ማእከላይ መንግስትን ህወሓትን ብሓቂ'ዶ ድሌት ዘተ ኣለዎም'ዩ?

መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ናብ ሰላማዊ ዝርርብ ዝገብሩዎ ጕዕዞ ማሕለኻታት ዝበዝሖ ኰይኑ ኣሎ። ክልቲኦም፡ ንዝሓለፈ ኣዋርሕ ኣብ ጉዳይ ዘተ ሰላም ኣብ ዝምልከት ዛዕባ ዘለዎም መርገጽን ፍልልያትን ብዝተፈላለየ መገዲ ከንጸባርቝ ጸኒሖም እዮም። ትማሊ 24 ነሓሰ ንግሆ ኸኣ፡ ወተሃደራዊ ኮማንድ ሰራዊት ትግራይ፡ ሰራዊት ፈደራል ምስ ሓይልታት ኣምሓራ ሓቢሩ ብግንባር ደቡብ መጠነ ሰፊሕ ኵናት ከፊቱልና ክብል ከሲሱ። መንግስቲ ፈደራል ግን ነቲ ክሲ ብምንጻግ፡ ሓይልታት ትግራይ ነቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝተበጽሐ ስምምዕ ምቍራጽ ተጻብኦታት ብምጥሓስ ነቲ ኲናት ጀሚሮምዎ ኣለው ይብል። ቅድሚ ሰሙን'ውን ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ መንግስቲ ፈደራል ብሸነኽ ደደቢት ብኸቢድ ብረት ደብዲቡና ክብል ንዘቕረቦ ክሲ መንግስቲ ፈደራል ነጺጕዎ ነይሩ። ክልቲኦም ወገናት ኣብ መኣዲ ዘተ ቀሪቦም ክዘራረቡ ድልውነቶም ካብ ዝገልጹ ንደሓር፡ ሓንሳብ ብጉዳይ ኣሸማገልቲ ካልእ ሳዕ ቅድሚ ሽምግልና ብዝቐርብ ቅድመ ኩነት ክሰሓሓቡ ድሕሪ ምጽናሕ እዮም ሕጂ ናብ ሰፊሕ ውግእ ኣትዮም ዘለው። እዚ ፍጻመታት ከኣ፡ ‘ንምዃኑ’ኸ እዞም ክልተ ሓይልታት ናይ ብሓቂ ሰላማዊ ዘተ ይደልዩዎ ድዮም?’ ዝብል ሕቶ ከልዕል ባህሪያዊ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኮሚቴ ሰላም መንግስቲ ፌደራል፡ ኣብ ዝቕጽል ሒደት ሳምንታት፡ ኣብ ምቍራጽ ተጻብኦ ዘድሃበ ዘላቒ ሰላም ዘምጽእ ዝርርብ ብዘይ ቅድመ ኵነት ክጅመርን እቲ ጉዳይ ብሃገራዊ ዘተ ክፍታሕ ዝብል ሰለስተ ነጥብታት ዝሓዘ እማመ ኣቕሪቡ። ድሕሪ እቲ መግለጺ ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ፡ “ምምሕዳር ኣቢይ ዘቘሞ ኮሚቴ ሰላም፡ [መርኣያ እቲ] ንማሕበረሰብ ዓለም ንምትላል ዝገብሮ ጻዕሪ፡ ሓይልታት መንግስቲ ተዅቲኾምና ኣለው” ክብል ብትዊተር ሓቢሩ። ዳይረክተር ማእከል ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ያሬድ ሃይለማርያም፡ መብዛሕትኡ ግዜ፡ ክልተ ተራጸምቲ ሓይልታት ናብ ድርድር ክኣትው እንከለው፡ ማሕለኻታት ከም ዘጋጥም ብምሕባር፡ እቲ ክልቲኦም ወገናት ዘልዕሉዎም ዘለው ሕቶታታት ኣብ ካልኦት ጐንጽታት’ውን ዝተለምዱ እዮም ኢሉ። “ኣደራዳሪ መን ይዅን? እቲ ዘተ ኣበይ ይዅን? ኣበየኖት ጉዳያት’ከ ንደራደር? ዝብሉ ሕቶታት ምልዓሎም ኣይተርፍን። ሓሓሊፉ እውን ምኽንያት ይኸውን’ዩ፤ እዚኦም ከኣ ሓሓሊፉ ቅኑዓት ምኽንያታት ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም” ኢሉ። ኣብ ትግራይ ክሳብ ሕጂ፡ ኣገልግሎት ስልኪ፡ ባንኪ፡ ቴሌኮምን ካልኦት መሰረተ ልምዓታትን ተቛሪጾም’ዮም። መራሕቲ ትግራይ፡ እቲ ዝርርብ ቅድሚ ምጅማሩ እዞም መሰረታዊ ኣገልግሎታት ዳግም ክጅመሩ ይሓትት። እዞም ኣገልግሎታት ብቕልጡፍ ስራሕ ክጅምሩ ዘኽእል ስምምዕ እንተሃለወ’ውን፡ መንግስቲ ፌደራል እቶም ዝተቛረጹ ኣገልግሎታት ንምጅማር ቀንዲ ማሕለኻ ዝዀነ ነገር ኣብ ልዕሊ ንጽገና ዝዋፈሩ ሰራሕተኛታት ዝፍጸም መጥቃዕቲ’ዩ ይብል። ኣብ መጀመርታ ወርሒ ነሓሰ ግን፡ ፕረዚደንት ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ብልኡኻት ሕብረት ኤውሮፓን ኣሜሪካን ናብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣብ ዝልኣኾ ደብዳበ፡ ድሕነት እቶም ንጽገና ዝመጽኡ ሰራሕተኛታት ክሕሎ’ዩ ምባሉ ይዝከር። ፕሬስ ሰክረታሪያት ቀዳማይ ሚኒስትር ቢልለኔ ስዩም፡ እቶም ዝተቛረጹ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ንኽጅመሩ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ህወሓት ንዝርርብ ክፍ ክብል ጸቕጢ ክገብር ኣለዎ ኢላ። ኣቶ ያሬድ ግን፡ ክልቲኦም ወገናት ዕርቅን ሰላምን ዝደልዩ እንተዀይኖም፡ ኣብዞም ጉዳያት ንምድርዳር ድልውነት ምርኣይ ንርእሱ እቲ ድርድር ከም ዝተጀመረ መርኣያ ክኸውን ምኽኣለ ይብል። “እዞም ሕቶታት ናይ መስርሕ ሕቶታት’ዮም። ብመንጽር ኣብ ድርድር ዝለዓሉ ሓሳባት እንተርኢናዮ ድማ፡ ውሑዳት ዝበሃሉ ሕቶታት’ዮም። ይዅን’ምበር እቲ ሓደ ሸነኽ ከንሳሕብ እንከሎ፡ ካብ መጀመርታኡ ኣትሒዙ ድልየት ከም ዘይነበሮ ዘርኢ’ዩ” ይብል። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ‘ክልተ ጭዋታት ክጐራፈጡ እንከለው’ዩ ዕርቂ ዝህሉ’ ዝብል ኣቶ ያሬድ፡ “ካብ ሞንጐ እቶም ተደራደርቲ ሓዲኡ’ኳ ቅንዕና እንተዘይሃሊዩዎ፡ እዞም ሕቶታት እንተተመለሱ’ውን ብኻልእ ምኽንያት ጸገም ምፍጣሩ ኣይተርፍን” ኢሉ። ህወሓትን መንግስቲ ፌደራልን ናብ ዝርርብ ቅድሚ ምእታዎም፡ ዘይሰማምዑሎም ጉዳያት ክህልው ከም ዝኽእሉ ክዝረብ ጸኒሑ’ዩ። “ኣዝዮም ዝተሓላለኹ ጉዳያት፡ ቅድመ ኵነት ዝርርብ ኰይኖም ክቕመጡ የብሎምን። እዞም ሕቶታት እንተተመሊሶም እቲ ድርድር እንታይ ክኸውን ይኽእል? ምኽንያት እቲ ጐንጺ ዝዀኑ ጉዳያት ኣካል እቲ ድርድር እዮም። ስለዚ እዚኦም ነቲ መስርሕ ከተዓናቕፉዎ ተኽእሎ ኣለዎም” ይብል ኣቶ ያሬድ። እቲ ዝርርብ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ዝጓተት እንተዀይኑ፡ “ብኽልቲኡ ሸነኽ ዕጡቕ ሓይሊ ስለ ዘሎ ምናልባት ካብቲ ዝሓለፈ ዝኸፍአ ጐንጺ ክንርኢ ንኽእል ኢና” ዝብል ስግኣት እውን ኣለዎ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ንቢቢሲ ርእይቶኡ ዝሃበ ተንታኒ ፖለቲካ ምብራቕ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዓብዱልራሕማን ሰይድ ኣቡሓሽም ብወገኑ፡ ክልቲኦም ኣብ ረጽሚ ዘለው ወገናት ድሕሪ’ቲ ንኽልተ ዓመታት ዘካየድዎ ኲናት ኣብ ዕረፍቲ ዘለው እምበር ንልዝብ ዝኸውን ምድላው ዝገብሩ ዘለው ኣይመስሉን ኢሉ ነይሩ። “እቲ ኲናት ብዓወት ሓደ ሓይሊ ስለ ዘይተወድአ፡ ናብ ናይ ሰላም ድርድር ዝኣትውሉ ዘለው ምኽንያት ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ብዝበጽሖም ዘሎ ጸቕጢ ዝብገስ እምበር ፈትዮም ዝኣተውዎ ኣይመስልን። ክልቲኦም ወገናት ንሰላም ዘለዎም ድልውነት ኣብ ሕቶ ምልክት’ዩ ዘሎ” ክብል ርእይቶ ሂቡ። ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዘሎ ዘይምትእምማን ዓቢይ ማሕለኻ እዩ ዝብል ፈጻሚ ስራሕ ቲንክ-ታንክ ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ኣፍሪቃን ምሁር ዩኒቨርሲቲ ናይሮቢን ፕሮፌሰር ፒተር ካግዋንጃ፡ ኲናት ትግራይ ብባህሪኡ ዝተፈለየ’ዩ ይብል። “እቶም ሕጂ ኣብ ረጽሚ ዘለው ኣካላት ኣብ ሓደ እዋን መላፍንቲ ዝነበሩ’ዮም። ኣቢይ ኣሕመድ ን30 ዓመታት ኣብ ስልጣን ብዝነበሩ ኣመራርሓ ህወሓት ዝሰልጠነ መራሒ’ዩ። ስለዚ እቲ ጐንጺ፡ ኣብ መንጐኦም ብዘሎ ምጥርጣር፣ ቅንዕና ዘይብሉ ድልየትን ዝተዓጸፈ እምነትን ዝገልጽ’ዩ። ስለዚ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ሓደ ነገር ንኽሰማምዑ ዘኽእሎም ምትእምማን ንኸማዕብሉ ግዜ ከድልዮም’ዩ” ኢሉ። ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንሓድሕዶም ምክሳስ ጀሚሮም ኣብ ዘለውሉ ህሞት፡ መንግስቲ ፌደራል ስምምዕ ምቍራጽ ተጻብኦ ንኽግበር ሕብረት ኣፍሪቃ እቲ ዝርርብ ሰላም ክጅመር ሓቲቱ ኣሎ። ኮሚቴ ሰላም መንግስቲ ፌደራል፡ እቲ ዝርርብ ዝካየደሉ ቦታን ግዜን ብቕልጡፍ ተወሲኑ ድርድር ንኽጅመር ምስ ሕብረት ኣፍሪቃ ብቐረባ ይሰርሕ ምህላው ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ገሊጹ ነይሩ። ህወሓት ግን፡ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ’ቲ ብሸነኽ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሊቃ ኦሊሰንጎን ኦባሳንጆ ዝግበር ዝዀነ ዓይነት ዝርርብ እምነት የብለይን ብምባል፡ እቲ ዝርርብ ኬንያ ክትመርሖን ኣብ ናይሮቢ ክካየድን ዘለዎ ድልየት ከንጸባርቕን ልኡኻቱ ናብ ናይሮቢ ንክልእኽ ድሉው ከም ዝዀነን’ዩ ክገልጽ ጸኒሑ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ፡ ንጋዜጠኛታት እቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መብርሂ “ኣብ ልዕሊ ኦባሳንጆ ከም ሰብ ዝዀነ ዓይነት ጸገም የብልናን፤ እወንታዊ ተራ እንተዝጻወት ደስ ይብለና። ግን ዝዀነ ዓይነት ፍኖተ ካርታ የብሉን” ክብል ተዛሪቡ። ኬንያ፡ ኣባል ቤት ምኽሪ ሰላምን ጸጥታን ኣፍሪቃ ከምኡ’ውን ዘይቀዋሚት ኣባል ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምዃን፡ ንማሕብረሰብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክትመርሕ ምጽንሓ፡ ጐንጺ ኢትዮጵያ ኣብ ምፍታሕ ዓቢይ ተራ ዘለዋ ሃገር ኰይና ክትውሰድ ከም ዝገበራ ኣብ ናይሮቢ ፈጻሚ ስራሕ ቲንክ-ታንክ ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ኣፍሪቃን ምሁር ዩኒቨርሲቲ ናይሮቢን ፕሮፌሰር ፒተር ካግዋንጃ ይዛረብ። “እቲ ኲናት ምስ ተጀመረ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ መጀመርታ ናብ ኬንያ’ዩ መጺኡ። ብድሕሪኡ ድማ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ልኡኻት ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሰዲዳ ብዛዕባ እቲ ኵነታት ንኬንያ ከተረድእ ጸኒሓ። ስለዚ ኬንያ ነዚ ኲናት ጋሻ ኣይኰነትን” ይብል። መንግስቲ ኡህሩ ኬንያታ፡ ምስ ሃገራት ኣፍሪቃን ምዕራብን ዓቢይ ዲፕሎማሲያዊ ዓቕሚ ፈጢሩ’ዩ ዝብል ፕሮፌሰር ካግዋንጃ፡ እቲ ፕረዚደንት’ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ሰላም ዝርርባት ብምስታፍ ናእዳ ከምዘትረፈ ገሊጹ። ንኣብነት፡ “ዝርርብ ሰላም ቡርንዲ ብምምራሕ ከምኡ’ውን ኣብ ኮንጐ ኣብ ዝነበረ ዝርርብ ሰላም ብምስታፍ ኣብታ ሃገር መረጻ ንክካየድ ዓቢይ ተራ ነይሩዎ። በዚ ምኽንያት፡ ፕረዚደንት ኬንያታ ኣብ ኣፍሪቃ ቀንዲ ሽማግለ ሰላም ስለ ዝነበረ ኬንያ ተስፋ ዝግበረላ ሃገር ከምእትኸውን ገይሩ’ዩ”። ካብዚ ብምብጋስ፡ ኬንያ ክልቲኦም ወገናት እምነት ዘሕድሩላ ሃገር ስለ ዝዀነት እቲ ድርድር ክትመርሖ’ያ ዝብል ግምት ከም ዘለዎ ተዛሪቡ። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ያሬድ ብወገኑ፡ ኬንያ ቅድሚ እቲ ሃገራዊ መረጻ፡ ንኲናት ኢትዮጵያ ዝምልከት ዝነበራ ጻዕሪ ከም ሃገር ድዩ ወይስ ከም ውልቂ ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ? ዝብል ሕቶ ኣገዳሲ’ዩ ይብል። “ሃገራት ምዕራብ፡ ብምኽንያት እዚ ጐንጺ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ክመጽኡ እንከለው ንናይሮቢ ከይበጽሑ ኣይምለሱን። ብፍላይ ኣሜሪካ፡ ኬንያ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ተዛማዲ ርግኣትን ሰላምን ዘለዋ ሃገር ስለ ዝዀነት ናብዚ ሰላም ዘምጽኣታ ይመስለኒ”። ኬንያ ከም ሃገር ዝተጻወተቶ እጃም እንተነይሩ፡ እቲ ጻዕሪ ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ሓድሽ ፕረዚደንት እታ ሃገር’ውን ክቕጽል ይኽእል እዩ ዝብል ግምት ከም ዘለዎ ተዛሪቡ። ፕሮፌሰር ካግዋንጃ ድማ፡ ኬንያ ሓድሽ ፕረዚደንት ብምምራጻ፡ “ብናተይ እምነት ዝቕይሮ ነገር የለን” ይብል። እቲ ምሁር፡ ንዝሓለፉ 10 ዓመታት ከም ምኽትል ኬንያታ ኰይኑ ዘገልገለ ተመራጺ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ኣብ ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ለውጢ ክገብር ይኽእል’ዩ ኢሉ ከም ዘይኣምን ይዛረብ። ይዅን እምበር ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኮሚሽን መረጻ ኬንያ፡ ውጽኢት እቲ መረጻ ወግዓዊ ምስ ገበረ፡ ነቲ ውጽኢት ዘይተቐበለ ተነሓናሒኡ መራሒ ሰልፊ ተቓውሞ ዝነበረ ራይላ ኦዲንጋ፡ ብሰኑይ ናብ ቤት ፍርዲ ጥርዓን ኣቕሪቡ ኣሎ። እቲ ቤት ፍርዲ ድማ፡ እቲ ጥርዓን ካብ ዝቐረበሉ ኣብ ውሽጢ 21 መዓልታት ውሳነ ክህብ ትጽቢት ይግበር። በዚ መሰረት፡ እቲ ቤት ፍርዲ ንውጽኢት እቲ መረጻ እንተሰሪዙዎ  ኣብ ውሽጢ 60 መዓልታት ሓድሽ መረጻ ንክካየድ ትእዛዝ ከመሓላልፍ’ዩ። እቶም ተራጸምቲ ሓይልታት፡ እቲ ዝርርብ ኣብ ኬንያ ንክካየድ እንተተሰማሚዖም፡ እዚ መስርሕ ቤት ፍርዲ ምናልባት ክሳብ ወርሒ ታሕሳስ ነቲ ዘተ ከደናጉዮ ከም ዝኽእል እቲ ምሁር ይዛረብ። ኣብዚ ደረጃ ንክበጽሑ ግን፡ ኣብ ሞንጐ ክልቲኦም ተደራደርቲ ሓይልታት ዘሎ ናይ ዘይምትእምማን ጸገማት ዓቢይ ማሕለኻ ክኸውን ከም ዝኸእል ስግኣቱ ይገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ብ21 ነሓሰ 2022 ካብታ ሃገር ምስ ዝተወዋጽኡ መናእሰይ ኣብ ዝነበረ ናይ ዘተ መድረኽ  ንኵነታት ትግራይ ዝምልከት ሕቶ ቐሪብሉ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ መንግስቲ  ሰራዊት ምክልኻል ፈደራል ናብ ትግራይ ንከይኣቱ ‘በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ’ ከምዘካየደ ብምሕባር እቲ ጸገማት ብሰላም ጥራይ እዩ ክፍታሕ ዝኽእል ምባሉ ይዝከር። “እቲ መፍትሒ ኮፍ ኢልካ ምዝርራብ’ዩ . . . ኲናት ተፈቲኑ’ዩ . . . ድሕሪ ሕጂ ግን ወያነ ዝደለዮ ሓገዝ፣ ዝደለዮ ሓይልን ከላሽንን እውን እንተሰለፈ ክስዕር ኣይኽእልን’ዩ። ምኽረይ ኲናት ይኣኽለና ዝብል’ዩ። ንሰለስተ ዓመት ካብ እንዋጋእ ን30 ዓመታት እንተንዘራረብ ይሓይሽ” ከኣ ኢሉ።


ኣልሸባብ፡ ኣብ መካይን ረዲኤት ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 20 ሰባት ተቐቲሎም

ኣልሸባብ ኣብ ሶማልያ ግዝኣት ሂራን ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዝጸዓና መካይን ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ፡ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዝርከብዎም ብውሑድ 20 ሰባት ከምዝሞቱን፡ እቲ ሓገዝ ምግቢ ከምዝዓነወን ተገሊጹ። ኣመሓዳሪ እታ ክልል ንቢቢሲ ሶማል ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ “ሰባት ኣብ መኪና እናሃለዉ ፈንጂ ኣእትዮም ፈንጂሮም” ኢሉ። እስላማዊ ዕጡቕ ጕጅለ ኣልሸባብ ግን ደጋፊ መንግስቲ ንዝዀነ ዕጡቕ ጕጅለ ዒላማ ከምዝገበረ ገሊጹ ኣሎ። ሶማልያ ኣብ ዓሰርተ ዓመታት ተራእዩ ዘይፈልጥ ድርቂ ኣጋጢምዋ ከምዘሎ ሰብሞያ ይሕብሩ። ስግኣት ናይቲ ንማእከላይ መንግስቲ ከውድቕ ዝቃለስ ዘሎ ጉጅለ ኣልሸባብ'ውን እናወሰኸ ይመጽእ ኣሎ። ምስ ኣልቓዒዳ ርክብ ዘለዎ ኣልሸባብ፡ ንመብዛሕትኡ ክፋል ደቡባውን ማእከላይን ሶማልያ ዝቈጻጸር ኰይኑ፡ ናብ ግዝኣት እቲ ኣብ ሞቓድሾ ማእከል ዝገበረ መንግስቲ ግን ጽልዋኡ ውሑድ እዩ። እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ሓደ ሆቴል ሞቓድሾ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ፡ ልዕሊ 20 ሰባት ቀቲሉ እዩ። ኣመሓዳሪ ክልል ሂራን ዓሊ ዑስማን፡ ቍጽሪ ግዳያት ናይቲ ብዓርቢ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክውስኽ ከምዝኽእል ክሕብር እንከሎ፡ ዛጊት 27 ከምዝበጽሑ ዝሕብሩ ጸብጻባት እውን ኣለዉ። እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ኣንጻር ህዝቢ ይቃለስ ከምዘሎ ዝሓበረ እቲ ኣመሓዳሪ፡ ዓድታት ከምዘቃጸለን ዒላታት ማይ ከምዘዕነወን ይገልጽ። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብታ ሃገር ግብረ ሽበራ ንምቅላስ ኵሎም ኣማራጺታት ከምዝጥቀም ገሊጹ ኣሎ። ኣልሸባብ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እተን ምግቢ ዝጸዓና መካይን ንመንግስቲ ደጊፎም ኣንጻሩ ናብ ዝዋግኡ ዕጡቓት ጕጅለታት ይኸዳ ምንባረን ሓቢሩ። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣጋጢሙ ዘሎ ድርቂ፡ ዛጊት ኣብ ሶማልያ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ዘፈናቐለ ኰይኑ፡ ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ ገና ዝኸፍአ ይመጽእ ከምዘሎ የጠንቅቕ።


ኣብ ክልል ዓፋር ልዕሊ 1.3 ሚልዮን ሰባት ንሕጽረት መግቢ ከምዝተቓልዑ ተገሊጹ

ኣብ ክልል ዓፋር ኢትዮጲያ ብኲናትን ተፈጥሮኣዊ ሓደጋን ልዕሊ 1.3 ሚልዮን ሰባት ንሕጽረት መግቢ ከም ዝተቓልዑ ተገሊጹ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ሓደጋን ውሕስነት መግብን ክልል ዓፋር ኣቶ መሓመድ ሑሴን ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ፡ ኣብቲ ክልል ዘጋጠሙ ድርቂ፡ ሓደጋ ውሕጅን ኲናትን ልዕሊ 1.3 ሚልዮን ሰባት ንከቢድ ሕጽረት መግቢ ኣቃሊዖም። ትካል ዶብ ኣልቦ ሓካይም (ኤምኤስኤፍ) ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ኣብ ክልል ዓፋር እናገደደ ዝመጽአ ቅልውላው መግቢ ሻቕሎት ከም ዝፈጠረሉ ሓቢሩ እዩ። እቲ ትካል ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት መሰረታዊ ዝበሃሉ ማእከላት ሓለዋ ጥዕናን ጽሩይ ዝስተ ማይን ኣብ ዘይብሉ ኵነታት ይነብሩ ከም ዘለዉን ብዙሓት ህጻናት ብኸቢድ ሕጽረት መግቢ ይሞቱ ከም ዘለዉን'ውን ሓቢሩ። ዋላ'ኳ ኣቶ መሓመድ ብሕጽረት ምግቢ ዝሞቱ ህጻናት ብዛዕባ ምህላዎም “ሓበሬታ የብለይን” እንተበለ፡ ካብቶም ሓገዝ ምግቢ ዘድልዮም 1.3 ሚልዮን ሰባት፡ ካብ መንግስትን ፕሮግራም ምግቢ ዓለምን ሓገዝ ዝረኽቡ ዘለዉ እቶም ልዕሊ 900 ሽሕ ሰባት ጥራሕ እዮም ኢሉ። “ብሰንኪ ሕጽረት ገንዘብ፡ ን340 ሽሕ ሰባት ሓገዝ ምብጻሕ ኣይተኻእለን። ነቶም ሰብኣዊ ሓገዝ ዘይበጽሖም ወገናት ንምሕጋዝ ንዓለምለኻዊ ትካላት ሓገዝ ክገብሩ ኣፍሊጥናዮም ኣለና” ኢሉ። “መንግስቲ ብዝተኻእለ መጠን ሓገዝ የቕርብ ኣሎ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ን 630 ሽሕ ህዝቢ መዓልታዊ ቀለብ የቕርብ ኣሎ።” ብተወሳኺ ኣስታት 100 ሽሕ ህጻናት ሃናጺ መግቢ ይቐርበሎም ከም ዘሎ ኣቶ መሓመድ ተዛሪቡ። ኣቶ መሓመድ ከም ዝሕብሮ ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወልዐ ኲናት ትሕተ ቕርጺ ስለ ዝዓነወን ንብረት ስለ ዝተዘምተን ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ኣብዚ እዋን ኣብ መዕቆቢ ክጸንሑ ተገዲዶም እዮም። ኤምኤስኤፍ ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ኣብ ክልል ዓፋር ካብ ዝርከቡ ማእከላት ኣገልግሎት ጥዕና፡ እቶም 20 ሚእታዊት ጥራይ ኣገልግሎት ይህቡ ከም ዘለዉ ገሊጹ እዩ። እንተዀነ እቲ ኣብ ክልል ዓፋር ዘሎ ቅልውላው ካብዚ ንላዕሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ብምሕባር ትካላት ረድኤት ብቕልጡፍ ኢደን ከእትዋ ከም ዝግባእ ኣተሓሳሲቡ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልል ዓፋር ይወጹ ከምዘለዉ ተገሊጹ

ሓይልታት ትግራይ፡ ነቲ ተቘጻጺሮምዎ ዝጸንሑ ቦታታት ክልል ዓፋር ምሉእ ብምሉእ ለቒቘም ከም ዝወጽኡ፡ ኣፈኛ ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ከም ዘፍለጠ ሮይተርስ ሓቢሩ። ኣቶ ጌታቸው፡ ኣብቲ ትማሊ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ሰራዊትና ካብ መላእ ዓፋር ለቒቝ ወጺኡ'ሎ፡" ክብል ኣፍሊጡ። እንተኾነ ግን፡ ካብ ዝበዝሕ ከባቢታት'ኳ እንተወጹ፡ ካብቲ ክልል ጠቕሊሎም ከምዘይወጹ ሰብመዚ ክልል ዓፋር ገሊጾም። ሓላፊ ጸጥታን ሰላምን ክልል ዓፋር ኢብራሂም ሑመድ መሓመድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ኣራጁን ሂዳን ዝተባህሉ ከባቢታት፡ ከምኡ'ውን ኣብ ከባቢ ኣብዓላ ከምዘለዉ ተዛሪቡ። ኣድላይነት ናይዚ ስጕምቲ'ዚ፡ ናብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ትግራይ፡ ብዘይዕንቅፋትን ብዘተኣማምን መገዲን ዘድሊ ሰብኣዊ ረዲኤት ንምብጻሕ ምእንቲ ኽከኣል ምዃኑ፡ እቲ ሓበሬታ ወሲኹ የመልክት። ህወሓት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ካብ ክልል ዓፋር ምሉእ ብምሉእ ንምውጻእ፡ መስርሕ ምእታው ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረዲኤት [ንትግራይ] ክካየድ፣ ከምኡ'ውን ኵሎም ተቛሪጾም ዘለው መሰረታዊ ህዝባዊ ኣገልግሎታትን ትሕተቕርጽን ንቡር ስርሖም ክጅምሩን፡ ዝብሉ ዝተወሰኑ ነጥብታት ከም ቅድመ ዅነት ኣቐሚጡ ምንባሩ ይዝከር። ኣብቲ መግለጺ፡ ከም ቅድመ-ዅነት ካብ ዝሰፈሩ ነጥብታት፡ ንህዝቢ ትግራይ ወሳኒ ዝዀነ ሰብኣዊ ረዲኤት ንምትሕልላፍ ዘኽእል ዘተኣማምን መተሓላለፊ ኮሪደር ክህሉ፣ ዘላቒ፡ ዘይተገደበ፡ እዋኑ ዝሓለወን እኹልን ረዲኤት ንምቕራብ ዘኽእል መስርሕ ክፍጠርን፣ ከምኡ'ውን ኣብ ልዕሊ ትግራይ ጸኒዑ ዘሎ እገዳ ክለዓልን ኣድላዪ ማሕበረ-ቁጠባዊ ኣገልግሎት ክምለስን ከም ዝግባእ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ገሊጹ እዩ። ድሕሪ'ቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን፡ ናብ ጐረባብቲ ክልላት ዝለሓመን ኲናት፡ ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት መብራህቲ፡ ማይ፡ ቴሌፎን፡ መጓዓዝያ፡ ኣገልግሎት ባንክን ካልኦት መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ተቋሪጾም ኣለው። ነዚ፡ ብወገን ህወሓት ዝተነግረ፡ ምሉእ ብምሉእ ካብ ክልል ዓፋር ወጺኦም ከም ዘለው ዝነግር መግለጺ ንምርግጋጽ፡ ናብ ቤት ጽሕፈት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ፌደራልን ዝተገብረ ተደጋጋሚ ደወል ቴሌፎን፡ ዛጊት ክሰልጥ ኣይከኣለን። እንተዀነ፡ ቤት ጽሕፈት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ፡ ቅድሚ ሰለስተ መዓልቲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ረዲኤት ዝጸዓና 74 መካይን ትካል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ናብ ትግራይ ከም ዝተበገሳ ብምግላጽ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ምሉእ ብምሉእ ክወጹ ጻውዒት ኣቕሪቡ ነይሩ። ኣብ ርእሲ'ዚ እቲ መግለጺ መንግስቲ፡ እተን ቅድሚ ሕጂ ናብ ትግራይ ዝኸዳ'ሞ ገና ዘይተመልሳ ዘለዋ 1025 ዓበይቲ መካይን ጽዕነት ክምለሳ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ጸቕጢ ክገብር ይጽውዕ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ካብ ኮሚሽነር ፖሊስ ክልል ዓፋር ኣሕመድ ሓሪፍ ዝረኸቦ ቃል፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ከተማ ኣብዓላ ዝወጹ'ኳ እንተዀኑ፡ ኣብ ካልኦት ሰለስተ ወረዳታት ከም ዘለው ዝገለጽ እዩ። ብተወሳኺ እቲ ኮሚሽነር ፖሊስ፡ ካብ ሰበስልጣናትን ኣባላት ሚሊሻን 'ቲ ከባቢ ረኺበዮ ዝበሎ ሓበሬታ ምርኵስ ብምግባር፡ ሓይልታት ትግራይ ነቲ ቀንዲ ንኣብዓላን መቐለን ዘራኽብ ጽርግያ ተቘጻጺሮም ከም ዘለው፡ ንሮይተርስ ገሊጹ'ሎ። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ክልል ዓፈር ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ቦታታት፡ ካብ መፋርቕ ወርሒ ጥሪ ኣቢሉ ከም ዝተቘጻጸርዎም ይፍለጥ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኮሙኒኬሽን ክልል ዓፋር፡ ኣቶ ኣሕመድ ኻሎይታ፡ ሓይልታት ትግራይ ንሓሙሽተ ወረዳታት 'ቲ ክልል ከም ዝተቘጻጸሩ ቅድም ክብል ገሊጹ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ዞን 'ኪልበቲ ረሱ' ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ትግራይ ዝጸንሓ ሓሙሽተ ወረዳታት፣ ኣብዓላ፡ መጋሌ፡ ኢሬብቲን ብራሕለን እየን። ቅድሚ ሒደት ሳምንቲ፡ ናብ ክልል ትግራይ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዝቐልጠፈ መገዲ ንኽበጽሕ ብዝብል ዕላማ፡ መንግስቲ ፌደራል፡ ግጭት ደው ናይ ምባል ውሳነ ከም ዘሕለፈ ኣይርሳዕን። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ እኹል ረዲኤት፡ 'ቅቡል ኣብ ዝዀነ ግዜ' ዝበጽሕ እንተዀይኑ፡ ነቲ ምቍራጽ ግጭት ከም ዘኽብርዎ ኣፍሊጦም እዮም። ብመሰረት'ዚ ምዕባለታት ከኣ፡ ሓይልታት ትግራይ ኢሬብቲ ካብ ዝበሃል ቦታ ክልል ዓፋር ከምዝወጽኡ ሰበስልጣን ትግራይ ክገልጹ እንከለው፣ ናብዚ ውሳነ'ዚ ዝተበጽሐ ንሰብኣውነት ተባሂሉ ዝተበጽሐ ስምምዕ ክኽበርን፡ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረዲኤት ንትግራይ ክበጽሕ ተባሂሉ ምዃኑን ምግላጾም ይዝከር። ድሕሪ'ዚ ብኽልቲኦም ወገናት ዝተበጽሐ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስጕምቲ፡ ምስተን ናይ ትማሊ ተደሚሩ 144 ረዲኤት ዝጸዓና መካይን ናብ ትግራይ በጺሐን ከም ዘለዋ፡ ጸብጻብ ትካል ፕሮግራም መግቢ ዓለም'ውን ዘመልከተ ክኸውን እንከሎ፣ እዚ ረዲኤት ግን፡ ገና ናብቶም ብሚልዮናት ዝግመቱ ተጸበይቲ ብምልኣት ክባጻሕ ኣይተኻእለን ዘሎ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ንነዊሕ ግዜ ዝቐጸለ ምቝራጽ ሰብኣዊ ረዲኤት፡ ኣብዚ እዋን ዝድለ መጠን ረዲኤት ብሰለስተ ዕጽፊ ስለ ዝወሰኸ፡ ኣብ መዓልቲ 300 መካይን ረዲኤት ከም ዘድሊን፡ ምስ ትካላት ተራድኦን ስምምዕ ከም ዝተበጽሐን፡ ቤት ጽሕፈት ምትሕብባር ረዲኤት እዋን ሓደጋ - ትግራይ ዝሐለፈ ሰሙን ገሊጹ። ኣብ ትግራይ፡ 400 ሽሕ ሰባት ኣብ ኣፈፌት ሓደጋ ጥሜት ከም ዝርከቡን፡ ሚልዮናት ድማ ህጹጽ ረዲኤት መግብን መድሃኒትን ከም ዘድልዮም ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ትግራይ ተወሊዑ፡ ናብ ጐረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመ ደማዊ ኲናት፡ ሂወት ኣሽሓት ሰባት ቀዚፉ፣ ሚልዮናት ካብ መነባብሮኦም ኣመዛቢሉን፡ ጠንቂ ዝተፈላለየን ሰፊሕን ሰብኣዊ ቅልውላውን ኰይኑ ይርከብ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጸብጻባቱ፡ 10 ሚልዮን ዝግመት ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ ዝነብር ህዝቢ፡ ተጸባዪ ሰብኣዊ ረዲኤት ኰይኑ ከም ዘሎ፣ ካብዚ እቲ ልዕሊ ፍርቂ ዝኸውን ድማ ኣብ ትግራይ ዝነብር ምዃኑን የመልክት። እዚ ዓሰርተው ሸሞንተ ኣዋርሕ ኣቝጺሩ ዘሎ ኲናት መዕለቢ ክርከቦ፡ ኣሜሪካ፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ካልኦት ዝተፈላለያ መሻርኽቲ ሃገራትን ውድባትን ይጽዕራ ኣለዋ። እዚ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጲያን ሓይልታት ትግራይን፡ ንሰብኣውነት ካብ ዝብል ዕላማ ተበጺሑ ዘሎ ስምምዕ ተዅሲ ደው ምባል፡ ነቲ ደማዊ ኲናት ክቘጽን ኣፍደገ ሰላም ክኸፍትን ዘኽእል ዝርርብ ንምግባር ዘኽእል ክኸውን ተስፋ ተነቢሩሉ'ሎ።


