ኣብ ነፍሲ ወከፍ 11 ደቒቕ ሓንቲ ሰበይቲ ብሰብኣያ ወይ ዘመዳ ትቕተል- ሕቡራት ሃገራት

ዋና ፀሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣንቶኒዮ ጉቴሬዝ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 11 ደቒቕ ሓንቲ ሰበይቲ ብስብኣያ ወይ ድማ ብኣባል ስድራ ከምእትቕተል ተዛሪቡ። እቲ ዝኸፍአ ድማ፡ እቲ ቅትለት እተን ደቂ ኣንስትዮ 'ድሕነቱ ዝተሓለየ' ኢለን ኣብ ዝኣምናሉ ኣብ ገዛውተን ዝፍጸም ምዃኑ እዩ። ኣብ መላእ ዓለም ካብ ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮ፡ ሓንቲ ጾታዊ መጥቃዕቲ በጺሕዎ ከም ዝፈልጥ ድማ ወሲኹ ተዛሪቡ። ዓመታዊ ዳህሳስ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከባሉ ኩነታታት (Status of Women) ኣመልኪቱ ኣብ ዝተዳለወ መድረኽ "ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ኣብ ዓለም እቲ ዝነውሐን ዛሻቕልን ለበዳ" እዩ ክብል ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተሬስ ተዛሪቡ። ጾታዊ መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕቲ ታት ንምትራፍ፡ ተራ ደቂ ተባዕትዮ እንታይ ክኸውን ይግበኦ ዝብል ኣብቲ መድረክ ተልዒሉ ነይሩ። "መጥቃዕቲ ንምክልኻል፡ እቲ ፈላማይ ስጉምቲ ልቢ ደቂ ተባዕትዮ ምቕያር እዩ። እቲ ጸገም ዝፈጥሩ ዘለው ንሳቶም እዮም። እቲ ጸገም ደው ከብልዎ ዝኽእሉ ድማ ደቂ ተባዕትዮ እዮም" ኢሉ ጉቴሬዝ። ጉቴሬዝ ኣብ ዝገበሮ ዘረባ፡ ነፍሲ ወከፍ ወዲ ተባዕታይ "ኣብ መስተዋት ጠጠው ኢሉ ዕብለላ ደቂ ተባዕትዮ ካብ ሱር መሰረቱ ምሒኻ ንምንቃል ቃል ክኣቱ ኣለዎ" ኢሉ። ወሲኹ'ውን፡ "ሓደገኛ ስምዒታት ልዕልና ደቂ ተባዕትዮ ንምጥፋእ፡ ባህሊ ዝጽዕኖ ዝንቡዕ ኣረኣእያ ንምቕራፍ፡ ከምኡ 'ውን ንዘመናት መንቀሊ መጥቃዕቲ ዝኾነ ኣድልዎ ንምዕጋት ንባዕሉ ቃል ክኣቱ ኣለዎ" ኢሉ። ጾታዊ መጥቃዕቲ ንምክልካል፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ጥዑይ ተባዕታይ (positive masculinity) ዛጊድ ን880 ሺሕ ደቂ ተባዕትዮ ኣምሂሩ ኣሎ። ነዞም ደቂ ተባዕትዮ፡ ጎንጺ ብሰላማዊ መገዲ ብኸመይ ምእላይ ከም ዝከኣልን ጥዑይ ርክብ ብኸመይ ምፍጣር ከም ዝከኣል ግንዛበ ተዋሂብዎም። እንተኾነ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ልዕሊ እዚ ክሰራሕ ከም ዘለዎ ሓቢሩ። ሕድሕድ ኣባላት ሃገራት፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ ጠጠው ዘብልሉ ኣንፈት ክነድፉ'ውን ሓቲቱ። ፈንድ ስነ ህዝቢ ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ዩኤንኤፍፒኤ) ን 'ኢኳሊቲ ናው' ከም ዝብልዎ ኣፍሪቃ ኣብ ጉዳይ መጥቃዕቲ ምምሕያሻት ኣርእያ ኣላ ይብል። ኣብታ ኣህጉር ዝተርአየ ምምሕያሻት መጠን  ምኽንሻብ ዘካትት እዩ። እዚ እቶም ዝተፈላለዩ ዓውድታት ዝሰርሑ ሰብ ውራይ ተጣሚሮም ብምስርሖም ዝመጽአ ለውጢ'ዩ ተባሂሉ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ 11 ሃገራት ኣፍሪቃ ዝድህስስ ኮይኑ፡ ዝኾነ ይኹን ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝድህስስ እዩ። እዘን 11 ሃገራት ኢትዮጵያ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጒኒ፣ ኬንያ፣ ላይቤሪያ፣ ማሊ፣ ሴኔጋል፣ ሴራሊዮን፣ ሶማሊያ፣ ታንዛንያን ኡጋንዳን እየን። ዝተረፉ ሃገራት ኣፍሪቃ ዛጊድ ምኽንሻብ ብሕጊ ኣይኣገዳን። ኣብ 'ኢኳሊቲ ናው'፡ ሓላፊት ደው ምባል ጎዳእቲ ልምድታት ኣሴናት ሚትሀይ "ምኽንሻብ ብሕጊ ክእገድ፣ ፖሊሲ ክቕረጽ፣ ሃገራዊ ትልሚ ክንደፍ በጀት ክምደብን ዕቱብ ፖለቲካዊ ቆራጽነትን የድሊ" ኢላ።


ብደቂተባዕትዮ ንዝተዓብለለ ስራሕቲ 'ድርሰት' ዝቕይራ ዘለዋ ሶማልያውያን ጸሓፍቲ

ኣብ ቀረባ እዋን ምስታ ሽልማት ዝወሰደት ጸሓፊት ኡባ ክሪስቲና ዓሊ ፋራህ ኣብ ደሴት ጣልያን ሲሲሊ ኣብ ዝተዳለወ ፌስቲቫል ቤተ-ንባብ ተራኺብና ኔርና። ኣባል ናይቲ ንሶማሊያውያን ደቂኣንስትዮ ደሓፍቲ ዝሓቁፍ ማሕሕበር እያ። እዚ ማሕበር ነታ ኣብ ቀረባ ‘ዘ ፎርቹን ማን’ ብዝብል ድርሰታ ንሽልማት ‘ማን ቡከር’ ተሓጽያ ዝነበረት ናዲፋ ሞሓመድ እውን ብኣባልነት ይሓቁፍ። ሶማሊያ ንነዊሕ ክፍለዘመናት “ናይ ገጠምቲ ሃገር” ብዝብል ትፍለጥ’ኳ እንተጸንሐት ነቲ ዓውዲ ብዋናነት ዝቆጻጸእዎ ግን ደቂተባዕትዮ ነይሮም። ሶማሊያዊት ጓልኣንስተይቲ ዛንታ ወይ ድርሰት ክትጽሕፍ ዝተለመደ ኣይኮነን። ኣብዚ እዋን ግን ኣብ ማሕበረሰብ ሶማሊያውያን ዳያስፖራ ክዕብልላ ጀሚረን ኣለዋ። ክርስቲና ዓሊ ፋራህ ከምዝበለትኒ እዚ ካብ ሶማሊያ ወጺአን ዝርከባሉ ህይወት ነቲ ኣብ ውሽጠን ዘሎ ናይ ስነጽሑፍ ባህጊ ከውጽአ “ሰፊሕ ዕድል” ይፈጥረለን። ዝተረስዑ ድምጽታት ክርስቲን ዓሊ ፋራህ ብ1970ታት ካብ ሶማሊያዊ ኣቦን ጣሊያናዊት ኣዶን ኣብ ቬሮና ጥልያን ተወሊዳ። ኣቡኣ ዝሓሸ ዕድል ትምህርቲ ንምርካብ’ዩ ካብ ሶማሊያ ወጺኡ ነይሩ። ደሓር ድማ ሓዳሽ ነጻ ሃገር ንምምስራት ስድርኡ ሒዙ ናብ ሃገሩ ተመሊሱ። ኣብ ከተማ ሞቓዲሹ ዝዓበየት ክርስቲን ብቋንቋታት ሶማሊን ጥልያንን ተማሂራ። ምንባብ እትፈትውን መዓልታዊ ተጓንፎታት ኣብ ‘ዲያሪኣ’ [መዘክራ] ምስናድ እትፈትውን ነይራ። ኣብ 1991 ከኣ ጓል 18 ዓመት ኮይና ኣብ ሶማሊያ ኲናት ሓድሕድ ብምውልዑ ስድርኣ ዳግም ካብታ ሃገር ክወጽኡ ተገዲዶም። ብድሕሪኡ ናብ ጣልያን ተመሊሳ ምንባር ቀጸለት። ኣብዚ ሕዚ እዋን ድማ ኣብ ቤልጂየም ትነብር። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሶማሊያውያን ካብ ሃገሮም ተሰዲቶም ወጺኦም። እቲ ዘሕለፍዎ ተሞክሮ ከኣ ንኽትጽሕፍ ኣለዓዒልዋ። ብፍላይ ድማ ናይ ደቂኣንስትዮ ዛንታታት። እተን ደቂኣንስትዮ እቲ ጎንጺ ኣብ ቅድሚ ዓይነን ይካየድ ብምንባሩ እንታይ ከምዝተፈጸመ ዝተፈለየ “ተዘክሮ” ኣለወን ትብል። እትጽሕፈሉ ምኽንያት ድማ ደቂኣንስትዮ ሶማሊያ “ንኸይርስዓ” ብዝብል ከምዝኸነ ተረድእ። “ቀንዲ ሕቶታተይ ‘ኣብቲ ዝተወለድካሉ ቦታ ዘሎ ኩሉ ነገር እንተዓንዩ እንታይ እዩ ዝፍጠር? መቦቆልካ ንምፍላጥ እንታይ ኢኻ ክትገብር? ንምንባርከ እንታይ ትገብር?’ ዝብሉ ነይሮም” ትብል። ‘ሊትል ማዘር’ ዝብል ርእሲ ዘለዎ ፈላሚ ድርሰታ ኣብ 2007 ዝተሓተመ ኮይኑ፤ ብኣጋጣሚ ኣብ ኣውሮጳ ንዝተራኸባ ክልተ ደቂሓትኖ መሰረት ዝገበረ ዛንታ የዘንቱ። ሶማሊኛ ንክፍለዘመናት ንመዘራረቢ እምበር ንጽሑፍ ኣይወዓለን ጸኒሑ። ኣብ 1972 ድማ ብናይ ላቲንፊደላት ናብ ጽሑፍ በቒዑ። እዚ ከኣ ኣብ ስነጽሑፍ እታ ሃገር ዓብዪ ትርጉም ዘምጽአ ኮይኑ። ድርሰታት ናይ ምጽሓፍ ልምዲ ዝጠጥዐሉ ዕድል ኣብ ደገ ብዝርከቡ ተወለድቲ እታ ሃገር ክኸውን ከሎ፤ መሰረቶም ግን ካብቲ ካብ ወለዶታት እናተሰጋገረ ዝመጽአ ኣፋዊ ልምዲ እዩ። ብወለዲ ዝመቻቾ መርዓ እታ ጸሓፊት ‘ለ ስታዚዮኒ ዴላ ሉና’ (Phases of the Moon) ማለት ‘ገጻት ወርሒ’ ዝብል ርእሲ ዝሃበቶ ሓድሽ መጽሓፋ ንምልላይ ኣብ ዋና ከተማ ሲሲሊ - ፓሌርሞ ትርከብ። እቲ ዛንታ ድማ ሶማሊያ ኣብ ትሕቲ ሓለዋ ሕቡራት ሃገራት ንዝነበረትሉ እዋን መሰረት ዝገበረ ኮይኑ፤ ንናጽነት ንዝገብር ቃልሲ የዘንትው። እዚ መጽሓፍ ንምጽሓፍ ዘለዓዓላ ድማ ኣበነብሲ ድርሰት ሶማሊ ብዝብል ዝፍለጥ ኑረዲን ፋራህ ከምዝኾነ ትገልጽ። ‘ፍሮም ኤ ክሩክድ ሪብ’ ዝብል ርእሲ ኣብ 1970 ዝጸሓፎ መጽሓፍ ንሓንቲ ብጉስነት እትናበር ‘ኢልባ’ ዝብል ስም ዝሃባ ገጸ-ባህርይ መሰረት ይገብር። ንሳ ወለዳ ካብ ዘምጽኡላ ሓዳር ሃዲማ ናብ ከተማ ሞቓዲሹ ትኣትው። ናብኡ ከይዳ ድማ ካብ ደቂተባዕትዮ ብዝበጽሓ ብድሆታት ትፍተን። ክርስቲና ዓሊ ፋራህ እውን ኣብ መጽሓፋ ንዘላ ገጸ-ባህርያ ልክዕ ከምታ ናይ ኑረዲን ‘ኢልባ’ ኢላታ’ላ። “ንዝኽሪ ኑረዲን እዩ” ክትብል ድማ ምኽንያታ ነጊራትኒ። ኣብ ድርሰታ ዘላ ኢልባ ግን ናብቲ ንደቂኣንስትዮ ሶማሊያ ዘመናዊ ዕድላት ዝሓዘ ናጻ ዝኾነ ዓለም’ያ ትሃድም። “ስነጽሑፍ ማለት ምስ ካልኦት ጽሑፋትን ድርሰታትን ምዝርራብ ማለት’ዩ” እትብል ክርስቲና እቲ ዝርርብ ድማ ኣብ ሞንጎ ሎምን ሕሉፍን ከምዝኾ  ተረድእ። ብጽሑፋታ ኣቢላ ድማ ኣብ ሞንጎ ደቂኣንስትዮን ደቂተባዕትዮን ዝርርብ ክካየድ ትገብር። እዚ ዕድል ኣብ ጋህዳዊ ዓለም ሶማሊያ ዝተለመደ ኣይኮነን። ኣብዚ እዋን ንሳ ዝረኸበቶ ዓወትን ካልኦት ከምኣ ዝበላ ጸሓፍቲ ዝደርስኦም መጻሕፍትን፤ ድሕሪ ሕዚ ደቂኣንስትዮ ሶማሊያ ከይዛረባ ድምጸን ዝዕፈናሉ ኩነታት ከምዘይህልው ኣረጋጊጾም ኣለዉ።


ሶማሊያ፡ ኣብ ቲክቶክ ንሞ ፋራሕን ትሬቨር ኖህን ሓዊሱ ሚሊዮናት ዝጸለወት ኒምኮ ሃፒ

ሽም ኒምኮ ሃፒ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣዝዩ ዝተፈልጠን ኣብ ዓለም ሚሊዮናት ዝፈተውዎን'ዩ። እቶም ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ወጻእ ዘለው ህዝብታት ዓለም ግን ቅድሚ ሓደ ወርሒ'ዮም ብዛዕብኣ ሰሚዖም። ኣብዚ መበል 21 ክፍለ ዘመን ሓድሽ ዝብሃል ታሪኽ ኣለዋ። እቲ 'Isii Nafta' ብዝብል ዝሰመየቶ ብናይ ኢንግሊዘኛ 'I Love You More Than My Life' ዝብል ትርጉም ዝተዋህቦ ብ2017 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ዝሰርሐቶ ሙዚቃ ኣዝዩ ፍሉጥ ኮይኑ ኣሎ፤ ንዕኣ'ውን ህቡብነት ኣምጺኡላ። ኣብ ሶማሊያ መርዓ ተደጊሱ፡ እዚ ደርፊ ከይተኸፍተን በዚ ሙዚቃ ከይተጎየለን ኣይውጻእን። ብወርሒ ጥሪ፡ ኣብ ቲክቶክ ጸላዊ ዝኾነ ኢንግሊዛዊ-ሶማሊያዊ ኣካፊ ዓሊ ኣብ ሓደ መርዓ ብደርፊ እናተላህየ ዝተቐርጾ ምስሊ ጠቂዑ። ኣብዚ ደርፊ ዘሎ ሓደ ሰሓቢ ነገር ድማ ቐልቢ ብዙሓት ሰዓብቱ ክገዝእ ስለ ዝኽኣለ፡ ኣብ መዓልቲ ሓደ ሚሊዮን ሰባት ርእዮምዎ። ሕጂ ዝተፈላለዩ ሰባት ደርፊ ኒምኮ እናደረፉ ቐሪጾም ዝዘርግሑዎም ልዕሊ 100 ሽሕ ቪድዮታት ኣብ ኦንላይን ኣለው። ኣመሪካዊ ራፐር ካርዲ ቢ፣ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ኮሜዲያን ትሬቨር ኖህ፣ ኢንግሊዛዊ- ሶማሊያዊ ኣትሌት ሞ ፋራሕ ሓዊሱ ብዙሓት ፍሉጣት ሰባት'ውን ተመሳሳሊ ቪድዮ ተቐሪጾም ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ንሰዓብቶም ኣካፊሎም። እዚ፡ ደርፊ ኒምኮ ካብቲ ብተመሳሳሊ ምስቲ ብዙሕ ዘይፍለጥ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ስነ ጥበባዊ ማስተር ኬይጂ ዝሰርሖ ደርፊ ጀሩሳሌም ዝለዓለ ተቐባልነት ዝረኸበ ደርፊ ንላዕሊ በቒዑ ኣሎ። ጀሩሳሌም፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ብዙሓት ተጠቀምቲ ቲክቶክ ይቀባበልዎ ከም ዝነበረ ይዝከር። ሙዚቃ 'Isii Nafta' ኣብ ዝተፈላለየ ክፋል ዓለምን ኩነታትን ንዘለው ሰባት ምንጪ ሓጎስ ክኾኖም እንከሎ ብፍሉይ ሶማሊያውያን ዝሕበንሉ፣ ጽቡቕ ስምዒት ክስምዖምን ክፍለጡን ዝገበረ ኮይኑ ኣሎ። ኒምኮ መን'ያ? ብዛዕባ እዚ ህቡብነት እንታይ ትብል? ብዙሕ ቃለ መጠይቕ ሂባ ኣይትፈልጥን። ኣብ ቀረባ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ግን ኣብዚ ማሕበራዊ ሚዲያ ጸላዊት ምዃና ዝፈለጠትሉ ኣጋጣሚ ኣብሪሃ። "ኣብ ገዛይ'የ ነይረ። ሓደ ዩትዩበር ኣብ ናቱ ገጽ ብዙሓት ሰባት ከም ዝርኣዩዎ ዝገልጽ ቪድዮ ልኢኹለይ። ንበዓል ቤተይ ነጊረዮ፤ 'ሙዚቃኺ ብዙሕ ስ ርእዩዎ ኣሎ' ይብለኒ። 'ኣይተረድአንን፤ ከመይ?' ኢለዮ። "ኣይተጸበኹዎን፤ ዳርጋ ሕልሚ'ዩ። ክኣምኖ ኣይክኣልኹን!። ኩል ግዜ ይምነ ነይረ፤ ግን ክኣ ካብ ዝዝርጋሕ ብዙሕ ግዜ ዝገበረ ስራሕ ክንድዚ ዝኣክል ሰፊሕ ተቐባልነት ክረክብ'ዩ ዝብል ግምት ኣይነበረንን" ኢላ። ኒምኮ፡ ኣብ ሞቓድሾ ተወሊዳ። ግን ድማ ኣብ ሃርጌሳን ርእሰ ከተማ ኬንያ ዝኾነት ናይሮቢን'ያ ዓብያ። ካብ ስነ ጥበባዊ ዝኾነ ስድራቤት'ያ መጺኣ፤ መብዛሕትኦም ገጠምቲ። ካብ 2015 ዓ.ም ጀሚሩ ድማ ሙዚቀኛ ኮይና። ኣብ ናይሮቢ 'Fan-dhis' ኣብ ዝተባህለ ባንድ ሙዚቃ ኣባል ነይራ። ሓደ መዓልቲ፡ ብ2017 ንበዓል ዒድ ኣብ ዝተዳለወ ፕሮግራም ቴሌቪዥን ሙዚቃ ክተቕርብ ተዓዲማ። "እዚ ናይ ፍቕሪ ሙዚቃ ክደርፍ [Isii Nafta] ዓዲሞምኒ። ኣነ ኽኣ ፈትየዮ፤ ንሶማሊያውያን ብኽልተ ቋንቋ ሓዊስኻ ምድራፍ ኽኣ ሓድሽ ስለ ዝነበረ ጽቡቕ ነይሩ" ትብል። Isii Nafta - ቋንቋታት ኢንግሊዘኛ፣ ስዋሂሊን ዓረብን ዝሓወሰ ደርፊ'ዩ። ሕጂ ብዙሓት ሰባት ነዚ ሙዚቃ እናደረፉን እናተለሃዩን ብዝተፈላለዩ መገዲታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ከቕርቡዎ ምርኣያ ኣዝዩ ከም ዘሐጎሳ ትዛረብ። "ሕጉሳት ሰባት ክርኢ ከለኹ ደስ ይብለኒ፤ ኣብ ባንዴራ ሶማልያ ጠቕሊሎምኒ ኣለው። ብኣይ ሕቡናት ከም ዝኾኑን ሶማሊያ ክትፍለጥ ገይርኺ ኢኺ እናበሉን የመስግኑኒ። ንሶማልያ ይፈትዋ'የ፤ ወትሩ ሽም ሶማሊያ ኣብ ርእሰይን እንግድዓይን ጸይረ'የ ዝኸይድ" ትብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን ምስ ፖሊዶር ሪከርድስ ፈሪማ ኣላ። "ኢንሻ ኣላህ፡ መደባት ኣለውኒ። ብቋንቋ ሶማል ክደርፍ'የ። ነቶም ብደረጃ ዓለም ዝንእሱኒ ዘለው ሰባት ክኣ ንዝሃብኹምኒ ክብሪ የቐንየለይ ይብሎም" ትብል።


ኬንያ ነቲ ኣብ ማያት ሰላማዊ ውቅያኖስ ምስ ሶማልያ ዘሰሓሕባ ዘሎ ከባቢ ብዝምልከት ንዝወሃብ ብይን ከም ዘይትቕበሎ ኣፍሊጣ

ኬንያ ነቲ ምስ ሶማልያ ዝጸንሓ ምስሕሓብ ማያዊ ዶብ ብዝምልከት ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ብዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ፍትሒ ክወሃብ ትጽቢት ዝግበረሉ ብይን ከም ዘይትቕበሎ ኣፍሊጣ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ብይን “መዛዘሚ ናይቲ መስመሩ ዝሰሓተ መስርሕ ፍርዲ” ምዃኑ ብምግላጽ ኣድልዎ ዘለዎ ምዃኑ ከሲሱ። ኬንያ ኣብ ምጅማር ናይዚ ዓመት ኣብቲ መስርሕ ፍርዲ ፍትሓውነት ከም ዘየሎ ብምግላጽ ካብቲ መስርሕ ኣንሳሒባ እያ። ክልቲኤን ሃገራት ኣብ ሰላማዊ ውቅያኖስ ኣብ ዝርከብ 160 ሽሕ ትርብዒት ሜትር ስፍሓት ዘለዎ ማያዊ ግዝኣት ክሰሓሓባ ጸኒሐን ኣለዋ። እቲ ከባቢ ብነዳድን ተፈጥሮኣዊ ጋዝን ሃብታም ምዃኑ ይግመት። ብሰንኪ እቲ ጉዳይ እተን ጎረባብቲ ሃገራት ኣብ ዲፕሎማስያዊ ምስሕሓብ ተሸሚመን እየን። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኬንያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ናብቲ ቤትፍርዲ ኣንጻር ኬንያ ጥርዓን ምቕራብ፡ እቲ ቤትፍርዲ’ውን ዘይምልከቶ ጉዳይ ምርኣዩ፡ ንመሬታዊ ሓድነት ንምንእኣስ ዝተገብረ ናይ ይምሰል መስርሕ ፍርዲ ዘመልክት’ዩ” ሶማልያ እቲ ማያዊ ዶባት ንኣንፈት እቲ መሬታዊ ዶባት ስዒቡ ትኽ ኢሉ ከም ዝቕጽል ብምግላጽ ነቲ ጉዳይ ኣብ 2014 እያ ናብ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ፍትሒ ወሲዳቶ። ኬንያ ግና እቲ ማያዊ ዶብ፡ ካብቲ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ገምገም እቲ ውቅያኖስ ካብ ዝራኸበሉ ተበጊሱ ጋድም ሕንጻጽ ኮይኑ ከም ዝቕጽል እያ ትምጉት። ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ፍትሒ 12 ጥቅምቲ ብይን ክህብ ትጽቢት ይግበር።


ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ብሰንኪ ሕጽረት ዝናብ ሚልዮናት ንኸቢድ ጸገም ውሕስነት መግቢ ተቓሊዖም

ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ብፍላይ ኣብ ምብራቓዊ ኬንያ፣ ደቡባዊ ሶማሊያን ኣብ ገለ ከባብታት ኢትዮጵያን ክወቅዕ ትጽቢት ዝግበረሉ ዝናብ ምእኹል መጠን ስለዘይተረኸበ ከቢድ ጸገም ውሕስና መግቢ ከምዘጋጠመ ኣብ ውድብ ሕቡራት ቤት ጽሕፈት መተሓባባሪ ሰብኣዊ ሓገዛት (ኦቻ) ኣፍሊጡ። ኣብቶም ከባብታት ትሑት ፍርያት፣ ምድራቅ ጥሪት ዝምገባሉ ሰውሒ (መጋሃጫ) ወሰኽ ዋጋ ኣእካልን ከምዝተረኣየ ድማ ወሲኹ ሓቢሩ። ከም ኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ካብ ወርሒ መስከረም 2021 ኣብ ኢትዮጵያ 401 ሽሕን 313 ሰባት ከምኡ’ውን ኣብ ሱዳን 108 ሽሕ ዜጋታት ንሕሱም ጸገም ውሕስና መግቢ ከምዝተቓልዑ ዘመልከተ ኦቻ፤ ኣባላት ኢጋድ ኣብ ዝኾና ሃገራት ብሓፈሻ ልዕሊ 29 ሚልዮን ሰባት ኣብ ከቢድ ጸገም ሕጽረት መግቢ ከምዝርከቡ ኣመልኪቱ። ብተወሳኺ 8.3 ሚልዮን ሰባት ሕጽረት ህጹጽ ሓገዝ መግቢ ኣጋጢምዎም ኣሎ። ኣብ 2020 ነተን ኣብ ኢጋድ ዝጥርነፋ ሃገራት ን3.5 ሚልዮን ትሕቲ 5 ዓመት ዝርከቡ ህጻናት ህጹጽ ሓይሊ ወሃቢ መግቢ ዝቐረበ ኮይኑ፤ ኣብዚ ሕዚ እዋን ግን እቲ ብዝሒ ክውስኽ ከምዝኽእል እቲ ትካል ገሊጹ። ኣብ ርእሲ እቲ ብተኸታታሊ ዘጋጠመ ሕጽረት ዝናብ፡ ግጭታት፣ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፣ ማሕበረ-ቁጣባዊ ጽዕንቶታት፣ ወራር ዕስለ ኣንበጣን ካልእን እቲ ጸገም ንኽጋደድ ምኽንያት ከምዝኾኑ ተሓቢሩ’ሎ። ካብ ጥቅምቲ ክሳብ ታሕሳስ ክወቅዕ ትጽቢት ኣብ ዝግበረሉ መጠን ዝናብ እውን ምንካይ ክህልው ከምዝኽእል ትንበያታት የመልክቱ። ስለዝኾነ ቅልጡፍ ሓገዝ ክግበር እንተዘይኪኢሉ ኣብቶም ሕጽረት መግቢ ዝተኸሰተሎም ከባብታት ኢትዮጵያ፣ ኬንያን ሶማሊያን እቲ ጸገም ውሕስና መግብን ዝተመጣጠነ መግብን እናበኣሰ ምምጽኡ ከምዘይተርፍ ኦቻ ኣጠንቂቑ። ኣብቲ ከባቢ ብ2011 ከምኡ’ውን 2017 ተመሳሳሊ ጸገም ኣጋጢሙ ምንባሩ ብምዝኽኻር ብፍላይ ኣብ ሶማሊያ የጥምየት ንኽክሰት ምኽንያት ከምዝነበረ ሓቢሩ።


ኣባላት ስድራ ተሰዊራ ዘላ ኣባል ስለያ ሶማልያ፡ ፕረዚደንት ፋርማጆ ንዘቖሞ ኮምሽን ነጺጎም

ኣባላት ስድራቤት ናይታ ሃለዋታ ተሳኢኑ ዘሎ ኣባል ስልያ ሶማልያ፡ ኢክራን ታሕሊል፡ ጉዳያ ንምጽራይ ብፕረዚደንት ኣብዱላሂ መሓመድ ፋርማጆ ንዝቖመ መርማሪ ኮምሽን ከም ዘይቅበሉ ኣፍሊጦም። እቲ ፕረዚደንት ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ሓሙሽተ ኣባላት ዘለዎ ጉጅለ ርኽበታቱ ናብ ዝምልከቶ ሕጋዊ ትካል ከቕርብ ምዃኑ እዩ ተዛሪቡ። ስድራ ታሕሊል ግና ንምቛም እቲ መርማሪ ኮምሽን ክነጽጉ እንከለው፡ እቲ ጉዳይ ብወተሃደራዊ ቤት ፍርዲ ጥራይ ክርአ ከም ዝደልዩ ሓቢሮም። ኣደ ታሕሊል ንዩኒቨርሳል ቲቪ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ "እምነትና ኣጥፊእና ኢና፤ እቲ ፕረዚደንት ነጉዳይ ታሕሊል ንምምርማር ዘቖሞ ጉጅለ ኣይንቕበሎን ኢና። ንወተሃደራዊ ቤትፍርዲ ጥራይ ኢና እንኣምን ኣብ ድማ ኢና እቲ ጥርዓንና ዘቕረብና" ኢላ። ኣብቲ ጉዳይ ምስ ፕረዚደንት መሓመድ ፋርማጆ ዘይቓደወ ቀዳማይ ሚኒስተር መሓመድ ሑሴን ሮብለ፡ ኣብ ጉዳይ ምቋም እቲ ኮምሽን ዛጊት ዝሃቦ ርእይቶ የለን። እንተኾነ እቲ ምስ ፕረዚደንት እታ ሃገር ዘለዎ ምስሕሓብ፡ ነቲ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥቅምትን ሕዳርን ዝካየድ ባይቶኣዊ ምርጫ ከም ዘየተዓናቕፎ ቃል ኣትዩ'ሎ። ንሱ፡ ምስ ምክትል ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሞቓዱሾ ኣብ ዝተራኸበሉ እዋን'ዩ ነቲ መግለጺ ሂቡ። "ነቲ ምርጫ ከምቲ ዝተወጠኖ ንምክያድ ድሉዋት ኢና። ዘለዉና ካልኦት ጉዳያት ኣብቲ ምርጫ ጽልዋ ኣይክህልዎምን'ዩ" ክብል ነታ ብሰኑይ ኣብቲ ሃገር ምብጻሕ ዘካየደት ምክትል ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣሚና መሓመድ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቀዳማይ ሚኒስተር ሮብለ፡ ሓላፊ ትካል ስለያ እታ ሃገር ነቲ ጉዳይ ብግቡእ ኣይሓዞን ብዝብል ካብ ስርሑ ደው ክብል ትእዛዝ እኳ እንተኣመሓላለፈ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ ፋርማጆ ግና ሓላፊ ጸጥታ ቤትጽሕፈቱ ክኸውን ብምሻም ናብ ስርሑ መሊስዎ። እቲ ትካል ስለያ ኣብ ፈለማ መስከረም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እታ ኢክራን ታሕሊል ዝተባሃለት ሰራሕተኛ ክፍሊ ድሕነት ሳይበር ብኣባላት ኣልሸባብ ካብ ሞቃዲሾ ከም ዝተጨውየትን ከም ዝተቐትለትን እዩ ሓቢሩ። ኣልሸባብ ግና ከም ዘይወዓሎ ኣፍሊጡ እዩ። ገለ ተቓወምቲ ሰልፍታት እታ ሃገር፡ ኢክራን ታሕሊል ብዛዕባ እቶም ንስልጠና ናብ ኤርትራ ዝተወሰዱን ኣብ ኲናት ትግራይ ከም እተሳተፉ ዝንገረሎምን ወተሃደራት ሶማል እትፈልጦ ተኣፋፊ ሓበሬታ ስለ ዘለዋ ክትጠፍእ ከምዝተገበረ ይኸስሱ።


ሶማላያውያን ድሕሪ ቅትለት ኣባል ፓርላማ ብሪጣንያ ‘ናይ ሞት ምፍርራሕ የጋጥሞም ኣሎ’

ኣብ ብሪጣንያ ንዝርከቡ ሶማላያውያን ዝሕግዝ ትካል፡ ኣባላቱ ድሕሪ ቕትለት ኣባል ፓርላማ ሰር ዴቪድ ኣመስ ናይ ሞት ምፍርራሕ ይበጽሖም ከምዘሎ ኣፍሊጡ። እቲ ኣባል ባይቶ ብዓርቢ ኣብ እዋን ኣኼባ ብበሊሕ ነገር ብተደጋጋሚ ተወጊኡ ከምዝተቐተለ ይዝከር። ወዲ 25 ዓመት ሶማልያዊ መቦቆል ዘለዎ ብሪጣንያዊ ዓሊ ሃርቢ ዓሊ ድማ በቲ ቕትለት ተጠርጣሪ ኮይኑ ተታሒዙ’ሎ። ኣቡኡ ንዓሊ፡ ሃርቢ ዓሊ ኩላኔ ቅድም ክብል ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚንስተር ሶማልያ ብምዃን ኣገልጊሉ ነይሩ። ተወካሊ ቆንስል ሶማልያ ኦርጋናይዜሽንስ [‘ሲኤስኦ’] ካሂዬ ኣሊም፤ ሶማላያውያን ዝመቦቆሎም ሰባት ብድሕሪ እቲ ቕትለት ናይ ሞት ምፍርራሕ ይበጽሖም ምህላዉ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብምኽንያት ዝበጽሕ ዘሎ ምፍርራሕ ሰባት ናብ ስግኣት ስለዝኣተዉ ድማ ገለ ክበባት መናእሰያትን ማእኸላት ማሕበረሰብን ከምዝተዓጸዉ ገሊጹ። ንኣባላት ስድራ እቲ ተጠርጣሪ ከምዘይፈልጦም ዝተዛረበ ካሂዬ ኣሊም፤ ንኣቡኡ ግን ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚንስተር ሶማልያ ኮይኑ ስለዘገልገለ ከምዝፈልጦ ኣረዲኡ። ማሕበረሰብ ሶማልያ ኣብ ብሪጣንያ ብቕትለት እቲ ኣባል ፓርላማ ኣዝዩ ከምዝተሰናበደ ወሲኹ ገሊጹ።


