ሰማዒ ዝደሊ፡ ሚልዮናት ንሓደጋ ጥሜት ዘቃልዐ ኵነታት ድርቂ ኢትዮጵያ

ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ጉጂ ወረዳ ሰባ ቡሩ፡ ብሰንኪ’ቲ ነዊሕ ዝቐጸለ ሓደጋ ድርቂ 21 ሰባት ከምዝሞቱ ኣቶ መኮና ሄጦሳ፡ ሓላፊ መንግስታዊ ትካል ምክልኻል ሓደጋ ‘ቡሳ ጐኖፋ’ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብቲ ወረዳ ካብ ዝርከቡ ቀበሌታት፡ "ብዘለኒ መረዳእታ፡ ዝበኣሰ ድርቂ ይመጽእ ኣሎ" ዝብል እቲ ሓላፊ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ሓንቲ ኣደ ንውላዳ ጡብ እናጥበወት እንከላ ሂወታ ከምዝሓለፈ ይጠቅስ። "ድሬ ሰንባሳ ኣብ ትበሃል ቀበሌ ትነብር ሓንቲ ኣደ፡ ንመዓልታት ንደቃ ዝኸውን ምግቢ ስኢና፡ ዝረኸበቶ ዅሉ ንደቃ ሂባ ግንብው ኢላ ኣብ ዝደቀሰትሉ ሂወታ ሓሊፋ። ንግሆ ውላዳ ጡብ ምውትቲ ወላዲቱ እናጠበወ'ዩ ተረኺቡ፡" ይብል። ኣብቲ ወረዳ፡ ካብቶም ብሰንኪ ድርቂ ሂወቶም ዝሰኣኑ እቶም ዝበዝሑ ህጻናት ከምዝዀኑ ኣቶ መኮና ወሲኹ የረድእ። “መብዛሕትኦም ህጻናት እዮም፣ ሓደ ርእሰ ቕትለት ዝፈጸመ ኣቦ ስድራ’ውን ኣሎ። ‘ኣነ እናሃለኹ ደቀይ ካብ ዝሞቱ፡ ብዝብል ‘መስለኒ ነብሱ ኣጥፊኡ፡” ይብል። ኣብቲ ከባቢ ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ምንቅስቓስ ስለዝገብር፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ከቢድ ከምዝዀነ የረድእ። ኣብ ንጥፈታት ረድኤት ተዋፊሮም ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ዘይመንግስታውያን ትካላት ካብቲ ከባቢ ምውጽኦም'ውን ነቲ ጸገም ከምዘጋደዶ ብምሕባር፡ “ብቕልጡፍ ፍታሕ እንተ ዘይተረኺቡ ጥሜት ብዙሕ ሰብ ክውድእ ከምዝኽእል” የጠንቅቕ። ኣብ ኣርብዓ ዓመታት ተራእዩ ኣይፈልጥን ዝተባህለ ድርቂ፡ ኣብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ሚልዮናት ተጸበይቲ ህጹጽ ረድኤት ንክዀኑ ኣቃሊዕዎም ኣሎ። እቲ ድርቂ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ኣብ ዝርከባ 10 ዞናት፡ 3.7 ሚልዮን ሰባት ንሓደጋ  ኣቃሊዑ’ሎ፡ ይብል፡ ሓላፊ ቡሳ ጐኖፋ ክልል ኦሮሚያ ኣቶ ሙስጦፋ ከድር፡ ብወገኑ። ኣቶ ሙስጦፋ፡ ካብ ካልኦት ሓለፍቲ ወረዳታት እቲ ዞን ብዝተፈለየ ግን፡ “ብጥሜት ዝሞተ ሰብ የለን” እዩ ዝብል። “ኣብዚ እዋን ብዘሎ ኵነታት፡ ጥሜት ተባሂሉ ክእወጅ ዝኽእል ኣይኰነን። ኣብ ኦሮሚያ ብጥሜት ዝሞተ የለን። ኣብ ሰባ ቦሩ እናጥበወት ሞይታ ዝተረኸበት ኣደ ከም ዘላ ሓቂ እዩ። እንተዀነ ብጥሜት ከምዝሞተት ዝሕብር መረዳእታ ኣይተረኸበን። ኣብ ገዛኣ እኽሊ ነይሩ እዩ፣ ጠንቂ ሞታ ይጻረ’ሎ፡” ይብል። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣብ መጀመርታ እቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ክሳብ ሚያዝያ ኣብ ዝነበረ ግዜ 7. 2 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ረድኤት ምግቢ ከምዘድልዮም ገሊጹ’ዩ። እቲ ትካል፡ ኣብ ኢትዮጵያ 5.7 ሚልዮን ሰባት ብድርቂ ከምዝተጐድኡ ኣብ ዝሓለፈ ጥሪ ኣመልኪቱ ነይሩ። ካብቲ እዋን’ቲ ድማ ተወሳኺ 1.5 ሚልዮን ሰባት ብድርቂ ተጐዲኦም ኣለው ማለት እዩ። ሓለፍቲ ክልል ኦሮሚያ ከም ዝገልጽዎ፡ ኣብቲ ክልል 3. 7 ሚልዮን ሰባት ብድርቂ ተጐዲኦም ኣለው። ኣብዚ ቀረባ እዋን ‘ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ተራእዩ ኣይፈልጥን’ ዝተባህለ ድርቂ ኣብ ደቡብን ደቡባዊ ምብራቕን እታ ሃገር ንኣርባሕቲ ከብቲ የጥቅዕ ከምዘሎ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣፍሊጡ'ዩ። ብኻልእ ወገን ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ክልል ደቡብ፡ ዞን ኮንሶ ብሰንኪ ስእነት ምግቢ 13 ህጻናት ከምዝሞቱ ሰብመዚ እቲ ክልል ንቢቢሲ ሓቢሮም ምንባሮም ይዝከር። ኣብ ክልል ኣምሓራ፡ ዞባ ዋግ ኽምራ'ውን፡ ብተመሳሳሊ ድርቂ ዘስዓቦ ጸገም ሰባት ንሓደጋ ከምዝተቓልዑ መራኸቢ ብዙሃን እታ ሃገር ሓቢረን። ነዚ እናዛየደ ዝኸይድ ዘሎ ቍጽሪ ግዳያት ንምብዳህን፡ ንጽጕማት ንምርዳእን ሕጽረት ገንዘብ ከም ዘጋጠሞ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ይገልጽ። እቲ ትካል፡ ኣብዚ እዋን ን7.2 ሚልዮን ሰባት ግቡእ ሓገዝ ንምቕራብ ምእንቲ ኽከኣል፡ 343 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮ ኣፍሊጡ። ዓለምለኸ ትካላት ኣብ ኢትዮጵያ ሕሱም ድርቂ ክኽሰት ከምዝኽእል ኣቐዲሞም’ኳ እንተፍለጡ፡ ኣብ ሰሜንን ደቡብን ኣብ ኲናት ተጸሚዱ ዝርከብ መንግስቲ ‘ታ ሃገር ግን ነዚ ንምምካት ድሉው ኣይመስልን። ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ ንዘሎ ኲናት ስዒቡ፡ መንግስቲ ጥሜት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀም ኣሎ’ ዝብሉ ነቐፌታታት ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ክቐርቡ ጸኒሖም እዮም። መንግስቲ ግን ነዚ ወቐሳ ብትሪ ከም ዝዅንን ብተደጋጋሚ ገሊጹ እዩ። ብሰንኪ ኲናት ንሓደጋ ዝተቓልዑ ዜጋታት ሓዊሱ ብሰንኪ ሕጽረት ዝናብ ብዝተኸሰተ ድርቂ፡ ሚልዮናት ተጸበይቲ ረድኤት ኰይኖም ኣለው። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዘጋጠመ ኵነታት ዝተዓዘቡ፡ እዚ ጉዳይ ንፖለቲካዊ ዕላማ የገልግል ከም ዘሎ ይወቕሱ። ንላዕለዎት ሰብ መዚ ኦሮሚያ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ምክትል ሚኒስተር ሰላም ታየ ደንደኣ፡ ኣብ ዞባ ጕጂ ወረዳ ሊበን ብሰንኪ ጥሜት ሞይቶም ናይ ዝበሎም ሰባት ዝርዝር ኣስማት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዘርጊሑ እዩ። "ህዝብና ኣብ ዝኸፍአ ሽግር እዩ ዘሎ። እቲ ኣዝዩ ዝኸፍአ ድማ ሽግር ህዝብና ምሕባእና'ዩ፣  ኣብ ክልል ኦሮሚያ ክንደይ ሰብ ብሰንኪ ድርቂ ከምዝተመዛበለ ኣይፍለጥን” ክብል ጽሒፉ። ኣቶ ታየ ነዚ ሓበሬታ ምስ ለጠፈ፡ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት፡ ተሌቬዥን እቲ ክልል [ኦቢኤን] እቲ ሚኒስቴር ናብ ዝጠቐሶ ከባቢ ብምኻድ፡ 'ብጥሜት ዝሞተ የለን' ዝብል ጸብጻብ ዘርጊሓ። እታ ተሌቬዥን፡ ንኣመሓዳሪ ዞን ጕጂ ኣቶ ታደለ ኡዶ ጠቒሳ፡ እቶም ብጥሜት ሞይቶም ዝተበሃሉ ሰባት፡ ገሊኦም ብኻልእ ምኽንያት፡ ገሊኦም ድማ ብሂወት ዘለዉ ሰባት እዮም ኢላ። ሓላፊ ቡሳ ጐኖፋ ኦሮሚያ ኣቶ ሙስጠፋ ከድር ብወገኑ፡ "ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣይሓባእናን፡ ሕጂ’ውን ንሓብኦ የለን። እዚ ጕዳይ ኮነ ኢሎም ንፖለቲካዊ ረብሓኦም ዝጥቀምሉ ሰባት ኣለዉ። ዝሞተ ሰብ የለን፣ ኵነታት እቲ ድርቂ ልዕሊ ዓቕሚ መንግስቲ ኣይኰነን" ድሕሪ ብምባል፤ ልዕሊ እቲ ሕጂ ዘሎ መጠን ጕድኣት ኣብ መስከረምን ጥቅምትን ከቢድ ሓደጋ ከስዕብ ከም ዝኽእል ግን ኣመልኪቱ። እንተዀነ፡ ጸብጻብ ዝተፈላለያ ዘይመንግስታውያን ትካላት ከም ዘመልክቶ፡ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኰነትስ፡ ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ብሓፈሻ ሓደጋ ደርቅን ጥሜትን ኣንጸላልይዎ’ሎ። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ብሰንኪ ናህሪ ዋጋ ምግብን ድርቅን ተመዛበልቲ ውሽጢ ዓዲ ንጥሜት ክቃልዑ ከምዝኽእሉ ይገልጽ። ከም ሓበሬታ እቲ ትካል፡ ኣብ ሶማልያ፡ ኬንያን ኢትዮጵያን ብሕርሻን ምርባሕ ከብትን ዝናበሩ ሚልዮናት ሰባት ሓደጋ ድርቂ ኣንጸላልይዎም ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ሚልዮናት ተጸበይቲ ረድኤት ምግቢ ንክዀኑ ዘገደደ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋ ጥራሕ ኣይኰነን። እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመ ደማዊ ኲናት፡ ሚልዮናት ዜጋታት ኣመዛቢሉን ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ንክዀኑን ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ካብኡ ሓሊፉ’ውን ኣብ ክልላት ቤንሻንጕል ጉሙዝ፡ ኦሮሚያን ደቡብን ብዝተፈጥሩ ግጭታት፡ ዕንወት መሰረታዊ ትሕተቕርጺ ስለዘጋጠመ፡ ትካላት ረዲኤት ዝድለ ሓገዝ ንምብጻሕ ከም ዝተጸገማ ክገልጻ ጸኒሐን እየን። ሓበሬታ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝመልክቶ፡ ብተፈጥሮኣውን ሰብ ሰርሖን ምኽንያታት ኣስታት 20 ሚልዮን ሰባት ረድኤት የድልዮም። ዋና ዳይረክተር ፔልም ኢትዮጵያ ዶ/ር ኃይለ ኣርኣያ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድርቂ ናይ ምጽዋር ዓቕሙ ድኹም ከምዝዀነን ብምጥቃስ፡ ብሰንኪ ዝተፈላለየ ምኽንያታት ብህዝቢ ይዅን መንግስቲ ዝተገበረ ቅድመ ምድላው ከምዘየለን የረድእ። ዶ/ር ሃይለ፡ እቲ ብደረጃ ዓለም ዝተራእየ ወሰኽ ዋጋ ምግብታትን ቍጠባዊ ጸገማትን’ውን ተወሳኺ ጽልዋ ከምዝፈጠረ ይዛረብ። "እቲ ህዝቢ ዓቕሚ ተጻዋርነቱ ድዅም'ዩ ማለት፡ እቲ ሕብረተሰብ ዘፍርዮን ዘዋህልሎን ፍርያት ንእሽተይ'ዩ ማለት እዩ። ኣብ ኣተሓሕዛ ፍርያት እውን ጸገም ይርአ እዩ።  መንግስቲ ኸኣ ነዚ ንምሽፋን ዓቕሙ ድሩት'ዩ። እቲ ሕብረተሰብ'ውን ተጸባይ ዝናብ ክረምቲ'ዩ። መንግስትን ምሁራትን ብወገኖም'ውን ነዚ ንምምካት ዘኽእል ስራሕ ኣይሰርሑን" ይብል። እቲ ዳይረክተር ወሲኹ፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ዘይምርግጋእ፡ ረድኤት ናብ ዘድልዮም ከባቢታት ብዘይዝዀነ መሰናኽን ንምብጻሕ ብድሆ ከምዝዀነ ይገልጽ። እቲ በዓል ሞያ ከም ዝብሎ፡ መንግስቲ ከምቲ ንሰፋሕቲ ሕርሻታት ዝህቦ ትዅረት ንንኣሽቱ ሕርሻታት’ውን ከድህብ ኣለዎ። “ሓረስታይ ንዕዳጋ ዝኸውን ምህርቲ ከፍሪ ኣይክእልን እዩ፡ ዝበሃል ዘረባ፡ እቲ ሓረስታይ ውሕስነት ዕዳጋ ከም ዝስእን ዝገብር እዩ፤ ከም ሳዕቤኑ፡ ድርቂ ክኽሰትን ሓረስታይ ንሽግር ከም ዝቃላዕን ይገብር፡” ክብል የብርህ።  ዶ/ር ሃይለ ኣተሓሒዙ፡ ብድርቂ ንዝተጠቕዑ ከባቢታን ንምብጻሕ ኣሸጋሪ ምዃን፡ ውሕስነት ድሕነት ጽርግያታት ዘይምህላው፡ መርበብ ምትእስሳር ዕዳጋታት ክፍጠር ዘይምኽኣሉን፡ ቍጽሪ ንሓደጋ ዝተቓልዐ ሕብረተሰብን ሞት እንሳታትን ክውስኽ ጠንቂ ከም ዝዀነ የብርህ። እቲ በዓል ሞያ፡ ንሓረስቶትን ኣርባሕቲ ከብትን ዝኸውን ፕሮጀክት ክንደፍ፡ ከዘንቲ ትሕጃ ማያት ክህልው ይግባእ፡ ብምባል መፍትሒ ሓሳብ የቐምጥ። ኮሚሽን ስግኣት ሓደጋን ኣመራርሓ ስራሕን ኢትዮጵያ ግን፡ ነቲ 'መንግስቲ ድርቂ ንምብዳህ እዅል ምድላው ኣይገበረን' ዝብል ነቐፌታ ይነጽግ። መንግስቲ ብድርቂ ናብ ዝተጐድኡ ከባቢታት ረድኤት የቕርብ ከምዘሎ ድማ ይሕብር። እቲ ኮሚሽን ትሽዓተ ዞናት ክልል ሶማል ብድርቂ ከም ዝተጐድኣን ብሰንኩ ጥሪት ከምዝሞታን ይገልጽ። ብተመሳሳሊ፡ ክልል ደቡብን ኦሮሚያን ብድርቂ ከምዝተጐድኣ ብምእማን፡ መንግስቲ ኣድላይ ረድኤት የቕርብ ከምዘሎ ይሕብር። ዳይረክተር ህዝባዊ ርክባት እቲ ኮሚሽን ደበበ ዘውዴ፡ ኣብ ሰለስቲአን ክልላት ካብ 2013 ክሳብ 2014 [ግእዝ] ዜጋታት፡ ረዲኤት ገንዘብን ምግብን ከምዝተገበረሎም ይዛረብ። ኣብ ኦሮሚያ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት 3.2 ሚልዮን ከምዝበጽሐን፡ ካብዚኦም ንዝተወሰኑ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ኩንታል ሓገዝ ምግቢን ከምዝተዓደለን ካብ ባንክ ዓለም ዝተረኸበ 900 ሚልዮን ብር ከምዝተኸፋፈለን ሓቢሩ። ኣብ ክልል ሶማል ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ኩንታል፣ ኣብ ክልል ደቡብ 39 ሽሕ ኩንታል ረድኤት ከምዝተዋህበን፡ ክሳብ ግንቦት ኣብ ዘሎ ድማ 498 ሚልዮን ብር ሓገዝ ከምዝተገብረ ተዛሪቡ። “መንግስቲ ስለዝተዳለወ’ዩ እዚ ሓገዝ'ዚ ዝገብር ዘሎ። እዚ ድርቂ ብሰንኪ ሕጽረት ዝናብ ዝተኸስተ እዩ፤ ክሊማዊ ለውጢ ዘስዓቦ እዩ። እንተዀነ ነቲ ጽቕጢ ንምብዳህ ሓያል ጻዕሪ ገይርና ኢና። እቲ ሓገዝ እዅል ከይኸውን ይኽእል’ዩ፡ ግን መንግስቲ ረድኤት ኣብ ዘድልየሉ ኵሉ ሓገዝ ይገብር ኣሎ” ኢሉ። እቲ ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ብሰንኪ ድርቂ ዝሞቱ ሰባት ኣለዉ'ዶ ንዝብል ሕቶ ግን ምላሽ ካብ ምሃብ ተቘጢቡ።


ድርቅን ሙቐትን 2022 ስለምንታይ'ዩ  ኣሰካፊ ኰይኑ?

ዓለም ኣብዚ ዓመት’ዚ ካብቶም ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ ዓሰርተታት ዓመታት ዘጋጠሙ ሓደጋታት ድርቂ ዝበኣሰ የጋጥማ ኣሎ። ኣብ ገለ ድማ ኣዝዩ ዝለዓለ ኰይኑ ይምዝገብ ከምዘሎ ተመራመርቲ የጠንቍቑ። ብቕልጡፍ ዝጅምር "በርቃዊ" ድርቂ'ውን ብብዝሒ ይርአ ኣሎ። “እዚ ዓመት ነቲ ንሰሜን ኣሜሪካ፡ ኤውሮጳ፡ ማእከላይ ባሕርን ቻይናን ብማዕረ ዝጸሉ ዘሎ ዝለዓለ ወይ ኣዝዩ ዝለዓለ ውዑይ ድርቂ ሓዊሱ፡ ኣብ መላእ ሰሜናዊ ንፍቀ-ክቢ (‘ሄሚስፈር’) ኣዝዩ ዝጐልሐ ድርቂ ዝተረኣየሉ ዓመት'ዩ" ይብል ላዕለዋይ ሳይንቲስት ናሳን ተመራማሪ ድርቅን ቤንጃሚን ኩክ። ብፍላይ ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ደቡብ ኣሜሪካን ሓያሎ ዞባታት ኤስያን ገለ ክፋላት ኣውስትራልያን ሓዊሱ ካልኦት ዞባታት’ውን ብኸቢድ ከምዝተሃስየ ክኢላታት ይገልጹ። ካብቶም ኣዝዮም ዝተሃስዩ እቲ ኣብ ኣርባዕተ ተኸታተልቲ ወቕትታት ዝናብ ዋሕዲ ማይ ዘጋጠመሉ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኰይኑ፡ ወሃቢ ቓል በይነ-መንግስታዊ ልምዓት ምብራቕ ኣፍሪቃ (ኢጋድ) ኑር መሓመድ ሸኽ፡ "ኣብ ውሽጢ 40 ዓመታት እቲ ዝኸፍአ ድርቂ" ክብል ይገልጾ። እዚ ድማ ኣብ ውሕስነት መግቢ ኣስታት 50 ሚልዮን ሰባት ጽልዋ የሕድር ከምዘሎ ይዛረብ። ኣፍሪቃ ካብ ዝዀነት ኣህጕር ንላዕሊ ብተደጋጋሚ ብድርቂ ከምዝተሃሰየት፡ ውዕል ምክልኻል ምድረበዳነት ሕቡራት ሃገራት ዘውጽኦ ጸብጻብ የመልክት። ኣብ መንጎ ካብ 2000 ክሳብ 2019 ዝነበረ ዓመታት ኣብታ ኣህጉር ካብ ዘጋጠሙ 134 ሓደጋታት ድርቂ፡ እቶም 70 ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ከምዝተኸሰቱ ይሕብር። ቻይና እውን ብርቱዕ ሙቐት ነቲ ኣብ ዓለም ሳልሳይ ዝነውሐ ሩባ ያንግዘ ሓዊሱ፡ ንገለ ሩባታታ ከም ዝደርቁ ብምግባሩ፡ ኣብዚ ዓመት ህጹጽ እዋን ሓደጋ ድርቂ ኣዊጃ ኣላ። ኣብ ግዝኣት ሲቹዋን ዝርከብ ማያዊ መመንጨዊ ጸዓት ናይ ምፍራይ ዓቕሙ ብዝለዓለ መጠን ምንካዩ፡ ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክቈራረጽ ምኽንያት ኰይኑ’ሎ። ኣብ ገለ መስመራት ማይ ድማ ምንቅስቓስ መራኽብ ከምዝተቛረጸን ኣብ ሽዱሽተ ኣውራጃታት ዝርከብ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሄክታር ሕርሻዊ መሬት ከምዝተሃስየን ሰበስልጣን ይገልጹ። ኣብ ምዕራብ ኤውሮጳ ክብረወሰን ትሑት መጠን ዝናብ ከም ዝተሰብረ፡ ኣገልግሎት ምክትታል ሃዋህው ኮፐርኒከስ ክገልጽ እንከሎ፡ ከም ኣፍጋኒስታንን ኢራንን ዝኣመሰላ ሃገራት ማእከላይ ኤስያ ድማ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ከቢድ ኵነታት ድርቂ ከጋጥመን ጸኒሑ’ዩ። ኣብ ደቡባዊ ንፍቀ-ክቢ ድማ ደቡብ ኣሜሪካ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብኸቢድ ተሃስያ። ኵነታት ድርቂ፡ ካብ 2020 ክሳብ 2021 ኣብ ዝነበረ እዋን ንናይ እኽሊ እቶት ብኣስታት 3 ሚእታዊት ክንኪ ክገብር እንከሎ፡ ማእከላይ ቺለ ድማ ን13 ዓመታት "ኣዝዩ ሕሱም-ድርቂ" ክትጻወር ጸኒሓ። እዚ ድማ ኣብቲ ዞባ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሽሕ ዓመት ካብ ዘጋጠመ ደርቂ እቲ ዝነውሐ ምዃኑ ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። "ብተወሳኺ፡ ኣብ ተፋሰስ ፓራና-ላ ፕላታ ንብዙሕ ዓመታት ዘጋጠመ ድርቂ፡ ድሕሪ 1944 ዝኸፍአ ኰይኑ፡ ንማእከላይ-ደቡባዊ ብራዚልን ንገለ ክፋል ፓራጓይን ቦሊቭያን ይጸልዩ ኣሎ" ይብል እቲ ጸብጻብ። ኣብ ሕሉፍ እዋናት፡ ድርቂ ንኽምዕብል ብተለምዶ ሓያሎ ወቕትታት ወይ ዓመታት ዝወስድ'ኳ እንተነበረ፡ ሎሚ ግን ኣብ ብዙሕ ቦታታት እዚ ይቕየር ከምዘሎ ተመራመርቲ ይዛረቡ። ትሑት ዝናብን ብርቱዕ ሙቐትን ተደሚሮም ኣብዚ ሓጋይ ኣብ ገለ ከባቢታት ሰሜናዊ ንፍቀ-ክቢ ከም ዝተራእየ ዓይነት ቅልጡፍ ምጅማር ድርቂ የስዕብ ኣሎ። "እቲ ሕጂ ንርእዮ ዘለና 'በርቃዊ’ ድርቂ እንብሎ'ዩ" ይብል ኣብ ሃገራዊ ምምሕዳር ውቅያኖሳትን ህዋን ኣሜሪካ ላዕለዋይ ሳይንቲስት ሮጀር ፑልዋርቲ። ንሱ ወሲኹ፡ "እዚኦም [በርቃዊ ዓይነታት ድርቂ] ካብ ሓደ ክሳብ ሰለስተ ወርሒ ጥራይ ክጸንሑ ይኽእሉ እዮም፤ ግን ኣብቲ ኣእካል ዝበዝሑሉ ወቕቲ እንተ ኣጋጢሞም፡ ወይ ሓደጋታት ባርዕ በረኻ እንተተኸሲቶም ውጽኢቱ ኣዝዩ ኣዕናዊ ይኸውን" ክብል የረድእ። እቶም ንበርቃዊ (ብቕልጡፍ ዝኽሰት) ድርቂ ዝቃልዑ ውዑያት ቦታታት ኣብ ብራዚል፡ ሳሕል፡ ዓቢ ሪፍት ቫሊ፡ ህንዲ፡ ማእከላይ ኣሜሪካ፡ ደቡባዊ ምዕራብ ሩስያን ሰሜናዊ ምብራቕ ቻይናን ከምዝርከቡ እቲ ተመራማሪ ይዛረብ። ክዛዘም ኣርባዕተ ኣዋርሕ ተሪፍዎ  ዘሎ ዓመተ 2022፡ ካብቲ ኣብ 2012 ዝተመዝገበን ኣብ ናይ ቀረባ ታሪኽ ዝሓሰመ ዝበሃልን “ዝኸፍአ ክኸውን እዩ” ምባል ኣዝዩ ገና ከምዝኾነ ተመራመርቲ ይሕብሩ። ብዛዕባ መጻኢ ክንሓስብ ከለና ግን ዘተሓሳስብ እዩ ዝኸውን። ተመራመርቲ ክሊማ ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዞም፡ ምውሳኽ ሙቐት ዓለም፡ ብሰንኪ ምንካይ ዝናብ ከምኡ’ውን ምንካይ ኣየርን ጠሊ ሓመድን፡ ኣብ ተቓላዕቲ ዞባታት ዘጋጥም ሓደጋ ድርቂ ከም ዝውስኽ ከጠንቅቝ ጸኒሖም’ዮም። ድርቂ ዝያዳ ከቢድ ከምዝኸውን ከምኡ’ውን ብቐጻሊ ከጋጥም ከምዝኽእል ትጽቢት ኣለዎም። መጠነ-ሙቐት ዓለም ከምቲ ዝግመት ኣብ 2100 እንተደኣ 3C በጺሑ፡ ሕጂ ዘሎ ደረጃታት ልቀት ጋዝ ብዓቢኡ እንተዘይነክዩ፡ ምንካይ ፍርያት ኣእካልን ካልእ ቍጠባዊ ሳዕቤናት ድርቅን ካብቲ ሎሚ ዘለዎ ብሓሙሽተ ዕጽፊ ክዛይድ ከምዝኽእል ጸብጻባት የመልክቱ። ተመራማሪ ናሳ ቤንጃሚን ኩክ፡ "ናብ ዝለዓለ ዝወዓየ ኣየር ዝህልዎ መጻኢ ንሰጋገር ስለዘለና ክንዳሎ ይግባእ፡" ክብል የጠንቅቕ።


ትግራይ፡ ምስ ውሕጅን ጋህምስትን ገጢሞም ኢዶም ዘይህቡ ሓረስቶት ኢሮብ

ካብ ከተማ ዓዲግራት ናብ ዘላንበሳ ዝወስድ ፅርግያ ሒዝካ ውሱን ኪሎ ሜትሮ ምስ ተጓዓዝካ ቀርሰበር ዝብልዋ ኣብ ምዕንባብ እትርከብ ከተማ ትረክብ። ካብ ቀርሰበር ንኢድ የማን ተኣሊኻ ብማእኸል ገርሁ ቁሸት ባሕኹላ ገይርካ ናብ ኣሰፈ ሶብያ ተምርሕ። ካብ መፈጠሩ ኣስፋልት ዝበሃል ዘይጠዓመ፤ ሓጋይ ደቦቓ፡ ክረምቲ ረግረግ ዘይፍለዮ ፅርግያ ሓጐፅጎፅ እናበለ ናብ ምድሪ ፍሉይ ወረዳ ኢሮብ ይወስደካ። ቋንቋ ሳሆን ትግርኛን ዝዛረቡ ኢሮቦቶት "ኣበይ ደኣ ይነብሩ ኣለዉ?" ኢልካ ክሳብ ትእልሽ፡ ኣብ ፍቖዶ ታባን ኩርባን፡ ንጣር ሃዳሙን ሰቐላን ተቋምት። ብበለስ፣ ጫዓን ሰራውን ዝማዕረገ ግን ድማ ደናጉል ዝበዘሖ ኣፃድፍ ኢሮብ ይቕበለካ። ናብ ከተማታት ዳውሃንን ዓሊቴናን ክትቀርብ እንተለኻ ዝያዳ ንቑልቁል እናተደፋእኻ እንትትወርድ፤ ሒላብ ኣብ ዝመስል መሬት ዝተሃነፃ ከተማታት ትረክብ። "ኢሮቦቶት ኣበይ ደኣ እዮም ዝሓርሱ?" ኢልካ ኣብ ሓደ ክሳድ ደው ኢልካ ኣፃብዕትኻ ኣብ ኣፍካን ኣፍንጫኻን ኣዕርፍ ኣቢልካ ክተስተንትን ትጅምር። ሓረስታይ ኢሮብ ግራት ባዕሉ እዩ ዝፈጥር። ኣብ ጉህምን ፀድፍን ደናጉል ኣውፂኡ ተሓራሲ መሬት ንምስንዳእ ብኣእማን ደልዲሉ ከክንዲ ገንበር ብዕራይ ዝኸውን ግራት ይሓርስ። ኣብ ጣብያ ዓሊቴና ሓረስታይ ግደይ ሓሊቦ "ኣብ ዝባን ዓይጋ ዝዘነበ ማይ ብግራትና ኣቢሉ ይወርድ ነበረ፤ ግራትና ድማ ረቂቕ ኢዩ። መሬት ደልዲልና ግራት ንፈጥር፤ ውሕጅ ድማ የፍርስ፤ መሊስና ንሕና ንግድብ፤ ብኸምዚ ምስ ሓይሊ ውሕጅ እናገጠምና ኢና ንነብር። እዚ ድማ ብኸመይ ኣቢሉ ኾን ይሓልፈልና ብምባል ኢዩ ህዝቢ ኢሮብ ጀሚርዎ" ብምባል ምስጢር ምህዞ ሓረስታይ ኢሮብ ይገልፁ። ኣብ እግራ እግሪ ታባን ኩርባን ዝነብር ሓረስታይ ኢሮብ፡ ጋሻ ውሕጅ ስለዘገርሆ ክረምቲ ብዝመፅአ ቁፅሪ ምስ ውሕጅ ሕንቆን ሕልኮን ክገጥም ስሪኡ ሰብሲቡ ይፅበ። ከምቲ ሓረስታይ ግደይ ዝበልዎ ናብራ እናወደቕካ መመሊስካ እናተሳእኻ እንድዩ፡ ሓረስቶት ንውሕጅ የሻል እንተይበሉ ዕድመ ድኽነት ከሕፅሩ ኣብ ዓውዲ ግብግብ ይነብሩ። "ሎሚዘበን ፅቡቕ ተስፋ ኣለና" ኣብ ከምዚ ዝበለ መሬት፡ ምስ ውሕጅ ኢሮብ ገጢሞም፤ ኣፍርዮም ስድራ ምጥዋር ካብ ዝጅምሩ ሓረስታይ ግደይ እኳስ ሰላሳ ዓመት ገይሮም። "ቀደም ሌቛ፣ዳጉሻን ጣፍን ንዘርእ ነይርና፤ ኣብቲ ሌቛን ዳጉሻን ኣዕዋፍ፤ ኣብቲ ጣፍ ድማ ፃፀ ምስራሕ ከሊኦምና ናብ መሸላ ባሕሪ ምዝራእ ኣተና። እዚ ትርእዮ ዘለኻ ግራተይ እዩ፤ ብንክየው ገፅ እውን ኣለኒ፤ ኣብ እግሪ በለስ ከይተረፈ ንዘርእ ኣለና" ክብሉ ይዛረቡ። ኣስዕብ ኣቢሎም ድማ "ጥብ ዝበለት ማይ ዝስድድ የለን። ማይ ደኣ ደንጕዩና ንብል እምበር ሃኒኑ ዝመፀአ ኣይንሰድድን። ቀደም ካብ እምባ ዓይጋ ተኣኒኑ ዝወረደ ማይ፡ ባዳ ይኣትዉ ነበረ፤ ሎሚ ኣይንሰዶን እብለካ ኣለኹ። ሕዚ እማ ኣሽንኳይ ዶ ክንሰድድስ ንኹልና ኣይኣኽለናን" ኢሎም ሓረስታይ ግደይ። ኣብ ኢሮብ እሞ ድማ ኣብ ፀድፍን ሽንጥሮን ኣብ ርእሲኡ ሓናት ዘንኩል ዋዒ ተወሲኽዎ ንምንባር ፈታኒ እዩ። ስለዚ ኣብቲ ከባቢ ዝነብር ፍጥረት ኣዳመ ሄዋን ክንደየናይ ብርኪ ሓፂን ዝወነነ ፅኑዕ ከምዝኸውን ንምግማቱ ኣይኸብድን። ብየማንን ፀጋምን ብጋህምስቲ ተኸቢቡ፤ ኣብ ቁራስ መሬት ግራት ፈጢሩ፤ ይሓርስ ይባሩው፤ ዝረኸቦ እቶት ሓፊሱ ተመስገን ኢሉ ይሓድር። ካብ ቤት ፅሕፈት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ወረዳ ኢሮብ እውን ሞያዊ ሓገዝ ከምዘይፍለዮም ዝገልፁ እቶም ሓረስቶት ዘበናዊ ድኹዒን ምሩፅ ዘርእን እውን ከም ዝጥቀሙ ይዛረቡ። "መዳበርያ እንድሕር ተጠቒምና ዘራእቲ ሰፍ ስለዝብል ካብ ፃህያይ የምልጥ። ብገንዘብና ደኣ እዩ እምበር ምሩፅ ዘርኢ እውን ይህቡና እዮም። ዓሚ ዝናብ ውሒዱና ከፊኡና ነይሩ፤ ሎሚዘበን ፅቡቕ ተስፋ ኣለና" ይብሉ ሰማይ ሰማይ ኣንቃዕሪሮም ነቲ ክዘንብ ዝህንደድ ዝነበረ ደበና እናመዓደዉ። ናብ ከተማ ዳውሃን ክትወርድ እሞ ድማ ኣብ ዝባን ኮይንካ እንትትርኢ፤ ከተማ ዳውሃን ብልምዓት መስኖ ጥራሕ ሓምለዋይ ሕብሪ ዝለበሰት ምድራዊት ገነት መሲላ ኩልዕ ኢላ ትረአ። ኣብ ወረዳ ኢሮብ ብሳላ ሓገዝ ዶክተር ብሩኖ ዝበሃሉ ወዲ ሃገረ ስዊዘርላንድ ገባሪ ሰናይ፡ ዝተሃነፀ ሓፅቢ፡ ንልምዓት መስኖ ሰፍ ዘይብል ኣበርክቶ ወፍዩ ኢዩ። ተፃርዩ ንመስተ ክውዕል ድማ ስራሕቲ ተወጊኑ'ሎ። ዶክተር ብሩኖ ብፍልጠቶምን ገንዘቦምን ንቲ ሓፅቢ ከምዝሃነፁ ሓላፊ ቤት ፅሕፈት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ኣይተ ኪዳነ ደበሳይ ይገልፁ። ብተወሳኺ ኣብ ገምገም እቲ ሓፅቢ መዕረፊ ኣጋይሽ እውን ሃኒፆም ንኣገልግሎት ቀሪቦም ኣለዉ። ካብ ዳውሃን ክሳብ ዓሊቴና ወሰና ወሰን ሩባ ሩባ ሓመድ ተኸቲሩ፣ለሚዑን ይረአ። ግድምታት ሳላ ዝተሓዘአ፡ ኣግራባት ለምሊሞም መሬት ወቂባ'ላ። ሓረስቶት ኢሮብ ግራት እንትፈጥሩ ወሰና ወሰን ሰለስተ ሜትሮ ናፃ መሬት ይገድፉ፤ ስለምንታይ? ከውሒ ስለዘይብሉ ግምዕ ኢሉ ከይወድቕ። ክንዲ ቁመት ማእኸላይ ሰብ ዝኸውን ብእምኒ ተራዕሪዑ ዝተዃነየ ድልድል እዩ ደጊፉ ዝሕዞ። ኣብዑር ፀሚዶም ግራት ምስ ሓረሱ ነቲ ኣብ ወሰና ወሰን ግራት ሰለስተ ሜትሮ ዝገድፍሉ መጠናኸሪ ናፃ መሬት ንምድልዳል፡መጃብር ዝበሃል ባህላዊ መሳርሒ እዮም ዝጥቀሙ። መጃብር ሓውሲ መጋፍያ ኰይኑ ብኣብዑር ዝጉተት ሓመድ ብቐሊሉ ጉሒፉ ዘመዓራሪ መሳርሒ እዩ። ሓረስታይ ተስፋይ ኣሰፋ እውን ነባራይ ጣብያ ዓሊቴና እዮም፤ መጃብር ፀይሮም ገስጊሶም ናብ ግራቶም ብምውፋር ወሰና ወሰን ግራት ኣብ ሓፂር ግዜ ጓሕጢጦም መልክዕ የትሕዙ። ኣብ ፀድፊ ብሓመድ ተደልዲሉ ዝተሰናደአ ግራት፡ ማይ ናብ ሓደ ገፅ ዓቝሩ ከይድቅስ እቲ ግራት ዝተደላደ ንክኸውን ብመጃብር ይሰናዳእ። ብፍላይ እቲ ኣብ ወሰን ግራት ዝግደፍ ሰለስተ ሜትሮ ናፃ መሬት ነቲ ግራት ሒዝዎ ዘሎ ዛላ ኳና ክጥንክር እዩ ዝሕግዝ። ኢሮቦቶት ግራት ዘደልድል ወይ ድማ ሓፁር ኰይኑ ዘገልግል ኳና እንትሃንፁ እኳስ፡ ኣብ ኢሮብ ጥራሕ ዝተለመደ ኣፀፋፅፋ እምኒ ኣለዎም። እምኒ ንጎኒ ተይኰነስ ንቑመት እዩ ጠጠው ኢሉ ዝርዕራዕ። መሬት ኢሮብ ሓደጋ ድርቅን ሓርን ብተደጋጋሚ ዝፈታተንዎ ከባቢ ምንባሩ ይፍለጥ። ይኹን እምበር ህዝቢ ብተፀዋርነት ኣስናኑ ነኺሱ ምስ ውሕጅን ጋህምስትን ገጢሙ፤ ግራት ፈጢሩ ምህርቲ ብምርካብ ናብርኡ ኣብ ምምሕያሽ ይርከብ። ተፈጥሮኣዊ ኣቀማምጣ መሬት ኢሮብ፡ ንህዝቢ ኢሮብ ዝያዳ ክጥንክር ከምዘኽኣሎ ምርዳእ ይካኣል።


