ኣብ ሩስያ ከቢድ ባርዕ መኽዘን ኣጽዋር ኣጋጢሙ

ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራዊ መኽዘን ኣጽዋር ብዘጋጠመ ባርዕ፡ ነበርቲ 14  ዓድታት ካብ ዝነበሩሉ ከባቢ ክወጽኡ ተገዲዶም። በቲ ሓደጋ ብውሑድ 6 ሰባት ክቖስሉ እንከለዉ ካልኦት ሓሙሽተ ድማ ኣብ ሆስፒታል ሓገዝ ሕክምና ይግበረሎም ኣሎ። ድሮ እውን ኣዋጅ እቶ እቶ ተኣዊጁ ኣሎ። እቲ መኽዘን ሚሳይላትን ካልኦት ከቢድ ብረትን ከምዝነበሮን ኣስታት 70 ሰራሕተኛታት ምክልኻል ባርዕ ናብቲ ቦታ ከምዝተዋፈሩ  ጸብጻባት የመልክቱ። ትማሊ ረቡዕ ብሳዕሪ መሮር ዝጀመረ ባርዕ ናብቲ መኽዘን ልሒሙ ነቲ ኣጽዋር መሰባርዖ ከቢድ ድምጺ ነትጒ ኣኸቲሉ። መራኸቢ ብዙሃን ሩስያ ኣብ ዝዘርግሕኦ ምስሊ፡ ዕሙር ጸሊም ትኪ ንሰማይ ክዓርግ ይረአ። ኣስታት 2ሽሕ ዝኾኑ፡  ኣብ ክሊ ሓሙሽተ ኪሎ ሜትር ርሕቐት ዝነብሩ ነበርቲ ካብቲ ቦታ ከምዝገዓዙ ሰብ መዚ ተዛሪቦም። ወኪል ዜና ሩስያ 'ሪያ'፡ ኣመሓዳሪ እቲ ግዝኣት ኒኮላይ ሊዩቢሞቭ "ነቶም ሰባት ካብቲ ከባቢ ንምውጻእ ዘኽእል ኩሉ ስራሕ ተሰሪሑ እዩ" ምባሉን እቲ ሓዊ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ከምዝኣተወን ጸብጺቡ። ዓሚ እውን ኣብ ሳይቤሪያ ኣብ ዝርከብ መደበር ኣጽዋር ብዘጋጠመ ባርዕ ኣስታት 10ሽሕ ሰባት ካብ ዝነብሩሉ ከባቢ ክወጽኡ ተገይሩ ነይሩ።


ኣብ ርእሰ ከተማ ሊባኖስ፡ ቤሩት ብዝተፈንጀረ ነታጒ ብውሕዱ 10 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ርእሰ ከተማ ሊባኖስ፤ ቤሩት ብዘጋጠመ ሓያል ምፍንጃር ነታⶔ ሓያሎ ሰባት ከምዝተጎደኡ ተገሊጹ። ነቲ ሓደጋ ስዒቡ፡ ብውሕዱ 10 ሰባት ከምዝሞቱ ድማ ሮይተርስ ጸብጺቡ። እቲ ኣብ ወደባዊ ክፋል እታ ከተማ፡ ዘጋጠመ ኣዝዩ ዘሰንብድ ዝተብሃለ ነታጒ ዛጊድ መንቀሊኡ ኣይተፈለጠን። በቲ ነታጒ ሓያሎ ሰባት ከምዝተጎድኡን ብዙሕ ንብረት ከምዝዓነወን ሚኒስቴር ጥዕና ሊባኖስ ሃማድ ሓሰን ገሊጹ። እቲ ሓደጋ፡ ኣብ ድሮ ፍርዲ ናይቶም ኣብ 2005 ዓምፈ ንቀዳማይ ሚኒስቴር ሊባኖስ ነበር ራፊቅ ሓሪሪ ብምቕታል ዝተጥርጠሩ ኣርባዕተ ሰባት እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ሓደጋ ኣዝዩ ዘሰንብድ ደምጺ ከምዝነበሮ መሰካኽር ዓይኒ ዝተዛረቡ ኯእኖም፤ ክሳብ ኣብ 240 ኪሎሜትሮ ርሕቀት ከምዝተሰምዓ ተሓቢሩ። እቲ ምፍንጃር ዝተፈጸመሉ ህሞት ብቪድዮ ካሜራ ከም ዝተቐድሐ ዘርኢ'ዩ። ብተወሳኺ ኣብ ከባቢ መንበሪ ገዛ ቀዳማይ ሚኒስተር ራፊቅ ሓሪሪ ካልኣይ ምፍንጃር ከምዝጋጠመ ተገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒሰተር ሊባኖስ ሓሰን ዳያብ፡ ጽባሕ ሃገራዊ መዓልቲ ሓዘን ኮይኑ ክወዕል ኣዊጁ ኣሎ።


ህቦብላ ሀረኬን፡ ኑክሌራዊ ቦምባ ብምትኳስ ምብታኑ ዘሎ ተኽእሎ

ነቲ 'ሀረኬን' ተባሂሉ ዝፍለጥ ሓያል ህቦብላ ብኩነክሌራዊ ቦምባ ክድምሰስ ከም ዘይክእል ኣመሪካዊ መጽናዕታዊ ትካል ሓቢሩ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ነቲ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ኣመሪካ ብቐጻሊ ዕንወት ዘስዕብ 'ሀረኬን' ብኑክሌራዊ ቦምባ ክዕገት ዝኽእል እንተ ኾይኑ ንሓለፍቲ ሃገራዊ ድሕነት እታ ሃገር ተወኪስዎም ዝብል ጸብጻባት ድሕሪ ምግውሑ'ዩ እቲ ትካል ርእይቶ ሂቡ። ሃገራዊ ትካል ውቅያኖስን ጠፈርን (NOAA) ኣመሪካ፡ ውጺኢቱ "ሓደገኛ" ከም ዝኸውን ገሊጹ። እቲ ሓሳብ ግን ንመጀመርታ ግዜ ኣይ ኮነን ዝለዓል ዘሎ። ትራምፕ፡ ነቲ ሓሳብ ከም ዘልዓሎ ምስ ተፈልጠ 'ምጽኦታት' ዝብል ናይ ትዊተር ሃሽታግ ብዙሓት ይቀባበልሉ ኣለዉ። ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣመሪካ ስለምንታይ ናብ ዓይኒ ናይቲ ኣብ ማእከል ውቅያኖስ ዝለዓል ህቦብላ ኑክሌራዊ ቦንባ ዘይትትኩሰሉ ዝብል ሕቶ ከም ዘቕረበ ኣክሲዮስ ዝተባህለ መርበብ ዜና ጸብጺቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ተኽእሎ ማያውን ጠፈራውን ኣከባቢ ዝከታተል ትካል፡ ዋላ'ውን እቲ ቦምባ እንተዝትኮስ፡ "ነቲ ህቦቡላ ክቕይሮ ኣይክእልን ይኸውን" ኢሉ። "እቲ ካብኡ ዝምንጩ [ሓደገኛ ኑክሌራዊ] ጨረር ግን በቲ ኣውሎ ንፋስ ተደፊኡ ብቐሊሉን ቀልጢፉን ናብ መሬታዊ ከባቢታት ክዝርጋሕ ይኽእል'ዩ" ክብል ኣጠንቂቑ። እቲ "ራድዮ ኣክቲቭ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ በካሊ ባእታ፡ ንሂወት ወዲሰብን እንስሳታትን ሓደገኛ ኮይኑ ብቐሊሉን ኣበ ሓጺር እዋንን ክጠፍ ዘይክእል ምዃኑ ይፍለጥ። ንህቦብላታት ደው ንምባል ነተጒቲ ኣድማዕቲ ዘይኮኑሉ ምኽንያት፡ እቲ ዝድለ ጸዓት ዓቢ ብምዃኑ'ዩ። ካብቲ ህቦቡላ ዝለዓል ጸዓት ማዕረ ሓደ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 20 ደቓይቕ ዝትኮስ 10 ሜጋቶን ኑክሌራዊ ቦምባ ዝዳረግ'ዩ ተባሂሉ ይግመት። ዋላኳ እቲ መካኒካዊ ጸዓት ናይቲ ቦምባ ምስ ናይቲ ማዕበል ዝዳረግ እንተኾነ፡ "ናብ ሓደ ኣብ ርሑቕ ውቅያኖስ ዝርከብ ውሱን ቦታ ንፍርቂ ናይቲ ጸዓት እኳ ንህራም ዓቢ ግድል'ዩ" ይብል እቲ ትካል። "ነቶም ናኣሽቱ ትሮፒካዊ ማዕበላት ናብ ደረጃ ሀረኬን ከይዓበዩ እንከለዉ፡ ምጥቃዖም ንባዕሉ'ውን ተስፋ ዘለዎ ኣይኮነን።" "ኣብ ማዓሙቕ ኣትላንቲክ ኣብ ዓመት  ኣስታት 80 ከምዚኦም ዝበሉ ማዕበላት ይፍጠሩ፡ ካብዚኣቶም ኣስታት ሓሙሽተ ጥራይ'ዮም ናብ ደረጃ ሀረኬን ዝዓብዩ። ኣየናይ ማዕበል ከምዝዓቢ ኣቐዲምካ ክትፈልጠሉ እትኽእል ኣገባብ ድማ የለን።" ንሀረኬን ብቦምባ ምቅዋሙ ዝብል ሓሳብ ካብ 1950ታት ዝጀመረ ኮይኑ፡ ብሓደ ናይ መንግስቲ ተመራማራይ ዝቐረበ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብ 1961፡ ሓላፊ ቢሮ ኩነታት ኣየር ኣመሪካ ዝነበረ ፍራንሲስ ሪቸልደርፈል፡ ኣብ ሓደ ኣኼባ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ሓደ መዓልቲ ኑክሌራዊ ቦምባ ኣብ ልዕሊ ኣብ ርሑቕ ባሕሪ ዝርከብ ሀረኬን ክነቱግ ዘሎ ተኽእሎ ሕሰቡ" ኢሉ ነይሩ። ቤት ጽሕፈቱ ኑክሌራዊ ኣጽዋር ዝሕዝ ግን "እንታይ ንገብር ከም ዘለና ኣብ እንፈልጠሉ እዋን'ዩ"  ኢሉ ተዛሪቡ ምንባሩ'ውን ናሽናል ጂኦግራፊክ መስኪሩ። ትካል ውቅያኖስን ከባቢ ኣየርን ኣመሪካ ከም ዝብሎ እቲ ሓሳብ፡ ዳርጋ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወቕቲ ናይቲ ህቦቡላ ዝለዓል'ዩ። እቲ ኣትላንቲካዊ ወቕቲ ህቦብላ ሀረኬን ካብ 1 ሰነ ክሳብ መወዳእታ ሕዳር ዝጸንሕ'ዩ። ኣብ ውሽጢ'ተን ሰለስተ ኣዋርሕ፡ ኣብ መስከረም፡ ዋዒ ባሕሪ ኣብ ዝለዓለ ደረጅኡ ኣብ ዝበጽሓሉ እዋን፡ ዝበርትዐ ህቦብላ ይኽሰት። ኣብዚ ወርሓት'ዚ፡ ካብ ልሙድ ወጻኢ ማዕበላትን ህቦብላታትን ከም ዝረአ እቲ ትካል ኣጠንቂቑ'ሎ። ዝተፈላለየ ኣስማት ዘለወን ካብ 10 ክሳብ 17 ዝበጽሓ ማዕበላት ከም ዝህለዋ ድሕሪ ምትንባይ፡ካብ 5 ክሳብ 9 ካብአን ናብ ደረጃ ህቦብላ ሀረኬን ከም ዝበጽሓ ይግምት። ብፍላይ እተን ካብ 2 ክሳብ 4 ዝበጽሓ ህቦብላታት ሀረኬን እተን ዝሓየላ ከም ዝኾና'ውን ጠቒሱ። ኣብዚ ዓመት እዚ ክልተ ኣስማት ዝተዋህበን ማዕበላት ድሮ ማዕቢለን'የን። ዳርጋ ኩለን ሓያላት ዝተባህላ ህቦብላታትን ሀረኬናትን ምስ ዝኽሰታሉ ወቕቲ ብምዝማድ ብፍሉጥ ኣስማት ይፍለጣ።


ኣርሜንያን ኣዘርባጃንን ብሞንጎኝነት ኣሜሪካ ተዂሲ ከቋርጻ ተሰማሚዐን

ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ኣብቲ ንክልቲኤን ዘሰሓሕብ ዘሎ ዞባ ናጎርኖ ካራባክ ብሞንጎኝነት ኣሜሪካ ኣብ ተዂሲ ናይ ምቁራጽ ስምምዕ በጺሐን። እቲ ካብ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ዝወጽአ ሓበሬታ፡ እዘን ክልተ ሃገራት ድሕሪ ሓያል ጻዕሪ ዝሓተተ ክትዕ ናብ ስምምዕ ከምዝበጽሓን እቲ ስምምዕ ካብ ሎሚ ሰኑይ ጀሚሩ ተግባራዊ ከምዝኸውን ይገልጽ። ኣርሜንያን ኣዛርባጃንን ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ'ውን ክልተ ግዜ ቶኵሲ ናይ ምቁራጽ ስምምዕ ገይረን ነይረን እየን። ኣብ ሞንጎ እዘን ክልተ ሃገራት 27 መስከረም እዩ ኣብቲ ጎቦታት ዝበዝሖ ዞባ ናጎርኖ ካራባክ ኵናት ተወሊዑ። እቲ ብሰንበት ኣሜሪካ፡ ኣርሜንያን ኣዛርባጃንን ዘወጽአኦ ሓባራዊ መግለጺ ነቲ 'ሰብኣዊ ምቁራጽ ተዂሱ' ዝሰመየኦ ስምምዕ ካብ ሰኑይ ንግሆ ስዓት ሸሞንተ ብኣቆጻጽራ እቲ ዞባ ተግባራዊ ከምዝኸውን ጠቂሰን። እቲ ስምምዕ፡ ካብ ኣሜሪካ ምክትል ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ስቴፈን በይጋን፡ ሚኒሰትር ጉዳያት ወጻኢ ኣርሜንያ ዞህራብ ምናተሳካንያን ከምኡ'ውን ምኒሰትር ጉዳያት ወጻኢ ኣዘርባጃን ጀይሁን ባይሮሞቭ ድሕሪ ዝገብርዎ ዘተ'ዩ ተኸቲሙ። ብዓርቢ ሚኒስተራት ወጻኢ ጉዳያት ኣርሜንያን ኣዘርባጃንን ምስ ማይክ ፖምፕዮ ንምዝርራብ ናብ ዋሽንግተን ከምዝገሹ ተገሊጹ ነይሩ እዩ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ድሕሪ እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ብሰንበት ንኽልቲአን ሃገራት ናይ እንቋዕ ሓጎሰኩም መልእኽቲ ብትዊትር ጽሑፉ። እዘን ሃገራት ኣቐዲመን'ውን ብሞንጎኝነት ሩስያ ክልተ ግዜ ተዂሲ ናይ ምቁራጽ ስምምዕ ከቲመን እኳ እንተነበራ፡ ፕረዚደንት ኣዘርባጃን ኢልሃም ኣሊየቭ ሩስያ ኣብ ጉዳይ እዘን ሃገራት ወተሃደራዊ ምትእትታው ከይትገብር ብምጥንቓቕ ነቲ ውዕል ጥሒስዎ። ናጎርኖ ካራባክ ኣካል ኣዛርባጃን ምዃኑ'ዩ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ዘለዎ እንተኾነ ኣብ ትሕቲ ኣርሜንያ እዩ ዝርከብ። እቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም ኣብቲ ዞባ ዝጀመረ ኵናት ናብ ምሉእ ቦታታት ብምልሓም እዘን ክልተ ሃገራት ኣብ ንሓድሕደን ከተማታት ክድብድባን እጉድ ዝኾነ ወተሃደራዊ ቅመማትን ክጥቀማ ተራእየን እየን። ክሳብ ሕጂ ካብ ክልቲኤን ሃገራት ኣሽሓት ሰባት ክሞቱ እንከለዉ፡ ዓሰርተታት ኣሽሓት ድማ ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ኣለዉ።


ግብረ ሽበራ፡ "እስልምና ንክርስቶስን ድንግል ማርያምን ዝቕበል ተጻዋሪ ሃይማኖት እዩ"

ዓለምና ዳርጋ ዕለታዊ፡ መጥቃዕቲ ግብረ ሽበራን ሞትን መቑሰልትን ሰላማውያን ሰባት፡ ኣዴታትን ህጻናትን ካብ እትሰምዕ ነዊሕ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ብዝተፈጸመ ነብሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ፡ ኣብ ፓኪስታን ብዝተፈንጀረ ኖታጒ፡ ኣብ ሞቓዲሾ ብዝተጻወደ ተተኳሲ፡ ኣብ ሲርያ ብዘጋጠመ ደብዳብ ኣሸበርቲ፡ ኣብ ኣብያት ትምህርቲ ናይጀርያ ብጉጀለ ቦኮሓራም ዘጋጠመ ጭውያ፡ ኣብ ኣመሪካን ኤውሮጳን ልዕልነት ጸዓዱ ብዝስመዖም ውልቀ ሰባት ኣብ ፈቐዶ ኣብያተ ትምህርትን ማእከላት መዘናግዕን ዝፍጸም ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ  እናተባህለ መዛረቢ ማዕከናት ዜና ዓለም ኮይኑ ኣሎ። "ሓራምዝ ኣብ ዝበኣስሉ ጎልጎል፡ ዝህሰ ሳዕሪ እዩ" ከምዝበሃል ኣብ ኩሉ እቲ ብግብረ ሽበራ ዝግበር መጥቃዕትን ኣሸበርቲ ንምህዳን ዝካየድ ስርሒትን ብቐረባ ዝቕዘፉን ዝጉድኡን ቖልዓ ሰበይቲ ዝርከቡዎም ሰላማውያን እዮም። ካብዚ ብምብጋስ እዩ እምበኣር ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ን21 ነሓሰ ከም ዓለማዊ መዓልቲ ግዳያት ግብረ ሽበራ ክትበዓል ወሲኑ የኽብራ ኣሎ። ንምዃኑ ግብረ ሽበራ ማለት እንታይ ማለት እዩ? መን እዩ'ኸ ትርጉምን መግለጽን ዝህቦ ንዝብል ሕቶ፡ ተንታኒ ፖለቲካ ማእከላይ ምብራቕን ቀርኒ ኣፍሪቃን ዓብደራሕማን ሰይድ፡ "ግብረ ሽበራ ማለት፡ ፖለቲካዊ ጥሙሕ ኮነ ስነ ሓሳብካ ንምትግባር፡ ኣንጻር ሰብን ንብረትን፡ መንግስትን ህዝባዊ ትካላትን ዘይሕጋዊ ጎነጽ ምጥቃምን ንህዝቢ ምስንባድን" ማለት እዩ ክብል ይገልጾ። ገዲም ጋዜጠኛ ብርሃነ ወልደገብሪኤል ከኣ፡ መን እዩ እዚኦም ኣሸበርቲ እዚኦም ከኣ ኣይኮኑን ክብል ስልጣንን ሓይልን ዘለዎ ንዝብል ዛዕባ "ኩሉ ሓያል እየ ዝብል ደምበ ክልተ ወገን፤ በብመነጽሩን ረብሓኡን እዩ ዝርእዮ" ብምባል እቲ ንናጽነት ዝቃለስ ዝነበረ ህዝባዊ ግንባር ንኣብነት ብስርዓት ደርግ ከም ኣሸባሪ ይረአ ምንባሩ ይሕብር። ኣብ እዋን ዝሑል ኩናት፡ ሓይልታት ምዕራብን ምብራቕን ብስነ-ሓሳብ ነንዝስዕበአን ሃገራት ብምድጋፍ ነተን ኣንጻር ዝኾና ሃገራት ወይ ንናጽነትን መሰልን ዝቃለሳ ዝነበራ ውድባት ከም ኣሸበርቲ ይርእየአን ነይረን። እቲ "ጸላኢ ጸላኢየይ ዓርከይ" ብዝብል ኣተሓሳስባ ኣብ ክልተ ቀጽርን ደምበን ዝምደብ ዝነበረ ሓይልታት ከኣ እቲ ሓደ ነቲ ካልእ ከም ጸላኢ ወይ ኣሸባሪ እዩ ዝርእዮ። ንኣብነት ይብል ዓብደራሕማን ሰይድ፡ እቶም ኣብ መወዳእታ ሰማንያታት ንኣፍጋኒስታን ከይዶም ኣንጻር ሕብረት ሶቬት ዝዋግኡ ዝነበሩ ሓይልታት ከም ጀጋኑ ክድረፈሎም ጸኒሑ፡ እቲ ቀጽሪ ምስ ፈረሰ ግን እቶም ጀጋኑ ኣሸበርቲ ዝተቐጽርሉ ኩነታት ከምዝነበረ ይዝክር። ግብረ ሽበራ ግን ድሕሪ መጥቃዕቲ ማናቱ ህንጻታት ኒውዮርክ 11 መስከረም 2001 እዩ ብዝያዳ ተወዓዊዑ። እቲ ስርሒት፡ ንኣልቃዒዳ ዝበሃል ጉጀለ ብዝመርሕ ኦሳማ ቢንላደን ብዝተባህለ የመናዊ ዝመበቆሉ ተወላዲ ስዑዲ ዓረብ እዩ ተቐናቢሩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ንጉስ ዓብደልዓዚዝ ጂዳ ናይ ኢኮኖሚክስን ምሕደራ ቢዝነስን ዘጽነዐ ቢንላደን "እስላማዊ መሬት ብምዕራብ ይውረር ኣሎ" ኢሉ ብምሕሳብ ኣንጻር ኣመሪካን፡ ኣይሁድን መሻርኽተንን "ቅዱስ ኲናት" ኢሉ ዝሰመዮ ጂሃዳዊ ውግእ ከምዝኣወጀ ሰነዳት ይሕብሩ። ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ኣመሪካ ንቢላንደን ክትሃድን ዘበናዊ ኣጽዋርን ኣሻሓት ሰራዊትን ሒዛ ኣብ ናብ ኣኽራናት ኣፍጋኒስታን ወፊራ። ን10 ዓመታት መመላእታ ከኣ ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ዋጋ ከፊላ፡ ኣሎ ንዝበሃል በዓትታትን ዝጠርጠረቶ መዓስከራትን ደብዲባ ግን ንቢንላደን ኣይረኸበቶን። ኣብ መወዳትኡ ብ02 ግንቦት 2011 ድሕሪ ዓሰርተ ዓመታት ወፍራ፡ ኣብ ፓኪስታን ረኺባ ቀቲላቶ። ኣሰር ሬስኡ መታን ከይርከብ ከኣ ኣብ ብቐብሪ ባሕሪ ከምዘፋነወቶ  ይንገር። መንግስታት፡ ብሓይልን ጎነጽን ንዝገጥመን ጉጅለ ከም ኣሸባሪ ከጠምቐኦ ምርኣይ ልሙድ እዩ። ይኹን እምበር "እቲ ብጎነጽ ኮነ ሓይሊ፡ ድምጹን ሕቶኡን ዘልዕል ወገን ፍትሒ ዝደልን ዝጠልብን እዩ" ይብል ብርሃነ ወልደገብሪኤል፡ ኩሉ ኣሸባሪ እዩ ዝተባህለ ውድብን ጉጅለን እንታይ እዩ ምኽንያቱ ተባሂሉ ብዝርዘር ክረአ ከምዝግበኦ ብምግላጽ። ዓብደልራሕማን ኣልሰይድ እውን፡ ጉዳይ ሽበራን ንዕኡ ዝወሃብ መግለጽን ንኹሉ ብማዕረ ዘዕግብን ዘእምንን ከምዘይኮነ ብምዝኽኻር" ሸየጥቲ ኣጽዋር ሓይልታት እውን ጎንጽን ኩናትን ኣብ ምጉህሃር ናይ ገዛእ ርእሰን ተራ ከምዘለወን ክዝከር ይግባእ" ይብል። ኣብ ኩናት ሶርያ ንኣብነት ኣብ ሓደ ናይ ዘተ መኣዲ ካብ ዝሳተፋ ሓሙሽተ ናይ ቀውፊ ስልጣን ዘለወን ሓያላን ሃገራት ሕብረት ሶቬት ንመራሕ ሶርያ ኣልኣሳድ ክትድግፍ እንከላ ኣመሪካን ካልኦት ሓይልታትን ግን ኣንጻር ኣሳድ እየን ተሰሊፈን። ኣብቲ ምልኪ ሶርያ ንምዕላው ዝተኻየደ ዝበሃል ኩናት ግን ብኣመሪካ ከይተረፈ ኣብ መሳርዕ ግብረ ሽበራ ዝተሰርዑ ከም  ኣይሲስን ኣልቃዒዳን ዝኣመሰሉ ጥሩፋት ሓይልታት ከምእተሳተፉ ጸብጻባት ይሕብሩ። ካብዚን ካልእን ብምብጋስ ከኣ ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ግብረ-ሽበራ ዝበሃል ቃል እናኽለዓል ዳርጋ ምስ ሃይማኖት ምስልምና እዩ ዝተሓሓዝ። ብርሃነ ወልደገብርኤል ግን "እቲ ተግባር ብዕላምኡን ትሕዝትኡን ተነጺሩ ክረአ እምበር ብድብድቡ እስላማዊ ዝንባለ እዩ ተባሂሉ ክረአ ኣይግባእን" ይብል። ዓብደራሕማን ሰይድ እውን "እቶም ሰብ ፍሉይ ረብሓ ሓይልታት ኮነ ንሳቶም ደፊኦም ደፋፊኦም ናብ ጥርፉነት ዘብጽሑዎም ወገናት ሽበራ ምስ እስልምና ከጸግዑዎ እኳ ይፈትኑ፡ ምስልምና ግን ንክርስቶስን ድንግል ማርያምን ዝቕበል ተጻዋሪ ሃይማኖትን እምነትን እዩ" ክብል ንምስልምና ከም መሕብኢ እከይ ተግባራቶም ክጥቀሙሉ ኣይግባእን እዩ ይብል። ኣብዚ እዋን እዚ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ኩርንዓት ዓለም፡ ገሊኡ ብሃይማኖታዊ ጥሩፍነት ገሊኡ ብፖለቲካዊ ዕላማ ዝነቐለ ግብረ ሽበራን መጥቃዕቲ ሽበራን ሳዕሪሩን ገኒኑን ይርከብ። ሰላማውያን አህዛብ ግዳያት ግብረ ሽበራ፡ ድሕሪ እቲ ዘጋጥሞም መጥቃዕትን ሃስያን ደሃዮም ዝገብር ስኢኖም  ቁስሎምን ቃንዛኦምን ሒዞም ከምዝሳቐዩ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ዕለት ጠቒሱ ኣብ ዘውጽኦ ጽሑፍን መግለጽን የብርህ። እተን ብዓቕሚ ክሕግዛ ዝኽእላ ሃገራት እውን ውሑዳት ብምዃነን ግዳያት ግብረ ሽበራ ስነ አእሙራውን ኣካላውን ስቅያትን ቃንዛን ተሰኪሞም ከምዝተርፉን ድሕሪ ስንክልንኦም ናብ ድኽነት ስለዝወድቁን ካብ ውልቀ ሰባት ክሳብ መንግስታትን ማሕበራትን ክድግፉዎም ከምዘለዎም ብርሃነን ዓብዱራሕማንን ይሰማምዑን ይምሕጸኑን። ሕቡራት ሃገራት እምበኣር፤ ግዳያት ግብረ ሽበራ በሰላ ስቓዮም ፈዊሶም ንኪነብሩ ማሕበረ ሰብ ዓለም ኣድለይ ሓገዝን ምትሕብባርን ንኺገብረሎም ንምዝኽኻር ነሓሰ 21 መዓልቲ ግዳያት ግብረ ሽበራ ኯይና ክትበዓል ወሲኑ ዓመታዊ ብዝተፈላለየ ቴማ የኽብራን ይዝክራን ኣሎ። ኣብ ጎስጓሳቱ ከኣ ኣባል ሃገራት መባእታዊ ደገፍ ግዳያት ግብረ ሽበራ ንኸማልኣን ግዳያት ግብረ ሽበራ ፋይናንሲያውን ሞራላውን ደገፍ ንኽረኽቡ፡ ናይ ምትሕግጋዝ መርበብ ክፍጠር የዘኻኽር።


ሩስያ፡ ካብ ፍጥነት ድምጺ 20 ዕጽፊ ዝቕልጥፍ ሚሳይል ናብ ስራሕ ኣእትያ

ሚኒስትሪ ምክልኻል ሩስያ፡ ልዕሊ ፍጥነት ድምጺ ክውንጨፍ ዝኽእል 'ኣቫንጋርድ' ዝበሃል ዓይነት ሚሳይል ናብ ስራሕ ከምዘእተወ ኣፍሊጡ። እቲ ሚሳይላት ዝተተኸለሉ ቦታ ኣይተገልጸን፡ እንተኾነ ኣብ ምዕራባዊ ሩስያ ኣብ ዝርከቡ ጎቦታት ዩራል ዝትከሉ ምዃኖም ሰብ መዚ ሩስያ ቅድም ኢሎም ገሊጾም ነይሮም። ፕረዚደንት ፑቲን ከምዝበሎ፡ እዞም ኑዩክለራዊ ኣጽዋር ክሽከሙ ዝኽእሉ ሚሳይላት፡ ካብ ፍጥነት ድምጺ ብ 20 ዕጽፊ ክውንጨፉ ዝኽእሉን፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ዘየለዉ ፍሉያትን እዮም ክብል ተዛሪቡ። እቲ ፕረዚደንት ብሰሉስ ክዛረብ እንከሎ፡ እቲ ኣቫንጋርድ ዝበሃል ሚሳይላዊ ስርዓት፡ ሕጂ ንዘለዉ ኮነ ኣብ መጻኢ ንዝስርሑ መከላኸሊ ኣጽዋራት ሓሊፉ ከጥቅዕ ዝኽእል እዩ ኢሉ። "ልዕሊ ፍጥነት ድምጺ ዝውንጨፉ (ሃይፐርሶኒክ) ኣጽዋራት ዘለውዋ ዝኾነት ካልእቲ ሃገር የላን" ድማ ኢሉ። ምዕራባውያንን ካልኦት ሃገራትን "ንዓና ከርክቡ እዮም ዘብዘብ ዝብል ዘለዉ" ኢሉ። ፕረዚደንት ፑቲን ንፈለማ እዋን ብዛዕባ እዞም 'ኣቨንጋርድ' ዝተሰምዩ ኣጽዋራት ዝተዛረበ ኣብ 2018 እዩ። ኣብ ታህሳስ 2018 ኣብ ዝተገበረ ፈተነ፡ እዚ ሚሳይል 6000 ኪሜ ርሕቐት ተወንጪፉ እዩ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ሩስያ ከምዝብሎ፡ እቲ ሚሳይል ክሳብ ክልተ ሜጋቶን ኣጽዋር ኒዩክለር ክሽከም ዝኽእል እዩ። ገለ ሰብሞያ ኣጽዋር ግን፡ ነቲ ብምኒስትሪ ምክልኻል ዝተዘርገሐ ቪድዮ ድሕሪ ምርኣይ ኣብ ዓቕምታት ናይቲ ኣጽዋር ጥርጣረኦም ገሊጾም እዮም። ኣመሪካን ቻይናን እውን፡ ሃይፐርሶኒክ ሚሳይላት ናይ ምምዕባል መደብ የካይዳ እየን ዘለዋ።


ሰሜንን ደቡብን ኮርያ ኣብ ዶብ ተታዅሰን

ሰሜንን ደቡብን ኮርያ፡ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝርከብ፡ ካብ ሰራዊት ነጻ ኣብ ዝኾነ ዞባ ተታዅሰን። ምክልኻል ደቡብ ኮርያ ከምዝበሎ፤ ኣብ ማእከላይ ክፋል ናይቲ ዶብ ኣብ እትርከብ ከተማ ቼርዎን፤ ካብ ሰሜን ኮርያ ዝተተኮሰ ጠያይቲ ንነቑጣ ሓለዋ ደቡብ ኮርያ ወቒዑ። "ደቡብ ኮርያ ድማ፡ ክልተ ዙርያ ጠያይቲ ተኲሳ፡ ብመሰረት እቲ መምርሒ ድማ መጠንቀቕታ'ውን ሂባ" ኢሉ ምክልኻል ደቡብ ኮርያ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ። ብወገን ደቡብ ኮርያ፡ ዝሞተ ይኹን ዝቖሰለ ከምዘሎ ኣይተገለጸን። ሰብ መዚ ደቡብ ኮርያ፡ ምስ ሰሜን ኮርያ ንምርኻብ ይጽዕሩ ምህላዎም'ውን እቲ መግለጺ ወሲኹ ሓቢሩ'ሎ። መንቀሊ ናይቲ ተዅሲ እንታይ ምዃኑ ንጹር ኣይኮነን። ወተሃደራት ሰሜን ኮርያ ብቐጥታ ናብ ወተሃደራት ደቡብ ኮርያ ክትኲሱ እንከለዉ፡ ኣብ ሓሙሽተ ዓመት እዚ ንፈለማ እዋን እዩ። እቲ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ዝርከብ ካብ ሰራዊት ነጻ ዝኾነ ዞባ፡ ድሕሪ ናይ 1953 ኩናት ክልቲአን ኮርያ ዝቖመ ኮይኑ፡ ንክልቲኤን ሃገራት ዝፈሊ ናጻ ዞባ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት፡ መንግስቲ ደቡብ ኮርያ፡ ነቲ ጽዑቕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስን ዕጥቅን ዘለዎ ዶባት ናብ ሰላማዊ ዞባ ንምቕያር ብዙሕ ፅዒሩ እዩ። ኣብ መስከረም 2018፡ መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት፡ ኪም ጆን ኡንን ሙን ጄ-ኢን ኣብ ፒዮንግያንግ ተራኺቦም ኣብ ዝዘተይሉ ካብ ዝበጽሕዎም ቀንዲ ስምምዓት እቲ ሓደ፡ ኣብ ዶባት ወጥርን ምትፍናንን ምትራፍ ዝብል ነይሩ። እቲ ሕዚ ኣጋጢሙ ዘሎ ምትፍናን፤ መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡን ብዘይተፈልጠ ምኽንያት ንኣስታት ሰለስተ ሰሙን ጠፊኡ ድሕሪ ምጽናሕ ናብ ህዝቢ ምስተቐልቀለ ድሕሪ 1 መዓልቲ እዩ ኣጋጢሙ ዘሎ።


ሓይሊ ባሕሪ ኢራን ብጌጋ ብዝተኮሶ ሚሳይል 19 ባሕረኛታት ተቐቲሎም

ክልተ መራኽብ ውግእ ሓይሊ ባሕሪ ኢራን የካይድኦ ኣብ ዝነበረ ወተሃደራዊ ልምምድ ተኹሲ 19 ባሕረ ኛታት ቀቲለን። ሓይሊ ባሕሪ ኢራን፡ ካልኦት 15 ሰባት'ውን በቲ ሓደጋ ከም ዝቖሰሉ ኣፍሊጡ። መንግስታዊ መራኸቢ ሓፋሽ ኢራን ከም ዝጸብጸብኦ፡ እዚ ሓድሽ ጸረ-መርከብ ሚሳይል ኣብ ወሽመጥ ባሕሪ ኦማን ጃማራን ካብ ዝተብሃለት መርከብ ባሕሪ ኣብ ዝፍተነሉ እዋን እዩ እዚ ሓደጋ ኣጓኒፉ ዘሎ። እቲ ትማሊ ዘጋጠመ ሓደጋ፡ ብፍላይ ኮናራክ ዝተብሃለት ተዋጋኢት መርከብ ባሕሪ እታ ሃገር ዝተወቕዓት ኮይና፡ ሰብኣዊን ንዋታውን ሓደጋ ድማ በጺሑ። እታ ሓንቲ መርከብ፡ ዒላማ ክትወቅዕ ክትፍትን እንከላ፡ ኣብ መንጎ እቲ ዒላማን መርከብን እኹል ርሕቐት ብዘይምንባሩ ዝተልዓለ እዩ ተባሂሉ። ከም ልሙድ፡ ሓይልታት ባሕሪ ኢራን ኩሉ ግዜ ስሩዕ ወተሃደራዊ ልምምድ የካይድ እዩ። እቲ ሓደጋ ካብ ከተማ ቴህራን 1270 ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ወሽመጥ ባሕሪ ኦማን እዩ ኣጓኒፉ ዘሎ። ጃማራንን ኮናርክን ዝተብሃላ ተዋጋእቲ መርከባት፡ ዋንነነተን ናይ ሓይሊ ባሕሪ ኢራን እየን።


ኪም ጆንግ-ኡን፡ ሰሜን ኮርያ ፈተነ ኒኩሌራዊ ኣጽዋርን ሚሳይላትን ክትቕጽል ምዃና ኣፍሊጡ

መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ-ኡን ሃገሩ ኣቋሪጻቶ ዝጸንሐት ፈተነ ኒኩሌራዊ ኣጽዋርን ነዊሕ ርሕቐት ዝውንጨፍ ሚሳይላትን ክትቕጽለሉ ምዃና ኣፍሊጡ። እታ ሃገር ምስ ኣሜሪካ ዝጀመረቶ ዝርርብ ግን ከምዝቕጽል ሓቢሩ። ንሱ ኣብ ዘረብኡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ቀረባ እዋን "ሓድሽ ስትራቴጂካዊ ኣጽዋር" ከምእተላልይ ገሊጹ። ንዝርርብ ቦታ ከምዝህልዉ ዝሓበረ እቲ መራሒ፡ ኩነታት ፈተነ ኣጽዋር ምስ "ኣራኣእያ" ኣሜሪካ ዝተመስረተ ከምዝኸውን ኣመልኪቱ። እቲ ናህሪ ንዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ክዝሕል ዝኸኣለሉ ምኽንያት፡ ፕሮግራም ኒኩሌር ሰሜን ኮርያ ምሉእ ብምሉእ ክቋረጽ እንተዘይክኢሉ ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ኣንቢራቶም ዝጸንሐት ማዕቐባት ከምዘይተልዕሎም ኣሜሪካ ብምግላጻ'ዩ። መርገጺ ኣሜሪካ ንምቕያር ዝሓሰብት ሰሜን ኮርያ ብወገና ኣብ መዛዘሚ ዓመተ 2019 ፈተነ ዝተፈላለዩ ኣናኣሽቱ ኣጽዋር ኣካይዳ ነይራ። እታ ሃገር ባዕላ ዝወሰነቶ ግዜያዊ ምቁራጽ ፈተነ ኒኩሌርን ነዊሕ ዝውንጨፉ ሚሳይላትን [ክሳብ ኣሜሪካ ዝበጽሑ] ሓደ ካብ ዓንድታት'ቲ ምስ ኣሜሪካ ዝግበር ድርድራት'ዩ። መሪሕነት እቲ ገዛኢ ውድብ'ታ ሃገር ልሙድ ብዘይኮነ ኩነታት ኣብዚ ዓመት ንኣርባዕተ መዓልታት ዝጸንሐ ኣኼባ ኣካይዶም ነይሮም። ኪም ድማ ኣብ መዕጸዊ እቲ ኣኼባ ዘረባ ኣስሚዑ። ማዕኸን ዜና ሰሜን ኮርያ ሎሚ መዓልቲ ኣብ ዘቃልሓቶ ዜና፡ እቲ መራሒ ሃገሩ ባዕላ ብዝወሰነቶ ግዜያዊ ምቁራጽ ፈተነ ኣጽዋር ክትቕየድ ከምዘይብላ ምዝራቡ ገሊጻ። "ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታታት ኮይንና፡ ብበይናዊ [ውልቃዊ] መብጽዓ ንቕየደሉ ምኽንያት የለን" ኢሉ። ወሲኹ ድማ  "ዓለም ኣብ መጻኢ ሓድሽ ስትራቴጂካዊ ኣጽዋር ክትርእይ እያ" ክብል ምዝራቡ'ውን ሓቢራ። ብምኽንያት ኣብ ፌሎሪዳ ዝተዳለወ ምድላው ሓድሽ ዓመት ናብኡ ይጓዓዝ ዝነበረ ትራምፕ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ንሱን ኪምን "ካብ ኒኩሌር ነጻ ንምዃን ውዕሊ ተፈራሪምና ኢና" ኢሉ። "ቃሉ ዘኽብር ሰብ ከምዝኾነ እየ ዝሓስብ" ክብል'ውን ብዛዕባ ኪም ተዛሪቡ። ሚንስትር ጉዳይ ወጻኢ ኣሜሪካ ማይክ ፖምፒዮ ብወገኑ፡ ሰሜን ኮርያ ካብ ኲናት ንሰላም ከምእትመርጽ እምነቱ ገሊጹ። "ኪም ንፕረዚደንት ትራምፕ ዝኣተዎ ቃል እንተደኣ ኣፍሪሱ ብጣዕሚ ዘጉህይ ክኸውን'ዩ" ክብል ንማዕኸን ዜና ኣሜሪካ ሲቢኤስ ተዛሪቡ። ሰሜን ኮርያ ፈተነ ከይተካይድ ኣሜሪካ ድማ ሰፊሕ ወተሃደራዊ ልምምድ ከይትገብር ኣብ ስምምዕ በጺሖም ምንባሮም ፖምፒዮ ኣዘኻኺሩ።


ሰሜን ኮርያ፡ ፈተነ ሓጺር ርሕቀት ሚሳይል ኣካይዳ

ሰሜን ኮርያ፡ ክልተ ናይ ሓጺር ርሕቀት ሚሳይላት ፈተነ ከም ዘካየደት ተሓቢሩ። እቲ ዘወንጨፈቶ ናይ ሓጺር ርሕቀት ሚሳይል፡ ካብ ፓነጎን ዝበሃል ተበጊሱ ኣብ ምብራቓዊ ባሕሪ ጃፓን ከም ዝዓለበ ሰራዊት ደቡብ ኮርያ ሓቢሮም። ኣብዚ ወርሒ፡ ሰሜን ኮርያ ከም ኣካል ናይ ወተሃደራዊ ልምምድ ዝተፈላለዩ ሚሳይላት ናብ ባሕሪ ጃፓን ወንጪፋ ምንባራ ይዝከር። ሓለቃ ስታፍ ሚንስትሪ ምክልካል ደቡብ ኮርያ፡ ነቲ ኩነታት ብቐረባ ይከታተሎ ምህላው ገሊጹ። ደቡብ ኮርያ ኣብ ዝዘርግሓቶ መግለጺ፡ ዓለም ምስ ኮሮናቫይረስ እናተቃለሰት፡ ፕዮንግያንግ ዝወሰደቶ ስጉምቲ "ዘይግቡእን ዘይሓላፍነታውን" እዩ ኢላ። ኣሜሪካን ቻይናን፡ መንግስቲ ሰሜን ኮርያ ነዚ ናይ ሚሳይል መደባታ መዕለቢ ንምርካብ ናብ ናይ ስምምዕ ጣውላ ክትምለስ ጸዊዐን ኣለዋ። ሓይሊ ባሕሪ ጃፓን፡ እቶም ዝተተኮሱ ሚሳይላት ብ 50 ኪሎ ሜትሮ ብራኸ፡ 410 ኪሜ ርሕቐት ምስ ተጉዓዙ ናብ ባሕሪ ጃፓን ወይ ከኣ ምብራቓዊ ባሕሪ እናተባህለ ዝፍለጥ ማያዊ ኣካል ከም ዝወደቑ ገሊጾም። ኣብ ሰሜን ኮርያ፡ ክሳብ ሕጂ ብኮሮናቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ከም ዘየለው ጸብጻባት ይሕብሩ። ክኢላታት ግን፡ ኣብ ልዕዚ እዚ መግለጺ ጥርጣረታት ከም ዘለዎም ይገልጹ። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ላዕላዋይ ኣዛዚ ሰራዊት ኣሜሪካ እቲ ቫይረስ ኣብ ሰሜን ኮርያ ከም ዝኣተወ ርግጸኛ ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ እዩ። ሰሜን ኮርያ፡ ወጻእተኛታትን ዲፕሎማሰኛታት ዝርከብዎም፡ ከባቢ 380 ሰባት ን 30 መዓልቲ ወሺባቶም ከም ዝነበረት ይግለጽ።


ወራር ዩክሬን፡ ፑቲን ነታ ናይ ኑክሌር መልጎም ይጥውቓ ዶ ይኸውን?