ቅላውላው ትግራይ፡ ሓላፊ ጸጥታ ሶማሊያ ነበር ብዛዕባ ሃለዋት ወተሃደራት ሶማሊያ ኣብ ትግራይ

መርበብ ሓበሬታ ‘ግሎብ ኤንድ ሜይል’፡ ንመሰኻኸር ዓይኒ ኣዘራሪቡ ዝረኸቦ መረዳእታ መሰረት ገይሩ ኣብ ዝዘርገሖ ጸብጻብ ወተሃደራት ሶማሊያ ምስ ሰራዊት ኤርትራ ብምውዳድ ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ከም ዝፈጸሙ ኣቃሊዑ’ሎ። እቲ ጸብጻብ እቲ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ኣብ ፈላሞት ኣዋርሕ ምጅማር እቲ ኲናት ከም ዝተፈጸመ እዩ ሓቢሩ። እቲ ሓድሽ መረዳእታ፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ፣ ኤርትራን ሶማሊያን ኣብቲ ኣብ ትግራይ ሞትን ዕንወትን ዘኸተለ ኲናት ሕብረት ምፍጣሮም ብዝምልከት ሕቶታት ንክለዓሉ ምኽንያት ኮይኑ ይርከብ። መንግስቲ ኤርትራ ወተሃደራቱ ኣብ ትግራይ ፈጺሞምዎ ተባሂሉ ንዘቕርበሉ ክስታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣይቅበሎን። ሚኒስተር ሓበሬታ ሶማልያ ዑስማን ኣቡበከር ዱቤ ብወገኑ፡ ነቲ ወታሃደራት እታ ሃገር ኣብ ኲናት ትግራይ ተሳቲፎም ዝብል ሓበሬታ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጥሪ ነጺጉ። ቢቢሲ መደብ ‘ፎካስ ኦን ኣፍሪቃ’ ንዋና ሓላፊ ድሕነት ሶማሊያ ነበር [ኣብዚ እዋን ኪኢላ ጉዳያት ጸጥታ ቀርኒ ኣፍሪቃ] ዓብዲ ሰላም ጉሌድ ኣዘራሪብዎ’ሎ። ቢቢሲ፡ሶማሊያ ካብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት እንታይ’ዩ ድልየታ? ዓብዲሰላም - ሶማሊያ ብቐጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ኣብቲ ኲናት ድልየት ኣለዋ ኢለ ኣይኣምንን። እኳ ደኣስ ዘይሻራውያን ኮይኖም ነቲ ጸገም ፍታሕ ኣብ ምንዳይ ምተሳተፉ እየ ዝብል። ቢቢሲ፡ ሕዚ ግን ኣብቲ ጸገም ተሳትፎ ገይሮም ኣለዉ። ጸብጻብ ግሎብ ኤንድ ሜይል ንመሰኻኽር ዓይኒ ጠቒሱ ከም ዝጸብጸቦ ወተሃደራት ሶማሊያ ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ፈጺሞም’ዮም። ብዙሓት ሰባት እውን ንኣዋርሕ ብዛዕባ ሃለዋት ወተሃደራት ሶማሊያ ኣብ ትግራይ ክዛረቡሉ ጸኒሖም ኣለዉ። ንምንታይ እዮም ኣብኡ ዘለዉ? ዓብዲሰላም፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጥሪ ነዚ ሓበሬታ ብምዝርጋሕ ፈለማይ ሰብ እየ ነይረ። ወተሃደራት ሶማሊያ ኣብ ኲናት ትግራይ ተሳትፎ ይገብሩ ምህላዉ ዝገልጽ ሓበሬታ ካብቶም ኣብ ዓውዱ ውግእ ዝነበሩ ሓለፍቲ ኤርትራን ኢትዮጵያ ሓበሬታ ይበጽሓኒ ነይሩ። መንግስቲ ሶማሊያ ግን ነዚ ሓበሬታ ደጋጊሙ ነጺግዎ። ጉዳይ ናይዞም ብ10 ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰራዊት ሶማሊያ ካብ ዝኾነ ኣካል ዝተሓብአ ነገር ኣይነበረን። ንሰራዊት፣ ፖሊስ፣ ድሕነትን መንግስትን ሶማሊያ ክነዘራርብ ፈቲንና ኢና። ኩሎም ዝሃቡዎ መልሲ ግን ዝጠፍአ ወተሃደር የለን ዝብል’ዩ። ብድሕሪኡ እናሓየለ ንዝመጽአ ጸቕጢ ስዒቡ ከምኡ’ውን ስድራቤቶም ሰልፊ ተቓውሞ ብምክያዶም እቲ ጉዳይ ግልጺ ክኸውን ኪኢሉ። ዝጠፍኡ ወተሃደራት ሶማሊያ ከምዘለዉ ተረጋጊጹ። ኩሎም ድማ “ስልጠና” ብዝብል ጉልባብ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ኤርትራ ክዋፈሩ ዝተገበሩ ነይሮም። ደሓር ጸኒሕና ድማ ኣብ ሞንጎ ሰለስቲኤን ሃገራት ማለት ኤርትራ፣ ሶማሊያን ኢትዮጵያን ዝተበጽሐ ‘ስሉሳዊ’ ስምምዕ ምንባሩ ተገንዚብና። እቲ ጸብጻብ ከም ዝብሎ 30 ሽሕ ወተሃደራት ዝሓቖፈ ሓበራዊ ድልው ሓይሊ ከቑማ ፈቲነን ነይረን። ስለዚ ናብ ኤርትራ ሚስጢራዊ ብዝኾነ መገዲ ዝተወሰዱሉ ምኽንያት እውን እዚ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ስሩዕ ዶክመንት እውን ኣይነበሮምን። ቢቢሲ፡ ስለዚ መንግስቲ ሶማሊያ ዜጋታት ሃገሩ ናብ ትግራይ-ኢትዮጵያ ልኢኹ፤ ሰራዊት ኤርትራ’ውን ኣብኡ ኣለዉ፤ ኣንጻር ህወሓት ይቃለሱ ኣለዉ ማለት ድዩ? ዓብዲሰላም፡ እዋ ምስ ሰራዊት ኤርትራ ኮይኖም’ዮም ዝዋግኡ ዘለዉ። ናይ ሰራዊት ኤርትራ ወተሃደራዊ ክዳን ተኸዲኖም ብኤርትራውያን ይምርሑ ኣለዉ። ነዚ ኢና ኣብዚ እዋን ንፈልጥ። ቅድሚኡ ዝኾነ ዓይነት መረዳእታ ኣይነበረናን። ምኽንያቱ እቲ ከባቢ ምሉእ ብምሉእ ዝተዓጸወ ነይሩ። ዝኾነ ዓይነት ናይ መራኸቢታት ኣማራጺ’ውን የለን። ሎሚ ግን ሶማሊያውያን እንታይ ተሳትፎ ከም ዝነበሮም ዝገልጽ ንመሰኻኽር ዓይኒ ዘካተተ ጸብጻብ እዚ ጋዜጣ ረኺብለና። እቶም ወተሃደራት ብዘይገለ ዶክመንትን ከይተፈለጡን ክሰጋገሩ ዝተገበሩ’ዮም። ንልዕሊ 500 ሶማሊያውያን ስድራ እቶም ወተሃደራት ኣዘራሪበ ደሃይ ደቆም ከም ዘይሰምዑ’ዮም ዝዛረቡ። ገሊኦም ስድራ፡ ደቆም ናብ ቀጠር (ኳታር) ከይዶም ኣብ ሓለዋ ግጥማት ዋንጫ ዓለም ከምዝዋፈሩ ወይ ድማ ናብ ቱርኪ ንስልጠና ከም ዝኸዱ ዝገልጽ መደናገሪ ሓበሬታ እዩ ተነጊርዎም። ስለዚ እዚ ምስጢራዊ፤ ፍጹም ክሕደት እዩ። መንግስቲ ሶማሊያ ኣብቲ ናይ ትግራይ ኲናት ተሳትፎ ክገብር ብፍጹም ተቐባልነት የብሉን። ቢቢሲ፡ ናብቲ ኳታር እተእንግዶ ዋንጫ ዓለም ወይ ናብ ቱርኪ ንስልጠና ከምዝኸዱ እንተሓበረ’ኳ ግን ከኣ ናብቲ ምናልባት’ውን ክቕተሉሉ ዝኽእሉሉ ኲናት ከምዝኸዱ ትዛረቦ ዘለኻ ብምብጋስ፡ መንግስቲ ንህዝቢ ሶማሊያ ብዛዕባ ደቆም ሓሶት ነጊርዎም ዲኻ ትብል ዘለኻ? ዓብዲሰላም፡ ብርግጽ እውን ተቐቲሎም’ዮም። ከምዝተቐተሉ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ሓቢሮምለይ ኣለዉ። ገለ ስድራ’ውን፡ ንደቆም ረኺቦም ከዘራርብዎም ከምዝኸኣሉን ምስኦም ሓቢሮም ዝኸዱ መሓዙቶምን ቤተሰቦምን ኣብ ኲናት ትግራይ ከም ዝተቐተሉ ከምዝሓበርዎምን ነጊሮምኒ’ዮም። ካብቶም ብዘይገለ ሕጋዊ ዶክመንት ናብ ኤርትራ ክሰግሩ ዝተገበሩ ወተሃደራት ሶማሊያ እወ [ኣብ ኲናት ትግራይ] ተቐቲሎም’ዮም። ቢቢሲ፡ ስለዚ እዚኦም ስሩዓት ወተሃደራት ኣይነበሩን ማለት ድዩ? ብግዱድ ኩነታት ናብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ክኣትዉ ዝተገበሩ ድዮም? ዓብዲሰላም፡ ዝተገፈፉ ኣይኮኑን። ናብ ኳታር ክለኣኹ ምዃኖም ተነጊርዎም ካብ ሶማሊላንድን ካልኦት ክፋላት ሶማሊያን ዝተኣከቡ እዮም። ምኽንያቱ ኳታር ኣብ እዋን ዋንጫ ዓለም ጸጥታ ዘኽብሩ 1000 ወተሃደራት ካብ ሶማሊያ ናይ ምውሳድ ድልየት ከምዘለዋ ብምግላጽ ዝተኣከቡ እዮም። ገሊኦም ድማ ናብ ቱርኪ ከም ዝውሰዱ ዝተነገሮም’ዮም። ካብዞም ወተሃደራት መብዛሕቲኦም ናይ ዩኒቨርሲቲን ካልኣይ ደረጃ ትምህርትን ምሩቓት’ዮም። ካብ ጉደናታት ዝተገፈፉ እውን ግን ኣለዉ። ንሓደ ካብኡ ናብ ሶማሊያ ዝተመለሰ ኣዘራሪበ ነይረ። “ኣብ ሬስቱራንት እሰርሕ ነይረ። ሰራሕተኛ ሓለዋ ኮይነ ከም ዝቑጸር ’ዩ ተነጊሩኒ። ደንቢ ክዳን ተኸዲነ ምስረኣዩኒ ከኣ ጨውዮም ወሲዶምኒ። ድሕሪ ሰለስተ መዓልታት ፍርቂ ለይቲ ካብ መዕርፎ ነፈርቲ ሞቓዲሹ ብኣየር ተጻዒንና ናብ ኤርትራ ተወሲድና” ኢሉኒ። ቢቢሲ፡ መሃያ ከምዝኽፈሎምከ ቃል ተኣትዩሎም ነይሩ’ዶ? ዓብዲሰላም፡ ናብ ኳታር ምስኣተዉ መሃያ ከምዝኽፈሎም ቃል ተኣትዩሎም ነይሩ። ስለዚ ኩሎም ናብ ኳታር ይኸዱ ከምዘለዉ እዮም ዝፈልጡ ነይሮም። ናብ ኤርትራ ምስኣተዉ እዮም ንነብሶም ኣብ ኤርትራ ረኺቦም። ቅድሚ ምብጽሖም ግን ኣበይ ከምዘለዉ ኣይፈልጡን ነይሮም። ቢቢሲ፡ እሞ ተኸፊልዎም’ዶ? ዓብዲሰላም፡ ኣይተኸፈሎምን፤ ንቤተሰቦም ረኺቦም ከዘራርቡ’ውን ኣይተፈቐደሎምን። ቤተሰቦም እውን ክረኽብዎም ይፍትኑ ኣለዉ። ገለ ወለዲ ቀትሪ ምስ ለይቲ ኣብ ኣፍደገ ቤተመንግስቲ እዮም ጊዜኦም ዘሕልፉ። ዝሰምዖም ግን የለን። እዚ ዘሸብር’ዩ። ይትረፍ መንግስቲ እቶም ተቓወምቲ ሓይልታት እውን ነዚ ጉዳይ ኣይተገደሱሉን። ብዛዕባ 10 ኣሽሓት ኢና ንዛረብ ዘለና፤ መንግስቲ ግን 5000 ከምዝኾኑ እዩ ዝኣምን። ስለዚ ኣዝዩ ብዙሕ ብዛዕባ ዝኾነ ህወይት ሰባት ኢና ንዛረብ ዘለና። እዞም ሰባት ከኣ ነቲ ዝገብርዎ ኩሉ ተገዲዶም ከምዝገብርዎ እየ ዝኣምን። ምኽንያቱ ናብ ኤርትራ ተገዲዶም’ዮም ተወሲዶም። ሕዚ ድማ ናይ ኤርትራ ወተሃደራዊ ክዳን ተኸዲኖም ብኣዘዝቲ ሰራዊት ኤርትራ እዮም ዝእዘዙ ዘለዉ። ዝፈጸሙ እንተፈጸሙ ድማ ብትእዛዝ መራሕቲ ሰራዊት ኤርትራ ከምዝኸውን ዋላ ሓደ ጥርጥር የብለይን። ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወለዐን፡ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመን ኲናት ሓድሕድ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ክግበር ዝንሐ ጻዕርታት ክሳብ ሎሚ ጭቡጥ ፍረ ኣይተረኽበሉን ዘሎ። እቲ ንልዕሊ 14 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ግጭት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሲፊሕ ምፍንቓል ዝርከቦ ሰብኣዊ ቅልውላዉን ጥሜትን ኣስዒቡ ምህላዉ ይፍለጥ።


ምስሕሓብ ቀዳማይ ምኒስተርን ፕረዚደንት ሶማልያን ናበይ ኮን የምርሕ ይኸውን?

ምስ ምንዋሕ ምርጫ ሶማሊያ ኣብ ፖለቲከኛታት ዘይምርድዳእ ካብ ዝፍጠር ጸኒሑ ኣሎ። ታሕተዋይ ቤት ምኽሪ እታ ሃገር ንስልጣን ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ብኽልተ ዓመት ምስ ኣናውሖ'ዩ እቲ ዘይምርድዳእ ብኢሱ። ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት ሶማልያ እውን ነቲ ናይ ስልጣን ምንዋሕ ብምቅዋም ንዓብዱላሂ ፋርማጆ ብናይ ስልጣን ውድድር ከሲሱምዎ። ብሰንኪ እዚ ከኣ ኣብ ዝሓለፈ ሚያዝያ፡ ኣብ መንጎ ደገፍቲ መንግስትን ተቓወምትን ኣብ ከተማ ሞቓዲሾ ብዘጋጠመ ግጭት ብውሕዱ 10 ሰባት ሞይቶም። ናይቲ ግርጭት ቀንዲ ተዋሳእቲ እቶም ተቓወምቲ ዘበነ ስልጣን ፕረዚደንት ፋርማጆ ስለዘብቀዐ፡ "ኣፍልጦ ኣይንህቦን ኢና" ብምባል 'ናሽናል ሳልቬሺን ፎረም' ዝበሃል ተሰማዕነት ዘለዎ ብሄራዊ መድረኽ ኣቚሞም። እቲ ምትእኽኻብ ናይ ፋርማጆ ቀንዲ ተቓዋሚ ናይቲ ሰኔት ኣፈ-ጉባኤ  ኣብዲ ሃሺ ኣብዱላሂ፣ ናይ ጁባላንድን ፑንትላንድን መራሕቲ ዘካተተ ጥምረት እዩ። ነቲ ሕገ-መንግስታዊ ኣይኮነን ዝበሉዎ ናይ ስልጣን ምንዋሕ ከኣ "ኣድላይ ስጉምቲ ክንወስድ ኢና" ኢሎም። ናይ ፑንትላንድ ፕረዚደንት ስዒድ ዓብዱላሂ ዴኒን ናይ ጁባ መዘንኡ አሕመድ መሐመድ ኢስላምን ኣብ ሞቃዲሾ ምስ ወከልቲ ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ዝገበሩዎ ዝርርብ፡ ነቶም ተወከልቲ "ንሶማልያ ካብቲ ዘይተርፍ ዓዘቕቲ ዕግርግር ከድሕኑዋ" ተማሕጺኖም። እቲ "ቤት ምኽሪ ሕጹያት ፕረዚደንት" ብፕረዚደንት  ነበር ሸሪፍ ሼክ ኣሕመድ  ዝምራሕ ምእትእኽኻብ ኮይኑ፡ ንፋርማጆ ንምትካእ ልዑል ድሌት ናይ ዘለዎም ሰባት ጥምረት እዩ።  ንፕሬዚዳንት ፋርማጆ ግን  ናይ "ናይ ኵናት መስፍን" ክብሉ  እዮም ዝገልጹዎ። ኣሜሪካ፣ እንግሊዝን ሕብረት ኤውሮጳን፡ ናይ ፋርማጆ ናይ ስልጣን ምንዋሕ ጉዳይ ንናይታ ሃገር ናይ ሰላም ጉዕዞ ዝዕንቅፍ'ዩ በሃልቲ እዮም።  ንዝምድናታቶም'ውን ዳግመ ግምት ከምዝገብሩሎም ኣጠንቂቖም ነይሮም። ኣሜሪካ "ሰላምን ምርግጋእን ንምዕንቃፍ" ኣብቲ ምንዋሕ ስልጣን ኣብ ዝተሳተፉ ሰበ ስልጣን ማዕቀብ ከምእትገብር እውን ኣጠንቂቓ ነይራ። ቤት ምኽሪ ሰላምን ጸጥታ ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ምንዋሕ ስልጣን ብምቅዋም ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት መራሕቲ ሶማልያ ኣብ ጉዳይ ምንዋሕ ምርጫ ክዘራረቡ ንዘቕረቦ ጻውዒት ከምዝድግፍ ኣረጋጊጹ። ፕረዚደንት ፋርማጆ ዋላኳ ዓቢ ተቓውሞ እንተጋጠሞ ብወከልቲ ህዝቢ ታሕተዋይ ባይቶን ብጋልሙዱግ፣ ብሂውማሌን ኣብ ከባቢ ደቡብ ምዕራብን ሰፊሕ ደገፍ ኣለዎ። ጸገማት መንግስቲ ፌዴራል ፌዴራላዊ ስርዓት ሶማሊያ ነቲ ሱር ዝሰደደ ናይ ዓሌት ግጭት ደው  ንምባልን ኣሃዱኣዊ መንግስቲ ንምምስራትን ኣብ ጻዕሪ እኳ እንተሎ እቲ ጉዕዞ ግን ዘገም እናበለ'ዩ ዝኸይድ ዘሎ። እታ ሃገር ድሕሪ ናይ 30 ዓመታት ቅልውላው ናብ  ኣህጉራዊ  ቁጠባዊ ትካላት ንክትሕወስ ትካላታ ተሐይል ኣላ። እቲ ጉዳይ ምርጫ ዘኸተሎ ዘይምርግጋእ፡ ኣብ ማእከላዊ መንግስትን ብቐደሙ እውን ንስልጣን ፋርማጆ ዘቋሽሹ ዝነበሩ ሓደ ሓደ ናይ ክልል መንግስታት ዝጸንሐ ምስሕሓብ ኣብኢሱዎ ኣሎ። ኣብ መስከረም 2018 ሓሙሽተ መራሕቲ ክልላት ኣብ ጉዳይ ምክፍፋል ስልጣን ምስ መንግስቲ ከምዘይተሓባበሩ ኣረዲኦም። ፕረዚደንት ፋርማጆ ግን ኣይደንጎየን ነተን ክልላት ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሩ ከእትዎ ግዜ ኣይወሰደሉን። ነቶም ተቓወምቲ ብምእላይ ኣብ ጋልሙዱን  ኣብ ግዝኣታት ደቡባዊ ምዕራብን ደገፍቱ ሸይሙ። መንግስቲ ፈደራል ኣብ ፑንትላንድን ጁባላንድን ከምቲ ኣብ ካልእ ዝገበሮ ተመሳሳሊ ተጽዕኖ ከሕድር ኣይከኣለን። ናይተን ክልተ ግዝኣታት መራሕቲ ፋርማጆ ዳግማይ ንከይምረጽ ይጽዕሩ ኣለው። ኣብ መስከረም ዝተገብረ ስምምዕ ዘበነ ስልጣን ፕረዚደንት ፋርማጆ ኣብ ዝሓለፈ ለካቲት እኳ እንተብቀዐ ብኸመይ ሓዲሽ ፕረዚደንት ክምረጽ ይኽእል ኣብ ዝብል ግን ዘይምርድዳእ ተፈጢሩ'ሎ።  ፕሬዚደንትን ቀዳማይ ምኒስተርን ኣብ ጉዳይ ምርጫ ነንሓድሕዶም ይወነጃጀሉ ኣለው። ሃገራዊ ኮሚሽን ምርጫ ናይ ህዝቢ ቀጥታዊ ተሳትፎ ዘይብሉ ህዝባዊ ምርጫ ክካየድ ከምዘይከኣል ኣፍሊጡ።  ኣብ ሰነ 2020 ተኣማንነት ዘለዎ ምርጫ ንምክያድ ብውሑዱ ክሳብ 13 ኣዋርሕ ከምዝወስድ ንናይ ህዝቢ እንዳራሴ ገሊጹ። ናይ ጁባላንድን ፑንትንትላንድን ተቓወምቲ ሰልፍታት ንምድንጓይ እቲ ምርጫ ኣይተቐበሉዎን። እቶም መራሕቲ ኣብ ኣኼባ ዱሳማሬብ ኣይተሳተፉን። ኣብቲ ኣኼባ ከኣ ኣብ ጉዳይ ምርጫ ዝርርብ ተኻይዱስ ኣብ ስምምዕ ተበጺሑ ነይሩ። ኣብ ሐምለ 2020 ቀዳማይ ምኒስተር ሓሰን ዓሊ ኬይሬ ካብ ስልጣን ምስተኣልየ ኣብቲ ዝግበር መስርሕ ምርጫ ዝነበረ እምነት ተባሕጓጉ ኣሎ። ናይ ጁባላንድን ፑንትላንድን መራሕቲ ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ ንሰሙናት ድሕሪ ዝገበሮ ጸቕጢ 17 መስከረም 2020 ኣብ ጉዳይ ምርጫ ኣብ ስምምዕ በጺሖም። ብመሰረት እቲ ስምምዕ ኣብ ነብሲ ወከፍ ክልል ክልተ ናይ ምርጫ ነቑጣታት ክህልዋ እየን። እቲ  ዝካየድ ምርጫ ኣብ ናይ ክልል ተሳተፍቲ ዝተመስረተ ክኸውን እንከሎ ኣብ ነብሲ ወከፍ ናይ ምርጫ ክልል 101 ናይ ምርጫ ልኡኻት ድምጺ ክህቡ እዮም። ብሕቶን ጠለብን እቶም ተቓወምቲ ነቲ ምርጫ ዝቆጻጸር ብሄራውን ክልላውን ናይ ምርጫ ኮሚቴታት ክቖሙ ተወሲኑ። ናይ ጁባላንድ ማዶቤን ናይ ፑንትላንድ ዴኒን ብፌዴራል መንግስቲ ዝቖመ ናይ ምርጫ ኮሚሽን ብዘይምቕባሎም እቲ ናይ ስምምዕ መስርሕ እንደገና ዕንቅፋት ኣጋጢሙዎ። ናይ ጸጥታ ሓለፍቲ ክእለዩን ፓርላማ ክብተንን ከኣ ሓቲቶም። እንተኾነ ነቲ ምድንጓይ ምርጫ ኣብ ግምት ዘእተወ ናይ ፈደራል ፓርላማ ኣብ ሕዳር 2020 ብሓደስቲ ተመረጽቲ ክሳብ ዝትክኡ ኩሎም ሓለፍቲ ትካላት መንግስቲ ኣብ ስልጣን ክጸንሑ ወሲኑ። ዓሌታዊ ፖለቲካን ግጭት እቲ ዘይምትእምማን ምስ ሰፍሐ ብዙሓት ፖለቲከኛታት ሓለፍቲ ሃገራዊ ድሕነትን ነናብ ዓሌቶም ግዒዞም። ንሳቶም ከኣ ብዓሌታዊ ምልሻ ብኣዘዝቲ ኵናትን ናይ ቀደም ሓለፍቲ ሰራዊትን ዝሕለው እዮም። ዝተወሰኑ ሓለፍቲ ተቓውሞ ኣጽዋርን ተሽከርከርትን ብምግዛእ ብረታዊ ቃልሲ ንምክያድ ክዳለውን ጀሚሮም። ብ15 መጋቢት ከኣ ነቲ ዝተደናጎየ ምርጫ ብምቅዋም ሰላማዊ ሰልፊ ከካይዱ እንከለው ምስ ፖሊስ ተጋጭዮም። እቶም ናይ ፖሊስ መኮንናት ብመንግስቲ ቱርኪ ዝሰልጠነ ፍሉይ ናይ ሃርማድ ኣባላት ሓይሊ ፖሊስ  እዮም ነይሮም። ቅድሚ እቲ እዋን እውን መንግስቲ ድሌታቱ ንከስገድድ ነዚ ፍሉይ ሓይሊ'ዚ እዩ ዝጥቀም ነይሩ። ሓላፊ ፖሊስ ሞቓዲሾ ነበር ሳዲቅ ኦማር ሓሰን (ሳዲቅ ጆን) ብ13  ሚያዝያ  ብጉዳይ ምርጫ ንምዝርራብ ንዝተኣከበ ፓርላማ ብምኽልካል ኣንጻር መንግስቲ ተሰሊፉ። ብድሕሪኡ ካብ ሓላፍነቱ ወሪዱ ማዕርጉ እውን ተቐንጢጡ። ድሕሪ ሒደት መዓልቲ ከኣ ብዕጡቓት ደቂ ዓሌቱ እናተሓለወ ዳይናል ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ሞቓዲሾ መዓስከር መስሪቱ። መንግስቲ ናብቲ ከባቢ ዕጡቓት ብምውፋሩ ኣብታ ከተማ ወጥሪ ሰፊኑ፤ ዳሕራይ ግን እቲ ኵነታት ተረጋጊኡ። እቲ ምርጫ ፍታሕ ዝረኸበ ይመስል ኣብ ሚያዝያ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ዘበነ ስልጣኑ ንኽልተ ዓመት ንምንዋሕ ዝወሰዶ ስጉምቲ ብወግዒ ደው ከምዘበሎ ሓቢሩ። ንህዝቢ ኣብ ዝገበሮ ዝርርብ ከኣ ሓዲሽ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ንኽካየድ መጸዋዕታ ብምቕራብ እቲ ቀዳማይ ምኒስተር ንዝገበሮ ጻዕሪ ኣድኒቑ። ኣብ ዝቕጽል ዕለታት ከኣ ናይ ሶማልያ ናይ ፖለቲካ መራሕቲ ብኸመይ ምርጫ ከምዝካየድ ተሰማሚዖም። ቀዳማይ ምኒስተር መሓመድ ሑሴን ሮብለን ናይቲ ክልል ፕረዚደንትን እቲ መስርሕ ኣብ ክልተ ወርሒ ንኪጅመር ዘኽእል ስምምዕ ተፈራሪሞም። እቲ ምርጫ ኣብ ዝተፈላለየ ግዝያት ሰሌዳ ስለዝተጀመረ ኣብ ወርሒ ሓምለ ኣብ ሓደ ሓደ ኣከባቢ እቲ ምርጫ ተጀሚሩ። ናይ ሶማልያ ናይ ጁባላንድ ክልል ቤት ምኽሪ ኢሊያስ ባዳል ጋቦሴን ናይ መጀመርያ ናይ ሶማልያ ሴኔት አባል ኮይኑ ተመሪጹ። እቲ ናይ ዓሌታት ፓርላም ኣባላት ዝምረጽሉ ዝተወሳሰበ ናይ ሶማልያ ናይ ህዝቢ ተወከልቲ ቤት ምኽሪ ምርጫ ካብ ወርሒ ሕዳር ኣትሒዙ ይካየድን ቅድሚ መዓልታት ክውዳእ እኳ እንተነበሮ ክሳብ ሕጂ ግን ኣይተወደአን። ምስዋር እታ ኣባል ሃገራዊ ድሕነት ጓለንስተይቲ ኣብ መስከረም ከኣ ካልእ ዕግርግር መጺኡ። ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቃዲሾ ኢክራን ታህሊል ዝተባህለት ኣባል ሃገራዊ ድሕነት ብምስዋራ ኣብ መንጎ ፕረዚደንትን ቀዳማይ ምኒስተርን ካልእ ምስሕሓብ ተፈጢሩ። ቤት ጽሕፈት ትካል ሃገራዊ ድሕነትን ኢክራን ታህሊል ብኣልሸባብ ተጨውያ ከምዝተቐትለት እኳ እንተገለጸ እቲ ዝተጠቕሰ ጉጅለ ግን ነቲ ተግባር ከምዘይፈጸሞ ገሊጹ ኣሎ። ቀዳማይ ምኒስተር መሐመድ ሓሰን  ሮብለ እቲ ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ነቲ ጉዳይ ንምክትታል ብዝሓዞ መገዲ ደስ ኣይበለንን ብምባል ካብ ስራሕ ኣጊዱዎ። ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ ግን እቲ ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ናብ ስርሑ ክምለስ ኣዚዙ'ሎ። ብዘይካ እታ ዝተሰወረት ሰራሕተኛ ሃገራዊ ድሕነት ናይቲ ቤት ጽሕፈት ተጸዋዕነት ጉዳይ እውን ንፍልልይ እቶም ክልተ ፖለቲከኛታት  ኣጋዲዱዎ ኣሎ። ኣብ መንጎ ክልቲኦም መራሕቲ ዝተፍጥረ ዘይምስምማዕ ንሓይልታት ጸጥታ ሶማል ናይ ምክፍፋል ሓደጋ ኣስዒቡ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ክልቲኦም ሰበ ስልጣን መስርሕ ምርጫ እታ ሃገር ንከይዕንቀፍ ተሰማሚዖም። ጉዳይ እታ ዝተሰወረት ኣባል ሃገራዊ ድሕነት ጉዳይ ከኣ ቤት ፍርዲ ክርእዮ ተሰማሚዖም። እቲ ሓዲሽ ዘይምርድዳእ ቅድሚ መዓልታት ናይ ሶማልያ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ ፋርማጆ ናይታ ሃገር ቀዳማይ ምኒስተር መሓመድ ሑሴን ሮብለ ካብ ስልጣኑ ምእጋዱ ኣፍሊጡ። ነቲ ቀዳማይ ምኒስተር ንምእጋድ ዝቐረበ ምኽንያት ብዘይ ኣግባብ ስልጣኑ ተጠቒሙ ናይ መንግስቲ መሬት ብምውሳዱ እዩ ዝብል እዩ። ፕረዚደንት ፋርማጆ፡ እቲ ቀዳማይ ምኒስተር ናይ ህዝቢ መሬት ብምውሳዱን ምኒስትሪ ምክልኻል እታ ሃገር ኣብ ዘካይዶ መርመራ ጣልቃ ብምእታውን እዩ ዝኸሶ። ፕረዚደንት ፋርማጆ ንቀዳማይ ምኒስተር እታ ሃገር ጥራሕ ዘይኮነ ንሓላፊ ሓይሊ ባሕሪ ሶማል ንጄነራል አብዲሃሚድ መሓመድ ዲሪር እውን ካብ ሓላፍነቱ ኣጊዱዎ ኣሎ። ይኹን እምበር ቀዳማይ ምኒስተር መሓመድ ሑሴን ሮብለ ነቲ ዝቐረበሉ ክሲ ብምንጻግ እቲ ፕረዚደንት መፈንቅለ መንግስቲ ክገብር ፈቲኑ ብምባል ኣብ ስልጣኑ ከምዝቕጽል ተዛሪቡ። ካብኡ ሓሊፉ ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ካብኡ እምበር ካብ ፕረዚደንት ፋርማጆ ትእዛዝ ክቕበሉ ከምዘይብሎም ኣተሓሳሲቡ። እቲ ሓዲሽ ዘይምርድዳእ ተወሳኺ ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። ኣብ ሶምል ዝርከቡ ናይ መንግስቲ ኣመሪካ ኤምባሲ እቶም መራሕቲ "ካብ ተዂታኺ ተግባራት ንክቑጠቡን ናይ ሓይሊ ስጉምቲ ከወግዱን" ኣተሓሳሲቡ። እታ ሃገር ኣብ ዝተፈላለያ ጃንዳ ኣብ ዝተሰለፉ ዓሌታት ዝተመቓቐለት ኣብ ርእሲ ምዃና ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ምስ ዘለዎ ጉጅለ ኣልሸባብ እውን ትዋጋእ ኣላ።


ወሃቢ ቃል መንግስቲ ሶማልያ ኣብ ሞቃዲሾ ብዝተፈንጀረ ነትጒ ቆሲሉ

ወሃቢ ቃል መንግስቲ ሶማልያ ሞሓመድ ኢብራሂም ሞዓሊሙ ኣብ ሞቃዲሾ ብዝተፈንጀረ ነትጒ መቑሰልቲ በጺሕዎ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ነበር ሞዓሊሙ ኣብቲ ኣብ ጥቓ ገዝኡ ካብ ዝተፈንጀረ ነትጒ ጉድኣት ምስ በጽሖ ሽዑ ንሽዑ ናብ ሆሰፒታል ከምዝተወስደ ተሓቢሩ። ነቲ መጥቃዕቲ ዛጊድ ሓላፍነት ዝወሰደ ኣካል እንተዘየለ’ኳ፡ መንግስቲ ማዕኸን ዜና ሶማልያ ግን፡ እቲ መጥቃዕቲ ቦምቧ ብነፍሰ-ቅትለታዊ ከምዝኾነ ጸብጺቡ። ቢቢሲ ሶማሊ ከምዝበሎ፡ ሚኒስተር ሞዓሊሙ ቅድሚ ሕዚ ካብ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲታት ኣምሊጡ እዩ። እዚ መጥቃዕቲ ነቲ ቅድም ክብል ኣብ ጥቓ መዕርፎ ነፈርትን ማእከል ሓይሊ ኣየር እታ ሃገርን ካብ ጉጅለ ኣልሻባብ ዝተፈነወን፡ ህይወት 8 ሰባት ዘስአነን ድሒሩ ዝተፈጸመ እዩ። ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ከም ዝለዎ ዝንገረሉ እስላማዊ ጉጅለ ኣልሻባብ፡ ኣብ ልዕሊ መንግስታዊ ኣካላት ተደጋገሚ መጥቓዕቲታት ምፍጻሙ ዝዝከር እዩ። ኣብ ቀረባ እዋናት ዝፍነዉ ዘለዉ መጥቃዕቲታት፡ ነቲ ኣብ መንጎ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተርን ፕረዚደንት እታ ሃገርን ምድንጓይ መረጻ ኣመልኪቱ ዝተፈጠረ ዘይምስናይ ስዒቡ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሶማልያዊ ጋዜጠኛ ሞሓመድ ሞሓመድ " ሕዚ እቲ ጸገም ዝተፈትሐ እዩ ዝመስል" ክብል ንራድዮ ፎከስ ቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። "ክልላዊ መራሕትን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተርን ካብ 15 ጥሪ ጀሚሩ፡ ኣብ ውሽጢ 40 መዓልታት መረጻ ንኽካየድ ዘኽእል መስርሕ ተስማሚዖም ኣለዉ"።


ኢትዮጵያውያን ዕርቅን ሰላምን ከስፍኑ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ጸዊዖም

ኣብቲ ኣብ መስቀል ኣደባባይ ዝሳለጥ ዘሎ ጽምብል በዓል ሽመት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝተረኸቡ መራሕቲ ዝፈላለያ ሃገራት መልእኽቲ ኣሕሊፎም ኣለዉ፡፡ ካብቶም መልእኽቲ ዘሕለፉ መራሕቲ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩወሪ ሙሰቨኒ፡ ንህዝቢ ኢትዮጵያን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን እንቋዕ ደስ በለኩም ድሕሪ ምባል፡ ኣብ ዩጋንዳ ኣፈላላይ ዓሌትን ሃይማኖትን ከቢድ ጸገም ከምዝፈጠረ ብምሕባር መንነት መሰረት ዝገበረ ፖለቲካ ዝፈጥሮ ፍልልያት ምቕራፍ ናብ ለውጢ ጎደና ከምዘሳግር ገሊጹ፡፡ ፕረዚደንት ደቡብ ሱዳን ሳልቫ ኪር ማያርዲት ብወገኑ “ፍልልያት ብሰላማዊ መገዲ ክፍታሕ ኣለዎ” ድሕሪ ምባል፡ ንህዝቢ ደቡብ ሱዳን ዘጋጠሞ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ከጋጥሞ ከምዘይደሊ ተዛሪቡ። ኢትዮጵያ ኣብ መንጎ ሱዳንን ደቡብ ሱዳንን ሰላም ክወርድ ዝገበረቶ ጻዕሪ እውን ንኢዱ። ፕረዚደንት ጂቡቲ እስማዒል ዑመር ጊሌ ብተመሳሳሊ ደሞክራስያዊ ስግግር ኢትዮጵያ ምርኣየይ ኣሐጒሱኒ ኢሉ። ኢትዮጵያ ተምሳሌት 'ፓንኣፍሪቃኒዝም' ብምባል ዝነኣደ እቲ መራሒ፡ ኣብቲ ዞባ ኲናት ዘውረዶ ዕንወት ብምጥቃስ  "ኢትዮጵያ ምስ ባዕላ ሰላም ክተውርድ፡ ዝጸንሐ ሓይላ ደጊማ ክተሕድስን" ሓቲቱ፡፡ ፕረዚደንት ኬንያ ኡህሩ ኬንያታ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ ድማ፡ ንቐዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ አሕመድ እንቋዕ ደስ በለካ ድሕሪ ምባል ኬንያ ሰላምን ዕብየትን ኢትዮጵያ ንምሕጋዝ ድሉውቲ ምዃና ተዛሪቡ፡፡ "ሓወይ! ሎሚ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ክትመርሕ፣ ሰላም ከተምጽእ፣ ርግኣት ከተምጽእ ፣ ንኢትዮጵያ ሓደ ክትገብር ሓላፍነት ሂቦምኻ ኣለዉ። ዝመረጹኻን ዘይመረጹኻን ናትካ ህዝቢ እዮም" ብምባል ዝተውሃቦ ሓላፍነት ብግቡእ ክዋጻእ ሓቲቱ። ኢትዮጵያ ‘‘ኣዴና እያ’’ ክብል ዝተዛረበ ኡህሩ፡ ‘‘ኣደ ሰላማ እንተስኢና ኩሉ ቤተሰብ እዩ ዝህወኽ’’ ብምባል አታ ሃገር ናብ ሰላም ክትምለስ መልእክቲ ኣመሓላሊፉ፡፡ ኣብ ኢትዮጵየ ሰላም ክሰፍን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመደ ሓላፍነቱ ክዋጻእ ዝሓበረ ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሓመዱ ቡሃሪ ብግዲኡ ናይጄርያ ሉኣላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን ኢትዮጵያ ከምእትድግፍ ተዛሪቡ፡፡ ኣብቲ በዓል ሽመት መልእክቲ ዘሕለፈ ፕረዚደንት ሶማልያ መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ እውን ኢትዮጵያውያን ድልየትና የማልአልና እዩ እትብልዎ መራሒ ብምምራጽኩምም እንቋዕ ኣሐጎሰኩም ኢሉ፡፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ሓዊሱ እታ ሃገር ዘጋጠምዋ ፈተናታት ንምፍታሕ እቲ ሓድሽ ምምሕዳር ሓላፍነቱ ክዋጻእ እውን ጸዊዑ፡፡


ጆ ባይደን ንኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ዋይት ሃውስ ተቐቢሉ ኣዘራሪቡ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ንፕረዚደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ዋይት ሃውስ (ቤተመንግስቲ ኣመሪካ) ተቐቢሉ ኣዘራሪቡ። ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ዙርያ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ተሪር ምዃኑ ዝንገረሉ ዝምድና ከም ዝተዘራረቡ ዋይት ሃውስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣፍሊጡ። እቶም ፕረዚደንትታት ኣብ ርክቦም ኣብ ኢትዮጵያን ሶማልያን ንዘሎ ግጭት ሰላማዊ መፍትሒ ክርከብ ኣለዎ ንዝብል ከም ዘስመሩሉ ተገሊጹ። ንዴሞክራስን ምኽባር ሰብኣዊ መሰላትን ከምኡ'ውን ኣብ ምሕላው ኣህጉራዊ ሰላምን ድሕነት ክልቲአን ሃገራት ብሓባር ዘካይድኦ ተግባራት'ውን ተዘራሪቦም። ብዘይካ'ዚ እቶም መራሕቲ ለበዳ ኮቪድ-19 ብሓባር ንምግታእ ክታበታት ኮቪድ-19 ኣብ ኣፍሪቃ ንምፍራይ ክግበር ብዛዕባ ዝኽእል ምትሕብባር ተመያይጦም። ፕረዚደንት ባይደን ንሃገራት ኣፍሪቃዊ ሕብረት ፍርያት ጆንሰን ኤንድ ጆንሰን ዝኾነ 17 ሚልዮን ክታበት ክህብ ምዃኑ ሓቢሩ። ኬንያ ክሳዕ ሕጂ 2.8 ሚልዮን ክታበታት ክትረክብ እንከላ፡ ተወሳኺ ናይ ፋይዘር ክታበት ኣብ ዝቕጽል ኣዋርሕ ንምቕባል ኣብ ምድላው ትርከብ።


ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ፍትሒ ነቲ ኣብ መንጎ ኬንያ ሶማልያን ዘሰሓሓበ ማያዊ ግዝኣት ብይን ሂቡ