ካብ ኣማዞን ንላዕሊ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዝያዳ ባርዕ ሓዊ ኣሎ

ኣብ ጫካ ኣማዞን ኣጋጢሙ ዘሎ ባርዕ ሓዊ፡ ኣቓልቦ ማሕበረሰብ ዓለም ስሒቡ ይርከብ። እንተኾነ፡ ባርዕ ሓዊ ኣማዞን፡ ምስ ካልእ ክፋል ዓለም ክነጻጸር እንከሎ፡ ዝተረኽበ ሓቅታት ዘገርም እዩ። ኣብዚ ጉዳይ ተመርኩሶም፤ ሰባት ነቲ ብትካል ምርምር ጠፈር ኣመሪካ ዝተዳለወ፡ ኣብ ዓለምና ዝተኸሰቱ ባርዓት ዘርእይ ካርታ ክፈታትሽዎ ጀሚሮም። ብሰንበት ዝወጸ ካርታ ናይ ዓለምና እንተተዓዚብና፡ ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ ካብ ኣማዞን ንላዕሊ ዝያዳ ባርዕ ሓዊ ከምዘሎ ዘርእይ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራይ፤ ኣንጐላ ምስ ብራዚል ክነጻጸር እንከሎ፡ 3 ዕጽፊ ባርዕ ሓዊ ኣጋጢምዋ እዩ። እቲ ዝተረኸበ መረዳእታ ከምዝሕብሮ፡ ኣብ ኣንጐላ 6,902 ባርዕ ሓዊ፡ ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጐ 3,395 ባርዕ ሓዊ ኣጋጢሙ ነይሩ። ኣብ ብራዚል ዝነበረ ድማ፡ 2,127 ባርዕ ሓዊ ጥራይ እዩ። ብርክት ዝበሉ ደቂ ብራዚል፡ ፕረዚደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን ኣብ ክንዲ ኣብ ኣማዞን ዝዝንቢ፤ ኣቓልብኡ ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ባርዓት ክገብር ኣዘኻኺሮሞ። ሰኑይ መዓልቲ፡ ኣብ ዱር ኣማዞን ተወሊዑ ንዘሎ ባርዕ ሓዊ ንምጥፋእ፡ ሃብታማት ሃገራት ጉጅለ ሸውዓተ፡ 22 ሚልዮን ዶላር ክህባ ምዃነን ፕረዚደንት ፈረንሳ ኣፍሊጡ እዩ። ንሱ፡ ነቲ ኣብ ሃገራት ትሕተ-ሰሃራ ኣፍሪቃ ተወሊዑ ዘሎ ባርዕ ንምጥፋእ'ውን ተመሳሳሊ ስጉምቲ ክወስድ ምዃኑ ተዛሪቡ። እቲ ኣብ ካርታ ናይ 'ናሳ' እናነደደ ዝረኣይ ዘሎ ቦታታት፡ ዱር ድዩ ወላ መጋሃጫ ኣይተጠቐስን። ሓደ ሓደ ግዜ፡ ሓረስቶት ነቲ መሬቶም ጸሪጎም ዳግማይ ክዘርኡ፤ ነቲ ተኽሊ ብምቑራይ የንድድዎ። እንተኾነ ግና፡ ከምዚ ዓይነት ኣሰራርሓ ንምብሕጓግ መሬትን፤ ምድረበዳነትን ከምኡ'ውን ኣብ ምጥፋእ ህይወታውያን ኣበርክቶ ከም ዝገብር ይግለጽ። እንተኾነ፤ ብሓዊ ኣቃጺልካ መሬት ምጽራግ ሕሱር ብምዃኑ፡ ሕማም ንምክልኻል ስለዝሕግዝን፡ እቲ ሓሞኽሽቲ ድማ ንቐጻሊ ኣዝርእቲ ከም ዱኽዒ ስለዘገልግልን ብሓረስቶት ተመራጺ እዩ።


ትግራይ፡ ውድብ መግብን ሕርሻን ዓለም ኣብ መኸተ ኣንበጣ ይሕግዝ ኣሎ

ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ናብ ዞባ ደቡብ ትግራይ ምስ ኣተወ ኣብ ዞባታት ደቡብ ምብራቕ፣ ምብራቕን ማእኸላይ ክፋል ትግራይን ብምእታው ሃሰያ ኣውሪዱ እዩ። ኣብዚ ሰሙን'ዚ ድማ ናብ ዞባ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ስለ ዝኣተወ: ኣብ ዝኸፈአ ኩነታት  ከም ዘሎ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠር ትግራይ ኣፍሊጡ ኣሎ። ብፍላይ ኣብ ገለ ኸባብታት ደቡብ ትግራይ ኣብ  ልዕሊ ዘራእቲ ጉድኣት ከም ዝብጸሐ ይዝረብ። ብዛዕባ እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት መጠን ንምዝራብ ግን፡ እዋኑ ገና ምዃኑ ቢሮ ሕርሻ ትግራይ ንቢቢሲ ይገልጽ። ወለንተኛታት መናእሰይ’ቲ ክልል ካብ ወረዳ ናብ ወረዳ እናተንቀሳቐሱ ኣብቲ መኸተ ዓብዪ ግደ ዝተጻወቱ ኾይኖም፡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ እቲ ክልል ድማ ‘ቀዲምካ ናይ ዘይምድላው’ ሕቶታት ክለዓሉ ጸኒሖም እዮም። ሓላፊ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ዶ/ር ኣትንኩት መዝገበ: ኣብ ትግራይ ልዕሊ 50 ዕስለ ኣንበጣ ከምዝኣተወን እቲ ዝተግብረ ምክልኻል እንተዝደክም ነይሩ ዝኸበደ ዕንወት ክበጽሕ ከም ዝኽእል ንቢቢሲ ገሊፆም። ወራር ዕስለ ኣንበጣ እውን እንተዘይነብር: “ዓመታዊ ትሕቲ 5 ሚኢታዊት ምህርቲ ብባልዕን ሕማምን ዘራእቲ ክጉዳእ እዩ ኢልና ኣብ ትልምና ንሕዝ ኢና” ይብሉ ዶ/ር ኣትንኩት። “ኣብዚ ዓመት ዋላ እውን ኣንበጣ ኣብ ዝኣተወሉ ኩነታት ልዕሊ 5 ሚኢታዊ ምንካይ ምህርቲ ከጓንፍ ከም ዘይብሉ ሰሪሕና ኢና” ኢሎም። እቶም ሓላፊ ቢሮ እዚ ይበሉ ‘ምበር መጠን እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ዛጊድ ኣይተፈልጠን፤ እቲ ቢሮ’ውን ኣይገለጸን። 'ሕዚ እውን እንታይ ከምዝስዕብ ኣብ ዘይፍለጠሉ ኩነት ክንድ'ዚ ዝኣክል ዕንወት በፂሑ እዩ’ ምባል ከምዘይካኣል ዶ/ር ኣትንኩት ተዛሪቦም። "ካብ ውሽጥና ዝለዓል ሕማም እንተዝኸውን ነይሩ ክንዛረበሉ ምኽኣልና። ኮይኑ ግን መልዐሊኡ ካብ ካልእ ምስ ምዃኑ ንሓደ መዓልቲ ሓራ ዝወፀአ ከባቢ ስለ ዘሎ ውሕስ ምግባር ኣይከኣልን" ይብሉ። ምስ መንግስቲ ፈደራል ተሓጋጊዝካ ኣብ ምስራሕ ኣብቲ መጀምርታ እዋን: ምስ ሚኒስትሪ ሕርሻ ተሓጋጊዝና ንሰርሕ ነይርና ዝበሉ ዶ/ር ኣትንኩት፡ ድሮን ክነምፅእ እንከለና ዕንቅፋት ምስ ጎነፈና ደብዳቤ ክሳብ ምፅሓፍ ሓጊዙና እዩ ኢሎም። ደሓር ግን መንግስቲ ፈደራል ነገራት ፖለቲካዊ መልክዕ እንተትሕዞ ሚንስትሪ ሕርሻ ዝበሎ ኣይነበረን፤ ካልኦት ኣካላት መንግስቲ ፈደራል ግን ድማ ዘይምልከቶም ኬሚካል ነፂግና ክሳብ ምባል በፂሖም ብምባል ይነቕፉ። 'ፋኦ' እንታይ’ዩ ሓጊዙ? ውድብ መግብን ሕርሻን ዓለም 'ፋኦ' ምስ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብቐጥታ ተራኺቡ ይሰርሕ ምህላዉ ዶ/ር ኣትንኩት መዝገበ ተዛሪቦም። ነፈርቲ ናብ ትግራይ ብምልኣኽ ዳህሳስ ከም ዘካየዱን ኣብ ባይታ ወሪዶም ነቲ ኩነታት ከም ዝረኣዩን ዘድሊ ሓገዝ ንምሃብ ምስቲ ክልል ብሓባር ይሰርሑ ከም ዘለዉን ተገሊፁ ኣሎ። "ፋኦ እቲ ኩነታት ብደረጃ ዓለም እውን ስለ ዝተረደኦም: ብሰናይ ተበግሶኦም ምሳይ ብቐጥታ ብምርኻብ ሓገዝ ክህቡና ከም ዝደልዮ ብምግላፅ: ይሰርሑ ኣለዉ" ኢሎም። 'ፋኦ' ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዞባ ማእኸል ብነፋሪት ክነፅጉ ከም ዝሓተቱን ኮይኑ ግና ምስቲ ህዝቢ ዝነብረሉ ከባቢ ምስ ምዃኑ  ስለ ዘይመቸወ ኣብ ባይታ ብሓይሊ ሰብ ኣብ ዝካየድ ስራሕቲ ምንፃግ ዘድሊ ሓገዝ ሓቲቶምና ኣለና ኢሎም እቶም ሓላፊ:: ወራር ኣንበጣ ክንድ'ዚ ዝኣክል ዕንወት ዘውርድ ዘሎ ቅንዲ መንቀሊኡ: ኣብ ምብራቕ ኣፍሪካ ዝጠንክሩ መንግስታት ዘይምህላዎም እዩ ዝበሉ ዶ/ር ኣትንኩት ብሰንኪ'ዚ ሃገራት ዝተዋደደ ሜላ ምክልኻል ከካይዳ ከምዘይከኣላ ይገልፁ። "ዓሚ’ኳስ ምቁፅፃር ምተኻእለ ነይሩ: ካብ የመን ተበጊስና ሶማልን ኢትዮጵያን ዝደኸሙ መንግስታት እዮም ዘለዉ: መን ይቆፃፀሮ? እምበር ኣንበጣ ቅድሚ መንፈር ምውፅኡ ኣብ ዘለዎ ከይድካ ምጥፋእ ምተኽኣለ ነይሩ" ኢሎም። ከም ክልል ትግራይ እውን ነቶም ብውልቀሰባትን ትካላትን ዝተጀመሩ ሓደስቲ ምህዞታት ብቐፃልነት ምትብባዕ ከም ዘድሊ መንግስቲ ትግራይ እውን ኣብኡ ኣድሂቡ ከም ዝሰርሕን እምነት ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ምዃኑ ተገሊፁ ኣሎ። ነቲ ካብ ደገ ዝመፅእ ዘሎ መንፀጊ መሽናት ኣብ መስፍን ኢንዳስትርያል ኢንጂነሪንግ ተደጊሙ ንኽስራሕን ኣብ ምግባር ተጠናኺሩ ከም ዝቕፅል እውን ዶ/ር ኣትንኩት መዝገበ ገሊፆም እዮም።


ዝምባብወ፡ ጸገም ቀረብ ኤለትሪክ ንምፍታሕ ልቓሕ ረኺባ

ዝምባብወ፡ ነዚ ኣጋጢምዋ ዘሎ ሕጽረት ኤለትሪክ ንምፋታሕ ናይ 42.5 ሚልዮን ዶላር ልቃሕ ከም ዝረኸበት፡ ብመንግስቲ ዝምባብወ እትውነን ጋዜጣ ኣቃሊሓ። እታ ጋዜጣ፡ ምኒስተር ፋይናንስ እታ ሃገር ካብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ጀሚሩ ነዚ ጸገም ንምፍታሕ ልቃሕ ንምርካብ ክሰርሕ ከም ዝጸንሐ ገሊጻ። እንተኾነ፡ እቲ ካብ ባንኪ ኣምጻእን ለኣኽን ህንዲ ዝተረኸበ ልቓሕ ነዚ ኣጋጢሙ ዘሎ ሕጽረት ቀረብ ኤለትሪክ፡ ቅጽበታዊ ፍታሕ ከምጽእ'ዩ ተባሂሉ ከም ዘይእመን'ዩ ዝግለጽ። እዚ ተረኺቡ ዘሎ ልቓሕ፡ ንቡሉዋኦን ሃዋንገን ዝብሃላ ፋብሪካታት ቐረብ ኤለትሪክ ንምምሕያሽ ከም ዝውዕል'ውን እታ መንግስታዊት ጋዜጣ ኣፍሊጣ። ካብ ወርሒ ግንቦት ጀሚሩ፡ ኣብ ዝምባብወ ኤለትሪክ ኣብ 24 ሰዓታት፡ ኣብ ለይቲ ንሸውዓት ሰዓታት ጥራይ እዩ ዝፍኖ ዘሎ። ኣብ ሃራሪ ዝርከብ ወኪል ዜና ቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ እዚ ዋሕዲ ቀረብ ኤለትሪክ፡ ኣውፈርቲ ልዕሊ 200 ሚልዮን ዶላር መኽሰብ ከምዘስኣኖም'ዮም ዝግምቱ ኢሉ። መንግስቲ፡ እቲ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ዋሕዲ ዝናብ፡ ነቲ መትኒ ቀረብ ኤልትሪክ እታ ሃገር ዝኾነ ዲጋ ካሪባ መጠን ማዩ ስለዘነከዮ ዝሰዓበ ከምዝኾነ'ዩ ዝገልጽ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ፋይናንስያዊ ጸገማት'ውን ንጸገም ዋሕዲ ኤለትሪክ ከይቕረፍ ሓሊኹ ከምዝሓዞ'ዮም ሰብ መዚ ዝገልጹ። እተን ብነዳዲ ዝሰርሓ ጀነረተራት ንኸይሰርሓ'ውን፡ ካብ ወርሒ ጥሪ ናይዚ ዓመት ኣትሒዙ፡ ዋጋ ነዳዲ ብሸውዓተ ዕጽፊ ስለዝወሰኸ ነቲ ጸገማት ሓላሊኽዎ ከምዝርከብ እቲ ኣብ መንግስታዊት ጋዜጣ ዝወጸ ጸብጻብ የብርህ።


ኣደታት እንደርታ ግራተን ኣብ ምቁማት ውዒለን የምስያ

ዛጊድ ኣርባዕተ ዞባታት ትግራይ ዝተርኣየ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ወረዳ እንደርታ ንዝቕመጣ ኣደታት ከጨንቕ ተርኣዩ ነይሩ። ኣብ መኸተ እቲ ኣንበጣ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ተሳቲፎም።


ኤርትራውያን ኣብ መኸተ ወራር ኣንበጣ ትግራይ እንታይ ኣበርኪቶም?

ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ወጻኢ ዝነብሩ ኤርትራውያን ነቲ ብወራር ዕስለ ኣምበጣ ኣብ ትግራይ የጋጥም ዘሎ ሃስያ ንሓረስቶት ትግራይ ንምሕጋዝ ብጎፈንድሚ ገንዘብ የተኣኻኽቡ ኣለዉ። ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን መናእሰይ ድማ፡ ናብተን ዕስለ ኣምበጣ ዝኣተወለን ከባብታት ብምኻድ ደገፎም ገሊጾም። ቅድሚ ሕጂ’ውን ኣብ ሞንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብፍላይ ድማ ኤርትራን ትግራይን ዝነበረ ኩነታት ናብ ንቡር ንምምላስ፣ ወጥሪ ንምህዳእን፣ “እቲ ተፈጢሩ ዝጸንሐ ናይ ጽልኢ ፕሮፖጋንዳ ንምስዓር ዝተፈላለየ ጻዕሪ ክንገብር ጸናሕና ኢና” ዝብል ተቐማጢ ሃገረ ስዊዘርላንድ ኤርትራዊ የማነ ዮውሃንስ እዩ። “ሕጂ ድማ ውሑዳት ሰባት ኮይንና ዝክኣለና ኣኪብና ነቲ ዕስለ ኣንበጣ ንምምካት ዝኸዱ መናእሰይ ንምሕጋዝ ገለ ንግበር ብዝብል’ኳ እንተጀመርናዮ፡ ካብ ትጽቢትና ወጻኢ ሰብ እጃሙ ከወፊ ጀሚሩ” ብምባል ነቲ ብጎፈንድ-ሚ ዝገብሩዎ ዘለው ምትእኽኻብ ገንዘብ ኣብሪሁ። ዛጊድ ልዕሊ 20 ሽሕ ዶላር ክእክቡ ክኢሎም ኣለው። እዚ፡ “ድጋፍ ኤርትራውያን ንሓረስታይ ትግራይ” ብዝብል ጻውዒት ዝተኣኻኸብ ዘሎ ገንዘብ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ዝተፈላለዩ ሰባት ወፈያ ንኹሉ ክፉት ኮይኑ እዩ። እዚ ኣብ ትግራይ ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለያ ከባቢታት ኢትዮጵያን ጎረባብቲ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃን ዝርአ ዘሎ ዕስለ ኣንበጣ ምምካት፡ ሰብኣውነት ጥራሕ እኹል እዩ ዝብል ኣቶ የማነ፡ ክልቲኤና ህዝብታት ድማ ንዝተፈላለዩ ባህሪያዊ ሓደጋታት ተሓጋጊዝና ንምምካት ውፉያት ምዃንና ነዚ ተበግሶ ክንወስድ ክኢልና ይብል። “ነዚ ጎፈንድሚ ብሽም ኤርትራውያን ዝኸፈትናሉ ዕላማ ግን፡ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብዝተፈላለየ መገዲ ካብ ኤርትራ ዝወጽአ ዘዕቖበ ስለ ዝኾነ ኣብ ጎንኻ ኣለና ንምባልን ዘለና ደገፍ ንምርኣይን፣ ኤርትራውያን ክቡር መንነትን ሰብኣውነትን ከም ዘለና ንምርኣይን፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲኡ ህዝቢ ኲናትን ወረ ኲናትን ንምልዓል ዝደልዩ እንተሃልዮም’ውን ንሕና ንሰላምን ንዝመጽአ ሓደጋታትን ንምትሕግጋዝ ድሉዋት ምዃንና መልእኽቲ ንምሕላፍ’ዩ” ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ትግራይ ዝነብሩ ዘለው ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሮም ናብተን ብዕስለ ኣንበጣ ዝተወረራ ከባቢታት ትግራይ ብምኻድ ነቲ ኣምበጣ ኣብ ምብራር ንሓረስታይ ኣብ ምሕጋዝ ወፊሮም’ዮም። ብኽልተ ዙር 74 ሰባት ናብ ወረዳታት ራያ ጨርጨርን ከባቢኡን ከም ዝወፈሩ ዝዛረብ ሓደ ካብቶም መናእሰይ ዝኾነ ዘርኣይ ደረስ፡ ጎና ጎኒ ኣብ ቀረባ ዓመታት ዝመጽአ ሰላም ክልቲኡ ህዝብታት ንምዕቃብ ዘለና ባህጊ ንምግላጽ እዩ ብምባል የብርህ። “ንሕና ደቂ ገባር፡ ደቂ ሓረስቶት ኢና፤ ስለዚ ናይ ዓመት ሙሉእ ድኻም እንታይ ማለት’ዩ ዝብል ንፈልጦ ኢና። ሓረስታይ ቀለብ ዓመት ሙሉእ ክገብሮ ዝጸዓሮ ብከንቱ ንከይጠፍእ ኣብ ጎኒ ህዝቢ እቲ ህዝቢ ንምዃን እዩ ኣበጊሱና” ኢሉ። ኣብ ዞባ ደቡብ ትግራይ ከባብታት ራያን ወጅራትን ዘሎ ኩነታት ሓደጋ እቲ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ከቢድ ከም ዝኾነን ሓረስታይ ኣብ ጸገም ከም ዘሎን ዝገልጽ ካልእ ኤርትራዊ ፊሊሞን ኤርምያስ ድማ፡ እቲ ወፍሪ ውጽኢታዊ ንክኸውን መንግስቲ ነቲ ዝወፍር ህዝቢ ንጹር መምርሕታት ክህብ ይግባእ ይብል። “እቲ ሓረስታይ ነቢዕካ ኣይጽረገሉን፤ ብጣዕሚ ኣብ ዘሕዝንን ኣስጋእን ኩነታት ኮይኑ፡ ሓረስቶት አይ አይ ኢሎም እንዳበኸዩ’ዮም ጸኒሖምና። መንግስቲ ትግራይ ንዕኡ ዝምልከት ሓይሊ ዕማም ኣቚሙ መን ናበይ ይኸይድ? እንታይ ይሰርሕ? መን ምስ መን እንተሰሩሑ እዩ’ኸ ኣድማዒ ዝኾነ ኩነታት ክፍጠር ዝኽእል ንዝብል፡ ሳይንሳዊ ትንታነታት ብምቕራብ ንህዝቢ ንፁር ሓበሬታ ክህብ ይግባእ” ኢሉ። እቲ ዕስለ ኣንበጣ ብብዝሒ ኣብ ዞባ ደቡብ ትግራይ ክርአ እንከሎ፡ ነቲ ኣብ ዘራእቲ እናዓረፈ ጉድኣት ዘብጽሕ ዘሎ ዕስለ ኣብ ክሊ እቲ ኬሚካል ብምንጻግ ሓደግኡ ንምንካይ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ እቶም መናእሰይ ድምጺ ከውጽኡ ዝኽእሉ ነገራት ተጠቒሞም ከባርሩዎ እዮም ዝፍትኑ። ተቐማጢ ሃገረ ስዊዘርላንድ ኤርትራዊ የማነ ዮውሃንስ፡ እቲ ዝጀመሩዎ ወፈያ ገንዘብ ኣብ ቀረባ መዓልታት ብግቡእ ነቶም ግዳያት ንክበጽሖም ምድላዋት ከም ዝገብሩ ተዛሪቡ። በዚ ኣስታት 25 ሽሕ ዶላር ንምእካብ መደብ ከም ዝሓዙ ዝገልጽ እቲ መተሓባበሪ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ካብ ትጽቢቶም ወጻእ ዝኾነ መጠን ገንዘብ ክእክቡ ብምኽኣሎም ሕጉስ ምዃኑ ገሊጹ። “እቲ ኣንበጣ ካበይ ተበጊሱ ኣበይ ይበጽሕ ዝብል ሓበሬታ ስለ ዘለና፡ ኣብ ኤርትራ’ውን ተመሳሳሊ ጸገም ከጋጥም ስለ ዝኽእል ከምቲ ኮሮናቫይረስ ክመጽእ ከሎ ዜጋታትና ንምሕጋዝ ዝገበርናዮ ጻዕሪ፡ ብዝተዓጻጸፈ ንምሕጋዝ ድሉዋት ኢና” ኢሉ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዓለም ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ተወለድቲ ትግራይ’ውን ንተመሳሳሊ ዕላማ ዝውዕል ገንዘብ ንምትእኽኻብ ብጎፈንድሚ ወፈያ ዝገብሩ ዘለው ኮይኖም፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ልዕሊ 640 ሽሕ ዶላር ከም ዘተኣኻኸቡ ይግለጽ።


ኤርትራ፡ እቲ ካልእ ብደሆ - ኮቪድ-19ን ኣንበጣን

ኣብዚ ቕንያት ዓለማዊ መዓልቲ መግብን ምውጋድ ድኽነትን ዝዝከረሉ ዘሎ ሳምንቲ ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ብቐንዱ ኢትዮጵያን ኤርትራ እውን ሕጂ ብኮቪድ-19ን ወራር ኣንበጣን ይጥቀዓ ኣለዋ። እቲ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ኢትዮጵያ ዝወረረ ኣንበጣ ኣብ ሕርሻን መጋሃጫን ከቢድ ጉድኣት ከም ዝውረደ ይግለጽ። እቲ ኣብ ኤርትራ ብዞባ ደቡብ ኣብ ንኡሳን ዞባታት ዓዲ ቐይሕ፡ ጾሮናን ማይዓይንን  ከም ዝኣተወ ዝተገልጸ ኣንበጣ ድማ፡ ብህዝብን ኣባላት ሓይልታት ምክልኻልን ንምቁጽጻሩ ይፍተን ከም ዘሎ መንግስቲ ኤርትራ ሓቢሩ ኣሎ። ኣብ መጻኢ እውን ተኽእሎ ተኸታታሊ ወራራት ኣንበጣ ልዑል ምዃኑን፡ ሓይልታት ምክልኻልን ምምሕዳራት ኣካላት ምኒስትሪ ሕርሻን ውዳበታቶም ብምጥንኻር ኣንጻር ወራር ኣንበጣ መኸተኦም ከሐይሉ ክዳለው ጥብቂ መዘኻኸሪ ምቕራቡ ኣብ ናይ ትማሊ ሕታም ቢቢሲ ትግርኛ ተገሊጹ ኣሎ። እዚ ከኣ ነቲ ብ16 ጥቅምቲ ‘ንቐጻልነት ውሑስ መኣዛዊ መግቢ፡ ብሓባር ንስራሕ!” ብዝብል ቴማ ዝተዘከረ ኣህጉራዊ መዓልቲ ምርግጋጽ መግብን፡ እቲ “ንኹሉ ዝበቅዕ ማሕበራውን ኣከባቢያውን ፍትሒ ንምርግጋጽ ሓቢርና ንስራሕ” ብዝብል ቴማ ንጽባሒቱ ዝተባዕለ ምውጋድ ዓለማዊ ድኽነትን ዝያዳ በዳሂ ይገብሮ። “ዓለም ብዘደንቕ ቁጠባዊ ምዕባለን ብፋይናንሲያዊ ዕቤትን እናሰጎመት፡ ገና ብሚልዯናት ዝቑጸሩ አህዛብ ዓለም ኣብ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ደረጃ ድኽነት ይነብሩ ምህላዎም ዘተሓሳስብ” እዩ ይብል ትካል ሕቡራት ሃገራት። ድኽነት፡ ብቁጠባዊ እቶት ጥራሕ ዘይኮነ በቲ ንሱ ዘስዕቦ ኩለንትናዊ ድቀት እውን’ዩ ዝምዘን ዝበለ እቲ ሰነድ፡ እቶም ኣብ ድኽነት ዝነብሩ ሰባት፡ መባእታዊ ኣድማሳዊ ሰብኣዊ መሰላቶም ከኽብሩን ክከላኸሉን ስለ ዘይክእሉ ክልተ ሳዕ ይብደሉ። ብሰንኪ ድኽነቶም፡ ኣብ ኣዝዩ ሓደገኛ ናይ ስራሕ ኩነታት ክሳተፉ፤ ኣብ ዘይውሑስ ኣባይቲ ክነብሩ፡ እኹል መኣዛ ካብ ዘለዎ መግቢ ክሕረሙ፤  ካብ ምዕሩይ ስርዓተ ፍትሒ ተገሊሎም መሰረታዊ ክንክን ጥዕና እውን ስለዘይረኽቡ ህይወቶም ኣተሓሳሳቢ ይኸውን። ኣብ 1992 ክኽበር ዝጀመረ ዓለማዊ መዓልቲ ምውጋድ ድኽነት ለብዘበን ን32 ዓመታት ይበዓል ኣሎ። እቲ ብ1945፡ ዘተኣማምን ውሕስነት መግቢ ንምፍጣር ብምሕላን፡ ኣብ ኩቤክ ካናዳ ፈላሚ ኣኼብኡ ብምክያድ ዝቖመ ውድብ መግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት ከኣ ን75 ዓመታት ዝኣክል ዕላማታቱ ክውን ንምግባር ይሰርሕ ኣሎ። እንተኾነ ዓለምና ቅድምኡን ድሕሪኡን ሕጂ እውን እንተኾነ ካብ ድኽነትን ሕጽረት መግብን ኣይተገላገለትን ዘላ። ብፍላይ ኣብ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ኣፍሪቃን ኣብ ብዙሓት ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ሳልሳይ ዓለምን ድኽነትን ሕጽረት መግብን ገና ሱር ሰሪቱ ይርከብ። ለብዘበን ከኣ ኣብ ርእሲ ኣላታ ተወሰኸታ ኮይኑ፡ ብዝናም ሰማይ ተመሳጊኖም ዓመት ምሉእ ርሂጾም ግርሁኦም ኣብ ፍረ ዘብጹሑዎ ሓረስቶት፡ ኣብ ሑጻታት ኣጻምእ ተጸፍዩ ብዝበረረ ኣንበጣ ምድረ-በዳ ምህርቶም ርእዮም ከይስእንዎ ኣብ ከቢድ ሻቕሎት ኣለው። ኣብ ኣብ ኢትዮጵያ እኳ ድሮ እውን ከቢድ ሃስያ ኣውሪዱ ኣሎ። ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ ኣጋጢሙ ብዘሎ ዕጽዋን ምርሕሓቕን፡ ናይ ለብዘበን ዝኽሪ ዓለማዊ መዓልቲ ምርግጋጽ ውሕስነት መግቢ፡ ኣብ ብራስለስ ዝርከብ ኦፊስ ውድብ መግብን ሕርሻን ብማንዛ መራኸቢታት ኣኼባ ብምክያድ፡ ነብሲ ወከፍ ኣባል ሃገራትን ዝምልከተን መሻርኽቲ ትካላትን ቀረብ መግቢ ንምውሓስ ዝከኣሎም ክገብሩ ዝጽውዕ ርክብ ኣካይዱ። እቲ ንምውጋድ ድኽነት ዝምልከት ዕለት እውን፡ ማሕበራዊ ፍትሒ ብዘይ ውሕስነት ኣከባቢ ስለዘይረጋገጽ፡ ኣብዛ ብሓባር እንነብረላ ፕላኔት ድሕነትና ንምርግጋጽ ብሕቡር ቅልጽምን ፍልጠትን ክንከናኸናን ክንከላኸለላን ይግባእ። እቶም ኣብ ሕሱም ድኽነት ዝነብሩ አህዛብ ከኣ፡ ፈለማ፡ ኣብ ከባቢኦም ንዝፍጸም ግህሰት ኣከባብን ኪሊማን ከሕውዩ ከም ዝግባእ፤ እቶም ኣብ ምውጋድ ድኽነትን ምርግጋጽ ውሕስነት መግብን ዝዓዩ መንግስታውን ዘይመንግስታውን ኣካላት ድማ ነቶም ብድኽነትን ድሕረትን ዝተሃስዩ ወገናት ክሕግዙን ወዲቖምዎ ካብ ዘለው ቁጠባዊ ስንክልና ከቕንዑዎምን ከምዝግባእ የዘኻኽር። ኣብ ሃገራት ትሕተ ሰሃራ ኣፍሪቃ ዝኽሰት ዘሎ ምልውዋጥ ክሊማን ኣብዚ ዓመት እዚ ዘጋጠመ ስግኣት ለበዳ ኮቪድ-19ን ኣብ ምርግጋጽ ውሕስነት መግቢ ጽልዋ ክፍጠር ባህሪያዊ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብዝተራእየ ተኸታታሊ ሕጽረትን ዝናብን ምልውዋጥ ክላይመትን ሃገራት ኣፍሪቃ ካብቲ ብሰደድ ዝልእኽኦ ምህርቲ እቲ ብእታው ዘእትወኦ ዓይነት መግቢ ዝዓበየ ኮይኑ ኣሎ። ምኒስትሪ ሕርሻ ኤርትራ ከኣ ብ16 ጥቅምቲ ብምኽንያት ዓለማዊ መዓልቲ መግቢ፡ ነፍሲ-ወከፍ ዓመት ናይ ገዛእ ርእሳ ብድሆታትን ዕድላትን ሒዛ ከምእትመጽእ፡ ዓመተ 2020 ከኣ ብለበዳ ኮቪድ -19 ትናወጽ ምህላዋ ጠቒሱ። እዚ ኤርትራ እትርከቦ ዞባ፡ ብተኸታታሊ ለበዳ ኣንበጣን ለመምቲ ባልዕን ርኡይ  ምምዝባል ክሊማን ዝናብን ሓደጋ የንጸላሉዎ'ዩ። እንተኾነ ኤርትራ፡ ነቲ ባህርያውን ሰብ-ሰርሖን ብድሆታት ሕርሻ፡ ከም ወትሩ ህዝቢ፣ ሰራዊትን ክኢላታትን ኣኽቲታ ትገጥሞን፡ ንሕርሻ፡ ካብ ያታዊ ኣገባብ ማሕረስ ናብ ዘመናውን ንግዳውን ሕርሻ ንምስግጋር ትጽዕር ከም ዘላን ዘረደእ መልእኽቲ ኣመሓላሊፉ። ዓለምና ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዛ ቀጻልነት ዘለዎ ውሑስ መኣዛዊ መግቢ ንምርግጋጽን ክትሰርሕ እኳ እንተጸንሐት ሎሚ እውን እንተኾነ ናብቲ ዝድለ ሸቶ ንምብጻሕ  ነዊሕ ጉዕዞን መገድን ምኻድ ከምዘድሊ ኪኢላታት እቲ ዓውዲ ይገልጹ። ከምቲ ኣብ መልእኽቲ ምኒስትሪ ሕርሻ ተነጺሩ ዘሎ፡ ንሕርሻ ካብ ያታዊ ናብ ዘመናውን  ንግዳውን ሕርሻ ንምስግጋር ዝካየድ መስርሕ ንባዕሉ ከቢድ ጻዕርን ግዜን ዝሓትት እዩ። እንተኾነ እቲ ናይ ምስግጋር መስርሕ እውን ብግዜ ክድረትን ክድረኽን ከምዝግባእ መዓስ ክንደየናይ ስጉሚ ትኸይድ? መዓስከ እቲ ደረተ ትርኢት ተስፋ ወይ ፍረ እቲ ጅማረ ትርእዮ? መዓስ’ከ ነቲ ራኢ ትበጽሖ? ክንጸር ይግባእ። ካብኡ ተረፈ “ንፍትን ኣሎና፤ ንጽዕር ኣሎና ክበሃል 30 ዓመት ዝወስድ እንተኾይኑ፡ እቲ ጉዕዞ ክኽለስን ክግምገምን እዩ ዝግባእ”  ክብል ኪኢላ ሕርሻ ዶክተር ተኽለ ሰሎሞን ሓቢሩ። ዓለም ዓመታዊ ንኹሉ ዝኣክል መግቢ ከተፍሪ እኳ እንተጸዓረት  ገና ግን ኣስታት 800 ሚልዮን ህዝቢ ዓለም ጠምዮም ይሓድሩ። እዚ ማለት ከኣ ሓደ ካብ ዓሰርተ ሰባት ይጠሚ ማለት እዩ። ካብኣቶም ከኣ 60 ሚኢታዊት ደቀንስትዮ እየን። እቶም 80 ሚኢታዊት ካብቶም ብጥሜት ዝተጠቕዑ ኣብ ርሑቕ ገጠራት  ዝነብሩን ብሕርሻ ዝነባበሩን እዮም። ከም ሳዕቤኑ ከኣ ካብቶም ብሕማም ዓሶ፡ ሕማም ዓባይ ሰዓልን ኤችኣይቪ ኤይድስን ዝሞቱ ሰባት እቶም ብጥሜት ዝሞቱ ከምዝበዝሑ መጽናዕቲ ሕቡራት ሃገራት የረድእ። ሞት ኣስታት 45 ሚኢታዊት ሕጻናት ዓለምና ከኣ ብዓጸቦን ስእነት ዝተመጣጠነ መግቢ ከምዘጋጥም ሊቃውንቲ እቲ ዓውዲ ይሕበሩ። ዓለምና፡ ብኣህጉር ደረጃ ንዘጋጥም ዓጸባ ንምግጣም ዓመታዊ 3.5 ትሪልዮን ዶላር ኣመሪካ ተውጽእ። ኣስታት 1.9 ቢልዮን ማለት ዳርጋ ልዕሊ ርብዒ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም፡ ልዕሊ ንቡር ክብደት ወይ ክራሸ ኣለዎ። ክርሸት ከኣ ሓደ ካብቲ ቀንዲ ንሕማማት ሽኮርን ደም ብዝሕን ዘኸትል ምዃኑ፡ ብውሕስነት መግብን መኣዛዊ መግብታትን ዝዛረብ መርበብ ሓበሬታ ካኒ ይገልጽ። እቲ ዘሕዝን ግን ዓለማዊ ሕጽረት መግቢ እናጋጠመ፡ ካብቲ ዝፈሪ መግቢ፡ እቲ ሓደ ሲሶ ንብላሽ እዩ ዝባኽን። ብፍላይ ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ዓለም መዓልታዊ ዝጓሓፍ መግቢ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ቶናት ከምዝግመት ይንገር። ዓለምና ነቲ ብቐጻሊ ዝውስኽ ዘሎ ብዝሒ ህዝቢ ንምምጋብ ኣብ 2050 ካብዚ ሕጂ ዝፈሪ ዘሎ መግቢ 60 ሚኢታዊት ዝያዳ መግቢ ከምዘድልያ ሰነዳት ዓለማዊ ውድብ መግብን ሕርሻን የረድእ። ንሕርሻ ክሊማዊ ለውጢ ካብ ዘስዕቦ ናይ ዝናብ ምምዝባል ንላዕሊ ዝጸልዎን ዘሻቕል ነገር ስለዘይህሉ ነብሲ ወከፍ ገባራይ ገረብ ካብ ምቑራጽ ክቑጠብ፡ ብዓቕሙ ከባቢኡ ክከናኸንን ክሕሉን ክምከርን ክሕበርን ከም ዝግባእ ዶክተር ተኽለ ይሕብር። ዓለማዊ ውድብ መግብን ሕርሻን ኣብ 130 ሃገራት ዓለም፡ ዝበዝሕ ኣብ ገጠራት ጥሜት ንምውጋድን ውሕስነት መግቢ ንምርግጋጽን ምስ መንግስታት፡ በርጌሳዊ ማሕበራት፡ ብሕታዊ ትካላትን ካልኦት መሻርኽትን ይሰርሕ። ኣብ መወዳእታ ከኣ እቲ ትካል፡ ጥሜትን ዓጸቦን ንሱ ዘስዕቦ ሕማምን ሞትን ንምውጋድ፡ ብውልቀ ሰባት ማሕበራትን ኮማትን ዝድገፍ ዓለማዊ ጻዕሪ ከምዘድሊ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ብኸንቱ ዝጉሓፍ መግቢ ንምንካይን እቶም እኹል መኣዛታት ዘይረኽቡ ሰባት እኹል መኣዛዊ መግቢ ንክረኽቡን ዝምልከቶም ኣካላት ጠለባቶም ንምምላእ ብደረጃ መንግስትን መሻርኽቲ ኣካላትን ተወሳኺ ወፍሪ ክግበር ከም ዝግባእ የዘኻኽር።