ብንስሃ ክጅምር እሞ፤ ንብዙሕ እዋን፡ "ፑቲን እዚ ክገብር ኣይኽእልን" ኢለ እሓስብ ነይረ፡ ንሱ ግና ከይዱ ገይርዎ። "ንክሬምያ ብፍፁም ኣይጎብጣን፡ ብሓቂ?" ኢለ ነይረ፡ ገይርዎ፡ ጎቢጥዋ። "ኣብ ዶንባስ (ደቡብባዊ ምብራቕ ዩክሬን) ኵናት ኣይኸፍትን" ነዚ'ውን ውዒልዎ። "ንሱ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ሙሉእ ወራር ኣይክኸፍትን" ግና ሕዚ ንዩክሬን ወሪርዋ ኣሎ። ስለዚ " 'ብፍፁም ኣይውዕሎን' ዝብል ሓረግ ኣብ ቭላድሚር ፑቲን ኣይሰርሕን" ኢለ ወዲአ ኣለኹ። እዚ ድማ ምቾት ዘይብሉ ሕቶ ኣስዒቡ ኣሎ። "ፍፁም ንመልጎም ኒዩክለር ቀዲሙ ክፀቅጥ ኣይኽእልን። ፑቲን ንመልጎም ኒዩክለር ክፀቅጥ'ዶ ይኾን?" እዚ ሱቕ ኢሉ ክልሰ ሓሳባዊ ሕቶ ኣይኮነን። መራሕቲ ኔቶ ኣብ ልዕሊ ሩስያ "ተጻባኢ መግለፂ" የውፅኣ ኣለዋ ዝበለ መራሒ ሩስያ ፑቲን፡ ኣስዒቡ ሓይሊ ኑክለር ሃገሩ ብፍሉይ ኣብ ተጠንቀቕ ክቖሙ ኣዚዙ። ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ተሌቪዥን ቀሪቡ "ፍሉይ ወተሃደራዊ ስርሒት" (ኣብ ባይታ ግና ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ሙሉእ ወራር'ዩ ፈፂሙ) ከምዝጀመረ ከፍልጥ እንከሎ፡ ተስፋ ዘቑርፅ መጠንቀቕታ'ዩ ኣሕሊፉ። "ካብ ደገ ኢድ ንምእታው እትሓስቡ፡ እንተድኣ ጦብሎቕ ኢልኩም ኣብ ታሪኽኩም ርኢኹሞ ዘይትፈልጡ መዘዝ ከጋጥኩም'ዩ" ኢሉ። ተሸላሚ ኖቤል ሰላም ኤዲተር ጋዜጣ ኖቫያ ዲምትሪ ሙራቶቭ፡ "ቃላት ፑቲን ኵናት ኒኩሌር ከምዝስዕብ ብቐጥታ'ዩ ዘጠንቅቕ ኔሩ" ኢሉ'ዩ ዝኣምን። ኣብቲ ሻቡ ብተለቬዥን ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ ፑቲን ከም መራሒ ክሬምሊን  ዘይኮነስ ኣርሓ ናይዛ ፕላኔት ከምዝኾነ'ዩ ዝዛረብ ኔሩ፡ ከምቲ እኳ ሓደ ወናኒ ክባር መኪና ቁልፊ መኪንኡ ንምርኣይ ኣብ ኣፃብዕቲ ሒዙ ዘሽከርክሮ። ፑቲን'ውን ቓታ ኒኩሌሩ'ዩ ዘሽከርክር ኔሩ። ብዙሕ ግዘ ኢልዎ'ዩ፡ "ሩስያ እንድሕር ዘይሃልያ፡ ፕላነት ንምንታይ ተድልየና?" ዋላ ሓደ ግና ኣቓልቦ ኣይገበረሉን። እዚ ዘረብኡ ግና መጠንቀቕታ'ዩ፡ "እንሕር ሩስያ ከምቲ ንሱ ዝደልዮ ዘይተራእያ፡ ኩሉ ነገር ከምዝዓኑ" ይብል ዲምትሪ ሙራቶቭ። ኣብ 2018 ኣብ ሓደ ሰነዳዊ ምድላው ፕረዝደንት ፑቲን "… እንተድኣ ዝኾነ ሰብ ንሩስያ ንምፅናት ወሲኑ ግብረ መልሲ ናይ ምሃብ ሕጋዊ መሰል ኣለና። እወ፡ ንወድሰብን ዓለምን መቕሰፍቲ'ዩ ክኾን። ግና ኣነ ዜጋን ፕረዝደንትን ሩስያ እየ። ሩስያ ዘይብላ ዓለም ንምንታይ ንደልያ" ክብል ርኢቶ ሂቡ ኔሩ። ዓመተ 2022 በፂሕና። ፑቲን ኣንፃር ዩክሬን ምሉእ ወራር ከፊቱ፤ ሓይልታት ዩክሬን ግና ንወራር ሩስያ ንምምካት ብርቱዕ ተጋድሎ ይገብሩ ኣለዉ፤ ሃገራት ምዕራብ'ውን ንክሬምሊን ኣስደሚመንኣ እየን፡ ንቑጠባን ፋይናንስን ሞስኮ ዘልምስ ማዕቐብ ንምንባር ኩለን ሓቢረን። እዚ ማዕቐብ ንህላወ ስርዓት ፑቲን ኣብ ሕቶ ከእትዎ ይኽእል'ዩ። ኣብ ሞስኮ መሰረት ዝገበረ ተንታኒ ምክልኻል ፓቨል ፈልግንሀር፡ "ፑቲን ኣብ መዋጥር'ዩ ዘሎ። ብዙሕ ኣማራፅታት የብሉን። ሓንሳብ ምዕራባውያን ንርእሰማል ማእኸላይ ባንኪ ሩስያ ምስ ኣደስከልኦ ፋይናንሳዊ ስርዓት ሩስያ ክዓኑ'ዩ። እዚ ድማ እቲ ስርዓት ዘይሰርሕ ክገብሮ'ዩ" ይብል። "ንሱ ዝህልዎ ኣማራፂ፡ ሓደ ኣውሮጳውያን ከንሳሕባ ብምትስፋው ናብ ኣውሮጳ ዝልእኾ ነዳዲ  ምቁራፅ፡ ካልኣይ ኣማራፂ ድማ ኣብቲ ኣብ ሞንጎ ብሪጣንያን ዴንማርክን ዝርከብ ሰሜናዊ ባሕሪ ኒኩሌር ምትኳስ" ይብል እቲ ተንታኒ። ግና ቭላድሚር ፑቲን ኣማራፂ ኒኩሌር እንተድኣ መሪፁ፡ ኣብ ጥቕኡ ዘለዉ ከተባብዕዎ'ዶ ክፍትኑ ይኾኑ ወይስ ደው ንከብል ፀቕጢ ክገብሩ ይኾኑ? ተሸላሚ ኖቤል ዲምትሪ ሙራቶቭ፡ "ፖለቲከኛታት ሩስያ ምስ ህዝቢ ኮይኖም ኣይፈልጡን። ኩሉግዘ ምስ መራሒ ምስወገኑ'ዮም" ይብል። ኣብ ናይ ቭላድሚር ፑቲን ሩስያ ድማ መራሒ ሓያል'ዩ። ንኹሉ እቲ ስርዓት'ዩ ዝዝውሮ። ፓቨል ድማ፡ "ኣብ ጎኒ ፑቲን ንምዃን ድሉው ዝኾነ የለን። ኣብ ሓደገኛ ኩነታት ኢና ዘለና" ይብል። እቲ ኣብ ዩክሬን ተኸፊቱ ኵናት ናይ ፑቲን ኵናት እዩ። እዚ መራሒ ሩስያ ወተሃደራዊ ባህግታቱ እንተድኣ ኣዐዊቱ፡ ዩክሬን ሉኣላዊት ሃገር ኮይና ናይ ምቕፃል መፃኢኣ ኣብ ሕቶ ምልክት'ዩ ዝኣቱ። ምናልባት ድማ ሩስያ ዘይሓሰበቶ ስዕረት እንተተጎልቢባ፡ ፑቲን ናይ መወዳእታ ኣማራፂ ጌሩ ዝወስዶ ስጉምቲ፡ ንዓለም ኣብ ሓደጋ ዘጥሕል ክኾን ይኽእል።


መራሕቲ ወሽመጥ ዓረብ ንፕረዝደንት ባይደን ምዝራብ ተሓሲሞም

ዋይት ሃውስ፡ ን ፕረዚደንት ጆ ባይደን ምስ መራሕቲ ስዑዲ ዓረብን ኢማራትን ብተሌፎን ንምርኻብ ዝተገብረ ፈተነ ከምዘይሰመረ ዎል ስትሪት ጆርናል ፀብፂቡ። ኣሜሪካ፡ ንምድልዳል ዓለምለኻዊ ደገፍ ንዩክረይንን፡ ዝዓርግ ዘሎ ዋጋ ነዳዲ ንምግታእን ኣብ ትሰርሐሉ ዘላ ግዜ፡ ዋይትሃውስ ንሰለስቲኦም መራሕቲ ንምርኻብ ፈተነ ኣካይዳ። ሰብመዚ ማእከላይ ምብራቕን ኣሜሪካን ነቲ ጋዜጣ ከምዝሓበርዎ፡ ኣብዚ ቀረባ ሳምንቲ፡ ልኡል ስዑድ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማንን ልኡል ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ሸኽ መሓመድ ቢን ዛይድን፡ ንፕረዚደንት ባይደን ከዛርብዎም ብኣሜሪካ ዝቐረበሎም ሕቶ ነፂጐምዎ። ሰብመዚ ስዑዲ ዓረብ ንጋዜጣ ዎል ስትሪት ጆርናል ከምዝሓበርዎ፡ ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ ኲናት ሕድሕድ የመንን ኣብ ምህናጽ ሰቪላዊ ኒዩክለራዊ ጸዓትን ዝያዳ ሓገዝ ክግበረላ፣ ከምኡ'ውን ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ኣብ ኣሜሪካ ከይክሰስን ዝብሉ ጠለባት ኣለውዋ። ወራስ ዓራት ስዑዲ ዓረብ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ብቕትለት እቲ ዓምደኛ ዋሽንግተን ፖስትን ነቓፋይ ስዑድ ዓረብን ዝነበረ ጀማል ካሾጊ ኣብ ኣሜሪካ ከምዝተኸሰሰ ይፍለጥ። መሓመድ ቢን ሳልማን፡ እቲ ብ2018 ዝተፈፀመ ቅትለት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ከም ዘፅደቐ ሓደ ፀብፃብ ስለያ ኣመሪካ ገሊፁ ነይሩ። እዚ ብምምሕዳር ባይደን ዕላዊ ዝተገብረ ፀብፃብ፡ እቲ ልኡል፡ ጋዜጠኛ ካሾጊ፡ "ንክትሓዝ ወይ'ውን ንክቕተል" ዝወፅአ መደብ ኣፅዲቑ ይብል። ኣብ እዋን ጐስጓስ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣሜሪካ፡ ጆ ባይደን ንስዑድ ዓረብ፡ "ፋሉል" ሃገር ብምባል ገሊጽዋ ከምዝነበረን፡ ንዝፍፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ድማ፡ "ዋጋ ክትከፍል'ያ" ክብል ቃል ምእታዉ ይዝከር። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኢማራት'ውን፡ ኣሜሪካ እቶም ብኢራን ዝድገፉ ሚልሻታት ሑቲ፡ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ኣንፃር ኢማራትን ስዑዲ ዓረብን ንዝገብርዎ መጥቃዕቲ፡ ድሩት ግብረመልሲ ብምሃባ፡ ማዕረ ስዑዲ  ከምዘተሓሳሰባ፡ ዎል ስትሪት ጆርናል ኣፍሊጡ።


ባይደን ምስ ኢራን ንምዝርራብ ኢሉ እገዳ ከም ዘይልዕል ኣፍሊጡ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ምስ ኢራን ንምዝርራብ ኢሉ ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ተነቢሩ ዝጸንሐ ማዕቀብ ከም ዘይልዕል ኣፍሊጡ። ኢራን ነቲ ኣብ 2015 ዝፈረመቶ ስምምዕ ኒኩሌር እንተዘይኣኽቢራ፡ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊኣ ኣንቢራቶም ዝጸንሓት ዕገዳታት ከምዘይተልዕል እዩ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ከምዚ ዝበለ፡ ምስ ሲቢኤስ ኣብ ዝካየዶ ቃለ-መሕትት እዩ። መንፈሳዊ መራሒ ኢራን፡ ኣያቶላ ዓሊ ብወገኑ፡ ኢራን ነቲ ስምምዕ እተኽብር ኣመሪካ ኣብ ልዕሊኣ ዘንበረቶ እገዳ ምስ እተልዕል ጥራይ ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ኣብ 2015 ዝተኸተመ ኑክሌራዊ ስምምዕ፡ ኢራን ንተካይዶ ንዩክለራዊ መደባት ክትቅንሶን፡ ኣምሳያኡ ኣብ ልዕሊኣ ጸኒዑ ዝጸንሐ እገዳታት ብኸፊል ክለዓል ዝእዝዝ እኳ እንተነበረ፡ ኣመሪካ ግን ብፕረዚደንት ነበር ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ ኣቢላ ኣብ 2018 ካብቲ ስምምዕ ኣንሳሒባ። እዚ ከኣ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ቁጠባዊ እገዳ ገይራ፡ ሓዲሽ ኒኩለራዊ ስምምዕ ክትገብር ዝዓለመ እዩ ነይሩ። እቲ እገዳ ምትራሩ ስዒቡ ድማ፡ ኢራን ነቲ ስምምዕ ዝጥሕሱ ተግባራት ክትፍጽም ጀሚራ። ኢራን፡ ኒኩለራዊ መደባታ ንሰላማዊ መዓላ ጥራይ ምዃኑ'ያ እትገለጽ። እንተኾነ፡ ካልኦት ሃገራት ኢራን ኒኩሌር ቦምብ ኣብ ምስራሕ ከምእትርከብ እዮም ዝሕብሩ። ኢራን፣ ኣሜሪካ፣ ፈረንሳይ፣ ጀርመን፣ ሩስያን ዩናይትድ ኪንግደምን እየን ኣብ 2015 ስምዕዕ ኒውክሌር ፈሪመን ነይረን። በቲ ስምምዕ መሰረት፡ ቴህራን [ኢራን] መጠን እቲ እተማዕብሎ ኒውክሌር ክትንክን እቲ ምምዕባል ዓለማዊ ትካላት ክከታተልዎ ክትፈቅድን ዝብል ይርከቦ። ኢራን ከምኡ እንተገይራ፡ እቶም እገዳታት'ውን ከምዝለዓሉላ ቃል ተኣትዩላ ነይሩ። እንተኾነ ትራምፕ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ፡ ኣመሪካ ካብቲ ስምምዕ ኣውጺኡ፡ ኢራን ሓድሽ ስምምዕ ንክትፍርም ጽዕንቶ ከሕድር ሓሲቡ ነይሩ። ኢራን ብወገና፤ በቲ ሓድሽ ናይ ትራምፕ ሓሳብ ኣይስማማዕን ኢላ፤ ብ20 ሚኢታዊ ጽሬት፡ ዩራንየም ናብ ምምዕባል ከምእትምለስ ኣፍሊጣ። ኣጽዋር ምስራሕ ዝከኣል ጽሬት እቲ ዝምዕብል ዩራንም፡ ናብ 90 ሚኢታዊ ክብ ምስዝብል እዩ። ባይደን፡ ኢራን ናብ'ቲ ናይ መጀመርታ ስምምዕ ንክትምለስ ኣብ ርእሲኣ ዝተነበረ ማዕቀብ ከልዕል ዝፈቅድ እንተኾይኑ ንዝቐረበሉ ሕቶ" ብፍጹም ዘይሕሰብ" ዝብል ምላሽ ሂቡ። ኢራን ድማ ናብቲ ቅድም ክብል ዝተፈረመ ስምምዕ ንክትምለስ፡ እቲ ካብ ኣመሪካ ዝተነበረ ማዕቀብ ቀዲሙ ክለዓለላ ከም ቅድመ ኩነት ኣቕሚጣ ኣላ። መራሒ ኢራን ኣያቶላ ዓሊ፡ ኣብ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ቀሪቡ፡ "ኩሎም እገዳታቶም የልዕሉ። ሽዑ ኢና ናብቲ ስምምዕ እንምለስ" ኢሉ።


ወተሃደራት ማሊ፡ ሃገራዊ መረጻ ክጽውዑ ቃል ኣትዮም

እቶም ትማሊ ንፕረዚደንት ማሊ: ኢብራሂም ባቡከር ከይታ: ኣብ ቀይዲ ዘእተዉ ወተሃደራት፡ ሲቪላዊ መሰጋግሪ ምምሕዳር ንምምስራትን ከምዝሓሰቡ ገሊጾም። ነዚ ድማ፤ ኣብ ቀረባ እዋን ሃገራዊ መረጻ ንክካየድ ከምዝገብሩ ቃል ኣትኦም። ወሃቢ ቃል ቶም ዝኣደሙ ወተሃደራት፡ እቲ ትማሊ ዝወስደ ስጉምቲ እታ ሃገር ናብ ቅልውላው ከይትኣቱ ንምድሓን ምዃኑ ተዛሪቡ። እቶም ኣብቲ ኣድማ ዝተሳተፉ ወታደራት፡ ንባዕሎም 'ሃገራዊ ኮሚቴ ንህዝባዊ ድሕነት' ኢሎም ዝሰየሙ ኮይኖም ኣብ ስልጣን ናይ ምጽናሕ ድሌት ከምዘይብሎም ይገልጹ። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ መራሕቲ ዞባዊ ሃገራትን ውድብ ሕቡራት መንግስኣትን ግን፡ ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ኮኒኖም ኣለዉ። ----------------- ፕረዚደንት ማሊ ኢብራሂም ቡባካር ኬይታ፡ ትማሊ ብወተሃደራት ምስ ተኣሰረሎሚ ካብ ስልጣኑ ከምዝተኣለየ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ፕረዚደንት ኬይታ ንሃገራዊ ማዕከን ዜና ማሊ ኣብ ዝተዛረቦ፡ እቲ መንግስትን ባይቶ እታ ሃገርን ብዕሊ ፈሪሱ ኣሎ። "ኣነ ኣብ ስልጣን ንክጸንሕ ደም ክፈስስ ኣይደልን" ክብል'ውን ተዛሪቡ። ንሱን ቀዳማይ ሚኒስትር ባውባው ሲስን ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ባማኮ ናብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ዝተወሰዱ ኮይኖም፡ እቲ ፕረዚደንት ካብ ስልጣኑ ከም ዝወረደ ገሊጹ። ፈረንሳን መራሕቲ ዞባ ምዕራብ ኣፍሪቃን ግን ነዚ ተግባር ኮኒኖምዎ። እንተኾነ ፕረዚደንት ኬይታ፡ "ሎሚ ገለ ኣባላት ሰራዊትና ኢዶም ብምሕዋስ እዚ ነገር ከብቅዕ ዝደልዩ እንተኾይኖም፡ እንታይ ምርጫ ኣለኒ?" ኢሉ። ቅድም ኢሉ እቶም ናዕቢ ዘለዓዓሉ ወተሃደራት ንመዓስከር ወተሃደራት ካቲ ተቖጻጺሮምዎ'ዮም። ኣብቲ ሰራዊት፡ ኣብ ጉዳይ ደሞዝን ምስ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ዝግበር ቐጻሊ ግጭትን ዘበገሶ ዘይዕግበት ነይሩ'ዩ። ኬይታ፡ ኣብ 2018 ንኻልኣይ ግዜ ኣብ መረጻ እታ ሃገር ወላ እኳ እንተተዓወተ፡ ብሰንኪ ብልሽውና፣ ጸገም ቑጠባዊ ምሕደራን ውሽጣዊ ጎንጽን ቁጥዐ ክለዓል ጸኒሑ'ዩ። እዚ ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ዓበይቲ ናዕብታትን ተቓውሞታትን ክካየድ ምኽንያት ኮይኑ'ዩ። ብኢማም መሓመድ ዲኮ ዝምራሕ ሓድሽ ልፍንቲ ንተቓወምቲ ሰልፍታት ዝሓወሰ ልፍንታዊ መንግስቲ ክምስረት ሓሳብ ኣቕሪቦም ነይሮም። ብምኽትል ሓላፊ ወተሃደራዊ መዓስከር ካቲ ኮሌኔል ማሊክ ዲዋን ጀነራል ሳዲዮ ካማራን እዩ ዝምራሕ። ነቲ ካብ ከተማ ባማኮ 15 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ዝርከብ መዓስከር ወተሃደራት ምስ ተቖጻጸርዎ፡ ፕረዚደንት ኬይታ ንክወርድ ብዝጠልቡ ዝነበሩ ወተሃደራት ተቐባልነት ረኺቦም። ብሰሉስ ድሕሪ ቐትሪ ድማ ናብ መንበሪ ገዛ እቲ ፕረዚደንት ብምኻድ ምስቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ብሓባር ኣሲሮምዎም። ወዱ ነቲ ፕረዚደንት፣ ወሃቢ ቃል ሃገራዊ ሽማግለ፣ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻእን ሚኒስትሪ ፋይናንስን'ውን ካብ ሞንጎ እቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝኣተው ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ ከም ዝኾኑ ተገሊጹ። ብዝሒ'ቶም ናዕቢ ዝገበሩ ወተሃደራት ግን ብወግዒ ኣይተፈለጠን። ኣብ 2012'ውን፡ ኣብ ወተሃደራዊ መዓስከር ካቲ ተመሳሳሊ ናዕቢ ተላዒሉ ከምዝነበረን፡ ኣብቲ እዋን ነባራት ኮማንደራት ማሊ ንጅሃዳውያንን ዕጡቓት ቱረግ ሰሜናዊ ማሊ ካብ ምቁጽጻር ጠጠው ከብሉዎም ብዘይምኽኣሎም ኣብ መንጎ እቶም ወተሃደራት ብዙሕ ቑጥዐ ፈጢሩ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ነቶም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዘለው መራሕቲ ክፍትሑ ጸዊዖም ኣለው። ቑጠባዊ ውህደት ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ [ኢኮዋስ] ብወገኑ፡ 15 ኣባል ሃገራት ምስ ማሊ ዘራኽበን ዶባት ክዕጾ፣ ናብታ ሃገር ዝኣቱ ፋይናንሳዊ ሓገዛት ጠጠው ክብልን፤ ማሊ ካብቲ ውህደት ክትውገድ ከም ዝወሰነን ኣፍሊጡ። ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ኢኮዋስ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኬይታን ተቓወምቲ ጉጅለታትን ዝግበር ዝነበረ ዘተ ይሽምግል ነይሩ። ሎሚ መዓልቲ ድማ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ማሊ ንምዝራታይ ክእከብ እዩ።


ገዲም በዓልመዚ ስለያ እስራኤል፡ ሞሳድ ኣንፃር ኢራን ዘካየዶም ስርሒታት ኣቃሊዑ

ሓላፊ ትካል ስለላ እስራኤል ሞሳድ ዝነበረ ዮሲ ኮህን፡ እስራኤል ኣንፃር ኢራን ተካይዶም ዝነበረት ስርሒታት ዘቃልሕ ቃለ-መሕተት ሂቡ። እቲ በዓልመዚ ስለላ እስራኤል ነበር፡  መረዳእታታት ናቑጣታት ኒኩሌር ኢራን ብኸመይ ከምዝተሰረቑ'ውን፡ ወግዓዊ ጌሩ። ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2018 ሰራሕተኛታት ስለላ እስራኤል፡ ካብ ሓደ ናይ ኢራን መኻዚኖ ሰነዳት ኒኩሌር ብምስራቕ፡ ናብ እስራኤል ከምዝለኣኹ ገሊፁ። ኣብ ኒኩለራዊ ማእኸል ናታንዝ ንዝተፈፀመ መጥቃዕትን ቅትለት ሓደ ሳይንቲስትን፡ ኢድ እስራኤል ከምዘለዎ'ውን ኣአንፊቱ። ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2015፡ ብቐዳማይ ሚኒስትር እስራኤል ቤንያሚን ኔታንያሁ ሓላፊ ሞሳድ ኮይኑ ዝተሾመ ዮሲ ኮህን፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን'ዩ፡ ካብ ትካል ስለላ እስራኤል ሞሳድ ብጡረታ ተሰናቢቱ። ዮሲ ኮህን ብ1982 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ገና ኣብ ክሊ ዕድመ 20ታት ከሎ'ዩ፡ ናብ ሞሳድ ተፀምቢሩ። እቲ በዓልመዚ ሞሳድ ነበር፡  'ቻናል 12 ኡቩዳ' ኣብ ዝበሃል ተሌቬዥን፡ ምስ ጋዜጠኛ ላ ዳያን'ዩ ነዚ ቃለ-መሕተት ኣካይዱ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ድማ፡ እቲ ቃለ-መሕተት ብተሌቬዥን እስራኤል ተመሓላሊፉ። ኣብቲ ቃለ-መሕተት ካብ ሞንጎ ዘልዐሎም ዛዕባታት ድማ፡ ካብ ኢራን ተሰሪቖም ዝወፅኡ ሰነዳት ኒኩሌር ዓብይ ኣቓልቦ ረኺቦም። ቀዳማይ ሚኒስትር ቤንሚን ኔታንያሁ፡ ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2018 ኣብ ሓደ ጋዜጣዊ መግለፂ፡ እቶም ካብ ኢራን ዝተሰረቑ ሰነዳት ሒዙ ብምውፃእ፡ ኢራን ኒኩሌር ተማዕብል ከምዘላ ከረድእ ፈቲኑ ኔሩ። እንተኾነ ኢራን ኣብቲ እዋን፡ ንክሲ እስራኤል ኣይተቐበለቶን። ኣብ ግዘ ስልጣኑ ካብ ቴልኣቪቭ ኮይኑ ስርሒታት ዝከታተል ዝነበረ ዮሲ ኮህን፡ መኻዚኖ ኒኩሌር ኢራን ንምዝማት ኣብ ዝተገበረ ስርሒት'ውን ተሳቲፉ'ዩ። ሻቡ ሰለልቲ ሞሳድ ናብቲ ናይ ኒኩሌር መኻዚኖ ብምእታው፡ ኣስታት 30 ዝኾኑ ካዝናታት ይኸፍቱ ከምዝነበሩ፡ ዮሲ ኮህን ገሊፁ።


ኣሜሪካን ኢራንን ኣብ ጉዳይ ኒኩሌር ከም ብሓድሽ ምይይጥ ክጅምራ እየን

ሃገራት ምዕራብ ኣብ ጉዳይ ኒውክሌር ቀዲሙ ዝተበጽሐ ስምምዕ ንምሕዳስ ድሕሪ ሓሙሽተ ወርሒ ኣብ ቬና ምስ ኢራን ምይይጥ ክጅምራ እየን። እቲ ብቐንዱ ኣመሪካ እትርከቦ ምስ ኢራን ዝግበር ምይይጥ፡ ናብቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ስምምዕ ንምምላስ ዘኽእል እዩ። ንሱ ድማ፡ ብኢራን ዝካየድ ምምዕባል ኒኩሌር ዝግድብን ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ተነቢሩ ዘሎ ማዕቀብ ድማ ክለዓለላ ዝሕግዝን እዩ ተባሂሉ። ፕሬዝደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብ  2018 ንኣሜሪካ ካብቲ ስምምዕ ክትወጽእ ብምግባር ነቲ ዝነበረ ማዕቀብ መሊሱ ዘንበረ ኾይኑ፡ ነዚ ስዒቡ ኢራን ነቲ ስምምዕ ኣብ ዝጥሕሱ ተግባራት ተዋፊራ ጸኒሓ ተባሂሉ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ኢራን ነቲ ስምምዕ እንተኣኽቢራ ነቲ ማዕቀብ ንምልዓል ድልው ምዃኑ ሓቢሩ እዩ። ኢራን ብወገና፡ ኣመሪካ ቀዲማ ነቲ ማዕቀብ ናይ ምልዓል ስጉምቲ ክትወስድ እያ ትጠልብ። ዲፕሎማሰኛታት ሃገራት ምዕራብ፡ ኢራን ዩራንየም ናይ ምልሓም ተግባር ቀጺላትሉ ናብ ብርኪ ኒኩሌር ቦምብ ምፍራይ በጺሓ ከምዘላ ብምጥንቃቕ፡ ናይ ምዝርራብ እዋን እናተለኣመ ምዃኑ ይዛረቡ። ኢራን ብወገና፡ መደብ ኒኩሌር  ንሰላማዊ ግልጋሎት ከምዝውዕል ኣትሪራ እያ ትዛረብ። ኣብ መንጎ ኢራንን ሓሙሽተ ሃገራትን [ቻይና፣ ፈረንሳይ፣ ጀርመን፣ ሩሲያ እና ዩናይትድ ኪንግደም] ኣብ ርእሰ ከተማ ኦስትሪያ ቬና ኣብ ዝተኻየደ ምይይጥ ተወከልቲ ኣመሪካ ቀጥታዊ ብዘይኾነ መገዲ ተሳቲፎም ነይሮም። ሓደ ላዕለዋይ ኣመሪካዊ በዓል ስልጣን ንኒውዮርክ ታይምስ ከምዝበሎ፡ ኣብ መንጎ ዋሺንግትንን ቴህራንን እንታይ መዓስ ከምዝትግበር ዝምልከት ጥቕልል ብዝበለ ኣብ ወርሒ ሰነ ቅድሚ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኢራን እዩ ተኻይዱ። ኣብ እዋን ምሕደራ ባራክ ኦባማ፡ ተዛታዪ ኢራን ዝነበረ ሓሰን ሩሃኒ ንምትካእ ኣብ ዝተኻየደ ውድደር፡ ንምዕራባውያን ኣዝዩ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ኢብራሂም ራይሲ እዩ ተዓዊቱ። ራይሲ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናብ ስልጣን ቅድሚ ምምጽኡ እቲ ዘተ ክናዋሕ ከምዘይፈቕድ ተዛሪቡ እንተነበረ'ኳ፡ ክሳብ መወዳእታ እዚ ወርሒ ኣብ ቬና ተራኺቦም ንምምያጥ ከይተስማምዑ ጸኒሖም። ተላዘብቲ ኢራን፡ ረብሓ ኢራን ብፍጹም ኣሕሊፎም ከምዘይህቡ እዮም ዝገልጹ። ሚኒስተር ጉዳኣት ወጻኢ ኢራን፡ ኣመሪካ ጌጋኣ ክትኣምን ከምዘለዋ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን ተነቢሮም ዘለዉ እገዳታት ብቕልጡፍ ክለዓሉ፡ ከምኡ'ውን ኣብ መጻኢ ዘዝመጽኡ ፕረዚደንታት ነቲ ስምምዕ ከምዘይክልስዎ ኢራን መረጋገጺ ትደሊ ኢሉ። ፍሉይ ልኡኽ ባይደን ኣብ ኢራን፡ ሮበርት ማሌይ ብወገኑ፡ ምሕደራ ትራምፕ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዘንበሮ ቁጠባዊ ማዕቀብ ንምልዓል ድልውቲ ምዃና እዩ ዝገልጽ። እንተኾነ መሌይ፡ ምስ ኢራን ዝግበር መስኮት ልዝብ ኩሉ ክፉት ዘይክኸውን ይኽእል እዩ- ኢሉ። ኢራን ኣብ'ቲ ክብልጽግ እትደልዮ ዓይነት ኒኩሌር ኣብ ስምምዕ በጺሓ ኣላ፤ ንሱ ድማ፡ ብርኪ እቲ ምልሓም፣ ንምልሓም ኣብ ረብሓ ብዛዕባ ዝውዕሉ ማሺናት ከምኡ'ውን ዝልሕመሎም ከባብታት ይርከብዎም። እንተኾነ፡ ኢራን ካብቲ ልዕሊ ዝፍቀድ ዩራንየም ኣልሒማ ክትከውን ከምእትኽእል እዩ ዝግመት። ዓለም ለኻዊ ኤጀንሲ ምቁጽጻር ኣቶሚክ ኢነርጂ፡ ኒኩሌር ዝልሕመሎም ከባብታት ኢራን ከይርእይ ከምዝተኸልከለ ዝዝከር እዩ።


ሩስያ ኣብ ሃንጋሪ ክልተ ኒክልየሳዊ መነጣጠፊ ክትሃንጽ’ያ

ኣብ ኒኩሌራያዊ ጽዓት ዝነጥፍ ዓብይ ትካል ሮሳቶም ኣብ ዝቕጽል ክልተ ሰሙናት ኣብ ሃንጋሪ ህንጸት ክልተ ኒክልየሳዊ መነጣጠፊ (nuclear reactors) ክጅምር ምዃኑ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሃንጋሪ ኣፍሊጡ። ኣብ 2014 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ኣብ መንጎ ሩስያን ሕብረት ኣውሮፓን ዝተበጽሐ ስምምዕ እቶም ዛጊድ ዝተሃነጹ ኒኩሌራያዊ ጽዓት ንምስፍሕፋሕ ዝዓለመ’ዩ ነይሩ። ኢንዳስትሪ ኒኩሌር ሩስያ በቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ስዒቡ ኣብ ልዕሊኣ ብሕብረት ኤውሮፓ ዝተነበረ እገዳ ኣይተገዝአትን። ሃንጋሪ ነቲ ኣብ ልዕሊ ሰደድ ነዳድን ጋዝን ሩስያ ንምእጋድ ብሕብረት ኤውሮፓ ዝቐረበ ሓሳብ ኣይደገፈቶን። እቲ ናይ ኒኩሌር ጽዓት 40 ሚኢታዊት ጠለብ ሓይሊ ሃንጋሪ ዘማልእ’ዩ። “ህንጸት ንጀምሮ” ክብል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሃንጋሪ ፒተር ስዚጃረቶ ኣብ ናይ ገዛእ ርእሱ ፌስቡክ ጠቂዑ። እቲ ኣርባዕተ ኒክልየሳዊ መነጣጠፊ ዘለዎ ማእኸል ኒኩሌራያዊ ጽዓት እቶም ክልተ ክህነጹ ተወጢኖም ዘለዉ ኒክልየሳዊ መነጣጠፊ ምስተዛዘሙ ናይ ምምንጫው ዓቕሚ እቲ ማእኸል ልዕሊ ዕጽፊ ከዕብይዎ ምዃኖም ተፈሊጡ’ሎ። ሚኒስተር ስዚጃረቶ “እዚ ዓብይ ምዕራፍ’ዩ፣ ኣገዳሲ እምነ ኩርናዕ” ክብል ኣብ ፌስቡክ ገጹ ጽሒፉ። ንሱ ብተወሳኺ “በዚ መገዲ ኣቢልና ውሕስነት ሓይሊ ሃንጋሪ ኣብ ዝተናውሐ ግዜ ብምርግጋጽ ሃንጋራውያን ካብ ምኽባር ዋጋ ጽዓት ክንሕልዎም ኢና” ዝበለ ኮይኑ እቶም ኒክልየሳዊ መነጣጠፊ ኣብ 2030 ንኣገልግሎት ድልዋት ከምዝኾኑ ሓቢሩ። እዚ ልዕሊ 12 ቢልዮን ዶላር ወጻኢ ከምዝሓትት ዝተዘረበሉ ኣዘራራቢ ዝኾነ ፕሮጀክት እቲ ዝበዝሕ ወጻኢኡ ብሩስያ ዝሽፈን’ዩ። ኵናት ዩክረይን ምስተጀመረ መብዛሕቲኤን ሃገራት ኤውሮፓ ካብ ጽግዕተኝነት ቀረብ ሓይሊ ሩስያ ሓራ ንምውጻእ ጻዕርታት ክገብራ ጸኒሔን ኣለዋ።