ኣካል ሕቡራት መንግስታት ዝኾነ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ፍትሒ [ኣይሲጄ ]፡ ኣብ ጉዳይ እቲ ኣብ መንጎ ኬንያን ሶማልያን ዘሰሓሕብ ዘሎ ማያዊ ግዝኣት፡ ንሶማልያ ዝድግፍ ብይን ሂቡ። ኬንያ ነቲ ዝተውሃበ ብይን ከምዘይትቕበሎ ዘፍለጠት ኮይና፡ ነቲ ቤት ፍርዲ ብዘይሻራዊነት ከሲሳ። ፕረዚደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እዚ ርክብ ክለቲአን ሃገራት ዝሃሲ እዩ ክብል ነቒፉ። እቲ ዘካትዕ ጉዳይ ኣብ ህንዳዊ ውቅያኖስ ዝርከብ ኣስታት 38 ሽሕ ትርብዒት ማይል [100 ሽሕ ትርብዒት ኪሎሜትሮ] ዝሽፍን ማያዊ ኣካል ዶብ ኮይኑ፡ ብነዳድን ጋዝን ዝበልጸገ ከምዝኾነ ይንገረሉ። እቲ ጉዳይ ኣብ መንጎ ክለቲአን ሃገራት ዲፕሎማስያዊ ወጥሪ ኣስዒቡ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ሚኒስትር ሓበሬታ ሶማልያ፡ ዖስማን ዱቤ፡ ነቲ  ዝተውሃበ ብይን ብምቕባል ንሃገሩ ናይ 'እንኳዕ ደሰበ በለኪ' መልእኽቲ ኣብ ትዊተሩ ኣስፊረ። ኬንያ ነቶም ዝውክልዋ ሰብ ሞያ ሕጊ መብርሂ ንምሃብ ከምኡ'ውን ለበዳ ኮርናቫይረስ ብምጥቃስ እቲ መስርሕ ክደናጎይ እኳ ሓቲታ እንተነበረት፡ ኣይሲጄ ግና እቲ ጉዳይ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ብማንዛ ክስማዕ እዩ ወሲኑ። ብዘይካ'ዚ ሓደ ካብ ደያኑ እቲ ቤትፍርዲ ሶማላዊ ብምዃኑ ኬንያ ተቓውሞኣ ገሊጻ ነይራ እያ። ኣብ 2014 ነቲ ጉዳይ ናብ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ፍትሒ ዝወሰደቶ ሶማል፡ እቲ ማያዊ ዶባት ንኣንፈት ናይቲ ናይ መሬት ዶባት ክኽተል ከም ዘለዎ ክትገልጽ እንከላ፤ ኬንያ ብወገና፡ እቲ ማያዊ ዶባት ካብቲ ኣብ ገምገም እቲ ውቅያኖስ ዘሎ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ጀሚሩ ጋድም መስመር ዝሓዘ ምዃኑ እያ እትምጉት። እቲ 14 ዝኣባላቱ ጉጅለ ዳያኑ ሄግ፡ ኬንያ ቅድሚ ሕዚ: ሶማልያ ተስማሚዓ ዝሓደረትሉ እዩ ዝብል መካትዒ: ዘረጋግጽ መረዳእታ ከምዘይረኸብሉ ይገልጽ። እኳደኣስ፡ ነቲ ዘካትዕ ማያዊ ኣካል፡ ኣብ ክልተ ብማዕረ ክምቀል እዮም ወሲኖም። ኬንያ ካብ መፈለምትኡ ነቲ ከይዲ ብይን ብዘይምቕባላ፡ እቲ ፍርዲ ብኸመይ ኣብ መሬት ተግባራዊ ከምዝኸውን ግልጺ ኣይኮነን። ኣብ 2009 ብድጋፍ ሕቡራት ሃገራት ክልቲአን ሃገራት ጉዳየን ብልዝብ ክፍታሕ ተስማሚዐን ነይረን። እንተኾነ ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመት፡ እቲ ልዝብ ለውጢ ከምዘየምጸአ ዝኣመነት ሶማልያ፡ እቲ ጉዳይ ናብ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ክትወስዶ ክኢላ። ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተር ሶማልያ፡ ማህዲ ሞሓመድ ጉለድ፡ ቅድሚ እቲ ብይን ምውሃቡ፡ ሃገሩ በቲ ዝወሃብ ብይን ከምእትስማማዕ ንቢሰሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ድማ፡ ኬንያ እቲ ከይዲ 'ሕጊ ዘይተኸተለ'ን ወገንተኝነት ዘስምዕን ክትብል ኪሲሳ ነይራ። እቲ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ፡ ኣብ መንጎ ክልተ ሃገራት ዘጓንፍ ከምዚ ዝኣመሰለ ክትዕ ናይ ምርኣይ መሰል ኣለዎ። እንተኾነ ኬንያ፡ ነቲ ብይን ዘይተቐበለት ብምዃና ናብ ወጥሪ ከየምርሕን እቲ ጉዳይ ናብ ባይቶ ጸጥታ ከምርሕ ከምዝኽእልን፡ ኣብ ሄግ ወኪል ዜና ቢቢሲ፡ ኣና ሆሊጋን ተዛሪባ። ሶማል፡ ኬንያ ንምምሕዳር ዞባ ጁባላንድ ኣንጻር ፌደራላዊ መንግስቲ ብምድጋፍ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያታ ጣልቃ ትኣትው ከም ዘላ ትኸስስ። እንተኾነ ክልቲአን ሃገራት ኣንጻር እቲ ንገለ ክፋል ሶማል ዝቆጻጸርን ኣብ ኬንያ ብርክት ዝበለ መጥቃዕትታት ዘካየደን  እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ዝገብርኦ ቃልሲ ብሓባር እየን ዝሰርሓ።


ብሰንኪ ምስዋር ሓንቲ ኣባል ስለያ ፖለቲካዊ ቅልውላው ሶማልያ ይሰፍሕ ከምዘሎ ተገሊጹ

ፕረዚደንት ሶማልያ፡ መሓመድ ዓብዱላሂ መሓመድ ፋርማጆ፡ መዝነት ናይ ምሃብ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስተር ከምዝደረተ ኣፍሊጡ። ንሱ ነዚ ዝገበረ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም መራሕቲ ዘሎ ፖለቲካዊ ምትፍናን እናገደደ ዘመጸሉ ዘሎ እዋን’ዩ። “ናብ ፖለቲካውን ናይ ድሕነትን ቅልውላው ከእቱ ዝኽእል ተገዳስነት ዘይብሉ ስጉምትታት ይወስድ ኣሎ” ክብል’ዩ ፋርማጆ ንቐዳማይ ሚንስተር ሞሓመድ ሑሴን ሮብሌ ዝኸሶ። ሮብሌ ግን ብመምርሒ እቲ ፕረዚደነት ከምዘይቕየድ ብምግላጽ ዘይሕገመንግስታዊ ክብል ነቲ ውሳነ ነጺጉ። እዚ ምስሕሓብ ብድሕሪ ምስጢራዊ ምስዋር ኢክራን ታህሊል ዝተባሃለት ሰላሊት ዝተፈጥረ ኮይኑ፤ ኣብታ ሃገር ኣብ ሞንጎ ተቐናቐንቲ ሓይልታት ዕጥቃዊ ጎንጺ ከይውላዕ ተሰጊኡ’ሎ። ጓል 25 ዓመት ኢክራን ታህሊል ኣብ ወርሒ ሰነ ካብ ገዝኣ ብመኪና ምስወጽአት’ያ ደሃያ ጠፊኡ። መንግስቲ፡ ታህሊል በቲ ምስ ኣል-ቃይዳ ርክባት ዘለዎ ጉጅለ ኣል-ሻባብ ከምዝተጨወየትን ከምዝተቐተለትን ይገልጽ። ኣል-ሸባብ ግን ነቲ ክሲ ይነጽጎ። ቀዳማይ ሚንስተር ሮብሌ፡ ምስዋር እታ ኣባል ስለያ ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት ክሕብር እናተገብኦ ነዚ ኣይፈጸመን ብዝብል ንሓላፊ ትካል ስለያ ፋሃድ ያሲን ካብ ስርሑ ከምዘባረሮ ይፍለጥ። ፕረዚደንት ፋርማጆ ግን ንውሳነ እቲ ቀዳማይ ሚንስተር ብምቅዋም ነቲ ሓላፊ ካብ ስርሑ ክእግዶን ኣብ ቀይዲ ከውዕሎን ስልጣን ከምዘይበሉ ሓቢሩ። ሚንስተር ድሕነት ሶማልያ’ውን በቲ ቐዳማይ ሚንስተር ካብ ስርሑ ምስጓጉ ብፕረዚደንት ፋርማጆ ተቓባልነት ኣይረኸበን። ንጉዳይ ምስዋር ኣባል ስልያ ዝነበረት ታህሊል ዘጻሪ ኮሚሽን ብፕረዚደንት እታ ሃገር ክቐውም’ኳ እንተተገበረ፤ ኣዲኣ ግን ነዚ ውሳነ ብምቅዋም እቲ ጉዳይ ብወተሃደራዊ ቤት ፍርዲ ክረኣይ ሓቲታ። ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ ኣብ ሶማልያ ምርጫ ክሳብ ዝካየድ እቲ ቀዳማይ ሚንስተር ሰበስልጣን ክሸይምን ከውርድን ዝነበሮ ሓልፍነት ከምዘልዓሎ ኣፍሊጡ። እታ ሃገር ካብ 1 ጥቅምቲ ክሳብ 25 ሕዳር ኣብ ዘሎ እዋን ባይቶኣዊ መረጻ ክተካይድ ትልሚ ተታሒዙ’ሎ። ነቲ ውሳነ ዝነጸገ ቀዳማይ ሚንስተር ሮብለ እቲ ፕረዚደንት ንመትከላት ምምርቓሕ ስልጣን ክዕቅብ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣተሓሳሲቡ። ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም መራሕቲ ዘሎ ወጥሪ ገና ካብቲ ብፕረዚደንት ፋርማጆ ዝተመሓላለፈ ውሳነ ምንዋሕ እዋን መረጻን ምንዋሕ ዕድመ ስልጣንን ከምዝነቅል ይግልጽ። ኣብዚ እዋን ኣብ ትካላት ጸጥታን ድሕነትን ሶማልያ ዝተፈጠረ ምክፍፋል ናብ ዘስግእ ደረጃ ከምዝበጽሐ ኤዲተር ቢቢሲ ሶማሊ ሙህያዲን ሮብሌ ይገልጽ። ኣብዚ እዋን ኣዘዝቲ ጸጥታ ናብ ክልተ ቦታታት ተኸፋፊሎም ኣለዉ። ኤጀንሲ ሃገራዊ ድሕነትን ጸጥታን ክልተ ጊዚያዊ ሓለፍቲ ዘለውዎ ኮይኑ እቲ ሓደ ብፕረዚደንት ፋርማጆ እቲ ካልኣይ ድማ ብቐዳማይ ሚንስተር ሮብለ ከምዝተሾሙ ይፍለጥ።


ፓርላማ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ጉዳይ ናጽነት ሶማሊላንድ ክዝቲ ምዃኑ ተገሊጹ

ፓርላማ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ጉዳይ ናጽነት እታ ዛጊት ሃገር ምዃና ብሕቡራት ሃገራት ኣፍልጦ ዘይተወሃባ ሶማሊላንድ ክዝቲ ምዃኑ ተሓቢሩ። እታ ካብ ሶማሊያ ተነጺላ ርእሰ ምሕደርኣ ዝኣወጀት ሶማሊላንድ ክሳብ ሎሚ ብወግዒ ናጽነታ ተኣዊጁ ሃገር ክትበሃል ኣይበቕዐትን። ውድብ ሕቡራት ኮነ ብኻልኦት ሃገራት እውን ነዚ ኣፍልጦ ከይረኸበት ዓመታት ኣቑጺራ’ላ። “ኣፍልጦ ንሶማሊላንድ” ብዝብል ርእሲ ብኣባል ፓርላማ ዓባይ ብሪጣንያ ጋቪን ዊልያምሰን ንዝቐረበ ለበዋ ስዒቡ ሎሚ ሰሉስ ኣብቲ ጉዳይ ዘተ ከምዝግበር ተፈሊጡ’ሎ። ፓርላማ ብሪጣንያ ቅድሚ ሎሚ’ውን ኣብዚ ጉዳይ ተመያይጡ እንተነበረ’ኳ ዘሕለፎ ውሳነ ግን ኣይነበረን። ሎሚ ሰሉስ ኣብ ዝካየድ ዘተ ግን ኣብዚ ጉዳይ ውሳነ ክህቡ ትጽቢት ይግበር። ነዚ ስዒቡ ሚንስተር ጉዳያት ወጻኢ ሶማሊላንድ ብትዊት ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፤ ናብቶም ኣብ ብሪጣኒያ ዝነብሩ ዜጋታት ሃገሩ ጻውዒት ኣቕሪቡ’ሎ። እቲ ረቂቕ ሓሳብ ምቕራቡ ዝነኣደ እቲ ሚንስተር ጉዳያት ወጻኢ፡ ኩሎም ኣብ ብሪጣኒያ ዝነብሩ ዜጋታት ሶማሊላንድ ምስ ኣብ ፓርላማ ዝውክልዎም ኣባላት ዘለዎም ርክባት ከደልድሉ ሓቲቱ። ኣብ ብሪጣንያ ገለ ከባብያዊ ኣመሓደርቲ: ሶማሊላንድ ነጻ ሃገር ከምዝኾነት ኣፍልጦ ሂቦም’ዮም። ነዚ ኣፍልጦ ብምሃብ ድማ ምምሕዳር ከተማታት ሸፊልድ፣ ካርዲፍን በርሚንግሃምን ብኣብነት ይጥቀሳ።


ፕረዚደንት ሶማልያ ንቀዳማይ ሚኒስተርን ንኣዛዚ ሓይሊ ባሕርን ካብ ሓላፍቶም ኣጊዱ

ፕረዚደንት ሶማልያ መሓመድ ዓብዱላሂ ፎርማጆ፡ ንቀዳማይ ሚነስተር ሑሴን ሮብለ ካብ ሓላፍነቱ ከምዝኣገዶ ኣፍሊጡ፡፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ስልጣኑ ብዘይ ኣግባብ ተጠቒሙን መሬት መንግስቲ ብዘይ ሕጋዊ መንገዲ ወሲዱን ብዝብሉ ምኽንያታት ካብ ሓላፍነቱ ከምዝተኣገደ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ሓጋዚ ሚኒስትሪ ሓበሬታ እታ ሃገር ግና ‘‘ ዘይቀጥታዊ ዕልዋ መንግስቲ እዩ’’ ብምባል ነቲ ስጉምቲ ከምዝተቓወሞ ወኪል ዜና ሮይተርስ ገሊጹ፡፡ ፕረዚደንት ፎርማጆ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሰራዊት ሶማልያ ዝውነን መሬት ወሲዱን ሚኒስትሪ ምክልኻል እታ ሃገር ኣብ ዘካይዶ ምርመራ ኢዱ ኣእትዩን ክብል ከሲስዎ፡፡ ብተወሳኺ እቲ ክልከላ ንሑሴን ሮብለ ጥራሕ ከምዝምልከትን ካልኦት ሚኒስተራት ኣብ ስረሖም ከምዝቕጽሉን ሓቢሩ፡፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዛጊድ ብዛዕባ ውሳነ እቲ ፕረዚደንት ዝሃቦ ርእይቶ የለን፡፡ ወሃቢ ቃል መንግስቲ፡ መሓመድ ኢብራሂም ሞኣሊሙ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ኣብ ዝለጠፎ ሓበሬታ ግና ውሳነ እቲ ፕረዚደንት ሕገ መንግስታዊ ኣይኮነን ብምባል ተቓወምዎ፡፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ሮብለ መንግስታዊ ሓላፍነቱ ምፍጻም ክቕጽል እዩ እውን ኢሉ፡፡ እቲ ፕረዚደንትን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተርን፡ ብሰንበት መረጻ ቤት ምኽሪ ብምትዕንቓፍ ሓድሕዶም ክካሰሱ ተሰሚዖም ነይሮም፡፡ እቲ ወጥሪ ኣብቲ መንግስቲ ኣንጻር ኣልሻባብ ዘካይዶ ኲናት ኣሉታዊ ጸቕጢ ክፈጥር ከምዝኽእል ተንተንቲ ስግኣቶም ይገልጹ፡፡ ፕረዚደንት ፎርማጆ ካብቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብተወሳኺ ንኣዛዚ ሓይሊ ባሕሪ ሶማልያ፡ ጀነራል ኣብዲሓሚድ መሓመድ ድሪር እውን ካብ ሓላፍነቱ ኣጊድዎ ኣሎ፡፡ እቶም ካብ ሓላፍነቶም ተኣጊዶም ዘለዉ ሰበስልጣን እቲ ዝካየድ ዘሎ ምርመራ ክሳብ ዝውዳእ ከምዝኾነ ተገሊጹ፡፡ ኣብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ሮብለ፡ ሓይልታት ጸጥታ ከምዝተዋፈሩ ዝተሓበረ ኮይኑ፡ ሓጋዚ ሚኒስትሪ ሓበሬታ ዓብዱረሒም ዩሱፍ ኣዳል ግና እዚ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ስርሑ ካብ ምስራሕ ከምዘየተዓናቕፎ ኣፍሊጡ፡፡ ንሱ ‘‘ሰኑይ ንጉሆ ዝፍጸም ዘሎ ነገር ዘይቀጥታዊ ዕልዋ መንግስቲ እዩ፤ ኮይኑ ግና ኣይዕወትን’’ ኢሉ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ መስከረም፡ ቅትለት ሓንቲ ሰራሕተኛ ድሕነት ስዒቡ ምስ ዝካየድ ምርመራ ብዝተኣሳሰር፡ ፕረዚደንት ፎርማጆ ናይ ቀዳማይ ሚኒስተር ሮብለ ሰብመዚ ናይ ምሻምን ምውራድን ስልጣን ከልኪሉ ነይሩ፡፡ ኣብ መንጎ እቲ ፕረዚደንትን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተርን ዘሎ ዘይምቅዳው ዝጸንሐ ኮይኑ፡ እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሚያዝያ ስልጣኑ ብኽልተ ዓመት ምስኣናወሐ እዩ ተጀሚሩ፡፡ ነዚ ስዒቡ ናይ ክልቲኦም ደገፍቲ ዝኾኑ ኣባላት ሰራዊት እታ ሃገር ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ዝርከቡ ወሰንቲ ቦታታት ብምሓዝ ናብ ጎንጺ ኣትዮም ነይሮም፡፡ እቲ ጎንጺ ፕረዚደንት ፎርማጆ ንቀዳማይ ሚኒስተር ሮብለ ሓላፊ ትካል ድሕነት እታ ሃገር ገይሩ ምስሸሞን ተናዊሑ ዝነበረ መረጻ ኣባላት ቤት ምኽሪ ክካየድ ምስተሰማምዑን ሃዲኡ ነይሩ፡፡ እቲ ኣብ መንጎ እቶም ቀንዲ ፖለቲከኛታት ዝተፈጠረ ዘይምርድዳእ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ከይኸውንን ኣብ መንጎ ደገፍቶም ወታሃደራዊ ጎንጺ ከይውላዕን ሻቕሎት ፈጢሩ ኣሎ፡፡


ሶማሊላንድ: ሞቓዲሹ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያታ ጣልቃ ካብ ምእታው ክትቑጠብ ኣዘኻኺራ

ናይ ገዛእ ርእሳ ናጽነት ዝኣወጀት ሶማሊላንድ፡ ፌደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያታ ጣልቃ ካብ ምእታውን ኣህጉራዊ ኣፍልጦ ንምርካብ እትገብሮ ጻዕሪ ካብ ምዕንቃፍን ክቑጠብን ኣዘኻኺራ። እቲ ምትእትታው ኣብ ሞንጎአን ጽልኢ ካብ ምፍጣር ሓሊፉ ዘምጽኦ ሳዕቤን ከምዘየለ ካቢነ ሶማሊላንድ ኣፍሊጡ። እቲ ካቢነ ነዚ መግለጺ ዝሃበ፡ ሚኒስተር ትልሚ ሶማልያ ጀማል መሓመድ ሓሰን፡ ነቲ ንነጻነት ሶማሊላንድ ኣፍልጦ ምሃብ ዝብል እማመ ዘቕረበ ኣባል ፓርላማ ብሪጣንያ ጋቪን ዊልያምሰን ብትዊተር ተሪር ምላሽ ድሕሪ ምሃቡ እዩ። ናይ ብሪጣንያ ሚኒስተር ጉዳያት ኣፍሪቃ ቪኪ ፎርድ ብወገና "እቲ ውሳነ ንሶማሊላንድን ንፌደራላዊ መንግስቲ ሶማልያን ዝምልከት እዩ" ኢላ። እታ ኣብ ገማግም ወሽመጥ ዓደን እትርከብ ሶማሊላንድ ኣብ 1991 እያ ካብ ካልእ ክፋል ሶማልያ ናጽነታ ኣዊጃ። ክሳዕ ሕጂ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ እኳ እንተዘይረኸበት፡ ንጡፍ ፖለቲካዊ ስርዓት፣ መንግስታዊ ትካላት፣ ሓይሊ ፖሊስን ናታ ባጤራን ኣለዋ።


መረጻ ሶማሊላንድ፡ እታ ሃገር እተካይዶ መረጻ ዓለምለኻዊ ተቐባልነት ክትረክብ ይሕግዛ ዶ ይኸውን?

ህዝቢ ሶማሊላንድ እቲ ሎሚ ሰኑይ [31 ግንቦት 2021] ዝካየድ ዘሎ መረጻ ብደረጃ ዓለም ከም ሃገር ተቐባልነት ንኽረኽቡ ዕድል ከም ዘምጽኣሎም ተስፋ ገይሮም ኣለዉ። እታ ሃገር ካብ ሶማሊያ ናጽነታ ካብ እትእውጅ ክሳብ ሎሚ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ኣይረኸበተን፤ ግን ናይ ባዕላ ፓስፖርት፣ ገንዘብ፣ ባንዴራ፣ መንግስትን ሰራዊትን ብምሓዝ ካብ እትቐውም ዓመታት ተቖጺሮም። “ሶማሊላንድ ኣብዚ ዓመት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዴሞክራሲያዊ መረጻ ዝተኸየደላ ብሕታዊት ቦታ ክትኸውን ትኽእል’ያ” ይብል ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት ሪፍት ቫሊ ማርክ ብራድበሪ። ንሓሳብ ብራድበሪ ዝድግፍ መርገጺ ዘለዎ ምኽትል ናይቲ ነታ ሃገር ዝመርሕ ዘሎ ሰልፊ ኩልሚየ ኣሕመድ ድሂሬ ብወገኑ “እዚ መረጻ ክንድምንታይ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ክገልጾ ኣይክእልን። ዕውት መረጻ እንተኣካይድና ናይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ብርሃን ጸሓይ ክንኸውን ኢና” ይብል። ሶማሊላንድ ኣብቲ ዞባ ካብ ዘለዋ ገለ ሃገራት ዝሓሸት ዴሞክራሲያዊት ክትኸውን ትኽእል’ያ፤ ግን ከኣ ዘለዋ ስርዓት ምሉእ ዝበሃል ኣይኮነን። ኣብታ ሃገር ፓርላመንታዊ መረጻ ካብ ዘይካየድ ልዕሊ 10 ዓመታት ተቖጺሮም’ዮም። ኣባል ተቓዋሚ ውድብ ዋዳኒ ዝኾነ ሀርሲ ዓሊ ሓጂ በቲ ምድንጓይ ንኣባላት ፓርላማ ተሓተትቲ ይገብር። “መብዛሕቲኦም ኣባላት ባይቶ ስሱዓትን ንነብሶም ዝፈትዉን እዮም። ን15 ዓመታት ኣብቲ መንበር ኮፍ ኢሎም ሰቢሖም’ዮም፤ መንበሮም ክህቡ ድልየት የብሎምን። መንግስቲ’ውን ካብዚ ንነዊሕ እዋን ዘይተለወጠ ኩነታት ተረባሓይ ኮይኑ ብምጽንሑ ይነቕፎ’የ” ክብል የረድእ። ማእሰርቲ ጋዜጠኛታት ኣብ ሶማሊላንድ ካልኦት ጸገማት እውን ኣለዉ። ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ እታ ሃገር ካብ ውሑዳን እንዳታት/ቀቢላታት ዋላ ሓደ ተወካሊ ብኣባላነት ኣይሓቖፈን። ካብ 82 ኣባላት ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ትርከቦም። ኣብ መረጻ ንምስታፍ ምድላው ዝገብሩ ዝነበሩ ሓሙሽተ ሕጹያት ተቓወምቲ ሰልፍታት ዝተኣሰሩ ኮይኖም፤ መንግስቲ ንመራኸቢ ብዙሃን ዘለዎ ኣጠማምታ ትርር ዝበለ’ዩ። ብዙሓት ጋዜጠኛታት ጥቕዓት ተፈጺምዎምን ተኣሲሮምን፤ ማዕኸናት ዜና’ውን ተዓጽየን። ፖለቲካዊ ሰልፍታት ንእንዳታት ጥራሕ ትኹረት ብምግባር ከይውደባን ከይንቀሳቐሳን ንምግባር ጻዕርታት ተገይሮም’ዮም፤ ኣብ መረጻ ድማ ሰለስተ ጥራሕ ክሳተፋ ተፈቒዱ። ኣቦ መንበር ውድብ ፍትሕን ልምዓትን ፈይሰል ወራቤ እቲ ንእንዳታት መሰረት ገይሩ ዝውደብ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ሓደጋታት የኸትል ከምዘሎ ይዛረብ። “እቲ ቀቢላዊ ስርዓትና ምስ ዴሞክራሲ ዝኸይድ ኣይኮነን። ክንኣልዮ ኣለና። እንተዘይኮእኑ ግን ዕጫ ሶማሊላንድ ከም ናይ የመን እዩ ክኸውን። ንሓድሕዶም ዝናቖሩ ቀቢላታት ንበዓልቶምን ነታ ሃገርን ይመቓቕሉ ኣለዉ” ክብል ኣረዲኡ። ንሱ እቲ ብላዕለዎት ኣባላት ኩሎም ወሰንቲ ዝበሃሉ ቀቢላታት ዝቖመ ባይቶ ዓበይቲ ዓዲ ወይ ጉርቲ ክፈርስ ከምዘለዎ’ዩ ዝኣምን። “ካብ 1993 ጀሚሩ ተመሳሰልቲ ሰባት’ዮም ኣብኡ ዘለዉ። ሓደ ቀቢላዊ ዓብዪ ዓዲ እንተሞይቱ ብወዱ ይትካእ። እዚ ዴሞክራሲያዊ ኣይኮነን” ክብል ይገልጽ። ሶማሊላንድን ሶማሊያን ·         እታ ብብሪቲሽ ትሕሎ ዝነነበረት ግዝኣት 1 ሓምለ 1960 ናብ ሶማሊያ ተጸምቢራ ·         ኣብ 1991 ወተሃደራዊ ውልቀመላኺ ሲያድ ባሬ ካብ ስልጣኑ ምስተኣለየ ናጽነት ኣዊጃ ·         እዚ ክኸውን ዝኸኣለ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ሰባት ምስተቐተሉን ከተማታት ምስዓነዋን’ዩ ·         ሶማሊላንድ 3.5 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ክህልዋ ከሎ፤ ሶማሊያ ድማ 15 ሚልዮን ኣለዋ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ሞሓመድ ዓብዱላሂ ፈርማጆ ኣብ 2020 መረጻ ከምዝካየድ መብጽዓ ኣትዩ’ኳ እንተነበረ ክሳብ ሎሚ ግን ግብራዊ ኣይኮነን። ፈርማጆ ዕድመ ስልጣኑ ንምንዋሕ ዝገበሮ ፈተነ ክሰምረሉ ኣእከኣለን፤ ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ደገፍቱን ተቓወምቱን ብምዃን ኣብ ክልተ ተመቒሎም። ዝተፈላለዩ ዕጡቓት ሓይልታት ድማ ንዝተፈላለዩ ከባብታት ከተማ ሞቓዲሹ ብምቁጽጻሮም ከቢድ ወጥሪ ነጊሱ ምንባሩ ይዝከር። ባንዴራታት ሃገራት ኣብ ሶማሊላንድ ሶማሊያ ንሰላሳ ዓመታት ዝኣክል ብቀቢላዊ ጉዳያትን ብእስላማዊ ዓመጽትን ክተመቓቐል ከላ፡ ሶማሊላንድ ግን ኣብ ሰላማዊ ኩነታት’ያ ጸኒሓ። ብተቐራራቢ ውጽኢት ዝፍጸሙ መረጻታት ተካይድ ኮይና ብፍላይ እቲ ኣብ 2003 ዝተኻየደን ሪያሌ ካሂን ብውሑዳት ኣማኢት መሪሑ ዝተዓወተሉን መረጻ ከምኣብነት ምጥቃስ ይከኣል። እቲ ንመወዳእታ ጊዜ ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ መረጻ ናይ 2017 እዩ። ዝተመረጸ ፕረዚደንት ክልተ ጊዜ ሓሓሙሽተ ዓመታት [ብድምር 10 ዓመታት] ከገልግል ስለዝኽእል ድማ እቲ ቀጻሊ መረጻ ኣብ 2022 ክካየድ ትጽቢት ይግበር። ሶማሊላንድ ንዝሓለፉ 30 ዓመታት ሃገር ከምዝኾነት ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ንኽወሃባ ዝነበራ ባህጊ ሰማዒ እዝኒ ኣይረኸበን። ናይ ደገ ሓያላን ሃገራት ጉዳይ ሶማሊላንድ ብሕብረት ኣፍሪቃ ክውሰን ከምዘለዎ ይሕብራ። ይኹን እምበር እታ ከም ሃገር ተቐባልነት ዘይረኸበት ሶማሊላንድ ንዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ምስሓባ ኣይተረፈን። ኣብ ዋና ከተማ ሃርጌሳ ዝረኣዩ ባንዴራታት ሃገራት ቁጽሮም እናወሰኸ ካብ ምምጽኡ ብተወሳኺ ብዙሓት ሃገራት ኣብያተ ጽሕፈት ቖንስላን ወኪላተንን ክኸፍታ ይረኣያ። ጂቡቲ፣ ኢትዮጵያ፣ ቱርኪ፣ ዴንማርክ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ታይዋንን ካብ ሞንጎ እተን ሃገራት እየን። እታ ምስ ሶማሊያ ናብ ምስሕሓብ ዝኣተወት ኬንያ ከምኡ’ውን ግብጺ ኣብ ቀረባ ናይ ምኽፋት ውጥን ኣለወን። ሶማሊላንድ ኣብቲ ኣብ ዓለም ኣጸጋሚ ዝበሃል ኣዝዩ ስትራቴጂካዊ ቦታ ትርከብ። እዚ ድማ ናብ ወሽመጥ ዓደን ከምኡ’ውን ቀይሕ ባሕሪ ዘእትው’ዩ። ሕብረት ሶቪየት ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ንልዕልና ኣሜሪካ ንምፍትታን ብዝብል 4 ኪሎሜትር ንውሓት ዝነበሮ [ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝነውሐ] መዋፈሪ ነፈርቲ ውግእ ኣብ ወደብ በርበራ ምህናጻ ዘገርም ኣይኮነን። ስምምዕ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብዚ እዋን ምስቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ቅልውላው ብዝተሓሓዝ ሓያላን ሃገራት ኣብ ሶማሊላንድ ድልየት ከምዝሓድረን ዝግመት’ዩ። ቁጠባዊ ረብሓታት'ውን ኣለዋ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ንወደብ በርበራ ብ500 ሚልዮን ዶላር ክተልምዖን ክትቆጻጸሮን ዘኽእላ ናይ 30 ዓመታት ስምምዕ ኣብ 2016 ምፍራማ ይዝከር። ንበርበራ ምስ ኢትዮጵያ ዘራኽብ መገዲ ኣብ ህንጸት ዘሎ ኮይኑ ነታ ወደብ ኣልቦ ዝኾነት ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ጂቡቲ እትጥቀመሉ ወደብ ዘሎ ምጭንናቕ ዘቃልለላ ኣማራጺ ከምዝኸውን ይእመን። ሶማሊላንድ ናብ ሃገራት ወሽመጥ ኣባጊዕን ኣግማልን ዝርከብዎም ሚልዮናት ጥሪት ሰደድ ትገብር። ብዘይካ’ዚ ሃብቲ ተፈጥሮ’ውን ኣለዋ። ዘይተተንከፈ ሃብቲ ነዳዲ፣ ከሰልን ክቡር እምንን ከምእትውንን ይግለጽ ገለ ሰባት እቲ ሎሚ ኣብታ ሃገር ዝካየድ መረጻ ንዘምጽኦ ረብሓ ካብ ልክዑ ብዝሓለፈ ተስፋ ይጽበይዎ። መሪሕነት ውድብ/ሰልፊ ኩልሚየ ኣቶ ድሂሬ፡ እቲ መረጻ ኣዝዩ ዓብዪ ዝኾነ ሸቶኣ ንኽተዕውት ከምዝሕግዛ ዘለዎ እምነት ይገልጽ። “ነዚ ብትኽክል ክነፈጽም እንተኺኢልና [ከም ሃገር] ተቐባልነት ከምእንረክብ ኢና ንጽበ” ይብል።


ሶማልያ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ሶማልያ ስልጣኑ ከናውሕ ምውሳኒ ኮኒንዎ

ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ሶማልያ መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ ስልጣኑ ምንውሑ ብምኹናን፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ተኸሲቱ ዘሎ ቅልውላው ንምፍታሕ ዝሕግዝ ልኡኽ ናብታ ሃገር ክሰድድ ምዃኑ ኣፍሊጡ። ባይቶ ጸጥታን ሰላምን ሕብረት ኣፍሪቃ ሰዓታት ዝወሰደ ዕጹው ኣኼና ድሕሪ ምክያድ እዩ ናብዚ ውሳነ በጺሑ። ሕብረት ኣፍሪቃ ድሕሪ እቲ ብሓሙስ ዘካየዶ ኣኼባ፡ ኩለን እተን ኣብ ሶማልያ ዝርከባ ሰልፍታት ብመሰረት እቲ ኣብ መስከረም 2020 ዝፈረመኦ ውዕል "ብቅልጡፍ ዘተ ክጅምራ" ጸዊዑ ኣሎ። ኣብ መስከረም 2020 ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ሶማልያ፡ ኣመሓደርቲ ዞባታትን ተቃወምቲ ውድባትን ናጻን ርትዓውን ምርጫ ንኽካድ ስምምዕ ተፈሪሙ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ ስልጣኑ ንክልተ ዓመታት ከምዘናወሖ ምስ ኣፍለጠ፡ እቲ ውሳነ ብኣመሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን ተሪር ነቀፌታ ገጢምዎ'ዩ። እቲ ኣብ መስከረም 2020 ዝተኸተመ ውዕል፡ እቲ ምርጫ ኣብ ሰዓቱ ክካየድ ዝብል ዝነበሮ ኮይኑ፡ ባይቶ ጸጥታን ሰላምን ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብቲ ውዕል ብምምርኳስ፡ ንውሳነ ፕረዚደነት መሓመድ ዓብደላሂ ፋርማጆ ከምዝኮነኖ ኣፍሊጡ ኣሎ። ባይቶ ጸጥታን ሰላምን ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ጉዳይ ጫድ'ውን ዕጹው ዘተ ከምዝገበረ ተፈሊጡ። እንተኾነ፡ ብዙሓት መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሪ ፕረዚደንት ጫድ ነበር ኢድሪስ ደበይ ንምስታፍ ናብታ ሃገር ይገሹ ስለዘለዉ ኣብ ሓደ ውዱእ መደምደምታ ከምዘይተበጸሐ ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ።


ፌስቡክ ድምጸይ ንምዕፋን ኣብ ረብሓ ይውዕል ኣሎ - ተጣባቒት መሰላት ደቂኣንስትዮ

“ኣብ ሶማሊያ ኣይቐተልናክን፤ ሎሚ ኣብ እንግሊዝ ብናጽነት ትነብሪ ኣለኺ ግን ከኣ ኣብ ፌስቡክ ድምጽኺ ክንዓብሶ ኢና” - ዝብል መጠንቀቕታ ናብታ ተወላዲት ሶማሊያ ዝኾነትን ኣብ እንግሊዝ እትነብርን ተጣባቒት መሰላት ዝበጽሐ’ዩ። ሃና ኣቡበከር ብዝብል ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ትፍለጥ ሃና ፓራንታ ፌስቡክ ብምጥቃም ነተን ጾታዊ ግሰትን ዘቤታዊ ጥቕዓትን ዝበጽሐን ደቂኣንስትዮ ትሕግዝ። ቅድሚ ሓደ ዓመት ነቲ እትገብሮ ምንቅስቓስ ካብ ዝቃወሙ ሰባት ስልኪ ተደዊሉ ምፍርራሕ ከምዝበጽሓ ትዛረብ። ናብ ፌስቡክ ዝቐርቡ ክስታት ነቲ ካብ ጥቕዓት ነጻ ናይ ምዃን መሰል ንምድፋእ ዘውዕሉ መሳርሒ ኮይኖም የገልግሉ ከምዘለዉ ትዛረብ ሃና። ፌስቡካ ልዕሊ 130,000 ሰዓብቲ ኣለውዎ፤ እንተኾነ እቶም ንማዕርነት ደቂኣንስትዮ ዘይቕበሉ ገለ ሶማሊያውያን ናብ ፌስቡክ ክስታት ብምቕራብ ነቲ ትጥቀመሉ ገጽ ከዕጽዉ ተደጋጋሚ ጻዕርታት ከምዝገብሩ ትዛረብ። ፈተነ ምምራዝ ኣብ እንግሊዝ እትነብር ጓል 44 ዓመት ሃና ፓራንታ ቆልዓ 7 ዓመት ኮይና’ያ ናብ ስዊድን ከይዳ ምንባር ዝጀመረት። ኣብኡ ድማ ብወለንተኣ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ኣብ ምሃብ ክትነጥፍ ጀሚራ። ንዝሓለፉ 10 ዓመታት’ውን ኣብ ጉዳይ መሰላት ደቂኣንሰትዮ ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሕቲ ክትሰርሕ ጸኒሓ። ንሳ ኣብ እንግሊዝ ጉዳይ ጾታዊ ግህሰትን ዘቤታዊ ጥቕዓት ዝኾና ኣባላት ማሕበረሰብ ዳያስፖራ ሶማሊያ ዓብዪ ቆላሕታ ሂባ ኣብ ምስራሕ ትርከብ። ኣብ ሶማሊያ ከኣ ዝተፈላለዩ ሰብኣዊ ሓገዛት ብምግባር ትፍለጥ። ኣብታ እስላማዊት ሃገር ዘለዉ ዓቃባውያን ጉጅለታት ቀንዲ ስግኣታት እዮም። ናብታ ሃገር ክትገይሽ ከላ ንድሕነታ ብዝብል ብሓለውቲ ተዓጂባ እያ ትንቀሳቐስ፤ ንመወዳእታ ጊዜ ድማ ኣብ ወርሒ መስከረም 2020 ተጓዒዛ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብቲ ዘዕረፈትሉ ሞቓዲሹ ዝርከብ ሆቴል ሓደ ሰብ ናብ መግባ መርዚ ብምእታው ክቐትላ ፈቲኑ ነይሩ። ነቲ መግቢ ስለዘይበልዓቶ ግን ክትተርፍ ኪኢላ። በዚ ከይኣክል ዕጡቓት ሰባት መጺኦም ጨውዮም ክወስድዋ ብምፍታኖም ዓጀብታ ስለዝበጽሑላ እቶም ዕጡቓት ዝሓሰብዎ ከይፈጸሙ ሃዲሞም። ናብ እንግሊዝ ምስተመለሰት ፌስቡካ ብተደጋጋሚ ክዕጸውን ክግደብን ጀሚሩ። ነዚ ዝገብር ድማ ትካል ፌስቡክ’ዩ ነይሩ። ናብቲ ትካል ክስታት ብምቕራብ ፌስቡካ ክዕጸው ዝጽዕሩ ሰባት ድምጻ ንምዕፋን ብምሕሳብ ከምዝኾነ ትኣምን። ምስ ፌስቡክ ንምዝርራብ ጻዕሪ’ኳ እንተገበረት፤ እቲ ትካል ብሓሶት ንዝቐርቡ ክስታትን ጥርዓናትን ክመምይ ወይ ክቆጻጸር ከምዘይከኣለ ትዛረብ። በዚ ምኽንያት ከኣ ግዳይ ዝተወደበ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝኾነት ትሓስብ። ‘ጽላሎት እገዳ’ “ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ንፌስቡክ ክረኽቦም ፈቲነ ኔረ። ኩሉ ነገር ነጊረዮም። እዞም ጉጅለ ንፌስቡከይ ከዕጽዉ ከምዝደልዩን መፈራርሕታት ከምዝበጽሑንን ኣፍሊጠዮም። ዝሰምዓኒ ግን ኣይረኸብኩን” ትብል ሃና። እቶም ኣብ ልዕሊኣ ክስታት ዘቕርቡ ሰባት “ንሰባት ዒላማ ዝገበሩን ክስታት ዘቕርቡን ልዕሊ 300 ኣባላት ዝሓቖፈ ጉጅለ ፌስቡክ መሴንጀር” ከምዘለዎም ትኣምን። ሓደ ደጋፊኣ ናብቲ ጉጅለ ብሕቡእ ተጸምቢሩ ኣብቲ ጉጅለ ዝባሃሉ ነገራት ብስእሊ ሒዙ ልኢኹላ ነይሩ። ነዚኦምን ካልኦት ክስታትን ናብ ፖሊስ እንግሊዝ ምስኣቕረበት ናብ ኩባንያ ፌስቡክ እውን ሲዲዳቶ። ፌስቡክ ነቶም ኣብ ልዕሊኣ ዝቐርቡ ክስታት ምጽራይ ከይገበረሎም ክዓጽዋ ምኽኣሉ ሻቕሎም ከምዝፈጠረላ ሃና ትዛረብ። ቢቢሲ ነዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ ካብ ፌስቡክ መብርሂ ንምርካብ ድሕሪ ምፍታኑ ገለ ኣብ ልዕሊ ናይ ፌስቡክ ገጻ ተነቢሮም ዝጸንሑ ገደባት ከምዝተልዓሉ ሓቢራትና። ንኣብነት ብቐጥታ እናኣተወት ተመሓላልፎ ዝነበረት ፈነወ ክትቕጽለሉ ኪኢላ። ፌስቡክ ነቐፍቲ ርእይቶታት ምሃብ ከምዘፍቅድ ዝሓበረ ወሃቢ ቓል እቲ ትካል፡ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ሰባት “ጥቕዓት ወይ ግህሰት” ምፍጻም ግን ከምዝግድብ ገሊጹ። “ቀልብና ንዝሰሓቡ ዓመጽ ዘለዎም ትሕዝቶታት ኣሊና ኢና” ብምባል ኣብዚ እዋን ኣብ ኣካውንታት እታ ውልቀሰብ ዝተነበሩ ገደባት ከምዘየለዉ ተዛሪቡ። ሃና ፓራንታ ግን ሎሚ’ውን እንተኾነ ኣብ ልዕሊኣ “ጽላሎት እገዳ” ከምዘሎ ትገልጽ። ነዚ ከም መረዳእታ እተቕርቦ ድማ እትጥቅዖም ትሕዝቶታት ናብ ሰዓብታ ዝበጽሑሉ ኩነታት ዝደኸመ ምዃኑ’ዩ። ሓደሽቲ ሰዓብቲ ብዙሕ ዘይምርካባን ትኽክለኛ ዋና ፌስቡክ ኣካውንት ንምፍላይ ዝግበር ምልክት [‘ብሉ ቲክ’] ክትወሃብ ዘይምኽኣላን ተወሰኽቲ ቅርታታት ሃና እዮም። ምልመላ ደቂኣንስትዮ ኣብ ልዕሊ ናይ ፌስቡክ ገጻ ብቐጻሊ ክስታት ዘቕረቡ በዓል መን’ዮም? ንዝብል ሕቶ እቲ መልሲ ዝበዝሓ ደቂኣንስትዮ ከምዝኾና የመልክት። ጋዜጠኛን ጎስጓሲት ጥዕና ኣእምሮን ኣሚና ሙሴ፡ ነቶም ናብ ፌስቡክ ክስታት ዘቕርቡ ጉጅለ ዝጸሉ ሓደ ፍሉጥ ሶማሊያዊ ምህላዉ ከምዘረጋገጸት ትዛረብ። ንሱን ካልኦት ደቂተባዕትዮን ኣብ ደገ ንዝነብራ ሶማሊያውያን ደቂኣንስትዮ ብምምልማል፡ ኣንጻር ፍሉጣት ተቓለስቲ መሰላት ደቂኣንስትዮ ንዝገብርዎ ቃልሲ ከምዝጥቀሙለን ኣሚና ትገልጽ። “ሓዳረን ዝፈትሓን ስራሕ ዘይብለንን ኣደታት ወይ መቕርቦም’ዮም ዝምልምሉ። ኣብ ብሕታውነት ዘለዋ ከምኡ’ውን ካብ ንሃገረን ካብ ዘለወን ስምዒት ኣዝየን ዝረሓቓን ይመርጹ” ክትብል ነቲ ኩነታት ተረድእ። ገንዘብ ብምሃብ ድማ ዝደለይዎ ነገር ክፍጽማ ይገብረወን። በዚ መሰረት ኣንጻር ተጣበቕቲ መሰላት ደቂኣንስትዮ ዝኾና ሶማላውያን ዝኾኑ ሰፋትሕቲ ጎስጓሳት የካይዳ። ሃና ፓራንታ ሓንቲ ካብተን ግዳያት’ያ። “መራሒ እቲ ጉጅለ ዝኾነ ውልቀሰብ ፈለማ ‘ኣካላት ደቂሰብ ተዘዋውር እያ’ ይብለኒ ነይሩ። ጸኒሑ ‘ሶማሊያውያን ደቂኣንስትዮ ናብ ንግዲ ወሲብ ተዋፍር እያ’ ኢሉ። ብድሕሪኡ ከኣ ንሶማሊያ ናብ ክርስትያን ሃገር ንምቕያር ትፍትን ኣላ’ ክብል ተዛሪቡ” ትብል ሃና። ከምዚኦም ዝበሉ ፕሮፓጋንዳታት ድማ ኣብ ልዕሊ እትጥቀመሉ ፌስቡክ ብዙሓት ክስታታት ክቐርቡ ምኽንያት ይኾኑ። ብዙሓት ከም ገበነኛ ገይሮም ስለዝቖጽርዋ ኣብ ስርሓ ጽለዋ ኣሕዲሩ’ሎ። ሃናን ኣሚናን ሓደ ሕቶ የልዕላ - ‘ፌስቡክ ስለምንታይ ኣብቶም ዝቐርቡ ክስታት እኹል ምጽራይ ዘይገብር?’ ካብ ማሕበረሰብ ሶማሊያ ዝተረኸባ ደቂኣንስትዮ ብምዃነን እቲ ጉዳይ ቆላሕታ ከምዘይረኸበ ይኣምና። ጋዜጠኛ ኣሚና ነዚ ጸገም ኣብ ምፍታሕ ፌስቡክ ዓብዪ ሓላፍነት ከምዘለዎ ብምግላጽ ነዚ ክገብር እንተኾይኑ ድማ ስራሕቲ ትርጉም ዝዓሙ ብዙሓት ሶማሊያውያን ክቖጽር ከምዘለዎ ትምዕድ። ፌስቡካ ሕዚ’ውን ምዕጻዉ ከይቕጽል ዘስግኣ ሃና ብወገና እተን እትሕግዘን ደቂኣንስትዮ ብዘይደጋፊ ከይተርፋ ስክፍትኣ ትገልጽ።


