መድሓኒት ዝተላመዱ ተላገብቲ ሕማማት ሚልዮናት ይቐትሉ ኣለዉ- መጽናዕቲ

ኣብ 2019 ጥራይ ልዕሊ 1.2 ሚሊዮን ሰባት ብመድሃኒት ዝተላመዱ ብባክትርያ ዝመሓላለፉ ተላገብቲ ሕማማት ከምዝሞቱ ሓደ ዓለምለኻዊ መጽናዕቲ ሓቢሩ። እዚ ድማ፡ ዓመታዊ ሕማም ዓሶ ወይ ድማ ብኤችኣይቪ ኤድስ ካብ ዝሞቱ ንላዕሊ እዩ። ድኻ ሃገራት ነዞም መድሃኒት ዝተላመዱ ሕማማት ብብዝሒ ተቓላዕቲ እንተኾኑ'ኳ፡ እዞም ብባክተርያ ዝመሓላለፉ ሕማመት ንኹሉ ዓዲ ኣስጋእቲ እዮም ኢሉ እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ። ንከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሕማማት ህጹጽ ትኹረት (ኢንቨስትመንት) ምግባር ከምዘድሊ ዝገልጽ ውጽኢት እቲ ጸብጻብ፡ እቶም ሕዚ ኣገልግሎት ዝህቡ ዘለዉ መድሃኒታት ብልዑል ብልሓትን ጥበብን  ምጥቃም ከምዘድሊ'ውን ሓቢሩ። መከላኸሊ ባክተርያ መድሓኒት ኣብዚሕካ ምጥቃም ሕማማት ናይ ምክልኻል ኮነ ናይ ምፍዋስ ዓቕሞም እናጎደለ ከምዝመጽእ'ውን ወሲኹ ኣሪዲኡ። እቲ ጸብጻብ እቲ መጽናዕቲ ከምዝብሎ፡ ብዙሓት ሰባት ቅድሚ ሕዚ ኣዝዮም ብዝፍለጡን ቀለልቲ ዝበሃሉን ተላገብቲ ሕማማት ህይወቶም እናሓለፈ እንትኸውን፡ ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት ድማ እቶም ሕማማት ነቲ መድሓኒት ተላሚዶም ምጽንሖም እዩ ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ዓለምና ካብ ለበዳ ኮቪድ ምስ ወጽአት ሰባት በቶም መድሓኒታት ዝተላመዱ ሕማማት ከምዝጥቅዑን ስግኣታት ክኾኑ ከምዝኽእሉን ሰብ ሞያ ዓዲ እንግሊዝ ይዛረቡ። እዚ ላንሴት ዝተብሃለ ትካል ኣብ 204 ሃገራት ብዝኣከቦ ሓበሬታ እዩ ነቲ መጽናዕቲ ኣካይዱ ነዚ ውጽኢት ዕላዊ ገይሩ። በቲ መጽናዕቲ መሰረት ኣብ 2019 ጥራይ ክሳብ 5 ሚልዮን ዝበጽሑ ሰባት ብዝተፈላለዩ ሕማማት ዝሞቱ ኮይኖም፡ ካብ መንጎኦም ኣስታት  1.2 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት መድሃኒት ብዝተላመዱ ሕማማት እዩ ህይወቶም ሓሊፉ። በዚ ዓመት ኤችአይቪ ኤድስ ን860 ሺሕ ሰባት ህይወት ምስኣን ምኽንያት እንትኸውን፡ ዓሶ ድማ  640 ሺሕ ሰባት ቀቲሉ ይብል። ካብቶም ቀንዲ ብኸምዚ ዓይነት ሰባት ዝቐትሉ ሕማማት፡ ሕማም ሰዓልን ረኽሲ ደምን ይርከቦም። እቲ መጽናዕቲ ከምዝብሎ፡ ብከምዚ ዓይነት ሕማማት ህይወቶም ካብ ዝሓለፉ ሰባት፤ እቶም ዝበዝሑ ህጻናት እዮም። ካብቶም ዝሞቱ ሓሙሽተ ሰባት እቲ ሓደ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ህጻን እዩ። ኣብ ትሕቲ ሳህራ ዝርከባ ዓድታትን ኣብ ድኻ ሃገራት ደቡባዊ ኤስያ ካብ 100 ሺሕ ሰባት 24 በዚ ዓይነት ሕማማት ህይወቶም ከምዝሓልፍ፡ ብኣንጻሩ ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ግና እቲ ቁጽሪ፡ ናብ 13 ከምዝወርድ እቲ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ።


ቆልዓ ሽዱሽተ ወርሒ ብ60 ዶላር ሸይጣ ዝተባህለት ኣደ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ኣትያ

ጓል 26 ዓመት ከምዝኾነት ዝንገረላ ኣዶ ንጓላ ናብ መሸጣ ኣቕሪባ ብዝብል ዘይሕጋዊ ዝውውር ደቂ ሰባት ተጠርጢራ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ፖሊስ ከምዝኣተወት ተገሊጹ። እታ ላይበራዊት ኣደ ንጓል 6 ወርሒ ሕንጣይ ጓላ ንሓንቲ ዘይትፈልጣ ሰበይቲ ብ60 ዶላር ከም ዝሸጠትላ ዝተገለጸ ኮይኑ በዚ ድማ ክሲ ቀሪቡላ’ሎ። እታ ክስስቲ ኣደ ጓላ ንኽተዕቢ ተጸጊማ ከም ዝነበረት ዝተሓበረ ኮይኑ ምናልባት’ውን እዚ ጓላ ንኽተሸይጥ ኣገዲድዋ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። እንተኾነ እታ ኣደ ንጓላ ሸይጣ ዝብልን ብፖሊስ ዝቐረበለ ክሲ ዝተቓወመት ኮይና ንጓላ ብገንዘብ ከም ዘይቀየረት ተዛሪባ። ፖሊስ ዘቕረቦ ናይ ክሲ መረዳእታ ከም ዘመላኽቶ እታ ክስስቲ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ክትኣቱ ዝኸኣለት ኣቦ እታ ቆልዓ ስለ ዝኸሰሳ’ዩ። እታ ኣዶ ብሰንኪ ዘጋጠማ ጸገም ነታ ሕንጣይ ንካልእ ውልቀ ሰብ ኣሕሊፋ ድኣ ሂባ እምበር ከምቲ ዝተባህለ ገንዘብ ተቐቢላ ከም ዘይሸጠታ ንመርመርቲ ፖሊስ ተዛሪባ። እንተኾነ እቲ እታ ህጻን መንነታ ንዘይተፈለጠ ሰበይቲ ክትወሃብ መገዲ ጸሪጉ’ዩ ዝተባህለ ውልቀሰብ፡ እታ ኣደ ገንዘብ ከም ዝተቐበለት መስኪሩ’ዩ። ድልየታት ሕንጣይ ጓላ ኣማሊኣ ንኽተዕቢ ኣብ ጸገም ከም ዝነበረት ዝገለጸት እታ ኣደ ጓላ ንዘይትፈልጣ ሰበይቲ ክትህብ ከም ዝተሰማምዐት ሓቢራ። ንሳ ከም ዝበለቶ እንተድኣኾይኑ ንፖሊስ ሓበሬታ ሂቡ ዘእሰራ ኣቦ ናይታ ህጻን፡ ጓሉ ንምዕባይ ሓላፍነቱ ብዝግባእ ስለ ዘይተዋጽአ ንብሕታ ጻዕሪ’ኳ ክትገብር እንተጸንሐት መገዲ ህይወት ኣመና ከም ዝኸበዳ ተዛሪባ። “ንጓለይ ኣይሸጥኩን፣ ኣብ ጸገም እነብር ስለ ዘለኹ ሓብሒባ ከም እትዕብያ ቃል ንዝኣተወትለይ ሰበይተ’የ ሂበያ” ኢላ። ፖሊስ ብዘካየዶ ምርመራ ኣታ ኣዶ ብዘይሕጋዊ ዝውውር ሰባት ከምኡ’ውን እታ ህጻን ንኽትሽየጥ ሓጋዚ ነይሩ ዝተባህለ ሰብ ድማ ብሓጋዛይነቱ ብሕጊ ላይበርያ ክሲ ተመስሪትሎም’ሎ።


ኣብ ዓለም ሕሱም ድኽነት ይዓቢ ከምዘሎ ዓለማዊ ባንክ ኣፍሊጡ

ድሕሪ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ኣብ ዓለምና ብኮሮናቫይረስ ዝተደፍአ ሕሉፍ ድኽነት ብቕልጡፍ ናህሪ ይዓቢ ከምዘሎ ዓለማዊ ባንክ ኣፍሊጡ። ብሰንኪ'ዚ ለበዳ ከኣ ኣስታት 115 ሚልዮን ሰባት ናብ ክቱር ድኸነት ክወድቑ ከምዝኽእሉ እቲ ባንክ ይግምት። ለበዳ ኮሮናቫይረስን፣ ኵናት ከምኡ'ውን ክለማዊ ለውጢ ነቲ ኣንጻር ድኽነት ዝግበር ቃልሲ የዛሕትሎ ከምዘሎ ኣረዲኡ። ኣብ 2021 ቁጽሪ እቶም ኣብ ድኽነት ዝነብሩ ሰባት ናብ 150 ሚልዮን ክዓቢ ከምዝኽእል'ውን እቲ መግለጺ ወሲኹ ኣመልኪቱ። ክቱር ድኽነት ክበሃል እንከሎ፡ ሓደ ሰብ ኣብ መዓልቲ ትሕቲ 1.90 ዶለር ክረክብ እንከሎ እዩ። ቅድሚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ምምጽኡ፡ ኣብ 2020 መጠን ድኽነት ብ 7.9 ሚእታዊት ክጎድል ትጽቢት ተገይሩሉ ነይሩ። እንተኾነ፡ ህዝቢ ዓለም ካብ 9.1 ክሳብ 9.4 ሚኢታዊት ብለበዳ ኮሮናቫይረስ ክጽሎ ከምዝኽእል ዓለማዊ ባንኪ ኣብ ዝወጽኦ ጸብጻብ ሓቢሩ። ብኻልእ ወገን፡ ሃብቲ ናይ ዓለምና ቢልዮነራት፡ ኣብ እዋን ኮሮናቫይረስ ሓዲሽ ክብረ ወሰን ኣመዝጊቡ ይርከብ። ሓለፍቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጅን ኢንዱስትሪታትን ኣታዊኦም ብዕጽፊ ከምዝወሰኸ ይግለጽ። ካብ ሚያዝያ ክሳብ ነሓሰ ኣብ ዘሎ ግዜ ጸጋ እቶም ኣብ ዓለምና ዝሃብተሙ ሰባት፡ ብ 10.2 ትሪልዮን ዶላር ሓፍ ከምዝበለ ጸብጻባት ስዊዝ ባንክ ይሕብር። ባንክ ዓለም፡ ካብ 2013 ጀሚሩ ካብ 3 ሚእታዊ ዘይውሕዱ ሰባት ካብ ህዝቢ ዓለምና ኣብ 2030 ትሕቲ 1.90 ዶላር ኣታዊ ክረኽቡ ዕላማ ገይሩ ይሰርሕ ከምዝነበረ ይፍለጥ። እንተኾነ፡ እቲ ሒዝዎ ዝነበረ ዕላማ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ናይ ፖሊሲ ምቅይያርን ኮሮናቫይረስን ዕላምኡ ዝወቅዕ ኣይመስልን። ብመሰረት ጸብጻብ ባንኪ ዓለም፡ እተን ዝያዳ ዝህሰያ ሃገራት ድሮ ኣብ ድኽነት ዝርከባን ማእከላይ እቶት ዘለወንን ሃገራት እየን። ካብ 2015 ክሳብ 2017 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ ከባቢ 52 ሚልዮን ሰባት ካብ ድኸነት ከምዝወጽኡን፡ እቲ መጠነ ምጉዳል ድኽነት ግን ኣዝዩ ውሑድ ከምዝኾነን ጸብጻባት ይሕብሩ። እዚ ምስቲ ናይ 1990-2015 ክወዳደር እንከሎ፡ ኣዝዩ ዝሕቱል ዕብየት ከምዝኾነን፡ ኣብቲ እዋን ድማ ዓለማዊ ድኽነት ኣብ ዓመት ብሓደ ሚእታዊት ይጎድል ከምዝነበረን ይፍለጥ። ባንክ ዓለም ነዘን ኣብ ምምዕባል ዘለዋ ሃገራት ዘላቒ ምዕባለ ንኹሉ ዘካተተ ቁጣባዊ ሕውየት ክገብራ ክሕግዝ ምዃኑ ኣፍሊጡ'ሎ። እዚ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ዝመደበሩ ዓለማዊ ባንክ፡ ንኣስታት 100 ድኻታት ሃገራት ንምሕጋዝ ውሑድ ወለድ ዘለዎ 160 ቢልዮን ዶላር ገንዘባዊ ሓገዝ ኣዳልዩ ከምዘሎ ይገልጽ።


ንስለ ደቃ 6 ዶላር ሓቲታ ልዕሊ 65 ሽሕ ዶላር ዝረኸበት ኣደ

ደቃ ክተብልዕ ሓገዝ ዝሓተተት ህንዳዊት ኣደ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ካብ ዘይትፈልጦም ሰባት ብሚልዮናት ዝቝጸር ወፈያ ተቐቢላ። ኣብ ደቡባዊ ክፍለ ግዝኣት ኬራላ እትነብር ጓል 46 ዓመት ሱባድራ፡ በዓል ቤታ ምስ ሞተ ንመግቢ ዝኸውን ተሸጊራ ንመምህር ወዳ 500 ሩፒስ (6 ዶላር) ክትህባ ሓቲታ ነይራ። እታ መምህር በቲ ዘጋጠማ ኵነታት ተደሪኻ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ናይ ሓገዝ ወፍሪ ጀሚራ። ክሳብ ሰንበት ድማ፡ እታ ስድራቤት 5.5 ሚልዮን ሩፒስ ወፈያ ረኺባ። ሱብሃድራ፡ በዓል ቤታ ኣብ ነሓሰ ካብ ዝሞተሉ ኣትሒዛ፡ መነባብሮ እታ ስድራ ክትመልእ ክትቃለስ ጸኒሓ’ያ። ካብ ሰለስተ ደቃ እቲ ዝነኣሰ ሕማም ሴረብራል ፓልሲ (ክእለት ምንቅስቓስን ምዕቃብ ሚዛንን ኣቃውማን ዝጸልዉ ምዝንባዓት) ስለዘለዎን፡ ዘይቋረጽ ክንክን ስለዘድልዮን ተቘጺራ ክትሰርሕ ኣይከኣለትን። ብዓርቢ፡ ደቃ ዝብላዕ ስለዘይነበሮም፡ ናብታ እቲ ማእከላይ ውላዳ ዝመሃረላ ቤት ትምህርቲ ብምኻድ ካብ መምህር ጊሪጃ ሃሪኩማር ሓገዝ ሓቲታ። መምህር ቋንቋ ሂንዲ ዝዀነት ጊሪጃ ሃሪኩማር፡ ነቲ ኣቢሸክ ዝተባህለ ተመሃራይ፡ ድሕሪ ሞት ኣቦኡ ስድራኡ ጸገማት እንተጋጢምዎም ክነግራ ሓቲታቶ ከም ዝነበረት ንቢቢሲ ገሊጻ። እቲ ወዲ ወይ ኣደኡ ሓገዝ ክሓትዋ እዚ ንመጀመርታ ግዜ እዩ ነይሩ። "1000 ሩፒ ሂበያ፡ ገለ ዝዀነ ነገር ከም ዝገብር’ውን ነጊረያ።" "ኣብ ክሽነ ብኣጻብዕ ዝቝጸር እኽሊ ጥራይ እዩ ነይሩ፡ እቶም ቈልዑ ዝበልዕዎ ነገር ኣይነበሮምን" ትብል እታ መምህር። "ሓሓሊፉ ንሱባድራ ንእሽቶ ገንዘብ ምሃብ ነታ ስድራቤት ፍጹም እኹል ስለዘይከውን ትርጕም የብሉን ኢለ ሓሲበ" ክትብል ትውስኽ። ዓርቢ ምሸት፡ መምህር ጊሪጃ ሃሪኩማር ብዛዕባ ጸገም እታ ስድራቤት ዝገልጽ ጽሑፍ ኣብ ፈይስቡክ ለጢፋ። ሰባት ድማ ከም ዓቕሞም ዝዀነ ገንዘብ ከወፍዩ ሓቲታ። ብተወሳኺ ምእንቲ እቲ ገንዘብ ብቐጥታ ናብኣ ክሰጋገር፡ ኣብቲ ጽሑፍ ዝርዝር ናይ ባንክ ሕሳብ ሱባድራ ኣስፊራ። እቲ ጽሑፍ ብብዙሕ ሰባት ተራእዩ፤ ክሳብ ትማሊ ሰኑይ ድማ ሱባድራ ካብ ሕያዎት ጓኖት 5.5 ሚልዮን ሩፒስ ተቐቢላ። ገለ ካብቲ ገንዘብ፡ በዓል ቤት ሱባድራ ቅድሚ ሞቱ ክሃንጾ ዝጀመረ ገዛ ንምውዳእ ክውዕል እዩ። ዝተረፈ ድማ ንመዓልታዊ ወጻኢታቶም ኣብ ባንክ ክቕመጥ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ናይ ገንዘብ ምትእኽኻብ ጻውዒት ተዓጽዩ’ዩ።


ሴራሊዮን፡ ካብ እግረኛታት ብዝምንጪ ጽዓት እተብርህ ሃገር

ኣስታት 75 ሚኢታዊት ህዝቢ ሴራሊዮን ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ንምርካብ ኣዝዩ ዝተጸገመ'ዩ። ግን ድማ ካብ ምንቅጥቃጥ [Vibration ] ጽዓት ዘመንጩ መሳርሒ ነዞም ብድኽነት ዝተቖረኑ ሕብረተሰብ ብርሃን ክህቦም ጀሚሩ ኣሎ። ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ሴራሊዮን ተወሊዱ ዝዓበየ ጀርማህ ቶሮንካ ናይ ቁልዕነት ግዝኡ ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ ነይሩ። ካብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ፍሪታውን ውጽእ ኢልካ ኣብ ዝርከብ ሻውል ምስ ኣዲኡ ዓብዩ። ኣብዚ እንክቖሮም ክሞቑ፣ እንክጠምዮም መግቢ ከብስሉ ረሳሕ ፍሓምን ዝወዳደቐ ዕንጸይትን እናኣረዩ ህይወት ይደፍኡ ነይሮም። "መብራህቲ ኣብ ዘይብሉ ከባቢ እየ ዓብየ። ካብ ሰዓት ክልተ ናይ ምሸት ጀሚሩ መላእ ከባቢና ብጸልማት ይውሓጥ" ይብል ወዲ 20 ዓመት ቶሮንካ። ቆልዓ 10 ዓመት ምስ ኮነ ኣብቲ ዞባ [ምዕራብ ኣፍሪቃ] ካብ ዘለው ብሉጻት ኣብያተ ትምህርቲ ሓደ ኣብ ዝኾነ ናጻ ዕድል ትምህርቲ ረኺቡ። "ሽዑ'የ መዓልታዊ ኣብ ክልተ ዓለም ኮይነ ይነብር ምህላወይ ዝፈለጥኩ፤ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ መሊኡ ዝተትረፍረፈ ኤሌክትሪክ ነይሩ፤ መንበሪ ገዛውትና ከኣ ብኣንጻሩ" ይብል። ኣብታ ዝነብረላ ሻውል ዘሎ ሳዕቤን ሕጽረት ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ከኣ ልዕሊ ማንም ይርድኦን ይርእዮን። ብዙሓት ህጻናት ብምኽንያት ትኪ ብዝስዓቡ ጸገማት ስርዓተ ምስትንፋስ ተጠቒዖም፣ መብዛሕትኦም'ውን ብምኽንያት እቲ ጸገም ዕዮ ገዛ ክሰርሑ ኮነ ትምህርቶም ብኣግባብ ክከታተሉ ኣይክኣሉን። ብዙሓት ስድራቤታት ዕንጸይትን ብላምባ ዝሰርሓ ጀነረተርን ስለ ዝጥቀሙ ብተደጋጋሚ ሓደጋ ባርዕ ሓዊ የጋጥም። ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ኣግራብ'ውን ሰባት ዝነድድ ዕንጸይቲ ደልዮም ስለ ዝቖርጹዎ በሪሱ። ካብዚ ብዝብገስ ዘጋጥም ምብራስ ኣግራብን ምጉሕጓሕ ከባብን ሴራሊዮን ዚያዳ ንጽልዋታት ክሊማዊ ለውጥን ሓደገኛ ውሑጅን ምህማም መሬትን ዝተቓልዐት ክትከውን ኣበርክቶ ገይሮም። እዚ ኹሉ ድማ ቶሮንካ መፍትሒ ክእልሽ ደፊኡዎ። "ሰባት ብዛዕባ ዝሓሸ ኣማራጺ ሓይሊ ክፈልጡን ሃብቲ ተፈጥሮ ምብራስ ደው ከብሉን ዝሕግዝ ምቹእ ስርዓት ጽዓት ክፈጥር'የ ደልየ" ይብል። ቐረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣውራ ጸገም ሴራሊዮን'ዩ። እዛ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ኣብ ዓለም ካብተን ዝተሓተ ቀረብ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ዘለወን ሓንቲ'ያ። ከም ጸብጻብ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝምወል ትካል ዘላቒ ሓይሊ ንኹሉ፡ 26 ሚኢታዊት ህዝቢ እታ ሃገር ጥራይ'ዩ ኤሌክትሪክ ዝረክብ። ኣብ ገጠራት 6 ሚኢታዊት ሰባት ጥራይ ተጠቀምቲ ኣገልግሎት ኤለትሪክ ኮይኖም እቲ ዝበዝሐ ብጸሓያዊ ጽዓትን  ብባትሪ ዝሰርሓ ባውዛታትን ይጥቀም። "ብተመጣጣኒ ዋጋ ቐረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክተረጋግጽ ምኽኣል ዓብዪ ጸገም'ዩ። ሕጽረት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ድማ ኣብ ዕብየትን ልምዓትን፣ ኣገልግሎት ጥዕናን ዕድላት ትምህርትን ዓብዪ ጸገም'ዩ ዝፈጥር" ትብል ክኢላ ጽዓት ትካል ዘላቒ ሓይሊ ንኹሉ [SEforALL] ኢንግሪድ ሮህረር። ወሲኻ "ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ዘይረክቡ ሰባት ብውሑድ ሞባይል ቻርጅ ንምግባር ልዑል ወጻኢ ዝሓቱ ግልጋሎታት፣ ንመብራህቲ ዝጥቀምሉ ክቡር ባትሪ ወይ'ውን ላምባ [ኣብ ጥዕና ኣሉታዊ ሳዕቤን ዘለዎም] ክጠልቡ'ዮም ዝግደዱ" ኢላ። እዚ ከምዚ እናሃለወ፡ እቶም ስሩዕ ቐረብ ኤሌክትሪክ ይረኽቡ'ዮም ዝብሃሉ ተጠቀምቲ'ውን ብምኽንያት ትሑት መጠን ምፍራይን ምእራግ መሰረተ ልምዓትን እቲ ግድብ ተደጋጋሚ ምቁራጽ ከም ዘጋጥሞም ትዛረብ። መሰረተ ልምዓት ኤሌክትሪክ እታ ሃገር ብ1960ታት ዝተሰርሐ ኮይኑ ህጹጽ ሕድሳት ዘድልዮ'ዩ። "እዚ ግን ውጽኢታዊ ኣይኮነን፤ ሚሊዮናት ዶላራት እናሓተተ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ዝነብሩ ሰባት ከይተረፈ ካብቲ ሃገራዊ መመንጨዊ ጽዓት ኣገልግሎት ክረኽቡ ዘይክኣልሉ ኩነታት'ዩ ዘሎ። ኣብ ገጠራት ከኣ ሰፊሕ ክፍተት ቐረብ ኣሎ" ይብል ቶሮንካ። ካብዚ ብዝብገስ ቶሮንካ ብውሑድ ኣብ ከባቢኡ ዝርከቡ ሰባት ጽሩይ፣ ተጠላብን ዘተኣማምንን ሓይሊ ዝረኽብሉ ሓደ መፍትሒ ዝበሎ ምህዞ ሓሲቡ። "ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ምርካብ ሰብኣዊ መሰል እዩ፤ መብራህቲ ኣብ ዘይብሉ ሕብረሰተብ ክንነብር ኣይንኽእልን" ይብል። ወዲ 17 ዓመት እናሃለወ ኣብ ዩዋንዳ ዩኒቨርሲቲ ኣፍሪካን ሊደርሺፕ ይመሃር ነይር። ኣብዚ ምንቅስቓስ [Motion ] ዝጥቀም ሓይሊ ኦፕቲም ኤነርጂ ምሂዙ፤ እዚ እቲ ሓይሊ ዘመንጪ ኣቕሓ ምንቅስቓስ ክህሉ እንከሎ ኤሌክትሪክ ዘመንጩ'ዩ። ካብ ዋዒ፣ ምንቅስቓስን ጸቕጥን ጽዓት ከመንጪ ዝኽእል መሳርሒ ፒዞኤሌክትሪክ እውን ምሂዙ። እዚ መሳርሒ፡ ጽዑቅ ትራፊክን እግረኛን ኣብ ዘልሉ ጽርጊያ ክቕመጥ እንከሎ፡ እቲ መካይንን ሰባትን ዝፈጥሩዎ ምንቅስቓስ ማጽዩ ኤሌክትሪክ ከመንጩ ዘኽእሎ ዓቕሚ ይፈጥር። ኣብዚ ግዜ ዋላ ሓደ ዝቃጸል ወይ ዝወጽእ ትኪ የለን። የግዳስ እዚ መሳርሒ ኣዝዩ ሰሓቢ ካብ ዝገብሮ ሓደ ነገር፡ ተተኺሉ'ውን ሰባት ከይፈለጡዎ ሓይሊ ዘመንጪ ምዃኑ'ዩ። ከም ሶላርን ካብ ንፋስ ዝምንጪ ተሓዳሲ ሓይልን'ኳ እንተሃለው፡ እዚ መሳርሒ ግን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምፍራይ ኩነታት ኣየር ኣይጽበን፤ ኣይመርጽን'ውን። "ጸሓይ ኩል ግዜ ኣይትወጽእን፣ ማይ'ውን ይደርቕ'ዩ፣ ዘልኣለም ከኣ ፈሓም ኣይንጥቀምን፤ ምንቅስቓስ ሰባት ግን ወትሩ ኣሎ - ጠጠው ዝብል ኣይኮነን" ይብል ቶሮንካ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዘለው መምሃራኑ ኣብ ውሽጡ ብዝተፈጥረ ምልዕዓል ሕብረተሰቡ ንምሕጋዝ ዝኸዶ ርሕቐት ኣብ ዝኾነ ጽዑቕ ትራፊክ ዘለዎ ሃገር ኣብ ረብሓ ክውዕል ዝኽእል ምህዞ ወሊዱ'ዩ ይብሉ። "እዚ መሳርሒ ተመሃሮ ኣብ ዝኾነ ሰዓት ንከጽንዑን ኣብ ካልእ ዓለም ዘሎ ዲጂታላዊ ምዕባለ ክፈልጡን ዝሕግዝ'ዩ። ብተወሳኺ ኣብ ቑጠባ እታ ሃገር ዓብዪ እጃም ክህልዎ'ዩ" ትብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሊደርሽፕ ሩዋንዳ ግዝያዊት መራሒት ፕሮግራም ክፍሊ ትምህርቲ ዓለምለኻዊ ማሕለኻታት ዊኒ ሙቺና። ክኢላ ጽዓት ትካል ዘላቒ ሓይሊ ንኹሉ [SEforALL] ኢንግሪድ ሮህረር ብወገና "ዓብዪ ጸጋ መሳርሒታት ፓይዞኤሌክትሪክ ካብ ደጋዊ ምንጪ ሓይሊ ዝጠልቡዎ ባትሪ ይኹን ኤሌክትሪክ ዘይምህላው'ዩ" ኢላ። ሕጂ ምህዞ ቶሮንካ ኣብታ ዝዓበየላ ከባቢ ኩንቶሉህ ንመጀመሪ ኣብ ረብሓ ክውዕል ተገይሩ ኣሎ። እዚ ብኽልተ መሳርሒታት ብምጥቃም ዝተጀመረ ኣገልግሎት 1500 ሰባት ዝሓዙ 150 መራሕቲ ስድራ፣ ልዕሊ 9000 ተመሃሮ ዝመሃሩለን 15 ኣብያተ ትምህርቲ ብናጻ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ክረኽቡ ክኢሎም ኣለው። ድሕሪ'ዚ ተመሃሮ ኣብ ትምህርቶም፣ ትካላት ጥዕና ድማ ኣብ ኣገልግሎተን ምምሕያሽ ከም ዘርኣዩ ቶሮንካ ይዛረብ። ጎደናታት ከባቢኦም ብብርሃን ክፍስሁ እንከለው ሹቓት'ውን ሕጂ ብዘይ ሰኸፈት ክሳብ ምሸት ኣገልግሎት ክህቡ ክኢሎም። ብተወሳኺ ሕጂ ሰባት ገዝኦም ንምሟቕን መግቢ ንምብሳልን ዕንጸይቲ ስለ ዘይጥቀሙ ኣብቲ ከባቢ ዘጋጥም ዝነበረ ብርሰት ኣግራብ ከም ዝነከየ ተመሃሪ ዩኒቨርሲቲ ኪጋሊ ቶሮንካ ይዛረብ። "ሰባት ኣብ ከባቢኦም ዝቦቅል መፍትሒ ጸገም ይቕበሉ'ዮም። ብቐሊሉ ምስኡ ዝዛመዱ ምዃኖም እንተፈሊጦም ንክቕበሉካ ቕሩባት'ዮም" ዝብል ቶሮንካ ረብሓ ተሓዳሲ ሓይሊ'ውን ክፈልጡ ከም ዝገብር የረድእ። ቶሮንካ በዚ ምህዞ ኣቢሉ ሕብረተሰብ ኣብ ኣጠቓቕማ ተሓዳሲ ሓይልን ምክልኻል ሃብቲ ተፈጥሮን ዘለዎም ግንዛበ ክዓቢ ክሰርሕ እንከሎ፡ ምህዝኡ ዓለምለኻዊ ሽልማት'ውን ኣምጺኡሉ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ሽልማት 'መንእሰይ ኮመንዌልዝ' ተቐቢሉ። እዚ ሽልማት ዓመታዊ ኩነታት መነባብሮ ሕብረተሰቦም ዘመሓየሹን ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ምዕዋት ዝሓገዙን ተባሂሉ ንሓሙሽተ መናእሰይ ዝወሃብ'ዩ። ቶሮንካ እቲ ዝረኸቦ ሽልማት 2800 ዶላር ኣብቲ ዝጀመሮ ፕሮጀክት ከውዕሎን ኣብ ከተማታትን ዞባታት ገምገም ባሕርን ተመሳሳሊ መሳርሒታት ተኺሉ ሓይሊ ከመንጩን መደብ ኣለዎ። በዚ ኣብ 2030 100 ሽሕ ሰባት ተጠቀምቲ ክኾኑ ዕላማ ኣለዎ። ብተወሳኺ ኣብ ሴራሊዮን ንዘለዋ ክሊኒካት ጥዕና ቐረብ ኤሌክትሪክ ክረኽባ ኣብ ምግባር ክሰርሕ ተስፋ ይገብር። "ስርዓት ጥዕና እዛ ሃገር ብሕጽረት ኤሌክትሪክ ዝተጠቕዐ'ዩ። ኣብ ነዊሕ ግዜ ብዙሕ ኣገልግሎት ኣብ ዝህባ ሆስፒታላት ኦፕቲም ኤነርጂ ክንጥቀም መደብ ኣለና" ኢሉ። ሴራሊዮን ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ስጉምቲ ኣዋጅ ዕጽዋ ኣብ ዝወሰደትሉ እዋን፡ ብዙሓት ሰባት ናብ ትውልዲ ዓዶም ስለ ዝኸዱ ጠለብ ጽዓት ሰማይ ዓሪጉ ልዕሊ እቲ እታ ሃገር እተመንጭዮ ኮይኑ ነይሩ ይብል ቶሮንካ። እታ ሃገር ካብቲ ኮሮናቫይረስ ዘሕደሮ ጽልዋ ክትወጽእ እንከላ ኣብ ሓምለዋይ ልምዓትን ተሓዳሲ ሓይልን ኢንቨስት ክትገብር'ያ ዝብል ተስፋ ኣለዎ። ብዙሓት ከተማታት ይዓብያ ስለ ዘለዋ፡ ካብ ምንቅስቓስ ዝምንጪ ሓይሊ ንምጥቃም ዘኽእል ዓብዪ ዓቕሚ ኣሎ ኢሉ ይኣምን። ኣብ ኣፍሪቃ ቑጽሪ ስራሕ ደልዮም ናብ ከተማ ዝኣትው ሰባት ይውስኽ ብምህላዩ፡ ብዝሒ ኣብ ከተማ ዝነብር ህዝቢ ይዓቢ ከም ዘሎ ይግለጽ። ቶሮንካ "ኣብዚ ሕጂ እዋን ምንጪ ዓብዪ ጽዓት ክኸውን ዝኽእል ምንቅስቓስ ይባኽን'ዩ ዘሎ። ስለዚ እዚ ምንጪ ጽዓት ገይርና ክንጥቀመሉ ይግባእ" ይብል።


ኣመሪካ: ን4 መዓልታት ካብ ኣውቶብስ ንኸይወርዱ ናይ ዝተኸልከሉ ህጻናት ጉዳይ ኣዘራራቢ ኮይኑ

ጉዳይ ናይቶም ኣብ ኣመሪካ ንኣርባዕተ መዓልታት ኣብ ኣውቶቡስ ክሓድሩ ዝተገደዱ ህጻናት ስደተኛታት ሕቶታት ኣልዒሉ። እቶም ህጻናት ምስ ስድርኦም ንምርኻብ ኣብ ምጽባይ ዝነበሩ እዮም። ዋይት ሃውስ በቲ ዝጋጠመ ነገር ኣዝዩ ከምዝሓዘነ ብምግላጽ “ስቅ ኢልካ ዝሕለፍ ኣይኮነን መርመራ ክጅምር እዩ” ብምባል ነቲ ጉዳይ መርመራ ከምዘካይደሉ ቃል ኣትዩ። ፕረስ ሰክሪታሪ ናይ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ጄን ፕሳኪ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ “ኣዝዩ ዘሰንብድ እዩ” ድሕሪ ምባል “ኣብዚ ደረጃ እዚ ከመይ ኢሉ ከምዝብጽሐን ከመይ ኢሉ ከምዘጋጠመን ኣብቲ ንግበሮ መርመራ ክጽንሓና እዩ” ኢላ። ነቲ ክስተት ማዕከናት ዜና ኣመሪካ ከም ዘቃለሐኦ እንተኾይኑ፡ እቶም ህጻናት ኣብ ውሽጢ እታ ዝነበርዋ ኣውቶቡስ ኮይኖም ክምግቡን ክሽኑን ከምዝተገደዱ ይግለጽ። ኣብ ኣመሪካ ቁጽሪ ህጻናት ስደተኛታት ኣዝዩ ይንህር ከምዘሎ እዩ ዝግለጽ። ኣብ ወርሒ መጋቢት ልዕሊ 19 ሽሕ ኣላዩ ዘይብሎም ህጻናት ስደተኛታት ካብ ደቡብ ኣመሪካ ናብ ኣመሪካ ከምዝኣተዉን እዚ ኣብ ሓደ ወርሒ ካብ ዝኣትዉ ህጻናት እቲ ዝልዓለ ቁጽሪ ኮይኑ ተመዝጊቡ ከምዘሎን ይግለጽ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ’ውን እቲ ቁጽሪ ቁሩብ ምጉዳል እኳ እንተኣርኣየ ልዕሊ 17 ሽሕ ህጻናት ብዘይ መሰነይታ ናብ ኣመሪካ ኣትዮም። ኣብ ተመሳሳሊ ወርሒ 50 ሽሕ ዝኾኑ ስድራ ምስ ደቆም ናብ ኣመሪካ ኣትዮም። ፕረስ ሰክሪታሪ ጄን ፕሳኪ “ኣብ ልዕሊ ህጻናት ከምዚ ዓይነት ዘይሰብኣዊ ተግባር ክፍጸም ምኽንያታዊ ኣይኮነን” ብምባል እቶም ህጻናት ተገዲዶም ንመዓልታት ኣብ ኣውቶብስ ክሓድሩ ምግባር ዘይሰብኣዊ ተግባር እዩ ኢላ። ጄን ፕሳኪ እቲ መርመራ ምስ ተጻፈፈ፡ ነቲ ተግባር ሓላፍነት ዝወስደሉ ኣካል ከምዝህሉ’ውን ገሊጻ። ኤንቢሲን ዳላስ ሞርኒንግን ዝበሃላ ማዕከናት ዜና ንሓደ ወዲ 15 ዓመት ካብ ህንዱራስ ዝመጽአ ህጻን ብምዝርራብ፡ እቶም ህጻናት ካብ ቀዳም ክሳብ ረቡዕ ኣብታ ኣውቶቡስ ከይወረዱ ከምዝቐነዩ ኣብ ዓምድታተን ኣስፊረን። እቲ ካብ ሁንድራዝ ዝመጽአ ህጻን፡ ምስታ ኣብ ስያትል እትርከብ ኣዲኡ ንምርኻብ ብሕጂ 3200 ኪሎ ሜተር ናይ ኣውሮቡስ ጉዕዞ ከምዝተርፎ’ውን እታ ማዕከን ዜና ኣቃሊሓ። ጸሓፊ ሰብኣዊ መሰላትን ጥዕናን ኣመሪካ ሃቭያር ቤኪራ ንኤንቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል “እዚ ከምዚ ዓይነት ተግባር ፍጹም ተቐባልነት ዘይብሉ’ዩ” ኢሉ።