ምምሕዳር ጆ ባይደን፡ ምስ ሰሜን ኮርያ ንምርኻብ ዝገበሮ ጻዕሪ ከምዘይሰመረ ገሊጹ

ሓድሽ ምምሕዳር ጆ ባይደን፡ ካብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ጀሚሩ፡ ንመንግስቲ ሰሜን ኮርያ ንምርካብ እኳ እንተፈተነ፡ ዛጊድ ካብ ሰሜን ኮርያ ምላሽ ከምዘይረኸበ ኣፍሊጡ። ዋሽንግተን፡ ነቲ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት እናዓረገ ይመፅእ ዘሎ ውጥረት ንምግታእ፡ ብዝተፈላለየ መገዲ ንመንግስቲ ሰሜን ኮርያ ንምርኻብ ከምዝፈተነት እዩ ተገሊፁ ዘሎ። ኣሜሪካን ሰሜን ኮርያን፡ ብሰንኪ እቲ መንግስቲ ሰሜን ኮርያ የቐፅሎ ዘሎ መደብ ምምዕባል ኒኪዩለርን ተወንጫፊ ሚሳይልን፡ ከይተቛደዋ እየን ፀኒሐን። ጆ ባይደን ቅድሚ ናብ ስልጣን ምድያቡ፡ ኣብ ሞንጎ ዶናልድ ትራምፕን መራሒ ሰሜን ኮርያን ኪም ጆንግ ኡን ቁሩብ ምርኻባት ኔሮም። እንተኾነ፡ እቲ ልዝብ፡ ነቲ ባህጊ ኣሜሪካን ሓይልታት ምዕራብን ዝኾነ ምድስካል ኣፅዋር ኒኪዩለር፡ ንሰሜን ኮርያ ከየእመነ እዩ ፈሺሉ። ሃገራዊ መራኸቢ ሓፋሽ ሰሜን ኮርያ’ውን እንተኾነ፡ ዛጊድ ጆ ባይደን ፕረዝደንት ኣሜሪካ ምዃኑ ኣፍልጦ ኣይሃበን ዘሎ። ኣሜሪካ፡ ‘ንኒውዮርክ ቻነል’ ሓዊሱ፡ ኣብ ሃገራ ብዘሎ ልኡኽ ሰሜን ኮርያ ኣቢላ፡ ምስ ፒዮንግያን ንምርኻብ ከምዝፈተነት ተገሊፁ። ሓደ በዓልመዚ ኣሜሪካ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ምስ ሰሜን ኮርያ ንምልዛብ “ብዙሓት ፈተነታት”  ከምዝነበሩን፡ እንተኾነ፡ ንልዕሊ 12 ኣዋርሕ ፍረ ዘለዎ ነገር ከምዘይተረኸበ ሓቢሩ። እዚ ርክብ፡ ፕረዝደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ምስ መራሒ ሰሜን ኮርያ ዝገበሮ ዘተ ዝሓውስ እዩ። ሓድሽ ፕረዝደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ድሮ ሃገሩ ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ ዝህልዋ ፖሊሲ ንፁር ጌሩ ኣሎ፤ እዚ ፖሊሲ ኣብ መፃኢ ወርሒ ሚያዝያ ወግዓዊ ክኾን ትፅቢት ይግበረሉ። ባይደን፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ ዘንበረቶም ረዘንቲ ቁጠባዊ ማዕቐባት ቅድሚ ምፍኳሳ (ምዝላቓ)፡ ፒዮንግያንግ ዘለዋ ኒኪዩለር ክትንክይ ግድን ምዃኑ እዩ ኣፍሊጡ። መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡን’ውን፡ ኣብ ወተሃደራዊ ዓቕሚ ሃገሩ ትኹረት ምግባር’ኳ እንተቐፀለ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሃገሩ ዘለዋ ‘ተፃባኢ ፖሊሲ’ ክትኣልይ እዩ ዝፅውዕ። ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2017፡ ሰሜን ኮርያ ንከተማታት ኣሜሪካ ክወቅዕ ዝኽእል ነዊሕ ርሕቐት ተወንጫፊ ሚሳይል ምፍታና ስዒቡ እዩ፡ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ናብ ርሱን ውጥረት በፂሑ። ሰሜን ኮርያ ኣብዚ ሕዚ እዋን ካብ ካልእ ግዘ ብዝዛየደ ካብ ዓለም ተነፂላ ትርከብ። ዶባት እታ ሃገር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተዓፅዮም ይርከቡ። ምስ ቀንዲ መሻርኽታ ቻይና ዘለዋ ንግዳዊ ርክብ’ውን፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ ብ90 ሚእታዊት ነክዩ እዩ።


ሰሜን ኮርያ በይነ-ክፍለ-ዓለማዊ ተወንጫፊ ከምዝኾነ ዝተጠርጠረ ሚሳይል ተኲሳ

ሰሜን ኮርያ በይነ-ክፍለ-ዓለማዊ ተወንጫፊ ሚሳይል ተኲሳ፤ ሰራዊት ደቡብ ኮርያ እቲ ሚሳይል ኣብ መፋርቕ በረራ ከምዝፈሸለ ገሊጾም። እዚ ኣብዚ ዓመት ንሻብዓይ ግዘ ሰሜን ኮርያ ዘወንጨፈቶ በይነ-ክፍለ-ዓለማዊ ተወንጫፊ ሚሳይል ((Intercontinental Ballistic Missile) ኰይኑ፡ ኣብ ጃፓን ስክፍታ ኣስዒቡ’ሎ። እንተኾነ፡ ኣብ ዝተሓሰበሉ ቦታ ከይበጽሐ እዩ ኣብ ባሕሪ ዓሊቡ። ሰሜን ኮርያ ኣብ ቀረባ እዋን ፈተነ ኒዩኵለር ክተካይድ እያ ዝብል ስግኣት ኣብ ዝሓየለሉ ዘሎ እዋን፡ እቲ ወጥሪ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ክልቲአን ኮርያታት፡ኣብ ጥቓ ማያት ነንሕድሕደን ሚሳይላት ተኲሰን እየን። ሰሜን ኮርያ ኣብ ሓደ መዓልቲ ካብ ዘወንጨፈቶም ሚሳይላት እቲ ዝበዝሐ ነይሩ። ሰሜን ኮርያ ብተደጋጋሚ ሚሳይል ተወንጭፍ ዘላ፡ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ክሳብ ሕጂ እቲ ዝዓበየ ሓባራዊ ልምምድ ኣየር ኣብ ዘካይዳሉ ዘለዋ እዋን'ዩ። ሰሜን ኮርያ ነዚ ልምምድ፡ "ተጻባኢን ተኹታዂን" ክትብል ኣትሪራ ነቒፋቶ እያ። ትማሊ ሓሙስ ሰሜን ኮርያ ናይ ነዊሕ ርሕቀት ሚሳይል ከም ዝተኰሰት ላዕለዎት ወተሃደራዊ ሓለፍቲ ደቡብ ኮርያ ይሕብሩ። እቲ ዝተተኰሰ በይነ-ክፍለ-ዓለማዊ ተወንጫፊ ሚሳይል ከምዝኾነ ሓደ ምንጪ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ንኣስታት 760 ኪሎ ሜትር ዝተወንጨፈ ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ ኣስታት 1,920 ኪሎ ሜትር ዝኸውን ብራኸ በጺሑ እዩ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ሚሳይል "ብፍሽለት ከምዝተዛዘመ እዩ ዝግመት" ክብል፡ ሰራዊት ደቡብ ኮርያ ገሊጹ። ሰሜን ኮርያ ክልተ ናይ ሓጺር ርሕቀት ተወንጨፍቲ ሚሳይላት እውን ተኲሳ እያ። እዚ ድማ፡ መንግስቲ ጃፓን ትማሊ ሓሙስ ንጉሆ ኣብ ገለ ሰሜናዊ ዞባታታ ንዝርከቡ ነበርቲ ኣብ ውሽጢ ገዛ ክጸንሑ ዝሕብር ሳሕቲ ዝረአ ህጹጽ መጠንቀቕታ ክህብ ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ጃፓን፡ ፈለማ እቲ ሚሳይል ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ከምዝነፈረ እኳ እንተገለጸት፡ ሚኒስተር ምክልኻል ያሱካዙ ሃማዳ ግና ድሒሩ "ንደሴታት ጃፓን ከምዘይሰገረን፡ ኣብ ልዕሊ ባሕሪ ጃፓን ከምዝጠፍአን" ሓቢሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ፉሚዮ ኪሺዳ ድሒሩ፡ ሰሜን ኮርያ "ብተደጋጋሚ ዘወንጨፈቶም ሚሳይላት" ብምኹናን፡ " ዘቘጥዕ" ተግባር ከምዝኾነ ገሊጹ። ኣሜሪካ፡ መደብ ሚሳይል ሰሜን ኮርያ ኣብ ልዕሊ ጎረባብቲ ሃገራትን ኣህጉራዊ ሰላምን ጸጥታን ዘስዕቦ ሓደጋ ዘመላኽት ምዃኑ ገሊጻ። ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ፡ "ንምክልኻል ሪፓብሊክ ኮርያን ጃፓንን ዝኣተናዮ ቃል ኪዳን ኣዝዩ ጽኑዕ ኮይኑ ክቕጽል’ዩ" ኢሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ምክትል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ደቡብ ኮርያ ቾ ሂዩን-ዶንግ፡ ትማሊ ሓሙስ ምስ ምክትል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ዌንዲ ሸርማንን ብቴሌፎን ዝተዘራረቡ ክኸውን ከሎ፡ ተግባር ሰሜን ኮርያ "ዘሕዝን፡ ዘይ ስነ-ምግባራዊ" ምዃኑ ከም ዝገለጹ ደቡብ ኮርያ ሓቢራ። ድሕሪ ምውንጫፍ እቲ በይነ-ክፍለ-ዓለማዊ ሚሳይል፡ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን፡ ነቲ መደቡ ክሳብ ሎሚ ዓርቢ ዝነበረ ሓባራዊ ልምምድ ኣየር ከናውሓ ከም ዝተሰማምዓ ሓይሊ ኣየር ደቡብ ኮርያ ገሊጹ። እዚ ዝኸውን ዘሎ፡ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ሰሜን ኮርያ፡ ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመታት ንፈለማ እዋን ኣብ ልዕሊ ጃፓን ተወንጫፊ ሚሳይል ምትኳሳ ስዒቡ እዩ። ሰሜን ኮርያ፡ ኣብዚ ዓመት’ዚ ወጥሪ እናወሰኸ ኣብ ዝመጸሉ ዘሎ እዋን ክሳብ ሕጂ ካብ ዝተረኣየ ዝዛይድ ቁጽሪ ዘለዎ ፈተነ ሚሳይላት ኣካይዳ’ያ። ዋላ እኳ ፈተነ ከይተካይድ ዘዕንቅፉ እገዳታት እንተሃለዉ፡ ሰሜን ኮርያ ግና ካብ 2006 ክሳብ 2017 ንሽዱሽተ ፈተነታት ኒዩኵለር ከምዘካየደትን፡ ንሻብዓይ ግዘ ድማ ክትገብር መደብ ከምዘለዋን ይግመት። ንውሳነታት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብምጥሓስ ሰሜን ኮርያ፡ ኣብ ልዕሊ ጎረባብታ ስግኣት ንምፍጣርን ምናልባት’ውን ንኣሜሪካ ክትወቅዕ ተኽእሎ ንክህልዋን፡ ወተሃደራዊ ዓቕማ ምምዕባል ቀጺላ’ላ። ካብቶም ኣብ ረቡዕ ዝተወንጨፉ ሚሳይላት እቲ ሓደ፡ ካብቲ ሰሜናዊ ደረት መስመር (NLL) ዝበሃል ንክልቲአን ኮርያታት ዘካትዕ ዶብ ባሕሪ ሰጊሩ እዩ። እዚ ሚሳይል ካብ ግዝኣታዊ ማያት ደቡብ ኮርያ ወጻኢ’ኳ እንተዓለበ፡ ካብቶም ክሳብ ሕጂ ዝተወንጨፉ ግና፡ እቲ ናብ ዶብ ዝቐረበ ነይሩ። ደቡብ ኮርያ ብወገና፡ ነፈርቲ ውግእ ብምልኣኽ ካብ ኣየር ናብ መሬት ሰለስተ ሚሳይላት ብምትኳስ ምላሽ ሂባ። እዚ’ውን ካብቲ ኣካታዒ ሰሜናዊ ደረት መስመር ሰጊሩ እዩ። ትማሊ ረቡዕ ብድምር 23 ሚሳይላት ተኲሳ’ያ። እዞም ሚሳይላት ካብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እታ ሃገር ከም ዝተወንጨፉ፡ ኣብ ኢንስቲትዩት ዮንሰይ መጽናዕቲ ሰሜን ኮርያ ዕዱም ምሁር ዝኾነ ኪም ጆንግ-ዳይ ይገልጽ። "ደቡብ ኮርያን ኣሜሪካን መወንጨፊ እቶም [ሚሳይላት] እንተፈሊጠን ብልክዕ ክሃርምኦ ከምዝኽእላ ይኣምና። ሰሜን ኮርያ ግና ኣብ መላእ እታ ሃገር መወንጨፍታት ኣለዋ፤ ብተወሳኺ ድማ ብዙሕ ሸነኻዊ፡ ስርዓታውን ብሓንሳብን ሚሳይላት ምውንጫፍ ከም ትኽእል ተፈራርሕ’ያ ዘላ። እዚ ንመጀመርታ ግዘ ዝረኣኹዎ ኩነታት እዩ" ክብል፡ ዋይቲኤን ንዝተበሃለ ማዕከን ዜና እቲ ከባቢ ተዛሪቡ። ካብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም ጀሚሩ ኣብ ሰሜን ኮርያ ዝተቀላጠፈ ንጥፈታት ምስ ተራእየ፡ "ናይዚ መዛዘሚ፡ ኒዩኵለራዊ ዓቕሞምን ቆራጽነቶምን ንምርግጋጽ፡ ሻብዓይ ፈተነ ኒዩኵለር ምክያድ ክኸውን ተኽእሎ ኣሎ" ክብል፡ ኣብ ዉመን ዩኒቨርሲቲ ኤውሃ ፕሮፌሰር መጽናዕቲ ሰሜን ኮርያ ዝኾነ ፓርክ ወን-ጎን ንቢቢሲ ገሊጹ። "ሰሜን ኮርያ ምስ ኣሜሪካ ኣብ ድርድር ኮፍ ንክትብል ጭቡጥ ደረጃ ኒዩኵለራዊ መንግስቲ ክትኰን ስለ እትደሊ፡ ኒዩኵለራ ክተወግድ እያ ኢልካ ምጽባይ፡ ክውንነታዊ ኣይኰነን" ይብል፡ ፕሮፌሰር ፓርክ ወን-ጎን።


ዛፖርዚዝያ፡ ብሩስያ ዝተታሕዘ ማእከል ኑክሌር ዩክረይን ማዕረ ክንደይ ሓደገኛ እዩ?

ተቘጻጻሪ ኑክሌር ሕቡራት ሃገራት፡ ከባቢ እቲ ብሩስያ ተታሒዙ ዘሎ ገዚፍ ማእከል ኑክሌር ዩክረይን ካብ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሰ ነጻ ክኸውን ይጽውዕ ኣሎ። ዓለምለኻዊ ትካል ኣቶማዊ ጸዓት (ኣይ ኤ ኢ ኤ) ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ከምዝሓበሮ፡ ኣብቲ ከባቢ ዝፍጸሙ ዘለዉ ደብዳባት፡ ዛጊት ቅሉዕ ሓደጋ ኑክሌር'ኳ እንተዘይፈጠሩ፡ ራድዮሎጂያዊ ላሕዂ ጨረር ከስዕብ ዝኽእል ሓደጋ ናይ ምፍጣር ስግኣት ከምዘሎ ግን ገሊጹ። ሰብ ሞያ እቲ ትካል'ውን ኣብቲ ኣብ ማእከል ዓውደ ኲናት ዝርከብ ትካል ኑክሌር ጉድኣት ከም ዝወረደ ኣረጋጊጾም ኣለዉ። ሩስያ ንዩክረይን ዝወረረትሉ ኣብ ካልኣይ ሰሙኑ እያ ንመማዕበሊ ትካል ኑክሌር ዛፖርዚዝያ ተቘጻጺራቶ። ኣብ መንጐ ክልቲኦም ሓይልታት ዝካየድ ዝነበረ ውግእ ናብቲ ማእከል እናቐረበ ምስመጸ፡ ኣብ ሓደ ህንጻ እቲ ትካል ባርዕ ሓዊ ተላዒሉ፤ እቲ ኵነታት ኣብ መላእ ኣውሮጳ ሻቕሎት ፈጢሩ ነይሩ። እቲ ማእክለ፡ ሽዱሽተ መብላዕልዒን፡ ብዙሕ ጓሓፍ ራድዮኣክቲቭ ዝቕመጠሉ ደርብታትን ኣለዎ። ኣብቲ እዋን ሓደ ሰራሕተኛ እቲ ትካል፡ ኣብቲ ማእከል “ቀጥታዊ ደብዳብ” ይፍጸም ከምዘሎን ካብቶም መብላዕልዒ ከምዝተጐደአን ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ዛፖርዚዝያ ዘተላዕለ ባርዕ ሓዊ ቀልጢፉ ከም ዝጠፍእ ተገይሩ፤ እቲ ፍጻመ ግን ዓለምለኻዊ ውግዘት ኣስዒቡን ሕቡራት ሃገራት ቅልጡፍ ኣኼባ ክጽውዕ ምኽንያት ኰይኑን እዩ። ሩስያ ብወገና እቲ ባርዕ ሓዊ “ዩክሬናውያን ሽርሐኛታት” ዝወልዕዎ እዩ ኢላ። ካብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ፡ ሓይልታት ሩስያ ካብ ቀረባ ርሕቐት ናብ ዛፖርዚዝያ ይትኵሱ ከምዘለዉ ዝገልጽ ክሲ ብምቕራብ ነቲ ማእከል ዝምልከት ሻቕሎት ወሲኹ። ትካል ኑክሌር ዩክረይን ሩስያ ሮኬታት ብምትኳስ ኣብ ልዕሊ ዛፖርዚዝያ ጉድኣት ኣብጺሓ ኢሉ ክኸስስ እንከሎ፡ ሩስያ ድማ ሓይልታት ዩክረይን ናብቲ ማእከል ተኲሶም ኢላ። ነቲ ትካል ውሑስ ኰይኑ ክሰርሕ ካብ ዘኽእሎ መስመር ኤሌክትሪክ ወጻኢ ዘሎ ሓይሊ መብራህቲ እውን ብተደጋጋሚ ተቛሪጹ ነይሩ። እቶም መብላዕልዒ እንተተደብዲቦም ወይ ብሮኬት እንተተሃሪሞም ከጋጥም ዝኽእል ቀዳማይ ነገር፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ጨረር ንኸይወጽእ ዝተሰረሐ መከላኸሊ ጕድኣት ምውራድ እዩ። ዋላ'ኳ እቶም መብላዕላዕቲ ዝተወሰነ ደጋዊ ጸቕጢ ክጻወሩ ተገይሮም ዝተሰርሑ ክዀኑ እንከለው፡ ቀጥታ ዝትኮስ ኣጽዋር ግን ክጻወሩ ኣይክእሉን። መከላኸሊ ናይቲ መብላዕልዒ ወይ ስርዓተ ምዝሓል እንተተጐዲኡ ላሕዂ ጨረር (ራድየሽን) ከጋጥም ይኽእል እዩ። ነትጒ ኑክሌር ወይ ሃይድሮጅን እውን ከጋጥም ተኽእሎ ኣሎ። “ካብቶም መብላዕልዒ ሓደ፡ ብሮኬት እንተተሃሪሙ፡ እቲ ዘጋጥም ላሕዂ ኣብ ኣውሮጳ፡ ኣብታ ብሩስያ ዝተጐብጠት ክረሚያ፡ ከምኡ እውን ኣብ መላእ ዩክረይን ሳዕቤን ክህልዎ እዩ” ይብል ዩክሬናዊ ዘይሻራዊ በዓል ሞያ ኑክሌር ኦልሃ ኮሻርና። ሩስያዊ ምሁር ፊዚክስ ኣንድሬ ኦዝሃሮቭስኪ እውን ኣብ ዛፖርዚዝያ ሓደጋ እንተጋጢሙ፡ ኣብ ኣየር ነዊሕ ክጓዓዝ ዝኽእል ራድዮኣክቲቭ ሳይሲየም-137 ዝተባህለ ቅራር ኑክሌር ክወጽእ ከምዝኽእል የጠንቅቕ። እቲ ቅራር ኣብ ልዕሊ ጥዕና ደቂ ሰባትን መሬት ሕርሻን ከቢድ ጉድኣት ከብጽሕ ዝኽእልን እዩ። ብተወሳኺ ከም ኣንፈትን ጉልበትን ንፋስ ኣብ ርሑቕ ከባቢ ዝርከባ ሃገራት እውን ጉድኣት ከብጽሕ ይኽእል። ካብ መብላዕለዕቲ እቲ ትካል ብተወሳኺ መኸዘኒ ቅራር ዛፖርዚዝያ እውን ሓደጋ ክወርዱ ይኽእሉ እዮም። ንማእከል ኑክሌር ዒላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ምፍጻም ብስምምዕ ጀኔቫ ዝተኸልከለ እዩ። ኣብቲ ብ1949 ዝተፈረመ ስምምዕ ጀኔቫ ፕሮቶኮል 1፡ ግድባት፡ መትረባትን ማእከላት ኑክሌርን መጥቃዕቲ ምፍጻም ክልክል እዩ፤ ውሕጅን ላሕዂ ጨረርን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ከቢድ ጉድኣት ከውርዱ ስለዝኽእሉ። ማእከል ጸዓት ንሲቪላዊ ዘይኰነስ ንወተሃደራዊ ኣገልግሎት ዝውዕል እንተዀይኑ ግን ዒላማ ክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብ ጥቓ ሓደገኛ ትሕቲ ቅርጺታት ዝተደኮኑ ወታሃደራዊ ዒላማታት እውን ተመሳሳሊ ሕጊ ተፈጻሚ ይኸውን። ንኸምዚኦም ዝበሉ ዒላማታት ምጥቃዕ ዝድገፍ ኣይኰነን። ዩክረይን ሰማይ ዛፖርዚዝያ ካብ በረራ ነጻ ክኸውን ንማሕበረሰብ ዓለም ሓቲታ እያ። እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ እቲ ማእከል ክፍጸም ዝኽእል ቀጥታዊ መጥቃዕቲ ዝከላኸል ጸረ ነፈርቲ ክቐርበላ ዝሓትት እዩ። እንተዀነ፡ እተን ዝድግፋኣ ዘለዋ ሃገራት፡ ሩስያ ብቐጥታ ኣብቲ ኲናት ከም ምስታፍ ከይትቘጽሮ ስለዝሰግኣ ዝሰምር ኣይመስልን።


ሰሜን ኮርያ፡ ብሚሳይል ተሳኢሎም ዝበለቶም ምስሊ ዓለም ዘርጊሓ

ሰሜን ኮርያ ካብ 2017 ጀሚራ ካብ ዝወንጨፈቶ ሚሳይላት ብሓንቲ ተሳኢሉ ዝበለቶ ምስሊ ዓለምና ካብ ሰማይ ዘርኢ ኣሳእል ዘርጊሓ። እቲ ኣብ መደበር ተለቪዥን እታ ሃገር ዝተዘርገሐ መስሊ ሓውሲ ደሴት ኮርያን ከባቢኡን ዘርኢ እዩ። ሰሜን ኮርያ ህዋሶንግ-12 ዝሰመየቶ ናይ ነዊሕ ርሕቀት ሚሳኤል ፈተነ ከምዘካየደት ክትግልጽ እንከላ፡ ደቡብ ኮርያን ጃፓንን ብወገነን እቲ ሚሳኤል ቅድሚ ኣብ ጥቃ ጃፓን ኣብ ዝርከብ ማያዊ ክፋል ምዕላቡ ንሰማይ 2000 ኪሎሜተር ከምዝተወንጨፈ ገሊጸን። በዚ መሰረት እቲ ሰሜን ኮርያ ተማዕብሎን ፈተነ ተካይደሉን ዘላ ሚሳኤላት ካብ ሰሜን ኮርያ ተበጊሱ ናብ ኣመሪካ ክበጽሕ ከምዝኽእል እዩ ዝግለጽ ዘሎ። ሰሜን ኮርያ፡ እቲ ኣሳእል ኣብ ጫፍ ኣካል ናይቲ ሚሳኤል ብዝተገጠመ ካሜራ ዝተሰኣለ ምዃኑ'ያ ገሊጻ። ሰሜን ኮርያ ኣብዚ ዓመት እዚ ንሻውዓይ ግዜ ዘካየደቶ ፈተነ ሚሳኤል ሃገራት ጃፓንን ደቡብ ኮርያን ኮኒነኦ ኣለዋ። ጃፓንን ደቡብ ኮርያን እቲ ሰሜን ኮርያ ዝወንጨፈቶ ሚሳኤል ኣብ ውሽጢ 30 ደቓይቕ 800 ኪሎሜተር ክጉዓዝ ከምዝኽኣለ ገሊጸን። ሕቡራት ሃገራት ንሰሜን ኮርያ ዝኾነ ዓይነት ሚሳኤል ከይትውንጭፍ'ኳ እገዳ እንተኣንበረላ እታ ሃገር ግን በቲ እገዳ ኣይተገትኣትን ዘላ። እታ ሃገር ኣብዛ ሓንቲ ወርሒ ጥራይ ተላዒላታ ዘላ ዓመተ 2022፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ሸውዓት ፈተነታት ሚሳኤል ኣኻይዳ ኣላ። ተንተንቲ ፖለቲካ ሓውሲ ደሴት ኮርያን ከባቢኡን ፕረዚደንት ኪም ጆንግ ኡን ተደጋጋሚ ፈተነታት ሚሳኤል ዝገብርሉ ዘሎ ቀንዲ ምኽንያት ንፕረዚደንት ጆ ባይደን ናብ ዘተ ንኽምለስ ንምግዳድ ዝዓለመ ከምዝኾነ'ዮም ዝገልጹ። ብዘይካ እዚ ቀንዲ መነሓንሕቲ ሰሜን ኮርያ ዝኾነት ደቡብ ኮርያ ኣብ ቀረባ ግዜ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ስለተካይድ፤ ነቲ ብሕጂ ዝምረጽ ፕረዚደንት ናይ ራዕዲ መልእኽቲ ንምልኣኽ ክኸውን ከምዝኽእል ዝግምቱ'ውን ኣለዉ።


ሰሜን ኮርያ፡ ሓዲሽ ዓይነት ሚሳኤል ሰሪሐ ፈቲነ ትብል

ሰሜን ኮርያ እቲ ብሓሙስ ዘካየደቶ ፈተነ ሚሳኤል፡ ሓዲሽ ዓይነት ተመራሒ ሚሳኤል ምዃኑ ነቲ ዘካየደቶ ፈተነ ሚሳኤል ኣመልኪታ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ ሓቢራ። እታ ሃገር ድሕሪ ኣስታት ሓደ ዓማት እያ ንመጀመርታ ግዜ ብሓሙስ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ኣካይዳ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ኸኣ ሰሜን ኮርያ ንመጀመርታ ግዜ እያ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል ኣካይዳ። ነቲ ብሰሜን ኮርያ ዝተኻየደ ፈተነ ባላስቲክ ሚሳኤል፤ ኣመሪካ፣ ጃፖንን ደቡብ ኮርያን ክኹንንኦ እንከለዋ፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ብወገኑ ሃገሩ ንተግበራት ሰሜን ኮርያ ተመጣጣኒ መልሲ ከምእትህበሉ ገሊጹ ኣሎ። ሰሜን ኮርያ ዝኾነ ፈተነ ናያ ባላስቲክ ሚሳኤል ከይተካይድ ብሕቡራት ሃገራት ከምዝተኣገደት ዝዝከር እዩ። ሰሜን ኮርያ ሎሚ ዓርቢ ኣብ ዘውጽአቶ መግለጺ፡ ክልቲኡ እቲ ፈተነ ዝተኻየደሉ ሚሳኤል 600 ኪሎ ሜተር ብምጉዓዝ ዕላምኡ ከምዝሃረመ ክትገልጽ እንከላ፡ ጃፓን ኣብ ዘውጽአቶ ሓበሬታ ግን እቲ ኣብ ባሕሪ ጃፓን ዝዓለበ ባላስቲክ ሚሳኤል ናይ ሰሜን ኮርያ፡ 430 ኬሎሜተር ጥራይ ከምዝተጓዓዘ እያ ገሊጻ። ነቲ ፈተነ ሚሳኤል ብመሪሕነት ዘካየደ ሪ ፕዮንግ ቾል ኣብቲ ሰሜን ኮርያ ዘውጽኣቶ መግለጺ "እዚ ምምዕባል ሓዲሽ ዓይነት ሚሳኤልን ዕዉት ፈተነን፡ ንወተሃደራዊ ዓቕሚ ሃገርና ዘበርኽን ናይ ግዳም ወተሃደራዊ ስግኣታት ዘወግድን'ዩ" ምባሉ ተሓቢሩ። ኣብ'ቲ ፈተነ ዝተኻየደሉ ኣጋጣሚ፡ መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡን ከምዘይተረኸበ'ውን ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ብመሰረት ካብ ፕዮንግዮንግ ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ እቲ ሚሳኤል ክሳብ 2.5 ቶን ናይ ምሽካም ዓቕሚ ዘለዎ ኮይኑ እዚ ኸኣ ኒኩለር ክሽከም ዓቕሚ ከምዘለዎ ዘርኢ'ዩ። ሰሜን ኮርያ ነዚ ፈተነ ዘካየደትሉ ምኽንያት ብንጹር ንምፍላጡ ዘሸግር እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ልዕሊ ምምሕዳር ጆ ባይደን ጸቕጢ ንምፍጣር ክኸውን ከምዝኽእል ጋዜጤኛ ቢቢሲ ላውራ ቢከር ትሕብር። ሰሜን ኮርያ ነቲ ካብ ማልዥያ ናብ ኣመሪካ ተመሓላሊፉ ዝተወሃበ ሙን ቾል ምዮንግ ዝተብሃለ ዜጋኣ ዘለዋ ቁጠዓ ንምግላጽን ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊኣ ዘንበሮ ሓዲሽ እገዳ ንምቅዋምን ኢላ'ውን ነዚ ፈተነ ሓዲሽ ዓይነት ሚሳኤል ተካይዶ ትህሉ'ያ ዝብል ጥርጣረታት'ውን ኣሎ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ድሕሪ እቲ ፈተነ ሚሳኤል ሰሜን ኮርያ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ"ግድን መልሲ ክውሃበሉ እዩ፡ ንሶም ነገራት ምብእኣስ ምርጨኦም እንተኾይኑ ንሕና'ውን ንተግባሮም መልሲ ክንህበሉ ኢና" ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ "እንተኾነ ኣነ ሕጂ'ውን ዲፕሎማስያዊ ፍታሓት ንምምጻእ ይዳሎ ኣለኹ፡ እዚ ግን ናይ መወዳእታ ውጽኢቱ ሰሜን ኮርያ ዘለዋ ኒኵለራዊ ኣጽዋራት ንኸተምክኖ እዩ ክኸውን" ኢሉ። ሰሜን ኮርያ፡ ባላስቲክ ሚሳኤል ከምዝተኮሰት እኳ ግሉጽ እንተኾነ፡ እንታይ ዓይነት ባላስቲክ ሚሳኤል እያ ፈተነ ኣካይዳ ዝብል ግን ንጹር ኣይኮነን ዘሎ።


