ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሽልማት ኖበል ሰላም ሒዙ ናብ ኲናት ዘምርሐ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብሰንኪ'ቲ ፈለማ ዘርኣዮ ናይ ለውጢ ጸዓት፡ ካብ ሃገሩ ወጻኢ ሰፊሕ ናእዳ ረኺቡ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ኣብዚ ፈላሚ ምርጫ ከካይድ ዝዳለወሉ ዘሎ እዋን፡ እቲ ናይ ፈለማ ምስሉ ተደምሲሱ ይርከብ። ካብ ውዳሰ ናብ ኩነኔ ማሕበረሰብ ዓለም ክሰግር ዝወሰደሉ ግዜ ኣዝዩ ሓጺር'ዩ። ኣብ ጥቅምቲ 2019፡ ነቲ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝነበረ ን20 ዓመታት ዝቐጸለ ምትፍናን ከም ዘብቅዕ ብምግባሩ፡ ሽልማት ኖበል ብምዕታር ኣብ ዓለም ዘለዎ ቦታ ኣረጋጊጹ ነይሩ። ብሰንኪ'ቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ግን እቲ ዝነበሮ ክብሪ ተገልቢጡ'ሎ። ኣብ ሚያዝያ 2018፡ ኣንጻር መንግስቲ ተቓውሞታት ኣብ ዝግበረሉ ዝነበረ እዋን'ዩ ኣብ መበል 41 ዓመቱ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ተሸይሙ። ዝነበሮ ናይ መንእሰይ ጸዓትን ድሙቕ ፍሽኽታን ተስፋ ዝህብ ነበረ። እቲ ድሮ ክመርሖ ጀሚሩ ዝነበረ ገዛኢ ሰልፊ ጥምረት ኢህወዴግ፡ ዘመነ-ስልጣኑ ሰለስተ-ዓሰርተታት ዓመታት ክመልእ ቁሩብ'ዩ ተሪፍዎ ነይሩ። ኣብ ልዕሊኡ፡ ክስታት ምጭፍላቕን ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ይቐርቡ ነይሮም። ቀንዲ ካብኦም ድማ፡ ተቓወምቲ ዝበሎም ወገናት ኣብ ቀይዲ ምእታውን፡ ምዕባስ ጋዜጠኛታትን'ዮም ነይሮም። ኢህወዴግ፡ ኣብታ ሃገር ቅልጡፍ ቁጠባዊ ዕብየት ከመዝግብ'ኳ እንተኸኣለ፡ ብዙሓት ግን ተረባሕቲ ኮይኖም ኣይተሰምዖምን። እቲ ናይ ምግላል ስምዒታት፡ ብፍላይ ኣብ ኣባላት ናይቲ ኣብታ ሃገር ዝዓበየ ብሄር ኦሮሞ፡ ማዕበላዊ ተቓውሞታት ኣለዓዒሉ። እቲ ንባዕሉ ኦሮሞ ዝኾነ ኣብዪ ኸኣ፡ ኣብቲ ማዕበል ተወጢሑ ናብ መንበረ ስልጣን ድሕሪ ምድያቡ፡ ነቲ ዝነበረ ስምዒታት ንምፍታሕ፡ ርእስኻ ብዘዝውር ቅልጣፈ ጽገናታት ኣካይዱ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ናይ ፖለቲካ እሱራት ፈቲሑ፡ ኣብ ናጻ ፕረስ ዝነበረ እገዳታት ኣልዒሉን፡ ነቶም ተኣጊዶም ዝነበሩ ተቓወምቲ ጉጅለታት ካብ ስደት ናብ ሃገሮም ክኣትዉን ዓዲሙ። ጓለ-ንስተይቲ ፕረዚደንት ክትከውን ደጊፉ፡ ኣብ ካቢነኡ ጾታዊ ምዕሩይነት ኣረጋጊጹን፡ ሚኒስትሪ ሰላም መስሪቱን። እቲ ዝዓበየ ዝተጎናጸፎ ዓወት ግን፡ እቲ ምስ ኤርትራ ዝተገብረ ስምምዕ ሰላምን ምኽፋት ሓበራዊ ዶባትን'ዩ ነይሩ። ኣብዪ፡ ነታ ሃገር ብምዛር፡ ነታ ብብዙሕነት ሄራታ እትፍለጥ ኢትዮጵያ ከስምራ ምዃኑ ተዛሪቡ። ነቲ ዝነበረ ብሄራዊ ምምቕቓል ብምግጣም ሃገራዊ ሓድነት ንምድንፋዕ፡ "መደመር" ዝተባህለ ሓድሽ ፖለቲካዊ ፍልስፍና ሃንዲሱ። ነቲ ብዙሕነት ንምጽንባል ዝነበሮ ድሌት'ውን ኣርእዩ። ኣብታ ሃገር ድማ ሰፊሕ ደገፍን ህቡብነትን ረኺቡ። እዚ ድማ፡ ብሰንኪ'ቲ ዘካየዶ ሃንደበታዊ ለውጥታት፡ ከምኡ'ውን ውልቃዊ ድሕረባይትኡን እዩ ነይሩ። ኣብቲ ምህርቲ ቡን ዝሕፈሰሉ፡ ደቡባዊ ምዕራብ ኢትዮጵያ እትርከብ በሻሻ ዝተባህለት ንእሽቶ ከተማ፡ ካብ ሰዓብቲ ክርስትናን እስላምን ዝኾኑ ወለዱ ምውላዱ፡ ነታ ዝተመቓቐለት ሃገር ከሕብራ'ዩ ዝብል ትጽቢት ተነቢሩሉ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ካብ ዝመጹ ተወለድቲ ብሄረ ኦሮሞ ብምዃኑ፡ ኣቶኩሮ ናይቶም ምሉእ ፖለቲካዊ ተሳታፍነት ክረኽቡ ዝጠልቡ ዝነበሩ መንእሰያት ረኺቡ። ነቲ ዝነበሮ ውዕዉዕ ንእስነታዊ ጸዓት እናቃለሐ ድማ ኣብታ ሃገር ዑደት ኣካዪዱ። ምቕልሉነቱ፡ ምስቶም ዘፍርሑ ቅድሚኡ ዝነበሩ መራሕቲ ተነጻጺሩ። ብዓይኒ ናይቶም ኣብቲ ዘካይዶ ዝነበረ ዑደት ዝረኽቦም ዝነበረ ዜጋታት፡ ከምቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ መራሕቲ ኣይነበረን። ይኹን ድኣ'ምበር፡ ወዲ ውሻጠ'ዩ ነይሩ። ኣብ ሰራዊት ዝነበረ ኮይኑ፡ ክሳብ ናይ ሌተናንት ኮለነል መዓርግ ዝበጽሐ'ዩ። ብድሕሪኡ ድማ፡ መስራትን ዳይረክተርን፡ ናይቲ ንመርበባዊ-ድሕነት ዝከታተል ትካል መርበብ ሓበሬታን ጸጥታን ኮይኑ። መንግስቲ ንኣገልግሎት ኢንተርነት ኣትሪሩ ዝቆጻጸረሉ ዝነበረ እዋን ድማ'ዩ ነይሩ። ቀጺሉ ድማ፡ ሚኒስተር ሳይንስን ቴክኖሎጂን ኮይኑ ተመዚዙ። እንተኾነ ግን፡ እቲ መጀመርታ እዋን ዝተፈጥረ ማዕበል ሓጎስ ምስ ሃፈፈ፡ እቲ እዋን መግዛእቲ ምልካውያን ስርዓታት ፈኽ-ፈኽ ዝብል ዝነበረ ዝተወርሰ ሕዱር ምትፍናን፡ ክግንፍል ጀሚሩ። ዝደፍኣሉ ዝነበረ ብዙሕነት እናጸንበልካ፡ ሓድነት ምርግጋጽ ዝብል ኣካይዳ ጸገም ከጋጥሞ ጀሚሩ። ውልቀሰባት ብሰንኪ ብሄሮም ግዳያት ብሄር መሰረት ዝገበረ ጎነጽን መጥቃዕትታትን ኮይኖም፡ ኣሽሓት ተቐቲሎም። ኣብ 2019፡ ኣስታት 2 ሚልዮን ሰባት ካብ መንበሪ ኣባይቶም ሃዲሞም ናብ ካልእ ክፋል እታ ገሃር ተፈናቒሎም። ቅድሚኡ ሳሕቲ ዝነበሩ ቀንጸላታት ውልቀሳባት ብዘሰንብድ መጠን ክፍጸሙ ጀሚሮም። ኣብ ሰነ 2018፡ ኢታማጆር-ሹም ሰራዊት ኢትዮጵያን፡ መራሒ ናይታ ብዕብየታ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትስራዕ ክልል ኣምሓራን ኣብ ሓደ ለይቲን ብኣማኢት ኪሎ ሜትራ ኣብ ዝረሓሓቕ ቦታን ተቐቲሎም ሓዲሮም። ሓያሎ ኣብ ኣሕተዋይ ደረጃ ዝርከቡ ሰበስልጣን'ውን ተመሳሳሊ ዕጫ በጺሕዎም። ኣብዪ፡ ነቲ እናበረኸ ዝኸይድ ዘሎ ጎነጽ ንምቁጽጻር፡ ናብቶም ኣቐዲሞም ዝነበሩ መንግስታት ዝጥቀምሎም ዝነበሩ ስልትታት ተመሊሱ። ኣገልግሎታት ኢንተርነትን ተሌፎንን ሓያሎ እዋናት ተቛሪጾም። ጥርጡራት ብጅምላ ተቐዪዶም። ገለ ካብኦም፡ ሳምንታት ወይ ኣዋርሕ ድሕሪ ምእሳሮም፡ ብዘይ ፍርዲ ተፈቲሖም። ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ፍሉጥ ሙዚቀኛ ቋንቋ ኦሮሞ ዝኾነ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ርእሰከተማ ኣዲስ ኣበባ ተቐቲሉ። እቲ ፍጻመ፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዝነበረ ናይ ብሄር ምትፍናን መሊሱ ኣዕሪግዎ፡ ብሰንኩ ድማ ጸጥታዊ ስጉምትታት ወሲኹ። ብሰንኪ'ቲ ቅትለት፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያን ኣዲስ ኣበባን ዝስዓበ ጎነጽ፡ ሂወት ልዕሊ 200 ሰባት ቀዚፉ። ነቲ ጎነጽ ኣለዓዒልኩም ወይ ኣጋዲድኩም ብዝብል ክሲ፡ ሓያሎ ፍሉጣት ተቓወምቲ ባእታታት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም። ሓያሎ ፖለቲካውያን ተጣበቕቲ ተወለድቲ ኦሮሞ ድማ፡ እቲ ስጉምቲ፡ ነቲ ኣብ ኦሮሚያ ዘጋጠሞ ተቓውሞ ንምድቋስ ዝወሰዶ'ዩ ክብሉ ኣንጻሩ ዘለዎም ተቓውሞ ክገልጹ ጀሚሮም። ካብ ኩሉ ግን፡ ምስ ካልእ ኣብ ብሄር ዝተሞርኮሰት ክልል ዝፈጠሮ ዝምድና'ዩ ንዝንኡ ደዊንዎ ዘሎ። ኣብ ግንቦት 2019፡ ንኢሂወዴግ ብምፍራስ፡ ብልጽግና ፓርቲ ምምስራቱ፡ ምስ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ኣብ ረጽሚ ኣእትይዎ'ዩ። እቲ ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ዝነበረ ህወሓት፡ ኣብቲ ብኢህወደግ ዝምራሕ ዝነበረ ፈደራላዊ መንግስቲ'ውን መሪሕ ተራ ከምዝነበሮ ይዝከር። ካብ ስልጣን ዝተገለለ ህወሓት፡ ኣባል ናይቲ ኣብዪ ዝመስረቶ ውድብ ከምዘይከውን ኣፍሊጡ፡ ናብቲ ክልል ኣንሳሒቡ። ብድሕሪ'ዚ፡ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስትን ህወሓትን ዝነበረ ምትፍናን ናብ ግጭት ኣምሪሑ። ኣብዪ ኣሕመድ ነቲ 8ይ ወርሑ ሒዙ ዘሎ ኲናት፡ "ሕጊ ናይ ምኽባር ስርሒት" ክብል'ዩ ዝገልጾ ነይሩ። ግዜ እናወሰደ ምስ ከደ ግን፡ ጃምላዊ ጾታዊ ዓመጽ፡ ዘይሕጋዊ ምርሻንን ንጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ምጥቃምን ዝበሉ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ተፈጺሞም ዝብሉ ክስታት ይቐርቡ ኣለዉ። ቃና ናይቲ ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ዝቐርብ ዘሎ ናይ ሻቕሎት መግለጺታት እናበርትዐ ይመጽእ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ እታ ኣብቲ ኣንጻር ግብረሽበራ ዝግበር ዝነበረ ቃልሲ መሓዛ ኢትዮጵያ ዝነበነረት ኣመሪካ፡ ኣብ ልዕሊ'ቶም "ንቅልውላዉ ትግራይ ዝምልከት [ብባይቶ ኣመሪካ] ዝሓለፈ ውሳነ ዝጻረሩን ዝደጋገፉ" ውልቀሰባት ናይ ቪዛ እገዳ ኣንቢራ'ላ። ኣመሪካ፤ ኣብቲ ትህቦ ዝነበረት ቁጠባዊን ናይ ጸጥታን ሓገዛት'ውን እገዳታት ገይራ እያ። ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት ኣብ ልዕሊ ኣብዪን መንግስቱን ዝነበረ ኣረኣእያ ኣብ ግምት ብምእታዉ፡ ነገራት ምግልባጦም ዘገርም'ዩ። ንምርጫ ብዝምልከት ግን፡ ዝያዳ ኩሉ እቲ ኣብ ሃገሩ ዘለዎ ተቐባልነት'ዩ ዘገድስ- ንሱ'ውን ተሃስዩ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሃገራዊ ምርጫ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ምንውሑ፡ ገለ ወገናት ስልጣን ንምጭባጥ ዝዓለመ'ዩ ይብሉ ነይሮም። "ቅድሚ ሕጂ ዝድግፍዎ ዝነበሩ ወይ ኣንጻሩ ጸግዒ ዘይወሰዱ ገለ ተወለድቲ ኦሮሞ፡ ሕጂ ተገልቢጦሞ ኣለዉ" ይብል ኣብ ሆላነድ (ነዘርላንድስ) ዝነብር ኢትዮጵያዊ ተንታኒ ኣደም ከ. ኣበበ። ኣብቲ ካብ ፈለማ ጀሚሩ ብጥርጣረ ዝራኣየሉ ዝነበረ ክልል ትግራይ ድማ "ኣብ ልዕሊኡ ዝነበረ ዘይምትእማን ናብ ጽልኢ ዓብዪ'ሎ" ይብል። ካብ ተወለድቲ ብሄረ ኣምሓራ ዝረኽቦ ዝነበረ ደገፍ'ውን ኣይከምቀደሙን። እቲ ኣብ ክልላት ኦሮሚያን ቤኒሻንጉል-ሙዝን ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ኣምሓራ ዝፍጸም መጥቃዕትታት ጸልይዎ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ቀንዲ ተቐናቐንቲ ኣብ ማእሰርቲ ኣትዮም ወይ ድማ ነቲ ምርጫ ተሓሲሞሞ ኣብ ዘለውሉ እዋን፡ እቲ ብኣብዪ ዝምራሕ ሰልፊ ብልጽግና ክዕወት ትጽቢት ይግበር። ኣብ ልዕሊ'ቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዘሎ ናይ ኣረኣእያ ፍልልይ፡ "ካብ ዘይክውንነታዊ ትጽቢትን፡ ኣብዪ ብዛዕባ ርእሱ ክሃንጾ ዝፈተነ ውልቀ-መለኮት" ዝብገስ ምዃኑ ኣቶ ኣደም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ካብ ኣገዳሲ ክፋል ናይቲ ህዝብን፡ ሕጂ ድማ ካብ ቀንዲ መሻርኽቲ ምዕራባውያን ሃገራት እምነት ኣብ ዝሰኣነሉ ኩነታት፡ ሰላም፡ ደሞክራስን ብልጽግናን" ከምጽእ ምዃኑ ተመባጺዑ ነይሩ። ንኣብዪ እቲ ኩነታት ክሳብ ክንደይ ከሻቕሎ ከምዝኽእል ግን ንጹር ኣይኮነን። ምስ ጋዜጠኛታት ቃለ-መሕትት ካብ ምግባር'ኳ እንተ ተቖጠበ፡ ኣብ ዓይኒ ህዝቢ ክኣቱ ግን ባህ ዝብሎ'ዩ ዝመስል። ኣብ ዝተፈላለዩ መደረታቱ ደጋጊሙ ክብሎ ዝስማዕ፡ ዋላ'ኳ ኢትዮጵያ ዓቢ ብድሆ ኣጋጢምዎ እንተሎ፡ ክትሰግሮ ምዃና ዝገልጽ'ዩ። እቲ ዝቐርበሉ ነቐፌታ፡ ዘይተርፍ ሳዕቤን ናይቲ ለውጢ ንምምጻእ ዘካይዶ ፈተነታት ምዃኑ ጌሩ ዝወስዶ'ዩ ዝመስል።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣስመራ: መበል 30 ዓመት ሃገራዊ ናጽነት ኤርትራ ኣብ ርእሰከተማ ኣስመራ ብወግዒ ተጸንቢሉ

መበል 30 ዓመት ናጽነት ኤርትራ ሎሚ 24 ግንቦት ኣብ ውሽጢ ሃገር ብወግዒ ተጸንቢሉ ውዒሉ። ኣብቲ ኣብ ርእሰከተማ ኣስመራ ዝተፈጸመ ወግዓዊ ስነስርዓት ጽንብል፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ሚኒስተራት፡ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት፡ ዲፕሎማሰኛታንን ብኣሽሓት ዝቑጸር ህዝብን ተረኸቦም ነይሮም። እቲ 'ንለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ግምት ዘእተወ'ዩ' ዝተባህለሉ ጽንብል፡ ብወተሃደራዊ ምርኢትን፡ ሙዚቃን ዝተሰነየ'ዩ ነይሩ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብቲ ኣጋጣሚ ኣብ ዘስምዖ ሓጺር መደረ፡ "ድሕሪ ካልኣይ ዓለማዊ ኲናት ሕጋዊ መሰል ህዝቢ ኤርትራ ንናጽነትን ልኡላውነትን ምስ ተዓፈነ፡ ህዝቢ ኤርትራ ንባርነትን መግዛእትን፡ ዓሎቕን ሓይሊ-መጎትን፡ ሸጠፍን ምስዳዕን ከይራዓመ፡ ን50 ዓመታት፡ ካብ 1951 ክሳብ 1991 ብጽንዓትን ጀግንነትን መኪቱ ከቢድ መስዋእቲ ከፊሉ፡ ናጽነቱ ልኡላውነቱን ብፍትሒ ዘረጋግጸሉ ሓወልቲ'ዩ" ክብል ንመዓልቲ ናጽነት ገሊጽዎ። ብዛዕባ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝሃቦ መብሪሂ'ውን፡ "ድኻማትና ከነለሊን፡ ናይ ኣጋ ምትዕርራይ ከነተኣታቱን'ውን መለቢ ኮይኑ ስለዘሎ፡ ትኩርነትና ከየዝለቕና፡ ኩሉ-ጎናዊ ናይ ምርምርን፡ ምክልኻልን ፍወሳን ዓቕምታትና እናጎልበትና፡ ንድሕነታውን ልምዓታዊ መኸተና ብኣሉታ ምእንቲ ከይጸሉ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ምቁጽጻር ከንእትዎ ከይሰልከና ክንሰርሕ ኢና" ኢሉ። "ምስዚ ዘሎ ርቡጽ፡ ዓለማውን ዞባውን ክስተታት፡ ልኡላውነትናን ናጽነታትን ኲኖ ምክንኻንን ምሕላውን፡ ድሕነታውን ልምዓታውን መኸተና ኣሐይልና ገስጋስና ንምንሃር፡ ተኸሊሱ ዘሎ ሓፈሻዊ መርሓ ክተት" ንምውዕዋት ዜጋታት ተሳትፍኦም ከዕዝዙ ጸዊዑ። እቲ ንምትእትታው ምዕራባውያን ሃገራት ዝነቐፈ ፕረዚደንት፡ ብሰንኪ ሰራዊቱ ኣብ ኢትዮጵያ ምእታው ንዝቐርበሉ ዘሎ ነቐፌታታት ካብ ምንጻግ ሓሊፉ ዝሃቦ መግለጺ የለን። እቲ ፕረዚደንት ካብ 1991 ጀሚሩ፡ ነታ ሃገር ብዘይ ቅዋምን ሃገራዊ ምርጫን ይመርሓ ምህላዉ ይፍለጥ። ናጽነት ኤርትራ፡ ድሕሪ ናይ 30 ዓመታት ብረታዊ ቃልሲ ብ24 ግንቦት 1991 ምስ ምሕራር ርእሰከተማ'ዩ ተረጋጊጹ። ሰራዊት ኢትዮጵያ ብ25 ግንቦት 1991 ንመወዳእታ ግዜ ካብ መሬት ኤርትራ (ዓሰብ) ተሳዒሩ ምውጽኡ'ውን ይዝከር። ኣብ ግንቦት 24 1993 ኣብ ዝተገብረ ህዝበ-ውሳነ (ረፈረንደም) ድማ ህዝቢ ኤርትራ 99.8 "እወ" ንናጽነት ድሕሪ ምድማጹ ብወግዒ ሃገራዊ ናጽነታ ኣዊጃ። ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ዓለም ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት'ውን፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንመዓልቲ ናጽነት ዘኪሮሞ ውዒሎም። ገለ ኤርትራውያን'ውን፡ ሃገራዊ ናጽነት ምጽንባል ብዘይ ሰባዊ ሓርነት ትርጉም ከምዝሳኣንሉ ክጽሕፉ ተራእዮም። ኣብ ስደት ዝርከቡ ሓያሎ ተጋደልቲ ደረፍቲ ዝርከብዎም ስነጥበበኛታት ብወገኖም፡ ብማንዛ ዝተወሃሃደ ፍሉይ ምርኢት ኣቕሪቦም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ስምምዕ ሰላም ኢትዮ-ኤርትራ ድሕሪ ሰለስተ ዓመት እንታይ ኣፍርዩ?

ኣብ ሚያዝያ 2018 ናብ ስልጣን ዝመጽአ ዶ/ር ኣቢይ ኣሕመድ፡ እሱራት ፈቲሑ፡ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ዝነበሩ ተቓወምቲ ዕጡቓት ናብ ሃገሮም ተመሊሶም ብሰላማዊ መገዲ ክቃለሱ ዓዲሙ፡ ንብይን ኮሚሽን ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ብዘይ ዝኾነ ይኹን ቅድመ ኩነት ተቐቢሉ ቆጽሊ ሰላም ሒዙ ንኤርትራ ምስ መጽአ ህዝቢ እታ ከተማ ወጥሪ ዕስራ ዓመት ዘዝልቕ ንፋስ ሰላም ነፊሱና ብማለት ከካብ ቤቶም ወጺኦም ብሓጎስ ተቐቢሎምዎ። ኣብቲ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ዘዳለወሎም ናይ ድራር እንግዶት ከኣ "ድሕሪ ሕጂ ትነብዕ ኤርትራዊት ኣደ ኣይክትህሉን እያ። መንእሰያት ኤርትራ ብኣጻምእ ሰሃራን ባሕርን ናብ ስደት ኣይክኸዱን እዮም" ብምባል እቲ ህዝቢ ዝምነዮን ዝደልዮን ቃል ምስ ኣስመዐ፡ በቲ ልዙብን መሳጥን ቃላቱ ብዙሕ ሰብ 'እዝግሄር ጸሎትና ሰሚዑ ገኒሑ ክዕረቐና ነዚ ቅቡእ ሰብ ልኢኹልና' ክሳብ  ምባል ከምዝተበጽሐ ዝዝከር እዩ። ግን ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ እንታይ ኣፍርዩ? እቲ ሽዑ ዝነበረ ትጽቢትን ሕጂ ዘሎ ክውንነትን እንታይ ይመስል ንዝብል ሕቶ ዝተፈለላዩ ሰባት  ርእይተኦም ንቢቢሲ ኣካፊሎም ኣለው። ኣቢይ ኣሕመድ ንፓርላማ ኢትዮጵያ ኣኪቡ ንብይን ኮሚሽን ዶባትን ስምምዕ ኣልጀርስን ብዘይ ቅድመ ኩነት ተቐቢለዮ ኣለኹ ምስ በለ ናይ ብሓቂ ተስፋ ከምዝገበረ ዝዛረብ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍርቃን ኤርትራዊ ኣመሪካዊ ስዩም ተስፋይ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ከምቲ ዶክተር ኣቢይ ኣብ ሃገሩ ዘርኣዮ፡ እሱራት ብምፍታሕ ኮነ ሓደ ሓደ ተስፋ ዝህብ መባእታዊ ለውጢ ብምትእትታው ነቲ ዕድል  ክጥቀመሉ'ዶ ይኸውን ክብል ብሃንቀውታ ይጽበ ምንባሩ ይዛረብ። "ከም መርኣያ ናይ ዕርቀ ሰላም ወጥሪ 20 ዓመት ዘሊቑ ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስን ኣቢይን ኣብ ዝተረኽብሉ ኣጋጣሚ፡ ዶባት ዛላምበሳ ተኸፊቱ ህዝቢ ተሓቛቚፉ ክነብዕን ክሕጎስን  ምስረኣዩ፡ ነቲ ናይ ህዝቢ ሓጎስን ተስፋን መሊሶም ክውስኽሉ እዮም ዝብል ትጽቢት ነይሩኒ። ግን እቲ ኩሉ ብጽቡቕ ዝተጀመረ ትጽቢት ኣብ መንጎ ከም ንፋስ በኒኑ ዘይተጸበናዮ: ምዕባለ ኩናትን ዕንወትን ስዒቡ" ክብል እቲ ዝነበረ ትጽቢትን እዚ ሕጂ ዘሎ ክውንነትን ፈጺሙ ከምዘይላገብ ይገልጽ። ውዕል ሰላም ኣልጀርስን ተስፋ ሰላምን ነባሪ ዓባይ ብሪጣንያ ምሁር ፖለቲካዊ ቁጠባ ኣቶ በርሀ ፍሰሃየ ግን "ኣብ ዝሓለፈ ነዊሕ ዓመታት፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ካብ ሜዳ ኣትሒዙ ክኽተሎ ዝጸንሐ ኣገባብ ምሕደራ ብቐረባ ይከታተል ስለዝነበርኩ፡ ብፍላይ እታ ንጻውዒት ዕርቀ ሰላም ዝተቐበለላ 20 ሰነ 2018 "ወያነ ገይም ኦቨር" እትብል ሓረግ ምስ ተጠቕመን እቲ ዕርቀ ሰላም ክሰርሕ ከምዘይኮነ ብኣግኡ እዩ ተረዲኡኒ" ክብል እቲ ሽርክነት ክልቲኦም መራሕቲ ውዒሉ ሓዲሩ ኣንጻር መራሕቲ ህወሓት ከምዝቐንዕ ይርደኣኒ ነይሩ" ክብል እቲ ኣመትን ምልክትን ካብ ብንግሁኡ ከምዘየሐጎሶ ይሕብር። እቲ ን18 ዓመታት ኣቢሉ፡ ብውዕል ኣልጀርስ ዝቖመ ኮሚሽን ዶባት ኢትዮ ኤርትራ፡ ናይ መወዳእታን ቀያድን ብይን ሂቡ ከብቅዕ፡ መሪሕነት ህወሓት እቲ ብይን ኣብ ዶባት ንኸይምልከት ዓንቂጹ ብምጽንሑ  ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ሰላማዊ ህይወቱ ከየድህብ በቲ እምቢታ ብዙሕ ከም ዝተጎድአ ይግለጽ። ኩነታት ተቐያይሩ ዶክተር ኣቢይ "ብዘይ ቅድመ ኩነት ተቐቢልናዮ ኣሎና" ምስ በለ ግን 'እቲ ንዓና ዝተበየነ መሬት ብሓይሊ ተጎቢጡ ኣሎ። ብደቡብ ልዑላዊ ስግኣት ኣሎና' እናተባህለ ልዕሊ እቲ ብኣዋጅ ዝተደንገገ ናይ ግዜ ገደብ ከገልግል ዝተገደደ ኣባል ሃገራዊ ኣገልግሎት መንእሰይ ኤርትራ ኣብ ዝሃለወ ይሃሉ ሩፍታ ከምዝተሰመዖ መንእሰይ ኣብርሃም ይገልጽ። ስለዝኾነ ከኣ እቲ ዕርቀ ሰላም ነቲ ተዓንቂፉ ዝጸንሐ ገስጋስ ህንጸትን ምዕባለን ንቕድሚት ክውንጭፎ እዩ ዝብል ትጽቢት ዘሕደሩ አህዛብ ክልቲኡ ሃገራት ብፍላይ ከኣ እቶም መዳውብቲ ብልዑል ተስፋ ካብን ናብን እናተመላለሱ ደሃይ ሓድሕድ ክተሓተቱን ብሰላም ክነጋገዱን ጀሚሮም። ዶክተር ኣቢይ ንኣስመራ ኣብ ዝረገጸሉ ወርሒ ሓምለ 2018 ጎደናታት ኣስመራ ብባንዴራታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ተሰሊሙ፡ ኣዴታት ቖጽሊ ስየ ሒዘን፡ እቶም መምስ ጎበዙ ግዴታዊ ኣገልግሎት ዝጽበዮም መንእሰያት፡ ወረ ሰላም ብምንፋሱ ኣብ ጎደናታት ኣስመራ ዘሊሎም ዓሊሎም። ንምእማኑ ክሳብ ዘሸግር ክልቲኡ ህዝቢ ብቴሌፎን፡ ብመካይን፡ ብነፈርትን ኣጋርን ርክብ ጀሚሩ። ኣብ ፈቐድኡ ጓይላ ሓጎስ ተተኺሉ፡ "ፍቕሪ ይስዕር - ፍቕሪ ይምቅር" ተባሂሉ ተዚሚሩ። እንተኾነ ድሕሪ ቁሩብ ዶባት ብምዕጻው: እቲ ተስፋ  ሰለስተ ዓመታት ከይመልአ ክቕምርር ጀሚሩ። ኣምሳያ ጓይላን ጨፈራን ተዅስን ኵናትን ሞትን ዕንወትን ብኽያትን መልቀስን ስዒቡ፡ ኣብ አህዛብ ደምን ጽልእን ተተኺሉ ምርኣይ ናይ ብሓቂ ዘሕዝን እዩ ትብል እቲ ወርቃዊ ናይ ሰላም ዕድል ብጽልእን ኵናትን ምብርዓኑ ዘጉህያ ወይዘሮ መብራት ንጉሰ። ምሁር ቁጠባ በርሀ ፍስሃየ እውን እቲ ዶባት ኣብ ዝተኸፍተሉ እዋን ኣብ ገጽ ክልቲኡ አህዛብ ዝረኣዮ ሓጎስ ብልቢ እኳ እንተሐጎሶ፡ እታ ንትግራይ ዘዘሊልካ እትግበር ዝነበረት ናይ ኣቢን ኢሳይያስን ርክብ ብፍላይ ከኣ ንባህርይ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ ግምት ብምእታው ብውሽጡ ከምዘይቀሰነ ይዛረብ። "ኢሳይያስ ድሕሪ ናጽነት ጥራሕ ብውሕዱ ንሰላሳ ዓመታት መገዲ ሰላም ተኸቲሉ ኣይፈልጥን እዩ። ኩሉ መገድታቱ ጎንጽን ሓይልን እዩ። ምስ ጂቡቲ፡ ምስ የመን፡ ምስ ሱዳን፡ ምስ ኢትዮጵያ ተዋጊኡ። ሕጂ ድሕሪ ዕስራ ዓመት ወጥሪ ከኣ ንሰራዊት ኤርትራ ኣብ ዘይምልከቶ ኵናት ጎረቤት አእትዩዎ" ብማለት ካብ ፈለማ እውን ርኡይ ስክፍታ ከምዝነበሮ ሓቢሩ። ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ህዝቢ ኤርትራን ኢትዮጵያን ጥራሕ ዘይኮነ ኩሉ እቲ ወረ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ዝተበሰረ ማሕበረ ሰብ ዓለም ነቲ ተበግሶ ዮሃና ኢሉዎ። መራሕቲ ሃገራት ኣካየድቲ ኣህጉራዊ ትካላትን ልባዊ ሓጎሶም ገሊጾም። ዕርቀ ሰላም እተን ክልተ ሃገራት ኣብ ቁጠባውን ንግዳውን ምዕባለ ሃገራት ምብራቕን ቀርኒ ኣፍሪቃ እወታዊ ተራ ክህልዎ እዩ ተባሂሉ። ኣቢይ ኣሕመድ በቲ ዝወሰዶ ናይ ዕርቂ ተበግሶን ወጥሪ 20 ዓመት ኩነተ ኣይ ሰላም ኣይ ኵናት ስለዝቐየረ ናይ ኖቬል ሽልማት ተቐቢሉ። እንተኾነ ነዊሕ ከይጸንሐ ኣብ ቤቱ ፖለቲካውያን ተቓወምቲ ክኣስርን መገዲ ጎነጽን ሓይልን ክኽተል ምስተራእየ ሻቕሎት ከምዝሓደሮ ኣቶ ተስፋይ የረድእ። ህዝቢ ኤርትራ ካብ ዕርቀ ሰላም ከሲቡዎ ዝበሃል ነገር እንተልዩ፡ ኣብቲ ፈለማ ኣዋርሕ ምስ ጎረባብቱን ተፈልዩዎም ዝጸንሐ ቤተሰቡን ክራኸብ ምኽኣሉ ጥራሕ እዩ። ካብኡ ተረፈ ኣብ ቁጠባ ይኹን ፖለቲካ እንተዘይገዲዱ ዝተቐየረ ነገር ከምዘየሎ፡ ህዝቢ ለበዳ ኮቪድን ዕጽዋን ተወሲኹዎ ድራር እለቱ ንምምእራር እውን ተሸጊሩ ምህላው፡ ካቢኔ ምኒስተራት ኤርትራ፡ ድሕሪ ዕርቀ ሰላም 2018 ንካልኣይ ሳዕ ተኣኪቡ ከምዘይፈልጥ፡ ነዚ ኢሳይያስ ኣብ ትግራይ ዝገበሮ ወተሃደራዊ ተሳትፎ እውን ዝፈልጡዎ ነገር ከምዘይብሎምን ህዝቢ እውን ከምዘይተሓበረን ኣቶ በርሀ ይገልጽ። ማሕበረ ሰብ ዓለም፡ ኩሎም እቶም ካብ ሕዳር 2020 ኣትሒዞም ኣብ ትግራይ ዝተሳተፉ ወተሃደራዊ ሓይልታት ሰብኣዊ ግህሰት ብምፍጻሞም ክኸሶምን ብፍላይ ሰራዊት ኤርትራን ካብ ትግራይ ክወጽእን ክጽውዕ ጸኒሑ እዩ። መንግስቲ ኣቢይ ምእንቲ ሰላም በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ወሲደ ኣለኹ ክብል እንከሎ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ግን ብቕልጽምና ኢና ናብ ርእሰ ከተማና ተመሊስና ብማለት ተዅሲ ደው ንኽብል ሸውዓተ ዝነጥብታቱ እማመ ኣቐሚጦም ኣለው። ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ነመሓድሮ ዝነበርና ልዑላዊ ግዝኣት ክልል ትግራይ ክሳብ ነምልስ ኵናት ክንቅጽል ኢና ክብሉ እንከለው፡ ከም ወልቃይት ጸገዴ ዝኣመሰለ መሬትና ቀደሙ እውን ብሓይሊ እዩ ተወሲዱ ጸኒሑ ሕጂ ከኣ አሕሊፍና ኣይንህብን ኢና ዝብሉ ሓይልታት ኣምሓራ ንኵናት ድሉዋት ምህላዎም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብቐጻሊ ይወዓዋዕ ከምዘሎ ኣቶ ስዩም የረድእ። ጽባሕ ንግሆ ኣብቲ ዝቕጽል ኵናት ኤርትራ እንታይ መርገጽን ተሳትፎን ክህልዋ እዩ? ህዝቢ ኤርትራ መርድእ እቶም ኣብ ዘይምልከቶም ኵናት ትግራይ ኣትዮም ጠፊኦም ዘለው መንእሰያት ደቁ ምስተነግረ እንታይ ክብል እዩ? እቲ መንግስቲ'ኸ እንታይ እዩ ክብል ንዓይ ናይ ብሓቂ እዩ ዝኸብደኒ። ክንዲ እተን ኣብ ዕርቀ ሰላም ዓሊለን ዘሊለን ዳሕራይ ብሞት ደቀን ዝነብዓን  ዝጉህያን ኣዴታት ናይ ብሓቂ ሓዘን ይስመዓኒ ይብል ኣቶ ስዩም ተስፋይ። እሞ እቲ ፍታሕ እንታይ እዩ? ኵናት ሰብን ህይወትን ዝበልዕ፡ ወለድን ውሉዳትን ዘንብዕ፡ መጻኢ ዕድል መንእሰያት ዝርምስ፡ ሃብቲ ሃገር ዝድምስስ ኣዝኡ አዕናዊ ምዃኑ ካብዚ ሕጂ ኣብ ኵናት ተጸሚዱ ዘሎ ሕብረተሰብዚ ንላዕሊ ዝፈልጥ ከምዘየሎ ዝገልጽ በርሀ፡ እቶም ፖለቲካውያን መራሕቲ ካብ ውልቃዊ ትዕቢትን ትምክሕትን ርሒቖም ምእንቲ እቲ ነፍቅሮን ንሓልየሉን ኢና ዝብሉዎ ህዝቦም ክብሉ ናይ ኵናት ነጋሪት ኣብ ክንዲ ምህራም ርግእ ስኽን ኢሎም ኣብ ክቢ ጠረጴዛ ቀሪቦም እቲ ሽግር ብዘተን ልዝብን ክፈትሑዎን ተሰማዕነት ዘለዎ ትካላት ማሕበረሰብን ጸለውቲ መንግስታትን ተሪር ጸቕጢ ክገብራ ይግባእ ክብል ርእይትኡ የቐምጥ። መራሕቲ እቲ ዞባ ኣብ መስኮት ተሌቪዥን እናኽቐርቡ መንግስታት ምብራቕ ኣፍሪቃን ቀርኒ ኣፍሪቃን ሓቢረን ቁጠባዊ ምዕባለ ከረጋግጻ፡ ህዝበን ካብ ድኽነትን ድሕረትን ክገላገል ኩሉ ዓቕምታተን ኣብ ልምዓታዊ ወፍሪ ከውዕለኦ ከምዝግባእ እዮም ዝመኽሩ። እንተኾነ እዚ ዘቦ እዚ ንዝሓለፈ 60 ዓመታት ብውሕዱ ካብ ኵናት አዕሪፊ ኣይፈልጥን እዩ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ቅድሚ ሳልስቲ "ሓምለ 9 - ኣብ ሳልሳይ ዓመቱ" ብዝብል ኣርእስቲ ብ10 ሓምለ ኣብ ዘስፈሮ ሓተታ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ደድሕሪ ምኽታም ኣዋጅ ሰላምን ምሕዝነትን ኤርትራን ኢትዮጵያን ንዘካየዶ ቃለ-መሕትት ብምጥቃስ፡ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ጠንቂ ናይዚ ዕድል ወለዶታት ዘኽሰረ ብድሆታት፡ ኣብ ዘመነ ዝሑል ኲናትን ድሕሪኡን፡ ብመገዲ መጋበርያ ስርዓታት ዝተሰርሓሉ ግሎባዊ ስትራተጂ ርእሰ-ሓያላን ምዃኑን፡ ድሕሪ ነዊሕን ዘሕዘንን ምዕራፋት ታሪኽ፡ ንቕሓት ናይዚ ህዝቢ ስለዝበረኸ  ግን እዚ ዞባ ናብ ሓድሽ መድረኽ ክሰጋገር ዕድል ከምዝረኸበ ይጠቅስ። ኣቶ ስዩም ተስፋይ ግን "ሰላም እንተዘየሎ ምዕባለን ብልጽግና የሎን። ስለዚ ህዝቢ ኤርትራ፡ ካብ ኵናትን ድሕረትን ሞትን ህልቂትን ክገላገል እንተኾይኑ፡ ብሕጊ ዝምእዘዝ ቅዋማዊ ደሞክራሲያ ስርዓት ተኺሉ ዜጋታቱ በብዓቕሞም ዘበርክትሉ ስደተኛታት ዝመለስሉ ዕድል ክፈጥር ይግባእ።" ክብል ርእይቶኡ የቐምጥ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ንበዓል ጀነራል ሰዓረ መኮንን ዝቐተለ ውልቀሰብ ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱ

ኢታማጆር ሹም ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝነበረ ጀነራል ሰዓረ መኮንን ብጻዩ ሜጀር ጀነራል ገዛኢ ኣበራን ዝቐተለ ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱዎ። መጋብኣያ ጸረ ሽበራን ጉዳያት ሕገ መንግስትን ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሎሚ ኣብ ዘሕለፎ ውሳነ፡ እቲ ገበን ፈጺሙ'ዩ ዝተባህለ ሓላዊ ጀነራል ሰዓረ መኮንን ሓለቓ ዓሰርተ መሳፍንት ጥጋቡ ማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ክቕጻዕ ወሲኑ። እቲ ውልቀሰብ ቅድሚ ክልተ ዓመት ነዚ ገበን ክፍጽም እንከሎ ነዚ ጉዳይ ክከታተል ዝጸንሐ ሳልሳይ መጋብኣያ ቤት ፍርዲ ልደታ ሓለቓ ዓሰርተ መሳፍንት ገበነኛ ምዃኑ ብ27 ግንቦት 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ውሳነ ኣሕሊፉ ምንባሩ ይዝከር። በዚ መሰረት ዓቃቢ ሕጊ ፌደራል እቲ ውልቀሰብ ንዝፈጸሞ ገበን ብሞት ክቕጻዕ ዝብል ሕቶ ኣቕሪቡ'ኳ እንተነበረ፡ ቤት ፍርዲ ግን ንሕልፈት ክእሰር ወሲኑ። እቲ ዓቃቢ ሕጊ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ እቲ ተኸሳሲ ሓላፊ ቢሮ ሰላምን ድሕነት ህዝብን ክልል ኣምሓራ ብዝነበረ ብርጋዴር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ብዝተመርሐ ገበን ተሳታፊ ከም ዝነበረን ንጀነራል ሰዓረ መኮንንን ምኽትሉ ዝነበረ ጀነራል ብርሃኑ ጁላን ንምቕታል ትእዛዝ ከም ዝተዋህቦን ጠቒሱ ነይሩ። 15 ግንቦት 2011 ዓ.ም ምሸት ሰዓት ሰለስተ [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ሓለቓ ዓሰርተ መሳፍንት ጥጋቡ ኣብ ባህርዳር ዝተፈጸመ መጥቃዕታ ምስ ሰምዐ "ተኲሱ ንጀነራል ሰዓረ መኮንን ሜጀር ጀነራል ገዛኢ ኣበራን ብምቕታል ክሃድም ተኸቢቡ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ" ጉዳዩ ብቤት ፍርዲ ክርኣይ ጸኒሑ ክብል እቲ ዓቃቢ ሕጊ ገሊጹ። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ኣብ ክልል ኣምሓራ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ርእሰ ምምሕዳርአ እቲ ክልል ዝነበረ ዶክተር ኣምባቸው መኮንንን ካልኦት ላዕለዎት ኣመራርኣን ተቐቲሎም'ዮም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ግጭት ትግራይ፡ ሃገራት ጉጅለ-7 ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ከምዘሻቐለን ገሊጸን

ብጉጅለ-7 (G-7) ዝፍለጣ ብቁጠባ ዝማዕበላ ሃገራት ዓለም፡ በቲ ካብ ትግራይ ዝወጽእ ዘሎ ጸብጻባት ግህሰት ሰባዊ መሰላት "ኣዝየን ከምዝተሻቐላ" ገሊጸን። እቲ ብሪጣንያ፡ ኣመሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ዝርከብኦ ጉጅለ፡ እቶም ተፈጺሞም ዝብሃሉ ገበናት ክምርመሩን፡ ፈጸምቶም ክሕተቱን ጸዊዑ'ሎ። ኣብ ጎኒ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ተሰሊፎም ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዝዋግኡ ዘለዉ ወተሃደራት ኤርትራ ክወጽኡ'ውን እተን ሃገራት ተማሕጺነን። ወተሃደራት ክልቲአን ሃገራት ሓያሎ ከበድቲ ምግሃስ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። ገለ ካብቶም ክስታት፡ ጃምላዊ ቅትለት ሲቪላውያን ሰባት፣ ጾታዊ ዓመጽ፣ ዝምታን ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝተኻየደ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ይርከብዎም። ኤርትራ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊኣ ዝቐርብ ክስታት "ስኑዕ'ዩ" ብምባል ክትነጽጎ እንከላ፡ ብወገን ኢትዮጵያ ድማ፡ እቲ ፈለማ ዝኾነ ዝተቐትለ ሲቪላዊ ሰብ የለን ዝብል ዝነበረ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ምግሃስ መሰላት ከም ዝተፈጸመ ኣብዚ ቀረባ እዋን ተኣሚኑ'ሎ። 'ቢቢሲ ኣይ' ዝተባህለ መደብ ቢቢሲ ብዘካየዶ መርመራ፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ 15 ብረት ዘይነበሮም ሰባት ጃምላዊ ቅትለት ከም ዝፈጸሙ ዝእምት መርትዖ ከም ዝረኸበ ጸብጺቡ'ሎ። እቲ ኲናት፡ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዝነበሩ መዓስከራት ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ድሕሪ ምኽፋቶም፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ነቲ ኣብቲ ክልል ዝመርሕ ዝነበረ ክልላዊ መንግስቲ ህወሓት ንምእላይ ወታሃደራዊ መጥቃዕቲ ከፊቱ። ህወሓት ንኣስታት 29 ዓመት ንትግራይ ከመሓድር ምጽንሑ ይፍለጥ። ይኹን እምበር፡ ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ድሕሪ ምድያቡ ምስ ፈደራላዊ መንግስቲ ዝነበሮም ርክብ ሻሕኪሩ ናብ ረጽሚ ዓሪጉ። ኣብቲ ኲናት ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ሰባት ከም ዝተቐትሉን፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ከም ዝተመዛበሉን ይግለጽ። "ቅትለት ሲቪላውያን፡ ጾታዊ ዓመጽ፡ ኣልማማ ደብዳባት፡ ግዱድ ምፍንቓል ነበርቲ ትግራይን ኤርትራውያን ስደተኛታትን ንኹንን" ክብል ጉጅለ-7 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣነጺሩ። "ነቲ ዝብሃል ዘሎ ገበናት ንምፍላጥን፡ ነቶም ነቲ ግህሰታት ሰባዊ መሰላት ዝፈጸሙ ንምሕታትን፡ ናጻ፣ ግሉጽን ዘይሻራውን መርመራ ምክያድ ኣገዳሲ'ዩ" ድማ ኢሉ። እቲ ብሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ ናይተን ሃገራትን ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣውሮጳን ዝወጸ መግለጺ፡ ብዛዕባ'ቲ "እናኸፍአ ዝኸይድ ዘሎ ሓደጋ ስእነት መግቢ" ከም ዝተሻቐለ ብምጥቃስ፡ "ህጹጽ፡ ዘይተገደበን ሰብኣዊን" ረዲኤት ናብቲ ክልል ክኣቱ ጸዊዑ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝተዋህበ፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ከምዝወጹ ዝሕብር መግለጺ፡ ብሓጎስ ከም ዝቕበልዎ ግን እቶም ሰበልጣን ገሊጾም ኣለዉ። ወተሃደራት ኤርትራ መዓስ ከም ዝወጽኡ ግን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብንጹር ኣይገለጸን። ኤርትራ'ውን ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ዝሃበቶ መግለጺ የለን። ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ብፍሉይ ነቐፌታ ዘስዓበ'ዩ። ኣብ መንጎ ትግራይን መንግስቲ ኤርትራን ንነዊሕ እዋን ዝቐጸለ ቅርሕንቲ ምህላዉ ይፍለጥ። ክልቲአን ሃገራት መሪር ዶባዊ ኲናት ኣካይደን ብምንባረን፡ እቲ ካብ 1998 ኣትሒዙ ዝነበረ ምትፍናን ኣብ ሓምለ 2018 ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ስልጣን ምስ መጽአ'ዩ ኣኽቲሙ። ብሰንኩ ድማ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ሽልማት ኖበል ሰላም 2019 ምርካቡ ይዝከር። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ዘሎ ንዓሰርተታት ዓመታት ክቕጽል ዝኽእል ግዱድ ዕስክርናን ካልኦት ጠንቅታትን ካብታ ሃገር ከምዝሃድሙ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት ናብተን ኣስታት 20 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝነበርወን መዓስከራት ሕጻጽን ሽመልባን በጺሖም ነይሮም። እንተኾነ ግን፡ ክልቲአን መዓስከራት ፍጹም ዓንየን፡ ኣብአን ዝነበረ መሳለጥያታት'ውን ኩሉ ዓንዩን ተዘሚቱን ከም ዝረኸብዎ ኣረጋጊጾም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ጥሜት የለን ኢሉ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብታ ኲናት ዝቕጽለላ ዘሎ ክልል ትግራይ ጥሜት የሎን ኢሉ። ንሱ ኣብቲ ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዝተኻየደ ሓፈሻዊ ምርጫ ድምጹ ኣብ ዝሃበሉ ካብ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶ ኣብ ዝመለሰሉ እዋን፡ ጸገማት ከም ዘሎን መንግስቲ ከዕርዮ ምኳኑን ተዛሪቡ። ኣብታ ክልል ንሻምናይ ወርሑ ብዝቕጽል ዘሎ ኲናት፡ ብሚልዮናት ዝቑጸር ህዝቢ ንሕጽረት መግቢ ተቓሊዑ ምህላው ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ልዕሊ 350,000 ኣብ ናይ ጥሜት ኩነታት ከም ዝርከቡ'ውን እቲ ብምትሕብባር ሕቡራት ሃገራት ዝተኻየደ ዳህሳስ ይሕብር። ኣብዪ ንጋዜጠኛ ቢቢሲ ካትሪን ብያሩሃንጋ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ "ኣብ ትግራይ ጥሜት የሎን፤ ሽግር ኣሎ፡ መንግስቲ ከኣ ክፈትሖ ይኽእል እዩ" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓላፊ ሰብኣዊ ሓገዛት ሕቡራት ሃገራት ማርክ ሎውኮክ ኣብ ዕጽው ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ ኣብ ትግራይ ጥሜት ምህላው ገሊጹ ነይሩ። ንሱ ወሲኹ፡ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝተሰለፉ ወተሃደራት ኤርትራ ጥሜት ከም መሳርሒ ኲናት ይጥቀሙ ምህላዎም ከሲሱ። ኤርትራ ግና ነቲ ክሲ ነጺጋቶ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ንህላወ ሰራዊት ኤርትራ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ኢትዮጵያ ንወተሃደራት ኤርትራ ደፊኣ ከም ዘይተውጽእ ድሕሪ ምግላጽ፡ "ብሰላማዊ መገዲ" ናብ መዕለቢ ንምብጻሕ ብሓባር ትሰርሕ ኣላ ኢሉ። ኣብቲ ብ10 ሰነ ዝወጸ ብምትሕብባር ሕቡራት ሃገራት ዝተኻየደ ዳህሳስ ኣብ ትግራይ 350,000 ህዝቢ ኣብ "ሓደገኛ" ናይ ጥሜት ኩነታት ከም ዝርከብ ክገልጽ እንከሎ፤ ኢትዮጵያ ነቲ ጸብጻብ ነጺጋቶ እያ። እቲ ዳህሳስ፡ ካልኦት ሓሙሽተ ሚልዮን'ውን ኣብ "ቅልውላው" ወይ "ህጹጽ" ኩነታት ከም ዘለው ይገልጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና ረድኤት መግቢ ይዕድል ከም ዘሎ ብምሕባር፡ ንሰብኣዊ ረድኤት ይኽልክል ኣሎ ንዝብል ጸብጻባት ነጺጉ። ነበርቲ ቃፍታ ሑመራ ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ፡ ንጥሜት ተቓሊዖም ከም ዘለው ተዛሪቦም። ሓደ ሰብዓይ ብቴለፎን ኣብ ዘሃበና ሓበሬታ፡ ዘራእቲ ከም ዝተቓጸለን ከብቲ ከም እተዘምቱን ብምግላጽ፡ "ዝብላዕ የብልናን" ኢሉ። ብምኽንያት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተወልዐ እቲ ጎንጺ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ብምፍንቓሎም ማሕረስ ተኾሊፉ ኣሎ። ወተሃደራት ሱዳን'ውን 'ኣብ ኢትዮጵያ ኣለው' ኣብ ጎድኒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብምዃን ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ወተሃደራት ጎረቤት ሃገር ኤርትራ፡ ኮነ ኢልካ መግቢ ምኽልካል ብዝርከቦ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ትኽሰስ። ኤርትራ ግና ነቲ ክስታት ትነጽጎ። ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ወተሃደራት ኢትዮጵያን እቶም ካልኦት ወገናት'ውን ተመሳሳሊ ክስታት ይቐርበሎም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣብ ወርሒ መጋቢት ኣብ ፓርላማ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ወተሃደራት ኤርትራ "ክወጽኡ እዮም" እኳ እንተበለ መዓስ ከም ዝወጹ ግና ኣየነጸረን። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ፡ ኣፈኛ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ምውጻእ ከም ዝጀመሩ ሓቢራ ነይራ። ኣብዪ ትማሊ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "ውጹ ኢልና ኣይንደፍኦምን፡ ብሰላማዊ መገዲ ግና ንገብሮ ኣሎና፤ ርግጸኛ እየ ክኸውን እዩ" ኢሉ። "ነቲ ጉዳይ ብሰላማዊ መገዲ ክንዛዝሞ ምስ [ኤርትራ] ንሰርሕ ኣሎና ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ወተሃደራት ሱዳን'ውን ኣብ ኢትዮጵያ ምህላዎም ተዛሪቡ። እቲ ብሰኑይ ዝተኻየደ ሓፈሻዊ ምርጫ፡ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንደሓር ንፈለማ እዋን ዝተኻየደ እዩ። ኣብዪ ነቲ ምስ ኤርትራ ን20 ዓመታት ዝጸንሐ ኩነተ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ብምዝዛሙ ኣብ 2019 ሽልማት ኖቤል ሰላም ተዋሂቡ እዩ። ኲናት ትግራይ ግና ነቲ ረኺብዎ ዝነበረ ዝና በሊሉዎ ኣሎ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ምርጫ ኣይተኻየደን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላዉ ትግራይ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ህወሓት ‘ተደራደሩ’ ዝብል ሕቶ ከምዘይቅበል ኣፍሊጡ

መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተፈላለያ ሃገራት ዘቕርባሉ ዘለዋ 'ምስ ህወሓት ተደራደሩ' ዝብል ሓሳብ ከምዘይቅበል ኣፍሊጡ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ መንግስቲ ብቐጻሊ ምስ መሓዙት ሃገራት ምስራሕ ከም ዝቕጽል እኳ እንተገለጸ፡ ኢድ ንምጥዋይ ዝጽዕሩ መንግስታት ካብ ተግባሮም ክቑጠቡን ሉእላውነት ሃገር ከኽብሩን ኣለዎም ክብል ኣጠንቂቑ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ኢዶም የእትው ኣለው ዝበሎም መንግስታት ሃገራት ወጻኢ ብምኹናን: መሓዙት ሃገራት ኢትዮጵያ ዘላትሉ ጭቡጥን ኣጸጋምን ኩነታት ኣብ ክንዲ ምርዳእ እቲ ጸገም ከጋድዱዎ'ዮም ተራእዮም ክብል ከሲሱ። እዘን ብሽም ዘይጠቐሰን ሃገራት ብናይ ሓሶት ሚዲያታት ተመሪሖም ናብ ግጉይ ኣንፈትን መደምደምታን ከም ዝኸዱ ይጠቅስ። ስለዝኾነ ድማ መንግስቲ ኣብ ሓሙሽተ ጉዳያት መልእኽቱ ከሕልፍ ከም ዘድሊ ብምግላጽ፡ ብቐንዱ ኣብ ትግራይ ብዛዕባ ዘሎ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዝፍጸሙ ዘለው ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል፣ ምስ ህወሓት ስምምዕ ምቁራጽ ተዂሲን ምዝርራብን ዝምልከት መብርሂ ሂቡ ኣሎ። መንግስቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ዘለዎ ድልውነት ብምዝኽኻር ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ንማሕበረሰብ ዓለም ሙሉእ ምትሕብባር ብምግባር ኣብ ትግራይ ኣትዮም ክሰርሑ ኣፍቂዱ'ዩ ይብል። ይኹን'ምበር ሕጂ'ውን ሰብኣዊ ሓገዝ ዘብጽሑ ዓለማዊ ትካላት ናብቲ ክልል ክንበጽሕ ኣይክኣልናን ምባሎም ካብ ሓቂ ዝረሓቐ'ዩ ኢሉ። ስግኣት ድሕነት ብምህላዉ ገለ ከባቢታት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ምቹኣት ከም ዘይኮኑን መንግስቲ ነዚ ከም ዝግንዘብ ዝሕብር እቲ መግለጺ፡ እንተኾነ ዓለም ለኻዊ ወሃብቲ ሓገዝ ተመሳሳሊ ቅሬታ ምቕራቦም ከም ዘሕዘኖ ይጠቅስ። ኣብ ዙርያ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝቐርቡ ቅርታታት ንምጽራይ ዓቃቢ ሕግን ፖሊስ ፌደራልን ዝመርሑዎ ጉጅለ መርመራ ከም ዝተጣየሰ፣ መርመራ ንምግባር ናብ ትግራይ ከም ዝተጉዓዘን ዝገልጽ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ውጽኢት እቲ መርመራ ወግዓዊ ኮይኑ'ዩ ኢሉ። በዚ መሰረት ገበነኛታት ተሓተትቲ ከም ዝኾኑ ሓቢሩ። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ምስ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምትሕብባር መርመራ ከካይድ ተሰማሚዑ ምዃኑ ኣልዒሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዕድመ ዝገበረሉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕብረት ኣፍሪቃ ዓርሱ ዝኸኣለ መርመራ ይገብር ከም ዘሎ'ውን ሓቢሩ። እንተኾነ ኢትዮጵያ ተገዳስነት ከም ዘይብላ ሃገር ምኽሳስን ፖለቲካዊ ጸቕጢ ንምሕዳርን ብምሕሳብ ዝግበር ድፍኢት ኣሎ ክብል ነተን ብሽም ዘይጠቐሰን ሃገራት ከሲሱ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ መግለጺኡ: ብፍላይ ጎንጺ ደው ክብል ኣብ ስምምዕ ንክብጻሕን ሃገራዊ ዘተ ክካየድን ብዝብል ካብ ሃገራት ወጻኢ ንዝቐርቡ ዘለው ሓሳባት ኮኒኑዎም ኣሎ። ሃገራዊ ምርድዳእ ንክፍጠር ምስ ስቪል ማሕበራት፣ ፖለቲካዊ ውድባት፣ ሙሁራትን ዝተፈላለዩ ክፋላት ሕብረተሰብን ቐጻሊ ዘተ የካይድ ምህላው ብምግላጽ፡ ይኹን'ምበር መንግስታት ወጻኢ ምስ ህወሓት ዝርርብ ክጅመር ጸቕጢ ምግባሮም ተቐባልነት የብሉን ኢሉ። ህወሓት ካብ መዝገብ ሽበራ ክወጽእን ዝርርብ ክጅመርን ዝሓቱ መንግስታት ሕቶኦም ፈጺሙ ከም ዘይቕበል ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣፍሊጡ። "ህወሓት ዘይሕጋዊ ጉጅለ እዩ። ሉእላውነት ሃገር ኣብ ሓደጋ ዘእተወን ሕገ መንግስትን ዝጥሓሰን ጉጅለ እዩ። በዚ ምኽንያት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣብ መዝገብ ሽበራ ክኣቱ ገይሩ'ዩ። ነዚ'ዩ መንግስቲ መሓዙት ሃገራት ጎንጺ ደው ኢሉ ምስ ህወሓት ተደራደሩ ዝብል ጻውዒት ፈጺሙ ኣይቕበሎን" ይብል እቲ መግለጺ። መንግስታት ወጻኢ ሃገራት ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ ኢዶም ምእታው ደው ከብሉ ኣለዎም ዝበለ እቲ መግለጺ፡ ብፍላይ ሓይልታት ኣምሓራ ዝምልከት ዝለዓሉ ሓሳባት ከም ዘይቕበሎም ሓቢሩ። "ኢትዮጵያ ናይ ባዕላ ሓይሊ ጸጥታን ሰራዊትን ኣብ ዝደለየቶ ግዝኣታ ክተውፍር ትኽእል'ያ። በዚ መገዲ'ዩ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ ኣብ ትግራይ ተዋፊሩ" ይብል።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ምስ ስድራቤቶም ክጥርነፉ ዘይክኣሉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ጀርመን ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዘለዉ ይዛረቡ