ኮሮናቫይረስ፡ ሲንጋፖር ቖልዑ ንዝወልዱ መተባብዒ ክትህብ እያ

ሲንጋፖር መጠን ወሊድ ንምትብባዕ ኣብዚ እዋን ለበዳ ንዝወልዱ ስድራ፡ ንሓደ ጊዜ ጥራይ ዝወሃብ ገንዘብ ከምዘዳለወት ኣፍሊጣ። እታ ሃገር ነዚ ዝወሰነት ዜጋታት ብምኽንያት ፋይናንሳዊ ጸገምን ስእነት ስራሕን ስድራ ናይ ምምስራት ድልየቶም እናጎደለ ብምምጽኡ እዩ። ቖልዓ ንዝወልዱ ስድራ ዝወሃብ መጠን ገንዘብ ግን ዛጊት ኣይተፈልጠን። እዚ መተባብዒ ኣብ ልዕሊ'ቲ ቅድሚ ሕዚ ዝወሃብ ዝነበረ ተወሳኺ ከምዝኾነ ተፈሊጡ'ሎ። ሲንጋፖር ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለም ዝተሓተ መጠን ወሊድ ዝምዝገበለን ሃገራት'ያ። ነዚ ንምምሕያሽ ከኣ ንዓሰርተታት ዓመታት ክትሰርሕ ጸኒሓ ኣላ። ከም ኢንዶኒዥያን ፊሊፕንስን ዝኣመሰላ ጎረባብታ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝደንገግኦም ኣዋጃት ዕጽዋ መጠን ጥንሲ ክዓቢ እንከሎ ኣብ ሲንጋፖር ግን ኣይወሰኸን። ብኣንጻሩ እታ ቀደሙ'ውን ዝተሓተ መጠን ወሊድ ዝምዝገበላ ዝነበረ ሲንጋፖር ኣብ ቁጽሪ ዝውለዱ ህጻናት ዝለዓለ ምንካይ ኣጋጢምዋ'ሎ። "ቖልዓ ንክወልዱ መደብ ዝነበሮም ግን ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ ንኻልእ እዋን ዘሰጋገሩዎ ስድራ ቤታት ከምዘለው ሓበሬታ በጺሑና'ዩ" ኢሉ ምክትል ቀዳማይ ምኒስተር ሲንጋፖር  ሄንግ ስዊ ኬት። መጠን እቲ ቖልዓ ንዝወልዱ ስድራ ዝወሃብ ገንዘብ ድማ ኣብ ቀረባ እዋን ወግዓዊ ከምዝኸውን ሓቢሩ። እታ ሃገር ኣብዚ ሕዚ እዋን ሕጋዊ ንዝኾኑ ስድራ (ሰብ ሓዳር) ቖልዓ ኣብ ዝወልዱሉ እዋን ክሳብ 7 ሽሕን 330 ዶላር ዝግመት ንዋታዊ ሓገዛት ክትህብ ጸኒሓ እያ። ኣብ 2018 ዝተመዝገበ መረዳእታ ከምዘመልክቶ ቅድሚኡ ኣብ ዝነበሩ 8 ዓመታት፡ መጠን ወሊድ እታ ሃገር ኣዐርዩ ነክዩ ነይሩ። እቲ መጠን ወሊድ 1.14 ቖልዓ ንሓንቲ ሰበይቲ'ዩ ተመዝጊቡ። ብዙሓት ተመሳሳሊ ጸገም መጠን ወሊድ ዘጋጥመን ሃገራት ኤስያ  ኣብዚ እዋን ኣዋጃት ዕጽዋ ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከይበጽሕ ስግኣት ኮይኑወን ኣሎ።


ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ናብ ስጳኛዊት ደሴት ካናሪ ይውሕዙ ኣለዉ

ብዙሓት ስደተኛታት ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ናብ ናይ ስፔን (ስጳኛ) ደሴት ካናሪ ይውሕዙ ምህላዎም ዓለማዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣፍሊጡ። ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ጥራይ 1 ሽሕ ስደተኛታት ናብ’ታ ደሴት ከምዝኣተዉ ዘፍለጠ ቀይሕ መስቀል፡ እዚ ኣብ ዓሰርተታት ዓመታት ኣጋጢሙ ዘይፈልጥ እዩ ኢሉ። ኣብ’ታ ደሴት ዑደት ዝገበረ ሚኒስተር ጉዳይ ስደተኛታት ስፔን ሉይስ ኤስክሪቫ “ዝተዋደደ ግብረ መልሲ ክንህበሉ ኢና” ክብል ተመጻቢዑ። እዚ ካብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ተበጊሱ ናብ ኣውሮጳ ዘብጽሕ መስመር ስደት፡ ካብ 2018 ጀሚሩ እዩ ዝያዳ ክዝውተር ጀሚሩ። ቅድም ክብል ብዙሕ ዋሕዚ ስደተኛታት ዝተርኣየ ኣብ 2006 ኮይኑ፡ 35 ሽሕ ስደተኛታት ናብ ገማግም ስፔን ከምዝኣተዉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሴኔጋል ዝብገሱ ብዙሓት ስደተኛታት፡ ልዕሊ 1600 ኪሎ ሜትር ኣብ ባሕሪ ይጓዓዙ። ኣብ’ዚ ሰሙን ጥራይ፡ 186 ስደተኛተት ዝጸዓና ጃላቡ ብሓይሊ ባሕሪ ሴኔጋል ከምዝተትሓዛ ወኪል ዜና ፈረንሳይ ጸብጺቡ እዩ። እቶም ኣብዘን ቀረባ መዓልታት ናብ ደሴት ካናሪ ዝኣተዉ ስደተኛታት’ውን ካብ ሰኔጋልን ጋምብያን ከምዝኾኑ ይግለጽ። እቶም ካብ ብሓሙስ ጀሚሮም ናብ ስፔን ክኣትዉ ዝጀመሩ ስደተኛታት፡ ብ 37 ጃላቡ ተጻዒኖም ናብ’ታ ደሴት ከምዝኣተዉ፡ መደብር ዜና ስፔን ኢኤፍኡ ጸብጺቡ’ሎ። ማሕበር ቀይሕ መስቀል ስፔን ድማ፡ ነቶም ስደተኛታት ግዚያዊ መጽለሊ ሂቡ የናብዮም ኣሎ። ብጀካ ገለ ቀሊል ሕማማት፡ እቶም ስደተኛታት ሙሉእ ጥዕና ዘለዎም እዮም ኢሉ ቀይሕ መስቀል። ምርመራ ኮሮናቫይረስ’ውን ተገይሩሎም ኣሎ። ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ክሳብ ሓምለ ኣብ ዘሎ ግዜ ጥራይ፡ ልዕሊ ሰለስተ ሽሕ ስደተኛታት ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተበጊሶም ናብ ደሴተት ካናሪ ኣትዮም እዮም። እዚ ድማ፡ ምስ’ቲ ዝሓለፈ ዓመት ክነጻጸር ከሎ፡ 600 ምኢታዊት እዩ ወሲኹ። ኣብ’ዚ ዓመት እዚ፡ ናብ ካናሪ ዝጓዓዙ ዝነበሩ 250 ስደተኛታት ህይወቶም ከምዝሰኣኑ’ውን ዓለማዊ ትካል ስደተኛታት (ኣይኦኤም) ይገልጽ።


ትግራይ፡ ታሪኽ ኣብ እምኒ ኮፍ ኢሎም ዝመሃሩ ቆልዑ ትግራይ ይቕየር’ዶ ይኸውን?

ዝኾነ ስድራ፡ ውላዱ ፊደል ንምቑጻር ዕድምኡ ምስ ኣኸለ፡ ደብተርን ብርዕን ኣትሒዙ ናብ ቤት ትምህርቲ እንትልእኽ፡ ውሉዱ ናብ ቁም-ነገር ዘብቅዐሉ ጅማሮ ኮይኑ ይስምዖ። እቲ ውሉድ ተመቺኡዎ ፊደል ናብ ዝቖጽረሉ ቤት ትምህርቲ ልኢኹ ከባጽሕ ዝጸልእ ስድራ'ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብ መብዛሕትኡ ገጠራት ትግራይ ዘሎ ተምሃራይ ግን፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኩርኳሕ'ዩ ዝምሃር። ብዙሓት፡ ጸሓይን ንፋስን እናተባረይዎም፣ ኣብ እምኒ ኮፍ ኢሎም፡ ኣብ ዳስ ዝምሃሩ ቆልዑ ከም ዘለው ሓበሬታ ቢሮ ትምህርቲ እቲ ክልል የረድእ። ገለ ሰባት 'ናይ ብሓቒ ድዩ ክሳብ ሕዚ ኣብ ዳስ ዝምሃሩ ቆልዑ ኣለዉና?' ኢሎም ይሓቱ። ኪሮስ ሃይለስላሰ ነባሪ ከተማ ኣዲስ ኣበባ'ዩ። ኣብ እዋን ቁልዕነቱ፡ ንሱ'ውን በዚ ጸገም እዩ ሓሊፉ። "ተምሃራይ ሓምሻይ፣ ሻድሻይ ክፍሊ እንከለኹ፡ ንኹልና ዝኣክል ወንበር ስለ ዘይነበረ፡ ንሓደ ወርሒ ውሑዳት ኣብ ወንበር ኮፍ ይብሉ'ሞ ፍርቅና ኣብ እምኒ ኮፍ እናበልና ኢና ተማሂርና" ይብል። ኪሮስ፡ እዚ ተመሳሳሊ ጸገም፡ ክሳብ ሕዚ ዘሎ ኣይመስሎን ነይሩ። እቲ ሓቂ ግን፡ ቁጽሮም ዘይንዓቕ ተምሃሮ ቀዳማይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ኣብ ዳስን እምንን'ዮም ዝምሃሩ ዘለው። ንዝሓለፉ 30 ዓመታት ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ማሕበራዊ ጸገማት ኣብ ምእላይ እናነጠፈ ዝመጽአ ማሕበር ልምዓት ትግራይ፡ ነዚ ኩነታት "ዘሕፍር" ክብል እዩ ዝገልጾ። እዚ ንከብቕዕ ድማ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብያተ ትምህርቲ ንምህናጽ፤ ብቴክኖሎጂ ዝተሓገዛ ማእኸላት ኮምፒዩተር ንምጥያሽን ተበግሶ ወሲዱ ኣሎ። እዞም ፕሮጀክታት ልዕሊ 1.8 ቢሊየን ብር ዝሓቱ መደባት'ዮም። ነዚ ድማ እዩ፡ እቲ ማሕበር ብዝተፈላለየ መገድታት እቶት ዝእክብ ዘሎ። ሰባት ብቴሌፎን ናብ 8160 ከምኡ ድማ 6831 ሓጺር ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ ብምስዳድ ገንዘብ እናወፈዩ ነዚ ታሪኽ ክቕይሩ ይረባረብ ኣለዉ። በዚ ሜላ ምትእኽኻብ እቶት፡ ብዕቱብ ይረባረብ ዘለዉ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝነጥፉ መናእሰይ እዮም። ወግሐ ጸብሐ፤ ኣብ ክንዲ 'መዓላትኩምን ሓደራትኩምን' ኣብ ፌስቡኮም ነዘን ቁጽርታት ይጥቅዑ። ጋንታታት ኩዕሶ ክጻወታ ከለዋ፡ እናተወራረዱ ገንዘብ ንማልት ይውፍዩ። ኣብ ኣሜሪካ ሲያትል ዝነብር ኣይተ ኣምባሳደር ጸጋይ፡ ሓደ ካብቶም 'ዕድመ ልክዐይ ከወፊ እየ' ኢሎም ዝወሰኑ'ዩ። ክሳብ 5ይ ክፍሊ ኣብ ገጠር ነዊሕ መገዲ እናተመላለሰ ከም ዝተምሃረ ዝዛረብ ኣምባሳደር፡ ዳርጋ ኩሉ ጸገም ህዝቢ ርእየ'የ ዓብየ ይብል። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተምሃራይ ኮሌጅ ኣብ ዝነበረሉ ምስ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ከምዝተላለየ ይዛረብ። ሽዑ፡ ክረምታዊ ዕረፍቶም ንህዝቢ ብምሕጋዝ መታን ከሕልፉዎ፡ ናብ ትግራይ ካብ ዝወፈሩ ሓደ ነይሩ። "ማልት [ማህበር ልምዓት ትግራይ]፡ ንሕብረሰተብካ ሓጋዛይ ናይ ምኻን መንፈስ ክተሕድር ትገብር ነይራ። ብዓብይኡ ግን ሕብረተሰብና እንታይ ከም ዝመስል ንክርኢ ስለ ዝሓገዘትኒ፡ ካባይ እንታይ ትጽቢት ይግበር ዝብል ሓሳብ ከዕቢ ሓጊዛትኒ'ያ" ይብል። ነዚ ድማ እዩ፡ ኣምባሳደር ንጻውዒት እታ ማሕበር ተቐቢሉ ናይ ዕድመ ልክዕ ወፈያ ክገብር ዝወሰነ። ኪሮስ ሃይለስላሰ ብወገኑ፡ መዓልታዊ ሓጺር መልእኽቲ ጽሑፍ እናለኣኸ የወፊ ኣሎ። ከባብያዊ ልምዓት ኣገዳሲ'ዩ ዝብል እምነት ከም ዘለዎ ዝዛረብ ኣምባሳደር፡ "ሓደ ሰብ ዓዱ ደርብዩ ክስደድ ዝገብሮ፡ ድኽነት ወይ ፖለቲካዊ ጸገም ጥራሕ ዘይኮነ፡ እዚ ናተይ ከባቢ'ዩ፤ ክሳዕ ሞት ድማ ክቃለሰሉ እየ ዝብል ሕራነ ስለ ዘይሕዝ'ዩ" ይብል። እታ ማሕበር፡ ተምሃሮ ካብ ዳስ ክተናግፍ፡ ኣብ ኩለን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ 'ማእኸላት ቨርቹዋል ኮምፒዩተር' ብምጥያሽ ጽርየት ትምህርቲ ብኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ክትሕግዝ እያ ትህቅን ዘላ። "እንገብሮ ዘለና ወፈያ ረብሕኡ ልዑል'ዩ። ጉዳይ ትግራይ ክንሓብር ስለ ዝገበረና ድማ፡ ተሳትፎና ኣብ ናይ ስድራ ጉዳይ ከም ምሕባር ኮይኑ'ዩ ዝስምዐኒ" ይብል ኪሮስ ሃይለስላሰ። ማሕበር ልምዓት ትግራይ ብፍሉይ ኣብ መዳይ ትምህርቲ ጽቡቓት ስራሕቲ ሰሪሓ'ያ ዝበለ ዋና ዳይሬክተር እቲ ማሕበር ዶክተር ታደለ ሓጎስ ብወገኑ፡ ልዕሊ ሲሶ ኣብ ትግራይ ዝርከባ ኣብያተ ትምህርቲ በታ ማሕበር ዝተሰርሓ ምዃነን ይዛረብ። ኣብቶም ዝቕጽሉ ዓመታት፤ 3 ሽሕን 72 ዳስ መምሃሪ ክፍልታት ናብ ህንጻ ንምቕያር ዓሊማ ትንቀሳቐስ ምህላዋ እንትገልጽ፡ 12 ፍሉያት ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ 12 ናይ ወረዳ ከተማታት ከም እትሃንጽ ይሕብር። ስርዓት ትምህርቲ እታ ክልል ክልተ ጫፍ ዝሓዘ'ዩ [ኣብ ዳስ ዝመሃር ኣሎ፡ ብኻልእ ወገን ድማ ማእኸላት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ዝህነጸሉ ተምሃራይ ኣሎ]። እዚ ኣፈላላይ ንምጽባብ፡ ኩለን ኣብቲ ክልል ዝርከባ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ቨርቹዋል ኮምፒዩተር ማእኸል ንክህልወን ተሓሲቡ፡ ነዚ መፈጸሚ ዝኸውን እቶት ካብ ኩሉ ትግራዋይ ይእከብ ከምዘሎ ይገልጽ። "ምስ ተመን፡ ጸሓይን ንፋስን እናወቕዖ ኣብ ዳስ ኣብ እምኒ ኮፍ ኢሉ ዝመሃር መንእሰይ ኣለና። እዚ ብዛዕባ ካልእ ከይንሓስብ ይገብረና ስለ ዘሎ፡ እቲ ዳስ ንሓንሳብን ንሓዋሩን ናብ ህንጸ ክንቅይሮ ኣለና" ዝበለ ዶክተር ታደለ፡ ምምሕያሽ ጽሬት ትምህርቲ ጎና ጎኒ ክስርሓሉ ዝግባእ ዛዕባ ምዃኑ ተዛሪቡ። ኣብ ኩለን ኣብያተ ትምህርቲ፡ ቨርቹዋል ማእኸል ኮምፒዩተር ክጣየሽ ከሎ፡ 'ኦፍ ላይን ኢንተርኔት' ክህሉ ስለ ዝግበር፡ ድጂታል ቤተ ንባብ ፈጢርካ ብድምጽን ምስልን ዝተሓገዙ ናውቲ መምሃሪ ክህልዎ ክግበር እዩ። ክሳብ ሕዚ ዘሎ ምንቅስቓስ ዘተባብዕ'ዩ ዝበለ ዶክተር ታደለ፡ ናብ ትሸዓተ ከተማታት ኤውሮጳ እውን ዑደት ተገይሩ እዩ። ብርክት ዝበሉ ኣብ ደገ ዝነብሩ ተጋሩ፤ ናይ ሓደ ዓመት፣ ሰለስተ ዓመት፣ ፍርቂ ዓመት፤ ኮታስ ከከም ዓቕሞም ዝኸፈሉ ከምዘለዉ ዶክተር ታደለ ይዛረብ። እዚ ዝእከብ ዘሎ ገንዘብ፡ ኣብ መዓልኡ መታን ክውዕል፡ ስጡም ክትትልን ስርዓተ ምሕደራን ክህልዎ ከምዝግባእ እቶም ወሃብቲ ርኢይቶ ይገልጹ።


ኣብ የመን ዝተዓገቱ ኣመሪካውያን ብመስርሕ ምቅይያር እሱራት ተፈቲሖም

ኣብ የመን ብዕጡቓት ሑቲ ተዓጊቶም ዝጸንሑ ክልተ ኣመሪካውያን፡ ብመስርሕ ምቅይያር እሱራት ከምዝተፈትሑ ተፈሊጡ። ንናይ ሰብኣዊ ሓገዝ ስራሕቲ ተዋፊራ ዝነበረት ሳንድራ ሎሊ ንሰለስተ ዓመታት፡ ከምኡ ድማ ኣብ ንግዲ ዝነጥፍ ማይክል ጊዳዳ ንሓደ ዓመት ተዓጊቶም ጸኒሖም። ትማሊ ከምዝተፈነው ድማ ሰበስልጣን ኣሜሪካ ኣፍሊጦም። ካልእ ተዓጊቱ ከሎ ናይ ዝሞተ ቢላል ፋቲን ዝተባህለ ሰብ ኣስከሬን ድማ፡ ናብ ሃገሩ ክምለስ ተገይሩ'ሎ። እቲ ምቅይያር እሱራት ዝተፈጸመ፡ ዓመጽቲ ሑቲ ልዕሊ 200 ዜጋታት የመን ኣብ ኦማን ከምዝተቐበሉ ምስሓበሩ'ዩ። ብዙሓት ሃገራትን ዓለም ለኻዊ ትካላትን ነዚ ምቅይያር እሱራት ክጽበይኦ ከምዝጸንሓ ይግለጽ። እዚ ተግባር ንግዚኡ'ውን እንተኾነ ኣብ ሞንጎ ብስዑዲ ዓረብ ዝድገፍ መንግስቲ የመንን ዓመጽቲ ሑቲን ምርድዳእ ፈጢሩ'ሎ። ንጉስ ኦማን - ሱልጣን ሃይታም ቢን ታሪቕን ንጉስ ስዑዲ ሳልማንን ንዝገበርዎ ምትሕብባር ዘመዝገነ ኣማኻሪ ብሄራዊ ድሕነት ኣሜሪካ ሮበርት ኦብራያን፡ ፕረዚደንት ትራምፕ'ውን ተሳትፎ ከምዝነበሮ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ሑቲ ሞሓመድ ዓብዱሰላም ብወገኑ፡ ዛጊድ ከባቢ 240 የመናውያን ከምዝተመለሱ ብትዊተር ገሊጹ። ኦማን ንዝገበረቶ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘመስገነ እቲ ወሃቢ ቃል፡ ብዛዕባ እቶም ዝተፈነዉ ኣመሪካውያን ግን ዝበሎ ነገር የለን። ዎልስትሪት ጆርናል ከምዝጸብጸቦ፡ ነቶም ዝተዓገቱ ኣመሪካውያን ናይ ምፍናው ልዝብ ብቅልጡፍ ክፍጸም ዝኸኣለ፡ እታ ሓንቲ ኣመሪካዊት ኩነታት ጥዕናኣ ናብ ዘሰክፍ ደረጃ ይበጽሕ ብምንባሩ'ዩ። ኣብቲ ስምምዕ፡ ኣመሪካ ንየመን ሓገዝ ጥዕና ክትገበር ዝብል'ውን ከምዝርከቡ ተገሊጹ'።


ብጉዳይ ኣብ ናይ ጽዕነት መኪና ተዓፊኖም ዝሞቱ 39 ስደተኛታት ዝተኸሰሱ ንማእሰርቲ ተፈሪዶም

ኣብ ደቡብምብራቕ እንግሊዝ ግዝኣት ኤስክስ ኣብ ውሽጢ 'ሎሪ' ዝዓይነታ ናይ ጽዕነት መኪና ሞይቶም ምስ ዝተረኸቡ 39 ቬትናማውያን ስደተኛታት ብዝተሓሓዝ ዝተኸሰሱ 4 ውልቀሰባት ማእሰርቲ ተበይንዎም። እቶም ስደተኛታት ኣዝዩ ብዘሕዝን ኩነታት ኣብ ውሽጢ ኮንተይነር እታ መኪና ብሕጸረት ኣየር ተዓፊኖም ከምዝሞቱ'ዩ ተረጋጊጹ። ነቶም ስደተኛታት ኣብ ምስግጋር "መሪሕ እጃም" ነይርዎም ዝተበሃሉ ወዲ 41 ዓመት ሮናን ሃግስ 20 ዓመት ከምኡ'ውን ወዲ 43 ጆርጅ ኒካ 27 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪድዎም ኣሎ። ክልተ ዘወርቲ'ታ መኪና ድማ ብቕትለት እቶም ስደተኛታት ማእሰርቲ ከምዝተፈረዶም ተፈሊጡ። ወዲ 24 ዓመት ኤሞን ሃሪሰን እቶም ስደተኛታት ናብ ብሪጣንያ ቅድሚ ጉዕዞ ምግባሮም፡ ናብ ዚብራግ ወደብ ቤልጂየም ከምዘብጽሖም ቤት ፍርዲ ኣመልኪቱ'ሎ። በዚ ድማ 18 ዓመት ማእሰርቲ ተወሲንዎ። 13 ዓመትን 4 ወርሕን ማእሰርቲ ዝተፈረዶ ወዲ 26 ዓመት ማውሪስ ሮቢንሰን ድማ ነታ ዓባይ ናይ ጽዕነት መኪና ተረኪቡ ምስከፈታ ነቶም ስደተኛታት ሞይቶም ዝረኸበ እዩ። ካልኦት ሰለስተ ኣባላት እቲ ጉጅለ ሰምሰርቲ'ውን ነቲ ዘይሕጋዊ ዝውውር ስደተኛታት ብምስላጥ ተኸሲሶም ማእሰርቲ ተበይንዎም ኣሎ። ነቲ ፍርዲ ዝወሰነ ዳኛ ጀስቲስ ስዊነይ "ብፍላይ ንቬትናማውያን ነዚ ኩሉ መገዲ ኣሕሊፍካ ክተስግር ምኽኣል ዝተሓላለኸ፣ ነዊሕ ዝወሰደን ኣትራፍን ከምዝኸውን ኣይጠራጠርን" ኢሉ። ነቶም ስደተኛታት ጽዒና ትጓዓዝ ዝነበረት መኪና ኣብ እትንቀሳቐሰሉ ዝነበረት እዋን ዋዒ ከምዝነበረ ድማ ኣዘኻኺሩ። ኣስዒቡ "ካብ ውሽጢ እቲ ኮንተይነር ኮይኖም ኣብ ደገ ንዘሎ ሰብ ብስልኪ ክራኸቡን ንናሕሲ እቲ ኮንተይነር ሰይሮም ክወጽኡን ዝላዕለ ድልየት ነይርዎም" ክብል እቶም ግዳያት ንዝነበሩሉ ኩነታት ኣረዲኡ። እቲ ቤት ፍርዲ ካብቶም ስደተኛታት ዝልኣኹ ናይ መወዳእታ መልእኽታት ስልኪ ዝሰምዐ ኮይኑ፤ ብፍላይ ሓደ ስደተኛ ብዝተቖራረጸን ዝደኸመን ድምጺ ንስድርኡ ይቕሬታ ዝሓተተሉ ድምጺ ቀሪቡ'ዩ። "ከተንፍስ ኣይከኣልኩን" ክብል ኣብቲ ናይ ስልኪ ድምጺ ተሰሚዑ።


ኣብ በረኻ ንበይኑ መግቢ እናብሰለ ዝተስኣለ ኢትዮጵያዊ ህጻን ሓገዛት ተበርኪቱሉ

ሓደ ኢትዮጵያዊ ህጻን ኣብ ጸምጸም በረኻ ንበይኑ መግቢ እናብሰለ እንከሎ ዝተስኣሎ ስእሊ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ድሕሪ ምዝርግሑ ኣቓልቦ ብዙሓት ድሕሪ ምስሓቡ ገንዘባውን ንብረታውን ሓገዛት ተበርኪቱሉ። ነቲ ስእሊ ኣብ ካሜርኡ ዝሰነደ ኢትዮጵያዊ ጋዜጠኛ ቦሩ ኮንሶ ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ፡ ኣብቲ ከባቢ ሓደ ጸብጻብ ንምስራሕ ብሞተር ብሽክለታ ኣብ ዝተንቀሳቐሰሉ እዋን'ዩ ነቲ ህጻን ንበይኑ ኣብ ሰዓታት ምሸት ረኺብዎ። "እቲ 10 ዓመት ዘይመልኦ ህጻን፡ ሓዊ ኣናኺሱ መግቢ የብስል ነይሩ። ንበይኑ ኣብቲ በረኻ መግቢ እናብሰለ ምስ ረኣኽዎ ኣዝየ'የ ሰንቢደ። ኣብቲ ከባቢ ክሳዕ 10 ኪሜ ዝኸውን ገዛ ዝበሃል ኣይትረክብን ኢኻ። ሽዑ ሞተር ብሽክለታይ ኣጸጊዐ ክስእሎ ወሲነ" ኢሉ። እቲ ህጻን ንጋዜጠኛ ቦሩ ከም ዝነገሮ፡ ስድራቤቱ ኣብ ካልእ ወረዳ ዝነብሩ ክኾኑ እንከለው፤ ንሱ ማይን ሳዕርን ንምርካብ ነቶም ማል ሒዙ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ይሳግም። ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ድርቂ ኣብ ልዕሊ ብጉስነት ዝናበሩ ስድራቤታት ከቢድ ጸቕጢ ፈጢሩ ይርከብ። እቲ ስእሊ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ድሕሪ ምዃኑ ሓንቲ ካብቶም ነቲ ህጻን ክርእይዎ ናብቲ ከባቢ ዝተንቀሳቐሱ ኢትዮጵያዊት ብዓልቲ ዋኒን ሙና ባካረ እያ። ንሳ ነቲ ህጻን፡ ንስድርኡን ንጎረባብቱን መግብን ካልእን ሓገዛት ኣበርኪታ። "ስእሊ እቲ ህጻን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምስረኣኹ ልበይ ተንኪፉኒ። ክድቅስ ኣይከኣልኩን። ወደይ ከምኡ ከም ዘጋጠሞ እዩ ተሰሚዑኒ። ስለዚ ክእልሾ ጀመረ" ትብል ሙና። ሙና፡ እቲ ህጻን ክሳዕ ኮሌጅ ዝውድእ ናይ ትምህርቱ ወጻኢታት ንምሽፋን ቃል ኣትያ።


ጸጋታት ዕድሜኹም ሓንኲኽኩም መሶብ ደቅኹም ኣይትብልዑ'

ደቀንስትዮ ባህልን እምነትን ሕብረተሰበን ዝነፈገን መሰልን ከረጋግጻ ንኣሽሓት ዓመታት ኣብ ቀጻሊ ቃልስን ድርብ ጻዕርን ተጸሚደን ይርከባ። እቲ ንጓለንስተይቲ ኣትሒቱ ዝርኢ ሕብረተሰብ ከነኣእሰን፡ ንሳተን ኣንጻር እቲ ሱር ዝሰደደ ኣድልዎ “ ኣይፋል - እቲ ወዲ ዝኽእሎ ንኽእሎና ኢና። በብሰብኣዊ ፍጥረትናን ባይሎጂካዊ ክውንነትናን ማዕረ ኢና። ተደጋጊፍና እምበር ተነጻጺግና ኣይኮነልናን እዩ። ንሕና ብዘይ ደቂ-ተባዕትዮ አሕዋትና፡ ንሳቶም ብዘይ ብኣና ብደሆታት ዓለም ክንሰግሮ ኣይንኽእልን ኢና” ብምባል ኣብ መዳያት ለውጥን ምዕባለን ይስጉማ ኣለዋ። ኣብዚ እዋን እዚ ግን ንበይነን ጥራሕ እውን ኣይኮናን። ኣብ ዝተፈላለየ ዓውዲ ማዕርነተን ብግብሪ ኣረጋጊጸን ተባዕታዊ ልዕልነትን ኣድልዎን ይምክታ ብምህላወን ብዙሕ ካብ ተባዕታዊ ዓለም እውን ኣብ ጎድነን ደው ኢሉ ይድግፈን ኣሎ። ትማሊ 11 ጥቅምቲ ዓለማዊ መዓልቲ ጎራዙ ደቀንስትዮ እዩ። እቲ ዕለት ከም ኩሉ እቲ ብሕቡራት ሃገራት ዝበዓል ዓለማዊ መዓልቲ ዝኽርን ምንቕቓሕን ኮይኑ  ቅድሚ 25 ዓመታት ኣብ ዋዕላ ቤጂንግ፡ ምዕሩይ ወለዶ ንምፍጣር ንጎራዙ ደቀንስትዮ ምትብባዕ ብዝብል ዕላመ ዝጀመረ እዩ። እቲ ዕለት ክበዓል ካብ ዝጅምር ክሳብ ሕጂ ብዝተፈለላየ ዓመታዊ ቴማ ደቀንስትዮ ምዕሩይ ናይ ትምህርትን ምዕባለን ዕድል ንኽረኽባ ዝምልከቶም ኣካላትን መሻርኽትን አእጃሞም ይገብሩ። ይኹን እምበር እዚ ዕለት ከም ኩሉ ካልእ ኣህጉራዊ ዓለማዊ መዓልታትን ንጥፈታትን ኣብ ዘበነ ኮቪድ ይበዓል ብምህላው ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ኣብያተ ትምህርትን ዝተፈላለየ ማእከላት እስፖርትን ተኣኻኺብካ ዝበዓል ዝነበረ ኣይኮነን። እቲ መንፈስን ሕልናን ነቲ ማዕርነትን ክብርን ጎራዙ ደቀንስትዮ ንክኽበር ምዝኽኻርን መልእኽቲ ንምትሕልላፍን ስለዝኾነ ካልእ እንተተረፍ በዚ ቴክኖሎጂ ዝፈጠሮ ዕድላት ብማሕበራዊ መራኸቢታት ኣኣብ ቤትካ ኬንካ ክበዓል ስለዝኽእል “ እቲ ቐንዲ ምዝካሩን ምብዓሉን ስለዝኾነ፡ መሃርን መሳጥን ዛንታታት ጎራዙ ደቀንስትዯ ብምንጋርን ምትራኽን ክበዓል ይከኣል እዩ” ትብል ሰላም ብርሃነ። ንኣብነት ታሪኽ  እታ ኣሰር ኣቡኡ ብምስዓብ ንምዕሩይ ዕድላት ትምህርቲ ደቀንስትዮ ብተወፋይነት እናተጣበቐት፡ ኣብ 15 ዓመት ዕድመኣ ብጥይት ዝተሃርመት ፓኪስታናዊት ማላላ ሓደ ኣብነት እዩ። እታ መሰላት ቖልዑ ንኪኽበርን ምዕሩይ ዕድል ትምህርቲ ንኽህሉን ብምጉስጓሳ ኣብ 2014፡ ኣብ ንኡስ ዕድመኣ ሽልማት ኖቬል ዝተቐበለት ማላላ ገና ካብ ቁልዕነታ ኣትሒዛ በተን ኣብ ዓዳ ዕድል ትምህርቲ ዝተሓረማ ደቀንስትዮ መዛኑኣ ብዙሕ ትሓስብ ስለዝነበረት፡ “ ደቀንስትዮ ክመሃራ ኣለወን” እናበለት ክትጽሕፍ ጀመረት። እንተኾነ በቲ ተካይዶ ዝነበረት ጎስጓስ ዘይተሓጎሰ ሓደ ኣባል እቲ ደቀንስትዮ ንክመሃራ ዘይፈቅድ ጉጀለ ጣሊባን ዝኾነ ዓስከር፡ ማላላ ኣብ ፈተና ትምህርቲ ውዒላ ብኣውቶቡስ ንገዝኣ እናኸደት ምስ ካልአይታ ተማሃሪት  ኣብ ርእሳ ብጥይት ሃሪሙ ኣውዲቑወን። ዕድል ገይራ ግን ማላላ ኣይሞተትን። ንሕክምና ንብሪጣንያ ተወሲዳ። ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ ከቢድ  ሕክምናዊ ክንክንን ጻዕርን  ከኣ ሓውያ። ግን ሰምቢዳ ካብ ዕላማኣ ኣይበኾረትን። ምስሓወየት “ዝጀመርኩዎ ቃልሰይ ክቕጽሎ እየ” ኢላ ንፓኪስታን ተመሊሳ፡ ንምዕሩይ ዕድል ትምህርቲ ደቀንስትዮ ትጉስጉስ ኣላ። ታሪኽ ማላላ እምበኣር  ንብዙሓት መዛኑኣ ዘተባብዕን ዘበራብርን ክንገር ዘለዎ ናይ ዓወት ዛንታ እዩ።  ኣብዛ መዓልቲ ጎራዙ ደቀንስትዮ ዓለምና ንኻልኦት ናእሽቱ ንምብርባር ዛንታ ማላላን ብጾታን እዩ ክንገር ዘለዎ። ተማሃሪት ኦክስፈርድ ዩኒቨርሲቲ ማላላ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ኣህጕራዊ መድረኻት እናኸደት ብመሰላት ትምህርቲ ቖልዑን ደቀንስትዮን ትጉስጕስ ኣላ። ምስ ወላዲኣ ዝያዲን ኰይና ከኣ ማላላ-ፋንድ ዚብል ትካል መስሪታ ኩለን ደቀንስትዮ ንክምሃራን ከይፈርሃ ንክነብራን ብዝከኣላ ትሰርሕ ኣላ። ከምኡ እውን ታሪኽ ሕጽይቲ  ሽልማት ኖቨል ተጣባቒት ኣከባብን ክላይመትን ጓል 16 ዓመት ስዊደናዊት መንእሰይተ ግሬታ ተንበርግ ካልእ ዘደንቕ ዛንታ እዩ። ግሬታ ካብተን ብዙሓት ብኣብነት ዝጥቀሳ ጎራዙ ደቀንስትዮ ዓለምና እያ። ንሳ ብሰንኪ ሓላፍነት መጻኢ ወለዶ ዘይስመዖም ስርዓታት ዝስዕብ ዘሎ ዓለማዊ ዋዒ፡ ጽባሕ ንግሆ ከቢድ ጸገም ከኸትል እዩ ብማለት ኣብ መላእ ዓለም ጎስጓስ እተካይድ ዘላ መንእሰይ እያ። ንሳ ኣብ ኩሉ እተካይዶ ንጥፈታት “ እቶም ዓበይቲ ወለድናን ኣቦሓጎታትናን ብመጻኢ ዕድል ደቅኹም ሕሰቡ። ጸጋታት ዓለም ዕድሜኹም ሓንኲኽኩም መሶብ ደቅኹም ትበልዑ ኣለኹም” ኢላ ኣትሪራ ብምንቃፍ ሕብረተሰብ ዓለምን ስርዓታትን ብካባብን ክላይመትን ክሓስቡን ዓለማዊ ዋዒ ከኸትል ዝኽእል ንጥፈታት ከቋርጹን ብቐጻሊ ትጽዕት ዘላ ውፍይቲ መንእሰይ እያ። ናብቲ ድምጻ ከተስምዓሉ እትኸይድ ኣህጉራዊ መድረኻት ከኣ ኣብ ክንዲ ኣውሮፕላንን መርከብን ኣብ መጠን ዋዒ ዓለም ውሑድ ጽልዋ ብዝገብራ መራክብን ጀላቡን እያ ክትከይድ ትመርጽ። ተበግሶ ግሬታ ግን ንመዛኑኣ ጥራሕ ዘይኮነ ንኹሎም ተጣበቕቲ ክላይመት ህዝቢ ዓለም ኣበራቢሩ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት እኳ ንጻውዒት ግሬታ ዝድግፉን ዋዒ ዓለምናን ለውጢ ክላይመትን ዘሰከፎም ተጣበቕቲ ክላይመት ንቐንዲ ጎደናታት ከተማ ለንደን ተቖጻጺሮም ሰፊሕ ሰላማዊ ሰልፊ ኣካይዶም ነይሮም። ሕብረተሰብ ዓለም ገና ብዙሕ ዘይተዛዘመ ዕዮ ኣለዎ። ሓደ ካብኡ እዚ ሕጂ እንዛረበሉ ዘሎና ጉዳይ መሰልን ማዕርነትን ደቀንስትዮ እዩ። ፍርቂ ኣካል ሕብረተሰብን ዓለምን ዝኾና ደቀንስትዮ ኣብ ኩሉ ብደሆን መኸተን ፍርቂ ሓይሊ እየን። ፍርቂ ሓይሊ ምዃነን ጥራይ ዘይኮነስ ብፍላይ ኣብቲ ንሳተን ዝኽእለኦን ዝመልክኦን ዓውዲ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዮ ጸብለል እውን ክብላ ይኽእላ እየን። ስለዝኾነ ጾታዊ ማዕርነት ኣኽብሮ መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላት ምዕሩይ ርጉእ ሕብረተሰብ ንምምስራት ኣዝዩ ኣገዳሲ ስለዝኾነ ናብቲ እንኸዶ ነዊሕ ጉዕዞ ብሓባር ክንከይድ ብኹሉ ጸዓተን መጓዕዝቲ እቲ መገዲ ዝኾናና ፍርቂ ኣካል ሕብረተሰብ ዓለም ኣብ ጎድንና ክንሓቑፈን ኣሎና ይብል ብምዕሩይ ዕድላት ደቀንስትዮ ዝግደስ መንእሰይ ምኪኤል ብርሃነ።