ኪም ጆንግ-ኡን፡ ሰሜን ኮርያውያን ብዛዕባ 10 ዓመታት መሪሕነት ኪም

ቅድሚ 10 ዓመታት፡ ንሚዲያታት ዓለም ዝተቖጻጸረ ሓደ ክስተት ሰሜን ኮርያ ነበረ። ጎደናታት ፒዮንግያንግ ብኣውያት ተመሊኦም፣ ዘጸናንዖም ዝስኣኑ ዝመስሉ ደንቢ ልብሲ ቤት ትምህርቲ ዝተኸደኑ ተመሃሮ ተንበርኪኾም፣ ተስፋ ዝቖረጻ ዝመስላ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ልበን ደጊፈን ይርኣዩ ነይሮም። እቲ ሓያል ቑጽጽር ዝግበረሉ ሃገራዊ ሚዲያ ድማ፡ ሰሜን ኮርያውያን "ዝፈትውዎ" መራሒኦም ኪም ጆንግ-ኢል ኣብ መበል 69 ዓመቱ ከም ዝሞተ ኣቃሊሑ። እቲ ግዜ 19 ታሕሳስ 2011 ዓ.ም ነይሩ። ድሕሪ እዚ ኣብ መላእ ዓለም ዝነበሩ ተንተንቲ ኮርያ ብዛዕባ ሓደ ሰብ ንምዝራብ ሰነዳቶም ከገላብጡ ተጓይዮም። ኪም ጆንግ-ኡን። ኣብ መበል 27 ዓመቱ፡ ዓብዪ ተካኢ መራሒ ሃገር ተባሂሉ። ዝኾነ ነገር ክሳኽዐሉ ከም ዝኽእል ዝገመቱ ግን ውሑዳት'ዮም። ሓደ ብዙሕ ዕድመን ተሞክሮን ዘለዎ ሕብረተሰብ ብኸመይ ክልቲኡ ብዘይብሉ ሰብ ይምራሕ? ብዙሓት ወተሃደራዊ ዕልዋ ክካየድ'ዩ ወይ'ውን ሙሁራት እታ ሃገር ስልጣን ክሕዙ'ዮም ዝብል ግምት ነይሩዎም። ዓለም ግን ነዚ ንኡሽቶ ውልቀ መላኺ ኣታሒታ ርእያቶ። ኪም ጂንግ-ኡን ስልጣኑ ጥራይ ዘይኮነ ኣደላዲሉ "ኪም-ጆንግ-ኣውነት" ዝብሃል ሓድሽ መዋእል'ውን እዩ ኣምጺኡ። ተቓወምቱ ኣጽርዩ፣ ኣማኢት ቐቲሉ ምስ ወድአ ትኹረቱ ናብ ዓለምለኻዊ ጉዳያት ኣዚሩ። ንፈተነ ኒዩክሌር 100 ባላስቲክ ሚሳይላት የወንጭፍ፤ ሕጂ ግን እቲ ዕረፍቲ ዘይብሉ ጻምእ ምውናን ኣጽዋር ኒኩሌር እታ ሃገር ኣብ ሓደጋ ወዲቑ ኣሎ። ሰሜን ኮርያ ኣብ ቅልውላው እያ ዘላ፤ ኣዝያ ድኻን ካብ ዓለም ዝተገለለትን ኮይና። ስለዚ ኣብ ትሕቲ ምሕደራ እዚ ውልቀሰብ ዘሎ ህይወት እንታይ ይመስል? ላዕለለዎት ዲፕሎማት ዝርከቡዎም ዓሰርተ ነቲ ስርዓት ዝራሕርሑዎ ሰባት ዓሰርተ ዓመታት መሪሕነት ኪም ጆንግ-ኡን እንታይ ይመስላ ዝብል ርኢይቶኦም ሂቦምሉ ኣለው። ሓድሽ ጅማሮ ተመሃራይ ጂም ጂም-ሃዮክ ኣቦ ኪም ጆንግ-ኡን ኣብ ዝሞተሉ መዓልቲ ከቕትሎ ዝኽእል ሓደ ነገር ገይሩ። ገይላ ወይ 'ፓርቲ' እዩ ኣዳልዩ። "ሓደገኛ'ዩ ነይሩ፤ ግን ሽዑ ተሓጒስና ነይርና" ይብል። እቲ ኣብ በረድ ምንሽርታትን ስክዒት ኩዕሶ ምጽዋትን ዝፈቱ ኪም፡ ሓደሽቲ ሓሳባትን ለውጥን ዘልዕል ሓድሽ መንእሰይ መራሒ ክመጽእ'ዩ ዝደሊ ነይሩ። "ካብኡ ብዙሕ እንጽበዮም ነገራት ነይሮምና፤ ኣብ ኤውሮጳ'ዩ ተማሂሩ። ስለዚ ልክዕ ከማና እዩ ዝሓስብ ዝብል ግምት ነይሩና" ኢሉ። ጂም-ሃዮክ ካብ ዝተማህረ ስድራቤት ዝመጽአ ኮይኑ ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ ቤጂንግ የጽንዕ ነይሩ። እዚ ውሑዳት ርኹባት ሰሜን ኮርያውያን ዝረኽቡዎ ዕድል'ዩ። ኣብ ቻይና ዝነበሮ ህይወት ብዛዕባ ዝሓሸ ዓለም ንክፈልጥ ኣብ ኢንተርነት ድማ ብዛዕባ ሃገሩ ዜና ክርኢ ዘኽኣሎ ነይሩ። "መጀመርታ ኣይኣምኖን ነይረ፤ ምዕራባውያን ይሕስው'ዮም ዘለው [ብዛዕባ ሰሜን ኮርያ] ይብል ነይረ። ልበይን ኣእምሮይን ግን ተኸፋፊሉ። ርእሰይ ክትሪኦ የብልካን ይብለኒ፤ ልበይ ድማ ተወሳኺ ክርኢ ይህንጦ" ይብል። 25 ሚሊዮን ሰሜን ኮርያውያን ኣብ ትሕቲ ስጡም ክትትል ዝግበሮ ኩነታት ዝነብሩ ኮይኖም፡ ብዛዕባ ካልእ ክፋል ዓለም ወይ ካልኦት ሃገራት ብዛዕባ ሃገሮም እንታይ ይብሉ ዝብል ውሑድ ነገራት እዮም ዝሰምዑ። እቲ መራሒ ድማ ፍሉይ ጸጋ ዝተዓደለን ንዕውትነቶም ዘድልዮም መለኮታዊ ፍጡር ከም ዝኾነ'ዮም ዝመሃሩ። ጂም-ሃዮክ፡ እዚ ሰብ ተተካኢ መራሒ ምዃኑ ሓደ ዝሓጽሮ ዝነበረ ስምዒት'ዩ ፈጢርሉ፤ ተስፋ። ካልኦት ግን ይጠራጠሩ ነይሮም። ኣብ ገለ ጎደናታት ፒኦንግያንግ ኪም ጆንግ-ኡን ነዚ ስልጣን ዝበቅዕ ኣይኮነን ዝብሉ ሕሜታት ይወጽኡ ነይሮም። ኣምባሳደር ኩዌት ነበር ሪዩ ያን-ው መሳርሕቱ እቲ ስልጣን ካብ ኣቦ ናብ ውላድ ብምትሕልላፉ ሕጉሳት ከም ዘይነበሩ ይዛረብ። "መጀመርታ 'ሕጂ ኽኣ ካልእ ምትክኻእ?' እየ ኢለ። ሰሜን ኮርያውያን በዚ ውርሻዊ ምትኽኻእ ተሰላችዮም'ዮም ነይሮም። ብፍላይ ኣብ እቲ ዝተማህረ ሓድሽ ነገር ይደሊ ስለ ዝነበረ 'ዋእ ካልእ ዝተፈለየ ነገር ክመጽእ'ዶ ኣይግብኦን?' ኢና ኢልና" ይብል። ስድራ ኪም፡ እታ ሃገር ካብ እትምስረት ካብ 1948 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ'ዩ ነታ ሃገር መሪሑ። ዜጋታት እታ ሃገር ደም እዚ ስድራቤት ቅዱስ'ዩ ተባሂሉ'ዩ ዝንገሮም። እዚ ሓድሽ መራሒ ብ2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዘስምዖ ዘረባ ሰሜን ኮርያውያን "ዳግም ዕጣቖም ዘስጥምሉ" ምኽንያት የለን ኢሉ ተዛሪቡ። በዚ፡ እታ ኣብ 1990ታት ምኽንያት ሞት ኣማኢት ኣሽሓት ዝኾነ ሓያል ጥምየት ተጠቒዓ ዝነበረት ሃገር እዚ ሓድሽ መራሒ ዜጋታት ዘጋጥሞም ሕጽረት መግብን መከራን ከብቅዕ ክገብር'ዩ ኢሎም ሓሲቦም። እዚ ኽኣ ዓብዪ ነገር ነይሩ። ሰብ መዚ ቤት ጽሕፈት ጉዳይ ወጻኢ ተወሳኺ ኢንቨስትመንት ወጻኢ ከመቻችኡ መምርሒ ተዋሂቡዎም። እማን ክኣ ገለ ኣብታ ሃገር ዝነበሩ ሰባት ለውጢ ክርእዩ ጀሚሮም። መራሒ መኪና ዮ ሲኦንግ-ጁ ኣብ ሱፐር ማርኬታት ሰሜን ኮርያ ገለ ቅድሚኡ ዘይነበሩ ነገራት ምርኣዩ ይዛረብ። "ንዓና ክሳብ ዝደንቀናን እንሕበነሉን ናይ መግቢ ፍርያትና ብጣዕሚ፣ ምዕሻግን ቐረብን ካብ ቻይና ዝሓሸ'ዩ" ኢሉ። ሰናይ ተምኒታት ኪም ጆንግ-ኡን ነቶም ከም ስግኣት ዝርእዮም ዝነበሩ ሰባት ትርጉም ኣይነበሮምን። ብፍላይ ኣኩኡ ጃንግ ሶንግ-ታክ ሓያል ኔትዎርክ መላፍንቲ ዘርጊሑ ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ሰሜን እታ ሃገር ኣብ ጥቃ ዶብ ቻይና ዝነበረ ነጋዳይ ቾይ ና-ራ ጃንግ ሓድሽ መራሒ ሰሜን ኮርያ ግዲ ክኸውን እዩ ዝብል ግምት ፈጢሩሉ። "መብዛሕትና ሃገርና ምስ ቻይና ዝምድና ክትጅምር እሞ ብነጻነት ናብ ወጻኢ ክንቀሳቐስ ኢና ዝብል ተስፋ ነይሩና" ይብል። "ሶንግ-ታክ ስልጣን እንተሒዙ ንሰሜን ኮርያ ብዙሕ ቑጠባዊ ለውጢ ከምጽኣላ እዩ ኢልና። እዚ ዓው ኢልና እንዛረቦ እኳ እንተዘይኮነ ከምዚ ዓይነት ተጽቢት ግን ነይሩና" ኢሉ። ግንከ፡ ከምዚ ዓይነት ጽንጽንታ ቐልጢፉ ክቑጸ ኣለዎ። ስለ ዝኾነ ድማ ሶንግ-ታክ ካብ ከልቢ ዝኸፍአ" ከምኡ'ውን "ናይ ሰብ ሓተላ" ተባሂሉ ሽሙ ምስ ጸለመ "ኣሃዳዊ መሪሕነት ሰልፊ" ኣናኢሱ ብዝብል ክሲ ተቐቲሉ። ድሮ እቲ መንእሰይ መራሒ ጨካን ምዃኑ ከርኢ ጀሚሩ። ስለ ዝኾነ ድማ ብዙሓት ህይወቶም ንምድሓን ናብ ደቡብ ኮርያ ብምህዳም ዕቑባ ክሓቱ ጀሚሮም። ንሱ ክኣ እዚ ጠጠው ከብሎ ወሲኑ። ኣብ ዶብ ዝግበር ሓለዋ ቅድሚኡ ተራእዩ ብዘይፈልጥ ኣቐን በርትዐ። እቲ ዶብ ብመጻወድያ ሽቦ ሓጹር ግጥም ኣቢሉ ለኮቶ። ደላሊ ዝነበረ ሃ ጂን-ው ካብቶም ካብ ሰሜን ኮርያ ክወጽኡ ዝኽኣሉ 100 ሰባት እዩ። "እታ ሃገር ፍሉይ ሓይሊ ጸጥታ ዶብ ኣለዋ። ክወጽእ ዝፈተነ ተኲስኹም ቅተሉ'ዮም ዝብሃሉ። ነዚ ክኣ ሓላፍነት ኣይወስድሉን" ይብል። ወሲኹ "መጀመርታ ፈሪሐ ነይረ፤ ንኡሽቶ'ውን ስለ ዝነበርኩ ብዛዕባ ሰሜን ኮርያ ብዙሕ ሕቶታት ነይሩኒ። መሰልን ናጽነትን ዘይብሉ ትሕቲ እንስሳ ዝኾነ ህይወት ንምንባር ስለ ምንታይ'የ ኣብዚ ተወሊደ? ዝብል ሕቶታት ስለ ዝነበረኒ ህይወተይ ኣብ ሓደጋ ኣእቲየ ክውስን ነይሩኑ' ኢሉ። ዕድል ገይሩ ግን ካብታ ሃገር ወጺኡ። እንተኾነ ኣዲኡ ተኣሲራ፤ ብሰንኪ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ዝበጽሓ ጨካን ኣተሓሕዛ ክኣ ሽባ ኮይና። በዚ ጂን-ው፡ ብዝተወሰነ መልክዑ ድምጺ ወላዲቱ ናብ ኣእምርኡ ስለ ዝቕልቀሎ ይሓዝን። ኪም ጆንግ-ኡን፡ ብሓደ ሸነኽ ንተቓወምቱን ነቲ ስርዓት ክሒዶም ዝወጽኡን ሰባት ክሃድን እንከሎ በቲ ካልእ ሸነኽ ድማ ካብ ኣቡኡ ንላዕሊ ዘመናውን ሕውስውስ በሃልን መሲሉ ይቐርብ ነበረ። ዘመናዊት ንእትብሃል መንእሰይ ሪ ሶል-ጁ ክኣ ተመርዓወ። ናብ ዝተፈላለያ ከተማታትን ዓድታትን ሃገሩ ኣብ ዝገብሮ ምብጻሕ ምስ ሰባት እናተሓቛቖፈ፣ ሰላምታ እናሃበን እናስሓቐን ስእሊታት ይስኣል። ሰባት ኣብ ዝዘናግዑሎም ካብ ሓጺን ዝተሰርሑ መዛግዒ ቦታታት ብምጽዋት፣ ኣብ በረድ ብምንሽርታት፣ ፈረስ ብምግላብ ምቅሉል ምዃኑ ኣርኣየ። ምስ በዓልቲ ቤቱ ድማ ኣብ ፋብሪካታት መመላኽዒታት ዑደት ብምግባር ኣዝዮም ዘመነዎት ዝበሃሉ ምህርታት ንህዝቦም ኣርኣዩ። እንተኾነ "ዘመናዊ" ምምሳል ንተራ ሰሜን ኮርያውያን ዳርጋ ነውሪ ነበረ። ዮን ሚ-ሶ ክኣ ካብ ደቡብ ኮርያ ብሕቡእ ዝኣተው ዲቪዲታት ዝርኣየቶም ነገራት ክትገብር ድልየት ሓዲሩዋ። ሽቛር፣ ሃብል ክሳድን ጅንስን ስረን ክትገብር ደልያ። "ሓደ መዓልቲ ተታሒዘ፤ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብዙሓት ሰባት ክሳብ ዝበኪ ድሂሎምኒ። 'ኣይትሓፍርን?' ኢሎምኒ" ትብል። ስነ ጥበባዊት ዩን-ያንግ ልክዕ ከም በዓልቲ ቤት ኪም ጆንግ-ኡን መንእሰይ እያ። ኩሎም ደርፍታታ ግን ነቲ መራሕቲ ዘሞግሱ ክኾኑ ኣለዎም ተባሂላ። ነዚ ክትቃወሞ ምስ ፈተነት ተኣሲራ። "ድሕሪኡ እቲ ኣነ ዝደልዮ ብናጽነት ክሰርሕ ኣይተፈቕደለይን። መንግስቲ ናይ ወጻኢ ጽልዋ ስለ ዝሰግእ ነቲ ኢንዳስትሪ ይቆጻጸሮ'ዩ። ኣነ'ውን ብዙሕ ተሳቕየ'የ" ኢላ። ከም ጸብጻብ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ካብ ደቡብ ኮርያ ዝመጽኡ ቪድዮታት ብምዝርግሖምን ብምርኣዮምን ኣስታት ሸውዓተ ሰባት ተቐቲሎም። ኪም ጆንግ-ኡን ነቶም ናይ ወጻኢ ጽልዋታት "ሓደገኛ መንሽሮ" ክብል'ዩ ዝገልጾም። ሰሜን ኮርያ ባላስቲክ ሚሳይል ብዝተኮሰት ቑጽሪ ርእሰ ዜና ማዕኸናት ሓበሬታ ዓለም እያ ትኸውን፤ ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ግን ክንድ'ቲ መንግስቲ ዝሓስቦ ሃገራዊ ኩርዓት ከዕቢ ኣይክኣለን። ሓደ ካብታ ሃገር ሃዲሙ ዝወጽአ ዜጋ "ሕጂ'ውን ብደምን ረሃጽን ሰባት ኣጽዋር የማዕብሉ ኣለው'ዮም ዝብሉ" ኢሉ። ካልእ ድማ "ንሕና ግን ከም ዓወት ኣይንቖጽሮን። ነዝስ እዚ ኹላይ ገንዘብ ኣውጺኦም ኢና ንብል። ኩሉ ንዕኦም እንኸፍሎ ገንዘብ ነዚ የውዕሉዎ ኣለው ንብል" ይብል። ኣብ 2016 ዓ.ም፡ ቤት ጽሕፈት ጉዳይ ወጻኢ ካብ ንግድን ኢንቨስትመንትን ምስሓብ ወጻእ ዝኾነ ካልእ ዕማም ተዋህቦ። ኣምባሳደር ርዩ "ሰሜን ኮርያ ኣጽዋር ኒኩለር ንምንታይ የድልያ ዝብል ከነረድእን መርትዖታት ከነቕርብን ተነጊሩና" ኢሉ። ዲፕሎማሰኛታት ብዛዕባ እዚ ምዝራቦም ኣብ ውሽጢ ማሕበረሰብ ዓለም ከም ቅቡል ተገይሩ ክውሰድ'ዩ ዝብል ተስፋ ነይሩዎ። ግን ከምኡ ኣይኮነን። ኣብ ሞንጎ ፕሬዝደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕን ኪም ጆንግ-ኡንን ዝነበረ  ብዲፕሎማሲያዊ ምርኢት ተኸንቢቱ'ዩ። ይኹን'ምበር እታ ሃገር ኣጽዋር ኒኩሌር ምምዕባል ጠጠው ከተብል ብዝብል ዝተነብረላ እገዳታት ክጸንዑ'ዩ ተራእዩ። "እዚ ንህላወ እቲ ስርዓት ኣገዳሲ ስለ ዝኾነ ሰሜን ኮርያ ጠጠው ኣይተብልን" ይብል እቲ ኣምባሳደር። እዚ ዓለማዊ ለበዳ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2020 ንጎረቤታ ቻይና ክወራ እንከሎ፡ ሰሜን ኮርያ ዶባታ ዓጽያ። ንሰባት ጥራይ ዘይኮነ ኮላይ ንንግዲ። ኣብ መእተዊ በሪ ዳንጎንግ ዝበጽሑ መግብን መድሃኒታትን መእተዊ ስኢኖም። ልዕሊ 80 ሚኢታዊት ንግዲ እታ ሃገር ካብ ቻይና ዝመጽእ'ዩ። ኣብ ሰሜን ኮርያ መራሒ መኪና ዝነበረ ጁ ሴንግ "ኮቪድ ካብ ዝመጽእ ንድሓር ብዙሕ ነገር ተቐይሩ" ይብል። እቲ ዶባት ካብ ዝዕጾ ንድሓር ምስ ኣዲኡ ብዙሕ ኣይተራኸበን። "እቲ ኢኮኖሚ የንቆልቁል ኣሎ፤ ዋጋታት ከቢሩ። ናብራ ኣጸጋሚ ኮይኑ፤ ስድራይ መግቢ ዝረኽቡ ይመስለኒ ግን ክቡር'ዩ። የጨንቐኒ'ዩ" ኢሉ። ገለ ብጥምየት ከም ዝተጠቕዑ ዝገልጹ ጸብጻባት ኣለው። ኪም ጆንግ-ኡን እናነብዐ ኣብ ዘስምዖ ሓደ ዘረባ "ዓብዪ ቅልውላው'ዩ" ክብል ገሊጹዎ'ዩ። ኣብታ ሃገር ዶክተር ዝነበረ ኪም ሳንግ-ሂ መብዛሕትኡ መድሃኒት ብጸሊም ዕዳጋ ተዓዲጉ ከም ዝኣቱ ይዛረብ። ብተወሳኺ ሰሜን ኮርያ ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምክልኻል ዘኽእሉ እታወታት ስለ ዘይብላ ብምክንያት እዚ ቫይረስ ዝስዕብ ዘሎ ሞት ኣይፍለጥን። ገለ ካብቶም ርኢይቶ ዝሃቡ ሰባት ብህልዊ ኩነታት እታ ሃገር ኣዝዮም ስምዒታዊ ኮይኖም ነይሮም። ዕልዋ መንግስቲ ክህሉ'ዩ ዝብል ግምት'ኳ እንተነበሮም ዋላ ሓደ ምልክት ብዘይምርኣዩ ርሑቕ ክኸውን ከም ዝኽእል ይገልጹ። ኩሎም እዚ ስርዓት ክገጥሙዎ'ዮም ዝተባህሉ ግምትታእ ፈሪሶም። ሕጂ'ውን እታ ንልዕሊ 70 ዓመታት ካብ ዓለም ተቖራሪጻ ዘላ ሃገር ዶባታ ክትኸፍትን ሰባት ብናጽነት ክንቀሳቐሱ ከተፍቅድን ትጽቢት ይገብሩ። መብዛሐትኦም ድማ ብውሑድ ስድራቤቶም ክርእዩ ይደልዩ። ኣብ ትሕቲ 10 ዓመታት መሪሕነት ጆንግ-ኡን እታ ሃገር ኣብ ቅልውላው ኮይና ዓሰርታት ሚሳይላት እንተሃለዎ'ውን ህዝቡ ግን ይጠምዩ'ዮም ዘለው። ኩሎም ነዚ ዛንታ ቃለ መጠይቕ ዝሃቡ ሰባት ህይወቶም ኣብ ሓደጋ ኣእቲዮም ካብ ሰሜን ኮርያ ብምውጻእ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝተዓቖቡ ኮይኖም ገሊኦም ኣብ ኣመሪካ ይርከቡ። ድሕነት ኣብታ ሃገር ዘለው ኣባላት ስድራቤቶም ንምሕላው ድማ ናይ ገሊኦም ሽም ተቐይሩ'ዩ።


ሰሜን ኮርያ ድሕሪ 2017 እቲ ዝሓየለ ሚሳኤል ፈቲና ተባሂሉ

እቲ ካብ ሰሜን ኮርያ ዝተፈተነ ሚሳኤል፡ ቅድሚ ኣብ ባሕሪ ጃፓን ምዕላቡ ንሰማይ ልዕሊ 2 ሽሕ ኪሎሜትር ርሕቀት ተወንጪፉ ተባሂሉ። ጃፓን፣ ደቡብ ኮርያን ኣመሪካን ነቲ ኣብዚ ወርሒ ጥራይ ንሻብዓይ ግዜ ዝተፈተነ ኣጽዋር ኮኒነንኦ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰሜን ኮርያ ባሊስቲክን ኑክሌር ሚሳኤልን ከይትፍትን ተሪር ማዕቀብ ኣንቢሩላ ከምዘሎ ይፍለጥ። እንተኾነ መራሒ እታ ሃገር፡ ኪም ጆንግ-ኡን፡ ሃገሩ ንባዕላ ካብ መጥቃዕቲታት ናይ ምክልኻል መሰል ከምዘለዋ እዩ ዝሕነ። ቁጠባ እታ ሃገር ቅድም ክብል ካብ ኣመሪካ ብዝተነብራ ማዕቀብ ምኽንያት ኣብ ሕማቕ እዩ ዘሎ። ‘ፈተነታት ዘይምርግጋዕ’ ኣመሪካ፡ ሕዚ’ውን ሰሜን ኮርያ ዝፈተነቶ ሚሳኤል ብምኹናን፡ ከምዚ ዓይነት ዘይምርግጋዓት ዝፈጥር ምንቅስቓሳት ካብ ምግባር ክትቁጠብ ሓቲቱ። ሰሜን ኮርያ ኣብ ወርሒ ጥሪ ሸውዓተ ናይ ሚሳየል ፈተነተታ ኣካይዳ ኣላ። ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ” ሙን ጃይ-ኢን፡ እቶም ኣብዚ ወርሒ ዝተኻየዱ ፈተነታት ሚሳየል ኣብ 2017 ዝነበረ ኩነታት ዘዘኻኽሩ እዮም ኢሉ። ኣብቲ እዋን ካብ ዝተፈተኑ  ኣጽዋራት ኑክለር ገሊኦም ኣብ ልዕሊ ጃፓን ዝወዓሉ እዮም ነይሮም። መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ደቡብ ኮርያ ከምዝበሎ፡ እቶም ሕዚ ዝተፈተኑ ሚሳኤላት ነቶም ኣብ 2017 ዝተፈተኑ ዝመሳሳሉ እዮም። ኣብ 2018 መራሒ ሰሜን ኮርያ፡ እቲ ፈተነ ዝተቐመጠ ደረት ዝሓለወ ከምዝኾነ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኣብ 2019፡ ደረት ዝበሃል ከምዘይህሉን ብእኡ ከምዘይቅየድን ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣመሪካ፡ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ጥሪ ተወሰኽቲ ማዕቀባት  ምንባራ ዝዝከር እዩ። ሰሜን ኮርያ ስለምንታይ እያ ሚሳኤላት ትፍትን ዘላ? ገለ ሰብ ሞያ እቲ ዓውዲ ከምዝብልዎ፡ ሰሜን ኮርያ ብበዝሒ እተካይዶ ዘላ ፈተነታት ክልተ ዓላማታት ዝሓዘ እዩ። ሓደ ኣብቲ ዞባ ኣጥርያቶ ዘላ ሓይሊ ንምርኣይን ሓደሽቲ ቴክኖሎጂ ንምፍታንን ዝዓለመ  እንትኸውን፤ ካልኣይ ድማ፡ ኣመሪካ ናብቲ ቅድሚ ሕዚ ኣትያቶ ዝነበረት ናይ ሰላም ውዕል ንምምላስ ጸቕጢ ንምፍጣር ዝዓለመ እዩ ይብሉ። ከምኡ’ውን እዚ ፈተነ ዝካየድ ዘሎ፡ ኣብ ቻይና ዝካየድ ዊንተር ኦሎምፒክስ እናተቐራበ ኣብ ዝመጸሉን፡ መረጻ ደቡብ ኮርያ ቅድሚ ምክያዱን ምዃኑ ትኹረት ዝስሕብ እዩ። ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ትሮይ ዘምህር፡ ዶክተር ፒንክስቶን፡ "መረጻ ደቡብ ኮርያ ኣብ መጻኢ ወርሒ እዩ ዝካየድ፤ ስለዝኾነ ድማ፡ ነቲ ከም ብሓድሽ ዝምረጽ ፕረዚደንት መፈራርሒ መልእኽቲ እዩ” ኢልዎ። ወሲኹ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ  ህዝባዊ ምዝሕሓላት ይርአ ስለዘሎ፡ ናይቲ መሪሕነት ሓያልነት ኣብ ቦትኡ ከምዘሎ ንምርኣይ ምዃኑ’ውን ሓቢሩ። ካልእ ተንታኒ ድማ፡ እቲ ፈተነ ሰሜን ኮርያ ነቲ ደቡብ  ኮርያን ኣመሪካን ኣብቲ ከባቢ ሃኒጸነኦ  ዘለዋ ስርዓት ኣጽዋራት ኑክሌር ዝብድህ ቴክኖሎጂ ሰሪሓ ከምዘላ ንምርኣይ እዩ ይብል። ደቡብ ክርያዊ ኣባል  ሓይሊ ባሕሪ ፕሮፌሰር ኪም ዶንግ ዩፕ፡ “ከም ጭራ ዕንቅርቢት ዝሰርሕ ምክልኻል ሰሪሓ ኣላ” ኢሉ። ቀንዲ ዓላማ ሰሜን ኮርያ ግና፡ ካልኦት ንምጥቃዕ ዘይኮነስ ነፍሳ ንምክልኻል ዝዓለመ ከምዝኾነ እዩ ዘገልጽ።


ጆ ባይደን: ንፑቲን 'ታክቲካዊ' ኣጽዋር ኑክሌር ከይጥቀም ኣጠንቂቑ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆባይደን፡ ሩስያ ኣብ ኲናት ዩክሬን ኬሚካላዊ ይኹን ‘ታክቲካዊ’ ኑክሌራዊ ኣጽዋር ከይትጥቀም ኣጠንቂቑ። ባይደን፡ ምስ ሲቢኤስ ቴሌቪዥን ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ኣብ ረብሐ እንተውዒሉ፡ "ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ተራእዩ ብዘይፈልጥ መልክዕ’ቲ ኲናት ክቕይሮ'ዩ" ኢሉ። ይኹን እምበር፡ ሩስያ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር እንተተጠቒማ ሃገሩ እንታይ ስጉምቲ ከም እትወስድ ኣይነጸረን። ድሕሪ ምጅማር ወራር ዩክሬን፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን፡ ኒኩለራዊ ሓይሊ ሃገሩ ኣብ "ተጠንቀቕ" ክኸውን ኣዚዙ ኣሉ። እዚ ዝገበረ ድማ፡ ካብ ምዕራባውያን ዝወጽኡ "ተኣፈፍቲ መግለጺታት" ስዒቡ ምዃኑ ሓቢሩ እዩ። ገለ ሃገራት፡ ንዝሓለፉ 80 ዓመታት ኣብ ዓለም ዝጸንሐ ኑክሌራዊ ኣጽዋር ከም ዋሕስ ሃገራዊ ድሕንነተን ይርእየኦ። ብመሰረት ሓበሬታ ፈደሬሽን ሊቃውንቲ ኣመሪካ፡ ሩስያ ኣስታት 5,977 ምስ ኒዩክለር ዝተኣሳሰሩ ኣጽዋራት ኣለዉዋ። እንተዀነ፡ ሩስያ ነቲ መሳርሒታት ኲናት ክትጥቀመሉ ትጽቢት ኣይግበርን። ‘ታክቲካዊ’ ብዝብል ኣገላልጻ ዝፍለጥ፡ ናይ ሓጺር ርሕቀት ኣጽዋር ኑክሌር እንትኸውን፡ ‘ስትራተጂካዊ’ ኒዩክለር ድማ ናይ ነዊሕ ርሕቀት ሚሳይላት ዘጠቓልል እዩ። ፑቲን፡ ኣብ’ቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ዩክሬን ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ክጥቀም እንተሓሲቡ፡ እንታይ መልእኽቲ ክሰድድ ከም ዝደሊ ብሲቢኤስ ዝተሓተተ ጆ ባይደን፡ "ዓገብ! ግደፍ! ግደፍ!" ዝብል ምላሽ ሂቡ። ኣመሪካ፡ ድሕሪ ምጥቃም ኒዩክለራዊ መጥቃዕቲ እንታይ ስጉምቲ ከም እትወስድ ኣመልኪቱ ንዝቐረበሉ ሕቶ ድማ፡ "እንታይ ከም ዝኸውን ብልክዕ እንተዝፈልጥኸ ምነገርኩኻ ይ መስለዶካ? ርግጽ ኣይነግረካን እየ። ሳዕቤን ክህልዎ እዩ" ክብል ጆ ባይደን መልሲ ሂቡ። "ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ ድማ ኣብ ዓለም ‘ፉንፉን’ ተገይሩ ክረአ እዩ። ከከም ብርኪ ናይቲ ዝገብርዎ ድማ፡ እንታይ ምላሽ ከም ዝመጽእ ክውስን'ዩ።" እቲ ኣብ ዩክሬን ዝተኻየደ ኲናት ከምቲ ሩስያ ዝተስፈየቶ ጽቡቕ ኣይሰጎመን ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት፡ ዩክሬን ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዞባ ካርኪቭ ዝርከብ ልዕሊ 8 ሽሕ ትርብዒት ኪሎ ሜተር መሬት ዳግማይ ካብ ወራር ሩስያ ከምዘምለሰት ይንገር። ፕረዚደንት ፑቲን፡ ዩክሬን እትገብሮ ዘላ እዚ ዕዉት ጸረ-መጥቃዕቲ፡ ነቲ ሩስያ ክትሰርሖ ዝሓንጸጸቶ መደብ ደው ከምዘየብሎ ተዛሪቡ።።


ሩስያ ንሓላፊ ማእከል ኑክሌር ዛፖሪዚዝያ ከምዝኣሰረቶ ዩክረይን ከሲሳ

ወተሃደራት ሩስያ ኣብ ዩክረይን፡ ንሓላፊ ማእከል ኑኩሌር ዛፖሪዚዝያ ከምዝኣሰርዎ ትካል ኑኩሌር ዩክረይን ኢነርሆቶም ኣፍሊጡ። ሓላፊ ማእከል ኒኩሌር ዛፖሪዚዝያ ኣይሆር ሙራሾቭ ካብ ስርሑ፡ ኣብቲ ከባቢ ናብ እትርከብ ከተማ ኢነርሆዳር ብመኪና ይጓዓዝ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ብቕድሚ ትማሊ ዓርቢ ከምዝተትሓዘ ተገሊጹ። እቲ ሓላፊ ኣብ ከተማ ኢነርሆዳር ናብ ዝርከብ ቤት ማእሰርቲ ተወሲዱ ክኸውን ከምዝኽእል ፕረዚደንት ትካል ኢነርሆቶም ንቢቢሲ ሓቢሩ። ሩስያ ግን ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ዛጊድ ዝሃበቶ ምላሽ የለን። ሩስያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ነቲ ኣብ ኣውሮጳ ዝዓበየ ማእከል ኑኩሌር ድሕሪ ምቍጽጻራ፡ ዩክሬናውያን ሰራሕተኛታት ስርሖም ቀጺሎም’ዮም። ሩስያን ዩክረይንን ኣብቲ ማእከል ኑክሌር ከቢድ ብረት ስለዝተተኮሰ ነንሓድሕደን ይካሰሳ። ፕረዚደንት ትካል ኑኩሌር ዩክረይን ኢነርሆቶም፡ ፔትሮ ኮቲን ትማሊ ቀዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ውሕስነት እቲ ማእከል ኑኩሌርን ሓላፍነትን ኣብ እንግድዓ ሙራሾቭ ከምዝዀነ ተዛሪቡ። ንሱ ኣስዒቡ ማእሰርቲ ሓላፊ ማእከል ኒኩሌር ዛፖሪዚዝያ ድሕነትን ስራሕን እቲ ካብ ኣውሮጳ ዝዓበየ ማእከል ኒኩሌር ዩክረይን ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ ስጉምቲ ከምዝኾነ ሓቢሩ’ሎ። እቲ ፕረዚደንት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ማእሰርቲ ሙራሾቭ፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ዛፖሪዚዝያ ዝርከበሉ ግዝኣት ሓዊስካ ኣርባዕተ ክልላት ዩክረይን ናብ ሩስያ ከምዝኣተዋ ብወግዒ ምግላጹ ስዒቡ ከምዝዀነ ገሊጹ። ተወከልቲ ትካል ተቘጻጻሪ ኑኩሌር ሩስያ ዝዀነ ሮሳቶም ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ኣብ ማእከል ኑኩሌር ዛፖሪዚዝያ ምብጻሕ ከምዘካየዱ ዝሓበረ ኮንቲን፡ እቲ ከባቢ ናብ ሩስያ ስለዝተጠቓለለ ምሕደራ እቲ ማእከል ካብ ዩክረይን ናብ ሩስያ ክስገጋር ተኽእሎ ከምዘሎ ሓቢሩ። ኮንቲን ኣስዒቡ መጭወይቲ ሙራሾቭ ነቲ ማእከል ኑኩሌር ካብ ዩክረይን ናብ ሩስያ ንምስግጋር ዝዓለመ ስጕምቲ ከምዝዀነ’ዩ ዝኣምን። “ማእከል ኑኩሌር ዛፖሪዚዝያ ካብ ዩክረይን ናብ ሩስያዊ ትካል ሮሳቶም ንምስግጋር ዝሓሰብዎ ውጥን ክቕበሎም’ዮም ጻዕሪ ዝገብሩ ዘለዉ። እንተኾነ ርግጸኛ እየ በንጻሩ ደው ከምዝብል። ምኽንያቱ ቅድሚ ሕጂ ብተደጋጋሚ ዕላማታት ሩስያ ዝነጸገ ሰብ’ዩ” ኢሉ። ፕረዚደንት ናይቲ ማእከል ትካል ዓለምለኸ ኣቶማዊ ሓይሊ ሓላፊ ማእከል ኑኩሌር ዛፖሪዚዝያ ብቕልጡፍ ክፍታሕ ክጠልብ ከምዘለዎ ጸዊዑ። ኮንቲን ንሩስያ ኑኩሌራዊ ራዕዲ ብምፍጣር’ዩ ዝኸሳ። '6 ሪኣክተር' ዘለዎ ማእከል ኑኩሌር ዛፖሪዚዝያ ኣብ ጥቓ ኢነርሆዳር ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሩስያ ኣብ ዝርከብ ግዝኣት ዩክረይን ዝዀነ ደቡባዊ ዛፖሪዚዝያ ዝተደኮነ እዩ። ዩክረይን ወተሃደራት ሩስያ ነቲ ማእከል ከም ድፋዕ ይጥቀምሉ ከምዘለዉ’ያ እትኸስስ። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ግዝኣታት ዛፖሪዚዝያ፡ ኬርሶን፡ ዶነስክን ሉሃንስክን ናብ ሩስያ ከምዝተጸምበራ ብወግዒ ዝኣወጀ ኰይኑ ብዩክረይን ኮነ ምዕራባውያን ሃገራት ተነጺጉ’ሎ። ሩስያ ኣብተን ናብ ግዝኣታ ኣጠቓሊለየን’የ ኢላ ዝኣወጅትለን ቦታታት ምሉእ ቁጽጽር የብላን።


ኢራን ተመራማሪ ሞህሰን ፋክህሪዛዴህ፡ 'ብርሕቐት ብእትቈጻጸሮ ኣጽዋር ተቐቲሉ' ኢላ

ኢራን፡ ተመራማሪ ኒኩሌር ማህሰን ፋክህሪዛዴጅ፡ 'ብርሕቐት ብዝቖጻጸር' ኣጽዋር ከምዝተቐለተ ገሊጻ። እቲ ቅትለት ብእስራኤልን ኣብ ስደት ዝርከብ ሓደ ተቓዋሚ ሰልፊ ኢራንን ከምዝተኻየደ'ውን ኢራን ትኸስስ። ላዕለዋይ ሃገራዊ ሓላፊ ድሕነት ዓሊ ሻምክሃኒ ከምዝሓበሮ፡ እቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ "ኤሌክትሮኒካዊ ናውቲ ተጠቒሞ'' ንመኪና እቲ ተመራማሪ ከምዘቓጸልዋ ገሊጹ። እስራኤል ክሳብ ሕጂ ዝሃበቶ ወግዓዊ ምላሽ የለን። ኣብ መጀመርታ 2000፡ ፋክህሪዛዴክ ፕሮግራም ኒኩሌር ኢራን ኣብ ምምዕባል ዓብዪ ግደ ዝተጻወተ ተመራማሪ ኮይኑ፡ ኢራን እቲ ምምዕባል ኒኩሌር ንሰላማዊ መዓላ ዝውዕል'ዩ ትብል። እንተኾነ፡ ብምኽንያት እዚ ሃገራት ምዕራብ ኣብ ልዕሊ ኢራን ቑጠባዊ ማዕቐባት ኣንቢረን እየን። ንምዃኑ እቲ ተመራማሪ ብኸመይ ሞይቱ? ኢራን፡ ፋክህሪዛዴክ ብዝተፈጸመሉ መጥቃዕቲ ክቖስል እንከሎ፡ ኣብ ምዕራባዊ ሸነኽ ቴክራን ከተማ ኣብሳርብ ዝነበረት መኪንኡ ድማ ብጠያይቲ ተሃሪማ ተቓጺላ ትብል። ኣብ ልዕሊ እታ መኪና ናይ ቦንባ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ'ውን ትገልጽ። ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝተዘርግሑ ምስሊታት ድማ፡ ስብርባርን ደምን ከምኡ'ውን ብዓረር ጥይት ዝተሃረመት መኪና የርእዩ። ኣብ መጀመርታ ሚኒስትሪ ምክልኻል እታ ሃገር፡ ኣብ ሞንጎ ሓለውቲ እቲ ተመራማርን መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባትን ናይ ተኹሲ ምልውዋጥ ነይሩ ክብል መግለጺ ሂቡ። ሓደ ኢራናዊ መሰኻኽር ዓይኒ'ውን፡ "ግበረ-ሽበራውያን ዝተባህሉ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ዝኾኑ ሰባት ተቐቲሎም" ኢሉ። መራኸብቲ ማዕኸናት ኢራን ከኣ፡ ተመራማሪ ፋክህሪዛዴክ 'ብርሕቐት ብእትቖጻጸሮ ብረት' ወይ ድማ "ብሳተላይት" እዩ ተቐቲሉ ይብላ። ብሰኑይ ከኣ፡ ሓላፊ ቤት ምኽቲ ድሕነት እታ ሃገር ሪር ኣድሚራል ሻምክሃኒ፡ "ፍሉይ ኣገባብ" ብምጥቃም "ብርሕቐት" ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እዩ ኢሉ። "ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ልኡኽን ብኤሌክትሮኒካዊ ናውትን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ" እዩ ክብል እንከሎ፡ "ሽዑ ዋላ ሓደ ሰብ ኣይነበረን" ኢሉ። ትካላት ድሕነትን ስለያን እታ ሃገር፡ ፋክህሪዛዴክ ንምቕታል ውጥን ከም ዘሎን እቲ መጥቃዕቲ ኣበይ ይፍጸም ዝብልን ሓበሬታ ከም ዝነበሮም ሓቢሩ። ነዚ ከኣ፡ ኣብ ስደት ንዝርከብ ተቓዋሚ ሰልፊ ሙጃሂዴን ክሃልቅን እስራኤን ተሓተትቲ'ዮም ኢሉ። ሚኒስትሪ ድሕነት እስራኤል ኤሊ ኮሄን ብሰኑይ ንሓደ ሬድዮ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ መን ከም ዝቐተሎ ኣይፈልጥን ኢሉ'ዩ። እንተኾነ፡ ኒውዮርክ ታይምስ ሽሙ ይረቑሖ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን እስራኤል "ፋክህሪዛዴክህ ዝመርሖ ፕሮግራም ኒኩሌር ኢራን ንዓለም ስግኣት ስለ ዝኾነ፡ ዓለም ንእስራኤል ክተመስግን ኣለዋ" ኢሉ። እስራኤልን ምዕራባውያንን፡ እቲ ተመራማሪ ገባሪ ሓዳግን ፕሮግራም ኒኩሌር ኢራን'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ከም ጸብጻብ ፎርብስ እንተኾይኑ ድማ፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ብርሑቕ እትቆጻጸሮም ኣጽዋርን ናይ መሽን ጠመንጃታትን ብሰፊሑ ኣብ ጥቕሚ ይውዕል። ስነ ስርዓት ቀብሪ ኢራናዊ ተመራማሪ ኒኩሌር ፋክህሪዛዴክ ትማሊ ኣብ ቴህራን ተፈጺሙ። ሚኒስትር ሃገራዊ ድሕነት መሓመድ ኣላቪ፣ ኣዛዚ ሓለዋ ሰውራ ጀነራል ሑሴን ሳላሚን ሓላፊ ፕሮግራማት ኒኩሌር ዓሊ ኣኽባር ሳሌሕን ኣብቲ ስርዓተ ቀብሪ ተረኺቦም። ጀነራል ሑሴን፡ "ዝደለናዮም ጉዳያት ከም እንበጽሐሎም ጸላእትና ክፈልጡ ይግባእ። ብህዝቢ ኢራን መልሲ ዘይረክብ ገበን፣ ተግባር ራዕድን ካልእ ሕማቕ ተግባርን ከም ዘየለ ከኣ ይፈልጡ'ዮም" ኢሉ።


ሰሜን ኮርያ፡ ፖሊሲ ምምሕዳር ባይደን ኣብ መደብ ኑክሌር፡ 'ጽልኢ ዝጽሕትር’ዩ' ኢላቶ

ሰሜን ኮርያ፡ ኣመሪካ ንጉዳይ መደብ ኑክሌር ሰሜን ኮርያ ኣመልኪታ ስትራተጂ ኣብ እትቐርጸሉ እዋን፡ ምምሕዳር ባይደን ዝኽተሎ ፖሊሲ ኣብ "ቅርሕንትን ጽልእን ዝተደረኸ እዩ" ክትብል ነቒፋ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሰሜን ኮርያ ኣብ መግለጺኡ፡ ኣብ ቀረባ እዋናት ካብ ዋሺንግተን ዝንጸባረቑ ዘለዉ ርእይቶታት፡ ምምሕዳር ባይደን ክንደየናይ ዝኣክል ኣብ 'ጽልእን ቅርሕንትን' ዝተመርኮሰ ፖሊሲ ከምዝኽተል መርአያ እዩ ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ፕረዚደንት ባይይደን ፡ ንመደብ ኑክሌር ሰሜን ኮርያ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ እቲ መደብ ኑክሌር እታ ሃገርን ኢራንን፡ ንዓለምለኸ ድሕነት ሓደገኛታት ኢልወን። መንግስቲ ኣመሪካ፡ ምስ መሓዝቱ ኾይኑ ኣዝዩ ዝተመኸረሉ ናይ ለበማት መገዲ ንምኽታል ትልሚ ከምዘለዎ ድማ ተዛሪቡ። ወሃቢት ቃል፡ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ጄን ፕሳኪ፡ ሓድሽ ምምሕዳር ባይደን ናይቶም ዝሓለፉ ኣርባዕተ ምምሕዳራት ኣመሪካ ዝተኸተልዎ ፖሊሲ ከምዝግምግምን፡ መደብ ኑክሌር ሰሜን ኮርያ ጠጠው ከብልሉ ዘይከኣሉ ምኽንያት ከምዘጽንዖን ተዛሪባ። ንሳ ከምዝበለቶ፡ ባይደን ካብ ውድቀት ፖሊስ'ቶም ዝሓለፉ ምምሕዳራት  ተማሂሩ ነቲ መደብ ምምዕባል ኑክሌር ሰሜን ኮርያ ዝገትእ ፖሊሲ ክኽተል እዩ። "ፖሊሲና ዓብዪ ድርድር ኣብ ምግባር ዝተመርኮሰ ኣይኮነን፤ ዓቕሊ ዝበዝሖ'ውን ኣይክኸውንን" ኢላ። ንሳ፡ ኣብ ክንድኡ፡ "ምስ ሰሜን ኮርያ ተዓጻጻፊ ዲፕሎማስን ንዕኡ ክፉት ብዝኾነን ምኩርን ተግባራውን ፖሊሲ እዩ ክኽተል" ኢላ። ሃገራዊ ድሕነት ኣመሪካን መሻርኽታን ኣብ ምምሕያሽ ግብራዊ ውጽኢት ከምዝህልዎ ድማ ኣተስፍያ። እቲ ዝተገብረ ግምገማ ብዝምልከት፡ ኣመሪካ ኣማኸርቲ ሃገራዊ ድሕነት ጃፓንን ደቡብ ኮርያን ተቐቢላ ዝርርብ ከምእትገብረሉ ተፈሊጡ። ኣብ መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሐን ዝወጽአ መግለጺ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሰሜን ኮርያ፡ ጆ ባይደን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንኣባላት ኮንግረስ ዝተዛረቦ፡ 'ዘይንጻወሮ ዓብዪ ጌጋ' ኢልዎ። ኣብ'ቲ ሚኒስትሪ፡ ሓላፊ ጉዳያት ኣመሪካ፡ ክዎን ጆንግ-ጋን፡ "እቲ መግለጺኡ ኣብ ኣመሪካ ነቲ ኣብ ልዕሊ ሰሜን ኮርያ ንልዕሊ ፍርቂ ክፍለ ዘመን ዝተኸተለቶ ኣብ ጽልእን ቅርሕንትን ዝተመርኮሰ ፖሊሲ ከምእትቅጽሎ ዘርኢ እዩ" ካልእ ካብቲ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዝተውሃበ መግለጺ ድማ፡ እቲ ካብ ኣመሪካ ክወሃቡ ዝጸንሑ ኣብ ኣተሓሕዛ ሰበኣዊ መሰላት ሰሜን ኮርያ ድማ፡ ንመራሒ እታ ሃገር ኪም ጆንግ-ኡን ጸርፊ እዩ ብምባል፡ ሕዚ ግን ንግጥም ትዳሎ ከምዘላ ዘርኢ እዩ ይብል። ኣመሪካ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ሰሜን ኮርያ ዝከታተል ፍሉይ ልኡኽ ናብ ሰሜን ኮርያ ክትልእኽ ትዳሎ ከምዘላ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ እቲ ሰብኣዊ መሰላት ብዝምልከት ዝተውሃበ ርእይቶ ግን ንኣየናይ መግለጺ ዝምልከት ከምዝኾነ ኣይተፈልጠን። ሰሜን ኮርያ፡ ዛጊድ ንፕረዚደንት ጆ ባይደን ከም ፕረዚደንት ኣመሪካ ገይሩ ኣፍልጦ ኣይሃበትን ኣላ። ባይደን ኣብ እዋን ጎስጓስ መረጻ፡ ንፕረዚደንት ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ-ኡን 'ጽሉል' ክብል ምጽራፉ ዝዝከር እዩ። ኪም ብወገኑ ድማ፡ ፕረዚደንት ባይደን ናብ ቤተ መንግስቲ ቅድሚ ምእኣታዉ ኣብ ዝተዛረቦ፡ ኣመሪካ እታ ዝዓበየት ኣንጻር ሃገሩ 'ቀንዲ ጸላኢት' ከምዝኾነትን፡ መደብ ምልሓም ኑክሌር ኣበርቲዑ ከምዝቕጽለሉን ተዛሪቡ ነይሩ። ዶናልድ ትራምፕ፡ ንፕረዚደንት ኪም ብቐጥታ ብምርካብ ፈላማይ ፕረዚደንት እንትኸውን፡ ሰለስተ ግዜ ብኣካል እንተተራኸቡ'ኳ፡ ኣብ ጉዳይ ምቁራጽ መደብ ኑክሌር ኮነ ኣብ ምልዓል እገዳታት ኣብ ሓደ ዝኾነ ሰምምዕ ክበጽሑ አይከኣሉን።