ስደተኛታት፡ ካብቲ ኣብ ሃገሮም ዘጋጠሞም ወይ ከጋጥሞም ዝኽእል ሓደጋታት ብምህዳም ናብ ሓደ ዉሑስ ቦታ ወይ ሃገር ምእታዎም፡ መከራኦም ተወዲኡ ማለት ኣይኮነን። ንኹሉ ነቲ ኣብ ጉዕዝኦም ዘጋጥሞም ኣስጋእቲ ዕንቅፋታት ሓሊፎም ብሰላም ናብቲ ዝወጠንዎ ወይ ክኣትውዎ ዝኸኣሉ ናይ መወዳእታ መዓልቦኦም ምስበጽሑ'ውን ዝተፈላለዩ ብድሆታት ይገጥሞም። ፈለማ፡ ፈትዮም ጸሊኦም ምስ ዘይፈልጥዎ ቋንቋን ባህልን ናይቲ ዘዕቁቦም ሕብረተሰብ ክላለዩን ክመልኩን ይግደዱ። እዚ ኣብ ቁጠባዊን ማሕበራዊን መነባብሮም ወሳኒ ተራ ዘለዎ'ዩ። ኣብ ርእሲ'ዚ ኩሉ ብድሆታት ድማ፡ ብዛዕባ ስድራቤቶም፡ ደቆም፡ መጻምድቶም፡ ቤተሰቦም ምሕሳብን ምጭናቕን ዘይተርፍ ኩነት'ዩ። ብፍላይ፡ እቶም ሰብሓዳርን ቆልዑ ዘለዎምን፡ ምስ ቤተሰቦም ዝጥርነፉላ መዓልቲ ብሃንቀውታ ዝጽበዩዋን፡ ድቃስ ለይቲ 'ትኽልኦምን ጉዳይ'ያ። ጥርናፈ ቤተሰብ ስደተኛታት ዝሳለጠሉ እዋን ካብ ሃገር ናብ ሃገር ይፈላለ'ዩ፡ ኣብ ገለ ቅልጡፍ ኣብ ካልእ ድማ ኣዝዩ ይድንጒ። ኣብ ጀርመን ዝርከቡ፡ ልዕሊ 1000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ግን፡ "ብፍሉይ" ጉዳይ ጥርናፈ ስድራቤታቶም ዓመታት ከምዝወስድን፡ ብሰንኩ ድማ ኣብ ከቢድ ስነኣእምሮኣዊን ቁጠባውን ቅልውላዉ ከምዝኣተዉ ይዛረቡ። ኣብ ጀርመን ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት እንታይ'ዩ ኣጋጢምዎም ዘሎ? ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን እቲ ኣጋጢምዎም ዘሎ ጸገማት ንምፍታሕ ካብ ኣብያተ ፍርዲ ክሳብ ኣብ ጎደናታት ሰላማዊ ሰልፍታት ብምክያድ ጥርዓናቶም ከቕርቡ ጸኒሖም'ዮም። ኤርትራዊ ኪኢላ ሕጊ፡ ዶ/ር ዳኒኤል ረዘነ መኮነን ምስ ስጳኛዊት ብጸይቱ ሳራ ፓላሲዮስ ኣራፒለስን ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ኣብዚ ቀረባ እዋን ሓደ መጽናዕታዊ ጸብጻብ ኣዳልዮም። እቲ ብምትሕብባር 'ኢኳል-ራይት'ን  'ኢንተርናሽናል ረፊዩጂ ኣሲስታንስ ፕሮጀክት'ን ዝተባህሉ ተጣበቕቲ ጉጅለታት ዝወጸ ጸብጻብ፡ ሰብመዚ ጀርመን ዝጠልብዎ ወግዓዊ ናይ መንነት ሰነዳት ሓደ ካብ ማሕንቖታት መስርሕ ምጥርናፍ ስድራቤታት ምዃኑ የነጽር። ኤርትራውያን ስደተኛታት ድማ፡ ከም ፓስፖርት፡ ካርድ መንነትን ምስክር ወረቐት መርዓ፡ ጥምቀትን ልደትን ዝበሉ ሰነዳት ከቕርቡ ከምዝሕተቱ እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። "ኤርትራ ብግቡእ ዝሰርሕ ስርዓተ-ሰነድ የብላን። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ፡ ብዙሓት ምዕራፋት ሂወት (ከም ልደትን መርዓን) ብዘይ ወግዓዊ ሰነድ ይተርፉ" ክብል 'ኢኳል-ራይትስ" ይገልጽ። ኣብታ ሃገር ወረቐት ምስክር ልደት ብስሩዕ ከምዘይወሃብን፡ እቲ ዝወሃብ ንባዕሉ ሓደ ከምዘይኮነን፡ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ከምዝፈፈላለን እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። "ከም ናይ ልደትን ካልኦት ኣገደስቲ ሰነዳት ምዕራፋት ሂወትን ናይ ፊደላት ጌጋታት ምርካብ'ውን ዘይልሙድ ኣይኮነን፡ ምኽንያቱ ናይ ምድልዳል [standardisation] ጸገም ልሙድ ስለዝኾነ ኣብ ኤርትራ" ድማ ይብል። ኪኢላ ዓለምለኻዊ ሕግን ሰባዊ መሰላትን ዝኾነ ዶ/ር ዳኒኤል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ዕላማ ናይቲ ጸብጻብ፡ ጥርዓናት እቶም ስደተኛታት ኣብ ኣብያተ-ፍርዲ ብምቕራብ ንጥብቅናን ምጉትን ከገልግል ትጽቢት ከምዘሎ ይገልጽ። ካብ ሃገሮም ሃዲሞም ዝወጹ ስደተኛታት ሰነዳዊ መርትዖታት ከቕርቡ ዝኽእልሉ መንገዲ ጸቢብ ምዃኑን፡ እቲ ዝቐርበሎም ዘሎ ቅጥዕታት ከኣ ርትዓዊ ከምዘይኮነን ይዛረብ። "ንሓደ ካብ ሃገሩ ሃዲሙ ዝመጸ ስደተኛ: (ኤርትራውያን መብዛሕትኦም ከምኡ ስለዝኾኑ ማለት'ዩ)፡ ካብቲ ናይቲ ሃዲሙ ዝመጸሉ ሃገር ኤምባሲ ከይዱ፡ ወረቐት ሰነድ ወይ ካልእ ነገራት ከምጽእ ክትሓቶ ቅቡል ኣይኮነን። "ምኽንያቱ ናብታ ዝሃደምካላ ሃገር ተመለስ ኢኻ ትብሎ ዘለኻ፡ ወይ ከኣ ናብ ተደናጋጽነትን ምሕረትን ናይቲ ንዕኡ [መንግስቲ] ዝውክል ኤምባሲ ተመለስ ኢኻ ትብሎ ዘለኻ። እዚ ድማ፡ "ምስቲ ንመሰል ስደተኛታት ዝምልከት ኣህጉራዊ ሕጊ ዝራጸም'ዩ" ዝብል ዶ/ር ዳኒኤል ረዘነ፡ ናብ ናይ ኤርትራ ኤምባሲ ኪዱ ምባል ነቶም ስደተኛታት "ሓደጋታት ኣለዎ" ብምባል ይነቅፍ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ጀርመን ብዛዕባ'ቲ ኩነታት ንቢቢሲ ትግርኛ ብጽሑፍ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ ጉዳያት ምጥርናፍ ስድራቤት "በብሓደ ዝረአ'ዩ" ድሕሪ ምባል፡ ንመንነትን ውልቀሰባትን ስድራቤቶም ንምርግጋጽ፡ ሰነዳት ምቕራብ ሕጊ ዘገድዶ'ዩ ኢሉ። "ናይ ፈደራላዊ ቤት ጽሕፈት ወጻኢን፡ ኣብ ወጻኢ ዘለዋ ኤምባሲታትን፡ ኤርትራውያን ኣባላት ስድራቤት ናይቶም ኣብ ጀርመን ዘለዉ ስደተኛታት ዘጋጥሞም ብድሆታት ይግንዘቡ'ዮም። "ኣገዳስነት ስድራቤታዊ ጥርናፈ ብምርዳእ፡ ሕጊ ብዘፍቅዶ መጠን ክንድግፍ ንፍትን ኢና። መጠን ናይ ክቐርብ ዘለዎ ናይ መርትዖታት ኣማራጺታት ኣብ ኩነታት ናይ ነፍሲ ወከፍ ጉዳይ ዝምርኮስ'ዩ" ይብል ኣፈኛ ፈደራላዊ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ጀርመን ሩበን ሽዋርዝ። እንተኾነ ግን፡ ብሰንኪ'ቲ ተሪር ፖሊሲ መንግስቲ ጀርመን ስድራቤታት ተበታቲነን ተሪፈን ከምዘለዋ፡ እቲ በቶም ናይ ሕጊ ኪኢላታት ዝተዳለወ ጸብጻብ ይምስክር። ምድንጓይ ዘስዓቦ ጭንቀትን ጸቕጥን እቲ ኩነታት ኣብ ሂወት ብዙሓት ካብቶም ምስ ስድራቤቶም ክጥርነፉ ጠለባት ዘቕረቡ'ሞ፡ ዘይሰለጦም ስደተኛታት ከቢድ ጸቕጢ ፈጢሩ ይርከብ። ገብረእግዚኣብሄር ጽገ (ገሬ) ሓደ ካብዞም ናይ ጥርናፈ ስድራቤት ጸገም ኣጋጢምዎም ዘሎ ስደተኛታት'ዩ። ኣብ 2016 ዕቑባ ተዋሂብዎ፡ ድሕሪ 3 ወርሒ ድማ፡ መስርሕ ጥርናፈ ስድራቤት ጀሚሩዎ፡ እንተኾነ ግን፡ ከይሰለጦ 5 ዓመታት ኣሕሊፉ'ሎ። ነቲ መስርሕ ንምስላጥ ዝምልከቶም ሰብመዚ ጀርመን፡ ናብ ኤምባሲ ኤርትራ ብምኻድ፡ 2 ካብ ሚእቲ ከፊልካ፡ ኣድላዪ ሰነዳት (ፓስፖርትን ናይ ክብሪ መዝገብን) ስድራቤቱ ኣምጽእ ከምዝበልዎ ሓቢሩ። እንተኾነ ግን፡ ናብቲ ዝሃደመሉ መንግስቲ ክኸይድ ፍቓደኛ ከምዘይኮነ ከምዝሓበሮም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብዓልቲ ቤቱ ምስ ክልተ ኣዋልድ ደቆም፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከምዘላ ዝገልጽ እቲ መንእሰይ ስደተኛ፡ ናፍቖቱ ንምውጻእ ናብ ኢትዮጵያ ክመላለስ ተገዲዱ'ዩ ጸኒሑ። ደቁ "ጸሊእካና እምበር፡ እንታይ ኴንካ ዘይትወስደና፡ ምሽ ካልኦት ይኸዳ ኣለዋ" ክብለኦ ከለዋ ስምዒቱ ከምዝትንከፍ'ውን ብምረት ይገልጽ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ከምዘስግኦ ዝዛረብ ገብረእግዚኣብሄር፡ ኤርትራውያን ይግፈፉ ኣለዉ ዝብል ጸብጻብ ከምዝበጽሖን ብዛዕባ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘለዉ ሰበይቱን ደቁን ሻቕሎት ከምዘለዎ ይገልጽ። መንግስቲ ጀርመን ነቲ ኩነታት ተረዲኡ "ቅልጡፍ ፍታሕ" ክገብረሎም ድማ ይምሕጻን። "ኩሉ'ዩ ኣንጻርና ኮይኑ ዘሎ ሕጂ፡ መንግስቲ ጀርመን ኣንጻርና ኮይኑ'ሎ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣንጻርና ኮይኑ'ሎ፡ መንግስቲ ኤርትራ ኣንጻርና ኮይኑ'ሎ" ብምባል ምረቱ ይገልጽ። ሰብመዚ ጸጥታ ኢትዮጵያ፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ቀይዲ ከምዘእትዉ ጸብጻባት ክገልጹ ጸኒሖም ኣለዉ። ክብገስ ከሎ፡ ናብተን ስድራቤቱ ቀልጢፈን ከምጽኣሉ ይኽእላ'የን ዝበለን ሃገራት ኣውሮጳ ክኸይድ'ኳ ውጥን እንተነበሮ፡ ትምኒቱ ክሰምረሉ ስለዘይክኣለ ኣብ ጀርመን ዕቑባ ክሓትት ተገዲዱ። "ተስፋ እገብር፡ እዛ ነብሰይ ዕረፍቲ ረኺባ ክርእያ፡ እተን ደቀይ ካብቲ ዘሎ ሽግር ወጺአን፡ ኣብዚኣ ምሳይ ተሓቚፈን ክርእየን ተስፋ እገብር" ብምባል ድማ፡ ሕልሙ ጋህዲ ክኸውን ይምነ። ስለምንታይ ካብ ሃገሩ ከምዝወጸ ክዛረብ እንከሎ፡ "ወተሃደር ኮይነ ዕድመይ ኣብ ባርነት ከሕልፎ ኣይደለኹን . . . ዝገርመካ፡ 24 ግንቦት፡ መዓልቲ ናጽነት'የ ካብ ኤርትራ ወጺአ። ኣብታ ወለደይ ዝወደቑላ ሃገረይ ክነብር ኣይተዓደልኩን" ይብል። ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝነበረሉ እዋን "ከም ሰብ መሰል የብልካን፡ ግቡእካ ግበር ጥራይ ኢኻ ትብሃል። ሐራይ፡ ሰብ ኣብ ሃገሩ ግቡኡ ክገብር ጽቡቕ'ዩ። መሰል ከኣ ክሓትት ንቡር'ዩ። "መሰል ትረኽበሉ እንድሕር ኮይኑ፡ ዋላ መስዋእቲ ክትከፍለሉ ትኽእል ኢኻ። ግቡእካ ጥራይ ትገብር ትብሃል እንተዄንካ፡ መሰል እንተ ሓቲትካ ድማ ብዓይኒ ጥርጣረ ትረአ እንተዄንካ ግን ባርነት ተሕልፍ ኣለኻ ማለት'ዩ።" በራኺ (ንድሕነቱ ስሙ ዝተቐየረ) ካልእ ተመሳሳሊ ጸገም ዘለዎ ስደተኛ ኮይኑ፡ ኣብ 2014 ናብ ሱዳን ድሕሪ ምውጽኡ፡ ምድረበዳ ሳሃራ ኣቋሪጹ ናብ ሊብያ ኣትዩ ንኣዋርሕ ተዳጒኑ። ጉዕዝኡ ብምቕጻል ከኣ ካብቶም ንማእከላይ ባሕሪ ብምስጋር ናብ ኣውሮጳ ዝኣተዉ "ውጻእ መዓት" ዝብሃሉ ስደተኛታት'ዩ። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ዓመት ናብ ጀርመን ብምእታው ዑቕባ ከምዝሓተተ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ስለምንታይ ካብ ኤርትራ ከምዝወጸ ምስተሓተተ ድማ፡ "ወትህድርና" ዝብል ሓጺር መልሲ'ዩ ኣቐዲሙ። ናይ በራኺ ካብ ብዙሓት ስደተኛታት ብጾቱ ፍልይ ዘብሎ ግን ኣሎ። ንሱ፡ ኣብቲ ንናጽነት ኤርትራ ዝተኻየደ ቃልሲ፡ ኣብ ተዋጋኢ ሰራዊት ዝነበረ ተጋዳላይ ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። ዋላ'ኳ ኣብቲ ናይ ሽዑ ኲናት መውጋእቲ እንተጋጠሞ፡ ክሳብታ ካብ ሃገሩ ዝወጸላ እዋን ኣብ ሰራዊት'ዩ ነይሩ። ኣብ 2016 ከኣ ዑቕባ ተዋሂብዎ፡ ናብራ ስደት ሓደ . . . ኢሉ ተተሓሒዙዎ። ብድሕሪኡ ምስ ስድራኡ ክጥርነፍ ዘቕረቦ ሕቶ ግን ክሳብ ሎሚ ኣይሰለጦን። "ስድራይ ኣብ ኢትዮጵያ ኣለዉ። ቅድሚ ምውጽኦም ግን፡ ኣብ 2017 ሰበይተይ ኣብ ሓሽፈራይ ተኣሲራ ነይራ" ይብል። መዳጎኒ ሓሽፈራይ፡ ብዙሓት ኤርትራውያን ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ኣብ ቀይዲ ዝጸንሑሉ፡ ኣብ ከባቢ ከተማ ሓጋዝ (ሓጋድ) ዝርከብ መዓስከር'ዩ። ብተሌፎን ምስ ደቁ ከምዝራኸብ ዝዛረብ በራኺ፡ "ናብቲ ዘለኻዮ ሃገር ኢኻ ክትወስደና ስለዘይደለኻ. እምበር . .ናይ ስዊዝ፡ ናይ ስዊድን፡ ናይ ዓዲ እንግሊዝ ድኣ ኣትዮም እንድዮም. . . ምሳኻ ክንከውን ስለዘይደለኻ ኢኻ 'ምበር ኢሎም ምዝራብ ይኣብዩኒ" ክብል ንዘለዎ ስቅያት ይገልጽ። "መንግስቲ ጀርመን፡ ናይቶም ቆልዑ ናይ ክብሪ መዝገብ [ካብ ኤርትራ] ኣምጽኡ ኢሉ ስለዘሸገረና፡ ንሱ ኸኣ ብቐሊሉ መንገዲ ክንረክብ ስለዘይክኣልና፡ ዓጽዩና'ሎ ማለት'ዩ" ዝበለ እቲ ስደተኛ፡ ዘቕረብዎ ናይ ክታበት ካርድታትን ናይ ቃል-ኪዳን ሰነድን ክቕብልዎም ከምዘይክኣሉ'ዩ ዝዛረብ። ኣብ ክንድኡ ናይ መርዓ ምስክር ወረቐት ከቕርቡ ከምዝተሓተቱን፡ እንተኾነ ግን "እዚ ኸኣ ዘይከውን'ዩ፡ ናብቲ መንግስቲ ኬድካ ናይ ጣዕሳ ምላእዶ ከምዚዶ ከምዚዶ ስለዝብሉ፡ ንሕና ኸኣ ክንከይድ ስለዘይደለና ናብኡ፡ ናይ ጣዕሳ ንመልኣሉ መንገድታት የብልና፡ ከነምጽእ ኣይንኽእልን ኢና ኢልናዮም" ይብል። "ምስ ኣንስትናን ደቅናን ክንባተኽ ቅሩብ'ዩ ተሪፉና ዘሎ፡ ብሰንኪ ምድንጓይ። ብዙሕ ሰብ ኣብ ጭንቀትን ኣብ መከራን'ዩ ወዲቑ ዘሎ። ዘስደምም'ዩ ወሪዱና ዘሎ ንሕና።" ሓደ ካብቶም ስደተኛታት፡ ምስ ብዓልቲቤቱ ክጥርነፍ ዘቕረቦ ሕቶ መልሲ ብሰንኪ ዘይምርካቡ፡ ኣብ ፍጹም ስነኣእምሮኣዊ ጸገም ከምዝወደቐን፡ ብዓልቲቤቱ ናብ ኤርትራ ክትምለስ ከምዝተገደደትን፡ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዘሎን እዞም ስደተኛታት ይምስክሩ። ኣማሲኡ'ኸ እቲ ፍታሕ እንታይ'ዩ ክኸውን? እቶም ዓቕሎም ዝጸበቦም ስደተኛታት፡ ሰማዒ ንምርካብ ብውልቅን ብእኩብን ዘይፈተንዎ ነገር ከምዘየለ'ዮም ዝዛረቡ። ጉዳያቶም ናብ ኣብያተ ፍርዲ ካብ ምውሳድ ሓሊፎም ሰላማዊ ሰልፊ ብምውዳብ፡ ጥርዓናቶም ከቕርቡ ፈቲኖም። ብዙሓት ብምዃኖም ከኣ፡ ነቲ ኣጋጢምዎም ዘሎ ብድሆ ፍታሕ ንምርካብ፡ ሓደ ነቲ ዘካይድዎ ንጥፈታት ንምውህሃድ ዝሰርሕ ማሕበር ከምዘለዎም እዞም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ስደተኛታት ገሊጾም። እዚ ማሕበር ጥርናፈ ቤተሰብ ኣብ ጀርመን፡ ብተበግሶ ሓንቲ ኤርትራዊት ስደተኛ ዝተመስረተ ኮይኑ፡ ኣስታት 1600 "ብሽግሮም ዝተራኸቡ" ኣባላት ከምዝውክል ኣባል ኮሚቴ ዝኾነ ገብረእግዚኣብሄር ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ኣራኣእያ ዘለና ሰባት ኢና። ግን፡ ማሕበራዊ ሽግርና ስለዝበርትዓና፡ ቁሊሕ ዝብለና መንግስቲ ስለዘይረኸብና፡ ንጉዳይ ኤርትራውያን ትሕቲ ባይታ ስለዝጸቐጦ ሓፍ ኢልና ተሲእና" ይብል። ከምኡ ብምግባሮም ጉዳዮም ብተጣበቕቲ ጉጅለታት ኣቓልቦን ኣፍልጦን ከምዝረኸበን፡ ሓደ ሓደ ክሰልጦም ከምጀመረን'ውን ይሕብር። እንተኾነ ግን፡ ሕጂ'ውን ናይቶም ልዕሊ ሓደ ሽሕ ዝኾኑ ስደተኛታት ጉዳያት ኣብ ኤምባሲታት ጀርመን ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ተታሒዙ ከምዘሎ'ዮም ዝገልጹ። ዶ/ር ዳኒኤል፡ እቲ ዘካየድዎ መጽናዕቲ ኣብ ምፍታሕ እቲ ጸገም ኣበርክቶ ክህልዎ ተስፋ ከምዘለዎ ብምግላጽ፡ "ንዓና ግን ዘገድሰና፡ መሰል ናይ ወገናትና፡ ኣሕዋትና፡ ኣሓትና ክጓዳደል ከሎ፡ ትም ኢልና ኣይንርእን፡ ከምኡ ስለዝኸነ ኸኣ ብዓቕምና ዘፍቅዶ ንገብር" ኢሉ። ጠንቂ ስደት ኤርትራውያን እንታይ'ዩ? ብዙሓት ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝብልዎ፡ ካብ ኤርትራ ክሃድሙ ዘገደዶም እቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ "ገደብ-ኣልቦ" ግዱድ ወተሃደራዊ ዕስክርና'ዩ። እቲ ኣብ 1994 ዝጀመረ ን18 ኣዋርሕ ጥራይ ዝጸንሕ ሃገራዊ ኣገልግሎት ድሕሪ'ቲ ኣብ 1998 ዝተወልዐ ዶባዊ ኲናት ኤርትራን-ኢትዮጵያን ክሳብ ሕጂ "መወዳእታ-ኣልቦ" ኮይኑ ይቕጽል ከምዘሎ ተጣበቕቲ መሰላት ይሕብሩ- ዋላ'ኳ ኣብ መንጎ ሓሓሊፉ ናይ ምጥያስ ስጉምትታት ይውሰድ እንተነበረ። መንእሰያት ኤርትራ፡ ብገለ ምኽንያት ናብ ሲቪላዊ ኣገልግሎት እንተ ዘይተመሊሶም ወይ ዘጣይሶም ምኽንያት (ስንክልና፡ ሕዱር ሕማም፡ ማህደረ-ትምህርቲ፡ ወዘተ) እንተ ዘይረኺቦም፡ ንእስነቶም ኣብ ውትህድርና ከምዝሓልፍ ዝተወደአ ነገር'ዩ። ኣብ ሓምለ 2018 ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ነቲ ኣብ መንጎአን ንኣስታት ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ተጻብኦታትን ኩነተ-ኲናትን መወዳእታ ዝገበረሉ "ስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን" ምስ ተፈረመ፡ ጉዳይ "ገደብ-ኣልቦ" ዕስክርናን ሃገራዊ ኣገልግሎትን፡ መፍትሒ ክረክብን ናብ ንቡር (18 ኣዋርሕ) ክምለስን ዓቢ ተስፋ ተነቢሩሉ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ዋላ'ኳ ገለ ሰበስልጣን ምምሕያሽ ክግበር ምዃኑ ኣሚቶም እንተነበሩ፡ መንግስቲ ኣብቲ ጉዳይ ዘለዎ ፖሊሲ ንምቕያር ዝኾነ ስጉምቲ ክወስድ ኣይተራእየን። ኣብዚ ቀረባ እዋን'ውን፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ምእታዉ፡ መንሰያት ኤርትራ ካብ ዕስክርና ናጻ ክኾንሉ ዘሎ ተኽእሎ መሊሱ ኣጽቢብዎ'ሎ። ኣብዚ እዋን'ዚ ድማ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ መንእሰያት ኤርትራ ከም ወተሃደራትን ስደተኛታትን ኣብ ኢትዮጵያ ይርከቡ። ኣብ መቓን እቲ ግዱድን "ገደብ-ኣልቦን" ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ ዝፍጸም ዝተፈላለዩ ምግሃስ መሰላት ከምዘሎ'ውን ዶ/ር ዳኒኤል ረዘነ ገሊጹ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ንኣስታት 30 ዓመታት፡ ብዘይ ቅዋምን ሃገራዊ ምርጫን ነታ ሃገር ይመርሓ ኣሎ። ሕቡራት ሃገራት ዝርከብዎም ተጣበቕቲ መሰላት፡ መንግስቲ ኤርትራ ዝተወደበን ሰፊሕን ምግሃስ መሰረታዊ ሰባዊ መሰላት ከምዝፈጸመ ክኸሱ ምጽንሖም ይፍለጥ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ዋሕዚ ስደተኛታት ኤርትራ፡ ትካላት ስለያ ምዕራባውያንን ዞባውያንን ሃገራት ዝወደብዎ ምዃኑ'ዩ ክኸስስ ጸኒሑ። ይኹን እምበር ዶ/ር ረዘነ፡ ብዙሓት ስደተኛታት ከምዘዘራረበ ብምጥቃስ "ተታሊለ ወጺአ ዝብለኒ ዋላ ሓደ ሰብ ኣየረኸብኩን" ብምባል ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ምጉት'ዩ ክብል ይነጽጎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኣብዪ ዝኣወጆ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦታትን ዘይተመለሱ ሕቶታትን

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ዝነበረ ህወሓትን እናኸረረ ዝኸደ ምትፍናንን ወጥርን ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ምምርሑ ይዝከር። ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ነቲ ኣብቲ ክልል ሰፊሩ ዝነበረ ብሰሜን እዝ ዝፍለጥ ዝዓበየ ክፋል ሰራዊት ኢትዮጵያ ድሕሪ ምጥቅዖም፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ብ4 ሕዳር 2020 ኣብ ልዕሊኦም ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ሓይልታት ፈደራል ብዝተፈላለየ ኣንፈት ድሕሪ ዝኸፈትዎ መጥቃዕትታት ድማ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ሰሙን ንከተማ መቐለ ክቆጻጸርዋ ኪኢሎም። ኣብዪ ኣሕመድ ድሕሪ ምትሓዝ ናይታ ከተማ፡ እቲ ዝወሰዶ መታሃደራዊ ስርሒት ብዓወት ከምዝተዛዘመ'ኳ እንተገለጸ፡ እቲ ኲናት ግን እናሓየለ'ዩ ከይዱ። መራሕቲ ህወሓትን ናይቲ ንሱ ዝመርሖ ዝነበረ ክልላዊ መንግስትን ካብታ ርእሲከተማ ናይቲ ክልል ዝኾነት መቐለ ኣንሳሒቦም ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ ሻምናይ ወርሖም፡ ትማሊ ሰኑይ 28 ሰነ 2020 ናብታ ከተማ ተመሊሶም ኣለዉ። ብሰኑይ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ኩነታት ሃንደበት ክቀያየር ከምዝጀመረን፡ ሓይልታት መንግስቲ ንብረቶም ጠቕሊሎም ክወጹ ዝርኣዩ ነበርቲ እታ ከተማ ኣብ ወጥሪ ኣትያ ምንባራ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣጋ ምሸት ምስኮነ ግን፡ እቶም ኣብ ስግኣት ዝጸንሑ ነበርታ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብታ ከተማ ክኣትዉ ምስተዓዘቡ፡ ባንዴራ ናይቲ ክልል እንዳበልበሉ፡ ናብ ጎደናታት እታ "ሰሜናዊት ኮኾብ" ዝብል ቅጽል ስም ዘለዋ ከተማ ብምውጻእ ሓጎሶም ክገልጹ ጀሚሮም። ኣብቲ እዋን፡ እታ ከተማ ካብ ምቁጽጻር ሰራዊት ፈደራል ከምዝወጸት ሓደ ብዓል ስልጣን መንግስቲ ከምዘረጋገጸ ኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ፡ ኤ-ኤፍ-ፒ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ስሙ ዘይተገልጸ ብዓልስልጣን ከምዝበሎ፡ ሓይልታት ትግራይ "ብኹሉ ኣንፈት" ነታ ከተማ ድሕሪ ምኽባቦም፡ ግዝያዊ ምምሕዳር ናይቲ ክልል ካብታ ከተማ ክወጽእ ከምዝተገደደ ብምጥቃስ፡ "ኩሎም ገዲፎማ ወጺኦም ኣለዉ። እቶም ዝደሓሩ [ሰኑይ] ምሸት ወጺኦም" ክብል ተዛሪቡ። ዋላ'ኳ ሓይልታት ፈደራል ካብ መቐለን ከባቢኣን ከምዝወጹ እንተተገልጸ፡ ኣካል ናይቲ ኲናት ዝኾኑ ሓይልታት ኣምሓራን ኤርትራን ካብቲ ክልል ብዛዕባ ምውጽኦም ግን ዛጊት ብንጹር ኣይተፈልጠን። ነቲ ብሓይሊ ካብ ለልጣኑ ዝተኣልየ ብህወሓት ዝምራሕ ክልላዊ መንግስቲ ተኪኡ ነቲ ክልል ከመሓድር ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝተመዘዘ ግዝያዊ ምምሕዳር "ሰብኣዊነት መሰረት ብዝገበረን ተወሳኺ ጉድኣት ብዘየኸትልን ኣገባብ" ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ንፈደራላዊ መንግስቲ ጠለብ ከምዘቕረበ ሓላፊ ናይቲ ግዝያዊ ምምሕዳር ዶ/ር ኣብርሃም በላይ ትማሊ ምሸት ኣፍሊጡ። ኣብ ውሽጢ ሓጺር ግዜ ድማ፡ ፈደራላዊ መንግስቲ ነቲ ሕቶ ከምዝተቐበሎን፡ ካብ ትማሊ ጀሚሩ ዝትግበር በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ከምዝገበረን ገሊጹ። ምቁራጽ ተጻብኦታት እቲ ንኣስታት ሸሞንተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ኣብቲ ክልል ዓጸቦን ሰፊሕ ምፍንቓልን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ጸብጻባት ይገልጹ። ሰብመዚ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ትካላት ረዲኤትን፡ ናብቲ ዓጸቦ ዘጋጠሞን ተጸባዪ ረዲኤት ዝኾነን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ ንክበጽሕ ኩሎም ተዋጋእቲ ወገናት ተጻብኦታት ከቋርጹ ክጽውዑ ጸኒሖም'ዮም። እንተኾነ ግን፡ መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ "ምስ ገበናዊ ጉጅለ ምዝርራብ ከምዘይህሉ" ክገልጽ ጸኒሑ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ንህወሓት "ኣሸባሪ" ጉጅለ ተባሂሉ ክምዝገብ ድሕሪ ምውሳኑ ድማ፡ ናይ ዝርርብ ይኹን ምቁራጽ ተጻብኦታት ዕድል መሊሱ ጸቢቡ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ግን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ከቢድ ኲናት ይካየድ ከምዝነበረ ዝገልጹ ጸብጻባት ክወጹ ጀሚሮም። ክልቲኦም ወገናት ድማ፡ እቶም ጸብጻባት ሓቂ ምዃኖም ኣረጋጊጾም'ዮም። ዕጡቓት ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝፈነውዎ "መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ"፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ወተሃደራት መንግስቲ ከምዝቐተሉን ከምዝማረኹን ክገልጹ እንከለዉ፡ ብወገን መንግስቲ ግን እቲ ዝካየድ ዝነበረ ውግእ ንውሑዳት መራሕቲ ሓይልታት ትግራይ ንምህዳን ዝካየድ ዝነበረ ምዃኑ'ዮም ገሊጾም ነይሮም። መንግስቲ ከምዝብሎ፡ እዚ ትማሊ ዝተወስደ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ናይ ምግባር ስጉምቲ፡ ሓረስቶት ክረምቲ ከይሓልፎ ኣ መት ሕርሽኦም ክገብሩን ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ተጸበይቲ ንክበጽሕን ዝዓለመ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ካብታ ክልል ጠቕሊሎም ኣብ ዝወጽሉ እዋን ዝተኣወጀ ምቁራጽ ተጻብኦታት ትርጉም የብሉን ክብል ወኪል ናይቶም ሓይልታት ኣምባሳደር ፍስሃ ኣስገዶም ንቢቢሲ ገሊጹ። ንሱ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሓይልታት ኤርትራን ኣምሓራን ኣብ ምዕራባዊ ትግራይ ቦታታት ተቖጻጺሮም ብምህላዎም፡ ምስኦም ዝግበር ውግእ ይቕጽል ምህላዉ ተዛሪቡ። ብኻልእ ወገን፡ ናይቶም ሓይልታት ኣፈኛ ምዃኑ ዝንገረሉ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ንሲ-ኤን-ኤን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሓይልታቱ ወፍርታቶም ክቕጽሉ ምዃኖም ኣፍሊጡ። "ዕላማና ዓቕሚ ጸላኢ ንምድኻም'ዩ። ትግራይ ካብ ሓይልታት ጸላኢ ናጻ ክሳብ ትኸውን፡ ስርሒታትና ደው ኣይከነብልን ኢና። ዘድሊ ኩሉ ክንገብር ኢና" ክብል ኣጠንቂቑ። እቲ በይናዊ ናይ ምቁራጽ ተጻብኦታት ስጉምቲ፡ ካብቲ ካልእ ወገን ተቐባልነት እንተ ዘይረኺቡ፡ ኲናት ደው ከብል ኣይክልን ዝብል ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። ሰብኣዊ ቅልውላዉ ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘካየዶ ገምጋም፡ እዚ ዝመጽእ ዘሎ ክረምቲ ቅድሚ ምእታዉ፡ ብህጹጽ ናብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ሓገዝ እንተዘይበጺሑ፡ እቲ ኣብ 1985 ዝተራእየ ከቢድ ዓጸቦ ክኽሰት ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ኣመሪካ፡ ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ዓለምለኻውያን ትካላትን ብወገኖም፡ "ጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት" ይስርሓሉ ኣሎ ዝብል ክሲ ብምቕራብ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዘይዝኾነ ገደብ ናብቲ ክልል ክኣቱ ክጽውዑ ጸኒሖም'ዮም። እቲ ጻዕርታት ክዕወት ግን፡ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበርን፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብቲ ክልል ክወጹን ክምሕጸኑ ጸኒሖም። እቲ ኲናት ኣብቲ ክልል ቅትለት፣ ክሳብ ዓጸቦ ዝበጽሐ ጥምየት፣ ሰፊሕ ምፍንቓልን ስደትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ትካላት ረዲኤት ከምዝብልዎ፡ ኣስታት 2 ሚልዮን ካብ መንበሪኦም ክፈናቐሉ እንከለዉ፡ ካልኦት ልዕሊ 60 ሽሕ ካብቲ ግጭት ዝሃደሙ ድማ ኣብ ሱዳን ተዓቚቦም ይርከቡ። ልዕሊ 5 ሚልዮን ድማ ተጸበይቲ ከምዝኾኑ ይፍለጥ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ንኣስታት 8 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ሞይቶም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ይግመት። ጸቕጢ ማሕበረሰብ ዓለም ዝተፈላለዩ ወገናት፡ ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለዉ ሓይልታት ተጻብኦታት ደው ከብሉን፡ ተዘራሪቦም ሰላማዊ ፍታሕ ከናድዩ ብተደጋጋሚ ክጽውዑ ጸኒሖም። እዚ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ተወሲዱ ዘሎ ናይ ምቁራጽ ተጻብኦታት ውሳነ ግን፡ ብዛዕባ ሰላማዊ ዝርርብ ዝኾነ ኣንፈት ኣይሃበን። እቲ መንግስቲ "ኣሸባሪ" ክብል ዝጽውዖ ህወሓት ኣብ ምምራሕ ሓይልታት ትግራይ ዘለዎ ገደ ዘካትዕ ኣይኮነን። ስለዝኾነ ድማ፡ ምስ መራሕቲ ህወሓት ክዘራረብ ዓቐብ ከይኮኖ ኣይተርፍን። ዝርርብ እንተ ተጀሚሩ'ውን፡ ምስ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዘሎ ናይ ወሰን ምስሕሓብ እቲ ካልእ ዝተሓለለኸ ጉዳይ ምዃኑ ኣይክተርፎን እዩ። ሓይልታት ትግራይ ነቶም ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሓይልታት ፈደራልን ኣምሓራን ዘለዉ ቦታታት ንምምላስ ውግእ ዝቕጽሉ እንተኾይኖም፡ እቲ ብመንግስቲ ዝተወሰደ ምቁራጽ ተጻብኦታት ትርጉም ዘለዎ ኣይኮነን። እቲ ኩነታት ብኸምኡ እንተቐጺሉ ድማ፡ እቲ ህጹጽ ረዲኤት ዝጽበ ዘሎ ህዝቢ ሓገዝ ዝረኽበሉ ዕድል ኣብ ሓደጋ ክወድቕ ይኽእል'ዩ። ንብዙሓት ኢትዮጵያውያን ግን፡ በይናዊ ቶዂሲ ደው ናይ ምባል ስጉምቲ እንታይ ዝደረኾ ምዃኑ ንጹር ኣይኮነን። ስለዝኾነ ድማ፡ ብዙሓት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት መንግስቲ መብርሂ ክህበሉ ይሓቱ ኣለዉ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ብሓፈሻ ነቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወሰዶ በይናዊ ስጉምቲ ብኣወንታ ከምዝጥምቶ ገሊጹ'ሎ። እቲ ኲናት እናገደደ እንተኸይዱ ተወሳኺ ስጉምቲታት ክወስዱ ክዳለዉ ከምዝጸንሑ ዝነገረሎም ኣመሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ከኣ ካልኦት ኣመራጺታት ከናድዩ ዘተባብዕ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ካልኦት ትካላትን ኣባላት ማሕበረሰብ ዓለምን ዝህብዎ ግብረመልሲ ድማ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ክንጸር ትጽቢት ይግበር። ኣመሪካ፡ ኣየርላንድን ብሪጣንያን፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ንምዝርራብ ብህጹጽ ክእከብ ጸዊዐን ኣለዋ። እቲ ኣኼባ፡ ኣብ ዝመጽእ ዓርቢ ክካየድ ከምዝኽእል፡ ኤ-ኤፍ-ፒ ንዲፕሎማስያዊ ምጭታት ብምጥቃስ ጸብጺቡ'ሎ። ኣንፈት ናይቲ ብቐጻሊ ዝቀያየር ዘሎ ምዕባለታት ናበይ ገጹ ከምዘብል ኣብ እዘን ዝመጻ መዓልታትን ሳምንታትን ኣመት ከይሃበ ኣይተርፍን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ፡ ቀላሲ ግስጋሰ ሓይልታት ትግራይ

ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝነበረ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ፡ ኣብ ህይወቱ ንኻልኣይ ግዜ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተላዕለ ኲናት ንክገጥም ናብ በረኻታት ትግራይ ወሪዱ ይብል ተንታኒ ፖለቲካ ኣፍሪቃ፡ ኣሌክስ ዴቫል። እዚ ኮማንደር ሓይልታት ትግራይ ኮይኑ ዘሎ ጀነራል ጻድቃን ዓለምለኻዊ ተንታኒ ድሕነትን ሓደ ካብቶም ኣብ ኣፍሪቃ ኣለው ዝብሃሉ ሓንጸጽቲ ወተሃደራዊ ስትራቴጅን እዩ። ሕዚ፡ ወዲ 68 ዓመት ጀነራል ጻድቃን፡ ብ1976 ዓ.ም ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዝከታተሎ ዝነበረ ትምህርቲ ስነህይወት ኣቋሪጹ ናብቲ ህወሓት ዝመርሖ ዕጥቃዊ ቃልሲ ህዝቢ ትግራይ ተጸምቢሩ። ኣብቲ ግዜ ነቲ ንምብራቕ ኣፍሪቃ'ውን ዘርዕድ ዕጥቅን ወተሃደራዊ ቑመናን ዝነበሮ ማርክሲስታዊ ስርዓት መንግስቱ ሃይለማርያም ብዕጥቂ ዝቃለሱዎ ውሑዳት ኣማኢት ኮይኖም ኣብ በረኻታት ትግራይ ነይሮም። ትንታንኡ፣ ንትካላዊ መሪሕነት ዘለዎ ክእለትን ዓቕምን ኣብ መወዳእታ 1980ታት ካብ ብጾቱ እምነት ክረክብ ስለ ዝገበሩዎ፡ ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ዝኽበሩን ዝፍተውን ኮማንደራት ክኸውን በቒዑ። ብ1991፡ ህወሓት ሜካናይዝድ ክፍለ ሰራዊታት ሓዊሱ ልዕሊ 100 ሽሕ ሰራዊት ነይሩዎ። ኣብቲ ዓመት ወርሒ ግንቦት ጀነራል ጻድቃን ምስ ሰራዊት ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ብምዃን ኣዲስ ኣበባ ንምቁጽጻርን ስርዓት ደርጊ ንምውዳቕን ህወሓት ዝመርሖ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ከፊቶም። ተጋደልቲ ህወሓት ኣዲስ ኣበባ ምስ ተቖጻጸሩ ንጀነራል ጻድቃን ኣብ ጥቓ ሂልተን ሆቴል ግዝያዊ ቦታ ኣውሒሶምሉ። ኣብኡ'ዩ ኣብ ውሽጢ 15 ዓመት ንፈለማ እዋን ጨርቂ መንጸፍ ኣብ ዝተነጸፎ መደቀሲ ዓራት ጎኑ ኣዕሪፉ። ንዝቕጽሉ ሸውዓተ ዓመታት ጀነራል ጻድቃን ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ኣብ ምህናጽ ለፊዑ። ናይ ጀነራል መዓርግ ተዋሂቡዎ ዋና ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከኣ ኮይኑ። ጀነራል ጻድቃን 10 ዓመት ኣዛዚ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ኣብ ዝነበረሉ እዋን እቲ ሰራዊት ማዕረ ተዋጽኦ ብሄር ብሄረሰባት የብሉን ዝብሉን ነቐፌታ ይቐርበሉ ነይሩ። እዚ ሰብ ብምሕደራ ቢዝነስ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦፕን ዓዲ ኢንግሊዝ ተመሪቑ። ፕሮፌሰር ግራም ሳልማን መምህሩ ነይሩ። ገለ ተዘክሮታት ኣለዎ። "ክገጥመካ ካብ ዝኽእል ግጉይ ኣመለኻኽታ ዘለዎ መኮንን ሰራዊት ኣዝዩ ዝተፈለየ ሰብ'ዩ፤ ሱቕተኛ፣ ኣዳማጺ፣ ኣዕᎁቑ ዝሓስብ፣ ሓነኽን ክፉት ኣእምሮን ዘለዎ ሰብ እዩ" ክብል ይገልጾ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ኲናት ሓድሕድ እንተኣእኸለ'ውን ቀርኒ ኣፍሪቃ ግን ትሕመስ ነይራ። ብ1996፡ ኣብ ልዕሊ መዓስከር ኣልቃዒዳ መጥቃዕቲ ንምኽፋት ኣባላት ሰራዊቱ ናብ ሶማሊያ ክልእኽ እንከሎ፡ ንተቓወምቲ ፕሬዝደንት ሱዳን ነበር ዖማር ኣልበሽር ንምሕጋዝ'ውን፡ ናብ ዶብ ሱዳን ዘውፈሮም ሰራዊት ነይሮም። ጀነራል ጻድቃን፡ ኣብ ኤርትራ ዘሎ  ብፕሬዝደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝምራሕ ስርዓት ንኢትዮጵያ ስግኣት ከም ዝኾነ ንቐዳማይ ሚኒስትር እታ ሃገር ነበር ኣቶ መለስ ዜናዊ ደጋጊሙ የጠንቅቖ ነይሩ። እዚ ዕሽሽ ተባሂሉ ብ1998 ዶባዊ ኲናት ክልቲአን ሃገራት ክልዓል እንከሎ ግን ጀነራል ጻድቃን ቀላሲ ስርሒታት ሰራዊት ኢትዮጵያ ነይሩ። እዚ ኲናት ኣዝዩ ዝኸፍአን ደማውን ስለ ዝነበረ ብኽልቲኡ ሸነኽ ህይወት 80 ሽሕ ሰባት ረጊፉ'ዩ። ኣብ ወርሒ ሰነ 2000 ሰራዊት ኢትዮጵያ ንምክልኻል ሰራዊት ኤርትራ ሰይሩ ዶብ ተሳጊሩ። ኣብቲ ግዜ ጀነራል ጻድቃን ኣስመራ ምቁጽጻር መደብ ነይሩዎ። ይኹን'ምበር መለስ ዜናዊ 'ኢትዮጵያ ሸቶኣ ስለ ዝሃረመትን ኤርትራ ስለ ዝተዋረደትን ጠጠው ኣብል' ኢሉ መሊሱዎ። ህወሓት ብምኽንያት እቲ ኲናትን ካልኦት ፖለቲካዊ ፍልልያትን ኣብ ክልተ ተገሚዑ፤ መለስ ከኣ ነዚ ኣዛዚ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ዝነበረ ሙኩር ጀነራል ካብ ስርሑ ኣሰናቢቱዎ። ሃንደበት ካብቲ ዝተሞከረሉ ስራሕ ምእጋድ፣ ብኣመራርሓ ህወሓት ምንጻል፣ ናይ ቀረባ ክትትል ሓይልታት ጸጥታ ምብዛሕ ጀነራል ጻድቃን ከም ተራ ዜጋ ኮይኑ ህይወት ክመርሕ ኣኽቢዶምሉ'ዮም። ንሱ ግን፡ ሰራዊትታት ብኸመይ ዝርግሐ ኤችኣይቪ ክቆጻጸሩ ይኽእሉ ዝብል ጸብጻብ ኣዳልዩ። ጸኒሑ ግን ኣማኻሪ መንግስቲ ደቡብ ሱዳን ዝገብሮ ዝነበረ ዕረያ ድሕነት ኣማኻሪ ኮይኑ ቤት ጽሕፈት ዓለምለኻዊ ልምዓት ብሪጣኒያ ተቖጺሩ። ይኹን'ምበር እዚ ፕሮጀክት ሞያዊ ብቕዓት ሰራዊት እታ ሓዳሽ ሃገር ንምዝማን ዝነበሮ ሸቶ ኣይሰመረን። ጀነራል ጻድቃን ኣብ ትውልዲ ከባቢኡ ብምምጻእ ኣብ ደቡብ ትግራይ ንግዲ ሆርቲካልቸርን ፋብሪካ ቢራ ራያን ጀሚሩ። ኣንጻር ተጋሩ ዘቕንዐ ስምዒታት ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብ2018 ቀዳማይ ሚኒስትር ኮይኑ ክሽየም እንከሎ፡ ጀነራል ጻድቃን ሕጉስ ኮይኑ ተቐቢሉዎ፤ ሓቢሩዎ ከም ዝሰርሕ ድማ ተዛሪቡ። እንተኾነ ነባራት ኣባላት ህወሓት በዚ ነቒፎምዎ። ብ2019፡ ንመራሕቲ ህወሓትን ኣብዪ ኣሕመድን ንምሽምጋል ኣብ ዝንቀሳቐስ ዝነበረ ጉጅለ ኣትዩ ብዙሕ ጽዒሩ። ኣብ ማእከል ሃገር ኣንጻር ተጋሩ ዘቕንዐ ዝንባለታት እናጽዓቐ ምስ መጽአ ግን ናብ ትግራይ ተመሊሱ ኣብ መቐለ ንመሪሕነት ትግራይ ክሕግዝ ጀሚሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ኲናት ምስ ተላዕለ ከኣ፡ ምስ ኣመራርሓ ትግራይ ዝነበሮ ኣፈላላይ ንጎኒ ገዲፉ ናብቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ተጸምቢሩ። ብዙሓት ኣብ ልዕሊ ህዝቦም ዝበጽሕ ግፍዒ ዘስግኦም መናእሰይ'ውን ውሒዞም። ካልኦት ቅድሚ ዓሰርታት ዓመታት ካብ ህወሓት ተገሊፎም ዝነበሩ ገዳይም ተጋደልቲ ከይተረፈ ናብ በረኻታት ትግራይ ወሪዶም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ጀነራል ጻድቃንን ካልኦት መራሕቲ ትግራይን ናይ ማእሰርቲ ትእዛዝ ኣውጺኡ። ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዓስኪሩ ዝነበረ ወተሃደራዊ እዚ ሰሜን መጥቃዕቲ ከፊቶም ብምባል ብክሕደት ሃገር ክኣ ይኸሶም። እቲ ኣብ ትግራይ ኣንጻር ፌደራላዊ መንግስቲ ዝካየድ ዘሎ ቃልሲ 'ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ' ብዝብል ዝምእዘን ዘሎ ኮይኑ ኣብዚ ህወሓትን ኣባላት ህወሓት ዘይኮኑን ጠርኒፉ ዝሓዘ እዩ። ጀነራል ጻድቃን ናብቲ ማእከል ስሕበቱ ዝኾነ ኣትዩ ወተሃደራዊ ጉዳያት ዘድሃበ ሓላፍነት ወሲዱ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ጥሪ "ሓመድ ልሒስና ተልዒልና" ኢሉ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ ኣብ ጎቦታት ትግራይ መዕቀሊ ንምርካብ ይሃድሙ ነይሮም፤ ብዙሓት ንቓልሲ ዝወረዱ መናእሰይ ከኣ ጥራይ እግሮም ብረት ተሰኪሞም ይጎይዩ ነይሮም። ግን ድማ እቲ ብሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝገጠሞም ክባ ፈንጺሖም ብምውጻእ ከጥቅዑ ጀሚሮም። ድሕሪ ሕጂ'ዩ ጀነራል ጻድቃን ክንደይ ዝኣኽሉ ኣባላት ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ሞይቶምን ቖሲሎምን ክዛረብ ዝኽእል። ንኣርባዕተ ኣዋርሕ የሰልጥኑ፣ ሓይሎም የተኣኻኽቡ ነይሮም፤ ኣብ ወርሒ ግንቦት ጀነራል ጻድቃንን ካልኦት ኮማንደራትን ዝተወሰነ ክፋል ከም ዘዐወቱ ገምጊሞም። ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ኣባል ሃገራት ጉጅለ ሸውዓተ ኣብ ትግራይ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ጸዊዐን ነይረን። ህወሓት እፎይታ ንምሃብ ድልዊ ከም ዝኾነ ዝገልጽ መግለጺ'ኳ እንተአውጽአ ብዛዕባ ዕርቂ ግን ዝበሎ የለን። ብ17 ሰነ 2021፡ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ መጥቃዕቲ ከፊቶም። ኣብ ከበድቲ ውግኣት ቦታታት ከም ዝሓዙን ንሸሞንተ ክፍለ ሰራዊታት ኢትዮጵያ ከም ዘዕነውን ገሊጾም። ሰራዊት ምክልኻል ግን "ስኑዕ ዜና" ክብል ነጺጉዎ። እዚ ንምጥላል፡ ጋዜጠኛታት ናብ ሜዳ ከይዶም ከረጋግጹ ወይ'ውን ንሙሩኻት ክሓቱ ትጽቢት ይግበር። ይኹን'ምበር እዚ ክሳብ ሕጂ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ዘመዝገቡዎ ዘደንቕ ዓወት ይመስል፤ በዚ ምኽንያት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ከንሳሕብ ተገዲዱ እዩ። ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ መቐለ ተቖጻጺሮምዋ፤ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰራዊት ምክልኻልን ከኣ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣዊጆም ወጺኦም። ሕጂ ዓበይቲ ዕጥቅታት ዝዓጠቐ ምክልኻል ትግራይ፡ ኣብ ጎኒ ኢትዮጵያ ንዝዋግኡ ዘለው ሰራዊት ኤርትራ ይገጥም ኣሎ። ሰራዊት ኤርትራ ሒዞምወን ካብ ዝነበሩ ከተማታት ወጺኦም ኣብ ከባቢ ዶብ ድፋዕ ሰሪሖም ከም ዘለው ጸብጻባት ይገልጹ። ፕሬዝደንት ኢሳይያስ ካብዚ ኲናት ምውጻእ'ዶ ምግጣም ኣብ ዝብል መዋጥር ኣትዩ ይርከብ። ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ግን ኢሳይያስ ኣብ ስልጣን ክሳዕ ዝሃለወ ድሕነት ምርግጋጽ ስለ ዘይክኣል ክደፍኡ ይኾኑ'ዮም። ስለ ዝኾነ ካልእ ዓብዪ ኲናት ክህሉ ይኽእል'ዩ። ኣሌክስ ዲቫል፡ ዋና ዳይሬክተር ፋውንዴሽን ሰላም ዓለም እዩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ 'ሓይልታት ትግራይ መሰረተ ልምዓት ስደተኛታት ንወተሃደራዊ ዕላማ የውዕሉ ኣለው' -ኣራ

ትካል ጉዳያት ስደተኛታትን ካብ ስደት ተመለስትን ኢትዮጵያ (ኣራ)፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ነቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝርከቡሉ ከባቢታት ድሕሪ ምቁጽጻሮም እቶም ስደተኛታት ነቲ ኲናት ዝውዕል ዓይነታውን ገንዘባውን ሓገዛት ከበርክቱ ይግደዱ ኣለው ክብል ከሲሱ። እቲ ኤጀንሲ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብፍላይ ኣብ ማይ ጸብሪ ዝርከቡ ስደተኛታት ዘለውሉ ኩነታት ናብ ዘሰክፍ ደረጃ ይሰጋገር ብምህላዩ ኣሻቓሊ ኮይኑ ይብል። ዝበዝሕ ከባቢታት ትግራይ ተቖጻጺሮም ዝርከቡ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ኣብ ዘውጽኡዎ መግለጺ፡ ጸብጻባት ምፍንቓልን መጥቃዕትን እቶም ስደተኛታት ከም ዘሻቐሎም ገሊጾም ነይሮም። እቲ መግለጺ "መንግስቲ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ተፈጺሙ ዝተባህለ መጥቃዕትን ምፍንቓልን ኣሻቒልዎ ኣሎ። እቶም ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ሰላማውያን ሰባትን ዝተፈጸሙ ኩሎም ገበናት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመረሖ ዘይሻራዊ ኣካል ከጻርዮም ከኣ ንጽውዕ" ይብል። ኲናት ትግራይ ቅድሚ ምጅማሩ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ ዝተፈላለያ መዓስከራት ልዕሊ 100 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝነበሩ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ። ቅድም ኢሉ ኣስታት 20,000 ኤርትራውያን ዝነበሩወን መዓስከራት ሽመልባን ሕጻጽን "ምሉእ ብምሉእ ዓንየን" ከም ዝረኸበን ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ትካል ብ26 መጋቢት 2021 ኣብ ዘውጽኦ መብርሂ፡ ምስ ትካል ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት ብምዃን ኣብተን መዓስከራት ክበጽሑ ከም ዝኸኣሉ ብምግላጽ "ክልቲአን መዓስከራት ፍጹም ዓንየን፤ ኣብኡ ዝነበረ ኩሉ ሰብኣዊ ትካላት ተዘሚቱን ዓንዩን" ከም ዝጸንሖም ሓቢሩ ምንባሩ ይዝከር። ብሰንኪ'ቲ ዝተፈጥረ ኩነታት ድማ እቶም ስደተኛታት ኣብ ሓደጋ ወዲቖም፡ ብዘይ ሓለዋን መግብን ንኣዋርሕ ከም ዝጸንሑ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ትካላት ረድኤትን ክገልጹ ጸኒሖም። ኣብቲ እዋን ሰብመዚ ስደተኛታት ኢትዮጵያ፡ እተን መዓስከራት ብመሰረት ዓለምለኻዊ ቅጥዕታት ክግዕዛ ከም ዝወሰኑ ብምሕባር ካብ መዓስከራት ሺመልባን ሕጻጽን ዝሃደሙ ኣስታት 7000 ናብተን ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ናይቲ ክልል ዝርከባ መዓስከራት ዓዲ-ሓሩሽን ማይ-ዓይኒን ኣትዮም ከም ዘለዉ ሓቢሮም'ዮም። ካልኦት ኣስታት 2000 ድማ ኣብ ሽረ፣ መቐለ፣ ክልል ዓፋርን ኣዲስ ኣበባን ከም ዘለዉ ጠቒሶም። ኤጀንሲ ስደተኛታትን ተመለስቲ ስደትን ከም ዝብሎ ኣብዚ ሕጂ እዋን ሓይልታት ትግራይ ናብቶም መዕቆቢ ስደተኛታት ዝርከቡሎም ከባቢታት ከም ዝኣተው ብምግላጽ ክሳብ ሕጂ ብውሑድ ሽዱሽተ ስደተኛታት ከም ዝተቐትሉ ዘመክቱ መረዳእታታት ኣለውኒ ይብል። "ንሰብኣዊ ኣገልግሎት ክውዕሉ ዝተዳለው ትካላት ጥዕና ሓዊሱ ኣምቡላንስን ዝተፈላለየ ትሕተ ቕርጽን ንወተሃደራዊ ኣገልግሎት የውዕሉዎም ከም ዘለው መረዳእታታት የመልክቱ" ብምባል ብሰንኪ ሕጽረት ኣገልግሎት ጥዕና ዝሞቱ ስደተኛታት ከም ዘለው ገሊጹ። ኣብዚ ጉዳይ ሓይልታት ትግራይ ዝሃቡዎ ርኢይቶ'ኳ እንተዘይሃለወ ህወሓት ግን፡ ህዝብን መንግስትን ትግራይ ንዓመታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ተቐቢሉ ከም ዘተኣናገደ ብምግላጽ ብመሰረት ዓለምለኻዊ ሕጋጋት "ብወራሪ ሓይሊ ጉድኣት ዝበጽሖም ስደተኛታት ንምሕጋዝ ድሉዋት ኢና" ኢሉ። እቲ ክሲ'ውን ብናጻ ኣካል ኣይተጻረየን። እቲ ኤጀንሲ ድማ እቲ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዘጋጠመ ጸገም ንምፍታሕ ኣብ ሰሜን ጎንደር ወረዳ ሳባት መዕቖቢ ስደተኛታት ይስራሕ ከም ዘሎን ካብቲ ክልል ንዝወጽኡ ስደተኛታት ዘድሊ የዳሉ ምህላውን ሓቢሩ። ብግዝያውነት ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ክዕቆቡ ብምግባር መግቢ ነቕርበሎም ኣለና ክብል'ውን ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። ሓይልታት ትግራይ'ውን ኣብ መግለጺኦም ብመሰረት ዓለም ለኻዊ ሕጊ ሰብኣዊ መሰላት ሓላፍነቶም ከም ዝርድኡ ብምግላጽ "ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብ ካሊእ ከባቢ ወሲድካ ንምጥያስ ዝግበር መደባት ብፍቓዶምን ሰናይ ድልየቶምን ክፍጸም ይግባእ" ምባሎም ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሓላፊ ጉዳይ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ፊሊፖ ግራንዲ፡ ብኹነታት እቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ስደተኛታት ኣዝዩ ከም ዝተሻቐለ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ትካል፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ማእሰርቲ፣ ናይ ሕነ ምፍዳይ መጥቃዕቲታት፣ ዘረፋን ዓመጽን ከም ዝተፈጸመን ኣብቲ መዓስከር ሓደ ኤርትራዊ ከም ዝሞተን ኣረጋጊጹ ነይሩ። ብፍላይ ኣብ መዓስከራት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን፡ ብዝተፈላለዩ ዕጡቓት ኣካላት ዝተፈጸመ ኣንጻር ስደተኛታት ዝቐንዐ ሓፈሻዊ ገበናት ከም ዘንሰምበዶ'ውን ፊሊፖ ግራንዲ ተዛሪቡ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ምስ ተወለዐ ልዕሊ 96,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከም ዝወደቑ ይፍለጥ። ብፍላይ እተን ኣብ ሰሜናዊ-ምዕራብ ትግራይ ተደኲነን ዝነበራ መዓስከራት ሽመልባን ሕንጻጽን ኣብቲ ኲናት ፍጹም ስለ ዝዓነዋ ልዕሊ 21,000 ነበርተን ግዳይ ቅትለት፡ ጭውያ፡ ምብትታንን ኮይኖም ምህላዎም ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። ኣስታት 9,000 ካብኦም ናብ መዓስከራት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን ከምዝገዓዙ መግለጺ ትካል ስደተኛታት ኢትዮጵያ ይጠቅስ። ካልኦት ልዕሊ 5200 ኣብ ርእሰ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ተመዝጊቦም ከምዘለዉ'ውን ተሓቢሩ። ብዘይካ'ዚ፡ 79 ኣብ ሽረ ዝነበሩ ስደተኛታት፡ ናብቲ ኣብ ክልል ዓፋር ዘሎ ልዕሊ 50,000 ካልኦት ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝተዓቚብሉ መዓስከር ክሰጋገሩ ንትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ጠለብ ከምዘቕረበ እቲ መግለጺ ኣነጺሩ። ኣብ መላእ ኢትዮጵያ፡ ኣስታት 200,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዘለዉ ጸብጻባት እቲ ትካል የረድኡ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


መረጻ ኢትዮጵያ 2021፡ ኣብ ሞንጎ ጎንጺ ዝካየድ ዘሎ ፈላማይ ውድድር መረጻ ኣብዪ ኣሕመድ

ኣብ ዝተፈላለያ ከባቢታት ዝርኣይ ምትፍናን ኣብ ዝበርትዐሉን ኣብ ትግራይ ደማዊ ኲናት ይካየድ ኣብ ዘለወሉን እዋን፡ ኣብ ኢትዮጵያ መረጻ ይካየድ ኣሎ። እቲ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተናውሐ መረጻ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንፈለማ እዋን ዝካየድ ዘሎ ሃገራዊ መረጻ እዩ። ኣብዪ ነቲ 547 መናብር ዘለውዎ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ብዝለዓለ ድምጺ ብምዕዋት መሪሕነቱ ከረጋግጽ ተስፋ ይገብር። እዚ መረጻ ግን ኣብ ትግራይ ንግዝኡ ኣይካየድን፤ ኣብቲ ክልል ካብ ወርሒ ሕዳር ጀሚሩ ተዋጋእቲ ሓይልታት ኣብ ጎንጺ ተጸሚዶም ኣለው። ኣብ ገለ ከባቢታት እታ ሃገር'ውን ብምኽንያት ስግኣት ጸጥታን ጸገማት ሎጀስቲክን መረጻ ዝካየደሉ እዋን ተናዊሑ'ዩ። ብመሰረት እቲ ሕጂ ዘሎ መርሃ ግብሪ፡ ኣፈናዊ ውጽኢት መረጻ ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ክግለጽ ትጽበት ይግበር። ናይ መወዳእታ ውጽኢት ከኣ ኣብ ውሽጢ 23 መዓልታት ወግዓዊ ክኸውን ትጽቢት ይግበር። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ፡ ኣቦ መንበር ናይቲ ሽዑ እዋን ዝነበረ ልፍንቲ ኢህወዴግ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ዝኾነ ዓይነት ንሕንሕ ኣይገጠሞን። ኣንጻር: ህወሓት ዝምእዝኖ መንግስቲ ብዝነበረ ብርቱዕ ተቓውሞ ናብ ስልጣን ከም ዝደየበ ይፍለጥ። ድሕሪኡ ነቲ ግንባር ብምፍራስ ሓድሽ ሰልፊ [ብልጽግና] ብምምስራት ሓደ ጥሙር ሰልፊ ክኸውን ክገብር እንከሎ፡ ህወሓት ናብዚ ሓድሽ ሰልፊ ንምእታው ተሓሲሙ። ኣብዪ ኣሕመድ ዝመርሖ ሰልፊ ብዓብላሊ ድምጺ እንተተዓዊቱ፡ መሪሕነቱ ክዕቅብ'ዩ። እቲ መረጻ "ፈላማይ ናጻን ፍትሓውን መረጻ" ከም ዝኾነ'ውን ይዛረብ። ናይ ለውጢ መራሒ ኮይኑ ብ2019 ሽልማት ኖቤል ሰላም'ኳ እንተተዓወተ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ግን ኣብ ትግራይ ምስ ዝነበረ መሪሕነት ህወሓት ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣትዩ ይርከብ። ብምኽንያት እዚ ጎንጺ ኣሽሓት ተቐቲሎም፤ ብዙሓት'ውን ብጥምየትን ዓጸቦን ከይሞቱ ይስጋእ ኣሎ። ልዕሊ 40 ሰልፊታት ኣብቲ መረጻ ከም ዝሳተፉ ቦርድ መረጻ ክገልጽ እንከሎ፡ መብዛሕትኦም ሃገራውያን ዘይኮኑ ናይ ክልላት ፖለቲካዊ ውድባት ከም ዝኾኑ ይሕብር። ተቓወምቲ ውድባት መንግስቲ ንመራሕትና ኣሲሩ'ዩ ብምባል ይነቕፉዎ። ኣብ ገለ ክልላት ክወዳደሩ ተመዝጊቦም ዝነበሩ'ውን እንተኾኑ ካብቲ መረጻ ወጺኦም'ዮም። ግንባር ሓርነት ኦሮሞ መንግስቲ ኣብቲ መረጻ ኢዱ የእትው ኣሎ ብምባል ኣብ ወርሒ መጋቢት ካብቲ መረጻ ከም ዝወጽአ ይዝከር። ገዛኢ ሰልፊ ትግራይ ዝነበረ ህወሓት'ውን ብባይቶ ወከልቲ ህዝቢ እታ ሃገር ኣብ መዝገብ ግበረ ሽበራ ክሰፍር ተገይሩ። ገለ ኣመራርሓ እቲ ውድብ ኣብ ቀይዲ ክኣትው እንከለው፡ ገሊኦም ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ይመርሑ ኣለው። ኣብ ሞንጎ ዝተፈላለዩ ዓሌታት ዘሎ ግጭትን ኲናት ትግራይን ነቲ መረጻ ከውሊ ኮይኖምዎ ኣለው። ግን ድማ ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር መረጻ ኣብ እዋኑ ክካየድ ስለ ዝእዝዝ፡ ኣብ ዝኾነ ይኹን እዋን ኮይንካ መረጻ ክካየድ ኣለዎ። ሰብ መዚ ቦርድ መረጻ ካብቶም ድምጾም ክህቡ ትጽቢት ዝተገበረሎም 50 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ልዕሊ 37 ሚሊየን ከም ዝተመዝገቡ ይገልጹ። ብደረጃ ሃገር ውድድር ክካየድ ትጽቢት ዝግበር'ኳ እንተኾነ ኣብታ ሃገር ካብ ዘለው 547 ክልላት መረጻ ኣብ ሓደ ሕምሺት ዝኾኑ፡ እቶም 38 ኣብ ትግራይን ካልኦት 64 ኣብ መላእ ኢትዮጵያ: መብዛሕትኦም ዝዘንግዑ ምርጫታት ሽዱሽተ መስከረም ክካየዱ ከለው፡ እቲ ናይ ትግራይ መረጻ ግን መዓዝ ከም ዝካየድ ኣይተፈለጠን። ኣብ ሚያዚያ ሰብ መዚ ሕብረት ኤውሮጳ ኢትዮጵያ ናጻ ነቲ መረጻ ዝዕዘብ ጉጅለ ናይ ባዕሉ ናይ ኮምዩኒኬሽን ናውታት ሒዙ ክኣቱ ኣየፍቀደትሉን ብዝብል ተዓዛቢ መረጻ ከም ዘይልእኹ ክገልጹ ከለው፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ ናይ ደገ ተዓዘብቲ "ኣገዳስነትን ተኣማንነትን እቲ መረጻ ንክውስኑ ኣገዳሲ ኣይኮነን" ዝብል ምላሽ ሂቡሉ። ቀዳማይ  ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጀሚሩ ኣብ ዝተፈላለያ ክልላት ዓሌታዊ ጎንጺ ክውስኹ እንከለው፡ እዚ ኣብ መስርሕ እቲ መረጻ ጸቕጢ ከየሕድር ይስጋእ። ካብ ትግራይ ብወተሳኺ: ሓይልታት መንግስቲ ፌደራል ኣብ ክልል ኦሮሚያ ንዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ጉጅለ ስጉምቲ ይወስዱ ምህላዎም ይፍለጥ። ኣብ ምዕራብ ቤንሻንጉል ጉሙዝ ብምኽንያት ዋንነት መሬትን ሃብቲ ተፈጥሮን ዝለዓል ግጭት ምኽንያት ሞት ብዙሓት ኮይኑ'ዩ። ኣብዪ ኣሕመድ እዞም ስግኣታት ኣብቲ መረጻ ዘሕድሩዎ ጸቕጢ ከም ዘየለ ብምግላጽ ናጻን ፍትሓውን መረጻ ክካየድ እዩ ይብል። "ዓለም ኣብ መዓልቲ መረጻ ክብኣሱ'ዮም ክትብለና እንከላ፡ ንሕና ግን ከነምህራ ኢና" ክብል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ተዛሪቡ ነይሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሽረ እንዳስላሰ ድሕሪ'ቲ ኲናት እንታይ ትመስል- ካብ መሰኻኽር ዓይኒ

ሽረ እንዳስላሰ ካብተን ኣብ መንጎ ሰራዊት ምክልኻል ሓይልታት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ከቢድ ውግእ ዘተኣናገዳ ከተማታት ሓንቲ እያ። ቢቢሲ ንገለ ነበርቲ ከተማ ሽረ እንዳስለሰ ከዘራርብ ኪኢሉ ኣሎ። እቲ ውግእ ናብ ሕዳር 17 ሰሉስ ዘውግሕ ከምዝተኻየደ ዝገለጸ ምንጪ ቢቢሲ፡ ነባራይ ከተማ ሽረ እንዳስለሰ እቲ ውግእ ብኸበድቲ ብረት ዝተሰነየ ስለዝነበረ ብዙሕ ነባሪ እታ ከተማ ካብ ገዛውቶም ክሃድሙ ከምዝተገደዱ ሓቢሩ። "መብዛሕትኦም ተተኮስቲ ከበድቲ ብረት ፍሉይ ሽሙ ኣጓዱ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ክፋል እታ ከተማ'ዮም ዝዓልቡ ነይሮም። ሰባት ከኣ ናብ ከባቢ ቤተ ክርስትያን እንዳ ኣቡነ ኣረጋዊ ይሃድሙ ነይሮም" ክብል ሽሙ ክርቋሕ ዘይደለየ ምንጪ ቢቢሲ ገሊጹ። ብሰንኪ እቲ ዝተኻየደ ውግእ ቁጽሮም ዘይተፈልጡ ሰባት ጉድኣት በጺሕዎም። "በውሑዱ'ኳ ኣነ ዝፈልጦም 10 ሰባት መጉዳእቲ በጺሕዎም'ዩ" ዝበለ ምንጪ ቢቢሲ ሓያሎ ሰባት ከምዝተቐትሉን ካብኣቶም ኣብ ሽዱሽተ ንሱ ዝፈልጦም ስድራ እንዳ ሓዘን ከምዝበጽሐን ገሊጹ። ድሕሪ እቲ 6 ሰዓታት ዝወድአ ኵናት ምስተዛዘመ ታንክታት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ናብ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ኣትየን። በዓል ሰለስተ ኮኸብ ሆቴል ደጀና ሓዊሱ ብርክት ዝበሉ ህንጻታት እታ ከተማ ድማ ብታንክን ነተጉትን ብኽፋል ዕንወት በጺሕዎም እዩ። ቢቢሲ ዝረኸቦ ስእሊ ሆቴል ደጀና ከምዘርእዮ ክፋል እቲ ሆቴል ዓንዩ እዩ። ወናኒ ሆቴል ደጀና ነባር ተጋዳላይ ህወሓት ኮሎኔል ተወልደ ገብረተንሳይ'ዩ። ንሱ ኣብ ኵናት ኢትዮ ኤርትራ ኣድሂቡ ናይ ዝተጽሓፈ 'ባድመ እንደ ምክንያት' እውን ጸሓፊ ከምዝኾነ ይፍለጥ። ኣብዚ እዋን፡ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ እትርከብ ኮይና ብኣሽሓት ዝቑጸር ነባሪኣ ግን ፈለማ ሃዲሙ ምስከደ ፎቖዶ ሽንጥሮን በረኻታት ይነብር ከምዘሎ ይዝረብ። ኣብ ቀንዲ ጎደና ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ናይ ዘለዉ ህንጻታት መስትያቶም ፍርስርስ ኢሉ ከምዝተዓዘበ ዝሓበረ ምንጪ ቢቢሲ ሰባት ናብ ስሩዕ መዓልታዊ ንጥፈታቶም ክምለሱ ጻዊዒት ከምዝተገበረ ሓቢሩ። ይኹን እምበር፡ ሰባት ካብ ዝሃደምዎ ገጠራት ከምዘይተመልሱን ምንጭታት ቢቢሲ ካብ ሽረ እንዳስለሰ ገሊጾም። ኣገልግሎታት ቴሌኮሙኒኬሽን፣ ኢንተርኔትን ኤሌክትሪክን'ውን ተዓጽዮም ከምዘለዉ ንምፍላጥ ተኻኢሉ'ሎ። መጠናዊ ዝኾነ ምንቅስቓስ ነበርቲ ከምዝተጀመረን ወተሃደራት ኣብ ማእኸል ጽርግያ እታ ከተማ ከምዝረኣዩን መሰኻኽር ዓይኒ ሓቢሮም። ግዝያዊ ኣመሓዳሪ ክልል ትግራይ ኮይኑ ብመንግስቲ ፌደራል ዝተመዘዘ ዶ/ር ሙሉ ነጋ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምስ ዓበይቲ ዓዲ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ዘተ ከምዘካየደን ግዝያዊ ምምሕዳር እታ ከተማ ከምዘቖመን ማዕከናት ዜና መንግስቲ ፌደራል ኣቃሊሐን ነይረን። ኣብቲ ዘተ ዝተሳተፉ ዓበይቲ ዓዲ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ሞት ስርቅን ምምዝባልን ከምዘሎ ብምጥቃስ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ማይ፣ ቴሌኮሙኒኬሽን፣ ኤሌክትሪክን መጓዓዝያን ብቕልጡፍ ክኽፈት ሓቲቶም። ህዝቢ ዝግልገለሎም ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ  ክዓንዉን ክስረቑን ዝተገበረሉ መገዲ ከምዘሕዘኖም ዝሓበሩ እቶም ዓበይቲ ዓዲ ገለገሊኡ ቂምታ መሰረት ዝገበረ ድርጊት ምዃኑ ኣረዲኦም። ብሰንኪ እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ክልል ትግራይን ዝተወልዐ ውግእ ብኣማኢት ዝቕጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉን ብኣዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከኣ ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ናብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ከምዝተሰደዱ ይፍለጥ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ግን እቲ ውግእ ከምዝተዛዘመን ብሰንኪ እቲ ግጭት ዋላ ሓደ ሲቪል ሰብ ከምዘይተጎድአን ይገልጽ። ሓይልታት ትግራይ ግን፡ እቲ ኲናት ቀጺሉ ይካየድ እዮም ዝገልጹ። ገበርቲ ሰናይ ትካላት ናይ ሰብኣዊ ቀረባት ቅልውላው ከጋጥም ከምዝኽእል ኣጠንቂቐን ኣለዋ። ኣብ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ልዕሊ 80 ሽሕ ህዝቢ ከምዝነብር ይግመት።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ኩነታት ትግራይ 'ኣሻቓሊ' ከምዘሎ ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ

ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኩነታት ትግራይ ኣዝዩ ዘሻቕል ከም ዝኾነን መንግስቲ፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ንዘበርክታ ትካላት ናብቲ ክልል ከይኣትው ዝገብሮ ኽልከላ ደው ከብሎን ተማሕጺኑ። ፍሊፖ ግራንዲ፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ መዓስከራት ስደተኛታት ዝገበሮ ዑደት ምስ ዛዘመ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብዛዕባ ዘጋጠሙ ጾታዊ ዓመጻታት ከም ዝነገሩዎ ሓቢሩ። ኣብቲ ጎንጺ ዝሳተፉ ዘለው ኩሎም ወገናት ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰባት ዝፈጸሙዎ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ምህላው ዘረጋግጹ ብዙሓት ጭብጥታት ከም ዘለው'ውን ገሊጹ። ሓላፊ ኖርወጂያን ረፊዩጂ ካውንስል ጃን ኢገላንድ'ውን፡ ኣብ ትግራይ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ሞንጎ ዝርከቡሎም ኣርባዕተ መዓስከራት ኣብተን ክልተ ናውታት ሓገዝ ከም ዘብጽሑ እኳ እንተገለጸ፡ ኣብተን ክልተ ግን ክበጽሑ ከም ዘይኽኣሉን ከም ዘተሓሳስቦን ሓቢሩ። "ኣብተን ክልተ ንኤርትራውያን ዉሱን ሓገዝ ገይርና ኢና፤ እቲ ጠለብ ግን ልዑል'ዩ። ኣብተን ክንበጽሐን ዘይክኣልና ክልተ ድማ የተሓሳስበና። ስደተኛታት መጥቃዕቲ ከም ዝበጽሖም ሰሚዕና ኢና፤ ናብ ዶብ ሱዳን ከይደ ብዙሓት ስደተኛታት ረኺበ ዝነገሩኒ ታሪኽ ዘሕዝን'ዩ" ኢሉ። ኣብቲ ኲናት ዝተጀመረሉ ክልል ትግራይ ዘዕቆቡ ኣስታት 100 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝነበሩ ኮይኖም፡ ብሰንኪ እቲ ወተሃደራዊ ጎንጺ ከቢድ ሰብኣውን ጸጥታውን ሓደጋ ኣጋጢሙዎም ናብ ካልእ ክልላት ኢትዮጵያን ኣዲስ ኣበባን ብዙሓት ከም ዝሃደሙ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ምንጭታት ይገልጹ። እቶም ኣብ ትግራይ ዝርከባ ኣርባዕተ መዓስከራት ተዓቒቦም ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት እቲ መዓስከራት ኣብቲ ኵናት ዝካየደሉ ቦታ ስለዝርከብ ዝኾነ ሰብኣዊ ሓገዛት ክበጽሖም ብዘይምኽኣሉ ኣብ ከቢድ ሓደጋ ወዲቖም ምጽንሖም ይፍለጥ። ትላል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ነተን ኣብ ሰሜን ትግራይ ናብ ዶብ ኤርትራ ዝቀረባ፡ ከምኡ'ውን ኣብቲ ብርቱዕ ኵናት ዝተኻየደሉ ቦታ ዝርከባ መዓስከራት ሸመልባን ሕጻጽን ግን ብተደጋገሚ ክበጽሓን እንተሓተተ'ኳ ክሳብ ሕጂ ናብቲ መዓስከር ከይዶም ክዕዘቡ ከምዘይተፈቐደሎም ይሕብሩ። ሰብኣዊ ቅልውላው ክልል ትግራይ ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ፍሊፖ ግራንዲ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቶም ኣብ ትግራይ ሓገዝ ዘድልዮም ሚልዮናት ሰባት ክበጽሓሎም ብዘይምኽኣሉ ሓላፍነቱ የጉድል ኣሎ ኢሉ። ሓልሓሊፉ'ውን፡ እቲ ስራሓት ሰብኣዊ ሓገዝ ብብዝሒ ክተዓናቀፍ ከም ዝርኣየ'ውን ተዛሪቡ። ዋና ጸሓፊ ናይቲ ትካል 'ኖርዌጅያን ረፊዩጂ ካውንስል' ጃን ኢገላንድ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ቃለ-መሕተት፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ንዘድልዮም ሰባት ክንበጽሕ ብተደጋጋሚ ሕቶ እንተኣቕረብና'ውን ነቶም ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ግን ክንበጽሓሎም ኣይክኣልናን ኢሉ። "ብተደጋጋሚ ሕቶ ኣቕሪብና ኢና። ኣብ ፌደራል  ሓልሓሊፉ፤ ገለ ሻዕ ድማ ብክልል ፍቓድ ዘይረኸብናሎም እዋናት ኣለው። ብዝሒ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ክኸውን ይኽእል'ዩ፤ ድኽነት ዝበዝሖን ረድኤት ዝደልን ከባቢ'ዩ" ኢሉ። ቅድም ኢሉ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት 2.5 ሚልዮን ከም ዝኾኑን ኣድላዪ ዘበለ ሓገዛት ይገብር ምህላው'ውን ኣፍሊጡ ነይሩ። ኮሚሽን ኣመራርሓ ብሄራዊ ስግኣት ሓደጋ'ውን ነቲ ህዝቢ ንምሕጋዝ መንግስቲ እኹል ምድላዋት ገይሩ ኣሎ ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቶም ሓገዛት ዘድልዮም ሰባት ንምብጻሕ ምስ መሻርኽቱ ብምዃን ብጥምረት ይሰርሕ ምህላዉ ጠቒሱ። ጃን ኢገላንድ ግን "ውሑዳት ረድኤት ዝሓዛ ናይ ጽዕነት መካይን ንርኢ ኢና። እዚ ግን ነቶም ብሚልናት ዝቑጸሩ እኹል ኣይኮነን" ይብል። ወሲኹ "ወሃብቲ ሓገዝን መንግስትን ብሓባር ብዝገበሩዎ ገምጋም ናብ ደቡብን ምብራቕን ትግራይ ተጓዒዞም እዮም። ብዙሕ ረድኤት ዘድልዮ ህዝቢ ከም ዘሎ'ውን ርእዮም። ካውንስል ስደተኛ ኖርወጂያን ሓዊሱ ካልኦት ወሃብቲ ትካላት ሓገዝ ክገብሩ ይደልዩ'ዮም። ቅድሚ እቲ ጎንጺ ብኣማኢት ኣሽሓት ንዝቑጸሩ ሰባት ረድኤት ሂብና ኢና። ሕጂ'ውን ልዕሊኡ ንምግባር ድሉዋት ኢና" ኢሉ። እቲ ኣብ መንጎ ሓይልታት ፈደራላዊ መንግስቲን ትግራይን ንልዕሊ ክልተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኵናት ኣብቲ ክልል ዓቢ ሰባዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ምህላዉ ይግለጽ። ካብቲ ግጭት ዝሃደሙ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ናብ ሱዳን ክኣትዉ እንከለዉ፡ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ተፈናቒሎም ኣለዉ። ልዕሊ 4.5 ሚልዮን ሰባት'ውን ህጹጽ ረዲኤት ከምዘድልዮም ሰብመዚን ሕቡራት ሃገራትን ሓቢሮም። እቲ ኣብ ሞንጎ ክልል ትግራይን ፈደራልን ዝነበረ ምትፍናን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ክልል ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ፈጺሞም ኢሉ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሕዳር ኵናት ምስ ኣወጀ፡ እቲ ዝነበረ ወጥሪ ናብ ቅሉዕ ኵናት ዓሪጉ። ቅድሚ መጀመርታ ሕዳር 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ እቲ ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ዝነበረ ውድብ ህወሓትን ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራልን ንሓድሕዶም ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ርክቦም ሓርፊፉ ነይሩ። ህወሓት ንዝሓለፈ ኣስታት ሰላሳ ዓመታት፡ ኣብቲ ብሕብረት ሰልፍታት ዝቖመ ኢህወደግ ብዓብላልነት ክመርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ምስ ምጽአ እቲ ዝነበሮ ዓብላልነት ስኢኑ ኣብ ክልል ትግራይ እዩ ተሓጺሩ ጸኒሑ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንመዓስከራት ሕጻጽን ሸመልባን ክዓጽዎ ምዃኑ ኣፍሊጡ

ኢትዮጵያ ካብተን ኣብ ትግራይ ዝርከባ ኤርትራውያን ተዓቚቦምለን ዘለዉ ኣርባዕተ መዓስከር ስደተኛታት ነተን ክልተ ክትዓጽወን ምዃና ኣፍሊጣ። መዓስከር ስደተኛታት ሕጻጽን ሽመልባን ንመዐቀኒታት ህንጸት መዓስከር ትካል ስደተኛታት ውድብ ሃገራት ዘየማልኣ ብምዃነን ንክዕጸዋ ከም ዝተወሰነ ዋና ዳይሬክተር መንግስታዊ ትካል ስደተኛታትን ተመለስቲን (ARRA) ኣቶ ተስፋሁን ጎበዛይ ገሊጹ። ኣቶ ተስፋሁነይ ሎሚ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ መዓስከር ስደተኛታት ሽመልባ ብመሰረት ሮቛሒ ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ካብ ዶብ ጎሮቤት ሃገር [ኤረትራ] ክንድ'ቲ ዝግባእ ዝረሓቐ ከም ዘይነበረን፡ ሕጻጽ'ውን ብምኽንያት እቲ ከባቢ ዘለዎ ክሌማ ንሕማም ዓሶን ሕጽረት ማይን ዝተቓልዐ ብምዃኑ ንክዕጸው ምኽንያት ከም ዝኾነ ጠቒሱ። ብመሰረት ዓለምለኻዊ ሕጊ ሓደ መዓስከር ስደተኛታት ካብ ዶብ ተዳወብቲ ሃገራት ብውሑድ 50 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ክህነጽ ከም ዘለዎ ተደንጊጉ'ዩ ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝርከባ መዓስከራት ስደተኛታትን ከተማታትን ብሓፈሻ ኣስታት 200 ሽሕ ኤርትርራውያን ስደተኛታት ከም ዝነበሩን ካብኦም እቶም ኣስታት 50 ሽሕ ኣብ ክልል ዓፋር ኣብ ዝርከቡ ክልተ መዓስከራት ዝርከቡ ከም ዝኾኑ እቲ ዳይረክተር ገሊጹ። ኣቶ ተስፋሁነይ ብምስዓብ ኣስታት 92 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝርከባ  ኣርባዕተ መዓስከራት ስደተኛታትን ከተማታትን ከም ዝነበሩ ኣብሪሁ። እቶም 49 ሽሕ ኣብ ውሽጢ መዓስከር ዝነብሩ ኮይኖም፡ እቶም ዝተረፉ ካብ መዓስከር ወጻኢ ኣብ ከተማታት መቐለን ሽረን ሓዊሱ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ዝነብሩ እዮም ኡሉ። ኣብቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ኣርባዕተ መዓስከራት ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብዝነበረ ምብጻሕ መግቢ ኣብ ዓዲ ሓሩሽ 15000፣ ማይ ዓይኒ 13800፣ ሕጻጽ 11800፣ ሽመልባ 8400 ስደተኛታት ይነብሩ ምንባሮም'ውን ኣቶ ተስፋሁነይ ሓቢሩ። ይኹን'ምበር ብምኽንያት እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ወተሃደራዊ ስርሒት ናብ ክልቲአን መዓስከራት [ሕጻጽን ሸመልባን] ዝበጽሕ ዝነበረ ኣገልግሎት ከም ዝተቛረጸን ሰራሕተኛታትን ትካላት ውሃብቲ ረድኤት'ውን ካብቲ ቦታ ከም ዝወጽኡን ብምግላጽ፡ ዝምታን ካልእ ዝበጽሐ ዕንወትን ከምኡ'ውን ምቁራጽ ኣገልግሎት ስልኪ ናብቲ ቦታ ክበጽሑ ከም ዘየኽኣሎም ተዛሪቡ። "እቲ ናይ ሕጊ ምኽባር ስርሒት ንስደተኛታት ዒላማ ዝገበረ'ኳ እንተዘይኮነ፡ ብፍላይ መዓስከራት ሕጻጽን ሽመልባን ኣብ ከባቢ እቲ ወተሃደራዊ ስርሒት ዝካየደሉ ቦታ ዝተደኮና ብምዃነን ክንበጽሖም ኣይክኣልናን። ካብዚ ብዝብገስ ነቶም መዓስከራት ዝነበረ ዝኾነ ዓይነት ኣገልግሎት ጠጠው ኢሉ" ኢሉ። መዓስከራት ስደተኛታት ማይ ዓይንን ዓዲ ሓሩሽን ተዛማዲ ሰላም ዘለዎምን ንመገዲ ምቹኣትን ከምኡ'ውን ክሳብ 70 ሚኢታዊት ናይ መዓስከር ነባሪ ዝርከበሎም ስለኾኑ፡ ነዚኦም ትኹረት ብምሃብ ሰሪሕና ኢና ይብል ኣቶ ተስፋሁን። ኣብ ወርሒ ታሕሳስን ጥርን ክበጽሕ ዝግብኦ መግቢ ከም ዝበጽሐን ናይ ወርሒ ለካቲት ንምብጻሕ'ውን ምድላው ከም ዝገበሩን ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። ካልኦት ኣገልግሎታት ማይን ሕክምናን ኣይ-ኣር-ሲ (IRC) ምስ ዝተባህለ ትካል ብምትሕብባር ጽገናታት ብምግባር እቶም ስደተኛታት ኣገልግሎት ንክረኽቡ ከም ዝተገብ'ውን ጠቒሱ። ንሱ ከምዝብሎ፡ እቶም ኣብ መዓስከራት ሕጻጽን ሽመልባን ዝነበሩ ስደተኛታት ናብተን ውሑሳት ዝተባህላ መዓስከራት ማይ ዓይንን ዓዲ ሓርሽን ክመጽኡ ይግበር ኣሎ። ብኻልእ ወገን ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ትግራይ ብዘሎ ግጭት 20 ሽሕ ስደተኛታት ካብ ሕጻጽን ሽመልባን ጠፊኦም ዝብል ዜና ብዝተፈላለዩ ማዕኸናት ዜና ተጋዊሑ ነይሩ። ምስቲ ግጭት ብዝተሓሓዝ ብርክት ዝበሉ ዘይመንግስታውያን ትካላት ቅልውላው እቲ ክልል ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ከም ዝኾነ ክገልጹ እንከለው፡ ካብ መዓስከር ስደተኛታት ሕጻጽን ሽመልባን ዝሃደሙ 20 ሽሕ ኤርትራውያን ኣበይ ከም ዝኣተው ኣይፍለጥን ተባሂሉ ነይሩ። እቲ ዳይሬክተር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ግን፡ "19 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ኢትዮጵኣ ከም ዘለው ንፈልጥ ኢና፤ ብጥምየትን ሕማምን ዝተጎድኡ'ውን ክህልው ይክእሉ እዮም። ይኹን'ምበር ዝጠፍአ ሰብ የለን" ኢሉ። ውሃቢ ቃል ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ክሪስ መልዘር ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መሕተት፡  ኩነታት ናይቶም ኣብ መኣስከራት ሽመልባን ሕጻጽን ዝነበሩ ኣሽሓት ኤርትራውያን ክፈልጥ ከም ዘይክኣለ ብምግላጽ፡ መብዛሕትኦም ኣብ ከባቢ ሽረ ፋሕ ፋሕ ኢሎም ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከም ዝርከቡ ገሊጹ ነይሩ። ገለ ካብቶም ስደተኛታት ከም ዝተቐትሉን ተጨውዮም ናብ ኤርትራ ከም ዝተወስዱን ዝገልጹ ጸብጻባት ከም ዝብጽሖም ዝገለጸ መልዘር፡ እቲ ኣሻቓሊ ጸብጻብ ሓቂ እንተኾይኑ "ከቢድ ምጥሓስ ዓለምለኻዊ ሕጊ" ምዃኑ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ዋና ዳይሬክተር ኤጀንሲ ስደተኛታትን ተመለስቲ ስደትን ኣቶ ተስፋሁን ጎበዛይ ግን እቶም ስደተኛታት ካብ መዓስከራት ወጺኦም ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ይነብሩ ኣለዉ ኢሉ። "ብሓፈሻ ኣብ ክልቲኦም መዓስከራት 19 ሽሕን 200 ስደተኛታት ነይሮም፤ ካብዚኦም ክሳብ ትማሊ ልዕሊ 4600 ስደተኛታት ናብ ዓዲ ሓሩሽን ማይ ዓይንን ኣሰጋጊርናዮም ኣለና። ሎሚ መዓልቲ ድማ ልዕሊ 300 ስደተኛታት ክንመለስ ትጽቢት ንገብር። "ብተወሳኺ ልዕሊ 3 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ኣዲስ ኣባባ ከምዘለዉ ሓበሬታ ኣለና። ስለዚ ብርግጽ ኣበይ ኣለው ኢልና ዝፈለጥናዮም ስደተኛታት ኣስታት 10 ሽሕ ኮይኖም እቶም ዝተረፉ ድማ ንእልሾም ኣለና" ይብል። ኣብ ከተማታት ሸራሮ፣ ሽረን ባድመን ከምኡ'ውን ኣብ ደባርቅ፣ ጎንደር፣ ወረታን ደሴን ብዙሓት ስደተኛታት ከም ዘለው ሓበሬታ ኣሎ ዝበለ ኣቶ ተስፋሁነይ: ነዚኦም ከይድካ ናይ ምምዝጋብን ምጽናዕን ስራሓት ይካይድ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ መዓስከር ሕጻጽ ዝርከቡ ስደተኛታት ናብ መዓስከር ስደተኛታት ሽመልባ ክሰግሩ መደብ'ኳ ወጺኡ እንተነበረ ምስ ክስተት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተተሓሒዙ ግን ናብ ሽመልባ ከይሰገሩ እቲ ኲናት ኣርኪቡዎም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሰብመዚ ትግራይ ልዕሊ 4000 ኣባላት እዚ ሰሜን ዝነበሩ ወታሃደራት ከምዝለቐቑ ኣፍሊጦም

ኣባላት ናይቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝነበረ 'ሰሜን እዝ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ክፋል ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝነበሩ ልዕሊ 2600 ወታሃደራት ናብ ቤተሰቦም ከምዝተፋነዉ ሰብመዚ ትግራይ ኣፍሊጦም። ሓደ ብዓል ብዓልመዚ ንተለቪዥን ድምጺ ወያነ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ብሰኑይ 30 ሕዳር'ውን ልዕሊ 1800 ከምዘፋንዉ ሓቢሩ። መንግስታዊ ኣገልግሎት ተለቪዥን ኢትዮጵያ፡ ኢቢሲ፡ ብወገኑ ልዕሊ 3 ሽሕ ብህወሓት "ተዓፊኖም" ነይሮም ዝበሎም ኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ኣይንዋጋእን ኢሎም ዝሃደሙ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ትግራይ ኣብ ከተማ ደባርቕ ከምዝኣተዉ ሓቢሩ'ሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ክልል ትግራይ ኣብ ልዕሊ መዓስከራት እዚ ሰሜን መጥቃዕቲ ፈጺሞም ብምባል'ዩ፡ ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። እቲ ብ4 ሕዳር ዝጀመረ ወታሃደራዊ ስርሒታት ሰራዊት ምክልኻል ድሕሪ ምትሓዝ ከተማ መቐለ ከምዘብቅዐ'ኳ እንተሓበረ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስቲ ፈደራልን ትግራይን ውግእ ይቕጽል ምህላዉ፡ መራሕቲ ትግራይ ገሊጾም። ብሰንኪ'ቲ ግጭት፡ ልዕሊ 43,000 ሰባት ካብ ትግራይ ተፈናቒሎም ናብ ሱዳን ኣትዮም ምህላዎም ትካላት ረዲኤት ይሕብራ ኣለዋ። ኣብዚ እዋን'ዚ ሰራዊት ፈደራል መቐለ እትርከበን ሓያሎ ቀንዲ ከተማታት ተቖጻጺሩ'ኳ እንተሎ፡ ትማሊ ሓይልታት ትግራይ ንከተማ ኣክሱም ካብ ኢድ ሰራዊት ፈደራል "ናጻ" ከምዘውጽእዋ ተዛሪቦም ነይሮም። መስመራት ተሌፎንን ኢንተርነትን ኣብቲ ክልል ተቋሪጹ ምህላዉ፡ ነቶም ምዕባለታት ንምክትታል ይኹን ሓቅነቶም ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ። ካብን ናብን ዝግበር መጓዓዝያ'ውን ተኣጊዱ ምህላዉ፡ ኩነታት ናይቶም ህጹጽ ሰባዊ ረዲኤት ዘድልዮም ሚልዮናት ዜጋታትን፡ ኣስታት 100,000 ዓለምለኻዊ ሻቕሎት ፈጢሩ ይርከብ። ክልቲኦም ወገናት ኣቐዲሞም ኣብቲ ክልል ህጹጽ እዋን ኣዊጆም ምንባሮም ይዝከር። ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን: ብፖለቲካውን ሕገመንግስታውን ጉዳያት ንነዊሕ እዋን ክተፋነኑ ጸኒሖም። ብ 3 ሕዳር ለይቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ንመዓስከራት ናይቲ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ክፋል ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣጥቂዖም ክብል ቀዳማይ ሚኒስተር አብዪ ኣሕመድ ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ናብ ቅሉዕ ጎነጽ ኣምሪሖም። እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ተመዲቡ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብሓደ ዓመት ድሕሪ ምንውሑ ኣብ መንጎኦም ዝነበረ ርክብ ናብ ዝኸፍአ ደረጃ በጺሑ። ምንዋሕ ናይቲ ምርጫ ዝተቓወመ ህወሓት፡ ኣብ ትግራይ ክልላዊ ምርጫ ንምክያድ ብዝወሰዶ በይናዊ ውሳነ መሰረት፡ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ብምቛም ኣብ መጀመርታ መስከረም ምርጫ ኣካይዱ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራል ብወገኑ፡ እቲ ምርጫ "ዘይሕጋዊ" ምዃኑ ብምፍላጥ፡ ነቲ ሓድሽ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኣፍልጦ ከምዘይህቦ ኣዊጁ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ፡ ድሕሪ መስከረም፡ ፈደራላዊ መንግስቲ ስልጣኑ ዘብቀዐ'ዩ ብምባል ኣፍልጦ ነፊግዎ። ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ኢትዮጵያ'ውን፡ ንመንግስቲ ክልል ትግራይ ኣፍሪሱ ካልእ መንግስቲ ከምዘቕውም ብምግላጽ፡ ሓድሽ ኣመሓዳሪ ትግራይ ካብ ኣዲስ ኣበባ ሸይሙ። መራሕቲ ክልል ትግራይ ግን፡ ነዚ ውሳነ "ክፍጸም ዘይክእል ሕልሚ ቀትሪ" ክብሉ ነጺጎምዎ። ነቲ ተወሊዑ ዘሎ ኵናት "ወራር መንግስቲ ፌደራል" እናበሉ ዝገልጽዎ መራሕቲ ትግራይ፡ ንኣስታት ሰለስተ ሰሙን ምስ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ምስ ፍሉይ ሓይልን ምልሻታትን ክልል ኣምሓራን ይዋግኡ ኣለዉ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ መዓስከራት ንዝሃደሙ ኤርትራውያን ስደተኛታት ይመልሶም ምህላው ኣፍሊጡ

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ካብቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ መዓስከራት ስደተኛታት ወጺኦም ናብ ካልእ ከባቢታት ኢትዮጵያ ዝተቐሳቐሱ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብቲ ዝነበርዎ መስከራት ይመልሶም ምህላው ገሊጹ። ብዙሓት ''ጌጋ ሓበሬታ'' ዘለዎም ስደተኛታት ብዘይሕጋዊ መገዲ ካብ መዓስከር ስደተኛታት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሪሽን ተበጊሶም ናብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝኣተው ኣብቲ ዘውጽኦ መግለጺ ጠቒሱ። ኣብዚ እዋን'ዚ፡ እቶም መዓስከራት ስደተኛታት ኣብ ትሕቲ ምሉእ ምቁጽጻር መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምህላዎም፡ ነቶም ስደተኛታት ብውሑስ መገዲ ነናብ መዓስከሮም ክመልሶም ምዃኑ ሓቢሩ። ካብ ምቁጽጻር ወጻኢ ዝኾነ ምንቕስቃስ ኣብ ውሕስነትን፡ ጸጥታን ከምኡ'ውን ዝተወሃሃደ ሓገዝ ኣብ ምቕራብን ኣጸጋሚ'ዩ ክብል'ውን ተዛሪቡ። እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ''ሕግን ስርዓትን ንምኽባር ዝተወስደተ ወተሃደራዊ ስርሒት''፡ ኣብ ውሽጢ መዓስከር ስደተኛታትን ካብኡ ወጻእን ንዝነብሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብቐጥታ ዘስግእ ኣይነበረን ኢሉ። እንተኾነ፡ ትካል ስተደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ጉዳይ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ዘሻቕል ኩነታት ወሪዱ ከምዘሎን፡ ኣብቲ መዓስከራት ዝነበረ ናይ መግቢ ቀረብ ተወዲኡ ዝብላዕ ከምዘይብሎም ገሊጹ። ሎሚ ዓርቢ ኣፈኛ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ሃለዋት ናይቶም ስደተኛታት ስለዘይብልና ኣብ ኣዝዩ ከቢድ ሻቕሎት ንርከብ ኣለና" ኢሉ። "ሒደት ካብኦም ናብ ሱዳን ኣትዮም ከምዘለዎ ፈሊጥና ኣለና" ዝበለ ክሪስ መልዘር: ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝወጹ ከምዘለዉ'ን ጠቒሱ። ካብ ኣዲስ ኣበባ ብኣውቶቡሳት ናብ መዓስከሮም ዝተመልሱ ቁጽሮም ዘይተፈልጠ ከምዘለዉ'ውን እቲ ወኪል ተዛሪቡ። ንሱ፡ ነቶም ስደተኛታት ሰባዊ ሓገዝ ንምሃብ ናብቶም መዓስከራት ክኣትዉ ክፍቀደሎም ይሓቱ ከምዘለዉ'ን ሓቢሩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ስደተኛታት ብወገኖም፡ ብጥምየት ይሳቐዩ ከምዘለዉን፡ ብፍላይ ኣብ መዓስከር ዓዲ-ሓሩሽ፡ ኣገልግሎት ሕክምናን ማይን ከምዘይብሎም ተዛሪቦም ነይሮም። ተሓለቕቲ መሰላት ስደተኛታት ኤርትራ፡ ገለ ካብኦም ብሓይሊ ናብ ኤርትራ ከምዝተወስዱ ክገልጹ ምጽንሖምን፡ ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ፊሊፖ ግራንዲ፡ በቶም ጸብጻባት ከምዝተሻቐለን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድሕነቶም ከውሕስ ሓላፍነት ከምዘለዎን ኣዘኻኺሩ ነይሩ። ክሳብ ሕጂ ሰራሕተኛታት ሰባዊ ረዲኤት ናብቶም መዓስከራት ስደተኛታት ክኣትዉ ከምዘይክኣሉ ትካላት ረዲኤት ክገልጹ ጸኒሖም ኣለዉ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ኣህጉራዊ ትካል ድሕነትን ቤት ምኽሪ ስደተኛታት ዴንማርክን ዝተባህሉ ክልተ ትካላ ትረዲኤት ሰራሕተኛታቶም ኣብ ትግራይ ከምዝተቐትሉ ገሊጾም። ኣህጉራዊ ትካል ድሕነት (ኢንተርናሽናል ረስክዩ ኮሚቲ) ሓደ ካብ ሰራሕተኛታቱ ኣብ ጥቓ ከተማ ሽረ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት ሕጻጽ ከምዝተቐትለ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ኣህጉራዊ ናይ ድሕነት ትካል ብሞት ኣባሉ ከቢድ ሓዘን ከምዝተሰመዖ ገሊጹ'ሎ። ብመንን ኣብ ከመይ ኩነታትን ከምዝተቐተለ ንምፍላጥ ሓበሬታታት ይኣኻኽቡ ከምዘለዉ ጠቒሱ። ቤት ምኽሪ ስደተኛታት ዴንማርክ (ዳኒሽ ረፊጂ ካውንስል) ብወገኑ፡ ካብቶም ዝተቐትሉ ሰራሕተኛታቱ፡ ኣብ ሓደ ናይቲ ትካል ፕሮጀክት ዝሰርሑ ዝነበሩ 3 ዋርድያታት ከምዝርከብዎም ሓቢሩ። ኣበይ፡ ብኸመይን ብመንን ከምዝተቐትሉ ግን ኣብቲ ዘውጽኦ መግለጺ ኣይጠቐሰን። ሃለዋት ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ኢትዮጵያ ብውሑዱ ንኣስታት ሓደ ሚልዮን ዝኾኑ ስደተኛታት ካብ ደቡብ ሱዳን፡ ሶማልያ፡ ኤርትራ ከምኡ'ውን ሱዳን ዕቑባ ሂቡ ከምዘሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘለው ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣስታት 200 ሚእቲ ሽሕ ከምዘለውን፡ እቶም ዝበዝሑ ድማ ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ተዓቑቦም ከምዘለው መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ። እቶም ክልል ትግራይ ኣብ መዓስከራት ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ባንክታት ተዓጽየን ብምህላወን ካብ ስድራቤቶም ገንዘብ ክቕበሉ ከምዘይክእሉ ይግለጽ ኣሎ። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ እቶም ኣብ ኣርባዕተ መዓስከራት ትግራይ፡ ኣብ ዓዲ ሓርሽ፡ ማይ ዓይኒ፡ ሕጻጽን ሽመልባን ዝርከቡ ልዕሊ 96,000 ዝኾኑ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝነበሮም መግቢ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር ከምዝተወደአን ጸጥተኦም ኣብ ሓደጋ ከምዝወደቐን ክገልጽ ጸኒሑ'ሎ። እቶም ስደተኛታት ኵናት ካብ ዝጅመር ክሳብ ሕጂ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዘለው እዮም ክዛረቡ ጸኒሖም። ብሰንኪ'ቲ ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣብቲ ክልል ዝቐጸለ ውግእ፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ካልኦት ትካላት ረዲኤትን ሰብመዚ ኢትዮጵያን ካብቲ መዓስከራት ኣቐዲሞም ብምውጽኦም፡ ብዘይ ሓለዋ ኣብ ውሽጢ ኲናት ተቐርቂሮም ይርከቡ። ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ካብ መዓስከር ዓዲ ሓሩሽ ቢቢሲ ዘዘራራባ ኣደ ቖልዑት ኤርትራዊት፡ ለይቲ ለይቲ ዕጡቓት ሰረቕቲ ናብቲ መዓስከር እናኣተው ብዕጥቆም ኣፈራሪሖም ቴሌፎንን ኣዋርቕን ይዘምቱ ከምዘለው ሓቢራ። ውሕስነቶምን ጸጥታኦም ኣብ ሓደጋ ዝኣተወ ስደተኛታት ሓያሎ ዓቕሎም ዝጸበቦምን ነበርቲ እተን መዓስከራት ስደተኛታት ንኣዲስ ኣበባ ክንከይድ ኢና ብምባል እግሮም ናብ ዝመርሖም ይብተኑ ከምዘለው እውን እታ ኣደ ተዛሪባ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ብዓል ኣቶ ጃዋር ምሕሳም መግቢ ከቋርጹ ብሽማግለታትን ፖሎቲከኛታትን ንዝቐረበሎም ምሕጽንታ ተሓሲመሞ

