ፈለስቲ ሓሺሽ ብምልማዶም ጥርሑ ዝተረፈ ገዳም

ኣብ ታይላንድ ዝርከብ ሓደ ንእሽተይ ገዳም ተኸተልቲ እምነት ቡድሃ፡ እቶም ፈለስቲ መርመራ ሓሺሽ ምስ ተገበረሎም፡ ሓሺሽ ከምዝወስዱ ስለዝተረጋገጸ፡ እቲ ገዳም ጥርሑ ከምዝተረፈ ሰብ መዚ እቲ ከባቢ ኣፍሊጦም። ኣብቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ዞባ ፔታቹቡን ዝርከብ ገዳም፡ ኣበገዳም ዝርከቦም ኣርባዕተ ፈለስቲ መርመራ ምስ ተገበረሎም ኣብ ደሞም ሜታፎታሚን ዝበሃል ዓይነት ሓሺሽ ከምዝተረኸቦም ሰብ መዚ እቲ ዞባ ንኤኤፍፒ ሓቢሮም። እቶም ፈለስቲ ካብቲ ወልፊ ንኽገላገሉ ሕክምናዊ ሓገዝ ንኽግበረሎም ናብ ፍሉይ ሕክምና ተወሲዶም ከምዘለዉ’ውን ተገሊጹ። መንግስቲ ታይላንድ፡ ዘይሕጋዊ ምዝውዋር ዕጸ-ፋርስ ንምቍጽጻር ተፍትሽን መርመራን ኣብ ዘካይደሉ ዝነበረ እዋን’ዩ እቶም ፈለስቲ ጉዶም ክፍለጥ ተኻኢሉ። እቶም ፈለስቲ፡ ካብቲ ገዳም ጠቕሊሎም ከምዝተሰጐጕ’ኳ እንተተገለጸ፡ እቲ ገዳምን እቶም ፈለስትን ብምንታይ ምኽንያት ኣተኵሮ ፖሊስ ከምዝሰሓቡ ግን እቶም ሰብ መዚ ኣይገለጹን። ቡንለርት ቲንታፒታይ ዝተበሃለ በዓል መዚ እቲ ዞባ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “ሕጂ እቲ ገዳም ብዘይ ፈለስቲ ጥራዩ’ዩ ዘሎ፣ እቶም ኣብቲ ከባቢ እቲ ገዳም ዝርከቡ ነበርቲ’ውን ናብቲ ገዳም ከይዶም ዝዀነ እምነታዊ ንጥፈታት ከካይዱ ከምዘይክእሉ ተሓቢርዎም ኣሎ” ኢሉ። ኣብ እምነት ቡድሃ፡ ተኸተልቲ እቲ እምነት ንፈለስቲ መግቢ ብምሃብ ንነብሶም ዝከላኸለሎም ሓይሊ ከምዝረኽቡ ዓቢ እምነት’ዩ ዘለዎም። ቡንለርት ቲንታፒታይ፡ እምነት ናይቶም ተኸተልቲ እቲ ሃይማኖት ንምኽባር፡ ሰብ መዚ እቲ ዞባ ናብ ላዕለዋይ ሓላፊ ገዳማት ብምሕባር፡ መተካእታ እቶም ካብቲ ገዳም ዝተኣለዩ ፈለስቲ ካልኦት ፈለስቲ ናብቲ ገዳም ክምጽኡ ምዃኖም ቃል ከምዝተኣተወሎም ንኤኤፍፒ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ቅሩብ ዓመታት ኣብ ታይላንድ ዝርገሐ ሜታፎታሚን ዝተበሃለ ዓይነት ሓሸሽ ኣብ ዘሰክፍ ደረጃ ምብጽሑ’ዩ ዝግለጽ። ብመሰረት ካብ ቤት ጽሕፈት ዕጸ-ፋርስን ገበናትን ሕቡራት ሃገራት ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ኣብታ ሃገር ኣብ 2021 ዝበዝሐ ሜታፎታሚን ከምዝተረኸበ ይገልጽ። እታ ሃገር ዝበዝሐ ሜታፎታሚን ዝሰጋገረላ ሃገር ከምዝዀነት’ውን መዛግብቲ ይሕብሩ። ኣብ ዓለም እታ ዝበዝሐ ሜታፎታሚን እተፍሪ ሃገር ምያንማር ኰይና፡ እቲ ኣብታ ሃገር ዝፈሪ ሓሽሽ ብታይላንድ ኣቢሉ ብሕቡእ ናብ ካልእ ሃገራት ከምዝከፋፈል ይሕበር። እቲ ብመልክዕ ከኒና ዝዳሎ ሓሺሽ ኣብ ጐደናታት ታይላንድ ንሓንቲ ብሕሳብ 50 ባህት [1.40 ዶላር] ከምዝሽየጥ ፖሊስ እታ ሃገር ይሕብር። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሓደ ሓላፊ ፖሊስ ብሰንኪ ተጠቓምነት ሓሺሽ ሜታፎታሚን ካብ ስራሕ ምስ ተሰጎገ፡ ናብ መውዓሊ ህጻናት ኣድራጋ ጠያይት ብምትኳስ 37 ሰባት ድሕሪ ምቕታሉ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ታይላንድ ፑርያዝ ቻን ኦቻ ጉዳይ ዕጸ-ፋርስ ብጽኑዕ ክትሓዝ ምእዛዙ ይዝከር።


ፖሊስ ታይላንድ፡ ብጌጋ ሓሽሽ ዝተሓብኣ መኪና ናብ ጨረታ አቕሪቡ

በዓል መዚ ጸረ-ሓሽሽ ታይላንድ፡ ፖሊስ ብጨረታ ኣብ ዝሸጣ መኪና፡ ካብ ኣምፈታሚን ዝተበሃለ መነቓቕሒ ባእታ ዝተዳለዉ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸር ከኒና ክርከብ ብምኽኣሉ ይቕረታ ሓቲቱ። ነታ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተትሓዘት ሆንዳ ሲ-ኣርቪ ዓይነት መኪና ብጨረታ ዝዓደገ ውልቀሰብ 19,000 ዶላር'ዩ ከፊሉ። ተዓዋቲ ጨረታ መኪንኡ ጽገና ክግበረላ ናብ ጋራዥ ይወሰዳ። መካኒክ እቲ ጋራጅ ክፈታትሓ ምስጀመረ ድማ፡ ኣብቲ ንግጭት መከላኸሊ ብዝብል ኣብ ቅድሚት ዝግጠም ሓጺን [ባምፐር] 94,000 ከኒናታት ረኺቡ። "ብመሰረት ኣሰራርሓና ኣብ ኩለን ዝበጽሓና መኻይን ፈተሻ ነካይድ ኢና፤ ኣብዛ መኪና'ውን ከምኡ። ሽዑ ግን እቶም ከኒናታት ብጥንቃቐ ዝተሓብኡ ብምንባሮም ዋላ ሓደ ነገር ኣይረኸብናን" ኢሉ ዋና ጸሓፊ ቦርድ ቁጽጽር ሓሽሽ፡ ኒዮም ተርመስሪሱክ። ንሱ፡ እቶም ብጥንቃቐ ተሓቢኦም ዝተረኸቡ ከኒናታት ሕዋስ ሜታምፌታሚንን ካፌይንን ዝሓዙ ከምዝኾኑ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ቀይዲ ክትኣትው ከላ፡ 100,000 ከኒናታት ኣብ ናይ ድሕሪት ወንበር ከምዝተረኸ ድማ ኣዘኻኺሩ። ሰበስልጣን ታይላንድ ኣብ 2018 ጥራይ 516 ሚልዮን ክኒና ሓሽሽ ከምዝሓዙ ይገልጹ።


300 ቶን ረድኤት ናብ ኣላማጣ ምብፅሑ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣፍሊጡ

ሰብኣዊ ረድኤት ዝፀዓና ቃፍላይ መኻይን ካብ ክልል ኣምሓራ ኮምቦልቻ ሰጊረን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ገሊፁ። እቲ ናብ ከተማ ኣላማጣ ዝበፅሐ "300 ቶን [3,000 ኩንታል] ስርናይ፣ ዝተፃፀየ ዓይኒ ዓተርን ዘይቲን ይራገፍ ኣሎ" ክብል እቲ ትካል ሓቢሩ'ሎ። ሎሚ ሓሙስ ናብቲ ከባቢ ዝኣተወ ረድኤት ብቐጥታ ናብ 67 ሽሕ ሰባት ነበርቲ ኣላማጣ ክዕደል ምዃኑ'ውን ወሲኹ ሓቢሩ። \n\n"ብኹሎም ኮሪደራትት ኣቢልካ  ብጽርግያ ዝበፅሕ ሓገዝ ወሳኒ እዩ" ክብል ኣብቲ ብትዊተር ዝዘርግሖ ሓፂር ሓበሬታ ኣተሓሳሲቡ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ናይ መግቢ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት ናብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ትማሊ ምግላፁ ይዝከር። እቲ ትካል ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ብመስመር ጎንደር ዝኣተወ ቃፍላይ ድሕሪ ሰነ 2021 ንፈለማ እዋን ዝኣቱ ዘሎ ምዃኑ ጠቒሱ። "ኣብ ዝመጽእ መዓልታት ህጹጽ ናይ መግቢ ረዲኤት ነቶም ኣብ ከተማ ማይ ጸብሪ ዘለዉ ማሕበረሰባት ክበጽሕ'ዩ። ተወሳኺ መግቢ፡ መኣዛዊ ትሕዝቶ ዘለዎ መግቢ፡ ሕክምናዊ ነገራት ዝሓዘ ጽዕነታት ድማ ኣብ ቀረባ እዋን ብኹሉ ዝክኣል መስመራት ክስዕብ'ዩ" ክብል ድማ ኣፍሊጡ። ብዘይካ'ዚ፡ ንፈተነ ናብ ከተማ ሽረ ናይ ፈተነ በረራ ከምዘካየደ እቲ ትካል ትማሊ ሓቢሩ'ሎ። "ሰራሕተኛታት ረዲኤትን ኣገዳሲ መዓዛዊ መግቢን፡ ሕክምናዊ ቀረባትን ንምጉዕዓዝ ተወሳኺ በረራታት ንምስዳድ ውጥን ኣሎ" ኢሉ። "ሰብኣዊ ማሕበረሰብ ኣብ ምሉእ እቲ ክልል እኹል ሸፈነ ንምሃብ ናብ መቐለ ዝግበር ናይ ኣየር በረራታት'ውን ከድሊ'ዩ" ይብል ፕሮግራም መግቢ ዓለም። ብሰኑይ 15 ሕዳር፡ መድሃኒት ዝጸዓና ቃፍላይ መካይን ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ናብ ከተማ መቐለ ኣትየን ነይረን። እተን ክልተ ናይ ፅዕነት መኻይን መድሓኒታት፣ ኣብ እዋን ሓደጋን ቀዳማይ ረድኤት ሕክምናን ዘገልግሉ ናውቲ ከምዝሓዛ ትማሊ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ጠቒሱ ነይሩ። ሜዲካል ዳይሬክተር ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር ዶክተር ክብሮም ገብረስላሴ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓፂር ሓበሬታ፡ እተን መኻይን ናብ መቐለ ብዛዕባ ምምፀአን ከምዝሰምዑ ብምግላፅ፡ ዛጊድ ግን ናብ ሆስፒታሎም ዝበፅሐ ሓገዝ ከምዘየለን እንታይ ዓይነት መድሓኒት ፅሒነን ከምዝመፅአ ከምዘይፈልጡን ተዛሪቡ። ሎሚ ሰሉስ'ውን፡ ድሕሪ ክልተ ዓመታት ንፈለማ እዋን ሰብኣዊ በረራታት ናብ ትግራይ ከምዝጀመረ እቲ ማሕበር ቀይሕ ሓቢሩ'ሎ። "ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣብ ከተማ ሽረ ናይ ፈተነ በረራ ኣካይዱ'ሎ" ድሕሪ ምባል  "እቲ ግጭት ድሕሪ ምውልዑ ድሕሪ ክልተ ዓመት ዝተገብረ ሰብኣዊ በረራ"  ምዃኑ ጠቒሱ። "ናብ ትግራይ ዝካየድ በረራታት ምጅማር፡ ጸበባ ናይቶም ህጹጽ ደገፍ ዘድልዮም ንምፍታሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ብቕልጡፍ ናብቲ ክልል ክኣቱ ዝሕግዝ'ዩ" ኢሉ። ዝበዝሕ ክፋላት ትግራይ፡ ውግእ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ናይዚ ዓመት ዳግማይ ድሕሪ ምውልዑ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ዕጽዋ ኣትዩ፡ ዝኾነ ረዲኤት ክበጽሖ ከምዘይጸንሐ ይፍለጥ። ትካላት ረዲኤት፡ ኣስታት 6 ሚልዮን ህዝቢ ናይቲ ክልል ህጹጽ መግብን መድሃኒትን ዝርከቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ብህጹጽ ክበጽሖ ክሓቱ ጸኒሖም'ዮም። እዚ ናብቲ ክልል ክበጽሕ ጀሚሩ ዘሎ ሰብኣዊ ሓገዝ ብመሰረት ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተዛዘመ ናይ ኬንያ ርክብ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን'ዩ ተረጋጊጹ ዘሎ። ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ህዝቢ እቲ ክልል ምብጻሕ ሓደ ካብ ቀንዲ ስምምዓት ፕሪቶርያን ናይሮቢን እዩ። ብመሰረት ዓንቀጽ 5 ውዕል ፕሪቶርያ፡ ተዋጋእቲ ወገናት እዚ ዝስዕብ ከተግብሩ ተሰማሚዖም ኣለዉ። "ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብ ምትሕብባር" ከምኡ'ውን "ንኹሉ ዝቐርብ ሰብኣዊ ሓገዛት ብኣፍልጦን ምክትታልን መንግስቲ ክኸውን። "ሰራሕተኛታትን ትካላትን ሰብኣዊ ረድኤት ብዝሓትዎ መሰረት ውሕስነት ድሕነት ክወሃቦም" ዝብል ይርከቦ እቲ ኣብ ናይሮቢ ዝተፈረመ ኣዋጅ። እቲ ንክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያን ሰፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ'ሎ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ብ2 ሕዳር ኣብ ፕሪቶርያ ኣብ ዝፈረምዎ ስምምዕ፡ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት ብምክያድ፡ ነቲ ኩነታት ናብ ንቡር ንምምላስ ቃል ኣትዮም ኣለዉ።


ዋላ ሓንቲ ባኮ ሓገዝ ትኹን ዓባዪ ረብሓ ኣለዋ' ቢሮ ጥዕና ትግራይ

ዓለምለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ሰሉስ 15-11-2022 “ቅድሚ ኩሉ ህይወት ምድሓን” ክብል ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓፂር ሓበሬታ፡ መድሓኒታት ዝፀዓና መኻይን ናብ መቐለ ከምዝኣተዋ ኣፍሊጡ ነይሩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓላፊ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ዶክተር ኣማኑኤል ሃይለ፡ “ብደም ሰራውር ዝወሃብ ፈሳሲ [ኢንፊዩዥን]፣ ናይ ቁስሊ መሕጸቢን መሸፈኒን፣ ንናይ ዓጽሚ ስብራት መእሰሪ ዝኸውን [ጀሶ]፣ ጓንት ከምኡ'ውን ንሕክምና መጥባሕቲ ዘገልግሉን ንፊዝዮቴራፒ ዝሕግዙን ናውቲ ኣትዮም ኣለዉ" ኢሉ። ኣብ መቐለን ከባቢኣን ናብ ዘለዋ ሆስፒታላት ንምክፍፋል ተሓሲቡ ከምዘሎ ብምሕባር "ንሕና እነከፋፍለሉ ነዳዲ ስለዘይብልና ባዕሎም ቀይሕ መስቀል ከከፋፍሉ ኢና ንሓቶም ዘለና” ክብል ነቲ ዘሎ ፀገም ገሊፁ። ወሃቢ ቃል ዓለም ለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ጁድ ፉህንዊ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ “ዛጊድ እቲ ናይ ሕክምና ናውቲ ክበፅሖም ዝበልዮም 7 ሆስፒታላት ኣነፂርና ኣለና፤ ክሳብ ዓርቢ [18-11-2022] ክበፅሕ'ዩ" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። “ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣጋጢሙና ዘሎ ቀንዲ ዕንቅፋት ምስቲ ክሳብ ሕጂ ናብቲ ክልል ዝበፅሕ ሰብኣዊ ቀረብ ክነጻጸር እንከሎ እቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ጠለብ ኣዝዩ ዓቢ ምዃኑ እዩ። ስለዚ፡ ድሕሪ ሒደት መዓልታት ናብ ትግራይ ዝብገስ ካልእ ቃፍላይ ክህልወና እዩ” ክብል ጁድ ቀፃሊ ውጥን ትካሎም ሓቢሩ። “ብሚእቲ ኣሽሓት ዝቑጸር ህዝቢ ተመዛቢሉ ፎቖዶ ጎቦን ሽንጥሮን እዩ ዘሎ፤ ዓሶ ኣብ ዘለዎ ኸባቢ። ናይዞም ሰባት ኩነታት ምንም ዝፍለጥ ነገር የለን። ዝሕግዞም ዘይመንግስታዊ ትካል’ውን የለን። ኩሎም ናብኡ ንክኸዱ ኣይተፈቐደሎምን ዘሎ” ይብል ዶክተር ኣማኑኤል። ኣብታ ክልል ካብ ዝርከባ ሆስፒታላትን ጣብያታት ጥዕናን ሕጂ’ውን መብዛሕትአን ስራሕ ኣይጀመራን ወይ መሊአን ኣይሰርሓን ዘለዋ። ዘይመንግስታዊ ትካላት ሕጂ’ውን ተበጻሕነቶም ድሩት እዩ። እንተኾነ ግን ኣብታ ክልል ዘሎ ህዝቢ ኣዝዩ ህጹጽ መድሕን ህይወት ረድኤት ዘድልዮ እዩ። “ናይ ኩሊት ሕሙማት ብጣዕሚ እዮም ዘሕዝኑ። ኣብ ከቢድ ኩነታት እዮም ዝርከቡ፤ ሞት’ውን የጋጥም ኣሎ። ነዚ ዝኸውን ናውቲ ሕክምና ኣብ ደገ ዝነብሩ ተጋሩ ብዝገበርዎ ሓገዝ ተገዚኡስ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣሎ። ቀይሕ መስቀል ተቐቢሉ ከምጽአልና ንደሊና ኢና” ክብል ምሕፅንትኡ ኣቕሪቡ። “ሰብ ክርድኦ ዘለዎ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዝኾነ ይኹን ሓገዝ ንዓና፡ ዋላ ሓንቲ ባኮ ትኹን ዓባዪ ረብሓ ኣለዋ” ዝበለ ዶክተር ኣማኑኤል፡ እንተኾነ ግን እቲ ዝኣተወ ሓገዝ ምስ እቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ድሌት ፈጺሙ ከምዘይመጣጠን ሓቢሩ። ቅድሚ እቲ ውግእ ምጅማሩ፡ ናይ ሕክምና ኣቑሑትን ካልኦት ቀረባትን ንምግዛእ ትግራይ ኣብ ዓመት ናይ ልዕሊ 1.2 ቢልዮን ቅርሺ በጀት ነይርዋ። ምስኡ ክነጻጸር እንከሎ “ኣብ 2022 ትግራይ ጠቐላላ ካብ ዘድልያ 5 [ሚእታዊ] ጥራይ እዩ ነይሩ። ኣብ ከምኡ ዝበለ ሕማቕ ኩነታት እናሃለወ እዩ እቲ ውግእ [ዳግማይ] ተጀሚሩ። ምሉእ ብምሉእ ድማ ተቛሪፁ” ኢሉ። ካብ ዓሚ መጋቢት ጀሚሩ ናይ ሕጻናት ክታበት ብዘይምህላዉ ብዙሓት ቆልዑ ንሓደጋ ተቓሊዖም ከም ዘለዉ ዝገለፀ እቲ ዶክተር "ቆልዑ ብዕድል እዮም ዝዓብዩ ዘለዉ" ክብል ንኽብደት እቲ ፀገም ኣረዲኡ። ንሱ ከምዝበሎ፡ ቅድሚ እቲ ኲናት ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ነብሰፆር ኣደ ምስወለደት መድመይቲ ከየጋጥም ከምኡ'ውን እቲ ማህጸን ናብ ቦትኡ ንኽምለስ ዝወሃብ መድሓኒት ኣብ ኩለን ሆስፒታላት ትግራይ ከምሕጽረት ‘ውን ተላዒሉ ኣይፈልጥን። ኣብዚ እዋን ግን እቲ መድሓኒት ከምዘየለ እዩ ገሊፁልና። ናይ ኤችኣይቪ፣ ዓባይ ሰዓል፣  ዓሶ ብዙሕ ጠለባት ኣሎ፤ ዛጊት ግን ኣይመጸን። ናይ ላብራቶሪ፣ መንሽሮ፡ ንዘይተመሓላለፍቲ ሕማማት ዝውዕል፣ ናይ ሽኮር፣ ሕማማት ልቢ፣ ኩሊትን ጉበትን ዝበሉ ሕማማት ዝውዕሉ መድሓኒታት "ከምዘየለውን ከምዘይመጹን" ወሲኹ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ኣብ ከተማ ሽረ ዝርከቡ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ካብታ ከተማ ወጻኢ ኣብ ዝርከቡ ከባቢታት ንዘሎ ህዝቢ ሓገዝ ክህቡ ከምዘይከኣሉ የረድእ። ካብ ሽረ ወጺኦም ክኸዱ “ፍቓድ ከምዘይብሎም እየ ዝፈልጥ” ኢሉ። እቲ ኣብ ትግራይ ንክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ከምዘስዓበ ዝፍለጥ እዩ። ብፍላይ ኣስታት 6 ሚልዮን ህዝቢ ክልል ትግራይ ህጹጽ መግብን መድሃኒትን ዝርከቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ብህጹጽ ክበጽሖ ከምዘድሊ ትካላት ረዲኤት ይገልፁ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ምውላዕ ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ዕጽዋ ኣትዩ፡ ዝኾነ ረዲኤት ክበጽሖ ከምዘይጸንሐን ሚልዮናት ንሓደጋ ጥምየት ከምዝተቓልዑን ክግለፅ ፀኒሑ’ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኩነታት ናብ ንቡር ንምምላስ ስምምዕ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት ኣብ ዝገበሩሉ እዋን ካብ ሞንጎ ዝተረዳዱኡሎም ነጥብታት እቲ ሓደ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ህዝቢ እቲ ክልል ምብጻሕ ዝብል ነይሩ። "ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብ ምትሕብባር" ከምኡ'ውን "ንኹሉ ዝቐርብ ሰብኣዊ ሓገዛት ብኣፍልጦን ምክትታልን መንግስቲ ከምዝኸውን" ዓንቀጽ 5 ውዕል ፕሪቶርያ የቐምጥ። ብተወሳኺ እቲ ኣብ ናይሮቢ ዝተፈረመ ውዕሊ "ሰራሕተኛታትን ትካላትን ሰብኣዊ ረድኤት ብዝሓትዎ መሰረት ውሕስነት ድሕነት ክወሃቦም" ከምዝግባእ ይገልጽ። ድሕሪ እዞም ስምምዓት፡ ህይወት ኣድሕን ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይገለ ገደብ ናብ ክልል ትግራይ ክኣትው ትፅቢት ክግበረሉ ጸኒሑ'ዩ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ሓገዝ "ልዕሊ ዝኾነ እዋን ሎሚ ይውሕዝ ኣሎ" ክብል ምግላጹ ይዝከር። ብተወሳኺ፡ ንቐረብ ሓገዝ ብዝምልከት "ዝኾነ ይኹን ዕንቅፋት" ከምዘየለን ኣብ ሓይልታት ትግራይ ዝቖጻጸርዎም ከባቢታት ከይተረፈ ሓገዝ ይውሕዝ ከምዘሎ ኣመልኪቱ ነይሩ። ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ግን፡ ኣባል ላዕለዋይ መሪሕነት ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ክሳብ 13 ሕዳር 2022 ናብ ክልል ትግራይ ዝኣተወ ሓገዝ ከምዘየለ ንቢቢሲ ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብዚ ሰሙን ሰሉስ 15 ሕዳር 2022 ንባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ መንግስቲ በቲ ኲናት ንዝተሃስዩ ከባቢታት ብዝምልከት ሰለስተ ስጕምትታት ይወስድ ከምዘሎ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ሰብኣዊ ሓገዝ ብምቕራብ፡ መሰረተ ልምዓት ብምህናፅን ተመዛበልቲ ብምምላስን ከምዝፍጸም ድማ ጠቒሱ። ኣብዚ ሰሙን፡ ከም ዓለም ለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዝኣመሰሉ ዓለምለኸ ትካላት፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝኣተወ ምግላጾም ዝተፈላለያ ማዕከናት ዜና ምጽብጻበን ይፍለጥ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ስምምዕ ምቁራጽ ተኹሲ ድሕሪ ምፍራሙ፡ ኣዝዩ ኣገዳሲ ሓገዝ መግቢ ዝጸዓና ቃፍላይ መኻይን ናብ ትግራይ ክልእኽ ከምዝጀመረ ገሊጹ ነይሩ። ብቐንዱ 600 ቶን [6000 ኩንታል] ስርናይ፣ ፓርሰላትን ዘይትን ዝጸዓና ክልተ ኮንቮይ ከምዝሰደዱ ኣብ ኢትዮጵያ ወኪል ውድብ መግቢ ዓለም ክላውድ ጅቢዳር ንቢቢሲ ገሊጹ። “ብዙሓት ካብዞም ሰባት ንሓያሎ ኣዋርሕ ዘላቒ ሓገዝ ክረኽቡ ኣይከኣሉን” ክብል ድማ ተዛሪቡ። እቲ ግጭት ኣብ ነሓሰ ካብ ካብ ዝሕደስ ኣትሒዙ ናብ ትግራይ ዝልእኾ ሓገዝ ተቛሪጹ ከምዝነበረ እቲ ወኪል ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ ትካል ኣብ ናይ ቀረባ እዋን ገምጋሙ ከምዘመልከቶ፡ ዳርጋ 90 ሚኢታዊት ካብ ህዝቢ ትግራይ ህፁፅ ሓገዝ መግቢ የድልዮ። ብተወሳኺ  ሲሶ ካብቶም ትሕቲ 5 ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናትን ከምኡ’ውን ካብ ክልተ 1 ነፍሰጾርን ጡብ ዘጥብዋን ደቂ ኣንስትዮ ብሕጽረት መግቢ ዝተጠቕዑ እዮም። ዓለምለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል'ውን ኢትዮጵያ ሰሉስ 15-11-2022 “ቅድሚ ኩሉ ህይወት ምድሓን” ክብል ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓፂር ሓበሬታ፡ መድሓኒታት ዝፀዓና መኻይን ናብ መቐለ ከምዝኣተዋ ኣፍሊጡ ነይሩ። “ፈላማይ ቀረብ ረድኤት ዝሓዘ ቃፍላይ ናብ መቐለ በፂሑ ኣሎ” ክብል ድማ እቲ ዓለምለኻዊ ትካል ሰብኣዊ ሓገዛት ገሊፁ።


ትግራይ፡ ምቕራብ ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ 'መወዳእታ ናይዚ ሰሙን' ክጅምር'ዩ

ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክልል ትግራይ ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ንጥሜትን ሕማምን ተቃሊዖም ንዘለው ንምብጻሕ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ካብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ጀሚሩ ብዘይገደብ ክኣቱ ምዃኑ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕንነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ገሊጹ። ኣብ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ቤትጽሕፈት ጉዳያት ኣፍሪቃ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ "ከምቲ ኣብ ዝርርብ ሰላም ፕሪቶርያ ዝተሰማምዑሉ 'ሓገዛት ብዘይ ዕንቅፋት ክውሕዝ እዩ'" ምባሉ ንኣቶ ሬድዋን ሑሴን ብምጥቃስ ሐቢሩ። እቲ ብቐንዱ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝእለ ዘሎን፡ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆን፡ ፕረዚደንት ኬንያ ዝነበረ ኡሁሩ ኬንያታን ብመንጐኝነት ዝመርሕዎ ዘለውን ዘተ፡ ሓደ ካብ ቀንዲ ኣጀንዳኡ ብሰንኪ'ቲ ኲናት ኣብ ትግራይ ተቛሪጾም ዘለው መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንምጅማር ምዃኑ ኣሜሪካ ሓቢራ ነይራ። ኣብ መንጎ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ወከልቲ መንግስቲ ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ናይ መወዳእታ ዙር ዝርርብ ሎሚ ዓርቢ ኣብ ኬንያ ክዛዘም ትጽቢት ይግበር። ብመሰረት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ሓለቓ ስታፍ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይን ተራኺቦም ንኣፈጻጽማ እቲ ስምምዕ ዝምልከት ይዛተዩ ከምዘለው ጸብጻባት ይሕብሩ። ክልቲኦም ወከልቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም ንምትግባር ክዘራረቡ ጸኒሖም እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ ነቲ ክልተ ዓመቱ ዝመልአ ኲናት ሓድሕድ ሰላማዊ መኸተምታ ንምግባር፡ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ ን10 መዓልቲ ድሕሪ ዘካየድዎ ዘተ፡ ብ 2 ሕዳር ውዕል ምቍራጽ ተጻብኦታት ምፍራሞም ዝዝከር እዩ። እቲ ስምምዕ ኣብ ክልል ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ዳግማይ ክጅመርን ኣገደስቲ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱን ዝጠልብ እዩ። ኣብቲ ክልል ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት መግብን መድሃኒትን ብህጹጽ የድልዮም ከምዘሎ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ።


መድሓኒት ዝፀዓና መኻይን መቐለ ኣትየን-ቀይሕ መስቀል

ናብ ትግራይ ድሕሪ ዳግማይ ምውላዕ ኲናት ንፈለማ እዋን መድሓኒት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ተገሊፁ። ዓለም ለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ሎሚ ሰሉስ 15-11-2022 “ቅድሚ ኩሉ ህይወት ምድሓን” ክብል ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓፂር ሓበሬታ፡ መድሓኒታት ዝፀዓና መኻይን ናብ መቐለ ከምዝኣተዋ ኣፍሊጡ። “ፈላማይ ቀረብ ረድኤት ዝሓዘ ቃፍላይ ናብ መቐለ በፂሑ ኣሎ” ክብል እቲ ዓለምለኻዊ ትካል ሰብኣዊ ሓገዛት ገሊፁ። ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣብ ናይ ትዊተር ሓበሬትኡ፡ እተን መኻይን መዓዝ ናብ ከተማ መቐለ ከምዝኣተዋ ኣየነፀረን። እተን ክልተ ናይ ፅዕነት መኻይን መድሓኒታት፣ ኣብ እዋን ሓደጋን ቀዳማይ ረድኤት ሕክምናን ዘገልግሉ ናውቲ ከምዝሓዛ ጠቒሱ። “ . . .ትካላት ጥዕና ትግራይ ህፁፅ ሓገዝ ሕክምና ንዘድልዮም ሕሙማት ክሕክማ ዝሕግዙ” ምዃኖም'ውን ገሊጹ'ሎ። ኣብ ዝቕፅሉ መዓልታት’ውን ተወሰኽቲ ሓገዛት ከምዝለኣኹ ወሲኹ ሓቢሩ። ዳግማይ ምውላዕ ኲናት ስዒቡ ናብ ትግራይ ዝበፅሕ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዛት ንኣዋርሕ ተቛሪፁ ምፅንሑን ሚልዮናት ንሓደጋ ጥምየት ከምዝተቓልዑን ክግለፅ ፀኒሑ’ሎ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከተማ ፕሪቶሪያ ንዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ ድማ እቲ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ብዘይገለ ገደብ ናብቲ ክልል ክኣትው ትፅቢት ክግበረሉ'ዩ ጸኒሑ። ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ኬንያ ኣብ ዝተራኸቡሉ እዋን ካብ ዝተዘራረቡሎምን ዝተረዳድኡሎምን ዛዕባታት እቲ ሓደ ጉዳይ ቀረብ ረድኤት ዝምልከት'ዩ ነይሩ። እዚ ዝርርብ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ይካየድ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ብ 11 ሕዳር 2022፡ ሓገዝ "ልዕሊ ዝኾነ እዋን ሎሚ ይውሕዝ ኣሎ" ክብል ምፅሓፉ ይዝከር። ንሱ ወሲኹ፡ እቲ ምብፃሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝሓዝዎ ከባቢታት ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ናብ ዘይርከብ ከባቢታት እውን ምዃኑ ኣመልኪቱ። ወሲኹ ድማ፡ ንቐረብ ሓገዝ ብዝምልከት "ዝኾነ ይኹን ዕንቅፋት" ከምዘየለ ገሊጹ። እንተኾነ፡ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ነቲ መንግስቲ “ሓገዝ ይኣቱ ኣሎ” ዝበሎ ሓቂ ኣይኮነን ክብል ምግላጹ ይዝከር። ኣባል ላዕለዋይ መሪሕነት ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ክሳብ 13 ሕዳር 2022 ኣብ ዝነበረ እዋን ናብ ክልል ትግራይ ዝኾነ ሓገዝ ከምዘይበጽሐ ሓቢሩ ነይሩ። ኣብ ኲናት ትግራይ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ እኳ እንተተኸተመ፡ ዛጊት ዝዀነ መግቢ ይዅን መድሃኒት ናብታ ክልል ከምዘይኣተወ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ገሊጹ ነይሩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኢትዮጵያ ኣብታ 90% ካብ ህዝባ ንሓደጋ ተቓሊዑ ኣብ ዘሎ ትግራይ ንጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ትጥቀም ኣላ ክብል ክኸስስ ጸኒሑ እዩ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም “እቲ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ ምስተገበረ፡ መግብን መድሃኒትን ብቕልጡፍ ክውሕዝ ክጅምር ትጽቢት ነይሩኒ። እዚ ግን ይኸውን የለን” ምባሉ ይዝከር። ሰባት ብጥምየትን ከፍወሱ ብዝኽእሉ ሕማማትን ይሞቱ ከምዘለው’ውን ገሊጹ።


ኣምነስቲ፡ ኣብ ኵናት ኢትዮጵያ ዝሳተፉ ዘለዉ ሓይልታት ሰብኣዊ መሰላት ግሂሶም ይብል

ዓለምለኻዊ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ኵሎም እቶም ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ዝሳተፉ ዘለዉ ሓይልታት ሰብኣዊ መሰላት ብመጥሓስ ገበን ከምዝፈጸሙ ገሊጹ። ኣምነስት ኢንተርናሽናል ትማሊ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ፋኖን ከቢድ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ገሊጹ። ኣብዚ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ተመራማሪ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝዀነ ፍስሃ ተክሌ፡ “እቲ ኲናት ምስ ተጀመረ፡ ምስ ገበናት ኵናት ዝዳረግ ከቢድ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ክንምልከት ክኢልና ኢና” ኢሉ። ፍስሃ ተክሌ ካብቶም ዝተፈጸሙ ገበናት፡ “ጾታዊ ዓመጽን ካልእ ጭካነን ዝተሓወሶም ጾታዊ መጥቃዕትታት” ከምዝርከብዎም ገሊጹ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኵናት፡ ምስ ምጽጻይ ዓሌት ዝዳረግ ምጥሓስ ሰብኣዊ መሰላት ተፈጺሞም’ዮም ዝብሉ ጸብጻባት ኣቐዲሞም ክወጽኡ ጸኒሖም’ዮም። ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ‘ሆሎኮስት ሚሞርያል ሙዝየም’ ኣብ ክልል ትግራይ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላትን ገበናት ምጽጻይ ዓሌትን ክፍጸም ዘሎ ተኽእሎ እናወሰኸ ይኸይድ ምህላዉ ኣተሓሳሲብና ኣሎ፡ ኢሉ ነይሩ። እቲ ቤተ መዘክር ሰራዊት ኢትዮጵያ፡ ብኤርትራን ብፍሉይ ሓይሊ ክልል ኣምሓራን ተሓጊዙ ንወሰንቲ ከተማታት ትግራይ ምቍጽጻሩ፡ ድሕነት ሰለማውያን ሰባት እቲ ከባቢ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ’ዩ ክብል ብሰኑይ 24 ጥቅምቲ 2022 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ገሊጹ ነይሩ። እቲ መግለጺ፡ “ጸብጻባት ገበናት ምጽጻይ ዓሌት ዝመስሉ ምልክታት፡ ንሰለማውያን ነበርቲ ዝዀኑ ተጋሩ ዒላማ ዝገበሩ ቅትለታት፡ ናይ ጽልኣት ዘረባታት፡ ጃምላዊ ማእሰርቲ፡ ኮነ ኢልካ ጥምየት ከምዝህሉ ምግባርን ጃምላዊ መቕጻዕትን እናበርከቱ ይመጽኡ ኣለዉ” ዝብል ይርከቦ። ንመግለጺ ‘ሆሎኮስት ሚሞርያል ሙዝየም ተኸቲሉ ኣብ ኣሜሪካ ዝርከቡ ኤምባሲታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ነቲ ጸብጻብ ብትሪ ነጺጐምዎ ኣለዉ። ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ኣሜሪካ ‘ሆሎኮስት ሚሞርያል ሙዝየም’ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “ሓላፍነት ዝጐደሎን ንፕሮፖጋንዳ ግብረሽበራዊ ጕጅለ ህወሓት ንምግዋሕ ዝዓለመ’ዩ፡” ኢሉ። እቲ ኤምባሲ፡ “ብዘይ መርትዖ ድምጺ ህወሓት ካብ ምግዋሕ፡ ኣብ ባይታ ዘሎ ኵነታት ዘርኢ ሓበሬታ ምእካብ ምሓሸ ነይሩ” ኢሉ። እቲ ኤምባሲ ኣስዒቡ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ዝተፈጸሙ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ምእንቲ ክምርመር መንግስቲ፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ሓባራዊ መርመራ ንኸገብሩ ባይታ ዘጣጥሕ ተባዕ ተበግሶ ከምዝወሰደ ገሊጹ። ብተመሳሳሊ፡ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣሜሪካ፡ ነቲ ‘ሆሎኮስት ሚሞርያል ሙዝየም’ ዘውጽኦ መግለጺ ብምቅዋም፡ ምስ መግለጺ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ኣሜሪካ ዝመሳሰል መግለጺ ትማሊ ኣውጺኡ። ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ መግለጺኡ፡ “‘ሆሎካስት ሚሞርያል ሙዝየም፡ ንወፍሪ ጸለም ህወሓት’ዩ ደጊሙ” ኢሉ። እቲ ኤምባሲ፡ ‘ሆሎኮስት ሚሞርያል ሙዝየም’ “ ነቲ ዘይሻራዊ መርመራ ከይገበረ ዘወጽኦ መግለጺ” ክኣልዮ’ውን ጸዊዑ ኣሎ።