ዕስራ ዓበይቲ መራሕቲ ዓለም ብዛዕባ ክሊማን ኮቪድ-19ን ይዝትዩ ኣለው

ድሕሪ ለቨዳ ኮቪድ፡ ንመጀመርታ እዋን መራሕቲ እተን ብG20 ዝፍለጣ ብቑጠባ ዝሃብተማ ሃገራት ዓለም  ትማሊ 30 ጥቅምቲ 2021 ኣብ ሮማ -ኢጣልያ ገጽ ንገጽ ተራኺቦም ብዛዕባ ኮቪድን ክሊማን ይዝትዩ ኣለው። ይኹን እምበር፡ መራሒ ቻይና ሺ ጂንፒንግን ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲንን ከካብ ቤተ መንግስቶም ብማንዛ ርክብ ብቪድዮ እዮም ዝሳተፉ ዘለው። እቲ ኣኼባ፡ ‘ነዳዲ ዓለም ቀንዲ ጠንቂ ብከላ ስለዝኾነ ክጎድል ኣለዎ’ ዝበሃለሉ ዘሎ ግዜ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ብከላ ኣየር ብዛዕባ መጻኢ ወለዶ ዓቢ ሻቕሎት ፈጢሩ ስለዘሎ ነብሲ ወከፍ ሃገር ብዝቐልጠፈ ግዜ ናብቲ ውሑስ ዝበሃል ካብ ንፋስን ጸሓይን ዝርከብ ምንጪ ጻዓት ክትሰግር ጻውዒትን ምሕጽንታን ይግበር ኣሎ። እተን ብ19 ሃገራትን ሕብረት ኤውሮጳን ዝቖማ ሃብታም ሃገራት ዓለም፡ 80% ካብቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ካርቦን ዳይኦክሳይድ የመንጭዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ቦሪስ ጆንሰን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ለውጢ ኩነታት ኣየር "ንደቂ ሰብ እቲ ዝዓበየ ስግኣት" ከም ዝዀነ ብምግላጽ ፡ "ንስልጣነን ብልጽግናን ኣብ ሓደጋ ዘእቱን ዘሰምብድ ዕንወት ከኸትል ከምዝኽእልን" ሓቢሩ። ኣኼባ ጉጅለ ዕስራ ኮነ እቲ ኣብ ግላስኮ ዓባይ ብሪጣንያ ዝግበር ኮፒ-26  ዝተሰምየ ኣኼባ፡ ንምውሳኽ ሙቐት ዓለም ደው ከብሎ ከም ዘይክእል እኳ እንተ ተኣመነ፡ ግቡእ ስጉምቲ እንተ ተወሲዱ ግና፡ "ነቲ ዝውስኽ ዘሎ ሙቐት እዛ ፕላነት ክንክዮ ይኽእል እዩ " ኢሉ ። እቲ ብጉጅለ-20 ዝተዳለወ ረቂቕ፡  እቲ 1.5C (2.7F) በጺሑ ዘሎ ሙቐት ዓለም ንምንካዩ ክሰርሕ ምዃኑን ኩለን ሃገራት ትርጉም ዘለዎ ውጽኢታዊ ንጥፈታት ከምዘድልየን ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ይሕብር። እቲ ረቂቕ ኣዋጅ እተን ዝማዕበላ ሃገራት ነተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ጸገማት ኩነታት ኣየር ንምፍታሕ ክሳብ 2025 ካብ ህዝባውን ብሕታውን ምንጭታት ዓመታዊ  100 ቢልዮን ዶላር ገንዘብ ከምዘድሊ፡ ግን ከኣ ክሳብ 2009 እተን ሃብታማት ሃገራት እቲ ዝተነብረለን ሓደራ ክፍጽማ ከምዘይከኣላ ይጠቅስ። ኮቪድ፡  ማዕርነታዊ ክታበት ኣብ አእምሮ ኩሎም መራሕቲ ዓለም ከምዝህሉ ርዱእ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢጣልያ ማርዮ ድራጊ፡ ክሳብ ሕጂ ካብቲ  ንመላእ ዓለም ዘድልን ዛጊት ክወሃብ ዝጸንሐ ልዕሊ ሽዱሽተ ቢልዮን  ዶዝ ክታበት ኮቪድ ዛጊት 3% ጥራሕ ናብ ድኻታት ሃገራት ምኻዱ "ብሕልናን ስነ-ምግባርን ቅቡል ኣይኰነን" ኢሉ ። ክሳብ መፋርቕ ዝመጽእ ዓመት 70% ካብ ህዝቢ ዓለም ክታበት ንኽረኽቡ ኩላትና  መራሕቲ "ዝከኣለና ኩሉ ንግበር" ክብል ተላብዩዎም። ቀረጽ ፥ እቲ ጉጅለ ብ140 ሃገራት ዓለም ዝተደገፈ ብዓለም ደረጃ ዝተሓተ መጠን ትካላዊ ቀረጽ እንተወሓደ 15% ክኽትም ትጽቢት ይግበረሉ። እቲ ኣብ 2023 ክውን ክኸውን ዝጽውዕ ሰነድ ሓበራዊ ስምምዕ (ረቂቕ ኮምዩኒኬ) እተን ኣብኡ ዝተኣከባ ሃገራት ብዛዕባ እዚ ውጥን ሰፊሕ ምርድዳእ ገይረን ኣለዋ። ኢራን፣ ፕረዚደንት ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ጆ ባይደን፣ ምስ ቀዳማይ ምኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ሚስተር ጆንሰን፣ ከምኡ ድማ ፕረዚደንት ፈረንሳ ኢማኑዌል ማክሮንን  ቻንስለር ጀርመን ኣንገላ መርከልን፡ ብዛዕባ ኑክሌራዊ ሓይሊ ጉዳይ ኢራን ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ንምምይያጡ እዮም ተባሂሉ።


ኣብ ሶማልያ ብሚልዮን ዝቑጸሩ ሰባት ንሓደጋ ጥምየት ተቓሊዖም

ኣብ ሶማልያ፡ ብምኽንያት ወራር ዕስለ ኣንበጣ፣ ሕማቕ ኩነታት ኣየርን ዋሕዲ ዝናብን፡ ኣብዚ ዓመት ብሚልዮን ዝቑሩ ሰባት እኹል ምግቢ ከምዘይረኽቡ ትካል ገባሪ ሰናይ ገሊጹ፡፡ ገባሪ ሰናይ ትካል ‘ሴፍ ዘ ችልድረን’ ከምዝገለጾ፡ ኣብዚ ወቕቲ ፍርያት ኣዝርእትን ኣሕምልትን  ብ 80 ምኢታዊት ክንክይ ከምዝኽእል ትጽቢት ይግበር፡፡ ብተመሳሳሊ ቀንዲ ምርኩስ ኢኮኖሚ እታ ሃገር ዝኾነ ካብ መሸጣ እንስሳት ዝርከብ ኣታዊ እውን ብ 55 ምኢታዊት ክቕንስ ይኽእል እዩ፡፡ እቲ ትካል ከምዝለጾ ኣዴታት፡ ንደቀን ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዘ ምግቢ ንምቕራብ ኣዝየን ተጸጊመን አለዋ፡፡ ድሮኳ ገለ ህጻናት ብሕጽረት ምግቢ ተጠቒዖም ኣለዉ፡፡ ኣብዚ ዓመት፡ ኣብ ደቡባዊ ሶማልያ ዝርከቡ ድኻ ስድራቤታት ካብ ዝዘርእዎ 15 ምኢታዊት ጥራሕ ንቐለቦም ክረኽቡ ከምዝኽእሉ እዮም ገምጋማት ዘመልክቱ፡፡ ኣብ ካልኦት ከበድቲ እዋናት ብውሑድ ፍርቂ ቐለቦም ካብቲ ዝዘርእዎ ይረኽቡ ነይሮም፡፡ ብምኽንያት ንነዊሕ ዓመታት ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ምንቅስቓስ እስላማውያን ዕጡቓት፣ ዘይርጉእ ፖለቲካን ድኹም ማእከላዊ መንግስትን ህይወት ሶማላውያን ከቢድ ክኸውን ገይሩዎ እዩ፡፡ ንኣስታት 30 ዓመታት ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ እታ ሃገር፡ ኣብ መሰረተ ልምዓት ከቢድ ዕንወት ዘብጸሐ ኮይኑ፡ ምስ ተፈጥሮኣዊ ጸገማት ተደሚሩ መነባብሮ ዜጋታት እታ ሃገር ክትሕተ ገይሩ፡፡ ብተወሳኺ ኣልሻባብ ዝተባህለ እስላማዊ ጉጅለ፡ እታ ሃገር ናብ መገዲ ሰላም ከይትኣቱ ካብ ምግባር ሓሊፉ ብዝፍጽሞም መጥቃዕቲታት ህይወት ብዙሓት ሰባት እናቐዘፈ ይርከብ፡፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ዝድገፍ ማእከላዊ መንግስቲ እታ ሃገር እንተኾነ እውን፡ ኣብ ውሽጡ ብዝፍጠሩ ፖለቲካዊ ፍልልያት ዝተወጠረ ብምዃኑ ነታ ሃገር ካብ ብዕጡቓት ንዝፍኖ መጥቃዕትን ተፈጥሮኣዊ ሓደጋን ከድሕና ኣይኣለን፡፡


ቴክኖሎጂ፡ ጉግል ናይ ሕርሻ መሬት ዝሕልው ሮቦታት ይሰርሕ ኣሎ

የማናይ ኢድ ኩባንያ ጉግል ዝኾነ ኣልፋቤት ኣብ ተሓራሳይ መሬት ብምውፋር ኩነታት ነፍሲ ወከፍ ዘራእቲ ዝከታተሉን ህይወት ሓረስቶት ዘዘምኑን ሮቦታት ወግዓዊ ገይሩ። እዞም ሮቦታት ኣብ ላዕሊ ኮይኖም ክከታተሉ ዝኽእሉ ኮይኖም፡ ኩነታት ተፈጥሮኣዊ ዕብየት እቶም ኣትኽልቲ ብዘይጻባእ መልክዑ ስርሖም ክሰርሑ ዝኽእሉ'ዮም። እቲ ኩባንያ ከም ዝበሎ፡ ቀንዲ ዕላማ እዞም ሮቦታት ብዛዕባ እቶም ኣትኽልቲ እኹልን ዘተኣማምንን መረዳእታ ምእካብ እዩ። ሓላፊ እቲ ፕሮጀክት ኤሊየት ግራንት "እዞም ሮቦታት ዓውዲ ሕርሻ ብምዝማን ንመጻኢ ዝህልወና ኣነባብራ ዘመናዊ ክኸውን ከም ዝገብሩ ንኣምን" ኢሉ። ኣብ ዓለም ዘሎ ሕጽረት መግቢ ንምፍታሕን ዘላቒ ዝኾነ ውጽኢት ሕርሻ ንምፍጣርን እዞም ሮቦታት ሕጂ  ናብ ስራሕ ክኣትው ከም ዝተገብረ ጉጅለ እቲ ምርምር ይገልጽ። ይኹን'ምበር ኣብዚ ሕጂ እዋን ዘለው ናውታት እቶም ሓረስቶት ዘድልዮም ሓበሬታ መሊኦም ዘቕርቡ ኣይኮኑን። "ነፍሲ ወከፍ ተኽሊ ክንደይ ዝኣክል ማይን ንጥረ ነገርን ድልዮ ዝብል ምፍላጥ እንተኽኢልና፡ ከምኡ'ውን ኣየናይ ኣበይ መቺዎዎ ክዓቢ ይኽእል ዝብል ሕቶ ክንምልስ እንተኽኢልና፡ እቲ ሕርሻ ውጽኢታዊ ብዝኾነ መልክዑ ለዊጥናዮ ኣለና ማለት'ዩ" ይብል ኤሊየት። ብተወሳኺ ሓረስቶት ሮቦታት ብዛዕባ ትሕዝቶ ሓመድን ኩነታት ኣየርን እኹል ሓበሬታ ክህልዎም ስለ ዝኽእልን፡ እቶም ሮቦታት ድማ እቲ ተኽሊ ብክንደይ ዝኣክል ቅልጣፈ ይዓቢ ምህላው ከርእዩ ብዝኽእል መልክዑ ተዳልዮም ኣለዉ። እቲ በዓል ሞያ፡ "ኣብ ቀረባ ዓመታት፡ እዞም ሮቦታት ኣብ ካሊፎርኒያን ሶይቢን ዝርከቡ ናይ ኢንጆሪ ሕርሻ መሬት፡ ብዛዕባ እቶም ዝባጽሑ ዘራእቲ ግልጺ ዝኾነ ምስሊ ክንረክብ ሓጊዞም'ዮም። ብተወሳኺ ክንደይ ዝኣክል ንጥረ ነገር ከም ዝተጠቐሙን ክንደይ ዝኣክል ናይ ጽሓይ ብርሃን የድልዮምን ዝብል መረዳእታ ረኺብና ኢና" ኢሉ። እንተኾነ፡ እዞም ሮቦታት ብጉዳይ ሃገራዊ ድሕነትን ስለያን ተነቀፍቲ ኮይኖም ኣለው። ምኽንያቱ መንግስታት እቲ መረዳእታ ከመይ ከም ዝእከብን ኣብ ጥቕሚ ከም ዝውዕልን ክፈልጡን ክቆጻጸሩዎን ምድላዮም ኣይተርፍን። እቲ ኩባኒያ ከም ዝብሎ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣርጀንቲና፣ ካናዳ፣ ደቡብ ኣፍሪቃን ኣመሪካን ኣብ ምድቓል ዘርኢ ምስ ዝተዋፈሩ ሓረስቶት ይሰርሕ ኣሎ።


ኤርትራን ኬንያን ክልተኣዊ ስምምዕ ተፈራሪመን

ካብ ትማሊ ጀሚሩ፡ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብዘገረሉ ዕድመ ኣብ ኤርትራ ናይ ክልተ መዓልታት ናይ ስራሕ ምብጻሕ ዘካየደ ፕረዚደንት ሪፓብሊክ ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ድሕሪ ክልተኣዊ ዘተ ውዕል ከምዝተፈራረሙ ሚኒሰትር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቐል ብትዊተር ሓቢሩ። እቲ ክልተኣዊ ስምምዕ፡ ኣብ ዛባውን ንግዳውን  ጉዳያት ዘተኮረ ሰለስተ ክፋላት ዝሓዘ’ዩ። ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ክልተኣዊ ጉዳያት፡ ክልተኣዊ ርክባት ክሕይልን ህዝቢ ምስ ህብዚ ዝህልዎ ርክባት ክድልድልን ተሰማሚዖም። ነዚ ንምግባር ዜጋታት ክልቲኦም ሃገራት ካብን ናብን እተን ሃገራት ኣብ ዝገብርዎ መገሻታት ብዘይ ቪዛ ክንቀሳቐሱ ዘኽእል ባይታ ክጣጣሕ ከምዘለዎ ተሰማሚዖም። ኬንያን ኤርትራን ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብመንፈስ ‘ፓን ኣፍሪካኒዘም ‘ ብዕቱብ ክተሓባባራ ምዃነን’ውን ኣብቲ ዝርዝር ሰፊሩ ኣሎ። ፕረዚደንት ኢሳያያስ ኣፈወርቅን ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶን፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፡ ሰላምን ጸጥታን ንምሓስን ንምዕባለን ኣብ ዞባዊ ውህደት ብሓባር ክሰርሑ ተሰማሚዖም ኣለዉ። ኣብ ንግዳዊ ጉዳያት ኣብ ዝምልከት፡ ክልቲአን ሃገራት ብመሬት፡ ብባሕርን ብኣየርን ዝግበር ንግዳዊ ርክባት ከጎልብታ ምዃነን’ውን ተሰማሚዐን ኣለዋ። ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶን ምስኡ ዝተጉዓዙ ሰብ መዚ ኬንያን ኣብ ኤርትራ ዝገበርዎ ናይ ስራሕ ምብጻሕ ወዲኦም ሎሚ ኣብ ሰዓታት ቀትሪ ካብ ኤርትራ ተፋንዮም ኣለዉ። ኣብ ታሕሳስ 2018 ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ኬንያ ድሕሪ ምብጽሑ፡ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ከኣ ኣብ መጋቢት 2019 ኣብቲ እዋን ኣብ ስልጣን ዝነበረ ፕረዚደንት ኬንያታ ናብ ኣስመራ በጺሑ ነይሩ። ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 30 ዓመታት ክዝሕልን ክመውቕን ምጽንሑ ይግለጽ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ምስ ኢትዮጵያን ሶማልያን ጸጥታዊ ስምምዕ ምፍራሙ ይዝከር። እዚ ምስ ኬንያ ተጀሚሩ ዘሎ ጽዑቕ ዲፕሎማስያዊ ምብጽጻሕ ነዚ ምትሕብባር'ዚ ንምስፋሕ ዝዓለመ ክኸውን ከምዝኽእል ከኣ ይግመት። ኤርትራ ኣብ ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ዝነበራ እምነት እናጎደለ ብምምጽኡ፡ ሓድሽ ዞባዊ ተበግሶታት ክትወስድ ትህቅን ከምዘላ ተንተንቲ ይገልጹ።


ኣዛዚ ሓይሊ ምድሪ ዩጋንዳ ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ

ኣዛዚ ሓይሊ ምድርን ወዲ ፕረዚደንት ዩጋንዳን ዝኾነ ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ ካብ ስልጣኑ ከምዝተኣለየ ተፈሊጡ’ሎ። ይኹን እምበር ኣብ ሰራዊት ዩጋንዳ ዝለዓለ መዓርግ ዝኾነ ሽመት ምሉእ ጀነራል ረኺቡ እዩ። ኣብ ፍሉይ ስርሒታት ፕረዚደንታዊ ኣማኻሪ ኮይኑ ከምዝቐጽል’ውን ተሓቢሩ። እቲ ጀነራል ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ንኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ብዛዕባ ጎረባብቲ ሃገራት ብዝህቦ ርእይቶታት ኣዘራራቢ ኮይኑ እዩ ቀንዩ። እንተኾነ ግና እቲ ካብ ስልጣኑ ምእላዩ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝዘርግሖ ርእይቶ ቀጥታዊ ርክብ እንተለዎ ንጹር ኣይኮነን። ኣብ ሶማልያ ዝነበሩ ልኡኽ ሰራዊት ኡጋንዳ ዝመርሐን ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ምስ ዝርከቡ ዓመጽቲ ሕብረት ዲሞክራስያዊ ግንባር (Allied Democratic Front) ዝዋጋእ ዘሎ ጕጅለ ዝመርሕ ጀነራል ካያንጃ ሙሃንጋ፡ ኣዛዚ ሰራዊት ምድር ኮይኑ ተመዚዙ'ሎ። ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ፡ ብፍላይ ኣብ ዝሓለፉ መዓልቲታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ንትግራይን ኬንያን ዝመልከቱ ኣካታዕን ኣዘራረብትን ጽሑፋት ክዝርግሕ ከምዝጸንሐ ይዝከር። እቲ ጀነራል ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ኣብ ትዊተር፡ ንሓይልታት ትግራይ ከምዝድግፍ ዝገልጽ ጽሑፍ ለጢፉ ነይሩ። እንተዀነ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ዩጋንዳ ኣብ ወርሒ ሓምለ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ጽሑፍ ንምክልኻል ዩጋንዳ ከምዘይውክል ብምሕባር ውልቃዊ ርእይቶኡ ከምዝዀነ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። እቲ ጀነራል ሕጂ’ውን ንትግራይን ኬንያን ንካልኦት መራሕቲ ሃገራትን ዝምልከቱ ጹሕፋት ምዝርግሑ ስዒቡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ቀንዩ። ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ፡ ርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ንምቁጽጻር ንዕኡን ንሰራዊቱን ክልተ ሰሙን ጥራይ ከምዝወስደሎም ብሰኑይ ኣብ ትዊተሩ ዘስፈሮ ጽሑፍ ድማ ኣብ ልዕሊ ኬንያውያን ቅረታ ኣልዒሉ ኣሎ። ሰንበት 22 መስከረም 2015 ዓ.ም (ግእዝ) ኣብ ትዊተር ገጹ ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ "ትግራይ ኩሉ ግዜ ኣብ ልበይ እያ ዘላ! ንትግራይ ከፍቅርን ክሕልዋን ካብ ፈጣሪይ ኢየሱስ ክርስቶስ ዝተዋህበኒ ትእዛዝ እዩ" ኢሉ። እቲ ወዲ 48 ዓመት ጀነራል ድሕሪ ዝተወሰኑ ሰዓታት ድማ "ሚኒሊክ ዳግማዊ ኣቦሓጎና እዩ። ኢትዮጵያ ኣካል ምብራቕ ኣፍሪቃ እያ። ክትዓኑ ኣይንፈቅድን። ንኹሉ ህዝቢ ኢትዮጵያ ነፍቅር!" ኢሉ ካልእ ጽሑፍ ዘርጊሑ። ነዚ ስዒቡ ብፍላይ ኣብ ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያውያን መዛረቢ ከምዝኾነ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ዝዝርግሑ ጽሑፋት የመልክቱ። እቲ ጀነራል ኣብ ጥቅምቲ 2014 ዓ.ም ንሓይልታት ትግራይ ከምዝድግፍ ኣብ ትዊተር፡ "ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ . . . ነቲ ዕላማኹም ይድግፎ እየ። ንተጋሩ ኣሓትና ዝደፈሩን ንኣሕዋትና ዝቐተሉን ክቕፅዑ ኣለዎም" ክብል ከምዝጸሓፈ ይዝከር። ኮይኑ ግን መንግስቲ ኡጋንዳ፡ እቲ ርእይቶ ናይቲ ጀነራል ከምዝኾነን ንመርገጺ ሰራዊት ዩጋንዳ ከምዘይውክልን መግለጺ ኣውጺኡ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ በቲ ጽሑፍ ቅረትኡ ዝገለጸ ዂይኑ፡ እቲ ጀነራል ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ ምስ ላዕለዎት ሓለፍቲ ሃገሩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዑደት ኣካይዱ፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ እውን ከምዝተራኸበ ይዝረብ። እቲ ነኣቡኡ ዮወሪ ሙሰቨኒ ብምትካእ ቀጻሊ መራሒ ኡጋንዳ ክኸውን ትጽቢት ዝግበረሉ ጀነራል ካብ ትማሊ ሰኑይ ጀሚሩ ኣብ መንጎ ኬንያውያን’ውን ኣዘራርቢ ኮይኑ’ሎ። "ኣነን ሰራዊተይን ንርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ንምሓዝ ክልተ ሰሙን ይኣኽለና'ዩ" ኢሉ። “ሰራዊትና ንናይሮቢ ምስ ሓዘ ኣበይ ምንባር ክጅምር ኣለኒ? ዌስትላንድስ ድዩ ወይስ ሪቨርሳይድ?” ክብል ኣብ ናይሮቢ ዝርከቡ ከባቢታት ብምጥቃስ ኣብ ትዊተር ገጹዝዘርግሖ ጽሑፍ ንኬንያውያን ዘሐጎሰ ኣይነበረን።። ብቲ ጽሑፍ ዝተቖጥዑ ኬንያውያን ሙሰቨኒ ዝለበሶ ክዳን ብምጥቃስ "መጀመርታ ሰፋይ ክዳን ኣቦኻ ተቖጻጸር" ብምባል መልሲ ሂቦም። ብተወሳኺ ኬንያውያን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ነቲ ጀነራል ክነቕፍዎ ዝጸንሑ ኮይኖም፡ ገሊኦም ግን እቲ ጀነራል ስልጣን ኣቡኡ እንተሒዙ፡ ንሃገሮም ስግኣት ክኾኑ ከምዝኽእል ጽሒፎም ኣለዉ። ካልኦት ድማ ኣብ መንጎ ኬንያን ኡጋንዳን ንዘሎ ዲሞክራሲ ብምንጽጻር፡ ስድራቤት ሙሰቨኒ ኡጋንዳውያን ዲሞክራሲ ከይረኽቡ ገይሮም ብምባል ነቒፎም። መንግስቲ ኬንያ ይኹን ሰበስልጣን ኡጋንዳ ግን ብዛዕባ እቲ ጀነራል ዝሃቦ ርእይቶ ብወግዒ ርእይቶ ኣይሃቡን። እቲ ጀነራል በዚ ከይተገደበ ንፕረዚደንት ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ዝምልከት ጽሑፍ’ውን ዘርጊሑ እዩ። “ምስቲ ዝፈትዎ ዓቢ ሓወይ ዘለኒ እንኮ ጸገም ንሳልሳይ ዙር ዘይምውድዳሩ እዩ። ብቐሊሉ ክንዕወት ንኽእል ኔርና" ክብል ጽሒፉ። ብመሰረት ቅዋም ኬንያ ሓደ ፕረዚደንት ክልተ እዋን ጥራይ እዩ ከገልግል ዝኽእል። ብመሰረት እዚ ኡሁሩ ቅድሚ ክልተ ወርሒ ኣብ ዝተኻየደ መረፃ ከይተሳተፈ ካብ ስልጣኑ ከምዝለቐቐ ይዝከር። ኣዛዚ ሰራዊት ኡጋንዳ ኣብ ቐጻሊ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ጣልያን ክትከውን ትጽቢት ዝግበራላ ጓል ኣንስተይቲ ፖሊቲከኛ ጂዮርጂ ሜሎኒ ዝምልከት ካልእ ኣዘራራቢ ጽሑፍ ዘርጊሑ እዩ። ኣብቲ ናይ ትዊተር ጽሑፉ "ንቀጻሊት ቀዳመይቲ ሚኒስተር ጣልያን ክንደይ ከብቲ ክትህቡ ትኽእሉ?" ኢሉ ይሓትት። ወሲኹ’ውን “ኣውሮጳውያንነተን ዝፈትውወን ኣንስቲ ዕምባባ ይህብወን።ኣብ ባህሊ ሃገረይ ግን ነተን ንፈትወን ኣንስቲ ከብቲ ኢና ንህበን" ክብል ስእሊ ገዚፍ ቀርኒ ዘለወን ከብቲ ገይሩ ኣብ ትዊተርዘርጊሑ። ቅድሚ ሕጂ፡ ኣምባሳደር ጣልያን ኣብ ኡጋንዳ፡ ዋጋ ገዝሚ ክደራደር ከምሽማግለ ከም ዝመረጸ ጽሒፉ ከምዝነበረ ተጸብጺቡ ነይሩ። እቲ ኣዛዚ ሓይሊ ምድርን ወዲ ፕረዚደንት ዩጋንዳን ዝኾነ ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ ዝህቦ ርእይቶ ኣዘራራቢ ካብ ምዃን ሓሊፉ ቁጥዐ ይፈጥር ኣሎ። ብፍላይ ኣብ ትዊተር ብዝሃቦ ኣካታዕን ፖለቲካዊ ርእይቶታት ብዙሕ ተኸታተልቲ ይረክብ ኣሎ። በዚ መንጽር፡ ዕላምኡ ኣዘራራቢ ብምዃን ብርክት ዝበሉ ተኸታተልቲ ምርካብ እዩ ዝብሉ ሰባት ኣለዉ። መንግስቲ ኡጋንዳ ብዙሕ ግዜ ብዛዕባ ትዊተር ናይቲ ጀነራል ስቕ ክብል ይመርጽ። ሓደ ሓደ ግዜ ግን ርእይቶ ናይቲ ጀነራል ርእይቶ ናይ ሓደ ውልቀሰብ እምበር መርገጺ መንግስቲ እታ ሃገር ከምዘይኮነ ይገልጽ። ንኣብነት ነቲ ንኬንያ ዝምልከት ርእይቶ፡ ምላሽ ዝሃበሉ ይመስል። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኡጋንዳ፡ ሰሉስ መስከረም 24/2015 ዓ.ም. ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ምስ “ጎረቤት ኣሕዋትና" ኬንያ "ዘሎ ድልዱል ክልተኣዊ ዝምድና" ነኽብር ኢና ይብል። ዩጋንዳ፡ ምስ ዝኾነት ሃገር ብማሕበራዊ መራኸቢታት ወግዓዊ ርክብ ከምዘይትገብር እውን እቲ መግለጺ ይሕብር።


ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ፡ ናብ ናይሮቢ፡ ፕሪቶርያን ኣዲስ ኣበባን መገሻ ጀሚሩ

ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኩናት ጠጠው ክብልን ብቕልጡፍ ልዝብ ክጅመርን ንምድጋፍ ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ጕዕዞኡ ጀሚሩ። ማይክ ሃመር፡ ካብ ሰኑይ 23 መስከረም ክሳብ 8 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም [ግእዝ] ንክልተ ሰሙን ኣብ ዝገብሮ መገሻ ናብ ኬንያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን ኢትዮጵያን ከምዝበጽሕ ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰነ፡ እቲ ሓላፍነት ዝተረከበ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ ሰለስተ ግዜ ናብቲ ዞባ ብምምልላስ፡ ሰላም ንምምጻእ ጻዕሪ ይገብር ኣሎ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ፡ ኣብ መወዳእታ ነሓሰ እቲ ኣብ መንጎ መንግስትን መራሕቲ ትግራይን ዝጸንሐ ናይ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ተኹሲ ደው ምባል ተጣሒሱ፡ ኲናት ምስተጀመረ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ መፂኡ ንልዕሊ ዓሰርተ መዓልቲ ከምዝፀንሐ ዝዝከር እዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ፡ ኣምባሳደር ሓመር ሕዚ ናብቲ ከባቢ ዝገብሮ ዘሎ መገሻ፡ ኣካል ናይቲ ኣሜሪካ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብልን ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘተ ክጅመርን እትገብሮ ዘላ ዲፕሎማስያዊ ጻዕሪ'ዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ብምስያም፡ እቲ ኲናት ብዘተ ንምፍታሕ ንነዊሕ እዋን ክጽዕር’ኳ እንተጸንሐ፡ ዛጊድ ፍረ ኣየተረኽቦን። ብፍላይ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ሕብረትን ኦባሳንጆን ሕቶታት ኣልዒሎም፣ ዘይሻራዊነቶም ኣይተቐበልዎን ጸኒሖም። መራሕቲ ትግራይ፡ ድሒሮም ሽምግልና ሕብረት ኣፍሪካ ተቐቢሎም ንዘተ ድልዋት ምዃኖም ምግላጾም ይዝከር። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ናብ ኢትዮጵያ ብምምፃእ ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድን ካልኦት ላዕለዎት ሰበስልጣን እታ ሃገርን ከምኡ እውን ወከልቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ዘትዩ እዩ። ማይክ ሃመር፡ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝጸንሐሉ እዋን፡ ምስ ሰበስልጣን ኬንያ፡ ዓለምለኻዊ መሻርኽቲ፡ ኣብቲ ዞባ ሰላምን ሰብኣዊ ረድኤትን ንምቕራብ ጻዕሪ ዝገብሩን ካልኦት ዘይመንግስታውያን ትካላትን ተራኺቡ ክዘራረብ ምዃኑ ይግለጽ። ሃመር፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያን ቀርኒ ኣፍሪቃን ዘሎ ኵነታት ብዝምልከት፡ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዋሽንግተን ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ድሕሪ ምክፋሉ እዩ፡ ናብ ኣፍሪቃ ተመሊሱ ዘሎ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ፡ ድሕሪ ናይ ኬንያ ጻንሒቱ፡ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከተማ ፕሪቶርያ ዘምርሕ ዀይኑ፡ ምስ ሰበስልጣን እታ ሃገር ብምዝታይ ነቲ ብመንገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ጻዕሪ ሰላም ንምድጋፍ ከምዝፍትን ይዝረብ። ሃመር፡ ዝሓለፈ መገሻኡ ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ኣብ ዋሽንግተን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ጻዕርታት ሰላም ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣድላይነት ካልኦት ዓለምለኸ ሸምገልቲ ምሕዋስ ዝብል ሓሳብ፡ ኣስሚርሉ ነይሩ። ከምኡ ድማ፡ ስም ድላሚኒ ዙማ ዝተባህለት ፍሉጥቲ ፖለቲከኛ ደቡብ ኣፍሪቃን ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ነበርን ጠቒሱ ነይሩ። ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ነቲ ኲናት ደው ንምባልን ሃገራዊ ዕርቅ ንምዕዋትን ኣብ ዝገብሮ ጻዕሪ፡ ተሓታትነት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ጉዳይ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ካብቶም ዝለዓሉ ሕቶታት ከምዝዀኑ'ውን ተገሊፁ ኣሎ። ሳልሳይ ዲፕሎማት ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ ኰይኑ ዝተመዘዘ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ምስ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ተራኺቡ እዩ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብ ዝተበጽሐ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ፡ ብ18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም ኣብቂዑ እዩ። እቲ ልኡኽ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዝገብሮ ዘሎ መገሻ፡ እቲ ኲናት ዳግማይ ድሕሪ ምጅማሩ ንኻልኣይ ግዜኡ እዩ። ንኣመሪካ ሓዊሱ ዝተፈላለያ ሃገራትን ዓለምለኸ ትካላትን፡ ኵለን ወገናት ካብ ግጭት ክቑጠባ ሓቲተን፡ ረድኤት ዘድልዮም ወገናት ሰብኣዊ ሓገዝ ብዘይገደብ ክበጽሖም ጸዊዐን እየን። ኲናት ትግራይ፡ ብ24 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ተበጊሱ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተዘርገሐ ዀይኑ፡ ብሰንኩ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝፀሩ ሰባት ሞይቶም ኣማኢት ኣሽሓት ድማ ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ይግለጽ። ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ብተደጋጋሚ ክኽሰሱ ዝጸንሑ ኮይኖም፡ ብፍላይ ኣብ ክልል ትግራይ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት፡ ንጥሜት ተሳጢሖም ከምዝርከቡ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓድሽ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብአዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ፡ ጥሜትን ጾታዊ ግህሰትን ከም መሳርሒ ኲናት ይውዕል ኣሎ ምባሉ ዝዝከር እዩ።


ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ዝተኣገደ ከኒና ቻይና ጸገም ይፈጥር ኣሎ

ሱዛን ዋማይታ ቅድሚ ሓደ ዓመት ሕማም ክስምዓ ምስ ጀመረ፡ እቲ ክትወስዶ ዝጀመረት ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ ዘስዕቦ ጐድናዊ ሳዕቤን መሲልዋ ነይሩ። ከምኡ ግን ኣይነበረን፤ እንታይ ደኣ ናይ ሸሞንተ ሰሙን ነፍሰጾር እያ ነይራ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ እታ ጓል 32 ዓመት ሱዛን ኣደ ሰለስተ ቈልዑ እያ። ኣይፈለጠትን እምበር እቲ ኣብ ሰነ 2021 ክትጥቀመሉ ዝጀመረት ከኒና ኣብ ኬንያ ተኣጊዱ እዩ። እዚ ኣብ ጐደናታት ኬንያ "ሶፍያ" ብዝብል ሰም ዝፍለጥ ፍርያት ቻይና ዝዀነ ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ፡ ኣብ ውሽጢ መዐሸጊኡ ዘሎ ኵሉ ዝርዝር ሓበሬታኡ'ውን ብቛንቋ ቻይና ጥራይ ዝተጻሕፈ እዩ። ትርጕም ናይቲ ኣብ ቀዳማይ መስመር ዘሎ ጽሑፍ፡ "ሌቮኖርጀስትረል ፋስት ኢስተራዲዮል ታብለትስ" ከምዝሓዘ ይገልጽ። እቲ ከኒና "ንነዊሕ እዋን ዝሰርሕ ኣፋዊ መከላኸሊ ጥንሲ" ምዃኑ እቲ ካልኣይ መስመር ይሕብር። ብድሕሪኡ ኣብቲ ሳልሳይ መስመር፡ "ዚዡ ፋርማስዩቲካልስ ኮ ሊትድ" ዝብል ብዛዕባ ኣፍራዪ እቲ ክኒና ሓበሬታ ኣሎ። እቲ ጸገም ግን እቲ ክኒና ልዑል መጠን ሌቮኖርጀስትረል ዘለዎ ምዃኑ እዩ። እዚ ድማ፡ ካብቲ ዝምከር መጠን ልዕሊ 40 ዕጽፊ ዝዛይድ ሌቮኖርጀስትረል ኣለዎ ማለት እዩ። ብሰንኪ እዚ፡ መሸጣ እቲ ከኒና ቅድሚ 10 ዓመታት ብሰበስልጣን ኬንያ ተኣጊዱ እዩ። ሌቮኖርጀስትረል ኣብ ብርክት ዝበሉ ኣገባባት መከላኸሊ ጥንሲ ዝውዕል ሆርሞናዊ መድሃኒት እዩ። ሚኒስትሪ ጥዕና ብዛዕባ ርኽበታቱ ምሉእ ውጽኢት ቤተ-ፈተነ’ኳ እንተዘየካፈለ፡ እቲ ከኒና ከይሰርሐ ምትራፉን ጥንሲ ከም ዘጋጠመን ግን ይገልጽ። "ከምዝተኣገደ ኣይፈልጥን ነይረ። ብዙሓት መሓዙተይ ይጥቀማሉ ነይረን፣ ዝዀነ ጐድናዊ ሳዕቤን ኣይነበሮን" ትብል ሱዛን ዋማይታ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ። ንሳ’ውን ከም ብዙሓት ካልኦት ኬንያውያን ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ክኒና ዝመረጸትሉ ምኽንያት፡ ተመጣጣኒ ዋጋ ስለዘለዎን ኣብ ወርሒ ሓደ ግዜ ጥራይ ስለዝውሰድን እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ሶፍያ ዝበሃል ክኒን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ክገዝኣ ይኽእላ እየን። መብዛሕትኦም ኣቕረብቲ ብብዝሒ ኣይሸጡን። ዋጋ ሓንቲ ከኒና 2.50 ዶላር (ካብ 300 ክሳብ 400 ሽሊን ኬንያ) ይኸውን። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ካልኦት ኣገባባት ውጥን ስድራቤት ድማ፡ እቲ መዓልታዊ ዝውሰድ ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ ይርከብዎም። ናይ ሓደ ወርሒ ቀረብ ኣብ መንግስታዊ ሆስፒታላት ኣስታት 1.70 ዶላር ይኸውን። ግን ቀረብ መንግስታዊ ሆስፒታላት ኵሉ ግዜ ውሕስነት ስለዘይብሉ ደቂ ኣንስትዮ ድሕሪኡ ካብ ፋርማሲታት ብኣዝዩ ዝለዓለ ዋጋ ክገዝኣ ኣለወን። በዚ ምኽንያት ንሰለስተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ኣብ ሰብነት ዝትከል ሆርሞናዊ ሜላ ከምኡ’ውን ኣብ ውሽጢ ማህጸን ዝቕመጡን ንሓያሎ ዓመታት ዝሰርሑ ዝተፈላለዩ ሜላታት እቶም ልሙዳት ኣማራጺታት ይዀኑ። ሆርሞናዊ ሜላ ብ5 ዶላር ዝግዛእ ክኸውን እንከሎ እቶም ኣብ ውሽጢ ማህጸን ዝቕመጡ ድማ ዋጋኦም ክሳብ 9 ዶላር ይበጽሕ። ኮንዶም ኣብ መንግስታዊ ኣብያተ ጽሕፈታትን ሽቓቕን ብነጻ ዝቐርብ’ኳ እንተዀነ ሓደ ሓደ ግዜ ግን ይውዳእ እዩ። ይዅን እምበር ኣብ ድኳናት ምዕዳግ ይከኣል’ዩ። "እቲ ዝጥቀሞ ዝነበርኩ ሆርሞናዊ ዘይኰነ T ቅርጺ ዘለዎ መከላኸሊ፡ ቃንዛ ሕቘ የስዕበለይ ስለ ዝነበረ፡ ንሱ ኣውጺአ ነቲ ከኒና ክጥቀም ወሲነ" ክትብል ሱዛን ዋማይታ ትገልጽ። ‘ሶፍያ’ ንኽትጥቀም ዝመኸራኣ መሓዙታ፡ ዝዀነ ክብደት ሰብነት ዘይምውሳኸን'ውን መሲጥዋ’ዩ። እዚ፡ ነታ ክብደት ሰብነት ክትቅንስ ከም እትቃለስ ትዛረብ ሱዛን፡ ቁልፊ ረቛሒ እዩ። እንተዀነ፡ ነቲ ክኒና ክትወስድ ከላ ገና ካብ መጀመርታ ጀሚሩ ጽቡቕ ስምዒት ኣይተሰምዓን። ኣብ መጀመርታ ክልተ ከኒና ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ሓደ ከኒና ስለትወስድ፡ ኣካላታ ነቲ ሓድሽ መድሃኒት ንኽለምዶ ግዜ ከምዝወስድ ሓሲባ። "ሕማም ርእስን ዕግርግር ዝብል ስምዒትን ክስምዓኒ ጀሚሩ። ኣብታ ቀዳመይቲ ወርሒ ወርሓዊ ጽግያተይ ኣይመጸንን" ትብል ሱዛን። ኣብታ ዝቐጸለት ወርሒ፡ ጽግያታ ምስ መጸ ግን ኣይተጨነቐትን። ኣብ ሳልሳይ ወርሒ መሊሱ ምስ ቀረየ ጥራይ እያ ክትጭነቕ ዝጀመረት። ብድሕሪኡ በዓል ቤታ ብዛዕባ እቲ ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ ክፍትሽ ምስጀመረ፡ ተኣጊዱ ከም ዝነበረ ፈሊጡ። "ዝተኣገደ ከኒና ብምጥቃም ሰንቢድና። ጥንስቲ ምዃነይ ምስ ተረዳእኩ ድማ ብዛዕባ ኣብ ውላደይ ክህልዎ ዝኽእል ሳዕቤን ተሰኪፈ" ትብል። ሕጂ ጥዕይቲ ጓል ሰለስተ ወርሒ ቈልዓ ኣላቶም፣ እንተዀነ እዞም መጻምድቲ ብሰንኪ ሕጽረት ሓበሬታን ጓሎም እናዓበየት ኣብ እትኸደሉ እዋን ክህልዎ ብዛዕባ ዝኽእል ጽልዋን ተረቢሾም ኣለዉ። ኣብ ትሕተ ሰሃራ ኣፍሪቃ ካብተን ዘመናዊ ሜላታት መከላኸሊ ጥንሲ ዘድልየን ደቂ ኣንስትዮ እተን 50 ሚእታዊት ጥራይ ከምዝረኽባ ውድብ ጥዕና ዓለም (WHO) ይሕብር። ኣብ ኬንያ፡ ብሰንኪ ባህላውን ሃይማኖታውን እምነት እቲ ብተባዕታይ ዝተቐርጸ ሕብረተሰብ፡ ብዛዕባ መከላኸሊ ጥንሲ ብግልጺ ኣይዛረብን። ገለ ደቂ ተባዕትዮ ኣንስቶም መከላኸሊ ጥንሲ ክጥቀማ ዘይፈቕዱ ክዀኑ እንከለው፡ ገለ ሃይማኖታት ድማ ይቃወማ እየን። ንኣብነት ኣብ ምብራቓዊ ኬንያ ዝርከብ ጕጅለ ምእመናን ካቮኖክያ መጽሓፍ ቅዱስ ጸሎት ጥራይ እዩ ዝምዕድ ዝብል እምነት ስለ ዘለዎ ንዅሉ ዘመናዊ ሕክምና ይነጽግ። ክኢላ ብዝሒ ህዝብን ልምዓትን ዶክተር ጆሴፊን ኪባሩ፡ ዘመናዊ ኣገባብ ውጥን ስድራቤት ተቐባልነት ንኽረክብ ብመሰረታዊ ኣገባብ ዝበለጸ ከምዝዀነ ትገልጽ። "ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ካብቲ ሰራሕተኛ ክንክን ጥዕና ንላዕሊ ንጐረቤትን መሓዛን ክትኣምን ተኽእሎ ስለዘለዋ፡ ብሓበሬታ ዝያዳ ግንዛበ ዝረኸቡ ወለንተኛታት ማሕበረሰብ ጥዕና የድልዩና" ክትብል ንቢቢሲ ገሊጻ። ብዛዕባ እቶም ዘለዉ ኣገባባት መከላኸሊ ጥንሲ፡ ብዙሓት ክእለዩ ዘለዎም ጽውጽዋያትን ግጉይ ኣረኣእያታትን ከምኡ’ውን ሕጽረት ግንዛበ ከምዘሎ ትዛረብ። ደቂ ኣንስትዮ ዝሰርሓለን ኣገባብ ውጥን ስድራቤት ንኽረኽባ ንወሃብቲ ክንክን ጥዕና ክውከሳ ከምዘለወን ሓኪም ማህጸን ብሪጂድ ሞንዳ ትገልጽ። ንሳ፡ "ሓደ ሜላ ንዅሉ ኣይምጥንን'ዩ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ግን ገለ ደቂ ኣንስትዮ እውን ኣብ ገጠራት ኣብ ዝርከባ መዐደሊ መድሃኒታት ቀጻሊ ቀረብ ስለዘይረኽባ፡ ዝተፈላለዩ ኣገባባት መከላኸሊ ጥንሲ ክሓዋውሳ ተገዲደን እየን። እቲ ሶፍያ ዝበሃል ክኒን ዋላ'ኳ ተኣጊዱ እንተዀነ ብቐሊሉ ዝርከብ እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ዝተኣገደ ምዃኑ ዘይምፍላጠን ድማ ብሰንኪ ድኹም መልእኽቲ ህዝባዊ ጥዕና ዝመጸ ከምዝዀነ ዶክተር ኪባሩ ትገልጽ። "መራኸቢ ብዙሃን ጥራይ እዅል ኣይኮነን። ኣብ ታሕታይ መሰረታት ኮነ ኢልካ ህዝባዊ መልእኽቲ ምልኣኽ፡ ሓደ መድሃኒት ንምንታይ ከምዝተኣገደ ሓፋሽ ኣጸቢቝ ንኽርድኦ ኣገዳሲ'ዩ" ትብል። ሰራሕተኛታት ቤት መድሓኒት ብርግጽ ከምዝተኣገደ ይፈልጡ እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚኒስትሪ ጥዕና ተወሳኺ መጠንቀቕታ ሂቡ እዩ። ይኹን እምበር ብሰንኪ ጠለብ ነቲ ከኒና ሕጂ’ውን ይሸጥዎ ኣለዉ። ብግልጺ ዘይኮነስ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ክገዝኣ ንዝመጻ ዝኣምንወን ዓማዊል እዮም ዝሸጥዎ። ቢቢሲ ኣብ ርእሰ ከተማ ናይሮቢ ንዝርከባ ሓያሎ ፋርማሲታት ብዛዕባ ሶፍያ ሕቶታት ኣቕሪቡ ነይሩ። መብዛሕትኦም እቲ መድሓኒት ከምዘየዕሽየጥ ገሊጾም። ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ሓደ ሸያጢ፡ ኣብ መርኣዪ’ኳ እንተዘይተዘርገሐ፡ ፋርማሲታት ግን ካብ ጎረባብቲ ሃገራት ካብ ዘምጽኡ ኣቕረብቲ ክገዝእዎ ከምዝኸኣሉ ገሊጹ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ፡ ሓደ በዓል ስልጣን ቦርድ ፋርማሲን መርዛማትን ንጋዜጣ ኬንያ ስታንዳርድ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ዶብ ዩጋንዳ ሓደ ጽዕነት ከምዝተዓገተ ሓቢሩ ነይሩ። ሱዛን፡ ነቲ ከኒና ካብ ኣቕረብቲ ብብዝሒ ካብ ትገዝእ ሓንቲ መሓዛኣ ከምዝገዝኣቶ ትዛረብ። ንሳ፡ እዛ መሓዛን ካልኦትን ነቲ ከኒና ዝሓበርዋን ሰባት እቲ ክኒና ከም ዝተኣገደ ይፈልጡ እዮም ትብል። ንሳ ምጥናሳን ከምኡ’ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ጕጅለታት ፈይስቡክ ንኣደታት ኬንያ ዝቐርቡ ጥርዓናትን ካብ ምጥቃም ከምዘይኣገዶም ትገልጽ። ብውሑዱ ኣብ ሰለስተ ካብዞም መድረኻት ብዛዕባ ሶፍያ ዘተታት ተኻይዱ እዩ፣ ነቲ ክኒና ዝወስዳ ዝነበራ ሓያሎ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝጠነሳ ገሊጸን እየን። እዚ ድማ ንሱዛን፡ መሓዙታን ካልኦት ደቂ ኣንስትዮን ካልእ ዓይነት መከላኸሊ ጥንሲ ኣብ ግምት ከእትዋ ምምሕጻን ክትቅጽል ኣእሚንዋ ኣሎ። "በቃ ክኒና ሶፍያ ምጥቃስ ንባዕሉ ከምዘፍርሓኒ እፈልጥ እየ። ራብዓይ ጥንሲ ንምክልኻል እንታይ ዓይነት ኣገባብ ውጥን ስድራቤት ከም ዝጥቀም ኣይፈልጥን እየ። ግን ወዲአ ኣለኹ፣ ምስቲ ከኒና ዘለኒ ርክብ ወዲአ ኣለኹ።"


ፕረዚደንት ዩጋንዳ ወዱ ንኬንያ ክወርር’የ ንዝበሎ ይቕሬታ ሓቲቱ

ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩወሪ ሙሰቨኒ፡ ነቲ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ዝዀነ ወዱ ዝሃቦ ርእይቶ ኣመልኪቱ ንኬንያውያን ይቕረታ ሓቲቱ። እቲ ፕረዚደንት ንወዱ ሙሁዚ ካይነሩጋባ ካብ ሓላፍነት ሓይሊ ምድሪ ድሕሪ ምእላዩ እዩ ነዚ ናይ ይቕረታ መልእኽቲ ዘመሓላለፈ። እንተዀነ፡ ካይነሩጋባ ምሉእ ማዕርግ ጀነራልነት ክወሃቦ እንከሎ፡ ኣማኻሪ እቲ ፕረዚደንት ኰይኑ ከምዝቕጽል’ውን ተገሊጹ እዩ። ሙሰቬኒ ነቲ ወዲ 48 ዓመት ወዱ ዝቕጽል መራሒ እታ ሃገር ንምግባር የዳልዎ ኣሎ ዝብል ርእይቶታት ክቕርብ ጸኒሑ ኣሎ። ጀነራል ካይነሩጋባ ኣብ ፖለቲካ ዘለዎ ተሳትፎ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓበየ ክመጽእ ይርአ'ሎ። ነቐፍቲ ግን እዚ ጥሕሰት ንወተሃደራዊ ዲሲፕሊን ምዃኑ ይገልጹ። ንሱ ብሰኑይ ኣብ ትዊትር ኣብ ዝለጠፎ ጽሑፋት ብዛዕባ ኬንያ ዝሃቦ ርእይቶ ኣዘራራቢ ኰይኑ እዩ። እቲ ጀነራል ኣብ ሓደ ካብ ጽሑፋቱ ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ከምዝተዘራረበን ካብ ስልጣኑ ብምውራዱ ከምዘጕሃዮ ከምዝገለጸሉን እዩ ሓቢሩ። “ምስ ፍትው ዓቢ ሓወይ ዘለኒ እንኮ ጸገም፡ ንሳልሳይ እብረ ዘይምውድዳሩ እዩ። ብቐሊሉ ምተዓወትና ኔረና!” ኢሉ። ኣብቲ ልዕሊ 600 ሽሕ ሰዓብቲ ዘለዎ ገጽ ትዊተር ኣብ ዘስፈሮ ካልእ ጽሑፍ ከኣ፡ “ንዓይን ንሰራዊተይን፡ ናይሮቢ [ርእሰ ከተማ ኬንያ] ንምቍጽጻር ክልተ ሰሙን ኣይወስደልናን እዩ” ኢሉ። እዚ ርእይቶ ኣብ ትዊተር ቁጥዐ ከለዓዕል እንከሎ፡ ሰባት፡ እቲ ጀነራል “ሓላፍነት ዘይስምዖን” ንዝምድና ክልቲአን ጎረባብቲ ሃገራት ኣብ ሓደጋ ዘእቱን እዩ ክብሉ ነቒፎምዎ። ድሒሩ ግን “ንሰራዊት ኬንያ ኣይክትንክፍን እየ ምኽንያቱ ኣቦይ ከልኪሉኒ ኣሎ! ስለዚ ህዝቢ ኬንያ ኣይትሻቐሉ!” ብምባል ጽሒፉ። መንግስቲ ኬንያ ኣብቲ ጉዳይ ምላሽ'ኳ እንተዘይሃበ፡ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዩጋንዳ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ዩጋንዳ ምስታ ጎረቤታ ንዘለዋ “ጽኑዕ ክልተኣዊ ዝምድና” ከምእተኽብር ገሊጹ። ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩወሪ ሙሰቬኒ እውን ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ ከም እተዘራረበን በቲ ወዱ ኣብ ትዊተር ዝዘርግሖ ጽሑፋት “ከምዝሓዘነን” ምግላጹ ሓቢሩ። “ኣዛዚ ሓይሊ ምድሪ ነበር ጀነራል ሙሆዚ፡ ኣብታ ዓባይ ሃገር ንዝተኻየደ መረጻ ኣመልኪቱ ኣብ ትዊተር ብዛዕባ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ንኬንያውያን ኣሕዋተይን ኣሓተይን ይቕሬታ ክገብሩልና እሓትት። “ሲቪላውያን ይዅኑ ወተሃደራውያን ሰብ መዚ፡ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ኣሕዋት ሃገራት ርእይቶ ክህቡ ወይ ጣልቃ ክኣትው ቅኑዕ ኣይኰነን” ኢሉ ሙሰቬኒ። ንሱ ወሲኹ፡ ዋላ’ኳ ወዱ “ጌጋታት” እንተፈጸመ፡ “ብዙሕ እወታዊ ኣበርክቶ” ክገብር ስለዝኽእል ማዕርጉ ናብ ምሉእ ጀነራል ከምዝወሰኾ ኣፍሊጡ። ጀነራል ሙሆዚ፡ ንወራር ሩስያ ኣብ ዩክረይን ከምኡ’ውን ሓይልታት ትግራይ ኣንጻር መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝገብሩዎ ዘለው ቃልሲ ዝድግፍ ኣዘራራቢ ርእይቶታት ብምሃብ ኣቓልቦ ክስሕብ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ሓደ ናይ ትዊተር ልጥፎኡ፡ ሓዳስ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ኢጣልያ “ተባዕን ሓቀኛን” ብምዃና ከም ገዝሚ፡ 100 ከብቲ ምሃብክዋ ክብል ጽሒፉ ነይሩ። “ኣውሮጳውያን ንዝፈትውወን ደቂ ኣንስትዮ ዕምበባ ከምዝህቡ እፈልጥ እየ፤ ግና ኣይርድኣንን እዩ። ኣብ ባህልና ንእትፈትዋ ጓል ላሕሚ ኢኻ እትህባ፡” ኢሉ።


ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያን ህወሓትን ኣብ ናይሮቢ ልዝብ ጀሚሮም

ሓለቓ ስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደን ሎሚ ሰኑይ 28/07 ጥቅምቲ ኣብ ርእሰከተማ ናይሮቢ ተራኺቦም። ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቶም ላዕለዎት ወተሃደራወያን ኣዘዝቲ ብዛዕባ ምውራድ ዕጥቂ ዝርከብዎ ነጥብታት ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበጽሐ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ይዘራረቡ ከምዘለዉ ሓቢሩ። ብመሰረት እቲ ስምምዕ ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት እቲ ስምምዕ ኣብ ባይታ ዝትግበረሉ ኩነታት ንምጥጣሕ ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ክራኸቡ ምኽኣሎም ከምዝንእድ እቲ ሕብረት ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ጠቒሱ። "ካብዚ ኣኼባ'ዚ ትጽቢት ዝግበረሎም፡ ብረት ንምዕራፍ፡ ሰብኣዊ ተበጻሕነት፡ ከምኡ'ውን ኣብ ክልል ትግራይ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ምምላስን ይርከብዎ" ክብል እቲ ሕብረት ኣነጺሩ'ሎ። ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት እቶም ኣዘዝቲ ክራኸቡ ምኽኣሎም ዝንኣደ፡ መራሒ ጉጅለ ተደራደርቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኾነ ሬድዋን ሑሴን ብወገኑ፡ "እዚ ውሕስነት ዝፈጥርን፡ ናብቲ ክሳብ ሎሚ ክብጻሕ ዘይክኣለ ሰብኣዊ [ሓገዝ] ንክውሕዝ ዘቀላጥፍን እዩ" ኢሉ። መራሒ ጉጅለ ልኡኽ ህወሓት ጌታቸው ረዳ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “መዋቲ ፍጡር ክጻወሮ ካብ ዝኽእል ንላዕሊ ዝተሳቐየ ህዝብና ንምድሓን ዝሕተት ዘበለ ክንገብር ኢና” ኢሉ። “ህዝብና ካብ ኩሉ ንላዕሊ ሰላም’ዩ ዝደሊ። ንህዝብና ዝኣተናዮ መብጽዓ ከነተግብር ዲና፡ ግዜ ክምልሶ’ዩ” ብምባል ኣብቲ ስምምዕ ዝገበርዎ ሕድገታት “ንረብሓ ህዝቢ ትግራይ ንምውሓስ’ዩ” ይብል ኣቶ ጌታቸው። ኣኼባ ናይዞም ኣዘዝቲ ንዝቕጽሉ ሰለስተ መዓልታት ከም ዝካየድ ተፈሊጡ'ሎ። ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆን ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ኣብ መኽፈቲ እቲ ዘተ መልእኽቲ ኣሕሊፎም ኣለዉ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ብመሰረት እቲ ብረቡዕ 23 ጥቅምቲ 2015 [ግእዝ]፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከተማ ፕሪቶርያ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም፡ ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ጸጥታዊ ኵነታት መሰረት ብምግባር፡ ዕጡቓት ትግራይ ኣጽዋር ክፈትሑ ተሰማሚዖም’ዮም። ብመሰረት’ቲ ክልቲኦም ወገናት ዝበጽሑዎ ምርድዳእ፡ እቲ ስምምዕ ምስተፈረመ ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት፡ ላዕለዎት ወተሃደራዊ መራሕቲ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ብኣካል ተራኺቦም ብዛዕባ መስርሕ ምውራድ ዕጥቂ ክዘራረቡ ትጽቢት ክግበር ጸኒሑ'ዩ። ነዚ ስዒቡ፡ እቲ ስምምዕ ካብ ዝፍረም ኣብ ሓምሻይ መዓልቲ፡ ንሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ዝወከለ ሓለቓ ስታፍ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ንሓይልታት ትግራይ ዝወከለ ጀነራል ታደሰ ወረደን ንዘተ ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ተራኺቦም ኣለዉ። ክልቲኦም ኣዘዝቲ ሰራዊት ኣብ ዝተረኸብሉ መድረኽ፡ ምጅማር እቲ ዘተ ወግዓዊ ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ፡ እቶም ተዛተይቲ ነቲ ቅድሚ ሓሙሽተ መዓልታት ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም ክውን ንምግባር ከይተሓለሉ ከምዝሰርሑ ኣዘኻኺሩ። ኦባሳንጆ፡ "ላዕለዎት ወተሃደራዊ መኮንናት ክልቲኦም ኣካላት ብመሰረት እቲ ስምምዕ ንዘተ ኣብ ናይሮቢ ምርኻቦም፡ ኣተገባብራ እቲ ስምምዕ ኣወንታዊ ተስፋ ከምዘለዎ ዘመልክት’ዩ” ኢሉ። ኡሁሩ ኬንያ ብወገኑ፡ ኣብዚ ጉዳይ ንምዝታይ ናብዚ ዝመጽኡ ክልተ ውልቀሰባት፡ ቅድሚ ሕጂ ዝፋለጡ መሳርሕቲ ምዃኖም ብምሕባር፡ ኣብ መወዳእታ እቲ መስርሕ “ንዝሓሸት ኢትዮጵያን ንረብሓ እቲ ዞባን ኣወንታዊ ውጽኢት ከምዝመጽእ እምነት ኣሎኒ” ክብል ተዛሪቡ። “[ነቲ ዘተ] ኣብ ፕሪቶርያ ኢና ጀሚርናዮ፤ ሕጂ ድማ ኣብ ናይሮቢ ኣለና፤ ዝቕጽል ኣኼባና ኸኣ ኣብ መቐለ ከምዝካየድ ተስፋ ኣሎና። ድሕሪኡ ኣብ መወዳእታ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክንጽምብሎ ኢና። እዚ ጸሎትናን ተስፋናን እዩ” ክብል ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ገሊጹ። ኣመሪካ፡ ዞባዊ ውድብ ኢጋድ፡ ሕቡራት ሃገራትን ባንኪ ልምዓት ኣፍሪቃን ኣብ ምዕዋት ናይቲ መስርሕ ንዝጻወትዎ ዘለዉ ግደ ኣፍልጦ ዝሃበ መግለጺ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኬንያ'ውን ነዚ ናይ ሕጂ ልዝብ ብምእንጋዳ ኣመስጊኑ። ሰብመዚ ኤርትራ ብወገኖም፡ ሰላም ንቀርኒ ኣፍሪቃ ከምዘድልዮ ድሕሪ'ቲ ስምምዕ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ ገሊጾም ኣለዉ። "ቀዋሚን ዘይቅልበስን ሰላም ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝደልዮ እዩ፣ ይቐርብ’ውን ኣሎ። እዚ ኸኣ፡ ኣካል ታሪኻዊ ስምምዕ ሰላም ኤርትራን-ኢትዮጵያን 2018 እዩ" ክብል ሎሚ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዖም ቀንዲ ዛዕባታት ካብ ዝነበሩ እቲ ሓደ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ዝምልከት ኰይኑ ኣብ ኢትዮጵያ ሓደ ሓይሊ ምክልኻል ጥራይ ከምዘሎ ኣብ ስምምዕ ምብጽሖም ይዝከር። እቲ ስምምዕ ካብ ዝፍረም ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ላዕለዎት ወተሃደራዊ መኮንናት ክልቲኦም ወገናት ተሌፎን ክራኸቡ ምዃኖም ተገሊጹ ነይሩ። ብድሕሪ ስምምዕ ፕሪቶሪያ ኣብ ዝህልዉ 30 መዓልታት፡ ቀለልቲ ኣጽዋር ሓዊሱ መስርሕ ምፍታሕ ዕጥቂ ክዛዘም ምዃኑ ትጽቢት ይግበር።


ፕረዚደንት ኬንያ ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ

ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ ናብ ርእሰከተማ ኣስመራ ከምዝኣተወ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ሓቢሩ። ንመጀመርታ እዋን ናብ ኤርትራ ዝበጽሕ ዘሎ ሩቶ፡ ንክልተ መዓልታት ክጸንሕ ምዃኑ ሚኒስተር የማነ ገብረመስቀል ኣብ ትዊተር ዘውጽኦ ሓበሬታ ይጠቅስ። ዕላማ ናይቲ ብዕድመ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ዝግበር ዘሎ ምብጻሕ እንታይ ምዃኑ ግን ኣቶ የማነ ኣይገለጸን። ንኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ ኣብ ምርካብ ተራ ዝተጻወተት ኬንያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣኼባ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ኣአንጊዳ ምንባራ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ 3 ታሕሳስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ዑስማን ሳልሕ ኣብ ርእሰከተማ ናይሮቢ ምስ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ተራኺቡ ነይሩ'ዩ። እንተኾነ ግን ኣብቲ ኣጋጣሚ ብዛዕባ ምብጻሕ ሩቶ ናብ ኤርትራ ዝተገልጸ ነገር ኣይነበረን። ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ'ውን ሓደ ካብቶም ነቲ ኣብ ፈለማ ሕዳር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ዘሳለጡ ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ምዃኑ ይፍለጥ። ኣዋጅ ናይሮቢ ብ 12 ኣብ ዝተፈረመሉ ስነስርዓት ብዛዕባ ኤርትራ ንዝቐረበሉ ሕቶ፡ ኡሁሩ ርእይቶ ክህብ ከምዘይደሊ ተዛሪቡ ነይሩ። ብመሰረት እቲ ስምምዕ ሓይልታት ትግራይ ዘለዎም ከበድቲ ብረታት ምስ ኣረከቡ ኣብቲ ክልል ዘለዉ "ሓይልታት ወጻኢ" ክወጹ'ዮም። ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብምስላፍ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ንምውጋእ ናብቲ ክልል ከምዝኣተዉ ይፍለጥ። ኣብ ታሕሳስ 2018 ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ኬንያ ድሕሪ ምብጽሑ፡ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ከኣ ኣብ መጋቢት 2019 ኣብቲ እዋን ኣብ ስልጣን ዝነበረ ፕረዚደንት ኬንያታ ናብ ኣስመራ በጺሑ ነይሩ። ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 30 ዓመታት ክዝሕልን ክመውቕን ምጽንሑ ይግለጽ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ምስ ኢትዮጵያን ሶማልያን ጸጥታዊ ስምምዕ ምፍራሙ ይዝከር። እዚ ምስ ኬንያ ተጀሚሩ ዘሎ ጽዑቕ ዲፕሎማስያዊ ምብጽጻሕ ነዚ ምትሕብባር'ዚ ንምስፋሕ ዝዓለም እንተኾይኑ ብንጹር ዝተፈልጠ የለን። ኤርትራ ኣብ ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ዝነበራ እምነት እናጎደለ ብምምጽኡ፡ ሓድሽ ዞባዊ ተበግሶታት ክትወስድ ትህቅን ከምዘላ ተንተንቲ ይገልጹ። መንግስቲ ኤርትራ ኣብ መወዳእታ 90ታት ነቲ ኣብ ልዕሊ'ቲ ብፕረዚደንት ዳኒኤል ኣራፕሞይ ዝምራሕ መንግስቲ ዘለዎ ነቐፌታታት ብመንግስታዊ ማዕከናት ዜናቱ የቃልሕ ምንባሩ ይዝከር።