ሩስያ ኣብ ሓድሽ ዓመት ዓቢ ምድራዊ መጥቃዕቲ ክትፍጽም መደብ ኣለዋ - ዩክረይን

ኣብዚ ቀረባ እዋን ወተሃደራዊ ዕንቃፋት ዘጋጠማ ሩስያ፡ ኣብ መጀመርታ ሓድሽ ዓመት ሰፊሕ ናይ ምድሪ መጥቃዕቲ ክትፍጽም መደብ ኣለዋ ክትብል ዩክረይን ከሲሳ። ፕረዚደንት ቮሎዲሚር ዘለንስኪን ላዕለዎት ሰበስልጣንን፡ ዩክረይንን መሻርኽታን ካብ ምስትርሓው ክጥንቀቑ ከምዘለዎም ኣተሓሳሲቦም። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ምብራቓዊ ዞባ ዶንባስ፡ ኣብ ደቡብ፡ ወይ ድማ ናብ ኪየቭ ገጹ ከይተረፈ ክመጽእ ከምዝኽእል እቶም ላዕለዎት ጀነራላት ይገልጹ። ምዕራባውያን ተንተንቲ፡ ሩስያ ዕዉት ምድራዊ ስርሒታት ንምክያድ ዘለዋ ዓቕሚ ብቕልጡፍ እናነከየ ይኸይድ ኣሎ ይብሉ። ኣብዚ ሰሙን እቲ ዝለዓለ ወተሃደራዊ መኮነን ብሪጣንያ ኣድሚራል ሰር ቶኒ ራዳኪን፡ እቲ ኲናት ንሩስያ እናኸፍአ ጥራይ እዩ ክኸይድ ዝኽእል ክብል ገሊጹ ነይሩ። ኣዝዩ ኣገዳሲ ሕጽረት ተተኮስቲ መዳፍዕ ኣጋጢምዋ ከምዘሎ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። ሚኒስተር ምክልኻል ዩክረይን ኦሌክሲ ረዝኒኮቭ ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ ተኸታታሊ መግለጺ፡ እታ ተኸታታሊ ክሳራታት ዓውደ ውግእ ዘጋጠማ ሩስያ፡ ሓድሽ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ክትገብር መደብ ከምዘለዋ መርትዖታት ይውስኹ ከምዘለዉ ይገልጽ። እዚ፡ ፍርቂ ካብቶም ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ንሩስያ ንምድጋፍ ዝተመልመሉ 300 ሽሕ ወተሃደራት ልምምድ ኣብ ዝዛዝምሉ ወርሒ ለካቲት ክፍጸም ከምዝኽእል ይግመት። "ካልኣይ ክፋል ናይቲ ምልዕዓል፡ 150 ሽሕ ብግምት... እንተወሓደ ንሰለስተ ኣዋርሕ ምድላው ክገብሩ እዮም። ምናልባት ከምቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተገብረ፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ዝቕጽል ማዕበል መጥቃዕቲ ክጅምሩ ክፍትኑ እዮም ማለት እዩ። እዚ እዩ መደቦም" ክብል እቲ ሚኒስተር ምክልኻል ንጋዜጣ ጋርድያን ሓቢሩ። "ክረምሊን ብኸመይ ዓወት ከም እትረክብ ሓድሽ መፍትሒታት ንምርካብ ትጽዕር ኣላ" ዝብል እቲ ዩክሬናዊ ሚኒስተር፡ ሩስያ ተወሰኽቲ ዜጋታት ከተሰልፍ ትጽቢት ከምዘለዎ ገሊጹ። ሓድሽ መጥቃዕቲ ሩስያ ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ኣብ ወርሒ ጥሪ ክፍጸም ይኽእል’ዩ፡ ኣብ ጽድያ ግን ዝያዳ ተኽእሎ ኣሎ ክብል ዘ ኢኮኖሚስት ትማሊ ሓሙስ ጸብጺቡ። ዘ ኢኮኖሚስት፡ እቲ ገምጋም ካብ ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ ጀነራል ቫለሪ ዛሉዝኒን ጀነራል ኦሌክሳንድር ሲርስኪን ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝገበርዎ ቃለ መሕትት ዝመጸ ከምዝኾነ’ውን ጠቒሱ። ሓላፊ ሰራዊት ዩክረይን ጀነራል ዛሉዝኒ፡ "ሩስያውያን ኣስታት 200 ሽሕ ሓደስቲ ወተሃደራት የዳልዉ ኣለዉ። ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ካልእ ፈተነ ከም ዝፍጽሙ ኣይጠራጠርን" ኢሉ። ሩስያ "100 ሚእታዊት ተዳልያ ኣላ" ዝበለ ጀነራል ዛሉዝኒ፡ ናይ ዩክረይን "ኣዝዩ ኣገዳሲ ስትራተጂካዊ ዕማም...ነቲ ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ወይ ኣብ ወርሒ መጋቢት፡ እንተኸፍአ ድማ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ንዝጅምር ኲናት ዕቑር ሃብቲ ምድላው እዩ" ይብል። "ብዶንባስ ዘይኮነስ ብኣንፈት ኪየቭ፡ ብኣንፈት ቤላሩስ ክጅመር ይኽእል'ዩ፡ ግን ብኣንፈት ደቡባዊ'ውን ይጥርጥር" እቲ ዩክሬናዊ ወተሃደራዊ ኣዛዚ። ክልቲኦም ወገናት ኣብ በዓል ልደት ዕርቂ ከምዘይህሉ ዝገለጹ ክኸውን እንከሎ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ነቲ ግጭት ንምውጋድ ዝዓለመ ዘተ የለን። ወተሃደራዊ ተንተንቲ፡ ዋላ’ውን ብርቱዕ ውግእ ኣብ ዝቕጽለሉ ዘሎ እዋን፡ ብፍላይ ኣብቲ ሓይልታት ሩስያ ንከተማ ባክሙት ንምሓዝ ዝደፍኡሉ ዘለዉ ዞባ ዶኔትስክ፡ ክረምታዊ ዕጽዋ ክፈጥር ከምዝኽእል ይዛረቡ። ዩክረይን ብደገፍ ምዕራባውያን፡ ኣንጻር ሚሳይላት ሩስያ ዘለዋ ምክልኻል ኣየር ብዓቢኡ ኣመሓይሻ እኳ እንተነበረት፡ ዝያዳ ምዕቡል ኣጽዋር ክትረክብ ግን ሕጂ’ውን ትጽውዕ ኣላ። ብሓሙስ ምዕራባውያን መሻርኽቲ ሃገራት ተወሳኺ ምወላን ወተሃደራዊ ስልጠናን ብምሃብ ደገፎም ኣሐይሎም ኣለዉ። መራሕቲ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ንዩክረይን 18 ቢልዮን ዩሮ ሓገዝ ፋይናንስ ክህቡ ኣብ ርእሲ ምስምምዖምእ፡ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ድማ 9ይ ዙር እገዳ ኣንቢሮም ኣለዉ። ዋሽንግተን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ጀርመን ንወተሃደራዊ ኣባላት ዩክረይን ትህቦ ስልጠና ከምተስፍሕ ኣፍሊጣ። ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ፡ ኣብ ወርሒ 500 ወተሃደራት ብኣመሪካን መሻርኽታን ክስልጥኑ እዮም። እቲ ቁጽሪ ካብ ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ ናብ ልዕሊ 15 ሽሕ ከምዝብርኽ ይገልጹ። ሩስያ ኣብ ሓድሽ ዓመት ዓቢ ናይ ምድሪ መጥቃዕቲ ክትፍጽም መደብ ከምዘለዋ ድሕሪ ምግላጻ፡ ኣብ ኲናት ዩክረይን ሓደሽቲ ምዕባለታት ተራእዮም ኣለዉ። ሩስያ ንሲቪላዊ መሰረተ ልምዓት ዩክረይን ዒላማ ብምግባር ትፍጽሞም መጥቃዕትታት ኣብዚ ሰሙን ኣጠናኺራ ትቕጽል ኣላ። ሓይልታት ሩስያ ሎሚ ዓርቢ ኣብ መላእ ዩክረይን 60 ሚሳይላት ከምዝተኮሱን መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ከምዘካየዱን ሰበስልጣናት ገሊጾም። ኣብ ርእሰ ከተማ ኪየቭ ሓዊሱ ኣብ ሰሜን፡ ደቡብ፡ ምዕራብን ማእከልን ዝርከባ ከተማታት መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ኣብ ክሪቪይ ሪህ፡ ኣብ ሓደ መንበሪ ህንጻ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክልተ ሰባት ክሞቱ እንከለዉ፡ ኣብ ከርሰን ድማ ሳልሳይ ሞይቱ'ሎ። ኣብ ሰሜን ኣብ እትርከብ ካርኪቭን ኣብ ካልኦት ሓያሎ ዞባታትን ሓይሊ ኤለክትሪክ ምሉእ ብምሉእ ተቛሪጹ ነይሩ። ኣብ ማእከላይ ከተማ ክሪቪ ሪህ ኣብ ዝርከብ ህንጻ መንበሪ ኣባይቲ ብሮኬት ክውቃዕ እንከሎ ብውሕዱ ክልተ ሰባት ከምዝሞቱን ሸሞንተ ድማ ከምዝቖሰሉን ሰብመዚ ገሊጾም። ትማሊ ሓሙስ ኣብ ማእከል ከተማ ከርሰን ብዝተፈጸመ ደብዳብ ክልተ ሰባት ሞይቶም። ሩስያ ካብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚራ ልዕሊ 1000 ሚሳይላት ተኲሳ፤ ኣብ ኢራን ብዝተሰርሑ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ እውን መጥቃዕቲ ኣካይዳ እያ። ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ቮልከር ቱርክ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ልዕሊ ትካላት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝፍጸም ተወሳኺ መጥቃዕቲ "ኣብ ሰብኣዊ ኩነታት ዝያዳ ከቢድ ጸገምን ምዝንባልን ከስዕብ ከምዝኽእል" ኣጠንቂቑ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዩክረይን ደኒስ ሽሚሃል ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ መጥቃዕቲታት ሩስያ "ንኹለን መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክን ሙቐትን" ከምዝሃሰየን፡ እዚ ድማ ሰፊሕ ጽልማተን ምቁራጽ ቀረብ ሓይሊን ማይን ከምዘስዓበ ገሊጹ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣብ ደቡብ ኣብ ዝርከብ ዛፖሪዢዥያ 15 ሮኬታት ከምዝተተኮሳ ክግለጽ እንከሎ፡ ከንቲባ ከተማ ኪየቭ ቪታሊ ክሊችኮ ድማ ሓያሎ ከባቢታት እታ ከተማ ከምዝተሃርሙ ሓቢሩ። ገለ ከባቢታት፡ መብራህቲ ኣብ መዓልቲ ንውሑዳት ሰዓታት ጥራይ እየን ዝረኽባ። ኣማኻሪ ሚኒስትሪ ምክልኻል ዩሪ ሳክ፡ ህጹጽ ኣገልግሎት ቀረብ ንምምላስ ይሰራሕ ከምዘሎን፡ እቲ ኩነታት ግን "ሕጂ'ውን ኣጸጋሚ" ከምዝኾነን ንቢቢሲ ገሊጹ። ንሱ፡ "ዩክረይን ንክትደራደር ዘገድድ ኩነታት ክፈጥሩ ይጽዕሩ ኣለዉ። እዚ ኣይክኸውንን እዩ። እዚ ኣይሰርሕን'ዩ" ይብል። ቭላድሚር ፑቲን ሕጂ’ውን ንመላእ ዩክረይን ክቆጻጸር ከምዝደሊ ዝገልጽ እቲ ኣማኻሪ ሚኒስትሪ ምክልኻል፡ እቲ መልእኽቲ፡ እቲ ኲናት ገና ከምዘይተዛዘመን ምግላጽ እዩ ይብል። ሩስያ ኣብዚ ሰሙን’ዚ ንምንታይ መጥቃዕታታ ከምዘሐየለት ንጹር እኳ እንተዘይኮነ፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ግን ምክልኻል ኣየር ሚሳይላት ‘ፓትሪዮት’ ናብ ዩክረይን ንምልኣኽ ዝሓንጸጾ መደብ ይዛዝም ከምዘሎ ይግለጽ።


እቲ ዓቢይ ጸይቀ-ግኑን ኣቶሚካዊ ቦምባ

ንግሆ 30 ጥቅምቲ 1961፡ ቱ-95 ዝዓይነታ ደብዳቢት ነፋሪት ሕብረት ሶቭየት፡ ካብቲ ኣብ ርሑቕ ሰሜን ሩስያ ካብ ዝርከብ መዓርፎ ነፈርቲ ኦሌንያ ተበጊሳ። ቱ-95 ቅድሚ ገለ ዓመታት ናብ ኣገልግሎት ዝኣተወት ብፍሉይ ኣገባብ ዝተመሓየሸት ነፋሪት እያ። እዚኣ ሓደ ዓቢይ ክንፊ፡ ኣርባዕተ ዓበይቲ ሞተር ዘለዋ ነፋሪት፡ ንመሳርሒታት ሩስያ ኑክሌሳዊ ቦምባታት ናይ ምጽዓን ዕማም ተዋሂብዋ። ሶቭየት፡ ኣብ 29 ነሓሰ 1949 ካብ ዘካየደቶ ናይ ንመጀመርታ ፈተነ ኣትሒዙ፡ ክሳብ 1958 ጥራይ 36 ኑክሌሳዊ ቦምባታት ፈቲና እያ። ካብ ኵሎም ፈተነታት ግን ምስዚ ዝወዳደር የለን። ቱ-95፡ 8 ሜትሮ ንውሓት፡ ዳርጋ 2.6 ሜተር ሰንጣቒትን ልዕሊ 27 ቶን ዝምዘን ክብደት ዘለዎ ዓቢይ ቦምባ ሒዛ ነይራ። ብኣካል፡ ካብቶም ንሂሮሺማን ናጋሳኪን ዘዕነዉ ቦምባታት ኣዝዩ ይንእስ። እቲ ቦምባ፡ ፕሮጀክት 27000፡ ኮድ ፍርያት 202፡ RDS-220፡ ከምኡ’ውን ኩዚንካ ማት ብዝብል ይፍለጥ ነይሩ። ሕጂ ድማ ዝያዳ ‘ቦምባ ዛር’ ብዝብል ይፍለጥ። ቦምባ ዛር ከም ዝዀነ ተራ ኑክሌሳዊ ቦምባ ኣይነበረን። ውጽኢት ናይቶም ዝሓየለ ኑክሌሳዊ ኣጽዋር ንምፍጣር ዝቃለሱ ዝነበሩ ሳይንቲስት ሶቭየት እዩ። እዚ ድማ ቀዳማይ ሚኒስተር ኒኪታ ክሩስቸቭ፡ ዓለም ብሓይሊ ቴክኖሎጂ ሶቭየት ንኽትናወጽ ብዘለዎ ድሌት ዝተደፋፍአ ነይሩ። ካብ ሓደ ብሓጺን ዝተሰርሐ ግዙፍ ቦምባ ንላዕሊ፡ ኣብ ውሽጢ እታ ዝዓበየት ነፋሪት ከይተረፈ ክኣቱ ዘይክእል ኣዕናዊ ከተማን ናይ መወዳእታ መማረጺ ኣጽዋርን እዩ ነይሩ። እዚ ቦምባ፡ ኣብ በረድ ዝመልኦ ሰሜናዊ ወሰን ሕብረት ሶቭየት ኣብ ባሕሪ ባረንትስ ኣብ ዝርከብ ውሑድ ህዝቢ ዘለዋ ደሴት ኖቭያ ዘምልያ በጺሑ። ፓይለት ናይታ ቱፕሌቭ ትበሃል ነፋሪት ሜጀር ኣንድሬ ዱርኖቭትሰቭ፡ ነታ ነፋሪት ናብቲ ኣስታት 10 ኪ.ሜ ቁመት ዘለዎ ናይ ሶቭየት መፈተኒ ቦታ ሚትዩሺካ ቤይ ኣምጺእዎ። ንእሽቶ ንዝተመሓየሸትን ቱ-16 ዝዓይነታ ነፋሪት ቦምባ፡ ነቲ ስዒቡ ዝመጽእ ፍንጀራ ክትስእልን ካብቲ ፍንጀራ ዝተፈጸመሉ ዞባ ናሙናታት ኣየር ክትከታተልን ድልውቲ ኰይና ኣብ ጐድኒ ቱፕሌ ትበርር ነይራ። ክልቲአን ነፈርቲ 50 ሚእታዊት ናይ ምድሓን ዕድል ኣሎወን። ንኽልቲአን ነፈርቲ ናይ ምድሓን ዕድል ንምሃብ፡ ዛር ቦምባ ዳርጋ ሓደ ቶን ብዝምዘን ግዙፍ ፓራሹት ክዋፈር ተገይሩ። እቲ ቦምባ ቀስ ኢሉ ናብቲ ኣቐዲሙ ዝተወሰነሉ ቁመት ምስወረደ ተፈንጂሩ። እቲ ቦምባ ክፍንጀር ከሎ፡ እተን ክልተ ነፈርቲ ኣስታት 50 ኪ.ሜ ርሒቐን ነይረን። ንኽድሕና ዝኣክል ርሕቐት ክኸውን ይግባእ። ዛር ቦምባ ብኣቈጻጽራ ሞስኮ ሰዓት 11፡32 ተፈንጂሩ። ኣብቲ ቅጽበት እቲ ቦምባ ኣስታት 8 ኪ.ሜ ዝስፍሓቱ ኩዕሶ ሓዊ ፈጢሩ። እቲ ኩዕሶ ሓዊ ካብ ሓይሊ ናይ ገዛእ ርእሱ ንላዕሊ ነጢሩ። እቲ ዝተፈጥረ በርቂ ካብ 1000 ኪ.ሜ ርሕቐት ክረአ ክኢሉ። እቲ ቦምባ ዝፈጠሮ ደበና ናብ 64 ኪ.ሜ ቁመት ዓሪጉ፡ ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ዳርጋ 100 ኪ.ሜ ተዘርጊሑ። ምናልባት ካብ ኣዝዩ ርሑቕ ቦታ ዘደንቕ ትርኢት ነይሩ ክኸውን ይኽእል። ኣብ ኖቫያ ዘምልያ፡ እቲ ሳዕቤን ኣዝዩ ኣሰቃቒ ነይሩ። ኣብታ ካብቲ ቦታ ፍንጀራ ኣስታት 55 ኪ.ሜ ርሒቓ እትርከብ ቁሸት ሰቨርኒ ዝነበሩ ኵሎም ኣባይቲ ምሉእ ብምሉእ ዓንዮም። ኣማኢት ኪሎ ሜተር ርሒቐን ኣብ ዝርከባ ኣውራጃታት ሶቭየት፡ ገዛውቲ ፈሪሶም፡ ናሕሲታት ወዲቘም፡ ማዕጾታት ዓንዮም፡ መስኮታት ተሰባቢሮም። ርክባት ራድዮ ንልዕሊ ሓደ ሰዓት ተቛሪጹ። ዱሮቭትሰቭ ብህይወት ምትራፉ ዕድለኛ እዩ፤ እቲ ካብ ዛር ቦምባ ዝመጸ ማዕበል ፍንጀራ፡ ነታ ግዙፍ ነፋሪት ቦምባ ንልዕሊ 1,000 ሜትሮ ምስ ኣንቀጥቀጣ እዩ እቲ ፓይለት ዳግማይ ክቈጻጸራ ዝኸኣለ። ሓደ ነቲ ምፍንጃር ዝረኣየ ሶቭየት ሰኣላይ ከምዚ ኢሉ ነይሩ፤ “ኣብ ትሕቲ እታ ነፋሪትን ኣብ ርሑቕን ዝነበረ ደበና በቲ ሓያል ብልጭታ ይበርህ ነይሩ። እቲ ባሕሪ ብርሃን ተዘርጊሑ ደበናታት ከይተረፉ ከብርሁን ግሉጽ ክዀኑን ጀሚሮም።... እቲ ትርኢት ፍሉይ፡ ዘይክውንነታዊ፡ ልዕለ ባህርያዊ እዩ ነይሩ።” ዛር ቦምባ ዳርጋ ንምእማኑ ዘጸግም ጸዓት ፈንዩ። ብሰፊሑ 57 ሜጋቶን ወይ 57 ሚልዮን ቶን ቲኤንቲ ከምዝኸውን ይእመን። እዚ ድማ ካብቲ ናይ ሂሮሺማን ናጋሳኪን ቦምባታት ተደሚሩ ልዕሊ 1500 ዕጽፊ ይዛይድ። ካብቲ ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ዝተተኮሱ ኵሉም ተተኮስቲ ድማ ብ10 ዕጽፊ ዝዛይድ እዩ። ሚስጥር ከምዚ ዝበለ ፍንጀራ ክዕቀብ ኣይከኣለን። ኣሜሪካ ካብቲ ፍንጀራ ዓሰርተታት ኪሎሜተራት ጥራይ ርሒቓ እትርከብ ሰላዪት ነፋሪት ነይራታ። ኣብ ርሑቕ ንዝፍጠሩ ኑክሌሳዊ ፍንጀራታት ንምሕሳብ ዝጠቅም ባንግሜተር ዝበሃል ፍሉይ ብርሃናዊ መሳርሒ ዝሓዘት እያ ነይራ። ብፓነል ገምጋም ኣጽዋር ወጻኢ፡ ነቲ ብኮድ ስሙ ስፒድላይት ዝበሃል ካብታ ነፋሪት ዝተረኽበ መረዳእታ ተጠቒሙ ውጽኢት እቲ ምስጢራዊ ፈተና ገምጊሙ። ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ካብ ኣሜሪካን ብሪጣንያን ጥራይ ዘይኰነስ ካብ ገለ ከም በዓል ሽወደን ዝኣመሰላ ስካንዲናቭያውያን ጐረባብቲ ከይተረፈ ውግዘት ኣስዒቡ። እቲ ውጽኢት ካብዚ ዝተፈልየ ክኸውን ይኽእል ነይሩ። ንገለ ካብቲ ክፍንዎ ዝኽእል ሓይሊ ንምግታእ ኣብ ንድፊ ለውጢ ስለዝተገብረ እምበር፡ ቦምባ ዛር ብዕጽፊ ዝያዳ ሓይሊ ምሃለዎ ነይርዎ እዩ ዝበሃል። ሓደ ካብቶም ሃንደስቲ ናይዚ ዘስካሕክሕ መሳርሒ፡ ኣንድሬ ሳካሮቭ ዝተባህለ ሶቭየታዊ ክኢላ ፊዚክስ ክኸውን ከሎ ድሒሩ እቲ ነቲ ኣጽዋር ካብ ዓለም ንምእላይ ብዝገበሮ ፈተነታት ኣብ ዓለም ፍሉጥ ዝኾነ ሰብ እዩ። ካብ መጀመርታ ኣካል ናይቶም ቀዳሞት ኣቶሚክ ቦምባታት ሶቭየት ዝሃነጸ ጕጅለ ነይሩ። ሳካሮቭ፡ ኣብ ቀጸላታት ዘለዎ ምፍንጫል-ምጽንባር-ምፍንጫል ዝበሃል ነቲ ኣብ ሕመረቱ ዘሎ ኒዩክለራዊ መስርሕ ተወሳኺ ጸዓት ዝፈጥር መሳርሒ ክሰርሕ ጀሚሩ። እዚ ስርሒት እዚ፡ ሶቭየት ናይ መጀመርታ ሃይድሮጅን ቦምባ ክትሰርሕ ዘኽአላ ክኸውን ከሎ እዚ መሳርሒ ካብቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ ኣቶሚክ ቦምባታት ኣዝዩ ዝሓየለ እዩ። ሳካሮቭ ክሳብ ሕጂ ካብ ዝተፈተነ ዝዀነ ቦምባ ዝሓየለ ከምጽእ ብክሩስቸቭ እዩ ተኣዚዙ። ኣብቲ እዋን፡ ድልየት ሕብረት ሶቭየት ኣብ ውድድር ኑክሌሳዊ ኣጽዋር ንኣሜሪካ ክትቅድም ከም እትኽእል ከተርኢ ከምዝነበረ ኣብ ትሕቲ ፕረዚደንት ቢል ክሊንተን ሓላፊ ፈተነ ኑክሌሳዊ ኣጽዋር ኣሜሪካ ነበር ፊሊፕ ኰይል ይገልጽ። “ኣሜሪካ ንሂሮሺማን ናጋሳኪን ዘዳለወቶ ቦምባታት ብምስራሕ ኣዝያ ቀዲማ ነይራ። ድሕሪኡ ድማ ሩስያውያን ኣብ ሃዋህው ሓደ ፈተነ ከይፈተኑ ኣሜሪካ ብዙሕ ፈተነታት ኣካይዳ እያ። “ሶቭየት ድማ ንዓለም ዝነግርዎ ዝዀነ ነገር ክሰርሑ ይፍትኑ ነይሮም። ቦምባ ዛር ብቐንዱ ዓለምና ንሕብረት ሶቭየት ከም ማዕረ ንኽትርአይ ዝዓለመ እዩ ነይሩ” ክብል ይውስኽ። እቲ መበቆላዊ ዲዛይን፡ ንነፍሲ ወከፍ እቲ መድረኽ ዝፈላሊ ቀጸላ ዩራንየም ዘለዎ በዓል ሰለስተ ቀጸላ ቦምባ እዩ ነይሩ። እዚ ካብቶም ቦምባታት ሂሮሺማን ናጋሳኪን 3000 ዕጽፊ ዝዛይድ 100 ሜጋቶን ምህርቲ ምሃለዎ። ከምዚ ዝኣመሰለ ዘይተኣደነ ሓይሊ እንተዝህሉ፡ እቲ ግዙፍ ቦምባ ንሰሜን ሶቭየት ብሰፊሕ ደበና ራድዮኣክቲቭ ከም ዘይሽፍን ውሕስነት ኣይምሃለወን። እዚ ንሳካሮቭ ብፍላይ ዘተሓሳስብ ነይሩ ይብል ፍራንክ ፎን ሂፐል ዝተባህለ ፊዚከኛን፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፕሪንስተን ሓላፊ ህዝባውን ኣህጉራውን ጉዳያትን። “ብዛዕባ እቲ ዝፈጥሮ መጠን ራድዮኣክቲቪቲን ኣብ መጻኢ ወለዶታት ከሕድሮ ዝኽእል ጀነቲካዊ ጽልዋን ብሓቂ ስግኣት ነይርዎ” ክብል ይገልጽ። “ካብ ቦምባ ምስራሕ ናብ ምቅዋም ዝጀመሮ ጕዕዞ እዩ ነይሩ።” ንፈተነ ቅድሚ ድሉው ምዃኑ፡ እቲ ቦምባ ዓቢ ውጽኢት ንኽረክብ ዝሕግዞ ዝነበረ ቀጸላ ዩራንየም፡ ብቐጸላ ሊድ ተተኪኡ፡ እዚ ድማ እቲ ጸዓት ኑክሌሳዊ ምላሽ ክቕንስ ገይሩ። ሶቭየት ዝሰርሐቶ ቦምባ ኣዝዩ ሓያል ስለዝዀነ ብምሉእ ዓቕሙ ክትፍትኖ ኣይፈቐደትን። እዚ ድማ ሓደ ካብቶም ጸገማት ናይዚ ኣዕናዊ መሳርሒ ጥራይ እዩ ነይሩ። እተን ኑክሌሳዊ ኣጽዋር ሕብረት ሶቭየት ንምጽዓን ዝተሰርሓ ቱ-95 ዝዓይነተን ነፈርቲ ቦምባ፡ ኣዝዩ ዝቐለለ ኣጽዋር ክሕዛ ዝተዳለዋ እየን። ቦምባ ዛር ኣዝዩ ዓቢይ ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ሚሳይል ክቕመጥ ስለ ዘይኽእል፡ እተን ንዕኡ ክስከማ ዝተዳለዋ ነፈርቲ እኹል ነዳዲ ሒዘን’ውን ክሳብ እቲ መፈተኒ ቦታ ክወስዳኦ ኣይምኸኣላን። ከምኡ’ውን፡ እቲ ቦምባ ከምቲ ዝተሓሰበሉ ሓያል እንተዝኸውን ድማ እታ ነፋሪት ናይ ሓደ ጕዕዞ ተልእኾ ጥራይ ምሃለዋ’ምበር ኣይምተመልሰትን ነይራ። ሕጂ መሪሕ ኣባል ናይቲ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ዝመደበሩ ማእከል ምቍጽጻርን ዘይምዝርጋሕን ኣጽዋር ዝዀነ ኮይል፡ “ኣዝየን ዓበይቲ ከተማታት ከተዕንው እንተዘይደሊኻ፡ ንምንታይ ከም ትጥቀመሉ ኣጸጋሚ’ዩ” ይብል። “በቃ ንኽትጥቀመሉ ኣዝዩ ዓቢይ ምዀነ ነይሩ።” ሳካሮቭ፡ እቲ ዝተሓሰበ ቦምባ ዓለማዊ ውድቀት ከየስዕብን መርዛም ርስሓት ኣብ መላእ ፕላነት ከይዝርግሕን ስክፍታ ነይርዎ። ሳካሮቭ ንጡፍ ደጋፊ ጸረ-ሚሳይል ኰይኑ። ኣንጻር ጭቆና ተቓዋሚ ብምዃን ኣብ 1975 ሽልማት ኖቤል ሰላም ተሸሊሙ። ቦምባ ዛር፡ ኣዝዩ ዝተፈልየ ዓይነት ውድቀት ነይርዎ ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብል ግምት ኣሎ።


ኢራን ኣብ እተማዕብሎ ኒኩሌሳዊ ጸዓት፡ ንተቖጻጸርቲ ሕቡራት ሃገራት ከምዘይተፍቅድ ኣፍሊጣ

ኢራን፡ ናብ መደበር ኒኩሌር ሃገራ ተቖጻጸርቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከይኣትው ጠጠው ንምባልን ምምዕባል ዩራኒየም ዝፈቅድን ሓድሽ ሕጊ ኣጽዲቓ። እዚ ሕጊ፡ ኣብ ውሽጢ ክልተ ወርሒ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝተደንገጉ ማዕቀባት ክፎኹሱ እንተዘይተገይሩ፡ 3.6 ሚእታዊት ዝነበረ ምምዕባል ዩራኒየም ናብ 20 ሚእታዊት ሓፍ ከተብሎ ዘፍቅድ'ዩ። ፕረዚደንት ኢራን ሓሰን ሮሓኒ ንተግባራውነት እቲ ሕጊ ከም ዝተቓወሞ ገሊጹ። ኢራን፡ ላዕለዋይ ተመራማሪ ኒኩሌር ሃገራ ሞህሰን ፋክህሪዛዴክ ሚስጢራዊ ብዝኾነ መገዲ ድሕሪ ምቕታሉ'ያ ነዚ ሕጊ ተተኣታቱ ዘላ። ንሱ፡ ብእስራኤልን ኣብ ወጻኢ ሃገር ብዝርከብ ተቓዋሚ ሰልፍን ብርሕቀት ብእትቆጻጸሮ ኣጽዋር'ዩ ተቐቲሉ ኢላ ትኣምን። ፋክህሪዛዴክ፡ ኣብ ምምዕባል ፕሮግራም ኒኩሌር ኢራን ዓብዪ ተራ ዝነበሮ ኮይኑ፡ መንግስቲ እታ ሃገር እዚ መደብ ሰላማዊ እዩ ይብል። ይኹን'ምበር፡ ኢራን ብምኽንያት ፕሮግራም ኒኩሌር ግዳይ ማዕቀባት ሃገራት ምዕራብ ኮይና እያ። በዚ ባይቶ ኢራን ዘጽደቖ ሓድሽ ሕጊ እምበኣር፡ ኣብ 2015 ኣብ ጉዳይ ኒኩሌር ኢራን ስምምዕ ዝፈረማ ሃገራት ኤውሮጳ እቲ ኣብ ነዳድን ፋይናንሳዊ ትካላትን ኢራን ዝተደንገገ ማዕቀባት ከፍኩሳ ይጠልብ። ግዜ ገደብ ክልተ ወርሒ ድማ ሂባ ኣላ። ኣመሪካ፡ ብ2018 ነዚ ስምምዕ ነጺጋቶ'ያ፤ ኣብ ልዕሊ አራን'ውን ቁጠባዊ ማዕቀባት ደንጊጋ። ኣብ ውሽጢ እቲ ዝተባህለ ግዜ እቶም ማዕቀባት ክፎኽሱ እንተዘይክኢሎም ግን፡ መንግስቲ እቲ ምምዕባል ዩራኒየም ናብ 20 ሚኢታዊት ከዕብዮን ተቖጻጸርቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከይኣትው ክእግድን'ዩ። ዝተሓተ መጠን ምምዕባል ዩራኒየም ካብ 3 ክሳብ 5 ሚኢታዊት ኮይኑ፡ ሓይሊ መመንጨዪ ነዳዲ ንምፍራይ ይጠቅም። ኣጽዋር ንምስራሕ እንተኾይኑ ድማ፡ ዓቐን እቲ ዩራኒየም ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ክኸውን ኣለዎ። ፕሬዝደንት ሮውሃኒ ግን፡ እዚ ሕጊ "ንዲፕሎማሲ ዝሃሲ'ዩ" ክብል ገሊጹዎ። ኢራን፡ እቲ ፕሮግራም ኒኩሌር ቦንባ ኒኩሌር ንምስራሕ ሽፋን ትጥቀመሉ ኣላ ኢለን ዝጥርጥርኣ ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ብ2010 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ማዕቀብ ኣንቢረናላ እየን።


ኑክሌራዊ መመንጨዊ ጸዓት ዩክረይን ዳግማይ ብምድብዳቡ ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቑ

ኣብ ዩክረይን ዝርከብ ኑክሌራዊ መመንጨዊ ጸዓት ዛፖሪዚያ ዳግማይ ደብዳብ ከምእተካየዶ ጸብጻባት ክሕብሩ እንከለው፡ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ፡ ዩክረይንን ሩስያን ንሓድሕደን ይካሰሳ ኣለዋ። ቤት ጽሕፈትን ክፍሊ ባርዕን ናይቲ ኣብ ኣውሮጳ ዝዓበየ መደበር ጸዓት ትማሊ ሓሙስ 10 ጊዜ ከም ዝተሃረመ ክልቲአን ሃገራት ገሊጸን። ሓላፊ ትካል ምቁጽጻር ኑክሌር ሕቡራት ሃገራት፡ ራፋኤል ግሮሲ፡ ኣብቲ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ንምዝርራብ ዝጸውዖ ኣኼባ ኣብ ዘስምዖ ቃል፡ “ከቢድ ሰዓት” ክብል ኣጠንቂቑ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረስ ብወገኑ “ናብ ዕንወት ከምርሕ” ከም ዝኽእል ተዛሪቡ። ቻይናን ኣሜሪካን፡ ክኢላታት ሕቡራት ሃገራት ብቕልጡፍ ነቲ ትካል ክበጽሑ ጸዊዐን። እንተኾነ ቅድሚ ሕጂ ዝቐረበ ተመሳሳሊ ጠለብ ዛጊት ኣይተተግበረን። “ኣብ ጥቓ ኑክሌራዊ ትካል ኲናት ምክያድ ሓደገኛን ዘይሓላፍነታውን እዩ” ዝበለት ኣመሪካ ኣቐዲማ ኣብ ከባቢ እቲ ትካል ካብ ሰራዊት ነጻ ዝኾነ ዞባ ክምስረት ጸዊዓ ምንባራ ኣፈኛ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ሓቢሩ። እንተኾነ፡ ወኪል ሩስያ ኣብ ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ሰራዊት ነጻ ምግባር ነቲ ትካል ንዝያዳ “ምትዅታዅን ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕትን” ዘቃልዕ ምዃኑ ብምግላጽ ኣማራጺ ከም ዘይኮነ ገሊጹ። ኣብ ማእከላይ ዩክረይን ዝርከብ እቲ መደበር ጸዓትን ከባቢኡን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ደብዳባት ክፍጸሞ እንከሎ፡ በቲ መጥቃዕቲ ሩስያን ዩክረይንን ንሓድሕደን ይካሰሳ። ዩክረይን፡ ሩስያ ነቲ መደበር ወተሃደራዊ መዓስከር ከምዝቐየረቶን ሓይልታት ዩክረይን ናብኡ ገጾም ኣይክትኩሱን እዮም ብዝብል ካብኡ መጥቃዕትታት ከምእትፍጽም ትኸስስ። ሞስኮ ግና ነቲ ክሲ ትነጽጎ። ትካል ኒዩክሌር ዩክሬይን ኤነርሆኣቶም ብሓሙስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “ሩስያውያን ወረርቲ ዳግማይ ንዛፖሪዚያን ኣብ ጥቓ እቲ ኑክሌራዊ መደበር ዝርከብ ከባቢታትን ደብዲቦም” ኢሉ። በቲ ደብዳብ ሓደ ቤት ጽሕፈት ክህረም እንከሎ ብርክት ዝበሉ መለክዒታት ጸርጊ ከም ዝዓነውን ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ሳዕሪ ከም ዝተቓጸለን ኣብ ሰብ ግና ዝበጽሐ ጉድኣት ከም ዘይነበረ’ውን ሓቢሩ። ኣብ ከባቢ እቲ ትካል ዝርከብ መከላኸሊ ባርዕ ሓዊ’ውን ዕላማ እቲ መጥቃዕቲ ከም ዝነበረ ኤነርሆኣቶም ገሊጹ። ብሰንኪ እቲ ደብዳብ፡ ነቶም ኣብ ስራሕ ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ምቅይያር ከም ዘይተኻእለን ኪንዮ ሰዓታቶም ክሰርሑ ከም ዝተገደዱን ተፈሊጡ። ኣብዚ እዋን ግና እቲ ኩነታት ኣብ ቁጽጽር ኣትዩ ከም ዘሎ ኤነርሆኣቶም ሓቢሩ።


ኢራን ልዕሊ 50 ቢሊዮን በርሚል ድፍድፍ ነዳዲ ከምዝረኸበት ኣፍሊጣ

ፕረዚደንት ኢራን ሓሰን ሮሃኒ፡ ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ኢራን ኩዝታን ዝተበሃለት ኣውራጃ፡ 53 ቢልዮን በርሚል ሃብቲ ነዳዲ ከም ዝተረኸበ ኣፍሊጡ። እቲ ነዳዲ ዝተረኸበሉ ቦታ ከባቢ 2400 ትርብዒት ኪሎሜትሮ ስፍሓት ይሽፍን። ኢራን ብሰንኪ ኣሜሪካ ዘንበረቶ ማዕቐብ ነዳዲ ናብ ደገ እናለኣኸት ክትሸይጥ ትጽገም ዘላ ሃገር'ያ። ፕረዚደንት ሮሃኒ "ንኣሜሪካ፡ ኣብ ልዕሊ ነዳዲ ኢራን ማዕቐብ'ኳ እንተንበርኩም፡ መሃንዲሳትናን ሰራሕተኛታትናን 53 ቢልዮን በርሚል ነዳዲ ክረኽቡ ከም ዝኸኣሉ ክነግሮም እደልይ" ኢሉ። እቲ ዝተረኸበ ነዳዲ ኣብታ ሃገር ብኻልኣይ ደረጃ ዝስራዕ ዕቑር ሃብቲ ክኸውን'ዩ። ኣህቫዝ ኣብ ዝተበሃለ ከባቢ ዘሎ ብመጠኑ ቀዳማይ ዝስራዕ፡ 65 ቢልዮን በርሚል ዝሓዘ ምዃኑ ጸብጻብ ወኪል ዜና ኣሶሺየትድ ፕረስ (ኤፒ) የመልክት። ኢራን ኣብ ዓለምና ብሃብቲ ነዳዲ ካብ ዝፍለጣ ሃገራት ኮይና፡ ካብ ዓመታዊ መሸጣ ብቢልዮን ዶላር ዝግምት ኣታዊ ትረክብ። እቲ ፕረዚደንት ከም ዝሓበሮ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብታ ሃገር ዘሎ ክዙን ድፍድፍ ነዳዲ 150 ቢልዮን በርሚል ይበጽሕ። እዚ ድማ ኣብ ዓለም ብራብዓይ ደረጃ ክትስራዕ ይገብራ። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ነቲ ብ2015 ኢራንን ካልኦት ሽድሽተ ሃገራትን ዝበጽሕኦ ስምምዕ ኒኩሌር ብምፍራስ ኣብ ልዕሊ'ታ ሃገር ማዕቐብ ካብ ዘንብር ናብዚ፡ ቁጠብኣ ከንቆልቁል ከምዝኸኣለ ይዝረብ።


ጽልዋ ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ እንታይ ይመስል?