ሶማልያ፡ ኣብ ዞባ ፑንትላንድ 21 ኣባላት ኣልሸባብ ብጥይት ተቐንጺሎም

ኣብ ሶማልያ፡ ሓውሲ ርእሰ ምምሕዳር ፑንት ላንድ ኣባላት ኣልሸባብ እዮም ዝተባህሉ 21 ደቂ ተባዕትዮ ብጥይት ተቐንጺሎም። እቶም 21 ደቂ ተባዕትዮ ብወተሃደራዊ ቤት ፍርዲ ጋልካዮ ኣባላት እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ምዃኖም ምስ ተረጋገጸ ብሞት ክቅጽዑ ተበይንዎም። ብመሰረት ብይን እቲ ቤት ፍርዲ እቶም ኣባላት ኣልሸባብ'ዮም ዝተባህሉ 21 ደቂ ተባዕትዮ ብጥይት ተቐቲሎም። መንግስታዊት ሬድዮ ሶማሊላንድ፡ 18 ካብቶም ብሞት ዝተቐጽዑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ቅንጸላን ናይ ቦንባ መጥቃዕትን ከካይዱ ምጽንሖም እኹል መርትዖ ከም ዝተረኸቦም ገሊጻ። እቶም ኣባላት ኣልሸባብ ዝተባህሉ 21 ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ዝተቐትሉሉ፡ ጉጅለ ኣልሻባብ ኣብ ካልእ ክፋል ሶማልያ መጥቓዕቲ ብምክያድ ወተሃደራት መንግስቲ ከም ዝቐተለ ተገሊጹ። ኣቐድም ኣቢሉ'ውን ኣብ ካልእ ክፋል ሶማልያ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ኣልሸባብ'ዮም ዝተባህሉ ናይ ሞት መቅጻዕቲ ክካየድ ጸኒሑ እዩ። እዚ ኣብ ፑንትላንድ ዝተኻየደ ግን ብቁጽሪ እቲ ዝበዝሐ ምዃኑ'ዩ ዝንገር። ሰብ መዚ ፑንትላንድን ንኣባላት ኣልሸባብን ምስ ኣልሸባብ ዝተሓባበሩን ናብ ሕጊ ኣቕሪቦም ዝግብኦም መቅጻዕቲ ከም ዝህቡዎም ብተደጋጋሚ ቃል ክኣትዉ ይስምዑ። ኤዲተር ቢቢሲ ኣፍሪቃ ዊል ሮዝ ግን እስላማዊ ጉጅል ኣልሸባብ ሕጂ'ውን እንኾነ ንርግኣት ሶማልያ ኣዝዩ ስግኣት ምዃኑ'ዩ ዝሕብር። እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ዝዓበየ ክፋል ደቡባውን ማእከላይን ክፋል ሶማልያ ተቖጻጺሩ ከም ዘሎ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብሂራር ኢንስቲቱት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ መጽናዕቲ እቲ እስላማዊ ጉጅል ልዕሊ መንግስቲ ሶማል ባጀት ከም ዘለዎ'ዩ ዝገልጽ። እቲ ቅትለት 21 ኣባለት ኣልሸባብ ብሰንበት ኣብ ዝተኻየደሉ፡ ዕጡቓት እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ ኣብ ዞባ ሙዱጉ ንእትርከብ ከተማ ዊሲል ተቖጻጺሮማ። ኣባላት ኣልሸባብ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ወተሃደራዊ መዓስከር ኣብ ዝተቆጻጸሩሉ ብውሕዱ 20 ወተሃደራት መንግስቲ ከም ዝቐተሉ ገለ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ምምሕዳር ጆ ባይደን ኣብ ሶማልያ ፈላማይ ደብዳብ ነፈርቲ ፈፂሙ

ኣሜሪካ፡ ኣብ ሰሜን ሶማልያ ጋልካዮ ተባሂሉ ኣብ ዝፅዋዕ  ከባቢ፡ ኣብ ልዕሊ ዕጡቓት ኣልሸባብ ደብዳብ ኣየር ከምዝፈፀመት ኣፍሊጣ። እቲ ትማሊ ሰሉስ ዝተፈፀመ ደብዳብ ኣየር፡ ፕረዝደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ናብ መንበረ ስልጣን ካብ ዝመፅእ ንነዘ ፈላማይ ከምዝኾነ ተገሊፁ። ወሃቢት ቃል ሰራዊት ምክልኻል  ኣሜሪካ ሲንዲ ኪንግ፡ ኣሜሪካ፡ ብኣልሸባብ መጥቃዕቲ ንዝበፅሖ ሰራዊት ሶማልያ ክትድግፍ ምፅንሓ ተዛሪባ። በዚ መጥቃዕቲ ኣየር ዝበፅሐ መጠን ጉድኣት ይዳሎ እኳ እንተሃለወ፡ ኣፈናዊ ፀብፃባት ከምዝሕብርዎ፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ጉድኣት ከምዘይበፅሐ እታ ኣፈኛ ሓቢራ። ፕረዝደንት ጆ ባይደን መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮን) ገዲቡ እዩ። ፕረዝደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብ ግዘ ስልጣኑ ኣብ ሶማልያ መጥቃዕትታት ኣየር ክዛይድ ከምዝገበረ ይፍለጥ። እንተኾነ ካብ መንበረ ስልጣኑ ክለቅቕ ኣብ ዝተቓረበሉ እዋን፡ ኣብ ሶማልያ ተዋፊሮም ዝነበሩ ልዕሊ 700 ፍሉይ ሓይሊ ንክወፅኡ ኣዚዙ። ንደቡባውን ማእኸላይን ሶማልያ ተቖፃፂሩ ዝርከብ ኣል ሸባብ፡ ብሕቡራት መንግስታት ኣብ ልዕሊ ዝድገፍ መንግስቲ ተደጋጋሚ መጥቃዕትታት ይፍፅም።


መራሕቲ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ሶማልያ ኣብ ጉዳይ ምርጫ ተሰማሚዖም

መራሕቲ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ሶማልያ፡ ድሕሪ ናይ ኣዋርሕ ዝወሰደ ቅልውላውን ዕግርግርን ፕረዚደንታዊ ምርጫ ከካይዱ ከም ዝተሰማምዑ ካብ መቃድሾ ዝወጸኣ ጸብጻባት ሓቢሮም። በዚ መሰረት ቀዳማይ ሚኒስተር ሶማልያ መሓመድ ሑሴን ሮብለን ዞባዊ ኣመሓደርትን፡ ነቲ መስርሕ ምርጫ ኣብ ውሽጢ 60 መዓልታት ከጅምርዎ ከም ዝተፈራመሩ ተገሊጹ። ኣብ ሶማልያ፡ መራሕቲ ቀቢላታት ባይቶ እታ ሃገር ክመርጹ እከለው፡ እቶም ባይቶ ድማ ሓድሽ ፕረዚደንት ይመርጹ። ፕረዚደንት ሶማልያ መሓመድ ፋርማጆ፡ ዕድመ ስልጣኑ ኣብቂዑ ብዘይ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ዕድመ ስልጣኑ ንክልተ ዓመት ከናውሕ ምስ ወሰነ፡ እታ ሃገር ኣብ ፖለቲካውያን ማሕበራውያን ቅልውላው ተሸሚማ ምንባራ ይፍለጥ። ብሰንኪ እዚ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን ተቓወምትን ጎንጺ ተወሊዑ ነይሩ። ንዓሰርተታት ዓመታት ብዝቐጸለ ጎንጺ ዝዓነወት ሶማልያ ኣብ 2012 ብኣህጉራዊ ማሕበረሰብ ዝተደገፈ መንግስቲ ድሕሪ ምትካሉ ናብ ምርግጋእ ክተምርሕ ጸኒሓ እያ። እንተኾነ፡ ብምኽንያት ምንዋሕ መዓልቲ ምርጫ ዘመነ ስልጣን ፕረዚደንት ፋርማጆ ኣብ ወርሒ ለካቲት ድሕሪ ምብቅዑ ነታ ሃገር ናብ ሓድሽ ዕግርግር ሸሚምዋ ነይሩ። ገለ ዓለምለኻውያን ሓገዝቲ'ውን እቲ ዝህብዎ ሓገዝ ብምቁራጾም፡ መንግስቲ ሕጽረት ገንዘብ ገጢምዎ ምንባሩ ይፍለጥ። እታ ሃገር ኣብ ታሕሳስ 2020 ባይቶኣዊ ምርጫ ክተካይድ ነይሩዋ። እንተኾነ ብሰንኪ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስትን ዞባዊ ኣማሓደርትን ዝተፈጥረ ምስሕሓብ ክካየድ ኣይተኻእለን።


ድልየት ሰኔጋላውያን ደገፍተይ እንተዀይኑ ካብ ሊቨርፑል ክወጽእ'የ'

ሰኔጋላዊ ተፃዋቲ ጋንታ ሊቨርፑል ሳድዮ ማኔ ሃገራዊት ጋንትኡ ኣብ መፃረዪ ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ-2023 ምስ ቤኒን ኣብ ዝነበራ ግጥም ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ብዛዕባ ምስታ እንግሊዛዊት ጋንታ ዝህልዎ መፃኢ ኣእንፊቱ። ማኔ ኣብቲ ናይ ትማሊ ግጥም ሰለስተ ሸቶታት ብምቑጻር፡ ሃገራዊት ጋንትኡ ኣብ ልዕሊ ቤኒን 3 ብ 1 ተዓዊታ ክትወጽእ ኣኽኢሉ። ንሱ ንሰኔጋል ኣብ ዝተሰለፈሎም 86 ግጥማት 32 ሸቶታት ብምምዝጋብ ኣብ ታሪኽ ነታ ሃገራዊት ጋንታ ዝበዝሐ ሸቶ ዘቑፀረ ተፃዋቲ ክኸውን በቒዑ'ሎ። ምስ እንግሊዛዊት ጋንታ ሊቨርፑል ዘለዎ ውዕሊ ገና ሓደ ዓመት ዝተርፎ ወዲ 30 ዓመት ኮኾብ ተፃዋቲ ሳዲዮ ማኔ፡ ናብ ጀርመናዊት ጋንታ ባየርን ሙኒክ ክኸይድ ከም ዝኽእል ዝሕብሩ ሓበሬታታት ክስምዑ ቀኒዮም'ዮም። ቅድሚ እቲ ናይ ትማሊ ኣንፃር ሃገራዊት ጋንታ ቤኒን ዘካየድዎ ግጥም ኣብ ዝሃቦ ሓፂር መግለፂ፡ ደገፍቱ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ንዘቕርቡሉ ማዕዳ ክሰምዕ ከም ዝኽእል እናዋዘየ ተዛሪቡ። "ካብ 60 ክሳብ 70 ሚኢታዊት ሰኔጋላውያን ካብ ሊቨርፑል ክወጽእ እንድዮም ዝደልዩ? ስለዚ ነቲ ዝደልይዎ ክገብረሎም እየ" ክብል ተሰሚዑ። ኣስዒቡ ድማ "ኣይትሻቐሉ፤ ርሑቕ ኣይኮነን። ኣይትተሃወኹ ኣብ ቀረባ ክትሪኡ ኢኹም፤ ጸገም የብሉን" ኢሉ። ሰኔጋል ኣንፃር ሃገራዊት ጋንታ ግብፂ ንፍፃመ ፀዋታ ምብቅዓን ንፈለማ እዋን ኣብ ወርሒ ለካቲት ዋንጫ ኣፍሪቃ ከም ዘልዓለት ይዝከር። ኣብቲ እዋን ከኣ ማኔ ዓብዪ እጃም ነይርዎ። ትማሊ ነቲ ግጥማት መፃረዪ ብዓወት ዝፈለመት 'ዘ ቴራንጋ ላየንስ' [ኣናብስ ቴራንጋ'] ብዝብል እትፍለጥ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል፡ ንማዳጋስካርን ርዋንዳን ኣኸቲላ ንምድባ ክትመርሕ ጀሚራ'ላ።


ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ቸልሲ ንኣሜሪካዊ በዓልሃብቲ ክትሽየጥ ኣብ ስምምዕ ተበፂሑ

እንግሊዛዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ቸልሲ ብ5.2 ቢልዮን ዲላር ብኣሜሪካዊ በዓልሃብቲ ንዝምራሕ ጥምረት ክትሽየጥ ኣብ ዘኽእል ስምምዕ ተበፂሑ። በዓል ሃብቲ ቶድ ቦህሊ ኣብ ኣሜሪካ ንዝርከብ ጋንታ ቤዝቦል ‘ኤል ኤ ዶጀርስ’ ምስ ካልኦት መሻርኽቲ ብምዃን ብፅሒት ዋንነት ኣለዎ። ጋንታ ፕሪምየርሊግ እንግሊዝ ዝኾነት ቸልሲ ናብ መሸጣ ክትቐርብ ናብ ውሳነ ዝተበጽሐ፤ ወናኒኣ ሮማን ኢብራሞቪድ ምስ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ርክብ ኣለዎ ብዝብል ኣብ ልዕሊኡ ማዕቐብ ቅድሚ ምድንጋጉ ከምዝነበረ ይዝከር። ኣብራሞቪች ቅድሚ ኣዋርሕ ኣብ ዌብሳይት እታ ጋንታ ብዝዘርግሖ መግለፂ፡ ንቸልሲ ክሸይጥ “ኣዝዩ ከቢድን ንዕኡ ዘሕመሞን ውሳነ” ምዃኑ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብሰንኪ ስግኣት ፓርላማ ብሪጣኒያ “ንጋንታ ቸልሲ ብቕልጡፍ ክሸጣ ከምዝወሰነ ብምሕባር፡ ነቲ ምስ ፑቲን ርክብ ኣለዎ ብዝብል ዝቐረበ ክስታት ምንፃጉ ይፍለጥ። ሓድሽ ወናኒ ቸልሲ ንቸልሲ ክዕድግ ኣብ ስምምዕ በፂሑ ዘሎ ብቶድ ዝምራሕ ሕብረት ንሰብ ብፅሒት (ኣክስዮን) 2.5 ቢልዮን ፓውንድ ክኸፍል’ዩ። እቲ መኽሰብ ከኣ ንግብረ-ሰናይ ክውዕል ናብ ዕፅው ሒሳብ ባንኪ ክኣትው ምዃኑ ተፈሊጡ። ክሌርክ ካፒታል ግሩፕ፣ ማርክ ዋልተርን ስዊዘርላንዳዊ ቢልየነር ሃንስዮርግ ዋይስ ኣብ መሪሕነት እቲ ሕብረት ተሳትፎ ከምዘለዎም ተገሊጹ’ሎ። ንመጠናኸሪ እታ ጋንታ ድማ 1.75 ቢልዮን ፓውንድ ወጻኢ ክገብሩ’ዮም። እቲ መሸጣ ክሳብ መዛዘሚ ወርሒ ግንቦት ከምዝፍጸም ጋንታ ቸልሲ ኣብ ዌብሳይታ ዝዘርግሐቶ ሓበሬታ የመልክት። መስርሕ ርኽክብ እታ ጋንታ ከኣ ካብ ሰበስልጣን ኩዕሶ እግሪ እንግሊዝን መንግስቲ ብሪጣንያን ፍቓድ ከምዘድልዮ ተሓቢሩ። ኣመሪካዊ ኣውፋርን በዓል ሃብት ቦህሊ 4.5 ቢልዮን ዶላር ዝተፃረየ ሃብቲ ከምዘለዎ መፅሄት ፎርብስ ዘውፅኦ ሓበሬታ የረድእ።


ኲዕሶ እግሪ: ዘመነ ውድድር ፕሪሜርሊግ ዓዲ-እንግሊዝ ብዓወት ማንቸስተር ሲቲ ተዛዚሙ

ዘመነ ውድድር ፕሪሜርሊግ ዓዲ-እንግሊዝ 2021/2022 ፡ በቲ ትማሊ ሰንበት ዝተኻየደ ናይ መወዳእታ ግጥም ብዓወት ማንቸስተር ሲቲ ተዛዚሙ። ማንቸስተር ሲቲ ንኣስቶን ቪላ ብምስዓር'ያ ዋንጫ ፕሪሜርሊግ ጨቢጣ ዘላ። ንዝበዝሐ ሸቶ ዘመዝገቡ ዝወሃብ ወርቃዊ ጫማ (ጎልደን ቡት) ናይቲ ዓመተ-ውድድር ፕሪሜርሊግ ድማ ነቶም ማዕረ (23) ሸቶታት ዘመዝገቡ ኣጥቃዓይ ሊቨርፑል ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕን ኣጥቃዓይ ቶተንሃም ደቡብ ኮርያዊ ሶን ሁዪን -ሚንን ተዋሂቡ'ሎ። እቲ ንሓለውቲ ልዳት ዝወሃብ ሽልማት ወርቃዊ ጓንቲ (ጎልደን ግሎቭ) እውን፡ ብተመሳሳሊ፡ ነቶም ነፍሲ ወከፎም ኣብ 20 ግጥማት ናይዚ ዝተዛዘመ ዓመተ-ውድድር ልዳቶም ዘየድፈሩ፡ ኣሊሰን ካብ ሊቨርፑልን ኤንደርሰን ካብ ማንቸስተር ሲቲን ተዓዊቶምሉ ኣለዉ። ኣብ ፕሪሜር ሊግ ዓመት 2021-2022 በሓፈሻ 380 ግጥማት ክካየድ እንከሎ፡ ብማእከላይ ገምጋም ኣብ ሓደ ጸወታ 2.82 ሸቶ እንዳተመዝገበ 1071 ሸቶታት ተመዝጊቡ። ማንቸስተር ሲቲ 99 ሸቶታተ ብምምዝጋብ እታ ዝበዝሐት ሸቶታት ዘመዝገበት ጋንታ ክትከውን እንከላ ኖርዊች ሲቱ 23 ሸቶታት ጥራይ ብምምዝጋብ እታ ዝወሓደ ሸቶታት ዘመዝገበት ጋንታ እያ። ብዛይካ እዚ ኖርዊች ሲቲ 84 ሸቶታት ናብ ልዳታ ብምዝራቑ እታ ዝበዝሐ ሸቶታት ዝተመዝገባ ጋንታ እያ። ኤቨርተን 4 ቀይሕ ካርድ ብምርካብ ቀዳማይቲ ክትከውን እንከላ ሊድስ ዩናይትድ 99 ብጫ ካርድ ብምርካብ ኣብ ቅድሚት ትስራዕ። ተጻወትቲ ቶተንሃም 6 ሸቶታት ናብ ገዛእ ልዳቶም ብምምዝጋብ ቀዳሞት ክኾኑ እንከለዉ። ዋትፎርድ ካብ ዘካየደቶ 38 ጸወታታት 27 ግዜ ስለዝተሰዓረት ዝልዓለ ቁጽሪ ሒዛ ኣላ። ኣብቲ ኩለን 20 ጋንታታት ፕሪሜርሊግ ዝተጋጠማሉ ናይ መወዳእታ መዓልቲ፡ ማንቸስተር ሲቲዶ ሊቨርፑል ትዕወት ትኸውን ዝብል ሕቶ ክሳብ ናይ መወዳእታ ደቓይቕ ቀጺሉ። ሲቲ ኣብተን ቀዳሞት 75 ደቓይቕ፡ ብክልተ ሸቶታት ተመሪሓ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ተጻወታ ኣብ መወዳእታ ብዘርኣይዎ ህልኽን ሓቦን ዝመልኦ ጻዕሪ ኣብ መበል 76 ደቒቕ ብጉንዶጋን ኣቢላ ቀዳመይቲ ሸቶ ኣመዝጊባ።  ድሕሪ ክልተ ደቒቕ ድማ ሮድሪ ካልኣይቲ ኣመዝጊቡ። ብነጥቢ ምስታ እግሪ-እግራ ክትስዕባ ዝጸንሐት ሊቨርፑል ማዕረ ኮይነን ድሕሪ ምቕጻል፡ ሲቲ ኣብ መበል 81 ጉንዶጋን ብዘመዝገባ ሸቶ፡ 3 ብ 2 ስዒራ፡ ጸወታ ተዛዚሙ ዋንጫ ፕሪሜርሊግ ክትዓትር ኪኢላ'ላ። እታ ማንቸስተር ሲቲ ክትሰዓረላ ትምነ ዝነበረት ሊቨርፑል ብወገና፡ ኣብቲ ምስ ዎልቭስ ዘካየደቶ ግጥም፡ ጸወታ ክዛዘም 10 ደቒቕ ክሳብ ዝተርፎ 1 ብ 1 ድሕሪ ምቕጻል፡ ኣብ መወዳእታ 5 ደቓይቕ ናይ ምዱብ ግዜ፡ ክልተ ተወሰኽቲ ሸቶታት ኣመዝጊባ፡ 3 ብ 1 ተዓዊታ። እንተኾነ ግን፡ እታ ኣርባዕተ ዋንጫታት ትወስድዶ ትኸውን ክብሃለላ ዝጸንሐ ሊቨርፑል፡ 93 ነጥቢ ዘዋህለለት ማንቸስተር ሲቲ ብሓደ ነጥቢ ስለዝቐደመታ፡ ዝሓሰበቶ ኣይቀንዓን። ሊቨርፑል፡ ኣብ ዝመጽእ ሰንበት ኣብ ዝካየድ ዋንጫ ቻምፕዮንስ ሊግ ኣውሮጳ መንወሰደ፡ ሳልሰይቲ ዋንጫ ናይዚ ዓመተ ውድድር ንምዕታር ኣቶኩሮኣ ናብ ፓሪስ ፈረንሳ ክኸውን'ዩ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ እታ ራባዓይ ብምውጻእ ኣብ ዝቕጽል ውድድር ቻምፕዮንስ ሊግ ክትሳተፍ ሃሪፋ ዝነበረት ኣርሰናል፡ ዋላ'ኳ ኣብዚ ናይ መወዳእታ ምስ ኤቨርተን ዘካየደቶ ግጥም 5 ብ 1 እንተሰዓረት ክቐንዓ ኣይከኣለን።  ኣብ ክንድኣ፡ ቀንዲ መቀናቕንታ ዝኾነት  ቶተንሃም ንኖርዊች 5 ብ 1 4ይ ደረጃ ሒዛ'ላ ናብ ቻምፕዮንስ ሊግ ሓሊፋ'ላ። ኣብ መወዳእታ ናብ ታሕተዋይ ዲቪዥን መን ወረደ (ሊድስዶ በርንሊ) ኣብ ዝነበረ ግጥም፡ ብዓወት ሊድስ ተዛዚሙ'ሎ። በዚ መሰረት ካብተን 20 ጋንታታት ፕሪሜርሊግ፡ በርንሊን እተን ኣቐዲመን ከምዝወረዳ ዝተረጋገጻ ዋትፈርድን ኖርዊችን ናብ ታሕተዋይ ዲቪዥን ተመሊሰን ኣለዋ።


ኣርባዕተ ኤርትራውያን ዳያኑ ኣብ መጻረዪ ግጥም ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ከጻውቱ ተሓርዮም

ኣርባዕተ ኤርትራውያን ዳያኑ ኣብ መንጎ ዩጋንዳን ኒጀርን ንዝካየድ መጻረዪ ግጥማት ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ 2023 ክዳንዩ ከም ዝተመረጹ ተፈሊጡ። እቲ ግጥም ሎሚ ረቡዕ ሰዓት 4፡00 ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ስታድየም ቅድስቲ ማርያም ኪተንደ ዩጋንዳ ዝካየድ ኰይኑ፡ ጸጋይ ሞጎስ ማእከላይ ዳኛ ኮይኑ ከጻውት እዩ። እዮቤል ሚኪኤልን ሲራክ ሳሙኤልን ተሓጋገዝቲ ደያኑ ክኾኑ እንከለው፡ ኢድሪስ መሓመድ ዑስማን ራብዓይ ዳኛ ኰይኑ ተመሪጹ። እዚ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ዝካየድ ዘሎ ቀዳማይን ካልኣይን እግሪ ናይ ምድብ ጸወታ ኰይኑ፡ ሳልሳይን ራብዓይን ግጥማት ኣብ ወርሒ መስከረም ክካየዱ'ዮም። ናብ ሃገራት ወጻኢ ንጸወታ ዝገሹ ተጻወትታ ብተደጋጋሚ ክጠፍኡ ዝረኣየላ ኤርትራ ኣብዚ ግጥማት መጻረዪ ዋንጫ ኣፍሪቃ 2023 ኣይተሳተፈትን።  ኣብ ጥቅምቲ 2019 ኣብ ግጥማት ኩዕሶ እግሪ ማእከላይን ምብራቕን ኣፍሪቃ (ሴካፋ) ትሕቲ 20 ዓመት ትሳተፍ ናይ ዝነበረት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣርባዕተ ኣባላት ኣብ ዩጋንዳ ድሕሪ ምስዋሮም ዑቕባ ከም ዝሓተቱ ተጸብጺቡ ነይሩ። ብፍላይ ኣብ 2009 12 ተጻወቲ ኣብ ኬንያ ድሕሪ ምስዋሮም ኣሰልጣኒን ሓደ በዓል ስልጣን ስፓርትን ጥራይ ንኣስመራ ከም ዝተመለሱ ጸብጻባት ናይቲ እዋን ይገልጹ። ሎሚ ሰዓት 4 ድቀ ዝገጥማ ኒጀርን ዩጋንዳን ዛጊት ሓሓደ ጸወታታት ኣካዪደን ኣለዋ። ብቐዳም ኡጋንዳ ብኣልጀርያ 2 ብ 0 ክትሰዓር እንከላ፡ ኒጀር ምስ ታንዛንያ ማዕረ እያ ተፈላልያ። መጻረዪ ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ 2023 ካብ 1 ሰነ ጀሚሩ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ንመበል 34 ግዜ ዝካየድ ዘሎ ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ካብ 23 ሰነ 2023 ጀሚሩ ኣብ ኣይቮሪ ኮስት ክካየድ እዩ።


ኣርማ ሕደ-ጾታውያን ዘለዎ ማልያ ኣይለብስን ዝበለ ፍሉጥ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ

ኣባል ፈረንሳዊት ክለብ ፒ-ኤስ-ጂ ዝኾነ ሰኔጋላዊ ተጻዋታይ ኣርማ ሕደ-ጾታውያን ንዘለዎ ማልያ ተሓሲሙ። ኣባል ፈረንሳዊት ክለብ ፒ-ኤስ-ጂ ዝኾነ ኣፍሪቃዊ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ናይ ሕደ-ጾታውያን ኣርማ ዘለዎ ማልያ ንከይለብስ ካብ ጸወታ ከምዝቦኸረ ተገሊጹ። ወዲ 32 ዓመት ኢድሪስ ጒየ፡ ነቲ ማልያ ንዘይምኽዳን፡ ኣብቲ ብቐዳም ጋንትኡ ዘካየደቶ ግጥም ከምዘይተሳተፈ ጸብጸባት ሓቢሮም። ኣሰልጣኒ ናይታ ጋንታ ማውሪስዮ ፖቸቲኖ፡ እቲ ተጻዋታይ "ብውልቃዊ ምኽንያት" ከምዘይተሳተፈ ተዛሪቡ። ፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ፈረንሳ ብወገኑ፡ ጒየ ስለምንታይ ካብቲ ግጥም ከምዝቦኾረ መብርሂ ክህብ ሓቲቱ'ሎ። ቢቢሲ ርእይቶ ናይቲ ተጻዋታይ ንምርካብ ንወኪሉ ተወኪስዎ'ሎ። ምስ እንግሊዛዊት ክሪስታል ፓላስ ዝጻወት ሸይኩ ኮታየን ኣባል ጋንታ ዋትፈርድ ኢስማዒላ ሳርን፡ ነቲ ኣብ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል ብጻዮም ዝኾነ ጒየ ዘለዎም ደገፍ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ገሊጾም ኣለዉ። ኮያተ፡ ምስቲ ኣባል ጋንታ ፒ-ኤስ-ጂ ዝተሳእሎ ስእሊ ብምልጣፍ "ሓቀኛ ሰብኣይ" ክብል ጽሒፉ። ሳር ብወገኑ፡ ብሰለስቲ ኢሞጂ ልቢ ዝተሰነየ ምስ ጒየ ዝተሳእሎ ስእሊ ብምልጣፍ "100%" ከምዝድግፎ ኣሚቱ። እንግሊዛዊት ክለብ ዋትፈርድ፡ ንኣባላ ዝኾነ ሳር ዝጸሓፎ ግብረመልሲ ብምሃብ፡ ንማዕረነትን ብዙሕነትን ዘለዎም ደገፍ ብምግላጽ፡ "ንሰራሕተኛታቱ ተወሳኺ ትምህርትን ደገፍን ክህብ ድሉው" ምዃኑ ገሊጹ'ሎ። ኣሰልጣኒ ክሪስታል ፓላስ ፓትሪክ ቬራ ብወገኑ፡ ተጻዋታይ ጋንታኡ ንጒየ ብምድጋፍ እንተጽሒፉ "ኣብ ውሽጢ ገዛ ዝግበር ዝርርብ" ክህልዎ ምዃኑ ተዛሪቡ። ክለባት ፈረንሳ፡ ብኣጋጣሚ 17 ግንቦት መዓልቲ ኣንጻር ጽልኣት ሕደ-ጾታውያን፡ ተጻወተን ቀስተ-ደመና ዝሕብሩ ቁጽሪ ዘለዎ ማልያታት ብምኽዳን ደገፈን ክገልጻ ድሕሪ ዝቐረበለን ዕድመ'ዩ እቲ ኩነታት ኣጋጢሙ ዘሎ። ሰኔጋላዊ ጒየ ኣብ 2019 ብ30 ሚልዮን ፓውንድ ናብ ፒ-ኤስ-ጂ ምስግጋሩ ይፍለጥ። እቲ ካብ ማሕበር ኩዕሶ እግሪ ፈንሳ ዝተላእከሉ ደብዳበ "ናይ ይቕሬታ መግለጺ ከውጽእ" ዝጠልብ ምዃኑ ኣገልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ጠቒሱ። ከም ብዓል ኣርጀንቲናዊ ኮኾብ ተጻዋታይ ሊዮነል መሲ ዝበሉ ተጻወቲ ዝሓቖፈት ክለቡ፡ ሎሚ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ ግን "ነዚ ማልያ ምኽዳን ኣዝዩ የሕብነና" ኢላ ኣላ። ሓያሎ ፍሉጣት ፖለቲከኛታት ሰኔጋል ድማ ነቲ ተጻዋታይ ዘለዎም ደገፍ ይገልጹ ኣለዉ። ፕረዚደንት እታ ሃገር ማኪ ሳል ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጸሓፎ ርእይቶ፡ እስላማዊ እምነት ናይቲ ተጻዋታይ ክኽበር ተማሕጺኑ'ሎ። ሚኒስተር ስፖኣር ማታር ባ ብወገኑ፡  ህዝቢ ሃገሩ ነቲ ተጻዋታይ ሃገራዊት ጋንታ የከምዝድግፎ ብምግላጽ፡ ምስቲ ተጻዋታይ ናብ ቅድስቲ ቦታ እምነት እስልምና ዝኾነት መካ ኣብ ዝኸድሉ ዝተሳእልዎ ስእሊ ብምልጣፍ ዘለዎ ደገፍ ኣነጺሩ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ገለ ኤምሲታት ኣውሮጳ ኣብ ዛምቢያ፡ ንመሰላት ሕደ-ጾታውያን ዘለዎም ደገፍ ንምግላጽ፡ ቀስተ-ደመና ዝሕብራ ባንዴራ ምስቃሎም ኣብታ ሃገር ቁጠዐ ፈጠሩ። ኤምባሲታት ስዊድንን ፊንላንድን፡ ንመዓልቲ ሕደ-ጾታውያን ዘለዎም ደገፍ ንምግላጽ፡ ነታ ኣርማ ማዕረ ባንዴራታት ሃገራቶም ከተንበልብል ምግባሮም ካብ ህዝብን ፖለቲከኛታትን ዛምቢያ ነቐፌታ ኣስዒብሎም ኣሎ። ኣብ ዛምቢያ፡ ሕደ-ጾታዊ ዝምድናታት ብሕጊ ዝተኸልከለ ምዃኑ ይፍለጥ። "መሰላት ሕደ-ጾታውያን ሰብኣዊ መሰላት'ዩ" ክብል ኤምባሲ ስዊድን ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ኣምባሳደር ፊንላንድ ብሸነኹ፡ "ንሰብኣዊ መሰላት ብሓባር ደው ኢልና ኣለና" ክብል ገሊጹ።


