃባ ሃገር ብዙሕ ክስታት ኣስዒቡ ኣሎ። ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ርዋንዳውያን፡ እቲ ከምዚ ዝኣመሰለ ጽምብላት ልሙድ ምዃኑን፡ ፍርሕን ተማእዛዝነትን ንምስራጽ ዝግበር ምዃኑን ንቢቢሲ ሓቢሮም። ሓደ ሰብኣይ ምስቲ ስርዓት ንምትሕብባር ፍቓደኛ ብዘይምዃኑ፡ ኣብ ርዋንዳ ዝርከቡ ስድራቤቱ ከም ዝተጨወዩን ተቐቲሎም'ውን ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ይዛረብ። ሰበስልጣን ርዋንዳ ግና እቲ ክሲ መሰረት ዘይብሉ ሓሶት ብምባል ይነጽግዎ። ኣብቲ ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ኣብ 'ዋትስኣፕ' ዝዝርጋሕ ዘሎ ቪድዮ፡ ልዕሊ 30 ዝኾኑ ሰባት ኣብ ሓደ መኣከቢ ክፍሊ ኤምባሲ ርዋንዳ ኣብ ብሪጣንያ ኮይኖም፡ ኣእዳዎም ኣልዒሎም፡ ነቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ሰልፊ ኣር-ፒ-ኤፍ ተኣማንነቶም የረጋግጹ። "እንተጠሊመ ወይ ካብ ትልሚ ኣር-ፒ-ኤፍ እንተወጺአ፡ ንኹሎም ርዋንዳውያን ከም ምኽዳዕ እዩ፤ ብማሕነቕቲ ድማ እቕጻዕ" ክብሉ ይስምዑ: ብቋንቋ ኪንያርዋንዳ። ንሳቶም ወሲኾም፡ "ኣብ ዝሃለው ይሃልው፡ ንጸላእቲ ርዋንዳ" ክቃለስዎም ቃል ይኣትው። ሰልፊ ግንባር ሓርበኛታት ርዋንዳ (ኣር-ፒ-ኤፍ) ነቲ ኣብ ለንደን ዝርከብ ኤምባሲ ንቅሉዕ ፖለቲካዊ መብጽዓ ምጥቃሙ ንባዕሉ'ውን ክስተብሃለሉ ዝግባእ እዩ። 'ፍርሒ ኣለዎም' ገለ ካብቶም ኣብቲ ጽምብል ዝተሳተፉ፡ ኣብ 2017 ዝተፈጸመ ምዃኑን ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ሓቀኛታት ደገፍቲ እቲ ገዛኢ ሰልፊ ክኾኑ ከም ዝኽእሉን ክገልጹ እንከለው፡ ካልኦት ግና፡ ብዙሓት ኣብቲ ኣኼባ ዝተረኽቡ ብሰንኪ ዝበጽሖም ምፍርራሕ ምዃኑ ይዛረቡ። "እዚ'ዩ ኣብ ኩሉ ዝኸውን ዘሎ፤ ተለሚዱ እዩ። ወይ ትምሕል ወይ ድማ ተቓዋሚ ኢኻ። ንጹር እዩ" ይብል ላዕለዋይ ኣማኻሪ ፕረዚደንት ፖል ካጋመ ነበር፡ ዳቪድ ሃምቢራ። ዳቪድ ካናዳዊ ኮይኑ፡ መምህር ዩኒቨርስትን ኣክቲቪስትን እዩ። ንሱ ህይወቱ ብሓይልታት ጸጥታ ርዋንዳ ብተደጋጋሚ ኣብ ሓደጋ ከም ዝኣተወ ይዛረብ። ኣብ ቀረባ ኣብ ብሪጣንያ ብስርቂ ዝተኣሰረ ብሪጣንያዊ ርዋንዳዊ ተሓላቒ መሰላት ሬነ ሙጌንዚ፡ "መብዛሕትኦም ስለ ዝፈርሑ እዮም ዝኸዱ። እንተዘይከይዶም፡ ንኣባላት ስድራቤቶም [ኣብ ርዋንዳ] ጸገም ከጋጥሞም እዩ ኢሎም ይኣምኑ" ይብል። "ኣብ ኣር-ፒ-ኤፍ ንጡፍ ክትከውን ኣሎካ። ወላ ገለልተኛ እንተኾንካ . . . ንተቓወምቲ ከም እትድግፍ ይጥርጥሩኻ" ኢሉ። ብዛዕባ እቲ ናይ ቃለ ማሕላ ስነስርዓት ዝተሓተተ ኤምባሲ ርዋንዳ ኣብ ብሪጣንያ፡ ብኢመይል ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ርዋንዳውያን ኣባላት ዳያስፖራ ነቲ መኣከቢ ኣዳራሽ ንዝተፈላለየ ባህላዊ ጉዳያት ከም ዝጥቀምሉን ንሰልፊ ኣር-ፒ-ኤፍ ድጋፎም ምግላጾም ሕጋውን ብድልየቶም ዝገበርዎን ወላ ሓደ ዝተገደደ ከም ዘየሎን ሓቢሩ። "ኣሕዋተይ ተጨውዮም ነይሮም" ቢቢሲ ግና፡ መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝነበሩ ዘይምእዙዛት ዜጋታቱ ከፈራርሕ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ርዋንዳ ንዝርከቡ ኣዝማድ እዞም ሰባት ዕላማ ብምግባር ከሳቕዮም ከም ዝፍትን ዘርእይ ሓድሽ መርትዖ ረኺቡ። "ንዓይ ከፈራርሑ፡ ንኽልተ ኣሕዋተይ ጨውዮምዎም። ኣብ ፖለቲካ ዝኾነ ተሳትፎ ኣይነበሮምን። ኣብ ርዋንዳ እዮም ነይሮም። እዞም ሰባት ስለምንታይ ብዘይዝኾነ በደል ነዚ ከቢድ ዋጋ ይኸፍሉ?" ይብል ኣብ ኣውስትራልያ ዝነብር ኖኤል ዚሃባምዌ። ዚሃባምዌ: ኣብ ማሕበረሰብ ርዋንዳ ኣብ ሲድኒ፡ ኣውስትራልያ ፍሉጥ ኣባል እዩ። ንሱ ኣብ 2006 እዩ፡ ካብቲ ዝተርኣዮ ጨቋኒ ፖለቲካዊ ኩነታት ብምህዳም፡ ስደተኛ ኮይኑ ናብታ ሃገር ኣትዩ። ንመንግስቲ ኣር-ፒ-ኤፍ ብንጥፈት ክሕግዝ ፍቓደኛ ብዘይምንባሩ፡ ኣብ 2017 ካብ ሓደ ርዋንዳዊ ዲፕሎማት ናይ ሞት ምፍርራሕ ከም ዝበጽሖን ናብ ሰብ መዚ ኣውስትራልያ ከም ዝሓበረን ይዛረብ። ብድሕሪ'ዚ ጂን ሰንጊማናን ኣንቶኒ ዚሃባምዌን ዝበሃሉ ክልተ ኣሕዋቱ ኣብ መስከረም 2019፡ ኣብ ከባቢ ከተማ ካራንጋዚ ካብ ኣውቶቡስ ብፖሊስ ከም እተወስዱን ብድሕሪኡ ከም ዘይተራእዩን ገሊጹ። "ብዙሕ ጊዜ ከምዚ ዝኣመሰለ ምጭዋይን ምቕታልን ኣባል ስድራቤት እዮም ዝፍጽሙ። እዚ ደው ክብል ኣለዎ" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ "መንግስቲ ርዋንዳ፡ ደሞክራስያዊ መሰላት ንኹሉ ዜጋ ከረጋግጽ፡ ዕላማ ዝገበረ ቅትለት፡ ምጭዋይ፡ ዘይሕጋዊ ማእሰርትን ከምዚ ከማይ ኣብ ዝኣመሰሉ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ዜጋታት ነበር ምፍርራሕ ከቋርጽ" ይግባእ ኢሉ። ንሱ ነዚ ጉዳይ ክዛረበሉ ዝወሰነ ኣሕዋቱ ተቐቲሎም እዮም ኢሉ ተስፋ ብምቑራጹ ምዃኑ ይገልጽ፤ እንተኾነ ግና: ጌና ንገዛእ ርእሱን ንኻልኦት ኣባላት ስድራቤቱን ስግኣት ከም ዘለዎ ሓቢሩ። "ስለምንታይ እዮም እቲ ኣስከሬናት ኣበይ ከም ዘሎ ነቲ ስድራ ዘይሕብሩ፡ ሽዑ ብኣገባብ ክንቀብሮም? ኣብ ወጻኢ ብዙሓት ርዋንዳውያን መቕርቦም ስኢኖም ወይ ናፊቖም ኣለው። "ኣንጻር ዘይፍትሓውነት ክዛረብ እየ። ንውሕዳት ጥራይ ዘይኮነ ንኹሉ ደው ዝብል መሪሕነት የድልየና ኣሎ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። 'እቲ ክስታት መሰረት የብሉን' ኤምባሲ ርዋንዳ ኣብ ለንደን፡ እቲ ዚሃባምዌን ዝቐረበ ክስታት "ፖለቲካዊ ተቓወምቲ ናይ ሚድያ ኣቓልቦ ንምርካብ ዝብልዎ ሕሱር ብልሓት'ዩ" ብምባል ነጺግዎ። እንተኾነ ግና ብዙሓት ተመራመርቲ፡ ጉጅለታት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ዲፕሎማሰኛታትን ነቲ ከምዚ ዝኣመሰለ ክስታት ብዕቱብ ይርእይዎ እኳ እንተኾኑ፡ ሰብመዚ ርዋንዳ እቲ ብመንግስታት ምዕራብ ዝወሃብ ነቐፌታ ኣብ ኣህጉራዊ ዝምድናታት ርዋንዳ ብዙሕ ጽልዋ ከም ዘይብሉ ገምጊሞም እዮም ይብሉ። መንግስቲ ርዋንዳ፡ ብምኽንያት እቲ ንርዋንዳ ዝቐየረን፡ ኣብ ኣፍሪቃ ሓንቲ ካብ ሰሓቢ ቁጠባ ክትከውን ዘኽኣለን ዕውት ናይ ልምዓት መደባቱ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ካብ ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ ብዙሕ ምትብባዕን ገንዘባዊ ሓገዝን ተዋሂቡ እዩ። "እቲ ኣተሓሳስብኦም - ድላይና ክንገብር ንኽእል ኢና፡ ንዝደለናዮ ንቐትል" ይብል ሓደ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ምንጭና። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት፡ እቲ ኣብ እዋን ህልቂት ርዋንዳ 1994 ንብዙሓት ዘዕቆበ ርዋንዳዊ ብግብረሽበራ ተኸሲሱ ናብ ርዋንዳ ከም ዝወሃብ ምስ ተገበረ ብዙሕ ተቓውሞታት ተሰሚዑ እዩ። ህቡብ ዘማሪ ኪዚቶ ሚሂጎ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ድሕሪ ምምዋቱ'ውን ቁጥዐ ኣስዒቡ እዩ። ኪዚቶ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዶብ ርዋንዳ ክሰግር ከም እተትሓዘ ሰብ መዚ ይዛረቡ። ድሒሩ ርእሰ ቅትለት ከም ዝፈጸመ'ውን ገሊጾም። እንተኾነ ግና ብዙሓት ነዚ መብርሂ ኣይተቐበልዎን። ዳይሬክተር ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ሳራ ጃክሰን "ርዋንዳዊ እንተኾይንካ፡ እቲ ዝቐለለን ውሑስን፡ ሱቕ ምባል እዩ" ትብል። "ሰብ መዚ ርዋንዳ ኣብ ውሽጢ ኮነ ኣብ ወጻኢ፡ ዝርአ ኣብያ ንምጭፍላቕ ዝጥቀሙሉ ዝተፈላለየ ሜላታት ኣለዎም። ካብ ምስርጣይ ክሳብ ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ፡ ጭውያ፡ ምስቓይን ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝነብሩ ብዘይ ሕጋዊ መስርሕ ናብ ርዋንዳ ምምላስን ኣባላት ስድራቤትካ ምፍርራሕን ይርከብዎም" ኢላ። ኤምባሲ ሩዋንዳ ኣብ ለንደን እዞም ክስታት ሓቅነት ከምዘይብሎምን፡ "ብኣጻብዕ ዝቑጸሩ. . . ንምስሊ ርዋንዳ ንምብልሻው ዝንቀሳቐሱ ተቓወምቲ" ዝናፈስ ምዃኑ ገሊጹ። 'ምልኪ' ፕረዚደንት ፖል ካጋመ ኣብ 2017 ኣብ ዝተኻየደ ምርጫ ዳርጋ 99% ድምጺ ከም ዝረኸበ ይፍለጥ። ኣብ ለንደን ዝርከብ ኣባል መሪሕነት ተቓዋሚ ሰልፊ ሃገራዊ ጉባኤ ርዋንዳ፡ ኣብዱለካሪም ዓሊ "ወይ ንኣርፒኤፍ ምእዙዝ ትኸውን ወይ ድማ ጸላኢ ሃገር ትኸውን። ምስ ሰሜን ኮርያ ኢና ነመሳስሎ" ኢሉ። ኣብ ካናዳ ዝርከብ ሂምባራ ብወገኑ: ንስነ ሓሳብ መንግስቲ ርዋንዳ ክገልጾ እንከሎ፡ "ንኹሉ ሸነኻት ህዝቢ ርዋንዳ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት'ውን ከይተረፈ፡ ክቆጻጸር ዝደሊ ምልካዊ" ይብሎ። ኤምባሲ ርዋንዳ ኣብ ለንደን፡ መንግስቲ ቀንዲ ኣተኩሮኡ ንርዋንዳውያን ካብ ድኽነት ምውጻእን ዝሓሸ ህይወትን ዕድላትን ንኹሉ ምፍጣርን ምዃኑ ይገልጽ። "ኣተኩሮ እቲ ኤምባሲ፡ ኣብቶም ብኣጻብዕ ዝቑጸሩ፡ ንምስልን ልምዓትን ርዋንዳ ንምድዋን ብቐጻሊ ዝንቀሳቐሱ ተቓወምቲ ኣይኮነን" ኢሉ።


