ነበርቲ ሓጢኣት'ዩ ዝበልዎ ፕሮጀክት ነዳዲ

ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ቦትስዋና፡ ሓደ ኣብ ዓለምና ዝዓበየ ደሴት ደልታ ኣሎ። እዚ፡ ብመልክዓ ምድራዊ ኣቀማምጣኡ ኣዝዩ ዝተፈለየ ብምዃኑ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብጽባቐኡ "ፍሉይ"ን "ሳሕቲ” ዝርከብን ብምባል፡ ኣብ መዝገብ ውርሻታት ዓለም ዓቂቡዎ'ዩ። ደልታ ኦካቫንጎ ኣብ ማእከል በረኻ ካልሃሪ እዩ ዝርከብ። ኣብዚ ዝርከቡ መስመራት ማይን ውሕጅ ዝበዝሖ ቆላታትን፡ ገለ ካብቶም ኣብ ዓለም ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ከም ጸለምቲ ሓሪሽ ዝበሉ ዓበይቲ መጥበውቲ እንስሳታት ዝነብሩሉ ቦታ እዩ። ኣብዚ ዝርከቡ ኣትክልቲ፡ ኣዕዋፍ፡ ዓሳታትን ካልኦት እንስሳትን'ውን ብሉጽ ስነ-ህይወት ዝፈጥሩ’ዮም። እዚ ቦታ፡ ውርሻ ዓለም ተባሂሉ ስለ ዝተሰየመ ኸኣ፡ ኣዝዩ ብሉጽ ይገብሮ። ይዅን’ምበር፡ ብሰንኪ ነዳዲ ከርሰ ምድሪ እዚ ሳሕቲ ዝርከብ መልክዓ ምድሪ ሓደጋ ኣንጸላልዩዎ ኣሎ። ሪኮናሳንስ ኢነርጂ ኣፍሪቃ (ሪኮንኣፍሪካ) ዝተባህለ ካናዳዊ ኩባንያ፡ ኣብ ሰሜን ቦትስዋናን ጐረቤት ሃገር ናሚብያን ኣብ ትሕቲ መሬት ብዙሕ ሃብቲ ነዳድን ጋዝን ክህሉ ከም ዝኽእል ይኣምን። ነዚ ድማ፡ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት 34,325 ትርብዒት ኪ.ሜ መሬት ዝሽፍን ፍቓድ ኣለሻ ነዳዲ ተዋሂቡዎ ኣሎ። ኣብ ናሚብያ ድሮ ሰለስተ ዒላታት ፈተነ ተዃዒተን ኣለዋ። "እቲ ፕሮጀክት ሓጢኣት እዩ፤ ቀሊል ከኣ ኣይኰነን” ይብል ኣብ ቀረባ እዋን ጡረታ ዝወጽአ ካህን ኣንግሊካን ናሚብያ ሉክ ፓቶ። ፖለቲከኛታት፡ መጠን ልቀት ካርቦን ብኸመይ ከም እንንክዮ ንምዝርራብ ኣብ ግብጺ እዮም ዝርከቡ። ወለዶታት ናይቶም ቀዳሞት ነበርቲ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝዀኑ ድማ፡ ብዛዕባ እዚ ፕሮጀክት ኣለሻ ነዳድን ጋዝን ዘለዎም ስክፍታታት የልዕሉ ኣለዉ። መራሕቲ ሃይማኖት እውን እንተዀኑ ተዛሪቦም እዮም፤ እቲ ፕሮጀክት ሓጢኣት እዩ ኢሎም። ስለ ዝዀነ፡ ልኡኻት ኮፕ 27 ንጥፈታት ኩባንያታት ነዳዲ ከርሰ ምድሪ [fossil fuel ]ክንክዩ ጻውዒት ኣቕሪቦም። ሉክ ፓቶ ኣብተን ናይ መወዳእታ ኣዋርሕ ኣገልግሎቱ፡ ምስ ካልኦት መራሕቲ ሃይማኖት ብምዃን ኣንጻር እቲ ፕሮጀክት ጐስጓስ የካይድ ነይሩ። ሕጂ ኣብ ጆሃንስበርግ እዩ ዝነብር። "የሱስ ሰባት፡ ‘ህይወት ምእንቲ ክረኽቡን ብብዝሒ ንክረኽብዋን እየ መጺአ’ ይብል። ንሱ፡ ፈጺሙ ኣብ ጐኒ ንህይወት ከጥፍእ ዓቕሚ ዘለዎ ነገር፣ ሰባት ዝነብሩሉ ከባቢ ከጥፍእ ዝኽእል ነገር ደው ኣይምበለን” ብምባል ምኽንያት እቲ ተቓውምኦም የረድእ። ስለ ዝዀነ፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ "ኩዕታ ደው ክብል፤ እቲ ኩባንያ ድማ ማሽናቱ ኣልዒሉ ክኸይድ ደስ ይብለኒ።" ካህን ፓቶ፡ እቲ ኣብ ናሚብያ ዝካየድ ዘሎ ኵዕታ ኣብ ልዕሊ እቲ ምስ ሩባ ኦካቫንጎ ዝራኸብ ትሕቲ መሬት ዝርከብ ዕቋር ማይ ጽልዋ ከየሕድር ዓቢይ ሻቕሎት ኣለዎ። እቲ ሩባ ብሰሜን ናይቲ ኵዕታ ዝካየደሉ ዘሎ ዶብ ናሚብያ ዝርከብ ቦታታት ዝሓልፍ ኰይኑ፡ ማይ ናብቲ ኣብ ጐረቤት ሃገር ቦትስዋና ዝርከብ ደልታ ይወስድ። ሪኮናኣፍሪካ ዝጀመሮ ኣለሻ ነዳዲ ሓደጋ ብከላ ከም ዘየስዕብ ይገልጽ። ሓላፊት ኮሙዩኒኬሽን ሪኮንኣፍሪካ ምዋንየንግዋ ሻፕዋናለ፡ እቲ ኩባንያ ምስ መንግስቲ ናሚብያ ብምትሕብባር "ከባቢ ብፍላይ ድማ ማይ ካብ ብከላ ንምክልኻል ጥራይ ዘይኰነ፡ ልዕሊኡ ንምርግጋጽ ዝያዳ ንምስራሕ ተሰማሚዕና ኢና” ትብል። ካህን ፓቶ ግን ካልእ ስክፍታ እውን ኣለዎ። እቲ ብካናዳ ዝውነን ኩባንያ ኣብ ኣፍሪቃ ዘካይዶም ዘለው ኣለሻታት ተፈጥሮኣዊ ሃብቲ ኣፍሪቃ፡ ምስ "ሓድሽ ማዕበል ባዕዳዊ መግዛእቲ'' ዝዳረግ እዩ ክብል ይገልጽ። እቶም ኣብ ግብጺ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኮፕ 27 ዝተረኸቡ ልኡኻት ድማ፡ "ካብ ሃገሮም ወጻኢ ንዝዅዕቱ ዘለዉ ኩባንያታት፡ ጠጠው ንከብሉ ዘኽእል እማመ ከውጽኡ” ይጠልብ። መንግስቲ ናሚብያ ግን፡ ነዚ ነቐፌታ ይነጽጐ። መንግስቲ፡ ተፈጥሮኣዊ ሃብቲ እታ ሃገር ንረብሓ ህዝቢ ናይ ምምዕባል ሓላፍነት ከም ዘለዎ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ገሊጹ። "ሓላፍነትካ ምሕዳግ ሸለልትነት ክኸውን'ዩ፤ ስለዚ ከም ልኡላዊት ዲሞክራስያዊት ሃገር፡ ናሚብያ ብዘላቒ መገዲ ተፈጥሮኣዊ ጸጋታታ ክትድህስስን ከተማዕብልን እያ" ኢሉ። ናሚብያ፡ "ምስ ናይተን ምዕቡላት ሃገራት ክነጻጸር እንከሎ ንልቀት ግሪን ሃውስ ጋዝ [ልቀት በከልቲ ጋዛት] ዘለዋ ኣበርክቶ ንእሽቶ እዩ” ኣይኰነን። ብሓፈሻ፡ ልቀት ግሪን ሃውስ ጋዝ ኣፍሪቃ ትሕቲ 4 ሚእታዊት እዩ። ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ነዳዲ ክምዝምዛ ኣለወን'ዶ የብለንን ዝብል ሕቶ፡ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ኣኼባ ኮፕ ዓቢይ ክትዕ ዘልዓለ ጉዳይ ኰይኑ እዩ። ገሊአን፡ ቍጠባአን ንምዕባይን ድኽነት ጸዓት ንምውጋድን፡ ዕቝር ነዳድን ጋዝን ንምምዝማዝ ነጻ ክዀና ኣለወን ይብሉ። ካህን ፓቶ ግን ነዚ ኣይኣምነሉን። “ካልኦት ኣማራጺታት ጸዓት እንከለው፡ ስለ ምንታይ ናብ ነዳዲ ከርሰ ምድሪ ንምለስ?” ኢሉ ይሓትት። ኣብ ቦትስዋና እቶም ስክፍታታት ብወለዶ ናይቶም ቀዳሞት ነበርቲ ደቡባዊ ኣፍሪቃ ይለዓል ኣሎ። እዚኦም፡ ሳን ተባሂሎም ይጽውዑ። ንሓደ ሚእቲ ዓመት ሕብረተሰብ ሳን [ሕጂ ደቡባዊ ኣፍሪቃ ተባሂሉ ዝጽዋዕ] ብሃድን ዝናበሩ ዝነበሩ እዮም። ሕጂ ኣብ ቦትስዋና፡ ናሚብያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን ዛምብያን ዝነብሩ ኣስታት 90 ሽሕ ዓሌት ከም ዘለዉ ይግመት። ምስ ተፈጥሮ ተሰማሚዕካ ምንባር፡ ቀንዲ ባህሎምን ስርዓተ እምነቶምን እዩ። መንፈሳውነት ሳን፡ ምስ መሬት፡ ኣትክልትን እንስሳን ዘለዎም ርክብ ዝተኣሳሰር እዩ። "እዚ ፕሮጀክት ክውን ክኸውን ኣይንደልን ኢና" ትብል ተሓላቒት ሳን ዲፌቶጎ ኣኒታ ሊክጎዋ። ንሳ፡ ኣብቲ ኣብ ግብጺ ዝካየድ ዘሎ ኮፕ 27 ተጣባቒት መሰላት ደቀባት ኰይና ትሳተፍ ኣላ። "ከባቢናን ሓለዋ ተፈጥሮኣዊ ሃብትናን የገድሰና እዩ። ምኽንያቱ [ምዅዓት ምስ ተጀመረ] ለውጢ ክህሉ’ዩ። እንስሳታት ክስደዱ እዮም፣ ደቀባት ኣትክልቲታትና ከይንስእኖም ድማ ንፈርሕ።" መንግስቲ ቦትስዋና፡ ኣብዚ ጉዳይ መልሲ ክህብ ብተደጋጋሚ ዝቐረበሉ ሕቶ እኳ እንተነጸጐ፡ ሚኒስተር ሃብቲ ማዕድን ለፎኮ ሞኣጊ ግን ኣቐዲሙ፡ "ንሪኮንኣፍሪካ ዝተዋህበ ፍቓድ ብዝተኻእለ መጠን ነቲ ተፈጥሮኣዊ ከባቢ ክዕቅቦ [ከምኡ'ውን] . . . ኣብ ተፈጥሮኣውን . . . ስነህይወታዊ ጸጋታት ክበጽሕ ዝኽእል ሳዕቤን ክንኪ" ከም ዘለዎ ዘጠቓልል እዩ ኢሉ ነይሩ። መንግስቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ቦትስዋና ዝዀነ ይዅን ኵዕታ ከም ዘይተሓሰበ ብምግላጽ፡ እቲ እለሻ ነዳዲ ወራሪ ብዘይኰነ መገዲ እዩ ክካየድ ይብል። ዲፌቶጎ ኣኒታ ለክጎዋ ግን ህላወ ነዳዲ ወይ ጋዝ እንተተረጋጊጹ ኣብ መወዳእታ ኵዕታ ከይካየድ ስግኣት ኣለዋ። ልክዕ ከም ካህን ፓቶ ድማ፡ እዚ ከምጽኦ ዝኽእል ለውጢ የጨንቓ። ንሳ ካብ ህዝቢ ሩባ ሳን እያ። እዞም ህዝቢ፡ እቲ ንደልታ ኦካቫንጎ ዝምግብ ሩባ ፈጺሙ ስለ ዘይደርቕ ብኣማልኽቲ ከም ዝተዋህቦም ይኣምኑ። ኣብ ወሰን ደልታ ኣብ እትርከብ ቁሸት ክዋይ ዝዓበየት ኣኒታ፡ ዓበይቲ ዓዲ ነቲ ሩባ ዝነበሮም ኣኽብሮት ዳርጋ ምስ ህይወቶም ከም ዝተሰፍየ ዓለባ'ዩ ትብል። "ወለድና፡ ንክለሃዩ፡ ምስ ኣማልኽቶም ንኽራኸቡ፡ ንኸመስግኑ ናብቲ ሩባ ይኸዱ ነይሮም። ባህሊ፡  ኣነባብራን መንፈስናን ምስቲ ሩባ ዝተኣሳሰረ'ዩ።" እቲ ሩባን ደልታን እንተተጐዲኦም፡ "ስምዒት ሰባት ክጕዳእ'ዩ" ትብል ኣኒታ። "ካልኦት እቶት ከምጽኡ ዝኽእሉ ነገራት እናሃለዉ፡ ስለ ምንታይ'ዩ መንግስትና ኣብ ነዳዲ ተገዲሱ?" ኣብ ካልእ ሸነኽ እቲ ደልታ - ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ቦትስዋና - ካልእ ቅርሲ ዓለም ኣሎ። እዚ፡ ንህዝቢ ሳን ኣዝዮም ቅዱሳት ዝዀኑ ተኸታተልቲ ዓበይቲ ኣኻውሕ ዘለውዎ ኰይኑ፡ "ኣኽራናት ኣማልኽቲ" ተባሂሎም ይፍለጡ። ጐቦታት ጾዲሎ፡ ሳን መናፍስቲ ኣቦታቶም ዝነብሩሉ ቦታ'ዩ ተባሂሉ ዝእመን ኰይኑ፡ ብእኦም ኣቢሎም ድማ እዮም ምስቲ ልዑል ፍጡር ዝራኸቡ። እቶም ጐቦታት ልዕሊ 4500 ስእልታት ኣኻውሕ ዝሓዙ ኰይኖም፡ ገሊኦም ልዕሊ 20,000 ዓመት ዝዕድመኦም እዮም ተባሂሉ ይግመት። እዚኦም፡ ታሪኽ ህዝቢ ሳን ብዝርዝር ዝገልጹ'ዮም። ተሓላቒ ሳን ጋኬሞቶ ዋሊካን ሳታው፡ እቶም እምባታት ንህዝቢ ሳን፡ ማዕረ "ንህዝቢ ኣስላም ቅዱስ ስፍራ ዝዀነ መካ ዝመሳሰሉ" ምዃኖም ይገልጽ። ኣብ ጥቓ እቶም ጐቦታት ኣብ ውሽጢ 20 ኪ.ሜ ኵዕታ ምክያድ ፍቝድ ኣይኰነን። እዚ ግን እኹል ከም ዘይኰነ ሳታው ይዛረብ። "ከመይ ኢለ ዘይጭነቕ?" ይብል። ብፍላይ፡ "ራዕዲ ወይ ምንቅጥቃጥ ምድሪ" ነቶም ኣብቲ ከባቢ ዝርእከቡ ኣሳእል ከዕንዎም ይኽእል እዩ፡ ዝብል ስግኣት ኣለዎ። ኣብ መላእ ደቡባዊ ኣፍሪቃ፡ ህዝቢ ሳን እቲ ሕብረተሰብ መሬቱ ተሓዲጕ ኢሎም ይምጕቱ። "ድሮ ተገሊልና ኣለና፤ ድኻታት ኢና፡ መሬት ስኢንና። ሕጂ ድማ ካናዳውያን ይመጽኡ ኣለዉ" ይብል ጋኬሞቶ ዋሊካን ሳታው። ሓላፊት ኮሙኒኬሽን ሪኮንኣፍሪካ ሚስሻፕዋናለ፡ እቲ ፕሮጀክት ኣብ ቦትስዋና ኣብ መጀመርታ ደረጃኡ ከም ዘሎን፡ እቲ ኩባንያ ድማ ካብቶም ዝተጐድኡ ሕብረተሰባት ጥርዓናት ክሰምዕ ድሌት ከም ዘለዎን ኣስሚራትሉ። "ንማሕበረሰብ ሳን ብቐጻሊ ክንሰምዖም ኢና። ምኽሮም ሰሚዕና ኸኣ እቲ ቅኑዕ ዝዀነ ነገር ክንገብር ኢና።" እንተዀነ፡ ካልኦት ሃገራት ኣብ እለሻ ነዳድን ጋዝን ከም ዝተኣማመኑን ቍጠባኦም ንምምዕባል ከም ዝሓገዞምን ትዛረብ። "መንግስታት ናሚብያን ቦትስዋናን እንተዓዲሞምና፡ እዘን ክልተ ሃገራት'ውን ንረብሓ ህዝቢ፡ እንተላይ ንማሕበረሰብ ሳን፡ ነቲ ተፈጥሮኣዊ ጸጋታት ክድህስሳ ክፍቀደለን ፍትሓዊ'ዩ ዝመስለኒ፡" ትብል።


ጠንቂ ክሊማዊ ቅልውላው ዝኾና ሃገራት ገበነኛታት፡ ድኻታት ከኣ ግዳያት እየን'

ኣብቲ ግብጺ ዝካየድ ዘሎ ኣህጉራዊ ዋዕላ ክሊማዊ ለውጢ ዝሳተፍ ዘሎ ፕረዚደንት ናሚብያ ሃገ ገንጐብ ሃብታማት ሃገራት ዓለምና፡ ክሊማዊ ለውጢ ንምቅላስ ኣብ ዝግበር ዘተ ብቕንዕና ሓቂ ኣይነግራን እየን ክብል ከሲሱ። እቲ ኣፍሪቃዊ ፕረዚደንት፡ ኣብቲ ኣብ ግብጺ ዝካየድ ዘሎ ዋዕላ ክሊማ ኮፕ27፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እተን ቀንዲ ጠንቂ እዚ ተፈጢሩ ዘሎ ክሊማዊ ቅልውላው እየን ኢሉ ብትሪ ክወቅስ ተሰሚዑ። እቲ ብሕቡራት ሃገራት ተወዲቡ ኣብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ኣብ ዝርከብ ፍሉጥ መናፈሲ ሻርም ኣ’ሸኽ ዝካየድ ዘሎ ዋዕላ፡ ብዛዕባ መጻኢ ፕላነት ምድሪን ነበርታን ክዝቲ ኣጀንዳኡ ዝገበረ ኰይኑ፡ ፕረዚደንት ናሚብያ ግን ነቲ ዋዕላ ክሊማ ናብ ሃተውቀጠው ቀይረናኦ ክብል ወቒሱ። ፕረዚደንት ሃገ ኣተሓሒዙ፡ እተን ዓበይቲ በከልቲ ክሊማ ዝዀነ ሃገራት “ገበነኛታት”፡ እተን ድኻታት ሃገራት ከኣ “ግዳያት” ክብል ገሊጽወን። ፕረዚደንት ማላዊ ላዛሩስ ቻክወራ ብወገኑ፡ ኣብ ልዕሊ ሃብታማት ሃገራት ተሪር መልእኽቲ ከሕልፍ ተሰሚዑ። ንሱ ኣብቲ ዋዕላ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ እተን ዝሃብተማ ሃገራት ጠንቂ ክሊማዊ ለውጢ ምዃነን ጠቒሱ፡ ነዚ ቅልውላው ንምቅላስ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ዝያዳ ሓልፍነት ክወስዳ ከም ዝግባእ ኣተሓሳሲቡ። “ኣብ ቅድሚ ፈጣሪ፡ ኵልና ማዕረ ክብሪ እዩ ዘለና፣ እንተዀነ ግቡኣትና፡ ዓቕምና ዕድላትናን ጉድለታትናን ግን ዝተፈላለየ እዩ። "ስለዚ ከም ማላዊ መጠን፡ እዚ ኣብ መንጐ ምዕቡላት ሃገራት ዘሎ ንጹር ፍልልይ ገበነኛነትን ዓቕምን፡ ብመንጽር ሓላፍነት ንምቅላል ቅልውላው ክሊማ፡ ምግምጋምን ፋይናንስን ክንጸባረቕ ኣለዎ ኢልና ንኣምን" ኢሉ። እቲ ኣብ ግብጺ ዝካየድ ዘሎ መበል 27 ኣህጉራዊ ዋዕላ ክሊማዊ ለውጢ (ኮፕ27)፡ ብ 6 ሕዳር ዝጀመረ ኰይኑ ክሳብ 18 ሕዳር ክቕጽል እዩ። ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ፡ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዋዒ፡ ዕልቕልቕን ደርቂን ኣብ መላእ ዓለም ይኽሰት ኣሎ። በካሊ ጋዛት ዘስዓቦ ዋዒ ናይዛ ምድሪ'ውን ብዘሰክፍ መጠን ይውስኽ እዩ ዘሎ። እቲ ኵነታት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከይበጽሐ እንከሎ፡ እቲ ዛጊት 1.1 በጺሑ ዘሎ መጠን ዋዒ ናይዛ ፕላነት ኣብ ዓመተ 2100 ካብ 1.5 ከይሓልፍ ምግባር ወሳኒ ምዃኑ'ዮም ተመራመርቲ ዝገልጹ። እቲ ኣኼባ፡ መራሕቲ መንግስታትን ሃገራትን ነቲ ቅድሚ ሕጂ ዝተበጽሐ ገስጋስ ብምግምጋም፡ ነቲ ንድሕነት ዓለም ኣስጋኢ ኮይኑ ዘሎ ህጹጽ ኩነታት ክሊማዊ ለውጢ ንምግጣም መብጻዓታት ዝኣትውሉ'ዩ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ነቲ ኩነታት ንምግታእን ንምቕልባስን "ደቂሰባት እንተ ዘይተሓቢበሮም ክጠፍኡ'ዮም" ክብል ኣጠንቂቑ። "ብፍጥነት ኣብቲ ናብ ገሃነም ዘምርሕ ዓቢ ጽርግያ ንጓዓዝ ኣለና" ዝብል ጉተረዝ፡ "ሰዓት ይሃርም ኣሎ። ኣብ ሂወትና ሪኢናዮ ዘይንፈልጥ ቃልሲ ነካይድ ኣለና፡ ግና ንስዓር ኢና ዘለና" ኢሉ።


እድሪስ መሓመድ ኣድም፡ ጕዕዞ ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ ብብረት ዝደረኸ ተጋዳላይ

ኣብ 60’ታት ኣብ ሰውራ ኤርትራ፡ ኣብቲ ፖለቲካውን ወተሃደራውን መዳያቱ፡ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ (ተሓኤ) ወይ ከኣ ‘ጀብሃ’ ዝዓበየ ተራ ከም ዝነበሮ ክትዕን ምስክርነትን ዘየድልዮ ሓቂ ኰይኑ፡ እቲ ዝዓበየ ጽልዋ ዝነበሮ ተጋዳላይ ከኣ እድሪስ መሓመድ ኣደም እዩ። እድሪስ መሓመድ ኣደም ኣካይዳ ሓራካ፡ እቲ ንተሓኤ ዝወዳደር ዝነበረ ኣካል - ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ብማሕበር ሸውዓተ ኣቢሉ ዝጕስጕስ ዝነበረ ምስጢራዊ ውደባ - ስለ ዘይዓጀቦ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ብብረት እንተዘይተመኪቶም ካብ ኤርትራ ኣይክወጹኡን’ዮም ካብ ዝብል እምነት ተበጊሱ ብረታዊ ቃልሲ ከምዝጀመረ ይንገር። ብ50’ታት፡ እቲ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዝተቘርነትሉ ስርዓት ፈደረሽን ከምቲ ሰብ ዝተጸበዮ ከም ዘይነበረ ክገሃድ ጀመረ። እቶም ንፈደረሽን ደጊፎም ዝጕስጐሱ ዝነበሩ’ውን ቅሒሮም’ዮም ተሪፎም። ኢትዮጵያ ከም ድላያን ከም ዝጥዕማን ገይራ ንኽትዕምጽ ከም መዋፈሪ ተጠቕመትሉ። ብ1957 ተመሃሮ ሰላማዊ ሰልፍታት ኣካየዱ፤ ብ1958 ከኣ እቲ ብኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያም ዝተጀመረ ማሕበር ሰራሕተኛታት ንኣርባዕተ መዓልታት ኣድማ ኣካየደ። ወተሃደራት ኢትዮጵያ ድማ ነቶም ተቓወምቲ ብተዅሲ ተታሓሓዝዎም። ንዓመጻት ኢትዮጵያ ንምምካት ኣብ መወዳእታ 50ታት ሓረካ ተመስረተ።  ሓረካ ብሕዳር 1958፡ ቅድሚ ምንቅስቓስ ተሓኤ ምብጋሱ’ዩ ጀሚሩ። ሓረካ ንኽምስረት ባይታ ዘጣጥሓሉ ጕዳይ ኣካይዳ መንግስቲ ንጉስ ሃይለስላሴ ነበረ - ንውዕል ፈደረሽን ቀስ-ብቐስ እናባሕጐጐ ብምኻዱ። እቶም ንምንቅስቓስ ሓረካ ዝመስረቱ ኣብ ፖርት-ሱዳን ዝነበሩ ሓሙሽተ ኤርትራውያን ነበሩ። መራሒኦም መሓመድ ስዒድ ናዉድ፡ ኣብ ሱዳን ኣባል ሰልፊ ኮሚኒስት ሱዳን ነበረ። ኰይኑ ድማ በቲ ዝነበሮ ጸጋማዊ ዝንባለ ንሓረካ በቲ ተምሳል’ቲ መስረታ። እዚ ማለት ሰባት በብሸውዓተ ዀይኖም ሚስጢራዊ ዋህዮታት ብምምስራት ይንቀሳቐሱ ነበሩ። እቶም ሸውዓተ ኣባላት ድማ ነናቶም ሸሸውዓተ ሰባት ብምስጢር ብምውዳብ ንሓረካ ኣብ ምሉእ ኤርትራ ከም እትዝርጋሕ ገበሩ። እታ ምስጢራዊት ምንቅስቓስ መንፈሳዊ (ብሃይማኖት ምስልምና ዝተመርሐ) ስለ ዘይነበረት፡ ማለት ንኣስላምን ክርስትያንን ብማዕረ እተሳትፍ ኰይና፡ ኣብ ከበሳ፡ ምናዳ ኣብ ከተማታት ኤርትራ፡ ተቐባልነት ረኸበት። ሓረካ ግን ነቲ ፈደራላዊ ስርዓት ንምስዓር ወይ ከኣ ንምፍሻል ብቝዕ ስትራተጂ ኣይነበራን። እቲ ሓረካ ትጥቀመሉ ዝነበረት ስልቲ ስቪላዊ-ኣብያ ነበረ። ርግጽ’ዩ ቃልሲ ኤርትራ ሕልኽልኽ ዝበለ፡ ንመራሕቱ ድማ ንሓድሕዶም ከም ዝናቘቱ ይገብር ነይሩ’ዩ።  ብ40’ታትን 50’ታትን መርገጺ እድሪስ መሓመድ ኣድም ከም ናይ ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣንን ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያምን ኣይነበረን። እዞም ክልተ ኣቦታት ቃልሲ ኤርትራ - ኣቦይ ወልደኣብ ወልደማርያምን ሸኽ ኢብራሂም ስልጣንን - ምስ እድሪስ መሓመድ ኣደም ኣይሰማምዑን ከም ዝነበሩ ኣብ መጻሕፍቲ ታሪኽ ንረኽቦ። እድሪስ መሓመድ ኣድም ብረታዊ ቃልሲ’ምበር ስቪላዊ-ኣብያ ክሳብ ናጽነት ኣየሰጕመናን’ዩ ዝብል እምነት እዩ ነይርዎ። ኤርትራ ብፈደረሽን ምስ ተጸምደት መራሕቲ ናጽነት እናተዳኸሙ ይኸዱ ነበሩ። ሓደ ካብኦም ኣቶ ወልደኣብ ነበሩ። ኣቶ ወልድኣብ ብተድላ ባይሩን መሻርኽቶምን (ኣውራ ብደገፍ ኢደ-ምእታው ኢትዮጵያ) ተሸነፉ ክንብል ንኽእል። ምስኡ ድማ ስርዓታት ኣሜሪካን እንግሊዝን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ንኢትዮጵያ ደጊፎም ይሰርሑ ስለ ዝነበሩ፡ እቶም ደለይቲ ናጽነት ተዳኺሞም ነይሮም’ዮም። ብተወሳኺ፡ ኣብ ልዕሊ ኣቶ ወልደኣብ ዝተኻየዱ ሸሞንተ ፈተነታት ቅትለት ብ1953 ከም ዝስደዱ ገይሩዎም። ተድላ ባይሩ፡ ከም ዋና ኣመሓዳሪ፡ ቦታ ገፊሑሎም ቀሲኖም ክሰርሑ ምስ ጀመሩ፡ እቲ ዝመርሕዎ ዝነበሩ ስርዓት ፈደረሽን ብሰላሕታ ስልጣናቱ ክበሓጕ ምስ ጀመረ ግን ዓለሞም ተገልበጠ። እቲ ቀዳማይ ኣሰምብለያ [ባይቶ] ዓበይቲ ኤርትራውያን ሃገራውያን ከም በዓል ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣን፡ እድሪስ መሓመድ ኣደም ነበርዎ። ይዅን’ምበር ዲክታተርያዊ ባህርያት ተድላ ባይሩ፡ ምስኡ ኸኣ ኢደ-ምእታው ኢትዮጵያ፡ ንኣባላት ፓርላማ ከነዓዕቦም ጀመረ። እቲ ዛንታ ብሓጺሩ ንምቕራብ፡ ብ1955፡ ኣብ ኣስመራ ብዝተፈጥረ ምፍሕፋሕ ተድላ ባይሩ (ምስ ፕረሲደንት ኣሰምብለያ ዝነበሩ ዓሊ ራድኣይ) ካብ ስልጣኖም ወረዱ። ቦታ ዓሊ ራድኣይ ዝተክአ እድሪስ መሓመድ ኣደም ነበረ።  ሽዑ ንቦታ መራሕ መንግስቲ ተድላ ባይሩ ዝተክኡ ድማ እቶም ንፈደረሽን ዘፍረሱ ኣስፍሃ ወልደሚካኤል ነበሩ። እድሪስ ፕረሲደንት ባይቶ ኤርትራ ንክኸውን ዝተሸመሉ እዋን፡ ፈደረሽን ብውሽጠ-ውሽጢ ይፍንጣሕ ነበረ። እድሪስ ግን ፈደረሽን ንኽዕቀብ ኣበርቲዑ ይሰርሕ ነበረ። ይዅን’ምበር፡ እድሪስ ንተግባራት ኣስፍሃ ወልደሚካኤል፡ ኣክንዲ ፈደረሽን ንሕብረት ዘቐድም ስለዝነበረ ክገጥሞ ኣይከኣለን። ንርእሰ-ምሕደራ ኤርትራ ከዕቢ ኢሉ ዝያዳ ስልጣን ምስ ሓተተ ብመራሕ-መንግስቲ ተነጽገ። ሽዑ እቲ ናይ ሓቂ ኵነታት ፈደረሽን ንጸድፊ ገጹ የምርሕ ከም ዝነበረ ብዙሓት ኣባላት ባይቶ ክርድኦም ጀመረ። ግናኸ ሓንቲ’ኳ ክገብሩ ኣይከኣሉን። ብሓምለ 1956 እድሪስ መሓመድ ኣደም ብውዲት ጸላእቱን ጸቕጢ ኢትዮጵያን ካብ ስርሑ (ፕረዚደንትነት ባይቶ) ተኣልየ። ብድሕሪኡ፡ እድሪስ ብኣባላት ሓለዋ ተጠማቲ ዀነ፣ ኣስፍሃ ኸኣ በቲ ዝነበሮም ድልየት-ሕብረት ተደሪኾም ድላዮም ክገብሩ ጀመሩ። ኣብ ልዕሊ ደለይቲ ናጽነት ከኣ ጸቕጢ እናጸንከረ ከደ። ኣብቲ ዝተኻየደ ካልኣይ ምርጫ እድሪስ ክሳተፍ ኣይደለየን፣ ብሰላም ዋኒን ሕርሻኡ ኣብ ኣቑርደት ከካይድ መረጸ። ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣን ከኣ ብተጻብኦታት ይተዓናቐፉ ስለ ዝነበሩ፡ ኣብቲ ካልኣይ ምርጫ ክዕወቱ ኣይከኣሉን። ኣብቲ እዋን’ቲ ኣብ ልዕሊ ኢብራሂም ሱልጣን ብባንዴራ ኤርትራ ብምውራዳ ዝተኣታተወ ሰበብ ክልተ ዓመት ናይ ቀይዲ ብይን ነይሩዎም’ዩ። ኣብ ልዕሊ እድሪስ’ውን ተመሳሳሊ መሰናኽላትን ይፍጠር ነይሩ’ዩ። ባንዴራ ኤርትራ ብ24 ታሕሳስ 1958 ምስ ወረደት ብዙሕ ሰብ ቀበጸ። ካብ ኣባላት ባይቶ እንትርፎ ክልተ ኵሎም (ካብቶም በታ መዓልቲ ኣብ ባይቶ ዝተረኽቡ 64 ኣባላት ፓርላማ) ኣጽደቕዎ። እዚ ዝዀነሉ ምኽንያት፡ ብዘበን ኣስፍሃ ወልደሚካኤል ብዙሕ ናይ ‘ምጽራይ’ ስርሓት ተኸሲቱ’ዩ ክበሃል ይከኣል። እዚ ማለት፡ ብዙሓት ደገፍቲ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ስልጣን ይመጽኡ፡ በቲ ካልእ ሸነኽ ድማ ደለይቲ ናጽነት ይዋሰኑ ነይሮም’ዮም። ጆሰፍ ቨኖሳ ዝተባህለ ተመራማሪ ታሪኽ ከም ዝበሎ፡ ኣብ Paths towards the Nation ዘርእስታ መጽሓፉ፡ ናጽነት ዝደልዩ መራሕቲ ተዋሲኖም ጥራይ ዘይኰነስ ብዉዲት ይጥቅዑን ይልቀሙን ነይሮም’ዮም ይብል። ወሲኹ፡ “ብሰንኩ ንሸኽ ኢብራሂምን ንእድሪስ መሓመድ ኣድምን ፖሊስ ፈደራል ይጸናጸንዎም ከም ዝነበሩ ጽንጽንታ በጽሖም፡” ይብል። ብፓርላማ ኣቢልካ ምቅላስ ተስፋ ከም ዘይነበሮ ዝተረድኡ ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣንን እድሪስ መሓመድ ኣድምን ኣብ ኢድ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ኢትዮጵያ ቅድሚ ምውዳቘም፡ ተበላሒቶም ብመጋቢት 1959 ንሱዳን ሰሊኾም ኣተዉ። ካብኡ ድማ ንካይሮ ሰገሩ። ኣብ መወዳእታ 50’ታት ብዙሓት ኤርትራውያን ደቂ መታሕት ናብ ካይሮ ንትምህርቲ ይሰግሩ ነበሩ። ዩኒቨርሲቲ ኣል-ኣዝሃር ብርክት ዝበሉ ኤርትራውያን ተመሃሮ ኣፍርያ’ያ ክበሃል ይከኣል፣ ከምኡ’ውን ብጁዋት ተቓለስቲ። ብ1958 ብዙሓት ካብቶም ተመሃሮ ኣብ ካይሮ ዀይኖም ንቃልሲ ብጁዋት ንምዃን ዘኽእሎም ሓደ ማሕበር ፈጠሩ። ኢትዮጵያ ካብ ኤርትራ ለቒቓ እትወጸሉ መንገድታት ከኣ ክፍትሹ ጀመሩ። ኣቶ ወልደኣብ፡ ዋላ’ኳ ቃልሶም ኣብ ካይሮ ብራድዮ ኣቢሎም ይቕጽሉ እንተነበሩ (1956) እቶም ተመሃሮ ግዲ ኣይገብሩሎምን ነበሩ፣ ተነጺሎም ይነብሩ ነበሩ። እድሪስ ብ1959 ናብ ካይሮ ምስ መጽአ’ውን ከምኡ - ግዶም ኣይገበረን። ኣቶ ወልደኣብ ምስቲ ዉሩይ ተቓላሳይ ሳልሕ ሳበ ክላዘቡ ምስ ጀመሩ ድማ እድሪስ ካብኡ ንክንጽሎም ኢዱ የእቱ ከም ዝነበረ ገሊጾም’ዮም። ሸኽ ኢብራሂምን እድሪስን ድማ እሉኽ ነይሩዎም ክበሃል ይከኣል። ሸኽ ኢብራሂም፡ ብ1982 ኣብ ሮማ ዝገበርዎ ቃለ-መጠይቕ መሰረት፡ ንእድሪስ ከም ጀማሪ ብረታዊ ቃልሲ ገይሮም ኣይርእይዎን ነይሮም። ኣብ  መወዳእታ 40’ታት እድሪስ ንሰልፊ ሸኽ ኢብራሂም ጠንጢኑ (ኣ’ራቢጣ ኣል እስላምያ) ምስ ብጾቱ ዀይኑ ናቱ ሰልፊ (ኣ’ራቢጣ ምዕራባዊ ቘላ ወይ ከኣ 'ተቕሲም') መስሪቱ ከም ዝነበረ ምዝካር የድሊ። ኰይኑ ድማ ምስ ኣንድነታውያን ብምሕባር ሓደ ካብቶም ንተድላ ባይሩ ኣብ ስልጣን ካብ ዘምጽኡ ሰባት’ዩ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ መንጎ ኢብራሂም ሱልጣንን እድሪስ መሓመድ ኣድምን ፍልልያት ከም ዝነበረ ይጥቀስ’ዩ። ዝዀነ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ ካይሮ ዝፍጠር ዝነበረ ቃልሲ ብመናእሰይ፡ ንብረታዊ ቃልሲ ንኽተሓሓዝዎ ድማ ሰገጥ ዘይብሉ፡ እቲ ናይ ቀደም ፖለቲካ ሸኽ ኢብራሂምን ኣቶ ወልደኣብን ኣካይዳ (ኣብ ሕቡራት ሃገራት ደጋጊምካ ምጥራዕ ዘተኰረ ልኡም ቃልሲ) ዘይዓጅቦም ስለ ዝነበረ፡ ኣብ መንጐ ነባራትን ሓደስቲ ተቓለስቲ ዝነበረ ባእስን ሓድሕዳዊ ምግጫውን ከም ንቡር ክውሰድ ይከኣል’ዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ኣብ መንጐ እቶም ተመሃሮ ባንዴራ እድሪስ መሓመድ ኣደም ዝለዓለ ቦታ ሒዛ ከም ዝነበረት ምርዳእ የድሊ። ብሓምለ1960 ብሰውራ ኣልጀርያ ተታባቢዖም ተሓኤ መስረቱ፤ ኣብ መንጐኦም ኰይኑ መሪሕ ተራ ዝተጻወተ እድሪስ መሓመድ ኣድም ነበረ። ኣብ ምዕራባዊ ሸነኽ ኤርትራ ዝነብሩ ዝነበሩ ብምስረታ ተሓኤ ተታባቢዖም ቀስ ኢሎም ክሕወስዎም ጀመሩ። እቶም ቀዳሞት መራሕቲ ናይቲ ሓድሽ ውድብ ኵሎም ኣስላም ነበሩ። ኰይኑ ድማ ነቲ ምንቅስቓሶም ኣብ ዓዲ ዓረብ ኰይኖም ስለ ዝመስረትዎ ጽልዋ ዓረባዊ ስነ-ሓሳብ ነይሩዎም’ዩ። እቲ ማሕበሮም ከኣ ሓዲስ ስለ ዝነበረ ‘ስጡም ኣይነበረን’፡ ‘ጌጋታት ነይርዎ’ ዝብል ነቐፌታ’ኳ እንተሎ ሃገራዊ ተበግሶምኦ ግን ዝነኣድ ምንባሩ እዩ ዝግለጽ። እቶም ኣባላት በቲ ጋማል ዓብደልናስር (መራሕ መንግስቲ ግብጺ ዝነበረ) ዘካይዶ ዝነበረ ቃልሲ (pan-arabism) ተጸልዮም ብዝመስሎም እቲ መገዱ ብምሓዝ’ዮም ብትብዓት ብረታዊ ቃልሲ ኣተኣታትዮም። መምዘኒኦም ቈራጽነቶምን ስብእነቶምን ምዃኑ ብዙሓት ተንተንቲ ፖለቲካ ዝኣምንሉ ሓቂ’ዩ። ተሓኤ ጸግዒ ዓረብ ብምሓዙ ኸኣ ብዙሕ ትንታነታት ኣስዒቡ’ዩ። ናይ ህይወትን ሞትን ስትራተጂ ብምንባሩ ግን ርዱእ’ዩ፣ ዝሓሸ ኣማራጺ ኣይነበሮምን ዝብሉ ብዙሓት ተንተንቲ ኣለዉ። ኣብ ምፍጣር ተሓኤ እድሪስ መሓመድ ኣድም ወሳኒ ተራ ተጻዊቱ’ዩ፣ ተባዕ ስጕምቲ’ዩ ወሲዱ፣ ኣንፈት ቃልሲ ኸኣ ንሓዋሩ ክልውጥ ከኣለ። ብእኡ ኸኣ’ዩ ዝዝከር። ርግጽ’ዩ ተሓኤ ምስ ሓረካ ኣይተሳነዩን። ኣብ መወዳእታ ግን ተሓኤ እናሓየለ፡ ሓረካ ድማ እናተዳኸመ ምኻዱ ኣብ ሰነዳት ታሪኽ ኤርትራ ተመዝጊቡ ኣሎ። እቶም ኣብ ሱዳን ተኸቲቦም ዝሰርሑ ዝነበሩ (ኤርትራውያን) ኣባላት ፖሊስ'ውን ከይተረፉ  ጸግዒ ተሓኤ ክሕዙ ጀመሩ። ክልቲኦም ውድባት ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ተቓዳዲሞምሉ’ዮም። ንመዘኻኸሪ፡ ሓሚድ ኢድሪስ ዓዋተ (1911-1962) ኣብ ታሪኽ ኤርትራ ዕዙዝ ስም ዘለዎ ተጋዳላይ ነበረ። ዓዋተ ምስ ሒደት ብጾቱ ዀይኑ ምስ ተሓኤ ብምስላፍ ኣብ ምዕራባዊ ኤርትራ ኣብ እምባ ኣዳል ዓሪዱ ንዝነበረ ሓይሊ ፖሊስ ንመጀመርታ ግዜ - ብ01 መስከረም 1961 - ተታዀሰ። ካብኡ ጀሚሩ ተጋደልቲ ተሓኤ ንብረትን መሳርያን መንግስቲ እናዘመቱ፡ ካብ ኣባላቶም ገንዘብ እናኣከቡ፡ እናሰደሩ ከዱ። ካብ ዒራቕ፡ ሶርያ፡ ፍልስጥኤም ሓገዝ ብምርካብ ድማ ሓደ ዓቢ ወትሃደራዊ ሓይሊ መስረቱ። ሓረካ ግን እናቐሃመ ከደ። ብ1963 ተሓኤ ዳርጋ 250 ዝዀኑ ተጋደልቲ ነበርዎ፣ ብ1965 ከኣ ማዕረ 2,000 ተዋጋእቲ በጽሑ። እድሪስ መሓመድ ኣድም በኒዓምረታይን ተኸታሊ ሃይማኖት ምስልምናን እዩ። ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ መታሕት ስለዝጀመረ ነቲ ሰውራ ብዙሓት ደቂ መታሕት ተኸተልቲ እስላም ተጸንበሩዎ። ተጋደልቲ ተሓኤ እናበዝሑ ምስ ከዱ ብ1963 ኣብ ከሰላ ብእድሪስ መሓመድ ኣድም ዝምራሕ መጅልስ ኣልኣዕላ (ላዕለዋይ ባይቶ) ተመስረተ። ሽዑ ብደቂ ቤን-ዓምር ዝተዓብለለ ቃልሲ ነበረ ክበሃል ይከኣል። እቲ ዛንታ ነዊሕን ሕልኽልኽ ስለ ዝብልን ንዕብየት ተሓኤ ብምልኡ ምግላጹ ከሸግር’ዩ። ኣብ ከተማታት ዝርአ ዝነበረ ማእሰርቲ፡ ብወተሃደራት ኢትዮጵያ ዝካየድ ዝነበረ ሃድን፡ ኣብ መታሕት ዝኽሰት ዝነበረ ግፍዒ፡ ቅንጸላታት፡ ኣብ ውሽጢ ሜዳ ዝተወልዐ ውግእ ሓድሕድ ... ታሪኹ ኣዝዩ ነዊሕ'ዩ። ኣሕጺርና ግን ከምዚ ዝስዕብ ከነቕርቦ። ብ1963፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ ተመስረተ። ፕረዚደንት ጋማል ዓብደልናስር ናይ ግብጺ ንኣዲስ ኣበባ ክመላለስ ምስ ጀመረ ንጕዳይ ኤርትራ ሸለል ክብሎ ጀመረ። እድሪስ ንኣካይዳ ግብጺ ብምስትብሃል ምስ ደማስቆስ (ሶርያ) ዝምድናታት ክምስርት ጀመረ። ብኡ ምኽንያት ከኣ ተሓኤ ካብ ሶርያ ወተሃደራዊ ሓገዝ ክትረክብ ከኣለት። ብ1967 ውግእ እስራኤልን ሃገራት ኣዕራብን ምስ ጀመረ ሶርያ ኣብ ኤርትራ ዝነበራ ተገዳስነት ኣጸቢቝ ነከየ። ብ1968 እድሪስ ምስ ዒራቕ ዝምድና ኣማዕበለ። ስለዚ እድሪስ ናብ ባቕዳድ፡ ደማስቆ፡ ከሰላ፡ ውሽጢ ሜዳ እናተመላለሰ ይሰርሕ ነበረ። ተጋደልቲ ጀብሃ እናበዝሑ ኣብ ዝኸዱሉ ዝነበሩ እዋን፡ መጅልስ ኣልኣዕላ ከም ብሓድሽ ነብሱ ሰርዐ - ብቕይዳ ዓማ (ጠቕላሊ መሪሕነት) ተተክአ። እድሪስ ከኣ ከም ኣቦ መንበር ተመርጸ። ኣብቲ እዋን ኣብ ውሽጢ ሜዳ ዝነበሩ መራሕትን ኣብ ሃገራት ኣዕራብ ኰይኖም ዝመርሑ ዝነበሩ መራሕቲ ምትፍናን መጽአ። ኵነታት ሜዳ ኤርትራ ከፍአ - ውግእ ሓድሓድ ኣርከበ። ተሓኤ፡ ምስ ህዝባዊ ሓይልታት ኣብ ዝገራጨውሉ ዝነበረ እዋን፡ መሪሕነት ተሓኤ ቅርጹ ናብ ሰውራዊ ባይቶ ቐየረ። ሽዑ’ውን እድሪስ ንኽመርሖ ተመርጸ። ውግእ ሓድሕድ ቀጸለ። ስርዓት ደርግ ኸኣ ኣርከበ። ሽዑ፡ ብ1975፡ እድሪስ መሓመድ ኣድም ብኣሕመድ ናስር ተተክአ። ንስዑዲ ዓረብ ምስ ገዓዘ ቀስ ኢሉ ስም እድሪስ ቀሃመ። ሒደት ዓመታት ጸኒሑ ህላወ ተሓኤ ኣብ ሓደጋ ኣተወ። ኣብ ፈለማ 80’ታት መብዛሕትኦም ተጋደልቲ ተሓኤ ካብ ሜዳ ኤርትራ ንስደት ኣምርሑ። እድሪስ ኣብ ጀዳ ኰይኑ ምስ ኣባላት ተሓኤ ይራኸብ’ኳ እንተነበረ ካብ ንጡፍ ኣገልግሎት ረሓቐ። ናጽነት ኤርትራ ምስ ኣርከበ፡ እቶም ኵሎም ነባራት ተጋደልቲ ጀብሃ - ተራ ተጋደልቲ ይዅኑ መራሕቲ በቲ ንቓልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዛዚሙ ብዓወት ዝኣተወ መንግስቲ ዘቘመ ውድብ ህዝባዊ ግንባር ብዙሕ ኣቓልቦ ኣይረኸቡን። እቲ ዅሉ ቃልሲ፡ እቲ ዅሉ ምዝንባል-ህይወት፡ እቲ ዅሉ ስንክልናን መስዋእትን፡ እቲ ዅሉ ስደት ተረሲዑ ኤርትራ ናይ ሓቂ ሕብራ ኣርኣየት። እንተ እድሪስ መሓመድ ኣድም ግን፡ ድሕሪ’ቲ ዅሉ ታሪኽ ኣብ 82 ዕድመኡ ኣብ ጂዳ ብ29 ነሓሰ 2003 ብሞት ተፈልዩ። ሬሳኡ ኸኣ ኣብ መካ ተቐብረ። ሬሳ እድሪስ ኣብቲ ዝተወልደሉ ዓዲ ኣብ ኣቝርደት ዘይተቐብረሉ ምኽንያት ንብዙሕ ሰብ ኣዛረበ። ንሱ ጥራይ ዘይኰነ’ውን ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣን ኮነ ዑስማን ሳልሕ ሳበ’ውን ስለምንታይ ኣብ ኣብ ኤርትራ ዘይተቐብሩ ዝብል ጉዳይ ክሳብ ሕጂ የዛርብ እዩ።