ሙሁዚ ካይነሩጋባ - ነቦኡ ብምትካእ ፕረዚደንት ንምዃን ዝህንጠ ዘሎ ጀነራል

ኣብ ዙርያ ዓለም ክቡራት ኣብ ዝበሃሉ ወተሃደራዊ ኣካደሚታት ዝተማሃረ፡ ወዲ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩዌሪ ሙሰቨኒ፡ በቲ ኣብ ትዊተር ዝዝርግሖ፡ ንሃገራውን ዞባውን ፖለቲካ ናብ ሓሸውየ ዘእቱ ተባራዒ ፖለቲካዊ ልጥፎታት ተፈላጥነት ዝረኸበ ወተሃደራዊ ጀነራል ኮይኑ ኣሎ። ጀነራል ሙሁዚ፡ ወተሃደራቱ ንርእሰ ከተማ ኬንያ፡ ናይሮቢ፡ ኣብ ትሕቲ ክልተ ሰሙን ክቆጻጸር ከምዝኽእል፣ ከምኡ’ውን ንተጻባእቲ ግብጺ ከጠንቅቕ ከሎ፡ ዩጋንዳ ኣብ ጎድኒ እታ ሰሜን ኣፍሪቃዊት ሃገር ብምዃን ኣብ ዝኾነ ኲናት ከትሳተፍ ከም እትኽእል ሓቢሩ። ኣብ ውሽጣዊ ፖለቲካ ሃገሩ ከኣ ነቲ 78 ዝዕድሚኡ ኣቦኡ ናይ ምትካእ ድልየታት ከምዘለዎ ኣርእዩ እዩ። ኣብ ትዊተር ኣዘራራቢ ዛዕባታት ከይልጥፍ ንዝተዋሃቦ መምርሒ ብምንጻግ “ኣነ በጽሒ እየ፡ ወላ ሓደ ከኣ ካብ ዝኾነ ነገር ኣይእግደንን እዩ” ኢሉ። ዩጋንዳዊ መርማሪ ጋዜጠኛ ሰለሞን ሰርዋንጃ፡ እቲ ልጥፎታት ትዊተር፡ እቲ ብሙሁዚ ዝፍለጥ ጀነራል ሙሁዚ ካይነሩጋባ፡ ፖለቲካዊ ህርፋን ዘለዎ ንጡፍ ኣባል ሰራዊት ምዃኑ ዘርእይ እዩ ይብል። “ንደገፍቱ ከረጋግጸሎም ዝደለዮ ነገር፡ ነጻን ብገዛእ ርእሱ ክውስንን ከምዝኽእልን ምርኣይ እዩ። እንተኾነ ግና ጌና ንትእዛዝ ኣቦኡ ከኽብር ትጽቢት ዝግበረሉ ውሉድ እዩ።” እቲ ካብ 1986 ጀሚሩ ኣብ ስልጣን ዝርከበ ፕረዚደንት ዩዌሪ ሙሰቨኒ፡ ነቲ 48 ዝዕድሚኡ ጀነራል፡ ተካኢኡ ክኸውን ይምልምሎ ከምዘሎ ዝገልጹ ነቐፍቲ፡ እዚ ኣብ ዩጋንዳ ንጉሳዊ ግዝኣት ምትካል እዩ ብምባል ይቃወምዎ። “እታ ስድራ ንዩጋንዳ ተቖጻጺራ ኣላ። ኣደኡ ኣባል ካቢነ እያ፡ ንሱ ከኣ ኣቦኡ ንምትካእ ልኡል ኮይኑ ኣሎ” ይብል ኣባል ናይቲ ኣብ ኬንያ ዝመደበሩ ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ኣፍሪቃ ዝኾነ ፒተር ካግዋንጃ። ከምቲ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ሓደ ግዜ ዝገበሮ፡ እቲ ጀነራል ትዊተር ተጠቂሙ ስሙ ልዕል የብል ኣሎ። ንሱ፡ ነቲ ናይ ትዊተር ልጥፎታቱ ምስ መራሕቲ ኣፍሪቃ ንምርኻብን ንፖለቲካዊ ዕላማታት ዩጋንዳ ንምስጓምን ዝጥቀም “ተተናኳዪ ልኡኽ” ጌሩ ከምዝርእዮ ፕሮፌሰር ካግዋንጃ ይዛረብ። “ሙሁዚ ይተዃትኽ፡ ሽዑ ኣቦኡ ናብተን ሃገራት ክኸይድን ይቕሬታ ክሓትትን መገዲ የጣጥሓሉ፡ በዚ ከኣ ምስቲ ዓንኬል መራሕቲ ይላለ ኣሎ፡” ይብል። ነዚ ዘርእየና፡ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ግድብ ህዳሴ ምስ ግብጽ ኣብ ሓያል ምስሕሓብ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን፡ ጀነራል ካይነሩጋባ ንግብጺ ብትሪ ብምድጋፍ ርእይቶ ድሕሪ ምሃቡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ዘቖጥዓሉ ግዜ ነይሩ እዩ። ደሓር፡ እቲ ጀነራል ነቲ “ዘየጸዓድ መንፈስ” ናይ’ቶም ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኲናት ተጸሚዶም ዘለው ሓይልታት ትግራይ ብምድጋፍ “እቶም ንተጋሩ ኣሓትና ዝደፈሩን ኣሕዋትና ዝቐተሉን ክቕጽዑ ኣለዎም ኢሉ!” እዚ ርእይቶታት፡ በብዙሓት ኢትዮጵያውያን ክንቀፍ እኳ እንተገበሮ፡ ናብታ ሃገር ክጓዓዝን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድን ላዕለዎት ወተሃደራውያን ኣዘዝትን ክራኸብን መገዲ ከፊቱሉ እዩ። ብድሕሪኡ ቃንኡ ብምቕያር ነቲ 46 ዓመት ዝዕድሚኡ መራሒ ኢትዮጵያ “ሓወይ” ኢሉ ክጽውዖን “ንጸገማት ኣፍሪቃ፡ ኣፍሪቃዊ መፍትሒ ክህሉ ከምዘሎ ኢና እንኣምን” ብምባል ምስቲ ኣቢይ ኣሕመድ ብተደጋጋሚ ዝብሎ ርእይቶ ክሰማማዕን ተራእዩ። ጀነራል ካይነሩጋባ ንመራሕቲ ኣፍሪቃን ምስኦም ዘለዎ ዝምድና እንታይ ከምዝመስልን ንምግላጽ፡ ስድራቤታዊ ቃላት ብብዝሒ ክጥቀም ይርአ እዩ። ንፕረዚደንት ርዋንዳ ፖል ካጋሜ “ሓወቦይ” ኢሉ ክገልጾ እንከሎ፡ ኣብ ሕርሻኡ በጺሕዎ እዩ። ብሰንኪ ምስሕሓብ ርዋንዳን ዩጋንዳን ዶባተን ምስተዓጽወ፡ ንኣቦኡን “ሓወቦኡን” ብምርኻብ ነቲ ዝምድና ንምምሕያሽ ፈተነታት ኣካይዱ። ጀነራል ካይነሩጋባ ንኬንያ ኣመልኪቱ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ፕረዚደንት ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ስልጣኑ ምስ ኣረከበ ኣብ ነሓሰ ከምዝረኸቦ ክገልጽ እንከሎ፡ “እቲ እንኮ ምስ ዓቢ ሓወይ ዘለኒ ጸገም፡ ንሳልሳይ እብረ ዘይምውድዳሩ እዩ። ብቐሊሉ ምተዓወትና ኔርና!” ኢሉ። እዚ ኣብ ኬንያውይን ተጠቀምቲ ትዊተር ቁጥዐ ከለዓዕል እንከሎ፡ “ዴሞክራሲ ሃገርና ንምንእኣስ ይፍትን ኣሎ” ብምባል ከሲሶምዎ። ፕሮፌሰር ካግዋንጃ ከምዝበሎ፡ ናይቲ ጀነራል መግለጺታት፡ ኣብ መንጎ ክልቲኦም መራሕቲ ዝነበረ ዝምድና ኣብ ዝሓረፈፈሉ እዋን'ዩ መጺኡ። ኣብ መስርሕ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ፡ ኡሁሩ ኬንያታ ንመራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ራይላ ኦዲንጋ ምድጋፉ ባህ ዘይበሎ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዮወሪ ሙሰቨኒ፡ ንራይላ ከም "እምብራጦርያዊ ፕሮጀክት" ምዕራባውያን ሃገራት'ዩ ዝርእዮ። ሙሰቨኒ ነቲ ደሓር ኣብቲ ፕረዚደንታዊ መረጻ ዝተዓወተ ዊልያም ሩቶ እዩ ዝድግፍ። “እቲ ናይ ትዊተር ልጥፎ፡ ኬንያታ ኣብ ፖለቲካ ኬንያ ጌና ኣገዳሲ ተዋሳኢ ብምዃኑ፡ ንምጥባሩ ዝዓለመ እዩ ኔሩ” ይብል ፕሮፌሰር ካግዋንጃ። “ኣቦን ወድን ብሓባር እዮም ዝሰርሑ ኔሮም። ሙሁዚ፡ ዕግርግር ብምግባር፡ ንገዛእ ርእሱ ናይ ኣቦኡ ተቓዋሚ ከምስል ይፍትን፤ ንኣቦኡ ከኣ ዝሓሸ ሰብ የምስል።” ኣብ ትዊተር ልዕሊ 600 ሽሕ ሰዓብቲ ዘለዎ፡ ጀነራል ካይነሩጋባ “ንናይሮቢ [ርእሰ ከተማ ኬንያ] ንምቁጽጻር ክልተ ሰሙን ኣይወስደልናን እዩ” ብምባል ዝያዳ ኣነዓቢ ርእይቶ’ውን ኣካፊሉ ኔሩ። እቲ ርእይቶ ነቲ ኣብ 1970ታት ዝዓበየ ክፋል ኬንያ ኣካል ዩጋንዳ እዩ ዝበለ ዩጋንዳዊ ውልቀ መላኺ ኢዲ ኣሚን ዘዘኻኽር ምንባሩን ነታ ንክልቲአን ሃገራት ንነዊሕ እዋን እተሰሓሕብ ደሴት ሚጊንጎ መፍትሒ ከምዘድሊ ዘአንፍት ምንባሩን ፕሮፌሰር ካግዋንጃ ይገልጽ። ካብ ኬንያውያን ተሪር ተቓውሞ ምስ ገጠሞ ግና እቲ ወተሃደራዊ ኣዛዚ “ንሰራዊት ኬንያ ፈጺመ ኣይወቅዕን እየ፡ ምኽንያቱ ኣቦይ ፈጺመ ከይፍትኖ ነጊሩኒ ኣሎ!” ኢሉ። መንግስቲ ኬንያ ብወግዒ ዝሃቦ ርእይቶ እኳ እንተዘይነበረ፡ እቲ ምስሕሓብ እናተባኣኣሰ ምስመጸ፡ ሙሰቨኒ ንሩቶ ክድውልን ነቲ ወዱ “ዝፈጸሞ ጌጋ” ይቕሬታ ክሓትትን ተገዲዱ እዩ። እዚ ከኣ ሩቶ ኣብ ጽምብል መበል 60 ዓመት ነጻነት ዩጋንዳ ክሳተፍን ጀነራል ካይነሩጋባ “ንዝጸንሑ ጸገማት ኣብ ምፍታሕ ምሉእ ሓገዙ” ከበርክት ምዃኑ ክገልጽን መገዲ ከፊቱ። ሰራዊት ዩጋንዳ በቲ እቲ ጀነራል ዝልጥፎ ርእይቶታት ሻቕሎቱ ብምግላጹ፡ ሙሰቨኒ ንወዱ ካብ ሓላፍነት እቲ ሓይሊ ምድሪ ኣልዓሎ። “ላዕለዎት ጀነራላት ነቲ ኣብ ሰራዊት ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝኾነ ጉዳይ ዲሲፕሊን ኣልዒሎም፡ ሙሰቨኒ ከኣ ኣማራጺ ኣይነበሮን፡” ይብል ሰርዋንጃ። “ካልእ ሰብ እንተዝኸውን ኔሩ፡ ኣብ ወተሃደራዊ ቤትፍርዲ ምቐረበ ኔሩ።” እንተኾነ ግና ሙሰቨኒ ነቲ ኣጋጣሚ ተጠቂሙ ንወዱ ናብ ዝለዓለ ወተሃደራዊ ማእርግ - በዓል ኣርባዕተ ኮኾብ ጀነራል - ኣዕቢይዎ። ኣማኻሪ እቲ ፕረዚደንት ኮይኑ ምስራሕ’ውን ክቕጽል እዩ። ጀነራል ካይነሩጋባ ካብ ወተሃደራዊ ኣካዳሚ ሳንድሀርስት ብሪጣንያ ድሕሪ ምምራቑ፡ ኣብቲ ኣብ 1999 ዝተጸንበሮ ሰራዊት ዩጋንዳ ማዕርግ ክውስኽ ጀሚሩ። በዓል ሓዳርን ኣቦ ኣርባዕተ ቆልዑን ክኸውን እንከሎ ሰዓቢ እምነት ክርስትና ምዃኑን ንኽብርታት ስድራቤት ልዑል ክብሪ ከምዘለዎ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝልጥፎም ጽሑፋት የንጸባርቕ። ኣብ ምምስራት እቲ ድሕነት ኣቦኡ ናይ ምሕላው ሓላፍነት ዘለዎ ኣሃዱ፡ እዚ ፍሉይ ሓይሊ (ኤስኤፍሲ)፡ ወሳኒ ተራ እዩ ተጻዊቱ። እቲ ኣሃዱ፡ ማእሰርቲን ምስቓይን ንጡፋት ተቓወምቲ ዝርከቦ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብምፍጻም ይኽሰስ። “ሙሆዚ ካብ ማዕርግ ናብ ማዕርግ እናተሰጋገረ፡ ኣብ 2008 ኣዛዚ ሓለውቲ ኣቦኡ ክኸውን እንከሎ፡ ክሳዕ 2017 ኣብቲ ሓላፍነት ጸኒሑ። ኣብ 2020 ኣብ እዋን መረጻ ኣብ ዝነበረ ናዕቢ ናብቲ ኣሃዱ ምምላሱ” ዩጋንዳዊ ጋዜጠኛ ሙሲንጉዚ ብላንሸ ኣብ ኣፍሪካን ሪፖርት ኣብ ዝጸሓፎ ጽሑፍ ይገልጽ። ኣብዚ እዋን እቲ ጀነራል ካብ ሓላፍነት ሓይሊ ምድሪ ድሕሪ ምእላዩ ኣብቲ ሰራዊት ክሳዕ ክንደይ ጽልዋ ከምዘለዎ ንጹር ኣይኮነን ይብል ሰርዋንጃ። ሓደ ንጹር ዝኾነ ነገር እንተሎ፡ ፕረዚደንት ሙሰቨኒ፡ ወዱ ኣብ ምርጫ 2026 ክትክኦ እዩ ንዝብል ተስፋ ኣህሲሱ ኣሎ። እዚ ከኣ ምክትል ፕረዚደንትን ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያትን ዝርከብዎም ናይ ቀደም ብጾቱ፡ ዳግማይ ንፕረዚደንት ክወዳደር ከጉስጉሱሉ ጀሚሮም ብምህላዎም ተንጸባሪቑ ኣሎ። እዚ፡ ነቶም ኣብ ትዊተር #MKArmy ከምኡ’ውን #MK26 ብዝብል ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ ስልጣን ካብ ኣቦኡ ክቕበል ንምድጋፍ ክካየዱ ዝጸንሑ ጎስጓሳት ዓቢይ ጽፍዒት እዩ። ንሱ ኣብ ግንቦት ኣብ ትዊተር ኣብ ዝለጠፎ ጽሑፍ “እቶም ኣብ 2026 ክወዳደር እትደልዩኒ ‘ሪትዊት’፡ እቶም ዘይትደልዩ ከኣ ‘ላይክ’ ግበሩ” ኢሉ። እዚ ኣብ ታሕተዋይ ደረጃ ብዝግበር ጎስጓስ ክሕገዝ እንከሎ፡ ኣብ ሚያዝያ፡ መበል 48 ዓመት ዕለተ ልደት እቲ ጀነራል ምጽንባል፡ ከምኡ’ውን ኣብ መንእሰያት ንዘሎ ምስሉ ንምዕባይ ዝተፈላለየ ተበግሶታት ምድጋፍ ዝኣመሰሉ ንጥፈታት ዘካተተ እዩ። “መሁዚ ዓቢይ ሰራዊት ናይ መንእሰያት ኣለዎ። ደገፍቱ ኣብ መንእሰያት ከተኩሩ ይፍትኑ ኣለው፡” ይብል ሰርዋንጃ። እዚ ነቲ እናዓበየ ክመጽእ ንዝጸንሐ ህቡብነት ከም ቦቢ ዋይን ዝኣመሰሉ ንኣሽቱ መራሕቲ ተቓውሞ ንምግታእ ዝዓለመ ይመስል። እቲ ጀነራል ነቲ ካብ ሙዚቀኛ ናብ ፖለቲከኛ ዝተቐየረ ቦቢ ዋይን ከነኣእሶ ከሎ፡ “ካቦቢ” ኢሉ እዩ ዝጽውዖ እዚ ብቋንቋ ስዋሂሉ “ንእሽቶ ቦቢ” ማለት እዩ። እቲ ጀነራል ኣብ መረጻ 2026 ንምዕዋት፡ “ካብ መጠን ንላዕሊ ህንጡይ” ኮይኑ ከምዘሎ ሰርዋንጃ ይዛረብ። “ፕረዚደንት ሙሰቨኒ ኣብ ስልጣን ንምጽናሕ ደው ዘብሎ ነገር የለን፤ ወላ ነቶም ናቱ’ውን እንተኾነ ካብ ምስዋእ ድሕር ኣይብልን እዩ” ኢሉ። ሙሰቨኒ ኣብ ዝቕጽል መረጻ ክወዳደር ምዃኑ እንተኣረጋጊጹ፡ እቲ ብገለ ሰዓብቱ ኣብ ትዊተር ላዕለዋይ መራሒ እዚ ወለዶ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ወዱ ንዕኡ ከምዝጉስጉስ ኣየጠራጥርን እዩ።


ኢትዮጵያ ሎሚ ናብ ኬንያ ወግዓዊ መሸጣ ሓይሊ ኤለክትሪክ ጀሚራ

ካብ ኢትዮጵያ ናብ ኬንያ ዝተዘርግሐ በዓል 500 ኪሎ ቮልትመተሓላለፊ ሓይሊ ኤሌክትሪክን ንኡስ ጣብያ ኮንቨርተርን ሎሚ መዓልቲ ብዕሊ መሸጣ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከምዝጀመረ ብዓልመዚ ሓይሊ ኤለክትሪክ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። እቲ ሓይሊ ናይ ምትሕልላፍ ፈተነ ካብ 29 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ክካየድ ምፅንሑ እቲ ኩባንያ ኣዘኻኺሩ’ሎ። “ሎሚ ብወግዒ መሸጣ ዝጀመረ መስመር መተሓላለፊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኢትዮ-ኬንያ፡ ኣብ ዓመት ክሳብ 100 ሚልዮን ዶላር ኣሜሪካ ናይ ምምፃእ ዓቕሚ ኣለዎ” ኢሉ። ካብ ኬንያ ሰጊሩ፡ ካብ ታንዛንያ ክሳብ ደቡብ ኣፍሪቃ ናብ ዘለዋ ሃገራት እውን ኣስታት ክልተ ሽሕ ሜጋዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይ ምትሕልላፍ ዓቕሚ ከምዘለዎ ወሲኹ ገሊፁ። ፕሮጀክት መስመር መተሓላለፊ ሓይሊ ኤለክትሪክ ኢትዮ-ኬንያ፡ ብሓፈሻ ኣስታት ሓሙሽተ ሚእቲ ሚልዮን ዶላር ኣሜሪካ ወፃኢ ከምዝተገበረሉ ይዝረብ። “ሓፈሻዊ ህንፀት "CET" ዝተብሃለ ቻይናዊ ኩባንያ ምስ ሲመንስ ዝተባህለ ካልእ ኩባንያ'ዩ ተፈጺሙ” ይብል መግለፂ ሓይሊ ኤለክትሪክ ኢትዮጵያ። እቲ መስመር መተሓላለፊ ብክልል ደቡብ፡ ዞባታት ወላይታ፣ ጋሞን ኮንሶን፣ ከምኡ ድማ ብክልልእ ኦሮምያ፡ ዞባ ቦረና ኣቢሉ እዩ ናብ ኬንያ ዝበፅሕ። ኢትዮጵያ ናብ ሱዳንንጅቡትን መሸጣ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተካይድ ከምዘላ ዘዘኻኸረ እቲ ትካል፡ “ምስ ሶማሊላንድ፣ ታንዛንያ፣ ደቡብ ሱዳንን ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃን እውን ስምምዕ መሸጣ ኤለክትሪክ ፈሪማ ኣላ” ክብል ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ሱዳንን ጅቡትን ካብ ዝተለኣኽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ 95 .4 ሚልዮን ዶላር ኣሜሪካ ከምዝረኸበት እቲ መግለፂ እቲ ጠቒሱ።


ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ካብ ዘተ ሰላም ኢትዮጵያ ከምዝሰሓበ ኣፍሊጡ

ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ካብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ ዘተ ሰላም መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ከምዝሰሓበ ኣፍሊጡ። ሓደ ካብ ሰለስተ ኣደራደርቲ ዘተ ሰላም ኢትዮጵያ ኮይኑ ዝተመዘዘ ኬንያታ፡ ብሰንኪ 'መደባት ዘይምስናይ' ካብቲ ናይ ሕዚ ዘተ ክስሕብ ከምዝተገደደ እዩ ዝገልጽ። ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ፡ ብዛዕባ'ዚ ንኣፍሪቃ ሕብረት ኣብ ዝለኣኾ ደብዳበ፡ ንሱ ኣብቲ ጽባሕ ሰንበት ክካየድ ተተሊሙ ዝነበረ ልዝብ፡ ከምዘይርከብ ዘፍለጠ ዀይኑ፡ ንድሕሪ ሕዚ ግና፡ ቀዲሙ ኣጀንዳ ክንጸረሉን እቲ ልዝብ ዝካየደሉ ኣገባብ ክፈልጥን ሓቲቱ ኣሎ። "እዚ ምንጻር፡ ግቡእ ምድላዋት ክገብርን ክኽተሎ ዝግባእ ኣገባብን ንክፈልጥን ክሕግዘኒ እዩ" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ኣብ መስርሕ እቲ ዘተ 'ምቁራጽ ተጻብኦታት' ኣብ ቅድሚት ክስራዕ ከምዝኣምን ኣብ ደብዳብኡ ግልጺ ገይሩ ኣሎ። ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጎን ኦባሳንጆ፡  ኡሁሩ ኬንያታ፡ ከምኡ'ውን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ዶ/ር ፉምዚለ ምላቦ-ንጹካ ነቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ልዝብ ንምስላጥ ብሕብረት ኣፍሪቃ ምምዛዞም ይፍለጥ። ኬንያታ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነነበረሉ እዋን፡ ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ንኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ጻዕርታት ካካይድ ምጽንሑ ይንገረሉ። ኣብ ልዕሊ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ቅረታ ዘለዎም መራሕቲ ትግራይ'ውን፡ ዝኾነ ዝካየድ ልዝብ ብኣላይነት ኡሁሩ ኬንያታ ክካየድ ድሌት ከምዘለዎም ክገልጹ ምጽንሖም ይዝከር። ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመጽእ ሰንበት ክካየድ ተሓሲቡ ዝነበረ ዝርርብ ሰላም ኢትዮጵያ ከምዝተናወሐ ተገሊጹ'ሎ። እቲ ኣብ ርእሰከተማ ፕሪቶርያ፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ልዝብ ብሰንኪ ጸገማት ሎጀስቲክስ ኣብ ዝተመደበሉ መዓልቲ ክጅምር ከምዘይክእል፡ ዲፕሎማስያዊ ምንጭታት ብምጥቃስ ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ብመሪሕነት ፕረዚደንት ነበር ኦባሳንጆ ነቲ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኣዕናዊ ኲናት ንምፍታሕ ጻዕርታት ከካይድ'ኳ እንተጸንሐ፡ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ከረጋግጽ ኣይክኣለን። ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት' ተኣዊጁ'ኳ እንተነበረ፡ ካብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ ውግእ ዳግም ብምውልዑ እቲ ኵናት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ በጺሑ ኣሎ። እቲ ኲናት ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ብፍላይ ኣብታ ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ ሰፊሕ ምፍንቓል ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ምስዓቡ ይፍለጥ። ኣብቲ ኲናት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉን ብኹሎም ወገናት ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ከምዝተፈጸመን ይግለጽ።


ኬንያ፡ ምሕራድ ደርሁ ኣብ ቤት ትምህርቲ ስለምንታይ'ዩ ክትዕ ፈጢሩ?

ኣብ ኬንያ፡ ክልተ ህጻናት መባእታ ቤት ትምህርቲ ደርሆ ክሓርዱ እንከለዉ ዘርኢ፡ ኣብ ብዙሓት ዝተዘርገሐ ቪድዮ፡ እቲ ሓድሽ ስርዓተ ትምህርቲ እታ ሃገር ዕግርግርን ብገለ ሸነኽ ድማ ላግጽን ይፈጥር ኣሎ። ኣብቲ ንደቂ 11 ዓመት፡ ደርሆ ብኸመይ ከም እትሕረደን ትኽሸንን ዝወሃብ ትምህርቲ፡ ሓደ ወዲ ነታ ደርሆ ክሕዛን እቲ ሓደ ድማ ብፍርሒ ካራ ሒዙ ክሓርድ እንከሎን ይርአ። ኣብቲ ቪድዮ፡ ተሃንጥዮም ዝዕዘቡ ዝነበሩ መማህርቶም፡ እቲ ብሞባይሉ ዝስእል መምህር፡ እንቋዕ ሓጐሰካ ክብሎ እንከሎ ይርእዩ። ድሕሪኡ ኻልእ፡ ነቲ ኣካል እታ ደርሆ ኣብ ጥቓኡ ኣብ ዝነበረ ዝፈልሕ ማይ ዝሓዘ ድስቲ ከእትዎ መምርሒ ክህቦ ከሎ ክዕዘቡ ይረኣዩ። እንተዀነ፡ እቲ ቈልዓ ነታ ርእሳ ዝተቘርጸት ደርሆ ኣብ ልዕሊ እቲ ድስቲ ከቐምጣ ክብል፡ እታ ምሉእ ብምሉእ ትንፋሳ ዘይሓለፈት ዝነበረት ርእሲ ዘይነበራ ደርሆ ኣኽናፋ ገፍገፍ ኣቢላ ትሃድም። እታ ናይ 19 ካልኢት ክሊፕ፡ ብሰሓቕ መምህርን እታ ዘይዕድለኛ ርእሳ ዝተቘርጸት ደርሆ ገና እናሃደመትን እቶም ህጻናት እናጨደሩ ደድሕሪኣ ክሃድሙን ይርኣዩ። ርእሲ ደርሆ ምስ ዝቝረጽ፡  ዓንዲ ሕቘኣ ገና ተረፍ ኦክስጅን ስለዘህልዎ ንሓያሎ ደቓይቕ ክንቀሳቐስን ክኸይድን ይኽእል እዩ። እዚ ፍጻመ፡ እቶም ተመሃሮ ሻድሻይ ክፍሊ ክርስዕዎ ኣይክእሉን። እቲ ቪድዮ፡ ንድሕነት እቶም ቈልዑ ብዝሻቐሉ ሰባት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብዙሕ ኣዛሪቡ እዩ። እንተዀነ፡ ብዛዕባ ስቓይ እታ ደርሆ ግን ዘልዓለ ዳርጋ የለን። ኣብ ገጠራት ኬንያ፡ ደርሁ ክሕረዳ ምርኣይ ልሙድ እዩ። ተመሃሮ፡ መባእታ ቤት ትምህርቲ ካብ ዝጅምሩ ኣትሒዞም፡ ንሓድሽ ስርዓተ ትምህርቲ መፈተንታ ኰይኖም ብምህላዎም፡ ኣብ ዝሓለፈ ሒደት ዓመታት ብዙሕ ዝተፈላለየ ግብራዊ ፕሮጀክትታት ከም ዝፍትኑ ክግበር ጸኒሑ እዩ። ደገፍቲ ብቕዓት መሰረት ዝገበረ ስርዓተ ትምህርቲ (CBC) ዝያዳ ነዞም ተመሃሮ መባእታ ከም ፈለምቲ ይርእይዎም። እዚ ድማ፡ ነቲ ዝኣረገ ኣብ ክልሰ-ሓሳብን ፈተናን ዝተመርኮሰ ስርዓት ብምምሕያሽ፡ ንህይወት መበል 21 ክፍለ ዘመን ንምግጣምን ስራሕ ንምርካብን ብዝበለጸ ስለ ዘዳልዎም እዩ ይብሉ። ብተወሳኺ፡ ቀጻሊ ገምጋም ተመሃሮ ስለዘሎ፡ ነቲ ዓቢይ ጸገም መንግስቲ ኰይኑ ዝጸንሐ ኣብ ፈተናታት ዝግበር ምቕዳሕን ምትላልን ከም ዘጕድል ይምጕቱ። ኣስታት 1.25 ሚልዮን ተመሃሮ ሻድሻይ ክፍሊ ኬንያ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብቲ ናብ ካልኣይ ደረጃ ንምሕላፍ ዝውስን ፈተና ክሳተፉ እዮም። ንመጀመርታ ግዜ ድማ እዚ ፈተና ኣብ ናይ መወዳእታ ነጥቦም 40% ጥራይ እዩ ዘበርክት፤ ምኽንያቱ እቲ ዝተረፈ መምዘኒ እቲ ካብ ቀዳማይ ክፍሊ ኣትሒዙ ዝግበር ገምጋም/ምምዛን ክሽፍኖ እዩ። እንተዀነ፡ ገለ ወለዲ በዚ ሓድሽ ዓይነት ኣመሃህራ ሕጕሳት ኣይኰኑን፡ ምኽንያቱ ተመሃሮ ንግብራዊ ትምህርቲ ዝሕግዞም ደርሆ ከይተረፈ ከምጽኡ ስለዝግደዱ። ኣብ ምብራቕ ኬንያ ኣብ እትርከብ ቤት ትምህርቲ ካንጉንዶ መምህር ስነፍልጠት ዝዀነ ጅሚማህ ጊታሪ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ፡ ነዚ ሓሳብ ናይ ገለ ወለዲ ትድግፍ። “ሓሙሻይ ክፍሊ’የ ዝምህር፣ ተመሃሮ ጨርቂ ኣምጺኦም መንዲል ክሰፍዩ ኣብ ዝሓተትናሉ፡ ገለ ተመሃሮ ነታ ጨርቂ ክዕድጉ ዓቕሚ ስለዘይብሎም፡ በቲ ዘለዎም ተመሃሮ ዘምጽእዎ ገይርና ክንምህሮም ተገዲድና” ትብል። እታ መምህር ኣስዒባ፡ ገለ መምሃራን ነዚ ሓዲሽ ዓይነት ኣመሃህራ ከም ረብሓ ብምጥቃም፡ ንተመሃሮ መምህሪ ዝኸውን ስጋ ኣምጽኡ ከምዝብልዎም ትሕብር። እዛ ክስተት ናይ ደርሆ ኣብ መስከረም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ተዘርገሐት፡ መምሃራን ተመሃሮ ዘምጽእወን ደርሁ ኣብ ውሽጢ ኦፊስ ኰይኖም እናበልዑ ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ተዘርግሐ፡ ብዙሓት ብቝጠዐ ርእይቶኦም ክህቡ ተራእዮም። ኣብ ምዕራብ ኬንያ ኣባል ሃገራዊ ባይቶ ዝዀነ ዲድሙስ ባራሳ፡ "ንኸብዶም ዘይብሎም ወለዲ ብደቆም ኣቢልካ ደርሆ ኣምጽኡ ምባል ኣይግቡእን’ዩ" ይብል። እቲ ናይቶም ተመሃሮን ናይታ ደርሆን ዛንታ፡ ናብ እዝኑ ዝበጽሖ ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ነቲ ኣብ እዋን ኡሁሩ ኬንያታ ዝተኣታተወ ሓድሽ ኣገባብ ኣመሃህራ ዝግምግም 49 ኣባላት ዝሓቘፈ ሓይሊ ዕማም ኣቚሙ ኣሎ። እቲ ሓይሊ ዕማም፡ እቲ ኣገባብ ኣመሃህራ ይቐጽልዶ ይቋረጽ ኣብ ዝብል ነጥቢ ቅድሚ ወርሒ ጥሪ ርእይቶኡ ክህበሉ’ዩ። ገለ ወለዲ ነቲ ሓዲሽ ዓይነት ኣመሃህራ’ኳ እንተዘይጸልእዎ፡ ሕጽረት መጻሕፍትን ጉድለት ሚዛንን ከምዘለዎ ይማጐቱ። ሮዚና ኪሲሉ፡ ኣብ ናይሮቢ ትነብር ኣደ ክልተ ቈልዑ እያ፡ ንሳ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ፡ “ጓለይ ራብዓይ ክፍሊ’ያ፡ 12 ዓይነት ትምህርቲ ኸኣ ትመሃር፣ ኵሉ ኸኣ ብተግባር ዝስነ’ዩ፣ ዝበዝሐ ግዜ ነቲ ብተግባር ዝስራሕ ዕዮታት ኣብ ምስራሕ ስለ ዘሕልፍዎ፡ ነቲ ኣብ ከፍሊ ክምሃርዎ ዝግባኦም ኣይሽፍንዎን’ዮም፡” ትብል። ኣብ ኬንያ፡ ተመሃሮ ኣብ ሓደ ዓመት ሰለስተ ሰሚስተር’ዮም ዝመሃሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግን ነቲ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝተኸሰረ ግዜ ንምክሕሓስ ኣብ ሓደ ዓመት ኣርባዕተ ሰሚስተር ከምዝመሃሩ’ዩ ተገይሩ። ኣብ ልዕሊኡ፡ እቶም መምሃራን’ውን ነዚ ሓድሽ ዝተኣታተወ ኣገባብ ኣመሃህራ ሓደስቲ ስለዝዀኑ፡ ነቲ ኣገባብ ንምርዓም ግዜ ከምዘድልዮም’ዩ ዝግለጽ። ኣብ ጭው ዝበለ ገጠር ዝርከቡ ተመሃሮ፡ ምሕንባስ ብተግባር ንኽመሃሩ ንዝወጽአ መደብ፡ ኣብቲ ከባቢ ቀላይ ወይ መሕበሲ ጋብላ ስለዘይብሎም ኣብ መሬት ሰፋሕፋሕ እናበሉ ልክዕ ከምዝሕምብሱ ዘለዉ ከንገርግሩ ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ድሕሪ ምዝርግሑ፡ ብዙሓት ርእይቶኦም ክህብሉ ተራእዮም’ዮም። ኣብ ናይሮቡ ዝምህሩ ማርዮንን ሙዶንን ግን፡ እቲ ብተግባር ዝግበር ዓይነት ትምህርቲ ከከም ከባቢኡ ክርዓም ከምዝከኣል’ዮም ዝገልጹ። “ገለ ነገራት ኣዝኡ ይጋነን ኣሎ፡ እዚ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ንርእዮ ዘለና፡ ካብቲ ዝተውሃበና መምርሒታት ወጻኢ’ዩ። ምስ ግዜ መምሃራን ኵሉ ብተግባር ክግበር ከምዘይክእል ክርድኦም ክጅምር’ዩ።" ሃገራዊ ማሕበር መምሃራን ኬንያ’ውን፡ ምምሃራን ግቡእ ስልጠና ክሳብ ዝወሃቦም እቲ ስርዓተ ትምህርቲ ምሉእ ብምሉእ ከይተኣታቶ ምሕጽንታ ኣቕሪቡ’ሎ። ዳይረክተር ናይ ሓደ ብሕቲ ቤት ትምህርቲ ናይሮቢ፡ ሶፍያ ምቤቪ፡ እቲ ሓድሽ ኣገባብ ኣመሃህራ ጽቡቕ ተበግሶ'ኳ እንተነበሮ፡ ኣዝዩ ብታህዋኽ ከምዝተተግበረ ትዛረብ። እታ ንሳ ተምህረላ ቤት ትምህቲ፡ ኣማራጺ ስርዓተ ትምህርቲ ትህብ - እዚ ድማ ብመሰረት ሕጊ ኬንያ ብክፍሊ ትምህርቲ ክሳብ ዝጸደቐ ንብሕቲ ትካላት ፍቝድ እዩ። ገለ ዓቕሚ ዘለዎም ወለዲ፡ መጻኢ ደቈም ከምዚ ኣብ ፈተነ ዝተምስረተ ክኸውን ስለዘይደልዩ፡ ከምዚ ኣማራጺ ስርዓተ ትምህርቲ ዘለወን ናይ ብሕቲ ኣብያተ ትምህርቲ ይመርጹ ኣለዉ። ሚስ ምቤቪ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ንሓደ ስርዓተ ትምህርቲ ምጽጋን ርሑቕ ዝኸይድ ጽልዋ ኣለዎ። ቅድሚ ምሉእ ምዝርጋሕን ምስፋሕን ጸጋታትን መምህራን ምስልጣንን ብዙሕ ክስራሕ ኣለዎ።" "ትምህርቲ ፖለቲካዊ ምግባር ደው ኣቢልና፡ ንህጻናት ብቕዓትን ጽሬትን ዘለዎ ትምህርቲ ንምርግጋጽ ቅኑዕ ነገር ክንገብር ከም እንኽእል ጥራይ ተስፋ እገብር።"


ካብ ትዊተር ‘ዝእግደኒ የለን’፡ ዩጋንዳዊ ጀነራል ሙሁዚ ካይነሩጋባ

ንጉዳይ መንግስቲ ዝምልከት ሓበሬታ ኣብ ትዊተር ርእይቶ ከይህብ ብኣቡኡ ፕረዚደንት ዩዌሪ ሙሰቨኒ መምርሒ ዝተወሃቦ ዩጋንዳዊ ጀነራል ሙሁዚ ካይነሩጋባ፡ "ካብ ዝኾነ ይኹን ነገር ዝእግዶ" ከምዘየለ ገሊጹ። እቲ ጀነራል ንጎረቤት ሃገር ኬንያ ክወርር ምዃኑ ዘፈራርሓሉ ኣካታዒ ትዊተር ድሕሪ ምጽሓፉ፡ እቲ ፕረዚደንት ትማሊ ሶኑይ፡ "ብዛዕባ ካልኦት ሃገራትን ፖለቲካ ዩጋንዳን ካብ ምዝራብ" ከምዝርሕቕ ኣፍሊጡ ነይሩ። ጀነራል ሙሁዚ ካይነሩጋባ ይቕረታ ሓቲቱ እንተነበረ’ኳ፡ እቲ ፕረዚደንት ዝሃቦ መምርሒ ስዒቡ ኣብ ዘውጽኦ ምላሽ ግን "ገለ ዓይነት ቀልዲ" ድዩ ክብል ሓቲቱ’ሎ። እቲ ጀነራል ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ንኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ብዛዕባ ጎረባብቲ ሃገራት ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ብዝህቦ ርእይቶታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ምቕናዩ ይፍለጥ። ብፍላይ ንትግራይን ኬንያን ዝመልከቱ ጽሑፋቱ ኣካታዕትን ኣዘራረብትን ኮይኖም ጸኒሖም’ዮም። ሰንበት 22 መስከረም 2015 ዓ.ም (ኣቆፃፅራ ግእዝ) ብትዊተሩ ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ "ትግራይ ኩሉ ግዜ ኣብ ልበይ እያ ዘላ! ንትግራይ ከፍቅርን ክሕልዋን ካብ ፈጣሪይ ኢየሱስ ክርስቶስ ዝተዋህበኒ ትእዛዝ እዩ" ከምዝበለ ይዝከር። ድሕሪ ዝተወሰኑ ሰዓታት ድማ "ሚኒሊክ ዳግማዊ ኣቦሓጎና እዩ። ኢትዮጵያ ኣካል ምብራቕ ኣፍሪቃ እያ። ክትዓኑ ኣይንፈቅድን። ንኹሉ ህዝቢ ኢትዮጵያ ነፍቅር!" ክብል ካልእ ጽሑፍ ዘርጊሑ። ነዚ ስዒቡ ብፍላይ ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያውያን ኣዘራራቢ ከምዝኾነ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ዝዝርግሑ ጽሑፋት የመልክቱ። እቲ ጀነራል ኣብ ጥቅምቲ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ንሓይልታት ትግራይ ከምዝድግፍ ኣብ ዝገለፀሉ ናይ ትዊተር መልእኽቱ፡ "ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ . . . ነቲ ዕላማኹም ይድግፎ እየ። ንተጋሩ ኣሓትና ዝደፈሩን ንኣሕዋትና ዝቐተሉን ክቕፅዑ ኣለዎም" ኢሉ ነይሩ። ጀነራል ሙሆዚ ካይነሩጋባ፡ ርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ንምቁጽጻር ንዕኡን ንሰራዊቱን ክልተ ሰሙን ጥራይ ከምዝወስደሎም ኣብ ትዊተሩ ዘስፈሮ ጽሑፍ ኣብ ልዕሊ ኬንያውያን ቅረታ ኣልዒሉ ከምዝነበረ’ውን ይዝከር። ነዚ ስዒቡ ድማ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ወዱ ኣብ ትዊተር ብዝፀሓፎ ይቕረታ ሓቲቱ ነይሩ። “ኣብ ትዊተር ካብ ምጽሓፍ ይርሕቕ ኣሎ። ተዘራሪብናሉ ኢና። እቲ ጸገም ትዊተር ኣይኮነን። እቲ ጸገም እቲ እትጽሕፎ ጽሑፍ እዩ” ክብል ፕረዚደንት ሙሰቨኒ ንቴሌቪዥን ዩጋንዳ ተዛሪቡ። እቲ ፕረዚደንት ብዛዕባ ካልኦት ሃገራትን ፖለቲካዊ ጉዳያት ዩጋንዳን ክዛረብ ከምዘይግብኦን ክዛረብ ከምዘይብሉን ወሲኹ ይገልጽ። ሙሰቨኒ፡ ወዱ ብዛዕባ "ስፖርትን ኣካታዒ ዘይኮኑ ጉዳያትን" ጥራይ እዩ ኣብ ትዊተር ክጽሕፍ ዝኽእል ይብል። እቲ ፕረዚደንት ከምዚ ድሕሪ ምባሉ፡ እቲ ወዲ 48 ዓመት ጀነራል፡ “ኬንያውያን ጋዜጠኛታት ንኣቦይ ካብ ትዊተር ከእግደኒ ይሓቱ ከምዘለዉ ይሰምዕ ኣለኹ። እዚ ቀልዲ ድዩ? ኣነ ቆልዓ ኣይኮንኩን፡ ካብ ዝኾነ ነገር ዝዕግደኒ የለን!” ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ብኣንጻሩ መንግስቲ ዩጋንዳ፡ ንርእሱ ካብቲ እቲ ጀነራል ኣብ ትዊተር ገጹ ብተኸታታሊ ዝዝርግሖም ኣካታዕቲ ጽሑፋት ከምዝርሓቐ ይፍለጥ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዩጋንዳ፡ መንግስቲ ዩጋንዳ ምስ ኬንያ ዘለዎ ድልዱል ክልተኣዊ ዝምድና ኣኽቢሩ ከም ዝዕቀቦ ይገልጽ።


ንረድኤት ኢዳ ትዝርግሕ ኢትዮጵያ፡ ብሓቂ ድያ ብስርናይ ርእሳ ክትክእል?