ኣዛዚ ሰራዊት ሓለዋ ሰውራ ኢራን ጀነራል ቃሲም ሶሌማኒ ብመጥቃዕቲ ነፈርቲ ኣመሪካ ኣብ ውሽጢ ዒራቕ ተቐቲሉ። እዚ ወዲ 62 ዓመት ጀነራል፡ ከም ቀንዲ ሃንዳሲ ረብሓታት ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኮይኑ ዘገልግል ዝነበረ ሰብ እዩ። ኣመሪካ፡ ኢራን ኣብቲ ዞባ ዓቢ ጽልዋ ንኸይትገብር ምስ መሻርኽታ ብዙሕ ክትሰርሕ ጸኒሓ እያ። ብዙሓት ሃገራት ዓረብ እውን ጽልዋ ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንክድረት ምስ ኣመሪካ ሓቢረን ክሰርሓ ጸኒሓን እየን። ቅድሚ ሳልስቲ፡ ኣብ ከተማ ኪርኩክ ናብ ዝርከብ መዓስከር ኣመሪካ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ፡ ሓደ ኣመሪካዊ ክቕተል እንከሎ፡ ካልኦት ሓያሎ ሰባት'ውን ቆሲሎም። ከም ግብረ-መልሲ ድማ ነፈርቲ ውግእ ኣመሪካ ብውሕዱ 25 ዕጡቓት ኣባላት ጉጅለ ሕዝቡላህ ቀቲላ። በዚ መጥቃዕቲ ዝተቖጥዑ ዒራቓውያን ድማ ንኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ርእሰ ከተማ ባቕዳድ ኣጥቂዖም። ኣመሪካ፡ ብዒራቓውያን ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞን መጥቃዕትን፡ ብኢራን ዝተጀመረ ምዃኑ ድሕሪ ምሕባር፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ "ኢራን ከቢድ ዋጋ ከም እትኸፍለሉ"ኣጠንቂቁ ነይሩ። ብዛዕባ ጽልዋ እዚ ጉጅለን እቲ መራሒኡን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ከምኡ'ውን ስለምንታይ ኣብ ዓይኒ ኣመሪካ ከምዝኣተወ ዝምልከት ዘሰናዳእናዮ ትነታነ ይስዕብ። ኢራን፡ ኣንጻር እታ መቀናቕንታ ዝኾነት ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኣብ ዝግበር ስተራተጂካዊ ጽልዋ፡ ብገፊሕ ትዕወት ከም ዘላ፡ ኣብ ሎንደን ዝመደበሩ ዓለም-ለኻዊ ትካል ስትራተጂካዊ መጽናዕቲ ሓቢሩ። እታ ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕ፡ ቀንዲ ተወዳዳሪት ኢራን ዝኾነት ስዑዲ ዓረብ፡ ቢልዮናት ዶላራት ዝዋግኡ ኣጽዋር ምዕራባውያን ብቐንዱ ካብ ዓባይ ብሪጣንያ ትሽምት። ይኹን'ምበር እታ እገዳ ምዕራባውያን ሃገራት ተነቢሩላ ዘሎ ኢራን፡ ነቲ ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕ ዝግበር ዘሎ ውድድር ናብ ረብሓኣ ክትቕይሮ ክኢላ ኣላ። ኢራን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ሶርያ፤ ሊባኖስ፤ ዒራቕ ከምኡ'ውን የመን ኣገዳሲ ዝኾነ ጽልዋ ከምዘለዋ ይግለጽ። ዝዛዙ ዘሎ ሓይሊ ሚዛን ኢራን፡ ብሰላሕታዊ መንገዲ ምስ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዘለው ዘይመንግስታውያን ጉጅለታት ዘይብተኽ ምሕዝነት ክትምስርት በቒዓ ኣላ። ካብ 1979፡ ኣያቶላ ኮመኒ ናብ ርእሰከተማ ቴህራን ካብ ዝምለስ ጀሚራ፡ ኢራን፡ ነቲ እስላማዊ ሰውራዊ ስነ-ሓሳባ ካብ ዶባታ ወጻኢ ብምስፋሕ፡ ምስ ኣብ ሊባኖስ ዝርከብ ዕጡቕ ጉጅለ 'ሕዝቦላህ' ክትስርሕ ጸኒሓ። እቲ 217 ገጻት ዘለዎ "ናይ ኢራን መርበብን ጽልዋን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ" ብዝብል ኣርእስቲ ዝተዳለወ፡ ብዛዕባ ኢራንን ወተሃደራዊ ዕማማታን ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕ ዝርዝራዊ መጽናዕቲ ሑዙ ይርከብ። እቲ ጸብጻብ ከም ዝሕብሮ፡ እስላማዊ ሪፓብሊክ ኢራን፡ ነቲ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዘሎ ናይ ሓይሊ ሚዛን፡ ኣብ ረብሓኣ ቀይራቶ ከም ዘላ ይሕብር። እቲ ጸሓፋይ ከምዘመልክቶ፡ ኢራን፡ ነዚ ክትዕወተሉ ዝኸኣለት፡ ምስ 'ሳልሳይ ኣካል' ሓይልታት ብምስራሕን፡ ብተዓጻጻፊ ዝኾነ ምስጢራዊ ጽልዋታት ብምጥቃምን ምዃኑ ይምጉት። እቲ ቀንዲ ሕመረት ናይዚ ዓወት ድማ፡ ኣብቲ ኣካል ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ዝኾኑ 'ኩዱስ' ዝተባህሉ ሓይልታት ዝተመርኮሰ እዩ። እዞም ሓይልታትን መራሒኦምን መጀር ጀነራል ቃስም ሱለማኒን፡ ብእስላማዊ ሰውራ ኢራን ኣያቶላህ ሰይድ ዓሊ ካማነይ እዮም ዝምርሑ። ኣብ 2003 ብመንግስቲ ኣሜሪካ ዝምራሕ ኪዳን፡ ንሳዳም ሑሴን ምስ ኣለይዎ፡ ኵዱስ ዝተባህሉ ሓይልታት ኢራን፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንዝርከቡ ዕጡቓት ሓይልታት ኣብ ምዕላምን፤ ገንዘብን ኣጽዋርን ኣብ ምዕዳል ተዋፊሩ ይርከብ። እዚ ሓይሊ እዚ፡ ልሙድ ብዘይኮነ መንገዲ ኣብ ምምዕባል ሰብ ኣልቦ ነፈርትን፡ መርበባዊ (ሳይበር) መጥቃዕትን'ውን ይነጥፍ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ፡ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ንሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ኣብ መዝገብ ግብረ-ሽበራ ከምዘእተዎ ይዝከር። ኢራን'ውን ብወገና፡ ነቲ ኣብ ወሽመጥ ዝርከብ ሰራዊት ኣሜሪካ ከም ኣሸባሪ ጉጅለ ከም እትሪኦ ኣፍሊጣ።  ኣብቲ ዞባ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከራት ኣሜሪካ ከኣ ኣብ ሓደጋ ክወድቕ ከምዝኽእል ኣጠንቂቓ። ኢራን፡ ብዛዕባ እቲ ዝወጽአ መጽናዕቲ ኣመልኪታ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ እቲ መጽናዕቲ ብዛዕባ ኢራን ዝተጻወተቶ እወንታዊ ግደ ዝዛረብ እንተኾይኑ ከም እትቕበሎ ብምግላጽ፡ ኣኽብሮት ከምዝግባኣ ኣመልኪታ። "ንኢራን ጎስዩ ዝሰርሕ ፖሊሲ ኣይሰርሐን። ኢራን ንኹሉ ተጻብኦታት መኪታ፡ ብኣሜሪካ ንዝተነብረላ ቁጠባዊ ግብረ-ሽበራ ተቖጻጺራ ሓይላ ኣመስኪራ። ምስ ከምኣ ዝኣመሰላ ሃገራት ድማ ጽቡቕ ዝምድናን ዞባዊ ምትሕብባርን ኣለዋ" ክብል ኣብ ሎንደን ዝርከብ ኤምባሲ ኢራን ገሊጹ። ሕዝቦላህ፡ መሻርኽቲ ኢራን ኣብ ሊባኖስ ዝርከብ ዓቢ ጽልዋ ዘለዎ ጉጅለ ሕዝቦላህ፡ ካብቶም ቀንዲ መሻርኽቲ ኢራን ዝኾኑ ጉጅለታት ምዃኑ እቲ መጽናዕቲ የመልክት። ብኣባላት ኣመንቲ ሺዓ ዝቘመ ሓይልታት ሕዝቦላህ፡ ብኢራን ተወዲቡ ኣብ ጉዳይ ካልኦት ሃገራት እናኣተወ ውግእ ከምዘካይድ ይፍለጥ። ሰራዊት ሕዝቡላህ ኣብ ጐኒ መንግስቲ ሶርያን ምልሻታት ኢራንን ተሰሊፉ ኣብ ሶርያ ንሓያሎ ዓመታት ክዋጋእ ምጽንሑ ይግለጽ። ብኣሜሪካ ዝምራሕ ወታሃደራዊ ኪዳን ንዒራቕ ምስ ወረራ፡፡ ቀጺሉ ድማ ንሳዳም ሑሴን ምስ ኣለዮ፡ ማእካላይ ምብራቕ ቅርጹ ብምቕያር፡ ንኢራን ሰፊሕ ዕድላት ፈጢሩላ። ቅድሚ እቲ ወራር፡ ኣብ ወሽመጥ ፋርስ ዝነብራ መንግስታት ሱኒ፡ ንዒራቕ ካብ ምስፍሕፋሕ ኢራን፡ ከም ዕርዲ ይጥቀሙላ ነይሮም። ሕጂ እቲ ዝነበረ ዕርዲ ብምፍራሱ፡ ኢራን ነዚ ዕድል ኣብ ረብሓኣ ብምቕያር፡ ኣብ ውሽጢ ዒራቕ ሃይማኖታውን ባህላውን ርክብ ብምፍጣር፡ ከም ዓቢ ሓይሊ ኮይና ትርከብ። ኢራን ኣብ ምምልማልን ምምዕባልን ወተሃደራት ዒራቕን ከምኡ'ውን ኣንጻር ዳዕሽ ኣብ ዝግበር ውግእ ብዙሕ ከምዝተሳተፈት ይንገር። እንተኾነ ግን፡ ብዙሓት ዒራቓውያን ምትእትታው ኢራን ብምቁዋም፡ ኣንጻር እቲ ብመንግስቲ ኢራን ዝድገፍ መንግስቲ ዒራቕ ናዕቢ ከካይዱ ቀኒዮም ኣለው። መንግስቲ ሶርያ'ውን ቀንዲ ዓርኪ ኢራን እዩ። እዛ ብውግእ ሓድሕድ ተሓሚሳ ዘላ ሃገር፡ ሓይልታት ኢራን፤ ሂዝቦላህ  ከምኡ'ውን ሩስያ፡ ንመንግስቲ በሽር ኣልኣሳድ ካብ ተቓወምቲ ሓይልታት ከድሕንዎ ኪኢሎም ኣለው። እቲ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ኢራን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ሶርያ ተወቲፋ፡ ንእስራኤል ጸገም ፈጢራትላ ከምዘላ የመልክት። ምፍራስ ተቐናቐንቲ ሓይልታት ኢራን፡ ኣሜሪካ ነቲ ዞባ ገዲፋቶ ክትወጽእ እሞ፡ ኣብቲ ከባቢ ዓብላሊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ክትከውን ምፈተወት ነይራ። እንተኾነ ግን፡ ስዑዲ ዓረብ፤ ባሕሬን፤ ከምኡ'ውን ኢማራት ዓረብን፡ ኣሜሪካ ጠቕሊላ ክትወጽ ኣይደልያን እየን። ኣብ 2011 እቲ ብዓረባዊ ቀውዒ  ዝጽዋዕ ህዝባዊ ናዕቢ ምስ ተጀመረ፡ ኢራን ነቲ ኩነታት ተጠቒማ፡ ነቲ ኣብ ባሕሬን ዝተጀመረ ናዕቢ ኢዳ ከምዘእተወትሉ ትሕመ እያ።  ንገለ ኣብ ባሕሬን ዝነበሩ ጉጅለታት'ውን ክተዕጥቕ ኪኢላ እያ። እቲ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፤ እቲ ቀንዲ ምኽንያት ስለምንታይ ኢራን ነዞም ጉጅለታት ተዕጥቖምን ገንዘባዊ ሓገዝ ትገብረሎም፡ ኣብ ባሕሬን፤ ስዑዲ ዓረብ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ኩዌት መንግስታት ጸቕጢ ንምፍጣር ዝዓለመ እዩ ክብል ይገልጽ። ናይዘን ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ዝርከባ ሃገራት ድኽመት፡ በዘን ክልተ ዓበይቲ ትካላት ነዳዲ ሱዕዲ ዓረብ ብሰብ ኣልቦ በረርቲ ምስ ተቓጸለ ተፈዲሑ (ተቓሊዑ)። ዋላ እኳ ስዑዲ ዓረብ ብሚልዮናት ዶላራት መከላኸሊ ጸረ-ሳይል እንተሸመተት፡ ነዚ ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ግን ጠጠው ክተብሎ ኣይከኣለትን። ኣብቲ ትካላት ነዳዲ ስዑዲ ዓረብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፣ ኣብ ዞባ ወሽመጥ ዓረብን፣ ማእከላይ ምብራቕን ንዝጸንሐ ወጥሪ ብዝበኣሰ ኣጋዲዱዎ እዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ክልተ ትካላት ነዳዲ ስዑዲ ዓረብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፣ ኢድ ኢራን ኣለዎ ዝብል መርገጺታት፡ ኣመሪካ ዝመራሒተን ሓያሎ ሃገራት፣  ካብ የመን ናብ ኢራን ከዝብሎ ከምዝኽእል ትንታነታት ተዋሂብዎ እዩ። እንተኾነ ግን፡ ኢራን ነቲ ክሲ ነጺጋቶ እያ። "ኢራን ብወተሃደራዊ ሓይሊ ምስ ስዑዲ ዓረብ ክትወዳደር ኣይትኽእልን እያ። እንተኾነ ግን፡ ዋላ እውን በቲ ዘይመጣጠን ወተሃደራዊ ዕጥቂ ድልየታት ክተውሕስን፡ ካብ ካልኦት ተጸብኦታት ነብሳ ክትከላኸል ክኢላ እያ"  ይብል እቲ መጽናዕቲ። ኣብ 2014፡ የመን ኣብ ውግእ ምስ ኣተወት፡ ኢራን ብዙሕ ዝጋነን ኢድ ኣይነበራን። እንተኾነ ግን፡ ስዑዲ ዓረብ ኣብ 2015፡ ኣንጻር ሑቲ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክትወስድ ምስ ጀመረት፤ ኢራን ንሑቲ ንምሕጋዝ ኢዳ ኣእቲያ። "ኢራን ኣጽዋር ብምሃብ ኣብቲ ስትራተጂካዊ ቦታ ህላውነታ ኣረጋጊጻ" ይብል እቲ መጽናዕቲ። የመን ናይ ብሓቂ ንስዑዲ ዓረብ ኣዳኺማታ እያ። ስዑዲ ዓረብ ሚልዮናት ዘጥፍኣትሉ ሚሳይላት ኣባኺና። ኣብዚ ኣዕናዊ ዝኾነ ውግእ ሰዓሪ የለን። እቲ ናይ ስዑዲ ዓረብን ኢማራትን ቀንዲ ዕላማ ግን፡ ኢራን ኣብ ጎደብኦም ኢዳ ንከይትእቱ ንምኽልካል ዝዓለመ እዩ ነይሩ። ዝለዓለ  ውጽኢት ብውሑድ ዋጋ እቲ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ኣብ ስልጣን ክሳብ ዝህሉ፡ ኢራን መስመራ ከምዘይትቕይር ይገልጽ። ኣብ 2015 ዝተኸተመ ኑክሌራዊ ስምምዕ፡ ኢራን ንተካይዶ ንዩክለራዊ መደባት ክትቅንሶን፡ ኣምሳያኡ ኣብ ልዕሊኣ ጸኒዑ ዝጸንሐ እገዳታት ብኸፊል ክለዓል ዝእዝዝ እኳ እንተዀነ፡ ኣመሪካ ግን ካብቲ ውዕል ኣንሳሒባ። እዚ ከኣ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ቁጠባዊ እገዳ ገይራ፡ ሓዲሽ ኒኩለራዊ ስምምዕ ክትገብር ዝዓለመ እዩ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ ኢራን በቲ ንሳ ትድግፎ ጉጅለታት ገይራ፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ሓያል መጥቃዕቲ ክትፍኑ ከምእትኽእል ምንጭታት ይገልጹ። እቲ ቀንዲ ጉዳይ፡ ድሕሪ 40 ዓመት በብቑሩብ፡ ብገንዘብን ንዋትን፤ መሻርኽቲ ብምፍጣር፤ ኢራን ዝሓየለ ቦታ ሒዛ ትርከብ። እቲ ኣብ ኢራን ተነቢሩ ዘሎ እገዳ ንህዝቢ ኢራን  ሓደጋ እዩ።  ብቁጠባ ደረጃ፡ ከኣ ኢራን፡ ኣብ ዝኸፈኣ ኩነታት ትርከብ። እንተኾነ ግን፡ እዚ እስላማዊ ሓለዋ ሰውራ ኢራን፡ ብውሑድ ገንዘብ ዓቢ ውጽኢት ከመዝግብ ዝኽእለሉ መርበብ መስሪቱ ምህላው እቲ መጽናዕቲ የረድእ።


ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ፈላማይ መደብ ምምዕባል ኒዩክለር ጀሚራ

ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ኣብ ዓረባዊ ዓለም ፈለማይ ዝኾነ ኒዩክለራዊ ጸዓት ኣብ ምብራቓዊ ገምገም ባሕሪ ምምዕባል ከምዝጀመረት ዕላዊ ገይራ። እቲ ኒዩክለር ዝምዕብለሉ ከባቢ ገምገም ባሕሪ ኣብ ጥቓ ምስታ ኣብ ወጥሪ ዝተመስረተ ርክብ ዘለዋ ሃገረ ኳታር [ቀጠር]  ምዃኑ ድማ ኣካታዓይ ገይርዎ። ኣብ'ዚ ‘ባራካህ’ እናተብሃለ ዝጽዋዕ ማእከል ካብ ዘለዉ ኣርባዕተ 'ሪኣክተራት' ኑክሌር፡ ሓዲኡ ስርሑ ጀሚሩ ከምዘሎ ተሓቢሩ። እቲ ዝጥቀመሉ ቴክኖሎጂ ድማ፡ ናይ ደቡብ ኮርያ እዩ ተባሂሉ። እዚ ማእከል፡ ኣብ 2017 ክጅምር ሓሳብ እንተነበረ’ኳ፡ ምስ ከባብያዊ  ውሕስነናን ድሕነትን ብዝተኣሳሰር እዩ ተደናጒዩ። እዛ ብተፈጥሮ ነዳዲ ኣዝያ ሃብታም ዝኾነት ሃገር፡ ተማዕብሎ ዘላ መደብ ኑክሌር ንጸዓት (ሓይሊ ኤሌክትሪክ) ከም እትጥቀመሉ እዩ ዝግለጽ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ድማ፡ እታ ሃገርሳተላይት ምርምር ናብ ማርስ ዝለኣኸት ኮይና፡ እዚ ብምግባር’ውን ካብ ሃገራት ወሽመጥ ዓደን ፈላሚት እያ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ካብ ጸሓይ ዝርከብ ሓይሊ [ሶላር ፓወር] ድማ ተማዕብል ዘላ ኾይና፡ እዚ ድማ ተመራጺ ምንጪ ሓይሊ ተገይሩ እዩ ዝውሰድ። እቲ ሕዚ ክተማዕብሎ ጀሚራ ዘላ ‘ባራካህ’ ዝብል ስያመ ዝረኸበ መደብ ግና፡ ጥርጣረታት ይፈጥር ኣሎ። ባራካህ ብዓረብኛ ብሩኽ ዝብል ትርጉም እንተሃለዎ’ኳ፡ ምሁራት እቲ ዓውዲ፡ ኣብዚ ብፖለቲካዊ ወጥሪ ዝሕመስ ዞባ፡ እዚ ዓይነት ኑዩክሌር ምጅማር ስግኣት ዝፈጥር እዩ ይብሉ። እኳ ደኣስ፡ እቲ ካብ ተፈጥሮ ዝርከብ ንጹህ ሓይሊ ኣብ ምምዕባል በርቲዓ እንተትሰርሕ ኣዝዩ ተቐባልነት ምሃለዎ ክብሉ ይምጉቱ ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፤ ቀጠር፡ እዚ መደብር ኒዩክሌር፡ ‘ናይቲ ዞባ ሰላምን ከባብያዊ ጥዕናን ዝዘርግ ውዲት እዩ’ ክትብል ከሲሳ ነይራ። ቀጠር፡ ቀንዲ ተነሓናሒት ናይተን ነቲ ዞባ ክዕብልላ ዝደልያ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ስዑዲ ዓረብን እያ። ካልእ ኣብዚ ወሽመጥ ዘላ ሃገር ኢራን ድማ፡ ምስ ኢማራት ዓረብ ኣብ ወጥሪ ዝተመስረተ ርክብ ዘለዋን ብኣመሪካ ኣብ ዓይኒ ዝኣተወትን ሃገር እያ። ሓላፊ ዓለማዊ ኣማኻሪ ጉጅለ ኒዩክሌር ዝኾነ፡ ዶ/ር ፖል ዶርፍማን፡ ኣብዚ ዞባ ሓይሊ ኒዩኩሌር ምምዕባል ካብ ኣብ ዝኾነ ከባቢ ዓለም ሓደገኛ ከምዝኸውን ጽሒፉ ነይሩ። 'ሳኒ ጅማሮ' መራሕቲ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ እቲ መደብ ምምዕባል ኑክሌር፡ እታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ሳይንሳዊ ምርምር ንእተርእዮ ዘላ ዝላ መርኣያ ከምዝኾነ ተዛሪቦም። እቲ ማእከል፡ ብምትሕብባር 'ኒዩክሌር ኢነርጂ ኮርፖሬሽን ኢሚሬትስ' ከምኡ ድማ 'ኮርያ ኤሌክትሪክ ፖወረ ኮርፖሬሽን' እዩ ተሃኒጹ። ዓለማዊ ኤጀንሲ ኣቶሚክ ኢነርጂ (IAEA) ድማ፡ ናይቲ መደብ ምጅማር ዓብዪ ዓወት ክብል ናእድኡ ገሊጹ። “እዚ ኣብ ምፍጣር ዕዳጋ ንጹህ ሓይሊ ናይ መጀመርታን ኣገዳሲን ዕቤት እዩ። IAEA ካብ መጀመርትኡ ጀሚሩ ኣብ ጎኒ እታ ሃገር ኮይኑ ክሕግዝን ክድግፍን ጸኒሑ እዩ” ኢሉ። መራሒ ኣቡ ዳቢ፡ ልዑል መስፍን ቢን ዛይድ ኣል-ናህያን፡ ጸዓት ብቐጻልነት ኣብ ምርካብ ዓብዪ ስዳሮ ክብል፡ ናይ ‘እንኳዕ ደስ በለኩም’ መልእኽቲ ኣሕሊፉ።


ትራምፕ ንስምምዕ ኒዩኩሌር ኢራን ዘፍረሰ "ንኦባማ ንከሕርቕ'ዩ" ተባሂሉ

ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ሃገሮም ምስ ኢራን በጺሓቶ ንዝነበረት ስምምዕ ኒዩኩሌር ዘፍረሰ፡ ንባራክ ኦባማ ንምሕራቕ ሓሲቡ ከም ዝኾነ፡ መልእኽቲ ኣምባሳደር ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ኣሜሪካ ነበር ኣቃሊዑ። ካብ ኣምባሳደር ሰር ኪም ዳሮች ሞሊቝ ዝወጽአ መልእኽቲ፡ "ውሳነ ምምሕዳር ትራምፕ ነቶም ብባራክ ኦባማ ተበጺሖም ዝነበሩ ዲፕሎማሲያዊ ስምምዓት ኣብ ምፍራስ ዘትኮረ ውሳነ'ዩ" ክብሉ ምንቃፎም ከም ዘመልክት ዴይሊ መይል ጸብጺቡ። ትራምፕ "ውልቃዊ ብዝኾኑ ምኽንያታት ነቲ ስምምዕ ዕሽሽ ኢልዎ፤ ምኽንያቱ ቅድሚኡ ብዝነበረ ፕረዚደንት ዝተበጽሑ ስምምዓት እዮም" ክብል እቲ ኣምባሳደር ነበር ጽሒፉ። ጋዜጣ ከም ዴይሊ መይል ከም ዘመልክቶ፡ እቲ መልእኽቲ ዝተጻሕፈ፡ ሽዑ ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ [ዓባይ ብሪጣንያ] ዝነበረ ቦሪስ ጆንሰን፡ ኣሜሪካ ነቲ ምስ ኢራን ዝተበጽሐ ስምምዕ ንኸይተፍርስ ንምምሕዳር ትራምፕ ሕቶ ኣብ ዘቕረበሉ እዋን'ዩ። ስምምዕ ኣሜሪካን ኢራንን፡ ኢራን ዩራንየም ንምምዕባል እትገብሮ ምንቅስቓሳት ንኽትግድብ ዘገድድ'ዩ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ እቶም ኣብ ልዕሊ ኢራን ተነቢሮም ዝጸንሑ እገዳታት ንኽለዓሉ፣ ንዓለማዊ ምንቅስቓስ ምምዕባል ኒዩኩሌር ናይ ዘጽንዕ ጉጅለ ኣባላት ኣብ ልዕሊ ኢራን ክትትል ንኽገብሩ ዝፈቅድ'ዩ። ኣምባሳደር ኪም ዳሮች ንምምሕዳር ትራምፕ 'ዝደኸመ፣ ብነብሱ ዘይተኣማመንን ብቕዓት ዘይብሉን' ክብል ቅድሚ መዓልታት ነቒፉ ምንባሩ ዴይሊ መይል ጸብጺቡ ነይሩ። ካብቲ ኣምባሳደር ልሒኾም ኣብ ዝወጽኡ ኢመይላት፡ ዋይት ሃውስ [ቤተ መንግስቲ ኣሜሪካ] ኣብ ግዜ ምምሕዳር ትራምፕ 'ዝፈረሰ' ን 'ዝተኸፋፈለን' ክብሉ ይገልጹ። ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ዓባይ ብሪጣንያ እቶም ኢመይላት ልሒዀም ከም ዝወጽኡ ኣረጋጊጹ'ሎ። "ከቢድ ጸገም ፈጢሮም" ክብል ድማ ገሊጹ። ሰር ኪም ዳሮች ምስ መንግስቶም ዝተጸሓሓፍዎም ኢመይላት ምስ ወጽኡ ብገዛእ ፍቓዶም ካብ ናይ ኣምባሳደርነት መዝነቶም ለቒቖም'ዩም። ትራምፕ ነቲ ኣምባሳደር ነበር "ብጣዕሚ ሰነፍ ሰብ" ክብል ብምግላጹ፡ ማዕኸናት ዜና ዓለም ዛዕባ ገይረንኦ ቀንየን።


ዶናልድ ትራምፕ ምስ ፕሬዝደንት ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ-ኡን ክራኸብ'የ ኢሉ

ፕሬዝደንት አመሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ሃገራት ሰሜን ኮርያን ደቡብ ኮርያን ኣብ ዝፈልየን ካብ ኲናት ናጻ ዝኾነ ቐጠና፡ ምስ መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ-ኡን ክራኸብ ከም ዝደሊ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እዚ ትጽቢት ዘይተገብረሉ መልእኽቲ፡ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዑደት ድሕሪ ምክያዱ ፡ ንኪም "ሰላም ክብሎ ይደሊ'የ" ይብል። ሰሜን ኮርያ ብወገና፡ "ጽቡቕ ሓሳብ" ዝብል ምላሽ ሂባትሉ። ፕሬዝደንት ትራምፕ ኣብ ጃፓን ይካየድ ካብ ዘሎ ኣኼባ ጂ-20 እናተብሃለ ዝፍለጥ ጉጅለ ምዕቡላት ሃገራት፡ ሰሜን ኮርያ ካብ ኒኩለር ናጻ ምግባር ኣብ ዝብል ዛዕባ ንምዝታይ ናብ ደቡብ ኮርያ ክኸይድ'ዩ። ትራምፕ ኣብቲ ጉባኤ ምስ መራሒ ሰሜን ኮርያ ክራኸብ ከም ዝኽእል ዝሕብር ዘረባ ኣስሚዑ'ዩ። "ንኽልተ ደቓይቕ'ውን እንተኾነ እንተተራኸብና ጽቡቕ'ዩ" ክብል ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። ድሕሪ ዝተወሰኑ ሰዓታት፡ ምኽትል ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሰሜን ኮርያ ቾይ ሶን ሂ ምላሽ ሂቡ። "ጽቡቕ ሓሳብ ገይርና ኢና ንርእዮ፤ ይኹን'ምበር ነዚ ብዝምልከት ዕላዊ ዝኾነ ጻውዒት ኣይበጽሐናን" ኢሉ። መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት፡ ኣብ 2018 ወርሒ ለካቲት ኣብ ቬትናም ተራኺቦም ነይሮም። ዳግማይ ሰነ 2018 ኣብ ሲንጋፖር እንትራኸቡ ግን ከይተሰማምዑ ምፍልላዮም ይዝከር። ዶናልድ ትራምፕ ግን፡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ልዕሊኣ ዝተነብረ ቑጠባዊ ማዕቀብ ቅድሚ ምልዓሉ ምልሓም ኒኩለርን ምውንጫፍ ሚሳኤላትን ጠጠው ክተብል ኣለዋ ይብል ኣሎ።


ተመራማሪ ኒኩሌር ትዮዶር፡ ብኸመይ ናብ ሰላይ ተቐይሩ?

ብ29 ነሓሰ 1949፡ ሕብረት ሶቬት፡ ወናኒት ኣቶሚክ ቦምብ ኮይና። እቲ ኣርዲኤስ-1 ዝተባህለ፡ ኣቐዲሙ ዝነበራ ኑክሌር ቦምባኣ ድሕሪ ምትኳሳ ትጽቢት፡ ዝሓሸን ዝበለጸን ቦምባ ከተፍሪ ትጽቢትን ግምትን ኣብ ዘይተግበረሉ እዋን እያ ወናኒት ኣቶሚክ ቦምብ ኮይና። ኣብቲ  ዝተጠቕሰ ዓመት ፈተነ እቲ ሓዲሽ ብረት መሰካየደት ከኣ ሃገራት ምዕራብ  ዝኾነ ትጽቢት ስለዘይጸንሐን ሰንቢደን። ብመሰረት ሓበሬታ ሲኣይኤ፤ ስለያ ኣመሪካ ሕብረት ሶቬት ቅድሚ 1953 ኑኩሌር ክትሰርሕ ትኽእል እያ ዝብል ግምት ኣይነበሮምን። እቲ ዘገርም ከኣ ኣመሪካዊ ሳይንቲስት ቲዮዶር ሆል እዩ ብሕቡእ ንሕብረት ሶቬት ሓበሬታ ዝህቦም ነይሩ። ርግጽ እዩ ሳይንቲስት ቲዮዶር ሆል ጥራሕ ኣይኮነን ናይ ኑክሌር ሓበሬታ ንጸላኢ አሕሊፉ ሂቡ። ግን ስለምንታይ እዩ ታሪኹ ፍሉይ ዝገብሮን ዘይተሃድነን። እቲ ተወላዲ ኒውዮርክን ተማሃራይ ሃርቨርድን ሳይንቲስት ኒኩሌር ብኸመይ ናብ ሰላይ ተቐይሩ። እቲ ኣርዲኤስ-1 ዝተባህለ፡  ናይ ሕብረት ሶቬት ኒኩሌር ቦምብ ልክዕ ከምቲ ኣመሪካ ብ 09 ነሓሰ 1945 ኣብ ከተማታት ናጋሳኪ ን ሂሮሽማን ጃፓን ዝተጠቕመትሉ ፋት ማን ዝተባህለ ቦንባ ምምስሳሉ ብኣጋጣሚ ኣይነበረን። እቲ ዲዛይን ኮነ ምስጢራ ኮድ ናይቲ ኑከሌራዊ ቦምባ ካብቲ ብመሪሕነት ዋሺንግተንን ምትሕብባር ብሪጣንያን ካናዳንዝ ዝካየድ ትካል ኣቶሚካዊ ኣጽዋር  ካብ ሕምብርቲ ፕሮጀክት ማንሃታን'ዩ እቲ ሓበሬታ ዞሪቑ። ኣብ 1945 ዝተሓትመ " መጽሔት ላይፍ" " ምናልባት ካብ መላእ ሃገር ኣብ ፕሮጀክት ማንሃታን እንታይ ይካየድ ከምዘሎ ዝፈልጡ ሰባት ካብ ደርዘን ኣይሓልፉን እዮም" ይብል እቲ መጽሔት። ሓደ ካብቶም ሰባት ከኣ ቲዮዶር ሆል እዩ ነይሩ።እዚ ብ20 ታሕሳስ 1925 ካብ ሓደ ነጋዳይን በዓልቲ ሓዳርን ኣደ ዝተወልደ ሰብ ቲዮዶር ሆል፡ ኣብቲ ንተራ ስድራቤታት ኣመሪካ ከቢድ እዋን ዝነበረሉ፡ ኣብ እዋን ዝሕታለ ቁጠባ ኣመሪካ ግሬት ዲፕሪሺን እዩ ዓብዩ። ይኹን እምበር እቲ ጸቕጥን ወጥርን ንቲዮዶር ንፉዕ ተማሃራይ ሕሳብን ፊዚክስን ካብ ምዃን ኣይዓገቶን። ቲዮዶር፡ ኣብ 16 ዓመቱ ኣብቲ ፍሉይ ስም ዘለዎ፡ ፍሉጣት ዩኒቨርስቲ ዓለምና ኣብ ሃርቫርድ ተጸምቢሩ ኣብ 1944 ከኣ ተመሪቑ። ብልሑን ፍልጠቱን ኣብ እአዛን ሰበስልጣን ኣመሪካ ስለዝበጽሐ ፍሉይ ኣቓልቦ ረኺቡ ኣብቲ ናይ ኒክሌር ፕሮግራም ንክሳተፍ ተመሪጹ።ኣብ መጀመርታ 1943 ከኣ ኣብቲ ምስጢራዊ ስራሕ ኑክሌር ንክሳተፍ ኣብ ሎስ ኣርሞስ ላባራቶሪ ቃለ መሕትት ተገይሩሉ። ኮሚኒስታዊ መዳቕስቲ  ይኹን እምበር ሰበስልጣን ኣመሪካ፡ ትዮዶር ካልእ ሓይሊ ይኹስኩሶ ከምዘሎ ኣይፈለጡን ነይሮም። ትዮዶር ድሮ ኣብ ሃርቫርድ ኣባል ማርክሲስታዊ ማሕበር እዩ ነይሩ። ካብ ሕብረት ሶቬት ተሰዲዶም ኣብ ኒውዮርክ ካብ ዝነብሩ ስድራ ዝውለድ መዳቕስቲ ትዮዶር ሳቪል ሳክስ ድሮ ንትዮዶር ብኮሚኒስታዊ ኣተሓሳስባ ጸልዩዎን ኣብቲ ማሕበር መልሚሉዎን ነይሩ። ዳሕራይ ትዮዶር ኣብ ኒክሌራዊ ፕሮግራም ምስ ተሳተፈ ከኣ ሓደ ካብቲ ቀንዲ መመሓላለፊ ምስጢር ኣመሪካ ናብ ራሻ ዝነበረ ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣብ ታሕሳስ 1994 ከኣ ትዮዶር፡ ብመንገዲ ሳቪል ሳክስ (ኣብ ዩኒቨርስቲ መዳቕስቱ ዝነበረ ሰብ) ኣቢሉ ምስራሕ ናይቲ ሓዲሽ ፕሉቶንዩም ቦንብ ናብ ሕብረት ሶቬት ምስጢር ኣመሓላሊፉ። ትዮዶር ክልተ ዓመት ብካንሰር ኩሊት ቅድሚ ምማቱ ኣብ 1997 ኣብ ኒው-ዮርክ ታይምስ " ኣብ 1944 ብዛዕባ እቲ ኣመሪካ እትብሕቶ ዝነበረት ሓደገኛ ኣቶሚክ ቦምብ፡ ከቢድ ዝሕታለ ከየኸትል ሻቕሎት ነይሩኒ" ክብል ጽሒፉ ነይሩ። ትዮዶር ሕብረት ሶቬት ኑክሌራዊ ኣጽዋር ምውናና ነቲ ሚዛን ሓልዩዎ እዩ። " ኣብቲ እዋን ከኣ ሕብረት ሶቬት መሓዛ ኣመሪካ እምበር ጸላኢት ኣይነበረትን። ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም ህዝቢ ራሻ ምስ ኣመሪካ ኮይኑ ኣንጻር ሂትለር ብጅግንነት ተዋጊኡን መኪቱን ንሓይልታት ምዕራብ ካብ ስዕረት ዘድሓነት እያ" ክብል ይገልጾ። እዚ ብሕብረት ሶቬት ከም "መንእሰይ" ዝረአ ትዮዶር ነታ ሃገር ብፕላቲንየም ዝስራሕ ተተኳሲ ኣብ ምፍራይ ብዙሕ ሓጊዙዋን መሪሑዋን እዩ። እቲ ኣመሪካ ኣብ ከተማ ናጋሳኪ ዝደርበየቶ ኒክሎራዊ ቦምባ ፕላቲንየማዊ ባእታ እዩ ነይሩዎ። እቲ ኣብ ሂሮሺማ ዝዓለበ ኣቶሚክ ቦምብ ግን ብኡራንዮም ዝበልጸገ እዩ ነይሩ። ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም ሕብረት ሶቬትን ኣመሪካን ኣንጻር ሓደ ጸላኢ ተዋጊኦም ክኾኑ ይኽእሉ እዮም ግን ኣንጻር ሓድሕዶም ካብ ምጽንጻን ኣየቋረጹን። ግደ ሓቂ ኣመሪካ ካብ ለካቲት 1943 ኣትሒዛ ኣብ ሕብረት ሶቬት ብቨኖና ዝፍለጥ ጸረ ስለያ ንጥፈታት ተካይድ ነይራ እያ። ኣብ ታሕሳስ 1946 ከኣ ምኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ሕብረት ሶቬት ጠለፋ እታ ሃገርን ሰበርቲ ኮድን ኣመሪካ ናይ ጸረ-ስለያ ንጥፈታት ተካይድ ከምዘላ ፈሊጦም። በኣንጻሩ ከኣ ኣመሪካ፡ ሕብረት ሶቬት ንፕሮጀክት ኑክሌር ማንሃታን ከምዝፈለጠቶ ዝነግር ሓበሬታ ረኺቦም። ሽዑ ኣብ 1950ታት እዩ ትዮዶር ሆል ኣብ ዩኒቨርስቲ ቺካጎ ናይ ሊቅነት (PhD) ትምህርቲ ይከታተል ነይሩ። ኣብቲ ምስጢራዊ መልእኽቲ ከም ተሓባባሪ ሕብረት ሶቬት ስለዝተገልጸ ከኣ ኤፍቢኣይ ኣመሪካ ማዕጾ ገዝኡ ኳሕኲሖም መጺኦምዎ። ቅድሚኡ ሓደ ክላኡስ ፉቹስ ዝተባህለ ጀርመናዊ ሳይንቲስት ካብ ሎስ ኣልሞስ ሞል ንጸላኢ ምስጢር ኣሕሊፉ ሂቡ ብማለት ኣብ ትሕቲ ቐይዲ ኣትዩ ነይሩ እዩ። ይኹን እምበር ኤፍቢኣይ ካብ ቴዮደር ኮነ ሳቪል ሳክስ ኣብ መርመራ ዝወሰዱዎ ዝርዝር ሓበሬታ (ኑዛዜ) ኣይነበረን። ብዘይካ እዞም ዝተጠቕሱ ዝኾነ ካልእ ሳይንቲስት ብስለያ ዝተኸሰ የሎን። ኣመሪካ እኹል ሓበሬታን ጭብጥን ረኺባ ክነሳ ግን ስለምንታይ እያ ንትየዶር ሆል ዘይከምካልኦት ተኸሲሶም ዝእሰሩ ወይ ብስለያዊ ተግባሮም ዝቕንጸሉ ከሲሳ ኣብ ፍርዲ ዘየቕረበቶ? ምኽንያቱ ሰበስልጣን ኣመሪካ፡ መታን ብመገዲ ቤት ፍርዲ ሓበሬታ ከይዞሩቕ፡ ነቶም ትዮዶር  ምስ ሕብረት ሶቬት ዝለዋወጦም ዝነበረ ሓበሬታ ንቤት ፍርዲ አሕሊፋ ክትህቦ ኣይደለየትን። በዚ ምኽንያት እዚ ከኣ ሆል ዝኾነ ይኹን ስጉምቲ ከይተወስዶ ተሪፉ። ይኹን እምበር ንሱን በዓልቲ ቤቱን ካብ ስክፍታን ስግኣትን ኣይደሓኑን። ነቲ ኣብ ቺካጎ ጀሚሩዎ ዝነበረ ናይ ሊቅነት ትምህርቲ ኣቋሪጹ፡ ኣብ ኒው ዮርክ ኣብ ሓደ ሆስፒታል ትሕት ዝበለ መጽናዕታዊ ስርሓት የካይድ ነይሩ። ይኹን እምበር ኣብ 1962 ኣብ ዩኒቨርስቲ ካምብሪጅ ናይ ስራሕ ዕድል ረኺቡ ምስ ሰበይቱ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ከይዱ። ትዮዶር ሆል ኣብ 1984 ጥሮታ ወጺኡ እንተኾነ ካብ ኩሉ ተነጺሉን ርሒቑን ጽሙው ህይወት እዩ ዘሕልፍ ነይሩ። ይኹን እምበር ኣብ 1996 እቲ ምስ ሕብረት ሶቬት ዝገብሮ ዝነበረ ርክባት ንህዝቢ ክፉት ኮይኑ። ኣብቲ እዋን እቲ ንንጥፈታት ትዮዶር ሆል ዝፈልጥን ከም ምስክር ዝቐርብን ዝኾነ ይኹን ናይቲ እዋን ሰብ፡ ዋላ እውን እቲ ናይ ቀረባ ዓርኩን መዳቕስቱን ዝነበረ ሳቪለ ሳክስ እውን ሞይቱ እዩ። ትዮዶር ሆል "ታሪኽ ናይ ዓለም ከምዝቐየርኩ እውቀስ እየ" ክብል ንሪፖርተራት ኒውዮርክ ታይምስ ሓቢሩ። " ምናልባት እውን ጉዕዞ ታሪኽ፡ ከምኡ እንተዘይገብር፡ ቅድሚ 50 ዓመታት ናይ ኣቶሚክ ኩናት መጋጠመ ነይሩ። ምናልባት እቲ ቦምባ ኣብ 1949 ወይ ኣብ ፈለማ 1950 ኣብ ቻይና እውን ምተደርበየ ነይሩ።  እንተደኣ ነቲ ነገር ካብ ምፍጻም ገቲአዮ ኮይነ እቲ ብሳዕቤኑ ዝኽሰሶ ክሲ ክቕበሎ ድልው እየ" ክብል ሞጒቱ። ድሕሪ እዚ፡ እቲ ኣብ ጥፍኣት እተን ክልተ ከተማታት ጃፓን ሂሮሽማን ናጋሳክን ኢድ ከምዘለዎ እናኣመነ ዝሞተ ትዮዶር፡  ድሕሪ እቲ ፍጻሜ ኣብ ዓለም ካልእ ኣቶሚክ ቦምብ ብዘይምትኳሱ ሕጉስ ምንባሩ እዩ ዝገልጽ። ብዝወሓደ ድሕሪኡ ዝተተኮሰ ካልእ ኣቶሚካዊ ቦምባ የሎን።