ንመበል 12 መዓልቶም ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዘካየዱ ዘለዉ ብዓል ኣቶ ጃዋር፡ ነቲ ምሕሳም መግቢ ከቋርጽዎ ብመራሕቲ ሃይማኖትን ፖሎቲከኛታትን ንዝቐረበሎም ምሕጽንታ ተሓሲሞሞ። እቶም ድሕሪ ሞት ውሩይ ናይ ኣሮሞ ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ተኸሲሶም ኣብ ቀይዲ ዝርከቡ ኣቶ ጃዋር መሓመድ፡ ኣቶ በቀለ ገርባ፡ ኣቶ ሸምሰዲን የጣሃን ሃምዛ ኣዳነን ኣብ ልዕሊ ቤተሰቦምን ፖሎቲካውያን መራሕትን ዝካየድ ዘሎ ማእሰርትን ምፍርራሕን ድው ንኽብል ንምጽዋዕ'ዮም ሎሚ ንመበል 12 መዓልቶም መግቢ ተሓሲሞም ዘለዉ። ብጀካ እዞም ኣርባዕተ ጥርጡራት ምስ ናይ ኣርባዕቲኦም ክሲ ብዝተኣሳሰር ኣብ ቀይዲ ዝርከቡ ውልቀሰባት'ውን ነቲ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ከምዝተጸንበርዎ ሓደ ካብ ጠበቓታት ጃዋር መሓመድ ዝኾነ ኣቶ ምስጋኑ መለታ ትማሊ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ካልእ ጠበቓ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝኾነ ኣቶ ከድር ቤሎ ንቢቢሲ ከምዝሓበሮ፡ ቅድሚ ሕጂ ጠበቓታቶምን መቅርቦምን እኳ መግቢ ክበልዑ እንተተማሕጸንዎም ነቲ ምሕጽንታ ክቕበልዎ ከምዘይክኣሉ ገሊጹ። ሎሚ'ውን ፍሉጣት ፖሎቲከኛታትን መራሕቲ ሃይማኖትን ናብቲ ተኣሲረሙሉ ዘለዉ ቃሊቲ ብምኻድ እቶም ክሱሳት ነቲ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ደው ከብልዎ እኳ እንተሓተትዎም፡ እቲ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዘካይዱ ዘለዉ ተኸሰስቲ ነቲ ምሕጽንታ ከምዘይተቐበልዎ ኣቶ ከድር ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ካብ ፖሎቲከኛታት ኣቦ ወንበር ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ፡ ኣቲ ሌንጮ ለታ፡ ኣቶ ባቴ ኤርጌሳ ከምኡ'ውን ካብ መራሕቲ ሃይማኖት ስታዝ ካሚል ሸምሱ ናብ ቃልቲ ብምኻድ እንተለመንዎም ፍቃደኛታት ክኾኑ ግን ኣይክኣሉን" ካልእ ካብ ጠበቓታት ኣቶ ጃዋር መሓመድ፡ ኣቶ ምስጋኑ ሙለታ፡ እቶም መራሕቲ ሃይማኖትን ፖሎቲከኛታት ነቲ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ደው ንክብልዎ ክልምንዎም እንከለዉ ኣብቲ ቦታ ከምዝነበረ እዩ ዝሕብር። "ብዓል ኣቶ ጃዋር ኣዝዮም እዮም ተዳኺሞም ዘለዉ፡ ጃዋር ብዙሕ ክዛረብን ክስጉምን ኣይክእልን እዩ፡ ኣካላቱ ደኹሙ እዩ፡ ሓካይም'ውን ከይዛረብ እዮም ዝመኽርዎ ነይሮም" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። "እቶም ንሽምግልና ዝኸዱ ሰባት መግቢ ብልዑ ኢሎም ለሚኖሞም ንሶም ግን ፍቃደኛታት ክኾኑ ኣይክኣሉን" ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ሓካይም "መርመራ ምስ ገበርሎም ማይ እንተዘይሰትዮም ገለ ክፋል ኣካላቶም ካብ ስራሕ ወጻኢ ክኸውን ከምዝኽእል ምስ ነገርዎም ማይ ብሓይሊ ክወስዱ ጀሚሮም፡ መግቢ ግን ክሳብ ሕጂ ብጎሮሮኦም ኣይወረደን" ኣቶ ምስጋኑ ሙለታ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብዓል ኣቲ ጀዋር መሓመድ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዘካየድሉ ዘለዉ ቀንዲ ዕላማ፡ ኣብ ልዕሊ ፖሎቲከኛታት ዝወርድ ዘሎ ምንግልታዕን ምእሳርን ከምኡ'ውን ንዕኦም ንምብጻሕን ውዕሎ ፍርዶምን ንምክትታል ዝመጽኡ ሰባት ዝበጽሖም ዘሎ ማእሰርትን ምፍርራሕን ደው ንኽብል እዩ። ኣቲ ጀዋር መሓመድን ኣቶ በቀለ ገርባን ዝርከብዎም ብዙሃት ፖሎቲከኛታት ድሕሪ ሞት ውሩይ ናይ ኦሮሞ ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ብዝተለዓለ ዕግርግር ተተሓሒዙ ኣብቲ ዕግርግር ኢድ ነይርኩም'ዩ ብዝብል ክሲ'ዮም ኣብ ቀይዲ ኣትዩም። ልክዕ ከም ናይ ብዓል ኣቶ ጀዋር መሓመድ ላዕለዎት ሓለፍቲ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ'ውን ኣብ ኣድማ ምሕሳም መግቢ እዮም ዝርከቡ። ኣቶ ሚካኤል ቦረን ኣቶ ኬነሳ ኣያና ቤት ፍርዲ ብዋሕስ ተፈቲሖም ጉዳዮም ኣብ ደገ ኮይኖም ክከታተሉ እኳ ብይን እንተሃበ፡ ፖሊስ ግን ነቶም እሱራት ካብ ቀይዲ ስለዘየውጽኦም ነቲ ውሳነ ናይ ፖሊስ ንምቅዋም ኣብ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ከምዝርከቡ ጠበቓኦም ኣቶ ቱሊ ባይሳ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኮምሽነር ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ዶክተር ዳንኤል በቀለ እቲ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ነቶም ተኸሰስቲ (እሱራት) ናብ ዝኸፈአ ደረጃ ከየውድቖም ምክትታል ከምዘድልዮም ገሊጹ። ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብዓርቢ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "እቶም እሱራት ኣድማ ምሕሳም መግቢ ንኸካይዱ ምክንያት ዝኾነ ነገር ኣብ ቤት ፍርዲ ከምኡ'ውን ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ቆላሕታ ክውሃቦ ኣለዎ" ኢሉ። ኣድማ ምሕሳም መግቢ ሓደ ካብ ሰለማዊ ኣገባብ ተቓውሞ እዩ። ኣብ ታሪኽ ከኣ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ብምዃን ብምሕሳም መግቢ ተቓውምኦም ዘስምዑ ፍሉጣት ሰባት ኣለዉ። ሓደ ካብ ክፍለ ግዝኣት ህንዲ ዝተሰጎገ ንጉስ ሓዉ ንኽምለስ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ምግባሩ ኣብ ጥንታዊ ታሪኽ ሰፊሩ ኣሎ። ኣይርላንድ ሃይማኖት ክርስትና ቅድሚ ምቕባላ፡ ጥሜት ሓደ ካብ ኣገባብ መቕጻዕቲ ገይራቶ ነይራ። ኣብ ኣየርላንድ፡ ሓደ ሰብ በደል ምስ ዝፍጽም፡ እቲ ዝተበደለ ኣብ ኣፍደገ በሳሊ ከይዱ ብኣድማ ምሕሳም መግቢ ምስ ዝመውት ቀተልቱ እቶም በደልቱ'ዮም ዝብል ሕጊ ነይርዋ። እቶም ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዘካይዱ ሰባት ኣብ ልዕሊ 'በደልትና'ዮም' ዝብልዎም ሰባት ስነኣእምሮኣዊ ጸቕጢ ንምፍጣር ኢሎም እዮም ዘካይድዎ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምርጫ ንክሳተፋ ንኽፍቀደለን ኣድማ ምሕሳም መግቢ ኣካይደን ምንባረን'ውን ይፍለጥ። ብፍላይ ማርዮን ደንሉፕ ዝተባህለት ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ 1909 ንመሰል ደቂ ኣንስትዮ ዓዲ እንግሊዝ ኢላ ዘካየደቶ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዝያዳ ትዝከር። ማርዮን ደንሉፕ "ድራር እንታይ ኢኺ ትበልዒ?" ተባሂላ ምስ ተሓተተት፡ "ቆራጽነተይ" ኢላ ትምልስ ምንባራ ኣብ ታሪኻ ሰፊሩ ኣሎ። ጉዳይ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ክልዓል እንከሎ ብግሉሕ ስሙ ካብ ዝጠቀሱ ሓደ ድማ ፍሉጥ ህንዳዊ ተቓላሳይ ማህተማ ጋንዲ እዩ። ብዛዕባ ኣድማ ምሕሳም መግቢ መጽሓፍ ዝጽሓፈ ፕሮፌሰር ሻርማን ኣፕት ራሰል ኣብ ዕስራ ክፍለ ዘመን ፖሎቲካዊ ሕቶ ንምቕራብ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ሓደ ካብ ኣገባባት ኮይኑ ምህላዉ እዩ ኣብ መጽሓፉ ኣስፊሩ። ኣድማ ምሕሳም መግቢ ውጽኢት የምጽእ እዩ፡ ጎኒ ጎኑ ኸኣ ብዘይ ውጽኢት ዝፈሸለ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ከምዝነበረ ፕሮፌሰር ራሰል ይጠቅስ። ኣብ ዝበዝሐ ኣድማ ምሕሳም መግቢ እቶም ተቓውሞ ዘካይዱ ሰባት መግቢ ደው ኣቢሎም ፈሳሲ ጥራይ ከምዝወስዱ ሰብ ሞያ ይሕብሩ። ኣብ መጀመርታ ሰለስተ መዓልታት ኣብ ሰብነቶም ብዝጸንሐ ግልኮስ መጠናዊ ሓይሊ ክረኽቡ ይጸንሑ። ብድሕሪ እዚ ኩሊቶም ኣብ ኣካላቶም ንዘሎ ስብሒ ከሕቅቖ ከምዝጅምር ሰብ ሞያ ጥዕና ይጠቕሱ። ድሕሪ እዚ ግን ኣካላቶም ብጥምየት ክትጥቃዕ ስለዝጅምር መላግቦታቶም ንኣካላቶም ምጻር ይስእን፡ እዚ ደረጃ እዚ ኸኣ ሓደገኛ መድረኽ እዩ። ሳይንቲፊክ ኣመሪካ ዝተባህለ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ገጻቱ ኣብ ዘስፈሮ ምርምራዊ ጽሑፍ፡ ሓደ ሰብ ብዘይ መግቢ ንኽንደይ መዓልታት ክጸንሕ ይኽእል ንዝብል ሕቶ፡ ኣብ ክብደት ሰብነት፡ ኩነታት ጥዕና፡ ኣብ ዓይነት ጀነቲካዊ ተፈጥሮን ኣብ መጠን ዝርኽብዎ ብዝሕን ዓይነተትን ፈሳሲ ከምዝምርኮስ ጠቒሱ ኣሎ። ማህተማ ጋንዲ ኣብ መበል 74 ዓመቱ ን21 መዓልታት መግቢ ከይለኸፈ ፈሳሲ ጥራይ እናወሰደ እዩ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ኣካይዱ። ብሪቲሽ መዲካል ጆርናል ንሰብ ሞያ ብምውካስ ኣብ ዘስፈሮ ጽሑፍ'ውን ን28፡ 36፡ 38 ከምኡ'ውን 40 መዓልታት ብዘይምቁራጽ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዝገበሩ ሰባት ከምዘለዉ ጠቒሱ ኣሎ። ኣብ 1981 ኣብ ኣየርላንድ ብኣድማ ምሕሳም መግቢ ተቓውሞ ዘካይዱ ዝነበሩ 10 ሰባት ኣብ ውሽጢ 46 ክሳብ 73 መዓልታት ክሞቱ ክኢሎም እዮም። ሰብ ኣብ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ክጸንሓሉ ዝኽልእ መዓልታት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ክፈላለ ከምዝክእል ዝገልጹ ሰብሞያ: ማእካለይ ገምጋም ሓደ ኣብ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ዝርከብ ብህይወት ክጸንሓሉ ዝኽእል መዓልታት 21 ምዃኑ ይጠቕሱ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ: ካብ ስልጣኖም ዝተወገዱ መራሕቲ ህወሓት ንሰላማዊ 'ዝርርብ ቅድመ-ኩነት ኣንቢሮም'

እቶም ኣብ ክልል ትግራይ ስልጣን ሒዞም ዝነበሩ መራሕቲ ህወሓት፡ ምስ መንግስቲ ቅድሚ ምዝርራቦም ክፍጸሙ ኣለዎም ዝበልዎም ቅድመ-ኩነታት ኣንቢሮም። እቲ መግለጺ ኣብቲ ምስ ህወሓት ርክብ ኣለዎ ተባሂሉ ዝግለጽ 'ትግራይ ሜድያ ሃውስ' (TMH) እዩ ተቓሊሑ። ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን: ብፖለቲካውን ሕገመንግስታውን ጉዳያት ንነዊሕ እዋን ክተፋነኑ ድሕሪ ምጽንሖም'ዮም ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ረጽሚ ኣምሪሖም።። ብ3 ሕዳር ለይቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ንመዓስከራት ናይቲ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ክፋል ሰራዊት ኢትዮጵያ ድሕሪ ምጥቅዖም ቀዳማይ ሚኒስተር አብዪ ኣሕመድ ኣብ ልዕሊ መራሕቲ ህወሓት ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ህወሓት ድማ፡ ነቲ ወተሃደራዊ መዓስከር ዝተቖጻጸሩዎ፡ ሓይልታት ፌደራል ኣብ ልዕሊኦም መጥቃዕቲ ቅደሚ ምፍጻሞም ዝወሰድዎ 'ናይ ምክልለል ስጉምቲ' ምዃኑ'ም ዝገልጹ። ዋላ'ኳ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እቲ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ዝተወስደ ወታሃደራዊ ስርሒት ብዓወት ሰራዊቱ ከምዝተዛዘም ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር እንተገለጸ፡ እቲ ኲናት ይቕጽል ከምዘሎ'ዩ ዝግለጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ን96 ቀንዲ መራሕቲ ህወሓት ዝርከቡዎም 349 ጥርጡራት ተታሒዞም ክእሰሩ ምእዛዙ ይዝከር። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ነበር ኣቶ ስዩም ምስፍን፡ ኣቶ ኣባይ ጸሃየ፡ ኣቶ ስመላሽ ወልደስላሰ ዝርከቦም ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ነበር ክቕተሉ እንከለዉ፡ ኣቶ ስብሓት ነጋ ምስ ብዓልቲ ቤቱን ሓፍቱን፡ ፕረዚደንት ክልል ትግራይ ዝነበረ ኣቶ ኣባይ ወልዱ ዝርከብዎም ድማ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ይርከቡ። ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ብምፍጻምን ዕጥቃዊ ምልዕዓል ብምክያድ ዝብሉ ክስታት ክሕደት ሃገር ተመስሪቶምሎም ምህላዎም ይግለጽ። እቲ በቶም ንልዕሊ ሰለስተ ወርሒ ናብ በረኻታት ትግራይ ኣንሳሒቦም ዝርከቡ መራሕቲ ዝወጸ መግለጺ ነዞም ዝስዕቡ ቅደመ-ኩነታት ኣቐሚጡ'ሎ፡ ኣቐዲሙ ነቲ ግጭት ብሰላማዊ መንገዲ ንምፍትሑ ዝተፈተነ ጻዕሪ ብሰንኪ ኣብያ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዘይተዓወተ ይፍለጥ። ብዛዕባ'ቲ ሓድሽ እማመ ዛጊት ካብ መንግስቲ ዝተዋህበ መግለጺ የለን። "ህወሓት ዝበሃል ውድብ ከም ውድብ የለን" ክብል ሓደ ላዕለዋይ ወታሃደራዊ መኮንን ብዓርቢ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ናይ ሕጂ መግለጺ መራሕቲ ህወሓት እንታይ ዘበገሶ ምዃኑ ዛጊት ብንጹር ዝተፈልጠ ነገር የለን። ኣብ መጀመርታ ናይቲ ሰሙን፡ ግዝያዊ ምምሕዳር ናይቲ ክልል ህዝቢ ካብቶም ምስኡ ተጸጊዖም ኣለዉ ዝበሎም ሓይልታት ህወሓት ክፍለን ግዳይ ናይቲ ዝውሰድ ስጉምቲ ከይከውንን ኣጠንቂቑ ነይሩ'ዩ። ኣብቲ ኲናት ቁጽሮም ብንጹር ዘይተፈልጡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ኤርትራን ግጭት ትግራይን ኣብ ፈለማ መዓልታት ናይቲ ኵናት መራሕቲ ህወሓት፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ጎኒ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምስላፍ ደብዳባት የካይድ ምንባሩን፡ ሓያሎ ኣሃዱታት ኣብ ትግራይ ኣእትዩ ምንባሩን ክኸሱ ተሰሚዖም። ብሰሉስ 10 ሕዳር፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል ግን ኤርትራ "ኣብ ውሽጣዊ ግጭት [ኢትዮጵያ]" ከምዘይትኣቱ ተዛሪቡ። ገለ ኣሃዱታት ሰሜን እዝ ብወገን ኤርትራ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈቱ ኣዘዝቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ተዛሪቦም'ዮም። ሓይልታት ኤርትራ ኣብ ዶባት ምስ ሓይልታት ትግራይ ተዋጊኦም ምንባሮምን፡ ወታሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ሆስፒታላት ኤርትራ ይእለዩ ምንባሮም'ውን ቢቢሲ ኣረጋጊጹ ነይሩ። ብ14 ሕዳር ንፈለማ እዋን ሓይልታት ትግራይ ናብ ኣስመራ ናይ ሚሳይላት ደብዳብ ኣካይዶም። ዕለት 26ን 27ን ሕዳር'ውን ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኤርትራ ኣካይዶምም። ኤርትራ ብዛዕባ'ቲ ብቐጻሊ ዝተኻየደ ደብዳባት ዝሃበቶ ወግዓዊ መግለጺ ኣይነበረን። ሕብረት ኤውሮጳ ብዕለት 8 ለካቲት 2021 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ንጻውዒት ኣመሪካ ብምድጋፍ፡ ወታሃደራት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ክወጹ ንጽውዕ" ኢሉ። ኣመሪካ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ናይዚ ዓመት ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጹ ብቐጥታ ንመንግስቲ ኤርትራ ከምዝሓተተት ኣነጺራ። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ ክስታት ኣመሪካ "ግጉያትን ግምታውን" እዮም ብምባል መንግስቱ ነቲ ክሲ ከምዝነጽጎ ኣፍሊጡ'ዩ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብ17 ለካቲት ምስ መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኣብ ዘካይዶ ቃለመሕትት ናይ ኢትዮጵያ ኩነታት ከምዘገድሶ ተዛሪቡ። "ንሕናው'ን ካብ ካልኦት ህዝብታት ብዝተፈልየ ድሕሪ 80 ዓመታት ሽግር ዝራኣናሉ ጉዳይ ስለዝኾነ፡ ናይ ኢትዮጵያ ቅሳነትን ርግኣትን ካብ ካልኦት ህዝብታት ናይዚ ጎዶቦ ዝያዳ የገድሰና። "ብኡ መጠን ከኣ ግዴታና ግቡእና ከነበርክት ኣለና ኢልና ንሰርሕ ኣለና" ክብል ንተራ ኤርትራ ኣብ ፖለቲካዊ መስርሕ ኢትዮጵያ ገሊጹ። እንታይ ዓይነት ኣበርክቶ ምዃኑ ግን ብንጹር ኣይጠቐሰን። ብዛዕባ ወታሃደራዊ ምትእትታው ኤርትራ ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ግን ዝኾነ ንጹር ሓበሬታ ኣይሃበን። ዓመዓባብላ ናይቲ ግጭት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገ መንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ሒዙዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ 2019 ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከምዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገ መንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤት ምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከምዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ መንግስትን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ግን እቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ምርጫ፡ "ዘይሕጋዊን ትርጉም ኣልቦን" ምዃኑ ብምግላጽ ኣፍልጦ ከምዘይህብዎ ኣፍሊጦም። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። 'ክራይስስ ግሩፕ' ዝተባህለ ዓለምለኻዊ ትካል ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ፡ እቲ ምትፍናን ናብ ጎነጽ ከየምረሐ እንከሎ ብልዝብ ክፍታሕ ኣለዎ ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ብ3 ሕዳር ሓይልታት ክልል ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ሰሜን እዝ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም ግን "ናይ ሕጊ ምኽባር ስርሒት" ዝበሎ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ኣዊጁ። ህወሓት ድማ፡ ነቲ ወተሃደራዊ መዓስከር ዝተቖጻጸሩዎ፡ ሓይልታት ፌደራል ናብ ትግራይ ከይኣትዉ 'ቀዲሞም ንምክልኻል' ምዃኑ እዮም ዝገልጹ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ናይ ወርሒ ምዕባለ ቅልውላው ትግራይ - ኢትዮጵያ

መንግስቲ ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፖለቲካዊ ጉዳይ ክሰሓሓቡ ድሕሪ ምጽናሕ ናብ 04 ሕዳር 2020 ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ኲናት ካብ ዝጅምሮ እነሆ ሓደ ወርሒ ኮይኑ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ፍሉያት ሓይልታትን ምሊሻን ኣብ ልዕሊ እቲ ን21 ዓመታት ዶባት ሃገር ክሕሉ ኣብ ሓለዋ ተዋፊሩ ዝነበረ ሰራዊት ሰሜን እዝ ሓደጋ ብምውዳቕ ጥልመት ፈጺሞም ኢሉ ይኸስስ። መራሕቲ ህወሓት ግን ፈደራል መንግስቲ ንከጥቅዓና ምድላዋቱ ወዲኡ ኣሎ ክብሉ ምኽሳሶም ይዝከር። ቢቢሲ ትግርኛ እምበኣር ንቐንዲ ፍጻሜታት እቲ ናይ ወርሒ ኵናት ብኸምዚ ዝስዕብ ኣቕሪቡዎ እነሆ። 03 ሕዳር 2020 ኣብ መቐለን ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይን ናይ ተዅሲ ምልውዋጥ ተገይሩ። መስመር ተለፎንን ኢንተርነትን ኤሌክትሪክን እውን ተቛሪጹ። 04 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ሰሜናዊ እዚ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ብምሕባር ኣድላዪ ዘበለ ዝጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኤምባሲታት ኣመሪካን እንግሊዝን ኣብ ትግራይ ንዝተፈጥረ ጎንጺ ክሃድእ ተማሕጺኖም። 05 ሕዳር 2020 ሓይሊ መብራህቲ ንግዝይኡ ተመሊሱ። እንተኾነ ክይድ ምጽእ ይብል ስለ ዝነበረ ህዝቢ ኣይቀሰነን። ኣብታ ዕለት ከኣ ነፋሪት ውግእ ኣብ ሰማያት መቐለ ዘምብያ ከይዳ። 06 ሕዳር 2020 ብፍሉይ ፍቓድ ፖሊስ ትግራይ ነቲ ሃንደበት አኣብ ዝገሾ ዝነበረ ህዝቢ ነናብ ደቁን ስድርኡን ክኸይድ ካብን ናብን ትግራይ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ጀሚሩ። 08 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ምኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ንኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ነበር ጀነራል ኣደም መሓመድ ካብ ስልጣኑ ኣልዩ ኣብ ክንድኡ ምኽትሉ ንዝነበረ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ክኸውን ሸይሙዎ። መራኸቢ ማዕከናት ዜና ኢትዮጵያ ከኣ ጸብጺበንኦ። 09 ሕዳር 2020 ርእሰ ምምሕዳር መንግስቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተፈጥረ ቅልውላው ብኣላይነት ሕብረት ኣፍሪቃ ብሰላማዊ ዘተ መዕለቢ ክረክብ ከም ዝደሊ ገሊጹ። ሕብረት ኣውሮጳ "እቲ ጎንጺ ብቕልጡፍ እንተዘይተፈቲሑ ንኢትዮጵያ ኮነ ነቲ ዞባ ሓደገኛ'ዩ" ክብል ምሕጽንታ ኣቕሪቡ። 10 ሕዳር 2020 ካብ ከተማ መቐለ 28 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ቦታ ክትድብድብ ዝመጽአት ነፋሪት ብሚሳይል ተሃሪማ ምውዳቓ 'ርእየን ሰሚዐን' ዝብል ኣብ ከተማ ወጺኡ ሓጎሱ ክገልጽ ተራእዩ። ይኹን እምበር መንግስቲ ፈደራል ዝወደቐት ነፋሪት ከም ዘየላን እቲ ወረ ሓሶት ምዃኑን ሓቢሩ። ኣብቲ ዕለት ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ምዕራባዊ ከባቢታት ትግራይ ደብዳብ ከበድቲ ብረታት ኣካይዱ ክብል መራሒ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ከሲሱ። ይኹን እምበር ኤርትራ፡ ሰራዊታ፡ ንሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ዶቡ ሰጊሩ ኣብ ትግራይ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ንዝብል ብመራሒ ትግራይ ዝቐረበ ክሲ ነጺጋቶ። 11 ሕዳር 2020 ሕቡራት መንግስታት ኣብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ንክግበር መገዲ ክኽፈት ሓቲቱ። 12 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣብ ትዊተር ልዕልና ሕጊ ንምርግጋጽ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ክሳብ ዝዕወት ምስ ህወሓት ዝርርብ ከም ዘይህሉ ኣነጺሩ። ኣብቲ ዕለት፡ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል መመንጨዊ ጸዓት ተከዘ ከም ዝተደብደበ ሓቢሩ። 13 ሕዳር 2020 ኣብ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ፈደራል ንኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ትግራይ ክከታተል ዝቖመ ሓይሊ ዕማም፡ መመንጨዊ ጸዓት ሃይድሮ ኤሌክትሪክ ተከዘ ተሃሪሙ ዝብል ብመራሕቲ ህወሓት ዝቐረበ ክሲ ሓሶት ምዃኑ ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒሰትር ኣብይ ኣሕመድ ሓይልታት ክልል ትግራይ ናብ ሓይልታት ፈደራል ኢዶም ክህቡ ናይ ሰለስተ መዓልታት ዕድል ሂቡ። ኣብ ከተማታት ባህርዳርን ጎንደርን ደብዳብ ሮኬት ተካይዱ። ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ግጭት፡ ብዓሰርተታት ምናልባት'ውን ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ብጃምላ ከም ዝተቐትሉ ተጣባቒ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ገሊጹ። እቲ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል ክልል ትግራይ ተፈጺሙ ዝተባህለ ጃምላዊ ቅትለት ሓቂ ምዃኑ እንተድኣ ተረጋጊጹ፡ "ገበናት ኲናት ክኸውን ከም ዝኽእል" ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቑ። 14 ሕዳር 2020 ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ማይ ካድራ ንዝተፈጸመ ሰብኣዊ ቅልውላው ብቅልጡፍ ዘጻሪ ጉጅለ ናብቲ ቦታ ከም ዝልኣኸ ገሊጹ። ኣብ ኣስመራ ሰለስተ ተኸታታሊ ሓያል ነቱጕ ከምዝተሰምዐ ነበርቲ እታ ከተማ ሓቢሮም። ንጽባሒቱ ከኣ በቲ ዘጋጠመ ናይ ሚሳይል ደብዳብ ክልተ ሰባት ከምዝተሃርሙን ካልእ ዝሰዓበ ጉድኣት ከም ዘይነበረን ተሓቢሩ። 15 ሕዳር 2020 ኣፈኛ መንግስቲ ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ኣስመራ ሮኬት ከም ዘወንጨፉ ገሊጹ። 16 ሕዳር 2020 ፕረዚደንት ኬንያ ኡህሩ ኬንያታን ፕረዚደንት ኡጋንዳ ኡወሪ ሞሰቬኒን ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ቅልውላው ሰላማዊ ፍታሕ ክናደየሉ ጻዊዖም። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ነፋሪት ውግእ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ከተማ መቐለ ደብዳብ ኣካይዳ። 17 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒሰትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣባላት ፍሉይ ሓይልን ምልሻን ትግራይ ንሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኢዶም ብምሃብ ነብሶም ከድሕኑ ዝተወሃቦም መዓልታት ከምዘብቐዐ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዝጠቀዖ ጽሑፍ ገሊጹ። 18 ሕዳር 2020 መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ህወሓት ቀጥታዊ ርክብ ኣለዎም ንዝበሎም ጀነራላት ዝርከብዎም 76 ወተሃደራውያን መኮንናት ኣብ ዝተታሕዝዎ ክእሰሩ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። ዶክተር ደብረጽየን ራያን ከተማ ሽረን ብሓይልታት ፈደራል ከም ዝተትሓ ገሊጹ። 19 ሕዳር 2020 ነፈርቲ ንከተማ መቐለ ደብዲበን። ቴሌቪዥን ትግራይ ኣብቲ ደብዳብ ቆሲሎም ናይ ዝበሎም ተመሃሮ ስእልታት ኣቕሪባ። ኣብ ባህርዳር ንካልኣይ ግዜ ናይ ሮኬት መጥቃዕቲ ከም ዘጋጠመ ነበርትን ምምሕዳር እቲ ክልልን ኣፍሊጦም። 20 ሕዳር 2020 ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት - ዩኒሴፍ፡ ኣብ ትግራይ ኣስታት 2.3 ሚልዮን ህጻናት ሰብኣዊ ሓገዝ  ከም ዘድልዮም ሓቢሩ። 22 ሕዳር 2020 ህዝቢ ከተማ መቐለ ነቶም ብሕጊ ዝድለዩ ዘለው ኣካላት አሕሊፉ ክህብ፤ እንተዘይክኢሉ ከኣ ነታ ከተማ ንምቁጽጻር ብታንክታትን ከቢድ ብረትን ኣብ ዝግበር ኵናት መታን ከይልከም ነብሱ ከግልል ተሓቲቱ። መራሒ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ኢዶም ንክህቡ ዳግማይ ዝተዋህቦም ናይ 72 ሰዓታት መጠንቀቕታን ጻውዒትን ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብምንጻግ፡ ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መንግስቲ ትግራይ ቃልሱ ከም ዘሐይል ተዛሪቡ። ድሕሪ'ቲ ናይ 72 ሰዓታት መጠንቀቕታ ምብቅዑ፡ ኣብይ ኣሕመድ ሰራዊት ምክልኻል ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ዝበሎ መጥቃዕቲ ክካይዱ ኣዚዙ። 27 ሕዳር 2020 መራሕቲ ህወሓት ምስ ልኡኻት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝዛተ ሰብ ምምዛዞም ኣፍሊጦም። ቶዅስን ተጻብኦን ደው ክብል'ውን ጸዊዖም። ብኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛ ዝተሓጽዩ ሰለስተ መራሕቲ ሃገራት ነበር ፕረዚደንት ነበር ጆኪዩም ቺሳኖ ካብ ሞዛምቢክ፣ ኤለን ጆንሰን ሰርሊፍ ካብ ላይቤሪያ ከምኡ'ውን ጋሌማ ሞትላንቴ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ተዘራሪቦም። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ኣስመራ ንኻልኣይ ግዜ ከቢድ ድምጺ ሚሳይል ተሰሚዑ። ብዛዕባ ኣብ ሰብን ንብረትን ዝወረደ ጉድኣት ግን ኣይተገልጸን። 28 ሕዳር 2020 ከተማ መቐለ ብሓይልታት ፈደራል ተታሒዛ። 29 ሕዳር 2020 ሓላፊት ስርሒት ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ መቐለ ርኡይ ሕጽረት ናውቲ ሕክምና ከም ዘሎ ሓቢራ። 30 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ምኒስተር ዶክተር  ኣቢይ ኣሕመድ ካብ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ንዝቐረበሉ ሕቶታት መሊሱ። ኣብቲ ናይ ልዕሊ ሰለስተ ሰዓት መደርኡ፡ ብኻልእ ወገን፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ጸጥታዊን ሰብኣውን ውሕስነት እቶም ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣዝዩ ከምዝተሻቐለ ገሊጹ። መንግስቲ ትግራይ ሓይልታቱ ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ነፋሪት ውግእ ፌደራላዊ መንግስቲ ወቒዖም ከምዘውደቑ ገሊጾም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ሓሶት እዩ ክብል ምላሽ ሂቡ። 01 ሕዳር  2020 ሓንቲ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ኣባል ፈጻሚት ሽማግለ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኬርያ ኢብራሂም ንመንግስቲ ኢትዮጵያ 'ኢዳ ሂባ' ተባሂሉ። መራሒ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን፤ ሓይልታት ፌደራል ናብ መቐለ እንተኣተዉ'ኳ ናይቲ ክልል ሓይልታት ግን ቃልሶም ይቕጽሉ ኣለው ኢሉ። ንሱን ካልኦትን ኣብ ጥቓ መቐለ ኮይኖም ነቲ ቓልሲ ይምርሑዎ ምህላዎም ድማ ገሊጹ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጎንጺ ጠጠው ክብልን ብዘተ ክፍታሕን ጸዊዑ 02 ሕዳር 2020 ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብታ ንኣስታት ሓደ ወርሒ ኲናት ዝካየደላ ዘሎ ክልል ትግራይ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሕ ምስ መንግሰቲ ኢትዮጵያ ከም ዝተሰማምዐ ኣፍሊጡ። 04 ሕዳር 2020 ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይ ብዝካየድ ዘሎ ኩናት ኣብቲ ክልል ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሕ ከም ዘይከኣለ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ሓይልታት ትግራይ ቃልሶም ይቕጽሉ ከም ዘለው ምስ ቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪካ ተዛሪቡ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ወተሃደራቱ ናብ ዓውደ-ውግእ ዝልእኽ ተሸላሚ ኖቤል ሰላም-ኣብዪ ኣሕመድ

ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ ሽልማት ኖቤል ሰላም ኣብ ዝተቐበለሉ መድረኽ፡ ኲናት መሪር ምዃኑ ብምሕባር "ናይ ጨካናትን ኣረመኔታታን" ክብል ገሊጽዎ ነይሩ። እንተኾነ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ውሽጢ ሃገሩ ወተሃደራዊ ወፍሪ ኣዊጁ ይርከብ። ነቲ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት እዚ ሰሜን መጥቃዕቲ ፈጺሙ ዝብሎ ገዛኢ ውድብ ትግራይ ህወሓት ሰጉምቲ ንምውሳድ ንሰለስተ ሰሙን ዝኣክል ወተሃደራቱ እናተዋግኡ ናብ ትግራይ ገስጊሶም። ህወሓት ን25 ዓመታት ብፖለቲካዊ ዕብለላ ንኢትዮጵያ ኣብ ዝመርሓሉ እዋን፡ ኣብዪ እቲ ዝነበረ መጽቀጥትን ብልሽውናን ከብቅዕ ኣብ ምግባር ተስፋ ስለዝተገበረሉ ሰፊሕ ደገፍ ብምርካብ ቀዳማይ ሚንስትር ኮይኑ። እቲ ቀዳማይ ሚንስተር ዝወሰዶ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ካብ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ደገፍ እንተረኸበ'ኳ፡ እቲ "ሕጊ ናይ ምኽባር ወፍሪ" ዝበሎ ስጉምቲ ግን ንሱ ሕጹይ ሽልማት ኖቤል ኮይኑ ክቐርብ ካብ ሞንጎ ዝገበሩ ሰባት ሓደ ንዝኾነ ኣብ እንግሊዝ ዝነበር ሙሁር ዒላማ ብምግባሩ ነቐፌታ ይቐርብ ኣሎ። ኣብ እንግሊዝ ዩኒቨርሲቲ ኬለ መምህር ዝኾነ ኣወል ኣሎ " ዓለምለኸ ሚድያታት ተጠቒምካ ሃገር ንምዕናው ትሰርሕ ኣለኻ" ብዝብል ፖሊስ ከምዝኸሰሶ ካብ ሃገራዊ ቴሌቭዥን ምስምዑ ይዛረብ። ዝጽሕፎም ዓንቀጻትን ምስ ከም ቢቢሲን ኣልጀዚራን ዘካይዶም ቃለመሕትትን መንቀሊ ክስታቱ ከምዝኾኑ ድማ የረድእ። "ኣብዚ ሕዚ እዋን እቲ ኣብ ቀይዲ ምውዓል ዝበሃል ዝፈልጦ ነገር የለን፤ ናብ ኢትዮጵያ ምጋሸይ ግን ከቢድ ሓደጋ ክህልዎ'ዩ" ክብል የረድእ። ናይ ኣብዪ ስርዓት ኮነ እቲ ሕሉፍ ስርዓት ንዘይምስምማዕን ተቓውሞን ዝኣልዩሉ መገዲ ኣፈላላይ የብሉን። ኣብ ኢትዮጵያ ነቲ ስርዓት ንዝቃወሙ ከምኡ'ውን ነቓፊ ዝኾነ ርእይቶ ንዘለዎም ውልቀሰባት ስቕ ንምባል ሕጋዊ ስርዓት ከም ሽፋን ምጥቃምዝተለመደ እዩ" ይብል ኣወል። "ምልከ-ውህዳን ትግራይ" ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ቴድሮስ ኣድሓኖም እውን ካብቲ ብሰበስልጣን ኢትዮጵያ ዝቐርብ ክስታት ኣይተረፈን። ኣብ ውድብ ህወሓት ንነዊሕ ዓመታት ዘገልገለ ብምንባሩ፤ ነቲ ፓርቲ ዝኸውን ኣጽዋር ኣብ ምቕራብ ተሳትፎ ኣለዎ ብዝብል ካብ ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ ክሲ ቀሪቡሉ'ዩ። ነቲ ክሲ ዝነጸገ ዶክተር ቴድሮስ "ብኹነታት ኢትዮጵያ ሓዚነ፤ ኩሎም ኣካላት ንሰላም ክሰርሑ ከምኡ ድማ ድሕንነት ሲቪል ዜጋታት ከውሕሱን ኣብ ቀረብ ሕክምናን ሰብኣዊ ሓገዛትን ክሰርሑን እጸውዕ" ምባሉ ይዝከር። ንመርገጺ መንግስቲ ዝድግፍ ሙሁር ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ምንይችል መሰረት ብወገኑ፡ እቶም ብቐጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ምስ "ምልከ-ውህዳን" ዝኾነ ህወሓት ርክብ ዘለዎም ጥራይ ዒላማ ከምዝኾኑ ይገልጽ። ኣወል ኣሎ ብወገኑ፤ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ነቲ ኣብ ሃገሩ ካብ ዝርከብ ሕብረት ኣፍሪቃን ካልኦት ዝተፈላለዩ ኣካላትን ዝቐረበ ጻውዒት ሰላም ምንጻጉ እምበር መን ቀዲሙ ተኹሲ ወለዐ ዝብል ቀንዲ ጉዳይ ከምዘይኮነ ይገልጽ። "ብትዕግስትን ተጻዋርነትን ዝመርሕን ንሰላምን ሽምግልናን ዕድል ዝህብን መንግስቲ እዩ ዘድልይ። ኮይኑ ግን ክልቲኦም ንኲናት'ዮም ዝዳለዉ ነይሮም" ክብል ድማ የረድእ። "ኣብዪ ንህወሓት ካብ ካቤኔ ኣልዩ። ብድሕሪኡ ከኣ መረጻ ኣናዊሑ። ሽዑ ህወሓት ክልላዊ መረጻ ኣካይዱ። ንኣብዪ'ውን [ከም ቀዳማይ ሚንስትር] ከምዘይቕበልዎ ኣፍሊጦም። ንሱ'ውን ነዓኣቶም ኣፍልጦ ከምዘይህብ ወግዓዊ ገይሩ። ናብ ኲናት ዘምርሖም ድማ እዚ እዩ” ይብል ኣወል። መንግስቲ እትዮጵያ ከምዝብሎ እቲ ምርጫ ክናዋሕ ዝተገበረሉ ምኽንያት ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እዩ። እንተኾነ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዕድመ ስልጣኑ ንምንዋሕ ዝተጠቐመሉ ምኽንያት’ዩ ብዝብል ይነቕፎ። “ኣብ ወርሒ ሓምለ ኣስታት 10 ሽሕ ሰባት እሱራት ነይሮም። ኣብዚ ሕዚ ከኣ ብምኽንያት እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኲናት ኣዝዩ ክውስኽ ይኽእል’ዩ” ክብል ብንጽጽር የቐምጥ ኣወል። ኣብ ኢንስቲትዩት ሰላም ኣሜሪካ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ፓይቶን ክኖፍ’ውን ተመሳሳሊ ሐሳብ ኣለዎ። “እቲ ፖለቲካዊ ባይታ መሊሱ ተዓጽዩ’ሎ። ፍሉጣት ፖለቲከኛታት ተኣሲሮም ኣለዉ። እቲ ቀዳማይ ሚንስትር ናብ ስልጣን ንኽመጽእ ዘገልገለ ለማ መገርሳ’ውን ናይ ገዛ እሱር ኮይኑ ይርከብ” ብምባል ነቲ ዘሎ ኩነታት ይገልጾ። ኣብዩ - ከም ሓድሽ ሃጸይ? ሙሁር ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ምንይችል ከምዝብሎ እንተኾይኑ፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጥም ዘሎ ጎንጽታት ቀንዲ መንቀሊኡ፤ እቲ ህወሓት ናብ ስልጣን ክመጽእ ከሎ ዘተኣታተዎ “ንዘርኢ መሰረት ዝገብር ፌደራላዊ” ስርዓት እዩ። “እቲ ዘርኣዊ/ዓሌታዊ ፌደራላውነት ጉጅለታት ነናይ በዓልቶም መሬት ከምዘለዎም ክሓስቡ ገይሩ። ካብ ካልእ ዘርኢ ዝመጻእኻ እንተኾይንካ ኣብኡ ቦታ ክህልወካ ኣየፍቅዱልካን። ይሰጉኻ፣ ትቃጸልን ትቕተልን” ይብል ንሱ። ብኻል ገጽ ኣብዪ ነቲ ኣብ ዘርኢ/ዓሌት ዝተመስረተ ፌደራለዊ ስርዓት ክእለይ ብምግባር “ሃጸያዊ ስርዓት” ንምምላስ ከምዝሰርሕ ይንቀፍ። ሃጸያውነት ድማ ዋላ’ኳ ብዙሓት ተወለድቲ ኣምሓራ እንተዘይተቐበልዎ፤ ሚኒሊክን ሃይለስላሰን ማሕበረሰባት ናብ ናይ ኣምሓራ ባህሊ “ክወሓጡ ወይ ክመስሉ” ዘገድዱሉ ዝነበረ ኣካይዳ ምንባሩ ይግለጽ። “ናይ ኣብዪ ኣካይዳ ብዝያዳ ናብቲ ባህላዊ ቅርጺ ስርዓት ይመሳሰል” ይብል ኣባል ናይቲ ኣብ ኣሜሪካ ናይ ዝርከብ ትካል መጽናዕታትን ጉዳያትን ቀርኒ ኣፍሪቃ ፋሲል ሮቤል። ንሱ “ንሚኒሊክ ካልኣይ ብጣዕሚ ይንእድ። ንቤተመንግስቱ’ውን መሊሱ ኣሕዲሱ’ሎ። ዳግም ንኢትዮጵያ ዓባይ ናይ ምግባር ድልየት ከምዘለዎ እዩ ዝገልጽ። እንተኾነ እቲ ንሱ ከም ጅግና ዝቖጽሮ ሃጸይ ብኻልኦት ከም ብባርነት ዝገዝእን ወራርን እዩ ዝቑጸር” ብምባል የረድእ። ሽልማት ኖቤል “ብኽልተ ገጹ ዝተሰሓለ ሰይፊ” ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብምኽንያት እቲ ኣብ ሞንጎ ንዓመታት ኣብ ኩነተ ኣይሰላም ኣይኲናት ዝጸንሓ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዘምጽኦ ሰላም’ዩ ናብ ሽልማት ኖቤል ሰላም በቒዑ። እቲ ሽልማት “ኣብ ዘይእዋኑ” ነቲ ቀዳማይ ሚንስትር ከምዝተወሃቦ ዝገልጽ ኣብ ኢንስቲትዩት ሰላም ኣሜሪካ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ፓይቶን ክኖፍ “እቲ ዶባት ንሓጺር እዋን ጥራይ እዩ ተኸፊቱ ዳግም ድማ ተዓጽዩ። ኣብቲ ውዕሊ ሰላም እውን ብጽሑፍ ዝሰፈረ ሰነድ የለን። ኣብ ሞንጎ [ኣብዪን ኢሳይያስን] ዝተገበረ ውልቃዊ ምርድዳእ ነይሩ እዩ። ንሱ ከኣ ዘላቒ ሰላም ዝረጋገጸሉ መገዲ ኣይኮነን” ይብል። ካልእ ኣብ ኣሜሪካ ዝነበር ተንታኒ ኣሌክስ ደ ዋል፡ እቲ ኣብ ሞንጎ ኣብዪን ኢሳይያስ ኣፈወርቅን ዝተበጽሐ ስምምዕ፤ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ውድብ ህወሓት ንምዕላው ዝተወሃበ “ኪዳን ውሕስና” ከምዝመስል ይገልጽ። “ኤርትራ ኣብቲ ኲናት ዝለዓለ እጃም’ዩ ነይርዋ። ኣስታት 20 ብርጌዳት ሰራዊት ኤርትራ ናብ ትግራይ ከምዝኣተዉ ዝሕብሩ ጻብጻባት ኣለዉ” ይብል ኣሌክስ። ክልቲኦም መንግስታት ግን ሓይልታት ኤርትራ ናብ ትግራይ ኣትዮም ንዝብል ሓበሬታ ይነጽጉ። ሙሁር ዩኒቨርሲቲ ኬለ ኣወል ኣሎ ንኣብዪ ናብ ኖቤል ሕጹይ ኮይኑ ንክቐርብ ብዝነበሮ ተሳትፎ የጠዓስ’ዶ ይኸውን? “እቲ ሕዚ ዝፈለጥክዎ ነገር ኣብቲ ሽዑ እዋን እንተዝፈልጥ ነይረ ከምኡ ኣይምገበርኩን። እንተኾነ ብኽልተ ገጹ ዝተሰሓለ ሰይፊ እዩ። ሽልማት ኖቤል ፖለቲካዊ ከስብታት ይህበካ እዩ፤ ተሸላሚ ኖቤል ሰላም ኮይንካ ኲናት እንተኣዊጅካ ድማ ተሓታቲ ክገብረካ ይኽእል” ይብል እቲ ሙሁር።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሞት ኣስመላሽ ወልደስላሴ ብዛዕባ ኵናት ኢትዮጵያ እንታይ ይነግር?