ዙር ርዋንዳ ሻድሻይ መድረኽ፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን ብጫ ማልያ ዓቂቡ፡ ሙጊሻ ናይ ጊዜ ፍልልዩ ኣጽቢቡ

ሻድሻይ መድረኽ ዙር ርዋንድ 2020 ኮሎምብያዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ፡ ጆናታን ረስትሬፖ ናይ ሓምሻይ መድረክ ዓወቱ ደጊሙ። 127.3 ኪሜ ዝሸፈነ ሻድሻይ መድረኽ ካብ ሙሳነዘ ናብ ሙሃንጋ እዩ ተኻይዱ። ተቐዳዳሚ እስራኤል ስታርትኣፕ ስዊዘርላዳዊ ፓትሪክ ሸሊንግ ካልኣይን ተቐዳዳሚ ቲኤስጂ ሳይክሊን ኮሎምብያዊ ካርሎስ ጁልያንን ብተመሳሳሊ ግዜ [3 ሰዓት 9 ደቓይቕን 32 ካልኢትን] ሳልሳይ ኮይኖም ዛዚሞም። ተቐዳዳሚ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ናትናኤል ተስፋጽዮን ብሓፈሻ ኣብቲ ውድድር ብሉጽ ግዜ ብምምዝጋብ ንሳልሳይ መዓልቲ ብጫ ማልያ ዓቂቡ ኣሎ። ካልኣይ ኮይኑ ዝስዕቦ ዘሎ ተቐዳዳሚ ጋንታ ስኮል ኣድረን ሳይክሊን ኣካዳሚ፡ ርዋንዳዊ ሞይስ ሙጊሻ፡ ሎሚ ሻምናይ ብምእታው ንፍልልያቱ ዳርጋ ብፍርቂ ብምጉዳል ናብ 1 ደቒቕን 8 ካልኢትን ኣውሪድዎ ኣሎ። ኣብቲ ሎሚ ዓርቢ ዝተኻየደ ውድድር ብዘይካ ተቐዳዳሚ እስራኤል ስታርትኣፕ ኤርትራዊ ሽወደናዊ ዓወት ዓንደመስቀል [5ይ ዛዚሙ]፡ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ምስ ቀዳሞት ዓሰርተ ሕንጻጽ ክረግጹ ኣይከኣሉን። በዚ ድማ ብደረጃ ጋንታ ቀዳመይቲ ኮይና ክትመርሕ ዝጸንሐት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ናብ ካልኣይ ወሪዳ። ተቐዳዳሚ ጋንታ ኒፖ ደልኮ ኢትዮጵያዊ ክንፈ ሃይለሚካኤል ሻብዓይ ኮይኑ ኣትዩ። ኣብ ናይ ፍጥነት ወይ ቮላታ፡ ኤርትራዊ ዳዊት የማነ ብ21 ነጥቢ ቀዳማይ ኮይኑ ክመርሕ ከሎ፤ ኢትዮጵያዊ ቡሩ ተመስገን ብ10 ነጥቢ ካልኣይ ኮይኑ ይስዕቦ ኣሎ። ናትናኤል ብደረጃ መንእሰያት ተቐዳደምቲ'ውን ቅድሚት ተሰሪዑ ይመርህ ኣሎ። ኣበዚ ናይ ሎሚ ውድድር ኣብ ከባቢ መበል 70 ኪሜ ብዘጋጠመ ምውዳቕ፡ ብዙሓት ተቐዳደምቲ ብምዕጋቶም ነቲ ውጽኢት ጸልይዎ ክኸውን ይኽእል እዩ። ሸሞንተ መድረኻት ዘለዎ ዙር ርዋነዳ 2020 ካብ ዓርቢ 23 ለካቲት ጀሚሩ ዝካየድ ዘሎ ኮይኑ ሰንበት 1 መጋቢት ኣብ ከተማ ኪጋሊ ብዝካየድ ናይ ከተማ ውድድር ክዛዘም እዩ። ዙር ርዋንዳ ናይ 2.1 መዓቀኒ ካብ ዘለዎም ክልተ ውድድራት ኣፍሪቃ ሓደ'ዩ። ወዲ 20 ዓመት ናትናኤል ተዓዋቲ ንመንእሰያት ዝወሃብ ሰማያዊ ማልያ'ውን ኮይኑ ይመርሕ ኣሎ።


ቡሩንዲ፡ ግዳያት ጃምላዊ ህልቂት ዝተቐብሩሉ ጋህሲ ንህዝቢ ተኸፊቱ

ኣብ ቀንዲ ከተማ 'ታ ሃገር ዝኾነት ቡጁምቡራ ዝርከብ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ግዳያት ጃምላዊ ህልቂት ቡሩንዲ ዝተቐብሩሉ ጋህሲ፡ ንህዝቢ ክፉት ኮይኑ። እቶም ግዳያት፡ ድሕሪ ቅትለት ፕረዚደንት ነበር መልኲዮር ዳዳየ ኣብ ዝተፈጥረ ግጭት፡ ዝተቐትሉ'ዮም። እቲ ኣብ 1993 ዝተፈጸመ ቅትለት፡ ናይቲ ንፈለማ ግዜ ብምርጫ ኣብ ስልጣን ዝመጸረ ፕረዚደንት ዳዳየ፡ ኣብ መንጎ እቲ ብዉሑዳን ብሄረ ቱትሱ ዝዕብለል ሰራዊት መንግስትን፡ ዕጡቓት ተቓወምቲ ሁቱን፡ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ኣስዒቡ'ዩ። ኣብቲ ን12 ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት፡ ልዕሊ 300 000 ሽሕ ሰባት ተቐቲሎም። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2019 ዝጀመረ ኲዕታ ናይቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ከተማ ቡጁምቡራ፡ ዝርከብ ጋህሲ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ሰንበት ተፈጺሙ። ትማሊ ሰኑይ ድማ ንህዝቢ ክፉት ኮይኑ'ሎ። ኣብቲ ቦታ ብደም ዝጨቀወ ክዳውንትን ናይ መንነት ካርድታትን ናይቶም ግዳያት ንምርኢት ቀሪቡ'ሎ። ምክትል ኣቦመንበር፡ ኮሚሽን ሓቅን ዕርቅን ቡሩንዲ፡ ኖህ ክለመንት ኒንዚዛ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብቲ ጋህሲ ሬሳ ናይ 250 ሰባት ከም ዝተረኽበ ሓቢሩ። "ገለ በጻሕቲ ንሬሳ ቤተሰቦም ከለልዩ ኪኢሎም፡ ይበኽዩ ነይሮም። ስንባደ ፈጢሩ'ሎ" ክብል፡ እቲ ምክትል ኮሚሽነር ተዛሪቡ። እቲ ነቲ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ህልቂት ብምጽራይ፡ ኣብ መንጎ ሁቱን ቱትስን ዕርቂ ከውርድ ሓላፍነት ዝተዋህቦ ኮሚሽን፡ ሎሚ ጸብጻብ ናይቲ ኣብ ካልኦት ጋህስታት ዝረኸቦ ጭብጥታት ከቕርብ ትጽቢት ይግበረሉ።