ኣፈፃፅማ ስምምዕ ሰላም ብዝምልከት ዝስምዑ ዘለዉ ፍልልያት

ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኩሉ በቲ ስምምዕ ሰላም ዝጥለብ ተግባራት ይፍጽም ኣለኹ ክብል ከሎ መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ መንግስቲ ቃሉ ሙሉእ ብሙሉእ ከም ዘየኽበረ ይገልጹ። ፌደራል መንግስቲ ብቀዳም 08 ታሕሳስ 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ብኣገልግሎት ጉዳያት ኮሙኒኬሽን ኣቢሉ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣብ ግብሪ የውዕሎ ከምዘሎ ገሊጹ ነይሩ። "ምእንቲ ሃገርን ህዝብን ክበሃል ኣብ ስምምዕ ሰላም ዝኣተዎ መብጽዓታት ብዘይ ወዓል ሕደርን ብዘይ ምድንጓይን እናፈጸመ ይርከብ" ይብል እቲ መግለጺ። ይኹን እምበር ኣቦ መንበር ህወሓትን ፕረዚደንት ክልል ትግራይን ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል ኣብ መቐለ ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ብወገኖም ትፅቢት ዝግበረሎም ነገራት ይገብሩ እኳ እንተሃለዉ፡ መንግስቲ ግን ቃሉ ሙሉእ ብሙሉእ ኣብ ግብሪ የውዕል ከም ዘየለ ምግላጹ ማዕከናት ዜና ክልል ትግራይ ሓቢሮም። ብሰንበት 09 ታሕሳስ 2015 ዶክተር ደብረጽዮን፡ ንተግባራዊነት ናይ ሓደ ወርሒ ስምምዕ ሰላም ብዝምልከት ኣብ ህጹጽ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ እቲ ስምምዕ ከምቲ ትጽቢት ዝተገብረሉ ኣብ ግብሪ ከምዘይውዓለ ተዛሪቡ። ስምምዕ ሰላም ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ካብ ዝፍረም ኣትሒዙ ኩሎም ጠለባት ስምምዕ ሰላም ብወገን ትግራይ ተግባራዊ ይኾኑ ከም ዘለዉ ዝሓበረ ዶክተር ደብረፅዮን፡ "ዋላ'ኳ ብወገን መንግስቲ ፌደራል ብመንፅር ሰብኣዊ ሓገዝ ዘተባብዑ ጉዳያት እንተሃለዉ፡ መንግስቲ ኣብቶም ዝተረፉ ነጥብታት ስምምዕ ሰላም ቃሉ ኣይፈጸመን" ኢሉ። ብወገን ትግራይ፡ እቲ ዘተ ሰላም ዝሓሸ ኣፈጻጽማ ንክህልዎ ጻዕሪ ይግበር ከምዘሎ ይግለጽ። ኣብቲ ብሰንበት 09 ታሕሳስ 2015 ዝተኻየደ ጉባኤ፡ ቤት ምኽሪ መንግስቲ ትግራይ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደን፡ ከምኡ'ውን ክልተ ካብ ዳያስፖራን ሓደ ካብ ተነሓናሕቲ ውድባትን ዝርከብዎም 11 ኣባላት ልኡኽ ጉጅለ ሰላም ትግራይ ኮይኖም ከገልግሉ ከም ዝመዘዘ ድምጺ ወያነ ትማሊ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ዝዘርገሖ ሓበሬታ የመልክት። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ መንጎ ፌደራል መንግስትን መራሕቲ ትግራይን ነቲ ንክልተ ዓመት ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ ንምቁራጽ ዝተገብረ ድርድር ስዒቡ፡ ኣብ ስምምዕ ምቁራጽ ተኹሲን ምፍታሕ ኣጽዋርን ተበጺሑ እዩ። ከም ውጽኢቱ ድማ ወተሃደራዊ መራሕቲ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ኬንያ፡ ስምምዕ ፕሪቶርያ ዝትግበረሉ ሓፈሻዊ ኣፈጻጽማ ሰነድ ከም ዝፈረሙ ይዝከር። እቲ ስምምዕ፡ እቲ ግጭት ከብቅዕ፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ናብ ዘድልዮም ክበጽሕ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎት ክጅመር፡ ዕጡቓት ህወሓት ከበድቲ ኣጽዋር ክፈትሑን ካብ ሰራዊት ፌደራል ወጻኢ ካልእ ሓይልታት ካብቲ ዞባ ክወጹን ዝብሉ ነጥብታት የጠቓልል። ብመሰረት እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ብዘይካ ሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ኣብቲ ክልል ዝርከቡ ሓይልታት ክስሕቡን ተጋደልቲ ህወሓት እውን ዕጥቆም ክፈትሑን ትጽቢት ይግበር ነይሩ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ከተማ ሽረ ኣብ ሞንጎ ወተሃደራዊ መራሕቲ ክልቲኦም ወገናት ብዛዕባ ኣተገባብራ ስምምዕ ሰላም ዘተ ከምዝተኻየደን ሓይልታት ትግራይ ካብ ግንባራት ኩናት ይስሕቡ ከም ዘለዉን ተሓቢሩ ነይሩ። ይኹን እምበር ዶክተር ደብረጽዮን፡ "ብመሰረት እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም፡ ሰራዊት ኤርትራን ዕጡቓት ኣምሓራን ካብቲ ብወራር ዝሓዝዎ መሬት ትግራይ ክወጹ ይግባእ ነይሩ፡ ግን ሕጂ'ውን ኣብ መሬት ትግራይ ኮይኖም፡ ህዝቢ ትግራይ ይቐትሉ ኣለው" ብምባል እቶም ዝተጠቐሱ ሓይልታት ካብቲ ክልል ከም ዘይወጹ ከሲሱ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንክልተ ዓመት ዝጸንሐ ኲናት ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ፡ ሰራዊት ኤርትራ ንፌደራል መንግስቲ ንምድጋፍ ኣብቲ ግጭት ክሳተፍ ከም ዝጸንሐ ይግለጽ እኳ እንተነበረ፡ ኣብቲ ክልቲኦም ዝበጽሑዎ ስምምዕ ግን ስም ኤርትራ ብንጹር ኣይተጠቕሰን። ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ትካላት ረድኤትን፡ እቲ ኲናት ደው ምስበለ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ይበፅሕ ከም ዘሎ ይገልጹ ኣለዉ። ኣብ ውሑዳት ከባቢታት ትግራይ በቲ ኲናት ዝተሃስየ መሰረተ ልምዓት ብምጽጋን ኣገልግሎት ኤሌክትሪክን ቴሌፎንን ከም ዝተጀመረን ኣብ ካልኦት ቦታታት ድማ ኣገልግሎት ንምጅማር ጻዕርታት ይግበር ከም ዘሎን ድማ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ይገልጹ። ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ንነዊሕ እዋን ተቛሪፁ ዝጸንሐ ኣገልግሎት፡ ኣብተን ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስቲ ፈደራል ዝርከባ ከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ስርሑ ከም ዝጀመረ ብ10 ታሕሳስ 2015 ዘውጽኦ መግለጺ ይሕብር። እንተኾነ ግን፡ ቢቢሲ ካብ ከተማ ሽረ ዘዘራረቦም ነበርቲ፡ እቲ ኣገልግሎት ከም ዝጀመረ ሰሚዖም ናብ ባንክ ከም ዝኸዱን እንተዀነ “ገንዘብ የለን” ዝብል ምላሽ ከም ዝጸንሖምን፡ ካብ ሕሳቦም ገንዘብ ከውጽኡ ከም ዘይክእሉን ከም ዝተነግሮም ይገልጹ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት መንግስቲ ፌደራል፡ ሓይልታት ምክልኻል ኣብ ዘይበጽሖም ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ክልል ዝተወደበ ምዝማት ይካየድ ከም ዘሎ ምግላጹ ይዝከር። ብወገን መንግስቲ ትግራይ፡ ነዚ መግለጺ ዝምልከት ወግዓዊ መልሲ እኳ እንተዘይተወሃበ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ዝኾነ ጌታቸው ረዳ ግን፡ መግለጺ መንግስቲ ኣተሓሒዙ ኣብ ትዊተር ገጹ ሓጺር ርእይቶ ኣስፊሩ እዩ። "ንሕና ክንፈትሖ ዘይንኽእሎ፡ ህዝብና ክፈትሖ ዘይኽእሎ ስግኣት  ጸጥታ፡ ዝኾነ ሰብ ክፈትሖ ኣይክእልን'ዩ" ክብል ጽሒፉ። እቲ ስምምዕ ብክልቲኦም ወገናት እንተዘይተናዊሑ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ተግባራዊ ከምዝኸውን ተገሊጹ ነይሩ። ነዞም ወሰንቲ ጉዳያት ብዝምልከት ዝተወስዱ ግብራዊ ስጉምትታት ምህላዎም ግን ብክልቲኦም ወገን ዝቐረበ ንጹር ጸብጻብ የለን። እቲ ኲናት ሓድሕድ ከቢድ ሰብኣዊ፡ ቁጠባውን ፖለቲካውን ቅልውላው ዘስዓበ ክኸውን ከሎ፡ ብ23 ጥቅምቲ 2015 ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ፕሪቶርያ ብዝተገብረ ስምምዕ ተኹሲ ደው ካብ ዝብል ዳርጋ ክልተ ወርሒ ኣቑጺሩ ኣሎ።


ሰብኣዊ ሓገዝ ብኣርባዕተ መስመራት ናብ ትግራይ ይኣቱ ኣሎ - ሕቡራት ሃገራት

ኣብ ሞንጎ ፌደራል መንግስትን ሓይልታት ትግራይን ስምምዕ ሰላም ካብ ዝፍረም ጀሚሩ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብዝርከቡ ኣርባዕተ መስመራት ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ይበጽሕ ከምዘሎ ቤት ፅሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ) ኣፍሊጡ። ኦቻ ትማሊ ሓሙስ 06 ታሕሳስ 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ኣብ ዘውጽኦ መዓልታዊ መግለጺ፡ ካብ 06 ሕዳር ክሳብ 29 ሕዳር 2015 ኣብ ዝነበሩ መዓልታት መሻርኽቲ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና ልዕሊ 1600 መካይን ሰዲዶም ኢሉ። እቲ መግለጺ፡ ልዕሊ 63,800 ሜትሪክ ቶን መግቢን ልዕሊ 4,000 ሜትሪክ ቶን ቀረብ ናውቲ ጥዕና፡ መዕቆቢ፡ ትምህርቲ፡ ማይን ፅሬትን ናብ ትግራይ ከምዝበፅሐ ይሕብር። "ናይ ሰብኣዊ ረድኤት ሰራሕተኛታትና ብዝሃቡና ሓበሬታ መሰረት፡ ካብ ስምምዕ ሰላም ጀሚሩ፡ ናብ ትግራይ ሓገዝ ዝልኣኸሉ ኣገባብ እናተመሓየሸ መጺኡ'ሎ" ይብል እቲ ኦቻ ዘውጽዖ መግለጺ። ወሲኹ'ውን፡ መኣዛዊ መግብን ናውቲ ሕክምናን ብሰብኣዊ በረራታት ከምዝበጽሐ ጠቒሱ። ኣብ ስምምዕ ሰላም ካብ ዝተኻተቱ ቀንዲ ነጥብታት፡ ኣብ ርእሲ’ቲ ነቲ ግጭት ምግታእ፡ ዝተቛረጸ ኣገልግሎት ቴሌፎን፡ ኤሌክትሪክ፡ ኢንተርነት፡ በረራን ባንክን ምምላስ፡ ከምኡ’ውን ቅልጡፍ ቀረብ ደረት ኣልቦ ሰብኣዊ ሓገዛት የጠቓልል። ካብቲ ስምምዕ ሰላም ጀሚሩ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ካልኦት ሰብኣዊ ትካላትን ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ይሰዱ ከምዘለዉ ኣፍሊጦም። እንተኾነ መጠን እቲ ዝድለ ሓገዝ ኣብ ግምት ብምእታው፡ እቲ ዝወሃብ ዘሎ ሓገዝ እኹል ከምዘይኮነን ተወሳኺ ሓገዝ ብቕልጡፍ ክለኣኽ ከምዘለዎን ተገሊጹ ኣሎ። ብዘይካ እዚ፡ ቅድሚ ሕዚ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ኢሉ ከምዝነበረ ኣብ ግምት ብምእታው እቲ ሕዚ ዝለኣኽ ዘሎ ሓገዝ ቀጻልነቱ ክረጋገፅ ከምዝግባእ የተሓሳስብ። “ተበጽሕነቱ ንምስፋሕ ተኸታታሊ ሰብኣዊ በረራታት ይካየድ ኣሎ። ናብ ትግራይ ካብ ዝግበሩ ሰብኣዊ በረራታት ብተወሳኺ፡ 30 ሕዳር 2015 ናይ ረዲኤት ሰራሕተኛታትና ካብ መቐለ ናብ ሽረ ተጓዒዞም ኣለው። ካብ ሽዑ ጀሚሩ እቲ ጉዕዞ ይቕጽል ኣሎ” ይብል እቲ መግለጺ። ኣክሱምን ሽረንን ሓዊሱ ኣብ ገለ ከባቢታት ኣገልግሎት ኤሌክትሪክን ቴሌኮሙኒኬሽንን ከምዝተመልሰ ዝገለጸ ኦቻ፡ "እዚ ንሰብኣዊ ሓገዝ ኣወንታዊ ስጉምቲ'ዩ" ኢሉ። "መሰረታዊ ግልጋሎት ናብ ህዝቢ ኣብ ምምላስ ተወሳኺ ምምሕያሽ ክረአ ኣለዎ"። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብቶም በቲ ኲናት ዝተሃስዩ ከባቢታት ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝካየድ ዘሎ ድጋፍን ስራሕቲ ዳግመ ህንፀትን ከምዝወሰኸ ኣፍሊጡ። "ብፍላይ ነቶም ካብ መነባብሮኦም ተመዛቢሎም ብሰንኪ ምንካይ ስግኣት ጸጥታ ናብ ዓድታቶም ዝምለሱ ዘለዉ ዜጋታት ዝያዳ ደገፍ የድልዮም"።


ሓገዝ ናብ ትግራይ ብኸመይ ይኣቱ ኣሎ?

መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰበስልጣን ጥዕና ትግራይን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ፡ መግቢ፡ መሰረታዊ መድሃኒታትን ናውትን ናብ ብዙሓት ህጹጽ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ይበጽሕ ከምዘሎ ይገልጹ። ይኹን እምበር ኣብ መላእ እቲ ክልል ዘሎ ኩነታት ሕጂ’ውን ኣዝዩ ከቢድ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። "ኣዝዩ ኣገዳሲ ቀረብ መድሓኒት ይጎድል ኣሎ" ይብል ሓደ ካብቶም ኣመራርሓ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ዝኾነ ክንደያ ገብረሂወት። "ዓሶ ኣብ ገለ ዞባታት ይላባዕ ኣሎ።" ንኣዋርሕ ናብ ትግራይ ዝኣቱ እንኮ ኣማራጺ መንገዲ ብምብራቕ ብክልል ዓፋር እዩ ነይሩ። ግና፡ እዚ መስመር ከይተረፈ ኣዝዩ ድሩት ቀረብ ዝሓልፈሉ ኣዝዩ ዘጸግም ኮይኑ እዩ ጸኒሑ። ሕጂ ግን ቃፍላይ በዚ መስመር ብዝያዳ ብናጽነት ክጓዓዛ ክኢለን ኣለዋ። ብተወሳኺ ብደቡብን ብምዕራብን ካልኦት ክልተ መስመራት ክጥቀማ ይኽእላ እየን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ክሳብ 8 ታሕሳስ 20 ሰብኣዊ ትካላት ልዕሊ 50 ሽሕ ቶን መግቢን ኣስታት ሓሙሽተ ቶን ካልእ ቀረባትን ናብ ትግራይ ከምዘብጽሓ ይገልጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ’ውን ነቲ ዝተመሓየሸ ኩነታት ጸጥታ ኢሉ ዝገልጾ ስዒቡ ኣብ ገለ ከባቢታት ትግራይ ሓገዝ መግቢ ከምዝዓደለ ይፍለጥ። ናውቲ ሕክምናን ሰራሕተኛታት ረድኤትን ንምብጻሕ ናብ ከተማታት መቐለን ሽረን ሰብኣዊ በረራታት ክካየድ ጸኒሑ'ሎ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ ወርሒ ሕዳር 7 ቶን ናውቲ ሕክምና ዝጸዓነት ነፋሪት ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ሽረ ከምዝኣተወት ይገልጽ። ብ15 ሕዳር ሕክምናዊ ሓገዝ ዝጸዓና ክልተ ናይ ጽዕነት መካይን ዝሓዘ ቃፍላይ፡ ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ናብ መቐለ ዝኣተወ ፈላማይ ረድኤት'ዩ ነይሩ። ቅድሚኡ ጽዕነት ሰብኣዊ ሓገዝ ንመወዳእታ ግዜ ናብ ትግራይ ዝኣተወ እቲ ሕቡራት ሃገራት ብ22 ነሓሰ ብመስመር ሰመራ ዝለኣኾ እዩ። ብዕለት 23 ነሓሰ ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ መቐለ ብነፋሪት ዝተሰጋገረ ሓገዝ ከምዝነበረ’ውን ይፍለጥ። ኣብቲ እዋን ኣብ ትግራይ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ህዝቢ ከቢድ ጥምየት ከምዘጋጠሞ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሓቢሩ ነይሩ። ኣብ ሕዳር 2020 ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ሓገዝ ናብ ትግራይ ክኣቱ ምግባር ፀገም ክፈጥር ጸኒሑ’ዩ። ኣህጉራውያን ትካላት ረድኤት ሓገዝ ክኣቱ ዝገበራሉ እዋናት ነይሩ - ካብ ሓምለ ክሳብ ታሕሳስ 2021፡ ከምኡ'ውን ካብ ሚያዝያ ክሳብ ነሓሰ 2022። ግና፡ ኣብ መስመራት ቀረብ ረድኤት ዝካየድ ኲናት፡ ብዙሓት ዝተዓጸዉ መንገዲታት፡ ብርክት ዝበሉ ናይ ፍተሻ ናቑጣታትን ዕንወት ትሕተቅርጺን ስለዝነበረ ናብቲ ክልል ዝኣቱ ሰብኣዊ ሓገዝን ሰራሕተኛታትን ድሩት ዝኾነሉ ኣዋርሕ ነይሩ እዩ። ሓይልታት መንግስቲ ፌደራልን ክልል ትግራይን ብዝርከብዎም ከባቢታት ቃፍላይ ረድኤት ብፅርግያ ንኽጓዓዙ ፍቓድ ምሃብ ከኣ ቀንዲ ምኽንያት ናይቲ ምድንጓይዩ ነይሩ። መንግስቲ፡ ኩለን በረራታት ንመርመራ መጀመርታ ኣብ ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ክዓልባ ዝብል ጠለብ ሓዊሱ ኣብ ልዕሊ በረራታት ሰብኣዊ ረድኤት እውን ጽኑዕ ቁጽጽር ኣቐሚጡ ምንባሩ ይዝከር። ብዘይካ እቲ ሰብኣዊ ሓገዝ፡ ሰፊሕ ክፋል ትግራይ ንክልተ ዓመት ብዘይ ኤሌክትሪክ፡ ቴሌፎን፡ ኢንተርኔትን ኣገልግሎት ባንኪን ከምዝጸንሐ ይፍለጥ። ሕጂ መንግስቲ፡ መቐለ ምስ ሃገራዊ መስመር ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብምትእስሳር ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ትግራይ ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብሰፊሑ ክምለስ እዩ ዝብል ተስፋ ኣለዓዒሉ ኣሎ። ኣብ ሽረ ሓዊሱ ኣብ ገለ ከባቢታት እውን ኣገልግሎት ሞባይል ቴሌፎን ናብ ንቡር ተመሊሱ'ኳ እንተሎ፡ ሰፊሕ ክፋል ክልል ትግራይ ግን ሕጂ'ውን ብዘይ ሓይሊ ኤሌክትሪክን መራኸቢታት ቴሌፎንን ይቕፅል ኣሎ።


ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ፡ ዕጡቓት ኣብ ሰራሕተኝኡ ዝፈጸምዎ ቅትለት ኰኒኑ

ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ፡ ዕጡቓት ብ 18 ጥቅምቲ 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ኣብ መራሒ ኣምቡላንስ   እቲ ትካል ዝፈጸምዎ ቅትለት ኰኒኑ። እቲ ማሕበር ብማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ፡ ብሞት እቲ ሰራሕተኛ ዘለዎ ሓዘን ብምግላፅ ዕጡቓት ሓይልታት ካብ ከምዚኦም ዝበሉ ተግባራት ክቑጠቡ ፀዊዑ። ወዲ 40 ዓመት መራሒ ኣምቡላንስ መንግስት ምንይል ኣብ ምዕራብ ደንብያ ሰብኣዊ ኣገልግሎት ይህብ ከምዝነበረ እቲ ማሕበር ገሊፁ። ብተወሳኺ እቲ መራሒ መኪና ኣብ ወልቃይት ዓዲረመፅ ብሰብኣዊ ስራሕ ከምዝተመደበን፡ በቲ ኵናት ንዝተጎድኡ ሰባት ንምሕጋዝ ኣብ ትግራይ ካብ ዝተዋፈራ ክልተ ኣምቡላንሳት ሓንቲ ይዝውር ከምዝነበረን እውን እቲ ማሕበር ጠቒሱ። ኣቦ ክልተ ቆልዑ ዝነበረ እቲ መራሒ መኪና፡ ቁሱላት ካብ ዓድዋ ናብ ሆስፒታል ወልቃይት ዓዲ ረመጽ እናጓዓዘ እንከሎ፡ በቶም ዕጡቓት ከምዝቐተለ ሓቢሩ። እቲ ማሕበር ኣብታ ኣምቡላንስ ዝነበሩ ቁሱላት ከይተረፉ ከምዝሞቱ እኳ እንተገለፀ፡ ክንደይ ከምዝነበሩ ግና ኣይጠቐሰን። እቲ ማሕበር ዛጊድ ዕላማ እቲ መጥቃዕቲ እንታይ ከምዝነበረን መንነት እቶም ዕጡቓትን ኣይፈለጠን። ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ሃገርና ብዝሰርሖ ሰብኣዊ ስራሕቲ መጥቃዕቲ ከምዝበፅሖ ክገልጽ እዚ ናይ መጀመርታ ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቄለም ወለጋ ክልተ ኣምቡላንስ ከምዝተወስዶ ሓላፊ ዲፕሎማስያውን ኮሚዩኒኬሽንን ጉዳይ እቲ ማሕበር ዶክተር ሰለሙን ንቢቢሲ ምግላጹ ክዝከር እዩ። ብመሰረት ሓበሬታ እቲ በዓል ስልጣን፡ እተን ንሰብኣዊ ኣገልግሎት ዝጥቀመለን ክልተ ኣምቡላንሳት ኣብ ስራሕ እንከለዋ ብሓይሊ ዝተወስዳ እየን። እተን ኣምቡላንሳት ብመንን ንምንታይን ከምዝተወስዳ ኣብቲ እዋን እቲ ማሕበር ዝርዝር ሓበሬታ ኣይነበሮን። ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ንኣስታት ክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ብዝዛመድ፡ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ሰራሕተኛታተን፡ ንሰብኣዊ ስራሕ ኣብ ዝውዕላ መካይንን ኣብ ናውቲ ረድኤትን መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ብተደጋጋሚ ይገልጻ እየን። ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ፡እቶም ኣብ ሰብኣዊ ኣገልግሎት ዝተዋፈሩ ሰራሕተኛታትን ወለንተኛታትን ምእንቲ ክንቀሳቐሱን ክሰርሑን፡ ዕጡቓት ሓይልታት ካብዚ ስጉምቲ ክቑጠቡ’ውን ጻውዒት ኣቕሪቡ። ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ሊንዳ ቶማስ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝሃበቶ መግለፂ፡ ኣብዚ ንኽልተ ዓመት ዝቐፀለ ኲናት፡ ብድምር 26 ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝተቐትሉ ገሊጻ ነይራ።


ኣብ ጋምቤላ ብዘጋጠመ ውሕጅ ልዕሊ 185,000 ነበርቲ ተመዛቢሎም-ሕቡራት ሃገራት

ኣብ ክልል ጋምቤላ ብሰንኪ ብርቱዕ ዝናብ ዘስዓቦ ውሕጅ ብውሕዱ 185 ሽሕ ነበርቲ ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ካብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ኣብ ርእሰ ከተማ እቲ ክልል ሓዊሱ ኣብ 12 ወረዳታት ብርቱዕ ዝናብ ከምዝዘነበ ቤት ፅሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። በዚ ምኽንያት ድማ 185,200 ነበርቲ ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉን ኣብ ፈታኒ ኩነታት ከምዝርከቡን እቲ ውድብ ሓቢሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣብያተ ትምህርትን ትካላት ጥዕናን ከምኡ እውን ኣብ ደገ ኣብ ዝተጨናነቐ ኩነታት ተዓቚቦም ከምዘለዉ’ውን ገሊጹ። ብሰንኪ ሕፅረት ምግቢ እቶም ተመዛበልቲ ቆፅልን ሱርን ብምብላዕ ብህይወት ክጸንሑ ይጽዕሩ ኣለዉ። ብሰንኪ እቲ ዝዘነበ ብርቱዕ ዝናብ፡ ብማእከላይ ገምጋም 72 ሚእታዊት ኣብቲ ክልል ዝነበረ ዘራእቲ ተሃስዩ፡ ደርሁን ከብትን ድማ ሞይቶም ኣለዉ። እቲ ውሕጅ ንብረት ነበርቲ ከም ዘዕነወን ትሕተ ቅርጺ ከምዝሃሰየን'ውን እቲ ሓበሬታ ጠቒሱ። ኣብቲ ከባቢ ዝኸፍአ ኩነታት ከምዘሎ ዝሕብር እቲ ፀብፃብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ እቲ ውሕጅ መስመራት መተሓላለፊ ማይ ከምዝተሃስዩን ቀረብ ማይ’ውን ከምዝተቋረጸን ይገልጽ። ኣብተን ዓሰርተ ክልተ ወረዳታት ብዘጋጠመ ውሕጅ ካብ 77 ኣብ ዘይውሕዱ ትካላት ጥዕና ጉድኣት ስለዘብፅሐ፡ ነበርቲ ካብ ግልጋሎት ጥዕና ተረባሕቲ ክኾኑ ከምዘይከኣሉ እውን ይሕብር። እዚ ፀገም ግልጋሎት ጥዕና፡ ብማይ ዝመሓላለፉ ሕማማት ናይ ምዝርጋሕ ተኽእሎ ክውስኽ ገይሩ'ሎ። ብተወሳኺ ኣብ ግዝያዊ መዓስከራት ተመዛበልቲ ምጭንናቕ ስለዝተፈጥረ ሕማም ዓበቕ፡ ዕንፍሩርን ሕማማት ስርዓተ ምስትንፋስን ናይ ምልዕዓል ሓደጋ ኣንጸላልዩ ይርከብ። ክልል ጋምቤላ፡ ኣብ ብዙሕ ከባቢ ሩባታት ስለዝውሕዙ ንሃንደበታዊ ውሕጅ ዝተቓልዐ እዩ። ኣብቲ ከባቢ ካብ ዘለዉ ዓበይቲ ወሓይዝ ኣኮቦ፡ ኦልዎሮ፡ ባሮ (ኦፔኖ)ን ጊሎናን ይርከብዎም። እዞም ሩባታት መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እዋን ክረምትን ብርቱዕ ዝናብን ኣዝዮም ስለዝመልኡ ነቲ ከባቢ ኣዕለቕሊቖም ኣብ ህይወት እቲ ማሕበረሰብ ሞትን ዕንወት ንብረትን ከምዘስዕቡ ይፍለጥ።


መላፍንቲ ሰራዊት ፈደራል ዝኾኑ ሓይልታት 'ዕጡቓት ህውሓት ብረት ድሕሪ ምውራዶም' ካብ ትግራይ ክወጹ'ዮም - መንግስቲ

ኣብ ጎኒ ሰራዊት ፈደራል ብምስላፍ ኣብ ኲናት ትግራይ ክዋግኡ ዝጸንሑ ሓይልታት፡ ዕጡቓት ትግራይ "ብረት ድሕሪ ምውራዶም" ክወጹ ምዃኖም ላዕለዋይ በዓልመዚ ኢትዮጵያ ተዛሪቡ። ናይ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሓይልታት፡ ከምኡ'ውን ወተሃደራት ኤርትራ ንሰራዊት ፈደራል ብምድጋፍ ኣብቲ ንክልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት ክሳተፉ ምጽንሖም ይፍለጥ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ፡ ዶክተር ለገሰ ቱሉ ኣብ ትዊተር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ "ዝተቐየረ መርገጺ የለን" ክብል ጽሒፉ'ሎ። "ካብ [ሰራዊት] ምክልኻል ወጻኢ ዘለዉ ሓይልታት ክወጹ'ዮም ዝብል ቅኑዕ'ዩ" ዝበለ እቲ ብዓል ስልጣን፡ ሓይልታት ትግራይ "ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ተሓድሶ እንተ ኣትዮም [ናይ ወጻኢ ሓይልታት] ኣብኡ እንታይ ዘጽንሕ ኣለዎም" ኢሉ። "ቀደሙ'ውን ተገዲዶም'ዮም ኣትዮም" ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። እንተኾነ ግን፡ ሓደ ካብ ለዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ዝኸነ ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ሓይልታት ኤርትራ ሕጂ’ውን ኣብ ትግራይ ግፍዕታት ይፍጽሙ ኣለዉ ክብል ከሲሱ’ሎ። ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ሰራዊታ ንዝቐርብ ክስታት ምግሃስ መሰላት ክትነጽጎ ምጽንሓ ይዝከር። ኣብቲ ብ2 ሕዳር ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓት ዝተፈረመ ስምምዕ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ከውርዱ ህወሓት ምፍራሙ ይዝከር። ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ብ12 ሕዳር ኣብ ናይሮቢ ዝፈረምሉ ኣዋጅ ድማ " ምውራድ ከበድቲ ኣጽዋራት [ሓይልታት ትግራይ]፡ ሓይልታት ወጻኢ ከምኡ’ውን ካብ ሓይሊ ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ሓይልታት ካብቲ ክልል ኣብ ዝወጽኡሉ ሓቢሩ ዝፍጸም'ዩ" ይብል። ብወገን ህወሓት፡ እቲ ኣብቲ ስምምዓት ስሙ ዘይተጠቕሰ "ናይ ወጻኢ ሓይሊ ናይ ኤርትራ’ዩ ዝብል እምነት ኣለና" ክብሉ ገሊጾም ኣለዉ። ኣቶ ጌታቸው ድሕሪ ስምምዕ ናይሮቢ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት፡ "ብግልጺ ክጽውዑ ጸቒጥና ንሓትት ኢና። እቲ ሓደ ወገን [ስለምንታይ ከጥቀሱ ኣይደልን] ክግምት ኣይክልን’የ። "ባዕልና ክነውጸኦም ኢና ዝብሉ እንተዀይኖም ዕጥቂ ሒዝና እንቕጽለሉ ምኽንያት የለን ዝብል እዩ እቲ ስምምዕ። እቲ ዅነታት ብወርሒ ድዩ ብዓመት ዝውዳእ ግን እቶም ሰባት ምስተራኸቡ ዝገብርዎ ነገር እዩ"። ንምውራድ ዕጥቂ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ንሕና ዕጥቂ ዘልዐልናሉ ምኽንያት ህዝብና ክነድሕን እዩ" ኢሉ። ህወሓት ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይ ንምውራድ ምስምምዑ ንብዙሓት ተጋሩ ባህ ኣየበሎምን። ባይቶ ዓባይ ትግራይ (ባይቶና) ዝተባህለ ተቓዋሚ ሰልፊ እቲ ክልል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ህወሓት ንህዝቢ ትግራይ ከምዘይውክል ብምግላጽ ነቲ ስምምዕ ከምዘይቅበሎ ኣፍሊጡ'ሎ። ውድብ ናጽነት ትግራይ (ውናት) ብወገኑ፡ እቲ ስምምዕ ክትግበር ከምዝድግፍ'ኳ እንተገለጸ፡ ኣብ ልዕሊ ህወሓት ዘለዎ ተሪር ነቐፌታ ይገልጽ። ንጉጅለ ልኡኽ ህወሓት መሪሑ ንስምምዕ ፕሪቶርያ ዝፈረመ ኣቶ ጌታቸው ግን "ብሰላማዊ መንገዲ ህዝቢ ዝድሕነሉ ኵነታት እንተርኢና ናብ ሰላም ዘይንመጸሉ ምኽንያት የለን ኢልና ናብዚ ጉዳይ ኣቲና። "ስለዚ ዕጥቂ ምውራድ ልዕሊ ኵሉ ምስ ናይ ትግራይ ጸጥታ ክተሓሓዝ ኣለዎ ዝብል ኢና ኣልዒልና። ኣብኡ ድማ ኢና ረጊጽና። ኣንጻር ትግራይ ዝስለፍ ብዙሕ እዩ። ናይ ከባቢ ሓይልታት ኣለዉ። ናይ ፌደራል መንግስቲ ዝበሃል ሓይሊ ኣሎ። ናይ ኤርትራ ሓይሊ ኣሎ" ብምባል ነቲ ዝወሰድዎ ውሳነ ቅኑዕ'ዩ ክብል ተኸላኺሉ። እቲ ስምምዕ ብስም ህወሓት ምፍራሙ'ውን ሓደ ካብ ቀንዲ ሓያል ነቐፌታ ዘስዓበ ሕድገታት'ዩ። ኣቶ ጌታቸው፡ "ህወሓት ኣይፈረመን! መንግስቲ ትግራይ’ዩ ከይዱ፡ ንመግስቲ ትግራይ ስለ ዘይንፈልጦ ህወሓት ክንብለኩም ኢና ኢሎምና። ንሕና ሰላም ኢና ንደሊ" ብምባል ተገዲዶም ከምዝተቐበልዎ'ዩ ዝገልጽ። ሕጂ'ውን መኣረምታ ክግበረሉ ይሰርሑ ምህላዎም'ዩ፡ እቲ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ዝኾነ ኣቶ ጌታቸው ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ብተደጋጋሚ ንነግሮም ኣለና። ህወሓት ሰራዊት ዝበሃል የብሉን፡ ዕጥቂ ኣውርድ ክብል ኣይክእልን፡ ስራሕና ኢኹም ተኽብድዎ ዘለኹም. . . ዕጥቂ ምውራድ ገለ ገለ ዝበሃል መስርሕ ክንጅምር፡ መንግስቲ ትግራይ ሓላፍነት ይውሰድ" ብምባል ይምጉቱ ከምዘለዉ ገሊጹ'ሎ። ብመሰረት እቲ ዝተበጽሐ ስምምዓት፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቲ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ ዝጸንሐ ህዝቢ ክልል ትግራይ፡ ካብ ትማሊ ጀሚሩ ይኣቱ'ሎ። ብረቡዕ 16 ሕደራ፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን፡ ናብታ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሓይልታት መንግስቲ ዘላ ከተማ ሽረ ናይ ፈተነ ሰብኣዊ በረራታት ኣካይዶም ኣለዉ። ካብ ርእሰከተማ ናይቲ ክልል ዝኾነ መቐለለ ተመሳሳሊ በረራታት ከካይዱ ከምዘድልዮም'ውን ኣነጺሮም ኣለዉ። ብዘይካ'ዚ ሰብኣዊ ረዲኤት ዝጸዓና ቃፍላይ መካይን ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብን ኣብ ከተማ ኣላማጣን ከምዝኣተወ ትካል መግቢ ዓለም ሓቢሩ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት፡ ህጹጽ ረዲኤት ናብ ኩሉ ቦታታት ክበጽሕ ምስምምዖም ይዝከር።