እቲ ኣብ ልዕሊ ጉዱእ ኣካል ኵናት፡ ኣባል ፈጻሚት ሽማግለ ህወሓት ነበር፡ ዓይነ ስውር ኣስመላሽ ወልደስላሴ ዘጋጠመ ጨካን ሞት፡ መርኣያ ናይቲ ኣኽራናት ኣብ ዝበዝሖ ዞባ ትግራይ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ዘሎ ዑደት-ግጭት ዘጉልሕ እዩ። ኣብ እዋን ምምስራት ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ኣብ 1975 (ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ድማ 1967) ናብ ቃልሲ ዝተጸንበረ ኣስመላሽ፡ ነቲ ዕሉል ምልካዊ ስርዓት መንግስቱ ሃይለማሪያም ካብ ስልጣን ንምእላይ ኣብ ዝተኻየደ ቃልሲ፡ ኣብ እምባ ኣላጀ ብዝተፈጸመ ደብዳብ እዩ ብርሃን አዒንቱ ስኢኑ። ብድሕሪኡ፡ ብ1998 እቶም ሓቢሮም ንስርዓት ደርግ ዝደምሰሱ ሓይልታት ህወሓት ዝመርሖ ስርዓት ኣዲስ ኣበባን፡ መንግስቲ ኤርትራን ብዶባት ተኻሲሶም ኣብ ኵናት ምስተጸምዱ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝተኻየደ ደብዳብ ነፈርቲ ኵናት ጸጋመይቲ ኢዱ ስኢኑ። ኣብዚ ንህወሓት ናብ ናይ ደባይ ተዋጋእቲ ምንቅስቓስ ዝመለሰ ናይዚ ቀረባ ግዜ ግጭት ከኣ፡ ኣባል ፈጻሚ ሽማግለ ህወሓት ዝነበረ ኣስመላሽ ምስ ክልተ መቓልስቱ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ነበር ስዩም መስፍንን ሚኒስተር ፈደራላዊ ጕዳያት ነበር ኣባይ ጸሃየን ተቐቲሉ። እቲ ናብዚ ሞት’ዚ ዘብጸሐ ወተሃደራዊ ስርሒት ክካየድ ዝኣዘዘ ወዲ 44 ዓመት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ክሳብ ኣብ 2018 ስልጣን ዝሕዝ፡ ኣባል እቲ ብህወሓት ዝምራሕ ልፍንታዊ መንግስቲ እዩ ነይሩ። ሕጂ፡ ንሱን፡ ህወሓትን ነታ እስትራቴጂካዊ ኣገዳስነት ዘለዋ፡ ምስ ኤርትራን ሱዳንን እትዳወብ፡ ምስ ኣፍ ደገ መስመራት ቀይሕ ባሕሪ እተራኽብ ክልል ትግራይ ንምቁጽጻር ይቃለሱ ኣለው። ገለ ሰባት፡ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ፡ ሕነ’ቲ ኣስታት 100,000 ሰራዊት ዝጠፍኡሉ ብዶባት ዝተሳበበ ኵናት 1998-2000ን፡ ሽዑ ብህወሓት ዘጋጠሞ ውርደትን ሕነ ንምፍዳይ እዩ፡  ንሰራዊት ፈደራል ኢትዮጵያ ንምሕጋዝ ሰራዊቱ ናብ ትግራይ ልኢኹ ይብሉ። እንተኾነ ዋላ 'ኳ ብዙሓት ትግራዎትን ኤርትራውያንን ከምኡ እውን መንግስቲ ኣመሪካን፡ ሰራዊት ኤርትራ ናብ ትግራይ ከምዝኣተወ እንተገለጹ፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ግን ኣይተኣመኑን። ዶክተር ኣቢይ ብ28 ሕዳር ንርእሰ ከተማ መቐለ ድሕሪ ምቁጽጻሩ እቲ “ወፍሪ ምኽባር ሕጊ” ከምዝተዓወተ ዋላ’ኳ እንተኣወጀ፡ ነቶም 250,000 ተዋጋእቲ ከም ዘለዉዎ ዝግምገም “ጉጅለ” ክብል ዝሰመዮም መሪሕነት ህወሓት ግን ኣይሓዞምን። ኣዘዝቲ ሰራዊት ፈደራል፡ ሰራዊት ህወሓት ከምዝተዳኸመን ነቶም ኣብ ፈቐዶ በዓትታት ተሓቢኦም ዘለው ኣዘዝቲ ኣኣብ ዘለውዎ እናሰዓቡ ይሃድኑዎም ከምዘለውን ይሕብሩ። እቲ ንሓያሎ ሳምንታት ደሃይ ዘይነበሮ ዶክተር ደብረጽየን ኣብዚ ሳልስቲ “ህዝቢ ትግራይ፡ መሰል ርእሰ ውሳኔኡ ንምርግጋጽ ቃልሱ ክቕጽል’ዩ” ክብል ብሚድያ ተዛሪቡ’ሎ። ናይ ኢድ መቑሕ እቶም ልዕሊ 60 ዓመት ዝዕድሚኦም ገዳይም መራሕቲ ህወሓት፡ ኣስመላሽ: ስዩምን ኣባይን ብኸመይ ከም ዝሞቱ ብንጹር ኣይተፈልጠን። ገሊኦም ክተሓዙ እናኸኣሉ ብፍላጥ እዮም ተቐቲሎም ይብሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ኢዶም ምሃብ ምስ ኣበዩ፡ ኣብቲ ዝነበሩዎ በዓቲ ከም እተቐትሉ እዩ ዝገልጽ ። ሓያሎ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓትን ጽኑዓት ደገፍቶምን እውን ተማሪኾም። ኣቦይ ስብሓት፡ ከም መራሕ ዒራቕ ሳዳም ሑሴን 2003፡ ጭሒሞምን ጎቲኖምን ኣብ ቅድሚ ካሜራ ተሞቚሖም ተራእዮም። ኣብ ኣመሪካ ንዝመደበሩ ትካል መጽናዕቲ ዝምድናታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝሰርሕ ፈይሳል ሮብለ፡ ደገፍቲ ቀዳማይ ሚስተር ኣብይ፡ ጽሕፍቶን መወዳእታ ዕምርን፡ እቲ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ብህዝባዊ ናዕቢ ስልጣን ዝተኣልየ፡ ንኢትዮጵያ ብሓይሊ ብረት ዝገዝኣ ጉጅለ ይጽምብሉ ኣለው ይብል። ንሳቶም፡ “ንህወሓት ረኺብናያ ኢና። ነጥፍኣ ኣለና። ደጊም ከቶ ኣይኪጭቍኑናን እዮም " ይብሉ ኣለው። “ይኹን እምበር: እቶም ንህወሓት ዘይፈትው ትግራዎት ከይተረፉ፡ ከምዚ ይብሉ ኣለዉ: እቲ ዝቐተልኩምዎ ዓይነ ስውር ኣስመላሽ: ብሰንኪ መጥባሕቲ ሕቖ ብዙሕ ክንቀሳቐስ ዘይክእል ስዩም፡ ቅድሚ ሒደት ዓመታት መጥባሕቲ ልቢ ዝገበረ ኣባይ: ከምኡውን ነቲ ክልተ ደረጃ ኣስካላ ክድይብ ዘይክእል ዕድመ ዝደፍአ  ኣዋሪድኩም ዝሓዝኩምዎ ስብሓት ኩሎም ጀጋኑና እዮም እዮም ዝብሉ” ኣብ ስደት ዝርከብ ኤርትራዊ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ጳውሎስ ተስፋጊዮርጊስ ከምዝብሎ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ናይ  ኣስታት ሰለስተ ወርሒ ግጭት ህወሓት ብሰራዊት ፈደራል ኢትዮጵያን መንግስቲ ኤርትራን ከምኡ እውን ምስ ትግራይ ናይ መሬት ክርክር ብዘለዎም ፍሉይ ሓይልታት ኣምሓራ ብዘጋጠሞ መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲን ደብዳብ ድሮንን ነፈርትን፡ ተደፊኡ እዩ። "ህወሓት ብዙሕ መሬት፡ ሓያሎ መራሕትን ተቓለስትን ብዙሕ ከቢድ ኣጽዋርን ስኢኑ እዩ ። ሕጂ ማእከላይን ፈኲስን ኣጽዋር ጥራይ እዩ ዘለዎ። ኣብቲ ኵናት፡ ኤርትራ፡ ክሳብ ክንድ'ዚ ዝኣክል ተሳትፎ ክህልዋ ትጽቢት ዝገበሩ ኣይመስለንን።” ይብል። "ኢሳይያስ፡ ንጸላኢ፡ ብብዝሒ ሰራዊት፡ ብታንክታትን መድፍዕን፡ ብደብዳብ ነፈርትን ምድምሳስ ዝብል ናይ ቀደም ስልቱ ሕጂ እውን ተጠቒሙሉ እዩ" ይብል።  “ይኹን እምበር ህወሓት ገና ይቃለሱ ኣለው፡ ሕጂ እውን ሓያል ውግእ ይካየድ ኣሎ። ሕጂ ከኣ ናይ ደባይ ንጥፈታት ንምክያድ ናብቲ ዝፈልጥዎ ገጠራት ትግራይ: ናብ ኣኽራናትን ኵርባታትን ኣዝሊቖም ኣለው" ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ዩኒቨርስቲ ጎንደር ዝምህር ምንይችል መሰረት፡ ህወሓት፡ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያ "ምሉእ" ውግእ ኣካይዱ ሕጂ ናብ ደባይ ተዋጋኢ ምቕያሩ ናይ ገዛእ ርእሱ ሓደጋ ኣለዎ ይብል። "ኣብ ናይ ደባይ ኵናት፡ ሓደ ነብሱ ለኪሙ ክጠፍእ ዝውፈ ሰብ ብዙሓት ሰባት ክቐትል ይኽእል እዩ ። ናብ ህወሓት እንተመጺእና ከኣ ገና ተዋጋእቲ ሰራዊት ኣለዉዎ።  ኣኽራን ኣብ ዝበዝሖ ሓደ ሓደ ቦታታት ከኣ ኲናት ይካየድ ኣሎ። ሰራዊት ወያነ ኣብ ጽርግያታት ረዲኤት ኣብ ዘመላልሳ ቃፍላይ መካይን ከይተረፈ  ኣድብዮም ብምጽናሕ መጥቃዕቲ ይፍጽሙ ከምዘለው ሓበሬታ ኣሎ" ይብል። ብዛዕባ ጥሜት ጳውሎስ፡ መንግስቲ ንጥሜት ከም መሳርሒ ኵናት ይጥቀመሉ ከምዘሎ ይኣምን። "እቲ መጥቃዕቲ ኣብ እዋን ቀውዒ እዩ ተፈጺሙ። ወተሃደራት መንግስቲ ከኣ ንአእካል ህዝቢ ትግራይ የቃጽልዎን ንማሎም ይሓርዱወንን ኣለው። መንግስቲ፡ ኣብ ትግራይ ምሉእ ዕጽዋ ኣዊጁ፡ እንታይ ይካየድ ከምዘሎ ሓበሬታ ዓጽዩ እዩ ዝፍጽሞ ዘሎ። ዋላ ሕጂ እውን እንተኾነ ዝኣቱ ምግቢ የሎን። ዋሕዚ ረድኤት ብዙሕ ቀይዲ ኣለዎ። "ሰባት ድሮ ብጥሜት ይሞቱ ኣለዉ። ዓጸቦ ከይስዕብ ዘሰክፍ መጠንቀቕታታት ኣሎ። እዚ ብዘይ ሰብኣዊ ርህራሀ ዝካየድ ዘሎ ውግእ እዩ። እዚ ፍጻሜ ነቲ “ዓሳ ንምቕታል፡ ነቲ' ቀላይ ምንጻፍ" ዝብል ጥቕሲ ናይ መንግስቱ ሃይለማርያም የዘኻኽረኒ። መንግስቲ ኣብዪ ንህወሓት ንምድኻም እንተላይ ንሰላማዊያን ሰባት ንጥሜት የቃልዖም ኣሎ” ይብል። ትካላት ረዲኤት፡ እቲ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስን ወራር ኣንበጣን ዝመጽአ ግጭት፡ "ሓደገኛ" ኵነታት ከም ዘስዓበ ይገልጻ ኣለዋ። ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ረድኤት የድልዮም እቲ ጽዑቕ ምምዝባል ሰባት ንዝርገሐ ለበዳ ኮቪድ-19 ከየግድዶ ስክፍታ ኣሎ። ካብተን 40 ዝኾና ሆስፒታላት፡ እተን ሓሙሽተ ጥራይ እየን ንህዝቢ ኣገልግሎት ዘቕርባ ዘለዋ። ኣስታት 300 ብሞተር ማይ ዝጭንጉዓ ምንጭታት ካብ ስራሕ ወጻኢ ኮይነን ኣለዋ፤ ዕዳጋታት ዳርጋ ዘየሎ እዩ። ኣብ ትግራይ ከገልግል ዝተመዘዘ ሓደ በዓል ስልጣን እቲ ሓድሽ ምምሕዳር፡ ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ቅልውላው "ኣብ ታሪኽ ተራእዩ ዘይፈልጥ እዩ" ክብል ከምዝገለጾ መራኸቢ ብዙሃን እታ ሃገር ጸብጺበን እየን። ህጹጽ ረድኤት መግቢ ዘድልዮም ህዝቢ እቲ ክልል 4.5 ሚልዮን (ኣስታት 75% ቁጽሪ ናይቲ ጠቕላላ ህዝቢ): 2.5 ሚልዮን ዝተመዛበሉ: ከምኡውን ቤት ጽሕፈቱ፡ ሰለስተ ቘልዑ ዝርከብዎም 13 ሰባት ብጥሜት ምሟቶም ሓቢሩ። መንግስቲ ንጥምየት ከም መሳርሒ ውግእ ከምዘይተጠቕመሉ እዩ ዝገልጽ፡ ኣቶ ምንይችል እውን ከምዚ ዝኣመሰለ ክስታት "ምሉእ ብምሉእ ጌጋ እዩ" ይብል። "መንግስቲ እኹል መግቢ ኣለዎ፡ እንተኾነ ህወሓት ብጥሜትን ዓጸቦን ብምስምማስ ዓለማዊ ምድንጋጽ መታን ክረክብ ንመራሕቲ መኪና ስለዝቐትሎም፡ ረድኤት ናብ ገጠራት ክበጽሕ ኣይከኣለን” ይብል። "ህወሓት ንሓረስቶት ብረት አዕጢቑ ንኽዋግኡ ስለዝቕስቦም እዩ አእካል ዝዓኑ ዘሎ። ኣብ ርእሲኡ ህወሓት ቅድሚ ናብ በረኻታት ምስሓቡ፡ ንኣብያተ ጽሕፈት ኩለን መንግስታዊ ምምሕዳርራትን እንተላይ ንሆስፒታላት ኣዕንዩዎ እዩ” ይብል ኣቶ ምንይችል። እቲ ምስ መንግስቲ ፈደራል ርክብ ዘለዎ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ከምዝበሎ፡ መንእሰያት ሚሊሻታትን፡ ፍሉይ ሓይልን ኣምሓራ፡ ከምኡ’ውን ገለ ወተሃደራት ኢትዮጵያን ኤርትራን ንኣባይትን ንግድን ከም ዝዘመቱ ነበርቲ ናይ’ቲ ብሕርሻ ፈፍለጥ ከባብታት ሑመራ ገሊጾም እዮም። "ሰረቕቲ ንመኻዚኖ ምግብን እኽልን ጥርሑ ኣትሪፎሞ" ይብል።  ሓደ ነባሪ፡ በቲ ሓድሽ እተሸመ ምምሕዳር እተላእኩ ሰባት ከይተረፉ 'ኣብ ስርቂ ተሳቲፎም’ ብምባል መረረኡ ገሊጹ። ተንታኒ ጉዳያት ኢትዮጵያ ኣብ ትካል ‘ክራይሲስ ግሩፕ’ ዊልያም ደቪሰን፡ መንግስቲ ፈደራል ናብ’ቲ ሰራዊቱ ወይ ሓይልታት ጸጥታ ኣምሓራ ብጽኑዕ ዝቆጻጸሩዎ ከባቢታት ገለ ረድኤት ይህብ ኣሎ” ይብል። እንተኾነ መንግስቲ ፈደራል፡ ህወሓት ነቲ ረድኤት ከይረኽቡዎን ብሕቡእ ነዳዲ ኮነ ኣጽዋር ከየእትውን ስለዝፈርሕ፡ ኣብ’ቲ ሓይልታት ትግራይ ዘለውዎ ከባብታት ረድኤት ኣይህብን ዘሎ ኢሉ። "ሰራዊት ፌደራል ንዝሰፍሐ መሬት ስለዘይቆጻጸሮን ኣብ ገጠራት ትግራይ ናይ ጸጥታ ጸገም ስለዘሎ ረድኤት ኣይተዘርገሐን ዘሎ። "ናብቲ ሓይልታት ፌደራል ወይ ኣምሓራ ዝቆጻጸሩዎ ቦታታት፡ ናብ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ፡ ናብ መቐለን ገሊኡ ክፋላት ደቡብን ምዕራብን ትግራይ ይኸይድ ኣሎ" ይብል። 'ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ቅድስቲ ከተማ’ ሚስተር ዳቪሰን ወሲኹ፡ ናብቲ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ኤርትራ ዝርከብ ከባቢታት ረድኤት ምብጻሕ ማለት፡ ነቲ መራሕቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን ክነጽጉዎ ዝጸንሑ፡ ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኩናት ትግራይ ከም መረጋገጺ ክኽውን ስለዝኽእል፡ ብፖለቲካዊ  መዳዩ እውን ኣጸጋሚ እዩ ይብል። ኣብ’ቲ ከባቢ ዝነብሩ ሰባት ንቢቢሲ ከምዝገለጽዎ፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ’ታ ካብ ከተማ መቐለ 45 ኪ.ሜ. ጥራይ እትርሕቕ ከተማ ውቕሮን፡ ኣብ ቅድስቲ ከተማ ኣኽሱምን  ኣብ ዝኣመሰላ ኣገደስቲ ከተማታትን ካባቢታትን ናይ ኢትዮጵያ ይርከቡ። ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ ሰራዊት ኤርትራ ምስ ሰራዊት ፈደራል ኣብ መጥቃዕቲ ሽረ ድሕሪ ምስታፉ ናብቲ ከባቢ ናብ ዝርከባ ቑሸታት ከምዝወጽኡ ሓቢሮም። ናይ ሱዳን ቀንድን ኣገዳስን ተራ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ለንደን ኣብ ዝርከብ ኢንስቲትዩት ኮመን ወልዝ ላዕለዋይ ተመራማሪ ማርቲን ፕላውት፡ ቦታታት ምቍጽጻርን ምሓዝን ጥራሕ ኣብ ኩናት መርኣያ ናይ ዓወት ኣይኮነን ይብል። "ህወሓት፡ ከተማታት ኣብ ምሓዝ ኣይኣምንን እዩ።  ኣብ ኵርባታትን ኣኽራንን ኮይኑ ይዋጋእ ኣሎ። ብኸምኡ ድማ ንጸላኢ ይገጥሞ ኣሎ። "ሕጂ ኣብ ዝጥዕሞ እናጥቀዐ እዩ ዝስወር ዘሎ። ኣብ ዝተናውሐ ግዜ ከኣ ንጸላኢ የድክሞ። ኣብ ዝሓለፈ ናይ ቃልሲ እዋን ከምኡ እዩ ዝገበር ነይሩ። ዕውት ዝኾነ ናይ ደባይ ስርሒት ምክያድ ኣብ ውሑስ ቀረብ ዕጥቅን ስንቅን ነዳድን እዩ ዝምርኮስ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን፡ ህወሓት ብመገዲ ሱዳን እዩ ዕጥቅን ስንቅን ዘእቱ ነይሩ። ሕጂ እዛ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዶባዊ ግጭት ኣትያ ዘላ ሱዳን ከምቲ ናይ ቀደም ክትገብር ትኽእል ድያ ኣይትኽእልን ዓቢ ሕቶ እዩ ይብል ማርቲን ፕላውት። "እቲ ጉዳይ፡ እቲ ኵናት ክነውሕን ክሓጽርን ወሳኒ እዩ።”

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራ ኣብ ውሽጣዊ ግጭት ኢትዮጵያ ኢድ ኣለዋ ድዩ?

ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን: ብፖለቲካውን ሕገመንግስታውን ጉዳያት ንነዊሕ እዋን ክተፋነኑ ጸኒሖም። ብ 3 ሕዳር ለይቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ንመዓስከራት ናይቲ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ክፋል ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣጥቂዖም ክብል ቀዳማይ ሚኒስተር አብዪ ኣሕመድ ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ናብ ቅሉዕ ጎነጽ ኣምሪሖም። እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ተመዲቡ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብሓደ ዓመት ድሕሪ ምንውሑ ኣብ መንጎኦም ዝነበረ ርክብ ናብ ዝኸፍአ ደረጃ በጺሑ። ምንዋሕ ናይቲ ምርጫ ዝተቓወመ ህወሓት፡ ኣብ ትግራይ ክልላዊ ምርጫ ንምክያድ ብዝወሰዶ በይናዊ ውሳነ መሰረት፡ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ብምቛም ኣብ መጀመርታ መስከረም ምርጫ ኣካይዱ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራል ብወገኑ፡ እቲ ምርጫ "ዘይሕጋዊ" ምዃኑ ብምፍላጥ፡ ነቲ ሓድሽ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኣፍልጦ ከምዘይህቦ ኣዊጁ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ፡ ድሕሪ መስከረም፡ ፈደራላዊ መንግስቲ ስልጣኑ ዘብቀዐ'ዩ ብምባል ኣፍልጦ ነፊግዎ። ብ4 ሕዳር፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ነቲ ብሰቡን ኣጽዋሩን እቲ ዝሓየለ ምዃኑ ዝንገረሉ፡ 'ሰሜን እዝ' ድሕሪ ምጥቅዖም፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኣብዚ ዝሓለፈ ዳርጋ ሰለስተ ሰሙን ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ውግእ ቀጺሉ ይርከብ። ዛጊት ሓይልታት ፈደራል ንከተማታት ሽረ፡ ኣኽሱም፡ ዓድዋ፡ ዓዲ-ግራት፡ ኣላማጣን ካልኦት ናኣሽቱ ከተማታትን ዓድታትን ተቖጻጺሮም ይርከቡ። ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝተቐትሉ ከምዘለዉ'ኳ ክልቲኦም ወገናት እንተገለጹ፡ ንጹር ቁጽሪ ግን ኣይሃቡን። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ ዛጊት በቲ ግጭት ዝተፈናቐሉ ልዕሊ 30,000 ሰባት ናብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ኣትዮም ኣለዉ። ኣብቲ ክልል ቀጻሊ ደብዳብ ነፈርቲ ይካየድ ምህላዉ'ውን ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብዝ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ነፈርቲ ኲናት ኣብ ጥቓ ከተማ መቐለ ዝርከብ ኩርባ ምድብዳበን ጸብጻባት ካብታ ከተማ ሓቢሮም ነይሮም። ሰብ መዚ ትግራይ፡ ሓይልታት መንግስቲ ሰላማውያን ሰባት ይቐትሉ ኣለዉ'ኳ እንተበሉ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪን ኣዘዝቲ ሰራዊቱን ግን፡ ሓይልታቶም ንመራሕቲ ህወሓትን ወታሃደራዊ ዒላማታት ጥራይ ከምዝወቕዑ ይምጉቱ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ሳልሳይ ገጽ ናይቲ ሰራዊቱ ዘካይዶ ዘሎ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምጅማሩ፡ መራሕቲ ህወሓትን ሓይልታት ጸጥታ እቲ ክልልን ኢዶም ክህቡ ሎሚ ረቡዕ ዘብቅዕ ናይ 72 ናይ ግዜ ገደብ ሂቡ'ሎ። ሓይልታቱ ንከተማ መቐለ ብታንክታት ከጥቅዑ ምዃኖም ድሕሪ ምጥንቃቖም፡ ሕቡራት ሃገራት ዝርከቦም ዝተፈላለዩ ማሕበራት፡ ሃገራትን ውልቀ ሰባትን ስግኣቶም ገሊጾም ኣለዉ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ካልእ ኣቓልቦ ብዙሓት ስሒቡ ዘሎ ጉዳይ ተሳትፎ ናይ ጎረቤት ሃገረ ኤርትራ እዩ። ተራ ኤርትራ ኣብዚ ግጭት እንታይ'ዩ? መራሒ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ብሰኑይ 23 ሕዳር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኤርትራ ሰራዊታ ኣብቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ዝካየድ ዘሎ ውግኣት ኣብ ጎኒ ሓይልታት መንግስቲ ፈደራል ኣኽቲታ ከምዘላ ከሲሱ። ኣቐዲሞም'ውን፡ ሰራዊት ኤርትራ ዶብ ጥሒሱ ብምእታዉ፡ መጥቃዕትታት ፈጺሙልና ብምባል፡ ናይ ሚሳይላት ግብረ መልሲ ሂቦም ነይሮም። ብ13 ሕዳር ምሸት ሓይልታት ትግራይ ኣብ ኣስመራ ናይ ሚሳይላት ደብዳብ ኣካይዶም። እቲ ሰለስተ ሚሳይላት፡ ሓደ ኣብ ጥቓ'ቲ ቀንዲ መደበር ሓይሊ ኣየር ኤርትራ ዝርከበሉ ኣህጉራዊ መዕርፎ ነፈርቲ ከምዝወደቐን፡ እቲ ዝተረፈ ክልተ ድማ፡ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል እታ ከተማ ኣብ ከባቢ መንበሪ ገዛውቲ ከምዝሃረመ ነበርቲ እታ ከተማ ሓቢሮም። ድሕሪኡ ኣብ ዝቐጸሉ መዓልታት፡ ኣብ ዶባት ክልቲአን ሃገራት፡ ኣብ መንጎ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ትግራይን ግጭት ከምዝነበረ ምንጭታት ናይቲ ከባቢ ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ብፍላይ፡ ኣብቶም ኣብቲ ናይ 1998-2000 ዶባዊ ኲናት ደማዊ ውግእ ዝተኻየደሎም ከባቢታት ዓሊቴና፡ ዛላምበሳ፡ ጾሮናን መረብን ደብዳብ ዝተሓወሶ ዳግማይ ውግእ ከምዘካየዱ እቶም ጸብጻባት ጠቒሶም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን፡ ላዕለዎት ወታሃደራዊ ኣዘዝቲ ኢትዮጵያን፡ ኣብ ናይ ፈለማ መግለጺታቶም፡ ብወገን ኤርትራ ኮይኖም ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ክገጥሙ ከም ዝጀመሩ ኣተንቢሆም ነይሮም። ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ክሳተፍ ካብ ጡሮታ ዝተጸወዐ ሌ/ጀነራል ባጫ ደበለ፡ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ገለ ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ሃዲሞም ናብ ኤርትራ ከምዝኣተዉ ብምጥቃስ፡ ብኣካል ከምዝበጽሖምን፡ ግንባሮም መሊሶም ብወገን ዛላምበሳ፡ ራማን ሸራሮን መጥቃዕቲ ከምዝኸፈቱ ተዛሪቡ። ኣብቲ እዋን'ቲ፡ ንሱ ይኹን፡ እቶም ዝተዛረበሎም ዝተፈናጨሉ ኣሃዱታት 'ሰሜን እዝ' መሬት ኤርትራ ከይረገጹ ነቲ ዝተባህለ ወታሃደራዊ መጥቃዕትታት ከካይዱ ኣይክኣልን'ዩ ነይሩ። ብዘይካ'ዚ፡ ወታሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኤርትራ ከምዝተራእዩን፡ ውግኣቶም ኣብ ዝተፈላለየ ሆስፒታላት እታ ሃገር ይሕከሙ ከምዘለዉ፡ ነበርቲን ምንጭታትን ካብቶም ሆስፒታላትን ንቢቢሲ ትግርኛ ሓቢሮም። ካብ ኣስመራ ዝተዋህበ ግብረመልሲ እንታይ ይመስል? ብ10 ሕዳር፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ፡ ብዛዕባ ምትእትታው ሃገሩ ኣብቲ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ተሓቲቱ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ "'እዚ ውሽጣዊ ግጭት እዩ። ንሕና ኣካል ናይቲ ግጭት ኣይኮናን'" ክብል ንሮይተርስ ብቴለፎን ተዛሪቡ። ቅድሚኡ ኣብ ዝነበረ መዓልቲ'ውን፡ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ገለ ኣባላት ፓርላማ ብሪጣንያ ክልል ትግራይ ካብ ኤርትራ ስግኣት ኣለዋ ብዝብል ዘቕረብዎ ክሲ ነጺግዎ። ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብታ ሃገር ኣቶ እስቲፋኖስ ሃብተማርያም ንሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢን ኮመን ዌልዝን ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ "ክልል ትግራይ ካብ ኤርትራ ስግኣት ኣንጸላልዩዎ ኣሎ ዝብል [ብጉጀለ ኦል ፓርላሜንት] ዝቐረበ ክሲ፡ ኤምባሲ ሃገረ ኤርትራ፡ ብዘየወላውል ፈጺሙ ይነጽጎ" ኢሉ። እቲ ኣብ ትዊተር ኣንጻር ህወሓት ብምጽሓፍ ዝፍለጥ ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ጃፓን ብወገኑ፡ ነቲ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ኣስመራ ዘካየድዎ ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ ግብረመልሲ ዝህብ ዝመስል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። "ህወሓት፡ ናይ ፈራሓትን ዘይሕጋውን ተግባራቱ ብ13 ሕዳር 2020 ኣሐይልዎ'ሎ" ብምባል ተቓውምኡ ድሕሪ ምግላጽ፡ ህወሓት ነቲ ናይ 1998-2000 ዶባዊ ኲናት'ውን ከምዝጀመሮ ከሲሱ። ካብዚ ሓሊፉ ግን፡ መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኤርትራ፡ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ኣስመራ ዝተኻየደ ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ ይኹን፡ እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ምላሸ ኣይሃበን። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ ብ18 ሕዳር፡ "ነቲ ናይ ህውሓት ናይ መበል 11 ሰዓት ናይ ቀቢጸ-ተስፋን፡ ዘይረብሕን ተግባራት ይኹን፡ ግጉይ ግምታት ተሓለቕቶምን ምቅላሕ ትርጉም የብሉን" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ሓድጊ ደማዊ ዶባዊ ኲናት 1998-2000 ድሕሪ 1991 ዝማዕበለ፡ ኣሉታዊ ርክብ ህወሓትን ኤርትራን፡ ካብቲ ኣብ ምስ ምውላዕ ዶባዊ ኲናት 1998 ዝጀመረ እዩ። ኣብ ግንቦት 2000 ሳልሳይ ዙርያ ናይቲ ዶባዊ ኲናት ድሕሪ ምውልዑ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንመከላኸሊ መስመራት ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ብምስባር፡ ኣብ ዞባ ጋሽ-ባርካ ሰፋሕቲ ከባቢታትን ክቆጻጸሩ ኪኢሎም ነይሮም። እቲ ናይ ሽዑ ወታሃደራዊ ምድፋእ፡ ንፕረዚደንት ኤርትራ ኣቶ ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ዘፍሸለ ብምንባሩ፡ ኣብቲ ኲናት ዝነበሮ ኣተሓሕዛ ካብ ላዕለዎት ሰብልጣን መንግስቲ ከይተረፈ ሓያል ነቐፌታ ኣስዒብሉ'ዩ። ኣብቲ ዝቐጸለ ናይ ኣስታት ክልተ-ዓሰርተታት ዓመታት'ውን፡ ብህወሓት ዝምራሕ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ንኤርትራ ብዲፕሎማሲን ማዕቀብን ክንጽላ ጽዒሩን ሰሪሑን። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ኣብ ጉዳይ እቲ ንኤርትራ ዘርብሐ ብይን ኮሚሽን ዶብ፡ ምዕራባውያን ሃገራት ምስታ ብህወሓት እትምራሕ ኢትዮጵያ ምውጋኖም ክነቅፍ ጸኒሑ። ብቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ነበርን ኣብ ቅድሚ ዶባዊ ግጭት መሻርኽቱ ዝነበረን መለስ ዜናዊ ዝምራሕ መንግስትን ምዕራባውያን መሻርኽቱን፡ ካብ ስልጣኑ ብምዕላዉ፡ "ናይ ስርዓት ለውጢ" ከምጽኡ ፈቲኖም ክብል'ውን ይኸሶም ነይሩ። ከም ግብረመልሲ ድማ፡ ኤርትራ፡ ከም ግንቦት-7፡ ደምህት፡ ኦነግ፡ ሃገራዊ ግንባር ሓርነት ኦጋዴን ዝርከብዎም ሓያሎ ተቓወምቲ ውድባት ኢትዮጵያ ክትሕብሕብን ክትድግፍን ጸኒሓ። ኣብ 2009 መንግስቲ ኤርትራ ንናይ ሶማል ጂሃዳዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ደጊፊ፡ ኣብቲ ዞባ ዘይምርግጋእ ይፈጥርን ኣሎ ብዝብል ክሲ፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊ ኤርትራ እገዳ ኣንቢሩ። ኤርትራ ግን ነቲ ክሲ ኣትሪራ ነጺጋቶ'ያ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝቐጸለ ኩነተ-ኲናት፡ 'ልዑላዊ መሬትና ተወሪሩ እናሃለወ' ብምባል፡ ደሞክራስያዊ ለወጢ ከይገብር፡ ንዝነቕፍዎ ንክኣስር፡ ናጻ ፕረስ ክእግድን፡ ነቲ ጠንቂ ዋሕዚ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ መንእሰያት ኤርትራ ዝኾነ ግዱድን ገደብ-ኣልቦን ሃገራዊ ኣገልግሎት ከናውሖን ተራእዩ። 'ስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን 2018' ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ አብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ ካብ ዝወሰዶም ዓበይቲ ውሳነታት፡ ምስ ኤርትራ ሰላም ምግባር'ዩ ነይሩ። ብ5 ሰነ 2018፡ ኣቦመንበር ናይቲ ድሓር ዝፈረሰ ኢህወደግ ኮይኑ ድሕሪ ምምራጹ፡ ፈጻሚ ስራሕቲ እቲ ግንባር፡ ነቲ ኣብ 2002 ዝተወሰነን ነታ መበገሲ ናይቲ ግጭት ዝነበረት ባድመ ንኤርትራ ምዃና ዘረጋገጽን "ቀያድን ናይ መወዳእታን" ብይን ኮሚሽን ዶብ ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኩነት ከም ዝቕበሎ ኣፍሊጡ። ቅድሚኡ ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኢትዮጵያ ነቲ ብይን ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኩነት ክሳብ ትቕበሎ፡ ኤርትራ ዝኾነ ዝርርብ ከምዘይትገብር'ያ ትገልጽ ነይራ። ድሕሪ ናይ ክልተ ሳምንቲ ስቕታ ግን፡ ብ20 ሰነ 2018 ህዝብታት ክልቲኡ ዝተሓጎሰሉ ብስራት ሰላም ሃንደበት ነፊሱ። መራሒ ኤርትራ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ኣብ መዓልቲ ሰማእታት ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ "ንህሉው ኩነታት ብቐጥታን ብዕምቈትን ምእንቲ ክንፈልጦን፡ ቀጻሊ ውጥን-ስራሕ ምእንቲ ክንነድፍን፡ ልኡኽ ናብ ኣዲስኣበባ ከነበግስ ኢና" ክብል ገሊጹ። እንተኾነ ግና፡ ኣብቲ መደርኡ ነቲ ከም ቀንዲ ጸላኢኡ ዝርእዮ ህወሓት "Game Over" (ጸወታ ኣብቂዑ) ክብል ነቒፍዎ። እቲ ምስ ኢትዮጵያ ዝነበረ ዝምድና ናብ ንቡር ንምምላስን ሰላም ንምግባርን ዝተጀመረ ተበግሶ ነቲ ኣብቲ እዋን ኣካል ናይቲ ብኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ ገዛኢ ሰልፊ ኢህወደግ ዝነበረ ህወሓት ዘጠቓልል ከምዘይነበረ እቲ መልእኽቲ ኣነጺርዎ'ዩ። ንፈለማ እዋን፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝገሸሉ እዋን'ውን፡ ምስ ኣቦ መንበር ህወሓት ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ብኣካል ተራኺቦም እዮም። ኣብ ጽንብላት ምኽፋት ዶባት፡ ዛላምበሳ-ሰርሓን ኣብ መስከረምን፡ ከምኡ'ውን ኣብቲ ብ7 ጥሪ ዝተኻየደ ምኽፋት መስመር ሑመራ-ኦምሓጀርን'ውን ብሓባር ተሳቲፎምን ተዘራሪቦምን'ዮም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ብ8 ሓምለ 2018 ናብ ኣስመራ ምብጽሑ፡ ንህዝብታት ክልቲአን ሃገራት ጥራይ ዘይኮነ ንዓለም'ውን ሃንደበታዊ ፍጻመ'ዩ ነይሩ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ምስ ኢትዮጵያ ክዕረቕ ንዝቐረበሉ ተደጋጋሚ መጸዋዕታ፡ ክነጽጎ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ሃንደበት ባና ሰላም ተወሊዑ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣብ ኣስመራ ብቋንቋ ትግርኛ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ሓድሽ ናይ ሰላምን ቁጠባዊ ምትሕግጋዝን ሃዋሁው ተፈጢሩ ከምዘሎ ኣዊጁ። "ደቅና ኣብ ክንዲ ሃገሮም ዘልምዑን ንቅድሚት ዝስጉሙን፡ ንሕና ዘፍረስናዮ ቢንቶ ክጽግኑ፡ ንሕና ዝበተኽናዮ ገመድ ዝምድና ክልሕሙ፡ ንሕና ዝሃነጽናዮ መንደቕ ቅርሕንትን ጽልኢን ከፍርሱ ከቢድ ጾር ኣይነውርሶም" ኢሉ። "ዝኸበርካ ህዝቢ ኤርትራ፡ ሰላምን ቅሳነትን ይግብኣካ'ዩ፡ ወግእን ወረ ውግእን ምስማዕ ይኣክል" ድሕሪ ምባል ንመንእሰያት ክልቲአን ሃገራት "ስደትን ወርደትን ይኣክል" ክብል ተዛሪቡ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ስለቲ ምስ ኤርትራ ሰላም ንምግባር ዝወሰዶ ስጉምቲ፡ ኣብ 2019 ሽልማት ኖበል ሰላም ተሸሊሙ'ዩ። ብ9 ሓምለ 2019 ክልቲኦም መራሕቲ "ስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን" ብምፍራም፡ ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝነበረ ኩነተ-ኲናት ከምዘብቀዐ ኣዊጆም። ህወሓትን ህግደፍን ኣብ መንጎ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት)ን ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራን (ካብ 1994 ህግደፍ) ቅድሚ ምውዳቕ ስርዓት ደርግ ዝነበረ ርክብ ክብን ለጠቕን እናበለ'ዩ ማዕቢሉ። ኣብ 1975 ገለ ካብ ቀንዲ መስረቲ ህወሓት ብህዝባዊ ግንባር ወታሃደራዊ ስልጠና ተዋሂብዎም ናብ ትግራይ ተፋንዮም። ብድሕሪ፡ ክሳብ 1985 ኣብ ዝነበረ እዋን ድማ፡ ጥቡቕ ወታሃደራዊ ምትሕግጋዝ የካይዱ ነይሮም። ድሕሪ 1985 ግን፡ ብሰንኪ ዝነበሮም ስነሓሳባዊ ፍልልይ ርክብ ዝበተኹሉ ኩነታት ተፈጢሩ ነይሩ። ኣብ 1988 ግን ዝምድንኦም ተመሓይሹ፡ ከምብሓድሽ ናብ መድረኽ ምትሕግጋዝ ማዕቢሉ። መርኣያ ናይዚ ድማ፡ ስርዓት መንግስቱ ሃይለማርያም ኣብ ግንቦት 1991 ኣብ ዝተደምሰሰሉ፡ ኣሃዱታት ኮማንዶን መካናይዝድን ህዝባዊ ግንባርን ምስ ተጋደልቲ ህወሓት ንከተማ ኣዲስ ኣበባ ብሓባር ኣትዮም። ኣብተን ዝቐጸላ ቀዳሞት 7 ዓመታት ድማ፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን ደማዊ ምዕራፍ ብምዕጻው፡ ናእዳን ኣድናቖትን ዝረኸበ ናይ ሰላምን ቁጠባዊ ምትሕግጋዝን ዝምድና መስሪተን። መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂን፡ ፈለማ ፕረዚደንት ድሓር ድማ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነ መለስ ዜናውን ጥቡቕ ዝምድና መስሪቶም፡ ክሳብ ብጽልኢ ዝፈላለዩ። እቲ ኣብ መንጎኦም ዝተፈጥረ ዘይምስምማዕ ከኣ፡ ናብቲ ኣብ 1998 ዝተወለዐ ዶባዊ ኲናትን፡ ን20 ዓመታት ዝቐጸለ ምትፍናንን ኣምሪሐን።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራ ኣምባሳደራት ኣመሪካ ኣብ ኢትዮጵያ ነበር ንዝሃብዎ ርእይቶ “ግጭት ዘሳውር’ዩ’ ክትብል ነጺጋቶ

ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣመሪካ፡ ነቲ ኣምባሳደራት ኣመሪካ ኣብ ኢትዮጵያ ነበር ብዛዕባ ግጭት ዝጸሓፍዎ ናይ ሓባር ቅሉዕ ደብዳበ "ግጭት ዘሳውር'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። ኣብቲ ዝጸሓፍዎ ደብዳበ፡ ኤርትራ ንመሬታዊ ሓድነት ኢትዮጵያ ስግኣት ፈጢራ ከምዘላ ዘስምዕ ምዃኑ "ቅንዕና ዝጎደሎ'ዩ" ኢሉዎ። "ዋላ'ኳ፡ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ዝሃብዎ ዘይሚዛናዊ ርእይቶ ክንዛረብ ዘይንደሊ እንተኾንና፡ ኣብቲ ኣብ ደብዳቢኦም ብዛዕባ ኤርትራ ዝበልዎ ቶኽታዂን ካብ ሕማቕ ሕልናን ዝነቐለ ጠቐነ ዝተሰምዓና ቁጠዐ ክንገልጽ ክንግደድ ኢና" ይብል እቲ ሎሚ ዝወጸ መግለጺ። እቶም ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኩነተ- ኵናት ኣብ ዝነበረሉ ዓመታት ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበሩ ኣምባሳደራት፡ ምስቲ ብዓብላልነት ህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ኢትዮጵያ ወጊኖም ኣንጻር ረብሓ ኤርትራ ንኢትዮጵያ ዝደገፉን'ዮም ክብል'ውን እቲ ኤምባሲ ግብረመልሲ ሂቡ። ቅድሚ ቁሩብ መዓልታት ኣርባዕተ ነባራት ኣምባሳደራት ኣመሪካ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኩነታት ትግራይ ከምዘሻቐሎም ናብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዝጸሐፍዎ ቅሉዕ ደብዳበ ገሊጾም ነይሮም። ኣብቲ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ሪፖርተር ዝተባህለ ኢትዮጵያዊ መጽሄት ዝወጸ ቅሉዕ ደብዳበ፡ "ብዛዕባ ህላወ ወታሃደራት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ዝወጹ ጸብጻባት ከምዝተሻቐልናን፡ እዚ ድማ ንመሬታዊ ሓድነት ኢትዮጵያ ኣብ ሓደጋ ክውድቖ ይኽል'ዩ" ኢሎም። ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ትማሊ ረቡዕ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ "ወታሃደራት ኤርትራ ብህጹጽ ካብ ትግራይ ክውጽኡ" ከምዝጸወዐ ኣረጋጊጹ ነይሩ። እቲ ንቢቢሲ ዝተዋህብ መግለጺ፡ ሰራዊት ኤርትራ ናብ ትግራይ ደብዳብ ከቢድ ብረት ኣካይዱ ክኽውን ከምዝኽእልን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብኤርትራ ኣቢሉ ኣብ ክልል ትግራይ ከምዝኣተወን ጠቒሱ። "ዝምታ፡ ጾታዊ ጎነጽ፡ ኣብ ልዕሊ መዓስከራት መጥቃዕቲ ምፍጻምን ካልኦት ምግሃስ መሰላትን ይፍጸሙ ከምዘለዉ ዝገልጹ እሙናት ጸብጻባት ኣብ ግምእት ብምእታዉ፡ ወታሃደራት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጹ ከምዘለዎም ኣመሪካ መርገጺኣ ኣነጺራ'ያ" ይብል ክፍሊ ወጻኢ ጉዳያት ኣመሪካ ንቢቢሲ ብጽሑፍ ኣብ ዝሃቦ መልሲ። "ወተሃደራት ኤርትራ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብሓይሊ ካብ ትግራይ ከምዝወሰዱ'ውን ጭብጢ ኣሎ" ኢሉ። እንተኾነ ግን፡ "ኣብ ትግራይ ዘለዉ ወታሃደራት ኤርትራ ክንደይን ኣብይን ከምዘለዉ ብንጹር ኣይፍለጥን" ኢሉ። መንግስቲ ኤርትራ ኣብ መጀመርታ እዋናት ናይቲ ግጭት፡ ወተሃደራቱ ኣብ ክልል ትግራይ ኣትዮም ይዋግኡ ኣለዉ ንዝብል ክሲ ነጺግዎ’ዩ። ወሃቢ ቃል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ዲና ሙፍቲ እውን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝነበረ ግጭት ተሳቲፉ'ዩ ዝብል "መሰረት ዘይብሉ ፕሮፖጋንዳ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ ነይሩ። ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ፡ "እዚ ከምዚ ዓይነት ዘረባ እቲ ግጭት ዞባዊ መልክዕ ንምትሓዙን ምትእትታው ንምዕዳምን ተዓጢቖም ዝበልዎ እዩ" ክብል ተዛሪቡ። እቶም ኣምባሳደራት፡ ነቲ ጎንጺ ብቐረባ ከምዝተኸታተልዎን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ምምዝባሎም ከምኡ'ውን ተጸበይቲ ርድኤት ምዃኖም ከምዘተሓሳስቦም'ውን ኣብ መልእኽቶም ጠቒሶም። እቶም ኣርባዕተ ኣምባሳደራት፡ ዴቪድ ሺን፣ ኡሬሊያ ብራዜለ፣ ቪኪ ሃድልስተንን ፓርቲሺያ ሃስላችን ካብ 1996 ክሳብ 2016 ኣብ ዝነበሩ ዓመታት ኣብ ኢትዮጵያ ኣምበሳደራት ኮይኖም ዘገልገሉ እዮም። ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሰንኪ እቲ ኣብ 1998 ዝተወልዐ ዶባዊ ኲናት ንኣስታት 20 ዓመታት ኣብ ኩነተ-ኵናት ድሕሪ ምጽንሐን ኣብ መስከረም 2018 "ስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን" ምፍራመን ይዝከር። ዋላ'ኳ ዲፕሎማስያዊ ዝምድናታተን ናብ ንቡር ክመልሳ እንተኸኣላ፡ ዛጊት እቲ ስምምዕ ምሉእ ብምሉእ ኣብ ግብሪ ኣይወዓለን። ዶባት ክልቲአን ሃገራት ንሓጺር እዋን'ኳ ተኸፊቶም እንተነበሩ፡ ክሳብ ሕጂ ተዓጽዮም ይርከቡ። እቲ ብ4 ሕዳር ኣብ መንጎ ሓይልታት ፈደራላዊ መንግስቲን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ዝተወልዐ ኵናት፡ ኣብቲ ክልል ሰፊሕ ምፍንቓል ኣስዒቡ ይርከብ። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ካብኦም ኣብ ሱዳን ክዕቆቡ እንከለዉ፡ ልዕሊ 2.2 ሚልዮን ድማ ኣብቲ ክልል ተፈናቒሎም ይርከቡ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ሑመራ ሰላማውያን ሰባት ከምዝተቐትሉ፡ ናብ ሱዳን ዝሰገረ ዶክተር ምስክርነቱ ይህብ

ቅድሚ ሓደ ወርሒ፡ ኣብ ትግራይ ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ ብዙሓት ሰባት ቤት ንብረቶም ገዲፎም ተሰዲዶም እዮም። ዛጊድ፡ ኣስታት 50 ሽሕ ሰባት ዶብ ሰጊሮም ናብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ተሰዲዶም እዮም። ካልኦት ብዙሓት ድማ፡ ኣብ ውሽጢ ትግራይ ከም ዝተመዛበሉ ይግለጽ። ካብቶም ኲናት ምስጀመረ ናብ ሱዳን ዝሰገሩ ሰባት ሓደ፡ ዶክተር ቴድሮስ ተፈራ እዩ። ዶክተር ቴድሮስ፡ ኣብ ከተማ ሑመራ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ዝሰርሕ ዝነበረ ሓኪም እዩ። ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን 08 ሕዳር 2020፡ ኣብ’ታ ከተማ መጥቃዕቲ ክኽፈት ከሎ ኣብኡ ነይሩ። “ፈለማ፡ ብምብራቓውን ሰሜናውን ሸነኽ ናይ’ታ ከተማ ደብዳብ ከቢድ ብረት ጀሚሩ። እቲ ደብዳብ ንምሉእ ክፋል እታ ከተማ ዒላማ እናገበረ ቀጺሉ” ይብል። ድሕሪ’ዚ ኸኣ፡ ሰባት ከም ዝሞቱን ከም ዝቖሰሉን ይዛረብ። “ኣብ ዝተፈላለየ ኣካላቶም ዝተወግኡ ሰባትን፡ ሬሳታትን ክንቅበል ጀሚርና” ይብል እቲ ዶክተር። “ኣብ’ቲ ናይ መጀመርያ መዓልቲ ኣስታት 15 ዝሞቱን 75 ድማ ዝቖሰሉን ሰላማውያን ሰባት ተቐቢልና” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ደብዳብ ከቢድ ብረት፡ ኣብ’ቲ ፈላማይ መዓልቲ ምሉእ ድሕሪ ቀትሪ ከምዝቐጸለን፡ ብጽባሒትኡ ድማ ንጉሆ መሊሱ ከምዝጀመረን ይገልጽ። ኣብ’ቲ ካልኣይ መዓልቲ፡ ተወሰኽቲ ዝቖሰሉን ሾመንተ ድማ ዝሞቱን ሰባት ኣብ ሕክምና ከም ዝተቐበሉ ወሲኹ ተዛሪቡ። ድሕሪ’ዚ ግን ነቶም ተሓከምቲ ኾነ ንባዕሎም ኣብ’ቲ ቦታ ምጽናሕ ውሑስ ከም ዘይኮነ ከም ዝተረድኡን፡ “ክንወጽእ ኣለና” ኢሎም ከም ዝወሰኑን ይገልጽ። “ነቶም ዝቖሰሉ ተሓከምቲ ኣብ ናይ ሕርሻ መኪና ጽዒንና፡ ካብ ሑመራ 30 ኪሎሜትር ርሒቓ ናብ እትርከብ ቦታ [ኣደባይ] ኣቲና። ኣብ’ቲ ቦታ ደብዳብ ከቢድ ብረት እኳ እንተዘይነበረ፡ ውግእ ግን ይቕጽል ነይሩ። ድሕሪ ክልተ መዓልታት ግን፡ እቲ ውግእ እናሓየለ ናብ’ቲ ንሕና ዝነበርናሉ ክሊኒክ’ውን እናተጸገዐ ከይዱ። ድሕሪ’ዚ ንተሓከምትና ብመኪና ጽዒንና ዝሓሸ ውሑስ ናብ ዝኾነ ክፋላት ትግራይ ክነግዕዞም ነይሩና” ኢሉ። ድሕሪ’ዚ፡ ንባዕሎም ከድሕኑ ድማ፡ ብእግሮም ናብ በረኻ ከምዝሃደሙን ካብኡ ድማ ናብ ሱዳን ሓምዳይት ከም ዝኣተዉን የዘንቱ። ብዛዕባ’ቲ ኣብ ሑመራ ዝነበረ ደብዳብ ከቢድ ብረት ክዛረብ እንከሎ ድማ “ዘይተወቕዐ ክፋል ናይ’ታ ከተማ የለን። ዕዳጋ፣ ኣብ ጥቓ እቲ መስጊድ ዝነበረ ቤተክርስትያን፡ መረባ ናይ’ቲ ሆስፒታል’ውን ተወቒዑ እዩ። ከቢድ ደብዳብ እዩ ነይሩ” ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ኣብ ሓፈሻዊ ከይዲ ኲናት፡ ሰላማዊ ቦታታት ዒላማ ከም ዘይተገበሩ እዩ ዝገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ’ውን ብሰኑይ ኣብ ባይቶ ኢትዮጵያ ቀሪቡ ክዛረብ እንከሎ “ዋላ ሓደ ሰላማዊ ሰብ ኣይሞተን” ክብል እዩ ተዛሪቡ። ዶክተር ቴድሮስ ግን “እቶም እንሕክሞም ዝነበርና ሰላማውያን ሰባት እዮም። ደቂኣንስትዮ፣ ዓበይቲ ኣደታት፣ ከምኡ ድማ ኣናእሽቱ ተባዕትዮ’ውን ተጠቒዖም እዮም” ኢሉ። እቲ ደብዳብ ከቢድ ብረት፡ ኣብ ከተማ ሑመራ ብወገን ሰሜንን ምብራቕን ከም ዝጀመረ ዘብርህ ዶክተር ቴድሮስ፡ ብወገን ሰሜን ድማ፡ ኣብ ሓጺር ርሕቐት ዶብ ኤርትራ ከም ዘሎ ብምግላጽ፡ ብሰሜን ካብ መሬት ኤርትራ ይትኮስ ምንባሩ ብወገን ምብራቕ ድማ ሓይልታት ኢትዮጵያ የጥቅዑ ምንባሮም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ’ዚ ኲናት መንግስቲ ኤርትራ ኢዱ ሓዊሱ እዩ ክብሉ ብተደጋጋሚ ከሲሶም እዮም። መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ግን ነዚ ክሲ ይነጽግዎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ሻቕሎት ኣብ ሃገራት ወጻእ ዝነብሩ ተወለድቲ ትግራይ

መንግስታት ፈደራልን ክልል ትግራይን ኣብ ኵናት ካብ ዝጽመዱ ድሮ ወርሒ ገይሮም ኣለው። እቲ ኵናት ካብ ዝጅመር ክሳብ ሕጂ ኣገልግሎት ቴሌፎንን ኢንተርነትን ስለ ዝተቛረፀ ኣብ ትግራይ እንታይ ይግበር ከም ዘሎ ብዙሕ ዝፍለጥ ነገር የለን። በዚ ከኣ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ዓለም ዝነብሩ ተወለድቲ ትግራይ፡ ደሃይ ስድርኦምን ኩነታት ከባቢኦምን ክፈልጡ ስለ ዘይከኣሉ ኣብ ከቢድ ሻቕሎት ከም ዘለዉ ንቢቢሲ ገሊፆም። ሳሚ አብ ጀርመን ዝነብር ስድራይ ካብ ዝረክብ ልዕሊ ሰለስተ ሰሙን ኮይኑኒ ኣሎ። ብህይወት ይሃልው ኣይሃልዉ ዝፈልጦ ነገር የብለይ። ከም ዝፍለጥ ኩሉ ነገር ተቖራሪፁ እዩ። ማሕበራዊ ኣገልግሎት ዝበሃል ነገር የለን፤ ቴሌፎን፣ መብራህቲ ተዓፅዩ፣ ቀረባት ኣይኣቱን ዘሎ። ቤተሰበይ ብጥምየት ድዮም ክሞቱ፣ ብጥይት ዝፈልጦ ነገር የብለይን። እዚ ኩናት ምስጀመረ ብሰንኪ ጭንቀት ናብ ስራሕ ኣይኸድኩን፤ ኣብ ገዛ እየ ከፍ ኢለ ዘለኹ። እዚ ናተይ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ናይ ብዙሓት ተጋሩ ጸገም እዩ። ከይሃረስካ ኢኻ ትሓድር። ታይ ከምዝፍጠር ኣይትፈልጦን፤ ብጣዕሚ ኣተሓሳሳቢ ጉዳይ እዩ። ብፍላይ ኣብ ደገ ኮይንካ ምስቲ ዘሎ ናይ ሚድያ ኩነታት ክትርእዮ እንከለኻ፡ እቲ ሚድያ ዘቕርቦ ዘሎ ኩነታት ሓቂ ድዩ ሓሶት  ትፈልጦ ነገር የለን።  እዚ ባዕሉ ዝፈጥረልካ ጸቕጢ ኣሎ። ቅድሚ ሕዚ ኲናት የድሊ'ዶ ኣየድልን ኣብ ዝብል፡ ብኲናት ዝፍታሕ ጸገም ስለ ዘየለ እዚ ኲናት ንክተርፍ ብዓቕምና ብዙሕ እናፀሓፍና ነይርና። ኾይኑ ግን ናብዚ ኣቲና ኣለና። ኸምዚ ዝብልዎ ዘለዉ እንተኾይኑ፡ ህይወት ብዙሓት ንፁሃት ዜጋታት ክሃልቕ እዩ፣ ህፃናት ኣደታትን ድማ ክሞቱ'ዮም። ብጣዕሚ ዘሕዝን'ዩ፤ ኣብዚ ኩነታት እዚ ክንኣቱ ኢና ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን። ስድራይ ካብ ዘይረክብ ከባቢ 20 መዓልቲ ጌረ ኣለኹ፤ ኣመና ተሻቒልና። ኣሕዋትና ገንዘብ ንሰደሎም ነይርና፤ ሕዚ ግና ባንኪ እውን ተዓፅዩ እዩ። ብዙሕ ሰብ ይሞት ከም ዘሎ ስለንሰምዕ ድማ፡ ረጊእና ክንሰርሕ ኣይክኣልናን። ልብና ጠጠው ኢላ እያ ዘላ። እቲ ኵናት ደው ክብል እየ ዝደሊ። ካብ ዓዲ ርሒቐና ብምህላይና እቲ ኩነታት ሚሒር ረቢሹና ኣሎ። ብሎሚ ጽባሕ እቲ ኲናት ደው ክብል እዩ እናበልና፡ መዓልታት ተቖጺሮም፤ መሕዘኒ እዩ። ናብ ስዊድን ከተማ ቤኮ ንትምህርቲ እየ መጺአ፤ ኣስታት ኣርባዕተ ወርሒ ገይረ ኣለኹ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዓድግራት መምህር ኮምፒዩተር ሳይንስ'የ ነይረ። ኣብ ዓድና ኲናት ካብ ዝለዓል ጀሚሩ፡ ብልሙድ ክንሓስብን ክንድቅስን ኮነ ትምህርቲ ብኣግባቡ ክንመሃር ኣይከኣልናን። ምኽንያቱ ምስ ቤተሰብ፣ ምስ ኣሕዋትናን መሓዙትናን ዘራኽበና ዝነበረ ቴሌፎን፣ ኢንትርኔትን ካልእ መገድን ተቛሪጹ እዩ ዘሎ። ከምዚ ኢልና 24 መዓልታት ኮይኑና ኣሎ።  መጓዓዝያ የለን፣ ባንኪ የለን ኢልካ ክትሓስብ ከለኻ ኣብ ኣእምሮኻ ዝፍጠር ጭንቀት ንምግማቱ ቀሊል እዩ። በዚ ምኽንያት ስድራይ ኣገልግሎት ሕክምና፣ መድሓኒት፣ ነዳድን ካልኦት ዘድልዩ ነገራትን ኣይረኽቡን ዘለዉ ኢልካ ክትሓስብ ከለኻ፡ ብተወሳኺ ከኣ ኣብ ማእኸል ናይ ኲናት ከባቢ ብምህላዮም ዝፈጥረልካ ጸቕጢ ቀሊል ኣይኮነን። ካብ ዝግምቶ ንላዕሊ ኣብ ወጥሪ ኣቲና ኣለና። ብወገነይ ኣነ፡ ሕማም እውን ፈጢሩለይ ኣብ ሕክምና ኣትየ ነይረ፤ ቅድሚ ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ መዓልቲ እየ ብመድሓኒት ካብ ሕክምና ወጺአ፤ ሕዚ'ውን መድሃኒት ይወስድ ኣለኹ። ድሕሪ ናይ 72 ሰዓታት ግዜ ገደብ፡ ከተማታት ክድብደባ ይኽእላ'የን ዝብል ክትሰምዕ ከለኻ፡ ክትጭነቕ ዝገብሩ እዮም። ብፍላይ ኣብ ስድራኻ፣ ኣብ ሕብረተሰብካ፣ ኣብ ትፈትዎም መተዓበይትካ ክበፅሕ ዝኽእል ነገር ክትግምቶም ወይ ከመይ ይኾኑ ኢልካ ክትሓስቦ ከለኻ፡ ብጣዕሚ ከቢድ ስለዝኾነ ኣብ ጭንቀት ኢና ዘለና።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ኣስመራ ከቢድ ነትጒ ከምዝተሰምዐ ተገሊጹ

ትማሊ ምሸት፡ ኣብ ከተማ ኣስመራ ከቢድ ነትጒ ከም ዝነበረ ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊጾም። ቢቢሲ ነበርቲ ዝተፈላለያ ከባቢታት እታ ከተማ ሓቲቱ ብዝረኸቦ ሓበሬታ፡ እቲ ነትጒ ምሸት ከም ዝተሰምዐ'ኳ እንተገለጹ ኣበየናይ ኣንፈት ከም ዝዓለበ ግን ርግጸኛታት ኣይኮኑን። ኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ኤርትራ፡ ከባቢ ሰዓት 8፡24 (2፡24) ናይ ምሸት ድምጺ ከቢድ ነትጒ ከም ዝተሰምዐ ብምግላጽ፡ መበገሲኡ ድማ ካብታ ከተማ ወጻኢ ክኸውን ከም ዝኽእል ገሊጹ። ብተወሳኺ ኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ፡ እዚ ካብ ትግራይ ዝተተኮሰ መጥቃዕቲ ሮኬት እዩ ክብል ንዲፕሎማሰኛታት ብምጥቃስ ጸብጺቡ። ሰበ ስልጣን ኤርትራ ግን ክሳብ ሕጂ ዝሃቡዎ መብርሂ የለን። ቅድሚ ክልተ ሳምንቲ ብተመሳሳሊ ኣብታ ከተማ ከቢድ ነትጒ ዝተሰምዐ ኮይኑ፡ ካብ ትግራይ ዝተተኮሰ ምዃኑ መንግስቲ ትግራይ ሓላፍነት ከም ዝወሰደሉ ይዝከር። ኤርትራ ብዛዕባ እዞም ቅድም ኢሎም ዝተተኮሱ ሮኬታት ወግዓዊ መግለጺ ከይሃበት ጸኒሓ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሚኒስትሪ ዜና የማነ ገብረመስቀል እቲ ተግባር ክፉእ ከም ዝኾነ ብምግላጽ ኣቓልቦ እንህበሉ ጉዳይ ኣይኮነን ክብል ብትዊተር ጽሒፉ ነይሩ። ኣብቲ ንሰሙናት ዝዘለቐ ኣብ ሞንጎ ሰራዊት መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ጸጥታ ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ውግእ ሰብ መዚ ትግራይ ብተደጋጋሚ ኤርትራ ንሰራዊት ኢትዮጵያ ትድግፍ ኣላ ብዝብል ዝኸሰሱ ኮይኖም፡ ኤርትራ ግን ውሽጣዊ ጉዳይ ኢትዮጵያ ስለ ዝኾነ ኢደይ የብለይን ትብል።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