ኬንያ፡ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ወርሒ ካብ ኢትዮጵያ ስርናይ ንምእታው ኣብ ስምምዕ ከምዝበጽሐት ኣፍሊጣ ነይራ። ቤት ምኽሪ መንግስቲ ኬንያ ነዚ ዝገለጾ፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ንፈለማ እዋን ናብ ኢትዮጵያ ዑደት ድሕሪ ምክያዱ፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ክልተኣዊ ዘተ ምክያዱ ስዒቡ እዩ። ኣብዚ ተመሳሳሊ እዋን፡ ምስ ስርናይ ዝተተሓሓዘ ዜና ድማ፡ ንኢትዮጵያ ካብ ዩክረይን ዝኣቱ ረድኤት ሓገዝ እኽሊ ምህላው እዩ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ እቲ ረድኤት ነቲ ብኲናትን ብርቱዕ ድርቅን ንዝተሃስዩ ሚልዮናት ነበርቲ ንምምጋብ ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ከምዝድግፍ ሓቢሩ። ምስዚ ተጋራጫዊ ሓሳባት ተተሓሒዙ፡ ሓንቲ ረድኤት ትሓትት ዘላ ሃገር ንርእሳ ከይከኣለት፡ ከመይ ኢላ ስርናይ ክትሰድድ ትኽእል ዝብል ሕቶ ኣልዒሉ ኣሎ። ኢትዮጵያ፡ ዋላ'ኳ እቲ ዝበዝሕ ኣብ መዓሙቕ ድኽነት ጥሒሉ ዝነብር ህዝባ ንምምጋብ ካብ ደገ ሓገዝ ዘድልያ እንተዀነት ኣብ ትሕተ ሰሃራ ኣፍሪቃ ብብዝሒ ኣፍራይት ስርናይ እያ። እንተዀነ፡ እቲ ስርናይ ነቲ ጠለብ ውሽጢ ሃገር ክትሽፍኖ ኣይከኣለትን። ስለዚ እዩ ድማ እታ ሃገር ነቲ ሕጽረት ንምምላእ ወፍሪ ብምግባር ስርናይ ካብ ወጻኢ ተእቱ ዘላ። ነዚ ታሪኽ ሓንሳብን ንሓዋሩን ንምቕያር፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ሰለስተ ዓመታት፡ ጠለብ ህዝባ ንምምላእን ናብ ወጻኢ ንምልኣኽ ዝዓለመን ኣብ ሰፊሕ ምህርቲ ስርናይ ተዋፊራ ትርከብ። ኦሮሞታይ ሓረስታይ ተወላዲ ወረዳ ሉሜ ከባቢ ቆቃ፡ ኣቶ እንግዳ ብሩ፡ ኣብ ትሕቲ መደብ ምልማዕ ስርናይ ሓጋይ፡ ኣብቲ ሽጉርትን ኮሚደረን ዘልምዓሉ ሕርሻ፡ ብመስኖ ስርናይ ጥራይ ከፍሪ ከም ዝኽእል ብመንግስቲ ምስ ተነግሮ፡ ስክፍታ ፈጢርሉ ነይሩ። “ቀዳማይ ነገር፡ ሓድሽ እዩ። ቅድሚኡ ኣብ ሓጋይ ብመስኖ ዝበቁል ስርናይ ርኢና ኣይንፈልጥን። ካልኣይ፡ እቲ መኽሰብ ምስ ካልኦት ፍርያት ተነጻጺሩ ትሑት እዩ፤ ምኽንያቱ ዋጋ ሓደ ኪሎ ሽጉርቲ 40 ብር ክኸውን እንከሎ፡ ዋጋ ሓደ ኪሎ ስርናይ ግን ካብኡ ይንእስ።” ብድጋፍ ክኢላታት ናብ ምህርቲ መስኖ ስርናይ ዝኣተወ ኣቶ እንግዳ፡ ብዓይኒ ዕዳጋ ሽጉርቲ ምብቋል የኽስብ ብዝብል ሓሳብ፡ ብመንጽር ወጻኢታትን ጠለብ ማይን፡ ስርናይ ሓጋይ ዝያዳ ውጽኢታዊ ኰይኑ ከምዝረኸቦ ይዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ወቕቲ ክረምቲ ቅድሚ ምእታው፡ ኣብ ሓጋይ ካብ ሽዱሽተ ሄክታር መሬት 320 ኩንታል ስርናይ ከምዝረኸበ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቶም ሓረስቶት፡ ኣብ ወቕቲ ስርናይ ሓጋይ ዘጋጥሙ በላዕቲ ኣዕዋፍ ክከላኸሉ እንተኽኢሎም፡ ዝሓሸ መሳለጥያታት ምርባሕ እንተረኺቦም፡ ኣፍራይነቶም ዝያዳ ከም ዝውስኽ ይኣምኑ። ኣብ እዋን ክረምቲ ካብ ሓደ ሄክታር ብማእከላይ ገምጋም 32 ኩንታል ስርናይ ምርካብ ዝከኣል ኰይኑ፡ ኣብ ሓጋይ ድማ ካብ ሓደ ሄክታር ክሳብ 45 ኩንታል ከምዝርከብ ምክትል ሓላፊ ሕርሻ እቲ ክልል የረድእ። ኣብ ገሊኡ ቦታታት፡ ስርናይ ሓጋይ ካብቲ ንቡር ዘራእቲ ክረምቲ ዕጽፊ ምዃኑ ድማ ይዛረብ። እቶም ሓረስቶት፡ ካብ መንግስቲ ዘመናዊ ድኹዒ፡ ዘርእን ሞያዊ ደገፍን ከምዝረኽቡ እውን ይዛረቡ። ኣቶ እንግዳ፡ ኣብ ግራቱ ጉድጓድ ማይ ብምፍሓር፡ ኣብ ወቕቲ ሓጋይ፡ ስርናይ ከም ዝዘርአ ይዛረብ። ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ ሄክታር መሬት መስኖ ክህብ ዝኽእል ዒላ ንምዅዓት ክሳብ 40 ሽሕ ቅርሺ ከምዝሓተቶ ኣይሓብአን። ምክትል ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ ኦሮሚያ ኣቶ ጌቱ ኣብ ምብራቕ ሽዋን፡ ኣብ ሃጓፍ ስንጭሮ [ሪፍት ቫሊ] ኣብ ዝርከቡ ቦታታት፡ ካብ ሸውዓተ ክሳብ 10 ሜትሮ ዕምቈት ዘለዎ ማይ ዒላ ናይ ምርካብ ዓቕሚ ኣብ ፈተነ ዝረኸብዎ ጽቡቕ ተመኵሮ ምዃኑ የመልክት። እቲ ሓላፊ፡ እዚ ሜላ ዘይተለምደ እንተዀነ'ኳ፡ ብቐጻልነት ምህርቲ ስርናይ ሓጋይ ትርጕም ዘለዎ ኣበርክቶ ከም ዘለዎ ይገልጽ። ኣብ መብዛሕትኡ እዋን፡ ጸጋታት ምፍራይን ሞያዊ ደገፍን ብግቡእ ንምጥቃም፡ ከምኡ’ውን ወራር ኣዕዋፍ ንምክልኻል፡ ስርናይ ሓጋይ ኣብ ዝተበታተነ ግራውቲ ንኣሽቱ ሓረስቶት ዘይኮነስ፡ ብኩታ-ገጠም [ሓዊስካ] እዩ ዝለምዕ። ብተወሳኺ ኣብ እዋን ሓጋይ፡ ብብዕራይ ምሕራስ ኣጸጋሚ ስለዝዀነ ኣብ ዝተፈላለዩ ወረዳታት ትራክተራት ሕርሻ ናይ ምቕራብ ስርሓት ከምዝተሰርሐ ይግለጽ። ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ኣብ ሕርሻ ክሰርሕ ከም ዝጸንሐ ዝገልጽ ወዲ 29 ዓመት እንግዳ፡ ኣስታት 25 ሄክታር መሬት ተኻርዩ ሽጉርትን ኮሚደረን ኣፍርዩ ናብ ዕዳጋ ከቕርብ ከም ዝጸንሐ ይዛረብ። ይዅን እምበር፡ መንግስቲ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ፡ ንዕኡን ካልኦት ነበርትን ቀበሌ ቆቃ፡ ወረዳ ሉሜ፡ ኣብቲ መሬቶም ስርናይ ሓጋይ ከብቁሉ ምግዳድ ከምዝጀመረ ይዛረብ። ሓረስቶት ክራይ መሬት፡ ትራክተር፡ ነዳዲ፡ ማይን ካልኦት ወጻኢታትን ብምሕሳብ፡ ኣየናይ ፍርያት ኣብ ኣየናይ ወቕቲ ክዘርኡ ከምዘለዎም ዝበለጸ ይፈልጡ እዮም ዝብል እምነት ኣሎ። ንሱን ካልኦትን፡ ስርናይ ንምፍራይ ዋላ'ኳ ተገዳስነት እንተሃለዎም፡ ሓለፍቲ መንግስቲ እቲ ወረዳ ግን፡ ብግዴታን ኣንጻር ድሌቶምን መደቦምን ከገድድዎም ምርኣይ ግቡእ ከምዘይኰነ ንቢቢሲ ይገልጽ። ኣብዚ ሓጋይ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሓጋይ ስርናይ ዘብቁልሉ ግራት፡ ሽጉርቲ ከም ዝተኸሉ ይዛረብ። እንተዀነ፡ ሰበስልጣን መንግስቲ እቲ ከባቢ 'ንምንታይ ስርናይ ዘይትተኽሉ?' ብምባል ካብ ምፍርራሕ ሓሊፎም፡ ነቲ ዝተኸልዎ ሽጉርቲ ከብቁልዎ ከምዘገደድዎም ይዛረብ። ኣቶ እንግዳ፡ ንቢቢሲብ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ብዙሓት ሓረስቶት ሞተር-ማይ  ብሰበስልጣን ቀበሌ ከምዝተወሰዱን፡ 10 ካብቶም ሓረስቶት ድማ ንኽልተ ሰሙን ተኣሲሮም ከምዝተፈትሑን ሓቢሩ። ንላዕለዎት ኣካለት መንግስቲ ጥርዓን ምስ ኣስምዑ፡ ስግኣታት መራሕቲ ወረዳን ቀበሌን ንግዚኡ ሃዲኡ ከምዘሎ ይዛረብ። ምክትል ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ ክልል ኦሮሚያ ኣይተ ጌቱ ገመቹ ግን፡ ብኩታ-ገጠም ኣቢሉ ብመስኖ ዝፈሪ፡ ስርናይ ወቕቲ ሓጋይ ሓድሽ ስለዝዀነ ምጥርጣራት ከምዘሎ የረድእ። “ኣሽንኳይ ሓረስቶት፡ ‘ቶም ሰብ ሞያን ሓለፍቲ መንግስትን’ውን ኣብ ሓጋይ ስርናይ ብኸመይ ይፈሪ ዝብል ሕቶ ፈጢርሎም ነይሩ። ድሒሩ ግን፡ እቲ ኣፍራይነት ካብ ከበሳታት ክሳብ ቆላታት ዘዋጽእ ምዃኑ ብመጽናዕቲ ተረጋጊጹ። ስለዚ ኣብ ኵሉ ደረጃታት ዝርከቡ ሓረስቶት ብዛዕባ ስርናይ ሓጋይ ኣፍልጦ ረኺቦም እዮም" ይብል። "ሕጂ በዓል ዋና እቲ ጉዳይ ባዕሉ’ቲ ሓረስታይ ኰይኑ ኣሎ" ብምባል ብምርድዳእን ምትእምማንን ከምዝስራሕ እዩ ዝዛረብ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝበዝሕ ምህርቲ ስርናይ ብንኣሽቱ ሓረስቶትን ካብ ዝናብን እዩ ዝሳለጥ። ይዅን እምበር፡ ብመሰረት ዝተረኽበ መረዳእታ፡ መንግስቲ ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት ምህርቲ መካናይዝድ ሕርሻ ብዕጽፊ ከምዝወሰኸ የመልክት። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት መንግስቲ፡ 'ኩታ-ገጠም' (ክላስተር)ን መካናይዝድ ሕርሻን ብምድንፋዕ፡ ከም ድዅዒን ምሩጽ ዘርእን ዝኣመሰሉ እተወታት ክድጉም ከምዝጸንሐ ይዝረብ። እታ ሃገር፡ እዚ ትልምታት ብምጥቃም፡ ክሳብ 2023 ዘለዋ ጠለብ ስርናይ፡ ብውሽጣዊ ምህርቲ ንምምላእን ካብ ወጻኢ ዝኣቱ ስርናይ ደው ንምባልን መደብ ከምዘለዋ መንግስቲ ይገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ቀረባ እዋን፡ ብሜላ መደብ ኩታ-ገጠም፡ ኣብ ሓጋይ ስርናይ ዝፈሪ ምህርቲ ዝሓሸ ምዃኑ ኣብሪሁ፡ ስርናይ ካብ ወጻኢ ከይኣቱ ውጥን ተታሒዙ ከምዘሎ እውን ገሊጹ። ሰበስልጣን መንግስቲ፡ ካብ ከበሳታት ክሳብ ቆላ፡ መልክዓ ምድርን ክሊማን እታ ሃገር ንፍርያት ስርናይ ኣዝዩ ምቹእ ምዃኑን፡ ነዚ ጸጋ ብግቡእ ብምጥቃም፡ ታሪኽ እዛ  ሃገር እትፍለጠሉ ፤ 'ልማኖ' ስርናይ ንምቕያር ጻዕርታት ይግበር ከምዘሎ ይዛረቡ። ዶ/ር ደምስ ጫኔ፡ ካብ ግዜ ኢህወደግ ጀሚሩ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስርሓት ፖሊሲን ምርምርን ሕርሻ ዝነጥፍ ምሁር እዩ። ኣብዚ ጉዳይ ሓሙሽተ መጽናዕታዊ ጽሑፋት ኣዳልዮ ኣሎ። ሓደ ካብኦም፡ ኣብ 2015 ብእንግሊዝኛ ዝተዳለወ፡ 'ኢትዮጵያ ሕርሻኣ ከመይ ገይራ ዘመናዊ ክትገብር ኣለዋ' ዝብል መጽሕፍ ይርከቦም። ንሱ፡ ምስ ካልኦት ምሁራት ወጻኢ ብምዃን፡ ነቲ ኣብ ዝናብ ዝምርኮስ ሕርሻ እታ ሃገር ሓራ ንምውጻእ፡ መስኖ መሰረት ዝገበረ ሕርሻ ክተኣታቶ ሓሳብ ኣቕሪቡ። ይዅን እምበር፡ ኣብቲ እዋን ምህርቲ ስርናይ ብመስኖ ብዙሕ ከምዘይተሰርሐሉ ይዝክር። "ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግን፡ ብመስኖ ስርናይ ንምፍራይ ዝተሸፈነ ስፍሓት መሬት፡  670 ሽሕ ሄክታር በጺሑ" ይብል። ብመሰረት እቲ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ኢካርዳ ዝተዘርግሐ ሓበሬታ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ሃገራት ትሕተ ሰሃራ ሰፊሕ ስርናይ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ኣለዋ። እዚ መረዳእታታት ከምዘመልክቶ፡ ኣብ 2020 ብመስኖ ዝለምዐ ስፍሓት መሬት እታ ሃገር፡ 20 ሽሕ ሄክታር ጥራይ ነይሩ። ኢትዮጵያ ባጀታ ብምንካይ፡ ብሸርፊ ወጻኢ ካብ ካልኦት ሃገራት ዝኣቱ ስርናይ ደው ብምባል፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘድሊ ቀረብ ስርናይ ንምምላእ ትጽዕር ኣላ። ብመሰረት መረዳእታ፡ እታ ሃገር 70 ሚእታዊት ጠለብ ስርናይ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝፍጠር ኰይኑ፡ 30 ሚእታዊ ድማ ብመልክዕ ዕድጊ ወይ ረድኤት ካብ ወጻኢ ዝኣቱ እዩ። ንዝተፈላለዩ ምኽንያታት፡ ደገፍ ንዘድልዮም ህዝቢ ብናይ ወጻኢ ሓገዝ ዝሽፈን እዩ። ብሰንኪ ዝተናውሐ ድርቂ፡ ኲናትን ዝተፈላለዩ ሰብ-ሰርሖምን ተፈጥሮኣዊ ጸገማትን፡ ኣብታ ሃገር ብሚልዮናት ዝቝፀሩ ዜጋታት ሓገዝ የድልዮም ኣሎ፤ ነዚ ድማ ሕጂ'ውን ስርናይ ካብ ወጻኢ ይኣቱ ኣሎ። ኣብዚ ቐረባ እዋን፡ ካብ ዩክረይን ብፕሮግራም መግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት ኣቢሉ፡ ናብ ኢትዮጵያ ዝመጸ ስርናይ ይጥቀስ። ብመሰረት ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ትግራይን ኣብ መዳውብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን፡ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ክሳብ 9 ሚልዮን ዝበጽሕ ህዝቢ ሓገዝ የድልዮ ኣሎ። ኣብ ምብራቓዊ ክፋል እታ ሃገር ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ዜጋታት ብሰንኪ ድርቂ ህጹጽ ረድኤት ከምዘድልዮም ይግለጽ። ኣብ ከምዚ ኵነታት፡ 'ኢትዮጵያ ከመይ ገይራ ስርናይ ናብ ወጻኢ ሰደድ ትገብር?' ዝብል ሕቶ ዝለዓል ይመስል። ኣቶ ጌቱ እቲ ሕቶ ዘገርም ከምዘይኰነ የረድእ። "ህዝቢ ክንዲ ዝተረድኦ ይዛረብ" ዝብል ኣቶ ጌቱ፡ "ኢትዮጵያ ከመይ ገይራ ስርናይ ሰደድ ትገብር?" ዝብል ሕቶ ብተግባር ዝረኣይዎ ምዃኑ ይሕብር። ተመራማሪ ዶክተር ደመስ ጫነ፡ ብወገኑ ምስቲ "ንግዲ ክትገብር ኣይትኽእልን ኢኻ" ዝብል ኣበሃህላ ኣይሰማማዕን እዩ። “ኣብዚ ዳሕረዋይ እዋን ከም ዝተባህለ ኣይኰነን። ክንዛረብ ከለና ብመጽናዕቲ ኢና እንድግፎ። መጀመርያ ኢትዮጵያ ካብ ወጻኢ ስርናይ ምግዛእ ደው ከተብል ኣለዋ ኢልና። እዚ ሓሳብ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር መለስ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ዝቐረበ እዩ። ኣብቲ እዋን ኣስታት 600 ሽሕ ሜትሪክ ቶን ስርናይ ካብ ደገ ከም ዝዕደግ ይዝክሩ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ኣብ እዋን ለውጢ መንግስቲ፡ ዓቕሚ ምፍራይ እታ ሃገር እንታይ ክመስል ከም ዘለዎ ዝምልከት፡ ተወሳኺ መጽናዕቲ ናብ መንግስቲ ከም ዘቕረቡ ይዝክር። “ቀዳማይ ነገር፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጠለብ ክንሽፍኖ ኣለና። ንሱ ሸፊንና ክንነብር እንተኽኢልና፡ ንሰደድ ንግዲ ዝውዕል እንተዀይኑ ጸገም የብሉን።" "ስርናይ ይሽየጥ ኣይሸየጥ"፡ ዝብል ስክፍታ የብለይን ዝብል ዶ/ር ደመስ፡ ብቐንዱ "ብዘላቕነት ብኸመይ ክስርሓሉ ይኽእል?" ዝብል ሕቶ የልዕል። ብተወሳኺ ብመልክዕ ሓገዝ ናብ ሃገር ዝኣቱ ሓገዝ ስርናይ፡ ኣብቲ ብኲናት ዝተመዛበሉን ብድርቂ ዝተሃስየን ከባቢታት ስለዝበጽሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ይኣምን። ብኢህወደግ ዝምራሕ መንግስቲ፡ ሕርሻ-መሪሕ [ኣድሊ] ዝዀነ ቁጠባዊ ፖሊሲ ዘሰጕም ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ንሓያሎ ዓመታት ተኸታቲሉ፡ ሓፈሻዊ ቍጠባዊ ዕብየት እታ ሃገር ብኽልተ ኣሃዝ ከምዝነበረን፡ ጽላት ሕርሻ ድማ ልዑል ብጽሒት ከምዝነበሮን መረዳእታታት ይሕብሩ። ኣብ መጽናዕቱ፡ ንብቕዓትን ድኽመትን 'ኣድሊ' ዝገምገመ ዶክተር ደምስ፡ "እቲ ኣቐዲሙ ዝተተግበረ ፖሊሲ ውጽኢት ኣየምጽአን ማለት ዘይኮነ፡ እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት ግን ናብ ዝለዓለ ደረጃ ክሰጋገር ነይርዎ" ይብል። ስርዓት ሕርሻ ኣድሊ፡ ኣብ መሬትን ጉልበትን ዝተመስረተ ምንባሩ ብምጥቃስ፡ ኣብ ርእሰማል ዝተመስረተ እንተዀይኑ ዝያዳ ውጽኢት ክረጋገጽ ከምዝኽእል ኣንጸባሪቑ። ከም ኣገላልጻኡ፡ እዚ ናብ መካናይዝድን ዘመናውን ሕርሻ ዝሰጋገረሉ መገዲ ምዃኑን፡ ምስፍሕፋሕ ንግዳዊ ሕርሻታት ከም ኣብነት ይጠቅስ። ዶክተር ደምስ ከም ዝበሎ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ "ካብ መሬትን ጉልበትን ዝቐንዐ ስትራተጂ ናብ መካናይዘሽን ንምስግጋር ዝግበር ምንቅስቓሳት" ኣሎ። ንሱ ወሲኹ፡ "ብርግጽ እዚ ካብቲ ዝጸንሐ ፖሊሲ ዝተፈልየ እዩ ክንብል ኣይንኽእልን ኢና" ኢሉ። "ክስተኻኸል ዘለዎ ፖሊሲታትን ስትራተጂታትን ከስተኻኽል ዝጸንሐ ኰይኑ፡ እዚ መደብ፡ ኣብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ሓያል ጐድኒ ዝመንጨወ 'ምበር፡ ሓድሽ ክስተት [ፖሊሲ] እዩ ዝብል እምነት የብለይን።" “ምሉእ እኽሊ እንተ ኣፍሪና፤ ኣብቲ ዝድለ ደረጃ ክበጽሕ ንምግባር መደብን ኣሰራርሓን ምትካል ኣድላዪ እዩ" ይብሉ። ዶ/ር ዮሴፍ ገብረሃዋርያት ሓደ ካብቶም ነዚ ዓውዲ ዘጽንዑ ክኢላታት እዩ። ንሱ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ባዮቨርሲቲ ኢንተርናሽናል [ሲኣይኣር]ን ሲጂኣይኣር ሰንተርን፡ ዓለም ለኻዊ ሳይንቲስት ኰይኑ፡ መጽናዕቱ ኣብ ኣገዳስነት ምጥቃም ዝተፈላለዩ ዓሌታት ዘርኢ ዘተኮረ እዩ። "ከምቲ ዝተበሃለ፡ ኣብ ምህርቲ ስርናይ ዓርስና ክኢልና፡ ንወጻኢ ሰደድ ናይ ምግባር ዓቕሚ ኣሎና። እቲ እንሰርሓሉ ኣገባብ ምምራጽ ግን ኣገዳሲ'ዩ" ኢሉ። ንሱ፡ ኩታ-ገጠም፡ ኣብ ኢትዮጵያ ብኸመይ ይትግበር ከምዘሎ "ዓሚቝ ሓበሬታ የብለይን" እኳ እንተበለ፡ ሓሓሊፎም ዝረኣዩ ዝብሎም ጸገማት የልዕል። እቲ ተመራማሪ፡ ስርናይ ኣክንዲ ካልኦት ፍርያት እዩ ዝፈሪ ዘሎ፡ ዝብል ስክፍታ ኣለዎ። "ካልኦት ዘራእቲ ዝበቍሉ ዝነበሩ ከባቢታት 'ዲስፕላስ' [ብምትካእ] እንተዀይኑ፡ ምህርቲ ስርናይ ክውስኽ ይኽእል'ዩ። ኣብ ምህርቲ ናይቲ ዝተገደፈ ዘራእቲ ግን ምንካይ ክህሉ ይኽእል'ዩ" ክብል ገሊጹ። እቶም ብቢቢሲ ቃለ መጠይቕ ዝተገብረሎም ክልተ ሓረስቶት፡ እቲ ሽጉርትን ኮሚደረን ዘፈርዩሉ ዝነበሩ ሕርሻ፡ ሕጂ ስርናይ ይለምዓሉ ከምዘሎ ይዛረቡ። እዚ ድማ፡ ነቲ ዕላማ በግቡእ ዘይምርዳእ ዝፈጠሮ ክኸውን ከም ዝኽእል እቲ ተመራማሪ ይግምት። "እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝትግበር ዘሎ መደብ 'ኩታ-ገጠም' ሓደ ሜላ'ዩ" ዝብል እቲ ተመራማሪ፡ ኣብ ድሌት ሓረስቶትን ኣብ ምርድዳእ ዝተመርኮሰን ክኸውን ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለዎም። “ኣብ ዝተቘራረጸ ዋንነት መሬት ዘለዋ ሃገር፡ ብሓባር ክትውጥንን ክትሰርሕን ኣጸጋሚ እዩ። ስለዚ ከምዚ ዓይነት ኣገባባት ምትእትታው ግቡእ ክኸውን ይኽእል እዩ። እቲ ግቡእነት ግን ኣብ ድሌት ሓረስቶት ማእከል ዝገበረ ክኸውን ምስ ዝኽእል ጥራይ እዩ ቅኑዕ ዝኸውን፡" ኢሉ። ብመንጽር ቀጻልነት እቲ ኣሰራርሓ'ውን ኣብ ሓደ ዘራእቲ ጥራይ ትዅረት ምግባር ኣብ ነዊሕ እዋን ንተፈጥሮኣዊ ከባቢ ክጐድእ ከምዝኽእል ይገልጽ። "እቲ ተግባር 'ንብዙሕነት ህይወት ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ዘእቱ' ክኸውን ይኽእል'ዩ። ሓደ ዓይነት ዓሌት ዘርኡ ጥራይ እንተፈርዩ፡ ንለውጢ ክሊማ ዘለዎ ተቓላዕነት ክውስኽ ይኽእል። ምኽንያቱ፡ ነቲ ዓይነት ዓሌት ዘርኢ ዘጥፍእ ፍጻመ እንተ ኣጋጢሙ ሕማቕ ሳዕቤን ስለ ዘስዕብ።" “ብሐጺሩ፡ ኣብ ሓደ ከባቢ ስርናይ ጥራይ ክፈሪ የብሉን። ካልእ ዘራእቲ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ክዝራእን ክቕየርን ይግባእ። ኣብ ተፈጥሮኣዊ ጸጋን ብዙሕነት ሕርሻን ዝተመስረተ ክኸውን ይግባእ" ኢሉ።


ካልኣይ ዙር ልዝብ ናይሮቢ ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ተዛዚሙ

ኣብ መንጎ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ህወሓትን ኣብ ኬንያ ክካየድ ዝቐነየ ካልኣይ ዙር ልዝብ ከምዝተዛዘመ ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣፍሊጦም። ኣባል ናይቲ ነቲ ስምምዕ ሰላም ንምስላጥን ንምክትታልን ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝቖመ ገጅለ (ፓነል) ዝኾነ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ብሓሙስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡  እቲ ንክልተ መዓልታት ዝተኻየደ ርክብ ክልቲኦም ወገናት ዕዉት ምንባሩን ናብ ትግባረ ከምርሕ ተስፋ ከምዘለዎን ተዛሪቡ። ክልቲኦም ወገናት፡ ንጉዳይ ሓባራዊ ምክትታልን ምርግጋጽን ትግባረ ናይቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝተበጽሐ ስምምዓት ፕሪቶርያን ናይሮቢን ብዝምልከት ኣብ ምርድዳእ በጺሖም ኣለዉ። "እቲ ኣኼባ፡ ብዛዕባ መስርሕ ዕጥቂ ምውራድ፡ ምፍናውን ዳግመ-ምጥያስን [ሓይልታት ትግራይ] ተመያይጥሉ" ክብል ሕብረት ኣፍሪቃ ብሓሙስ ዘውጽኦ ጋዜጣዊ መግለጺ ይጠቅስ። ኬንያታ፡ ኣብቲ ኣብ ናይሮቢ ንጋዜጠኛታት ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ንሱ ዝርከቦ ተቖጻጻሪ ጉጅለ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንትግባረ ናይቲ ስምምዕ ንምርግጋጽ "ኣብ ዝመጽእ ሒደት መዓልታት" ናብ መቐለ ክበጽሕ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቶም ካብ ረቡዕ 21 ታሕሳስ ጀሚሮም ኣብ ናይሮቢ ክዛተዩ ዝቐነዩ ላዕለዎት ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ስለምንታይ ኣብቲ ጋዜጣዊ መግለጺ ከምዘይተረኽቡ ግን ዝተባህለ የለን። እቲ ልዝብ፡ ብመንጎኝነት ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦቦሳንጆ፡ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካን ኡሁሩ ኬንያታን ከምዝተሳለጠ መግለጺ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣነጺሩ። ድሕሪ'ቲ ስምምዓት ብ24 ሕዳር ኦባሳንጆን ምላምቦ-ንጹካን ናብ ትግራይ ብምብጻሕ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተዘራሪቦም ምንባሮም ይዝከር። ኣብቲ ሎሚ ሓሙስ ዝተዛዘመ ዘተ ወከልቲ ዞባዊ ውድብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ኢጋድ፡ ከምኡ'ው ኣመሪካ ተሳቲፎም ነይሮም። ፕረዚደንት ኬንያታ፡ ብዛዕባ ምውጻእ ሓይልታት ኤርትራ ብዝምልከት ንዝቐረበሉ ሕቶ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ "ብመሰረት ኣቐዲሙ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኩሎም ናይ ወጻኢ ሓይልታት ካብ ክልል ትግራይ ክወጹ'ዮም፡ ኣስማት ምጥቃስ ኣየድልየናን'ዩ" ክብል ገሊጹ። "ክልቲኦም ወገናት፡ ትግባረ ናይቲ ስምምዕ ንምክትታልን ንምቁጽጻርን ተቖጻጻሪ ጉጅለ ሕብረት ኣፍሪቃ ምሉእ ምትሕብባር ከምዝገብሩ ኣፍሊጦም ኣለዉ" ዝበለ ኬንያታ፡ እዚ ዝመጽእ ዘሎ ሓድሽ ዓመት፡ ንኢትዮጵያውያን ናይ ሰላም ዓመት ክኾነሎም ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። ብዛዕባ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዝምልከት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ድማ፡ ብመትከል ደረጃ ክልቲኦም ወገናት ዘለዎም ተወፋይነት ከምዝገለጹ ብምጥቃስ፡ ምሉእ ተበጻሕነት ክህሉ ኣብ ስምምዕ ከምዝተበጽሐን፡ ብድሆታት እንተሊዮም ንምርኣይን ንምርግጋጽን ናብ መቐለ ይኸዱ ከምዘለዉን ሓቢሩ። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ፡ ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይን ኣተገባብራኡን ዝምልከት መደብ ንኸውጽእ ዝቘመ ሓባራዊ ኮሚቴ ውጥንን ተክኒክን ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ኣብ ከተማ ሽረ ኣኼባ ኣካይዶም ምንባሮም ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ድሕሪ ፕሪቶርያ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝተኻየደ ዘተ፡ ክልቲኦም ወገናት ጐንጺ ደው ከብሉ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱን ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ክፈትሑን፡ ማዕረማዕረኡ፡ 'ሓይልታት ወጻኢን ካብ ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ዕጡቓት ሓይሊታት ክልላት' ክወጽኡን ምስምማዖም ይዝከር። ድሕሪ'ቲ ስምምዕ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ጀሚሩ'ኳ እንተሎ፡ ሕጂ'ውን ብድሆታት ከምዘለዉ ሰብመዚ ትግራይ ይገልጹ። ኣገልግሎት ኤለክትሪክ ኣብ መቐለ ገለ ከባቢታትን ትግራይ ጀሚሩ ከምዘሎን፡ ኣብቲ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሰራዊት መንግስቲ ዝርከብ ድማ፡ ኣገልግሎት ባንክን ቴለፎንን ከምዝጀመረ ይግለጽ። እንተኾነ ግን፡ ገለ ተገልገልቲ ቅድሚ'ቲ ግጭት ዘቐመጥዎ ገንዘቦም ክወስዱ ከምዘይክኣሉ ይዛረቡ። ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ኣብ ሰለስተ ከተማታት ክልል ትግራይ ንነዊሕ እዋን ተቛሪፁ ዝጸንሐ ኣገልግሎት ምሃብ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ። እቲ ባንክ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስቲ ፈደራል ኣብ ከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ስርሑ ጀሚሩ። ነዚ መሰረት ብምግባር ቢቢሲ ካብ ከተማ ሽረ ዘዘራረቦም ነበርቲ፡ እቲ ኣገልግሎት ከምዝጀመረ ሰሚዖም ናብ ባንክ ከም ዝኸዱን እንተዀነ “ገንዘብ የለን” ዝብል ምላሽ ከም ዝጸንሖምን፡ ካብ ሕሳቦም ገንዘብ ከውጽኡ ከምዘይክእሉን ከም ዝተነግሮም ይገልጹ።


ዘመትቲ ከብቲ ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ኣባላት ፖሊስ ዝርከብዎም ብውሕዱ 11 ሰባት ተቀቲሎም

ኣብቲ ምስ ኢትዮጵያ ዝዋሰን ሰሜናዊ ክፋል ኬንያ ብዘጋጠመ ድብያ ዘመትቲ ከብቲ ብውሕዱ 11 ሰባት ከም ዝተቐትሉ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ሸሞንተ መኮንናት፣ ክልተ ሲቪላትን ሓደ ሓላፊ እቲ ከባቢን ካብቶም ግዳያት ናይቲ ብቐዳም ኣብ ግዝኣት ቱርካና ዝተፈጸመ ዓመጽ ከም ዝዀኑ ይግለጽ። ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ፖሊስ፡ ኣቐዲሞም ኣብ ሓንቲ ዓዲ ብምእታው ጥሪት ዝሰረቑ ሸፋቱ ይሃድኑ ምንባሮም ተሓቢሩ’ሎ። ኣብቲ ከባቢ ብሰንኪ ጥሪትን ማይን ዝፍጠር ግጭት ልሙድ ኰይኑ፡ ዝኸፍአ ኩነታት ኣየር (ክሊማ) እውን የጋጥሞ ኣሎ። ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣብ ውሽጢ 40 ዓመታት ብዝተርኣየ ከቢድ ደርቂ ኣዝዮም ካብ ዝተሃስዩ ከባቢታት ሓደ እዩ። እቲ ንራብዓይ ወቕቲ ዝፈሸለ ዝናብ፡ ጥሪት ብብዝሒ ክሞታን ዘራእቲ ከይቦቁልን ምኽንያት ኰይኑ ኣሎ። ሰባት ብስእነት መግብን ማይን ተስፋ ቆሪጾም ኣለዉ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ድማ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክሳብ 20 ሚልዮን ዝበጽሑ ሰባት ኣብ ሓደጋ ከቢድ ጥምየት ከም ዝርከቡ የመልክት። ፖሊስ ኬንያ፡ "ገበነኛን ፈራሕን ድብያ" ኣብ ልዕሊ "ንጹሃት ኣባላት ማሕበረሰብን ፖሊስን" ክብል ነቲ መጥቃዕቲ ገሊጽዎ። ናብታ ኣብ ምብራቕ ቱርካና እትርከብ ቁሸት ተወሰኽቲ ኣባላት ፖሊስ ዝተልኣኹ ኰይኖም ጸጥታ ካብ ምውሓስ ብተወሳኺ ተሓተትቲ እቲ ፍጻመ ዝበልዎም ኣባላት ዓሌት ፖኮት ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ክሰርሑ እዮም። እዚ ድሕሪ’ቲ ጥርጡራት ምልሻ ዓሌት ፖኮት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብታ ግዝኣት ወራር ብምክያድ ብውሕዱ 7 ሰባት ብሓዊ ኣቃፂሎም ዝቐተሉሉ ፍጻመ ዘጋጠመ ኰይኑ’ሎ። ኣመሓዳሪ ቱርካና ጀረሚያ ሎሞሩካይ፡ ነበርቲ እቲ ከባቢ "ብሞት ኣባላት ስድራቤቶም ምሕዛን ሰልቺዩዎም" ኢሉ።


ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ብምንታይ እዩ ክዝከር?