ርዋንዳ ኣንጻር መንሽሮ ማህጸን ኣብ ዝግበር ቃልሲ መሪሕ ተራ ትጻወት ኣላ

መንሽሮ ማህጸን፡ ኣብ ዓለም ንደቂ-ኣንስትዮ ካብ ዘጥቅዑ ዓይነታት ናይቲ ሕማም ኣብ ራባዓይ ደረጃ ይስራዕ። ኣብ ኣፍሪቃ ግን፡ ካብ ካልእ ዞባታት ንላዕሊ፡ ኣዝዩ ቀታሊ ምዃኑ ይፍለጥ፡ ዋላ'ኳ ምክልኻሉ ዝከኣል እንተኾነ። ኣብ ርዋንዳ ኣንጻር መንሽሮ ማህጸን ዝካየድ ዘሎ ኣብነታዊ ወፍሪ፡ ካልኦት ሃገራት ናይታ ኣህጉር ክስዕብኦ ጀሚረን ዘለዋ'ዩ። ኣንጀሊን ኡሳናሰ፡ ኣብ ርእሰከተማ ኪጋሊ እትነብር ኮይና፡ ኩነታት ጥዕናኣ ሃንደበት ዝተለወጠሉ መዓልቲ ኣይትርስዓን'ያ። ሕዳር 2017 ነይሩ፡ ኣብ መታንታ ደም ዝራኣየትሉ መዓልቲ። ግን ልሙድ ደም ኣይነበረን። ጓል 67 ኡሳናሰ፡ ወርሓዊ ጽግያት ዝራኣየሉ ዕድመ ሓሊፋቶ'ያ፡ ስለዚ ዋላ ቁሩብ ደም ክትርኢ ትጽቢት ኣይነበራን። "ኣብ ቀረባይ ናብ ዝነበረ ማእከል ጥዕና ምስ ከድኩ፡ እቶም ሓካይም፡ መርመራ መንሽሮ ማህጸን ከካይድ ኣዚዞም።" "እቲ ውጽኢት ድማ፡ እወታዊ ኮይኑ። ኣዝየ ተደናጊረ። ክቕበሎ ኣይከኣልኩን- ዝመዉት'ዩ መሲሉኒ" ትብል። ቀልጢፋ ምልክታት ምርኣያን፡ ኣብ ግዚኡ ሕክምናዊ ክንክን ምርካባን ሂወታ ከም ዘድሓነ'ያ ወይዘሮ ኡሳናሰ ትዛረብ። ኣብዛ ናይ ሎሚ ርዋንዳ እንተ ዝኸውን ግን፡ ብመሰረቱ'ውን በቲ ሕማም ኣይምተጠቕዐትን፡ ሳላ'ቲ ኣብ መላእ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ክትባትን፡ ናይ መንሽሮ መርመራን። ኣብ ኣፍሪቃ፡ መንሽሮ ማህጸን፡ ኣብ ደቂ-ኣንስትዩ ካብ ዝራኣዩ ዓይነታት ናይቲ ሕማም ኣብ ካልኣይ ደረጃ ይስራዕ። ይኹን እምበር፡ እቲ ኣዝዩ ቀታሊ ዝበሃል ዓይነት መንሽሮ ምዃኑ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር። ጠንቂ ናይቲ ኣብ ኩለን ግዳያት ዝረአ መንሽሮ ማህጸን 'ሂማን ፓፒሎማ ቫይረስ' (ኤች-ፒ-ቪ) ዝተባህለ ብስጋዊ ርክብ ዝመሓላለፍ ህዋስ (ቫይረስ) እዩ። ዋላ'ኳ ቁጽሪ ናይተን በቲ ሕማም ዝሞታ ደቂ ኣንስትዩ ዝለዓለ እንተኾነን፡ ኣድማዒ ክትባት እንተ ሃለወን፡ 10 ሃገራት ኣፍሪቃ ጥራይ'የን፡ ስሩዕ ናይ ኤች-ፒ-ቪ ክትባት ዝህባ። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ሰኔጋል ጥራይ'ያ፡ ነቲ ክትባት ትህብ፡ ከም በዓል ናይጀርያ ዝበላ ካልኦት ሃገራት ናይቲ ዞባ ድማ፡ ናይ ፈተነ ፕሮግራማት የካይዳ። እቲ ኩነታት ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝሓሸ'ዩ፡ ምኽንያቱ፡ ክትባት ኤች-ፒ-ቪ ኣብ ኬንያ፡ ዩጋንዳ፡ ታንዛንያ፡ ኢትዮጵያን ርዋንዳን ስለዝወሃብ። ርዋንዳ፡ ለበዳ ኤች-ፒ-ቪ ንምውጋድን፡ ደቂ-ኣንስትዮ ቀልጢፈን ሕክምና መንሽሮ ማህጸን ክረኽባ ንምትብባዕን፡ ኣብ 2011 ሓያል ወፍሪ ኣበጊሳ። ዕላማ ናይቲ ውጥን፡ ኣዋልድ ቀልጢፈን ክኽተባ ንምግባርን፡ መርመራ ማህጸን ምስ ደቂ-ኣንስትዩ ንምፍላጥን እዩ ነይሩ። ኣብታ ፈላሚት ዓመት ናይቲ መደብ፡ ርዋንዳ፡ ካብተን ነቲ ክትባት ክወስዳ ዝኽእላ 10 ዋልድ ነተን 9 ክትበጽሐን ምኽኣላ፡ ብኪኢላታት ከም ኣብነት ዝጥቀስ ዓወት ክኸውን ኪኢሉ። ይኹን እምበር፡ ጉዕዞ ርዋንዳ'ውን ሓጎጽጎጽ ዘይነበሮ ኣይኮነን። ፈለማ ርዋንዳ ነቲ መደብ ከትጅምሮ እንከላ፡ ገለ ወገናት ማሕበረሰብ ዓለም፡ ክቡር ስለዝኾነ፡ ኣይትኽእሎን'ያ ብዝብል፡ ኣቶኩሮኣ ኣብ ኣገልግሎት ጥዕና ህጻናት ክትገብር ይምሕጸኑ ነይሮም። መንግስቲ'ታ ሃገር ግን፡ ምስ ሓደ ዓለምለኻዊ መፍረዪ መድሃኒት ብምሽራኽ፡ ንሰለስተ ዓመት ዝጸንሕ፡ ናጻ ክትባት ክወሃብ ጌሩ። ሓያሎ ዘይነዓቑ ባህላዊ ብድሆታት'ውን ክስገሩ ነይርዎም'ዩ። "መንሽሮ ማህጸን ብጥንቆላ'ዩ ዝመሓላለፍ ኢለን ዝኣምናን፡ ንክሕከማ፡ ኣብ ክንዲ ናብ ሓካይም ናብ ጠንቆልቲ ዝኸዳ ደቂ-ኣንስትዮ ክሳብ ሕጂ ኣለዋ" ትብል ኡሳናሰ። ማህጸነን ከይእለ ዝሰግኣ ደቂ-ኣንስትዩ'ውን ኣይተሳእናን፡ ትብል ንሳ። ክፍለጥ ዝግብኦ ግን፡ መጥባሕቲ ነተን ድሮ መንሽሮ ማህጸን ዘለወን ዝግበር እምበር፡ ንምክልኻሉ ተባሂሉ ዝካየድ ኣይኮነን። "መንሽሮ ማህጸን፡ ካብቶም ኣብ ርዋንዳ ዝራኣዩ ቀንዲ ዓይነታት መንሽሮ'ዮም፡ ዝበዝሓ ደቂ-ኣንስትዩ ድማ፡ ደንጒየን'የን ናብ ሕክምና ዝመጻ" ይብል ዶ/ር ፍራንስዋ ኡዊንክዊንዲ፡ ኣብ ማእከል ባዮሜዲካል ርዋንዳ፡ ዳይረክተር ክፍሊ ምቁጽጻር መንሽሮ። ብምትሕብባር፡ ልምዳውያን መራሕቲ፡  ኣብያተ-ክርስትያን፡ መራሕቲ ዓዲ፡ ሰራሕተኛታት ጥዕና፡ ኣብያተ-ትምህርቲን መራኸቢ ብዙሃንን፡ ነቲ ብዛዕባ'ቲ ክትባት ዘሎ ግጉይ ብሂላት ንምቅላስ መንግስቲ ዓቢ ናይ ጎስጓስ ወፍሪ ኣካዪዱ። እቲ ክትባት፡ ነተን ኣዋልድ ኣብ ቤት ትምህርቲ'ዩ ዝወሃበን፡ ካብኡ ወጻኢ ንዘለዋ ድማ ኣብ ገዝአን ይወሃበን። ሰብመዚ ጥዕና ድማ፡ ብዝኾነ ምኽንያት ዘየቋርጽ ቀረብ ክትባት ከም ዝህሉ ክገብሩ ኪኢሎም። እቲ ካብ ታሕቲ ዝጀመረ መደብ፡ ድሕሪ 8 ዓመት ኣካል ናይቲ ኣብታ ሃገር ዝወሃብ ስሩዕ ክትባታት ኮይኑ ይርከብ። ዋላ'ኳ ነቲ ናይ ርዋንዳ መደብ ብንጹር ዘርኢ ማዕከን ሓበሬታ እንተ ዘየሎ፡ ኣብተን ተመሳሳሊ መደባት ዘተኣታተዋ ሃገራት፡ መጠን ለበዳ ኤች-ፒ-ቪ ኣብ መንእሰያት ቅልጡፍ ምጉዳል ኣርእዩ'ዩ። ኣውስትራልያ፡ ኣብ 2007 ሓፈሻዊ ክትባት ከተካይድ ጀሚራ። መርመራ መንሽሮ ማህጸን ግን ካብ 1991 እያ ጀሚራቶ። ኣብዚ እዋን'ዚ ድማ፡ ካብ 100 000 ሰባት ኣብ 7 ጥራይ እቲ ሕማም ይረአ። ኣብ 2020 ድማ ናብ 6 ጥራይ ክወርድ ትጽቢት ይግበር። ኢትዮጵያ እትርከበን ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ'ውን ኣሰር ርዋንዳ ክኽተላ ጀሚረን ኣለዋ። ኣብ ጥሪ፡ መንግስቲ ኬንያ ምስ ዓለምለኻውያን መወልቲ ብምትህብባር፡ ከትባት ኤች-ፒ-ቪ ኣካል ናይቲ ኣብታ ሃገር ዝወሃብ ስሩዕ ክትባታት ክኸውን ኣዊጁ'ሎ። ኣብ ዓመት፡ 800 000 ደቂ-ዓሰርተ ዓመት ኣዋልድ ንምኽታብ ወጢና'ላ። "ኣብ ኬንያ፡ ትሻዓተ ደቂ-ኣንስትዮ ኣብ መዓልቲ ይሞታ። እዚ [መደብ] ድማ ንናኣሽቱ ኣዋልድ ክትባት ብምሃብን፡ ንዓበይቲ ድማ መርመራ ብምግባርን ነቲ ሕማም ንምክልኻል ዝዓለመ'ዩ" ትብል ማርሊን ተመርማን፡ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝርከብ ኣጋ ክሃን ዩኒቨርሲቲ ፕሮፌሰር ስነ-ማህጸን። ይኹን እምበር፡ ገለ ወገናት ነቲ ክትባት ኣይኣምንዎን'ዮም፡ ዋላ'ኳ ውድብ ጥዕና ዓለም ውሕስነቱን ኣደማዕነቱን ዘረጋገጾ እንተኾነ፡ ዉሱን ጎድናዊ ሳዕቤን ብዘየገድስ። "በቲ ዝስማዕ ፈሪሐ ንጓል ዓሰርተ ዓመት ጓለይ ኣይወሰድኩዋን። ደቅና ክለምሱ'ዮም ወይ ምርጋእ ደም ከጋጥሞም'ዩ ዝብል ወረ ኣሎ። ብዛባ'ቲ ክትባት ዝኾነ ኣስተምህሮ ኣይተዋህበናን" ትብል ቦንጀ ኣትማን፡ ኣብ ወዳባዊት ከተማ ሞምባሳ እትነብር ኣደ። ማሕበር ካቶሊካውያን ሓካይም ኬንያ (KCDA)፡ ዝተባህለ ሃይማኖታዊ ጉጅለ ብወገኑ፡ ንናኣሽቱ ኣዋልድ ክወሃብ የብሉን ብዝብል፡ ህዝቢ ነቲ ክትባት ክሕሰሞ ጸዊዑ'ሎ። ኣብ ክንድኡ፡ ንለበዳ ኤች-ፒ-ቪ ንምክልኻል፡ ስጋዊ ርክብ ምሕራምን፡ ምስ መጻምድኻ ምጽናዕን የድሊ ክብል ይምጉት። ርዋንዳ ግን፡ በቲ ዘመዝገበቶ ዓወት ከይዓገበት፡ መንሽሮ ማህጸን ጠቕሊሉ ክውገድ ጻዕርታታ ኣበሪኻቶ'ላ።