ሰሜን ኮርያ፡ ቦትኡ ናብ ዘይተነጸረ ሚሳኤል ኣወንጪፋ

ሰሜን ኮርያ ኣብ ቀረባ ሰሙናት ውሽጢ ጥራሕ ን5ይ ግዘ ክበሃል ዝኽእል፡ ክልተ ሚሳኤል ናብ ባሕሪ ኣወንጪፋ። ወተሃደራት ደቡብ ኮርያ፡ ሓጺር ርሕቐት ዝጉዓዙ ባላስቲክ ሚሳኤል ምኻኖም ገሊጾም። እዚ ፍጻመ ሓቅነቱ እንተድኣ ተረጋጊጹ፡ ንድንጋገ 11 ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝጻባእ ክኸውን'ዩ። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ካብ ሰሜን ኮርያዊ መዘንኡ ኪም ጆንግ-ኡን "ደስ ዝብል ደብዳበ" ተቐቢሉ ምስ በለ'ያ ሰሜን ኮርያ ሚሳኤል ኣወንጪፋ ዘላ። "ካልእ ኣኼባ ዝህልወና ይመስለኒ። በዓል ሰለስተ ገጽ ጽቡቕ ደብዳበ'ዩ ጽሒፉለይ" ክብል ጠቒሱ። እንተኾነ ሰሜን ኮርያ፡ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ብዘካየድኦ ሓበራዊ ወተሃደራዊ ልምምድ ሕጉስቲ ኣይነበረትን ኢሉ። ምምሕዳር ሰሜን ኮርያ፡ ክልቲኤን ሃገራት ዘካይድኦ ዝተዋደደ ወተሃደራዊ ታዕሊም፡ እታ ሃገር ምስ መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት ዝበጽሐቶ ስምምዕ ዝጥሕስ'ዩ ክትብል ቁጥዕኣ ገሊጻ'ያ።


ዘተ ኒዩክሌር ኢራን፡ ማክሮንን ሩሓኒን ዘተ ዝቕጽለሉ መገዲ ከናድዩ ተሰማሚዖም

ኢራን ንስምምዕ ኒዩክሌር ብምጥሓስ ምፍራይ ዩራኒየም ብዝሓየለ ምልክዑ ከም ትቕጽሎ ኣፍሊጣ። ምክትል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ዓባስ ኣራኪ፡ "ኢራን ሕጂ'ውን እቲ ስምምዕ ክዕቀብ ትደልዮ ኢያ" ድሕሪ ምባል ሃገራት ኣውሮጳ ነቲ ስምምዕ ንምውሓስ ዝኣተውኦ መብጽዓ ከተግብራ ከም ዘይከኣላ ነቒፉ። እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ፡ ፈረንሳን ኢራንን፡ ነቲ ኢራን ምስ ሓያላት ሃገራት ዝኣተወቶ ስምምዕ ኒክልየር ንምውሓስ ዘተ ዝጀመርሉ መገዲ ከናድያ ከም ዝተሰማምዓ ፕረሲደንት ኢማኑኤል ማክሮ ገሊጹ። ማክሮ ምስ ፕረሲደንት ሐሰን ሮሓኒ ኣብ ዝገበሮ ናይ ቴሌፎን ዝርርብ ካብ ናይ 2015 ስምምዕ ምውጻእ ከኸትሎ ዝኽእል ሳዕቤን ዘለዎ ከቢድ ሻቕሎት ሓቢሩ። ሮሓኒ፡ ሃገራት ኣውሮጳ ነቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ 2015 ንኸውሕሳን ቕልጡፍ ስጉምቲ ክወስዳን ከጽውዕ ጸኒሑ ኢዩ። ኣሜሪካ ዝሓለፈ ዓመት ካብቲ ስምምዕ ድሕሪ ምውጻኣ እቲ ስምምዕ ኣብ ሓደጋ ወዲቑ ይርከብ። ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ልዕሊ ኢራን እገዳ ድሕሪ ምንባሩ፤ እታ ሃገር  ኣብ ወርሒ ግንቦት ንመስርሒ ቦምብ እተፍርዮ ዓቐን ዩራኒዮም ክብ ብምባል ግበረ መልሲ ሂባትሉ ኢያ። ኣሜሪካ ኣንጻር ኢራን ማዕቀብ ኣዊጃ ኢራን 'ተራእዩ ዘይፈልጥ' ጸቕጢ ይገጥማ ኣሎ - ሩሓኒ ፈረንሳ፡ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ንዘሰጋግር ኢማም ቀይዳ ኢራን ድሮ ካብቲ ክህልዋ ዝግባእ ንላዕሊ ዩራኒዮም ኣኪባ ኣላ። ገለ ተንተንቲ ከም ዝገልጽዎ ንኣሜሪካ ናብቲ ስምምዕ እንደገና ንምምላስ ዳርጋ ዘይከኣል ኢዩ። ኣውሮጳውያን ኣብ ልዕሊ ኢራን ብኣሜሪካ ዝግበር ዘሎ እገዳታት ከዝልቐኦ ዝከኣለን ይገብራ እኳ እንተ'ለዋ፤ ስምምዕ ኒዩክሌር ግና ኣብ ከቢድ ሓደጋ ወዲቑ ይርከብ። ኣብቲ ፕረሲደንት ማክሮ ብቋንቋ ፈረንሳይ ዝጸሓፎ መልእኽቲ፡ ምስ መዘንኡ ሮሓኒ ንልዕሊ ሓደ ሰዓት ብቴሌፎን ከም ዝተዛራረበ ገሊጹ። እቲ መልእኽቲ ዋላ እኳ ኢራን ንሰንበት ገደብ ግዜ ኣቐሚጣ እንተነበረት፡ ክሳብ 15 ሓምለ ክልቲኦም ወገናት ኩሎም ተዛተይቲ ሃገራት ዝሳተፍሉ ዘተ ዝካደሉ መገዲ ከናድዩ ተሰማሚዖም። ፕረሲደንት ሮሓኒ፡ ንኣባላት እቲ ስምምዕ ዝኾና ሃገራት ዓባይ ብርጣኒያ፡ ፈረንሳ፡ ጀርመን፡ ቻይናን ሩስያን ነታ ሃገር ካብ ኣሜሪካ ካብ ዝገበረላ ዘሎ ተረርቲ እገዳታት ኣብ ሓጺር መዓልታት ግብረ መልሲ ብምሃብ ከድሕንኣ ጻውዒት ኣቕሪቡ። እዚ ምሰ ዘይከውን ግና ኢራን ካብቲ ስምምዕ ከም ትስሕብ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ኣብ መንጎ ሃገሩን ሽዱሽተ ሓያላት ሃገራትን ዝግበር ርክብ ብምልዓል እገዳታት ክጅምር ከም ዝግባእ ሮሓኒ ይዛረብ።


ኢራን ብብሪጣንያ ንዝቐረበ ጻውዒት ኒኩለራዊ ስምምዕ ነጺጋ

ፕረዚደንት ኢራን ሓሰን ሮሓኒ፡ ነቲ ናይ 2015 ኒኩለራዊ ስምምዕ ዝትክእ "ኒኩለራዊ ስምምዕ ትራምፕ" ዝተሰምየ ሓድሽ ውዕል ክቕበል ብቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ቦሪስ ጆንሰን ንዝቐረበሉ ጻውዒት ነጺጉ። ፕረዚደንት ትራምፕ ነቲ ዝቐደመ ስምምዕ "ሓጓፋት" ከም ዝረኸበሉን ስምምዕ ክግበር ሓሳብ ከም ዘቕረበን ቦሪስ ጆንሰን ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ሓሰን ሮሓኒ "ትራምፕ ዝገበሮ ንኹሉ መብጽዓታት ምፍራስ" እዩ ኢሉ። ኢራን ንገለ መብጽዓታት ናይቲ ስምምዕ ምስ ጠሓሰት፡ ብሪጣንያ፣ ፈረንሳን ጀርመንን ንምስሕሓብ ናይቲ ኒኩለራዊ ስምምዕ ከም ዘለዓዓልዖ፡ ሓሰን ሩሓኒ ከሲሱ። ፕረዚደንት ትራምፕ ኣብ 2018 ነቲ ስምምዕ ብምጥንጣን፡ ኢራን ናብ ሓድሽ ስምምዕ ክትኣቱ ንምስግዳድ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝነበረ እገዳታት ኣሜሪካ፡ ዳግማይ ኣንቢርዎ እዩ። እቲ ሓድሽ ውዕል፡ ንውጥናት ኒኩለር ኢራን ዘይተወሰነ ዝገትእን ምምዕባል ተወንጫፊ ሚሳይል ክተቋርጽ ዝገብርን እዩ። እቶም ካልኦት ሓሙሽተ ወገናት ናይቲ ስምምዕ ማለት ሓያላን ሃገራት ኤውሮጳ፣ ቻይናን ሩስያን እቲ ስምምዕ ክፈርስ ኣይደልያን። እቲ እገዳታት ንሰደድ ነዳዲ ኢራን ዓቢ ሃሰያ ከስዕበሉ ከሎ፡ ዋጋ ባጤራ እታ ሃገር ኣንቆልቊሉ፡ መጠን ዝቕባበ ሰማይ ኣሪጉ ኣሎ። ምምሕዳር ትራምፕ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝገብሮ ጸቕጢ ኣብ ግንቦት 2019 ምስ ኣዛየዶ፡ ኢራን ነቲ ጸዓት ንምፍራይ ዘገልግል ዩራንየም ኣብ ምፍራይ ንዝነበረ ገደብ ክብ ኣቢላቶ ኣላ። ዩራንየም ኒኩለራዊ ኣጽዋር ንምፍራይ'ውን የገልግል እዩ። ኣብ ፈለማ እቲ ወርሒ፡ ኢራናዊ ጀነራል ቃስም ሶሌማኒ ብኣሜሪካ ድሕሪ ምቕታሉ፡ ኢራን እቲ ናይ መወዳእታ ገደብ ከም ዘልዓለቶ ብወግዒ ክተፍልጥ ከላ፤ ኣብ ኢራቕ ናብ ዝርከብ ክልተ መዓስከራት ሰራዊት ኣሜሪካ ባሊስቲክ ሚሳይል ቶኪሳ እያ። እቲ ናይ 2015 ስምምዕ፡ ነታ ኒኩለራዊ መደባታ ንሰላማዊ መዓላ ጥራይ ምኳኑ እትገለጽ ኢራን፡ ካብ ኣሰካፊ ንጥፈታት ክትቁጠብን ዓለምለኻዊ  ትካል ኣቶሚካዊ ጸዓት ምክትታል ክገብር ክተፍቅድን ኣምሳይኡ ድማ እገዳታት ክለዓለላ ዝገብር እዩ።


ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ኢራን ኣብ ኲናት 'ክትድምሰሲ ኢኺ' ኢሉዋ

ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ኲናት ኣይደልን ብምባል፡ ጎንጺ እንተድኣ ተላዒሉ ግን ኢራን 'ክትድምሰስ'ያ' ክብል ኣጠንቂቑ። ትማሊ ንኤንቢሲ ኣብ ዝተዛረቦ፡ ኣሜሪካ ንዝርርብ ቅሩብቲ እኳ እንተኾነት፡ ኢራን ኣጽዋር ኒኩለር ክተማዕብል ግን ኣይትፈቅድን ኢሉ። ኣብዚ ሰሙን ብኢራን ተወቒዓ ናይ ዝወደቐት ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ምላሽ ዝህብ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ኣብ ዘልዓሎ ሓሳብ ድማ፡ 150 ኢራናውያን ክሞቱ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ሓበሬታ ከም ዝበጽሖ'ውን ሓቢሩ። እቲ መጥቃዕቲ ክፍጸም ድሉው ኾይኑ "ናተይ ፍቓድ'ዮም ዝጽበዩ ነይሮም" ክብል ነቲ ማዕኸን ሓበሬታ ተዛሪቡ። "ኣይፈተኹዎን፤ ተመጣጣኒ'ዩ ኢለ ኣይሓስብን"። ኢራን እታ ብሓሙስ ንጉሆ ወቒዓ ዘውደቐታ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ክልል ኣየር ጥሒሳ'ያ እንትብል፡ ኣሜሪካ ድማ ኣብ ዓለምለኻዊ ክልል ኣየር'ያ ትንቀሳቐስ ነይራ ኣብ ዝብል ጸኒዓ ትርከብ። ትራምፕ፡ ኢራን 'ሕማቕ ጌጋ' ፈጺማ ኢሉ ኢራን ነዳዲ ዝጸዓና መራኽብ ሃሪማ'ያ ብዝብል ክሲ፡ ወጥሪ ክልቲኤን ሃገራት ተበኣኢሱ'ዩ ዝርከብ። ኣብ 2015 ኢራን ስምምዕ ምቁራጽ ምምዕባል ኒኩለር ምስ ሓያላት ሃገራት'ኳ እንተፈጸመት፡ ኣሜሪካ ግን ካብቲ ስምምዕ ኢዳ ስሒባ'ያ። ሕዚ ድማ ኣሜሪካ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰኑይ ኣብ ጉዳይ ኢራን ክዝቲ ጸዊዓ ኣላ።


ኢራን ንሲ-ኣይ-ኤ ሓበሬታ ሂቡ ንዝበለቶ ውልቀሰብ ብሞት ቀጺዓ

ኢራን ሙኩር ሰራሕተኛ ሚኒስተር ምክልኻል ሃገር ዝነበረን ንኣመሪካ ሓበሬታ ኣቐቢሉ ኢላ ዝኸሰሰቶን ውልቀሰብ ብሞት ከምዝቐጽዐት ኣፍሊጣ። ሬዛ አስጋሪ ዝተብሃለ ውልቀሰብ ብሞት ዝተቐጽዐ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዝኾነ ወሃቢ ቃል ቤት ፍርዲ ጎላምሁሴን ኢሰማኢሊን ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። እቲ ወሃቢ ቃል ከምዝበሎ፡ እቲ ውልቀሰብ ኣብ 2016 ዝርዝር መደብ ሚሳኤል ኢራን ንትካል ስለያ ኣመሪካ ዝኾነ ሲ-ኣይ-ኤ ኣሕሊፉ ሂቡ ተባሂሉ አዩ ተኸሲሱ። ተቐቲሉ ዘሎ ሬዛ ኣስጋሪ፡ ካብቲ ኣብ ትሕቲ ሚኒስትሪ ምክልኻል ዝርከብ ትካል 'ኤሮስፐይስ' ብጥሮታ ድሕሪ ምውጽኡ'ዩ ነቲ ሓበሬታ ንሲ-ኣይ-ኤ ሂቡ ዝተበሃለ። መዓዝ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወን መስርሕ ቤት ፍርዲ ከመይ ከምዝተፈጸመን ግን ኣይገለጸን። መንግስቲ ኣመሪካ ዛጊድ በቲ ተፈጺሙ ዝተብሃለ ፍርዲ ዝበሎ ነገር የለን። እቲ ወሃቢ ቃል፡  ካልእ መሐሙድ ሙሳቪ-ማጃድ ዝተብሃለ ውልቀሰብ'ውን፡ ንሲ-ኣይ-ኤን ንሞሳድን [ትካል ስለያ ስራኤል] ብተመሳሳሊ ሓበሬታ ኣሕሊፍካ ሂብካ ብዝብል ሞት ከምዝተፈረዶ ሓቢሩ። እቲ ልሒዂ ዝተብሃለ ሓበሬታ፡ ብዛዕባ ሰራዊት ኢራን ኣብ ሶርያ ዘካይዶ ምንቅስቓሳት ዝምልከት ከምዝኾነ ተገሊጹ። ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ናይታ ሃገር ኑክሌርን ካልእ ወተሃደራዊ ምስጢራትን ንኣመሪካ ኣሕሊፍኩም ሂብኩም ኢሉ ዝጠርጠሮም 17 ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዝተወ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ገለ ካብኣቶም ንሞት ዝተፈርዱ ነይሮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ድማ፡ ኣብ ምክልኻል ሃገር ዝሰርሕ ዝነበረ ጃላል ሃጂዛቫር ንሲ-ኣይ-ኤ ክስልል ተረኺቡ ብዝብል ሞት ከምዝተፈርዶ ይግለጽ። ኢራን ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ካብ ዘለዋ ሃገራት ዓበይቲ ሚሳኤላትን ኑክሌራዊ ጸዓትን ዘለዋ ሃገር እያ።


ኢራን ብሚስጢራዊ ባርዕ ሓዊ ትናወጽ

ኣብ ደቡባዊ ኢራን ኣብ ዝርከብ መዐሸጊ መራኽብ፡ ኣስታት ሸውዓተ ጃላቡ ከም ዝተቓጸላ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ገሊጸን። ሰብመዚ እቲ ከባቢ ንኢንራ ዝተባህለ ማዕከን ዜና ኣብ ዝሃቡዎ መግለጺ፡ እቲ ሓዊ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ከም ዝኣተወን ዝኾነ ዝተጎድኣ ሰብ ከም ዘየለን ሓቢሮም። ጠንቂ እቲ ባርዕ ዛጊት ኣይተፈልጠን ዘሎ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ከምዚ ዓይነት ተኸታተልቲ ሚስጢራዊ ፍጻመታት ከጋጥሙ ምቕናዮም ጥርጣረታት ፈጢሩ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙናት፡ ትካል መፍረ ሚሳይል፣ መመንጨዊ ጸዓት፤ ሕክምና፡ ከምኡ'ውን ኒዩክሌራዊ ህንጻ ብነትጉን ባርዕ ሓውን ዓንዩ'ዩ። እዚ ፍጻመታት፡ ሽርሕታት ናይ ደገ ሓይልታት ዝተዋስኡሉ ከይኮነ ኣይተርፍን ዝብሉ ግምታት ኣሕዲሩ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ከተማ ማሻሃድ ዝርከብ ኢንዱስትርያዊ ዞባ ብባርዕ ዓቢ ጉድኣት ከም ዝበጽሖ ይግለጽ። ሰብመዚ እታ ከተማ ሽዱሽተ ገንኢ ጋዝ ብሓዊ ተቓጺሉ ከም ዝተባርዐ ተዛሪቦም ነይሮም። ቅድሚኡ ኣብ ዝነበረ መዓልቲ'ውን፡ ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ከተማ ማሻሃር ዝርከብ ትካል መፍረዩ ነዳዲ ባርዕ ሓዊ ኣጋጢሙ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ከኣ፡ ኣብ ከተማ ቴህራን፡ ኣብ ትሕቲ ምድሪ-ቤት ሓደ ህንጻ ናይ ጋዝ ገንእታት ተቓጺሉ ከም ዝነበረ መጥፋእቲ ሓዊ እታ ከተማ ሓቢሮም። ሰበ ስልጣን ኢራን፡ ብድሕሪ እዚ ፍጻመታት ናይ ደገ ሽርሕታት ወይ ናይ ውሽጢ ዓዲ ተቓወምቲ ጉጅለታት ኢድ ከይህልዎም ይከታተሉ ምህላዎም ገሊጾም። ኣብ 2010፡ ኣብ ኣመሪካን እስራኤልን ተሰሪሑ ተባሂሉ ዝጥርጠር ናይ ኮምፒዩተር ቫይረስ ነቲ ኣብ ናታንዝ ዝርከብ ኒዩክሌራዊ ማሽነሪታት ጉድኣት ኣውሪዱሉ ከም ዝነበረ ይፍለጥ።


ቅልውላው ትግራይ፡ 'ሓዘን ዘለዎ ናፍቖትና ኢና ብስእልታት ንገልጽ ዘለና'

ካብ ትውልዲ ዓድኹም ወጻኢ እትነብሩ ሰባት፡ ሓደ ሰብ ናብ ናብ ሃገሩ ክምለስ እንከሎ 'ንዓዲ ገጽካ ትገይሽ እንተሃሊኻስ፡ እዛ ኣቕሓ እንዶ ተማልኣለይ? ንስድራና ኣብጽሕሎም' ምባል ለሚድኹም ትኾኑ። ናይ ድምጺ መልእኽቲ ግን ከም ኣቕሓ ብሓደራ ተላኢኹ ክብሃል ሰሚዕና ኣይንፈልጥን። ሐዚ ግን ኣብ ትግራይ ከምኡ እዩ ዘሎ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊ 17 ኣዋርሕ ኣቑጺሩ ዘሎ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት፡ ሰባት ድምጾም ቀዲሖም ብሓደራ ልኢኾም እዮም። ኣብቲ ክልል፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ስልኪ፣ ኢንተርነት፣ ባንክን ካልእን ንኣዋርሕ ደስኪሎም ስለ ዘለው፡ ብዙሓት ተወለድቲ ትግራይ ድሃይ ስድራ ወይ መሓዛ ክረኽቡ ከም ዘይክኣሉ ይዛረቡ። ስለዚ እንተኽኢሎም ድምጺ'ዮም ዝልእኹ። እቲ መልእኽቲ ከብጽሕ ናብ ዝኽእል ሰብ ድምጾም ቀዲሖም ብምልኣኽ መልሲ ይጽበዩ። እቲ መልእኽቲ፡ 'ኣደይ ድሓን ዲኺ'፤ 'ባባ ድሓን ዲኻ?' ዝብል ይኸውን። ነዚ ዝሰምዑ ኣባላት ስድራቤት መልእኽቲ እንተሃልዩዎም "ዛ ጓለይ ድሓን ኢና" ኢሎም ተስፍኦምን ፍቕሮምን ዘይጎደሎ መልእኽቲ ይሰዱ። ድሕሪኡ፡ እቲ ናይ ሓደራ መልእኽቲ ዘብጽሕ ሰብ ኢንተርነት ኣብ ዝረኽበሉ ቦታ ምስ በጽሐ መሊሱ ናብ ተቐባሊ ይልእኽ። እዚ ዝበጽሖ ዕድለኛ ሰብ እዚ ዝበጽሖ መልእኽቲ ሓቚፉ ይቑዝም። እዚ ግን ሚሊዮናት ኣብ ትግራይን ካብ ትግራይ ወጻእ ዝርከቡን ተወለድቲ እቲ ክልል ብቐሊሉ ዝረኽቡዎ ዕድል ኣይኮነን። እዚ፡ ናይቶም እታ ዘላ ጸባብ ዕድል ረኺቦም ሓሳብ ልቦም ዝሰመረሎም ንሒደት ሰባት እዩ። ሄርሞን ገብረሃዋርያ ሓንቲ ካብኣቶም እያ። "ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ናይ ቀይሕ መስቀል ዕድል ተረኺቡ ስድራይ ክረኽቦም ተጸብየ ነይረ፤ ግን ኣይሰመረን። ክሳብ ሕጂ ኣረኸብኩዎምን። ሓሓሊፉ ኢንተርነት ናብ ዘለዎ ቦታ ንዝኸዱ ሰባት ግን ቤተሰብ ከመይ ኣለው ኢልና ንሓቶም ኢና፤ ዕድል እንተገይርና ድሃይ ንረክብ። ተስፋ እንድዩ ንሰብ ዘንብሮ፡ ይህልው'ዮም ኢለ ተስፋ ይገብር" ትብል። ነዚ'ዩ ዝኸውን፡ በታ ኣብዚ ቕነ ንዝተጀመረት #SendLoveToTigray እትብል ሃሽታግ እንተርኢኹም፡ ሃረርታን ሻቕሎትን ናይቶም ብሰንኪ ኲናት ሃለዋትን ኩነታትን መቕርባቶም ክፈልጡ ዘይኽኣሉ ሰባት ብብዝሒ ዝተርኣዩ። እዚኦም፡ ገጾም ብስሓቕን ፍሽኽታን ዝደመቐ፣ ምትእኽካብ፣ ጽቡቕ ማሕበራዊ ህይወት፣ ኩስሚ፣ ኣውደ ኣመት፣ ዝምድና፣ ቤተሰባዊ ምትሕልላይ፣ ጉርብትና ይርኣዮም። እዞም ካሜራ ቀዲሑ ዝሰነዶም ናይ ሕሉፍ ምስልታት ንሎሚ ዝኸውን ናፍቖት ወይ ፋቕዕ ሒዞም ኣለው። እቲ ስእሊ ዝርእዩ ግን ናፍቖት ጥራይ ዘይኮነ ተስፋ'ውን ከካፍሉ ይደልዩ። ብዙሓት መዓልታት ሓሊፉ ዝመጽአ ጽባሕ'ውን ዳግም ብዓይነ ስጋ ክራኸቡ፣ እቲ ብሰንኪ ኲናት ዝፈረሰ ማሕበራዊ ህይወቶም ክሃንጹ የመዓድው። እዛ ሃሽታግ ምስ መጽአት፡ ብዙሓት ኣልበም ስእልታቶም ገማጢሎም ናይ ቀደምን ሎምን ስእሊ ስድራቤቶም፣ ኣሕዋቶም፣ መሓዙቶምን መተዓቢቶምን ብምልጣፍ ተዘክሮታቶምን ናፍቖቶምን ከካፍሉ ተራእዮም። እዚኦም፡ "ኣደይ ንመወዳእታ ግዜ ካብ ዘዘራርባ 314 መዓልታት ኮይኑ . . . ድሃይ ስድራና ካብ ዝሰምዕ ልዕሊ ሓደ ዓመት ኮይኑ . . . ዓደይ ናፊቐ . . ." ዝብሉ ይርከቡዎም። ናፍቖት ካብ ተላዕለ፡ ዳግማዊት እቲ ሕጂ ዝስምዓ ናፍቖት ካብቲ ዝተለምደ ዝተፈለየ'ዩ። "እዚ፡ እቲ ዝለመድናዮ ምንፋቕ ወይ ናፍቖት ጥራይ ኣይኮነን፤ ብዝኾነ ምኽንያት ቤተሰብ ርሒቕኻዮም ጸኒሕኻ ትናፍቕ ኢኻ። ናይ ሕዚ ግን፡ ሓዘን ዘለዎ ናፍቖት'ዩ። ኣብ ውሽጢ እቲ ናፍቖት ብህይወት ይህልው'ዶ? ከግንዮም ድየ? ክንራኸብ ከለና ከመይ ንብል ንኸውን? ዝብሉ ስግኣታት'ውን ዘለዎ'ዩ ዘለዎ" ትብል ዳግማዊት። ዳግማዊት፡ ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ ኣብ ዝነበራ ሒደት ሳምንታት ብስራሕ ምኽንያት ካብ ትግራይ ክትወጽእ እንከላ፡ እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ግን ስድራኣ፣ እትፈትዎም መሓዙታ፣ ኣሕዋታ ከም ዘይረኸበቶም እያ ትዛረብ። ኣብ ርእሲኡ፡ እቲ ውግእን ወረ ውግእን መሊኡ ስለ ዘይረግአ፡ መቕርባ ብህይወት ይሃልው ይሙቱ ዘይምፍላጣ ወይ'ውን እትፈልጠሉ መገዲ ዘይምህላው ቅሳነት ካብ ዘስእኑዋ ነገራት ምዃኖም ትገልጽ። እንተኾነ፡ ኣብተን ዝሓለፋ መዓልታት ብዙሓት ስእሊ መማህርቶም፣ መተዓብይቶም፣ ሓውን ሓፍትን፣ ዝፈትውዎ ከተማ ብምልጣፍ፡ ነቶም ንልዕሊ ሓደ ዓመት ክረኽቡዎም ዘይኽኣሉ ሰባት ብሃሽታግ ኣቢሎም እናዘከሩ ሓልየቶምን ፍቕሮምን ክልእኹ ምስ ርኣየት ንሳ'ውን ተጸንቢራቶ። "እዞም ስእልታት ምርኣይ ምስ ጀመርኩ ዝዘክርኹዎም ሰባት፡ ኣበይን ከመይን ይህልው? ኢለ ብዙሕ ሓሲበ። ዝኾነ ሰብ፡ 'ኣበይ ኮን ይህሉ?' ኢልካ ምሕሳብ ኣዝዩ ስምዒታዊ'ዩ ዝገብረካ። ማሕበራዊ ሚዲያ እቲ ብሕታዊ ምስ ሰባት ከነውግዐሉ ንኽእል፣ ሓሰብና፣ ስምዒት ኩሉ እንገልጸሉ ቦታ ስለ ዝኾነ፡ ስእሊ እንፈልጦም ሰባት ብምርኣይ ዝሓለፍናዮ ተመሊስና ክንዝክር ገይሩና'ዩ" ትብል። ስእሊ፡ ብቐሊሉ ዘይትግምቶ ሓይሊ ኣለዎ፤ ዝተፈላለዩ ሰባት ብመንፈስ ክራኸቡ ይገብሮም፣ ንድሕሪት መሊሱ ትዝታታት ይህቦም። ነዚ ስነ ጥበባዊ ዮውሃንስ ትካቦ [ወዲ ትካቦ] 'ዝባን ስእልታተይ' ኣብ ዝብል ሙዚቃ ግርም ገይሩ ገሊጹዎ'ዩ። ወዲ ትካቦ፡ እቲ ስእሊ እምበር ፍቕሪ ከም ዘይበሊ፣ ስእሊ እምበር ታሪኽ ከም ዘይበሊ፣ ስእልታት ዛንታ ንእስነትን መዘከርታ መተዓቢትኻን ከም ዝኾነ የዘንቱ። "ኩላትና፡ ብዛዕባ ትግራይ ንናፍቖ ኣብ ውሽጥና ዝነብር ፍቕሪ ኣለና፤ እዚ ብብዙሕ ነገር ዝግለጽ እዩ። ባህልና ብዘርእዩ ስእልታት፣ ብስእሊ ፍሉጣት ሰባት ወይ ብማሕበራዊ ምንቅስቓሳት እቲ ሕብረተሰብ  ክግለጽ ይኽእል" ዝብል ጎይትኦም ተገኝ፡ ነዚ ሃሽታግ ዘበገሰ ውልቀሰብ'ዩ። ጎይትኦም፡ ክኢላ ኮምዩኒኬሽንን ዓለምለኻዊ ርክባትን ስለ ዝኾነ፡ ዝተፈላለዩ ነገራት ብስእልን ምስልን ናይ ምሓዝ ናይ ነዊሕ ዓመታት ልምድን ተሞኩሮን ኣለዎ። እዚ ጎስጓስ፡ ብኽልተ ምኽንያታት ከም ዘበገሶ ዝገልጽ ጎይትኦም፡ ብቐንዱ ብዙሕ ሰብ ኣብ ሓደ ጽቡቕ ዛዕባ ክመጽእ ብምግባር ትርጉም ዘለዎ ነገር ንምሕላፍ ዝዓለመ ምዃኑ ይዛረብ። "ስድራና ብዛዕብኦም ንሓስብ ከም ዘለና ወረ እንተበጺሑዎም ተስፋ ንክኾኖም'ዩ፤ እቲ ዘለውዎ ኩነታት ከቢድ'ዩ፤ ኲናት ክጅመር እንከሎ ኣብ ትግራይ እየ ነይረ፤ ብምቁራጽ ኣገልግሎታት፣ ሰባት ክራኸቡ ዘይምኽኣሎም፣ ዕዳጋታት ዕጽው ምዃን፣ ባንኪ ዘይምህላው፣ ገንዘብ ምስኣን እንታይ ከም ዝመስል ብዝተወሰነ መልክዑ ርእየዮ እየ። "ሕዚ ክኣ ንነዊሕ ግዜ ክኸይድ እንከሎ ክሓስቦ እውን ይኸብደኒ'ዩ፤ ስለዚ ሰባት ንስእልታትና ርእዮም ተራኺቦም ጽቡቕ ነገር ከውግዑ እንተኽኢሉም፡ ብዛዕባና እንተሰሚዖም፣ ሓልዮትና እንተተረዲኡዎ፣ ተስፋ ክኾኖ ይኽእል እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ" ይብል። መብዛሕትኦም፡ ካብ ትግራይ ወጻኢ ዝርከቡ ተጋሩ፡ ምስቲ ኣብቲ ክልል ዘሎ ምቁራጽ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ምስ መቕርባቶም ዝራኸብሉ ዕድል ኣዝዩ ጸቢብ ከም ዝኾነ ይዛረቡ። "ኣብ ብዙሕ ኣዋርሕ ኢኻ ድሃይ ትሰምዕ፤ ግን ሃለዋቶም ኣይንፈልጥን። እቲ ኩነታት ከቢዱ ስለ ዘሎ፡ ተስፋ ናይ ምቑራጽ፣ ሞራልካ ናይ ምትንካፍ ስምዒት'ዩ ዘምጽኣልካ። እዚ [ሃሽታግ] ነዚ ከቢድ ግዜ ብዝተወሰነ መልክዑ ንክንሓልፎ የኽእለና እዩ ኢሉ ስለ ዝኣመንኩ እየ ክንጅምሮ ገይርና" ይብል። "ብቐንዱ ብዙሕ ሰብ ኣብ ሓደ ጽቡቕ ዛዕባ እንድሕር ኣምጺእና ሓያል ትርጉም ከነሕልፍ ንኽእል ኢና፤ ንኣዋርሕ፡ ብጣዕሚ ዝርብሽ፣ ጎነጽ ዝተሓወሶ ዜናታት ኢና ክንሰምዕን ክበጽሓናን ጸኒሑ፤ ደብዳብ ነፈርቲ፣ ሞት ህጻናት፣ ጥምየት ክትጻወሮ ዘይትኽእል ምስልታት ክበጽሐና ጸኒሑ'ዩ" ይብል። ብምስዓብ "እዚ ኽኣ ንጥዕና ሰባት ኣዐርዩ ጸልዩዎ'ዩ፤ እቲ ኣእምሮ ስለ ዘይቐሰነ ሰባት ኣይድቅሱን፣ ስርሖም ብስነ ስርዓት ክሰርሑ ኣይኽእሉን፤ ከምዚ ብምግባርና ብዝተወሰነ መልክዑ ትኹረትና ኣብ ጽቡቕ ነገር ክኸውን እንተኾይኑ ብዛዕባ ስድራና እንሓስበሉ ኩነታት ብምፍጣር እዩ" ኢሉ። ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ስልኪ ካብ ዝዕጾ ንድሓር፡ ሓሓሊፉ ናይ ድምጺ መልእኽቲ እኳ እንተበጽሓ፡ እቲ መዓዝ ከም ዝተላእኸ ዘይትፈልጦ መልእኽቲ ብጣዕሚ ንኡሽቶ ሓበሬታ ዘለዎ ብምዃኑ "ክትሓቶም ብእትደሊ ሕቶታት ዝተመልአ'ዩ" ትብል ዳግማዊት። "ግን ክትሓቶም ኣይትኽእልን፤ ኣብቲ መልእኽቶም ገለ ነገራት ይነግሩኻ እሞ ትንጥልጠል፤ መሊስካ ክትሓትት ትደሊ። ግን ድምጾም ምስማዕኻ ጥራይ፡ ክሳብ ሕዚ ኣለው'ዮም ኢልካ እፎይታ ትረክብ" ኢላ። #SendLoveToTigray ምስ ተጀመረ፡ ዳግማዊት ካብ ዘካፈለቶም ስእልታት እቲ ሓደ ናይ ሓፍታ ናይ መርዓ ስእሊ እዩ። ኣብ መርዓን ኲናት ዘሎ ኣፈላላይ ንኹሉ ግልጺ'ዩ፤ እቲ ሓደ ጫፍ መግለጺ ሓጎስ ኮይኑ እቲ ካልእ ምንጪ ከቢድ ሓዘንን ምፍልላይን እዩ። "ኣብዚ ህሞት ኮይንና ግን እቲ ሃሽታግ ንባዕሉ እወንታዊ'ዩ፤ ንእትፈትዎም ሰባት ፍቕሪ ምልኣኽ ዓብዪ ነገር'ዩ፤ ምናልባት ሓደ መዓልቲ እቶም ሕዚ እንልጥፎም ዘለና ሰባት ክርእዩዎ ይኽእሉ'ዮም፤ ሰባት ክትሓስቦም ከለኻ'ውን ይሓስቡኻ'ዮም፤ እዚ እወንታዊ ሓይሊ'ዩ" ብምባል ጽቡቕ ስምዒት ከም ዝፈጠረላ ትዛረብ። እቶም ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝጥቅዑ ዘለው ምስልታትን ቪድዮታትን፡ ዝተፈላለዩ ውልቀሰባት ኣብ ህዝባዊ በዓላትን ግጥማት ስፖርትን፣ ኣብ ማሕበራዊ ፍጻሜታት፣ ኣብ ቤት ትምህርቲ፣ ኣብ ጉዕዞ፣ ኣኼባታትን ካልኦት ፌስቲቫላትን ዝነበሮም ተዘክሮታት ዘርእዩ ይርከቡዎም። ሕጂ'ውን ከምዚኦም ዝበሉ ኣካል ህይወት ደቂ ሰባት ዝኾኑ ነገራት ክርስዑ የብሎምን እትብል ሄርሞን ገብረሃዋርያ፡ በዚ ኣጋጣሚ ንመሓዙታን ፈለጥታን ናይ ተስፋ መልእኽቲ ትጥቀመሉ ከም ዝነበረት ገሊጻ። "ህዝቢ ኣብ ጥምየት፣ ስደትን ጸበባን እዩ ዘሎ፤ ኣለው'ዶ የለውን ኢልካ ክትሓትት ከለኻ፡ መልሲ ኣብ ዘይትረኽበሉ ኩነታት ኢና ዘለና። ስለዚ እቶም ዘለው ወይ ምሳና ዝነበሩ፣ ብዙሕ ስራሕቲ ሓቢሮምና ዝሰርሑ ዝነበሩ ሰባት ሕዚ'ውን እንተሃልዮም ተስፋ ንከይቖርጹ፡ ኣብ ጎኖም ከም ዘለና፣ እቶም ስራሕቲ'ወን ድሕሪ ትንሳኤ ትግራይ ክቕጽሉ ምዃኖም ኢና መልእኽቲ ነሕልፎሎም ዘለና" ትብል። ኣብ ትግራይ፡ ከምዚኦም ዝበሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣዘራረብቲ ዝኾኑ ጉዳያት ውሑዳት ሰባት ዝረኽቡዎም ኮይኖም እቲ ዝተረፈ ካብ ስክሪን ብዝተወስደ ስእሊ ርእዩ ሓበሬታ ይረክብ። መረሳ* ዝተባህለ ሓደ ወሃቢ ርኢይቶ "ሰብ ኣብ ከቢድ ኩነታት ስለ ዘሎ ከምዚ ዓይነት ነገራት ዳርጋ ናብ ምርሳዕ ኣትዩ'ዩ፤ ኣብ ገሊኡ ናተን ናይ መሓዙተይ ስእሊ ምስ ኣርኣዩኒ ግን ከምዚ ዝበለ ስእሊ'ውን እባ ነይሩኒ እዩ ኢሉ ንሕሉፍ ህይወተይን ሕዚ ዘለኹዎን ርእየ ሓዚነ" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ሕጂ ብዛዕባ ዕለታዊ እንጀራና ኢና ንሓስብ፤ ስራሕ፣ ኢንተርነት፣ ባንኪ ዘይምህላው ንኣነባብራና ቀይሩዎ'ዩ። ምትንፋስ ጥራይ እምበር ተስፋ ዘይብሉ ህይወት ኢና ንነብር ዘለና" ኢሉ። እቶም ብደገ ኮይኖም ኣብዚ ጎስጓስ ዝተጸምበሩ ሰባት'ውን፡ ከም ሓደ መጸናንዒ ናፍቖቶምን መጻኢ ባህጎምን እኳ ይጥቀምሉ እንተለው፡ ኣቓልቦ ዓለም ናብ ካልእ ቅልውላዋት ዘይሩ ብምህላው ዘለውሉ ጸገማት ንከይርሳዕ መዘኻኸሪ ክኸውን ዕላማ ዝገበረ'ውን ምዃኑ ይዛረቡ። "ሕዚ'ውን እቲ እንሓልፎ ዘለና ክስምዑዎ ኣለዎም። ከምዚ ኢሉ ክቕጽል ክትርኢ የሕዝን'ዩ፤ ግን ኣብ ውሽጢ እቲ እነሕልፎ ዘለና ዝኽሪ ጽቡቕ ቃንዛ ዝብሃል ኣሎ። ሓጎስን ሓዘንን'ዩ ፈጢሩለይ፤ ከምዚኦም ዝበሉ ነገራት'ዮም ካብ ቃንዛና እንፍወሰሉ መገዲ ክኾኑ ዝኽእሉ" ትብል ዳግማዊት። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኩሎም እቲ ኲናት ከእክል፣ ሰላም ክመጽእ፣ ዝተቛረጹ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ተመሊሶም ናብ ስድራቤቶምን መሓዙቶምን ዝተሓዋወስሉ ግዜ ክመጽእ ይብህጉ። "ሕዚ ኩሉ ትግራዋይ ኣብ ናይ ስነ ልቦናውን ኣካላውን ማእሰርቲ'ዩ ዘሎ ኢለ እየ ዝኣምን" ዝብል ጎይትኦም፡ እዚ ክሳብ ዝሓልፍ እንተሓጋገዘሉ ጽቡቕ መንፈስ እንፈጥረሉ ነገር ክንገብር ኣለና። ኩሉ ክኽፈት እንከሎ እዚ ሕዚ እንሃንጾ መንፈስ እዩ ዓድና ደጊምና ንክንሃንጽ፣ ስድራና ክንሕግዝ፣ ኣሕዋትና ናብ ቤት ትምህርቲ ክንመልሰ ንኽእል" ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ፌስቡክን ትዊተርን ኣብ ኢትዮጵያ ዘረባ ጽልኣት ዝምልከት እንታይ ገይሮም?