ሪያል ማድሪድ ንሊቨርፑል ብምስዓር ኣብ ዋንጫ ‘ሻምፒዮንስ ሊግ’ ኤውሮጳ ዳግም ነጊሳ

ስጳኛዊት ክለብ ሪያል ማድሪድ፡ ትማሊ 28 ግንቦት 2022 ኣብ ፓሪስ ኣብ ዝተኻየደ መዛዘሚ ጸወታ ሻምፒዮንስ ሊግ ኤውሮጳ፡ ንእንግሊዛዊት ክለብ ሊቨርፑል 1 ብ 0 ብምስዓር ንመበል 14 ግዜኣ ዋንጫ ናይቲ ውድድር ዓቲራ። በዚ ኸኣ እቲ ሊቨርፑል ንሻብዓይ ግዜ ዋንጫ ሻምፕዮንስ ሊግ ክትዓትር ሒዛቶ ዝኣተወት ባህግን ዝገበረቶ ጻዕርን ብመሪር ስዕረት ተዀሊፉ። ቨኒስዮስ ጁንየር ኣብ ካልኣይ እብረ ጸወታ እንኮ ሸቶ ሪያል ማድሪድን ደገፍታን ኣብ ፓሪስ ክሰራሰሩ ገይሩ። እዛ እንኮ ሸቶ 'ቲ ግጥም፡ በታ ዝበዝሕ ግዜ ብመልሰ-መጥቃዕቲ ስግኣታት ትፈጥር ዝነበረት ማድሪድ ኣብ መበል 58 ደቒቕ ዝተረኽበት ኰይና፡ ቨኒስየስ ብየማናይ መስመር መጥቃዕቲ ንዝተቘርጸትሉ ኵዕሶ፡ መስመር 'ኦፍሳይድ' ንስክላ ሞሊቝ ኣብ ወሳኒ ህሞት ዘመዝገባ እያ። ኣብቲ ሊቨርፑል ዳርጋ ብሓደ ሰብ ጸኒዑ ከም ዘምሰየ ዝተገልጸ ዘሎ ዕርዲ ምክልኻል ማድሪድ ክትሰብር ብተደጋጋሚ መጥቃዕቲታት ዝፈነወት ኰይና፡ ሓላዊ ልዳታ ቲባው ኮርቱዋ፡ ንዅሉ መጥቃዕቲታት ሊቨርፑል ምፍሻል ብውልቁ ኣብ ታሪኽ ዝጥቀስ ፍሉይ ብቕዓት ኣርእዩ። ነቲ ኣብ ተመሳሳሊ ጸወታ ፍጻመ 2018፡ ብሰርጆ ራሞስ ብዝወረዶ ማህረምቲ ብኣጋ ካብቲ ውድድር ምእላዩ ነቒሉ፣ ኣብዚ ናይ ትማሊ ሕነ ክፈዲ ዝደሊ ዝነበረ ኣጥቃዒ ሊቨርፑል መሓመድ ሳላሕ፡ ኮርቱዋ ብቐሊሉ ዝድፈር ኰይኑ ኣይረኸቦን፤ ንሱ ጥራይ 6 ግዜ በቲ ሓላው ልዳት ተዓጊቱ። እዚ ዓወት'ዚ ኢጣልያዊ ኣሰልጣኒ ማድሪድ ካርሎ ኣንቸሎቲ፡ ንራብዓይ ግዜ ዋንጫ ሻምፕዮንስ ሊግ ዝዓተረ ቀዳማይ ኣሰልጣኒ ብምዃን ኣብ ታሪኽ ክሰፍር ኣብቂዕዎ'ሎ። እዚ ዓመት፡ ሊቨርፑል ዘርኣየቶ ብቕዓትን ዘመዝገበቶ ዓወታትን፣ ዋንጫ ካራባኦን ኤፍ.ኤ ካፕን - ክልቲአን ኣንጻር ቸልሲ ብፍጹም ቅላዕ ዝተዓወተትለን - ኣብ መወዳእታኡ ግን ብድርብ ጓሂ ተዛዚሙ። ሻምፒዮን ፕረምየር ሊግ እንግሊዝ ንምዃን፡ ብሓንቲ ነጥቢ ብ ማንችስተር ሲቲ ተበሊጻ ነታ ዋንጫ ከተማዕድዋ እንከላ፣ እዚ ናይ ትማሊ ውድድር ከኣ፡ ብብቕዓት ኮርቱዋ ዋንጫ'ኳ እንተሰኣነት፡ "ማስተር-ክላስ" ሓላወቲ ልዳት ዝወሰደትሉ ግን እዩ፡ ተባሂሉ'ሎ። እዚ ቤልጁማዊ ሓላው ልዳት፡ ንሳላሕ "እሾኽ ኮይንዎ ኣምስዩ፡" ጥራይ ዘይኰነ፡ ካልኦት ብፍላይ ከኣ ሳድዮ ማነ ንዝሃረማ ኩዕሶ ብብልሓት ከድሕን ምኽኣሉ፡ "ፍጹም ብሉጽ እዩ ነይሩ፡" ተባሂሉ። ሊቨርፑል፡ ክሳብ መወዳእታ ሰሙን ናይዚ ዓመተ ስፖርት ታሪኻዊ "ኳድራብል" ዓወት ንምጭባጥ ብምድፋእ፡ እቲ ክልተ ግን ኣብ መወዳእታኡ'ኳ እንተዘይተዓወተ፡ ገና ዓቢ ክብሪ ክትወስድ ዘኽእላ ምዃኑ ግን ይእመን። ትማሊ ምሸት፡ እቲ ካብ ስታድዮም ፓሪስ ወጻኢ ብፍላይ ደገፍቲ ሊቨርፑል ዝፈጠርዎ ዕግርግር፣ ፖሊስ ነቲ ዝተፍጥረ ኵነታት ንምቍጽጻር ዝገብርዎ ዝነበሩ ጻዕሪን ተደማሚሩ፡ ንምጅማር 'ቲ ጸወታ ልዕሊ 30 ደቓይቕ ክድንጕ ኣገዲድዎ እዩ። ሊቨርፑል ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ደገፍታ ናብቲ ስታድዩም ክኣትዉ ዘይከኣሉሉ ምኽንያት ምሉእ መርመራ ክግበረሉ ትሓትት ኣላ። ሪያል ማድሪድ፡ ኣብዚ ዓመተ ስፖርት ኣብ ሻምፕዮንስ ሊግ ኣብ ጸወታታት ብዙሕ ጸብለል ኢላ'ኳ እንተዘይጸንሐት፡  ንፓሪስ ሰይንት ጀርመን፡ ቸልሲ፡ ማንቸስተር ሲቲን ሊቨርፑልን ረቲዓ ናብ ሸቶኣ ክትበጽሕ እትኽእል ጋንታ ምዃና፡ ንዅሉ ኣብ ልዕለኣ ዘሎ ሕቶታት መልሲ ትህበሉ። እዚ ናይ ትማሊ ዓወት ምስቲ ዋንጫ ላሊጋ ዝዓተሩሉ ዓወት ተደሚሩ ማድሪዳውያን፡ እቲ ዓመታት ዝጸንሐ ውህሉል ተመኵሮኦምን ርእሰ ተኣማንነትን፡ ካብቲ ዝሓልፍዎ ዘለው ተሪር እዋን ብኸመይ ይሰግሩን ኣብ ዓወት ይበጽሑን መርኣያ ምዃኑ ይግለጽ። ብተወሳኺ፡ እቲ ቅድሚ ሓደ ዓመት ካብ ኤቨርተን ናብ በርናቡ ተመሊሱ፡ ላሊጋን ሻምፕዮንስ ሊግን ዝዓተረ ኣሳልጣኒ ካርሎ ኣንቸሎቲ'ውን ፍሉይ ህሞት እዩ። ኣንቸሎቲ፡ በዚ ራብዓይ ዓወቱ ንታሪኽ ኣብ ርእሲ ምስርሑ፣ ነቶም ናይ ገዛእ ርእሶም 'ኢጐ' ዘማዕብሉ ዓበይቲ ተጻወትቲ ከይተረፈ ከመይ ተመሓድርን ትዕወትን ዘለዎ ምልከት'ውን ኣርእዩ'ሎ። ኣንቸሎቲ ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ኣሰልጠንቲ ምዃኑ ደጊሙ ኣመስኪሩዎ ኣሎ።


ኣፍኮን 2021፡ ንሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ውጽኢት ካብ ዘየዐወትዋ ምኽንያታት እቶም ሓሙሽተ

ኣብቲ ካሜሩን ዘእንገደቶ መበል 33 ዋንጫ ኣፍሪቃ ኣብ ምድብ ሓደ ተደልዲላ ዝተተጻወተት ኢትዮጵያ  ፈላሚት ተሰናባቲት ከምዝኾነት ይዝከር። ካሜሩን፣ ቡርኪናፋሶን ኬፕቨርድን ኣብ ዝነበራሉ ምድብ ዝተደልደለት ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ብኽልተ ስዕረትን ሓደ ማዕረ ውጽኢትን’ያ ተፋንያ ዘላ። ቅድሚ ሎሚ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ዘአንገደቶ ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ ብተመሳሳሊ ክልተ ስዕረትን ሓደ ማዕረ ውጽኢትን ብምምጻእ ከምዝተሰናበተት ይፍለጥ። ንምዃኑ እታ ሃገራዊት ጋንታ ናብ ቀጻሊ ዙር ንኽይትሰግር ዝእግዳ ዘሎ ምኽንያት እንታይ’ዩ? ተጻወትቲ ዝፍጽምዎም ስሕተታት ወይስ ካልእ? ካብቶም ምኽንያታት ዝበሃሉ ነቶም ሓሙሽተ ክንድህስስ። 1. ልምዲ/ተሞክሮ ኣሰልጣኒ እታ ሃገራዊት ጋንታ ብድሕሪ’ቲ ናይ መወዳእታ ግጥማ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ካብ ሞንጎ ዘልዓሎም ምኽንያታት እቲ ሓደ “ልምዲ” ዝብል ነይሩ። “ብዙሓት መናእሰይ ተጻወትቲ ኣለዉና። ተሞክሮ እናረኸቡ ምስከዱ ከኣ ምምሕያሽ ክረኣይ እዩ። ኣብ ዝቕጽል ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ ተመሊስና ከምእንመጽእ ተስፋ ኣለኒ” ክብል ተዛሪቡ። ንዝተፈላለዩ ናይ ስፖርት ጸብጻባት ዘቕርቡ ምንጪታት ሓበሬታ ዝጽሕፍ ፍሬው ኣስራት ንሓሳብ ኣሰልጣኒ ውበቱ ቅቡል ይገብር። “ሰለስተ ተጻወትቲ ጥራሕ እዮም ኣብ ሕሉፍ ዋንጫ ኣፍሪቃ ተሳትፎ ዝገበሩ። ካብ ሞንጎኦም ሓደ ዝነበረ ሓላዊ ልዳት ጀማል ጣሰው ተጠባባቒ ኮይኑ ከይዱ ነይሩ ግን ከኣ ኣይተሰለፈን፥ ሽመልስ እውን ብምኽንያት ማህሰይቲ ኣይከደን። ጌታነህ ጥራሕ እዩ ክስለፍ ኪኢሉ” ክብል የረድእ። ዝተወሰኑ ተጻወትቲ ድማ ኣብቲ ኣብ ርዋንዳ ተኻይዱ ዝነበረ ናይ ‘ቻን’ ግጥማት ተሳቲፎም ምንባሮም የዘኻኽር ጋዜጠኛ ስፖርት ፍሬው። መብዛሕቲኦም ተጻወትቲ ካብ ፕሮምየርሊግ ኢትዯጵያ ዝተረኸቡ ምዃኖም ዝገልጽ ኣሰልጣኒ ውበቱ፡ ካብዚ ውድድር ልምዲ ከምዝረኸቡ ይገልጽ። ፍሬው ብወገኑ “ኣብዚ ውድድር ዓበይቲ ጋንታታት ዘሰለፋ ኢኳቶሪያል ጊኒን ኮሞሮስን እንተሪኢናየን መብዛሕቲኦም ተጻወትተን ኣብ ታሕተዎት ዲቪዝዮናት ኩዕሶ እግሪ ሃገራት ፈረንሳ፣ ጣልያንን ስፐይንን ዝርከባ ጋንታ ዝጻወቱ እዮም። “ነዚ ብምርኣይ ‘ናትና ተጻወትቲ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ጥራሕ ስለዝጻወቱ ኢና ውጽኢታውያን ዘይኮንና’ ምባል ዘእምን ምኽንያት ኣይኸውንን። ምናልባት እቲ ናትና ሊግ ካብቶም ታሕተዎት ዝበሃሉ ዲቪዝዮናት ዝነኣሰ’ዶ ይኸውን? ኣይፈለጥኩን” ክብል ድማ ሓሳቡ የጠናኽር። 2. ጌጋታት ወይ ስሕተታት ተጻወትቲ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ - ዋልያ - ቅድሚ ሎሚ ዝንቀፉሉ ሓደ ጸገሞም ‘ነኣሽቱ’ ዝባሃሉ ስሕተታት ምፍጻም ኮይኑ፤ ኣብዚ ናይ ሎሚ ግጥማት እውን ዝተረኣየ ክፍተቶም ነይሩ። ኢትዮጵያ ኣብቲ ናይ 2013 ደቡብ ኣፍሪቃ ዘአንገደቶ ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ ፈለማይ ጸዋትኣ ምስ ዛምቢያ ከምዝገበረት ይዝከር። ኣብቲ እዋን ሓላዊ ልዳት ካብ ቦትኡ ወጺኡ ብዝፈጸሞ ስሕተት ቀይሕ ካርዲ ተዋሂብዎ ተሰናቢቱ። ኣብ ፈላማይ ግጥም ተጻዋቲኻ ብቐይሕ ካርዲ ምስኣን ኣብዚ ናይ ሎሚ ግጥማት እውን ከምዝተደገመ ዝሕብር ጋዜጠኛ ፍሬው “ንቑሓት ዘይምዃንን ንኩዓሳሱ ብልቢ ኣስተብሂልካ ስጉምቲ ዘይምውሳድ ኣብታ ጋንታ ይረኣይ ነይሩ” ይብል። ምስ ካሜሩን 4 ብ 1፣ ኬፕቨርድ 1 ብ 0 ከምኡ’ውን ምስ ቡርኪናፋሶ ማዕረ ሓደ ክትፈላለ ከላ፡ ካብ ሞንጎ እቶም ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝተቖጸሩ ሸቶታት ገሊኦም ብቐለልቲ ስሕተታት ዝተፈጠሩን ምድሓን ይከኣል ከምዝነበረን ይኣምን። ተጻወትቲ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ እናተቐባበሉ ናብ ማእኽል ዘስገርዋ ኩዕሶ ተመሊሳ ኣብ ልዕሊኦም ሓደጋ ክትፈጥር ከላ ብተደጋጋሚ ከምዝተርኣየ’ውን ወሲኹ ይገልጽ። ኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ ምስ ሓሳብ ጋዜጠኛ ፍሬው ዝሳነ ርእይቶ ኣለዎ። ቅድሚ እቲ ምስ ካሜሩን ዝነበረ ጸዋታ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሃገራዊት ጋንታ ኬፕቨርድ ኣብ መዛዘሚ ቀዳማይ ፍርቂ ጸዋታ ዘቑጸረታ ሸቶ ቆላሕታ ካብ ምንኣስ ብዝብገስ ስሕተት ከምዝኾነ ተዛሪቡ ነይሩ። 3. ስልቲ ጸዋታ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ምስ ካሜሩንን ኬፕቨርደን ኣብ ዝነበራ ግጥማት ተጻወትታ ብናይተን ሃገራት ተጻወትቲ ብልጫ ክውሰዶም ከሎ ተራእዩ ነይሩ። ኢትዮጵያ እትልለየሉ ኩዕሶ ተቖጻጺርካ ናይ ምጽዋት ስልቲ ብዙሕ ኣይተረኣየን። ምስ ካሜሩን ኣብ ዝነበረ ጸዋታ ኣብ ቀዳማይ ፍርቂ ጸዋታ ንብዙሓት ዘገረመ ብቕዓት ከርእዩ’ኳ እንተኽኣሉ፡ ኣብ ካልኣይ ፍርቂ ጸዋታ ግን ብልጫ ተወሲድዎም’ዩ። “ብፍላይ ናብ ክልል ጎል መጋጥምቶም ብምኻድ ዝገበርዎ ምንቅስቓስ ዘዕግብ ኣይነበረን” ዝብል ተንታኒ ስፖርት ፍሬው ኣስራት፡ ኩዕሶ ሒዞም ኣብ ናይ ብዓሎም ቦታ ዕንክሊል ዝብሉ ኮይኖም ከምዝረኸቦምን ናብ ቅድሚት ብዙሕ ይደፍኡ ከምዘይነበሩን ኣረዲኡ። ፍሬው ካልእ ዝተዓዘቦ ክፍተት፡ እታ ሃገራዊት ጋንታ “ፕላን - ቢ” እትብሎ ኣማራጺ ዘይብላ ምንባራ’ዩ። ሓደ ተጻዋቲ ብጉድኣት፣ ብካርዲ ወይ ተቐይሩ ክወጽእ ከሎ ሙሉእ ብሙሉእ ናይቲ ጸዋታ ስልቲ ከምዝቕየር ድማ የረድእ። 4. ዓቕሚ ተጻወትቲ ኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ ብድሕሪ እቲ ምስ ካሜሩን ዘጋጠሞም ስዕረት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ተጻወትተይ ናይ ዓቕሚ ምንኣስ ጸገም የብሎምን። ምናልባት ናይ ስነልቦና ድኽመት እንተዘይኮይኑ” ክብል ተሰሚዑ’ሎ። ፍሬው ግን “ነቲ ብግልጺ ዝረኣይ ነገር ዘይምቕባል እዩ” ክብል ንሓሳብ እቲ ኣሰልጣኒ ይቃወም። “ኣብቶም ግጥማት ኩዓሳሶ ተቓሊስካ ምምንጣል፣ ብላዕሊ ዝመጽኣ ኩዓሳሱ ተሻሚኻ ምውሳድ፣ ብክንፊ ገጽ ንዝመፍኡ ኣጥቃዕቲ ዝከላኸሉ ተጻወትቲ ነይሮምና’ዶ?” ዝብል ሕቶ ድማ የልዕል። ፍሬውን ካልኦት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ርእይትኦም ዝሃቦ ደገፍቲ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያን ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ “ተክለ ሰብነት ኢትዮጵያውያን ተጻወትቲ ካብ ናይ ካልኦት ሃገራውያን ጋንታታት ድቕቕ ከምዝብል” ይጠቕሱ። ከም ጋቶች ፓኖም ዝበሉ ንተጋጠምቶም ክጻወሩ ዝኽእሉ ድልዱል ሰብነት ዘለዎም ተጻወትቲ ዝስለፉሉ ዕድል ዘይምርካቦም ንኣፍቀርቲ ኩዕሶ ዘዘራረበ ዛዕባ ኮይኑ ሓሊፉ’ሎ። 5. ኣሰልጣኒ ዝተኸተሎ ስልቲ ኣሰላልፋ አሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ 4-4-3 [ኣርባዕተ ተኸላኸልቲ፤ነኣርባዕተ ናይ ማእኽልን ሰለስተ ኣጥቃዕትን] ኣሰላልፋ ብምጥቃም’ዩ ዝፍለጥ። በዚ መሰረት ንጌታነህ ከበደ ኣብ ቅድሚት፣ ነቲ ኣብ 2013 ኣቆጻጽራ ግእዝ ብዝሒ ሸቶታት ብምምዝጋብ ኮኾብ ዝነበረ ኣቡበከር ናስር ብጸጋም ከምኡ’ውን ንኣማኑኤል ገብረሚካኤል ወይ ዳዋ ቂጤስ ብየማን የሰልፎም። ምስ ቡርኪናፋሶ ኣብ ዝነበረ ናይ መወዳእታ ግጥም ግን ኣርባዕተ ተኸላኸልቲ፣ ክልተ ናይ ማእኽል ተኸላኸልቲ፣ ሰለስተ ናብ ቅድሚት ዝደፍኡ ናይ ማእኽል ተኸላኸልቲ ከምኡ’ውን ሓደ ኣጥቃዓይ ኣሰላልፋ ብምሓዝ’ዩ ናብ ሜዳ ኣትዩ። ብዙሓት ተንተንትን ጋዜጠኛታትን ስፖርት ከምዝብልዎ እንተኾይኑ፡ ኣቡበከር ምስ ኬፕቨርዴ ኣብ የማን ክንፊ፣ ምስ ካሜሩን ኣብ ቅድሚት ከምኡ’ውን ምስ ቡርኪናፋሶ ኣብ ዝነበረ ጸዋታ ብጸጋም ክጻወት ስለዝተገበረ ንዘለዎ ኣቕሚ ጸንቂቑ ከይጥቀም ገይሩ’ዩ። ኣቡበከር ጥራሕ ዘይኮነስ ካልኦት ተጻወትቲ’ውን ካብቲ ንጋንታታቶም ዝስለፉሉ ቦታ ብዝተፈለየ ኩነታት ኣብታ ሃገራዊት ጋንታ ክስለፉ ምግባር ልክዕ ከምዘይኮነ ዝሕብሩ ወሃብቲ ርእይቶ’ውን ኣለዉ። ፍሬው ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ብቕዓቶም ጽቡቕ ዘይኮኑ ተጻወትቲ ነታ ሃገራዊት ጋንታ ክጽምበሩ ክግበር ከሎ ብቕዓት እናሃለዎም ብኣሰልጣኒ ከይተሓረዩ ዝተረፉ ከምዘለዉ ይገልጽ። ንመጻኢ? ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኣብ ዝቕጽል ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ክትሳተፍ እንተኾይና “ግድን ውድድራት ወይ ናይ መጻረዪ ግጥማት ክንጽበይ የብልናን። ተጻወትቲ እናተኣኻኸቡ ናይ ምሕዝነት ግጥማት ብቐጻሊ ምክያድ የድልይ” ይብል ፍሬው። ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝጻወቱ ኢትዮጵያውያን እውን ዝሓሸ ዓቕሚ ከምዘለዎም እንተተፈሊጡ ንሃገሮም ክጻወቱ ጻውዒት ክቐርበሎም ከምዝግባእ ወሲኹ ሓቢሩ። ናይ 2023 ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ ብኣእንጋድነት ኣይቮሪኮስት ዝካየድ ኮይኑ፡ ካብ ካልእ እዋን ብዝተፈለየ ኣብ ሰነን ሓምለን ክካየድ ትጽቢት ይግበር። ኢትዮጵያ ኣብዚ ውድድር ንዝህልዋ ተሳትፎ እተረጋግጸሎም ናይ መጻረዪ ግጥማት ምስ ኣየኖት ሃገራውያን ጋንታታት ከምእተካይድ ኣብ ቀረባ እዋን ክፍለጥ’ዩ።


ዋንጫ ኣፍሪቃ፡ ካሜሩን እተካይዶ ግጥም ንምርኣይ ኣብ ዝተፈጠረ ምጽቕቓጥ ብውሕድ 8 ሰባት ሞይቶም

ሃገራውያን ጋንታታት ካሜሩንን ኮሞሮስን ንዘካየድኦ ግጥም ዋንጫ ኣፍሪቃ ንምርኣይ ኣብ መእተዊ ስታድየም ብዝተፈጠረ ምጽቕቓጥ ብውሑድ 8 ሰባት ከምዝሞቱን ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ተሓቢሩ። ነቲ ግጥም ንምርኣይ ናብ ስታድየም ፖል ቢያ ክኣትዉ ዝደለዩ ኣፍቀርቲ ኩዕሶ እግሪ ኣብ ከቢድ ምጽቕቓጥ ከምዝነበሩ ዝተፈነዉ ቪድዮታት የርእዩ። ካብ ሞንጎ እቶም ዝሞቱ ሰባት ሓደ ህጻን ከምዝርከቦም፡ ኤኤፍፒ ንሚንስትሪ ጥዕና እታ ሃገር ብምጥቃስ ጸብጺቡ። ካልኦት ብዙሓት ህጻናት'ውን ውኒኦም ስሒቶም ከምዝነበሩ ተገሊጹ'ሎ። እቲ ስታድየም 60 ሽሕ ሰባት ናይ ምሓዝ ዓቕሚ እንተነበሮ'ኳ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ግን ካብ 80 ሚኢታዊት ዓቕሙ ከይሰግር ተኣጊዱ ነይሩ። ኣተሓባበርቲ እቲ ግጥማት ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ ድማ፡ ልዕሊ 50 ሽሕ ሰባት ናብቲ ስታድየም ንምእታው ከምዝፈተኑ ኣረዲኦም። ኣብቲ ስታድየም ዝነበረት ጋዜጠኛ ሊዮሳዲያ ቦንግበን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ሰባት ዓውዓው ክብሉ ጀሚሮም። ሽዑ ናብቲ ስታድየም ኣምቡላንስ መጺኣ። ናብቲ ቦታ ተጸጊዕና ክንርእይ እንተፈተንና'ኳ ፖሊስ ግን ናብቲ ምጽቕቓጥ ዝተፈጠረሉ ቦታ ከቕርቡና ኣይከኣሉን" ኢላ። ብሰንኪ እቲ ሓደጋ ናይ ዝሞቱ 8 ሰባት ዝርዝር ከምዝበጽሓ'ውን ገሊጻ። ነቲ ጸዋታ ክከታተል ኣብ ስታድየም ዝተረኸበ ጋዜጠና ቢቢሲ ኣፍሪቃ ኒክ ካቪል፡ "ብዛዕባ እቲ ሓደጋ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ሓበሬታ ክሳብ ዝዝርጋሕ ኣብ ውሽጢ ዝነበርና ሰባት ኣይሰማዕናን ኔርና" ይብል። ብዙሓት ጫማታትን ካልኦት ስብርባር ነገራትን ኣብ ጥቃ መእተዊ እቲ ስታድየም ከምዝረኣየ ድማ ወሲኹ ሓቢሩ። ላዕለዋይ ተቖጻጻሪ ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃ - ካፍ - ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ሓደጋን መንቀሊኡን ብዝምልከት ምጽራይ የካይድ ምህላዉ ኣፍሊጡ'ሎ። ኣብቲ ናይ ትማሊ ግጥም ምስ ኮሞሮስ ዝተራኸበት ካሜሩን 2 ብ 1 ስለዝተዓወተት ናብ ርብዒ ፍጻመ ምሕላፋ ኣረጋጊጻ'ላ። ብሰንኪ ኮቪድ ሰለስተ ሓለውቲ ልዳት ዝርከብዎም ብዙሓት ተጻወትታ ክተሰልፍ ዘይከኣለት ኮሞሮስ፡ ኣብ ክፍሊ ምክልኻል ንዝጻወት ቻካር ኣልሃድሁር ናይ ሓላዊ ልዳት ቦታ ክትክእ ብምግባር'ያ ናብ ሚዳ ኣትያ። ነቲ ጸዋታ ብዋና ዳኝነት ዝመርሐ ኢትዮጵያዊ ባምላክ ተሰማ ኣብ ውሽጢ 6 ደቒቓ ንሓደ ናይ ኮሞሮስ ተጻዋቲ ብቐይሕ ካርዲ ከምዘውጽአ ተፈሊጡ'ሎ።


ወናኒ ጋንታ ቸልሲ ሮማን ኣብራሞቪች ተሰሚሙ ከይኸውን ጠርጢሩ

ሮማን ኣብራሞቪች፡ ወናኒ እንግሊዛዊት ክለብ ቸልሲ ኣብ ጸገም ጥዕና ከም ዝወደቐን፡ ተመሪዙ ክኸውን ከም ዝኽእልን ተሓቢሩ። ሩስያዊ ቢልየነር ሮማን ኣብራሞቪች ብሰንኪ ምስማም ኣብ ጸገም ጥዕና ከም ዝኣተወ ካብ ዝቐርብዎ ምንጪታት ዝተረኸበ ሓበሬታ የመልክት። ኣብራሞቪች ንዝርርብ ሰላም ዩክረይንን ሩስያን፡ ኣብ ፈለማ'ዚ ወርሒ ናብ ዶብ ዩክረይን-ቤላሩስ ኣብ ዝገሸሉ እዋን ተመሪዙ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። እቲ ቢልየነር ኣብዚ እዋን ናብ ዝሓሸ ኵነታት ጥዕና ከም ዝተመልሰን፣ ቃንዛ ዓይንን ምቅርራፍ ቆርበትን ግን ይረኣዮ ምህላውን ተሓቢሩ። ካልኦት ክልተ ንዩክረይን ዝወከሉ ተሸማገልቲ'ውን ግዳይ እቲ ምስማም ከም ዝዀኑ ይዝረብ። እቲ ምስማም፡ በቶም ነቲ ዘተ ንምትእጉጓል ዝሸርሑ ሕሉፋት ፖለቲከኛታት ሩስያ ዝተዋደደ ከምዝኾነ ሓደ ጸብጻብ ኣመልኪቱ'ሎ። ሓደ ስሙ ዘይተገለጸ በዓል ስልጣን ኣሜሪካ ግን፡ "ከባቢያዊ ለውጢ" ዘኸተሎ እምበር ምስማም ከምዘይኮነ ምዝራቡ ሮይተረስ ገሊጹ። ኢሆርን ዞቭካቭ ዝተባህለ ሹመኛ ቤተ መንግስቲ ዩክረይን ብወገኑ፡ ንኣብራሞቪች'ኳ እንተዘየዘራረቦ፡ እቶም ልኡኻት ዩክረይን ግን ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ጥዕና ከም ዘለዉን፣ ሓደ ካብኦም'ውን እቲ ሓበሬታ "ሓሶት'ዩ" ከም ዝበሎን ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ቃንዛ ዓይኒ" ዎል ስትሪት ንምንጪታት ጠቒሱ ከም ዝጸብጸቦ፡ ኣብራሞቪች ከምኡ'ውን ኣባል ባይቶ ዩክረይን ረስተም ኡሜሮቭ ዝርከቦም ተወከልቲ ዩክረይን ድሕሪ እቲ ብ 3 መጋቢት ዘጋጠመ ኵነታት፡ ጥዕናኦም ተመሓይሹ'ሎ። ንኣብራሞቪች ቀረባ ዝኾነ ምንጪ ሓበሬታ'ውን ንቢቢሲ ከምዝገለጾ፡ ኵነታት ጥዕናኡ ተመሓይሹ እቲ ኣብ ዩክረይን ዘሎ ኲናት ንኸብቅዕ ኣብ ዝካየድ ዘሎ መስርሕ ዘተ'ውን ተመሊሱ'ሎ። መንቀሊ ምስማም እቲ ቢልየነር ንጹር ኣይኮነን ዘሎ። ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ኣብራሞቪች ነቲ ብሩስያ ዝተፈጸመ ወራር ኣብ ምዝሕሓል ሓገዝ ክገብር ከም ዝደሊ ከም ዝሓበሮ፡ ብሰንበት ገሊጹ ነይሩ። ኣብራሞቪች፡ ካብ ፈለማ ወርሒ መጋቢት ኣትሒዙ፡ ብምኽንያት'ቲ ኣብ መንጐ ሩስያን ዩክረይንን ዝካየድ ዝርርብ፡ ብተደጋጋሚ ካብ ሞስኮ ናብ ኪቭ ከም ዝተመላለሰ ይግለጽ። ናብ ኪቭ ኣብ ዝገበሮ መገሻ'ውን ንፕረዚደንት ዘለንስኪ ከም ዝረኸቦ ይዝረብ። ኣብ ምጽራይ ገበናት ዘድህብ ጕጅለ መርማሪ ጋዜጠኛ ቤሊንካት ብወገኑ፡ ኣብራሞቪችን ካልኦት ወከልቲ ዩክረይንን፡ "ምስ ኬሚካላዊ ኣጽዋር ዝመሳሰል ምልክታት ምስማም" ከምዝተራእዮም ሓቢሩ'ሎ። እቲ ምልክታት፡ "ኣብ ዓይኒን ቆርበትን ዝፍጠር ነድሪ፡ ከምኡ'ውን ንዓይኒ ዝወግእ ኣቐንዛዊ ስምዒት" ከምዝኾነ ኣረዲኡ። ኣብራሞቪች ድሕሪ፡ ብ14 መጋቢት ኣብ ተልኣቪቭ፡ እስራኤል ተራእዩ ነይሩ። ንሱ ምስ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ርክባት ኣለካ ብዝብል ብሕብረት ኤውሮጳን ብሪጣንያን ማዕቐባት ከም ዝተነበረሉ ይፍለጥ። ብወገኑ ግን ነቶም ክስታት ይነጽጐም።


ወይን ሩኒ 'መስተ ከይቐትለኒ ይፈርሕ ነይረ'

ወይን ሩኒ ብሰንኪ ዘለዎ ናይ መስተ ጸገማት ክመውት ወይ ሰብ ክቐትል ይኽእል ነይረ'የ ዝብል ስግኣት ከም ዝነበሮ ተዛሪቡ። ማኔጀር ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ደርቢ ካውንቲን ንጋንታታት ማንችስተር ዩናይትድን ኢንግሊዝን ብርክት ዝበሉ ሸቶታት ዘቑጸረን ወይን ሩኒ ብዛዕባ ህይወቱ ምስ ቢቢሲ ኣውጊዑ። ንሱ ምስ ኣልኮላዊ መስተን ጸገማት ጥዕና ኣእምሮን ብዝተሓሓዝ ከበድቲ እዋናት ከም ዘሕለፈ ክገልጽ እንከሎ፡ ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝነበሮ ዓብዪ ስግኣት ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ድማ "ምናልባት ሞት" ኢሉ። እዚ ወዲ 36 ዓመት ብዛዕባ ኣብ ሕሉፍ ዝተጋገዮም ነገራት ክዛረብ እንከሎ እውን "ኣዋልድ፣ ሰቲኻ መኪና ምዝዋር [ዝገበርኩዎ'ዩ] ክኸውን ይኽእል፤ ወይ ዝኾነ ሰብ ምቕታል፣ ንባዕልኻ'ውን ክትቐትል ትኽእል - እዚ እቲ ዝኸፍአ ደረጃ'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ኣብቲ ግዜ ድማ ፡ "ንርእሰይን ስድራይን ንምድሓን ሓገዝ ይደሊ ነይረ" ይብል። እንተኾነ ከም ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ መብዛሕትኦም ጸገማቱ ብሚስጢር ክሕዞም ግድን ከም ዝነበረ'ዩ ዝገልጽ። "ቅድሚ ዓሰርተ ወይ 15 ዓመት ናብ መቐየሪ ክዳን ክፍሊ ከይደ 'ናይ መስተ ጸገም ኣለኒ፣ ምስ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ይቃለስ ኣለኹ' ክብል ኣይኽእልን። ከምኡ ክገብር ኣይክእልን" ኢሉ። ሩኒ፡ ኣብቲ ካብ ግዜ ቑልዕነቱ ጀሚሩ ዝነበረ ህይወቱ ንምዝንታው ዝተሰርሐ ሰነዳዊ ምድላው "ብጣዕሚ ጽቡቕ ቖልዓ" ከም ዝነበረ ክዛረብ ይስማዕ። ብኣንጻሩ ኣብ ብዙሓት ጎነጻት'ውን ከም ዝተሳተፈ ብግልጽነት ተዛሪቡ። "ናብ ሳውዝፖርት ከይድና ንብኣስ ነይርና። ቖልዓ 12 ዓመት እየ ነይረ፤ ሽዑ ብብዝሒ ምብኣስ ዓይነይ ተሃሪመ ተሰፍየ ይምለስ" ኢሉ። ብተወሳኺ ሩኒ፡ ኣብ እዋን ንእስነቱ ናብ ሙዚቃዊ ምርኢት ይኸይድ ከም ዝነበረን ናብ ጸገም ከይኣተወ ከም ዘይምለስን ገሊጹ። ንሱ ምስ ኤቨርተን ኣካዳሚ እናሃለወ ዘጋጠሞ ነገር ክገልጽ እንከሎ "ኣልኮላዊ መስተ ሒዘ ጽርግያ ይሳገር ነይረ፤ ኣሰልጣንየይ ኮሊን ሃርቨይ ንዓይ ከሕልፍ መኪና ጠጠው ኣቢሉ። ኣብ ቀጻሊ መዓልቲ ካብቲ ስልጠና ጎቲቱ ኣዊጺኡ 'ስማዕ ኣብ ናትካ ዕድመ ካብ ዘለዎ ርእየዮ ዘይፈልጥ ክእለት እዩ ዘለካ፤ ኣይተባኽኖ' ኢሉኒ" ይብል። ሩኒ ወሲኹ፡ "ንነብሰይ ኣብ ሕማቕ ቦታ'የ ኣቐሚጠያ። ብኣልኮል ተሰኒፍካ እንከለኻ ከኣ ሕማቕ ውሳነታት ኢኻ እትውስንን ብሳዕቤናቱ እትሳቐን። ግን ንኮሊን ዘለኒ ፍቕሪ ኣይመንዝዐንን" ኢሉ። ኮሊን በዓልቲ ቤቱ'ያ። ኣብቲ ግዜ ኣልኮል ኣብ ህይወቱ ኣሉታዊ ተራ ከም ዝነበሮ ትዛረብ። "ሰባት 'ስድራቤቶም ንምእካብ ድዮም ስቕ ኢሎም ብሓንሳብ ዝነብሩ ዘለው?' ክብሉ ይሰምዕ ነይረ። ግን ንፋቐር ኢና። ዝኣኽሎ ተማሂሩ'ዩ ኢለ ይሓስብ። ዳግም ናብ ከምኡ ዓይነት ዘስካሕክሕ ኩነታት ከም ዘይኣቱ ድማ ተስፋ ይገብር" ኢላ። ወዲ 16 ዓመት ምስ ኮነ ጽቡቕ ሰብነትን ሓያል ክእለትን ዘለዎ ሰብ እዩ ኮይኑ። ንሱ፡ ኣብ እዋን ስልጠና ብሉጽ ተጻዋቲ ምዃኑ ይርዳእ ከም ዝነበረ ይጠቅስ። ብ19 ጥቅምቲ 2002 ክኣ ንርእሱ ምስ ዓለም ተላለየ። መበል 17 ዓመተ ልደቱ ከኽብር ሓሙሽተ መዓልቲ ተሪፈንኦ እናሃለዋ፡ ኤቨርተን ንኣርሰናል ትገጥም ነይራ፤ ጋንትኡ ከም ቴሪ ሄንሪ፣ ፓትሪክ ቬራ፣ ዴቪድ ሲማንን ሶል ኮምፔልን ዝበሉ ተጻወትቲ'ውን ነይሮምዋ እዮም። ኩሎም ብርቱዕ ክእለት ከም ዝነበሮም ዝዛረብ ሩኒ ኣብቲ ጸወታ ናይ ባዕሉ ታሪኽ ክጽሕፍ ድልየት ከም ዝሓደሮ ይዛረብ። "ወዲ 16 ዓመት እናሃለኹ ዝተጻወትኹዎ ናይ መወዳእታ ጸወታ ነይሩ። 'ሸቶ ከቑጽር ኣለኒ' ኢለ ንነብሰይ ጸቕጢ ይገብረላ ነይረ" ኢሉ። ኣብ መወዳእታ ሰዓት ኮምፔል ክሕግዞ ጀሚሩ፤ ሩኒ'ውን እቲ ዕድል ኣብ ኢዱ ምህላው ተረዲኡ። ነቲ ጋንታ ትመርሕ ዝነበረትን ናይ ዘይምስዓር ክብረ ወሰን ሒዛ ዝጸንሐትን ኣርሰናል ተሳዒራ፤ ተንታኒ ስፖርት ሲሊቭ ታይልድስሌይ "እቲ ሽም ከይትርስዑዎ" እናበለ ሽም ወይን ሩኒ እናጸውዐ ንኹሎም ኣተባቢዑዎም። ሩኒ፡ ኣብ 2004 ኣብ ፖርቹጋል ኣብ ዝተኻየደ ቻምፒዮንሺፕ ኤውሮጳ ቅድሚ ኣብ ጸወታ መስበርቲ እግሪ ምግጣሙን ኣብ ርብዒ ፍጻመ ኢንግሊዝ ንኣአንጋዲት ሃገር ፖርቹጋል ምግጣማን ወርቃዊ ተጻዋቲ ኢንግሊዝ ነይሩ። ሽዑ ወዲ 18 ዓመት እዩ ነይሩ። ኣብ መኽፈቲ እቲ ጸወታ ከም በዓል ሄንሪ፣ ዚነዲን ዚዳኔን ሊላን ቱርማን ንዝሓዘት ጋንታ ፈረንሳ ኣርዒዱዋ እዩ። "ናይታ ጋንታ ተጻወትቲ ማእኸል ክቐርቡኒ'ውን ይፈርሑ ነይሮም" ኢሉ። ኣብ ሓደ ጸዋታ፡ ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ ዓለም ኣለው ካብ ዝብሃሉ ተኸላኸልቲ ሓደ ንዝኾነ ቱርማን ናብ መሬት ኣውዲቑዎ። እዚ ቀይሕ ካርዲ ዘውህብ ጥፍኣት እዩ ነይሩ። "ናብ ዝባኑ ደይበ፣ ምንጋግኡ ሃሪመዮ፤ ድሓር 'ሕጂ መን ምዃነይ ፈሊጥኻ ኣለኻ' ብዝመስል ጠሚተዮ" ክብል ሮኒ ይዛረብ። እቲ ጸወታ ግን ክልተ ንሓደ ብዝኾነ ውጽኢት ፈረንሳ ተዓዊታትሉ። ሄንሪ ብዛዕባ ሩ ክዛረብ እንከሎ ግን "ክትርእዮ እንከለኻ ክዕወት ከም ዝደሊ ትፈልጥ" ኢሉ። ብ2006፡ ኣሰልጣኒ ጆሲዬ ሞሪኖ ንቼልሲ ሒዙ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ድማ ቼልሲ ኣብ ልዕሊ ማንችስተር ዩናይትድ ጸብለልታ ብምርኣይ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ልዕልነታ ክተረጋግጽ ትደሊ ነይራ። ኣብቲ ዓመት ብ29 ሚያዚያ ክልቲአን ጋንታታት ኣብ ስታዲያም ስታምፎርድ ብሪጅ ተጋጢመን። ዕውትቲ ጋንታ ፕሪሚየር ሊግ ዝብል መዓርግ ንምውሳድ ክልቲአን ሓንቲ ነጥቢ ጥራይ ይደልያ ነይረን፤ ሰለስተ ንባዶ ድማ ተፈላልየን። "ሓደሽቲ መጻወቲ ጫማን ነዊሕ መከላኸልን ገይረ ኣትየ፤ ምኽንያቱ ሰብ (ኣንጻር ጋንታ) ክሃርም ኢለ እየ ሓሲበ። እቲ መከላኸሊ ሕጋዊ'ዩ ነይሩ፤ ግን ካብቲ ኣብ ካልእ እዋን ዝገብሮ ዝዓበየ ነይሩ" ክብል ተኣሚኑ። እንተኾነ ከምቲ ዝሓሰቦ ዘይኮነ ሩኒ ንባዕሉ እዩ ጎዲኡ፤ ሰለስተ ኣዕጽምቲ እግሩ ስለ ዝሰበረ ካብቲ ሜዳ ብቃሬዛ ተጸይሩ ወጺኡ። ነዚ፡ ንባዕሉን ነቲ ሒዙዎ ዝኣተወ መከላኸሊ ዓንካር ዓንካሪቶን በራቒቶን ክኣ ይነቅፍ። ኣብቲ ጊዜ ዋንጫ ዓለም 2006 ይቐርብ ስለ ዝነበረ፡ ሩኒ ካብ መጉዳእቱ መሊኡ እንከይሓወየ ናብ ጋንትኡ ተጸምቢሩ እዩ። "ኣብቲ ጸወታ ኣካላዊ ብቕዓተይ ልክዕ ኣይነበረን፥ ብዘይምቁራጽ ጸረ ቃንዛ መድሃኒት እየ ዝወስድ ነይረ" ብምባል ኣብ ቃንዛ እናሃለወ ብምጽዋቱ ኣብቲ ውድድር ብቕዓቱ ክንኪ ከም ዝገበሮ ገሊጹ። ኣብ 2010 ሩኒ ካብ ማንችስተር ዩናይትድ ክሰጋገር ከም ዝደሊ ምስ ገለጸ ንብዙሓት ኣፍቀርቲ ስፖርት ኣሰንቢዱ። "ንካርሎስ ቴቨስን ሮናልዶን ሸይጥናዮም። ኣብታ ጋንታ ዓብዪ ሽም ዘለኒ ኣነ ጥራይ ተሪፈ" ይብል። "ድሓር ናብ ቤት ጽሕፈት ኣሌክስ ፎርግሰን ከይደ 'መደብካ እንታይ'ዩ?' ኢለዮ። 'ውጽኣለይ' እዩ ኢሉኒ" ኢሉ። ተኸላኸልቲ ማንችስተር ዩናይትድ ዝነበሩ ጋሪ ኔቪልን ሪዮ ፈርዲናንድን ሩኒ ንነገራት ዝኣለየሉ መገዲ ከም ዘበሳጨዎም እኳ እንተገለጹ ንሱ ግን ንፎርግሰን ክሰጋገር ምሕታቱ ልክዕ እየ ነይረ ኢሉ ይኣምን።