ገዛእ ርእሱ ብሓዊ ዘቃጸለ ሃገር ኣልቦ መንእሰይ

ወዲ 27 ዓመት ሃማድ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ንገዛእ ርእሱ ብሓዊ ምቅጻሉ ንመላእ'ታ ሃገር ዘዘራረበን ዘቖጠዐን አኣጋጣሚ ኮይኑ'ሎ። እታ ንእሽቶ: ብሃብቲ ነዳዲ እትልለ ሃገር: ውልቀሰባት ናብ ከምዚ ዝበለ ዘሕርቕ ኩነታት ኣትዮም ነብሰ ቕትለት ክፍጽሙ ናብ ዘገድድ ደረጃ ከምእተብጽሕ ኣይትግመትን። ሃማድ ግን ሓደ ካብ ኣባላት ሃገር ኣልቦ ማሕበረሰብ ቢዱን'ዩ። ቢዱን ዓረብኛ ቃል ኮይኑ "ዘይብሉ/ብዘይገለ" ዝብል ትርጉም ይሕዝ። ቢዱን ምስቲ ሰፊሕ ሕብረተሰብ ንከይራኸቡ ብገደባት ዝተሓጸሩ ዜግነት ዘይብሎም ማሕበረሰብ'ዮም። ዝኾነ ቦታ ወይ ደረጃ ዘይወሃቦም፤ ንትምህርቲ፣ ሕክምናን ስራሕን ዕድል ዘይረኽቡ። ብፍላይ ሃማድን ስድርኡን ብዘሕዝን ኩነታት ብዘይገለ ተስፋ ዝነብሩሉ ማሕበረሰብ እዮም። 'ኩሉ ነገር ዕጽው ኮይንዎ' ካብ ከተማ ኩዌት 7 ኪሎሜትሮ ጥራሕ ርሒቓ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ ሱላይቢያ ካብቶም ኣለዉ ዝበሃሉ ማእኸላት ንግድን ዓበይቲ ህንጻታትን እታ ርእሰ ከተማ: ኣዝያ ዝተነጸለት እያ። 10 ኣሕዋትን ኣሓትን ዘለዎ ኦማር ምስ ስድርኦም'ዮም ዝነብሩ። ኣብቲ ማሕበረሰብ ቢዱን ብስፍሓት ዝነብሩሉ ፕሮጀክት መንበሪ ኣባይቲ በዓል 5 ክፍሊ ገዛ ኣለዎም። ወዲ 33 ዓመት ኦማር ምስቲ ምንኣሱ ዝነበረ ሃማድ ጥቡቕ ዝኾነ ርክብ ነይርዎም። "ኣብ ዓለም እቲ ለጋስ ዝበሃል ሰብ'ዩ፤ ስቕተኛን ወትሩ ፍሽኽታ ዘይፍለዮን" ክብል ንሓዉ ይገልጽ ኦማር። ካብ ቅድሚ ሓደ ዓመት ጀሚሩ ይኸውን ግን እቲ ምንኣስ ሓዉ ተስፋ ክቖርጽ፤ ገዛ ዓጽዩ ኮፍ ክብል ምጅማሩን ኣሕዋቱ ናብ ደገ ከውጽእዎ ክፍትኑ እንከለዉ ምንጻግን ዝኣመሰሉ ሓደሽቲ ባህርያት ተራእይዎ። ብሓዘን ዝተሰበረ ኦማር "ኩሉ ነገር ንዕኡ ዕጽው ነይሩ" ክብል ነቲ ኩነታት ይገልጾ። ጉዳይ ማሕበረሰብ ቢዱን ካብ 1961 ይጅምር። ኣብቲ ሽዑ እዋን እታ ሃገር ካብ ብሪጣኒያ ናጽነታ ክትእውጅ ከላ ኣብ ውሽጢ ዶባት ዝነብሩ ዝነበሩ ስድራ ሕቶ ዜግነት ከየቕረቡ ብምትራፎም ነቲ ክሳብ ሎሚ ዝርከቡሉ ኩነታት ተቓሊዖም። ብርግጽ ኣብቲ ዞባ ዝርከባ ካልኦት ሃገራት'ውን ሃገር ዘይብሎም ነበርቲ ከምዘለዉወን'ዩ ዝግለጽ። ከም ስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢማራትን ዝበላ ሃገራት'ውን ዜግነት ወይ ሃገር ዘይብሎም ነበርቲ ኣለውወን። መብዛሕቲኦም ከኣ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዝነበሩ ሰበኽሳግማዊ መነባብሮ ዝነበሮም ዓሌት ዝመጽኡ ኮይኖም ብወግዒ ሃገር ኣብ ዝምስረተሉ እዋን ዜግነት ክወሃቦም ዘይሓተቱ እዮም። ኣብ ካልኦት ከባብታት እቲ ዞባ ዝነብሩ ድማ ዜግነቶም ምስተሓደጉ ሃገር ኣልቦ ኮይኖም ከምዝተረፉ ይግለጽ። ኣብ ከም ባህሬን ዝበላ ሃገራት ዝነበሩ ዜግነቶም ተሰሪዙ'ዩ። እቲ ጉዳይ ብፍላይ ኣብ ኩዌት ዝተሓላለኸ ኮይኑ ክቕጽል ከሎ ኣባላት ማሕበረሰብ ቢዱን "ዘይሕጋውያን ነበርቲ" ብዝብል ተነጽሎ ኣጋጢምዎም። መንግስቲ ከምዝብሎ እንተኾይኑ ኣብዚ እዋን ካብቶም ልዕሊ 100,000 ነበርቲ እቶም 34,000 ጥራሕ'ዮም ዜግነት ክሓቱ ሕጋውነት ዘለዎም። ሃማድ ቀዳማይ ደረጃ ትምህርቱ ምስወደአ ናብ መንግስታዊ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ኣትዩ ክመሃር ዕድል ኣይረኸበን። ናይዚ ምኽንያት ድማ ኣባል ማሕበረሰብ ቢዱን ምዃኑ እዩ። ቤተሰቡ'ውን ከፊሎም ከምህርዎ ዓቕሚ ኣይረኸቡን። ንሱ ኣቡኡን ኣሕዋቱን መኻይን እናዓደጉን እናሸጡን ብዝረኸብዎ ኣታዊ ከቢድ ናብራ ክመርሑ እናረኣየ'ዩ ዓብዩ። ሓደ ወርሒ መኪና እንተሸይጦም ንኣርባዕተ ኣዋርሕ ዝኣክል ፈታኒ ጊዜ ከሕልፉ ይግደዱ። ሽዑ ህይወቱ በዚ መገዲ ከክቕጽል ከምዘይብሉ ወሲኑ። ሓዉ ከምዝብሎ እንትኾይኑ ሃማድ ናብ ሰራዊት ክጽምበር ሕልሚ ነይርዎ። ኣብቲ ዝጸበበ ዕድል ኮይኑ ዝከኣሎ ክጽዕር ብምውሳን ድማ ክሳብ'ታ ብፖሊስ ዝተትሓዘላ መዓልቲ ኣብ ጎደናታት ብርጭቕ ['ወተርሚለን'] ይሸይጥ ነይሩ። ብድሕሪኡ ናብ ንግዲ ረጋቢት ብምእታው ዝገበሮ ፈተነ'ውን ከሰምረሉ ኣይከኣለን። ሃማድ ሓንቲ በጊዕ ሰሪቑ ብምሻጡ ሸሞን ኣዋርሕ ኣብ ማእሰርቲ ምስኣሕለፈ ጃዘም ዝተበሃለ ሓዉ ናብ ሞሮኮ ዝኸደሉ ናይ መገሻ ሰነድ ኣዳልዩሉ። ኦማር ከምዝብሎ ድማ እቲ መገሻ ኣብ ህይወቱ ዋግዋጎ ተስፋ ሒዙ ዝመጽአ ኮይኑ። "ዓለሙን ህይወቱን ረኺቡ፤ ሕጉስ ነይሩ። ሰለስተ ሰሙን ጥራሕ'ዩ ኣብኡ ጸኒሑ ግን ከኣ ንሰለስተ ዓመታት ኣብኡ እንተዝጸንህ ባህጊ ነይርዎ። ብድሕሪኡ ዝነበሩ ሓሙሽተ ዓመታት ከኣ ብዛዕባ ናይ ሞሮኮ መገሽኡ እናተዛረበ ኣሕሊፍዎ" ይብል ኦማር። ኣብ ቀረባ እዋናት ሃማድ ንኣዲኡ ሓድሽ ህይወት ናይ ምምስራት ድልየት ከምዘለዎ ክነግራ ጀሚሩ ነይሩ። ክረጋጋእን ሓዳርን ክገብርን ድልየቱ ገሊጹላ። ኮይኑ ግን ፋይናንሳዊ ዓቕሚ ስድርኡ'ውን ተዳኺሙ ብምንባሩ "ፈጣሪ ክምልኦ እዩ" ኢላ ካብ ዝገበረትሉ ንኢሽተይ ሓገዝ ወጻኢ ድላዩ ክትመልኣሉ ኣይከኣለትን። ነብሰ ቕትለት ናይ ምፍጻም ድልየት ከምዘለዎ ይዛረብ ምንባሩ ዝዝክር ሓዉ ኦማር፤ እንተኾነ እቲ ዘረብኡ ናብ ተግባር ከምዝቕይሩ ክሳብ እታ መዓልቲ ዝጠርጠሮ ሰብ ኣይነበረን። እታ መዓልቲ ንጉሆ ነይራ። ንነብሱ ብሓዊ ኣቃጺሉ። ነብሰ ቕትለት ፈጺሙ። ብድሕሪ'ዚ ኩነታት ከኣ ኣባል ባይቶ ዝኾነ ማርዙቕ ኣል-ከሊፋ፤ መንግስቲ ነቲ ኣብ ውሽጢ ማሕበረሰብ ቢዱን ብተደጋጋሚ ዝፍጸም ነብሰ ቅትለት ዝምርምር ኮሚቴ ከቕውም ጻውዒት ኣቕሪቡ። "ኣብ ዝተባረኸት ሃገር ኢና ንነብር. . .ሰባት ግን ሕዚ'ውን ብምኽንያት ምኽባድ ናብራን ካልኦት ኣብ መዓልታዊ ህይወቶም ዝተነበሩ ገደባትን ነብሰ ቕትለት ይፍጽሙ ኣለዉ" ይብል እቲ ኣባል ባይቶ። ተጣባቒ መሰላት ማሕበረሰብ ቢዱን ዓብዱላህ ኣል-ረባህ፡ እቶም ዜግነት ንምሕታት ሕጋውነት ኣለዎም ዝተባሀሉ 34,000 ኣባላት ቢዱን ካልኦት ነዚ ዕድል ዘይረኸቡን ህይወቶም ብኣግባቡ ክመርሑ ዘኽእሎም ሲቪላዊ መሰላቶም ክሕለወሎም ድልየት ኣለዎ። "ክሳብ ሳልሳይ ወለዶ ንጉዳያቱ ፍታሕ ከይረኸበ ዝመጽእ ማሕበረሰብ እዩ። ክሳብ መዓዝ ክጽበዩ? እዚ ጽልዋ ፈጢሩሎም ኣሎ" እብል ኣል-ረባህ። ኦማር ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ጎኒ ሓዉ ክኸውን ይብህግ። ብዝረኸቦ ኣጋጣምታት ካብ ሱላይቢያ እናወጽአ ነቲ ዘለዎ ጭንቂ ክርስዕ ይፍትን፤ ናብ ጥቓ ባሕሪ እናኸደ'ውን ንበይኑ ኮፍ ክብል ይመርፍ። ኣብዚ እዋን ግን ነቲ ኣብ ክፍሊ ብጽኑዕ ዝሓመሙ ክትትል ንዝግበረሉ ሓዉ ሃማድ ብመስኮት ክሪኦ ብምድላይ መዓልታዊ ናብቲ ሆስፒታል ይመላለስ። ንሓዊ ዝሕክሙ ዶካትር ጽቡቕ ዜና ከስምዕዎ ተስፋ ብምግባር ይጽበይ። ኣብዚ ዛንታ ናይ ዝተገለጹ ሰባት ስም ንድሕነቶም ብዝብል ክቕየር ተገይሩ'ሎ።


ኮቪድ-19፡ ውፅኢት መርመራ ኮሮናቫይረስ ኣብ ደቓይቕ ክሕብር ዝኽእል መሳርሒ ንሃገራት ክዕደል'ዩ

ውፅኢት መርመራ ኮሮናቫይረስ ኣብ ደቓይቕ ክሕብር ዝኽእል መሳርሒ ንሃገራት ክዕደል'ዩ  ተባሂሉ። እዚ ሓሙሽተ ዶላር ጥራሕ ከፊልካ መርመራ ዝገብር መሳርሒ፡ ንሃብታማት ዘይኮናን ሕፅረት ሰብሞያን ላባራቶሪን ኣብ ዘለወንን ሃገራት ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ብብዝሒ ንምፍላይ ከምዝሕግዝ'ውን ተገሊፁ። ነዚ መመርመሪ ዘፍርዩ ትካላት ኣብ ውሽጢ ሽድሽተ ወርሒ፡ 120 ሚልዮንን ከፍርዩ ኣብ ስምምዕ በጺሖም ኣለዉ። ውድብ ጥዕና ዓለም ድማ፡ ቀንዲ መቐይሮ ነጥቢ ክብል ገሊፅዎ። ውፅኢት መርመራ ኮሮናቫይረስ ንምፍላጥ ዝወስዶ ግዘ፡ ብዙሓት ሃገራት ለበዳ እቲ ቫይረስ ንምቁፅፃር ንዝገብርኦ ቃልሲ ኣሰናኺልዎ እዩ ፀኒሑ። ብፍላይ ድማ ለበዳ እቲ ቫይረስ ሰማይ ኣብ ዝዓረገለን ሃገራት ህንድን ሜክሲኮን፡ ውፅኢት መርመራ ኮቪድ-19 ብቕልጡፍ ክፈልጣ ዘይምኽኣለን፡ ዘሎ ደረጃ ምልባዕ እቲ ለበዳ ከይርእያ ከምዝዓገተን ሰብሞያ ይገልፁ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለፂ፡ እቲ "ተንቀሳቓስን ንኣጠቓቕማ ምችዉን" ዝኾነ መመርመሪ፡ ካብ 15 ክሳብ 30 ደቓይቕ፡ ውፅኢት ምርመራ ከምዘፍልጥ ሓቢሩ። ኣፍረይቲ መድሓኒት ኣቦትን ባዮሴንሰርን ድማ፡ ምስ ፋውንዴሽን ቢልን ሚሊንዳ ጌትስን ብምዃን፡ ኣብ ዝቕጽሉ 6 ኣዋርሕ 120 መመርመርታት ንምፍራይ ከምዝተሰማምዑ፡ እቲ ዳይሬክተር ተዛሪቡ። ብመሰረት እቲ ስምምዕ ዝፈርዩ መመርመርታት፡ በዚ ቫይረስ ዝተጎድኣ ሃገራት ላቲን ኣሜሪካ ዝርከብአን 133 ሃገራት ከምዝወሃብ ተገሊፁ። ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ "እዚ መመርመሪ፡ ብፍላይ ልዑል ለበዳ ኣብ ዘለዎም ከባብታት፣ ላባራቶሪ ኣብ ዘይብሉን ንምብፃሕ ኣብ ዘፀግሙን ከባብታት ዓብይ ናይ ምምርማር ዓቕሚ ዝፈጥር እዩ" ኢሉ።


ኮሮናቫይረስ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት 10.3 ቢሊየን ዶላር ሓገዝ ገንዘብ ሓቲቱ

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣንጻር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝግበር ቃልሲ ንሓገዝ ዝውዕል 10.3 ቢልዮን ዶላር ገንዘብ ክተኣኻኸብ ጸዊዑ። ኣብ መጀመርታ ወርሒ መጋቢት'ውን፡ ክልተ ቢልዮን ዶላር ገንዘብ ክእከብ ሓቲቱ ነይሩ'ዩ። እቲ ዓለማዊ ትካል ከም ዝብሎ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ-19 ኣብ መወዳእታ እዚ ዓመት ኣስታት 265 ሚልዮን ሰባት ዓጸቦ ከጋጥሞም ከም ዝኽእል ሓቢሩ። ብሓገዝ ዝርከብ ገንዘብ ድማ፡ ትሑት እቶት ንዘለወን ከምኡ'ውን ንተነቀፍቲ ሃገራት ከም ዝውዕል ሓቢሩ። እዚ ክንገብር እንተዘይክኢልና ግን፡ ንዓሰርታት ዓመታት ዝመጽአ ዕብየት "ናብ ድሕሪት ክምለስ ይኽእል'ዩ" ብምባል ኣጠንቂቑ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ብፍላይ ኣብተን ኣዐርየን ድኻታት ዝኾና ሃገራት ከቢድ ጸቕጢ የሕድር ከም ዘሎ ይግለጽ። ሃፋትም ሃገራት ብልክዕ እቲ ቑጠብአን ንምድሓን ዝገብረኦ ዘለዋ ምርብራብ፡ ንድኻታት ሃገራት'ውን ክገብርኦ ይግባእ ብምባል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተማሕጺኑ። እንተዘይኾይኑ ግን፡ ዓለም ከቢድ ቅልውላው ከም ዝገጥማ ብምግላጽ "ሚሊዮናት ንጥምየት ክቃልዑ'ዮም" ክብል ኣጠንቂቑ። ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ስደተኛ ሰራሕተኛታት ብምኽንያት ዕጽዋ ናብ ስድርኦም ገንዘብ ክልእኹ ኣይክኣሉን፣ ንህጻናት ዝወሃቡ ክታበታት ተኣጓጒሎም'ዮም ዘለው፣ ብዙሓት ሃገራት ድማ ኣብ ክሊ እቲ ለበዳ ንዓመታት ዝዘለቐ ኲናትን ምምዝባልን ይርኣየን ኣሎ ኢሉ። ኣብ የመን ጥራሕ፡ ርብዒ እቶም ብኮሮናቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ክሞቱ ከለው፡ እዚ ካብ ዓለም ሓሙሽተ ዕጽፊ እዩ። ኦክስፋም፣ ክርስቲያን ኤይድ፣ ኢስላሚክ ረሊፍን ቀይህ መስቀል ብሪጣኒያንን ንጻውዒት ምትእኽካብ ሓገዝ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተቐቢሎም፡ ህዝቢ ብሪጣኒያ ሓገዝ ንክገብር ከተሓባብሩ'ዮም። ኣብ ዓለም 13.8 ሚሊዮን ሰባት በዚ ቫይረስ ክሓሙ ከለው፡ ቑጽሪ ዝሞቱ ሰባት ናብ 600 ሽሕ ይጽጋዕ ኣሎ።


ንህንዳዊት ህጻን ዕድል ትምህርቲ ዝፈጠረትላ ኣዘራራቢት ስእሊ፡ ብኸመይ?

ህንዳዊት ጓል 5 ዓመት ህጻን ኣብ ኣፍደገ መምሃሪ ክፍሊ ተቐልቂላ ናብ ውሽጢ እናማዕደወት እተርእይ ስእሊ ህዝባዊ ቁጠዐ ኣኸቲላ'ያ። ነታ ህጻን ድማ ዕድል ትምህርቲ ፈጢራትላ። እታ ስእሊ ግን ስለምታይ ነቲ ምሉእ ዛንታ (ሓቂ) ዘየቃልዐት? ዲቪያ ኣብ ህንዲ ድኻታታት ኣብ ዝነብሩሉ ከባቢ ትነብር ህጻን'ያ። ድስቲ ሒዛ ኣብ ኣፍደገ መምሃሪ ክፍሊ ሓደ መንግስታዊ ቤት ትምህርቲ ደው ኢላ እተርእይ ስእላ ግን ብደረጃ ዓለም ክትፍለጥ ኣኽኢላታ። እታ ስእሊ ብ 7 ሕዳር ኣ.ኣ ኣብ ሓደ ጋዜጣ ምስተሓተመት፡ "ቀውታ ጥምየት" ዝብል ጽሑፋዊ መግለጺ ተገይሩላ ነይሩ። ሽዑ ድማ ቀልቢ ብዙሓት ስሒባ። ተጣበቕቲ መሰል ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ፌስቡክ ነታ ስእሊ ተቐባቢሎም ዘርጊሖምዋ። መግብን ዕድል ትምህርትን ዘይተወሃባ ህጻን ከምዘላ ዝሕብር መልእኽቲ ድማ ኣሕሊፎም። በዚ ምኽንያት፡ ዲቪያ፡ ካብቲ ቤት ትምህርቲ ዕድል ትምህርቲ ረኺባ። ብስራሕ ጽርየት ስድርኡ ዘመሓድር ኣቡኣ ሉሻክማን ግን፡ እታ ስእልን ኣብ ህዝቢ ዝፈጠረቶ ቁጠዐን፡ ንዕኡ ኮነ ንበዓልቲ ቤቱ ያሾዳ ፍትሓዊ ከምዘይነበረ ይገልጽ። "ነታ ስእሊ ምስረኣኹ ሓዚነ፤ ስድርኣ ብህይወት ኣለና። ዝሓሸ ዕድል ንኽህልዋ ከኣ ብዝከኣል ዓቕሚ ንጽዕር ኣለና። እቲ መልእኽቲ ግን ልክዕ ወለዲ ዘይብላ ዝጠመየት ህጻን መሲሉ'ዩ ሓሊፉ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ጓሉ ሽድሽተ ዓመት ምስመልኣ ናብቲ ካልኦት ክልተ ደቁ ዝመሃራሉ መንግስታዊ ቤት ትምህርቲ ከእትዋ ይሓስብ ምንባሩ'ውን ገሊጹ። ዲቪያን ስድርኣን ኣብ ሓንቲ ጸባብ ገዛ ይነብሩ። እቲ ዝነብሩሉ ከባቢ ድማ ሻውል (ድኻታት ዝነብሩሉ ቦታ) እዩ። ካብቲ ንሳ ስእሊ ዝተስኣለትሉ መንግስታዊ ቤት ትምህርቲ ከኣ ከባቢ 100 ሜትሮ ጥራይ ይርሕቕ። ኣብቲ ቦታ ካብ ዝነብሩ 300 ስድራ ኣብ መዓልታዊ ስራሕ ዝነጥፉን ንደቆም ኣብቲ ጥቕኦም ዘሎ ቤት ትምህርቲ ዘምህሩን'ዮም። ላክሽማን [ኣቦ ዳቪንያ] ንባዓሉ ብዘይስድራ ከምዝዓበየ ይዛረብ። "ደቀይ ነቲ ኣነ ዝሓለፍክዎ ህይወት ክደግምዎ ኣይድልይን። ንኹሎም ናብ ቤት ትምህርቲ ከምዝልእኾም ርግጸኛ እየ" ኢሉ።


ዓለም-ለኸ መዓልቲ ህጻናት፡ ምኽባር እዛ መዓልቲ እንታይ ረብሓ ይህልዎ?

"ሕጻናት ፍቕሪ እዮም። ህጻናት ብጹኣት እዮም። ህጻናት ደስታ እዮም" ትብል፡ ኣብ ትሑት ዝእቶቱ ስድራ ደቃ አዕብያን ኣመርዕያን ደቂ-ደቃ ክትርኢ ዝበቕዐት፡ ምስ ህጻናት ብዘለዋ ልዑል ፍቕርን ተገዳስነትን እትልለ ምልእተ። ምልእተ ቖልዑ ጎረባብቲ ኣኪባ ፍቕሪ እተስተምህር፡ ኣዴታት በቲ ዝርካበን ትሕዝቶ ብኸመይ ንደቀን ክኣልያን ክናብያን ከምዘለወን ካብ ተመኩሮኣን ዘንበበቶ መጻሕፍትን ወለንታዊ ምኽርን ሕውነታዊ ኣስተምህሮን ትህብ። "ሕጻናት ፍቕርን ብርሃንን መጻኢ ስለዝኾኑ ክፍቀሩን ክሕብሓቡን ይግባእ" ብምባል፡ ንህሉው ኩነታት ኣልያን ናብዮትን ሕጻናት ብምስትንታን፤ "ሕጻናት ዓለምና ግን ከመይ ኣለው?" ዝብል ሕቶ ተቐምጥ። ነቶም ኣብ ፈቐዶ ኩርናዕ ዓለም ብሰንኪ ኩናትን ግጭትን ዝሳቐዩ ዘለው ህጻናት ኣብ ግምት ብምእታው ድማ ሚልዮናት ህጻናት ኣብ ሓደጋ ከምዝርከቡ ትገልጽ። ሎሚ ኣስታት ዳርጋ ፍርቂ ብዝሒ ዓለም (ልዕሊ 3 ቢልዮን ሰባት) ብትሕቲ 2.50 ዶላር ንመዓልቲ እዮም ዝነብሩ። ልዕሊ 1.3 ቢልዮን ከኣ 1.25 ዶላር መዓልታዊ እቶት ኣብ ሕሱም ድኽነት ይነብሩ። ሓደ ቢልዮን ሕጻናት ዓለም ከኣ ኣብ ፍጹም ድኽነት ይነብሩ። ብሰንኪ እዚ 22,000 ሕጻናት ብድኽነት ከምዝሞቱ ጸብጻብ ዩኒሴፍ የረድእ። ባህሪያዊ ነገር ስለዝኾነ፡ ኣብ ዓለም ንውልዱ ሰናይን ጽቡቕን ዘይምነየሉ ወላዲ የሎን። ብፍላይ እታ ዒሕ-ፍንጭሕ ኢላ ዝወለደት፡ ኣፋ ገዲፋ ንውላዳን ደቃን  እትዕንግል ኣደ። "ኣደ ንህጻናት ዘለዋ ፍቕርን ሓልዮትን ብኸመይ ክዕቀን ይኽእል? ትብል ዶክተር ኣስያ ኣሕመድ ኣብ መንጎ ዕላል ዓለማዊ መዓልቲ ሕጻናት። ኣብ ዓለምና ብሰንኪ ልዕሊ ዓቕሚ ድኻታት ስድራታት፣ ብቐሊሉ ክፍወስ ዝኽእል ፈኮስቲ ሕማማት፣ ጉደለት ንጽህና ጽሩይ ዝስተ ማይ፣ ጉድለት መኣዛታት፣ ኩናትን ግጭትን ኣበየ ክፍለ ዓለሙ፡ ብፍላይ ከኣ ኣብተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ሳልሳይ ዓለም መዓልታዊ ኣሻሓት ሕጻናት እዮም ዝሞቱ። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዑቁድ ኣብ ዜጋታት ምብራቕን ቀርንን ኣፍሪቃ፡ ዜጋታት ሱዳን፣ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያን ሶማልን ኣብ በረኻታት ሰሃራን ሲናይን ኣብ ደቆምን ነብሶምን ዘጋጠመ ሞትን ግፍዕን ማሕበረ ሰብ ዓለም ብሓዘን ዝዝከሮ ፍጻሜ ምዃኑ ትገልጽ ዶክተር ኣስያ። "ኣብ ጉዕዞ ስደተን ካብ ሸፋቱ ሊብያን ነጋዶ ደቂ ሰባትን ብዓመጽ ድቂ ኣትሪፈን፡ ወትሩ ስቓየን ዘዘኻኽሩዎን ኣቦ ዘይብሎም ቖልዑ ወሊደን ኣብ ጭንቀትን ስቓይን ዝነብራ ኣዴታትን ደቀንን ኣብዛ ዕለት ጥራሕ ዘይኮነ ብቐጻሊ ክንዝክሮም ክንሓስቦም ይግባእ" ክትብል ትዛረብ። ቦዅሪ ውላዱ ክትውለድ እንከላ ዝተሰመዖ ሓጎስ መዐቀኒ ከምዘይነበሮ ዝዛረብ መንእሰይ በዓል ሓዳር ኣኽሊሉ ጸጋይ፡ ክቱር ፍቕሪ ሕጻን ስለዝነበሮ፡ ምስተመርዓወ ምስ በዓልቲ ቤቱ ቀልጢፎም ክወልዱ እዮም ተሰማሚዖም። ሎሚ በዅሪ ጓሎም ንፍቕሮም ፍቕሪ ወሲኻትሉ፡ ንህይወቶም ከኣ ፍሉይ መቐረት ሂባቶ ትርከብ። መብዛሕቱ ግዜ ብኣባታዊ ስርዓት ዝመሓደር ሕብረተሰብ ወዲ ክብኮርን ኣወዳት ክወልድን እዩ ዝፈቱ፤ ኣኽሊሉ ግን ጓል ብምብኳሩ ፍሉይ ሓጎስ ከምዝተሰመዖ እዩ ዝገልጽ። ስለምንታይ ንዝብል ሕቶ ከኣ "በዅሪ ገዛና እተርእየና ዝነበረት ሓልዮትን ክንክንን ስለዘስተማቕሮ ክኸውን ይኽእል እዩ" ይብል። መነብሮን ህይወትን ሕጻናት ዓለም ተመሓይሹ፡ ሕጻናት ብዘይ ዝኾነ ይኹን ሕጽረት ብፍቕሪ፣ ሓልዮትን ክንክንን ንኪዓብዩ ዝምነ ኣቦ ሰለስተ ቖልዑ ካሕሳይ ተወልደብርሃን እውን ነዛ ኣህጉራዊ መዓልቲ ሕጻናት ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ኣብ ዝተፈላላየ መዋእለ ሕጻናትን ኣብ ሜድያን ክትበዓልን ክትዝከርን ይርኢ ምንባሩ እንተኾነ ድሕሪ ስደት ዋላ እውን ሰለስተ ቖልዑ እንተወለደ ዘኪሩዋ ከምዘይፈልጥ እዩ ዝገልጽ። ዳርጋ ኩለን ስድራቤታት ዓለምና ምስ ደቀን ኣብ ናብዮቶምን ሓልዮቶምን መዓልታዊ ስለዘለዋ፡ ንዓለማዊ መዓለቲ ህጻናት ዝዝክራ ውሑዳት እየን ክኾና ዝኽእላ። ካሕሳይ ይኹን ኣኽሊሉ እውን እዛ ዕለት መዓልቲ ሕጻናት ምዃና ዘይምዝካሮም ኣይሓብኡን። "መዓልታዊ ምሳኻ ንዝነብር ሕጻንከ ስለምንታይ ኢኻ ኣብ ዓመት ሓንቲ መዓልቲ ትበዓል ዓለማዊ መዓልቲ ትደልየሉ።  መዓልቲ ሕጻናትሲ ኣብ ዓመት? ኣብ ወወርሑ እኳ ክውሕድ!" ክትብል ምልእተ ርእይቶኣ ተስፍር። ኣኽሊሉ ጸጋይ ብወገኑ፡ "ህጻናት ምስ ወላዲ ኩሉ ግዜ ኣለው። ወደይ ወይ ጓለይ ኢልካ ኣብ ዓመት ሓንቲ ጊዜ ኣይኮንካን ትዝክር። "እዛ መዓልቲ እዚኣ ግን ዕላምኣን ብመሰረታውነት ዝሓዘቶ ሸቶን፡ ከም ዝመስለኒ ነቶም ወላዲ ዘይብሎም፡ ነቶም ብዙሕ ጸገማት ተሰኪሞም ክንሶም ብዙሕ ሰብ ከይተገንዘበሎም፡ ነቲ ጸገማቶም ከይረኣየሎም፡ ነዛ ዓለምዚኣ ዝሓልፉዋ ዘለው ህጻናት ክረኽብዎ ዝግባእ ክንክን፡ ሓልዮት፡ ግንዛበ ንምፍጣርን ንምንቅቓሕን እዩ" ይብል። ኩሎም ሕጻናት ብሰላም ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ይሓልፉ ኣለው ማለት ኣይኮነን። ብዂናት ኣብ ዝተሓመሳ ሃገራት ግዳያት ዝኾኑ፡ ሞት መቑሰልቲ ዘጋጥሞም ህጻናት፡ ቁጽሮም እዚ'ዩ ኢልካ ክትገልጾ ኣይከኣልን እዩ። ንሶርያ ከም ኣብነት ዝጠቅስ ኣክሊሉ፡ "ሕጂ ኢትዮጵያ ዘላቶ ኩነተታት ምርኣይ እውን ሓደ ግንዛበ ክህብ ይኸእል እዩ። ብዙሓት ህጻናት ግዳይ ኮይኖም እዮም" ይብል ነቲ ኣብ ሕጻናት ዝወርድ ግፍዕን መከራን እናስካሕከሖ። ካሕሳይ እውን ብወገኑ፡ ኣብ ሚድያታት ኣብ ልዕሊ ሕጻናት ዝወርድ በደል ምርኣይ ከምዘሕዝኖ ብምግላጽ፡  "ንደቀይ ኣብቲ ንኻልኦት ሕጻናት ዝወርዶም ግፍዒ አእትየ ክርእዮ ዝፍትን" ብምባል ከም ፍጡር ሰብን ከም ወላድን ኣብ ልዕሊ ሕጻናት ብፍላጥ ኮነ ብዘይፍላጥ ንዝወርድ ዝኾነ ይኹን በደል ይኹንን። ሕጻናት እቶም ናብ ዓለም ዘምጽኡዎም ስድራቤታት ብዝውስንዎ ውሳነ ምንም ኣብ ዘይፈልጥዎን ኢድ ኣብ ዘይሕውሱሉን ነገር ግዳያት ክኾኑ ምርኣይ ከኣ ብልቢ ከምዘሕዝኖ ይዛረብ። ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ዝሓለፈ 30 ዓመታት ኣትሒዙ፡ ማሕበረ ሰብ ዓለም ንመነባብሮን ጥዕናን ሕጻናት ንምምሕያሽ ብሓባር መታን ክሰርሕ ን20 ሕዳር ከም ኣህጉራዊ መዓልቲ ሕጻናት ክትዝከርን ክትክበርን ወሲኑ ካብ 1989 ክሳብ ሎሚ ዓመት መጽአ የብዕላ ኣሎ። ንመጻኢ እውን ካብዚ ሕጂ ዝበዓል ዝዝከርን ዝኽበርን ዘሎ ብዝሓሸን ብዝሰፍሐን ኣገባብ ክበዓል ትጽቢት ይግበር። ኣብዛ ዕለት፡ ነብሲ ወከፍ ኣባል ሃገር ሕቡራት ሃገራት፡ ፖሊሲ ዝሕንጽጹን ዝኽልሱን ኣካላት መንግስቲ፡ ግዱሳት ኣህጉራውያን ማሕበራት፡ መራሕቲ ሃይማኖትን ሃይማኖታዊ ትካላትን፡ ኣብያተ ትምህርትን መዋዕለ ሕጻናትን ስነ-ጥበባውያን ደረስቲ ጸሓፍቲ ዘየምቲ ገጠምቲ ኩሎም ብዛዕባ ሕጻናት ይጽሕፉን ይዛረቡን። ካብ ፈቐዶ ሃገራት ቀዳማይ ዓለምን ኣብ  ምምዕባል ዝርከባ ሃገራትን  ብሞያውያን ዝተኻየደ ዝርዝራዊ መጽናዕቲ ከም መበገስን መገምገምን ንጥፈታት ብምቕራብ ኣብ ኣልያን መሰልን  ሕጻናት ንቕሓት ዘዕቢ መደባት ከምዘካይዱ ትካል ሕቡራት ሃገራት ጉዳይ ሕጻናት የረድእ። እዚ እቲ መንግስታዊ ኣካላትን ዓበይቲ ትካላትን ብደረጃ ፖሊሲን ካልእን ዝገብሩዎ ኣበርክቶ ክኸውን እንከሎ፡ ንኣልያ ሕጻናት ብዝምልከት ግን ነብሲ ወከፍ ስድራ ዓቕማ ብዘፍቅዶ ደቃ ከም እትኣልን ከም እትሕብሕብን ርዱእ እዩ ትብል ዶክተር ኣስያ። ኣክሊሉ ጸጋይ እውን፡ ዝኾነ ወላዲ ነቲ ኣብ ዕቤቱ ዝጎደሎ ነገር ደቁ ክጎድሎም ኣይደልን እዩ። ስለዝኾነ ጓሉን ብዝሓሸ መልክዑ ዝሓሸ ህይወት መታን ክትነብር ዝሓሸ መጻኢ ክህልዋ መሰረት ከትሕዛን፡ ብሞራልን መንፈስን ሓብሒቡ ንመጻኢ ህይወታ ከውሕሰላ ዝኽእል ዓቕሙ ዘፍቅዶ ዘበለ ነገር ክገብር ድሉው ምዃኑ ይዛረብ። ካሕሳይ ምልእተ ኮነት ዶክተር ኣስያ ኩሎም እቲ ኩሉ ጠጥዑሙ ዝበሃል ዓለማዊ ጭርሖ ብግብሪ ክረጋገጽን ክትግበርን ብምጽዋዕ ኣብዛ ኩሉ ወላዲ ኮነ መንእሰይ ብዛዕባ እቶም ዕምበባን መጻእን ዓለምና ሕጻናት ክሓስብን ንጽቡቖም ክሰርሕን ተላብዮም።


ኣንጻር ኢቦላ ይቃለስ ዝነበረ ጋዜጠኛ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ተቐቲሉ

ኣብ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ፡ ብዛዕባ ቫይረስ ኢቦላ ግንዛበ ዘዕብዩ መደባት የቕርብ ዝነበረ ጋዜጠኛ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ተቐቲሉ። መንነቶም ዘይተፈልጠ ሰባት ንገዝኡ ብምኽባብ ንዕኡ ከም ዝቐተሉን ንበዓልቲ ገዝኡ ከም ዘቑሰልዋን ሰራዊት'ታ ሃገር ኣፍሊጡ። ንመንበሪ ገዝኡ ድማ ኣቃጺሎምዎ ከይዶም። እታ ሃገር ብሕሱም ቫይረስ ኢቦላ ዜጋታታ ትስእን ኣብ ዘላትሉ እዋን፡ ኣብ መኸተ'ቲ ቫይረስ ዝወፈሩ ሰባት ዒላማ መጥቃዕቲ ይኾኑ ምህላዎም ይግለጽ። ጎንጽታት ንኽውላዕ ምኽንያት ይኸውን ዘሎ ድማ፡ "እቲ ቫይረስ የለን፤ ሓሶት'ዩ" ዝብል እምነት ገለ ዜጋታት፡ ነቶም ኣብ ምክልኻል ዝወፈሩ ብዓይኒ ጥርጣረ ክረኣዩ ስለዝገብር'ዩ። ቫይረስ ኢቦላ፡ ስራሕን ገንዘብን ንምርካብ ኮነ ኢልካ ብሰብ ሞያ ሕክምና ዝተመሃዘ ሽጣራ ከም ዝኾነ ዝኣምኑ'ውን ኣለዉ። ጋዜጠኛ ፓፒ ሙምበሬ ቅድሚ'ቲ ናብ ሞት ዘሳጥሖ መጥቃዕቲ ኣብ ጉዳይ ኢቦላ ግንዛበ ዘስፍሕ ፕሮግራም ሬድዮ ኣቕሪቡ ነይሩ። ንሱ ብበሊሕ ነገር ተወጊኡ ከም ዝተቐተለ፡ ጃክዊስ ካምዊና ዝተበሃለ ጋዜጠኛ ናይቲ ሙምበሬ ይሰርሓሉ ዝነበረ ጣብያ ሬድዮ ንወኪል ዜና ፈረንሳ (ኤኤፍፒ) ተዛሪቡ። ኣንጻር ኢቦላ ኣብ ዝካየድ ምንቅስቓስ ብደረጃ ሃገር ዘተሓባብሩ ፕሮፌሰር ስቲቭ ኣሁካ፡ ኣብቲ መኸተ ዝነጥፉ ብዙሓት ወለንተኛታት ከም ዝተቐተሉ ንመረዳእታ ሰራዊት'ታ ሃገር ጠቂሱ ይዛረብ።