ኡሁሩ ኬንያታ፡ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ዳግም ፕረዚደንት ኬንያ ኰይኑ ክምረጽ እንከሎ፡ “ጥሙርን ውሁድን ሕብረተሰብ ክፈጥር እየ። ከምኡ’ውን፡ ኣንጻር ብልሽውና ዝግበር ቓልሲ ክዕወተሉ’የ” ኢሉ ነይሩ። ሃገራዊ ሓድነት ንምምጻእ ኣብ መጋቢት 2018 ካብ መንጐ ዝወሰዶም ስጕምታት እቲ ሓደ፡ ምስ መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊን ቀዳማይ ሚኒስተር ነበርን ራይላ ኦዲንጋ ዝገበሮ ስምምዕ እዩ። እዚ ምልክት ፖለቲካዊ ስምምዕ ክልቲኦም መራሕቲ ተገይሩ’ዩ ዝውሰድ። እዚ “ምጭብባጥ ኢድ” [handshake] ተባሂሉ ዝፍለጥ ስምምዕ፡ ድሕሪ መረጻ 2017 ዝተፈጥረ ዘይምርግጋእ ንኸብቅዕ ሓጋዚ ተራ ነይርዎ። ኣብቲ ግዜ፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ፡ ውጽኢት እቲ መረጻ ብምንጻግ ዳግም መረጻ ንኽካየድ ወሲኑ እዩ። ነዚ ዝተቓወመ ራይላ ኦዲንጋ ድማ፡ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዘዳለዎ ጽምብል ናይ ባዕሉ ስነስርዓት ቃለማሕላ ገይሩ። ድሒሩ ክልቲኦም ፖለቲከኛታት ኢድ ንኢድ ተጨባቢጦም ዕርቀ-ሰላም ከውርዱ ከለዉ፡ ምኽትል ኬንያታ ዝነበረ ዊልያም ሩቶ ግን፡ እዚ ውሕስነት መግቢ ንምምሕያሽ፡ ተበጻሕነት ሕክምናን መንበሪ ገዛን ንምርግጋጽ ከምኡ'ውን ዓውዲ ምፍራይ (ማኑፋክቸሪን) ንምዕባይ ዝተታሕዙ ኣጀንዳታት ኣዛቢዑ እዩ ብዝብል ኣይተቐበሎን። ኣብ ግዜ ድማ ኡሁሩ ኬንያታን ዊልያም ሩቶን ዝነበሮም ርክብ ክሕርፍፍ ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ኣብ መወዳእታ፡ ኬንያታ ኣብቲ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ነሓሰ 2022 ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ መረጻ ነቲ መወዳድርቱ ዝነበረ ኦዲንጋ ብምድጋፍ፡ ንኽምረጽ ጐስጓስ ገይሩ። እቲ ኣብ መንጐኡን ምኽትሉ ዝነበረ ሩቶን ዝነበረ ምትፍናን ድማ ድሕሪ መረጻ’ውን ቀጺሉ። ኬንያታ፡ ሰላማዊ ምስግጋር ስልጣን ክህሉ ከም ዝገብር እኳ እንተገለጸ፡ ክሳብ ድሮ ዊልያም ሩቶ ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ ኰይኑ ቃለማሕላ ዝፈጸመሉ ዕለት፡ ዮሃና ከይበሎ እዩ ጸኒሑ። ዊልያም ሩቶ፡ ትማሊ 13 መስከረም 2022 ቃለ ማሕላ ፈጺሙ። ድሕሪ እቲ ብ2007 ዝተኻየደ መረጻ ብዝተላዕለ ዓሌታዊ ጐንጺ፡ ኣስታት 1200 ሰባት ክሞቱ እንከለው፡ ኣሽሓት ካብ ቤት ንብረቶም ከም ዝተመዛበሉ ይዝከር። ኬንያታ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝጸንሓሎም ዓመታት ድማ፡ ሓድነት ንምምጻእን ጥሙር ማሕበረሰብ ንምፍጣርን ዝነበሮ ባህጊ ኣዐዊቱ’ዩ ክብሉ ተዓዘብቲ ይገልጹ። ይዅን’ምበር፡ እቲ ስምምዕ ኣብቲ ተቓውሞ ሸነኽ ክፍተት ገዲፉ እዩ። “ኣብ ውሽጢ መንግስቲ መን ኣሎ መን የለን ዝብል ደንገርገር ፈጢሩ’ዩ” ትብል ተንታኒት ፖለቲካን፡ ሓላፊት ናይቲ መናእሰይ ናብ ፖለቲካ ክሳተፉ ዝጕስጉስ 'ሲሳ ፕሌስ' ዝተበሃለ ዘይመንግስታዊ ትካል ነሪማ ዋኮ-ኦጂዋ። ንመንግስቲ ክቈጻጸር ዝኽእል ድልዱል ሰልፊ ተቓውሞ ዘይምህላው ድማ፡ ኬንያታ ብልሽውናን ብኽነት ሃብቲ መንግስትን ኣብ ምቍጽጻር ክፈሽል ምኽንያት ኰይኑ። ንራይላ ኦዲንጋ ኣብ ዝጕስጉሰሉ እዋን፡ ኬንያታ ኣብ ልዕሊ ኣብ ብልሽውና ዝጥሓሉ ውልቀሰባት ስጕምቲ ኣብ ምውሳድ ተለሳሊሱ ከም ዝነበረ ተኣሚኑ’ዩ። ብ2021፡ እታ ሃገር መዓልታዊ ብሰንኪ ብልሽውና ክልተ ቢልዮን ሽሊንግ [17 ሚልዮን ዶላር] ትስእን ምህላዋ ተዛሪቡ ነይሩ። “ንዓይ፡ እቲ ግሁድ ሕቶ ‘ከምኡ ምዃኑ እንተፈሊጥካ፡ ስለ ምንታይ ገለ ነገር ዘይገበርካ?’ ዝብል እዩ። ቤት ፍርዲ ዝሓዞም ብርክት ዝበሉ ጉዳያት ኣለው፤ ግን ክኣ ብጌጋ መገዲ ዝኸዱ ዘለዉ’ዮም ዝመስሉ” ይብል ክኢላ ግብሪ ኮዲ ኣፍሪቃ ኒክሂል ሂራ። ምምሕዳር ኬንያታ፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣብ ትሕተ ቕርጺ ዓይነታዊ ስራሕ ሰሪሑ’ሎ። እዞም ፕሮጀክታት ካብ ህንጸት ዓበይቲ ዲጋታት፡ ስታድዮማት፡ ዝርግሐ ኤሌክትሪክ፡ መገዲ ባቡርን ጽርግያታትን ዝኣመሰሉ እዩ። ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ኬንያታ ዝተሃንጸ መሳለጥያ መንገዲ ናይሮቢ'ውን [ኤክስፕረስ-ወይ] ምጥቃስ ይክኣል። እዞም ወፍርታት ግን፡ ብገዚፍ ልቓሕ እዮም ተሰሪሖም። ንኣብነት፡ ካብ ሞምባሳ ናብ ናይሮቢ ዝወስድ ብቻይና ዝተሰርሐ መንገዲ ባቡር፡ ንኸፈልቲ ግብሪ ኬንያ 3.2 ቢሊዮን ዶላር ዝሓቶም’ዩ። እዚ፡ ምስቲ ኣብ ጐረባብቲ ሃገራት ታንዛንያን ኢትዮጵያን ዝተሰርሑ ተመሳሰልቲ ፕሮጀክታት ክነጻጸር እንከሎ ኣዝዩ ዝተጋነነ ዋጋ ወጻኢ ተገይሩሉ እዩ ክብሉ ተንተንቲ ኣለው። እዚ፡ መጠን ልቓሕ እታ ሃገር ኣዝዩ ዝለዓለ ክኸውን ገይሩዎ’ዩ፤ ነዚ ዕዳ ንምኽፋል ድማ ዓመታት ክወስድ እዩ። ኣብ ቀዳመይ ዘመን ስልጣን ኡሁሩ ኬንያታ [2013 ኣ.ኣ] 50 ቢልዮን ዝነበረ ዕዳ ኬንያ፡ ኣብ 2021 ናብ 72.1 ቢልዮን ዶላር ክብ ኢሉ’ሎ። ተንተንቲ፡ እታ ሃገር ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንእተመዝግቦ ዘላ ዓቢይ ቁጠባ ዝምግብ ሓደስቲ ትሕተ ቕርጺ የድልያ’ዩ እኳ እንተበሉ፡ ኣብ ጉዳይ ዘይግቡእ ምሕደራ ሃብቲ ግን ሕቶ የልዕሉ። “ልቓሕ ጸገም'ኳ እንተዘይብሉ፡ እቲ ቀንዲ ጉዳይ ከመይ ኢና ንጥቀመሉ ዘለና ዝብል’ዩ” ይብል ሂራ። ካብ ፖለቲካ ወጻኢ፡ ብዙሓት ንኬንያታ ብዝነበሮ ምቑሉል ስብእና ክናፍቝዎ እዮም። ብፍላይ ምስ ሰባት ክራኸብ እንከሎ፡ ገዛእ ርእሱ ኰይኑ ቅልል ብዝበለ መገዲ እዩ ዝቐርብ። ኣብ ናይሮቢ፡ ሓለውቲ ብቐረባ ርሕቀት ኰይኖም እናዓጀብዎ ህድእ ኢሉ ብእግሩ ክጕዓዝ ምርኣይ ልሙድ'ዩ። ሓሓሊፉ ከኣ፡ ብተራ ሰባትን መራሕትን ተኸቢቡ ኣብ ሓደ ዕዳጋ፡ ኣብ ኬንያ ኣዝዩ ዝፍቶ መግቢ፡ ‘ንያማ ቾማ’ [ዝተጠብሰ ስጋ] ክበልዕ ይርአ። ኬንያታ ኣብ ውድድራት ጐልፍ እውን ይርአ'ዩ። እቲ ክሳብ ሕጂ ዝነብረሉ ዝነበረ ቤተ መንግስቲ [state house] ድማ፡ ንህጻናትን ፍሉጣት ሰባትን ክፉት ብምግባር፡ ብናጻ ክብጻሕ ከም ዝኽእል ገይሩ እዩ። ኣቐዲሙ፡ እቲ ከባቢ ኣብ ስልጣን ካብ ዘለው ሰባት ወጻኢ ክኣትውዎ ኣይፍቀድን ነይሩ። ኬንያታ፡ ብዙሓት ክዝክርዎ ዝገብሮ ካልእ ባህሪያት’ውን ኣለዎ። ንኣብነት፡ መደረ ኣብ ዘስምዓሉ ግዜ ካብቲ ዝተዳለወሉ ጽሑፍ ውጽእ ኢሉ፡ ብድሕሪ መጋረጃ ብዛዕባ ዝግበሩ ዝእንፍቱ ነገራት ይዛረብ እዩ። ዋኮ-ኦጂዋ፡ እዚ ተፈታዊ ክገብሮ ይኽእል’ዩ፤ ግን ድማ ገሊኡ ናብ ዘይእርኑብነት ከምርሕ ይኽእል እዩ ትብል። ኬንያታ፡ ኵሎም ተመሃሮ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ናይ ዲጂታል ክእለቶም ንከዕብዩ ላፕቶፕን ታብለታትን ክገዝኣልኩም’የ ኢሉ፡ ኣብ 2013 መብጽዓ ኣትዩ ነይሩ። እንተዀነ፡ እዚ ካብ መፈተኒ ምዕራፍ ሓሊፉ ብዙሕ ኣይሰጐመን። ገሊኦም ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝተልኣኹ ቀረባት ኣብ መዓልኦም ከይውዓሉ ክተርፉ እንከለው፡ ገሊኦም ድማ ብሰንኪ ሕጽረት መኸዘኒ ክፍልታት ተሰሪቘም። ተዓዘብቲ ዓውዲ ትምህርቲ፡ እቲ መደብ ንመምሃራን እኹል ስልጠና ብዘይምሃብን ብሰንኪ ሕጽረት ቀረብ ኤሌክትሪክን ከም ዘይተዓወተን ይገልጹ። “መንግስቲ፡ ኣብ ኵለን ኣብያተ ትምህርቲ ቤተ-ኮምፒዩተር ብምህናጽ እተን ኮምፒዩተራት ከእትወን ኣማኺርናዮ ነይርና። እዚ ብቐሊሉ ክዕወት ምኽአለ፤ ግን ከኣ እቶም ነዚ ውሳነ ዝውስኑ ሰባት ንዓና ኣይሰምዑናን” ይብል ካባጂ። ይዅን’ምበር፡ ምምሕዳር ኬንያታ ሃገራዊ ስርዓተ ትምህርቲ (ካሪኩለም) ክመሓየሽ ገይሩ’ዩ። ኣብቲ ዝተገብረ ዕረያ ዝቐርቡ ገለ ተቓውሞታት'ኳ እንተሃለው፡ እቲ ሓድሽ ስርዓት ትምህርቲ፡ ኣክንዲ ተመሃሮ ፈተና ጥራይ ክሓልፉ ትዅረት ምግባር ዓቕሚ ዘለዎም ተመሃሮ ስራሕ ክረኽቡ ዘኽእሎም ክእለታት ክረኽቡ ገይሩ እዩ። ብኻልእ ወገን፡ ኣብታ ሃገር ተበጻሕነት ኣገልግሎት ጥዕና ንምርግጋጽ ዝነበረ ሰፊሕ መደብ ምሉእ ብምሉእ'ኳ እንተዘይተተግበረ፡ ብዝሒ ዓራውቲ ሆስፒታላት ወሲኹን ሓደሽቲ ሆስፒታላት ተሃኒጾምን እዮም። ካብ ዘቤታዊ ጉዳይ ሓሊፉ ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት፡ ኬንያ ብደረጃ ዓለም ዘለዋ ጽልዋ ዓብዩ’ዩ። ኣብ ለካቲት 2022፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ድሕሪ ምኹናና፡ ተቐያሪ ፕረዚደንት ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ተረኪባ'ያ። ኣምባሳደር ኬንያ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ማርቲን ኪማኒ፡ ኣብቲ እዋን ኣብ ልዕሊ ኣፍሪቃ ዝነበረ ተመኵሮ ባዕዳዊ መግዛእትን ቅልውላው ሩስያ-ዩክረይንን ብምንጽጻር ዘቕረቦ መግለጺ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብብዝሒ ተወጊዕሉ ነይሩ። ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ጉዳይ ቅልውላው ሩስያ-ዩክረይን ጸግዒ ኣክንዲ ምውሳድ ድምጸ-ተዓቅቦ እየን መሪጸን። ብተወሳኺ ኬንያታ ኣቦ መንበር ማሕበረሰብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኰይኑ ኣገልጊሉ’ዩ። ኣብ ኢትዮጵያን ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎን ዘለው ጐንጽታት ንኽፍትሑ ጻዕሪ ክገብር ጸኒሑ'ሎ። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ እዋን መሪሕነት ኬንያታ፡ ኬንያ፡ መጥቃዕቲ እስላማዊ ጕጅለታት፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስን ምኽባር ዋጋታትን ኲናት ሩስያ-ዩክረይን ስዒቡ ዝተፈጥሩ ፈተናት በዲሆምዋ እዮም። ኬንያታ፡ ትማሊ ንምኽትሉ ዝነበረን ኣብ መረጻ ዝተዓወተን ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ስልጣኑ ኣረኪቡ ኣሎ። እቲ ሓድሽ ምምሕዳር ድማ፡ ዓበይቲ መብጽዓታት ኣትዩ እዩ። እዚኦም፡ ልዑል ሽቕለት ኣልቦነትን ምኽባር ዋጋታትን ምፍታሕ ዝብሉ ይርከቡዎም። ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ ዝቕባበ ዋጋ 8.5 ሚእታዊት ኰይኑ ተመዝጊቡ እዩ።


ቤት ፍርዲ ኬንያ፡ ንዝጸንሐ ክርክር ውጽኢት መረጻ ሎሚ ብይን ክህበሉ ትጽቢት ይግበር

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ፡ ኣብ ውጽኢት ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ መረጻ ዝተልዓለ ክሲን ዝጸንሐ ክርክርን ሎሚ ናይ መወዳእታ ውሳነ ክህብሉ ትጽቢት ይግበር ኣሎ። ኮሚሽን መረጻ ኬንያ፡ ኣብቲ ውድድር ምኽትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ 7.1 ሚልዮን ድምጺ ብምርካብ ከም ዝተዓወተ ብምግላጽ ተመራጺ ፕረዚደንት ከም ዝዀነ ወግዓዊ ገይሩ'ዩ። ኣብቲ መረጻ 6.9 ሚልዮን ድምጺ ብምርካብ ከም ዝተስዓረ ዝተነግሮ ገዲም ፖለቲከኛ ራይላ ኦዲንጋ ግን ነቲ ውጽኢት ነጺግዎ። እቲ ቤት ፍርዲ ውሳነ ንምሃብ ኣብ ዝሸባሸበሉ ዘሎ እዋን ብፍላይ ኣብ ርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ጽኑዕ ሓለዋ ይግበር ኣሎ። ናብቲ ቤት ፍርዲ ዝወስዱ መንገዲታት ዝተዓጽዉ ኰይኖም፡ ኣብያተ ትምህርቲ ተመሃሮአን ናብ ገዝኦም እዋኑ ከፋንዋ ምዃነን ተገሊጹ። ናዕቢ ክለዓለሎም ይኽእል እዩ ናብ ዝተባህሉ ከባቢታት እታ ሃገር ተወሰኽቲ ሓይልታት ጸጥታ ተዋፊሮም ኣለዉ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ነቲ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ዝተኻየደ መረጻ ብምስራዝ ዝወሰዶ ውሳነ ታሪኻዊ ነይሩ። ራይላ ኦዲንጋ ፕረዚደንት ክኸውን ወይ እቲ መረጻ ደጊሙ ክካየድ እዩ ዝሓትት ዘሎ። ንሱ መነሓንሕቱ ዊልያም ሩቶ ንስርዓት መረጻ እታ ሃገር ብምጭዋይ ካብ ናቱ ድምጺ ከም ዘጕደለ እዩ ዝኸስስ። እቲ ምኽትል ፕረዚደንትን ኮሚሽን መረጻ ኬንያን ግን ነቲ ክሲ ይነጽጉ። ኣርባዕተ ካብ ሸውዓተ ኣባላት ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር ነቲ ውጽኢት ከም ዘይቅበልዎ ምግላጾም ዝዝከር ኰይኑ፡ ኮሚሽነር ዋፉላ ቻቡካቲ ግልጺ ከም ዘይነበረ ይኸሱ።


ብደርቂ ዝተጠቕዑ ማሕበረሰብ ቦረና ዶብ ሰጊሮም ኣብ ኬንያ የዕቑቡ'ለዉ

ብሰንኪን ሰለስተ ተኸታተልቲ ዓመታት ዝቐፀለ ደርቂ ጥሪቶምን ቀለቦምን ዝሰኣኑ ብኣማኢት ዝቖፀሩ ማሕበረሰብ ቦረና ክልል ኦሮሚያ ካብ ኢትዮጵ ዶብ ሰጊሮም ኣብ ኬንያ የዕቑቡ ከምዘለዉ ተገሊፁ። እቶም ካብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቦረና ወረዳ ሚዮ ናብ ኬንያ ዝተመዛበሉ ኢትዮጵያውያን፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ግዝኣት ማርሳቤት፡ ፍሉይ ቦታ ኡርና ኣዕቊቦም ከምዘለዉ ተፈሊጡ’ሎ። ወይዘሮ ዉርጌ ኣለኬን ኣቶ ጃርሶ ኣላቃን ካብ ሞንጎ እቶም ናብ ኬንያ ዝተፈናቐሉ ኮይኖም ኣብ ከቢድ ሽግር ከምዝርከቡ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ወይዘሮ ዉርጌ ኣለኬ፡ “ካብ ኦሮሚያዞ ባ ቦረና ኢና መፂእና። ጥሪትና ምስተወደኣ ኢና ናብዚ መፂእና። ዋላ ሓደ ነገር የብልናን። ዝብላዕ ነገር ስለዝሰኣንና ደቅና ጠምዮም። ዝኾነ ነገር ኣሊሽና ከይንዕድግ’ኳ ገንዘብ የብልናን። ብሰንኪ ፃምእ ትንፋስና ክትወፅእ ኢላ። በዚ ምኽንያት ኢና ናብዚ ክንመፅእ ዝወሰንና“ ኢለን። ናብኡ መስ መጽኡ ዝጠዓም ነገር ከምዝረኸቡ ይዛረቡ። ኣቶ ጃርሶ ኣላቃ ብወገኖም፡ “ጥምየትን ፃምእን ስለዘጋጠመ እየ ናብዚ መፂኤ። ክሳብ ሕዚ ናብዚ ዝመፃእና ሰባት ኣስታት 350 ንኸውን ኢና። ካልኦት እውን ይመፅኡ ኣለዉ። ብዙሕ ሰብ ሓደጋ ኣንፀላልይዎ ኣሎ። ኩሉ ተሰናቢዱ ንፈጣሪኡን ንዝፈልጦ ሰብን ኣብ ምልማን ይርከብ። ናብዚ ካብ እንመፅእ ሰሙን ኮይኑና’ሎ” ኢሎም። ካልእ ስሙ ክግለፅ ዘይደለየ ካብ ሞንጎ ተመዛበልቲ ዝኾነ ብወገኑ፡ ጥሪቶም ጥራይ ዘይኮናስ እንስሳ ዘገዳም ከይተረፋ ብሰንኪ እቲ ደርቂ ይውድኣ ከምዘለዋ ንቢቢሲ ሓቢሩ። በዚ ምኽንያት ንሱን ካልኦትን ዶብ ሰጊሮም ናብ ኬንያ ከምዝተፈናቐሉ ብምግላፅድ ድማ፡ ካልኦት ኣብ ዞባ ቦረና ዝተረፉ ሰባት ኣብ ኣዝዩ ሕሱም ኩነታት ከምዝርከቡ ተዛሪቡ። ኣብ ኬንያ ግዝኣት ማርሳቤት፡ ኣመሓዳሪ ላታካ ዝኾነ ኣቶ ሮባ ዱባ፡ ነቶም ብሰንኪ ደርቂ ተፈናቒሎም ዝመፅኡ ኢትዮጵያውያን ብፅቡቕ ከምዝተቐበልዎም ንቢቢሲ ገሊፁ። ይኹን’ምበር ህፁፅ ሓገዝ እንተዘይቀሪቡ እቲ ዝመፅእ ዘሎ ህዝቢ ናብ ከቢድ ፀገም ከምዝቃላዕ ኣተሓሳሲቡ። “ደርቂ ብጣዕሚ ስለዝሓየሎም’ዮም ካብ ኢትዮጵያ ዶብ ሰጊሮም መፂኦም ዘለዉ። ሕብረተሰብ ቦረና ብጣዕሚ ተሃስዩ’ሎ። ንሕና ድማ ካብታ ዘላትና ነካፍሎም ኣለና። ካብታ ዘላትና ንኢሽተይ ማይ እውን ክንመቕሎም ኢና። ብርግፅ እታ ዘላትና ማይ ኣብ ቀረባ ክትፅንቀቕ እያ ግን ድማ ኣይንኸልኦምን" ክብል ተዛሪቡ። ምኽንያቱ ህፃናት፣ ኣረጋውያንን ዓቕሞም ዝደኸመን ሰባት፡ ነቲ ዘሎ ፀሓይ ተፃዊሮም ነዊሕ መገዲ መፂኦም ከምዘለዉ ይገልጽ። “ንኣብነት ሓደ ዝረኣኽዎም ዓብዪ ሰብኣይ ርእሶም እውን ከቕንዕዋ ዓቕሚ ስኢኖም ነይሮም። ገሊኦም ኣብ ኣካላቶም ዕንፍሩር ዝመስል ነገር ወፂእዎም ኣሎ። ሰብሞያ ጥዕና መፂኦም ክርእይዎም ጌርና ኢና። ሓገዝ ሕክምና ክግበረሎም እውን ሓቲትናለና” ክብል ወሲኹ። ዓለምለኸ ትካላት፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝርከብ ከባቢ ቦረና ካብ ሞንጎ እቶም ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብኸቢድ ድርቂ ዝተሓሰዩ ከባብታት ከምዝኾነ ብምሕባር፡ ብዙሓት ናብ ጥምየት ከምዝቃልዑ ክገልፁ ምፅንሖም ይፍለጥ።


ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ፡ ወንጌላዊ እምነቱ ንዓወቱ ብኸመይ ጸልይዎ?

ሓድሽ ፕረዚደትን ኬንያ ዊልያም ሩቶ፡ ሰሉስ 13 መስከረም 2022 ነታ ሃገር ንኽመርሕ ቃለ ማሕላ ብምፍጻም ስርሑ ጀሚሩ’ሎ። ሩቶ፡ ኣብ ታሪኽ ‘ታ ሃገር ናይ መጀመርታ ፕረዚደንት ‘ወንጌላዊ ክርስትያን’ ኰይኑ፡ ኣብ መስርሕ መረጻ ንዘመዝገቦ ዓወት፡ ሃይማኖቱ ወሳኒ ተራ ከም ዝነበሮ ይንገር ኣሎ። በዚ ኸኣ፡ ሃይማኖት ዝማእከሉ ምሕደራ ክኽተል ከም ዝኽእል ብኣጋኡ ይግመት። እዚ ወዲ 55 ዓመት ፕረዚደንት፡ ብዛዕባ እምነቱ ብግልጺ ንምዝራብ ከም ዘይሓፍር እዩ ዝዝረበሉ። ኣብ ከም መሰል ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ፡ ምንጻል ጥንሲን ዝኣመሰሉ ጉዳያት፡ ኣብ እዋን ስልጣኑ ክለዓሉ ተኽእሎ ዘለዎም ጉዳያት ኰይኖም፡ ብዛዕባኦም ዘለዎ መርገጺ ኸኣ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ብጋህዲ ኣነጺሩ እዩ። ሩቶ፡ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብቐጻሊ ካብ መጽሓፍ ቅዱስ ክጠቅስ፡ ክጽሊን ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት’ውን ክነብዕ ዝርአይን ብዙሕ ዘይስከፍ ሰብ እዩ። ነዚ ዝረኣዩ ተቓወምቱ ኣብ እዋን ጐስጓስ ንመረጻ፡ "ምክትል የሱስ" ኢሎም ክቕይዑሉ እንከለው፡ ሰዓብቱ ድማ ቀልጢፎም መለለይኡ ዝገብርዋ ሳጓኡ ገይሮምዋ። ሩቶ፡ ኣብቲ መረጻ ዝረኸቦ ዓወት ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ድሕሪ ምጽዳቝ፡ ፈለማ ዝገበሮ ነገር እንተነይሩ፡ ኣብ ጐድኒ በዓልቲ ቤቱ ራሄልን ምስቶም ኣብ ገዛኡ ምስኡ ዝነበሩ ካልኦት ሰብመዝን ተንበርኪኽካ ምጽላይ እዩ። ሩቶን በዓልቲ ቤቱን ኣብቲ ኣብ ናይሮቢ፡ ‘ካረን’ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ዝርከብ መንበሪ ገዛኦም ቤተ ጸሎት ከይተረፈ ሃኒጾም እዮም። ሽዑ ኣብቲ ኣጋጣሚ፡ ሓደ ሰዓቢ እስልምና ዝዀነ መራሒ’ውን ድሕሪ እቲ ዝተዋህበ ፍርዲ ብእምነቱ ኣብቲ ቀጽሪ እንዳ ሩቶ ክጽሊ ተራእዩ። ሩቶ ጽኑዕ ክርስትያናዊ እምነት ዘለዎ’ኳ እንተዀነ፡ እዚ ተግባሩ ግን መራሒ ኣመንቲ ኵሉ ሃይማኖታት ክኸውን መደብ ከምዘለዎ ዘርኢ እዩ። ኬንያ ዝተፈላለዩ ሃይማኖታዊ ማሕበረሰባት ብሰላም ብሓባር ዝነብሩላ ሃገር ኰይና፡ እዚ ሓድሽ ፕረዚደንታ ኸኣ ደገፍ ብዙሓት ኣስላም ከም ዘለዎ ይፍለጥ። ጳጳስ ወንጌላዊት ቤተክስርትያን ኬንያ፡ ደቪድ ኦጊንደ፡ ምምሕዳር ፕረዚደንት ሩቶ "ንክብርታት [ሕብረተሰብ] ደው ክብልን፣ እዚ ህዝቢ ሃይማኖታዊ ምዃኑ ከኽብርን" ተስፋኡ ገሊጹ። ኬንያ ጽኑዓት ኣመንቲ-ሃይማኖተኛታት ዝነብሩላ ሃገር ኰይና፡ ንውሳነ ቤት ፍርዲ ኣብ ጉዳይ ፕረዚደንታዊ መረጻ ወግዓዊ ዝገበረት ላዕለወይቲ ዳይና ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ፡ ማርታ ኩመ፡ ነቲ ዓወት ሩቶ ዘረጋገጸ መስርሕ ቤት ፍርዲ “እዚ ስራሕ ኣምላኽ ጥራይ እዩ. . .” ክትብል እያ ገሊጻቶ። ሩቶ ከም ምኽትል ፕረዚደንት’ቲ ኣብ ቀረባ ዝተሰናበተ፡ ሰዓቢ እምነት ካቶሊክ ዝዀነ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ኰይኑ ኣብ ዝሰርሓሉ፡ ብፍላይ ከኣ ኣብቲ ቀዳማይ ሓሙሽተ ዓመት ዘመነ ስልጣኖም ዝነበሮ ሃይማኖታዊ ጽልዋ ርኡይ ነይሩ፤ ድሕሪ’ቲ ኣብ 2007 ዝተኻየደ ኣካታዒ መረጻ፡ ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን ኣስማቶም ንምጽራይ ኣብ ዝገበርዎ ጻዕሪ ተራ ሩቶ ቀሊል ዘይምንባሩ እዩ ዝግምገም። ኣብቲ እዋን፡ ሩቶን ሰበይቱን ብቐጻሊ ኣብ ወንጌላውያን ኣብያተ ክርስቲያናት ተረኺቦም ጸሎት ይገብሩ ነይሮም፤  ኣብ ፍርዲ ከይቀርቡ ኣብ ዝጽዕሩሉ ዝነበሩ እዋን ህዝባዊ ድንጋጸ'ውን ረኺቦም እዮም። ዓቃቢ ሕጊ [ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ] ኣብ ልዕሊ ኬንያታ ንዝቐረበ ክሲ ኣብ 2014፣  ልዕሊ ሚስተር ሩቶ ዝቐረበ ክሲ ድማ ኣብ 2016 ኣቋሪጽዎ። ካብ ተኸተልቲ እምነት ፕሮቴስታንት ዝኾኑ ስድራ ዝተወልደ ፕረዚደንት ሩቶ፡ ኣብ ንእስነቱ ፓስተር ምንባሩ ዘርኢ ኣሳእል ብማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ተዘርጊሑ ኔሩ። በዓልቲ ቤቱ ብዙሕ ግዜ ጉባኤታት ጸሎት ኣካይዳ እያ፣ ሚስተር ሩቶ ድማ ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ንፖለቲካዊ ዓወቱ መንፈሳዊ ምትእትታዋት ከም ዘለዎ ብምግላጽ ከመስግን ተሰሚዑ እዩ። ሃይማኖታዊ መርኣያ ‘ቲ ዘካይዶ ዝነበረ ጐስጓስ፡ በዓልቲ ቤት እቲ ምኽትሉ ክኸውን ዝመረጾ ሪጋቲ ጋቻጉዋ ዝዀነት ዶርካስ፡ ብዕቱብ ክድገፍ ምኽኣሉ እዩ። ንሳ ሰራሕተኛ ባንኪ ዝነበረት ኰይና፡ ካብኡ ድሕሪ ምስንባታ ፓስተር ዝዀነት እያ። ኬንያውያን፡ ኣስታት 85 ሚእታዊት ክርስትያን [33% ፕሮቴስታንት፡ 21% ካቶሊክ፡ 20% ወንጌላውያን፡ 7% ድማ ሰዓብቲ ኣብያተ ክርስትያናት ኣፍሪቃ ] - ኣስታት 11% ከኣ ኣስላም እዮም። ተንታኒ ፖለቲካ ማቻርያ ሙነኔ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሩቶ ንዅሎም ክርስትያን ብማዕረ ዘቕረቦ ጻውዒት፡ ኣብ መረጻ ንኽዕወት ካብ ዘኽኣሎ ቀንዲ ረቛሒ ምዃኑ ይገልጽ። "ተቐናቓኒኡ ራይላ ኦዲንጋ፡ ብዛዕባ ክርስትና ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ነቲ እምነት ክትቅበል ጸቕጢ ይገብሩ ኣለው ምባሉ፡  በዓልቲ ቤቱ፡ ኤዳ’ውን ምቍጽጻር ኣብያተ ክርስቲያን ክግበር ኣመልኪታ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ተደማሚሩ ንረብሓ ሩቶ እዩ ኰይኑ፡” ይብል ሙነነ። ተንታኒ ፖለቲካ ሄርማን ማንዮራ ብወገኑ፡ ሩቶ ኣብቲ ዝምስርቶ መንግስቲ መራሕቲ ሃይማኖት እንተሸይሙ ከምዘይገርሞ ብምግላጽ፣ “ምኽንያቱ ኣብ ጐስጓሱ ዓቢይ ተራ ተጻዊቶምሉ እዮም፡” ይብል። ማንዮራ ወሲኹ፡ "ልክዕ ከምቲ ኣብ እዋን ፕረዚደንት ሞይ፡ ኣገልግሎት ኣብያተ-ክርስትያን ኣብ ዜናታት ሰንበት ጐሊሑ ንኽቐርብ ሸፈነ ክወሃቦ ተኽእሎ ‘ሎ" ኢሉ። ፕረዚደንት ሩቶ ኣብ መሰላት ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ ተሪር መርገጺ ክሕዝ ትጽቢት ይግበር። ንሱ፡ ኣብ 2015 ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ዝነበረ ጆን ኬሪ ቀቅድሚ ‘ቲ ንኬንያ ዝገበሮ ምብጻሕ፡ ኣብ ናይሮቢ ንዝተኣከቡ ኣመንቲ፡ "ኬንያ ንኣምላኽ እተምልኽ ሪፓብሊክ እያ። ኣብዚ፡ ንሰዶማውነት ፍጹም ቦታ የለን" ኢሉ ምንባሩ ይዝከር። ድሕሪ ዓወቱ ምስ ሲኤንኤን - መደበር ተሌቪዥን ኣሜሪካ - ኣብ ዝገበሮ ቃለመጠይቕ፡ “ካብ ጕላ ሓደ እምባ ክፈጥር ኣይደልን እየ፡” ድሕሪ ምባል፡ “[መሰል ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ] ክሳብ ክንድኡ ዓቢይ ጉዳይ እንተዀይኑ ግን ህዝቢ እዩ ዝውስን፡” ኢሉ። ማንዮራ ከም ዝብሎ፡ መሰላት ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ ኣፍልጦ ንምሃብ ሕጋዊ ፈተነ እንተተገይሩ፡ ንመንግስቲ ዓቢ ከቢድ ብድሆ ክፈጥረሉ እዩ። ኣብ 2019 ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ኣንጻር እቶም ንሕደ ጾታውነት ዝኽልክል ዝተደንገገ ሕጊ ንክቕልብሱ ዝተንቀሳቐሱ ተሓለቅቲ ውሳነ ሂቡ ነይሩ። ይዅን እምበር እዞም ተሓለቕቲ ጐስጓሶም ክቕጽሉ ምዃኖም ፈኪሮም እዮም። "እቲ ንግብረ ሰዶማውነት ከም ገበን ዝቐጽዕ ሕጊ ኢ-ቅዋማዊ እዩ። እንሆ ድማ ሕጂ ኣዝዩ ክርስትያን ዝዀነ ሰብኣይ መጺኡ’ሎ። ሰባት 'ምክትል የሱስ' ኢሎም እዮም ዝጽውዕዎ። ስለዚ፡ ኣብዚ ጉዳይ ዝወሃብ ውሳነ ቤት ፍርዲ ኣንጻር እምነቱን ኣተሓሳስባኡን እንተዀይኑ፡ ሩቶ ዝህቦ ግብረመልሲ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።" ክብል  ማንዮራ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ሩቶ ኣብ ጉዳይ ምንጻል ጥንሲ ብዘለዎ ተሪር መርገጺ’ውን ፍሉጥ እዩ። ኣብቲ ዘሎ ቅዋማዊ ድንጋገ ግን፡ ኣብ ጥዕና እታ ኣደ ሓደጋ እንተሃልዩ፡ ጥንሲ ክንጸል ዝፈቅድ እዩ። ስለዚ፡ ሕግታት ምንጻል ጥንሲ ንምዝላቕ ዘሎ ዕድል ጸቢብ እዩ። ይዅን እምበር ቅዋም ‘ታ ሃገር ክሳዕ ዝፈቐዶ፡ ውልቃዊ እምነቱ ብዘየገድስ፡ ከኽርሮ ዘኽእል ዕድላት ኣሎዎ። ሩቶ ኣብ ጉዳያት ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታን ምንጻል ጥንስን ንዘለዎ ተሪር መርገጺ ካብ መራሕትን ኣመንትን ምስልምና ሓያል ደገፍ እዩ ዘለዎ። እቲ ኣብ ውሽጢ መሳርዑ ዓሰርተታት መራሕቲ ኣስላም ዝሓቘፈ፡ ሰልፊ ስሙር ዲሞክራስያዊ ምንቅስቓስ [ዩዲኤም] - ንልፍንታዊ ሰልፊ ኦዲንጋ ገሊፉ፡ መራሒኡ ዊልያም ሩቶ ክዕወትን ኣብ ባይቶ ዓብላሊ ድምጺ ክህልዎን ክኢሉ እዩ። ይዅን እምበር ማንዮራ፡ ሩቶ ንተነቃፍነት መራሕቲ ኣስላም ክግንዘብ ከምዘለዎ የጠንቅቕ፤ "ንኣስላም፡ ንመራሕቶም ናብኡ ብምቕራብ ከህድኦም'ዩ፤ እንተዀነ እቲ ክርስቲያናዊ ቃናኡ ከልዝቦ እንተዘይክኢሉ፡ ንገለ መራሕቲ ከርሕቕ ወይ ከቐይም ይኽእል’ዩ፡" ይብል። ጳጳስ ኦጊንደ፡ “ፕረዚደንት ሩቶ፡ መራሕቲ ሃይማኖት ኣብ መንግስታዊ ጽፍሕታት እንተተመዚዞም ኵሎም እምነታት ክውከሉ ኣለዎም፡” ይብል። "ክንድግፎ ኢና፡ ኣብ እንኽእለሉ ቦታ’ውን መምርሒ ክንህብ ኢና፣ ብርግጽ ድማ ክንጽልየሉ ኢና። ኣምላኻዊ መሪሕነት ከርኢ ክንጽልየሉ ኢና" ክብል ወሲኹ ይገልጽ። ሩቶ ኣብ መረጻ ዝረኸቦ ዓወት፡ ብዓቢኡ፡ ነቲ ብኽልተ ፖለቲካዊ ስርወ መንግስቲ - እንዳ ኦዲንጋን እንዳ ኬንያታን - ስልጣን ብሒትካ ንምቕጻል ዝተገብረ ፈተነ ዝሰዓረ፡ ነብሱ ከም "ተቓላሲ" ዝገልጸሉ ዕዉት ጕዕዞ ቓልሲ ተገይሩ ይርአ። ንሱ፡ "ካብ ታሕቲ ንላዕሊ" ዝብል ኣገባብ ቁጠባ ክኽተል ምዃኑን፡ ነቲ ኣብ መንእሰያት ዘሎ ልዑል መጠን ሽቕለት ኣልቦነት ንምምካት፡ ከምኡ'ውን ህይወት ድኻታት ንምምሕያሽ ቃል ኣትዩ’ሎ። ማንዮራ፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ኬንያ እዚ ሕጂ ዝኣትዎ ዘሎ መብጽዓታት ክትግብር ከምዘለዎም የተሓሳስብ። "ክርስትና፡ ብዙሓት መራሕቲ ዓለም ስልጣን ንምርካብ ክጥቀሙሉ ዝጸንሑ ሽፋን እዩ፤ ሓንሳእ ስልጣን ምስ ጨበጡ ድማ ነገራት ይቕየሩ፡" ይብል።