ክርስቲያኖ ሮናልዶ፡ ተሌፎን ሓደ ደጋፊ ዝሰበረሉ ምኽንያት ብፖሊስ ይምርመር ኣሎ

ኣጥቃዓይ ማንቸስተር ዩናይትድ፡ ክሪስትያኖ ሮናልዶ ተሌፎን ሓደ ደጋፊ ብምስባር ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ፖሊስ መርሲሳይድ መርመራ ከም ዝጀመረ ተገሊጹ። ኣብቲ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሐ ቪድዮ፡ ጋንታኡ ምስ ኤቨርተን ኣብ ዝገበረቶ ግጥም 1 ብ 0 ተሳዒራ ካብ ሜዳ ኣብ ዝወጽኣሉ ዝነበረ እዋን፡ ንሓንቲ ቴለፎን ክሕምሽሽ እንከሎ ይርአ። እቲ ወዲ 37 ዓመት ሮናልዶ ድሒሩ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ ይቕሬታ ሓቲቱ። ፖሊስ መርሲሳይድ ብቐዳም ኣብ ጉዲሰን ፓርክ ከምዝተፈጸመ "ዝተገለጸ ጥቕዓት" መርመራ ይገብር ምህላው ገሊጹ። ኣፈኛ ፖሊስ ከምዝሓበሮ፡ ምስ ክለባት ማንቸስተር ዩናይትድን ኤቨርተንን ብምትሕብባር ይሰርሑ ኣለው። "እቶም ተጻወትቲ ሰዓት 2፡30 ካብ ሜዳ ይወጽኡ ኣብ ዝነበሩሉ፡ ሓደ ቘልዓ ብሓደ ካብቶም ተጻወትቲ መጥቃዕቲ ተፈጺምዎ" ኢሉ። ፖሊስ፡ ብካሜራ ንዝተቐድሐ ምስሊ ይምርምርን ብዙሓት መሰኻኽር ዓይኒ የዘራርብን ከምዘሎ'ውን ጠቒሱ። ማንቸስተር ዩናይት ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ሓበሬታ ከም ዝበጽሓን ምስ ፖሊስ ንምትሕብባር ድልውቲ ምህላዋን ገሊጻ። ማንቸስተር ኣብቲ ግጥም ዝወረዳ ስዕረት፡ ናብ ቻምፕዮንስ ሊግ ናይ ምሕላፍ ተስፋኣ ኣጸልሚትዎ እዩ። ሮናልዶ ኣብቲ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ "ኣብ ከምዚ ዝገጠመና ከቢድ ኵነታት፡ ስምዒታትካ ምቁጽጻር ቀሊል ኣይኮነን፣ እንተኾነ ወትሩ ንሰባት ክነኽብር፡ ዕጕሳትን ነቶም ብሉጽ ጸወታ ዘፍቅሩ መንእሰያት ኣብነታውያን ክንከውንን ይግባኣና" ኢሉ። ወሲኹ'ውን፡ "ስለቲ ዘርኣኽዎ ነድሪ ይቕሬታ እሓትት፣ እንተተኻኢሉ፡ ከም መርኣያ ስፖርታዊ ባህሪ፡ ነዚ ደጋፊ ኣብ ሜዳ ኦልድ ትራፎርድ [ናይ ማንቸስተር ዩናይትድ] ናብ ዝካየድ ግጥም ክዕድሞ እደሊ" ኢሉ።


ኩዕሶ እግሪ፡ ኣጥቃዓይ ክለብ ሊቨርፑል መሓመድ ሳላሕ ብሉጽ ተጻዋታይ ተባሂሉ ብጸሓፍቲ ተሓርዩ

ኣጥቃዓይ እንግሊዛዊት ክለብ ሊቨርፑል መሓመድ ሳላሕ ብሉጽ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ናይዚ ዓመት ተባሂሉ ብጸሓፍቲ ኩዕሶ እግሪ ተሓርዩ። ግብጻዊ ሳላሕ፡ ኣብዚ ዓመተ ውድድር 2021/2022 ብድምር 30 ሸቶታት ኣመዝጊቡ'ሎ። እቲ ኣብ ፕሪሜርሊግ ጥራይ 22 ሸቶታት ዘመዝገበ ሳላሕ: ብማሕበር ጸሓፍቲ ጸብጻባት ኩዕሶ እግሪ'ዩ ነቲ ሽልማት በቒዑ ዘሎ። እቲ ምስ ጋንታኡ ሊቨርፑል፡ ኣብዚ ዓመተ ውድድር ኣርባዕተ ዋንጫታት ንምዕታር ዝወናወን ዘሎ ሳላሕ፡ ኣብ 2018 ነቲ ሽልማት ወሲዱዎ ምንባሩ'ውን ይዝከር። ወዲ 29 ሳላሕ፡ ድሮ እቲ ኣብ ዓንዲ-እንግሊዝ ብሳልሳይ ደረጃ ዝስራዕ ዋንጫ ካራቦ ምስ ጋንትኡ ተዓዊቱ'ሎ። ኣውስትራልያዊት ሳም ኬር'ውን ብልጽቲ ጓለንስተይቲ ተጻዋቲት ኩዕሶ እግሪ ኮይና'ላ። ኣባል ጋንታ ደቂ-ኣንስትዮ እንግሊዛዊት ክለብ ቸልሲ ዝኾነ ጓል 28 ዓመት ኬር፡ ኣብዚ ዓመተ ውድድር ጥራይ ንጋንታኣ ቸልሲ 18 ሸቶታት ኣመዝጊባ'ላ። "ሞን ሳምን፡ ኣብዚ ዓመተ-ውድድር እዚ ኣብ ክለባቶምን ሃገራቶምን ብሉጻት'ዮም ነይሮም" ክትብል ኣደመንበር ናይቲ ማሕበር ቻሪ ብራውን ተዛሪባ። "ብዘይካ'ቲ ኣብ ሜዳ ዘርኣይዎ ስራሕ፡ ኣብ ክለባቶምን ሊጎምን መራሕትን ኣብነት ብሉጽነትን" እዮም ድማ ኢላ። ሊቨርፑል፡ ኣብቲ ብካልኣይ ደረጃ ዝስራዕ ዋንጫ ኤፍ-ኤ ንምዕታር'ውን ንፍጻመ ሓሊፋ'ላ። ኣብ ዝመጽእ 14 ግንቦት ንመጋጥምታ ቸልሲ እንተሲዒራ ድማ፡ ካልኣይቲ ዋንጫ ናይዚ ዓመተ-ውድድር ኣብ ከብሕታታ ክትውንን'ያ። ኣብ ቻምፕዮንስሊግ ኣውሮጳ'ውን፡ ንፍርቂ ፍጻመ በጺሓስ፡ ድሮ ምስ መጋጥምታ ስጳኛዊት ጋንታ ቪላሪያል ኣብ ቀዳማይ እግሪ ጸወታ 2 ብ 0 ብምስዓር፡ ናብ ፍጻመ ንምብጻሕ ዘለዋ ዕድል ኣስፊሓ'ላ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ብደገፍቲ ዓቢ ተቐባልነት ዘለዎ ኣሰልጣኒ ክለብ ሊቨርፑል ጀርመናዊ የርገን ክሎፕ፡ ምስታ ክለብ ዘለዎ ውዕል ብክልተ ዓመት ብምንዋሕ ክሳብ 2026 ከምዝጸንሕ ኣፍሊጡ'ሎ።


ድሮግባ ንፕረዝደንትነት ፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ሃገሩ ተወዳዲሩ ተሳዒሩ

ውሩይ ኣይቮርያዊ ተጻዋታይ ኵዕሶ እግሪ ነበር ዲድየር ድሮግባ፡ ንፕረዚደንትነት ፈደረሽን ኵዕሶ እግሪ ሃገሩ’ኳ እንተተወዳደረ ክምረጽ ኣይክኣለን። ኣብቲ ትማሊ ቀዳም ዝተኻየደ ምርጫ ያሲን እድሪስ ድያሎ ፕረዚደንት ፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ኣይቮሪኮስት ኮይኑ ተመሪጹ። እዚ ውሩይ ኣጥቃዓይ እንግሊዛዊት ክለብ ቸልሲ ዝነበረ ዲድየር ድሮግባ፡ ኣብ መጀመርታ ምጽራይ እዩ ተገሊፉ። ድሮግባ፡ ካብቶም ዘድመጹ ሓደ ሕምሲት’ውን ድምጺ ክረክብ ኣይክኣለን። ኣቐዲሙ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ፈደረሽን ዝነበረ ያሲን እድሪስ ድያሎ፡ ንምክትል ፕረዚደንት ፈደረሽን ኵዕሶ እግሪ ኣይቮሪኮስት ዝነበረ ሶሪ ዲያያባቲ 63 ብ 61 ስዒሩ’ዩ ሓዲሽ ፕረዚደንት ኮይኑ ተመሪጹ ዘሎ። እቲ ትማሊ ቀዳም ዝተኻየደ ምርጫ ኣብ 2020’ኳ ክካየድ እነተነበሮ፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት’ዩ  ብተደጋጋሚ ክናዋሕ ጸኒሑ። ቀንዲ ምኽንያት፡ ገለ ንውድድር ንነብሶም ዝሓጸዩ ተወዳደርቲ ኣብ ኣገባብ እቲ ምርጫ ጥርዓናት ከቕርቡ ስለዝጸንሑ’ዩ፤ ሓደ ካብቶም ኣቤትተኦም ከስምዑ ዝጸንሑ ኸኣ ዲደር ድሮግባ’ዩ። ኣብ መወዳእታ፡ ፊፋ ኢዱ ብምሕዋስ መልክዕ ምስ ኣትሓዞ’ዩ እቲ ምርጫ ትማሊ ተኻይዱ። ድሮግባ ንሃገራዊት ጋንታ ኣይቮሪኮስ ልዕሊ 100 ግዜ ዝተሰለፈ ተጻዋታይ ኮይኑ፡ ኣብ 2006 ከምኡ’ውን ኣብ 2010’ውን ንሃገራዊት ጋንታ ኣይቮሪኮስት መሪሑ ኣብ ዋንጫ ዓለም ክሳተፍ ክኢሉ እዩ። ወዲ 44 ዓመት ዲድየር ድሮግባ 4 ናይ ፕሪመርሊግ ዋናጩን 4 ናይ ኤኤፍ ዋናጩን ከምኡ ኸኣ ሓንሳብ ዋንጫ ቻምፕዮንስ ሊግ ክዓትር ክኢሉ’ዩ። ምስ ሃጋራዊት ጋንትኡ ብምዃን ሓያለ ዓወታት ዝተጎናጸፈ ድሮግባ፡ ኣብ መጀመርታ ዙር ናይቲ  ምርጫ ኣብ ናይ ብዙሓት ግምት ወጻኢ 21 ድምጺ ጥራይ ብምርካቡ’ዩ ካብቲ ውድድር ተገሊፉ። በቲ ውጽኢት ዘይተሓጎሱ ደገፍቲ ናይቲ ንሃገሩ ብዙሕ ዘበርከተ ድሮግባ ድሮ ብመንገዲ ማሕበራዊ ሚድያ ነቐፌትኦም የስምዑ ኣለዉ። “ፕረዚደንት ክለባት ኣይቮሪኮስት ንድሮግባ ከዲዖም ተስፋ ናይ ኣይቮሪኮስት ኣጸልሚተሞ” ኢሎም ዝጽሓፉ’ውን ነይሮም። ትማሊ ፕረዚደንት ፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ኣይቮሪኮስት ኮይኑ ዝተመረጸ ያሲን እድሪስ ድያሎ ንዝቅጽል ኣርባዕተ ዓመታት ፕረዚደንት እቲ ፈደረሽን ኮይኑ ክመርሕ’ዩ። ኣይቮሪኮስት ክልተ ግዜ ንዋንጫ ኣፍሪቃ ክትዕወተሉ እንከላ፡ ነቲ ኣብ 2023 ዝካየድ ዋንጫ ኣፍሪቃ’ውን ከተአንግዶ እያ።


ሰኔጋል፡ ሳድዮ ማነ ብሽሙ ስታድዮም ክስየመሉ እዩ

ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል ዋንጫ ግጥም ኩዕሶ እግሪ ሃገራት ኣፍሪቃ ክትዕወት ዓብዪ ተራ ዝነበሮ ኮኸብ ጋንታ ሊቨርፑል ሳድዮ ማነ፡ ኣብ ደቡብ ምዕራብ ሰኔጋል ኣብ እትርከብ ከተማ ሰድህዮ ብሽሙ ስታድዮም ክስየመሉ እዩ፡፡ እቲ ኣጥቃዓይ፡ ኣብቲ ብሽም ቴራንጋ ላየንስ እትፍለጥ ሃገራዊት ጋንታ ሰኔጋል ምስ ግብጺ ዘካየደቶ ጸወታ ድሕሪ ኣብ ናይ 90 ደቓይቕ ጸወታ ብዘይሸቶ ምፍልላየን፡ ብፍጹም ቅላዕ ተዓዋቲት እትገብር ሸቶ ኣቑጺሩ እዩ፡፡ ማነ ኣብቲ ውድድር ብዘቑጸረን ሰለስተ ሸቶታትን ኣብ ካልኦት ክልተ ሸቶታት ብዝነበሮ ኣበርክቶን ሽልማት ክቡር ተጻዋታይ (ሞስት ቫልዋብል ፕለየር) ወሲዱ እዩ፡፡ ኣብዚ እዋን ድማ ኩዕሶ ሜዳ እታ ዝዓበየላ ክልል ባምባሊ ብሽሙ ከምዝጽዋዕ ከንቲባ ከተማ ሰድህዮ ኣድቦላየ ዲዮፕ ተዛሪቡ፡፡ እቲ ስታድዮም ብሽሙ ክጽዋዕ ዝተገበረ ተወለድቲ ናይታ ክልል ነቲ ተጻዋታይ ዘለዎም ክብርን ኣፍልጦን ንምግላጽ ከምዝኾነ እውን ገሊጹ፡፡ ‘‘ሳድዮ ማነ፡ ብልክዕ እዚ ክብሪ ይግበኦ እዩ’’ ኢሉ። ማነ፡ ኣብታ ዝተወለደላ ከተማ ሆስፒታልን ቤት ትምህርትን ብምስራሕ፣ ኣብ ህንጸት መስጊድን ጸቕጢ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምቅላልን ብዝገበሮ ኣበርክቶ ገንዘብን ስራሕቲ ምግባረ ሰናይን ናይ ሚልዮናት ልቢ ምግዛእ ክኢሉ እዩ፡፡ ቅድሚ እቲ ናይ 2018 ናይ ሻምፒንስ ሊግ ጸወታ፡ ንነበርቲ ባምባሊ ኣብቲ መዓልቲ ጸወታ ዝኽደንዎ ናይ ሊቨርፑል ማልያ ዓዲልዎም ነይሩ፡፡ "ኣብታ ቁሸት 2 ሽሕ ኣለዉ፡፡ እቶም ደገፍቲ ኣብቲ ናይ መወዳእታ ጸወታ ተኸዲኖምዎ ናብታ ቁሸት 300 ናይ ሊቨርፑል ክዳውንቲ ልኢኸሎም" ኢሉ፡፡ ምስ ጋንታ ሪቨርፑል ኮይኑ ዋንጫታት ፕሪምየር ሊግን ሻምፒዮንስ ሊግን ዝወሰደ ብሉጽ ተጻወታይ ኣፍሪቃ ሳድዮ ማነ፡ ዋንጫ ኣፍሪቃ ንሃገሩ ከግዝማ ልዑል ድልየት ነይሩዎ፡፡ ምስ ደቂ ጋንትኡ ብምዃን ነቲ ባህጉ ምስ ኣዐወተ ድማ፡ እቲ ዋንጫ  ኣብ ናይ ተጻዋትነት ዕድሚኡ እቲ ዝደመቐ ዓወት ከም ዝኾነ ምግላጹ ዝዝከር እዩ፡፡


ኵናት ዩክረይን፡ ሮማን ኣብራሞቪች ወናኒ ክለብ ቸልሲ ንከይኸውን ተኣጊዱ

ወናኒ ቸልሲ ነበር ሮማን ኣብራሞቪች ብዓባይ ብሪጣንያ ማዕቀብ ስለዝተገብሉ ዳይረክተር ክለብ ቸልሲ ንከይኸውን ፕሪመርሊግ ዓዲ እንግሊዝ ኣጊዱዎ። ሮማን ኣብራሞቪች ካብ 2003 ኣትሒዙ እዩ ንፕሪመርሊግ ክለብ ቸልሲ ክውንና ጸኒሑ። ብተወሳኺ ትማሊ ቀዳም  ደጋፊ ሃዩንዳይ ስሊቭ ምስ ክለብ ቸልሲ  ዘለዎ ርክብን ስምምዕን ተወንዚፉ ኣሎ። መንግስቲ ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ሩስያ ንዩክረይን ብምውራራ ኣብ ዝሃቦ ግብረ መልሲ፡ ኣብራሞቪች፡ ከም ክለብ ቸልሲ ዝኣመሰለ ኣብ ብሪጣንያ ዝነበሮ ንብረት ተኣጊዱ ኣሎ። እቲ እገዳ ከኣ ነታ ሩስያዊ ክውንና ዝጸንሐ ክለብ ቸልሲ ክዕድጋ ንዝደሊ ድፍረት ከሊኡዎ ይርከብ። ፕሪመር ሊግ ዓዲ እንግሊዝ፡ ኣብራሞቪች ካብ ዳይረክተር ናይታ ክለብ ምእላዩ "እታ ክለብ ልምምድ ክትገብር ኮነ ኣብ ሜዳ ንክትጻወት ኣይዕንቅፋን እዩ" ኢሉ። ጉዳይ እገዳ ኣብራሞቪች ብ02 መጋቢት ኣብ ባይቶ ምስተላዕለን ከም ዳይረክተር ክለብ ቸልሲ ካብ ቦርድ ምስተኣልየን፡ ንመሸጣ እታ ጋንታ ኮነ ኣብ ዋንነታ ዝህሉ ብርኪ ኣንቆልቊሉ ኣሎ። ኣብራሞቪች ክለብ ቸልሲ ንኣመሪካዊ ናይ ወፍሪ ትካል ረይን ግሩፕ ብ3 ቢልዮን ፓውንድ  ክሸጠሉ እኳ እንተሓሰበ፡ ክኢላታት ፋይናንስ ግን እቲ ዋጋ ምስዚ ሕጂ ዘሎ ዘይርጉእ ኵነታት ከንቈልቍል ከም ዝኽእል ይኣምኑ። ትማሊ ሓሙስ እቲ ኣብ ኣብራሃሞቪች ዝተነብረ ማዕቀብ፡ ኣብ ጉዳይ መሸጣ እታ ክለብ ጽልዋ ክህልዎ ከምዝኽእል ምስተዘርበ ረይን ግሩፕ ንመስርሕ እቲ መሸጣ ንግዚኡ ደው ኣቢሉዎ ኣሎ። እቲ መንግስቲ ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ ንመሸጣ ዝቕርብ ፍሉይ ፍቓድ ናይታ ክለብ ኣረኣእያ ክገብር ከምዝኽእል ይዝረብ። ይኹን እምበር፡ እቲ ሓደ ካብ ሃብታማት ሩስያን ቀንዲ መሓዛ ፕረዚደንት እታ ሃገር ቭላድሚር ፑቲን ዝኾነ  ኣብራሞቪች፡ ንመሸጣ ዘሰላስል ዝኾነ ዘተስፉን ዘተባብዕን ሓበሬታ ኣይተዋህበን ዘሎ። እቲ ብመንግስቲ ዝውሃብ ፍሉይ ፍቓድ እንተተፈጺሙ፡ ሰራሕተኛታት ደሞዞም ክኽፈሉ ፡ ከምኡ 'ውን እቶም ትኬት ዝሓዙ ሰባት ግጥማት ክዕዘቡ ናብ ስታድዩም ክኣትው የፍቅድ ። ይኹን እምበር፡ ቸልሲ ነቲ ዛጊት ዘይተሸጠ ናይ መእተዊ ትኬት ገንዘብ ክትቅበል ኣይትኽእልን እያ። ከምኡ እውን ንጸወታ ዋንጫ ኤፍ ኤን ናይ መጻኢ ግጥማት መእተዊ ክፍሊትን፡ ኣብ ርእሲኡ ከኣ ካብቲ ብጨንፈር ናይቲ ክለብ ዝሽየጥ ሸቐጥ ገንዘብ ክትቅበል ኣይትኽእልን እያ። ብተወሳኺ እቲ ኣብ ኣብራሞቪች እተነብረ ማዕቀብ ኣብ ቦትኡ እንከሎ እቶም ናይ ኣውሮጳ ቻምፕዮንስ ተጻወትቲ ክዕድጉን ክሸጡን ወይ ሓድሽ ውዕል ከቕርቡ ኣይክእሉን። ክሳብ ሕጂ ከኣ ወናን ናይታ ክለብ ንሱ እዩ ዘሎ። መንግስቲ ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ቸልሲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ንእትገብሮ ጸወታታት ዝኸውን ካብቲ ዝጸንሐ 500,000 ፓውንድ ትማሊ ሓሙስ ክሳብ 900,000 ፓውንድ ወጻኢታት ንኽግበረላ ብምፍቃድ፡ ነቲ ናይ ንግዲ ፍቓድ ምምሕያሽ ገይሩሎ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ንመገሻ ዝኽፈል ወጻኢ፡ ኣብ ሓደ ጸወታ ካብ 20,000 ፓውንድ ንላዕሊ ኣይተፈቕደን። እቲ ናይ ኣሰራርሓ ፍቓድ፡ እታ ክለብ ካብ ዝጸንሐ ውድድራት ኣብ ነፍስ ወከፍ ዙርያ ንኽትሰግር ናይ ፕሪመር ሊግን ቻምፕዮንስ ሊግን ክፍሊትን ናይ ገንዘብ ሽልማትን ንኽትረክብ የኽእላ። እቲ ናይ ፍቓድ ምቅይያራት ከም እተገብረ ካብ ዲጂታል፡ ባህሊ ፡ መራኸቢ ብዙሃንን ስፖርትን (ዲሲኤምስ) ዝወጸ መግለጺ የረጋግጽ። እቲ ሊግ ንኣብራሞቪች ከም ዳይረክተር ክለብ ንኸይቅበሎ ዝገበሮ ውሳነ ብሓጎስ ከም እተቐበሎ እውን ሓቢሩ ። "መንግስቲ፡ ነቶም ንስርዓት ፑቲን ኣኻእሎ ዝህቡ ተሓተትቲ ክንገብሮም ከም ዘሎና ንጹር ገይሩልና ኣሎ" ይብል መግለጺ እቲ ትካል። ሃዩንዳይ ነቲ ምስ ቸልሲ ዝነበረ ስምምዕ ኣወንዚፉዎ ኣሎ። ሃዩንዳይ ዝስሙ ናይ ደቡብ ኮርያ መኪና ዘፍሪ ትካል፡ ነቲ ምስ ቸልሲ ዝነበሮ ናይ 40 ሚልዮን ፓውንድ ውዑል ናይ ካናቴራ ሰሪዙዎ። ሃዩንዳይ ኣብ 2018 ምስ ብሉዝ ናይ ብዙሕ ዓመታት ሽርክነት ስምምዕ ፈሪሙ። ሃዩንዳይ እውን ልክዕ ከም ሰለስተ ካልኦት፡ ኣርምኡ ካብ ማልያ እታ ጋንታ ብቕልጡፍ ንክወጽእ ሓቲቱ ኣሎ ። ኩባንያ ሃዩንዳይ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ሓደ ካብቶም ኣብ ኩዕሶ እግሪ ዝሓየሉ መሻርኽቲ ብምጽንሑ ኣብ ስፖርት ጽቡቕ ጽልዋ ጸኒሑዎ እዩ። "ምስ ቸልሲ ብዘሎና ርክብ፡ በቶም ተጻወትቲ፡ ደገፍትን ሕብረተሰብ ኣፍቀርቲ ኵዑሶ እግሪን ንሕበን ኢና። ይኹን እምበር፡ ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ኵነታት፡ ነቲ ኣብታ ክለብ እነካይዶ ዘሎና ናይ መሸጣን ሽርክነትን ንጥፈታት፡ ተወሳኺ ሓበሬታ ክሳብ እንረክብ ክነጽንሖ ወሲንና ኣለና" ኢሉ ።


ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኣመሪካ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ማዕረ ክኽፈለን ኣብ ስምዕዕ ተበጺሑ

ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ኣንስትዮ ኣመሪካ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ማዕረ ክፍሊት ክወሃበን ምስ ኩዕሶ እግሪ ኣመሪካ ኣብ ስምምዕ በጺሐን፡፡ ኣጥቃዒት ሃገራዊት ጋንታ ኣመሪካ ኣሌክስ ሞርጋን ነቲ ስምምዕ "ዓብዪ ስጉምቲ ንቕድሚ" ክትብል ገሊጻቶ፡፡ እተን ተጻወትቲ 24 ሚልዮን ዶላር ክኽፈለን ኮይኑ፡ ፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኣመሪካ ኣብ ዋንጫ ዓለም ሓዊሱ ኣብ ኩሎም ውድድራት ንናይ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባትዮን ሃገራውያን ጋንታታት ማዕረ ከም ዝኸፍሎም ቃል ኣትዩ፡፡ ኣብ መጋቢት 2019፡ እተን 28 ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኣድልዎ ተፈጺሙና ዝብል ክሲ ኣቕሪበን ነይረን፡፡ ሞርጋን ነቲ ውሳነ ኣመልኪታ ትማሊ ንጉድ ሞርኒንግ ኣመሪካ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ‘‘ዘደንቕ መዓልቲ እዩ’’ ኢላ፡፡ ብተወሳኺ ዋጋን ክብርን ከም ዝተውሃበን ከም ዝተሰመዓ ዝገለጸት እታ ናይ ክልተ ግዘ ተዓዋቲት ዋንጫ ዓለም "እዚ ዓወት ናይ ጋንታና ወይ ስፖርተኛታት ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ዘይኮነስ ናይ ኩለን ደቂ ኣንስትዮ ዓወት ከም ዝኾነ እየ ዝቖጽሮ" ኢላ፡፡ ካልእቲ ኣባል እታ ጋንታ ሚጋን ራፒኖ ብተመሳሳሊ እዚ እዋን ‘‘ኩዕሶ እግሪ ኣመሪካ ናብ ጽቡቕ ዝተቐየረሉ እዋን’’ ገይራ ከምእትዝክሮ ተዛሪባ፡፡ ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ኣንስትዮ ኣመሪካ ኣብ 2019 ዋንጫ ዓለም ደቂ ኣንስትዮ ዝወሰደት ኮይና ኣብ ሓሙሽተ ናይ ኦሎምፒክ ውድድራት እውን ተዓዋቲት ወርቂ መዳልያ ኮይና እያ፡፡ ኣብ 2016 ሞርጋንን ራፒኖን ዝርከበአን ሓሙሽተ ምኩራት ኣባላት እቲ ጋንታ ኣብ ክፍሊት ኣድልዎ ይፈጸመን ከም ዘሎ ዝገልጽ ክሲ ናብ ፌደሬሽን ኩዕሶ አግሪ ኣመሪካ ኣቕሪበን ነይረን፡፡ ኣብ 2020 ዘቕረበኦ ናይ 66 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክወሃበን ዝገልጽ ክሲ እውን ቤት ፍርዲ ውዱቕ ገይሩዎ፡፡ ኣብ ወርሒ መስከረም ግና እቲ ዝነበረ ምስሕሓብ ንምፍታሕ እቲ ፌዴሬሽን ንናይ ክልቲኦም ጾታ አባላት ሃገራዊ ጋንታ ማዕረ ክፍሊት ዝሓዘ ውዕል ኣቕሪቡ፡፡ ትማሊ ሰሉስ ፌዴሬሽን ኩዕሶ እግርን ሃገራዊት ጋንታ ደቂ ኣንስትዮን ኣብ ዝሃብዎ ሓበራዊ መግለጺ ድማ ብማዕረ ክፍሊት ከምዝተሰማምዑን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ምስሕሓብ ከምዝተፈተሐን ኣፍሊጦም ኣለዉ፡፡


ኢትዮጵያዊ ዳኛ በኣምላክ ተሰማ ኣድናቖት ዝረኸበሉ ግጥም ዋንጫ ኣፍሪቃ

ኢትዮጵያዊ ናይ ዳኛ በኣምላክ ተሰማ ትማሊ ምሸት መዘራረቢ ማሕበረሰብ ስፖርት ዓለም ኮይኑ ኣምስዩ፡፡ ንምንታይ? ኣብ ካሜሩን እናተኻየደ ዝርከብ መበል 33 ግጥም ኩዕሶ እግሪ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ዝመጽእ ሰንበት መፈጸምታ ዝረክብ ኮይኑ ሰኔጋል ናይ ዋንጫ ተጋጣሚት ምዃና ኣረጋጊጻ ኣላ፡፡ ረቡዕ ምሸት ምስ ቡርኪናፋሶ ዝተጻወተት ሰኔጋል ብኮኸብ ኣጥቃዓይ ሳዲዮ ማኔ ተሓጊዛ 3 ን 1 ብዝኾነ ውጽኢት ተዓዊታ፡፡ ምስቲ ከቢድ ንሕንሕ ዝተርኣየሉ ጸወታ ጎን ጎኒ ኢትዮጵያዊ ናይ ማእከል ዳኛ በኣምላክ ተሰማ ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣምስዩ፡፡ እቲ ትማሊ ምሸት ዝተኻየደ ግጥም ኣብ ዋንጫ ኣፍሪቃ በኣምላክ ዝዳነየሉ መበል ሳልሳይ ጸወታ እዩ ነይሩ፡፡ ቅድሚ ሕዚ ሰኔጋል ምስ ጊኒ ከምኡ እውን ካሜሩን ምስ ኮሞሮስ ኣብ ዝገበረኦ ጸወታ ናይ ማእከል ዳይና፡ ብተወሳኺ ግብጺ ምስ ናይጄርያ ከምኡ እውን ሱዳን ኣብ ዘካየደቶ ግጥማት ድማ ብመዳይ ሓጋዚ ተንቀሳቓሲ ምስሊ (ቪኤኣር) ዳንዩ፡፡ ኮይኑ ግና ነቲ ትማሊ ሃገራት ሰኔጋልን ቡርኪናፋሶን ናብ ናይ ዋንጫ ግጥም ንምሕላፍ ዘካየደኦ ጸወታ ኢንተርናሽናል ኣርቢትር በኣምላክ ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ኣዘራራቢ ኮይኑ፡፡ ኣብቲ ግጥም እንታይ’ዩ ተፈጢሩ? ብኽምስትኡ ዝፍለጥ በኣምላክ ተሰማ ምስ ተጻወትቲ ቆይቚ ዝፈቱ ዳኛ ኣይኮነን፡፡ ጌጋ ንዝፍጽሙ ተጻወትቲ ቢጫ ወይ ቀይሕ ካርዲ እንትመዝዝ እውን ኣይጽወግን፡፡ ዝወደቐ ተጻዋቲ ንምልዓል ዝቕድሞ የለን፡፡ ኣብቲ ናይ ረቡዕ ምሸት ጸወታ፡ ሰኔጋላዊ ኩያቴ ምስ ሓላዊ ልዳት ቡርኪናፋሶ ኮፊ ምስተጋጨዉ፡ በኣምላክ ንሰኔጋል ፍጹም ቅላዕ ሂቡ፡፡ ክልቲኦም ተጻወትቲ ስለዝተጎድኡ ሕክምና ክሳብ ዝረኽቡ ዝተጸበየ እቲ ዳይና፡ ናብ ቪኤኣር ከይዱ ምስረኣየ ‘ተጋግየ እየ፤ ፍጹም ቅላዕ ኣይኮነን’ ብምባል ወሲኑ፡፡ ኣብ መወዳእታ ቀዳማይ ፈረቓ ድማ ናይ ቡርኪናፋሶ ተኸላኻላይ ኤድሞን ታፕሶባ፡  ኣብ ናይ ጎል ክልል ኩዕሶ ነኺኡ ብምባል በኣምላክ ንሰኔጋል ፍጹም ቅላዕ ይህቦም፡፡ ብተወሳኺ ነቲ ተጻዋቲ ናይ መጠንቀቕታ ቢጫ ካርዲ ሸለሞ፡፡ ኮይኑ ግና ውሳንኡ ቅድሚ ምጽዳቑ ሓገዝቱ ነቲ ሓጋዚ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ክርእይ ይሕብርዎ፡፡ ኣብ ጫፍ እቲ ሜዳ ናብ ዝርከብ ቪኤኣር እናጎየየ ከይዱ ምስረኣየ ግና ነቲ ፍጹም ቅላዕ ሰሪዙ፡ ናብ ታፕሶባ ብምኻድ ይቕረታ እንትሓቶን እቲ መጠንቀቕታ ከምዝተሰረዘ እንትነግሮን ብቴሌቪዥን ተራእዩ፡፡ ዋለ‘ኳ እቲ ቀዳማይ ፈረቓ ብዘይ ጎል ዝተዛዘመ እንተኾነ፡ እቶም ኣብ ሜዳ ዝነበሩ ተመልከትቲ ግና ስም እቲ ዳይና እናጸውዑ ክውድስዎ ኣምስዮም፡፡ ክልቲአን ፍጹም ቅላዓት ትኽክል ከምዘይነበራ ዝገልጹ ብዙሓት ኣፍቀርቲ ስፖርት፡ እቲ ዳይና ቪኤኣር ብኣገባብ ምጥቃሙ ኣድኒቖም፡፡ ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ጋዜጠኛታት ስፖርት እውን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ክንእድዎ ኣምስዮም፡፡ ጎል ዶት ኮም ዝተባህለ ናይ ኩዕሶ እግሪ ድህረ ገጽ ብዛዕባ በኣምላክ ዘለኩም ርእይቶ ኣካፍሉና ኢሉ ኣብ ዝለጠፎ ናይ ትዊተር ጽሑፍ ብዙሓት ሰባት ነቲ ዳኛ ዘለዎም ኣድናቖት ገሊጾም፡፡ ሰኔጋል ኣብቲ ጸወታ ሳዲዮ ማነ፣ ኣብዱ ዲያሎን ኢድሪስ ጎየን ብዘቑጸሩወን ሸቶታት ብተኸታታሊ ንኻልኣይ እዋን ናብ ናይ ፍጻመ ግጥም ሓሊፋ ኣላ፡፡ ሎሚ ሓሙስ ድማ ኣዳላዊት ሃገር ካሜሩን ምስ ግብጺ ክትገጥም እያ፡፡