ደቡብ አፍሪቃ ኣብ ኬፕታውን ብጉጅለ ዝፍጸም ገበናት ንምክልኻል ሰራዊት ኣዋፊራ

መንግስቲ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ከተማ ኬፕታውን እናወሰኸ ዝመጽአ ብጉጅለ ዝፍጸም ስርቂ [ተግባር ወረበላታት] ካልኦት ገበናትን ንምቁጽጻር ሰራዊት ምክልኻል ኣዋፊሩ። እቲ ሰራዊት ምስ ፖሊስ ብምትሕብባር ኣብ ምቁጽጻር ዝውውር ዘይሕጋዊ ኣጽዋርን ዕጸ-ፋርስን (ሓሺሽ) ከም ዝሰርሕ ተገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቀዳምን ሰንበትን ጥራሕ ኣብ ከተማ ኬፕታውን 13 ሰባት ብወረበላታት ተቐቲሎም። ኣብታ ከተማ ብዝተወደቡ ጉጅለታት ዝፍጸሙ ገበናት ካብ ቅድሚ 10 ዓመታት ጀሚሩ እናወሰኹ ምምጽኦም ይዝረብ። ኣብዚ ቕነ ድማ እቶም ገበናት ወሲኾም ኣለዉ። ናይዚ ምኽንያት ከኣ ኣብ ሞንጎ'ቶም ጉጅለታት ንዝተፈጥረ ግጭት ብዝውሰድ ዓጸፋዊ ግብረመልሲ እዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ብዙሓት ኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ፖሊስን ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ናይታ ከተማ ከም ዝተዋፈሩ ተፈሊጡ'ሎ። ሚንስትር ፖሊስ ደቡብ ኣፍሪቃ ብሄኪ ኬሊ "መንግስቲ ናብ ከምዚ ዝበለ 'ዘይተለመደ' ውሳነ ክበጽሕ ዝተገደደ ድሕነት ህዝቢ ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ስለዘለዎ'ዩ" ኢሉ። "ገዛ ንገዛ ንዘውር ኢና። ዘይሕጋውያን ኣጽዋር ድማ እናኣከብና ንርከብ። ብገበን ዝጥርጠሩ'ውን ኣብ ቀይዲ ይኣትዉ ኣለዉ" ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። እቶም ኣብታ ከተማ ዝተዋፈሩ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል፡ ካብ ፖሊስ መምርሒ ከም ዝቕበሉ እቲ ሚንስተር ኣረዲኡ። እቲ ሰራዊት ንሰለስተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ሓላፍነት ሒዙ ኣብታ ከተማ ዝተወሃቦ ሓላፍነት ከፈጽም'ዩ። እቲ ዝጸንሓሉ ግዜ ከም ኣድላይነቱ ክናዋሕ ከም ዝኽእል ተሓቢሩ'ሎ። ኣብ ሞንጎ ነበርቲ ዘሎ ኣፈላላይ ደረጃ መነብብሮ እናዓበየ ምምጽኡ ኣብታ ከተማ ዝፍጸሙ ገበናት ንኸውስኹ ከም ዝገበሩ ይግለጽ። ልዕሊ 3.4 ሚልዮን ነበርቲ ዝሓዘት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝዓበየት ከተማ፡ ኣብ ብኣዝዩ ብኽቡር ዋጋ ዝተሃንጹ ገዛውቲ ዝነብሩን፤ ብኣንጻሩ ከኣ ዕለታዊ መግቢ ንምርካብ ዝጽገሙ ዜጋታት ዝነብሩላ'ያ። ስራሕ ዘይብሎምን ድኻታትን መናእሰይ ነቶም ጉጅለታት ስርቂ [ወረበላታት] ከም ገንዘብ መርከቢ ኣማራጺ ይወስድዎም።


ብኬሚካል ኢንጂነሪንግ ተመሪቑ ኣብ ምጽራግ ጫማ ዝተዋፈረ ኢትዮጵያዊ

ብኬሚካል ምህንድስና ዝተመረቐ ቸኮለ መንበሩ ብዝተመሃሮ ዓውዲ ስራሕ ክረክብ ብዘይምኽኣሉ ኣብ ከተማ ባህርዳር ጫማ እናጸረገ ይውዕል። ገና ብቑልዕነቱ ወላዲ ኣቡኡ ብሞት ዝሰኣነ ቸኮለ፡ ኣዲኡ ካልእ ሓዳር ብምምስራታ ምስ ኣቦሓጎታቱ ክነብር ተገዲዱ። ዕድሚኡ ንትምህርቲ ምስኣኸለ፡ ክመሃር ከምዝደልይ ንኣቦሓጉኡ እንተነገሮ'ኳ፡ 'መን ከምህረካ?' ዝብል ተስፋ ዘቕብጽ መልሲ ተወሃቦ። ብድሕሪኡ ናብ እንዳ'ኩኡ ብምኻድ ጥሪት እናጓሰየ ክውዕል ጀመረ። መሓዙቱ ትምህርቲ ውዒሎም ክምለሱ ኣብ ዝርእየሉ እዋን ከኣ መሊሱ "ከመሃር እደልይ እየ" ዝብል ሕቶ ከቕርብ ገበሮ። ክመሃር ዕድል እንተዘይሂቦምዎ ገዲፍዎም ከም ዝኸይድ ብምግላጽ ነዚ ሕቶ ኣቕረበሎም። ሕትኡ ተቐቢሎም ድማ ትምህርቲ ኣጀመርዎ። ትምህርቲ ካብ ዝጅምር ድሕሪ ክልተ ዓመት ግን ምስ ቤተሰብ ብዝተፈጠረ ዘይምርድዳእ ካብ ገዛ ክወጽእ ተገዲዱ። ናብ እንዳ'ዲኡ ድማ ተመሊሱ ኣተወ። ናብ እንዳወላዲቱ ክምለስ ከሎ ግን ክረምቲ ጥራይ ኣብቲ ገዛ ከሕልፍ ብዝተበጽሐ ስምምዕ'ዩ። መስከረም ምስኣተወ ድማ ክወጽእ ግድን ነበረ። ዝሕግዞ ሰብ ብዘይምንባሩ ብጻዕሩ ትምህርቱ ክቕጽል ዝተረፎ ኣማራጺ ንሱ ጥራይ ኮይኑ። ሽዑ ሓደ ጫማ እናጸረገ ዝናበር መሓዝኡ ምስኡ ክሰርሕ ሓሳብ ስለዘቕረበሉ፡ ወላዲ ኣቡኡ ዝተኸልዎም ኣእዋም ብ20 ቕርሺ ሸይጡ ብ'ሊስትሮነት' ከስርሕዎ ዝኽእሉ ኣቑሑ ዓደገ። "ብድሕሪኡ ትምህርተይ ቀጺለ" ይብል ቸኮለ። ካብ ሳልሳይ ክፍሊ ብምቅጻል ኣብ ትርፊ ሰዓቱ ጫማ እናጸረገ ትምህርቱ ይከታተል ነበረ። "ትምህርተይ ንክቕጽል ክሕግዘኒ ይኽእል'ዩ ዝበልክዎ እንኮ ኣማራጺ ጫማ ምጽራግ ጥራይ እዩ። ፍርቂ መዓልቲ እናተምሃርኩ ፍርቂ መዓልቲ ይሰራሕ። ናይ ሞባይል ካርዲ [ግዜ ኣየር] እውን ይሸይጥ ነይረ" ይብል። ኣብቲ ሽዑ እዋን ናብራ ከቢድ ብዘይምንባሩ በተን ጫማ እናጸረገ ዝረኽበን ኣታዊ ናብርኡ ንምምራሕ ይጽገም ከምዘይነበረ ይዛረብ። "ሰባት የተባብዑኒ ነይሮም። 'በዓል እከለ ከምዚ ከማኻ ሰሪሖም'ዮም ዶክተርን መሃንዲስን ዝኾኑ' እናበሉ ስለዝምዕዱኒ ብዛዕባ መጻኢ ይረኣየኒ ነይሩ" ክብል ይዝክር። "እንታይ ክሰርሕ'የ?" ካብ 3ይ ክሳብ 12 ክፍሊ ጫማ እናጸረገ ትምህርቱ ብምክትታል፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእትው ውጽኢት ኣምጸአ። ናብ ዩኒቨርሲቲ ባህርዳር ድማ ኣተወ። "ህይወት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዝሓሸ ነይሩ" ዝብል ቸኮለ " ሓጋዚ ከምዘይብለይ ዘረጋግጽ መረዳእታ ካብ ቀበሌ ኣጽሒፈ ካብ 100 ክሳብ 200 ቅርሺ እናተወሃበኒ፤ ኣብ እዋን ክረምቲ ድማ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ እናሰራሕኹ ክረምቲ የሕልፎ ነይረ። መሓዙተይ'ውን ብዙሕ ወጻእታታት ይሽፍኑለይ ነይሮም" ክብል ይዛረብ። ናብ ዩኒቨርሲቲ ባህርዳር ክኣትው ከሎ ዝመረጾ ክፍሊ ትምህርቲ 'ኣየናይ ቀልጢፈ ስራሕ ክረኽበሉ ይኽእል?' ብዝብል መዐቀኒ እዩ። ሽዑ ኤለክትሪካል ኢንጂነሪንግ ቀዳማይ ምርጭኡ ነይሩ። ብኻልኣይ ደረጃ ድማ ኬሚካል ኢንጂነሪንግ ስለዝነበረ፡ ብመሰረት ውጽኢቱን ካልኦት መምዘኒታትን ናብ ክፍሊ ትምህርቲ ኬሚካል ምህንድስና ኣተወ። "ሽዑ ብዛዕባ ኢንዳስትሪ ብዙሕ ዝዝረበሉ እዋን'ዩ ነይሩ። ኣብታ ሃገር 'ብዙሕ መሃንዲስ የድሊ እዩ' ይበሃል ስለዝነበረ ጽቡቕ ዕድል ከም ዝኾነ ብምእማን መሪጸዮ" ይብል። "ሓቂ ንምዝራብ ሊስትሮ ይሰርሕ ካብ ዝነበርኩሉ እዋን ጀሚረ ዝሓስቦ ዝነበርኩ 'ተቖጺረ ክሰርሕ እየ' ዝብል ነይሩ" ክብል ነቲ ዝነበሮ ተስፋ ይገልጽ። ልክዕ ከምቲ ናብ ዩኒቨርሲቲ ክኣትው ከሎ ዝተሓጎሶ፡ እዋን ምረቓ ክበጽሕ ከሎ "ጭንቀት ወሲኸ" ዝብል ቸኮለ፡ 'እንታይ ክሰርሕ እየ?' ዝብል ሕቶ ከምዘሕሰቦ ይዛረብ። ቸኮለ ቅድሚኡ ካብ ዝተመረቑ ተምሃሮ እቶም ዝበዝሑ ስራሕ ክረክቡ ከምዘይከኣሉ ምስፈለጠ ስግኣቱ ወሲኹ። ስራሕ ስኢኑ ኮፍ ከይብል ክሓስብ ጀሚሩ። "መሊሰ ናብታ ይሰርሓ ዝነበርኩ ስራሕ [ምጽራግ ጫማ] ኮፍ ክብል ድየ? ዝሓሰብክዎ ከይተሳኽዐ ክተርፍ? ተመሪቐ ብዘይ ስራሕ ኮፍ ክብል? ዝብሉ ብጣዕሚ የጨንቑኒ ነይሮም" ይብል። ኣብ 2010 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ክምረቕ ከሎ፡ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ሓንቲ መደቀሲ ክፍሊ ዝነበሩ ተምሃሮ ኣዋጺኦም ሱፍ ከም ዝኸደንዎ ይዛረብ። ብድሕሪ ምረቓ ድማ ኣብ ባህርዳር ክጸንሕ ኣይመረጸን። "ኣለሻ ስራሕ ኣብ ኣዲስ ኣበባ 3 ወርሒ ጸኒሐ። ናብ ኢንዳስትሪታት ፓርክ ብእግረይ እናዘርኩ ስራሕ እንተልይዎም ይሓትት ነይረ። ክሳብ ወልድያ'ውን ከይደ እየ" ዝብል ቸኮለ፡ ኣብ ሓደ ፋብሪካ ንመዓልቲ 29 ቅርሺ  እናተኸፈሎ ስራሕ ጀሚሩ ምንባሩ ይዝክር። እዚ ስራሕ ግን ንመሰረታዊ ድልየታቱ'ኳ ዝመልኣሉ ኣይነበረን። ትሕቲ ቀዳማይ ዲግሪ ረቋሕታት ዝሓቱ ዓይነታት ስራሕ ንምርካብ ዝተመዝገበሎም ቦታታት ነይሮም'ዮም። ብቀበሌ ተወዲቦም ዕድል ስራሕ ካብ ዝረኸቡ መናእሰይ ሓደ ንምዃን ፈቲኑ ክሰምረሉ ኣይከኣለን። እቲ ዕድል ብዕጫ ብምንበሩ ናቱ ስም ካብ ሞንጎ ዕድለኛታት ኣይተረኸበትን። ንኣዋርሕ ዝኣክል ኣለሻ ስራሕ እንተወፈረ'ኳ ሓሳብ ልቡ ክሰምረሉ ኣይከኣለን። እታ ዝተረፈቶ ሓንቲ ኣማራጺት ናብታ ዝነበራ ስራሕ ምምላስ ከም ዝኾነት ተገንዚቡ። "ኣማራጺ ምስሰኣንኩ ናብታ ዝነበርክዋ ምጽራግ ጫማ ተመሊሰ" ይብል። ጫማ እናጸረገ'ውን ስራሕ ምእላሹ ኣይገደፈን። ሓንቲ ጫማ ምስጸረገ ናብቲ ናይ ስራሕ ምልክታ ዝጥቀዐሉ ቦታ እናኸደ የርእይ። እቲ ዕድላት ስራሕ ዝጥቀዐሉ ቦርድ ኣብ ጥቕኡ ብምንባሩ ብጽሕ ኢሉ ንምምላስ ብዙሕ ኣይጽገምን። "እናዞርኩ'ውን ስራሕ ምእላሸይ ኣየቋረጽኩን" ይብል። ቸኮለ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዝረኸቦ ውጽኢት ዕድል ስራሕ ንኽስእን ምኽንያት ከምዘይኮነ ይኣምን። እኳደኣስ ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ዘሎ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ መንግስቲ ገጹ ናብ ፖለቲካ ስለዝመለሰ፣ ዕድላት ስራሕ ምስ ዝምድና ምትእስሳሮምን ቁጽሪ ተመረቕቲ ምስ ብዝሒ ተመረቕቲ ዘይምምጥጣኑን ከም ምኽንያት የቐምጥ። ብኬሚካል ምህንድስና ቀዳማይ ዲግሪ ሒዙ ጫማ እናጸረገ ዝረኣይዎ ሰባት ብዙሕ ርእይቶ ይህብዎ። "ዝፈልጡኒ መምህራነይ ካባይ ንላዕሊ ይስንብዱ። ምስረኣዩኒ ርእሶም ደፊኦም [ብሓዘን] ይኸዱ። ገሊኦም ከኣ ቀሪቦም 'ኣጆኻ' ኢሎም ቁሩብ ገንዘብ ሂቦምኒ ይኸዱ። መሓዙተይ'ውን ከምኡ" ይብል። ገሊኦም ሰባት ድማ "ነዚ ወለዶ ተስፋ ክተቑርጾ ኢኻ" ከም ዝብልዎ ይዛረብ።


ኣብ ከተማ መቐለ ልዕሊ 400 መንበሪ ኣባይቲ ፈሪሶም

ኣብ ከባቢ ከተማ መቐለ፤ ወረዳ እንደርታ ጣብያ ማሕበረ ገነት፡ ልዕሊ 400 መንበሪ ኣባይቲ ብዶዘራት ብሓይሊ ከምዝፈረሰ ተገሊፁ። ነበርቲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ምምሕዳር ወረዳ እንደርታ ብፍሉይ ሓይልን ፖሊስን ትግራይ ተዓጂቡ መንበሪ ኣባይቲ ህዝቢ ከምዘፍረሰ ነበርቲ ናይቲ ከባቢ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። እዚ ክፍጸም ከሎ ዝተቓወሙን ስእሊ ዝሰኣሉን ገለ ሰባት እውን  ከምዝተኣሰሩ ሓቢሮም። ብወገን መንግስቲ ትግራይን ምምሕዳር ወረዳ እንደርታን ግን ብዛዕባ'ዚ ዝተወሃበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። እንተኾነ፡ ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ክልል ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝሃብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ኣብ ህንጸት ዘይሕጋውያን መንበሪ ኣባይቲ ዝውሰድ ስጉምቲ ብዘይምሕረት ከም ዝፈፍጸም ሓቢሮም ነይሮም። ኣብ ውራ መሬትን ህንጸት ዘይሕጋዊ መንበሪ ኣባይትን ዝተዋፈሩ ሰባት ድማ ካብ ተግባሮም ክቑጠቡ ኣጠንቂቖም ነይሮም። ገዛ ካብ ዝፈረሶም ነበርቲ ሓደ ዝኾኑን ስሞም ክግለጽ ዘይደለዩን ነባሪ "ብዶዘርን ካልእን ኣዕንዮምዎ። ብዙሕ ገዛውቲ ድማ ፈሪሱ" ክብሉ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። 'ካብ ቅድሚ 20 ዓመት ጀሚሩ ክሳብ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተሰርሑ መንበሪ ገዛውቲ ኩሉ ብሓደ ክፈርስ ከም ዝተገበረ' ድማ ካልእቲ ናይቲ ከባቢ ነባሪት ትገልጽ። "ብዛዕባ እቲ ጉዳይ መረዳእታ ክሳብ ነቕርብ ግዜ'ውን ኣይተወሃበናን። ክፈርስ ዘይክፈርስን ኣይንፈልጥን ነይርና። ምሸት 'ዶዘር' ሒዞም መጺኦም ኣቑሑት ኣውጽኡ ኢሎምና" ትብል። ድሕሪ ምፍራስ ኣባይቶም፡  ኣብ እዋን ክረምቲ ናብ ከቢድ ጸገም ተሳጢሖም ከምዘለዉ እቶም ነበርቲ ይዛረቡ። "ካብ ክልል ኣምሓራ ተፈናቒሎም ዝመጽኡ'ኳ ኣብዚ መሬት ገዚኦም ነይሮም፡ ሕዚ ተመሊሶም ናብ ካልእ ጸገም ኣትዮም ኣለዉ" ኢላ እታ ስማ ክግለጽ ዘይደለየት ነባሪት። ገሊኦም ኣብ ማእኸል ሜዳ፡ ዳስ ብምስራሕ ኣጽሊሎም ከም ዝርከቡ ድማ ተዛሪባ። ካልእ ነባሪ ድማ፡ 'ምስ ምሉእ ንብረቶምን ጥሪቶምን' ገዛውቶም ዝፈረሶም ከም ዘለዉ ብስልኪ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቶም ነበርቲ ከም ዝብልዎ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ምምሕዳር ወረዳ እንደርታ'ዩ ነዚ ኣባይቲ ናይ ምፍራስ ስጉምቲ ወሲዱ ዘሎ። ኣብቲ ከባቢ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታት ትሕዝቶ መሬት ድማ ምስ መንግስታዊ ኣካል ይዘራረቡን መረዳእታ ኣቕሪቦም መልሲ ይጽበዩ ኣብ ዝነበሩሉን እዋን ብሃንደበት እቲ ስጉምቲ ከም ዝተወሰደ ይገልጹ። እቶም ነበርቲ ከም ዝብልዎ ናይ ጣብያን ወረዳን ማህተም [ንሶም ከም ዝብልዎ ዋንነት ዘረጋግጽ] ኣብ ኢዶም ሒዞም ከለዉ መንበሪ ገዛ ፈረሶም ነበርቲ ኣለዉ። ናይታ ስጉምቲ ምፍራስ እተወሰዳ ጣብያ ማሕበረ ገነት ኣመሓዳሪ ዝኾኑ ኣይተ ጥዑማይ ፍጹም፡ ኣብ ማሕበራዊ ቤት ፍርዲ ናይታ ጣብያ'ውን ዳኛ ኮይኖም ይሰርሑ'ዮም። ንሶም ነቲ ብቕድሚ ትማሊ ዝተወሰደ ስጉምቲ ኣመልኪቶም "ካብ 4 ክሳብ 10 ርእሶም ስድራ ዝነብሩሎምን ካብ 1990 ]ኣ.ኢ] ጀሚሮም ዘመሓድርዎን ገዛውቲ ሓዊስካ፡ ልዕሊ 420 ዝኸውን ገዛውቲ ሕጋውን ዘይሕጋውን ዘይፈለኻ ክፈርስ ተገይሩ" ይብሉ። ብዛዕባ እቲ ምፍራስ ንህዝቢ ዝተወሃበ ቕድመ መጠንቀቕታ ከም ዘይነበረ ዝዛረቡ ኣይተ ጥዑማይ፡ በቲ ተግባር ዝሓረቑ ነበርቲ ናብ ቤት ጽሕፈት ርእሰ ምምሕዳር ክልል ትግራይ ብምኻድ ተቓውሞኦም ከም ዘስምዑ ተዛሪቦም። ወሲኾም ድማ "ናይ 1982 [ኣ.ኢ] መረዳእታ መሬት ዋንነት ዝሓዙ፤ ከምኡ'ውን ብ1992 ብሽግሽግ መሬት ዝረኸብዎ ምዃኖም ዝሕብርን ናይ 1996 ዕድሎት መጠሻ ዘረጋግጽ መረዳትን ምሓዞም ተራእዩ እዩ" ኢሎም። ንሶም ከም ዝበልዎ እንተኾይኑ፡ ነቲ ተግባር ዝተቓወሙ 18 ሰባት ኣብ ጣብያ ፖሊስ ንኡስ ወረዳ እንደርታ ተኣሲሮም ይርከቡ። ቢቢሲ ነቶም ኣባይቲ ኣፍሪሱ ንዝተበሃለ ምምሕዳር ወረዳ እንደርታ ንምርካብ ዝገበሮ ፈተነ ኣይሰመረን። ኣብ ዝኾነ መዓልትን ሰዓትን ድማ ብወገኖም ንዝህብዎ ሓሳብ ንምትእንጋድ ድልዋት ከም ዝኾንና ንሕብር።


ስዑድ ዓረብ፡ ሰማዒ ዝሰኣኑ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት

ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን፡ ኣብ ዶባት የመንን ስዑድ ዓረብን፡ ከምኡ'ውን ኣብ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ኣብያተ-ማእሰርቲ ስዑድ ዓረብ፡ ኣብ መጻብቦ ሞት ከምዝርከቡ ምንጭታት ቢቢሲ ገሊጾም። ኣብዘን ኣብያተ-ማእሰርቲ ንልዕሊ ክልተ ወርሒ ካብ ዝተዳጎኑ ግዳያት፡ ክሳብ ሕዚ ሸውዓተ ሰባት ሞይቶም፤ ካብዚኦም እቲ ሓደ ብኣካላት ፀጥታ ስዑድ ዓረብ ከምዝተቐተለ ይግለፅ። ዝበዝሑ ካብቶም ስደተኛታት፡ ኣብ ሞንጎ ስዑድ ዓረብን የመንን ኣብ ዝርከብ ዶብ፡ ኣብ ራጎን ኣብ ኣልግሃርን ኣብ ሞንጎ ዕጡቓት ሑቲን ስዑድ ዓረብን ብዝነበረ ኲናት፡ ኣብ ሞንጎ ክልተ ዓረር ተቐርቂሮም ዝነበሩ እዮም። ስዑድ ዓረብ፡ ነዞም ኣብ ራጎን ኣልግሃርን ዝነበሩ ስደተኛታት ናብ ግዝኣታ ክኣትዉ ምስፈቐደት፡ ካብ ሞት ወጺኦም ብሂወት ናይ ምንባር ተስፋ እኳ እንተነበሮም፡ ዳሕራይ ኣብተን ዝተጠቕሳ ኣብያተ-ማእሰርትን ካልእን ኣብ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ኩነታት ከምዝርከቡ፡ ካብቶም ስደተኛታት ዝተላእኸልና ተንቀሳቓሲ ምስሊ የርኢ። እቶም ምንጭታት፡ እቶም ግዳያት ብሰንኪ ዓሌቶም ካብ መንግስቶም ሓገዝ ከምዘይረኸቡን፡ ክሳብ ሕዚ ንኣውያቶም ዝምልስ ድምፂ ከምዘይሰምዑን፡ ኣብ ፃዕረ ሞትን ከቢድ ሕማማትን ከም ዝርከቡ ንቢበሲ ገሊፆም። ካብ የመን ኣልግሃር ዝመፅአ ስደተኛ፡ እቶም እሱራት ተዳጒኖምሉ ዝርከቡ ክፍሊ፡ ቤት-ማእሰርቲ እዩ ንምባል ከምዘይከኣልን፡ ኣብቲ ንሱ ዝርከበሉ ክፍሊ ልዕሊ 1000 ሰባት ኣብ ሓደ ተፀፋፂፎም ከምዝርከቡ ሓቢሩ። "ኣብ ሽቓቕ ኢና ንድቅስ፣ ኣብ ሽቓቕ ንበልዕ፣ ካብ ሽቓቕ ማይ ንሰቲ። እታ ማይ'ውን ኣብ ሳልስቲ ሓንሳብ እያ ትመፅአና። ሕዚ ዝረድኣና ሰብ የለን። እቲ እንነብረሉ ዘለና ቦታ ይትረፍ ክትድቅሰሉ ንምርኣዩ እውን ዘፅልእ እዩ። ኣብ ነብስና ፍታን ይፈሰና ኣሎ" ብምባል ዘለውዎ ሃለዋት ይገልጽ። ካብ ሞንጎኦም ዝሞቱ ሰባት እኳ እንተለው፡ ዛጊድ ዝረድኦም ከምዘይረኸቡ ሓቢሩ። "ኣብ ሓደ መዓልቲ ሰለስተ ሰብ ሞይቶምና ሱቕ ኢሎም ተጓሒፎም ኣለዉ። ሕዚ ባዕሉ ሓደ ክመውት ዝቐረበ ሰብ ኣሎ። ንዓና ዝረድእ ሰብ መን ምዃኑ ኣይንፈልጥን፤ መፍትሒ ስኢንና። ነዚ ትሰምዑ በይዛኹም ርድኡና። ካብዚ ሞት ኣውፅኡና" ብምባል፡ ዝምልከቶን ዝኽእልን ዘበለ፡ ካብቲ ዘለውዎ መንቀራቕሮ ሞት ንከውጽኦም ተማሕጺኑ። ኣብ ካልእ ቤት-ማእሰርቲ ዝርከብ ካልእ ስደተኛ ድማ፡ "ኣብ ሓደ ገዛ 150 ሰብ ኢና ተኣሲርና ዘለና። ብጥምየትን ብቁማልን ሓሲኽና ኣለና። በጃኹም ህዝቢ ትግራይ፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ተራድኡና" ይብል ተስፋ ብዝቐበፀ ኣንደበት፡  ካብቲ ቋሕ ኢልካ ሰማይ ቋሕ ኢልካ ምድሪ ዝኾነ ፀበባ፡ ዘውፅኦም ብምእላሽ። "መንግስቲ ኢትዮጵያ ስደተኛታት ክቕበል ቅሩብ ኣይኮነን" ኣመራርሓ ኮምዩኒቲ ኢትዮጵያ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣይተ መሓሪ በላይ፡ ኮረናቫይረስ ምስ ተርኣየ እቶም ምልሻ ናይ ሑቲ ነቶም ስደተኛታት ኣባሪረሞም። ስዑዲ ዓረብ ድማ በራ ከፊታ እኳ እንተእተወቶም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና ነቶም ስደተኛታት ንምቕባል ቅሩብ ከምዘይኮነ ገሊፁ። "ስዑድ ዓረብ፡ ናብ ዓዶም ክትሰዶም መደብ ሒዛ ነይራ። ናትና ናይ ኢትዮጵያ መንግስቲ ግና፡ ነቶም ስደተኛታት ንምቕባል ቅሩብነት ስለዘየርኣየ፡ ክሳብ እንዳሎ ኣብኡ ክፀንሑ ኣለዎም ስለዝበለ፡ ኣብዚ ተዓጽዮም ኣለዉ። ልዕሊ 11 ሽሕ ስደተኛታት ኢና ንቕልብ ዘለና" ኢሉ። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ኣብያተ-ማእሰርቲ ስለዝመልኡ ድማ፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ ዝኾነ ናይ ወተሃደር መዓስከራት፡ ተደርብዮም ኣብ ኣዐርዩ ሕሱም ዝኾነ ኩነታት ከምዝርከቡ ንቢቢሲ ገሊፁ። "ከም ኮምዩኒቲ ዝከኣለና ንገብር ኣለና፡ ግና ብኣና ዝፍታሕ ፀገም ኣይኮነን ዘሎ። እቲ ናይ ምግዕዓዝ ካብ ዓቕምና ንላዕሊ ስለዝኾነ ግና፡ ጠጠው ኢልና ኣለና" ዝብል ኣይተ መሓሪ፡ እቶም ኣብ ኢሚግሬሽን ኣብ ዝርከብ መዳጎኒ ቦታ ዝርከቡ ስደተኛታት ግና ዝያዳ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዝርከቡ ሓቢሩ። ከም ኮምዩኒቲ ኢትዮጵያ መዓልታዊ ዜጋታት ስለዝሞቱ፡ ንቆንስላ ከምዘፍለጥዎምን፡ እንተኾነ፡ "ንሰርሐሉ ኣለና ኢና። ንጉዳያት ወፃኢ ንፅበ ስለዘለና ተፀበዩና" ዝብል መልሲ ከምዝወሃቦም ብምሕባር፡ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ስዑዲ ዓረብ'ውን፡  ቅዳሕ ደብዳበ ስለዝፀሓፈሎም እቲ ጉዳይ ከምዝፈልጥዎ ይዛረብ። እዞም ስደተኛታት፡ ኣብቲ ፈለማ ስሞም እኳ እንተተመዝገበ፡ ብድሕሪኡ ግና ዝምልከቶም ኣካላት ኣይተመልሱዎምን። በዚ ከኣ ኣስታት 95% ተጋሩ ምዃንና ስለዝተፈለጠ እዩ፡ ሰማዒ ስኢንና ዝብል ስምዒት ከምዘሕደረሎም ይዛረቡ። ኣይተ መሓሪ ግና፡ "እቶም እሱራት ኣብ ፀገም ስለዘለዉ ብዙሕ ክዛረቡ ይኽእሉ እዮም። ኣብዚ ዘለና ናይ ኮምዩኒቲ ኣመራርሓን  ናይ ቆንስላ ተወከልትን ተጋሩ፡ ካብ ዓቕምና ንላዕሊ እንተዘይኮይኑ፡ ንሰርሕ ኢና ዘለና። ጫማ ንዘይነበሮም ካብ ሕብረተሰብ ኣዋፂእና ክንገዝእ ፈቲንና ኢና። ሳሙናን ማስክን እውን ከምኡ" ይብል። ኩነታት እቶም ስደተኛታት ብዝምልከት፡ "ብሙሉኡ ትኽክል እዩ። ግን ድማ ኣማራጺ ኣይተረኸበን፤ ምኽንያቱ እቲ ናብ ዓዲ ክምለሱ ዘይምግባር ሓደ ጉዳይ ኮይኑ፡ እቲ ቀንዲ ንሕና እውን ንጠርዐሉ ዘለና፡ ኤምባሲ ነዚ ናይዚ ዓዲ መንግስቲ ፅዕንቶ ብምፍጣር፡ ናብ ዝሐሸ ቤት-ማእሰርቲ ክቕየሩ ዝኽእልሉ ዕድል ንክፍጠር ከቢድ ሕቶ ነቕርብ ኣለና" ብምባል፡ ሓጋዚ ክርከብ ከምዘይተኽኣለ ሓቢሩ። ክሳብ ሕዚ፡ ኣብተን ኣብያተ-ማእሰርቲ ብዘሎ ምፅቕቓጥ ዝተፈጥረ ሕማማት፡ ሽድሽተ ስደተኛታት ሞይቶም ኣለዉ። እቶም እሱራት ምስቲ ዘለዎም ጭንቅን ሕማቕ ኣተሓሕዛን፡ ማዕፆ ሰይሮም ንምህዳም ዝፍትንሉ ኩነታት ከምዘሎ ዝገልፅ ኣይተ መሓሪ፡ ሓደ ድማ ካብ ኣካላት ፀጥታ ብዝተተኮሰ ጥይት ከምዝተቐተለ ይሕብር። "እዚ በዓልትና እውን ከይድና ዝራእናዮ እዩ። ብሕማም ደረጃ ግና መዓልታዊ እዮም ዝሞቱ፡ ኣብ ናይ ኢምግሬሽን ዘሎ ቤት-ማእሰርቲ ሰሙናዊ ሞት የጋጥም እዩ። ኣንፀርፂሮም ዝሞቱን ዝቕበሩን፡ ብጣዕሚ ብዙሓት ሰባት እዮም" ኢሉ እቲ ቁፅሪ ካብኡ ንላዕሊ ክዛይድ ከምዝኽእል ብምሕባር። ኣብዚ ጉዳይ፡ ንጉዳያት ቆንስል ኢትዮጵያ ኣብ ስዑድ ዓረብ ንኣይተ ዓብዱ ያሲን ኣዘራሪብናዮ። ይኹን'ምበር እቶም ስደተኛታት ኣብ ዘስካሕክሕ ኩነታት ይርከቡ ዝብል ኣይቕበሎን። "ብወገንና፡ ኣብ ሰለስቲኡ ቤት-ማአሰርቲ ዝነበሩ ኩሎም ኣብ ጅዳ ናብ ዝርከብ ቤት-ማእሰርቲ ኣግዒዝናዮም ኢና። እንተኾነ ኣብ ሓፈሻዊ ጉዳያት ሓበሬታ ንምርካብ ናብ ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ ጉዳያት ቆንስላ  እንተደወልኩም ይሓይሽ" ብምባል ኣብዚ ጉዳይ፡ ልዕሊ'ዚ ክዛረብ ከምዘይኽእል ሓቢሩ። ስለምንታይ ሱቕታ መንግስቲ ኢትዮጵያ? መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ ካብ ስዑድ ዓረብ ኣብ መዓልቲ ክልተ ሰለስተ በረራ ብምክያድ፡  ኣስታት 12 ሽሕ ስደተኛታት ከምዘግዓዘ ኣብ ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ፡ ዳይሬክተር ጀነራል ቆንስላዊ ጉዳያት ኣይተ ዮውሃንስ ሾዴ  ይገልፅ። ይኹን'ምበር ይብል እቲ ዳይሬክተር፡ "ኣዋጅ ህፁፅ ግዘ ምስተኣወጀ፡ እቶም ዝተረፉ ኣብ ማእከል መወሸቢ ከምዝጸንሑ ኮይኖም፡ እቶም ሕዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ቤት-ማእሰርቲ ስዑድ ዓረብ ዝርከቡ ግና፡ ኣብቲ እዋን ዘይነበሩን ኣብ ዶብ ስዑድ ዓረብን ኣብ የመንን ኣብ ዱር ዝነበሩን ብደላሎን ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝወፅኡን እዮም" ብምባል፡ መንግስቲ እታ ሃገር ንጉዳይ እቶም ስደተኛታት ከምዝፈልጦ ኣረጋጊፁ። "ስዑድ ዓረብ ብሰንኪ እዚ ዓለማዊ ሕማም፡ ሰባት ናብ ሃገራ ከይኣትዉ ዓፅያ እያ ነይራ፤ የመን'ውን ከይትወስዶም ንባዕላ ዓንያ እያ ዘላ። ስለዚ እዞም ሰባት ከይድና እኳ ክንመልሶም ኣብ ዘይንኽእለሉ፡ ኣብ ዘስካሕክሕ ኩነታት ኣብ በረኻ ኣብ ዝነበሩሉ፡ ኣብ በረኻ ሞይቶም ከይውድኡ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ ስለዝተዛራረበ እዩ፡ እታ ሃገር ኣስታት 12 ሽሕ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ናብ ሃገራ ከምዝኣትው ገይራ"ኢሉ። "ኣብ ስዑዲ ዓረብ ምስ ኣተዉ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ናብ ሃገሮም ከምዝምለሱ ብምግላፅ፡ ስም ዝርዝሮም ምስ ወሰድኩም፡ ኣብ ሕማቕ ኩነታት እዮም ዝርከቡ። ብድሕሪኡ ንምንታይ ሱቕታ መሪፅኩም?" ዝብል ሕቶ ቀሪብሉ። "መንግስቲ እታ ሃገር ንምንታይ ነቶም ስደተኛታት ግቡእ ኣብ ዘይኮነ ቦታ ኣቕሚጥዎም፡ ንሕና ኣይንፈልጥን። ስዑድ ዓረብ ሉኣላዊት ሃገር ስለዝኾነት እቲ መንግስቲ ኣይቅበልን ናይ ምባል መሰል'ውን ኣለዎ። ቅድሚ ሕዚ ንዝነበሩ ግና ኣብ ውሑስ ቦታ የቐምጦም ከምዝነበረ ኢና ንፈልጥ። ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ኮይኖም ፅቡቕ ሂወት ክነብሩ ኣይኽእሉን" ኢሉ። መንግስቲ፡ ማእከላት መወሸቢ ብምድላው፡ ናብ ሕብረተሰብ ዝሕወስሉ መገዲ ብምንዳይ፡  ካብ ዝመጽእ ሰሙን ጀሚሩ በብዙር ናብ ሃገሮም ንምግዕዓዝ  ቅድመ ምድላው ከምዝገበረ ድማ ንቢበሲ ገሊፁ። "ካብ ዝቕፅል ሰሙን ጀሚሩ፡ በብተራ ከምዝግዕዙ እዩ ዘለኒ ሓበሬታ። ብዝሖም ኣብዚ ብዘዳለናዮ መጠን መወሸቢ ማእከል እዩ ዝውሰን። ንኣብነት፡ ኣብ ፈላማይ ዙር 200 እንተምፂእና፡ ንሳቶም ን14 መዓልቲ ተወሺቦም ተመርሚሮም ናፃ ምዃኖም ተረጋጊጹ ምስ ወፅኡ ድማ፡  እቶም ዝተረፉ ክነግዕዞም ኢና" ኢሉ እቲ ዳይሬክተር። ኣይተ ዮውሃንስ ሾዴ፡ ሞት እቶም ሽድሽተ ስደተኛታት ከምዘይፈልጡን፡ እቲ ሓደ ግና ብኣካላት ፀጥታ ከምዝተቐተለ ኣረጋጊፁ። "ክሃድም ክብል ብጥይት ከምዝተወቕዐ ሓበሬታ በፂሑና እዩ። ኣብ ወፃኢ ሃገር ክሳብ ዘለዉ፡ ሕጊ እታ ሃገር ኣኽቢሮም እዮም ክነብሩ ዝግባእ። እቲ ዝተቐተለ ማዕጾ ሰይሩ ክሃድም ምፍታኑ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ንካልኦት'ውን ከነዓዕብ ከምዝፈተነ ሓበሬታ ኣለና" ብምባል፡ ብዛዕባ እቶም ሞይቶም ዝበሃሉ ካልኦት ሽድሽተ ስደተኛታት ግና ሓበሬታ ከምዘይብሉ ገሊፁ። መንግስቲ ክልል ትግራይ'ከ? ንምዃኑ እዚ ጉዳይ መንግስቲ ክልል ትግራይ ይፈልጦ'ዶ? ምስ ፌደራል መንግስቲ ብምዝርራብ፡ ነዞም ስደተኛታት ካብዚ ሕሱም ኩነታት ንምውፃእ ዝገበሮ ፃዕሪ ይህልው'ዶ? ቢቢሲ ትግርኛ ንቢሮ ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳይን እቲ ክልል ሓቲቱ ነይሩ። ምክትል ሓላፊት ቢሮ ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳይን ክልል ትግራይ ወይዘሮ ንግስቲ ወልደሩፋኤል፡ "እዚ ናይ ክልል ቢሮ እዩ፡ ብዛዕባ ኣብ ደገ ዘለዉ ኢትዮጵያውያን፡ ብወፃኢ ጉዳያት ኣቢልካ እዩ ዝፍለጥ፤ ንሕና ናብዚ ምስመፅኡ ንገብሮ ክትትል ኣሎ። ኣብኡ ኮይኖም ግና 'ንሕና ክልላዊ መንግስቲ ስለዝኾንና ምስኣቶም ንራኸበሉ መገዲ የለን፡ ምስ መፅኡ ግና ተቐቢልና ናይ ምትእንጋድ ስራሕቲ ናትና እዩ ዝኸውን" ዝብል ምላሽ ሂባ።