“ኣብ ኩዕሶ እግሪ ህልው ኣቃውማ’ምበር ታሪኽ ብዙሕ ቦታ የብሉን” ጋቶች ፓኖም

ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ 2 ሰነ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ፡ ኢትዮጵያውያን ተፃወትቲ ዋልያ፡ ብፅቡቕ ብቕዓት ንግብፃውያን ስዒሮም። ሃገራዊ ጋንታ ኵዕሶ እግሪ ኢትዮጵያ፡ ምስታ ኣብ ዓለም ግኑን ስም ዘለዋ ግብፂ ንምግጣም እንትዳሎ ብዙሕ ተባሂሉ። ብዙሓት ስዕረት ተጸብዮም፡ “ብማዕረ ተተፈላሊና እውን በየናይ ዕድልና” ዝበሉ'ውን ኔሮም። ተፃወትቲ ዋልያ ግና፡ ናይ ልቦም ኣብ ልቦም ሒዞም፡ ኣብ ናይ ሳልሳይ ሃገር ሜዳ ምስ ግብፂ ገጢሞም። ብሩንዳዊ ናይቲ ዕለት ማእኸላይ ዳኛ ነቲ ፀዋታ ኣጀሚርዎ። ተፃወትቲ ዋልያ፡ ንልዳት ግብፃውያን ክኩሕኵሑ ጀሚሮም። ግብፃውያን ተፃወትቲ ዝገጠሞም ብድሆ ቀሊል ኣይነበረን። ነዚ ፀዋታ ብስግኣት ዝጀመረ ደጋፊ፡ ትርግታ ልቡ ምልስ ክብለሉ ጀሚሩ። ኣብ መበል 21 ደቓይቕ በፂሖም። ዳዋ ሆቴሳ፡ ናብ ሓላዊ ልዳት ግብፂ ሞሓመድ ኣቡጋባል መሪሹ። ኣብዛ ደቒቓ፡ ኣብ ኢትዮጵያውያን ደገፍቲ ሓያል ሱቕታ ሰፊኑ እንተተብሃለ ምግናን ኣይኸውንን። ኵዕሶ ተሽከርኪራ ናብ መረብ ምስ ኣተወት፡ መሬት ተንቀጥቒጣ። ኢትዮጵያ 1 - ግብፂ 0። ተፃወትቲ ዋልያ ብሓንቲ ጎል ተኣማሚንና ንዕረፍቲ ኣይንወፅእን ዝበሉ ይመስሉ፡ ንናይ ግብፂ ፍርቂ ሜዳ ዓንዲረሙሉ። ሽመልስ በቀለ፡ ካብ ኣማኑኤል ገብረሚካኤል ዝተሳገረትሉ ኵዕሶ ተቐቢሉ፡ ኣብ ልዕሊ ግብፃውያን ካልአይቲ ጎል ኣቑፂሩ። ግብፃውያን ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ኣብ ዝተኻየደ ግጥም ዋንጫ ኣፍሪቃ ናብ ፍፃመ በፂሖም ብሰኔጋል ተረቲዖም፡ ናይዛ ኣህጉር ካልኣይቲ ዝሓየለት ጋንታ ንምዃን በቒዖም እዮም። ፊፋ፡ ንግብፂ ብኵዕሶ እግሪ ኣብ መበል 32 ዝሰርዓ እንትኾን፡ ኢትዮጵያ ድማ ኣብ መበል 140 ደረጃ ትርከብ። ተንተንቲ ውፅኢት ኵዕሶ እግሪ፡ ግብፂ ክትስዕር እያ ኢሎም ምግማቶም ኣይገርምን። ድሕሪ እቲ ውፅኢት ኢትዮጵያ ስዒራ ጥራሕ እንተይኮነስ፡ ግብፂ ተሳዒራ ኢሎም እንተፅሓፉ’ውን በቲ ውፅኢት ሰምቢዶም ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። ኣጥቃዓይ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ጋቶች ፓኖም፡ “አረ ንሕና ዋላ ሓደ ፍርሒ ኣይነበረናን። ክንስዕር ከምንኽእል ንርእስና ኣእሚንና ኢና ኣቲና። "ኣብ ኵዕሶ እግሪ ህልው ኣቃውማ’ምበር ታሪኽ ብዙሕ ቦታ የብሉን እሞ ምስዓር እዩ ዕላማና ነይሩ” ይብል። ኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ ካብ ዝፍለጠሉ ናይ 4-3-3 ኣሰላልፋ ወፅዩ ብሓድሽ ኣሰላልፋ 4-2-3-1 እዩ፡ ምስ ተፃወትቲ ግብፂ ገጢሙ። ኣቡበከር ናስር ኣብ ቅድሚት መስመር፣ ጋቶችን ኣማኑኤልን ድማ ክንፊ ምክልኻልን ምጥቃዕን ክውግኑ ዕዮ ተዋሂብዎም። ለውጢ እቲ ኣሰልጣኒ ድማ፡ ውፅኢታዊ ነይሩ። ጋቶች፡ “ብማላዊ ተሳዒርና ምስ ተመለስና ኢና፡ ንግብፂ ገጢምና። እቲ ፀዋታ ቀሊል ከምዘይኾን ንፈልጥ ኢና። እንተኾነ ስዒርና፡ ንሕና እውን ተሓጕስና፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ’ውን ተሓጕስና” ይብል። ብዘደንቕ ብቕዓት ንማእኸል ሜዳ ዝፃወት ዝነበረ ጋቶች ፓኖም፡ ቀዋሚ ተሰላፊ ኮይኑ ንኢትዮጵያ ካብ ዝውክል ፀኒሑ’ዩ። ኣብ ፀዋታ ዋንጫ ኣፍሪቃ ንጋቶች ክርእዩ ዝበሃጉ ኣዕይንቲ ኣይተሳኽዐሎምን። ጋቶች ግና ንታሪኻዊ ምስ ግብፂ ዝካየድ ግጥም ተሰሊፉ። “ሓቂ’ዩ ኣብ ፀዋታ ዋንጫ ኣፍሪቃ ዋላ ሓደ ፀዋታ ኣይተፃወትኩን። እዚ ናይ ኣሰልጣኒ ውሳነ ነይሩ። እንተኾነ ግና፡ ኣነ ናብ ሜዳ እቶ ኣብ ዝበሃለሉ፡ ኩሉ ግዘ ንምእታው ድሉው’የ። ጋቶች፡ “ናብ ሜዳ እቶ እንክትበሃል፡ ዘለካ ዓቕሚ ኢኻ ክተርእይ ዝግባእ” ይብል፡ እቲ ብቃል ዝበሎ ድማ ኣብዚ ፀዋታ ንብዙሓት ኣርእዩ። ካብ 27 ክልላት ግብፂ ሓደ ዝኾነ ሬድ ሲ ገቨርኔት መንበሪ ኤል ጉና እዩ። ኤል ጉና ንተፃወትቲ ኵዕሶ እግሪ ሓድሽ ኣይኮነን። ኢትዮጵያውያን ተፃወትቲ ንሊግ ግብፂ ሓደሽቲ ኣይኮኑን። ጋቶች ፓኖም፡ ሓደ ወቕቲ ኵዕሶ እግሪ ኣብ ኤል ጉና ኣሕሊፉ’ዩ። ንሃራስ ኤል ሆዱድ’ውን ተሰሊፉ ይፈልጥ’ዩ። ሽመልስ በቀለ ድማ፡ ኣብቲ እዋን ናይ ኤል-ጉና ኣከፋፋሊ እዩ ነይሩ። ካልኦት ፍሉጣት ዝኾኑ ኢትዮጵያውያን ተፃወትቲ’ውን፡ ንሊግ ግብፂ ይፈልጥዎ’ዮም። እሞ ተፃወትቲ ዋልያ፡ ንግብፃውያን ተፃወትቲ ክረትዑ ዝደረኾም እዚ’ዶ ይኸውን? ጋቶች፡ “መብዛሕትኦም ተፃወትቲ ግብፂ፡ ካብ ኣል-ኣህሊና ዛማሌክ ዝተመረፁ’ዮም። ኣብኡ እንከለኹ ተፃራሪ ኮይነ ዝገጠምክዎም’ዮም። እዚ ሓጊዙኑ’ዩ ኢለ እሓስብ” ይብል። እዚ ዝተረኸበ ዓወት፡ ንቀፀልቲ ግጥማት ፅኑዕ መንፈስ ከምዝፈጥር’ዩ ጋቶች ዝኣምን። “ብዓወት ኮነ ብደረጃ ካባና ዝለዓሉ እዮም። ንግብፂ ንምስዓር ከምዝበርታዕናዮ፡ ንካልእ እውን ምስዓር ከምንኽእል ዘርአየና’ዩ” ይብል። ካፍ፡ ኢትዮጵያ ግጥማት ኣህጉራዊ ፀዋታ ንምክያድ ዘኽእል ሜዳ ኵዕሶ ከምዘይብላ ኣፍሊጡ’ዩ። እዚ ዜና ንፌደሬሽን ኵዕሶ እግሪ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ንብዙሓት ርእሶም ከድንኑ ዝገበረዩ ነይሩ። ፌደሬሽን ኢትዮጵያ፡ ንስታድየም ባህርዳር ኣሐዲሰዮ እየ እንተበለ’ውን፡ ካፍ ተወካሊ ልኢኹ ብምምርማር፡ ረቛሕታት ኣየማላእኹምን ዝብል ምላሽ ሂቡ። ነዚ ድማ እዩ ተፃወትቲ ዋልያ ኣብ ሜድኦም ከካይድዎ ተሓሲቡ ዝነበረ ግጥም፡ ኣብ ናይ ማላዊ ስታድየም ክፃወቱ ዝተገደዱ። እንተኾነ፡ ኣብ ማላዊ ስታድየም ሊሎንግዌ ንዋልያ ዝነበረ ድጋፍ ደሚቕ’ዩ ነይሩ። “ሓቂ’ዩ፡ ኣብ ሜዳና እንተዝኸውን ነይሩ፡ ዓርሰ ምትእምማን ምፈጠረልና ነይሩ”ዝብል ጋቶች፡ “ኣብ ማላዊ ዝነበረ ድጋፍ ኣብ ሜዳና ንፃወት ከምዘለና ክስመዓና ገይሩ” ኢሉ። ጋቶች፡ እቲ ፀዋታ ምስተዛዘመ፡ ካብ ዓበይቲ መጉልሒ ድምፂ እቲ ስታድየም ይወፅእ ብዝነበረ ሙዚቃ፡ ምስ ደገፍቲ ሓጎሱ ይገልፅ ከምዝነበረ ይዝክር። “ናትና ሜዳ እንተበፂሑ፡ ቀፃሊ ፀዋታ (ኢትዮጵያ ምስ ጊኒ) ኣብ ቅድሚ ደገፍትና ክንገጥም አተስፎ” ይብል። ግብፃውያን ኣለና ኢሎም ዝምክሕሉ ስሙይ ተፃዋቲ ሞሓመድ ሳላሕ፡ ኣብዚ ፀዋታ ከሰልፍዎ ኣይከኣሉን። ኣጥቃዒ ሊቨርፑል ዝኾነ ሞሓመድ ሳላሕ ብሰንኪ ዘጋጠሞ ጉድኣት እዩ ኣብዚ ፀዋታ ዘይተሰለፈ። ቁፅሪ ሓደ፡ ሓላዊ ልዳት ኤልሻናዊን ትሬዝጊምን እውን ኣብዚ ፀዋታ ንሃገሮም ኣይወከሉን። እሞ ብሓቂ፡ ሞሓመድ ሳላሕ ኣብዚ ግጥም ዘይምስላፉ ንተፃዋቲ ዋልያ ፅቡቕ ኣጋጣሚ’ዶ ነይሩ? “ሓቂ እዩ ሞሓመድ ሳላሕ ዓብይ ተፃዋቲ’ዩ” ዝብል ርኢቶ ዘለዎ ጋቶች፡ “እንተኾነ ሳላሕ በይኑ ዋላ ሓደ ክገብር ኣይኽእልን። ምኽንያቱ ኣብቲ ዕለት ንሕና ዝሐሽና ኢና ነይርና። ዝግበአና ውፅኢት ኢና ረኺብና” ይብል። ኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ’ውን ናብ ኢትዮጵያ ምስ ተመለሰ ዝሃቦ ርእይቶ “ንሕና በሊፅና’ምበር፡ ግብፂ ድኹም ኮይኑ ኣይኮነን” ዝብል እዩ ነይሩ። ብስዕረት ግብፂ ዝሰምበዱ ብዙሓት ማዕከናት ኣፍቀርቲ ኵዕሶ እግሪ’ውን፡ ንውፅኢት ዋልያ ካብ ምንኣድ ኣይተቖጠቡን። መራኸብቲ ሓፋሽ ግብፂ ድማ ንሓድሽ ኣሰልጣኒ ተፃወትቲ ግብፂ ዝነቅፍ ትንታነ ኣቃሊሖም። ተፃወትቲ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኣብ መፃረይ ፀዋታ ቻን፡ ኣብ ዝቕፅል ወርሒ ምስ ደቡብ ሱዳን ክገጥሙ’ዮም። ቻን ኣብ ውሽጢ ሃገር ጥራሕ ዝፃወቱ ተፃወትቲ ዝሳተፍሉ ኣህጉራዊ ውድድር’ዩ። እዚ ድማ ንኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ፡ ሓደሽቲ ተፃወትቲ ዝፍትንሉ ዕድል ዝህብ እዩ። ካብኡ ቀፂሉ ድማ፡ ክልተ ናይ ኣፍሪቃ መፃረይ ፀዋታት ዝስዕቡ እንትኾኑ፡ ዋልያ ኣብ ወርሒ መስከረም ምስ ጊኒ ክገጥሙ እዮም። ኣብ ወርሒ መጋቢት ከኣ፡ ክልተ ናይ ምድብ መፃረይ ፀዋታት ምስ ማላውን ግብፅን ክካየዱ’ዮም። ሕዚ’ውን ኢትዮጵያ ናይ ምድብ ‘መ’ ኣውራ እያ። ዋላ’ኳ፡ ኩሎም ጋንታታት እቲ ምድብ ተመሳሳሊ ሰለስተ  ነጥቢ እንተሃለዎም፡ ዋልያ ብሓደ ጸብለልታ ሸቶ፡ ኣውራ እዚ ምድብ ኮይኖም ተሰሪዖም ይርከቡ።


ኣብ 2016 ካብ ሱዳን ናብ ግብጺ ዝተበገሱ 32 ኤርትራውያን ኣበይ ተሸርቡ?

ኣብ ፈለማ ወርሒ ሰነ 2016፡ ብመገዲ ኣሰጋግርቲ ካብ ሱዳን ናብ ግብጺ ብመኪና ምስ ዝተበገሱ 32 ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ኣንዋርን ኣይመንን ዝተባህሉ ክልተ ኣሕዋት ነበሩ። ኣብቲ ግዜ'ቲ ወዲ 14 ዓመትን መንፈቕን ዝነበረ ኣንዋር ማሕሙድ ኣሕመድ ታልከ፡ ሽዑ ወዲ 24 ዓመት ምስ ዝነበረ ሓዉ ኣይመን ማሕሙድ ኣሕመድ ታልከን ወዲ ሓወቦኦም ጀማል ታልከ ኣሕመድን፡ ከምኡ'ውን ኣሮንን ኣወልኬርን ዝተባህሉ ክልተ ኣዕሩኽቶምን ዝርከብዎም 32 ሰባት፡ ብ02 ሰነ 2016 ካብ ካርቱም ተበጊሶም ናብ ግብጺ ኣምርሑ። ኣይመንን ኣንዋርን ኣብ ስዑድያ እዮም ተወሊዶም ዓብዮም። ተቐማጢት ስዑድ ዓረብ ወላዲቶም ወይዘሮ ሳዕድያ ዓሊ ዑመር ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ ደቃ፡ ናብ ዶብ ግብጺ ቀሪብና ኣለና ኢሎም መልእኽቲ ከም ዝሰደዱላ ትሕብር። ድሕሪኡ ግን ደሃዮም ኣይሰምዐትን። ወይዘሮ ሳዕድያ ሕንቕንቕ እናበለት፡ “ብ11 ሰነ 2016 ከኣ [ደቅኺ] ሞይቶም’ዮም ዝብል ዘይወግዓዊ መርድእ መጺኡና” ትብል። ወይዘሮ ሳዕድያ፡ ሬሳ ክልተ ደቃ ዘይርኣየትሉ መርድእ ስለዘየቕበጻ፡ ንመንግስቲ ግብጺ ደሃይ ደቃ ክትሓትት ክልተ ሳዕ ናብ ግብጺ ተመላሊሳ። ምስዞም ንግብጺ ብሓባር ዝተበገሱ 32 ኤርትራውያን ኣብ ኣስመራ ዕዳጋ ሓሙስ ተወሊዱ ዝዓበየ፡ ኣብቲ እዋን ወዲ 22 ዓመት ዝነበረ ኣሮን ሃይለማርያም ኪዳነ’ውን ነይሩ። ኣብ ሃገረ ፈረንሳ እትነብር  ወላዲቱ ወይዘሮ መኣዛ ተስፋማርያም ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ፡ “ናብ ግብጺ ክብገስ እንከሎ ይብገስ ኣለኹ ኢሉ ነጊርና ነይሩ” ትብል። ኣሮን ኣብ 2016’ዩ ናብ ሱዳን ሰጊሩ፡ ኣብ ሰነ ኸኣ ምስቶም ትምህርቲ ምስ ተዓጽወ ናብ ኤርትራ፡ ኣስመራ ናብ እንዳ ኣቦሓጐኦም ክምጽኡ እንከለዉ ዝተላለዮም ኣንዋርን ኣይመንን ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሰነ ናብ ግብጺ ተበጊሱ። ወይዘሮ መኣዛ፡ ብቤላ ቤለው ኣብ ግብጺ ተኣሲሮም ኣለው ዝብል ዘረባ እንተዘይኰይኑ ክሳብ ሕጂ ደሃይ ውላዶም ከምዘይሰምዑ ትዛረብ። ወላዲኡ ንኣሮን ኣቶ ሃይለማርያም ኪዳነ ብወገኑ፡ “ኣብ ግብጺ ኣብ ኵሉ እዩ ተሓቲቱ፣ ሓንቲ ኣብ ግብጺ ኣብ ከባቢ ኣስዋን እትርከብ ከቢድ ገበን ኣለዎም ዝበሃሉ ሰባት ዝእሰሩላ ቤት ማእሰርቲ እንተዘይኰይኑ፡ ኣብ ኵሉ ብሰብ ገይርና ሓቲትና ኢና፤ ደሃይ ዝበሃል ክንረክብ ኣይክኣልናን” ይብል። እቲ ኣብ ኣስመራ ዕዳጋ ሓሙስ ተወሊዱ ዝዓበየ፡ ክብገሱ እንከለው ወዲ 22 ዓመት ዝነበረ ኣወልኬር ኢብራሂም፡ ሕሳስ ልደ ስድራ ኰይኑ ኣብ ሚያዝያ 2016 እዩ ናብ ሱዳን ሰጊሩ። ተቐማጢት መካ ስዑድ ዓረብ ዝዀነት ፎዝያ ኢብራሂም ሱሌማን በዅሪ ሓፍቱ ንኣወልኬር ኢብራሂም፡ “ናብ ግብጺ ክብገስ እንከሎ ደዊሉ ሕጂ ንብገስ ኣለና፡ ድሕሪ ክልተ መዓልታት ክትኣትዉ ኢኹም ኢሎሙና ኣለዉ ምስ ኣተና ክድውለልኪ’የ” ኢሉኒ ክትብል ንቢቢሲ ሓቢራ። ደጋጊማ ‘ብመሰንጀር’ ትጽሕፈሉ ከምዝነበረት ግን መልሲ ከምዘይረኸበት፡  ኣብ ጾመ ሮሞዳን ግን ብናይ ግብጺ ቍጽሪ ገይሮም ኣብ ግብጺ ናብ እትርከብ ዘመድ ደዊሎም ከምዝነበሩ፡ እንተዀነ ኣብ መስጊድ ስለዝነበረት ከምዘይተቐበለቶም ትጠቕስ። ድሒሩ ናብታ ዝተደወለታ ቍጽሪ ተመሊሳ ምስ ደወለት ከኣ ሓደ ግብጻዊ ተቐቢሉ፡ “ካብ ሱዳን ብሳህራ ገይሮም ናብ ግብጺ ዝኣተዉ ሰባት’ዮም ኣደውለና ኢሎሙኒ” ክብል ስለዝመለሰላ፡ ነዚኣ ኣብ ግብጺ ከምዝኣተዉ እትሕብር መርትዖ ገይራ ከምእትርእያ ትዛረብ። እቲ ካብ ሱዳን ዘበገሶም ኣሰጋጋሪ ሰባት፡ ንወይዘሮ ሳዕድያ እቶም ክልተ ደቃ ዝርከብዎም 32 ስደተኛታት ብማይ ጽምኢ ከምዝሞቱ ሓቢሩ ዝብል ሓበሬታ ክመጽኣ እንከሎ፤ ፎዝያ ከኣ ካብ ተመሳሳሊ ኣስጋራይ መኪና ተገልቢጦም ከምዝሞቱ ዝገልጽ ሓበሬታ ከምዝመጽኦም ትገልጽ። “ዝተፈላለየን ዝዋቃዕን ሓበሬታ እዩ ዝመጽኣና፤ እቲ ተጋላባጥን በበይኑን ዘረባ ናይቲ ኣስጋራይ ድማ’ዩ እቲ ዘረባታት ሓቂ ክኸውን ከምዘይክእል ዘእምነና” ትብል ፎዝያ። ኣብቲ እዞም 32 ኤርትራውያን ካብ ሱዳን ናብ ግብጺ ዝሰገርሉ እዋን፡ ኣብቲ ዶባት ሞት ከምዘይነበረ ስለዝተሓበረ ግን፡ ኮንዶኾን እዞም ሰባት ኣብ ገለ ብህይወት ይህልው ይዀኑ ዝብል ሓሳብ ኣሕዲሩለን። እንተዀነ ኣብዚ ዝሓለፈ ሽዱሽተ ዓመታት፡ ካብቶም ብሓባር ዝተበገሱ 32 ሰባት ሓደ እውን ይዅን “ኣብዚ ኣለና” ዝብል ሰብ ኣይተረኸበን። ኣብ ዓለማዊ ስደት ሓበሬታት ዝእክብ፡ መጽናዕቲ ዘካይድን ፖሊሲ ዘወጽእን ሚክስድ ማይግረሽን ሰንተር [Mixed migration centre] ዝተባህለ ማሕበር፡ ብ9 ለካቲት 2017 ንሓፈሻዊ ስደት ኤርትራውያን ዝምልከተ ጸብጻብ ኣውጺኡ ነይሩ። እቲ ትካል ኣብ 2016፡ ቍጽሪ ናይቶም ብመንግስታት ሱዳንን ግብጽን ዝተኸተሩ፡ ዝተኣሰሩን ናብ ዓዶም ዝተጠረዙን ኤርትራውያን ስደተኛታት ቍጽሮም ዝለዓለ ምንባሩ ኣብ ጸብጻቡ ጠቒሱ ኣሎ። መንግስቲ ግብጺ’ውን ኣብቲ ግዜ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ 12,192 (ዓሰርተ ክልተ ሽሕን ሚእትን ተስዓን ክልተን) ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ግብጺ ክኣትዉን ካብ ግብጺ ክወጽኡን ብሓለዋ ዶብ ግብጺ ከምዝተተሓዙ ሓቢሩ ነይሩ። እንተዀነ፡ ካብዚኦም ክንደይ ዝኣኽሉ  ኤርትራውያን ምዃኖም ግን ኣብቲ ጸብጻብ ኣይተገልጸን። ብ16 ሰነ 2022 ኤርትራውይና ዲያስፖራ ምብራቕ ኣፍሪቃ [EDEA)፡ ምትሕብባር ኤርትራውይን ንሰባዊ መሰላት፡ (ECHR) ትካል ሰባዊ መሰላት ዓፋር ቀይሕባሕሪ (RSAHRO) ዝርከብዎም ሽዱሽተ ዘይመንግስታውያን ማሕበራት ተጣበቕቲ ሰባዊ መሰላትን ውልቀ ሰባትን ብዛዕባ እዞም ስደተኛታት ኣመልኪቶም ናይ ሓባር መግለጺ ኣውጺኦም ነይሮም። እዞም ማሕበራት፡ ገለ ካብዞም ኣብ ጕዕዞ ዝነበሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ መንጐ ሓለዋ ዶብ ግብጽን እቶም ኣስገርትን ብዝተገበረ ምልውዋጥ ተዅሲ ተቐቲሎም ዝብል መርድእ ክመጽኦም እንከሎ; ገለ ስድራ ቤታት ከኣ ኣብ ዞባ ኣስዋን ግብጺ ‘ስጂን ሲምበል’ ኣብ ዝበሃል ቤት ማእሰርቲ ተኣሲሮም ምህላዎም ሓበሬታ ከምዘሎ ገሊጾም። ወይዘሮ ሳዕድያ ዓሊ ዑመር ግን ደቃን መጓዕዝቶምን “ብጽምኢ ማይ ሞይቶም” ዝብል ዘይወግዓዊ መርድእ ከምዝመጽኣ እያ ንቢቢሲ ገሊጻ። እዞም ሽዱሽተ ማሕበራትን ውልቀ ሰባትን ኣብ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ፡ ስድራ ናይዞም ደሃዮም ዘይተረኽበ 32 ኤርትራውያን ኣብ ሰንፈላል ከምዝርከቡ ብምግላጽ፡ ደሃይ እቶም ዝጠፍኡ ስደተኛታት ንምርካብ ኣብ ዝግበር ጐስጓስ ዓቕሞም ወዳዲቦም ከምዝሰርሑ ሓቢሮም። ካብ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ቀይሕ ወርሕን ዝርከብዎም ዓለምለኻውያን ማሕበራት ደገፍ ክግበርሎም'ውን ጻውዒት ኣቕሪቦም። ኣብ ጥሪ 2022 ካብ 8 ክሳብ 10 ዓመታት ኣብ ግብጺ ተኣሲሮም ዝነበሩን ናይ ምጥራዝ ሓደጋ ኣንጸላልይዎም ዝነበረን ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ተፈቲሖም ናብ ሳልሳይ ሃገር ምስግጋሮም ዝዝከር እዩ። እቶም ኣለም ተስፋይን ክብሮም ኣድሓኖምን ዝተበሃሉ ኣብ 2012 ከምኡ'ውን 2014 ኣትሒዞም ኣብ ቀይዲ ዝጸንሑ ኤርትራውያን፡ ኣብ ግብጺ ኣብ 'ኣል ከናተር' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቤት ማእሰርቲ ንሸሞንተን ዓሰርተን ዓመታት ተኣሲሮም ድሕሪ ምጽናሕ’ዮም፡ ግሎባል ባይቶ ይኣክልን ካልኦት ተጣበቕቲ ሰባዊ መሰላት ብዝገበርዎ ጐስጓስ ካብ ምጥራዝ ድሒኖም ናብ ካናዳ ተሰጋጊሮም። እቶም ኣለም ተስፋይን ክብሮም ኣድሓኖምን ዝተባህሉ ሓተትቲ ዑቕባ፡ ኣለም ኣብ 2012፡ ክብሮም ከኣ ኣብ 2014 ኣብ ቀይዲ'ኳ እንተኣተው፡ ካብ መንግስቲ ግብጺ ዝዀነ ይዅን ወግዓዊ ክሲ ከምዘይቀረበሎም እዮም እቶም ንጕዳዮም ዝከታተሉ ዝነበሩ ተጣበቕቲ መሰላት ዝዛረቡ። ካብዚ ብምብጋስ’ዩ እዞም ኣብ ሰነ 2016 ኣትሒዞም ደሃዮም ዘይተረኸበ 32 ኤርትራውያን ኣብ ገለ ኣብያተ ማእሰርቲ ግብጺ’ዶ ይህልዉ ይዀኑ ዝብል ተስፋ ኣሕዲሩ ዘሎ። ወይዘሮ ሳዕድያ፡ “ቍስለይ፡ ቍስሊ ዅሎም 'ቶም ደሃይ ደቈም ዝጠፍኦም ወለዲ’ዩ፡ ለይትን መዓልትን ከመይ ይሓልፎ ከምዘለኹ ስለዝፈልጥ፡ ኣደታቶም ከመይ ይሓልፍኦ ከምዘለዋ ኣይጠፍኣንን’ዩ፣ ንዅለን ወኪለ ደሃይ ደቅና ክርከብ ይጽዕር ኣለኹ” ኢላ። ዘረባኣ ብምቕጻል፡ “ኣነ ደቀይ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ከምዘለዉ’ዩ ዝርድኣኒ፡ ርግጽ ድማ’ዩ፤ እንተዀነ ኣበየነይቲ ቤት ማእሰርቲ ከምዘለዉ ኢና ክንፈልጥ ዘይክኣልና፡” ትውስኽ። ንኽልተ ኣዋርሕ ኣብ ፈቐዶ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ግብጺ እናኸደት ንደቃን መጓዕዝቶምን ከምዝደለየቶም እትገልጽ ወይዘሮ ሳዕድያ፡ ኣብ ዝሓተትሉ ቤት ጽሕፈት፡ “ኣስማቶም ሃብና ምስ ረኸብናዮም ደሃይ ክንሕብረኪ ኢና” እናበሉ ከምዘፋንውዋ ገሊጻ። ብመልሲ ሓለፍቲ ግብጺ ዘይዓገበት ወይዘሮ ሳዕድያ፡ ኣብ ካይሮ ናብ ዝርከብ ኤምባሲ ኤርትራ’ውን ከምዝኸደት ትሕብር። “ምስ ከድክዎም ኣሰንዮምንን፡ ምሳይ ኰይኖም ደልዮምን፣ ኮለል ምስ በዝሐ ደሓን ንሕና ክንደልዮም ኢና ኢሎም ንዓይ ኣፋንዮሙኒ። ዳሕራይ ግዜ ምስ ነውሐ ግን ‘ሓቲትና ኢና የለዉን’ ዝብል መልሲ ሂቦሙኒ” ትብል ወይዘሮ ሳዕድያ። ኣብቲ ደቃን መጓዕዝቶምን ዝሰገርሉ እዋን፡ ኣብቲ ዶብ ዝዀነ ሓደጋ ከምዘየጋጠመ ብመንገዲ ኤምባስን ንሰባት ሓታቲታ ከምዘረጋገጸትን እትዛረብ ወይዘሮ ሳዕድያ፡ ደቃ ብህይወት ኣለው ዝብል እምንቶኣ ልዑል ምዃኑ ትሕብር። “ኣነስ ነተን ኵለን ከምዛ ኸማይ እናሓመማን እናተሳቐያን ደሃይ ደቀን ብተስፋ ዝጽበያ ዘለዋ ኣደታት ጭንቀተን ናብ ሓጐስ ዝቕየረሉ መዓልቲ እየ ብተስፋ ዝጽበ ዘለኹ” ከኣ ትብል። ወላዲኡ ንኣሮን ኣቶ ሃይለማርያም ኪዳን፡ “ይትረፍ ሰብ ጥሪት ጠፊእካ’ውን ደቂስካ ኣይሕደርን’ዩ፣ ክሳብ ሕጂ ሰለም ኣየበልናን ዘለና፣ ኣብዚ ኣለዉ፡ ኣብዚኣ ተቐቢሮም እንተንበሃል፡ ሓደ ቅባጸት’ዩ፡ እዚ ኢልና ዘይግለጽ ስቅያት ኢና ነሕልፍ ዘለና” ብምባል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ 2016 ካብቶም ካብ ኤርትራ ዝወጽኡ ስደተኛታት ገሊኦም ናብቲ ዝደለይዎ ቦታ ከይበጽሑ ከምዝሞቱ እዩ ሚክስድ ማይግረሽን ሴንተር ኣብ ጸብጻቡ ዝገልጽ። ኣብ 2016፡ ኣስታት 5079 ስደተኛታት ንማእከላይ ባሕሪ ኣቋሪጾም ናብ ኣውሮጳ ክኣትው ከምዝሞቱ ወይ ሃለዋቶም ከምዝጠፍአ ብምግላጽ፡ ካብኦም እቶም ዝበዝሑ ዜጋታት ኤርትራ ምዃኖም ይሕብር። ብዘይካ'ዚ ካብ 2014 ክሳብ 2016 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ ብወሕዱ 2500 ስደተኛታት ካብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ናብ ገማግም ማእከላይ ባሕሪ ንምብጻሕ ኣብ ዝገበርዎ ናይ መሬት ጕዕዞ ከምዝሞቱ ሚክሲድ ማይግረሽን ሰንተር ይገልጽ። ካብ 2009 ክሳብ 2013 ኣብ ዝነበረ ግዜ’ውን መብዛሕትኦም ኤርትራውያን ዝርከብዎም፡ ካብ 5000 ክሳብ 10,000 ዝበጽሑ ስደተኛታት ኣብ ምድረ በዳ ሲናይ ግብጺ ከምዝሞቱ ይግለጽ። ኣብ 2016 ከኣ ካብ 48 ክሳብ 60 ሽሕ ዝቝጽሮም ኤርትራውያን ካብ ኤርትራ ከም ዝተሰደዱን ካብኦም ኣስታት 20,718 ( ዕስራ ሽሕን ሸውዓተ ሚእትን ዓሰርተ ሸሞንተን) ናብ ኢጣልያ ከምዝኣተዉን ጸብጻብ 'ቲ ትካል የረድእ። እዚ ቝጽሪ እዚ ምስቶም ቅድሚ 2016 ናብ ኢጣልያ ዝኣትዉ ዝነበሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብምንጽጻር፡ ብ50 ሚእታዊት ከምዝጐደለ ዝገልጽ ሚክሲድ ማይግረሽን ሰንተር፡ ሓደ ካብቲ ምኽንያት ኣብ ሱዳንን ግብጽን ብርቱዕ ማእሰርቲ፡ ግፋን ምጥራዝን ስለዝነበረ’ዩ ክብል ኣስፊሩ ኣሎ።