ቅልውላው ትግራይ፡ ‘እዚ ዛንታ እናጽሓፍኩ'ውን ኣብታ ከተማይ ድሮን ትዝንቢ ኣላ’

ኣብ ክልል ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መሊሱ እናተጋደደ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን፡ ሰላማውያን ሰባት ኣብቲ ውግእ ይሳተፉ ኣለዉ። ቅድም ኢሉ፡ ወለዲ ናይቶም ክዓጥቁ ፍቓደኛታት ዘይኮኑ መንእሰያት ይኣስሩ ኣለው ብዝብል ክኽሰሱ ዝጸንሑ ኣዘዝቲ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብዚ ሰሙን ብዙሓት ንኽዓጥቍ ጐስጓስ ኣብ ምግባር ይርከቡ። ብተመሳሳሊ ኣብቲ ኲናት ኣብ ጐድኒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኰይኑ ዝሳተፍ ዘሎ መንግስቲ ኤርትራ’ውን፡ ዕቝር ሰራዊት እታ ሃገር ክኸትት ካብ ምጽዋዕ ሓሊፉ ሰፊሕ ግፋ የካይድ ከም ዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ቢቢሲ፡ ኣብ ትግራይ ከተማ መቐለ ካብ ዝርከብ ሓደ ጋዜጠኛ ሓደ ጸብጻብ በጺሕዎ ኣሎ። ኣብታ ልዕሊ 500 ሽሕ ህዝቢ ዝነብረላ ከተማ መቐለ፡ ዳርጋ መዓልታዊ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮናት] ክዝንብያ እየን ዝውዕላ። ሕጂ ነዚ ዛንታ እናጽሓፍኩ’ኳ ሓንቲ ድምጻ እሰምዖ ኣለኹ። በዚ ኸኣ ድሕነት ኣይስምዓንን። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ድሮን፡ መውዓሊ ህጻናትን መንበሪ ኣባይትን ኣጥቂዖም’ዮም። ዒላማ እተን ነፈርቲ እንታይ ከም ዝነበረ ግልጺ ኣይኰነን። ኣብዚ ሰሙን፡ ሰራዊት ትግራይ ዓቕሚ ዘለዎ ኵሉ ናብ ግንባር ክኸትት ጸዊዑ ኣሎ። ብዙሓት ሰባት ክኣ ነዚ ጻውዒት ተቐቢሎም ይኸዱ ኣለው። ኣብዚ እዋን፡ “ናብ ሰራዊት ዘይምጽንባር ከም ነውሪ’ዩ ዝቝጸር” ክብል ሓደ ሽሙ ክዕቀብ ዝሓተተ ውልቀሰብ ነጊሩኒ። ብዙሓት ተጋሩ ድሕሪ ደጊም ፌደራላዊ ምሕደራ ኣይንቕበልን ኢና ኢሎም ይቃለሱ ኣለው። እንተዀነ እቲ ኣብ 2018 ስልጣን ዝሓዘ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ፡ መራሕቲ እቲ ክልል እቲ ንሱ ስልጣን ምስ ሓዘ ዝሰኣንዎ ስልጣን ንምምላስ'ዩ ዕላማኦም ክብል ይኸሶም። ኣብዚ ዘሎ ዅሉ ሰብ ንመሰሉ ክቃለስ እዩ ዝደሊ። እዚ ዳሕረዋይ ኲናት፡ እቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ምቍራጽ ተጻብኦ ምስ ፈረሰ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ እዩ ጀሚሩ። ደቂ ኣንስትዮን መናእሰይን ዝርከብዎም ካብ ኵሉ ጽፍሕታት ዝመጽኡ ሰባት ነቲ ዝቐረበሎም ጻውዒት ተቐቢሎም ናብ ሰራዊት ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ይጽንበሩ ኣለው። ደቂ ኣንስትዮ ወተሃደራዊ ስልጠና ወሲደን እየን፤ ኣብ ዝዀነ እዋን እንተ ተጸዊዐን ድማ ንኽቃለሳ ድልዋት ምዃነን ይዛረባ። ሓንቲ ካብኣተን፡ "ትግራወይቲ ብምዃነይ ሕብንቲ’የ፤ መሰለይን መሬተይን ንምውሓስ ክኣ ስልጠና ብምውሳደይ ተሓጒሰ" ዝበለትኒ፡ ጓል 23 ዓመት መንእሰይ እያ። ትግራይ ካብ ሰነ 2021 ጀሚሩ፡ ኣብ ዕጽዋ ትርከብ። ኩነታት መነባብሮ ድማ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናኸፍአ መፂኡ እዩ። መስመራት ቴለፎንን ኣገልግሎት ኢንተርነትን ደው ካብ ዝብሉ ልዕሊ ሓደ ዓመት ኰይኑ ኣሎ፤ እዚ ድማ ካብ ካልእ ክፋል ዓለምና ኣቋሪጹና ኣሎ። ሰባት፡ ናብ ስድርኦምን ፈተውቶምን መልእኽቲ ንምብጻሕ ደብዳበ’ዮም ዝጽሕፉ፤ ወይ ድማ ናብቲ ምስ ኣምሓራ ዘዋስኑ ከባቢታት ብምኻድ ተሌፎን ይድውሉን ካብ ወጻኢ ዝተላእከሎም ገንዘብ ይቕበሉን። ሰባት፡ ዘለው ምዕባለታት ንምፍላጥ ብጕጅለታት ተኣኪቦም ኣብ ጐደናታት ኰፍ ኢሎም ሓንቲ ራድዮ ይሰምዑ። ሰብ፡ ብዛዕባ መስርሕ ሰላም ይዛረብን ብዛዕባኡ ዝወጽእ ዜና ብትዅረት ይከታተሎን። ብዙሓት ሰባት ግን መንግስቲ ኢትዮጵያ ንዘተ ሰላም ድሉው ከም ዘይኰነ ይኣምኑ፣ ምኽንያቱ ደብዳብ ነፈርቲ ኣየቋረጸን። ብተወሳኺ፡ ሰባት ገንዘብ ክረኽቡ ኣይክእሉን እዮም፣ ባንክታት ስለ ዝተዓጽዋ ጥረ ገንዘብ ከውጽኡ ኣይክእሉን። ስለዚ ስራሕ የለን። እዚ ድማ፡ ቅድሚ ኲናት ዘይሕጋውያን ዝነበሩ ኣገባባት ክልመዱ ምኽንያት ኰይኑ ኣሎ። ደለልቲ፡ ብጸሊም ዕዳጋ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ካብ ዝነበረ 50 ሚእታዊት ጐዲሉ ብውሑድ 30 ሚእታዊት ዓስበ ድለላ እናወሰዱ ገንዘብ ይህቡ። ንኣብነት ጐረባብተይ፡ ካብ ኣሜሪካን ካናዳን ብዝለኣኸሎም ገንዘብ እዮም ዝናበሩ። ሓደ ጐረቤተይ፡ ገንዘብ እንተዘይሰዲዶም ሓሙሽተ ደቁ ክዕንግሎም ከም ዘይክእል ይዛረብ። ኣብ ኣሜሪካ ክልተ ኣሓት ኣለውዎ። እቲ ከበባ ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ ድማ ኣርባዕተ ግዜ ካብ ኣሕዋቱ ገንዘብ ረኺቡ ኣሎ። ብኻልእ ወገን፡ እቲ ግጭት፡ ነዳዲ ሓዊሱ ኣገደስቲ ኣቑሑት ናብ ትግራይ ከይኣትው ማሕለኻ ስለ ዝዀነ፡ ብዙሓት ሰባት ብእግሮም፡ ወይ ብዓረብያ ኣድጊ እዮም ዝጓዓዙ። ዋጋታት እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ዋጋ ጣፍ፡ ሰሙን ሰሙን ይውስኽ። ኣብዚ እዋን ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ ኣስታት 265 ዶላር ኰይኑ፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት 85 ዶላር'ዩ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ዕጽዋ፡ ሕጽረት መድሃኒት ስለዘጋጠመ ሰባት ይሞቱ ኣለዉ። ዋጋ መድሃኒታት ሕዱር ሕማማት፡ ብዓሰርተ ዕጽፊ ወሲኹ ኣሎ። ነፍሲ ወከፍ ሓድሽ ደብዳብ ነፈርቲ ዝያዳ ሲቪላት ይቐትል ብምህላው፣ መንእሰያት ብብዝሒ ናብ ሰራዊት ክጽንበሩ ይድርኽ ኣሎ። ሓንቲ ጓል 29 ዓመት ጓል ኣንስተይቲ፡ ሰለስተ ካብ ኣባላት ስድራቤታ - ክልተ ኣሕዋትን ሓንቲ ሓፍታን - ሕጂ ናብ ሰራዊት ትግራይ ከም ዝተጸንበሩ ነጊራትኒ። ንዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ፡ ዘለዋ ንእሽቶ ነገር ተጠቂማ፡ ነቶም ኣብ ግንባር ንዝርከቡ ተጋደልቲ መግቢ ከተዳሉ ጸኒሓ እያ። ካልኦት ነበርቲ ድማ፡ ዝርካቦም ምስቶም ደቆም ናብ ግንባር ዝሰደዱ ስድራቤታት ተኻፊሎም ይነብሩ ኣለው። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝርርብ ሰላም ክጅምር ከምዝኽእል ዜና ምስ ተዘርግሐ፡ ሰባት ተሓጒሶም። እቲ ዘተ ግን ብዘይተነጸረ ምኽንያታት ናብ ባይታ ኣይወረደን። ብሰንኩ፡ ብዙሓት ሰባት ንሰላም ዝነበሮም ተስፋ ተጸንቂቝ። ኣብያተ ክርስትያናትን መሳጊድን ድማ ምሸት ምሸት መሊኦም እዮም ዝሓድሩ፤ ሰባት እዚ ኲናት ከብቅዕ ይጽልዩ ኣለዉ። ቢቢሲ፡ ንድሕነት እቲ ጋዜጠኛን እቶም ወሃብቲ ርእይቶን ክብል ሽሞም ዓቂብዎ'ሎ።


ኣብ ኮንሶ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ተመዛበልቲ ዝኸፍአ ምዃኑ ኢሰመኮ ገሊጹ

ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ (ኢሰመኮ)፡ ኣብ ኮንሶ ኣብ ልዕሊ ተመዛበልቲ ዝፍጸም ዘሎ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ዝኸፍአ ምዃኑ ገሊጹ። ኢሰመኮ ነዚ ዝበለ ብዛዕባ ኣብ ዞባ ኮንሶን ሰለስተ ፍሉያት ወረዳታት ዞባ ደቡብን ዘሎ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ተመዛበልቲ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ እዩ። ኣብ ዞባ ኮንሶ፣ ፍሉይ ወረዳ ኣለ፣ ፍሉይ ወረዳ ደራሸን ፍሉይ ወረዳ ኣማሮን ልዕሊ 145 ሽሕ ተመዛበልቲ ከምዘለዉ’ውን እቲ ኮሚሽን ኣፍሊጡ። ወሲኹ፡ እቶም ተመዛበልቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘይረኽቡን ኣብ ጽንኩር ኩነታት ከምዝነብሩን ገሊጹ። ምክትል ዋና ኮሚሽነር እቲ ኮሚሽን ራኬብ መሰለ፡ እቲ ትካል ክትትል ኣብ ዝገበረሎም ከባቢታት ዝርከቡ ተመዛበልቲ "እኹል ሰብኣዊ ድጋፍ ብዘይምርካቦም ኣብ ከቢድ ኩነታት ይነብሩ ከምዘለዉን፡ ብሰንኪ ኣብዚ ከባቢ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ዘጋጥሙ ጎንጽታት ድማ ተወሳኺ መጉዳእትን ምዝንባልን ይበጽሖም ኣሎ” ክትብል ገሊጻ። ስለዚ ዝምልከቶም ኣካላት ጠንቂ ምዝንባል ዝኾኑ ጎንፅታት ኣብ ምውጋድ፡ እኹል ሰብኣዊ ድጋፍ ኣብ ምሃብን ተመዛበልቲ ዳግም ንምጥያሽ ምቹእ ኩነታት ኣብ ምፍጣርን ትኹረት ክገብሩ ከምዝግባእ አመልኪታ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ነዚ ጸብጻብ ዘውጽኦ፡ ናብ ተመዛበልቲ ዝርከብሉ መዕቆቢ ቦታታትን ኣአንጋዲ ማሕበረሰብን ብምኻድ፡ ምስቶም ተመዛበልቲ፡ ሰበስልጣን መንግስትን ምስቲ ጉዳይ ዝቐረቡ ዘይመንግስታዊ ትካላትን ብምዝርራብን ሰነዳዊ መርትዖታት ድሕሪ ምእካቡ እዩ። ካብቶም ንነበርቲ እቲ ከባቢ ናብ ጎንጽታት ዝመርሑዎም ምኽንያታት፡ ዋንነት ሕርሻዊን ናይ መጓሰ መሬትን፡ ከምኡ'ውን ሃፍቲ ኣግራብ የጠቓልሉ። ካልኦት ጉዳያት ድማ ኣቃውማ ምሕደራ ዝጠልቡን ዝቃወሙን፡ ከምኡ’ውን ጎንጺ ዶባት ምሕደራን ይጥቀሱ። ኢሰመኮ፡ ክልላውን ሃገራውን ኮሚሽን ምሕደራ ስግኣት ህጹጽ ሓደጋ ንዝተመዛበሉ ሰባት እኹልን እዋናውን ሰብኣዊ ደገፍ ክገብርን ከወሃህድን ሓቲቱ። ጠንቂ ምምዝባል ዝኾኑ ጉዳያት ኣቃውማ ምሕደራን ምሕደራ ዶባትን ዝተፈላለዩ ክፋላት ሕብረተሰብ ብዝሳተፍ መንገዲ ብቕልጡፍ ክፍታሕ ከምዝግባእ'ውን ኣገንዚቡ። ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ ከባቢ ኮንሶ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ መንጎ ማሕበረሰባት ብተደጋጋሚ ዝፍጠር ጎንፂ ካብ ምምዝባል ብተወሳኺ፡ ብዙሕ ህይወት ኣጥፊኡን ብዙሕ ንብረት ድማ ዓንዩን እዩ። ብካልእ ወገን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ብዕጡቓት ዝተቐትሉላ ነበርቲ ቀበሌ ቶሌ፡ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ከይፍጸም ብምስጋእ ካብ ከባቢኦም ከምዝወጹ ይግለጽ ኣሎ። ቅድሚ ኣርባዕተ ወርሒ፡ ኣብ ዞባ ምዕራብ ወለጋ፡ ወረዳ ጊምቢ፡ ቀበሌ ቶሌ ብሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ 400 ሰባት ከም ዝተቐትሉ ሂዩማን ራይትስ ዎች ጸብጺቡ ነይሩ። ኣብዚ መጥቃዕቲ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ግዳያት ከምዝኾኑ ይዝከር። እዚ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ዝቐተለ መጥቃዕቲ ምስ ተፈጸም ድማ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ፡ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ክፍጸም ይኽእል እዩ ብዝብል ስክፍታ፡ ብሄረ ኣምሓራ ዝኾኑ ነበርቲ እቲ ከባቢ ካብ ቀበሌ ቶሌ ከምዝወጹ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ንድሕነቶም ስሞም ክግለጽ ዘይደለዩ ነበርቲ እቲ ቀበሌ፡ ኣብቲ ከባቢ ብዝርከቡ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ፌደራል እዩ ክወጹ ተነጊርዎም። ቢቢሲ ብዛዕባ እቲ ኩነታት ዝያዳ ሓበሬታ ካብ ሰበስልጣን እቲ ዞባን ካብ ኣመሓደርቲ እቲ ወረዳን ንምርካብ ዝገበሮ ጻዕሪ ኣይሰመረን።


ኢትዮጵያ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ሚልዮናት ንምድሓን 'ህፁፅ' ተበፃሕነት ክህሉ ጸዊዑ

ህይወት ናይቶም ኣብ ከቢድ ስእነት ዝርከቡ ሚልዮናት ንምድሓን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ህጹጽ ተበጻሕነት ከምዘድሊ ሰበስልጣን ውድብ ጥዕና ዓለም ገሊጾም። ኣብ ኣምሓራን ዓፋርን ለበዳ ሕማም ኮሌራን ዕንፍሩርን ዝተመዝገበ ኮይኑ፡ ትካላት ረድኤት ድሩት ተበጻሕነት ከምዘለወን ተገሊጹ’ዩ። ኣብ ትግራይ ዳግማይ  ኲናት ድሕሪ ምውልዑ፡ ነቲ ኣብታ ክልል ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጋድዶ ስግኣት ፈጢሩ ጸኒሑ'ዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ድሕሪ ሰነ 2021 ጋዜጠኛታት ናብ ትግራይ ክኣትው ኣየፍቀደን። ኣብታ ክልል ኣገልግሎት መራኸቢታት ቴሌፎንን ኢንተርኔትን ተቋሪጹ ብምህላው ንህልው ኩነታት ሰብኣዊ ቅልውላው እታ ክልል ምፍላጥ ኣጸጋሚ እዩ። በቲ ኣብ ክልል ትግራይን መዋስንቲ ከባቢታትን ዝተኻየደ ኲናት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ይግመት። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብታ ንሸሞንተ ሰሙናት ብኣየር ይኹን ብፅርግያ ተበጻሕነት ዘይነበራ ትግራይ ብዛዕባ ለበዳ ሕማማት ንፁር ሓበሬታ ክረክብ ከምዘይከኣለ እዩ ዝገልጽ። ይኹን እምበር ሰበስልጣን ከም ዝብሉዎ፡ ክታበት ህጻናት ተቛሪጹ ይርከብ። ቀረብ ፈሳሲ ኣይቪ፡ ኢንሱሊንን ጸረ-ነፍሳትን ከምዘየለ’ውን ይገልጹ። ብተወሳኺ ካብ 10 ማእከላት ጥዕና ትሕቲ ሓደ ጥራይ እናሰርሐ ከምዝርከብ ይሕብሩ። ኣብ ትግራይ ብርቱዕ ሕፅረት መግብን ነዳድን ዘጋጠመ ክኸውን ከሎ፣ ኣብዚ ሕጂ እዋን 89 ሚእታዊ ህዝቢ እታ ክልል ውሕስነት መግቢ ከምዘይብሉን 29 ሚእታዊ ህፃናት ድማ ብሕፅረት መግቢ ይሳቐዩ ከምዘለው ይግመት። ኣብ መላእ ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን 13 ሚልዮን ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይግምት። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ፡ ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብ ትግራይ "ምጽናት ዓሌት ንምክልኻል ዘሎ ዕድል ኣዝዩ ጸቢብ እዩ" ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ'ዩ። ሎሚ ዓርቢ ሰበስልጣን ውድብ ጥዕና ዓለም ተበፃሕነት ትግራይ ህፁፅ ጉዳይ ከምዝኾነ ደጋጊሞም ገሊፆም ኣለዉ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዘተ ሰላም ዝተጀመረ እንትኾን፡ ክሳብ ሕጂ ግን ኣብ ተበጻሕነት ሰብኣዊ ውድባት ዘምጽኦ ዝኾነ ይኹን ለውጢ የለን። እቲ ኣብ ሰሉስ 25 ጥቅምቲ ዝተጀመረ ቀጥታዊ ዝርርብ ብብዙሓት ትጽቢት ክግበረሉ ዝጸንሐ እዩ። ኣፈኛ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ እቲ ዘተ ክሳዕ 30 ጥቅምቲ ከምዝቐጽል ምሕባሩ ይዝከር። ቪንሰንት ማግዌና ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ዘካይድዎ ልዝብ፡ ብሞንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ኰይኑ፡ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡህሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካን ዘተሓባብርዎ ከምዝኾነ ገሊጹ። እቲ ኣፈኛ፡ “ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኲናት ንከብቅዕ መድረኽ ሰላማዊ ዝርርብ ተአንግድ ኣላ። ነቲ ኣብ ትግራይ ዝቕፅል ዘሎ ኣዕናዊ ጐንፂ፡ ሰላማውን ዘላቕን ፍታሕ ንምምፃእ ዝተሓስበ ሰላማዊ ዝርርብ ድማ፡ ካብ ሎሚ 25 ጥቅምቲ ጀሚሩ ክሳብ 30 ጥቅምቲ ክካየድ እዩ" ኢሉ ነይሩ። ኣቦ መንበር ኣፍሪቃዊ ሕብረት ሙሳ ፋኪ ብወገኑ "ንግጭት ክልል ትግራይ፡ ኢትዮጵያ ሰላማዊ መፍትሒ ንምርካብ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ፈላሚ ቀጥታዊ ዘተ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብምጅማሩ"ሓጎስ ከምዝተሰምዖ ምግላጹ ይዝከር። ኣብዚ ዘተ ሰላም መንግስቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ንሓድሕዶም ብሸውዓተ ተዛተይቲ ከም ዝውከሉ ሓበሬታ የረድኡ። ተወከልቲ ኢጋድ፡ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ ኣሜሪካን ኣብቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘሎ ዘተ ሰላም ይሳተፉ ከምዘለው እውን ይፍለጥ።


ሕብረት ኣውሮጳ፡ ሰብኣዊ ኩነታት ትግራይ ከም ዘሻቕሎ ገሊጹ

ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው እናኸፍአ ምምጽኡ ከምዘሻቐሎ ኮሚሽነር ጉዳያት ቅልውላው ሕብረት ኣውሮጳ ገሊጹ። ጃነዝ ሌናርቺክ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ከም ብሓድሽ ዝተወልዐ ውግእ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዘመዛበለ ብምጥቃስ፡ ኣብ ንብረትን ትሕተ-ቅርጽን ዕንወት ከምዘስዓበ ጠቒሱ። "ውግእ ዳግማይ ምውልዑ ንንጥፈታት ምብጻሕ ሰብኣዊ ረዲኤት ኣዝዩ ዓንቃፊ'ዩ" ክብል እቲ ብዓል ስልጣን ገሊጹ። "ኣብ ነሓሰ 2022 ዳግማይ ዝተወልዐ ተጻብኦ፡ ኣብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ሰብኣዊ ረድኤት ሃዋህው ጸገም ይፈጥር ብምህላዉ ንሕብረት ኣውሮጳ ዘሰንበደ እዩ" ኢሉ። ሕብረት ኣውሮፓ፡ ኣብቲ ካብ ዝጅምር 3 ሕዳር 2020 ጀሚሩ  ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝተፈፀሙ ግህሰት ዓለም ለኸ ሰብኣዊ ሕጊ ኣዝዩ ከምዝኹንኖ ይሕብር። ኩሎም ወገናት ተፃብኦታት ብቕልጡፍ ኣቋሪፆም ኣብ ድርድር ዝተመስረተ፡ ተኹሲ ደው ናብ ምባል ክበፅሑ ድማ የተባብዕ። ብመሰረት ኣህጉራዊ ሰብኣዊ ሕጊ፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኩሎም ተዋጋእቲ ወገናት እቲ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይምትእጉጓል ንክበጽሕ ክተሓባበሩ ጻውዒት ኣቕሪቡ’ሎ። ብተወሳኺ እቲ ሕብረት፡ ኩሎም ኣብቲ ግጭት ዝሳተፉ ዘለዉ ወገናት፡ መትከላት ጥንቃቐን ፍልልይን ኣካይዳ ተጻብኦታት ብጥብቂ ብምትግባር፡ ውሕስነትን ድሕነትን ሲቪላት፡ ሰብኣዊ ሰራሕተኛታትን ሰብኣዊ ንብረታትን ናይ ምርግጋጽ ግዴታ ከምዘለዎም የዘኻኽር። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ 2013 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ክልተ ዓመት ክመልኦ ቀሪቡ ዘሎ ኲናት ስዒቡ፡ ኣሸሓት ህይወቶም እንትስእኑ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ተፀበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ኮይኖም ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ እቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣብቒዑ፡ ኣብቲ ዞባ ዳግም ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ከም ዘሎን ይግለጽ። ፀብፃብ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም፡ ብሰንኪ’ዚ ኣብ ብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ መላእ ክልላት ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን 13 ሚሊየን ህዝቢ “ህጹጽ ሓገዝ መግቢ” ከም ዘድልዮም ይሕብር። እቲ ዳግም ዝተወልዐ  ኲናት ብፍላይ ሰብኣዊ ትካላት ስርሐን ደው ከብላን ገለ ሰራሕተኛታት ካብቲ ብግጭት ዝተሃስየ ከባቢታት ክስሕባን ብምግባሩ ኣብ ኣወሃህባ ሰብኣዊ ረድኤት ብኸቢድ ይዕንቅፍ ከምዘሎ’ውን ይግለጽ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ ኣብ ትግራይ ዝፍጸሙ ዘለዉ መጥቃዕታት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮን]፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ዘሎ ተስፋ ዳግም ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ እዩ ክብል ኰኒኑ ነይሩ። ቅድሚ ሒደት መዓልቲ ኣብ ትግራይ፡ ረድኤት ጽዒና እትጉዓዝ ዝነበረት መኪና ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ መጥቃዕቲ ድሮን ብዝተፈጠሮ ፍርስራስ ከም ዝተሃርመትን መራሒ እታ መኪና ከም ዝቘሰለን እቲ ትካል ምግላጹ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣሜሪካ ብዛዕባ እቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝሰግሩ ወተሃደራት ኤርትራ ሻቕሎት ከም ዘለዋ ብምግላጽ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ደው ክብሉ ኣለዎም" ኢሉ ነይሩ። ሰብመዚ ኤርትራ ብወገኖም ነቲ ዝቐርበሎም ነቐፌታታት ብምቅዋም፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ሃገሮም መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ሃቐነ ከምዘለዎም ይኸሱ። ነቲ ሂወት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ቀዚፉ ዘሎ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ጭቡጥ ፍረ ኣየምጸአን።