ብሊንከን፡ ንሰሜን ኢትዮጲያ ዝግበር ‘ምምሕያሽ ዘርእይ’ ዘሎ ሰብኣዊ ረዲኤት ኣድኒቝ

ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ነቲ ንሰሜን ኢትዮጲያ ዝግበር ዘሎ ሰብኣዊ ረዲኤት ይመሓየሽ ኣሎ ብምባል ኣድናቖቱ ገሊጹ። ብሊንከን ኣብቲ ትማሊ ዝሃቦ መግለጺ፡ ካብ ቀረባ እዋናት ንነጀው እቲ ንሰሜን ኢትዮጲያ ዝቐርብ ዘሎ ሰብኣዊ ረዲአት ስሩዕን ቀጻልነቱ ዝሓለወን እናዀነ ምምጻኡ ብምንኣድ ኣድናቖቱ ገሊጹ። ብመሰረቲ’ዚ ትማሊ ዝተዋህበ መግለጺ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ሸውዓተ መዓልታት ጥራይ፡ ሓደ ሽሕን ሓደ ሚእትን ረዲኤት ዝጸዓና መካይን ትግራይ ኣትየን ኣለዋ። እዘን መካይን፡ መሰረታውያን ሃነጽትን ዝበሃሉ መግብታት፡ ናውቲ ሕክምና ከምኡ’ውን ኣድለይቲ ዝበሃሉ ነገራትን ዝጸዓና ምዃነን እቲ መግለጺ ወሲኹ ይጠቅስ። ብሊንከን፡ እዚ ረዲአት ናብቶም ግዳያት ንኽበጽሕ መንግስቲ ፈደራል፡ ምምሕዳራት ክልላት ዓፋርን ትግራይን ዝገበርዎ ውሁድ ምትሕብባር ንኢዱ’ሎ። ኣብ ርእሲ ‘ዚኦም ብሊንክን፡ ንትካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዓለምለኻውያን ትካላት ወሃብቲ ረዲኤትን ንስለ ጻዕሮም ምስጋናኡ ገሊጹ። ፕረስ ሰክረታርያት ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጲያ ቢልለኔ ስዩም ብሰኑይ 29 ግንቦት 2014 [ግእዝ] ንእዋናዊ ጉዳያት ኣመልኪታ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ናብ ትግራይ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ኣትሒዙ 2.1 ቢልዮን ብር ከምኡ’ውን 87 ሽሕ ሜትሪክ ቶን መግቢ፣ ልዕሊ 783 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲ ከም ዝተላእከ ገሊጻ ነይራ። ብተወሳኺ፡ ንተፈናቐልቲ ክልል ኣምሓራ’ውን 244 ሽሕ ሜትሪክ ቶን ምግቢ ከም ዝተዓደለ፡ ቢልለኔ ኣፍሊጣ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ ዝተባርዐ ውግእ ሓድ-ሕድ፡ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ዓቢይ ሰብኣውን ንዋታውን ዕንወት ኣስዒቡ እዩ። ኣብቲ ክልል፡ ሚልዮናት ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ኰይኖም ምህላዎም፡ ዝተፈላለያ ኣህጉራውያን ትካላት ክገልጻ ጸኒሐን እየን። ነዚ ዝተፈጥረ ቅልውላው ስዒቡ፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረዲኤት ንምብጻሕ ምእንቲ ኽከኣል፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ግጭት ደው ንምባል ክውስን እንከሎ፡ መራሕቲ ህወሓት ብወገኖም ተመሳሳሊ ስጕምቲ ከም ዝወሰዱ ይዝከር። እንተዀነ፡ ዋላ’ኳ ክልቲኦም ተዋጋእቲ ሓይልታት ንስለሰብኣዊ ረዲኤት ክብሉ ግጭት ደው ንምባል እንተ ተሰማምዑ፡ እቲ ዝዕደል ረዲኤት ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ ንዘለዉ ተጸበይቲ፡ ዛጊት ብእኹል መጠን ክባጻሕ ኣይከኣለን። ጠንቂ እዚ ድማ ህወሓትን መንግስቲ ፈደራልን ንሓድሕዶም ክካሰሱ ጸኒሖም እዮም። ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ብሊንከን፡ ኣብቲ ትማሊ ዝሃቦ መግለጺ፡ እዚ ሕጂ ዝርአ ዘሎ ጽቡቕ ምትሕብባር ናብ ዝለዓለ ደረጃኡ ኣበሪኽካ ናብ ዝርርብ ምእታው፡ ነቲ ግጭት ናይ ሓዋሩ ዘላቒ ፍታሕ ምፍጣር ዝሓሸ እዩ ክብል ኣተሓሳሲቡ። ብሊንከን፡ ኣብቲ ግጭት ዘለዎ ከባቢታት ዝነበሩ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን መስመራት ርክብን ናብ ንቡር ክምለሱ ጻዕሪ ክግበር፣ ንዅሉ ዝሓቍፍ ዝርርብ ክጅመር፣ ንዝተፈጸመ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኵሎም ኣካላት ተሓታትነት ከረጋግጹ ኣብዚ ናይ ትማሊ መግለጺኡ ጸዊዑ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ህይወት ኣብታ ካብ ዓለም ተነጺላ ዘላ መቐለ ዘሎ እንታይ ይመስል?

እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሓገዝ ናብ ክልል ትግራይ ንክበጽሕ ብመንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተኣወጀ ግዝያዊ ውግእ ደው ምባል፡ ነቲ 17 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ሓድሕድ ኲናት ከብቅዕ ክገብሮ ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ሂቡ ኣሎ፡፡ ክልል ትግራይ ብተዝነበረላ ዕጽዋ ካብ ሙሉእ ዓለም ተነጺላ ትርከብ፤ እዚ ድማ ሚልዮናት ንሕጽረት ምግብን ኣድለይቲ ቀረባትን ክቃልዑ ገይሩዎም፡፡ ኣብታ ኣብ ቁጽጽር ሓይልታት ትግራይ እትርከብ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ ዝኾነት መቐለ ዝነብር ውልቀ ሰብ፡ ህይወት ኣብታ ከተማ እንታይ ከም ዝመስል ንቢቢሲ ኣካፊሉ ኣሎ፡፡ ንምንባር ዘድልዩ መሰረታዊ ቀረባት ይረክብ'ዶ ዝብል ሓሳብ፡ ፍልፍል መዓልታዊ ጭንቀት እዩ፡፡ ኣቦ ክልተ ቈልዑ ከም ምዃነይ ንቤተሰበይ ዘድልዩ ነገራት ከማልእ ዘይምኽኣለይ ኣዝዩ የሕዝነኒ፡፡ ናይዚ ሓደ ምኽንያት፡ ባንኪታት ስለ ዝተዓጸዉ ኣብ ባንኪ ዘለኒ ቅርሺ ኣውጺአ ክጥቀም ዘይምኽኣለይ እዩ። እዚ ንመብዛሕትና ነበርቲ ዘጋጠመና ጸገም እዩ፤ ሕጽረት ጥረ ገንዘብ እውን ኣሎ፡፡ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ካብ ባንኪ ገንዘብ ከውጽእ ኣይከኣልኩን፡፡ ንቤተሰበይ ዝኸውን መግቢ ንምግዛእ ካብ መሓዙትን ቤተሰብን እናተለቃሕኩ ጸኒሐ፡፡ ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ኣዝማድ እውን ክሕግዙ ይደልዩ እዮም፤ እንተኾነ ስልክን ኢንተርነትን ዕጹው ስለ ዝኾነ ዝሕግዝሉ መንገዲ ከመቻችዉ ኣይኽእሉን፡፡ ኣብ ርእሲኡ ዋጋ ምግቢ ሰማይ ኮይኑ፡፡ ዋጋ ጣፍ፣ ሕሩጽ ስርናይ (ስንዳይ) ፣ በርበረን ዘይትን ዝከኣል ኣይኮነን፡፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት 80 ዶላር ዝነበረ ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ፡ ሎሚ 146 ዶላር በጺሑ፡፡ እቶም ክገዝኡ ዝኽእሉ እውን ቁሩብ ጣፍ ሸሚቶም ምስ መሸላን ስርናይን እናሓወሱ እዮም እንጀራ ዝስንክቱ፡፡ ካልኦት ግና ጣፍ ምሽማት ኣይሓስብዎም፡፡ ኣብ ገደናና ኣሕምልቲ ክንተክል ተነጊሩና እዩ፤ ንፍትን እውን ኣለና፡፡ እቲ ጸገም ግን እኹል ማይ ክንረክብ ኣለና፡፡ ቅድሚ ሕዚ ንሰሙን ዘጽንሐና 200 ሊትሮ ማይ ዝሕዝ ገንኢ ንገዝእ ነይርና፤ ኣብዚ እዋን ግን ንምግዛእ ዓቕሚ ስለ ዘይብልና ማይ ካብ ዒላ ኢና እነምጽእ፡፡ ሎሚ ንቖልዑ ክዳውንቲ ምግዛእን ስጋ ምብላዕን ብርቂ ኮይኑ እዩ፡፡ ተበጻሕነት ጽሩይ ዝስተ ማይን መብራህትን ኣዝዩ ውሱን እዩ፡፡ ኣብ መዓልቲ ብዙሕ ግዘ ክይድ ምጽእ ክብል ይኽእል፤ ሓደ ሓደ ሻዕ እውን ንመዓልቲታት ኣይንረክብን፡፡ ብዙሓት ሰባት ካብ ስራሕ ወጻኢ ኮይኖም፡፡ መብዛሕትኦም ድኳናትን ማእከላት ንግድን፡ ገሊኦም ክራይ መኽፈሊ ብምስኣን ካልኦት ድማ ዝሸጥዎ ስለ ዘይብሎም ተዓጽዮም፡፡ በዚ ምኽንያት ነበርቲ ከም መኪና፣ ናይ ገዛ ኣቑሑትን መጋየጺታቶምን ምሻጥ ጀሚሮም እዮም፡፡ ብሕሳር ዋጋ ክሸጡ እዮም ድማ ዝግደዱ፡፡ ንኣብነት ቅድሚ ሕዚ ንግራም 64 ዶላር ዝሽየጥ ዝነበረ 21 ካራት ወርቂ፡ ሐዚ ብ 12 ዶላር ክሽየጥ ይኽእል፡፡ 16 ሽሕ ዶላር እተውጽእ ዝነበረት መኪና ብ 7 ሽሕ ክትሽየጥ ትኽእል፡፡ ዝሸጥዎ ነገራት ዝወድኡ ሰባት ድማ ናብ ልመና ወጺኦም ኣለዉ፡፡ ብዙሓት ዝልምኑ ሰባት ኢኻ ኣብ ጎደናታት እትረክብ፤ መብዛሕተኦም ድማ ኣዴታትን ህጻናትን እዮም፡፡ ማእከላት ሕክምና እውን መድሓኒት ወዲኦም፡፡ ሕዱር ሕማም ዘለዎም ሰባት ብሕጽረት መድሓኒት ይሞቱ ኣለዉ፡፡ ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት ብዝተቖራረጸ መንገዲ እዮም መድሓኒት ዝረኽቡ፤ ቀጻልነት የብሉን፡፡ ሃይማታዊ በዓላትን ከም መርዓ ዝበሉ ማሕበረሰባዊ ጸጋታትን ታሪኽ ኮይኖም፡፡ መዓልታዊ ንጥፈታተይ ብዝምልከት፡ ቅድሚ ኣብያተ ትምህርቲ ምኽፋቶም ኣምስየ ይድቅስ ነይረ፡፡ ምኽንያቱ ካብትን ካብዝን ክእክቦም ዝወዓልኩ ዜናታት ክርእይ ስለ ዘምሲ እዩ፡፡ ትኩስ ዜና ምርካብ እኳ ከቢድ እዩ፡፡ ናይ ኢንተርነት አገልግሎት ኣይረክብን፤ ኣብ ጎደና ቪድዮታትን ድምጺታትን ካብ ዘከፋፍሉ ሰባት እየ ዝገዝእ፡፡ እዚኦም ክሳብ 0.2 ዶላር እዮም ዝሽየጡ፡፡ ካልእ እዋን ግና መጽሓፍ የንብብ፣ ምስ ጎረባብቲ የውግዕ ወይ ናይ ናይ እግሪ ጉዕዞ ይገብር፡፡ ሐዚ ወደይ ትምህርቲ ስለ ዝጀመረ ብእግረይ ብዙሕ ይጉዓዝ፡፡ ኣብ ስልከይ ዘሎ መዝጋቢ ርሕቀት፡ መዓልታዊ ካብ 9 ሽሕ ክሳብ 12 ሽሕ ስጉሚ ከም ዝኸድኩ ይነግረኒ፡፡ መብዛሕትኡ ንጉሆ ንወደይ ናብ ቤት ትምህርቱ ንምውሳድ 2 ኪሎ ሜትሮ ብእግረይ ይጓዓዝ፡፡ ኣብ ምሳሕ ሰዓት ድማ በዓልቲ ገዛይ ብግዲኣ ብእግራ ከይዳ ተምጸኦ፡፡ ብመኪና እየ ዝጓዓዝ ነይረ፤ ንዝሓለፉ 18 ኣዋርሕ ግን ዋጋ ነዳዲ ስለ ዘይከኣልኩዎ መኪናይ ኣብ መረባ ደው ኢላ፡፡ ነዳዲ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ጥራሕ ኢኻ ምግዛእ እትኽእል፡፡ ቅድሚ ሕዚ 0.42 ዶላር ዝነበረ ዋጋ ሓደ ሊትር ነዳዲ ኣብዚ እዋን 10 ዶላር በጺሑ፡፡ ብታክሲ ወይ ባጃጅ ምጉዓዝ እውን ኣይሕሰብን፡፡ ብባጃጅ ንሓንቲ ጉዕዞ 2 ዶላር እዮም ዘኽፍሉ፡፡ ሕዚ፡ ብፈረስ ዝጉተታ ካሮሳታት እየን ናይ መጓዓዝያ ኣገልግሎት ዝህባ ዘለዋ፡፡ ብዙሓት ሰባት ብሽክለታ ምጥቃም ጀሚሮም፤ እንተኾነ ዋጋ ብሽለክታ እውን ኣዝዩ ከቢሩ፡፡ ኣብዚ ዘሎ ህዝቢ፡ እቲ ጎንጺ ሰላማዊ ፍታሕ ክረክብ እዩ ዝደሊ፤ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ተጻብኦ ደው ናይ ምባል ዜና ምስ ተሰምዐ ኣዝዩ ተሓጒሱ ነይሩ፡፡ ካብ ባዶ መብጽዓ ዝዘለለ ምዃኑ ንምርኣይ ተሃንጥዩ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ብዓርቢ እታ ፈላማይቲ ረድኤት ዝሓዘት መኪና ምስኣተወት ግን ነገራት ዝቕየሩ ዘለዉ ይመስል፡፡ ብህይወት ተሪፈ ታሪኸይ ከካፍል ምኽኣለይ ‘ተመስገን’ እየ ዝብል፤ እንተኾነ ብዙሓት ካብ ናተይ ኣብ ዝገደደ ኩነታት ከም ዘለዉን ካልኦት ይሞቱ ከም ዝህልዉን ይፈልጥ እየ፡፡ ንዝኹሉ ግን ሓደ መጸናንዒ ኣሎ፤ ሰባት ሐዚ እውን ሓድሕዶም ይተሓጋገዙ፡፡ ሰባት ነቲ ‘‘በይኑ ዝበልዕስ በይኑ ይመውት’’ ዝብል ብሂል ወለድና ይኽተሉ ኣለዉ፡፡ ዋላ ጽባሕ ከም ዝጠምዩ እናፈለጡ ዘለዎም የካፍሉ፤ ሓቢርካ ብህይወት ንምትራፍ ዘደንቕ ምትሕግጋዝ ኣሎ፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ ናብ ትግራይ ረድኤት ከይሓልፍ ዝዓግቶ ዘሎ እንታይ'ዩ?

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ጐንጺ፡ ኣብ ትግራይ ከቢድ ሕጽረት መግቢ ከም ዘሎ ይገልጽ። መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ናብ ክልል ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገበሩ'ኳ እንተገለጹ፡ ክሳዕ ሕጂ ግን ሓገዝ ምብጻሕ ኣይተኻእለን፤ ኣብዚ ጕዳይ ከኣ ክልቲኦም ወገናት ንሓድሕዶም ይካሰሱ ኣለው። ልዕሊ 90 ሚእታዊት ህዝቢ እቲ ክልል ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድልዮ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። ረድኤት ብነፋሪት ጥራይ እዩ ምብጻሕ ዝክኣል ካብ መፋርቕ ታሕሳስ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ፡ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ኣይኣትዋን። ብሰንኪ'ዚ፡ ብትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ዝቐረበ ሓገዝ ብነፋሪት ክልኣኽ ግድን ነይሩ። እዚ ግን፡ ኣዝዩ ክቡር ኣብ ርእሲ ምዃኑ፡ ዝለኣኽ ቀረብ'ውን ውሑድ እዩ። ሓላፊት ትካል ዓለምለኻዊ ልምዓት ኣመሪካ [ዩኤስኤኣይዲ] ሳማንታ ፓወር፡ "ነፈርቲ፡ ብ25 ዕጽፊ ዋጋ ቃፍላይ መካይን፡ ውሑድ ጽዕነት እየን ዝሕዛ" ትብል። ወሲኻ፡ "መኪና ምጥቃም ማለት ዝያዳ መግቢ ናብ ትግራይ ምብጻሕ ማለት'ዩ። እንተዀነ መንግስቲ ኢትዮጵያ መገዲ ምዕጻው ቀጺሉ ኣሎ" ክትብል ከሲሳ። ኣብ መጀመርታ ሰሙን ወርሒ መጋቢት፡ 100 ሜትሪክ ቶን ጥራይ ብነፋሪት ናብ መቐለ ሰብኣዊ ሓገዝ በጺሑ። ኣስታት ፍርቂ ሚሊዮን ህጻናት እቲ ክልል ሕጽረት መግቢ ከም ዘለዎም፡ ልዕሊ 115 ሽሕ ድማ ብኸቢድ ሕጽረት መግቢ ከም ዝተጠቕዑ ይግለጽ። ስድራቤታት፡ መግቢ ክረኽባሉ ዝኽእላ ኵሉ ኣማራጺታት ጸንቂቐን ይጥቀማሉ ኣለዋ። 75 ሚእታዊት ህዝቢ፡ ብህይወት ንምጽናሕ ዘኽእሎ ናይ መወዳእታ ኣማራጺታት ይጥቀም ምህላው ሕቡራት ሃገራት ይሕብር። "እቲ ትሕቲ ስሩዕ ዓመታዊ ምህርቲ ኰይኑ ዝተረኽበ፡ ኣብ መኽዝን ዝጸንሐ መግቢ ይውዳእ ስለ ዘሎ፡ ኣብ ዝቕጽል ኣዋርሕ ሕጽረት መግቢ ክጋደድ ከም ዝኽእል ትጽቢት ይግበር።" ትካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መዓልቲ፡ መግብን ነዳድን ዝጽዓና 100 መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ኣለወን ይብሉ። ይዅን'ምበር ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ጐንጺ እቶም ኣውራ መካይን ዝሓልፋሎም መገዲታት ተዓጽዮም እዮም ዘለው። ኣብ መዋስንቲ ቦታታት ዓፋርን ትግራይን ኲናት ይቕጽል ብምህላው፡ እቲ መስመር ሓደገኛ ኰይኑ'ሎ። ካብ ክልል ኣምሓራ ናብ ደቡብን ሱዳንን ዝወስዱ መገዲታት'ውን ዕጡቓት ሚሊሻታት ስለ ዝተቘጻጸርዎም ተዓጽዮም ይርከቡ። ትግራይ ምስ ኤርትራ ብዘዋስና ከባቢታት'ውን ዝዀነ መገዲ የለን። መንግስቲ እንታይ ይብል? መንግስቲ፡ ረድኤት ምሕላፍ ከም ዘይከልከለ ብምግላጽ፡ ንሓይልታት ትግራይ ይኸስስ። ብ17 መጋቢት ካብ ሰመራ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ከም ዝተበገሳ'ኳ እንተገለጸ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ናብ መቐለ ዝበጽሓ መካይን የለዋን። ህወሓት ነቲ ብመንግስቲ ዝቐረበሉ ክሲ ብምንጻግ፡ ረድኤት ዘተዓናቕፍ ዘሎ ባዕሉ መንግስቲ ምዃኑ ይኸስስ። "ኣብ ዝዀነ እዋን፡ ኣብ ግዜ ግጭት ይዅን ድሕሪኡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ትግራይ ከይኣትዋ ዝኸልከሉወን መካይን የለዋን፡" ይብል። ሕጽረት ነዳዲ ኣብ ርእሲ ሕጽረት ካልኦት ቀረባት፡ ጉዳይ ነዳዲ እቲ ቀንዲ እዩ። ንኣዋርሕ መንግስቲ ነዳዲ ናብ ትግራይ ከይኣቱ ክኽልክል ጸኒሑ'ዩ፤ እዚ ድማ ኣብ ውሽጢ እቲ ክልል ረድኤት ንምብጻሕ ዝግበር ምንቅስቓስ ጸሊይዎ። "ዋላ'ውን ቀረባት እንተረኸብና፡ ብዘይ ነዳዲ ግን ክበጽሕሉ ናብ ዝግባእ ቦታ ምብጻሕ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ሎ፤ ወይ'ውን ኣይተኽኣለን፡" ክብል ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ተዛሪቡ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ቀረባት መድሃኒት ከይኣትው'ውን ንኣዋርሕ ክኽልክል ጸኒሑ እዩ። ኣብ ለካቲት ግን ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ቀረባት መድሃኒት ናብ ትግራይ ከብጽሕ ተፈቒድሉ። እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጠለብ ጥዕና ንምምላእ፡ 2200 ቶን ህጹጽ ቀረባት ሕክምና ከም ዘድሊ ይግለጽ። ክሳብ ሕጂ ግን 221 ቶን ጥራይ'ዩ በጺሑ፤ እዚ ኸኣ ካብቲ ዝድለ፡ 4 ሚኢታዊት ጥራይ እዩ።


ኣመሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ ትግራይ ተጻብኦታት ጠጠው ናይ ምባል ውሳነታት ንኢዶም

ሃገራት ምዕራብን ትካላት ረዲኤት ዓለምን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረዲኤት ንክበጽሕ ተጻብኦታት ጠጠው ንከብል ምውሳኑ ቅቡል እዩ ክብሉ ገሊጾም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ሓሙስ ነቲ ኣብ ትግራይ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕ "ንዘይተወሰነ" እዋን ዝጸንሕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ኣዊጁ'ዩ። "መንግስቲ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ኣብ ግብሪ ዝውዕልን ንዘይተወሰነ እዋን ዝጸንሕን ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ኣዊጁ ኣሎ" ኢሉ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ መንግስቲ ፌደራል ትማሊ ኣብ ትግራይ ብመሰረት ዝኣወጆ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ረድኤት ብቕልጡፍ ክሓልፍ እንተኽኢሉ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገብሩ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ነዚ ውሳነ ስዒቡ ኣወንታዊ ምላሽ ካብ መንጎ ዝሃቡ ኣካላት፡ መንግስታት ኣመሪካ: ሕብረት ኣፍሪቃን ብሪጣንያን ይርከብዎም። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ አንቶኒ ብሊንከን መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ጎንጺ ጠጠው ኣቢሉ ናብቲ ክልል ረድኤት ክበጽሕን ምስ ትካላት ረድኤት ክተሓባበርን ምውሳኑ ዝንኣድ ስጉምቲ ምዃኑ ገሊጹ። ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣቢሉ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እዚ ረድኤት ንዘድልዮም ኢትዮጵያውያን ንክበጽሕ ምውሳኑ ዝተባባዕ ውሳነ ከም ዝኾነ እዩ ዝገልጽ። እቲ ስጉምቲ፡ ድሕነት እታ ሃገር ክሕሎን ኩለ መዳያዊ ፖለቲካዊ መድረኽ ንምጅማርን ጥጡሕ ባይረታ ከም ዝፈጥር ሓቢሩ። ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸሙ መጥቃዕቲታት ጠጠው ክብሉን፡ ቅድሚ ሕዚ ንዝተፈጸሙ በደላትን ግፍዕን ተሓታትነት ክሰፍን ድማ ሓቲቱ። ኩሎም ተጻባእቲ ሓይልታት እዚ ኲናት፡ ኣድላይ ዘበለ ኩነታት ድሕነት ብምርግጋጽ፡ ኣብ ልዝብ ዝተመስረተ ተኩሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ንምግባር ናብ ዘኽእል ዘለቒ መገዲ ከምርሑ ጠሊቡ። ዩናይትድ ኪንግደም ብወገና፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወሰዶ ስጉምቲ ብምንኣድ ኣድላይ ዘበለ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምግባር ድልውቲ ምዃና ቃል ኣትያ። ሚኒስትር ጉዳያት ኣፍሪቃ ዩናይትድ ኪንግደም ቪኪ ፎርድ ንሰብኣዊ ረድኤት ክበሃል ዝተወስደ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ውሳነ ንንእድ ኢላ። ብተመሳሳሊ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ውሳነ ኢትዮጵያ ብኣወንታ ከም ዝቕበሎ ብምግላጽ ሰብኣዊ ረድኤት ንዘድልዮም ህጹጽ ረድኤት ከም ዝገብር ኣፍሊጡ። ሓላፊት ትካል ረድኤት መንግስቲ ኣመሪካ፡ (ዩኤስኤይድ) ሳማንታ ፓዎር ብህጹጽ ተግባራዊ ዝኸውን ጎንጺ ጠጠው ናይ ምባል ውሳነ ብኣወንታ ኢና ንርእዮ ዝብል ርእይቶ ሂባ። ሳማንታ፡ ኣብ ትግራይን ኣብ ካልኦት ክፋላት እታ ሃገርን ልዑል ቁጽሪ ዘለዎም ሰላማውያን ሰባት ህጹጽ ረድኤት ከም ዘድልዮም ኣዘኻኺራ። ተፃብኦታት ንምቁራፅ: ብፍሉይ ልኡኽ ኣቢሉ ክፍትን ዝፀንሐ ሕብረት ኣፍሪቃ ብወገኑ: ንውሳነታት ፌዴራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ንክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ንኢዱ:: ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት: ኣምባሳደር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ: እቲ ኲናት ብዘተ ሰላም ፍታሕ ክረክብ ዝጀመሮ ፃዕሩ ኣሐይሉ ክቕፅል ድማ: ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ መሓማት ኣዘኻኺሩ::


ልዕሊ 700 ሽሕ ዶላር ዝተዋጻኣሉ ኤርትራዊ ንሕክምና ካብ ኤርትራ ከምዝወጸ ተገሊጹ

ብሰንኪ ዘይንቡር ሕማም መንሽሮ ደም፡ ኩነታት ጥዕንኡን መነባብሮ ስድራቤቱን ኣብ ሕማቕ ዝወደቐ ዮናስ ጸጋይ ዝተባህለ ኤርትራዊ በቲ ዝተገብረሉ ገንዘባዊ ሓገዝ ካብ ኤርትራ ክወጽእ ከም ዝኸኣለ ጸብጻባት ሓቢሮም። ብመሰረት ዝወጽእ ዘሎ ሓበሬታ፡ እቲ ሕማሙ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ክሕከም ከም ዘይክእል ዝተነግሮ ዮናስ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ሃገረ ቱርኪ በጺሑ'ሎ። እቲ ኣቦ 6 ቆልዑ፡ ኣብ ሓደ 'ሄንፓስ ኢንተርቴመንት' (HENPAS ENTERTAINMENT) ዝተባህለ ናይ ዩቱብ ቻነል ቀሪቡ ብዛዕባ ኩነታቱ ድሕሪ ምዝራቡ፡ ገለ ግዱሳት ኤርትራውያን ብመንገዲ 'ጎ-ፋንድ-ሚ' ((GoFundMe) ሓገዝ ንምርካብ ኣብ ዝኸፈትዎ ማዕከን፡ ካብ ትጽቢቶም ንላዕሊ ብዙሕ ገንዘብ ውሒዙ። ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ጥራይ ከኣ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ዶላር ካናዳ ክዋጻእ ክኢሉ። እታ ጎ ፋንድ ሚ ምስ ተኸፈተት ኣብ ውሽጢ ቀዳሞት 12 ሰዓታት ልዕሊ 350 ሽሕ ዶላር ካናዳ ተዋጺኡ። ምስቲ ኣብ ዝተፈላለየ ማዕከናት ዝተዋጽአ ብምድማር ድማ ልዕሊ 700,000 ዶላር ከምዝተዋጽአ ይፍለጥ። ንሱን ቤተሰቡን ኣብ ተመሳሳሊ ቻነል ብምቕራብ ነቲ ብህዝቢ ዝተገብረሉ ደገፍ ልዕሊ ትጽቢቱ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ንኹሎም ለገስቲ ኣመስጊኑ ነይሩ። 'ሆጅኪንስ ሊምፎማ' እንታይ ዓይነት መንሽሮ'ዩ? 'ሆጅኪንስ ሊምፎማ' ምስ ጻዓዱ ናይ ደም ዋህዮታት ዝተሓሓዝ ክሓዊ ዝኽእል ዘይንቡር ሕማም መንሽሮ ኮይኑ፡ ኣብ ክሳድን ቱሽቱሽን ዝረአ ሕበጥ ካብ ቀንዲ ምልክታቱ ምዃኖም መርበብ ሓበሬታ ኣገልግሎት ጥዕና ብሪጣንያ ይገልጽ። ክሳብ ሕጂ ብዝተገብረ መጽናዕትታትጠንቂ ናይቲ ሕማም ብንጹር ዝፍለጥ የለን። ተፈጥሮኣዊ ምውርራስ ግን ከም ሓደ ናይ ተቓላዒነት ረቛሒ ክውስድ ከምዝኽእል ሰብሞያ ጥዕና ይዛረቡ። ኤርትራዊ ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት ምስዚ ናይ ዮናስ ኩነታት ብዝተሓሓዝ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለ-መሕትት: "ምፎሳይት ዝተብሃሉ ዓይነታት ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ካብቲ ንቡር ምዕባል ናይ ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ወጻኢ ከይማዕበሉ ብዘይ ምቁጽጻር ዕቤትን ምትእኽኻብን ክፈጥሩ እንከለዉ ዝፍጠር ሕማም" ምዃኑ ይገልጽ። "እዞም ሊምፎሳይት ብሓፈሻ ኸኣ ጸዓዱ ውሃዮታት ደም ቀንዲ ስርሖም ኣብ ስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና፡ ዝኾነ ከም ረኽሲ ናይ ጀርምታት ኣብ ዘጋጠምሉ እዋን ንኣካላትና ድርዒ ኮይኖም ዝከላኸሉ ዋህዮታት ደም ከም ምዃኖም መጠን ዘይንቡር ዕቤት ናይዞም ውሃዮታት ክፍጠር እንከሎ እቲ ሰብ ንሕማም ናይ ምጽዋር ዓቕሙ ዝለዝዳኸም ብዝኾኑ ተበለጽቲ ሕማማት ክጥቃዕ ይኽእል'ዩ።" 'ጎ ፋንድ ሚ' እንታይ እዩ? ብኸመይከ ይሰርሕ? ጎ ፋንድ ሚ ኣብ ኣመሪካ ዝመደበሩ ትካል ኮይኑ፡ ሰባት ንጽንብላት፡ ብሓደጋ ንዝተጎድኡ፡ ንዝሓመሙን ካልኦትን ንምሕጋዝ ገንዘብ ዘዋህልሉ ማዕከን እዩ። እቲ ትካል ኣብ መርበብ ሓበሬትኡ ካብ 2010 ክሳብ 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ ካብ 120 ሚልዮን ለገስቲ ሰባት ልዕሊ 9 ቢልዮን ዶላር ካብ ለገስቲ ናብ ተሓገዝቲ ከምዘብጸሐ ይገልጽ። መምህር ዩሴፍ ኣብ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ ተመክሮ ምርኩስ ብምግባር "እቲ ሰልዲ ብመንገዲ ጎ ፋንድ ሚ ምስ ተዋህሊለ፡ ነቲ ትካል ናብ ከምዚ ሕሳብ ወይ ናብ ከምዚ ሕክምና ኣሰጋግረልና ትብሎ፡ እቲ ትካል ኸኣ እቲ ዝግብኦ 'ኮምሽን' ወሲዱ ነቲ መስርሕ ምስግጋር ናይ ሰልዲ ይፍጽሞ" ይብል። እዚ ኣብ ግንቦት 2010 ብብራድ ዳምፕሃውስን ኣንድሬው ባላስተርን ዝተመስረት ትካል ኣብ መጀመርታ 2017 ካብ ዓለም ዝዓብየ ናይ ወፈያ ገንዝብ ዝእከበሉ መርበብ ክኸውእ ምብቅዑ ይግለጽ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ናብ ትግራይ ተበጊሰን ዝተብሃላ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ኣበይ በጽሓ?

ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ ረድኤትን ነዳድን ዝጸዓና መካይና ካብ ርእሰ ከተማ ዓፋር ሰመራ ናብ መቐለ ጉዕዞ ከም ዝጀመራ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብሓሙስ 20 ረድኤት ዝጸዓና ከምኡ'ውን ክልተ ነዳዲ ዝጸዓና ተሽከርከርቲ ናብ መቐለ ጉዕዞ ከም ዝጀመራ ሓቢሩ'ዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ'ቲ ክልል ዘሎ ድሌት ሰብኣዊ ረድኤት ንምምላእ መዓልታዊ 20 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብቲ ክልል ክኣትዋ ምዃነን የረድእ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብወገኑ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ናብ ትግራይ ዝተላእኸ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘየለ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ትካል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ [ብ10ን 11ን መጋቢት 2014 ዓ.ም ኣቆጻጽራ ግእዝ] መዕረፊአን ኣብ ውሽጢ ክልል ዓፋር ዝኾና ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ካብ ሰመራ ከም ዝተበገሳ ገሊጹ። ኣበይ በጽሓ? ቢቢሲ ካብቲ ከባቢ ዘዘራረቦ ምስክር ዓይኒ፡ እተን ናብ ትግራይ ተበጊሰን ዝተብሃላ 23 መኻይን ብነበርትን ዕጡቓትን ዓፋር ካብ ጉዕዞ ከም ዝተኣጓጎላ ተዛሪቡ። እተን መኻይን ስልሳ ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ ክልል ዓፋር ምስበጽሓ እቶም ነበርትን ዕጡቓትን መገዲ ብምዕጻው ነቲ እኽሊ ከራግፉ ከምዝረኣየ'ውን ሓቢሩ። ወሃቢ ቓል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶክተር ለገሰ ቱሉ ግን፡ እተን ብሓሙስ ናብ ትግራይ ጉዕዞ ዝጀመራ 23 መኻይን ካብ ሓይልታት ትግራይ መጥቃዕቲ ስለዝተኸፈተ ከም ዝተመለሳ እዩ ዝኸስስ። ኣብተን ናብ ትግራይ ዝኸዳ ዝነበራ መኻይን ብነበርትን ዕጡቓትን ዓፋር ዝበጽሓ ምትእጉጓል ከም ዘይነበረ ዝዛረብ ወሃቢ ቓል መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ተርእዮታት ግን ናብ ክልል ኣምሓራን ካልኦት ከባብታት ዓፋርን ኣብ ዝለኣኻ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ሓሓሊፉ ከም ዘጋጥም እዩ ዝዛረብ። ናብ ትግራይ ዝለኣኻ መኻይን ብሓይልታት ትግራይ ዝተኣጓጎላሉ ኩነታት ድማ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራሕ ዘይኮነስ ንነዊሕ እዋን እተን መኻይን ደው ኢለን ከምዝርከባ ተዛሪቡ። "እቲ ወራሪ ሓይሊ ብኣብዓላ ኣቢሉ እዩ ዝኣትዉ። ንኣብዓላ ሓዊሱ ንኣርባዕተ ወረዳታት ብምቁጽጻሩን ነቲ ከባቢ ብምዕፃዉን እተን ናብ ትግራይ ዝኸዳ ዝነበራ መኻይን ተመሊሰን ኣለዋ" ክብል ተዛሪቡ። ሓይልታት ዓፋር ብሰራዊት ምክልኻል ሓገዝ እናተገበረሎም ንሓይልታት ትግራይ ደፊኦምዎም ስለ ዝነበሩ መንገዲ ክኸፈት ይኽእል'ዩ ብዝብል ተስፋ እተን መኻይን ክብገሳ ከምዝተገበረ ድማ ኣረዲኡ። "ደሓር ግን ዳግም ካብ ዝተፈላለዩ ቦታትት ተኣኻኺቦም ብምምጻእ ነቲ መንገዲ ብምዕጻዎም'ዩ እተን መኻይን ዝተመለሳ" ክብል ንሓይልታት ተሓተትቲ ገይሩ'ሎ። እተን መኻይን ብሓይልታት ትግራይ መጥቃዕቲ ስለዝተፈጸመን ክምለሳ ተገዲደን ንዝብል ክሲ  ብወገን መራሕቲ ትግራይ መብርሂ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። እንተኾነ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋጢሙ ከምዘሎን፡ ረድኤት ብኽፉት ክንቀሳቐስን እዮም ክሓቱ ጸኒሖም። ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጎንጺ ብዝምልከት፡ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ፡ ፍሉይ ሓይሊ ዓፋር ምስ ሰራዊት ኤርትራ ብምዃን ኣብ ልዕሊ ትግራይ ንዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ግብረ-መልሲ ንምሃብ ከምዝተገደዱ ኣፍሊጦም ነይሮም። ኣባል ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት ግን ብትዊት ኣብ ዘሕለፎ መልክእኽቲ፡ ካብ መፋርቕ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ፡ ናብ ትግራይ ዝኣተወት ዋላ ሓንቲ ረድኤት ዝጸዓነት መኪና ከምዘየላ ጠቂሱ'ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ረድኤትን ነዳዲን ዝጸዓና መኻይን ልኢኸለኹ ምባሉ ከምዝሰምዑ ብምዝኽኻር ድማ "ካብ ሰመራ መቐለ ናይ ሓደ መዓልቲ መገዲ እዩ። እተን መኻይን ደኣ ኣበይ ኣለዋ?" ክብል ናብ ትግራይ ዝኣተዋ መኻይን ከም ዘየለዋ ኣረጋጊጹ'ሎ። መኻይን መዓዝን ኣበይን እየን ክሓልፋ ዘይከኣላ? ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብቲ ክልል ዘይእዉጅ 'ኩለንተናዊ ዕጽዋ' ተኣዊጁ ከምዘሎ እዩ ዝሕብር። ውድብ ምግቢ ዓለም፤ ነቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ምላሽ ንምሃብ፡ መዓልታዊ፡ 100 ተሽከርከርቲ ናብቲ ክልል ክኣትዋ ከምዘለዎን ዝኣመን ኮይኑ፡ ዛጊድ ትሕቲ 10 ሚኢታዊ ጥራይ ከምዝተጉዓዛ የመልክት። እተን ብሓሙስ ተበጊሰን ዝተብሃላ 23 መኻይን  ሽዕ ንሽዑ ከም ዝተመለሳ ወሃቢ ቓል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶክተር ለገሰ ንቢቢሲ ሓቢሩ'ሎ። "እቲ መገዲ ቀረባ ስለዝኾነ ካብ ሰመራ ተበጊሰን ዝተወሰነ ኪሎሜትራት ምስከዳ ተኺሲ ከፊቶም። ናይ ኣብዓላ ኮሪደር ኣብ ዝበሃል ቦታ እዩ እቲ ተኹሲ ተኸፊቱ። ካብ ሰመራ መቐለ ኣስታት 180 ኪሎ ሜትር ርሕቐት ኣለዎ። ኣብዓላ መቐለ ድማ 40 ኪሎሜትር ይርሕቕ። ስለዚ ኣብቲ ከባቢ ዳግማይ ተኹሲ ስለዝኸፈቱ እተን መኻይን ክምለሳ ተጌሩ" ኢሉ። ፕሮግራም መግቢ ዓለምን መንግስቲ ኢትዮጵያን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ትግራይ 4.6 ሚልዮን ሰባት፡ ማለት ካብ ሓሙሽተ ሰባት እቶም ኣርባዕተ ተጸበይቲ ሓገዝ ከም ዝኾኑ፡ ልዕሊ ፍርቂ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ከም ዘለዋን ኣብ ቀረባ እዋን ኣፍሊጡ። ኣስታት 120 ሽሕ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ከኣ ኣብ ትግራይ ብሕጽረት መግቢ ከም ዝተጠቕዓ ሓቢሩ። ትካላት ረድኤት መንግስቲ ፌደራል ኮነ ኣብ ረጽሚ ዘለው ዕጡቓት ሓይልታት ናብቲ ክልል ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ዝበጽሓሉ ዕድላት ከመቻችኡ ብተደጋጋሚ ክሓቱ ጸኒሖም። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ንቢቢሲ ብኢሜይል ኣብ ዝልኣኸ መልሲ "ናብ ትግራይ ዘይኮነ ኣብ ዓፋር ንዘለው ሕብረተሰብ ንምብጻሕ ተንቀሳቒሰን ነይረን" ኢሉ። ይኹን'ምበር እተን ቃፍላይ መካይን ናብቲ ዝሓሰብኦ ቦታ ከይበጽሓ ኣብ ውሽጢ ዓፋር ዘለው "ኣባላት ሕብረተሰብ" ንከይሓልፋ ስለ ዝገበሩ ምስ ጽዕነተን "ብሰላም ናብ ሰመራ ተመሊሰን" ክብል እቲ ወሃቢ ቃል ኣረዲኡ። ወሃቢ ቓል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶክተር ለገሰ ብወገኑ እተን ካብ ሰመራ ናብ ትግራይ ዝተበገሳ ምስተን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዝገለጸን መኻይን ዝራኸባ ከምዘይኮና ገሊጹ'ሎ። "ብነበርቲ እቲ ከባቢ ኮነ ዕጡቓት ዓፋር ኣብተን ናብ ትግራይ ተበጊሰን ዝነበራ ዝተፈጸመ ምትእጉጓል የለን ኢሉ። ሓይሊታት ክልል ዓፋር ናብ ትግራይ ረድኤት ከይሓልፍ ይኽልክሉ ምህላዎም፡ መራሕቲ ትግራይ ብተደጋጋሚ ክኸሱ ጸኒሖም'ዮም። እንታይ ኣማራጺ ይህሉ? ነቲ ኣብ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዝርከብ ህዝቢ ትግራይ ረድኤት ንኽበጽሖ እንታይ ኣማራጺ ክህልወኩም ይኸውን? ዝብል ሕቶ ንዶክተር ለገሰ ኣቕሪብናሉ ኔርና። "መንግስቲ ነቲ ብመገዲ መኪና ምብጻሕ ዘይተኽኣለ ረድኤት ብናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነፋሪት ኣቢሉ ብውሕድ ኣብ ሰሙን ሰለስተ መዓልቲ ክመላለስ ይገብር ኣሎ። ፍቓድ በረራ ኣየር ስለዝሃበ ብዘይገለጸ ጸገም ኣብ ምብጻሕ ይርከብ" ኢሉ። ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ተወሳኺ መድሓኒት ከእቱ ዛጊድ ከምዘይተፈቕደሉን ሓይልታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ብፍላጥቸ መገዲተይዓጽዉ ከም ዘለዉን ደጋጊሙ ይገልጽ ኣሎ፤ መንግስቲ ፌዴራል ነቲ ካብ ዶ/ር ቴድሮስ ዝቐርብ ክሲ ይነጽጎ። መንግስቲ ኣብ ከባቢ ዓፋር ናብ ዘሎ ጎንጺ ኢዱ ከእትው ድልየት ከም ዘይብሉ ዝሓበረ እቲ ወሃቢ ቓል፡ "እቲ መንገዲ ተኸፊቱ ህዝቢ ትግራይ ካብ ከባቢኡ ከይተፈናቐለ ከሎ ኣብ ከባቢኡ ረድኤት ንኽበጽሖ እዩ ድልየት መንግስቲ" ክብል ተዛሪቡ።


ምስ ኬንያ ኣብ ዘዳውብ ከባቢታት ኢትዮጵያ ግጭት ተላዒሉ ከም ዝነበረ ተገሊጹ

ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ ከተማ ሞያሌ ኣብ ሞንጎ ሓይልታት ጸጥታ መንግስትን ንርእሱ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኢሉ ዝጽውዕ ዕጡቕ ሓይልን ግጭት ተላዒሉ ከም ዝነበረ ተገሊጹ። እቲ ግጭት፡ ንኢትዮጵያን ኬንያን ኣብ እተዋስን ከተማ ሞያሌ ተላዒሉ ዝነበረ ምዃኑ በዓል መዚ ምምሕዳር እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ በዓል ስልጣን ከም ዝብሎ፡ እቲ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ሓይልታት ዝተላዕለ ጎንጺ ካብ ቀዳም ንጉሆ ክሳብ ሰንበት ኣጋምሸት ዝቐጸለ ነይሩ። እቶም ምስ ሓይልታት መንግስቲ ናይ ተኹሲ ምልውዋጥ ዝገበሩ ዕጡቓት: መንግስቲ 'ሸኔ' ኢሉ ዝጽውዖም ኣባላት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ከም ዝኾኑ'ውን ሓቢሩ። እንተኾነ በዚ ምኽንያት ብዛዕባ ዝበጽሐ ጉድኣት ካብ ምግላጽ ተቖጢቡ። እዚ ግጭት፡ መርኣያ እቲ ኣብ ደቡባውን ምዕራባውን ክፋል ኢትዮጵያ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ስግኣት ጸጥታ ከም ዝኾነ ይግለጽ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ልዕሊ "ኣሸባሪ ጉጅለ ሸኔ ዘየናሕሲ ስጉምቲ ይወስድ" ኣለኹ ክብል ብፌስቡክ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ ሳምንታት፡ ንዝሓለፉ 17 ኣዋርሕ ኣብ ረጽሚ ዝጸንሑ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ዘኽእል ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገበሩ ገሊጾም እዮም። እንተኾነ፡ ኣብቲ ዝዓበየ ክፋል እታ ሃገር ዝኾነ ክልል ኦሮሚያ ኣብ ሞንጎ ክልላዊ ፖሊስ ዝርከቦም ሓይልታት ጸጥታ መንግስትን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ቐጻሊ ጎንጺ ምህላው ይግለጽ። ብቐዳም፡ መተሓባበሪ ናይ ድሕሪት ደጀን እዚ ደቡብ ሰራዊት ምክልኻል ዝኾነ ኮሎኔል ግርማ ኣየለ "እቲ ኣሸባሪ ጉጅለ ዝጥቀመሎም ዝነበሩ ዝተፈላለዩ ኣጽዋራት ሓዊሱ ናብ ኣመራርሓ እቲ ጉጅለ ዝጉዓዓዝ ዝነበረ ኣፋውስ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ" ኢሉ ነይሩ። ሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ብወገኑ ኣንጻር ሓይልታት መንግስቲ ብዝወስዶም ስጉምታት ይዕወት ከም ዘሎ ይገልጽ። ወሃቢ ቃል ሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ኦዳ ታርቢ ኣብ ደቡባዊ ኦሮሞ መልካ ለሚ ኣብ ዝብሃል ቦታ ሓይልታት መንግስቲ "ከቢድ ጉድኣት በጺሑዎም" ክብል ሎሚ ብትዊተር ጽሒፉ። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ኣብ ከባቢታት ደቡብ ምዕራብ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት መጥቃዕቲ ክበጽሕ ዝጸንሐ ኮይኑ መንግስቲ ንሸኔ ተሓታቲ ይገብር። እቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ዝርኣዩ ዘለው ጸገማት ጸጥታን ድሕነትን ድማ ሰብኣዊ ቅልውላው እታ ሃገር ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከየዕርጉዎ ይስጋእ ኣሎ። ኣብዚ ዓመት፡ ደርቂ፣ ጎንጽን ሕማማትን ተደሚሩ ልዕሊ 20 ሚሊዮን ኢትዮጵያውያን ሰብኣዊ ሓገዝ ከድልዮም ከም ዝኽእል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ።


ጸብጻብ ኒውዮርክ ታይምስ ስዒቡ፡ ዶብ-ኣልቦ ሓካይም ንቅትለት ሰራሕተኛታቱ ንመንግስቲ ሓቲቱ

ዓለመለኻዊ ትካል ረድኤት፤ ዶብ ኣልቦ ሓካይም (ኤምኤስኤፍ)፤ ድሕሪ እቲ ወኪል ዜና ኒው ዮርክ ታይምስ ዝዘርገሖ ጸብጻብ፡ ቅትለት ሰራሕተኛታቱ ዝምልከት ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ሕቶ ከምዘቕረበ ኣፍሊጡ፡፡ ጸብጻብ ኒው ዮርክ ታይምስ ንቕትለት ሰራሕተኛታተይ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኣዛዚኦምን ተሓተትቲ ዝገብር እዩ ዝበለ ኤም ኤስኤፍ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ አብዚ ጉዳይ ምላሽ ክህብ ኣተሓሳሲቡ፡፡ ፐረዚደንት ኤምኤስኤፍ ስፐይን ፓውላ ጊል ትማሊ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ቅትለት እቶም ሰራሕተኛታት ዝምልከት ትካል ዶብ ኣልቦ ሓካይም ባዕሉ ብዘካየዶ ምርመራ ብቐጥታ እቶም ቀተልቲ በዓል መን ከምዝኾኑን ምኽንያቶምን ክፈልጥ ኣይከኣለን ኢላ፡፡ ኮይኑ ግና ቅድም ክብል፡ እቶም ሰራሕተኛታት ኮነ ተባሂሉ ካብ ቀረባ ርሕቀት ብተደጋጋሚ ብዝተተኮሱ ጠያይቲ ተወቒዖም ከምዝሞቱ እታ ሓላፊት ገሊጻ ነይራ፡፡ ሰለስተ ሰራሕተኛታት ኤምኤስኤፍ ኣብ ክልል ትግራይ 17 ሰነ 2013 ዓ/ም ንሰብኣዊ ሓገዝ እናተጉዓዙ እናሃለዉ ካብ ቀረባ ብዝተተኮሶም ጠያይቲ ከምዝተቐተሉ ዝዝከር እዩ፡፡ ዘ ኒው ዮርክ ታይምስ ቅትለት እቶም ሰለስተ ሰራሕተኛታት ኣመልኪቱ ኣብ ዘዳለዎ ጸብጻብ፡ እቶም ሰራሕተኛታት ኤምኤስኤፍ ብሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ እዮም ተቐቲሎም ኢሉ፡፡ እቲ ወኪል ዜና ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ፣ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ሓገዝን ነቲ ቕትለት ዝምርምሩን ሰባት ጠቒሱ ኣብ ዘዳለዎ ጸብጻብ፡ ሰለስቲኦም ሰራሕተኛታት በቶም ዝሃድሙ ዝነበሩ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ከምዝተቐተሉ ኣረጋጊጸ ኢሉ፡፡ በቲ መጥቃዕቲ ዝተቐተሉ ሓጋዚ መተሓባበሪ ኤምኤስኤፍ ዝነበረ ወዲ 31 ዓመት ዮሃንስ ሓለፎም፣ መራሒ መኪና ዝነበረ ቴድሮስ ገብረማርያምን ንነዊሕ ዓመታት ናይ ህጹጽ እዋን  ረድኤት መተሓባበሪት ዝነበረት ጓል 34 ዓመት ስፔናዊት ማርያ ሀርናንዴዝን እዮም፡፡ ኣብቲ ዝተቐተልሉ መዓልቲ እቶም ሰለስተ ሰራሕተኛታት ትካል ረድኤት፡ ማእከሎም ካብ ዝኾነት ከተማ ዓብዪ ዓዲ ንኣንፈት ደቡብ፡ ዝተጎድኡ ሰባት ደልዮም ንምሕጋዝ እናተጉዓዙ ከምዝነበሩ ሓደ ኣብ ትካል ረድኤት ዝሰርሕ ውልቀ ሰብ፡ ንኒው ዮርክ ታይምስ ተዛሪቡ፡፡ ከባቢ ሰዓት 9 ናይ ድሕሪ ቀትሪ ሸውዓተ ሕጉም ተባሂላ ኣብ እትጽዋዕ ቁሸት ክበጽሑ 2 ኪሜ እንትተርፎም፡ ዝጓዓዙላ ዝነበረት ላንድ ክሩዘር መኪና ናብ ተመሳሳሊ ኣንፈት ትጓዓዝ ናብ ዝነበረት መኪና ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ በጺሓ፡፡ እዚ ድማ ናብቲ ናይ መበል 31 ክፍለ ሰራዊት ኣዛዚ ዝነበረ ኮሎኔል ታደሰ በቀለ ሪፖርት ከምዝተገበረ ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ሽዱሽተ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ንኒው ዮርክ ታይምስ ገሊጾም፡፡ ኣብ መኪነኦም እናሃለዉ ተኹሲ ዝተኸፈቶም ሰለስቲኦም ሰራሕተኛታት ኤምኤስኤፍ ንርእሶም ካብ መጥቃዕቲ ንምድሓን ካብ መኪነኦም ወሪዶም ነይሮም፡፡ ኣብ መወዳእታ ዮሃንስ፣ ቴድሮስን ማርያን ዝተባህሉ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ሓገዝ ብኣባላት እቲ ሰራዊት ካብ ቀረባ ተወቒዖም ከምዝተቐተሉ ካፒቴን ግርማይ ሞገስ ዝተባህለ ኣባል ሰራዊት ኢትዮጵያ ንኒው ዮርክ ታይምስ ተዛሪቡ፡፡ እቶም ምስክርነቶም ንኒው ዮርክ ታይምስ ዝሃቡ ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ብሓይሊታት ትግራይ ተማሪኾን ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከቡ እዮም፡፡ ኒው ዮርክ ታይምስ እቶም ቃሎም ዝሃቡ ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ጸቕጢ ተገይሩሎም ክዛረቡ ብዛዕባ ምኽኣሎም ዝረኣኽዎ ምልክት የለን ኢሉ፡፡ እቶም ሰራሕተኛታት ረድኤት ክቕተሉ ትእዛዝ ዝሃበ ኣዛዚ ኣብ ዓውደ ኲናት ከምዝተቐተለ ሓበሬታ ምርካቡ እውን እቲ ወኪል ዜና ኣረዲኡ፡፡ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝተጋፈሐ ኲናት ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ዕንወት ኣውሪዱ እዩ፡፡ ትካላት ረደኤትን ሃገራት ምዕራብን፡ ኣብዚ ኲናት ዝተሳተፉ አካላት ምስ ገበናት ኲናት ዝዳረግ ጥፍኣት ፈጺሞም እዮም ይብሉ፡፡ ንጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላትን ዕንወትን ተሓተትቲ ዝኾኑ ኣባላት ሰራዊት ብሕጊ ክሕተቱ እውን ሕቶ ክቐርብ ጸኒሑ እዩ፡፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ናይ ኲናት ዞባ ሕጊ ጥሒሶም ኣብ ለዕሊ ዝበሎም ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ክሲ ከምዝመስረተን ናይ ቅጽዓት ውሳነ ከምዝሃበን ገሊጹ ነይሩ። ብዛዕባ እዚ ውሳነ ግን ዝወጽአ ዝርዝር ሓበሬታ የለን።


መንግስቲ፡ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብ መቐለ ከምዝተበገሳ ገሊጹ

ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ረድኤትን ነዳድን ዝጸዓና መካይና ካብ ርእሰ ከተማ ዓፋር ሰመራ፤ ናብ መቐለ ጉዕዞ ከምዝጀመራ ኣፍሊጡ። እቲ ቤት ጽሕፈት ከምዝበሎ፤ ትማሊ ሓሙስ 20 ረድኤት ዝጸዓና ከምኡ'ውን ክልተ ነዳዲ ዝጸዓና ተሽከርከርቲ ናብ መቐለ ጉዕዞ ጀሚረን ኣለዋ። እቲ መግለጺ ፡ ኣብ'ቲ ክልል ዘሎ ድሌት ሰብኣዊ ረድኤት ንምምላእ፤ መዓልታዊ 20 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን፡ ናብቲ ክልል ክኣትዋ ምዃነን የረድእ። ዋና ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብዚ እዋን ካብ ዝኾነ ከባቢ ዓለም ንላዕሊ ዝኸፈአ ቅልውላው ኣብ ክልል ትግራይ ከምዘሎ ተዛሪቡ ነይሩ፡፡ ዶ/ር ቴድሮስ ኣብ መግለጺኡ፡ እቲ ዝመርሖ ትካል ውድብ ጥዕና ዓለም፡ 95 ሜትሪክ ቶን መድሓኒት ናብ ትግራይ ከእቱ ፍቓድ ከምዘይረኸበ'ውን ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ ድሕሪ'ቲ መግለጺ፤ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ኮምኒኬሽን፡ ዶክተር ለገሠ ቱሉ፡ ንኣገልግሎት ዜና ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ እቲ ክሲ 'ካብ ሓቂ ዝረሓቀን ንመንግስቲ ብሓሶት ዝኸስንን እዩ' ኢልዎ። በተወሳኺ፡ "ህወሓት መተሓላለፊ ኮሪደራት ድሕሪ ምዕጻዉ፡ ብነፈርቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሙን ልዕሊ ሰለስተ ግዜ ናብ ትግራይ ረድኤት የመላልሳ ኣለዋ" ኢሉ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ፡ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ፌዴራል መንግስቲ ናብ ትግራይ ረድኤት ንምልኣኽ ኣወንታዊ ተራ እናተጻወተ ከምዝኾነን፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ዓፋር ብዝኸፈትዎ መጥቃዕቲ፡ መስመር መቐለ-ኣብዓላ ምዕጻዉ እዩ እቲ መስርሕ ተዓንቂፉ ይብል። ሓይልታት ትግራይ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ዝርከብዎም ዕጡቓት ክልል ዓፋር ኣብ ዶባት መጥቃዕቲ ምስ ፈጸምሎም ስጉምቲ ከምዝወሰዱ እዮም ዝገልጹ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብቲ ክልል ዘይእዉጅ ኩለንተናዊ ዕጽዋ ተኣዊጁ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ውድብ ምግቢ ዓለም፤ ነቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ምላሽ ንምሃብ፡ መዓልታዊ፡ 100 ተሽከርከርቲ ናብቲ ክልል ክኣትዋ ከምዘለዎን ዝኣመን ኮይኑ፡ ዛጊድ ትሕቲ 10 ሚኢታዊ ጥራይ ከምዝተጉዓዛ ይገልጽ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ግና፡ ካብ መጋቢት 7 ጀሚሩ፤ 17 ትካላት ረድኤት መድሓኒት፣ መሳርሒ ሕክምናን ረድኤት ምግቢን፡ ናብ ትግራይ ክጉዓዓዙ ፍቓድ ረኺቦም ኢሉ። ካልኦት ተወሰኽቲ ትካለት ድማ፡ ብነፈርቲ 257 ሽሕን 192 ኪሎግራም መድሃኒትን ረድኤትን ናብ መቐለ ከምዘግዓዘ ገሊጹ ኣሎ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ትግራይ 4.6 ሚልዮን ሰባት፡ ማለት ካብ ሓሙሽተ ሰባት እቶም ኣርባዕተ ተጸበይቲ ሓገዝ ከም ዝኾኑ፡ ልዕሊ ፍርቂ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ከም ዘለዋን ኣብ ቀረባ እዋን ኣፍሊጡ። ትካላት ረድኤት መንግስቲ ፌደራል ኮነ ኣብ ረጽሚ ዘለው ዕጡቓት ሓይልታት ናብቲ ክልል ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ዝበጽሓሉ ዕድላት ከመቻችኡ ብተደጋጋሚ ክሓቱ ጸኒሖም። ኦቻ፡ ቅድሚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ሰሙናዊ ጸብጻብ ኣስታት 454 ሽሕ ህጻናት ብሕጽረት መግቢ ከምእተሃስዩን ልዕሊ 115 ሽሕ ህጻናት ከኣ ብኸቢድ ሕጽረት መግቢ ከምእተጠቕዑን የመልክት። ኣስታት 120 ሽሕ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ኣብ ትግራይ ብሕጽረት መግቢ ከም ዝተጠቕዑ ሓቢሩ።


መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰብመዚ ትግራይን ኣብ ምትሕልላፍ ረድኤት ንሓድሕዶም ይካሰሱ

መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ምግባሮም ስዒቡ፡ ድሕሪ መዓልቲታት ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ብመሬት ክበጽሕ ዘይከኣለሉ ምኽንያት ኣመልኪቱ ሓድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። በዚ መሰረት መንግስቲ ኢትዮጵያ "ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ንክኣቱ ብምሕሳብ ጎንጺ'ኳ ደው እንተበልኩ ብወገን መራሕቲ ትግራይ ኣድላዪ ምትሕብባር ስለዘይተገበረለይ ብመሬት ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሕ ኣይከኣልኩን" ኢሉ። ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ መንግስቲ ኣብ ክልል ትግራይ ንዘለዉ ዜጋታት ብመሬት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምግባር ጻዕሪ'ኳ እንተገበረ ህወሓት ክተሓባበር ፍቓደኛ ብዘይምዃኑ እቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ናይ ምቕራብ ስራሕቲ ጸገም ገጢምዎ ኣሎ ኢሉ። እቲ መግለጺ ከምዝሓበሮ ቀረብ ረድኤት ዝተሓላለፈሉ መስመር ኣብዓላ ብዕጡቓት ህወሓት ስለዝተዓጸወ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና 43 መካይን ውድብ ምግቢ ዓለም ናብ ትግራይ ክኣትዋ ኣይከኣላን ኢሉ። ሰብመዚ ትግራይ ብኣንጻሩ መንግስቲ ኢትዮጵያ በይናዊ ጎንጺ ደው ናይ ምባል ስጉምቲ ከምዝወሰደን ናብ ትግራይ ዘይተገደበ ፍሰት ሰብኣዊ ሓገዝ ክህሉ ከምዝገብርን ካብዝገለጸሉ፡ ናብ ክልል ትግራይ ዝተልኣኸ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓነ ተሽከርካሪ ከምዘየለ ይገልፉ ኣለዉ። ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ተጻብኦ ደው ከምዘብሉን ኣድላዪ ምትሕብባር ከምዝገብሩን ካብ ዝሓለፈ 24 መጋቢት 2022 ዝገለጹ መራሕቲ ትግራይ ትማሊ ብወገን ዝምድናታት ወጻኢ ትግራይ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ መዓልቲታት ናብ ትግራይ ዝኣተወ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘየለ ኣፍሊጦም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ይኣቱ ከምዘሎ ዝገልጹ ናይ ሓሶት ሓበሬታታት ይነዝሕ ኣሎ ክብል ዝኸስስ መግለጺ መራሕቲ ትግራይ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ብዘይዝኾነ ምትዕንቓፍ ክበጽሕ ምግባር ካብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ተነጺሉ ክረኣይ ኣለዎ ኢሉ። ብተወሳኺ ናይ ቃላት ጸወታ ከብቅዕ ማሕበረ ሰብ ዓለም ክጠልብ ይግባእ ዝበለ እቲ መግለጺ "ብመሰረት ዝተበጸሐ ምርድዳእ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ክልል ትግራይ ዘይተገደበ ረድኤት ክኣቱ ክፈቅድ እኹል ጸቕጢ ክገብር" ጸዊዑ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምስላጥ ዝተፈላለዩ ስጉምቲታት ይወስድ ከምዘሎን ኣብ ሰሙን ክልተ ግዘ ዝካየድ ዝነበረ በረራ ሰብኣዊ ሓገዝ መዓልታዊ ክካየድ ከምዘፈቐደን ኣፍሊጡ ኣሎ። ብተወሳኺ ሓገዝ ብመሬት ብወገን ኣብዓላ ከቕርብ ከምዝወሰነ ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ገሊጹ። ኣብዓላ ኣብ ክልል ዓፋር እትርከብ ወረዳ ኮይና፡ ቀንዲ መተሓላለፊት ሰመራ መቐለ እያ። ኣብዓላ ኣብ ኢድ ሓይልታት ትግራይ ካብ እትኣቱ ኣዋርሕ ተቖጺሩ ኣሎ። ናብ ክልል ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ንምሕጋዝ ድሉው ምዃኑ ዝገልጽ መንግስቲ ፌደራል፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ዝሓዙዎም ካባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ክወጽኡን ጎንጺ ደው ንምባል ዝኣተዉዎ ቃል ክፍጽሙን ዓለም ለኻዊ ትካላት ጸቕጢ ክገብሩ ጸዊዑ። ሰብመዚ ትግራይ ብወገኖም ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ንክኣቱ ጎንጺ ደው ከምዘበሉ ብምዝኽኻር ማሕበረ ሰብ ዓለም ናብ ትግራይ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ይበጽሕ ምህላዉ ከረጋግጽ ጸዊዖም ኣለዉ። ኣብታ ብሰንኪ እቲ ቅድሚ ዓመትን ፈረቓን ዝተወለዐ ኲናት ዝተሃሰየት ትግራይ ዝርከቡ ነበርቲ ንምሕጋዝ መዓልታዊ 100 ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ክኣትዋ ከምዘለወን ሕቡራት ሃገራት ዝገለጸ ኮይኑ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ካብ ዝቋረጽ ግን ኣዋርሕ ተቆጺሩ እዩ። በዚ ምኽንያት ብዙሓት ሰባት ንከቢድ ጸገም ዝተቓልጩ ኮይኖም፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ብዙሓት ሰባት ምስ ትግራይ ናብ ዝዋሰና ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከምዝተሰደዱ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ እዩ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ቀይሕ መስቀል ናብ ትግራይ ኣትየን

ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ድሕሪ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ንፈለማ ግዘ መድሃኒታት፣ ናውታት ሕክምናን ሓገዝ መግብን ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ከም ዘእተወ ገሊጹ፡፡ እተን ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ትማሊ ቀዳም 24 መጋቢት 2014 ዓ.ም ናብ ትግራይ ምእታወን ዝገለጸ እቲ ማሕበር እተን ብክልል ዓፋር ኣቢለን ዝኣተዋ ተሽከርከርቲ ናይ ማይ ፓምፕታት፣ ናይ ማይ መሐከሚ ኬሚካላትን ብጸሓይ ዝሰርሕ( ሶላር) ፋኑሳትን ከም ዝሓዛ ኣፍሊጡ፡፡ ውድብ መግቢ ዓለም እውን ኣብዚ ሰሙን ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና 13 መካይኑ ኣብ ከተማ መቐለ ከም ዝበጸሓን ብተወሳኺ ድሕሪ ሸሞንተ ኣዋርሕ 47 ሽሕ ሊትር ነዳዲ ናብ ከተማ መቐለ ከም ዘብጸሐን ሓቢሩ እዩ፡፡ እንተኾነ ኣብታ ብኲናት ዝተሃሰየት ትግራይ ዘሎ ሰፊሕ ጠለብ ንምምላእ ሰሙናዊ ኣስታት 200 ሽሕ ሊትር ነዳዲ ከም ዘድሊ ውድብ ምግቢ ዓለም ገሊጹ ኣሎ፡፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሓላፊ ዓለምለኸ ኮሚተ ቀይሕ መስቀል ኒኮላስ ቮን ኣርክስ ‘‘ኣብ ትግራይ ብኲናት ዝተጎድኡ ነበርቲ ኣገልግሎት ሕክምና፣ እኹል ቀረብ ምግብን መሰረታዊ ኣቑሑትን ኣገልግሎትን ኣብ ዘይረኽቡሉ ኣዝዩ ፈታኒ ኩነታት ይነብሩ ኣለዉ’’ ክብል ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ብተወሳኺ ናይ መድሓኒትን መሳርሒታት ሕክምናን ሕጽረት ኣብ ሓለዋ ጥዕና እቲ ክልልን ሰብሞያ ጥዕናን ዓብዪ ጸቕጢ ፈጢሩ’’ ክብል ወሲኹ ገሊጹ፡፡ ኣብ ትግራይ ማእከላት ጥዕና ብሰንኪ ሕጽረት ኣድለይቲ መድሓኒታት ስራሕ ደው ከም ዘበላ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘፍለጠ ኮይኑ ኣብቲ ክልል ዝርከቡ ሰብ ሞያ ሕክምና እውን ብሰንኪ ሕጽረት መድሓኒት ህጻናት ዝርከቡዎም ሕሙማት ይሞቱ ከምዘለዉ ምግላጾም ይዝከር፡፡ ‘‘ኣብዚ እዋን ብዝተበጸሐ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕን ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ኣድላዪ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ንክኣቱ ብዘርኣይዎ ድልየትን ዓለምለኻዊ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ሕጉስ እዩ’’ ኢሉ ኒኮላስ፡፡ ብተወሳኺ ‘‘በብእዋኑ ናብቲ ክልል ሰብኣዊ ሓገዝ ምብጽሑ ወሳኒ እዩ’’ ምባሉ እውን እቲ ትካል ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ሓቢሩ፡፡ እቲ ትካል ቅድሚ ሕዚ ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ ብዘካየዶም 40 በረራታት ህይወት ዘድሕኑ ከም ኢንሱሊን፣ ሄሞዳያሊስስ፣ ኦክሲቶሲን፣ ቴታነስ ቶክሳይድን ዝበሉ መድሓኒታትን ጓንቲታትን ናይ መጥባሕቲ ናውታትን ናብ ትግራይ ኣብጺሑ እዩ፡፡ ካብ ትግራይ ብተወሳኺ ኣብ ክልል ዓፋር ንዝርከቡ 9 ሽሕ ተፈናቐልቲ ናይ ምግቢ፣ እኽልን ዘይትን ሓገዝ ገይሩ እዩ፡፡ ነቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተበጸሐ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ስዒቡ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሓገዝ ክውስኽ እዩ ዝብል ተስፋ ዓምቢቡ ኣሎ፡፡ እቲ 17 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኲናት ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ነበርቲ ትግራይ ተጸበይቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኾኑ ዝገበረ ኮይኑ ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንጥምየት ክቃልዑ ገይሩ፡፡ ብተወሳኺ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተጋፈሐ ደማዊ ኲናት ኣሻሓት ህይወቶም ስኢኖም፡ ሚልዮናት ተፈናቒሎምን ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋጢምዎምን እዩ፡፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣስታት 10 ሚልዮን ሰባት ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድልዮም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝገልጽ ኮይኑ ካብዚኦም እቶም ልዕሊ ፍርቂ ኣብ ክልል ትግራይ ከም ዝኾኑ ሓቢሩ እዩ፡፡ እቲ ኲናት ሰላማዊ መፍትሒ ክረክብ ኣመሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ኣካላትን ሃገራትን ጻዕሪ የካይዱ ኣለዉ፡፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብመንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝተኣወጀ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተኹሲ እውን ምፍሳስ ደም ደው ናብ ዘብል ዘተ ከምርሕ ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ፡፡