ማሕበራዊ መራኸቢታት ፌስቡክን ትዊተርን ኣብቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ኢድ ኣለዎም'ዩ ብዝብል ሓያል ጸቕጥን ነቐፌታን ክበጽሖም ጸኒሑ። ነቐፍቲ፡ እቶም ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብታ ሃገር ናይ ጽልኣት ዘረባን ጎንጺ ዘለዓዕሉ ጽሑፋትን ኣብ ገጻቶም ንከይጥቃዕ ንምክልኻል እኹል ስራሕ ኣይሰርሑን ብምባል ይነቕፉዎም። እቶም ኩባንያታት ግና ነቲ ነቐፌታታት ኣይቕበሉዎን። ስለዚ፡ እንታይ ገይሮም ዝብል ንገለ ኽፋሉ ዳህሲስናዮ ኣለና። ካብ ብዝሒ ህዝቢ ኢትዮጵያ እቲ ዓሰርተ ሚእታዊ ጥራሕ ፌስቡክ ከም ዝጥቀም ሓበሬታ እቲ ኩባኒያ የመልክት። ኣብታ ሃገር ዘሎ ዝርግሐ ኢንተርነት'ውን ትሑት ዝበሃል ኮይኑ ኣብ ገለ ከባቢታት'ውን ሕጽረት ትሕተ ቕርጺ ብሮድባንድ ኣሎ። እንተኾነ፡ ኣብ ሃገራት ወጻኢ ዘለው ኢትዮጵያውያን ማሕበራዊ ሚዲያ ብሰፊሑ ዝጥቀሙ'ዮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ዝጥቅዖም ጽሑፋት ድማ ዓሰርታት ኣሽሓት ተጠቀምቲ ይፈትዉዎን ናብ ካልኦት የባጽሑዎን። መንግስቲ ኢትዮጵያን ተቓወምቱን ክኣ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ እንታይ ይኸውን ኣሎ ዝብል ብቐረባ ይከታተሉዎ። ንኣብነት፡ ፌስቡክ: ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝተለጠፈ ኢትዮጵያውያን ንዕጡቓት ትግራይ "ክቀብርዎም" ዝጽውዕ ጽሑፍ ምስ ኣለዮ መንግስቲ ሓያል ነቐፌታ ኣቕሪቡ'ዩ። "ከም ፌስቡክ ዝበሉ ጎንጺ ክዝርግሑ ዝጸንሑ ትካላት ናይ ቀዳማይ ሚኒስትርና ጽሑፍ ብምእላይ ትኽክለኛ ሕብሮም ኣርእዮምና" ይብል እቲ ብመንግስቲ ዝወጽአ መግለጺ። ወሃቢ ቃል ሜታ - ኣደ ኩባንያ ፌስቡክ: ንቢቢሲ ከም ዝበሎ "መን ይኹን ብዘየገድስ ናትና መትከላት ማሕበረሰባዊ ደረጃ ዝጥሕሱ ትሕዝቶታት ንኣሊ ኢና" ኢሉ። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ድሕሪ እቲ ጎንጺ ብግልጺ ጎንጺ ዘለዓዓሉን ብሄር ተኮር መጥቃዕቲ ክበጽሕ ዝገበሩን ጽሑፋት ከም ዝወሰኹ ይገልጽ። መብዛሕትኦም "ክትትል ከይተገብሮም ዝሓለፉ" እዮም ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚስጢር ፌስቡክ ዘቃልዐት ሰራሕተኛ እቲ ትካል ዝነበረት ፍራንሲስ ሁገን: ፌስቡክ "ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ሃገራት ዓሌታዊ ጎንጺ የጋድድ ኣሎ" ክትብል ነቒፋ ነይራ። ከም ትዊተር ኣብ ዝኣመሰሉ ካልኦት ማሕበራዊ መራኸቢታት'ውን ጎንጺ ዘጓሓህሩ ኣብነታት ኣለው። እቲ ኣብ ላዕሊ ዝርኣይ ንሓይልታት ትግራይ ዝድግፍ ኮይኑ፡ ኣንጻር ኣብዪ ጎንጺ ዘለዓዕል ትሕዝቶ ስለ ዝነበሮ ክኽወል ገይርና ኢና። እቲ ኣብ ታሕቲ እትርእዩዎ ዘለኹም ንኣብነት ዘምጻእናዮ ጽሑፍ ድማ ንኣምሓራ ዝድግፍ ናይ ፌስቡክ ገጽ ኮይኑ ብተመሳሳሊ ምኽንያት ሙሉእ ትሕዝቶን ምስልን ንከይርኣይ ኸዊልናዮ ኣለና። "ናተይ ስግኣት ኣብ ልዕሊ ከምዚኦም ዝበሉ ግልጺ ኣብነታት ስጉምቲ ዘይወስዱ ምህላዎም'ዩ፡ ትብል ተመራማሪት ዳታ ተምኒት ገብሩ። ንሳ፡ ሓንቲ ካብቶም ኣብ ቀረባ "ከሓድቲ" ክውገዱ ኣለዎም ብዝብል ዝተለጠፈ ጽሑፍ "ዓሌታዊ ምጽናት" ዘለዓዕል'ዩ ብዝብል ካብቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ክእለ ዝሓተቱ'ያ። መጀመርታ ፌስቡክ ንፖሊሲታቱ ዝጻባእ ኣይኮነን ኢሉ ነይሩ፤ ጸኒሑ ግን ኣሊዩዎ። "ድሕሪ ኹሉ፡ ነቶም ልጣፋት ምስኣለይዎም'ውን . . .  ኣብ ልዕሊ እቶም ገጻት ስጉምቲ ኣይወስዱን'ዮም" ትብል ተምኒት። ንገዛእ ርእሱ 'ኔትዎርክ ኤገይንስት ሄት ስፒች' ኢሉ ዝጽውዕ ጉጅለ ናይ ባዕሉ ናይ ፌስቡክ ገጽ ብምግባር ዘይቅቡል ንዝበሎም ትሕዝቶታት ምልክት ይገብርን ኣንበብቲ ንዝረኸብዎ ተመሳሳሊ ትሕዝቶታት ሪፖርት ክገብሩ ይሓትትን። ብተወሳኺ፡ ቢቢሲ ንሕግታት ፌስቡክ ዝጥሕሱ ምዃኖም ምልክት ክሳዕ ዝገብረሎም ንሰሙናት ከይተኣለዩ ዝጸንሑ ልጣፋት ነይሮም። ግን ድማ እቲ ኩባኒያ ብዛዕባ ገሊኦም ሓበሬታ በጺሑዎ እኳ እንተነበረ ንፖሊሲታቱ ዝጥሕሱ ስለ ዘይነበሩ ከም ዘይኣለዮም ሓቢሩ። ኩሎም ደገፍትን ተቓወምትን መንግስቲ ዝኾኑ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ንገጻት ትዊተርን ፌስቡክን ተቓወምቶም ንምዕጻው ሪፖርት ይገብሩ'ዮም። እዚ ኣብ ታሕቲ ዝርኣይ ልጣፍ እቶም ኩባኒያታት ንኹሉ ብማዕረ ከም ዘይርእዩ ዝነቅፍ እዩ። ትዊተር ኩነታት ኢትዮጵያ ክከታተሎ ከም ዝጸንሐን "ንድሕነት ናይቲ ኣብ ትዊተር ዝግበር ዝርርብ ንምውሓስ" ከምዝሰርሕን ይገልጽ። ካብ ፈለማ ናይ'ዚ ወርሒ ጀሚሩ እቲ ኩባንያ ነቲ ኣብታ ሃገር ብብዝሒ ዝዘዋወር ዘሎ ሓበሬታ ዝነግር 'ትረንድስ' ዝበሃል ትሕዝቶ ንግዚኡ ከምዘወንዘፎ ገሊጹ ኣሎ። "እዚ ስጉምቲ እቲ ጎንጺ ንክልዓልን ጉድኣት ክበጽሕን ዝገበር ሓደጋ ክንክዮ እዩ ኢልና ተስፋ ንገብር" ኢሉ። ገለ ደገፍቲ መንግስቲ ዝኾኑ ገጻት ግና፡ እዚ ስጉምቲ ኣብቲ ንመንግስቲ ዝድግፍ ሃሽታግ ኣብታ ሃገር ሓደ ካብ'ቶም ቀንዲ ብብዝሒ ዝዘዋወሩ ዘለው ሓበሬታታት ኣብ ዝኾነሉ እዋን ከም ዝተወስደ ብምግላጽ ተቓውሞኦም ይገልጹ ኣለው። ፌስቡክ ንልዕሊ ክልተ ዓመታት ኣብ ኢትዮጵያ መምርሒታት ድሕነትን ውሕስናን ተግባራዊ ከም ዝገበረን ብቋንቋታት ኣምሓርኛ፣ ኦሮሞ፣ ትግርኛን ሶማሊኛን ዝጥቅዑ ጎንጽን ጽልኣትን ዝሰብኹ ጽሑፋት ኣብ ምክትታል ክሰርሕ ከም ዝጸንሐ ይገልጽ። "ተዛረብቲ እቶም ቋንቋታት ዝኾኑ፣ ኣብ ባይታ ብቐረባ ነዚ ዝቆጻጸሩን ጉድኣት ዘብጽሑ ትሕዝቶታት ዝኣልዩን ሰባት ዘለውዎ ነዚ ዝኸውን ጉጅለ ኣቚምና ኢና" ይብል። ይኹን'ምበር፡ ፌስቡክ ንነፍሲ ወከፍ ቋንቋታት ዝከታተሉ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ቖጺሩ ዝብል ግልጺ ኣይገበረን። መብዛሕትኡ ትሕዝቶታት ከይተፈተሸ እዩ ዝሓልፍ ዝብል መምህር ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ሙላቱ ኣለማየሁ "ብፍላጥ ይኹን ብዘይምፍላጥ በዞም ቋንቋታት ዝጽሓፉ ልጣፋት [ካብ ቋንቋ ኣምሓርኛ ወጻኢ ብዝኾኑ ቋንቋታት ዝጽሓፉ] ንክዕጸውን ሪፖርት ንክግበሩን ዘለዎም ተኽእሎ ትሑት'ዩ" ይብል። ካብ ወርሒ ግንቦት ክሳብ ጥቅምቲ 2021 ፌስቡክ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 92 ሽሕ ትሕዝቶታት ፌስቡክን ኢንስተግራምን ከም ዝኣለየ ሓቢሩ። "98 ሚኢታዊትካብኣቶም: ሰባት ናባና ሪፖርት ቅድሚ ምግባሮም ዝተፈልጡ'ዮም" ኢሉ።


ወልፊ ማሕበራዊ ሚዲያ ከጨንቐኩም'ዶ ይግባእ?

ኣብዚ ዘመን ብርክት ዝበሉ መተግበሪታት ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተፈላለየ ኣገልግሎታት እናሃቡ ሚሊዮናት ተጠቀምቲ ከፍርዩ ክኢሎም እዮም። እዞም ማሕበራዊ ሚዲያታት ብፍላይ ትሕቲ 18 ዓመት ዝኾኑ ህጻናት ብሰፊሑ ዝጥቀሙዎም ኮይኖም ንሳቶም'ውን ብቐንዱ ንዕኦም ትኹረት ብምግባር ሓደሽቲ ኣገልግሎታት የቕርቡ ኣለው። በዚ ምኽንኣት ብዙሓት መናእሰይ ዝበዝሐ ግዝኦም ኣብቶም ኣብ ህይወቶም ኣብዚ እቶ ዘይብሃል ጥቕሚ ዘይብሎም ኣገደስቲ ዘይኮኑ ነገራት ከሕልፉዎ ይስትውዓል። ሪኪ ሽሎት ትብሃል፤ ቅድሚ 10 ዓመት ቖልዓ 11 ዓመት እንከላ እያ ካብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓደ ዝኾነ ኢንስተግራም ክትጥቀም ጀሚራ። ኣብዚ ነዊሕ ሰዓት ተሕልፍ ከም ዝነበረት እትዛር ሪኪ ኣብ መዓልቲ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ሰዓት ብቐዋምነት ኢንስተግራም ትጥቀም ነይራ። "እዚ ኩነታት ቀንዲ ኣካል ህይወት ኩሉ ሰብ ኮይኑ እዩ። ቅድም ኢሉ ኣብ መጽሄት ርኢና ኢና ጽባቐ ሰባት ንንእድ ነይርና። ሕጂ ግን እዚ መጽሄት ደድሕሬና ዝስዕበናን ኣብ ጁባና ዘሎን ነገር ኮይኑ ኣሎ" ክትብል ትገልጾ። ብዙሓት ሰባት ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣብ ዝጥቅዕዎም ጽሑፋት ኮኑ ስእሊ እወንታዊ ወይ ጽቡቕ ምስሊ ህይወቶም ዘንጸባርቕ ስለ ዝኾነ ብዙሓት ተጠቀምቲ ነቲ ጽቡቕ መሲሉ ዝቐረበ መንነት ጥራሕ ብምርኣይ ንርእሶም ዝህቡዎ ዋጋን ርእሰ ተኣማንነትን ብእወንታን ኣሉታን ክጸልዎ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ሰብ ሞያ ይገልጹ። ሪኪ "ናተይ ህይወት'ውን 'ናይ ኢንስተግራም ሪኪን ትኽክለና ሪኪን' ብዝብል መገዲ'ዩ ክህነጽ ጀሚሩ" ትብል። እቲ መተግበሪ ቖልዑ እናሃለው ምጥቃም ዝጀመሩ ካልኦት ሰባት'ውን ተመሳሳሊ ተጓንፎ እዩ ዘለዎም። ጓል 14 ዓመት ኣሊኖር "ቖልዓ እናሃለኹ ሰባት ብዛዕባይን ብዛዕባ ኢንስተግራምን ዝበሉ እንተበሉ ድምብርጽ ኣይብለንን ነይሩ። ሕጂ ግን ከምኡ ዓይነት ነገር ብዝተወሰነ መልክዑ ጸቕጢ ኣሕዲሩለይ እዩ" ትብል። መብዛሕትኦም ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ፡ ሕማቕ ስምዒት ክገጥሞም እንከሎ ናብ ኢንስተግራም ወይ ካልእ መተግበሪ ማሕበራዊ ሚዲያ ብምኻድ ሞዴላት፣ ጸለውትን ፍሉጣትን ሰባት ብምርኣይ ግዝኦም ከም ዘሕልፉዎ መጽናዕቲ ዝገብሩ ሰባት ይዛረቡ። በዚ ምኽንያት ኣነ ነዚ ባይታ ዝምጥን ኣይኮንኩን፤ ከምኦም ክኸውን ኣይኽእልን ዝብል ስምዒት ይሓድሮም ይብሉ። ጓል 21 ዓመት ኤሚሊ ዋሽበርን "ብዛዕባ ነብሰይ ዝኾነ ነገር ክስምዓኒ እንከሎ ካብኡ ንምህዳም ብተደጋጋሚ ናብ ማሕበራዊ ሚዲያ እየ ዝኸይድ። ኣብኡ ተመሊሰ ክመጽእ ዝገብሩኒ ሰባት ይረክብ" ኢላ። መጽናዕታት ከም ዘመላኽቱዎ ፌስቡክን ኢንስተግራምን ጥራይ ዘይኮነ ካልኦት መተግበሪታት ማሕበራዊ ሚዲያ ሰባት ወልፊ ንምትሓዝ ብዝብል ዕላማ ዝተሰርሑ እዮም። "ማሕበራዊ ሚዲያ ምስ ካልኦት ሰባት ዘተኣሳስረና ክፋል ኣእምሮና እዩ ዝቆጻጸሮ። ምስ ሰባት ዝህልወና ጽቡቕ ርክብ ኣብ ውሽጢ ኣእምሮና ብዝምንጪ ንጥረ ነገር ጽቡቕ ስምዒት ክፍጠር ይገብር። ገለ ማሕበራዊ ሚዲያታት ክንጥቀም እንከለና ኣብ ከይዲ ምስ ወልፊ ዘምጽእ ንጥረ ነገር ዝመሳሰል እዩ" ትብል ጸሓፊት ዶፓማይን ኔሽን ኣና ላምብኬ። ኣብ ኣባጽሕ ካልኦት ዝህቡዎ ግልጺ ዘይኮነ ነገር ስለ ዝኾነ ወልፊ ናይ ምትሓዝ ዕድሉ ልዑል ከም ዝኾነ እዮም ሰብ ሞያ ዝገልጹ። ብተደጋጋሚ ብዛዕብኡ ክሓስቡ ከለውን ስምዒቶም ምስ ዘንጸባርቑን ማሕበራዊ ሚዲያ ወልፊ ንምትሓዝ ዝተሰርሐ ምዃኑ ክርድኡ ከም ዝጀመሩን መዓልታዊ ሰባት ውሉፋት ናይ ምግባር ዓቕሚ ይረክብ ምህላው ከም ዝተገንዘቡን ዝገልጹ ተጠቀምቲ ኣለው። ሰራሕተኛ ፌስቡክ ዝነበረትን ነቲ ትካል ዘቃልዐትን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ገጻት ዘለዎ ሰነድ ንህዝቢ ወግዓዊ ገይራ እያ። ፍራንሲስ ሃውገን "መራሕቲ እቲ ኩባኒያ ፌስቡክን ኢንስተግራምን ካብ መጉዳእቲ ዝረሓቐ ክኸውን ምግባር ከም ዝኽእሉ ይፈልጡ'ዮም። ይኹን'ምበር እቲ ዘድሊ ለውጢ ኣይገበሩን፤ ምኽንያቱ ኣብ ክንዲ ሰብ ከስቢ ዘቐደሙ ስለ ዝኾኑ" ክትብል ነቒፋ ነይራ። እቲ ሰነድ፡ ኢንስተግራም ኣብ መናእሰይ ደቂ ኣንስትዮ ዘለዎ ጎዳኢ ውጽኢት የርኢ። "ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ካብ ሓሙሽተ ተጠቀምቲ ኢንስተግራም እታ ሓንቲ ብሰንኪ እቲ መተግበሪ ህይወታ ከም ዝተመዛበለ ትዛረብ" ይብል። እቲ መተግበሪ ብፍላይ ብዛዕባ ርእሶም ትሑት ኣረኣእያ ኣብ ልዕሊ ዘለዎም ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ንሕንሕ፣ ጽዕንዕንታን ጭንቀትን ይወስኸሎም። ምስ ኢንስተግራም ኣብ ትሕቲ ሓደ ኩባንያ ዘሎ ፌስቡክ [ሜታ] ንቢቢሲ ምላሽ ሂቡ እዩ። ሰራሕተኛ እቲ ኩባኒያ ሞኒካ ቢከርት "ዝኾነ ዓባዪ ብምኽንያት እቲ መተግበሪ ጽቡቕ ዘይኮነ ነገር ክገጥሞ እንከሎ የተሓሳስበኒ እዩ። ግልጺ ክኸውን ዘለዎ ነገር እንተሃለወ እቲ ዝተሰረቐ ሰነድ ከምኡ ኣይብልን" ኢላ። ማእከል መጽናዕቲ ፒው ብ2018 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ 26 ሚኢታዊት ዝኾኑ ተጠቀምቲ ብዛዕባ ህይወቶም ጽቡቕ ስምዒት ንከይህሎም ከም ዝገበረ ይጠቅስ። እዚ መተግበሪ ካብ ሞንጎ ዝጥቀሙ ቖልዑት'ውን ጽቡቕ ስምዒት ከም ዘይስምዖም ዝተዛረቡ ኣለው። "ዝኾነ ቖልዓ ከምዚ ዓይነት ነገር እንተኣጋጢሙዎ ብቐሊሉ ዝርኣይ ነገር ኣይኮነን። ከምዚ ዓይነት ሕቶታት እንሓተሉ ምኽንያት ድማ ንሕና ካብ ከስቢ ንላዕሊ ንድሕነት ከም እንግደስ ዘርኢ እዩ" ክትብል ትምጉት። እቲ ኩባኒያ 'ኢንስተግራም ንህጻናት' ዝብል ኣዝዩ ኣካታዒ ዝኾነ መተግበሪ ከይስራሕ ከም ዝወሰነ ይዝከር። ኬሪ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ንርእሳ ካብ ማሕበራዊ ሚዲያ ክተናግፍ እኳ እንተወሰነት ኣብ መዓልቲ ካብ ሓደ ሰዓት ዘይንእስ ትጥቀም እያ። "ማሕበራዊ ሚዲያ ናይዚ ወለዶይ ቋንቋ እዩ ኢለ ስለ ዝሓስብ ካብኡ ወጻኢ ምስ ሰባት ክራኸብ ኣይክእልን። ግን ቑልዕነትና ተሰሪቑ እዩ። ሕጂ ግን ስለ ዝባጻሕና ከምኡ ክኸውን ኣይንደለን። እዚ ኽኣ ንድሕነትና ጠቓሚ እዩ" ኢላ።


ፌስቡክ ኣብ ልዕሊ ሮሂንግያ ብዘተኣናገዶ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ናይ 150 ቢልዮን ዶላር ክሲ ቐሪብዎ

ብዓሰርተታት ኣብ ሃገራት ኣመሪካን ዩኬይን ዝነብሩ ተወለድቲ ሮሂንግያ፡ ፌስቡክ ኣብ ልዕሊ ዓሌቶም ዝተኸፍተ ናይ ጽልኣት ዘረባ ክቆጻጸር ኣይከኣለን ብዝብል ክሲ መስሪቶም። ንሳቶም፤ በቲ ብመገዲ ፌስቡክ ኣቢሉ ዝተቓለሐ ናይ ጽልኣት ዘረባ ስዒቡ ኣብ ልዕሊ እቲ ዓሌት ዝበጽሐ ጃምላዊ መጥቃዕቲ፡ 150 ቢልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል ኣለዎ ክብሉ አዮም ሓቲቶም። ኣብ 2017 ኣብታ ዝበዝሑ ሰዓብቲ ቡዲሂስት ዝነብሩላ ሃገረ ሚያንማር ወተሃዳራት ብዝወሰድዎ ናይ ሓይሊ መጥቃዕቲ ኣስታት 10 ሽሕ ሮሂነጋውያን ተቐቲሎም እዮም። ሕዚ ሜታ ዝብል ስም ዝተውሃቦ ፌስቡክ ግን ዛጊድ ምላሽ ኣይሃበሉን። እቲ ኩባንያ 'ንዓመታት ናይ ጽልኣት ዘረባን ሓደገኛ ስኑዕ ሓበሬታን ኣብ መርበቡ ክቃላሕ ገይሩ' ተባሂሉ እዩ ዝኽሰስ። ምቕማጡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝኾነ ሓደ ንሰደተኛታት ሮሂንግያ ዝውክል ናይ ሕጊ ጠበቓ ትካል ናብ ፌስቡክ ዝጸሓፎን ቢቢሲ ዝተመልከቶን ደብዳበ ከምዚ ይብል ይርከቦ፡ ኣብ ኣመሪካ ሳን ፍራንሲስኮ ድማ፤ ሓደ ጠበቓ ሕጊ 'ፌስቡክ ንገንዘብን ዕዳጋን ክብል ብህይወት ህዝቢ ሮሂንግያ ተጣሊዑ' ዝብል ዕላዊ ክሲ መስሪቱ ኣሎ። ብዜና ወኪል ሮይተርስ ዝተስርሐ ምርመራዊ ጋዜጠኝነት ዝተረኽበ ውጽኢት ድማ ይጠቕሱ። ንኣብነት ሓደ ካብቶም ኣብ ፌስቡክ ዝተቓልሑ ጸብጻባት ኣብ 2013 ዝተጠቀዐ፡ "ከምቲ ሂትለር ንጁ ንምጥፋእ ዝገበሮ ገይርና ክንቃለሶም ኢና" ዝብል ይርከቦ። ካልእ ድማ፡ "ነዳዲ ገይርካ ሓዊ ስደደሎም፤ ካብኡ ምስ ኣላህ ቀልጢፎም ክራኸቡ እዮም" ዝብል ይርከቦ። ፌስቡክ ኣብ ሚያንማር 20 ሚልዮን ተጠቀምቲ ዘለውዎ ኾይኑ፡ ንብዙሓት ዳርጋ ብሕታውን ቀንድን ምንጪ ሓበሬታ እዩ። ኣብ 2018 ኩባንያ ፌስቡክ ኣብ ልዕሊ ሮሂንግያ ዝተኻየደ ጎስጓስ ጽልኢት ዘረባ ኣብ ምክልኻል እኹል ጻዕሪ ከምዘይገበረ ኣሚኑ እዩ። ነዚ ስዒቡ ዝተኻየደ፡ ብፌስቡክ ዝተመወለ ዘይሻራዊ ጸብጻብ፡ ፌስቡክ ጽልኣት ንኽዝራእን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ንክፍጸምን  ጥጡሕ ባይታ ከምዝፈጠረ የረድእ። ሮሂንግያ ኣብ ሚያንማር ብመንግስትን ብህዝብን ንዓሰረተታት ዓመታት ክግለሉ እዮም ጸኒሖም። ኣብ 2017 ገለ ዕጡቓት ሮሂንግያ ኣብ ልዕሊ መደብራት  ፖሊስ መጥቃዕቲ ምስ ፈጸሙ ወተሃደራት ራኺ ኣብ ዝተብሃለት ግዝኣት ሚያንማር ሰፊሕ መጥቃዕቲ ፈንዮም። ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተቐቲሎም፤ ልዕሊ 700 ሽሕ ሰባት ድማ ናብ ጎረቤት ሃገር ባንግላድሽ ተሰዲዶም። መሬት ምቅጻል፣ ጾታዊ ዓመጻትን መቕተልትን ሓዊሱ ብዙሕ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸሞም ይዝረብ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ 2018 ፌስቡክ ነቲ ጎስጓስ ጽልኣት ምላሽ ኣብ ምሃብ ኣዝዩ ዝሕቱል ከምዝነበረ ከሲሱ እዩ። ኣብ ኣመሪካ፡ ፌስቡክ ተጠቀምቲ ብዝጥቅዕዎ ትሕዝቶ ከይክሰስ ዝከላኸለሉ ሕጊ ኣሎ፤ እንተኾነ እዚ ሕጊ ኣብ ሚያንማር ስለዘየሎ ከም መከላኸሊ ኣይሰርሕን፤ ክቕጻዕ ኣለዎ ዝብል ክሲታት እዩ ዝቐርብ ዘሎ። ቢቢሲ ካብ ሜታ ምላሽ ንምርካብ ሓቲቱ ኣሎ።


ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ስለምንታይ ካብ ፌስቡክ ተኣጊዱ?

ፌስቡክ ንሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ካብቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ከም ዝኣገዶ ኣፍሊጡ። እቲ ኩባኒያ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ብመሰረት 'ሓደገኛ ትካላት' ብዝብል መምርሒ ከም ዝኾነ ገሊጹ። "ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ 'ሓደገኛ ትካላት' ብፍላይ ድማ 'መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ዝፈጥሩ ኣካላት' ብዝብል ፖሊሲ'ዩ ተኣጊዱ" ክብል ወሃቢ ቃል ኩባኒያ ፌስቡክ ብጽሑፍ ንቢቢሲ መልሲ ሂቡ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ራዕዳዊ ጉጅለ ኢሉ ዝጽውዖ ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ኣብ ምዕራብ፣ ማእከላይን ደቡብን ኦሮሚያ ዕጥቃዊ ምንቅስቓስ ከም ዘካይድ ይግለጽ። ፌስቡክ ነዚ ጉጅለ ካብቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ምእጋዱ ብሽም እቲ ሰራዊት ወይ'ውን ንዕኡ ወኪሎም ዝኽፈቱ ወይ ዝተኸፍቱ መጠቀሚታት ፌስቡክ ቐጻልነት ክህልዎም ዝፈቅድ ኣይኮነን። "ነዚ ጉጅለ ድጋፍ ዝህብ ኣካል ወይ ነቲ ዝፈጥሮ ናዕቢ ዝንእድ" ትሕዝቶ ካብቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክጠፍእ ይግበር። እቲ ወሃቢ ቃል ከም ዝበሎ ፌስቡክ ንዝኾነ ትካል ቅድሚ ምእጋዱ ነቲ ጉዳይ ቅርበት ምስ ዘለዎም ሰብ ሞያ ብምዃን ዝርዝር ስርዓታት ከምዝኽተል ገሊጹ። ፌስቡክ ኣብ ልዕሊ እቲ ጉጅለ ብዛዕባ ዝወሰዶ ስጉምቲ ኣፍልጦ ከም ዘለዎ ዝገለጸ ወሃቢ ቃል ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ብወገኑ እዚ ብዝተፈላለዩ ጉጅለታት "ድምጺ ህዝቢ ኦሮሞን ካልኦት ውጹዓት ህዝብታትን ንምዕፋን" ዝተኻየደ ፕሮፖጋንዳ ዘሕደሮ ጸቕጢ'ዩ ኢሉ። ወሲኹ ኣብታ ሃገር ዘለው ካልኦት "ግህሰታት ሰብኣዊ መሰልን ጨፍጫፋትን ዝፈጸሙን መረዳእታ ክቐርበሎም ዝኽእልን ጉጅለታት" ብነጻነት ፌስቡክ እናተጠቐሙ ንሰራዊት ግንባር ኦሮሞ ብናይ ሓሶት ፕሮፖጋንዳ ክእገድ ምግባሩ "ፖሊሲ ፌስቡክ ዝኾነ ኣካል ጸቕጢ ከም ዝገብረሉ ግልጺ'ዩ" ኢሉ። እዚ ፖሊሲ፡ ናይ ጽልኣት ጉጅለታት ሓዊሱ ገበናት ዝፍጽሙ ትካላትን ካልኦት ዝተፈላለዩ ኣካላትን ዝምልከት እዩ። ፌስቡክ፡ መንግስታዊ ዘይኾኑ ናዕቢ ፈጠርቲ ኣካላት [ቫዮለንት ነን-ስቴት አክተርስ] ዝብሎ ፖሊሲ ኣብ ትሕቲ ሓደገኛ ትካላትን ውልቀሰባትን ዝብል ፖሊሲ እቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ይርከብ። እዚኦም፡ መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ዝፈጥሩ ኣካላት ብጠቕላላ ንሰላማውያን ሰባት ዒላማ ዝገብሩ ግን ድማ ኣብ ልዕሊ መንግስትን ሰራዊትን ናዕቢ ዝፈጥሩ'ዮም ክብል ይገልጾም። ኣብ ዓለምና እቲ ዝዓበየ ኩባኒያ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝኾነ ፌስቡክ 'መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ዝፈጥሩ ኣካላት' ኢሉ ኣብ መዝገብ ከስፍር እንከሎ ኣካውንት ናይቲ ጉጅለን ንዕኡ ዝድግፍ ትሕዝቶ ዘለዎምን ከምኡ'ውን ኣባላቱ ካብ ፌስቡክ ከጥፍኦም'የ ይብል። ህልዊ ኩነታት ኢትዮጵያ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ሰባት እቲ ጉጅለ ዝፍጽሞ ናይ ሓይሊ ተግባራት ከይንኣዱ ዘለዎም ድጋፍ ክገልጹ ከም ዝኽእሉ ብምሕባር ሰባት ኣብ ፌስቡክ ዝዝርግሑዎም ትሕዝቶታት ዕላምኦም ግልጺ እንተዘይኮይኑ ግን ነቲ ጉጅለ ዝምልከት ትሕዝቶ ካብቲ ገጽ ክእለ ከም ዝኽእል ሓቢሩ። ፌስቡክ ንከም ኣልቃዒዳን ኣይኤስን ዝበሉ ጉጅለታት ኣሸበርቲ ይብሎም። ኣሸበርቲ ጉጅለታትን መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ዝፈጥሩ ኣካላትን ብምንታይ ይግለዩ ንዝብል ሕቶ ፌስቡክ መብርሂ ሂቡሉ ኣሎ። ኣሸበርቲ ጉጅለታት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ስጉምቲ ሓይሊ ይፍጽሙ ወይ ንክውሰድ ጻውዒት የቕርቡ። መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ፈጠርቲ ኣካላት ድማ ብጠቕላላ ሰላማውያን ሰባት ዒላማ ዝገብሩን ኣብ ልዕሊ መንግስትን ሰራዊትን ናዕቢ ዝፈጥሩ'ዮም ኢሉ። እዚኦም ኣብቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ክነጥፉ ኣየፍቅድን። ይእገዱ። ብመሰረት ስታንዳርድ ኮሚኒቲ ፌስቡክ [መምርሒታት ኣጠቓቕማ] እቶም ትሕዝቶታት ከም ዝጠፍኡ ይጠቅስ። ምምጓስ፡ ብዛዕባ ሰራዊት ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ብእወንታ ምዝራብ ወይ እቲ ጉጅለ ዝወስዶም ስጉምታት ከም ዓወቲ ዘርዚርካ ኣብ ፌስቡክ ምጽሓፍ እዩ፤ እዚ ኣይፍቀድን። ምውካል፡ ነቲ ጉጅለ ዝውክል ወይ ይውክሎ'የ ኢሉ ዝተኸፍተ ገጽ፣ 'ፕሮፋይል'፣ ፍጻመ [ኢቨንት] እቲ ጉጅለ ይጠፍእ። ንኣብነት "ቀንዲ ኣባል ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ'የ" ዝብል ትሕዝቶ ይጠፍእ። ድጋፍ፡ ነቲ ጉጅለ ናይ ገንዘብ ወይ ንዋይ ሓገዝ ንምትእኽኻብ ወይ ድጋፍ ንምግባር ከምኡ'ውን ኣባላት ንምምልማል ዝልጠፉ ትሕዝቶታት'ውን ይእለዩ። ንኣብነት "ንሰራዊት ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ኣወፍዩ" ዝብል ትሕዝቶ ሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ካብቲ ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ዝብል ሰልፊ ተነጺሉ ዝወጽአ ናይ ሰራዊት ክንፊ ከም ዝኾነ ቢቢሲ ዝረኸቦ ሰነድ የመልክት። በዚ መሰረት ፌስቡክ ኣርማ እቲ ጉጅለ ፈሊይዎ ኣሎ። ብተወሳኺ 'ወራነ ቢሊሱማ ኦሮሞ' ብዝብል ዝፍለጥ ነቲ ጉጅለ ብምምራሕ ካብ ሞንጎ ዝፍለጡ ሰባት ድሪባ ኩምሳ [ጃል መሮ] ከም ዝኾነ ፌስቡክ ይገልጽ። ኣብ ኢትዮጵያ ብመምርሒ ፌስቡክ ዘይተቐየዱ ዝተፈላለዩ መልእኽታት ዘሕልፉ ብዙሓት ጉጅለታትን ውልቀሰባትን መንግስታዊ ዘይኮኑ ናዕቢ ፈጠርቲ ኣካላት ብዝብል ወይ ኣብ ካልኦት ዓውድታት ተኻቲቶም እገዳ ከም ዝተገብረሎም ወሃቢ ቃል እቲ ኩባኒያ ሓቢሩ።