ኢትዮጵያ ካብ ዋንጫ አፍሪካ 2021 ዝተሰናበተት ፈላመይቲ ሃገር ኮይና

ኢትዮጵያ ትማሊ ምሸት ኣብ ዝተገብረ ናይ ዋንጫ ኣፍሪቃ ናይ ምድብ ናይ መወዳእታ ጸዋታ ምስ ቡርክናፋሶ ተጻዊታ ማዕረ እንተወጸት'ኳ፡ ካብ ዋንጫ ኣፍሪቃ ፈላመይቲ ተሰናባቲት ኮይና። ተጻዋቲ ቡርኪና ፋሶ ሲሪል ባያላ ኣብ መበል 25 ደቒቓ ካብ ማእኸል መይዳ ዝተሻመያ ኩዕሶ ፈላመይቲ ሽቶ ኣቑጺሩ። ድሕሪ ዕረፍቲ ድማ ስቲቭ ያጎ ኩዕሶ ብኢዱ ብምትንካፉ ንኢትዮጵያ ፍጹም ቅላዕ ተዋሂብዎ ነይሩ። ነቲ ፍጹም ቅላዕ ጌታነህ ከበደ ወቒዑ ነጥቢ ዘቑጸረ ኾይኑ፤ እቲ ጸዋታ ሓደ ንሓደ ማዕረ ክኸውን ክኢሉ ነይሩ። እንተኾነ እዛ ነጥቢ ካብ'ቲ ምድባ ንዝኾነ ጋንታ ዘይሰዓረት ኢትዮጵያ ንክትሓልፍ እኹል ኣይነበረን። በዚ ምኽንያት ድማ ኢትዮጵያ ካብ ውድድር ዋንጫ ኣፍሪቃ ቀዳመይቲ ተሰናባቲት እንትትኸውን እንከላ፡ ቡርኪና ፋሶ ካልኣይቲ ኮይና ናብ ቀጻላይ ዙር ጸዋታ ሓሊፋ ኣላ። ቡርኪና ፋሶ ኣብ መጻኢ ሰንበት ኣብ ዙር 16 ምስ ምድብ ሲ ሞሮኮ፣ ጋና ወይ ድማ ጋቦን ክትገጥም እያ። ቡርኪናፋሶን ኬፕ ቨርድን ኣብቲ ምድብ ብ 4 ነጥብን ተመሳሳሊ ናይ ሸቶ ፍልልይን እኳ ጸዋተአን እንተዛዘማ ንሓድሕደን ኣብ ዝገበርኦ ግጥም ቡርኪና ፋሶ ስዒራ ብምንባራ ካልኣይቲ ኮይና ናብ ግጥም ዝቕጽል ዙር ሓሊፋ። ካሜሮን ምስታ ሳልሳይቲ ዝወጸት ኬፕ ቨርድ ተራኺበን ብማዕረ ውጽኢት ዝተፈላለያ ኾይነን፡ ናይቲ ምድብ ኣውራ ኾይና ሓሊፋ ኣላ። ኢትዮጵያ እንታይ እዩ ዘድልያ ነይሩ? ዋልያታት ናብ ቀጻሊ ዙር ንክሓልፉ ካብ ሒሳባዊ ቁጽሪ ዝዘለለ ተኣምር የድልዮም ዝብሉ ርእይቶታት ክወሃቡ ቀንዮም። ኢትዮጵያ ናብ ቀጻላይ ዙር ክትሓልፍ ትማሊ ኣብ ካሜሮን ባፎሳማ ኣብ ዝተኻየደ ጸዋታ ክትስዕር ግድን ነይሩ። ብምኽንያት ኮቪድ-19  ኣብ ዝሓለፈ ጸዋታ ዘይተሳተፈ ተጻዋቲ ኣስተን ቪላ በርትራንድ ትራኦሬ ናብ ሜዳ እንተተመለሰ'ኳ፡ ቡርኪና ፋሶ ኣብቲ ጸዋታ ክንድዚ ዝኣክል ዘስግእ ጋንታ ኣይነበረን። ሓላዊ ልዳት ቡርኪና ፋሶ  ዝነበረ ሄርቬ ኮፊ ብኮቪድ ምትሓዙ ስዒቡ ኣብ ክንድኡ ዝኣተወ ፋሪድ፡ ጌታነህን ካልኦት መሓዙቱን ንዝፈተንወን ኩዓሳሱ ከሕዊ ተራእዩ እዩ። ኣብ ናይ መጀመርታ ፍርቂ ጸዋታ፡ ጌታነህ ከበደ ናብ ጎል ዝፈተነን ክልተ ሽቶ ክኾና ዝኽእላ ኩዓሳሱ ብምድሓን ሓላፍነቱ ተዋጺኡ እዩ። ኢትዮጵያ ነቲ ምስ ቡርኪና ፋሶ ማዕረ ክትከውን ዝገበራ ሽቶ ዝረኸበት ኣብ ካልኣይ እብረ ጸወታ ኮይኑ እቲ ዳኛ ተንቃሳቓሲ ምስሊ ቴክኖሎጂ [ቪኤአር] ሪእዩ ፍጹም ቕጽዓት ምስ ሃበ እዩ። ጌታነህ ከበደ ዝወቕዓ ፍጹም ላዕ፡ ኣብ 2021 ዋንጫ ኣፍሪቃ ንዋልያ ካልአይቲ ዕውትቲ ሽቶ ኮይና ክትምዝገብ ገይሩ እዩ። ዋልያታት ተወሳኺ ሽቶ ንምርካብ  ናብ ጎል ዳጋጊሞም እንተፈተኑ'ኳ፡ ሽቶ ክቐንዖም ኣይከኣለን። ኢትዮጵያ ናብ ቀጻሊ ዙር ክትሓልፍ ተወሳኸቲ ሽቶታት ክተቑጽር ትግደድ ነይራ።


ኣፍኮን፡ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ካልኣይ ግዜ ብምስዓራ ናይ ምሕላፍ ዕድላ ማህሚኑ

ኣብ ምድብ ሓደ መበል 33 ውድድራት ኣፍኮን ትሳተፍ ዘላ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ኣብ ዘካየደቶ ካልኣይ ናይ ምድብ ጸወታ፡ ብኣአንጋዲት ሃገር ካሜሩን 4 ብ 1 ተሳዒራ። ኣብ መጀመርታ ናይ ምድብ ጸወታ ብኬፕ ቬርድ 1 ን 0 ዝተሰዓረት ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ናብ ዝቅጽል ጸወታ ናይ ምሕላፍ ዕድል ንኽህልዋ ኣብዚ ጸወታ ግድን ተዓዊታ ክትወጽእ ስለዝነበራ ካብ መጀመርታ እቲ ጸወታ ብዓቢ ወንን ተስፋን እያ ጀሚራቶ። ከም ውጽኢቱ ጸወታ ብዙሕ ከይተላዓሎ ኣብ መበል ራብዓይ ደቒቕ ናይ ቀዳማይ እብረ ጸወታ ኣማንኤል ገብረሚካኤል ካብ ጸጋማይ ሸነኽ ዝቀለዓ ኩዕሶ: ዳዋ ሆቴሳ ናብ ሸቶ ክቕይራ ክኢሉ። ኣብ ሜድኦም ክምርሑ ዝጀመሩ ካሜሩናውያን፡ ንመሪሕነት ኢትዮጵያ ነዊሕ ኣየሰጉምዎን ኣብ መበል ሻሙናይ ደቒቅ ሓለቃ ጋንታ ኣቡበክር ቪንሰንት ካብ ርሑቕ ዝቀልዓ ኩዕሶ ሓላዊ ልዳት'ኳ መሊስዋ እንተነበረ ኣብ ቀረባ ዝጸንሐ ቶኮ ኢኮምቢ ናብ ሸቶ ቀይርዋ፡ ኣብ ውሽጢ 8 ደቓይቕ ክልተ ሽቶታት ተመዝጊቡ ጸወታ 1 ን 1 ይቕጽል። ክሳብ ቀዳማይ እብረ ጸወታ ዝውዳእ ብኽልቲኤን ሃገራውያን ጋንታታት ጠርባሽ ፈተነታት'ኳ ይካየድ እንተነበረ ናብ ሽቶ ዝተቐየረት ኩዕሶ ግን ኣይነበረትን። 45 ደቂቕ ኣኺሉ ክልቲአን ሃገራውያን ጋንታታት ንዕረፍቲ ወጺአን። ድሕሪ ዕረፍቲ ሓዪሎም ዝተመለሱ ካሜሩናውያን ኣብ ውሽጡ ክልተ ደቒቅ ብጸጋማይ ክንፊ ምክልኻል ኢትዮጵያ በሲዖም ብምእታው ኣብ መበል 53 ደቂቕ ብኮሊንስ ኣብ መበል 55 ደቂቕ ኸኣ ብሞውሙቲ ክልተ ሸቶታት ከመዝግቡ ክኢሎም፡  ጸወታ ብመሪሕነት ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን 3 ን 1 ይቕጽል። ጸወታ ብዓብላልነት እታ ኣብ ቅድሚ ደገፍታ ትውዳደር ዝነበረት ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን ኣብ ዝቀጸለሉ ካብ ማእከል ሜዳ ብነዊሕ ዝተቀለዐት ኩዕሶ ኣብ እግሪ  ቶኮ ኢኮምቢ በጺሓ፡ ቶኮ ኢኮምቢ ንተኸላከልቲ ብምሽካዕ ንዕኡ ካልኣይቲ ንሃገራዊት ጋንትኡ ኸኣ ራብዓይቲ ሸቶ ኣመዝጊቡ። ካሜሩናወያን ብኣካለዊ ብቕዓት ኣብ ዝዓብልሉሉ፡ ጸወታ 4 ን 1 ብዓወት ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን ተዛዚሙ። ኣብ ምድብ ሓደ ካብ ዝርከባ ሃገራውያን ጋንታታት ቡርኪናፋሶን ኬፕ ቨርድን ትማሊ ካብ ዘካየደኦ ካልኣይ ናይ ምድብ ጸወታ፡ እታ ኣብ ቀዳማይ ጸወታኣ ብካሜሮን ዝተሰዓረት ቡርኪናፋሶ ነታ ንኢትዮጰያ ዝሰዓረት ኬፕ ቨርደ  1 ን 0 ብምስዓር ሰለስተ ነጥቢ ክትወስድ ክኢላ። በዚ መሰረት ክሳብ ሕጂ ተኻየድኡ ኣብ ዘሎ ጸወታ ካሜሩን ንምድብ ሓደ ብ6 ነጥብን 4 ጸብለልታ ሸቶን ቀዳመይቲ ኮይና ትመርሖ ኣላ። ቡርኪናፋሶን ኬፕ ቨርድን ብ3 ነጥብን 0 ጎል ዕዳን ካልኣይትን ሳልሳይተን፡ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኸኣ ብ0 ነጥብ 4 ጎል ዕዳ ኣብ ራብዓይቲ ተቐሚጠን ኣለዋ። ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ናብ ዝቅጽል ምድብ ክትሓልፍ እንተኾይና ካሜሩን ንኬፕ ቨርድ ክትስዕራን፡ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ኸኣ ንሃገራዊት ጋንታ ቡርኪናፋሶ ብልዕሊ 4 ጸብለልታ ሸቶ ምስ እትስዕራን ጥራይ እዩ።


ካሜሩን ሰራሕተኛታት ካብ ሰዓት ስራሕ ነክዮም ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪካ ክከታተሉ ኣዚዛ

ሰራሕተኛታት መንግስቲ ቢው ዝተበሃለት ዋና ከተማ ክልል ደቡብ ምዕራብ ካሜሩን ካብ ሰዓታት ስራሕ ነክዮም ነቲ ኣብታ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ዋንጫ ኣፍሪካ ክከታተሉ ይግደዱ ኣለዉ። እቶም ሰራሕተኛታት ንግጥማት ዋንጫ ኣፍሪካ ክከታተሉ ግድን ኮይኑ ዘሎ ብመሰረት ካብ ኣመሓዳሪ እቲ ክልል ዝወረደ መምርሒ ከምዝኾነ ከንቲባ እታ ከተማ ኣፍሊጡ። ናብዚ ውሳነ ዝተበጽሐ ድማ ኣብ መብዛሕቲኦም ዝተኻየዱ ግጥማት ኣብቶም ስታድየማት ብዙሕ ሰብ ክርከብ ብዘይምኽኣሉ’ዩ ተባሂሉ’ሎ። ዋና ከተማ ክልል ደቡብ-ምዕራብ ካሜሩን ዝኾነት ቢው ነቶም ኣብ ሊምቤ ዝተበሃለት ካልአይቲ ከተማ እቲ ክልል ዝካየዱ ግጥማት ሓላፍነት ወሲዳ ኣብ ምትእንጋድ ትርከብ። መብዛሕቲኦም ነበርቲ ከተማ ቢው ነቲ ኣብ ሞንጎ ተነጸልቲ ሓይልታትን ሰራዊት መንግስትን ክፍጠር ንዝኽእል ጎንጺ ከምዝሰግኡ ይግለጽ። እቶም ተነጸልቲ ሓይልታት ኣንጻር መንግስቲ ክቃለሱ ካብ ዝጅምሩ ዳርጋ ሓሙሽተ ዓመት ዝመልኦም ኮይኑ ነቲ ዝካየድ ግጥማት ከተኣጓጉልዎ ምዃኖም ከጠንቅቑ ጸኒሖም’ዮም። መንግስቲ ግን ጥቡቕ ሓለዋ ከካይድ ምዃኑ ንተዓደምቲ ይገልጽ። ካልኦት ከተማታት ንኣፍቀርቲ ኩዕሶ እግሪ ናብ ስታድየማት ዘብጽሓ ኣውቶብሳትን መኻይንን ኣቕሪበን’የን። ነዚ ዝገበራሉ ምኽንያት ድማ ቁጽሪ ኣብ ስታድየማት ዝርከቡ ዕዱማት ክውስኽ ንምግባር’ዩ። መንግስቲ ካሜሩን ብሓፈሻ ኣብ ሰዓታት ስራሕ መንግስታዊ ኣብያተ ዕዮን ትምህርቲን ምንካይ ከምዝገበረ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ምግላጹ ይዝከር። ሰራሕተኛታት መንግስቲ፡ ካብ ድሕሪ ቀትሪ ሰዓት 02፡00 (08፡00 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ) ጀሚሮም ስራሕ ክዓጽዉ፤ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ካብ ሰዓት 01፡00 ድሕሪ ቀትሪ ናብ ገዝኦም ክፋነዉ ውሳነ ኣሕሊፉ’ሎ።


ናይጄሪያ፡ ኪንግስሌይ ኦቢክው ስድርኡ ንምሕጋዝ ኣውቶብስ ይዝውር ኣሎ

ቅድሚ 25 ዓመታት ኣብ ኦሎምፒክ ንሃገሩ ናይጄሪያ ወርቂ ሜዳሊያ ዘምጽአ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ዝነበረ ኪንግስሌይ ኦቢክው፡ ስድርኡ ንምሕጋዝ መራሒ ኣውቶብስ ከም ዝኾነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ምዕራብ ናይጄሪያ ከተማ ኢኑጉ ብድሕሪ ጎማ ኣውቶብስ ዝተራእየ ወዲ 47 ዓመት ኦቢክው፡ ዛንትኡ ኣዘራራቢ ኮይኑ ቀንዩ። በዚ ምኽንያት ካፒቴን ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ናይጄሪያ ኣሕመድ ሙሳ ንዕኡ ንምሕጋዝ ሓሙሽተ ሽሕ ዶላር ልኢኹሉ። ኦቢክው፡ መንእሰይ እናሃለወ ትምህርቱ ብዘይምውድኡ ዕድላት ክሰእን ከም ዝገበሮ ይዛረብ። "ብ2004 ካብ ኩዕሶ እግሪ ምስ ወጻእኹን ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ናይ ኣሰልጣንነት ስልጠና ወዲአ ምስ ወዳእኹን፡ ብ2008 ናብ ናይጄሪያ ተመሊሰ፥። እንተኾነ ዋላ ሓንቲ ጋንታ ፕሪሚየር ሊግ ክትቕበለኒ ኣይክኣለትን፤ ብሰፊሑ ከም ኣሰልጣኒ ኣይንፈልጠኻን ተባሂለ" ኢሉ። ሓደ ዓርኩ ኣብ መባእታዊ ኣካማዲ ኩዕሶ እግሪ ከሰልጥን ስራሕ ሂቡዎ እኳ እንተነበረ ካብኡ ንድሓር ቀዋሚ ስራሕ ከም ዘይረኸበ ገሊጹ። "ንሓደ ጀማሪ ጋንታ ኩዕሶ እግሪ እናሰልጠንኩ 120 ዶላር እየ ዝረክብ፤ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዝኸዱ ኣርባዕተ ደቀይ ሓዊሱ ስድራ ኣለውኒ። እቲ ዝረኽቦ ድማ እኹል ኣይኮነን። ኢደይ ዓጺፈ ካብ ምምራር ክኣ ሰሪሐ ስድራይ ንምሕጋዝ መራሒ ኣውቶብስ ህዝባዊ መጓዓዝያ ክኸውን ወሲነ" ይብል። ካፒቴን ኣሕመድ ሙሳ ንዝገበረሉ ሓገዝ ብምምስጋን "ኣፒቴን ሱፐር ኤግልስ ሙሳን ካልኦት ኣብ ውሽጢ ዓድን ወጻእን ዘለው ናይጄሪያውያንን ኣብዚ ሰዓት ክሕግዙኒ ምምጽኦም ንዓይ ክብሪ'ዩ" ኢሉ። ሙሳ፡ ቖልዓ እናሃለወ መግቢ ንምርካብ ከመይ ይጽገም ከም ዝነበረ ብምግላጽ ጸገም ኦቢክው ከም ዝርድኦ ንቢቢሲ ገሊጹ። መናእሰያት ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ድማ ጥሮታ ቅድሚ ምውጽኦም ንሐዋሩ ዝጠቕሞም ነገር ጌና ተጻወትቲ እናሃለው ከወፍሩ ምዒዱ። "መናእሰያት ካብቶም ነባራት ተጻወትቲ ዘለውሉ ኩነታት ክመሃሩ ኣለዎም፤ ዓበይቲ መካይን፣ ሕንቁቕ ህይወት፣ ናይ ቅዲ ክዳውንቲ ኩሉ ረስዑዎ። ህይወት ጥሮታ ምስ ወጻእኻ እዩ ዝጅምር" ኢሉ።


ኣጥቃዓይ ሊቨርፑል መሓመድ ሳላሕ እቲ ዝበለጸ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ዓለም'ዩ ይብሉ ተንተንቲ

ኣጥቃዓይ እንግሊዛዊት ክለብ ሊቨርፑል "ኣብ ዓለም እቲ ዝበለጸ ተጻዋታይ እዩ" ክብል ሓደ ፍሉጥ ተንታኒ ኩዕሶ እግሪ ክሪስ ሳተን ተዛሪቡ። ፍሉጥ እንግሊዛዊ ኣጥቃዓይ ኣላን ሸረር ብወገኑ ግብጻዊ ሳላሕ "ኣብ ታሪኽ ፕሪሜርሊግን ሓደ ካብቶም ዝበለጹ ተጻወቲ" እዩ ክብል ገሊጽዎ። ብሰንበት፡ ሊቨርፑልን ማንቸስተር ሲቲን ኣብ ዘካየድኦ ናይቲ ሊግ ግጥም፡ ሳላሕ ዘመዝገባ ሸቶ ሓንቲ ካብተን ብልጽቲ ሸቶታት ተባሂላ ትግለጽ ኣላ። እቲ ወዲ 29 ዓመት ንሓያሎ ተቐናቐንቱ ብምሽካዕ፡ ብዘይ ሓገዝ ብጾቱ ካልኣይቲ ጎል ሊቨርፑል ምምዝጋቡ ኣድናቖት ረኺቡ'ሎ። ኣሰልጣኒኡ የርገን ክሎፕ ድሕሪ'ቲ ጸወታ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ደገፍቲ ሊቨርፑል ነታ ዘመዝገባ ሸቶ ድሕሪ 60 ዓመት'ውን ክዝክርዋ'ዮም ኢሉ። እቲ ናይ ሰንበት ግጥም ክልቲአን ጋንታታት 2 - 2 እዩ ተወዲኡ። "ዝበለጹ ተጻወቲ ዓለም ጥራይ'ዮም ከምዚ ዓይነት ሸቶታት ዘመዝግቡ" ይብል ክሎፕ። ኣብዚ ዓመተ-ውድድር ኣብ ዝተሳተፈን ትሸዓተ ጸወታታት ድማ ትሻዓተ ሸቶታት ኣመዝጊቡ'ሎ። "ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ካብ መሲን ሮናልዶን ይበልጽ" ክብል ሳተን ይምጉት። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም መበል 100 ሸቶ ፕሪሜርሊግ ዘመዝገበ ሳላሕ፡ ኣብታ ሰነጋላዊ ብጻዪ ሳድዮ ማነ ዘመዝገባ ሸቶ'ውን ዓቢ ተራ ነይሩዎ። እቲ ተጻዋታይ እንግሊዛዊት ክለብ ቸልሲን ኢጣልያዊት ክለብ ሮማን ዝነበረ ግብጻዊ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመተ-ውድድራት ብማእከላይ ገምጋም 21 ሸቶታት እናመዝበ ዝመጸ'ዩ። ኣብቲ ናይ 2017-2018 ድማ 32 ሸቶታት ኣመዚጊቡ። "ኣብ ዝሓለፈ ሒደት ዓመተ-ውድድራት ዘመዝገቦ ቁጽሪ ዝድነቕ'ዩ" ክብል ሳተን ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ቀጻልነት ናይቲ ዝጓናጸፎ ዘሎ ዓወታት ክረአ እንከሎ ይብል ንሱ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ እቲ ዝበለጸ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ዓለም እዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ተንታኒ ኩዕሶ እግሪ ዝኾነ ተኸላኻላይ ሃገራዊት ጋንታ እንግሊዝን ማንቸስተር ሲቲን ነበር ሚካ ሪቻርድስ ብወገኑ፡ ኣብ ኢጣልያዊት ጋንታ ፊዮረንቲና ብሓደ ከምዝነበሩ ብምግላጽ፡ ምስቶም ካልኦት ተንተንቲ ይሰማማዕ። "ሳላሕ ካብ ብሉጻት ተጻወቲ ኩዕሶ እግሪ ዓለም ምዃኑ'የ ክገልጽ ጸኒሐ" ድሕሪ ምባል "ኩሉ ሰብ'ዩ ዝስሕቀለይ ነይሩ። ናይ ሞገስ መዝሙር እናዜምኩሉ'የ ጸኒሐ" ክብል ኣድናቖቱ ይገልጽ። "ኣብ ልምምድ ምስ ራኣኹዎ፡ 'እዚ ሰብ'ዚ ገለ ዓይነት'ዩ' እብል ነይረ። ንሓሙሽተ ተጻወቲን ሓላው ማዕጾን ኣሽኪዑ'ዩ ሸቶ ዘመዝግብ ነይሩ" ይብል ሪቻርድስ። ኣብ ልምምድ ከይተረፈ "ስሱዕ" ከምዝነበረ ብምግላጽ ድማ፡ ናይ ኩዕሶ ክለቱ ኣዝዩ ዝንኣድ ምዃኑ ይዛረብ። "ንዓመታት ንሰባት ከረድኦም'የ ዝጽዕር ነይረ፡ ዝሰምዓኒ ግን ኣይነበረን። ኣቐዲመ እየ ርእየዮ፡ ስለዚ ሕጂ ዝገብሮ ዘሎ ንዓይ ኣይገርመንን'ዩ"።


እንግሊዛዊት ጋንታ ኒውካስትል ንስዑዳዊ ኩባንያ ብ305 ሚልዮን ፓውንድ ተሸይጣ

ጥምረት ዝተፈላለዩ ትካላት ዝኾነ ስዑዳዊ ኩባንያ ንእንግሊዛዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኒውካስትል ብ305 ሚልዮን ፓውንድ ከም ዝዓደጋ ተፈሊጡ። መንግስቲ ስዑዲ ኣብቲ ጉዳይ ኢዱ ከም ዘየእትው ኣብ ስምምዕ ምስ ተበጽሐ ፕሪምየርሊግ እንግሊዝ እታ ጋንታ ነቲ ኩባንያ ክትሽየጥ ወሲኑ። ‘ፐብሊክ ኢንቨስትመንት ፈንድ’ ብዝብል ዝፍለጥ ኩባንያ ልዕሊ 80 ሚአታዊት ድጋፍ ገንዘብ ዝገበረ ኮይኑ ምስ መንግስቲ ከይተራኸበ ባዕሉ ከም ዘንቀሳቕሶ ተገሊጹ’ሎ። እንተኾነ እቲ ኩባንያ ብልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን ከም ዝምራሕ ይፍለጥ። ወናኒ ኒውካስል ዝነበረ ማይክ ኣሽሊ ንዝሓለፉ 14 ዓመታት ምስታ ጋንታ ዝጸንሐ ኮይኑ ዜና መሸጣ ምስ ተሰምዐ ደገፍቲ ናብ ስታድየም ሴንት ጄምስ ፓርክ ብምኻድ ሓጎሶም ክገልጹ ተራእዮም። እቲ ‘ፐብሊክ ኢንቨስትመንት ፈንድ’ ብዝብል ዝፍለጥ ጥምረት ኩባንያታት 250 ቢልዮን ፓውንድ ዝግመት ሃብቲ ኣለዎ። በዚ ምኽንያት ኒውካስል ሓንቲ ካብ ሞንጎ እተን ኣብ ዓለም ክባራት ጋንታታት ክትኸውን በቒዓ’ላ። ኒውካስል ንመወዳእታ እዋን ብ1995 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዋንጫ ዘልዓለት ኮይና ብድሕሪ መሸጥኣ ግን ዋንጫ ንኽተልዕል ከም ዝሰርሑ ተገሊጹ። መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ጉዳይ እታ ጋንታ ዝኾነ ኢድ ኣእታውነት ከይህልዎ ኣብ ምርድዳእ ተበጺሑ ኣሎ። እቲ መንግስቲ “ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ይፍጽም’ዩ” ዝብሉ ነቐፌታት ብተደጋጋሚ ስለ ዝቐርቡ’ዩ ምስታ ጋንታ ዝኾነ ርክብ ከይህልዎ ዝተደለየ። ደገፍቲ ናብ ስታድየም ብምምጻእ “ንሕና ጋንታና ክትዕወት ዘይኮነስ ዋላ ክትፍትን ኢና ንደልያ” ዝብል መልእኽቲ ኣሕሊፎም። ኒውካስል ኣብቲ ካብ ዝጅመር ሰሙናት ዘቑጸረ ፕሪምየርሊግ እንግሊዝ ዋላ ሓደ ጸዋታ ክትዕወት ብዘይምኽኣላ ኣብ መበል 19 ደረጃ ተሰሪዓ ትርከብ።


ሃገራዊት ጋንታ ደቂ ኣንስትዮ ኤርትራ ትሕቲ 20 ዓመት ኣብ ውድድር ሴካፋ ክትሳተፍ'ያ

ሃገራዊት ጋንታ ደቂ ኣንስትዮ ኤርትራ ትሕቲ 20 ዓመት ኣብቲ ካብ 28 ጥቅምቲ ክሳብ 9 ሕዳር ኣብ ኡጋንዳ ዝእንገድ ውድድር ሴካፋ ክትሳተፍ እያ። እታ ሃገራዊት ጋንታ ኣብ መኽፈቲ እቲ ውድድር ኣንጻር ሃገራዊት ጋንታ ታንዛንያ ክትገጥም እያ። ሃገራውያን ጋንታታት ኤርትራን ታንዛንያን ኣብ ኮስታሪካ ንዝካየድ ዋንጫ ዓለም ደቂ ኣንስትዮ ትሕቲ 20 ዓመት ንምሕላፍ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይዚ ወርሒ ተጋጢመን ምንባረን ዝዝከር ኮይኑ። ጋንታ ታንዛንያ ኣብ ኣስመራ 3 ብ 0 ክትዕወት እንከላ፡ ዕለት 9 ጥቅምቲ ኣብ ታንዛንያ ኣብ ዝገበረኦ ጸወታ ካልኣይ እግሪ ታንዛንያ ደጊማ 2 ብ0- ብምስዓራ ሃገራዊት ጋንታ ታንዛንያ ብድምር ውጽኢት 5 ብ 0 ንኤርትራ ብምስዓርን ብምግላፍን ናብ ዝቅጽል ዙር ምጽራይ ሓሊፋ ኣላ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ንዋንጫ ዓለም ትሕቲ 20 ዓመት ኣብ ዝገበረቶ ናይ መጻረዪ ውድድር ንጅቡቲ ድሕሪ ምግላፍ'የ ብታንዛንያ ካብቲ ውድድር ተገሊፋ። እታ ጋንታ፡ ብረቡዕ 20 ጥቅምቲ  2021 ቀዳማይ እግሪ ምጽራይ ዋንጫ ኣፍሪቃ 2022 ኣንጻር ሃገራዊት ጋንታ ብሩንዲ ኣብ ኣስመራ ኣብ ዘካየደቶ ግጥም 5 ብ 0 ከም ዝተሰዓረት ኣቃሊሕና ነይርና። ካልኣይ እግሪ ጸወታ ኣብ ብሩንዲ 26 ጥቅምቲ 2021 ከተካይድ መደብ ተታሑዙ ኣሎ። መብዛሕትኣን ካብ ኣባላት እዛ ሃገራዊት ጋንታ ኣብታ ናይ ትሕቲ 20 ዓመት ስለ ዝርከባ ግን 26 ጥቅምቲ ኣብ ብሩንዲ ጸወታ ኣካይደን ሓንቲ መዓልቲ ጥራይ ኣዕሪፈን ዕለት 28 ኤርትራ ኣንጻር ታንዛንያ፡ ብሩንዲ ኣንጻር ኣአንጋዲት ሃገር ኡጋንዳ ጸወታ ከካይዳ ክኸብደን ከም ዝኽል ይግመት። ሃገራውያን ጋንታታት ኤርትራን ብሩንድን ኣብዚ ውድድር ሴካፋ ትሕቲ 20 ዓመት ኣብ 9 ሕዳር ክጋጠማ ተሰሪዐን ኣለዋ። ክልቲኤን ሃገራውያን ጋንታታት ኣብ መጻረዩ ውንጫ ኣፍሪቃን ኣብ ውድድር ሴካፋን ኣብ ውሽጢ ዕስራ መዓልታት ሰለስተ ግዜ ክጋጠማ እየን። ሃገራውያን ጋንታታት ኤርትራን ኢትዮጵያን 31 ጥቅምቲ ዝገብረኦ ግጥም'ውን ተዓዘብቲ ክልቲኤን ሃገራት ብሃንቀውታ ዝጽበይዎ ጸወታ ክኸውን እዩ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ሴካፋ ደቂ ኣንስትዮ ትሕቲ 20 ዓመት ሸዱሽተ ሃገራውያን ጋንታታት'የ ተሳታፍነተን ኣረጋጊጸን። ላዕለዋይ ዳይሬክተር ሴካፋ ኣካ ጌቸ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ሴካፋ ደቂ ኣንስትዮ ትሕቲ 20 ዓመት ሃገራውያን ጋንታታት ታንዛንያ፣ ጅቡቲ፣ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያ፣ ብሩንድን አኣንጋዲት ሃገር ኡጋንዳን ክሳተፋ ምዃነን ገሊጹ። ሃገራውያን ጋንታታት ርዋንዳ፣ ሱዳን፣ ደቡብ ሱዳን፣ ሶማልያ፣ ኬንያን ዛንዚባርን እተን ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ሴካፋ ኣይሳተፋን። ኩለን እተን ተሳተፍቲ ሃገራት ኣብ ሓደ ምድብ ኮይነን ነብሲ ወከፈን ክጋጠማ እየን። በዚ መሰረት ሓንቲ ሃገራዊት ጋንታ ምስ ኩለን ተሳተፍቲ ሃገራውያን ጋንታታት ክትጋጠም'ዩ መደብ ተታሒዙ ዘሎ። 28 ጥቅምቲ  2021 ታንዛንያ ኣንጻር ኤርትራ ጅቡቲ ኣንጻር ኢትዮጵያ ኡጋንዳ ኣንጻር ብሩንዲ 31 ጥቅምቲ 2021 ኡጋንዳ ኣንጻር ጅቡቲ ኢትዮጵያ ኣንጻር ኤርትራ ብሩንዲ ኣንጻር ታንዛንያ 3 ሕዳር 2021 ታንዛንያ ኣንጻር ኢትዮጵያ ጅቡቲ ኣንጻር ብሩንዲ ኤርትራ ኣንጻር ኡጋንዳ 6 ሕዳር 2021 ብሩንዲ ኣንጻር ኢትዮጵያ ኤርትራ ኣንጻር ጅቡቲ 9 ሕዳር 2021 ብሩንዲ ኣንጻር ኤርትራ ጅቡቲ ኣንጻር ታንዛንያ ኡጋንዳ ኣንጻር ኢትዮጵያ


ኣፍኮን 2021፡ ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ሎሚ ሓሙስ ምስ ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን ክትገጥም'ያ

ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ሎሚ ሓሙስ ኣብ ግጥማት ዋንጫ ኣፍሪቃ ምስ ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን ክትራኸብ'ያ። እዚ ግጥም ድማ ድሕሪ እቲ ምስ ኬፕቨርድ ዘጋጠማ ስዕረት ዝካየድ እዩ ክኸውን። ኣብቲ ቀዳማይ ጸዋታ 1 ብ 0 ዝተሰዓረት ኢትዮጵያ ነቲ ሎሚ ዝካየድ ግጥም ብጽቡቕ  ምድላው ከምዝገበረት ኣሰልጣኒ ውበቱ ኣባተ ተዛሪቡ። ንሱ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ "ካሜሩን ብቑዓት ተጻወትትን ጽቡቕ ተሞክሮን ከምዘለዋ ንፈልጥ ኢና። ግን ድማ ንጋንታና ዝሓሸ ውጽኢት ንምምጻእ ድልዋት ኢና ዘለና። ጋንታና ካብ ስዕረት'ያ ትመጽእ ዘላ፤ ኣብ ቀዳማይ ግጥምና 1 ብ 0 ተሳዒርና ኢና። ዳርጋ ሙሉእ ጸዋታ ሓደ ተጻዋቲ ጎዲሉና ኢና ወዲእናዮ። እዚ ድማ ንተጻወትና ብስነልቦናን ብኣካልን ዝሃሰየ ነይሩ። ሕዚ ግን ኣብ ጽቡቕ ስምዒት ተመሊስና ንርከብ" ኢሉ። እቲ ኣሰልጣኒ ወሲኹ ድማ፡ ኣብዚ ናይ ሎሚ ግጥም ዝሓሸ ውጽኢት ከምጽኡ ተስፋ ከምዝገብር ሓቢሩ። ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ናብዚ መበል 33 ዙር ግጥማት ቅድሚ ምሕላፋ ንመጻረዪ ኣብ ዘካየደቶም ግጥማት ዝሓሸ ብቕዓት ከምዘርኣየት ዘዘኻኸረ ኣሰልጣኒ ውበቱ፡ እቲ ምስ ኬፕቨርድ ዝተኻየደን ዝተሰዓረትሉን ግን ከምዘይተሓጎሱሉ ሓቢሩ። ኣባል ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ዝኾነ መስዑድ መሓመድ ብወገኑ፡ ነታ ብርትዕቲ ሃገራዊት ጋንታ ክንገጥም ተዳሊና ኣለና ክብል ተዛሪቡ። ተጻወትቲ ናብ ግጥማት ቅድሚ ምእታዎም ምርመራ ኮቪድ ከካይዱ ግን'ዩ። መስዑድ፡ ተጻወትቲ ሓዊሱ ኩሎም ኣባላት ጋንታ ካብ ኮቪድ ነጻ ኮይኖም ከምዘለዉም ዘሻቕል ከምዘየለን ተዛሪቡ። እንተኾነ፡ "ብመንጽር ማህሰይቲ እቲ ጽቡቕ ተሞክሮ ዘለዎ ተጻዋቲና ሽመልስ በቀለ ክነሰልፎ ኣይከኣልናን። ካብ ኢትዮጵያ ወጺኡ ንግብጻዊት ጋንታ ዝጻወት ተጻዋቲ'ዩ። ስለዚ ንሱ ኣይክስለፍን። ትማሊ'ውን ዳግማይ ናይ ጭዋዳ ምሽምቓቕ ስለዘጋጠሞ ነዚ ግጥም ኣይክበጽሓልናን። ካብዚ ወጻኢ ኩሎም ተጻወትና ድልዋት እዮም" ኢሉ። ተጻወትቲ ጋንታ ካሜሩን ኣብ ሜድኦም ከም ምዃኑን ብዙሓት ደገፍቲ ስለዝህልውዎምን ዝሓሸ ዕድል ሒዞም ናብ ሜዳ ከምዝኣትዉ ዝገለጸ ኣሰልጣኒ ውበቱ፡ ጋንትኡ ብወገና ንዝሓሸ ውጽኢት ምድላው ገይራ ነቲ ግጥም ከምእትስለፍ ተዛሪቡ'ሎ።


ሳሙኤል ኤቶ ፕረዚደንት ማሕበር ኩዕሶ እግሪ ካሜሩን ኮይኑ ተመሪጹ

ዉሩይ ካሜሩናዊ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ነበር ሳሙኤል ኤቶ፡ ንፌደሬሽን ኩዕሶ እግሪ ሃገሩ ንዝቕጽሉ ኣርባዕተ ዓመታት ክመርሕ ተመሪጹ፡፡ ኣርባዕተ ግዘ ‘ኣፍሪቃዊ ተጻዋቲ እዚ ዓመት’ ተባሂሉ ዝተመረጸ ኤቶ፡ ኣብ ኮንፈደሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃ ራብዓይ ምኽትል ፕረዚደንት ንዝኾነ ሰይዶ ምቦምቦ ንጆያ ብምስዓር እዩ ፕረዚደንት ኮይኑ ተመሪጹ ዘሎ፡፡ ንፕረዚደንትነት ኩዕሶ እግሪ ካሜሩን ንምውድዳር ሸውዓተ ሰባት ተመዝጊቦም ዝነበሩ ኮይኖም፡ እቶም ሓሙሽተ ብኣጋ ነቲ ንሕንሕ ገዲፎምዎ፡፡ ወዲ 40 ዓመት ሳሙኤል ኤቶ፡ ስፖርት እታ ሃገር ንምዕባይ ሰፋሕቲ ምምሕያሻት ከምዝገብር ቃል ኣትዩ፡፡ ‘‘ተጻዋቶ ኩዕሶ እግሪ ናብ ማእከል ፖሊሲታትና ክነምጸኦም ኣለና’’ ዝበለ ኤቶ፡ ኣብቲ ዓውዲ ዝነጥፉ ሰባት ካብቲ ስፖርት ክርብሑ ምግባር ናትራ ተራ እዩ ኢሉ፡፡ ነበር ተጻወታይ ጋንታታት ባርሴሎና፣ ኢንተር ሚላንን ቼልሲን ኤቶ፡ ኣብ ናይ መሪሕነት እዋኑ ብውሑድ 10 ሜዳታት ኩዕሶ  ከምዝሃንጽ እውን ቃል ኣትዩ፡፡ ንሱ፡ ኣብቲ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥርን ለካቲትን ሃገሩ እትእንግዶ ውድድር ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃ፡ መራሒ ፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ካሜሩን ኮይኑ ክዓዪ እዩ፡፡ ኣፍሪቃ ኣብ ቀረባ እዋናት ካብ ዘበርከተቶም ተጻዋቶ እቲ ዝበለጸ ከምዝኾነ ዝንገረሉ ሳሙኤል ኤቶ፡ ንሃገሩ ዝበዘሐ ሸቶ ዘመዝገበ ተጻዋታ ኮይኑ፡ ኣብ 16 ዓመቱ እዩ ኣብ 1996 ኣኣ ናብ ሓያል ስፔናዊት ክለብ ሪያል ማድሪድ ተጸምቢሩ፡፡ ብልቓሕ ኣብ ጋንታታት ሌጋነስ፣ ኢስፓኞልን ሞላርካን ድሕሪ ምጽዋቱ፡ ድማ ኣብ 2000 ንማሎርካ ብቕዋምነት ብምፍራም ኣብ 133 ጸወታታት 54 ሸቶታት ብምምዝጋብ ናይታ ጋንታ ክብረ ወሰን  ዝለዓለ ሸቶ ክሕዝ ክኢሉ፡፡ ኣብ 2004 ናብ ባርሴሎና ምስተጸምበረ  ምስ ጋንትኡ ሰለስተ ናይ ላሊጋ ጽዋዓት ዝወሰደ ኮይኑ፡ ኣብ 2006ን 2009 ኣብ ጸወታታት ፍጻመ ሻምፒዮንስ ሊግ ሸቶታት ብምምዝጋብ ጋንትኡ ጽዋዕ ክተልዕል ሓጊዙ እዩ፡፡ ኣብ 2006 ድማ ኣብ 34 ጸወታታት 26 ሸቶታት ብምምዝጋብ ፈላማይ ተዓዋቲ ወርቂ ጫማ ስፔን ኮይኑ፡፡ ኣብ ናይ ካምፕ ኑ ጻንሒቱ ኣብ 144 ጸወታታት 108 ሸቶታት ዘመዝገበ ኤቶ ፡ ኣብ 2009 ናብ ኢንተር ሚላን ምስተዘጋገረ ድማ ሳልሳይ ጽዋዕ ሻምፒዮንስ ሊግ ከምኡ እውን ጽዋዕ ሰሪ ኤን ፊፋ ክለብ ወርልድ ካፕ 2010ን ወሲዱ፡፡ ዘይሰዓሩ ኣናብስ ተባሂላ እትጽዋዕ ሃገራዊት ጋንታ ካሜሩን ኣብ 2000ን 2002ን ብተኸታታሊ ተዓዋቲት ጽዋዕ  ሃገራት ኣፍሪቃ ክትከውን ዝሓገዝ ኤቶ፡ ኣብቶም ውድድራት 18 ሸቶታት ብምምዝጋብ ክብረ ወሰን በዝሒ ሸቶ እቲ ውድድር ኣመዝጊቡ እዩ፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ጸወታታት ኦሎምፒክ፡ ኣብ ውድድር ፍጻመ ሸቶ ብመምምዝጋብ ሃገሩ ተዓዋቲት ወርቂ መዳልያ ክትከውን ገይሩ እዩ፡፡