ንሰበይቱ ብምቕታል ዝተጠርጠረ ግብጻዊ ላዕለዋይ ዳይና ይድለ ኣሎ

ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን፡ ኣቕራቢት መደባት ተሌቪዥን ዝዀነት በዓልቲ ቤቱ ካብ ሓደ ኣብ ጥቓ ካይሮ ዝርከብ ማእከል ዕዳጋ ከምዝጠፍአት ዘመልከተ ላዕለዋይ ግብጻዊ ዳይና፡ ብቕትለት ሰበይቱ ተጠርጢሩ ይድለ ኣሎ፡፡ ናይቲ ኣይመን ሓጃጅ ዝተባህለ ዳይና ተሓባባሪ ከምዝኾነ ዝገለጸ ውልቀ ሰብ፡ ናብቲ ሬሳ ናይታ ሻይማ ጋማል ዝተባህለት ግዳይ ዝርከበሉ ግራት ከምዝመረሖም ቤት ጽሕፈት ኣኽባር ሕጊ ገሊጹ፡፡ እታ ውልቀ ሰብ መንነታ ከይፍለጥ፡ ኣካላታ ንምብትታን ከምዝተፈተነ እውን ሰብመዚ ገሊጾም፡፡ ቤት ጽሕፈት ኣኽባር ሕጊ ከምዝገለጾ፡ እታ ኣቕራቢት መደባት ተሌቪዥን ንመወዳእታ ግዜ ምስ በዓል ቤታ ኣብቲ ማእከል ዕዳጋ እያ ተራእያ፡፡ እቲ ተኸሳሲ ምኽትል ኣቦ መንበር ናይቲ ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎ ሃገራዊ ቤት ምኽሪ ኮይኑ፡ ናይ ምኽሳስ መሰሉ ተላዒሉ ኣሎ፡፡ ዳይና ሓጃጅ፡ ኣብ ቀረባ እዋናት ናይ ካናዳን ፖላንድን ቪዛ ብምርካቡ ድማ ዓለምለኻዊ ትእዛዝ ማእሰርቲ ወጺእሉ ኣሎ፡፡ ኣቕራቢት መደባት ቴሌቪዥን ዝኾነት ጋማል ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ቀጥታ ፈነወ፡ ሄሮይን ዝተባህለ ኣደንዛዚ እጽ ብኣፍንጫኣ ብምስሓባ ኣዘራራቢት ኮይና ነይራ፡፡ ዋላ'ኳ እቲ ዝሰሓበቶ ሽኮር ከምዝኾነ እንተገለጸት፡ ንሰለስተ ኣዋርሕ ግን ካብ ስራሓ ተኣጊዳ ነይራ፡፡ ሓደ ሲሶ ደቂ ኣንስትዮ ግብጺ፡ ግዳያት ዘቤታዊ ዓመጽ ከምዝኾና መረዳእታታት ይሕብሩ፡፡


መራሕቲ ግብጽን ሶማልያን ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ዘትዮም

ፕረዚደንት ግብጺ ዓብዱልፈታሕ ኣልሲሲ፡ ኣብ ካይሮ ምብጻሕ ምስዘካየደ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ኣብ ጉዳይ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ከምዝተዘራረቡ ተገሊጹ። ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ጉዳያት ድሕሪ ምዝታዮም፡ ኣብ ዝሃብዎ ሓባራዊ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ኣብ ዓለምለኻዊ ወሓዝቲ ማያት ዝግበሩ ፕሮጀክትታት፡ “ሓደገኛ ብሕታዊ ፖሊሲታት” ኣብ ዝበልዎም ጉዳያት ከምዝተዘራረቡ ፕረዚደንት ኣልሲሲ ሓቢሩ። ኣብቲ መግለጺ፡ ኣልሲሲ፡ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት  ኢትዮጵያ “ብውልቃ ስጕምቲ ምውሳዳ ኣሉታዊ ሳዕቤን ክህልዎ እዩ” ከምዝበለ ማዕከን ሓበሬታ ኣናዶሉ ጸብጺቡ። ግብጽን ሱዳንን ኣብ መንጎ ሰለስቲአን ሃገራት ቀያዲ ስምምዕ ከይተገብረ፡ ኢትዮጵያ ነቲ ግድብ ማይ ከይትመልኦ ክሓታ ምጽንሐን ዝዝከር እዩ። እንተዀነ፡ ኢትዮጵያ ሕቶ እተን ሃገራት ዕሽሽ ብምባል ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ክልተ ዙር ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ከተሳልጥ እንከላ፡ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ነሓሰ'ውን ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ንምክያድ ተዳልያ ኣላ። መራሕቲ ግብጽን ሶማልያን ኣብ ዝሃብዎ ብቐጥታዊ ፈነወ ተሌቪዥን ዝተመሓላለፈ ሓባራዊ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ምምላእ ማይን ቀጻሊ ስርሓትን እቲ ግድብ ብዝምልከት፡ ቀያዲ ስምምዕ ምግባር ኣድላዪ ምዃኑ ከምዝተሰማምዑ ኣልሲሲ ተዛሪቡ። “ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ተዘራሪብና ኣለና፤ ኣብ ዓለምለኻዊ ማያት ኣብ ዝካየዱ ፕሮጀክትታት፡ ብውልቀ ዝውሰዱ ፖሊሲታት ዘስዕብዎ ሓደጋ እውን ተዘራሪብና። ከምኡ'ውን ንዘተን ምኽክርን ተገዛኢ ኣብ ናይ ምዃን መትከል ሓሳብ ተለዋዊጥና” ኢሉ። ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ብወገኑ ኣብ ምምላእ ማይን ስርሓትን ግድብ ህዳሰ፡ ኣድላይነት ሕጋውን ቀያድን ስምምዕ ብዝምልከት ምስ ፕረዚደንት ኣልሲሲ ከምዝተሰማምዐ ምግላጹ ጋዜጣ ኣልኣህራም ጸብጺባ። ንዘበናት ብዘይገደብ ማይ ሩባ ኣባይ ክትጥቀም ዝጸንሐት ግብጺ፡ ግድብ ህዳሰ፡ መጠን እትረኽቦ ማይ ክቕንሶ እዩ ብዝብል ምስ ኢትዮጵያ ቀያዲ ስምምዕ ክትገብር እያ ትደሊ። ነዚ ንምፍጻም ካብ ሃገራት እቲ ዞባ ብተወሳኺ፡ ድጋፍ ሓያላት ሃገራት ንምርካብ ነቲ ጉዳይ ናብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወሲዳቶ እያ። ኣብ መጀመርታ'ዚ ወርሒ ፕረዚደንት ኣልሲሲ፡ ኣብ ስዑድ ዓረብ ምብጻሕ ምስ ዘካየደ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ተራኺቡ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰን ካልእ ጉዳያትን ምዝርራቡ ዝዝከር እዩ። ኣልሲሲ፡ ምምላእ ማይን ቀጻሊ ስርሓት እቲ ግድብን ብዝምልከት፡ ጥቕሚ ማይ ግብጺ ብዘኽብር መልክዕ “ቀያዲ ሕጋዊ ስምምዕ ክግበር” ዘለዋ ጽኑዕ ቅዋም ንባይደን ከምዝገለጸሉ ቤት ጽሕፈቱ ኣፍሊጡ እዩ። ፕረዚደንት ባይደን ብወገኑ፡ ኣሜሪካ ውሕስነት ማይ ግብጺ ከምእትድግፍ፡ ከምኡ'ውን ንሰላምን ዕብየትን እቲ ዞባ ኣበርክቶ ዝገብርን ናይ ኵሎም ወገናት ረብሓ ዘኽብርን ፍታሕ ክርከብ ከምእትደልን ምግላጹ ተሓቢሩ። ኣብዚ ሰሙን ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ግብጽን ኢትዮጵያን ዑደት ዝገብር ኰይኑ፡ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ካብ ዝዘራረቡሎም ጉዳያት ሓደ ከምዝዀነ ተገሊጹ። መሓዛ ኢትዮጵያ ዝዀነ ፕረዚደንት ሶማልያ ነበር መሓመድ ዓብዱላሂ ፎርማጆ፡ ኣብ ዘበነ ስልጣኑ ምስ ግብጺ ዝነበሮ ርክብ ዝሕቱ ዝነበረ ኰይኑ፡ ሓድሸ ፕረዚደንት ሶማልያ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ግብጺ ዘካየዶ ምብጻሕ ነዚ ንምሕዳስ ከምዝኾነ እዩ ዝእመን። ቅድሚ ሕጂ ዝነበሩ መራሕቲ ሶማልያ ኣብቲ ኢትዮጵያን ግብጽን ዝሰሓሓባሉ ጉዳይ፡ ዕላዊ መግለጺ ካብ ምሃብ ተቘጢቦም ነይሮም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምብጻሕ ከካይድ ትጽቢት ተገይሩሉ ዝነበረ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ምኽንያቱ ብዘይተፈለጠ ኵነታት ናብታ ሃገር ከይተጓዓዘ ተሪፉ ኣሎ። ብኣንጻሩ እቲ ፕረዚደንት ናብ ግብጺ ኣምሪሑ ምስ ኣልሲሲ'ዩ ተዘራሪቡ። እዞም ክልተ መራሕቲ ብዛዕባ ግድብ ህዳሰ ኣመልኪቶም ብዛዕባ ዝሃብዎ ሓሳብ ዝምልከት ግን ብወገን ኢትዮጵያ ዛጊት ዝተባህለ ነገር የለን።


መንእሰያት ዓረብ፡ ስለምንታይ’ዮም ንጾታዊ ርክብ ዝሕግዝ መድሃኒት ብብዝሒ ዝጥቀሙ?

መንእሰይ ኣል ሃባሺ ኣብ ማእከል ካይሮ፡ ባብ ኣ'ሻሪዓ ኣብ ዝበሃል ከባቢ፡ ንሱ ‘ትእምርታዊ ቀመም’ ኢሉ ዝጽውዖ መድሃኒት እናኣቃመመ’ዩ ዝሸይጥ። ኣል ሃባሺ፡ ‘ንጾታዊ ስምዒት ዘነቃቕሕ’ መድሃኒት’ዩ ዝሸይጥ፡ ንነብሱ ኸኣ ክኢላ ባህላዊ መድሃኒት ኢሉ’ዩ ዝጽውዓ። እንተኾነ ኣብ ድኳኑ ንሱ ዘቃመሞ መድሃኒት ጥራይ ኣይኮነን ዝሸይጥ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብዘኻዕበቶ ተመኵሮ፡ ዓማዊሉ እንታይ ዓይነት መድሃኒት ዝያዳ ከም ዝጠልቡ ክፈልጥ ክኢሉ ኣሎ። ኣል ሃባሺ፡ “ዝበዝሑ መንእሰያት እተን ሰማያዊ ዝሕብረን ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ዝስርሓ ከኒናታት’ዮም ዝያዳ ዝጠልቡ” ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ሲልደናፉ [ኣብ ዕዳጋ ቪያግራ ተባሂሉ ዝጽዋዕ]፡ ቫርደፊን ከምኡ'ውን ታዳላፊል ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣብ እዋን ጸታዊ ርክብ ዝሕግዙ ከኒናታት ዝጥቀሙ መንእሰያት ሃገራት ዓረብ፡ ቍጽሮም ይውስኽ ከምዘሎ ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ብኣንጻር እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ግን፡ ቢቢሲ ኣብ ጐደናታት ግብጽን ባሕረይንን ንመንእሰያት ኣብ ዝሓተተሉ፡ እቶም መንእሰያት ንመትሎ ዘቕንዕ መድሃኒት ከም ዘይጥቀሙን፡ ብዛዕባኡ ከምዘይፈልጡን’ዮም ገሊጾም። ገለ ኸኣ “ኣንጻር ሞራል ሕብረተሰብ’ዩ” ብምባል ፈጺሞም ብዛዕባኡ ክዛረቡ ከም ዘይደልዩ ገሊጾም። እንተዀነ ብመሰረት ኣብ 2012 ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ካብ ኵለን ሃገራት ዓረብ፡ ግብጺ ጸረ ስንፈተ-ወሲብ ብምውሳድ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ክትስራዕ እንከላ፡ ስዑድ ዓረብ ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ተሰሪዓ። ነቲ ጸብጻብ ዝሓተመቶ ኣ'ሪያድ ዝተበሃለት ጋዜጣ ስዑድ ዓረብ፡ ስዑዳውያን ዓመታዊ ንጾታዊ ርክብ ዝሕግዝ መድሃኒታት ንምሽማት 1.5 ቢልዮን ዶላር ከምዘህልኹ ኣብ ገጻታ ኣስፊራ። ስዑዳውያን ንጾታዊ ርክብ ዝሕግዝ መድሃኒታት ንምሽማት ዘህልኸዎ ገንዘብ፡ ምስቶም ብብዝሒ ህዝቢ ብሓሙሽተ ዕጽፊ ዝዛይድዎም ሩስያውያን ክነጻጸር እንከሎ ብዓሰርተ ዕጽፊ ከም ዝዛይድ እታ ጋዜጣ ኣብ ገጻታ ኣስፊራ። ኣብ ቀረባ ብኣራብ ጆርናል ኦፍ ኤሮሎጂ ዝተገበረ መጽናዕቲ ከም ዘረጋገጾ፡ ካብቶም ንመጽናዕቲ ዝተሓረዩ ስዑዳውያን መንእሰያት ደቂ ተባዕትዮ፡ እቶም 40 ሚእታዊት ኣብ ገለ ኣጋጣሚ ቪያግራ [ንጾታዊ ርክብ ዝሕግዝ ከኒና] ተጠቒሞም ከምዝፈልጡ ተኣሚኖም ይብል። ግብጻውያን’ውን ኣብ ሸመታ እዚ መድሃኒት ኣብ ቅድሚት’ዮም ዝስርዑ። ብመሰረት ኣብ 2021 ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ ግብጺ ንስንፈተ-ወሲብ ዝሕግዝ መድሃኒታት ንምሽማት ዓመታዊ 127 ሚልዮን ዶላር ተህልኽ፡ እዚ ኸኣ ካብቲ ግብጺ ንመድሃኒት ንምሽማት ተውጽኦ ወጻኢታት 2.8 ሚእታዊት እዩ። ኣብ 2014 ኣብ ግብጺ ኣል ፋንኮሽ ዝብል ስም ዝተወሃቦ ንስንፈተ-ወሲብ ዝሕግዝ መድሃኒት ብመልክዕ ጣዕሚ ቸኮላታ ኣብ ዕዳጋታት ብብዝሒ ክረአ ጀሚሩ። ሓንቲ ኣል ፋንኮሽ ከኣ፡ ብሕሳብ ሓንቲ ፓውንድ ግብጺ [0.05 ዶላር] ትሽየጥ ነይራ። እቲ መድሃኒት ኣብ ሓጺር ግዜ ኣብ ዝተወዓውዓሉ፡ ንህጻናት ከይተረፈ ይሽየጥ ኣሎ ተባሂሉ ካብ ዕዳጋ ደው ኢሉ፤ እቲ ዝምስርሖ ዝነበረ ሰብ’ውን ብኣካላት ጸጥታ ግብጺ ከም ዝተኣሰረ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሐን። ተጠቃምነት እዚ መድሃኒት ካብ ኣብ መንእሰያት ኣብ ዓበይቲ ዝያዳ ብምስጢር ከም ዝተሓዝ ይግለጽ። ኣብ የመን፡ ካብ መዝገብ ሚኒስትሪ ጥዕና እታ ሃገር ብዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ዕድመኦም ካብ 20 ክሳብ 45 ዝዀኑ ብዝያዳ ንጾታዊ ርክብ ዝሕግዝ መድሃኒት ከም ዝገዝኡ የረድእ። ኣብ የመን ኣብ መንጐ ሑትን ብስዑድያ ዝድገፍ መንግስትን ኣብ 2015 ኵናት ሓድሕድ ካብ ዝጅመር፡ ኣብ መንእሰያት ተጠቃምነት ቪያግራን ስያሊስ ዝተበሃለ ካልእ ተመሳሳሊ መድሃኒትን ከም ዝሳዕረረ ጸብጻባት እታ ሃገር የመልክቱ። ቱኒዝያዊ መሓመድ ስፋክሲ ፕሮፌሰር ስነተዋልዶን ስርዓተ መፍረን እዩ። ንሱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ እዚ ዝጥቀስ መድሃኒታት ፈጺሙ ‘ኣነቃቓሒ ኣይኮነን’ ብምባል፡ ንመብዛሕትኡ ስንፈተ-ወሲብ ብሳይንስ ዝተደገፈ ሕክምና ኣለዎ ይብል። ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝርከቡ ክኢላታት እዚ ዓውዲ ግን፡ መንእሰያት ዓረብ ብሰንኪ እቲ ኣብቲ ሕብረተሰብ ዘሎ ዓቃባዊ ባህሊ ኣክንዲ ናብ ሕክምና ናብቲ ስትር ኢሎም ብቐረባ ክረኽብዎ ዝኽእሉ ‘ከኒና’ ከምዝጐዩ ይገልጹ። ግብጻዊት ብሪጣንያዊት ጋዜጠኛን ደራሲት ‘Sex and the Citadel’ ዘርእስታ መጽሓፍን ሸሪን ኢልፈኪ “እቲ ምኽንያት ናብቲ መንእሰያት ሃገራት ዓረብ ዝገጥሞም ዘሎ ዝዓበየ ጉዳይ’ዩ ዝመርሓና” ትብል። ሸሪን ኢልፈኪ፡ ነቲ ብ2017 ብሕቡራት ሃገራት ንጾታዊ ማዕርነት ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኣመልኪቱ ዝተገበረ መጽናዕቲ ምርኩስ ብምግባር፡ “ዳርጋ ኵሎም እቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ደቂ ተባዕትዮ ብዛዕባ መጻኢኦም ፍርሒ ኣለዎም፡ ንሓድሕዶም ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ኣዕሚቘም’ዮም ዝዝትዩ፡ ደቂ ኣንስትዮ ብወገነን ደቂ ተባዕትዮ ድሕሪ ሕጂ ሰብኡት ክዀኑ ከምዘይክእሉ’የን ዝገልጻ” ትብል። ኣስዒባ፡ “ስለዚ ሰብኣይ ምዃንካ ንኸተእምን ናብ ካልእ ጸቕጢ’ዩ ዘምርሕ ዘሎ። እዚ ኸኣ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ርእሱ ዝኸኣለ ኣሉታዊ ጽልዋ’ዩ ዘለዎ” ብምባል ግብረ ጽዩፍ ምዕዛብ’ውን ናቱ ባህርያዊ ጽልዋ ከም ዝፈጥረሎም ተብርህ።  ንስንፈተ-ወሲብ ብዝምልከት ሓገዛት ምርካብ ገለ ገለ ስድራቤታት ሃገራት ዓረብ ናብ ሕክምና ክኸዱ ይርኣዩ’ዮም። እንተኾነ ኣብ ታሪኽ መብዛሕትአን ሃገራት ዓረብ ተጠቃምነት ባህላዊ መድሃኒት ኣዝዩ ግኑን’ዩ። ኣብ ታሪኽ’ውን ነዊሕ ሱር ዘለዎ’ዩ። ኢቢን ቃይም ኣ'ጀውዝያ ኣብ 14 ክፈል ዘመን ዝነበረ ዓረባዊ ምሁሩን ጸሓፍን’ዩ። ኢቢን ቃይም ኣ'ጀውዝያ፡ ኣብ መጻሕፉ ንወሲብ ዝሕዝግ ዝበሎ ባህላዊ መድሃኒት ዘርዚሩ ኣቐሚጥዎ ኣሎ። ሸሪን ኢልፈኪ፡ ባህሊ ዓረብን እስላማዊ ትውፊትን፡ “ደቂ ኣንስትዮ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዮ ዓቕምን ድሌትን ጾታዊ ርክብ ኣለወን ተባሂሉ’ዩ ዝእመን” ትብል። ካብዚ ብምብጋስ  “ደቂ ተባዕትዮ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ብቑዓት ንክኾኑ ገለ ነገር ክገብሩ ከም ዘለዎም’ዮም ዝሓስቡ” እዚ ሓሳብ እዚ ኣብ እዋን ግዝኣት ኦትማን [ቅድሚ 500 ዓመታት] ዝያዳ ይንጸባረቕ ከም ዝነበረ’ውን ይንገር’ዩ። ኣብቲ እዋን ዝነበረ ኣሕመድ ቢን ሱለይማን ዝተበሃለ ፍሉጥ ጸሓፊ፡ ንጾታዊ ዕግበት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዝሕግዝ ዝበሎ ባህላዊ መድሃኒታት ኣብ መጻሕፍቱ ኣስፊሑ ጽሒፉ ነይሩ። ሕጂ ድሕሪ ኣማኢት ዓመታት ከኣ መንስያት ሃገራት ዓረብ ንመጻሕፍቱ ገናጺሎም፡ ሽሙ እናረቑሑ ዕዳጋኦም የሰስኑ ኣለዉ።


ሶማልያ፡ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት ምስ ግብፂ ከምዘይወገነት ገሊፃ

ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ኢትዮጵያ ትሃንጾ ዘላ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት ንግብጺ ዝውግን ርእይቶ ከምዘይሃበ መንግስቲ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። መንግስቲ ሶማልያ፡ ነዚ ዝበለ ፕረዚደንት እታ ሃገር ሓሰን ሸኽ መሓመድ ምስ ግብጻዊ መዘንኡ ዓብደል ፈታሕ ኣል ሲሲ፡ ኣብ ካይሮ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ብዛዕባ’ቲ ግድብ ተዘራሪቦም፡ ምባሉ ስዒቡ ’ዩ። ወሃቢቃል ፕረዚደንት ሶማልያ ዓብዲካሪን ዓሊ ካር፡ "ፕረዚደንት ግብጽን ሶማልያን ብዛዕባ ህንጸትን ምምላእን እቲ ግድብ ዝኾነ ወግዓዊ መርገጺ ኣይገለጹን" ኢሉ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ መሓሙድ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ግብጺ ምብጻሕ ድሕሪ ምግባሩ፡ ምስ ፕረዚደንት ዓብደል ፈታሕ ኣል ሲሲ ብዛዕባ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ከምዝተዘራረቡ ብሰፊሑ ተገሊጹ ነይሩ። ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ዝሃብዎ ናይ ሓባር ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ዓብደልፈታሕ ኣል ሲሲ፡ኣብ ዙርያ ዓለም ለኻዊ ሩባታት ዝካየዱ ፕሮጀክትታት "ሓደገኛ በይናዊ ፖሊሲታት" ኣመልኪቶም ከምዝመኸሩ ጸብጻበት ይሕብሩ። ኣብ’ቲ መግለጺ፡ ፕረዚደንት ግብጺ፡ ኢትዮጵያ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት “ንበይና ዝወሰደቶ ስጉምቲ ኣሉታዊ ሳዕቤን ከምዘለዎ" ከምዝገለጸ ማዕከን ዜና ኣናዶሉ ሓቢሩ። ግብጻዊ ጋዜጣ ኣልኣህራም ብወገኑ፡ ኣብ’ቲ ሓባራዊ መግለጺ፡ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ መሓሙድ፡ ኣብ ምምላእን ኣሰራርሓን ግድብ ህዳሰ ኣብ ሕጋውን ቀያድን ስምምዕ ምብጻሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ምስ ኣልሲሲ ከምዝተሰማምዑ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ፕረዚደንት ሶማልያ ኣቶ ዓብዲካሪን ዓሊ ካር ግን፡ ሶማልያ ኣብዚ ጉዳይ ዘለዋ መርገጺ፡ ንኣጠቓቕማ ሩባ ኣባይ ዝምልከት ዓለማዊ ሕግታት ከምእትድግፍ ገሊጹ። እቲ ወሃቢ ቃል፡ ኣብ'ቲ ናይ ካይሮ ሓባራዊ መግለፂ፡ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ እታ ሃገር ኣብቲ ግድብ ዘለዋ መርገጺ ዘንጸባርቕ መደረ ከምዘየስመዐ እዩ ሓቢሩ። ግብጽን ሱዳንን፡ ምስ ህንፀት ግድብ ህዳሰ ተዛሚዱ፡ ብዘይ ሕጋውን ቀያድን ስምምዕነት፡ ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ክፍፀም ከምዘይብሉ ኣትሪረን ክገልጻ ምጽነሐን ዝዝከር እዩ። ይኹን እምበር፡ ኢትዮጵያ ንሕቶ ክልቲአን ሃገራት ኣይተቕበሎን። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኽልተ ዙር ማይ ከምዝመልአት ኣፍሊጣ እያ፣ ኣብ መጻኢ ወርሒ ነሓሰ ድማ ሳልሳይ ዙር ንምምላእ ትዳሎ ከምዘላ ይዝረብ። ኣብ’ዚ ዓመት፡ ሓንቲ ካብተን 13 ሓይሊ ዘመንጭዋ ተርባይናት'ቲ ግድብ፡ ናብ ስራሕ ብምእታው ናይ ፈተነ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምፍራይ ጀሚራ ኣላ። ግብፂ፡ እቲ ህንጻቱ ዝዛዘም ዘሎ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ፣ ነቲ ንዘመናት ብዘይገደብ ክትጥቀመሉ ዝጸንሐት መጠን ማይ ከምዘጉድሎ ብምግላጽ፡ ምስ ኢትዮጵያ ንኣተሓሕዛን ምሕደራን ማይ ብዝምልከት ቀያዲ ስምምዕ ክትፍርም ትደሊ። ግብፂ ነዚ ዕላማ ንምዕዋት፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዲፕሎማስያውን ፖለቲካውን ፀቕጢ ትገብር ኣላ። በዚ ድማ ነቲ ጉዳይ ናብ ባይቶ ጸጥታ ወሲዳ፡ ድጋፍ ሓያላት ሃገራት ሓቲታ ኣላ። ምስ ኢትዮጵያ ነዊሕ ዶብ እትዋሰንን፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ዕግርግር ዝጸንሐት ሶማልያ ድማ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣባል ብዝኾነሉ ዓቃቢሰላም ሕብረት ኣፍሪቃ እትድገፍ እያ። እቲ ኣብ ዘመነ ፕረዚደንት ነበር መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ፡ ሶማልያ  ምስ ግብፂ ዝነበራ ርክብ ዝሕቱል እንትኸውን፡ እቲ ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ካይሮ ዝተገበረ ዑደት ነዚ ርክብ ንምሕዳስ ከምዝኾነ ይእመን።


ግብጺ ግድብ ሕዳሰ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው ምጅማሩ ተቓዊማ

ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ግብጺ፡ ዓብዪ ግድብ ሕዳሰ ኢትዮጵያ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው ድሕሪ ምጅማሩ ንስምምዓት መትከል ዝጥሓሰ'ዩ ክብል ተቓዊሙ። እቲ ሚኒስትሪ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኢትዮጵያ ካብቲ ግድብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው ምጅማራ ምስ ግብጽን ሱዳንን ዝበጽሐቶም ስምምዓት ዝጥሕስ ከም ዝኾነ ኣብሪሁ። እዚ ንዝሓለፉ 11 ዓመታት ንሰለስቲአን ሃገራት ከካትዕ ዝጸንሐ ግድብ ትማሊ ሓይሊ ምምንጫው ከም ዝጀመረ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ። ዓብዪ ግድብ ሕዳሰ ኢትዮጵያ 13 ተርባይነት ዘለዎ ኮይኑ፡ ትማሊ እቲ ሓደ 375 ሜጋ ዋት ሓይሊ ከመንጩ ከም ዝጀመረ ተሓቢሩ። ኩሎም ተርባይናት ናብ ስራሕ ምስተሰጋገሩ ኢትዮጵያ 5 ሽሕን 150 ሜጋዋት ከተመንጩ ትጽቢት ይግበር። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ግብጺ ቐዳማይን ካልኣይን ዙርያ ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ኮነ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው "በይንኣዊ" ክብል ነቒፉ ኣሎ። " . . . እዚ ውሳነ ኢትዮጵያ ብቐዳማይ ሚኒስትራ ኣቢላ ብ2007 ዝፈረመቶም ስምምዓት መትከል መሰረት ገይሩ ዝተዋህባ ግቡእ ከም ዝጥሓሰት ግብጺ ተረጋግጽ" ይብል። ነዚ ኣመልኪቱ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ብሸነኽ ሱዳን ዝተዋህበ መግለጺ የለን። ሰለስቲአን ሃገራት ኣጠቓቕማ ሩባ ኒል መሰረት ብምግባር ብ2015 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ሓሙሽተ መትከላት ሓበራዊ ስምምዕ ዝፈረማ ኮይነን፡ እዞም ስምምዓት ምትሕብባር፣ ዓብዪ ጉድኣት ዘይምብጻሕን ሓበሬታ ናይ ምልውዋጥን ዝብሉ ዝሓዙ'ዮም። በዚ መሰረት ኣብ ዙርያ ምምላእን ኦፕሬሽንን እቲ ግድብ ዝፍጠር ዘይምርድዳእ እንተሃልዩ ኣብ ሰናይ መትከል ተደሪኹ ብዘተ ወይ ድርድር ይፍታሕ ይብል። እንተኾነ፡ ሰለስቲአን ሃገራት ኣብ ዙርያ እቲ ግድብ ክሰማምዓ ብዘይምኽኣለን እቲ ጉዳይ ናብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ወሲደንኦ እየን። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ትማሊ ምምንጫው ሓይሊ ኤሌክትሪክ እቲ ግድብ ከጀምር እንከሎ "ድልየት ኢትዮጵያ ሓይሊ ብምምንጫው ንጎረባብቲ ሃገራት ምጥቃም፣ እቲ ማይ'ውን ናብ ግብጽን ሱዳንን ምልኣኽ ኣይኮነን" ዝበለ ኮይኑ "60 ሚኢታዊት ድልየት ኢትዮጵያ ነቲ ብጸልማት ዝሳቐ፣ ዕንጸይቲ ተሰኪመን ጽዓት ዝፈጥራ ኣዴታት ምሕጋዝን ካብ ድኽነት ምውጻእን'ዩ" ኢሉ።


ፌልትማን፡ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ንምዝታይ ናብ ኤሜሬትስ፣ ቱርክን ግብጽን ከምርሕ እዩ

ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ዝኾነ አምባሳደር ጄፍሪ ፌልትማን ፌልትማን፡ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ንምዝታይ ናብ ሃገራት ኤሜሬትስ፣ ቱርክን ግብጽን ከምርሕ እዩ ተባሂሉ። ወሃቢ ቃል ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኔድ ፕራስ፡ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ኣምባሰር ናብተን ዝተረቑሓ ሃገራት ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ ክጓዓዝ እዩ። "እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ጎንጺ ንሰላምን ድሕነትን ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝዘርግ ጠንቂ ምዃኑ ንርዳእ ኢና" ዝበለ ኔድ ፕራይስ፡ ፌልትማን ናብተን ሃገራት ተጓዒዙ ክዝቲ ምዃኑ ተዛሪቡ። ኔድ ፕራይስ መንግስቲ ኣመሪካ ነዚ ዝካየድ ዘሎ ጎንጺ ወተሃደራዊ ፍታሕ ኣለዎ ኢሉ ከምዘይኣምን ብመንዝኽካር፡ እቲ ናይ መወዳእታ ፍታሕ እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ተኹሲ ጠጠው ኣቢሎም ኣፈላላዮም ብዘተ ክፈትሑ ምግባር እዩ ኢሉ። ፌልትማ፤ ንመወዳእታ ግዜ ናብ ኢትዮጵያ ዝተጉዓዘ፡ ሓይልታት ትግራይ ንደሴን ኮምቦልቻን ሓዊሱ ብዙሓት ከተማታት ኣምሓራ ተቖጻጺሮም ኣዲስ ኣበባ ንምእታዉ ድሌት ከምዘለዎም ኣብ ዝገለጽሉ እዋን እዩ ነይሩ። ቅድሚ ሰለስተ ሰሙናት ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበሮ ጻንሒት ወዲኡ ኣብ ዝተመልሰሉ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ድሌት ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣቢይ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምውጻእ ምዃኑ ነጊሩኒ ኢሉ። "ምክልኻል ሓይልታት ትግራይ ናብ ሰሜን ደፊእካ ናብ ትግራይ ክምለስ ከምዝኽእል ተኣማሚኑ እዩ ዘሎ። እንተኾነ ኣብዚ ዓርሰ-እምነቱ ጥርጣረ ኣለኒ። ኣብ ወርሒ ሰነ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንትግራይ ለቒቑ ክወጽእ እንከሎ ጀሚሩ ዘሎ ካርታ እንትርኢ፡ ኣብዚ ጉዳይ ጥርጣረ ኣለኒ" ኢሉ ነይሩ ፌልትማን። ቀጻሊ ጉዕዞ ፌልትማን ኣምባሳደር ፌልትማን ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ንምዝርራብ ኣብቲ ዞባ ዝርከባ ሃገራት ከዘራርብ ንፈለማ እዋኑ ኣይኮነን። ቅድሚ ሕዚ'ውን ናብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃን ናብ ገለ ሃገራት ማእከላይ ምብራቅን ተጓዒዙ ዘትዩ ነይሩ እዩ። ንሱ፡ ካብ 26 ሚያዝያ  ክሳብ 4 ግንቦት 2013 ዓ.ም [ብኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ተመሳሳሊ ጉዳይ ናብ ሃገራት ሱዳን፣ኬንያ፣ ኤርትራን ግብጽን ኣምሪሑ ነይሩ'ዩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት ድማ፡ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰን ኣብ ካልኦት ዛዕባታት ቀርኒ ኣፍሪቃን ንምዝርራብ ብዝብል ናብ ቐጠር፣ ሳዑዲ ዓረብ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ኬንያን  ተጓዒዙ ምንባሩ ዝዝከር እኡ። ቱርኪ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ግብጽን መራሕቲ ትግራይ፡ ቱርክን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ወተሃደራዊ ኣጽዋራት ንመንግስቲ የቐብላ ኣለዋ ብዝብል ይኸሱ ኣለዉ። መንግስቲ ቱርኪ፡ ነቲ ክሲ'ኳ እንተነጸገ፡ "ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ኩሉ ዓይነት ድጋፍ ክገብር ይኽእል እየ" ምባሉ ዝዝከር እዩ። ብተወሳኺ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ነሐሰ 2013 ዓ.ም [ብኣቆጻጽራ ግእዝ] ብፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ታይፕ ኤርዶሃን ብዝቐረበሉ ዕድመ ናብ ኣንካራ ኣመሪሑ፡ ምስ መንግስቲ ቱርኪ ወተሃደራውን ፋይናንሳውን ስምምዓት ገይሩ ምምላሱ ዝዝከር እዩ። ፌልትማን ኣብ ካይሮ ዝህልዎ ጻንሒት ኢትዮጵያ ምስ ግብጺ ናብ ጎንጺ ዘእተዋ ኣብ ህንጸት ዝርከብ ግድብ ህዳሰ ኣመልኪቱ ንምዝርራብ ክኸውን ከምዝኽእል ይግመት።


ኣፍኮን 2021፡ ግብጺ ንካሜሮን ብምስዓር ናብ ፍጻመ ዋንጫ ኣፍሪቃ ሓሊፋ

ትማሊ ግብጽን ካሜሮንን ኣብ ዝገበረኦ ግጥም ኵዕሶ እግሪ፡ ሓላዊ ልዳት ግብጺ ጋባስኪ ክልተ ፍጹም ቅልዓት ካሜሮን ብምድሓን ንሃገራዊት ጋንትኡ ናብ ፍጻመ ኣሕሊፍዋ። ነቲ ውጽኢት ስዒቡ ግብጺ ምስታ ብቅድሚ ትማሊ ንቡርኪናፋሶ 3 ብ 1 ዝሰዓረት ሰኔጋል ኣብ ናይ ፍጻመ ጸወታ ክትራኸብ’ያ። ግብጺዶ ሰኔጋል? ማነዶ ሳላሕ? ዝብል ሕቶ ኸኣ ንልቢ ብዙሓት ኣፍቀርቲ ኵዕሶ እግሪ ኣንጠልጢሉ ኣሎ። እዞም ክልተ ኣጥቃዕቲ እንግሊዛዊት ጋንታ ሊቨርፑል ዝኾኑ ማነን ሳላሕን ንሓድሕዶም ዝገብርዎ ግጥም ሰንበት ኣብ ርእሰ ከተማ ያውንደ ኣብ ዝርከብ ስታድዮም ኦለመ ክካየድ’ዩ። ኣአንጋዲት እዚ ውድድር ካሜሮን ትማሊ ኣንጻር ግብጺ ዝገበረቶ ጸወታ ኣብ መጀመርታ ዓብላሊ ጸወታ’ኳ እንተኣርኣየት ናብ ሸቶ ዝቕየር ፈተነ ግን ኣየርኣየትን። ጸወታ 90 ደቒቕ 0 ን 0 ወዲአን ናብ ተወሳኺ 30 ደቂቕ ዘምርሓ ግብጽን ካሜሮንን ኣብ 30 ደቒቕ’ውን ሸቶ ክምዝገብ ስለዘይክኣለ ናብ ፍጹም ቅላዕ ኣምሪሐን። ናብ ፍጹም ቅላዕ ኣብ ዘምርሓሉ ከኣ ሓላዊ ልዳት ግብጺ ንቅላዓት ሀሮልድ ማኡኮዱን ጅምስ ልያ ሲሊክን ከድሕነን ኪኢሉ። ክሊንተን ንጀ ዝቐልዓ ኩዕሶ ኸኣ ብየማን ዓንዲ ልዳት ተጎዝጊዛ ንደገ ስለዝወጽአን እታ ሰለስተ ሸቶታት ዘመዝገብት ግብጺ ንኣንጋዲት ሃገር ሃገር ካሜሮን 3 ን 1 ስዒራ ናብ ፍጻመ ክትሓልፍ በቒዓ። በዚ መሰረት ኣአንጋዲት እዚ ግጥም ሃገረ ካሜሮንን ቡርከሊናፋሶን ንሳልሳይ ደረጃ መን ሓዘ ቀዳም ክገጥማ እየን።


ግብጺ፡ 21 ሃገራት ዝሳተፋሉ ቅድድም ብሽክለታ ቻምፕዮን ኣፍሪቃ ሎሚ ጀሚሩ

ኣብ ግብጺ ከተማ ሻርም ኣልሸክ፡ ሎሚ ዝፈለመ ቅድድም ብሽክለታ ቻምፕዮን ኣፍሪቃ 21 ሃገራት ኣፍሪቃ ይሳተፈኦ ኣለዋ። ኣብቲ ንሓሙሽተ መዓልታት ዝካየድ ዓቢ ኣፍሪቃዊ ውድድር ሃገራውያን ጋንታታት ግብጺ፣ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያ፣ ሞሮኮ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ርዋንዳ፣ ሞሪሽየስ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ኣልጀርያ፣ ኣንጎላ፣ በኒን፣ ኡጋንዳ፣ ኒጀር፣ ጊኒ ቢሳው፣ ኢስዋቲኒን ቱኒዝያን ዝርከብኣን 21 ሃገራት ክሳተፋ እየን። ብኣሰልጠንቲ ሳምሶም ሰሎሙን፣ ዮናስ ዘካርያስን ዮሴፍ ተኽላይን ትእለ ዘላ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ብሓፈሻ 21 ተቐዳደምቲ ሒዛ'ያ ኣብዚ ውድድር ክትሳተፍ። ኣብ ናይ ሲንየርን ትሕቲ 23 ዓመት፡ ሚኪኤል ሃብቶም፣ ኣኽሊሉ ገብረሂወት፣ ኣማኒኤል መሓሪ፣ ጴጥሮስ መንግስ፣ ሳምሶም ሃብተ፣ ጳውሎስ ገብረሚካኤል፣ ዳዊት የማነን ሄኖክ ሙሉብርሃንን ኣለዉ። ኣብ ጁንየር ደቂ ተባዕትዮ፡ ዮናስ ተኪኤ፣ ኤቨን ረዳኢ፣ ኣኽሊሉ ኣረፋይነን ዮኤል ሃብተኣብን ክሳተፉ እንከለው፡ ኣብ ሲንየር ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣድያም ዳዊት፡ ዳናይት ፍጹም፡ ፌቨን ሃይለ፡ ሚለና ፋፌትን ሞናሊዛ ኣርኣያን ክሳተፋ እየን። ኣብ ጁንየር ደቂ ኣንስትዮ ድማ፡ ሳሮን ተኪኤ፡ ሮማና ጉዕሽ፡ ፊልማዊት ተኽሉን ራሄል ዘርእሰናይን ክሳተፋ እየን። ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ብወገና ኣብ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ሲንየርን ትሕቲ 23 ዓመትን ንኣብርሃ ነጋሲ፡ ዓብዲ ዓብዲረዛቕን ሮጎባ ኣዪካን ከተሰልፍ እያ። ኣብ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ኢልትን ትሕቲ 23 ዓመትን ከኣ ሰብለወርቅ ኣያለ፡ ሃና ኣበበን ሃናማርያም ሃይለን ከተሳትፍ እያ። ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኣብ ጁንየር ደቂ ተባዕትዮ'ውን ብሰሎሙን ሞክርያን ደጋጋ ጃኖን ክትውከል እንከላ ኣብ ናይ ጁንየር ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ጽገ ይገዙን ዲሳሳ ቀኖን ክውክላኣ እየን። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ 2019 ኣብ ባህርዳር ኣብ ዝተኻየደ ተመሳሳሊ ውድድር ኣብ መወዳእታ መዓልቲ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ብመንገዲ ሄኖክ ሙሉብርሃን፡ ነፍስሄር ደሴት ኪዳነ፡ መኽሰብ ደበሳይን ሞሳና ደበሳይን ንኣርባዕቲኡ ወርቂ መዳልያታት ከም ዝሓፈሰቶ ዝዝከር እዩ። ብዘይካ እዚ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ናይ ዓመተ 2021 ዝበለጸት ኣፍሪቃዊት ሃገራዊት ጋንታ ክትብሃል እንከላ፡ ኤርትራዊ ቢንያም ግርማይ'ውን ብተመሳሳሊ ዝበለጸ ኣፍሪቃ ተቐዳዳማይ ዓመተ 2021 ምስያሙ ይዝከር። መደብ ጸወታ


ኣፍኮን 2021፡ ሰኔጋል ተዓዋቲት ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ኮይና

ትማሊ ግብጽን ሰኔጋል ኣብ ዘካየደኦ ናይ ፍጻመ ጸወታ 90 ደቃይቕ ብዘይሸቶ እዩ ተወሲደኡ። ኣብ ተወሳኺ 30 ደቓይቕ'ውን ክልቲአን ጋንታታት ሸቶ ብዘይምምዝጋበን ናብ ፍጹም ቅላዕ ኣምሪሐን። ኣብዚ ሰኔጋል 4 ን 2 ብምስዓር ንመጀመርታ ግዜ ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ተዓዊታ። ኣጥቃዓይ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋልን ሊቨርፑልን ሳዲዮ ማኔ ጸወታ 7 ደቂቕ ጥራይ ምስ ተላዕሎ ንዝረኸባ ፍጽም ቅላዕ ሓላዊ ልዳት ግብጺ ጋባሳኪ ከድሕና ብምኽኣሉ ሰኔጋል ወርቃዊ ዕድል ኣባኺና ኢያ። ግብጽን ሰኔጋልን ኣብ ዘካየደኦ 120 ደቓይቅ ዝወሰደ ጸወታ ሰኔጋል 8 ግብጺ 3 ግዜ'ኳ ኣብ ውሽጢ ልዳት ፈተነ እንተኣካየዳ ሓላዊ ልዳት ሰኔጋል ኢድዋርድ መንዲን ሓላዊ ልዳት ግብጺ ጋባሳኪን ብውሕሉል ክእለቶም ከሕልፍወን ኣይክኣሉን። ግጥም ሰኔጋልን ግብጽን፡ ግጥም ኣጥቃዕቲ ሊቨርፑል ዝኾኑ ሰኔጋላዊ ሳዲዮ ማኔን ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕ'ዩ እናተባህለ ክግለጽ ቀኒዩ። እታ ኣብ ታሪኻ ክልተ ግዜ (ኣብ 2002 ከምኡ'ውን 2019) ኣብ ፍጻመ ዝተሰዓረት ሰኔጋል እዛ ናይ ሎም ዘመን ጸወታ ቀዳዊታ ኮይና ቀዳመይቲ ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ናብ ከብሓ ክትደቕል ክኢላ ኣላ። እታ ቅድሚ ሕጂ ንዋንጫ ኣፍሪቃ ሸውዓተ ግዜ ብምዕዋት ክብረ ወሰን ሒዛ ትርከብ ሃገራዊት ጋንታ ግብጺ ኸኣ ናይ ገዛእ ርእሳ ክብረ ወሰን ከተማሓይሽ ትኽእለሉ ዝነበረት ዕድል ክብርዕና እንከሎ፡ መሓመድ ሳላሕ ኸኣ ናይ መጀመርታ ኣህጉራዊ ዓወት ካብ ምምዝጋብ ተኾሊፉ። ኣሰልጣኒ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል ኦልዮን ሲሰ ድሕሪ ዓወት ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ቃል "እዚ እንተጸዒርካን እንተተጸሚምካን ዝደለኻዮ ከም ትረክብ ዘርኣናሉ ጸወታ'ዩ ነይሩ" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ኣዝየ ተሓጒሰ ኣለኹ፤ ህዝቢ ሰኔጋል ነዛ ዓወት እዚኣ ን60 ዓመታት'ዩ ተጸብይዋ" ኢሉ። ኦልዮን ሲሰ፡ ሰኔጋል ኣብ 2002 ኣብ ፍጻመ ኣብ ዝተሰዓረትሉ ተጻዋታይ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል ዝነበረ ኮይኑ፡ እቲ ሽዕኡ ዝኸሰሮ ዕድሉን ዕድል ሃገሩን ሕጂ ኣሰልጣኒ ኮይኑ ብዘመዝገቦ ዓወት ክርስርሰሉን ንህዝቡ ክኽሕሰሉን ክኢሉ ኣሎ። እታ ንከም ኣይቬሪኮስትን ካሜሮንን ገሊፋ ናብ ፍጻመ ዝብጽሐት ግብጺ ኣብ ሰኔጋል ምስ ብጽሐት ኣብራኻ ወለል ኢሉ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ግጥማት 4 ፍጹም ቅላዓት ዘድሓነ ወዲ 33 ዓመት ጋባስኪ ትማሊ'ውን ሓንቲ ቅላዕ ከድሕን ክኢሉ እዩ። ተጻወትቲ ግብጺ ክልተ ሸቶታት ብምስሓቶም ግን ዋንጫ ካብ ምውሳድ ቦኲራ። ሃገራውያን ጋንታታት ግብጽን ሰኔጋልን ኣብ ቐጠር ንዝካየድ ዋንጫ ዓለም 2022፡ መን ሓለፈ ኣብ ቀረባ ግዜ ክልተ እግሪ ጸወታ ስለ ዝህልወን፡ ግብጺ ሕኒኣ ትፈድየሉ ሰኔጋል ኸኣ ዓብላልነታ ተርእየሉ ጸወታ ክህልወን'ዩ። እዚ ሎሚ ዓመት ካብ ጥሪ 9 ጀሚሩ ክሳብ 6 ለካቲት ኣብ ካሜሮን ዝተኻየደ መበል 33 ዋንጫ ኣፍሪቃ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ኳ ክካየድ እንተነበሮ ብሰንኪ ስግኣት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ናብ ሎሚ ዓመት ተሰጋጊሩ  ክካየድ ክኢሉ። መበል 34 ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ሃገረ ኣይቬሪኮስት ካብ ሰነ ክሳብ ሓምለ 2023 ክካየድ ውጥን ተታሒዙሉ ኣሎ።


ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ዲጂታላዊ ትምህርቲ ክሰፍሕ ዝሰርሕ ፕሮጀክት

ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብያተ ትምህርቲ ክዕጸው እንከለው፡ መምሃራን ተመሃሮኦም ዝመሃሩሎም ናውታት ማሕበራዊ ናይ መልእኽቲ መለዋወጢ መተግበሪታት ተጠቒሞም ናብ ስድራቤታት ክልእኹ ጀሚሮም። ይኹን'ምበር መብዛሕትኦም ስድራቤታት ዲጂታላዊ ኣቑሑትን ብርሕቐት ንምምሃር ዝሕግዙ ናውታትትን ዘይብሎም ስለ ዝኾኑ ምቹእነት ኣይነበሮን። "ብዙሓት ቆልዑ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ ገሊኦም ንሓደ ዓመት ዝኣክል፡ ከይተመሃሩ ኣብ ገዛ ከፍ ኢሎም፡ " ትብል ኣብ ኢትዮጵያ ኣሰልጣኒት መምሃራን እንቁ። እቲ ለበዳ፡ ኣብ ዓለም ብፍላይ ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ክፍተት ስርዓት ትምህርትን መሓውርን ክቃላዕ ገይሩ እዩ። ሚሊዮናት ተመሃሮ፡ ብቐንዱ እቶም ሕጽረት ዲጂታላዊ ክእለት ዘለዎም ህጻናትን መናእሰይን ትምህርቲ ምስ ተዓጸወ ተገዲቦም እዮም። በዚ ምኽንያት ብዙሓት ህጻናት ኣፍሪቃ ካብ 2020 ጀሚሩ ኣብያተ ትምህርቲ ምስ ተዓጸዋ ትምህርቲ ዝብሃል ኣይረኸቡን። ገሊአን ኣብያተ ትምህርቲ እቲ ናይ ርሕቐት ትምህርቲ እውን ክህባ ኣይክኣላን። እተን ክህባ ዝኽእላ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ተመሃሮአን ወይ መምሃራነን ሕጽረት ናውታት፣ ኢንተርነትን እኹል ክእለትን ከም ዘለዎም ተገንዚበን። ክፍተት ዲጂታላዊ ትምህርቲ፡ ነቲ ኣብቲ ኣህጉር ኣቐዲሙ ዝነበረ ዘይምዕሩይ ተበጻሕነት ትምህርቲ ኣዐርዩ ክጋደድ ዝገበረ ኮይኑ፡ ዓቕሚ ዘለዎም ተመሃሮ ጥራይ ኣብ ትምህርቶም ክቕጽሉን ካልኦት ድማ ዕድል ክረኽቡ እንከለው ምስ ዝኣረገ መጽሓፍ ወይ ኣማራጺ ምስኣን ክቃለሱን ገይሩ እዩ። "ቅድሚ ኮሮናቫይረስ 'ብዲጂታላዊ መገዲ ከመይ ኣቢልና ክንመሃር ንኽእል?' ዝብል ንሓስበሉ ነይርና" ይብል ኣብ ኢትዮጵያ መምህር ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ዝኾነ ዝናቡ።. ኣብ ወርሒ መስከረም 2020 ብዝተፈላለየ ፕሮጀክት ዓለምለኻዊ ኩባኒያ ቴክኖሎጂ ሁዋዌ ምስ ዩኔስኮን መንግስትን ብምትሕብባር ናይ ኦንላይን ትምህርቲ ኣብ ምሕጋዝን ክእለት ኣብ ምህናጽን ይነጥፍ ኣሎ። እዚ ፕሮጀክት ኣብ ሰለስተ ሃገራት ኣፍሪቃ ማለት ግብጺ፣ ኢትዮጵያን ጋናን ተጀሚሩ ይስርሓሉ ኣሎ። እዚ ፕሮጀክት ቴክኖሎጂ ተጠቒሙ እተን ሃገራት ተጻዋራይ፣ መጻኢ ዝእምት ስርዓት ትምህርቲ ክህልወን፣ ዲጂታላዊ ቤተ ንብባ ክህልወን፣ ተመሃሮ ዲጂታላዊ መተግበሪታት ከመይ ክጥቀሙ ይኽእሉ ዝብልን መምሃራንን ክኢላታት ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጅን የሰልጥን ኣሎ። እዚ፡ ኣብ ዓውዲ ትምህርቲ ዲጂታላዊ ስግግር ክመጽእ ዝሕግዝ ኮይኑ መስርሕ ምምሃር ምስትምሃር ክፉትን ንኹሉ ተበጻሕን ንክኸውን፡ ዝኾነ ቅልውላው ኣብ ዘጋጥመሉ እዋን ኩሉ ናይ ትምህርቲ መሰል ክረኽብ ምኽኣሉ ንምርግጋጽ ዘኽእል ክኽውን እዩ። ኣብ ግብጺ፡ እቲ ትኹረት ኣብ መምሃራን ኮይኑ ካብ 20 ክሳብ 40 ክኢላታት ዲጂታላዊ ትምህርትን መምሃራን 1000 መባእታውን ካልኣይን ብርኪ ስልጠና ይወሃቦም ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ድማ እቲ ስልጠና ን12 ሽሕ መምሃራንን ተመሃሮን 9ይን 10ይን ክፍሊ 24 ኣብያተ ትምህርቲ ክወሃብ እዩ። ኣብ ጋና ክኣ እቲ ትኹረት ኣብ ቀዳማይ ብርኪ ዘለው መምሃራን ተምሃሮን ተበጻሕቲ ምግባር ኮይኑ 10 ኣብያተ ትምህርትን 1300 ተመሃሮን መምሃራንን ዝሸፈነ ክኸውን እዩ። እዚ ፕሮጀክት ንኹሎም ዓይነታት ትምህርቲ ዲጂታለዊ ትሕዝቶ ዝፈጥር ኮይኑ መምሃራን ዝኾነ ትሕዝቶ ዝሰቕልሉ ተመሃሮ ድማ ነዚ ኣብ ኦንላይን ይኹኑ ካብ ኢንላይን ወጻእ ክጥቀምሉ ዝኽእሉ እዩ። እዚ ፕሮጀክት ኣብ ትሕቲ #ቴክ4ኤጁኬሽን ዝተባህለ ፕሮግራም ሁዋዌ፡ #ቴክ4ኦል ኮይኑ ኣብ ዓለም ዘሎ ዲጂታላዊ ምክፍፋል ንምጽባብን ጽፉፍን ማዕርነታውን ትምህርቲ ንክህሉ ዝሰርሕ ዓለምለኻዊ ፕሮጀክት እዩ። ቴክ4ኦል፡ ዋላ ሓደ ሰብ ንድሕሪት ክተርፍ የብሉን ዝብል ቀሊል ልኡኽ ከዐውት ይደሊ። ብተወሳኺ እቲ ፕሮጀክት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝሓዞት ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት ምርግጋጽ ጽርየት ትምህርቲ ንምዕዋት እውን ይሰርሕ። "ኣብያተ ትምህርቲ ንምርኻብ፣ ኣብ ሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ኢንጅነሪንግን ሕሳብን ዘለው ዲጂታላዊ ትምህርታት ንምሕጋዝን ተመሃሮን መምሃራንን ንምስልጣን ቴክኖሎጂ ኣገዳሲ እዩ። ብተወሳኺ ቴክኖሎጂ ንድሕሪት ክተርፉ ዝኽእሉ ሰባት ንምትብባዕን ንምምጻእን ይሕግዝ" ይብል ሓላፊ ማርኬቲንግ ትሕተ ቕርጺ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሁዋዌ ኬቪን ዣንግ። "ትምህርቲ ንኹሉ፣ ኣብ ኩሉ ተበጻሒ ክኸውን ኣለዎ" ይብል።


ግብጺ ብሰንኪ ኵናት ዩክሬን ካብ ኣይኤምኤፍ ሓገዝ ሓቲታ

መንግስቲ ግብጺ፡ እቲ ኣብ ዩክሬን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ልዑል ቁጠባዊ ቅልውላው ስለ ዝፈጠረሉ ካብ ዓለምለኻዊ ማዕከን ገንዘብ [ኣይኤምኤፍ] ሓገዝ ከም ዝሓተተ ተገሊጹ። እታ ካብ ኩለን ሃገራት ዓለም ካብ ወጸኢ ስርናይ ብምሽማት ቀዳመይቲ ዝኾነት ግብጺ፡ ዝበዝሐ ካብ ደገ ትሽምቶ ኣእኻል ካብ ዩክረይንን ሩስያን እዩ ነይሩ። ከም ውጽኢቱ፡ እቲ ኣብ ዩክሬን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ድማ ብኸቢድ ከም ዝጸለዋ'ዩ ዝግለጽ። ግብጺ ኣብዚ ሰሙን ነቲ ብሰንኪ ኣብ ዩክረይን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ናህራ ዋጋ ዝተራኣዮም ሃለኽቲ ነገራት ንምቁጽጻር ዋጋ ናይቲ ብድጎማ እትስርሖ ሕብስትታት ምዕሩይ ዋጋ ንኽህልዎ ዘገድድ ሕጊ ኣተኣታትያ ኣላ። ግብጺ፡ ካብ ቱሪዝም ትረኽቦ ዝነበረት ኣታዊታት ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኸቢድ ድሕሪ ምህሳዩ፡ ኣብዚ እዋን'ውን ኵናት ዩክሬን ጽልዋ ይፈጥረሉ ምህላዉ ይግለጽ። ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን መንግስቲ ግብጺ፡ ቁጠባዊ ምትዕርራይ ንምግባር ዋጋ ባጤራ እታ ሃገር ከም ዘሕሰሮ ይዝከር። ዓለምለኻዊ ማዕከን ገንዘብ'ውን ነቲ ግብጺ ዝወሰዶ ተበግሶ ዘለዎ ናእዳ ኣብ ግዚኡ ገሊጹ ነይሩ እዩ። ካብ ዝጅመር ሓደ ወርሒ ኣቁጺሩ ዘሎ ኵናት ዩክሬን፡ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ቁጠባዊ ቅልውላው ከስዕብ እንከሎ፡ ብደረጃ ዓለም ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ንኽውስኽ ቀንዲ ምኽንያት ኮይኑ ከም ዘሎ እዩ ዝግለጽ።


ስደተኛታት: ካብ 8 ክሳብ 10 ዓመታት ኣብ ግብጺ ተኣሲሮም ዝጸንሑ ክልተ ኤርትራውያን ተፈቲሖም

ካብ 8 ክሳብ 10 ዓመታት ኣብ ግብጺ ተኣሲሮም ዝጸንሑን ናይ ምጥራዝ ሓደጋ ኣጋጢምዎም ዝነበሩን ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ተፈቲሖም ናብ ሳልሳይ ሃገር ተሰጋጊሮም። እዞም ኣለም ተስፋይን ክብሮም ኣድሓኖምን ዝተብሃሉ ኣብ 2012 ከምኡ'ውን 2014 ኣብ ቀይዲ ዝጸንሑ ኤርትራውያን ናብ ሎሚ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ናብ ካናዳ፡ ከተማ ቶሮንቶ ከምዝኣተዉ ንጉዳዮም ብቐረባ ክከታተሎ ዝጸንሐ ምንቅስቓስ ግሎባል ባይቶ ይኣከል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። ኣብ ግብጺ ኣብ 'ኣል ከናተር' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቤት ማእሰርቲ ተሓይሮም ዝጸንሑ ኣለም ተስፋይን ክብሮም ኣድሓኖምን፡ ኣብ ወርሒ መስከረም 2021 ሰብመዚ ግብጺ ናብ ኤርትራ ክትጥርዝዎም ምሉእ ምድላዋት'ኳ ወዲኦም እንተነበሩ፡ ግሎባል ባይቶ ይኣክልን ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ብዝገበርዎ ጎስጓስ ካብ ምጥራዝ ከምዝድሓኑ ተገሊጹ። ኣብቲ እዋን ኣምንስቲ ኢንተርናሽናል ከይተረፈ ኣለምን ክብሮምን ናብ ኤርትራ ከይጥረዙ ንመንግስቲ ግብጺ ምምሕጻኑ ይዝከር። ግሎባል ባይቶ ይኣክል ንምፍታሕ እዞም እሱራት ኣመልኪቱ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግልጺ"ነቲ ህዝብና ዝገበሮ ዘይሕለል ጻዕርታት፣ ብማሕበራዊ መዲያ፣ ብትዊተር፣ ብተፈላለዩ ጽሑፋት፣ ብሰላማዊ ሰልፊ፣ ብገንዘባዊ ልግሲ: ወዘተረፈ፣ ግዜኹም ከይቆጠብኩም ጂባኹም ከይበቐቕኩም ንዝገበርክሞ ኣስተዋጽኦ፣ ብሽም ኣለም ተስፋይን ኪብሮም ኣድሐኖምን፣ ክብ ዝበለ ምስጋና ይብጻሕኩም" ኢሉ። እቲ መግለጺ ብምስዓብ፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ ካናዳ ምስ ኣተዉ ብመሰረት ሕጋጋት ካናዳ ንዝተወሰነ መዓልታት ተወሺቦም ከምዝጸንሑ ብምግላጽ "ምስጋና ንምሃብ ክሳብ ዝኽእሉ፣ ኩሉኹም መዓከናት ዜና ንኽትዕገሱና ብትሕትና ንሐትት" ይብል። ኣለምን ክብሮምን ናብ ካናዳ ንኽሰጋገሩ፡ ኣብ ከተማ ቶሮንቶ ንዝርከቡ ኤሪትራውያን ማሕበረ ኮም፣ ከምኡውን 'ንሪሰትለመንት' ንዝምልከት ፍቓድ፣ ካናዳውያን ዩኒታሪያን ካውንሲል፡ ምስ ኤሪትራውያን ማሕበር ቶሮንቶ ልዑል ጻዕሪ ከምዝግበሩ እቲ ሓበሬታ የረድእ። ኣለም ተስፋይን ክብሮም፡ ክልቲኦም ሓተትቲ ዑቕባ ኮይኖም፡ ኣለም ኣብ 2012 ክብሮም ኸኣ ኣብ 2014 ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉን እንተኾነ ዝቐረበሎም ክሲ ከምዘየለ ንጉዳዮም ዝከታተሉ ተጣበቕቲ መሰላት ይዛረቡ። ብዙሓት ኤርትራውያን መንእሰያት ብሰንኪ ኣብ ሃገሮም ዘሎ ገደብ-ኣልቦ ግዱድ ሃገራዊ ኣገልግሎትን ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ናብ ስደት ከምዝውሕዙ ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብ ጉዕዞ ስደቶም ድማ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣብ ከቢድ ጸገም ከምዝወድቁን ግዳይ ሞት፡ ጾታዊ-ዓመጽን ጭውያን ከምዝኾኑ ይንገር።


ግብጺን ስዑድያን ንኢትዮጵያ ካብ መድረኽ ቀይሕ ባሕሪ ስለምንታይ ነጺለንኣ?

ሃገራት ኣብ ከከባቢአን፡ ንዝተፈላለየ  ዕላማ ሕብረት ክፈጥራ ይረኣያ። ገሊኡ ንግዳዊ ጥፈታት ንምስላጥ፡ ገለ ምጣነ ሃብታዊ ሓይሊ ንምፍጣር ይቐውም። ገለ ሃገራት ኣብ ሰላመንን ድሕነተንን ስግኣት ክፍጠር እንከሎ፣ ኣብ ገለ ድማ ብናይ ሓባር ጸላኢ ክህደዳን ክርዕዳን እንከለዋ ሓባራዊ ኪዳን ይፈጥራ። ኔቶ ከም ኣብነት ሕብረት ሶቭየት ቅድሚ 70 ዓመት ዝፈጠረቶ ስግኣት፡ ወተሃደራዊ ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ -ኔቶ ፈጢሩ። ሕብረት ሶቭየት፡ ፈሪሳ ናብ 15 ሃገራት ተመቓቒላ። ኔቶ ግን ብኣንጻሩ ዝያዳ እናሓየለ፡ ካብተን መስረትቱ ዝነበራ 12 ሃገራት፡ ኣብዚ እዋን 30 ሃገራት ዝሓቘፈ ኪዳን ኰይኑ'ሎ። ሕጂ ድማ፡ ብሰንኪ ዝተፈላለየ ስግኣታት ኣባላት ክዀና ብዝደልያ ሃገራት ተዋጢሩ'ሎ። ኔቶ ብሓጺሩ፡ ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ተፈጢሩ ኣብ ድርኲኺት ሳልሳይ ኲናት ዓለም ዘሎ ትካል እዩ። ዕላማአንን ተግባረንን፣ ኣወዳድባአንን ተልእኾአንን ዝፈላለ ደኣ ይዅን እምበር፡ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ 'ኢኮዋስ' ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ድማ [ዋላ'ኳ ንጡፍ እንተዘይኰነ] ኢጋድ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን ዝተቐልቀለ 'መድረኽ ምትሕብባር ቀይሕ ባሕሪ' ዝበሃል ሕብረት ግን መዛረቢ ኰይኑ'ሎ። እዚ ሕብረት ግን ንኢትዮጲያ ስግኣት ድዩ? ኣውራ መስረትቲ ሃገራት እዚ መድረኽ፡ ግብጽን ስዑድ ዓረብን እየን። ካልኦት ሽዱሽተ ሃገራት ማለት፡ ኤርትራ፣ ሱዳን፥ ሶማሊያ፣ ጂቡቲ፣ ዮርዳኖስን የመንን ግን ኣባላት ኣለዋ። ኵለን ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ዝመዓደዋ ሃገራት ወሽመጥን ቀርኒ ኣፍሪቃን እየን። ርግጽ እዩ፡ እዞ ዞባ ኣገዳሲ ዓለማዊ ንግዳዊ መስመር ስለ ዝዀነ ኣቓልቦ ዝዀነት ዓባይ ሃገረ ዝስሕብ እዩ። እዚ፡ ኣብ ዓለም ከቢድ ዝጸዓቐ መስመር መተሓላለፊ መራኽብ እዩ ክበሃል ይከኣል። ንኤስያ፡ ማእከላይ ምብራቕን ኣብ ኤውሮጳ ዘራኽብ፤ ካብ ሜዲተራንያን፣ መትረብ ስዊዝ፡ ቀይሕ ባሕርን ኣሳጊሩ ህንዳዊ ውቅያኖስ ዘእቱ ኣንኮ መስመር ድማ እዩ። ስለዚ፡ ኣብዚ ሓናቒ ባሕራዊ-መስመር ሓያልነታ ከተረጋግጽ ዘይትደሊ ሃገር ክትህሉ ኣይትኽእልን። ነዚ ከም መርኣዪ ጅቡቲ ክትውሰድ ይከኣል። ኣብዛ ንእሽቶ ሃገረ ጅቡቲ፡ ኣብ መሬታ ሰፊረን ዘለዋ ሃገራት በዓል መን ምዃነን ብምርኣይ ጥራይ ብዙሕ ክንግንዘብ ንኽእል። ፈረንሳ፡ ኣሜሪካ፡ ጃፓን፡ ከምኡ'ውን ቻይና ኣለዋ። ህንድን ሩስያን'ውን መጻእና ይብላ ኣለዋ። ቐጠር፡ ቱርኪ፡ ኢራን ብሓደ ተጐጂለን'ውን ይዅን ኣብዚ ዞባ ዘለወን ጠመተ ኣይነከየን። ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ዝዳወባ ውሱናት ሃገራት ጥራይ ዘይኰነ፡ ካልኦት መራኽበን በቲ መስመር ዘሕልፋ፣ ንግዳዊ ንጥፈታተን ብጸጥታ'ዚ ዞባ ዝጽሎ ሃገራት ልክዕ ከም ኣፍደገአን ክርእያኦ ግድን እዩ። ደቡባዊ ኣፍደገ ቀይሓባሕሪ፡ ባብ ኤል መንደብ፡ ኣብ ሓደጋ እንተኣትዩ ጐረሮ ሓያለ ሃገራት ክሓንቕ ዝኽእል ከቢድ ሳዕቤን ኣለዎ። ሓያላን ሃገራት፡ ኣብቲ ከባቢ ዘሕደራኦ ድሌት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ሃገራት ቀይሕ ባሕሪ ካብ 2018 ኣትሒዘን ብሓባር ደው ክብላ ከሰላስላ ጸኒሐን። እቲ ነገር ብላዕሊ ላዕሉ ክርአ እንከሎ፡ ካብ ርሑቕ ንዝመጽእ ሓያል ሓቢርካ ንምምካት ዝዓለመ እዩ ዝመስል። እቲ ምምኽኻር እናሓየለ መጺኡ፣ ኣብ 2019 ቅርጺ ሒዙ፣ ኣብ 2020 ድማ ተመስሪቱ። ንናይ ሓባር ጥቕሚ፡ ንናይ ሓባር ስግኣት ክንሓብር ይሓይሽ ብዝብል ዕላማ ቅድሚ ክልተ ዓመት ጕባኤኡ ዘካየደ እዚ መድረኽ ምትሕብባር በዘን ሸሞንተ ሃገራት ተመስረተ። እቶ ንኣምን ኣሸናፊ ተመራማሪ ኣፍሪቃን ኦሪየንታል ኰይኑ፡ እዚ ጥምረት፡ ብጽኑዕን ሓያልን ድሌት ስዑድያን ግብጽን እምበር ብምሉእ ድሌት እተን ካልኦት ኣባል ሃገራት ዝተመስረተ ከምዘይኰነ እዩ ዝኣምን። ብዛዕባ'ዚ ከም መማጐቲ ዘቕርቦ፡ እተን ኣባል ሃገራት ዘለወን እዋናዊ ቍመና እዩ። "ብዘይካ ግብጺ፡ መብዛሕትአን ሃገራት ርእሰን ዝኽእላ ኣይኰናን። ተራአን ንስዑድያ ምዕጃብ ጥራይ እዩ፡" ይብል። እዚ እናዀነ ግን እዚ መድረኽ ስለምንታይ እዩ ንኢትዮጲያ ነጺልዋ? ዝብል ሕቶ ክመጽእ ግድን እዩ። እዚ ሕቶ ድማ ኣብ ቤት ምኽሪ ወከልቲ ህዝቢ'ውን ተላዒሉ ነይሩ። ንኢትዮጲያ ንምንጻል ዝተኣልመ ውዲት ግብጺ'ዶ ይኸውን? ኣብዚ መድረኽ'ዚ ሰለስተ ሃገራት - እስራኤል፡ ኢማራትን ኢትዮጲያን ተዋሲነን ኣለዋ። እንተዀነ ስ ለምንታይ እዩ ንኢትዮጲያ ዝያዳ ኣቕሒሩዋ ዘሎ? ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ቅድሚ ሰሙን ኣብ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ወከልቲ ካብ ዶክተር ቶፊቕ ዓብዱላሂ ነዚ ዛዕባ ዘልዓለ ሕቶ ቀሪቡሉ ነይሩ። "ቀይሕ ባሕሪ ንዓና እንቲ እንኮ መእተዊናን መውጽኢናን እዩ፣ ስዑድያን ግብጽን ኰነ ኢሎም ክንጽሉና እንከለው፡ ንሕና እንታይ ኢና ንገብር ዘለና?" ዝብል ሕቶ ቀሪቡ። ኣባል ቤት ምኽሪ ዶክተር ቶፊቕ፡ ካብዘን ሸሞንተ ሃገራት እተን ኣርባዕተ ኣባላት ኢጋድ ኰይነን እናሃለዋ ስለ ምንታይ ኢና ነዚ ተግባር ደው ከነብሎ ዘይከኣልና? ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ፡ ጥቕልል ዝበለ፡ ተስፋታት ብልጽግና ዝሓዘለ፡ ብዛንታን ምሳሌታትን ዝተሰነየ መልሲ እዩ ሂቡ። "ሓንቲ ዑፍ፡ ኣብ ዝተሰብረ ጨንፈር እትዓልብ፡ ንመንገብገባ እምበር ነቲ ገረብ ኣሚና ኣይኰነን። ኢትዮጲያ፡ ሎሚ ቀይሕባሕሪ ትብል ኣላ፣ ኣይትጠራጠሩ ድሕሪ 10-15 ዓመታት ኣብ ካልኦት ርሕቕ ኢለን ዘለዋ ሃገራት ከይተረፈ ረብሓኣ ክትሓትት እያ። ልዕሊ ሓደ ሚእቲ ሚልዮን ህዝቢ ኢና፣ ኵሩዕ ህዝቢ፣ ጽልዋና ኣብዛ ዞባ ቀይሕ ባሕሪ ጥራይ ዝተርፍ ኣይመስለንን፡" ኢሉ። እንተዀነ እዚ መልሲ፡ ኣብ ግብራዊ ዲፕሎማሲ እንታይ ይግበር ከም ዘሎ ዘረድእ ዝዀነ ኣመት ዝህብ ኣይኰነን። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጕዳያት ወጻኢ ዲና ሙፍቲ፡ ድሕሪ ገለ መዓልታት 'ዚ ዘረባ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኢትዮጲያ ካብዚ መድረኽ ምግላላ ዘለዋ ቅሬታ ገሊጹ። ኣቶ ንኣምን፡ ምግላል ኢትዮጲያ ካብዚ መድረኽ ምስ ግብጺ ዝተኣሳሰር ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። "ውሻጥኡ እንተተፈቲሹ ጠጃእቱ በዓል መን ይዀና ኢልካ ምሕታት ፍርቂ ናይቲ መልሲ ዝህብ እዩ" ዝብል እቲ ተመራማሪ፡ ግብጺ እታ ኣውራ ምዃና ይኣምን። "እዚ ሓሳብ ኣብ 2018፡ ካብቲ ዝነበሮ ዘንቀሳቐሰቶ ግብጺ እያ። ግብጺ ካብ ዝዀነ ዲፕሎማስያዊ ምጣነሃብታዊ መድረኻት ንኢትዮጲያ ከተርሕቕ እያ ትደሊ" ይብል። እተን ዝተረፋ ሽዱሽተ ሃገራት ድኹማት ዝበሃላ ኣብ ርእሲ ኰይነን፡ ምስ ስዑድያ ሕኸኽኒ ክሓከኪ እትኽእሎ ግብጺ፡ ኣብዚ መድረኽ ተራኣ ዕዙዝ ክኸውን ከም ዝኽእል ዘጠራጥር ኣይኰነን። "ካብ ኣባል ሃገራት፡ ድሕሪ ስዑድያ መተግበሪ ኣጀንዳኣ ክትገብሮ እትኽእል ግብጺ ምዃን ፍሉጥ እዩ። ግብጺ ድማ ኢትዮጲያ ንምግላል ዘለዋ ዝጸንሀ ኣጀንዳኣ ዘጠራጥር የብሉን" ይብል ኣቶ ንኣምን። ኢትዮጲያን ግብጽን፡ ኣብ ጉዳይ ኣባይ ሓያል ምትፍናን ዘለዋ እየን፣ ኣብ ሓደ ክሓብራሉ ዝኽእላ መድረኽ ብደረጃ ሓሳብ ተላዒሉ እንተዝነብር'ውን ግብጺ ከምእተፍሽሎ ርዱእ እዩ። ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ፡ እዚ ንኢትዮጲያ ዘግልል ጕዳይ ሃገሩ ከምዘይትቕበሎ ገሊጹ። ንሱ'ውን እንተዀነ፡ ብዲፕሎማስያዊ መዳይ እንታይ ይግበር ከምዘሎ ኣየብርሀን። ዶክተር ቶፊቕ ከም ዘልዓሎ፡ ካብ ኣባላት እዚ መድረኽ እተን ኣርባዕተ ኣባላት ኢጋድ እየን፣ ኢትዮጲያ ኸኣ ኣብ ኢጋድ  ነዊሕ ኢድ ዘለዋ እያ፣ ግን ብመገዲ ኢጋድ ነዚ መድረኽ ንምእታው ስለምንታይ ዘይተፈተነ ብሩህ ኣይኰነን። "ሃገራት ኣዕራብ እዚ ዝጠፍአን ኣይመስለንን። እቲ ጕዳይ፡ ናይ ጸቕጢ ከባቢ ምፍጣርን ፈተነ ምስፍሕፋሕን እዩ። ሕቶ ክኸውን ዘለዎ፡ [ኢትዮጲያ] ነዚ ከበባ ንምፍንጣስ፡ ካብ ሕጂ እንታይ እያ ትገብር ዘላ? ዝብል እዩ፡" ይብል ኣቶ ንኣምን። ግብጺ፡ ጽልዋን ተራን ኢትዮጲያ ኣብ ጂኦ-ፖለቲካ 'ዚ ዞባ ከም ዝምህምን ናይ ምግባር ጻዕራ፡ እዚ መድረኽ ቀይሕባሕሪ፡ መእተዊኣ ክኸውን ከም ዝኽእል የስግእ። እዚ መድረኽ፡ ወተሃደራዊ ኪዳን ናይ ምዃን ዕድን ኣለዎ ዶ? ስግኣትና ክብ ነብሎ። ኢትዮጲያ ቀስ ብቐስ ኣብ ዓንኬል ትኣቱ ዶ ትህሉ? ኢልካ ምሕሳብ ይከኣል እዩ። እዚ ሎሚ ንሩስያ ናብ ኲናት ዘእተወ ምኽንያት፡ ካብ ነዊሕ ግዜ ቀስ ብቐስ ክውህለል ብሰንኪ ዝጸንሐ ምኽንያታትን ከበባን እዩ ዝብሉ ተንተንቲ ኣለው። ብመሰረት'ዚ ትንታነ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ኔቶ ንሩስያ ንምሕናቕ መሸንቘቓኡ ከጽብብ ጸኒሑ። ልክዕ እዩ፡ ኔቶን ምስዚ መድረኽ ምትሕብባር ቀይሕባሕሪ ምንጽጻሩ ትርጕም ዘይብሉ ክመስል ይኽእል ይኸውን። ብዓላማ፡ ተልእኾን ግብሪን ዘመሳስሎም ነገር የለን። መድረኽ ቀይሕባሕሪ ገና ታተ ዝብል ዘሎ ውልዶ ምትእኽኻብ እዩ። ኣብዚ መድረኽ ዕላማታት ተባሂሎም ተቐሚጦም ዘለው፡ ሽፍትነት ባሕሪ ምክልኻል፣ ካብዚ ዞባ ዝርከብ ረብሓ ምዕዛዝን ብሓባር ምምቕራሕን፣ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባትን ኣጽዋር ምቍጽጻር ዝብሉ እዮም። እዞም ድሌታት ሓደ ብሓደ ተንቲንካ ምስ ዝርኣዩ፡ ስግኣታት ኵለን ሃገራት ምዕራብ ኰይኖም ንረኽቦም። ሽፍትነት ባሕሪ፡ ንኣሜሪካን ሃገራት ምዕራብን ጥራይ ዘይኰነስ ንሃገራት ምብራቕ'ውን ስግኣት እዩ። ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባትን ኣጽዋርን፡ እቲ ኣውራ ሕማም መርዘን ኤውሮጳ ኰይኑ ዘሎ ተግባር እዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብዚ ከባቢ ህንጸት ሰፋሕቲ መስመራት ጋዝ ወሲኽካ፡ ነቲ ቻይና ክትሃንጾ ወጢና ዘላ ቅናት፡ ኣብ መጻኢ ነዚ ዞባ ዝያዳ ማእከል ስሕበት ንግዳዊ ምትእስሳር ከም ዝገብሮ እሙን እዩ። እዚ ክኸውን እንከሎ ግን፡ ሃገራት እዚ ከባቢ፡ ካብ ርሑቕ ብዝመጽኣ ከም ቻይና፡ ህንዲ፡ ኣሜሪካን ካልኦትን ረብሓአን ክምንዛዕ ኣይክደልያን እየን። መድረኽ ቀይሕ ባሕሪ ንምፍጣር ዘገደደ ካልእ ምኽንያት'ከ? እዚ መድረኽ ምትሕባብር ጸኒሑ ናብ ወተሃደራዊ ኪዳን እንተዓበየ'ኸ? ምባል ግዜኡ ዘይሓለወ ስግኣት ዶ ይኸውን? ኣቶ ንኣምን ኣሸናፊ ከም ዝብሎ፡ እዚ መድረኽ ካብ ዝሕሰብ ነዊሕ ገይሩ እዩ። ብደረጃ ሓሳብ፡ ኤርትራ፡ ግብጺ፡ ስዑድያ ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታትን ኵነታት እቲ ውጥን ነይሩወን እዩ። "ብ ራእስነት ስዑድያ ኣብ 2020 ዝተመስረተ ይዅን እምበር፡ ግብጽን ስዑድያን ካብ 2018 ኣትሒዘን ዝዘራረባሉ ዝነበራ ጕዳይ ኰይኑ፡ ካብ 1970ታት ኣትሒዙ ይዕበ ይንኣስ ፈተነታት ነይሩ እዩ።" ይብል። እዚ ማለት ግን ናብ ሓደ ዓቢይ ጥምረት ክዓቢ ኣይክእልን ማለት ድዩ? ብመሰረት ኣገላልጻ ኣቶ ንኣምን፡ "እዚ መድረኽ ንምንታይ ከምዝተመስረተ ንምርዳእ፡ ኣብዞ ዞባ ጸላዊ ንምዃን ዝግበር ምቅድዳም ምርዳእ የድሊ።" ኣብዚ ብቐንዱ፡ እቲ ኣብ መንጐ ኢማራትን ስዑድያን ዘሎ ውሽጣዊ ቅልስ ዝግለጸሉ እዩ። እዚ ኸኣ ካልእ ሕቶ  ዝሽርጥጥ እዩ። ኢማራት ካብዚ መድረኽ ስለምንታይ ተረሲዓ? እዚ መሰረታዊ ነጥቢ እዩ። እንተዀነ ኢማራት ካብዚ መድረኽ ተረሲዓ ኣይኰነትን። ክሊ ኣየር ብምዕጻውን ምጣነ ሃብታዊ ጸቕጢ ብምፍጣር ሃገራት ወሽመጥ፡ ንቐጠር ክዋስናኣ እንከለዋ፡ ግብጺ፡ ስዑድያን ኢማራትን ቀንዲ መሻርኽቲ እየን ነይረን። እንተዀነ እዚ ሽርክነት ካብ ዝቐውም ነዊሕ ኣጸንሐን ክበሃል ይከኣል። እንተዀነ፡ እዚ ሓድሽ መድረኽ ቀይሕባሕሪ  ክምስረት እንከሎ፡ 'ስለምንታይ ኢማራት ኣይተዓደመትን?' ዝብል ሕቶ ኣገዳሲ እዩ። ኢማራት ኣብዚ ዞባ ዘለዋ ተራ ደረት የብሉን። "ዲፒ ዎርልድ፡ ንወደባት ጁቡቲን ሶማሊላንድን ዘመሓድር ኣዝዩ ዓቢይ ትካል እዩ። ኢማራት ይዕበ ይንኣስ ካብ ኵለን ሃገራት እዚ ዞባ ፖለቲካውን ምጣነ ሃብታውን ረብሓ ኣለዋ። ኢማራት ዘይጽንብር መድረኽ ደኣ ብኸመይ ተመስሪቱ? "እዚ እዩ እኮ ዕላማ 'ዚ መድረኽ፣ ከምቲ መስረትቲ ሃገራት ዝብላኦ ንግዳዊ ምትሕብባር እዩ ኢልካ ምእምና ኣጸጋሚ ዝኸውን፡" ይብል ኣቶ ንኣምን። "ካብ ምትሕብባር ንላዕሊ ምቅድዳም እዩ ዝረኣየኒ፡" ብምባል፡ ነቲ ኣብ መንጐ ስዑድያን ኢማራትን ነዚ ዞባ ዝያዳ መን ተቘጻጸረ ዘሎ ክርፍስ ጐሊሑ ዝርአ ዝብል ሓሳብ የስምረሉ። "መድረኽ ንግዳዊ ምትሕብባር፡ ወግዒ ዘልብስ መርኣዪ ገጹ እዩ። እቲ ጕዳይ ምትሕብባር ዘይኰነስ ምውድዳር እዩ።  እቲ ውድድር ከኣ ኣብ ምንጐተን ሃብቲ ነዳዲ ዘለወን ክልተ ሃገራት ጥራይ እዩ። እዚ ውድድር እናሓየለ ክኸይድ እንከሎ፡ እንታይ ክኽሰት ይኽእል? ኢማራት ከ ነዚ ጕዳይ ስቕ ኢላ ዶ ትርእዮ?"  ኣቶ ንኣምን ከም ዝግምቶ፡ ናይ ግዜ ሕቶ እዩ እምበር ኢማራት መተሃላልኽቲ ኰይና ክትመጽእ ግድን እዩ። "ምናልባት'ውን ኢትዮጲያ እትኣክል ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር  ሒዛ፡ ንበዓል ስዑድያ ዝብድህ ካልእ ተወዳዳሪ ቀጽሪ ምፍጣራ ዘይተርፍ እዩ።" መድረኽ ቀይሕ ባሕሪ ናባይ ገጹ ክዓቢ ይኽእል? ኣቶ ንኣምን ካብ ፈለማኡ ኣብ ዛዕባ ሓይልን ዕላማን 'ዚ መድረኽ ሕቶ የልዕል። ንኣብነት እስራኤል የላን፣ እስራኤል ግን ኣካል ቀይሕባሕሪ እያ። ኢትዮጲያ'ውን ኣብዚ ዞባ ጽልዋ ዘለዋ ሃገር እያ። ክልቲአን ክዋሰና ምግባር ዝግባእ ኣይነበረን። "ነተን ቀንዲ ተዋሳእቲ ኣብዞ ዞባ ዘግለለ ሕብረት ዘግህዶ ነገር እንተሃልዩ፡ መተግበሪ ሕልሚ ሓንቲ ሃገር ክኸውን ዝቘመ ምዃኑ ጥራይ እዩ፡" ይብል ኣቶ ንኣምን። ወተሃደራዊ ኪዳን ናይ ምዃን ዕድል ከ? ድኹማት ሃገራት ኣኻኺብካ ከም ዝምስረት ዝተገብረ ብዘይምኽንያት ኣይኰነን። "ሱዳን ኣብ ቅልውላው እያ ዘላ፣ ኤርትራ ካብ ዓለም ዝተነጸለት ሃገር እያ፣ ሶማሊያን የመንን ኣብ ከመይ ኵነታት ከም ዘለዋ ፍሉጥ እዩ፣ ዝተረፋ ዮርዳኖስን ግብጽን እየን። እዘን ሃገራት ይትረፍ ብሓባር ክሕይላ፣ ኣብ ንሓድሕደን'ውን ኣብ ቍርቍስ ዘለዋ እየን። ብሓጺሩ ንሱዕድያ ንምስሳይ እንተዘይኰይኑ፡ እዘን ሃገራት ካልእ እንታይ ተራ ክህልወን ይኽእል?" ዝብል ሕቶ የቐምጥ። "ኔቶ ዝኣመሰለ ኪዳን ክቐውም እንከሎ እኮ፡ ብግሉጽ ዝሰፈረ ሓባራዊ ዕላማ ሒዙ እዩ። እዚ መድረኽ ዝተለሞ ነገር እንተሃልዩ ግን፡ ትልሚ ስዑድያ ጥራይ እዩ።"


ኩዕሶ እግሪ፡ መሓመድ ሳላሕ ኣብ ፕሪሜርሊግ ዝበዝሓ ጎል ዘመዝገበ ኣፍሪቃዊ ኮይኑ

ትማሊ ሊቨርፒል ንማንቸስተር ዩናይትድ፡ ኣብ ሜዳ ኦል ትራፎልድ 5 ብ 0 ኣብ ዝደሃኸትሉ ሰለስተ ጎል ዘመዝገበ ኣጥቃዓይ ክለብ ሊቨርፑል ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕ፡ ኣብ ታሪኽ ፕሪሜርሊግ ዝበዝሓ ጎል ዘመዝገበ ኣፍሪቃዊ ኮይኑ። ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕ፡ ቅድሚ ናይ ትማሊ ጸወታ፡ ምስቲ ኣብ ፕሪሜርሊግ ዓዲ እንግሊዝ 104 ሸቶታት ዘመዝገበ ኣይቮርያዊ ዲደር ድሮግባ ማዕረ ሸቶታት እየን ነይረነኦ። እንተኾነ መሓመድ ሳላሕ ትማሊ ኣብ ልዕሊ ማንቸስተር ዩናይትድ ቅድሚ ዕረፍቲ ክልተ ድሕሪ ዕረፍቲ ሓንቲ ሸቶ ብምምዝጋብ ቁጽሪ ኣብ ፕሪሜርሊግ ዘመዝገቦ ሸቶታት ናብ  107 ክብ ብምባል፡ ኣብ ፕሪሜርሊግ ዝበዝሓ ሸቶ ዘመዝገበ ኣፍሪቃዊ ክኸውን ክኢሊ ኣሎ። ወዲ 29 ዓመት ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕ፡ ኣብ 2017 ካብ ክለብ ሮማ ናይ ዓዲ ጣልያን ናብ ክለብ ሊቨርፑል ምስ ተሰጋገረ ሓደ ካብ ሓያላት ኣጥቃዕቲ ፕሪሜርሊግ ክኸውን ግዜ ኣይወሰደን። ተጻዋታይ ሃገራዊት ጋንታ ናይጀርያ ነበርን ኣብ ፕሪሜርሊግ 95 ሸቶታት ዘመዝገበን ያኩቡ፡ ኣብ ፕሪሜርሊግ ዓዲ እንግሊዝ ሸቶ ከመዝግብ ዝኽእል ኣጥቃዓይ ኣብ ካልእ ሊግ ከይዱ ሸቶ ከመዝግብ ዝቐለለ እዩ ብምባል ንክብደት ፕሪሜር ሊግን ንብቕዓት መሓመድ ሳላሕን ዘለዎ ኣድናቖት ገሊጹ። መሓመድ ሳላሕ ኣብ 2017 ናብ ሊቨርፑል ምስ መጽአ ኣብ መጀመርታ ወቕቲ ናይ ጸወትኡ 32 ሸቶታት ምስ ኣመዝገብ ንብዙሓት ኣገሪሙን ብዙሕ ኣድናቖት ረኺቡን'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክለብ ሪቨርፑል ተዓዋቲት ፕሪሜር ሊግ ኣብ ዝኾነትሉ መሓመድ ሻላሕ 19 ሸቶታት ኣመዝጊቡ ነይሩ። መሓመድ ሳላሕ፡ ክልተ ግዜ ናይ ካፍን ናይ ቢቢሲን ዝበለጽ ኣፍሪቃዉ ተጻዋታይ ክብሃል እንከሎ፤ ካብ 2017 ጀሚሩ ኣብ ሊቨርፔል ኣብ ዝጸንሓሉ ዓመታዊ ልዕሊ 15 ሸቶታት እዩ ከመዝግብ ጸኒሑ። ኣብ ክለብ ሊቨርፑል ብጻዩ ዝኾነ ሰኔጋላዊ ሳድዮ ማነ'ውን ክሳብ ሕጂ 100 ሸቶታት ብምምዝጋብ ኣብ ሳልሳይ ደረጃ ተሰሪዑ ይርከብ። ናይጀርያዊ ያኩቡ ብዛዕባ ብቅዓት መሓመድ ሳላሕ ኣብ ዝተሓተተሉ "ኣዝኡ ትኩር'ዩ፡ ምንቅስቃሱ ማራኺ እዩ፡ ካብ የማናይ ክንፊ እናመጽአ'ዩ ሸቶታት ዘመዝግብ። ኣበይ ኮይኑ ንኵዕሶ ይጽበያን ምዓስ ኵዕሲ ሑዙ ይጎይን ኣጸቢቑ ይፈልጥ'ዩ" ኢሉ። ብምስዓብ "ኣብዚ ዘመናዊ ኵዕሶ እግሪ፡ ከም መሓመድ ሳልሕ ዝኣመሰሉ ተጻወትቲ ኣዝዮም ውሑዳት'ዮም፡ ሓቂ ንምዝራብ መሓመድ ሳላሕ ኣዝዩ ዝተፈለየ ድንቂ ዝኾነ ብቕዓት ዘለዎ ኣጥቃዓይ'ዩ፤ ባርሲሎና ብሜሲ እያ ትፍለጥ፡ ሊቨርፑል ኸኣ ብመሓመድ ሳላሕ እያ ትፍለጥ" ኢሉ።


ዓብዪ ግድብ ሕዳሰ ኢትዮጵያ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው ጀሚሩ

ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ክረምቲ ማይ ክመልእ ዝተገበረን ንዓመታት ምኽንያት ምስሕሓብ ኮይኑ ዝጸንሐን ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ሎሚ 13 ለካቲት 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ብወግዒ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምምንጫው ጀሚሩ። እዚ ነቲ ህንጸቱ ካብ ዝጅመር 11 ዓመታት ዘቑጸረ ግድብ ዓብዪ ምዕራፍ እዩ፡፡ ሎሚ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ካልኦት ሰበስልጣንን እቲ ግድብ ኣብ ዝተሃነጸሉ ክልል ቤንሻንጉል ወረዳ ጉባ ኣብ ዝተረኸቡሉ ስነ ስርዓት ምጅማር ምፍልፋል ሓይሊ እቲ ግድብ ይካየድ ኣሎ፡፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ካብ 13 ተርባይናት እቲ ግድብ እቲ ሓደ እዩ ሓይሊ ከመንጪ ጀሚሩ ዘሎ፡፡ እቲ ስራሕ ጀሚሩ ዘሎ ተርባይን 375 ሜጋ ዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይ ምፍልፋል ዓቕሚ ኣለዎ፡፡ እዚ ኣብ ሞንጎ ሃገራት ግብጺ፣ ሱዳንን ኢትዮጵያን ንዓመታት ድርድር ዘካየዳሉ ግድብ፡ እቲ ምስሕሓብ ንምፍታሕ ናብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ተመሪሑ ነይሩ፡፡ ነቲ ወጥሪ ንምፍታሕ ሕብረት ኣፍሪቃ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ኣካላት ንምሽምጋል ዝፈተኑ ኮይኖም ዛጊድ መዕለቢ ኣይረኸበን ዘሎ፡፡ ብፍላይ ግብጽን ሱዳንን ቀያዲ ስምምዕ እንተይተገበረ እቲ ግድብ ክምላእ የብሉን ኢለን እኳ እንተነበራ፡ ኣብ ክረምቲ 2012ን 2013ን ማይ ከም ዝመልአ ተገሊጹ እዩ፡፡ ንህንጸቱ 4.5 ቢልዮን ዶላር ዝተሰለዐሉ ግድብ ሕዳሰ፡ ኣብ 2012 ዓ/ም 4.9 ቢልዮን ኪዩቢክ ሜትር ማይ ከም ዝሓዘ ተገሊጹ ነይሩ፡፡ ቁመቱ እውን ልዕሊ 565 ሜትር ልዕሊ ጸፍሒ ባሕሪ በጺሑ ነይሩ፡፡ ማይ ናይ ምሓዝ ዓቕሚ እቲ ግድብ 74 ቢልዮን ክዩቢክ ሜትር ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ክረምቲ 13.4 ቢልዮን ኪዩቢክ ሜትር ንምምላእ ተተሊሙ ነይሩ፡፡ ኢትዮጵያ እቲ ትልሚ ከም ዝተሳኸዐ ዝገለጸት ኮይና እዚ ድማ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከመንጩ ኣብ ዝኽእለሉ ብርኪ ምብጽሑ ዘረድእ እዩ፡፡ ኣብ መንጎ ሰለስቲአን ሃገራት ንዓመታት ዝተኻየደ ዘተን ድርድርን ፍረ ዘየፍረየ እንትኾን ኢትዮጵያ ካልኣይ ዙርያ ምምላእ እቲ ግድብ ምጅማራ ስዒቡ ግብጽን ሱዳንን ነቲ ጉዳይ ናብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወሲደንኦ ነይረን፡፡ እንተኾነ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ጉዳይ ሰሚዑ ብሕብረት ኣፍሪቃ ክረኣ ከም ዘለዎ ብምግላጽ መሊስዎ፡፡ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ፡ ግብጺ እቲ ጉዳይ ኢ-ፍትሓዊ ዝኾኑ ናይ ባዕዳዊ መግዛእቲ ውዕላት መሰረት ገይሩ ክፍታሕ ጸቕጢ ገይራ ብምባል እያ እትኸስስ፡፡ እቲ ኣብ ዘይነበረትሉ ዝተፈጸመ ስምምዕ ነታ ናብ ሩባ ናይል 77 ቢልዮን ኪዩቢክ ሜትር ማይ እተዋጽእ ኢትዮጵያ ምንም ብጽሒት ዘይህብን ተፈጥሮኣውን ሕጋውን መሰላ ዝኸልእን ከም ዝኾነ ኢትዮጵያ ትምጉት፡፡ ብተወሳኺ እቲ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጰ 1959 ዝተፈጸመ ውዕል ንግብጺ 55.5 ቢልዮን ኪዩቢክ ማይ ከምኡ እውን ሱዳን 18.5 ቢልዮን ኪዩቢክ ክትወስድ ብምግባር ነታ 86 ምኢታዊት እቲ ማይ እተዋጽእ ሃገር ግን ጥራሓ ዘትርፍን ሉኣላውነታ ዝጥሕስን እዩ ትብል፡፡ ግብጺ ብወገና እቲ ግድብ ንመስተ ዝውዕል ማየይ ክቕንሶ እዩ፤ ከምኡ እውን ንሕርሻ ዘውዕሎ ዓመታዊ 40 ቢልዮን ኪዩቢክ ማይ ይግበአኒ እዩ ዝብል ሓሳብ ክተቕርብ ዝጸንሐት ኮይና፡ ኢትዮጵያ እውን ኣብቲ ኣብ ኣመሪካ ዝተኻየደ ዘተ 31 ቢልዮን ኪዩቢክ ማይ ክትሰድድ ሓሳብ ኣቕሪባ ነይራ፡፡ ብተወሳኺ ንውሕ ንዝበለ እዋን ድርቂ ዘጋጥም እንተኾይኑ፡ ናይተን ኣብ ታሕተዋይ ተፋሰስ እቲ ግድብ ዝርከባ ሃገራት ጥቕሚ ንምሕላው ኢትዮጵያ መረጋገጺ ክትህብ ይግባእ ዝብል ሕቶ እውን ኣቕሪባ ነይራ፡፡ ግድብ ህዳሰ ኣስታት 90 ምኢታዊት ስራሕቲ ህንጻ፣ 44 ምኢታዊት ኤሌክትሮ መካኒካልን 20 ምኢታዊት ስራሕቲ ሓጺነ መጺንን ዝዓመመ ኮይኑ ሓፈሻዊ ህንጸት እቲ ግድብ 75 ምኢታዊት ከም ዝበጸሐ ተሓቢሩ።


ኣብ ግብጺ ሰለስተ ሰባት ብዕንቅርቢት ተነኺሶም ሞይቶም

ኣብ ግብጺ ደቡባዊት ከተማ ኣስዋን፡ ከቢድ ማዕበል ናብ ጽርጋታትን መንበሪ ኣባይትን ዘምጸአን ዕንቅርቢታትን [ጥንቅርብዒታት] ሰለስተ ሰባት ነኺሰን ቀቲለን፡፡ ኣስታት 450 ሰባት እውን ብሕንዚ  እተን ዕንቅርቢታትን ጉድኣት ከምዝበጸሖም ሓደ በዓል ስልጣን ጥዕና ሓቢሩ፡፡ እቲ ኣብ ጥቓ ሩባ ናይል ዝርከብ ከባቢ ብዓርቢ ብኸቢድ ኣውሎ ንፋስ ተጠቒዑ ነይሩ። ኣብቲ ከባቢ ከቢድ ዝናብ እንትሃርም ኣብ ጽርጋታት በዝሒ ዘለዎም ጥንቅርብዒታትን ኣትማንን ተገሊፎም ምርኣይ ልሙድ  እዩ፡፡ ኣብዚ እዋን ናብቶም ዝተጠቕዑ ከባቢታት ጸረ-ሕንዚ መድሃኒታት ብበዝሒ ከምዝተኸፋፈለ ሓደ በዓል መዚ ጥዕና ንወኪል ዜና ኣህራም ገሊጹ፡፡ ኣብ ምሃብ ክታበታት ተዋፊሮም ዝነበሩ ዶኳትር፡ ነቶም ብጥንቅርብዒታት ጉድኣት ዝበጸሖም ሰባት ናብ ምሕካም ክወፍሩ ከምዝተገበረ እቲ በዓል መዚ ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ ነበርቲ በዝሒ ኣግራብ ካብ ዘለዎ ከባቢ ክርሕቑን ኣብ ገዝኦም ክጸንሑን ተነጊሩዎም ኣሎ፡፡ ግብጺ ካብተን ኣዝየን ቀተልቲ ዝኾና ዓሌታት፡ ሮጒድ ጭራ ዘለወን (ፋት-ተይልድ) እንቅርብዒታት ዝርከባላ ሃገር እያ። ሕንዚ ናይተን ሮጒድ ጭራ ዘለወን ጸለምቲ ዕንቅርቢታት ሓደ ሰዓት ኣብ ዘይመልእ እዋን ክቐትል ይኽእል እዩ፡፡ ብዙሕ መንከስቲ ዘጋጠሞ ሰብ ጸገም ምትንፋስ፣ ምንቅጥቃጥ ጭዋዳን ዘይተለመደ ምንቅስቓስ ርእስን ዝኣመሰሉ ምልክታት ከርእይ ይኽእል እዩ፡፡ ኣብ እዋን መድሓኒት ጸረ-ሕንዚ ብምውሳድ በቲ ሕንዚ ዝስዕብ ሞት ምክልኻል ይከኣል እዩ፡፡


ኣብ ግብጺ ልዕሊ 4 ሽሕ ዓመታት ዕድመ ዘቑጸረ ቤተ-መቕደስ ተረኺቡ

ኣብ ግብጺ 4,500 ዓመታት ዕድመ ዘቑጸረ ቤተ-መቕደስ ብዃዕቲ ከምዝተረኸበ ተገሊጹ። ሙሁራት ስነ-ኳዕቲ ግብጺ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመታት ኣዝዮም ኣገደስቲ ካብ ሞንጎ ዝበሃሉ ትሕቲ መሬት ዝተቐበሩ ውርሻታት ነቲ ሓደ ከምዝረኸቡ ሓቢሮም። እቲ ቤተ-መቕደስ ፈርኦናውያን ንነብሶም ናብ ኣማልኽቲ ንምቕያር ይፍትኑ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን ካብ ሞንጎ ዝሃነጽዎምን ጠፊኦም ዝጸንሑን ኣርባዕተ ናይ ጸሓይ ኣብያተ-መቕደስ እቲ ሓደ ከምዝኾነ ተገሊጹ’ሎ። ግብጻውያን ፈርኦናት ቅድሚ 4,500 ዓመታት ዝሃነጽዎም ኣብያተ-መቕደስ ፀሓይ ሽድሽተ ጥራሕ ከምዝኾኑ ይእመን። ካብ ሞንጎኦም ድማ እቶም ክልተ ጥራሕ ከምዝተረኸቡ ይግለጽ። እቲ ሳልሳይ ሎሚ ክርከብ ምኽኣሉ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 50 ዓመታት ብዃዓቲ ካብ ሞንጎ ዝወጽኡ እቲ ዝዓበየ ተባሂሉሉ’ሎ። እቲ ቤተ-መቕደስ ካብ ከተማ ካይሮ ንኣንፈት ደቡብ ኣብ ዘሎ ኣቡ ጎራብ ዝተባሃለ ቦታ ዝተረኸበ ኮይኑ፤ ኣብ ውሽጡ ነዊሕ ሓወልቲ ዝተተኸሎ ሰፊሕ መረባ (ካንሸሎ) ከምዝኾነ ተሓቢሩ። ዓበይቲ ፒራሚዳት ግብጺ፤ ኣብቲ ብድሕሪ ሞት ዝህሉ ህይወት ኣምላኽነት ፈርኦናውያን ንምርግጋጽ ብምሕሳብ ከምዝተሃነጹ ይዝረብ። ኣብ ግብጺ ብቐጻሊ ኣብ ዝካየዱ ኳዕቲ፤ ብኣሽሓት ዕድመ ዘቑጸሩን ኣብ ትሕቲ መሬት ዝተቐበሩን ህንጻታት ብብዝሒ ከምዝርከቡ ይፍለጥ።


ቅልውላው ሱዳን ኣብ ልዝብ ግድብ ህዳሰን ኣብ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያን እንታይ ጽልዋ ይህልዎ?

እቲ ነቀይ ነቀይ  ዝብል ዝነበረ መንግስቲ ሱዳን፡ ሕዚ ድማ ዕልዋ መንግስቲ ተወሲኽዎ፡ ኣባል ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ዝነበረ ጄነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን መሪሕነቱ ሒዙ ኣሎ። ሕብረት ኣፍሪቃ ሓዊሱ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ኮኒኑ፡ ነቲ ወተሃደራዊ መሪሕነት ኣፍልጦ ከም ዘይህብ ኣፍሊጡ ኣሎ። ዑማር ሓሰን ኣልባሽር ድሕሪ ካብ ስልጣን ምእላዩ፡ ኣብ መንጎ ሲቪላውን ወተሃደራውን መሪሕነት ዝጸንሐ ዘይምርድዳእ፡ ነታ ሃገር ሰላም ኣስኢንዋ ዝቐነየ ምዃኑ ይዝከር። ሕዚ ድማ፡ ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ምስ ተሰመዐ፡ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ዝደሊ ህዝባ፣ ናይ ሞያ ማሕበራትን ፖለቲከኛታትን ኣደባባይ ወጺኦም ተቓውሞ የስምዕ ኣለዉ። ንምዃኑ ኣብታ ሃገር ወተሃደራዊ ክፍሊ ስልጣን ምቁጽጻሩ ኣብ ልዝባት ህዳሰ ግድብን፡ ኣብ ጉዳይ ዶባዊ ግጭት ምስ ኢትዮጵያ እንታይ ጽልዋ ይህልዎ? ንዕልዋ መንግስቲ ዝመርሐ ጄነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል ቡርሃን፡ ናይ ሱዳን ኣልሲሲ ከይኸውን ስግኣት ኣሎ። እቲ ጀነራል ምስ መራሒ ግብጺ ኣልሲሲ ጽቡቕ ርክብ ከም ዘለዎ'ውን  እዩ ዝንገር። ምቕማጡ ኣብ ለንደን ዝኾነ፡ ተንታኒ ፖለቲካ ዓብዱራህማን ሰዒድ ኣቡሓሽም፡ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ጽልዋ ኣለዎ ኢሉ እዩ ዝኣምን። "ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብኣልቡርሃን ዝምራሕ መንግስቲ ሱዳን ምስ ግብጺ ናይ ሓባር ስምምዓት ተፈራሪሙ ኣብ ጉዳይ ህዳሰ ግድብ ሓደ ዓይነት ቅዋም ከሰጉም ጸኒሑ" ይብል ኣቡሓሺም። በዚ ዝተልዓለ ድማ፡ ዶባዊ ጎንጺ ከልዕል ዝኽእል ምትንዃያት ከምዝነበረን ብ'ትዕግስቲ መንግስቲ ኢትዮጶያ' ከምዝተሓለፈን ይዛረብ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ሲቪላዊ መንግስቲ ሱዳን በቲ ናይ በዓል ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ትንኮያታት ኣይስማማዕን ነይሩ። ስለዝኾነ እቲ ጄነራል ሙሉእ ንሙሉእ ስልጣን እንተተቖጻጺሩ፡ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ንስልጣኑ ክብል ኣሉታዊ ኣማረጽቲ ናብ ምውሳድ ከዘንብል ከምዝኽእልን ምስ ኢትዮጵያ ናብ ኲናት ምእታው ከስዕብ ከምዝኽእልን እዩ ዘረድእ። ኣቡሓሽም ከምዝብሎ፡ ኣብ መንጎ ሱዳንን ኢትዮጵያን ቀጥታዊ ኲናት እንተዘይተኻይዱ ቅልውላው ሱዳን ኣብ ልዕሊ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ብዙሕ ዘምጽኦ ለውጢ ከምዘየለ ይዛረብ። ምክንያቱ ድማ፡ መንግስቲ ሱዳን ንሓይልታት ትግራይ ይድግፍ እዩ ብዝብል ክሕመ እዩ ጸኒሑ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሱዳን ካብ ዝርከብ መዓስክር ስደተኛታት ልዕሊ 20 ሽሕ ዝኾኑ ሓይልታት ትግራይ ሰልጢኖም ናብ ኢትዮጵያ ክኣትዉ ፈቲኖም ዝብል ክስታት ኣዘኻኺሩ። ብዛዕባ እዚ ክሲ፡ ዩኤንኤችሲኣር ኣብ መዓስክር ስደተኛታት ዝኾነ ዓይነት ወተሃደራዊ ስልጣና ተዋሂቡ ከምዘይፈልጥ ብምግላጽ ነቲ ክሲ ነጺግዎ እዩ። ንሱ ከምዝብሎ፡ መንግስቲ ሱዳን ስትራተጂካዊ ዝኾነ ቅዋም ስለዘይብሉ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝፍጠሩ ተቓወምቲ ሓይልታት ቅዋሞም ክቀያየር ከምዝኽእል ኣቡሓሺም የረድእ። ስለዝኾነ፡ "ህወሓት ከም ሓደ ስትራተጂካዊ ተሓባባሪ ቆጺሩ፤ እንክሰዓር ዝሕግዞ እንክወድቕ ዘልዕሎ ዓይነት ሓይሊ ዝኾነሉ ኣይመስለንን" ኢሉ። ልዝብ ግድብ ሕዳሰ ህንጸት እቲ ግድብ ኮነ ዝርርብ ህዳሰ ግድብ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት'ኳ እንተቑጸረ፡ ዛጊት ኣብ ስምምዕ ኣይተበጽሐን። እቲ ጉዳይ ናብ ባይቶ ጸጥታ ኣምሪሑ ድማ፡ ብሕብረት ኣፍሪቃ ክረአ ብዝብል ውሳነ ምሕላፉ ዝዝከር እዩ። እንተኾነ እቲ ድርድር መዕለቢ ከይረኸበ፡ ኣብ ሱዳን ሕዚ ዕልዋ መንግስቲ ምፍጣሩ እቲ ኩናታት ናበይ ኮን የምርሕ ብዝብል ናይ ብዙሓት ሕቶ ኾይኑ ኣሎ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ቴክኒካዊ ጉዳያት ምብራቃዊ ክፋል ናይል፡ ኣቶ ፈቅ ኣሕመድ ነጋሽ ኣብ ኢትዮጵያን  ሱዳንን ዝተፈጥሩ ኩነታት እቲ ልዝብ ከይጅመር ምኽንያት ከምዝኾነ ንቢቢሲ ይገልጽ። ባይቶ ጸጥታ፡ እተን ሃገራት ኣብ ዝተወሰነ እዋን፡ ኣብ ሓደ ስምምዕ ክበጽሓ ኣለዎን ዝብል ውሳነ ኣሕሊፉ ከም ዝነበረ'ውን ኣዘኻኺሩ፤ እንተኾነ ልዝብ ክጅመር ዘይምኽኣሉ ይገልጽ። እቲ ልዝብ ብሸምጋልነት ከካይድ ሓላፍነት ዝተውሃቦ ሕብረት ኣፍሪቃ ድማ፡ ሱዳን እቲ ሲቪላዊ መራሒ ናብ ንቡር ቦትኡ ክሳብ ዝምለስ ካብ ኣባልነት ኦሰሪዙዋ ስለዘሎ ነቲ ኩነታት ዝበኣሰ ሕልሕልኽ ኣቢለዎ ይርከብ። ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ስዒቡ ካቢነኡ እንትብትን ኣብ ጉዳይ ህዳሰ ግድብ፡ ዋና ተዳራዳርቲ  ሱዳን ዝኾኑ ሚኒስተር ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻእን ሚኒስትር መስኖን ማይን ዝኾነ ምንቅስቓስ ከይገብሩ ኣጊዱ ይርከብ። ስለዝኾነ ኣብ ሱዳን'ውን ተደራዳሪ ኣካል ኣብ ዘይተፈልጠሉ ኩነታት ብዛዕባ ድርድር ምዝራብ ዘጸግም እዩ ይብል ኣቶ ፈቕ ኣሕመድ። "ናይ ፖሊሲ ለውጥታት'ውን ክህልዉ ይኽእሉ ፤ ሱዳን እንታይ ዓይነት ፖሊሲ ከምእትኽተል ዛጊድ ኣይተነጸረን። ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝገብሮም ጻዕርታት'ውን ኣይትሳተፍን። ብምዃኑ'ውን ጉዳይ ህዳሰ ግድብ ንግዚኡ ተንጠልጢሉ ዝጸንሕ እዩ ዝመስለኒ" ኡሉ። ርክባት ግብጽን ወተሃደራዊ ኣካል ሱዳንን ድሕሪ ኣልበሺር፡ እቶም ወተሃደራውን ሲቪላውን ምሕደራ ሓቢሮም ይገዝኡ ኣብ ዝነበርሉ እዋን፤ ወተሃደራዊ ሓይሊ ምስ ግብጺ እዩ ሓቢሩ ነይሩ ዝብል ቅዋም ኣለዎ። ብምዃኑ'ውን እቲ ወተሃደራዊ ክፍሊ ኣብ ስልጣን ጸንሐ ኣይጸንሐ ብዙሕ ዝልወጥ ፖሊሲ ኣሎ ኢሉ ኣይኣምንን። "እቲ ብሕታዊ ኣማራጺ ልዝብ እዩ። ንሶም'ውን እዚ ይፈልጡ እዮም" ኢሉ ፈቅ ኣሕመድ። ኣቶ ፈቅ ኣሕመድ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ማለት'ውን ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሕብረት ኣውሮጳ፣ ባንኪ ዓለምን ኣመሪካን ዝኣመሰሉ ዝፈጥርዎ ዘለዎ ጸቅጢ ውጽኢት ከምጽእ እዩ ዝብል ተስፋ ኣለዎ። ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ዝነበረ ቀዳማይ ሚኒሰተር ዓብደላ ሓምዶክ ናብ ገዝኡ ምምላሱ ናይዚ መርአያ ገይሩ ወሲድዎ። እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ጽልውኡ እንተበዚሑ፡ ነቲ ሲቪላዊ ምሕደራ ናብ ቦትኡ ክመልሶ ይኸውን'ዩ ወይ ድማ ቀልጢፉ መርጫ ብምክያድ ሲቪላዊ ምሕደራ ክምስርት ይኸውን ዝብል ግምት ኣለዎ። "እዚ ዘይኸውን እንተኾይኑ ግና እተን ሃገራት ካልእ ኣማራጺ ክሪኣ ክግደዳ እየን" ኢሉ። ከምኡ እንተዘይኮይኑ፡ እቶም ተደራደርቲ ሚኒስትራት ሱዳን ናብ ቦተኦም ምምላስን እቲ ልዝብ ከምዝቅጽል ምግባርን ከም ኣማራጺ ከምጽእ ይኽእል ይኸውን ይብል። ወይ ድማ፡ ካልእ ግዝኣዊ ኣማሓዳሪ ብምሻም ናይ ሰለስቲአን ሃገራት ልዝብ ክቕጽል ምግባር ከምዝከኣል የረድእ። ኣብ ተሳጋሪ ሩባታት ካልእ ሳልሳይ ኣካል ምእታው ብዙሕ ዝምከር'ኳ እንተዘይኮነ፡ ከምኡ ምግባር'ውን ካልእ ኣማራጺ ክኸውን ይኸእል ይብል። ግብጺ ክሳብ'ዚ እዋን ተግባራዊ ዘይገበረቶ፡ ቀጥታዊ ኲናት ጥራይ ከምዝኾነን ንሱ ንባዕሎም'ውን ከምዝጎድኦምን ኣቶ ፈቅ ኣሕመድ ይዛረብ። ኣቡሓሽም ድማ፡ ነዚ ሓሳብ እዩ ዝድግፍ። "ጉዳይ ኣባይ ብዝበለጸ ክፍታ ዝኽእል ብግብጽን ኢትዮጵያን እዩ" ድማ ኢሉ። እንተኾነ፡ ግድብ ህዳሰ 80 ሚኢታዊ ክፋሉ ህንጸቱ ተዛዚሙ ስለዝርከብ፡ ግብጺ ነቲ ግድብ ምፍራስ'ውን ከም ኣማራጺ ከም ዘይሪእዎ እዩ ዝኣምን። ኣቶ ፈቅ ኣሕመድ ከም ዝብሎ፡ ብወገን ኢትዮጵያ ኣብ ልዝብ ዝጸንዐ ቅዋም ከምዘለዋን፡ እቲ ብሸምጋልነት ኣመሪካ  ተጀሚሩ ዝነበረ መትከላት ገዲፍካ፡ ብሓድሽ መገዲ ክቕጽል ከምእትደሊ ገሊጹ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት፣ ዶባዊ ዘይምርድዳእ ኣልፋሽቃ፤ ጉዳይ ኢትዮ-ኤርትራን ግደ ሃገራት ዓረብን ነቲ ነቲ ዞባ ናብ ሕልኽልኽ ዝበለ ወጥሪ ከይመልሶ ስግኣት ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ውሽጣዊ ጉዳይ ገይሩ ክውደኦ'ኳ እንተደለየ፡ ቀልጢፉ መዕለቢ እንተዘይረኺቡ፡ ዞባዊ ናይ ምዃንን ካልኦት ሃገራት ናይ ምእታው ዕድል ከስፍሕ ከም ዝኽእል ኣቦሓሽም ኣረዲኡ።


ቻምፕዮን ኣፍሪቃ 2022፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ሎሚ'ውን መዳልያታት ተሸሊማ

እታ ትማሊ ኣርባዕተ ወርቂ መዳልያታት ዝረኸበት ሃገራዊት ጋንታ ብሽክሌታ ኤርትራ ኣብቲ ሎሚ ንካልኣይ መዓልቲ ዝተኻየደ ውድድር ቻምፕዮን ቅድድም ኣፍሪቃ 2022 እውን ፡ ሓንቲ ወርቂ፡ 3 ብሩርን 2 ነሓስነ መዳልያታት ተዓዊታ። ኣብቲ 44.4 ኪሜ ዝሸፈነ ናይ ኢልትን ትሕቲ 23 ዓመትን ናይ ደቂ ተባዕትዮ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ኣብ ዙር ርዋንዳ ኣንጻባራቒ ብቕዓት ዘርኣየ ሄኖክ ሙሉብርሃንን ቻምፕዮን ኤርትራ ዓመተ 2021 ዳዊት የማነን'ዮም ንኤርትራ ወኪሎማ። ኣብዚ ውድድር ደቡብ ኣፍሪቃዊ ጋስታቭ ባሶን ቀዳማይ ክወጽእ እንከሎ ሄኖክ ሙሉብርሃን ካልኣይ: ሓደ ሞሮካዊ ኸኣ ሳልሰይ ወጺኦም። ኣብዚ ውድድር'ዚ ሞሮኮ: ርዋንዳ፣ ሞሪሽየስ፣ ቡርኪናፋሶ፣ በኒን፣ ኡጋንዳ፣ ቱኒዝያ፣ ማሊ፣ ቦትስዋና ከምኡ'ውን እታ ብነጋሲ ኣብረሃ ዝተወከለት ኢትዮጵያ ተሳቲፈን። ኣብ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ዳንኤል ተኽለሃይማኖት ኣብ 2010፣ 2011፣ 2012፣ ከምኡ'ውን 2013 ኣከታቲሉ ንኣርባዕተ ዓመታት ተዓዊቱ ምንባሩ ዝዝከር ኮይኑ: ኣብ 2015 ኢትዮጵያዊ ግርማ ጽጋቡ፡ ኣብ 2017 ሜሮን ተሾመ፡ ኣብ 2018 ኸኣ መኽሰብ ደበሳይ ተዓዊቶም ነይሮም። ኣብቲ 29.4 ኪሜ ዝሸፈነ ናይ ኢልትን ትሕቲ 23 ዓመትን ደቂ ኣንስትዮ: ኤርትራ ብኣድያም ዳዊትን ዳናይት ፍጹምን ክትውከል እንከላ ኢትዮጵያ ኸኣ ብሃና ኣበየን ሰብረወርቅ ኣያልን ተወኪላ። ሃገራውያን ጋንታታት ኣልጀርያ፣ ግብጺ፣ ርዋንዳ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ካሜሮን፣ ኣይቮሪኮስትን ሞሪሽየስን'ውን ኣብዚ ውድድር ተሳቲፈን ኣለዋ። ኣብ ናይ ኢሊት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣልጀርያዊት ነስሪን ሃዋይ ቀዳመይቲ ክትወጽእ እንከላ፡ ግብጻዊት ሳይዳን ኣሕመድ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ጆንከር ቢግን ካልኣይን ሳልሰይትን ብምዃን ተኸታቲለን ወዲአን። ኣብ ተመሳሳሊ ውድድር ናይ ትሕቲ 23 ዓመት ኤርትራዊት ዳናይት ዳዊት ብሩር ኣድያም ዳዊት ነሓስ መዳልያ ክሽለማ እንከለዋ ኣልጀርያዊት ነስሪን ሃዋይ ቀዳማይቲ ወጺኣ። ናይ ጁንየር ደቂ ተባዕትዩ 29.4 ኪሜ ዝሽፈነ ኮይኑ፡ ኤርትራ ንዮናስ ተኪኤን ኣክሊሉ ኣረፋይነን ከተሰልፍ እንከላ፡ ኢትዮጵያ ብመንግዲ ሶሎሞን ሞክርያን ድጋጋ ጃኖን ተወኪላ። ኣኽሊሉ ኣረፋይነን ዩናስ ተኪአን ቀዳማይን ካልኣይን ኮይኖም ውድድሮም ብምዝዛም ተሸልምቲ ወርቅን ብሩርን መዳልያ ኮይኖም። ደቡብ ኣፍሪቃዊ ፍራንኮይስ ሃፍመይር ኸኣ ሳልሳይ ብምውጻእ ነሓስ መዳልያ ተዓዊቱ። ኣብዚ ወድድር እዚ ሞሮኮ፣ ደቡብ ኣፍሪካ፣ ኣልጀርያ፣ ግብጺ፣ ኡጋንዳ፣ ናይጀርያ፣ ቱኒዝያ፣ ቡሩንድን ሞሮኮን እየን ተወዳዲረን። ኣብ ናይ ጁኔር ደቂ ኣንስትዮ: ኤርትራ ንራሄል ዘርእሰናይን ሳሮን ተኪኤን ከተሰልፍ እንከላ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኸኣ ከኖ ደሲሳን ጽገ ይገዙን ኣሰሊፋ። ኣብዚ 14.4 ኪሜ ዝሽፍን ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ኤርትራ፡ ግብጺን ሞሮኮን ከክልተ ተቐዳደምቲ ከሰልፋ እንከለዋ፡ ቡርኪናደፋሶ፣ ደቡብ ኣፍሪ፣ ርዋንዳ፣ ኡጋንዳን ቡሩንድን ሓሓንቲ ተቐዳዳምቲ ኣሰልፊን። ሳሮን ተኪኤ ኸኣ ሳልሰይቲ ብምውጻእ ንነብሳን ንሃገራት ነሓስ መዳልያ ኣግዚማ። ኣብዚ ውድድር ደቡብ ኣፍሪቃዊት ካይቲሊን ቶምሶንን ሞሮካዊት ራጃ ቻኪርን ቀዳመይትን ካልኣይትን ብምውጻእ ተሸለምቲ ወርቅን ብሩርን መዳልያ ኮይነን። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ ናይ ትማሊ ናይ ጋንታ ናይ ግዜ ውድድር ንብምልኡ ተዳልዩ ዝነበረ ኣርባዕተ ወርቂ መዳልያ ከምዝወነነቶ ዝዝከር እዩ። ኤርትራ ኣብ ናይ ትማሊ ናይ ጋንታ ውድድር ኣብ ናይ ዓበይትን ናይ ትሕቲ 23 ዓመትን ደቂ ተባዕትዮ ንደቡብ ኣፍሪቃን ኣልጀርያን ኣኸቲላ ቀዳማይቲ ኮይና። ኣብ ናይ ዓበይትን ናይ ትሕቲ 23 ዓመትን ደቂ ተባዕትዮ'ውን ንሞሪሸይስን ግብጽን ኣኸቲላ ትመርሕ ኣላ። ኣብ ናይ ጁንየር ደቂ ተባዕትዩ ንኣልጀርያን ግብጽን ኣኸቲላ ቀዳመይቲ ክትወጽእ እንከላ ኣብ ናይ ጁንየር ደቂ ኣንስትዮ ኸኣ ንሞሮኮን ግብጽን ኣኸቲላ ቀዳማይቲ ብምዃን እያ ውድድራ ዛዚማ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ክሳብ ሕጂ 5 ወርቂ፣ 3 ብሩር 2 ነሓስ ብምርካብ ነቲ ውድድር ብመሪሕነት ትቕልሶ ኣላ። ኣብዚ ዝስዕብ ሰለስተ መዓልታት ዝህሉ ቅድድማት፤


መንግስቲ ግብጺ ኤርትራውያን ምጥራዝ ከቋርጾ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ጸዊዑ

ሰብ መዚ ግብጺ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብ ኤርትራ ምጥራዝ ከቋርጽዎ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ጸዊዑ። ኣምነስቲ ኢንትርናሽናል፡ እቶም ናብ ኤርትራ ዝጥረዙ ዘለዉ ስደተኛታት ናብ ኤርትራ ምስ ኣተዉ ስቓይ ዝርከቦ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ከጋጥሞም ከምዝኽእል ብምግላጽ’ዩ እቲ ምጥራዝ ደው ክብል ተማሕጺኑ። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ሳምንታት ጥራይ 31 ኤርትራውያን ናብ ኤርትራ ከምዝተጠረዙ ዝሕብር መግለጺ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ፤ሓደ ዕሸልን ክልተ ትሕቲ ሸውዓት ዓመቶም ህጻናትን ዝርከብዎም ካልኦት 50 ሰባት ኣብ ደቡባዊ ክፋል ከተማ ኣስዋን ተኣሲሮም ተመሳሳሊ ዕጫ ይጽበዮም ከምዘሎ ገሊጹ። ዳይረክተር ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ማእከላይ ምብራቕን ሰሜን ኣፍሪቃን ፍሊፕ ሉተር “እዚ ግብጺ ትገብሮ ዘላ ምጥራዝ ኤርትራውያን ስደተኛታት ርኡይ ምጥሓስ ዓለምለኻዊ ሕጊ ምዃኑ ተረዲኣ ብቕልጡፍ ደው ክተብሎ ኣለዋ” ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ “እቶም ኣቐዲሞም ናብ ኤርትራ ዝተጠረዙ ኤርትራውያን ማእሰርትን ስቓይን ከምዘጋጠሞም ዝተሰነደ መርትዖ ስለዘሎ፡ ሰብ መዚ ግብጺ እዞም ስደተኛታት መሰል ዑቕቦኦም ክሕልውሎም ኣለዎም” ኢሉ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ሰብ መዚ ግብጺ ነቶም ቀይደሞም ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ምስ ዩኤንኤችሲኣር ምርኻብ ከምዝኽልክልዎምን ናብ ኤርትራ ንኽጥርዝዎም ብሓይሊ ናብ ኢምባሲ ኤርትራ ኣብ ግብጺ ወሲዶም ሰነዳት ናይ ጉዕዞ ከምዘዳልውሎምን ሓቢሩ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ቁጽሪ ካብ ግብጺ ናብ ኤርትራ ዝጥረዙ ዘለዉ ስደተኛታት ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ ይውስኽ ከምዘሎ ብምግላጽ፡ ካብ 15 ክሳብ 17 መጋቢት ጥራይ ህጻናት ዝርከብዎም 31 ኤርትራውያን ከምዝተጠረዙ ገሊጹ። ካብ ወርሒ ጥቅምቲ ክሳብ ታሕሳስ 2021 ኣብ ዝነበረ ግዜ’ውን ብውሕዱ 40 ኤርትራውያን ከምዝተጠረዙ እቲ መግለጺ ይሕብር። መብዛሕትኦም ኤርትራውያን መንእሰያት ግዱድን መወዳእታ ዘይብሉን ዕስክርና ብምጽላእ ከምዝስደዱ ዝሕብር እቲ መግለጺ፡ ናብታ ዝሃደሙላ ሃገር ብሓይሊ ምምላሶም ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ምእታው ምዃኑ ኣስሚሩሉ። ኣብ ወርሒ ሕዳር 2021 ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ግብጺ ኤርትራውያን ምጥራዝ ከተቋርጾ ብትሪ ተማሕጺኑ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ወርሒ ሕዳር 2021 ኣብ ግብጺ ኣስታት 20,778 ኣብ ዩኤንኤችሲኣር ዝተመዝገቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝነበሩ የመልክት፤ እንተኾነ ብዙሓት ኣብ ትሕቲ ዩኤንኤችሲኣር ዘይተመዝገቡ ምህላዎም ስለዝፍለጥ እቲ ቁጽሪ ካብቲ ዝተገለጸ ኣዝዩ ክልዕል ከምዝኽእል እዩ ዝግመት።


ሕቡራት ሃገራት ግብጺ ትወስዶ ንዘላ ኤርትራውያን ሓተትቲ ዕቚባ ናይ ምጥራዝ ስጉምቲ ኮኒኑ

ግብጺ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝወሰደቶ ኤርትራውያን ሓተትቲ ዕቑባ ናይ ምጥራዝ ስጉምቲ ከም ዝኹንኑ ኪኢላታት ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ገሊጾም። እቲ ዘይሕጋዊን ብእኩብ ዝካየድን ናይ ምስጓግ ስጉምቲ ንዓለምለኻዊ ግቡእ ሃገረ ግብጺ ዝጻረር ምዃኑ እቶም ኪኢላታት ኣነጺሮም። "ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተወስደን ዝቕጽል ዘሎን ንኤርትራውያን ብእኩብ ናይ ምስጓግ ስጉምቲ ብምኹናን፡ ሰብ መዚ ተወሳኺ ናይ ምምላስ ውጥኖም ብህጹጽ ደው ከብልዎ ጸዊዖም" ክብል ቤት ጽሕፈት ሰባዊ መሰላት ናይቲ ውድብ ኣፍሊጡ። ቅድሚ ሕጂ ናብ ሃገሮም ካብ ዝተመልሱ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ "ስቅያት፡ ሕማቕ ኣተሓሕዛ፡ ግዱድ ምስዋርን ጭውያን ዝርከብዎም" ምግሃስ መሰላት ከም ዝገጠሞም ዝጠቐሰ እቲ መግለጺ፡ "ብእኩብ ዝግበር ምጓግ ብዓለምለኻዊ ሕጊ ኩልኩል እዩ" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣምነስቲ ኢንትርናሽናል ዝርከቦም ተጣበቕቲ መሰላት፡ እቶም ናብ ኤርትራ ዝጥረዙ ዘለዉ ስደተኛታት ናብ ኤርትራ ምስ ኣተዉ ስቓይ ዝርከቦ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ከጋጥሞም ከምዝኽእል ብምግላጽ እቲ ስጉምቲ ደው ክብል ተማሕጺኖም ነይሮም'ዮም። ኣብ ፈለማ ክልተ ሳምንቲ ናይቲ ወርሒ ጥራይ 31 ኤርትራውያን ናብ ኤርትራ ከም ዝተጠረዙን፡ ሓደ ዕሸልን ክልተ ትሕቲ ሸውዓት ዓመቶም ህጻናትን ዝርከብዎም ካልኦት 50 ሰባት ኣብ ደቡባዊ ክፋል ከተማ ኣስዋን ተኣሲሮም ተመሳሳሊ ዕጫ ይጽበዮም ከምዝነበረን ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ጠቒሱ ነይሩ። ካብ ጥቅምቲ 2021 ጀሚሩ፡ ሰብመዚ ግብጺ ቆልዑ ዝርከብዎም 68 ኤርትራውያን ብሓይሊ ናብ ሃገሮም ከም ዝመለስዎም እቲ መግለጺ ጠቒሱ'ሎ። "ሓያሎ ካብቶም ዝተጠረዙ፡ ናብ ኤርትራ ድሕሪ ምምላሶም ኣይተሰምዑ ኣይተራእዩ፤ ሰብ ኣብ ዘይረኽቦም መዳጒኒ ተቐዪዶም ከም ዘለዉ ድማ ይእመን" ይብሉ እቶም ፍሉይ ተኸታታሊ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ዶ/ር መሓመድ ዓብደልሰላም ባቢከር ዝርከቦም ኪኢላታት። ግብጺ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ብዙሓት ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ቀይዲ ብምእታው ንገሊኦም ናብ ሃገሮም ኣሕሊፋ ክትህቦም እንከላ፡ ንገለ ድማ ንዓመታት ኣብ ቀይዲ ሒዛቶም ምንጽናሓ ይዝከር። "ሰብመዚ ግብጺ፡ ኤርትራውያን ደቂ-ተባዕትዮ፡ ደቂ-ኣንስትዮን ቆልዑን ናብ ሓደጋ ምምላስ ደው ከብልዎ ኣለዎም። ኣብ ክንድኡ፡ ግብጺ ብዝኣተወቶ ዓለምለኻዊ መብጽዓ መሰረት ሓለዋ ክህብዎም ኣለዎም" ክብሉ ጸዊዖም ኣለዉ። ገለ ካብቶም ነቲ መጸዋዕታ ዘቕረቡ ኪኢላታት፡ ፍልይቲ ወኪል ኣብ ጉዳያት ዝተጨውዩ ሰባት፡ ብፍላይ ደቂ-ኣንስትዮን ቆልዑን ሲዮብሃን ሙላሊ፣ ፍሉይ ወኪል ንሰብኣዊ መሰላት ስደተኛታት ፈሊፐ ጎንዛለዝ ሞራለዝ፡ ከምኡ'ውን ሓደ ንግዱድ ምስዋር ሰባት ዝምልከት ሓይሊ ዕማም ጉዳያት ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ይርከብዎም። ብሰንኪ ኣብ ኤርትራ ዝቕጽል ዘሎ ግዱድን ደረት-ኣልቦን ሃገራዊ ኣገልግሎትን ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ናጽነታትን ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ናብ ስደት ክውሕዙ ከምዝተገደዱ ጸብጻባት ይሕብሩ። ንኩነታት ሰባዊ መሰላት ኤርትራ ንምክትታል ብሕቡራት ሃገራት ዝተመዘዙ መርመርቲ ናብታ ሃገር ከይኣትዉ ከምዝተኸልከሉ ክገልጹ ምንጽንሖም ይፍለጥ። ሰብመዚ ኤርትራ ግን ነቲ ኣብ ልዕሊኦም ዝቐርብ ክስታት ምግሃስ መሰላት፡ ምስሊ ሃገሮም ንምድዋን ዝዓለመ'ዩ ብምባል'ዮም ክነጽግዎ ዝስምዑ።


ናይ ግብጺ ፈርዖን "ማሚ" ንመጀመርታ እዋን ብዲጂታላዊ መገዲ ተቐሊዑ

ሬሳ ናይ ሓደ ጥንታዊ ፈርዖን ግብጺ፡ ድሕሪ ኣሽሓት ዓመታት ብዲጂታላዊ መገዲ "ተቐሊዑ" ንፈለማ እዋን መጽናዕቲ ተገይሉ። እቲ ካብ 1525 ክሳብ 1504 ቅ.ል.ክ ዝገዝአ ናይ ኣመንሆተፕ ማሚ (ንኣሽሓት ዓመታት ክዕቅቦ ብዝኽእል መድሃኒት ቅርጹ ሓልዩ ምስ ቆርበቱ ተገኒዙ ዝርከብ ኣስከሬን) ቅድሚ 140 ዓመታት ኣብ ደይር ኤል-ባሃሪ እዩ ተረኺቡ። ተመራመርቲ ስነ ጥንቲ ግና፡ እቲ ነቲ ኣስከሬን እተገብረሉ ማስኬራን ፋሻታትን ምእንቲ ከይፍንጣሕ ክኸፍቱዎ ኣይደለዩን። ይኹን እምበር ሕጂ ናይ ኮምፒዩተር ቶሞግራፊ ነቲ ቅድሚ ሎሚ ብዛዕባ ፈርዖናትን ኣቀባብራኦምን ምስጢር ኮይኑ ንዝጸንሐ ሓደ ሓደ ሓበሬታ ክድህስሱዎ ክኢሎም ኣለው። ኣብ ካይሮ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካስር ኣል-ኣይን ኣብ ናይ ሕክምና ኮሌጅ እትሰርሕ ላዕለወይቲ ተመራማሪትን ጸሓፊትን ፕሮፌሰር ራድዮሎጂ ዶክተር ሳሃር ሳልም "ገጽ እቲ ንልዕሊ 3,000 ዓመት ተጠቕሊሉ ዝጸንሐ ንጉስ ክንርኢ ክኢልና ኣለና" ክትብል ንቢቢሲ ሓቢራ። ዶ/ር ሳልም፡ እቲ ልዕሊ ኩሉ ዘገረማ፡ ምምስሳል ገጽ ናይ ንጉስ ኣመንሆተፕ ቀዳማይ ምስ ወላዲኡ ኣሓሞሰ ቀዳማይ እዩ።  እቲ ናይ መበል 18 ስርወ መንግስቲ፡ ቀዳማይ ፈርዖን ናይ ጥንታዊት ግብጺ፡ ጽብብ ዝበለ መንከስ፡ ጸቢብ ኣፍንጫ ፡ ለማሽ ጸጕሪ ርእሲ፡ ከምኡ እውን ላለዋይ ኣስናኑ ፍይር ዝበለ ከምዝኾነን ኣብቲ ኣካላት ኣስከሬን ዝኾነ ዓይነት ቁስሊ ናይ ዝኾነ ሕማም ከምዘይተራእያን ሓቢራ። እቶም ተመራመርቲ፡ ንጉስ ኣመንሆተፕ ቀዳማይ ብገምጋም ክሳብ 169 ሴንቲ ሜተር ቁመት ከምዝነበሮን ክመውት እንከሎ ድማ ወዲ 35 ዓመት ከም ዝዀነን ገሊጾም። ዶ/ር ሳሌም እቲ መዋቲ ኣብ ኣዝዩ ጽቡቕ ኣካላዊ  ቁመና ከምዘሎን፡  ክመውት እንከሎ እውን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከምዝነበረ፡ ሕማም  ዘስዓበሉ ዝኾነ ይኹን ቁስልን ናይ ሕማም ምልክት ከምዘይብሉን ሓቢራ። ካብቲ ርኽበት ብምብጋስ ከኣ ብሰንኪ ረኽሲ ወይ ቫይረስ ሞይቱ ክኸውን ከምዝኽእል ትግምት። እቶም ተመራመርቲ ብዛዕባ እቲ ኣብ ኣመንሆተፕ ቀዳማይን ዝተገብረ ግንዘትን ቀብርን፡ እንተላይ ብዛዕባ እቲ ኣብ ኣፍ ልቡ እተተራኣሰ አእዳው፡ ከምኡ እውን ካብቶም ካልኦት ዝተረኽቡ ፈረኦናት ፍልይ ብዝበለ ሓንጎሉ ከም ዘይተኣልየን ምስኡ ከምዝተቐብረን ሓቢሮም። ኣስዒቦም እውን እቲ ብማሚ እተገንዘ ኣስከሬኑ ድሕሪ ኣርባዕተ ክፍለ ዘበን ኣብ መበል 21 ስርወ ንግስነት ብካህናት እቲ እዋን "ግቡእ ምትዕርራይን ጽገናን" ከም እተገብረሉ ኣረዲኦም። ብመሰረት እቲ ዝተገብረሉ ስካን፡ እቲ ማሚ: ኣብቲ ክልተ ሳዕ ተጸጊኑ እተቐብረሉ እዋን: ምናልባት እውን ብሰረቕቲ መቓብር ተጎዲኡ ክኸውን ከምዝኽእል ዝሕብር ምልክት ተረኺቡ። ብዘይካዚ፡ እቶም ካህናት ካብ መገጣጥሞኡ እተፈልየ ንርእስን ክሳድን እቲ ኣስከሬን ብልሕጺ እንጣጢዕ ኣሲሮም ናብ ንቡር መሊሶም ከም ዘቕንዕዎን ፡ ነቲ ኣብ መናድቕ ከብዱ ዝነበረ ጕድለት እውን ብዓለባ ብምሽፋን ኣብ ትሕቲኡ ክልተ ክታብ ከምዘንበሩሉን፡ ነቲ ተፈንቲቱ ዝነበረ ጸጋማይ ኢድ እውን ምስቲ ሰብነት ከም ዝጠቕለሉዎን ኣርኣዩ ። ዶክተር ሳሌም: ኣመንሆተፕ ቀዳማይ ኣስታት 30 ክታብን ምስ ዝተፈለላየ "ፍሉይ" ወርቃዊ ዕጥቁን ብወርቂ እተሰረሐ ዓራቱን እዩ ተቐቢሩ። እቲ ሃብቲ እቶም ዝቕጽሉ ፎሮዖናት ንኽጥቀምሉ የትርፉዎ እዮም ዝብል ዝጸንሐ ክልሰ ሓሳብ እዚ ማሚ እዚ ከምዘፍረሶ ሓቢራ። ወላዲት ኣመንሆተፕ ቀዳመይቲ ውሕስነታ ንምሕላው ኣብ ዲር ኤል-ባሃሪ ሮያል ካቸ ዝበሃል ጥቓ ፍረ-ወይኒ ዝርከብ እተሓላለኸ መቓብራትን ኣብያተ-መቕደስን በቶም ካህናት ንኻልኣይ ግዜ ከምእተቐብረ እቶም ተመራመርቲ ሓቢሮም።


ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ ሻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ ክትሳተፍ’ያ

ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ካብ መጋቢት 22 ክሳብ 27፡  ግብጺ ኣብ እተአንግዶ  ቻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ፡ ክትሳተፍ'ያ። ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ኣብቲ ኣብ  ግብጺ ከተማ ሻርም ኣል ሸኽ፡  ዝካየድ ቻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ ከም እትሳተፍ፡ ሃገራዊ ፈደርሽን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሊጡ። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ሃገራዊ ፈደረሽን ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ኣቶ ገብረትንሳኤ ዳምር፡ ኤርትራ ኣብ’ዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር፡ ብኽልቲኡ ጾታ ኣብ ናይ ልዕሊ ዕድመ፣ ትሕቲ 23 ዓመትን ጁንየርን ከምእትሳተፍ ነታ ንተለቪዥን ኤርትራ (ኤሪ ቲቪ) ገሊጹ። ሃገራዊት ቅድድም ብሽክልታ ኤርትራ ኣብ ናይ ጋንታ ናይ  ግዜ ውድድር ብናይ መንእሰያት (ጁንየር) ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ከምኡ'ውን ብናይ ዓበይቲን ( ሲንየር) ናይ ትሕቲ 23 ዓመትን ብክልቲኡ ጾታ ክትሳተፍ'ያ። ኣብ ካልኣይ መዓልቲ ናይቲ ውድድር'ውን ብናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ብናይ መንእሰያት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ከምኡ'ውን ብናይ ዓበይትን ናይ ትሕቲ 23 ዓመት ብክልቲኡ ጾታ ክትሳተፍ እያ። ኣብ ሳልሳይ መዓልቲ ብ'ሚክስድ ሪለይ' ዝፍለጥ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ተሓናፊጾም ዘካይድዎ ውድድር ክካየድ'ዩ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ'ውን ኣብዚ ውድድር ክትሳተፍ ምዃና ተፈሊጡ ኣሎ። ኣብ ራብዓይ መዓልቲ ናይ መንእሰያት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ናይ ጽርግያ ውድድር ክካየድ'ዩ፤ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብዚ ውድድር'ውን ክትሳተፍ'ያ። ኣብ ሓሙሻይን ናይ መወዳእታን መዓልቲ ናይቲ ውድድርን፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ናይ ዓበይትን ናይ ትሕቲ 23 ዓመትን ከምኡ'ውን ናይ ደቂ ተባዕትዮ ናይ ዓበይትን ትሕቲ 23 ዓመትን ውድድር ብምክያድ እቲ ውድድር ክዛዘም'ዩ። ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሸክለታ ኤርትራ፡ ካብ መጀመርያ  መርሒ መጋቢት ኣትሒዛ ብሓባር ተጠርኒፋ ናይ ሓባር ልምምድ ትገብር ምህላዋ ተገሊጹ። ናይ ትሕቲ 23 ዓመትን ልዕሊ ዕድመን 8 ተቐዳደምቲ ዘሰልጥን፡  ሳምሶም ሰለሙን ክኸውን እንከሎ፡ ንሃገራዊት ጋንታ ደቂኣስትዮ  ዮናስ ዘካርያስ፡ ንናይ ጁኒየር ተቐዳደምቲ ኸኣ ዮሴፍ ተኽላይ የሰልጥንወን ምህላዎም ተሓቢሩ። 30 ኣባላት ዝሓዘት ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ 20 መጋቢት ናብ ግብጺ ከተምርሕ ምዃና ተገሊጹ ኣሎ፡፡ ቻምፕዮን ቅድድም ብሽክልታ ኣፍሪቃ ኣብ ቡርኪናፋሶ ክካየድ'ኳ ኣቐዲሙ ውጥን ወጺኡ እንተነበር፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ለካቲት ህሉው ፓሎቲካዊ ኩነታት ቡርኪናፋሶ ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ግብጺ ንኽካየድ ፈደረሽን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ ውሳነ ምሕላፉ ይዝከር። ኣብ ዓመት 2021 ብደረጃ ሃገራውያን ጋንታታት ቀዳመይቲ ከምኡ'ውን ብመንገዲ ቢንያም ግርማይ ቀዳመይቲ ዝተሰመየት ኤርትራ ኣብቲ ካብ 20 ክሳብ 27 ለካቲት 2022 ዝተኻየደ ዙር ርዋንዳ ተቐዳደምቲ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ እቲ ውድድር ዝጠልቦ ክታበት ጸረ ኮሮናቫይርስ ከማልኡ ብዘይምኽኣሎም ካብቲ ዓቢ ውድድር ምብኳራ ዝዝከር እዩ። እንተኾነ  ምስ ጣልያናዊት ጋንታ ድሮን ሆፐር  ኣድሮኒ ጂካቶሊ ዝወዳደር ዕዉት ዙር ርዋንዳ 2020 ናትናኤል ተስፋጽዮን ነቲ ውድድር ደጊሙ ኣብ 2022 ክዕወተሉ ምኽኣሉ ብኩራታ ብዓወት ናትናኤል ተስፋጽዮን ክድበስ ክኢሉ'ዩ።


ቅልውላው ሱዳን፡ ምስ ኢትዮጵያ ዘሎ ምስሕሓብ ዶባትን ዝፈጥሮ ጸቕጥን

ንሱዳን ንኣስታት 30 ዓመታት ብምልኪ ዝገዝኣ ዑመር ኣልበሽር ኣብ ሚያዝያ 2019 ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣን ምስ ተኣልየ ንዝተመስረተ ቤት ምኽሪ መሰጋገሪ መንግስቲ ንኽመርሕ ስልጣን ዝተረከበ ጄነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ነቲ ዝቐጸለ ተቓውሞ ንምህዳእ ሓዲሽ መንግስታዊ መዋቕር ኣቕሪቡ። በዚ ከኣ ነታ ሃገር ንሰለስተ ዓመታት ብምምራሕ ናብ ደሞክራሲያ መንግስቲ ዘሰጋግር ልኡላዊ ናይ መሰጋገሪ ቤት ምኽሪ ኣቚሙ ኣልቡርሃን መራሒ ኮይኑ። እቲ ቤት ምኽሪ ን39 ኣዋርሕ ዝጸንሕ ስልጣን ዘለዎ ሽዱሽተ ሲቪልን ኣርባዕተ ወተሃደራዊ መኮንናትን ዘጠቓለለ እዩ ነይሩ። ኣብ ርእሲኡ ቀዳማይ ሚኒስተርን ካቢነ ሚኒስተራትን ዝሓቖፈ ናይ መንግስቲ ኣካል ንክህልዎ እውን ተወሲኑ። መሪሕነት እቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ካብ ሰራዊት ዝመጽአ ጀነራል ቡርሃን ክሕዞ እንከሎ ቀዳማይ ሚኒስተርነት ከኣ ንደሞክራሲያዊ ለውጢ ካብ ዝተቓለሱ ሲቪል ፖለቲከኛታት ዝተኸብረ ስም ዘለዎ ናይ ቁጠባ ምሁር ዓብደላ ሓምዶክ ሒዙዎ። እቲ ናይ መሪሕነት ቦታ ኣብ ክልተ ዝተመቕለ ኮይኑ ክሳብ ዝሓለፈ ሕዳር 21 ኣዋርሕ ጀነራል ቡርሃን ንልኡላዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ክመርሖ ክሳብ ኣብዚ ዓመት እዚ ክግበር ትጽቢት ዝግበረሉ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ከኣ እቶም ሲቪል ነቲ ቦታ ሒዘምዎ ክጸንሑ እዩ ነይሩ እቲ ስምምዕ። ምጅማር ቅልውላው ሱዳን ንሰላሳ ዓመታት መመላእታ ንሱዳን ብዓብላልነት ዝመርሕ ዝነበረ ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ኣብታ ሃገር ቁጠባዊ ለውጢ ክገብር ምስ ፈተነ ብዝተወልዐ ህዝባዊ ናዕቢ እዩ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። መንግስቲ ኣብ ነዳድን ባንን ዝገብሮ ዝነበረ ድጎማ ምሰልዓሎ ብዝተፈጥረ ናይ ናብራ ምኽባር ኣብ ምብራቓዊ ሱዳን ዝተወልዐ ህዝባዊ ተቓውሞ ናብ ካርቱምን ካልኦት ከተማታትን ልሒሙ። እቲ ተቓውሞ ኣብ ክብሪ ዋጋን ሕሰም ናብራን ጥራሕ ከይተሓጽረ ነቲ ዝኣረገ መንግስቲ ዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣን ክእለ ዝጠልቡ ሓይልታት እቲ መንግስቲ ክእለ ሕቶ ምስ ኣቕረቡ ሓይልታት ጸጥታ ኣልበሽር ተሪር ስጉምቲ ምስ ወሰዱ እቲ ማዕበል ተቓውሞ መሊሱ ጉሂሩ ንኣልበሽር ካብ ስልጣን ዓልዩዎ። ከምኡ ኮይኑ ከብቅዕ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ስልጣን ምስዝሓዘ እቶም ንለውጢ ዝተቓለሱ ሓይልታት እታ ሃገር ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ክትሰጋገር ጠሊቦም። ዋላ'ኳ እቲ ብጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ዝምራሕ ሰራዊት ስልጣን እንተተቖጻጸረ ነቲ ህዝባዊ ሕቶ ክምልስን ነታ ሃገር ከረጋግኣን ኣይከኣለን። ኣብታ ሃገር ሓያል ጽልዋ ዘለዎ ሓይሊ ብዘይምዃኑ ነታ ሃገር ንምርግጋእ ፈተና ኮይኑዎ ኣሎ። ብዘይካ እቲ ሰራዊት ዝተፈላለዩ ናይ ምሊሻ ጉጅለታትን እስላማዊ ዕጡቓትን ነናይ ገዛእ ርእሶም ተራ ኣለዎም። ዓብደላ ሓምዶክ ዓብደላ ሓምዶክ  ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ኮይኑ ቃለ መሓላ ክፍጽም እንከሎ እቲ ቀንዲ ተልእኾኡ ነታ ሃገር ምርግጋእ፡ ዘጋጠማ ቁጠባዊ ጸገማት ብምፍታሕ ህዝባዊ መንግስቲ ንምምስራት እዩ ነይሩ። ዓብደላ ሓምዶክ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ምስተመርጸ ኣብ ህዝቢ ነታ ንነዉሕ ዘበናት ብወተሃደራዊ ሓይሊ ክትምራሕ ዝጸንሐት ሱዳን ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ክመልሳ እዩ ዝብል ተስፋ ኣሕዲሩ ነይሩ። ብዓውደ ቁጠባ ናይ ዶክትሬይት ዲግሪ ዘለዎ ኣብ መፋርቕ 60ታት ዕድመ ዝርከብ ዓብደላ ሓምዶክ ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃን ሕቡራት ሃገራትን ናይ ነዊሕ ግዜ ናይ ስራሕ ልምዲ ኣለዎ። ነታ ኣብ ቅልውላው ምስግጋር ዝነበረት ሃገሩ ከገልግል ክሕተት እንከሎ ኣብ ቤት ጽሕፈት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ቁጠባዊ ኮሚሽን ኣፍሪቃ ብዝለዓለ ጽፍሒ ሓላፍነት የገልግል ነይሩ። ኣብ ምምሕዳር መንግስቲ ኣልበሽር ናይ ገንዘብ ሚኒስተር ኮይኑ ከገልግል ተሓጽዩ እኳ እንተነበረ ሓምዶክ ግን ነቲ ሽመት ከምዘይተቐበሎ ይዝረብ። ዋላ'ኳ ኣብ ፖለቲካዊ ሓይልታት  ሱዳን ዝነበረ ዘይምርድዳእ ሃዲኡ መሰጋገሪ መንግስቲ ክቐውም ኣብ ስምምዕ እንተተበጽሐ፡ ኣብ መንጎ መኮንናት ሰራዊትን ሲቪልን ስጡም ርክብ ኣይጸንሐን። እዚ ከኣ ኣብቶም ሲቪላዊ መንግስቲ ክቐውም ዝደልዩ ናይ ለውጢ ሓይልታት ጥርጣረ ኣሕዲሩ ጸኒሑ እዩ። ብፍላይ እቶም ወተሃደራዊ መኮንናት ኣብ ኩሉ ፖለቲካዊ ኩነታት እታ ሃገር ጎሊሖም ምስተራእዩ እታ ሃገር ተመሊሳ ኣብ ወተሃደራዊ ምሕደራ ክትኣቱ ትኽእል እያ ዝብል ስግኣት ኣሕዲሩ። ተራ ኢትዮጵያ ፕሬዝዳንት ኣልበሽር ካብ ስልጣን ተኣልዩ ኣብ መንጎ ፖለቲካዊ ሓይልታት ሱዳን ዘይምርድዳእ ምስተፈጥረ፡ ኢትዮጵያ ብሽምግልና፡ ወተሃደራዊ ሓይልን ደለይቲ ለውጢ ሲቪል ሓይልታትን ተሰማሚዖም ናይ መሰጋገሪ ሰሌዳ ንክስእሉ ጉሉሕ ተራ ምጽዋታ ዝዝከር እዩ። ተቓወምቲ ሓይልታት፡ እቶም ወተሃደራዊ መኮንናት ኣብቲ ህዝባዊ ሰላማዊ ተቓውሞ ሰቪል ስለዝቐተሉ ኣብ መሰጋገሪ መንግስቲ ክኣትዉ የብሎምን ኢሎም ክከራኸሩ እንከለው እቶም ጀነራላት ከኣ ሃገራዊ ድሕነት ንምርግጋጽ ኣድላይ ስጉምቲ ከምዝወሰዱ ይዛረቡ ስለዝነበሩ ካልእ ዙር ደም ምፍሳስ ከይስዕብ ስግኣት ተፈጢሩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ከኣ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ንካርቱም ብምብራር ክልቲኦም ሓይልታት ፍልልያቶም ኣጽቢቦም ኣብ ስምምዕ ከምዝበጽሑ ብምግባር ዋላ እውን ንግዚኡ እንተኾነ ነቲ ዝነበረ ወጥሪ ኣብ ምህዳእ እጃሙ ተጻዊቱ እዩ። እዛ ምስ ኢትዮጵያ ሰፊሕ ዶባት ዘለዋ ሱዳን ኣብቲ ብኣልበሽር እትምራሓሉ ዝነበረት እዋን ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድልዱል ርክብን ምሕዝነትን እዩ ነይሩዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር  ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ እውን እቲ ዝምድና ክቕጽል ትደሊ ነይራ። ብፍላይ ኣልበሽር ካብ ስልጣን ተኣልዩ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስረት ክፍተን እንከሎ ኢትዮጵያ ርግእቲ ሱዳን ንክትሕሉ ደገፋ ከተርኢ ፈቲና እያ። ግብጺ እውን ብተመሳሳሊ መገዲ ንሱዳን ኣብ ዛዕባ ህዳሰ ግድብ ኣብ ጎድና ከተሰልፋ ምኽኣላ ይዝከር። ወጥሪ ዝሰፈኖ ጉዳይ ዶብ ኢትዮጵያን ሱዳንን ንነዊሕ ግዜ ከሰሓሕበን ዝጸንሐ መፍትሒ ዘይረኸበ ጉዳይ ዶብ ክፈትሓ ኮሚሽን ዶባት ኣቚመን ሓደ ሓደ ፈተነታት እኳ እንተገበራ ኣብ ስምምዕ ክበጽሓ ኣይከኣላን። ኢትዮጵያውያን ሓረስቶት ዝርከቡዎ ሱዳን መሬተይ እትብሎ ኣል ፋሺጋ እተባህለ ሰፊሕ ፍርያም መሬት ንሓንሳብ ክለዓል ካልእ ሳዕ ከኣ ክሃድእ ጸኒሑ። ክልቲአን ሃገራት መሬተን ምዃኑ ክዛረባ እኳ እንተጸንሓ ዝምድነአን ከይተበላሸወ ንነዊሕ ዓመታት ጸኒሐን ኣለዋ። እንተኾነ ኣብ ትግራይ ውግእ ምስ ተኸፍተ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ነቲ ምስ ሱዳን ዘሰሓሕብ ዶባት ሓዲጎምዎ ምስ ወጽኡ ሰራዊት ሱዳን ነቲ ቦታ ብሓይሊ ተቖጻጺሩዎ። ኢትዮጵያ ነቲ ተግባር ቅሉዕ ወራር እዩ እኳ እንተበለት ብሰንኪ ውሽጣዊ ዘይምርግጋኣ ናይ ምክልኻል ስጉምቲ ኣይወሰደትን። ሰበስልጣናት ሱዳን ብኢትዮጵያ ተታሒዙ ዝነበረ መሬቶም ከምዘምለሱ ብወግዒ ክዛረቡ እንከለው ኢትዮጵያ ግን እቲ ጉዳይ ብሰላማዊ ዘተ ጥራሕ ክፍታሕ ከምዘለዎ ብተደጋጋሚ ክትዛረብ ጸኒሓ ኣላ።  እዚ ከኣ ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝጸንሐ ምትእምማን ኣማህሚህዎ ኣሎ። ኣብ ርእሲኡ ኣብ ምምላእ ማይ ግድብ ሕዳሰ ምስ ኢትዮጵያ ተመሳሳሊ ኣረኣእያ ዝነበራ ሱዳን ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመት ለውጢ ኣርእያ ኣላ። ኣብ ጉዳይ እቲ ግድብ ካብ ፈለማ ኣትሒዛ ተቓውሞ ዝነበራ ግብጺ ንእተልዕሎ ሓሳባት ብምድጋፍ ወይ ቅድሚ ሕጂ ስምምዕ ኣብ ዝተገብረሉ ጉዳያት ሕቶታት ብምልዓል ኣብ ልዕሊ ሱዳን ጸቕጢ ንምፍጣር ፈተነ ክትገብር ትረአ ኣላ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝገለጾ ኣብ ጉዳይ ሕዳሰ ግድብ ክካየድ ዝጸንሐ ዝርርብ ግብጺ ወይ ሱዳን ብዘልዕለኦ ሕቶታት ምኽንያት ዛጊድ ፍረ ዘይተረኽቦ እንትኸውን፡  ክሳብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ በጺሑ። ስለዝኾነ ኢትዮጵያን ሱዳንን ብዘለወን ዝነውሐ ሓባራዊ ዶባት ብተወሳኺ ህንጸት ሕዳሰ ግድብ ክዛዘም ኣብ ዝተቓረበሉ እዋን መፍትሒ ዝደልያሉ ጉዳይ እዩ። ናይ ሱዳንን ግብጽን ሰራዊት ኣብዚ እዋናዊ ምስግጋር ዝለዓለ ተራ ዘለዎ ሰራዊት ሱዳን ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ፖለቲካዊ ኩነታት እታ ሃገር ልዑል ተጽዕኖ ነይሩዎ። እዚ ኣካል ነቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘሰሓሕብ ዶባት ኣብ ርእሲ ምቁጽጻሩ ምስ ሰራዊት ግብጺ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዝምድና ክምስረት ክኢሉ ኣሎ። ኣብ ርእሲኡ ሰራዊት ክልቲአን ሃገራት ሓባራዊ ወተሃደራዊ ልምምድ ክገብሩ ኣብ ስምምዕ በጺሖም። እዚ ከኣ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ስግኣት ከምዝፈጥር ብምግባር ኣብቲ ኣከባቢ ንዘሎ ወጥሪ ኣብኢሱዎ ኣሎ። ናይ ተቓወምቲ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዘሎ ውግእን ኣብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ብዝህነጽ ዘሎ ህዳሰ ግድብን ብዝተሓሓዘ ናይ ድሕነት ስግኣት ከምዘሎ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ይገልጹ። ናይ ኢትዮጵያ ወተሃደራዊ ሰበ ስልጣን ዋላ'ኳ ብወግዒ ብሱዳን ከምዝድገፉ እንተዘይተዛረቡ ብወገን ሱዳን ዶብ ሰጊሮም ክኣትው ኣብ ዝፈተኑ ዕጡቓት ስጉምቲ ከምዝወሰዱ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዝያት ክገልጹ ጸኒሖም ኣለው። እዚ ከኣ ኢትዮጵያ ብምዕራባዊ ዶባታ ንዝፍተኑ መጥቃዕቲ መተሓላለፊ መስመር ይረኽቡ ከምዘለው ዘመላኽት እዩ። ስለዝኾነ እተን ሃገራት ተረዳዲአን እንተዘይፈቲሐንኦ ናይ ጸጥታ ስግኣት ምፍጣሩ ኣይተርፍን እዩ። ንጉዳይ ዶብ ብዝምልከት ኢትዮጵያ ሰራዊት ሱዳን ናብቲ ዝነበሮ ክምለስን እቲ ጉዳይ ብዘተ ክፍታሕ ከምዘለዎ እኳ ክትሓትት እንተጸንሐት ሱዳን ግን ኣብ መርገጺኣ ጸኒዓ ወተሃደራዊ ትሕዞኣ ተደልድል ምህላዋ እዩ ዝንገር። ሰራዊት ሱዳን ብሓይልታት ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ከምእተጠቕዐን ኢትየጵያ ኣብ ከባቢ ዶባት  ሰራዊታ ትኣኻኽብ ከምዘላ ክኸስስ ይስማዕ። እዚ ከኣ ንጸጥታዊ ውጥረት ክልቲአን ሃገራት ከጋድዶ ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። ድሕሪ ሓምዶክ'ከ ሕጂ ዓብደላ ሓምዶክ ንዝገደፎ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስተርነት መን ከምዝትክኦ ዝተፈልጠ እኳ እንተዘየሎ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ነቲ ስልጣን ጠቕሊሉ እንተሒዙዎ ኣብታ ሃገር ዘሎ ውጥረት መሊሱ ክጋደድ እዩ። ከምኡ እውን ሱዳን ምስ ኢትዮጵያ ብዘለዋ ዝምድና እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ እንታይ ዓይነት መገዲ ክኽተል ከምዝኽእል እኳ እንተዘይተፈልጠ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝጸንሐ ናይ ዶብ ምስሕሓብን፡ጉዳይ ሕዳሰ ግድብን ምስ ግብጺ ብዘለዎ ጽኑዕ ዝምድናን እቲ ኩነታት ክጋደድ ከምዝኽእል ሻቕሎት ኣሎ።


ግብጺ ሓተትቲ ዕቑባ ኤርትራውያን ብሓይሊ ናብ ሃገሮም ምምላስ ደው ከተብል ህዩማን ራይትስ ዎች ሓቲቱ

ግብጺ ዕቑባ ንዝሓቱ ኤርትራውያን ብሓይሊ ናብ ሃገሮም ምምላስ ደው ከተብል ዓለምለኻዊ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ህዩማን ራይትስ ዎች ጸዊዑ፡፡ እቲ ትካል ሎሚ  ብሓሙስ 27 ጥሪ 2022 ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ሰበስልጣን ግብጺ: ህጻናት ዝርከቡዎም ሓተትቲ ዑቕባ ኤርትራውያን ናብ ሃገሮም ይመልሱዎም ኣለዉ ክብል ከሲሱ፡፡ ግብጺ ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ኣብ ሃገራ ዑቕባ ዝሓተቱ 24 ኤርትራውያን ናብ ኣስመራ መሊሳ ኣላ፡፡ ቅድሚኡ ኣብ ዝነበሩ ኣዋርሕ እውን ካልኦት 15 ኤርትራውያን ናብ ኤርትራ ተመሊሶም ተባሂሉ ነይሩ፡፡ ምክትል ዳይሬክተር ህዩማን ራይትስ ዎች ማእከላይ ምብራቕን ሰሜን ኣፍሪቃን ጆ ስቶርክ ‘‘ግብጺ ናብ ሃገሮም እንተተመሊሶም ማእሰርትን ስቓይን ንዝጽበዮም ኤርትራውያን ብሓይሊ ካብ ምምላስ ተቖጢባ ናይ ዑቕባ ምሕታት መሰሎም ክትፈቅድ ይግባእ’’ ክብል ኣተሓሳሲቡ፡፡ ጸብጻብ ላዕለዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዘመልክቶ ኣብ ግብጺ 20 ሽሕን 778 ስደተኛታትን ሓተትቲ ዑቕባን ኤርትራውያን ኣለዉ፡፡ ካብዚ ወጻኢ ቁጽሪ ኣብ ግብጺ ዝነብሩ ዘይተመዝገቡ ኤርትራውያን ክንደይ ከምዝኾነ ኣይፍለጥን፡፡ ህዩማን ራይትስ ዎች ከምዝብሎ እቶም ብ15 ታሕሳስ ብሓይሊ ናብ ኤርትራ ዝተመለሱ ስደተኛታት ኣብ ላዕለዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘይተመዝገቡ እዮም ነይሮም፡፡ እቲ ተሓላቒ መሰላት፡ ነቶም ሓተትቲ ዑቕባ ማእሰርቲ፣ ስቓይን ናብ ዝረኽቡላን ንህይወቶም ሓደገኛ ናብ ዝኾነትን ትውልዲ ሃገሮም ብሓይሊ ምምላሳ ንዓለምለኻዊ ሕጋጋት ዝጻረር እዩ ኢሉ፡፡ ብዘይካ'ዚ: ሰበስልጣን ግብጺ ስደተኛታት ብሓይሊ ናብ ኤርትራ ካብ ምምላስ ብተወሳኺ፡ ኣገልጋሎት ላዕለዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ከይረኽቡ ይገብሩ ኣለዉ ኢሉ፡፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ግብጺ፡ ኣብ ዝተጨናነቐ ኩነታት እኹል ምግብን መድሃኒትን ተኸልኪሎም ኣብ ከቢድ ኩነታት ከምዘለዉ እውን ህዩማን ራይትስ ዎች ገሊጹ፡፡ ካብቶም ኣብ መፋርቕ ወርሒ ታሕሳስ ናብ ኤርትራ ክምለሱ ዝተገበሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ እቶም ትሸዓተ ተኣሲሮምሉ ካብ ዝነበሩ ቤት ማእሰርቲ ናብቲ ኣብ ካይሮ ዝርከብ ኤምባሲ ኤርትራ ዝተወሰዱ ኮይኖም፡ እቲ ኤምባሲ ናብ ኤርትራ ክምለሱ ፍቓደኛታት ከምዝኾኑ ዝገልጽ ሰነድ ተገዲዶም ክፍርሙ ከምዝገበሮም ጸብጻብ እቲ ተሓላቒ መሰላት የመልክት፡፡ እቲ ትካል እሙናት ምንጪታተይ ነጊሮምኒ ኢሉ ከምዝገለጾ፡ እቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት ብዘይርደኦም ቋብቋ ዓረብኛ ኣብ ዝተጽሓፈ ሰነድ ስምምዕ ክፍርሙ ተገዲዶም እዮም፡፡ መንግስቲ ኤርትራ ዛጊድ ብዛዕባ ጸብጻብ ህዩማን ራይትስ ዎች ዝሃቦ ምላሽ የለን፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን: ካብ 8 ክሳብ 10 ዓመታት ኣብ ግብጺ ተኣሲሮም ዝጸንሑን ናይ ምጥራዝ ሓደጋ ኣጋጢምዎም ዝነበሩን ክልተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ተፈቲሖም ናብ ካናዳ ምስግጋሮም ይዝከር። ኣብ 'ኣል ከናተር' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቤት ማእሰርቲ ተሓይሮም ዝጸንሑ ኣለም ተስፋይን ክብሮም ኣድሓኖምን፡ ኣብ ወርሒ መስከረም 2021 ሰብመዚ ግብጺ ናብ ኤርትራ ክትጥርዝዎም ምሉእ ምድላዋት'ኳ ወዲኦም እንተነበሩ፡ ግሎባል ባይቶ ይኣክልን ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ብዝገበርዎ ጎስጓስ ካብ ምጥራዝ ከምዝድሓኑ ተገሊጹ።


ዝምታ: ልዕሊ 100 ሚልዮን ዶላር ዝትመና ከብቲ ዘጠፋፍአ ግብጻዊ

ኣብ ግብጺ፡ ንሓደ ፍሉጥ ሰራቒ ዝሃድኑ ዝነበሩ ላዕለዎት ሓለፍቲ ዝርከብዎም ሰለስተ ኣባላት ፖሊስ ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቶም ክልተ ናይ ፖሊስ ላዕለዎት መኮንናትን ሓደ ኣባልን ነቲ ሰራቒ ንምሓዝ ኣብ ዝውንጨፍሉ ዝነበሩ እዋን ኣብ ሓደ ጎቦታት ዝበዝሖ ከባቢ ከምዝሞቱ ተገሊጹ። ሰብመዚ ጸጥታ ግብጺ ከምዝበልዎ፡ ክልተ ጀነራላትን ሓደ ተራ ኣባልን፡ ብመኪና ኣብ ዝጓዓዝሉ ዝነበሩ እዋን'ዮም፡ ኣብ ከባቢ ኣስዋን ሓደጋ ምግልባጥ መኪና ምስ ኣጋጠሞም ሞይቶም። እቲ ብስርቂ ዝጥርጠር ውልቀሰብ፡ ሙስጠፋ ኣል-ባንክ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘዋሪ ታክሲ ሞተርብሽክሌታ እዩ። ኣብ ገጠር ኣብ ዝርከባ ዓድታት ብምኻድ፡ ንሰብ ጥሪት፡ ከብቶም ብልዑል ዋጋ ክሸጥሉ ብምእማን ብሚልዮናት ዶላራት ዝቑጸር ገንዘብ ከምዝኣከበ'ዩ ዝኽሰስ። ነቶም ሰብ ከብቲ፡ ድሕሪ ሰለስተ ሰሙን ገንዘቦም ክህቦም ምዃኑ ቃል ብምእታው ድማ ብዘይ ገለ ክፍሊት ነተን ከብቲ ይወስደን። ወዮ ነበርቲ፡ ብፖሊስ ዝድለ ዘሎ ሰብ ምዃኑ ምስ ፈለጡ፡ ንመንበሪ ገዝኡ ኣኽቢቦም ንፖሊስ ድሕሪ ምሕባሮም ኣብ ቀይዲ ክኣቱ ኪኢሉ። ኣል-ባንክ፡ በቲ ዝገብሮ ዝነበረ ምድንጋር ኣስታት 100 ሚልዮን ዶላር ዝግመት ገንዘብ ከምዝወሰደ ጸብጻባት ካብታ ሃገር ሓቢሮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ሓደ ሞተርብሽክሌታ ዝዝውር ዝነበረ ሰራቒ፡ ካብ ሓደ ኣብ ማሕበራዊ ቀጥታዊ ፈነወ ዘካይድ ዝነበረ ጋዜጠኛ ቴለፎን ብምምንጣል፡ መንነቱ ምስ ኣሽሓት ተኸታተልቲ ድሕሪ ምልላዩ፡ ፖሊስ ብቐሊሉ ረኺቦም ኣብ ቀይዲ ኣእትዮሞ ምንባሮም ይዝከር።


ኢትዮጵያ፣ ሱዳንን ግብጽን ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ንግድብ ህዳሰ ብዝምልከት እንታይ በላ?

ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ፡ እተን ሰለስተ ሃገራት ነቲ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት ዝጀመርኦ ዝርርብ ክቕጽላ ተማሕጺኑ’ሎ። እቲ ንዓመታት ዝቐጸለ ርክብ እተን ሃገራት ዛጊት ብዙሕ ውጽኢት ኣየምጽአን። ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ ኣብቲ መጋባእያ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ እቲ ድርድር ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ኣፍሪቃዊ ሕብረት ብህጹጽ ክካየድ ከም ዝግባእ ተዛሪባ። "ነዚ ምስሕሓብ መፍትሒ ንምርካብ፡ ኣፍሪቃዊ ሕብረት እቲ ግቡእ ትካል እዩ፤ ኣመሪካ ድማ ፖለቲካውን ቴክኒካውን ደገፍ ንምግባር ድልውቲ እያ" ኢላ። ኣብቲ መድረኽ ዘረባ ዘስምዐ ሚንስተር ማይ፣ መስኖን ጸዓትን ኢንጂነር ስለሺ በቀለ [ዶ/ር] ግብጽን ሱዳንን ነቲ ኣብ ሞንጎ ሰለስቲኤን ሃገራት ዝግበር ልዝብ ናብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ምውሳደን ነቒፉ’ሎ። ኣብ ዙርያ እቲ ግድብ ኣመልኪቱ ኣብ ሞንጎኦን ዝግበር ድርድር ብሸምጋልነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክቕጽል ድማ ሓቲቱ። ካብቲ ባይቶ ጸጥታ ፍታሕ ክርከብ ከምዘይክእል ብምግላጽ እተን ሃገራት ፍታሕ ክረኽባ ዝኽእል ብሕብረት ኣፍሪቃ ኣቢለን ንመትከላት ዝተኸተለ ዝርርብ ክገብራ ከለዋ ከምዝኸውን ሓቢሩ። እቲ ብሕቶ ግብጽን ሱዳንን ትማሊ ዝተኻየደ ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ከኣ “ናይ መወዳእታ ከምዝኸውን ተስፋ እገብር” ኢሉ። ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ዘተ ብግቡእ ይመርሖ ኣብ ዘለሉ እዋን ክልትኤን ሃገራት ነቲ ጉዳይ ናብቲ ባይቶ ምውሳደን ከምዘሕዘኖ ዝገለጸ እቲ ሚንስተር፡ “ባይቶ ጸጥታ ካብ ሓላፍነቱ ወጺኡ ኣብ ጉዳይ ማይ ፍታሕ ክህብ ምግባር ኣገባብ የብሉን” ክብል ተቓዊሙ። ኢትዮጵያ ነቲ ግድብ ማይ ብምምላኣ ንግብጺ ኮነ ንሱዳን ዝጎድእ ተግባር ከምዘይፈጸመት ብምሕባር ድማ ግብጽን ሱዳንን ቅድሚ ሎሚ ነኣሽቱን ዓበይትን ግድባት ክሰርሓ ከለዋ ንኢትዮጵያ ከምዘየማኸራ ጠቒሱ። “ኣባል 70 ሚኢታዊት ምንጪ ሃብቲ ማይና እዩ፤ ንኣባይ ዘይምጥቃም ኣይንኽእልን። ንሕና ከም ሱዳንን ግብጽን ኣማራጺ የብልናን። ካብ ኣባይ ወጻኢ ካልእ ኣማራጺ የብልናን” ክብል ኣረዲኡ። ሚንስተር ኢንጂነር በቀለ ኣብ ሞንጎ ዘስምዖ ዘረባ ብቋንቋታት ኣምሓርኛን ኦሮሚኛን ዝተለመዱ ኣባሃህላታት ጠቒሱ ነይሩ። ብኣምሓርኛ “የአባይ ልጅ ወሃ ጠማው” [ቆልዓ ኣባይ ማይ ጸምኦ] ኣስዒቡ ድማ ብኦሮሚኛ “ጎዋን ቢሻን ኬሳ ዳበቴ ዴቦታ” [ዓሻስያ ኣብ ውሽጢ ማይ ደው ኢሉ ይጸምኦ] ዝብሉ ኣባሃህላታት’ዩ ተጠቒሙ። “እቲ ግድብ ብደም፣ ንብዓትን ረሃጽን ኢትዮጵያውያን’ዩ ዝህነጽ ዘሎ። ፈተና ጸላእና ከመይ ካብ ሓደ ሩባ ንምስታይ ክንተሓባበር ከምዝግባእ ክንመሃር ይግባእ” ኢሉ። ኢትዮጵያውያን ካብ ማይ ኣባይ ክጥቀሙ መሰሎም ከምዝኾነ ብምግላጽ ድማ ምምላእ ማይ እቲ ዲጋ ክቕየር ከምዘይክእል ተዛሪቡ። ካብ ኣባላት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት እተን ዝበዝሓ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ብሸምጋልነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክቕጽል ከምዝለዎ ገሊጸን ኣለዋ። ኢትዮጵያ ነቲ ካልኣይ ዙር ምምላእ ማይ [18.5 ቢልዮን ኪዩቢክ ሜትር ማይ] ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝጀመረቶ ኮይና ኣብ መዛዘሚ ነሓሰ ከምዝፍጸም ተሓቢሩ’ሎ። ጉዳይ ህንጸት ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ክረኣይ ተደጋጋሚ ሕቶ ሕቶ ከቕርባ ዝጸንሓ ግብጽን ሱዳንን ብወከልተን ኣቢለን ተሪር መርገጺኤን ኣቕሪበን ኣለዋ። ኢትዮጵያ ስሉሳዊ ስምምዕ ከይተገበረ ቀዳማይን ካልኣይን ዙር ምምላእ ማይ ምክያዳ ዝኾነና እተን ሃገራት እቲ ተግባር ንሃገራተን ጽልዋ ከምዘሕድር ገሊጸን። ሚንስተር ጉዳያት ወጻኢ ግብጺ ሳሚህ ሹክሪ እቲ ግድብ ብዘይስምምዕ ክምላእ ምግባር፣ ህንጸቱን ናብ ስራሕ ምእታውን “ንህይወት ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ዜጋታት ግብጺ ናብ ሓደጋ ዘውድቕ’ዩ” ክብል ተዛሪቡ። “ብሕብረት አፍሪቃ ፍታሕ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን” ዝበለ እቲ ሚንስተር፡ ኢትዮጵያ ስምምዕ ከይተገበረ ንሃገራት ታሕተዋይ ተፋሰስ ብዝጎድእ መገዲ ካልኣይ ዙር ምምላእ ማይ ጀሚራ" ክብል ከሲሱ። ኢትዮጵያ በይነኣዊ ውሳነ ከምዝገበረትን ንዓለምለኸ ሕጊ ከምዝጠሓሰትን ብምግላጽ፤ እዚ ኣካይዳ ንሰላም፣ ምርግጋእን ድሕነትን እቲ ዞባ ከምዝዘርግ ኣጠንቂቑ። “ስለዝኾነ እቲ ባይቶ ፍታሕ ክህብ ኣለዎ” ኢሉ። “ስቕ ኣይትበሉ፤ ህይወት ኣብ ሓደጋ እዩ ዘሎ” ብምባል ከኣ ኢትዮጵያ ንሃገራት ታሕተዋይ ተፋሰስ ኣብ ዘማእኸለ ስምምዕ ከይተበጽሐ ስጉምቲ ካብ ምውሳድ ክትዕቀብ ሓቲቱ። ድርቂ ኣብ ዘጋጥመሉእ እዋን እንታይ ስጉምቲ ከምዝውሰድ ከምኡ’ውን መጠን ማይ እንተነክዩ እንታይ ከምዝግብር ኣብ ስምምዕ ምብጻሕ ከምዘድልይ ሚንስተር ወጻኢ ጉዳያት ግብጺ ሳሚህ ሹክሪ ኣተሓሳሲቡ። ኣብቲ ናይ ትማሊ ሓሙስ [08/07/2021] ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ዝተረኸበት ሚንስተር ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን ሚርያም ኣልሳዲግ ኣልማህዲ ነቲ ብወገን ግብጺ ዝቐረበ ስግኣት ደርቅን ምንካይ ማይን ደጊፋ። “ደርቂ ከየጋጥምን መጠን ማይ ከይንክይን ኣብ ስምምዕ ክንበጽሕ ከምኡ’ውን ክንተሓባበር ይግባእ። ኣብ ስምምዕ ከይበጻሕኻ ምምላእ ማይ ምጅማር ንህዝቢ ኡዳን ናብ ሓደጋ ዘእውት’ዩ” ኢላ እታ ሚንስተር። እቲ ግድብ ነቲ ዞባ ብቐረብ ኤለክትሪክ፣ ሓደጋ ውሕጅ ብምክልኻል ወይ ብኻልእ መገዲ ረብሓ ንኽህብ ከምኡ’ውን ንረብሓታት ሰለስቲኤን ሃገራት ዝሕልው ክኸውን እንተተደልዩ ሓበራዊ እምበር በይናኣዊ ውሳነ ክውሰን ከምዘይብሉ ሓቢራ። እቲ ብበይነኣዊ ውሳነ ዝፍጸም ምምላእ ማይ ንፖለቲካን ቁጠባን ሱዳን ከምዝጸልው ቅሬትኣ ዘቕረበት ሚርያም፡ እቲ ባይቶ ኣብ ጉዳይ ሰለስቲኤን ሃገራት ሞንጎኛ ኮይኑ ፍታሕ ክህብ ኣተሓሳሲባ።


ኣመሪካ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ዝግበር ዝርርብ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክቕጽል ኣለዎ ኢላ

ኣባላት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያ፡ ሱዳንን ግብጽን ተፈጢሩ ዘሎ ምስሕሓብ ግድብ ህዳሰ ንምፍታሕ ኣፍሪቃዊ ሕብረት ንዝገብሮ ጻዕሪ ደጊፉ። እቲ ባይቶ ብሓሙስ ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ፡ እተን ሰለስተ ሃገራት ነቲ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት ዝጀመርዎ ዝርርብ ክቕጽላ ተማሕጺኑ። እቲ ንዓመታት ዝቐጸለ ርክብ እተን ሃገራት ዛጊት ብዙሕ ውጽኢት ኣየምጽአን። ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ ኣብቲ መጋባእያ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ እቲ ድርድር ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ኣፍሪቃዊ ሕብረት ብህጹጽ ክካየድ ከም ዝግባእ ተዛሪባ። "ነዚ ምስሕሓብ መፍትሒ ንምርካብ፡ ኣፍሪቃዊ ሕብረት እቲ ግቡእ ትካል እዩ፤ ኣመሪካ ድማ ፖለቲካውን ቴክኒካውን ደገፍ ንምግባር ድልውቲ እያ" ኢላ። ርክብ ኣፍሪቃዊ ሕብረትን እተን ሰለስተ ሃገራትን እወታዊ ውጽኢት ምእንቲ ክርከቦ ተዓዘብቲ እቲ ዝርርብ ካብ ዝኾኑ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣውሮጳዊ ሕብረትን ኣመሪካን ድጋፍን ተሞኩሮን ክወስዱ እታ ኣምባሳደር ሓቲታ። እተን ሰለስተ ሃገራት ኣብ 2015 ዝኸተምዎ ናይ መሪሕ ስምምዕን ኣብ 2020 ዝወጸ መግለጺ ኣፍሪቃዊ ሕብረትን ከም መበገሲ ክጥቀምሉ ከም ዝግባእ'ውን ገሊጻ። ኣውሮጳዊ ሕብረት ብወገኑ ብኣፍሪቃዊ ሕብረት ዝምራሕ ዝርርብ "ክሕይል" ከም ዝግባእ ብምግላጽ ደገፍ ንምሃብ ድልውነቱ ኣረጋጊጹ። ኣምባሳደር ሩስያ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ቫሲሊ ነበንዝያ፡ ሰለስቲኦም ወገናት ነቲ ጉዳይ ንምፍታሕ ኣብ ኒውዮርክ ክራኸቡ ሓሳብ ኣቕሪባ። ኢትዮጵያ ካልኣይ መድረኽ ምምላእ ማይ እቲ ዲጋ ከም ዝጀመረት ድሕሪ ምሕባራ እየን፡ ግብጽን ሱዳንን፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ጉዳይ ክርእዮ ሕቶ ኣቕሪበን። እቲ ባይቶ ሓቛፊ ዝኾነ ስምምዕ ክብጻሕ ድፍኢት ክገብር ግብጽን ሱዳንን ይደልያ።


ጆሃን ሳዳት፡ ንመሰል ደቂ ኣንስትዮ ዝተጣበቐት ግብጻዊት እመቤት

ፕረዚደንት ኣንዋር ሳዳት ኣብ ካይሮ ወተሃደራዊ ምርኢት እናተዓዘበ ብዕጡቓት ክቕተል እንከሎ ናይ ነዊሕ ዓመታት መጻምድቱን በዓልቲ ሓዳሩን ጀሃን ሳዳት ካብኡ ሒደት ሜትር ርሒቓ ኮፍ ኢላ ነበረት። እቲ ዳሕራይ ናይ ግብጺ ፕረዚደንት ምስ ኮነ ብቃጻ ዝተቐትለ ናይ ፍቕሪ ብጻያ ፕረዚደንት ኣንዋር ኣልሳዳት ብ06 ጥቅምቲ 1981 ብኣድራጋ ጠያይቲ ክወድቕ እንከሎ ብዓይና ርእያ። ኣይጸንሐን ከኣ ድሕሪ ክልተ ሰዓት ኣብ ሆስፒታል ዓሪፉ። እዛ ኣብ 88 ዓመት ልደታ ዝዓረፈት፡ ተጣባቒት መሰልን ሰላምን ደቂ ኣንስትዮ ዓለም ቀዳመይቲ እምቤት ግብጺ ነበር ጀሃን ሳዳት ድሕሪ ሞት በዓል ቤታ ኣብ ግብጺ ማሕበራዊ ፍትሕን ክብሪ ደቀንስትዮን ንምንጋስ ንዕላማኣ ብዝበለጸ እያ ቀጺላቶ። ኣብ ኣመሪካ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካይሮ ከም ፕሮፌሰር ፖለቲካዊ መጽናዕትታ እተገልግል ኖሃ ባክር፡ "ኣብ ህይወታ ንለወጢ ዝደፍእን ዝቃለስን ወለዶ ክመጽእ ክትቃለስ ጸኒሓ" ክትብል ትገልጻ። ጽንኩር እማመ ብ1933 ካብ ግብጻዊ ኣቦን ብሪጣንያዊት ኣደን እተወልደን ጆሃን፡ ብክልቲኡ ባህላዊ ክብርታት ወለዳ ተኾስኵሳ እያ ዓብያ። ምስ ክርስትያን በዓለ ልደት ተኽብር ምስ ኣስላም ከኣ ዓመታዊ ጾም ሮሞዳን ትጸውም። ኣብ ቤታ ብሪጣንያውያን ዘዘውትሩዎ ኮንፍሌክስ ትቖርስ ምግቢ ግብጻውያን እውን ትምገብ። ገና ተማሃሪት መባእታ እንከላ ወለዳ፡ ነቲ ንዩኒቨሪሲቲ ክትከይድ ዝሕግዛ ዝነበረ ዓውደ ትምህርቲ ንከም ሳይንስን ሕሳብን ገዲፋ ጽባሕ ንግሆ ኣብ ሓዳር ንዝሕግዛ፡ ከም ስፌት ክዳንን ምኽሻን መግብን ዝኣመሰለ ሞያ ንከተጥሪ ይደፍኡዋ ስለዝነበሩ " ስለምንታይ!" ዝብል ንጾታዊ ዘይምዕሩይነት ዝብድህ ሓሳብ ሒዛ ዓብያ። "ብውሳነ ወለደይ ወትሩ እየ ዝጠዓስ። ደቀይ መጻኢአን ብዝዓጹ፡ ብኸምቲ ኣነ ዝሓለፍኩዎ መገዲ ክኸዳ ኣይክገድፈንን እየ" ክትብል ኣብታ ኣብ ግብጺ ዘሕተመታ ንድሕረ ባይታኣ ዝገልጽ መጽሓፍ ጽሒፋ። ገና ጓል 15 ዓመት እንከላ ዳሕራይ ፕረዚደንት ግብጺ ምስ ዝኾነ ሓለቓ ሚእቲ ዝነበረ፡ ኣንዋር ዝስሙ መንእሰይ፡ ኣብ እንዳ ሓወቦኣ ተላልያቶ። ሽዑ ኣንዋር ንህላወ ብሪጣንያ ኣብ ግብጺ ብምቅዋሙ ተኣሲሩሉ ድሕሪ ምጽናሕ እዩ ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሑ። ብፍላይ ኣዲኣ፡ ንጓላ ነቲ ዳርጋ ብዕጽፊ ዕድመኣ ዝዓብያ፡ ተመርዕዩ እተፋትሐ ሰውራዊ መንእሰይ ሓዳር ክትምስርት ፍቓደኛ ኣይነበረትን። ይኹን እምበር ኣንዋር ሳዳት ንወላዲታ ብዛንታታት ቻርለስ ዲከንስ ኣብ ዝገበሩዎ ዝርርብ ምስ መሰጣ ንጓላ "ጽቡቕ ባህሪ ኣለዎ። ግርም ገይሩ ክከናኸነኪ እዩ - ኣይከሰልክየክን እዩ" ብምባል ንኽትምርዓዎ ፈቒዳትላ። ብ1949 ተመርዕዮም፡ ኣርባዕተ ቖልዑ ወሊዶም ልዕሊ 30 ዓመት ኣብ ሓዳር ጸኒሖም። ኣቓልቦ ግብጻውያን ዝሰሓበት ቀዳመይቲ እመቤት ድሕሪ ሰለስተ ዓመት፡ ሳዳት ነቲ ብብሪጣንያ ዝድገፍ ዝነበረ ንጉስ ግብጺ ኣብ ምዕላው ብጀማል ዓብደልናስር ዝተወስደ ናይ ዕልዋ ተበግሶ ምስተጸምበሮ ፖለቲካዊ ኩነታት ግብጺ ንሓዋሩ ተቐየረ። ኣንዋር ሳዳት ከኣ፡ ቀልጢፉ ሓያሎ ላዕለዋይ ጽፍሒ ስልጣን ሓዘ።  ብ1970 ጀማል ናስር ምስ ሞተ ኣብ ዝተገብረ ምርጫ ከኣ ፕረዚደንት ግብጺ ኰይኑ ተመርጸ። ጆሃን ካብ ኣንስቲ እቶም ቅድሚኣ ዝነበሩ መራሕቲ መንግስቲ ንላዕሊ ንጡፍ ግደ ክህልዋ ቈሪጻ ተላዕለት። በዓል ቤታ ኣብ ወጻኢ ሃገር ወግዓዊ ምብጻሕ ኣብ ዝግበረሉ እዋን ኮነ ኣብ ንቡር ህይወት ምስ በዓል ቤታ ብተደጋጋሚ ትስኣል ነበረት። ጀሃን ኣብ መወዳእታ 1960ታት ንመጀመርታ ግዜኣ ኣብ ከባቢ ደልታ ናይል ታላ ኣብ እትበሃል ገጠር ዝነብራ ጽጉማት ደቀንስትዮ ብምሕጋዝ ህዝባዊ ኣገልግሎት ጀሚራ። ነተን ካብ ሰብኡተን ሓገዝ ዝጽበያ ዝነበራ ኣንስቲ፡ ቅዲ ክዳንን ስፌትን ብምስትምሃር ነብሰን ክኢለን ንኽሰርሓ ዕድል ፈጢራትለን። ኣብ ሓደ ሰብ ዘይነብሮ ዑና ኣደራሽ፡ 25 ሰፈይቲ ክዳን መካይን ብምድላው ልዕሊ ሚእቲ ደቀንስትዮ ሰሪሐን፡ መዓልታዊ ናይ ኣስታት 4,000 ሰራሕተኛታት ዩኒፎርም ዘፍርያሉ ትካል ቀይራቶ። "ካልእ ብዙሕ ናእሽቱ ፕሮጀክታት ብምብጋስ ንደቀንስትዮ ቊጠባዊ ዓቕሚ ከምዝህልወን ገበረት። ስርሓተን ንምርኢት ብምቕራብ ከኣ ብዙሕ ካብ ምህርተን ንክሸጣ ዕድል ከፈተትለን። ደቂ ኣንስትዮ ቁጠባዊ ሓይሊ እንተ ረኺበን ፖለቲካዊ ስልጣን ከም ዝረኽባ እውን ኣስተውዓለት" ትብል ዶር ባክር ። ጆሃን ሕብረተሰብ ገጠር ታላ ዝመርሖ ሓያሎ ፕሮጀክትታት መዊላ። ስንኩላን ወተሃደራት ኰኑ ሰላማውያን ሰባት ነብሶም ዝኽእልሉን ዝመርሕሉን ናይ ተሃዶሶ መደብ ኣዳልያ። ኣብ ሓያሎ ከተማታት ከኣ ዘኽታማት ቈልዑ ዝእለዩሉን ዝናበይሉን ፕሮጀክት ኣተኣታትያ። ሕግታት ጆሃን ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት፡ ጆሃን ደቂ ኣንስትዮ ግብጺ፡ ንሰብኡተን ክፈትሓን ንውሉዳተን ከኣ ናይ ምእላይ መሰላት ክረኽባን ዝሕግዘን ሕጊ ንኪጸድቕ ሰፊሕ ጎስጓስ ኣካይዳ። ንሳ ኣብ መጽሓፋ፡ በዓል ቤታ ፕረዚደንት ሳዳት ነቲ መሰል እቲ ንክቕበሎን ከጽድቖን ንኸተእምኖ ከምዘጸገማ ትገልጽ። "ደቀንስትዮ ልዕሊ ፍርቂ ኣካል ህዝብና እየን። ደቂ ኣንስትዮ ማዕረ ደቂ ተባዕትዮ ነጻ ኮይነን ክሳብ ዘይተማህራን መሰላተን ዘይተኸብረን ከኣ ግብጺ ደሞክራሲ ኣይክትሃንጽን እያ። ከም መራሒ ናይዛ ሃገር ከኣ ሓላፍነትካ ክትስከምን ግዴታኻ ክትዋጻእን ኣለካ" ብምባል ንበዓል ቤታ ኣንዋር ሳዳት ከምዝበደሃቶ ጽሒፋ። እቲ ናይ ጆሃን ተበግሶ መሰላት ንደቀንስትዮ፡ ካብ ሓደ ሓደ ዓቃባውያን ሰዓብቲ እምነት ምስልምና ጸገም እኳ እንተጋጠሞ፡ ኣብ ሓጋይ 1979 ፕረዚደንት ሳዳት ነቲ በዓልቲ ቤቱ ዝኣመመቶ ሓሳብ፡ ደቂ ኣንስትዮ ንሰብኡተን ክፈትሓን ደቀን ክናብያን ከምኡ እውን ኣብ ባይቶ 30% መናብር ንደቀኣንስትዮ ክሕዛእ ዝብል ሕጊ ኣውጽአ። እቲ ዳሕረዋይ ናይ ደቀንስትዮ ሕዙእ መናብር ከኣ ጸኒሑ ብፖርላማ ምስ ጸደቐ 'ሕግታት ጆሃን " ብዝብል ጸደቐ። "ጆሃን፡ ብተግባራታን ስርሓታን ህዝቢ ዓለም ብዛዕባ ደቀንስትዮ ዓረብ ዝነበሮ ኣረኣእያ ንክቕይሮን ንመጻኢ እመቤታት ፕረዚደንት ኣብ ፖለቲካ ዝያዳ ንጡፍ ግደ ንኺህልወን መገዲ ጸሪጉ እዩ" ትብል ንጆሃን ብቐረባ እትፈልጣ ናይ ግብጻውያን ኣንስቲ ዲፕሎማት ኣደ መንበር ዝነበረት መርቫት ኮጆክ ። ጆሃን ጓል 41 ዓመት ምስ ኰነት፡ ምስቶም ሰለስተ ዓበይቲ ደቃ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ተመዝጊባ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካይሮ ስነ-ጽሑፍ ዓረብኛ ኣጽኒዓ ብዲግሪ ተመሪቓ። ቀጺላ ብተነጻጻሪ ጽሑፋት ማስተርስ ዲግሪ ረኺባ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካይሮን ኣመሪካን ክትምህር ጀሚራ። ጆሃን ሳዳት ኣብ ጸሊምን ጻዕዳን ቲቪ ናይ ዶክተረይት መጽናዕታ ከተቕርብ እንከላ ደቀንስትዮ ኣብ ዝኾነ እዋን ትምህርቲ ክቕጽላን ክዕወታን ከምዝኽእላ ናተይ ተበግሶ መርኣያ እዩ ክትብል እንከላ ትዝክር ኖሃ ባክር። ንሱ ከኣ፦ "ኣብ መወዳእታ 30ታት ዕድመይ፡ ቖልዑ ድሕሪ ምውላደይ፡ ናይ ፒኤችዲ ትምህርተይ ንክቕጽል ናብ ዩኒቨርሲቲ ንክምለስ ዝደረኸኒ ተበግሶኣ እዩ። ከምኡ ድማ ገይረ" ትብል። መበለት ጓል 46 ዓመት ኣንዋር ሳዳት ድሕሪ ብዙሕ ሰላማዊ ዲፕሎማሲያዊ ጻዕሪ ናይቲ ሽዑ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ጂሚ ካርተር ብ1978 ምስ እስራኤል ናይ መጀመርታ ውዕል ሰላም ዝፈረመ መራሒ ሃገራት ዓረብ ኰነ። ኣብታ ዓመት እቲኣ ንሱን ቀዳማይ ሚኒስተር እስራኤል መናሃይም በጊን ብሓባር ናይ ሰላም ኖቤል ተሸሊሞም። እቲ ውሳነ ንብዙሓት ግብጻውያን ኣቘጢዕዎም፣ ኣንጻሩ እቲ ስምምዕ ከኣ ተሪር ተቓውሞታት ገይሮም። ኣብ ፈለማ ጆሃን ንባዕላ እውን እቲ ስጉምቲ ሰጋእ ኣቢሉዋ ነይሩ፡ ዳሕራይ ግን ነቲ ሓሳባት ደጊፋቶን ደፊኣትሉን። ሓደ እዋን፡ "እቲ ናይ ሰላም ሓሳባቱ ንዓይ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ንብዘሎ ሃገራት ዓረብ ዘሰምብድ እዩ ነይሩ" ክትብል ንናይ ኣይሁድ መርበብ ሓበሬታ ተዛሪባ ነይራ። ኣንዋር ነቲ ኣብ መላእ ዓለም ተቐባልነት ዝረኸበ ግን ከኣ በቶም ኣብ ሃገራት ዓረብ ዝነብሩ ደገፍቱ እተዀነነ ታሪኻዊ ናይ ሰላም ውዕል ድሕሪ ምኽታሙ ክልተ ዓመት ጸኒሑ፡ ነቲ ግብጺ ብ1973 ምስ እስራኤል እተዋግኣትሉ እዋን ንምዝካር ኣብ ካይሮ ኣብ እተገብረ ወተሃደራዊ ምርኢት፡ ሓደ ጕጅለ ኣኽረርቲ እስላም ተኲሱ ቀቲሉዎ። ጆሃን፡ ክልቲኦም ነቲ ውዕል ሰላም ምፍራም ከስዕቦ ዝኽእል ሓደጋ ከምዘሎ ይፈልጡ ነይሮም እዮም። ብ2015 ምስ ቢ.ቢ.ሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ-መሕተት ከኣ ንበዓል ቤታ ናይ ጥይት መከላኸሊ ክዳን ክኽደን ከም ዝነገረቶን ንሱ ግን "ንድሕንነቱ ግዲ ስለዘይገበረሉ" ከምዝኣበያ ሓቢራ። ጆሃን ሰብኣያ ክቕተል ከሎ ጓል 46 ዓመት እያ ነይራ። ድሕሪ ሞት በዓል ቤታ ከኣ ነቲ ዝተረፈ ግዜኣ ኣብ ዓለም ምእንቲ ሰላም ዝኽፈል ዋጋ ከቢድ ምዃኑ ቀጻሊ ኣስተምህሮ ብምሃብ ንሓድጊ በዓል ቤታ ትቕጽሎ ነይራ። "ሰላም። እዛ ቃል እዚኣ፡ ቀንዲ ፍረ ነገር ህይወተይ እያ። ቅድሚ ሙማታ 12 ዓመት ይገብር፡ ወትሩ ሰላም ክረክብ ተስፋ እገብርን እጽልን እየ "ክትብል ጽሒፋ። ጆሃን ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት መበል 88 ዓመታ ብሕማም ዓሪፋ።


ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ንዓቢ ግድብ ህዳሰ ዝኸውን 3 ሚልዮን ብር ኣዋጺኦም

ብመንገዲ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ንዓቢ ግድብ ህዳሰ ዝኸውን ገንዘብ ንምውጻእ ዝተመስረተ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ወጻኢ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያንን ትውልደ ኢትዮጵያውያንን ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት ልዕሊ 70 ሽሕ ዶላር [ልዕሊ 3 ሚልዮን ብር] ከም ዘዋጽኡ ክፍሊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ዳይሬክተር ህዝባዊ ርክባት ኣቶ ሞጎስ መኮነን ኣብቲ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰዓት ብማእከላይ ገምጋም 1500 ዶላር ይዋጻእ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ጸብጻብ ብደረጃ ኣህጉር ኣብ ኣፍሪቃ፣ ሰሜን ኣሜሪካን ዝበዝሐ ገንዘብ ይዋጻእ ምህላዉ ጠቂሱ። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝነብሩ ልዕሊ 50 ሽሕ ዶላር ክዋጻእ እንከሎ፤ ብሓፈሻ እቲ ገንዘብ  ካብ ልዕሊ 600 ሰባት ዝተረኸበ ምዃኑ ተሓቢሩ። እቲ ናይ ምውጻእ መስርሕ ዋላ እኳ ናይ ግዜ መቃን እንተዘይተቐመጦ ሓደ ሚልዮን ዶላር ንምእካብ ተተሊሙ ምህላዉ እቲ ሓላፊ ገሊጹ። እቲ ሓላፊ ብምስዓብ “ነዚ ኣጀማምርኡ ብምርኣይ እቲ ሓደ ሚልዮን ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ክኣክል ከም ዝኽእል ዘርኢ እዩ” ኢሉ። ኣቶ ሞጎስ እቲ ብመንገዲ መርበብ ሓበሬታ ዝግበር ዘሎ ናይ ገንዘብ ምውጸእ፡ ነቶም ኣብ ደገ ዝነብሩን ኣብ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ከበርክቱ ዝደልዮን ‘ንሃልኮም ንምቅላን’ ተሓሲቡ ከም ዝተገበረ ተዛሪቡ። ቅድሚ ሕጂ፡ ኣብ ወጻኢ ዝነብር ህዝቢ ክሕግዝ ምስ ዝደሊ ነዊሕ ሰዓታት ብመኪና ወይ ብኻልእ ዓይነት መጓዓዝያ ተጓዒዙ ናብ ኢምባሲታት ወይ ቆንስላት ናይ ኢትዮጵያ ክኸይድ ይግደድ ከም ዝነበረ ዝሕብር ኣቶ ሞጎስ ሓጂ ግን እቲ ኣገባብ ከም ዝሓጸረን ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ሓገዞም የበርክቱ ከም ዘለዉን ጠቂሱ። እቲ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ቅድሚ 10 ዓመት ካብ ዝጀመረሉ ኣትሒዙ ብመንገዲ ናይ ቴሌፎን፣ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ፣ ብመልክዕ ቦንድን ካልእ ኣገባባትን ገንዘብ ክዋጻእ ጸኒሑ እዩ። ኣቶ ሞጎስ፡ እቲ ብመንገዲ መርበብ ሓበሬታ ዝተጀመረ ናይ ገንዘብ ምውጻእ ዝሃቦ ውጽኢት ብምርኣይ ”ኣብ ዝኾነ ጫፋ ናይዛ ዓለም ዝርከብ ኢትዮጵያዊ ኾነ  ትውልደ ኢትዮጵያዊ ነቲ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ሓገዝ ዘበርክተሉ ዕድል ክጽበ ከም ዝጸንሐ ዘርኢ’ዩ” ኢሉ። እቲ ገንዘብ፡ ኢትዮጵያ ብሕጽረት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ኣብ ትፍተነሉ ዘላ ይዋጻእ ምህላውን ዓቢ ግድን ህዳሰ ቀልጢፉ ንኽዛዘም ዝሕግዝ ምዃኑን ኣቶ ሞጎስ ሓቢሩ።


ኢትዮጵያ፡ ምትእትታው ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ 'ሓጋዚ' ኣይኮነን ኢላ

ኢትዮጵያ ኣብቲ ንነዊሕ እዋን ዘሰሓሕብ ዘሎ ጉዳይ ዓባዪ ግድብ ህዳሰ፡ ሕቡራት ሃገራት ጣልቃ ምእታዉ "ሓጋዚ" ኣይኮነን ኢላ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ " ከይዲ ናይቲ ዘተ ተጓቲቱን ፖለቲካዊ መልክዕ ክሕዝ ተገይሩን ምርኣይ የሕዝን'ዩ" ክብል ገሊጹ። ብተወሳኺ "እዚ ውጽኢታዊ ከምዘይኮነን እቲ ጉዳይ ናብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምውሳድ እውን ዘይጠቅምን ካብ ሓላፍነት እቲ ቤት ምኽሪ ወጻኢ ምዃኑን ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ቅዋማ ግልጺ ገይራ እያ" ኢሉ። ኢትዮጵያ፡ ህንጸት እቲ ህዳሰ ኢላ ዝሰየመቶ ዓብዪ ግድብ፡ ምስ ኣብ ታሕተዋይ ተፋሰስ ናይል ምስ ዝርከባ ሃገራት ሱዳንን ግብጽን ንዓሰርተ ዓመት ከሰሓሕባ ጸኒሑ እዩ። እታ ሃገር ትማሊ ኣብ ዘውጸአቶ መግለጺ፡ ንጉዳያት ሰለስቲአን ሃገራት ንምፍታሕ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝመርሖ ዘተ ጠቓሚ ከምዝኾነን ፡ እቲ ከይዲ ክሰልጥ ብተወፋይነት ከምእትሰርሕን ገሊጻ ኣላ። ህንጸት እቲ ግድብ ንዕብየታ ኣዝዩ ጠቓሚ ከምዝኾነ እትገልጽ ኢትዮጵያ ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ጀሚራ ኣላ።  ሃገራት ሱዳንን ግብጽን ግና መጠን ቀረብ ማይ ዜጋታተን ከጉድለልና ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለወን። ህንጸት ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ምስተዛዘመ፡ 6 ሽሕ ሜጋ ዋት ጸዓት ብምፍራይ፡ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ክኸውን እዩ። 65 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ድማ፡ ካብ'ዚ ጸዓት ተረባሕቲ ክኾኑ ትጽቢት ይግበር። ኣብ 2011 ዝጀመረ ህንጸት እቲ ግድብ፡ ኣብቲ ንፈለግ ናይል 85 ሚእታዊት ማይ ዘበርክት ሩባ ኣባይ'ዩ ዝህነጽ ዘሎ።


ዓብዪ ግድብ ህዳሰ፡ ኢትዮጵያ ማይ ምምላእ ከተቋርጽ ዘይትኽእለሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ

እቲ ሓይሊ ኤለክትሪክ ንምምንጫው ኣብ ፈለግ ኣባይ ዝህነጽ ዘሎ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ኣብ መንጎ ግብጺ፡ ሱዳንን ኢትዮጵያን ንነዊሕ ዝዘለቐ ምስሕሓብ ዝፈጠረ ኮይኑ: ጌና መዕለቢ ኣይረኸበን ኣሎ። እቲ ኩነታት ናብ ግጭት ከየምርሕ ስግኣት ተፈጢሩ ኣብ ዝርከበሉ እዋን፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብቲ ዛዕባ ንመጀመርታ ጊዜ ንምዝታይ ሓሙስ ተጋቢኡ ነይሩ። ግብጽን ሱዳንን፡ ኢትዮጵያ ንኻልኣይ ዓመት በይነኣዊ ስጉምቲ ብምውሳድ፡ ነቲ ግድብ ማይ ክትመልእ ምጅማራ ከሲሰን። ንጠለብ ማይ ዳርጋ ምሉእ ንምሉእ ኣብ ፈለግ ኒል እትምርኮስ ግብጺ፡ ነዚ ከም ናይ ህላወ ሕቶ እያ ትርእዮ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቀረብ ማይ ሱዳን ብሰንኪ ምምላእ እቲ ግድብ ጸገማት ኣጋጢሙ ነይሩ። ኢትዮጵያ ብወገና እቲ ግድብ ብሚልዮናት ንዝቑጸሩ ዜጋታታ ኤለክትሪክ ንምቕራብ ከም ዘድልያ ትገልጽ። ግብጽን ሱዳንን ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ዘውጽእኦ ሓባራዊ መግለጺ፡ ኢትዮጵያ ብዘይ ሓባራዊ ስምምዕ "ብሕማቕ ተበግሶ" ነቲ ዲጋ ማይ ትመልኦ ኣላ ብምባል፡ እቲ ዲጋ ኮነ ኢልካ ይምላእ ምህላው ኣመላኺተን። እንተኾነ ግና እዚ፡ ኢትዮጵያ ነቲ ዲጋ ናይ ምምላእ መስርሕ ከም ድላያ እትቆጻጸሮ ዘስምዕ ጌጋ መረዳእታ ዝፈጥር እዩ። ክቋረጽ ኣይክእልን? ኣይፋሉን። እቲ ብድሕሪ እቲ ግድብ ዘሎ ዲጋ ኣብ እዋን ክራማት ሩባ ኣባይ ብተፈጥሮኣዊ መገዲ እዩ ዝመልእ፤ እዚ ድሮ ዝጀመረ ኮይኑ ክሳዕ መስከረም ዝቕጽል እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ጉዳይ ዲጋ ህዳሰ መጽናዕትታት ዘካየደ ተመራማሪ ዩኒቨርስቲ ማንቸስትር መሓመድ በሽር ዓቐን ማይ ጥርዚ መንደቕ እቲ ግድብ ክሳዕ ዝበጽሕ "ብዓይኒ ምህንድስና፡ ብዓይኒ ፊዚክስ ንምምላእ እቲ ዲጋ ሕጂ ደው ምባል ኣይከኣልን" ይብል። ናይዚ ምኽንያት፡ መጠን ናብቲ ዲጋ ዝኣቱ ማይ ካብቲ ብኽልተ መተንፈሲ ዝወጽእ (መዓልታዊ ካብ 60 ክሳዕ 110 ሚልዮን ሜተር ኪዩብ) ስለ ዝዛይድ እዩ። ካብቲ ህንጸት እቲ ግድብ ዝተጀመረሉ 2011 ጀሚሩ፡ እቲ መንደቕ ኣብ ከባቢ ሩባ ኣባይ እዩ ክህነጽ ጸኒሑ። ዋሕዚ እቲ ማይ ድማ ክቕጽል ጸኒሑ። ሰብ ሞያ ህንጻ ኣብ ገምገም እቲ ሩባ ብዘይ ጸገም ንጥፈታቶም የሰላስሉ። ኣብቲ መጠን እቲ ማይ ዝውሕደሉ እዋናት ድማ እቲ ሩባ ብመትረባት፡ ወይ ትቦታት ከም ዝሓልፍ ብምግባር ገለ ክፋል እቲ መንደቕ ይህነጽ። ኣብዚ እዋን ካብቲ ማእከላይ ሸነኽ እቲ መንደቕ ዝበዝሐ ኣብ ምዝዛም ዝርከብ ኮይኑ፤ ክሳዕ 2024 ክቕጽል እዩ። ሽዑ ብራኺኡ ካብ ጸፍሒ ባሕሪ 640 ሜትር ክበጽሕ እዩ። ባይታ እቲ ሩባ ካብ ጸፍሒ ባሕሪ 509 ሜትር ብራኸ ኣለዎ። ዲጋ ህዳሰ ኣብ ቀዳማይ ዓመት፡ 4 ቢልዮን ሜተር ኪዩብ ማይ ክኽዝን እንከሎ መሊኡ ክፈስስ በቒዑ እዩ። ኣብ ዲጋ ህዳሰ ገምጋም ዓመታዊ ፍሰት ማይ ሩባ ኣባይ፡ 49 ቢልዮን ሜተር ኪዩብ እዩ። ዓሚ ግና ኣብ ዝሓለፈ 100 ዓመታት ተራእዩ ዘይፈልጥ መዓልታዊ መጠን ፍሰት ማይ ብምርኣዩ፡ ካብቲ ኣብ መላእ ዓመት ክኽዝኖ ዝግባእ ዝነበረ ፍሰት ሒደት መጠን ጥራሕ'ዩ ወሲዱ። ኣብዚ ዓመት ተወሳኺ 13.5 ቢልዮን ሜተር ኪዩብ ማይ ንምኽዛን እዩ ተተሊሙ ነይሩ። ካብ ሱዳን ዝተረኽበ ናይ ሳተላይት ስእልታት ከም ዘርእዮ ግና ህንጸት እቲ መንደቕ ከምቲ ዝተወጠነሉ ክሳለጥ ኣይከኣለን። እዚ ማለት ድማ ብዙሕ ማይ ክፈስስ እዩ። ሚኒስትሪ ማይ ኢትዮጵያ ኣብዚ ሰሙን ናብ ሱዳን ኣብ ዝለኣኾ ሓበሬታ ግና፡ እቲ ግድብ ከምቲ ዝተወጠነሉ ማይ ክዕቅብ ምዃኑ ገሊጹ። ኣብ ሓጋይ መጠን ማይ እቲ ግድብ ስለ ዝጎድል፡ መናድቕ እቲ ግድብ ክህነጽ እዩ፤ ኣብ ሳልሳይ ዓመት ድማ ዝያዳ ማይ ክኽዘን እዩ። ኢትዮጵያ ነቲ ዲጋ ኣብ ዝቕጽል ኣርባዕተ ክሳዕ ሽዱሽተ ዓመታት ምሉእ ብምሉእ ማለት 74 ቢልዮን ሜተር ኪዩብ፡ ከም እትመልኦ እያ ትገልጽ። ሽዑ እቲ ዝፍጠር ቀላይ ንድሕሪት ክሳዕ 250 ኪሜ ክዝርጋሕ ከም ዝኽእል ይግለጽ። ኣብ መንጎ ክልተ ናይ ክረምቲ ወቕትታት መጠን ማይ እቲ ዲጋ ናብ 49.3 ቢልዮን ሜተር ኪዩብ ክወርድ እዩ። ግብጺ ንዓብዪ ግድብ ህዳሰ ከም ንህልወናኣ ዝዳረግ ስግኣት እያ እትርእዮ። ምሉእ ብምሉእ ኣብ ማያት ኒል ስለ እትምርኮስ ኣብ ፈለግ ኒል ንዝፍጠር ኩሉ ብቐረባ እያ ትከታተሎ። ግብጺ ዘይጎድል ዝተወሰነ መጠን ማይ ክረጋገጸላ ትጠልብ። ኣብ እዋን ምምላእ፡ ግብጺ ካብ ዲጋ ላዕለዋይ ኣስዋን ማይ ብምፍናው ክተከሓሕስ ትኽእል እያ፤ እቲ ሻቕሎት ግና ግድብ ህዳሰ ምሉእ ኣገልግሎት ክህብ ምስ ዝጅምር ዝመጽእ ነገራት እዩ። ምምላእ እቲ ግድብ ምስ ተዛዘመ፡ ኢትዮጵያ ክንዲምንታይ መጠን ዘለዎ ማይ ክትፍንው እያ ኣብ ዝብል ክትቅየድ ኣይትደልን እያ። ቀዳምነታ፡ ነቲ ምስ ተዛዘመ ኣብ ኣፍሪቃ ዝዓበየ ማያዊ መመንጨዊ ሓይሊ ኤለክትሪክ ዘንቀሳቕስ እኹል ማይ ምሓዝ እዩ። ኣብቲ ንቡር እዋናት ዝናብ ጸገም ኣይኸውንን፤ እንተኾነ ግና ንዓመታት ዝቕጽል ዝተናውሐ ድርቂ እንተኣጋጠመ እንታይ ክኽሰት እዩ ዝብል ንግብጺ ኣሻቒልዋ ኣሎ። ኢትዮጵያ ኣብ ዲጋ ህዳሰ ማይ ክትክዝን እያ፡ ኣብ ዲጋ ላዕለዋይ ኣስዋን ግብጺ ዘሎ መጠን ማይ'ውን ክጎድል ክጅምር እዩ። ብድሕሪኡ እቲ ዳግም ናይ ምምላእ መስርሕ ከመይ ክኸውን እዩ ዝብል'ውን ካልእ ሕቶ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ 12 ኣዋርሕ ሱዳን ኣብቲ ዲጋ ዘለዋ መርገጺ ካብ ብጽቡቕ ምቕባል ናብ ተጠራጣሪትን ኣብ ኲናት ምጽማድን ተሰጋጊሩ ኣሎ። እዚ ናይ ሱዳን ናይ መርገጺ ለውጢ፡ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝነበረ ምምላእ ማይ ድሕሪ ምርኣይ ምዃኑ በሽር ይነግር። ብደረጃ ክልሰ ሓሳብ፡ ግድብ ህዳሰ ነቲ ናብ ሱዳን ዝፈስስ ማይ ብምቁጽጻር ንሱዳን ካብ ዘይተሓስበ ውሕጅ ክገላግላ ይኽእል እዩ። እንተኾነ ግና ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኢትዮጵያ ካብቲ ኣርባዕተ መሕለፊ ማይ ትቦታት ነቲ ሰለስተ ምስ ዓጸወት ኣብ ሱዳን ስንባደ ፈጢሩ እዩ። እዚ ኣብ መጠን እቲ ማይ ምጉዳል ከስዕብ እንከሎ ሱዳን ንመስኖን ዘቤታዊ ሃልክን እትጥቀመሉ ማይ ምኩልላፍ ኣጋጢሙ ነይሩ።


ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዙርያ ግድብ ሕዳሰ ርኡይ ተራ ኣይክህልወንን’ዩ ኢሉ

ግብጽን ሱዳንን ብመሰረት ዘቕረብኦ ሕቶ ኢትዮጵያ ትሃንጾ ዘላ ዓብዪ ግድብ ሕዳሰ ኣቶኵሩ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ክእከብ'ዩ ዝተባህለ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ርኡይ ተራ ከም ዘይህልዎ ተገሊጹ። ኣካቢ እቲ ባይቶን ኣምባሳደር ፈረንሳ ኣብ ሕቡራት ሃገራትን ዝኾነ ኒኮላስ ሪቪዬር ንጋዜጠኛታት ከም ዝበሎ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝቕጽል ሰሙን ኣብ ዙርያ ግድብ ሕዳሰ ክዝቲ ይኽእል እዩ ኢሉ። ይኹን'ምበር ንሰለስቲኤን ሃገራት ብምዕዳም ስግኣተን ክገልጻን ኣብ ስምምዕ ክበጽሓሉ ዝኽእላ ልዝብ ንክገብራን ካብ ምትብባዕ ሓሊፉ ካልእ ዝገብሮ ከም ዘየለ ሓቢሩ። "እቲ ቤት ምኽሪ ካብኡ ሓሊፉ ክገብሮ ዝኽእል ነገር ኣሎ ኢለ ኣይሓስብን" ክብል ተዛሪቡ። ኢትዮጵያ ካልኣይ ዙርያ ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ክትጅምር ኣብ ትሽባሸበሉ ኣብ ዘላ እዋን ሱዳንን ግብጽን ካብቲ ቤት ምኽሪ ብተወሳኺ እቲ ጉዳይ ናብ ሊግ ዓረብ ብምውሳድ ጸቕጢ ከሕዳር ጻዕሪ ገይረን። ክልቲአን ሃገራት ሕጋውን ኣስገዳድን ስምምዕ ከይተፈረመ፡ ኢትዮጵያ ማይ ምምላእ ክትጅምር ከም ዘይብላ'የ ዘቂጠን ዝማጎታ ዘለዋ። ኢትዮጵያ፡ እቲ ልዕሊ 5ሽሕ ሜጋ ዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከም ዘመንጪ ዝዝረበሉ ግድብ ካብ ዝህልዎ ረብሓ ሓሊፉ ኣብ ልዕሊ ሃገራት ታሕተዋይ ተፋሰስ ሩባ ኣባይ ዘሕድሮ ጽልዋ ከም ዘየለ ብምግላጽ ኣብ ስምምዕ ይበጻሕ ኣይበጻሕ ኣብዚ ወርሒ ማይ ምምላእ ከም እትጅምር ትገልጽ። ሰለስቲአን ሃገራት ብተደጋጋሚ ኣብ ዙርያ ምምላእን ምፍናውን ማይ እቲ ግድብ ዘካይድኦም ልዝባት ብዘይ ፍረ ተበቲኖም'ዮም። ግብጽን ሱዳንን እቲ ግድብ ካብ ሩባ ኣባይ እንረኽቦ መጠን ማይ ክንክዮ'ዩ ክብላ እንከለዋ ኢትዮጵያ ግን እቲ ግድብ ዝሕዞ ማይ ን65 ሚሊዮን ዜጋታታ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምቕራብ እትጥቀመሉ ስለ ዝኾነ ጸገም ኣይፈጥርን ዝብል ሞገት ኣለዋ።


ግድብ ህዳሰ: ሱዳን ነቲ ብኢትዮጵያ ዝቐረበ እማመ ምምላእ ማይ ከምዘይትቕበሎ ኣፍሊጣ

ሱዳን፡ እቲ ህንጸቱ ዳርጋ ኣብ ምዝዛም ዝርከብ ግድብ ህዳሰ ካልኣይ ዙርያ ምምላእ ማይ ኣመልኪቱ ካብ ኢትዮጵያ ዝቐረበ እማመ ሓሳብ ነጺጋ። ሮይተርስ ንሓደ ስሙ ክጽራሕ ዘይደለየ ሱዳናዊ በዓል ስልጣን ጠቒሱ ከምዝጸብጸቦ፡ ንካልኣይ ዙርያ ማይ ምምላእ ናይቲ ግድብ ኣመልኪቱ ብኢትዮጵያ ዝቐረበ ሓሳብ፡ 'ዘይጭበጥ'ን 'ግዜ ንምንዋሕ' ኮነ ተባሂሉ ዝቐረበ እዩ ክብል ተቓዊሙ። ወሲኹ ድማ ከምዚዓይነት ሓሰብ፡ ንኹሉ ኣባል ሃገራት ዘካተተ እንተዝኸውን ብመገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣቢሉ ክቐርብ ይግባእ ነይሩ ኢሉ። እቲ ስሙ ዘይተጠቕሰ ላዕለዋይ በዓልመዚ ሱዳን፡ እቲ ብኢትዮጵያ ዝቐረበ ሓሳብ ብሓፈሻ ዘይሕሰብን ካብ ክሊ ከይዲ እቲ ልዝብ ወጻኢ ዝኾነ ምዃኑን ገሊጹ። እቲ ጉዳይ ኣመልኪቱ፡ ሮይተርስ ንሚኒስትር ማይ፣ መስኖን ኢነርጅን ስለሺ በቀለ ሕቶ እንተቕረበ'ኳ፡ ምላሽ ኣይረኸበን። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን ማሪያም ኣል ማሐዲ፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ኢዱ ከእቱን ኢትዮጵያ ብኢደ ወነና ማይ ካብ ምምላእ ክትቑጠብን ምሕታታ ዝዝከር እዩ። ኢትዮጵያ፡ ቀዳማይ ደረጃ ማይ ምምላእ እቲ ግድብ ምስ ኣሳለጠት፡ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ሓምለ ካልኣይ ዙር ዝሓሰበቶ ውጥን ካብ ምግባር ዝእግዳ ከምዘየለ ክትገልጽ ምጽናሓ ይፍለጥ። ካልኣይ ዙር ምምላእ ማይ ኣብዚ ዓመት እንተዘይተሰሊጡ፡ ዓቢ ኪሳራ ከምዘስዕበሉ ዝገልጽ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ጎናጎኒ እቲ ልዝብ፡ ማይ ናይ ምምላእ ስራሕቲ ከምዝሳልጥ እዩ ዝገልጽ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ ሚኒስተር መስኖ ሱዳን፡ ፕሮፌሰር ያሲር አባስ፡ ኣብ ገለ ወሰንቲ ጉዳያት ቅድመ ስምምዕ ምግባር እንተተኻኢሉ፡ ሃገሩ ንካልኣይ ዙር ማምላእ ማይ እንተቐጸለ ከምዘይትቃወም ገሊጹ ነይሩ። ሱዳን፡ ሰለስተ መሰረታዊ ቅድመ ኩነት ዘቕመጠት ኮይና፡ ድሕሪ ማይ ምምላእ እቲ ልዝብ ክቕጽል ምዃኑ ዘተኣማምን መረጋገጺ እንተሂባ፤ ክሳብ ሕዚ ኣብ ዝተኻየዱ ልዝባት ናይ መወዳእታ ክታም ክዓርፈሉን፡ ብቐጻልነት ልዝብ ዝካየደሉ ግዜ ገደብ ብግልጺ ክሰፍርን ዝብል ይርከቦም። እዚ ምስ'ቲ፡ ግብጽን ሱዳንን ቅድም ክብል ዝሓዝኦ ተሪር መርገጺ ኣብ ግምት ብምእታው፡ እዚ ናይ ሕጂ ናይ ሱዳን መግለጺ፡ ዓቢ ለውጢ ተገይሩ ተወሲዱ ነይሩ። ሱዳን፡ ኢትዮጵያን ግብጽን፡ በቲ ኢትዮጵያ ነቲ ንምዝዛሙ ቅሩብ ዝተረፎ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ካልኣይ ግዜ ንኽትመልእ ዘውጽኣቶ ውጥን ኣብ ሓደ ስምምዕ ክበጽሓ ስለዘይከኣላ ኣብ ምትህልላኽ እየን ዘለዋ። እቲ ኢትዮጵያ ትሃንጾ ዘላ ዓቢ ግድብ ህዳሰ፡ ኣብ ሩባ ኣባይ ስለዝተሃንጸ፡ ሱዳንን ግብጽን ቀንዲ ምንጪ ጽሩይ ማየን ዝኾነ ኒል መጠን ማዩ ከየጉድሎ ዓቢ ስግኣት ከምዘለወን'የን ዝገልጻ። ኢትዮጰያ ከኣ ኣብ እዋን ክረምቲ ካልኣይ ገጽ ምምላእ እቲ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ከምእተካይድ እያ ትሕብር ዘላ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ሞንጎ ሰለስቲኤን ሃገራት (ኢትዮጵያ፤ ሱዳንን ግብጽን) ክግብር ዝጸንሐ ዘተታት ዝኾነ ፍረ ስለዘይተረኸቦ፡ ንኣመላልኣ እቲ ዓቢ ግድብ ኣመልኪተን ኣብ ሓደ ስምምዕ ከይብጽሓ ኢትዮጵያ ምምላእ ከይትጅምር'ሞ ናብ ዝኸፈአ ምስሕሓብ ከይኣትዋ ስግኣት ኣሎ። ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቀዳማይ ገጽ ምምላእ ኣብ ዘካየደትሉ'ውን ሱዳንን ግብጽን በቲ ሓሳብ ናይ ኢትዮጵያ ኣይተሰማማዓን ነይረን። ሱዳን ኣብ ዝሓለፈ እዋናት፡ ኣብ ዘተ ሰለስቲኤን ሃገራት ዳርጋ ሰማዒት ጥራይ ኮይና እያ ትኸይድ ነይራ። ሕዚ ግና  ምስ መርገጺ ናይ ግብጺ ብምስምማዕ: ዓቢ ግድብ ህዳሰ ኣብ ሱዳን ከምጽኦ ዝኽእል ጸገማት ኣብ ምጉስጓስ ትርከብ። ኢትዮጵያ ኣብ ጉዳይ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ዝካየድ ድርድር ክቕጽል ንምግባር በመገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ንጉባኤ ምጽዋዕ ኣገዳሲ ምዃኑ ገሊጻ ነይራ። ክልቲአን ሃገራት ብወገነን፡ ከም ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን ዝኣመሰሉ ዓለም ለኻዊ ትካላት ኢዶም ክሓውሱ እየን ዝጠልባ። ግድብ ህዳሰ . . . ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ዓመታት ህንጸቱ ክዛዘም ትልሚ ተታሒዙሉ ዝተጀመረ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ከይተዛዘመ ናብ ዓሰርተ ዓመት ይኸይይድ ኣሎ። ህንጸቱ ምስተዛዘመ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ግድብ ከምዝኸውን ትጽቢት ዝግበረሉ ህዳሰ: ኣብዚ እዋን 80 ሚኢታዊት ስራሕቱ ከምዝተወገነን ኣብ ዝመጽእ ዓመት ሓይሊ ከመንጩ ተስፋ ከምዘሎን ይግለጽ። ልዕሊ 5 ሺሕ ሜጋ ዋት ሓይሊ ኤለክትሪክ/ጸዓት ከመንጩ ትጽቢት ዝግበረሉ እቲ ግድብ: ህንጸቱ ተዛዚሙ ናብ ኣገልግሎት ኣብ ዝኣትወሉ እዋን: ንልዕሊ ፍርቂ ካብ ህዝቢ ኢትዮጵያ፣ ንኢንዳስትሪታትን ጎረባብቲ ሃገራትን ሓይሊ ከቕርብ ከምዝኽእል ይዝረበሉ።


ኤቨር ግሪን፡ ግብጺ ንመትረብ ስዊጽ ዓጽያ ዝነበረት መርከብ ክትፍንዋ ተሰማሚዓ

ኣብ ወርሒ መጋቢት ን6 መዓልታ ንመስመር መትረብ ስዊጽ ዓጽያ ዝነበረት ኤቨርግሪን ዝተብሃለት ዓባይ መርከብ፡ ዋና እታ መርከብን መድሕን ዝኣተውላ ትካልን ንመንግስቲ ግብጺ ካሕሳ ክኸፍሉ ስለዝተሰማምዑ ጽባሕ ካብቲ መልሕቓ ደርብያትሉ ዝነበት ቀላይ ነጻ ክትወጽእ'ያ። መንግስቲ ግብጺ ካብ ዋና እታ መርከብን ካብቲ ትካል መድሕንን ክንደይ ገንዘብ ክቕበል ከምዝተሰማማዐ'ኳ እንተዘይተገለጸ፡ መንግስቲ ግብጺ ኣቕድም ኣቢሉ ትሕቲ 550 ሚልዮን ዶላር ከምዘይቕበል ሓቢሩ ነይሩ'ዩ። እታ ልዕሊ 400 ሜትሪ ቁመትን 59 ሜትሮ ጎድንን ዘለዋ መርከብ ኤቨርግሪን ኣብ ወርሒ መጋቢት ካብ ቀይሕ ባሕሪ ንማእከላይ ባሕሪ እናሰገረት እንከላ ብሰንኪ ንፋስ ነቲ ጸቢብ መትረብ ስዊጽ ምሉእ ንምሉእ ስለዝዓጸወቶ እቲ ዓቢ ንግዳዊ መስመር ንመዓልታት ተረጊጡ ነይሩ። መንግስቲ ግብጺ፡ ነታ መርከብ ንምውጻእ ዘውጻእክዎ ወጻእን ብሰንኪ እቲ መስመር ምዕጻዉ ዝወረደኒ ከሳራን ክከሓስ ይግብኣኒ'ዩ ብምባል እዩ ነታ መርከብ ከም ጅሆ ሒዝዋ ጸኒሑ። እቲ 193 ኪሎሜተር ንውሓት ዘለዎ መትረብ ስዊጽ ብሰንኪ ምሽካል መርከብ ኤቨር ግሪን ንሽዱሽተ ተኸታተልቲ መዓልታ ስለዝተዓጸወ፡ ብዙሓት ካብን ናብን ኣውሮጳ ኤስያ ዝመላለሳ መራኽብ በቲ ዝነወሐ መስመር ደቡብ ኣፍሪቃ ክጠይቐማ ተገዲደን ነይረን እየን። እቲ ነታ መርከብ መድሕን [ኢንሹራንስ] ዝህብ ዩኸይ ክለብ እተብሃለ ትካል ብሰንበት ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ኣብ ሞንጎና ኣብ ሞንጎ ሰብ መዚ መትረብ ስዊጽን ነቲ ካሕሳ ዝምልከት ኣብ ሓደ ስምምዕ ተበጺሑ ኣሎ" ኢሉ። ሰብ መዚ መትረብ ስዊጽ ብወገኖም፡ እታ መርከብ ጽባሕ ረቡዕ ከምእትፍኖ ገሊጾም ኣለዉ። ክልቲኦም ወገን መጠን ናይቲ ካሕሳ እኳ እንተዘይገለጹ፡ ኣቦ ወንበር ሰብ መዚ ስዊዝ ካናል ዖሳማ ራቢ፡ ከም ኣካል እቲ ስምምዕ ሓንቲ ንመራኽብ ትስሕብን ናብ ወደብ ተጸግዕን ጃልባ [ታግ ቦት] ክውሃቡ ምዃኖም ገሊጹ'ሎ። ሰብ መዚ መትረብ ስዊጽ ኣብ መጀመርታ 916 ሚልዮን ዲላር እዮም ካሕሳ ሓቲቶም ነይሮም። ትካል መድሕን  ዩከይ ክለብ ግን 'እዚ ኣዝዩ ዝተጋነነ እዩ' ብምባል በቲ መጠን ከምዘይሰማማዕ ብወግዒ ገሊጹ። ጸኒሖም ድማ ነቲ ጠለቦም ናብ 550 ሚልዮን ዶላር እኳ እንተኣጉደልዎ፡ ዋና እቲ መርከብን እቲ ትካል መድሕንን ግን 150 ሚልዮን ዶላር ክኸፍሉ ድልዋት ምህላዎም'ዮም ብኣጋ ገሊጾም።