ኢሉድ ኪፕቾጌ፡ ናይ ባዕሉ ክብረወሰን ማራቶን ዓለም ኣመሓይሹ

ኣብ ኦሎምፒክ፡ ክልተ ጊዜ ሻምፒዮና ዝዀነ ኣትሌት ኢሉድ ኩፕቾጌ፡ ብሰንበት ኣብ በርሊን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ማራቶን፡ ብደቂ ተባዕትዮ ናይ ባዕሉ ክብረወሰን ዓለም ኣመሓይሹ። ወዲ 37 ዓመት ኬንያዊ ኣትሌት፡ ነቲ ውድድር ብክልተ ሰዓት፣ ሓደ ደቒቕን ትሸዓተ ካልኢትን'ዩ ዛዚሙዎ። በዚ፡ ነቲ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ኣብ ርእሰ ከተማ ጀርመን ዘመዝገቦ ክብረወሰን ብ30 ካልኢት ኣመሓይሹዎ ኣሎ። ብ2014፡ ብተመሳሳሊ ኣብ በርሊን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር፡ ንመወዳድርቱ ዴኒስ ኪሜቶ ብሓደ ደቒቕን 20 ካልኢትን በሊጹ ብ2፡02.57 ብምእታው ክብረ ወሰን ኣመዝጊቡ ነይሩ። “ብዝገበርኩዎ ምድላዋት ኣዝየ ሕጉስ’የ፤ በቲ ዝነበረና ናይ ጉጅለ ስራሕ ድማ ቅልጡፍ ነይረ ይመስለኒ። ኩሉ ናይ ጉጅለ ስራሕ’ዩ” ኢሉ። ወሲኹ፡ “ስድራይ ምትብባዕ ይፈጥሩለይ’ዮም፤ ኣነ ድማ ንመናእሰይ ከተባብዕ’የ ዝደሊ። ስፖርት ሰባት ናብ ሓደ የምጽኦም’ዩ፤ እዚ እዩ ንዓይ ዘተባብዐኒ” ክብል ተዛሪቡ። ኪፕቾጌ፡ ካብ 17 ናይ ማራቶን ውድድራት ኣብቶም 15 ዝተዓወተ ኰይኑ፡ እቲ ናይ መጀመርታ ፍርቂ ጉያ ማራቶን፡ ብ59 ደቒቕን 51 ካልኢትን’ዩ ዛዚምዎ። በዚ፡ ኣብ ወግዓዊ ውድድር ነቲ ናይ ክልተ ሰዓት ውድድር ብምስባር ናይ መጀመርታ ጐያዪ ንምዃን ትጽቢት ነይሩዎ። ብ2019፡ ኣብ ቬና ኣብ ዝተኻየደ ውድድር፡ ማራቶን ብትሕቲ ክልተ ሰዓት ክጐዪ ክኢሉ’ዩ። ይኹን’ምበር፡ እዚ ወግዓዊ ዓለምለኻዊ ክብረወሰን ኰይኑ ኣይተመዝገበን። ኢትዮጵያዊ ኣትሌት ኣንዳምላክ በልሁ ንኪፕቾጌ እናተነሓንሐ ኣብ ጐኑ ዝጐየየ ብሕታዊ ኣትሌት ኰይኑ፡ ኣብ 27.35 ኪሎ ሜትሮ ግን ነቲ ውድድር ብምቁራፅ ወጺኡ። ኪፕቾጌ፡ እዚ ኣብ በርሊን ንራብዓይ ግዜ ዘመዝገቦ ዓወት እዩ፤ በዚ ምስ ኢትዮጵያዊ ኣትሌት ሃይለገብረስላሴ ማዕረ ክብረወሰን ዘመዝገበ ኰይኑ ኣሎ። ኬንያዊ ማርክ ኮሪር ኣብቲ ውድድር ካልኣይ፡ ኢትዮጵያዊ ኣትሌት ታዱ ኣባተ ሳልሳይ ብምዃን ውድድሮም ዛዚሞም። ብደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ድማ ኢትዮጵያዊት ኣትሌት ትእግስት ኣሰፋ ብ2፡15.37 ብምእታው፡ ኣብ ታሪኽ ሳልሳይ ቅልጡፍ ሰዓት ኣመዝጊባ።


ራይላ ኦዲንጋ ንውጽኢት ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ 'ውዱቕ' ክብል ነጺጉዎ

ራይላ ኦዲንጋ፡ ነቲ ኣቦመንበር ዘይሻራዊ ኮሚሽን መረጻ ኬንያ፡ ትማሊ ዕላዊ ዝገበሮ ውጽኢት ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ ነጺጉ። ቀንዲ ተቐናቓኒ ዊልያም ሩቶ ዝኾነ ኦዲንጋ፡  እቲ ትማሊ ሰኑይ ዝተኣወጀ ኣሃዛት ውጽኢት እቲ መረጻ፡ “ዘይሕጋውን ውዱቕን” እዩ ክብል ነጺጉዎ። ብመሰረት እቲ ዝተገልጸ ውጽኢት፡ ራይላ ኦዲንጋ ብምክትል ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ብጸቢብ እዩ ተሳዒሩ። ኦዲንጋ፡ ሓላፊ ኮሚሽን መረጻ እታ ሃገር፡  "ንሕገመንግስቲ ብግልጺ ዕሽሽ ኢሉ" ክብል’ውን ከሲሱ። ንሱ፡“ ነቲ ውጽኢት ፕረዚደንታዊ መረጻ ብዘይ ጥርጥር ንነጽጎ" ክብል ኣፍሊጡ'ሎ። ኦዲንጋ፡ ኣብቲ ሎሚ ድሕሪ ቀትሪ፡ ኣብ ርእሰከተማ ናይሮቢ፡ ኣብ ቅድሚ ደገፍቱ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ብሕጋዊ መንገዲ ዝተዓወተ ይኹን ዝተመርጸ ፕረዚደንት የለን" ኢሉ። እቲ ንነዊሕ እዋን መራሒ ተቓዋሚ ውድብ ዝነበረ ወዲ 77 ዓመት ፖለቲከኛ፡ ንሓሙሻይ ግዜኡ እዩ ንፕረዚደንትነት ተወዳዲሩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ  መረጻታ ት ንዝተረኽበ ውጽኢት ዝሞገተ ኦዲንጋ፡ ብፍላይ ኣብ 2017 ኣብ ቤት ፍርዲ ምስ በደሀ፡ እቲ መረጻ ዳግማይ ከምዝተኻየደ ዝዝከር እዩ። ኦዲንጋ፡ ንኣቦ መንበር ኮሚሽን መረጻ፡ ዋፉላ ቸቡካቲ “ኣንጻር ሕጊ ሰሪሑ” ኢሉ ዝኸሰሰሶ ዀይኑ፡ ውድቡ ኩሉ ሕጋዊ ኣማራጺታት ክጥቀም ምዃኑ ኣፍሊጡ ኣሎ። ቅድሚ ምዝራቡ ቅድሚ ሒደት ደቓይቕ፡ ንውጽኢት እቲ መረጻ ምጽዳቕ ዝኣበዩ፡ ኣርባዕተ ኣባላት ኮሚሽን ምኽንያታቶም ንምግላጽ ጋዜጣዊ መግለጺ ሂቦም ነይሮም። ኣቦመንበር ኮሚሽን መረጻ ቸቡካቲ፡ ንዐኦም ንምውጋን፡ "ምስ ሒሳብ [ቁጽሪ] ዝተጻረረ ስነ-መጎትን ዕሽነት" ዝመልአ ውጽኢት ከምዝኣወጀን ድማ ከሲሶምዎ። ሓንቲ ካብቶም ኣርባዕተ ዝኾነት ምክትል ኣደ መንበር እቲ ኮሚሽን፡ ጁልያና ቸሬራ፡ ከምቲ ኣቦ መንበር እቲ ኮሚሽን ዝገለጾ ሚእታዊት እንተደሚርካዮ፡ እቲ ድምር 100.01% ከምዝበጽሕ ገሊጻ። እቲ ኮሚሽን ብ7 ኣባላት ዝቖመ ዘይሻራዊ ትካል'ዩ። ገለ ወሃብቲ ርእይቶ ግን፡ እቲ ናይ ሒሳብ ጌጋ፡ ናብ ቀሊል ናይ ምስላሕ ደረጃ ከም ዝወርድን ናይ ምጽግጋዕ ጉዳይ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጾም ኣለዉ።


ስልጣን እናተሓጐስኩ ከረክብ'የ፤ መራሒየይ ግን ባባ እዩ' - ኬንያታ

ፕረዚደንት ኬንያ ኡህሩ ኬንያታ፡ ስልጣኑ ብታሕጓስ ንተመራጺ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ከም ዘረክብ ገሊጹ። ይዅን’ምበር፡ እታ ሃገር ብራይላ ኦዲንጋ እንተትምራሕ ምሓሸ ነይሩ ክብል ተዛሪቡ። “ሕገ መንግስታዊ ግቡአይ ስለ ዝዀነ፡ ስልጣን እናስሓቕኩ ከረክብ እየ። ግን መራሕየይ ባባ’ዩ” ክብል ንራይላ ኦዲንግ በቲ ዝፍለጠሉ "ባባ" ዝብል ሳጓኡ ጸዊዑ ርእይቶ ሂቡ። ወሲኹ፡ “እዛ ሃገር ናብ ሓደ እትመጽኣሉ ዕድል ኢኹም ከልኪልኩምዋ፤ ንራይላ ኣይኰነን ከልኪልኩምዎ፡” ኢሉ። ኣብ ኬንያ፡ ብ9 ነሓሰ 2022 ፕረዚደንታዊ መረጻ ከም ዝተኻየደ ይዝከር። ነዚ ስዒቡ፡ ውጽኢት እቲ መረጻ ዘይተቐበለ ተነሓናሒ ገዲም ፖለቲከኛ ራይላ ኦዲንጋ፡ እቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ድሕሪ ምውሳዱ ኣብ ዙርያ ውጽኢት እቲ መረጻ ክትዕ ክካየድ ቀንዩ። ኣብዚ ሰሙን ግን፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ተዓዋቲ መረጻ ዊልያም ሩቶ ምዃኑ ውሳነ ስለ ዝሃበ፡ ኣብ ዝመጽእ ሰሉስ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ቃለ መሓላ ክፍጽም’ዩ። ክሳብ ሕጂ፡ ፕረዚደንት ኬንያታ ብወግዒ ንምኽትሉ እንኳዕ ደስ በለካ ኣይበሎን ዘሎ፤ ይዅን’ምበር ትማሊ ረቡዕ ብዛዕባ ምርኽኻብ ስልጣን ብውልቂ ከም ዝተዘራረቡ ይግለጽ። ፓርላማ ኬንያ ስራሕ ቅድሚ ምጅማሩ [ሎሚ ክጅምር’ዩ] ክልቲኦም መራሕቲ፡ ምስ ልፍንቲ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ክራኸቡ ጸኒሖም’ዮም። ኬንያታ ኣቦ መንበር ልፍንቲ ኣዚሚዮ ኰይኑ፡ ኦዲንጋ ሕጹይ ፕረዚደንት ገይሩ ንመረጻ ኣቕሪቡ ነይሩ። ክልቲኦም ወገናት ድማ፡ ሕጂ ኣብ ክልቲኡ ባይቶ ንናይ ኣፈ-ጉባኤ ቦታ ዝስዕርሉ መገዲ የናድዩ ኣለው። ብዓብላሊ ድምጺ ነቲ ባይቶ ዝተዓወተ ሰልፊ ግን የለን። ዊልያም ሩቶ፡ ቃለ-መሓላ ምስ ፈጸመ ኣገደስቲ ኣዋጃት፡ ሕጹያት ካቢኔ ሚኒስትራ፡ ኣምባሳደራትን ላዕለዎት ኮሚሽነራትን ከቕርብ ትጽቢት ይግበር።


ዊልያም ሩቶ ሓሙሻይ ፕረዚደንት ኬንያ ኮይኑ ቃለ መሓላ ፈጺሙ

ዊልያም ሩቶ ሓሙሻይ ፕረዚደንት ኬንያ ኮይኑ ቃለ መሓላ ፈጺሙ ዕውት ፕረዚደንታዊ መረጻ ኬንያ ዊልያም ሳሙይ ሩቶ፡ ሓሙሻይ ፕረዚደንት ኬንያ ብምዃን ቃለ መሓላ ፈጺሙ። ወዲ 55 ዓመት ፕረዚደንት ሩቶ፡ ኣብቲ 60 ሽሕ ሰባት ዝተዓደምዎ ስታድዩም ካሳራኒ፡ መጽሓፍ ቅዱስ ሒዙ ማሕላ ብምፍጻም፡ ቅዋም እታ ሃገር ከኽብርን ከጽንዕን ምዃኑ ቃል ኣትዩ። ኣብቲ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዝጸደቐ ውጽኢት መረጻ፡ ብ50.5 ሚእታዊት ድምጺ ክዕወት እንከሎ፡ መነሓንሕቱ ራይላ ኦዲንጋ ድማ 48.8 ሚእታዊት ድምጺ ረኺቡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ነቲ ናይ ምጥፍፋእ ክስታት ዝቐረበሉ ልዑል ንሕንሕ ዝተኻየደሉ መረጸ፡ ‘ናጻን ፍትሓውን እዩ’ ብምባል ኣጽዲቑዎ ምንባሩ ይዝከር። እቲ ዝተሳዕረ ኦዲንጋ፡ ብዛዕባ እቲ ቤት ፍርዲ ዝሃቦ ውሳነ ዘለዎ ነቐፌታ'ኳ እንተቕረበ፡ ነቲ ውሳነ ግን ተቐቢልዎ'ዩ። እንተኾነ ግን ዋላ እኳ እቲ ዕድመ እንተበጽሖ፡ ኣብቲ ናይ ሎሚ በዓለ ሲመት ኣይተሳተፈን። እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ኣብቲ ወግዓዊ ስነስርዓት ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ እቲ መረጻ ሓይል ንሕንሕ ዝተራእየሉ ከምዝነበረ ብምግላጽ፡ ደሞክራስያዊ ትካላት ኬንያ ዘለወን ኣገዳስነት ዘመስከረ'ዩ ክብል ተዛሪቡ። "ሎሚ ካብ ካልኦት መዓልታት ኣዝያ ዝተፈለየት’ያ፡ ብሓይሊ ኣምላኽ ኣብዚ ክንበጽሕ ምኽኣልና ምስክርነትና ንህበላ መዓልቲ ኮይና ኣላ፡ ሓደ ካብ ጭው ዝበለ ሃገረሰብ ዝመጽአ ሰብ ፕረዚደንት ሪፓብሊክ ኬንያ ክኸውን ከኢሉ ኣሎ። "ሎሚ መዓልቲ ኣብዛ ሃገር ሰለማዊ መረጻ ዝተወለደላ መዓልቲ ክንብላ ንኽእል ኢና፡ ሓያላት ፖሎቲካውያን ሰልፍታት ጥምረት ብምፍጣር ኣጀንዳታተን ናብ ህዝቢ ኣቐሪበን ብህዝቢ ኬንያ ዝተፈተናሉ መረጻ’ዩ ነይሩ፡  በቲ ውጽኢት ዘይዓገባ ሰልፍታት ዲሞክራስያዊ መሰለን ተጠቒመን ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ከይደን’የን። " እቲ ዝተውሃበ ውሳነ ኸኣ ነቶም ዝኸሰሱ ምጥርጣሮም ዝዓብስ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ልዕሊ ኮምሽን ብርጫን ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሃገርናን  ዘለና እምነት’ውን ዘበርኽ’ዩ፡ ብዙሓት ሃገራት ኸኣ ከምዚ ናትና ዓይነት መረጻ ክህልወን’የ ሃርር ዝብላ" ኢሉ። ንኬንያ ንክልተ ናይ ሓሙሽተ ዓመታት ብፕረዚደንትነት ዝመርሐን ደጋፊ ራይላ ኦዲንጋ ዝነበረን፡ ኡሁሩ ኬንያታ፡ ምስ በዓልቲ ቤቱ ኣብቲ ስነስርዓት ተረኺቡ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ፡ ዝርከብዎም ብዙሓት መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪካ ኣብቲ ብቀጥታ ብቴሌቪዥን ዝተመሓላለፈ በዓል ተረኺቦም ነይሮም። ኬንያ ኣብ 1963 ካብ መግዛእቲ ብሪጣንያ ናጽነት ካብ እትጎናጸፍ ንደሓር፡ ሓሙሽተ ፕረዚደንታት ርእያ'ላ። ካብዚኦም ኣቦን ወድን ይርከብዎም። ቀዳማይ ፕረዚደንት ኬንያ ጆሞ ኬንያታ ኮይኑ ወዱ ድማ፡ እዚ ሕዚ ስልጣኑ ዘረክብ ዘሎ 4ይ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ እዩ። ነፍስሄር ዳኒኤል ኣራፕ ሞይን ኪባኪን ንኬንያ ንነዊሕ እዋን መሪሖምዋ እዮም። ዊልያምሩቶ ኸኣ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዝተኻየደ ሃገራዊ ምርጫ ብጸቢብ ድምጺ ብልጫ እዩ ተዓዊቱ። ተቓዋሚኡ ራይላ ኦዲንጋ፡ ነቲ ውጽኢት ብምንጻግ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ይግባይ ኢሉ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ እቲ ቤት ፍርዲ ንዓወት ዊልያም ሩቶ ኣጽዲቑ'ሎ። ነዚ ስዒቡ ራይላ ኦዲንጋ ነቲ ቤት ፍርዲ ዝሃቦ ውሳነ ተቐቢልዎ። ኣብቲ ናይ ሎሚ ስነስርዓት ቃለ መሓላ ከምዘይሳተፍ'ዩ ገሊጹ። ስልጣኑ ዘረከበ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ክሳብ መወዳእታ ነቲ ዝተሳዕረ ራይላ ኦዲንጋ'ዩ ዝድግፍ። ክሳብ ትማሊ'ውን ንፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ናይ እንቋዕ ሓጎሰካ መልእኽቲ ኣይሰደደን። መወዳእታ ግን፡ ትማሊ ሰኑይ ናብ ቤተ መንግስቲ ጸዊዑ ምስ በዓል ቤቱ ብሓባር ተቐቢሎም ኣብቲ ቤተ መንግስቲ ዑደት ኣግቢሮሞም። ሎሚ ቃለ መሓላ ዝፈጸመ ሩቶ፡ ንዝሓለፉ 10 ዓመታት ምክትል ኡሁሩ ኬንያታ ኮይኑ ኣገልጊሉ'ዩ። ይኹን እምበር ኣብ መንጎኡን ኡሁሩን ግርጭት ተፈጢሩ ኣሎ። ዊልያም ሩቶ ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ ካብቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ኵምራ ዕዳ መውጽኢ መንገዲ ክደሊ ትጽቢት ይግበር። ኬንያ ዘይተለምደ ዕዉት መረፃ ብምክያዳ ብማሕበረሰብ ዓለም ናእዳ ረኺባ እያ።


ኬንያ፡ ካብ ሰራሕተኛ ገዛ ናብ ኣመሓዳሪት ግዝኣት  ክትከውን ዝበቕዐት ጓል ኣንስተይቲ

ሓንቲ ካብተን ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ኣብ ዝተኻየደ መረጻ ዝተዓወታ ሸውዓተ ደቂ ኣንስትዮ ኣመሓደርቲ ዝዀነት፡ ኣብ እዋን ንእስነታ፡ ናብርኣ ንምሕጋዝ ትምህርታ ኣብኲራ ሰራሕተኛ ገዛ ኮይና ትሰርሕ ምናበራ ተዛሪባ። ካዊራ ምዋንጋዛ፡ ትማሊ ኣመሓዳሪት ግዝኣት ሜሩ ኰይና ቃለ መሓላ ክትፍጽም እንከላ፡ ስድራቤታ ድኻታት ስለ ዝነበሩ ጓል 14 ዓመት እንከላ ትምህርታ ከም ዘቋረጸቶ ሓቢራ። “ንሓደ ዓመት ዝኸውን ሰራሕተኛ ገዛ ኰይነ ሰሪሐ'የ፡ ከቢድ'ዩ ነይሩ። ግን ብውሽጠይ ወትሩ ከም ዝዕወት ይኣምን ነይረ” ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። እታ ኣብ መወዳእታ 40ታት እትርከብ ፖለቲከኛ፡ “ሓደ መዓልቲ ካብ ድኽነት ወጺአ ክዕወት ከም ዝኽእል ተስፋ ቘሪጸ ኣይፈልጥን” እውን ኢላ። ኣብ ኬንያ፡ ብዙሓት ሰራሕተኛታት ገዛ ንነዊሕ ሰዓታት’ኳ ዝሰርሃ እንተኾና ኣታዊአን ግን ኣዝዩ ትሑት’ዩ። ካዊራ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ናብ ትምህርቲ ተመሊሳ፡ ንኣሽቱ ንግዳዊ ንጥፈታት ብምክያድ ወጻኢታት ትምህርታ ሸፊና ትምህርታ ወዲኣ። ዕውትቲ ነጋዲት ጓል ኣንስተይቲ ምስ ኰነት፡ ኣብ 2013 ኣብ ፖለቲካ ድልየት ክሓድራ ምስ ጀመረ ንባይቶ ተወዳዲራ፤ ሽዑ ግና ኣይሰመረላን። ድሕሪ ኣርባዕተ ዓመት፡  ወኪል ደቂ ኣንስትዮ እታ ምምሕዳር ኮይና ክትምረጽ እንከላ፡ ኣባላት ደቂ ኣንስትዮ ባይቶ ንምዕባይ ዝዓለመ ፍሉይ መንበር ረኺባ። ፖለቲካዊ ዓቕምታታ እናዕበየት ዝመጽአት ካዊራ፡ ሕጂ ድማ ነቲ ንኻልኣይ ግዜ ኣመሓዳሪ ግዝኣት ሜሩ ንምዃን ዝተወዳደረ ኪራቱ ሙሩንጊ ስዒራ ፖለቲካዊ ዓቕማ ኣመስኪራ ኣላ። ጐስጓስ መረጻ ተካይድ ኣብ ዝነበረት  እዋን፡ ሙዚቀኛን ኣወሃሃድን በዓል ቤታ ምዋሬጋ ባይቹ ሒዛቶ ትመጽእን ንደገፍታ ብጊታር የዛንዮምን ስለ ዝነበረ፡ ልዑል ቑጽሪ ዘለዎም ሰባት ዝእከብሉ ጐስጓስ እያ ተካይድ ነይራ። ደቂ ኣንስትዮ ፖለቲከኛታት ኬንያ፡ መድሃልን ጾታዊ ምንሻዋትን ስለ ዘጋጥመን ዝልዓለ ስልጣን ንምሓዝ ዝበቕዓ ውሑዳት እየን።


ማርታ ኮሜ፡ ካብ ጎስጓሲት መሰል ደቂ ኣንስትዮ ናብ ዋና ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ

ኣብ ወርሒ ግንቦት 2021 ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ላዕለወይቲ ዳኛ ኬንያ ኮይና ዝተሸመት ማርታ ኮሜ፡ ኣብቲ 9 ነሓሰ ዝተኻየደ ፕረዝደንታዊ መረፃ ኬንያ፡ ምክትል ፕረዝደንት ዊልያም ሩቶ ንራይላ ኦዲንጋ ዝሰዓረሉ ዓወት ብምርግጋፅ፡ ላዕለወይቲ ዳኛ እታ ሃገር ኮይና ኣብ ዝሰርሐትሉ ሓፂር ግዘ ኣዝዩ ወሳኒ ዝኾነ ብይን ሂባ። ኣብ ዝሃድአ መንፈስ ኰይና ፍርዳ ሂባ፤ ቃላታ ግና ብርቱዕ እዩ ነይሩ። ኣብ ልዕሊ ኦዲንጋ ዝተገበረ ዝኾነ “ሽርሒ” ኣይነበረን፣ ናይ ሕጊ ጉጅለኡ’ውን ንሩቶ ዝድግፍ ምትላል ከም ዝተፈፀመ ዘረጋግፅ መርትዖ ከቕርቡ ኣይከኣሉን ኢላ። እዛ ጓል 62 ዓመት፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ግንቦት ብቴለቪዥን በቐጥታ ኣብ ዝተመሓላለፈ መደብ፡ ብኮምሽን ኣገልግሎት ፍትሒ ኬንያ (JSC)  ቃለ መሕተት ካብ ሞንጎ ዝተገበረሎም 10 ሕፁያት ኣብ ቅድሚት ድሕሪ ምስርዓ’ያ፡ ብፕረዝደንት ኡሁሩ ኬንያታ ላዕለወይቲ ዳኛ ቤት ፍርዲ ኮይና ዝተሾመት። ኣብቲ እዋን ርኢቶ ዝሃበ ሓደ ውልቀሰብ፡ “እዛ ጓል ኣንስተይቲ እዚኣ ትንፋስ ንፁህ ኣየር እያ። ንዝተሓተቱ ሕቶታት ብዝተሓተትሉ መገዲ ትምልስ እሞ፡ ናይ ባዕላ ሞያዊ ማሕተም ኣብ ልዕሊኦም ተንብረሎም” ብምባል፡ ብዛዕባ ብቕዓት ማርታ ኮሜ መስኪሩ። ማርታ፡ ባዕዳዊ መግዛእቲ ቅድሚ ምዝዛሙ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት’ያ ኣብ 1960 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ተወሊዳ። ኣብ ቃለ መሕትታ፡ ኣብ ምብራቓዊ ኬንያ ሜሩ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ብዙሕ ጋማ (polygamous) ኣብ ዘለዎ ስድራ ክትዓቢ እንከላ ብዛዕባ ዘጋጠማ በዳሂ ኩነታት ተዛሪባ’ያ። “ከም ሓቂ፡ ኣነ ኣብ ገጠር እየ ዓብየ። ወለደይ ሓረስቶት’ዮም ኔሮም፡ ካብ ክልተ ኣደታት እንውለድ 18 ቆልዑ ኢና ነይርና። ስለዚ ንኹልና፡ ብፍላይ ድማ ንኣዋልድ ነዚ ዘይምዕሩይ ኩነት ምስዓር፡ ቃልሲ’ዩ ነይሩ” ትብል። ንሳ ብዙሕ ፍትውቲ ስለዘይነበረት ዋና ዳኛ ንምዃን ብዙሕ እያ ሰጊራ፤ ሰብሞያ፡ እቲ ኣብ 2017 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝተኻየደ መረፃ ስዒቡ ኣብ ዝተፈጠረ ክትዕ፡ ንኬንያታ ወኪሉ ዝነበረ ፍረድ ነጋቲያ ተዓዋቲ ከምዝኸውን ብገንዘቦም ተወራሪዶም። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ፡ እቲ ኡሁሩ ኬንያታ ዝተዓወተሉ ውፅኢት መረፃ ዘይስሩዕነት ከም ዝነበሮ ብምግላፅ፡ ነቲ ውፅኢት ውድቂ ገይርዎ። ዳግማይ መረፃ ንኽካየድ ድማ ብይን ኣመሓላለፈ። ዋላ’ኳ መነሓንሕቱ ራይላ ኦዲንጋ ዳግማይ መረፃ ንኸይካየድ እንተኣደመ፡ ኡሁሩ ኬንያታ ግና ኣብቲ ዳግማይ ዝተኻየደ መረፃ ተዓዊቱ። ፍረድ ነጋቲያ ኣብ ጉዳይ መረፃ እቲ ፕረዚደንት'ኳ እንተዘይተዓወተ፡ ኣብቲ እዋን ኣብ መድረኽ መጋባእያ ዝነበሮ ምልከት ቋንቋን ምብራህ ሕጋዊ ፍርድን ግና፡ ብብዙሓት ኬንያውያን ልዑል ነጥቢ ኣምፂእሉ እዩ። እንተኾነ ማርታ ኮሜ፡ ኣብቲ ኣርባዕተ ሰዓታት ዝወሰደ ወጣሪ ሕቶታት ህድእቲ እያ ነይራ። ኣብ ህፃናት፣ መሰላት ስርዓተ ፆታን ኣብ 2010 ሕገ መንግስቲ ኬንያ ኣብ ምርቃቕ ዝነበራ ግደን፡ ብፍላይ ከኣ ኣብ እማመ መሰላት ዝነበራ ግደ ጎሊሁ ተራእዩ። ቅድሚ ሕዚ ካብ ዝነበረ ብኣንፃሩ፡ እቲ ሕገ መንግስቲ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ንዝፍፀም ኣድልዎ ብኸመይ ከም ዝከላኸሎ ብኹርዓት ተዛረበት። ንሳ ኣብቲ ብርክት ብዝበሉ ክኢላታት ንዝቐርበላ ሕቶታት ዝመለሰትሉ መድረኽ፡ “ብዛዕባ ዜግነት ክዛረባ ኣይኽእላን፤ ከም መርዓ ትሕቲ ዕድመን ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዮን ዝኣመሰሉ፡ ዝጸንሑ ልምምዳት ክቕጽሉ ኣፍቂዱ። ነዊሕ መገዲ ተጓዒዝና ኣለና” ኢላ። ኣብቲ ምስ ኮምሽን ኣገልግሎት ፍትሒ ኬንያ ዘካየደቶ ቃለ መሕተት ዝነበራ ዓብይ ብድሆ፡ ኣብ ድሮ እቲ ኣብ 2017 ዳግማይ ዝተኻየደ መረፃ፡ ኣብ መጋባእያ ህፁፅ ይግባይ ንዝነበራ ግደ ምክልኻል’ዩ ነይሩ። ኣብታ ዕለት፡ ሓደ ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ ኩሎም ተመለስቲ ሓለፍቲ መረፃን ምክትላቶምን ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ከም ዝተሾሙ በይኑ ነይሩ። ንሳን ካልኦት ክልተ ደያኑን፡ ነዚ ብምዕላው፡ እቲ ድምፂ ንቅድሚት ክስጕም ገበሩ፡ ሕገ መንግስታዊ ቅልውላው ንምክልኻል ዝወሃብ ግዝያዊ ትእዛዝ ከምዝኾነ እያ ሓቢራ። ኣብቲ ፓነላዊ ቃለ መሕተት ዝነበረ ቀንዲ መካትዒ፡ እቲ ብይን ባዕሉ ዘይኮነስ፡ እቲ ውሳነ፡ ኩሎም ወገናት ኣብ ዘይተረኸብሉ ካብ ስሩዕ ናይ ስራሕ ሰዓት ወፃኢ ዝተውሃበ ምዃኑ’ዩ። እታ ህድህቲ ዋና ዳኛ ግና፡ ሃገራዊ ረብሓ ኣብ ዘለዎም ኩነታት፡ ንይግባይ ዝሰምዕ ቤት ፍርዲ ነዚ ክገብር ከምዝኽእል፣ ካብኡ ድማ እቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ምስቶም ተመለስቲ ሓለፍቲ ፀገም ከም ዘይንበረን እቲ ክሲ ካብ መፈለምትኡ ውዱቕን ባዶን ከምዝኾነ ብተደጋጋሚ ምግላፁን ሓቢራ። ኬንያ ነፃነታ ካብ ትእውጅ ንነዘ፡ ማርታ ኮሜ መበል 15 ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር እያ። ሓደ እዋን ንሳ ብዛዕባ ገዛእ ርእሳ ክትዛረብ ከላ፡ ብጉጅለ ኣብ ዝስራሕ ስራሕ ንፍዕቲ ምዃና ተዛሪባ ነይራ፤ ስለ ዝኾነ፡ ኣድላይ ኣብ ዝኾነ ጉዳይ ከም ዋና ዳኛ፡ ናብቲ ፕረዝደንት ደዊላ ንምዝርራብ ሰጋእመጋእ ከምዘይትብል ገሊጻ። እዚ ከኣ ጎንፅታት ንምእላይ ፅቡቕ ሜላ ምዃኑ ከም እትኣምን ሓቢራ። ዳያኑ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ምስ ዝኾኑ ብፆታ ዘይምርድዳእ ምስ ዘጋጥም ብኸመይ ከም ትፈትሖ ሕቶ ዝቐረበላ ማርታ፡ “ምግቢ ሰባት ፅቡቕ ገይሮም ንክዛረቡ ይሕግዞም… ስለዚ፡ ሓደ ክልተ ግዜ ውጽእ ኢልካ ብሓባር ምብላዕ እቲ ፀገም እንታይ ምዃኑ ንምርዳእ ሓጋዚ እዩ” ትብል። ራይላ ኦዲንጋ ኣብ ዘቕረቦ ጥርዓን እቶም ካልኦት ሽድሽተ ዳያኑ ንኽዘራረቡ ንምሳሕ ትወስዶም እንተኔራ’ኳ እንተዘይተፈለጠ፡ ውሳንኦም ግና ብሙሉእ ድምፂ’ዩ ነይሩ። እዚ ድማ፡ እቲ ቤት ፍርድን እታ ላዕለወይቲ ዳኛን፡ ብብዙሓት ኬንያውያን ንዘለዎም ተኣማንነት ዘዕዝዝ እዩ።