ወዶም ውላድ ስለዘይሃቦም ዝኸስዎ ዘለው ስድራ

ኣብ ሰሜናዊ ህንዲ ግዝኣት ኡታራክሃንድ ዝቕመጡ ስድራቤት፡ እንኮ ወዶም ድሕሪ ናይ ሽዱሽተ ዓመት መርዓ፡ ውላድ ስለዘይሃቦም፡ ንወዶምን በዓልቲ ቤቱን ይኸሱ ኣለዉ። እዞም ሳንጂቭን ሳድሃና ፕራሳድን ዝተባህሉ ስድራቤት፡ እቲ ንዓመታት ዝዓቘርዎ ገንዘብ፡ ወዶም ንምዕባይ፡ ንናይ ፓይለት ትምህርቱን ንመማዕረጊ ገፊሕ መርዓኡ ከም ዘወድእዎን ይዛረቡ። እቶም ስድራ፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ዝዀነ ቈልዓ እንተዘይተወሊዱ፡ ኣስታት 650 ሽሕ ዶላር (525 ሽሕ ፓውንድ) ዝግመት ካሕሳ ክወሃቦም ከኣ ይጠልቡ ኣለዉ። ወዶምን በዓልቲ ቤቱን ገና ርእይቶ ኣይሃቡን ዘለው። እቲ ኣብ ሕብረተሰብ ኣዝዩ ዘይተለምደ ክሲ፡ "ስነ-እምሮኣዊ ምግፋዕ" ብዝብል ምኽንያት እዩ ቀሪቡ። ፕራሳድ ኣቦ እቲ ወዲ፡ ኵሉ እቲ ዘዋህለሎ ገንዘብ ኣብ ወዱ ከም ዘውጽኦን፡ ኣብ 2006 ድማ 65 ሽሕ ዶላር ወጻኢታት ብምግባር ናብ ኣሜሪካ ንትምህርቲ ፓይለት ከም ዝሰደዶን ገሊጹ። ኣብ 2007 ናብ ህንዲ ተመሊሱ፡ ስራሕ ስለ ዝሰኣነ ስድራኡ ንልዕሊ ክልተ ዓመት ብገንዘብ ክድግፍዎ ከም ዝተገደዱ ታይምስ ኦፍ ኢንዲያ ኣቃሊሑ። ወዲ 35 ዓመት ሽረይ ሳጋር፡ ኣብ መወዳእታ ከም ፓይለት ስራሕ ረኺቡ። ወለዱ፡ ኣብ 2016፡ ኣብ እዋን ጥሮታኦም "ዝጻወቱሉ ውሉድ" ክህልዎም ተስፋ ብምግባር፡ ንሓዳር ከም ዘዳለዉዎ ይዛረቡ። እቶም ወለዲ፡ እቲ መርዓ ኣብ ሓደ በዓል 5 ኮኾብ ሆቴል ከምዘካየድዎን፡ 80 ሽሕ ዶላር ዝዋጋኣ መኪናን፡ ኣብ ወጻኢ ሃገር ንኽሕጸን ኵሉ ወጻኢታቱ ከም ዝኸፈሉሉን ይዛረቡ። "ወደይ ካብ ዝምርዖ ሽዱሽተ ዓመት ኣቝጺሩ'ሎ፣ እንተዀነ ክሳብ ሕጂ ክወልዱ ኣይሓስቡን ዘለዉ፡" ኢሉ። "ብውሑዱ ምሳና ግዜ ዘሕልፍ ውላድ እንተሃቡና፡ ቃንዛና ዝጽወር ክኸውን'ዩ።" ጠበቓ እዞም ወለዲ፡ ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ንሳቶም ነቲ ገንዘብ "ብሰንኪ ኣእምሮኣዊ ጭካነ" ከምዝሓተቱ ገሊጹ። "ሓጐታት ምዃን ሕልሚ ኵሉ ወላዲ'ዩ። ሓጐታት ክዀኑ ንዓመታት ክጽበዩ ጸኒሖም'ዮም።" ጥርዓን እዞም ስድራ፡ ን17 ግንቦት ብቤት ፍርዲ ክረአ ትጽቢት ይግበር። ወዶምን በዓልቲ ቤቱን ግን ርእይቶ ዝሃቡ ኣይመስሉን።


ንዘመናት ዝጸንሐ ጽውጽዋይ ጾታዊ ርክብን ድንግልናን

ሃይመን (hymen) ንመኽፈቲ ርሕሚ ብኸፊል ዝዓጹ፡ ህላወኡ ብባህሊ ከም ምልክት ድንግልና ዝውሰድን ሽፋን እዩ። ገለ ሰባት "ኣኽሊል ርሕሚ" ወይ "vaginal corona" ብዝብል ስም ክልወጥ ኣለዎ ዝብልዎ እዚ ሽፋን፡ ሰባት ንዘመናት ክመራመሩሉን ክጭነቑሉን ጸኒሖም እዮም። እሞ ብዛዕባ'ዚ ሽፋን ዝንገሩ ጽውጽዋያት ከመይ መኽተምታ ክንገብረሎም ንኽእል? "ድንግል ድየ?" ዝብል ሕቶን ናይ ርሕሚ ስዕሊን ዝተለኣኸላ ኣቢር ሳራስ እንታይ ምላሽ ከምትህብ ናብ ድንገርገር የእትዋ። "ናይ ርሕሚ ሰልፊ" [ሰልፊ - ባዕላዊ ስእሊ] ክለኣኸላ እዚ ንመጀመርታ ግዜ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ ኣቢር ሳራስ ርክባትን ጾታዊ ርክብን ዝምልከት ትምህርቲ ዘቕርብ ‘ላቭ ማተርስ ዓረቢክ’ ዝበሃል ናይ ፌስቡክ ገጽ ኣመሓዳሪት ነይራ። ሳራስ ነቲ መልእኽቲ ዝለኣኸት "ዓርኪ ስለዝነበራን ሕጂ ግን ትሕጸ ስለዘላ ድንግል ምዃና ክተረጋግጽ" ስለዝደለየት እያ። ነቲ ስእሊ ጥራይ ብምርኣይ ድንግልናኣ “ከምዘይኸደ” ንኽተረጋግጸላ ድማ እዩ ድልየታ። እዚ ንኽትገበር መንቀሊኣ፡ "ጓል ኣንስተይቲ ድንግል ኾይና ሓዳር ክትገበር ኣለዋ፤ እቲ ሰብኣያ እውን ደም ከምዝፈሰሳ ርእዩ ድንግል ከምዝኾነት ከረጋግጽ ኣለዎ" ካብ ዝብል ፀቕጢ እምነት ማሕበረሰባ እዩ። እቲ ሃይመን ወይ ሽፋን፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ጾታዊ ርክብ ፈጺማ ከምዘይትፈልጥ ዘመልክት ኣካላዊ "መርትዖ" ዝህብ መርመራ ድንግልና እዩ። ዓለማዊ ውድብ ጥዕና ኣብ 2018፡ መርመራ ድንግልና ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ከምዝኾነ ውሳነ ምሕላፉ ይፍለጥ። መርመራ ድንግልና ብዝተፈላለየ መገዲ ክግበር ይኽእል። ንኣብነት ብዝተፈላለየ ሜላ ነቲ ሃይመን ወይ ሽፋን ዝዕቅኑ ኣለዉ። ደም ዝፈሰሶ ኣንሶላ እውን ከም መረጋገጺ ድግልና ይውሰድ እዩ። ሕሉፍ ሓሊፉ እቲ ደም ዝፈሰሶ ኣንሶላ ኣብ ቅድሚ ስድራቤትን ዕዱማትን ቀሪቡ ዝረኣየሉ ኹነታት ኣሎ። እዚ ሳይንሳዊ መሰረት የብሉን። ድንግልና ንባዕሉ ስነ-ህይወታዊ ክውንነት ዘይብሉ ማሕበራዊ ስርሒት እዩ። ይኹን እምበር ኣብ መላእ ዓለም ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት፡ ታሪኽ ጾታዊ ርክብ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ኣካላ ተጻሒፉ ከምዝርከብን ኹለን ተፈጥሮኣዊ ደቂ ኣንስትዮ ንፈለማ ግዜ ጾታዊ ርክብ ክፍጽማ ከለዋ ደም ከምዝፈሰንን ይኣምኑ። ኽልቲኡ እዚ እምነት ሓቂ እንተዘይኮነ እኳ ከምዚ ዓይነት እምነታት ዘለዎም ቋንቋታት፣ ሃይማኖታትን ማሕበረሰባትን ኣለዉ። ‘ሉዚንግ ኢት’ ኣብ ዝብል መጽሓፈይ፡ እዞም ጽውጽዋያት ኣበይን ብመንን ይድገፉ? እዞም ጽውጽዋያት ክሳብ ሕጂ ዝእመነሎም ብሰንኪ ሕጽረት ሳይንሳዊ ምርምር ክኸውን ይኽእል’ዶ? ንዝብሉ ሕቶታት ምላሽ ክረክብ ፈተነ ገይረ። ኮይኑ ግን እቲ ጽውጽዋይ ሓቂ ከምዘይኮነ ዘረጋገጹ ብዙሓት ሳይንሳዊ መጽናዕቲታት ረኺበ። ብተወሳኺ እውን ነቲ ጽውጽዋይ ዝድግፉ ሓኻይም፣ ሓገግቲ ኣካላት ከምኡ’ውን መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ትምህርቲ ጾታዊ ርክብ ብዛዕባ ድንግልና ቕኑዕ ሓበሬታ ምሉእ ብምሉእ ዕሽሽ ዝብሃለሎም ኹነታት ከምዘለዉ ፈሊጠ። ሃይመን ኣብ ጥቓ መኽፈቲ ርሕሚ ዝርከብ ንእሽቶን መምብራናዊ ኣካሊት ወይ ዓለባ (membranous tissue) እዩ። እዚ ዕላማ ዘይብሉ ዝመስል ንእሽቶ ኣካል ክንድዚ ዝኣክል ዘይጭቡጥ ዕላማ ክወሃቦ ኸሎ ብሓቂ ንምእማን ዘጸግም እዩ። ፈለማ እቲ ሽፋን ስለምንታይ ኣብ ኣካል ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ክርከብ ኪኢሉ? ዝብል ተመራመርቲ 'ውን ዝካትዕሉ ጉዳይ እዩ። ካብ ማይ ወጺኦም ኣብ መሬት ክነብሩ ካብ ዝጀመሩ ኣብ ቅድመ-ታሪኽ ካብ ዝነበሩ መጥበውቲ ፍጥረታት ዝተረፈ ድዩ? (ኣብ እዋናዊ ኣካል ወዲ ሰብ ዝፍለጥ ጠቓሚ ስራሕ ስለዘይብሎም ከም ኣፐንዲክስ (appendix)፡ ሓናት /tonsils/፡ ታሕተዋይ ክፋል ዓንዲ ሕቖ ዝርከብ ንእሽቶ ዓጽሚ /tailbone/ ዝኣመሰሉ ኣብ ከይዲ ፍልቀት (evolution) ተሰኪምናዮም ከምዝተረፍና ዝእመነሎም ኣካላት እዮም።) ወይስ ኣብ እዋን ውልዶነት፡ ባክተርያ ካብ ቀልቀል ናብ ርሕሚ ከይኣቱ ዝከላኸል ድዩ? ብሓቂ ዝፈልጥ ሰብ የለን። ኣብ ገለ ካልኦት ፍጥረታት ዕላማ ዘለዎ ይመስል፤ ንኣብነት እቲ ሃይመን፡ ኣብ ጊሐ (guinea pig) ንምርባሕ ድልው ኽትኮን ከላ ይፈስስ ድሕሪኡ ምስ ወድአት ድማ ተመሊሱ ዳግማይ ይዓቢ። ኣብ ደቂ ሰባት ግን ከምዚ ዝኣመሰለ ፍጻመ የብሉን። ብዙሓት ሰባት ብጌጋ፡ ሃይመን ንርሕሚ ጓል ኣንስተይቲ ዝሽፍን መዓጾ ከምዝኾነ ይኣምኑ። እዚ ማለት ግን እታ ጓል ኣንስተይቲ ወርሓዊ ጽግያት ኽፈሳ ኣይኽእልን ማለት ከም ዝኾነ ኣይግንዘቡን። መብዛሕትኦም ሽፋናት ቀለቤታዊ ወይ ፍርቂ ወርሒ ዝመስል ቅርጺ ኣለዎም። ዝተፈላለየ ቅጥኒን ርጉድን እውን ክህልዎም ይኽእል። ምስ ዕድመ ክቕየር ከም ዝኽእል፡ ገለ ደቂ ኣንስትዮ ብዘይ ብኡ ከምዝውለዳ፡ ወይ ስርጸት ዘለዎ ጾታዊ ርክብ ምፍጻም ቅድሚ ምጅማርና ብዝኾነ ምኽንያት ክጠፍእ ከም ዝኽእል ንፈልጥ ሰባት ውሑዳት ኢና። እቲ ሃይመን ወይ ሽፋን፡ ምውስዋስ ኣካላት፣ ስጡም ጾታዊ ርክብ ወይ ካልኦት ዝተፈላለዩ ንጥፈታት ኣብ ንፍጽመሉ እዋን ክዝርጋሕ ወይ ክቕደድ ይኽእል እዩ። እዚ ማለት ግን ጾታዊ ንጥፈታት ብመርመራ ሃይመን ምርግጋጽ ይካኣል እዩ ዝብል ሓሳብ ቅኑዕነት ኣለዎ ማለት ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብ 2004 ዝተሓትመ ሓደ ንእሽቶ መጽናዕቲ፡ ካብ 36 ነፍሰጾራት ሰራሕተኛታት ሕክምና ኣብ እተን ክልተ ጥራይ "ውዱእ ርኽበታት ስርጸት" ከረጋግጹ ከምዝኸኣሉ ይሕብር። ካልእ ኣብ 2004 ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ቃለ መሕትት ካብ ዝተገብረለን ጾታዊ ርክብ ዝፍጽማ ኣዋልድ፡ እተን 52 ምኢታዊት "ኣብቲ ሃይመን ወይ ሽፋን ዝኾነ ይኹን ምልክት ለውጢ ከምዘይብለን" የመልክት። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ጾታዊ ርክብ ትፍጽም እንተኾይና ሃይመን የብላን ወይ ድማ ጾታዊ ርክብ ዘይትፍጽም እንተኾይና ሃይመን ኣለዋ ዝብል ሓሳብ ቅኑዕ ኣይኮነን። ደም ዝፈሰሶ ኣንሶላ፡ ሰባት ኣብ መላእ ዓለም ዝጥቀሙሉ ዓይነት መርመራ ድንግልና’ውን ኣብ ሓሶት ዝተመርኮሰ ይኸውን። ገለ ሃይመን፡ እቲ ተግባር ምርመራ ሃንደበታዊ እንተኾይኑ ወይ እታ ጓል ኣንስተይቲ እንተዘይተዛንያ ንመጀመርታ ግዜ ክዝርጋሕ ከሎ ደም ክፈስስ ይኽእል። ብሓቂ ግን ዝኾነ ደም፡ ብሰንኪ ብሓይሊ ዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ወይ ሰንኪ ዋሕዲ ፈሳሲ ብዝህሉ ምፍሕፋሕ ብዝፍጠር ቁስሊ፡ ናብ ርሕሚ ናይ ምፍሳስ ተኽእሎኡ ኣዝዩ ዝለዓለ እዩ። ንመጀመርታ ግዜ ብዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ደም ክፈስስ ወይ ዘይክፈስስ ይኽእል። ልክዕ ከምቲ ካብ ዝኾነ ግዜ ጾታዊ ርክብ ዝፈስስ ደም ክኸውን ወይ ዘይክኸውን ይኽእል። ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ምፍሳስ ደም ካብ ዘስዕቡ ምኽንያታት፡ ጭንቀት ስምዒት፣ ምሉእ ብምሉእ ዘይምልዕዓል ወይ ረኽሲ ዝኣመሰሉ ይርከብዎም። ሓንቲ ሓኪም ማህጸን፡ ንመጀመርታ ግዜጾታዊ ርክብ ኣብ ዝፈጸማሉ እዋን ደም ፈሲስወን ድዩ ኣይፈሰሰንን ኢላ ካብ ዝሓተተተን ን41 መሳርሕታ እተን 63 ሚእታዊት ከምዘይፈሰሰን ገሊጸን እየን። ኣብ ቱርኪ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዲክለ ኣብ 2011 ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ልዕሊ 72 ደቂ ኣንስትዮን 74.2 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮን፡ ሃይመን ምልክት ድንግልና ምዃኑ ይኣምኑ። 30.1 ሚኢታዊት ካብቶም ደቂ ተባዕትዮ "ደም ዝፈሰሶ ኣንሶላ" ድሕሪ መርዓ ብስድራቤት ክረኣይ ከምዘለዎ ገሊጾም። እዚ ድማ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ኣወንታዊ ጾታዊ ጥዕና ንምርካብ ዓሚቝ ጽልዋ ከሕድር፣ ጾታዊ መንነተን ከይድህስሳን ኣብ ዙርያ ጾታዊ ርክብ ክጭነቓን ክገብረን ይኽእል። ኣብ ግብጺ ከተማ ጊዛ ዝተኻየደ ማሕበራዊ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ መብዛሕትአን ቃለ መሕትት ዝተገብረለን ደቂ ኣንስትዮ ቅድሚ ምሸት መርዓአን ጭንቀትን ፍርሕን፡ ከምኡ’ውን ኣብ እዋን መርዓአን ቃንዛን ስንባደን ከም ዘጋጠመን የረጋግጽ። ካብ 2013 ጀሚሩ ኣብ ሊባኖስ ኣብ ልዕሊ ተማሃሮ ዩኒቨርሲቲ ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ ዳርጋ 43 ሚኢታዊት ካብተን ቃለ መሕትት ዝተገብረለን ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ምሸት መርዓአን ደም ከይፈሰሰ ከይቐርይ ብምፍራሕ፡ ቅድሚ መርዓ ጾታዊ ርክብ ከምዘይፍጽማ ገሊጸን። ካልእ ካብ ሊባኖስ ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ ካብተን ቃለ መሕትት ዝተገብረለን 416 ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣስታት 40 ሚኢታዊት ዝኾና ድንግልናአን ንምዕቃብ ክብላ ብመሃንቱስ ወይ ብኣፍ ጾታዊ ርክብ ከም ዝፍጽማ ሓቢረን። ኣብ መጽናዕተይ፡ ደቂ ኣንስትዮ ግብረ-ሕቡእ ['ማስተርቤሽን']፡ ሃይመነን ክኸይድ ገይሩ ከይኾን ዝፈርሓ ወይ ድማ ብሰንኪ እዚ ሕርመን ንምትንካፍ ኣዝየን ዝፈርሓ ደቂ ኣንስትዮ ብኢንተርነት ዝዘርግሖኦ ማእለያ ዘይብሉ ሓበሬታ ረኺበ እየ። እቲ ጽውጽዋይ ሃይመን፡ ንጾታዊ ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ ጥራይ ዘይኮነስ ንማዕርነተን እውን ዝጸሉ እዩ፤ ፍትሒ ንኸይረኽባ ክዕንቅፍ ይኽእል። ፓኪስታን፡ ኣብ ቤት ፍርዲ ንግህሰት ዝተፈጸመን ደቂ ኣንስትዮ ትገብሮ መርመራ ድንግልና ኣብ ቀረባ እዋን እያ ኣጊዳቶ። ብፍላይ ኣብ ኤስያ፣ ማእከላይ ምብራቕን ሰሜናውን ደቡባውን ኣፍሪቃን ሓያሎ ሃገራት ክሳብ ሕጂ ምርመራ ድንግልና ይፍጽማ እየን። ቅድሚ መርዓ ጾታዊ ርክብ ዝፍጽማ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ እዋን መርዓ ድንግል ኣይኮንክንን ከይበሃላ ኣዝየን ይፈርሓ እየን። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ንኸምዚአን ዝኣመሰላ ደቂ ኣንስትዮ መጥባሕቲ ጽገና ሃይመን ወይ ‘ድንግልና’ ብምሃብ ዝኸስቡ ብዙሓት ሓኻይም ኣለዉ። መጽሓፈይ ኣብ ዝጽሕፈሉ እዋን፡ ንሓደ ኣብ ለንደን መጥባሕቲ ዝገብር ሓኪም ብዛዕባ መርመራ ድንግልና ኢመይል ሰዲደሉ ነይረ። እቲ ተሓባባሪኡ፡ 390 ዶላር ከፊለ ሃይመን ከምዘይኸደኒ መረጋገጺ ክረክብ ከምዝኽእል ኣረጋጊጹለይ። ሃይመን ከይዱ እንተኾይኑ ድማ ብ7,000 ዶላር መጥባሕቲ ጽገና ክግበረለይ ከምዝኽእልን ብድሕሪኡ ድማ ሃይመነይ ከምዘሎ ዘረጋግጽ ጸብጻብ ሕክምና ክወሃበኒ ከምዝኽእል ሓቢሩኒ። ኣብ ጥሪ 2022 ፖሊቲከኛታት ብሪጣንያ፡ መጥባሕቲ ጽገና ሃይመን ወይ ‘ድንግልና' ዘይሕጋዊ ንክኾን ወሲኖም ኣለዉ። ይኹን እምበር ገለ ሓካይም መጥባሕቲ ክሳብ መወዳእታ ከምዝቃለሱ ዝገለፁ ኮይኖም፡ ኣገልግሎት ይህቡ ከምዘለዉ'ውን ንጹር እዩ። ኣብ ኢንተርነት፡ ሓደ ናይ ለንደን መጥባሕቲ ሓኪም፡ ጽገና ሃይመን "ብሰንኪ ጾታዊ ርክብ ወይ ኣድካሚ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ኣብ ርሕሚ ጉድኣት ንዘጋጥመን ደቂኣንስትዮ ጠቓሚ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ይብል። (ብርግጽ፡ ሃይመን ዝኾነ ስነ-ህይወታዊ ዕላማ ዘይብሉ እንተኾይኑ፡ ከምዚ ዓይነት ተጻባኢ መጥባሕቲ እንታይ ረብሓ ይህልዎ?) ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ዝርከቡ መርበብ ሓበሬታታት ክሊኒካት እውን ሓሶታት እናተዘርግሐ ይርከብ። ሓደ ሊባኖሳዊ ሓኪም መጥባሕቲ፡ "ጽገና ሃይመን ዝግበር፡ ድንግልናኣ ንምምላስ'ዩ" ይብል። ካልእ ኣብ ኒውዮርክ ዝርከብ ሓኪም እውን፡ "ጽገና ሃይመን፡ ንርሕሚ ናብቲ ፈለማ ዝነበረሉ 'ድንግል' ኩነታት ምምላስ'ዩ" ክብል ይገልፅ። ስለዚ ጽውጽዋይ ሃይመን ብኸመይ የኸትም? ንገለ ካብዚ መጽናዕቲ ኣቓልቦ ምሃብ፡ ከምኡ’ውን መርመራ ድንግልና ዝምልከት ሕጋዊ መስርሕ ምምሕያሽ፡ ሰብ ሞያ ክንክን ጥዕና ንሰባት ከይደናገሩ ምክልኻልን ከም መበገሲ ክኸውን ይኽእል። እቲ ጸገም፡ ብዙሓት ካብዞም ሓሳባት ኣብ ወለዶታት ዝሰረቱ ጥራሕ ዘይኮነስ፥ ሳይንስ ኣፍልጦ ዘይህቦ ሓሳባት ዝድግፉ እዮም። ብባህላዊ ሓሳብ ድንግልና ትኣምኑ ከምኡ’ውን ንጾታዊ ዘይምዕሩይነት ትድግፉ እንተደኣ ኾይንኩም፡  ካብኡ ወጻኢ ንኽትሓስቡ መሬት ዘንቀጥቅጥ ማሕበረሰባዊ ለውጢ ክመጽእ ከድሊ ክኾን ይኽእል እዩ። ገለ ሰባት፡ ነቲ ጽውጽዋይ ንሓንሳብን ንሓዋሩን ንምኽታም ዝሕግዝ ሓደ መገዲ፡ ስም ናይቲ ሃይመን ምሉእ ብምሉእ ምቕያር ምዃኑ ይኣምኑ። ዓረብን ቸክን ሓዊሱ ብዙሓት ቋንቋታት ቃል ብቓሉ "ሽፋን ድንግልና" ኢሎም ዝሰምይዎ ኣብ ግምት ብምእታው፡ እዚ ጽቡቕ ሓሳብ ይመስል። ብርግጽ፡ መጽናዕትታት ከም ዝሕብርዎ፡ ንሃይመን ሓዱሽ መጸውዒ ስም ምሃብ፡ ብሓቂ ኣብ ምቕያር ኣረኣእያታት ክሰርሕ ይኽእል እዩ። ኣብ 2009 ማሕበር ትምህርቲ ጾታዊ ርክብ ሽወደን፡ ነቲ "ሽፋን ድንግልና" ዝብል ትርጉም ዝህብ ‘mödomshinna’ ዝብል ቃል ብ"ኣኽሊል ርሕሚ" ‘slidkrans’ ክቕይሮ ወሲኑ። ኣብ በረርቲ ፅሑፋት ኣገልግሎት ጾታዊ ጥዕና፣ ጋዜጣታት፣ ወግዓዊ ኣካል ውጥን ቋንቋ ሽወደንን ኣብ ኩሉ መጻኢ ርክባት ናይቲ ማሕበርን ሓዊሱ ኣብ ኩሉ ቦታ ክጥቀሙሉ ጀሚሮም። ዳርጋ ድሕሪ 10 ዓመታት፡ ተመራማሪት ካሪን ሚልስ፡ 86 ሚእታዊት ካብቶም ኣብ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ሰብ ሞያ ጥዕና ኣብ ስርሖም "ኣኽሊል ርሕሚ" ዝብል ቃል ከምዝተጠቕሙ ትገልጽ። ቁጽሪ እቶም ከምቲ እቲ ቅድም ክብል ዝነበረ ኣረኣእያ ሃይመን ዝኣምኑ ሰባት ኣዝዩ እናውሓደ እዩ ኸይዱ። መብዛሕትኦም ን‘mödomshinna’ "ጽውጽዋይ" ኢሎም ገሊጾሞ። ካልኦት ድማ "ከምኡ ዝበሃል ነገር የለን" ክብሉ ምላሽ ሂቦም። ለውጢ ቋንቋ ብሓደ ለይቲ ኣይፍጸምን፡ ግን ከኣ ጅማሮ እዩ። ንሕና እውን "ኣኽሊል ርሕሚ" ክነተኣታቱ ኣለና ዝብሉ ብዙሓት ናይ ጾታዊ ርክብ መምህራን ኣለዉ። ሽወደናውያን ዓብዪ ዓወት ዝረኸቡሉ ምኽንያት ቃል ምቕያሮም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንምንታይ ከምዝቐየሩ እውን መንእሰያትን ሰብሞያ ሕክምናን ክርድኡ ስለዝገበሩ እዩ። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ መንግስታት ከም መርመራ ድንግልናን ጽገና ሃይመንን ዝኣመሰሉ ተግባራት ንምእጋድ ዝያዳ ተገዳስነት ኣብ ዘርእይሉ እዋን እቲ ድሕሪ እገዳ ዘሎ ምኽንያታትእውን ናብ ክፍልታት ቤት ትምህርቲን ኣዳራሻት ኣስተምህሮን ክኣቱ ኽገብሩ ኣለዎም። በዚ ኸምዚ፡ እዞም ሓደገኛታት ጽውጽዋያት እዚኣቶም ድሕሪ ደጊም ንኸይስምዖም ክንገብር ንኽእል ንኸውን። [* እዚ ጽሑፍ እዚ፡ ካብታ ‘ሎዚንግ ኢት፡ ሴክስ ኢጁኬሽን ፎር ዘ 21ስት ሴንቹሪ’ ትብል መጽሓፍ ዝተወስደ እዩ።]


ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣቶ መለስ ዜናዊ፣ ዶክተር ኣምባቸውን ካልኦትን ዘድመቑ ኣቶ ደርሶ ሙጬ

ኣቶ ደርሶ ሙጬ ፡ ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ነበር ኣቶ መለስ ዜናዊ፣ ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኣምሓራ ነበር ዶክተር ኣምባቸው መኮንን፣ ኮሚሽነር ፖሊስ ክልል ኣምሓራ ነበር ኣቶ ኣበረ ኣዳሙ ምስ ሞቱ፡ ገንዘብ ተኸፊሉዎ ሓዘን ከድምቑ [ሓዘን ከላዕሉ] ዝመጽኡ'ዮም። እንተኾነ 'መተሓዳደሪኹም ሓዘን ምድማቕ ድዩ?' ተባሂሎም ክሕተቱ እንከለው ባህ ኣይብሎምን። ናብርኦም ክዳን ሰፍዮም ከም ዝመርሑ፤ ግን ድማ ኣብ ሓዘን ከይድኻ ምድማቕ [ምቕስቓስ] ንህዝቢ ዘገልግልሉ ክቡር ሞያ ምዃኑ ይዛረቡ። ስለ ዝኾነ ድማ ዓብዪ ቦታ ይህቡዎ። ኣቶ ደርሶ፡ ንዝሓለፉ 19 ዓመታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ እንዳ ሓዘን ተረኺቦም፡ ሓዘን ኣድሞቘምን ሬሳ ኣፋንዮምን እዮም። ኣብ ሓዘን እንዳ'ማቶም ተረኺቦም ክበኽዩ እንከለው ግን ንብዓት ይመጽኣሎም? ኣዝዩ ልቢ ብዝትንክፍ ድምጺ፡ "ምችኣል ኣቦይ፤ ርህሩህ'የ። ሕዙን ርእየ ደስ ኣይብለንን፤ ንብዓተይ ስቕ ኢሉ'ዩ ዝውሕዝ . . ." ይብሉ። እምብኣር ንዕኦም ሒዝና ኣብ ባህርዳር ጎቦ ቤዛዊት ርኢናዮ ክንምለስ። ሓጺር ታሪኽ ህይወት ኣቶ ደርሶ ዝስዕብ ይመስል። " . . . ደርሶ ሙጬ'የ ዝብሃል፤ ኣብ ጎጃም'የ ተወሊደ። ምስ ኣቦ ሓጎይ ኣብ ደጋዳሞ ዓብየ፤ ። ወዲ 26 ዓመት ምስ ኮንኩ ድማ ናብ ባህርዳር መጺአ፤ ኣብዚ ይነብር ኣለኹ። እንዳ ሓዘን ምድማቕ ወዲ 31 ዓመት ኮይነ'የ ጀሚረዮ"። ኣቶ ደርሶ፡ ንዝሓለፉ 19 ዓመታት፡ ኣብ ኣሽሓት ስነ ስርዓት ቀብሪ ተረኺቦም'ዮም። ንኣባ ሓጉኦም ፍሉይ ፍቕሪ ዝነበሮም ኣቶ ደርሶ፡ "ካብኡ እየ ወሪሰዮ፤ ከመይ ዝበለ ቐስቓሲ ነይሩ ይመስለካ። ንሱ እናኣረገ ምስ ከደ፡ ኣነ ጀሚረዮ፤ ምስ ሞተ ክኣ ተተኪአ" ይብሉ። ንሶም ብሞት ክፍለዩ እንከለው፡ መሪር ሓዘን ከም ዝተሰምዖም ዝዛረቡ ኣቶ ደርሶ፥ ‹‹ምነው አባትዬ ምነው አባት ዓለም…›› "ልበላ ነው እንጂ ለለቅሶም አልመጣሁ ባልሞትክብኝና በጉዴ ባልወጣሁ" ኢለ ኣንቢዐሉ። ቐጺሎም ድማ . . . "አባቴ አባዬ! ደንዳናው ገበሬ እታዛህ ይገኛል የነቀዘ ፍሬ" እናበልኩ መሪር ሓዘነይ ገሊጸ ይብሉ። ነዚ ከም ሓደ ሞያ ዝርእዩዎ ኣቶ ደርሶ፡ ብዙሕ ቆላሕታ ዘይምርካቡ ከም ዘሕዝኖም ይዛረቡ። ከም ብዋዛ ጠፊኡ ከይተርፍ ዝብል ስግኣት ኣለዎም። ደቆም'ውን ተመሳሳሊ ሞያ ክህልዎም ከም ዝምነዩሎም ምስ እትፈልጥ ክኣ እዚ ክሳብ ክንደይ ከም ዘስግኦም ትርዳእ። ልክዕ ከምቶም ደቈም ሓኪም፣ ፓይለት ወይ ኢንጅነር ክኸውን ዝምነዩ ወለዲ፡ ኣቶ ዳርሶ ደቆም ተኸፊሉዎም ሓዘን ዘድምቑ ክኾኑ'ዩ ዝምነዩን ዝደልዩን። "ኣሃ! ልክዕ'ዩ እኮ፤ ካብ ወለድና ዝወረስናዮ ነገር ክጠፍእ የብሉን። ፈኸራን ካልእን፡ ናይ ኣቦኻስ ክጠፍእ የብሉን። ሰለስተ ቈልዑ ኣለውኒ፤ እታ ሓንቲ መምህር እያ። ክልቲኦም ግን ጌና ህጻናት'ዮም። እቲ ሞያስ ክጠፍእ የብሉን እየ ዝብል" ይብሉ። ግን ንምንታይ ንበኪ? ሓዘን ዘድምቕ ሰብ እንታይ'ዩ? ብሱሩ የድሊ ድዩ? "ከመይ ድኣ! ሓዘን ዘድምቕ ሰብ እኮ ነቲ ብሓዘን ዝተጎድአ ሰብ'ዩ ዘጸናንዕ። ሰለስተ ኣርባዕተ ኮይንና ኢና ሓዘንተኛ ከይጉዳእ ንገብር። እስከ እዚ ስምዓዮ ከመይ ከም ዘጸናንዕ . . ." ኢሎም ይጅምሩዎ። እናትና ጓሮ ሁለቱ አንድ ናቸው፣ ሚሰጡት አያጡ ምን ቢቸግራቸው፤ እናት ዓለም አልኳት ስሟን አሳንሼ ስሟን አሳንሼ፣ ዘጠኝ ወር አርግዛ ስጋዋን ለብሼ፤ እናት ዓለምዬ እናት ዓለምዬ! ብዛዕባ ህይወት እንታይ ከም ዝሓስቡ፤ ሞትከ ንዕኦም እንታይ ከም ዝኾነ ንክንፈልጥ ሓቲትናዮም። "እንተመጺኡስ ኣቕልል ክተብሎ ኣለካ፤ እንተምሪርካ ሓዘን ኢኻ ትውስኽ። ሓቁ ንገረና እንተይልኩም ግን ሰብ ክሓምምን ክጭግሞን እንከሎ ክትሓዝነሉ እዩ እቲ ግቡእ። ምስ ሞተ ድኣ ዘይምለስ" ይብሉ። ኣቶ ዳርሶ፡ ናይ ሃፍታምን ድኻን ሓዘን ግን ኣፈላላይ ኣለዎ'ዶ? "ኣዳለውቲ ናይ ሃፍታም ሓዘን ብዙሓት'ዮም፤ ናይ ድኻ ግን እቲ ቀሺ'ውን ብስርዓት ፍትሓት ኣይገብረሉን። ስቕ ኢሉ ኣባኺኑ ወሲዱ'ዩ ዝድርብዮ። ናይ ሃብታም ግን ኣስክሬን ኣብ መገዲ እናኸደ ደው ኣቢሎም ሓዘን ክትቑስቑስ ይገብሩ። ሃብታም እንተኾይኑ'ማ [ኣስክሬን] ንሰዓታት'ዩ ዝጸንሕ" ኢሎም። ማልቀስን ማዘንስ ለድሀ ነው ለኮረንጮ ለባሽ ሃብታምማ ሲሞት ይወጣል ነጭ ለባሽ ዐይኔን እኔን እናት፣ ሙላ ሙላይቱ ሙላ ሙላይቱ ለአንድያሽ ነው ወይ የበላሽ መሬቱ "ኣቶ ደርሶ!" "ኣቤት!" "እንታይ'ማ ኣግኒዩኒ!" ጉዳይ እንጀራ ኮይንኩም፡ ኣብ ናይ ዘይትፈልጡዎ ሰብ ሓዘን ክተድምቑ ከለኹም ግን እንታይ ዓይነት ስምዒት ይፈጥረልኩም? "ግደፍ! እንጀራ ኣይኮነን። ዋይ . . . ስቕ ኢልና ነቲ ድኻ ከነጸናንዕ ኢልና ኢና እኮ ንበኪ ዘለና እምበር እንጀራ ዘይኮነ። ኣጋጣሚ ኣብ ከባቢና ሰብ እንተሞይቱ ወሲድና ቀቢርናዮ ኢና ንምለስ"። ናይ እማንኩም ዲኹም? "እግዚያአብሔርን! ኣነ እዚ ስርሐይ ኢለ ኣይሓዝኩዎን። ኣነ ንርእሰይ ሓላፊ እንድየ? ሕርካም ከይተቐበልና መዓልታዊ ክንደይ ድኻ ኢና ቀቢርና ንምለስ። ጽባሕ ንርእሰይ ክሓልፍ እንድየ፤ ግደፍ'ባ  . . .!"። ገንዘብ ኣይትቕበሉን? "እንታይ'ዩ ዝብል እዚ ወዲ! ሕዚ ካብ ዝነብረሉ ከባቢ ሕርካም ተቐቢለ ኣይፈልጥን እናበልኹካ። ዝኾነ ሰብ ድኻ እንተኾይኑ ሓዘን ኣድሚቐ እየ ዝምለስ"። ናጻ ኣገልግሎት ሂብኩም ትፈልጡ ማለት ድዩ? "በል ጽናሕ ክነግረካ፤ ኣብዚ ከባቢ ሓይሊ ኣየር ሓደ ሰብ ሞይቱ ኣሎ ተባሂሉ ተደዊሉለይ ይኸይድ፤ ኮላይ ፈካሪ ሒዘ ከይደልካ። ሰበይቲ ምስ ወለደት ኣብ ውሽጢ 15 መዓልቲ'ዩ ሞይቱ። ኣነ ግን ሽዑ ዝሃቡኒ ገንዘብ ኩሉ ሂበያ እየ መጺአ"። ናይ እማንኩም ዲኹም? "ምችኣል ኣቦይ!  . . . ኣታ ወደይ ኣነ'ውን እኮ ፈራሲ እየ። ትሕቲ መሬት ምእታይ'ዶኢ ክቐርየኒ'ዩ? ገንዘብ እንታይ ይገብረለይ? ፍቕሪ ሰብ እምበር ገንዘብ ድኻ እንታይ ይጠቅም?" መቸስ፡ ቅር እንተዘይኢሉኩም ሓንቲ ሕቶ ክሓተኩም? "ኣይይ . . . ኣይብለንን" ሳንዱቕ ሬሳ ዝሸጡ ሰባት ስራሕ ዝሒሉ ይብሉ'ዮም። ንስኻትኩምከ 'ሎም ቅነስ ጸው ኢሉ' ትብሉ'ዶ? ሓቁ ሓቁ ነውግዕ። "ዋይ ዋይ፡ ኣታ ሓወይ ታይ'ዶ ኾይንካ? እንታይ ክዓብሰለይ? ወዲ ሰብ ይሙት ኢሉ ዝጽሊ እንተሃልዩ ነውሪ ዘይፈልጥ'ዩ። ገንዘብ ዘይጠቅም። ፈጣሪ ዝሰርሖ ነገር ግዝኡ ሓልዩ'ዩ ዝመውት። ከመይ ኢልና ኢና ዕዳጋ ጠፊኡ ክንብልኸ?" እሞ፡ ከምቶም ሳንዱቕ ሬሳ ዝሸጡ ኣይኮንናን ዲኹም ትብሉኒ ዘለኹም? "ኣታዮ ግደፍ! ሳንዱቕ ሬሳ ዝሸይጥ ሰብ'ውን እኮ ስራሕ ጠፊኡ እንተይሉ እቲ ዘዳለዎ ሳንዱቕ ከይሸጦ መቕበሪኡ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ኣነ ግን  . . . ዕድመ ሰብ'ሲ ከም ጽርጊያ እንተዝነውሕ እየ ዝብል"። ኣብ ሓዘን ዓበይቲ ሰበ ስልጣን ተረኺብኩም ኢኹም? "እወ! ኣብ ናይ ዶክተር ኣምባቸው ነይረ፤ ክነልቅስ ኣርፊድና። ፈኸራ'ውን ነይሩዎ። ንዑስ ብድምጺ መጉልሒ [ሞንታርቦ] እየ ሰሪሐሉ"። እንታይ ኢልኩም ኣልቂስኩም? መጀመርታ፡ "ዶ/ር አምባቸውን አጅሬን ያየው ሰው እንደ ጥጋት በሬ መሀሉን ሲገምሰው" ኢለ ፈኪረ። ትነብዑ ማለት ድዩ? "ውይ ውይ ውይ ውይ! ዝሕንዝሕ እየ ዝነብዕ"። እማንኩም ዲኹም? "እመብርሃንን!! ስድራ ግዳያት ክርኢ ከለኹ ንብዓት'ዩ ዝወርደኒ፤ ይቕድመኒ። ኣብቲ ሓዘን ቈልዓ ትርኢ ትኽእል፤ ነዚ እናርኣኻስ የኽእለካ? ንገረኒ እስከ? ግን ኣቶ ደርሶ፡ ዝኸበደ ሓዘን ኣየናይ'ዩ? ናይ ውሉድ፣ ወላዲ ወይ ኣደ? "ኣይ፡ ኩሉ ከብድኻ'ዩ ዝበልዐካ። ኩሎም፤ ኣቦኻ ካብ ኣዴኻ ንላዕሊ ዝኾነሉ ግዜ ኣሎ። ኣነ፡ ንኣቦይ'የ ዝወስድ። ኣደይ ሃሪማ ክትሰጎኒ እንከላ፡ ኣቦይ ጠቢሩ የምጽኣኒ። ሓዘን ከቢድ እንድዩ፤ ግን ክኣ ትኽእሎ። ዘይክኣል ነገር'ዶ ኣሎ'ዩ። ሰብ እማ እኽሊ በሊዑ ዘይርስዖ የብሉን"። ኣቶ ደርሶ፡ ናብራ ኸቢሩ'ዩ ዘሎ። ኩሉ ነገር ይውስኽ ኣሎ፤ ንስኻትኩም'ከ ዋጋ ኣይትውስኹን? "እንታይ ኢልና? ሰብ ናብራ ጸር ጸር ኣቢልዎ እናሃለወስ ክንውስኸሉ? ከም ዓቕምኻ ይንበር እዩ፤ ግን ዋጋ ምሸላ ልዕሊ 1700 ኮይኑ፣ ዘይቲ 600 ብር በጺሑ። ነዚ ቑሊሕ ኢሉ ዝርኣዮ ዘሎ'ዶ ይመስለካ። ዓዳጊ'ዩ ዝነብዕ ዘሎ። ኣነ ነቲ ቁርሲ በሊዑ ምሳሕ ዘይደግም እየ ዝሓዝን። ክፉእ ግዜ . . ."። ዋጋ ትውስኹም ዲኹም ኢለ እየ ሓቲተኩም ነይረ? "ክሳብ ሕጂ በቲ ዝጸንሐ ኢና ዘለና፤ ምችኣል ኣቦይ። ብሓደ ሽሕ ብር እየ ዝሰርሕ"። ናብ ወጻኢ ተጸዊዕኹም ትፈልጡ'ዶ? "ካብዚ ክልል ወጺአ ኣይፈልጥን፤ እዚ ስራሕ ኮይኑ ሞይቱስ ዓለም ክንዘረሉ? ኣይኽየዶን። ስቕ ኢልና ናብ ጎንደር፣ ብናት፣ አዲስ ዘመን፣ ዘጌ፣ ዳንግላ፣ ደብረወርቅ፣ ብቸና ኢና ንኸይድ። ካብኡ ኣይሓልፍን። ኣብ ባህርዳር 8 ኣለና፤ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ'ውን ኣላ። ኣብዚ ክልል ቀዳሞት ንብሃል ግን ኣርባዕተ ኢና። ኣነ፣ ጓዴ፣ ይታየውን አስናቀው ኢና፡፡ ብፍላይ ሞንታርቦ ክንሕዝ ከለና መሬት ብእግራ ኢና ጠጠው ነብላ"። ሞንታርቦ ዲኹም ዝበልኩም? "ብማይክ ነልቅስ ኢና። ዝሓለፈ ሰንበት ብማይክ ኢና ኣልቂስና"። ክሳብ ሕጂ፡ ኣብ ውሽጢ 19 ዓመት ክንደይ ሰብ ቀቢርኩም? "ኣይይ! እንታይ ኢልካ ክቑጸር? እንታይ መዓት ኣምጻእኻለይ ደወይ?" 2ሽሕ? 3ሽሕ? 5ሽሕ? "ክኸውን ይኽእል'ዩ፤ ሰብ ከም ቖጽሊ እንድዩ ዝረግፍ። ዝኾነ ግዜ ኮሮና ምስ መጽአ ኣብ ወርሒ 17 ሰብ ቀቢረ። ኣይሰልቸወንን። በዓልቲ ቤተይ'ውን ኣልቃሲት'ያ"። ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ምስ ሞተ ኣልቂስኩም'ዶ? "አሳምነው ጥጌ የክልሉ በሬ፣ አሳምነው ጥጌ ብጠቅሰው ብጠቅሰው ዝግት ብሎ ቀረ፣ ይወጣል ያልኩት ሰው" በኮሮና ለሞተ ምን ብለው ያስለቅሳሉ? ጤና ጣቢያ ብንሄድ ወባ ነው ይላሉ፣ ሆስፒታል ብንሄድ ስኳር ነው ይላሉ፣ ክሊኒክ ብንሄድ ግፊት ነው ይላሉ፤ ኮሮና ይላሉ፣ አያድኑም እንጂ ስም ማውጣት ያውቃሉ፡፡ በሉ ኣቶ ደርሶ ይኣኽለና፤ ቅድሚ ምፍልላይና ግን ንሞት ብቐረባ ስለ እትፈልጡዎ ከመይ ኢልና ምስ ሞት ተሳኒናን ክንነብር ከም እንኽእል ንገሩኒ። "ሞት እኮ ተራ ነገር'ዩ፤ ፈጣሪ እንተወሲዱካ፡ ኣይመልሰካን። እንተጸዊዑካ፤ በቃ'ዩ። ኣብ ሰሙን ሸውዓተ ሰብ ዝቐበርናሉ ግዜ ኣሎ። ሽዑ ፈጣሪ ተዓረቐና ኢልና ለሚንና ኢና"። እባክን አምላኬ አንገትክን አትድፋ አንተ ማረን እንጂ እኛ ብናጠፋ እመቤቴ ማርያም ልጅሽን ተቆጪው አንቺን እንዴት ጨነቀሽ አንድሽን ብታጪው "እንታይ ክብል ደልየ እየ . . .  ፍቕሪ'ዩ ዘዋጽአና። ፍቕሪ መድሃኒት ሞት'ዩ"። በሉ፡ ብሞት ዘይኮነ ብህይወት የራኽበና! ኣሜን ዝወደይ! ኣሜን!