ሩዋንዳ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ብኣግባቡ ንዘይገብሩ ሰባት 10 ዶላር ክትቐጽዕ እያ

ሰበስልጣን ዋና ከተማ ሩዋንዳ ዝኾነት ኪጋሊ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ብኣግባቡ ዘይገብሩ ሰባት 10 ዶላር ክቐጽዑ ምዃኖም ኣፍሊጦም። ኣብ ህዝባዊ ቦታታት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዘይገበሩ ከምኡ’ውን ብኣግባቡ ዘይተጠቐሙ ነበርቲ እታ ከተማ ግዳይ እቲ መቕጻዕቲ ከምዝኾኑ ተሓቢሩ’ሎ። ብዘይካ’ዚ ክሳብ 2 ሜትሮ ኣካላዊ ርሕቐት ዘይሓለዉን ንዝተኣወጀ ሰዓት እቶ እቶ ዘየኽበሩን ዜጋታት’ውን ከምዝቕጽዑ’ዩ ዝተገለጸ። ዝተፈላለዩ በዓላት ኮነ ካልኦት ድግሳት ዘዳለዉ ኣካላት 200 ዶላር ኣብቶም ምድላዋት ዝተረኸቡ ድማ 25 ዶላር ክቕጽዑ እዮም። ኣብታ ሃገር ዛጊድ ልዕሊ 4,200 ሰባት ኮሮናቫይረስ ክተሓዙ ከለዉ 17 ሰባት ከምዝሞቱ ይግለጽ። ርዋንዳ  ኣብ ምክልኻል እቲ ለብዒ ብዝወሰደቶም ዕውታት ስጉምትታት ትነኣድ። ካብ ሃገራት ትሕቲ ሳህራ ኣፍሪቃ’ውን ፈለማይ ሕሙም ኮሮናቫይረስ ምስረኸመት ምሉእ ዕጽዋ ዝኣወጀት ፈላመይቲ ሃገር እያ። ንገደባት ጥሒሶም ዝተረኸቡ ሰባት ከኣ ናብ ሜዳታት ኩዕሶ ወይ ኣብያተ ትምህርቲ ተወሲዶም ምሉእ መዓልቲ ወይ ምሉእ ለይቲ ከሕልፉ ይግበር ነይሩ።


ፖሊስ ኔዘርላንድ ኣብ ጃምላዊ ህልቂት ርዋንዳ ተሳቲፉ ንዝበሎ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ኣእትዩ

ፖሊስ ኔዘርላንድስ፡ ኣብቲ ኣብ 1994 ኣብ ርዋንዳ ዝተኻየደ ጃምላዊ ህልቂት ኢድ ነይርዎ እዩ ንዝበሎ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ኣፍሊጡ። እዚ ወዲ 71 ዓመት ዝኾነ ጥርጡር፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ርዋንዳ ከተማ ኪጋሊ ጸሓፊ ባንክን ወናኒ ቤት መሸጣ መድሃኒት ዝነበረ ኮይኑ፡ ካብ ዓሌት ቱትሲ ክቕተሉ ዘለዎም ብምባል ስእሊ ኣዳልዩ ብዝብል እዩ ተጠርጢሩ ዘሎ። ብዘይካ እዚ ኣብ ጭፍጨፋ ዓሌት ቱትሲ’ውን ተሳቲፉ እዩ ዝብል ክሲ እውን ኣሎ። ኣብቲ ኣብ 1994 ኣብ ርዋንዳ ዘጋጣመ ጃምላዊ ህልቂት ኣብ ውሽጢ 100 መዓልታት ልዕሊ 800,000 ሰባት ከምዝሞቱ እዩ ዝንገር። መንግስቲ ርዋንዳ፡ መንግስቲ ነዜርላንድስ ነቲ ጥርጡር ከተረክቦ ወግዓዊ ሕቶ ኣቕሪቡ ኣሎ። እቲ ጥርጡር ኣብ 2000 ኣብ ኔዘርላንድ ሕቶ ዑቕባ ብምቕራብ ክሳብ ሕጂ ኣብታ ሃገር ክነብር ከምዝጸንሐ እዩ ጸብጻባቱ ዝሕብር። ቅድሚ ሓሙሽተ ኣዋርሕ’ውን ፈሊሲ ካቡጋ ዝተብሃለ ርዋንዳዊ ብዓል ዋኒን፡ ኣብቲ ኣብ 1994 ኣብ ርዋንዳ ዝተኻደ ጃምላዊ ህልቂት ገንዘባዊ ምወላ ትገበር ኔርካ ኢኻ ብዝብል ክሲ ኣብ ፓሪስ ብፖሊስ ፈረንሳ ኣብ ትሕሪ ቀይዲ ምእታዉ ዝዝከር እዩ። ፈሊሲ ካቡጋ ኣብ ወርሒ ግንቦት ኣብ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝቐረበሉ፡ እቲ ክሲ ብምልኡ ‘ሓሶት’ዩ’ ኢሉ ምምላሱ’ውን ይዝከር።


ዓሶ፡ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ንመድሃኒት ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ምምዕባሉ ተገሊጹ

ዓሶ ዘመሓላልፍ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ንመድሃኒት ዓሶ ዝኾነ ኣርተሙሲኒን ናይ ምጽዋር ዓቕሚ የጥሪ ምህላው ኣብ ርዋንዳ ዝተኻደ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። እዚ ርኽበት እዚ ናይ መጀመርታ ምኳኑ ድማ ኣቃልቦ ስሒቡ ይርከብ። እቲ ‘ፓብሊሽ ኢን ኔቸር’ ዝተሰመየ መጽናዕቲ እቲ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ንመድሃኒት ዓሶ ኮይኑ ዘገልግል ዘሎ ኣርተሙሲኒን ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ኣጥርዩ ምህላዉ ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰብ ሞያ ሓቢሮም። እቶም ተመራመርቲ “እዚ ንጥዕና ደቂ ሰባት ኣዝዩ ኣስጋኢ ክስተት’ዩ፤ ብፍላይ ድማ ንኣፍሪቃ” ኢሎም ኣለዉ። እዚ መጽናዕቲ ኣብ ርዋንዳ ካብ ዝርከቡ ሕሙማት ቅምሶ ብምውሳድ ብምትሕብባር ኣብ ርዋንዳ ዝርክብ ማእከል ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማም ዓሶ፡ ውድብ ጥዕና ዓለምን ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ኮሎምብያን ተኻይዱ። ብመሰረት እቲ መጽናዕቲ ካብ 257 ሕሙማት ኣብ 19 ሕሙማት እቶም ታህዋስያን ነቲ መድሃኒት ሕማም ዓሶ ዝኾነ ኣርትምሲኒን ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ኣጥርዮም ተረኺቦም። ፍልቀት ጽግዕተኛ ታህዋስያን እቶም ጽግዕተኛ ታህዋስያን ንመድሓኒት ዓሶ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ምጥራዮም፡ “ጠንቂ ኣብ 1980ታት ብሕማም ዓሶ ናይ ዝሞቱ ሚልዮናት ኣፍሪቃውያን ንሱ ክኸውን ይኽእል’ዩ” ናብ ዝብል ጥርጣረ ኣምሪሕዎም ምህላዉ እቶም ተመራመርቲ ገሊጸም። ክሎሮኵን ዝተበሃለ መድሃኒት ሕማም ዓሶ ምስ ተረኸበ፡ ተመራመርቲ እቲ ሕማም ኣብ ውሽጢ ውሑዳት ዓመታት ጠቅሊሉ ዝጠፍእ መሲልዎም ነይሩ። እንተኾነ ካብ 1950ታት ጀሚሩ እቲ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ንዝተሰርሑ መድሃኒታት ዓሶ ተጻዋርነት ከጥሪ ጸኒሑ’ዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሕማም ዓሶ ኣርተሚሲኒን ከምኡ ድማ ፓይፕራኵን ብዝብሃሉ ክልተ መድሃኒታት እዩ ዝፍወስ ዘሎ። እቲ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ግን ድሕሪ 2008 ንመጀምርታ ግዜ ንኣርተሚሲኒን ናይ ምጽዋር ባህሪ ከም ዘጥረየ ሕጂ ክረጋገጽ ክኢሉ። እዞም ተመራመርቲ እዚ ጽግዕተኛ ታህዋስያን ኣብ ምጽዋር እዚ መድሃኒት ቅልጡፍ ምዕባለ ከየርኢ’ሞ ሕማም ዓሶ ሞት ብዙሓት ሰባት ከየስዕብ ስግኣቶም ይግልጹ ኣለዉ። ኣብ 2018 ካብቶም ብሕማም ዓሶ ካብ ዝሞቱ ልዕሊ 400,000 ሰባት እቶም 90 ሚኢታዊት ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ’ዮም።