ውድብ መግቢ ዓለም፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ናብ ትግራይ ዝተላእኸ ረድኤት የለን ኢሉ

ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ናብ ትግራይ ዝተላእኸ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘየለ ገሊጹ። ኣብ መወዳእታ እቲ ዝሓለፈ ሰሙን ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ነዳድን መግብን ዝጽዓና ተሽከርከርቲ ካብ ርእሰ ከተማ ዓፋር ዝኾነት ሰመራ ናብ መቐለ ከም ዝተበገሳ ገሊጹ ምንባሩ ይፍለጥ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ [ብ10ን 11ን መጋቢት 2914 ዓ.ም ኣቆጻጽራ ግእዝ] መዕረፊአን ኣብ ውሽጢ ክልል ዓፋር ዝኾና ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ካብ ሰመራ ከም ዝተበገሳ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል እቲ ትካል ብኢሜይል ኣብ ዝልኣኸ መልሲ "ናብ ትግራይ ዘይኮነ ኣብ ዓፋር ንዘለው ሕብረተሰብ ንምብጻሕ ተንቀሳቒሰን ነይረን" ኢሉ። ይኹን'ምበር እተን ቃፍላይ መካይን ናብቲ ዝሓሰብኦ ቦታ ከይበጽሓ ኣብ ውሽጢ ዓፋር ዘለው "ኣባላት ሕብረተሰብ" ንከይሓልፋ ስለ ዝገበሩ ምስ ጽዕነተን "ብሰላም ናብ ሰመራ ተመሊሰን" ክብል እቲ ወሃቢ ቃል ኣረዲኡ። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ብዓርቢ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና 20 ከምኡ'ውን ሰለስተ ነዳዲ ዝጽዓና መካይን ብሓሙስ 08 መጋቢት 2014 ካብ ሰመራ ናብ መቐኀ ይኸዳ ኣለዋ ኢሉ ነይሩ። እቲ ሚኒስትሪ ግን፡ ኣብ መግለጺኡ መንግስቲ ፌደራል ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ ንምብጻሕ ሃናጺ ተራ የበርክት ኣሎ ብምባል ሓይልታት ትግራይ ግን ኣብ ክልል ዓፋር ብዝኸፈቱዎ ኲናት መተሓላለፊ ሰብኣዊ ረድኤት ዝኾነ መስመር ኣብዓላ ስለ ዝተዓጽወ ረድኤት ናይ ምቕራብ ስራሕቲ ተሰናኺሉ ኢሉ። ብተወሳኺ ካብ 7 መጋቢት 2014 ጀሚሩ 17 ትካላት ረድኤት መድሃኒት፣ ናውታት ሕክምናን ቐረብ መግብን ናብ ትግራይ ንከጉዓዕዙ ፍቓድ ረኺቦም ክብል ኣብቲ መግለጺኡ ጠቒሱ። ብኻልእ ወገን ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ኣብ ዝሓለፈ ሮቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ካብ መፋርቕ ታሕሳስ 2014 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ጀሚሩ ናብ ትግራይ ዝተላእኸ ረድኤት የለን ዝበለ ኮይኑ፡ 83 ሚኢታዊት ህዝቢ ተጸባዪ ረድኤት ከምዝኾነ ሓቢሩ ነይሩ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብዚ ሕጂ እዋን ናብ ትግራይ ዝተልኣኸ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘለየ ብምዝኽኻር፡ ኣብ ቀረባ ግን መንግስቲ ፌደራልን ሰብ መዚ ክልል ዓፋርን ረድኤት ናብቲ ክልል ንክኣቱ ምፍቃዶም ዝተባባዕ ከም ዝኾነ ብምግላጽ ምስ ኣመራርሓ ፌደራልን ክልላትን ብሓባር ከም ዝሰርሑ ንቢቢሲ ገሊጹ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ትግራይ ልዕሊ 5 ሚሊዮን ህዝቢ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮ ገሊጹ ነይሩ።


ቀይሕ መስቀል ድሕሪ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ንፈለማ እዋን ናብ ትግራይ መድሓኒት ከምዘብጸሐ ገሊጹ

ዓለም ለኻዊ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል፡ ድሕሪ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ንፈለማ እዋን ናብታ ብሰንኪ ኲናትን ዕጽዋን ዝተሃሰየት ትግራይ ሓገዝ መድሓኒት ከም ዘብጸሐ ገሊጹ፡፡ እዚ ዜና ነታ ብሰንኪ እቲ ካብ ዝጅመር 15 ኣዋርሕ ኣቑጺሩ ዘሎ ኲናት፡ ብሕጽረት መሰረታዊ ቀረባት እትሳቐ ዘላ ክልል ተስፋ ዝህብ እዩ፡፡ ኣተሓባባሪ ጥዕና ቀይሕ መስቀል ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ምዕባለ ‘‘ዓብዪ ሩፍታ’’ ዝፈጥር እዩ ኢሉ፡፡ ኣድለይቲ መድሃኒት ዝሓዘት ነፋሪት ሎሚ ረቡዕ ናብታ ርእሰ ከተማ ትግራይ ዝኾነት መቐለ ከምዝኣተዋን፡ ቀይሕ መስቀል ኣብ ዝቕጽሉ መዓልቲታት'ውን ተወሰኽቲ በረራታት ከካይድ ምዃኑ፡ ከምኡ'ውን ብመሬት ናይ ጽዕነት መካይን ንምልኣኽ መደብ ከምዘለዎን ኣፍሊጡ'ሎ። እቲ ምዕባለ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ትግራይ ዝግበር በረራታት ቀረብ መድሓኒትን መግብን ንምስላጥ ከም ዝሰርሕ ቃል ምእታዉ ስዒቡ እዩ መጺኡ ዘሎ፡፡ እንተኾነ እቲ ከም ብሓድሽ ኣብ መንጎ መዋሰንቲ ከባቢታት ትግራይን ዓፋርን ተወሊዑ ዘሎ ጎንጺ ነቲ ብመሬት ዝግበር ምጉዕዓዝ ሰብኣዊ ሓገዝ ክተሓላለኽ ገይሩዎ ኣሎ፡፡ ዓለም ለኻዊ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ዘጋጠመ ሕጽረት መሳርሒ ሕክምና ዶኳትር ንሓደ ግዘ ጥራሕ ዘገልግሉ ጓንትታትን መሳርሒታት መጥባሕትን ሓጺቦም ደጊሞም ክጥቀሙሉ ከም ዝተገደዱ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ብተመሳሳሊ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ናብ ትግራይ ሓገዝ መድሓኒት ከየእቱ ከም ዝተኸልከለ ገሊጹ ነይሩ፡፡ እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝተጋፍሐ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣስታት ሸውዓተ ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኾኑ ከም ዝገበረ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክቱ፡፡ እቲ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ንከብቅዕ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣመሪካን ኬንያን ዝርከበአን ሃገራትን ጻዕሪ ይገብራ ኣለዋ፡፡ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶን ጉተረዝ፡ እቲ ብፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጄርያ ነበር ኦባሳንጆ ዝካየድ ዘሎ ጻዕሪ ጭቡጥ ተስፋታት ከም ዝተረኸቦ ኣብ ዝሓለፉ መዓልቲታት ገሊጹ ነይሩ፡፡ ቀዳማይ ሚንስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ንሱ ዝመርሖ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ትግራይ ንምዝርራብ ድልው ከም ዝኾነ ምዝራቡ እውን ማዕኸን ዜና ኣሶሺየትድ ፕረስ (ኤፒ) ጸብጺቡ። ምስቲ ቀዳማይ ሚንስተር ነዊሕ ሰዓታት ዝወሰደ ዘተ ዘካየዱ ኣባላት ጉጅለ ዳያስፖራ ነጊሮምኒ ክብል ኣብ ዝዘርግሖ ዜና፡ መንግስቲ ፌደራል ምስቶም ንዝሓለፉ 15 ኣዋርሕ ክዋግኦም ዝጸንሐ ሓይልታት ትግራይ ናብ ድርድር ንምምጻእ ድልው ከም ዝኾነ ምሕባሩ ኣመልኪቱ። እንተኾነ ኣብ ባይታ ግን ዛጊድ እቲ ኲናት ጠጠው ኣይበለን፡፡ ብፍላይ ኣብ መዋሰንቲ ክልላት ዓፋርን ትግራይን ከቢድ ኲናት ይካየድ ከምዘሎ ዝተሓበረ ኮይኑ፡ ሓይልታት ትግራይ ንገለ ካበቢታት ዓፋር ከም ዝተቖጻጸሩ ተገሊጹ ኣሎ፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ ህወሓት ምስ መንግስቲ ፌደራል ዝርርብ ከም ዝጀመረ ገሊጹ

ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ መራሕቲ እቲ ክልልን መንግስቲ ፌደራልን ናብ ልዝብ ንክመጽኡ ዝግበሩ ዲፕሎማሲያዊ ጻዕርታት ምዕባለ ከርእዩ ከም ዝጀመሩ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብሰንኪ ኲናት ዘስዓቦ ሰብኣዊ ቅልውላው ህዝቢ እቲ ክልል ኣብ ከቢድ ጸገም ወዲቑ ብምህላው ኲናት ጠጠው ንምባልን ናብ ድርድር ንምምጻእን ምስ መንግስቲ ፌደራል ዝርርብ ከም ዝጀመሩ'ውን ሓቢሩ። "ምስ መንግስቲ ፌደራል ክንዘራረብ ጀሚርና ኣለና፤ ብሞንጎኛታት ዝግበሩ ዝርርባትን ርክባትን ኣለው'ዮም። ኣብዚ ዝርኣዩ ምዕባለታት'ውን ኣለው፤ ግን እቲ ዲፕሎማሲያዊ ጻዕረ ፍረ ንከምጽእ ንጽበ ኣለና" ክብል ዶክተር ደብረጽዮን ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ቀዳማይ ሚንስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝመርሖ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ትግራይ ንምዝርራብ ድልው ከም ዝኾነ ምዝራቡ ማዕኸን ዜና ኣሶሺየትድ ፕረዝ (ኤፒ) ጸብጺቡ ነይሩ። ዛጊድ ግን ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ ኮነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቲ ዝበሃል ዘሎ ድርድር ብወግዒ ዝገለጽዎ ነገር የለን። ኣቦ መንበር ህወሓት ደብረጽዮን ምስ 'ቢቢሲ ኒውስ ኣወር' ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት፡ ኣብቲ ክልል "ሰብ ብጥምየት ይመውት ኣሎ፤ ህዝብና ዝነብሮ ዘሎ ገሃነም ክትግምቶ ትኽእል ኢኻ። መንግስቲ ፌደራል ጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀመሉ ኣሎ" ክብል ከሲሱ። መንግስቲ ግን ነቲ ክሲ ብምንጻግ ሰባዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ክኣቱ ከምዘፍቀደ ይምጉት። ስለ ዝኾነ ድማ ኩሎም ተጻባእቲ ሓይልታት ውግእ ጠጠው ከብሉን ንሰላም ዕድል ክህቡን ከም ዘለዎም ጸዊዑ። "ሰራዊት ፌደራል ኮነ ሓይልታትና ኲናት ጠጠው ኣቢሎም ንሰላም ዕድል ክህቡ ኣለዎም። ኣገደስቲ ቐረባት'ውን ናብ ህዝቢ ክበጽሑ ኣለዎም። ኩላትና ኣብ ልዝብ ናብ ዝተሞርኮዘ ምቁራጽ ተጻብኦ ነምርሕ። እንተኾነ ሕጂ'ውን ኣብ ትግራይ ዘለው ወተሃደራት ኤርትራን ሚሊሻ ኣምሓራን ኩሎም ካብ ትግራይ ክወጽኡ ኣለዎም። ካልእ ደጋዊ ኢድ ኣእታውነት'ውን ጠጠው ክብል ኣለዎ" ኢሉ። እንተኾነ፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን ኣብ መዋስንቲ ከባቢታት ክልላት ትግራይን ዓፋርን ሓድሽ ግጭት ከም ዝተወልዐ ክግለጽ እንከሎ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ዓፋር ዘሊቖም ብምእታው ሰለስተ ወረዳታት ከም ዝተቖጻጸሩ መንግስቲ ክልል ዓፋር ገሊጹ ነይሩ። ሓይልታት ህወሓት ብወገኖም ብሸነኽ ዓፋር ንዝተፈነወሎም መጥቃዕቲ ክከላኸሉ ምጽንሖምን ብሰኑይ "ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክወስዱ ከም ዝተገደዱን" ገሊጾም'ዮም። "ንሰሙናት ፍሉይ ሓይሊን ሚሊሻን ዓፋርን ሰራዊት ኤርትራን ናብ ትግራይ ተጸጊዖም ኣንጻር ሓይልታትና መጥቃዕቲ ይፍጽሙ ነይሮም፤ ሰብኣዊ ረድኤት ተዓናቒፉ፣ ኣማኢት ተጋሩ ቐቲሎም ንብረቶም ዘሚቶም፣ ኣሽሓት ክኣ ተኣሲሮም'ዮም። ኣብ መወዳእታ ንጸጥታዊ ጉዳያት ክንብል መልሲ ክንህብ ነይሩና" ኢሉ። ብወገን ኤርትራ ግን ብዛዕባ'ቲ ክሲ ዝተዋህበ ወግዓዊ ግብረመልሲ የለን። ሰብመዚ ክልል ዓፋር ብወገኖም: ሓይልታት ትግራይ ኣብቶም ዝተቖጻጸርዎም ቦታታት ኣብ ሰብን ንብረትን ጉድኣት ኣውሪዶም ክብሉ ይኸሱ። ቤት ጽሕፈት ምትሕብባር ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ] ትማሊ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ኣብ ትግራይን ዝተፈላለዩ መዋስንቲ ከባቢታት ዓፋርን ኣምሓራን ውግኣት ከም ዘለው ምግላጹ ይዝከር። ኣብ ምዕራብ ትግራይ፣ ኣብ መዋስንቲ ክልላት ኣምሓራን ትግራይን፣ ክልል ዓፋር፣ ሰሜን ጎንደር ዋግ ኽምራን ዞባታት ሰሜን ወሎም ውግኣት ከም ዘለው ሓበሬታ በጺሑኒ ኢሉ። ብተወሳኺ ኣብ ትግራይ ደቡብ ምዕራብ ከተማ ሸራሮ፣ ወልቃይት ጸገዴን ዞባ ምዕራብ ከተማ ሑመራን ውግኣት ከም ዝቐጸሉ ኣፍሊጡ። ኣብታ ክልል ኩሉ መስመራት ርክብ ተዓጽዩ ብምህላዉ፡ ቢቢሲ ነቲ ኩነታት ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይክኣለን። እዚኦም ናብቶም ብኲናት ዝተሃሰዩ ሰባት ቀረባት ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ዝግበሩ ምንቅስቃሳት ከተዓናቕፉ ምኽንያት ከም ዝኾኑ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ይገልጹ። ሰብኣዊ ቅልውላው ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ኢንተርነትን ቴሌኮምዩኒኬሽንን፣ መጓዓዝያ ምድርን ነፋሪትን ከምኡ'ውን ኤሌክትሪክን ባንክን ተዓጺዮም፡ እታ ክልል ንዝበዝሐ እዋን ተኸርዲና ብምጽንሓ፡ ቀረባት ሕክምናን መግቢን ንምብጻሕ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ዩ ጸኒሑ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ፡ ቁጽሪ ናይቶም ከቢድ ጥምየት ዘጋጠሞም ሰባት ይውስኽ ከም ዘሎ ገሊጹ። እቲ ትካል ከም ዝብሎ፡ 2.2 ሚልዮን ሰባት "ብሰንኪ ሕሉፍ ጥምየት" ይሳቐዩ ኣለዉ። ዶክተር ደብረጽዮን፡ ኣብቲ ክልል ኣንጸላሊው ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕን ኲናት ጠጠው ንምባልን ድልውነት ከም ዘለዎም ገሊጹ ኣሎ። "ንሕና ድሉዋት ኢና፤ ንሰላም ዕድል ክንህብ ኣለና፤ ካብ ሰላም ወጻእ ፖለቲካዊ ፍታሕ ይትረፍ ህዝብና ዘድልዮ ቐረብ ክነቕርብ ኣይንኽእልን፤ ህዝቢ ብሰንኪ እዚ ዕጽዋ ክሃልቕ'ዩ። ስለዚ ንሰላም ዕድል ክንህብ ኣለና። ነዚ ክንብል ኢና'ውን ሰራዊትና ስሒብና። ምስ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኬንያን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ድማ ንተሓባበር ኢና ዘለና" ክብል ተዛሪቡ። በቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐን ዝቕጽል ዘሎን ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ትሸዓተ ሚልዮን ሰባት ናይ መግቢ ሓገዝ ከም ዘድልዮም እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። እቲ ንኣስታት 15 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ሰፊሕ ምፍንቓልን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ብሰንኪ እዚ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት'ውን ከም ዝተቐትሉ ይግለጽ። ነቶም ኣብ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ዝዋግኡ ዘለዉ ተጻባእቲ ሓይልታት ናብ ድርድር ንምምጻእ ዝዓለመ ዓለምለኻዊ ጻዕሪታት ይካየድ ምህላዉ ይፍለጥ። ብፍላይ ኣሜሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን እቶም ሓይልታት ፍልልያቶም ብዘተ ፈቲሖም ነቶም ብኲናት ዝተሃሰዩ ዜጋታት ሰብኣዊ ሓገዝ ንኽበጽሖም ኣብ ምስራሕ ይርከቡ። እቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተወከለ ፍሉይ ልኡኽ ኦሌሴጉን ኦባሳንጆ'ውን ንሰበስልጣን ኢትዮጵያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፤ ንሰበስልጣን ትግራይ ድማ ኣብ መቐለ እናረኸበ ብተደጋጋሚ ኣዘራሪብዎም'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ድማ እቲ ንጄፍሪ ፌልትማን ዝተከአ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ዴቪድ ሳተርፊልድ ናብ ኢትዮጵያ ብምኻድ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ከም ዝተዘራረበ ይፍለጥ። እዚ ኩሉ ጻዕሪታት፡ እቶም ኣብ ጎንጺ ዘለዉ ተጻባእቲ ሓይልታት ፍልልያቶም ኣብ ዙርያ ጠረጴዛ ክፈትሑ ንምግባር'ኳ እንተኾነ ዛጊድ ግን ጭቡጥ ዝኾነ ውጽኢት ኣይተረኣየን። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተረዝ'ውን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ እቲ ኲናት ደው ንኽብልን ሰላም ንምምጻእን ዘኽእል ተስፋ ዝህብ ጻዕሪታት ምህላዉ ከም ዘሐጎሶ ሓቢሩ ነይሩ።


ረዲኤት ዝጸዓና መካይን፡ ድሕሪ ታሕሳስ ንፈለማ ግዜ መቐለ ኣትየን

ካብ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ንፈላማ እዋን፡ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብ ትግራይ ምእታወን ውድብ ምግቢ ዓለም ገሊጹ። ትማሊ፡ 23 መጋቢት 2014፡ ረድኤት ዘጸዓና 13 መኻይን ናብ ርአሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ምብጸሐን እዩ፡ እቲ ትካል ኣፍሊጡ። ውድብ ምግቢ ዓለም፡ ተወሳኺ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ሎሚ ንግሆ ናብ መቐለ ከምዝኣትዋ ሓቢሩ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ህወሓት፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ድሕሪ ኣዋርሕ ፡ እዚ ጽቡቕ ጅማሮ'ኳ እንተኾነ፡ "ክንደይ መካይን ተፈቒዱለን ዘይኮነስ፡ ድጋፍ ንዘድልዮ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ዝሓልፈሉ ስርዓት ተዘርጊሑ ዶ ዝብል እዩ ክኸውን ዘለዎ፡" ኢሉ። ኣብ ትግራይ ብሚልዮናት ዝቝጸር ህዝቢ ንጥሜት ተቓሊዑ ከምዘሎ ጸብጻበት ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን፡ ሰብኣዊ ተዅሲ ደው ዘበሉ ኾይኖም፡ ረድኤት ኣብ ምሕላፍ ዛጊድ ብዙሕ ምምሕያሻት ኣይተርአየን ነይሩ። እቲ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ውሳነ፡ ተግባራዊ ክኸውን ዝኽእል ብቕልጡፍ ረድኤት ክበጽሕ እንተኽኢሉ ጥራይ ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ክልቲኦም ወገናት፡ ሰብኣዊ ረድኤት ምእንቲ ክባጻሕ፡ ተዅሲ ደው ከም ዘበሉ ምግላጾም ዓቢ ተስፋ ፈጢሩ ነይሩ። እንተኾነ፡ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ንሓድሕዶም ምክሳስ ቀጺሎም ነይሮም። ኣብ ትግራይ ኣብ ሕሱም ጥሜት ዝርከብ ህዝቢ ንምድሓን፡ መዓልታዊ 100 መካይን ክጓዓዛ ከምዘለወን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ድሕሪ ሓሙሽተ ወርሒ እገዳ፡ ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ መሳርሒታት መድሃኒት ብነፈርቲ ከሕልፍ ከም ዝተፈቕደሉ ዝገልጽ እቲ ማሕበር፡ ብምድሪ ረድኤት ከሕልፍ ከምዘይከኣለ ትማሊ ኣፍሊጡ። እቲ ማሕበር ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ'ቲ ተደጋጋሚ ዘጋጥም ዕንቅፋታት ፡ ረዲኤት ዝጸዓና መካይን ናብቲ ክልል ከብጽሕ ከም ዘይከኣለ ሓቢሩ። ከምኡ ኮይኑ'ውን፡ እቲ ማሕበር፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ 38 በራራታት ብምክያድ፡ ዝተፈላለዩ መድሃኒታትን መሳርሒ ሕክምናን ናብቲ ክልል ከም ዘብጽሐ ንቢቢሲ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል እቲ ማሕበር፡ ፋጥማ ሳቶር፡  ኣብቲ ክልል ምስ ዘሎ ሰፊሕ ተጸባይነት፡ እቲ ዝበጽሕ ዘሎ መጠን፡ ዳርጋ 'ሕፍኒ ካብ ውቅያኖስ' እዩ ኢላ። ኣብ ርእሲኡ፡ ብሰንኪ ሕሱም ሕጽረት መድሃኒትን መሳርሒታት ሕክምናን፡ ዶክተራት፡ ናይ ኢድ ጓንቲ ከይተረፈ ሐሓጺቦም ደጎጊሞም ክጥቀምሉ ይግደዱ ከምዘለዉ ወሲኻ ሓቢራ። ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብቲ ክልል ክኣትዋ ምፍቃድ፡ እቲ ትካል ንዝገብሮ ሓገዝ ኣዝዩ ከመሕይሾ ምዃኑ ይኣምን። ትካላት ረድኤት፡ "መንግስቲ ኮነ ኢሉ ረድኤት ከይሓልፍ ከልኪሉ" ኢሎም ዝኸስዎ ኮይኖም፡ መንግስቲ ግን ነዚ ክሲ ኣይቕበሎን።


ማሕበር ቐይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ኣብ ዞባ ቀሌም ወለጋ ኣምቡላንሳት ከምዝጠፍአኦ ገሊጹ

ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቀሌም ወለጋ ክልተ ኣምቡላንሳት ከም ዝተወስድኦ ኣፍሊጡ። ሓላፊ ሰብኣዊ ዲፕሎማስን ርክባትን እቲ ማሕበር ዶክተር ሰለሞን ዓሊ ኣብ ጨንፈር እቲ ዞባ ሰብኣዊ ኣገልግሎት ንምሃብ ክጥቀመለን ዝጸንሓ ክልተ ኣምቡላንሳት ኣብ ስራሕ እናሃለዋ ከም ዝተወስዳ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ድሕነት መራሕቲ እተን ኣንቡላንሳት ውሑስ ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ብመን ተወሲደን? ንምንታይከ ተወሲደን? ዝብል ዝርዝር ሓበሬታ ከም ዘይብሎምን ኣብ ቐጻሊ ኣገዳሲ ብዝኾነ መገዲ ወግዓዊ ከም ዝገብሩዎን ሓቢሩ። ኣብቲ ዞባ ሰብኣዊ ኣገልግሎት ንምሃብ ዝተዋፈራ 11 ኣምቡላንሳት ዘለዋ ኮይነን እተን ክልተ ግን ብዘይተፈልጠ መገዲ ከም ዝተወስዳ ክግለጽ እንከሎ፡ እቲ ተግባር ኢትዮጵያ ንዝፈረመቶ ዓለምለኻዊ ስምምዕ ጄኔቭ ዝጻባእን ካብ ዕላማ እቲ ማሕበር ወጻእ ከም ዝኾነን ብምግላጽ እተን ኣምቡላንሳት ንክመለሳ እቲ ማሕበር ሓቲቱ ኣሎ። ኣርማ ቀይሕ መስቀል ዘለወን ኣምቡላንሳት ኮና ሰራሕተኛታት ኣብ ኣገልግሎት ሰናይ ፈቓድ ናጻን ዘይሻራውን ኮይኖም ንክንቀሳቐሱ ዘኽእል ስምምዕ ጄኔቭ ከም ዘሎ ዶክተር ሰለሞን የረድእ። ብተወሳኺ ኣምቡላንሳት ብሓይሊ ምውሳድ፣ ብሓይሊ ምጥቃም ኮነ ኣብ ዘየድሊ ኩነታት ክውዕላ ምግባር ኣብ ሕጊ መቕጽዒ ገበን ኢትዮጵያ ገበን ኮይኑ ክሳብ ሓሙሽተ ዓመት ዘእስር ተግባር እዩ ክብል የረድእ። እንተኾነ ቀይሕ መስቀል ኲናትን ጎንጽን ኣብ ዘለዎም ከባቢታት ከምዚ ዓይነት ኩነታት ብዙሕ ግዜ ከም ዘጋጥም ዶክተር ሰለሞን ተዛሪቡ። ቅድሚ ሕጂ እውን ኣብቲ ከበባኢ ክልተ ኣምቡላንሳት ከም ዝተቓጸላ ኣዘኻኺሩ። እቲ ማሕበር ኣብ ውሽጢ ናይ 86 ዓመት ታሪኹ ኣብ እዋን ወራር ጥልያን ኣምቡላንሳትን ሰራሕተኛታት ሰናይ ፍቓድን ሓዊሱ ብደብዳብ ነፈርቲ ከም ዝድብደቡ ብምግላጽ ኣብ እዋን ጎንጽን ኲናትን ብዙሕ ከም ዘጋጥም ይጥቅስ። ኣብ መወዳእታ ዓመት 2020 ብዝተወልዐ ኲናት ትግራይ'ውን ኣብ ከባቢታት ሑመራን ጭልጋን ኣምቡላንሳት ብጥይት ዝተሃረማ ኮይነን ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ሓደጋ ከም ዘይበጽሐ እቲ ሓላፊ ኣረዲኡ። ኣብ ትግራይ ልዕሊ 200 ኣምቡላንሳት ኣበይ ከም ዘለዋ ከም ዘይፍለጥን ሓሓሊፉ እተን ኣምቡላንሳት ጠፊአን ኣብ ካልእ ቦታታት ዝርከባሉ ኣጋጣሚ ምህላው ሓቢሩ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ሰሙን ወሎ፣ ጎንደር ኣምቡላንሳት ጠፊአን ከም ዝተመለሳ ገሊጹ። ኣብዚ ዓመት ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ወርሒ ብተኸታታሊ ኣምቡላንሳት ንሓደጋ ዝተቓልዓሉን ዝተሰወራሉን ኩነታት ምህላው ዝጠቅስ ዶክተር ሰለሞን፡ እዚ ንዝምለከቶም ኣካላት መንግስቲ ክበጽሖም ከም ዝተገብረ ተዛሪቡ። ብፍላይ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብዝተሓሓዝ ንኣዋርሕ ሰራሕተኛታት እቲ ማሕበር ዘይርከብሉ ኣጋጣሚታት ከም ዘሎን ከምኡ'ውን ኣብ ትግራይ ካብ 400 ክሳብ 500 ዝኾኑ ሰራሕተኛታት ኣብ ዘጸግም ኩነታት ኮይኖም ይሰርሑ ምህላዎም ሓቢሩ። ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ 45 ሽሕ ዝሰልጠኑ ወለተኛታት ሓዊሱ 200 ሽሕ ወለንተኛታትን ልዕሊ ሽዱሽተ ሚሊዮን ኣባላትን ኣለዎ።


ኲናት ዩክሬን፡ 'ወደይ ንጽባሕ ክኾነና እናበለ መግቢ ይሓብእ'

ኣብታ ብወተሃደራት ሩስያ ተኸርዲና ዘላ ዩክሬናዊት ከተማ ማሪዩፑል ዝርከቡ ዓሰርታት ኣሽሓት ሰላማውያን ሰባት፡ ኣገልግሎት መብራህቲ፣ ዝስተ ማይን ነዳድን የብሎምን። ሓገዝ ንምብጻሕን ሰላማውያን ሰባት ካብታ ከተማ ንምውጻእን ኮሪደር ንምኽፋት ዝተደገበሩ ተደጋጋሚ ጻዕርታት'ውን ፈሺሎም እዮም። እቶም ዕድል ቀኒዑዎም ካብታ ከተማ ዝወጽኡ ክኣ፡ ስቓዮም ብኡ ኣየብቅዐን፤ ብፍላይ ንደቆም። እዞም ሰባት፡ ካብታ ዝነብሩላ ከተማ ምስ ወጽኡ መጀመርታ ዝገበርዎ ነገር ማይ፣ ሕብስትን ግዕዝም መሳሊ ዝተጠቕለለ ስጋን እዮም ገዚኦም። ናዲያ ዴንሴንኮን ደቃን፡ ንሰለስተ ሰሙን ኣብ ውሽጢ እታ ዝተኸርደነት፣ ብተዳጋጋሚ መጥቃዕቲ ዝበጽሓ ከተማ፡ ብሰንኪ ደብዳብ ከቢድ ብረት መሳኹቱ ኣብ ዝዓነወ ገዝኣ ንሰለስተ ሳምንታት ጸኒሓ። ሽዑ ውሑድ መግቢ እኳ እንተነበረን ዝስተ ማይ ግን ኣብዚ እቶ ዝብሃል ኣይነበረን። ናዲያ፡ ምስ'ቶም 14 ከምኡ'ውን 5 ዓመት ዝገበሩ ኣወዳትን 12 ዓመት ዝዕድሚኣ ጓላን ብተዛማዲ ውሑስና ናብ እትረኽበሉ ቦታ ምስ በጽሐት፡ "ዕሹግ ማይ ምስ ረኸብና ኣዚና ተሓጒስና፤ ኣብ ውሽጢ ካልኢታት ወዲእናዮ" ትብል። "እቲ ኲናት ክጅምር እንከሎ፡ ንኡሽቶ ወደይ 'ኣደይ፡ ሕብስቲ ምደለኹ' ኢሉኒ" ኢላ። ኣብ ውሽጢ ማርዩፑል፡ ንመዓልታት ድልዱል መናድቕ ኣብ ዘለዎ መተሓላለፊ'ዮም ተጸጊዖም ኣሕሊፎምዎ፤ ለይቲ ድማ ኣብ ትሕቲ መሬት። ሓሓሊፉ ካብ ቐረባ፣ ሓሓሊፉ ድማ ካብ ርሑቕ ብዝስማዕ ደብዳባት ክድቅሱ ኣይኽእሉን ነይሮም። "ገሃነም'ዩ፤ ገሃነም። ንጉሆ ብህይወት ከም እንተርፍ ከይፈለጥና ኢና ንነብር ነይርና" ትብል ጓል 39 ዓመት ናዲያ። ማሪዩፑል፡ ሩስያ ንዩክሬን ካብ እትወራ ኣትሒዙ ብእትፍጽሞም ዘላ መጥቃዕታት እቲ ዝኸፍአ ሓደጋታት ርኢያ እያ። ነታ ከተማ ዝኸበቡዋ ወተሃደራት ብዘይምሕረት ብኣየር፣ ብምድርን ብባሕርን ብዝፍጽሙዎ ዘለው መጥቃዕቲ፡ ኣሽሓት ሰባት ሞይቶም'ዮም። ጎደናታት፣ ህንጻታት መብዛሕትኦም ዓንዮም። "ከቢድ ደብዳብ'ዩ ዝፍጸመና ነይሩ። ዝኾነ ነገር ኣይግድሶምን . . . ወደይ ብተደጋጋሚ 'እዚ እንታይ'ዩ?' እናበለ ይሓተኒ። 'ኣጂኻ ዝወደይ፡ ኣይትጨነቐ። ስቕ ኢሉ ርችት'ዩ' ይብሎ" ትብል ናዲያ። ናዲያ፡ ኣብታ ከተማ ኣብ ዝነበረትሉ ግዜ ነበርቲ እታ ዝርካቦም ንምክፋል ኣብ ጎደና ወጺኦም መግቢ ይሰርሑ ነይሮም። "ካብ ኣብ ውሽጢ ገዛ: ኣብ ደገ ይውዒ ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ደገ ነሕልፎ ነይርና" ኢላ። ካብታ ከተማ ንክወጽኡ ክልተ መዓልቲ ምስ ተረፎም ግን ዋላ ሓደ ዝብላዕ ኣይነበሮምን። "ገንዘብ ይሃልኻ ኣይሃልኻ ብዘየገድስ፡ ኣብታ ከተማ መግቢ ዝብሃል ኣይነበረን" ትብል። "ካብታ ከተማ ምስ ወጻእና ሓደ ሕማቕ ነገር ርኢና" ዝበለት ናዲያ፡ እቲ ደብዳባት ይቕጽል ስለ ዝነበረ ሓንቲ መኪና ከም ዝተሃረመት ትገልጽ። እቲ መራሒ መኪና፡ ካብታ ከተማ ስድርኡ ከውጽእ ዝጽዕር ዝነበረ ወተሃደር ኮይኑ ርእሱ ተሃሪሙ። ንሳን ካልኦት ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩን ናብ ሓደ ኣብ ትሕቲ መሬት ዝተሰርሐ ገዛ ድሕሪ ምውሳድ፡ ሓንቲ፡ ሓኪም ዘይኮነት መንእሰይ፡ ናይ ሕክምና ዘይኮነ መርፍእን ፈትልን ተጠቂማ ሰፊያትሉ። "እዚ ኹሉ ሓሊፍና ምስ መጻእና፡ ወደይ 'ክቐትሉና ድዮም ደልዮም?' ኢሉ ሓቲቱኒ። እንታይ ክብሎ? ኣይፈልጥን" ትብል። ድሕሪ መዓልታት ብ17 መጋቢት ካብታ ከተማ ክትወጽእ ክኢላ። ብሰንኪ ብዝሒ መካይንን ምጭንናቕ መገድን ናብ ሊቪቭ ንክትበጽሕ ሓሙሽተ መዓልታት ወሲዱላ። ግን ኣብኡ'ውን ሩስያ መጥቃዕቲ ትፍጽም እያ ዘላ። ኣብዚ፡ እታ ሃገር ኣብ ኲናት ምህላዋ ካብ ዘርእዩ ነገራት እቲ ሓደ ንመዓልታት ክቕጽል ዝኽእል ድምጺ ደብዳብ ኣየር እዩ። "ኣብዚ ድሓን ኢና፤ መግቢ'ውን ክንገዝእ ንኽእል። ወደይ ግን ሕጂ'ውን መግቢ፣ ካራመላ ይሓብእ። ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እቲ ዝዓረፍናሉ ገዛ'ዩ ዝሓብኦ" ኢላ። ንምንታይ? ኢላ ክትሓቶ እንከላ 'ጽባሕ ዝበልዖ ንክህልወኒ' ይብላ። ናዲያ፡ ደቃ እቲ ዝሓለፉዎ ክሰግሩዎ'ዮም ኢላ ተስፋ ትገብር። እታ ሕውስቲ ዝነበረት ጓላ ግን ክሳብ ሕጂ ምስ ሰባት ክትቀራረብ ከም ዘይክኣለት ገሊጻ። ሓደ መዓልቲ ናብ ማሪዩፑል ክትምለስ እያ ትደሊ። "ከተማና ኣዕኒዮምዋ'ዮም፤ ዝተረፈ ነገር የለን  . . . እናዓምበበት፣ እናዓበየት ዝነበረት ከተማ እያ" ኢላ።