ህዝቢ ኩናማ፡ “ብዙሕ ሓጐጽጐጽ ዘሕለፈ ህዝቢ”

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቅድሚ 28 ዓመታት ክብርን መሰልን እቶም ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ “ደቀባት” ንምሕላው፡ ን “09 ነሓሰ” ከም ዓለማዊ መዓልቲ ደቀባት ተባሂላ ክትክበር ወሲኑ። ሎምዘበን ከኣ “ተራ ደቀንስትዮ ኣብ ምዕቃብን ምትሕልላፍን ፍልጠት” ብዝብል ቴማ ተዘኪራ ውዒላ። ቢቢሲ ትግርኛ እምበኣር ኣብዚ ታሪኻዊ ዕለት ኣፈናዊ ድሕረ ባይታን ሃለዋትን ብሄረ ኩናማ ኣብ ኤርትራ ብዝምልከት ምስ ተወላዲ እቲ ብሄረ ዮና ጀርማኖ ኣዕሊሉ ኣሎ፣ እቲ ዝርዝር እነሆ። ህዝቢ ኩናማ ጓስዩን ሓሪሱን ዝነብር፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ባህሊ፡ ቋንቋን ክብርታትን ዘለዎ ኣብ ምዕራባዊ መታሕት ኤርትራን ትግራይን ዝነብር፡ ናይ ካልእ ዘይደሊ፡ ዘሎዎ ተኻፊሉ ዝነብር፡ ብማዕርነት ናብራኡ ዘካይድ፡ ንማሕበራዊ ጕዳያቱ ኸኣ ሓቢሩ ዝፈትሕን ዘሰላስልን ሕብረተሰብ’ዩ ክብል ዮና ንብሄሩ ብሓበን ይገልጽ። ህዝበ ኩናማ ካብቶም ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ቀዳሞት ደቀባት እዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከኣ ኵለን ኣባል-ሃገራት ደቀባተን ንዘበርከትዎ ትውፊት ኣፍልጦ ብምሃብ፡ ኣብ ትምህርቲ፡ ባህሊ፡ ቊጠባውን ማሕበራውን ምዕባለ ክዓያን ክጉስጕሳን እዩ ነታ ዕለት ሓርዩዋ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት፡ 09 ነሓሰ ከኣ ምስ እዋናዊ ኵነታት ብዝተሓሓዝ ንጥፈታትን ኣገዳሲ ሓበሬታን ብምዝርጋሕ ትበዓል። መንግስቲ ኤርትራ እውን ንቡዙሕ ካብቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝዝከርን ዝኽበርን ኣህጉራዊ መዓልቲ ይስዕቦን የብዕሎን እዩ። ህዝቢ ኩናማ ንነዊሕ ዘመናት ግዳይ ኣድልዎን ዓመጽን ከም ዝዀነ ኣብ ብርክት ዝበሉ መጻሕፍቲ ታሪኽ ተሰኒዱ ይርከብ። ንኣብነት ጂያኒ ዶረ፡ ብባዕዳዊ መግዛእቲ ጣልያን ምርምራት ዘካይድ ኢጣልያዊ ተመራማሪ፡ ኣብ ኢንሳይክሎፒድያ ኤትዮፒካ ብዛዕባ ታሪኽን ባህልን ስርዓትን ከምኡ’ውን ወጽዓን ህዝቢ ኩናማ ከምዚ ክብል ጽሒፉ ይርከብ። ካብ መበል 16 ክፍለ-ዘመን ጀሚሩ ዓመጻዊ ግፋ ኩናማ (ንባርነት) ከም ዝነበረ፡ ቀጺሉ ክሳብ መበል 19 ክፍለ ዘመን፡ ብዘመን ግብጻውያን ምዃኑ’ዩ፣ እቲ ግፍዕን ሕሰምን ከም ዝወሰኸ ይትርኽ። ብ1861 ቨርነር ሙዚንገር ንምድሪ ኩናማ በጺሑ ነይሩ’ዩ። ንሱ ስዊዘርላንዳዊ ዀይኑ ብዛዕባ ኤርትራ ዝነበሮ ፍልጠት ልዑል ስለ ዝነበረ ንፈረንሳን እንግሊዝን ዘማኽር ዝነበረ፡ ጸኒሑ ኸኣ ብግብጺ ተቘጺሩ ከም ኣመሓዳሪ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ኰይኑ ዝሰርሐ ሰብ’ዩ ነይሩ። ጸኒሑ ብግዜ መግዛእቲ ጣልያን (1890) ስርሓት ሚስዮን መሊሱ ቀጸለ። ኣብ ማሕበረሰብ ኩናማ ኸኣ ትምህርቲ ወንጌል ክትኣታቶ ጀመረ። ይዅን’ምበር ህዝቢ ኩናማ በቶም ኣብ ከባቢኡ ዝርከቡ ኣስላም ይዅኑ ክርስትያን ይደሃኽ ከም ዝነበረ ዝተሰነደ ታሪኽ የረድእ። ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ኤርትራ ዝነበሩ ህዝበ ኩናማ፡ ብሰሜን ምስ ባርካ፡ ብምብራቕ ምስ ሰራየ፡ ብደቡብ ምስ ትግራይ፡ ብምዕራብ ድማ ምስ ሱዳን ይዳወቡ። እቶም ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ቍጽሮም ልዕሊ 250ሽሕ ምዃኑ ይንገር። ኣብ ኢትዮጵያ ከኣ ልዕሊኡ ከም ዘለዉ ይግመት። ኣብ ኤርትራ ፍቕዳ-ህዝቢ/ቈጸራ ህዝቢ ስለ ዘይተኻየደ ግን፡ ጭቡጥ ሓበሬታ ምቕራብ ኣሸጋሪ’ዩ። ቍጽራ-ህዝቢ፡ ሕልኽላኽ ዘይክነሱ ክሳብ ሎሚ ዘይምክያዱ ብዙሕ ሰብ ይዛረበሉ እዩ። ዓመታዊ ካብ 250-450 ሚ.ሜ. ዝናብ ዝረክብ፡ ኣስታት 28 ዲግሪ ሰንቲ ግረይድ ዝምቘቱ ብሩባ ጋሽን ሰቲትን ዝምገብ ገለ ክፋል ካብቲ ኩናማ ዝነብሩሉ መሬት ኣዝዩ ፍርያም እዩ። ባህልን ልምድን ሰብኣዊ ክብርታትን ህዝበ ኩናማን፡ ኣብ ታሪኹ፡ ካብ ውሽጥን ግዳምን ንዘጋጥሞ ጸገምን ሓጐጽጐጽን ንምድህሳስ ንዛንታ ዮና ጀርማኖ ሓደ ካብ ተወለድቲ እቲ ብሄር ዳህሲስና ኣሎና። ዮና፡ ወላዲኡ ጀርማኖ ናቲ፡ ገና ብቝልዕነቱ እንከሎ ኣብ ሰብዓታት ስለዝተኣስረ ወላዲቱ እያ ተጻጊማ ኣዕብያቶ። ዳሕራይ ካብ ቤት-ማእሰርቲ ሰምበል ብተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ሓራ ምስ ወጽአ ብኡ ኣቢሉ ንሜዳ ስለዝኸደ ምስ እንዳ ኣቦሓጐኡ (ስድራ ኣደኡ) ከምዝዓበየ ይዝክር። ኣብ እዋን ቃልሲ ናጻነት ኤርትራ (1961-1991) ኣብ ከባቢኡ፡ ኣብ  ዓሊግድር፡ ተሰነይ፡ ባረንቱ ብርቱዓት ውግኣት ከምእተኻየዱን፡ ንተጋዳላይ ወላዲኡ ኣብ 1985 ኣብ ዝተኻየደ ውግእ ባረንቱ ንፈለማ እዋን ከምዝተላለዮ ይዝክር። እዚ ብ1975 ጥቓ ዶብ ሱዳን ኣብ ዝርከብ ሰፊሕ መሬት ሕርሻ ዓሊግድር (ጋሽ-ባርካ) ዝተወልደ ወዲ ብሄረ ኩናማ፡ ሕጂ ን16 ዓመታት ኣብ ኣዮዋ (ሕ.መ. ኣ.) ዝበሃል ቦታ ምስ ሰበይቱን ደቁን ይነብር ኣሎ። “ኣደይ ዕድል ገይራ ተማሂራ’ያ፣ ንዓይ ሸቂላ እናዕበየት ንባዕላ ምሸት-ምሸት ትምሃር ነይራ። እዚ ናብ ባረንቱ ምስ ገዓዝና’ዩ።  ኣነን ኣደይን ሓቢርና ንመሃር ኔርና ክብለካ እኽእል” ይብል ዮና። “ምስ ዓበኹ፡ ኣነ ኣብ ኣገልግሎት ከለኹ ማለት’ዩ፡ ንሳ ኣብ ነርሲን ቤት-ትምህርቲ ኣትያ ተመሪቓ፡ ክኢላ መሕረሲት’ያ” ኢሉ ንኣደኡ ብሓበን ይዝክረን። “ኣነ ብቤተ ክርስትያን ካቶሊክ እናተምሃርኩ’የ ዓብየ፣ እነሀኹ ኣብ ዓዲ ስደት ኰይነ ደቀይ አዕቢ ኣለኹ“ ኢሉ ዝን ይብል። “ብሓፈሻኡ ንሕና ኩናማ ምስ መሬትና ጽኑዕ ምትእስሳር ስለ ዘለና፡ ኣርሒቕና ኣይንስደድን ኢና፤ ህዝብና ብዘጓነፉዎ ሽግራት ግን ናብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ብብዝሒ ሰጊሩ’ዩ ክብል እኽእል። ሕጂ ኸኣ ከም ሰብና ኣርሒቕና ንስደድ ኣለና” ኢሉ። “ኣቦይ ኣብ ቤት-ትምህርቲ እንዳ ጥልያን (ኣብ ኣስመራ) ተመሪቝ ጽቡቕ ስራሕ ዝነበሮ ሰብ’ዩ። ርግጽ’ዩ ብፖለቲካ ጕዳይ ተኣሲሩ ከርተት ኢሉ’ዩ። ካብ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ገድሊ’ዩ ተሓዊሱ። እንሆ ኸኣ ድሕሪ ናጽነት፡ እቲ ዝተጋደለሉ ውድብ ኣሲሩ ከርተት የብሎ ኣሎ” ብምባል ዝን ድሕሪ ምባል፡ “ብዛዕባ ህዝቢ ኩናማ’ዶ ከነዕልል?” ብማለት ነቲ ዕላል ክልውጦ ደለየ። ዮና ብመንነቱ ኣዝዩ እዩ ዝሕበን። “ኣነ ታሪኸይ፡ ባህሊ ኣቦታተይን ኣቦሓ ጐ ታተይን፡ ቋንቋይ ስለ ዝፈልጥ፡ እቲ ሕብረተሰብ ኩናማ ሓብሒቡ  ዘዕበየኒ ስለ ዘስተማቐርኩ ብመጠኑ ጽቡቕ’የ ዓብየ፣ ኣዝየ ሕጕስ’የ። በቲ ካልእ ሸነኹ ድማ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኩናማ ዝተፈጸመ ግፍዒ እፈልጦ ስለ ዝዀንኩ ኣዝዩ የሕዝነኒ” ይብል። “ርግጽ’ዩ፡  ዘሰክፈኒ ነገር ኣሎ” ኢሉ ኸኣ ብስክፍታኡ ይዛረብ።  “ህዝቢ ኩናማ ሓላዪ የብሉን ክብል እኽእል። ዝገፍዖን ዝጥቀመሉን’ምበር ዝጣበቐሉን ዝከላኸለሉን የለን፤  ኣብ ስልጣን መንግስቲ ኸኣ ዝውክሎን ዝማጐተሉን ኣካል የለን ክብል እደፍር ... እዚ  የተሓሳስበኒ፡ ” ይብል። ዮና፡  ባህርያትን ድልየትን ህዝቢ ኩናማ ከምዚ ይመስል፡ ዝጥቀመሉ ስርዓትን እምነትን ድማ ከምዚ ይመስል ኢሉ ብዝርዝረፍ  ዝፈልጥ ሰብ ዳርጋ ከምዘየለ ይገልጽ። እቶም ሰበስልጣን’ውን እንተዀኑ ኣፈታትሓ ሽግር ኩናማ ስለ ዘይፈልጥዎ ሕጊ መንግስቲ ከምዚ’ዩ እናበሉ ስለዘጓጥጡሉን ዝደፍርዎን ህዝቢ ኩናማ ተገሊሉ እዩ፡ ኢሉ ይዛረብ። ንኣብነት ደቂ ኩናማ ንከበሳ ደዪቦም ክሓርሱ እንተዝፍትኑ፡ ወይ ከኣ መሬት እንተ ዝማስሑ፡ ህዝቢ ከበሳ እንታይ ምበለ ዘይኰነስ እንታይ ምገበረ እንተንብል “ኣነ ናዕቢ ምተላዕለ ኢለ እኣምን ብኣንጻሩ ግን መሬት ኩናማ ብደገፍ መንግስቲ ንዅሉ ክፉት ኰይኑ ኣሎ ብማለት ተወሳኺ ቅሬታኡ የስምዕ። ርግጽ’ዩ፡ ነፍስሄር ፕሮፈሰር ኣለክሳንደር ናቲ፡ ብዛዕባ ህዝቢ ኩናማ ኣዕሚቝ ዝተመራመረን ጸገማቶም ብጽሑፍ ዘቕረበን ምሁር፡ ነዚ ጕዳይ’ዚ ዘርዚሩ ኣብ ጽሑፋቱ ኣቕሪቡዎ’ዩ። እቶም ቀደም ጥሪቶም ጓስዮም ንመሬት ኩናማ ዝወርዱ ዝነበሩ፡ ብእዋን ክረምቲ ድማ ንዓዶም ዝድይቡ ዝነበሩ ጓሶት፡ ሕጂ ብሰፈራ (settlement) ኣብ መሬት ኩናማ፡ እሞ ኸኣ ምስ ህዝቢ ኩናማ ከይተመያየጡን ከየፍተዉን፡ ኣብቲ ከባቢ ሰፊሮም ከም ዘለው ይገልጽ። ዮና’ውን፡ “ካብ ከበሳ ዝመጹ፡ ብዘይ ገለ ልዝብን ስምምዕን ኣብ መሬት ኩናማ ቀዋሚ ዓድታት መስሪቶም ይነብሩ ኣለዉ። ህዝቢ ኩናማ ኸኣ ብሓይሊ እናተደፍአ ድንግል መሬት ቆጥቊጦም ንኽነብሩ ይግደዱ ኣለዉ። እዚ ፍትሓዊ ኣይኰነን፡” ብማለት ይዛረብ። ዮና ፍልይ ዝበለ ኣብነታዊ ባህሊ ኩናማ ብፍላይ ከኣ ንመሰል ደቂ ኣንስትዮ ኩናማ ዝምልከት የዕልል። “... ኣብ ሕብረተሰብና ጓል ኣንስተይቲ፡ ብተነጻጻሪ፡ ክብርቲ’ያ። ምርዕውቲ እንተድኣ ኰይና ኣብ ባይቶ ማዕረ ደቂ ተባዕትዮ ድምጻ ኣልዒላ ክትዛረብ መሰላ ሕሉው’ዩ ... እዚ ዘበን-ኣምጽኦ ምዕባለ ዘይኰነስ ንዘመናት ሒዝናዮ ዝተጓዓዝና ባህሊ’ዩ። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ብዝዀነ ምኽንያት እንተተቐትለት፡ ጓል ኣንስተይቲ ብምዃና ዕጽፊ ጋር ነብሲ ኢኻ ትኸፍል” ብማለት እቲ ብሄር ንደቂ ኣንስትዮ ዘለዎ ክብሪ የረድእ። መሬት ኩናማ ኣብቲ ቀንዲ ምህርቲ እኽሊ ዝሕፈሶ ሃብታም መሬት ኤርትራ፡ ኣብ ምዕራባዊ መታሕት እዩ ዝርከብ። እቲ ፍርያም መሬት ናይቲ ከባቢ መንግስቲ ብዘይ ገደብ ንወፍሪ ስለዝጥቀመሉ እቲ ህዝቢ ካብቲ ልሙዕ መሬቱ ይድፋእ ከምዘሎ ዮና ይገልጽ። “ትሕዝቶን ትምህርትን ህዝቢ ኩናማ ኣማዕቢልካ ክብ ዝበለ ምህርቲ ንከበርክት ኣብ ክንዲ ምግባር፡ ካልኦት ሰባት ኣብ መሬት ኩናማ ከም ዝሰፍሩ ጌርካ፡ ንወደ’ባት ደፊእካን መሬቱ መንዚዕካን ከተዋስኖ ኣይመድለየን” ይብል። ብተወሳኺ እቲ ዞባ ብርክት ዝበሉ ውግኣት ኣሕሊፉ’ዩ። ሓያሎ ካብ ውግኣት-ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያን (1998-2000) ኣብቲ ብምድረ ኩናማ ዝጽዋዕ ከባቢታት ስለዝተኻየደ እቲ ህዝቢ ተኸላቢቱ እዩ። እቶም ውግኣት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኩናማ ከቢድ ሽግራት ስለዘኸተሉ ብዙሕ ህዝቢ ተሰዲዱ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሽመልባ ተዓቝቡ ይነብር ነይሩን ኣሎን። ሽመልባ፡ መዓስከር ስደተኛታት ኤርትራ፡ ከመይ ኢላ ከም ዝተፈጥረት፡ እቶም ኣብኡ ዝተዓቝቡ ቀዳሞት ስደተኛታት ካብ ውግእ ባድመ ዝሃደሙ ደቂ ኩናማ ከም ዝነበሩ ዮና የዘንቱ።  ሽመልባ ካብ ጥቓ ሽራሮ (ክልል ትግራይ) ዝርከብ መዓስከር ኰይኑ፡ ካብ ዶብ ኤርትራ 45 ኪ.ሜ. ርሒቓ ትርከብ። “ኣነ ዝነበርኩሉ፡ ከም ኣስተርጓማይ ዝነጠፍኩሉ፡ ስደተኛ ህዝቢ ኩናማ ዘጋጠሞ ሽግር ብዓይነይ ርእየዮ’የ።  ብመጀመርታ እቶም ካብ ውግኣ ባድመ ሃዲሞም ኣብ ሽመልባ ዝተዓቝቡ ስደተኛታት ‘ናይ ኤርትራ ኩናማ ኢኹም’ ተባሂሎም ምስቶም ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝነብሩ ደቂ ኩናማ ኣሕዋቶም ከይሕወሱ ብኢትዮጵያ ተኸልኪሎምን ተኸላቢቶምን’ዮም። “ካልኣይ፡ ዩ.ኤን.ኤች.ሲ.ኣር. (ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት) ደቂ ኩናማ ንኤርትራ ዝምለስሉ መዳያት ክድህስስ ምስ ጀመረ መንግስቲ ኤርትራ ነጺጕዎ። እቲ ሳልሳይ ምርጫ ኸኣ ደቂ ኩናማ ንሳልሳይ ሃገር ክግዕዙ ነበረ። እዚ ኣነ ባዕለይ እቲ ነቲ ተኣኪቡ ዝነበረ ህዝቢ ኩናማ ነቲ ደብዳበ ተርጕመ ከንብበሎም እዝከረኒ” ይብል። “ሽዑ’ዩ ህዝቢ ኩናማ ኣርሒቑ ንኽሰደድ ዝተገደደ ... ይዅን’ምበር፡ እቶም ዓበይትና ዝገበርና ገርና ንዓድና ናብ መሬትና ኢና ንምለስ ክብሉ፡ እቲ መንእሰይ ከኣ ነቲ ዕድል ተጠቒሙሉ ... ካብቶም ሽዱሽተ ሽሕ ንኸውን ደቂ ኩናማ፡ 1,200 ንኣክል ጥራይ ኢና ኣርሒቕና ተሰዲድና ... ንካናዳ፡ ኣሜሪካ፡ ኣውስትራልያ/ኒውዚላንድ፡ ኤውሮጳ ተጓዒዝና” ክብል ተዘክሮታቱ ይጽብጽብ። “ሕጂ ኣብ ኣሜሪካ ጥራይ እንርከብ ደቂ ኩናማ ቍጽርና ናብ 5,000-6,000 ስድራቤታት ንህሉ ኢለ እግምት” ክብል የረድእ። “እቲ ዘገርም” ይብል ንሱ፡ “ኣብ ሱዳን ብዙሓት ደቂ ኩናማ ኣለዉ፣ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተረፉ’ውን ነይሮም። ይዅን’ምበር፡ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝተረፉ፡ ናብ መሬቶም ክምለሱ ንዓመታት ዝጽበዩ ዝነበሩ ደቂ ኩናማ ብዙሕ ኣይሰለጦምን። እዚ ሕጂ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተኻየደ ውግእ ምስ ተወልዐ ኸኣ ተወሳኺ ሕንፍሽፍሽ ተፈጢሩ’ዩ፡” ኢሉ ነቲ ገና መዕለቢ ዘይረኸበ ጕዳይ ኩናማ ይዛረብ። ብኣንጻሩ፡ ዮና በቲ ሕጂ ዘለዎ ናይ ባዕሉ ኵነታት የመስግን’ዩ። ጽቡቕ ሓዳር ኣለዎ፡ ደቁ ብሰላም ይመሃሩሉ ከም ዘለዉ ዕግበቱ ይገልጽ።


ከምዝተፋትሐት ኣብ ቲክቶክ ድሕሪ ምዝራባ ብሰብኣያ ዝተቐተለት  ሳንያ

ሳንያ ካሃን፡ ነቲ ቅሳነት ዘይነበሮ ሓዳራ ምስጠንጠነቶ ገለ ኣባላት እቲ እትውለደሉ እስላማዊ ማሕበረሰብ ደቡብ እስያ፡ ህይወታ ከምዘበላሸወት እዮም ቈጺሮምዋ። ኣብ ቲክቶክ ግን ካብ ዘይትፈልጦም ሰባት ሓገዝን ምጽንናዕን'ኳ እንተረኸበት፣ እዚ ግን እቲ ዝፈትሓቶ ሰብኣይ ተመሊሱ መጺኡ ክሳብ ዝቐትላ ጥራሕ እዩ ነይሩ። (መጠንቀቕታ፡ እዚ ዛንታ ገለ ዝርብሽ ትሕዝቶ ክህልዎ ይኽእል እዩ።) ሳንጣኣ ጠርኒፋ፡ ነጻነታ ክትረክብ ቀሪባ ነይራ። ጓል 29 ዓመት ሳንያ ካሃን ኣብ ሓምለ 21፡ ነታ ዘይሕጕስ ህይወት ሓዳር ዘሕለፈትላ ኣሜሪካዊት ግዝኣት ቺካጎ ገዲፋ ብምውጻእ ኣብ ትውልዲ ዓዳ ቻታኑጋ፡ ህይወታ 'ሀ' ኢላ ንምጅማር ወጢና ነይራ። እንተዀነ ኣብቲ ዕለት ብሳንዱቕ ሬሳ እያ ናብቲ ኣብ ቴነሲ ዝርከብ ገዛኣ ተመሊሳ። ፖሊስ ቅድሚ ሰለስተ መዓልቲ ኣብቲ ምስ ሰብኣያ ነበር ወዲ 36 ዓመት ራሂል ኣሕመድ እትነብረሉ ዝነበረት ኣብ ቺካጎ ዝርከብ ገዛ ወዲቓ ረኺቦምዋ። ኣብ ድሕሪት ሸነኽ  ርእሳ ብጥይት ተወቒዓ ህይወታ ሓሊፉ'ዩ ነይሩ። እቶም ኣባላት ፖሊስ ኣብ ዝበጽሕሉ ድማ ኣሕመድ እውን ንገዛእ ርእሱ ብሽጉጥ ኣጥፊኡ። ኣብ 'ቺካጎ ሳን-ታይምስ' ዝወጸ ጸብጻብ ከምዝሕብሮ፡ እቶም መጻምዲ “ኣብ ከይዲ ፍትሕ” ዝነበሩ ኰይኖም፡ ኣብ ካልእ ግዝኣት ምንባር ጀሚሩ ዝነበረ ኣሕመድ፡ ነቲ ሓዳር “ከድሕን” 700 ኪሜ ተጓዒዙ መጺኡ። እቲ ዘሕዝን ነፍሰ ቅትለት ዝሓወሰ ፍጻመ ግን መዛዘሚ ታሪኽ እታ ፓኪስታናዊት-ኣሜሪካዊት ሰኣሊትን ኣብ ሓዳር ንዝብደላ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ቲክቶክ ወጺኣ ድምጺ ብምዃን ተፈላጥነት ረኺባ ዝነበረትን ሳኒ ካሃን ኰይኑ። ሞት እታ ንእስቲ ንብዙሓት ዘሰንበደ ክኸውን እንከሎ፡ ካብቲ ንሳ እትውለደሉ ማሕበረሰብ ደቡብ እስያ ዝመጻ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ቅሳነት ኣብ ዘይብሉ ሓዳር ክጸንሓ ዝግበር ጸቕጢ ክስመዐን ከምዝገበረ ገሊጸን። ብሪያና ዊልያም ዝተባህለት ናይ ዩኒቨርሲቲ መሓዛኣ፡ “29 ዓመታ ቀዳውየይን ሓድሽ ህይወትን እዩ ትብል ነይራ” “ደስ ኢልዋ ነይሩ” ትብል። ሳንያ ኣብ ጥቓኣ ንዝነበሩ መሓዙታ ባህታን ሓጎስን እትፈጥር ሰብ እያ ነይራ። “ዋላ ንባዕላ ከቢድ እዋን እናሕለፈት፡ ንሳ እያ ቀዲማ መዓልትኻ ከመይ ኣሎ ኢላ ክትሓተካ እትድውል” ትብል ካልእ መሓዛኣ መህሩ ሸይክ። ሳኒ ኣብ ኢንስታግራም ንፎቶግራፍ ዘለዋ ፍቕሪ ኣመልኪታ ኣብ ዝጸሓፈቶ፡ “ሰባት ኣብ ቅድሚ ካሜራ ንባዕሎምን ንሓድሕዶምን ከፍቅሩ ይሕግዝ” ኢላ ነይራ። እታ ንእስቲ ናይ መርዓ፡ ጥንስን ካልኦት ጽምብላትን ሓዊሱ ንመሓዙታን ብዙሕ ገንዘብ ንዝኸፍሉ ዓማዊልን ስኢላ እያ። “ኣብ ድሕሪ ካሜራ ክትከውን እንከላ እዩ ህይወት ዝህልዋ” ትብል መሓዛኣ መህሩ። ኣብ ህይወታ ሓጐስ ክትውስኽ ባህጊ ዝነበራ ሳንያ፡ ነቲ ንሓሙሽተ ዓመታት ኣፍቃሪኣ ዝነበረ ኣሕመድ ኣብ 2021 ተመርዕያቶ፤ ሓቢሮም ድማ ናብ ቺካጎ ከይዶም። ድሙቕን ዓቢይን ናይ ፓኪስታን ዓይነት መርዓ ከምዝደገሱ እትገልጽ ሓንቲ መሓዛኣ፡ እቲ ሓዳር ግን “ኣብ ሓሶትን ምድንጋርን ዝተመሰረተ እዩ ነይሩ” ትብል። መሓዙት ሳንያ፡ ኣሕመድ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ከምዝነበሮ እየን ዝገልጻ። ቅድሚ ምምርዓዎም እውን ርክቦም ብርሑቕ እዩ ዝነበረ። ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ግን ኣሕመድ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ከምዘለዎ ከምዝተዛረባን ንሳ ድማ ህይወታ ውሑስ ከምዘይኮነ ክስመዓ ከምዝጀመረን መሓዙታ ይዛረባ። ስድራ ሳንያ ኣብዚ ዛዕባ ሓሳብ ክህቡ ቢቢሲ ዘቕረበሎም ሕቶ ኣይተቐበሉዎን። ካብ ስድራ ኣሕመድ እውን መብርሂ ምርካብ ኣይከኣለን። ኣብ ኣሜሪካ ሰሙናዊ ኣስታት 12 ቅትለትን ርእሰ ቅትለትን ዝፍጸሙ ኰይኖም እቲ ክልተ ኢድ ኣብ መንጎ ፍቝራት ወይ ሰብ ሓዳር ዘጋጥም ከምዝዀነ ሓበሬታ ማእከል ፖሊሲ ቫዮለንስ የመልክት። ጸገም ጥዕና ኣእምሮን ኣብ ርክብ ዘጋጥሙ ጸገማትን፡ ኣብ ሓዳር ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ንዝፍጸሙ መጥቃዕቲታት ከም ቀንዲ ምኽንያታት ዝግለጹ ኰይኖም፡ ድሕሪ ፍትሕ ደቂ ኣንስትዮ መጻምደን ብዝነበሩ ሰባት ክቕተላ ልዑል ተኽእሎ ከምዘሎ ሰብ ሞያ ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ሳንያ ኣብ ሓዳራ ጸገም ከምዘለዋ፡ ሰብኣያ ናይ ምድቃስ ጸገም ከምዘለዎን ባህርያቱ ከምዝቀያየርን ከምዝተዛረበት ዝዝክራ መሓዙታ፡ ሕክምና ንምርካብ ፍቓደኛ ዘይምንባሩ እውን ገሊጸን። ብሰንኪ እቲ እናኸበዳ ዝመጸ ጸገም፡ መሓዙታ ክትፈትሖ እኳ እንተመኸራኣ፡ ንሳ ግን ሰብ እንታይ ይብለኒ ዝብል ስክፍታ ከምዝነበራ'ውን ይሕብራ። ደንጉያ እውን እንተዀነ ብሓገዝ መሓዙታ ወረቐት ፍትሕ ናብ ቤት ፍርዲ ኣቕሪባ፡ ናይ መወዳእታ መዕለቢ ንምርካብ ንነሓሰ ተቘጺራ። ድሕሪ እዚ እያ ኣብ ቲክቶክ ወጺኣ ተመኵሮኣ ክተካፍል ጀሚራ። ሓደ እዋን “ከም ሓንቲ ደቡብ እስያዊት፡ ፍትሕ ሓደ ሓደ እዋን ህይወትካ ከምዝተበላሸወ ክስመዐካ ይገብር” ዝብል ጽሑፍ ኣካፊላ ነይራ። በዞም እተቕርቦም ሓሳባት ኣዘራራቢት እናኾነት ዝመጸት ሳኒ፡ ኣብ ዝተቐትለትሉ እዋን ኣብ ቲክቶክ ልዕሊ 20 ሽሕ ሰዓብቲ ነይሮምዋ። ኣብ ዘቤታዊ ዓመጽ ዝሰርሕ ሓደ ትካል ቺካጎ፡ ዝኽሪ ሓደ ወርሒ ሞት ሳንያ ካሃን ብኢንተርነት ከምዘዳሉ ክሕብር እንከሎ፡ ዝተምሃረትሉ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ድማ ብስማ ዕድል ትምህርቲ (ስኮላርሺፕ) ከምዝጅምር ኣፍሊጡ።


ስለምንታይ እስላማዊ ኣከዳድና ኣብ ደቀንስትዮ ሰሜን ኣፍሪቃ እናወሓደ ዝመጽእ ዘሎ?

ተንታኒ ሰሜን ኣፍሪቃ ማግዲ ዓብደልሃዲ ብዛዕባ ኣብቲ ዞባ ዘሎ ማሕበራዊ ለውጥታት ብዝተሓሓዝ ነዚ ዝስዕብ ትዕዝብቲ ኣቕሪቡ'ሎ። እስላማዊ ነዊሕ ክዳን - ዕባያ - ዝለበሳን መጎልበቢ ርእስን ገጽን - ሕጃብ - ናይ ዝገበራ ደቀንስትዮ፡ ምስተን ሓጺር ክዳን (ጎና) ዝገበራ ናይ 1950ታትን 60ታትን ዘነጻጽር ስእልታት ደቂኣንስትዮ ሰሜን ኣፍሪቃ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክዝርግሑ ይርኣዩ። ምዝርጋሕ ናይቶም ብንጽጽር ዝቐርቡ ዘለዉ ስእልታት፡ "ሕብረተሰብ ዓረብ ኣብ ዝሓለፉ 50 ዓመታት እንታይ ከምዝኾነ ተመልከቱ" ዝብል መልእኽቲ ዘመሓላለፍ'ዩ። ነቶም ነቲ ስእልታት ዝዝርግሑ ዘለዉ፡ ሃገራቶም ክሳብ ክንደይ ንድሕሪት ከምዝተመለሳን፡ ብምዕራባዊ ቅዲ ሂወት ንዝግለጽ ምዕባለን ዘመናውነትን ከምዝተሓሰማ ዝሕብር'ዩ። ብዓይኒ'ቶም ንዝሓለፉ ሒደት ዓሰርተታት ዓመታት ኣብቲ ዞባ ዓቢ ጽልዋ ዝጸንሐም ዓቃባውያን ሓይልታት ግን፡ እቲ ኵነታት ብኣንጻሩ'ዩ ዝርአ። እቲ ባህላዊ ለውጢ፡ እስላማዊ መንነት ኣብ ሕብረተሰብ ዘሐድስ እወታዊ ተግባር ኰይኑ፡ ነቲ ብጸቕጢ መግዛእቲን ምዕራባዊ ቅዲ ሂወትን፡ ከምኡ'ውን በቶም ባህሊ ህዝቦም ዘጥፍኡ ምዕራባውነት ዝረዓሙ ላህመት ('ኤሊት') ናይቲ ሕብረተሰብ ዝተኣታተወ ባህላውን ማሕበራውን ወራር ዘወግድን እዩ። ካብ ሞሮኮ ክሳብ ግብጽን፡ ክንዮኡን፡ ጉዳይ "እስላማዊ ኣከዳድና"፡ ብፍላይ መጎልበቢ (ሕጃብ) እቲ ኣዝዩ ኣሰሓሓቢ ጨርቂ'ዩ ኰይኑ ጸኒሑ። ኣብቲ ዞባ ክተኣታቶ ዘኽኣሎ ሓደን ቀንዲን ረቛሒ ድማ፡ ምቕልቃልን ምዕዋትን እስላማዊ ፖለቲካ እዩ። እቲ ክስተት እስላማውነት ('ኢስላሚዝም') ተባሂሉ'ውን ይግለጽ'ዩ። ኣብ መላእ ሰሜን ኣፍሪቃ፡ ሓያላት ዝዀኑ እስላማውያን ምንቅስቓሳት ኣለዉ። ገሊኦም ናብ ስልጣን ዝመጹ ክዀኑ እንከለዉ፡ ገለ ድማ ከምቲ ኣብ ኣብ 1990ታት ኣብ ኣልጀርያ ዝተራእየ ስልጣን ክሕዙ ዝተቓረቡ እዮም። ካብ ስልጣን ምስተኣለዩ'ውን፡ ኣብ ሕብረተሰብ ዘለዎም ጽልዋ ቀሊል ኣይኰነን። ብዙሓት ተዓዘብቲ ከምዝብልዎ ግን፡ እቲ ኵነታት ክልወጥ ጀሚሩ'ሎ። ነቲ ለውጢ ንምግምጋም ዘኽእል ፍሉጥ መንገዲ ድማ፡ ናብቲ ዝሓየለ ትእምርቲ እስላማውነት ዝዀነ ሕጃብ ኣቓልቦ ምግባር'ዩ። ብዙሓት ተዓዘብቲ ናይቲ ዞባ ከምዝብልዎ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት፡ መጐልበቢ ሕጃብ እናጐደለ ይመጽእ ኣሎ። 'ኣል-ዮም 24' ዝተባህለ መርበብ ዜና፡ ሰይድ ኢል-ዛጉቲ ዝተባህለ ጸሓፋይ ኣብዚ ቀረባ እዋን "ኣብ ዓረባዊ ዓለምና፡ ብፍላይ ኣብ ሞሮኮ ሕጃብ ምኽዳን ብተዛማዲ ይጐድል ከምዘሎ ንምዕዛብ ከቢድ ኣይኰነን። እቲ ምንስሓብን ምንቍልቋልን ድማ ኣብ ምንቁልቋልን ምንስሓብን ናይቲ እስላማዊ ማዕበል ተባሂሉ ዝግለጽ ምንቅስቓስ ዝምርኮስ'ዩ" ክብል ኣስፊሩ ነይሩ። መንእሰያት ደቂኣንስትዮ ሞሮኮ ንማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣብ ዝሃባኦ ርእይቶታት፡ ሕጃበን ብምውጽአን ብዛዕባ ዘጋጠመን ማሕበራዊ ጸቕጥታት፡ ምስርጣይን ክዛረባ ተሰሚዐን። እንተዀነ እቲ ጸቕጥታት ክእግደን ኣይክኣለን። ኣብ ቱኒዝያ፡ ሕጃብ ምግባር ኣብ ሓደ እዋን ከም መግለጺ ተቓውሞ'ዩ ዝርአ ነይሩ። ምኽንያቱ ብተኸታተልቲ ምልካውያን ስርዓታት እታ ሃገር ተኣጊዱ ብምንባሩ። ድሕሪ'ቲ ኣብ 2011 ዝተወልዐ ብ'ቀውዒ ዓረብ' ዝፍለጥ ህዝባዊ ናዕቢ'ውን፡ ንሓጺር እዋን ህቡብነት ኣጥርዩ ነይሩ። እንተዀነ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን መሊሱ  እናዛሕተለ መጺኡ። ቱኒዝያዊት ጋዜጠኛ ሑዳ ኣል-ትራቡሊስ ኣብ ጋዜጣ 'ኣራቢክ ኢንደፐንደንት' ኣብ ዘቕረበቶ ጽሑፍ፡ ብዛዕባ ዝተሓላለኸ  ሃቐነታት ምቕልቃልን ምንቍልቋልን ሕጃብ ኣብታ ሃገር ኣብሪሃ ነይራ። እታ ሃገር ካብ መግዛእቲ ፈረንሳ ናጻ ድሕሪ ምውጽኣ ኣብ ዝቐጸሉ ምልካውያን ስርዓታት፡ ሓቢብ ቡርጒባን ዚየን ኣል-ዓቢዲን በን ዓሊን፡ ሕጃብ መግለጺ ተቓውሞን ምሕሳምን ዓለማውነትን (ሰኲላሪዝም) እዩ ዝውሰድ ነይሩ። ጸኒሑ ድማ፡ ኣብ እዋን'ቲ ንእስላማዊ ምንቅስቓስ ኣናህዳ ናብ ስልጣን ዘደየበ ሰውራ ዓረብ 2011፡ ንሓጺር እዋን እናገነነ ክመጽእ ተራእዩ። ብሕጃብ ዝተሸፈነት ጓለንስተይቲ፡ ህዝቢ ቱኒዝያ ክኽተሎ ዘለዎ ኣብነት (ሞደል) ተባሂሉ ክወዓዋዕ'ውን ጀሚሩ ነይሩ። እንተዀነ፡ እስላማውያን ዝዓብለልዎ ፓርላማታት፡ ንጸገማት እታ ሃገር ምፍታሕ ምስተሳእኖ፡ ቱኒዝያ ናብ ዲቕ ዝበለ ቍጠባውን ፖለቲካውን ቅልውላው ድሕሪ ምሽማማ እናጐደለ መጺኡ። ኣብታ መበቆል ሕጃብ ተባሂላ እትግለጽ ግብጺ'ውን እንተዀነ፡ ምቕልቃልን ተዛማዲ ምንቍልቋልን ናይቲ መጎልበቢ ምስ ፖለቲካዊ ዕጫ ምንቅስቓስ ሕውነት ኣስላም  (ሙስሊም ብራዘርሁድ) ዝተተሓሓዘ'ዩ። ደቀንስትዮ ግብጺ ንባህላዊ መሸፈኒ ገጽ ቅድሚ ኣስታት ሓደ ክፍለዘመን ደርብየንኦ'የን። ኣብ መፋርቕ መበል 20 ክፍለዘመን ድማ መጎልበቢ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ጠፊኡ ነይሩ። ኣብ መፋርቕ 1970ታት ግን፡ ፕረዚደንት ግብጺ ነበር ኣንዋር ሳዳት፡ ነቶም ኣብ ጸጋማዊ ዓለማዊ ፖለቲካዊ ክንፊ ዝተሰለፉ መቀናቕንቱ ንምግታእ፡ ንሕውነት ኣስላም ኣብ ዩኒቨርስቲታት እታ ሃገር  ንጥፈታቶም ከካይዱ ቀጠልያ መብራህቲ ምስወልዓሎም ሕጃብ ዳግማይ ክቕልቀል ጀሚሩ። ጸጋማዊ ፓለቲካዊ ኣረኣእያ ዝነበሮም ቅድሚኡ ኣብ ዝነበሩ ዓመታት ኣብ ሕብረተሰብ ግብጺ ቀሊል ዘይብሃል ጽልዋ ኣሕዲሮም ምንባሮም ይፍለጥ። ክሳብ 2013 ኣብ ዝነበረ እዋን ድማ፡ ንምስፍሕፋሕ ሕጃብ ዝገትአ ኵነታት ኣይነበረን። ኣብ 2013 ኣባል ሕውነት ኣስላም ዝዀነ ፕረዚደንት መሓመድ ሙርሲ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። ምስቲ ኣንጻር ሙርሲ ዝተላዕለ ህዝባዊ ተቓውሞታትን ካብ ስልጣኑ ምስ ወረደን ድማ፡ ኣብ ልዕሊ እስላማዊ ትእምርትታት ዘሎ ጽልኢ እናዓበየ መጺኡ፡ ብፍላይ ኣንጻር ሕጃብ ዝቐንዐ ጽልኣት ርኡይ ኰይኑ። ኣብያተ-መግቢ ነተን ተጐልቢበን ዝመጻ ደቂኣንስትዮ ኣገልግሎት ይሕርምወን ከምዘለዉ ዝገልጹ ጸብጻባት እናበዝሑ መጺኦም። መሐንበሲታት'ውን፡ ኣስላም ዝጥቀማሉ 'ቡርኪኒ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ መሐንበሲ ተኸዲነን ንዝመጻ ደቂኣንስትዮ ክእግዱ ጀሚሮም። ሎሚ ርኡይ ምንቁልቋል ሕጃብ ኣብታ ሃገር ኣሎ። እንተዀነ፡ ወድዓዊ መጽናዕታዊ ዳህሳስ ስለዘየሎ እቲ መርትዖ ቁንጫል'ዩ። ስለዚ፡ ሕጂ'ውን ሒጃብ፡ ኣብታ ሃገር ኣሰሓሓቢ ጉዳይ ኰይኑ ይቕጽል ኣሎ። ልክዕ ከምቲ ኣብ ኣሜሪካ ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ዘሎ ፍልልይ፡ ኣብ ግብጺ'ውን ጉዳይ ሕጃብ ተኣፋፊ ፖለቲካዊን ባህላውን ምትፍናን ዘስዕብ ጉዳይ'ዩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሓንቲ ተመሃሪት ዩኒቨርሲቲ ብሓደ ምምርዓው ዝኣበየቶ ደላይኣ ብኻራ ምስተቐትለት ዝተራእየ ግብረመልሲ፡ ማዕረ'ቲ ቅትለት ዘሰንብድ'ዩ ነይሩ። እቲ ገበን ብዅሉ ሰብ ተፈንፊኑን ተዀኒኑን እዩ። እታ ግዳይ ዘይተጎልበበት ከምዝነበረት ምስተፈልጠ ግን፡ ርእይቶታት ክፈላለ ጀሚሩ። ሓደ ብቪድዮ ዝሰብኽ ፍሉይ ሰባኻይ፡ ተመሳሳሊ ዕጫ ከይበጽሐን ደቂ ኣንስትዮ ኣካላተን ብግቡእ ክሽፈና ከምዘለወን ተማሕጺኑ። "ዋላ ብዘንቢል ገጽክን ተሸፈና" ክብል'ውን ተሰሚዑ። እቲ ትመሃረሉ ዝነበረት ዩኒቨርሲቲ ንዝኽራ ኣብ ዘዳለዎ ስነስርዓት፡ ስእላ ተሰኒዑ ጉልባብ ከምዝህልዎ ብምግባር፡ ሕጃብ ትኽደን ከምዝነበረት ኣምሲሎማ። ክልቲኡ ተግባራት ድማ፡ ካብቲ ዓለማዊ ክፋል ሕብረተሰብ ግብጺ ተሪር ኩነኔን ተቓውሞን ኣስዒቡሎም። እቲ ነቲ ቅትለት ዝፈጸመ መንእሰይ ተሓኒቑ ክመውት ተፈሪዱ'ሎ። እንተዀነ፡ ብማሕነቕቲ ንኸይቅጻዕ ዝሕለቕ ጎስጓስ ተጀሚሩ። ነቲ ጎስጓስ መን ብድሕሪት ኰይኑ ይመርሖ ከምዘሎ'ኳ እንተዘይተፈልጠ፡ ኣብ ስደት ዝነብሩ ሃብታማት እስላማውያን ዝለዓለ ክፍሊት ዝሓትት ጠበቓ ብምቝጻር ነቲ ናይ ሞት ፍርዲ ይግባይ ይብልሉ ከምዘለዉ ይእመን። ነቲ ዅነታት ንምህዳእ፡ በቲ ኣብታ ሃገር ልዑል ክብሪ ዘለዎ ሃይማኖታዊ ትካል ኣል-ኣዝሃር ዝተወስደ ስጕምቲ'ውን ነቲ ጉዳይ ተወሳኺ ነዳዲ ነስኒስሉ'ዩ። ላዕለዋይ መራሒ ኣል-ኣዝሃር ግራንድ ኢማም ሼኽ ኣሕመድ ኣ'ጣይብ፡ ጓለንስተይ ሕጃብ ዘይምኽዳና ካብ መስመር ከምዝወጸት ኣይገብራን'ዩ፡ ንፈጣሪ ዘይተኣዘዘት ጥራይ'ዩ ዝገብራ ክብል'ዩ ተዛሪቡ። እቲ ንዓለማውያን ንምጽንናዕ ተባሂሉ ዝቐረበ መግለጺ፡ ንተሓለቕቲ መሰላት ደቀንስትዮን ካልኦት ዓለማውያን ጕጅለታትን ዘቘጥዐ ኰይኑ ተረኺቡ። ብሰንኩ ድማ፡ ሓድሽ ክትዕ ተጐሃሂሩ። ብሓደ ወገን፡ ሕጃብ ዘይፍለ ኣካል እምነት ምስልምና ከምዝዀነ ክምጕቱ እንከለዉ፡ ብኣንጻሩ ድማ እቲ ካልእ ወገን ነቲ መጎልበቢ ጨርቂ ክዅንን ተሰሚዑ። ዋላ'ኳ ሕጃብ ኣብቲ ዞባ፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት ዘለዎ ደገፍ እናተዳኸመ ዝኸይድ ዘሎ እንተመሰለ፡ ካብ እስላማዊ መንነት ክሕከኽ ዘይክእል'ዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ግን ኣብቲ ዞባን ካብኡ ወጻእን ሱር ዝሰደደ'ዩ። ኣብ ኣውሮጳ ከይተረፈ፡ መንግስታት ንሕጃብ ዝእግድ መምርሒታት ኣብ ዘውጽእሉ እዋን፡ ኲናት ኣንጻር እስላም ተገይሩ ስለዝውሰድ ተሪር ተቓውሞ ከስዕብ ይርአ። ኣብ ምዕራባዊ ዓለም ኣብ ልዕሊ ሕጃብ ዝቐርብ ነቐፌታ'ኳ፡ ከም ጽልኢ-ኣስላም (ኢስላሞፎብያ) ወይ ድማ መጥቃዕቲ ኣንጻር መሰላት ውሑዳት'ዩ ዝውሰድ። ኣብ ገለ ሕብረተሰባት እስላም ከኣ፡ ኣካል ናይቲ ደቀንስትዮ ካብ ዓፋኒ ልምድታት ሓራ ንምውጻእ ዝካየድ ቅቡል ቃልሲ ምዃኑ'ዩ ዝቝጸር።


ንመንነቶም ዘለዎም ክብሪ ንምግላጽ ኣሽማቶም ዝቕይሩ ዘለዉ መንእሰያት ኦሮሞ

ተወለድቲ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝለዓለ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዎ ብሄር ኦሮሞ ዝዀኑ መናእሰይ፡ ንመንነቶም ዝህብዎ ክብሪ ክብ እናበለ ይመጽኣሉ ኣብ ዘሎ እዋን፡ ገለ ሰባት ኣስማቶም ናብ መበቈላዊ ኣሽማት ኦሮሞ ይቕይሩ ኣለዉ። ሞቲ በጊ፡ ሓደ ካብቶም ሽሞም ዝቐየሩ እዩ። እዚ ወዲ 40 ዓመት፡ ኣቐዲሙ ደረጀ በጊ ይበሃል ነይሩ። እንተኾነ ነቲ “ደልደለ” ዝብል ትርጕም ዘለዎ  ‘ደረጀ’ ዝብል ሽም ኣምሓርኛ ገዲፉ፡ ንጉስ ዝትርጕሙ ‘ሞቲ’ ዝብል ሓድሽ ሽም ወሲዱ። ብሞያኡ መሃንዲስ ዝኾነ ሞቲ፡ ሽሙ ዝቐየረ ንሱ ጥራይ ኣይኮነን፤ ካልኦት ሸውዓተ ኣዕሩኽቱ'ውን ንመንነቶም ዘለዎም ክብሪ ንምግላጽ፡ ኣብ ቀረባ ኣሽማቶም ናብ መበቈላዊ ስያመታት ኦሮሞ ቀይሮም እዮም። ኦሮሞቶት ብፍላይ በቶም ካብ ጐረቤት ክልል ኣምሓራ ዝወጽኡ ዝነበሩ ነገስታት ንዘበናት ብቛንቋኦም ክሓፍሩን ክሽቝረሩን ተገይሮም ነይሮም። እዞም ነገስታት ግዝኣቶም ሓድነት ክህልዎ ንምግባር ቋንቋ ኣምሓርኛ ሃገራዊ ቋንቋ ገይሮምዎ'ዮም። ምስቲ ኵነታት ንምጥዕዓም ድማ ብዙሓት ናይ ኣምሓርኛ ኣሽማት ክወስዱ ይመርጹ ነይሮም። ድሕሪ እቲ 1991 [ኣ.ኤ] ኣብታ ሃገር ዝተገበረ ፖለቲካዊ ለውጢ ግን፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት ኦሮሞ እቲ ዝነበረ ኣመለኻኽታ ተቐይሩ እዩ። “ከም ሓደ ኦሮሞ መንነተይ መሊስ ንምርካብ፡ እቲ ዝቐለለ ክገብሮ ዝኽእል ሽመይ ምቕያር እዩ” ይብል ኣቶ ሞቲ። ሞቲ ኣብ ክልል ኦሮምያ ዝተገበረ ሓደ ናይ ስራሕ መወዓውዒ ነቲ ስጉምቲ ክወስድ ከም ዝደፋፈኦ እዩ ዝገልጽ። ቤት ጽሕፈት ጥዕና ክልል ኦሮምያ ክልተ ሽሕ ዶክተራትን ሰብሞያ ጥዕናን ንምቝጻር ኣብ ማዕከናት ዜና ክነግር እንከሎ፣ ኵሎም ተዛረብቲ ኦሮምኛ ክኾኑ ከም ዘለዎም ኣመልኪቱ ነይሩ እዩ። ኰይኑ ግን እቲ መጸዋዕታ፡ ቋንቋ ኦሮምኛ ብዘይዛረቡ ኢትዮጲያውያን ሓያል ተቓውሞ ገጢምዎ። እቲ ተቓውሞ ንሞቲ ሓያል ቊጥዐ ፈጢሩሉ፤ ምኽንያቱ ካብቶም ተቓወምቲ እቶም ዝበዝሑ ኣብቲ ተዛረብቲ ኦሮምኛ ዝነብሩሉ ክልል ዝዓበዩን ነቲ ቋንቋ ንምምላኽ ጻዕሪ ዘይገበሩን እዮም ዝብል እዩ። “እዚ እዩ ሽመይ ክቕይር ዝደረኸኒ፡” ይብል። ናይ ኦሮሞ ሽም ምጽሓፍ ዝኣበየት ነርስ እቶም ኣብ ዝሓለፉ 30 ዓመታት ድሕሪ ውድቀት ደርግ ዝዓበዩ ኦሮሞቶት ሕውስዋስ ሽም ክወሃቦም እዩ ጸኒሑ። እዚ ድማ ዋላ'ኳ ኣምሓርኛ ሃገራዊ ቋንቋ ስራሕ ኰይኑ እንተቐጸለ፡ መንግስቲ ንማዕርነት ብሄራት ኣፍልጦ ብምሃቡን ህጻናት ብቋንቋ ኣደኦም ክመሃሩ ብምፍቃዱን ምዃኑ ተመራመርቲ ይገልጹ። ኦሮሞቶት ቈልዑ ኣሽማት ኣምሓርኛን ኦሮምኛን ክወሃቦም ጀሚሩ። ወዲ 32 ዓመት ኣብዲ ገመቹ ክሳብ 2005 ‘ግርማ’ ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ ነይሩ። ብቘልዓኡ ኣደኡ ክተኽትቦ ናብ መደብር ጥዕና ምስ ወሰደቶ፡ እታ ነርስ ኣብዲ (ብቋንቋ ኦሮሞ ተስፋ ማለት እዩ) ዝብል ሽም ኣብ መዝገብ ንምጽሓፍ ፍቓደኛ ብዘይምዃና፡ ኣደኡ ብዘፍታዋ ንወዳ ግርማ ዝብል ሽም ሂባቶ። ኣብ ገዛኡን መሓዙቱን ግን ኣብዲ እናበሉ እዮም ዝጽውዕዎ ነይሮም። “ነቲ ዝፈትዎ ሽመይ ኣብ ኵሎም ኣድለይቲ መዛግብተይ ብምርካበይ ሕጕስ እየ። እቲ ሽም ነቲ ሓቀኛ መንነት ኦሮሞ እዩ ዝውክል። ልዕሊ ዅሉ  ስድራይ ናይ ስርዓት ለውጢ ክህሉ ካብ ዝነበሮም ድልየትን ተስፋን እዮም ነቲ ሽም ሂቦምኒ” ይብል። ብቋንቋ ኦሮሞ ብዙሕ መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ ኢቢሳ ባይሳ እውን ተመሳሳሊ ታሪኽ እዩ ዘለዎ። ካብ ፈላሞት መጻሕፍቱ ሓደ ዝኾነ ‘ሚሊቶ’ ዝብል መጽሓፍ ስነልቦና፡ እንዳልካቸው ባይሳ ብዝብል ናይ ኣምሓርኛ ሽሙ እዩ ተሓቲሙ ነይሩ። እቲ ሽም ኣብ እዋን ዘመነ ሃይለስላሰ፡ ኣድናቒ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝነበረ እንዳልካቸው ብዝነበረ መሳርሕቲ ኣቦኡ እዩ ተዋሂብዎ። ንሱ፡ ዋላ'ኳ እንዳልካቸው ብዝብል ሽም ኣምሓርኛ ዝፍለጥ እንተነበረ፡ ኣብ ገዛኡን ከባቢኡን ግን ኢቢሳ (በረኸት) ብዝብል ሽም ኦሮሞ እዩ ዝጽዋዕ ነይሩ። ብዙሓት መጻሕፍቲ ምስ ጸሓፈን ተፈላጥነቱ ምስ ዛየደን ግን ብናይ ኦሮምኛ ሽም ክጽዋዕ መሪጹ። “ሓቀኛ ናይ ኦሮሞ መንነተይ ዝገልጽ፡ ኦሮምኛ ሽም ደልየ” ይብል። ሞቲ፡ መንነት ሓደ ማሕበረሰብ ንምጥፋእ ቋንቋኡን ኣሰያይማ ኣሽማቱን ምጥፋእ እቲ ዝቐለለ መንገዲ እዩ-መልሓሱ ከም ምቑራጽ እዩ- ኢሉ እዩ ዝኣምን። ንሱን ካልኦትን ኣሽማት ኣምሓርኛ ገዲፎም ዝተዓበሰ ማሕበረሰባዊ ድምጾም መሊሱ ክስማዕ ከም ዝገበሩ ከም ዝሰዖም እውን ይኣምን።


ንጉስና ፈጺሙ ኣይመውትን'ዩ እትብል ሃገር

ኣብ ሰሜን ምዕራብ ካሜሩን ንዝነብሩ ህዝቢ ማንኮን፡ እቲ ፎን ወይ ፎ ተባሂሉ ዝፍለጥ ንጉሶም ፈጺሙ ኣይመውትን። ስቕ ኢሉ ተሰዊሩ እዩ ዘሎ። ስለዚ፡ ዞባዊ ኣመሓዳሪ ኣዶልፍ ሌሌ፡ ነቲ ከም ነውሪ ዝቑጸር ባህሊ ብምስባር እቲ ወዲ 97 ዓመት ፎን ኣንግዋፎር ሳልሳይ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ከም ዝሞተ ብምእዋጁ ኣብ ሞንጎ ህዝቢ ማንኮን ቁጥዐ ኣልዒሉ ኣሎ። ሓደ ፍሉጥ ኣባል ሕብረተሰብ ማንኮን ዝዀነ ባሪስተር ጆሴፍ ፍሩ ኣዋህ “ፎን ሓላዊ መሬት ማንኮን’ዩ፤ ንሱ ምንጪ ባህልናን መንፈሳውነትናን እዩ። ንሱ ኣብ ሞንጎ ጥንቲ፣ ሕጅን ድሓርን ዘሎ ድልድልና እዩ” ኢሉ። ብ1959 ዓ.ም [ኣ.ኤ] ናብ ንግስና ዝደየበ ፎን ኣንግዋፎር ሳልሳይ ፈላማይ ትምህርቲ ምዕራብ ዝቐሰመ ንጉስ እዩ። ቀጺሉ፡ ኣብታ ዳርጋ ሕርሻ ኣካል መዓልታዊ ህይወት ብዙሓት ሰባት ዝዀነላ ሃገር ቴክኒሻን ሕርሻ ኣጽኒዑ። ልክዕ ከምቶም ካልኦት ንጉሳት ማንኮን፡ ብዙሓት ኣንስቲ ነይረንኦ፤ ባህሊ’ዩ። ብዝሒ ዝነበርኦ ኣንስቲ ግን ወግዓዊ ገይሩ ኣይፈልጥን። ኣስታት ዓሰርተ ክልተ ክዀና ከም ዝኽእላ ግን ይግመት፤ ዓሰርተታት ቈልዑ ክኣ ነይሮምዎ። ፎን ኣግዋፎር ሳልሳይ፡ በቶም በጥ ኢሎም ዝግዝእሉ ዝነበሩ ህዝቢ ጥበበኛ ንጉስ ሰለሞን ተባሂሉ’ዩ ዝውሰድ። ኣብ ዝተፈላለዩ ኣጋጣሚታት ዝረኸበቶ ኤቨሊን ፈንግ “ወትሩ መምህር’ዩ ዝመስል፤ ክረኽቦ እንከለኹ መግብን ዋዛታትን ሒዘ’የ ዝምለስ” ትብል። ኣብ ልዕሊኡ ዝቐርቡ ነቐፌታታት’ውን ኣለው። ብ1960ታት ባዕዳዊ መግዛእቲ ከእክል እንከሎ፤ ኣብታ ሕጂ ዘላ ካሜሩን ኣብ ሞንጎ ኣብ ግዝኣት ኢንግሊዝን ፈረንሳን ዝጸንሓ ቦታታት ውህደት ክህሉ ኣለዎ ካብ ሞንጎ ዝበሉ እዩ። ማንኮን፡ ሓንቲ ካብተን ብዙሓት ተዛረብቲ ኢንግሊዘኛ ካሜሩናውያን ዝርከቡለን ዓበይቲ ግዝኣታት ኰይና፡ ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ይነብሩላ። ገሊኦም፡ ተዛረብቲ ኢንግሊዘኛ ዝዀኑ ካሜሩናውያን ክግንጸሉ ኣለዎም ስለ ዝብሉ፡ ፎን ሳልሳይ ደጋፊ ውህደት ብምንባሩ ይቕረ ኣይብልሉን። ኣብ ካሜሩን፡ ካብ 1962 ክሳብ 1988 ብሕታውን ውልቃውን ፈላሚ ኣባል ባይቶ ብምዃን’ውን ኣገልጊሉ እዩ። ብ1990፡ ምኽትል ፕሬዝደንት ኰይኑ፤ ክሳብ “ዝስወር” ክኣ ኣብ ስልጣን ጸኒሑ። ነቐፍቱ፡ ከም ንጉስ ኣብ ሻራዊ ፖለቲካዊ ስርዓት ተሳትፎ ክህልዎ ኣይምተገብአን ይብሉ። ንሱ ግን “ኣቦ ኩሉ” ስለ ዝዀንኩ ንህዝብታት ዕብየት ንምምጻእ እየ ናብ ፖለቲካ ኣትየ ይብል ነይሩ። ካውንስል ንግስና ማንኮን፡ “ምስዋር” እዚ ንጉስ ንምእዋጅ ሰለስተ ነዋሕቲ ሰሙናት እዩ ወሲድሉ። ክሳብ ሽዑ፡ ህዝቢ እቲ ከባቢ “ኣብቲ ቤተ መንግስቲ ትኪ ኣሎ” እናበለ የጉረምርም ነይሩ። እቲ ንጉስ ንህዝቢ ኣብ ዘይተገልጸ ቅዱስ ስፍራ “ሓመድ ኣዳም ክለብስ እንከሎ” እቲ ህዝቢ ንጉስና “ተሰዊሩ” ይብል ነይሩ። ኣብ ማንኮን፡ ንጉስ ሞይቱ ተቐቢሩ ምባል ነውሪ’ዩ። ብ29 ግንቦት “ምጥፋእ” እቲ ንጉስ ክእወጅ እንከሎ፡ ነቲ ንጉስ ዘለዎም ክብሪ ንምግላጽ ሰብኡት ቈቢዕ ኣይገበሩን፣ ኣንሽቲ’ውን ናብ ሕርሸአን ኣይወፈራን። ስነ ስርዓት ሓዘን፡ ብ7 ሰነ ዓሰርታት ኣሽሓት ሰባት ናብቲ ኣብ ከተማ ባሜንዳ ዝርከብ ኣስታት 300 ዓመት ዝገበረ ቤተመንግስቲ ምስ ከዱ ተዛዚሙ። ኣብታ ከተማ 500 ሽሕ ህዝቢ ይነብር። እንተዀነ ዋላ ሓደ ንብዓት ኣየፍሰሰን፤ ምኽንያት ንዝጠፍአ ፎን ምብካይ ጽልኣት እዩ። ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን፡ ካብ ዝደረቐ ሙዝ ወይ ሻምብቈ ዝተሰርሐ ሓጺር ክዳን ተኸዲኖም፣ ላዕላይ ክፋል ሰብነቶም ጥርሑ ኰይኖም [ደቂ ኣንስትዮ ጸሊም መሸፈኒ ጡብ ገይረን] ከይዶም። ሓድሽ ንጉስ [ወዱ ንፎን ኣንግዋፎር ሳልሳይ] እውን ምስኦም ነይሩ። እቶም ተሳተፍቲ፡ ክብሮም ንምግላጽ ኣናኣሽቱ ኣእማን፣ ቘጽልን ሳዕርን ይድርብይሉ ነይሮም። ድሕሪኡ፡ ኩሉ ናብ ሓጎስን በዓልን እዩ ተቐይሩ። “ከምዚ ዓይነት ፍጻመ ንክመጽእ 63 ዓመታት እዩ ወሲዱ። እቲ ዝቕጽል ኣነ ብህይወት እንከለኹ ዘይከጋጥም ይኽእል” ክትብል ኣደሊን ንጉቲ ተዛሪባ። መንታ ሓፍታ ኣይሪን ብወገና “ኩላትና ሓድሽ ንጉስና ኢና ንቕበል ዘለና። እዚ ኽኣ ባህልና እዩ፤ ንሱ’ውን ከም ኣቡኡ ዋርድያ ባህልና ክኸውን ተስፋ ንገብር” ኢላ። “ኣንግዋፎር ሳልሳይ ነጊሱ፤ ድሕሪኡ ጠፊኡ። ንድሕሪት ተመሊሱ፤ ተሓዲሱ ክመጽእ’ዩ” ክብል ዋና ፈጻሚ ስራሕ ካውንስል ባህሊ ማናኮን ተዛሪቡ። ስለዚ፡ ወዱ ኣግናዋፎር ጆን ኣሳህ፡ ወራሲ ዘውዲ ክኸውን በቲ “ዝተሰወረ” ንጉስ ተመዚዙ ኢሎም ይኣምኑ። ኣብዚ ኹሉ ክብረ በዓል ሓደ ዝጎደለ ነገር ነይሩ፤ ሰብኡት ማንኮን ጠያይቲ ኣይተኰሱን። መንግስቲ ኣብ ባህላዊ ክብረ በዓላት ጥይት ከይትኰስ ከልኪሉ’ዩ። እቲ ከባቢ ብምኽንያት ሕቶ ምግንጻል ዘልዕሉ ተዛረብቲ ኢንግሊዘኛ ካብ 2017 ጀሚሩ ኣብ ጎንጺ ዝርከብ ስለ ዝዀነ፡ እቲ ሓድሽ ንጉስ ሰላም ከምጽእ ተስፋ ዝገብሩ ብዙሓት እዮም።


ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብሞት መርዓዊ ዝተጠርጠሩ መርዓትን ካልኦት መሓዙትን ኣብ ቀይዲ ውዒሎም

ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ኦሮሚያ ሓድሽ መርዓዊ ሞይቱ ስለዝተረኸበ መርዓት እትርከቦም ተጠርጠርቲ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም። ገመቺስ ሞሲሳ ስነስርዓት መርዕኡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ከተማ ነቀምቴ ካብ ዝፍጸም ድሕሪ መዓልታት’ዩ ሞይቱ ተረኺቡ። እቲ ወዲ 28 ዓመት ነርስ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም “ተመርዕየ ኣለኹ” ዝብል መልእኽቲ፤ ኣብ ጽባሕ ድማ ናይ መርዕኡ ስእልታት ብፌስቡክ ጠቂዑ ነይሩ። “ገመቺስ ኣብ ቤተክርስትያን እዩ ተመርዕዩ። እቲ ስነስርዓት ከኣ ኣስዩ ውቁብ ነይሩ” ክብል ሓደ ካብ ኣዝማዱ ዝኾነ ጫላ ኢንኮሳ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “እቲ ሓጎስ ናብ ሓዘን ምስተቐየረ ኩሉ ቤተሰብ ኣብ መሪር ሓዘን ይርከቡ” ክብል እውን ገሊጹ። ቤተሰቡ ከምዝበልዎ ንመወዳእታ ጊዜ ዝተረኣየሉ መዓልቲ፤ ኣብ ጽባሕ መርዕኡ ሰንበት ካብ ገዛ ወጺኡ ክኸይድ ከሎ ነይሩ። ክጽበይዎ እንተወዓሉ ንሱ ግን ክምለስ ኣይከኣለን። በዚ ዝተሻቐሉ ስድርኡን መሓዙቱን ገመቺስ ምጥፍኡ ንፖሊስ ሓበሬታ ብምሃቦም ኣለሻ ተጀመረ። ፖሊስ ብዘካየዶ ኣለሻ ድማ ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ንኢሽተይ ቃላይ ኣስከሬኑ ተረኺቡ። ተኸዲንዎ ዝነበረ ጃኬት ከኣ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ኦም ተንጠልጢሉ ጸኒሑ። ሓላፊ ጸጥታ ከተማ ነቀምቴ ምስጋኑ ዋቅጋሪ ከምዝሓበሮ፡ ወርቃዊት ቀለበት ኣጻብዕቱን ናይ ኢዱ ሰዓትን ተረኺቦም ኣለዉ። ኣብዚ ጉዳይ ዝካየድ ምጽራይ ይቕጽል ምህላዉ’ውን ኣፍሊጡ። ስነስርዓት ቀብሪ ገመቺስ ብሓሙስ ዝተፈጸመ ኮይኑ ብዘሓት ሰባት ሓዘኖም ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ይገልጹ ኣለዉ።


"መስቀል ግዳይ" እንታይ ማለት እዩ?

ብልሙድ መስቀል ገዳይ ብርሃን ገዳይ ከምዝበሃል ዝገልጹ ደራሲ መምህር ገብረኺዳን ደስታ፡ ይኹን እምበር መስቀል ግዳይ እዩ ክበሃል ዝግብኦ ይብሉ። እዚ ማለት ድማ ብርሃን ኮይንልኩም ኣሎ ማለት እዩ።


ኣይቕንን’ዩ' ተባሂሉ ዝነበረ ሓዳር ብሪጣንያውያን ን81 ዓመት ዘሊቑ

ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ካብ ሎንደን ኣስታት 80 ኪ.ሜትሮ ሪሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ ሚልተን ኬይንስ ዝነብሩ ሰብ ሓዳር ሮንን ጆይስ ቦንድን ሓዳር ዝገበረሉ መበል 81 ዓመት ጽምብል ኣኽቢሮም። እቲ ንልዕሊ 80 ዓመታት ዝዘለቐ ሓዳር ኣብቲ ናይ መጀመርታ ናይ ሕጽኖት ግዜ “እዚ ሓዳር ኣይቕንን’ዩ” ተባሂሉ ተነጊርዎም ከምዝነበረ ደቆም ገሊጾም።  እንተኾነ ከምቲ ሰባት ዝበልዎ እንተይኮነስ ፍቕሮም ኣመና እናጉሃረ ክሳብ ሎሚ ኣብ ሓዳር ጸኒዖም ይርከቡ። እቶም ደቂ 100ን 102ን ሰብ ጸጋ ዕድመ ኣብ ከተማ ሚልተን ኬይንስ ናይ ጥሮተኛታት መንበሪ ዝቕመጡ ኮይኖም ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ እቶም ነዊሕ እዋን ብሓዳር ዝጸንዑ ሰባት ከምዝኾኑ እዩ ዝእመን። እቶም ሰብ ሓዳር ቅድሚ 81 ዓመታት ኣብ 1941 ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ደቡባዊ ምብራቕ በኪንግሃምሻየር እዮም ተመርዕዮም። ጓሎም ኢሊን “ኣብ ግዜ መርዕኦም እዚ ሓዳር ብዙሕ ዝቕኒ ኣይመስልን ተባሂሉ ነይሩ። እቶም ከምኡ ዝበሉ ሰባት ግን ከመይ ሕማቕ መዓልቲ ውዒሎም” ክትብል ተገሪማ ትሓትት። እቶም ሰብ ሓዳር ዝሓለፈ ዓመት መበል 80 ዓመት ጽምብል ሓዳሮም ኣብ ዘኽበርሉ እዋን ንግስቲ ኤልሳቤት “እንኳዕ ሓጎሰኩም” ዝብል መልእኽቲ ጽሒፋትሎም ነይራ። ንሳቶም ፈለማ ምስተረኣኣዩ ኣብ ፍቕሪ ከምዝወደቑን ነንሓድሕዶም ተመሳሳሊ ስምዒት ከምዘለዎምን እዮም ዝኣምኑ። “ኣብ ምሕዝነትና ሓላፊ የለን። ክልቴና ኣብ ሂብካ ምቕባል ኢና እንኣምን” ክብላ ወይዘሮ ጆይስ ተዛሪበን። “ሓዳርና ን81 ዓመታት ክዘልቕ’ዩ ዝብል እምነት ኣይነበረናን። ናብዚ ኣገራሚ ዓወት ብምብጻሕና ዕድለኛታት ከምዝኾንና ንፈልጥ ኢና። ዘሕጉስ እዩ ከኣ” ድማ ኢለን። “ሓሓሊፉ ህይወት ከቢድ ይኸውን’ዩ፣ እንተኾነ ግን ብሓንሳብ ክንሰግሮ ጻዕሪ ንገብር። ነንሓድሕድና ድማ ንተሓላሎ” ዝበሉ ድማ ኣቶ ሮን እዮም። እቶም ሰብ ሓዳር ኢሊንን ቢልን ዝበሃሉ ውሉድ ዘለዎም ኮይኖም ኣብዚ እዋን 3 ደቂ ደቆም፣ 6 ደቂ ደቂ ደቆም ከምኡ እውን ሓደ ወዲ ደቂ ደቂ ደቆም ንምርኣይ በቒዖም ኣለዉ። ካብ 2013 ኣቆጻጽራ ፈረንጂ ጀሚሮም ናብ ናይ ጥሮታ መንደር ዝተዛወሩ ኮይኖም፡ እቶም ሰብኣይ ክሳብ ብጥሮታ ዝወጽኡ ሰራሕተኛ ጋራዥ እዮም ነይሮም። እተን ሰበይቲ ከኣ ኩዊንስዌይ ኣብ ዝተብሃለ ትካል ይሰርሓ ከምዝነበራ ተገሊጹ። ጓሎም “ንኻልኦት መርኣያ ዝኾኑ ሰብ ሓዳር” ከምዝኾኑ ትዛረብ። “ንሰባት ብፍቕሪ ዝቕበሉን ፈቃራትን እዮም” ዝብል ርእይቶ ኣለዋ። ድሕሪ ናይ 81 ዓመታት ሓዳር’ውን እንተኾነ ንሓድሕዶም ከምዝፋተዉን ከምዝተሓለለዩን ንኽትፈልጥ ምስኦም ቅሩብ ግዜ ኮፍ ምባል እኹል እዩ” ኢላ።


ሸውዓተ ክብርታት ኣሸንዳ-ትግራይ

መሬት ብዝናብ ወርሓት ኽረምቲ ርሒሳ፡ ዘራእቲ ክሽውት ምስ ጀመረ፡ ሸዊት ንኣሽቱ ኣዋልድ ከኣ "ስየ. . . ይዓወይ ስየ" እናበላ ክደርፋን ክዘላን ዝህንጠዋሉ እዋን እዩ። በዓል ኣሸንዳ፡ ልዕሊ ካልኦት በዓላት ድሙቕን ውቁብን'ዩ። ወርሒ ነሓሰ እንትብሕት፡ ካብ ስነ ልቦናውን ቁሳውን ምድላው፡ ክሳብ ምሕዳስ መንፈስን ስጋን ዝበጽሕ ምድላው ንምግባር፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ትኽስ ዝብላ ኣይመስላን። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ካብ ርእሳ ክሳብ ጽፍሪ እግራ ዘደንቕ ቁንጅና፣ ኣዞን ወዝን ክትውንን፡ ካብ ንኡሽቶ ክሳብ ዓብዪ (ካብ ቁኖ ጸጒሪ ርእሲ፣ ኮንጎ ሳእኒ ክሳብ ጥልፊ ክዳን) ምድላዋት ተጻፍፍ። ምሉእ ናጽነት ዝጎናጸፋሉ በዓል ኣሸንዳ ንምኽባር፡ ዳርጋ ናይ ኣዋርሕ ምድላው ክገብራ ዝጸንሓ ደቂ ኣንስትዮ፡ ናብ ኣደባባይ ክወጻ እንከለዋ፡ ዓለም 'ኩሉ ንዓኽን' ዝበለተን እዩ ዝመስል። ነቲ ወትሩ እግረኛታትን ተሽከርከርትን ዝመልእዎ ኣደባባያት፡ ቆልዑ ኣሸንዳ ይብሕተኦ። "ኣዋልደይ ቆልዑ ማይዱርየ ስነን ጸባ መልክዐን ድርድርየ. . ." ዝብል ዜማ ናእዳ እናዜማ 'ይዓወይ ስየ' ዝደርፋ ሰብ ጥልፍን ቆጽሊ ኣሸንዳን፡ ንዓብዪን ንኡስን ሃነን እየን ዘብልኦ። ኣብ መንፈሳዊ ኮሌጅ ቅዱስ ፍሬምናጦስ ኣባ ሰላማ ከሳቴ ብርሃን፡ መምህር ቅኔን መጽሓፍን ዝኾኑ ሊቀ ሊቃውንቲ ያሬድ ካሳ "እቲ በዓል ናይ ኩሉ ኣማኒ ክርስትያን'ኳ እንተኾነ፡ ብፍሉይ ግን ሓዳር ዘይገበራ ደናግል ደቂ ኣንስትዮ ዘኽብርኦ'ዩ" ይብሉ። "ምሳሌ ድንግል ማርያም'ዩ። ቅድሚኡ ሰብኡት ንኣንስቲ 'ብሰንክኽን ኢና ካብ ገነት ወጺእና፤ ምስ እግዚሄር ተባኢስና' እናበሉ ይምክሑለን ነይሮም። እየሱስ ካብ ድንግል ማርያም ምስ ተወለደ ግን፡ ብህይወት እየሱስ ናብ ገነት ተመሊስኩም ኢለን፡ ብአአን ተመሲሉ" ይብሉ። ምሁር ባህልን ስነ ቃልን ኣቶ ኣለማየሁ ሃፍቱ ብወገኑ፡ ኣብ እዋን ኣሸንዳ ዝድረፉ ስነ ቃላት ባዕሎም፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ንሓዳር ዘይበቕዐት ምዃና ስለ ዝገልጹ ናይ ደናግል በዓል'ዩ ክበሃል ይከኣል ይብል። "ቅድሚ ኣሸንዳ፡ ኣብ ጾመ ፍልሰታ ስጋወደሙ ዝቕበላ፡ እተን ደናግል እንብለን ንሓዳር ዘይአኣኸላ ኣዋልድ ብምዃነን፡ ሓንቲ ጓል ኣሸንዳ 'ዓወይ ስየ ክጻወት'የ፡ ኣይጓልን እንድየ' ክትብል ከላ፡ ነቲ ጸወታ ዘይኮነ ገና ድንግል ጓል ምዃና ዝሕብር'ዩ" ይብል። ኣሸንዳ፡ 'ሻደይ'፣ 'ኣሸንድዬ' ተባሂሉ'ውን ኣብ ገለ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ይበዓል'ዩ። ንምዃኑ፡ ክብርታት እዚ በዓል እንታይ'ዮም? ደቂ ኣንስትዮኸ ብኸመይ የንጸባርቕኦ? ማዕርነትን ናጽነትን ቆልዑ ኣሸንዳ፡ ክሳደን፣ ጨጉሪ ርእሰን፣ ዓይነን፣ ኢደንን እግረንን ብዝተፈላለዩ ባህላዊ መጋየጺታት ኣመላኺዐን፤ ኣብ ሽምጠን ድማ ቆጽሊ 'ኣሸንዳ' ይዕጠቓ። ንጽባቐ ሓንቲ ጓል ኣሸንዳ ዘድነቐ ወይ 'ነገር ዝደለየ' ወዲ ተባዕታይ፡ ነቲ ቖጽሊ ስሕብ እናበለ ክተቕልበሉን ቁሊሕ ኢላ ክትርእዮ ይፍትን። ቆልዓ ኣሸንዳ ግን ገጽ ኣይትህቦን። ሊቃውንቲ ቤተክህነት፡ ነዚ ኩነታት ምስቲ ኣብ እዋን 'ዕርገት ስጋ ድንግል ማርያም' ዝነበረ ፈተናታት 'ኣጋንንቲ' እዮም ዘዛምድዎ። ምሁራት ሳይንስን ማሕበራዊ ጉዳያትን ድማ፡ በዓል ኣሸንዳ ፍልስፍና ማዕርነት፣ ናጽነትን ማሕበራዊ ስነ ሞገትን ዝንጸባረቐሉ ፍሉይ በዓል እዩ ይብሉ። ኣምባሳደር ኣሸንዳ ትግራይ፡ ስነ ጥበባዊት ፍርያት የማነ፡ በዓል ኣሸንዳ 'ባህልኻ እትሕልወሉ ውርሻ ' ኮይኑ ደቂ ኣንስትዮ ናይ ባዕለይ ዝብልኦ መንነተን ዝገልጻሉ በዓል'ዩ ትብል። "በብግዚኡ ዝኾነ ነገር ከይተወሰኾ ዝቐጸለ ባህላዊ ውርሻ'ዩ። ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ገጠር፡ ካብ ካልኦት ተደረብቲ ስራሕቲ ሽዓ እየን ነጻነተን ዝረኽባ። እዚ በዓል፡ ሓሳበን ብነጻነት ዝገልጻሉ፣ ድላየን ዝገብራሉ፣ ጸቢቐን ዝወጽኣሉን ምስ ሰባት ዝራኸባሉን'ዩ" ትብል። መምህር ስነ ሰብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ሰናይት ኣብርሃ ብወገና፡ ነጻነትን መዓርነትን፡ ሓደ ካብቶም ክብርታት ኣሸንዳ'ዩ ብምባል ትገልጽ። "በዓል ኣሸንዳ፡ ደቂ ኣንስትዮ ናፊቐንኦ ጸኒሐን፡ ድላየን ዝዛረባሉ፣ ናብ ድላየን ዝኸዳሉ፣ መብጽዓ ኣትዮምለን ንዝጸንሑ ዘመስግናሉ ፌስቲቫል ኮይኑ፡ ቕድም ኢሉ ተጸቒጡ ዝነበረ ብነጻነት ናይ ምዝራብ መሰለን ተቐንጢጡ፡ ኣብቲ ግዘ ንሱ ክነቕፍኦ ንዝደልይኦ ሰብ ዝነቕፋሉ፣ ንዝሙገስ ድማ ዘመጉሳሉ በዓል'ዩ" ኢላ። ነዚ ድማ ይመስል፡ ኣብዛ ዕለት ዓው ኢለን ድምጸን ንምስማዕ ኾነ ንምዝራብ ዘይሓንካ። ፍርያት የማነ "ደቂ ኣንስትዮ ርእሰ ተኣማንነተን ብምዕባይ፣ ጥምረት ወይ ሕብረት ዝፈጥራሉ ናይ ነጻነት በዓል'ዩ። ሓሳብ፣ ጽባቐ ዝግለጸሉ ናይ መዘናግዒ መድረኽ'ውን እዩ" ትብል። ቆልዑ ኣሸንዳ፡ ኣብዚ በዓል ዝጥቀማሎም ኣልባሳት፣ ኩሕልን ኩትቻን ዝኣመሰሉ መመላኽዕታት፡ ቀሊል ዘይብሃል ምድላው ዝገብራሉ'ዩ። እዚ በዓል፡ ሃይማኖታዊ ድርኺት ከም ዘለዎ፡ ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስቲያን ትኣምን። ኣሸንዳ ሃይማኖታዊ መሰረት ዝለበሰ በዓል'ዩ እንተተብሃለ'ውን፡ ኣብ ከይዲ ክዋንኡ ግን ከከም ከባቢኡን ኣመጻጽእኡን ባህሊ'ውን ዝሓወሰ'ዩ፡ ይብል ምሁር መጽናዕቲ ባህልን ስነ ጽሑፍን ኣለማየሁ ሃፍተ። ጽባቐን ሓድነትን ድማ፡ ደቂ ኣንስትዮ ብፍሉይ ዘንጸባርቕኦም ክብርታት ኣሸንዳ ከም ዝኾኑ ብምጥቃስ፡ ርእሰ ምትእምማን ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዚያዳ ጎሊሑ ዝወጽኣሉ ዕለት እዩ ክብል የብርህ። "ኣዋልድ ዚያዳ እቲ ካልእ መዓልቲ ጸቢቐን ኣብቲ መዓልቲ ዘለወን ክብሪ፣ ውሽጣውን ደጋውን ርእሰ ምትእምማን ዘርእያሉ ዕድል'ዩ። ዝተፈላለየ ባህሪ፣ ብርኪ መነባብሮ፣ ድልየትን ዝንባለን ዘለወን ደቂ ኣንሰትዮ ናብ ሓደ መጺአን ባህሊ ወለደን ዝገልጻሉ መዓልቲ'ዩ" ይብል። "ንጻወት እንዶ ንተሓዋወስ'የ ዘመን ክምለስየ" ዝብል ሓደ ተለላ ደርፊ ቖልዑ ኣሸንዳ ብምጥቃስ፡ እዚ ንሕና ሓደ እንተኾይንና'ዩ እቲ ሰናይ ዘመን ክመጽእ ዝኽእል፣ ባህልና እንዝክሮ ንሕና ተሓዋዊስና ሓደ እንተኾይንና'ዩ ዝብል መልእኽቲ ስለ ዘለዎ፡ ምስክር ሓድነተን'ዩ ይብል ኣለማየሁ። ኣሸንዳ፡ ካብ ካልኦት በዓላት ፍሉይ ዝገብሮ፡ ናይ ንሕንሕ ዓውዲ ኮይኑ ምቕራቡ'ዩ። ደቂ ኣንሰትዮ እንተውሓደ ብኣከዳድና፣ ብመጋየጺታት፣ ብክእለት ምንጓሕ ደርፊ፣ ፈጠራዊ ዜማታትን ካልኦትን፡ "ዲደይ'ዶ ዲደኺ ትዕምርየ፤ ዲደይ ድኣ ጓለይ. . ." እናበላ፡ በብኣናኣሽቱ ጉጅለታት ተወዚዐን ይጻወታ። ኣቶ ኣለማየሁ ሃፍተ ከም ዝብሎ ድማ፡ ኣሸንዳ ፍልስፍና ጾታ'ውን ዝርኣየሉ'ዩ። "ደቂ ኣንስትዮ እንታይ ይደልያ፣ እንታይ ይጸልኣ፣ ከመይ ነይረን፣ ከመይ ኣለዋ፡ በቶም ዘዝይምኦም ስነ-ቃላት ናይ ምግላጽ ተኽእሎ ስለ ዘለወን ፍልስፍንአን የርእያ እየን" ዝብል ኣቶ ኣለማየሁ፡ "ኣዋልደይ ሎሚ ዕበዳ፤ ላዕላይ ሰማይ'ዶ ኣለዎ ማይዳ" ክብላ ከለዋ፡ ዓብዪ ፍልስፍና ህይወት'ዩ ይብል። "ደቂ ሰባት ነቲ ክመጽእ እዩ ኢልና ብዛዕባ እንጽበዮ ካልኣይ ዓለም ኢና ንሓስብ። ንሰን ግን እታ ዝተውሃበትና እታ ንፈልጣ ዓለም ክንጥቀመላ ንኽእል ኣለና፡ ሎሚ እንተዘይተጻዊትክን ኣብ ላዕላይ ሰማይስ ሜዳ ዝህሉ'ዶ ይመስለክን ዝብል ዓብዪ ናይ ስነ ተፈጥሮ ፍልስፍና'ውን ዘርእያሉ መገዲ'ዩ"። ምሁራት መጽናዕቲ ባህልን ስነ ጽሑፍን፡ ባህሊ፡ ብሓደ ወገን ከም ዘዳሊ፤ በቲ ኻልእ ሸነኽ ድማ ዝተፈላለዩ ሰብኣዊ ክብርታት ሓሊኻ ንክትኸይድ ዝገብር'ዩ ይብሉ። ኣሸንዳ ከም ሓደ ትውፊታዊ በዓል፡ ማሕበራውን ስነ ልቦናውን ትርጉም ከም ዘለዎ ዘልዕል ኣቶ ኣለማየሁ፡ ደቂ ኣንስትዮ ዚያዳ እቲ ኻልእ መዓልቲ ብዛዕባ ሓድነተንን ስነ ጾታን ዝሓስባሉ፣ ዘለወን ጽባቐ ብምግላጽ፡ ንዝተፈላለዩ ባህላዊ እምነታት እቲ ሕብረተሰብ ዝምጉታሉ ባይታ'ዩ ክብል ይገልጾ። ጓል ኣንስተይቲ ደገ እንተወጺኣ ብዙሕ ጸገም ክበጽሓ'ዩ፣ ደቂ ተባዕትዮ ብዘይፍቓዳ ወሲዶም ዘይትደልዮ ነገር ክትፍጽም ትኽእል'ያ ዝብል ስግኣትን ባህላዊ እምነትን እቲ ሕብረተሰብ፡ ኣብዚ ዕለት ብገሃድ ከም ዝምጎት እውን ይዛረብ። "ኣብታ መዓልቲ፡ ኣብ ውሽጠን ብዝፍጠር ስብእና እምበር፡ ደገ ስለ ዝወጽኣ፣ ሰብ ስለ ዝርኣያ፣ ዓርሰን ብነጻነት ስለ ዝገለጻ ኣይኮነን ሕማቕ ነገር ዝሓስባ ዝብል ስነ ልቦናዊ ሞጎት ኣብ ኣሸንዳ ይርአ'ዩ። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ኩል ጊዜ ተዓቢጠን፣ ካብቲ ማሕበራዊ ህይወት ተገሊለን ክነብራ የብለንን፡ ስለዚ ነጻነተን ዝእውጃሉ መዓልቲ ክህልወን ኣለዎ ዝብል ኣተሓሳስባ ዝተፈጠረሉ ስለ ዝኾነ፡ ኣሸንዳ ኣተሓሳስባ ናይቲ ማሕበረሰብ ዝግለጸሉ፣ ስነ ጾታዊ ሞጎት ዝካየደሉ፣ ብርኪ ጾታን ጓል ኣንስተይቲ ዝርኣየሉን በዓል'ዩ" ኢሉ። ደቂ ኣንስትዮ ኣሸንዳ፡ ናብ ሩባ ከይደን ማይ ብምሕጻብ፣ ቤተክርስቲያን ከይደን ዓመት ንዝዓቖረን ፈጣሪአን ኣመስጊነን እየን ጓይላ ወይ ጸወታ ኣሸንዳ ዝጅምራ። "ሓዛለይ ሓዛለይ . . . ጎይታይ ኣጋፋሪ ኽፈተለይ በሪ . . ." ኢለን ዝረኸብኦ ውህብቶ፡ ምስቲ ማሕበረሰበን እየን ዝካፈልኦ እትብል መምህር ስነ ሰብ ሰናይት፡ "ኣብ ገጠራት ንቤተክርስቲያን ከበርክታ፡ ኣብ ከተማ ድማ ንመሐገዚ ኣረጋውያን ወይ መንግስታዊ ልምዓት ከወፍይኦ ኢና ንዕዘብ" ኢላ። ስነጥበባዊት ፍርያት የማነ ብወገና፡ እቲ ኣሸንዳ ኢልካ ዝርከብ እቶት ኣብ ገጠራት ብልክዕ እቲ ዝነበረሉ ተሓልዩ ከም ዘሎ ብምግላጽ፡ ኣብ ከተማታት ሓሓሊፉ ዝፍለይ ባህሪያት ከም ዝርኣዮ ትዛረብ። "እቲ ባህሊ ዝሃስስ ኣይኮነን፤ ግን ምስ ግዜ እናተቐየረ ዝመጽእ ነገራት ከም ዘሎ ትዕዘብ ኢኻ። ኣብ ገጠር ከም ቀደሙ ኣሸንዳ ተባሂሉ ዝርከብ እቶት ንቤተክርስቲያን ብምሃብ፣ ዝጠመየ ብምዕንጋል በረከት ዝርከቦ ነገር ይስርሐሉ። እቲ ባህሊ ብዝግባእ ክፍለጥ እንተገይርናዮ ግን፡ ስርዓቱ ሓልዩ ክሓልፍ ይኽእል'ዩ ኢለ ይሓስብ" ትብል። ግደ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ጸወታ ኣሸንዳ ደቂ ተባዕትዮ፡ ዋላ'ውን ከበሮ ሒዞም እንተዘይተልሃዩ፡ ሓጺር ገምባለ ምስ ሽራኽ ስኣኒ ወይ ኮንጎ ረጊጾም፣ ሚዶ ኣብ ጎተና ርእሶም ሰዅዖም፣ በትሪ ጨቢጦም ደድሕሪ እተን ቆልዑ ኣሸንዳ ክዞሩ ይውዕሉ። ተመልከትቲ ወይ ዕዱማት ኮይኖም፡ መብጽዐአን ክበጽሐለን ውህብቶ ንዝልምንኦም ስልማት ብምሃብ፡ ጸወትአን የድምቑ። "ከም ባህሊ፡ እቶም ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ሓንቲ ጉጅለ ሓፍቶም ክትህሉ ስለ እትኽእል፡ ጥቕዓት ከይበጽሓ ንምሕላው ደድሕሪአን ብምኻድ ዝግለጽ ተራ ኣለዎም" ትብል ሰናይት። ርኢይቶኣ ዝካፈል ኣቶ ኣለማየሁ ብወገኑ፡ ወዲ ተባዕታይ፡ ነቲ ነጻነተን ተቐቢሉ ስርሐን ጽባቕአን ብምንኣድ፡ ኣካል እቲ በዓል ከም ዝኸውን ብምግላጽ፡ ብፍላይ እቶም ኣናኣሽቱ ዝበሃሉ ካብ ከልብን ካልኦት ሓደጋታትን ኣብ ምሕላው ዓብዪ እጃም ከበርክቱ ኢኻ ትዕዘብ ኢሉ። "ኣብዚ ግዘ፡ እቲ ዝደለይኦ ውህብቶ እንተዘይተዋሂበን ንዕኦም ክግስጹ ዝኽእሉ ደርፍታት ይደርፋ እየን፤ እቶም ደቂ ተባዕትዮ እንተተጸረፉ'ውን ኣይምልሱለንን። እዚ ግዘ ፍሉይ ነጻነት ሂቡወን እቲ ማሕበረሰብ'ውን ከም ዝደገፈን የመላኽት" ትብል መምህር ሰናይት። ካብዚ ብምብጋስ፡ ኩል ግዘ ደቂ ተባዕትዮ ፍቓድን ነጻነትን ዝቕበልሉ ባይታ እንተመጺኡ፡ እቲ ዘሎ ጾታዊ ኣፈላላይ ክጸብብ ይገብር'ዩ ዝብል እምነት ኣለዋ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ በዓል ኣሸንዳ ኣብ ትካል ባህሊ፣ ትምህርትን ሳይንስን [ዩኔስኮ] ንምምዝጋብ ዝስርሑ  ስራሕቲ ኣለው። "ኣብዚ በዓል ደቂ ኣንስትዮ ሙሉእ ንሙሉእ ባህላዊ መጋየጽታት ስለ ዝጥቀማ ባዕሉ ሓድጊ'ዩ" እትብል ኣርቲስት ፍርያት የማነ፡ "ዝተፈላለየ ሳዕስዒት፣ ደርፍን ባህልን ኣብ ሓንቲ መዓልቲ ምልላይ ምኽኣል ዓብዪ ነገር'ዩ" ኢላ። እንተኾነ፡ ካብ ባህሪ ኣከባብራ እቲ በዓል ብምብጋስ፤ ብፍሉይ ኣብዚ ቀረባ ግዘ መለመኒ ቅርሺ እናኾነ ይመጽእ ኣሎ ዝብል ስክፍታ ዝፈጥረሎም ሰባት ኣለው። ኣሸንዳ፡ ናብ ዘላቒ ማሕበራዊ-ቑጠባዊ ረብሓ ንምሽራፍ፡ ካብቲ ትውፊታቱ ከይወጽአ ባህላውን ሃይማኖታውን ክብርታቱ ብኣግባቡ ዝንጸባረቐሉ ክኸውን ከም ዘለዎ ድማ ይላበዩ። እዚ ጽሑፍ፡ ፈለማ ብ 21 ነሓሰ 2019 ዝተሓተመ ዛንታ እዩ።


ቻይና ተጻወትቲ ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ውቃጦ ከይገብሩ ከልኪላ

ቻይና ተጻወትቲ ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኣካላቶም ከይውቀጡን ዝተወቀጡ እውን ከጥፍእዎን ዝእዝዝ መምርሒ ኣውጺኣ፡፡ ንስፖርት እታ ሃገር ዘመሓድር ኣካል ከምዝገለጾ፡ በደረጃ ሃገራዊት ጋንታን ተተካእትን ውቃጦ ዘለዎም ሓደሽቲ ተጻወትቲ ምምልማል ‘‘ብጥብቂ ክልክል እዩ’’፡፡ እቲ ስጉምቲ ኣብ ሕብረተሰብ ጽቡቕ መርኣያ ንምዃን ከምዝሕግዝ እውን ገሊጹ፡፡ ከም ኣብ ምክልኻል ዝጻወት ዛንግ ሊንፐንግ ዝበሉ ከዋኽብቲ፡ ቅድም ክብል ውቃጦኦም ክሽፍኑ ተነጊርዎም ነይሩ፡፡ ቻይና ካብ 2018 ጀሚራ ውቃጦ ኣብ መስኮት ቴሌቪዥን ከይረኣይ ቁጽጽር እናገበረት ጸኒሓ፡፡ ገለ ፕሮፌሽናል ተጻወትቲ እውን ውቃጦኦም ንምሽፋን ነዊሕ እጅገ ዘለዎ ክዳን ክኽደኑ ይረኣዩ፡፡ ምምሕዳር ስፖርት እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ፡ ውቃጦ ዘለዎም ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ‘‘ከጥፍእዎ መኺርናዮም ኢና’’ ኢሉ፡፡ ውቃጦ ከም መፍለዪ ገበነኛታት ተገይሩ ስለዝረኣይ ኣብ ባህሊ ቻይና ቅቡል ኣይኮነን፡፡ ብሓፈሻ ኣብ ምብራቕ እስያ ምስ ገበነኛ ጉጅለታት ተኣሳሲሩ እዩ ዝረአ፡፡ ኣብ ገለ ዓሌታት ዝግበር ባህላዊ ውቃጦታት እውን ከም ናይ ዘይምምዕባል ምልክት ተገይሩ ይውሰድ፡፡ ዋለኳ ውቃጦ ብኮሚኒስታዊ ውድብ ቻይና እውን ተቐባልነት ዘይብሉ እንተኾነ፡ ብቻይናውያን መንእሰያት ግን ፍቱው እናኾነ ክመጽእ ጸኒሑ እዩ፡፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ተቖጻጸሪ መራኸቢ ብዙሃን ቻይና ‘‘ዘይጥዑይ ትሕዝቶ’’ ኣለዎም ኣብ ዝበሎም ጉዳያት ሕግታቱ ከምዘጥብቕ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ውቃጦ ዘለዎምን ጸጉሮም ንድሕሪት ዘትሓዙን ተባዕትዮ ስፖርተኛታትን ፍሉጣት ሰባትን ኣብ ቴሌቪዥንን ኢንተርነትን ከይረኣዩን ኣብ ገለ ድማ ምስሎም ሃሲሱ ክረኣይን ተገይሩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ኣብ ቻይና ይካየድ ኣብ ዝነበረ ጸወታ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ኣንስትዮ፡ ጸጉረን ሕብሪ ዝለኸያ ተጻወትቲ ካብ ጸወታ ብምኽልካለን እቲ ውድድር ተቛሪጹ እዩ፡፡ ኣብቲ እዋን ነቲ ናይ ዩኒቨርሲቲ ውድድር ኩዕሶ እግሪ ዘካይድ ሊግ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ‘‘ኣብ ኩሎም ብርኪታት ዝርከቡ ስፖርተኛታት ውቃጦ ክወቀጡ፣ ጸጉሮም ሕብሪ ክለኽዩ፣ ጸጉሮም ባህ ብዘይብል መንገዲ ክስርሑን ገለ ነገር ክልጥፉን ክልኩል እዩ፤ እንተዘይኮይኑ ኣብቲ ውድድር ከሳተፉ ኣይፍቀድን’’ ኢሉ ነይሩ፡፡


ሞዛምቢክ: በራሕ ርእሲ 'ወርቂ ኣለዎ' ብዝብል ማሪታዊ እምነት ዝተፈጸመ ቅትለት

ኣብ ሞዛምቢክ ሓደ በራሕ ሰብ ምስ ማሪታዊ እምነት ብዝተሓሓዝ ክሳዱ ከምዝተቖርጸ ጸብጻባት ሓቢሮም። ነቲ ዘስካሕክሕ ቅትለት ዝፈጸሙ ገበነኛታት ነቲ ዝተቖርጸ ርእሲ ናይቲ ግዳይ ክሸጥዎ ከምዝሓሰቡ ፖሊስ ሞዛምቢክ ገሊጹ። እቲ ክገዝኣሎም ዝተባህለ ወልቀሰብ ብምስዋሩ ግን፡ ነቲ ርእሲ ኣብ ማእከል እታ ኣብ ማእከላይ ዞባ እትርከብ ከተማ ማውንዲዋ ገዲፎሞ ከምዝኸዱ ጸብጻባት ሓቢሮም። ገለ ሞዛምቢካውያን፡ በራሕ ርእሲ ደቂ-ተባዕትዮ ወርቂ ኣለዎ ኢሎም ከምዝኣምኑ ይግለጽ። ፖሊስ ብዛዕባ'ቲ ግዳይ ዝሃብዎ ሓበሬታ የለን። ሰብመዚ ጸጥታ ብዛዕባ'ቶም ነቲ ገበን ዝፈጸሙ ሰባት ይኹን ንምሓዞም ዝተገብረ ጻዕርታት ዝሃብዎ ሓበሬታ የለን። በራሕ ርእሲ ንምርካብ ዝግበር ቅትለት እዚ ናይ መጀመርታ ኣይኮነን። ኣብ 2017 እውን ንተመሳሳሊ ዕላማ ቅትለት ከምዝተፈጸመ ንፈለማ እዋን ተገሊጹ ነይሩ። ብማሪታዊ እምነት ዝተደረኸ ንግዲ ኣካላት ሰብ ኣብ ሞዛምቢክ፡ ማላዊን ታንዛንያን ዳርጋ ልሙድ ምዃኑ ይፍለጥ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ'ውን ተመሳሳሊ መበገሲ ዘለዎ ቅትለታት ከምዝፍጸም ጸብጻባት የረድኡ። እቲ ቅትለታት ብምፍጻም ዝርከብ ኣካላት ጽቡቕ ዕድላት ብልጽግናን ጾታዊ ፍቕርን የምጽእ'ዩ ተባሂሉ ዝእመን። ብፍላይ ኣብ ከም ብዓል ታንዛንያ ዝበላ ሃገራት ኣካላት ናይቶም ሕማም ለምጺ ዘለዎም ሰባት ካብቶም ኣዝዮም ዝድለዩ ብምዃኖም፡ ብዙሓት ጻዕዳ ቆርበት ዘለዎም 'ኣልቢኖ' ግዳያት ክኾኑ ዝገበረ ግጉይ እምነት'ዩ። ኣብ 2019 ፖሊስ ታንዛንያ፡ ምስ ሞት 10 ኣልቢኖ ቆልዑ ብዝተሓሓዝ 65 ጠንቆልቲ ኣብ ቀይዲ ኣእትዩ ምንባሩ ይዝከር። ኣልቢኖ ብብዝሒ ኣብ ታንዛኒያ ከምዝራኣዩን፡ ካብ 1,400 ታንዛናውያን እቲ ሓደ ሰብ ኣልቢኖ'ከምዝኾነን ወግዓውያን ጸብጻባት'ታ ሃገር የመልክቱ። ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ግን፤ ካብ 20,000 ሽሕ ሓደ ሰብ ጥራይ እዩ ብ 'ኣልቢኒዝም' ዝጽሎ። ኣብ ካልእ ክፋላት ዓለም'ውን ዘይሕጋዊ ንግዲ ኣካላት ሰብ ሓደ ካብ ዓበይቲ ዓለምለኻዊ ገበናት ምዃኑ ይፍለጥ።


ባህላዊ ኣከባብራ በዓል ቅዱስ ዮዉሃንስን ሓድሽ ዓመተ ምሕረትን

ሎሚ ብኣቆጻጽራ ግእዝ ድሮ ሓድሽ ዓመተ ምሕረት 2014 ኮይኑ፡ ካብ ዓመተ 2013 (፳፻፲ወ፫) ዘመነ ማቴዎስ ወንጌላዊ ናብ 2014 (፳፻፲ወ፬) ዘመነ ማርቆስ ዜናዊ ዝሰጋገረሉ እዩ። ድርብ ጽንብል ብዓል ቅዱስ ዮሃንስን ሓድሽ ዓመትን'ዩ ዝፍጸመሉ ምዃኑ'ውን ፍሉይ ይገብሮ። ኣብዚ ዕለት ከኣ ዮሃንሰይ'ድኣቶ... ኣብሪሁዋ ንባይቶ!... ዮሃንሰይ ቅዱሰይ ንዘልኣለም ንጉሰይ!' ተባሂሉ ይድረፍ። ድሮ ቅዱስ ዮሃንስ ካብ ካልእ ድሮ በዓላት ዝፈልያ ድምቀታ'ዩ። ኣብዘን ዝሓለፋ ናይ ጳጉሜ መዓልታት፡ ብፍላይ መብዛሕትኡ'ቲ ኣብ ገጠራት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝነብር ኣማኒ ክርስትና ህዝቢ 'ማይ ጳጉሜ' ተሓጺቡ 'ሓድሽ ሰብ' ኮይኑ ናብ ሓድሽ ዘመን ዝሰጋገረሉ መዓልቲ'ዩ። ንሱ ጥራይ ግን ኣይኮነን፡ ድሮ ቅዱስ ዮውሃንስ ካብ ወቕቲ ናብ ወቕቲ ዘሰጋግር ጊዜ'ውን እዩ። ሎሚ ምሸት ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ባና ብርሃን ዝኹልዓሉ እዩ፡ ብርሃን ሓይሊ ኤለክትርክ ዘይኮነስ ሽግ ሆየ ሆየ ዝደምቀሉ ለይቲ እዩ። ኣጉባዝ ከካብ ቅርዓቶም ዓዶም ተኣኻኺቦም፡ ብብርሃን ሽግ እናተመርሑ ሆየ ሆየ 'ኣጆኽን ኣንስቲ - ሆየ - ጻዕዳ ጣፍ ለወስቲ - ሆየ'  ሆየ ዘይበለ ካባና ይፈለ እናበሉ፡ እናተቐባበሉ ንወሰናስን ዓዶም ብዙርያኣ ይኾልዋ። እቲ ጽምብል ሆየ ብመንእሰያት ደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ዝካየድ ስነ-ስርዓት'ዩ። ከም'ቲ ካልእ ባህልን ልምድን ኣከባቢ እዚ እውን ካብ ከባቢ ንከባቢ ክፈላለ ቁሩብ ክፈላለ ይኽእል እዩ - እቲ ኣገባብ ግን ተመሳሳሊ እዩ። ልዕሊ 80 ዓመት ዝዕድመኦም ኣቦይ ሃብተማርያም ኣብርሃ ቅድሚ 60 ዓመታት፡ ኣብ ኤርትራ ኣብ ከባቢ ሰፍኣ ቆላ ሰራይ ዝግበር ዝነበረ ወግዒ ይዝክሩ። ነፍሲ ወከፍ መንእሰይ፡ ማሉ ኣተኣታትዩ፡ ኣሓኡ ሓሊቡ፡ ተደሪሩ፡ ሽጉ ሒዙ ካብ ዓዲ ውጽእ ኢሉ ይተኣኻኸብ። መንእሰያት ዓዲ ኩሎም ምስተኣከቡ፡ ነቲ ስነ ስርዓት ዘመሓድሩ ኣለይቲ ይመርጹ፡ ኣብቲ መስርዕ ዝሳተፉ መንእሰያት ዝመርጹ'ውን እዞም ኣካየድቲ'ዮም። ካብ ቦታ ናብ ቦታ ዝፈላለ እኳ እንተኾነ፡ ኣብቲ ካብ መሮር ተበጊሱ ናብ ዓዲ ዝኣቱ ዕስለ መንእሰያት ክሳተፉ ዝፍቀደሎም ልዕሊ 15 ዓመት ዝዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ ጥራይ እዮም። ሓደ ሓደ እዋን፡ እዚ ናይ ዕድመ ገደብ ሓደ መንእሰይ ንዓቕመ ኣዳም ዝሰጋገረሉ እዋን ከም ዝኾነ ይእመነሉ'ዩ። ኩሉ እቲ ክመጽእ ዝግብኦ ሰብ ኣብቲ ካብ ዓዲ ወጻኢ ዝርከብ መኣከቢ ቦታ ምስ በጽሐ፡ ሽጎም ወሊዖም ካብ በረኻ ሆየ ሆየ እንዳበሉ ንዓዶም ይኾልዋ። ሓደ ካብቶም ኣለይቲ ኣብ ቅድሚት ይመርሕ። እቶም ዝተረፉ ክልተ ድማ ኣብ ማእከልን ኣብ ድሕሪትን ኮይኖም ነቲ መስርዕ ይኣልይዎ ከም ዝነበሩ ኣቶ ሃብተማርያም ይዝክሩ። ሆየ ፍሉይ ዝኾነ መዝሙር ኣለዎ፡ መንእሰያት እናተቐባበሉ ይዝምርዎ። ሆ ሆየ ሆየ ሃንሰ ሃንሰ ሆየ ገዓት ዘኾልሰ - ሆየ ኣባ 'ብርሃም ዓጓ - ሆየ ከጎዪ ተጎጓ - ሆየ ኣባ 'ብርሃም ጢጡ - ሆየ ኪጎዪ ጠሪጡ - ሆየ ኣጆኽን ኣንስቲ - ሆየ ጻዕዳ ጣፍ ለወስቲ - ሆየ እንጌራ ዳጉሻ - ሆየ ሓቢርና ንቑረሳ - ሆየ ኣጋ ደርሆ ነቆ - ሆየ ትህረም መሰንቆ - ሆየ ሃንሰ መስቀለ - ሆየ ብርሃን ተቐልቀለ - ሆየ ኣጆኹም ቆልዑ - ሆየ ባልዶንጓ ጨልጊዑ - ሆየ ኣጆኹም ጓሶትየ ሰወተ - ሆየ ሆ ሆየ ሆየ ሆየና ዘይበለ - ካባና ይፈለ ከምዚ እናበሉ ንዓዶም ኮሊሎም ምስ ወድኡ፡ ነቲ ዝተረፈ ሽጎም ኣብ ቅርዓት (ጎልጎል) ዓዲ ኣኮቦም ዘነባብሮም ኣባ ጓይላ መሪጾም ጓሎም ወዶም ጓይላ ተኺሎም ብሓባር ክልሃዩ ይሓድሩ ይብሉ። እቲ ኣጋጣሚ ደቂ-ኣንስትዮ ስነጥበባዊ ክእለተን ዘመስክራሉ እዋን'ዩ፡ ንማሕበራዊ ተርእዮታት ዝውድሱን ዝነቕፉን እዋናዊ ደርፍታት ብምውካእ ነቲ ወግዒ የድምቐኦ። ነዚ ድማ'ዩ ጌና እንከሎ 'ንመስቀለይ ንመስቀለይ ድርብ ኮቦሮ ሓዛለይ' ተባሂሉ ዝድረፍ። ምስጋር- 'ቁራዕ ሓምሊ ውጻእ ገዓት ጠስሚ እቶ' እቲ ድሙቕ ምሸት ድማ፡ ብሓደ ተምሳላዊ ስነ-ስርዓት'ዩ ዝዛዘም- 'ምስጋር ሽግ' ከኣ ይበሃል። ቤተሰብ ብሓደ ተኣኪቦም ኣብ ቅድሚ ገዝኦም 'እዝጊኦ' ኢሎም ምህለላ ድሕሪ ምክያድ ናብ ምስጋር ሽግ ይእቶ። እቲ ምሸት ናይ ዘመንን ወቕትን መሰጋገሪ ብምዃኑ፡ ኣብ መወዳእታ ነፍሲ ወከፍ ስድራቤት ወይ በይኑ ወይ ምስ ጎረባብቱ ነቲ ሆየ ክበሃለሉ ዝሓደረ ሽግ ኣኻኺቡ ብሓደ ብምስዋር፡ ነቲ ሓዊ ይሳገር። ናኣሽቱ መንእሰያት'ውን ነቲ ሆየ ዝበልሉ ሽግ ገዛ ገዛ እናኸዱ ንካልኦት 'ብምስጋር' ካብቲ ዝወሃቦም መቑሽሽ ገንዘብ ኣኪቦም ኣብ መዓልቲ ቅዱስ የውሃንስ ብሓባር ይውዕሉ። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ካኣ 'ዓኾዃይ ዓኾዃይ፡ ዓኾዃይ ቁራዕ ሓምሊ ውጻእ ገዓት ጠስሚ እቶ .....'ዓመት ንዓመት የድግመና'' እናበለ ይሳገር። ኣዴታት ኣብ ክንዲ እቶም ባዕሎም ነቲ ሓዊ ክሳገርዎ ዘይክእሉ ደቀን 'እዚ ድማ ናይ ...ወደይ እዚኣ ናይ ጓለይ ' እናበላ ኣስማት ደቀን እናጸውዓ ብውክልና ይሳገራሎም። 'ንዓመታ እዚ እዋን'ዚ የርእየና" ተባሂሉ ድማ እቲ ድሙቕ ምሸት ይዛዘም። ሽግ ሆየ ሆየ ሆየ ሓደ ካብቲ ንቅዱስ ዮሃንስ ዘድምቕ ባህላዊ ልምዲ ኮይኑ፡ ብፍላይ ድማ መንእሰያት ዓመት መጽአ ብሃንቀውታ ዝጽበይዎ በዓል'ዩ። ሽግ ሆየ፡ 'ካብ ጥንቲ ጥቅምቲ' ካብ ንቑጽ ጨንገር እዩ ዝስራሕ። እዞም ልዕሊ 80 ዓመት ዝገበሩ በዓል ጸጋ ኣቦ ኣቦይ ሃብተማርያም ኣብራሃ፡ ኣብ ግዜ ንእስነቶም "ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ እመት ዝበጽሕ ናይ ታህሰስ [ጨንፈር] ሽግ" ይስራሕ ከምዝነበረ የዘንትው። እቲ ብግዚኡ ንቅዱሰ ዮውሃንስ ዘድልዮ ሽግ ሰሪሑ ከዳሉ ዘይካኣለ ድማ፡ ብቐሊሉ ክቃጸል ዝኽእል ከም ዝነቐጸ ቆልቋል ዝኣመሰለ ክጥቀም ይኽእል፡ ይብሉ ንሶም። ዕንጸይቲ ምስ ዝሰኣን ከኣ፡ መንእሰያት ተበላሒቶም፡ ኣብ ኣስቃጥላ ታኒካታት ክቃጸል ዝኽእል ጎማ ብምእታው ብገመድ ኣሲሮም እናምበድበዱ ሆየ ክብሉ ይራኣዩ እዮም። እዚ ብውሑስ ኣገባብ እንተ ተታሒዙ፡ ኣግራብ ካብ ምብራስ ከድሕን ዝኽእል ተበላሓትነት'ዩ ክበሃል ይከኣል'ዩ። ንድምቀቱን ጨንኡን ብዝምልከት ግን ካልእ ሕቶ ክህሉ ይኽእል እዩ። ስለዚ ምስራሕን ምድላውን ሽግ ሆየ ኣብ እትነብረሉ ካባቢ ካብ ዘሎ ባህሪያ ጸጋታት ኣግራብ ዝምርኮስ'ዩ ማለት'ዩ። ብዝኾነ ሎም ምሸት ኣብ መላእ ገጠራት ኣኽበርቲ ቅድስ ዮሃንስ ሽግ ሆየ ሆየ ክበርህ እዩ። ንለይቱ ከኣ ሂር ዝበለ ጓይላ ሓጎስን ተስፋን ክሓድር እዩ።


ሳይንስ፡ ደቂ ሰባት ምስዕዓም ዝጀመርሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

ገለ ገሊኡ ባህሊ፡ ከንፈር ንከንፈር ገጢምካ ምስዕዓም ከም ነውሪ ስለ ዝቑጸር ኣብ ዓለም ሓደ ዓይነት ዝብሃል ልምዲ ምስዕዓም የለን። ስለ ዝኾነ፡ እቲ ዝተፈላለየ እንርእዮ ዓይነት ምስዕዓም እንታይ ማለት'ዩ ዝብል ዝኾነ ዝነግረና ጠቓሚ ነገር ምህላዩ ኣይተርፍን። ብመሰረት ኣብ 168 ባህልታት መሰረት ገይሩ ኣብ ዓለም ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ትሕቲ ፍርቂ ሕብረተሰብ እዘን መጽናዕቲ ዝተኻየደለን ሃገራት'ዮም ብከንፈሮም ዝስዓዓሙ። ክኢላ ስነ ሰብ ዩኒቨርሲቲ ኔቫዳ ፕሮፌሰር ዊልያም ጃንኮዊክ፡ ካብቶም ንደቆም ዝስዕሙ ወለድን ሰላምታ ዝለዋወጡን ወጻእ ብፍቕራዊ ስምዒት ከንፈር ንከንፈር ዝስዓዓሙ ሰባት 46 ሚኢታዊት ጥራይ ከም ዝኾኑ ብመጽናዕቲ ረኺቡ። ህጻናት ከንፈር ምትንኻፍ ይፈትው'ዮም። ካብኡ ብዝተፈለየ፡ ኣባጽሕ ኣፍ ንኣፍ ገጢሞም ምስዕዓም ዝመርጸሉ ምኽንያት ዝምልከት ግን ክልተ ክልሰ ሓሳብ ኣሎ። እቲ ሓደ፡ ከንፈር ምስ ምጥዋብ ስለ ዝተኣሳሰር፡ እዚ ከኣ ንኹሉ ባህሪያዊ ብምዃኑ'ዩ። ብተወሳኺ በዚ መዳይ ኣብ ሞንጎ ኣደን ውላድን ዘሎ ጥቡቕ ምትእስሳር ካብቲ ኣደ ንውላዳ ንምምጋብ "ሓይኻ እተኾልሶ" ዝመጽአ'ዩ ዝብሉ ኣለው። ወለዲ ጥንታዊ ወለድና ንውላደን መግቢ ቅድሚ ምሃበን ሓይኸን ብቐጥታ ናብ ኣፍና ኣኾሊሰናና ክኾና ይኽእላ'የን። እዚ፡ ኣብቶም ንዓና ቐረባ ዝብሃሉ መበቆል ደቂ ሰባት ምዃኖም ዝንገረሎም ኢምፓንዚታትን ካልኦት ኣበይቲ ኣህባይን ዝስትውዓል'ዩ። ካልኦት ክልሰ ሓሳባት ድማ፡ ክዳውንቲ ቀንዲ ምኽንያት ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ይጠቕሱ። "እንተኾነ፡ ኣነ እቲ ኣብ ዓለም እንሪኦ ምስዕዓም ምህላዩ ወይ'ውን ዘይምህላዩ ስምዒት ደቂ ሰባት ካብ ምስዕዓም ወጻእ ብኻልኦት መገዲታት ክማላእ ምኽኣሉ ይመስለኒ" ይብል ፕሮፌሰር ዊልያም ጃንኮዊክ። ኣብቶም ከንፈር ንከንፈር ናይ ምስዕዓም ባህሊ ዘይብሎም ሕብረተሰብ ጥቡቕ ዝምድንኦም ዝገልጽሎም ካልኦት መገዲታት ክትብል ኣመሪካዊት ጸሓፊት ሳይንስ ሺሪል ትገልጽ። ንኣብነት፡ ኣብ ምብራቕ ገምገም ፓፓዋ ኒው ጊኒ ኣብ እትርከብ ደሴት ትሮብሪያንድ ዝነብሩ ፍቕረኛታት፡ ገጽ ንገጽ ከፍ ኢሎም ቅርንብ ዓይኒ ሓድሕዶም ብምንጽጻይ'ዮም ዝስዓዓሙ። "እዚ ንዓና ፍቕሪ ዝገለጸሉ መገዲ ዘይክመስለና ይኽእል፤ ንዓኣቶም ግን ንሱ'ዩ እቲ ባህሎም" ትብል። እቲ ከንፈር ንከንፈር ምስዕዓምን ካልኦት ዓይነታት ምስዓምን ሓደ ዝገብሮም ነገር፡ ሰባት ንሓድሕዶም ክቀራረቡን ንምቅርራቦም ምኽንያት ክፈጥሩን ዝገብሩ ምዃኖም'ዩ። ምስዕዓም፡ ብፍሉይ ወዲሰባዊ ባህርይ ምዃኑ ክዝንጋዕ የብሉን።


ህይወት ኣብ ባሕሪ እንታይ ይመስል?

ሰራሕተኛ መርከብ ሙሊ ተስፋይ ኣብ ኦሮምያ ምዕራብ ወለጋ እዩ ተወሊዱ። ንሱ ካብ ዘይርስዖም ነገራት ሓደ ኣብ ስራሕ እንከሎ ናይ ኣዲኡ መርድእ ዝሰማዓሉ ግዜ እዩ።


ካብ መቕደላ ዝተዘመቱን ካብ ትካላት ጨረታ ዝተዓደጉን ቅርስታት ኢትዮጵያ ክምለሱ'ዮም

ኣብ 1868 ካብ መቕደላ ናብ እንግሊዝ ዝተወሰዱን ካብ ትካላት ጨረታን ውልቀሰባትን ዝተዓደጉ ቅርስታት ናብ ኢትዮጵያ ከምዝምለሱ፡ ኣብ እንግሊዝ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። እቶም ዝምለሱ ቅርስታት መስቀል፣ መፅሓፍ ቅዱስን ዋልታን ዘካተቱ እንትኾኑ ፋውንዴሽን ሻሃራዛድ'ዩ ዓዲጉ ነቲ ኤምባሲ ኣረኪብዎ። እቲ ፋውንዴሽን፡ ኣብ እንግሊዝ ካብ ዝርከብ ሓደ ትካል ጨረታን ውልቀ ነጋዶን ከምዝዓደጎ ድማ እቲ ኤምባሲ ሓቢሩ። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ እንግሊዝ ተፈሪ መለሰ፡ እቶም ቅርስታት ንምቕባል ኣብ ዝተዳለወ መድረኽ ተረኺቡ፡ እዞም ቅርስታት ብምምላሶም ኣመስጊኑ። እቲ ኣምባሳደር፡ ካብ መቕደላ ዝተዘመቱ ቅርስታት ዝሓዙ ሙዝየማት፣ ኣከብቲ ቅርስታትን ውልቀሰባትን ብተመሳሳሊ ነቶም ቅርስታት ክመልሱ ፀዊዑ። ኣካያዲ ስራሕ ፋውንዴሽን ሻሃራዛድ ኣይተ ታሂር ሻህ፡ ምምላስ እቶም ቅርስታት ንኢትዮጵያውያን ዓብይ ቦታ ከምዘለዎ ከምዝፈልጥን፡ ንትካሎም ብምጥቃም ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝምድናታት ክህነፁ ኣተስፍዩ። እቲ ኤምባሲ ነቶም ቅርስታት ናይ ምምላስ ተግባር ከምዝዓምም ተገሊፁ። ቅድሚ ሕዚ ብጨረታ ክሽየጡ ተመዲቦም ዝነበሩን ካብ መቕደላ ናይ ዝተዘመቱን ክልተ ቅርስታት መሸጣ ክቋረፅ ከምዝተገበረ ይዝከር። እቶም ብእንግሊዘዊ ትካል በስቢ ኦክሽነርስን ቫሉወርስ ብጨረታ ክሽየጡ ዝነበሩ ቅርስታት ጥንታዊ መፅሓፍ ቅዱስ ምስ ማህደሩ፣ መስቀልን ዋንጫታትን እዮም ኔሮም። ትካል እቲ ጨረታን ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ እንግሊዝን ድሕሪ ዝገበርዎ ልዝብ'ዩ እቲ ጨረታ ተቛሪፁ። ሰራዊት እንግሊዝ ነቶም ቅርስታት ካብ መቕደላ ንምግዓዝ 15 ሓራማዝን 200 ኣባቕል ከምዝተጠቐመ ሓበሬታታት ይገልፁ። ኢትዮጵያ ካብ መቕደላ ዝተዘመቱን ብሚልየን ዳላር ዝግመቱ ቅርስታታ ንክምለሱላ ብ2008 ዓ.ም ንትካላት ቅርሲ እንግሊዝ ሓቲታ ኔራ። መቕደላ 1868 • ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ቴዎድሮስ ምስ እንግሊዝ ርክብ ብምፍጣር ንኣቢሲንያ ከዘምን ወሲኑ • እንተኾነ ናይ ወተሃደራዊ ድጋፍ ሕትኡ እንግሊዝ ዕሽሽ ስለዝበለቶ፡ ርክብ ክለቲአን ሃገራት ሓርፊፉ • ናይዚ ግብረ መልሲ ድማ ናይ ቆንስላ እንግሊዝን ካልኦት ሰራሕተኛታትን ኣሲሩ • ነዚ ስዒቡ እንግሊዝ ኣብ መቕደላ ናብ ዝርከብ ቤተ መንግስቲ እቲ ንጉስ ሰራዊታ ልኢኻ • ኣብ ኢድ እንግሊዝ  ኣይወድቕን ብምባል ድማ ሃፀይ ቴድሮስ ርእሰ ቅትለት ፈፂሙ • ሰራዊት እንግሊዝ ድማ ክቡራት ብራናታት፣ ኣክሊላት፣ መስቀል፣ ካብ ወርቂ ዝተሰርሑ ዋንጫታት፣ ናይ ንጉሳውያንን ቤተ ክርስትያንን ንዋትን ዋልታን ዘሚቶም • ኣብቲ እዋን ወዲ ሸውዓተ ዓመት ወዲ እቲ ንጉስ'ውን ናብ እንግሊዝ ተወሲዱ ኣብ ቤት ትምህርቲ ራግቢ ክመሃር ተጌሩ። • ወዱ ኣብ 18 ዓመት ብሕማም ሳንቡእ ምስ ሞተ ኣብ ቤተ መንግስቲ ዊንድሶር ተቐቢሩ • ሙዝየም ቪክቶርያን ኣልበርት እንግሊዝ ካብ ወርቂ ዝተሰርሐ ኣክሊልን ዋንጫን ኣቐሚጡ • ካብ መቕዳላ ዝተዘመቱ ካልኦት ቅርስታት ካብ ውልቀሰባት  ናብቲ ሙዝየም ብውህብቶ ዝተለገሱ'ዮም


ኢትዮጵያ፡ ብህዝባዊ ተቓውሞ ደው ኢሉ ዝነበረ ማሕረዲ ኣእዱግ ኣሰላ ዳግማይ ስራሕ ጀሚሩ ዶ ይኸውን?

ኣብታ ካብ ኣዲስ ኣበባ 164 ኪሜ ንሸነኽ ደቡብ ርሒቓ እትርከብ ከተማ ኣሰላ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመታት ተሃኒጹ ስራሕ ዝጀመረ፡ እንተኾነ ግና ካብቲ ሕብረተሰብ ብዝመጸ ተቓውሞ ስርሑ ደው ከብል ተገዲዱ ዝነበረ ማሕረዲ ኣእዱግ ዳግማይ ስርሑ ምጅማሩ ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊጾም። ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ነባሪ እታ ከተማ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "እቲ ፋብሪካ ብሕቡእ ኣእዱግ ይሓርድ ከምዘሎ ኣብቲ ፋብሪካ ዝሰርሕ ዓርከይ ኣረጋጊጹለይ ኣሎ" ኢሉ። ዳይሬክተር ናይቲ ኣብ ድሕንነት ኣእዱግ ዝነጥፍ ዘይመንግስታዊ ትካል፡ 'ዶንኪ ሳንቹወሪ ኢትዮጵያ' ዝኾነ ዶክተር ቦጂኣ ሂንደቡ ብወገኑ፡ እቲ ፋብሪካ ዳግማይ ስራሕ ምጅማሩ ብዝምልከት ካብ ነበርቲ እቲ ከባቢ ሓበሬታ ከም ዝበጽሖም ብምግላጽ፡ ነቲ ሕቶ ናብ ሚኒስትሪ ሕርሻ እኳ እንተኣቕረቡ፡ እቲ ፋብሪካ ኣይተኸፈተን ዝብል ምላሽ ከም ዝተወሃቦም ተዛሪቡ። እቲ ትካል ግብረሰናይ ነቲ ፋብሪካ ብቐጥታ ናይ ምቁጽጻርን ምሕታትን ሓላፍነት ከም ዘይብሉ ብምዝኽኻር፡ ኣብቲ ከባቢ ብዝርከቡ ጋዜጠኛታትን ነበርትነ ነቲ ጉዳይ ንምጽራይ ይንቀሳቐሱ ምህላዎም'ውን ገሊጹ። ሓላፊት ቤትጽሕፈት ወፍሪ ከተማ ኣሰላ ወ/ሮ ቀመርያ ሳኖ፡ ኣብታ ከተማ ዝርከብ ማሕረዲ ኣእዱግ ስራሕ ብዛዕባ ምጅማሩ ዝበጽሓኒ ሓበሬታ የሎን ኢላ። "እቲ ፋብሪካ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመት እዩ ተዓጽዩ፤ ንሕና'ውን ክሳዕ ሕጂ ከም እተዓጽወ ኢና እንፈልጥ፤ ነቲ ፋብሪካ ፍቓድ ዝሃቦ መንግስቲ ፌደራል እዩ። ሕጂ'ውን እቲ ፍቓድ ክቕጽል ድዩ ክቋረጽ ዝውስን ንሱ እዩ። ንሕና ግና ክሳዕ ሕጂ ብዘሎና ሓበሬታ፡ እቲ ፋብሪካ ናብ ስራሕ ከም ዘይተመለሰ ኢና እንፈልጥ" ኢላ። እቲ ፋብሪካ ብሕቡእ ማሕረዲ ኣእዱግ ይፍጽም ኣሎ ንዝብል ብኣካል ኣብ ቀጽሪ እቲ ፋብሪካ ኬድና ክነጻሪ ኢና ክትብል ሓቢራ። ካብ 'ዶንኪ ሳንችወሪ' ዝተረኽበ ሓበሬታ ከም ዘረድኦ ኢትዮጵያ ብዘለዋ ብዝሒ ኣእዱግ፡ ካብ ዓለም ኣብ ቅድሚት እያ እትስራዕ። ዶክተር ቦጂኣ ሂንደቡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ብዝሒ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ኣእዱግ ካብ ሸሞንተ ክሳዕ ትሽዓተ ሚልዮን ይበጽሕ። ቻይና ብብዝሒ ኣእዱግ ሓንቲ ካብተን ኣብ ቅድሚት ዝጥቀሳ እኳ እንተኾነት፡ ኣብታ ሃገር ማሕረዲ ኣእዱግ ብምውሳኹ፡ ብዝሒ ኣእዱግ ካብ 11 ሚልዮን ናብ 3 ሚልዮን ከም ዝወረደ ዶክተር ቦንጂኣ መጽናዕትታት ብምጥቃስ የረድእ። ኢትዮጵያ ዝለዓለ ብዝሒ ኣእዱግ ዘለዋ ሃገር ምዃና ኣብ ማሕረዲ ኣእዱግ ንዝነጥፉ ኣውፈርቲ ሰሓቢ ምዃኑ'ውን ሓቢሩ። ቅድሚ ገለ ዓመታት ኣብ ከተማታት ኣሰላን ቢሾፍቱን ማሕረዲ ኣእዱግ ተኸፊቱ እኳ እንተነበረ፡ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ሕብረተሰብ፡ እቲ ተግባር ምስ ባህልን ክብርታትን ኢትዮጵያውያን ዝጻረር እዩ ብምባል ብዝተፈላለዩ መገድታት ተቓውሞ ብምቕራቦም ካብ ስራሕ ደው ከም ዝበሉ ዝዝከር እዩ። ማሕረዲ ኣእዱግ ዝፈጥሮ ጽልዋ እንታይ'ዩ? ዳይሬክተር ዶንኪ ሳንችወሪ ዶክተር ቦጂኣ፡ ከም ኢትዮጵያ ኣብ ዝኣመሰላ ሃገራት ብቐንዱ ኣብ ሕርሻ ኣብ ዝምርኮሳ ሃገራት፡ ተራ ኣእዱግ ኣብ ንጥፈታት ሕርሻ ብመኪና ዝትካእ ከም ዘይኮነ ይዛረብ። ወሲኹ'ውን ኣብዘን ሃገራት ማሕረዲ ኣእዱግ ምኽፋት፡ ልዑል ማሕበራዊ ጸቕጢ ከም ዝፈጥር ገሊጹ። "ከምዚ ዓይነት ፋብሪካ፡ ንግዚኡ ነታ ሃገር ምንጪ ናይ ወጻኢ ባጤራ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ እንተኾነ ግና እቲ ኣብ ገጠራት ዝነብር ህዝባን ዝበዝሐ ህይወቱ ምስ ኣእዱግን ሸኾናኦም ዘይተመቕለን ናይ ጋማ ከብቲ ዝተመስረተ እዩ። ዝበዝሑ ንጽዕነት ኣእዱግ'ዮም ዝጥቀሙ። ኣእዱግ እንተተሓሪዶም እቲ ሰኸም ናብ ኣዴታትን ካልኦት ሰባትን እዩ ክሓልፍ" ብምባል ነቲ ተጽዕኖ የረድእ። ኣብ ማሕረዲ ኣእዱግ ዝዋፈሩ ትካላት ናብታ ሃገር ክኣትው እንከለው 'ባዕልና እነፋርዮም ኣእዱግ ኢና እንሓርድ' እኳ እንተበሉ ኣብ ተግባር ግና ነቲ ክፍጽሙ ርኢና ኣይንፈልጥን ክብል እውን ኣብሪሁ። "ባዕሎም ዘፋረይዎ ኣእዱግ እንተዝሓርዱ ጽቡቕ ነይሩ። ተሞክሮ ካልኦት ሃገራት እንተርኢና፡ ፈለማ ከምኡ ዝብል ሓሳብ የቕርቡ፤ ኣብ ተግባር ግና ኣየውዕልዎን'ዮም። ናይቲ ሕብረተሰብ ኣእዱግ እዮም ብደላሎ እናዓደጉ ዝሓርዱ" ይብል ዶክተር ቦጂኣ።


ምስሎምን ወለደኦምን ንዝጠፍኦም ኡጋንዳውያን ዘራኽብ ዘሎ ዝኣረገ ኣሳእል

ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ፡ ነቲ ቅድሚ ዓሰርተታት ዓመታት ሰኣሊ ዝነበረ ነፍስስሄር ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ኣብ ከባቢ ከተማ ምብሪዚ ዝሰኣሎም ኣሳእል ኣሕጺቡ [ኣሕቲሙ] ናብ ምርኢት ከቕርቦም እንከሎ ኣብ ውሽጡ ሓደ ሓሳብ ነይርዎ። እዚ ሕጂ ብሞባይልን ካልእ ዓይነት ካሜራታትን ክስእል ዝውዕል ዘሎ ወለዶ፡ ቀደም ስእሊ ምስኣል ክሳብ ክንደይ ዓቢ ነገር ከምዝነበረ ዘይክርድኦ ይኽእል እዩ። ከምዚ ሕጂ ስእሊ ልኣኸለይ ኢልካ ካብን ናብን ጫፋት ዓለም ናይ ካልኢት ሕቶ ከይኮነ እንከሎ፡ ቀደም ምስሊ እቲ ኣብ ርሑቕ ዘሎ ትናፍቖ መቅርብካ: ስእሊ ተሳኢሉ፡ ተሓጺቡ፡ ብሰብ ተጾይሩ እዩ ዝመጽኣካ ነይሩ። ካሜራ ናይ ነፍስሄር ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ኣብ እዋና ነዚ እያ ተቃልል ነይራ። ስምዒታት ናይ ብዙሓት ሰባት ኸኣ ኣብ ውሽጢ እታ ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ተሓንጊጥዋ ዝኸይድ ዝነበረ ካሜራን ኣብ ውሽጣ ዝተኸዘነ ጥቅላል መስኣልን ይኽዘን ነይሩ። ምባሆ ምዊነ፡ መበቆሉ ካብ ኡጋንዳ ኮይኑ ኣብ ኣሜሪካ'ዩ ተወሊዱ፡ ኣብ 1999 ብከተማ ምብሪዚ እናሓለፈ እንከሎ መኪንኡ ስለዝተበላሸወቶ ክሳብ ትዕረየሉ ኣብታ ከተማ ዘወር እናበለ እንከሎ እዩ ንስትድዮ ናይ ነፍስሄር ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ክርእዮ ክኢሉ። ናብ ወሽጡ ክኣቱ ተፈቒድዎ፡ ነቲ 'ነጋቲቭ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣሽሓት ዘይተሓጸበ ኣሳእል ኣብ ጸላም ኮይኑ ክርእዮ ክኢሉ። እቲ ኣሳእል ኣብ 1960ታት ዝተሰኣለ እዩ። ናታረ ጉማ ምባሆ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት "ነቲ ዘይተሓጸበ ኣሳእል ምስ ርኣኽዎ ኣዝየ'የ ሰንቢደ፡ ኣዝዩ ዘደንቕ ሰነድ እዩ" ኢሉ። ከተማ ምብሪዚ ካብ ርእሰ ከተማ ካምፓላ ብመኪና ሓያለ ሰዓታት ዘዊርካ ኢኻ ትረኽባ "ኣብቲ እዋን ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ምናልባት እቲ እንኮ ካሜራ ዝነበሮ ሰብ ክኸውን ይኽእል'ዩ፡ ብኸምኡ'ዩ ዝኸውን ብዙሕ ሰብ ናብቲ ናቱ ስቱድዮ እናመጽአ ዝስኣል ነይሩ" ይብል ምባሆ ምዊነ። እቶም ኣብቲ ስቱድዩ ዝስኣሉ ዝነበሩ ሰባት ሰብ ሃብቲ ዘይምዃኖም የፍልጡ'ዮም "መብዛሕትኦም ሓረስቶት'ዮም፡ እዚ ተረኺቡ ዘሎ ኣሳእል ኸኣ እቲ ቦታ፡ እቶም ሰባትን ኣነባብርኦምን እንታይ ከምዝመስል ንዓለም መርኣዪ መስኮት ዝኸፍት'ዩ" ይብል ምባሆ ምዊነ። ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ፡ ምስ ዓርኪ ሰኣላይ ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ብምርድዳእ ነቲ ሰነዳት ኣሕጺቡ ንህዝባዊ መርኢት ከቕርቦ ሓሊኑ። ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ኣብ 2006 ኣብ መበል 67 ዓመቱ'ዩ ሞይቱ። ካብቲ ንሱ ዝሰኣሎ ኣሳእል ልዕሊ 5,000 ዝኸውን  ኣብ ዝሓለፈ እዋን ኣብ ከተማ ምቢሪዚ ንህዝባዊ ምርኢት ቀሪቡ። እቲ ኣሳእል ኣብ 100 ሚትሮ ዝኸውን ጎድኒ ዝነበሮ መርኣዩ እዩ ተለጢፉ። ኣብቲ ምርኢት ናይ ቀደም ምስሎምን ምስሊ ቀረብቶምን ዝርእዩ ኣረጋውያን፡ ምስሊ ወለዶም ዝርእዩ ደቂ 60 ዓመት ዝኾኑ ሽማግለታት፡ ምስሊ ኣቦሓጎታቶም ዝርእዩ መንእሰያትን ካልኦትን ነይሮም። ብዙሓት ኸኣ ምስሊ ዝተበተኸ ወለደኦም ዘናድዩ ነይሮም። ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ "ምምላስን ምሕዳስን ተዘክሮታት እዩ ነይሩ" ብምባል እቲ ምርኢት ብዙሕ ስምዒታት ዝሓዘለ ምንባሩ ገሊጹ። ጆንሶን ምካንጋ ሓደ ካብቶም ኣብቲ ምርኢት ዝነበሩ ሰባት ኮይኑ ምስሊ እቲ ብንእሽትኡ እንከሎ ዝሞተ ወላዲኡ ክርኢ ምኽኣሉ ገሊጹ። ነቲ ስእሊ ናይ ኣቡኡ [ኣብ ላዕሊ ዘሎ] ናይ ኣዱኡን ናይ ሓትንኡን [ኩሎም ሞይቶም'ዮም] ሓወብኡ እዩ ኣርእይዎ። "ምስሊ ኣቦይ ንመጀመርታ ግዜ'የ ዝርእዮ ዘለኹ፡ ኣብ ገዛና ዋላ ሓንቲ ስእሉ ኣይነበረናን" ይብል ጆንሶን። ሓወቦኡ ንጆንሶን ነቲ ስእሊ ናይ ዝሞተ ሓዉ እናርኣየ "ምስ ጆንሶን ሓደ ዓይነት መልክዕ'ዩ ነይርዎም" ኢሉ። ክልተ ኩምባ ኢማንኤልን ካተርጋ ኣይዛክ ምጉዙን ዝተብሃሉ ኣሕዋት ከኣ ስእሊ ናይቲ ኣብ 1962 ኣቦኡም ኣባል ባይቶ ናይቲ ከባቢ እንከሎ ዝተሰኣሎ ስእሊ ኣብዚ ምርኢት ክረኽብዎ ክኢሎም። ሉብያኒ ማርቲን ኦነስሙስ ሙጉዙ [ኣብ ላዕሊ ዘሎ ስእሊ] ቀዳማይ ኣባል ባይቶ ናይ ከባቢ ምቢሪዚ እዩ ነይሩ። እቲ ስእሊ ብኣልሲዮስ ሳሎንጎ ዝተሰኣለ ኮይኑ ሉብያኒ ማርቲን ኦነስሙስ ሙጉዙ ቀዳመይቲ ደሞዙ ምስ ተቐበለ ዝተሳኣላ ስእሊ እያ። ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ "ደቁ ንሊብያኒ ናይ ቀደም ምስሊ ኣቡኦም ምስ ርኣዩ ኣዝዮም'ዮም ተሓጒሶም" ኢሉ። ናሎንጎ ቴዲ'ውን ቅድሚ 40 ዓመታት ክትምርዖ እንከላ ዝተሰኣለቶ ስእሊ ብሃንደበት ኣብዚ ምርኢት ክትረኽቦ ምኽኣላ ኣዝዩ ከምዘሐጎሳ'ያ ገሊጻ። ናሎንጎ፡ ስእሊ ናይታ ናብቲ ስቱድዩ ሒዛታ ዝመጽአት ጓላ'ውን ክትረክብ ክኢላ እያ። ናሎንጎ ኣብቲ እዋን ንኹሉ እቲ ዝተሓጸበ ኣሳእል ክትግዝኦ ሰልዲ ስለዘይነበራ እያ ገዲፋቶ።  ሕጂ ግን ድሕሪ እቲ ምርኢት ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ ኩሉ ኣሳእላ ጠርኒፉ ሂብዋ ኣሎ። ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ ሰባት ነቲ ምርኢት ክዕዘቡ እንከለዉ ምስ ሕሉፍ ህይወቶም ዝራኸቡ ዘለዉ ኮይኑ ይስምዖ ምንባሩ ንቢቢሲ ገሊጹ። "ሓደ ሓደ ግዜ ሰባት ይሞቱ'ሞ ምስ ግዜ ይርስዑ እዮም፡ እዚ ምርኢት ኸኣ ብዙሓት ተረሲዖም ዝነበሩ ሰባት፤ ቦታታትን ኩነታትን ዳግማይ ከምዝዝከሩ ስለዝገበረ ኣዝየ ሕጉስ'የ" ይብል ናታረ ጉማ ምባሆ ምዊነ። ናታረ ጉማ ምባሆ ኣብዚ እዋን ነቲ ብኣልሲዮስ ሳሎንጎ ዝተጀመረ ምስናድ ኣሳእል ንምቅጻል ንኣናባብራ ህዝቢ እቲ ከባቢ ይስንድ ምህላዉ እዩ ዝገልጽ። ምዊነ ንኣሳእል ኣልሲዮስ ሳሎንጎ ካብ ከተማ ምብሪዚ ሓሊፉ ኣብ ካልእ ክፋል ዓለም ንምርኢት ከቕርቦን ብዛዕብኡ  ሰነዳዊ ፊልምን መጽሓፍን ንኸዳሉ ውጥን ከምዘለዎ'ዩ ሓቢሩ። ርግጽ እዩ ኣብ ኣውሮጳን ኣብ ኣሜሪካን ዘለዉ ሰባት ብዛዕባ እዚ ኣሳእል ዘለዎም ጦብላሕታ ልክዕ ከም ነበርቲ ከተማ ምብሪዚ ክኸውን ከምዘይክእል ዝገልጽ ምዊነ "እንተኾነ እዚ ኣሳእል ብዛዕባ ኡጋንዳ ክፈልጡን ክጽሕፉን ንዝደልዩ ዓንዲ ሕቖ ክኾኖም ይኽእል'ዩ" ኢሉ።


ህንዲ፡ ን'ምህለላ ዝናብ' ብዝብል ኣብ ማእከል ህዝቢ ዕርቃነን ወጺአን ዝኸዳ ቆልዑ

ኣብ ማእከላይ ዞባ ህንዲ፡ ዝናብ ክመጽእ ኣብ ዝተኻየደ ምህለላ 6 ትሕቲ ዕድመ ኣዋልድ ዕርቃነን ከምዝወጻ ተገይሩ። እቲ ፍጻመ ኣብ ሓደ ደርቂ ዘጋጠሞ፡ ኣብ ክፍለ ሃገር ፕራደሽ ዝርከብ ዓዲ'ዩ ተፈጺሙ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሰብ ዝቀባበለሉ ዘሎ ካብቲ ቦታ ዝወጸአ ምዃኑ ዝተገልጸ ቪድዮ፡ እተን ኣዋልድ እንቁርዖብ ዝተኣስረሉ ለዓት (ዕንጨይቲ) ተሰኪመን ክጓዓዛ የርኢ። ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ እቲ ባህላዊ ልምዲ ንኣማልኽቲ ዝናብ ብምፍታው ማይ ክሃርም ዝገብር'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ኮሚሽን ሓለዋ መሰላት ህጻናት ህንዲ፡ ብዛዕባ'ቲ ፍጻመ ካብ ሰብ መዚ እቲ ከባቢ ጸብጻብ ክወሃቦ ሓቲቱ ከምዘሎ ተገሊጹ። ፖሊስ ናይቲ ዓዲ ዝርከበሉ ዞባ ማደህያ ፕራደሽ ብወገኑ፡ ዝኾነ ወግዓዊ ጥርዓን ከምዘይቀረበሉ'ኳ እንተገለጸ፡ ምጽራይ ከምዝጀመረ ሓቢሩ'ሎ። "እተን ኣዋልድ ዕርቃነን ወጺአን ክኸዳ ተገዲደን እንተኾይነን ስጉምቲ ክውሰድ'ዩ" ክብል ሓላፊ ፖሊስ ዲ-ኣር ተኒዋር ንኣገልግሎት ዜና ፕረስ ትራስት ህንዲ ተዛሪቡ። እተን ቆልዑ 5 ዓመት ዝርከብአን ኣዋልድ፡ ደድሕሪአን ካልኦት ዝዝምራ ኣንስቲ እናሰዓብአን ብሓባር ተሰሪዐን ክኸዳ ይራኣያ። እቲ ገስጋስ ናይቲ መስርዕ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ገዛ ደው ዝብል ኮይኑ፡ እተን ዕርቃነን ዝወጻ ቆልዑ ጥረ ዘርኢ እናኣከባ፡ ናብቲ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ቤተመቕደስ ናይቲ ማሕበረሰብ የወፍይኦ። "እዚ ዝናብ ከምጽኣልና'ዩ ኢልና ኢና እንኣምን" ክትብል ሓንቲ ኣብቲ መስርዕ ዝነበረት ጓለ-ኣንስተይቲ ነቲ ኣገልግሎት ዜና ተዛሪባ። ሓደ ብዓልመዚ ናይቲ ከባቢ ድማ፡ ስድራቤት ናይተን ቆልዑ ከምዘፍቀዱለንን ባዕሎም'ውን ኣብቲ ምህለላ ከምዝተሳተፉን ገሊጹ። "ኣብ ከምዚኦም ጉዳያት፡ እቲ ምምሕዳር፡ ከምዚ ዓይነት እምነት ረብሓን ፍረን ከምዘይብሉ ነቶም ነበርቲ ከንቅሖም ጥራይ'ዩ ዝኽእል" ክብል ክሪሽና ቻይታንያ ይዛረብ። ኣብ ዝተፈላለዩ ዞባታት ህንዲ፡ ሕርሻ ኣብ ዝናብ ናይቲ 'ሞንሱን' ተባሂሉ ዝፍለጥ ወቕቲ'ዩ ዝምርኮስ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ድማ ዝተፈላለዩ ናብ ኣማልኽቲ ዝናብ ዝቐርቡ ምህለላታትን ልምድታትን ኣለዉ። ኣብ ገለ ከባቢታት፡ 'ኣባጅጎ' ጠሉ ከውርድ መጋርያታት ሓዊ ክኣጉዱ እንከለዉ፡ ኣብ ገሊኡ ድማ እንቁርዖብ ወይ ኣእዱግ ይምርዓዉ። ገለ ድማ፡ ነቶም ኣማልኽቲ ዝናብ ዝውድስ ዜማታት ይዝምሩ። ገለ ነቲ ማሪታዊ እምነት ዘይኣምንሉ ሰባት፡ እቲ ልምዲ ንሰባት ካብቲ ዘጋጥሞም ጸገማት ንግዚኡ ክወጹ (ክርስዑ) ዝተማህዘ'ዩ ይብሉ። ገለ ባህላዊ ኪኢላታት ብወገኖም፡ ደገፍ ንምርካብ ናብ ዝኸድዎ ምስጠፍኦም ዘካይድዎ ልምዲ'ዩ ክብሉ ይምጉቱ።


ኢትዮጵያ ኣሸንዳ፣ ሻደይን ኣሽንድዬን ብዩኔስኮ ንኽምዝገብ ዘቕረበቶ ሕቶ ንዝተወሰነ ጊዜ ኣልዒላቶ

ኢትዮጵያ ኣሸንዳ፣ ሻደይ፣ ኣሽንድዬ፣ ዓይኒ ዋሪ፣ ማርያ ኣብ መዝገብ ዘይድህሰሱ ሓድግታት (ውርሻታት) ዩኔስኮ ንኽሰፍር ዘቕረበቶ ሕቶ ንዝተወሰነ ጊዜ ከምዘልዓለቶ ተገሊጹ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትካል ትምህርቲ፣ ሳይንስን ባህልን (ዩኔስኮ): ነቶም ኣብ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ዝኽበሩ ባህላዊ ጸዋታታት ኣሸንዳ፣ ኣሸንድዬ፣ ዓይኒዋሪ፣ ማሪያን ሶለልን ኣብ መዝገብ ዘይድህሰሱ ሓድግታት (ውርሻታት) ዓለም ምስፋሮምን ዘይምስፋሮምን ሎሚ 15 ታሕሳስ 2021 ውሳነ ክህብ ተመዲቡ ነይሩ። ነቲ ምዝገባ ዘድልይ ረቛሕታት ንምምላእ ብገምገምቲ ኣካላት ንዝተልዓሉ ሕቶታት ምላሽን መብርህን እንተቐረበ'ውን ኣብዚ ዓመት ንዝወሃብ ውሳነ ከይበጽሕ ከምዘይከኣለ ኣብ ሚንስትሪ ቱሪዝም በዓል ሞያ መጽናዕትን ሓለዋን ቅርስታት ኣቶ ገዛሀኝ ግርማ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "እቲ ሓደ ኣይተማልአን ዝተባህለ እቲ ዘቕረብናዮ ሰነድ፡ እቲ ሓድጊ፡ ሰብኣዊ መሰላት ዘኽብርን ጾታዊ ማዕርንት ዘተረባብዕን ዘጉልሕን ምዃኑ ኣየርእን ዝብል እዩ። ንሕና ግን እቲ በዓል ደቂ ኣንስትዮ ዝጻወትኦ፣ ናጻ ዝኾናሉን ሓሳበን ብናጽነት ዘቕርባሉን፣ ማሕበራዊ ነቐፌታ ዘቕርባሉን ካልኦት ብዙሓት ክብርታት ዘለዎን ሓድጊ ምዃኑ ኣቕሪብና ኢና" ኢሉ። ካልእ መዐቀኒ ድማ እቲ ሓድጊ ብምምዝጋቡ ንህልውና ካልኦት ዘበርክቶ ግደ ኣየርእን ዝብል ኮይኑ፡ እቲ ሳልሳይ ድማ እቲ ሓድጊ ኣፍልጦ ምርካቡ ብዝተሓሓዝ ዝመጽኡ ትጽቢት ዘይተገብሮም ስግኣታት ዝብል እዩ። "እንተኾነ እቲ ሓድጊ ብህዝብን ብቢሮ ባህልን ቱሪዝምን ዝሕሎ ስለ ዝኾነ በጻሕቲ ዓዲ እቲ ሓድጊ ክብለጽሉ ኣይኽእሉን ኢልና ተኻቲዕና ነይርና" ክብል ኣረዲኡ ኣቶ ገዛሀኝ። እቲ ሕቶ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ከምዝቐረበ ዘዘኻኸረ እቲ በዓልሞያ፡ ገምጋም ዘካይዱ ኣካላት ግን ሓሙሽተ ረቛሕታት ክማልኡ ከምዘለዎም ከምዝሓበሩ ገሊጹ። ነዚ ስዒቡ ብወገን ኢትዮጵያ ኣገዳሲ ዝባሃል መረዳእታታት ከምዘቕረበት'ዩ ተሓቢሩ። ቅድም ክብል ኢትዮጵያ ዘይድህሰሱ ውርሻታታ ኣብ ዘመዝገበትሉ እዋን ተሰሳትፎ ዝገበረ እቲ በዓል ሞያ፡ ንኣሸንዳ/ሻደይ እውን ኣድላዪ መረዳእታን መብርሂን ከምዝቐረበ ሓቢሩ። "ዝኾነ ክፍተት ኣይነበረን፤ ብቐንዱ ኣነ'የ እቶም ሰነዳት ዘዳልዎምን ዘተሓባብሮምን። ሓሓሊፉ ግን እቲ ዝግምግም ኣካል ሕይል ዝበሉ ረቛሒታት የውጽእ'ዩ፤ ናይ ሎሚ ኽኣ ፍልይ ዝበለ'ዩ። ንኣብነት ተሳትፎ ሕብረተሰብ ዝብል ኣሎ፤ እዚ ልዑል ተሳትፎ ሕብረተሰብ ንምርዳእ ምስቲ ሕብረሰተብ ብምርኻብ እቲ ሓድጊ ናይ ባዕሉ ምዃኑ፣ ምስ ተመዝገበ ዘምጽኦ ረብሓ ብምርዳእ ንክምዝገብ ካብቲ ሕብረተሰብ ፍቓድ ከም ዝሃበናን ብፊርማ ከም ዝተረጋገጸን ጠቒስና ኢና" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ንሳቶም ግን "ናይቶም ዝተኻየዱ ኣኼባታት ኣጀንዳ ኣየቐመጥኹምን፣ እተን ነቲ በዓል ዘኽብራ ደቂ ኣንስትዮ ከም ዝተሰማምዓሉ ብፊርምአን ዘረጋግጽ ጭቡጥ ነገር የብልኩምን" ከምዝበሉ ወሲኸዑ ሓቢሩ። ኢትዮጵያ ዘቕረበቶ ሕቶ ንግዚኡ ክተልዕል ምውሳና፡ ነቲ ዝቐረበ ገምጋም ዘድልዩ ሰነዳት መሊሳ ብምውዳብ ንሕቶኣ ዳግም ከምእተቕርብ ወሲኹ ገሊጹ'ሎ። ብሰንኪ ኲናት ሓድሕድ ሎሚ ዓመት ክብዓል ዘይክኣለ ባህላዊ ጽንብል ኢትዮጵያ እዞም ባህላዊ ውርሻታት ብዩኔስኮ ንኽምዝገቡላ ቅድሚ ዓመታት ሕቶ ዘቕረበት ኮይና፤ ኣብቲ ናይ ፈረንሳ-ፓሪስ መድረኽ ወግዓዊ ከምዝኸውን ተፈሊጡ’ሎ። እታ ሃገር ውርሻታታ ኣብቲ መዝገብ ዓለም ንኽሰፍሩ ጽልዋ ዘሕድሩ ዝበለቶም ሰነዳት ከምኡ’ውን ታሪኻውን ባህልዋውን ረብሕኦም ዘረድእ ዝርዝር መብርሂ ኣቕሪባ’ያ። ኣብ 21 ነሓሰ 2010 ኣቆጻጽራ ግእዝ ድማ ጸዋታታት ኣሸንዳ፣ ኣሸንድዬ፣ ዓይኒዋሪ፣ ማሪያን ሶለልን ብሄራዊ ውርሻታት ብዝብል ከምዝተመዝገቡ ይግለጽ። ኣብ ዝሓለፈ ክረምቲ ግን ብሰንኪ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ እቲ ብዓል ከምቀደሙ ዝጽንበለሉ ዕድል ኣይተረኽበን። እቲ ልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን፡ ሰፊሕ ምፍንቓል ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ይርከብ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዝተፈላለዩ መጸውዒ ኣስማት ዝወሃቦ እዚ በዓል: ኣብ ትግራይን ኣምሓራን ዝርከባ ደቂኣንስትዮ ናብ ኣደባባያት ብምውጻእ ብጓይላ እናተጻወታ ናጽነተን ዝእውጃሉ ቅነ ከምዝኾነ ይፍለጥ። ምድላዋት እቲ በዓል ካብ ቦታ ናብ ቦታ ዝፈላለ እንተኾነ’ውን ብቐንዱ ግን ኣብ 16 ነሓሰ [ኣቆጻጽራ ግእዝ] በቢዓመቱ ይኽበር። ንሰለስተ ተኸታተልቲ መዓልታት ድማ ይጸንሕ። ኣብ ትግራይ - ኣብ ከባብታት እንደርታ ተምቤን ካልኦት ከባብታት ትግራይ ኣሸንዳ፤ ኣብ ኣኽሱም ዓይኒዋሪ፤ ኣብ ዓዲ ግራት ድማ ማሪያ ዝባሃል ኮይኑ፤ ኣብ ክልል ኣምሓራ - ከባቢ ዋግ ህምራ ሻደይ፤ ላስታን ላሊበላን ኣሸንድዬ ከምኡ’ውን ኣብ ራያ ቆቦ ሶለል ብዝብል ይጽዋዕ። ብፍላይ እቲ ኣሸንዳ፣ ኣሸንድዬ ወይ ሻደይ ዝብል ስያመ መሰረቱ፡ ካብቲ ቆልዑ ኣሸንዳ ኣብ ዙሪያ መዓንጠአን ዝዓጥቅኦ ቆጽሊ ከምዝኾነ ይዝረብ። ኻልእ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ እንተኾይኑ ድማ እቲ ስያመ ካብቲ ቆልዑ ኣሸንዳ ከቢበን ዝጻወትኦ ባህላዊ ጸዋታ’ዩ ተወሲዱ። ኣጀማምራ እቲ በዓል እቲ በዓል ኣብ ትግራይን ኣምሓራን ብስፍሓት ዝኽበር ኮይኑ፡ ኣብ ኣጀማምርኡ ወይ ታሪኻዊ ኣመጻጽእኡ ብዝምልከት ግን ዝተፈላለዩ ታሪኻዊ፣ ባህላውን ሃይማኖታውን ትንታነታት ይቕርቡ። ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ኣብ ዝነበረ እዋን ንምዝዛም እዋን ክረምትን ምእታው ሓጋይን ምኽንያት ብምግባር ብታሕጓስን ፌስታን ዝኽበር በዓል ከምዝነበረ ዝገልጹ መረዳእታታት’ኳ እንተሃለዉ፡ ካልኦት ድማ ምስ ሃይማኖት ክርስትና ከምዝተሓሓዝን ኣብቶም እቲ በዓል ዝኽበረሎም ቦታታት ክርስትና ድሕሪ ምትእትታዉ ከምዝተጀመረን ይግለጽ። ነቲ በዓል ምስ ሃይማኖት ዘተሓሕዝዎ ኣከላት፤ እቲ መዓልቲ ኣብ 16 ነሓሰ ምዃኑ ምስ እርገት/ፍልሰት ማርያም [ብሰዓብቲ እምነት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ መዛዘሚ ጾመ ፍልሰታ] የተሓሕዝዎ። ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ኣብ ዝነበረ እዋን ዝኽበር ዝነበረ በዓል ከምዝኾነ ዝሕብሩ ኣካላት ብወገኖም፤ ኣብ ዘመነ ኖህ ዘጋጠመ ናይ ጥፍኣት ማይ ምጉዳሉ ክተበሰር ርሑስ ሳዕሪ ሒዛ ንዝተመለሰት ርግቢት መሰረት ይገብሩ። ከምዚኦምን ካልኦትን ዝበሉ ታሪኻዊ ሓበሬታታት ብስፍሓት ዝዝረቡ ኮይኖም፤ ዋላ’ውን ብስፍሓት ምስ ሃይማኖት ክርስትና ብምትሕሓዝ እንተተገለጸ፤ ነቲ ባህላዊ ውርሽኡ ብምዝካር ግን ሰዓብቲ እምነት ምስልምና ምስ ክርስቲያን ኮይነን ይጻወታ። ነቲ በዓል ኣብ መዝገብ ዩኔስኮ ንምስፋር ዝተዳለወ ሰነድ፡ ኣሸንዳ/ሻደይ ንህዝብታት ትግራይን ኣምሓራን ዘተኣሳስር ሓበራዊ ክብሪ ከምዝኾነ የመልክት። ቁሩብ ብዛዕባ ኣኼባ ዩኔስኮ ኮሚቴ ዘይድህሰሱ ባህላዊ ሓድግታት/ውርሻታት ብ 04 ታሕሳስ ዝጀመረ ኮይኑ ክሳብ 09 ታሕሳስ 2021 [ኣቆጻጸር ግእዝ] ክቕጽል’ዩ። ኣብቲ ኣኼባ ተወከልቲ መንግስታት፣ ዘይመንግታውያን ትካላት፣ ትካላት ባህሊን ካልኦት ሰብብጽሒትን ዝርከብዎም ብኣማኢት ዝቑጸሩ ተሳተፍቲ ይርከቡ። ዌብሳይት ዩኔስኮ ከምዘመልክቶ፡ ዘይድህሰሱ ባህላዊ ሓድግታት/ ውርሻታት ኣብ ዝብል መዝገብ ንኽሰፍሩ ዝሓቱ 48 ሰነዳት ቀሪቦም ኣለዉ።


ንበዓል መስቀል ሓዊሱ ኢትዮጵያ ኣብ ዩኔስኮ ዘመዝገበቶም ሓድግታት

ኣብ ኢትዮጵያ መስከረም 17 [ብኣቆጻጽራ ግእዝ] በዓል መስቀል እንትኽበር፡ መዓልቲ ቱሪዝም ዓለም ድማ ተኸቢሩ ይውዕል። ኣብ ዓለም 'ትኪ ኣልቦ' ተባሂሉ ዝፍለጥ ዓውዲ ቱሪዝም ንምትብባዕ ሃገራት ዝተፈላለየ ጻዕርታት ክገብራ ይረአያ። ኣብዚ ዕለት'ውን ኩሉ ብዝተፈላለዩ ምድላዋት ነናይ ባዕሉ ታሪኽ፣ ባህልን ክብርታትን ከላልን ከፋልጥን ይፍትን። ኢትዮጵያ ብዙሓት ጸጋታት ዝተዓደለት ከም ምዃና መጠን፡ ኣብ መዝገብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትካል ትምህርቲ፣ ሳይንስን ባህልን [ዩኔስኮ] ዝድህሰሱን ዘይድህሰሱን ዝተፈላለዩ 13 ሓድግታት ኣመዝጊባ ትርከብ። እቶም ሓድግታት ካብ ኣክሱም ክሳብ 'ታሕተዋይ' ኦሞ ሓጓፍ ሽንጥሮ ይጥቀሱ። ካብ ሞንጎኦም ዘገርሙ መልከኣ-ምድራዊ ኣቀማምጣ፣ ከባቢያዊ ኣየርን፣ ዝተፈለየ እንስሳት ዘገዳም ከምኡ'ውን ስፍራታት ዓጽመ-ቅድመ ሰብ ይርከብዎም። [መዘከርታ፦ ኣብዚ ዛንታ ዘሎ ኣቆጻጽራ ብሙሉኡ ብግእዝ እዩ] 1. ካብ ከውሒ ዝተፈልፈሉ ኣብያተ ክርስትያናት ላሊበላ ካብ ከውሒ ተፈልፊሎም ዝተሰርሑ ኣብያተ ክርስትያን ላሊበላ፡ ኣብ 1978 ዓ.ም እዮም ሓደግታት ዓለም ኮይኖም ተመዝጊቦም። እዚ ኣብ ክልል ኣምሓራ፡ ኣብ ዞባ ሰሜን ወሎ ካብ ኣዲስ ኣባባ ብ645 ኪሎሜትሮ ዝርከብ ኮይኑ፡ ሰብ ሰራሕን ተፈጥሮኣውን ሓደጋታት ገጢምዎ ከም ዘሎ ይዝረብ። 2. ብሄራዊ ሕዛእቲ 'እምባታት ሰሜን' ብሔራዊ ፓርክ 'እምባታት ሰሜን' ኣብ 1978 ኣብ ዩኔስኮ ዝተመዝገበ ኮይኑ፡ ኣብ 2009 ዓ.ም ኣብ ዝርዝር ንሓደጋ ኣብ ዝተቓልዑ ሓድግታት ተኻቲቱ ነይሩ። ኣብዚ ሕዛእቲ ጉድለት ሓለዋ፣ ብጨፍጫፍ ኣግራብን ብሰንኪ ሕርሻዊ ንጥፈታትን፡ እቶም እንስሳት ዘገዳም እናተሰደዱ ኣብ ሓደገኛ ኩነታት ከም ዝርከቡ ዘስተውዓለ ዩኔስኮ፡ ኩነታት እቲ ፓርኪ ብፍላይ፡ ዋሊያ ኣይቤክስ፣ ናይ ሰሜን ቀይሕ ቡኻርያን ቁጽሪ ካልኦት መጥበውቲ እንስሳትን ስለ ዝተመናመነ እዩ ንሓደጋ ዝተቃለዐ እዩ ተባሂሉ ነይሩ። ካብዚ ሓሊፉ እቲ ብሄራዊ ሕዛእቲ፡ ብዙሓት ኣዕዋፍ ዝሓዘ ኣውሊዕን ኣውሕን ዝርከቦ ኯይኑ፡ 138 ትርብዒት ኪሎ ሜትር ይሽፍን። 3. ቐጽሪ ቤተ መንግስቲ ፋሲል ቐጽርን ቤተ መንግስትን ፋሲል እውን ብ1979 ዓ.ም እዩ ኣብ ዩኔስኮ ተመዝጊቡ። እዚ'ውን ኣብ ክልል ኣምሓራ ካብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ 748 ኪሎ ሜትሮ ርሕቐት እዩ ዝርከብ። እዚ ኣብ ከተማ ጎንደር ዝርከብ ኣብ ማእከላይ ዘበን ማእከል ንግስና ዝነበረ፡ ብ900 ሜትሮ ንውሓት ዘለዎ ሓጹር ዝተኸበበ ኾይኑ፡ 12 መእተዊ በሪ ኣለዎ። ጎንደር ብ1632 ኣብ እዋን ንጉስ ፋሲለደስ፡ ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ዝነበረት ኮይና ኣብ 16ን 17ን ክፍለ ዘበን 'ፋሲል ግቢ' መንበሪ እቶም ነገስታት ከምዝነበረ ይዝረብ። 4. ኣክሱምን ሓወልታትን ኣክሱም ሰው ዝሰርሖ ጥንታዊ ከተማ ኮይኑ ሰፊሕ ናይ ስነ ኳዕቲ ቦታን ካብ ሓደ እምኒ ዝተፈልፈሉ ሓወልታትን ይርከብዎ። ኣክሱም፡ ብ1980 እዩ ኣብ መዝገብ  ዩኔስኮ ሰፊሩ። ኣብ ማእከላይ ዞባ ክልል ትግራይ ዝርከብ ኮይኑ፡ ልዑል ምህዞ ወዲ ሰብ ከምኡ'ውን ወሳኒ ናይ ታሪኽ ምዕራፍ ዘመልክት ሰነዳት የመልክቱ። ጥንታዊት ርእሰ ከተማ ዝነበረት ኣክሱም፡ ተመራምቲ ከም ዝገልጽዋ፡ መንበሪ ሓያል መንግስቲ፣ ካብኡ ቀጺሉ ድማ ማእከል ሃይማኖታዊ መንግስቲ ሕዚ'ውን ማእከል ሃይማኖት ኯይና ቀጺላ ኣላ። 5. ታሕተዋይ ሓጓፍ ሽንጥሮ ኣዋሽ ታሕተዋይ  ሓጓፍ ሽንጥሮ ኣዋሽ፡ ፍልይ ዝበለ ተፈጥሮ ዝርከበሉ ስፍራ እዩ። ጥንታዊ ዓጽመ ቕድመ-ሰብ ዝርከበሉ ስፍራ ኮይኑ፡ እቲ ከባቢ ተኸታተሊ መጽናዕቲ ይካየደሉ ኣሎ። እዚ ኣብ ክልል ዓፋር ዝርከብ ኮይኑ ብ1980 ተመዝጊቡ። እቲ ስፍራ ኢትዮጵያ፡ መበቆል ጥንታዊ ሰብ ዝርከበላ ምዃና ዘመልከት ኮይኑ፡ ኣብ 1974 ዓ.ም 3.2 ሚልዮን ዕድመ ዘቑጸረት ሉሲ፣ 4.4 ሚልዮን ዓመታት ዘቑጸረት ኣርዲ ተረኺበን። 3.6 ሚሊዮን ዓመታት ዘቁጸረት ህጻን ሰላም'ውን ኣብዚ ከባቢ እያ ተረኺባ። 6. ትኹል እምኒ ጢያ ትኩል እምኒ ጢያ፡ ከኣ ናይ ባህሊ ማእከል እዩ። አ እዚ ኣብ ደቡብ ክልል ዝረርከብ ስፍራ፤ ብ1980 እዩ ኣብ ኡኔስኮ ተመዝጊቡ። ኣብቲ ስፍራ ዝርከቡ ትኩላት ኣእማን መጠን ዝተፈላኄ ኾእኑ ቁጽሮም 36 እዩ። ኣብ ልዕሊ እቶም 32 ትኹል ኣእማን ዝተፈላለዩ ምስልታት [ማለተ'ውን ጎራዴ፣ ጦር፣ ወርሒ፣ ፀሓይ፣ ናይ ኢድን ካልኦት እንታይነቶም ዘይፈለጡ ምስልታት ተስኢሎምዎም ይርከቡ። 7. ታሕተዋይ ኦሞ ሓጓፍ-ሽንጥሮ ካልእ ኣብ መዝገብ ዩኔስኮ ዝተመዝገበ ታሕተዋይ ኦሞ ሓጓፍ ሽንጥሮ እንትኸውን፡ ኣብ 1980 እዩ ከም ሓድጊ ኾይኑ ተመዝጊቡ። ኣብ ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል ደቡብ ዝርከብ እዚ ታሪኻዊ ስፍራ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ 1000 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ይርከብ። እቲ ቦታ ብዛዕባ ኣመጻጽኣ ወዲሰብ ብዝምልከት ንዝካየዱ ምርምራት ዕዙዝ ቦታ ዝወሃቦ እዩ። ልዕሊ 2.4 ሚልዮን ዓመታት ዘቑጸሩ ጥንታዊ ሓድግታትን ናይ ገዛ ኣቒሑትን ከምኡ'ውን ዓጽመ-ቅድመ-ሰብ ይርከቦ። ጥንታዊ ከተማ ሃረር ጀጎል፡ ብጥንታዊ  ደገኣፉን ኣዳራሻቱን ባህላዊ ሓድጊ ኮይኑ ኣብ ዩኔስኮ ተመዝጊቡ ይርከብ። እዚ ኣብ 2006 ዝተመዝገበ ታሪካዊ ሓድጊ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ 525 ርሒቑ እዩ ዝርከብ። እዛ ጥንታዊት ከተማ፡ ኣብ መበል 7ይ ክፍለ ዘበን ዝተመስረተት ኮይና፡ ብደጎል ዝተኸበበት እያ። እታ ከተማ፡ ንብዙሓት ዘበናት ማእከል ንግዲ ኮይና ዘገልገለት ኮይና፡ ቀርኒ ኣፍሪቃ ምስ ማእከላይ ምብራቕ ተራኽብ'ውን ወሳኒት ከተማ እያ ነይራ። መልከኣ ምድራዊ ኮንሶ፡ ብዛላታት ዝተሓጸሩ መንደራት ዘለውዎ ኮይኑ፡ ብ2011 ዓ.ም ባህላዊ ሓድጊ ኾይኑ ተመዝጊቡ። እዚ ኣብ ደቡብ ክልል ዝርከብ ኣብ ውሽጡ ብዙሕ ታሪኻዊ ሓድግታት ዝሓዘ ታሪካዊ ቦታ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ 595 ርሕቐት ዝርከብ እዩ። ሃይማኖታዊ ክብረ በዓል መስቀል፡ ዓስራይ ባህላዊ ሓድጊ ኾይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። መስቀል ባህላዊ ክብረ-በዓል ኮይኑ ዝተመዝገበ ናይ መጀመርታ ዘይድህሰስ ባህላዊ ሓድጊ እዩ። መለወጢ ሓድሽ ዓመት ሲዳማ ዝኾነ ፍቼ ጨምባላለ በዓል፡ ኣብ 2008 እዩ ኣብ ናይ ወዲ ሰብ ወካሊ ባህሊ ኮይኑ ተመዝጊቡ። ፍቼ ጫምባላላ በዓል ኣብ ውሽጡ ብዙሓት ካልኦት ባህላዊ ክብርታት ሓቚፉ ዝሓዘ ክብረ በዓል እዩ። 12. ስርዓት ገዳ ስርዓት ገዳ፡ ኣብ ሕዳር 2009 ኣብ ዩኔስኮ ዝተመዝገበ ኾይኑ፡ ህዝቢ ኦሮሞ ኣብ ነዊሕ ዘበናት ዘማዕበሎም ባህላዊ ሓድጊን፡ ብቐንዱ ናይ ምሕደራ ስርዓትን እዩ። ኣብ መዓልታዊ ህይወት እቲ ማሕበረሰብ'ውን ዓቢ ኣወንታዊ ጽልዋ ከም ዘለዎ ይዝረብ። እቲ ስርዓት፡ ኣብ ውሽጡ ሃይማኖታዊ ባህላዊን ሕጋውን ክብርታት ዝሓዘ እዩ። ከምኡ'ውን ካብ ውልደት ጀሚሩ፡ ክሳብ ሽምግልና ናይ ሰባት ናይ ስልጣን ብርክታት የመልከት። ኣብ ውሽጡ ዋቄፈናን ኢሬቻን ዝበሃሉ እምነታትን ባህላዊ ጸጋታትን ሓቚፉ ዝሓዘ እዩ። ጥምቀት'ውን ኣብ ቀረባ እዋን፡ ራብዓይ ዘይድህሰስ ባህላዊ ሓድጊ ኢትዮጵያ ኾይኑ ዝተመዝገበ ምዃኑ ይዝከር። ኣብ ወርሒ ጥሪ ብኣመንቲ ተዋህዶ ኦርቶዶክስ ዝኽበር እዚ ዕለት፡ ኣብ መብዛሕትኡ ከባብታት ኢትዮዮጵያን ኤርትራን ብኣመንቲ ክርስትና ሃይማኖት ተኸቢሩ ይውዕል።


ስራሕ፡ ገለ ቻይናውያን ንስራሕ ቐዳምነት ዘይህብሉ ዘለው ምኽንያት እንታይ'ዩ?

"እቲ ዘለኒ ኣሉታዊ ስምዒታት ንኽእለ እየ ዝጽዕር ዘለኹ። ሕጂ'ውን ዝዀነ ነገር ክሰርሕ ኣይደልን'የ፣ ስቕ ኢልካ በጥ በል ጥራይ'ዩ ዝመጻኒ ዘሎ። እዚ ኸኣ እዩ ባህታ ዝፈጥረለይ፡" ይብል ጄፍ። ጄፍ [ሓቀኛ ስሙ ኣይኰነን] ኣብ በይጂንግ ኣዝዩ ልዑል ደሞዝ ዝኸፈሎ ስራሕ ምምዕባል መተግበሪ ምስ ረኸበ፡ ቅድሚ ሓያለ ዓመታት ነታ ዝዓበየላ ከተማ ሃንግዙ ገዲፉ ወጺኡ።ልክዕ ከም ካልኦት ቻይናውያን መዛንኡ ድማ ስርሑ ህይወቱ ኰነ። ነታ ዝረኽባ ንእሽቶ ግዜ ዕረፍቲ ከኣ 'ገይም ኮምፒዩተር' እናተጻወተ'ዩ ዘሕልፋ። ብሰንክ'ዚ፡ ሓድሽ ልምዲ'ዚ ድማ ህይወቱ ዘስተማቕረሉ፡ ምስ ሰባት ክቀራረብ ዘክእሎ ባህሪ ከጥሪ ኣይክኣለን፣ እንተፈተነ'ውን ኣሰልቻዊ ኰኖ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ድሕሪ ምኽሳቱ፡ ከም መብዛሕትኡ ሰብ፡ "ኣብ ህይወተይ ቀዳምነት ክህቦ ዝግብኣኒ እንታይ'ዩ? ብምባል ነፍሰ-ተፍትሽ ክገብር ግድነት ነበረ።" ጄፍ፡ ኣብ ዓዱ ምስ ዝርከቡ መተዓብይቱ፡ ብዛዕባ መዓልታዊ ውዕሎኦም ከዋግዕ ጀመረ። ንሱ ኣብ ስራሕ ጥራይ ክኸውን እንከሎ፡ ንሳቶም ግን ሽሕ'ኳ ገንዘብ እንተዘይሃለዎም፡ ገለ ሸነኽ ህይወቶም ግን ኣዝዩ ደስ ዝብል ነገር ከም ዘለዎ ተገንዘበ። እቲ ዝሰርሓሉ ትካል፡ ብሰንኪ ቅልውላው ኮሮና ሰራሕተኛታት ክንኪ ምስ ጀመረ፡ ጄፍ ኣብ ሰሙን ካብ 60 - 70 ሰዓታት ክሰርሕ ተገደደ። ኣብ መወዳእታ ግን ተዳኺሙ፣ ዕረፍቲ ብምውሳድ ናብ ካልእ ሃገር ክጓዓዝ ወሰነ። ኣብ ቬትናም ከተማ ሆ ቺ ሚንህ ግዜኡ ኣብ ዘሕልፈሉ ዝነበረ ግዜ፡ ዓበይቲ ሰብኡት ተኣኪቦም ክዛነዩ፡ ከውግዑን ንሰዓታት ኩዕሶ እግሪ ክርእዩን ምስ ተዓዘበ ኸኣ ንነብሱ ሓተተ። ኣእምሮኡ መመሊሱ ናብኦም ይወስዶ። 'ስለ ምንታይ ኢኻ ከምኣቶም ዘይትኸውን? እንታይ ኴንካ ዘይትዘናጋዕ?' ክብል ምስ ገዛእ ርእሱ ይማጐት። ነቲ ዘሰላሰሎ ንኽገብር ከኣ፡ ናብ ዓዱ ምስ ተመልሰ ስራሕ ኣቋሪጹ፡ ሓደ ካብቶም ስርሖም ብፍቓዶም ዝገደፉ ቻይናውያን ኰነ። ኣብታ ሃገር፡ "ታንግ ፒንግ" ወይ ድማ "ኣብ መሬት ምድቃስ" ዝብል ስያመ ዝተዋህቦ ጐስጓስ ኣሎ። እዚ፡ ቻይናውያን ኣብ ክሊ እቲ ንነዊሕ ሰዓታት ዝሰርሕዎ ስራሕ ተወሳኺ ስራሕ ንምርካብን ዝያዳ ንክውፈዩን ዝገብር ማሕበረሰባዊ ጸቕጢ ንምግላጽ ዝዓለመ ኰይኑ፡ መብዛሕትኦም ግዳያት ጸቕጢ ስራሕ ይዀኑ ከም ዘለው እዩ ዝስምዖም። ምስልቻው ኣብ ስራሕ ኣብታ ሃገር ቍጽሪ ዓያዪ ሓይሊ ሰብ እናጐደለ ብምምጽኡ፡ ብዙሓት መንእሰያት ንነዊሕ ሰዓታት ክሰርሑ ስለ ዝተገደዱ እዮም ናብዚ ጐስጓስ ኣትዮም። "ኣብዚ እዋን ሰባት ኮሮናቫይረስን ድኻምን ምጽዋር ስለ ዘህለኾም፡ ንስርሖም ዘይግዱሳት ይዀኑ ኣለው። ብሰንኩ ኸኣ ተጋዲሞም መጽሓፍ ከንብቡ ወይ ተሌቪዥን ክርእዩ ይመርጹ፡" ትብል ተንታኒት ቢቢሲ ቻይና ኬሪ ኣሌን። ብዙሓት ቅድሚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ናብ ዝነበረ ኵነታት ስራሕ ክምለሱን ህይወት ብርግኣት ክነብርዋ ከም ዝደልዩን ዝገልጹ ጽሑፋት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ማሕበራዊ ገጻት የካፍሉ ኣለው። እቲ ቻይና ንነዊሕ ዓመታት ዘተግበረቶ 'ፖሊሲ ሓደ ቘልዓ'፡ መብዛሕትኦም መንእሰያት ሓው ወይ ሓፍቲ ዘይብሎም ኰይኖም ክዓብዩን ብሰንኩ ኸኣ ጸቕጢ ዝፈጥርን ኰይኑ ተረኺቡ'ሎ። ኣብ ቻይና፡ ከም ገዛ ምስራሕ፡ ቈልዓ ምውላድ ዝበሉ ባህላዊ ክብርታት ሕጂ'ውን ዓብይ ቦታ ኣለዎም። ብዙሓት ኣብ ክሊ ዕድመ 20 - 30 ዘለው መንእሰያት ግን፡ ነዚ ክብርታት'ዚ ከነዐውት ንኽእል ኢና ዝብል ተስፋ የብሎምን። እቶም ቈልዑ ንርእሶም፡ ነቶም ዕድመ ዝደፍኡ ዘለው ወለዶም ክሕብሕቡ እዮም ዝሓስቡ። ንብዙሓት ሰባት ከኣ ዋጋ ንብረት ካብ ዓቕሞም ንላዕሊ ይዀኖም ኣሎ። ብ2019፡ መስራቲ ቴክ ታይኮንን ዓሊ ባባን ዝዀነ ጃክ ማ፡ ባህሊ ስራሕ 996 ቻይና ዝብል ብምትእትታው ሓያል ነቐፌታ ቀሪቡሉ'ዩ። እዚ፡ ሰባት ኣብ ሰሙን 6 መዓልቲ ካብ ንግሆ ሰዓት 9፡00 ክሳብ ምሸት ሰዓት 9፡00 [ኣቈጻጽራ ኤውሮጳ] - ንግሆ ሰዓት 3፡00 ክሳብ ምሸት ሰዓት 3፡00 [ኣቈጻጽራ ኢትዮጵያ] ክሰርሑ ማለት እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገርን ሚኒስትሪ ሰራሕተኛታትን እዚ ዘይሕጋዊ'ዩ ክብሉ ወሲኖም። ጄፍ፡ ነቲ ኣብ በይጂንግ ዝነበሮ ስራሕን ህይወትን ደው ዘበለሉ ምኽንያት ክገልጽ እንከሎ፡ "ነቶም ሕጂ ዘለው ሕግታት'የ ተቓውሞይ ዝገልጽ ዘለኹ። ብዙሕ ክትመሃርን ኣበርቲዕካ ክትሰርሕን ኣለካ ዝብል ንዘይምቕባል'ዩ፡" ይብል። እዚ፡ ኣብ ቻይና ሓንኳሊ ወይ መነዓዓቢ ሓሳብ ተባሂሉ እዩ ዝውሰድ። ፕረሲደንት ዢ ጂንፒንግ፡ ፡ "ኵሉ ሰብ ዝሳተፈሉ ኵነታት ልምዓትን ብዙሓት ሰባት ሃብቲ ዘጥርዩሉ ዕድል ዝፈጥር ማሕበራዊ ደረጃታትን ተጠናኺሩ ክቕጽል ኣለዎ። ምብኳር ካብ ስራሕ ዝበሃል ከኣ ፍጹም ክውገድ ኣለዎ፡" ክብል ኣብ ጋዜጣ ኮምዩኒስት ፓርቲ ኣጠንቃቒ ጽሑፍ ኣስፊሩ እዩ። ኣብ ኣመሪካን ኤውሮጳን ሚሊዮናት ሰራሕተኛታት ጥሮታ ይወጽኡ፣ ስርሖም የቋርጹ ወይ ትርጕም ዘይብሉን 'ኣየርብሐናን' ዝበልዎ ስራሕን ይነጽግዎን ብምህላዎም፡ "ዓቢይ ምቍራጽ ስራሕ" ይርአ ከም ዘሎ ሰብ ሞያ ይገልጹ። እዚ ኣብ ቻይና ዝርአ ዘሎ ጐስጓስ 'ኣብ መሬት ምስጣሕ' ኣካል እዚ'ዶ ይኸውን? ተመራማሪት ኢንስቲትዩት ቻይና፣ ዩኒቨርሲቲ ለንደን ዶክተር ላውረን ጆንስቶን ነዚ መበገሲ ዝዀኑ ዝተፈላለዩ ምኽንያታት ከም ዘለው ትገልጽ። እቲ ሓደ፡ ኣብ በይጂንግ ወይ ሻንጋይ ብዙሓት ካብ ገጠር ዝፈለሱ መንእሰያት ምህላዎም ክኸውን እንከሎ፡ እዚኦም "ገዛ ከግዝኦም ዝኽእል እዅል ገንዘብ ኣብ ምውናን ወይ'ውን ከምቶም ደቂ ኸተማ፡  እንግሊዘኛ ክዛረቡን ዘመናዊ ክዳን ክኽደኑን ናይ ምድላይ ንሕንሕ ኣለዎም፡" ትብል። ካብዚኦም፡ ገለኦም ኣብ ክንዲ ምስ ወለዶም ዝነብሩ ናብ ዓዶም ተመሊሶም ዝተሓተ መሃያ ዝኽፈሎ ስራሕ ክሰርሑ ይደልዩ። ብኻልእ ወገን ደቂ ሃብታማትን ዕውታትን ስደራ ዝዀኑ ቈልዑ ኣለው። "እዚኦም ግን፡ ከምቶም ካብ ድኻታት ስድራቤታት ዝመጽኡ ኣዝዮም ዕውታት ዝዀኑ ቘልዑ ህንጡያት ኣይኰኑን፡" ከኣ ትብል። ብተወሳኺ፡ እቲ 'ነብሪ' ብዝብል ዝፍለጥ ባህሊ ቻይና፡ ወለዲ ደቈም ዝያዳ ዕውታት ንክዀኑ ትምህርቲ ጥራይ እዅል ኣይኰነን ብዝብል ገምጋም፡ ኣብ ሕሳብ፡ ቋንቋታት ቻይናን እንግሊዘኛን ከምኡ'ውን ሙዚቃ ተወሳኺ ትምህርቲ ክረኽቡ ንምግባር ኣብ ሓያል ጸቕጢ ከም ዘእትውዎም ትገ ጄፍ፡ ወለዱ ድሕሪ ዝፈጠርሉ ጸቕጢ ካልእ ስራሕ ክጅምር ተገዲዱ እዩ። ይዅን'ምበር ፍርቂ እቲ ኣቐዲሙ ዝረኽቦ ዝነበረ እቶት ዝረኽበሉ ስራሕ ኰይኑ፡ ዝፈትዎም ነገራት እናገበረን ንገዛእ-ርእሱ ግዜ እናሃበን ይሰርሕ ምህላው ይገልጽ።ልጽ።


ባህሊ፡ ታሪኻዊ መበገሲ ብህዝቢ ኦሮሞ ዝኽበር በዓል ኢሬቻ እንታይ ይመስል?

ሰራዊት በቀለ (ዶ/ር) ኣብ ኢሬቻ ዘተኩርን ንመዛዘሚ ሳልሳይ ዲግሪ ዝገበረቶ መጽናዕቲ “Locating politics in Ethiopia’s Irreecha ritual” ብዝብል ኣርእስቲ ከተሕትሞ እንከላ፤ ንዓለምለኻዊ ሽልማት’ውን ተሓጽዩ ነይሩ። ሰራዊት ነቲ መጽሓፍ ናብ ኣምሓርኛን ኦሮምኛን ንምትርጓም ሓሳብ ከም ዘለዋ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበራ ጻንሒት ተዛሪባ።


መጽናዕቲ፡ "ነብሶም ዘተዓባብዩ"፡ ስራሕ ዘይሰርሑ ሰባት'ዮም

ኣብ ናይ ስራሕ ቦታኹም ዝገጥምኹም ሰባት ከመይ ዝበሉ እዮም? ንርእሶም ዘጉልሕ መልእኽቲ ኢንተርነት [ኢሜይል] ዝጽሕፉ'ዶ ወይስ፡ ንርእሶም ክብ ክብ ዘብል ኣነነት ዘንጸባርቑ? ተመራመርቲ ግን፡ ኣብ ስራሕ ቦታ፡ ስራሕ ዝበዝሖምን ዕውታትን መሲሎም ዝርኣዩ ግን ድማ ዝረብሕ ነገር ከይሰርሑ ዝውዕሉ ሰባት'ዮም ዝበዝሑ ኢሎም ኣለው። እዚ 28 ናይ ስራሕ ቦታታት ዓዲ ኢንግሊዝ ዘሳተፈ መጽናዕቲ፡ "ኣብ ስርሖም ዝያዳ ዝተጸምዱ" ዝመስሉ ሰራሕተኛታት ረኺቡ'ዩ። ኣብ ከይዲ፡ ጉዶም እትጻረ ግን፡ "ነብሶም ዘተዓባብዩ" ኾይኖም'ዮም ተረኺቦም። ቤት ትምህርቲ ቢዝነስ ኢንተርናሽናል ሃልት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሴክተራት ማለት'ውን ጥዕና፣ መንግስታዊ ኣብያተ ጽሕፈት፣ ዘይመንግስታዊ ትካላት፣ መጓዓዝየያን ካልኦትን ብምኻድ'ዩ ነዚ መጽናዕቲ ኣካይዱ። ገለ ትጉሃት ሰራሕተኛታት'ኳ እንተረኸበ፡ እዚኦም ግን ብስርሖም ኣፍልጦ ዘይረኸቡ'ዮም። እዞም ዘዕግብ ስራሕ ዝሰርሑ ዘለው መሲሎም ዝርኣዩ ሰባት፡ ኣብ ኣኼባ ዘረባ ዘብዝሑ'ዮም ተባሂሉ ኣሎ። ከምዚኦም ዝበሉ ሰባት፡ ኣብ ኣኼባታት ወይ ድማ ናይ ሓባር ኣብ ዝኾኑ ዝርርባት ናይ ርእሶም ረብሓ ንምሕላው፡ ቦታ እንትውስዱ ይርኣዩ። ኾይኑ ግን፡ ካብ ከምዚኦም ዝበሉ ናይ ሓባር መድረኻት ወጸእ፡ ንርእሶም እንታይ ከም ዘዐወቱ ንምርኣይ ኣጸጋሚ'ዩ ይብሉ እቶም ተመራመርቲ። ተመራማሪት ዶክትር ኣሚ ኣርምስትሮንግ፤ ገለ "ነብሶም ዝፈትው" ሰባት፡ ኣብ ናይ ስራሕ ቦታ ዝህሉ ሓበራዊ ስራሕን ውጽኢታውነትን ዘዳኽሙ'ዮም ብምባል፡ ኣብ ስራሕ ኣሉታዊ ጽልዋ ኣለዎም ኢላ። እዚ'ውን ኮይኑ ግን፡ ኣብ ዝሰርሕሉ ቦታ ብዘሎ ምምሕዳር ክተባብዑ ክገጥሙኻ ይኽእሉ። "ነዚ ከምዚ ዝኣመሰለ [ብልሽው] ባህሪኦም ናእዳ ይረኽቡ'ዮም" ኢላ ዶክተር ኣርምስትሮንግ። እዞም ኣብ ቤት ዕዮኦም፡ ናይ ስራሕ ሰባት መሲሎም ዝረኣዩ ሰራሕተኛታት ድማ፡ ዝሓሸ መሃያ፣ መተባብዒ ክፍሊትን፣ ዕብየትን ይረኽቡ። እዞም ኣብ ኣኼባታት ነብሶም ኣብ ምንኣድ ግዘኦም ዘጥፍኡ ሰራሕተኛታት፡ ካብቶም ኣብ ዕዮኦም ዘድህቡ መሳርሕቶም ዝያዳ ተጠቀምቲ'ዮም። እዚ ግን ይብሉ እቶም ተመራመርቲ፡ ናይ ስራሕ ቦታ መንፈስ "ሓበራውነት' ዘህስስ'ዩ።


ዶክተር መስቀሉ፡ መቑሕ መፃወድያ ዝፈንፀሐት ቆቛሕ

ጓል እንተወሊድኪ ንወደይ፤ ወዲ እንተወሊደ ንጓልኪ ኢሎም ይመፃብዑ። ሓረስታይ ኪዱ ገብረትንሳኤ ዝወለድዋ ምጭውቲ ማማይ፡ መፅበዓ ኰይንዎም ንወዲ ሂቦምዋ። ሕፅይቲ ኰነት። ዓዲ ሕማኣ ብርኪ ፈልያ ክርእዩ ተሃንጠዉ። ን 'ሕፅይቲ ወዶም' እግሪ እግራ እናቋመቱ ከም መርዓት ዓይኖም ሓብሐብዋ። ንሳ ወላ እኳ ነገር ቈልዓ ኣብ ጐልጎል ፈፈው እናበለት፡ ሓመድ ኣዝርያ፡ ጭቃ ኣብኵዓ ከም ብተይ እንተነጠረት፡ ሕፅይቲ ምዃና ግን ዓዲ ይፈልጥ እዩ። ኣብ ክሳዳን እዝናን ዝኣሰረቶ ማርዳን ቀለበትን ምልክት ሕፀ ኣንጠልጢላ እያ ትዕንድር። ማማይ መስቀሉ 'ደው ኢላ ዳዕሮ' ተባሂላ ሕምባሻ ኣብ እንግደዓኣ ተቘሪሱ ተራር ምዃና ኣመስከረት። ኣድላይነት ኣስኳላ ብዙሕ ዘይተረደአ ማሕበረሰብ፡ ዕድሚኣ ንትምህርቲ ምስ ኣኸለ እኳስ ናብ እንዳ ተምሃሮ ተጋህ ኢሉ ኣይለኣኻን። ደጊም ሕፅይቲ ምዃና እውን ወላ ብቕጥዑ ኣይትረዳኣዮ ግን ትፈልጥ ነይራ። ክዳንን ኮረመለን ሒዞምላ ንዝመፅኡ ዓዲ ሕማኣ ግን ትፈትዎም ነይራ። እቲ ንማለቱ ዝተነድቀ ቤት ትምህርቲ ነዊሕ ተጓዒዝካ እዩ ዝርከብ። ብዕድመ ካብ መስቀሉ ትዓቢ ሓንቲ ቈልዓ ነይራ፤ እታ ቈልዓ ናብ ቤት ትምህርቲ በይና ከይትኸይድ እሞ ከይፅምዋ፡ መስቀሉ መኻይዳ ክትከውን ሓረይዋ። መንፈቕ ዓመት፤ ምስታ ቈልዓ እናተኸልኰለት ዘጓሕ በለት። ኣብ ካልኣይ መንፈቕ ዓመት ግን፡ መኻይዲ ዝተሓስበት ቈልዓ ቆቛሕ መሲላ ዝተረኣየቶም መምህር ጥራዝን እርሳስን ሒዛ፡ ኣስኳላ ሀ ኢላ ክትጅምር ፈቐዱ። ኣብ ሰቖጣ (ክልል ኣምሓራ) ተወሊዳ፤ ክሳብ ራብዓይ ክፍሊ ኣብኡ ተማሂራ። ካብቶም ካብ ሓሙሽተ ዘይዛይዱ ኣብ ክፍሊ ዝነበሩ ተምሃሮ፡ ፀብለልታ ኣርኢኺ እናበሉ እንትሽልምዋ ኣይትርስዖን። ካብኡ ንደሓር ናብ ጣንቋ ኣበርገለ (ክልል ትግራይ) ሰጊራ "እናተመሃረት እንዳ ኣቦ ሓጎኣ ትሓግዝ" ተብሃለ። ብምኽንያት ምቕያር ከባቢ ካብ ኣምሓርኛ ናብ ትግርኛ ኰይንዋ ቋንቋ ክሳብ ትመልኽ ድማ ካልእ ሸከም ተዳዕነና። ስና ነኺሳ ሻምናይ ክፍሊ በፀሐት። ዓዲ ሕማኣ ደጊም ምህሮ ካብ ወደአት፡ በቕሊ ሸሊሞም ወራዲ መርዓ ናብ እንዳ ጓል ክኣትዉ ተሰናድኡ። ብኣንፃሩ ድማ እታ ቆቛሕ መስቀሉ፡ ርእሳ ስለዘቕነዐት ደጊምማ ፍኖተ ኣስኳላ ኣይሰድድን ኢላ ሓንገደት። ተስፈኦም ዝመንመነ ዓዲሕማኣ ዳርጋ ኣብ ሻውዓይን ሻምናይን፡ ጥራዝን እርሳስን ምዕዳግ፡ ጀርሲን ሳእንን እናንጠልጠልካ ምምፃእ ኣብኰሩ። እታ ቆቛሕ እውን ካብቲ መፃወድያ ክትወጽእ ኣፀቢቓ ምስ ልባ መኸረት። መፍትሒ መሲሉ ዝረኸበቶ ድማ፡ ብትምህርታ ንፍዕቲ ክትከውን ከምዘለዋ ጥራይ ምዃኑ ኩልዕ ኢሉ ተገሊፁላ። ፃዕራ ተመሲሉላ ድማ ሓንቲ ካብቶም በላሕቲ ተምሃሮ ኰይና ናብ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ቃላሚኖ ኣተወት። ቃላሚኖ ካብ ምሉእ ትግራይ ዝለዓለ ውፅኢት ዝመዝገቡ ተምሃሮ ሻምናይ ክፍሊ ዝመሃርሉ፡ ኣብ መቐለ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ እዩ። ወለዲ መስቀሉ፡ ነቶም ኣብ ማህፀን ኣደኣ እንከላ ዘሕፀይዋ፡ እሞ ድማ ብዓዲ ሕማኣ ተሓብሒባ ዝዓበየት ሰገን ኣይንህብን ንዘይምባል ብስኽፍታ ናብ ዝኣትውዋ ጨነቖም፤ ብሰንኪ ሕፍረት ናብ ፅፍሪ ኢዶም ኣትዮም ክሕብኡ እውን ኣይፀልኡን። "እሞ ወላ ንዓመታ እንዶ መዓልቲ መርዓ ይቈረፅ" እናበሉ ከደናጉዩ መረፁ። ቁርፂ ምስኰነቶም ዒም ዝበለ ይተሓጐም እምበር ጐርዞ ትሕቲ ዕድመ ኢያ ኣይትምርዖን ተባህለ፤ ብምትሕብባር መማህራን ንፖሊስ ኣመልኪቶም፡ ጓልያቱ ሓሳብ ልባ ሰሚሩላ ካብ ተንብየን ጣንቋ ኣበርገለ ናብ መቐለ ደበኽ በለት። ዓዲሕማኣ እውን "ደጊም ከም ጡብ ኣደኻ ቅበፃ" ኢሎም ንወዶም ኣርዲኦም፤ ናብ ግራቶም ወፈሩ። መስቀሉ ሳልሳይ ክፍሊ እንከላ፡ ኣደኣ  እግሪ ተከል ማማይ ሓዚላ፡ ብፅሕቲ ወርሒ ነብሰፆር ኰይና፡ እሞ ድማስ ማይ ክትሓውር ንሩባ ትወርድ። መስቀሉ ድማ ጥራዛ ሓቝፋ ካብ ቤት ትምህርቲ ክትምለስ ጐረብባቲ ይርእያ። ጉድ ዓይኒ ኰይንወን፡ "ኣደኺ ተፀጊማ እናረአኽስ ኣጥዒሙልኪ ድዩ ከምቶም ኣወዳት ናብ ቤት ትምህርቲ ጠለውጠለው ትብሊ" ኢለን ይግስፃኣ። መሰቀሉ ግና ዋዛ ኣይነበረትን፡ ፅባሕ ንጉሆ ሓኪም ኰይና "ብመርፍእ ከምትጥርሹቐለን" ተሓነየት። እዚ ሎሚ ምስ ዓበየት እዩ ዝንገራ ዘሎ። ኣብ ቃላሚኖ ኣርባዕተ ዓመታት ተማሂራ 12 ክፍሊ በፀሐት። ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ፅቡቕ ውፅኢት ምስ ኣመዝገበት፡ ብዘይሕሱብ እንተይኰነስ ሕልሚ ቁልዕነታ ክተግህድ እያ ሞያ ሕክምና መሪፃ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ሸውዓተ ዓመት ተማሂራ። መስቀሉ በዚ ኣየብቀዐትን። ካብ ምሉእ ተምሃሮ ሳይንስ ሕክምና ቀዳመይቲ ብምውፃእ፡ ወርቂ መዳልያ ኣብ ክሳዳ ሰቐለት። "ትምህርቲ ሕክምና ነዊሕ ጉዕዞ እዩ ዝወስድ፤ ክሳብ ካልኣይ ዓመት ምስቲ ካብ ገጠር ዝመፃእኽዎን ሓገዝ ስድራ ዘይምርካበይን ፅግም ይብለኒ ነይሩ። ደሓር ግን ዝደልዮ ትምህርቲ ምስቲ ምዃኑን ንስድራ እውን ኣፀጊመ ስለዝመፃእኹን እንተነኣሰ ንባዕለይ ክኸውን ኢለ ብምእማን ፅቡቕ ቀፂለ። ሳልሳይን ራብዓይን ዓመት ምስ በፃሕኹ ሽልማትን መተባብዕን ክረክብ ጀሚረ። መማህራነይን መምህርተይን ድማ ይተሓጋገዙኒ ስለዝነበሩ ብድሕሪኡ ኣይፀገመንን። ብፅቡቕ ውፅኢት ድማ ተመሪቐ" ኢላ። መስቀሉ ሓደ ማሕለኻ በቲኻ ናብቲ ካልእ ብዝሰገረት ዓወት ትፅምበል። ወላ እኳ ሓኪም ኰይና እንተተመረቐት ገና ቈልዓ ስለዝነበረት ሰባት እዚኣ ድያ ክትሕክመና ዝብልዋ ዘለዉ መሲሉ ተሰመዓ። እሞ ትምህርቲ ዘይውስኽ ኢላ፡ ሓደ ዓመት ምስ ሰረሐት ናብ ተወሳኺ ትምህርቲ ድማ ኣተወት። ንሰለስተ ዓመታት ተማሂራ ድማ ክኢላ ሓኪም ውሽጣዊ ሕማማት ኰይና ተመረቐት። ኣብ ከይዲ እቲ ትምህርቲ እናሃለወት ድማ ናፃ ዕድል ትምህርቲ ረኺባ፡ ናብ ሱዳን ከይዳ ንሓደ ዓመት ሕክምና ሕፅበት ኩሊት ሰልጢና ድማ ተመለሰት። ብዛዕባ ቀደማይ ሕፁያ ትፈልጦ የብላን እቲ ኣብ ማህፀን ኣደኣ እንከላ ዘሕፀይዋ ደሓር ምስ ዓበየት እውን ብኣካል ኣይትፈልጦን። የግዳስ ነቶም ሕፅይቲ ወድና ኢሎም ሽሉም ሕምባሻ ፀይሮም ዝመላለሱ ዝነበሩ ስድርኡ ኣይትርስዖምን። ወላ እውን ነዚኦም ዛጊድ ኣይረኸበቶምን፤ ንመፃኢ ኣበይ ከምዘለዉ ኣጣይቓ ክትረኽበም መዲባ ኣላ። እንተ እቲ ዘይትፈልጦ ሕፁያ፡ ካህን ኰይኑ፤ሓዳር ገይሩ ኣርባዕተ ቈልዑ ከምዝወለደ ጭርው ኢሉዋ'ሎ። ዶክተር መስቀሉ እውን ተመርዕያ፤ እንተስ ምስ እዝጊ መኺራ ጓል ክትብኰር፡ ወይ እውን ዳንቡሽ ተባዕታይ ክትስዕም ነብሰፆር ኢያ። "ሞያ ሕክምና ብጣዕሚ ፅቡቕ ኢዩ፤ ኰይና ግና ምስቲ ኣብ ላዕለዋይ ሕክምና ዓይደር ዘሎ ምፅባብ ቦታ፡ ከምቲ ትደልዮ ኣይኸውንን" ብምባል ካብቲ ትሰርሖ ዘላ ንላዕሊ ንሕብረተሰብ ክተገልግል ዘለዋ ዓሚቝ ድልየትን ሓልየትን ተንፀባርቕ። ኣብ ጉዕዞ ህይወት ዶክተር መስቀሉ፡ ሽሕ እኳ ማሕለኻን መፃወድያን እንተበዝሐ፡ ዋኒነይ ኢልካ ብፅንዓት ዝሓዝካዮ መንገዲ ኣብ ዓወትን ዕግበትን ከብፅሐካ ከምዝኽእል ይነግረና። ንሳ እውን "ንባዕልኻ ኾይንካ፣ ንደጋዊ ፀገማት ከይተምበርከኽካ፣ ንዓላማኻ ፀኒዕኻ እትደልዮ ዕላማ ከተዕውት ትኽእል ኢኻ" ዝብል ተሪር ቅዋም ኣለዋ።


ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ከምዛ ሎሚ ኣብ በዓል ኢሬቻ ቢሾፍቱ ዘጋጠመ ክስተት እንክዝከር

ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ከምዛ ሎሚ በዓል ኢሬቻ ኣብ ቢሾፍቱ ኣብ ዝጽምበለሉ ዝነበረ ኣጋጣሚ ልዕሊ 50 ሰባት ክሞቱ እንከለው፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ከቢድን ቀሊልን መቑሰልቲ ኣጋጢምዎም። ካብ መንጎ እቶም ካብቲ ክስተት ብህይወት ዝወጹ ዝኾነት፡ ለሊሴ ኣብዲሳ ኣብቲ እዋን ንዝነበረ ኩነታትን ብድሕሪኡ ህይወታ እንታይ ከም ዝመስልን ነጊራትና ኣላ።


ናይጄሪያ፡ ባህላዊ መድሓኒት ዝሰተዩ 10 ኣባላት ሓንቲ ስድራ ሞይቶም

ኣብ ምዕራባዊ ናይጄሪያ ኣብ እትርከብ ክዋራ ዝተባህለት ግዝኣት ዓሰርተ ኣባላት ሓንቲ ስድራ ካብ ዝተፈላለዩ እጽዋት ዝተቐመመ ባህላዊ መድሃኒት ምስ ሰተዩ ከም ዝሞቱ ፖሊስ ገሊጹ። ኣብ ሓንቲ ባዮግሩ ዝተባህለት ገጠር ከባቢ እታ ግዝኣት ክልተ ጥርጡራት፡ እዚ ምኽንያት ሞት ኮይኑ'ዩ ዝተባህለ ባህላዊ መድሃኒት: ኣብ እግራ ረኽሲ ንዘጋጠማ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ካብ እጽዋት ዝተዳለወ ውሁድ ከሕውያ ከም ዝኽእል ብምግላጽ ክትወስዶ ገይሮም። ይኹን'ምበር እታ ውልቀሰብ ነቲ መድሃኒት ክትወስድ እንከላ ዝተረፉ ኣባላት ስድርኣ'ውን በቲ ሕማም እግሪ ከይልከፉ እቲ ባህላዊ መድሃኒት ክወስዱዎ ኣለዎም ኢሎምዋ። በዚ ምኽንያት'ዮም እቶም ዓሰርተ ኣባላት እዛ ስድራቤት ነዚ መድሃኒት ሰትዮምዎ። ግና ህይወቶም ሓሊፉ። ወሃቢ ቃል ፖሊስ ግዝኣት ክዋራ ኦካሳንሚ ኣጃይ ብሮቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ ባህላዊ መድሃኒት ዝወሰዱ ኣባላት ስድራቤት ህይወቶም ከም ዝሓለፈ ተዛሪቡ። እታ እግራ ዝሓመመት ሓዊሱ "ዓሰርተ ኣባላት ስድራቤት ብዝሰተዩዎ ውሁድ ምኽንያት ሞይቶም ተረኺቦም" ክብል እቲ ወሃቢ ቃል ንቢቢሲ ኣረዲኡ። ካብ ሞንጎ በቲ መድሃኒት ዝሞቱ ኣባላት ስድራቤት እቲ ብዕድመ ዝንኣሰ ቖልዓ ክልተ ዓመት ኮይኑ እቲ ዝዓበየ ድማ ወዲ 40 ዓመት ምንባሩ ፖሊስ ሓቢሩ። እቶም ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም መርመራ ይካየደሎም ከም ዘሎ መግለጺ ፖሊስ የመልክት። እዞም ውልቀሰባት ኣብቲ ገጠር ከባቢ ኣብ ዝርከብ ማሕበሰረብ ብባህላዊ መድሃኒት ብምድላው ዝፍለጡ ድዮም ኣይኮኑን ዝብል ገና ኣይተፈልጠን። ብዙሓት ናይጄርያውያን ብፍላይ ድማ ኣብ ገጠር ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ብምኽንያት ሕጽረት ግንዛበ፣ ድኽነትን ባህላዊ እምነትን ንዝተፈላለዩ ሕማማት ፈውሲ ንምርካብ ባህላዊ መድሃኒታት ይጥቀሙ። ስርዓት ጥዕና እታ ሃገር'ውን ብብዙሕ ጸገማት ዓንዩ'ዩ።


ጋማን፡ ረብሓን ጉድኣትን ጃፓን እትፍለጠሉ ጥበብ ጽንዓት

ኣብ ጃፓን ዕለታዊ ምንቅስቓስ በቲ ኣብ ዓለም ኣዝዩ ዝተጨናነቐ ዝተባህለ መገዲ ባቡር ዝህቦ ኣገልግሎት'ዩ ዝጅምር። መዓልታዊ ኣብ ከተማ ቶክዮ ኣስታት 20 ሚሊየን ሰባት ባቡር ይጥቀሙ። ብኹሉ ኣንፈት . . . . የማነ ጸጋም ሰብን መጓዓዝያን ክጻፋዕ ክትርኢ ከለኻ ግን ውቅዒት ልብኻ ብእንግዳዕኻ ከይተረፈ እዩ ዝስምዓካ። ኩሉ ሰብ ግን ንኻልኦት ንከየተኣጓጉል ኣብ ኣፍደገ እተን ባቡራት ጸግዑ ሒዙ ተጸብዩ፤ ህድኣት ብዝተላበሰ ቕልጣፈ ናብታ ዝደልያ ይኸይድ። እቶም ጽቕጥቕጥ ኢሎም ዝተሳፈሩ ሰባት ግን ፍሒት መበሊ ክረኽቡ እሞ ጋዶ'ዩ፤ ሓሓሊፉ እግሮም መሬት ዘይረግጸሉ ኣጋጣሚ እኳ ኣሎ። ኣብዘን ክሳብ ዓንቀረን ሰብ ዝጽዓና ባቡራት ግን ሓደ ጎሊሑ ዝርኣይ ባህሪ ኣሎ። ስቕታ! ካብዚ ብዝብገስ፡ እታ ኣብ ዓለምና ኣዝያ ዝተጨናነቐት ጃፓን ርግኣትን ስርዓት ዘለዎ ባህርን መግለጺኣ ኮይኑ ይርከብ። በጻሕቲ ዓዲ፡ ንኣብነት ሰባት ብትዕግስቲ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ክጽበዩ ክርእዩዎም እንከለው ይግረሙ፤ ኣፎም ይኸድኑ። ጃፓናውያን፡ ድሕሪ'ቲ ዓለም ዘሰንበደ ራዕዲ መሬት ፉኩሺማን ሱናሚን ዝነበረ በዳሂ እዋን ሓገዝን ረድኤትን ንምርካብ እንከይተፈ ዓቕሊ ገይሮም'ዮም ተጸብዮም። ዓቕሊ ዋጋ በቕሊ እንዶ ይብሃል የለን፤ ኣብ ጃፓን ግን ዋጋ ተኸፊሉዎ'ዩ እዚ ባህሪ ክዓቢ ክኢሉ። 'ጋማን' [gaman ] ተባሂሉ ከኣ ይጽዋዕ። ብቐሊሉ፡ ውልቀሰባት ሃንደበታዊ ወይ በዳሂ ኩነታት ክገጥሞም እንከሎ እቲ ዝጸንሐ ልኡም ማሕበራዊ ርክባቶም ከይዘረጉ ትዕግስትን ጽንዓትን ከርእዩ ምኽኣል እዩ። እዚ ማለት ብምኽንያት እቲ ዘጓነፈካ ጸገም ምስ ካልኦት ሰባት ክፍጠር ንዝኽእል ዘይምርድዳእ ንምውጋድ ክሳብ ስምዒትካ ገት ኣቢልካ ምሕላፍ ዝጽበ ስብእና ምውናን እዩ። ከም ዜጋ ከኣ ካብ ነፍሲ ወከፍ ትጽቢት ዝግበርን ምልክት ብስለትን ኮይኑ ይውሰድ። ኣብ ቶክዮ ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት ባህልን ፕሮፌሰር ስነ ሰብን ዩኒቨርሲቲ ሶፊያ ዴቪድ ስላተር 'ጋማን' ካብ ቁጽጽርና ወጻእ ዝኾኑ ፍጻመታት ንምምካት ዝሕግዝ ስትራቴጂ'ዩ ብምባል ይገልጾ። "ሰባት ካብ ትጽቢቶም ወጻእ ዝኾኑ ወይ ድማ በዳህቲ ኩነታት ንምሕላፍ ምስ ነብሶም መኺሮም ናይ ምጽዋር ዓቕምን ጽንዓትን የማዕብሉ'ዮም" ይብል። እዚ ጃፓናውያን ብዙሕ ብዘይምዝራብን ኣሉታዊ ስምዒታት ናብ ካልኦት ብዘይምምሕልላፍን ወኒኖምዎ ዝርኣይ ፍሉይ ክብሪ'ዩ ትብል ፕሮፌሰር ክሊኒካዊ ስነ ልቦና ዓለምለኻዊ ዩኒቨርሲቲ ቶክዮ ኖሪክ ኦዳጊሪ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ከም ንቡር ትምህርቲ ተወሲዱ ኩሉ ሰብ ብ'ጋማን' ካብ ቑልዕነቱ ተኾስዂሱ ይዓቢ። ወለዲ ደቆም ናይ ምምሃር ሓላፍነት ኣለዎም። ብተወሳኺ ትዕግስትን ጽንዓትን ኣብ ስርዓተ ትምህርቲ ተኻቲቱ ካብ መባእታዊ ትምህርቲ ጀሚሩ ይውሃብ። "ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ብዝተኽኣለ መጠን ትዕግስትን ጽንዓትን ዝተላበስና ክንኸውን ኢና ንመሃር" ትብል ኦዳጊሪ። ብሱሩ ሕስብ ክተብሉዎ እንከለኹም፡ ኣብ ነዊሕ ግዜ 'ጋማን' ንዘይትፈትዎ ስራሕ ወይ'ውን ባህሪ ኣዝዩ ዘሕርቐካ መሳርሕትኻ ጸይርካ ምኻድ፣ ኣብ ባቡር ወይ መኪና ድማ ልክዕ ሃለውለው እናበለ ሰላምኻ ዝኽለአካን ቆሎን ጥጥቖን እናተዛረበ ዘሰልችወካ ኣረጊትን ንኹሎም ክእል ኣቢልካ ምንባር እዩ ዝሓተካ። ክንደየኖት ኢና ነዚኣ ንጻወራ? ጓል 33 ዓመት ዮሺ ታካባያሺ በዓልቲ ሓዳርን ኣደ ቖልዑትን'ያ። ብዛዕባ ጋማን ክተውግዕ እንከላ ቖልዓ ድሕሪ ምውላዳ ንዝነበረ ግዜ'ያ ትዝክር። ኣብቲ ሽዑ እዋን ቖልዓን ስራሕን ተደራሪቡዋ ዘሕለፈቶ ግዜ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ህይወተይ ዝሓለፍኩዎ በዳሂ እዋን ክእሎ ዝኽእል'ዩ። "ተመሊሱ እቲ ግዜ ንሱ ክዝክሮ እንከለኹ፡ ሓለቓይ ዋላ ሓደ ዝሕግዘኒ ነገር ኣይነበረን። ዝነበረኒ ኣማራጺ ስራሕ ጠጠው ምባል ነይሩ። ስድራ ቤተይን ካልኦት ኣብ ዙርያይ ዝነበሩ ሰባትን ግን የተባብዑኒ ነይሮም። ኣብ ውሽጠይ ክንደይ ዝኣክል ጋማን ከም ዝነበረ ኣይፈልጥን ነይረ" ትብል። ጋማን፡ ካብ ትምህርቲ ቡድሂስት ዝነቅል ኮይኑ ንርእስኻ ንምቕራጽ እትገብሮ ጻዕሪ ስዒቡ ኣብ ነዊሕ እዋን ዝምዕብል ጽንዓት ንምርካብ ውልቀሰባት ነዚ ክለማመድሉ ናብ ዝኽእሉ ጉጅለታት ይሕቆፉ። ጃፓን፡ ድሕሪ ኲናት ቁጠብኣ ንምህናጽ ኣብ ዝተኸተሎ ስትራቴጂ ህንጸት ሃገር ስራሕ ዓብዪ ቦታ ዝነበሮ ኮይኑ ምስ ስድራኻ እተሕልፎ ግዜ ኣብ ስራሕ ቦታ ክውዕል ትገብር ነይራ። ብዙሓት፡ እቲ በዚ ኣቢሉ ዝማዕበለ ባህሊ ጽንዓት ከኣ መግለጺ መጻኢት ጃፓን ከም ዝኾነ ገይሮም ይወስዱዎ። "ጃፓናውያን በዚ'ዮም ዝግለጹ፤ ግን ድማ ሕማቕን ጽቡቕን ጎኒ ኣለዎ" ይብል ክኢላ መጽናዕቲ ገበን ዩኒቨርሲቲ ሪሾ ኖቡ ኮሚያ። ኮሚያ ንዓርስኻ ምግናሕን ምስ ጋማን ብዝተኣሳሰር ሕብረሰተብ ካባይ ይጽበዮ'ዩ እትብሎ ስነ ምግባር ምህላውን ኣብታ ሃገር ትሑት መጠን ገበን ክህሉ ገይሩ'ዩ ኢሉ ይኣምን። ሰባት ንሓድሕዶም ስለ ዝተሓላለውን ጎነጽ ስለ ዘወግዱን፡ ሓደ ነቲ ሓደ ብዛዕባ ዘርእዮ ወይ ዝህቦ መልሲ ጥንቑቕ እዩ። "ግን ድማ ረብሓ ጋማን ብደረጃ ቅልወሰብ ምዃኑ ክንዝንግዕ የብልናን። እዚ ማለት ካብ ስራሕ ዘይክስጎጉ ወይ'ውን ምስ ሰባት ጽቡቕ ርክብ ክህልዎም ይሕግዞም'ዩ።" ትብል ኮሚያ። እንተኾነ፡ ጋማን ኣብ ልዕሊ ውልቀሰባት ዘሕድሮ ጸቕጢ'ውን ኣሎ'ዩ። "ጋማን ነመላኽዖ ኢና" ትብል ኦዳጊሪ። ኣብ ጃፓን ብዙሓት ሰባት ኣብ ክንዲ ብቐጥታ ምዝራብ ካልኦት ብዛዕባ ስምዒቶም ኣንቢቦም ክርድኡዎም ትጽቢት ይገብሩ። እዚ ሓሓሊፉ ዝፈጥሮ ጸቕጢ ኣሎ'ዩ። "ብሱሩ'ውን ልዕሊ ዓቐን ጋማን [ትዕግስትን ጽንዓትን] ኣብ ጥዕና ኣእምሮና ጽልዋ ይፈጥር'ዩ። ምኽንያቱ ሰባት ብዙሕ ኣሉታዊ ዝኾነ ነገር ኣብ ከብዶም ዝሕዙ እንተኾይኖም እቲ ጋማን ናብ ሕማም ጭንቀት ኣእምሮ [ሳይኮሶማቲክ] ክቕየር ይኽእል'ዩ" ትብል። ወሲኻ ሰባት ዓርሶም ክገርሑ ትጽቢት ስለ ዝገበሮም ኣብታ ሃገር ብዛዕባ ጥዕና ኣእምሮ ምሕታት ንርእሱ ከም ስንፍና ከም ዝቑጸር ትዛረብ። ሓሓሊፉ ግን እዚ ናብ ቁጥዐ ተቐይሩ ዘቤታዊ ዓመጽን ኣብ ስራሕ ቦታ ጎነጽ ክፍጠርን ምኽንያት ክኸውን ከም ዝኽእል ተረድእ። ብኻልእ ወገን፡ ጋማን ኣብ ሓዳረን ሕጉሳት ዘይኮና ደቂ ኣንስትዮ ርእሰን ኣድኒነን ክነብራ ምኽንያት ከም ዝኸውን ይንገር። "ሕብረሰተብና ጓል ኣንስተይቲ ትሕትና ዝተላበሰት ወይ ወረጃ ክትኸውን ትጽቢት ይገብር። ካብዚ ብዝብገስ ደቂ ኣንስትዮ ስምዒታተን ሓቢአን ይነብራ። ፍትሕ ክደልያ ከለዋ ከኣ መብዛሕትአን ንስለ ሓዳረን ስርሐን ወይ ካልእ ፋይናንሳዊ እቶት ዝረኽባሉ ነገር ጠጠው ስለ ዘብላ ይኸብደን" ብምባል ክኢላ ስነ ልቦና ኦዳጊሪ ተረድእ። ክኢላ መጽናዕቲ ገበን ዩኒቨርሲቲ ሪሾ ኖቡ ኮሚያ ነዚ ምስቲ ሕጂ እናወሰኸ ዝመጽእ ዘሎ ጾታዊ ዓመጽን ካብ ውልቃዊ ጠለብ ንላዕሊ ማሕበረሰባዊ ግዴታ ምቕዳም ብምትእስሳር "ጃፓናውያን ጋማን ሃገራዊ ብልጫና'ዩ ይብሉ። ሓቂ'ዩ ኣብ ሓደ ጠርኒፉ'ዩ፤ ግን ድማ ሕጂ ሰባት እንተተዛሪቦም ተነጽሎ ክገጥመና'ዩ ክስምዖ ዝገብር ኮይኑ" ይብል። ሕጂ እቲ ሕብረተሰብ ይልወጥ እዩ ዘሎ። ቅድሚ 30 ዓመት ስራሕ ክሳብ ሕልፈት ህይወት ነይሩ። ብተለምዶ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ኩባኒያታት ተቖጺሮም ነዊሕ ሰዓታት ይሰርሑን ናይ ህይወት ዘመኖም ኣብኡ የሕልፉን። ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ቖልዑ ንከዕብያ መታን ናይ ስራሕ ዕብየት ኣብ ዘይረኽባሉ ዕዮ ይዋፈራ ነይረን። ሕጂ ግን ባት ሓዳር እናገበሩ፣ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ስራሕ ክሰርሓ ስለ ዝጀመራን ትሑት መጠን ወሊድ ስለ ዘሎን እቲ ናይ ህይወት ዘመን ስራሕ ዝብል ስርዓት ይልወጥ ኣሎ። ብዙሓት መናእሰይ ከኣ ግዝያዊ ወይ ኣብ ትርፊ ሰዓት ዝስራሕ ስራሕ'ዮም ዝመርጹ። ጋማን ሎሚ ኣይከም ቀደሙን። "በቃ ስራሕ ትቑጸር ትስጎግ፤ ኮንትራት ትፍርም ብዝሰራሕካዮ ሰዓት ከኣ ትኽፈል" ይብል ስላተር። ካብዚ ብዝብገስ ብዙሓት መናእሰይ ንድሕሪት እቲ ሕሉፍ ወለዶ ዝወስደና'ዩ ብምባል 'ጋማን' ንዘይምዃን ይመርጹ ኣለው።


መዓልቲ ቅዱስ ቫለንታይን' ተኽብሩ ዶ?