ውሩይ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ፔለ ይሓዊ ከምዘሎ ጓሉ ሓቢራ

ብራዚሊያዊ ፍሉጥ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ፔለ ድሕሪ እቲ ዝተገበረሉ መጥባሕቲ ካብ ሕማሙ ይሓዊ ከምዘሎ ጓሉ ገሊጻ። ወዲ 80 ዓመት ፔለ ኣብዚ ወርሒ ብዝተገበረሉ መጥባሕቲ ካብ ታሕተዋይ ክፋል ሮጕድ መዓንጥኡ ጽኪ ዝወጽኣሉ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሮብዕ ካብ ክፍሊ ብፅኑዕ ዝሓመሙ ወጺኡ። ሳኦ ፖሎ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ኣልበርት ኣንስታይን ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ 31 ጀሚሩ ሕክምኡ ክከታተል ዝጸንሐ ፔለ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ናብ ምሉእ ጥዕና ይምለስ ከምዘሎ ጓሉ ኬሊ ገሊጻ። ማዕኸናት ዜና ብራዚል ኣቐዲመን ፔለ ብሰንኪ ዕድምኡ ናብ ክፍሊ ብፅኑዕ ዝሓመሙ ሕሙማት ከምዝኣተወ ኣቃሊሐን ኔረን። እቲ ሆስፒታል’ውን እንተኾነ ሓቂ ከምዝኾነ ድሕሪ ምግላጽ ድሓር ግን፡ ናብ ክፍሊ ማእኸላይ ዝተጸንዑ ሕሙማት ከምዝተዛወረ ኣፍሊጡ። እቲ ሆስፒታል መግለጺ ቅድሚ ምውጽኡ ግን፡ ጓሉ ኣብ ናይ ውልቃ ኢንስታግራም “እቲ ኣብ ደገ ዝናፈስ ዘሎ ሓሜት ይርድኣኒ የሎን፡ እንተኾነ ግን ኣቦይ ይሓዊ’ዩ ዘሎ” ክትብል ጠቂዓ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ጥዕናዊ ኩነታት ፔለ መሻቐሊ ኮይኑ ዝመጽአ ኮይኑ ፡ኣብ 2015 ኣቆጻጽራ ፈረንጂ መጥባሕቲ ገይሩ ነይሩ። ኣብ 2019 ድማ ብዘጋጠሞ ረኽሲ ኣብ ሆስፒታል ሕክምና ተገይርሉ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ፔለ ኣብ 92 ጸወታታት 77 ሸቶታት ብምቑጻር ኣብ ብራዚል ጎብለል ብዝሒ ሸቶ ዘቑጸረ ውሩይ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ኮይኑ፡ ኣብ ኣርባዕተ ጸወታ ኩዕሶ እግሪ ዓለም ሸቶ ካብ ዘቑጸሩ 4 ተጻወትቲ እቲ ሓደ’ዩ። ኣርጀንቲናዊ ልዮኔል መሲ ኣብ ዓለም ለኻዊ ውድድራት ብዝሒ ሸቶ ብምቑጻር ኣብ ደቡብ ኣመሪካ ብዙሕ ሸቶ ዘቑጸረ ተጻዋታይ ተባሂሉ ንፔለ ሓሊፍዎ።


ኩዕሶ እግሪ፡ ኣሰልጣኒ ክለብ ባርሲሎና ሮናልድ ኮማን ካብ ስርሑ ተሰጒጉ

ን14 ኣዋርሕ ንስጰኛዊት ክለብ ባርሲሎና ዘሰልጠነ ሮናልድ ኮማን ካብ ስርሑ ተሰጒጉ። እታ ካብ 10 ጸወታታት ላሊጋ 15 ነጥቢ ጥራይ ዘዋህለለት ክለብ ባርሲሎና ኣብ ናይ ቻምፕዮንስ ሊግ ናይ ምድብ ጸወታ'ውን ኣካታቲላ ክልተ ግዜ ተሳዒራ ኣላ። ባረሲሎና ክሳብ ሕጂ ካብ ዘካየደቶ 10 ጸወታታት ላሊጋ፡ ኣርዕተ ግዜ ዓዊታ፡ ሰለስተ ግዜ ማዕረ ወጺኣ፡ ሰለስተ ግዜ ኸአ ተሳዒራ ኣላ። ኣብ ሰሌዳ ላሊጋ ካብቲ ቀዳመይቲ ዘላ ርያል ማድሪድ ብሽዱስተ ነጥቢ ድሒራ ኣብ 9 ደረጃ እያ ተቐሚጣ ዘላ። ግኑን ስም ዘይጸንሐን ክለባት ርያል ቤትስ፡ ርያል ሶሲዳድ፡ ራዮ ቫለካኖ፡ ኣሳሱናን ኣትለቲክ ክለብን ኣብ ሰሌዳ ላሊጋ ንባርሲሎና በሊጸናኣ ዘለዋ ክለባት'የን። ትማሊ ረቡዕ ብክለብ ራዮ ቫለካኖ ዝገጠማ ናይ ሓደ ብዜሮ ስዕረትን  ብሰንበት ኣብ ሜዳኣ ብርያል ማድሪድ ዘጋጠማ ስዕረትን ኣሰልጣኒ ሮናልድ ኮማን ካብ ስርሑ ንኽስጎግ ነዳዲ ካብ ዝወሰኸ ክስተት እዩ። ክለብ ባረሲሎና ኣብ ዘውጽአቶ መግለጺ "ፕረዚደንት ከለብ ባርሲሎና ጅዋን ላፖርታ ነቲ ናይ ምስጓግ ውሳነ [ንሮናልድ ኮማን] ድሕሪ ብራዮ ቫለካኖ ዘጋጠመ ስዕረት ሓቢርዎ" ድሕሪ ምባል "ሮናልድ ኮማን ሓሙስ [ሎሚ] ንኣባላት ባርሲሎና ክፋነዎም'ዩ" ኢላ። ወዲ 58 ዓመት ሮናልድ ኮማን ንሃገራዊት ጋንታ ሆላንድ፡ ንክለብ ኤቨርተንን ሳውዝሃፕተንን ዘሰልጠነ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክለብ ባርሲሎና ኣብ ውድድራት ላሊጋ ሳልሳይ ደረጃ ሒዛ ጸወታኣ ከምትዛዝም'ዩ ገይርዋ። ሮናልድ ኮማን ኣቐዲሙ እታ ክለብ ሓደሽቲ ተጻወትቲ ኣብ ምፍራም ከምዝዛሕተላትን ንልዮነል መሲ ምፍናዋን ቅር ከምዝበሎ ገሊጹ ነይሩ እዩ። "እዛ ክለብ ሚዛን ኣጥፊኣ'ያ፡ ውጽኢታውያን ዝኾኑ ተጻወትቲ ከሲራ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወቅትታት ካልኦት ክለባት ብተጻወትቲ ክስውዳ እንከለዋ ንሕና ግን ዝነበሩና ከምዝስኣንና'ዩ ዘርኢ" ኢሉ። ናይ ማእከል ተጻዋታይ ክለብ ባርሲሎና ዝነበረን ሕጂ ንቀጠራዊት ክለብ ኣል ሳድ ዘሰልጥነ ዘሎ ዛቪ ንሮናልድ ኮማን ተኪኡ ነታ ክለብ ከሰልጥን ካብ ብዙሓት ትጽቢት ተገይርሉ ኣሎ። ክልብ ባርሲሎና ካብ ሜድኣ ወጻኢ ኣካታቲላ ሸቶ ከየመዝገበት ስለስት ግዜ ስዕረት ክትቀምስ፡ ድሕሪ እቲ ብእንግሊዛዊ ኣሰልጣኒ ቱሪ ቨናበልስ እናሰልጠነት እንከላ ኣብ መስከረም 1987 ዘጋጠማ ስዕረት እዚ ናይ ሕጂ ንመጀመርታ እዩ ዝኸውን ዘሎ። ሮናልድ ኮማን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንክለብ ባርሲሎና ዋንጫ ኮፓ ደል ሬይ'ኳ እንተኣዕተራ፡ ኣብ ላሊጋ ብክለባት ኣትለቲኮ ማድሪድን ርያል ማድሪድን ተበሊጻ ድሕሪ 2008 ዝውሓደ ነጥቢ ብምውህላል ሳለሰይቲ ኮይና ውድድራ ከምትዛዝም እዩ ገይርዋ። ሮናልድ ኮማን ካብ ነሓሰ 2020 ጀሚሩ'ዩ ንክለብ ባርሲሎና ከሰልጥና ጸኒሑ።


ዋንጫ ዓለም 2022፡ ዝሓለፋ ጋንታታትን ትጽቢት ዝግበር ውጽኢትን እንታይ እዩ? ብኸመይ ከ ይፈላለያ?

ሃገራውያን ጋንታታት ዛጊት ብዘካየዳኦ ውድድራት፡ ካብ ምድብ ሓደን ክልተን ዝሓለፋ ኣርባዕተ ሃገራት፡ ሰኔጋል ኣንጻር እንግሊዝ 4 ታሕሳስ፣ ኣሜሪካ ኸኣ ኣንጻር ሆላንድ 3 ታሕሳስ ግጥም ኣውዲቕካ ምሕላፍ ከካይዳ’የን። ፈረንሳ ኣብ ካልኣይ ናይ ምድብ ጸወታ ኣንጻር ደኒማርክ ገጢማ 2 ን 1 ምስ ሰዓረት እታ ቀዳመይቲ ሓደ ተረፍ ጸወታ እንከለዋ ናብ ኣውዲቕካ ምሕላፍ ምስጋራ ዘረጋገጸት ሃገር’ያ። ብራዚል’ውን ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ንስዊዘርላንድ 1 ብ 0 ብምስዓር ኣብተን 16 ጋንታታት ቦታኣ ኣውሒሳ። ብሰኑይ ንኡራጋይ 2 ብ 0 ዝሰዓረት ፖርቱጋል’ውን ብተመሳሳሊ ምሕላፋ ዘረጋግጽ ሓፊስ ዓወት ኣመዝጊባ'ላ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ቐጠር፡ ካናዳን ኢኳዶርን ሓደ ጸወታ ተሪፍወን እንከሎ ካብ ምድበን ከምዝተገለፋ ዘፍለጣ እየን። ኣብተን ዝተረፋ ምድባት ከ ኣየኖት ሃገራውያን ጋንታታት’የን ናይ ምሕላፍን ወይ ምትራፍን ተኽእሎ ዘለወን? ነዚ ክንድህስሶ ኢና። ኣብ ታሪኻ ሰለስተ ግዜ ንፍጻመ ዝበጽሐት ሃገራዊት ጋንታ ሆላንድ፡ ኣብ ልዕሊ ኣአንጋዲትን ካብ ምድባ ከምዝተረፈት ኣቐዲማ ዘረጋገጸትን ቐጠር፡ 2 ን 0 ብምዕዋት ንምድብ ሓደ ቀዳመይቲ ኰይና ዛዚማቶ። እታ ተዓዊታ ጥራይ ክትሓልፍ ዕድል ዝነበራ ሰኔጋል ብወገና፡ ኣብ ልዕሊ ኢኳዶር 2 ብ 1 ዓወት ብምምዝጋብ ድሕሪ ዕስራ ዓመት ናብ ግጥም ኣውዲቕካ ምሕላፍ ሰጊራ። ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ልዕሊ ዌልስ 3 ብ 0 ዓወት ብምምዝጋብ፡ ካብ ምድባ ቀዳመይቲ ኰይና ክትሓልፍ እንከላ ዌልስ ካብቲ ምድብ ኣብ ድሕሪት ተሰሪዓ። እታ ግድን ክትዕወት ጥራይ ዝነበራ ኣሜሪካ ብወገና፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን 1 ብ 0 ዓወት ብምምዝጋብ ነታ ማዕረ’ውን ዘዋጽኣ ዝነበረ ኢራን ገሊፋ ካብ ምድባ ካልኣይቲ ኰይና ሓሊፋ። ፖላንድን ኣርጀንቲናን እተን ኣብቲ ምድብ ኣብ ልዕሊ ስዑድያን ሜክሲኮን ዓወት ብምምዝጋብን ዝመርሓ ዘለዋ ሃገራት እየን። እንተኾነ እዘን ክልተ ሃገራት ኣብ ሳልሳይ ናይ ምድብ ጸወታ ንሓድሕደን ክጋጠማ ስለዝኾና ወይ ሜሲ ወይ ሮበርት ልዋንዶውስኪ ካብዚ ምድብ ንሃገሮም ለኪሞም ክተርፉ’ዮም። እንተኾነ ፖላንድ ማዕረ ውጽኢት ከዋጽኣ እንከሎ ኣርጀንቲና ግን ክትሓልፍ እንተዀይና ግድን ክትስዕር ኣለዋ፡ ሜክሲኮን ስዑድ ዓረብን ማዕረ እንተወጺአን ግን ዋላ ኣርጀንቲናን ፖላንድን ማዕረ ይፈላለያ ኣርጀንቲናን ፖላንድን’የን ክሓልፋ። ስዑድ ዓረብ ንሜክሲኮ እንተስዒራ፡ ፖላንድን ኣርጀንቲናን ኸኣ እንተተሰዓዒረን፡ ስዑድያ ካብዚ ምድብ ክሓልፍ ትኽእል'ያ። ሜክሲኮ ንኽትሓልፍ ግን ንስዑድያ ክትስዕር፡ ፖላንድ ኸኣ ንኣርጀንቲና ክትስዕራ ክትጽበ እያ። ፈረንሳ ካብዚ ምድብ ምሕላፋ ገና ሓደ ጸወታ ተሪፍዋ እንከሎ’ያ ኣረጋጊጻ። ምስ ቱኒዝያ ዋላ ማዕረ እንተወጽአት ናይ ቀዳመይ ቦታኣ ውሑስ’ዩ። ኣውስትራልያ ንደኒንማርክ እንተስዒራ ትሓልፍ፤ ማዕረ እንተወጺኣ ግን ቱኒዝያ ንፈረንሳ ስዒራ ክትሓልፍ ትኽእል፤ ደኒንማርክ ኸኣ ብተመሳሳሊ ክትሓልፍ እንተዀይና ክትስዕር ጥራይ’ዩ ዘለዋ። ቱኒዝያን ዴንማርክን እንተተዓዊተን ክልቲአን ተመሳሳሊ ዕዳ ጎል ስለዘለወን እታ ዝበዝሐ ጎል ዘመዝገበት ወይ ኣብ ታሕቲ ተገሊጹ ብዘሎ ኣገባብ እታ ትሓልፍ ክትፍለጥ’ያ። ኣብ ምድብ ሓሙሽተ ዘለዋ ኣርባዕተ ሃገራውያን ጋንታታት ስጳኛን ጀርመንን ማዕረ ውጽኢት ምስ ኣመዝገባ ኵለን ናይ ምሕላፍ ተኽእሎ ከምዘለወን’የን ኣረጋጊጸን። ኣብዚ ምድብ፡ ጽባሕ ኮስታሪካ ኣንጻር ጀርመን፣ ጃፓን ከኣ ኣንጻር ስጳኛ ናይ መወዳእታ ናይ ምድብ ጸወታ ክህልወን’ዩ። ስጳኛ ዓወት ወይ ማዕረ ውጽኢት እንተኣመዝጊባን ኣብቲ ካልእ ጸወታ ማዕረ ወይ ጀርመን እንተስዒራ ስጳኛ ብዘይ ስክፍታ ትሓልፍ። ስጳኛ ካብዚ ምድብ ክትግለፍ እንተዀይና፡ ኮስታሪካ ንጀርመን ክትስዕራ ኣለዋ፤ ብተመሳሳሊ ስጳኛ’ውን ብጃፓን ክትሰዓር ኣለዋ፤ ወይ’ውን ጀርመን ብልዕሊ ሸሞንተ ጸብለልታ ጐል ንጃፓን እንተስዒራታ ስጳኛ ክትገለፍ ትኽእል እያ። ክልቲኡ ጸወታታት ማዕረ እንተተወዲኡ ጃፓንን ስጳኛን ቀዳመይትን ካልኣይትን ኰይነን ክሓልፋ’የን። ኮስታሪካ ንኽትሓልፍ ንጀርመን ክትስዕራ ኣለዋ፡ ስጳኛን ጃፓንን ከኣ ማዕረ ክወጽኣ ኣለወን። ኮስታሪካ ብማዕረ ውጽኢት ክትሓልፍ እንተዀይና ግን ስጳኛ ንጃፓን ክትስዕራ ኣለዋ። ጀርመን ክትሓልፍ እንተዀይና ክትስዕር ኣለዋ፤ እዚ ጥራይ ግን እኹል ኣይኮነን፣ ጃፓን ከኣ ክትስዓር ኣለዋ። ጃፓን ማዕረ እንተወጺኣ፡ ጀርመን ብልዕሊ ክልተ ጐል ጸብለልታ ሸቶ ስዒራ ክትሓልፍ ተኽእሎ ኣሎ። ካናዳ ብሰንበት ኣብ ታሪኾም ዋንጫ ዓለም ንመጀመርታ ግዜ’ዮም  ሸቶ ኣመዝጊቦም፡ እንተኾነ ክሮኦሽያ ካብ ድሕሪት መጺኣ ስለዝሰዓረቶም ካብ መድቦም ከምዝተገለፉ ኣፍሊጦም’ዮም። ነዚ ምድብ ትመርሕ ዘላ ክሮኤሽያ ብቤልጂም እንተዘይተሳዒራ ክትሓልፍ ትኽእል፤ ሞሮኮ ንኽትሓልፍ ማዕረ ውጽኢት’ውን ይኣኽላ እዩ። ቤልጂም ክትሓልፍ እንተዀይና ንክሮኤሽያ ክትስዕር እዩ ዘለዋ፤ ማዕረ እንተወጺኣ ንኽትሓልፍ ካናዳ ንሞሮኮ ክትስዕራ ኣለዋ። ሓሙሽተ ግዜ ንዋንጫ ዓለም ብምዕዋት ክብረ ወሰን ሒዛ ዘላ ብራዚል፡ ካብ ምድባ ምሕላፋ ኣረጋጊጻ ኣላ። እተን ካልኦት ሰለስተ ሃገራት’ውን ናይ ምሕላፍ ተኽእሎአን ገና ኣይቀሃመን ዘሎ። ኣብ ካልኣይ ደረጃ ተሰሪዓ ዘላ ስዊዘርላንድ ምሕላፋ ከተረጋግጽ ግድን ንሰርብያ ክትስዕራ ኣለዋ፤ ካሜሮን ብብራዚል እንተተሳዒራ ግን ንስዊዘርላንድ ማዕረ ውጽኢት'ውን የሕልፋ’ዩ። ሰርብያን ካሜሮንን ካብ ምድበን ክሓልፋ እንተዀይነን ግድን ክስዕራ ኣለወን፤ ካበኡ ናበኡ ኸኣ ካሜሮን ሓደ፡ ሰርብያ ከኣ ክልተ ጐል ዕዳ ስለዘለወን ካሜሮን ዝሓሸ ዕድል ኣለዋ። ፖርቱጋል ልክዕ ከም ብራዚልን ፈረንሳን ገና ሓደ ጸወታ ተሪፍዋ እንከሎ’ያ ካብ ምድባ ምሕላፋ ኣረጋጊጻ። ቀዳሞት ኰይኖም ንኽውድኡ ከኣ ኣብቲ ምስ ደቡብ ኮርያ ዝገብርዎ ጸወታ ሓንቲ ነጥቢ ትኣኽሎም’ያ። ጋና ንኡራጋይ እንተስዒራ ምሕላፋ ከተረጋግጽ እያ፤ ማዕረ እንተወጺኣ ግን፡ ደቡብ ኮርያ ንፖርቱጋል ብልዕሊ ክልተ ጸብለልታ ሸቶ ክሳብ ዘይሰዓረታ ጋና ክትሓልፍ ትኽእል እያ። ጋና ስዒራ ፖርቱጋል እንተተሳዒራ ጸብለልታ ሸቶአን ተራእዩ ቀዳመይትን ካልኣይትን ኰይነን ክሓልፋ’የን። ደቡብ ኮርያ ካብዚ ምድብ እዚ ክትሓልፍ እንተዀይና ንፖርቱጋል ክትስዕራ ኣለዋ፤ ጋናን ኡራጋይን ማዕረ እንተወጺአን ኸኣ ደቡብ ኮርያ ንኽትሓልፍ ንፖርቱጋል ብልዕሊ ክልተ ጸብለልታ ሸቶ ክትስዕራ ኣለዋ። ኡራጋይን ደቡብ ኮርያን እንተስዒረን ጋና ተገሊፋ ካብ ክልቲኡን ዝሓሸ ጸብለልታ ወይ ዝወሓደ ዕዳ ሸቶ ዘለዋ ሃገራዊት ጋንታ ክትሓልፍ’ያ። ኡራጋይ ካብዚ ምድብ ክትሓልፍ እንተዀይና ንሳ ንጋና ስዒራ ፖርቱጋል ኸኣ ንደቡብ ኮርያ ክትስዕረላ ኣለዋ። ሃገራት ድሕሪ ሰለስተ ናይ ምድብ ጸወታታት ማዕረ ነጥቢ እንተኣመዝጊበን፡ ብዘለወን ጸብለልታ ወይ ዕዳ ጎል’የን ዝፈላለያ፡ ዘርዚርና ንምርኣዩ ግን እዚ ዝስዕብ’ዩ


ቢንያም ግርማይ ንሳልሳይ ግዚኡ ዝበለጸ ኣፍሪቃ ተቐዳዳማይ ኮይኑ

ኤርትራዊ ፕሮፈሽናል ተቐዳዳማይ ብሽክለታ ቢንያም ግርማይ ንሳልሳይ ግዚኡ ኣከታቲሉ ዝበለጸ ተቐዳዳማይ ኣፍሪቃ ተባሂሉ። ብዘይካ እዚ ካልኦት ኣርባዕተ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ምስ ዝበለጹ 10 ኣፍሪቃውያን ተቐዳደምቲ ተሮቊሖም ኣለዉ። ንቢንያም ግርማይ ተኸቲሉ፡ ወዲ ጋንትኡ ንቢንያም ደቡብ ኣፍሪቃዊ ልዊስ መንትጀስ ካልኣይ ክኸውን እንከሎ ዕዉት ዙር ርዋንዳ 2020 ከምኡ ከኣ 2022 ናትናኤል ተስፋጽዮን ሳልሳይ ኮይኖም ተመሪጾም። ርዋንዳዊ ሞጉሻ ሞየስ ራብዓይ፡ ቻምፕዮን ኣፍሪቃ 2022 ሄኖክ ሙሉብርሃን ሓሙሻይ፡ ኣማንኤል ገብረእግዝኣብሄር ሻውዓይ፡ ዕዉት ዙር ሰርብያ 2022 ዳዊት የማነ ከኣ ሻሙናይ ብምዃን፡ ምስ ዝበለጹ ዓሰርተ ተቐዳደምቲ ተሰሪዖም ኣለዉ። ነዚ ሽልማት 20 ተቐዳደመቲ ተሓጽዮም ከምዝነበሩ ዝዝከር ኮይኑ፡ ካብቶም ዝተሓጸዩ 20 ተጻወትቲ ሓሙሽተ ኤርትራውያን'ዮም ነይሮም፡ ሓሙሽቲኦም ኤርትራውያን ከኣ ምስቶም ዝበለጹ ዓሰርተ ክምረጹ ክኢሎም ኣለዉ። እዚ ዓመታዊ ብኣዳለውቲ ዙር ጋቦን [ላ ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ] ዝውሃብ ሽልማት ሎሚ ዓመት ንመበል 11 ግዜ’ዩ ንዝበለጸ ተቐዳዳማይ ኣፍሪቃ ሽልማት ዝህብ ዘሎ። ናትናኤል ብርሃነ ኣብ 2012 ንቦኽሪ እዚ ሽልማት ክዕወተሉ እንከሎ፡ ኣብ 2014 መኽሰብ ደበሳይ፡ ኣብ 2015 ዳንኤል ተኽለሃይማኖት፡ ኣብ 2016 ተስፎም ዑቕባማርያም ተዓዊተሙሉ ነይሮም። ቢንያም ግርማይ ከኣ ካብ 2020 ጀሚሩ ሎሚ ዓመት ኣከታቲሉ ንሳልሳይ ግዜ ነዚ ሽልማት ክዕወተሉ ክኢሉ ኣሎ። ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ካብቲ 11 ሽልማታት ሸውዓት ግዜ ብምዕዋት ላዕለዋይ ኢድ ክሕዙ እንከለዉ፡  ደቡብ ኣፍሪቃዊ ልዊስ መንቲጀስ ክልተ ግዜ (ኣብ 2013ን 2017ን) ነዚ ሽልማት ተዓዊትሉ። እቲ 2.1 መዐቐኒ ዘለዎ ዓመታዊ ኣብ ጋቦን ዝካየድ ውድድር ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ፡ ንዝሓለፈ ክልተ ዓመት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተቛሪጹ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ካብ 23 ክሳብ 29 ጥሪ 2023 ንመበል 16 ግዜኡ ክካየድ ምዃኑ’ውን ተፈሊጡ ኣሎ። ሃገራዊት ጋንታታት ኤርትራ፡ ርዋንዳ፡ ሞሮኮ ዝርከብአን 14 ሃገራውያን ጋንታታትን ፕሮፈሽናል ክለባትን ኣብቲ ውድድር ክሳተፋ ምዃነን’ውን መርበብ ሓበሬታ እቲ ውድድር ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ኣውሮጳ ብሰንኪ በረድ ውድድራት ስለዘይካየድ፡ ዓበይቲ ተጻወትቲ ዓለምና ኣብ ውድድር ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ ክወዳደሩ ምርኣይ ንቡር’ዩ። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ዙራት፡ ዙር ርዋንዳን ዙር ጋቦንን [ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ] ጥራየ’ዮም 2.1 መዓቐኒ ዘለዎም። ቢንያም ግርማይ ኣብዛ ገና ዘይተዛዘመት ዘላ ዓመተ 2022 ኣብ ዝተፈላለየ ውድድራት 56 መዓልታት ውድድራት ብምክያድ 9478 ኪሎሜትር ዘዊሩ፤ ኣብ ዩሲኣይ 1900 ነጥቢ ኣመዝጊቡ ኣሎ። ኣብዚ ዓመት ካብ ዘካየዶ ውድድራት ካብ ዘመዝገቦ ዓወታት እቲ ኣውራ፤


ሓሙሽተ ኤርትራውያንን ሓደ ኢትዮጵያዊን ተቐዳደምቲ፡  ንዝበለጸ ሽልማት ኣፍሪቃ ተሓጽዮም

ሓሙሽተ ኤርትራውያንን ሓደ ኢትዮጵያዊን ተቐዳደምቲ ብሽክለታ፡ ኣብቲ ዓመታዊ ብትሮፒካለ ኣሚሶ ባንጐ ኣብ ጥሪ ንዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ብሽክለታ ዝወሃብ ሽልማት ተሓጽዮም ካብ ዘለዉ 20 ተቐዳደምቲ ምዃኖም ላ ትሮፒካለ ኣብ ወግዓዊ ናይ ትዊተር ገጹ ኣፍሊጡ። እቶም ነዚ ሽልማት ተሓጽዮም ዘለዉ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ፡ ኣብ 2020 ከምኡ’ውን ኣብ 2021 ነዚ ሽልማት ዝተዓወተሉ ቢንያም ግርማይ፡ ኣብ 2022 ንዙር ርዋንዳ ዝተዓወተሉን ኣብ ቻምፕዮን ኤርትራ ካልኣይ ኰይኑ ውድድሩ ዝዛዘመ ናትናኤል ተስፋጽዮንቻምፕዮን ኣፍሪቃ 2022 ሄኖክ ምሉብርሃን ቻምፕዮን  ዙር ሰርብያ ተቐዳዳማይ ባይክ አይድ ዳዊት የማነ፡ ተቐዳዳማይ ኣሜሪካዊት ጋንታ ትረክ ሰጋፍሬዶ ኣማኑኤል ገብረእግዝኣብሄርን’ዮም። ብተወሳኺ፡ ወላይ በርሀ ዝተባህለ ኢትዮጵያዊ ተቓዳዳማይ ብሽክለታ ሓደ ካብቶም ሕጹያት እዩ። ወላይ በርሀ ምስ ጋንታ ኢኤፍ ኢጁኬሽን ኒፖ ደቨሎፕመንት ዝወዳደር ዘሎ ኰይኑ ኣብ 2022፡ ን 37 መዓልታት ብምውድዳር ኣብ ዩሲኣይ 18 ነጥቢ ከመዝግብ ዝኸኣለ ተቓዳዳማይ እዩ። እቶም ካልኦት ነዚ ሽልማት ተሓጽዮም ዘለዉ ኣፍሪቃውያን ተቐዳደምቲ፡ ኣሽራፍ ኢድሶግምይ [ሞሮኮ]፡ ፓውል ዳውሞት [ቡርኪናፋሶ]፡ ብዳዶ ዮሱፍ [ሞሮኮ]፡ ጉስታፍ ባሶን [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ኢስላም መንሱር [ኣልጀርያ]፡ ዓብዱራሕማን መንሱሪ [ኣልጀርያ]፡ ነስረዲን ማታጒ [ሞሮኮ]፡ ያሲን ሃምዛ [ኣልጀርያ]፡ ልዊስ መንተጀስ [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ዳሪ ሊምፕሰይ [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ሞጉሻ ሞሰስ [ርዋንዳ]፡ ኣርቱስ ተላ [ካሜሮን]፡ ሶሎማን ትራኦረ [ኣይቮሪኮስት] እዮም። እቲ 2.1 መዐቐኒ ዘለዎ ዓመታዊ ኣብ ጋቦን ዝካየድ ውድድር ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ፡ ንዝሓለፈ ክልተ ዓመት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተቛሪጹ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ካብ 23 ክሳብ 29 ጥሪ 2023 ንመበል 16 ግዜኡ ክካየድ ምዃኑ’ውን ተፈሊጡ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ኣውሮጳ ብሰንኪ በረድ ውድድራት ስለዘይካየድ፡ ዓበይቲ ተጻወተቲ ዓለምና ኣብ ውድድር ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ ክወዳደሩ ምርኣይ ንቡር’ዩ። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝካየዱ ዙራት፡ ዙር ርዋንዳን ዙር ጋቦንን [ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ] ጥራየ’ዮም 2.1 መዓቐኒ ዘለዎም። ኣብ 2020  ከምኡ’ውን ኣብ 2021 ኤርትራዊ ቢንያም ግርማይ ዝበለጸ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳሚ ተባሂሉ ብኣካየድቲ ላ ትሪፒካለ ምሽላሙ ዝዝከር ኰይኑ፡ ኣብ 2022 ብዘርኣዮ ተወዳዳርነትን ብዘመዝገቦ ዓለምለኻዊ ዓወታትን ነዚ ሽልማት ክወስዶ ከምዝኽእል ብኣጋኡ ግምት ተዋሂብዎ ይርከብ። ቢንያም ግርማይ ሎሚ ዓመት ብደረጃ ዓለም ዓበይቲ ዓወታት ምምዝጋቡ ዝዝከር እዩ። እቲ ሓደን ቀንድን ኣብ ጂሮ ዲ ኢታል ኣብ ዓስራይ መድረኽ ቀዳማይ ብምውጽኡ ኣብ ጂሮ ንመጀመርታ ግዜ ዓወት ዘመዝገበ ኣፍሪቃ ብምዃን ታሪኽ ከመዝግብ ክኢሉ’ዩ። እዝን ካልእ ኣብዚ ዓመት ዘመዝገቦ ዓወታትን ኣብ ግምት ብምእታው ሎሚ ንሽልማት ዝበለጽ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ኣከታቲሉ ንሳልሳይ ግዚኡ ክዕወተሉ ከምዝኽል መንቀሊ ግምት ብዙሓት እዩ። እዚ ሽልማት ካብ 2012 እዩ ክወሃብ ጀሚሩ፤ ፈለማ ኤርትራዊ ናትናኤል ብርሃነ ከምዝተዓወተሉ ዝዝከር’ዩ። ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ሽዱሽተ ግዜ ብምዕዋት ላዕለዋይ ኢድ ክሕዙ እንከለዉ፡ ቢንያም ግርማይን (ኣብ 2020ን 2021]  ደቡብ ኣፍሪቃ ልዊስ መንቲጀስ ክልተ ግዜ (ኣብ 2013ን 2017ን) ነዚ ሽልማት ተዓዊቶምሉ። በዚ ድማ ቢንያም፡ ኣከታቲሉ ንክልተ ዓመታት ዝተሽለመ እንኮ ኣፍሪቃዊ ተቐዳዳማይ ኰይኑ'ሎ። ቢንያም ግርማይ ኣብዛ ገና ዘይተዛዘመት ዘላ ዓመተ 2022 ኣብ ዝተፈላለየ ውድድራት 56 መዓልታት ውድድራት ብምክያድ 9478 ኪሎሜተር ዘዊሩ፤ ኣብ ዩሲኣይ 1900 ነጥቢ ኣመዝጊቡ ኣሎ። ኣብዚ ዓመት ካብ ዘካየዶ ውድድራት ካብ ዘመዝገቦ ዓወታት እቲ ኣውራ፤


ነይማር ብሰንኪ ማህረምቲ ኣብ ክልተ ጸወታታት ክቦኵር ምዃኑ ተረጋጊጹ

ኣብ ግጥም ኣንጻር ሰርብያ ብዘጋጠሞ ተደጋጋሚ ማህረምቲ ካብ ሜዳ ዝወጽአ ነይማር፡ ኣብ ዓንካርዓንካሪቱ ብዘጋጠሞ ማህሰይቲ፡ ብራዚል ኣብ እትገብሮ ክልተ ናይ ምድብ ጸወታታት ከምዘይጻወት ዶክተር ሃገራዊት ጋንታ ብራዚል ገሊጹ። ብራዚል ኣብቲ ብሓሙስ ኣንጻር ሰርብያ ዘካየድዎ ቀዳማይ ናይ ምድብ ጸወታ ወላ’ኳ ብራዚል 2 ብዜሮ እንተሳዓረት፡ ወዲ 30 ዓመት ነይማር ብተጻዋታይ ሰርበያ ኒኮላ ሚሎንኮቪች ከቢድ ማህረምቲ ስለዘጋጠሞ ኣብ መበል 80 ደቒቕ ካብ ሜዳ ክወጽእ ተገዲዱ’ዩ። ነይማር ካብ ሜዳ ክወጽእ እንከሎ ዓንካርዓንካሪቶ የማነይቲ እግሩ ድሮ ክትሓብጥ ጀሚራ ነይራ’ያ። ነይማር ንማህረምቱ ኣመልኪቱ ብኢንስታግራም ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ “ኣብ ናይ ጸወታ ዘመነይ ዘጋጠመኒ ዝኸፈአ ማህረምቲ” ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ “ኣብ ህይወትይ ብቀሊሉ ዝረኸብክዎ ነገር የለን ንሕልመይ ሸቶይን ንኸተግብር ወትሩ ምስ ጸዓርኩ’የ፡ ንዝኾነ ሰብ ሕማቕ ተመንየ ኣይፈልጥን’የ ሓገዝ ንዝደልዩ ኸኣ ሓጋዛይ’የ” ብምባል ምስትምሳል ዘለዎ መልእኽቲ ጽሑፉ። “ተሃሪመ ኣለኹ ይርድኣኒ’ዩ ጽቡቕ ነገር ኣይኮነን፤ ብሓደ ነገር ግን ርግጸኛ’የ ንሃገረይ፤ ንደቂ ጋንታይን ንነገዛእ ነፍሰይን ንምሕጋዝ ኣበርቲዐ ክሰርሕ’የ” ኢሉ። ኣብ የማናይ ክንፈ ምክልኻል ዝጸወት ብራዚላዊ ዳኒሎ’ውን ብተመሳሳሊ ማህረምቲ ኣብ ዝመጽእ ክልተ ጸወታታት ኣይክስለፍን’ዩ። ብራዚል ኣብ ዝመጽእ ሰኑይ ኣንጻር ስዊዘርላንድ: ዓርቢ ኸኣ ኣንጻር ካሜሮን ካልኣይን ሳልሳይን ናይ መድብ ጸወታ ክህልዋ’ዩ። ዶክተር ሃገራዊት ጋንታ ብራዚል ራድሪጎ ላስማር “ንነይማርን ንዳኒሎን ብዓርቢ ናይ ኤምኣርኣይ መርመራ ገይርናሎም ናይ ክልቲኦም ኸኣ ኣብ ዓንካርዓንካሪቶኦም ማህሰይቲ ከምዘለዎም ክንርዳእ ክኢልና ኣለና” ኢሉ። እቲ ዶክተር ብምስዓብ “ርግእ ኢልና ንማህረምቶም ግዜ ሂብና ክንከታተሎ ከኣ ኣገዳሲ’ዩ፡ እቲ ሓሳብ ካብ ማህሰይቶም ምሉእ ንምሉእ ሓውዮም ናብ ውድድር ንኽምለሱ’ዩ” ድሕሪ ግጥም ሰርብያን ብራዚልን ንጋዜጠኛታት መብርሂ ዝሃበ ኣሰልጣኒ ብራዚል ቲተ “ነይማር ናብ ውድድር ዋንጫ ዓለም ክምልስ’ዩ” ምባሉ ይዝከር። ንፈረንሳዊት ክልብ ፓሪስ ሰይንት ጀርመይን ዝጻወት ነይማር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ የማነይቲ እግሩ ተደጋጋሚ ማህረምቲ ከጋጥሞ ጸኒሑ’ዩ። ነይማር ኣብ 2019 ብሰንኪ ተመሳሳሊ ማህረምቲ ካብ ውድድር ኮፓ ኣሜሪካ ክቦክር እንከሎ ኣብ 2021’ውን ብተመሳሳሊ መጉዳእቲ ንሓያለ ሳምንታት ካብ ጸወታ ተኣልዩ ነይሩ’ዩ። ነይማር ብራዚል ኣንጻር ሰርብያ ኣብ ዘካየደቶ ቀዳማይ ናይ ምድባ ጸወታ ትሽዓተ ግዜ ፋወል ክስርሖ እንከሎ፡ ክሳብ ሕጂ ተኻይዱ ኣብ ዘሎ ዋንጫ ዓለም 2022 እቲ ዝብዝሐ ፋውል ዝተሰርሖ ተጻዋታይ ክኸውን ክኢሉ ኣሎ።