ስምምዕ ሰላም ስለምንታይ ብስም ህወሓት ተፈሪሙ? ኣቶ ጌታቸው ረዳ ምስ ቢቢሲ ዘካየዶ ቃለመጠይቕ

ንክልተ ዓመት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ደው ንምባል ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ናብ ተግባር ዝሰጋገረሉ ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ብ2 ሕዳር 2022 ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ተጻብኦታት ደው ምባል፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ህወሓትን ካልእን ዝሓዘ 12 ነጥብታት ዘለዎ ስምምዕ ደሕሪ ምፍርራም፡ ብላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ዝምራሕ ኣብ ኬንያ ዝተኻየደ ልዝብ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ተዛዚሙ'ሎ። ክልቲኦም ወገናት ድማ ንኣተገባብራ ናይቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበጽሐ ስምምዕ ዝምልከት ብቀዳም 12 ሕዳር ኣብ ናይሮቢ - ኬንያ ውዕል ፈሪሞም ኣለዉ። ብወገን ህወሓት ንስምምዕ ፕሪቶርያ ዝፈረመ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ናይቲ ውድብ ዝዀነ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለመጠይቕ፡ እቲ ንሱ ዝመርሖ ጕጅለ ልኡኽ፡ ናይ ህወሓት ዘይኰነስ "ናይ መንግስቲ ትግራይ'ዩ" ክብል መጒቱ'ሎ። ኣብ ከተማ ናይሮቢ ምስ ኣቶ ጌታቸው ዝተኻየደ ቃለመጠይቕ ከምዚ ዝስዕብ ቀሪቡ'ሎ። ቢቢሲ፤ ኣብዚ እዋን ተዅሲ ምሉእ ብምሉእ ደው ኢሉ ድዩ? ኣቶ ጌታቸው፤ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ብዝበሃል ደረጃ ደው ኢሉ እዩ። ኣብ ገለ ከባቢታት ጸለምቲ፡ ትማሊ (ቀዳም) ናይ ኣምሓራ ፍሉይ ሓይሊ ዝተወሰነ ምንቅስቓስ ከም ዝነበረ እፈልጥ እየ። ንምዝራግ ድዩ ካልእ ገና ክንሪኦ ኢና። ብውሑዱ ግን ኣብ መንጐ እቲ ማእከላይ መንግስትን መንግስቲ ትግራይን ዝግበር ዝነበረ ግጥም ደው ኢሉ እዩ። ቢቢሲ፤ ኣብ ፕሪቶርያን ኣብ ናይሮብን ኣብ ዝተኻየደ ልዝብ ምንዋሕ መዓልቲ ዘተ ነይሩ። ኣብ ስምምዕ ንምብጻሕ ማሕለኻታት ነይሮም ድዮም? ኣቶ ጌታቸው፤ ነይሮም እዮም፤ ብሓደ ክልተ መዓልቲ ክውዳእ ዝነበሮ ልዝብ እንተተናዊሑ ዘይተረዳዳእናሉ ነገር ነይሩ ማለት እዩ። እቲ ቀንዲ ናይ ኣተሓሳስባ እዩ። ናብ ፕሪቶርያ ኣብ ዝኸድናሉ ሰዓት ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡መቐለ ይኣቱ ኣለኹ ወይ ክኣቱ እየ ዓይነት ነገር ትጽቢት ነይሩ። ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምንቅስቓሶም ከምኡ እዩ ነይሩ። ስለዚ ናብ መቐለ ኣትዮም ናትና ናይ ምምጓት ድልየት ንምቕናስ ድልየት ዝነበረ ይመስል። በብመዓልቱ ዝቕየሩ ነገራት እውን ነይሮም። በብመዓልቱ ሓሳብ ይቕየር። ብዝዀነ ሚእቲ ፐርሰንት ክንረክብ ኢና ንኸይድ፤ ግን ኵሉ ኣይትረክብን። ብዛዕባ ኣብቲ ኲናት ናይ ወጻኢ ሓይልታት ምህላዎም ሕቶ ይለዓል ነይሩ። ተዅሲ ደው ክነብል ኢና ይብሉ'ሞ፡ ተዅሲ ኣብ ደው ምባል ደረጃ ክለዓሉ ዘይብሎም ብዙሓት ነገራት የልዕሉ። ኣብ ነዊሕ ግዜ ክለዓሉ ዝግበኦም ፖለቲካዊ ጉዳያት የልዕሉ፡ ንሕና እውን ነልዕል። ብገለ ምኽንያት ይፈርስ፤ ጸኒሑ ይቕጽል። ብዝዀነ ኣብቲ ዘሎ ኵነታት፡ ህዝቢ ይዅን መንግስቲ ትግራይ ዝሓሸ ናይ ምድርዳር ዓቕሚ ክፈጥረሉ ዝኽእል ኵነታት ኣብ ምፍጣር፡ ዘዋጽእ ዝበልናዮ ነገር ኢና ወሲንና። ሚእቲ ብሚእቲ ንሰማመዐሉ ማለት ኣይኰነን። ግን ምስተሰማማዕና ኣፈጻጽማኦም ዝረኣዩ ነገራት ናይ ባዕሎም ትርጕም ስለዝህልዎም ብዙሕ ዘከራኽሩ ጉዳያት ነይሮም። ቢቢሲ፤ እዚ ስምምዕ ብቐጥታ ተግባራዊ ከምዝኸውን እዩ ተገሊጹ ዘሎ። በዚ መሰረት ሓይልታት ትግራይ ኣብ 30 መዓልቲ ዕጥቂ ከምዝፈትሑ እውን ተቐሚጡ ኣሎ። ብኣንጻሩ ኣብ ጉዳይ ሰብኣዊ ሓገዝ ካልእን ገደብ ግዜ ኣይተቐመጠን። ዛጊድ እውን ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ኣይኣተወን። መዓስ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ? ገድብ ክቕመጥ ከ እንታይ ጌርኩም? ኣቶ ጌታቸው፤ ዕጥቂ ኣብ 30 መዓልቲ ይወርድ ዶ ኣይወርድን ካልእ ጉዳይ እዩ። ኣብ ፕሪቶርያ 30 መዓልቲ ዝብል ሓሳብ ኣቕሪቦም፡ ሽዱሽተ ወርሒ ዓሰርተ ወርሒ ምባል ብዙሕ ትርጕም ስለዘይብሉ ብተግባር ክልቲኦም ኣዘዝቲ እዮም ክንደይ መዓልቲ ከምዘድልዮም ኣጽኒዖም ዝውስኑ። ንሕና ዕጥቂ ዘልዐልናሉ ምኽንያት ህዝብና ክነድሕን እዩ። ዕጥቂ ሒዝና ህዝብና ክነድሕነሉ እንኽእል ዕድል ርኢና ተዋጊእና። ጽቡቕ ስራሕ ሰሪሕና። ምሰ ዕጥቅና እውን ህዝቢ ዝጸንተሉ ኵነታት ክፍጠር እንተርኢና እዚ ክነወግድ ስለዝግበአና፡ ብሰላማዊ መንገዲ ህዝቢ ዝድሕነሉ ኵነታት እንተርኢና ናብ ሰላም ዘይንመጸሉ ምኽንያት የለን ኢልና ናብዚ ጉዳይ ኣቲና። ስለዚ ዕጥቂ ምውራድ ልዕሊ ኵሉ ምስ ናይ ትግራይ ጸጥታ ክተሓሓዝ ኣለዎ ዝብል ኢና ኣልዒልና። ኣብኡ ድማ ኢና ረጊጽና። ኣንጻር ትግራይ ዝስለፍ ብዙሕ እዩ። ናይ ከባቢ ሓይልታት ኣለዉ። ናይ ፌደራል መንግስቲ ዝበሃል ሓይሊ ኣሎ። ናይ ኤርትራ ሓይሊ ኣሎ። ስለዚ ንሕና ናይ ጠበንጃ ድልየት ሒዝና ኣይኮነን ናይ ህዝብና ድሕነት ንምሕላው እዩ። ስለዚ ናይ ህዝብና ድሕነት ብሓዲኦም ዝሕሎ እንተኾይኑ፡ ዕጥቕኻ ምፍታሕ ከም ኢድካ ምሃብ ክረአ የብሉን። ናብ ናብርኡ ክምለስ ኣለዎ። እቲ ዋና ግን ህዝብና ብሰላም ክነብር ዶ ይኽእል? ናብ ንቡር ክምለስ ዶ ይኽእል? ዝብል እዩ። ስለዚ እዞም ጠበንጃ ዘዋጣውጡ ሓይልታት ህዝብና በብመዓልቱ ዝሓርዱ ሓይልታት ኣብኡ ከምዘየለዉ ክነረጋግጽ ኣለና። ስለዚ ባዕልና ክነውጸኦም ኢና ዝብሉ እንተዀይኖም ዕጥቂ ሒዝና እንቕጽለሉ ምኽንያት የለን ዝብል እዩ እቲ ስምምዕ። እቲ ዅነታት ብወርሒ ድዩ ብዓመት ዝውዳእ ግን እቶም ሰባት ምስተራኸቡ ዝገብርዎ ነገር እዩ። ሰብኣዊ ሓገዝ ብቕድሚ ትማሊ [ብዓርቢ] ክጅምር ነይርዎ። ሰብኣዊ ሓገዝ ናይ ፖለቲካ መሳርሒ ዝዀነሉ ኵነታት ክህሉ ኣይነበሮን። ስለዚ እቲ ግጭት ናይ መካይን ምንቅስቓስ ዝዓግት እንተዀይኑ፡ ሕዚ እቲ ግጭት ደው ስለዝበለ ክጅምሩ ይኽእሉ እዮም። ተሰማሚዕና ኢና። ናተይ ትጽቢት ሎም መዓልቲ [ብሰንበት] ምንቅስቓስ ጀሚሮም እዮም ዝብል እዩ። እቶም ናይ ሰብኣዊ ሓገዝ ትካላት እውን ብፍላይ ኣብ ናይሮቢ ዳርጋ ኣካላት እቲ ምይይጥ ነይሮም ክበሃል ይከኣል እዩ። ስለዚ ነፈርቲ ምንቅስቃስ ይኽእላ እየን፤ ሓይልታት ትግራይን ፌደራልን እንታይ ክገብሩ ከምዘለዎም ተነጋጊሮም ኣለዉ። ስለዚ ብናተይ እምነት ርዳእታ ንምጅማር ዝኽልክል ነገር የለን። ቢቢሲ፤ ንምንታይ ደንጉዩ ኢልካ ትኣምን? ኣቶ ጌታቸው፤ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ድርድር ክመጽእ ኣይነበሮን። ነሓሰ 18 ግጭት ምስወልዑ ደው ዝበለ ነገር ኣሎ። ኣብቲ ሓገዝ ዝመጸሉ ዝነበረ ከባቢ ናይ ዓፋር ምንም ግጭት ኣይነበረን፡ ያው ደው ኢሉ’ዩ። ስለዚ ጻውዒት ኢኻ ከተቕርብ ትኽእል። ኣብ ኢድካ ዘየሎ ነገር ጻውዒት ካብ ምቕራብ ወጻእ ታይ ክትገብር ትኽእል? ስለዚ፡ ንምንታይ ተቛሪጹ? ሓገዝ ናይ ኲናት መሳርሒ ናይ ምግባር ድልየት ስለዝነበረ እዩ ተቛሪጹ ዝብል እምነት ኣለኒ። ሕዚ ኣብ ምርድዳእ በጺሕና አለና። ክንሰዶ ኢና ኢሎም ኣለዉ፤ ክንርእዮ ኢና። ቢቢሲ፤ ንምድንጓዩ ዝቐርብ ምኽንያት ግን እንታይ እዩ? ብዙሕ ሓገዝ ይኣቱ ከምዘሎ እውን መንግስቲ ኢትዮጵያ ይገልጽ ኣሎ? ኣይተ ጌታቸው፤ ንሱ ጌጋ እዩ፤ ማለት እቲ ሓቂ እቶም ሰብኣዊ ሓገዝ ዝህቡ ኣካላት ብደንቢ ስለዝፈልጥዎ። ከምኡ ዓይነት ነገራት ክህሉ ይኽእል’ዩ። ንሕና ግን ብዙሕ ክንዛረብ ኣይደለናን። እታ ናይ ናይሮቢ ዘተ ክሳብ ትውዳእ፡ ንህዝቢ ትግራይ ሓገዝ ክመጽእ፣ ተዅሲ ደው ክብል፡ ኣካይዳ ዝሓሸ ዕድል ክህልዎ ንምግባር ብዝተወሰነ ደረጃ፡ ዋላ ህዝብና ብዙሕ ሓሳብ እናቕረበ፡ ሓበሬታ ስኢኑ’ውን እናሃለወ ብዙሕ ክንዛረብ ኣይደለናን። እዚ ንናይ ፕሮፖጋንዳ ሃልኪ ምጥቃም ክህሉ ከም ዝኽእል ንርዳእ ኢና። ግን እቲ ዋና ትዅረትና ሕዚ እዛ ጉዳይ እዚኣ ትሰርሕዶ ኣይትሰርሕን’ዩ። ኣብ መወዳእታ ንህዝቢ ትግራይ ህልውናን ድሕነትን ዘይጠቅም እንተዀይኑ ኣነ ስለዝበልኩ ወይ ፊርማ ስለዝተፈረመ ክጸንሕ ዝኽእል ተገይሩ ክውሰድ የብሉን። ቢቢሲ፤ ኣብቲ ስምምዕ ህላወን ምውጻእን ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ዋላሓደ ብወግዒ ዝተገለጸ ነገር የለን፣ እንታይ ስለዝተሰማማዕኩም’ዩ ክግለጽ ዘይተደልየ? ኣይተ ጌታቸው፤ ብወግዒ ንሕና ሰራዊት ኤርትራ ከምዘሎ ንፈልጥ ኢና፡ ንሶም’ውን ይፈልጡ’ዮም። ናይ ወጻኢ ሓይልታት ብዝብል ዝተቐመጠ ነገር ኣሎ፡ ናይ ኤርትራ ኸኣ ናይ ወጻኢ እዮም። ስለዚ ኣብኡ ክኣቱ’ዩ ዝብል እምነት ኣለና። ካብኡ ንላዕሊ እንታይ ኢና ክንዛረብ። ስለዚ ናይ ወጻኢ ይዅን ካብ ምክልኻል ወጻኢ ዘለዉ ሓይልታት ካብ ትግራይ ክወጹ ኣለዎም’ዩ እቲ ስምምዕ። ናይ ኤርትራ ኣይለዓል እንተ ኢሎም፡ ከይልዓል ዝደልይሉ ምኽንያት ኣነ ብዙሕ ኣይፈልጦን’የ። ንሕና ግን፡ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ይውጽኡ እንተ ተባሂሎም፡ ምሳና ዝዋጋእ [ካልእ] ናይ ወጻኢ ሓይሊ ስለዘየለ፡ ዘስክፍ የብልናን። እቲ ዘሎ ናይ ወጻኢ ሓይሊ ናይ ኤርትራ’ዩ ዝብል እምነት ኣለና። ብግልጺ ክጽውዑ ጸቒጥና ንሓትት ኢና። እቲ ሓደ ወገን [ስለምንታይ ከጥቀሱ ኣይደልን] ክግምት ኣይክልን’የ። ኣነ፡ እቲ ስምምዕ ንትግራይ ብዝጠቅም ይሰርሕዶ ኣይስርሕን’ዩ ዘገድሰኒ። ምኽንያቱ እቲ ዋና ሕማም ርእሲ ሕዚ፡ ከምቲ [ፕረዚደንት ኬንያ ነበር] ኡሁሩ ዝብሎ ዝነበረ፡ ኤርትራ ዝብል ቃል ተጠቕሰ ኣይተጠቕሰ ብዙሕ ዘገድሰኒ ነገር ኣይኰነን። ክወጹ ኣለዎም፡ ክወጹ ኣለዎም. . . ቢቢሲ፤ እቲ ስምምዕ ኣብ መንጐ ህወሓትን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዝተፈጸመ ስምምዕ’ዩ። ሓይልታት ትግራይን ህወሓትን ድማ ዝተፈላለዩ ትካላት’ዮም፣ ህወሓት ፖለቲካዊ ውድብ’ዩ፡ እቲ ድማ ዓርሱ-ዝኸኣለ ትካል’ዩ፣ ህወሓት ኣክንዲ ሓይልታት ትግራይ ስምምዕ ክፍርም መን ስልጣን ሂብዎ? ኣቶ ጌታቸው፤ ህወሓት ኣይፈረመን፡ ህወሓት ኣይፈረመን! መንግስቲ ትግራይ’ዩ ከይዱ፡ ንመግስቲ ትግራይ ስለ ዘይንፈልጦ ህወሓት ክንብለኩም ኢና ኢሎምና። ንሕና ሰላም ኢና ንደሊ፡ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ፡ መንግስቲ ትግራይ በሉና፡ ህዝቢ መሪጹና ኢልና ክንማጐት ኣፍሪቃዊ ሕብረት ኣይሰምዕ ገለ ኣይሰምዕ። ብሕጊ ኣይንፈልጠኩምን ኢሎም። ስለዚ ስምና ስለዘይተቐበልኩም እቲ ህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ ሓገዝ፡ ንህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ ሰላም፡ ዋላ ኣብ ገደል ይእቶ፡ ኣይንቕበለኩምን ክንብል ኣይደለናን። ኣብቲ ጕጅለ፡ ኣነን ምናልባት ሓደ ካልእ ሰብን ኢና ናይ ህወሓት ኣባላት ዘለና፡ ካልኦት ኣባላት ህወሓት ኣይኰኑን፡ ናይ መንግስቲ ትግራይ ወኪላት’ዮም። ስለዚ፡ ንመንግስቲ ትግራይ ኣይፈልጦን’የ ኢሉ እቲ ሓደ ወገን። ስለዚ ንመንግስቲ ትግራይ ስለዘይፈልጥ፡ ንሕና ናትና ትዅረት ተዂሲ ደው ክብል ኣለዎ፣ ሓገዝ ክመጽእ ክኽእል ኣለዎ፡ ኣገልግሎታት ክቕጽል ኣለዎ እዩ። ሕዚ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ፡ ‘ኖእ፡ መንግስቲ ትግራይ ኢልኩም እንተዘይፈሊጥኩምና ውግእ ክንቅጽል ኢና’ ድዩ ዘዋጽእ ወይስ ዝበልኩም በሉና ነቲ ህዝቢ ዝጠቅም ንስራሕ ዝብል’ዩ። ሕዚ’ውን፡ ብተደጋጋሚ ንነግሮም ኣለና። ህወሓት ሰራዊት ዝበሃል የብሉን፡ ዕጥቂ ኣውርድ ክብል ኣይክእልን፡ ስራሕና ኢኹም ተኽብድዎ ዘለኹም. . . ዕጥቂ ምውራድ ገለ ገለ ዝበሃል መስርሕ ክንጅምር፡ መንግስቲ ትግራይ ሓላፍነት ይውሰድ። ስለዚ ህወሓት ፈሪሙ ዝበሃል ዘረባ፡ ንስኹም’ውን ከተዐርይዎ ኣለኩም። ብዛዕባ ህወሓት ኣይኰንኩን ዝዛረብ. . . እቲ ዋና ነገር መንግስቲ ትግራይ’ዩ ‘ደሊገሽን’ [ጕጅለ ልኡኽ] ሰዲዱ። መንግስቲ ትግራይ ዝበሃል ኣይንፈልጥን እንተ’ይሉ እቲ ሓደ ወገን፡ እቶም ኣደራደርቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ‘እሞ በዚ ዲኹም ክትፋረሱ፡ ዝዀነ ስም ይሃብኹም’ [ኢሎምና]። ሼክስፒር እንታይ ይብል፡ “እንድሕር ጽቡቕ ነገር ሃልይዎስ፡ ዕንባባ ጽገሬዳ ካልእ ስም’ውን እንተ ትህባስ፡ መኣዛኣ ጽቡቕ’ዩ” ይብል። ንዓይ፡ ብዙሕ ሽግር ክፈጥር ከምዝኽእል እፈልጥ’የ። ህወሓት ወኪለ ኣይከድኩን ንፕሪቶርያ፡ መንግስቲ ትግራይ ወኪለ’የ ከይደ። ቢቢሲ፤ በቲ ሰነድ መሰረት እንዲኹም ትደራደሩ ዘለኹም፡ ብውድብ መሰረት ክግበር ‘ከሎን ከም መንግስቲ ተባሂሉ ክግበር ‘ከሎን ኣብ ኣፈጻጽማ ጽልዋ ኣይህልዎን? ኣቶ ጌታቸው፤ ክልቲኦም እንድዮም ዝሰማምዑ. . . ኣነ እገለ ኢለ’የ ዝፈልጠካ ይብል፡ ግደይ ኴንካ’የ ዝፈልጠካ፡ ኣብቲ ቁምነገር ግን ንረዳዳእ ኢሉኒ። ሐራይ፡ ኣነ ጌታቸው እየ፡ ግደይ ዋላ በለኒ፡ ኣብተን ቁምነገር ንሰማማዕ ኢለዮ። ሕዚ፡ ዕጥቂ ናይ ምውራድ ስራሕ ናይ ህዝቢ ድሕነት ማእከል ዝገበረ’ዩ ክፍጸም ዝኽእል። ዋላ መንግስቲ ትግራይ ተባሂሉ እንተ ትሰማምዑ’ኮ፡ ናይ ህዝቢ ትግራይ ድሕንነት ኣብ ዘይተሓለወሉ ኵነታት ዕጥቂ ክወርድ ኣይክእልን። ሕዚ፡ ኣብዛ ናይ ህወሓት መንግስቲ ገለ ትብል ጸወታ ንምንታይ ትኣቱ። ሓቂ’ዩ፡ ይርድኣኒ’ዩ፡ ብተደጋጋሚ ስለዝለዓል። ህወሓት ናብ ፕሪቶሪያ ኣይከደን፣ መንግስቲ ትግራይ’ዩ ናብ ፕሪቶርያ ከይዱ፡ ናይ መንግስቲ ትግራይን ፈደራልን ተባሂሉ። ስለዚ፡ እቲ ክፍጠር ዝኽእል ነገር፡ ጽልዋ እንታይ’ዩ . . . ሰራዊት ትግራይ ዝምልከት መንግስቲ ትግራይ ኴንና ኬድና ዝወሰንናዮ ዝተቐበልናዮ ስምምዕ ኣሎ፣ ድሕሪኡ ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ መጺኦም፡ እንደገና ዝረኣናዮ ነገር ኣሎ። ንሱ ሪኢና ናይ ድሕንነት ትግራይ ኣብ ሓደጋ ብዘየውድቕ መንገዲ፡ ክግበር ዝግብኦ ነገር ክንሰርሕ ኢና መጺእና። እቲ ንሰርሖ ስራሕ ንህዝቢ ትግራይ ናብ ዝኸፍአ ሓደጋ ዘውድቕ እንተዀይኑ፡ ኣነ ስለዝደለኹ ስለዘይደለኹ ክኸውን ኣይክእልን። ክሰርሕ ኢና ንደሊ ግን ንሕና። ህወሓት’የ መንግስቲ’የ ገለ ዝበሃል፡ ንሶም ዘይተቐበልዎ ነገር፡ ነታ ዋና፡ ህዝቢ ትግራይ ማእኸል ጌርና፡ ሰላሙ ክረክብ፡ ሓገዝ ክኣቱ፡ ዘሎ ፖለቲካዊ ኣፈላላይ ብፖለቲካዊ መንገዲ ንምፍታሕ ዘኽእል ዕድል ምፍጣር፡ ከምኡ’ውን ሓገዝ ክኣቱ፡ እዚታት ዝደለናዮ ነገራት፡ ንህዝቢ ሕዚ ዘድልዮ ነገራት ካብ ምምጻእ ክዓግቶ ስለዘይደለና ኢና ‘ምበር፡ ህወሓት ከምዘይኰነ እቲ ተደራዳሪ ገሊጽና ኢና ብተደጋጋሚ። ዝእዝዞ ሰራዊት’ውን የብሉን ህወሓት። ቢቢሲ፤  ኣቐዲሙ ዘይትደራደርሎም ቅደመ-ኵነታት ነይሮም እዮም፣ ሸውዓተ፡ ሓሙሽተ ኢልኩም ዘቐመጥኩምዎም ነይሮም፤ ሕጂ ግን ሕድገታት ዝገበርኩም ትመስሉ? ነዚ ዘገደደ ኵነታት እንታይ’ዩ? ኣይተ ጌታቸው፡ ዝሓደግናዮ ነገር የለን። ብተጋጋሚ ዝለዓሉ፡ ዝሓደሩ፡ ናይ ትግራይ መሬት ንምንታይ ንሓድጐ? ሕዚ፡ ኣብ ሶሻል ሚድያ፡ ቀይሕ መስመር ገለ ዝበሃሉ ዝሰኣሉ ኣለዉ፡ መን ከምዝበሎም ዘይፍለጥ። እቲ ቀይሕ መስመር ዝበሃል ናይ ህዝቢ ትግራይ ድሕንነት’ዩ። ህልውና ህዝቢ ትግራይ’ያ እታ እተገድስ፡ እታ ዋና ቀይሕ መስመር ንሳ’ያ። ስለዚ ህልውና ህዝቢ ትግራይ ኣሕሊፍና ክንህብ ኣይንኽእልን። ሕዚ’ውን፡ እቲ ንሰርሖ ዘለና ስራሕ፡ ህልውና ህዝቢ ትግራይ ብዘተኣማምን መንገዲ ክሕሎ ዝኽእለሉ ኵነታት ንምፍጣር’ዩ። ንዋጋእ ህዝቢ ትግራይ ከነድሕን ኢና። ኣብ ውግእ ህዝቢ ትግራይ ክጠፍእ ንኸደሉ ኵነታት እንተልዩ ደው ክብል ክኽእል ኣለዎ። ብጥምየት፡ ብናይ ጸላእቲ ጥይት፡ ሰኣን መድሃኒት ዝውዳእ ህዝቢ ኣለና። ጀጋኑ ተጋደልቲ ሰራዊት ትግራይ፡ ጸላኢ ከጥቅዑ ኣብ ዝንቀሳቐስሉ ሰዓት፡ ዝተፋናቐለ ብዓሰረተተት ኣሽሓት ዝቝጸር ህዝቢ ኣብ ቅድሚኦም ይመጽእ። ነዚ ድዮም ዘድሕኑ? ስርሖም ድዮም ክሰርሑ? ስለዚ እቲ ዋና ቀይሕ መስመር ህልውና ህዝቢ ትግራይ’ዩ። ህልውና ህዝቢ ትግራይ ክንሕሉ ድማ ዝግበር ዘበለ ኵሉ ክንገብር ኢና። ካብኡ ወጻኢ፡ ሸውዓተ ነጥብታት ዝበሃል፡ ኣነ ሸውዓተ ነጥብታት ዘቕረብናዮ ኣይዝክርን፡ ከምኡ ዝበሃል የለን። ኣብዛ ሰዓት እዚኣ ዝዀነ መሬት ከነምልስ፡ ህዝቢ ትግራይ ብምሉኡ ክንህግር ዝብል ሓላፍነት የብልናን። እቲ ዋና ትዅረትና፡ ህልውና ህዝቢ ትግራይ፡ ብናይ ጸላእቲ ጥይት፡ ብናይ ክባን ዕጽዋን ብናይ ኵሉ ሽርሕታት ሰኣን መድሃኒት፡ ሰኣን ቀለብ መሊኡ ዝጸንተሉ ኵነታት ክፍጠር የብሉን። ነዚ ደው ንምባል፡ ቅሩብ ህድእ ኢልና ነዚ ንምቕላባስ ዘኽእል ኵነታት ንምፍጣር እንተልዩ፡ ልዕሊ ኵሉ ጭርሖታትና’ዩ ዝመጽእ . . . ቢቢሲ፤ ዋላ’ኳ ንስኹም ህልውና ህዝቢ ትግራይ ዘቐደመ’ዩ እንተበልኩም፡ ነዚ ኲናት’ዚ ክከታተልዎ ዝጸንሑ ክኢላታት ግን፡ ነቲ ስምምዕ ምቕባልኩም፡ ምድኻም ሓይልታትኩም ዘገደዶ ምንስሓብ’ዩ ዝብሉ ኣለዉ። ክሳብ ጥቓ ኣዲስ ኣበባ በጺሕኩም ድሕሪ ምምላስኩም፡ ሕጽረት ሎጀስቲክስ ከም ዝገጠመኩም ዝጠቕሱ’ውን ኣለዉ። ብኣንጻሩ ኣዘዝቲ ሓይልታት ትግራይ ኣብዚ ቀረባ እዋን ልዕሊ 200 ሽሕ ዓቕሚ ዘለዎ ምዃኑ ተዛሪቦም ነይሮም። ዓቕምኹም ኣብ ከመይ ኵነታት ይርከብ? ኣቶ ጌታቸው፤ ስንቂ ዘይብሉ ህዝቢ፡ እታ ዘላቶ ንሰራዊት ዘማቕል ጅግና ህዝቢ ዘለዋ ትግራይ’ያ ዘላትና። ሰራዊት ትግራይ ድማ ጅግና ሰራዊት’ዩ፡ ናይ ክልተ ኣብ ኣፍሪቃ ዓበይቲ ዝበሃሉ ሰራዊታት ገጢሞሞ፡ ከምበርክኽዎ ዘይከኣሉ ሰራዊት’ዩ። ቢቢሲ፤ ምስ ዓቕምና እንከለና ኢና ንደራደር ዘለና ዲኻ ትብል ዘለኻ? ኣቶ ጌታቸው፤ ብዛዕባ ዓቕምና ንምንታይ ክዛረብ ከምዝግባኣኒ ኣይርድኣንን’ዩ። ዓቕሚ ይሃሉ ኣይሃሉ፡ ተዛማዲ’ዩ። ሰራዊትና ጅግና’ዩ፡ ክዋጋእ ከጥቅዕ ዝኸደ ጅግና ሰራዊት፡ ዝተፈናቐለ ዓሰርተታት ኣሽሓት ህጻናት፡ ጥሪቶም ሒዞም ዝንከራተቱ ሰባት ርእዩ፡ እንታይ ዓይነት ውግእ’ዩ ክገጥም? ንዕኦም ድዩ ክሕሉ ወይስ ካልእ ነገር ክገብር? ብዛዕባ ምስ ዓቕምና እናሃለና፡ ምስ ዓቕሞም እናሃለዉ ዝበሃል ዘረባ፡ ኣብ ደገ ኴንካ ክትሓስቦ ቀሊል’ዩ። ሰራዊትና ጅግና ሰራዊት’ዩ። መስተንክር ሰሪሑ’ዩ። ዝዀረዐሉ ሰራዊት’ዩ። ሰብዓን ክልተን መዓልታት ናይ ኣፍሪቃ ዓበይቲ ዝበሃሉ ሰራዊታት ገጢሞሞ፡ ኣይሰዓርዎን። ክሰዓር ክንፈቕደሉ የብልናን፡ ኣይፈቅድን’ውን. . . ህዝቢ ክጸንት እናረኣየ ግን፡ ተዂሲ ደው ክብል ድሌት ኣለዎ ሰራዊትና። እቲ ሰራዊት ዝትኩሰሉ ምኽንያት ህዝቢ ከይጸንት’ዩ፡ ህዝቢ ከይፈናቐል’ዩ። ሰራዊት ብዝተኮሰ ቁጽሪ ህዝቢ ዝፈናቐል እንተዀይኑ እንታይ’ዩ ትርጕሙ? እዚ ሰራዊት’ዚ ህልውና ህዝቢ ትግራይ ከረጋግጽ፡ ድሕንነት ህዝቢ ትግራይ ከረጋግጽ ዝተቓለሰ ሰራዊት’ዩ፡ ናይ ህዝቡ ሰላም ዝደሊ ሰራዊት’ዩ። ኣይለመሰን ግን ምስ ዓቕሙ እናሃለወ ናይ ህዝቢ ድሕንነት ይደሊ’ዩ። ቢቢሲ፤ ድሕሪ’ዚ ኣብ ናይሮቢ ዝገበርኩሞ ስምምዕ፡ ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ንህወሓት ወኪሉ ስምምዕ ሰላም ክፈራረም ዝለኣኽናዮ ተወካሊ የብልናን፡ ናይ ህወሓት ዝበሃል ሰራዊት’ውን የለን ኢሉ ወግዓዊ መግለጺ ኣውጺኡ’ሎ። ኣቶ ጌታቸው፤ ህወሓት ዝወከሎ ተደራዳሪ’ውን የለን። መንግስቲ ትግራይ ወኪልና ኢና ኬድና። ቢቢሲ፤ እቲ ንዓለምን ንህዝብን ዝተነገረ ሰነድ ግን፡ እቲ ስምምዕ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ከምዝተኻየደ’ዩ። ካልኣይ፡ መንግስቲ ትግራይ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ ዝሃቦ መግለጺ የለን። ስለዚ ኣብ መንጐ’ቶም ንህወሓት ወኪሎም ናብቲ ድርድር ዝኸዱን ማእከላይ ኮሚተ ህወሓትን ምግምማዕ ከምዘሎ ዘርኢ’ዩ ዝብሉ ኣለዉ? ኣቶ ጌታቸው፤ ካብቶም ናይ መንግስቲ ወኪላት ኣነ ጥራይ’የ ናይ ህወሓት ኣባል። ጻድቃን ኣባል ህወሓት ኣይኮነን. . . ምግምማዕ ክመጽእ ዝኽእል ዝተገምዐ ሓይሊ እንተሎ’ዩ። ኣነ ጥራሕ’የ መጺአ ካብ ኣመራርሓ ህወሓት። ኣነ’ውን መንግስቲ ወኪለ’የ መጺአ። ናይ መንግስቲ ውክልና ሒዝና ኢና ተንቀሳቒስና። ህወሓት ዝብል ስለዘሎ፡ ናይ ህወሓት ሰራዊት ዝበሃል የለን። ንሱ ክቃለሰሉ’የ፡ ክትቅይርዎ ኣለኩም ኢልና ኢና።  ተዂሲ ደው ከነብል ኢልና ኣብ ዝገበርናዮ ስምምዕ ግን ስለዝዓንቀጹ፡ ስም መፋረሲ ኣይንግበሮ ኢልና ቀጺልና። ቢቢሲ፤ መግለጺ ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት መንቀሊኡ እንታይ እዩ? ኣቶ ጌታቸው፤ ትኽክለኛ መግለጺ’ዩ ናይ ማእከላይ ኮሚተ መግለጺ። ሰራዊት የብለይን ይብል ኣሎ፡ ሰራዊት ስለዘይብሉ። ቢቢሲ፤ ወኪላት’ውን ኣይላእኽኩን ይብል ኣሎ. . . ኣቶ ጌታቸው፤ ህወሓት ወኪል ኣይልኣኸን፡ መንግስቲ ትግራይ’ዩ ወኪል ሰዲዱ. . . ቢቢሲ፤ ስለምንታይ ደኣ መንግስቲ ትግራይ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ መግለጺ ዘይሃበ? ኣቶ ጌታቸው፤ መንግስቲ ትግራይ መግለጺ ይሃብ ኢልኪ ሕተቲ። ኣነ ናብ ድርድር’የ መጺአ፡ ኣብኡ ወዲአ ድማ፡ ናይ ሶሻል ሚድያ ምጕት እምልስ ኣለኹ. . . ቢቢሲ፤ እቲ ኣብ ሶሻል ሚድያ ዝስማዕ ዘሎ፡ ቅረታታት ስለዘሎ፡ ስቕታ ስለዝበዝሐ፡ ኰይኑ ዶ ይስምዓካ? ኣቶ ጌታቸው፤ ስክፍታታት ይርዳኣኒ’ዩ። ቢቢሲ፤ ኣብ መወዳእታ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸር ህዝቢ ብጥምየትን ቅትለትን ሂወቱ ስኢኑ’ዩ። ብዙሓት ደቀንስትዮ’ውን ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኰይነን’የን። ዝተፈላለዩ ግህሰታት’ውን ተፈጺሞም’ዮም፡ ድሕሪ’ዚ ኵሉ ትግራይ እንታይ ኣትሪፋ? ኣቶ ጌታቸው፤ ትግራይ ኲናት ኣይጀመረትን፡ ኣብ ልዕሊኣ’ዩ ኲናት ተጀሚሩ። ሰራዊት ትግራይ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ልዕሊኡ ዝተወልዐ ኲናት ክከላኸል’ዩ ተዋጊኡ። እዚ ዅሉ ጥፍኣት በጺሑ’ዩ። ኲናት ኣብ ዝግበረሉ ሰዓት ትርፊ ዝበሃል ነገር ክህሉ ኣይክልን’ዩ። ትግራይ ከተትርፍ ኣይትኽእልን፡ ማንም ከትርፍ ኣይክእልን። ህዝቢ ትግራይ ተሳቕዩ፡ ዋላ ይሕመቕ ይጸብቕ ዝነበረ ልምዓት ጠፊኡ። ህጻናት ትምህርቲ ከይከዱ ንልዕሊ ሰለስተ ዓመት ተፈናቒሎም። እንታይ ትርፊ ክህሉ ይኽእል ካብ ኲናት? እንታይ ዓይነት መኽሰብ ክህሉ ይኽእል ካብ ኲናት? ካብ ኲናት ዝኽሰብ ነገር የለን። ህልውናና ከነረጋግጽ ዘኽእለና ቁመና ሒዝና፡ ትርፊ ዘይኰነ እንተወሓደ ክንከሓስ ኢና ዝብል እምነት ኣለና። ቢቢሲ፤ እቲ ካሕሳ እንታይ ክኸውን’ዩ? ህዝቢ ትግራይ እንታይ ክከሓስ ይኽእል? ኣቶ ጌታቸው፤ ህዝቢ ድልየቱን ዊንታኡን ባህጉ ምሉእ ብምሉእ ዝረጋገጸሉ፡ እንተስ ሃገርነት፡ እንተስ ዝዀነ ይዅን፡ ኣነ ክውስነሉ ስለዘይክእል፣ ዝኽእለሉ ኵነታት ምፍጣር’ያ እታ ካሕሳ። ንሳ ንምግባር፡ እተንስ ብሰላም እንተስ ብኲናት ብዅሉ መንገዲ ዝክኣለና ክንገብር ኢና። ህዝቢ ትግራይ ድማ ነዚ ካብ ምፍጻም ንድሕሪት ዝምለስ ህዝቢ ኣይኰነን። ቢቢሲ፤ መንግስቲ ፈደራል ዘቐመጦም ኵሎም ነጥብታት ድሕሪ ምቕባል ነዚ ምርግጋጽ ይከኣል ዶ? ኣቶ ጌታቸው፤ ይክኣልን ፈረቓን። ዝተቐበልክዎ ነገር ተዂሲ ደው ምባል’ዩ። ተዂሲ ደው ምስበለ ፖለቲካዊ ዘተ (ዳያሎግ) ክቕጽል’ዩ። ኣብ ፖለቲካል ዲያሎግ መሰል ዓርሰ-ውሳነ ህዝቢ ትግራይ ዘየረጋግጽ እንተዀይኑ፡ ተዂሲ ደው ከብል ስለዝወሰንኩ ጥራይ ንዓይ ዝቕበል ሰብዶ ይህሉ? ኣነ ከም ድልየተይ ዘሽከርክሮ ህዝቢ ኣይኰነን ህዝቢ ትግራይ፣ ኣነ ከምድልየተይ ዘሽከርክሮ ሰብ ኣይኰነን ሰራዊት ትግራይ። ናይ ህዝቢ ትግራይ ድሌት ካብ ምምላእ ወጻኢ፡ ምንም ኣማራጺ ዘለዎ ኣይመስለንን፡ ፈደራል መንግስቲ ይዅን፡ ናይ ዓለም መንግስታት ይዅና፡ ገለ ይዅን. . . እቲ ዋና ነገር፡ ተዂሲ ደው ይበል፡ ሓገዝ ይቕረበሉ ህዝቢ ትግራይ፡ ግልጋሎት ይርከብ፡ ብሰላማዊ መንገዲ ብፖለቲካል ዲያሎግ (ፖለቲካዊ ዘተ) ዝፍታሕ ነገር እንተሃልዩ፡ ክንርእዮ ኢና። ዘይፍታሕ እንተዀይኑ ዕጥቂ ኣውርድ ስለዝበልክዎ ዘውርድ ሰራዊት የለን። ቢቢሲ፤ ብስምምዕ ተዛዚሙ’ሎ፡ እዚ ንክልተ ዓመት ዝዘለቐ ኲናት’ሞ. . . ኣቶ ጌታቸው፤ ኣይተዛዘመን። ተዂሲ ደው ኣቢልናስ. . .[ኲናት ተዛዚሙ ማለት ኣይኰነን]. . . ቢቢሲ፤ የጣዕሰኩምዶ፡ ከም መራሕቲ ትግራይ ናብዚ ኲናት’ዚ ምእታውኩም? ኣቶ ጌታቸው፤ ዘጣዕሰኒ ነገር የለን። ኣብ ልዕለይ ኲናት ተኣዊጁ፡ ናይ ህዝቢ ትግራይ ክብሪ ክሕሉ ኢለ ስለዝተጋደልኩ፡ ይኾርዕ ‘ምበር ዘጣዕሰኒ ዋላ ሓደ ነገር የለን። ዝፍታሕ ዝኽእል ዝነበረ ነገር ነይሩ እንተነይሩ’ሞ፡ እንተዝገብሮ ዝብሎ ነገር እንተልዩ፡ ሓደ ግዜ ዋላ ርእየ ፈቲሸ ክጥዓስ እኽል’የ። ህዝቢ ትግራይ ኣብ ልዕሊኡ ዝተገበረ ኲናት፡ ኣብ ልዕሊኡ ዝተነብረ ዕጽዋ ንምክልኻል ምስ ህዝበይ ስለዝተቓለስኩ፡ ስለዝተጋደልኩ ግን ዘጣዕሰኒ ዋላ ሓደ ነገር የለን። ቢቢሲ፤ ኣቶ ጌታቸው ንዝሃብካና ቃለመጠይቕ ነመስግን፡ የቐንየልና።


ብመሰረት ዝተበጽሐ ስምምዕ እኹል ሓገዝ ይኣቱ የለን - ሰብ መዚ ትግራይ

ብመሰረት ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተሰበጽሕ ስምምዕ፡ ናብ ትግራይ እኹል መጠን ሰብኣዊ ሓገዝ ይኣቱ ከምዘየለ ሰብመዚ ትግራይ ገሊጾም። ምስ ቢቢሲ ሃርድቶክ ጻንሒት ዝገበረ ወሃቢ ቃል ህወሓትን መራሒ ተደራደርቲ ጉጅለ ትግራይን ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ዛጊድ ድሕሪ እቲ ውዕል ዝረብሕ መጠን ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ከምዘይኣተወን ፖለቲካዊ ጸወታ ክኸውን ከምዝኽእል ከምዝጥርጥሩን ተዛሪቡ። “ዋላኳ ብመወገን ማሕበሰብ ዓለም ተገዳስነት እንተሃለወ፡ እቲ ዛጊድ እንርእዮ ዘለና ምዕባለ ግን እዚ ዝበሃል ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙንን ሎምመዓልትን በረራታት ተጸቢና ኔርና። እንተኾነ እቶም በረራታት ተሰሪዞም እዮም። ፖለቲካዊ ጸወታ ዝመስል ነገር ከምዘለዎ ኢና ንጥርጥር” ኢሉ። ዛጊድ ሰብኣዊ ሓገዘን መድሃኒት ዝሓዛ ውሑዳት መካይን ናብ ትግራይ ምእታወን ዘረጋገጸ ኣቶ ጌታቸው፡ እንተኾነ ነቲ ኣብታ ክልለ ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ምላሽ ንምሃብ ከቢድ ጻዕሪ ዝሓትት ከምዝኾነ ተዛሪቡ። “ውሑዳት መድሓኒት ዝጸዓናን ብዓሰርተታት ዝቑጸራ ምግቢ ዝሓዛን መካይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ይፈልጥ እየ። እንተኾነ ብመንጽር እቲ ገጢሙና ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው፡ እቲ ጻዕሪ ክሳለጥ ኣለዎ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ናይ ማሕበረሰብ ዓለም ዝሓየለ ጻዕርን ትኹረትን ዘድልዮ እዩ፤ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ ንጥርጣረ ብዘይህብ መልክዑ ሓላፍነቱ ክዋጻእ ኣለዎ” ኢሉ። ነቲ ንሞትን ምፍንቓልን ዜጋታት ከምኡ እውን ከቢድ ዕንወት ንብረትን ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላውን ምኽንያት ዝኮነ ኲናት ደው ንምባል ብመንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ናብታ ኣብ ዕጽዋ ዘላ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ፣ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክጅመሩን ዘኽእል ኮይኑ፡ ኣንጻር መንግስቲ ኢትዮጵያን መላፍንቶምን ክዋግኡ ዝጸንሑ ሓይልታት ትግራይ እውን ዕጥቆም ክፈትሑ እዮም። ካልእ ምስ ቢቢሲ ጻንሒት ዝገበረ ኣባል ተደራዳሪ ጉጅለ ትግራይ ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው ብወገኑ፡ ድሕሪ እቲ ስምምዕ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ሰሙን፡ ናብ መላእ ትግራይ ዝኣተዋ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን 145 ጥራይ ምዃኑ ገሊጹ። “ናይ ሰብኣዊ ረድኤት ጉዳይ በቲ ዝተሰማማዕናሉ መንፈስ መሰረት ሰሊጡ ኣይመጽእን ዘሎ። ዳርጋ ኣብ ምሉእ ትግራይ፡ ንሕና ዝሓዝናዮን ብመንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተትሓዘ ከባቢ ሓዊስካ፡ ኣብ ሰለስተ ሰሙን 145 መካይን እየን መጺአን። ዳርጋ ምልክት ኣርእዩ እምበር ጀሚሩ እውን ክትብሎ ከቢድ እዩ፤ እዚ የተሓሳስበና እዩ” ኢሉ። ተቛሪጾም ዝርከቡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንምምላስ ዝግበሩ ምንቅስቓሳት ብተመሳሳሊ ከምዘይሰለጠ ዝገለጸ ኣምባሳደር ወንድሙ፡ እዞም ጸገማት ነቲ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ትግራይ ምብጻሕ ብምክያድ ምስ ሰብመዚ ትግራይ ዝተዘራረበ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ናይጄርያ ነበር ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ፡ ከምዝሓበርዎ ተዛሪቡ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ብወገኑ ነቶም ዝተልዓሉ ጸገማት ንምፍታሕ ምስ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ክዘራረብ ምዃኑ ከምዝሓበሮም እውን እቲ በዓል መዚ ተዛሪቡ። “ናይ ሰብኣዊ ሓገዝ ጉዳይ በዚ ደረጃ እዚ ዝተደናጎየን ዝወሓደን ኣይመሰለናን፤ ከምኡ እውን ኣይተነገረናን። እዚ ሒዝና ከንዘራረበሉ ኢና ኢሎም ኣለዉ።” ኣብታ ካብ መላእ ዓለም ተገሊላ ኣብ ሙሉእ ዕጽዋ ዘላ ትግራይ፡ ሚልዮናት ነበርቲ ብሰንኪ ሕጽረት ምግብን መድሃኒትን ንከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ተቓሊዖም ከምዘርከቡ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተፈረመ ውዕል ሰላም፡ ነቲ ህይወት ኣሽሓት ሰላማውያን ዝበልዐ፣ ሚልዮናት ዘፈናቐለን ማእለያ ዘይብሉ ንብረት ዘዕነወን ኲናት ደው ከብሎ፡ ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ።