ሰለስተ ቃፍላይ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ኣብ ሰመራ ፍቓድ ይጽበያ ኣለዋ - ፕሮግራም መግቢ ዓለም

ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሰለስተ ቃፍላይ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ኣብ ሰመራ ክልል ዓፋር ተዳልየን ፍቓድ ይጽበያ ከምዘለዋ ሓቢሩ። ቤትጽሕፈት ኮሚኒኬሽን ንእቲ ትካል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ናይ ጽሑፍ ምላሽ "ኣእካልን መኣዛዊ መግብታትን ዝጸዓና መካይንን ክልተ ናይ ነዳዲ ቦጣትን ዘለዎ ሰለስተ ቃፍላይ መካይን ናብ ትግራይን ሰሜናዊ ዓፋርን ንምብጋስ ተዳልዩ እዩ ዘሎ። "እተን መካይን ኣብ ሰመራ ተሰሪዐን ኣለዋ፤ ፕሮግራም መግቢ ዓለም እቲ መገዲ ውሑስ ምዃኑ መረጋገጺ ካብ ሰብ መዚ ዓፋር ፍቓድ ምስ ረኸበ እቲ ረድኤት ናብ ህዝቢ ትግራይን ዓፋርን ክዕደል እዩ" ይብል። ናብ ትግራይ ብመካይን ዝለኣኽ ረድኤት ንኣዋርሕ ተቋሪጹ ድሕሪ ምጽንሑ ድሕሪ እቲ ብክልቲኦም ወገናት ዝተኣወጀ ደው ምባል ተጻበኦ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዳግም ምጅማሩ ተስፋታት ፈጢሩ እኳ እንተጸንሐ ብዘይካ እተን ሽዑ ዝሰገራ 21 መካይን እቲ መስርሕ ከም ዘይቐጸለ ሰብ መዚ ትግራይ ገሊጾም። ኣብ ትግራይ ኣተሓባባሪ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ዶ/ር ኣትንኩት መዝገቦ ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ ንፈተነ ተባሂለን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ዝኣተዋ 21 መካይን ወጻኢ ናብ ትግራይ ዝአዛተወ ሓገዝ ከምዘየለ ተዛሪቡ። "እተን 20 መካይን ከም ሓገዝ ዘይኮነስ ንፈተነ ከምዝተልኣኻ ምርዳእ የድሊ። እቲ መንገዲ ሰላም ምዃኑ፡ ዘሕልፍ ምዃኑ መረጋገጺ እዩ" ዝበለ ዶ/ር ኣትንኩት መዓልታዊ 300 መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ምስገበርቲ ሰናይ ከምዝተሰማምዑን ዛጊድ ከምዘይተተግበረን ተዛሪቡ። ሰብ መዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኖም ኣብ ምንቅስቓስ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ዝተገበረ ክልካለ ከምዘየለ ሓቢሮም ኣለዉ። ትማሊ ንቢቢሲ ትግርኛ ቃሉ ዝሃበ ሓላፊ ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ለገሰ ቱሉ (ዶ/ር) "ብኣና ወገን ዝቋረፅ ረድኤት የለን። ዝተቐመጠ ገደብ እውን የለን። ዝኾነ ኣካል ረድኤት ከቕርብ እየ እንተይሉ፡ ክፍቲ እዩ" ኢሉ። ቤትጽሕፈት ኮሚኒኬሽን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብቲ ንቢቢሲ ዝሃቦ ምላሽ ግና እቲ ትካል ረድኤትን መሻርኽቱን ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ብሕጽረት መግቢ ተጠቒዑ ንዘሎ ህዝቢ ሰብኣዊ ረድኤት ናይ ምቕራብ ዓቕሚ ከም ዘለዎም ሓቢሩ። ኣብ ክልል ትግራይ ንዝርከቡ ብሕጽረት ምግቢ ዝተጠቕዑ ነበርቲ ንምሕጋዝ መዓልታዊ 100 ሰብኣዊ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ናብቲ ክልል ክኣትዋ ከምዝግባእ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክቱ። ሰብመዚ ትግራይ ግና ንነዊሕ እዋን ናብቲ ክልል ሰብኣዊ ሓገዝ ስለዘይኣተወ መዓልታዊ 300 ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝግባእ እዮም ዝገልጹ። ድሕሪ ኣዋርሕ ንፈለማ እዋን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰብኣዊ ሓገዝን ነዳድን ዝጸዓና መካይን ናብ ትግራይ ምስኣተዋ ተበጻሕነት ሰብኣዊ ሓገዝ ክውስኽ እዩ ዝብል ተስፋ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተኣወጀ ወግዓዊ ዘይኮነ ዕጽዋ፡ ሚልዮናት ተጸበይቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝኾኑ ኮይኖም ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንዓጸቦ ተቓሊዖም እዮም። ኣተሓባባሪ ህፁፅ ሰብኣዊ ረድኤት ትግራይ ዶክተር ኣትንኩት መዝገቦ፡ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣብቲ ዝሓለፈ ዓርቢ 20 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ብመልክዕ ፈተነ ድሕሪ ምልኣኹ፡ ኣብዚ እዋን  ደው ከምዝበለ ንቢቢሲ ገሊፁ። "ኣብ 2021 ሽዱሽተ ዙር ሓገዝ ናብ ትግራይ ክኣቱ ተሓሲቡ ነይሩ። ኣብ ሓደ ዙር 107 ሽሕ ሜትሪክ ቶን። ብተግባር ግን ካብ ሓምለ ጀሚሩ 7 ምኢታዊት ጥራሕ እዩ በጺሑ። ስለዚ እዚ ክመጽእ ብመዓልቲ 300 መካይን የድሊ" ይብል። ንሱ ከምዝብሎ ኣብ መንገዲ ዝኾነ ዓይነት ናይ ጸጥታ ጸገም ከምዘየለ በቲ ናይ ፈተነ መደብ ዝተረጋገጸ እኳ እንተኾነ ቀረብ ረድኤት ግን በቲ ዝተሓሰበሉ ብርኪ ኣይቀጸለን ኢሉ። "ዝተፈጠረ ዕንቅፋት የለን፤ ዝኣተወ ሓገዝ እውን የለን። ጠጠው ኢሉ እዩ ዘሎ። እቲ ቀንዲ ሓገዝ ኣይመጸን። ጠጠው ዝበለሉ ምኽንያት እውን ኣይተረደአናን" ክብል ገሊጹ። ካብዚ ብተወሳኺ መንግስቲ ነቶም ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ፍቓድ ከምዘይሃቦም ብምግላጽ "ሕዚ እውን ዕንቅፋት ይፈጥር ኣሎ" ክብል ወቒሱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብኣንጻሩ ናብ ትግራይ ዘይተገበደ ተበጻሕነት ሰብኣዊ ሓገዝ ክህሉ ጥጡሕ ባይታ ኣመቻችዩ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ትማሊ ምሰ ቢቢሲ ጻንሒት ዝገበረ ሓላፊ ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ለገሰ ቱሉ (ዶ/ር) ፡ ነቲ ብወገን ትግራይ ዝቐረበ ቅረታ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መልሲ "እዚ ኣብ ዓቕሚ ረድኤት ዘቕርቡ ኣካላት  ዝውሰን እዩ። ንሕና ፍሰት ረድኤት ንክህሉ ጥጡሕ ባይታ ምፍጣርና ኢና ንፈልጥ። ምቹው ኩነታት ፈጢርና ኢና፤ ትካላት ረድኤት ብዝኾነ ይኹን መገዲ፡ እንተደልዮም ብነፋሪት እንተደልዮም ብመኪና፡ ብዘይገደብን ቅድመ ኩነትን ረድኤት ከብፅሑ ይኽእሉ እዮም" ኢሉ። ንትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ግቡእ ፍቓድ ከምዘይሃበ ንዝገልጽ ክሲ ድማ "መንግስቲ ፍቓድ ኣይከልከለን። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ቀረብ እንተልይዎ ከቕርብ ይኽእል'ዩ። እዚ ኣብ ናሃቶም ዓቕምን ቢሮክራስያዊ ኣሰራርሕኦም እዩ ዝውሰን" ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ልዕሊ 17 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ጎንጺ፡ 90 ምኢታዊት ህዝቢ ትግራይ ህጹጽ ሓገዝ ምግቢ ከምዘድልዮ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንዓጸቦ ከምዝተቓልዑ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት የምልክቱ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ግዳይ ማእሰርቲ ንዝኾኑ ተወለድቲ ትግራይ እትሕግዝ ትእግስት በቀለ

ኩሉ ፍጡር ኣብ ድቃሱ እንከሎ ከውታ ለይቲ ኮነ ኣዕዋፍ ጭቕ-ጩቕ ኣብ ዝብላሉ ወጋሕታ ካብ ድቃሳ ተንሲኣ ንስራሕ ክትከይድ ጸደፍደፍ ኣብ እትብለሉ እዋን፡ ንሳን ተሌፎናን ብቴሌግራምን ሜሰንጀርን ብዝውሕዝ መልእኽታት ዕረፍቲ የብሎምን። ካብ ዕለታት ሓደ መዓልቲ፡ 'በጃኺ እዛ ሓፍተይ . . . ዝበልዖን ዝለብሶን የብለይን። ኣብ ጎዳና ቦሌ መድሃኔ ኣለም ወዲቐ ኣለኹ፤ በጃኺ ሓግዝኒ' ዝብል መልእኽቲ ናይ ሓደ ዘይትፈልጦ መንእሰይ በጺሑዋ። እዚ፡ ሓደ ካብቶም ብሰንኪ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ብዝተፈጥረ ቅልውላው ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ካብ ዝተኣሰሩ ተወለድቲ ትግራይ እዩ። ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽአ፡ ስርሑን ተኻርዩ ዝነብረሉ ዝነበረን ቤቱን ብዘይተጸበዮ መገዲ ስለዝሰኣኖ ጽልምትምት ኢሉዎ ነታ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ተመሳሳሊ ጸገም ንዘለው ውልቀ ሰባት ብውልቃን ምስ ካልኦት ብምትሕብባርን እትሕግዝ ትእግስት በቀለ መልእኽቲ ልኢኹላ። "ታሪኹ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ምስ ጽሓፍኩዎ ኣብ ውሽጢ ደቓይቕ 'ኣነ ስራሕ ክህቦ'የ፤ መዕረፊ'ውን ኣይጽገምን' ክትብል ሓንቲ ለጋስ ሰብ መሊሳትለይ" ትብል ብዓርሰ ተበግሶ ነቶም ብሰንኪ እቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበረ ማእሰርቲ ዝተሃሰዩ ሰባት ትሕግዝ ዘላ ትእግስት። እዚ፡ ካብቶም ክሳብ ሕጂ ብዝተፈላለየ መገዲ ተሓጊዞም ህይወቶም ናብ ንቡር ክምለስ ዝኽኣለ ሰባት ኣዝያ እትሕጎሰሉን ተስፋ ዘስንቓን እዩ። "እታ ሰብ ናብ ገዝኣ ወሲዳ ምስ ኣእተወቶ 'ቲጂ፡ ማይ ተሓጺበ፣ ክዳን ቐይረ፣ መግቢ ይበልዕ ኣለኹ' ኢሉ ምስ ደወለለይ ሕጉስ ኢለ። ብዙሕ ኣይጸንሐን ቅድም ኢሉ ናብ ዱባይ ዝጀመሮ ፕሮሰስ ነይሩ ሰሊጡዎ ከይዱ። ናብኡ ምስ ከደ'ውን ስራሕ ክረክብ ሓግዝኒ ኢሉ ጽሒፉለይ። ሓደ ኣብኡ ዝነብር ሓው ተሓባቢሩና ስራሕ ረኺቡሉ" ትብል። ትእግስት፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ቂርቆስ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ከባቢ እያ ተወሊዳ ዓብያ። ኣደ ክልተ ቆልዑን ክኢላ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጅን'ውን እያ። ቅድሚ እቲ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብፍላይ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘስዓበ ኲናት ምጅማሩ፡ ንዝንባለታት ኲናት ብምንቃፍ እታ ሃገር ዳግም ብኲናት ክትሕመስ የብላን ዝብል ትሕዝቶ ዘለዎም ጽሑፋት ብማሕበራዊ ሚዲያ ትጽሕፍ ነይራ። ሕማቕ ዕድል ኮይኑ ግን መንግስታት ፌደራልን ክልል ትግራይን ናብ ሓያል ወተሃደራዊ ረጽሚ ኣትዮም። ብሰንኩ ከኣ ብዙሓት ሰባት ተመዛቢሎምን ቑጽሮም ዘይተፈልጠ ሰባት ሞይቶምን። ሚሊዮናት ክኣ ኣብ ትግራይ ብጥምየት ከይሃልቁ ተሰጊኡ ኣሎ። ሓይልታት ትግራይ ነቲ ኲናት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምስ ደፍኡዎ ድማ፡ ብቐንዱ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነብሩ ተወለድቲ ትግራይ ካብ ስርሖም ተመዛቢሎም ትካል ንግዶም እውን ተዓጽየዑ፡ ተኣሲሮም ዋሕስ ክረኽቡ ተጸጊሞም። ትእግስት በቀለ'ውን ብውልቂ እትፈልጦም ሰባት፣ መሓዙታን መሳርሕታን ካብ ስርሖም ተሰጒጎም ግዳያት ክኾኑ ከም ዝርኣየት ትዛረብ። "ነዚ ምስርኣኹ፡ ብዛዕባ እቲ ዘጋጥም ዘሎ ጸገማት ጥራይ ካብ ምጽሓፍ ሓደ ነገር ዘይገብር ኢለ ሓሲበ። ነቶም ብቐረባ ዝፈልጦም ብምሕጋዝ ክኣ ጀሚረዮ። ሓሙሽተ'ዮም ነይሮም፤ ንዝፈልጦም ሰባት ብገንዘብ ሓግዙና ብምባል ንዐኦም ብምሕጋዝ ጀሚረዮ" ትብል። ትእግስት፡ ነቶም ብቐረባ እትፈልጦም ይኹን ብማሕበራዊ ሚዲያ ኣብ ጸገም ከም ዘለው ንዝሓበሩዋ፣ ዘለዎም ናይ ትምህርቲ ደረጃን ሞያን ኣተሓሒዞም ስራሕ ከም ዝደልዩ ንዝነግሩዋ ሰባት ስራሕ ብምትእልላሽን ከስርሖም ምስ ዝኽእል ትካል ይኹን ኣካል ብምርኻብን እያ ትነጥፍ። መንግስቲ እሱራት ክፈትሕ ምስ ጀመረ ከኣ እቶም ዝፍትሑ ሰባት ዋሕስን ስራሕን ንክረኽቡ ክትሕግዝ ተበግሶ ከም ዝወሰደት ትዛረብ። እዚ ናይ ኦሮሞ ፍሉጣት ዝብሃሉ ኣክቲቪስታት [ተሓለቕቲ] ዝጀመሩዎ ኮይኑ ትእግስት'ውን ነቲ ንሓደ ወይ ክልተ ኢላ ዝጀመረቶ ምትሕብባራት ክተስፍሖ ነዚ ምንቅስቓስ ብወግዒ ተጸንቢራቶ። "እቶም ዝተፈትሑ ድማ 'እንበልዖ፣ እንኽደኖ ወይ ስራሕ ስኢንና'፣ 'ከምዚ ክንሰርሕ ንኽእል ኢና' ዝብሉ መልእኽታት ክልእኹለይ ጀሚሮም። ካብ ማእሰርቲ ምስ ወጽኡ ቐጻሊ ህይወቶም ዝመርሑሉ ነገር የድልዮም'ዩ። ንሳቶም ዝልእኹለይ መልእኽቲ'የ ስክሪን ሾት ገይረ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝዝርግሖ፤ ብኡ ከኣ ፍታሕ ይረክብ" ኢላ። እዚ ዘመን፡ ናይ ማሕበራዊ ሚዲያ ዘመን'ዩ። ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ተጠቀምቱ 10 ሚኢታዊት ህዝቢ ጥራይ ከም ዝኾነ ይገልጽ። ኣብታ ሃገር ኣብ ገለ ከባቢታት ኣዝዩ ትሑት ዝርግሐ ኢንተርነትን ዋሕዲ ትሕተ ቕርጺ ብሮድ ባንድን እኳ እንተሃለወ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ግን ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ተጠቀምቲ ኣለው። እንተኾነ፡ ካብ ቀረባ ግዜያት እቶም ማሕበራዊ መራኸቢታት ኪነ ጥበባዊ ክእለት ብዙሓት ዝወጽኣሎም፣ ናይ ቢዝነስ ስራሕቲ፣ ምልላይ ምህርታት፣ ሰፋሕቲ ምልውዋጣት ሓበሬታትን ካልኦትን ዝካየደሎም ኮይኖም ይርኣዩ። ትእግስት፡ ሕጂ ትሰርሖም ንዘላ ናይ ግብረ ሰናይ ስራሕቲ ብዝቐለለን ዝቐልጠፈን መገዲ ይሕግዘኒ'ዩ ዝበለቶ'ውን ማሕበራዊ ሚዲያ'ዩ። ንሳ፡ ኣብ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ተቖጺራ እትሰርሕ ኣደ ክልተ ቖልዑ ኮይና፡ ክልተ ሓላፍነት ተሰኪማ  ለይትን ቀይትርን ዝበጽሑዋ ብርክት ዝበሉ መልእኽታት ምትእንጋድ ከም ግዴታ'ዩ ወሲዳቶ ኣላ። "እዚ ስራሕ ካብ ዝጅምር መዓልታዊ ህይወተይ ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ ተቐይሩ'ዩ። ኣብ ታክሲ ይኹን ኣብ ገዛ ኮይነ ነዊሕ ሰዓታት ኣብ ስልኪ'የ። ምስ ደቀይ ዘሕልፎ ግዜ ተሻሚዩኒ'ዩ፤ ግን ቁሩብ መስዋእቲ ገይረ ብውሑድ እቶም ዝሕግዙ ሰባት እንተዘይሰኒፎም ኣነ ክሰንፍ የብለይን ብዝብል እየ ዝቕጽሎ ዘለኹ" ትብል። ብኣንጻሩ ማሕበራዊ ሚዲያ ብዙሕ ምድህሃል፣ ምንቕቓፍን ምክፍፋል ሓሳባትን ዝንጸባረቖ ቦታ ኮይኑ፡ ንሰናይ ዕላምን ምትሕግጋዝን ተጠቒሞምሉ ጽቡቕ ነገራት ከፍርዩ ዝኽኣሉ ብዙሓት'ዮም። ትእግስት፡ ነቶም ሓገዝ ደልዮም ዝመጽኡዋ ውልቀ ሰባት ዝደልዩዎ ፍታሕ ኣብ ምሃብ ዝተሓባበሩዋ ሰባት ከም ዘለውን "ብዙሓት ስምዒታዊ ዝገብሩን ከተዓናቕፉ ዝኽእሉን መልእኽታት'ውን ይመጽኡኒ'ዮም። ዘፈራርሑኒ ሰባት'ውን ኣይተስኣኑን፤ ግን ትኹረተይ ሰብኣውነት እዩ" ኢላ። ወሲኻ፡ "ንጸልማት ድማ ወትሩ ካብ እትነቕፎ ሓንቲ ሽምዓ ምብራህ ይምረጽ፤ ኣነ ናይ ዓቕመይ ፈቲነ ሓደ ሰብ ሓንቲ መዓልቲ በሊዑ ክሓድር እንተኽኢሉ ዓብዪ ነገር'ዩ። ብተደጋጋሚ ብዛዕባ ጸገማት ካብ ምዝራብ መፍትሒ ምእላሽ ዓብዪ ነገር'ዩ" ትብል። ንዝሓለፉ ትሸዓተ ኣዋርሕ ክትሰርሓሉ እኳ እንተጸንሐት ሕጂ ግን ካብ ዓቕማ ንላዕሊ እናኾነ ከም ዝመጽአን ምስ ካልኦት ወለንታውያን ትካላት ብሓባር ንምስራሕ ዝርርባት ከም ዝጀመረትን ገሊጻ። "መፍትሒ ዘይረኸቡ፣ መዓልታዊ እቲ ናተይኸ ከመይ ገይርክዮ ኢሎም ዝሓቱ ጌና ኣለው'ዮም። እዚ ንኣእምሮይ ዕረፍቲ ይኸልኦ። ስለዚ ኣብ ቀጻሊ ምስ ካልኦት ሰባት ብምትሕብባር ክሰርሕ ሓሲበ ኣለኹ" ኢላ። ብቐንዱ ግን ከምቲ ማሕበረሰብ ዓለምን ካልኦት ክፋላት ሕብረተሰብን ትጽቢት ዝገብሩዎ ዘለው፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ቅልውላው ኣብ ዝሓጸረ እዋን ብሰላማዊ ዝርርብ መፍትሒ ክረክብ ተስፋ ትገብር። "እቲ ኩነታት ካብዚ እንተቐጺሉ ዝፈጥሮም ማሕበረ ቑጠባዊ ጽልወታት እናበዝሑ ስለ ዝኸዱ ዝኸፍአ ኩነታት ከይተፈጥረ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ኩሉ፡ ናብ ዝነበሮ ቦታ ክምለስ፣ ሰላም ክመጽእ እየ ዝመነ፤ ፖለቲከኛታት ጸገሞም ውሕጥ ኣቢሎም ተዘራሪቦም ንዓና'ውን ካብ ጭንቂ ክገላግሉና ይምነ" ትብል።


ቅልውላው ትግራይ፡ ዕጽዋ ትግራይ ክሳብ መዓስ?