ኮሮናቫይረስ፡ ትእዛዝ ዕጽዋ ኮሮናቫይረስ ዝጠሓሰ ርዋንዳዊ ብሓርገጽ ተበሊዑ

ሓደ ርዋንዳዊ፡ ነቲ ብመንግስቲ እታ ሃገር ዝተዋህበ መምርሒ ርእሰ-ውሸባ ጢሒሱ ዓሳ ክገፍፍ ምስ ከደ ብሓርገጽ ከምዝተበልዐ ከንቲባ ከተማ ካሞኚ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ከንቲባ ከምዝገለጾ፡ እቲ ግዳይ ትማሊ ሮቡዕ'ዩ ኣብ ፈለግ ናይባሮንጎ እቲ ሓደጋ ኣጋጢምዎ። "እቲ ሰብኣይ ነቲ ካብ ገዛኹም ኣይትውጽኡ ዝብል ትእዛዝ ጥሒሱ። ካብቶም ውሑዳት ንኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ዘይተሓባበሩ እዩ" ክበል እቲ ከንቲባ ገሊጹ። ሰብመዚ ርዋንዳ፡ ካብ ሰንበት ጀሚሩ ንዝርጋሐ ኮቪድ-19 ንምግታእ ን19 መዓልቲ ዝጸንሕ ኩሉ ሰብ ካብ ገዝኡ ከይወጽእ ትእዛዝ ኣመሓላሊፎም ኣለዉ። ኣብታ ሃገር ክሳብ ሕጂ፡ 40 ሰባት በቲ ሕማም ተለኺፎም ከምዘለዉ ተፈሊጡ። እቲ መንግስቲ፡ ኣብዚ ጽንኩር ግዜ ነቶም ድኻታት ከምዝሕግዞም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ዕጽዋ፡ ነቶም ትሑት መነባብሮን ኣታውን ዘለዎም ሰባት ብጽኑዕ ጎዲእዎም ከምዘሎ ይግለጽ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ዝሓለፈ ሰኑይ ክልተ ሰባት ብዛዕባ እቲ መንግስቲ ዘሕለፎ ውሰነ ምስ ፖሊስ እታ ሃገር ኣብ ዝገበርዎ ቈየቛ ብጥት ከምዝተሃርሙ ተገሊጹ። ፖሊስ ግን ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ኣመልኪቱ ዝሃቦ መግለጺ የለን።


ዓለማዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ንተኸሳሲ ኲናት ኮንጎ ን30 ዓመት ክእሰር ፈሪዱ

ዓለማዊ ቤት ፍረዲ ገበነኛታት ንሓደ መራሒ ዕጡቕ ጉጅለ ደሞክራስያዊ ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝነበረ ውልቀሰብ፡ ብገበን ኲናትን ኣንጻር ሰብኣውነትን ገበነኛ ኮይኑ ስለዝረኸቦ ን30 ዓመት ማእሰርቲ ፈሪዱዎ። በሽም 'ተርሚነተር' ዝፍለጥ ነበር መራሒ እቶም ተቓወምቲ ቦስኮ ንታጋንዳ፡ ጾታዊ ዓመጽ፡ ቅትለት፣ ጾታዊ ጊላነትን፡ ህጻናት ንውትህድርና ምምልማልን ሓዊሱ ብ18 ክሲታት ቀሪቡሉ። እሙናት ወታሃደራት ንታጋንዳ፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ጨፍጫፍ ከምዘካየዱ ዳያኑ ዓለማዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ ኣረጋጊጾም እዮም። እቲ ብይን፡ እቲ ቤት ፍርዲ ክሳብ ሐዚ ካብ ዝሃቦም ፍርዲታት እቲ ዝነውሐ እዩ። ኣብቲ መጋባእያ ብወተሃደራት ንታጋንዳ ዝተፈጸሙ ገበናት ብዝርዝር ቀሪቦም። ሓደ ካብቶም ዘስካሕክሑ ገበናት ድማ፡ ዛንታ ሓንቲ ጾታዊ ዓመጽ ዝተፈጸማ፡ ንብዙሕ ዓመታት ተደጋጋሚ መጥባሕቲ ዝካየደትን ብዝሓደራ ፍርሒ ናብ ቤት ትምህርቲ ክትከይድ ዘይረከኣለትን ጓል 13 ዓመት ህጻን ቀሪቡ። ንታጋንዳ ብጾታዊ ጊላነት ዝተፈረዶ ፈላማይ ሰብ እንትኾን፡ እቲ ቤት ፍርዲ ኣብ 2002 ካብ ዝኽፈት ንማእሰርቲ ካብ ዝፈረዶም እዚ ራባዓይ'ዩ። እቲ ወዲ 46 ዓመት ገበነኛ፡ ኣብ ሩዋንዳ ዝተወለደ ኮይኑ ኣብ ሩዋንዳን ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን ኣብ ዝተኻየዱ ሓያሎ ጎንጺታት ተሳቲፉ እዩ። ንሱ  ኣብ 2013 ኣብ ሩዋንረዳ ንዝርከብ ኤምባሲ ኣመሪካ እዩ ኢዱ ሂቡ። ንታጋንዳ ኣብ ጉጅለ ዓመጽቲ ኤም23 ዝነበሮ ስልጣን መሪሕነት ምስ ሰኣነ፡ ክበጽሖ ካብ ዝኽእል ሓደጋ ንምትራፍ ኢዱ ከምዝሃበ ይንገር። ነቲ ዝተውሃቦ ብይን ይግባይ ሓቲቱ ከምዘሎ 'ውን ተገሊጹ።


ስደተኛታት፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 117 ሰባት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ኣትዮም

ኣብ ሊብያ ካብ ዘለዉ ስደተኛታት፡  እቶም ሳልሳይ ገጽ ናብ ሎሚ ሰኑይ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ናብ ርዋንዳ ኣትዮም። እዞም ሎሚ ወጋሕታ ናብ ርዋንዳ ዝኣተዉ ቁጽሮም 117 ምዃኑ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓቢሩ። እዞም 117 ስደተኛታት ምስቶም ኣብ ወርሒ መስከረምን ጥቅምትን ካብ መዳጎኒ ስደተኛታት ሊብያ ናብ ርዋንዳ ዝኣተዉ 189 ስደተኛታት ንምጥርናፍ ካብ ከተማ ኪጋሊ ንሸነኽ ምብራቕ ናብ ዝርከብ ጎሾራ ዝብሃል ቦታ ኣትዮም ኣለዉ። መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ ወርሒ መስከረም ካብቶም ኣብ ሊብያ ኣብ መዳጎኒ መዓስከራት ዝርከቡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት፡ 500 ኣብ ሃገሩ ክቕበል ከምዝተሰማመዐ ዝዝከር እዩ። ካብዞም ሎሚ ንጉሆ ናብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ኪጋሊ ዝኣተዉ ስደተኛታት እቶም ዝበዝሑ ኤርትራውያንን ሶማልያውያንን ምዃኖም ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓቢሩ ኣሎ። ኣውሮጳዊ ሕብረት ብወገኑ ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ኣውሮጳ ንኸይኣትዉ ንሃገረ ኒጀር ካብዞም ኣብ ሊብያ ዝርከቡ ልዕሊ 4000 ስደተኛታት ንገሊኦም ክትቅበል ሚልዮናት ዶላራት ከምዝኸፈላ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ሰብ መዚ ርዋንዳ ግን ምስ ኣውሮጳዊ ሕብረት ዝኣተዉዋ ስምምዕን ነዞም ስደተኛታት ንምቕባል ዝተለገሰሎም ፋይናንሳያዊ ሓገዝ ከምዘየለ እዮም ዝሕብሩ።


ዙር ርዋንዳ 2020፡ ቢንያም ግርማይ ቢጫ ማልያ ተረኪቡ

ሎሚ ኣብ ዝተካየደ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2020 ካልኣይ ኮይኑ ዝኣተወ ቢንያም ግርማይ ብውህሉል ነጥቢ ቀዳማይ ብምዃን ብጫ ማልያ ተረኪቡ። ካብ ሁየ ናብ ሩሲዚ ኣብ ዝተኻየደ 142 ኪሜ ዝሸፈነ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ፡ ኮሎምብያዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ ጆናታን ሬስትሬፖ ተዓዊቱ። ኤርትራዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ ኒፖ ደልኮ ቢንያም ግርማይ ሓንቲ ካልኢት ድሒሩ ካልኣይ፤ ተቐዳዳማይ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ሄኖክ ሙሉብርሃን ሳልሳይ ኮይኖም ዛዚሞም። በዚ ድማ ቢንያም ግርማይ ብውሕሉል ነጥቢ ብጫ ማልያ ካብ የቭጌኒ ፌደሮቭ ተረኪቡ ኣሎ። ብዘይካ'ዚ ወዲ 19 ዓመት ቢንያም ግርማይ ንብሉጽ መንእሰይ ዝወሃብ ማልያ'ውን ከወስድ ከሎ፤ ሄኖክ ሙሉብርሃንን ናትናኤል ተስፋጽዮንን ካልኣይን ሳልሳይን ኮይኖም ይስዕብዎ ኣለው። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር፡ ተቐዳዳሚ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ናትናኤል ተስፋጽዮን ራብዓይ፡ ኤርትራዊ ሽወደናዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ እስራኤል ስታርትኣፕ ዓወት ዓንደመስቀል ታሽዓይ፡ ዳዊት የማነ [ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ] ዓስራይ፡ ብምእታዎም ምስ ቀዳሞት ዓሰርተ ተሰሪዖም። ኣብ ናይ ትማሊ ሰኑይ ውድድር ካልኣይ መድረኽ ዝተዓወተ ኢትዮጵያዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ ኒፖ ድልኮ ክንፈ ሃይለሚካኤል 52 ካልኢት ድሒሩ መበል 12 ኮይኑ ዛዚሙ። ተዓዋቲ ሳልሳይ መድረኽ ጆናታን ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ውድድር ካልኣይ ኮይኑ እዩ ዛዚሙ ነይሩ። በዚ መሰረት ብሓፈሻዊ ነጥቢ ሄኖክ ሙሉብርሃን [ካልኣይ] ናትናኤል ተስፋጽዮን [ራብዓይ] ኤርትራዊ ሽወደናዊ ዓወት ዓንደመስቀል ሻብዓይ፡ ዳዊት የማነ [ዓስራይ] ደረጃ ብምሓዞም፤ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ሰለስተ ተቐዳዳምቲ ኣብ ብሉጻት ዓሰርተ ክተእትው ክኢላ ኣላ። ብደረጃ ጋንታ ኤርትራ ብ28 ሰዓት 50 ደቓይቕን 18 ካልኢትን ቀዳመይቲ፡ ኒፖ ደልኮ ፕሮቪንስ 18 ካልኢት ድሒራ ካልኣይቲ፡ ኣንድሮኒ ጅዮካቶሊ ድማ 34 ካልኢት ድሒራ ሳልሰይቲ ክኾና እንከለዋ፤ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ታሽዓይ ተርታ ሒዛ ኣላ። ኤርትራዊ ተቐዳዳሚ ጋንታ ቲኤስጂ ሳይከሊን መትከል ኢዮብ ብሰንኪ ሰዓል ኣብ ናይ ሎሚ ውድድር ክሳተፍ ከም ዘይከኣለ ኣብ ትዊተር ሓቢሩ።


ሩዋንዳ፡ ዕጸ-ፋርስ ምፍራይን ምልኣኽን ክትጅምር እያ

ሩዋንዳ፡ ንኣገልግሎት ሕክምና ዝውዕል ዕጸ-ፋርስ (ካናቢስ) ክተፍርን ናብ ወጻኢ ክትልእኽን ከም ዝፈቐደት ሰብ መዚ ገሊጾም። እዚ ድማ፡ ኣታዊኣ ክብ ንምባል ዝዓለመ ከም ዝኾነ ተገሊጹ’ሎ። እታ ሃገር፡ ብሰኑይ ኣኼባ ካቢኔ ዘካየደት ኮይና “መምርሒ ኣብ ምፍራይ፡ ምድላውን ምልኣኽን ልዑል ዋጋ ዘለዎም መድሓኒታዊ ዕጻት ኣብ ሩዋንዳ” ዝብል ሰነድ ጸዲቑ ኣሎ። ሚኒስተር ጥዕና ናይ’ታ ሃገር፡ ዳኒኤል ኒጃሚጄ፡ ብሰሉስ ኣብ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ቀሪቡ ክዛረብ እንተሎ፡ ካብቶም ኣብ ሩዋንዳ ክፈርዩ ምዃኖም ዝተገለጸ መድሓኒታዊ ዕጻት፡ ዕጸ ፋርስ (ካናቢስ) ሓደ ምዃኑ ገሊጹ። ሩዋንዳ “ናብ ማእከል መጽናዕትታትን፡ ፋብሪካ ኣፋውስን፡ ጥረ ኣቑሑ ብምቕራብ፡ ገንዘብ ክትረክብ” ድልየት ከም ዘለዋ ድማ ተዛሪቡ። ኣብ ሩዋንዳ፡ ብፍሉይ ፍቓድ ዝተውሃቦም ኣፍረይቲ እዮም ኣብ'ቲ ናይ ዕጸ-ፋርስ ንግዲ ክሳተፉ። ኣብ ውሽጢ ሃገር ግን፡ ዕጸ-ፋርስ ምጥቃም ክልኩል ኮይኑ ከምዝቕጽል እዩ ተገሊጹ። ፍቓድ ዘይብልካ ‘ካናቢስ’ ምፍራይን ምሻጥን ከቢድ መቕጻዕቲ ዘስዕብ ኮይኑ፡ ክሳብ ማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ክበጽሕ ይኽእል። ዕጸ-ፋርስ ምጥቃም ድማ፡ እንተበዝሐ ክሳብ ክልተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ የቕጽዕ። ኣብ’ቲ ዝሓለፈ ዓመት፡ ባንኪ ባርክሌይስ ኣብ ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ጠቕላላ ዋጋ ዓለማዊ ንግዲ ዕጸ-ፋርስ፡ ክሳብ 150 ቢልዮን ዶላር ይበጽሕ።


ስደተኛታት ብሊብያ ኣቢሎም ናብ ኣውሮጳ ካብ ምኻድ ክቑጠቡ ኖርወጃዊ ሚኒስተር ተማሕጺኑ

ሚኒስተር ጉዳይ ስደተኛታት ኖርወይ ጆራን ካልሚር ስደተኛታት ኣብ ሃገራት ኣውሮጳ ዑቕባ ንምርካብ ብሊብያ ኣቢሎም ካብ ምስጋር ክቑጠቡ ተማሕጺኑ። ንሱ ትማሊ ናብ መዓስከራት እቶም ካብ ሊብያ ናብ ሩዋንዳ ዝተሰጋገሩ ስደተኛታት ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ፡ ሃገሩ 600 ስደተኛታት ክትቅበል ምዃናን ካብኣቶም እቶም ኣብ ሊብያ ኣብ ሓደጋ ዝርከቡን ናብ ሩዋንዳ ዝተሰጋገሩን ከም ዝርከብዎም ኣረጋጊጹ። ሚኒስተር ጉዳይ ስደተኛታት ኖርወይ ጆራን ካልሚር፡ ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ዝተሰጋገሩ ስደተኛታት፡ መሰትኦም (መሓዝቶም) ኣብ ሃገራት ኣውሮጳ መንበሪ ንምርካብ ብሊቢያ ንከይጓዓዙ ክምሕፀንዎም ፀዊዑ። እቲ ትማሊ ኣብ ምብራቓዊ ሩዋንዳ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት ምብፃሕ ዘካየደ ሚኒስተር ጆራን፡ ኖርወይ ካብቶም ኣብ ማእኸል ስደተኛታት ሊቢያ ኣብ ዘፀገም  ጥሒሎም ዝርከቡ ስደተኛታትን ናብ ሩዋንዳ ካብ ዝገዓዙን፡ ብሓፈሻ 600 ስደተኛታት ከምትወስድ ገሊፁ። ሩዋንዳ ካብ ሊብያ 500 ስደተኛታት ክትቅበልን፡ ነቶም ኣብኡ ክነብሩ ዝደልዩ ድማ መንበሪ ፍቓድ ክትህብን ተሰማሚዓ። እቶም 299  ስደተኛታት ዋላ እኳ ናብታ ሃገር እንተኣተዉ፡ ዋላ ሓደ ስደተኛ ግና ኣብታ ሃገር ክነብር ኣይተርኣየን። መብዛሕትኦም ስደተኛታት ካብ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያን  ሶማልያን ዝመፅኡ እዮም። ሓደ ወዲ 19 ዓመት ኤርትራዊ፡ "ኣብ ሩዋንዳ ክፀንሕ ኣይደልን፡ ህይወተይ ከውሕሰላን ዝተሳቐየ ሓንጎሎይ ከሕውየላን ዝኽእል ሃገር እየ ዝደልይ" ኢሉ ኣብ ሩዋንዳ ንዝርከብ ሪፖርተርና። ቅድም ክብል ሰብ-መዚ እታ ሃገር፡ ሩዋንዳ ነዞም ስደተኛታት ብሓልዮት ከምዝተቐበለቶም፡ ገሊፆም ነይሮም። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ስደተኛታት ናብ ሃገራት ኣውሮጳን ካናዳን ከምዝግዕዙ ዜና ምስ ሰምዑ ኣመና ተሓጉሶም። ካብ  ኖርወይ ብተወሳኺ፡ሃገራት ካናዳ 800፣ ፈረንሳይ 200፣ ስዊድን 150 ስደተኛታት  ክወስዳ  ተሰማሚዐን። ስዊድን  ንክትወስደም ካእ ሞንጎ ዝተሰማምዐት እቶም ሸውዓተ ዝገዓዙ እንትኾና፡ ካልኦት 30 ድማ ንጉዕዞ ኣብ ምድላው ይርከቡ። ጆራን ካልሚር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኖርወይ ናይ ቁጠባ ስደተኛታት እንተይኮነስ ነቶም ሓቀኛ ስደተኛታት እያ ክትወስድ፤ ስለዝኾነ ድማ ምፅራይ ክትገብር እያ ኢሉ።


ሕቡራት ሃገራት፡ ንወሳኒት ከተማ ማእከላይ ሪፓብሊክ ኣፍሪቃ ደጊሙ ተቖጻጺሩ

ኣብ ማእከላይ ሪፓብሊክ ኣፍሪቃ ወፊሩ ዝርከብ ሰራዊት ዓቃቢ ሰላም ሕቡራት ሃገራት ብሰሉስ ንወሳኒት ከተማ ባምባሪ ደጊሙ ከም ዝተቖጻጸረ ገሊጹ። ዓቃቢ ሰላም ሕቡራት ሃገራትን ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገርን ነቶም ዕጡቓት ናብቲ ጫካታት ከም ዝደፍእዎም ሓደ ኣፈኛ ተዛሪቡ። ካብቲ ውግእ ዝሃደሙ ሲቪል ክምለሱ ጀሚሮም ምህላዎም'ውን ገሊጹ። ማእከላይ ሪፓብሊክ ኣፍሪቃ ንሰንበት ምርጫ ክተካይድ ኣብ ምድላው እያ ዘላ። ፕረዚደንት ነበር ፍራንስዋ ቦዚዝ ዕልዋ መንግስቲ ንምግባር ምስቶም ዕጡቓት ስምምዕ ከም ዝፈጸመ መንግስቲ ይኸስስ። እቲ ፕረዚደንተ ነበር ግና ነቲ ክሲ ይነጽጎ። እቶም ዕጡቓት ናብ ርእሰ ከተማ ባንጉይ ክደፍኡ ምስ ፈተኑ፡ ሩስያን ርዋንዳን ነቲ መንግስቲ ንምሕጋዝ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ወተሃደራት ሰዲደን ኣለዋ። ሩስያ፡ 300 ተወሰኽቲ ወተሃደራት ልኢኻ ሩስያ፡ ኣብ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ ተፈጢሩ ዘሎ ጸጥታዊ ቅልውላው ንምውሓስ ተወሰኽቲ 300 ወተሃደራት ከምዝለኣኸት ኣፍሊጣ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ፡ መንግስቲ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ዝመጽእ ሰንበት ፕረዚደንታዊ ምርጫ ከካይድ ኣብ ዝሸባሸበሉ እዋን፡ ብተቓወምቲ ሓልታት ኣብ ስግኣት ስለዝኣተወ ሓገዝና ሓቲቱ ክብል ተዛሪቡ። እቶም ተቓወምቲ ሓልታት ንርእሰከተማ እታ ሃገር ንምቁጽጻር ይግስግሱ ከምዝነበሩን፡ ኣብዚ እዋን ግን ዓቐብቲ ሰላም ሰራዊት ሕቡራት ሃገራት ጠጠው ኣቢሎሞ ከምዘለው ተገሊጹ። መንግስቲ ሩስያ፡ ኣብ ግጭት ማእላይ ኣፍሪቃ ኢድ ከምዘይብሉን፡ እቶም ዝለኣኾም ወተሃደራዊ ኣማኸርቲ ከምዝኾኑን'ዩ ዝገልጽ። መንግስቲ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ ግን፡ ሩስያ፡ ኣማኢት ወተሃደራትን ኣጽዋራትን ልኢኻ ከምዘላ ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣነጺሩ። ኣብ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ሩስያውያን ተኾናተርቲ ኣብ ጸጥታን ጸጋታት መንግስትን ኣብ ምሕላው ተዋፊሮም ከምዘለው ይግለጽ። መንግስቲ ሩዋንዳ'ውን ተወሳኽቲ ዓቐብቲ ሰላም ሰራዊት ናብታ ሃገር ከምዝለኣኸ ኣፍሊጡ'ሎ። ኣብ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ብውሑዱ 750 ሰራዊት ሩዋንዳ ኣብ ትሕቲ ጽላል ዓቓብ ሰላም ሰራዊት ሕቡራት ሃገራት ኮይኖም ይሰርሑ ከምዝነበሩ ይግለጽ። ፕረዚደንት ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ፎስቲን ተውዶረ፡ ሰራዊት ዓቓብ ሰላም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ተዋፊሮም ከምዘለው ብምግላጽ፡ እቲ ኣብ ሰንበት ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ብዘይፍርሒ ከምዝካየድ ኣፍሊጡ። ቦዚዝ ዝርከብዎም ተቓወምቲ ሰልፍታት ግን፡ እቲ ምርጫ ናብ ካልእ እዋን ክሰጋገር ጠሊቦም ኣለው። ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ከም ኣልማዝን ዩራንየምን ዝኣመሰሉ ክቡራት ማዕድናት ዝበልጸገት ሃገር እንተኾነት’ኳ፡ ካብተን ኣዝየን ድኻታትን ዘይተረጋገኣን ሃገራት ዓለም ሓንቲ እያ። ወድብ ሕቡራት መንግስታት ከምዝብሎ፡ ፍርቂ ናይቲ ሕብረተሰብ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽበ እዩ። ሓሙሽተ ሲሶ ህዝቢ እታ ሃገር ድማ ካብ መንበሪኡ ተመዛቢሉ ይርከብ። ወዲ 74 ዓመት ቦዚዝ፡ ንሽደሽተ ዓመታት ኣብ ቤኒን፣ ካሜሮንን ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን ክነብር ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ 2019 እዩ ናብ ሃገሩ ተመሊሱ። ኣብቲ 27 ታሕሳስ ዝካየድ ምርጫ፡ ክወዳደር ምዃኑ ድማ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ኣፍሊጡ። ቦዚዝ፡ ሰፊሕ ማሕበረሰባውን ወተሃደራውን ድጋፍ ከምዘለዎ እዩ ዝእመን።  እንተኾነ፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት እገዳ ዝተነብሮ ኮይኑ፡ ብገበን -ኣንጻር ሰብኣዊነትን ምጽናት ዓሌትን ዝድለ እዩ። ቅዋመዊ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ድማ ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ከይሳተፍ ኣጊድዎ።


ግዳያት ጨፍጫፍ ሩዋንዳ፡ 'ኣቦይ፡ እቲ ዓማጺ'

ወዲ 24 ዓመት ሩዋንዳዊ፡ ኣብ እዋን ጀምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ ኣዲኡ ተዓሚጻ ከመይ ከም ዝወለደቶ ንቢቢሲ ኣካፊሉዎ ኣሎ። ክልቲኦም፡ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ብምኻኖም ክበጽሖም ካብ ዝኽእል ማሕበራዊ 'ሕፍረት' ንምክልኻል ሽሞም ተቐይሩ'ዩ። ጂን-ፔሪ፡ ተምሃራይ ቀዳማይ ብርኪ እናሃለወ ዝቐረበሉ ዝምላእ ቅጥዒ'ዩ፡ ወላዲ ኣቡኡ መን ምኻኑ ንክፈልጥ ኣበጊሱዎ። "ኣይፈልጦን፤ ሽሙ'ውን መን ምዃኑ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ኣብ ገዛኻ፡ ኣቦ ዘይምህላው ሓድሽ ኣይኮነን። ብዘይ ወላዲ ዝተረፉ ብዙሓት ህጻናት ኣለው። ኣብ ርዋንዳ ኣብ 1994 ኣብ ዝነበረ ጃምላዊ ጭፍጫፍ ልዕሊ 800 ሽሕ ሰባት ተቐቲሎም'ዮም። ነበርቲ እቲ ዝነብርሉ ከባቢ ኣቡኡ መን ምዃኑ ክሓምዩ ሰሚዑ'ዩ፤ ግን ድማ ነቲ ሓቂ ንምፍላጥ ዓመታት ክወስደሉ'ዩ። ኣዲኡ ካሪን ከም እትብሎ "ብሓደ ግዜ እትወስዶ ቀሊል ነገር ኣይኮነን፡ ብዙሕ ነገር ሰሚዑ'ዩ። ከም ዝተዓመጽኩ ኩሉ ማሕበረሰብ ይፈልጥ'ዩ፡ ዋላ ሓደ ነገር ግን ክገብር ኣይክኣልኩን"። ካሪን፡ "ወደይ ኣቡኡ መን ምዃኑ ብተደጋጋሚ ይሓተኒ ነይሩ። ግን ካብ ሞንጎ እቶም 100 ዝዓመጹኒ ሰብኡት ሓደ ክከውን ስለ ዝክእል፡ እገለ'ዩ ኢለ ክነግሮ ኣይኽኣልኩን" ትብል። 'ከምልጥ ኣይክኣልኩን' ኣብ እዋን 100 መዓልታት ጅምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ፡ ብምኽንያት ጾታዊ ዓመጽ ቑጽሪ ዝተወለዱ ህጻናት ብወግዒ ኣይፍለጡን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ጎንጺ ስዒቦም ዝመጽኡ ጾታዊ ጥቕዓታት ንከብቅዑ ጻዕሪ ገይሩ'ዩ፤ ዝሓለፈ ዓመት ጾታዊ ዓመጽ ካብ ሶርያ ክሳብ ኮሎምቢያ፣ ካብ ዲሞክራሲያዊት ኮንጎ ክሳብ ሚያንማር መገዲ ውግእን ኲናትን ኮይኑ'ዩ። ውጻእ እዚ መዓት ዝኾኑ ሰባት፡ #EndRapeinWar ዝብል ናይ ጎስጓስ መገዲ ገይሮም፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ታሪኾም የውጽኡ ኣለው። እዚ እቲ ውድብ'ውን ትኹረት ክገብረሉ ዝዓለመ'ዩ። ኮይኑ ግን፡ ድሕሪ ርብዒ ዘመን'ውን እንተኾነ፡ ብዛዕባ ፍጻሜታት ምዝራብ ቀሊል ኣይክኸውንን። ታሪኽ ካሪን ምስማዕ፡ ስለ ምንታይ ወዳ እቲ ሓቂ ንምስማዕ ክሳብ ልቢ ዝገዝእን ዝዓብን ተጸብያ ግሁድ'ዩ። ጾታዊ ዓመጽ ክበጽሓ እንከሎ፡ ኣብናቱ ዕድመ ነይራ። ንሳ፡ ብጎረቤት ዓሌት ቱቲስ ዝኾኑ ሁቱ፣ ሚሊሻን ወተሃደራትን ተደጋጋሚ ጾታዊ ዓመጽ ካብ ሞንጎ ዝበጽሐን ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ'ያ። እቲ ጀምላዊ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ  ምስተጀመረ ኣብ ገጻ ብዝበጽሓ ማህረምቲ እናደመየት ሓሊፋቶ፤ ክሳብ ሕጂ ድማ ምብላዕ ኮነ ምዝራብ ኣይትኽእልን። ዘጥቅዑዋ ዝነበሩ ሰባት፡ ሬሳ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ናይ ዝተቐተሉ ሰብኡት፣ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ኣምጺኦም ናብ ዝድርብዩሉ ዝነበረ ቦታ ኣምጺኦምዋ ነይሮም፤ ንሳ ግን፡ ኣብ ክሊ እቲ ዝበጽሓ ጉድኣትን ዘሕደረላ በሰላን ኮይና ክትመውት ኣይደለየትን። ዋላ'ውን፡ እቶም ዝዕምጹዋ ዝነበሩ ወተሃደራት፡ ድላዮም ምስ ፈጸሙ ድሕሪ ሰዓታት ብበትርን ካልእን መሊሶም እናሃረሙ ክትሓስቦ'ውን ዝኸብድ ጉድኣት እንተበጽሑላ፡ ካሮሊ ግን ክትመውት ኣይከኣለትን ። ጸኒሑ ግን፡ ካልኦት ጉጅለ እንተጥቅዑዋ፣ መላእ ሰብነታ ብማህረምቲ እንተሳቕዩዎ፡ ድሕሪ ሕጅስ ምንባር'ውን ኣየድልየንን ኢላ። "ኣብ ቀረባ ሞት ተመንየ፤ ብዙሕ ግዜ ክመውት ደልየ"። መክርኣ ዘእክል ኣይመስልን። ህይወታ ንምድሓን ዝጓየይ ዝነበረ ብሚሊሻ ሁቱ ዝመሓደር ሆስፒታል ነበረ። "ከምልጥ ኣይክእልን። ኩሉ ነገር ኣእኺሉ ስለ ዝነበረ ክኸይድ ኣይክእል" ኢላ። "ምሳይ ጾታዊ ርክብ ክፍጽም ዝደለ ኩሉ፡ ድላዩ ክገብር ይኽእል። ክሸኑ እንተደልየም'ውን ኣብ ዝባነይ መጺኦም ክገብሩዎ ይኽእሉ"። እቲ ሆስፒታል፡ ብግንባር ሓርበኛታት ሩዋንዳ ሓራ ምስ ወጽአ'ያ ካሪን እቲ ዘድልያ ሕክምናዊ ረድኤት ዝረኸበት። ደኺማ፣ ተሰይራ፣ እናደመየት ግን ድማ ብህይወታ ናብ ከባቢኣ ክትምለስ ድማ ፍቓድ ረኺባ። እቶም ሓካይም ድቂ ከም ዝቛጸረት ምስ ፈለጡ ግን፡ ሰንቢዶም። "እንታይ ክገብር ከም ዝኽእል ይሓትት ነይረ፤ እንታይ ክፍጠር ከም ዝኽእል ክሓስቦ ኣይክኣልኩን"። "እቲ ቖልዓ ምስተወለደ፡ ክርድኣኒ ኣይክኣለን። እቲ ህጻን ካባይ'ዩ ወጺኡ ኢሉ ክኣምን ኣይክኣልኩን። ብዛዕባ እቲ ዝተፈጠረ ነገራት'የ ዝሓስብ ነይረ። ምስ ወለድኹ፡ ፍቕሪ ዘይብለይ እቲ ቖልዓ ክነብር ፈቒደሉ'የ"። 'ተነጽሎ ቆልዑ' እዚ ታሪኽ፤ ወይ ሽራፍ እዚ ታሪኽ፡ ኣብ ሩዋንዳ ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ሚኢቲ ግዜ ተዘሪቡ'ዩ። "ጾታዊ ዓመጽ ኣጸያፊ'ዩ። ዝበዝሐ ግዜ በዚ ተግባር ዝሓፍር እቲ ሰብኣይ ዘይኮነ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ'ያ" ይብል ሓላፊ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ንዝኾና ኣደታትን ደቀንን ስነ ልቦናውን ትምህርታውን ሓገዝ ናይ ዝህብ ፕሮግራም ሩዋንዳ ዝኾነ ሳም ሙንደሬሬ። እተን ግዳያት እቲ ማሕበረሰብ ስለ ዘግልለን፡ ኣዴታት ደቀን የርሕቕኦም። ንገሊአን ድማ፡ ዝመስረትኦ ሓዳር የፍርሰለን። በዚ ምኽንያት ዘኽእለን ዝረኸባ ደቂ ኣንስትዮ፡ ምስጢረን ሓቢአን ይነብራ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ከም ጂን-ፒሬ ዝበሉ፡ ክመልኡዎ ዝግባእ ቅጥዒ እንትመጽኦም ይደናገሩ። "ሕጂ ኣዴታት ደቀን ድሕሪ'ቲ ጀምላዊ ጨፍጫፍ ከመይ ከም ዝተወለዱ ክዛረባ ኣለወን። ብቐሊሉ፤ ኣቦኻ ኣብቲ እዋን ተቐቲሉ ምባል'ዩ። ቆልዑ እንትዓብዩ ግን ብዙሕ ሕቶ'ዮም ዝሓቱ። እታ አደ ድማ እቲ ሓቂ ክትዛረብ ትግደድ" ኢሉ ሳም። ንዝሓለፉ ዓመታት፡ ፋውንዴሽን ሩዋንዳ፡ ኣዴታት ዝሓለፍኦ ታሪኽ ዝዛረባሉ መገዲ ክምህር መጺኡ፤ ኮይኑ ግን በሰላ'ውን ከሕድር ከም ዝኽእል ሳም ኣይሓብአን። "ጉድኣቱ ኣብ ነዊሕ እዋን ዝመጽእ ክኸውን ይኸእል። ካብ ውሉድ ወለዶ'ውን ክሓልፍ ይኽእል" እዩ ዝብል፡ ሓንቲ ንእስቲ ካብ ሓድሽ በዓልቤታ ሓቢኣቶ ንእትነብር ሕሉፍ ታሪኻ እናሓሰበ። ንሳ፡ ሰብኣየይ ጉደይ እንተፈሊጡ ሓዳረይ ክፈርስ'ዩ ኢላ እያ ትሓስብ። ካብዚ ብምብጋስ፤ ሓንቲ ኣደ ጓላ ብዘርኣየቶ ዘይግቡእ ባህሪ ስለ ዝቐጽዐታ "እቲ ዝተወለደትሉ ኩነታት ዝፈጠሮ'ዩ" ኢላ ኣሚና'ያ። ከም ካሪን ዝበላ ብዙሓት ኣደታት ድማ፡ ዝሓለፈ ኩሉ ክሳብ ሕጂ ስለ ዝዝክርኦ ምስ ደቀን እዚ'ዩ ኢለን ክገልጽኦ ዝኽእላ ስምዒትን ቅርበትን የብለንን። ኣብ መወዳእታ ግን፡ ካሪን ጂን-ፔሪ ከመይ ከም ዝጠነሰቶ ወዲ 19 ወይ 20 ዓመት ምስ ኮነ ነጊራቶ'ያ። ተቐቢሉዎ። ክሳብ ሕጂ ግን፡ ኣቦ ክህልወሉ ናይ ዝግብኦ ሃጓፍ ኣብ ህይቱ ኣሎ። እቲ ዝገርም፡ ነቲ ኣዲኡ ዝዓመጻ ሰብኣይ ጽልኣት የብሉን። ካሪን ድማ ይቕረ ክትብሎ ወሲና። "ብኡኡ ሓሪቐ ኣይፈልጥን። ሓልሓሊፉ ብዛዕብኡ ይሓስብ'የ፤ ኣብ ህይወተይ ጸገማት ከጓንፉኒ ከለው ዝሕግዘኒ ኣቦ ኣብ ቀረባይ ክህሉ ዝብህገሉ እዋን ኣሎ" ይብል ወዳ ጂን-ፒሬ። መካኒክ ኮይኑ ናይ ባዕሉ ስድራ ክምስርት ሓሳብ ኣለዎ። ካሪን ስነልቦናዊ ሓገዝ ምስረኸበት፡ ምስ ወዳ ዘለዋ ምትእስሳር ክቕየር ይሕግዛ ኣሎ። "ሕጂ ወደይ ከም ዝኸነ ይስምዓኒ"። ክልቲኦም ዘለዎም ቅርበት፡ ኣብታ ብዝረኸቡዋ ገንዘባዊ ሓገዝ  ዝዓደጉዋ ገዛ  ኮይኖም፡ ብሓባር ኣማዕዲዮም ንማዕዱኦም ዘሎ ሓምለዋይ ጎቦ ይዕዘቡ። ኣብቲ ምስ መሳቱኣ እናጎየየት ዝዓበይሉ ገጠር ከባቢ ኮይና ወዳ ተዕቢ ኣላ፤ ነገራት ምህዳእ ስለ ዝጀመሩ ድማ፡ እቲ ማሕበረሰብ ከም ዝተቐበሎም ምሕሳብ ጀሚሮም ኣለው። "ምስ በሰላታተይ ነዊሕ ግዜ ከም ዝነበርኹ ስለዝፈልጡ፡ ሕጂ ሕጉስቲ'የ፡ ኢላ ካሪን። ጂን-ፔሪ፡ ኣዲኡ ንዝሓለፈቶ ኹሉ ሓሲቡ ብኣኣ ይኾርዕ'ዩ። "እዚ ምርኣይ ከቢድ'ኳ እንተኾነ ሕጉስ'የ" ኢሉ።


ጥርጡር ገበን ምጽናት ዓሌት ርዋንዳ፡ ድሕሪ 26 ዓመታት ኣብ ፈረንሳይ ተታሒዙ

ፌሊሲዬን ካቡጋ፡ ኣብ ሩዋንዳ ብዝተፈጸመ ገበን ምጽናት ዓሌት ኣዐርዩ ክደለ ዝጸንሐ ውልቀ ሰብ እዩ። እዚ ብገበን ምጽናት ዓሌት ዝጥርጠር ሰብ፡ ኣብ ሃገረ ፈረንሳይ [ፈረንሳ] ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ሚኒስተር ፍትሒ ፈረንሳይ ኣፍሊጡ። ካቡጋ፡ ኣብ ፈረንሳይ አዝኒዬር ሱር ሴን ኣብ ዝተብሃለ ከባቢ፡ መንነቱ ቐይሩ ክነብር ጸኒሑ። ዓለምለኻዊ መጋባእያ ሩዋንዳ ነዚ ወዲ 84 ውልቀሰብ፡ ብገበን ምጽናት ዓሌት [ዘርኢ ምጥፋእ]ን ከምኡ'ውን ኣብ ልዕሊ ደቂ ሰባት ስቅያት ጸጺሙ ብዝብል ክእልሾ ጸኒሑ። ካቡጋ፡ ኣብ 1994 ዳርጋ ሓደ ሚልዮን ዝጽጋዑ ተወለድቲ ቱትሲ ንዝጨፍጨፉ ኣኽረርቲ ዓሌት ሁቱ ብገንዘብ ሓጊዙ ተባሂሉ እዩ ዝጥርጠር። ዓመጽቲ ሁቱ፡ ኣብቲ እዋን ብቑጽሪ ውሑዳት ንዝኾነ ዓሌት ቱትሲን ፖለቲካዊ መራሕቶምን  ከጥፍኡ እዮም ተንቀሳቒሶም። ኣመሪካ፡ ነዚ ሰብ ኣብ ዘለዎ ንዝጠቆመ 5 ሚልዮን ዶላር ከምእትኸፍል ቃል ኣትያ ነይራ። ኣብ ሄግ ነቲ ዋኒን ዝከታተል ዓቃቢ ሕጊ፡ ፈረንሳይ ነዚ ጥርጡር ክትረኽቦ ዝኸኣለት ድሕሪ ብዙሕ ኣለሻን ሕቡእ ወፍሪን ከምዝኾነ ገሊጹ። ዋና ዓቃቢ ሕጊ ሰርጌይ ብራሜርትዝ፡ "ናይ ፌሊሲዬን ካቡጋ ኣብ ቀይዲ ምውዓል፡ ብገበን ምጽናት ዓሌት ዝተጠርጠሩ ኩሎም ድሕሪ 26 ዓመታት'ውን ከምዘየምልጡ መርአያ እዩ" ኢሉ። እቲ ዋና ዓቃቢ ሕጊ ወሲኹ'ውን፡ ሃገራት ዝተሓባበራ እንተኾይነን፡ ገበን ዝፍጽም ዝኾነ ውልቀ ሰብ መሕብኢ ከምዘይብሉ ዘርእይ እዩ ኢሉ። ሩዋንዳ፣ ብሪጣንያ፣ ጀርመንን ኣመሪካን ኣብቲ ዋኒን ተሓባቢረን ከምዝሰርሓ 'ውን ተዛሪቡ። ካቡጋ፡  ብሸውዓተ ዓይነት ገበናት ከምዝድለ ንፈለማ እዋን ዝተገልጸ ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ፡ ብ1997 እዩ። እቲ ገበን ንክፍጸም ኣብቲ እዋን ንዝነበረ ጊዝያዊ መንግስቲ ገንዘባዊ ሓገዝ ገይሩ ተባሂሉ ናይ ዝኽሰስ ትካል መስራቲ እዩ። ካብኡ ሓሊፉ እቲ ውልቀሰብ፡ ነቲ ምጽናት ዓሌት ኣጎሃሂሩን ነቲ ገበን ዝፈጸሙ ሓይልታት ብረት ኣዕጢቑን ተባሂሉ እዩ ዝሕመ።