እንተ ተዛሪብካ ጥይት ኣብ ግንባርካ'

ሶራን ብሕርቓን ኢዱ እናወዛወዘ፡ “እንተተዛሪብካ ብጥይት’ዮም ግንባርካ ዝሃርሙኻ” ኢሉኒ። ኣብታ ብዓበይቲ እምባታት ዝተኸበበት፡ ኣብ ሰሜናዊ ዞባ ኩርዲስታን እትርከብ ምስ ኢራን እትዳወብ ዒራቓዊት ከተማ ፑንጅወን ኢና ዘለና። እዚ ዘለናዮ መዋፈሪ ኣውቶቡሳት ካብ ኢራን ብዝመጽኡ ሰባት መሊኡ ኣሎ፡ ገለ ይወርዱ ገለ ይሳፈሩ ገለ ኸኣ ሻሂ ይሰትዩ፡ እቶም ዝበዝሑ ግን ናብተን ናብ ዒራቃዊት ከተማ ሱለይማንያ ዝወስዳ ሚኒባሳት’ዮም ዝጓየዩ ዘለዉ። ሶራን ክዛረብ እንከሎ፡ ብኢዱን ብእግሩን ምልክታት እንሓወሰ’ዩ ዘረድእ፤ ኣካላት ጸጥታ ኢራን ከመይ ገይሮም ከምዝሃረምዎ ንኸርእየኒ ወስታታት ኣእዳዉን ኣእጋሩን ኣይተጋደፈንን። “እዚ ቅድሚ ቅሩብ መዓልታት ንሰለማዊ ሰልፊ ምስ ወጻእኩ’ዩ ኣጋጢሙኒ” ድሕሪ ምባል፡ “ሰራዊት መንግስቲ ብበትሪ ፖሊስ ገይሮም ኣብ ሕቘይ ሃሪሞምኒ፡ ንዓርከይን ንኻልኦትን ብጥይት ሃሪሞምዎም፡ እዚ ዅሉ ኸኣ ኣብ ሰለማዊ ሰልፊ ስለዝተሳተፍና’ዩ” ሶራን ወዲ 32 ዓመት ኰይኑ ኣብ ከተማ ሳኩዝ’ዩ ዝነበር። ከተማ ሳኩዝ እታ መበገሲ እዚ ዅሉ ተቓውሞታት ዝዀነት፡ ጓል 22 ዓመት ማሕሳ ኣሚኒ ትነብረላ ዝነበረት ከተማ ኰይና፡ እዛ ኩርዳዊት መንእሰይ ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከላ ድሕሪ ምማታ’ዩ ህዝቢ ኣንጻር መንግስቲ ስሙር ሰለማዊ ሰልፊ ጀሚሩ። ሶራን፡ ናብ ዒራቓዊት ከተማ ኩርዲስታን ብስራሕ’ዩ መጺኡ፡ ናብ ሃገሩ ክምለስ ድዩ ኣይምለስን ግን መልሲ ዘይተረኸቦ ሕቶ’ዩ። እቲ ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ኣቢሉ ዝጀመረ ሰለማዊ ሰልፊ ኢራናውያን እናበኣሰ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ። ኣብታ ሃገር ናብራ መዓልታዊ እናኸረረ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ፣ መንግስቲ’ውን ህዝቢ ንሓድሕዱ መልእኽቲ ንኸይለዋወጥ ኣገልግሎት ኢንተርነት ደው ኣቢልዎ እዩ። “ቅድሚ ሕጂ ንመንግስቲ ንፈርሖ ኔርና ኢና፡ ሕጂ ግን መንደቕ ፍርሒ ዓነውነው ኣቢልናዮ ኢና። ሕጂ ንመንግስቲ ዝፈርሕ ኢራናዊ የለን” ይብል ሶራን። እዚ ሕጂ ተላዒሉ ዘሎ ህዝባዊ ቍጠዐ ነቲ እስላማዊ መንግስቲ ኢራን ከውድቘ ይኽእል ድዩ ንዝብል ሕቶ መልሲ ሶራን ንጹር’ዩ፤ “ኣይፋሉን፡ እቲ ስርዓት ኣይዓኑን’ዩ ዝቕየር’ውን ኣይኰነን። ሓያል’ዩ፡ ሰብ ምቕታል ደው ዘብል ስርዓት ኣይኰነን፡ ንሕና ኸኣ ዋላ እናቐተሉና ደው ኣይክንብልን ኢና” “ብልሹው ስርዓት እዩ፣ ብዛዕባ ሰብ ዝግደስ ኣይኰነን፡ መዓልታዊ ንሳቐን ንቕተልን ኣለና።” ኣብቲ መዋፈሪ ሚኒባስ፡ ሰባት፡ ልክዕ ከም ዕስለ ተዃሉ፡ እክብ ኢሎም ይርኣዩ። ብዘይካ ሓደ ኣብ ማእከሎም ዘሎ ኢራናዊ፡ ኵሎም ዒኣራቓውያን ኰይኖም፡ እቲ ኢራናዊ’ዩ ብዛዕባ ህይወቱ ዝገልጸሎም ነይሩ። ወዲ 36 ዓመት ፈርዳህ ካብታ ኣዝዩ ጽዑቕ ሰላማዊ ሰልፊ ዝካየደላ ዘሎ ከተማ ሳናንዳጅ’ዩ መጺኡ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኩርዲ፡ ኣባታ ከተማ 32 ሰባት ከምዝተቐተሉን 1,540 ከምዝተወግኡን ዝገልጽ ጸብጻብ ኣውጺኡ ነይሩ። ፈርሳህ ግን ቍጽሪ ምውታት ካብቲ ዝተገለጸ ኣዝዩ ከምዝዛይድ’ዩ ምስክርነቱ ዝህብ። “ትማሊ ምሸት ጥራይ 20 ሰባት ተቐቲሎም” እናበለ’ዩ ነቶም ተኣኪቦም ዝነበሩ ዒራቓውያን ዝነግሮም ነይሩ፤ ኣስዒቡ፡ “ገለ ሰባት’ውን እቶም ዝተቐተሉ 40 ከምዝዀኑ’ዮም ዝገልጹ፡ 70 ዝዀኑ’ውን ተኣሲሮም ኣለዉ። እንተዀነ ብዛዕባ እቶም ዝተቐተሉ እንተተዛሪብና ክንቅተል ኢና። ኣካላት ጸጥታ ኢራን፡ ስርሖም ተሓቢኦም ነቶም ዝዛረቡ ምስኣልን ምቕታልን’ዩ። ንሓወይ’ውን ብፖለቲካ ኣሳቢቦም ኣሲረሞ ኣለዉ” “እቲ ሰለማዊ ሰልፊ ዝገብር ሰብ ብዝሑ ይውስኽ ኣሎ፤ እንተዀነ ክንዲ ዝበዛሕና እንተበዛሕና፡ ነቲ ስርዓት ክንኣልዮ ኣይንኽእልን ኢና፣ ሓያል'ዩ፡ በዚ ነቕነቕ ዝብል ኣይኰነን።” ትዋና ሓደ ካብቶም መኪና ክስቀሉ ሪጋ ሒዞም ዘለዉ ኢራናውያን እዩ። ሕጂ ኣብ ዶብ ኢራን ኣብ እትርከብ ዒራቓዊት ከተማ እዩ ዝነብር ዘሎ። እንተዀነ ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ኣብ ኢራን እዩ ክነብር ጸኒሑ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰለስተ ሰሙን ከኣ ሓንሳብ ብስራሕ ናብ ኢራን ይኣቱ። ኣብ ዝሓለፈ ዉሑዳት ሳምንታት ኣብ ኢራን ዝርአ ዘሎ ለውጥታት ቅልጡፍ ምዃኑ ኸኣ ይገልጽ። “ኣብ ዶብ ዒራቕ ብዙሓት ሰራዊት ኢራን ዓሪዶም ኣለዉ፣ ምናልባት ምልሻ ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም።” ኣስዒቡ፡ “ብዙሓት መካይን መንእሰያት ጽዒነን ኣብ ዶብ የራግፋኦም ኣለዋ፣ ካብ ካልእ ክፋል ኢራን ብምምጻእ እዮም ኣብዚ መሬት ኩርዳውያን ዘራግፋኦም ዘለዋ። ቅድሚ ሕጂ ከምዚ ኣይነበረን ሕጂ ግን ቍጽሮም ኣዝዩ በዚሑ’ሎ።” ትዋና ካልእ ዝተዓዘቦ ነገር፡ ቍጽሪ ናይቶም ካብ ኢራን ናብ ዒራቕ ዝሰግሩ ሰባት ምውሓዱ’ዩ። “እቲ ቝጽሪ ኣዝዩ ውሒዱ’ሎ፡ ሕጂ ብስራሕ ዝንቀሳቐሱ ሰባት ጥራይ’ዮም ናብ ዒራቕ ዝሰግሩ ዘለዉ፡ ናብ ዒራቕ እንድሕር ሰጊርና ኣካል ናይቲ ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞ ኢኹም ወይ’ውን ሰለይቲ ኢኹም ክንበሃልን ኣደራዕ ክወርደናን’ዩ፡ ዝብል ስግኣት ኣብ ብዙሕ ሰብ ዓሲሉ ኣሎ።” “ብሓቂ ኢራናውያን ናይ ግዳም ሓገዝ የድልየና ኣሎ፡ ክሳብ ሕጂ ዝዀነ ሓገዝ ኣይረኸብናን” ይብል ትዋና። መንግስቲ፡ ሕሳብ ባንክ ናይቶም ኣብቲ ሰለማዊ ሰልፊ ተሳቲፎም ኣለዉ ዝበሎም ሰባት፡ ጥራዩ የትርፎ ወይ የደስክሎ ከምዘሎ ትዋና ይሕብር። ሳሩህ ተመሃራይ ቴህራን ኰይኑ ብምኽንያት ስራሕ’ዩ ናብ ዒራቕ ዝንቀሳቐስ’ዩ። “ኣብ ቴህራን ዝርከቡ ተመሃሮ ዩኒቨርስቲ ኣብቲ ሰለማዊ ሰልፊ ይሳተፉ ኣለዉ፣ ኣነ’ውን ክሳተፍ ጸኒሐ’የ። እንተዀነ 80 ሚእታዊት ካብቶም ኣብቲ ዩኒቨርስቲ ዘለዉ ተመሃሮ፡ መንግስቲ ብጥይት ሰላማውያን ሰባት ክቐትል ዋላ እናርኣዩ ሕጕሳት’ዮም” እቲ ሰለማዊ ሰልፊ ብደቂ ኣንስትዮ ዝጀመረ’ኳ እንተዀነ፡ ኣብቲ ዶብ ቃላ ክትህበኒ እትኽእል ጓል ኣንስተይቲ ክረክብ ኣይከኣልኩን። ምስቶም ተጓዓዝቲ’ውን ኣዝየን ውሑዳት ደቂ ኣንስትዮ’የን ነይረን። ናብ ሓንቲ ዓባይ ሰበይቲ ቅርብ ኢለ፡ ከመይ ውዒልክን ኢለ ዘረባ ኣብ ዝጀመርክሉ፡ ምስአን ዝነበረ ወደን ኣብ መንጐና እትው ኢሉ ንኣደኡ፡ “ዝዀነ ነገር ከይትዛረቢ” ኢሉ ገኒሕወን። እተን ሰበይቲ’ውን ዘረባ ወደን ሰሚዐን፡ ነቲ ኣብ እግረን ዝነበረ መሸማዕ ኣልዒለን ፍሽኽ ጥራይ ኢለናኒ፣ ናብታ ክጽበያኣ ዝጸንሓ ሚኒባስ ተሰቕላ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ: ኢትዮጵያ ኣብ ዓለም ካብተን ዝበዝሐ ተመዛበልቲ ዘለውን ሃገራት ኮይና

ኢትዮጵያ፡ ኣብ 2021 ኣብ ዓለም ካብተን ዝበዝሐ ተመዛበልቲ ዘለውን ሃገራት ከምዝኾነት ሓደ መጽናዕቲ ሓቢሩ። ንውሽጣዊ ምፍንቓል ዝከታተል ትካል (IDMC) ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብታ ሃገር 4.2 ሚልዮን ሰባት ካብ መረበቶም ከምዝተፈናቐሉ ገሊጹ። እቲ ንልዕሊ 18 ኣዋርሕ ዝቐጸለን ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝለሓመ ኲናት ትግራይ፡ ሰፊሕ ምፍንቓል ከምዘስዓበ ይፍለጥ። ኣብ መወዳእታ ናይ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ዓለም ብሰንኪ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ጎንፅታትን ሓድሽ ማዕበል ዓመጻን 59.1 ሚልዮን ዝዀኑ ሰባት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ እቲ ትካል ዘውፅኦ ፀብፃብ ይሕብር። ኣስታት 5 ሚሊዮን ተመዛበልቲ ዘመዝገበት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሓንቲ ሃገር ካብ ዝተመዝገቡ ተፈናቐልቲ እቲ ዝለዓለ ቁፅሪ ዘለዋ ሃገር ኮይና ኣላ። እቲ ብቤት ምኽሪ ስደተኛታት ኖርወይ (ኖርዌጅያን ረፍዪጂ ካውንስል) እተመስረተ ትካል ምክትታል ተፈናቐልቲ ዓለም፡ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኣፍጋኒስታንን ምያንማርን ካብተን ኣብ 2021 ዝለዓለ ቝጽሪ ውሽጣዊ ተመዛበልቲ ዝተራእየለን ሃገራት ምዃነን ጠቒሱ'ሎ። እቲ ፀብፃብ ኣስዕቡ ከም ዝሕብሮ፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ መላእ ዓለም ዝነበረ ቁፅሪ ተመዛበልቲ፡ ብልዕሊ 4 ሚልዮን ዝኸውን ወሲኹ'ሎ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ን18 ወርሒ እተኻየደ ውግእ ሓድሕድ ብሚልዮናት ዝቝፀሩ ሰባት ካብ መረበቶም ክመዛበሉ ዝገበረ ዓቢ ሰብኣዊ ቅልውላው ፈጢሩ ይርከብ ። ቍፅሪ እቶም ዝሞቱ ሰባት ብልክዕ ዘይፍለጥ እኳ እንተዀነ እቲ ውግእ ግና ሃስያን ግፍዕን ከምዘስዓበ ይፍለጥ። ብሰንኪ'ቲ ኣብ መጀመርታ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት፡ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ብሚልዮናት ዝቝፀሩ ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ረዲኤት ኮይኖም ኣለዉ። እዚ ኸምዚ ኢሉ ከሎ፡ ኣብ ካልእ ክፍልታት እታ ሃገር ቅድሚ ሕዚ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዓሌታውን ሃይማኖታውን ዓመጻ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ካብ ኣባይቶም ክሃድሙ ይገብር ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝዓበየ ክልል ኦሮሚያ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ሓርነት ሕዝቢ ኦሮሞ (ኦ. ኤል. ኤፍ.) ዝገብሮ ዘሎ ወተሃደራዊ ንጥፈታት ሞት ሰላማውያን ሰባት ከየስዕብን ነታ ሃገር ዘጋጥማ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጋድዶን ስግኣት ፈጢሩ'ሎ።


ብኵናት ንዝተመዛበሉ ተጋሩ ዝሕግዙ ዘለው ኤርትራውያን

ብ በሪሁ ሊላይ ኣብ ሕዳር 2020፡ ኣብ መንጎ ፈደራል መንግስትን ህወሓትን ተወሊዑ ኣሽሓት ሰባት ዘህለቐን ዘመዛበለን ኵናት፡ ንብዙሕ ህዝቢ ዓለም ብፍላይ ከኣ ንጎረባብቲ አሕዋት ህዝብታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣሰንቢዱን ኣሻቒሉን እዩ። እቲ ኵናት ምስተባርዐ፡ ገሊኦም ነቲ ባእስን ዕግርግርን ዘጓህሩ ገለ ከኣ ነቲ ጽልእን ህልኽን ዝጻረሩ ወገናት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ርእይቶም ከፍስሱ ጀሚሮም። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ስደት ዝርከቡ ሓያሎ ኤርትራውያን ከኣ ነቲ ኣብ ዕጽዋን ከበባን ዝርከብ ብሰንኪ ኵናት ካብ ቤት ንብረቱ ዝተመዛበለን ዝተገፍዐን ሓውን ጎረቤትን ህዝቢ ትግራይ ተወዳዲቦም በብዓቕሞም ክድግፉ ተራእዮም። ሓያሎ ኣብ ሜድያ ዝነጣጠፉ ወገናት ከኣ፡ ነቲ ንፍቕሪ አሕዋት ዘጠጥዕ፡  ንሕልና ዘርግእ ሰናይ ተግባር ኣብ መደባቶም ከቃልሕዎ ጀሚሮም። ሓደ ካብኦም ከኣ  “ተፈታዊ ቶክሾው” ንእትብል መደብ ዘሰናድእ መንእሰይ ሰልጠነ ግርማይ ንገለ ካብቲ ኣብ ጸገም ዝወደቐ ህዝቢ ትግራይ ንምድጋፍ፡ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ዶላር ኣተኣኻኺቡ ከምዝለኣኸ ንቢቢሲ ትግርኛ ሓቢሩ። ነቲ ሰናይ ተግባራቱ ከኣ ብምክትል ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳያትን ትግራይ ወ/ሮ ኣለማትን ኣባል ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወትን ኣፍልጦን ናይ ምስጋና ደብዳቤን ተዋሂብዎ። መንእሰይ ሰልጠነ፡ ኵናት ትግራይ ቅድሚ ምውልዑ እውን ኣብ ጉዕዞ ስደት ኣብ ሊብያን ካልእን ጸገማት ንዘጋጠሞም ኤርትራውያን ብፍላይ ከኣ ንደቂ ኣንስትዮ ብመገዲ ‘ ጎ - ፋንድ- ሚ’ ንጽጉማት ይሕግዝ ምንባሩ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ጻኒሒት ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ምስ ኣጋጠመ እውን ኣብ ወጻኢ ካብ ዝነብሩ ኤርትራውያን ዝተኣኻኸበ ናይ ገንዘብ ሓገዝ ይልእኽ ከምዝነበረ እውን ይገልጽ። ለበዳ ኮቪድ ንዓለምና ምስ ወረራ ኣብ ስደት ዝርከቡ ኤርትራውያን፡ ሰብ ሃብቲ ተጋሩን  ቤት ጽሕፈት ሓለዋ ጥዕና ትግራይን ኣስታት 171 ሽሕ ብር ዝግመት ከም ሳምናን ኣልኮልን፡ መሸፈኒ ኣፍ 'ማስክ'ን ዝኣመሰለ መከናኸሊ ኮቪድ ናብ መዓስከራት ሕጻጽን ሽመልባን ከምዘብጽሑ ኣብ ቢቢሲ ትግርኛ ተቓሊሑ ነይሩ። ግዳይ ኵናት ሕዳር 2020 ተጋሩ፡ ካብ ኣባይቶም ተመዛቢሎም ኣብ ፈቐዶ በረኻታት ዓዶምን ስግር ዶቦም ንሱዳንን ምስ ተሰዱን ኣብ ስደት ዝነብሩ ተጋሩን ኤርትራውያንን በብዓቕሞም ክደጋገፉዎም ፈቲኖም። መንእሰይ ሰልጠነ እውን ኣብቲ ኵናት ኣብ ገዛ እንዳ እኖሓጎኣ እንከላ ብዝተደርበየ ከቢድ ብረት ኣዲኣ፣ እኖሓጎኣን ሓዋን ንዝሞቱዋ ክልተ ኣእጋራ ዝስኣነት ንእስቲ ቤቲን፡ ኣብ ዛላምበሳ ወለዶም ንዝሰኣኑ ሓሙሽተ ቆልዑን ካብ ገዳም ደብረ ኣባይ ተሰጕጎም ብእግሮም ናብ ከተማ ሽረ እንዳስለሰ ንዝኣተዉ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰብ ጸጋ ዕድመ ዝርከብዎም መነኮሳትን ንምሕጋዝ ካብ ገበርቲ ሰናይ ኤርትራውያን አሕዋት ንዝተዋጽአ ገንዘብ ናብቶም ግዳያት ከምዝበጽሕ ገይሩ። “እቲ ገንዘብ ካብ ኣብ ዝተፈላለዩ ኩርናዓት ዓለም ዝቕመጡ ኤርትራውያን ብስም ትውልዲ ዓዶምን ኣውራጃኦም ተኣኻኺቦም ንዝልእኹለይ ገንዘብ ኣኻኺበ እየ ዝሰዶ” ዝብል ኣቶ ሰልጠነ “እቲ ዝተኣከበ ገንዘብ ናብቶም ግዳያት ይበጽሕ ከምዘሎ ብቪድዮ ዝተደገፈ መርትዖ ከቕርብ ምስ ጀመረ ሰባት እምነት ከሕድሩ ከምዝጀመሩ ሓቢሩ።  ሓደ ካብቶም ብመገዲ ሰልጠነ ግርማይ ንግዳያት ኵናት ተጋሩ ናይ ገንዘብ ሓገዝ ዝለኣኸ ነባሪ ኣመሪካ ድራር ገብረኺዳን፡ “ ተጋሩ ኣብ ጸገምና ስለዝሓገዙናን ዘዕቆቡናን ክንድግፎም ሕውነታውን ሕልናውን ግዴታ ኣለና” ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። “ ከም ደለይቲ ፍትሒ፡ ነቲ ብዕጽዋን ከበባን ኣብ ሽግር ዝርከብ ህዝቢ ትግራይ ምሕጋዝ ማለት፡ ሓደ ሰብ፡ ሰብኣዊ ፍጡር ስለዝኾነ ጥራይ ክገብሮ ዝግባእ ሓገዝ ኢና እንገብር ዘለና” ኢሉ። ካልእ ኢሳይያስ ዓደይኮታ ብዝብል መጸውዒ ዝፍለጥ ነባሪ ኣመሪካ ኤርትራዊ፡ “ኣብ ልዕሊ እቲ ብኹለንትናኡ ንዓና ዝመስል ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝርከብ ቀንዲ ሓው ህዝቢ ኤርትራ ዝኾነ ህዝቢ ትግራይ ዝበጽሕ ኣደራዕን ሽግርን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ከምዝበጽሐ ኢና እንቖጽሮ” ይብል። ዘረብኡ ብምቕጻል “እቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ወሪዱ ዘሎ ጸበባን ጥምየትን ኣብ ኤርትራውያን ወሪዱ እንተዝኸውን እሞ ህዝቢ ትግራይ ኢዱን እግሩን ኣኪቡ እንተዝጥምተና እንታይ ምተሰማዓና? ክብል ድሕሪ ምሕታት፡ ህዝቢ ትግራይ ካብቲ ዘለዎ ሽግር ተናጊፉ እንተስ ኣብ ኢትዮጵያ ከም ክልል ኮይኑ እንተስ ብሪፈረንደም ሃገር ኮይኑ ከም ምርጭኡ ኣብ ክልተ ሃገራት ከም እንነብር ጎረባብቲ ህዝብታት ነንሓድሕድና ክንደናገጽ ንቡር’ዩ” ክብል ርእይትኡ የቐምጥ። ካልእ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ተቐማጣይ ሃገረ እስራኤል ኤርትራዊ ኣቶ ሓጎስ ኣብርሃ ብወገኑ “ብሰንኪ ኣብ ሃገረይ ዘሎ ስርዓት ካብ ዓደይ ተሰዲደ ናብ ትግራይ ምስ ኣተኹ፡ ህዝቢ ትግራይ ንሰለስተ ዓመት ሓብሒቡ ስለዘዕቖበኒ ኣብ ግዜ ሽግሩ ሓገዘይ ክገብረሉ ሕልናይ ይድርኸኒ’ዩ” ድሕሪ ምባል ንቐጻሊ’ውን  ንሱን ካልኦት ኤርትራውያን ንኽሕግዙን ጎስጓስ ከምዝገብርን ገሊጹ። ኣብቲ ንተጋሩ ግዳያት ኵናት ዝግበር ናይ ገንዘብ ሓገዝ ብዓቕማ እትሳተፍ፡ ዓባይኣ “መዓስ ኮን እያ እዛ ዶብ ትኽፈት” ክብላ እትዝክር ሓንቲ ኤርትራዊት መንእሰይ፡ “ተሰዲድናያ ዝኸድናዮ ህዝቢ ትግራይ ገጹ ኣብሪሁ ዝተቐበለና ሓው ስለዝኾነ፡ ኣብ ጸገሙ ክንሕግዞ ሕልናውን ሕውነታውን ግዴታ ኣሎና” ኢላ። ካብ ጅቡኡ እውን እንተኾነ ብርክት ዝበለ ኣሽሓት ናብ ህዝቢ ትግራይ ከምዝለኣኸ ዝዛረብ መንእሰይ ሰልጠነ፡ እቲ ንተጋሩ ምሕጋዝ ዘይተዋሕጠሎም ሓደ ሓደ ሰባት ናይ ጸለመ ጎስጓስ ከምዘካይዱ ይሕብር። እንተኾነ እቲ ገበርቲ ሰናይ ኤርትራውያን ዜጋታት ዘዋጽኡዎ ገንዘብ፡ ወግዓዊ ማሕተም ብዘለዎ ወረቐትን ብቪድዮ ዝተደገፈ መረዳእታን ኣብ መዓልኡ ይውዕል ከምዘሎ ስለዝፈልጥ ዕጉብ ምዃኑ ይገልጽ። ኣቶ ሰልጠነ ግርማይ፡ ዘሕዝን ዛንታ እታ ወላዲታ ኣብ ቅድሚ ዓይና ዝተቐትለታን ድሃይ ኣቦኣ ዘይብላን  ጓል 12 ዓመት ጸሃይቱን ምንኣሳ ፍርቱና ሓፍታን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ሰምዐ ሽዑ ንሽዑ ሓደ ሽሕ ዶላር ከምዝለኣኸላን ክሳብ ምስ ወላዲአን ዝራኸባ ድማ ከም ኣቦ ኮይኑ ክናብየን ፍቓደን ሓቲቱ ይሕግዘን ከምዘሎ፡ ካብ ዓድግራት ናብ መቐለ ወሲዱ፡ ገዛ ተኻርዩ  ንከምህረን መደብ ከምዘለዎ ብምግላጽ “ኣብ ትግራይ ክልተ ደቀይ ኣለዋኒ” ይብል። ሰልጠነን ካልኦት ሓያሎ ኣብ ሚድያ ዝነጣጠፉ ሰባት፡ ኣብ ዝተፈላለየ መዓስከር ስደተኛታት ኣብ ሊብያን ሱዳንን ንዝርከቡ ጽጉማት ኤርትራውያን ተመሳሳሊ ሓገዝ  ከምዝገብሩ ይፍለጥ። እቲ መንእሰይ “እዚ ኣብ ክልተ ሃገራት ዝነብር ኣሕዋት ህዝብታት ካብ ሕሰምን መከራን ክሳብ ዝናገፍ ዓቕመይ ዘፍቀደለይ ኣበርክቶ ክገብር’የ” ክብል ኩሉ ሕልና ዘለዎ ሰብ ምእንቲ ሰላምን ፍቕርን እዚ አሕዋትን ጎረባብትን አህዛብ እጃሙ ከበርክት ይምሕጸን።


ንኢትዮጵያ ተባሂሉ ካብ ዩክረይን ዝተጻዕነ ስርናይ ጅቡቲ በጺሑ

ኲናት ዩክረይን ካብ ዝጅመር ንመጀመርታ ግዜ ናብ ኣፍሪቃ ዝተላእከ 23 ሽሕ ቶን ስርናይ ኣብ ወደብ ጅቡቲ በጺሑ። እዛ ባንዴራ ሊባኖስ ዘንልበለት፡ 'ብሬቭ ኮማንደር' ብዝተባህለት መርከብ ዝለኣኽ ዘሎ እኽሊ፡  ናብታ ኣብ ከቢድ ጠለብ ሓገዝ መግቢ ዘላ ኢትዮጵያ ዝኣቱ ምዃኑ ተሓቢሩ። እታ መርከብ ካብ ደቡባዊ ዩክረይን ናብ ጅቡቲ ንኽትበጽሕ ክልተ ሰሙን ወሲዱላ። እቲ ስርናይ ንሓደ ወርሒ ን1.5 ሚሊዮን ኢትዮጵያውያን ዝቕልብ’ኳ እንተዀነ፡ ኣብታ ሃገር ንዘሎ ብርክት ዝበለ ሰብኣዊ ቅልውላው ግን እዅል ኣይኰነን። ብተወሳኺ፡ ኣብ ክልል ሶማል ብሰንኪ ተኸታታሊ ሕጽረት ዝናብን ደርቂን ንዝተጠቕዑ 2.4 ሚሊዮን ሰባት ንምሕጋዝ ክውዕል  ትጽቢት ይግበር። ኢትዮጵያ ሓዊሱ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝተናውሐ ሓያል ደርቂ ኣጋጢሙወን ኣሎ። እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ድማ ኣስታት 20 ሚልዮን ሰባት ንህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣቃሊዑ ይርከብ። ከም ጸብጻብ ትካል ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ እቲ እኽሊ ብመኪና ናብ ኢትዮጵያ ክሳብ ዝበጽሕ ክልተ ሰሙናት ክወስድ እዩ። እቲ ትካል፡ ብሰንኪ ጐንጽን ደርቅን ዝተመዛበሉን ተጸበይቲ ሓገዝን ስደተኛታትን ንምሕጋዝ ዘኽእሎ ክዙን ቀረብ መግቢ ንምሓዝ፡ ወጻኢታት እቲ ጽዕነት ከፊለ’የ ይብል። ቅድሚ ኲናት ዩክረይን፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሰለስተ ሲሶ ዝኸውን ረድኤት መግቢ ካብ ዩክረይንን ሩስያን ይዕድግ ነይሩ። ወሃቢ ቃል እቲ ትካል ኣብ ኢትዮጵያ ክሌር ነቪል፡ ቅድሚ ሕጂ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል እቲ ስርናይ ቅድሚ 22 ኣዋርሕ ብዝተወልዐ ኲናት ኣብ ጸገም ንዘለው 3.4 ሚልዮን ነበርቲ ትግራይን ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ንዘለው ህዝብታትን ንምሕጋዝ ከም ዝውዕል ሓቢሩ ነይሩ። ይዅን’ምበር፡ ተራጸምቲ ሓይልታት ኢትዮጵያ ዳግም ናብ ኲናት ምእታዎም ንንጥፈታት ምቕራብ ረድኤት ከተዓናቕፎ’ዩ ዝብል ስግኣት ፈጢሩ ምህላው ዳይረክተር ፕሮግራም መግቢ ዓለም ምብራቕ ኣፍሪቃ ሚካኤል ዳንፎርድ ገሊጹ። ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ መግቢ፡ መድሃኒትን ነዳድን ናብ ትግራይ ምብጻሕ ክኢሉ ነይሩ። ሕጂ ግን ብሰንኪ እቲ ኲናት ደው ከብሎ ተገዲዱ ኣሎ። “ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኵነታት ጸጥታን ናብቲ ህዝቢ ክንበጽሐሉ እንኽእል ኵነታትን ንግምግም ስለ ዘለና፡ ኣብ ትግራይ ዝነበረና ምንቅስቓስ ደው ኢሉ ኣሎ፤ ኣብ ሰለስቲኡ ክልላት በቲ ኲናት ዝተጐድኡን ሰብኣዊ ረድኤት ዘድልዮምን ልዕሊ 13 ሚልዮን ሰባት ምህላዎም ኣዝዩ ዝኸፍአ ቅልውላው ይገብሮ፡” ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ዩክረይንን ሩስያን መግቢ ንምጕዕዓዝ ዝሕግዝ መስመር ንምኽፋት ምስ ቱርኪ ተሰማሚዐን ነይረን። እዚ መተሓላለፊ መገዲ ካብ ዝኽፈት ንነጀው ድማ 560 ሽሕ ቶን እኽልን ካልኦት ዓይነታት መግብን ካብ ወደባት ዩክረይን ተላኢዀም ኣለው። 70 ሚእታዊት ካብዚ ኸኣ ናብ ቱርኪ፡ ኢራንን ደቡብ ኮርያን ተላኢኹ'ሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክሳብ ሕጂ 60 ሽሕ ቶን ስርናይ ካብ ዩክረይን ብምግዛእ ኣብ ጸገም ንዘለዋ ሃገራት ከም ዝለኣኸ ይገልጽ። ባንክ ልምዓት ኣፍሪቃ፡ ካብ ዩክረይን ዝመጽእ እኽሊ ጠጠው ምባሉ፡ ሕጽረት መግቢ 30 ሚሊዮን ቶን ከምኡ’ውን 40 ሚእታዊት ዝቕባበ ዋጋ ንኽፍጠር ምኽንያት ከም ዝዀነ ይገልጽ። ኣብ ናይጀሪያ፡ ከም ፓስታን ሕብስትን ዝኣመሰሉ መግቢታት ዋጋኦም ብ50 ሚእታዊት ክብ ኢሉ’ዩ።


ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ 'ናብ ዝጠመዩ ስድራቤተይ ገንዘብ ክሰድድ ኣይከኣልኩን'

ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብታ ብኲናት ዝተሃስየት ክልል ትግራይ ንዝርከቡ "ብጥሜት ዝተጠቕዑ" ኣዝማዱን ኣባላት ስድርኡን ገንዘብ ክሰድድ ከምዘይክኣለ ኣፍሊጡ። "ኣብኡ ብዙሓት ኣዝማድ ኣለዉኒ። ገንዘብ ክሰደሎም እየ ዝደሊ። ገንዘብ ክሰደሎም ግን ኣይክእልን" ኢሉ ኣብ'ቲ  ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ። ኣስዒቡ፡ "መን ሞይቱ'ውን ብህይወት ከምዘሎ'ኳ ኣይፈልጥን እየ" ኢሉ። እቲ ኲናት ኣብ 2020 ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ትግራይ ካብ ዓለም ተኸዊላ እትርከብ  ኰይና፡ መብራህቲ ይኹን ቴለፎን ተቛሪጹ ይርከብ። ኣገልግሎት ኢንተርነትን ባንክን እውን ኣይርከብን። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ’ቲ ክልል ናይ ረድኤት እገዳ ብምግባሩ ዕንቅፋት ገይሩ ተባሂሉ ክኽሰስ ጸኒሑ'ዩ። መንግስቲ ብወገኑ እቲ ኲናት ጠንቂ ናይቲ ዕጽዋ ምዃኑ ይምጉት። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሲቪላት ሞይቶም ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ድማ ህጹጽ ሓገዝ መግቢ የድልዮም ከምዘሎ ይግለጽ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዳርጋ ፍርቂ ካብ መላእ ህዝቢ ትግራይ ህጹጽ ረድኤት ከም ዘድልዮ ይሕብር። ኣብ ወርሒ መጋቢት፡ ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዝተወስደ ምቁራጽ ተጻብኦታት ስዒቡ፡ ንኣዋርሕ ህድኣት ድሕሪ ምጽንሑ፡ ኣብዚ ሰሙን እቲ ውግእ ዳግም ጀሚሩ ኣሎ። ሚኒስተር ጥዕና ኢትዮጵያ ነበር ዶክተር ቴድሮስ፡ ብዛዕባ እቲ ኲናት ክዛረብ ንፈለማ እዋን ኣይኮነን። ትማሊ ረቡዕ፡ እቲ ኩነታት ካብቲ ኣብ ዩክረይን ዘሎ ዝሓሰመ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ምኽንያት ዝሕቱል ዓለማዊ ምላሽ ድማ ‘ዓሌታዊነት’ እዩ ክብል ከሲሱ። "ኣብ ትግራይ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ልዕሊ'ቲ ኣብ ዩክረይን ዘሎ ምዃኑ ክነግረካ እኽእል እየ፡ ብዘይ ዝኾነ ምግናን። ቅድሚ ብዙሕ ኣዋርሕ ድማ ኢለዮ ነይረ፡ ምናልባት እቲ ምኽንያት፡ ሕብሪ ቆርበት ህዝቢ ትግራይ ክኸውን ይኽእል'ዩ።" ንሱ፡ ኣብ 2020 ሓደ ኢትዮጵያዊ ጀነራል ንሓይልታት ትግራይ ኣጽዋር ኣብ ምዕዳግ ሓጊዙ ዝብል ክሲ ነጺግዎ ነይሩ። "ኣብዚ ኩነታት፡ ጸግዒ ይሕዝ ከምዘለኹ ዝሕብሩ ጸብጻባት ክቐርቡ ጸኒሖም'ዮም። እዚ ግን ሓቂ ኣይኮነን" ክብል ኣብቲ እዋን ኣብ ትዊተር ጽሒፉ ነይሩ። ኣብ ካልእ ከባብታት ኢትዮጵያ ዝነብሩ ተጋሩ'ውን፡ ብተመሳሳሊ፡  ምስ ኣዝማዶም ንምርኻብ ልክዕ ከም'ቲ ዶክተር ቴድሮስ ዘጋጠሞ፡ ብዙሕ  ፀገማት ኣጋጢምዎም ኣሎ። ኣብ ወጻኢ ዝነብር፡ ምሁር ስነ-ቑጠባን ተመራማርን-ክብሮም ኣባይ፡ ናብ ትግራይ ገንዘብ ምልኣኽ ኣዝዩ ኣፀጋሚን ብዙሕ ወፃኢ ዝሓትት ምዃኑን፡ እዚ ድማ ኣብቲ ክልል ፋይናንሳዊ ግልጋሎት ምቁራፅ ዘስዓቦ ምዃኑን ይወቅስ። ክብሮም፡ "ነቶም ህይወቶም በቲ ካባይ ዝስደድ ገንዘብ ዝምርኮሱ ዝነበሩ፡ ብጥሜት ዝሳቐዩ ዘለዉ ወለደይ፡ ክሕግዞም ዘይምኽኣለይ፡ ኣዝዩ ዘሕምምን ውሽጠይ ዝትንክፈንን ነገር" እዩ ኢሉ። ሓደ ኣብ ርእሰከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝነብር ተወላዲ ናይቲ ክልል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ 20% ኮሚሽን ከፊሉ፡ ናብ ትግራይ ገንዘብ ዘብጽሕ ሰብ ከምዝረኸበ ሓቢሩ። "እቲ መደብ ድሕሪ ሓደ ሰሙን ክበጽሖም ዝብል እዩ ነይሩ። ሕዚ ልዕሊ ሓደ ወርሒ ኮይኑ'ሎ፡ ስድራይ ክቕበልዎ ኣይከኣሉን። ብዛዕባ ህሉው ኩነታቶም'ውን ኣይፈልጥን'የ። ምስኦም ክራኸብ ኣይከኣልኩን።" ካልኦት ድማ፡ ንስድራ ቤቶም ገንዘብ ክልእኹ፡ ደላሎ እኳ ክረኽቡ ኣይከኣሉን። ካብኣቶም ሓደ፡  "ስድራይ ኣብ [ሓንቲ] ርሑቕ ቁሸት እዮም ዝነብሩ። ዋላ እቶም ደላሎ እንተኾኑ’ውን ናብኡ ክኸዱ ኣይኽእሉን። ክድውል ከለኹ፡ እቶም ደላሎ መጓዓዝያ ስለዘየለ ናብኡ ኣይንኸይድን ኢሎምኒ" ኢሉ። እቲ ከም ብሓድሽ ዝተልዓለ ውግእ ንሳልሳይ መዓልቱ ከምዝቐጸለ ዝግለፅ እንትኸውን፣ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ዓርቢ፡  ኣብ ርእሰ ከተማ መቐለ ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝፈፀመ መራሕቲ ትግራይ ገሊፆም። ቴሌቪዥን ትግራይ፡ ናይ ሓደ ዝዓነወ ህንጻ ምስሊ ብምርኣይ፡ በቲ መጥቃዕቲ ሰላማውያን ሰባት ከምዝተቐትሉ እኳ እንተገለጸ፡ እቲ ጸብጻባት ግን ብናጻ ኣካል ክረጋገጽ ኣይከኣልን። ቤት ፅሕፈት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሰባት፡ "ወተሃደራዊ ናውትን ናይ ስልጠና መሳርሕታትን ህወሓት ካብ ዝርከበሉ ከባቢታት" ክርሕቁ ይግባእ ይብል። እቲ መግለጺ፡ ነቲ ዝተባህለ ክሲ ብደብዳብ ነፈርቲ ብቐጥታ እንተዘይኣመልከተ’ኳ፡ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ከምዝተፍጸም ኣሚቱ'ሎ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ንቢቢሲ መደብ ኒውስደይ ኣብ ዝሃበቦ መግለፂ፡ ሕዚ እውን ከቢድ ውግእ ይካየድ ከምዘሎን ህዝቢ ትግራይ ድማ ይሳቐ ከምዘሎን ገሊጹ። መራሕቲ ትግራይን መንግስቲ ፌዴራልን ብዛዕባ ዳግማይ ምውላዕ ውግእ ነንሕድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። ጌታቸው ረዳ፡ "ሰበስልጣን ኣዲስ ኣበባን መሻርኽቶምን፡ ብዘንበርዎ ዕጽዋ፡ ንጥሜት ዝተቓልዐ ህዝቢ ኣለና። ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣዝዩ ዘድልዮ እዩ" ኢሉ። "ብጭቡጥ ሓቂ፡ ህዝብና ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዘድልዮ ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ እቲ ኲናት ንሕና ጀሚርናዮ እንትንኸውን ዕሽነት እዩ ዝኸውን"። ነበርቲ እታ ካብ ገለ ካብቲ ዝተገልጸ ውግእ ኣስታት 25 ኪሎ ሜተር ርሒቓ እትርከብ ከተማ ቆቦ፡ ሕዚ'ውን ድምጺ ከበድቲ ኣጽዋር ክሰምዑ ከምዝኽእሉ ንቢቢሲ ሓቢሮም። "እቲ ኲናት ድሮ ተጋዲዱ ኣሎ። ተወሳኺ ሓይሊ ምክልኻል'ውን ናብቲ ከባቢ ይኣቱ ኣሎ" ትብል ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ። ኲናትትግራይ፡ ኣብ ፈለማ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ፡ ጸኒሑ ናብ ደቡብ ገጽ፡ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልሒሙ ምንባሩ ይዝከር። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወለዐን፡ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ሞት፡ ጥምየትን ምግሃስ መሰላትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ብሕብረት ኣፍሪቃን ካልኦት ወገናትን ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ክሳብ ሎሚ ነቲ ኲናት ደው ከብሎ ኣይክኣለን። ኣብቲ ኲናት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ይንገር።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ደበና ኲናት የንጸላሉ ድዩ ዘሎ?

ኣብ ዝሓለፈ ዓመትን መንፍቕን እቲ ብዂናት ክሕመስ ዝጸንሐ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ክልል ዓፋር ወጺእና ኣለና ምስ በሉ ብመጠኑ ዝተረጋግአ መሲሉ'ኳ እንተተራእየ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ግን እንደገና ውግእ ክውላዕ ከም ዝኽእል ዝእምት ነገራት ይረአ ኣሎ። ኣብ መንጐ ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ኤርትራን ብኸቢድ ብረት ዝተሰነየ መጠነ ንኡስ መጥቃዕቲ ከምዝነበረ ቢቢሲ ካብ ምንጭታቱ ኣረጋጊጹ ነይሩ። ብዛዕባ'ዚ፡ ዋላ'ኳ ብመንግስቲ ኤርትራ መረጋገጺ እንተዘይተረኽበ፡ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ኢትዮጵያ ግን እቲ ውግእ ከም ዝተኻየደ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ እዚ ዞባ ምዕራብ ተረኺቡ ንወተሃደራዊ ቁመና እቲ ሰራዊት ዘርኢ ሰልፊ ተዓዚቡ ነይሩ። ትማሊ ረቡዕ'ውን ኣብ ከተማ ባህርዳር ክልል ኣምሓራ፡ ሓይልታት ጸጥታ፡ ኣባላትን ሓለፍትን ፋኖን፡ ስድራ ቤት ስውኣት ማሕበረሰብ ቢዝነስ ከምኡ'ውን መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ኣብ ዝተረኽቡሉ ብስም ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ምስጋናን ኣፍልጦን ተዋሂቡዎም። ኣብቲ ኣጋጣሚ ብማዕርግ ምኽትል ርእሰ ምምሕዳር፡ ኣተሓባባሪ ክላስተር ዶክተር ሰማ ጥሩነህ፡ ኢትዮጵያውያን ሃገሮም ኣድፊሮም ኣይፈልጡን እዮም፤ ሕጂ'ውን ኢትዮጵያ ንምፍራስ ላዕልን ታሕትን ዝብሉ ዘለው ኣደብ ክገብሩ ኣርጊጽና ክንነግሮም ኢና፡" ከም ዝበለ ተሓቢሩ። መራሒ ትግራይን ኣቦ መንበር ህወሓትን ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝጸሓፎ ህጹጽ ደብዳበ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ከበባ ብቕልጡፍ ክፈትሖ እንተዘይክኢሉ ኣድላዪ ዝበሃል ስጕምቲ ከምዝወስድ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ስጕምቲ እንታይ ምዃኑ ግን ኣብቲ ደብዳበ ኣይተገልጸን። ኣብዚ ሰሙን እዚ ከኣ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ምስ ነበርቲ እቲ ክልል ኣብ ዝገብርዎ ዘለው ጽዑቕ ርክብ፡ ኣብ ሓደ ኣኼባ ዶ/ር ደብረጽዮን፡ "ንሕና ከምዚ ኢልና ክንቅጽል ኣይንኽእልን ኢና። ድሕሪ ሰሜን ሸዋ ምእንቲ ሰላም ኢልና ዕድል ሂብና ኢና። ቅድሚ ውግእን ድሕሪ ውግእን ንሰላም ብዙሕ ዕድል ሂብና ኢና። ይዅን እምበር ሕጂ ከምዚ ኢልና ክንቅጽል ኣይንኽእልን ኢና። ኵሉ ነገር ብፖለቲካ ጥራሕ ኣይፍታሕን እዩ፡" ምባሉ ተሓቢሩ። ዶ/ር ደብረጽዮን ኣብቲ መድረኽ'ቲ፡ ተዅሲ ደም ምባል ስምምዕ እዅል ሰብኣዊ ረድኤት ንኽኣቱ ተባሂሉ እዩ ዝግበር፣ ይዅን እምበር ከምቲ ትጽቢት ዝተገብሮ ብቝዕ ረድኤት ይኣቱ ከምዘየለ ብምጥቃስ፡ "መሰልና ክነኽብር ረፈረንደም ከነካይድ ኣለና። ህዝቢ ትግራይ መሰል ርእሰ ውሳነኡ ባዕሉ ክውስን ኣለዎ፡" ከምዝበለ እውን ተጠቒሱ ኣሎ። "ህዝብና ይጠምን ይመውትን እዩ ዘሎ፣ ግዘ ይኸይድ ኣሎ። ኣብ ከምዚ ኵነታት ክንነብር ኣይንኽእልን ኢና። ንኵሉ ነገር ተጸሚምና ናብ ዝምልከቶም ኣካላት መልእኽቲ ልኢኽና ኣለና። ስለዚ ንሕና ወዲእና ኢና፡" ኢሉ። ብዛዕባ እቲ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሰብኣዊ ረድኤት ብዝምልከት፡ ዋና ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶ/ር  ቴድሮስ ኣድሓኖም መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ልዕሊ ትግራይ ኣንቢሮምዎ ዘለው ዕፅዋ ንኽለዓልን ረድኤት ንኽኣቱ ክፈቕዱ ፀዊዑ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ተዅሲ ደው ካብ ዘብሉ 10 ሰሙናት'ኳ እንተገበሩ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ናብ ትግራይ ዝኣተወ ረድኤት 5 ሚእታዊት ጥራሕ ከም ዝዀነ ዶ/ር ቴድሮስ ይገልጽ። ዶ/ር ደብረጽዮን እውን ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተዅሲ ደው ኣቢለ ኣለኹ እናበለ እቲ ኣብ ትግራይ ዝኣወጆ ከበባ ግን ይቕጽሎ እዩ ዘሎ ክብል ይኸስስ። "ኣጋጢምዎ ንዘሎ ፖለቲካዊ ፀገማት ንኽፈትሕ፡ ኣጽዋር ክእክብን ሰራዊት ንኽዕልምን ግዜ ብምዕዳግ ንወራር እዩ ዝቀራረብ ዘሎ፡" ክብል ኣብቲ ህዝባዊ ኣኼባታት ተዛሪቡ። ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዶ/ር ኣደም ካሴ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ "ብማሕበረሰብ ዓለም ኣይተሰማዕናን" ብዝብል ምኽንያት ክኸውን ይኽእል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዶባት ኤርትራ ብኸቢድ ብረት ዝተሰነየ ተዅሲ ከምዝኸፈቱ ይዝረብ ምህላው ገሊጹ። ኣብ ርእሲኡ'ውን፡ "ካብዚ ንላዕሊ ካልእ ኣማራጺ የብልናን ብዝብል ካብ ተስፋ ምቝራጽ ክኸውን ይኽእል'ዩ፡" ዝበለ እቲ ተንታኒ፡ ኣብ ከባቢ ዳግማይ ኲናት ክኽሰት ከም ዝኽእል እቲ ስክፍታ ዝጸንሐ ምዃኑ፣ እቲ ጉዳይ ብሰላማዊ መገዲ እንተዘይተፈቲሑ ኸኣ እናገደደ ከምዝኸይድ ስግኣቱ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ውግእ ዘይድለ'ኳ እንተዀነ ብጥሜት ዝመውት ሕብረተሰብ የለን፡" ዝብል ኣደም ካሴ፣ "ዋላ'ውን እንተዘይደለየ ናብ ውግእ ምእታው ዘይተርፍ ነገር እዩ፡" ይብል። ኣደም ካሴ ናብ ትግራይ እዅል ረድኤት ዘይምእታዉ ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡ ነቲ ኵናት ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሑ እዅል ጻዕሪ ኣይተገብረን ኢሉ ይኣምን። ብኻልእ ወገን ኣብ መንጐ ክልቲኦም ዝህሉ ምክሳስ ነቲ ነገር የብእሶ ምህላው ይሕብር። ዶ/ር ኣደም ሓይልታት ትግራይ ናብ ኤርትራ ውግእ ዝኸፍቱ እንተኾይኖም፡ "እቲ ዝሰዓረ ነቲ ዝተሳዕረ ንምጥፋእ እዩ፡" ድሕሪ ምባል ክልቲኦም ወገናት ዝጸንሖም ባእሲ ሕነ ንምፍድዳይ ኣስተዋጽኦ ከም ዝገብር ይዛረብ። እንተዀነ እዚ ናይ ምጥፍፋእ ምትህልላኽ ፖለቲካ ቀደም ኣይሰርሐን ሕጂ'ውን ኣይሰርሕን እዩ። "ከምቲ ዝገበረኒ ክገብሮ፡" ዝበሃል ዘረባ ሓቢርና ንኽንነብር ኣይሕግዝን እዩ። ብኤርትራ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ብወገን መንግስቲ ፈደራል፡ ከምኡ'ውን ብኣምሓራን ዓፋርን ክሕሰበሉ ከምዘለዎ ብምዝኽኻር፡ ሰላም ክውንዘፍ ዘለዎ ነገር ዘይምዃኑ ይገልጽ።ብምቕጻል እቲ ን17 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ተወሳኺ ማሕበራውን ቁጠባውን ፀገም ንከየኸትል ንዅሎም ኣካላት ዘሳትፍ ጻዕርታት ዕርቂ ክግበር ይመክር። "ሓይልታት ትግራይ ኣማራጺ የብልናን ክንስዕር እዩ ዘሎና፡ ዝብል ሓሳብ እንተለዎም'ውን እቲ ዕድል ልዑል እዩ ዝብል ግምት የብለይን። እንተዀነ እቲ ወሪዱዎምን ኣጋጢዎምን ዘሎ ጸገም ከዛርቦም ይኽእል እዩ፡" ብምባል፡ ሰብ ይመውትን ይሽገረን'ኳ እንተሎ ነቲ ነገራት ብጽሞናን ትዕግስትን ምርኣይ መድለየ ይብል። ስለዚ፡ ብወገን ዓፋር፡ ኣምሓራ፡ ፈደራልን ሓይልታት ኤርትራን ነቲ ዝተፀገመ ህዝቢ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ዝኣትወሉ ኵነታት ክመቻቻው ከም ዝግባእ የዘኻኽር። ኣብዚ ውግእ'ዚ ሓይልታት ትግራይ ኰነ እቶም ካልኦት ሓይልታት ዕላማኦም እንታይ ክኸውን ይኽእል ተባሂሉ ዝተሓተተ ዶ/ር ኣደም፡ ሓይልታት ትግራይ ንህዝቦም ኣጋጢምዎ ንዘሎ ጥሜትን ሕጽረት ሰብኣዊ ረድኤትን ንምሕዋይ፡ ነቲ ከበባ ክሰብርዎ ይኽእሉ 'ዶ ኣይክእሉን ብዘየገድስ፡ "ጻዕሪ ምክያዶም ኣይተርፍን እዩ፡" ክብል የብርህ። መንግስቲ ፈደራል እዅል ሰብኣዊ ረድኤት ብቕልጡፍ ንኽኣቱ ነቲ ነገራት ከቀላጥፎ ከምዝግባእ የዘኻኽር። ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልል ዓፋር ጠቕሊሎም እንተወጺኦም ከኣ፡ እቲ ረድኤት ንኽኣቱን ካልኣይ ዙር ኵናት ንኽተርፍን ዕድል ከም ዝህብ ገሊጹ። ኣብ ርእሲኡ ዝርርብ ሰላም ብግልጺ ንኸይካየድ እቲ "ህወሓት ኣሸባሪ እዩ" ዝብል ላቔባ፡ ነቲ ኵነታት ሓላሊኽዎ ስለዘሎ ብቕልጡፍ ክስረዝ ኣተሓሳሲቡ። ህወሓት ካብ ሊስታ ግብረ-ሽበራውያን እንተወጺኡ መገዲ ሰላም ከርሑን ሓደ ሓደ መሰረታዊ ሰብኣዊ ኣገልግሎት ንኽርከብን ዕድል ከምዝህብ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ብኽልቲኦም ወገናት ዝግበር ተጻባኢ ቋንቋን ዘረባን ክለዝብን፡ ኣድህቦም ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ክኸውንን ጸዊዑ። ዶ/ር ኣደም ኣብ ትግራይ ሰላም ንምምጻእ ጸገማት ኮይኑ ዘሎ ክልተ ጉዳያት ምዃኖም የቐምጥ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ቍርቍስ ከምኡ'ውን ብደረጃ ዓለም ብፍላይ ከኣ ኲናት ዩክረይን ከምኡ'ውን ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ክለዓል ምዃኑ ይገልጽ። እቲ ንውግእ ዝፈጠረ ጽልኢ ኣብ እዋን ኲናት ከም ዝተጋደደ ዝገለጸ ዶ/ር ኣደም፡ ኣብ መንግስቲ ፈደራል ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ሓይልታት ዘለዎም ተጽዕኖ፡ ኣብ ሓድሕዶም ዘሎ ዘይምትእምማን ኣተኵሮ ምስኣንን ከምዘሎ ይዛረብ። ብኻልእ ሸነኽ ኲናት ሩስያን ዩክረይንን ንዓለማዊ ኣድህቦ ምቕያሩን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ተመዲቡ ዝነበረ ፍሉይ ልኡኽ ካብ መዝነቱ ምስሓቡ ንመስርሕ ሰላም ዓናቒፉዎ ይብል። ኢትዮጵያ እንደገና ናብ ውግእ እንተኣትያ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ቀውሲ ከኸትል ምዃኑ ዶ/ር አደም ይዛረብ። ኣብ ርእሲኡ ኣብቲ ዞባ ዘሎ ናይ ሱዳን ዘይምርግጋእ፡ ናይ ሶማልን ኬንያን ምርጫ ንኣቓልቦ ማሕበረሰብ ዓለም ስለዝኸፋፍሎ፡ ነቲ ኵናት ብዝያዳ ከጋድዶ ይኽእል እዩ ክብል ሓሳቡ የጠቓልል።


ኢትዮጵያ: ኣብ ምዕራብ ኦሮምያ ብዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው 500 ሽሕ ሰባት ተመዛቢሎም

ብሰንኪ እቲ ኣብ ምዕራብ ክልል ኦሮምያ እናገደደ ዝመፅእ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ብውሑዱ 500  ሽሕ ሰባት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ተገሊፁ። ኣብ ሕቡራት ሃገራት ቤት-ፅሕፈት መተሓባበሪ ሰብኣዊ ሓገዛት (ኦቻ) ከምዝገለፆ፡ ኣብቲ ክልል ብሰንኪ ዘሎ ስእነት ፀጥታ፡ ካብ ክልል ቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ ዞባ ካማሺን ኣብቶም ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ብተደጋጋሚ ናይ ዝተመዛበሉ ቁፅሪ ሰባት ሓዊሱ፡ ኣስታት 500 ሽሕ ሰባት ካብ መረበቶም ተፈናቒሎም ኣለዉ። ኣብ ምዕራብ ናይቲ ክልል ዘሎ ስእነት ፀጥታ፡ ኣብዚ ዓመት ተጋዲዱ ከምዝቐፀለ ዝገለፀ እዚ ፀብፃብ፡ ኣብ ክልል ቤኒሻንጉል: ዞባ ካማሺ፡ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ሰባት ብተደጋጋሚ ከምዝተመዛበሉ ሓቢሩ። ትካላት ረድኤት ኣብዚ ኣፀጋሚ ኩነታት ሓገዝ ንምግባር ፃዕርታቶም እኳ እንተቐፀሉ፡ እዚ ፀገም እናዛየደ ይመፅእ ከምዘሎ ገሊፁ። ቅድሚ ሕዚ፡ ክልተ ሰራሕተኛታት ረድኤት ከምዝተተኮሶም ዝሓበረ ኦቻ፡ ሰራሕተኛታት ካብ ትንኮያ፣ ጭውያን ዝተፈላለዩ መጥቃዕትታን ይበፅሖም ኢሉ። ምክትል ኮሚሽን ምክልኻል ስግኣት ሓደጋ ክልል ኦሮሚያ ኣይተ ገረመው ኦሊቃ፡ ካብ ምዕራብ ወለጋ 11 ሽሕ ሰባት፣ ካብ ምብራቕ ወለጋ ልዕሊ 16 ሽሕ ሰባት ከምዝተመዛበሉ ገሊፁ። ፀገም ፀጥታ ኣብ ዘለወን ከባብታት፡ ብሓለዋ ኣካላት ፀጥታ እናተደገፈ ረድኤት ንምብፃሕ ይፍትን ከምዘሎ ድማ ተዛሪቡ። እቲ ሓላፊ፡ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ትካላት ረድኤትን ፀገም ፀጥታ ናብ ዘለዎም ከባብታት ከይዶም ንምስራሕ ከምዝፅገሙ ብምግላጽ፡ ብወገን መንግስቲ ኸኣ ብፍሉይ ኣደታትን ህፃናትን ንሓደጋ ከይቃልዑ ይስራሕ ኣሎ ኢሉ። ፀብፃብ ኦቻ ከምዝሕብሮ፡ ንክልል ኦሮምያን ቤኒሻንጉል ጉምዝን ኣብ ዘዋስኑ ከባብታት ዝለዓሉ ተደጋጋሚ ጎንፅታት ንስራሕቲ ረድኤት ብድሆ ከምዝኾነን፡ ብፍላይ ኣብ ዞባታት ቄለም ወለጋ ኣብ ሞንጎ ሓይልታት መንግስትን ኦነግን ዝካየድ ውግእ ንስራሕቲ ረድኤት ኣተዓናቒፍዎ ይርከብ። ሰብኣዊ ሓገዛት፡ ብሰንኪ መሕለፊ መገዲ ዘይምህላው፣ ሕፅረት እኹል በጀትን ካልኦት ተዛመድቲ ጉዳያትን ከምዝተዓናቐፍ ፀብፃብ ኦቻ ሓቢሩ። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ሕፅረት ዝተመጣጠነ ምግቢ ዘጋጠሞም ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝዕድሚኦም ህፃናት ብ 22 ሚእታዊት ዝወሰኸ እንትኾን፡ ኣብ ነፍሰፆር  ደቂኣንስትዮን ኣደን ድማ ብ 42 ሚእታዊ ከምዝዛየደ ኦቻ ገሊፁ። ብሰንኪ ፀገም ፀጥታ፡ ሃነፅቲ ምግብታት ከብፅሕ ከምዘይኽኣለ ድማ እቲ ትካል ኣፍሊጡ። ብፍላይ ከኣ ኣብ ከባብታት ገጠራት ረድኤት ንምብፃሕ በዳሂ ከምዝኾነ ዘመልከተ እቲ ፀብፃብ፡ ኣብ ሆሮ ጉዱሩ ወለጋን ዞባ ካማሺን ብኣሽሓት ንዝቑፀሩ ሰባት ረድኤት ምቕራብ ኣይተኽኣለን ኢሉ። ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ብዝተፈፀመ ዕንወትን ዝምታን 426 ትካላት ጥዕና ኣገልግሎት ከምዘይህባ ድማ ሓቢሩ። ኣብ ምብራቕ ወለጋ 144 ኣብያተ ትምህርቲ ዝተዓፀዉ እንትኾኑ፡ 62 ሽሕ ተምሃሮ ትምህቲ ኣቋሪፆም፤ ኣብ ምዕራብ ወለጋ ከኣ 184 ኣብያተ ትምህርቲ ተዓፅዮም፡ 89 ሽሕ ተምሃሮ ኣብ መኣዲ ትምህርቲ ኣይርከቡን። ፀብፃብ ኦቻ፡ "መንገዲ ስለዝዕፀው ነበርቲ ናብ ዕዳታ ክኸዱ ኣይኽእሉን። ኣብያተ ፅህፈት መንግስቲ ኣታዊታት ንምርካብ ይፅገሙ" ኢሉ። ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ገበናት ኣዝዮም ይውስኹ ከምዘለዉ ድማ እቲ ፀብፃብ ጠቒሱ። ካብ ዝሓለፉ ሓያሎ ዓመታት ጀሚሩ: ምዕራብ ኦሮሚያ ሰባት ብግፍዒ ዝቕተልሉ፣ ዝመዛበልሉን ንብረት ዝዓንወሉን ከባቢ ኮይኑ ቀፂሉ ኣሎ። ኣብ 2013 ኣቆፃፅራ ግእዝ ወርሒ ሰነ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ፡ ብተኸታታሊ መዓልቲ ብዝተፈፀሙ መጥቃዕትታት፡ ብኣማኢት ዝቑፀሩ ሰባት ብዕጡቓት ከምዝተቐተሉ ይግለፅ። መንግስቲ እታ ሃገር ኣብቲ ከባቢ ንዝፍፀም ቅትለትንን ዕንወትን ንግንባር ሓርነት ኦሮሞ ዝኸስስ እኳ እንተኾነ፡ ኦነግ ግና ኣብ ልዕሊ ንፁሃት ሰባት ዝኾነ ይኹን መጥቃዕቲ ከምዘይፍፅምን መንግስቲ ሰላማውያን ሰባት ይቐትል ከምዘሎን እዩ ዝገልፅ።


ኣብ ትግራይ ምብጻሕ ዘካየደ ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ እንታይ ኢሉ?

ኮሚሽነር ምሕደራ ቅልውላውን ሰብኣዊ ረድኤትን ኣውሮጳ ጃነዝ ለናርቺክ ድሕሪ እቲ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ምስ መራሕቲ ኢትዮጵያ ዘካየዶ ዘተ፡ ትማሊ ናብ ትግራይ ከተማ መቐለ ኣቕኒዑ ምስ ፕረዚደንት ትግራይ ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ተዛራሪቡ፡፡ እቲ ኮሚሽነር ብሰኑይ ምስ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻእን ደመቀ መኮነን ከም ዝተራኸበ ብምሕባር፡ ኣብ ኢትዮጵያ ንጸገም ንዝቓልዑ ዜጋታት ንምሕጋዝ ሕብረት ኣውሮጳ ድልው ምዃኑ ብትዊተር ሓቢሩ፡፡ ‘‘ኢትዮጵያ ኣብዚ እዋን ተደራራብቲ ጸገማት ኣጋጢሞምዋ ኣለው፤ በዚ ምኽንያት 30 ሚልዮን ሰባት ሰብኣዊ ሓገዝ ይደልዩ’’ ኢሉ። ብተወሳኺ ዋላ'ኳ ትኹረት ዓለም ናብቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬይን ዝፈጸመቶ ወራር እንተዀነ፡ ካልኦት ቅልውላዋት ከም ዘይተዘንግዑ ብምሕባር ‘‘ህይወት ኣድሕን ሓገዝ ናብቶም ዝደልዩዎ ክበጽሕ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከቀላጥፍ ይምሕጸን’’ ኢሉ፡፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ ርክብ ሕብረት ኣውሮጳን መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓርፊፉ እዩ ጸኒሑ፡፡ እቲ ሕብረት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘንበሮ ኩለ መዳያዊ ዕጽዋ ከልዕልን ናብ ትግራይ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ከፍቅድን ክጽውዕ ጸኒሑ። ሕብረት ኣውሮጳ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ ጉዳይ ኢትዮጵያ ዘልዓለ ኰይኑ፡ ዋላ'ኳ ዝርኣዩ ምምሕያሻት እንተሃለው፡ ሕጂ'ውን እቲ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዘለዎ ርክብ ናብ ንቡር ንምምላስ ገና ከም ዝዀነ ኣፍሊጡ፡፡ ሓላፊ ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ሕብረት ኣውሮጳ ጆሴፍ ቦረል፡ ምምሕያሽ ርክባት  ‘‘ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ፣ ኣብ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ኣብ ምምላስ፣ ኣብ ልዕሊ ነዳድን ድኹዕን ዝተገበረ ክልከላ ኣብ ምልዓል ዝምርኮስ እዩ፤ ህይወት ሚልዮናት ካብ ሞት ንምድሓን እቲ ቀንዲ ጉዳይ እዚ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ኮሚሽነር ለናርቺክ ኲናት ትግራይ ካብ ዝውላዕ ትማሊ ንፈለማ እዋን ኣብ ከተማ መቐለ ምብጻሕ ከም ዘካየደን ምስ መራሒ ትግራይ ከም ዝተዘራረበን ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ኣቶ ጌታቸው ረዳ እውን ንርክቦም ዝምልከት መግልጺ ንመራኸቢ ብዙሃን እቲ ክልል ሂቡ፡፡ ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ጽቡቕ ምምሕያሽ ከም ዘሎ ብምጥቃስ ድማ ኣብቲ ክልል ዓሲሉ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕ መጠን ሰብኣዊ ሓገዝ ክውስኽ ከም ዘለዎን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱ ከም ዝግባእን ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ ነዳዲ ኣዝዩ ተደላዪ እዩ፤ ነቲ ህዝቢ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሰሉ ይግባእ፡፡ ተጋሩ እኹል ተሳቕዮም እዮም’’ ክብል ኣብ ትዊተር ገጹ ጽሒፉ፡፡ ኮሚሽነር ምሕደራ ቅልውላውን ሰብኣዊ ረድኤትን ኣውሮጳ ጃነዝ ለናርጂች፡ ኣብ ትግራይ ‘‘ኣገልግሎታት ባንኪ፣ ኤሌክትሪክን ቴሌኮምኒኬሽንን ተቋሪጾም ክጸንሑ ምግባር ምኽንያቱ ኣይተርኣየንን’’ ምባሉ ኤፒ ዝሓበረ ኰይኑ፡ ናብቶም 5.2 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ፈታኒ ከም ዝገበሮ ምግላጹ ሓቢሩ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግራይ ቀረብ ነዳዲ ንወተሃደራዊ ዕላማ ከውዕልዎ ይኽእሉ እዮም ዝብል ስግኣት እንተሃልይዎ ድማ ‘‘መቆጻጸሪ ሜላ’’ ክጥቀም ይኽእል እዩ ምባሉ እውን እቲ ማዕን ዜና ጸብጺቡ፡፡ ጉጅለ ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ብሕታዊ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር ምብጻሕ ከም ዘካየደ ተገሊጹ እዩ፡፡ ድሕሪ መንግስታት ኢትዮጵያን ትግራይ ዝወሰድዎ ንሰብኣዊ ሓገዝ ጊዝያዊ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስጉምቲ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሰብኣዊ ሓገዝ ይውሰኽ ከም ዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ፡፡ ብተመሳሳሊ ክልቲኦም ወገናት ኣፈላላዮም ብሰላማዊ ዘተ ንምፍታሕ ድሉዋት ምዃኖም ምግላጾም ስዒቡ ድማ፡ እቲ ንሞት ኣሻሓትን ምፍንቓል ሚዮናትን ምኽንያት ዝኾነ ኲናት ከብቅዕ እዩ ዝብል ተስፋ ኣሕዲሩ ኣሎ፡፡


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ስለምንታይ ዳግማይ ተወሊዑ?

እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ዝተላዕለ ኲናት፡ ብሰፊሑ ዳግም ክውላዕ እንከሎ፡ ናብ ሰላማዊ ልዝብ ዝወስድ መገዲ ገና ኣይተፈልጠን። ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት፡ እቲ ኲናት 24 ነሓሰ 2022 ንክልላት ትግራይን ኣምሓራን ኣብ እተዋስን ከተማ ቈቦ [ዶባት ደቡብ ትግራይ] ከም ዝተጀመረ ይሰማምዑ። መጀመርታ ጥይት መን ተኲሱ ኣብ ዝብል ግን፡ ንሓድሕዶም ይካሰሱ። ዲፕሎማሰኛታት ሃገራት ምዕራብ ከም ዝብሉዎ ግን፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን መላፍንቱ ዝዀኑ ፋኖ ተባሂሎም ዝጽውዑ ሚሊሻ ኣምሓራን ቅድሚ ሰሙናት ሓይልታቶም ናብቲ ከባቢ ኣጸጊዖም ጸኒሖም። ህወሓት ብወገኑ፡ ኣድህቦኡ ኣብ ምስልጣንን ምዕጣቕን ሓይልታቱ ገይሩ ጸኒሑ። መናእሰይ ብኣስገዳድ ናብ ገድሊ ኣእትዩ ንዝብል ክሲ ግን ይነጽጐ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝነበረ ውግእ፡ ሓይልታት ትግራይ ብርክት ዝበለ ኣጽዋር ካብ ሰራዊት ፌደራል ማሪዀም’ዮም። ካብ ወጻኢ ሓደሽቲ ዕጥቂ ኣእትዮም ኣለዉ ዝብሉ ሕሜታት'ውን ኣሎ። ካብ ቀረባ እዋናት፡ ኣብ መንጐ ክልቲኦም ሓይልታት ወጥሪ ዓሲሉ ጸኒሑ እዩ። ቅድሚ ሰሙናት ክኣ፡ ክልቲኦም ወገናት ዝርርብ ክጅምሩ’ዮም ዝብሉ ተስፋታት ነይሮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ብምክትሉ ደመቀ መኮንን ዝምራሕ ኮሚቴ ሰላም ኣቝሙ ስርሑ ኣብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ነይሩ። ቅድሚኡ’ውን፡ ኣቢይ ምስ ህወሓት ዝዘራረቡ ላዕለዎት ሓለፍቲ ሰዲዱ ከም ዝነበረ ይግለጽ። ወከልቲ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ኣብ ሲሸልስን ጅቡቲን ኣብ ዝተራኸብሉ እዋን፡ ሓይልታት ኢትዮጵያ እቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘንበርዎ ዕጽዋ ከልዕሉ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጽእን ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ኣብ ኬንያ፡ ብመንጐኝነት ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ዝርርብ ክጅምሩን ዝተሰማምዑ ይመስሉ። ኣብዚ እቲ ቀዳማይ ኣጀንዳ፡ ቀዋሚ ምቍራጽ ተጻብኦ ከም ዝዀነ ተዘራሪቦም። ኣሜሪካ ምስ ኬንያ ብምትሕብባር ብድሕሪ እዞም ዝርርባት ክትሰርሕ ጸኒሓ እያ። ብ2 ነሓሰ ኣብ ትግራይ ምብጻሕ ዝገበሩ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ማይክ ሃመርን ልኡኻት ሕብረት ኤውሮጳን ሕቡራት ሃገራትን፡ ኣብ ትግራይ “ዝተቛረጹ ኣገልግሎታት ቴሌኮም፡ ኤሌክትሪክ፡ ባንክን ካልእን ብቕልጡፍ ክምለሱ” ኣለዎም ብምባል፡ ነዚ ንምግባር ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ከም ዝተሰማምዑ ሓቢሮም ነይሮም። ይዅን’ምበር፡ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ ብዛዕባ እቲ ዕጽዋ ዝበሎ ነገር የለን። ኦባሳንጆ ነቶም ልኡኻት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ንሱ እቲ እንኮ ኣደራዳሪ ከም ዝዀነ ብምግላጽ ናብቲ ልዝብ መላፍንቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝዀነት ኤርትራ ክትዕደም ሓሳብ ብምቕራብ ኣደኒቝዎም። መራሕቲ ህወሓት፡ ማእከላይ መንግስቲ ዝኣተዎ ቃል ኣየተግበረን ኢሎም ይኸሱ። መንግስቲ ግን ክሳብ ሕጂ ዝተኻየደ ዝርርብ የለን እዩ ዝብል። ዓለምለኻዊ ልኡኻት'ውን እንተዀነ እዞም ዝርርባት ስለምንታይ ከምዘይቀጸሉ ዝሃብዎ ቃል የለን። ካብ ወርሒ ሓምለ ክሳብ ነሓሰ ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ማእከላይ መንግስቲ ረድኤት መግቢ፡ መድሃኒትን ድኹዕን ዝጽዓና መካይን ክኣትዋ እኳ እንተፍቀደ ኣገደስቲ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ናብ ቦትኦም ኣይመለሰን። በቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ “ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ” ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብዝተወሰነ ደረጃ ኣብ ትግራይ ስርሓውቱ ከካይድ'ኳ እንተኽኣለ፡ ህወሓት ግን፡ ነቲ ብማሕበረሰብ ዓለም ዝቐርብ ናእዳ [ነቲ ምቍራጽ ተጻብኦ] ብዙሕ ዕግበት ኣይጸንሖን። ብኣንጻሩ፡ ኣዲስ ኣበባ እቲ ዕጽዋ ብምንዋሕ ጥምየት ከም ኣጽዋር ኲናት ትጥቀም ኣላ፤ ዝኣቱ ረድኤት'ውን እኹል ኣይኰነን ብምባል ተቓውሞኡ ይገልጽ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ “ንዓሰርተታት ኣሽሓት” ሰባት ረዲኤት ከብጽሕ ክኢለ እየ ይብል። እዚ መጀመሪ እዩ እምበር፡ ኣብቲ ክልል 4.8 ሚልዮን መግቢ ዝደልዩ ሰባት ኣለው። ኣብ ድሮ ምጅማር እቲ ኲናት ኣቦ መንበር ህወሓት ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ንማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ዝጽሓፎ ደብዳበ፡ “ሞት ናብ እንገጥመሉ ደረጃ ብፍጥነት ንጽጋዕ ኣለና። ምርጫና ብጥምየት ምጥፋእ’ዶ ንመሰልናን ክብርናን እናተቓለስና ንሙት ዝብል ጥራሕ’ዩ” ኢሉ ነይሩ። ተጋሩ ንጃምላዊ ጥምየት ተቓሊዖም’ዮም። ክሳብ ሕጂ ክንደይ ዝኣኽሉ ከም ዝሞቱ ኣይፍለጥን። ጕጅለ ምሁራን ቤልጅም ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ግን፡ እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ኣስታት 500 ሽሕ ተጋሩ ብጥምየትን ተዛመድቲ ምኽንያታትን ከም ዝሞቱ ይሕብር። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ፡ ንርእሰ ከተማ እታ ክልልን ካልኦት ዝበዝሑ ከባቢታት ትግራይን ካብ ዝቈጻጸርዎ ንደሓር፡ እንትርፎ ኤኣርቲኢ ዝተባህለ ጕጅለ ማዕከን ዜና ፈረንሳ ናብቲ ክልል ዝበጽሐ ዓለምለኻዊ ሚዲያ የለን። እቶም ውሑዳት ናብቲ ክልል ክኣትው ዝተፈቕደሎም ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ህጻናት ዘጋጥም ዘሎ ሞት ዝምልከት መረዳእታ’ውን ክእክቡ ኣይክኣሉን። ወሃቢ ቃል ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ “ጥምየት ነይሩ ድዩ ኣይነበረን ዝብል ኣይንፈልጥን” ኢሉ እዩ። ኣብ ሓጺር ግዜ፡ እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ክዓሙቕ’ዩ። እቶም ክንቀሳቐሱ ዝጸንሑ ኣገልግሎታት ሰብኣዊ ረድኤት ሕጂ ስርሖም ደው ኣቢሎም ኣለው። ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ክኣ እቲ ዘሎ ውሑድ ምህርቲ ኣይእከብን፤ እቲ ግጭት ክኣ ተወሳኺ ቅልውላው ክፈጥር እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ መቐለ ደብዳብ ነፈርቲ ከም ዝፈጸመ ገሊጹ፤ እዚ ንመውዓሊ ህጻናት ብምህራሙ ሰለስተ ህጻናት ዝርከብዎም ሸውዓተ ሰባት ከምዝቐተለ ሰብ ሞያ ጥዕና ገሊጾም። መንግስቲ፡ ንወተሃደራዊ ቦታታት ዒላማ ከምዝገበረ ብምግላጽ ነዚ ይነጽጐ። ሰሉስ ምሸት ክኣ፡ ካልኣይ ደብዳብ ነፈርቲ ተኻይዱ ኣሎ። ህወሓት፡ ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት 12 ገንኢ ነዳዲ “ብምስራቑ” ካብ ላዕለዎት ሰብ መዚ ሰብኣዊ ትካላት ሓያሎ ነቐፌታ ወሪዱዎ። ህወሓት ግን፡ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ንፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣለቂሕዎ ዝነበረ ነዳዲ መሊሱ ከም ዝወሰደ ብምግላጽ፡ እቲ ነቲ ክሲ ዝቐረበሉ መገድን ግዜን ነቶም ዝስርሑ ዝነበሩ ምንቅስቓሳት ምብጻሕ ረድኤት ዘተዓናቕፉ’ዮም ይብል። ብኻልእ ወገን፡ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ናብ ሓይልታት ትግራይ ኣጽዋር ጽዒና ካብ ሱዳን ትኣቱ ዝነበረት ነፋሪት ወቒዐ ኣውዲቐ ይብል። ህወሓት ግን ነዚ ይነጽጐ። ኣብ ኤርትራ ክኣ፡ ኣብ ሸነኽ ዶባት ትግራይ ምንቅስቓሳት ገዚፍ ሰራዊት ክልቲአን ሃገራት ኣሎ ይብሃል። መንግስቲ ኤርትራ ክሳብ ሕጂ ዝሃቦ ቃል የለን። ትማሊ ረቡዕ ብኣንፈት ምዕራብ ትግራይ ውግእ ከምዝተጀመረ ይግለጽ ኣሎ። ኣብ ቆቦ ዝነበረ ውግእ ከቢድ ከም ዝዀነን ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ 20 ክፍላተ ሰራዊት ወሳኒ ዓወት ከምዘመዝገቡን ብርክት ዝበለ ኣጽዋር ከም ዝሓዙን ይገልጹ። እዚ ብዘይሻራዊ ኣካል ክረጋገጽ ኣይክኣለን። ዝገጠመኒ ስዕረት የለን ዝብል ማእከላይ መንግስቲ መራኸቢ ብዙሓን ኣብ ዘቕርብኦ ጸብጻባት “ንስለ ሃገራዊ ረብሓ ጥንቃቐ ክገብራ” መምርሒ ሂቡ። ሰራዊት ፌደራል፡ ካብ ቆቦ ከም ዝወጽአ እዩ ዝገልጽ፤ ካብ ከተማ ወልዲያ ዝወጽኡ ጸብጻባት ክኣ፡ እቲ ሰራዊት ከም ዘይተራእየ ይሕብሩ። ክሳብ ሕጂ፡ ህወሓት ከምቲ ዝሓለፈ ዓመት ዝገበሮ ሓይልታቱ ንኣንፈት ደቡብ ኣየግዓዘን፤ ወልዲያ ተቘጻጺሮምዋ ዝብሉ ጸብጻባት ክኣ ልክዕ ከም ዘይኰኑ ወሃቢ ቃል እቲ ሰልፊ ተዛሪቡ። ህወሓት ቅልጡፍ ዝርርብ ክጅመር ኣለዎ ይብል ኣሎ። ኣንጻር መንግስቲ ፌደራል ኣብ ዝግበር ውግእ ንምትሕብባር ምስ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ልፍንቲ'ኳ እንተሃለዎ፡ ሃገር ከመሓድር ዝኽእል ልፍንቲ ግን የብሉን። መብዛሕትኦም ተጋሩ ክኣ፡ ንዓዶም ጥራይ’ዮም ክዋግኡ ዝደልዩ። ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፡ ንኽልቲኦም ወገናት ከዘራርብ ሓላፍነት ካብ ዝወሃቦ ሓደ ዓመት'ኳ እንተመልኦ፡ ገለ ዲፕሎማሰኛታት ኣፍሪቃን ኣሜሪካን፡ ዋላ’ውን ድጋፍ መንግስቲ ኢትዮጵያ እንተሃለዎ ዝጭበጥ ለውጢ ኣየምጽአን ይብሉ። እቲ ኣሜሪካን-ኬንያን ዝመርሓኦ ተበግሶ፡ ኣብ መፋርቕ ነሓሰ ምኽትል ፕረዝደንት ዊልያም ሩቶ ተመራጺ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኰይኑ ኣብ መረጻ ከም ዝተዓወተ ካብ ዝግለጽ ንደሓር፡ ምናልባት ሩቶ፡ ንኡሁሩ ኬንያታ ነቲ ልዝብ ሰላም ክመርሖ ክመዞ ከም ዝኽእል ይግመት። ኣሜሪካውያን መሐለውታ ትልሚ ዝነበሮም ኣይመስሉን። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ እቶም ዝርርባት “ብዘይቅድመ ኵነት” ዳግም ክጅምሩ ጸዊዑ። ግን ክኣ ክልቲኦም ወገናት ነዚ ጻውዒት ዘድህቡሉ ኣይመስሉን። ኣቢይ፡ ኣብ ዓውደ ውግእ ተሳዒሩ ንዝርርብ ዝቐረበ ድኹም መሲሉ ክርአ ኣይደልን። ስለ ዝዀነ ድማ፡ ዳግም ህወሓት “ኣሸባሪ” ኢሉ ምጽዋዕ ጀሚሩ ኣሎ። ህወሓት፡ እቲ ዕጽዋ ክልዓል እዩ ዝደሊ። እዚ ገበን ኲናት’ዩ ብምባል ቅድመ ኵነት እቶም ልዝባት ገይሮም የቕርቡዎ። እቲ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ዝርአ ዘሎ ሰብኣዊ ስቓይን ሞትን ግን፡ ንኢትዮጵያውያንን ማሕበረሰብ ዓለምን ሓደ ነገር ክርድኡ ዝገበረ ይመስል፤ ኲናት ትግራይ ወተሃደራዊ ፍታሕ ኣይርከቦን። ኣሌክስ ደዋል፡ ዋና ዳይሬክተር ፋውንዴሽን ሰላም ዓለም


ቅልውላው ትግራይ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ብኸመይ ይዕደል ኣሎ?

ሎሚ ዓርቢ 19 ነሓሰ፡ ንቝጠባዊ፡ ማሕበራዊ፡ ባህላዊን ሰብኣዊን ጸገማት ንምፍታሕ ዘዘኻኽር ኣህጕራዊ መዓልቲ ሰብኣውነት ብዓለም ደረጃ ይበዓል ኣሎ። እዚ ከምዚ ዓይነት ምትሕብባር ከኣ ከም ሰብኣዊ ቅልውላው ትግራይ ዝኣመሰሉ ጸገማት ንኽፍታሕ ዘተባብዕን ዝጠልብን እዩ። ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ብዝተወልዐ ኲናት፡ ኣሽሓት ሰባት ሞይቶምን ቈሲሎምን ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ህዝቢ’ታ ክልል ካብ ቤቶም ተመዛቢሎም፤ ልዕሊ 6.3 ሚልዮን ከኣ ተጸበይቲ ህጹጽ ረድኤት ኰይኖም ኣለው። ይዅን እምበር ኣብ መፋርቕ መጋቢት፡ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ብ 15 መጋቢት 2014 [ግእዝ] ተጻብኦ ምስ ኣቋረጹ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ከኣቱ ጀሚሩ። ብድሕሪኡ ግን ከመይ ይቕጽል ኣሎ? እቶም ተጸበይትን ተመዛበልትን ክንድቲ ዘድልዮም ረድኤት ይረኽቡ’ዶ ኣለው? ንዝብሉ ሕቶታት ንምምላስ ቢቢሲ ትግርኛ ሰባት ኣዘራሪቡ ኣሎ። እዚ ጸብጻብ ኣብ መቐለ ካብ ዝርከቡ ተመዛበልቲ ጥራይ ዝተረኽበ ሓበሬታ ዘጠቓልል እዩ። ወሃብቲ ሰብኣዊ ሓገዝ፡ እቲ ረድኤት ብግቡእ’ዶ ናብ ጽጕማት ይበጽሕ ኣሎ ኣይበጽሕን፤ ተወሳኺ ረድኤት ዘድሊ እንተዀይኑ ንምርግጋጽ ምክትታልን ገምጋምን ይገብሩ እዮም። መንግስቲ ትግራይ ይዅን መንግስቲ ፌደራልን፡ ከምኡ'ውን እቶም ረድኤት ዘብጽሑ ዘለዉ ዘይመንግስታውያን ትካላትን እውን ብዛዕባ እቲ ኣብ ትግራይ ዝከፋፈል ዘሎ ረድኤት እዋናዊ ኽትትልን ገምጋምን ክገብሩ ከምዝኽእሉ ይግመት። ይዅን እምበር ክሳብ ሕጂ ኽንደይ ዝኣክል ረድኤት ከምዝተኸፋፈለ፡ ኣብ መነባብሮ ተጸበይቲ ዘምጽኦ ለውጥን ምምሕያሽን እንተሃልዩን ክንደይ ዝኣክል ተወሳኺ ረድኤት ከምዘድሊን፡ ወግዓዊን ንጹርን ሓበሬታ ምርካብ ኣጸጋሚ እዩ። ውድብ ምግቢ ዓለም ብወገኑ፡ ኣብ መዓልቲ 100 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዘለወን ገሊጹ ነይሩ። እንተዀነ ምቍራጽ ተጻብኦ ምስተገበረ ድሕሪ ሓደ ሰሙን ኣብ 23 መጋቢት 2014 እዩ ንፈለማ ግዜ 13 ረድኤት ዝጸዓና መካይን ዝኣተዋ። ብድሕሪኡ'ውን እንተዀነ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ረድኤት ከምቲ ዝተባህለ ብስሩዕ ኣይቀጸለን። ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ተቛሪጹ ድሕሪ ምጽንሑ፡ ኣብ 6 ሚያዝያ 2014 ካልኣይ ዙር ረድኤት ዝጸዓና 47 መኻይን ንመቐለ ኣትየን። ብድሕርዚ፡ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ጸኒሐን እየን። እንተዀነ እቲ ዝኣቱ ረድኤት እዅል ከምዘይኰነ ቤት ጽሕፈት ውድብ ምግቢ ዓለም ናብ ቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ ኢመይል ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ግንቦት ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ልምዓት ኣሜሪካ (USAID) ሳማንታ ፓወር ብወገና፡ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፈደራልን መራሕቲ ትግራይን ምቁራጽ ተጻብኦ ካብ ዝግበር ኣትሒዙ 194 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ እዚ ግን እዅል ከምዘይኰነን ኣብ ሰሙን ልዕሊ 500 መኻይን ክኣትዋ ከምዝግባእን ገሊጻ ነይራ። ሓላፊ ቢሮ ሕርሻን ሓብቲ ተፈጥሮን ትግራይ ዶክተር ኣትንኩት መዝገቦ፡ ምስ ጋዜጣ ወያነ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ ብሰንኪ ሕጽረት ምግቢ ዝሞቱ ሰባት ቍጽሮም እናወሰኸ ይመጽእ ከምዘሎ ይገልጽ። ዶክተር ኣትንኩት፡ ኣብ ርእሲ'ቲ ሕጽረት ነዳዲን ሕጽረት ረድኤት ሜላታት ርክብ እውን ብምቍራጾም እኹል ሓበሬታ ንምርካም ኣጸጋሚ እዩ። ስለዝዀነ፡ "እቲ ሞት’ውን ብዕሊ ከይንፈልጥ ገይሩና እዩ። ክንደይ ሰብ ይመውት ከም ዘሎ፡ ክንደይ ሰብ ከም ይሓምም ከም ዘሎ'ኳ ብዕሊ ኣይፍለጥን፡” ይብል። ተወካሊ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኣብ ኣሜሪካ ኣቶ ዮሃንስ ኣብርሃ፡ እቲ ትጽቢት፡ መዓልታዊ ካብ 100 ክሳብ 110  ረድኤት ዝሓዛ መካይን ንኽኣትዋ ምንባሩ ግን እተን ዝኣትዋ ካብ 50 ክሳብ 60 መካይን ጥራይ ምዃነን፡ እቲ ረድኤት ዝጽበ ህዝቢ ግን እናወሰኸ ይኸይድ ከምዘሎን ንቢቢሲ ሓቢሩ። “ዳርጋ መብዛሕትኡ ህዝብና ተጸባዪ ረዲኤት ኰይኑ ኣሎ። ስለዚ ካብቲ ዝግባኦ ኣዝዩ ትሑት ዝዀነ ሓገዝ እዩ ዝኣቱ ዘሎ።  ኣብ ርእሲኡ ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ እቲ ዝኣተወ ረድኤት ካብ መቐለ ናብ ካልእ ከባቢ ክዝርጋሕ ኣጸጊሙ ኣሎ” ክብል ሓቢሩ። ፈጺሞም ረድኤት ዘይረኸቡ ተጸበይቲ ቝጽሮም ሒደት ከምዘይኮነ ቢቢሲ ዘዘራረቦም መሰኻኽር ይገልጹ። *ስም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ተጸበይቲ ንድሕነቶም ክበሃል ተቐይሩ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሻምናይ ርእሳ ኣብ መቐለ ኣብ ዝርከብ ማእከል ተመዛበልቲ እትነብር ካብ ወረዳ ቃፍታ ሑመራ፡ ጣብያ ኣዳባይ ዝተመዛበለት ወይዘሮ ሃይማኖት፡ ኣብ ዕጽዋን ክባን ብዙሕ ከምዝተሸገሩ፡ ቅድሚ ወርሒ ግን ረድኤት ከምዝረኸቡ ተዛሪባ። “ንነፍሲ ወከፍ ቈልዓ፡ 15 ኪሎ ስርናይ፡ ፍርቂ ኪሎ ዘይቲ፡ ኪሎን ፈረቓን ክክዕ ተዋሂቡና።” ክትብል ነቲ ዝተዓደሎም ረድኤት ትዝርዝር። ካብ ምዕራብ ትግራይ ተመዛቢሉ ምስ ሽዱሽተ ኣባላት ስድራኡ ኣብ መቐለ ኣብ ዝርከብ ማእከል ተመዛበልቲ ዝነብር ዘሎ ኣይተ ኣባዲ ብወገኑ፡ “ዕለት ዓሰርተ ሽዱሽተ ሰነ [ረድኤት] ተዋሂብና ማለት እዩ” ክብል ተጻብኦ ደው ካብ ዝብል ጀሚሩ ንኣዋርሕ ረድኤት ከምዘይረኸቡ ይገልጽ። ብምቕጻል ካብቲ ዝወሃቦም 15 ኪሎ ስርናይ “ናይ ፍሉይ ሓይሊ እናውጻእና ኣብ ኢድና ዝበጽሓ 14 ኪሎ እየን” ብምባል ካብ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ሓደ  ኪሎ ስርናይ ንፍሉይ ሓይሊ ተባሂሉ ከምዝቍረጽ ይዛረብ። ይዅን እምበር እቲ ዝቝረጽ ስርናይ ናብቲ ዝተባህሎ “ይበጽሕ’ዶ ኣይበጽሕን” ከም ዝጠራጠር ብምሕባር ብልሽውና ክህሉ ከምዝኽል ይገልጽ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ኵሎም ተመዛበልቲ እቲ ዝወሃቦም ረድኤት ፈጺሙ ከምዘይኣኽሎም ይዛረቡ። “[እቲ ረድኤት] ወርሓዊ እንተዝበጽሓና ደሓን ምዀነ ግን ንሓደጋ ምስተሳጣሕና፤ ኣርባዕተ ወርሒን ገለን ምስ ኣሕለፍና [እዩ ዝመጽኣና]...ሕሰቦ’ሞ?” ይብል ኣይተ ኣባዲ። “ህጻን ሓዝ፡ ዓብዪ ሰብ ሓዝ፡ ሽማግለ ሓዝ ንሳ እያ ዘላ” ኢላ እቲ ረድኤት እዅል ከምዘይኰነ ዝሓበረት፡ ልዕሊ ሸሞንተ ኣባላት ስድራ ሒዛ ኣብ መቐለ ትነብር ዘላ ተመዛባሊት ፍረሂወት እያ። “ካብታ 15 ኪሎ ዝተወሃብናያ፡ ካብኣ ዕንጨይታ፡ ካብኣ ፍሓማ፡ ካብኣ ካልእ ኣስቤዛ፡ ቈልዓ ተሓሚሙካ ካብኣ፡ ንባዕልኻ ተሓሚምካ ካብኣ። ሕዚ ሓሚምካ ሕክምና የለን፤ ጨና ኣዳም እዩ። ጨና ኣዳም፡ ጻዕዳ ሽጉርቲ ሳልሳይ [ፈጣሪ] እናለመንና ኢና ንነብር ዘለና እምበር ብሱሩ ብዘን እርዳታ እዚአን [ምንባር] ከቢድ ሽግር እዩ።” ብምባል ንኽብደት'ቲ ጸገም ትገልጾ። ወይዘሮ ሃይማኖት እውን ካብዚ ዝተፈልየ ሓሳብ የብላን። በታ ትወሃቦም መጠን ረድኤት ክመሓደሩ ከምዝጽዕሩ እንተዀነ እዅል ከምዘይኮነ ትገልጽ። “ኣብ ጥሜት ኢና ጸኒሕና፤ ኣብ ሽግር ኢና ጸኒሕና። ናይ ሸሞንተ ርእሰይ ንቀበል ደኣ ምበር፡ ልቓሕ ጸኒሑኒ፤ ሰብ ዘይሃብክና ብዝብል ሰዓት... ያው ኵሉ ሰብ ከምኡ እዩ ጸኒሑ። እናተለቓቕሐ፡ እናተለቓቕሐ እዩ ጸኒሑ። ምኽንያቱ ቅድሚ ሓሙሸተ ወርሒ ኢና ተዋሂብና ነይርና ረድኤት” ትብል። ወሲኻ እውን፡ “ህዝቢ መቐለ ክረድኣና ጸኒሑ። ሕጂ እቲ ህዝቢ መቐለ እውን ናብ ሽግር ኣትዩ፤ ናብ ጥሜት ኣትዩ። ንባዕሉ እውን እቲ ዝበልዖ የብሉን። ሰብ ይርፍረፍ ኣሎ፡ ይወድቕ ኣሎ፡ ኣብ ሓደጋ ኢና ዘለና።” ኢላ ኣብ ውሽጢ ዝተሓዋወሰ ስምዒት ኰይና ንህዝቢ መቐለ ዘለዋ ምስጋናን ነቲ ህልው ጸገምን ትገልጽ። ካብ ቤት ንብረቶም ዝተመዛበሉ ተጸበይቲ፡ ስሩዕን ቀጻልን ረድኤት እንተዘይረኺቦም ኣብ ከቢድ ጸገም ከምዝወድቁ እቶም ግዳያት ይዛረቡ። መስርሕ ምዕዳልን ምክፍፋልን ረድኤት ግልጺ ዘይምዃኑ ብዙሕ ጸገም ከምዝፈጥር እቶም መሰኻኽር ይገልጹ። ፍረሂወት፡ “መንበሪ የብልናን፤ ደቅና ዝመሃሩሉ ዝነበሩ ቤት ትምህርቲ ኣሕዲግና ኢና ንቕመጥ ዘለና። ኣብ ሓደ ክላስ ልዕሊ ሰላሳ መራሕቲ ስድራ እዮም ዘለው። ምስኦም ደቆም ኣለው፡” ትብል። “[እቲ ረድኤት] ኣብ ወወርሒ እኳ ከይወሃበና፡ ኣብ ሰለስተ ወርሒ፡ ኣብ ኣርባዕተ ወርሒ ምስ ሞትካ’ዩ። ሓሚምካ ክትሕከመሉ ኣይትኽእል፡ ነቲ ዝሃቡኻ ረዲኤት ንኣቤዛለ ኣይኣኽለካ።” ክትብል ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ መራሕቲ ስድራ ኣብ ከቢድ ሽግር ከምዘለዋ ትገልጽ። “ኣብዛ ዓመት እዚኣ ኣርባዕተ ግዜ ተዋሂብና ኣለና።” ዝበለና ድማ ኣይተ ኣባዲ እዩ። “መስከረም፡ ሕዳር፡ ለካቲት ወሲድና። ሕዚ ኸዓ ዕለት ዓሰርተ ሽዱሽተ ሰነ ተዋሂብና ማለት እዩ። ኣርባዕተ ወርሒ ምስገበርና ማለት እዩ። እዚ እውን ብኽንደይ ጥርዓን ...” ክብል እቲ ጸገም ረድኤት ብስሩዕ ዘይምርካቦም ጥራይ ከምዘይኮነ ይዛረብ። ረድኤት በብእዋኑ ብስሩዕ ዘይምርካቦም እቲ ሓደ ጸገም እዩ። ካልእ እቲ ዝወሃብ ረድኤት ባዕሉ ስድራቤት ንምምሕዳር እዅል ኣይኮነን። ብዘይካ እዚ ግን ምስ ብልሽውና ተተሓሒዞም ዝለዓሉ ቅሬታታት ከምዘለዉ እቶም መሰኻኽር ንቢቢሲ ገሊጾም። እቶም መሰኻኽር ከምዝሕብርዎ ኣብቶም ማእከላት ዝነብሩ ተመዛበልቲ ዝውክልዎም ኮሚቴታት ኣለዉ። ብተወሳኺ'ውን በብዝነበርዎ ዞባ ተጠርኒፎም ብኣመሓደርቲ ዞባ ክመሓደሩ ተገይሩ እዩ። ይኹዅ እምበር ረድኤት ኣብ ምክፍፋልን ምብጻሕን ብፍላይ ድማ ቀዳምነት ኣብ ምሃብ ዝረኣዩ ጸገማት ኣለዉ። ብኽንደይ ጥርዓን ረድኤት ከምዝረኽቡ ዝገልጽ ኣይተ ኣባዲ “... ኣረጊትን ህጻውንትን ሒዝካ ...ጥርዓን ናብ ክፍለ ከተማ ድዩ ናብ ዞባ...እዩ። መራሒ ኣሎና ድዩ የብልናን [እንድዒ] ጠሚና እዩ እቲ ጥርዓን፤ ኻልእ ትግርኛ የብሉን።” ይብል። “ኣብቶም ታሕተዎት ኣመራርሓ እንደገና ንሶም ቤተሰቦም ንኽውገኑ...  በቃ ናይ ምጭብርባር ዝዓይነቱ'ዩ መግለጺ የብሉን። ውሽጢ ውሽጢ ብቲፎዞ...” ከምኡ'ውን ሓበሬታ ብምዝባዕ ንውልቆም ዝጥቀሙ ኣባላት ምምሕዳር ኣለዉ ይብል። “ዘለናዮ ሓደጋ መግለጺ የብሉን።...ኣብዚ፡ ምሕደራ ዝበሃል የለን ብሱሩ። ሕጊ፡ ሕገ መንግስትናስ፡ ዋላ ሰላም ኰይኑ እንተተሓጎስና እውን፡ ምሕደራ ዝበሃል የለን ኣብዚ። ምጭብርባር እዩ ዘብልዕ። ድምጺ ዘይብሉ ይሓቅቕ ኣሎ፤ ድምጺ ዘለዎ ኸዓ ዘራይ ኣለዎ።” ብተወሳኺ፡ ብውልቆም ረድኤት ሒዞም ዝመጽኡ ዝተፈላለዩ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ረድኤት ከየከፋፍሉ ከምዝግበሩ ኣይተ ኣባዲ ይሕብር። “ኣብዚ ኾፍ ኢልና ብእንሰምዖን ካብቶም ኮሚቴ ከም እንረኽቦን ግን፡ ዞባ እዩ ዝዓግተና ዘሎ። ...ኣይኸውንን ኢሉ ዞባ ይምልሶ። ዞባን ክፍለ ከተማን። ክልቲኦም እዞም ተሓባቢሮም ምንም ክርድኣና ኣይከኣለን። ኣብዚኣ ብመረረት ተዓጺና ኣብዛ ሓጹር ናይዛ ቤት ትምህርቲ እዚአን ኢና ንነብር ዘለና። ድጋፍ ክመጸና እንተበለ እውን ዝዓጽውና እንሄዉ፡” ይብል። እቶም ናይ ዞባ ተባሂሎም ዝተመረጹ፡ “...ዝገደደ ጨካናት ኰይኖም ኣለው። ኣብዚ ምጽራይ የለን። ‘እንታይ እዩ ሽግሩ?’ ኣኼባ ኣኪቦም ‘ዘለኩም ሽግር ንገሩና’ ዝብልስ የለን። በቃ ኣብ ወንበርካ ኴንካ ብጭካነ ምዕጻው፡” ክብል ኣብ ምሕደራን ዕደላን ዘለዎ ቅሬታ ይገልጽ። ኣይተ ኣባዲ ካብ ዝገለጾ ቅሬታ ብተወሳኺ፡ “ሓንቲ ክዛረባ ዝግባኣኒ...” ነገር ኣላ ዝበለት ፍረሂወት ኣብ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ባዕሉ ዝተፈላለዩ ጸገማት ከምዘለዉ ትሕብር። ንሳ ከምትብሎ ኣብ ካልእ ማእከል ተመዛበልቲ ዝሓሸ ሓገዝ ዝገብሩ ገለ ገለ ትካላት ናብቲ ንሳ ትነብረሉ ማእከል ግን ተራእዮም ኣይፈልጡን። “ብምንታይ ኢና ንፍለ? ኵላትና ተፈናቒልና ኢና መጺእና። ንብረትና ገዲፍና፡ ንፈትዎ ገዛና ገዲፍና ... ካብቶም ዝሞቱ ግን ንሕና ንሓይሽ።” ካብ ናውቲ ትምህርቲ ጀሚሩ ክሳብ ገንዘብ ዝዕድሉ ትካላት ናብኦም ዘይበጽሓሉ ምኽንያት ከምዘይተረድኣ ዝገለጸት ፍረሂወት “ንዅሉ ተመዛባላይ ማዕረ ይዅን፡” ኢላ ቅረትኣ ተኸትም። ኣብ ትግራይ ዘሎ ምክፍፋል ረድኤት ፍትሓዊ ኣይኰነን ዝብሉ ክሲታት ክለዓሉ ጸኒሖም እዮም። ንምዃኑ ነቲ ረድኤት መን እዩ ዘከፋፍሎ? ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ባዕሎም ድዮም ወይስ መንግስቲ ትግራይ እዩ ተረከቡ ዘከፋፍሎ? ንዝብል ሕቶ ኣይተ ዮሃንስ፡ እቶም ኣብ ትግራይን ካብኡ ወጻኢን ጨንፈራት ዘለዎም ወሃብቲ ረድኤት ስሩዕ መስርሕ ከምዘለዎምን ኣብ ትግራይ ካብዚ ከምዘይፍለ ይገልጽ። “ኣብ ትግራይ ንኣብነት ኦፊስ ኣለዎም። ኣብ መቐለን ካብ መቐለ ወጻኢን።” ስለዝዀነ፡ ይብል ኣይተ ዮሃንስ፡ ረድኤት ናብ ትግራይ ምስ ኣተወ፡ ኣብ መቐለ ዝርከቡ ጨንፈራት ናይቶም ወሃብቲ ሓገዝ ይቕበልዎ። ንኣብነት ውድብ ምግቢ ዓለም ዝለኣኾ ረድኤት ናብ መቐለ ምኣተወ ኣብ መቐለ ዝርከብ ጨንፈር ውድብ ምግቢ ዓለም ከምዝቕበሎ ይገልጽ። “ንሳቶም ተቐቢሎም መስርሕ ኣለዎም፡ ፕሮግራም ኣለዎም፡ በቲ ፕሮግራም መሰረት ንህዝቢ የከፋፍሉ። መንግስቲ ትግራይ ናይ ምውህሃድን ምቅልጣፍን ስራሕ ጥራይ እዩ ዝሰርሕ። ምከፍፋል ረዲኤት ናይቶም ወሃብቲ ሓገዝ ስራሕ እዩ፡” ይብል። እንተዀነ፡ እቶም ወሃብቲ ረድኤት ብፍላይ ናይ ነዳዲ፡ ናይ ገንዘብን ናይ ኮምዩኒኬሽንን ሕጽረት ስለዘለዎም ከምቲ ዝድለዮ ምንቅስቓስ ክገብሩ ከምዘይከኣሉ ወሲኹ ይሕብር። ውድብ ምግቢ ዓለም ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ቅልውላው ሰብኣዊ ሓገዝ ንኽፍታሕ መደብ ሒዙ ዝተፈላለዩ ጻዕርታት ኣብ ግብሪ የውዕል ከምዘሎ ይፍለጥ። ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ረድኤት ዝጸዓና መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝገበረ'ውን ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ምክፍፋል ረድኤት ዘሎ ኽትትልን ግምገማን እንታይ ከምዝመስል፣ ከምኡ’ውን እቶም ተጸበይቲ ዘልዓልዎም ቅሬታታት ብኸመይ ክፍትሑ ከምዝኽእሉን ብዝምልከት፡ ቢቢሲ ካብ ውድብ ምግቢ ዓለም ሓበሬታ ንምርካብ ዝገበሮ ጻዕሪ ኣይሰለጠን፤ ምላሽን ሓበሬታን ምስ ተዋህበ ከምእነቕርቦ ንሕብር።


መንግስቲ ኢትዮጵያ ዩኤስአይድ ንዘቕርቦ 2 ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ናብ ትግራይ ክኣቱ ፈቒዱ

መንግስቲ ኢትዮጵያ በብወርሑ ዩኤስኤይድ ዘቕርቦ ክልተ ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ናብ ትግራይ ክኣቱ ከምዝፈቐደ ተገሊፁ። እዚ ዝተገለፀ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕንነት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ምስ ዳይሬክተር ውድብ ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢዝሊን ኣብ ሮማ ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ከምዝኾነ ሚኒስቴር ጉዳያት ወፃኢ ኣፍሊጡ። እቲ ሚኒስቴር፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ገፁ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ፡ ቀረብ ነዳዲ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ምክፍፋል ሓገዝ ዝመጣጠን ክኸውን ከምዘለዎ ሓቢሩ። ከም ኣገላልፃ ኣምባሳደር ሬድዋን፡ ውድብ ምግቢ ዓለም በብወርሑ ክልተ ሚሊየን ሊትሮ ነዳዲ ናብ ትግራይ ንምእታው ብዝምልከት ዝርዝር ሰነዳት ኣቕሪቡ እዩ። ዩኤስኣይድ፡ ነቲ ዝተጠቐሰ መጠን ነዳዲ ናብ ሃገር ከእቱን፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ቀረብ ረድኤት ናብ ህዝቢ ክበጽሕ ንምግዓዝ ክውዕልን መንግስቲ ከምዝፈቐደ ኣይተ ሬድዋን ወሲኹ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ብጭቡጥ መረዳእታ ክሳብ ዝድገፍ ናብ ትግራይ ዝኣቱ መጠን ገንዘብን ነዳድን ንምዕባይ ፌደራል መንግስቲ ድልው ምዃኑ ገሊጹ። ኣገልግሎት ኮምኒኬሽን መንግስቲ፡ ሎሚ ሓሙስ 16 ሰነ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ መራሕቲ ትግራይ ካብ ረቡዕ ጀሚሩ ንዘይተወሰነ እዋን መዓልታዊ ዝግበር ዝነበረ በረራታት ከምዝኣገደ ከሲሱ። ካብ መራሕቲ ትግራይ ሓደ ዝዀነ ኣይተ ጌታቸው ረዳ፡ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝፀሓፎ መልእኽቲ፡ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ብሰንኪ ሕፅረት ነዳዲ ንግዚኡ ኣገልግሎት ምሃብ ከምዘይከኣለን ኣብ ቀረባ እዋን ስርሑ ክጅምር ተስፋ ከምዘለዎን ገሊጹ። ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ምስ ዋና ዳይሬክተር ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣብ ዘካየዶ ርክብ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራሕ ናብ ትግራይ 137,913 ሊትሮ ነዳዲ ዝፀዓና ሰለስተ ናይ ፅዕነት መካይን ከምዝኣተዋ ተዛሪቡ። "ህወሓት፡ 'ነዳዲ የለን' ዝብል ዘሎ ንኻልእ ዙር ኲናት ሰራዊት ንምውዳብ ዓቕሙ ንምሕያልን ደልዩ እዩ” ክብል ብምኽሳስ፡ ብድምር 920,309 ሊትሮ ነዳዲ ናብ ትግራይ  ኣትዩ እዩ ኢሉ። ብዛዕባ እዚ መጠን ነዳዲ፡ ካብ ትካላት ረድኤት ኰነ ካብ መራሕቲ ትግራይ ዝተብሃለ የለን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ወርሒ ሰነ፡ እቲ ውግእ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ካብ ዝልሕም ጀሚሩ፡ ንትግራይ ዝወሃብ ሰብኣዊ ሓገዝን ቀረብ ነዳድን ተቛሪጹ ምጽንሑ ዝዝከር እዩ። በዚ ምኽንያት ድማ ኣብቲ ክልል ልዕሊ ሓሙሽተ ሚሊየን ህዝቢ ኣብ ሓደጋ ወዲቑ ኣሎ። ኣብ ወርሒ መጋቢት ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ካብ ዝፍረም ጀሚሩ፡ ዝተወሰነ ሓገዝ ናብ ትግራይ ከምዝኣተወ፡ እንተኾነ  ሕጽረት ነዳዲ ከምዘጋጠመ ጸብጻባት የመልክቱ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብዚ ወርሒ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከብ መኽዘኑ ን950 ሽሕ ሰባት ዝኣክል መግቢ ከምዘለዎ እኳ እንተገለፀ ብሰንኪ ሕፅረት ነዳዲ ግና ክበፅሕ ከምዘይከኣለ ኤፒ ፀብፂቡ። ኮሚሽነር ሕብረት ኤውሮጳ ክሪሲስ ሌናርቺክ፡ ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ኣብ ኢትዮጵያ ድሕሪ ዝገበሮ ዑደት፡ “መኽዘናት ብሓገዝ መሊኦም'ዮም፡ ናብ ገጠራት ግን ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ ክበጽሑ ኣይከኣሉን" ክብል ጠቒሱ። እቲ ንኣስታት 19 ኣዋርሕ ዝፀንሐ ኲናት ትግራይ ህድእ ዝበለ ዀይኑ፣ እቲ ኲናት ጠቕሊልካ ንምቁራፅ ግን ዛጊድ ኣብ ስምምዕነት ኣይተበፅሐን።


ድንጉይ ግን ዘተኣማምን' ምዕባለ ንርኢ ኣለና -ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ

ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጄሪያ ነበር ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፡ ብሰሉስ ምስ መራሕቲ ትግራይ ተራኺቡ ነይሩ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ምስ ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ከም ዝተዘራረበ፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ ብትዊተር ኣብ ዝሓበረሉ እዋን፡ ክልቲኦም ኣብ “ዞባዊ ጉዳያት” ተዘራሪቦም ምባሉ ይዝከር። ትማሊ ምስ ቢቢሲ ፎካስ ኦን ኣፍሪቃ ቃለመጠይቕ ዝገበረ ፍሉይ ልኡኽ ኦባሳንጆ፡ እቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ዝተወልዐ ኲናት ንኸብቅዕ ዝግበር ዘሎ ዝርርብ፡ “ድንጉይ ግን ድማ ዘተኣማምን” ምዕባለ የርኢ ኣሎ ክብል ገሊጹዎ። ኦባሳንጆ፡ ፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኰይኑ ካብ ዝሽየም ንደሓር፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ንኽፍታሕ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ናብ ትግራይን ኣዲስ ኣበባን ብምኻድ ንመራሕቲ እቲ ክልልን ፌደራል መንግስትን ከዘራርብ ጸኒሑ’ዩ። “እቲ ሕጂ ዘሎ ኵነታት ካብቲ ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝነበረ ዝሓሸ’ዩ፤ ብቐጻሊ ክንገብሮ ዝግብኣና፡ እቲ ሕጂ እንገብሮ ዘለና ኰይኑ፡ ንሱ ድማ ምትእምማን ንኽፍጠር ዝሕግዙ ስጕምታት ኣዕቢኻ ክቕጽሉ ምግባር እዩ፡” ኢሉ። እቲ ክሳብ ሕጂ ኣብ መንጐ እዞም መራሕቲ ክካየድ ዝጸንሐ ዝርርባት ዝምልከት ብወግዒ ዝተገልጸ ዝርዝር ሓበሬታ'ኳ እንተዘይሃለወ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኦባሳንጆ ናብ ትግራይ ዘይተገደበ ምብጻሕ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ክህሉ፣ እቲ ኲናት ድማ ጠጠው ክብል ኣብ ዝብሉ ጉዳያት ይዘራረቡ ምህላዎም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ዘይተገደብ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ክህሉ ኣለዎ፤ ኣብ ኢትዮጵያ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ዘየድልዮ ከባቢ የለን፤ ግን ሰብኣዊ ረድኤት ኣይበጽሕን ዘሎ። ስለ ዝዀነ፡ ናብ ስሩዕ ምዕራፍ ኣዋጅ ምቁራጽ ተጻብኦ ዝወስደና ኣብ ስምምዕ ዝተሞርኰሰ ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበር ኢና ንደሊ፡” ይብል። ሕብረት ኣፍሪቃ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ጐንጺ ብዕቱብ ወሲዱዎ’ዩ ኢልካ’ዶ ትሓስብ? ዝብል ሕቶ ዝቐረበበሉ ኦባሳንጆ፡ “ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሰላም፣ ድሕነትን ምርግጋእን ንክመጽእ ንዓይ ምስያሙ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ነዚ ጉዳይ ብልቢ ተቐቢልዎ'ሎ ማለት እዩ። ስለዝዀነ ድማ ንንእዶ፡” ኢሉ። እቲ ኲናት ጠንቂ ሞትን ምምዝባልን ኣሽሓት ክኸውን እንከሎ፡ ሚልዮናት ንሕጽረት መሰረታዊ ቀረባት ክቃልዑን ሓደጋ ጥምየት ከንጸላልዎምን ምኽንያት ኰይኑ’ዩ ብዝብል ማሕበረሰብ ዓለም፡ ተጻባእቲ ሓይልታት ኲናት ጠጠው ከብሉ ጸቕጢ ክገብር ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተወስደ ሰብኣዊ ምቍራጽ ተጻብኦታት ድማ፡ ተዛማዲ ህድኣት ፈጢሩ ምጽንሑ ይፍለጥ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦባሳንጆ፡ ኣብቲ ዝቕጽል ዘሎ ዝርርብ ዝተዋህቦ ሓላፍነት ኣብ ልዕሊ ክልቲኦም ወገናት ጸቕጢ ምፍጣር ዘይኮነ ካብ ጸቕጢ ክናገፉ ምግባር ከም ዝዀነ ይዛረብ። “ናተይ ስራሕ፡ ክልቲኦም ወገናት ካብ ጸቕጢ ምንጋፍ እዩ፤ ስለዚ፡ ሕጂ’ውን ናብ ካልእ ጐንጺ ዘእቱ ጸቕጢ እንተሃልዩዎም ካብዚ ብምንጋፍ ኣብ ክንዲ ኲናት፡ ሰላማዊ መገዲ ንኽርእዩ ምግባር እዩ፡” ኢሉ። እቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቐጸለ ኵናት ብሰላማዊ መገዲ ንኽፍታሕ ዝተጀመረ ጻዕሪ ግን መዓስ ከም ዝዛዘም ገደብ ግዜ ከቐምጥ ከም ዘይክእል ዝገልጽ ኦባሳንጆ፡ ኣብ መንጐ እቶም ተጻባእቲ ወገናት ሓባራዊ ምርድዳእ ንኽፍጠር ቀጻሊ ጻዕሪ ከም ዝገብር ሓቢሩ። እቲ ብወገን መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ዝተኣወጀ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ድማ፡ ካብኡ ሓሊፉ ናብ ስሩዕ ኣዋጅ ምቁራጽ ተጻብኦ ክወስድ ዘኽእል ንክኸውንን ኣብቲ ክልል ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱን ተስፋ ከም ዝገብር ገሊጹ። “ኣብ ትግራይ መብራህቲ፡ ማይ፡ ባንኪ የለን። እቲ ኲናት ንኻልኦት ኣገልግሎታት’ውን ጸልዩ’ዩ። ናብ ሓደ ዩኒቨርሲቲ ክበጽሕ ከይደ ነይረ፤ ኣብኡ ዘሎ ማእከል ሓበሬታ ቴክኖሎጂ ምሉእ ንምሉእ ዓንዩ’ዩ፤ እዚ ናብ ንቡር ክምለስ ኣለዎ። እዚ ንኽግሃድ’ውን ኢና ንሰርሕ ዘለና፤ እዚ ግን ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ፡ ሰለስተ ድዩ ሽዱሽተ ወርሒ ክብጻሕ ኣይፈልጥን፤ ግን ቅድሚ'ቲ ብዙሓት ሰባት ትጽቢት ዝገብርሉ ክኸውን'ዩ ኢለ እኣምን፡” ኢሉ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ብወገን ኤርትራ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ክወሃብ ዝጸንሐ መግለጺታት ግን፡ ዳግማይ ውግእ ከይውላዕ ስግኣታት ፈጢሩ ምህላው ይፍለጥ። ኣብ መወዳእታ እቲ ዝሓለፈ ሰሙን መወዳእታ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ከተማ ሸራሮ ብዝፈነዎ መጥቃዕቲ ሓንቲ ጓል 14 ዓመት ህጻን ከም ዝተቐትለትን 18 ሰባት ከም ዝቆሰሉን ሮይተርስ ጸብጺቡ ነይሩ። ሮይተርስ፡ ካብ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ዝተረኽበ ሓበሬታ ዘስፈሮ ሰነድ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተመልኪተ ኢሉ ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ሰራዊት ኤርትራ ናብ ከተማ ሸራሮ ብውሕዱ 23 ግዜ ከቢድ ኣጽዋር ከምዝተኮሰ ገሊጹ። ካብ መንግስቲ ኤርትራ፡ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ኮነ ምስ ሓይልታት ትግራይ ተኻይዱ ዝተበሃለ ውግእ ዛጊት ዝተበሃለ የለን። ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብሰኑይ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ገለ ኣሃዱታት ሰራዊት ኤርትራ ብ24 ግንቦት ኣብ ከባቢ ዓዲ-ኣውዓላ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙን ብሓይልታቶም ከምዝበርዓነን ጠቒሱ። ብወገን ኤርትራ ብዛዕባ'ዚ ኣቶ ጌታቸው ዝጠቐሶ ረጽሚ ዝተዋህበ መግለጺ'ኳ እንተዘየለ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን ህወሓት ንዳግማይ ኲናት ወተሃደራዊ ምድላዋት ይገብር ከምዘሎ ሰብመዚ ኤርትራ ገሊጾም ነይሮም። ኣፈኛ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶ/ር ለገሱ ቱሉ ብወገኑ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብዛዕባ'ቲ ዝተባህለ ናይ ኤርትራ መጥቃዕቲ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ብምግላጽ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ግና መጥቃዕቲ ክፍጽም ኣይክእልን" ኢሉ። መራሕቲ ህወሓት "ባዕሎም ንኲናት ይዳለዉ ስለዘለዉ፡ ንማሕበረሰብ ዓለም ንምድንጋር ዝፈጠርዎ" እዩ ብምባል ድማ ንመግለጺ ኣቶ ጌታቸው ነጺግዎ።


ሕቡራት ሃገራት ረድኤት ኣብ ዘቛረጸላ ደቡብ ሱዳን፡ ህጻናት ይሞቱ ኣለዉ -ተባሂሉ

ሕቡራት ሃገራት ኣብ ደቡብ ሱዳን ዘቕርቦ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ምቁራጹ ስዒቡ፡ ሓደ ዓብዪን ክልተ ህጻናትን ከምዝሞቱ ሰራሕተኛታት ረድኤት ንቢቢሲ ገሊጾም፡፡ እቲ ሞት ኣብ ሰሜናዊ ግዝኣት ዋራፕ ኣብ ዝርከብ መዕቆቢ ስደተኛታት እዩ ኣጋጢሙ፡፡ እቲ ሓደጋ ኣካል ሕቡራት ሃገራት ዝኾነ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም፡ ብሕጽረት ርሾ (ፈንድ) ኣብ ደቡብ ሱዳን ዘቕርቦ ዝነበረ ሓገዝ ምግቢ ደው ከምዘበለ ድሕሪ ምግላጹ እዩ አጋጢሙ ዘሎ፡፡ እቲ ትካል ቀረብ ምግቢ ንምቕጻል 426 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮ ኣብ ወርሒ ሰነ ገሊጹ ነይሩ፡፡ እንተኾነ ማሕረሰብ ዓለም ትኹረቱ ኲናት ዩክረይን ሓዊሱ ናብ ካልኦት ቅልውላዋት ብምግባሩ እቲ ሓገዝ ክርከብ ኣይተኽኣለን፡፡ ኣብቲ መዓስከር ዝሰርሕ ኣባል ትካል ዶብ ኣልቦ ሓካይም ሳሚ ኣል ሱባይሂ፡ ካብቶም ዝሞቱ ህጻናት እቲ ሓደ ሓሙሽተ ዕድሚኡ ከምዝነበረ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ንኣዶ ናይቲ ሓደ ቆልዓ ኣብ ጎኒ ሓድሽ ዝተኹዓተ መቓብር ወዳ ኮፍ ኢላ ረኺበያ፤ ቀጠንትን ዝደኸሙን ካልኦት ሰለስተ ደቃ ድማ ኣብ ኣፍደገ ዕምጻጽ ጉጂ መንበሪኦም ኮፍ ኢሎም ረኺበዮም’’ ይብል፡፡ ብተወሳኺ ኣብቲ መዓስከር ዝርከቡ ኣስታት 20 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ሓደጋ ጥምየት ከምዘለዉ ይገልጽ፡፡ ‘‘ኣብ ሓደ መዓስከር ኣካላቶም ዝደኸመን ዝወድቁን ሰባት ርእየ፤ ንነዊሕ እዋን እኹል ምግቢ ከምዘይረኸቡ ግልጺ እዩ፡፡ ኣብ ዝኾነ ገዛ ምግቢ ዘብስልን ዝተቐመጠ ምግቢ ዘለዎምን ሰብ ኣይረኣኹን፡፡’’ ሓደ በዓል ስልጣን ውድብ ምግቢ ዓለም ‘‘ብምኽንያት ሕጽረት ርሾ ን 1.7 ሚልዮን ሰባት እንህቦ ዝነበረ ሓገዝ ደው ኣቢልና ኢና፤ ን 4.5 ሚልዮን ሰባት ምሕጋዝ ግን ቀጺልና ኣለና’’ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ እቲ ምቁራጽ ኣብ ብዙሓት ግዝኣታት ዘጋጠመ ከምዝኾነ ዝገለጸ እቲ በዓል መዚ፡ ካብ 11 ሚልዮን ህዝቢ ደቡብ ሱዳን  ልዕሊ 60 ምኢታዊት ‘‘ሓደጋ ውሕስነት ምግቢ’’ ኣጋጢምዎ ከምዘሎ ገሊጹ፡፡ እቲ ትካል ኣብ መፋርቕ ሰነ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ቅድሚ ሓገዝ ደው ምባሉ፡ ኣብ 2021 ነቶም ስደተኛታት ዝህቦ ምግቢ ብፍርቂ ብምንካይ ዝኣመሰሉ ኣማራጺታት ከምዝፈተነን ከምዘይሰመረሉን ኣፍሊጡ ነይሩ፡፡ ንነዊሕ ዓመታት ብጎንጺ ክትሕመስ ዝጸንሐት ደቡብ ሱዳን ኣብ 2011 ናጽነታ ካብ እትረክብ ንደሓር እውን ብሕጽረት ምግቢ ተጠቒዓ ጸኒሓ፡፡ እቲ ንኣርባዕተ ወቕቲታት ዝቐጸለ ከቢድ ውሑጅ እውን ብዙሕ ገዛውትን  ኣዝርእትን ብምዕናው ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ብምፍንቓል ነቲ ኩነታት ኣጋዲድዎ እዩ፡፡


ሕቡራት ሃገራት ንትግራይ ዝገብሮ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘቋረጸ ኣፍሊጡ

ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ክልል ትግራይ ንኣዋርሕ ከካይዶ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ሓገዝ ምብጻሕ ደው ከምዝበለ ኣፍሊጡ። እቲ ውድብ፡  እቲ ‘ኣዝዩ ኣገዳሲ’ ዝበሎ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ምጉዕዓዝ ደው ከብል ዘጋደዶ ዳግማይ ኲናት ድሕሪ ምጅማሩ እዩ። ብመሰረት ቤት ጽሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት (OCHA)፡ ካብ ዝሓለፈ 18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም [ግእዝ]  ጀሚሩ፡ ብመሬት ናብ ትግራይ ዘእትዎ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ተቛሪፁ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ካብ 19 ነሓሰ ጀሚሩ ናብ ትግራይ ዝግበሩ ኣገደስቲ በረራታት ሰብኣዊ ረድኤት ደው ከምዝበለ ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ሰብኣዊ ቅልውላውን ስግኣት ኮይኑ ይቕፅል ከምዘሎ እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። ኣብቲ ኲናት ዝካየደሉ ዘሎ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሰባት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ’ውን ዘይተረጋገጹ ፀብፃባት ከምዝበጽሕዎ ኦቻ ሓቢሩ። ድሕሪ ናይ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ረቡዕ 18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም፡ እቶም ተጻባእቲ ኣካለት፡ ከም ብሓድሽ ናብ ግጭት ከም ዝኣተዉ ዝዝከር ኰይኑ፡ መን ዳግም ወሊዕዎ ኣብ ዝብል ነንሕድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። ሓይልታት ትግራይ፡ ነቲ ኲናት ዳግም ብምጅማር፡ ንፌደራል መንግስቲ ክወቕሱ እንከለዉ ፤ መንግስቲ ብወገኑ፡ ንሳቶም ከምዝጀመርዎ ይምጉት። እቲ ጎንጺ ዳግማይ ምልዓሉ፡ ነቲ ንሚልዮናት ዝቑጸሩ ዜጋታት ዝወሃብ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ክብል ጠንቂ  ከምዝኰነ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ'ሎ። እቲ ትካል፡ ኣብ መዓልታዊ መግለጺኡ፡ ኩነታት ጸጥታ ኣብ ዝመሓየሸሉ እዋን፡ ምስ ካልኦት ዘይመንግስታዊ መሻርኽቲ ትካላት ብሓባር ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘቕርብ ኣፍሊጡ። ናብ ክልል ትግራይ ቀዲሙ ዝኣተወ ሰብኣዊ ሓገዝ ግን ይዕደል ከምዘሎ ሓቢሩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ብመሰረት ዓለምለኻዊ ሕጊ፡ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት፡ ብዘይ ዝኾነ ገደብ ኣብ መላእ ሰሜን ኢትዮጵያ ከንቀሳቕሱ ብቕልጡፍ ክፍቀደሎም ከምዘለዎ ድማ ሓቲቱ ኣሎ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ፡ እቲ ጎንጺ ካብ ዝለዓል ንደሓር ብነፋሪት ይኹን ብመሬት ናብ ትግራይ ዝኣቱ ጥረ ገንዘብ፣ ሰብኣዊ ረድኤት ዀነ ሰራሕተኛታት ትካላት ረድኤት የለን። ኲናት ሓድሕድ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ካብ ዝለዓል ኣትሒዙ ኣብ ክልላት ኣምሓራ፣ ዓፋርን ትግራይን ልዕሊ 9 ሚልዮን ዝቑፀሩ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮም ዜጋታት ኣለው። ዳግማይ ምጅማር ኲናት፡ ንሳልሳይ ግዜ፡ ኣብ ኣወሃህባ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣሉታዊ ፅልዋ የሕድር ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ እቲ ኲናት ዳግማይ ምውልዑ ምስተሰምዐ፡ሓይልታት ትግራይ ካብ ቀጽሪ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ብሓይሊ ከምዝወሰዱ እቲ ትካል ከሲሱ ነይሩ። ብኣንፃሩ፡ ሓይልታት ትግራይ "ነቲ ትካል ኣለቂሕናዮ ዝነበርና ነዳዲ መሊስና ‘ምበር ኣይሰረቕናን"፡ ክብሉ ንመግለጺ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብትሪ ነቒፎሞ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ትግራይ፡ ህጹጽ ሓገዝ ምግቢ ዘድልዮም ልዕሊ 5.2 ሚሊዮን ሰባት ከምዘለዉ እቲ ትካል የረድእ። እቲ ትካል ሕቡራት ሃገራት፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ክበፅሕ እንተዘይክኢሉ ሚልዮናት ንሓደጋ ጥሜት ከምዝቃልዑ ብተደጋጋሚ ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልል ዓፋር ጠቕሊሎም ንምውጻእ ቅድመ ኹነት ኣቐሚጦም

ኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ እንተዘይተረኺብዎ፡ ነቲ ኩነታት ንምፍታሕ "ካልእ ኣገባብ" ክወስዱ ምዃኖም መራሕቲ ትግራይ ኣጠንቂቖም። መራሒ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ንዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶዮ ጉተረዝ ኣብ ዝጸሓፎ "ቅሉዕ ደብዳበ"፡ ዋላ'ኳ ማሕበረሰብዓለም ነቲ ተኣዊጁ ዘሎ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ናእዳኡ እንተገለጸ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዘይምቁራጽ ናብ ትግራይ ክኣቱ ጸቕጢ ኣይገበረን ክብል ነቒፉ። "ዛጊድ ዝኣክል ሞትን ዕንወትን በጺሑ እዩ። እንተኾነ፡ ህዝብና ብጥሜትን ብቐሊሉ ምክልኻል ዝካአሉ ሕማማትን ክሃልቕ ሱቕ ኢልና ክንዕዘብ ኣይንኽእልን። "በዚ መሰረት ሰላማዊ ፍታሕ ዘይሰርሕ እንተኾይኑ ካልእ ኣገባብ ክንወስድ ክንግደድ ኢና" ክብል ዶ/ር ደብረጽዮን ኣጠንቂቑ'ሎ። ነቲ ንልዕሊ 17 ኣዋርሕ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስትን ሓይልታት ትግራይን ዝቐጸለ ኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ ንምንዳይ ክግበር ዝጸንሐ ዛጊት ጭቡጥ ውጽኢት ኣየምጸአን። ንኩነታት ጸጥታ ብዝምልከት፡ ልኡላዊነትን እታ ሃገር ኣብ ከቢድ ሓደጋ ከምዝወደቐን፡ ምትእትታው ኤርትራ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ መርኣያ ናቱ ከምዝኾነን እቲ መራሒ ህወሓት ነቒፉ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ዶ/ር ደብረጽዮን ዝመርሖ ውድብ ህወሓት ጠንቂ ዘይምርግጋእ እታ ሃገር'ዩ ብምባል ከም "ኣሸባሪ" ጉጅለ ከምዝርእዮ ብወግዒ ምውሳኑ ይዝከር። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ'ቲ ዛጊድ ተቖጻጺሮምዎ ኣለዉ ዝበሎም፡ "ገለ ከባቢታት ሰሜናዊ ምዕራብ፣ ማእኸላይን ምብራቕን ትግራይን" ከምኡ'ውን ካብ ኢትዮጵያ ጠቕሊሎም ክወጽኡን ይጠልብ። ኣብ ኲናት ትግራይ ሰፊሕ ተሳትፎ ዝነበሮም ሓይልታት ኤርትራ፡ ካብቲ ክልል ክወጹ ምዃኖም ሰብመዚ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ገሊጾም ምንባሮም ይዝከር። ህላወ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ዓፋር ሰብመዚ ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብቲ ሒዞሞ ዘለዉ ቦታታት ክልል ዓፋር ክወጹ ክጽውዑ ምጽንሖም ይፍለጥ። መራሕቲ ትግራይ፡ ብ12 ሚያዝያ ሓይልታቶም ኤሬብቲ ተባሂሉ ካብ ዝፅዋዕ ከባብታት ዓፋር ለቒቖም ንምውፃእ ዝወሰኑ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ንምሕላፍ ዝተበፅሐ ስምምዕ ክኽበርን ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ምእንቲ ክኣቱን ምዃኖም'ዮም ሓቢሮም ነይሮም። "ህላወ ሓይልታትና ኣብ [ክልል] ዓፋር ነቲ ቅሉዕን ህልውን ጸጥታዊ ሓደጋ ንምግታእ ዝዓለመ'ዩ፣ ብመትከል ከኣ ተወሳኺ ምስሓብ ሓይልታት ትግራይ ካብ ዓፋር ንምግባር ድሉዋት ኢና" ክብል መልእኽቲ ዶ/ር ደብረጽዮን ገሊጹ'ሎ። ሓይልታት ትግራይ ካብ ጎረቤት ክልል ዓፋር ጠቕሊሎም ንምውጻእ ግን ዝተወሰኑ ቅድመ-ኩነታት ክረጋገጹ መራሕቲ ትግራይ ይጠልቡ። ዘይተገደበ ረድኤት ዝኣትወሉ ስርዓት ክዝርጋሕን ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎት መንግስቲ ናብ ቦተኦም ክምለሱን ኣለዎም ኢሉ። ኲናት ትግራይ ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ኣብቲ ክልል ኣገልግሎት ስልኪ፣ መብራህቲ፣ ባንክን ትራንስፖርትን ተቛሪጾም ዝርከቡ ኮይኖም፡ እዚ ድማ፡ ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘጋድድ ምዃኑ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ክገልጹ ጸኒሖም እዮም። "ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ሒደት ናይ ጽዕነት መኻይን በዚ መዓልቲ ክኣትያ እየን ብዝብል ክውሰን የብሉን። እኳ ደኣስ፡ ናብ ትግራይ ስሩዕ፣ እኹልን ዘይተገደበን ረድኤት ከኣቱ ዘኽእል መስርሕ ክዝርጋሕ ኣለዎ" ኢሉ። በቐዳምነት፡ እቲ ንህዝቢ ትግራይ ኣዝዩ ኣድላይ ዝኾነ ሰብኣዊ ረድኤት ዝሓልፈሉ ፍሉይ መገዲ (ኮሪደር) ክህሉ፡ ከምኡ ድማ ነዚ ክዉን ንምግባር ዘኽእል ዘተአማምንን ዘላቕነት ዘለዎን ስርዓት ክዝርጋሕ ይግባእ ኢሉ። "ቀረብ ሰብኣዊ ረዲኤት ሒደት ናይ ጽዕነት መኻይን በዚ መዓልቲ ክኣትያ እየን ብዝብል ክውሰን የብሉን። እኳደኣስ፡ ናብ ትግራይ ስሩዕ፣ እኹልን ዘይተገደበን ረድኤት ከኣቱ ዘኽእል መስርሕ ክዝርጋሕ ኣለዎ" ኢሉ። ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምውጸኦም ቅልውላው እታ ሃገር ክመሓየሽ እዩ ዝብል "ዝተጋገየ ርድኢት" ዝነበሮ ማሕበረሰብ ዓለም፡ እቲ ሓቂ ንሱ ከምዘይኮነ ሕዚ ክርዳእ ይግባእ'ውን ድማ ይብል። "ብርግጽ፡ ናብተን ክልላት ሓይልታትና ክነውፍር ዝተገደድና ናይቲ ቅልውላው ውጽኢት 'ምበር ናትና ወፍሪ ጠንቂ ኣይነበረን" ይብል ዶ/ር ደብረጽዮን። ኩነታት ሰብኣዊ ረዲኤት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ገለ ከባቢታት ክልል ዓፋር ድሕሪ ምውጽኦም ሰብኣዊ ረዲኤት ዝጸዓና 50 መካይን ብሰላም ናብ ከተማ መቐለ ከምዝኣተዋ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣፍሊጡ ነይሩ። እተን መካይ 1000 ሜትሪክ ቶን ስርናይን ጥረምረን፡ ኣስታት 700 ሜትሪክ ቶን ናይ ጥዕና፡ መኣዛዊ መግቢ፡ መተሓጻጸቢን፡ ከምኡ'ውን 115,000 ሊትሮ ነዳዲ ዝጸዓና ምዃነን'ውን እቲ ትካል ጠቒሱ። እንተኾነ ግን እቲ ክሳብ ሕጂ ዝኣተወ ረዲኤት፡ ምስቲ በቲ ኲናት ዝተፈጥረ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ዝዳረግ ከምዘይኮነ ትካላት ረዲኤትን ሰብመዚ ትግራይን ይገልጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንዝተገብረ ምስሓብ ሓይልታት ትግራይ ዝነኣደት ኣመሪካ፡ "ካብ ካልኦት ከባብታት ዓፋር'ውን እንተወፅዮም ጠቓሚ" ከምዝኸውን ተማሕጺና ምንባራ ይዝከር። ልዕሊ 1700 ሜትሪክ ቶን ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ምብፅሑ'ውን ኣፅቡቕ ዜና'ዩ ክትብል ገሊጻቶ ነይራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን፡ መግብን ሕክምናዊ ቀረባትን ዘጠቓለለ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብቲ ክልል ክኣቱ ዕድል ንምፍጣር፡ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ኣዊጆም ነይሮም'ዮም። ብዘይካ'ዚ ኣብ ክልተ እዋን ዝኣተዋ ውሱናት መካይን፡ እቲ ትጽቢት ዝተገብረሉ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዘይምቁራጽ ክኣቱ ብዘይምኽኣሉ ግን ሻቕሎት ፈጢሩ ይርከብ። ኣብታ ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኲናት ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብቲ ክልል ጥምየትን ኩነታት ዓጸቦን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ተፈጢሩ ምህላዉ ይፍለጥ። ሰላማዊ ፍታሕ ናይቲ ኲናት ንምርካብ ብሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣመሪካን ካልኦት ወገናት ንክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ጭቡጥ ፍረ ኣየምጸአን ዘሎ።


ናብ ትግራይ ኣገዳሲ ረድኤት ከምዘእተወ ውድብ መግቢ ዓለም ገሊጹ

ኣብ 2020 ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ብዝተወልዐ ኵናት ምኽንያት፡ ኣንጸላልዩ ዝነበረ ስግኣት ሓደጋ ጥምየት ንምዕጋት ዘኽእል ኣገዳሲ ረድኤት ከምዘእተወ፡ ውድብ መግቢ ዓለም ገሊጹ። እቲ ትካል ነዚ ዝገለጸ፡ ኣብ ትግራይ ንዝርከቡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ሰብኣዊ ረድኤት ድሕሪ ምብጽሑ’ዩ። እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑን ን20 ኣዋርሕ ዝቐጸለን ሓድሕዳዊ ኵናት ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ከቢድ ዝበሃል ሰብኣዊ ሃስያታት ኣውሪዱ’ዩ። ዓለም ለኻዊ ገበርቲ ሰናይ ትካላት ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ሓደጋ ጥምየት ኣንጸላልይዎም ከምዘሎ ብተደጋጋሚ ሻቕሎቶም ክገልጹ ጸኒሖም’ዮም። ኣብ ኢትዮጵያ ላዕለዋይ ሓላፊ ውድብ መግቢ ዓለም፡ ኤድርያን ቫንዳክናብ፡ ትማሊ ዓርቢ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ፡ እቲ ዝመርሖ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ከብጽሕ ስለዝኸኣለ እቲ ኣብ ትግራይ ኣንጸላልዩ ዝነበረ ሓደጋ ጥምየት ምዕጋት ከምዝከኣል ሓቢሩ። “እዚ ማለት ግን ነገራት ብተመሳሳሊ ይቕጽሉ’ዮም ማለት ኣይኮነን” ዝበለ ኤድርያን መእንተ ሰብኣዊነት ተባሂሉ ዝተብጸሐ ተጻብኦታት ናይ ምቁራጽ ውዕሊ ረድኤት ክነብጽሕ ስለዘኽኣለና እዚ ተጠኛኺሩ ክቕጽል ኣለዎ ኢሉ። ን2.1 ሚልዮን ሰባት ረድኤት ንምብጻሕ መደብ ተታሒዙ ን1.1 ሚልዮን ሰባት ረድኤት ከምዝተዓደለ እቲ ላዕለዋይ ሓላፊ ሓቢሩ። ፌደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተጻብኦታት ናይ ምቁራጽ ስምምዕ ምስገበረ ብሸነኽ ሰመራ-መቐለ ኣስታት ኣርባዕተ ሽሕ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጸዓና ናይ ጽዕነት መካይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ኤድርያን ወሲኹ ገሊጹ። “ጽቡቕን ሕማቕን ዜናታት ኣለዉ። እቲ ጽቡቕ ዜና እቲ መእንተ ሰብኣውነት ተባሂሉ ዝተብጸሐ ተጻብኦታት ናይ ምቁራጽ ስምምዕ ይኽበር’ዩ ዘሎ” ዝበለ እቲ ሓላፊ፡ እዚ ድማ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ረድኤት ንዝዘድልዮም ሰባት መግብን መሰረታውያን ናውትን ንኸብጽሕ ከምዘኽኣሎ ተዛሪቡ። እንተዀነ፡ ኩነታት ጸጥታ፣ ተወሳኺ ፈንድን ቀረብ ነዳድን ግን ኣብ ስራሕቲ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ኣሻቓሊ ኮይኑ ከምዝቐጸለ ኤድርያን ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ን20 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኵናት ሓድሕድ ኣብ ምንቅስቓስ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ስግኣት ኮይኑ ከምዝቐጸለ ዝሓበረ እቲ ሓላፊ ሕጂ’ውን ናብ ትግራይ፣ ዓፋርን ኣምሓራን ሰብኣዊ ረድኤታት ንምብጻሕ ተወሰኸቲ ኮሪደራት ክኽፈቱ ኣለዎም ኢሉ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣገደስቲ ዝበሃሉ ሓገዛት ንኸብጽሕ ተወሳኺ ሓገዝ ገንዘብ ከምዘድሊ’ውን ተዛሪቡ። “ተወሳኺ ፈንድ ንደሊ ኢና። ገንዘብ ንውድእ ኢና ዘለና። ቁጠባዊ ኩነታት እቲ ከባቢ ናብቲ ዝነበሮ ንኽምለስ ኣገልግሎታት ክጅምሩ ኢና እንደሊ” ድማ ኢሉ። “ድሕሪ እቲ ን20 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኵናት ዜጋታት ዝነበርዎ ኣማራጽታት ጸንቂቖም ተጠቒሞም’ዮም ወይ’ውን ኣብ ድርኩኺት ምጽንቃቕ’ዮም ዝርከቡ። ተወሰኽቲ ኮሪደራት እንተዘይተኸፊቶም፣ ተወሳኺ ሓገዝ ገንዘብ እንተዘይተረኺቡን መሰረታዊ ኣገልግሎታት እንተዘይጀሚሮሙን ግን ለውጢ ክነምጽእ ኣይንኽእልን” ይብል ኤድርያን። “ነገራት ይከፋፈቱ’ዮም ዘለዉ። እንተኾነ ግን እኹል ኣይኮነን” ዝበለ እቲ ላዕለዋይ ሓላፊ፡ ኣብ ገለ ገለ ከባቢታት ካብ ዘጋጠመና ናይ ድሕነት ጸገም ወጻኢ ናብ ትግራይ ረድኤት ከይንእቱ እገዳ ኣይተገበረልናን ኢሉ። ኣብ ትግራይ ክሳብ ሕጂ ከም ኤሌክትሪክ፣ ቴሌን ባንክን ዝኣመሰሉ ኣገደስቲ ኣገልግሎታት ከምዘይጀመሩ ይፍለጥ። ሕጽረት ነዳዲ ኣብ ኢትዮጵያ ሓላፊ መደብ ምግቢ ዓለም ኣድሪያን ቫንዳክናብ፡ ሕፅረት ነዳዲ ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ካልእ በዳሂ ጉዳይ ምዃኑ እዩ ዝገልጽ ኣብ መላእ ሃገር ሕፅረት ነዳዲ ከምዘሎ ብምዝኽኻር፡ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ድማ’ቲ ሕፅረት ኣብ ምክፍፋል ሰብኣዊ ሓገዝ ኣሉታዊ ፅልዋ የሕድር ከምዘሎ እውን ሓቢሩ። ኣድሪያን ቫንዳክናብ፡ "ቀረብ ነዳዲ ኣብታ ሃገር ይመሓየሽ ኣሎ፤ ኣብ ትግራይ ወርሓዊ ዘድሊ 2 ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ፡ ከመይ ጌርና ከም ነብፅሕ ምስ ሰበስልጣን ንሰርሕ ኣለና” ኢሉ።\nውድብ ምግቢ ዓለም ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ንዝርከቡ ብዙሓት ሰባት’ውን መሰረታዊ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘቕረበ ይዛረብ። እቲ ኲናት ዘስዓቦ ቅልውላው ኣብ ክልል ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ዓብዪ ሰብኣውን ንዋታውን ኪሳራ ኣስዒቡ እዩ። ኣብ ሰለስቲአን ክልላታት ብውሕዱ 9 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። እዚ ኲናት ስዒቡ፡ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸመ’ውን ጸብጻበት ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ። ሰራዊት ጎረቤት ሃገር ኤርትራን ሓይልታት ኣምሓራን፡ ጎኒ ጎኒ ሓይልታት ምክልኻል ሃገር፡ ተሰሊፎም ንሓይልታት ትግራይ ከጥቅዑ ጸኒሖም እዮም። ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወገናት፡ ምቕታል፣ ስቅያትን ማእሰርትን ሲቪላት፤ ጾታ መሰረት ብምግባር ንዝፍጸም ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተሓተትቲ ምዃኖም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይኸሱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኣወጆ ‘ዘይዕላዊ ዕጽዋ’ ስዒቡ፡ ኣብታ ክልል ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ሰባት ንሓደጋ  ጥሜት ከምዘተቓልዑ ይንገር። ድሕሪ ናይ 20 ኣዋርሕ ደማዊ ኩናት፡ ህወሓትን ፌደራል መንግስትን ኣብ ዙርያ ጠረጴዛ ንዘለዎም ፍልልያት ንምፍታሕ ዘተ ሰላም ከካይዱ ጀሚሮም ኣለው።