ኣብ መዓልቲ ፍቑራት ኣብ ዝተፈላለዩ ትካላት ንግዲ ዝስቀሉ ቅርፅታት ልቢ፣ ከተማታት ዘወቅቡ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ዕምበባ ምርኣይ ፍሉይ ድምቀት ይፈጥር። ብኻልእ ወገን ድማ ሆቴላት፣ ኣብያተ ብልዕን እንዳ ኬክን፡ ፍሉይ ዝበልዎ ትሕዝቶታት ሒዞም ይቐርቡ። እንዳ ትልሂትን መስተታትን ድማ፡ ፍሉጣት ድምፃውያን ምስ እኽለ ማይ ቀሪቦም 'ንፍቑራት' ይጽበዩ። 'መዓልቲ ቅዱስ ቫለንታይን' እናተብሃለ ዝፅዋዕ እዚ መዓልቲ ፍቑራት፡ ቀይሕን ፀሊምን ሕብሪ ክዳን ብምኽዳን፡ ቀይሕ ዕንበባን ቸኮሌትን ብምልውዋጥ ብፍቑራት ዝኽበር መዓልቲ እዩ። እዚ ካብ ምዕራባውያን ዝተወረሰ ባህሊ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ኣቓልቦ ይረክብ ምህላዉ ብዙሓት ሰባት ይዛረቡ። ነዚ ዛንታ ቅድሚ ክልተ ዓመት ክነዳሉ እንከለና ዘዛረብናየን፤ ነባሪት ከተማ መቐለ ጓል 56 ዓመት፡ ወይዘሮ ፀጋ በላይ፡ ኣብ ክሊ ዕድመ 70 ምስ ዝርከቡ በዓል እንደአን ኣይተ ተውሐሶም ገብረ፡ ን34 ዓመታት ብሓዳር ነቢሮም እዮም። ኣይተ ተውሐሶም ብዛዕባ 'ቫላንታይንስ ደይ' ዝፈልጡ እኳ እንተኾኑ፡ ወይዘሮ ፀጋ ግና ክበሃል እኳ ሰሚዐንኦ ከምዘይፈልጣ እየን ዝዛረባ። ኣብ ግዘ ንእስነተን ከምዚ ዓይነት በዓል ከምዘይነበረ እውን ይገልፃ። "ንፉቑራት ዝተመደበ መዓልቲ ዋላ ኣይንበር ሕጉሳት ኢና ነይርና" ይብላ። ንሰብ ሓዳር፡ ፍቕሪ በብመዓልቱ ክዝከር ዝግበኦ ምዃኑ ብምግንዛብ። "ፍቕሪ፡ በብመዓልቱ ክብሪ ክወሃቦ ዝግባእ ነገር እዩ። ናይ ሎሚ መናእሰይ፡ ኣብዛ መዓልቲ ንፍቕሪ ዘኪሮም ብምኽባሮም ፅቡቕ እዩ" ኢለናና። ነባሪት ከተማ ድሬዳዋ፡ ጓል 62 ዓመት በዓልቲ ፀጋ ዕድመ ወይዘሮ መሰሉ መዝለቅያ ብወገነን፡ ኣብ ናተን ግዘ ዝነበረ ኩነታት ብምዝካር፡ "መዓልቲ ፍቑራት ኣይኮነን ዶ ከኽብር ብስሩ እቲ መዓልቲ እንታይ ከምዝኾነ እውን ኣይፈልጥን ነይረ። ኣብ ናትና ግዘ ኣይኮነን 'ዶ መዓልቲ ፍቑራት ክነኽብር ብዛዕባ ፍቕሪ እንተሓሲብና እውን ከም ገበን እዩ ዝቑፀር ነይሩ" ይብላ። ኣብ ግዘ ንእስነተን፡ ናብ 'ጓይላ' ተዓዲመን ዝኸዳሉን ብወለደን ተታሒዘን ዝተመለሳሉን ግዜ ድማ ይዝክራ። ጓል 30 ዓመት ምስክር ታሪኩን 33 ዝዕድሚኡ ሚካኤል ገብረን፡ ብዕርክነት ኣብ ዝፀንሕሉ ግዘን ምስተመርዐዉን፡ መዓልቲ 'ቫላንታይንስ' ከምዘኽብሩ ንቢቢሲ ገሊፆም። "ብዙሕ ብዘይተጋነነነ መልክዑ፡ ኣብ ሆቴል ሓቢርና ብምምጋብ፡ ዕንበባ ብምውህሃብ ዘለና ፍቕሪ ንገልፀሉ መዓልቲ እዩ" ትብል መስከረም። ብተወሳኺ፡ "ኣነ መዓልቲ ቫላንታይንስ እፈትዎ እየ፡ ግና ዝፋተው ሰባት ኩልሻብ እዮም ፍቕሮም ክገልፁ ዘለዎም" ትብል። ድምፃዊት ብሩክታዊት ጌታሁን (ቤቲ ጂ) ድማ፡ ካብ ካልእ መዓልቲ ብዝተፈለየ፡ ነዚ ዕለት ልስልስ ዝበሉ ደርፍታት ከምዝለማመዱ እያ ትገልፅ። "ባህልና ዋላ ኣይኹን፡ መንነትናን ባህልናን እንተዘይረሲዕና፡ እንተኽበርናዮ ፀገም የብሉን። ብርግፅ ፍቕሪ ኣብ ሓደ መዓልቲ ጥራሕ ክኽበር የብሉን፤ ደቂ ተባዕትዮ ፍቕሮም ንክገልፁ ዝሕግዞም እንተኾይኑ ግን ፅቡቕ እዩ" ትብል።


ኤርትራ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝለመደቶ ፌስቲቫል ዝሰኣነት ወርሒ ነሓሰ

ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዝሓለፈ 40 ዓመታት ኣብ ዓውደ ኣዋርሕ ኤርትራ ፍሉይ ክብሪ ሒዛ ትርከብ።  ወትሩ፡ ነሓሰ መጽአ እናክበሃል ፍሉይ ዝኽሪ ምትእኽኻብ አሕዋት ይለዓል። ቅድሚ ናጽነት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኩርናዓት ዓለም ተሰዲዶም ዝነብሩ ዜጋታት ኣብ ነብሲ ወከፍ ዓመት ኣብ ወርሒ ነሓሰ ንቦሎኛ እናገሹ ደሃይ ሕድሕድን ሰውራን ክሰምዑ ይተኣኻኸቡ ነይሮም። ምስቶም ካብ ሜዳ ዝመጽኡ ዝነበሩ ልኡኻት ተራኺቦም ዝዘራረቡሉ ንሓድሕዶም ናፍቖቶም ዘውጽኡላ ፍልይቲ ወርሒ ኮይና: ንኤርትራውያን። ብፍላይ እቲ ሰውራ ኤርትራ እናደንፍዐ፡ ናብ ዓወት ገጹ እናተቓረበ ዝኸደሉ ዝነበረ መወዳእታ 90ታት፡ ብዙሕ ኤርትራዊ ብተስፋ ናጽነት ሞይቁ፡ ተስፋ ሰኒቑ ክምለስ ስለዝደሊ ብኣሽሓት ዝቑጸር ህዝቢ ናብ ቦሎኛ ይውሕዝ ነበረ። ናጽነት ምስ ተረኽበ ከኣ እቲ ሃገር ስለዘይሓዘ ኣብ ስደቱ ኣብ ቦሎኛ ዝራኸብ ዝነበረ ኤርትራዊ ንዓዱ ክውሕዝ ጀሚሩ - ፌስቲቫል ወርሒ ነሓሰ ኣብ ኤርትራ ክበዓል ጀሚሩ። ለብዘበን ግን ብሰንኪ እዚ ንዓለምና ኣጨኒቑዋ ዘሎ ኮቪድ ኣብ ሃገር ይኹን ኣብ ስደት ብማንዛ (ቪርችዋል) ብሕልናዊ ዝኽሪ እንተዘይኮይኑ ከምቲ ክኾኖ ዝነበሮን ዝተለምደን ክኽበር ኣይተኻእለን። እቲ ኣብ ኤክስፖ ዝበዓል ሃገራዊ ፈስቲቫል፡ ካብ ዝተፈላለየ ኩርናዓት ኤርትራ ዝመጽኣ ዝተፈላለያ ብሄራት ዝሳተፋኦ፡ ብቅዱስ ውድድር ዝደምቕ ምትእኽኻብ ብምንባሩ፡ እቲ ሕብረተሰብ ነንሓድሕዱ ዝተሓዋወሰሉ፡ ዝላለየሉ፡ ብመጠኑ ባህሉን ልምዱን ዘንጸባርቐሉ፡ ባህላዊ ንግደት ኮይኑ ጸኒሑ ነይሩ። እቶም ኣብ ስደት ኤውሮጳን ኣሜሪካን ኤሽያን ኣውስትራልያን ዝነብሩ ዜጋታት፡ ደቆም ትምህርቲ ምስ ዓጸዉ፡ ንደቆም ምስ ባህሎምን፡ ልምዶምን፡ ቋንቋኦምን ከላልዩን ፍቕሪ ሃገርን ህዝብን ንከሕድሩ ካብ ሓምለ ክሳብ ነሓሰ ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ንዓዶም ክነግዱ ብዙሕ ገንዘብ ስለዘፍስሱ፡ ቁጠባ ናይታ ዓዲ እውን ይበራበር ነይሩ እዩ። ኣስመራ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ካብ ስደት ብዝመጽኡ በጻሕትን ብነበርቲ ውሽጢ ዓዲ ዜጋታት ምውቕውቅ እያ እትብል። ኣብ "ኮምብሽታቶ" ኣስመራ ኣብ ስደት ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ ኣብ ጀርመን ኣብ ጥልያን፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብ ሽወደን ሆላንድን ካልእ ክፋል ኤውሮጳን፡ ኣሜሪካን ዝተፈላለየ ቋንቋታት እዮም ዝዛረቡ። ሓባራዊ መረዳድኢ ቋንቋ እንግሊዝ ተጠቒሞም ከኣ ንሓድሕዶም ይላለዩን ይፋለጡን። ካብኡ ሓሊፎም'ውን ናብ ዕርክነትን ምሕዝነትን፡ ናብ ሓዳርን ናብ መርዓን ዝበጽሑ ኣለው። ብሓጺሩ ኤርትራ ማእከል ስሕበት ናይ ኩሎም እቶም ኣብ እዋን መግዛእቲ ዝተሰዱ ዜጋታታ ኮይና፡ ኣብዚ ወርሒ ነሓሰ እዚ ደሚቃን ተኾሊዓን ትውዕል። እታ ከተማ ትዕምር፡ ምንቅስቃስ ንግዲ ይብርክት፡ መዘናግዒ ለይታዊ ትልሂታት ይመውቕ። መንእሰያት ከኣ ኣብቲ ፈስቲቫል እናኸዱ፡ ወላ'ውን እቶም ብስራሕ ክራኸቡ ዘይከኣሉ ኣብ ፈቐዶ ከተማታት ተሰዲዶም ዝነበሩ አዕሩኽ፡ መሓዙት፡ መተዓብይቲ፡ ኩሎም መራኸቢኦም ፈስቲቫል ቦሎኛ ይኸውን። ቅድሚ ምብጋሶም እውን ተሌፎን ተደዋዊሎም ነሓሰ ኣብ ዓዲ የራኽበና ተበሃሂሎም ብቖጸራ ኣብ ዓዲ ተራኺቦም፡ ደሃይ ሓድሕድ ይለዋወጡ። ክሊማ ዓዶም እናስተማቐሩ፡ እቶም ዝኽእሉ ንታሕቲ ንባጽዕ ወሪዶም፡ ኣብ ባሕሪ ሓንቢሶም፡ ገሊኦም ንዳህላክ ሰጊሮም ብመልክዕ-ምድሪ ዓዶም ይፍስሁ። በዚ ዝመጽአ፡ ነሓሰ ንኤርትራውያን ፍልይቲ ወርሒ እያ። ኣብ ስደት፡ ደቅን ውላድን ዘለዎም ስድራ ቤታት ኣብ ፈቐድኡ ካብ ዝተሰዱ ሓደ ክልተ በጻሕቲ ደቆምን መቕርቦምን የአንግዱ'ሞ ብአኦም ማሚቖም ደሃይ ሓድሕድ ይለዋወጡ። ኣብዚ ዳሕራይ እዋን ግን እቲ ዝተሰደ ኣብ ክንዲ ዝምለስ በንጻሩ ብማኢትን ኣሽሓትን ዝቑጸሩ መንእሰያት እግሮም ብዝመርሖም ብመገዲ ሞት ሰሃራን ባሕርን ብከቢድ ፈተነ  ክስደዱ ምስ ጀመሩ ኩነታት ተቐያይሩ። ኩሎም እቶም በዚ መገዲ እዚ ብዘይ ሕጋዊ ፍቓድ ዝተሰዱ መንእሰያት ናብ ሃገር ክምለሱ ስክፍታ ኣለዎም። ዝምለሱ እንተልዮም እውን ኣዝዮም ውሑዳት ናይ ጣዕሳ ፎርም ዝመልኡን እዮም ይብል ኣብ ጉዳይ ስደትን ስደተኛታትን ብዙሕ ምርምር ዘካየደ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ። ዳዊት እውን ተመሳሳሊ ርእይቶ እዩ ዘለዎ። " መብዛሕትኡ እቲ ብዘይ ሕጋዊ መንገዲ ዶብ ሰጊሩ ዝተሰደ መንእሰይ ንዓዲ ክምለስ ውሕስነት ኣይስምዖን እዩ። ብኸምኡ ከኣ ኣብ ሃገረ ስደቱ ይነብር" ይብል። ስደትን ፍልሰትን መንእሰያት ነቲ ኣብ ቀዳማይ 10 ዓመታት ናጽነት ዝነበረ ሙቐት ፌስቲቫል ብመጠኑ እውን እንተኾነ ክትንክፎ ባህሪያዊ እዩ። ለብዘበን ከኣ ለበዳ ኮቪድ ተወሲኽዎ፡ መገሻን ምንቅስቓስን ጠጠው ስለዝበለ ወርሒ ነሓሰ ዘይከምቀደማ ቆሪራ ሓሊፋ። ግን ኣብ ኤርትራ ጥራሕ ኣይኮነን ከምኡ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ተወዲቡ ዝነበረ ዓበይቲ መደባት ምዝንጋዕ እውን በዚ ምትእኽኻብ ዘይፈቱ ለበዳ ኮቪድ ተተንኪፎም እዮም። መንእሰይ ኣሚር ንፈስቲቫል ኤርትራ ክዝክር እንከሎ፡ ዝጉብዘሉ ዝነበረ ዕድመ ንእስነቱ እዩ ይዝክር። "ሽዑ ጥዑም ግዜ ነይሩ። ግን ከኣ ኩሉ ጥዑም ከይበልካዮ ይሓልፍ። ኣብቲ ንጉብዘሉ ዝነበርና እዋን ንፈስቲቫል ንናፍቓ ነይርና። ካብ ዝተፈላለየ ሃገራት ምስ ዝመጽኡ ቤተሰብ፡ ኣሕዋትን ኣዝማድ ስለእንራኸብ፡ መሐሸሺ መቑሽሽን መንቀሳቐስን እውን ስለእንረክብ፡ ተሓጒስና ኢና እነሕልፋ። ምውቕ ናይ ንእስነት ግዜ ዘሕለፍናሉ ፈለማ ቀዳሞት ዓመታት ነጻነት ከኣ ኣይርስዐንን'የ" ይብል እዋን ጉብዝንኡ ብምዝካር። ስልምቲ ብርሃነ ብወገና፡ ንፈስቲቫል፡ ቅድሚ ናብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ወሪዳ ምስ ዝተፈላለዩ ኣባላት ብሄራት ሃገራ ብኣካል እትላለ፡ ቅድሚኡ ንብሄራት ኤርትራ ኣብ ቴለቪዥን ብስክሪን ኣብ ፌስቲቫል ኤክስፖ ከኣ ብኣካል ተላልያቶም። ኤርትራ ትሽዓተ ብሄራት ዘለዋ ሃገር ምዃና ኣብ መባእታ እኳ እንተተማህረቶ ንዝበዝሑ ግን ኣብ ሳዋ እያ ፈሊጣቶም። ኣብ ኤክስፖ ቀሪባ ክትርእዮምን ምስቲ ንመነባብሮኦም ባህሎም ኣሰራርሓ ኣባይቶም ብዝገልጽ ኣብነታት ክትላለዮምን ስለዝኸኣለት ንኤክስፖ ትናፍቓ። "ምድረ ሰማይ ብኹሉ ምሉ ምስተረጋግአ ከኣ ሓደ መዓልቲ ኣብ ስደት ምስ ዝተወልዱ ደቀይ ተመሊሰ ምስ ስድራይን ህዝቦምን ብሄራት ዓዶምን  ከላልዮም እብህግ" ክትብል ምንዮታ ትገልጽ።


18 ዓመት ምስ ተመን ተሳንዮም ዝነበሩ ኢትዮጵያውያን ስድራ

ቦትኡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ‘ቦረና’ ኣብ ዝበሃል ዞባ ናይ ኦሮሚያ እዩ። ኣብ’ዚ ዞባ ኣብ እትርከብ፡ “ድሬ” እትበሃል ቦታ ዝነብሩ ሰባት፡ ብዛዕባ ሓደ ዓሌት ተመን ክዛረቡ እንከለዉ፡ ከም መብዛሕትኡ ሰብ ብፍርሒ ኣይኮነን። ብዛዕባ እንስሳ ዘቤት እምበር፡ ብዛዕባ እቲ ‘ሓደገኛን ዘፍርሕን’ እንስሳ ዝዛረቡ ዘለዉ ኣይመስሉን። ደቂ ዓዲ ነቲ ተመን ‘ቡቲ’ እናበሉ እዮ ምዝጽውዕዎ። “እዚ ቡቲ ዝበሃል መርዛም ተመን፡ ን 18 ዓመታት ኣብ መረባና ይነብር ኣሎ” ኢሉና ነባሪ ቦረና፡ ኣይተ ዱባ ዲዳ። እዚ ተመን ሓደገኛ ከምዝኾነ እዩ ዝዛረብ። በዚ ተመን ዝተነኸሰ ሰብ፡ ናይ ምድሓን ዕድሉ ዝመንመነ እዩ ድማ ይብል ኣይተ ዱባ። ‘ኣሸምባይ ነኺሱኳስ፡ ትንፋሱ እንተረኺቡካ’ኳ ኣካልካ ይሓብጥ፡ ትሓምም’ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ዞባ ቦረና፡ ‘ሜልባና’ ኣብ እትበሃል ቁሸት ዝነብር እዚ ውልቀሰብ “እቲ ተመን፡ ብሰላም ኣብ መረባና ይነብር ኣሎ” እዩ ዝብል። "ቅድሚ 18 ዓመት ኣቢልና ኢና ናብ’ዚ መጺእና። ኣብ’ዚ ካብ ዝሰፈርናሉ ግዜ ኣትሒዙ፡ ኣብ መረባና ይነብር ኣሎ። ናብ መረባና ይኣቱ ይወጽእ። ኣብ’ዚ ይውዕል ይሓድር። ምሳና ኣትዩ ይወጽእ” ኢሉ። ኣይተ ዱባ ከምዝብሎ፡ ከም’ዚ ዝበለ መርዛም ተመን ናብ እንዳ ሰብ እንተኣትዩ ኣይቕተልን፡ ነውሪ እዩ። ምኽንያቱ ድማ ተመን “ሕነ ፈዳዪ እዩ” ይብል ኣይተ ዱባ። “ኣይንቐትልን፤ እንተቐቲልና፡ ንሰብ ከጥቅዕ እዩ፡ ሕነ ክፈዲ እዩ፡ ንኣብነት፡ ነቲ ኣብ መረባና ዘሎ ‘ቡቲ’ እንተቐቲልናዮ፡ ካልእ ‘ቡቲ’ መጺኡ ንሰብና ከጥቅዕ እዩ” ይብል ኣይተ ዱባ። “ቅድሚ ሕዚ፡ ንሕና ከይረኣና፡ ኣናእሽቱ ደቅና ሓደ ‘ቡቲ’ ቀቲሎም ነይሮም፤ ድሕሪኡ፡ ንሓደ ተፊንና ቀቲሉልና” ብምባል፡ ን ‘ቡቲ’ ምቕታል መዘዝ ከምዘለዎ ይዛረብ። እቲ ተመን፡ ን 18 ዓመት ኣብ መረበኦም ክነብር ከሎ፡ ተሳንዮም ከምዝነበሩን፡ ዝኾነ ፍርሕን ስግኣትን ከምዘይብሎምን እዩ ዝገልጽ። “ዘስግእ የብልናን፡ ፈጣሪ እዩ ዝሕልወና” ይብል። እቲ ኣብ መረበኦም ዘሎ ተመን፡ ረጒድን ንውሓቱ’ውን ክልተ እመት ከምዝኸውንን ኣይተ ዱባ ይዛረብ።


ስምና ንስብእናናን መንነትናን ብኸመይ ይጸልዎ?

ኣብ ጉዕዞ፣ ኣብ ቤት ትምህርቲ፣ ኣብ ቦታ ስራሕ . . . ኮታ ዝተፈላለየ ማሕበራዊ ዕዮ ኣብ ዝዕየየሎም ቦታታት ክንከይድ እንከለና ብቃል ይኹን ብጽሑፍ ቀዲሙ እንሕተቶ 'ሽም' ዝብል እዩ። ምስ ኣብ ዝተፈላለየ ዕድመ ዝርከቡ ሰባት ኣብ ዝህልወና ናይ መጀመርታ ሌላ፡ ዕድመና ወይ ዝመጻእናሉ ቦታ፣ ዝተመሃርናሉ ቤት ትምህርቲ ወይ ስራሕና፣ ንዝተፈላለዩ ነገራት ብዛዕባ ዘለና ኣረዳድኣን ኣጠማምታን  . . . ወዘተ ቅድሚ ምሕታቶም "እከለ ይብሃል . . . ንላለ" እዮም ዝብሉኻ። ወለድና ወይ ኣዝማድና እኳ ጌና ኣብ ከብዲ ኣዴና እናሃለና ሽም ውላዶም ንክሓርዩ ክንደይ ድዮም ዝጭነቑ? ብሱሩ'ውን እቲ ሕብረተሰብ ባህሊ ግዲ ኮይኑዎ፡ ቆልዓ ውልድ ምስ በለ "መን ከ በልኩምዋ' ኢልኩምዎ?" ኢሎም'ዮም ዝሓቱ። ግን፡ ውነ ኣብ ዝገበርኩምሉ እዋን ሽመይ ብዛዕባይ እንታይ ይብል? ካብ ሽመይ ብዝነቐለ ሰባት ብዛዕባይ እንታይ ዓይነት ኣረኣእያ ክህልዎም ገይሩ ኢልኩም ሓሲብኩም'ዶ ትፈልጡ? እንተዘይኮይኑ፡ ሕጂ ሽምኩም ምስ ባህርያትኩም ካብኡ ብዝብገስ ሰባት ኣብ ልዕሌኹም ብዛዕባ ዝወስዱዎ ግምትን ክነነግረኩም። ወለድና ሽም ጥራሕ ዘይኮነ ዘውጽኡልና፡ ምስላ'ውን ድርብ የብልሉ'ዮም። ምስዚ ብዝተሓሓዝ "ስም ይመርሕ፤ ጥዋፍ የብርህ" ይብሉ። እዚ ምስላ ጸኒሕና ክንምለሶ። ግርም! ስድራቤትና ብዝተፈላለየ መገዲ ኣልዮም ሃኒጾም ኣዕብዮምና ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም። ካብ ሓልዮት ብዝነቅል ወይ'ውን ብባህሪኦም ኣዝዮም ክትትል ዘብዝሑ ሰባት ብምዃኖም ሰጥ ኣቢሎም ቀጺዖም ዘዕብዩ ወለዲ ውሑዳት ኣይኮኑን። ኣብ ዘመን ህይወትና፡ ሓንቲ ዝንተኣለማዊ ውህብቶኦም ኮይና ኣብ ዝሃለና ሃሊና ምሳና ለጊባ ብዛዕባ እትተርፍ ነገር ግን ክንደየናይ ሓሲብና ንፈልጥ ንኸውን። ወለዲ ብዝተፈላለየ ኣጋጣሚ ዘውጽኡልና ሽም ኩል ግዜ ምሳና'ያ፤ ንሽምና ግን ክንደየናይ ንፈትዎ? ብዛዕብኡ ዘለና ኣመለኻኽታ እንታይ ይመስል? እወ፡ ወለዲ ንደቆም ብዛዕባ ዘውጽኡሎም ሽም ኣዝዮም ይጭነቑ'ዮም። ብሱሩ'ውን መመዘኒ ፈጠራ ተገይሩ ዝውሰደሉ ኣጋጣሚታት ከምኡ'ውን ናይ ባዕሎም መንነትን ስብእናን ዝገልጽ ዝኾነሉ እዋናት ውሑድ ኣይኮነን። ንኣብነት፡ ነጻነት፣ ብርሃን፣ ሰላም፣ ሃገር፣ ግተት፣ ተኽለሃይማኖት . . . ዝብሉ ኣሽማት ዝተለመዱ እንተመሰሉ'ውን፡ ከምዚኦም ዝበሉ ኣሽማት ንደቆም ዘውጽኡ ወለዲ ግን ካብ ባዶ ተላዒሎም ኣይኮኑን። ዝሓለፉዎ መከራ፣ ዝኸፈሉዎ መስዋእቲ፣ ተስፋ ዝገብርሉ መጻኢ ብዝተሓሓዝ ናይ ባዕሎም መንነትን ባህግን ዘንጸባርቑሎም ኣሽማት ንደቆም ከውጽኡ ይስትውዓል። ይኹን'ምበር፡ መብዛሕትኦም ዘየስተብህልሉ ወይ'ውን መሊኦም ክግንዘብሉ ዘይኽእሉ ሓደ ነገር፡ እቲ ሕርያ ሽም ካልኦት ሰባት ኣብ ልዕሊ እቶም ቆልዑ ክህልዎም ዝኽእል ኣረኣእያ ኣብ ምቕራጽ ዝህልዎ ጽልዋ እዩ። እዚ መወዳእትኡ መንነት ውላዶም'ውን ዝውስን ስለ ዝኾነ፡ ተገዳስነት ይሓትት። "መብዛሕትኡ ግዜ ሽም፡ ሓደ ውልቀሰብ ዝልለየሉን መዓልታዊ ምስ ካልኦት ሰባት ዝረዳድአሉን ኮይኑ፡ ብፍላይ ምስ ካልኦት ኣብ ዝህልወካ ርክብ ግን ብዛዕባ ባዕልኻ ንዝህልወካ ርድኢት መሰረት ኮይኑ ዘገልግል'ዩ" ይብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣሪዞና ክኢላ ስነ ልቦና ዝኾነ ዴቪድ ዝሁ። እቲ ክኢላ ኣብ ዙርያ ስነ ልቦና ኣሽማት መጽናዕቲ ኣካይዱ'ዩ። ንስነ ልቦናና ዝቐርጹ ብዙሓት ምኽንያታት ኣለው። ሓረግ/ ሰረት ወለዶ (ጂን) ቀዲሙ ዝርቋሕ ኮይኑ፡ መዓልታዊ ኣብ ህይወትና ዝምዕብሉ፣ ኣብ ጉዕዞ ህይወት እነኻዕብቶ ተሞክሮ ኣብ ስነ ልቦናዊ ህንጸትና ዓብዪ እጃም ኣለዎም። ብተወሳኺ ሓቢሮምና ዝውዕሉ ሰባት፣ ኣብ ቦታ ስራሕ ወይ ስድራ ሓላፍነት እንወስደሉ ጉዳያት ጽልዋ ይፈጥሩልና'ዮም። እዚኦም ኩሎም ኣብ ዘለው ኣጋጣሚታት ግደ ሽምና ክንዝንግዕ ንቡር እዩ። ሓደ ካብቶም ኣብ 1961 መስረትቲ ስነ ልቦና ስብእና ዝኾኑ ጎርደን ኦልፖርት "ሽምና፡ ኣገዳሲ መልህቅ ህይወትናን መንነትናን እዩ" ይብል። በዚ መሰረት፡ ሽምና ካበየናይ ብሄር ከም ዝመጻእና ወይ'ውን ድሕረ ባይታና ካበይን ኣበይን ምዃኑ ከም ዘርኢ ይንገር። እዚ ማለት ግን ኩል ግዜ ሽምና ንድሕረ ባይታና ይውክል'ዩ ማለት ኣይኮነን። ንኣብነት ናይ ዓረብ ሽም ዘለዎ ሰብ ኩሉ ዓረባዊ'ዩ ማለት ኣይኮነን። ናይ ኤውሮጳ ሽም ዘለዎ ሰብ'ውን ከምኡ። ይኹን'ምበር መብዛሕትኡ ግዜ እቲ ዝወሃበካ ሽም ምስ ዝኾነ ክፋል ሕብረሰተብ ዝተኣሳሰረሉ ኣጋጣሚታት ብዙሕ ስለ ዝኾነ ብምኽንያት ሽሞም ግዳያት ዝኾኑ ኣይስኣኑን። ሽም ዝፈጥሮ ጽልዋ ኣብዚ ሓደ ኢሉ ይጅምር እምበር በዚ ዘብቅዕ ኣይኮነን። ኣብ ሓደ ሓደ ባህልታት ወይ'ውን ክፋላት ሕብረተሰብ፡ ኣሽማት እወንታዊ ወይ ኣሉታዊ ኣመት ኣለዎም። ብተወሳኺ ወቓሕ ዝብሉ፣ ፋሽን ዝሓለፎም ወይ'ውን ወቓሕ ዘይብሉ ኣሽማት'ውን ክገጥሙና ይኽእሉ። [እዚ ምስ ኩነታት ግዜ ዝቀያየር'ዩ] ከም ውጽኢቱ ከኣ፡ እቲ ምስ ሽምና ዝተኣሳሰር ነገር ካልኦት ሰባት ብዛዕባና ኣብ ዝህልዎም ርድኢት፣ ኣቀራርባ ወይ ዝስምዖም ስምዒት ይጸልዎ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ክሳብ ልቢ ገይርና ትርጉም ሽምና ተረዲእና እንልውጦ፡ ወለድና ብቑልዕነትና ዘውጽኡልና ሽም ከም ውርሻ ዓቂብናዮ ኢና ንቕጽል። እንተኾነ፡ ካብ 2000 ጀሚሩ ብኣመሪካዊት ክኢላ ስነ ልቦና ጂን ትዌንጌ ዝተመርሐ መጽናዕቲ፡ ንስለ ድሕረ ባይታ ስድራ ቤቶም ኢሎም ዝተዋህቦም ሽም ዓቂቦም ዝኸዱ ሰባት፡ ኣብ ህይወቶም ዕጉባት ከም ዘይኮኑን፤ ብፍላይ ድማ ሽሞም ዘይፈትውዎ እንተኾይኖም ድኹም ስነ ልቦናዊ ዝንባለ ከም ዘለዎም ይገልጽ። እዚ ሽሞም ካብ ምጽላእ ወይ'ውን ሽሞም ብዘሕደረሎም ምውሓድ ዓርሰ እምነት፡ ትሑት ርእሰ ምትእምማን ዘለዎም ሰባት ክኾኑ ከም ዝደፍኦም ይጠቅስ። ኣብዚ ግዜ "ሽምካ መግለጺ ስብእናኻ ወይ መንነትኻ ኮይኑ ኣሎ ማለት'ዩ" ክትብል ትዌንጌ ጽሒፋ። 'ስም ይመርሕ ጥዋፍ የብርህ' እንዶ ይብሃል የለን፤ ሽምካ ግብርኻ ወይ ስብእናኻ ኣመዓራርዩ ዝነግረካ ምዃኑ ምስ እትፈልጥ ከኣ እማን ሓቂ እባ'ዩ ትብል። ንቐጽል! ሰባት ካብ ሽምና ተበጊሶም ብዛዕባና ዝህልዎም ርድኢት ከመይ ይጸልዎ ዝብል ንምፍላጥ ብ2011 መጽናዕቲ ተኻይዱ። ኣብዚ፡ እቶም ሽሞም ዝጸንሐ [ፋሽን ዘይኮነ] እዩ ኢሎም ዝሓስቡ ሰባት ምስቶም ዘመናዊ ሽም ኣለና ዝብሉ ክነጻጸር እንከሎ ብኻልኦት ተቐባልነት ናይ ዘይምርካብ ዕድል ክገጥሞም ተራእዩ'ዩ ይብል። እዞም ሰባት ብሓቂ ብምኽንያት ሽሞም ተጓንዮም እንተኾይኖም፡ ሽምና ብቐሊሉ ሰባት ንዓና ንምቕባልን ንምንጻግን ጽልዋ ከም ዘሕድረሎም ምርዳእ ይከኣል ማለት'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ እቲ ባዕልና ንሽምና ተሞርኲዝና ንርእስና እንህቦ ግምት መንነትና ዝገልጽ ክኸውን ይጅምር ማለት እዩ። ክኢላታት ስነ ልቦና፡ ብምኽንያት ሽምካ ብተደጋጋሚ ተነጽሎ ዝበጽሐካ እንተኾይኑ ወይ ትድፋእ እንተኾይንካ ተዋዛይን ኣማንን ሰብ ክትኸውን ትጽገም ኢኻ ይብሉ። እቶም ሽምኩም ግዜ ዝሓለፎ'ዩ ወይ ዘመናዊ ኣይኮነን ተባሂሎም ዝተደፍኡ ሰባት ብትምህርቲ'ውን ብዙሕ ዘይደፍኡ፣ ትሑት ዓርሰ እምነት ዘለዎም ኮይኖም ከም ዝርኣዩ እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። ኣብ ቀረባ ግዜ ዝተኻየደ ካልእ መጽናዕቲ ከኣ ብዙሕ ዘይፍለጥ ወይ'ውን ኣሉታዊ ትርጉም ኣለዎም ተባሂሉ ዝሕሰብ ሽም እንተሃልዩካ ሳዕቤኑ ጎዳኢ ምዃኑ የብርህ። ክኢላ ኢንስቲትዩት ስነ ልቦና ቤጂንግ ሁጂያን ሲን መሳርሕቱን ኣብታ ሃገሮም ኣማኢት ኣሽማት ብገበን ተኸሲሶም ዝነበሩ ሰባት መሰረት ገይሮም መጽናዕቲ ኣካይዶም። ድሕረ ባይታ ዝመጽእሉ ቦታ ባህርያት እዞም ሰባት ኣብ ምቕራጽ ዝፈጥሮ ጽልዋ ከም ዘሎ ኮይኑ፡ ሽሞም ትሑት ተፈታውነት ዘለዎ ወይ'ውን ኣሉታዊ ትርጉም ኣለዎ ኢሎም ዝሓስቡ ሰባት ግን ኣብ ገበን ተሳተፍቲ ኮይኖም ከም ዝረኸቡዎም ሓቢሮም። እዚ፡ ብምኽንያት ሽሞም ማሕበራዊ ተቐባልነት የብልናን ወይ ተነጽሎ ይገጥመና'ዩ ዝብሉ ሰባት ምስ ሰባት ናይ ዘይሰማማዕ [ጎነጻዊ ባህሪ] ከማዕብሉ ስለ ዝጅምሩ'ዩ ይብል እቲ መጽናዕቲ። ኣሽማትና ብዛዕባ ርእስና ዝስምዓናን ሰባት ከመይ ይሕዙና ዝብልን ዝገልጽ ስለ ዝኾነ ብቐጥታ ይጸልወና'ዩ ዝብል ሲ፡ "ሕማቕ ወይ ጽቡቕ ሽም፡ ሕማቕ ወይ ጽቡቕ ውጽኢት ናይ ምርኣይ ተኽእሎ ክሳዕ ዝሃለዎ፡ ስድራቤታት ንባህሎም መሰረት ዝገበረ ሽም ንደቆም ከውጽኡ ኣለዎም ኢለ ይምዕድ" ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ብዙሕ ዘይተለመደ ወይ ውጽእ ዝበለ ሽም ዘለዎም ሰባት ዳይሬክተር ፊልም ወይ ዳኛ ናይ ምዃን ተኽእሎ ከም ዘለዎም ክኢላ ስነ ልቦና ቤጂንግ ሲን መሓዙቱን ዘካየዱዎ መጽናዕቲ የመልክት። "እዚኦም ካብቲ ዘለዎም ፉሉይ ሽም ዝብገስ ዝተፈለየ ባህሪያት ወይ ስብእና ከጥርዩ ይኽእሉ'ዮም" ይብሉ። እዚ ከኣ "ጠባይ ስያመ" [nominative determinism] ዝብሃል ኮይኑ ትርጉም ሽምና ኣብ ውሳኔታት ህይወትና ጽልዋ ከሕድር እንከሎ እዩ። መዓዝ እዚ ጥራይ፡ ዝተፈለየ ወይ ዘይተለመደ ሽም ምህላው ዚያዳ ተበላሓትን ክፉት ኣእምሮ ክህልወካን ከም ዝገብር ጉጅለ ዝሁ ዩኒቨርሲቲ ኣሪዞና ዘካየዶ መጽናሕቲ ይጠቅስ። እዚ ጉጅለ ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣሽማት ብዙሓት ፈጸምቲ ስራሕ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ዓበይቲ ትካላት መሰረት ገይሩ ከጽንዕ እንከሎ፡ እቶም ሰባት ዘይተለመዱ ኣሽማት ዘለዎም ኮይኖም ረኺቡዎም፤ ከዐውትዎ ኣብ ዝደልዩዎ ስትራቴጂ'ውን ትኩራት'ዮም ኢሉዎም። "ዘይተለመደ ሽም ዘለዎም ኣባላት ቦርድ/ ፈጻሚት ስራሕ ካብ መሳርሕቶም ዝተፈለኹ እየ ዝብል ስምዒት ከማዕብሉ ስለ ዝስትውዓሉ፡ ዘይተገደበ ስትራቴጂታት ከመንጭዩ ምትብባዕ ክፈጥረሎም ይርኣይ" ይብል ዝሁ። ስለ ዝኾነ ስድራቤታት ንደቆም ዘውጽኡሎም ሽም ልሙድ ክኸውን ይምዕዱ። "ውላድኻ፡ ዝተመደ ሽም እንተሂብካዮ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ብቐሊሉ ሰባት ክቕበሉዎን ክፈትዉዎን ዕድል ኣለዎ። ግን ድማ ወለዲ ውላዶም ዝተፈለየ ምዃኑ ዝንእድሎም ዓርሶም መገዲታት ክህልዎም ኣለዎ፤ ፍሉይ ሳጓ ብምሃብ ወይ'ውን ፍሉያት ባህሪያት ውላዶም ብምንኣድ ከተባብዑዎም ይግባእ" ክብል ዝሁ ይምዕድ። ሕጂ'ውን 'ስም ይመርህ፤ ጥዋፍ የብርህ'።


ሃይማኖት-እስልምና፡ ስለምንታይ ኣብ እዋን ጾመ ረመዳን ተምሪ ይዝውተር?

ወርሒ ሮመዳን፡ ሰዓብቲ እምነት ምስልምና ብሃንቀውታ ዝጽበይዎ ወርሒ እዩ። ጾመ ሮመዳን ወርሒ ወጺኣ ክሳብ እትጠፍእ ይቕጽል። ኣመንቲ ፍልይ ብዝበለ ሃይማኖታዊ ስርዓት ብጾምን ዱዓን ንፈጣሪኦም እናተማሕጸኑ ዘሕልፉዎ ቅዱስ ወርሒ እዩ። ናይ ሎም ዘበን መበል 1442 ጾመ ሮመዳን ሎሚ ሰሉስ ክጅመር እዩ። እሞ ኣብዚ ወርሒ፡ ኣብ ማሕበረሰብ ሙስሊም ጥራይ ዘይኮነ፡ ካብኡ ወጻኢ'ውን ዝዝውተሩ መግብታት ኣለው። ሾርባ፣ ሳምቡሳ፣ ብሽኮትን ተምርን መግለጺ ጾመ ሮመዳን'ዮም ምባል ይከኣል። ብገለ ምኽንያት ኣብ እዋን ኢፍጣር ናብ ገዝኡ ክርከብ ዘይከኣለ ሰብ፡ ኣብ መንገዲ ተምሪ ዓዲጉ ከፍጥር፡ ንቡር እዩ። ተምሪ ሃይማኖታውን ጥዕና'ውን ጥቕሚ ከም ዘለዎ ዝገልጹ ኡስታዝ ሓሰን ታጁ፡ "ኣብ እስልምና ብተምሪ ምፍጣር ሱና እዩ" ይብሉ። ከም ኣበሃህላኦም 'ሱና' ማለት ነብዪ መሓመድ ዝገበርዎ፡ ዝተዛረብዎ ወይ'ውን ካልኦት ክገብርዎ ርእዮም ዘጽደቕዎ እዩ። ኡስታዝ ከም ዝሓበሩና፡ ነብዪ መሓመድ ከፍጥሩ ከለው፡ ተምሪ ይበልዑ ስለ ዝነበሩን ኣብ ሰዓብቲ እቲ እምነት፡ ንሶም ዝበልዎ፡ ዝገበርዎን ዘጽደቕዎን ምስዓብ ከም ጽቡቕ ስለዝውሰድ፡ ኣብ ጾም ሮመዳን ተምሪ ተመራጺ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ሓዲስ (ኣብ ዘረባታት ነብዪ መሓመድ) ተምሪ ብዙሕ ግዜ ተጠቒሱ ኣሎ። ነብዪ መሓመድ፡ ካብ ኣትኽልቲ ኩሉ ትሕዝትኡ (ሱሩ፡ ጉንዱ፡ ቆጽሉ፡ ፍሪኡ) ኣብ ጥቕሚ ዝውዕል ተምሪ እዩ ኢሎም ኣለው። ጽቡቕ ነገራትን ባህርያትን ብተምሪ እናመሰሉ ዝዛረቡ ኩነታት ከም ዘሎ ድማ ጠቒሶም። እንተኾነ ኣብ እዋን ሮመዳን እንምገቦም ካልኦት መግብታት ከከምቲ ከባብን ባህልን ዝፈላለዩ እዮም። ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን፡ ሳምቡሳ፡ ሾርባ ከምኡውን ካልኦት መግብታት ይዝውተሩ። ኣብ ካልእ ሃገራት ዝተፈላለየ ስርዓትን ኣመጋግባን እኳ እንተሎ፡ ማይን ተምርን ግና ንኩሎም ዘመሳስሉ ምዃኖም ኡስታዝ ሓቢሮም። ኣብ ማሕበረሰብ፡ ስነ ምግቢ ኢትዮጵያ በዓል ሞያ ምግቢ ዝኾኑ ኣቶ ኣብነት ተክሌ፡ ተምሪ ንሙቀት ኣብ ዝጻወሩ ፍረታት ዝምደብ መግቢ ኮይኑ ነቲ ዝቦቕለሉ ኩነታት ብምርኣይ'ውን ታሪኻዊ ኣመጻጽኣ ክህልዎ ከም ዝኽእል ይገልጹ። ዝበዝሓ ሃገራት ዓረብ ምውቕ ኩነታት ኣየር ዘለወን ኮይነን ኣፍረይቲ ተምሪ ድማ እየን። በዚ ድማ ዘዘውትርዎ መግቢ ክኸውን ይኽእል እዩ ክብሉ ግምቶም ይህቡ። ብስነ ምግቢ ግና ተምሪ ከምቶም ካልኦት ፍረታት ናይ ቪታሚን ትሕዝትኡ ጠቓሚ ምዃኑ ይገልጹ።