ኣብ ሱዳን ካርቱም ዝነብርን ሽሙ ክርቋሕ ዘይደለየን ሓደ ውልቀሰብ ኣብ ቀረባ ኣብ መቐለ ናብ ዝርከቡ ቤተሰቡ ገንዘብ ከም ዝልኣኸ ይዛረብ። 40 ሽሕ ብር ክልእኸሎም ከም ዝደሊ ዝሓበሮም ካብቲ ክልል ወጻኢ ዝርከቡ ውልቀሰባት እቲ ገንዘብ ናብ ስድርኡ ክበጽሕ እንተኾይኑ 20 ሽሕን 800 ብር ክኸፍሎም ከም ዝሓተቱዎ ንቢቢሲ ገሊጹ። ዋላ'ኳ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ትግራይ ብሕጋውነት ዝሰርሕ ፋይናንሳዊ ትካል እንተዘይሃለወ፡ እቶም ኣብ ጸገም ዝርከቡ ስድራቤቱ ገንዘብ ክበጽሖም ዝደለየ ውልቀሰብ ግን እቲ ዝተሓተቶ ክፍሊ ናብ ባንኪ ሒሳቦም ኣታዊ ገይሩ። እዚ ውልቀሰብ ወሲኹ: እዚ ዕድል ዝረኸቡ ካልኦት ሰባት'ውን ብተመሳሳሊ መገዲ ፍርቂ እቲ ክልእኹዎ ዝሓሰቡ ገንዘቡ ነቶም ልኣኽቲ እናኸፈሉ ኣገልግሎት ይረኽቡ ከም ዘለው የረድእ። ኣብ ዝሓለፈ ሰነ ሓይልታት ትግራይ ንርእሰ ከተማ መቐለ ተቖጻጺሮም ንዝበዝሕ ከባቢታት ትግራይ 'ሓራ ኣውጺእናዮ ኣለና' ካብ ዝብሉ ንድሓር ትግራይ ን10 ኣዋርሕ ኣብ ሙሉእ ዕጽዋ ትርከብ። ወርሒ ሕዳር 2020 ብዝጀመረ ኲናት ተቛሪጾም ድሕሪ ምጽናሕ ንሒደት ኣዋርሕ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት እቲ ክልል ዳግም ስርሖም ጀሚሮም ዝነበሩ ኣገልግሎታት ባንኪ፣ ስልኪ፣ ኢንተርነትን መጓዓዝያን'ውን ሙሉእ ንሙሉእ ጠጠው ኢሎም። ኣቶ ገብራይ ገዛሀኝ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ መቐለ ካብ ወርሒ መስከረም ጀሚሩ ብፕሮጀክት ባዕልና ንባዕልና ወትሩ ንጉሆ ክልተ ባንን ሻሂን ቑርሲ ዝቐርበሎም ዘለው ጽጉማት ኮይኖም ብሳልሳይ ወገን ኣብ ዝልኣኹልና ድምጺ ጓሂኦምን ጸገሞምን ብደርፊ'ዮም ገሊጾምዎ። "እቲ ቀደምሲ፡ ኪሮስ ኣለማየሁ '. . . ውሉድን ወላድን ተፈላልዩ፤ ብመሪር ጥምየት ሬሳ መሲሉ . . . ብኣፈ ሙዝ ሰላም ስኢኑ' ኢሉ ነይሩ። ሎሚ'ውን ተደጊማ፤ ከምዚ እናቖዘምና እኽሊ ሓሪሙና፣ ድሃይ ደቅና ርሒቑና ንነብር ኣለና" ኢሎም። ቅድሚ ኲናት፡ ከተማ መቐለ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ነበርቲ ነይሮምዋ። ድሕሪ እቲ ኵናት ግን ካብ ካልኦት ዞባታት እቲ ክልል ዝተመዛበሉ ኣማኢት ኣሽሓት ኣብ ፈቐዶ ኣብያተ ትምህርቲ፣ መአከቢ ኣዳራሻትን ቀጽሪ ኣብያተ ክርስቲያናትን እታ ከተማ ተዓቚቦም ብሕጽረት ገንዘብን ቀረብን ንጸገም ተቓሊዐም ይርከቡ። ኣቶ ገብራይ፡ "ጥምየት ንኹሉ ኣርኪቡሉ፤ ዓብዪ ኮነ ንኡስ ዓሪቑ፣ ጠምዩ ሕርብት ኢሉዎ እዩ ዘሎ። ገንዘብ የለን፣ መጓዓዝያ የለን። ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዜ ተዓንጊልና፡ ክሓልፍ'ዩ ክንብል ኢና ንውዕል" ይብሉ። ተመራማሪ ሰላም ሙሉጌታ ገብረህይወት፡ ኣብ መፋርቕ  ለካቲት ኣብ ፋውንዴሽን ሰላም ዓለም፡ ኣብ ሰለስተ ክፋል ዘሕተሞ ጽሑፋት 'እቲ ዘሎ ዕጽዋ ሓሊፍኩም ክትኣትው እንተኽኢልኩም ናብ መቐለ ክትመጽኡ ንዕድመኩም። ምስ ኣተኹም መጀመርታ እትርእዩዋ ግን ዝጠመየት ከተማ'ያ' ብምባል ነቲ ዘሎ ሕሰም ገሊጹዎ ኣሎ። ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት፡ ጠዋሪ ወይ ናባዪ ንዘይብሎም ኣረጋውያን ንምሕጋዝ ዝቖመ ማሕበር ተራድኦ ኣረጋውያን ከራድዮን ኣብ መቐለ ንጽጉማትን ተመዛበልቲ ህጻናትን ኣዴታትን ናይ መግቢ ፕሮግራም ይገብር ኣሎ። ኣብዚ እዋን ኣብ ጎደናታት እታ ከተማ ቁጽሪ ለማኖ ይውስኽ ከም ዘሎ ዝገልጽ ኣካያዲ ስራሕ እታ ማሕበር መንእሰይ ኣማኑኤል ገብረጻድቃን፡ ኲናት ዘመዛበሎም ብርክት ዝበሉ ናባዪ/ ኣላዪ ዘይብሎም ህጻናት ግዳም ሓደር ይኾኑ ምህላዎም ተዛሪቡ። "ኩሉ ነገር ተዓጽዩ መግብን መድሃኒትን ኣብ ዘይብሉ ኩነታት ኢና ዘለና። ገጠራትን ካልኦት ከባቢታትን ገዲፍካ መቐለ ኣብ ሕማቕ ኩነታት እያ ዘላ። ሃፍታም ትብሎ ድኻ ኮይኑ እዩ፤ ድኻ ዝነበረ ክኣ ትሕቲ ድኽነት ወሪዱ ኣብ ከቢድ ኩነታት ይርከብ" ይብል። እታ ካብ 7 መስከረም 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ጀሚሩ ናይ ቁርሲ ሓገዝ ክትገብር ዝጸንሐት ማሕበር፡ ኣብዚ እዋን ልዕሊ 300 ተሓገዝቲ ከም ዘለውዋ ኣማኑኤል ይገልጽ። ኣብ መጀመርታ እዋናት እቲ ህዝቢ ንሓድሕዱ ይተሓጋገዝ እኳ እንተነበረ፡ ኣብ ኢዱ ዝጸንሖ እናወድአ ብምምጽኡ ግን እቲ ንሓድሕዱ ዝተሓጋገዘሉን ዝረዳድአሉን ኩነታት እናነከየ ከም ዝመጽአ ብምግላጽ ኣብታ ከተማ ምስ ንብዓቱ ዝቃለስ፣ ኣብ ጎደናታት መቐለ ንበይኑ እናተዛረበ ዝኸይድ፣ ኣእዳው ዘርጊሑ ዝልምን ሰብ ብብዝሒ ምርኣይ ልሙድ ይኸውን ኣሎ። "ክሳብ ሕዚ ህዝቢ ተስፋ ኣይቆረጸን ካብ ዘለዎ እናሃበና ንሕግዝ ኣለና። ዓርሰን ክኢለን ደቀን ዘዕብያ ዝነበራ ነፍሰ ጾር ኣዴታትን ህጻናትን ንሕግዝ ኣለና። 70 ኣረጋውያን'ውን ኣለውና። ገሊኦም ኣብ ከባቢ ቤተ ክርስቲያን ዝነበሩ ገሊኦም ድማ ካብ ገዝኦም ወጺኦም ኣብልዑና ዝበሉ'ዮም" ብምባል የረድእ። ካልእ ካብ ትግራይ ዘዘራረብናዮ ወሃቢ ርኢይቶ፡ ድሕሪ 21 ሰነ 2013 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ብጣዕሚ ዘሰክፍ ከምዝኾነ  ብፍላይ ኣብቶም ከበድቲ ውግኣት ዝተኻየደሎም ሰራዊት ኤርትራ ዝነበሮም ከባቢታት ቆላ ተምቤን፡ ከባቢታት እምባሰነይቲ፣ ማይ ቅነጣል፣ ዕዳጋ ዓርቢን "ብዙሕ ጥምየት ኣሎ" ክብል ተዛሪቡ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ብርክት ዝበሉ ሰባት ናይ ገዛ ኣቑሑ፣ መጋየጺታትን ክዳንን ሓዊሱ መንበሪ ገዝኦም ክሳብ ምሻጥ ከም ዝበጽሑን ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ደሞዝ ዘይወሰዱ መምሃራን፣ ሓካይምን ካልኦት ሰራሕተኛታት መንግስትን'ውን ምልማን ከም ዝጀመሩ ወሃብቲ ርኢይቶ ይገልጹ። ዞባታት ሰሜን ምዕራብ፣ ምብራቕን ማእከላይን ድማ ዝለዓለ ሕጽረት መግቢ ዝተራእዮም ከባቢታት ከም ዝኾኑ ጸብጻባት ፕሮግራም መግቢ ዓለም የመልክት። ከም ባንክን ካልኦት ፋይናንሳዊ ትካላትን ኣገልግሎት ስለ ዘቋረጹ ከቢድ ሕጽረት ገንዘብ ኣጋጢሙ፡ ዋጋ መሰረታዊ ሸቐጣት ብዝተፈዓጻጸፈ ከም ዝወሰኸ ምንጪታት ቢቢሲ ይጠቕሱ። ንኣብነት፡ እቲ ክልል ካብ ዋና መስመር ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ስለ ዝተበትከ፡ ስሩዕን ዘይተቖራረጸን ኣገልግሎት መብራህቲ ክረክብ ኣይከኣለን። ስለ ዝኾነ ብርክት ዝበለ ሰብ ክርከብ እንከሎ ሽምዓ ስለዝጥቀም እቲ ቅድም ዋጋ ሰለስተ ብር ዝነበረ ሽምዓ ሕጂ ናብ 30 ብር ከም ዝደየበ ነበርቲ ይገልጹ። ዋላ'ውን ባንክታት ዕጹዋት እንተኾኑ ብርክት ዝበለ ነባሪ ኣብ ኣፍ ደገ ከባቢ ባንኪ ኰፍ ኢሉ ከም ዝረአ መንእሰይ ኣማኑኤል፡ ንቢቢሲ ገሊጹ። "ገንዘብ ከም ዘየለ እናፈለጠ ተስፋ ንዘይምቑራጽ ኣብኡ'ዩ ኰፍ ኢሉ ዝጽበ" ክብል ትዕዝብቱ ኣካፊሉና። ብኣንጻሩ፡ ውሑዳት ሰብ ሃፍትን ነጋዶን እቲ ክልል ብርክት ዝበለ ገንዘብ ኣብ ኢዶም ከም ዝርከብን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ብዘይሕጋዊ መገዲ [ኮንትሮባንድ] ናብቲ ክልል ዝኣትው ሸቐጣት፣ ሸርፊ ገንዘብን ካልእን ብዕጽፊ ይሽየጡ ምህላዎምን ይዝረብ። እዚ፡ እቶም ካብ ትግራይ ወጻኢ ዘለው ውልቀ ሰባት ኣብ ትግራይ ናብ ዘሎ ኣባል ስድርኦም ካብ ዝልእኹዎ ገንዘብ ካብ 35 ክሳብ 40 ሚኢታዊት ዓስበ ድለላ ዝወስዱ ኮይኖም፡ ትሕቲ እቲ ኣብ ስሩዕ ባንኪ ንግዲ ኢትዮጵያን ጸሊም ዕዳጋን ዘሎ ሸርፊ ዶላር ከም ዝጥቀሙ ምንጪታት ቢቢሲ የረድኡ። ኣቦ መንበር ነቲ ክልል ዘመሓድር ዘሎ ህወሓት፡ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ኣብ ዝሓለፉ ቅንያት ንማዕኸናት ዜና እቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣብ ክልሉ ጸገማት ባንኪ፣ ነዳዲ፣ ንግድን መድሃኒትን ከም ዘሎ ብምዝኽኻር ኣብ ክሊ እቲ ዘሎ ሕጽረት ቀረባት ዋጋ ዝውስኹን ቐረባት ዝሓብኡን ተበለጽቲ ኣለው'ዮም ክብል ነቒፉ ነይሩ። "ቀረብ ዝብሃል የለን፤ ኣብ ኢድና ዘሎ ጥራሕ ኢና ንጥቀም ዘለና። ከቢድ ፋይናንሳዊ ሕጽረት ኣሎ፤ ጥረ ገንዘብ የለን። ኣብ ንግዲ ግን ዋጋ ምውሳኽን ምሕባእን ዝብሉ ጸገማት ኣለው፤ ኣብዚ ጸበባ ክህፍትም እየ ኢልካ ምሕሳብ ገበን እዩ። ከምኡ ኢና ንርኢ ዘለና። እዚ ከኣ ገበን እዩ። ህዝቢ ንዝረፍን  ካልእ በደል ይበጽሐና'ሎ ይብል ኣሎ። እቶም ከምኡ ዝገብሩ ውሑዳት እንተኾኑ'ውን ስርዓት ክሕዙ ኣለዎም። ነጋዳይ ኣካል እቲ ህዝቢ'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ኣብቲ ክልል ንልዕሊ ትሸዓተ ኣዋርሕ ደሞዝ ዘይተኸፍሎም ልዕሊ "220 ሽሕ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣብ ከቢድ ዓጸቦ ይርከቡ" ክብል ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን እቲ ክልል ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ቕነ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ሓደ ኣባል ቤት ትምህርቲ ሕክምና ዩኒቨርሲቲ መቐለ ብወገኑ፡ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ሰራሕተኛታት እቲ ዩኒቨርሲቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ደሞዝ ስለዘይወሰዱ ኣብ ሕማቕ ኩነታት መነባብሮ ከምዘለው ተዛሪቡ። ንሱ፡ ሰለስተ ሽሕ ኣባላቱ ብጥሙይ ከብዶም ብእግሮም እናተጓዕዙ ገሊኦም'ውን ክሳብ ዝወድቁ እናሰርሑ የገልግሉ ከም ዘለው ብምግላጽ "ሽሕ'ኳ ኣካል ፌደራላዊ ትካላት እንተኾንናን ፌደራላዊ መንግስቲ ግን ባጀት ክሰደልና ኣይክኣለን" ምባሉ ይዝከር። እዚ ድሮ ተደራቢ ማሕበራዊ ቅልውላው ከስዕብ ከም ዝጀመረ'ውን ይግለጽ ኣሎ። ቴሌቪዥን ትግራይ ንሓላፊ ማሕበራዊ ጉዳይ ትግራይ ኣቶ ሙሉጌታ ደባልቀው ጸሪሑ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ረድኤት እንተዘይኣትዩ ኣብ ውሽጢ ወርሒ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ክሃልቕ'ዩ ክብል ኣጠንቂቑ። "እቲ ዕጽዋ እናበርተዐ ብምኻዱ ኣብ ኣፍ ምጽናት ኢና ዘለና። እቲ ዕጽዋ ክሳብ 9 ሚያዚያ እንተቐጺሉ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ክሃልቕ እዩ። ብዙሓት ብሕጽረት መድሃኒት ይሞቱ ኣለው፤ ንስድርኦም መሰረታዊ ቐረባት ከቕርቡ ብዘይምኽኣሎም ድማ ብዙሓት ዓርሰ ቕትለት ይፍጽሙ ምህላዎም ጸብጻባት ይበጽሑና ኣለው" ክብል ተዛሪቡ። ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል'ውን በብእዋኑ ካብ ዓፋር፣ ኣምሓራ፣ ምዕራብ ትግራይ ዝመጽኡ ተመዛበልቲ ይውስኹ ምህላዎም ገሊጹ ነይሩ። "ሰራሕተኛ መንግስቲ ኣብ ጸገም'ዩ ዘሎ፤ ሙሉእ ዕጽዋ'ዩ ዘሎ፤ ግን ክንልምን ኣይኮናን - ንምክት" ክብል ተዛሪቡ። እንተኾነ እቲ ነቲ ክልል ዘመሓድር ዘሎ መሓውር ናይ ኲናት እዋን ቑጠባ ከመይ ይምራሕ ዝብል መስርሕ ስለ ዘይብሉ ጸገም ከም ዝፈጠረ  ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ  ፖለቲካዊ ሰልፊ ሳልሳይ ወያነ ትግራይ ኣቶ ሃይሉ ከበደ ይገልጽ። "ሕዚ፡ ናይ ገንዘብ ሕጽረት ኣጋጢሙ፤ እዚ ድማ ንወሰኽ ዋጋ ምኽንያት ኮይኑ ኣሎ። እዚ ጥራይ ዘይኮነ: ንደገ ገንዘቡ ከውጽእ ዝደሊ ክህሉ ስለ ዝኽእል ኣብ ደገ ዶላር እናተቐበለ ነቲ ኣብኡ ዘሎ ሰብ ገንዘብ ይህብ ኣሎ። እዚ ድማ ወይ ኣብ ስልጣን ዘሎ ኣካል እዩ ወይ ድማ ምስኡ ዝተሓባበር ኣብ ኢዱ ጥረ ገንዘብ ዘለዎ እዩ። ከምኡ ኮይኑ'ውን ግን ሸቐጥን ጥረ ገንዘብን ክኣቱ ምኽአሉ ዓብዪ ነገር እዩ። እቲ ጸገም ኣብ ነጋዳይ ዘይኮነ መንግስቲ እየ ኣብ ዝብል ኣካል'ዩ ዘሎ። ነዚ ስርዓት ከትሕዞ ምተገብአ ነይሩ" ክብል ይነቅፍ። ናይ ኮንትሮባንድ ስራሕቲ ኣብ ዝስርሐሉ እዋን ናይ መኽሰብ ተኻፈልቲ ስለ ዝህልው ወሰኽ ዋጋ ክረአ ምኽንያት እኳ እንተኾነ እቲ ነጋዳይ ብርክት ዝበለ ገንዘብ ኣውጺኡ ኣብ ኢዱ ምሓዙ፣ ነፍሲ ወከፍ ምንቅስቓስ ብጥረ ገንዘብ ምዃኑን ዋጋ ሸቐጣት ምውሳኹን ንክብደት ናብራ ከም ዘጋደዶን ወሃብቲ ርእይቶ ይገልጹ። "ብቐንዱ ገንዘብ የለን፣ ሰራሕተኛ መንግስቲ ደሞዝ የብሉን። እቲ ናይ ንግዲ ስርዓት ድማ ሙሉእ ንሙሉእ ኣብ ኢድ ምስቲ ስርዓት ርክብ ዘለዎም ውሑዳት ነጋዶን ናይ ኮንትሮባንድ ነጋዶን ዝሓዝዎ ክኸውን ክኢሉ'ዩ። ኩልሻብ ነጋዳይ ኣብ ከምዚ ዓይነት ስርዓት ኣልቦነት ኣሎ ኢሉ ዝኣምነሉ ንፋስ ዘምጽኦም ዕድላት'ዩ ዝጥቀም። ኣብ ኲናት መንግስቲ እዩ ስርዓት ከትሕዝ ዝኽእል፤ ንኣብነት ቦንድ ይሸይጥ ወይ ካብ ከም ደደቢት ዝኣመሰላ ትካላት ፋይናንስ ልቓሕ ወሲዱ ዘይፈትሖ? ግን ኣብ ትግራይ ዘሎ ምሕደራ ከምኡ ክገብር ዝኽእል ሓይሊ የለን፤ ገሊኡ ኣካል እቲ ጥቕማ ጥቕሚ እዩ፤ ገሊኡ ድማ ዓቕምን ርድኢትን የብሉን" ይብል ኣቶ ሃይሉ። ዓለምለኻዊ ትካላት እንታይ ይብሉ? ኣብዚ እዋን፡ ናብቲ ክልል ዝኣቱ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣዝዩ ድሩትን ብሰንኪ ዝቕጽል ዘሎ ውግእ ስለ ዝተዓናቐፍን ሰባት ብጥምየት ይሞቱን ዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው ተፈጢሩ ምህላውን ብተደጋጋሚ ይግለጽ ኣሎ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ትግራይ 4.6 ሚልዮን ሰባት፡ ማለት ካብ ሓሙሽተ ሰባት እቶም ኣርባዕተ ተጸበይቲ ሓገዝ ከም ዝኾኑ፡ ልዕሊ ፍርቂ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ከም ዘለዋን  ኣፍሊጡ። ትካላት ረድኤት መንግስቲ ፌደራል ኮነ ኣብ ረጽሚ ዘለው ዕጡቓት ሓይልታት ናብቲ ክልል ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ዝበጽሓሉ ዕድላት ከመቻችኡ ብተደጋጋሚ ክሓቱ ጸኒሖም። ኦቻ፡ ቅድሚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ሰሙናዊ ጸብጻብ ኣስታት 454 ሽሕ ህጻናት ብሕጽረት መግቢ ከምእተሃስዩን ልዕሊ 115 ሽሕ ህጻናት ከኣ ብኸቢድ ሕጽረት መግቢ ከምእተጠቕዑን  የመልክት። ኣስታት 120 ሽሕ ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ከምኡ'ውን ልዕሊ 25 ሽሕ ህጻናት ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ኣብ ትግራይ ብሕጽረት መግቢ ከም ዝተጠቕዑ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ህጻናት ዝርአ ዘሎ ሕጽረት መግቢ ብማእከላይ ገምጋም 22 ሚኢታዊት ከም ዝበጽሐ፡ እዚ ከኣ ካብቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ልዕሊ 15 ሚኢታዊት ከም ዝኾነ ይሕብር። ይኹን'ምበር፡ ኣብ ከተማታት ከይተረፈ ሰባት ኣብ ገደንኦም ኣሕምልትን ፍራምረን ከምዘፍርዩ ብምግባር ዓርሰ ምርኮሳ ንምፍጣር ይሰራሕ ምህላውን ኣብ ገለ ከባቢታት ሰሜን ምዕራብን ደቡብ ትግራይን ብመስኖ ዝፈረዩ ምህርታት ሰኣን መጓዓዝያ ናብ ዕዳጋ ክቐርቡ ብዘይምኽኣሎም ይበላሸውን ይጉሓፉን ከም ዘለው እውን ይግለጽ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ'ውን ኣስታት 40 ሚኢታዊት ህዝቢ ትግራይ "ንኸቢድ ሕጽረት መግቢ" ተቓሊዑ ኣሎ ዝበለ ኮይኑ "ስድራ ቤታት መግቢ ንምርካብ ዝከኣሎም ኩሉ ኣማራጺታት ይጥቀሙ ኣለው፤ ዝበዝሕ ህዝቢ ብህይወት ንምጽናሕ ዘኽእሉዎ ከበድቲ ኣማራጺታት ይጥቀም ኣሎ" ክብል ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። እዚ ሰነድ፡ 83 ሚኢታዊት ሰባት መግቢ ከም ዝወድኡን ኣብ ለመና ተዋፊሮምን ንመዓልቲ ሓደ ግዜ እናተመገቡን ጥራይ ይሓልፉ ምህላዎም የመልክት። "ብሰንኪ ሕጽረት ሓገዝ፣ ዕዳጋታትን ስድራቤታት ልቓሖም ንምኽፋል ዝነበሮም ይሸጡ፣ ይልምኑ፣ ኣብ መዓልቲ መጠን ዝምገቡዎ ይንክዩ ኣለው። ኣብ ከተማታት ብፍላይ ብደቂ ኣንስትዮ ዝመሓደሩ፣ ኣብ ቀረባ ዝተመዛበሉ ወይ ዝተመልሱ፣ ከምኡ'ውን ሓደ ጉዱእ ኣካል ኣባል ስድራ ዘለዎም ካብ ሕብረተሰብ ካብ ዝረኽቡዎ ሓገዝ ጽግዕተኛ ኮይኖም'ዮም" ይብል ኦቻ። ብተወሳኺ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ናብ ትግራይ ረድኤት ዝሓልፈሉ መስመር ሰመራ- ኣብዓላ ከም ዝዓጸዎ፣ ትካላት ረድኤት ኣብ ትግራይ ዝነበሮም ናይ ቀረባትን ነዳድን ትሕዝቶ ከም ዝተጸንቀቐ፣ ገሊኦም ሰኣን መጓዓዝያን ነዳድን ምብጻሕ ረድኤት ክንክዩ ከም ዝተገደዱን ክሳብ 8 መጋቢት 2022 ኣብ ዘሎ ግዜ ትሕቲ 600 ሊትሮ ነዳዲ ጥራይ ከም ዝተረፎምን ጠቒሱ። ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባችለት ብ7 መጋቢት 2022 ንቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘቕረበቶ ጸብጻብ፡ ኣብቲ ክልል ብዝቕጽል ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ከም ዝተሻቐለት ብምግላጽ፡ ጎንጽን ዘይውሑስ ጸጥታን ነቲ ብሰመራ -ኣብዓላ- መቐለ ኣቢሉ ዝኣቱ ሰብኣዊ ሓገዝ ዓጽዩዎ ምህላው ኣረዲኣ። "ካብ 15 ታሕሳስ 2021 ጀሚሩ [እቲ መገዲ] ዕጹው እዩ ዘሎ። ሓይልታት ጸጥታ ክልላት ሓዊሱ ኩሎም ወገናት ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ክፈቕዱ ይጽውዕ። ኣብቲ እናኸፈአ ዝመጽእ ዘሎ ድኽነት፣ ዋጋ መሰረታዊ ቀረባት ምውሳኹ ቀጺሉ ኣሎ። መጽናዕቲ ኣብ ዘካየድናሉ እዋን ብዝነበረ ሰፊሕ ውሽጣዊ ምፍንቓል እውን ተሻቒለ ኣለኹ" ምባላ ይፍለጥ። ንመሰልን ክብረትን ህዝቢ ትግራይን ውጹዓት ህዝብታት ኢትዮጵያን ንዓሰርታት ዓመታት ዝተኻየዱ ውግኣትን ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ምስ ኤርትራ ብዝነበረ ኩነተ ኲናት፡ ብፍላይ እቶም ኣብ ዶባት ዝርከቡ ከባቢታት ክልል ትግራይ እኹል ትሕተ ቕርጺ ስለ ዘይነበሮም ንወፍሪ ምቹኣት ከይኮኑ እዮም ጸኒሖም። ብዙሓት ስድራቤታት ስድራ ስውኣት ተባሂሎም ብሓገዝ ግዱሳትን መንግስትን ዝናበሩ ሚልዮናት ድማ ናይ መግቢ ውሕስነቶም ዘየረጋገጹን ብሓገዝ ሰብኣዊ ረድኤት ዝነብሩን እዮም። ኣብ ርእሲኡ ህዝቢ ብጸገም ሰናይ ምሕደራ ህወሓት ሰንሰን ኢሉ/ ደኺሙ፣ ብልዑል ሽቕለት ኣልቦነትን ስደትን ተማሪሩ እዩ ጸኒሑ። ኣብ ርእሲኡ እቲ ንዝሓለፉ 16 ኣዋርሕ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ንሙሉእ ትሕተ ቕርጺ ኣብያተ ትምህርቲ፣ ትካላት ጥዕና፣ ሕርሻን ካልእን ከም ዘዕነዎ ክግለጽ ጸኒሑ ኣሎ። "ናይቲ ዝሓለፈ ኲናት በሰላ ከይወጻእናዮ ኢና ኣብ ኲናት ኣቲና" ዝብል ኣቶ ሃይሉ ከበደ ሕጂ ድማ ብዙሕ ሰብ ብኲናት፣ ጥምየትን ሕጽረት መድሃኒትን ይመውት ምህላው ዝፈጥሮም ቅልውላዋት ከም ዘስግኦ ይዛረብ። " [ከምዚ] ከማይ ኣብ መወዳእታ ዘበነ ደርጊ ዝተወለድና  ብዙሕ ጸገም ሓሊፍና ኢና፤ እቲ ሕዚ ኣብ ኲናት ዘሎ መንእሰይ ናብ ማእኸላይ እቶት ክሰጋገር ተዳልዩ ዝነበረ ኣብ መወዳእታ ዓመታት ደርጊ ወይ መጀመርታ ዓመታት ህወሓት/ኢህወደግ ዝተወለደ እዩ። ናይዚ ወለዶ ደቁ ወይ ንኣሽቱ ኣሕዋቱ እዮም ትምህርቲ ኣቋሪጾም፣ ደኽዲኾም ዝብሃሉ ዘለው። ሰኣን ሕክምና ወይ'ውን በቲ ኲናት ወለዶም ይስንክሉ፣ ይሞቱ ኣለው፣ እቲ ዝጸንሐ ወለዶ እውን ብሕማምን ስእነት መድሃኒትን ይረግፍ ኣሎ። እዚ ኹሉ ተደሚሩ ምጥፋእ ከየጋጥም የስግአኒ" ክብል ሻቕሎቱ ገሊጹ። እቲ ዕጽዋ፡ ሕጂ'ውን ውሽጣዊ ምዝንባላት ክዛይድ ይገብር ምህላው ዝገለጸ ሓደ ሽሙ ክርቋሕ ዘይመረጸ ወሃቢ ርኢይቶ ብርክት ዝበሉ መናእሰይ ድሮ ዘይሕጋዊ መገዲ ተጠቒሞም ካብቲ ክልል ክወጽኡ ከም ዝጀመሩ ንቢቢሲ ገሊጹ። "ኣብ ማእኸል ኲናት ሓደገኛ መገዲ ተኸቲልካ ካብ ትግራይ ምውጻእ ኣሎ፤ ብፍላይ ብደቡብ ትግራይ ብራያ፣ ቆቦ ከምኡ'ውን ዓፋር ናብ ማእኸል ኢትዮጵያ ዝኸዱ ኣለው። ብመስመር ራያ ኣላማጣ ብዙሕ ሰብ ካብ ትግራይ ወጸኢ'ዩ። ገንዘብ ከፊሎም ብደለላ'ዮም ዝወጽኡ። ቅድሚ ሰሙን ምሳይ ነይሮም በቲ መገዲ ንሱ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከም ዝኸዱ ዝነገሩኒ መሓዙተይ ኣለው፤ ፍርቆም ክሳብ ሕጂ ደሃዮም ዘይተረኸበ'ውን ኣለው" ኢሉ። ቢቢሲ፡ እዚ ክሳብ ክንደይ'ዩ? እቶም ይስደዱ ኣለው ዝተባህሉ ናበይ ይኣትው ኣለው? ዝብል ብዕምቆት ከረጋግጾ እኳ እንተዘይክኣለ፡ ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ ዕጽዋ ከቢድ'ዩ፤ ኣብ ከቢድ ሽግር ኢና ዘለና፤ ከቢድ ማሕበራዊ ቅልውላው'ዩ ዘሎ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ተሳተፍቲ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብቕልጡፍ ፖለቲካዊ መፍትሒ ኣብ ምርካብ ክሰርሑ፣ ተኹሲ ደው ከብሉ፣ ውሑስ ሙሉእን ዘይተገደብን ምብጻሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ክፈቕዱ፣ ኣገልግሎታት ባንክን ቴሌኮምዩኒኬሽን ክኸፍቱን ሰብኣዊ ሓገዝ ክበጽሕን ክሰርሑን ይጽውዕ። ካብ ትግራይ ርኢይቶኦም ንቢቢሲ ዝሃቡን ብሰንኪ እዚ ዕጽዋ ህልቂት ከየጋጥም'የ ዝሰግእ ዝብል ኣቶ ሃይሉን፡ "ዝኾነ ኲናት ብሰላም ክውዳእ እዩ ትምኒትና፤ ዝኾነ ፖለቲካዊ ጎንጺ ብሰላም ክውዳእ ኣለዎ" ኢሎም። መራሕቲ ህወሓት፡ ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ምስ መንግስቲ ፌደራል ቀጥታዊ ዘይኮነ ዲፕሎማሲያዊ ዝርርብ ከካይዱ ከም ዝጀመሩ እኳ ክገልጹ እንተጸንሑ ዛጊድ ጭቡጥ ውጽኢትን መንግስቲ ፌደራል ጀሚረዮ እየ ዝበሎ ድርድርን ከይተራእየ እዩ ጸኒሑ። ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ግን ፈላሚ ሓፈሻዊ ጉባኤ ከካይድ ዝጀመረ ገዛኢ ሰልፊ ብልጽግና እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ንከብቅዕ ኩሉ ዓይነት ናይ ሰላም ኣማራጺ ክጥቀም ምዃኑ ኣፍሊጡ ኣሎ። እዚ ግን ክንደይ ዝኣክል ግዜ ክወስድ ይኽእል ዝብል ምግማት ኣጸጋሚ'ዩ።


ቅልውላዉ ትግራይ፡ መግቢን ካልእ ቀረባትን ዝጸዓና መካይን ሕቡራት ሃገራት ናብ መቐለ ተበጊሰን

ሰብኣዊ ረዲኤት ዝጸዓና ቃፍላይ መካይን ሕቡራት ሃገራት ናብ ትግራይ ተበጊሰን ምህላወን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሓቢሩ። እቲ ትካል ብትዊተር ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ከምዝበሎ፡ እተን 47 መካይን መግቢን ካልእ ቀረባት ዝጸዓና እየን። "ተወሳኺ ብሕቡራት ሃገራት፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዝተመርሐ ቃፍላይ ሰብኣዊ [ረዲኤት] ናብ መቐለ ኣምሪሑ'ሎ" ክብል ኣፍሊጡ። ብዘይካ'ዚ ሰለስተ ናይ ነዳዲ ቦጣት'ውን ኣካል ናይቲ ቃፍላይ ምዃነን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ጠቒሱ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መንግስቲ ፈደራልን ሓይልታት ትግራይን "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ከምዝገበሩ ድሕሪ ምእዋጆም፡ ብዘይካ ኣብ ፈለማ ዝኣተዋ 21 መካይን ረዲኤት ክኣቱ ዘምኽኣሉ ሻቕሎት ፈጢሩ ጸኒሑ'ዩ። ትማሊ ረቡዕ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ካብ ገለ ተቖጻጺሮሞም ዝጸንሑ ከባቢታት ክልል ዓፋር ከምዝወጹ ኣፍሊጦም ነይሮም። "ክሳብ ሕጂ ብደገፍ ኩሎም ሰብመዚ" ጉዕዞ ናይዘን ተበጊሰን ዘለዋ መካይን ዝኾነ ዕንቅፋት ከምዘየጋጠመን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ መግለጺኡ ጠቒሱ'ሎ። ብሰንኪ ኣብ ዶባት ክልቲአን ክልላት ዝቐጸለ ውግኣትን ዘይርጉእ ኩነታትን ብመስመር ኣብዓላ-መቐለ ረዲኤት ክሓልፍ ከምዘይክኣለ'ዮም ሰብመዚ መንግስቲ ክዛረቡ ጸኒሖም። መራሕቲ ትግራይ ግን፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቲ ክልል ክኣቱ ዕንቅፋት ከምዘይኮኑን ምሉእ ምትሕብባር ክገብሩ ድልዋት ምዃኖምን'ዮም ዝዛረቡ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብቲ ክልል ጥምየትን ኩነታት ዓጸቦን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ተፈጢሩ ምህላዉ ይፍለጥ። እቲ ኲናት ኣብ ትግራይን ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ሞትን ዕንወትን ምውራዱ ጸብጻባት የረድኡ።


ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ዴቪድ ሳተርፊልድ ምስ ሰብ መዚ ኢትዮጵያ እንታይ ተዘራሪቡ?

ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ ቀንዲ ትኹረት ሃገሩ ብሰንኪ ኲናት ናብ ዝተሃሰየት ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ምብጻሕ ከም ዝኾነ ተዛሪቡ። እቲ ኣምባሳደር ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ ዘካየደ ኮይኑ ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ቀንዲ ትኹረት ምምሕዳር ጆ ባይደን ብሰንኪ ኲናት ብዙሕ ጸገማት ንዘጋጠማ ክልል ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ምብጻሕ ከም ዝኾነ ንሮይተርስ ተዛሪቡ። "ካብዚ ንላዕሊ ትኹረት ክረክብ ዝግብኦ ጉዳይ የለን . . . እዚ ዕላማ [ሰብኣዊ ረድኤት ምቕራብ] ክሳኻዕ ኢና [ጻዕሪ] ንገብር ዘለና" ኢሉ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት ምስ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኾነ ኦሊሴንጎን ኦባሳንጆን ከምኡ'ውን ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻእን ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ደመቀ መኮንን ተዘራሪቡ። እቲ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ፡ መንግስቲ ነቲ ክሰናኸል ዝጸንሐ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ንምእታው ድልውነት ኣለዎ፤ ይኹን'ምበር ብሰንኪ ሓይልታት ትግራይ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ምትዕንቓፍ ይገጥሞ ኣሎ ክብል ከም ዝተዛረበ ቤት ጽሕፈት እቲ ሚኒስትሪ ብፌስቡክ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ውሽጢ ክልል ዓፋር ንዝርከብ ንሕብረተሰብ እቲ ክልል ዝተላእኸን ሰብኣዊ ረድኤት ክሓልፍ ከም ዘይክኣለ እቲ ፍሉይ ልኡኽ ንሮይተርስ ተዛሪቡ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ ኣብ ውሽጢ ክልል ዓፋር ንዝርከቡ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና ቃፍላይ መካይን ናብቲ ዝተበገሳሉ ቦታ እንከይበጽሓ ኣብቲ ክልል ጸገም ከም ዘጋጠመንን ምስ ጽዕነተን ናብ ሰመራ ከም ዝተመለሳን ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ ምስ ካልኦት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ብምኻን ናብ ትግራይ ዝልኣኸን ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ብሓይልታት ትግራይ ብዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ናብ ዓፋር ክምለሳ ተገዲደን ኢሉ። ከም ጸብጻብ ውደብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣስታት 10 ሚሊዮን ህዝቢ ሰብኣዊ ረድኤት ይደሊ። ኤችኣር6600ን ኤስ3199 ኣቶ ደመቀ መኮንን ምስቲ ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ዝነበሮ ዝርርብ ኣመሪካ ተርቅቖም ዘላ ኤችኣር6600ን ኤስ3199 ዝተባህሉ ረቒቕ ሕጋጋት ንታሪኻዊ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ዘንጸባርቑ ኣይኮኑን ኢሉ። እቶም ሕጋጋት ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ክንዲ ህንጸት ሰላምን ዴሞክራስን ንዜጋታት ዝጎድኡ ስለ ዝኾኑ መንግስቲ ኣመሪካ ክነጽጎም እዩ ዝብል እምነት ከም ዘለዎ ተዛሪቡ ክብል ቤት ጽሕፈቱ ገሊጹ። እዚኦም፡ ኣመሪካ ምስቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምኡ'ውን ንዝበጽሑ በደላት ተሓተትቲ'ዮም ዝበለቶም ውልቀሰባት እገዳ ንምንባር ዘኽእሉዋ ረቒቕ ሕጋጋት እዮም። እቶም ረቒቕ ሕጋጋት እንተጸዲቖም ድማ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ጉዳያት ድሕነት፣ ፋይናንስ ወይ ወፍሪ ከምኡ'ውን ኢሚግሬሽን ክልቲአን ሃገራትን ውልቀሰባትን እገዳ ክትገብር እያ። ኣመሪካ፡ ድሕሪ'ቲ 16 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝልሓመን ኲናት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ሰይማ ነቲ ጉዳይ ክትከታተሎ ዝጸንሐት ኮይና ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበርን ቲ ኲናት ብዘተ ክውዳእን ጸቕጢ ክትገብር ጸኒሓ። ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ልዕሊ ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ብፍላይ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ስጉምታት ክተወስድ እንከላ፡ በዚ ምኽንያት ክልቲአን ሃገራት ስጉምቲ ኣመሪካ ግቡእነት የብሉን ብምባል ክቃወምኦ ጸኒሕነ ኣለዋ።


ኲናት ትግራይ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ከምዝኣወጀ ገሊጹ

መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ትግራይ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕ "ንዘይተወሰነ" እዋን ዝጸንሕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ከምዝኣወጀ ኣፍሊጡ። ሎሚ ሓሙስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ኣብ ግብሪ ዝውዕልን ንዘይተወሰነ እዋን ዝጸንሕን ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ኣዊጁ ኣሎ" ኢሉ። "እቲ ውሳነ፡ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብቶም ደገፍ ዘድልዮም ብናጻ ዝውሕዘሉ ውሕስነት ንምርግጋጽ" ዝዓለመ ምዃኑ'ውን እቲ ብቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሚኒኬሽን ዝወጸ መግለጺ ኣነጺሩ። "እቲ ምቁራጽ ተጻብኦታት ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ሰብኣዊ ኩነታት ኣዝዩ ከምዘመሓይሾን፡ ነቲ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ዘሎ ግጭት ብዘይ ተወሳኺ ምፍሳስ ደም ንምፍታሕ መንገዲ ዘጣጥሕ" ክኸውን ከምዝኽእል መግስቲ ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። እቲ ስጉምቲ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያን ሕብረት ኣፍሪቃን ብዛዕባ ቅልውላዉ ትግራይ ድሕሪ ምዝርራቡ'ዩ ተወሲዱ ዘሎ። ብሰንኪ'ቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ሕሱም ጥምየትን ኩነታት ዓጾቦን ከምዘጋጠሞም ትካላት ረዲኤት ክሕብሩ ጸኒሖም'ዮም። ብሰንኪ'ቲ ክቕጽል ዝጸንሐ ረጽሚ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብታ ክልል ብስሩዕን ከምቲ ዝድለን ክኣቱ ከምዘይክኣለ ክግለጽ ጸኒሑ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ምስ ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ውድብ ጥዕና ዓለምን ሕብረት ኣውሮጳን ብምዃን ሰብኣዊ ቀረባት ብነፈርቲ ናብታ ክልል ክኣቱ ክሰርሕ ከምዝጸንሐ ዝገለጸ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብመስመር ኣብዓላ-መቐለ ሰብኣዊ ረዲኤት ንምእታው ጻዕርታት ከምዘካየደ'ውን ጠቒሱ'ሎ። "እዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ወሲድዎ ዘሎ ስጉምቲ ኣብ ምምሕያሽ ሰብኣዊ ኩነታት ናይቲ ክልል እቲ ዝድለ ውጽኢት ክህልዎ እንተኾይኑ፡ እቲ ካልእ ወገን [መራሕቲ ትግራይ] ተመሳሳሊ ግብረመልሲ ክህበሉ ኣለዎ" ክብል'ውን እቲ መግለጺ ኣነጺሩ። ብወገን መራሕቲ ትግራይ ዛጊት ብዛዕባ'ዚ ሓድሽ ውሳነ መንግስቲ ዝተዋህበ ግብረመልሲ የለን። እንተኾነ ግን፡ ብሰንኪ ዕጽዋን ምጉንዳብ ዋሕዚ ሰብኣዊ ረዲኤትን፡ ብዙሕ ህዝቢ ናይቲ ክልል ኣብ ጸገም ወዲቑ ምህላዉ ክዛረቡ ጸኒሖ'ምዮም። ኣብቲ ንልዕሊ 16 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝሞቱን፡ ሚልዮናት ከምዝተፈናቐሉን ጸብጻባት ይገልጹ። ነቲ ግጭት ብሰላማዊ ኣገባብ ንምፍታሕ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ክሳብ ሎሚ ኣብ ዝኾነ ምቁራጽ ተጻብኦታት ይኹን ስምምዕ ክበጽሕ ኣይክኣለን። ቅድሚ ክልተ ሳምንታት ፈላማይ ሓፈሻዊ ጉባኤ ዘካየደ ገዛኢ ውድብ ብልጽግና ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ኢትዮጵያ ንዝሓለፉ 16 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኵናት ንኸብቅዕ ኩሉ ዓይነት ናይ ሰላም ኣማራጺ ከምዝጥቀም ኣፍሊጡ ነይሩ።


ዶብ-ኣልቦ ሓካይም ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ቅትለት ሰራሕተኛታቱ ብፍላጥ ዝተገብረ'ዩ ኢሉ

ዓለምለኻዊ ትካል ግብረሰናይ ዶብ ኣልቦ ሓካይም (ኤም-ኤስ-ኤፍ) እቲ ቅድሚ ሽድሽተ ወርሒ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ቅትለት ሰለስተ ሰራሕተኛታቱ ብፍላጥ ዝተገብረ ምዃኑ ከምዘረጋገጸ ኣፍሊጡ። ጓል 31 ዓመት ስጳኛዊት ማርያ ሀርናንዴዝን ወዲ 31 ዓመት ዮሃንስ ሓለፎምን ምስ ናይቲ ትካል ዘዋሪ መኪና ወዲ 31 ዓመት ቴድሮስ ገብረማሪያምን ብ17 ሰነ 2013 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ኣብ ስራሕ እናሃለዉ ከምዝተቐተሉ ይዝከር። ነቲ ቕትለት መን ከምዝፈጸሞ ዛጊድ ዝተረጋገጸ ነገር ከምዘየለ ፕረዚደንት 'ኤም-ኤስ-ኤፍ' ስፐይን ፓውላ ጊል ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ ተዛሪባ። "መሳርሕትና ዮሃንስ ሓለፎም፣ ቴድሮስ ገብረማርያምን ማሪያ ሀርናንደዝን ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝቕተሉ ድሕሪ 6 ወርሒ'ውን መን ሓላፍነት ከምዝወስድን ብዛዕባ ዝተቐትሉሉ ኩነታንን ብዝምልከት ንጹር መረዳእታ ኣይረኸብናን" ኢላ። "ኤምኤስኤፍ ንዝረኸቦም ሓበሬታ ብምውዳብ ተንቲኑ'ሎ። ብ24 ሰነ ካብቲ ፕሮጀክትና ዝርከበሉ ዓብዪ ዓዲ ከምዝተበገሱን ዝቖሰሉ ሰባት ንምእካብ ንኣንፈት ደቡብ ከምዝኸዱን ርግጸኛታት ኢና። ካብ ዝብገሱ ድሕሪ ሓደ ሰዓት መኪንኦም ደው ክትብል ተገይራ። "ጸኒሕና ድማ ኣስከሬኖም ካብታ መኪና ርሒቑ ረኺብናዮ። ካብ ቀረባ ርሕቐት ብዝተተኮሰ ጠያይቲ እዮም ተወቒዖም። ካብዚ ዝተገንዘብናዮ ከኣ ኮነ ተባሂሉ ብዝተፈጸመ እምበር ግዳያት ልውውጥ ተኹሲ ከምዘይኮኑ እዩ" ብምባል ገሊጻ። እቲ ቅትለት ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ምዃኖም እናተፈለጠ ከምዝተፈጸመ ዘዘኻኸረት እታ ፕረዚደንት መኪንኦም እውን ምልክት ናይቲ ትካል ዝተጠቅዓ ከምዝነበረት ሓቢራ። ዝተቐትሉሉ ዅነታት ንኽፃረን ዉፅኢቱ ንኽንገሮምን ምስ ሰበስልጣን ኢንትዮጵያን ህወሓትን ከምዝተዘራረቡ ሓቢራ'ላ። ኣብቲ ካብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝሞቱ ይግለጽ። ዶብ-ኣልቦ ሓካይምን ትካላት ሕቡራት ሃገራትን ዝበሉ ትካላት ረዲኤት ነቶም ኣብ ክልል ትግራይ ብሰንኪ'ቲ ኲናት ዝተፈናቐሉን ቀረባት መግብን ኣገልግሎት ጥዕናን ክህቡ ምጽንሖም ይፍለጥ። እንተኾነ ግን ብሰንኪ'ቲ ዘይርጉእ ኩነታትን ደብዳባት ኣየርን ናብቲ ክልል ዝኣቱ ረዲኤት ብስሩዕ ከምዘይኣቱን ኣብ ገለ ከባቢታት'ውን ከምዘቋረጸን ትካላት ወሃብቲ ረዲኤት ገሊጾም ኣለዉ። "መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጉዳይ ቅትለት ሰራሕተኛታትና ምጽራይ የካይድ ምህላዉ ኣረጋጊጹልና'ሎ። ኤም ኤስ ኤፍ ናብ ህወሓት እውን ተመሳሳሊ ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ። ግን ከኣ ክሳብ ሕዚ ውጽኢት ናይቶም ምርመራታት ኣይበጽሐናን። "ኣብቲ እዋን ኣብቲ ቦታ ብዛዕባ ዝነበሩ ዕጡቓትን ምንቅስቓሶምን ብዝምልከት ንጹር መብርሂ ንክወሃበና'ውን ሓቲትና ኢና። ናብ ህወሓት እውን ተመሳሳሊ ሕቶ ኣቕሪብና ኢና" ክትብል ፓውላ ጊል ተዛሪባ። ኤምኤስ ኤፍ ንቕትለት ሰራሕተኛታቱ ስዒቡ ካብ ሰነ 2021 ኣቆፃፅራ ኣውሮዻ ጀሚሩ ኣብ ከተማታት ዓብይ ዓዲ፡ ዓዲ ግራትን ኣኽሱምን ዝገብሮም ዝነበረ ዝተወሰኑ ንጥፈታት ደው ከምዘበለ ኣዘኻኺሩ'ሎ። ኣብ ወርሒ ሓምለ ድማ መንግስቲ ኢትዮጵያ፣ ዶብ ኣልቦ ማሕበር ሓካይም ኣብ ክልላት ኣምሓራ: ጋምቤላ: ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ (ሽረን ሸራሮን) ከምኡውን ኣብ ክልል ሶማሌ ዝገብሮም ዝነበረ ንጥፈታት ምእጋዱ ይዝከር። እቲ እገዳ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ዝተለዓ ኮይኑ፡ ደሕሪ'ቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኣወጀ ህጹጽ ጊዜ ግን ብሰንኪ ስግኣት ድሕንነት ሰራሕተኛታቱ ንቡር ንጥፈታቱ ክጅምር ከምዘይከኣለ ኣፍሊጡ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ናብታ ብሰንኪ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር  2020 ዝተወልዐ ኵናት ዝተጎድአት ትግራይ: ሕክምናዊ ቀረባት ንምብፃሕ ፍቓድ ከምዘይረኸበ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣፍሊጡ ነይሩ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ እቲ ትካል ካብ ዝሓለፈ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ሕክምናዊ ቀረባት ናብ ትግራይ ንምብፃሕ ብተደጋጋሚ’ኳ እንተሓተተ፡ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ከምዘይተውሃቦ፡ ብመገዲ ትዊተር ገሊፁ። እቲ ውድብ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ሕክምናዊ ቀረባት ከብፅሕ ከምዝኸኣለን፡ ናብ ትግራይ ግና ከምዘይተፈቕደሉ ሓቢሩ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ናብ ክልል ዓፋር 14 ሜትሪክ ቶን ናብ ክልል ኣምሓራ ድማ 70 ሜትሪክ ቶን ሕክምናዊ ቀረባትን መሳርሒታትን ከምዘከፋፈለ ዝገለፀ ዶክተር ቴድሮስ፡  ህይወት ንምድሓን እቲ ቀንዲ ነገር ሰብኣዊ ሓገዝ’ዩ ኢሉ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ኣብ ትግራይ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ቅትለትን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ይርከብ። ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምንዳይ፡ ዝተፈላለዩ ወገናት ጻዕርታት ከካይዱ ምንሖም ይፍለጥ። እንተኾነ ግን ክሳብ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ኣይተኻእለን ዘሎ። ሕጂ'ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት፡ ብፍላይ መዋስንቲ ክልላት ኣምሓራን ትግራይን ውግኣት ይካየድ ምህላዉ ይንገር። ብሰንኪ ምቁራጽ መስመራት መራኸቢታት ናይቲ ከባቢ፡ እቲ ኩነታት ብናጻ ኣካል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ 'ኣብ ትሕቲ ህወሓት ዘለዉ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ካብ ትካላት ረዲኤት ሓገዝ ኣይረኸቡን'