ስሪላንካ ካብ ብሪጣንያ ዝተለኣኸላ "ሓደገኛ ጓሓፍ" መሊሳቶ

ስሪላንካ ካብ ብሪጣንያ ዝተልኣኸላ ብኮንቴይነራት ዝተመልአ ጓሓፍ ኣዝዩ ሓደገኛ ነገራት ሒዙሎ ብዝብል ንገሊኡ ናብታ ሃገር መሊሳ ሰዲዳቶ። ሰብመዚ እታ ሃገር ከምዝሓበርዎ ብሓደ ብሕቲ (ውልቀ) ትካል ካብ ዝኣተዉ 263 ኮንተይነራት ገሊኦም ኣዝዮም ሓደገኛታት ዝኾኑ ናይ ሆስፒታላት ናውቲ ተረኺብዎም ኣሎ። እቶም ኮንተይነራት ዳግመ ምምስራሕ ሓሊፎም ናብ ኣገልግሎት ዝምልሱ ከም ፍራሽ፣ መንጸፍን ዝመሳሰሉን ዘገልገሉ ናውቲ ሒዞም ክኣትዉ ትጽቢት ይግበር ነይሩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ከኣ እቶም ንጥዕና ሓደገኛ ዝኾኑ ነገራት ከምዝሓዙ ዝተኣመነሎም ክምለሱ ክግብር ከሎ፤ እቶም ዝበዝሑ ኮንቴይነራት ግን ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ተወሲኑ'ሎ። ኣብቶም ጓሓፍ ሒዞም ዝኣተዉ ኮንተይነራት ፕላስቲክን ካልኦት ንመዕሸጊ ዝተፈላለዩ ኣቑሑት ዝኾኑ ናይ ላስቲኽ ባህሪ ዘለዎም ነገራትን ተረኺቡ'ዩ። ወሃቢ ቓል በዓል መዚ ጉምሩክ ስሪላንካ፡ እቶም ዝተልኣኹ ኮንቴይነራት ንሕግን ደንብን ሕብረት ኤውሮጳ ዝጠሓሱን ሓላፍነት ዝጎደሎምን ከምዝኾኑ ሓቢሮም። ኤጀንሲ ሓለዋ ከባቢ ብሪጣንያ ብወገኑ ካብ መንግስቲ ስሪላንካ ተወሳኺ ሓበሬታ ክወሃቦ ከምዝሓተተ ብምግላጽ "እቲ ስሕተት ብኸመይ ክፍጠር ከምዝኸኣለ ምጽራይ ክንጅምር ኢና" ክብል ኣፍሊጡ። ካብ ሃገራት ኤውሮጳ ዝለኣኹ ጓሓፋትን ዘገልገሉ ናውትን ካብ ዝቕበላ ሃገራት እተን ዝበዝሓ መሊሰን ናብታ ሃገር ይሰድኦ ከምዘለዋ ይግለጽ። ማሌዥያ ኣብ ዝሓለፈ ጥሪ ዘይሕጋውያን ዝበለቶም 42 ኮንቴይነራት ናብ ብሪጣንያ መሊሳ ነይራ።


"ደቀይ ንኽቕልብ ንጸጉሪ ርእሰይ ብ2 ዶላር ሸይጠ"

ፕሬማ ሴልቫም ንደቃ ንምቕላብ ንጸጉሪ ርእሳ ቆሪጻ ብ2 ዶላር ዝሸጠትላ መዓልቲ ኣብ ህይወታ እታ ዝኸፍአት መዓልቲ'ያ። እታ ኣደ ሰለስተ ቆልዑ ፕሬማ፡ እቲ ብከቢድ ዕዳን ብጭንቐት ኣእምሮ ዝሳቐ ዝነበረ በዓል ቤታ ኣቐዲሙ  ብሞት ተፈልዩዋ'ዩ። እንተኾነ ብድሕሪ እውን ተስፋ ኣይቆረጸትን ነይራ። ጸጉሪ ርእሳ ድሕሪ ምሻጣ ግን ንኣለቃሕቲ'ታ ስድራ ክትከፍለሉን ስድራኣ ክትኣልየሉ እትኽእል ዋጋ ዘለዎ ዝተረፋ ነገር ኣይነበራን። ብድሕሪኡ ዘጋጠመ ነገር ግን ኣብ መላእ ህንዲ ንህዝቢ ኣበራቢሩ። ብዕዳ ምሽማም ቅድሚ ሞት በዓል ቤታ፡ ክልቲኦም ኣብ ደቡባዊ ህንዲ ኣብ እትርከብ ግዝኣት ታሚል ናዱ ኣብ ሓደ ፋብሪካ ጡብ እናሰርሑ ነታ ጀማሪት ስድራኦም ይኣልዩ ነይሮም። ንዝሓሸ ናብራ ግን ይትስፈዉ ነይሮም። በዓል ቤታ ናይ ባዕሉ ፋብሪካ ጡብ ንምውናን ገንዘብ ተለቂሑ፡ እቲ ውጥን ግን ኣይተሳኽዐን። ብናይ ኣእምሮ ጭንቀት ድሕሪ ምስቓዩ ድማ ዝሓለፈ ዓመት ነብሱ ቀቲሉ። ብድሕሪ'ዚ፡ ኩሉ'ቲ ጸቕጢ ማእላይ ስድራ ጥራይ ዘይኮነ ምኽፋል ዕዳን ኣብ ፕሬማ ወዲቑ። ንግዚኡ'ኳ ክልተ ንኣሽቱ ደቃ ምስኣ እናስርሐት ነቲ ሽግር ተጻዊራቶ ነይራ። "ኣብ መዓልቲ 2.8 ዶላር ጥራይ'የ ዝረክብ ነይረ። እዚ ኸኣ ንስድራይ ንምእላይ እኹል ነይሩ" ኢላ ንቢቢሲ ሓቢራ ፕሬማ። ብድሕሪ'ዚ ግን ሓሚማ ክተሰርሕ ኣይከኣለትን። "ከቢድ ጽዕነት ጡብ ክስከም ኣይከኣልኩን። ብምኽንያት ዝነበረኒ ረስኒ መብዛሕትኡ እዋን ኣብ ገዛ ክውዕል ጀሚረ"። ንሰለሰት ወርሒ ዝኣክል ብምሕማማ እቲ ዕዳ እናተኾመረ፡ ኣስቤዛ ገዝኣ ድማ እናተሓንኮኸ ከይዱ። "ወዲ ሸውዓተ ዓመት ወደይ ካብ ቤት ትምህርቲ መጺኡ ዝብላዕ ክህቦ ሓቲቱኒ" ኢላ ትዝክር። "ብድሕሪ'ዚ ብጥሜት ዝኣክል ክበክይ ጀሚሩ"። ፕሬማ ተሸይጡ ገንዘብ ከምጽእ ዝኽእል ገዛ ይኹን ወርቂ ወይ ናይ ገዛ ኣቑሑት ኣይነበራን። "ዓሰርተ ሩፒ [14 ሰናቲም ናይ ዶላር ማለት'ዩ]`ውን ኣይነበረንን። ሒደት ናይ ፕላቲክ ሰንኬሎታት ጥራይ ነይረናኒ"። ብድሕሪ'ዚ ሓደ ክሽየጥ ዝኽእል ነገር ከምዘለዋ ዘኪራ። "ሓንቲ ጸጉሪ ርእሲ እትገዝእ ድኳን ከምዘላ ትዝ ኢሉኒ" ትብል ፕሬማ። ህንዲ ሓንቲ ካብ'ተን ብብዝሒ ጸጉሪ ርእሲ ሰደድ ዝገብራ ሃገራት ዓለምና'ያ። ገለ ጽኑዓት ተኸተልቲ ሃይማኖት ሂንዱ ድማ ጸሎተን እንተሰሚሩለን ጸጉሪ ርእሰን ቆሪጸን ንኣብያተ እምነት [ቴምፕል] የወፍያ'የን። "ኣብኡ ከይደ ኩሉ ጸጉረይ ቆሪጸ ብክልተ ዶላር ሸይጠዮ"። እቲ ዝረኸበቶ ገንዘብ ምናልባት ኣብ ሓደ ዓቢ ከተማ ምሳሕ ከግዝእ ይኽእል ይኸውን፡ ኣብ ገጠር ናይ ፕሬማ ግን ዝያዳ ከግዝእ ይኽእል። "ንሰለስቲኦም ደቀይ ዝኸውን ሰለስተ ዕሹግ ብሱል ሩዝ ብ20 ሩፒ ገዚአ" ትብል ፕሬማ። ንሱ ግን ንግዚኡ ዝኸውን ሩፍታ ጥራይ'ዩ ነይሩ። ኣማራጺ ከምዘብይላ ስለዝተረድአት ግን ካልእ ዝያዳ ስጉምቲ ንምውሳድ ተበጊሳ። ጭንቀት ነብሳ ክትቀትለሉ እትኽእል ነገር ንምንዳይ ናብ ሓደ ድኳን ከይዳ፡ ጭንቀታን ውጥናን ዝተረድአ ወናኒ ድኳን ግን ኣይሸጠልክን'የ በላ። ንገዝኣ ብምምላስ ውጥና ከተተግብረሉ እትኽእል ካልእ መንገዲ ሃሰው በለት። እንተኾነ ግን ኣብ ከባቢኣ እትነብር ሓፍታ ብዕድል ኣብ ጽቡቕ እዋን መጺኣ ካብ ሞት ኣድሒናታ። ድሕሪ ሒደት መዓልታት ድማ እቲ ዘድልያ ዝነበረ ሓገዝ በዚ መጸ ከይተባህለ መጺእዋ። ባላ ሙሩጋን ብመንገዲ ሓደ ፋብሪካ ጡብ ዝውንን ሰብ ኣቢሉ ብዛዕባ ኩነታት ፕሬማ ሰሚዑ። ጸገማ ድማ ነታ ዝጸልመተት ህሞት ናይ ስድርኡ ኣዘኻኺርዎ። ባላ ድኽነት ክሳብ ክንደይ ንሰባት ናብ ጸበባ ከምዘእቱ ኣጸቢቑ ይፈልጥ'ዩ። ንሱ ወዲ 10 ዓመት እንከሎ ስድርኡ መግቢ እለት ዘይብሎም ጥራይ ኢዶም ተሪፎም ነይሮም። ሩዝ ንምግዛእ ኣዲኡ ኣብ ገዛ ንዝነበረ ዝኣረገ መጻሕፍትን ጋዜጣታትን ሸይጣ። ጸኒሓ ድማ ብምሒር ጭንቀት ዝኣክል ነብሳን ደቃን ክትቀትል ወሲና። ኣብ'ታ ናይ መወዳእታ ህሞት ግን ሓሳባ ቀየረት። እቶም ስድራ ድማ ተጓይዮም ናብ ሓኪም ብምውሳድ ኣድሒኖማ። ሕጂ ባላ ካብ'ቲ ዝዓበየሉ ኩነታት ኣዝዩ ዝበለጸ ህይወት ይነብር። ድሕሪ ናይ ዓመታት ቃልሲ፡ ካብ ድኽነት ወጺኡ ወናኒ ናይ ማእከል ኮምፑዩተር ግራፊክስ ክኸውን በቒዑ'ሎ። ባላ ንፕሬማ ብዛዕባ ጉዕዞ ህይወቱ ብምውጋዕ ተስፋ ንኸይትቖርጽ ኣተባብዓ። ምስ ዓርኩ ፕራብሁ ኮይኑ ድማ ንመግዝኢ መግቢ ዝኸውን ገንዘብ ሃባ። ብድሕሪ'ዚ ብዛዕባ'ታ ስድራ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ጽሑፍ ለጢፉ። "ኣብ ውሽጢ ሓደ መዓልቲ 1,670 ዶላር ረኺበ። ብዛዕብኡ ንፕሬማ ምስ ነገርክዋ ብጣዕሚ ተሓጒሳ፡ ንመብዛሕታኡ ዝነበራ ዕዳ ክትከፍል ከምዘኽኣላ ድማ ሓቢራትኒ" ክብል ባላ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ምውጻእ ገንዘብ ግን ብጠለብ ፕሬማ ክቋረጽ ተገይሩ። "ናብ ስራሕ ተመሊሰ እቲ ዝተረፈ ዕዳ ክኸፍሎ እኽእል'የ ኢላ" ኢሉ ባላ። ሕጂ ንወርሒ ኣስታት 10 ዶላር ንዝተፈላለዩ ሰባት ዕዳ ክትከፍል ኣለዋ ማለት'ዩ። ሰብ መዚ ዞባዊ ምምሕዳር ድማ ሓደ ማእከል መከፋፈሊ ጸባ ክትከፍት ክሕግዝዋ ምዃኖም ቃል ኣትዮሙላ። ቀስ ብቐስ ፕሬማ እግሪ ትትከል ኣላ፡ ፊናንሳዊ ኩነታታ ግን ገና ብርቂ ኣይኮነን ዘሎ። ቁጠባዊ ዕቤት ህንዲ ብዘየገድስ፡ ከም ናታ ጸገም ዘለዎም ሚልዮናት ህንዳውያን ዕለታዊ መግቢ የብሎምን። ብመሰረት ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ህንዲ ብብዝሒ ሕሉፍ ድኽነት ዘለዎም ህዝቢ፡ ማለት ትሕቲ 1.9 ዶላር ጥራይ መዓልታዊ እቶት ዘለዎም ሰባት፡ ኣብ ዓለምና ካልኣይ ተርታ ሒዛ ትርከብ። ፕሬማ ካልእ መሰናኽል'ውን ኣለዋ፡ ከም ካልኦት ዓሰርተታት ሚልዮናት ህንዳውያን ክትጽሕፍን ከተንብብን ኣይትኽእልን'ያ። ከም ሳዕቤን ናይ'ዚ ድማ መንግስቲ ንኸምኣ ዝኣመሰሉ ጽጉማት ብዛዕባ ዝልግሶ ሓገዛት ኣፍልጦ የብላን። ሕግታት ናይ'ቶም ወግዓውያን ባንክታት'ታ ሃገር'ውን ሕልኽላኽ ዝበዝሖም'ዮም፡ በዚ ምኽንያት ድማ ድኻታት ሕብረተሰባት ብትሑት ወለድ ለቓሕ ንክረኽቡ ይሽገሩ። በዚ ምኽንያት ድማ'ዩ ፕሬማን በዓል ቤታን ካብ ጎረባብቶም ኣለቃሕቲ ብልዑል ወለድ ተለቂሖም ኣብ ዘይወጽዎ ዕዳ ተሸሚሞም። ሕጂ ግን፡ ምስጋና ንልግስነት ሕብረተሰባ ይብጸሓዮም፡ ፕሬማ ካብ'ቲ ተሸሚማትሉ ዝነበረት ዓንኬል ድኽነት ተናጊፋ'ላ። እዚ ከምዚ'ሉ ኣንከሎ፡ ባላ ሙሩጋን ሓገዙ ነታ ስድራ ቀጻሊ ምዃኑ ኣረጋጊጹላ'ሎ። "ስጉምቲ ነብሰ-ቕትለት ጌጋ ምንባሩ ሕጂ ተረዲኡኒ" ኢላ ፕሬማ። "እቲ ተሪፉኒ ዘሎ ዕዳ ክከፍሎ ከምዝኽእል ርግጸኛ`የ" ድማ ትብል።


ኣፍሪቃዊት ሃገረ ኢኳቶሪያል ጒኒ ንቻይና 2 ሚልዮን ዶላር ኣወፍያ

ፕረዚደንት ኢኳቶሪያል ጒኒ፡ ቲዮዶሮ ኣቢያንግ ንጉየማ፡ ሃገሩ ነቲ ኣብ ቻይና ተላቢዑ ዘሎ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቅላስ ዝውዕል 2 ሚልዮን ዶላር ንቻይና ከም እትህብ ኣፍሊጡ። እታ ኣብ ዓለም ካልኣይቲ ዝዓበየ ቁጠባ ዘለዋ ሃገር ዝኾነት ቻይና፡ ቁጠባኣ 13 ትሪልዮን ደላር ዝግመት ክኸውን እንከሎ፡ ናይ ኢኳቶሪያል ጒኒ ግን፡ 13 ቢልዮን ይግመት። እቲ ኣብ ቻይና ተላቢዑ ዘሎ ለበዳ ቫይረስ ዛጊት፡ 636 ሰባት ክቐትል እንከሎ ብዓሰርታት ዝቑጸሩ ካልኦት በቲ ሕማም ተለኺፎም ኣለዉ። እቲ ቫይረስ ካብ ቻይና ወጻኢ፡ ኣብ ሓያሎ ሃገራት ዓለም'ውን ተራእዩ'ሎ። ኢኳቶሪያል ጒኒን ቻይናን ጥቡቕ ዝምድና ከም ዘለወን ይንገር። እቲ ብሰሉስ ብካቢነ ሚኒስተራት ዝተወስደ ውሳነ፡ እታ ሃገር ንቻይና ዘለዋ "ደገፍን ምሕዝነትን" ንምርግጋጽ ዝዓለመ ምዃኑ ተገሊጹ። ዋላ'ኳ፡ ኢኳቶሪያል ጒኒ፡ ብነዳዲ ሃብታማት ካብ ዝኾና ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ መበል ሳልሳይ ትስራዕ እንተኾነት፡ ልዕሊ ፍርቂ ህዝባ ግን ኣብ ዓዘቕቲ ድኽነት ዝነብር ምዃኑ ይግለጽ። እቲ ኣብ ኣፍሪቃ ዝነውሐ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፕረዚደንት ቲዮዶሮ ኦቢያንግ ንጎየማ ወዱን ብምጥፍፋእ ናይቲ ካብ ነዳዲ ዝተረኽበ ኣታዊ ክኽሰሱ ጸኒሖም'ዮም። ክልቲኦም ግና ነቲ ክሲ ይነጽግዎ።


ኮሮናቫይረስ፡ 60 ሚልዮን ሰባት ኣብ 'ሕሱም ድኽነት' ክወድቁ ይኽእሉ

ፕረዚደንት ባንኪ ዓለም፡ ኣስታት 60 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ናብ 'ሕሱም ድኽነት' ክወድቁ ከም ዝኽእሉ ኣጠንቂቑ። ዴቪድ ማለፓስ ከምዝበሎ፡ ኣብዚ ዓመት እዚ፡ ቁጠባዊ ዕብየት ዓለምና ብ 5 ሚኢታዊት ክንኪ ትጽቢት ኣሎ። እዚ ድማ፡ ቁጠባ ሃገራት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ይህሰ ብምህላዉ እዩ። ብሰንኪ እቲ ሕማም፡ ድሮ'ኳ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ስርሖም ሲኢኖም፡ ንግድታቶም ከሲሮም እዮም። ሃስያ ናይቲ ጸገም ድማ፡ ዝያዳ ኣብ ልዕሊ ድኻታት ሃገራት እዩ ዝብርትዕ። "መነባብሮ ሚልዮናት ሰባት ዓንዩ እዩ። ስርዓት ጥዕና ድማ ብደረጃ ዓለም ኣብ ጸገም እዩ ዘሎ" ኢሉ። "ብናትና ግምት፡ ኣስታት 60 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት ናብ ሕሱም ድኽነት ክወድቁ እዮም - እዚ ድማ ኣብቲ ዝሓለፈ 3 ዓመታት ድኽነት ኣብ ምጥፋእ ንዝተረኸቡ ምዕባለታት ዝድምስስ እዩ" ክብል ፕረዚደንት ባንኪ ዓለም ተዛሪቡ። ባንኪ ዓለም 'ሕሱም ድኽነት' ዝብሎ፡ ሓደ ሰብ ብትሕቲ 1.90 ዶላር መዓልታዊ እቶት፡ መነባብሮኡ ክመርሕ እንተሎ እዩ። ኣብ ዋሽንግተን ዝመደብሩ ባንኪ ዓለም፡ ድኻታት ሃገራት ካብዚ ቅልውላው ክወጽኣ ንምሕጋዝ 160 ቢልዮን ዶላር ብመልክዕ ሓገዝን፡ ትሑት ወለድ ዘለዎ ልቓሕን ክህብ እዩ። ፕረዚደንት ናይቲ ባንኪ ከም ዝበሎ፡ ኣስታት 79 ምኢታዊት ህዝቢ ዓለምና ዝነብረለን 100 ሃገራት ድሮ ገንዘባዊ ሓገዝ ረኺበን ኣለዋ። "ባንኪ ዓለም ዋላ'ኳ ነዚ ብዙሕ መጠን ዘለዎ ሃብቲ እንተቕረበ፡ እኹል ኣይኮነን" ኢሉ ዴቪድ ማልፓስ። ኣብዚ እዋን ድኻታት ሃገራት ዕደአን ንምኽፋል ስለ ዝጽገማ፡ ናይ ሩፍታ እዋን ሃቡወን ተባሂሎም ዝተሓተቱ ንመኽሰብ ኢሎም ዘለቅሑ ትካላት ዕጥይጥይ ምባሎም፡ ዘሕርቕ ከም ዝኾነ'ውን ንገሊጹ እዩ።


ኣብ ደገ ዝሸኑ ዝነበሩ ክልተ ህጻናት ህንዲ ዝቐተሉ ሰባት ተታሒዞም

ኣብ ማእከላይ ህንዲ ኣብ ደገ ዝሸኑ ዝነበሩ ህጻናት ዝቐተሉ ክልተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ምውዓሎም ፖሊስ ሓቢሩ። ወዲ 12 ራሽኒን ቆልዓ 10 ዓመት ኣቪናሰን ትማሊ ረቡዕ ኣብ መገዲ ኮፍ ኢሎም ደገ ይወጽኡ ኣብ ዝነበሩሉ'ዮም ተቐቲሎም። ግዳያት፡ ኣብ ገዛ ሽቓቕ ስለዘይብሎም ደገ ክኸዱ ከም ዝኸኣሉ ስድርኦም ንቢቢሲ ህንዲ ሓቢሮም። ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ድኻ ህንዳውያን ኣብ ገዝኦም ሽቓቕ ብዘይምህላዉ ደገ ከይዶም ይጥቀሙ። እዚ ከኣ ብፍላይ ደቂኣንስትዮን ህጻናትን ንሓደጋ ይቃልዑ። እቶም ህጻናት 'ዳልቲስ' ካብ ዝበሃል ኣዝዩ ድኻ ማሕበረሰብ ኮይኖም በቶም ኣብ ዝሓሸ ቁጠባዊ ዓቕሚ ዝነብሩ ህንዳውያን ዝለዓለ ምግላልን ምጽያፍን ይበጽሖም። አዛዚ ፖሊስ ራጀሽ ቻንደል "እቶም ህጻናት ብበትሪ ተቐጥቂጦም'ዮም ተቐቲሎም። ተጠርጠርቲ ድማ ብገበን ቅትለት ተኸሲሶም ምጽራይ ይካየድ ኣሎ" ኢሉ። ክልቲኦም ህጻናት ኣዝማድ ኮይኖም፡ ስድራ ኣቪናሽ ንሮሽኒ ምስ ወዶም ከዕብይዎ ከም ዘምጽእዎ ተገሊጹ። ኣቡኡ ንኣቪናሽ፡ መዓልታዊ ናይ ጉልበት ሰራሕተኛ ብምዃኑ፡ ኣብ ገዝኡ ሽቓቕ ንምህናጽ ዓቕሚ ከም ዘይብሉ ተዛሪቡ። 'ሚሽን ስዋች ብሃራት' ወይ ድማ ፕሮግራም ጽርይቲ ህንዲ፡ ቀረብ ሽቓቕ (ዓይነ ምድሪ) ክውስኽ ብምግባርን ሓለዋ ጽርየት ብምጥንኻርን፡ ደገ ከም ሽቓቕ ናይ ምጥቃም ልምዲ ንምንካይ እናሰርሐ እዩ። ቀዳማይ ሚንስትር ናሬንድራ ሞዲ ኣብ 2014 ነዚ ፕሮግራም ብወግዒ ከጀምር ከሎ፡ ክሳብ 2 ትቅምቲ 2019 ካብ "ኣብ ደገ ምሻን ነጻ ዝኾነት" ህንዲ ንምፍጣር ዓላማ ብምግባር'ዩ ነይሩ።


ካብ ኮሮናቫይረስ ንላዕሊ ብግፍዒ ፖሊስ ዝሳቐያ ዘለዋ ሻውላት ናይሮቢ

ኣብ ርእሰ ከተማ ኬንያ፡ ናይሮቢ ብቁጠባ ዝደኸዩ ዜጋታት ዝነብሩላ ማታሬ ልዕሊ ፍርቂ ምልዮን ህዝቢ ይነብሩላ። እዞም ሕብረተሰብ ካብ ኮሮናቫይረስ ንላዕሊ ማህረምቲ ፖሊስ ኣሻቒልዎም'ሎ።


ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 3 ሽሕ ጎደና ተመሓደርቲ ናብ ሓደ መጽለሊ ኣትዮም

ኣብ ኢትዮጵያ፡ ልዕሊ 3000 ግዳም ሓደርቲ ኣብ ከተማ ሃዋሳ ኣብ ዝርከብ ማእኸል ኣትዮም ሓገዝ ክረኽቡ ይግበር ከምዘሎ ተገሊጹ። እቶም ካብ ኣዲስ ኣበባን ከተማ ሃዋሳን ዝተኣከቡ ጎደና ተመሓደርቲ (ግዳም ሓደርቲ) ኣብ ሃዋሳ ኣብ ዝርከብ ኤልሻዳይ ማእኸል መጽለሊ እዮም ኣትዮም ዘለዉ። ነቶም ንዝተፈላለዩ ጸገማት ዝተሳጥሑ ወገናት ብምሕጋዝ ካብ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ዝዓለመ ምዃኑ፡ እቲ ስራሕ ዘበገሰ ትካል ገባሪ ሰናይ ኤልሻዳይ ሪሊፍ ኤንድ ዴሎፕመንት ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብቲ መጽለሊ፡ ምግቢ፣ ክዳን ሕክምናን ክረኽቡ ምዃኖም ተገሊጹ። ከምኡ ድማ፡ ህይወቶም ናብ ዝሐሸ መንገዲ ክመርሕሉ ዝሕግዞም ዝተፈላለዩ ስልጠናታት ከምዝወሃቦም፡ ሓላፊ ርክባት ሚድያ እቲ ገባሪ ሰናይ ኣይተ ገብረገርግስ ንጉሰ ሓቢሩ። ቢሮ ጉዳያት ማሕበራዊ ሰራሕተኛታት፡ ከተማ ኣዲስ አባባ፣ ምምሕዳር ከተማ ሃዋሳ ከምኡ'ውን ሚኒስትር ጉዳያት መናእሰይን ህጻናትን ነቲ ወፍሪ ዝደገፉ መዳርግቲ ኣካላት ምዃኖም ኣይተ ገብረገርግስ ወሲኹ ሓቢሩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት ፡ ልዕሊ 10 ሽሕ ኣብ ተመሳሳሊ ህይወት ዘለዉ ወገናት ናብቲ መጽለሊ ንክኣትዉ ጻዕርታት ይግበር ከምዘሎ እቲ ሓላፊ ሚድያ ተዛሪቡ። ኣብ ዝተፈላለዩ ዓበይቲ ከተማታት ኢትዮጵያ፡ ብዓሰርተ ኣሸሓት ዝቑጸሩ ግዳም ሓደርቲ ከምዘለዉ ይዝረብ።


ኣብ ኤርትራ ሕጽረት ሃለኽትን ጥሜትን የጋጥም ምህላው ተፈሊጡ

ኣብ ኤርትራ፡ ብሰንኪ ዕጽዋ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ መሰረታዊ ቀረብ ሃለኽቲ ተሳኢኑ፡ እቲ ዝርካቡ ንብረት ክብሪ ስለዝወሰኸ ጥሜት የንጸላሉ ምህላው ምንጭታትና ሓቢሮም። ብፍላይ ኣብ መታሕት ኤርትራ፡ ኣብ ከባቢ ጋሽ ባርካ እቲ ኩነታት ዝበኣሰ ምዃኑን፡ ብፍላይ ኣብ ከባቢ ሃይኮታ ኣብ ዝርከባ ቑሸታት ብሰንኪ ጥሜት ሕጻናትን ቖልዑን ይሞቱ ከምዘለውን ምንጭታትና ሓቢሮም። እቲ ሕጽረታት ዳርጋ ኣብ ኩለን ከተማታት ኤርትራ ከምዘሎን፡ እቲ ብሽሕ ናቕፋ ዝርከብ ዝነበረ መሸላ ወዲ ዓከር ሕጂ ናብ ክልተ ሽሕ ከም ዝደየበን ብእኡ እውን ከምዘይርከብን ዝገለጹ ምንጭታትና፡ እተን ኣብ ፈለማ ማይ ዝዕድላ ዝነበራ ቦጣት እውን ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ ኣገልግሎት ስለዝነከያ፡ ኣብዚ  ኮቪድ ንምክልኻል ጽሬት ዝድለየሉ እዋን ስድራ-ቤታት ይጣርዓ ምህላወን ተፈሊጡ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ነዚ ንምዕቡላት ሃገራት ከይተረፈ ዘጫነቐ ሓደገኛ ቫይረስ ኮቪድ-19፡ ብዘይካ ዶባትካን ቤትካን ዓጺኻ ምምካቱ ካልእ ምርጫ የሎን ስለዝበለ፡ ሰባት መግቢ ንክገዝኡን ብኣዝዩ ኣገዳሲ ጉዳይ እንተዘይኮይኑ ካብ ቤቶም ንከይወጽኡ ተነጊሩዎም ትእዛዝ ኣኽቢሮም ተዓጽዮም እዮም ዘሕልፉዎ ዘለው። እቶም ብዱካናት ሕድሪ፡ (መንግስቲ ብድጎማ ንህዝቢ ከም መቑነን ዝሸጣ ዱኳናት) ከም መሸላን ዘይትን፡ ሽኮርን ቀጠፍን ዝኣመሰለ ሃለኽቲ ዝገዝኡ ዝነበሩ ተቐማጦ ኣስመራ፡ ሕጂ ግን ሕጽረት ስለዘጋጠ ተሸጊሮም ምህላዎም ንቢቢሲ ሓቢሮም። ቀደሙ እውን ኣስመራ ንነዊሕ እዋን ብሕጽረት ማይን መብራህትን ክትሽገር ምጽንሓ ዝዝከር ኮይኑ፡ እቲ ሰባት ብቐረባ መግቢ ክሽምትሉ ዝኽእሉ ዶባት ጎረባብቲ ሃገራት ሱዳንን ኢትዮጵያን ስለዝተዓጽወ ሕጽረት ሃለኽትን ክብርን ርኡይ ኮይኑ ኣሎ። ብቐደሙ እውን እቲ ሕብረተሰብ ኮነ እቲ መንግስቲ ሓያል ቁጠባ ስለዘይጸንሖ፡ ብዘይ ዝኾነ ይኹን ሓገዝን ኣታውን ንኣስታት ሰለስተ ወርሒ ኣብ ገዛ ተዓጽዩ ኮቪድ ዝፈጠሮ ጸቕጢ ክጻወር ዓቕሚ ከምዘይብሉ እቶም ምንጭታት ይገልጹ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ውሽጥን ግዳምን  ዝነብሩ ዜጋታት ንመኸተ ኮቪድ ገንዘብ የዋጽኡ ምህላዎም ብማዕከናት ዜና ሃገር ክንገር ስለእንሰምዕ ሓደ መዓልትስ መንግስቲ ሓገዝ ይህበና ግዲ ይኸውን ዝብል ትጽቢት ከምዘለዎም እውን ተዛሪቦም። ብኻልእ ሸነኽ ከኣ ካልኦት ሰባት ‘ስለምንታይ እዩ መንግስቲ መዓላ እቲ ዝግበር ዘሎ ወፈያን ሓገዝን ንህዝቢ ዘይሕብር  ዝብል ቅሬታ ከምዘለዎም ምንጭታትና ኣረዲኦም። ናይ ሓዋላ ብዝምልከት ንስድራ-ቤቶም ንምሕጋዝ ካብ ወጻኢ ብመገዲ ዌስተርን ዩኔን ገንዝብ ዝሰደዱ ሰባት፡ እተን ኣብ ኤርትራ ዝርከባ ናይ ሓዋላ ትካላት ነቶም ስድራ ቤታት ደዊሎም፡ ገንዘብ መጺኡ ምህላዉ፡ እንተኾነ ገና ምንቅስቓስ ስለዘይተፈቕደ መገዲ ምስተኸፍተ ገንዘቦም ክወስዱ ከምዝኽእሉ ጥራሕ ስለ ዝሕብሩዎም፡ ስድራታት ዕለታዊ ሃለኽቲ ንምግዛእ ተሸጊሮም ምህላዎም ሓቢሮም። ኣብዚ እዋን እዚ ብዘይካ እቲ መንግስቲ ዘፍቀደሉ፡ ወይ ናይ መንግስቲ ምሉእ ፍቓድ ከምዘለዎ ዝእመነሉ ትካላት ሸርፊ ጥራሕ እንተዘይኮይኑ ብኻልእ መገዲ ንኤርትራ ገንዘብ ምስዳድ ከምዘይከኣል ምንጭታትን ይገልጹ፡ ንሱ እውን እንተኾነ ብግቡእ ይሰርሕ ብዘይምህላው ሰባት የማርሩ ኣለው። ምምሕዳራት ናይ ገሊኡ ንኡስ ዞባታት፡ ነብሲ ወከፍ ገባራይ፡ ብኮሮና ንዝተሃስዩ ወገናት ዝኸውን እንተወሓደ ሓሐደ ርብዒት እኽሊ የዋጽኡ ምህላዎም ምንጭታትና ሓቢሮም። ይኹን እምበር ይብሉ እቶም ምንጭታት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ህጡር ክራማት ስለዝነበረ ዓቕሚ ረኺቡ ዝሓረሰ፡ ርቡሕ እቶት ስለዝሓፈሰ፡ ብዙሕ ጸገም የብሉን። እንተኾነ እቲ ዝበዝሐ መሬት ዓድታት፡ ዝሓርሱን ዝኹስኩሱን ደቁ ናብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ስለዝኸዱ፡ ኣይ ካብ ዝናም ክረምቲ ካብ ግራውቲ፡ ኣይ ብመስኖ ካብ ዝሰቲ ጀራዲን ሓዲግ ዝተረፈ ውሑድ ስለዘይኮነ ሕጂ ኣብ ጸገም ወዲቖም ምህላዎም ይዛረቡ። ብፍላይ እቶም ሰለስተ ኣርባዕተ ወሊዶም ክንሶም ገና ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ተጸሚዶም ዘለው መንእሰያት ሕጂ ኣብዛ እዋን ተዓጾ-ተዓጾ ምሒር ተሸጊሮም ኣለው። ሕሉፍ ሓሊፎም፡ ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ምስ ተኸፍተ፡ ቸመንቶን ቴንዲንን ምስ ሓሰረ ኣብ ጤሳ ዓዶም ገዝኦም ክድኩኑ ሓሲቦም ቸመንቶ ገዚኦም ሒዞምዎ ዝጸንሑ፡ ሕጂ ንቐለብ ስለዝተሸገሩ ዝዕድገሎም ሃሰውሰው ይብሉ ከምዘለው  እውን እቶም ምንጭታት ይሕብሩ። ኤርትራ ብስግኣት ኮቪድ ዶባታ ካብ እትዓጹን ዜጋታታ ኣኣብ ቤቶም ካብ ዝውሸቡን ዳርጋ ሳልሳይ ወርሒ ቀሪቡ ኣሎ። ነብሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ገዛኻ ተዓጾ ምስ ተባህለ፡ ብዘይካ’ቲ ብሕርሻ ዝነባበር፡ ኣብ ርሑቕ ገጠራት መታሕትን ከበሳን ዝነብር እንተዘይኮይኑ፡ ብፍላይ እቲ ኣብ ከተማታት ዝቕመጥ፡ ካብ ገዝኡ ከይወጽእ ጽኑዕ መምርሒ’ዩ ተዋሂብዎ፡ ይትግብሮ ከኣ ኣሎ። ኣብ ከተማታት ኣብ ሓለዋ ዝተዋፈሩ ወተሃደራት ንምንቅስቓስ ሰባት ብጽኑዕ ከምዝቆጻጸሩን ነቶም ፍቓድን ዘእምን ምኽንያትን ዘይብሎም ከምዝመልሱዎም የረድኡ። ከምቲ ብዙሓት ሃገራት ዓለም ኮቪድ ንምክልኻል ዝወሰደኦ ዕጽዋ፡ ፕሪዚደንት ኢሳይያስ እውን ብዘይካ “ምርጋጥ” ካልእ ምርጫ የሎን ክብል፡ እቲ ቐንዲ መከላኸሊ ዕጽዋን ምውሻብን ምዃኑ ሓቢሩ እዩ። እንተኾነ ምስ ምንዋሕ ግዜ  ኣብ ከም ኤርትራ ዝኣመሰለት ድኻ ሃገር፡ ድኻ ህዝቢ እቲ ዕጽዋን ምርጋጥን ከቢድ ቁጠባዊ ሃስያ እዩ ዘኸትል።ሓይሊ ዕማም ምክልኻል ኮቪድ ኤርትራ፡ ጸጸኒሑ እምበር ብቐጻልን ብስሩዕን ሓበሬታ ስለዘይህብ ሰባት ሻቕሎትን ስክፍታን ከምዘለዎም ይዛረቡ። መንግስቲ ኣብ ምጅማር እቲ ዕጽዋ ብሚድያን ኣብ ትዮታታት ብዝተተኽለ ማይክሮፎን እቲ ክግበር ዝግበኦ መሰረታዊ ምኽሪ ምክልኻል ኮቪድ ይሕብሩ እኳ እንተነበሩ፡ ዳሕራይ ግን ምስ ምንዋሕ ግዜ እቲ ሰብ እንዳሰልቸዎ ከምዝመጽ ምንጭታትና ይገልጹ። ተመኩሮ ዝተፈላለየ ሃገራት ከምዘረጋግጾ፡ ብፍጥረቱ፡ ሓቢሩን ተሓባቢሩን ዝነብር ወዲ ሰብ፡ ኣኣብ ቤቱ ምስ ዝዕጾ ክሻቐልን ዓቕሉ ክጸቦን ግድን እዩ። ግን ከኣ እቲ ሓደን ቀንድን መከላኸሊ ኮሮናቫይረስ ምውሻብን ምዕጻውን ካብ ኮነ ሰባት ንኣስታት ሰለስተ ወርሒ ኣብ ቤቶም ተዓጽዮም የሕልፍዎ ኣለው። ግን ከኣ ብዘይ ዋጋ ኣይኮነን። ድሮ እኳ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ኤርትራ ጥሜትን ስእነት መሰረታዊ ሃለኽቲ ኣቑሑ ኣጋጢሙ ኣሎ። ካብ ስራሕን ዕለታዊ ንጥፈታትን ተኣሊኻ፡ ካብ እኹልን እዋናውን ሓበሬታ ርሒቕካ፡ እኹል መሰረታዊ ቀረብ ማይን መግብን ዘይብልካ፡ ነቲ ዝርካቡ ኣከናዊንካ ንጽባሕ እናማዕደኻ ምንባር ቀሊል ኣይኮነን ይብሉ ምንጭታት ቢቢሲ።


ማይክል ጆርዳን ንዓሌታዊ ማዕርነት ዝኸውን 100 ሚልዮን ዶላር ክህብ'ዩ

ማይከል ጆርዳን፡ ንዓሌታዊ ማዕርነትን ማሕበራዊ ፍሕትን ንዝቃለሱ ማሕበራት ዝውዕል 100 ሚልዮን ዶላር ክልግስ ምዃኑ ገሊጹ። እዚ ውሩይ ተጻዋታይ ኩዕሶ ሰኪዔት ኣሜሪካ ዝነበረ ማይክል ጆርዳን፡ ንሱን ትካል ቅዲ ጆርዳንን ነቲ ገንዘብ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመት ክኸፍልዎ ምዃኖም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ገንዘብ፡ ነቲ ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ "ሰሪጹ ዘሎ ዓሌታውነት" ንምቕላስ ንብርክት ዝበሉ ትካላት ከምዝወሃብ ሓቢሩ። እዚ ናይ ገንዘብ ወፈያ፡  እቲ ወዲ 46 ዓመት ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ፡ ድረክ ቹቫን ብዝተብሃለ ጻዕዳ ኣባል ፖሊስ ምቕታሉ ስዒቡ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ድረክ ቹቫን፡ ንጆርጅ ፍሎይድ፡ ምስትንፋስ ስኢኑ ክዛረብን ክጻዓርን ብምግባር እዩ፡ ኣብ ክሳዱ ብብርኩ ረጊጹ ቀቲልዎ። ጆርጅ ፍሎይድ፡ ብ25 ግንቦት እዩ፡ ኣብ ትሕቲ እግሪ ፖሊስ ሂወቱ ሓሊፉ። ማይክል ጆርዳን፡ ዝሓለፈ ሰሙን፡ በቲ ፍጸመ፡ "ኣዝየ ጉህየ፤ ብሓቂ ተቐንዚየ ከምኡ'ውን ተቘጢዐን'' ክብል ጽሒፉ ነይሩ። "ናይ ኩለኹም ቃንዛ፣ ነድሪ ከምኡ'ውን ቁጥዐ እስመዓንን እረኣየንን" ድሕሪ ምባል፡ "ምስዞም ኣብ ሕብረተሰብና ሰሪጹ ንዘሎ ዓሌታውነትን ዓመጽን ዝቃለሱ ደው እብል"  ኢሉ። ጆርዳን "ኣኺሉ ተሪፉና'' ክብል ነቲ ኣብ ልዕሊ ፀለምቲ ዝፍፀም ብድዐ ኮኒኑ።


ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ካርቱም ብኣልማማ ይግፈፉ ከምዘለው ተገሊጹ

ኣብ ሱዳን ብፍላይ ከኣ ኣብ ካርቱም ዝነብሩ ኤርትራውያን፡ ብሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ብቐጻሊ እናተገፉ ይእሰሩን ዘይተኣደነ ገንዘብ ክኸፍሉ ይግደዱን ከም ዘለው፡ ምንጭታት ካብ ካርቱም ንቢቢሲ ሓቢሮም። ን14 ዓመታት ኣብ ካርቱም ክነብር ዝጸንሐ ንድሕነቱ ከማል* ብዝብል ስም ክጽዋዕ ዝመረጸ ኤርትራዊ፡ እዚ ከምዚ ዓይነት ተርእዮ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋናት ምስ ህሉው ኵነታት ሱዳን ተኣሳሲሩ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ዝወርድ ዘሎ “ግፍዒ” ምዃኑ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ገሊጹ። ኣባላት ጸጥታ እታ ከተማ ንሰባት ብኣልማማ እናኣስሩ፡ ካብ 400-500 ዶላር ኣሜሪካ ከፊሎም ንኽወጽኡ የገድዱዎም ከምዘለው ምንጭታትና ሓቢሮም። ብሰንኪ’ዚ ከኣ እቲ ብቐደሙ እውን ከቢድን መሪርን ናብራ ሱዳን መመሊሱ ይኸፍእ ከምዘሎ ገሊጾም። እዚ ካብ ንኣሽቱ ነቝጣታት ብዝዋፈሩ ኣባላት ጸጥታ ዝግበር ንገንዘብን መኽሰብን ዝዓለመ ከምዝዀነ ካብቶም ግዳያት ይዛረቡ። በቲ ኵነታት ዘማረረ ከማል፡ ገንዘብ ከፊልካ እውን ከምዝኸፈልካ ዘረድእ ዝዀነ ይዅን ቅብሊት ከምዘይህቡ፡ ንሰባት ገገፊፎም ብምእሳር ገንዘብ ኣኽፊሎም ከምዝሰዱዎም ሓቢሩ። ብተወሳኺ፡ እቲ ኵነታት እናኸፍአ ምስ ከደ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ሱዳን ምስ ዝምልከቶም ሓለፍቲ ጸጥታ ሱዳን ተዘራሪቡ ነቲ ጉዳይ መግትኢ ክግበረሉ ከምዝተሓተተ፡ እንተዀነ ሰበስልጣን፡ መንግስቲ ብዛዕባ እቲ ዝግበር ዘሎ ኣፍልጦ ከም ዘይብሉን፡ ብናይ ከባቢ ፖሊስ፡ ኣብ ታሕተዋይ ጽፍሒ ዝግበር ናይ በለጽ ተግባር ምዃኑ ከምዝተሓበሮም የረድእ። ኤርትራውያን “ዋላ እውን ተጻጊሞም ገንዘብ ክኸፍሉ ይኽእሉ እዮም” ዝብል ኣረኣእያ ስለዝማዕበሉ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ንገንዝብን ረብሓን ዝዓለመ ግፋን ማእሰርትን ዝውቱር ምዃኑ ከማል የረድእ። ካልእ ንኣስታት 20 ዓመት ኣብ ካርቱም ከባቢ ጅሬፍ ዝነብር ኣለም ዑቕባይ ዝተባህለ ኤርትራዊ ብወገኑ፡ ኣብ ሱዳን ወቕቲ እናሓለኻ ኣብ  ልዕሊ ስደተኛታት ዝግበር ግፋን ማእሰርትን ልሙድ ምዃኑ፡ ይዅን እምበር ቅድሚ ሕጂ ብዝያዳ ነቶም መንበሪ ወረቐት (ኢቓማ) ዘይብሎም ኤርትራውያን ዘተኮረ ምንባሩ ብምሕባር፡ ኣብዚ እዋን እዚ ግን ቍጠባዊ መነባብሮ ስለዝኸበደ ኣባላት ጸጥታ እታ ሃገር ንስልጣኖም ምንጪ ገንዘብን ረብሓን ይጥቀምሉ ከምዘለው ይሕብር። ዳርጋ እቶም ዝበዝሑ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ሃገር ብዘይ ፍቓድ ስለዝስደዱ ናብ ኤምባሲ ከይዶም ሓገዝ ክሓቱ ከምዝጽገሙ ዝሓበረ ኣለም፡ እቶም ንረብሓን ገንዘብን ዝዋፈሩ ሓይልታት፡ ኤርትራዊ ካልእ ኣማራጺ ከምዘይብሉ ስለዝፈልጡ ነቶም ዜጋታት ስደቶም ከይኣኽሎም ከምዘሸግሩዎም የረድእ። ተመሳሳሊ ርድኢት ዘለዎ ከማል ብወገኑ፡ ንኢትዮጲያውን እውን ከምዝሕዙዎም ግን፡ ‘ኣይንኸፍልን ኢና እንተደሊኹም ንዓድና ስደዱና’  ስለዝብልዎም ድሕሪ ቝሩብ ከምዘውጽኡዎም ወይ ናብ ዓዶም ከምዝመልሱዎም ይሕብር። ዝበዝሕ እቲ ኤርትራዊ ግን ካብ ዓዱ ብዘይ ፍቓድ ስለዝወጽእ እንተተመሊሱ ጸገማት ከጋጥሞ ከምዝኽእል ስለዝርዳእ ዝተባህሎ ስለዝኸፍል ነቶም ኣባላት ጸጥታ ምንጪ እቶትን ረብሓን ከምዝዀኖም ይገልጽ። እቶም ኣባላት ጸጥታ ነቶም ስደተኛታት ንስኻትኩም ኣብ መዓስከራት እምበር ኣብ ከተማታት ክትነብሩ ኣይፍቀደኩምን እዩ ብምባል ከምዝኣስሩዎም ዝሓበረ ከማል፡ ናብራ መዓስከራት ከኣ ከቢድ ብምዃኑ እቶም ስደተኛታት ተለቂሖም ተመርቂሖም ኣብ ስደት ዝነብሩ ቤተሰብን ኣዕሩኽን እናሸገሩ ነቲ ዝሕተቱዎ ገንዘብ ከይፈተው ከምዝኸፍሉ፤ ነቶም ፈጺሞም ክኸፍሉ ዘይክእሉ ሰባት ክሳብ ዝከኣሎም ከምዘሰራጥዩዎም እምበር ሒዞም ናብ መዓስከራት ከምዘይመልሱዎም ጠቒሱ. “እቲ ምኽንያት፡ መርከቢ ገንዘብ እዩ፣ ዋጋ ዕዳጋ ኢኻ ከኣ ትገብር፡” ይብል። ክልተ ኣሕዋቱ ኣብ ሱዳን ዘለውዎ ኣብ ስዊድን ዝነብር መብራህቱ ክፍሎም፡ "ወርሒ መጸት ብፖሊስ ተታሒዝና ሓግዙና ዝብል ርድኡና ጥራሕ ኢና ንሰምዕ፡ ኤርትራዊ ኣብ ሱዳን ዳርጋ ክሪብቶ ካረንሲ ተቐይሩ" ብምባል በቲ ዘውጽኦ ገንዘን ብዙሕ የማርር። ኣብዚ እዋን’ዚ ሱዳን ብሰንኪ ፖለቲካዊ ምትፍናንን ቀጻሊ ማሕበረ-ቍጠባዊ ቅልውላውን ዋሕዲ ቀረብ መሰረታዊ ሃለኽትን ሓያል ብድሆታት ከምዘጋጠማ ዝገልጽ ኣቶ ኣለም፡ ዜጋታት ኮነ ስደተኛታት ናብራ ከቢድዎም ብቐጻሊ የማርሩ ከምዘለው ይሕብር። ከም ሳዕቤኑ ከም ዓሶ፡ ሸሮኽ፡ ረስኒ ደንጊ፡ ቺኩንጉንያ ዝኣመሰሉ በብዓመቱ ዝኸሰቱ ሕማማት ኣብ ጥዕና ከቢድ ቅልውላው የስዕብ ከምዘሎ ዩኤንኤችሲኣር ይሕብር። ብተወሳኺ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ካብቶም ኣብ ሱዳን ዝርከቡ ሰብኣዊ ሓገዛት ዘድልዮም 14.3 ሚልዮን ሰባት፡ ኣስታት 2.9 ሚልዮን ብሰንኪ ኵናትን ደርቅን ዕልቕልቕን ኣብ ውሽጢ ሃገሮም ዝተመዛበሉ ሱዳናውያን፡ ኣስታት 900,000 ተመለስቲ ሱዳናውያን፡ ኣስታት 1.2 ሚልዮን ዝዀኑ ከኣ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዑቕባ ዝሓተቱ ስደተኛታት ከምዝዀኑ ይገልጽ። ይዅን እምበር ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣካል ናይቲ ገዚፍ ተጸባይ ረድኤት ክነሶም ግዳይ ሓይልታት ጸጥታ ይዀኑ ምህላዎም ኣቶ ኣለም የረድእ። ኣቶ ከማል፡ እዚ ተግባር እዚ ክቃላዕን ዝምልከቶም ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ ሱዳን ግቡእ ፍታሕ ክገብሩሉ ከምዝግባእን የተሓሳስብ። ኣብዚ እቲ ስልጣን ሒዙ ዘሎ ወተሃደራዊ ሓይሊ ቀጻሊ ተቓውሞታት ስለዘጋጥሞ ርጉእ ፖለቲካዊ ቁመና ከምዘይብሉ ይግለጽ። “ኤምባሲ ኤርትራ ‘ውን ከይተሓለለ፡ ንመሰላት’ቲ ዝከላበት ዘሎ ኤርትራዊ፡ ፖለቲካዊ መኽሰብ ከይደለየ ክጠባቐሉ ግቡእን ሓላፍነቱን እዩ፡” ይብል። ኣብ ሱዳን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያንን ኢትጵዮያውንን ስደተኛታት ተዓቚቦም ይርከቡ። ኣብ ምብራቕ ሱዳን ጥራይ፡ ኣስታት 113 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝርከቡ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ። ካብ'ዚኦም ድማ ልዕሊ 83 ሽሕ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ይርከቡ። ዝተረፉ 30 ሽሕ ድማ ኣብ ከተማታት ሱዳን ሰፊሮም ይነብሩ።


ሰራዊት ሱዳን ሲቪላዊ መንግስቲ ንምምላስ ሓድሽ ሰነድ ስምምዕ ኣውጺኡ

ወተሃደራዊ መራሕቲ ሱዳን፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዝቕጽል ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ደው ንምባል ዘኽእል፡ ስልጣን ንሲቪላውያን ጉጅለታት ንምርካብ ዘኽእል ቈራጽ ስጕምቲ ተሰማሚዖም። በዚ መሰረት፡ ንኽልተ ዓመት ዝቕጽል፡ ብሲቪላውያን መራሕቲ ዝመሓደር መሰጋገሪ እዋን ዝምልከት ሰነድ ስምምዕ ኣብ ካርቱም ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ብወግዒ ተቓሊዑ። እንተዀነ እቶም ስሩዕ ተቓውሞታት ጐደና ከካይዱ ዝጸንሑ ደገፍቲ ዲሞክራሲን ተቓወምቲ እቲ ወተሃደራዊ ምሕደራን ዝዀኑ ሰልፈኛታት ግን፡ ነዚ ነጺጐምዎ ኣለዉ። ሱዳን፡ ኣብ 2019 ሰራዊት እታ ሃገር ነቲ ንነዊሕ እዋን ኣብ ስልጣን ዝነበረ ዑመር ኣልበሽር ድሕሪ ምዕላዉ፡ ኣብ ዓዘቕቲ ቅልውላው ተሸሚማ እያ ጸኒሓ። ኣብ 2019 ድሕሪ ዝተኻየደ ዕልዋ፡ ንወተሃደራውን ሲቪላውን መራሕቲ ብዝወከሉ ዝቘመ፡ ‘ሓይልታት ሓርነትን ለውጥን’ ዝብል ጥምረት ሓባራዊ መሰጋገሪ መንግስቲ ንምቛም ተሰማሚዖም። እቲ ብቐንዱ ዘይጠዓዓም ዝነበረ ሕብረት፡ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ዓመት፡ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ነቲ ንሲቪላውያን ወኪሉ ዝነበረ ናይቲ እዋን ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ካብ ስልጣኑ ምስ ገለፎ ኣብቂዑ። ዓብደላ ሓምዶክ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ’ኳ እንተነበረ፡ እቲ ምስቶም ወተሃደራውያን መራሕቲ ዝገበሮ ስምምዕ ምቕርሐ ስልጣን ሰፊሕ ተቓውሞታት ምስ ገጠሞ ብፍቓዱ ካብ ስልጣኑ ወሪዱ። ትማሊ ሰኑይ፡ ወተሃደራዊ ጀነራላትን ሲቪላውያን መራሕቲን ነዚ ሓድሽ ስምምዕ ድሕሪ ምፍርራሞም፡ ኣብ ቤተ መንግስቲ ካርቱም ጽንብል ተኻይዱ። ወተሃደራዊ መራሒ ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ስምዒት ህዝቢ ንምቕስቃስ፡ "ወተሃደር መዓስከር ጥራይ እዩ ዝምልከቶ!" ዝብል ፍሉጥ ህዝባዊ ሰውራዊ ጭርሖ ደጋጊሙ። እዚ ይዅን እምበር፡ ብዙሓት ደገፍቲ ዲሞክራሲ ዝዀኑ ሰልፈኛታት - መብዛሕትኦም መንእሰያት ደቂኣንስትዮን ደቂተባዕትዮን - ነቲ ስምምዕ ዝቃወም ሰልፍታት፡ ኣብ ጐደናታት ከካይዱ ተራእዮም። ኣህጕራዊ ናእዳ ዝረኸበ ሱዳናዊ ሰራሕ-ፊልም ሓጁጅ ኩካ፡ ተቓውሞ ንምምራሕ ኣብ ዝዳለወሉ ዝነበረ እዋን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ምትእምማን ተበቲኹ እዩ፤ ሰራዊት ሕጂ'ውን ደጊሙ ክጥሕሶ [ነዚ ስምምዕ] ይኽእል'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። "እቲ ዝዓበየ ጸገም፡ እቶም ኣውራ መራሕቲ ዕልዋ መንግስቲ - ኣልቡርሃንን፡ ምክትሉ ሕሜቲን- ኣብ ስልጣን ምህላዎም እዩ። ሰባት ተቐቲሎም፡ ቈሲሎም፡ ተኣሲሮም፡ ብዘይ ተሓታትነት ድማ ይቕጽሉ ኣለዉ።" እዚ ናይ ትማሊ ስምምዕ፡ ዋላ'ኳ ገና ዝርዝር ሓበሬታ እንተዘይብሉን፡ ብዛዕባኡ ገለ ዕቃበታት’ውን እንተሃለወ፡ ነቲ ኣብ ሱዳን ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ንምፍታሕ ከም ሓደ ፈላሚ እወታዊ ስጕምቲ'ዩ ዝርአ። ብዘይካ’ቲ ንኽልተ ዓመት ዝጸንሕ ሲቪላዊ መሰጋገሪ ምምሕዳር፡ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ንሕርያ ጕጅለ ምክልኻልን ጸጥታን ንሲቪላዊ ቀዳማይ ሚኒስተር ክህብ’ውን ወሲኑ’ሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር መን ከም ዝኸውን ግን ዛጊት ኣይተፈልጠን ዘሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብሓይልታት ጸጥታ ንዝተቐትሉ ዓሰርተታት ሰልፈኛታት ጸረ-ዕልዋ፡ ፍትሒ ምርካብ ዝምልከትን ካልኦትን ገና መዓልቦ ዘድልዮም ወሰንቲ ጉዳያት ኣለዉ። እቶም ንወተሃደራዊ ሓይሊ ዝድግፉ ዝነበሩ ዕጡቓት ጕጅለታት’ውን ተዋሲኖም ስለዘለዉ፡ እቲ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ንኸብቅዕ፡ ኣብ ጥቅምቲ 2020 ምስ መንግስቲ ዝፈረምዎ ስምምዕ ብጽቡቕ እንተዘይተታሒዙ፡ ኣብ ሓደጋ ክወድቕ ይኽእል እዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ውሳነታት መንግስቲ፡ ሕጂ’ውን ላዕለዋይ ስልጣኑ ዝሕሉ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ጽልዋኡ ተጠቒሙ ንሲቪላውያን መራሕቲ ቅሳነት ክኸልእን መስርሕ ምስግጋር ናብ ዲሞክራሲ ክዓናቕፍን ከም ዝኽእል፡ ብዙሓት ስክፍታኦም የስምዑ ኣለዉ። ፖለቲካውን ወተሃደራውን መራሕቲ ግን፡ እቶም ጉዳያት ኣብ ቀጻሊ ምዝርራብ ክፍትሑ እዮም፡ ይብሉ። ኣፈኛ ሓይልታት ሓርነትን ለውጥን ኣልዋዚቕ ኣልበሪር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ዕላማታት ናይቲ ስምምዕ፡ ምሉእ ብምሉእ ሲቪላዊ ምሕደራ ምምስራት፡ ናጻ ፖለቲካ ሃዋህው ምፍጣርን ሰፊሕ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ዘለዎ ናይ መወዳእታ ስምምዕ ምብጻሕ’ዩ” ኢሉ። ዛጊት እቲ ናይ መወዳእታ ስምምዕ ወይ መዓስ ኣብ ግብሪ ከም ዝውዕል ግን ገደብ ግዜ ኣይተቐመጠን። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሃገራት ዓረብን ምዕራባውያን መንግስታትን ክልቲኦም ወገናት ንኽላዘቡ ጸቕጢ ክገብር ዝጸንሐ ሰፊሕ ኣህጉራዊ ጥምረት እዩ። ኣሜሪካን ሕቡራት ሃገራትን ነቲ ስምምዕ ብሓጐስ ተቐቢሎምዎ ኣለዋ። ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ቮልከር ቱርክ፡ እዚ ስምምዕ "ኣገዳሲ ቀዳማይ ስጕምቲ" ክብል ገሊጽዎ። ኣብ መንጐ እቲ ኣህጉራዊ መልእኽቲ ዮሃናን፡ ኣብ ቤተ መንግስቲ ፕረዚደንት ዘሎ ጽንብልን ኣብ ጐደናታት ዘሎ ስምዒታትን ግን ዝተፈራረቐ ሃዋሁ እዩ ዘለዎ። ሱዳን፡ ኣብ መወዳእታ እዚ ወርሒ’ዚ ንምጅማር ‘ቲ ንፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣልበሽር ዝዓለወ ሰውራ ክትዝክር እያ። ንኣርባዕተ ዓመታት ከኣ፡ ነቲ ካብ ናጽነታ ኣትሒዙ ካብ መብዛሕትኡ እዋን ታሪኻ ዘምለጠ ዲሞክራስያዊ ለውጢ ዝጽውዕ ሰፊሕ ህዝባዊ ተቓውሞታት ብቐጻሊ ይካየድ ኣሎ።


ደቡብ ሱዳን 'ዘይሕጋውያን' ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ስደተኛታት ክትሰጉግ'ያ

ሰብመዚ ኢሚግሬሽን ደቡብ ሱዳን፡ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ዝርከብዎም መበቆሎም ካብ ልዕሊ 20 ሃገራት ዝኾኑ ስደተኛታት ከምዝሰጉግ ገሊጹ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ጁባ ምስበጽሑ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝኣተዉ እዞም ስደተኛታት ብዘይ ፓስፖርት ይኹን ናይ መገሻ ሰነድ ናብታ ሃገር ከምዝኣተዉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። እቶም ስደተኛታት ካብ ርእሰ ከተማ ሱዳን ካርቱም ናብ ደቡብ ሱዳን ዕቝባ ንምርካብ ዝመጹ እዮም። ኣብ ሰሜናዊ ደቡብ ሱዳን ካብ ዝርከባ ከተማታት ቤንቲዩን ፓሎችን ብናይ ውሽጢ ሃገር በረራታት ናብ ጁባ ከምተጓዓዙ ሓደ በዓል ስልጣን ኢሚግሬሽን ተዛሪቡ። ኣብ ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ሓላፊ ኢሚግሬሽን ሌተናል ጀነራል ኣተም ማሮል ቢያር ናብ ዝመጹሉ ቦታ ከም ዝጥረዙ'ውን ገሊጹ'ሎ። ናይ መገሻ ሰነድ ይኹን ምስ ዝኾነ ኣብ ደቡብ ሱዳን ዝንቀሳቐስ ትካል ርክብ ስለዘይብሎም ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ እቲ ሌተናል ጀነራል ወሲኹ ገሊጹ። ናይ’ቲ ከባቢ ጋዜጣ 'ዘ ዳውን'፡ “ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ሰነድ ዘይብሎም ሰባት ምቕባል ክንቅጽል ኣይንኽእልን። ናይ መገሻ ሰነድ ዘይሓዙሉ ምኽንያት እንታይ ከምዝኾነ ስለዘይንፈልጥ፡ ንሃገርና ኣብ ሓደጋ ከእትዋ ይኽእል’ዩ” ክብል ነቲ ጀነራል ብምጥቃስ ጸብጺቡ። እቶም ስደተኛታት፡ ክሳብ ዝጥረዙ ንወጻእተኛታት ኣብዝተዳለወ፡ ኣብ ጁባ ዝርከብ ፍሉይ ማእከል ስደተኛታት ኮሎሎ ተኣሲሮም ከምዘለዉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ገሊጾም ኣለዉ። እታ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነት ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገረ ደቡብ ሱዳን ክንግዱ ናይ ዝመጹ ብዙሓት ስደተኛታት መዕረፊት እያ። ብሰንኪ እቶም ብቐሊሉ ዝስገሩ ዶባታ ግን ዋሕዚ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ክትቆጻጸሮ ተጸጊማ ትርከብ። ኣብ ጁባ ዝነብር ሓደ ኢትዮጵያዊ ብፍሉይ ንሳውዝ ሱዳን ፖስት ዝተባህለ ማዕከንእ ዜና ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ገለ ካብቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝኣተዉ ኢትዮጵያውያን ዜጋታት ካብ ሃገሮም ሃዲሞም ዝመጹ ስለዝኾኑ ምብራሮም ንድሕነቶም ዓቢ ስግኣት ከምዝኾነ ይሕብር። እቲ ንድሕነቱ ሰጊኡ መንነቱ ክግለጽ ዘይደለየ ኢትዮጵያዊ፡ “ኣብ ቀረባ ግዜ ካብ ኢትዮጵያ ሃዲሞም መጺኦም፡ ተመሊሶም ናብኡ እንተተሰጒጎም ክእሰሩ፣ ወይ’ውን ክቕተሉ ይኽእሉ እዮም” ከምዝበለ ሳውዝሱዳን ፖስት ኣብ መርበቡ ገሊጹ። ኤርትራውያን ስደተኛታት እውን ተመሳሳሊ ስግኣት ክህልዎም ከምዝኽእል ይግመት። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ኣብ ሱዳን ብፍላይ ከኣ ኣብ ካርቱም ዝነብሩ ኤርትራውያን ኢትዮጵያውያንን፡ ብሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ብቐጻሊ እናተገፉ ይእሰሩን ዘይተኣደነ ገንዘብ ክኸፍሉ ይግደዱን ከም ዘለው፡ ምንጭታት ካብ ካርቱም ንቢቢሲ ሓቢሮም ምንባሮም ይዝከር። ኣብቲ እዋን፡ እቶም ካብ ሃገሮም ብዘይ ፍቓድ ዝስደዱ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብ ኤምባሲ ከይዶም ሓገዝ ክሓቱ ከምዝጽገሙ፡ ንኣስታት 20 ዓመት ኣብ ካርቱም ዝነብር ኣለም ዑቕባይ ዝተባህለ ኤርትራዊ ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣባላት ጸጥታ እታ ከተማ ንሰባት ብኣልማማ እናኣስሩ፡ ካብ 400-500 ዶላር ኣሜሪካ ከፊሎም ንኽወጽኡ የገድዱዎም ከምዘለው ካልኦት ምንጭታት'ውን ቢቢሲ ገሊጾም እዮም። ዝበዝሕ ስደተኛ ካብ ዓዱ ብዘይ ፍቓድ ስለዝወጽእ እንተተመሊሱ ጸገማት ከጋጥሞ ከምዝኽእል ስለዝርዳእ ዝተባህሎ ክኸፍል ከምዝግደድ ጸብጻባት ይገልጹ። እቲ ኵነታት እናኸፍአ ምስ ከደ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ሱዳን ምስ ዝምልከቶም ሓለፍቲ ጸጥታ ሱዳን ተዘራሪቡ ነቲ ጉዳይ መግትኢ ክግበረሉ ሓተቱ ነይሩ። እንተዀነ መንግስቲ ሱዳን ብዛዕባ እቲ ዝግበር ዘሎ ኣፍልጦ ከም ዘይብሉን፡ ብናይ ከባቢ ፖሊስ፡ ኣብ ታሕተዋይ ጽፍሒ ዝግበር ናይ በለጽ ተግባር ምዃኑ ከምዝተሓበሮም፡ ኤምባሲ ኤርትራ ሓቢሩ ነይሩ። ብካልእ መዳይ፡ ዞባዊ ወሃቢት ቃል ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ፈይዝ ካሲና፡ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ኣብ ዘዕቈብሎም መዓስክራት ስደተኛታት ሱዳን በዲዶ ህበይ ከም ዝተረኸበ ኣረጋጊጻ ነይራ። “ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መዓስክር ስደተኛታት ምብራቕ ሱዳን በዲዶ ህበይ ብምእታዉ ኣዝዩ ተሻቒሉ ይርከብ” ዝበለት እታ ወሃቢ ቃል፡ እቶም በቲ ሕማም ዝተለኽፉ ግቡእ ሕክምናዊ ድጋፍን ናብዮት ይግበረሎም ከም ዘሎን፡ ናይ ምፍላይ ስጕምቲ ከም ዝተወስደን ወሲኻ’ውን አመልኪታ እያ። ኣብ ሱዳን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያንን ኢትጵዮያውንን ስደተኛታት ተዓቚቦም ይርከቡ። ኣብ ምብራቕ ሱዳን ጥራይ፡ ኣስታት 113 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝርከቡ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ። ካብ'ዚኦም ድማ ልዕሊ 83 ሽሕ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ይርከቡ። ዝተረፉ 30 ሽሕ ድማ ኣብ ከተማታት ሱዳን ሰፊሮም ይነብሩ።


ሱዳን፡ ብዛዕባ'ታ 'ብክሊ ኣየራ ኣትያ ተሃሪማ' ዝተባህለት ነፋሪት ዝተነግረ ክእረም ንኣምባሳደር ኢትዮጵያ ሓቲታ

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ፡ ብሱዳን ኣቢላ ክሊ ኣየር እታ ሃገር ጥሒሳ ኣትያ ዝበላ ነፋሪት ሃሪሙ ከም ዘውደቐ ድሕሪ ምግላጹ ዝዝከር ኰይኑ፡ ነዚ ስዒቡ ሱዳን ኣብ ካርቱም ዝርከብ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ጸዊዓ መብርሂ ክወሃባ ሓቲታ። ኣዛዚ ሰራዊት ሜጀር ጀነራል ተስፋዬ ኣያሌው ከምኡ’ውን ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ሌተናል ጀነራል ይልማ መርዳሳ፡ ኣንቶኖቭ 26 ዝዓይነታ ነፋሪት ብሸነኽ ሱዳን ክሊ ኣየር ኢትዮጵያ ጥሒሳ ኣትያ ኢሎም ነይሮም። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ሱዳን ድማ፡ እታ ሱዳን ሰጊራ ክሊ ኣየር ኢትዮጵያ ጥሒሳ ዝኣተወት ነፋሪት ተሃሪማ ከም ዝወደቐት ኣመልኪቱ ብ23 ነሓሰ 2014 [ግእዝ] መግለጺ ከም ዝሃበ ማዕከን ዜና ሱዳን ንሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ሃገሩ ጠቒሳ ጸብጺባ። ነዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ፡ እቲ ኣምባሳደር መግለጺ ምሃቡ ዘየሐጐሶ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን፡ ነቲ ኣምባሳደር ጸዊዑ ከም ዘዘራረቦን፡ እቲ ዝሃቦ መግለጺ ግጉይ ምዃኑ ክዛረብ ሓቲቱ። ዳይረክተር ጉዳያት ኣፍሪቃ ሱዳን ጀነራል ኣምባሳደር ፋድል ዓብዱላህ ፋድል፡ እቲ ኣምባሳደር ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ንሱዳን ከም ዘየሐጐሳ ተዛሪቡ ክብል ሱና ጸብጺቡ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ፡ እታ ስርሓት ሶቭየት ዝዀነት ኣንቶኖቭ 26 ዝዓይነታ ነፋሪት ብ17 ነሓሰ 2014 ምሸት ሰዓት ኣርባዕተ ብሸነክ ሱዳን ክሊ ኣየር ኢትዮጵያ ጥሒሳ ክትኣቱ ክትብል ተሃሪማ ወዲቓ ምባሉ ይዝከር። እታ ነፋሪት፡ ንሓይልታት ትግራይ ኣጽዋር ከተቕርብ ዝኸደት’ያ ክብል’ውን ሜጀር ጀነራል ተስፋዬ ኣያሌው ተዛሪቡ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዋና እታ ነፋሪት ብወግዒ'ኳ እንተዘይገለጸ፡ “ንህወሓት ዝድግፉ ዘለው ታሪኻውያን ጸላእትና ምዃኖም ይእመን” ኢሉ። ሰብ መዚ ኢትዮጵያ እዛ ነፋሪት፡ ተሃሪማ ወዲቓ ምባሎም፡ ሓይልታት ትግራይን ሱዳንን ሓሶት’ዩ ክብሉ ነጺጐምዎ’ዮም። ኣምባሳደር ይበልጣል ኣእምሮ፡ ኣብቲ ንማዕከናት ዜና ሱዳን ሂብዎ ዝተባህለ መግለጺ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ካብ ሱዳን ዝሰገረት ኣጽዋር ጽዒና ናብ ሓይልታት ትግራይ ንምብጻሕ ትኸይድ ዝነበረት ነፋሪት ሃሪሙ ከም ዝበለ ሱና ይገልጽ። ኣምባሳደር ፋድል፡ እቲ ኣምባሳደር ዝሃቦ ቃል፡ “መሰረት ዘይብሉ” ስለ ዝዀነ ክልተኣዊ ርክበን ክሕይል ኣብ ዝደልያ ሃገራት ኣሉታዊ ጽልዋ ዘሕድር እዩ ኢሉ።


ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ኣብ ዘዕቈቡሎም መዓስከር ስደተኛታት ሱዳን በዲዶ ህበይ ተረኺቡ

ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ምብራቕ ሱዳን በዲዶ ህበይ [ሞንኪ ፖክስ] ከም ዝተረኽበ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ዞባዊ ወሃቢት ቃል ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [UNHCR]፡ ፈይዝ ካሲና፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ኤርትራውያንና ኢትዮጵያውያን ኣብ ዘዕቈብሎም መዓስክራት ስደተኛታት ሱዳን በዲዶ ህበይ ከም ዝተረኸበ ኣረጋጊጻ። ንሳ ሎሚ ዓርቢ ብኢመይል ኣብ ዝሃበትና ምላሽ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ግዝኣት ከሰላ ኤርትራውያን ዝርከብዎ መዓስክር ስደተኛታት ሸገራብ፡ ካልኦት ሰለስተ ሰባት ድማ ኢትዮጵያውያን ዝርከብዎ ቱናይደባህ ዝተባህለ መዓስክር ስደተኛታት በቲ ሕማም ተለኺፎም ተረኺቦም። ኣብ ግዝኣት ገዳርፍ ሱዳን ዝርከብ መዓስከር ቱናይድባህ ድማ፡ ምስ ኲናት ትግራይ ብዝዛመድ ካብ ምዕራብ ትግራይ ህይወቶም ንምድሓን ዝተሰደዱ ተጋሩ ካብ ጥሪ 2021 ጀሚሩ ኣዕቒቦም ዝርከብሉ እዩ። ኣብቲ መዓስከር፡ ኣስታት 23 ሽሕ ስደተኛታት ኣዕቍቦም ከም ዝርከቡ ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተረኸበ መረዳእታ ይሕብር። “ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መዓስክር ስደተኛታት ምብራቕ ሱዳን በዲዶ ህበይ ብምእታዉ ኣዝዩ ተሻቒሉ ይርከብ” ኢላ። እቶም በቲ ሕማም ዝተለኽፉ ግቡእ ሕክምናዊ ድጋፍን ናብዮት ይግበረሎም ከም ዘሎን፡ ናይ ምፍላይ ስጕምቲ ከም ዝተወስደን ወሲኻ ገለጻ። ሚኒስትር ጥዕና ሱዳንን ውድብ ጥዕና ዓለምን፡ እቲ ሕማም ናብ ካልኦት ሰባት ከይላባዕ ንዘርአይዎ ተገዳስነት ድማ ኣመስጊነና። ክልቲኦም ትካላት፡ እቲ ሕማም ንምቍጽጻርን ናብ ካልኦት ከባቢታት ከይዛመት ንምዕጋትን ሓቢሮም ይሰርሑ ከም ዘለዉ'ውን ወሲኻ ሓቢራ። ካልኦት ዝተለኽፉ ሰባት እንተለዉ ንምፍላጥ’ውን ቀጻሊ መርመራታት ይካየድ ከም ዘሎ ንምፍላጥ ተኻኢሉ። "ገለ በቲ ለበዳ ዝተጠርጠሩ ንበይኖም ተወሺቦም ክጸንሑ ተገይሩ ኣሎ" ዝበለት ፈይዝ፡ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ስድራኦም ተወሳኺ መርመራ ይግበር ከም ዘሎን'ውን ሓቢራ። እቲ ኮሚሽን ብወገኑ፡ ውልቃዊ ጽሬትን ተዛመድቲ ጥንቃቐታትን ዝምልከት ስርሓት ምዕባይ ኣፍልጦን ግንዛበን የሳልጥ ኣሎ ኢላ። ዝውሰዱ ስጕምቲታት፡ ንመምርሕታት ውድብ ጥዕና ዓለም ዝተኸተሉን ክዀኑ እቲ ኮሚሽን ኣገንዚቡ። እቲ ሕማም፡ ናብ ካልኦት ከባቢታት ክልል ገዳርፍ ብፍላይ ድማ ካብቲ መዓስከር ሓሙሽተ ኪ.ሜ ርሒቓ ናብ እትርከብ ከተማ ቱናይድባህ ከይላባዕ ናብቲ መዓስክር ሓደሽቲ መጻእቲ ከይኣትዉ ከም ዝተኸልከለ፡ ንሰብ መዚ ግዝኣት ገዳርፍ ጠቒሱ ሱዳን ትሪቡን ጸብጺቡ ኣሎ። ሚኒስትሪ ጥዕና ገዳርፍ፡ ኣብቲ መዓስከር ካብ ዝርከብ ሰብኣዊ ረድኤት ጕጅለ፡ 60 ብበዲዶ ህበይ ዝተጠርጠሩ ሰባት ምህላዎም ጸብጻባት ከም ዝበጽሖ ገሊጹ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ልዕሊ 21 ሽሕ ስደተኛታት ዘዕቈብሉ፡ መዓስከር ኡም ራኩባ፡ ክልተ በቲ ቫይረስ ዝተጠርጠሩ ከም ዘለዉ እቲ ጸብጻብ የመልክት። ብሓፈሻ ኣብ ሱዳን፡ 7 በቲ ቫይረስ ከም ዝተለኸፉ ሰበስልጣን እታ ሃገር ምዝራቦም ጸብጻበት የመልክቱ። ብመሰረት ውድብ ጥዕና ዓለም፡ በዲዶ ህበይ ምስ ዝተለኽፈ ሰብ ብምጽግጋዕ፡ ካብ ቆርበት ናብ ቆርበት፡ ካብ ኣፍ ናብ ኣፍ፡ ወይ ካብ ኣፍ ናብ ቆርበት ብምትንኻፍ እዩ ዝላባዕ። ኣብ ዝሓለፉ እዋናት፡ እቶም ኣብ ምብራቓዊ ሱዳን ዝርከብ መዕቈቢ ስደተኛታት ብምኽንያት ሓያል ዝናብ ብውሑጅ ከም ዝተዋሕጠ ነበርቲ እቲ መዓስከር ገሊጾም ምንባሮም ይዝከር። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ስደተኛታት ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ኣብ መዓስከር ቱናይደባህ ብዝሃረመ ከቢድ ዝናብ እቲ ዝተዓቘቡሉ ቴንዳ ከም ዝፈረሰን ኣብ ዘሰክፍ ኵነታት ከም ዝርከቡን ተዛሪቦም። ኣመሓዳሪ ስደተኛታት እቲ መዓስከር ኣቶ ኣስማረ ኣዳል፡ ኣብቲ 5494 ቴንዳ ዘለዎ መዓስከር ብ3 ሓምለ 2013 ዓ.ም [ግእዝ] ብዝነበረ ብርቱዕ ንፋስን ዝናብን ብርክት ዝበለ መጽለሊ ከም ዝዓነወ ተዛሪቡ። እቲ ሓደጋ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ጀሚሩ ከጋጥም ዝጸንሐ ምዃኑ ክገልጽ እንከሎ፡ መብዛሕትኦም ዓቕሚ ዝውሕዶም ስደተኛታት ኣብ ዘሰክፍ ኵነታት ከም ዝርከቡ ንቢቢሲ ትግርኛ ሓቢሩ ነይሩ።


ሓደ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ሱዳን ኣብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ

ብሓደ ካብ ላዕለዎት ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ዝምራሕ ጉጅለ ልኡኽ ሱዳን ኣብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ። ኣባል ሉኡላዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ዝኾነ ሌ/ጀነራል ኢብራሂም ጃብር፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብምርኻብ ብዛዕባ ክልተኣዊን ዞባውን ጉዳያት ከምዝተዘራረበ ኣገልግሎት ዜና ሱዳን፡ ሱና ሓቢሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሓላፊ ጸጥታ ኢትዮጵያ ኣቶ ተመስገን ጥሩነህ ናብ ሱዳን ብምኻድ ምስ ምክትል ወተሃደራዊ ኣዛዚ እታ ሃገር ተራኺቡ ነይሩ። ሱዳን ነቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተፈረመ ስምምዕ ሰላም ከምእትድግፍን ኣብ ምትግባሩ ከምእትተሓጋገዝን'ውን ጀነራል ጃብር ገሊጹ'ሎ። ኣብዚ እዋን'ዚ ሱዳን ኣቦመንበር ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ምዃና ይፍለጥ። "ኣብ ሃገራት ውድብ [ኢጋድ]፡ ጸጥታ፡ ምርግጋእን ቁጠባዊ ውህደትን ንምዕዋት ነቲ ውድብ ንምብርባር" ከምእትሰርሕ'ውን ጉጅለ ልኡኽ ሱዳን ኣረጋጊጹ'ሎ። ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ብወገኑ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ንክልቲኦም ወገናት ኣብ ዘገድሱ ጉዳያት" ከምዝተዘራረቡ ሓቢሩ'ሎ። ሱዳንን ኢትዮጵያን ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ብሰንኪ ዘለወን ዶባዊ ምስሕሓብ ናብ ረጽሚን ምትፍናንን ኣምሪሐን ምጽንሐን ይፍለጥ። ብዘይካ'ዚ፡ ብጉዳይ ህንጸት ግድብ ሕዳሰ ኢትዮጵያ'ውን ንነዊሕ ዓመታት ክሰሓሓባ ጸኒሐን'የን። ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብደልፋታሕ ኣል-ቡርሃን ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ኣብ ባህርዳር ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ መራሕቲ ሃገራት 'ጣና ፎረም' ተሳቲፉ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ዳይረክተር ሃገራዊ ድሕነት ኢትዮጵያ፡ ናብ ርእሰከተማ ካርቱም ብምብጻሕ ምስ ምክትል መራሒ እታ ሃገር ዝኾነ ሌ/ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጎሎ (ሕመቲ) ተራኺቡ ነይሩ። ክልቲኦም ሰበስልጣን ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ብዛዕባ ክህሉ ዝኽእል ጸጥታዊ ምትሕብባር ከምዝተዘራረቡ ተገሊጹ ነይሩ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ፡ ሰራዊት ሱዳን ነቲ ዘሰሓሕበን ኣል-ፋሻጋ ተባሂሉ ዝፍለጥ ከባቢ ተቖጻጺሩ ምንባሩ ይዝከር። ምስቲ ኲናት ብዝተሓሓዝ'ውን፡ ገለ ዕጡቓት ካብ ሱዳን ከምዝኣተዉ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ክኸሱ ተሰሚዖም ነይሮም። እንተኾነ ግን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንፓርላማ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ሱዳን ኣብ ኲናት ትግራይ ኢድ ከምዘይነበራ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ግን ሓንቲ ኣጽዋር ናብ ሓይልታት ትግራይ ንምብጻሕ ብወገን ሱዳን ክትኣቱ ዝፈተነት ነፋሪት ሃሪሙ ከምዝውደቐ ሰራዊት ኢትዮጵያ ገሊጹ ነይሩ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ እቲ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተዘርገሐ ሓበሬታ ውጹእ ሓሶት'ዩ ክብሉ ነጺጎምዎ'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ'ውን፡ ሱዳን ሓደ ሲቪል ዝርከቦም 7 ወተሃደራታ ብሓይልታት ኢትዮጵያ ከምዝተቐትሉ ከሲሳ ነይራ። ሰብመዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ኣብቲ ረጽሚ ሰራዊቶም ከምዘይተሳተፈ ብምግላጽ፡ ምስ ዕጡቓት ሚሊሻ ዝተኻየደ ምንባሩ'ዮም ዝምጉቱ ነይሮም። ብሰንኪ'ዚ፡ ሰራዊት ሱዳን ናብቲ ሓይልታት ኢትዮጵያ ዝነበርዎ ቦታታት ደብዳብ ከበድቲ ብረታት ከምዘካየደ ጸብጻባት ኣረጋጊጾም ነይሮም።


ኣብ ሱዳን ዝግፈፉ ዘለው ኤርትራውያን ስደተኛታት መን'ዩ ዝሓተሎም?

ኣባላት ጸጥታ ሱዳን ኣብ ካርቱምን ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገርን ኤርትራውያን ስደተኛታት ብጻዕቂ ይገፉ ምህላዎም ግዳያት ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቶም ፖሊስ ነቶም ሕጋዊ ሰነድ ዘለዎም ስደተኛታት ከይተረፈ ብምግፋፍ ንሓደ ስደተኛ ካብ 500-600 ክኸፍል ከምዘገደድዎን እቶም ስደተኛታት ይሕብሩ። ብተወሳኺ ንዋሕስ ኢሎም ኣስታት 100 ዶላር ከምዘኽፍሉዎም ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቶም ስደተኛታት ንዝምልከቶም ኣካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ካርቱምን'ኳ እንተሓበሩ፡ ነቲ ሃድንን ምዝመዛን ጠጠው ከብልዎ ዝዀነ ስጕምቲ ከምዘይወሰዱ ዝሕብሩ እቶም ስደተኛታት፡ እቲ ብቐጻሊ ዝካየድ ግፋ ምናልባት እቶም ፖሊስ ብዘይሕጋዊ መገዲ የካይድዎ ከይህልዎ ከምዝጥርጥሩ እቶም ስደተኛታት ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ 15 ዓመታት ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣስታት 20 ሃገራት ዓለም፡ ኣማኻርን ኣካያድን ዳግመ ምጥያስ ኰይኑ ዝሰርሐ ኣብ ኤርትራ ሓላፊ ኮሚሽን ምጥያስ ነበር ዶ/ር ኣማኑኤል ምሕረትኣብ ኣብ ሱዳን ዘለው ኣስታት 135 ሽሕ ዝዀኑ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ሕማቕ ኵነታት ከምዝርከቡ ንቢቢሲ ገሊጹ። እዞም ኣብ ዝተፈላለያ መዓስከራት ስደተኛታትን፡ ኣብ ከተማታት ካርቱም፡ ከሰላን ፖርት ሱዳንን ዝርከቡ ካብ ኵናት ዶባት 1998 –2000 ኣትሒዞም ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ዘይፍትሓዊ ምሕደራን ምስ ጎረባብቲ ሃገራት ብዘጋጥም ዘሎ ጎንጽን ግጭትን ዝተሰዱ ምዃኖም የረድእ። እቲ ኣስታት 20ሽሕ ኤርትራውያን መንእሰያት ዝበልዐን ንልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ኤርትራውያን ካብ ቤት ንብረቶም ዘፈናቐለ ኵናት ዶባት፡ ድሕሪ ሰብኣዊ ህልቂትን ንዋታዊ ክሳራን እዮም ክልቲኦም ሓይልታት ይግባይ ብዘይብሉ ስምምዕ ኣልጀርስ ክዳነዩ ወሲኖም። እንተዀነ እቲ ብይን ብኣብያ መንግስቲ ኢትዮጵያን ምጽቃጥ ኣውሓስቲ ሓይልታት ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ጸለውቲ ሃገራትን ን18 ዓመት ተወንዚፉ ኣብ ኵነተ ኵናት ጸኒሑ። ብሰንኩ ገደብ ግዜ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራውያን ካብ 18 ኣዋርሕ ናብ ልዕሊ 10 ዓመታት ተመጢጡ። ብዙሓት ኤርትራውያን መንእሰያት ኣብ ዶባት ብጠያይቲ ኣሕዋቶም እናተሳሕቱ ናብ መዓስከር ጐረባብቲ ሃገራትን ኢትዮጵያን ሱዳንን ውሒዞም። ካብኡ ቀጺሎም እውን ብኣዝዩ ሕሱም መገዲ ሰሃራን ሲናይን ማእከላይ ባሕርን ናብ ኣውሮጳ ክሰግሩ ብዙሕ መከራን ሽግርን ከምዝረኣዩ ዶ/ር ኣማኑኤል የረድእ። ስርዓት ሃይለስላሰ ንፈደራላዊ ውዕል ኣፍሪሱ መሰልን ክብረትን ኤርትራውያን ግሂሱ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ግፍዒ ምስ ፈጸመ እዩ ኤርትራውያን ንፈለማ ግዜ ኣብ መፋርቕ 60ታት ንሱዳን ተሰዲዶም። ኣብ 1967 ከኣ ላዕላዋይ ኮምሽነር ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ምብራቓዊ ሱዳን ናይ ኤርትራውያን ስደተኛታት መዓስከር ከፊቱ ክድግፎም ጀሚሩ። ካብ ሽዑ ንደሓር ኣብ ኤርትራ ብዝኽሰት ዝነበረ ቀጻሊ ውግኣትን ደርቅን ካብ 1975 ክሳብ 1978 ጥራይ ልዕሊ 200,000 ሲቪል ኤርትራውያን ናብ መዓስከራት ሱዳን ሰጊሮም። ከምኡ እናበለ ከኣ ኣብ መፋርቕ 80ታት እቲ ቝጽሪ ፍርቂ ሚልዮን በጺሑ። ኤርትራ ኣብ ግንቦት 1991 ነጻነታ ምስ ረኸበት፡ ኣብ መንጐ ግዝያዊ መንግስቲ ኤርትራን ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ብዝተገብረ ስምምዕ ልዕሊ 100ሽሕ ስደተኛታት ንሃገሮም ተመሊሶም። እንተዀነ ኣብ መስርሕ ምምላስን ዳግመ ምጥያስን ምስ ዩኤንኤችሲኣር ዘይምርድዳእ ስለዝተፈጥረ፡ እቲ መስርሕ ከም እተዓናቐፈ፡ ኣብቲ እዋን ሓላፊ ኮሚሽን ምጥያስ ነበር ዶክተር ኣማኑኤል ምሕረትኣብ ይገልጽ። ይዅን እምበር ብዙሓት ስደተኛታት በብመገዶም ንኤርትራ ተመሊሶም እዮም። ዳሕራይ ግን ብሰንኪ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘጋጠሞም ምሕደራን ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ብቐጻሊ ዝካየድ ዝነበረ ብረታዊ ጐንጺ ካብቶም ዝተመልሱ እንደገና ንሱዳን ከምእተሰዱ ይሕብሩ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ብሰንኪ እቲ ኣብ ጐረቤት ሃገር ዝካየድ ዘሎ ኤርትራ እተሳተፈቶ ውግእ ሓድሕድ ካብ ዕስክርና ኣምሊጦም ንሱዳን ዝኣተው ኣስማቶም ክዕቀበሎም ዝሓተቱ ብሽሞንድን ዓንዶምን ክጽውዑ ዝሓተቱ ክልተ መንእሰያት፡ ካብ ግፋን ሃድንን ኣባላት ጸጥታ ሱዳን ብምስጋእ ዝበዝሕ ግዜኦም ኣብ ገዛ ተዓጽዮም የሕልፉዎ ከምዘለው ይገልጹ። ሽሞንዲ ነቲ ኵነታት ክገልጾ እንከሎ፡ “ኣብ ሱዳን እውን መለሳ ጥጥቖ ቆሎ እዩ ኰይኑና ዘሎ። ግን ብዝወሓደ ኣብ ዘይትድግፎን ዘይትኣምነሉን ኵናት ካብ ምማትን ምስንካልን ህይወትካ ምዕቃብ ዓቢ ነገር ስለዝዀነ ንዅሉ ዘጋጥመና ነገር ክንጾሮ ኢና” ይብል። ዓንዶም'ውን ተመሳሳሊ ርእይቶ እዩ ዘለዎ፡ “ብጠያይቲ ኣሕዋትና እናተሳሓትና ኢና ዶባት ሰጊርና። ብጥይት እናተሃደንካ ኣብ ዘይትድግፎ ወራር ድራር ሓዊ ካብ ምዃን ኵሉ ዓይነት መከራ ስደት ምቕባል ይሓይሽ፣ ምኽንያቱ ህይወት መተካእታ የብላን ይብል። ኣብዚ ሳልስቲ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ካርቱም ኣባላት ጸጥታ መንግስቲ ሱዳን ንስደተኛታት ክገፉ እንከለው ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክዘውር ቀንዩ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ሱዳን ዘለው ስደተኛታት ኤርትራ ብቐጻሊ ይግፈፉ፡ ተገፊፎም ይግረፉን፡ ገንዘብ ክኸፍሉ ከምዝግደዱን ገሊኦም ድማ ክሃድሙ ክብሉ ብሓጺን ዝተቐዱን ዝተሃርሙን ከምዘለው ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ ሱዳን ኣብ ዝዀነ ኣጋጣሚ ስደተኛታት ካብ ጐደናታትን ዝነብርሉ ኣከባብን ብዓቕሞም ዝሰርሕሉ ቦታታት ተተገፊፎም ክውሰዱ ምርኣይ ልሙድ ምዃኑ ዶክተር ኣባ ሙሴ ዘርኣይ ይገልጹ። “እቶም ወረቐት የብልኩምን ተባሂሎም ካብ ጐደናታትን ኣባይቶምን ዝግፈፉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ድሕሪ ሒደት መዓልታት ሰለስተ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ሰሪሖም ዘይረኽቡዎ ገንዘብ ካብ 400 ክሳብ 500 ዶላር ክኸፍሉ እናተሓቱ፡ ካብ ኖቕጣታት ፖሊስ ይፍትሑ እዮም። ዝጣበቐሎም ዋናን ሓላፍነት ዝስከም ውዱብ ዝዀነ ኣካል ስለዘይበሎም ግን እንደገና ተገፊፎም ገንዘብ ክኸፍሉ ይሕተቱን” ክብሉ ነቲ ጸገም ይገልጹ። ዶ/ር ኣማኑኤል፡ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት 2022 ንኤርትራውያን ስደተኛታት ዝደጋገፍ “ዓርኮብኮባይ!” እተሰምየ ሓደ ዘይመንግስታዊ ማሕበር ብሕጊ ተመዝጊቡ ብዓቕሙ ክነጣጠፍ ጀሚሩ ከምዘሎ ብምሕባር ነቲ ብንኡስ ዓቕሚ ኣብ ባይታ ወሪዱ ክሰርሕ ዝበጋገስ ዘሎ ትካል ብስደተኛታት ኣሕዋቱ ዝሓምም ዜጋ ክድግፎን ክዓስሎን ጸዊዑ። እቶም ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ሱዳን ዝጸንሑ ቀዳሞት ኤርትራውያን ስደተኛታት ምስ ዩኤንኤችሲኣር ብምርድዳእ ናብ ሃገሮም ክምለሱ እንከለው ሓላፊ ኮሚሽን ምጥያስ ኰይኑ ዘገልግል ዝነበረ ዶ/ር ኣማኑኤል፡ ሽዑ ካብ ዜሮ ሕጂ ግን ኣዝዩ ውህሉል ሃብታም ተመኵሮ ስለዝተጠርየ፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት እቲ ካብ ዓዶም ዘውጽኦም ጉዳይ ክሳብ ዝቕየርን ዝመሓየሽን ኣብተን ዝተዓቚቡለን ጐረባብቲ ሃገራት ስራሕን ትምህርትን እንተተፈጢሩሎም ረጊኦም ህይወቶም ክመርሑ ከምዝኽእሉ ይዛረብ። “ኤርትራውያን ኣሕዋትና፡ ብሰንኪ እዚ ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተፈጥረ ኵናት ሓድሕድ ረዳኢ ስኢኖም ኣዝዮም ተወጺዖም ጸኒሖም እዮም። ሕጂ ግን ኢትዮጵያውያን ብስምምዕ ፕሪቶርያ ጉዳዮም ብሰላም ከዳቕስዎ ተሰማሚዖም ስለዘለው፡ ንሕና እዞም ኣብ ስደት እንርከብ ኤርትራውያን ከኣ ዓቕምና ኣተሓባቢርና ነዞም ስደተኛታት ኣሕዋትና ክንድግፎምን ተስፋ ክንኰኖምን ይግባእ” ይብል። እቶም ኣብ 60ታት ንሱዳን ዝኣተውን ነጻነት ኤርትራ ምስተረጋገጸ፡ “ሎሚ ጽባሕ ንዓድና ክንምለስ ኢና” ኢሎም ንዓዶም ክምለሱ ሃንቀው እናበሉ ካልእ ዙር ስደት ዝተደረቦም ሕጂ ናብ ሓውሲ ከተማታት ዝማዕበላ ናይ ቀደም መዓስከራት ስደተኛታት ዝርከቡ ኤርትራውያን ሕጂ'ውን እንተዀነ ንዓዶም ክምለሱ ከምዝደልዩ ጸብጸባት ዩኤንኤችሲኣር የረድኡ።


መንግስቲ ኢትዮጵያ ስለምንታይ ንዝቕባበ ክቈጻጸር ዘይከኣለ?

ሰናይት፡ ኣብ ዝሓለፈ ግንቦት፡ ሱዙኪ ዲዛየር 1200 ‘ሲሲ’ ዝዓይነታ መኪና፡ ብ1.38 ሚልዮን ብር ዓዲጋ። ድሕሪ ፍርቂ ዓመት፡ ዋጋ እዛ መኪና 2.2 ሚሊዮን ብር ከም ዝበጽሐ፡ ቢቢሲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ካብ ዝርከቡ ትካላት መሸጣ መካይን ኣረጋጊጹ። እዛ ኣብ ህንዲ እትፈሪ ሳልሳይ ወለዶ ዲዛየር [ሰርድ ጀነሬሽን] መኪና፡ ካብ 2017 ዓ.ም [ኣ. ኣ] ጀሚራ’ያ ኣብ ዕዳጋ ውዒላ። ዋጋ እዛ መኪና ብዶላር እንክትመን፡ ኣስታት 10 ሽሕ ይበጽሕ። እዚ፡ በቲ ሕጂ ኣብ ባንክ ዘሎ መጠነ ሸርፊ ወጻኢ ክቕመር እንከሎ፡ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ይኸውን። ኣብ ኬንያ፡ ዋጋ እዛ መኪና ካብ 1.3 ክሳብ 1.4 ሚልዮን ሽሊን ኬንያ [11 ሽሕ ዶላር] ይግመት። ናብ ዩጋንዳ ንኺድ፤ እዛ መኪና ኣብ ዕዳጋ ካምፓላ ብ43 ሚልዮን ሽሊን ዩጋንዳ [ኣስታት 11 ሽሕ ዶላር] ትሽየጥ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ዝርአ ዘሎ ወሰኽ ዋጋታት ኣዝዩ ይንህር ከም ዘሎ ብተደጋጋሚ ይግለጽ። ኤጀንሲ ማእከል ስታቲስቲክስ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ወርሒ መጋቢት [2014] ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ እቲ ዝቕባበ ዋጋ ምስ ናይ ቅድሚኡ ዓመት ተመሳሳሊ እዋን ክነጻጸር እንከሎ፡ ብ34.7 ሚእታዊት ወሰኽ ከም ዘርኣየ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ወሰኽ ዋጋታት፡ ንመግቢ ኣብ ዘገልግሉ፡ ከም ኣሕምልቲ፡ ፍረታት፡ ኣእካል፡ ቀመማት፡ ዘይቲ፡ ጠስምን ቡንን ዝኣመለሱ ፍርያት ከም ዝዛይድ ይሕብር። ሄኖክ፡ ቀዳማይ ዓመት ልደት ወዱ "ንእስ ብዝበለ ድግስ" ንምኽባር ኣስታት 40 ሽሕ ብር ከም ዘውጽአ ንቢቢሲ የዕልል። "ምስ በዓልቲ ቤተይ፡ ብዙሕ ሰብ ከይንዕድም ተሰማሚዕና፣ ቤተሰብ ጥራይ ኢና ዓዲምና። መሸላለሚ 6 ሽሕ ብር ወዲኡ፣ እዚ ዅሉ ንባለንቺናን መብራህትን ጥራይ'ዩ። ንበዓልቲ ቤተይ ባህላዊ ክዳን፣ ንዓይን ንደቀይን ድማ ከምኡ 10 ሽሕ ብር ኣውጺእና። ስጋን ሽጉርትን ከምኡ'ውን ዘይትን ካልእን 11 ሽሕ፣ ንኬክ ድማ 3 ሽሕ ብር ኣውጺአ።" ሄኖክ፡ ድሕሪ ልደት ወዱ ንመጓዓዝያ ካልኦት ወጻኢታትን ክድምር እንከሎ፡ 40 ሽሕ ከም ዝበጽሐ ምስ ተገንዘበ፡ ደንጽይዎ ምእማን ከም ዝሰኣነ ይዛረብ። እዚ ጥራይ ኣይኰነን፤ ትምህርቲ ክጅመር እንከሎ ንበዅሪ ወዱ ሓደ ደርዘን ጥራዝ ንምግዛእ 880 ብር ከም ዘውጽአ ሓቢሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ዝቕባበ ዋጋ፡ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ብዙሕ የዘራርብ ኣሎ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ዕዳጋ ኣሕምልትን ፍረታትን ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ 'ሃይሌ ጋርመንት' ኣብ ዓውዲ ንግዲ ተዋፊሩ ዝርከብ ሓደ መንእሰይ፡ ካብ ቀረባ ኣዋርሕ ንነጀው ብፍላይ ዋጋ ኮሚደረን ጻዕዳ ሽጉርትን ኣዝዩ ከም ዝኸበረ ገሊጹ። "ሓደ ኪሎ ኮሚደረ [ከም ደረጃ ጽርየቱ] ካብ 55 ክሳብ 70 ብር፣ ጻዕዳ ሽጉርቲ ድማ ክሳብ 250 ብር ይሽየጥ።" ዝቕባበ ክበሃል እንከሎ ብቐሊሉ፡ ዋጋ ናይቲ ዝሽየጥ ኣቕሓ ወይ ኣገልግሎት ምውሳኽ ማለት እዩ። ቬነዝወላ፡ ኣብ ዓለም እቲ ዝለዓለ ዝቕባበ ዘለዋ ሃገር እያ። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት [2022] ኣብታ ሃገር ዝተመዝገበ ዝቕባበ ዋጋ፡ 1198.0 ሚእታዊት ነይሩ። በዚ ምኽንያት፡ ኣብ ዕዳጋ ዝርአ ወሰኽ ዋጋ ብቕልጡፍ ስለ ዝለዋወጥ፡ ትካላት ንግዲ ኣብ ዘቕርብዎም ፍርያት ተመን ዋጋ ምቕማጥ ሓዲጐም፡ ዓማዊል መዓልታዊ ዘሎ ዋጋ ሓቲቶም ክገዝኡ ይገብሩ ነይሮም። ከምዚ ዓይነት ወሰኽ ዋጋ፡ ልዑል ዝቕባበ ዋጋ [ሃይፐር ኢንፍሌሽን] ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኰይኑ፡ ወጻኢታት መንግስቲ ልዕሊ ዓቐን ክኸውን እንከሎን፡ መንግስቲ ወጻኢታቱ ንምሽፋን ገዚፍ መጠን ገንዘብ ብብዝሒ ክሕትም እንከሎን ዘጋጥም ቁጠባዊ ቅልውላው እዩ። ‘ሃይፐር ኢንፍሌሽን’ መብዛሕትኡ ግዜ ኲናት፡ ናይ ስርዓት ለውጢ ወይ ማሕበረ-ቍጠባዊ ቅልውላው ክህሉ እንከሎ ዝኽሰት እዩ። ቬነዝወላ፡ ቅድሚ ሕጂ ካብ ሃገራት ደቡብ ኣሜሪካ ዝልዓለ እቶት ነፍሲ ወከፍ ዜጋ ዝነበራ ሃገራ እያ። መብዛሕትኡ እቶት እታ ሃገር ካብ ንግዲ ነዳዲ ዝርከብ ስለ ዝነበረ፡ ኣብ 1980ታትን 1990ታትን ዋጋ ነዳዲ ክወርድ እንከሎ ቁጠባኣ ኣብ ሓደጋ ወዲቑ። ብ2014፡ ዋጋ ሓደ በርሚል ነዳዲ ካብ ዝነበሮ 100 ዶላር ብ2016 ናብ ትሕቲ 30 ዶላር ክወርድ እንከሎ፡ ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዓቢይ ክሳራ ወሪዱ። ሱዳን፡ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ እታ ዝለዓለ ዝቕባበ ዘለዋ ሃገር ኰይና፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት [2022] ኣብታ ሃገር 245.1 ሚእታዊት ዝቕባበ ተመዝጊቡ። በዚ ምኽንያት ኣብ ዓለም ካልአይቲ ዝለዓለ ዝቕባባ ዋጋ ዘለዋ ሃገር ኰይና እያ። ካብ ቀረባ ዓመታት ንነጀው፡ ኣብ ሱዳን ዋጋ መግብን መስተን ብምውሳኹ ከምኡ’ውን ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዘሎ ዋጋ ዶላር ብምኽባሩ፡ ልዑል ዝቕባበ ዋጋ ክርአ ጀሚሩ። ብሰንኪ'ዚ ድሕሪ ዝስዓበ ተቓውሞ፡ ፕረዚደንት ነበር ዑማል ሓሰን ኣልበሽር ብ2019 ካብ ስልጣኑ ከም ዝተኣለየ ይዝከር። ብሓፈሻ ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ዝተመዝገበ ዝቕባበ ናብ 12.2 ሚእታዊት ክዓቢ እንከሎ፡ እዚ ድማ መብዛሕትአን ሃገራት ሓያልን ኣድማዕን ስርዓት ንግዲ ስለ ዘይብለን እዩ ክብል ቢዝነስ ኢንሳይደር ኣፍሪቃ ይገልጽ። ዝቕባበ፡ ኣብ ስሪላንካ ዝነበረ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ ንኽጕሃሃር ጠንቂ ብምዃን፡ ህዝባዊ ተቓውሞታት ኣልዒሉ እዩ፤ ነዚ ብሰንኩ'ውን ፕረዚደንት እታ ሃገር ካብ ስልጣኑ ወሪዱ። ዝቕባበ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ንብዙሓት ሃገራት ዝፍትን ዘሎ ቅልውላው ኰይኑ፡ ዋጋ ቀረብ ጸዓትን መግብን ምውሳኹ፡ ሕጽረት ካልኦት ቀረባት ምህላው፡ ከምኡ'ውን ለበዳ ኮሮናቫይረስ እቲ ጸገም ክጋደድ ካብ ዝገበሩ ምኽንያታት ምዃኖም ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ግንቦት [2019 ዓ.ም] ዝተመዝገበ ዝቕባበ 37.2 ሚእታዊት'ዩ ነይሩ። እዚ ኢትዮጵያ ድሕሪ 2011 ዓ.ም [ኣ.ኤ] ዘመዝገበቶ ዝለዓለ መጠን ዝቕባበ እዩ። ጸብጻብ ኤጀንሲ ማእከል ስታቲስቲክስ ከም ዘመልክቶ፡ ኣብ ነሓሰ 2014 ዓ.ም ዝተመዝገበ ዓመታዊ ሓፈሻዊ ዝቕባባ 32.5 ሚእታዊት በጺሑ'ዩ። ኣብቲ እዋን ዝተመዝገበ መጠን ዝቕባበ ትሕት ዝበለሉ ምኽንያት፡ ናህሪ ዋጋ መግቢ ተዛማዲ ምርግጋእ ስለ ዘርኣየ'ዩ ይብል። ይዅን'ምበር፡ ኢትዮጵያ ኣብ ኣፍሪቃ ዝለዓለ ዝቕባበ ካብ ዘለወን ሃገራት ሓንቲ እያ። ብፖለቲካዊ ናዕብን ዘይምርግጋእን ትናወጽ ዘላ ሱዳን፡ 245.1 ሚእታዊት ዝቕባበ ብምምዝጋብ ኣብ ኣፍሪቃ ቀዳመይቲ ከም ዝዀነት ስታቲስታ ዝተባህለ ዓለምለኻዊ ትካል የረድእ። በብግዜኡ ብናህሪ ዋጋታት እትሕመስ ዙምባብወ፡ 86.7 ሚእታዊት ብምምዝጋብ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትርከብ። ኢትዮጵያ ድማ ስታቲስታ ኣብ ሳልሳይ ደረጃ ክሰርዓ እንከሎ፡ ትሬዲን ኢኮኖሚክስ ብ32.5 ሚእታዊት ኣብ ራብዓይ ደረጃ ከም እትርከብ ይሕብር። ክኢላ ፋይናንስን ኦዲትን ጥላሁን ግርማ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ መጠን ዝቕባበ፡ "ብደረጃ ዓለም ምስ ዝኽሰት ዘሎ ነገራት ዝተሓሓዝ'ዩ፡" ይብል። "ዓለም ከምዚ ዝበለ ናህሪ ዋጋታት ርእያ ኣይትፈልጥን" ብምባል ብዙሓት ሃገራት ኣብዚ ጸገም ከም ዝወደቓ ይገልጽ። እቲ ኣብ መንጐ ሩስያን ዩክረይንን ዝካየድ ዘሎ ውግእ፡ ዋጋ ነዳዲ፡ ምህርቲ ስርናይ፡ ዘይትን ካልኦት ሃለኽቲ መግብታትን ክውስኽ ምኽንያት ኰይኑ'ዩ። ዋጋ ነዳዲ ክውስኽ እንከሎ፡ "መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ ንነዳዲ ዝገብሮ ዝነበረ ድጐማ ምልዓሉ እቲ ጸገም ዝያዳ ክብእስ ገይርዎ'ዩ። ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያ ዋጋ ነዳዲ ክውስኽ እንከሎ ዋጋ ኵሎም ፍርያት'ዩ ሓፍ ዝብል፡" ይብል ኣቶ ጥላሁን። ብኻልእ ወገን፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ናብራ ኣብ ምኽባር ናይ ባዕሉ ግደ ኣለዎ፡ ብምባል እቲ ግጭት ጠጠው እንተዘይኢሉ፡ እቲ ኵነታት ክጋደድ ከም ዝኽእል ይገልጽ። ካብ ቀረባ ዓመታት ናብዚ፡ ብናህሪ ዝውስኽ ዘሎ ዋጋ ተሽከርከርቲ ብኣብነት ዝጠቅስ እቲ በዓል ሞያ፡ ሕጽረት ዶላር ካልእ ምኽንያት ልዑል ዝቕባበ ዋጋ እታ ሃገር ክኸውን ከም ዝኽእል ሓቢሩ። "ናብ ውሽጢ ዓዲ መኪና ዘእትዉ ሰብ ሃብቲ ከምቲ ዝደልይዎ ዶላር ኣይረኽቡን። ተፈቒዱሎም ዶላር ረኺቦም ከእትውወን እንከለው ክኣ፡ ከሲቦም'ዮም ዝሸጡወን፡" ኢሉ። ኣብ ተሽከርከርቲ ዘሎ ዋጋ ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣብ ካልኦት ጠለባት ዘሎ ናህሪ ዋጋ፡ ዶላር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ምስ ዘለዎ ዋጋ ዝተሓሓዝ ምዃኑ እቲ ኦዲተር የረድእ። "ሓደ ዶላር ልዕሊ 90 ብር'ዩ ዝሽየጥ ዘሎ፤ ኣብ ባንክ ድማ 53። መኪና ዘእትው ነጋዶ፡ ንይምሰል'ዮም ዶላር ካብ ባንክ ዝሓቱ እምበር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ'ዮም ዝገዝኡ። ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዘሎ ዋጋ'ዮም ድማ ናብ ዓደግቲ ዘመሓላልፉዎ።" ብሉምበርግ፡ ብረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ዶላር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ኢትዮጵያ ዘለዎ ዋጋ ክሳብ 92 ብር ከም ዝበጽሐ ኣስፊሩ'ሎ። ብኣንጻሩ፡ ባንክታት ብ52.5 ብር የሽርፋኦ ከም ዘለዋ፡ ካብ ባንክ ንግዲ ኢትዮጵያ ዝተረኽበ ሓበሬታ የመልክት። ዶላር፡ ኣብ ጸሊም ዕዳጋን ባንክን ዘለዎ ፍልልይ፡ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ዘስዓቦ ጽልዋ እዩ ክብል ንምኽትል ፕረዚደንት ማእከላይ ባንክ ፍቓዱ ድጋፌ ጠቒሱ ብሉምበርግ ጸብጺቡ'ሎ። ኣብ ዓለም፡ ብልዑል ዝቕባበ ዝሽገራ ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ መግብን ምስ መግቢ ዝተሓሓዙ ነገራትን ከምኡ'ውን እታወታት ህንጻን፡ ልዑል ናህሪ ዋጋታት ክምዝገብ ተራእዩ። መንግስቲ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ተመን ሸቐጣትን ናውትን እንተኣውጽአ'ውን፡ ልዕሊ ሰሙን ዝጸንሕ ዕድመ የብሎምን። ንኣብነት፡ ኣብ ቀረባ ዋጋ ስሚንቶ ምውሳኹ ስዒቡ ሚኒስትሪ ንግድን ዞባዊ ምትእስሳርን ሓድሽ ተመን ዋጋ ወግዓዊ ከም ዝገበረ ይዝከር። ስሚንቶ፡ ካብ ፋብሪካ ዝወጽኣሉ ሓድሽ ዋጋ እቲ ዝትሓተ 510 ብር ኰይኑ፡ እቲ ዝለዓለ ደማ 683.44 ከም ዝዀነ እቲ ሚኒስትሪ ይገልጽ። ይዅን'ምበር፡ እዚ ተመን ምስ ወጽአ፡ ስሚንቶ 1050 ብር ይሽየጥ ከም ዘሎ ሓደ ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ደላሊ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "መንግስቲ፡ ነዚ ጸገም ናይ ሓጺር እዋን መፍትሒ ንምሃብ፡ ኣብ ሃለኽቲ መግብታት ድጐማ ክገብር ኣለዎ" ዝብል ኣማኻሪ ፋይናንስ ጥላሁን፡ እንተዀነ ዘላቒ መፍትሒ ክገብረሉ ከም ዘለዎ የተሓሳስብ። "ንኣብነት፡ ኣነ ኣብ ቀረባ ንመኪናይ መድሕን ክኸፍል ከይደ፡ ንሓደ ዓመት 125 ብር እዮም ኣኽፊሎምኒ። እዚ እንታይ ይገብረሎም?" ብምባል ኣብ ስርዓት ኣተኣኻኽባ ግብሪ ሕቶ የልዕል። "እቲ መስርሕ ብግቡእ ክርአ ኣለዎ። ግብሪ ማለት ካብ ዘለዎ ወሲድካ ንዘይብሉ ከም ምሃብ እዩ። ኣብዚ መንግስቲ ብኣድማዕነትን ክሰርሕ ኣለዎ፡" ኢሉ። ምስዚ ጸገም ብዝተሓሓዝ ቅድም ኢሉ ዘዘራረብናዮ ክኢላ ስነ ቝጠባ ጉቱ ቴሶ [ዶ/ር]፡ “እቲ ጸገም ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ስለ ዝዀነ” ናይ ሓጺር ግዜ መፍትሒ ክህልዎ’ዩ ኢሉ ከም ዘይኣምን ተዛሪቡ ነይሩ። ተቐማጢ ለንደን ምሁር ስነ ቝጠባ ዓብዱልመናን መሓመድ ድማ፡ “መንግስቲ ካብ ሃገራዊ ባንክ ዝልቅሖ ገንዘብ ክንኪ፡ ኣገዳስነቶም ዘተሓትት ፕሮጀክታት ደው ብምባል፡ ካልኦት ፕሮጀክታት ድማ ንግዜኡ’ውን እንተዀነ ደው ከብል” ይምዕድ። “ዓቕሚ ምግዛእ ብር ብመንጽር ሸርፊ ወጻኢ ክጐድል ምግባር፡ ዋጋ ካብ ወጻኢ ዝኣትው ኣቝሑ ክውስኽ ስለ ዝገብር፡ ደው ክብል ኣለዎ። መንግስቲ እዞም ስጕምታት ዝወስድ እንተዀይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ለውጢ ክርአ ይኽእል’ዩ” ዝብል እምነት ኣለዎ። ባንክ ዓለም ድማ፡ ልዑል ዝቕባበ ዋጋ ዘመዝገባ ሃገራት መነባብሮ ህዝበን ኣብ ምምሕያሽ ትኵረት ክገብራ ከም ዘለወን የተሓሳስብ።


ኣብ ሱዳን ብውሕጅን ዕልቕልቕን 50 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ሱዳን ብዘጋጠመ ከቢድ ዝናብ ክረምቲ ዝሰዓበ ውሕጅን ዕልቕልቕን፡ ልዕሊ 50 ሰባት ከምዝሞቱን ብዙሕ ንብረት ከምዝዓነወን ትካላት ረድኤት መንግስቲ እታ ሃገር ሓቢረን። ካብ ዝሓለፈ ግንቦት ወቕቲ ክራማት ኣትሒዙ ኣብታ ሃገር ብዝዘነበ ዝናብን ውሕጅን ኣስታት 136 ሽሕ ሰባት ንሓደጋ ከምእተቓልዑን ብዙሓት ሰባት ኣደዳ ሞትን መጕዳእትን ምምዝባልን ከምዝዀኑ ኮሚሽን ሰብኣዊ ረድኤት ሱዳን ገሊጹ። ውሕጅን ዕልቕልን ኣብ ሰብን ንብረትን ከቢድ ዕንወት ከምዘኸተለ ዝሓበረ እቲ ኮሚሽን፡ ኣብዘን ዝሓለፋ ኣዋርሕ ክረምቲ ኣዋርሕ 52 ሰባት ከምዝሞቱን 25 ከኣ ከቢድ ጉድኣት ከምዝወረዶምን ሓቢሩ። ብተወሳኺ እቲ ውሕጅ ኣብ 12 ግዝኣታት እታ ሃገር 8,900 ዝኸውን ኣባይቲ ከዕኑ እንከሎ፡ ካልእ 20,600 ኣብ ዝኸውን ኣባይቲ ከኣ ከቢድ ዕንወት ኣስዒቡ። ሰሜን ኮርዶፋን ካብተን ብሰንኪ እቲ ሓደጋ ውሕጅን ዕልቕልቕን ከቢድ ጕድኣት ዘጋጠማ ዞባ ኰይና 19 ሰባት ሞይቶምዋ። ወኪል ኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ፡ ኣብ ግዝኣት ፈለግ ናይል ከኣ ብተደጋጋሚ ሰባት ምሟቶም ንወሃቢ ቃል ሃገራዊ ቤት ምኽሪ ንሲቪላዊ ድሕነት ብርጋዴር ጀነራል ዓብዱልጀሊል ዓብዱልራሕማን ጠቒሱ ገሊጹ። መንግስታዊ ትካላትን ማሕበራት ረድኤትን ኣብ ዝተፈለላየ ከባቢታት እታ ሃገር ብሰንኪ ከቢድ ዝናብን ውሕጅን ልዕሊ 130 ሽሕ ሰባት ኣደዳ ከቢድ ጸገም ምዃኖም ሓቢረን። ብፍላይ ህዝቢ ማእከላዊ ዳርፉር፡ ደቡብ ዳርፉር፡ ፈለግ ናይልን ጻዕዳ ናይልን ልዕሊ ካልእ ግዝኣታት ብዝያዳ ከምዝተሃስያ እቲ ጸብጻብ የረድእ። እቲ ውሕጅ ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብ ሰብን ንብረትን ዘውረዶ ከቢድ ክሳራ ኣብ ትካላት ጥዕና መሰረተ ልምዓት ማይን ከቢድ ዕንወት ከምዘውረደ ተፈሊጡ። ብተወሳኺ ብኣማኢት ዝቝጸራ ጥሪት ብውሕጅ ተወሲደን ኣስታት 20 ትርብዒት ኪሎ ሜተር ዝገማገም መሬት ሕርሻ ከኣ ከቢድ ጉድኣት ወሪዱዎ። ትካል ረድኤት ህጹጽ እዋን ሱዳን ዓመታዊ ብዝናብን ውሕጅን ሓደጋ ከጋጥም ምጽንሑ፡ እንተዀነ ምስ ዝሓለፈ እዋን ክነጻጸር እንከሎ እዚ ናይ ሎምዘበን ዝኸፍአ ምዃኑ ሓቢሩ። ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ኣትሒዙ መጠን ፍሰት ፈለግ ናይል ይውስኽ'ኳ እንተሎ፡ ገና ኣብ ዘስግእ ደረጃ ከምዘይበጽሐ ተሓቢሩ። ሩባ ኣትባራ እውን ኣብ ኢትዮጵያ ብዝዘንብ ዘሎ ሓያል ዝናብ ስለዝመልአ ሓደጋ ከስዕብ ከምዝኽእል እቶም ሰበስልጣን ገሊጾም። ትካላት ወሃብቲ ረድኤት ነቶም ብሰንኪ ውሕጅን ዕልቕልቕን ዝተጐድኡ ህዝቢ ሱዳን ረድኤት ንምዕዳል፡ ምቹእ ዝኾነ ቦታ ንምልላይ ልዑል ጻዕሪ የካይዳ ምህላወን ሓቢረን። ኣብ ሱዳን ወቕቲ ክራማት ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ክሳብ ወርሒ መስከረም ከምዝቕጽል ይፍለጥ።


ብዛዕባ’ታ ኣብ ትግራይ ‘ተወቒዓ ወዲቓ’ ዝተባህለት ኣንቶኖቭ እንታይ ንፈልጥ?

ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብዝተሓሓዝ፡ ኣንቶኖቭ-26 ዝዓይነታ ነፋሪት፡ ኣጽዋር ጽዒና ናብ ትግራይ ኣብ እትኣትወሉ ተሃሪማ ወዲቓ ተባሂሉ ነይሩ። ብረቡዕ 4 ነሓሰ 2022፡ ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ሌተናል ጀነራል ይልማ መርዳሳ፡ እታ ነፋሪት ብሸነኽ ሱዳን ክሊ ኣየር እታ ሃገር ጥሒሳ ኣትያ ኢሉ። ወሲኹ፡ “ናብ ህወሓት ኣጽዋር ተብጽሕ ዝነበርት እያ” ኢሉ። ነዚ ኣመልኪቶም ኣብቲ ዕለት ዝወጽኡ መንግስታዊ ሓበሬታታት ግና ንሓድሕዶም ዝጋራጨው እዮም ኔሮም። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ “ንብረት ታሪኻዊ ጸላእትና ዝዀነት ነፋሪት ኣጽዋር ጽዒና ኣብ መቐለ ከተራግፍ እንከላ” ተሃሪማ ወዲቓ ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። መንግስቲ ትግራይ ድማ ብቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ወጻኢ ኣቢሉ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “እዚ ፍጹም ሓሶት’ዩ፤ ናብቲ ክልል ዝኣተወ ኰነ ተሃሪሙ ዝወደቐ ነፋሪት የለን” ዝብል ምላሽ ሂቡሉ። ስለዚ ብዛዕባ እዛ ነፋሪት እንታይ ኢና ንፈልጥ? ክሳዕ ሕጂ፡ ብዛዕባ ‘ቲ ኣብዚ ዝተጠቕሰ ዕለት ዘጋጠመ ኵነታት ዘረጋግጽ ጭቡጥ ዝርዝር መረዳእታ ኣይተረኽበን። ኣብ ትግራይ ኣገልግሎታት ተሌኮምዩኒኬሽን ብዘይምህላው፡ ብዛዕባ’ቲ ፍጻመ ምርግጋጽ ኣጸጋሚ ገይሩዎ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ እታ ነፋሪት እንታይ እያ ጽዒና ነይራ? ክሊ ኣየር እታ ሃገር ጥሒሳ ዝኣተወትሎም ቦታታት ኣየኖት’ዮም? ተወቒዓ ዝወደቐትሉ ልክዕ ቦታኸ ኣበይ’ዩ? ዝብሉ ሕቶታት ዝምልሱ ምውዳቕ እታ ነፋሪት ዘርእዮ ቪድዮታት ወይ ናይ ምስሊ መረዳእታታት ኣይቀረቡን። እቲ ሓይሊ ኣየር፡ ኣብ ሰሌዳ ዝተሳእለ ምስሊ መሰረት ገይሩ መግለጺ ከም ዝሃበ ይፍለጥ። ኣብ ትዊተር፡ ብዛዕባ ነፈርትን ተዛመድቲ ጉዳያትን መርመራ ብምቕራብ ዝፍለጥ ኼርዮን [[https://twitter.com/Gerjon_] ዋላ'ኳ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ዝሃቦ መረዳእታ እዅል እንተዘይኰነ፡ ምንቅስቓስ ነፋሪት ከም ዝነበረ ዘርእዩ ሓበሬታታት ግን ኣለው ይብል። እቲ ተንታኒ ከም ዝብሎ፡ ኣንቶኖቭ-16 ነፋሪት ብኣቆጻጽራ ሰዓት እታ ሃገር ምሸት ሰዓት 1፡50 ከም ዝኣተወት ይገልጽ። ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ሌተናል ጀነራል ይልማ መርዳሳ፡ እታ ነፋሪት ምሸት ሰዓት 2፡50 ተራእያ ይብል። ናብ ኣንፈት ምብራቕ ብምኻድ ናብ ደቡባዊ ሽረ ቀጺሉ ናብ ኣኽሱም ከም ዝኸደትን ካብ ሽፋን ራዳር እታ ሃገር ብምውጻእ ኣንፈታ ናብ መቐለ ከም ዘቕንዐት ምዝራብ ይከኣል ይብል። ድሕሪኡ፡ እታ ነፋሪት ንመወዳእታ ግዜ ምሸት ከባቢ ሰዓት 3፡14 ዳግም ኣብ ከባቢ መቐለ ከም ዝተራእየትን ናብ ዶብ ሱዳን ከም ዘቕነዐትን ይገልጽ። ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ድማ፡ እታ ነፋሪት ከባቢ ሰዓት 3፡30 ተወቒዓ ወዲቓ ይብል። እቲ ሓይሊ ኣየር፡ እታ ነፋሪት ካብ ራዳር ዝጠፍኣትሉ ምኽንያት ግልጺ’ኳ እንተዘይገበረ: ባይራክተር ቲቢ-2 ዝተባህለ ድሮነ ቱርኪ እታ ነፋሪት ዶብ ጥሒሳ ክትኣቱ እንከላ ዘርእዩ ምስልታት ከም ዘልዓለት ይገልጽ። እዚ ዝርዝር ብምርኣይ ኣብ መርበብ ሓበሬታኡ ዝጸሓፈ ተንታኒ ኣቪየሽን ኼርዮን፡ እቲ መግለጺ ቅኑዕ ይመስል፤ እዚ ድማ፡ ካብ ሱዳን ናብ ትግራይ በረራታት ምህላዎም ዘርኢ’ዩ ኢሉ። ይዅን’ምበር፡ እዚ መግለጺ “ሓሶት እንተዀይኑ ኸኣ፡ ጽቡቕ ሓሶት እዩ” ክብል ጽሒፉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እናሃለወ፡ ኲናት ትግራይ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ኣብ ዝነበሩ ሒደት ሳምንታት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግራይ ብነፈርቲ ኣጽዋር የእትዉ ነይሮም ክብል ከሲሱ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ኣብ ነሓሰ ምስ መንእሰያት ኣብ ዝገበሮ መድረኽ ዘተ፡ ናብ ትግራይ ዕጥቂ ይኣቱ ኣሎ ክብል ተዛሪቡ እዩ። “ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ፡ ውሑዳት ነፈርቲ ብለይቲ ተሓቢአን ኣብ ሽረ ዕጥቂ የራግፋ ኣለዋ። ዝዀነት ሜድያ ብዛዕባ’ዚ ኣይተዛረበትን፤ ንሶም ግን ዘይንፈልጥ’ዩ ዝመስሎም” ኢሉ። ንሱ፡ ዋላ’ኳ ከምዚ እንተበለ፡ መንግስቲ ዝምልከት ብዛዕባ ዝወሰዶ ስጕምቲ እንተሃለወ ግን ዝበሎ ነገር የለን። እታ ነፋሪት፡ ብሸነኽ ሱዳን ክሊ ኣየር ኢትዮጵያ ጥሒሳ ከም ዝኣተወት ተገሊጹ። ኣብዚ ጉዳይ ብግልጺ ዝተባህለ ነገር እንተዘይሃለወ’ውን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዘለውዎ ውሽጣዊ መስመራት ካብ ሱዳን መብርሂ ሓቲቱ ክኸውን ከም ዝኽእል ይእመን። እዚ፡ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ንኽሕርፍፍ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ። ብሰንኪ ህንጸት ግድብ ህዳሰ ከምኡ’ውን ብሕቶ መሬት ይግብኣኒ፡ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ወጥሪ ዘላ ሱዳን ነዚ ክሲ ነጺጋቶ እያ። ወሃቢ ቃል ሰራዊት እታ ሃገር ነቢል ዓብደላህ ንብሉምበርግ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “ሱዳን ምስቲ ክስተት ዝዀነ ዓይነት ርክብ የብላን” ኢሉ። ዝሓለፈ ሰሉስ ድማ፡ ሱዳን ኣብ ሃገራ ዝርከብ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ንምውዳቕ እታ ነፋሪት ኣመልኪቱ ዝሃቦ መግለጺ ክእርም ጸዊዓ ኣዘራሪባቶ እያ። ብፍላይ ንወተሃደራዊ ጽዕነት ብሰፊሑ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕላ ነፈርቲ ኣንቶኖቭ፡ ብዙሓት ሃገራት፡ ወተሃደራት፡ ዕጥቅን ስንቅን ንምጕዕዓዝ ይጥቀማሉ እየን። ኢትዮጵያን ካልኦት ብርክት ዝበላ ሃገራት ኣፍሪቃን ነዘን ገዘፍቲ ነፈርቲ ዝውንና ኰይነን፡ መብዛሕትአን ኣብ ትሕቲ ሓይሊ ኣየር እተን ሃገራት እየን ዝንቀሳቐሳ። ስለዚ፡ እዘን ነፈርቲ፡ ኲናትን ምንቅስቓስ ሰራዊትን ኣብ ዘለዎም ከባቢታት ክርኣያ ልሙድ እዩ። እዘን ነፈርቲ ድማ፡ ኣብቲ ዳርጋ ክልተ ዓመት መሊኡዎ ዘሎ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ከም ዝተራእያ ይዝረብ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ድምጺ ላዕለዋይ ተመራማሪ ክራይስ ግሩፕ ዝተባህለ ዓለምለኻዊ ትካል ዝዀነ ዊልያም ዴቪሰን እዩ ዝተባህለ ቅዳሕ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይዘውር ነይሩ። ኣብዚ ድምጺ፡ እቲ ተመራማሪ ጽዕነት እተን ነፈርቲ’ኳ እንተዘይፈለጥና ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ ግን ናብ ትግራይ በረራታት ነይሮም’ዮም ክብል ይስማዕ። እዚ ድምጺ ናቱ ምዃኑ ንቢቢሲ ዘረጋገጸ ዴቪሰን፡ “እወ ናተይ’ዩ” ኢሉ። “እቲ ዝበልኩዎ ልክዕ’ዩ ኢለ እኣምን። ናብ ትግራይ ኣቕሓ ዝጽዓና ነፈርቲ ከም ዝኣተዋ ሓበሬታ ኣሎኒ፡” ይብል። ካብዚ ሓሊፉ ግን፡ እቶም በረራታት ካበይ ዝብገሱ’ዮም? ናይ መን ነፈርቲ’የን? ዝብል ዝርዝር ሓበሬታ ክህብ ከም ዘይክእል ተዛሪቡ። “ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝርኣናዮ ኲናት፡ ክልቲኦም ወገናት ዓቕሞም ከጠናኽሩ ጸኒሖም’ዮም። ክልቲኦም ሰራዊት ይምልምሉ፣ የሰልጥኑን ኣጽዋር ይሽምቱ ከም ዝነበሩ እኣምን’የ፡” ይብል። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ፡ ናብ ትግራይ ነፈርቲ ይኣትዋ ምንባረን ዝምልከት ሓበሬታ ከም ዘለዎ ንምርግጋጽ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ተንታኒ ኣቪዬሽን ኼርዮን፡ ምቍራጽ ተጻብኦ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ናብ ትግራይ ረድኤት ዘግዕዛ ነፈርቲ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ፣ ሳማሪታንስ ፐርሲ ደ-8 ዝተባህለት ረድኤት እትጽዕን ነፋሪት እንተዘይኰኑ፡ ናይ ካልእ ሓበሬታ የብለይን ይብል። ካብ ሰብ መዚ መንግስትን ገለ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያን ወጻኢ፡ ነቲ ብመንግስቲ ዝቐረበ ሓበሬታ ዘራጉድ ኣካል ኣይተረኽበን። ክልቲኦም ወገናት፡ ንኲናት ይዳለው ከም ዝነበሩ ግን ብዙሓት ተንተንቲ ይኣምኑ። ኣማኻሪ ዓለምለኸ ማእከል መጽናዕትን ስትራተጅን ካሜረን ሃድሰን፡ “እቲ ድርድር ኣብ ባይታ ጭቡጥ ለውጢ ብዘይምምጽኡ ናብ ኲናት ክኣትው ከም ዝኽእሉ ዘርእዩ ነገራት ነይሮም” ኢሉ። ይዅን’ምበር፡ ክልቲኦም ወገናት ገዚፍ ምድላው ይገብሩ ነይሮም ምባል ይኸብድ እዩ፡ ብምባል ይዛረብ። “ህወሓት፡ ሓያል መደብ እንተዝዝነብሮ ነዳዲ ክዓቍር ምኽኣለ። ካብ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ነዳዲ ምውሳዶም ምሉእ ምድላው ከም ዘይገበሩ’ዩ ዘርኢ። መንግስቲ ድማ ነፈርቲ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ተጠቒሙ ናብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣጽዋር ልኢኹ ተባሂሉ ይንቀፍ’ዩ። ማእከላይ መንግስቲ’ውን ስጕምቲ ናይ ምውሳድ መደብ እንተዝነብሮ፡ ወተሃደራዊ መገዲታት ተጠቒሙ ሰራዊት ኣብ ተጠንቀቕ ከጽንሖ ምኽኣለ ነይሩ፡” ይብል። ክሪስ ፓርትሪጅ፡ ቢቢሲ ኒውስ ኣንቶኖቭ-26፡ ስርሓት ሕብረት ሶቭየት ነበር ኰይነን፡ ኣብ መወዳእታ 1960ታት ዝፈረያ’የን። እዘን ነፈርቲ፡ ካብ 1969 ክሳብ 1986 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ ኣብ ኪቭ - ዩክረይን - ክስርሓ እንከለዋ፡ ብጠቕላላ 1398 ነፈርቲ ፈርየን። ኣን-26፡ ክልተ ሞተረ ኣለወን። ካብ ኣፍሪቃ፡ ኣንጐላ ካብ 1980 ክሳብ 1985 ኣብ ዝነበረ ዓመታት፡ 12 ኣን-26 ዓዲጋ። መንግስቲ ወቒዐ ኣውዲቐያ’የ ዝበላ ኣንቶኖቭ ትዅን፡ እተን ዊልያም ዴቪሰን ናብ ትግራይ ኣትየን እየን ዝበለን ነፈርቲ ገዘፍቲ እየን። ዊልያም ዴቪሰን፡ ዋላ’ውን እተን ነፈርቲ ዝሓዛኦ ንብረት እንተዘይተፈልጠ፡ ነፈርቲ ጽዕነት ምዃነን ግን ይፍለጥ እዩ ኢሉ። ኣንቶኖቭ ግን፡ ካብ ራዳር ወጻኢ ናይ ምዃን ዕድለን ኣዝዩ ጸቢብ እዩ። ካብኡ ሓሊፉ፡ እዘን ገዘፍቲ ነፈርቲ ብወተሃደራዊ ጀት ወይ ካብ ባሕሪ ብዝውንጨፍ ሚሳይል ክውቅዓ ይኽእላ። ብኻልእ ወገን፡ ተንታኒ ኣቪየሽን ኼርዮን፡ ከም ኣንቶኖቭ ዝበላ ገዘፍቲ ነፈርቲ ‘ትራንስፖርደር’ ወይ መቈጻጸሪአን እንተጥፊአንኦ’ውን ኣብ ቀረባ ዘሎ ተቘጻጻሪ ትራፊክ ክርእየን ይኽእል እዩ ይብል። “ኣን-26፡ ኣዝያ ገዛፍ ነፋሪት ስለዝዀነት፡ ዓይነት እታ ነፋሪት እንተዘይተፈልጠ’ውን፡ በራሪ ነገር ምህላው’ውን ብራዳር ክልለ ይኽእል’ዩ”። ኣንቶኖቭ፡ ቦይንግን ኤርባስን ዘፍርይወን ነፈርቲ ጽዕነት፡ ማእከላይ ንውሓተን 70 ሜትሮ ኰይኑ፡ ንውሓት መንገብገበን ድማ 73 ሜትሮ’ዩ። ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ኣባል ሓይሊ ኣየር ኤርትራ ነበር ድማ፡ “ዑፍ እኳ” እንተዀነት ኣብ ውሽጢ ራዳር ትኣቱ እያ ይብል። “ሓደ በራሪ ነገር፡ ትሕቲ 400 ጫማ እንተበሪሩ ካብ ራዳር ወጻኢ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ኣንቶኖቭ ግን ካብዚ ንታሕቲ ክትበርር ኣይትኽእልን’ያ፡” ይብል። ራዳር፡ ካብ 100-3500 ኪ.ሜትር [ብመዐቀኒ ርሕቀት ማዕበል ሰማይ - sky wave] ወይ ድማ ክሳብ 500 ኪ.ሜትር [ብመዐቀኒ ርሕቀት ማዕበል ምድሪ - surface wave] ከለሊ ከም ዝኽእል እቲ ኣባል ሓይሊ ኣየር ነበር ወሲኹ የብርህ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣስታት 22 ሽሕ ብኣንቶኖቭ ዝፈረያ ነፈርቲ ኣብ ዓለም ኣገልግሎት ይህባ ከም ዘለዋ ይእመን። ኤን-255 ዝተባህለት ወይ ድማ ‘ምሪያ’ ብዝብል ሳጓ እትጽዋዕ ነፋሪት ኣንቶኖቭ፡ ሕጂ’ውን ኣብ ኣገልግሎት በረራ ከም ዘላ ይፍለጥ። እዛ ሽዱሽተ ሞተረታት ዘለዋ ገዛፍ ነፋሪት፡ 710 ቶን ጽዕነት ክትስከም ዓቕሚ ኣሎዋ።


‘ጣልቃ ኣትዩ ዘድሕን ዝሰኣነት’፡ ብእምኒ ተቐጥቂጣ ክትቅተል ዝተፈረደት ሱዳናዊት

ብዝሙት ተኸሲሳ፡ ብዳርባ እምኒ ተቐጥቂጣ ክትቅተል ዝተፈረደት ሱዳናዊት ንእስቲ ንምድሓን ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ፡ ኣብታ ሃገር ዝምልከቶ ሚኒስትሪ መንግስቲ ብዘይምህላዉ ክሰምር ኣይከኣለን፡፡ ሱዳን ድሕሪ እቲ ቅድሚ ሓደ ዓመት ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ብወተሃደራዊ ጕጅለ እያ እትምራሕ ዘላ፡፡ መስርሕ ፍርዲ እታ ጓል 20 ዓመት ፍትሓዊ ከምዘይነበረ ዝገልጹ ጐስጐስቲ፡ ነጻ ክትልቀቕ ይሓቱ ኣለዉ፡፡ ኣብ 2020 ምስ በዓል ቤታ ተፈላልያ ምስ ቤተሰባ ምንባር ዝጀመረት እዛ ንእስቲ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ሰብኣያ ብዝሙት ከሲስዋ፡፡ ኣብ 2022 ድማ ኣብ ግዝኣት ጻዕዳ ናይል ኣብ እትርከብ ከተማ ኮስቲ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ገበነኛ ኢልዋ፡፡ እታ ንእስቲ ዘቕረበቶ ይግባይ ዝሰምዐ ቤት ፍርዲ ውሳነ ክህብ ትጽቢት ይግበር ኣሎ፡፡ ኣብ ሚኒስትሪ ማሕበራዊ ዕብየት፡ ሓላፊት ክፍሊ ኣንጻር ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም መጥቃዕቲ ዝዀነት ሱለይማ ይስሓቕ፡ እቲ መስርሕ ፍርዲ ምድንጋር ከም ዝነበሮ ንብዙሓት ኣብ ካርቱም ዝርከቡ ሰብመዚ ከምዝነገረቶም ትገልጽ፡፡ እንተዀነ ሚኒስተራት መንግስቲ ብዘይምህላዎም እቲ ጸገም ክፍታሕ ከምዘይከኣለ ትዛረብ፡፡ ጕጅለታት ሰብኣዊ መሰል፡ እታ ንድሕነታ ክበሃል ሽማ ዘይተገለጸ ግዳይ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እናሃለወት ጠበቓ ከይህልዋ ከምዝተገበረን ብዛዕባ ዝቐረባ ክሲ ኣፍልጦ ከምዘይነበራን ንቢቢሲ ተዛሪቦም፡፡ "ብፖሊስ ተገዲዳ ኑዛዘ ክትፍርም ተገይራ እያ ኢልና ክንኣምን ዝገብር እኹል ባይታ ኣሎ" ይብል ዳይረክተር ማእከል ፍትሕን መጽናዕቲ ሰላምን ኣፍሪቃ፡ ሞሳድ መሓመድ ዓሊ፡፡ ጠበቓኣ እንትሳር ዓብደላ ብወገና፡ ድሕሪ እቲ ዘቕረበኦ ይግባይ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ፍትሓዊ ውሳነ ብምሃብ ነታ ተኸሳሲት ብነጻ ክፈትሓ ተስፋ ከምእትገብር ትገልጽ፡፡ ሱዳን፡ ስርቅን ዝሙትን ዝኣመሰሉ ኣብ ቁርኣን ‘ሕዱድ’ ተባሂሎም ዝፍለጡ ገበናት ንዝፍጽሙ ሰባት፡ ሕጂ እውን ብሞት ትቐጽዕ እያ፡፡ እዞም ገበናት ኣብ ሕጊ ሱዳን መግረፍቲ፡ ምቝራጽ ኣእዳውን ኣእጋርን፡ ስቕለትን ብእምኒ ቀጥቂጥካ ምቕታልን ዝኣመሰሉ መቕጻዕቲታት የስዕቡ፡፡ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝገልጽዎ፡ ዋላ'ኳ መንግስቲ ሱዳን ኣብ 2015፡ ብእምኒ ቀጥቂጥካ ምቕታል ካብ ዝርዝር መቕጻዕቲ ከምዝኣልዮ ቃል ኣትዩ እንተነበረ፡ ተግባራዊ ኣይተገበረን፡፡ "ዋላ እቶም ኣዐርዮም ዓቃባውያን ዝበሃሉ ፖለቲከኛታት፡ ኣንጻር አቲ ብእምኒ ዝፍጸም ቅትለት እዮም" ትብል ሱለይማ ይስሓቕ፡፡ "እንተዀነ ኣብዚ ነገራት ንምቕያር ነዊሕ ግዜ እዩ ዝወስድ፤ ብኣብያተ ፍርዲ ኣቢሉ እዩ ዝሓልፍ፡፡ እተን ቀንዲ ዝሳቐያ ድማ ደቂ ኣንስትዮ እየን።" ዞባዊ ዳይረክተር ሲሃ ዝተባህለ ትካል ተጣባቒ መሰል ደቂ ኣንስትዮ፡ ሓላል ኣልቐሪብ፡ ዝሙት ዝቕጸዐሉ ሕጊ ሱዳን ምስ ደቂ ተባዕትዮ ብዘይመጣጠን ቍጽሪ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝፍጸም ትገልጽ፡፡ ብጐስጎስቲ እትፍለጥ ንመወዳእታ ግዜ ብገበን ዝሙት ብእምኒ ተቐጥቂጣ ክትቅተል ዝተፈረዳ እንትቲሳር ኣ'ሸሪፍ ዓብደላ ዝተባህለት ንእስቲ እያ ነይራ፡፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሺዓን ብዘካየድዎ ጐስጓስ ንሳን ናይ 4 ወርሒ ዕድመ ውላዳን ኣብ 2012 ተፈቲሖም፡፡ እንተዀነ ወ/ሮ ኣልቐሪብ ግን ብዙሕ ዘይተራእዩ ተመሳሰልቲ መቕጻዕቲታት ከምዝህልዉ ትገልጽ፡፡ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ኦማር ኣል-በሽር ኣብ 2019 ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣን ምስተኣለየ፡ ዝተጣየሸ መሰጋገሪ መንግስቲ ነቲ ኣካውናን ኣከዳድናን ደቂ ኣንስትዮ ብዝምልከት ዝነበረ ሕጊ ኣልዒይዎ፡፡ ኮይኑ ግና እቶም ነቲ ሕጊ ዘፈጽሙ ዝነበሩ ፖሊስ ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተኻየደ ዕልዋ ናብ ጎደናታት ተመሊሶም ነቲ ሕጊ የፈጽሙ ከምዘለዉ ሱዳናዊት ጋዜጠኛ ዘይነብ መሓመድ ሳልሕ ትገልጽ፡፡ እቲ ወታሃደራዊ ጉጅለ ንተኣመንቲ በሽር ዳግም ቆጺሩ የስርሕ ከምዘሎ እውን ጸብጻባት ይሕብሩ፡፡ ሱዳን ኣብ 2021 ንስምምዕ ሕቡራት ሃገራት ኣንጻር ምስቓይ ፈሪማ እያ፡፡ ‘‘ብእምኒ ቀጥቂጥካ ምቕታል እቲ ዝኸፈአ ዓይነት ምስቓይ እዩ’’ ይብል ሞሳድ መሓመድ ዓሊ፡፡ እታ ንእስቲ ክትፍታሕ ዝጕስጉሱ ዘለዉ ሃገራውያንን ዓለምለኻውያን ዘይመንግስታዊ ትካላት እውን፡ እዚ ዓይነት መቕጻዕቲ "ጨካን፡ ዘይሰብኣውን ዘዋርድን" ክብሉ ይገልጽዎ፡፡ ጠበቓ እንትሳር ዓብደላ፡ ነታ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘላ ጓል 20 ዓመት መንእሰይ ክትርእያ ዝፍቀደላ እንኮ ሰብ እያ፡፡ "ኣካላዊ ጥዕናኣ ኣብ ደሓን እዩ ዘሎ፤ ኣዐርያ ተጨኒቓ ከምዘላ ግን ርዱእ እዩ" ትብል፡፡ "ናይቲ ይግባይ ዝሰምዕ ቤት ፍርዲ ውሳነ ንጽበ ኣለና፤ መዓስ ከምዝነግሩና ግን ዝፈልጥ ሰብ የለን። ዘለና ሓደ ኣማራጺ ምጽባይ እዩ።" እንተዀነ ኣብቲ ፍርዲ ምሉእ እምነት የብላን፡፡ "እቲ ይግበኣኒ ዝሰምዕ ቤት ፍርዲ ንዓኣ ደጊፉ ኣይፈርድን ዝብል ሻቕሎት ኣለና። ማሕበረሰብ ዓለም ድምጹ ምስ ዘስምዕን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ሱዳን ጸቕጢ ምስ ዝግብርን ኢና፡ ደቂኣንስትዮ ካብዚ ሕጊ እነድሕን፡፡ ሕጂ'ውን ንሱ እዩ ክግበር ዘለዎ።" "እዚ ውሳነ ንዓለም ዘሰንብድ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ንዓና ግን ኣየሰንብደናን።" ቢቢሲ ኣብዚ ጉዳይ ካብ ገበናዊ ቤት ፍርዲ ኮስቲ መብርሂ ሓቲቱ፡ ምላሽ ኣይረኸበን፡፡ ሚኒስተር ፍትሒ ሱዳን ስለዘይተመደበ ድማ ናብቲ ቤት ጽሕፈት ሕቶ ምቕራብ ኣይተኽኣለን። ወሃቢ ቃል እቲ ኣብ ለንደን ዝርከብ ኤምባሲ ሱዳን ግና "ነዚ ጉዳይ ብምሉእ ንፈልጦ ኢና፤ ንሕና ብእንፈልጦ እዚ ናይቲ ቤት ፍርዲ ናይ መወዳእታ ውሳነ ኣይኰነን። ነዚ ብዝምልከት ኣብ ሱዳን ንዝርከቡ ሓለፍቲ ፍትሒ ረኺብናዮም ኢና፤ ምላሽ ድማ ንጽበ ኣለና፡" ኢሉ።


ተጋሩ ስደተኛታት ኣብ ዝርከቡሉ መዓስከር ዘጋጠመ ባርዕ እንታይ ጉድኣት ኣብፂሑ?

ኣብ ሱዳን መዓስከር ስደተኛታት ኡምራኩባ ብዘጋጠመ ሓደጋ ባርዕ ሓያሎ ስደተኛታት ብዘይ መፅለሊ ከም ዝተረፉ ተገሊፁ። ብሰንኪ እቲ ባርዕ ብዙሓት ስደተኛታት፡ ኩሉ ዝነበሮም ንብረት ከም ዝሰኣኑ ምክትል ኣማሓዳርን ማሕበራዊ ጉዳይን መዓስከር ኡምራኩባ መምህር ኣሉላ ገብረጀወርግስ ንቢቢሲ ገሊፁ። ኣብቲ መዓስከር ቅድሚ ሎሚ’ውን ብተደጋጋሚ ሓደጋ ባርዕ ከም ዘጋጠመ ዝዝከር ኰይኑ፡ 01 ታሕሳስ 2014 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ብዝተኸሰተ ባርዕ 67 መጽለሊ ብምዕናዉ 175 ስደተኛታት ብዘይመፅለሊ ተሪፎም ነይሮም። እቲ ብሰሉስ 15 ሕዳር 2022 ፍሉይ መፀውዒኡ ‘ዞን ሰለስተ’ ኣብ ዝብሃል ክፋል እቲ መዓስከር ዘጋጠመ ሓዊ ድማ ኣብ ሰዓታት ቅድሚ ቀትሪ ከምዝተኸሰተ መምህር ኣሉላ ተዛሪቡ። “ኣብ ልዕሊ ህይወት ዝበፅሐ ጉድኣት የለን። ንብረት ብዝምልከት ግን ክዳውንቱ ኮነ ዶክመንቱ ከውፅእ ዝኸኣለ ዋላ ሓደ ሰብ የለን” ኢሉ። በቲ ባርዕ 51 ካብ ቴንዳን ዕንፀይትን ዝተሰርሑ ዳሳት ምሉእ ብምሉእ ዝዓነዉ ኮይኖም፤ ኣብቶም ጊዚያዊ መዕቖቢ ዝነብሩ ዝነበሩ ልዕሊ 130 ሰባት ብዘይ መፅለሊ ተሪፎም ኣለዉ። ቢቢሲ ካብቲ መዓስከር ዝበፅሕዎ ቪድዮታት እውን እቶም ብጊዚያውነት ዝተሃነፁ መንበሪ ስደተኛታት ብሓዊ ዓንዮም፤ ኣብ ውሽጢ ዝነበረ ንብረትን ኣእካልን ናብ ሃሙኹሽቲ ተቐይሩ የርእዩ። መንቀሊ ናይቲ ሓደጋ ዛጊድ ብንፁር ከምዘይፍለጥን ኣብ ምፅራይ ከምዝርከብን ዝሓበረ ምክትል ኣማሓዳርን ማሕበራዊ ጉዳይን መዓስከር ኡምራኩባ መምህር ኣሉላ፡ ኣቀማምጣ ናይቶም መፅለሊ ግን ከም ምኽንያት ተቓላዕነት ኣቐሚጡ። “ንነብረሉ ዘለና ገዛውቲ ምችው ኣይኮነን። ንሓድሕዱ ዝተለጋገበ እዩ። ካብ ሓደ ገዛ እዩ እቲ ሓዊ ተበጊሱ” ክብል ኣረዲኡ። ነበርቲ እቶም ብቴንዳን ዕንፀይትን ዝተሃነፁ ጊዚያዊ መፅለሊ፡ ንመስርሒ ዳሳት ክብሉ ኣርዮም ዘምፅእዎም ሳዕርን ገረብን ምስቲ መግቢ ንምብሳል ኮነ ንኻልእ ኣገልግሎት ዝነድድ ሓዊ ተደሚሮም ብተደጋጋሚ ንዘጋጥም ባርዕ መንቀሊ ይኾኑ ከምዘለዉ ወሲኹ ገሊፁ። ኣብ መዓስከር ኦምራኩባ ዝርከቡ ዝበሎም ልዕሊ 17 ሽሕ ስደተኛታት ብሰንኪ’ቲ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ዘሎ ባርዕ ኣብ ሓደጋ ይርከቡ ክብል ተዛሪቡ። ፀብፃብ ወኪል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት -  ዩ.ኤን.ኤች.ሲ.ኣር - ከምዘመልክቶ ብ28 ለካቲት 2022 ዝተመዝገበ ቁፅሪ ነበርቲ እቲ መዓስከር 19,189 ነይሩ። ብድሕሪ እቲ ሓደጋ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት (ዩኤን ኤች ሲ ኣር) ናብቲ ቦታ ብምኻድ ነቲ ኩነታት ከምዝተዓዘበን ጊዚያዊ መፅለሊ ቴንዳታት ከምዝተኸለን መምህር ኣሉላ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ዩ.ኤን. ኤች.ሲ.ኣር ስደተኛታት ንግዚኡ ናብ ዝተዳለወ ቦታ እናመፅኡ ክምገቡ ይገበር ኣሎ። ክሳብ ሕዚ ግን ቀዋሚ ዝኾነ መንበሪ ገዛ፣ ንብረትን ካልእ ነገርን ኣይተውሃቦምን። እተን ዝነደዳ ገዛውቲ ኣፅንዕወን ኢሎምና ቆፂርና ነጊርናዮም” ይብል። ስደተኛታት ድሕሪ’ቲ ባርዕ ብግዚያውነት ኣብ ዝተተኸሉ ቴንዳታት ይሓድሩ’ኳ እንተሃለዉ፡ ዛጊድ ግን ዝድቅሱሎም ፍርናሻት ኮነ ዝኽደንዎም ኣልባሳት ከምዘይተወሃቦም ወሲኹ ገሊፁ። “ዝነደዱ ገዛውቲ ዝነበሩሉ ቦታ ተጸሪጉ ኣብ ዝተዳለወ ዳስ እዮም ክምለሱ ተጌሩ ዘሎ። [ኣብ ዘይነደደ ክፋል እቲ መዓስከር] ቤተሰብ ዘለዎም ናብኦም ከይዶም ተፀጊዖም ኣለዉ። ዝተረፉ ግን ኣብቲ ዝተዳለወ ዳስ ይሓድሩ ኣለዉ” ክብል ነቲ ዘሎ ኩነታት ኣረዲኡ። ካልኦት ገበርቲ ሰናይ ትካላት እውን ነቲ ዝበጽሐ ሓደጋ ዳህሲሶምዎ ከምዝኸዱ ተፈሊጡ’ሎ።