ኣብ ትሕቲ ህወሓት ዘለዉ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ካብ ዓለምለኻውያን ትካላት ረዲኤት ሓገዝ ከምዘይረኸቡ ናይቲ ክልል ኮሚሽን ውሕስነት መግብን ምክልኻል ሓደጋን ገሊጹ። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ናይቲ ኮሚሽን ኣቶ እያሱ መስፍን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣብ ሰሜን ወሎ፡ ዋግ ኽምራን ካልኦት ቦታታትን ሰብኣዊ ሓገዝ ክበጽሕ ብዘይምኽኣሉ፡ ብሰንኪ ሕጽረት መድሃኒትን መግብን ሂወት ሰብ ይሓልፍ ኣሎ ኢሉ። "ብዝኣተውዎ ቃል መሰረት፡ ፈደራላዊ መንግስቲ ይኹን ክልላዊ መንግስቲ፡ ኣብቶም ብህወሓት ዝተታሕዙ ቦታታት ዘለዉ ዜጋታት ረዲኤት ክወሃብ ምስ ዓለምለኻውያን መንግስታዊ ዘይኮኑ ውድባት'ኳ እንተ ተዘራረቡ፡ ጥብ ዝበለ ነገር የለን" ክብል ገሊጹ። ትካላት ረዲኤት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሰንኪ ኲናት ሰፊሕ ምፍንቓል ዝርከቦ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ተፈጢሩ ምህላዉን፡ ናብቶም በቲ ኲናት ዝያዳ ዝተጸልዉ ከባቢታት ብሰንኪ ዝገጥሞም ዕንቅፋታትን ገደባትን ሰብኣዊ ረዲኤት ከብጽሑ ከምዘይክኣሉ ክዛረቡ ጸኒሖም'ዮም። ትካል ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምቅላል 40 ሚልዮን ዶላር ባጀት ከምዝመደበ ብሰኑይ ኣፍሊጡ ነይሩ። ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ካብቲ ከባቢታት ናብ ርእሰከተማ ክልል ኣምሓራ ዝኾነት ባህር ዳር ዝኣተዉ ሓለፍቲ፡ ኣብ ምምሕዳር ዋግ ኽምራ፡ ሓያሎ ሰባት ብጥምየት ከምዝሞቱን፡ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ረዲኤት ዝበሃል ናብቲ ከባቢ ከምዘይበጽሐን ንቢቢሲ ሓቢሮም። ትካላት ረዲኤት "ብዘይኣድልዎ" ህጹጽ ሓገዝ ነቶም ተጸበይቲ ክህቡ ኣቶ እያሱ ጸዊዑ'ሎ። ዛጊት ኣስታት 2.1 ሚልዮን ሰባት ካብ መረበቶም ተፈናቒሎም ምህላዎም እቲ ኣፈኛ ተዛሪቡ። እቶም ተፈናቐልቲ ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ 32 ግዝያዊ መጽለሊ ተዓቚቦም ምህላዎም ብምግላጽ፡ ብዙሓት ድማ ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ ኣትዮም ከምዝርከቡ ጠቒሱ። "ኣብ ሓያሎ ከባቢታት ተፈናቐልቲ ኣለዉ። 98 ሚእታዊት ዝኾኑ ኣብቲ ሕብረተሰብ ምስ ቤተሰብ ተጸጊዖም ዝርከቡ ክኾኑ እንከለዉ፡ 2 ሚእታዊት ድማ ኣብ ግዝያዊ ማዓስከራት ኣለዉ" ይብል። እቶም ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ፈደራላዊ መንግስቲ ዝርከቡ ቦታታት ዘለዉ ተፈናቐልቲ፡ ካብ መንግስቲ፡ ትካላትን ውልቀሰባትን ዝተፈላለየ ሓገዛት ይረኽቡ ከምዘለዉ ገሊጹ። ኣብቲ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ህወሓት ዘሎ ከባቢታት ዝርከብ 5 ሚልዮን ህዝቢ ረዲኤት ከምዘድልዮ ዝገለጸ ኣቶ እያሱ፡ ኣብቲ ክልል "ናይ ድኻታት ድኻታት" ተባሂሎም ዝፍለጡ ዕለታዊ ናይ መግቢ ደገፍ ዝግበረሎም 1.89 ሚልዮን ተጸበይቲ ከምዘለዉ'ውን ሓቢሩ። ኣብ ክልል ትግራይ'ውን ብሰንኪ እቲ ኲናት ልዕሊ 5 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ረዲኤት ከምዝኾኑን፡ ኣስታት 400 ሽሕ ካብኦም ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ዝበጽሑ ምንባሮምን ትካላት ረዲኤት ክገልጹ ምጽንሖም ይዝከር። ሕቡራት ሃገራት ዝርከቦም ትካላት ረዲኤት ኩሎም ወገናት ናይቲ ኲናት ነቲ ግጭት ብሰላም ንምፍታሕን ህጹጽ ረዲኤት ንምብጻሕን ተጻብኦታት ከቋርጹ ክጽውዑ ምጽንሐም ይፍለጥ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልሒሙ ይቕጽል ምህላዉን፡ ነቲ ዝተፈጥረ ሰብኣዊ ቅልውላው የጋድዶ ምህላዉን ይግለጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ነቲ ሓይልታት ትግራይ ንከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ድሕሪ ምቁጽጻሮም፡ ኣብታ ሃገር ን6 ኣዋርሕ ዝጸንሕ ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ምህላዉ ይፍለጥ።


ቅልውላዉ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ኮምቦልቻ ዝርከብ መኽዘኑ ከምዝተዘምተ ኣፍሊጡ

ኣብታ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሓይልታት ትግራይ እትርከብ ማእከል ኢንዱስትሪ ዝኾነት ከተማ ኮምቦልቻ ዝርከብ መኽዘኑ ከምዝተዘምተ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ኣፈኛ ናይቲ ትካል ቶምሰን ፊሪ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ክልል ኣምሓራ ረዲኤት ከብጽሕ ፍቓድ ከምዝረኸበ ተዛሪቡ። ነዚ ንምግባር ኣብ ዘካየዶ ቅድመ-ምድላው ግን፡ ሓያሎ ካብቲ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ንብረቱ ከምዝዓነወን ኣብ ውሽጢ መኽዘን ዝነበረ እኽሊ ከምዝተዘምተን ሓቢሩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ዝምታ መዓስን ብመንን ከምዝተፈጸመ ዝገለጾ ነገር የለን። ሓይልታት ህወሓት ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ንኣገደስቲ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ምቁጽጻሮም ይዝከር። ምዝራፍ ናይቶም መኽዘናት ነቲ ዝህቦ ህጹጽ ረዲኤት ከምዝድርቶ እቲ ኣፈኛ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ይገልጽ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ትካል ናብቶም በቲ ኲናት ዝተጸልዉ ከባቢታት ረዲኤት የብጽሕ ከምዘሎ ብምጥቃስ፡ ካብ ሎሚ ሰሉስ ጀሚሩ ኣብ ከተማታት ኮምቦልቻን ደሴን ንኣስታት 450 ሽሕ ህዝቢ ረዲኤት ክዕድል ምዃኑ ሓቢሩ'ሎ። ኩሎም ኣብቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ዝሳተፉ ዘለዉ ወገናት፡ ምንቅስቓስ ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት ከኽብሩ ዳብሊው-ኤፍ-ፒ ተማሕጺኑ። ኣፈኛ ናይቲ ትካል ካብቲ ኣብ ጀነቫ (ስዊዘርላንድ) ዝርከብ ቀንዲ ቤት ጽሕፈቱ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኩሎም ወገናት ህጹጽ ረዲኤት ናብ ተጸበይቲ ክበጽሕ መንገዲ ክኸፍቱ ጸዊዑ። እቲ ትካል፡ ዛጊት ኣብ ክልል ትግራይ ንልዕሊ 2.9 ሚልዮን ሰባት፡ ኣብ ክልል ዓፋር ን124 ሽሕ ከምኡ'ውን ኣብ ክልል ኣምሓራ ን220 ሽሕ ሰባት ረዲኤት ከምዘቕረበ ሓቢሩ። ናብቶም ውግእ ዝካየደሎም ቦታታት ከይተረፍ ረዲኤት ከምዘብጽሐ ድማ ጠቒሱ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ 3.7 ሚልዮን ረዲኤት ዝጽበዩ ሰባት ከምዘለዉ ብምሕባር፡ ኣብቶም ግጭት ዝካየደሎም ከባቢት ክኣትው መንገዲ ክኽፈተሎም ሓቲቱ'ሎ። ብዘይካ'ዚ፡ ብሰንኪ ምቁራጽ ገንዘባዊ ደገፍ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ናይ ረዲኤት ንጥፈታት ተኣጓጒሉ ከምዘሎ እቲ ኣፈኛ ተዛሪቡ። ኣብ ዝቕጽል 6 ኣዋርሕ፡ ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ሕጽረት መግቢ ንምቅላል ብውሕዱ 279 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮ ቶምሰን ንጋዜጠኛታት ገሊጹ። ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ዘሎ ሕጽረት መግቢ ንምቅላል ድማ፡ 546 ሚልዮን ዶላር ከምዘድልዮን፡ እዚ እንተተረኺቡ ኣብ ዝቕጽል 6 ኣዋርሕ 12 ሚልዮን ሰባት ንምሕጋዝ ከኽእሎ'ዩ። ትካል ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምቅላል 40 ሚልዮን ዶላር ባጀት ከምዝመደበ ብሰኑይ ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕጽል ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓል ከምዘስዓበን፡ ሚልዮናት ሰባት ተጸበይቲ ሰብኣዊ ረዲኤት ከምዝገበረን ይፍለጥ። እቲ መዕለቢ ተሳኢንሉ ዘሎ ኲናት ሕጂ'ውን ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ይቕጽል ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ህወሓትን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ዝተባህለ ዕጡቕ ጉጅለን ነታ ኣብ መስመር ደሴ-ኣዲስ ኣበባ እትርከብ ከተማ ሽዋሮቢት ተቖጻጺሮማ ኣብ ዝበሃለሉ ዘሎ እዋን፡ ነቲ ኲናት ንምምራሕ ናብ ግንባር ከምዝኸይድ ትማሊ ኣፍሊጡ ነይሩ። መራሕቲ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ክልሎም ተነቢሩ ዘሎ ዕጽዋ ንምኽፋት መጥቃዕትታቶም ከምዝቕጽሉ'ዮም ዝገልጹ ዘለዉ። ብሰላማዊ ዘተ ንምፍትሑ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ፍረ ኣይሃበን ዘሎ።


ቅልውላው ትግራይ: ሓይልታት ትግራይ ሲቪላውያን ነፈርቲ ኣብ ኮምቦልቻ ከይዓልባ ኣጠንቂቖም

ኣንጻር ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን መላፍንቶምን ዝቃለሱ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብቲ ‘‘ኣብ ቀለበት ርሕቐት መድፍዕ ኣእቲናዮ’’ ዝበሉዎ መዓርፎ ነፍርቲ ኮምቦልቻ ሲቪላውያን ነፈርቲ ከይዓልባ ኣጠንቂቖም፡፡ እቲ ብሽም ‘ወታሃደራዊ ኮማንድ ፖስት ትግራይ’ ዝወጽአ መግለጺ ነበርቲ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ካብ ከባቢኦም ከይወጹን ከይፈናቐሉን እውን ጸዊዑ ኣሎ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብቲ ኣብ ግንባር ደሴ ዝካየድ ዘሎ ኩናት ኩታበር እትርከበን ካብ ደሴ ኣብ ቀረባ ርሕቐት ዝርከባ ከተማታት ካብ ኢድ ሓይልታት ፌደራል ከም ዝመንዝዑ ገሊጾም ኣለዉ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና ዛጊድ ብዛዕባ ግሰጋሰ ሓይልታት ትግራይ ኣመልኪቱ ዝሃቦ መግለጺ የለን። ብሰንኪ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ምቁራጽ ተጻብኦታት እቲ ጸብጻብ ብናጻ ኣካል ክረጋገጽ ኣይተኻእለን ዘሎ። ኣብ መንጎ እቶም ኣብ ክልል ኣምሓራ ሓያሎ ከባቢታት ተቖጻጺሮም ዘለዉ ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት መንግስትን ኣብ ደቡብ ወሎ ከቢድ ውግእ ክቕጽል ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሰብ መዚ ምምሕዳር ደቡብ ወሎ ነቶም ንገስጋስ ሓይልታት ትግራይ ንምዕጋት ናይ ክተት ጻውዒት ኣዊጆም ምንባሮም ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን እቲ ኵናት ኣብቲ ንከተማ ወልድያ ምስ ከተማ ደሴ ዘራኽብ መስመርን ኣብተን ኣብቲ መስመር ዝርከባ ከተማታት መርሳ፡ ጎረዶ፣ ውጫልን ሃይቅን ብጻዕቂ ይካየድ ምህላዉ ካብቲ ከባቢ ዝተመዛበሉ ሰባት ይገልጹ። ካብዚ መስመር እዚ ንሸነኽ ሰሜናዊ ምዕራብ ኣብ እትርከብ፡ ኣቐዲሞም ሓይልታት ህወሓት ብኣንፈት ከተማ ላሊበላ ኣብ ዘለዉ ከባቢታት ከቢድ ምልውዋጥ ቶኵሲ ከምዝነበረ ምንጭታት ይሕብሩ። መስመር ወልድያ-ደሴ፡ ንክልል ዓፋር ተጎዝጊኡ ዝርከብ መስመር እዩ፡ ካብዚ መስመር ንሸነኽ ምብራቕ ዝርከብ ወረዳ ጭፍራ ናይ ክልል ዓፋር'ውን ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት ኵናት ዘካይዱላ ዘለዉ ወረዳ እያ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ዝሓለፈ ሰኑይ ጀሚሩ፡ ከተማ መቐለ ሓዊሱ ምስ ሰራዊት ትግራይ ምትሕሓዝ ኣለዎም ኣብ ዝበሎም ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይ ደብዳብ ነፈርቲ የካይድ ከም ዘሎ እዩ ዝገልጽ፡፡ መራሕቲ ትግራይን መሰኻኽር ዓይንን ግና ደብዳብ ነፈርቲ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ሰላማውያን ሰባትን ትካላት መሰረተ ልምዓትን ዒላማ ይገብራ ከም ዘለዋ ይኸሱ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝባን መሰቦ ኣብ እትርከብ ቁሸት ሓረና፣ ኣብ ከተማ መቐለ ከባቢ ዓዲ ሓቂ፣ ከባቢ መስፍን ኢንዳስትርያል ኢንጅነሪንግን ጥቓ ዩኒቨርሲቲ መቐለን ብዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ነፈርቲ ኣርባዕተ ሰባት እንትሞቱ ብዙሓት ከምዝቖሰሉ መሰኻኽር ዓይኒ ገሊጾም፡፡ ብተመሳሳሊ ትማሊ ሰንበት፡ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ከባቢ ማይ ጸብርን ኣብ ከተማ ዓድዋ ዝርከብ ፋብሪካ ጨርቃ ጨርቂ ኣልመዳን ዒላማ ዝገበሩ መጥቃዕቲታ ከምዝፈጸመ መራኸብቲ ሓፋሽ ኢትዮጵያ ጸብጺበን፡፡ ውደብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ እቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ዘካይዶ ዘሎ ደብዳብ ነፈርቲ፡ ናብታ ብኲናት ዝተሃሰየትን ኣማኢት ኣሻሓት አብ ጫፍ ዓጸቦ ዝርከቡላን ክልል ትግራይ ዝገብሮ ዝነበረ በረራታት ሰብኣዊ ረድኤት ደው ከምዘበለ ምግላጹ ዝዝከር እዩ፡፡ ብሰንኪ እቲ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ክልል ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተጋፈሐ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣስታት ሸውዓተ ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክቱ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝቖጻጸሩዎም ከባቢታት ሰሜን ወሎን ዋግ ኽምራን ምብጻሕ ከም ዘይከኣሉን ናይ ምግቢ ጸገም ክህሉ ከም ዝኽእልን ኮሚሽን ምክልኻል ሓደጋን ውሕስና ምግብን ክልል ኣምሓራ ብወገኑ ኣፍሊጡ ነይሩ እዩ።


ቅልውላዉ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ከተማ ደሴ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታት ነበርቲ እንታይ ይብሉ?

ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ኣብ ጥቓ እታ ዋና ከተማ ዞባ ደቡብ ወሎ ዝኾነት ከተማ ደሴ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ጎኑ ዝተሰለፉ ሓይልታትን ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዘካይዱዎ ዘለው ኵናት ተጠናኺሩ ከም ዝቐፀለ ነበርቲ ተዛሪቦም። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ኣብ ቀረባ ርሕቐት እታ ከተማ ኵናት ይካየድ ብምህላዉ፡ ድምፂ ከቢድ ብረታት ከም ዝሰምዑ ተዛሪቦም። ሓደ ነባሪ እታ ከተማ፡ “ክሳብ እቲ ኵናት ዝካየደሉ ዘሎ ቦታ በጺሐ እየ፤ ካብ ደሴ 7 ኪሎ ሜትር እዩ ዝርሕቕ። እቲ ውግእ ብኣንፈት ኩታበር ቦሩ ኣብ ዝበሃል ቦታ እዩ ዝካየድ ዘሎ” ኢሉ። ቅድሚ ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ መዓልታት ሓይልታት ትግራይ “ብሓሶት ኣብዚ ቦታ ኣትዮም፣ ኣብዚ በፂሖም” እናተባህለ ብዙሓት ሰባት ወፂኦም እዮም። እታ ከተማ ግን ሰላም እያ ዘላ” ኢሉ። ካልኦት ነበርቲ’ውን፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ጥቓ ከተማ ደሴ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ከም ዝሰግኡ ገሊፆም። ብተወሳኺ ንባንክታት ተዓጺዮም ዝጸንሑ ትካላት ንግዲ መሊሶም ኣገልግሎት ንምሃብ ከም ዝኽፈቱ ተዛሪቦም። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ዝስማዕ ዝነበረ ድምፂ ተዂሲ ከቢድ ብረት ከም ዝነከየ ካልኦት ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ገሊጾም። ኣብታ ከተማን ከባቢኣን ኣብ ዝንቀሳቐሳ ተሽከርከርትን ውልቀሰባትን ተሪር ቁፅፅር ይካየድ ከም ዘሎ ዝዛረቡ እቶም ነበርቲ፡ ሎሚ ሓሙስ ንጉሆ ኣብ ነበርቲ ናይ ምርግጋእ ስምዒት ከም ዘሎ ገሊፆም። "ነታ ከተማለቒቕኩም ኣይትውፅኡ" እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ኣቦወንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ነበርቲ ከተማታት ደሴን ኮምበልቻን ካብ ከባቢኦም ከይወፅኡን ክረጋግዑን ፀዊዑ። ኣብ ከተማ ደሴን ከባቢኣን ከቢድ ኵናት ይካየድ ከም ዘሎ ኣብ ዝተገለፀሉ እዋን እዩ፡ ዶክተር ደብረፅዮን ነዚ ፃውዒት ኣቕሪቡ ዘሎ። “ኣይትረበሹ፡ ንከተማ ገዲፍኩም ኣይትውፅኡ። ተረጋግዑ ንባዕልኩም ናብ ምስቅልቅል ኣይተሳጥሑ ክንብል ንደሊ” ድማ ኢሉ። ወሲኹ፡ “ሰራዊት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝፍፅሞ ግፍዒ፡ ሕነ ምፍዳይን ቂምን የብሉን። እኳ ድኣስ  ኣብ በብከባቢኡ ጉድኣት ከይበፅሐኩም ግቡእ ጥንቃቐ ግበሩ። . . .  ኣብ ውሽጢ ከተማ ኮይኑ፡ ካብ ገዛ ዝትኩስ ከይህሉ ግቡእ ስጉምቲ ውሰዱ” ክብል ፀዊዑ። እቲ ኵናት ንከተማ ደሴ ቀረባ ኣብ ዝኾኑ ከባብታት ምክያድ ምስ ጀመረ፡ ነታ ከተማ  ገዲፎም ዝወፅኡን ንምውፃእ ዝፈተኑን ሰባት ከም ዝነበሩ፡ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ሓቢሮም። ብሰንኪ እቲ ኩነታት ከኣ ዋጋ መጓዓዝያ ኣዝዩ ከም ዝወሰኸ ይግለፅ። ሓይልታት ትግራይ ንከም ከተማታት ላሊበላን ወልድያን ምስ ተቖፃፀሩ፡ ኣብ ደቡብ ወሎ ንዝርከባ ደሴን ኮምበልቻን ንምቁፅፃር ፃዕሪ ይገብሩ ኣለዉ። ነበርቲ ከተማታት ደሴን ኮምበልቻን ናብ ግንባር እቲ ኵናት ይውሕዙ ከም ዘለዉ እዩ ዝግለፅ። ኣብ ዞባ ደቡብ ወሎ እታ ዝዓበየት ከተማ ደሴ “ካብ ሰሜን ወሎን ዋግ ህምራን ዝተመዛበሉ 500 ሽሕ ሰባት ኣፅሊላ” ከም እትርከብ እዩ ዝግለፅ። ኣብ ከተማ ደሴ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታትን ተመዛበልትን ካብ ኣማሓደርቲ እታ ከተማን ዞባን ሓበሬታ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሰብመዚ ክልል ኣምሓራ ነቶም ንቕድሚት እናደፍኡ ዝኸዱ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ንምክልኻል ክተት ከም ዝኣወጁ ይዝከር። ካብ ሰራዊት መንግስቲ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ኣብ ትግራይ ዘካይዶ ዘሎ ደብዳብ ነፈርቲ ሎሚ'ውን ቀጺሉ ውዒሉ'ሎ። ዋላ'ኳ ሰብ መዚ ኢትዮጵያ እቲ ዝካየድ ዘሎ ደብዳባት ሓይልታት ትግራይ ዝጥቀምሎም ትካላት ዒላማ ዝገበረ'ዩ እንተበሉ፡ መራሕቲ ህወሓትን መሰኻኽር ዓይኒን ግን ሓያሎ ሲቪላውያን ሰባት ከም ዝተቐትሉ ይገልጹ። ኣብዚ ሎሚ ኣብ ከተማ መቐለ ዝተኻየደ ደብዳብ ነፈርቲ ብውሕዱ 6 ሰባት ከም ዝተቐትሉን ሓያሎ ከም ዝቖሰሉን ጸብጻባት ካብቲ ክልል ሓቢሮም። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙን ብዝተኻየዱ ደብዳባት'ውን ሓያሎ ሰባት ተቐቲሎም ነይሮም። እቲ ንኣስታት ሓደ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ጥምየትን ሞትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ምህላዉ ይፍለጥ። ማሕበረሰብ ዓለም እቲ ንሰሜን ኢትዮጵያ ናብ ዓውደ-ኲናት ዝቐየረ ግጭት ብሰላማዊ ዘተን ምቁራጽ ተጻብኦታትን ክፍታሕ'ኳ እንተጸውዐ፡ ክሳብ ሕጂ ፍረ ዘምጽኡ ተበግሶታት ኣይተርኣዩን።


ርእይቶ፡ ኣብ ትግራይ ህዝቢ ብጥሜት እናተፍሓሰ- ስለምንታይ እዩ “ዓጸቦ” ዘይተኣወጀ?

ብኣሌክስ ዲ ድዋል - ተንታኒ ኣፍሪቃ ኣብ ኢትዮጵያ  ኣብ ትግራይ፡ ዓመቱ ክመልእ ቅሩብ ዝተረፎ ኵናት፡ ጃምላዊ ጥሜት እኳ እንተጋጠመ ላዕለዎት ሰበ-ስልጣን ዓለም ለኻዊ ረድኤት ግን ዛጊድ “ዓጸቦ” ከምዘጋጠመ ኣይኣወጁን። መጠንቀቕታ፦ ኣብዚ ዓንቀጽ ዘሎ ኣሳእል ንገለ ሰባት ከሰምብዶም ይኽእል እዩ። ኣብዚ ሰሙን’ዚ፡ ኣብ መቐለ ኣብ ዝርከብ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር፡ ህጻናት ብጥሜት ይሞቱ ከምዘለው ጸብጻባት ይገልጹ። እቶም ሓካይም ኣሳእል ናይቶም መሰናግለኦም ዝወጽአን ኣኽብዶም ዝሓበጠን  ብጕድለት መኣዛታት ዝተዳኸሙ ንኣሽቱ ቘልዑ ከም ጭብጢ ኣቕሪቦም። ንሳቶም ካብቶም ንሒደት ሰሙናት ኣብ ሆስፒታል ካብ ዝርከብ ውሑድ ምግቢ ትንፋስ ክመልሱ ዝኸኣሉ ዕድለኛታት እዮም። ኣብ ገጠራት ትግራይ፡ እቲ ናይ ጥሜት ኵነታት ኣዝዩ ከቢድ እዩ ዘሎ። እቲ ውግእ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ምስ ጀመረ ድሕሪ ኣስታት ክልተ ወርሒ ኣቢሉ ጳጳስ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ዓዲ ግራት “ሰባት ብጥሜት ክሞቱ ከምዝጀመሩ” ሓቢሮም ነይሮም። ኣብ ወርሒ ሰነ፡  ኮሚቴ ናይ ሓንቲ ቊሸት፡ ኣብቲ ኣብ ዕጽዋ ዘሎ ማሕበረሰቡ ኣስታት 125 ዝኾኑ ሰባት ብጥምየት ከም ዝሞቱ ዝገልጽ ዝርዝር ኣቕሪቡ  ነይሩ። ድሕሪ ነዊሕ ድኻምን ሃልክን ንመዓልታት ብእግሮም ተጓዒዞም ንከተማ መቐለ ዝኣተው ስድራ ቤታት ኣብ መገዶም ኣቝጽልትን ሰራውርን እናተመገቡ ህይወቶም ከምዘድሓኑ ገሊጾም። ዳይረክተር ሆስፒታል ዓይደር ዶክተር ሓየሎም ከበደ፡ ኣብቲ ሆስፒታል ዝሰርሓ ነርስታት ምሉእ መዓልቲ ዕኹቲ ቖሎ ተመጊበን ከምዝውዕላን፡ ንባዕላቶም ደቆም ብዓጸቦ ከምዝተጠቕዕዎምን ሓቢሩ። ካብ ወርሒ ሰነ ኣትሒዙ ባንክታት ስለ ዝተዓጽወ፡ ሰራሕተኛታት ደሞዝ ከይተኸፍሉ ኣርባዕተ ወርሒ ገይሮም ኣለዉ ። ጥረ ገንዘብ እውን ስለዘየለ  ዋጋታት ሃለኽቲ ኣዝዩ ንሂሩ ኣሎ። ኣብ ነሓሰ፡ ልዕሊ 20% ካብቶም ዝተመዛበሉ ቘልዑ ብሕጽረት ምግቢ ከምእተጠቕዑ ዝገልጽ ጸብጻብ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ብ ሕቡራት ሃገራት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከኣ 79% ጥኑሳትን ዘጥብዋን ኣዴታት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዝርከባ ይሕብር። እዚ ደረጃ ጥምየት እዚ  ምስቲ ሳሕቲ ዝረአን፡ ኣብ 2011 ኣብ ሶማልያ ልዕሊ 250,000 ሰባት ዝቐዘፈን ዓጸቦ እዩ ዝነጻጸር። “ምልክታት ዓጸቦ” እቲ ውግእ ምስተወልዐ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘወሃሃድ ትካል ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ) ዝወጽአ ሓበሬታ (ዳታታትን ካርታታትን) እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው እናኸፍአ ይኸይድ ከምዘሎ እዩ ዘርኢ። እቲ ጸብጻብ ኣስታት 400,000 ሰባት፡ ኣብቲ ውሕስነት ፕሮግራም መግቢ ሕቡራት ሃገራት ንጥሜት ዝሰርዓሉ ደረጃታት ኣብ መበል ሓምሻይ ተርታ ከምዝርከቡ ይሕብር። እቲ መበል ሓሙሻይ ደረጃ ናይ ጥሜት መለክዒ ከኣ ዳርጋ ናብ ዓጸቦ ዝቀራረብ ስለዝኾነ ኣዝዩ ዘሰክፍን ዘሻቕልን እዩ። እዚ ጸብጻብ እምበኣር መሰረት ናይቲ 400,000 ሰባት "ኣብ ዘሻቕል ጥሜት" ከም ዘለዉ ብተደጋጋሚ ክዝረብ ዝጸንሐ ዘረባ እዩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ከኣ እቶም ልዕሊ ሽዱሽተ ሚልዮን ዝኾን ህዝቢ ትግራይ ብምሉኦም ህጹጽ ረድኤት የድልዮም ኣሎ ። ኣብ ወርሒ ሰነ፡ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ካብ ትግራይ ዝተረኽበ ጭብጢ ንምግምጋም፡ ናይ ጥሜትን ዓጸቦን ኩነታት ዝግምግምን ዘጽንዕን ኮሚቴ ክኢላታት ውሕስነት መግቢ ኣንቀሳቒሱ ነይሩ። እቲ  (FRC) ዝተሰምየ ናጻ ጕጅለ ኣብ ዝመጽእ ኣዋርሕ ከጋጥም ምስ ዝኽእል ኩናትን ጥሜትን እንታይ ክስዕብ ከምዝኽእል ዝገልጽ ኣርባዕተ ተኽእሎታት ዘነጽር ጸብጻብ ኣዳልዩ ኣሎ። እቲ ኲናት እናበርተዐ ብምምጽኡ እቲ ኩነታት ኣብ ዝኸፍአ ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ሰብኣዊ ሓገዝ ትሕቲ 10% ናይቲ ትጽቢት ዝግበረሉ እዩ ዝኣቱ ዘሎ። ኣብዚ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ባንክታት ምሉእ ብምሉኡ ስለዝተዓጽው  ቁጠባ ተዳኺሙ እዩ። ኣገደስቲ ቀረባት የለን። ስለዝኾነ እቲ ኮሚቴ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም፡ "ካብ ማእከላይ ክሳብ ዝለዓለ" ደረጃ ጥሜት ከጋጥም እዩ ክብል ሓቢሩ’ሎ። እቲ ማእከላይ ዝበሃል ናይ ጥሜት ደረጃ ክሳብ ወርሒ መስከረም እቲ ዝለዓለ ጥሜት ከኣ ድሕሪ መስከረም ኣብ ዘሎ እዋናት ከምዘጋጥም ይገልጽ። ግልጽን ቴክኒካውን ብዝኾነ ቋንቋ ዝቐረበ ጸብጻብ FRC፡ ህጹጽ ስጕምቲ ክወስድ ጻውዒት ኣቕሪቡ ኣሎ። ንሱ ከኣ  ሰብኣዊ ሓገዝ ንምርካብ ዝግበር ብርቱዕ ጻዕሪ ጥራይ ዘይኰነስ: እተን ትካላት ኣበይን ንመንን እንታይ ከም ዘቕርባ ምእንቲ ክፈልጣ ጽዑቕ ናይ ሓበሬታ ምትእኽኻብ ስራሕ ከካይዳ ይግባእ ይብል። እቲ ትካል፡ ብዛዕባ ንሓበሬታ ምእካብን ኣጠቓላሊ ትንተናን ብዝምልከት ሓደ ገጽ ምሉእ እማመታት ኣቕሪቡ ኣሎ። ኣብ ርእሲኡ ሰሙናዊ ምክትታል ክግበርን፡ ስሩዕ መርመራታት ጥሜት፡ ከምኡውን ኣብ  ሰሰለስተ ወርሒ ምሉእ ዳህሳስን ገምጋምን  ክግብር እውን ኣተሓሳሲቡ ኣሎ። ይኹን እምበር ካብቲ ዝተዋህበ እማመታት ዛጊት ዋላ ሓደ ነገር ኣይተገብረን። ብርግጽ ውሑዳት  ሰራሕተኛታት ዓለም ለኸ ረድኤት ናብ ትግራይ ክጉዓዙ ተፈቒዱሎም እዩ። እንተኾነ ዘተኣማምን ናይ ርክብ መሳርሒታት ከይማልኡ ተኸልኪሎም። ኣብ ርእሲኡ፡ እቲ ዳታ ዝሕዙሉ ዩኤስ.ቢ ይኹን ተሌፎናቶም ስእሊ ከይህልዎ ኩሉ ተፈቲሹ እዩ ። ነቲ ናይ ቀደም ናይ ኢትዮጵያ ጥሜት ጋዜጠኛታት እዮም ኣቃሊዖምዎ።  ኢንግሊዛዊ ጋዜጠኛ ጆናታን ዲምብልቢ ነቲ ኣብ 1973 ዘጋጠመ "ዘይተፈልጠ ጥሜት" ናብ ዓለም ኣቕሪብዎ። ነቲ ብ1984 ዘጋጠመ ጥሜት ከኣ ዋላ’ኳ እቲ ሽዑ ዝነበረ ወተሃደራዊ መንግስቲ ክሓብኦ እንተፈተነ ማይክል ቡረክን መሓመድ ኣሚንን ዝርከቡዎም ጉጅለ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ እዮም ኣቃሊዖምዎ። እዚ ናይ ሕጂ መንግስቲ ከኣ  ንኹሎም ጋዜጠኛታት ካብ ትግራይ ኣውጺኡዎም ኣሎ። ብዛዕባ ናይ ረዲኤት ቃፍላይ ዘሎ ክትዕ ኣብ ወርሒ ሰነ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ፡ "ኣብ ትግራይ ጥሜት የለን" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ።  ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ጥሜት "ቀልጢፉ" ክውን ከምዝኸውንን  ሰባት ምግቢ ስኢኖም 'ክሞቱ ከምዝጅምሩን ብምግላጽ መንግስቲ ሓላፍነቱ ክስከም ኣተሓሳሲቦም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓላፍነት ናይ’ዚ ቅልውላው ነቲ 'ግብረ ሽበራዊ' ክብል ዝገለጾ ገዛኢ ውድብ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ከምዝኾነ እዩ ዝገልጽ። ኣብ ርእሲኡ ሰራዊት ትግራይ ነቲ ኲናት ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብምውሳድ ሰብኣዊ ቅልውላው ፈጢሮም ክብል እውን ይኸሶም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብተን ክልላት ህጹጽ ረድኤት ዘድልዮም ብኵናት ዝተፈናቐሉ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ዝዀኑን ክንዲ ፍርቆም ካብ ቤት ንብረቶም ዝተመዛበሉ ሰባት ከምዘለውን ሓቢሩ። ይኹን እምበር እቲ ንሓቅታት ዘረጋግጽ ትካል ቢቢሲ (ፋክት ቸክ) እቲ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርገሐ ናይ ጥሜት ኣሳእል፡ ናይ ካልእ ግዜያትን ቦታን ምዃኑ ኣረጋጊጹ’ዩ። እቶም ዝግስግሱ ዘለው ሓይልታት ትግራይ ናይ መግብን መድሃኒትን ጠለባት ይሓቱ ከም ዘለዎም ዝገልጽ ዘተኣማምን ጸብጻብ ኣሎ ። ብተወሳኺ መንግስቲ  ኢትዮጵያ፡ ግስጋሰ ሰራዊት ትግራይ ንመስመራትን ኣቕርቦን ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዝዓገቶ ይሕብር።  ይኹን ምበር ኣብቲ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጓዓዓዘሉ ቀንዲ መስመር ሰመራ-ትግራይ ምንም ኵናት ከምዘየሎ እቶም ናይ መንግስቲ ምልሻታት ዕንቅፋት ከምዝፈጥሩ ትካላት ረድኤት ይዛረቡ። ብተወሳኺ እተን ረድኤት ሒዘን ናብ ትግራይ ዝኣትዋ መካይን፡ ህወሓት ንናይ ኵናት መዓላ ከምዝጥቀመለን ይኽሰስ። እንተኾነ እቲ ሓቅትታ ዘጻሪ ትካል ቢቢሲ ግን እተን መካይን መምለሲ ነዳዲ ስለዘይረኽባ ከምዘይምለሳ ይገልጽ። እቲ መንግስቲ፡ እዚ ሕጂ ኣጋጢሙ ዝበሃል ዘሎ ጥሜት ቅድሚ ኵናት ምጅማሩ ብሰንኪ ወራር ኣንበጣ ዝተኸስተን ኣስታት ሓደ ሚልዮን ዝዀኑ ሰባት ረድኤት የድልዮም ከምዝነበረ ይሕብር። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝነበረ ሰራዊት ፈደራል ስለዝደፍኦ ህዝቢ ረጊኡ ክሓርስን ትካላት ረድኤት ኣብቲ ክልል ብዘይ ጸገም ናብ ዝደለየኦ ክጓዓዛ ክኢለን። ሰብኣዊ ጸገማት ንምፍታሕ ከኣ መጀመርታ ናብ ትግራይ ምእታው የድሊ። ሰበ-ስልጣን ሕቡራት ሃገራት ሰብኣዊ ረድኤት ንኸይጓዓዓዝ ቀንዲ ጸገም ኮይኑ ዘሎ ፖሊሲ መንግስቲ ምዃኑ ይገልጹ። ብ29 መስከረም፡ ሓላፊ ናይቲ ኦቻ ዝተባህለ ትካል፡ ማርቲን ግሪፊዝ፡ "እዚ ጥሜት ሰብ-ሰራሕ ስለዝኾነ ብግብራዊ ስራሕ መንግስቲ ክፍታሕ ይኽእል እዩ" ኢሉ ነይሩ። ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ከኣ መንግስቲ ኢትዮጵያ፣ ኣብ ውሽጣዊ ጕዳያት እታ ሃገር ኢዶም ከእትው ፈቲኖም ንዝበሎም ሸውዓተ ላዕለዎት ሰበ ስልጣን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰጒጉዎም። ሓላፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረስ  ኣብ ክፉት ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንምስጓጕ ናይቶም ሰበ ስልጣናት ብግልጺ ብምኹናን ኢትዮጵያ ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝነበራ ስምምዕ ብወግዒ ከምዝጠሓሰቶ ገሊጹ። ብድሕርዚ ኢትዮጵያዊ ወኪል ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣቶ ታየ ኣፅቀ ስላሴ፡ ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት 'ተደናገጽቲ ወያነ' እዮም ክብል ብተደጋጋሚ ክሲ ኣቕሪቡ። ኣቶ ጉተረስ ከኣ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ምስ ዶክተር ኣቢይ ክልተ ግዜ ከምእተዘራረበን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ ክሲ ዝምልስ  ጭብጢን ዝርዝር ሓበሬታ ከምዘይሃበን ኣረዲኡ። ኣብ ትካል ኦቻ ንሚስተር ማርክ ሎውኮክ ዝተክአ ሚስተር ግሪፊዝ ኣብ ሰነ ጡረታ ቅድሚ ምውጽኡ ብማዕከን ዜና PBS ኒውሸር፡ "መንግስቲ ኢትዮጵያ ንትግራይ ከጥምያ ይፍትን ኣሎ ድዩ ?" ክብል ተሓቲቱ። "እወ" ክብል መሊሱ ነይሩ። ሚስተር ሎውኮክ ቀጺሉ፡ "ንሽዱሽተ ሚልዮን ሰባት ንምጥማይ ዝግበር ፈተነ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ነቲ ዘጋጥም ዘሎ ነገር ንምሽፋን ዝግበር ካልእ ፈተነ እውን ኣሎ" ክብል ተዛሪቡ ። ተጋሩ ብጥሜት ይሳቐዩ ምህላዎም ዘተሓትት ኣይኮነን። እንተዀነ ግን: መኣዛዊ ኣመጋግባን ብጥሜት ብዛዕባ ዝስዕብ ሞት እኹል መጽናዕትታትን ስለ ዘየለ ውድብ ሕቡራት ሃገራት “ዓጸቦ ጥሜት” ንከይእውጅ ተቖጢቡ ኣሎ። እዚ ከኣ ብምኽንያት ቴክኒካዊ ጸገማት ይጋደድ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ሰነ ኣብ ዝተጋብአ ዋዕላ G7 ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ጀፍ ፈልትማን  ኣብ ትግራይ ዘሎ ቅልውላው “ዓጸቦ”  ምዃኑ ንምግላጽ፡ "መቓብራት ክንቆጽር ክንጽበ የብልናን" ብምባል፡ እቲ ኩነታት እናኸፍአ ይኸይድ ምህላው ኣጠንቂቑ ነይሩ። መደርኡ መጠንቀቕታ እዩ ነይሩ። ቅልጡፍ ስጕምቲ እንተ ዘይተወሲዱ  ትንቢትን ፍርድን ክኸውን እዩ። እቲ ሕቶ ኣብ ትግራይ ጥሜት ኣሎ ድዩ የለን ዘይኮነስ፡ እቲ ጥሜት ጠጠው ቅድሚ ምባሉ ክንደይ ሰባት ክሞቱ እዮም ዝብል እዩ ። ኣሌክስ ደ ድዋል፡ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ቱፍትስ ናይ ሕግን ዲፕሎማስን መምህርን ሓላፊ ዓለማዊ ትካል ሰላምን እዩ ።


መንግስቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ንክበጽሕ በረራታት ከቀላጥፍ ምዃኑ ኣፍሊጡ

መንግስቲ ኢትዮጵያ ከም ምግብን መድሓኒትን ዝበሉ መሰረታዊ ቀረባት ሓገዝ ናብ ትግራይ ንምብጻሕ፡ መዓልታዊ ዝግበሩ በረራታት ከምዘቀላጥፍ ኣፍሊጡ፡፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቅድሚ ሰለስተ መዓልቲ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዝሓልፈሉ መንገዲ ኲናት ይካየድ ብምህላዉ፡ ምጉዕዓዝ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዝተኣጓጎለ ምስገለጸ እዩ መንግስቲ ኢትዮጵያ በረራታት ከምዘሳልጥ ገሊጹ ዘሎ፡፡ እቲ ውድብ ኣብ መግለጺኡ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልል ዓፋር ብኣንፈት ኣብዓላ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ከም ምግብን መድሓኒትን ዝኣመሰሉ ቀረባት ሰብኣዊ ሓገዝ ክቕንስ፣ ከናውሕን ክስርዝን ከምዝተገደደ ኣፍሊጡ እዩ፡፡ ኣተሓባባሪ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ) ብሓሙስ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ‘‘ካብ ሰመራ ብኣብዓላ ኣቢሉ ናብ መቐለ ዝጎዓዝ ሰብኣዊ ረድኤት ብሰንኪ እቲ ኣብ ኣብዓላ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ካብ ብ5 ታሕሳስ 2014 ዓ/ም (ግእዝ) ጀሚሩ ተቛሪጹ ይርከብ’’  ኢሉ፡፡ ሚኒስተር ጉዳየት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣመልኪቱ ትማሊ ሰንበት ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ትግራይ ዘሎ ዓብዪ ጠለብ መሳርሒ ሕክምና ይርዳእ እዩ ኢሉ፡፡ እንተኾነ መንግስቲ ምስ ሓገዝቲ ትካላት ብምዃን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ጻዕሪኳ እንተገበረ ፡ ህወሓት ካልኣይ መጥቃዕቲ ብምኽፋቱ ፍቓድ ዝተውሃቦም መድሓኒታትን ቀረባት ሕክምናን ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጀሚሩ ካብ ኣብዓላ ምሕላፍ ኣይከኣሉን ኢሉ፡፡ በዚ ምኽንያት ብመሬት ካብ ዝግበር ምጉዕዓዝ ሰብኣዊ ሓገዝ ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ፌደራል መሰረታዊ ሰብኣዊ ሓገዝ ብኣየር ንምብጻሕ መዓልታዊ በረራታት ከምዘመቻቹ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍሊጡ፡፡ በዚ መሰረት ሚኒስትሪ ጥዕናን ኣመራርሓ ስራሕ እዋን ሓደጋን ምስ ዓለም ለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን  ካልኦት ትካላት ሕቡራት ሃገራትን ብምዃን፡ መሰረታዊ ዝኾኑ መድሓኒታትን ቀረባትን፡  ኣቑሑት ብዝጽዕና ነፈርቲ ብመዓልታዊ በረራታት ምብጻሕ ከምዘተሓባብር እቲ ሚኒስተር ገሊጹ፡፡ ኣንጻር መንግስቲ ኢትዮጵያን መላፍቶምን ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ግና መንግስቲ ኢትዮጵያ ኮነ ኢሉ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ከይኣቱ ከምዝኸልከለን፡ ሐዚ ድማ ናብ ትግራይ ተመሊሱ ንምእታው ተደጋጋሚ ፈተነ ይገብር ከምዘሎን ይኸሱ፡፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ዘይተኣወጀ ዕጽዋ ከምዘላ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ ናብ ትግራይ መድሓኒት ከየእቱ ብመንግስቲ ከምዝተኸልከለ ኣብ ዝሓለፉ መዓልቲታት ገሊጹ ነይሩ፡፡ ብሰንኪ እቲ ካብ ዝጅመር 15 ኣዋርሕ ኣቑጺሩ ዘሎ ኲናት፡ ብዙሓት ዜጋታት ህይወቶም እንትስእኑ ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንከቢድ ዓጸቦ ተቓሊዖም እዮም፡፡ ብፍላይ ኣብታ ብኸቢድ ዝተሃሰየት ትግራይ፡ ብሰንኪ ዕጽዋ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ብፍላይ ትካላት ጥዕና ብሰንኪ ሕጽረት መድሓኒትን መሳርሕታትን ኣገልግሎት ኣብ ዘይህባሉ ብርኪ ከምዝበጸሓ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣፍሊጡ እዩ፡፡


ውድብ ጥዕና ዓለም ናብ ትግራይ ሕክምናዊ ቀረባት ንምብፃሕ ፍቓድ ከምዘይረኸበ ኣፍሊጡ

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ናብታ ብሰንኪ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር  2020 ዝተወልዐ ኵናት ዝተጎድአት ትግራይ: ሕክምናዊ ቀረባት ንምብፃሕ ፍቓድ ከምዘይረኸበ ኣፍሊጡ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ እቲ ትካል ካብ ዝሓለፈ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ሕክምናዊ ቀረባት ናብ ትግራይ ንምብፃሕ ብተደጋጋሚ’ኳ እንተሓተተ፡ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ከምዘይተውሃቦ፡ ብመገዲ ትዊተር ገሊፁ። እቲ ውድብ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ሕክምናዊ ቀረባት ከብፅሕ ከምዝኸኣለን፡ ናብ ትግራይ ግና ከምዘይተፈቕደሉ ሓቢሩ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ናብ ክልል ዓፋር 14 ሜትሪክ ቶን ናብ ክልል ኣምሓራ ድማ 70 ሜትሪክ ቶን ሕክምናዊ ቀረባትን መሳርሒታትን ከምዘከፋፈለ ዝገለፀ ዶክተር ቴድሮስ፡  ህይወት ንምድሓን እቲ ቀንዲ ነገር ሰብኣዊ ሓገዝ’ዩ ኢሉ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ልዕሊ መዓስከር ተመዛበልቲ መጥቃዕቲ ኣየር ድሕሪ ምፍጻሙ፡ ትካላት ረድኤት ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ዝህብዎ ዝነበሩ ኣግልግሎት ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘቋረፁ ገሊጾም። ኮሚሽን ጉዳያት ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ)፡ ብመሰረት ዝበፅሖ ኣፈናዊ ሓበሬታ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ኣብ ከተማ ደደቢት ኣብ ልዕሊ መፅለሊ ተመዛበልቲ ብዝተፈፀመ ከቢድ መጥቃዕቲ ኣየር፡ ብዙሓት ስቪላት ከምዝተቐተሉን ከምዝተጎድኡን ን AFP ገሊፁ። "ኣብቲ ከባቢ ብሰንኪ ዝፍፀም ዘሎ መጥቃዕቲ ድሮን ድማ፡ መዳርግቲ ትካላት ሰብኣዊ ሓገዝ ስራሕቶም ከቋርፁ ተገዲዶም" ኢሉ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ናብ ትግራይ ዘቕርቦ ሕክምናዊ ቀረባት፡ ኣብ ትግራይ ንዘሎ ናይ ጥዕናን ሰብኣውን ጠለባት ንምምላእ ምሓገዘ  ኔሩ ኢሉ። ኣብ ኣዝዩ ከቢድ ኩነታት ኣብ ዝርከባ ሃገራት ሶሪያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ የመንን ካልኦትን ሃገራት’ኳ፡ ውድብ ጥዕና ዓለምን መሻርኽቱን፡ ሂወት ንምድሓን ምብፃሕ ክኢሎም እዮም ። ኣብ ትግራይ ዝተነበረ ዕፅዋ ግና ሰብኣዊ ሓገዛት ብምኽልካል ሂወት ሰባት ይቐትል ኣሎ ኢሉ። ዶክተር ቴድሮስ፡ ኩሎም መራሕትን ኣብቲ ኵናት ይሳተፉ ዘለዉን ኣካላት፡ ንሰላም ዝተግሁ ኣብ ታሪኽ ዝዝከሩ ጀጋኑ ምዃኖም ክዝክሩ እፅውዕ ኢሉ። “ጥዕና ንሰላም፡ ሰላም ንጥዕና” ኣድላይ ከምዝኾነ ዝገለፀ ዶክተር ቴድሮስ፡ ሂወት ንምድሓን ኣብ ኩሎም ዞባታት ጎንፂ: ሰብኣዊ ሓገዝን ቀረባት ሕክምናን ንምቕራብ መተሓላለፊ መገድታት ክፉታት ከምዝኾኑ ምርግጋፅ የድሊ" ክብል ኣገንዚቡ። እዚ ምስዝኸውን ዓለምለኻዊ ትካላት ረድኤትን ጉጅለታት ሲቪል ማሕበረሰብን ሂወት ንምድሓን ዝከኣለን ኩሉ ከምዝገብራ ኣብሪሁ። "ቀንዲስራሕናናይሞትምስክርወረቐትምሃብኮይኑይርከብ" ሰብሞያ ሕክምና፡ ኣብ ትግራይ፡ ሰኣን ቀረብ ኣፋውስ ህፃናት ዝርከብዎም ተሓከምቲ ይሞቱ ከምዘለዉ ንቢቢሲን ኣብ ዘውፅእዎ መግለፅን ኣፍሊጦም’ዮም። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት፡ ሓይልታት ፌደራልን መሻርኽቶምን ኣብ ልዕሊ ትግራይ ብዘንበርዎ ዕፅዋ: ኣፋውስን መሳርሕታት ሕክምናን ክበፅሖም ከምዘይከኣለ እቶም ዶካትር ገሊፆም። ብሰንኪ እዚ፡ ብኣፋውሳትን መሳርሕታት ሕክምናን ክድሕኑ ዝኽእሉ ሰባት ንሞት ከምዝተቓልዑ ብምግላፅ ንመንግስቲ ፌደራል ይወቕሱ። ኣፈኛ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሚኒስተር ኮሚኒኬሽን ለገሰ ቱሉ ግና፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘንበሮ ዕግታ የለን ክብል ንሮይተርስ ተዛሪቡ። "ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ትግራይ ዘጋጠም ዘሎ ምሉእ ብምሉእ ሓላፍነት ናይ ህወሓት'ዩ" ከምዝበለ ድማ ሮይተርስ ምፅብፃቡ ይዝከር። ዶካትር፡ ናይቲ ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከብ ኣብ ትግራይ ዝዓበየ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር: ንሮይተርስ ብቴለፎን ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ብሰንኪ ስእነት ከም መጀነኒ 'ጎዝ'ን 'ኢንትራቨነስ ፍልዪድ' (ሓይሊ ዝህብ ፈሳስን) ዝበሉ መሰረታዊ ሕክምናዊ ነገራት ብምስኣኖም፡ ክልተ ቆልዑ ከምዝሞትዎም ገሊፆም ነይሮም። እቶም ሰብሞያ ከምዝሓበርዎ፡ 117 ሰባት ኣብቲ ሆስፒታል ክሞቱ እንከለዉ፡ ብዙሓት ካልኦት ፀገማት ኣጋጢምዎም ኣሎ። ናብ ትግራይ ዝኣቱ ሰብኣዊ ረዲኤት ስሩዕ ዘይምዃኑን ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ምድንጓይን ምትዕንቓፍን ከጋጥሞ ምጽንሑ ትካላት ረዲኤት ከማርሩ ምፅንሖም ይፍለጥ። እቲ 500 ዓራት ዘለዎ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር፡ ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ፡ ተወሳኺ ሕክምናዊ ቀረብን መሳርሕታትን ከምዘይተዋህቦ ሰለስተ ሓካይም ናይቲ ሆስፒታል ንሮይተርስ ሓቢሮም። "ቀንዲ ስራሕና ናይ ሞት ምስክር ወረቐት ምሃብ ኮይኑ ይርከብ" ክብል እቲ ሆስፒታል ንዓለምለኻውያን ትካላት ረዲኤት ኣብ ዘዳለዎ ሰነድ ይገልፅ። ዘይስሩዕ ሓይሊ ኤለክትሪክን ቀረብ ኦክስጅንን ጠንቂ ሞት ክኸውን እንከሎ፡ ምስ ካልኦት ሕፅረታት ተደሚሩ መጥባሕቲ ምክያድ ኣብ ዘይክኣለሉ ደረጃ ከምዝበፅሐ እቶም ዶካትር ገሊፆም። ኣብ ክፍሊ መጥባሕቲ ርእሲ ዝነበራ ስካነራት'ውን ዓዲ ውዒል ከምዝኾና ሓቢሮም ኣለዉ። ሕቡራት ሃገራት ብሰንኪ ሕፅረት ኣፋውስ ገለ ሕክምናዊ ኣገልግሎት ከምዘቋረፁ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ገሊፁ ኔሩ። እቲ ኵናት ካብ ዝውላዕ ንነዘ፡ ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት መብራህቲ፣ ማይ፣ ስልኪ፣ መጓዓዝያን ባንክን ተቛሪፆም’ዮም። ኣብታ ኣብ ሙሉእ ዕፅዋ ትርከብ፡ ሚልየናት ዝተመዛበሉላን ብኣሽሓት ዝሞቱላን ትግራይ፡ 6.3 ሚልየን ህዝቢ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ዝተገለፀ እንትኾን፡ ሕቡራት ሃገራት ድማ 'ዕላዊ ዘይኮነ ዕፅዋ ብመንግስቲ ተኣዊጁ' ከምዘሎ ኣፍሊጡ’ዩ። ውድብ ምግቢ ዓለም ናብቶም  ኣብ ትግራይ ህፁፅ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ብመዓልቲ 100 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ክኣትዋ ከምዝግባእ ኣፍሊጡ’ዩ። ከም ሓበሬታ ጉዳያት ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ) ግና፡ ዛጊድ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ቀረብ 12 ሚእታዊት ናይቲ ዘድሊ ጥራሕ እዩ።


ኤርትራ፡ ኣብ ውሽጢ 23 ሰዓታት ጥራይ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ዶላር ካናዳ ዝተዋጽኣሉ ዮናስ ጸጋይ

ንሓንቲ ናይ ሕክምናን ስእነትን ጸገማት ዘጋጠማ ኤርትራዊት ስድራቤት ንምድጋፍ ብመንገዲ 'ጎ ፈንድ ሚ' (GoFundMe) ኣብ ዝተኻየደ ጎስጓስ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልታት ጥራይ ብድምር ልዕሊ 700,000 ዶላር ካናዳ ተዋጺኡ። ዛጊት ልዕሊ 12 ሽሕ ሰባት ካብ 10 ዶላር ክሳብ 1200 ዶላር ኣበርኪቶም ኣለዉ። ኣብ ሓደ፡ ፈለማ ብ"Oreta Ararib" ዝብል ስም ዝተበገሰ ማዕከን ጥራይ፡ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 685,000 ዶላር ኣካናዳ ተወፊዩ ኣሎ። እቲ ስም ሕቶታት ስለዘለዓዓለ ጸኒሑ እቲ ስም ናብ መብራህቱ ሕድራይ ተቐይሩ ይርከብ። ንተመሳሳሊ ዕላማ ብኻልእ ተስፉ ኪዳነ ዝተባህለ ሰብ ኣብ ዝተኸፍተ ካልእ ማዕከን ድማ፡ £7,443 ፖውንድ ዓዲ-እንግሊዝ ተዋጺኡ'ሎ። ከምኡ'ውን ብኣኽበረት መሓሪ ዝተባህለት ሰብ ኣብ ኣውሮጳ ዝተኸፍተ ማዕከን'ውን ብግዲኡ ልዕሊ 4000 ዩሮ ኣዋህሊሉ ኣሎ። ብመንገዲ እዞም ማዕከናት ከበርክቱ ዘይክኣሉ'ውን ብቐጥታ ብሰባት የወፍዩ ከምዘለዉ ምንጭታት ሓቢሮም። ብሰንበት 16 ጥሪ ኣብ ሄንፓስ ኢንተርተይመንት [HENPAS ENTERTAINMENT]  ዝተብሃለ ናይ ዩትዩብ ቻነል ዝተዘርገሐ ዛንታ ሓደ ብሕማም ናይ ደም መንሽሮ ዝሳቐ ዘሎ ኤርትራዊ ኣቦ ሽዱሽተ ትሕቲ ዕድመ ህጻናት ናብ ህዝቢ ምስ ተዘርገሐ ብዙሓት ሰባት ክቀባበልሉ ተራእዮም። ብዙሕ ሰብ እቲ ተቐማጢ ኣብ ዙባ ደቡብ: ንኡስ ዞባ ድባርዋ ዝርከብ ዓዲ-ገዳ ዝኾነ ኣቶ ዮናስ ጸጋይ ክሕገዝ ከምዘለዎ ኣብ መውሃቢ ርእይቶን ኣብ ፌስ ቡክን ርእይቶታቱ ክጽሕፍ ምስ ጀመረ ኸኣ፡ ብሽሙ ናይ 'ጎ ፉንድ ሚ' ብሓደ ተቐማጢ ካናዳ ኦሮታ ኣራርብ ዝብል ስም ተኸፊቱ፡ ኣብ ውሑድ ሰዓታት ኣሽሓት ሰልዲ ክእከብ ክኢሉ። ኣብዚ ማዕከን እዚ ጥራይ ኣብ ውሽጢ 23 ሰዓታት ልዕሊ 503 ሽሕ ዶላር ካናዳ ክዋጻእ ክኢሉ። ነዚ ምውጻእ ናይ ገንዘብ ብዕቱብ ካብ ዝጉስጉሱ ዘለዉ ሓደ ዝኾነ ተቐማጢ ሃገረ ሽወደን መምህር ዩሴፍ ወርቀ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ዮናስ እናተጻዓረ ዝሃቦ ቃለ መሕትት ንስምዒት ብዙሓት ሰባት ዝተንከፈ'የ ነይሩ" ኢሉ። ብምስዓብ "ዮናስ ኣብ ዘረብኡ ንሱ ሓደን ወዲ ስዉእን ምዃኑን ብምግላጽ 'መንዶ ኣለኒ'ዩ መን'ዩ'ሞ ክሕግዘኒ' ዝብል ሕቶ እዩ ዘልዕል።" እታ ጎ ፋንድ ሚ ምስ ተኸፈተት ኣብ ውሽጢ ቀዳሞት 12 ሰዓታት ልዕሊ 350 ሽሕ ዶላር ካናዳ ተዋጺኡ። እቲ ምውጻእ ብዘይካ እዚ፡ ብውልቅን ብጉጅለን ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት'ውን ይዋጻእ ምህላዉ'ዩ መምህር ዩሴፍ ወርቀ ዝገልጽ። "ብዘይካ እቲ ብውልቅን ብማሕበርን ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ኮይኑ ሰብ ዘዋጽኦ ዘሎ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ'ውን ብማሕበር ቤት ክርስትያን ኤርትራ ብሽም ዮናስ ጸጋይ ማዕከን ጎ ፋንድ ሚ ኣውጽኦም። ንምሕጋዙ ይሰርሑ ኣለዉ።" 'ሆድኪን ሊፎማ' ምስ ጻዓዱ ናይ ደም ዋህዮታት ዝተሓሓዝ ክሓዊ ዝኽእል ዘይንቡር ሕማም መንሽሮ ኮይኑ፡ ኣብ ክሳድን ቱሽቱሽን ዝረአ ሕበጥ ካብ ቀንዲ ምልክታቱ ምዃኖም መርበብ ሓበሬታ ኣገልግሎት ጥዕና ብሪጣንያ ይገልጽ። መጠንቀቕታ፡ እዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ብዛዕባ ኩነታት ናይቲ ብሕማም መንሽሮ ደም ዝሳቐ ዘሎ ውልቀሰብ ዝገልጽ ቪድዯ ንገለ ተዓዘብቲ ክርብሽ ይኽእል'ዩ። መምህር ዩሴፍ ብዙሕ ግዜ ኣብ ተመሳሳሊ ናይ ምሕጋዝ ንጥፈታት ክሳተፍ ምጽንሑ ብምግላጽ፡ ከምዚ ናይ ዩናስ ጸጋይ ቅልጡፍ ግብረ መልሲ ዝተውሃቦ ርእዩ ከምዘይፈልጥ'ዩ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ መርበብ ሓበሬታ ጎ ፋንድ ሚ'ውን ጉዳይ ናይ ዩናስ ጸጋይ ካብቶም ቅልጡፍ ገንዘብ ዝተኣኻኸበሎም ዘሎ ብምዃን ኣብ ቅድሚት ተሰሪዑ ኣሎ። ጎ ፋንድ ሚ ኣብ ኣመሪካ ዝመደበሩ ትካል ኮይኑ፡ ሰባት ንጽንብላት፡ ብሓደጋ ንዝተጎድኡ፡ ንዝሓመሙን ካልኦትን ንምሕጋዝ ገንዘብ ዘዋህልሉ ማዕከን እዩ። እቲ ትካል ኣብ መርበብ ሓበሬትኡ ካብ 2010 ክሳብ 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ ካብ 120 ሚልዮን ለገስቲ ሰባት ልዕሊ 9 ቢልዮን ዶላር ካብ ለገስቲ ናብ ተሓገዝቲ ከምዘብጸሐ ይገልጽ። መምህር ዩሴፍ ኣብ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ ተመክሮ ምርኩስ ብምግባር "እቲ ሰልዲ ብመንገዲ ጎ ፋንድ ሚ ምስ ተዋህሊለ፡ ነቲ ትካል ናብ ከምዚ ሕሳብ ወይ ናብ ከምዚ ሕክምና ኣሰጋግረልና ትብሎ፡ እቲ ትካል ኸኣ እቲ ዝግብኦ 'ኮምሽን' ወሲዱ ነቲ መስርሕ ምስግጋር ናይ ሰልዲ ይፍጽሞ" ይብል። እዚ ኣብ ግንቦት 2010 ብብራድ ዳምፕሃውስን ኣንድሬው ባላስተርን ዝተመስረት ትካል ኣብ መጀመርታ 2017 ካብ ዓለም ዝዓብየ ናይ ወፈያ ገንዝብ ዝእከበሉ መርበብ ክኸውእ ምብቅዑ ይግለጽ።


ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ከቢድ ቅልውላው ቀረብ መድሃኒት ምህላው ኣፍሊጡ

ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሰንኪ ሕጽረት መድሓኒት ረድኤት ሕክምና ምሃብ ጠጠው ዝብለሉ ብርኪ ተበጺሑ ከምዘሎ ኣጠንቂቑ። ብሰንኪ እቲ ልዕሊ ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት ትግራይ ዘስዓቦ ሕጽረት መድሓኒት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ረድኤት ሕክምና ምግባር ናብ ዘይከኣለሉ ብርኪ ከምዝተበጽሐ ዝገለጸ እቲ ማሕበር፡ ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ሰባት ብህይወት ናይ ምንባር ዕድሎም "ይምህምን ኣሎ" ኢሉ። ነቶም ኣዝዮም ንሕማም ዝተቓልዑ ኣብ ምርዳእ ኣትኲሩ ይሰርሕ ከምዘሎ ዝገለጸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ብሰንኪ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናትን ዘይምርግጋዕን፡ መድሓኒት ኮነ ሰብኣዊ ረድኤት ክሓልፍ ስለዘይተኽኣለ፡ "ሰራሕተኛታቱ ረድኤት ክህብሉ ናብ ዘይክእልሉ ዓቕሚ ወሪዶም" ክብል ሓቢሩ። ኣተሓባባሪ ንጥፈታት ጥዕና ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ኣፖሎ ባራ፡ "ኣብ ትግራይ ንሓደ ግዜ ጥራይ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ ከም በዓል ጓንትን መሳርሒ መጥባሕትን ሓጺብካ ደጋጊምካ ኣብ ጥቕሚ ይውዕሉ ኣለዉ፤ እዚ ድማ ንተመሓላለፍቲ ሕማማት ሓደገኛ እዩ" ዝበለት ኮይና፡ ኣብ ገለ እዋን ሓካይም ጨው ከም መሕጸቢ ቍስሊ ዝጥቀምሉ ኩነታት ከምዘሎ ገሊጻ። "ሕሙማት መዓልቱ ዝሓለፎ መድሓኒት ይወስዱ ኣለዉ። ናይ ኦክሲጅን መተንፈሲ መሳርሕታት ዳርጋ የለን። ኣብ ገለ ከባቢታት ድማ ማእከላት ሕክምና እቲ መሰረታዊ ክታበት ምሃብ ጠጠው ኣቢለን ኣለዋ" ኢላ። ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ንጥፈታት ማሕበር ቀይሕ መስቀል ዝከታተል ሚቻ ዊዲኪንድ ብወገኑ፡ "ኣብ ክልል ኣምሓራ ድማ ገለ ሆስፒታላት ብሰንኪ ሕጽረት መድሃኒት ተዓጽየን ኣለዋ" ኢሉ። ኣብ'ቲ ክልል፡ ነፈሰ ጹራት ኣብ ገዘእን ዝሓርሳሉ ኩነታት ከምዘሎ፡ ሕዱር ሕማም ዝነበሮም በብመዓልቱ ሕይወቶም ይስእኑ ከምዘለዉ'ውን ወሲኹ ተዛሪቡ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ትካሉ ካብ ዝሓለፈ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ሕክምናዊ ቀረባት ናብ ትግራይ ንምብፃሕ ብተደጋጋሚ’ኳ እንተሓተተ፡ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ከምዘይተውሃቦ፡ ብመገዲ ትዊተር ገሊፁ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ: ሰብሞያ ሕክምና፡ ኣብ ትግራይ፡ ሰኣን ቀረብ ኣፋውስ ህፃናት ዝርከብዎም ተሓከምቲ ይሞቱ ከምዘለዉ ንቢቢሲን ተዛሪቦም ነይሮም። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት፡ ሓይልታት ፌደራልን መሻርኽቶምን ኣብ ልዕሊ ትግራይ ብዘንበርዎ ዕፅዋ: ኣፋውስን መሳርሕታት ሕክምናን ክበፅሖም ከምዘይከኣለ እቶም ዶካትር ገሊፆም። ኣፈኛ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሚኒስተር ኮሚኒኬሽን ለገሰ ቱሉ ግና ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘንበሮ ዕግታ የለን ኢሉ። "ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ትግራይ ዘጋጠም ዘሎ ምሉእ ብምሉእ ሓላፍነት ናይ ህወሓት'ዩ" ከምዝበለ ድማ ሮይተርስ ምፅብፃቡ ይዝከር። ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ተመዛበልቲን ስደተኛታትን ዝርከብዎም ልዕሊ 100 ሰባት ዝቐተለ ደብዳብ ነፈርቲ ድሕሪ ምፍጻሙ፡ ትካላት ረድኤት ብፍላይ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ዝህብዎ ዝነበሩ ኣግልግሎት ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘቋረፁ ምግላፆም ዝዝከር እዩ:: መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቶም መጥቃዕታት ኣመልኪቱ ዝሃቦ ምላሽ እኳ እንተዘየለ፡ ኣብ ዝሓለፈ ንዒላማታት ሓይልታት ትግራይ ዘነጻጸረ መጥቃዕትታት ክገብር ከምዝጸንሐ ክገልጽ ጸኒሑ'ዩ። እቲ ካብ ዝውላዕ 14 ኣወርሕ ኣቑጺሩ ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ኣብ ትግራይ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ቅትለትን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ይርከብ። ነቲ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምንዳይ፡ ዝተፈላለዩ ወገናት ጻዕርታት ከካይዱ ምንሖም ዝፍለጥ እኳ እንተኾነ ዛጊድ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ኣይተኻእለን ዘሎ። ሕዚ'ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት፡ ብፍላይ መዋስንቲ ክልላት ኣምሓራ: ትግራይን ዓፈርን ውግኣት ይካየድ ምህላዉ ይንገር። ብሰንኪ ምቁራጽ መስመራት መራኸቢታት ናይቲ ከባቢ፡ እቲ ኩነታት ብናጻ ኣካል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ።