ተኽለንኪኤል ገብሩ ሰውራዊ ደራፋይ እዩ ነይሩ' - ድምጻዊ ተወልደ ረዳ

ነብሲ ወከፍ ስነ ጥበባዊ ኣብ ልቢ ህዝቡ ብዝተኸሎ ተዘካሪ ፍርያቱ እዩ ዝዝከር። ብኣበርክቶን ፍርያቱን ጥራሕ ዘይኮነ ግን ብእሩም ስነ-ምግባሩን ረዚን ጠባዩን ብዝያዳ ይኽበር። ድምጻዊ ተኽለንኪኤል ገብሩ ከኣ ንኽልቲኡ መምዘኒታት ይበቕዖ። "ተኽለንኪኤል ገብሩ ሃገራዊ ስምዒት ዘበራበረ፡ ባህላዊ ዜማታት ሕብረተሰብ ዝበርበረ 'ሰውራዊ ደራፋይ' እዩ ነይሩ - ረዚን ሃገራዊ ከኣ" ብምባል፡ ስሙይ ድምጻዊ ተወልደ ረዳ ብሕልፈት እቲ በሃር ስነ-ጥበባዊ ዝተሰመዖ ከቢድ ሓዘን ይገልጽ። ሕልፈት ድምጻዊ ተኽልንኪኤል ገብሩ ንኹሎም እቶም ብደርፍታቱ ዝተጸልው ርዝነት መልእኽቱ ዝሰምዑ፡ ኣራምን መሃርን ነቐፌታቱ ዘስተማቕሩ፡ ኣድነቕቲ ዕዮኡ ብዙሕ ኣሰንቢዱ'ዩ። ብዝያዳ ግን ነቶም ብክራሩን ደርፉን ጥራሕ ዘይኮነ፡ ነቶም ዕላሉን ወግዑን ዋዛታቱን ሓልዮትን ዘስተማቐሩ ብኣካል ዝፈልጡዎ ሓለፋ ኣለዎ። ኣብተን ቀዳሞት ሰለስተ ኣርባዕተ ዓመታት ናይ ሰብዓታት፡ ከም ምስ ዑስማን ዓብደሪሒም፣ ተኽለ ተስፋዝጊ፣ ኣቡ ዓብደላ፣ ስልጣን ያሲን፣ ተመስገን ገብረሂወት፣ መምህር ሰለሙን ገብረእግዚኣብሄርን ተኽለንኪኤል ገብሩን ካልኦትን ኣብ ዝነበሩዋ ኣዱሊስ ባንድ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ትንቀሳቐስ ነይራ። እዛ ባንድ "ሓረስቶት ዘለኹም ኣብ ዘራእቲ ኤርትራ፤ ኣብ ገዛና ዘለኹም ተቐማጦ ሰብ ክራይ" ዝብል ፖለቲካዊ መልእኽቲ ዘለዎ መለዓዓሊ ደርፍታትን "ንርስቲ ይዋግኣላ ኣንስቲ፡ ለባም ሰበይቲ ንሰብኣያ ዘውዲ" ዝብላ ትያትር ሒዛ  ነይራ። ኣብዚ፡ ኣብ ትያትርን ደርፍን ዝተዋሰአት ተጋዳሊት ለምለም ጸሃየ፡ "ተኽለንኪኤል ገብሩ ኣብ ኣስመራ ይኹን፡ ኣብ ገድሊ ከምኡ እውን ኣብ ሰብ ስደት ንዝኣመነሉ ነገር ዝስየፍ፣ ኣዎንታ እምበር ኣሉታ ዘይሓስብ፣ ዕላልን ወኻዕታን እንተዘይኮይኑ ሕሜታ ዘይፈቱ ቅኑዕ ሰብ'ዩ ነይሩ" ክትብል ትገልጾ። ሕልፈት ወዲ ገብሩ  ምስ ተነግረ፡ ኣብ ዝተፈለላየ ኣጋጣሚ ብቐረባ፣ ብኣካል ይኹን ብርሑቕ፡ ብከም "ኣቑርደት ተሰነይ መሬት ዓርኮብኮባይ፤ ኣቲ ሰሓብ ገመል ሰታይ ጸባ፤ ወረጦ ወረጦ፤ ሰመያዊት ለምለም፡ ንኹሉ እንቋዕ ኣርከብኩሉ" ዝብልን ካልእን ደርፍታቱ ዝፈልጡዎ ኣድነቕቲ ሞያኡ ዝተሰመዖም ጓህን ሓዘንን ብሰፊሑ ገሊጾም። ተኽለንኪኤል ገብሩ ግን መን እዩ? ዳርጋ ንኹሉ እዚ ሕቶታት እዚ ባዕሉ ወዲ ገብሩ ኣብቲ ዘፍርዮ ስነ ጥበባዊ ስርሓትን ጉዕዞ ህይወቱን መሊሹዎ ኣሎ። "ወዲ ገብሩ ንኡስየ - ዑና-ናላይ ዝዓዱ ጥቓ ሽማ ንጉስ'የ" እትብል ደርፉ ዝሰምዐ ሰብ፡ ተኽለንኪኤል ገብሩ ኣብታ ካብ ኣስመራ ኣስታት 20 ኪሎ-ሜተር ርሒቓ እትርከብ ዑና-ናላይ ዓዲ ከምዝተወልደ ክርዳእ ይኽእል። ተኽለንኪኤል ካብ ኣቡኡ ገብሩ ወልደጋብርን ወላዲቱ ደሃብ ገብረዮውሃንስን ኣብ 1950 ኣብታ ብዜምኡ ዝነገረላ ዓዱ ዑናናላይ ተወሊዱ። ገና ኣብ ንእስነቱ ኣቡኡ ስለዝሞቱዎ ኣብ ካልኣይ ክፍሊ ትምህርቱ ኣቋሪጹ፡ ንነብሱን ወላዲቱን ክጥዉር፡ ኣብ ኣቑርደት ኣብ ጀርዲን ሰሪሑ። ካብኡ ኣብ እንዳ ክርቢት ኣስመራ እናሰርሐ ክራር መሊኹ፡ ኣብ ውሽጡ ንጸንሐ ስነ ጥበባዊ ተውህብኡ ኣብ እንዳ ስዋታት ኣባሻውል ኣበራቢሩ ኣብ ጓይላን ዉራይትን ክጻወት ከም ዝጀመረ ናይ ቀረባ ፈለጥቱን ኣብ ፋንዎኡ ዝተነበ ዛንታን የረድእ። ድምጻዊ ተወልደ ረዳ፡ ወዲ ገብሩ ክሳብ መፋርቕ ሰብዓታት ብዘፍረዮ ሃገራዊ ዜማታት ድሮ ኣብ ልቢ ህዝቢ ከም ዝሰፈረን ኣብታ ኣብ ኣስመራ ዝነበረት ናይ እንዳ ሙዚቃ ትካሉ ዓማዊል መመጺኦም በጃኻ እባ ናይ ወዲ ገብሩ ካሴት ወልዓልና ይብሉዎ ከም ዝነበሩን ይዝክር። "ደርፍታቱ፡ ብያታዊ ዜማታት ዝተቐናበረ ረዚን መልእኽቲ ዘለዎ ሃገራዊ ስምዒት ዘበራብር ተዘካሪ እዩ" ክብል ብኣድናቖት ይገልጾ። ኣብ ከተማ ለንደን ዝነብር "ሚ - ሬኤካ ትም፡ ወም- ሰማዕካ ትም" ብእትብል ኣንጻር ምልኪ ብዜዘማ ደርፊ ዝዝከር፡ ኣባል ማሕበር ትያትር ኣስመራ (ማትኣ) ነበር ገዲም ስሙይ ድምጻዊ ሑሴን መሓመድ ዓሊ "ወዲ ገብሩ ካብቶም መዘናታቱ ድምጻውያን ቁሩብ ስጉም ዘበለ፡ ብድምጹን ክራሩን ንመንእሰያት ኤርትራ ዘበራበረ ተባዕ ድምጻዊ ስለ ዝነበረ ኣነ ዶክተር ክብል እየ ዝሰምዮ" ክብል ብሕልፈቱ ዝተሰመዖ ሓዘን ይገልጽ። ወዲ ገብሩ ህዝብን መንእሰያትን ኣለዓዒሉ ኣብ ገዝኡ ኮፍ ኣይበለን። እቲ ብኽቱር ሃገራዊ ስምዒት ዘንጎድጉዶ ዝነበረ ደርፍታቱ ንዕኡ እውን ኣብ 1974 ብረታዊ ቃልሲ ኣብ ዝካየደሉ ሜዳ ኤርትራ ንባርካ ኣውሪዱዎ፡ ኣብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ጀብሃ ተሰሊፉ። እቲ ደፋር ተቓውሞኡ ኣብ ጀብሃ ምስ ከደ እውን ኣይገደፎን፡ ነቲ ኣብ መንጎ ክልተ አሕዋት ዝካየድ ዝነበረ ኵናት ሓድሕድ ይቃወሞ ከምዝነበረ ሑሴን ማሕሙድ ዓሊ ይገልጽ። "ወዲ ገብሩ ዓሌትን ወገንን ዘይፈልጥ ንጹህን ተባዕን ሃገራዊ እዩ" ከኣ ይብሎ። እቲ ኣብ ፋንዎኡ ዝተነበ ጽሑፍ " ተኽለንኪኤል ገብሩ ብቃላቱ ምስልታት ዝስእል፡ ብዜምኡ ስምዒታት ዘዕርግ፡ …… ኣብ ኩሉ መድረኽት፡ ክሳብ ሕጂ ብግዜ ተፈቲኖም ዘይሃሰሱ ኣማኢት ረዘንቲ ስርሓት ዘበርከተ ኣርካን'ዩ" ክብል ይገልጾ። እቲ ዓበይትን ዓድን ሽማግለታትን ኣስመራን ከባቢኣን ኣብ መንጎ ኵናት ክልተ አሕዋት ኣትዮም ዝሸምገሉዎ ብዙሓት ሃገራውያን ተቓለስትን ምሁራትን ዓገብ ዝበሉዎ ኵናት ሓድሕድ ስለዝቐጸለ ተኽለንኪኤል ገብሩ ተሓኤ ጠቕሊላ ናብ ሱዳን ቅድሚ ምእታዋ ናብ ስደት ኣምሪሑ። ፈለማ ኣብ ሱዳን ዳሕራይ ኣብ ስዑዲ ካብኡ ከኣ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ክነብር ጸኒሑ። ይኹን እምበር ዋላ እኳ ኣርሒቑ እንተተሰደ ኣካሉ እምበር መንፈሱ ኣይረሓቐን። ወዲ ገብሩ ኣብ 1988 እውን ህዝባዊ ግንባር ናብ ዝቆጻጸሮ ሜዳ ኤርትራ ኣትዩ ምስቶም ንነጻነትን ሃገራዊ ክብረትን ዝቃለሱ ዝነበሩ ተጋደልትን ንጥፈታት እቲ ውድብን ተላልዩ ነይሩ። ናጽነት ኤርትራ ምስተረጋገጸ ከኣ ካብ ስደት ንሃገሩ ተመሊሱ ክሳብ ዕለተ ዕረፍቱ ኣብታ ዝፈትዋን ዘኽብራን ኤርትራ ክነብር ጸኒሑ። ተኽልንኪኤል ገብሩ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ዓመታት "ንኹሉ እንቋዕ ኣርከብኩሉን፤ ኣሳጉማይ ወሲኸሉ ዘበዘብን ዝብላ ክልተ ኣዝየን ተዘከርትን ረቂቕ መልእኽቲ ዘለወን ደርፍታት ሓድጊ ገዲፉ ኣሎ። ኣብዚ፡ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት ኤርትራ፡ ከም ኣብ እዋን መግዛእቲ ስርዓት ሃይለስላሰን ደርግን ብጸቢብ ናይ ምምያ (ሳንሱር)  ቁጽጽር ዝሓለፈሉ ዘሎ እዋን ንኹሉ እንቋዕ ኣርከብኩሉን፡ ኣሳጕማይ ወሲኸሉ ዘብዘብ ዝብል ረቂቐ ትሕዝቶ ዘለዎ ደርፊ ምድራፉ ከኣ መርኣያ ናይቲ ተባዕን ደፋርን ባህሪያቱ እዩ ይብል ድምጻዊ ሑሴን መሓመድ ዓሊ። ብዙሓት ካልኦት እውን ነቲ ኣረኣእያ ይሰማምዑሉ። ኣብታ ነቐፌታ ዘይጸውር ስርዓት ኤርትራ ተኽልንኪኤል ገብሩ በቲ ነቓፊ ባህሪያቱ ጸገማት ከየጋጥሞ ዝሰግኡ ፈለጥቱ ብዙሓት እዮም። ግን ከኣ ኣብ ርእሲ እቲ ድፍረቱ ስነ-ጥባበዊ ርቀት እውን ስለዝሓገዞ ክሳብ ሕልፈቱ ንሓንሳብ "ኣንታ ገለ'ኳ ይብሉኒ" እናበለ ክነብር ከም ዝጸንሐ ቀረባ ፈለጥቱ ይዛረቡ። "ኣሳጉማይ ወሲኸሉ ዘበዘብ ጌና'ለኹ፡ ጌና፡ ዘሎ ይትዓዘብ ሚዶ'ንታይ ይኾኖም ንበራሓት ምኽሪ ኣይደልን'የ ካብ ፈራሓት ክቅጽል'የ ብዘለኒ ብልሓት ዓባሩ'ምበር ኣይርእን ስቡሓት" ዝብል ነግሒ ሕዳመኡ፡ ናብ ዝደለኻዮ ከተሽርፎ እኳ ዝከኣል እንተኾነ፡ ንባህርን ጠባይን ተኽልንኪኤል ዝፈልጡ ብዘይ ምኽንያት ኣይበላን ዝብል ርእይቶ እዮም ዘቕርቡ። "ከዕልለኩም ቀንዲ ሕመረቱ ታሪክ ኣሎ ንታሪኽ ዘዘንቱ ሴፍ እንዳ ጉራደ ዘይኣቱ ኣይህውትትን'የ ምስ'ቶም ዝሃውተቱ" እትብል ካልአይቲ ነግሒ እውን ዋላ'ኳ "ዓጢቐዮ'ለኹ፡ ሓምላይ ክቕይራ ኣታ ነዛ ሃገር፡ መሬታ ምስ ባሕራ ወረ ናይ ጀጋኑ፡ ኣለኒ ሓደራ እዚ ኹዳ እዩ ጌና'ሎ እቲ ስብራ" ዝብል እቲ መንግስቲ ኤርትራ ዓመት ዓመት ዝብሎ ግን ከኣ ገና ንሰላሳ ዓመት ድሕሪ ናጽነት ውጽኢቱ ዘይተራእየ ሓውሲ ጭርሖ መሰል ማይ ቤት ኣኸቲሉ ነብሱ ክከላኸል እንተፈተነ፡ ካልአይቲ ነግሒ ግን ከምቲ ቐደም ኣብ እዋን መግዛእቲ ዝድረፍ ዝነበረ ሰብ ናብ ዝደለዮ ከእትዎ ዝኽእል መልእኽቲ ኣለዋ ይብል ሑሴን መሓመድ ዓሊ። ገዲም ሃገራዊ ድምጻዊ ተወልደ ረዳ፡ ንተኽለንኪኤል ገብ፡ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት ምፍልላይ ቅድሚ ወርሕን ፈረቓን ስልኪ ደዊሉ፡ ጥዕንኡን ሃለዋቱን ሓቲቱዎ ነይሩ። ተኽልንኪኤል ጥዕንኡን ናብርኡን ጽቡቕ ከም ዘሎ ገሊጹሉ። ክልቲኦም ብክቱር ናፍቖት ደሃይ ሓድሕድ ተለዋዊጦም። ኣብ ዝቕጽል ግዝያት ብዝሰፍሐ ከዕልሉን ክዘራረቡን ተሰማሚዖም  ከኣ ተፈላልዮም። እንተኾነ ሞት ከይጸዋዕካዮ እዩ ዝመጽእ ከም ዝበሃል ሃንደበት ተኽልንክኤል ገብሩ ኣብ መበል 71 ዓመት ዕድመኡ ካብዛ ዓለም ብሞት ምስ ተፈልየ ተወልደ ረዳ " ካልኣይ ሳዕ ከየዕለልኩዎ!" ብማለት ብልቢ ሓዚኑ። ኩሎም እቶም ብሞት ተኽልንኪኤል ገብሩ መሪር ጓሂ ዝተሰመዖም ኣብዚ ዓንቀጽ ንቢቢሲ ርእይተኦም ዘካፈሉን ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ሓዘኖም ዝገለጹን ኩሎም ንመዋቲ መንግስተ ሰማይ ንስድራ ቤትን ፈተውትን ከኣ ጽንዓትን ኣኻእሎን ተመንዮም።


ኣብ ውድድር ደርፍታት ‘ዩሮቪዥን’ ኢጣልያ እንትትዕወት እንግሊዝ ነጥቢ ኣይረኸበትን

ኣብ ከተማ ሮተርዳም ኣብ ዝተኻየደ ‘ዩሮቪዥን’ ዝተሰምየ ውድድር ደርፍታት ኣውሮጳ፡ ኢጣልያ ቀዳመይቲ ኮይና እንትትዕወት፡ እንግሊዝ ድማ ባዶ ነጥቢ ብምርካብ መወዳእታ ወጺኣ። ኣብቲ ዓብዪ ትጽቢት ዝግበረሉ ኣውሮጳዊ ውድድር ደርፍታት፡  ኢጣልያ ዝተዓወተትላ ደርፊ፡ ‘Zittie e Buoni’ ብእተስምዕ ሓዳሽ ዜማ እያ። ካብቶም ዝተዓወቱ ኣባላት ጉጅለ ‘ማንስኪን’ ሓደ ዝኾነ ስነጥባባዊ  ዳምያኖ ዳቪድ፡ ነቲ ውጽኢት ምስተነግረ፡ ዓው ኢሉ ‘ሮክ ኤንድ ሮል ነቨር ዳይስ’ ኢሉ ክጭርሕ ተሰሚዑ። ንዓዲ እንግሊ ግን ኣዝዩ ዘሕርቕ ለይቲ ዝነበረ ኮይኑ፡ ጄምስ ኒውማን ዝተባህለ እንግሊዛዊ ተወዳዳራይ ስነጥበባዊ ባዶ ነጥቢ ዝረኸበሉ መድረኽ ኮይኑ ተመዝጊቡ ሓሊፉ። ዩናይትድ ኪንግደም፡ ኣብዚ ተመሳሳሊ ውድድር መወዳእታ ክትወጽእ ንሓምሻይ ግዜኣ ኾይኑ፡ ባዶ ነጥቢ ክትረክብ ድማ ንካልኣይ ግዜኣ እዩ ተባሂሉ። እታ ናይ መጀመርታ ባዶ ነጥቢ ዝረኸበትሉ ውድድር ብ2003 ኣብ ዝተኻየደ እዩ ነይሩ። እቲ ኣብቲ ናይ ሕዚ ባዶ ነጥቢ ብምርካብ ሃገሩ ኣብ መወዳእታ ደረጃ ንክትስራዕ ምኽንያት ዝኾነ ኣርቲስት፡ ኒውማን ግን ኣብቲ መድረኽ ክምስታ ዝተመልኦ ገጽታ ኣርእዩ ተባሂሉ። ርእይቶ ወሃቢ በዓል ሞያ ግራሃም ኖርሮን ግን፡ “ይቕሬታ ንጄምስ፤ ኣብዚ ንዝተኣከብኩም ኩላትኩም ግን  ‘እንኳዕ ደስ’ በለኩም ክብል እፎቱ፤ ርግጽ ኣብዚ ዘሕጉስ ኣውሮጳዊ መድረኽ፤ ብዙሓት ዝሓዘኑ ሰባት’ውን ይህልዉ እዮም” ኢሉ። ካልኦት ኣብቲ መድረኽ ዝተረኸቡ ከም በዓል ማት ሉቃስ ዝኣመሰሉ ኣድነቕቲ’ቲ ዘይቀንዖ ስነጥበባዊ፡  ‘ንፈትወካ ኢና ጄምስ፤ ኣጆኻ’ ክብልዎ ተሰሚዖም። ኣዳላዊ ቢቢሲ ብሬክፋስት፡ ዳን ዎከር ብወገኑ፡ ‘ብሰሓቕ ዝተሰነየ ገጽታ’ ገለ ክብል ኣጽናኒዕዎ። እንተኾነ፡ ካልኦት ኣብ ትዊተሮም ከምዝበልዎ፡ እቲ ተወዳዳራይ፡ ትሑት ኣፈጻጽማ ከምዘርአየን ካብኡ ኣብሊጹ ክሰርሖ ይግባእ ከምዝነበረን ጽሒፎም። እቲ ማንስኪን ብዝብል ዝፍለጥ ጉጅለ ድሕሪ 2006 ክዕወት ፈለምኡ ኾይኑ፡ ኢጣልያ ድማ ኣብቲ ውድድር ድሕሪ 1990 ተዓዊታ ኣይትፈልጥን ነይራ። ሓንቲ ካብቶም  ኣባላት እቲ ጉጅለ፡ እቲ ዓወት ነታ ብኮሮናቫይረስ ኣዝያ ዝተሃሰየት ሃገራ፡ ዓብዪ ሃሴት ዝፈጥር ከምዝኾነ ገሊጻ። “ኣብ ዝሓለፍናዮ ሕማቕ ዓመት እዚ ዓብዪ ተስፋ ዝፈጥር ዜና እዩ” ኢላ።


ዓቢ ውልቀ መላኺ'፡ ኣብ ልዕሊ ኣዶልፍ ሂትለር ክዋዘ ዝደፈረ ፊልም

ብዛዕባ ሓደ ፊልም ኢና ክንነግረኩም። 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ወይ ድማ 'ዘ ግሬት ዲክታተር' ርእሲ እቲ ፊልም እዩ። እቲ 'ዘ ትራምፕ' ብዝብል ናይ ገጸ ባህርይ ሽሙ ዝፍለጥ ኢንግሊዛዊ ስሙይ ተዋሳኢ ቅይዐ ቻርሊ ቻፕሊን ዝተዋስአሉን ዝጽሓፎን እዩ። ናይ 80 ዓመት ዕድመ ዘቑጸረ ፊልም 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ድማ፡ ቻርሊ ቻፕሊን ከየናሕሰየ ንመራሒ ጀርመን ኣዶልፍ ሂርለር ኣባጭዩሉ። እቲ ኣብ ልዕሊ ኣዶልፍ ሂትለር ዘባጪ ፊልም፡ ቀዳማይ ምርጫ ምዝንጋዕ ዓርቢ ምሸት ሰራዊት ናዚ ክትከውን'ያ ዝብል ግምት'ኳ እንተዘይነበረ ብ1940 ኣብ ጀርመንን ግዝኣት ጀርመን ኣብ ዝኾና ሃገራትን ከይርኣይ ተኸልኪሉ። ብተወሳኺ፡ እቲ ስራሕ ኣብ ብሪጣንያ ኮነ ኣመሪካ ንከይርአ ተኸልኪሉ እዩ። ኣብቲ ግዜ ዝነበረ መንግስቲ ብሪጣኒያ፡ ጎንጺ ንምውጋድ ሕድገት ፖለቲካዊ ወይ ማተሪያላዊ ጉዳያት ናብ ኣጥቃዒ ሓይሊ ናይ ምልዋጥ ዲፕሎማዊያዊ ፖሊሲ ይኽተል ነይሩ። እዚ ከኣ ፖሊሲ ምስሉይነት [ኣፒዝመንት ፖሊሲ] ተባሂሉ ይፍለጥ። እዚ፡ ካብ 1929 ክሳብ 1935 ኣብ ስልጣን ዝነበረ ቀዳማይ ሚኒስትር ራምሳይ ማክዶናልድ፣ ስታንሊ ባልድዊን [1935 - 1037]፣ ብቐንዱ ከኣ ኔቪሌ ቻምበርሊን [1937 - 1940]፡ ንናዚ ጀርመንን ፋሽሽት ጥልያንን ዝተጠቐምሉ ፖሊሲ እዩ። እዚ ፖሊሲ ብሪጣኒያ ክሳብ 1939 ክቕጽል እንከሎ፡ ኣመሪካ ክሳብ ታሕሳስ 1941፡ ፊልም 'ዘ ግሬት ዲክታተር' ምስ ተለቐቐ ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣይተጸምበረትን ነይራ። ቻርሊ ቻፕሊን ከኣ ዋላ'ውን መንግስቲ ኣይፍቀድ ኣብ ስቱዲዮ ኮይኑ ምጽሓፍን ምስኣልን ቀጺሉ። ንሱ ኣብ ዝጽሓፎ ርእሰ ታሪኽ ህይወቱ፤ ብምኽንያት እዚ ፊልም "ኣዝዮም ዘስግኡ መልእኽታት ይበጽሑኒ ነይሮም" ክብል ኣስፊሩ እዩ። "ናይ ምመያ ጸገማት ከጋጥሙኒ ከም ዝኽእሉ ኩባኒያ ቴሌቪዥን ዩናይትድ ኣርቲስትስ ይንገሮ ነይሩ። እቲ ናይ ኢንግሊዝ ቤት ጽሕፈት'ውን በቶም ኣንጻር ሂትለር ዝገልጹ ስእልታት ስግኣት ስለ ዝነበሮ ኣብ ብሪጣኒያ ክርአ ድዩ ዝብል ጥርጣረ ነይሩዎ'ዩ። እቶም ዚያዳ ዘጨንቑ ደብዳበታት ከኣ ኣብ ኒውዮርክ ካብ ዘሎ ቤት ጽሕፈት ዝመጽኡ እዮም ነይሮም። እዚኦም እቲ ፊልም ኣብ ኢንግሊዝ ወይ ኣመሪካ ስለ ዘይርኣይ ኣይትስኣል ዝብሉ እዮም ነይሮም" ኢሉ። ቻፕሊን ግን በዚ ሸብረኽ ዝብል ኣይነበረን። ፊልም 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ምስራሕ ኣገዳሲ'ዩ ይብል ስለ ዝነበረ ከም ዝስራሕ ርግጸኛ እዩ ነይሩ። ኮይኑ ከኣ፤ ብ1941፡ ኣብ ኣመሪካ እቲ ካልኣይ ዝዓበየ ፊልም ኮይኑ ደረጃ ቦክስ ኦፊስ ሒዙ። እቲ ፊልም ዝተፈነወሉ መበል 80 ዓመት ኣብ ዝኽበረሉ ግዜ፡ ተኽእሎ ኣመተ ቻፕሊን ግሩም ነይሩ። እቲ ዓብዪ ውልቀ መላኺ ዘሀድስ መዛነዪን ዝፍራሕ ድራማን ዘርእይ ፊልም ጥራሕ ዘይኮነ፡  ንስነ ልቦና ሂትለር ቅልዕ ኣቢሉ ዘርኢይ ንኡድ ስራሕ እዩ። "በዓል ራኢይ ነይሩ። መራሕቲ ክርእዩዎ ዘይኽእሉ መጻኢ ዝሰፈየን ኣብ ግንባር ሂትለር ጠጠው ዝበለን እዩ" ይብል ኣርካን ፖለቲካል ሲነማ ኮስታ ጋቭራስ። ቻፕሊን፡ ፊልም 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን፡ ንነዊሕ እዋን ንናዚ ይንዕቆም ነይሩ፤ ንሳቶም'ውን ከምኡ። ናይ ጀርመን ናይ ፕሮፖጋንዳ ፊልም፡ ንቻፕሊን ሓደ ካብቶም "ናብ ጀርመን ዝመጽኡ ወጻእተኛታት ኣይሁድ" ኢሉ ነቒፉዎ እዩ። ቻፕሊን ግን ኣይሁዳዊ'ውን ኣይኮነን። ሓደ ሕታም ኣመሪካ ድማ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣይሁዳውያን ስደተኛታት ንክወጽኡ ገንዘባዊ ሓገዝ ብምግባሩ "ሙሴ፡ መበል 20 ክፍለ ዘመን" ኢሉ ሳጓ ሂቡዎ ነይሩ። ቻፕሊን፡ ነዚ 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ዝብል ርእሲ ዝሃቦ ፊልም ክሰርሕ ክብገስ እንከሎ፡ "ልኡኽ ሒዙ ዝነበረ ሰብ'ዩ" ይብል ጸሓፊ ቻፕሊን፡ ገድሊ ትራምፕ (The Tramp's Odyssey) ሲሞን ሎቪሽ። "ከም ሎረልን ሃርዲን ዝበሉ ዘመናዊ ስራሕቲ፡ መስሓቕትን ገንዘብ ዘምጽኡን'ዮም። ቻፕሊን ግን ክብሎ ብዛዕባ ዝደለዮ ነገር ዕቱብ'ዩ። 'ዓብዪ ውልቀ መላኺ' ፊልም ጥራሕ ኣይኮነን። ዝድለ ዓይነት ስራሕ'ዩ ነይሩ" ይብል። ክሳብ ሕጂ፡ ቻፕሊን ዝነበሮ ምልዕዓል ልዕሊ ስምዒት ሰብኣውነት እዩ። ከምኡ'ውን ምስ ሂትለር ብዘይተለምደ ኩነታት ዘራኽቦ ነገር ምህላዩ የግርመሉ ነይሩ። ክልቲኦም፡ ኣብ ተመሳሳሊ ወርሒ ሚያዚያ 1889 እዮም ተወሊዶም። ክልቲኦም ብመልክዕ'ውን ከም ዝመሳሰሉ ንምርግጋጽ እንተደሊኹም፡ ኢንግሊዛዊ ቀይዓይ ቶሚ ሃንድለይ "እቲ ሰብኣይ መን'ዩ . . .?" (ንቻርሊ ቻፕሊን ዝመስል) እትብል ሙዚቃ ብ1939 ዓ.ም ሰሪሑ እዩ። ናይ ክልቲኦም መበል 50 ዓመት ዝጸንበለ መጽሄት ስፔክታተር፡ "ቻርለስ ቻፕሊንን ኣዶልፍ ሂትለርን ንሓድሕዶም ኣብ ውሽጢ ናይ ኣርባዕተ መዓልቲ ኣፈላላይ ናብዛ ዓለም ምምጽኦም፣ ዝተወለድሉ ወርሒ፣ ኣብ ገጾም ዘሎ ጭሕሚ ተመሳሳሊ ምዃኑ ተፈጥሮ ኢግዚኣብሄር ዝዓደሎም ክኸውን ይኽእል'ዩ። ግን ድማ ክልተ ዝተፈላለየ ምስሊ ዘለዎም ሰባት'ዮም፤ እቲ ሓደ ንጽቡቕ ዝተፈጥረ፤ እቲ ኻልኣይ ድማ ዘይተነግሩ ክፋኣት ዝተምልኣ" ክብል ጽሒፉሎም ነይሩ። ኣብ ሃንጋሪ ዝተወልደ ኢንግሊዛዊ ኣዳላዊ ፊልም ኣሌክሳንደር ኮርዳ፡ ቻፕሊን እቲ ኣብ ሞንጎኦም ዘሎ ምምስሳል ጸንቂቑ ክጥቀመሉ ከም ዘለዎ የማኽሮ። ግን ድማ፡ እዚ "ንኡሽቶ ትራምፕ" ብዝብል ዝፍለጥ ቻፕሊን ኣብ ሙሉእ እቲ ፊልም ሓደ ዘይብዳህ ውልቀ መላኺ ኮይኑ ክዋሳእን ተመልካቲ ክቕበሎ ንምግባርን ክበዝሕ ስለ ዝኽእል፡ ክልተ ነገራት ጥራሕ ክዋሳእ መሪጹ። ገጸ ባህርይ ውልቀ መላኺ ቶማኒያ ኣዴኖድ ሂንክልን ሓደ ሕያዋይ፣ ናይ ምርሳዕ ጸገም ዘለዎን ሽሙ ዘይፍለጥ "ኣይሁዳዊ ቀምቃሚ ጸጉርን" ኮይኑ ክጻወት መሪጹ። ኣብ ሞንጎ እቲ ወልቀ መላኺ ሂንክልን ኣይሁዳዊ ቀምቃሚ ጸጉርን ዝነበረ ንጽጽር፡ ብሓባር ዝኸይድ እዩ ነይሩ። እዚ ምምስሳል፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ደቂ ተባዕትዮ ምግጋይ ክፈጥር ክኢሉ። ግን ድማ ክሳብ እቲ ዝለዓለ ነጥቢ እቲ ፊልም ኣይነበረን። ቻፕሊን'ውን፡ በቲ ፊልም ኣቢሉ እቶም ግዳያት ቅትለት ናዚ ዝኾኑን ሓላፍነት እቲ ግፍዒ ዝወስድ መን'ዩ ዝብል ከይርስዑን ገይሩ'ዩ። ኣብ ቤተ መንግስቲ ሂንከል ዝርኣይ ምስሊ እቲ ፊልም ላግጺ ዝበዝሖ እዩ። ገበናት እቶም ውልቀ መለኽቲ ኣይተሓብኡን፤ ሂንከል 3000 ተኸተልቲ እምነት ፕሮቴስታን ክቕተሉ ኣዚዙ'ዩ። ቻፕሊን ግን፡ ኣብ ትዕቢት፣ ድንቁርናን ዘይብስለትን እቲ ገጸ ባህርይ ትኹረት ገይሩ። ኣብዚ ፊልም፡ ክልተ ጭሕሞምን ኣቀማምጥኦምን ኣስተኻኺሎም ንወንበርን ስእሊ ክስኣሉን ዝጓየዩ መራሕቲ ይርኣይ'ዩ። ናይዚ ጭብጢ፡ ሂንከል ስትራቴጂካዊ ብልሒ ዘለዎ ወይ ግዙፍ መራሒ ዘይኮነ፡ ኣብ ዘይዕድሚኡ ዝዓበየ ብጽሒ፣ ኣብ ዘይጭበጥ ዓለም ዝነብር፣ "ንጉስ ዓለም" ክኸውን ዝሓልም እዩ ዝብል እዩ። ብተወሳኺ፡ መታለልን ህዝቢ ብዛዕባይ እንታይ ይብል ብዝብል ነብሰ ፍትወት ዝዓወረ ዓርሰ እምነት ዘይብሉ ሰብ እዩ ይብል። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ስልጣን ዝጸንሐሉ ግዜ ንምንዋሕ ናይ ባዕሉ ፖሊሲታት ዝቕየያርን ብኽነት ዘብዝሕን ምዃኑ ብዘርኢ ገይሩ'ዩ ቀሪጹዎ። ቻፕሊን ኣብ ዝጽሓፎ ርእሰ ታሪኽ "ዓለም ንመምሰልቲ ላግጺ'ያ፤ ካብ ሂትለር ንላዕሊ መምሰሊ ከኣ ኣይርከብን" ኢሉ። እቲ ፊልም ግን፡ ግፍዕታት ናዚ ኣቕልል ኣቢሉ ዘርኢ ብምዃኑ ይንቀፍ። ቻፕሊን ባዕሉ "ኣብ መዳጎኒ ማእከላት ጀርመን ዝተፈጸመ ግፍዒ እንተዝፈልጥ ነይረ፡ ፊልም ዓብዪ ውልቀ መላኺ ኣይምሰራሕኩዎን ነይረ፤ ተዋዛያይ ፊልም ኣይምገበርኩዎን" ኢሉ እዩ። ኣብዚ ግዜ ብዛዕባ ዘለው ውልቀ መለኽትን ብቐጻሊ ክመጽኡ ብዛዕባ ዝኽእሉን ሕሰቡ። ቻፕሊን ነቒሱ ዘውጽኦም ባህሪያት ምርካብኩም ኣይተርፍን። እዚኦም፡ ስእሊ ንክስኣሉ ዘለዎም ድልየት ልዑል ምዃኑ፣ ሕሉፍ ኣነባብራ ዝመርጹ፣ ጽኑዕ ፖሊሲ ዘይብሎም ምዃኖም፣ ንባዕሎም ዘኽብሩ ምርኢታት ዘብዝሑ፣ ሽልማት ዝፈትው እዮም።


ናይ ትልሂት ሞይኣ ንጥዕናዊ ሓገዝ እተውዕል ሳዕሳዒት

ጓል 3 ዓመት እንከላ ኣትሒዛ ምስዕሳዕ ከምዝጀመረት እትገልጽ ዲንኬ ፍላወርስ፡ ንሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዓባይ ብሪጣንያ ገንዘብ ንምትእኽኻብ ብድሆ [ቻለንጅ] ተዋሂብዋ’ሎ። እዚ ንምግባር ድማ ኣብ ሰሙን ሰለስተ ናይ ልምምድ ክፍለ ግዜ ኣውጺኣ ኣብ ስራሕ ትርከብ።


ኪም ካርዳሽያንን ካንየ ዌስትን ድሕሪ ፍትሕ፡ ደቆም ብሓባር ከዕብዩ ተሰማሚዖም

ካንየ ዌስትን ኪም ካርዳሽያንን ንዝወለድዎም ኣርባዕተ ቆልዑ ብሓባር ከዕብዩ ተሰማሚዖም። ካርዳሽያን ብ19 ለካቲት ናይ ፍትሕ ጥርዓን ናብ ቤትፍርዲ ዘቕረበት ኮይና፡ ካንየ ነዚ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ'ዩ ከም ዝተሰማምዐ ሓቢሩ፤ በዚ ድማ እቲ ንከባቢ ሸውዓተ ዓመታት ዝጸንሐ ሓዳሮም የኽትም ኣሎ። ክልቲኦም ኣብ ዘቕረብዎ ጥርዓን፡ ኣብ ሓዳር ክቃደዉ ስለዘይከኣሉ ከፍርስዎ ከም ዝተሰማምዑ ሓቢሮም። ካንየን ኪምን ሸውዓተን ሰለስተን ዓመት ዝዕድሚአን ክልተ ኣዋልድን ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ክልተ ዓመት ዝመልኦም ክልተ ኣወዳትን ቆልዑ ኣለዎም። ኣብ ሓዳር ኣብ ዝነበሩሉ ዓመታት ክልቲኦም ብመሰረት ዝገበርዎ ስምምዕ ንብረቶምን ገንዘቦምን ፈላልዮም ይሕዙ ምንባሮም እቲ ኪም ንፍትሕ ኣቕሪባቶ ዘላ ጥርዓን የርእይ። እቶም ተጻመድቲ በብዓውዶም ተፈላጥነት ዘጥረዩ ኮይኖም ብዙሓት ንሓዳሮም ብቕርበት ክከታተልዎ ጸኒሖም እዮም። ጓል 40 ዓመት ኪም፡ ፈለማ በቲ ኣብ ቴለቪዥን ብዛዕባ ስድራቤታ ብእተቕርቦ ተኸታታሊ መደባት ኣብ 2007 እያ ህቡብነት ኣጥርያ። ንሳ ኣብ መተግበሪታት ሞባይልን ስነጽባቐን ዝርከብዎም ካልእ ዓውድታት ዝገበረቶ ወፍሪ'ውን ተዓዊታ እያ። ኪም እትውንኖም ብርክት ዝበለ ሚልዮናት ዶላራት ዘንቀሳቕሱ ክልተ ኩባንያታት፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምስ ቢልዮነራት ክትስራዕ ኣኽኢሎምዋ እዮም። ኣብ ሙዚቃ ራፕ ዓለምለኻዊ ተፈላጥነት ዘለዎ ወዲ 43 ዓመት ካንየ ዌስት ኣብ ፋሽን ዲዛይን'ውን ዝና ኣጥርዩ እዩ። ንሱ ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት ሓደ ካብቶም ኣብ ናይ ሙዚቃ ዓለም ኣብ ቅድሚት ዝጥቀሱ ኮይኑ ኣሎ። ካንየ ተዓዋቲ ግረሚ ኣዋርድ ኮይኑ ኣብ ዓውዲ ፋሽን'ውን ዝተዓወተ ዲዛይነር እዩ። ክልቲኦም ናብ ሓዳር ቅድሚ ምምርሖም ንዓመታት ብምሕዝነት ክጸንሑ እንከለው፤ ካንየ ኣብ 2010 ኣብቲ ኪም እተቕርቦ ናይ ቴለቪዥን ምርኢት ቀሪቡ ነይሩ። ካንየ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናይ ኣሜሪካ ፕረዚደንት ንምዃን ብውልቁ ተወዳዲሩ እኳ እንተነበረ ኣይተዓወተን።


ይርጋኣለም ፍስሃ፡ ድሕሪ ማእሰርቲ ንህይወታ ዳግም ዝገጠመት ገጣሚት

ኤርትራ ናጽነታ ካብ እትጐናጸፍ ድሮ ሰላሳ ዓመታ ኰይኑዋ'ሎ። ኣበይ ነበረት? ኣበይ በጽሐት? ናበይ'ከ ተብል ኣላ? ንዝብል ሕቶታት እስከ ብህይወት ተራ ሰባት ናይዚ ወለዶ'ዚ ሓደ ስእሊ ንቕባእ። ንሓያሎ እዋን ንጕዕዞ ኤርትራ ብብረታዊ ቃልስን መስዋእትን ናጽነትን እዩ ክግለጽ ጸኒሑ። እቲ ዘመን ስለ ዝተለወጠ ግን ነቲ ዘሎ ምስሊ ኤርትራ ብዓይኒ ወይ ከኣ ብተመሮ ናይ'ቲ ስዒቡ ዝመጽአ ወለዶ ክትካእ ግድን እዩ። እቶም ድሒሮም ዝተወልዱ፡ ደቂ-ዘመነ-ናጽነት፡ ንጕዕዞ ኤርትራ ብህንጠያ ዀነ ጽቡቕ-ተጀምሮ ጥራይ ዘይኰነስ ብዕንቅፋታትን ኣላግሶን እውን ይገልጽዎ'ዮም። ገጠምቲ፡ ምስ ሕልና ዝዳረጉ ዛዕባታት ኣልዒሎም ንህልዊ ኵነታት ስለ ዝገልጹ ንኵነታት ሃገር ብዕምቆት እዮም ዝርድኡዎ ዝብል ጸኒሕ ዘረባ ኣሎ። ታኔላ ሱዛን ቦኒ እትበሃል ኣፍሪቃዊት (ጓል ኣይቮሪኮስት) መምህር፡ "ግጥሚ ንህላዌና ቅርጺ ዚህብ - ብኣካል ኰነ መንፈስ - ዓንዲ ሰብኣውነትና'ዩ" ክትብል ትገልጾ። ገጣሚትን ጸሓፊትን ፕሮፈሰር ቦኒ፤ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣቢጃን ፍልስፍና እትምህር ኣካደምያዊት'ያ። እስከ ካብ ርእይቶ ፕሮፈሰር ቦኒ ናብ ይርጋኣለም ፍስሃ ንስገር። ይርግኣለም ፍስሃ ትበሃል፣ ጓል-ዘመነ- ናጽነት፡ ጋዜጠኛ፡ ጸሓፊት፡ ገጣሚት'ያ። ዋላ'ኳ ስእሊ ህይወታ ንጕዕዞ ኤርትራ ምሉእ ብምሉእ ወኪሉ ኣይቕረብ ዕቤታን ንእስነታን ማዕረ-ማዕረ ጉዕዞ ኤርትራ ክኸይድ ብምጽንሑ ብብዙሕ ሸነኻቱ ይመዓራረ'ዩ። ይርግኣለም፡ ከም ኵሎም ኤርትራውያን፡ መንፈሳ ጌና ኣብ ኤርትራ'ዩ ዘሎ።  ብሃገራ እትዀርዕን እትሓስብን ከምኡ'ውን እተስቈርቍርን ሰብ እያ። ግጥሚ ኣብ መዓሙቝ ልብና ዝተሓብኡ ስምዒታት ናይ ምግላጽ ዝለዓለ ሓይሊ ዘለዎ ዘውዲ ስነ-ጽሑፍ እዩ። ይርጋኣለም ብመቓልሕ ግጥምታታ ኣቢላ ንዝተዳጐኑ መናፍስታ ንክስዕስዑ እትድርኽ ገጣሚት'ያ።  ግጥምታታ ካብ ንቡር ናፍቖትን ጽንብልን ሰጊሮም ኣብ ዋይታ'ውን ዝዋሰቡ ዓሚቚ ትሕዝቶ ኣለዎም። ኣብ እንፈርሆም ፍጻሜታት ህይወትና ተሓንጊራ፡ ህውከት ኣብ ልብና ተላሒጉ ምእንቲ ከይተርፍ ሓግሒጋ፡ ንታኼላ ገሊሃ፡ ንሓሳብና ዝኣልዩን ንፍርሂ ዝቕንጥጡን ቃላት ተጠቒማ ብስጡም ቓላታ ጥበባ ተርኢ ሓያል ገጣሚት እያ። ኣብቲ ብዛዕባ ኣዲኣ ዝገጠመቶ፡- ናይ ኣደ'ሞ ከኣ ዘረባ 'ብሉን ነጊርካ ኣይውዳእን ጕሂኻ ኣይውጻእን። ዉሻጥኣ ጥርሑ መኣዳ ጽምዋ ገበላን ደንበን ቍሪ ምስ ኰኑዋ፡ ንግሆ ብኽያት ምሸት ቍዘማ ቀልባን ናብራኣን እናዀና እንታይ ዘጸቢ'ለዋ 20 ሰነ? ዓመት ምሉእ ኣብ ዝኽሪ'ያ ዘላ ጽብጽባሕ ምስ ንብዓት ምዓላ በዅሪ ሂባስ ንኡስ ተመንጢላ ዓደይ ኤርትራ፡ ኣደይ ጓል ኤርትራ! እዚ ካብ "ይቕረታ ስውእቲ" ዘርእስቱ ዝተወስደ ሕጡበ-ግጥሚ'ዩ። ኣብ ኤርትራ ሓደ "20 ሰነ" ጥራይ ኣይኰነን ዘሎ ኢላ ብምምጓት ነቶም ካልኦት "20 ሰነታት" ተዘክር። ምስ ቃላት ዘሎዋ ፍቕሪ ዕዙዝ'ዩ። እቶም ንሕልና ዝነኽኡ ብሉጻት ቃላት ናብ ስእሊ ትልውጦም። ቃላት ናብ ስሩብ ለዊጥና ከነሐይሎም ቀሊል ኣይኰነን። ይርጋኣለም ግን እቲ ዓቕሚ'ቲ ከም ዘሎዋ በታ "ኣለኹ" ዘርእስታ መጽሓፋ ኣመስኪራ። ኣብ ድሕረ-ናጽነት ዝነበረ ዉዕዉዕ ሃገራዊ ስምዒትን ቀጻሊ ጽንብልን ጌና ብዙሕ ሰብ ይዝክሮ'ዩ፣ ከምኡ'ውን ይርጋኣለም - ቅድሚ ጐርዞ ጓል ምዃና። ካብ ሽዑ ዝሰሰነ ፍቕሪ ስነ-ጽሑፍ ክሳብ ጐርዞ ጓል ትኽውን ስምዒታ ኣዝዩ ዉዕዉዕ ስለ ዝነበረ ኣብ ማሕበር መንእሰይ ተሓዊሳ ብዝከኣላ ዓቕሚ ሃገራዊ ኣገልግሎታ ጀመረት። ንቕሕቲ ስለ ዝነበረት ቀልጢፋ ኣብ ዓውዲ ስነ-ጽሑፍ ኣተወት። "ኣብ መባእታ ትምህርቲ ዝሕግዙንን ዘተባብዕኑን ዝነበሩ ንጡፋት መምህራን ነይሮምኒ" ብምባል እቲ ምስ ስነ-ጽሑፍ ዝተኣሳሰር ሞገስ ንዕኦም ትህቦም። ብዓቢኡ ግን ኣቦኣ ትምህርታ ብግቡእ ንኽትከታተል ቀጻሊ ጽልዋ ከም ዝነበሮም ትምስክረሎም። እምበኣርከስ ይርጋኣለም ብንእሽቶኣ'ያ ምስ ዓውዲ ስነ-ጽሑፍ ተላልያ። ብቖልዓኣ ኣብ መባእታ ዝነበሩ ናይ ስነ-ጽሑፍ ንጥፈታት ተጊሃ ትሳተፍ ስለ ዝነበረት፡ ብ1998-2000 ንሃገራዊ ዓውደ-ሚድያ ኣተወቶ። ሓያል ፍቕሪ ስነ-ጽሑፍን ረቂቕ ጥበብ ኣገጣጥማኣን ዉሕልነታን ናብ ባህርያዊ ህያብ ተለወጠ። በቲ ኣብ ድምጺ ሓፋሽ፡ ሓዳስ ኤርትራ፡ መደብ ተመሃሮ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ መድርኻት ትጽሕፈሉ ዝነበረ እዋን ብ"ይርጋኣለም ፍስሓ ካብ ዓዲቐዪሕ" ኢላ ስማ ተንብረሎም ስለ ዝነበረት ብዙሓት ኣንበብታን ፈለጥታን በቲ ስምቲ'ዮም ዝዝክርዋ። እቲ እዋን'ቲ ጊዜ ዉግእ-ባድመ'ዩ ነይሩ፣ ይርጋኣለም ጌና ናይ ካልኣይ ደረጃ ተማሃሪት'ያ ነይራ። በቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ኵነታት ተማሃሮ ትምህርቶም ኣቋሪጾም ናብ ታዕሊም ዝኸድሉ እዋን ነበረ። ይርገኣለምን ብጾታን ክለባት ስነ-ጽሑፍ ኣብ ምምስራትን ምሕያልን ላዕልን-ታሕትን ይብሉ ነበሩ። ዓቕሚ ስነ-ጽሑፍ ምሰዕበየት ከኣ ኣብ ጋዜጣ ዘመን ብዕቱብ ክትሳተፍ ከም ዝጀመረት ተዕልል። እዚ ማለት፡ እተን ናይ ብሕቲ ጋዜጣታት ብ2001 ብመንግስቲ ቅድሚ ምዕጻወን'ዩ ዝኸውን ዘሎ። ካብ ታዕሊም ምስ ተመልሰት እቲ ናይ ስነ-ጽሑፍ ንጥፈታታ ቀጸለ። ድሕሪ ዉግእ ባድመ ኵነታት ክልወጥ ጀመረ። መራሕቲ ሰውራ ኤርትራ ዝነበሩ ተጋደልቲ ዀኑ ኣባላት ናይ ብሕቲ ጋዜጣታት ተኣስሩ። "ሽዑ ኣነ ከም ካድር ንክስልጥን ብሓለፍቲ ማሕበር መንእሰይ ተሓተትኩ፡ ኣነ ግን በቲ ዝርእዮ ዝነበርኩ ለውጥታት ስለ ዘይቀሰንኩ እቲ ጻውዒት ኣይተዋሕጠለይን" ትብል ይርጋኣለም። ኣብቲ እዋንቲ ናይ ማትሪክ ፈተና ሓሊፋ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መእተዊ ነጥቢ ኣምጺኣ ክነሳ 'ሳዋ ኣይከድክን' ብዝብል ምስምስ ንከይትምሃር ተዀልፈት። እቲ ኵሉ ምስ ማሕበር መንእሰያት እተካይዶ ዝነበረት ልዑል ንጥፈታት፡ ምስ ብጾታ ኰይና ዝመስረተቶም ክለባት፡ ዘካየደቶ ወፈራታት ኣብ ፍቕዲ ብዘይምእታዎም ቅር በላ። ነቲ ዝተገብረላ ጻውዒት (ካድር መንግስቲ ንኽትከውን) ከተማልእ ሕልንኣ ስለ ዘየፍቀደላ፡ ተጣቢባ 'ሃገራዊ ጉቡአይ ክፍጽም'የ' ኢላ ኣብ መጀመርታ 2002 ንሳዋ ምኻድ ወሰነት። ዝነበራ ኣባልነት ማሕበር መንእሰያት ስሒባ ንሳዋ ከይዳ ሰልጢና። ካብ ሳዋ ተመሊሳ ኣብ ቤት ትምህርቲ መሰልጠኒ መምህራን ተመዝጊባ ትምህርታ ብግቡኣ ኣጠናቐቐት፣ ብ2003 ኣብ'ታ ብባና እትፍለጥ ናይ መንግስቲ መደበር ራድዮ ብመደብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣቢላ ንክትሰርሕ ተመደበት። እቲ መጀመርታ ክፋል ህይወታ ብዉዕዉዕ ሃገርራዊ ስምዒት ጀሚሩ፡ ብንጥፈታት ማሕበር መንእሰይ ኰነ ስነ ጽሑፍ ተሰንዩ፡ ብወተሃደራዊ ታዕሊምን ተመክሮ ሳዋን ሓሊፉ ብስልጠና ምምህርና ኣብቅዐ። ስዒቡ ናብ ራድዮ ባና ሰገረት። ይርጋኣለም ኣብ ራድዮ ባና ንሓሙሽተ ዓመት'ያ ሰሪሓ። እቲ ተመክሮ'ቲ በቲ ትፈትዎ ዓውደ-ስነጽሑፍ ንኽትምዕብል ሓጊዙዋ'ዩ። ግናኸ እቲ ሃዋህው ንናጻ ፕረስ ዘይበቅዕ ስለ ዝነበረ ስክፍታታት ኔሮም'ዮም። ኣብ መጨረስትኡ ድማ ይርጋኣለም ምስ ብጾታ ተኣሲራ ንዓዲ-ኣቤቶ ተወስደት። እዚ ለካቲት 19 2009'ዩ ነይሩ። 'ንምንታይ ኢኺ ተኣሲርኪ?' ንዝብል ሕቶ ይርጋኣለም፡ "ብወግዒ ዘእሰረኒ ምኽንያት እዚ'ዩ ክብል ኣይክእልን፣ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪበ መኽሰስየይ ኣይተነግረንን። ብትሒም-ትሒም ዝሰማዕክዎ፡ ባዕለይ እዝን-እትን ኣላጊበ ዝግምቶ'ምበር ዝፈልጦ የብለይን ክብል እኽእል።  ዝዀነ ኰይኑ፡ ኣብ ሃገርና ሰብ ንክእሰር ምኽንያት ኣየድልዮን'ዩ፣ ንክፍታሕ'ምበር!  ዝኾነ ሓላፊ ከፍትሓካ ኣይክእልን፡ ሓላፍ መንገዲ ግን ከእስረካ ይኽእል" ትብል። "ሚኒስትሪ ሓበሬታ በቲ እትጽሕፍዎ ይጠማመተኩም ኣሎ ዝብል ጽንጽንታ - ምናዳ ናተይ ጽሑፋት - ክስማዕ ጀሚሩ ኣነ ግን ነቲ ወረ ዋጋ ኣይሃብኩሉን ... ቅድም-ቅድም እታ ማዕከን ራድዮ ናይ መንግስቲ'ያ ነይራ፡ ትሕዝቶኣ ድማ ካብ ፖለቲካ ዝረሓቐ ትምህርታዊ'ዩ ነይሩ፣ ኣነ ኸኣ በቲ ዘቕርቦ እተኣማመን'የ ነይረ " ትብል ይርጋኣለም። ይዅን'ምበር እታ ራድዮ ኣቓልቦ ሰማዕቲ ትስሕብ ከም ዝነበረት ትምስክር። ብሃንደበት ግን ምኒስትሪ ዜና ነቲ ፈነወ ደው ኣበሎ። "ድሒረ፡ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ምስ ኣቶኹ፡ ምስ ረድዮ ወጋሕታ (ኣብ ትግራይ ዝመደበራ) ምትእስሳር ኣሎኩም ዚብል ጠቐነ ሰማዕኩ" ድሕሪ ምባል፡ ነቲ ክሲ ብፍጹም ነጸገቶ። "ጸለመ'ዩ ነይሩ፡ ኣይጸንሐን ከኣ እቲ ክሲ እናፈሸለ ከደ" ትብል። "ክብድ ዝበለ ምርመራ ስለዝተጠቕሙ፡ ንብዙሕ ኣዋርሕ ዝኣክል ከም ክድቅስን ብዓረብያ ክንቀሳቐስን ተገደድኩ" ኢላ ነቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝነበረቶ ኵነታት ትገልጾ። ንሕክምና ኣብ ሆስፒታል ሓሊቤት ክመላለስ ምስ ጀመርኩ ሰበይ ዝረኣኽሉ፡ ምግብን ቅያር ክዳንን ሒዞምለይ ዝመጽሉ እዋን ነይሩ። እታ ዘይርስዓ ህሞት ግን ኣቦይ ደም ንክህበኒ ተጸዊዑ ዝመጸሉ እዋን ነበረ" ብማለት ብሓያል ስምዒት ተዘንቱ። "እተን ሳልሰይትን ራብዓይትን ዓመታት ማእሰርተይ ከበድቲ'የን ነይረን። እተን ፈለማ ክልተ ዓመታት ብቀንፈዘውን ሻቕሎትን'የን ሓሊፈን። ቁሩብ ተስፋ ነይሩኒ። ድሓር ግን ብክቱር ምኽትካት ስለ ዝተሃሰኹ እተን ዝሰዓባ ክልተ ዓመታት ..."  ኢላ ነቲ ዜሰቅቕ ኣርእስቲ ክትልውጦ ትፍትን። እቶም ምስ ይርጋኣለም ዝተኣስሩ ሰባት፡ ናይ ስራሕ ብጾታ ምዃኖም'ዮም፡ ቍጽሮም 26 ነበረ - ጋዜጠኛታትን ጸሓፍትን ኣሰናዳውትን። "ከመይ ገርኪ ክትፍትሒ በቓዕኪ?" ንዝብል ሕቶ "ምጽባይ ምስ ኣቋረጽኩ'የ ወጺአ" ክትብል ትምልስ። ካብ'ቶም 26 ብጾታ ንሳ በይና ጓል ኣንስተይቲ ነበረት። "ኣብ ኣርባዕተ ዓመትና፡ 20 ካብ'ቶም ብጾትና ይፍትሑ፣ እንተ ኣነን ሓሙሽተ ካልኦት ብጾተይ ግን እቲ ዕድል ተነፍገና" ትብል ይርጋኣለም። እቶም 20 ብጾታ ምውጽኦም ብዕሊ ኣይተነግሮምን፣ ግናኸ ብጽንጽንታ'ያ ሰሚዓቶ። "ሽዑ ደንጸወኒ፡ ምጽባይ ከኣ ኣቋረጽኩ ... ብዝተኻእለ መጠን ነብሰይ እናኣለኹ ዝገበርኩ ገይረ ህይወተይ ከናውሕ ወሰንኩ" ከኣ ትብል። "ድሕሪ ዓመትን 11 ወርሕን ነቶም ዝተረፍና ሽድሽተ ሰባት ጸዉዑና ... ሽዑ'የ ንብጾተይ ንመጀመርታ ጊዜ ርእየዮም"  ትብል። እቲ ሓላፊ ቤት-ማእሰርቲ "እሰርዎም ተባሂልና ክሳብ ሕጂ ኣሲርናኩም ጸኒሕና፣ ሕጂ ኸኣ ፍትሑዎም ተባሂልና እንሆ ንፈትሓኩም" ኢሉ ከም ዝሓበሮምን ንክተሓጻጸቡን ኣቑሑቶም ክእክቡን፡ እቶም ኣወዳት ከኣ ንክቕምቀሙ ከምዝተኣዘዙን ድሕሪ ሽድሽተ ዓመት ብዘይ ክሲ ብዘይ ፍርዲ ከም ዘፋነዎም ትገልጽ። እቲ መዓልቲ'ቲ 21 ጥሪ 2015 ነበረ። እቲ ሳልሳይ ክፋል ህይወታ ይርጋኣለምን ብጾታን ምስ ተፈትሑ ኣብ ናይ ቀደም ስራሕኩም ተመለሱ ዚብል ትእዛዝ ተዋህቦም። እታ ረድዮ ተዓጽያ ስለዝነበረት ስራሕ ኣይነበረን። ስለዚ ኣብቲ ቤት ጽሕፈት ኮፍ ኢሎም ይውዕሉ ነበሩ። ካብ ስርሓ ንኽትፋኖ ፈቲና ከምዘይሰለጣ ተዘንቱ። ንክልተ ዓመት ብዕግንግን ሓለፈ። ኣብ መጠረስትኡ ግን ከም ሰባ ካብ ኤርትራ ናብ ስደት ኣምርሐት። ድሕሪ ብዙሕ ብደሆ ኣብ ሃገረ ጀርመን ኣትያ ሓድሽ ህይወት ጀመረት። ኣብ ኤውሮጳ ምስ ኣተወት ዛንታኣ ቆላሕታ ናይ ብርክት ዝበሉ ማሕበራትን ትካላትን ስለዝረኸ ህይወታ ከም ብሓድሽ ክበራበር ጀመረ። ብ2019 ይርጋኣለም ሚእትን ሰላሳን ግጥምታት ዝሓቖፈ "ኣለኹ" ዘርእስቱ መጽሓፍ ግጥሚ ብምጽሓፍ ልዑል ቆላሕታ ረኺባ ኣላ። እቲ መጽሓፋ ኣብ ቋንቋታት ጀርመንን እንግሊዝን'ውን ይትርጐም ኣሎ። ፐን-ኤርትራ ዝበሃል ማሕበር ጸሓፍቲ ንይርጋኣለም ብልጫ ንክወሃባ ስለ ዝሓጸያ Freedom of Expression Award ዝበሃል ብልጫ ንኽትቅበል በቒዓ። ኣብዚ እዋን'ዚ ይርጋኣለም ብዛዕባ ህይወታ እተዳልዎ ዘላ መጽሓፋ ኣብ ምዝዛም ትርከብ።


ፍሉጥ ኣመሪካዊ ተዋሳኢ ቢል ኮዝቢ ካብ ቤት ማእሰርቲ ወጺሪ

ኣመሪካዊ ኮሜዲያን ቢል ኮዝቢ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ፔንሲልቫኒያ ዝወሰኖ ብይን ውድቂ ምስ ኮነ ድሕሪ ዝተወሰኑ ሰዓታት ካብ ቤት ማእሰርቲ ወጺኡ። ዳያኑ እቲ ቤት ፍርዲ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዝነበረ ፍርዲ "መስርሕ ተጣሒሱ'ዩ" ኢሎም። ይኹን'ምበር እቶም ዳያኑ ውሳንኦም ዘይተለመደ ምዃኑ ኣይክሓዱን። ወዲ 83 ዓመት ኮዝቢ ካብ ሰለስተ ክሳብ 10 ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ ተፈሪዱዎ ከም ዝነበረ ይዝከር። ኮዝቢ ብ2018 ኣብ ልዕሊ ተጻዋቲት ኩዕሶ ስክዒት ዝነበረት ኣንድሪያ ኮንስታንድ ብመድሓኒት ኣደንዚዙ ጾታዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ብዝብል ተኸሲሱ ክልተ ዓመት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ፊላደልፊያ ተኣሲሩ ጸኒሑ። ንሱ ብፍላይ ብ1980ታት ፍሉጥ ኣብ ዝነበረ ኮዝቢ ሾው ኣብ ዝተባህለ ተኸታታሊ ናይ ቴሌቪዥን ድራማ ህቡብነት ክረክብ ክኢሉ። ኣብ ሓደ እዋን "ኣቦ ኣመሪካ" ዝብል ሳጓ ተዋሂቡዎ እኳ እንተነበረ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ መጥቃዕቲ ኣብጺሑልና እዩ ኢለን ይኸሰኦ። ብጉዳይ እታ ተጻዋቲት ኩዕሶ ስክዒት ግን ብወግዒ ተኸሲሱ። እቲ ፍርዲ ኣብ ዝተመሓላለፈሉ እዋን #ሚቱ ንዝተባህለ ጎስጓስ ማሕበራዊ ሚዲያ ዓብዪ ዓወት ተገይሩ ተወሲዱ። ይኹን'ምበር ትማሊ ኣብ ዝወዓለ መጋብኣያ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ፔንሲልቫኒያ ኣብ ልዕሊ ኮዝቢ ዝተዋህበ ፍርዲ ክስዓር ክኢሉ ኣሎ። ዳያኑ፡ ጠበቓታት ኮዝቢ ምስቲ ዓቃቢ ሕጊ ዝነበረ ኮዝቢ ንከይኽሰስ ተሰማሚዖም'ዮም ይብሉ። ድሕሪ'ዚ ካብ ቤት ማእሰርቲ ዝወጽአ ኮይኑ ብእግሩ ክኸይድ እንከሎ ተዳኺሙ ተራእዩ። ኮዝቢ ክሳብ ሕጂ ንመራኸብቲ ማዕከናት ዝሃቦ ርኢይቶ የለን፤ ሓደ ካብ ጠበቓታቱ ኣንድሩ ዋየት ግን "ኣብዚ ዋዒ ዘለዎ መዓልቲ፡ ኣዝዩ ዝደመቐ ፍርዲ ተዋሂቡና" ኢሉ። "ኮዝቢ ኩል ግዜ ሽሙ ተጠቒሙ ደቂ ኣንስትዮ ንምልዕዓል ዝጽዕር ሰብ እዩ፤ ከመይ ኢሉ'ዩ ሓደ ብኤፍቢኣይ ክትትል ዝግበሮ ሰብ ንደቂ ኣንስትዮ ዝዕምጽን ዝስምምን? እሞ ኽኣ ጸሊም ሰብ?" ኢሉ። ፍርዲ ኮዝቢ ክቕየር ዝገበሩ ዳያኑ በዓል 74 ገጽ ትንታነ ጽሒፎም። ንሶም ከም ዝብሉዎ እንተኾይኑ ንኮዝቢ ዝኸሰሰ ዓቃቢ ሕጊ ዝነበረ ኣብ ጉዳይ ኮንስታንድ ምስክር እንተኾይኑ ኣይኽሰስን እንተበሉ'ውን ከሲሶምዎ። ምስክርነቶም ካብ ዝሃቡ ሰባት ድማ ምስቲ ክሲ ዘይራኸብ ምስክርነት ዝሃቡ ሰባት ከም ዘለው እቶም ዳያኑ ገሊጾም። ስለዚ ኣብ ልዕሊኡ ግጉይ ፍርዲ ተዋሂቡ ጸኒሑ'ዩ፤ ነዚ ድማ ከም ዘይኽሰስ ብምግባር ክክሓሓስ ኣለዎ ኢሎም። እዚ ውሳነ ንብዙሓት ኣብ ክልተ ከፊሉዎም ይርከብ። ኣብ ኮዝቢ ሾው በዓልቲ ቤቱ ኮይና ዝተዋስአት ፊሊሺያ ራሻድ "ኣብ መወዳእታ ፍትሒ ፍትሓዊት ኮይና" ዝዓይነቱ መልእኽቲ ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ዓቃቢ ሕጊ ነበር ከኣ "ዝኾነ ሰብ ፍሉይ ጥኹን ሃብታም ወይ ጉልበተኛ ልዕሊ ሕጊ ኣይኮነን" ኢሉ። ንኮዝቢ ዝኸሰሳ ልዕሊ 30 ደቂ ኣንስትዮ ዝወከለት ጠበቓ ግሎሪያ ኣልሬድ ብወገና እቲ ውሳነ "ዘሰንብድ" ክትብል ገሊጻቶ። ግን ድመ እቲ ውሳነ ንተግባር እቲ ውልቀሰብ ዝልውጥ ኣይኮነን ኢላ።


ስነ-ጥበብ፡ ብዙሓት መወዳእትኡ ንምርኣይ ሃንቀው ዝበልሉ 'ማኒ ሄይስት'

ትልሚ እቲ ዛንታ ኣብ ኣእምሮ 'ፕሮፌሰር' እናተባሃለ ዝጽዋዕ ሓደ ገጸ-ባህሪ ዝተቐርጸ እዩ። ንሱ ኣብ ኣእምርኡ ሰባት ፈጺሞም ርእይዎ ዘይፈልጡ ዓይነት ገበን ኣስተንቲኑ'ሎ። ገጸ-ባህርያት እቲ ፊልም፡ ኣብ ልዕሊ ማንም ጉድኣት ከየብጽሑ [ከም ዝሓሰብዎ'ኳ እንተዘይኮነሎም] ነቲ 'ሮያል ሚንት ኦፍ ስፔይን' ብዝብል ዝፍለጥ፡ ገንዘብ ዝሓትም ትካል ሰይሮም ብምእታው ብቢልዮናት ዝቑጸር ገንዘብ ሓቲሞም ክሰርቁ ናይ ዝሕልኑ ሰባት ዛንታ'ዩ። ፕሮፌሰር ነቲ ሕልሚ ዘፈጽሙ ሸሞንተ ሰባት መልሚሉ ዓሊሙዎም ኣሎ። እቶም ሰባት ብድሕረ-ምልሰት ካብ ውጥኖም ዘሰናኽሎም ዋላ ሓደ ታሪኽ የለን። [እዝን እዝን] 'ከይስእኖ' ኢሎም ዝሻቐልሉን ሰኸኽ ዝብልሉን ሰብኣዊ ባህርያት የብሎምን። ኣስማት ናይቶም ገጸ-ባህርያት ብስም ዓበይቲ  ከተማታት ዓለም ተተኪኡ'ሎ። ቶኪዮ ሊዝበን፣ ናይሮቢ ፣ዴንቨር . . . 67 ሰባት ክኣ ጅሆ ሒዞም ኣለው። እዚ ኣብ ኔትፍሊክስ ብሓሙሽተ ምዕራፋት ዝረኣይ ዘሎ ተኸታታሊ ድራማ ኣብ ስፔን'ዩ ተወጢኑን ተሰሪሑን። ብቋንቋ ስፐይን፡ ማለት ስፓኒሽ 'ላ ካሳ ዴ ፓፔል' [La Casa de Papel] ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ ድራማዊ ፊልም ናብ እንግሊዝኛ ክትርጎም እንከሎ 'ማኒ ሄይስር' ብዝብል ኣርእስቲ እዩ ርዒሙ/ተተኪኡ። ነቲ ፊልም ክሳብ ሕጂ እንተዘይርኢኹሞ ጀሚርኩም ኣይክተቋርጽዎን ኢኹም። ቀልብኻ ስለ ዝገዝእ ካብ ተምሳጥ ከይወጻእኹም እዩ ክውዳእ። በብእዋኑ ፍሕሶታቱ እናተሓላለኹ፤ ንልብኻ ቀጥ ኣቢሉ ናይ ምሓዝ ብቕዓት ኣለዎ። ንኹሎም ገጸ-ባህርያት ክትፈትውዎም እትግደዱሉ ምኽንያት ኣይትስእኑን፤ ነቲ ዝፍጽምዎ ስርቂ እንተኾነንኩምዎ'ኳ ብውሽጥኹም ግን እቲ ዝሓሰብዎ ውጥን ብዓወት ክዛዝሙዎ  ምምናይኩም ኣይተርፍን። ኩሎም እቶም ገጸ-ባህርያት ብጥንቃቐ ዝተፈጠሩ እዮም። ኔትፍሊክስ ኣብ 190 ሃገራት ንዝርከቡ ዓማዊሉ ዘቕርቦ ዘሎ ፊልም'ዩ። እቲ ተኸታታሊ ፊልም ንመጀመርታ ጊዜ ኣብ ስፐይን ንዝርከብ 'ኣንቴና 3' ንዝተባህለ መደበር ቴሌቪዥን ዝተሰርሐ ኮይኑ፤ ብኦንላይን ፊልምታት ዘቕርብ ኩባንያ ኔትፍሊክስ ስለዝደለዮ ግን ብእንግሊዝኛ ተተርጒሙ ናብ ተዓዘብቲ ከምዝበጽሕ ይገብር ኣሎ። ካብ ቋንቋ እንግሊዝኛ ወጻኢ ካብ ዝተሰርሑ ድራማታት ብዝለዓለ ብዝሒ ኣፍቀርቲ ፊልም ዝተረኣየ ክብል ን'ማኒ ሄይስት' ይንእዶ። ኣብ ገምገም ባሕሪ ፓናማ ተጋዲሙ ንመጻኢ ብዛዕባ ዝሰርሖ ነገር ዝሓስብ ዝነበረ ኣሌክስ ፒና፡ ሃንደበት ሓደ ሓሳብ ናብ ኣእምሩኡ ተቐልቀለ። ኣብ 2016 ደቂኣንስትዮ እሱራት ኣብ ኣብያተ ማሕዩር ዘሕልፍኦ ስቓይን ጭካነን ዘርእይ 'ቪሳ ቪስ' [Vis a Vis] ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ ተኸታታሊ ፊልም ወዲኡ ነይሩ። እቲ ዝቕጽል ድራማ ግን ልክዕ ከም 'ቪሳ ቪ'  ጭካነ ዝመልኦ  ክኸውን ኣይደለየን። ንመስርሒኡ ዝኸውን ብዙሕ ገንዘብ ዝሓትት ንኸይከውን ወሲኑ'ዩ። ስለዚ ቀረጽኡ ኣብ ውሽጢ ስቱድዮ ዝካየድ፤ ግን ከኣ ኣብ ውሽጢ ኣርባዕተ መንደቓት ተሓጺሩ ከም ዝተሰርሐ ዘየፍልጥ ተኸታታሊ ድራማ ክጽሕፍ ድልየት ሓደሮ። ነዚ ክሓስብ ከሎ ቀልጢፉ ናብ ኣእምርኡ ዝመጽኣሉ ድማ 'ስርቂ/ ዘመተ ባንክ' ዝብል ነይሩ። ፒና ንኻልኦት መሳራሕቱ ኣኪቡ ከዘራረብ እንከሎ እቲ ዛንታ ኣብ ሮያል ሚስት ኦፍ ስፔይን ክፍጸም ከም ዘለዎ ኣብ ምርድዳእ በጽሑ። እዚ ከኣ እቲ ቀረጻ ኣብ ውሽጢ ስቱድዮ ንኽካየድ ዝነበሮ ድልየት ዘማልአ ኮነ። ስለ ዝኾነ ድማ እቶም ለያቡ ንሰራሕተኛታት እቲ ባንኪ ብምዕጋት ሓድሽ ቢልዮናት ዩሮ እናሓተሙ ከውጽኡ'ዮም ዝረኣዩ። ነዚ ስርቂ ዝመርሖ ድማ 'ፕሮፌሰር' ዝብል ስም ዝተወሃቦ ገጸ-ባህርይ ኮይኑ፤ ንሱ ከኣ ቅድም ክብል ዝተፈላለዩ ገበናት ፈጺሞም ካብ ሕብረተሰብ ንዝተነጸሉ ገበነኛታት መልሚሉ'ዩ ናብቲ ስራሕ ዘዋፍሮም። ኩሎም መጸውዒ ስም ተዋሂብዎም'ዩ፤ ብፍሉጣት ከተማታት ዓለምና ከኣ ይጽውዑ። ቶኪዮ፣ ኦስሎ፣ ዴንቨር፣ በርሊን፣ ናይሮቢ፣ ዴንቨር . . . ዝኽደንዎ ምሉእ ቀይሕ ቱታን ንገጾም ዝሽፍኑሉ ማስኬራን ከኣ እቲ ፊልም ብተመልከትቱ ዝለዓለ ተቐባልነት ንክረክብ ኣኽኢሉዎ። እቲ ንገጾም ዝሽፍኑሉ ማስኬራ ኣብዚ እዋን ብህይወት ዘየለ ስሙይ ስጳኛዊ ቀባኣይ ሳልቫዶር ዳሊ ዝሰርሖ'ዩ። ፈለማ ኣብ ቴሌቪዥን ስፐይን ብኽልተ ምዕራፋት ዝተፈነወ 'ላ ካሳ ፓፔል' ክልተ ምዕራፋቱ ምስ ተመሓላለፈ ስፔናውያን ፈትዮምዎ። ግን ከኣ ኣይቀጸለን። ኣብ ካልኣይ ምዕራፍ ምስተቛረጸ ኩሎም ተዋሳእቲ ስርሖም ኣቋሪጾም ነናብ ዋኒኖም ተመሊሶም ተበታቲኖም። 'ላ ካሳ ፓፔል' ገና ኣብ ስፐይን ክረአ ምስጀመረ'ዩ ካብ ኣፍቀርቲ ፊልም ዝለዓለ ተቐባልነት ረኺቡ። እቶም ገጸ-ባህርያት ብብዙሓት ተፈተውቲ ክኾኑ በቒዖም ኣለዉ። ገበነኛታት'ኳ እንተኾኑ ብዝበጽሖም ነገራትን ብኹነታቶምን ዝሓዝነሎም ግን ብዙሕ'ዩ። ነብሲ ወከፍ ንጥፈታት እቲ ገበን ዝተጸንዐ'ዩ። እቲ ፕሮፌሰር ንኹሉ ነገር ኣብ ርእሱ ወዲእዎ'ዩ ጸኒሑ። ንኹሉ ፍሕሶታት/ሽርሕታት ብዝግባእ ኣስተንቲንዎ'ሎ። ፖሊስ ክወስዶ ንዝኽእል ስጉምትታት ኣቐዲሙ ስለ ዘጽንዖ ከጋጥም ብዝኽእል ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ኣይሻቐልን'ዩ። ንኹሎም መጥቃዕትታት ድማ ዝተጸንዐ ግብረ-መልሲ ይህብ። ብስፓኒሽ እናተራእየ እንከሎ ዝፈተውዎ ሰብ ዋና ኔትፍሊክስ ናብ መላእ ዓለም ክዝርግሑዎ ብምሕሳብ ምስ ደራሲ እቲ ፊልም ኣሌክስ ፒና ውዕል ተፈራሪሙ። ነቲ ተሰሪሑ ዝተዛዘመ ናይ ኢንግሊዝ ትርጉም ክዳለወሉን ውሱን ምትዕርራይ ክግበረሉን ርእይቶ ሂቦምሉ። ብድሕርዚ  እቲ ድራማ ምትዕርራይ ተገይሩሉ፤ ትርጉም እንግሊዝኛ ኣትይዎ ኣብ መዛዘሚ 2017 ኣብ ኔትፍሊክስ ተቐልቂሉ። እዚ ውዕል ከኣ፡ ፊልም 'ላ ካሳ ፓፔል' ኣብ ምሉእ ዓለም ንኽረአ ዕድል ዝኸፈተ ኮይኑ - ኔትፍሊክስ ምስዘርግሖ ብዙሓት ተመልከትቲ ፈትዮምዎ። ካብ ብራዚል፣ ኣርጀንቲና ፣ኡራጓይ ፣ፈረንሳ ፣ህንዲ፣ ስዑዲ ዓረብን ቱርክን ተሳጊሩ ኣብ ምሉእ ኣፍሪቃ ብዙሓት ብሃንቀውታ ዝከታተልዎ ክኸውን በቒዑ። ፒና ንተዋሳእቲ እቲ ፊልም ዳግም ኣብ መዛዘሚ 2018 ኣኻኺቡ ሳልሳይ ምዕራፍ ክጽሕፍ ጀሚሩ። ኣብዚ እዋን ድማ ገንዘብ ዩሮ ካብ ምሕታም ኣብ ባንኪ ስፐይን ንዘሎ ውህሉል ወርቂ ናብ ምጉሓል/ ምስራቕ ኣሰጋጊርዎ'ሎ። ኣብቲ ድራማ ዘለዉ ለያቡን እቶም ዝዕገቱ ሰባትን ዝኽደንዎ ክዳን ኮነ መሸፈኒ ገጽ ተመሳሳሊ ስለዝኾነ ነቶም ገበነኛታት ፈሊኻ ንምሓዝ ፈታኒ ይገብሮ። ኣላዪ እቲ ፊልም ጀሱስ ኮለሜናር ፊልም 'ማኒ ሄይስት' ልክዕ ከምቶም ኣብ ፊልም 'ስታር ዋርስ' ዘለዉ ገጸ-ባህርያት ኣብ ምሉእ ዓለም ዝተፈለጡ፤ ኣብዚ ፊልሚ ዘለዉ ገጸ-ባህርያት እውን ዓለም ክፈልጦም ድልየት ነይርዎ። ቀንዲ ገጸ-ባህርያትን እቶም ዝዕገቱ ሰባትን ዝኽደንዎ ቀይሕ ቱታን መሸፈኒ ገጽን ከኣ ኣብ ኩሉ ኩርናዓት ዓለም ንክፍለጥ በቒዑ። ተፈላጥነት ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣብ ዝቕልቀሉ ተቓውሞታት ዝሳተፉ ሰባት ነቲ ክዳን ተኸዲኖም ናብ ኣደባባይ ክወጽኡ ይረኣዩ። ኣብ ግሪክ ግጥማት ኩዕሶ እግሪ ክህሉ እንከሎ ዝዕደሙ ኣፍቀርቲ ስፖርት ነቲ ማስኬራን ኮምብላስዮንን ገይሮም'ዮም ዝኣትዉ። ኣብ ብራዚል፣ ህንድን ፈረንሳን እውን ብተመሳሳሊ መገዲ ባንክታት ንምዝማት ፈተነ ተኻይዶም። እቲ ተኸታታሊ ድራማ ዝዕጀበሉ ሙዚቃ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘበን ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ዓለም ጣልያናዊ ላቦረርስ ዝሰርሖ ጸረ ፋሺሽት ዜማ ኮይኑ 'ቤላ ቻው' ዝብል ኣርእስቲ ኣለዎ። ኣብዚ እዋን ከኣ ተፈታዊ ክኸውን በቒዑ። እቶም ኣብ 'ማኒ ሄይስት' ዘለዉ ገጸ-ባህርያት ን'ቤላ ቻው' ክደርፉ ከለዉ ንቐልቢ ተመልክትቲ ብዝያዳ ይስሕቡ። እዚ ፊልሚ ኣብ ኔትፍሊክስ ክቐርብ እንከሎ ብዘይምቁርራጽን መዓልታት ወይ ሰሙናት ከይተጸበኻን'ዩ ዝርከብ። ካልእ ክፍቶ ዝኸኣለሉ ምኽንያት ድማ ንደቂ ኣንስትዮ ገጸ-ባህርያት ማዕረ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ብምስርዑ እዩ። ዓለም ኣብ ከቢድ ፋይናንሳዊ ቅልውላው ምስ ኣተወት ጸረ-ካፒታሊስት ስርዓት መርገጺ ሒዙ ዝመጽአ እዚ ተኸታታሊ ድራማ ተፈታዊ ክኸውን ካብ ዘኽኣሎ ምኽንያታት ሓደ ከምዝኾነ ይግመት። ነዚ ዘይቅበሉ ግን ኣይተስኣኑን። ንኣብነት ኣብ ሓደ እዋን ከንቲባ ከተማ ኣንካራ - ቱርኪ ኢብራሂም ሜሊህ እቲ ድራማ "ተምሳሌት ናዕቢ" ክብል ድሕሪ ምንቃፍ ፖሊስ ነቲ ስራሕ ደው ከብሎ ሓቲቱ ነይሩ። ተመልከትቲ ንድሕረ ባይታ እቶም ኣብቲ ፊልም ዘለዉ ገጸ-ባህርያት እናፈለጡዎም ምስመጽኡ ግን "እቶም ክፉኣት ዝመስሉ ሰባት ከምኡ ከምዘይኮኑ እናተገንዘቡ መጺኦም " ክብል ሓደ በዓል ሞያ ፊልም ንቢቢሲ ርእይትኡ ሂቡ ነይሩ። እቶም ኣብ ስርቂ ዝተዋፈሩ በዓል ቶኪዮ፣ በርሊን፣ ሞስኮ፣ ወይ ናይሮቢ ንዝዓገትዎም ሰባት ዘርእይዎ ርህራህን ሓልዮትን ተዓዘብቲ ልዑል ፍቕሪ ንከትርፉ ሓጊዙዎም እዩ። ኔትፍሊክስ ነቶም ቅድም ክብል ስፔናውያን ዝረኣይዎም ምዕራፋት ብእንግሊዝኛ ተርጒሙ ብምቕራብ ካልኦት ክልተ ምዕራፋት ብምውሳኽ ናብ ተመልክትቲ ኣቕሪቡ ኣሎ። ሓምሻይን ናይ መወዳእታን ምዕራፍ ከኣ ኣብ ቀረባ እዋን ክፍኖ እዩ። ዛጊት ካብቲ ሓምሻይ ምዕራፍ ሓሙሽተ ክፋላት ጥራይ ተፈንዮም ኣለዉ። ዝተረፉ ሓሙሽተ ክፋላት ድማ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ከም ዝፍነዉ ኔትፍሊክስ ይሕብር። ክሳብ ሽዑ ከኣ ሚልዮናት አህዛብ ብሃንቀውታ ይጽበይዎ ኣለዉ።


ሓድሽ ኣልበም ሃጫሉ ሁንዴሳ ደረጃ ዓለምለኻዊ መሸጣ ተቖጻጺሩ

ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተቐትለ ስነ ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ኢንተርነት ሙዚቃ ኣብ ዝሽየጠሉ ኣይቲዩንስ ካብ ዘለው 100 ኣልበማት፡ ትማሊ ብደረጃ ዓለም ሳልሳይ ኮይኑ ነይሩ። ሰደቓ ሙዚቃ ዓለም ኣይቲዩንስ [ወርልድ ቻርት] በብሰዓቱ ዝቀያየር ስለ ዝኾነ ኣልበም ሃጫሉ ዘለወሉ ደረጃ ክትሕት ወይ ክውስኽ ይኽእል እዩ። ሎሚ ግን ብመሰረት ዓለምለኻዊ ደረጃ መሸጣ ኣብ መበል 12 ከም ዝርከብ ካብቲ ድረገጽ ዝተረኽበ ሓበሬታ የረድእ። ቢቢሲ ሎሚ ረፋድ ከም ዝተኸታተሎ እቲ ኣልበም ኣብ መስርዕ ብሉጻት 40 ፖፕ ሙዚቃ ኣመሪካ ኣብ መሸጣ ኣይቲዩንስ ኣብ ቐዳማይ ደረጃ ይርከብ። ብቕድሚ ትማሊ 22 ሰነ 2013 ዓ.ም እቲ ኣልበም ብወግዒ ክምረቕ እንከሎ፡ 'ማል ማሊሳ' ዝብል ስያመ ተዋሂቡዎ እዩ። "መፍትሒኡ እንታይ'ዩ?" ድማ ትርጉም ናይቲ ኣልበም መጸውዒ እዩ። ማል ማሊሳ 14 ሙዚቃታት ዝሓዘ ኣልበም ኮይኑ፡ በዓልቲ ቤቱ ፋንቱ ደምሶ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበራ ጻንሒት ቅድሚ ምሟቱ ዝሰርሖም ስራሕቲ ምዃኖም ገሊጻ። ኣብዚ ኣልበም ዘለው ኣርባዕተ ስራሕቲ ካብቶም ቅድም ኢሉ ዝሰርሖም ክልተ ኣልበማት ተመሓይሾም ዝተሰርሑን 10 ሓደሽቲ ዝተሰርሑ ሙዚቃታትን ዘካተተ እዩ። ሃጫሉ ምስ ሞተ ድሕሪ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ግን ስድራቤቱን መሓዝቱን ነቶም ስራሕቱ ብምትእኽኻብ ኣልበም ክኸውን ገይሮም ኣለው። ኣብዚ ኣልበም ዝተኻተቱ ስራሕቲ ስነ ጥበብ ናይ ፍቕሪ ሓዊሱ ብዙሓት ጉዳያት ዝድህስሱ ትሕዝቶታት ኣለዎም። መጸውዒ እቲ ኣልበም ዝኾነ ማል ማሊሳ ኣብ ዝሓለፉ 100 ዓመታት ህዝቢ ኦሮሞ ዘሕለፎ ታሪኽ፣ ቃልሲ፣ መስዋእትነት ዝድህስስ ኮይኑ ኣብዚ ሕጂ እዋን'ውን ዝቕጽል ዘሎ ስለ ዝኾነ "መፍትሒኡ እንታይ'ዩ?" ዝብል ሕቶ ከም ዘልዓለሉ በቶም ሙዚቃታቱ ኣቢሉ መልእኽቲ ኣሕሊፉ ኣሎ። ኣብ ናይ መጀመርታ ኣልበሙ "ኦልማንኬ" [ውዕለታኺ] ኢሉ ዝደረፈላ በዓልቲ ቤቱ ኣብዚ ኣልበም'ውን "ሃደ ወቢ" [ኣደ ወቢ] ብዝብል ኣመስጊኑዋ ኣሎ። ወቢ ዝብል ቃል ኦሮሚኛ ዋሕስ ዝብል ትርጉም ዘለዎ ኮይኑ መጸውዒ ሽም ናይ መጀመርታ ውላዱ'ዩ። ነዚ ሓድሽ ኣልበም ዝሰምዑ ሰባት ኣብ ዝሃቡዎ ርኢይቶ ነጻነት፣ ቃልስን ካልኦት ብዙሓት ጉዳያትን ዘካተተ ኮይኑ ናባዪ ንዘይብሎም ህጻናት'ውን ዝዘከረ'ዩ ኢሎም። "ኢመማ ነማ" [ወዲ ሰብ] ዝብል ኣብቲ ኣልበም ዝርከብ ሙዚቃ ህጻናት ወለዲ ምስኣኖም ስራሕ ኣምላኽ'ኳ እንተኾነ ክንሕግዞም ግን ይግባእ ዝብል ምኽሪ ይልግስ። ኣብዚ ኣልበም ብዙሓት ክኢላታት ዝተሳተፉ ኮይኖም፡ ብዙሓት ስረሓት ሙዚቃ ኦሮምኛ ብምውህሃድ ዝፍለጥ ዳዊት ታደሰ ነቶም ትሸዓተ ኣወሃሂዱዎም ኣሎ። ብተወሳኺ ካሙዙ ካሳ፣ ዲንቄሳ ደበላ፣ ኣብርሃም ኪዳነ ተሳቲፎምሉ፤ ሚክሲንግን ማስተርን እቶም ኣርባዕተ ሙዚቃታት ካ ኣበጋዝ ክብረ ወርቅ ሺዎታ እዩ።


ብ10 ሳንቲም ዝሽየጥ ዝነበረ ኮሚድያዊ መጽሄት ልዕሊ 3 ሚልዮን ዶላር የውጽእ

ንሱፐርማን ንፈለማ እዋን ዘላለየ መጽሄት ክብረወሰን ብዝሰበረ ዋጋ (3.25 ሚልዮን ዶላር) ተሸይጡ። በዚ ድማ እቲ ኣብ 1938 ዝተሓትመ ብ10 ሳንቲም ዝሽየጥ ዝነበረ መስሓቕ መጽሄት ዝኸበረ ኮሚድያዊ መጽሄት ኮይኑ ኣሎ። እቲ ኮሚድያዊ መጽሄት ነቲ ካብ ንቡር ሰብ ዝለዓለ ሓይሊ ንዘለዎ ገጸ ባህርይ (ሱፐርማን) ንፈለማ እዋን ዘላለየ ምንባሩ ተገሊጹ። ካብ 100 ዘይበዝሕ ቅዳሓት እቲ መጽሄት ክርከብ ከም ዝኽእል ይንገር። እዚ ናብ ዕዳጋ ዝቐረበ 'ኣክሽን ኮሚክ' ቁጽሪ 1 ዝብል ቅዳሕ፡ ምስ ካልኦት ናይ 1930ታት መጽሄታት ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ከም ዝተረኽበ፡ መርበብ ጨረታ ኮሚክ ኮኔክት ሓቢሩ። እቲ ቅዳሕ፡ ሱፐርማን ብኸመይ ካብ ካልእ ፕላነት ከም ዝመጽአ ዘዘንቱ እዩ። ኣብ 1938 ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ቅዳሓት እቲ መጽሄት ተሓቲሞም ምንባሮም ወናኒ ኮሚክ ኮኔክት ተዛሪቡ። እቲ ነቲ መጽሄት ንሰለስተ ዓመታት ሒዝዎ ዝጸንሐ ሸያጢ፡ ሓደ ሚልዮን ዶላር መኽሰብ ክረክብ እንከሎ፡ እቲ መንነቱ ዘይተገለጸ ዓዳጊ ኣብቲ ዓውዲ "ሓድሽ ኣውፋሪ" ምዃኑ መግለጺ ኮሚክ ኮኔክት ይሕብር። ኣብ 2014 ካልእ ቅዳሕ እቲ መጽሄት ኣብ መርበብ ዕዳጋ ኢቤይ ብ3.2 ሚልዮን ዶላር ተሸይጡ'ዩ።


ሙዚቃ፡ ኣብ ሰሙናት ልዕሊ ሰለስተ ሚሊየን ሰባት ዝርኣዩዎ ዲሽታግና

እዚ፡ ብኽያት ህጻናት፣ ሓዘን ኣዴታት፣ ቑዛመ ኣቦታት ኣብ ዝበርትዐሉ እዋን፡ ሃንደበት ዝመጽአ ጻውዒት ፍቕሪ'ዩ። ካብ ንኡሽቶ ክሳብ ዓብዪ ነዚ መልእኽቲ ከስተማቕሮ ተራእዩ። ኣብዚ ሓያሎ ተስፋ ዘቑርጽ ኩነታት ዘለወሉ እዋን ኮይኖም ዝሰምዑዎ ሰባት፡ እንታይ ኣለዎ እዚ መልእኽቲ ምትሕልላይ ናብ ባይታ እንተዝወርድ ኢሎም ተመንዮም። እዚ ኹሉ ብዛዕባ ዲሽታግና እዩ። ዲሽታግና ሓድሽ ንጽል ዜማ ድምጻዊ ታሪኩ ጋንኪሲ'ዩ። ኣብ ዩትዩብ ካብ ዝዝርጋሕ ሰለስተ ሰሙን ኣቑጺሩ። ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ሰሙን ግን ልዕሊ ሰለስተ ሚሊየን ሰባት ርእዮምዎ። ብዙሓት ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ተቐባቢሎምዎ። ዲሽታግና፡ መለወጢ በዓል ወይ ሓድሽ ዓመት ኣብ ዞባ ደቡብ ኦሞ ናይ ዝርከብ ብሄረሰብ ኣሪ'ዩ። ሓቢርና ንብላዕ፣ ሓቢርና ንስተ፣ ዝተጻልኡ ነተዓርቕ፣ ንዘይብሎም ንሃብ፣ ንተሓጋገዝ ዝብል ትርጉም ከኣ ኣለዎ። እዚ በዓል፡ "2 ኣዋርሕ ብድኻም፣ ብሓጎስን ሓዘንን ኣሕሊፍና። ሕጂ ድማ 12 ኣዋርሕ ንቕድሜና ይጽበየና ኣሎ። ስለዚ፡ ተጻሊእና ዘይኮነ ተፋቒርና፣ ብሰላምን ምትሕግጋዝን ነሕልፎ" ዝብል መልእኽቲ ዝስበኸሉን ብግብሪ ዝርኣየሉን በዓል'ዩ። ታሪኩ፡ ነዚ ሙዚቃ ክሰርሕ ክብገስ እንከሎ ማሕበር ልምዓት ኣሪ ስሒቡ ኣዘራሪቡዎ'ዩ። "እዚ ንበይንና ጥራሕ ካብ ዝኸውን ካልእ ሰብ'ውን ይፍለጦ" ኢሉ እቲ ማሕበር ከም ዘዘራረቦ ዝገልጽ ታሪኩ፡ እቲ ሙዚቃ'ውን ከም ባህሊ እቲ ሕብረተሰብ ተሓጋጊዞም ከም ዝሰርሑዎ ይዛረብ። ፕሮፌሰር ዩኒቨርሲቲ ጂንካ ገብሬ ይንቲሶ'ውን፡ እቲ ሙዚቃ ብምእራም ሓጊዙዎ'ዩ። "ተጋግየ ከይኸውን ዝብል ስግኣት ነይሩኒ፤ ፖለቲካ ከይኸውን'ሞ ከይጠፍእ ኢለ ሰጊአ ነይረ" ይብል። ድምጻዊ ታሪኩ፡ ነዚ ሙዚቃ ክሰርሕ እንከሎ ውሽጣዊ ስምዒቱ ንምምላእ እምበር ክንድዚ ዝኣክል ቕቡልነት ክረክብ'የ ዝብል ግምት ኣይነበሮን። "ኣነ ንባዕለይ'የ ገሊጸሉ፤ ግን ህዝቢ ኢትዮጵያ ፍቕሪ ይደሊ ነይሩ" ይብል። ታሪኩ፡ "ወዲ ሰብ ክሰርሕ እንከሎ'ዩ ዝረክብ እምበር ሒዝናዮ ዝመጻእና ነገር የለን፤ እንወስዶ ነገር'ውን የለን። ብህይወት ክሳብ ዝሃለና ግን ስለ ምንታይ ንጻላእ? ክብል ይሓትት። ሓቁ'ዩ፤ ስለ ምንታይ ኢና ንጻላእ?" ነዚ፡ እቲ ድምጻዊ ክልተ ምኽንያታት የቐምጥ። ዓርሰ ፍትወትን ፈሪሃ እግዚኣብሄር ምስኣንን'ዮም። "ናብዛ መሬት ጥራሕ ኢድና ኢና መጺእና፤ ክንምለስ እንከለና'ውን ከምኡ" ዝብል ታሪኩ፡ "ዓርሱ ዝፈቱ ጸቢብ'ዩ ዝኸውን፤ ሰብ ይጸልእ፣ ካብ ሰብ ይርሕቕ" ብምባል ይገልጽ። "ኣነ'ኳ ነዛ ሙዚቃ ምስ ሰራሕኹ 'ንስኻ ጀማሪ ኢኻ፤ ካብ መን ትበልጽ?' ኢሎም ንሞራለይ ዝነኽኡ ሰባት ኣለው" ዝብል ታሪኩ፡ ብህይወት ክሳብ ዝሃለና ስለ ምንታይ ተፋቒርና ዘይንነብር ይብል። ነዚ ከኣ ኣብ ገለ ተለላታት፡ 'ባቢሎን ምስ በታተነና፡ ሓቃዊ ፍቕሪ ስኢንና ተሪፍና' እናበለ ኣብታ 'ሕደማ' ዝተሰምየት  ሙዚቃ ገሊጹዎ ኣሎ። እዚ ሙዚቃ፡ ጽቡቕ ተቐባልነት እንተረኸበ'ውን ንሱ ዝረኸቦ ኣታዊ ግን ኣብዚ እቶ ዝብሃል ከም ዘይኮነ ይዛረብ። "እቲ ሙዚቃ ዝተሸጠሉ ዋጋ ኣብ ሚዲያ ምዝራብ ንሰባት ከቐይም'ዩ" ብምባል ግን እቲ ኣሃዝ ካብ ምጽራሕ ተቖጢቡ። ይኹን'ምበር "ንኡሽቶ ገንዘብ እያ፤ ብጣዕሚ'የ ሓዚነ" ኢሉ። ካብ ዞባ ደቡብ ኦሞ ከተማ ጂንካ ጣብያ በርቃ'ዩ ተወሊዱ። ወተሃደር ኮይኑ ኣብ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ተሳቲፉ። ንሽዱሽተ ዓመታት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክነበር እንከሎ፡ ግዳም ሓደርን መዓልታዊ ሰራሕተኛን ኮይኑ ናብርኡ ይደፍእ ነይሩ። "ኣብ መዓልቲ ሸውዓተ ቅርሺ ይኽፈለኒ ነይሩ" ዝብል ታሪኩ፡ ናብርኡ ንምምሕያሽ ዘይሰርሖ ስራሕ ከም ዘየለ ይዛረብ። ጸኒሑ ብስክሌትን ጆተንን የካሪ ነይሩ። እንተኾነ፡ ህይወት ብኸምዚ ክትቕጽል ስለ ዘይትኽእል ተመሊሱ ናብ ጂንካ ከይዱ ብሕርሻ ክመሓደር ጀሚሩ። "ናብራ በረኻ ጽቡቕ'ዩ፤ ጫካ ኣይዛረብን፣ ኣይጻረፍን፣ ካበይ መጺእኻ ኣይብልን። ኣነ ኸኣ ኣብኡ'የ ዝነብር። እቲ ቖጽሊ'ውን መድሃኒት'ዩ" ዝብል ታሪኩ በዓል ሓዳርን ኣቦ ሓሙሽተ ቖልዑትን'ዩ። ደቡብ ኦሞ፡ ሓደ ካብ ዞባታት ክልል ህዝብታት ደቡብ'ዩ። ኣብ ውሽጡ ዝተፈላለየ ባህሊ፣ ቋንቋን መነባብሮን ዘለዎም 16 ብሄር ብሄረሰባት ኣለው። ብሄረሰብ ኣሪ ሓደ ካብኣቶም'ዩ። እዚ ብሄረሰብ ካብ መፋርቕ ወርሒ ሕዳር ጀሚሩ መለወጢ ዓመት ወይ ሓድሽ ዓመት ምኽባር ይጅምር። ብኣቆጻጽራ እቲ ብሄረሰብ ናይ መጀመርታ ወርሒ ተገይሩ ዝቑጸር ታሕሳስ'ዩ። ሓደ ታሕሳስ፡ ሓድሽ ዓመት እቲ ብሄረሰብ ኮይኑ፡ ዲሽታግና ይብሃል። ኣቆጻጽራ ዘመን እቲ ብሄሰረብ ከኣ 'ሎንጋ' ተባሂሉ ይጽዋዕ።


ክሳብ 20 ሽሕ ብር ዝኽፈሎ ዕዳጋ ውቃጦ ኣብ ኢትዮጵያ

ዮሴፍ ተስፋዬ ይበሃል፤ 28 ሽሕ ብር ብምኽፋል ካብ መንኮቡ ክሳብ ክሳድ ኢዱ 'ንሓሳበይ ይገልጹለይ' ዝበሎም ዝተፈላለዩ ስእልታትን ጽሑፋትን ውቃጦ ኣስሪሑ’ሎ። እቲ ንዕኡ ምንጪ ሓጎሱ ዝኾነ ውቃጦ ካብ ሰባት ክልተ ዝተፈላለዩ ርእይቶታት ንክቐርበሉ ምኽንያት ይኾኖ። ገሊኡ “እንታይ ኮይንካ እዚ ትገብር?” ዝብል ክኸውን ከሎ ብኻልእ ወገን ድማ “ኣጥዒሙልካ” ዝብል’ዩ። ኣብ ዝሰርሓሉ ቦታ ግን እቲ ውቃጥኡ ከይረኣይ ዝለዓለ ጥንቃቐ ከምዝገብር’ዩ ዝዛረብ። ሳምራዊት ተስፋዬን ኤልኤዘር ሙሴን እውን ኣብ ዝተፈላለየ ክፍሊ ኣካላቶም ተወቂጦም’ዮም። ንምዃኑ ብፍላይ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ እንታይ ዓይነት ውቃጦታት ብስፍሓት ይረኣዩ? ነቶም ውቃጦታት ዝኽፈል ክፍሊትከ ካብ ክንደይ ክሳብ ክንደይ ይኸውን? ትሕዝቶን ምኽንያትን ውቃጦ በዓል ሞያ ውቃጦ ሄኖክ ጥላሁን ቅድሚ ሎሚ ቅብኣታት [ስእልታት] ይሰርሕ ምንባሩ ይዛረብ። ውቃጦ ሓደ ኣካል ጥበብ ምዃኑ ብምእማን ድማ “ሄና ታቱ” ዝብል ስያመ ዝሃቦ ትካል ብምጥያሽ ክሰርሕ ካብ ዝጅምር 8 ዓመታት ተቖጺሮም። ውቃጦ ዝደልዩ ሰባት ናብኡ ክመጽኡ ከለዉ ካብቶም ኣቐዲሙ ዘዳለዎም ወይ ዝደልይዎ ዓይነት ክመርጹ ከምዝግበር ይዛረብ ሄኖክ። መብዛሕቲኦም ናብኡ ዝመጽኡ ሃይማኖታዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ውቃጦታት’ዮም ዝመርጹ። ፍቑራት ወይ መጻምዲ እንተኾይኖም ፍቕሮም ንምግላጽ ተመሳሳሊ ነገር ወይ ሓደ ናይ ካልእ ስም ይውቀጥዎ። ናይ ኣዲኦም ወይ ኣቦኦም ምስሊ ዝውቀጡ’ውን ኣለዉ። ሳምራዊት ብጸጋማይ ኢዳ ካብ መንኮባ ንታሕቲ ዘሎ ምሉእ ክፋል ብውቃጦ ዝተሸፈነ ኮይኑ፤ ዝተፈላለዩ መልእኽትታት ዝሓዙ ጽሑፋትን ነኣሽቱ ምስልታት ይርከብዎ። ኣብ ክሳዳ’ውን መስቀል ተወቂጣ። ኤልኤዘር ዝሰፍሐ ክፋል ኣፍልቡ፡ ብውቃጦ ዝተሸፈነ ኮይኑ ናይ ነብርን ኣሞራን ስእልታት ዝሓዘ’ዩ። ዮሴፍ ከኣ ምስሊ ሰዓት፣ ፍዮሪ፣ ኮምፓስን ካልእን ብቐይሕን ጸሊምን ቀለም ተወቂጥዎ’ሎ። ሳምራዊት ንሃይማኖታ ዘለዋ ፍቕሪ ንምግላጽ ከምኡ’ውን ኣብ ውሽጣ ዘሎ ስምዒት ንምንጽብራቕ ከምዝተወቀጠቶ ትዛረብ። ዮሴፍን ኤልኤዘርን ከኣ ውሽጦም ዝኣመነሉን ዝፈትውዎ ነገራትን ኣብ ሰብነቶም ንኽረኣይ ክውቀጡ መሪጾም። ብፍላይ ኤልኤዘር ንቤተሰቡ ዘለዎ ፍቕሪ ንምግላጽ ከምዝተወቀጠ ይገልጽ። በዓል ሳምራዊት በቶም ዝገለጽዎም ምኽንያታት ናብቲ እንዳውቃጦ ከምዝኸዱ ይግለጹ’ምበር፤ ኣብ ሰብነቶም ዘሎ በሰላ ወይ ብባህላዊ መገዲ ዝተወቀጥዎም ውቃጦታት ብዘመናዊ መገዲ ንምቕያር ዝመጽኡ ከምዘለዉ ሄኖክ ይዛረብ። ዕዳጋ ውቃጦ ኤልኤዘር ነቲ ኣብ ሰብነቱ ዘሎ ውቃጦ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ክውቀጦ ከሎ ክሳብ 20 ሽሕ ብር ወጻኢ ገይሩ’ሎ። ሳምራዊት እውን 15 ሽሕ ብር ከፊላ’ያ ኣስሪሓቶ። እቲ ዝነኣሰ ዝበሃል ንውሓት ውቃጦ 5 ወይ 6 ሴንቲሜትር ኮይኑ 500 ብር ከምዝኽፈሎ ሄኖክ ይሕብር። እቲ ውቃጦ ብዝዓበየ ቁጽሪ ድማ ዋግኡ ይውስኽ። ብፍላይ እቶም ኣብ ሕቖ ዝስራሕ ውቃጦ ክሳብ ሰለስተ መዓልትታት ከምዝውድእን ክሳብ 15 ሽሕ ብር ክፍሊት ከምዝሓትትን ይግለጽ። ነዚ ስራሕ ከም ቀንዲ ምንጪ እቶቱ ዝገበረ ሄኖክ “መዓልታዊ ስራሕ ኣሎ” ይብል። እቶም ንናይ ውቃጦ ስራሕ ዘገልግሎ ናውቲ ምስ ጊዜ ዝቀያየሩን ዝመሓየሹን ምዃኖም ብምግላጽ ነቶም እታወታት ኣብ ውሽጢ ዓዲ ምርካብ ግን ከምዘጸግም የረድእ። እታ መርፍእ እውን ካብ ደገ ከምእትኣትው ሄኖክ ይዛረብ። ውቃጦን ርእይቶ ሰባትን “ንውቃጦይ ሪኦም ዘማዕትቡ ሰባት ኣለዉ” ይብል ሄኖክ። ኤልኤዘር ብወገኑ “ገለ ሰባት ከም ዕዋላ ይቖጽሩኒ። ናብ ባንኪ ክኸይድ ከለኹ ዝሓዝዎ ቦርሳ ዝሓብኡ ሰባት እውን ኣለዉ” ክብል ንተጓንፎታቱ ይገልጽ። “ኩሉ ሰብ ሓደ ኣይኮነን። መናእሰይ ይፈትውዎ። ‘ክጽብቕ!’ ዝብሉ ኣለዉ። ኣሉታዊ ዝኾነ ርእይቱ ዝህቡኻ’ውን ኣለዉ። ‘ንምንታይ ከምኡ ጌርኪ?’፤ ‘ብሃይማኖት ኣይፍቀድን’ ይብሉኒ” ትብል ሳምራዊት። ካብ ቤተሰባ ዝኾነ ዓይነት ተቓውሞ ከምዘየጋጠማ እትዛረብ ሳምራዊት ነቲ 15 ሽሕ ብር ቤተሰባ ከምዝኸፈሉላ’ያ ትሕብር። ብኣንጻሩ ናይ ዮሴፍን ኤልኤዘርን ቤተሰብ ነቲ ውቃጦ ብኣወንታ ኣይተቐበልዎን። በዓል ሞያ እቲ ዓውዲ ዝኾነ ሄኖክ ኣብ ስራሕ ብዙሕ ተጓንፎታት ከምዘሎ ይዛረብ። “ፍቕረኛታት ወይ ሰብ ሓዳር ፍቕሮም ንምጽናዕ ብምሕሳብ ናባና ብምምጻእ ይውቀጡ፤ ድሕሪ ጊዜ ተመሊሶም ብምምጻእ ከኣ ‘ነዚ ነገር ኣይደልዮን፤ ከይሓሰብኩሉ እየ ገይረዮ ስለዚ ከጥፍኦ ደልየ’ ዝብሉና ኣለዉ” ይብል። ኣብ ገጾም ክውቀጡ ካብ ዝመጽኡ ሰባት ነቶም ትሕቲ ዕድመ ዝኾኑ “ድሕሪ ጊዜ ከይትናስሑ” ዝብል ማዕዳ ብምሃብ ከምዝመልስዎም እውን ይገልጽ። “ገለ እዋናት ከኣ ቃንዛ ኣይከኣልክዎን ኢሎም ነቲ ዝተጀመረ ውቃጦ ከይመልእዎ ዝኸዱ ሰባት ኣለዉ” ይብል። ጥዕና ውቃጦን. . . ክጠፍእኸ ይኽእል’ዶ? ስፔሻሊስት ሕክምና ቆርበትን ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ሕማማትን ዶክተር ድጋፌ ጸጋዬ “እቶም ብዘመናዊ ኮነ ባህላዊ መገዲ ዝካየዱ ውቃጦ በላሕቲ ነገራት ተጠቒምካ ቀለም ናብ ቆርበት ሰባት ክኣትው ምግባር’ዩ” ብምባል እዚ ብመንጽር ጥዕና ክረኣይ ከሎ ጉድኣት ከምዘለዎ ይሕብር። ሰባት ብድሕሪ ኣብ ሰብነቶም ውቓጦ ምግባሮም እቲ ናይ ሽዑ ሓሳቦም ክቕየር ከምዝኽእል፤ ብፋላይ 40 ዓመት ዕድመ ካብ ዝመልኦ ጀሚሩ ዝጠዓሱሉ ኩነታት ከምዝፍጠር እቲ ዶክተር ይገልጽ። “ብተወሳኺ ከኣ ውቃጦ ዘለዎ ሰብ ደም ክልግስ ኣይፍቀደሉን፤ ምኽንያቱ እቶም ንውቃጦ ዘገልግሉ በላሕቲ ናውቲ ንተመሓላለፍቲ ሕማማት ክቃልዑ ስለዝኽእሉ” ክብል የረድእ። ውቃጦ ኣብ ቆርበት ሰባት ቁጠዐ ክፈጥር ከምዝኽእል ብምግላጽ ከኣ “ኣለርጂ ሰብነት ምስ ጊዜ ዝመጽእ’ዩ። ብድሕሪ ምውቃጥ ኣብ ዘለዉ ካብ 10 ክሳብ 15 ዓመታት ቁጠዐ ቆርበት፣ ምስሓይ ወይ ምሕባጥ ከጋጥም ይኽእል” ኢሉ። “ውቃጦ ዘለዎ ሰብ ‘ኤምኣርኣይ’ ዝበሃል ዓይነት ምርመራ ኣብ ዝገብረሉ እዋን ከም ዓይነት ውቃጡኡን ቀለሙን ኣብቲ ዝተወቀጠሉ ቦታ ምቅጻልን ምቁሳልን ከጋጥሞ ይኽእል’ዩ” ክብል ወሲኺ የረድእ። ውቃጦ ብሕክምና ዝጠፍኣሉ ዕድል ከምዘሎ ዝዛረብ ዶክተር ድጋፌ፡ እዚ ድማ ብጨረር ከምዝኾነ ይሕብር። እቲ ቀርበት ግን ምሉእ ብምሉእ ናብ ዝነበሮ ምምላስ ኣይከኣልን-ይብል።


ኤርትራዊት ኣሜሪካዊት: ቲፋኒ ሓድሽ ተዓዋቲት ሽልማት ግራሚ ኮይና

ኤርትራዊት ኣሜሪካዊት ኮሜድያን ቲፋኒ ሓድሽ: ተዓዋቲት ሽልማት ግራሚ ምዃና ዝሰምዓትሉ ኵነት ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዘርጊሓ። ንሳ ኣብ ቀረጻ ናይቲ ብተለቪዥን ብተኸታታሊ ተቕርቦ መደብ ህጻናት እንከላ እያ ነቲ ዜና ዓወታ ሰሚዓ። ቲፋኒ በቲ 'ብላክ ሚትዝቫህ' ዝብል ኣልበም እያ፡ ነቲ ኣብ 35 ዓመታት ብዓውዲ ብሉጽ ኣልበም ኮሜዲ ነቲ ሽልማት ዝበቕዐት ጸላም ጓልአንስተይቲ ኮይና ዘላ። ናይ ቲፋኒ ፊልም ብላክ ሚትዝቫህን ጉዕዞ ናብ ይሁድነትን 'ባት ሚትዝቫህ'፡ ኣይሁዳውያን ደቂ ኣንስትዮ ዕድሚአን 12 ክመልእ ከሎ ዝጽምብልኦ፡ መግለጺ መንፈሳዊ ዕብየትን ንትእዛዛት ኦሪት [ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዝርከቡ ሓሙሽተ ቀዳሞት መጻሕፍቲ] ንምፍጻም መብጽዓ ዝኣትዋሉን ጽምብል እዩ። ቲፋኒ ነቲ ጽምብል ምስ መበል 40 ዓመተ ልደታን ምዝርጋሕ 'ብላክ ሚትዝቫህ' ዝተሰምየ ሓድሽ ዝሰርሓቶ ኮሜድያዊ ፊልም ኣብ ኔትፍሊክስን ብሓባር ኣብ መወዳእታ 2019 እያ ኣብዒላቶ። ኣብቲ ፊልም ቲፋኒ ነቲ ኣይሁዳዊ ውርሽኣ፡ እያ ተንጸባርቕ። እቲ ጉዕዞ ንተሞክሮ ናይቶም ንመበቆሎም ዝረኸቡ ወይ'ውን ናብ ይሁድነት ሓያል መንፈሳዊ ምሰጣ ዘለዎም ብዙሓት ጸለምቲ ኣይሁድ ዘንጸባርቕ እዩ። ቲፋኒ ጓል 27 ዓመት ምስ ኮነት እያ ምስ ኤርትራዊ ኣቡኣ ክትራኸብ ዝኸኣለት፤ እንተኾነ ግና ናይ ዲኤንኤ መርመራ ድሕሪ ምግባራን ኣይሁዳዊ መበቆል ከም ዘለዋ ድሕሪ ምርግጋጻን እያ ነቲ እምነት ክትቕበሎ ዝጀመረት። ቋንቋ እብራይስጥ ክትመሃርን ንመጽሓፍ ኦሪት ክተጽንዕን ድማ ጀሚራ፤ 'ባት ሚትቭዛህ' ምጽምባል ድማ ነቲ ኣፍሪቃዊ-ኣይሁዳዊ መበቆል ወለዳ ዘኽብር ምኻኑ ተዛሪባ። ነቲ ናታ ተሞክሮ ንኻልኦት ምንጋር፡ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ምስቲ መበቆሎም ክተኣሳሰሩ ሓጋዚ ከም ዝኸውን ቲፋኒ ትገልጽ። ነቲ ጉዕዞ ክሳብ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ክጽምበርዎ ከም ዝኽእሉ ምግማት ኣጸጋሚ እዩ። ምኽንያቱ ሓደ ሰብ ኣይሁድ ዝገብሮ ዝተፈላለየ መግለጺታት ስለዘሎ።


ኣሜሪካዊ ራፐር ዲኤምኤክስ ብዘጋጠሞ ናይ ልቢ ሕማም ሆስፒታል ኣትዩ

ኣሜሪካዊ ናይ ራፕ ሙዚቀኛን ተዋሳእን ዲኤምኤክስ፡ ብሰንኪ ዘጋጠሞ ናይ ልቢ ሕማም ናብ ሆስፒታል ከምዝኣተወ ጠበቕኡ ሙሪ ሪችማን ሓቢሩ። እቲ ስነ ጥበባዊ ምኽንያት መሕመሚኡ ልዑል መጠን መድሓኒት ስለዝወሰደ ድዩስ ኣይኮነን ብዛዕባ ዝብል ጉዳይ ግን፡ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ሪችማን ተዛሪቡ። ተጠቃሚ መዐወኒ ወልፍታት ከምዝኾነ ዝዝረበሉ ዲኤምኤክስ፡ ብተደጋጋሚ ናብ ናይ ተሃድሶ ማእኸል ኣትዩ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ብናይ ሂፕሆፕ ስራሕቲ ሙዚቃ ልዑል ናእዳ ዝረኸበ ዲኤምኤክስ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ፊልምታት ካብ ምውሳእ ብተወሳኺ ምስ እኒ ጄይ ዚ፣ ጃ ሩል፣ ኢቭን ኤልኤል ኩል ጄን ብሓባር ደሪፉ’ዩ። ኣብ ስራሕቲ ስነ ጥበብ ንኣስታት 20 ዓመታት ዝጸንሐ ወዲ 50 ዓመት ዲኤምኤክስ፡ ብቕድሚ ትማሊ ናብ ሆስፒታል ከምዝኣተወ 'ዩ ጠበቕኡ ሓቢሩ። “ፈለማ ናይ መተንፈሲ መሳርሒ ተገጢምሉ’ዩ ዘስተንፍስ ነይሩ፣ ሕጂ ግን፡ ብዘይ ናይ መስተንፈሲ መሳርሒ ከተንፍስ ጀሚሩ ኣሎ” ድማ ኢሉ። ኣቦ 15 ቆልዑት ከምዝኾነ ዝዝረበሉ እዚ ራፐር፡ ቅድሚ ሕጂ ናይ ኵናት መሳርሕታትን መዐወኒ ዕጸ ፋርስን ብምሓዝ፡ ኢሉ’ውን ብሸለልትነት መኪና ብምዝዋር ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣትዩ ነይሩ። ኣብ 2018 ኣቆጻጽራ ፈረንጂ ብምትላል ግብሪ ተኸሲሱ ናብ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝቐረበሉ ግዜ፡ ነቲ ተረኛ ዳይና ካብ ናይ ሙዚቃ ስርሓቱ ሓደ ሙዚቃ ስለዝደረፈሉ ማዕኸናት ዜና ኣጀንዳ ገይረንኦ ይፈልጣ እየን። ነቲ ደርፊ ዝሰምዐ ዳይና ብወገኑ “ዲኤምኤክስ ጥዑም ሰብ’ዩ” ድሕሪ ምባል፡ ናይ ሓደ ዓመት ማእሰርቲ ጥራይ ፈሪዱሉ። ጠበቓ እቲ ውሩይ ራፐር፡ ሪችማን “ኣርል ታሪክ ከዘንቱ ዝኽእል ጥዑም ሰብ’ዩ” ድሕሪ ምባል፡ በቲ ዘጋጠሞ ናይ ጥዕና ጸገም ዓሚዩቕ ሓዘን ከምዝተሰምዖ ተዛሪቡ።


ፔን ኤርትራ፡ ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ተሸላሚ ሓርነት ምግላጽ ሓሳባት ፔን ኤርትራ 2021 ኮይኑ

ፔን ኤርትራ ብምኽንያት ምእሳር ጋዜጤኛታትን ምዕጻው ናይ ብሕቲ ጋዜጣታትን ዓመታዊ ኣብ 18 መስከረም ንዝህቦ ሽልማት፡ ናይዚ ዓመት እዚ ዕዉት ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ክኸውን ወሲኑ። ኮሚቴ ፔን ኤርትራ ኣብ ዘቕረብዎ ጸብጻብ፡ ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ፡ ኣብ ዕቤት ስነጽሑፍ ትግርኛ፡ ቅድሚኡ ዘይነበረ ሓዲሽ ፍልጠት፡ ኣጠማምታ፡ ምደባታት ኣገዳሲ ምሰረት ዘቐመጠ ምዃኑን ናይ ሓደ ዘመን ታሪኽን ኣመዓባብላን ቋንቋን ስነጽሑፍን ትግርኛ (ኤርትራን ኢትዮጵያን) ዝዳህሰሰ፡ The history of Tigrinya literature oral and written (1890 ክሳብ 1991) ዝብል ኣገዳሲ መጽናዕታዊ መጽሓፍ ምብርካቱ ተጠቂሱ። መጽሓፍ 'ሓደ ዛንታ' ናይ ኣባ ገብረእየሱስ ሃይሉ፡ 'The conscript- a novel of Libya's Anticolonial war' ብዝብል ኣርእስቲ ናብ እንግሊዝኛ ብምትርጓም። 'Who needs a story' ብዝብል ካብ ትግርኛ ትግረን ዓርብን ዝተሓረዩ ግጥምታት ኤርትራ፡ ናብ እንግሊዝኛ ብምትርጓምን ብምሕታምን (ምስ ፕሮፌሰር ቻርለስ ካንታሎፖ) ግጥምታት ኤርትራ ኣብ ኣህጉራዊ መድረኻትን ኣብ ዩኒቨስታትን ትካላት ምርምርን ከምዝፍለጥ ብምግባር ንሽልማት ምብቅዑ ኮሚቴ ሽልማት ፔን ኤርትራ ገሊጻ። ኣብ መሰል ናጽነት ምግላጽ ሓሳባት'ውን ብዘይ ምቁራጽ ብዕትበትን ብተኸታታልነትን ብውሕዱ ካብ 1992 ንሰንሰርሲፕን ናጽነት ጽሓፍትን ደርስትን ኣምልኪቱ ዝተማጓተን ዝጸሓፈን ምዃኑ እታ ኮሚቴ ገሊጻ። ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ኣብ 1992 ኣብ ኣስመራ ንኤርትራውያን ጸሓፍቲ፣ ደረስቲ፣ ጋዜጤኛታት፣ ምሁራትን ሰብ ስልጣን መንግስትን ብዛዕባ ናይ ደረስቲ ናጽነት ዝገልጽ ጽሑፍ ብምቅራቡ ካብ መጀመርታ ናጽነት ኣትሒዙ ንመሰል ሓሳብ ምግላጽ ይማጎት ምንባሩ ተሓቢሩ። ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ መስራትን ቀዳማይ ፕረዚደንት ፔን ኤርትራን'ውን እዩ ነይሩ። ዕዉት ፔን ኤርትራ፡ ዋንጫን 1000 ዶላርን እዩ ዝሽለም። ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ነቶም ብማንዛ ንዝተኣከቡ ኣባላት ፔን ኤርትራ ብቀጥታ ብፌስ ቡክ ኣብ ዝመሓላለፍ ዝነበረ መደብ ኣብ ዘስምዖ መደረ "ኣብዚ መዓልቲ'ዚ ብዛዕባ እቶም ቅድሚ 20 ዓመት ንምልኪን ጭቆናን እምቢታ ዘስምዑ ናይ "ሓሳብትካ ምግላጽ ጀጋኑ" ኣስተንቲንና ክንሓስብን ንኣብነታዊ ተዋፋይነቶም ብክብርን ኣድናቖትን ክንዝክሮ ግዴታና ኢዩ"  ኢሉ። ብምስዓብ "ኣብ'ዚ ኣጋጣሚ'ዚ ነቶም ኣብ'ዚ ዓመት'ዚ ኣብ ስደት ዝኸሰርናዮም ብሉጻት ጋዜጠኛታት ክዝክር'ውን እደሊ። ንምስክር፡ ካብ ኣፍ ገበል ወጺኦም ከበቅዑ ኣብ ስደት ብሞት ንዝተፈልዩና፡ ዋና ኣሰናዳኢ ጋዜጣ ቀስተ-ደበና ነበር ሚልቂያስ ምሕረትኣብ፡ ዋና ኣሰናዳኢ ጋዜጣ ሰቲት ነበር ኣሮን ብርሃነ፡ ከምኡ'ውን ግዳይ ዘይሕጋዊ ኣርባዕተ ዓመት ማእሰርቲ ዝነበረ ጸሓፊን ጋዜጠኛን ተስፋጊዮርጊስ ሃብተ . . . ምእንቲ ክብሮም ከኣ፡ ነዚ ተዋሂቡኒ ዘሎ ሽልማት ፔን ኤርትራ ንዓቶም አውፍዮ ኣለኹ፡፡ እተን ዝዋሃባኒ ገንዘብ'ውን ነቶም ኣብ ሓዘን ዝርከቡ ስድራቤታት እዞም ሰለስተ ጋዜጠኛታት አበርክተን" ኢሉ። ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ኣብ ዩኒቭርስቲ ኦሃዮ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ዳይረክተር 'ኣፍሪካን ስታዲስ' እዩ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ሽልማት ራድዮ ኤሬና፡ ኣካያድን መስራትን መርበብ ሓበሬታ ኣዝማሪኖ ኣቶ ተስፋልደት ኣለም መሓረናን ኣሕታሚ ትካል እምኩሉን ምስ ፕሮፌሰር ግርማይ ነጋሽ ብኣባላት ፔን ኤርትራ ተሓጽዪም ከምዝነበሩ ኣባላት ኮሚቴ እቲ ሽልማት ገሊጾም። ፔን ኤርትራ ካምዚ ዓይነት ሽልማት ሎሚ ዓመት ንሳልሳይ ግዜኡ'ዩ ዝሽልም ዘሎ። ኣብ 2019 ገጣሚትን ጋዜጠኛን ይርግኣለም ፍስሃ ክትሽለም እንከላ ኣብ 2020 ከኣ መስራቲ መርበብ ሓበሬታ ዓዋተ ኣቶ ሳልሕ ጋዲ  ምሽላሙ ይዝከር።


ደሃብ ፋይቲንጋ፡ ንባህሊ ኤርትራ ኣብ ፈቐድኡ ዘፋለጠት ሰነ-ጥበባዊት

ደሃብ ፋይቲንጋ ብልምዲ ብስም ኣቦኣ'ያ ትፍለጥ። ኣብ ክንዲ ብደሃብ ብፋይቲንጋ'ያ እትፍለጥ። እዛ ብ10 ሰነ 1964 ኣብ ገዛ ባንዳ ጥልያን (ኣስመራ) ተወሊዳ ዝዓበየት፡ ካብተን ቀዳሞት ካብ ብሄረ ኩናማ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ንኽትጋደል ዝወረደት ጓል ኣንስተይቲ'ያ። ደሃብ ፋይቲንጋ፡ ንስነጥበብን ባህልን ኤርትራ ኣብ ፈቐድኡ ዘፋለጠት ሰነ-ጥበባዊት ምዃና ብዙሓት ይምስክሩ'ላ። ፋይቲንጋ ብጊዜ ብረታዊ ቃልሲ ብሓልዮት ጕጅለ ባህሊ ህዝባዊ ግንባር ዝዓበየት፡ ብድሕሪ ናጽነት ከኣ ሞያኣ ኣማዕቢላ ኣብ ኵሉ ኵርንዓት ዓለም - ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ጃፓን፡ ቻይና፡ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ.፡ ዳርጋ  ኣብ ኵሎም ሃገራት ኤውሮጳ ወዘተ. - ዑደታት ብምክያድ  ሓፈሻዊ ባህልን ዛንታን ኤርትራ ጥራይ ዘይኰነስ፡ እንኮላይ ናይ ብሄረ-ኩናማ ብዝከኣላ መጠን ዘፋለጠት ምርኢት-ኣቕራቢትን'ያ። ኣብ'ቲ ዓውዲ'ቲ ኸኣ ጌና ብትግሃት ኣብ ስራሕ ትርከብ። ኣስማት ናይ ሰለስተ ደቃ - ሰሚር፣ ኢብራሂም፣ ኣለክሳንደር - ኣብ ኢዳ ውቃጦ ዘለዋ ኣደ፡ "ብዜማታተይ ንሰማዕተይ ተስፋ ዚህብ መልእኽቲ ከመሓላልፍ'የ ዝደሊ" ክትብል ምስ ጆል ሳቨጅ ዝተባህላ ጋዜጠኛ (ዘ ቮይስ መጋዚን) ኣብ ዘካየደቶ ቃለ-መሐትት ብዙሓት ዝዝክርዎ ሰባት ኣለዉ። "ኣነ ብዛዕባ ሰላም፡ ፍቕሪ ዀነ ሓድነት ክደርፍ ደስ ይብለኒ፣ ዉግእ፡ ግጭት ካልኦት ዕግርግራት ኣብ ኣፍሪቃ ኣዎንታዊ ለውጥታት ከምጽኡ ኣይረኣኹን። እወ፡ እንትርፎ ስቕያት፡ ዋሕዚ ስደተኛታት፡ ብስእነት ዝፍጠሩ ቅልውላዋት ኰነ ገልታዕታዕ ዝመልኦ ናብራ ካልእ ኣይረኣኹን" ትብል ፋይቲንጋ። ንፋይቲንጋ ብዝደለየቶ ምዕራፍ ህይወታ - ብዛንታ ንእስነታ፡ ዛንታ ገድሊ፡ ዛንታ ስደት ኰነ ሕጂ ዘላቶ ኵነታት - መሪጻ ንኸተዕልለና ዕድል ምስ ሃብናያ ብዛዕባ ዛንታ ኣቦኣን ኣዲኣን ክትጅምር መረጸት። ወለዲ ፋይቲንጋ "ብኣቦይ ክጅምር፡ ኣቦይ ግራዝማች ፋይድ ቲንጋ ሎንጊ ዝበሃል ካብ ብሄር ኩናማ'ዩ።  ካብ መግዛእቲ ጣልያን ኰነ ዘመን ንጉስ ሃይለስላሴ ብዙሕ ታሪኽ ገዲፉ ዝሓለፈ ሰብ ምንባሩ ክምስክረሉ እደሊ" ብምባል ዛንታ ኣቦኣ ምንጋር ትቅጽል። ርግጽ'ዩ፡ ታሪኽ ፋይድ-ቲንጋ ሎንጊ ምስ ታሪኽ ህዝቢ ኩናማ ዝተኣሳሰረ'ዩ።  ታሪኾም ካብ ዘበን መግዛእቲ ጣልያን'ዩ ዝጅምር። ክሳብ ግዜ ስንብታኦም፡ ብ1997፡ ብዙሕ'ዮም ርእዮምን ኣሕሊፎምን። ታሪኽ ህዝቢ ኩናማ ብብዙሓት ጥውይዋያት መንገዲ ከም ዝሓለፈ፡ ብዙሕ ሽግርን ጭቈናን ኣድልዎን ከም ዝተሞከረ ኣብ ብዙሓት ሰነዳት ታሪኽ ንረኽቦ። ካብ ኩናማ ዝሞበቖሉ ነፍሲሄር ዶክ. ኣለክሳንደር ናቲ ብዛዕባ ታሪኽን ባህልን ልምድታትን ህዝቢ ኩናማ ብዙሕ ጽሒፉ'ዩ፣ እንኮላይ ብጸገማት ህዝቢ ኩናማ። እቶም ጽሑፋት ኣብ ብርክት ዝበሉ ገጻት ኢንተርኔት ተዘርጊሖም ንረኽቦም። ዶክተር ጆርዳን ገብረመድህን'ውን ኣብ መጽሓፉ (Peasants and Nationalism in Eritrea) ብዛዕባ ፋይድ-ቲንጋ ሎንጊ ኣብ ዜስፈሮ ጽሑፍ ክንውከስ ንኽእል። ግዝኣት ጣልያን ኣብ ኤርትራ ብ1942 ምስ ተሳዕረ ኣብ ኤርትራ ቍጠባዊ ቅልውላውን ፍጹም ድኽነትን ኣተወ። እቲ ሕብረተሰብ ሕንፍሽፍሽ ኣተዎ። ህዝቢ ኩናማ ሓደ ካብ'ቶም ዝተጮቆነ ሕብረተሰብ ምንባሩ ኣብ ሰነዳት ሓለፍቲ ወተሃደራዊ ምሕደራ እንግሊዝ ንለንደን ዝልእኽዎ ዝነበሩ መልእኽትታት ንረኽቦ። "መሬቶም ሃብታም፡ ኣሓቶም ብዙሓትን ስቡሓትን፡ ባህሎምን ልምድታቶምን ሃይማኖቶምን ከኣ ፍልይ ዝበለ ዀይኑ ብደቂ ከበሳ ይዅን ቤንዓምር ይጥመቱን ይጥቅዑን ነበሩ፣ ከብቶም ከኣ ይዝረፋ ነበራ" ይብሉ እቶም ሰነዳት። ህዝቢ ኩናማ ዝወርዶ ዝነበረ ኣደራዕ ሓያል ነበረ፣ ንባርነት ተቓሊዖምን ተደፊሮምን'ዮም፣ ኣብ እዋን ብረታዊ ቃልሲ ይኹን ድሕሪ ናጽነት ኣብ መሬት ኩናማ ብዙሓት ዉግኣት'ዮም ተኻይዶም፣ ብዙሓት ደቂ ኩናማ ኸኣ ንኢትዮጵያ ዀነ ንሱዳን ተሰዲዶም'ዮም። ኣብ እዋን ወትሃደራዊ ምሕደራ እንግሊዝ ሸፋቱ ዝዕድርሉ ዝነበረ እዋን ስለ ዝነበረ፡ ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ሎንጊ ንማሕበረሰቦም ንክከላኸሉ ብረት ዝዓጠቐ ዋህዮ ብምፍጣር ኣብ መሬት ኩናማ ዓሪዶም ከም ዝነበሩ ይዝንቶ። ጆርዳን ገብረመድህን ከም ዘዘንተዎ ኸኣ እንግሊዝ ብጽኑዕ ይከታተሎም ነበረ፣ እንኮላይ ንበዓል ሓሚድ ኢድሪስ ዓዋተ (ቅድሚ ኣብ ቃልሲ ምሕዋሱ)። ዝዀነ ኰይኑ፡ ሓያልን ናጻ ዉልቀ-ሰብን ስለ ዝነበሩ፡ ናይ ኣይግዛእን ባህርይ'ውን ስለ ዝነበሮም፡ ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ብዙሕ ጊዜ ይህደኑን ይእሰሩን ይፍትሑን ነበሩ። ፋይቲንጋ ጓሎም ከም እተዘንትዎ፡ ብ70'ታት ምስ ጀብሃ ይደናገጽሉ ኣብ ዝነበርሉ እዋን ኣብ ኣግማሎም ተምሪ ጽዒኖም ንተጋደልቲ ክልእኩ ነተን ኣግማል ናይ ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ምዃኖም ዝፈለጡ ጠቈምቲ ሓሰውሎም። ተኣሲሮም ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ዳኛ ንሸውዓተ ዓመት ፈረዶም። "ይዅን'ምበር፡ ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ተጋደልቲ ጀብሃ ንእሱራት ካብ ቤት-ማእሰርቲ ሓራ ዘውጽእሉ እዋን ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ኸኣ ምስኦም ወጺኦም" ክትብል ተዘንቱ። "ዛንታ ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ነዊሕን ኣገዳስን'ዩ። ብጊዜ ጣልያን ኣብ ዕስክርና ዝነበርሉ እዋን፡ እንግሊዝ ምስ ኣተወ ዝነበሮም ተራ፡ ምስ ሸፋቱ ከበሳን ቤንዓምርን ዘካየድዎ ውግኣት፡ ከመይ ኢሎም ከም ዝመስለሙ፡ ጸኒሖም ምስ ቤንዓምር ዝፈጠርዎ ዝምድና፡ ንህዝቢ ኩናማ ወኪሎም ኣብ ፓርላማ ኤርትራ ዝኣተውሉ እዋን፡ ብጊዜ ጃንሆይ ዘጓነፎም ጸገማት፡ ብግዜ ደርጊ ዝተኣስርሉ ዝተፈትሕሉን እዋን፡ ምስ ጀብሃ ጸኒሖም ከኣ ምስ ሻዕብያን ዝነበሮም ምትእስሳር ... ነብሱ ዝኸኣለ ዛንታን ነዊሕን'ዩ። ፋይቲንጋ ብዛዕባ ኣዲኣ ከተዕልል ድማ ከምዚ ብምባል ትጅምር ... "ኣደይ ሓረጉ ኪዳነ ትበሃል፡ ካብ ብሄረ ትግርኛ፡ ካብ ኳዜን'ያ።" ፋይቲንጋ ምስ ኣዲኣ'ያ ዓብያ። ብሸነኽ ኣቦኣ ብዙሓት ኣሕዋት'ኳ ይሃልዋ፡ ካብ ኣዲኣ ግን ንሳ በይና እያ። ንኣዲኣ ንምግላጽ እተጠቕመትሎም ሓረጋት ኸኣ ብክቱር ኣድናቖት ዝተሰለሙ'ዮም። "ኣብታ ማሙቝ ሓንቲ ዝኽፍላ ገዛና ብፍቕርን ፍስሃን'የ ዓብየ።  ገዛና ኣብ ማእከል ዓቢ ካንሸሎ ስለ ዝነበረ ኣብ ሞንጎ ብዙሓት ስድራ ቤታት'የ ዓብየ ክብል እኽእል። ኣደይ መዓረይ ሰሪሓ ኣዕብያትኒ ... ክሳብ ኣነ ሞሊቐ ንሜዳ ዝኸይድ" ኢላ መላኣትሉ። እዋን ንእስነታን ጕዕዞ ንሜዳ ኤርትራን "ኣነ ክዓቢ ከሎኹ ተምሃሮ ኤርትራ ቅሳነት ኣይነበሮምን። ኩሎም በቲ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ዝካየድ ዝነበረ ብረታዊ ቃልሲ ልቦም ተሰሊቡ ንኽጋደሉ ኣንቂዶምሉ ዝነበረ እዋን ነበረ። ከባቢ 1975 ኣብቲ ኣነ ዝነበርኩዎ ከባቢ ብዙሕ ሰብ ይቕንጸል ነይሩ ... ኣነ ኸኣ ካብ ገዛ ሞሊቐ ነቶም ዝተቐትሉ ሰባት ንክርኢ ኣንጊሀ ክወጽእ ይዝከረኒ" ትብል ፋይቲንጋ። ሽዑ ሃገራዊ ስምዒት ቀስ ኢሉ ኣብ ልባ ክዓስል ጀመረ። ንእሽቶ ስለ ዝነበረት ግን እቲ ዝካየድ ዝነበረ ቅንጸላታት ኣጸቢቑ ኣይርድኣን ነበረ። ሓደ መዓልቲ ንኣዲኣ 'ንምንታይ'ዮም እዞም መንእሰያት ዝቕተሉ ዘሎዉ?' ኢላ ምስ ሓተተት ነቲ ኵነታት ቀስ ኢለን ኣረድኣኣ። ካብ ሽዑ ጀሚራ ኣይቀሰነትን። ኣብቲ እዋንቲ ኣብ ሞንጎ ጀብሃን ሻዕብያን ዉግእ-ሓድሕድ ዝካየደሉ ዝነበረ እዋን'ዩ ነይሩ።  ህዝቢ ኣስመራ በቲ ዉግኣ ተናዊጹ ነቲ ዉግእ ከህድኣ ንወኪ-ዛግር ዝወረደሉ ዘመን ነበረ፣ ከምኡ'ውን ካብ ካቶሊክ ቤተክርስትያን ኣባ ፍስሓጽዮን ዝበሃሉ ሊቀ-ካህን ንኽልቲኦም ተቐናቐንቲ ዉድባት ከተዓርቑ ዝፈተንሉ እዋን ነበረ። ብድሕሪ'ዚ ኹሉ፡ ሓደ መዓልቲ ንንግደት ፋይቲንጋን ኣዲኣን ናብ ሓትንኣን ዓባያን ንዓዲ ሸኻ ይወርዳ። ኣብቲ እዋን'ቲ ኣብ ከባቢ ኣስመራ ዝርከባ ገለ-ገለ ዓድታት ይነዳሉ ዝነበረ እዋን ነበረ። ኣብኡ ሓየሎም ኪዳነ ዝተባህለ ተጋዳላይ ኣኮኣ ከም ዝነበረ ይዝከራ።  ኣብቲ ከባቢ ንመጀመርታ እዋን ንኣኮኣን ካልኦት ተጋደልትን ምስ ረአየት ንኽትጋደል ብዉሽጣ ትውስን። ሽዑ ጓል 14 ዓመት'ያ ነይራ። ሓደ ንግሆ፡ ክዳን ኣዲኣ ተኸዲና ካብ ገዛ ሞሊቓ ትወጽእ።  ብሓዝሓዝ ኣቢላ፡ ብዓዲ ንፋስ ኣቢላ ንዓዜን ትኸይድ። ኣብቲ ቦታ በዓል 'ዉጩ' (ገብረእግዚኣብሄር ዓንደማርያም) ይጸንሕዋ። ዉጩ  ምስ ጎበዝኪ ተመለሲ ኢሉ ንድሕሪት ከም ዝመለሳ ፋይቲንጋ ተዕልል። "እቲ ኹሉ መንገዲ ብእግረይ ለፊዐ ኣማስያይ ንኣስመራ እምለስ" ትብል።  ኣብ ገዛ ምስ ተመልሰት ኣበይ ከም ዝወዓለት ኣዲኣን እተን ኣብቲ ካንሸሎ ዝነበራ ኣዴታትን  ፈሊጠን ብድፍረታ ገሪሙወን ኣብ ሻቕሎት ይኣትዋ። በቲ ጕዳይ ምስ ካልእ ሰብ ንኸይትዛረብ ድማ ብጽኑዕ የማሕጽንኣ። ፋይቲንጋ ግን ናይ ልባ ስለዘይሰመረላ ንካልእ ኣጋጣሚ ክትጸናጸን ትጅምር። ጸኒሓ ንሜዳ ተሓቢኣ ክትከይድ ኣንጊሃ ትብገስ። እንደገና ኣይንቕበለክን ኢና ኢሎም ንድሕሪት ይመልሱዋ። ሽዑ ኣብ ምምላሳ ኣብ ዓዲ ንፋስ ምስ በጽሐት ካልኦት ተጋደልቲ ትረክብ። "እቶም ዝረኸብኩዎም ተጋደልቲ በዓል ወዲ-ኤፍረምን ወልደንኪኤልን ዝበሃሉ ነበሩ። መደበይ ምስ ኣካፈልኩዎም ንሳቶም'ውን ንእሽተይ ኢኺ ተመለሲ ይብሉኒ። ኣይምለስን'የ ኢለ ምስ ኣቕበጽኩዎም ንምዃኑ ካበይ መጺእኪ? ጓል መን ኢኺ? ኢሎም ምስ ሓተቱኒ ኩሉ እነግሮም - ጓል ገዛባንዳ ጥልያን ምዃነይ፡ ብዛዕባ መንነት ኣቦይን ኣደይን፡ ካብ ብሄር ኩናማ ምዃነይ" ኢላ ተዕልል። ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ካብ ብሄር ኩናማ ኣብ ህዝባዊ ግንባር ዝተጸንበሩ ተጋደልቲ ሒደት'ዮም ነይሮም። ህዝቢ ኩናማ ንጀብሃ'ምበር ንህዝባዊ ግንባር ዳርጋ ኣይፈልጥዋን ነበሩ። ካብ'ቶም ምስ ግንባር ዝነበሩ ተጋደልቲ (ኩናማ) ጀርማኖ ናቲን ኦሰያ ዱማን ዝበሃሉ ፍሉጣት ተጋደልቲ ነበሩ። ኣድላይነት ፋይቲንጋ ተራእዩ ንኽትጋደል ይቕበሉዋ። ንእገረመገዲ ምውካእ፡ ፋይቲንጋ ነዞም ክልተ ተጋደልቲ ኣብ ህይወታ ዓቢ ተራ ስለ ዝነበሮም ብጽቡቕ'ያ ትዝክሮም። ሕጂ ጀርማኖ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይርከብ፡ ኦሰያ ድማ ሽዓ ኢሉ ከም ዝተሰውአ ትዝክር። ፋይቲንጋ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ዝተጻወተቶ ተራ "እቶም ተጋደልቲ ምስ ተቐበሉኒ ንዛግር ይሰዱኒ፣ ኣብኡ ቀንየ ኸኣ ንሶሎሙና እወርድ። ጸኒሐ ኸኣ ንከረን እጐዓዝ። ኣብቲ እዋን'ቲ ከረን ሓራ ወጺኣትሉ ዝነበረ እዋን ነበረ (1977)"  ኢላ ዛንታኣ ትጅምር። ከረን ሓውሲ መደበር ኰይና ብ1978 ቀዳማይ ኮንግረስ ህዝባዊ ግንባር ኣብኡ ከም ዝተኻየደ ዝዝከር'ዩ። "ካብ ከረን ንሳሕል ወሪደ ... ብኣፍዓበት ኣቢልና ኣብ ብሌቓት ንኸይድ ... ኣብኡ ንኣዋርሕ ኣብ ታዕሊም እኣቱ፣ ኣብ ገድሊ ሓድሽ ህይወት ንምጅማር ኣብ ከረን ተመዲበ" ኢላ ዘሕለፈቶ ትዝክር። "ስትራተጂካዊ ምዝላቕ ኣርኪቡ ብዙሕ መከራ ኣሕሊፍና ... ብሙሉኣትና ስለዝኸተትና ንሓጋዝ ንኸይድ ... ኣብኡ ዝተኻየደ ዉግኣት ዘስካሕክሕ ነበረ ... ናፓልም እናፈሰሰና፡ ዉጉኣትና ተሰኪምና ... ዉጉኣትና መሊሶም ክውግኡ ... ብዙሕ ነገራት ርእየ ... ሽዑ ዝነበረ ሕንፍሽፍሽ ... ወዲ-በይን፡ መራሕ ጋንታና ይዝከረኒ ... ዉግኣት ከነመላልስ ኣብታ ተጻዒንናያ ዝነበረት ኤነ-3 ትግልበጥ ... ሽዑ ዝሓለፈ" ኢላ ዝን ትብል። ስትራተጂካዊ ምዝላቕ ማለት ህዝባዊ ግንባር፡ ብናይ ደርጊ (ብደገፍ ሶቬት ሕብረት) መጥቃዕትታት፡ ሓምለ-ታሕሳስ 1978 ካብ ኩሉ ሓራ ወጺኡ ዝነበረ መሬት ተደፊኣ ዝወጸትሉ ዘመን'ዩ። እቲ ዘመን'ቲ ኣዝዩ ፈታኒ'ዩ ነይሩ። ወራራት ኢትዮጵያ ዝጀመረሉ እዋን ነበረ። ኣብ መዝገበ-ቃላት ታሪኽ ኤርትራ ሰፊሩ ከም ዝርከብ ሽዑ ብዙሓት ተጋደልቲ ኣብ ዓዲ ያዕቆብ ከም ዝተሰውኡ፡ ማዕረ 400,000 ስደተኛታት ኣብ ሱዳን ተዓቚቦም ነበሩ። ብ1978 ንባረንቱ ንምሓዝ ዝተገብረ ፈተን ኣይሰለጠን። ኣብቲ መጥቃዕቲ ባረንቱ ከም ጀማሂር ንሳን ጀርማኖን ንክትርጕሙ ኣብቲ ዉግእ ከም ዝነበሩ ትዝክር። "ብድሕሪኡ፡ ጌና ንእሽቶ'የ ነይረ ... ኣብ ናይ ካድር ትምህርቲ ንኽምሃር እልኣኽ ... በዓል ድሩዕ'ዮም ነይሮም መምህራንና" ትብል። መቸም እቶም ተዘክሮታታ ከም ዉሕጅ ክፈሱ ስለ ዝጀመሩ ብዙሕ ዛዕባታት ብምልዓል ሰፊሕ ባይታ ክትከድን ትፍትን። "ኩሉ'ንድዩ ዝዝከረንን ዝርኣየንን ኰይኑ!" ኢላ ተዕርፍ። ብድሕሪኡ ናብ ናቕፋትሰግር፡ ሽዑ'ያ ኣብ ባህሊ ኣትያ። "ብጾተይ ኣብ ባህሊ ኣትየ ንክዋሳእ ኣጸቢቖም'ዮም ኣተባቢዖምኒ። ኣነ ኸኣ ጽቡቕ ገይረ ኣትየዮ፡ ፈትየዮ ኸኣ። እቲ ዝተረፈ፡ ኣብ ዓውዲ ባህሊ ዝተሳተፍኩዎ፡ ተጋደልቲ ብጾተይ ከመይ ገይሮም ይከናኸኑኒ ከም ዝነበሩ፡ ኣብ መድርኽ ክወጽእ እቲ ሓፋሽ ከመይ ገይሩ ከም ዝሓቘፈኒ ክገልጸልካ ኣይክእልን" ትብል። "እታ ቀዳመይቲ ደርፈይ 'ላጋላ ፋለፈሶ' ትበሃል ... ብዛዕባ መሰል ሰራሕተኛታት ትምልከት ደርፊ'ያ ነይራ" ኢላ ክትደርፋ ትጅምር። "ነቲ ዜማ ጀርማኖ ናቲ'ዩ ጽሒፉለይ" ድሕሪ ምባል ንብዓታ ይስዕራ።  "ብድሕሪኡ እታ ኣብ ቦሎኛ ዝደረፍኩዋ ንዓይ ዘፍለጠትኒ ደርፊ ኦሰያ ዶማ'ዩ ጽሒፉለ" እናበለት ተዘንቱ። ዕላላ ብምቕያር "ኣብ ሜዳ ቋንቋ ኩናማ ዘጽረኹ ብሳላ ጀርማኖ ናቲን ኦሰያ ዶማን'ዩ" ብምባል ንብጾታ ብክብሪ ትዝክሮም። ዛንታ ፋይቲንጋ ንምድምዳም ... ፋይቲንጋ ንኣሕዋታ ሓደ-ብሓደ ብምዝካር ብዙሓት ከም ዝተሰውኡ ተዘንቱ። ከሊፋ ዝበሃል መሰትኣ ኣብቲ ብ'98 ዝተኻየደ ውግእ ባድመ ተሲዊኡ።  ቅድሚኡ፡ ተጋደልቲ ጀብሃ ዝነበሩ ሰለስተ ኣሕዋታ - ኣሕመድ፣ ዓሊ፣ ሓመድኑር - ተሰዊኦም'ዮም። ሓሚድ ዝበሃል ሓዋ፡ ባረንቱ ብሓምለ 1985 ብግንባር ተታሒዛትሉ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ወርሑ ድማ ወትሃደራት ኢትዮጵያ ምስ ተቘጻጸርዋ ብጥቈማ ረኸቡዎ፣ ኣብኡ ኸኣ ቀተልዎ። ዓብደልቃድር ዝበሃል ካልእ ሓዋ ምስ ጀብሃ ዝተጋደለ ኣብ ከብዱ ተወጊኡ ከም ዝደሓነ ትዝክር፣ ሕጂ ኣብ ባረንቱ ብህይወቱ ከም ዘሎ ትሕብር። መሓመድ ዝበሃል ዓቢ ሓዋ፡ ከምኡ'ውን ሰለስተ ኣዋልድ ኣሕዋታ ብህይወቶም ምህላዎም ተዕልል። ኣደይ ሓረጉ፡ ኣዲኣ፡ ብ1995 ፋይቲንጋ ምስ ባህላዊ ጕጅለ ኣብ ዑደት ዝነበረትሉ እዋን ካብ'ዛ ዓለም ተፈልያ። ኣቦኣ ኸኣ ክልተ ዓመት ጸኒሖም ሰዓቡወን። ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዝነብር ዮና ጀርማኖ ናቲ ከም ዝበሎ፡ ኣቦይ ፋይድ-ቲንጋ ብ1997 ኣብ መሬት ኩናማ ኣብ ዝዓረፍሉ እዋን ብምዝካር፡ "እቲ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት ቀብሮም ይዝከረኒ" ኢሉ ይምስክር። "ዕድመ ጸጊቦም ስለ ዝዓረፉ፡ ባህሊ ኩናማ ከም ዝጠልቦ፡ ላም ተሓሪዳ፡ ቀባሪ ድማ ብጓይላን ሳዕስዒትን'ዩ ኣፋንይዎም" ይብል። እታ ብሰነ 2021 ዝተዘርግሐት "ጸሊኤካ" ዘርእስታ ሓዳስ ደርፋ ዓቢ ተቐባልነት ረኺባ ኣላ። እቲ ፍረነገር ናይ'ታ ደርፊ ብኵነታት ኣብ ስደት ዝርከቡ ኤርትራውያን መናእሰይ'ያ ተውክእ። ፋይቲንጋ ኣብ ስደት - ሃገረ ስዊዘርላንድ'ያ ትነብር።


ቅዳሕ ናይታ ስእሊ ሞናሊዛ ዝኾነ ቅብኣ ልዕሊ 300 ሽሕ ዶላር ይግመት ኣሎ

ብተምሳል ስእሊ ሞናሊዛ ዝተሰርሐ ካልእ ቅብኣ፡ ኣብ ዕዳገ ፓሪስ ኣስታት 365 ሽሕ ዶላር ከውጽእ ይኽእል እዩ ተባሂሉ ተገሚቱ። እዚ፡ ናይታ ኣብ 17 ክፍለ ዘበን ብሊዮናርዶ ዳ ቬንቺ ዝተሰርሐት ስእሊ ሞናሊዛ ቅዳሕ ዝኾነን፡  ብካልእ ኣድናቒኡ ከምዝተሰርሐ ዝእመነሉ ጥበብ፡ ብሽም ወናኒ እቲ ቅብኣ ዝኾነ ራይሞንድ ሄኪንግ፡ 'ሞናሊዛ ሄኪንግ' ብዝብል መጸውዒ እዩ ዝፍለጥ። ኣብ 1977 ዓ.ም ዝሞተ ሄኪንግ ኣብ ልዕሊ እታ ኣብ ቤተ መዘክር ሎቭር እትርከብ ነባር ስእሊ ሞናሊዛ ናይ 'ሓቃውነት' ሕቶ ክለዓል ገይሩ ነይሩ። እቲ ተምሳል ስእሊ ሞናሊዛ፡ ሕዚ ኣብ ከተማ ፓሪስ ክሪስቲ ኣብ ዝተብሃለ ህዝባዊ ዕዳጋ እዩ ንጨረታ ክቐርብ። ሄኪንግ፡ ኣብ 1950ታት እዩ ኣብ ኒስ ነቲ ቅብኣ ተዋግዩ ዓዲግዎ። እቲ ዘጫርት ዘሎ ክርስቲስ ኣብ ዝወጽአ መግለጺ "ታሪክ እዚ ስራሕቲ ጥበብ፡ ኣብ ልዕሊ ስራሕቲ ጥበብ ሞናሊዛን ዳ ቬንቺን ዘሎ ናእዳ  ዘርኢ እዩ" ኢሉ ። እቲ መግለጺ፡ ቅድም ክብል ዓለምለኻዊ ዳይሬክር ነባር ዓበይቲ ስራሕቲ ጥበብ ዝኾነ ፒሬ ኢትየኒ፡ 'ሞናሊዛ ሄኪንግ ናይ ሓደ ኣብ ስእሊ ዓብዪ ጦብላሕታ ዝነበሮ ሰብ ፍረ እዩ ናይ ርእሱ ፈጠራ እዩ" ኢሉ ምንባሩ የዘኻኽር። ራይሞንድ ሄኪንግ፡ ኣብ ልዕሊ እዚ ስእሊ ዓቢይ ናእዳን ኣድናቖተን ከምዝነበሮ ኣብ ሚድያታት ከይተረፈ ይዛረብን ይሙግትን ከምዝነበረ ይዝከር። እታ ነባር ስእሊ ሊዮናርዶ ዳ ቬንቺ ዝኾነት ሞናሊዛ፡ ኣብ ታሪክ ኣብ ዓለም ብቐዳምነት ካብ ዝስርዑ ስራሕቲ ጥበብ ቅብኣ ሓንቲ እያ። ሞናሊዛ፡ ኣብ መባእታ 16 ክፍለ ዘበን ከምዝተሰርሐት እዩ ዝእመነላ። ኣብ 1911 ግን ካብቲ ፍሉጥ ቤተ መዘክር ሎቭሬ ምስተዘምተት ኣብ መላእ ዓለም መዘራረቢ ኾይኑ ነይሩ። ሓደ ናይዚ ፍሉጥ ቤተ መዘክር ሰራሕተኛ ዝኾነ ውልቀ ሰብ እዩ ሸፊኑ ሓቢኡ ከውጸኣ ፈቲኑ። እንተኾነ፡ ኣብ 1913  ኣብ ከተማ ፍሎረንስ ንሓደ ማእከል ስራሕቲ ጥበብ ክሸጣ እንትዋገ ተረኺቡ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ድማ፡ ካልእ ቅድሚ ስእሊ ሞናሊዛ ከምዘተሰርሐ ዝእመነሉ ኣብ ለንደን ኣብ 1960 'ታት ዝተረኽበ ውጽኢት ቅብኣ፡ ናይ ዋንነት ግጭት ኣልዒሉ ምንባሩ ይዝከር።


ኣብ ኢንግላንድ፡ ለድበሪ ቤተ-ክርስትያን ጥንታዊ ቅብኣ ድራር ጎይታ ተረኺቡ

ንልዕሊ 100 ዓመት ኣብ ቤተ-ክርስትያን ምእመናን ተንጠልጢላ ዝተረኽበት ቅብኣ ፡ ምስ ስርሓት ውሩይ ቀባኢ ዘበነ ተሃድሶ ቲትያን ዝተተሓዘት ምዃና ይእመን። እቲ ናይ መወዳእታ ድራር ክርስቶስ እተርኢ፡ ኣብ ኩሉ ኣብያተ- ክርስትያንን ምእመናንን እትረአ ቅብኣ፡ ብ1909 ኣብ ለድበሪ: ሄርፎርድሻየር: ንቤተክርስትያን ቅዱስ ሚካኤልን ንቤተ-ክርስትያን ኩሎም መላእኽትን ብህያብ እተዋህበ እዩ። ተመራማሪ ታሪኽ ቅብኣ ሮናልድ ሙር ፡ ኣብታ ዝተረኽበት ቅብኣ እቲ ውሩይ ኣርቲስት ቲትያን ኣብ ድሕሪ እታ ቅብኣ ክታሙ ከም ዘንበረ ይኣምን ። "ኵሉ ሳዕ ቲትያን ከምኡ ክገብር ከምዝኽእል ይግምት እኳ እንተነበረ ክሳብ ኣብዛ ሕጂ ዝተረኽበት ስእሊ ብጭቡጥ ዘለልዮ ግን ክፈልጦ ኣይከኣለን። ሕጂ ግን እቲ እቲ ነገር በሪሁልና እዩ” ይብል። ሚስተር ሙር፡ ብዝምልከቶም ኣባላት እታ ቤተ-ክርስትያን ኣብታ ዝተረኽበት ቅብኣ ግቡእ ምርምር ድሕሪ ምግባር ፡ ነቲ 3.6 ሜትር ዝጎድኑ ናብ ጥንታውነቱ ከሐድሶን  ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ኣቢሉ ስራሕ ተዋሂቡዎ። ንሱን ተሓጋጋዚኡ ፓትሪሽያ ኬኒን፡ ምስቲ ኣብ መበል 16 ዘመን ዝነበረ ቤኔሳዊ ስነ-ጥበባዊ ንኸተሓሕዙዎ ን11,000 ሰዓታት ሰሪሖም። ቲታያን ብዝብል ቅጽል ዝፍለጥ ስነ-ጥበባዊ ኢጣልያዊ ቀባኢ ቲዛኖ ቬቸልዮ ኣብ ቤት ትምህርቲ ቤኔትያን ዝዓበየ ቀባኢን ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ፍሉጣት ኢጣልያውያን ቀባእቲ ዘበነ ተሃድሶ እዩ ነይሩ ። ተመራማሪ ቅብኣ ሚስተር ሙር፡ ብድሕሪ እቲ ገዚፍ ቅብኣ፡ ካልእ ብቐሊሉ ዘይልለን ዘይረአን ረቂቕ ጥበብ ገይሩ ክታሙ ዘስፍር ኣብ ዓውደ ቅብኣ ዝተራቐቐ ክእለትን ሞያን ዘማዕበለ እምበር ማንም ተራ ቀባኢ ክገብሮ ዘይክእል ምዃኑ ይገልጽ። ሙር፡ ሓያል ጸርጊ ብርሃን ተጠቒሙ’ዩ ነቲ ቲትያን ኣብ ታሕተዋይ ጸጋማይ ክፋል እታ ስእሊ ዘንበሮ ክታም ረኺቡዎ።  ብዘይካ’ዚ፡ ቲትያን ንሓደ ካብቶም ሃዋርያት ምስ መልክዑ ብምስስሳል ከምዘቐብኦ ክግንዘብ ክኢሉ። ኣብታ ምስሊ ድራር ፋሲጋ እተርኢ ፖርትረይት ቅብኣ ካብ ዘለው ሃዋርያት እቶም ክልተ ንደቂ ቲትያን ከምዝመስሉን፡ እዚ ድማ ቲትያን ነታ ድራር-ጎይታ ብስድራ ቤታዊ ምስሊ ከምዝሃነጻ ወይ ከምዝቐየራ ኣብ ምርምሩ ኣስፊሩዎ ኣሎ። ሚስተር ሙር፡ እታ ብሓልዮት ማሕበር ቤኔታይን ደናግል ንኽትቅባእ ዝተደልየት ስራሕ ቲትያን ድሕሪ ምማቱ ሓደ ዓመት ብ1576 እያ ተዛዚማ። ቲትያን "ኣዝዩ ህቡብን ብስራሕ ትሑዝን ስነ-ጥበባዊ እዩ ኔሩ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ነታ ቅብኣ ወዲኡ ከረክባ ዘይከኣለ ይመስለኒ፡" ይብል ሙር ። ምናልባት፡ እቲ ፍሉጥ ቀባኣይ ቲትያን ኣብቲ ብዙሓት ሰባት ብሕማም ፌራ ዝሞቱሉ ዝነበረ እዋን ምስ ሞተ፡ ወዲ ቲትያን ቀባኣይ ነቲ ስእሊ ናብ ምስሊ ስድራ ቤት ክቕይሮ ተገዲዱ ክኸውን ይኽእል" ይብል ሙር። እቲ ስነ-ጥበበኛ ኣብ ቨኒስ ዓቢ ቤት-ዕዮ እዩ ነይርዎ። ኣብቲ ዘበን እቲ ቬኒስ ስሙያት  ስነ-ጥበባውያንን ጸሓፍትን ቀባትን ዝእከቡሉ ቦታ ምንባሩ ሙር ይጠቅስ። ካብ ክልተ ወይ ሰለስተ ስነ-ጥበበኛታት ንላዕሊ እውን ኣብታ እተዛርብ ዘላ ቅብኣ ሰሪሖም ክዀኑ ከምዝኽእሉ ከኣ ይግምት። ተመራማሪ ቅብኣ ሚስተር ሙር፡ እቲ ጥንታዊ ቀባኢ ቲትያን "ነቲ ንድፊ ናይቲ ቅብኣ ምስ ወዱ ኮይኑ እኳ ኣልዒሉዎ ክኽውን ዝኽእል እንተኾነ፡ ንብምሉኡ ወይ ንመብዛሕትኡ እቲ ቅብኣ ባዕሉ ዝቀብኦ ዘመላኽት ነገር ከምዘይረኸብ ይሕብር። "እቲ ዘሐጕስ ነገር ፡ እዚ ቅብኣ ካብ ቤት ዕዮ’ቲ ውሩይን ፍሉጥን ቀባኢ ቲትያን እተረኽበ ክሳብ ሕጂ ከይተፈልጠ ዝጸንሐ ቅብኣ ምዃኑ እዩ" ይብል ሙር።


"ዓዲ ዃላ ውዒለ እንክምለስ ራማ" ወዲ ዎንግ

ኣንቶንዩ ዎንግ ቻይናዊ ዘመቦቆሉ እንግሊዝያዊ ክንሱ ኣብ ትግራይ ብስራሕ መደብ 'ጂኦሎጂስት' ይሰርሓሉ ኣብ ዝነበረ እዋናት ጭራ ዋጣን ክራርን ተለማሚዱ 'ናይ ሓበሻ ምግቢ ብዙሕ ሽንጉርቲ' ኢሉ እናደረፈ ሰባት የዛኒ። ጓይላ ትልሂት እውን ኣዝዩ ይፈቱ እዩ።


ጓል 110 ዓመት ዕድመ ዝኾና ኣደ፡ ኣብ መዓልቲ ልደተን ብዘስመዐኦ መዝሙር ኣብ ቲክቶክ ገኒነን

ኣሚ ሃውኪንስ ዝተባህላ ብሪጣንያዊት ኣደ፡ ኣብ መበል 110 ዓመት መዓልቲ ልደተን፡ ብዝዘመረኣ ፍልጥትን ህብብትን ደርፊ ቀዳማይ ኵናት ዓለም ኣብ ቲክቶክ ኮኾብ ዓለም ኮይነን። ወይዘሮ ኣሚ ሓውኪንስ ኣብ ዕለተ ልደተን ነታ "መገዲ ቲፔራሪ [ኣየርላንድ] ነዊሑና" (It's A Long Way to Tipperary)፡ እትብል ፍልጥቲ ደርፊ ቀዳማይ ኵናት ዓለም እናዘመራ ወዲ 14 ዓመት ወዲ ጓለን ብቪድዮ ቀዲሑ ኣብ ቲክ ቶክ ምስኣውጽአን እዩ ህቡብነተን ብሓንሳብ ሰማይ ዓሪጉ። ኣብ ሓደ ሰዓት ከኣ ልዕሊ 100 ሽሕ ሰብ ርእዩወን። ተወላዲት ማንማውዝ ዝኾና ወይዘሮ ኣሚ፡ ክንዲ ወዲ ጓለን ኣብ ዝነበራሉ ዕድመ ንእስነተን፡ ኣብ ምሉእ ብሪጣንያ እናዞራ ናይ ሳዕስዒት ምርኢት የቕርባ ነይረን። እንተኾነ ኣብቲ እዋን ትደርፍ ጓለንስተይቲ ትኽበር ስለዘይነበረት፡ ወላዲተን 'ደርፊ ጽቡቕ ኣይኮነን' ስለዝበለአን እየን ምድራፍ ኣቋሪጸን። እቲ ቪድዮ ኣብ መላእ ዓለም ምስተራእየን ብሰብ ምስተፈትወን፡ ኣደ ናይቲ ነቲ ምስሊ ዝቐረጸ ወዲ 14 ዓመት፡ "ብሰብ ምፍታው ጽቡቕ እዩ፤ ኣብ ደቂ ሰባት እምነት ከምዝህልወካ እዩ ዝገብር" ብምባል ተዛሪባ። እዘን ኣደ ኣብ እዋን ምዝዛም ቀዳማይ ኵናት ዓለም፡ ጓል ሸውዓተ ዓመት እየን ነይረን። ካብ ሽዑ ጀሚረን ድማ ናይ'ቲ እዋን ደርፍታት ይደርፋ ነይረን። "ከምዛ ሰዓት'ያ፡ ሓንሳብ እንተ ኣጀሚርካያ፡ ደው ኣይትብልን። 'ካልእ ክደርፈልኩም' ኢላ ትሓተካ" ትብል ጓል ጓላ ዝኾነት ሃና ፍሪማን። ወይዘሮ ኣሚ ምስ ሰለስተ ወለዶታት ኣባላት ስድራቤተን እየን ዝነብራ። ሃና፡ ኣብዚ ናይ ዕጽዋ እዋን ምስዘን ናይ ዕድመ ብዓልቲ ጸጋ ምንባሮም ዝፈጥረሎም ሓጎስ እንትትገልጽ፡ "ኣዚና ዕድለኛታት ኢና" ትብል። "ዓባይና ማእከል ናይ ኩሉ'ያ፡ ኣብ ዙርያኣ ኢና ንእከብን ንነብርን" ድማ ትብል። ንወዳ ሳቻ፡ ክትዋዘ 'እስከ ንዓባይካ ቪድዮ ቅድሓያ' ከምዝበለቶ ዘኪራ፡ እንተኾነ ዘይተጸበየቶ ግብረመልሲ ምርካቡ ክትኣምን ኣይክኣለትን። "ንፍዕቲን፡ ገርህን'ያ፡ ዝጽግማ የለን" ብምባል ድማ ትገልጻ። ወዳ ምስ ዓባያ ጥቡቕ ርክብ ከምዘለዎም ዝገለጸት ሃና፡ "ኣዝዩ'ዩ ዝፈትዋ" ትብል። እቲ ሕጺር ቪድዮታት ብምእንጋድ ዝፍለጥ መተግበሪ ቲክቶክ፡ ኣብ 2016 ዝተጀመረ ኾይኑ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ልዕሊ ሓደ ቢልዮን ሰባት ይጥቀምሉ።


ብፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ ተፃሒፉ ዝተዳለወ ፊልም ‘ሳንኮፋ’ ኣብ ኔትፍሊክስ ክረኣይ’ዩ

ኣብ 1993 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ናብ ምርኢት ዝበቕዐ ፊልም ‘ሳንኮፋ’፡ ብኩባንያ ኣሬይ ኣቢሉ ካብ 14 መስከረም ጀሚሩ ኣብ ኔትፍሊክስ ክረኣይ’ዩ። ብፀለምቲ ሰብሞያ ፊልም ዝተሰርሑ ፊልምታት ብምድላውን ብምክፍፋልን ዝፍለጥ ኣሬይ፡ ፊልም ‘ሳንኮፋ’ ናብ ተመልከትቲ ከቕርብ ብኔትፍሊክስ ብምምራፀይ ኩርዓት ተሰሚዑኒ ኢሉ። ብኃይሌ ገሪማ ተፃሒፉ ዝተዳለወ ‘ሳንኮፋ’፡ ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተበጊሳ፡ ኣብ ሰሜን ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ናይ ሕርሻ ቦታ ጊላ ብዛዕባ ዝኾነት ጓልኣንስተይቲ ተሕልፎ መከራ ዘርእይ’ዩ። ሳንኮፋ ናብ 4ኬ ፅሬት ምስሊ ክብ ዝበለ እንትኾን፡ ካብዚ ሰሙን ጀሚሩ ኣብ ኔትፍሊክስ ክረኣይ’ዩ። ኣብ ኣሜሪካ፣ ካናዳ፣ ዓባይብሪጣንያ፣ ኣውስትራልያን ኒውዝላንድን ናብ ዝርከቡ ተመልከትቲ ከምዝቐርብ ድማ ተገሊፁ። ናብ ምርኢት ምስበቕዐ ብዙሕ ሽልማታት ዝረኸበ ፊልም ሳንኮፋ፡ ዘከፋፍል ስለዘይረኸበ ግና፡ ኃይሌ ገሪማ ባዕሉ ናብ 35 ሃገራት ዘይሩ ከምዘርኣዮ ይግለፅ። ኣብ 1982 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝተለቐቐ ፊልም "ኣሽስ ኤንድ ኤምበረስ" እውን ቅድሚ ሕዚ ብኔትፍሊክስ ኣቢሉ ናብ ተመልከትቲ ቀሪቡ’ዩ። ወዲ 75 ዓመት ኃይሌ ገሪማ ኣብ ከተማ ጎንደር ተወሊዱ ከምዝዓበየ ይዛረቡ። ወላዲት ኃይሌ ገሪማ፡ ናይ ቀዳማይ ብርኪ ቤት-ትምህርቲ መምህር፣ ኣቡኡ ገሪማ ተፊካ ድማ፡ መዳለዊ ተዋስኦ ከምዝነበረ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዘ ኣብ ዝሃቦ ቃለ-መሕተት ተዛሪቡ። ኣሰር ኣቡኡ ብምስዓብ ድማ፡ ናይ ኣቡኡ ትያትር ይለማመድ ኔሩ። ድሕሪ እዚ፡ ኃይሌ ገሪማ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቀዳማዊ ኃይለ ስላሰ ማእኸል ምህዞ ንሓፂር ግዘ ምስ ፀንሐ፡ ድራማ ከፅንዕ ናብ ኣሜሪካ ተጓዒዙ። ካብ ኦፍ ካሊፎርኒያ ሎስ ኣንጀለስ ዩኒቨርሲቲ ማስተርስ ዲግሪ ምስሓዘ፡ ንልዕሊ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሆዋር ሙያ ፊልም ኣምሂሩ። ኣወር ግላስ፣ ቻይልድ ኦፍ ሬነሰንስ፣ ሃርቨስት 3000፣ ዓድዋ፣ ቡሽማማ፣ ሳንኮፋን ጤዛን ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ ካብ ሞንጎ ዝሰርሖም ብዙሓት ስራሕቱ’ዮም።


በዓልቲ-ቤት ህቡብ ተዋሳኣይ ሆሊዉድ ዊል ስሚዝ ምስ ካልእ ሰብኣይ ዝምድና ከምዝነበራ ሓቢራ

ብዓልቲ-ቤት ህቡብ ተዋሳኣይ ሆሊዉድ ዊል ስሚዝ፡ ጃዳ ፒንከት ስሚዝ: ምስ ራፐር ኣጋስታስ ኣልሲና ዝምድና ከምዝነበራ ሓቢራ። እታ ተዋሳኢት፡ 'ሬድ ቴብል ቶል' ኣብ ዝተባህለ ናይ ፌይስቡክ መደብ፡ ምስ በዓል ቤታ ዊል ስሚዝ ብሓባር ኣብ ዝገበርዎ ቃለ-መሕተት እያ ገሊጻ። ንሳ፡ እቲ ዝምድና ካብኡ ምስተፈልየት ከምዝፈጸመቶ'ውን ወሲኻ ሓቢራ። "ተፈላሊና ኔርና። ምስ ግዜ ድማ ምስ ኣጋስት ናብ ካልእ ዝተፈልየ ምጥንናግ ማዕቢሉ" ክትብል ተዛሪባ። ዊል ስሚዝ፡ ምጥንናግ ድዩ ነይሩ ወላስ ጾታዊ ዝምድና ኢሉ ምስ ሓታታ፡ "ኣብቲ እዋን ጓሂ ስለዝነበረኒ ልበይ'ውን ተጎዲአ ነይረ" ክትብል መሊሳ። እዞም መጻምዲ፡ ኣብ 1997 ተመርዕዮም ክልተ ቆልዑ ምስ ወለዱ ተፈላልዮም ነይሮም። ሕጂ ግን ብሓንሳብ ከምዘለው ብወግዒ ሓቢሮም። እዞም ስድራ፡ ነቲ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝናፈስ ዘሎ ወረን ግምታትን ግልጺ ንምግባር እዮም ኣብቲ ዝገበርዎ ሾው ሓበሬታ ክህቡ ተገዲዶም። ኣብ ቀረባ እዋን፡ ራፐር ኣጋስት ኣልሲና፡ ምስ ሓደ ማዕከን ዜና ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕተት፡ ምስ ጃዳ ፒንከት ዝምድና ከምዝነበሮምን  ዊል ስሚዝ ድማ ምስኣ ርክብ ክገብር ፍቓድ ከምዝሃቦን ተዛሪቡ ነይሩ። ጃዳ ፒንከት ግን "ኣብቲ ዝነበረ ፍሉይ ኩነታት፡ ኣነ ጥራሕ እየ ፍቓድ ክህብ ዝኽእል" ክትብል መሊሳ። ዊል ስሚዝ፡ ኣብቲ ቅድሚ ዓርባዕተ ዓመት ዝነበረ ዝምድና እንታይ ዓይነት ስምዒት ትደልዪ ኔርኪ ኢሉ ምስ ሓተታ፡ "ጽቡቕ ክስመዓኒ'ዩ ነይሩ ድልየተይ፡ ጽቡቕ ስምዒት ከይተሰመዓኒ ነዊሕ ግዜ ገይረ ነይረ" ክትብል መሊሳ። ኣብዚ እዋን እታ ስድራ-ቤት ብሓንሳብ ከምዘላን፡ ኣብ "ፍጹም ፍቕሪ" ይነብሩ ከምዘለውን  ጃዳ ፒንከት ወሲኻ ሓቢራ። ዊል ስሚዝ'ውን ምስኣ ብምስምምማዕ፡ ጽቡቕ ናብራ ከምዘለዎም ሓቢሩ። ኣብ መወዳእታ እቲ ምርኢት ድማ "ብሓንሳብ ክንጋልብ ኢና፡ ብሓንሳብ ክመውት ኢና። ክሳብ መወዳእታ ሕማቕ ሓዳር" ካብ ባድ-ቦይስ ዝተወስደ ጥቕሲ ወዲኦም።


"ምምያ ኣብ ምዕቃብ ክብርታት ኤርትራ ኣበርክትኡ ዕዙዝ'ዩ" ሰሎሞን ድራር

ደራስን ዳይሬክተርን ሰሎሞን ድራር፡ ስነ ጥበብ ብፍላይ ስነ ጽሑፍ ኤርትራ ይዓቢ ከምዘሎ ይዛረብ። ኣብ ኤርትራ በብዓመቱ ልዕሊ ሓደ ምኢቲ መጽሓፍቲ ከምዝፈርዩ'ውን ተዛሪቡ።


ሰንደቕ ጥበብ ድምጻዊት ኣብርሀት ኣንከረ

በዓል ናጽነት ኣብ ነብሲ ወከፍ ኤርትራዊ ፍሉይ ዝኽርን ጦብላሕታን ኣለዋ። እቲ ዝኽሪ ምስ ዝተፈላለየ ውልቃውን ሓባራውን መግዛእታዊ ግፍዕን በደልን፡ ነቲ ዓመጽን ጭቆናን ንምምካት ዝተኻየደ ቃልስን ዝተኸፍለ መስዋእትን ክዓሙቕን ክደምቕን ይኽእል። ኣብ ቃልሲ ሓርነት ኣብ በረኻን ኣብ ዓድን፡ ኣብ ስደትን ሕምብርቲ መግዛእትን ኮይኑ በብዝኽእሎን ብዓቕሙን ዝተሳተፈን ናጽነት ክትጽምበል ዝመስከረ፡ ኣብ ዓድን በረኻ ብክእለትን ፍልጠትን፡ ብጥበብን ብረትን፡ ኣብ ስደት ብሓበሬታን ንዋትን ዝተቓለሰ ኩሉ ኣብ ነብሲ ወከፍ ግንቦት ጽንብል ናጽነት ፍሉይ ዝኽሪ ኣለዎ። ኣብ ዝባን ከበሳ፡ ኣብ ዛግር ተወሊዳ ዝዓበየት፡ ምስ ምንቅስቓስ ህዝባዊ ሓይልታት ናብቲ ኸባቢ፡ ብንእስነታ ብሃገራዊ ስምዒትን ፍቕርን ዝተጸልወት፡ ካብ ሓረስቶት ስድራ ተወሊዳ ስምይቲ ሃገራዊት ሰንደቕ ጥበብ ክትከውን ዝበቕዐት ኣብርሀት ኣንከረ፡ በቲ ነጎድጓዳዊ ድምጻን፡ መድርኽ ናይ ምቁጽጻር ብቕዓታን ነብሰ ተኣማንነነታን እዮም ዝዝክሩዋ ብዙሓት። ኣብ መፋርቕ ሰብዓታ ናብ ቃልሲ ሓርነት ዝተሰለፈት ትዕግስቲ ሃይለ ንኹሉ ደርፍታት ኣብርሀት ኣንከረ እያ ትፈትዎን ትደርፎን። ብሰንኪ ጽልዋ ደርፍታታ ጥራሕ ከኣ ብማዕዶን ኣብ መድረኽን ጥራሕ ንእትፈልጣ  ድምጻዊት ጓል ኣንከረ ብልዑል ኣድናቖት ከም ቀረብኣ ትቖጽራ። ኣብ ዝኾነ ዕላላት ስማ እናኽለዓል ከኣ ብምሒር ተምሳጣ "እቲ ድምጻ እኳ ነጎድጓድ'ዩ" ብምባል ንገለ ካብ ደርፍታታ ክትደግሞ ብምፍታን ኣድናቖታ ትገልጽ። ኣብ ፈለማ ሰማንያታት ባህሊ ውድብ ምስ ቆመ ኣብ ሰናጭሮ ዓራግ እትዝክራ ተጋዳሊት ገነት፡ ንጓል ኣንከረ ንትምህርቲ ብዝነበራ ክቱር ጽምእን ናይ ምፍላጥ ድሌትን እያ ትዝክራ። ኣብርሀት፡ ኣብታ ንኽትመሃር ዕድል እትረኽበላ እዋን ምስ መጽሓፍያ ቅኒን ክትብል ግዜኣ ተሕልፎ። ንዝኾነ ይፈልጥ እዩ እትብሎ ክምህራን ከረድኣን ዓቕሚ ንዘለዎ ዝኾነ ይኹን  ሰብ 'ኣረድኣኒ' ብምባል ነብሳን ዓቕማን ከተማዕብል እትጽዕር ህርኩትቲ ተጋዳሊት ምንባራ ትዝክር ገነት። ኣብርሀት ኣንከረ፡ ኣብ ሓደ እዋን ምስ ሚድያ ውሽጢ ዓዲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕትት፡ ብምቕሉል ትሕትና፡ 'ኣነ ኣብ ህዝባዊ ግንባር'የ ተወሊደን ዓብየን' ብምባል፡ ከም ሰብ ኣብቲ ሓርነታዊ ውድብ ከም እተቐርጸት ብምግላጽ፡ ንኹሎም እቶም ኣብ ስነ-ጥበብን ኣካዳምን ንኽትመሃር ዝሓገዙዋ ብጾታ ልዑል  ምስጋናን ክብርን ኣቕሪባትሎም ነይራ። ብኡ መጠን ከኣ ሰማዕታን ሰዓብታን ብትሕትናኣን ክእለታን የድንቑዋን የመስግኑዋን። ትዕግስቲ፡ ነታ "ኣላሽ ኣበልናዮም" እትብል፡ ንሕቶ መሰል ርእሰ ውሳኔ ህዝቢ ኤርትራን ንጽንዓትን መኸተን ተቓለስቲ ሓይልታትን እትጉልሕን ንፖለቲካዊ መስመር ስርዓት ደርግ እተቃልዕ ደርፊ ኣብርሀት ኣንከረ ዳርጋ ከምዘላታ እያ ትደግማ። ነቲ ዝተሓልፈ ጽንኩር ግዜን መስርሕን ንኽትዝክር ብትሑት ድምጺ፦ ኣላሽ ኣበልናዮም ኣብ ጸጣሕ ጎንጎል ሕጂ'ዶ ይሓይሽ ዕጽድጽድ ምንጥል ነዊሕ'ዩ ሴፍና ዕጽፍ ዘይብል ወይልኹም እክብካብ ገስገስቲ መሰል . . . " እናበለት ተዚማ። እዛ ኣብ 1977 ኣብ ህዝባዊ ግንባር ተወዲባ፡ ኣብ ኩናት ሰምሃርን ኳዜንን ከም ሓፋሽ ውድባት ኣገልጊላ፡ ኣብ 1978 ምስ ካምቦድያ ተዓሊማ ኣብ ብርጌድ 51 ዝተመደበት ድምጻዊት ተጋዳሊት ኣብ ቅድመ ግንባር እውን እጃማ ኣበርኪታ እያ። እቲ ድሕሪ 30 ዓመት ብረታዊ ህልኽን መኸተን ንሰራዊት ደርግ ስዒሩ ናጽነት ኤርትራ ዘረጋገጸ ውድብ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ግንባራት ዓሪዱ ጥራሕ ይዋጋእ ኣይነበረን። ነቲ ተዋጋኢ ሓይሊ ዝድግፉ ከም ክፍሊ ህንጻን መጓዓዝያን፡ ዕጥቅን ስንቅን፡ ንግድን ሕርሻን፡ ክፍሊ ትምህርትን ምርምርን፡ ዜናን ባህልን፡ ምንቕቓሕን መጽናዕትን ዝኣመሰሉ ትካላቱ፡ ንመንኮርኮር እቲ ቓልሲ ንቕድሚት ዝወንጨፉ ዘደንቑ ትካላት ምንባሩ ገዳይም ተጋደልቱ የረድኡ። ንጥፈታት እቲ ኣብረሀት ኣንከረ እትዋስኣሉ ዝነበረት ባህሊ ውድብ ከኣ ኪኖ እቲ መዳፍዕን ተወንጫፊ ሮኬታትን ዝበጽሐ ኣርያም እናነጎደ ሞራል ህዝብን ተጋደልትን የበርኽን ንመንፈስ ጸላእቱ ኣብ ምድኻም ልዑል ተራ እዩ ነይሩዎ። ኣብርሀት እውን " ተዋጋኢ ሰራዊት ኣብ ግንባራት፡ ሓፋሽ ውድባት ኣብ  ውሽጢ ሰራዊት፡ መሃንድሳት  ኣብ ምስራሕ ጽርግያ ኮታ ኩሉ'ቲ ኣብቲ ቃልሲ ዝተሰለፈ በብዓቕሙ ስለዝተወፈየ እዩ ናጽነት መጺኡ" ብምባል ባህላዊ ጎስጓሳት ኣብ ናጽነት ኤርትራ ዝነበሮ ኣበርክቶ ቀሊል ዘይምንባሩ ተረድእ። ሰውራ ኤርትራ ኣብ 1978 ብምትእትታው ሕብረት ሶቬት ሒዙዎ ካብ ዝነበረ ከተማታት ኣዝሊቑ ናብ ሳሕልን ባርካን ምስ ተመልሰ፡ ድምጺ ሓፋሽ፡ ነቲ፡ 'ኣሎና ሎሚ እንተረሓቕና ጽባሕ ሰዊድና ክንምለስ ኢና' ዝብል ደሃይ መኸተ ዘንጸባርቕ ደርፍታት ድምጻውያን ብማዕበል ተሰኪማ ናብ ህዝቢ ብምብጻሕ ዝተጻወተቶ ተራ ዝርሳዕ ኣይኮነን። ኣብርሀት ኣንከረን ብጾታን ካብ ከበሳታት ኤርትራ እኳ እንተረሓቑ ድምጾምን መልእኽቲ መኸተኦምን ግን ኣብ ነብሲ ወከፍ ሬድዮ ዝወለዐት ገዛ የቃልሕ ምንባሩ፡ ኣብርሀት ብነጎድጓዳዊ ድምጻ ኣብ ነብሲ ወከፍ ቤት እያ ትዝከርን ትኽበርን። ብዙሓት መንእሰያት ከኣ ብመልእኽቲ ዜማታታ ናብ ቃልሳ ከምዝተጸምበሩ ርግጸኛ እየ ትብል ትዕግስቲ ማዕረ እቲ ንሳ ተኽብራን ተፍቅራን ዘኽብሩዋ ኣሽሓት ከምዘለው ብምግላጽ። ነብሲ ወከፍ ድምጻዊ/ት ካብ ደርፍታትካ/ኪ ነየነይቲ ተድንቕ ወይ ተፍቅር ተባሂሉ ክሕተት እንከሎ፡ ካብ ደቅኺ ንመኖም ትፈትዊ ተባሂላ እትሕተት፡ ዝበዝሕ ግዜ ንኹሎም ደርፍታቱ ብማዕረ ከምዝርእዮም እዩ ዝዛረብ፤ ኣብርሀት ኣንከረ እውን ተመሳሳሊ ምላሽ እዩ ዘለዋ። ዝደረፈቶም ደርፍታት ገሊኦም ድሕሪ ምዝላቕ 'ኣሎና' ንምባል፡ ገሊኦም ንመኸተ መጥቃዕትን ጸረ-መጥቃዕትን ህዝባዊ ሰራዊት ንምምጓስ ዝተሓሓዝ እዩ። ብድሕሪ እታ ኣላሽ ኣበልናዮም እትብል ደርፋ ከኣ ንተካእትን ተረከብቲ ሕድርን ተማሃሮ ቤት ትምህርቲ ሰውራ ነበር ዝደረፈታ ደርፊ ትዝክር። ክሳብ ሕጂ ከኣ ኣስታት 130 ዝኾኑ ደርፍታት ኣፍርያ ኣላ። ሓደ ካብ ኣድነቕታ ዮውሃንስ ዑቕባይ ከኣ ኮኾብ ድምጻዊት ጓለንስተይቲ ሰውራ እያ ክብል ኣድናቖቱ ይገልጽ። ነቲ ኣብ መፋርቕ ሰማንያታት ዝደረፈታ "ፋኖ ኣምበላይ" እትብል ደርፋ ኣብ ዘላ፦ "ሰብ እዩ እምበር'ታ በዓል ነብሲ መዓስ ተደሪዑ ሓጺን ልብሲ ሳላ ጽንዓት ሳላ እታ መትከሉ በዓል ታንኪ መከናይዝድ ኮይኑ" እትብል ንጽንዓት መኸተን እቲ ሓደ ምስ ዓርስተ እናገጠመ ካብ ዜሮ ተበጊሱ ብመስዋእቱን ቃልሱን ብሓይልን ዓመጽን ዝተጓዕጸጸ መሰል ርእሰ ውሳኔኡ ዘረጋገጸ ህዝበዊ ሓይሊ ከምእተዘኻኽሮ ይሕብር። እቲ ኣብ ሓርነታዊ ቓልሲ ዝተራእየ ኣብ ዝኾነ እዋን ክድገም እዩ ኢልካ ዘይትጽበዮ ሃገራዊ ተወፋይነት ምንጭን ሓይልን ኩሉ ስነ-ጥበባዊ ፍርያት ምንባሩ እትገልጽ  ድምጻዊት ኣብርሀት፡ እቲ ውድብ መን ኣበይ የድምዕ ኣጽኒዑ ንሰብ ኣኣብ ዘድምዓሉ የሳትፎ ምንባሩ ትሕብር። የውሃንስ ብወገኑ እቲ ኣብ ሳሕል ብፍቕሪ ሃገር ዝነደደ ሰብ ፍጡር ክነሱ ድርዒ ሓጺን ከምዝለበሰ ምስ ታንክታት እናተራጸመ ዝስዋእን ዝውፈን ዝነበረ መድሕን ሃገር ኣኣብ ዝኣተዎ ከድምዕ ነብሱን ሕልንኡን ይሰርዕ ብምንባሩ እቲ ዘደንቕ ተኣምር ከምዝተፈጸመ ብምግላጽ፡ ከም ትዕግስቲ ንደርፍታት ድምጻዊት ኣብረሀት ኣንከረ ወትሩ ከምዘይርስዖ የረድእ።


“ንሃገረይ ዘይተመለስኩሉ ምኽንያት ...” ረዘነ ተስፋጽዮን

“ምጽፋይን ግህደትን ምልካውነት” ዘርእስታ ብረዘነ ተስፋጽዮን ዝተጻሕፈት መጽሓፍ ድሮ ተዘርጊሓስ ብዙሕ ይዝረበላ ኣሎ። እታ መጽሓፍ፡ ሰባት ብሕልነኦም “ኣበይ ነይረ”?  “እንታይ ገይረ?” “ኣብ ህይወተይን ህይወት ካልኦትን እንታይ ኣበርኪተ?”  “ኣበይ ተጋግየ?” “ሕጂኸ ኣበይ ኣለኹ?” ስለምንታይ’ከ “ንሃገረይዘይተመለስኩ?” ንዝብል ዉልቃውን ሃገራውነትን ሕቶታት ንከስቆርቁሩሉ ትደፍኦም። ብድሕሪ ናጽነት ግዳሳት ኤርትራውያን ጸሓፍቲ ብዛዕባ ተመኩሮኦም ተመኩሮ ካልኦትን ሓደ ሓደ መጻሕፍቲ  ይጽሕፉ ኣለው። ሓደ ካብኦም ብዙሕ ዝረኣየን ዝሰርሐን፡ ኣብ ሃገር ሽወደን ኡፕሳላ ዝነብር ምስ ሽወደናውያን መዘነታቱ ተወዳዲሩ ኣብ ዓውደ ፖለቲካ ብቕዓቱ ዜመስከረ፡ ንኤርትራውያን ዜጓንፎም ጸገማት እናረድእን ዓቕሞም እናሓየለን ዕዉት ናብራ ዝመርሐ ረዘነ ተስፋጽዮን እዩ። ረዘነ ኣብ ሽወደን ን45 ዓመታት ነቢሩ ኣሎ። 45 ዓመታት ነዊሕ እዩ? ስለምንታይ ግን ናብ ሃገሩ ዘይተመልሰ? እታ 370 ገጻት ዝሓዘት መጽሓፉ ብዛዕባ ታሪኽ ህይወቱ እያ ተዘንቱ። ጸሓፊ ብታሪኹ  ኣቢሉ ኣብ ኤርትራ ዝተሰግሩ ሽግራት፡ ኣብ ስደት ዝተኻየዱ ቃልስታት፡ ኣብ ናጽነት ዝተወልዑ ዉዕዉዓት ስምዒታት፡ ከምኡ’ውን ዘይተማልኡ ሕልምታት ዘርዚሩ ኣቕሪቡዎም ኣሎ። ብዓቢኡ ኸኣ ንምንታይ ንሃገሩ ከም ዘይተመልሰ ኣነጺሩ ገሊጹዎ ኣሎ። ኤርትራን ገድሊ-ኤርትራን መብዛሕትኡ ጊዜ፡ ኤርትራ ብብረታዊ ገድልን ተጋደልታን’ያ ትዝከር። ካብቲ ዛዕባ’ቲ ወጺእካ ምጽሓፍ ንምንታይ ከም ዘይተኣታተወ ሰፊሕ ትንታኔ ዜድልዮ ዛዕባ ዀይኑ እቶም ነቲ ሓጹር’ቲ ጥሒሶም ዝጸሓፉ ሰባት ሒደት እዯም። ካብ ብረታዊ ቃልሲ ወጻኢ ዝዀኑ ሓያላት ሸነኻት ስለ ዘለው፡ ታሪኽ ኤርትራ ካብ ታሪኽ ብረታዊ ቃልሲ ፍንትት ኢሉ ክትረኽ ኣድላዪ’ዩ። ብኣርባዓታት ዝተሰግሩ ግድላት፣ ብሓምሳታት ዝተኻየደ ዉዲትን ጥልመትን፣ ብስሳታት ዝተኻየደ ጐበጣ፡ ግፍዒ ጦር-ሰራዊት፡ ከምኡ'ውን ሽዑ ካብ መታሕት ንሱዳን ዝተሰደ ህዝቢ (እሞ ኸኣ ጌና ካብ ሱዳን ዘይተመልሰ ህዝቢ)፣ ብሰብዓታት ደርጊ ዘስዓቦ ምብትታን፡ ዝሰዓበ ማእሰርትን ግፍዕን ህልቂትን ዉግእ ሓድሕድን (ኣብ ሞንጎ ጀብሃን ሻዕብያን) ሽዑ ዝተኸሰተ ዋሕዚ ንስደት (እንኮላይ ንኤውሮጳን ኣሜሪካን ሃገራት ኣዕራብን) ብውልቀ ዛንታን ተመኩሮን ክንገሩ ዝግበኦም ብኣሽሓት ዝቍጸሩ ዛንታታት ኣሎዉ። ብተወሳኺ፡ ብሰማንያታት ዝቐጸለ ዋሕዚ-ስደት፡ ንቃልሲ ናጽነት ዝድግፍ ብስደተኛታት ዝተገብረ ኣበርክቶ፡ ብተስዓታት ዘርከበ ናጽነት፡ ዘሕደሮ ጽልዋን ተስፋን፡ ድሕሪ ሒደት ዓመታት ዝተወልዐ ዉግእ ባድመ፡ ካብ ድሕሪ ዉግእ ክሳብ ሕጂ ዘጓነፉ ሽግራት፡ ከም ምስጓግ-ህዝብታት፡ ስደት መንእሰያት ዝኣመሰሉ ማእለያ ዘይብሎም ክንገሩ ዝግብኦም ዛንታትት ኣሎዉ። ረዘነ፡  ሓደ ካብ'ቶም ነዚ ዝተዘርዘረ ክውንነት ብቐረባ ስለዝፈልጦ ተመኩሮኡ ብመልክዕ ምስክርነት ንህዝቢ ኣቕሪቡ'ሎ። ንገድሊ ኤርትራ፡ ኣበርክቶን ሓገዝን እቶም ኣብ ግዳም ኮይኖም ዝቃለሱ ዝነበሩ ውፉያት ሓፋሽ ውድባትን ንዋታውን ሞራላውን ደግፍ ዝህብ ዝንበረ ሓፋሽ ህዝብን ኣገዳሲ እዩ ነይሩ። ኣብ ምጉስጓስን ምውዳብን ሓፋሽ ዲያስፖራ ዓቢ ተራ ዝነበሮም  ከም ረዘነ ዝኣመሰሉ ውፉያት ተቓለስቲ ታሪኾም ብምጽሓፍ ነቲ ዘይተነግረ ክፋል ዛንታ ስደት ህዝቢ ኤርትራ ምሉእ ክገብሩዎ ኣገዳሲ እዩ። ረዘነ መጽሓፉ ንወለዱ'ዩ ናይ ቃልሲ ብጾቱን እዩ ወፍዩዋ። ተስፋይ ወልደሚካኤልን መንግስትኣብ ኣስመሮምን  ኣብ ቅድሚ-መእተው መጽሓፉ ናእዳኦም ኣንቢሮምላ ኣሎዉ። ከምኡ'ውን ብቀረባ ንረዘን ዝፈልጡዎ፡ ሊቀ-ካህናት ተክለ-ማርያም ምርካጽዮን፡ ምስክርነቶም ኣቕሪቦም ኣሎዉ። ሊቀ-ካህናት ተክለ-ማርያም ምርካጽዮን ንረዘነ ብሓርኰትኮቱ'ዮም ዝገልጽዎ። ካብ ቀደም ኣትሒዙ፡ "ኣብ ማሕበር-መንእሰይ ፍኖተ ብርሃን፡ ኣባል ረድዮ ኣስመራ፡ ኣብ ትካላት ስፖርት ብልዑል ሓላፍነት ዘገልገለ ንጡፍ ሰብ'ዩ" ክብሉ መስኪሮምሉ። ቀጺሉ ረዘነ፡ ኣብ 1974 ብከመይ ንስደት ከም ዜምርሐ፡ ሃገረ-ሽወደን ዝገበረትሉ ምቅብባልን ዝለገሰትሉ ዑቕባን፡ ከም ሰብ ንኽዕምዕብል ድማ ዝኸፈተትሉን ዝተጠቕመሉን ዕድላት፡ ኣብኡ ዀይኑ ድማ ምስ ብጾቱ ንቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዘበርከቶም ስርሓት ገሊጹዎ ኣሎ። እቶም ኣብታ መጽሓፍ ሓሓሊፎም ቀሪቦም ዘሎዉ ፍጻሜታት፡ ፍሉያት ዛንታት ዉልቀ ሰባት፡ ምስክርነታት፡ ንኣንባቢ ሓድሽ ዓለም ይኸፍቱ'ዮም። ደራሲ ብዛዕባ ማሕበር ንናጽነት ኣብ ኤውሮጳ፡ ኤርትራዊ ማሕበረ-ሰብ ኣብ ሽወደን ናይ ቀረባ ኣፍልጦ ስለ ዝነበሮ ኣብ ጽሑፉ ኣስፊሩዎ ኣሎ። ረዘነ ኣብ ሃገር ሽወደን፡ ካብ 2002 ክሳብ 2006 ንሰልፊ ሶሻል-ደሞክራትስ ወኪሉ ዘገልገለ ኣባል ፓርላማ'ዩ። እታ 26 ምዕራፋት ዝሓዘት መጽሓፍ ከኣ ካብ ቁልዕነቱ ክሳብ እዛ እዋን ንዘላ ህይወቱ እያ ትገልጽ። እቲ ትግርኛ ጽፉፍ'ዩ፣ እቶም ዘቕረቦም ዛንታታት ድማ ሰሓብቲ'ዮም። ብፍላይ እቲ ኣብ ሰብዓታት ኣብ ኣስመራ ዝነበረ፡  ጸሓፊ  ዝሓለፎ ጕዕዞን ዝገለጾ ኩነታትን ዝፈልጥ ሰብ፡ ነታ መጽሓፍ ብምንባብ ነቲ ብጊዜ ምንዋሕ ኣብ አእምሩኡ ክሃሱዎ ዝኽእሉ ዝኽርታት መሊሱ እዩ ዝኹልዖ። እቲ ሽዑ ዝነበረ ሕንፍሽፍሽ፡ ዘይምዕሩይ ኣካይዳ ፖሊስ ኤርትራ፡ ማእሰርቲ መንእሰያት፡ ንሜዳ ሃጽ ኢሉ ዝጠፍእ ዝነበረ ህዝቢ፡ ፋሕ-ፋሕ ዝኣተወን ስድራ-ቤታት ኤርትራ፡ ... ኣብ ዉሽጥኻ ጸላዕላዕ ዜብሉ ተርእዮታት የኸትሉ። ምናዳ ንድሕሪት ተመሊስካ ምርኣዯም፡ ነቶም ተቐቢሮም ዝነበሩ ስምዒታት ኣተንሲእካ ኣብ ናይ ሓሳብ ዕልቕልቕ ምእታው ከም ማለት'ዩ። ነቲ ሽዑ ዘይነበረ ንኡስ ወለዶ ከኣ "ለካ እዝን-እትን እውን ተሰጊሩ'ዩ እዩ"  ዘብል እዩ። እቶም ኣብቲ መጽሓፍ ቀሪቦም ዘሎዉ ፍጻሜታት፡ ኤርትራዊ ክሳብ ክንደይ ሽግር ከም ዘሕለፈ የርእዩ። ሰብ ንቡር ህይወቱ ንከይመርሕ ዝዕንቅጽ፡ ስራሑን ስድራ-ቤቱን ጠንጢኑ፡ መጻኢ ዕድሉ ሰዊኡ፡ ንክጋደል ንበረኻ ወይ ንስደት ዘንፍጽ ምንባሩ ዘርኢ ተዘክሮታት ኣሎ። መደምደምታ እታ መጽሓፍ ዳርጋ ኣብ ኩሎም ምዕራፋት ተነስኒሱ ኣሎ። ስለዝኾነ ሃዲእካ ከተንብቦ ትግደድ። ምኽንያቱ ደራሲ፡ ብቅደ ሕሉፍ ዝኽሪ/ፍላሽ ባክ/ን ብህሉው ኩነትን፡ ቀደም ኵነታት ከመይ ከም ዝነበረ፡ ሕጂ ኸኣ ከመይ ከም ዘሎ እናኣነጻጸረን ፍርዲ እናሃበን ኢዩ ጽሒፉዎ። ኣንባቢ፡ "ህዝቢ ሕጂ ቅድም ይሕሾ፡ ናይ ሎምን ትማልን መነባብሮኡ እንታይ ይመስል?  ኵነታት ማእሰርቲ ትማልን ሎምን ከመይ ኣሎ? ሰብኣዊ መሰላት'ከ? ኵነታት ስደት ህዝቢ ኤርትራ (ሽዑን ሕጅን) ከመይ ይመስል?" ዝብሉ ሕቶታት ኣንባቢ መልሲ ክህበሎም ይኽእል'ዩ። ኤርትራዊ ዝሓለፎን ዝሓልፎ ዘሎ ብደሆን ገድልን ዳርጋ ኣይተነግረን። ኣብ ስደት ብዛዕባ ኣዴታት ዓዲ ጣልያን፡ ብዛዕባ ኣባላት ተጋድሎ ሓርነት ዝነበሩን ዝተዋሰኑን፡ ዋኒኖም ገዲፎም ናብ ቃልሲ ዝኣተዉን ዝጠፈሹን ሰባት፡ ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ዝዓበዩን ዝኸርተቱን  ዜጋታት፡ ዛንትኦም ንሓድሽ ወለዶ ክንገር ኣገዳሲ እዩ። መበገሲኡ ፈሊጡ መጻኢኡ መታን ክቕይስ። ረዘነ'ምበኣር ብመጽሓፉ ኣቢሉ መገዲ ከፊቱ'ሎ ስለዘሎ ዝኽእል ዘበለ ጸሓፊ ክኽተሎ ዘለዎ ኣገዳሲ ዕማም እዩ። ኣብ ስደት ዝተበተነ ኤርትራዊ በብዝኸዶ ይጠፍእ ምህላው ክስወር ዘይክኣል ሓቂ'ዩ። ዝወጽእ'ምበር ዝምለስ ዳርጋ የለን ክብሃል ይከኣል። ና ጽነት ምስተረኽበ ኩሉ ስደተኛ ንሃገሩ ዝምለስ እዩ ዝመስሎ ነይሩ። ዳርጋ ኣብ ነብሲ ወከፍ ገዛ እውን ይዝረበሉ ነይሩ። ክምለሱ ፈቲኖም ዘይተዓወቱን ተመሊሶም ዝሰተሰዱን እውን ኣለው። ስለምንታይ ንዓዲ ምምላስ ከም ዘይተኻእለ መፍሓፍ ረዘነ መሊሳቶ ኣላ። "ድሕሪ ነጻነት ኤርትራ (1991) ናብ ሃገረይ ክምለስ ልዑል ምንዮትን ባህግን ነይሩኒ። ስለምታይሲ ብፈለምኡ´ውን ካብ ሃገር ክወጽእ ብናይ ደገ ገዛእቲ ብዘውረድዎ ህዝባውን ሃገራውን ዓመጽ ተገዲደ እየ ዝተሰደድኩ። . . . ነብሰይ ደኣ ከም ኣብነት እወስድ ኣለኹ'ምበር እቲ ካብ ሓምሳታት ኣትሒዙ ካብ ሃገሩ ዝተሰደ ዜጋ ምኽንያት መስደዲኡ ፖለቲካዊ ኢዩ ነይሩ። ድሕሪ ሃገር ብመስዋእቲ ሓርበኛታት ነጻ ምውጽኣ ድማ: ናብ'ታ ንዓመታት ዝናፈቕናዮም ሃገርን ህዝብናን ክንጽበር ባህጊ ኔሩና። ባህግና ብዙሕ ከይሰጎመ ግን ተዀልፈ" ይብል ረዘነ። እቲ ረዘነ ዝሃቦ መልሲ ኣብኡ ተሓጺሩ ኣይተርፍን። እቲ ኣበርኪቱዎ ዘሎ መጽሕፍ ብዝተፈላለዩ ሸነኻቱ ኤርትራ ብናቱ ኣተሓሳስባ ንስደተኛ ህዝባ ንኽትቅበል ዘይከኣለት ብግልጺ ኣስፊሩዎ ኣሎ። "እቲ ስርዓት ስለዘይተዳለወ ጥራይ ዘይኰነስ ድልየት'ውን ዘሎዎ ኣይመስለንን" ክብል ርእይትኡ ብጽሑፍ ኣቕሪቡዎ ኣሎ። ቀጺሉ ኸኣ ረዘነ፡ እቲ ተሰዲዱ ዘሎ ንሃገሩ እንተ ዝምለስ ካብ ዝብል ጽንሰ-ሓሳብ ተበጊሱ፡" ኤርትራ ነቶም ዓቕምን ክእለትን ዝደለቡ ደቃ ብዘይምእካባ ብገንዘብ ክትመን ዘይከኣል ዓቢ ክሳራ ወሪዱዋ ኣሎ" ይብል። እታ ብትግርኛ ዝቐረበት መጽሓፍ ብቋንቋታት ኢንግሊዝን ካልኦት ቋንቋታት ኤርትራ ተሓቲማ ብርትዓዊ ዋጋ ናብ ህዝቢ ክትቀርበሉ ዜኽእል ዕድል እንተዝርከብ ብዙሕ ሰብ እውን ምኸሰበ ዝብል ርእይቶ ሰባት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ይዝረብ ኣሎ።


ፍልጥቲ ራፐር ኒኪ ሚናጅ ንትሬሲ ቻፕማን 450 ሽሕ ዶላር ክትከፍላ ተስማሚዓ

ራፐር ኒኪ ሚናጅ፡ ምስ መሰል ቅዳሕ ብዝተሓሓዝ ምስ ኒኪ ሚናጅ ዘለዋ ሞገት ንምዕራፍ 450 ሽሕ ዶላር ክተከፍላ እያ። ትሬሲ ቻፕማን፡ ኒኪ ሚናጅ ገለ ክፋል እቲ ‘‘ቤቢ ካን ኣይ ሆልድ ዩ ቱናይት’’ ዝብል ደርፋ ከምዝተጠቐመትሉ ብምግላጽ ኣብ 2018 ከሲሳታ ነይራ። እቲ ገለ ክፋል ደርፊ ትሬሲ ቻፕማን ወሲዱ ዝተባህለ ‘‘ሶሪ’’ ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ ደርፊ ኒኪ ሚናጅ ናብ ሰማዕቲ ኣይበጸሐን፤ ኮይኑ ግና ሞሊቑ ኣብ ሬድዮ ዲጄ ፋንክማስተር ፍሌክስን ማሕበራዊ ሚድያን ብስፍሓት ተሰሚዑ እዩ። ቻፕማን፡ እቲ ደርፊ ንፍሌክስ ኣካፊላቶ ብዝብል ዝኸሰሰታ ኮይና ሚናጅን ፍሌክስን ግን ነቲ ክሲ ነጺጎምዎ። ‘‘ሶሪ’’ ኒኪ ሚናጅ ኲን ዘርእስቱ ራብዓይ ካሴታ ኣብ 2018 ኣብ እትቐድሐሉ እዋን፡ ምስ ራፐር ናስ እዮም ጽሒፎምዎ። ነታ ደርፊ፡ ኣብታ ጀማይካዊ ሼሊ ተንደር ዝሰራሓ መርኣያ ተመርኲሶም እዮም ኣዳልዮምዋ፤ እታ መርኣያ ንገዛእ ርእሳ ኣብታ ብ1988 ሽልማት ግራሚ ዝወሰደት ‘‘ቤቢ ካን ኣይ ሆልድ ዩ ቱናይት’’ እትብል ደርፊ ትሬሲ ቻፕማን ተመርኲሳ ከምእተሰርሐት ግን ኣይፈለጡን፡፡ ኣብተን ደርፊታት ዝነበረ ምምስሳል ምስኣስተባሃልሉ ግን፡ ካብ ቻፕማን ፍቓድ ንምርካብ ተደጋጋሚ ሕቶ ኣቕሪቦም፡ ነጺጋቶም፡፡ ትሬሲ ቻፕማን ኣብ ስራሕታ ፍቓድ ፈፂማ ከይምዘይትህብ እዮም ጠበቓታታ ዝዛረቡ፡፡ ቅድም ክብል ዳይና፡ ኒኪ ሚናጅ ነቲ ደርፊ ብውሱን መልክዑ ጥራሕ ከምዝተጠቐመትሉን እቲ ደርፊ ንጥቕሚ ትሬሲ ቻፕማን ዝጎድእ ብዛዕባ ምዃኑ ዝኾነ መርትዖ ከምዘየለን ወሲና ዝነበረት ኮይና፡ ጠበቓታት ሚናጅ እውን ደረፍቲ ፍቓድ በዓል ዋና እንተረኺቦም መርኣያ(ሳምፕል) ንምስራሕ ክፍቀደሎም ከምዝግባእ ተኸራኺሮም ነይሮም፡፡ ቤት ፍርዲ እቲ ንመርኣያ ዝተሰርሐ ደርፊ ከመይ ኢሉ ክወጽእ ከምዝኸኣለን መሰል ዋንነት ዝጥሕስ ብዛዕባ ምዃኑን እናመርመረ ጸኒሑ እዩ፡፡ ኮይኑ ግና ትሬሲ ቻፕማን ካብ ኒኪ ሚናጅ ዝቐረበላ ካሕሳ ንምቕባል ፍቓደኛ ብምዃና እቲ መስርሕ ፍርዲ ክዕጾ እዩ።


ዓለም ዘቆጻጺ ዘሎ ኣፍሪቃዊ ደርፊ 50 ሚልዮን ሰባት ርእዮምዎ

“ጀሩሳሌማ” እትብል ናይ ሓደ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ድምጻዊ ደርፊ ብዓለም ደረጃ ህቡብነት ኣጥርያስ ድሮ ኣብ ዩቱብ 50 ሚልዮን ሰባት ተዓዚቦማ። ደራፋይ ማስተር ከይ-ጂ (Master KG) 50 000 000 ምብጽሓ ዝተሰምዖ ሓጎስን ሓበንን ብምግላጽ፡ ኣብ ትዊተር ኩሉ ሰብ ክሳተፍ ዝጽውዕ ናይ ትዊተር መጸዋዕታ፡ (#Jerusalemachallenge) ዘርጊሑ’ሎ። ድሮ ኣብ ዝተፈላለየ ክፍለዓለማት ነቲ መጸዋዕታ ተቐቢሎም ክቆጻጸዩ ዝጀመሩ ኣለዉ። ማስተር፡ ኣብ ዝገበሮ ዝተፈላለየ ቃለመሕትታት፡ ደርፉ ብሚሊዮናት ኣፍሪቃውያንን ኣብ ካልኦት ክፍላተ-ዓለም ዝርከቡ ሰባትን ተቐባልነት ብምርካባ ከምዘሐጎሶ ክገልጽ ተሰሚዑ’ዩ። እታ ብፍሉይ ሳዕስዒት ዝተሰነየት ደርፊ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት’ዩ ኣውጽኡዋ። ገለ ካብቶም ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ክቆጻጸዩላ ዝተራእዩ ሰባት ዘርኢ ኣብ ትዊተር ዝተዘርግሐ ቪድዮታት ንምርኣይ፡ ንገለ ነቕርበልኩም።


ጆ ባይደን ካብ ሩስያ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ንዝፍፅሙ ስጉምቲ ከምዝወስድ ኣጠንቂቑ

ፕረዝደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ሃገሩ ካብ ሩስያ ንዝፍኖ መጥቃዕቲ ሳይበር ንምክልኻል፡ “ኣድላይ ዘበለ ስጉምቲ” ከምትወስድ ኣጠንቂቑ። ከም ሓበሬታ ዋይት ሃውስ፡ ካብ ሩስያ ንዝፍኖ መጥቃዕቲ ሳይበር ንምምካት፡ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ስጉምቲ ከምዝውሰድ እዩ፡ ፕረዝደንት ባይደን ገሊፁ ዘሎ። እንተኾነ ሩስያ ንክሲ ኣሜሪካ ኣይትቕበሎን። ፕረዝደንት ኣሜሪካን ሩስያን፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ጄኔቫ ምርኻቦም ስዒቡ፡ ትማሊ ዓርቢ ንሓደ ሰዓት ብስልኪ ኣውጊዖም። ኣሜሪካ፡ ካብ ሩስያ ዝብገሱ መጥቃዕትታት ሳይበር ይውስኹ ከምዘለዉ እያ ትገልፅ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ን 1500 ትካላት ዘልመሰ መጥቃዕቲ ሳይበር ከምዝተፈፀመ ይዝከር። ነቲ ናይ ስልኪ ዝርርብ ስዒቡ ንመራኸብቲ ሓፋሽ መብርሂ ዝሃበ ጆ ባይደን፡ “ካብ ሩስያ መጥቃዕቲ እንክፍኖ፡ ዋላ’ኳ ብመንግስቲ ሩስያ ዝድገፍ እንተዘይኮነ፡ ካብ ሩስያ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ስለዝኾነ ጥራሕ፡ መንግስቲ ሩስያ ስጉምቲ ክወስድ ንፑቲን ግልፂ ጌረሉ እየ። መረዳእታ ክሳብ ዝሃብናዮ ድማ ስጉምቲ ክወስድ ኣለዎ” ኢሉ። ኣሜሪካ፡ ኣብ ሩስያ ኮይኖም መጥቃዕቲ ሳይበር ንዝፍፅሙ ሰርሰርቲ መጥቃዕቲ ክትፍፅም ድያ ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ባይደን፡ “እወ” ዝብል መልሲ ሂቡ። ምምሕዳር ፑቲን ብወገኑ፡  “ኣሜሪካ መጥቃዕቲ ሳይበር ተፈፂሙኒ ኢላ ንሩስያ ሓበሬታ ሂባ ኣይትፈልጥን” ኢሉ። ድሕሪ እቲ ናይ ስልኪ ዝርርብ ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ፑቲን ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ “ ሩስያ መጥቃዕቲ ሳይበር ንምክልኻል ድልውቲ እያ። እንተኾነ፡ ኣሜሪካ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ መጥቃዕቲ ሳይበር ዝምልከት ሓበሬታ ኣይለኣኸትልናን” ክብል ገሊጹ። ሓደ ስሙ ዘይተፀርሐ ላዕለዋይ በዓልመዚ ኣሜሪካ ድማ፡ ብዛዕባ መጥቃዕቲ ሳይበር ንሩስያ ተደጋጋሚ ሓበሬታ ከምዝተውሃባ ንኤኤፍፒ ሓቢሩ። ሩስያ፡ ክልቲአን ሃገራት፡ መጥቃዕቲ ሳይበር ንምክልኻል ካብ ፖለቲካ ናፃ ዝኾነ ሞያውን ዘላቕን ርክብ ከምዘድልየን ገሊፃ ኣላ። ኣሜሪካ፡ ኣብቶም ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ልዕሊኣ ካብ ሞንጎ ዝተፈፀሙ መጥቃዕትታ ሳይበር እቶም ከበድቲ ካብ ሩስያ ዝተፈነዉ ምዃኖም እያ ትገልፅ። ክፍሊ ድሕንነት ሩስያ ብዛዕባ እቶም መጥቃዕትታት ሓበሬታ ኣለዎ እዩ፡ ኢላ ድማ ትኣምን። ክልቲኦም ፕረዝደንታት ኣብ ዝገበርዎ ናይ ስልኪ ዝርርብ፡ መጥቃዕትታት ሳይበር ንምክልኻል፡ ሓበሬታ ክለዋወጡን ክተሓባበሩን ከምዝተሰማምዑ ጆ ባይደን ገሊፁ። “ፅቡቕ ልዝብ እዩ ተኻይዱ። ተስፋ ሂቡኒ ኣሎ” ኢሉ፡ ፕረዝደንት ጆ ባይደን። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ክልቲኦም መራሕቲ፡ ኣብ ስዊዘርላንድ ኣብ ዝተራኸብሉ ግዘ ካብ ሞንጎ ዘልዓልዎም ነጥብታት እቲ ሓደ፡ መጥቃዕቲ ሳይበር ምክልኻል ዝብል ኔሩ። ሻቡ፡ ጆ ባይደን፡ መጥቃዕቲ ክፍፀሞም ኣይግባእን ዝበሎም 16 ዘፈራት ንፑቲን ምሃቡ ፀብፃባት ይገልፁ። እንተኾነ ድሕሪ እዚ፡ ኣብ ሩስያ ወይ ድማ ኣብ ምብራቕ ኣውሮጳ ከምዝርከብ ዝግመት ሰርሳሪ ጉጅለ ‘ሬቭል’፡ ሓያል መጥቃዕቲ ከምዝፈፀመ ይፍለጥ። እዚ መጥቃዕቲ ምስተፈፀመ፡ ጆ ባይደን ኣብ ጉዳይ ድሕነት መጥቃዕቲ ሳይበር ከትኩር ፀቕጢ ኣሕዲርሉ እዩ። ብኻልእ ወገን ድማ ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ዘካየድዎ ናይ ስልኪ ልዝብ፡ ኣብ ሶርያ ሰብኣዊ ሓገዝ ምቕራብ ኣብ ዝከኣለሉ መገዲ ከምዝተሰማምዑ ዋይት ሃውስ ገሊፁ ኣሎ። እዚ ከኣ፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ወጥሪ ሃዲኡ፡ ንምትሕብባር ድሉዋት ምዃነን ዘመልክት እዩ ተባሂሉ።


ንኮቪድ-19 ፈሪሑ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ንሰለስተ ኣዋርሕ ዝተሓበአ ሰብ ተረኺቡ

ካብ ኮቪድ-19 ፈሪሑ ኣብቲ ኣዝዩ ጽኑዕ ሓለዋ ዘለዎ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ቺካጎ ንሰለስተ ኣዋርሕ ከይተፈለጠ ክንቀሳቀስ ዝጸንሐ ሰብ ከምዝተረኸበ ኣኽበርቲ ሕጊ ኣመሪካ ገሊጾም። እቲ ወዲ 36 ዓመት ኣዲትያ ሲንግ ዝብሃል ኮይኑ፤ ሓደ ካብ ሰራሕተኛታት እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ተጠራጢሩ ውልቃዊ ሰነዳቱ ምስ ሓተቶ እዩ ተፈሊጡ። በቀዳም ኸኣ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ። ኣዲትያ ሲንግ፡ በቲ ሰራሕተኛ እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ወረቀቱ ከርኢ ምስ ተሓተተ፡ ሰራሕተኛ እቲ መዓርፊ ነፈርቲ ምዃኑ ዘርኢ መለለዩ ወረቐት ኣርእይዎ፡ እታ መለለይት ወረቐት ግን ናይ ሓደ ላዕለዋይ ሓላፍን ኣብቲ ትካል ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ከምተጠፈአት ተመልኪታ ዝነበረትን እያ። ፖሊስ፡ ኣዲትያ ሲንግ ካብ ሎስ ኣንጀሎስ 19 ጥቅምቲ ናብቲ ቦታ ከምዝመጽአ እዮም ዝሕብሩ። ኣዲትያ ሲንግ ነታ መለለዩ ወረቀት ናይቲ ሓላፊ ኣብቲ መዓርፊ ነፈርቲ ከምዝረኸባን ብምኽንያት ኮቪድ-19 ናብ ገዝኡ ከይከይድ ፈሪሑ ኣብቲ መዓርፊ ነፈርቲ ክዕቆብ ከምዝመረጸ ነቶም ዝሓተትዎ ሓለፍቲ ከምዝገለጸሎም ኣብ ቺካጎ ትሪቡን ሰፊሩ ኣሎ።፥ ፈራዶን ኣኽበርቲ ሕግን በቲ ክስተት ኣዝዮም ከምዝተገረሙን፡ እሞ ድማ ኣብ ከም ቺካጎ ዝኣመሰለ ጽኑዕ ሓለዋ ዘለዎ መዓርፎ ነፈርቲ ንሰለስተ ኣዋርሕ ከይተፈለጠ ምጽንሑ ከምዝተደነቁን ገሊጾም። ኣዲትያ ሲንግ ካብ 19 ጥቅምቲ 2020 ክሳብ 16 ጥሪ 2021 እዩ ኣብቲ መዓርፊ ነፈርቲ ክነብር ጸኒሑ። ኣዲትያ ሲንግ ነባርነቱ ኣብ ሎስ ኣንጆለስ ኮይኑ ንምንታይ ዕላማ ናብ ቺካጎ ከምዝምጽአ ገና ኣብ ምጽራይ እዩ ዘሎ። ንኣዲትያ ሲንግ ኣብ ሓደ ጽኑዕ ሓለዋ ዘለዎ ስፍራ ብዘይ ፍዋድ ክነብር ጸኒሑን ንኡስ ስርቂ ፈጺሙን ዝብል ክሲ ቀሪብሉ ኣሎ፡ ንግዚኡ ኸኣ ናብቲ መዓርፊ ነፈርቲ ከይኣቱ ተኸልኪሉ ኣሎ፡ ነዚ እገዳ እዚ ጥሒሱ ናብቲ መዓርፎ ነፈርቲ ምስ ዝኣቱ ኸኣ 1000 ዶላር ክቅጻዕ ግዝያዊ ፍርዲ ተዋሂብዎ ኣሎ። ዳኛ ኦርቲዝ "መዓርፎ ነፈርቲ ንድሕነት ተጠቀምቱ ክብል ጽኑዕ ሓለዋ ክህልዎ ትጽቢት ይግበረሉ እንተኾነ ኣዲትያ ሲንግ ነቲ ኣብቲ መዓርፊ ዘሕለፎ መዓልታት ኣብ ግምት ብምእታው ንሕብረተሰብ ዝጓዳእ ሰብ ከምዘይኮነ ኢና ክንርዳእ ክኢልና" ኢላ። ምምሕዳር እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ብወገኖም፡ ኩነታት ኣዲትያ ሲንግ ኣብ ምጽራይ ከምዘሎ ብምሕባር፡ ኣዲትያ ሲንግ  ኣብቲ መዓርፊ ነፈርቲ ኣብ ዝነበረሉ ሰለስተ ኣዋርሕ ሕሉፍ ኣሳእልን ሰነዳትን ብምፍታሽ ዝኾነ ዘብጽሖ ጸጥታዊ ጸጋማት ከምዘይነበረ ገሊጾም።


ኣብ ሊባኖስ ካብ ቤት ማእሰርቲ ብመኪና ካብ ዝሃደሙ እሱራት ምስ ገረብ ተጋጭዮም ሞይቶም

ኣብ ሊባኖስ ካብ ቤት ማእሰርቲ  ካብ ዝሃደሙ ብዙሓት እሱራት፡ ሽዱሽተ እሱራት ንመህደሚ ዝተጠቀሙላ መኪና ምስ ገረብ ብምግጫዋ እቶም ሓሙሽተ ሞይቶም። እቶም ካብ ጥቓ ከተማ በይሩት ዝርከብ ዓቢ ቤት ማእሰርቲ መዓጹ ሸላ ሰይሮም ዝሃደሙ እሱራት ብዝሖም 69 እዩ። ካብቶም ካብ ቤት ማእሰርቲ ዝሃደሙ 69 እሱራት እቶም 15 ከምዝተተሓዙ እቲ ሓደ ኣዲኡ ባዕላ ናብ ፖሊስ ዘረከበቶ ከምዝኾነ መንግስታዊት ማዕከን ዜና ኤንኤንኤ ኣቃሊሓ። ኣካላት ጸጥታ እታ ሃገር ኣብ ብዙሕ ዝተጠርጠረ ከባቢታት ጽዑቕ ተፍተሽ የካይዱ ከምዘለዉን ንኹሎም ነበርቲ እቲ ዝተጠርጠረ ቦታታት ከባቢኦም ብንቕሓት ክከታተሉ ከምዝተነገሮም እታ መንግስታዊት ማዕከን ዜና ሓቢራ። እቲ ሓደጋ፡ ካብቶም 69 ዝሃደሙ እሱራት፡ እቶም ሽዱሽተ እሱራት  ንሓንቲ ማኪና ካብ ዋንኣ ብሓይሊ ኣሕዲጎም ክሃድሙ ኣብ ዝፈተንሉ ኣብ ባብዳ ዝብሃል ክፋል ከተማ በይሩት ምስ በጽሑ ብሓያል ናህሪ ምስ ገረብ ብምግጫዎም’ዮም እቶም ሓሙሽተ ሽዑ ንሽዑ ሞይቶም። መንግስታዊት ማዕከን ዜና ኤንኤንኤ “ዳሽያ ዝዓይነታ ጻዕዳ መኪና ምስ ዓቢ ገረብ ተጋጭያ ዓቢ ሓደጋ ምስ ኣጋጠመ፡ እቶም ኣብታ መኪና ዝነበሩ ካብቶም ካብ ቤት ማእሰርቲ ዝሃደሙን ምኳኖምን እታ መኪና ካብ ዋንኣ ብሓይሊ ከምዝወሰዱዋን ክፍለጥ ተኻኢሉ” ኢላ። ካብቶም ኣብታ መኪና ተሳፊሮም ዝነበሩ እቶም ሓሙሽተ ክመቱ እንከለዉ እቲ ሓደ ካብ ሞት ክድሕን ከምዝኸኣለ እታ መንግስታዊት ማዕከን ዜና ገሊጻ። ሰብ መዚ ሊባኖም እቲ ህድማ ብኸመይ ከጋጥም ከምዝኸኣለ ንኽጻረ መርመራ ጀሚሮም ኣለዉ። ሓንቲ ዓቓቢት ሕጊ፡ ኣብ መንጎ እቶም እሱራትን ሓለውቶምን ዝኾነ ጎንጺ ከምዘይነበረ ከተረጋግጽ ከምዘይከኣለት ተዛሪባ።


ኮሮናቫይረስ፡ "ሓበሬታ ብዝኾነ መላኺ ክዕፈን ዘይግበኦ ስንቅን ዕጥቅን እዩ"

ሓበሬታ ከም ዕጥቂ ሓይሊ እዩ፤ ከም ስንቂ መግቢ እዩ፤ ከም ጸሓይ ኣብ መዓልቲ፡ ከም ወርሒ ኣብ ለይቲ ብርሃን እዩ። ሓበሬታ ሰራውር ደም እዩ። ሓበሬታ ትንፋስ እዩ። ሓበሬታ ንዓወትን ውድቀትን፡ ንሞትን ሕየትን ዝውስን ሓይሊ ምዃኑ ብዝተፈላለየ ሊቃውንትን ሞያውያንን ዝተጻሕፉ ሰነዳት ይዛረቡ። ንሓደ ሓበሬታ ዘለዎን ዘይብሉን ህዝቢ ብኣብነት ኣወዳድር እንተትበሃል እንታይ ምበልካ ተባሂሉ ዝተሓተተ መንእሰይ ሰመረ፡ "ኣብ ብርሃንን ጸላምን ከም ዝነብር ህዝቢ ገይረ ምገለጽኩዎ" ክብል መሊሱ። ንህላዌ ሓበሬታ ከም ብርሃን ንስእነት ሓበሬታ ከኣ ከም ጻላም ብምግላጽ። ጥቕምን ኣገዳስነትን ሓበሬታ ካብ ጥንቲ እዩ ዝጅምር። ስለዝኾነ ከኣ'ዩ ሕብረተሰብ፡ ካብን ናብን ክንቀሳቐስ ከሎ ኣብ ጉዕዞ ከጋጥሞ ንዝኽእል ነገር ንምፍላጥን ቅድመ ምድላዋት ንምክያድን፡" ሚ-ሬኤካ! ዓዲ ደሓን'ዶ ዝመጻእካዮ መገዲ እንታይ ይመስል ዝበሃሃል። " ሚ-ሬኤካ?" ኣብ ሕብረተሰብ ሰበኽ ሳግም ትግረ እትዝከር ዘረባ እያ። እዛ ካብ ጥንቲ ብኩናትን ውግእን ቅርጽን መልክዕን እናሓዘት ዝመጽአት ዓለምና፡ ንዓወትን ስዕረትን ሓደ ውግእ ዝጸሉ ከም ምጽናዕ ስነ-አእምሮ ሰራዊት መቐናቕንቲ፡ ዕጥቅን ኣሰላልፋን፡ ሓይልን ድኹም ጎድኑን ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ንምጽናዕ ሓበሬታ ኣዝዩ ኣገዳሲ ብምዃኑ፡ ወተሃደራዊ ትካላት ሃገራት ቴክኖሎጂ ሓበሬታ ኣብ ምምሃዝን ምምዕባልን ዓቢ ተራ ከምዝተጻወቱ ንኣገዳስነት ሓበሬታ ብዝተፈላለየ መልክዑ ዝድህስሱ መጻሕፍቲ የረድኡ። ሓበሬታ ግን ኣብ ኩናትን ውግእን ጥራሕ ኣይኮነን ዘድሊ። ኣብ ንግድን ኢንዱስትርን፤ ኣብ ሕርሻን ምምዝማዝ ሃብቲ ባሕርን፤ ኣብ ትሕቲ ባሕርን ምድርን ዝርከብ ማዕድናት፤ ኣብ ጥዕናን ምርምርን ብሓጺሩ ኣብ ኩሉ መዳያት ህይወት ኣገዳሲ እዩ። እዚ ንዓለምና ኣጨናኒቑዋ ዘሎ ኮቪድ-19 እውን ብሓበሬታ እዩ ዝግጠም ዘሎ። እቲ ሓደገኛ ቫይረስ ብኸመይ ኣገባብ ይመሓላለፍ፡ ብኸመይ'ከ ክንከላኸሎ ይከኣል ዝብል ሓበሬታ፡ ዛጊት እቱ ዝዓበየ መከላኸሊ ኮይኑ ኣሎ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ሓፈሻዊ ጉባኤ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣገዳስነት ሓበሬታ ንምዕዛዝ ን28 መስከረም ከም ዓለም ለኻዊ መዓልቲ ምምሕልላፍ ሓበሬታ ክትክበር ወሲኑ። ኣብዚ ፈታኒ ናይ ኮቪድ እዋን እውን እንተኾነ፡ እቲ ኩነታት ብዘፍቅዶ መገዲ ትበዓል ዘላ። ኣብዛ ዕለት ኣባል መንግስታትን ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ሲቪላዊ ትካላት ማሕበረሰባትን፡ ሕብረተሰብ ንህይወቱን መጻኢኡን ዘገድሶ ኩሉ ዓይነት ሓበሬታ ክረክብ መሰል ስለዘለዎ ዝምልከቶም ኣካላት ግቡኦም ክገብሩ መዘኻኸሪ ይቐርብ። "ሓበሬታ ማለት፡ ንማንም ሰብ፡ ብውልቂ ኮነ ብእኩብ፡ ከም ጉጅለን ህዝብን ህይወቱ ከውሕስ፡ ረብሕኡ ክዕቅብ፡ ሓይሊ ክድልብ፤ ጸገማቱ ከወግድ ዝሕግዝ ዕጥቅን ስንቅን'ዩ ተባሂሉ ክትርጎም ይኽእል'ዩ" ይብል ኤፍረም ማንም ወዲ ሰብ ኣብዛ ዓለም ሓበሬታ ናይ ምርካብ መሰሉ ክኽበር ከምዝግበኦ ብምዝኽኻር። ይኹን እምበር ኣብዚ ዓለምና ብቴክኖሎጂ ሓበሬታ ናብ ቁሸት ተቐይራትሉ ዘላ እዋን ንህዝቦም ሓበሬታ ዝነፍጉን ዝግድቡን ሓደ ሓደ ስርዓታት ብተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ወቐሳ የጋጥሞም እዩ። ፖለቲካዊ ወጥሪ፣ ዘይምርግጋእ፣ ስግኣት ጎንጽን ግጭትን ኣብ ዘለዎ ሃገር ሓበሬታ ካብን ናብን ብግቡእ ክመሓላለፍ ኣይከእልን እዩ። ብዝኾነ ይኹን ምኽንያት ህዝባዊ ናዕቢ ምስ ዝኽሰት ሓደ ሓደ ስርዓታት ሳልሳይ ዓለም ተቐዳዲሞም ኣገልግሎት ኢንተርነት እዮም ዝዓጽውዎ። ገሊኦም እሞ ከኣ ካብ ፈለምኡ እውን ፈጺሞም ዘይፈቕድዎ፡ ወይ ከኣ ኣሎና ንምባል ሓይሊ እቲ ዝርገሐ ቀኒሶም ጨቐቕ ብዝብል መርበብ ድምጺ ህዝቢ ዝዕፍኑ ኣለው። እቲ ከምኡ ዓይነት ተግባር ነቶም ሰብኣዊ ረድኤትን መደባት ምዕባለን ዘሰላስሉ ከም ዩኤንዲፒን ዩኒሴፍን ዝኣመሰሉ ናይ ሕቡራት ሃገራት ትካላት ስርሖም ብግቡእ ንኸየከናውኑ ዕንቅፋት ከምዝኾኖም ሰነዳቶም የረጋግጹ። እንተኾነ ሓበሬታ ዕጥቅን ስንቅን ስለዝኾነ ዕጥቅን ስንቅን ዘለዎ ሕብረተሰብ ከኣ ብምልኪ ንዘመሓድሩዎ ስርዓታት ምሕዩ፡ ብድምጹ ዝሳተፎ  ደሞክራሲያዊ ስርዓት ክተክል ስለዝብገስ መንግስታት ይፈርሑ እዮም። እኹል ስርዓተ መመሓላለፍን ቅኑዕ ሓበሬታን ዘለዎ ህዝቢ እንታይ ክገብር ከምዝኽእል እቲ ብ2011 ዝተኻየደ ሰውራ ቐውዒ ማእከላይ ምብራቕ ኣረጋጊጹ እዩ። ብደረጃ ዓለም ክረአ እንከሎ ከኣ ገሊኦም ስርዓታት ንፖለቲካዊ ረብሕኦም ክብሉ ንኹሉ ናይ ሓበሬታ መሳርሕን መትረብን ዓፊኖም ንህዝቢ እተን ንሳቶም ክብልዎ ዝደልዩ ናይ ፕሮፖጋንዳ መልእኽቲ ብምሃብ ጥራሕ የጽምእዎ። ብምልኪ ዘመሓድሩ ብዙሓት ስርዓታት "ጠለብ ደሞክራሲ ኩሉ ሳዕ መወዳእታ ስለዘይብሉ፡ ንህዝቢ ከየጥመኻን ከየጽገብካን፡ ወትሩ ብዕለታዊ ጉዳዩን መነባብሮኡን ከምዝሓስብ ጌርካ ሓዞ" ብዝብል ኣተሓሳስባ እዮም ዝገዝኡ ይብል ዳዊት። ምኽንያቱ፡ ሰባት ኣብ ክንዲ ብምምሕዳራዊ ጉዳያት ዝዛረቡን ዝዝትዩን፡ "ዘይትን ላምባን ኣበይ ይርከብ ኣሎ? ጋዝን ነዳድን መጺኡ'ዶ? እኽልን ሽኮርን ከቢሩ'ዶ ሓሲሩ? መብራህትን ማይን መጽአ ከደ" ክብሉ፡ ንኽነብሩ፡ ደቆም ንኸድርሩ ኣብ ዕለታዊ ነገራት ከምዝሕጸሩ የረድእ። እቲ ዘሕዝን ግን እተን ዝማዕበላ ሃገራት ንዋሕዚ ሓበሬታ ብዘለዓለ ኣገባብ ክጥቀማሉ እንከለዋ እተን ድሕሪት ተሪፈን ዘለዋ "ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት" እናተባህላ ካብ ዝግለጻ ብዙሓት ሃገራት ሳልሳይ ዓለም ንዜጋታተን ዋሕዚ ሓበሬታ ዓጊተን ዓፊነን ክሕዘኦ እንከለዋ እየን ይብል ኤፍረም። ንኤርትራ ሓዊስካ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዝመሳሰልን ዝንእስን ጸገማት ከምዘሎ፡ ስርዓታት ብጉልባብ "ሃገራዊ ድሕነት" ሓበሬታ ይዕፍኑን ጹኑዕ ሳንሱር ይገብሩን ከምዘለው ድማ የረድእ። ሓበሬታ ንሓደ ዕጹው ገዛ መፍትሕ ጌርካ ከም ምኽፋት ብምምሳል ዝገልጾ ሰመረ፡ "ንዝኾነ ናይ ህይወት ጉዕዞ ብሓበሬታ ኢኻ ትኸዶ። ከምቲ ካፕተይን መርከብ ብዘይ ኮምፓስ ክመርሕ ዘይክእል ፓይለት እውን ብዘይ ፕሮትራክተር ኣብ መዓልቦኡ ክበጽሕ ኣይክእልን እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ሓበሬታ ብሰራውር ደም እውን ክምሰል ዝኽእል" ክብል ይዛረብ። ሓበሬታ ምርካብ ጥራሕ እውን እኹል ኣይኮነን። ሓበሬታ ምስኣን ምስ ዑረትን ጸልማትን ስለዝዛመድ ዘዛርብ ኣይኮነን። ግን ሓበሬታ በቲ እትደልዮ ፍጥነት እንተዘይረኺብካዮ እውን ዘይከገልግል ይኽእል እዩ። ብፍላይ ኣብዚ ዘበነ ኮቪድ-19 ነብሲ ወከፍ ለበዳ ንምግታእ ዝሕግዝ ሓበሬታ ኣብ ሰዓቱ እንተዘይበጺሑ ህይወት ስለዘዕዲ ሓበሬታ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ብዘይ ሓበሬታ ኣብ ጸላም ደርበስበስ ከም ዝብል ዓይነ-ስውር ስለእትኸውን፡ ኣብ ቅድሜኻ እንታይ ኣሎ ንክትፈልጥን ናበይ ከም እትጓዓዝ ክትውስንን ብርሃን ኣገዳሲ እዩ። ብርሃን ከኣ ሓበሬታ እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እያ እዛ መዓልቲ ምርካብ ሓበሬታ ዓለም ለኻዊ መዓልቲ ክወሃባ ተገይሩ። እዛ ለብዘበን እትበዓል ዘላ ዓለም ለኻዊ መዓልቲ ከኣ፡ ሕብረተሰብ ኣብ ግዜ ጸገም እኹልን ቅልጡፍን ሓበሬታ ክረክብ መሰል ኣለዎ ንዝብል ቴማ እያ ተጉልሕ። እኹል ሓበሬታ ምህላው ኣብ ሕብረተሰብን ስርዓታትን ዝምድናን ምትእምማንን ይሃንጽ። ብፍላይ ኣብዚ ተኣፋፊ ናይ ኮቪድ-19 እዋን ከኣ ሓበሬታ ነቲ ለበዳ ንምስዓር ዘገድስ ወሳኒ ዕጥቂ እዩ። እዚ ዕለት፡ ኩሎም መሻርኽቲ ንመሰል ምርካብ ሓበሬታ ኣብ ዝምልከት ዓለም ለኻዊ ምምይያጣት ክሳተፉ ኣብቲ መድረኽ ተረኺቦም ንፖሊሲታት ዝምልከት ርእይቶን ሓበሬታን ምኽርን ክልግሱ ዕድል ይኸፍት። እቲ ንኹሉ ክፉት ዝኾነ ፕሮግራም ኣብ ስነ-ፍልጠትን፡ ብዙሕነት ቋንቋን፡ ንስንኩላን ምሕቋፍ፡ ኣግልሎ ምውጋድ ዝኣመሰለ ብሚድያ ብኣኼባታትን ዝወሃብ ትምህርታዊ ሓበሬታ ብምሕያል እቲ መደባት ንክምዕብል እወታዊ ኣበርክቶ ክፈጥሩ ዕደል ይህብ።


ጄቢኤስ፡ ናይ ዓለምና ዝዓበየ ትካል ኣቕራቢ ስጋ ናይ ሳይበር መጥቃዕቲ ኣጋጢምዎ

ጄቢኤስ ዝተባህለ ናይ ዓለምና ዝዓበየ ኩባንያ መመስርሒ ስጋ ዝተሓላለኸ ናይ ሳይበር-መጥቃዕቲ ኣጋጢምዎ። ብምኽንያት እቲ ኣብ ልዕሊ ኣብ ትካል ጄቢኤስ ዝርከባ ኮምፕዩተራት ዝበጽሐ መጥቃዕቲ፡ ናብ ኣውስትራልያ፣ ካናዳን ኣመሪካን ዝግበር ሰደድ ንግዚኡ ክቋረጽ እንከሎ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰራሕተኛታት ካብ ስርሖም ክቦኽሩ ተገዲዶም ኣለው። እቲ ናይ መበጆ ገንዘብ ዝጠልብ መጥቃዕቲ ኣብ ሩስያ ብዝርከብ ጉጅለ ገበነኛታት ዝተፈጸመ ክኸውን ከም ዝኽእል ንሓበሬታ እቲ ኩባንያ ብምጥቃስ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ኣመሪካ ሓቢሩ። ብምኽንያት እቲ መጥቃዕቲ ሕጽረት ቀረብ ስጋ ከጋጥም ወይ'ውንዋጋታት ክውስኽ ከም ዝኽእል ይግለጽ። ናይ መበጆ ገንዘብ ዝጠልቡ መጥቃዕትታት ሳይበር፡ ሰርሰርቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ትካላት ናብ ዝርከቡ መርበብ ኮምፕዩተራት ብምእታው፡ ገንዘብ እንተዘይተኸፊሎም፡ ሰነዳት ክድምስሱን ካልእ ሽግራት ክፈጥሩን ምዃኖም የፈራርሑ። ዋይት ሃውስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኤፍቢኣይ ነቲ ጉዳይ የጻርዮ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ኣፈኛ ዋይት ሃውስ ካሪን ጂን ፕየር ብሰሉስ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ "ጄቢኤስ፡ መደበሩ ኣብ ሩስያ ክኸውን ብዝኽእል ትካል ገበን ናይ መበጆ ክፍሊት ከም ዝተሓተተ ኣፍሊጡ ኣሎ" ኢላ። ንሳ ወሲኻ "ዋይት ሃውስ ኣብቲ ጉዳይ ብቐጥታ ምስ መንግስቲ ሩስያ ይሰርሕ ኣሎ፤ ሃገራት ንገበነኛታት ከዕቑባ ኣይግባእን" ኢላ። ጄቢኤስ ነቲ መጥቃዕቲ-ሳይበር ኣብ ምፍታሕ ጽቡቕ ምዕባለታት ከም እተመዝገበን፡ ዝበዝሕ ክፍልታት እቲ ትካል ሎሚ ናብ ስራሕ ከምለስ ተስፋ ከም ዘለዎን ገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ምስ ኣጋጠመ ኩሎም በቲ መጥቃዕቲ ዝተተንከፉ ስርዓተ ኮምፕዩተራት ብቕልጡፍ ደው ከም ዘበለን እቶም ናይ መተካእታ 'ሰርቨራት' ከም ዘይተሰርሰሩን ሓቢሩ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ወተሃደራት ነበር ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ንኽዋግኡ መንግስቲ ጻውዒት ኣቕሪብሎም

ሰራዊት ኢትዮጵያ፡  ወተሃደራት እታ ሃገር ነበር፡ ገስጋስ ሓይልታት ትግራይ ንምግታእ ኣብ ዝግበር ኵናት ንኽዋግኡ ጸዊዑ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ጻዊዒት ዘቕረበ ሓይልታት ትግራይ ናብ ርእሰ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ይግስግሱ ስለዘለዉ’ዩ ተባሂሉ። \ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ኤምባሲ ኣመሪካ ጸጥታዊ ኩነታት እታ ሃገር ይጋደድ ስለዘሎ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ኩሎም ዜጋታት ኣመሪካ ብቕልጡፍ ካብታ ሃገር ንኽወጽኡ ኣጠንቂቑ’ሎ። ትማሊ ዓርቢ ከኣ 9 ናይ ፖለቲካ ጉጅለታት  ኣንጻር ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ  ሓደ ግንባር ንክቃለሱ ኣብ ዋሽንግተን ክታሞም ኣንቢሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን እቲ ኵናት ከምዝቕጽል’ዩ ዝገልጽ ዘሎ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት፡  ኣብተን ዓውዲ ናይ ኵናት ኮይነን ዘለዋ ክልላት ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን ብሓፈሻ ልዕሊ ሸውዓት ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዛት ኮይኖም ከምዘለዉን ካብኦም እቶም ሓሙሽተ ሚልዮን ካብ ክልል ትግራይ እዮም። ብዘይካ እዚ ኣብ ክልል ትግራይ 400 ሽሕ ከቢድ ሓደጋ ዓጸቦ ኣንጸላልይዎም ከምዘሎ ጸብጻባት ትካላት ውሃብቲ ረድኤት ይሕብሩ። ኣብዚ ሰሙን ሰበ ስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣዋጅ ህጹጽ ሓደጋ ብምእዋጅ ዜጋታት ኣብ ኢዶም ዝርከብ መሳርሒ ኵናት ኣብ ቀረብኦም ናብ ዝርከብ መንግስታዊ ቤት ጽሕፈት ኣመዝጊቦም ከባቢኦም ክሕልዉ ከምዘለዎም ኣጠንቂቖም። ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብግዲኡ እቲ ኵናት ደው ክብልን ብኣፍሪቃዊ ሕብረት ንዝግበር ናይ ምሽምጋል ስራሕቲ ከምዝድግፍ ኣፍሊጡ። ሃገራት ኣመሪካን ዓባይ ብሪጣንያን እቲ ኵናት ኣብቂዑ ኣብቲ ኵናት ዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት ሰላም ከውርዱ ከምዘለዎም ተደጋጋሚ ጻዊዒት ኣቕሪቦም። ኣብቲ ትማሊ ዓርቢ ኣብ ዋሽንግቶን ዝተመስረተ ሓድሽ ግንባር ህወሓትን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ይርከብዎ። ኣብቲ መድረኽ ንትግራይ ወኪሉ ዝቐረበን ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኣመሪካ ነበር ብርሃነ ገብረክርስቶስ ቀንዲ ዕላማ ናይቲ ግንባር ንቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ እንተስ ብስምምዕ እንተስ ብሓይሊ ኣሊኻ ግዝያዊ መሰጋገሪ መንግስቲ ምጥያሽ ከምዝኾነ ገሊጹ። “እቲ ብመሪሕነት ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተፈጠረ ሕማቕ ኩነታት ንኸብቅዕ ኢና ጻዕሪ ንገብር ዘለና” ዝበለ ኣምባሳደር ብርሃነ ገብረክርስቶስ “ግዜ የብሉን ይኸዶ’ሎ” ኢሉ። ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ኣብዚ ሰሙን ብሓባር ኮይኖም ብዘካየድዎ ኵናት ካብ ኣዲስ ኣበባ 325 ኪሎ ሜተር ሪሒቓ ንእትርከብ ከተማ ከምሴ ከምዝተቖጻጸሩ ምግላጾም ዝዝከር እዩ።


ጉሕለት ኣልኣዛር፡ ሓደ ቢልዮን ዶላር ካብ ባንኪ ንምስራቕ ዝወጽአ መደብ

ብ2016፡ ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ካብ ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ሓደ ቢልዮን ዶላር ክሰርቁ መደብ ኣውጺኦም። እዚ ኹሉ ገንዘብ ግሒጦም ከውጽኡ ኣብ ጫፍ ዓወት ምስ በጽሑ ግን፡ ንስለ ካብቲ ዝወሰዱዎ 81 ሚልዮን ዶላር ተዓጊቱ። ንምዃኑ እታ ኣብ ዓለም ዝደኸየትን ዝተነጸለትን ሃገር ብኸመይ ዝተራቐቐ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ገበነኛታት ክህልውዋ ክኢሎም? እዚ ኹሉ ካብ ኢንዳስትሪ ማሕተም [ፕሪንተር] እዩ ዝጅምር፤ ኣካል እቲ ሕጂ እንነብሮ ዘመናዊ ህይወት እንድዩ። ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ዝሰርሑ ሰራሕኛታት እቲ ፕሪንተር ምስራሕ ምስ ኣበዮም ከምቲ ኣብ ዝኾነ እዋን ኩላትና ምስራሕ ዝኣብየና ድኣ መሰሎም እምበር ፈጺሙ ዝተሓላለኸ ሽግር ከምጽኣልናዩ'ዩ ኢሎም ኣይሓሰቡን። ብዓብይኡ እቲ ሕጂ እንተኩረሉ ጉዳይ ናይ ፕሪንተር ዘይኮነ ናይ ባንኪ'ዩ። ባንኪ ባንግላድሽ፡ ክቡራት መተዓዳደጊ ገንዘብ ክዕቅብ ሓላፍነት ዝተዋህቦ ሃገራዊ ባንኪ እታ ብዙሓት ድኻታት ዝነብሩላ ሃገር እዩ። ኣብዚ ፕሪንተር ዓብዪ ተራ እዩ ዝጻወት። ዋና ቤት ጽሕፈት እቲ ሃገራዊ ባንኪ ኣብ ከተማ ዳካር ኣብ ዘሎ 10ይ ደርቢ ህንጻ ይርከብ፤ ኣብ ውሽጢ ጽኑዕ ሓለዋ ዝግበረሎ ጸግዒ ድማ ፕሪንተር ኣሎ። ናብቲ ባንኪ ዝወጽኡን ዝኣትውን ምልውዋጣት ብርክት ዝበሉ ሚልዮናትን ዶላራት ምሕታም ከኣ ቀንዲ ስራሕ እዚ ፕሪንተር እዩ። ዓርቢ ንጉሆ ሰዓት 02፡45 ዕለት 5 ለካቲት 2016 ግን ሓደ ሰራሕተኛ እዚ ፕሪንተር ከም ዘይሰርሕ ምህላው ይርኢ። "ከምቲ ኣብ ካልእ መዓልቲ ዝገጥመና ዝተለመደ ጸገም'ዩ መሲሉና፤ ቅድሚኡ ቁሩብ ዘጋጠመ ጸገማት ነይሩዎ'ዩ" ክብል ምኽትል ሓላፊ እቲ ባንኪ ዙባር ቢን ሁንዳ ንፖሊስ ተዛሪቡ። እዚ ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ኣብ ሓያል ፈተና ምውዳቑ ዘርኢ ምልክት ነይሩ። ሰርሰርቲ ናብ ኔትዎርክ ኮምፒዩተር እቲ ባንኪ ሰይሮም ብምእታው ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ፈጺሞም። ዕላምኦም፡ ቢልዮን ዶላር ምስራቕ'ዩ። ብድሕሪ'ዚ ዘሎ ዓብዪ ጉጅለ ልኡኽ ሰረቕቲ ነዚ ገንዘብ ንምጉሓል ብርክት ዝበሉ ናይ ሓሶት ሒሳባት ባንኪ፣ ሰብኣዊ ሓገዛት፣ ጠላዕን ካልኦት ሰፋሕቲ መርበባትን ክጥቀም'ዩ እዮም። እዞም ሰርሰርቲ ግን መን'ዮም? ካበይ ዝመጽኡ እዮም? መርመርቲ እቲ ኣብ ሓደ ገጽ ዝተረኸበ ዲጂታላዊ ኣሰር ኣጻብዕቲ ናይ መንግስቲ ሰሜን ኮርያ'ዩ ኢሎም። *ሓበሬታ፡ እዚ ዛንታ 'ጉሕለት ላዛረስ' ብዝብል ቢቢሲ ወርልድ ሰርቪስ ብ10 ተኸታተልቲ ክፋላት ናይ ዘኼዶ ምድላው ፖድካስት'ዩ። እዚ ዛንታ ፍልጠት እትዕድግሉ ሓበሬታ ስለ ዝኾነ ብኽልተ ክፋል ኢና ከነቕርበልኩም። ንቐጽል! ኣብ ሳይበራዊ ገበን ሰሜን ኮርያ ቀዳመይቲ ተጠርጣሪት ሃገር'ያ። ኣብ ዓለም ካብ ዘለዋ ድኻታት ሃገራት ሓንቲ'ያ። ብሰፊሑ ከኣ ካብ ቴክኖሎጂካዊ፣ ቑጠባውን ካልኦት ዓለማዊ ርክባትን ዝተነጸለት ዕጽውቲ ሃገር ምዃና'ውን ይፍለጥ። በዚ ክትግረሙ የብልኩምን። ኤፍቢኣይ እቲ ኣብ ልዕሊ ባንኪ ባንግላድሽ ዝተፈጸመ መጥቃዕትን ስርቅን ውጽኢት ንዓመታት ዝተገብረ ምድላው ጉጅለ ሰርሰርትን ኣብ ኤሽያ ዝርከቡ ደለልትን ኮይኑ ብስርዓት ሰሜን ኮርያ ዝምወሉ'ዮም ኢሉ ነይሩ። ኣብ ኢንዳስትሪ ድሕነት ሳይበር፡ ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ 'ጉጅለ ኣልኣዛር' ተባሂሎም'ዮም ዝፍለጡ። እዚ ካብ ቅዱስ መጽሓፍ ዝተወስደ ካብ ሞት ዝተንስአ ኣልኣዛር እዩ። ብዛዕባ እዚ ጉጅለ ብዙሕ ዝፍለጥ ነገር የለን። ኤፍቢኣይ ምስ'ዚ ብዝተኣሳሰር ብዛዕባ ሓደ ፓርክ ጂን-ዮክ (Park Jin-hyok) ዝተባህለ ጥርጡር ዝርዝር ሓበሬታ እንተኣውጽአ'ውን ብዙሕ ዝፍለጥ የለን። እዚ ውልቀሰብ፡ ፓርክ ጂን-ሄክን ፓርክ ክዋንግ-ጂንን ብዝብሉ ኣሽማት እዩ ዝንቀሳቐስ። ኮምፒዩተር ፕሮግራመር ከም ዝኾነን ካብ ሓደ ላዕለዎት ዩኒቨርሲታት እታ ሃገር ተመሪቑ ንሓደ ኩባንያ ሰሜን ኮርያ ዝሰርሕን ምዃኑ ዝገልጽ ድሕረ ባይታ ኣለዎ። ብተወሳኺ ኣብ ወደባዊት ከተማ ቻይና ዳሊን (Dalian)፡ ግዝኣት ጃፓን ኣብ ኮርያ ንምዝካር ዝዳለው ዓመታዊ መድረኻት ብምድላው፣ ናይ ኦንላይን ጌም ብምፍጣርን ኣብ ዓለም ንዘለው ዓማዊል ጠላዕ ፕሮግራማት ብምድላውን ይፍለጥ። ኣብ ዳሊን ሓደ ኢሜይል ኣድራሻ ኣዳልዩ፣ ናይ ትምህርትን ስራሕ ተሞኩሮን ታሪኹ ኣዳልዩ ርክባቱ ዝሃንጸሎም መርበባት ንምፍጣር ማሕባራዊ ሚዲያ ይጥቀም። ኣብ ዳሊን ዘሎ ኣሰር ኣጻብዕቲ እዚ ውልቀሰብ ካብ 2002 ዝጅምር ኮይኑ፡ ውጽእ እትው እናበለ ክሳብ 2013/2014 ኣብታ ወደባዊት ከተማ ከም ዝጸንሐ የመልክቱ። እዚ ኹሉ ክገብር ግን፡ እቲ ናይ ኢንተርነት ኣድራሽኡ ካብ ርእሰ ከተማ ሰሜን ኮርያ ፒዮንግያንግ ምዃኑ'ዩ ዘርኢ ክብል መርመራ ኤፍቢኣይ ገሊጹ። እቲ ኤጀንሲ፡ ብ2011 ብኣካያዲ ስራሕ ኤክስፖ ኮሱን ዝተላእኸ ኢሜይል ዝረኸቦ ስእሊ ኣውጺኡ'ዩ። እዚ ስእሊ ኣብ መወዳእታ 20ታት ወይ መጀመርታ 30ታት ናይ ዘሎ ሰሜን ኮርያዊ መንእሰይ ዘርኢ ስለ ዝኾነ፡ ስቕ ኢልካ ርኢኻ ዝተፈለየ ነገር ከተውጽኣሉ ኣይትኽእልን። ኤፍቢኣይ ግን እዚ ውልቀሰብ ቀትሪ ፕሮግራመር ኮይኑ ክሰርሕ ውዒሉ፡ ለይቲ ለይቲ ናብ ሰርሳሪ'ዩ ዝቕየር ይብል። ብሰነ 2018 ሰብ መዚ ኣመሪካ ፓርክ ካብ ወርሒ መስከረም 2014 ክሳብ ነሓሰ 2017 ዓ.ም ብኮምፒዩተር ዝፍጸም ምትላልን ግህሰትን ንምፍጻም ውዲት ፈጺሙ፤ ኣብ ካልእ እውን ኢሜይልን ኮምዩኒኬሽን ኤሌክትሮኒክስን ዘጠቓልል መጥቃዕቲ ንክፍጸም ውዲት ፈጺሙ ኢሎም ከሲሶምዎ። በዚ ኣብ ቀይዲ እንተኣትዩ ን20 ዓመት ክእሰር ክፍረዶ'ዩ። ይኹን'ምበር እቲ ክሲ ቅድሚ ምምስራቶም ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ካብ ቻይና ናብ ሰሜን ኮርያ ተመሊሱ። እዚ ፓርክ ዝተባህለ ጥርጡር [ትኽክለኛ ሽሙ እንተኾይኑ] ኣብ ሓደ ለይቲ ኣብ ግኑን ሰርሳሪ ኣይተቐየረን። ንሱ ሓደ ካብቶም ኣሽሓት ካብ ዕሸል ዕድሚኦም ብሳይበራዊ ፍልጠት ሙኩራት ክኾኑ ፍሉይ ክትትል ተገይሩሎም ዝዓበዩ ሰሜን ኮርያውያን'ዩ። እዚኦም ጌና ቖልዑ 12 ዓመት እናሃለው ፍሉይ ክትትል ዝግበረሎም በሊሕ ፍልጠት ሒሳብ ዘለዎም ኮይኖም፡ ካብ ንጉሆ ክሳብ ምሸት ብርቱዕ ትምህርቲ ይወሃቦም። ሰራሕተኛ ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ነታ ፕሪንተር ክኸፍታ እንከሎ፡ ኣዝዩ ዘሰንብድን ዘጨንቕን ዜና'ዩ በጺሑዎም። ካብታ ፕሪንተር ዝወጽእ ዝነበረ ኣብ ኒውዮርክ ካብ ዝርከብ ፌደራላዊ ባንኪ ዝተላእኸ ህጹጽ መልእኽቲ ትሕትም ነይራ። እዚ ባንግላድሽ ዶላር እትኽዝነሉ ባንኪ እዩ። 'ፌድ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ፈደራላዊ ባንኪ ኣመሪካ፡ ካብ ባንኪ ባንግላድሽ ሓደ ቢልዮን ዶላር ዝጽጋዕ ገንዘብ ከውጽእ መምርሒ ከም ዝተቐበለ ይገልጽ። እቲ ባንኪ ከረጋግጽ ስለ ዘለዎ ፈደራላዊ ባንኪ ኣመሪካ ክረኽብዎ ፈቲኖም፤ እቶም ሰርሰርቲ ግን ኣብ ሰዓቶም ብኣግባቡ ይሰርሑ ስለ ዝነበሩ ክሰልጦም ኣይክኣለን። እቶም ሰርሰርቲ ዓርቢ 4 ለካቲት እዮም ነዚ መደብ ጀሚሮምዎ። ኣብ ኒውዮርክ ብዘሎ ኣቆጻጽራ ሰዓት ከኣ ሓሙስ ንጉሆ ነይሩ። እዚ ባንግላድሽ ደቂሳ እንከላ ድላዮም ክገብሩ ዕድል ንምምችቻእ ኮነ ኢሎም ዝተጠቐምሉ ኣቆጻጽራ ሰዓትን መዓልትን'ዩ። ግልጺ ንምግባር ዝኣክል፡ ዓርቢ ምስ ኮነ - ባንግላድሽ ቐዳመ ሰናብቲ ንምቕባል ጉምብሕ ጥልዕ እያ ትብል። እንታይ ማለት'ዩ፡ ኣብ ባንግላድሽ ዓርብን ቀዳምን ስራሕ የለን፤ በዚ መሰረት እቲ ኣብ ድካር [ርእሰ ከተማ ባንግላድሽ] ዝርከብ ባንኪ ኣብ ናይ ክልተ መዓልታት ዕረፍቲ ስራሕ እዩ ዝህሉ። ባንግላድሽ እቲ ዝተፈጸመ ስርቂ ንክትቐልዕ ኣብ እትፍትነሉ ዕለት ከኣ ኣብ ኣመሪካ ቀዳመ ሰናብቲ ኮይኑ፡ መዓልታት ተቐይሩ ጸኒሑ። "ብልሒ ናይዞም ሰርሰርቲ ርኢኹም'ዶ?" ይብል ክኢላ ድሕነት ሳይበር ራኬሽ ኣስታና። "እቲ ስርቂ ሓሙስ ምሸት ዝተመረጸሉ ምኽንያት ብጥበብ'ዩ። ዓርቢ ኣብ ኒውዮርክ ናይ ስራሕ መዓልቲ'ዩ፤ ኣብ ባንግላድሽ ከኣ ባንኪ ዕጹው'ዩ። ባንኪ ባንግላድሽ ናብ ኦንላይን ኣብ ዝምለሰሉ ሰዓት ከኣ ኣብ ኒውዮርክ ዘሎ ፌደራል ባንኪ ዕጽው'ዩ። ንሰለስተ መዓልቲ ዝኣክል እንታይ ከም ዝተፈጥረ ከይፍለጥ'ዮም ከምዚ ገይሮም" ኢሉ። እዞም ሰርሰርቲ ተወሳኺ ሰዓት ንክገዝኡ እዚ ጥራሕ ኣይኮኑን ገይሮም። ሰኑይ 8 ለካቲት ብ2016፡ ኣብ መላእ ኤሽያ ሓድሽ ዓመት ሉናር ስለ ዝኾነ ሃገራዊ በዓል'ዩ ነይሩ። በዚ መሰረት እቲ ገንዘብ ካብቲ ፈደራላዊ ባንኪ ኣመሪካ ኣመሓላሊፎም ምስ ወድኡ ናብ ካልእ ቦታ ክልእኹዎ ደልዮም። ስለዚ እቲ ገንዘብ ዝመሓላለፈሉ መገዲ ኣብ ማኒላ ምስ ዘዳለውዎ ናይ ባንኪ ሒሳብ ኣራኺቦምዎ፤ ኣብ ፊሊፒንስ። ኣብ ባንግላድሽ፣ ኒውዮርክን ፊሊፒንስን ዘሎ ናይ ሰዓት ኣፈላላይ ተጠቒሞም እቶም ሰርሰርቲ ነቲ ገንዘብ ንምውጻእ ሓሙሽተ መዓልቲ ከም ዘለዎም ፈሊጦም ኣለው። ነዚ ኹሉ መደብ ንምውጻእ እኹል ግዜ ነይሩዎም፤ ምኽንያቱ ጉጅለ ኣልኣዛር፡ ንዓመታት ኣብ ስርዓት ኮምፒዩተር ባንግላድሽ ኣትዩ ክሕምዙቕ'ዩ ጸኒሑ። ከመይ እንተኢልኩም፡ ወርሒ ጥሪ 2015 ጉድኣት ዘብጽሕ ዘይመስል ኢሜይል ናብ ሰራሕተኛታት ባንግላድሽ ተላኢኹ ነይሩ። እዚ ንርእሱ ራስል ኣሕላም ኢሉ ካብ ዝጽውዕ ስራሕ ዝደሊ ውልቀሰብ ከም ዝተላእኸ ይሕብር። እቲ ትሕትና ተላቢሱ ናይ ትምህርትን ስራሕ ተሞኩሮን ታሪኹ [ሲቪ] ኣውሪዶም ክርእዩዎ ዝሓትት መልእኽቲ ዘስለሎም ሰራሕተኛታት እቲ ባንኪ ግን በዚ ከይተታለሉ ኣይተርፉን። ይኹን'ምበር ራስል ኣብ ግሃድ ዓለም ዘሎ ሰብ ኣይኮነን። መርመርቲ ኤፍቢኣይ ከም ዝብሉዎ ጉጅለ ኣልኣዛር ዝፈጠሩዎ ናይ ሓሶት ስም እዩ። ብውሑድ ሓደ ሰብ ኣብቲ ባንኪ በዚ ውዲት ተታሊሉ [ኣብዚ መጻወዲያ] ወዲቑ። እቲ ዝተላእኸ ናይ ትምህርትን ስራሕ ተሞኩሮን ታሪኽ እቲ ውልቀሰብ ከኣ ኣውሪዱዎ። ኣብ ውሽጡ ሒዙዎ ብዝነበረ ቫይረስ ክኣ ኮምፒዩተራት እቲ ባንኪ ተበኪለን። በዚ ኣቢሎም ናብ ስርዓት እቲ ባንኪ ዝኣተው ጉጅለ ላዛረስ ካብ ሓደ ኮምፒዩተር ናብ ካልእ እናነጠሩ ናብቲ ዲጂታላዊ ቀስቲ ድሕሪኡ ድማ ናብቶም ቢሊዮናት ዶላራት ዝተኸዘኖም ቦታታት ዝኣትውሉ ነዃል ከመቻችኡ ጀሚሮም። ካብኡ ንሓደ ዓመት ዝኣክል ደው ኣቢሎም። እዞም ሰርሰርቲ፡ እቲ ኢሜይል ናብቲ ባንኪ ካብ ዝልኣኽ ድሕሪ ሓደ ዓመት ገንዘብ ጥራሕ ዝሰረቕሉ ምኽንያት ግን እንታይ'ዩ? ስለ ምንታይ ሓደጋ ከም ዘለዎ እናፈለጡ ንነዊሕ ግዜ ኣብ ውሽጢ ስርዓት እቲ ባንኪ ክጸንሑ መሪጾም? መልሱ ቀሊል'ዩ፤ እቲ ገንዘብ ዘህድምሉ ምቹእ ሰዓት ክህሉ ስለ ዝነበሮ'ዩ። ጎደና ጁፒተር፡ ኣብ ማኒላ [ፊሊፕንስ] እቲ ኣዝዩ ዝተጨናነቐን ምንቅስቓስ ዝበዝሖን ጎደና እዩ። ኣብ ጎኒ ኢኮ-ሆቴልን ጨንፈር ኮርፖሽን ባንኪ ንግዲ ራዚል [ኣርሲቢሲ] ዝኾነ ሕክምና ስንን፡ ናይታ ሃገር ዝዓበየ ባንኪ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ግንቦት 2015 እቶም ሰርሰርቲ ስርዓት ባንኪ ባንግላድሽ ምስ ረኸቡ ድሕሪ ዝተወሰኑ ኣዋርሕ ኣብዚ ባንኪ ኣርባዕተ ናይ ባንኪ ሒሳብ ተኸፊቶም [በቶም ሰርሰርቲ ዝተዳለው]። ገለ ዘጠራጥሩ ነገራት ነይሮም። እዞም ናይ ሒሳብ ባንኪታት ንምኽፋት ዝተጠቐምሉ ፍቓድ መዘወሪ መኪና ስኑዕ'ዩ፣ እቶም ኣመልከትቲ'ውን ኣብ ዝተፈላለየ ኩባኒያ ዝሰርሑ ሓደ ዓይነት መደብ ስራሕን ደሞዝን ከም ዘለዎም ይገልጹ። ግን ድማ ዋላ ሓደ ነዚ ኣየስተባህለሉን። ስለ ዝኾነ ድማ እዞም ናይ ሒሳብ ቑጽሪታት ብ500 ዶላር መጀመሪ ዕቋር ኣቢሎም ንኣዋርሕ ከይተተንከፉ ጸኒሖም። እቶም ሰርሰርቲ ከኣ ኣብቲ ዝቕጽል መደቦም ትኹረት ገይሮም ይሰርሑ ነይሮም። ኣብ ለካቲት 2016 እቶም ሰርሰርቲ ናብ ባንኪ ባንግላድሽ ዕውት ብዝኾነ መገዲ ምስ ኣተው፡ እቲ ገንዘብ ዝመሓላለፈሉ መገዲ ፈጢሮም። ይኹን'ምበር ሓንቲ ከተተዓናቕፎም እትኽእል ጉዳይ ኣላ፤ ንዓኣ ምውጋድ ከድሊ እዩ። እታ ኣብ 10 ደርቢ ዘላ ፕሪንተር። ባንኪ ባንግላድሽ፡ ካብቲ ባንኪ ዝግበር ኩሉ ዓይነት ምዝውዋር ገንዘብ ንምቁጽጻር እታ ፕሪንተር ወረቐት ወዲኣ ስርሓ ጠጠው ንከይተብል መሐለውታ [መለሳ] ኣዳልዩላ'ዩ። እዚ ናይ ልውውጥ ሰነድ ድማ ነዞም ሰርሰርቲ ብቐሊሉ ከቃልዖም ዝኽእል እዩ። ስለዚ ናብቲ ነዚ ዝቆጻጸር ሶፍትዌር ሰይሮም ብምእታው ካብ ስራሕ ወጻኢ ክኸውን ገይሮም። ምሸት ሰዓት 8፡36 ሓሙስ ኣርባዕተ ለካቲት 2016፡ እቶም ሰርሰርቲ ናብ 35 ኣካውንታት 951 ሚልዮን ዶላር ገንዘብ ከመሓላልፉ ጀሚሮም። ኣብዚ ግዜ ዳርጋ ኹሉ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ካዝና ባንኪ ባንግላድሽ ዝነበረ ተሓጢጡ'ዩ ክወጽእ ጀሚሩ። እዞም ሰረቕቲ ኣብቲ ዕለት ዓብዪ ናይ ገንዘብ ምዝውዋር ክገብሩ መደብ ነይሩዎም፤ እንተኾነ ልክዕ ከምቲ ሆሊውድ ዝሰርሖ ፊልሚ 'ማኒ ሄይስት' ሓንቲ ንኡሽቶ ነገር ኣብ ቀይዲ ክተእትዎም'ያ። ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ኣብቶም ናይ ዕረፍቲ መዓልታት ገንዘብ ከም ዝጠፍአ ምስ ፈለጠ እንታይ ከም ዘጋጠመ ንምፍላጥ ዓብዪ ጻዕሪ ይገብር። ኣመሓዳሪ እቲ ባንኪ ነዚ ምስ ፈለጠ ክሳብ 2020 ዳይሬክተር ሓይሊ ጸጥታ ዶብ ህንዲ ራኪሽ ኣስታናን ኩባንይኡ ወርልድ ኢንፎርማክስን ጸዊዑ ሓግዘኒ ኢሉዎ። ኣብዚ ግዜ ኣስታና እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ክተምልሶ ትኽእል ኢኻ ክብል ነቲ ኣመሓዳሪ ባንኪ ይነግሮ፤ ንሱ'ውን ካብ ህዝቢ ጥራይ ዘይኮነ እንኮላይ ካብ መንግስቱ ነዚ ናይ ሰርሰርቲ ሓደጋ ሓቢኡ ይሕዞ። ቁሩብ ጸኒሑ ኣስታና እቲ ዝተፈጸመ ገበን ቀሊል ከም ዘይኮነ የስተብህል። እቶም ሰረቕቲ ናብ ቑልፊ ስርዓት ባንኪ ባንግላድሽ ክኣትው ከም ዝኽኣሉ ይርዳእ። እዚ 'ስዊፍት' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ስርዓት ኣብ ዓለም ዘለው ኣሽሓት ባንኪታት ዝጥቀምሉ ኮይኑ ኣብ ሞንግኦም ንዝህሉ ምትሕልላፍ ገንዘብ ንምትሕብባር ዝጥቀምሉ እዩ። እቶም ሰርሰርቲ በዚ ዝተላዕለ ከይንቅሓሎም እቲ ሶፍትዌር ነቶም ሰርሰርቲ ተራ ሰራሕተኛታት እቲ ባንኪ መሲሎም ንክርኣዩ ብዝገብር ኣገባብ ቓንዮምዎ። ውዒሉ ሓዲሩ ሰብ መዚ ባንኪ ባንግላድሽ እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ክመልሱዎ ከም ዘይኽእሉ ይፈልጡ። ገለ መጠን ገንዘብ ድሮ ኣብ ፍሊፒንስ በጺሑ ኣሎ፤ ስለዚ ገንዘብ ናይ ምምላስ መስርሕ ንክጅምሩሎም ናይ ቤት ፍርዲ ትእዛዝ ከም ዘድሊ ይሕብሩዎም። ባንኪ ባንግላድሽ ሰነዳት ኣኪቡ እቲ ዝተባህሎ ናይ ቤት ፍርዲ ጉዳይ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ለካቲት ክውድእ እንከሎ፡ ድሮ እቲ ጉዳይ ህዝቢ ፈሊጡዎ፤ ዓለም በቲ ስርቂ ጫው ጫው ክትብል ጀሚራ። "ኣመሓዳሪ እቲ ባንኪ ካብ መዝነቱ ክወርድ ተነጊሩዎ፤ ድሕሪኡ ርእየዮ ኣይፈልጥን" ይብል ኣስታና። ካልኣይ ክፋሉ ጽባሕ ከነስዕብ ኢና።


ብሰንኪ ሰርሰርቲ ዘውረድዎ መጥቃዕቲ ናይ ማዕከን ዜና ኤሪሳት ናይ ዩቱብ ቻነል ተዓጽዩ

ናይ ዩቱብ ቻነል ፍሉጥ ኤርትራዊ መደበር ተለቪዥን ኤሪሳት ምስ ሰርሰርቲ ብዝተሓሓዝ ከምዝተዓጽወ ኣካየድቱ ኣፍሊጦም። እቲ ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ማዕከን ዜና ከምዝበሎ፡ እቶም ናይ መርበብ ጉሓሉ ነቲ ክጥቀመሉ ዝጸንሐ ናይ ዩቱብ ቻነሉ ብመንገዲ ናይ ኣዳለውቱ መስመራት ብምእታው፡ ዘየድሊ ትሕዝቶታት ብምፍናው ትካል ዩቱብ ክዓጽዎ ከምዝገበሩ ገሊጹ። እንተኾነ ግን፡ ምሉእ ብምሉእ ኣብ ምቁጽጻር ናይቶም ሰርሰርቲ ቅድሚ ምእታዉ ቀልጢፉ ናይ ምክልኻል ስጉምቲ ከምዝወሰደ ኤሪሳት ሓቢሩ'ሎ። "በዚ መሰረት ድማ ነቲ ቻነል ምሉእ ብምሉእ ከይድምስስዎ ምእንቲ ነቲ መፍትሕ [ፓስዎርድ] ናይ ቻነልና ቀይርናዮ" ብምባል ነቲ ዝወረደ ክሳራ ከውሕዶ ከምዝኸኣለ ኣፍሊጡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ኩነታት ምዕጻው ናይቲ ቻነል ለስዘኸተለ፡ ዝፍንውሉ ካልእ መስመር ከናድዩ ኣገዲድዎም ኣሎ። ብናይ ካልእ ኩባንያ ኣርማ (ሎጎ) ከምዝቐየርዎ'ውን ዝሓበረ ኤሪሳት፡ ጥርዓኑ ናብ ትካል ዩቱብ ከምዘቕረበ ገሊጹ'ሎ። ኣካያዲ ስራሕ ኤሪሳት ጋዜጠኛ ሄኖክ ተኽለ፡ "ምስ ዩቱብ ንጸሓሓፍ ኣለና፡ ክኸፍቱልና ኸኣ ትጽቢት ንገብር ኣለና" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ኣብ ናይ መጀመርታ 15 ደቂቕ ነቲ ተጻዒኑ ዝነበረ ብሓደ ትእዛዝ ካብ Public [ናይ ህዝቢ] ናብ Private [ብሕቲ] ንክቕየር ትእዛዝ ሂቦሞ" ኢሉ። ክሳዕ'ቲ ኩነታት መፍትሒ ዝረክብ፡ ብካልኣይ ቻነል ፈነወታቱ ምዝርጋሕ ከምዝቐጸለ ኣካየድቲ ሓቢሮም ኣለዉ። ዋላ'ኳ ብመን ከምዝተፈጸመ ብንጹር እንዘይገለጹ፡ እቲ ስጉምቲ "ንድምጺ ህዝቢ ኤርትራ" ንምዕጻው ዝተወስደ ምዃኑ'ዩ እቲ ትካል ገሊጹ ዘሎ። ኣብ ጥቅምቲ 2018 ዝጀመረት ተለቪዢን ኤሪሳት ብቋንቋታት ትግርኛ፡ ዓረብ፡ ዓፋርን ብሌንን ብመንገዲ ሳተላይት ናብ ኤርትራ ፈነወ ተካይድ። ብወግዒ ስራሕ ድሕሪ ምጅማራ ዓፈና ኣጋጢምዋ ከምዝነበረን፡ ዳግማይ ኣብ 2019 ናብ ፈነወ ከምዝተመልሰትን ይዝከር። ኣብዚ ቀረባ እዋን'ውን ብሰንኪ ኣብ ኤርትራ ዘጋጠመ ምቁራጽ ኤለክትሪክ፡ ነቲ ተለቪዥን ክከታተል ዘይክኣለ ህዝቢ ንምብጻሕ ፈነወ ራድዮ ብሓጺር ማዕበል ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ ነይሩ። መንግስቲ ኤርትራ ካብ መስከረም 2001 ኣትሒዙ ናጻ ፕረስ ስለዝኣገደ፡ ናይ ብሕቲ ትካላት ሜድያ ኤርትራ እተን ኣብ ስደት ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝርከባ እየን።


ኣእምሮ ኣብረርቲ ከንብባ ዝኽእላ ነፈርቲ ውግእ

ሰራዊት ብሪጣንያ፡ ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝተጠቕመለን ‘ስፒትፋየር’ ዝተባህላ ነፈርቲ ውግእ ብዙሕ ተዘሪቡለን ነይሩ። ኣብረርቲ ስፒትፋየር፡ እታ ነፋሪት ልክዕ ከም ሓደ ክፋል ኣካላትና ኢና ንቈጻጸራ ብምባል፡ ምችእትን ቀላልን ከም ዝዀነት ገሊጾም ነይሮም። ኣብ 2030 ግን፡ ኣብረርቲ ምስ ዘንቀሳቕሱወን ነፈርቲ ውግእ ካብዚ ዝተፈለየ ዝምድና ክህልዎም እዩ። እተን ኣብ መጻኢ እንርእየን ነፈርቲ ውግእ፡ መምርሒ ኣብረርተን ካብ ምቕባል ሓሊፉ ኣእምሮኦም ምንባብ ክጅምራ እየን ተባሂሉ ኣሎ። እዘን ‘ቴምፐስት’ ዝብል ስያመ ዝተዋህበን ነፈርቲ ውግእ፡ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ቢኤኢ ሲስተምስ፡ ሮልስ-ሮይስ፡ ኤምዲኢኤ ዝተባህሉ ኩባንያታት መፍረ ኣጽዋርን ሚሳይልን ምስ ኩባንያ ኢጣልያ ዝዀነ ሊዮናርዶ ብምትሕብባር ዝሰርሑወን እየን። እዘን ዘመናውያን ነፈርቲ ሒዘናኦ ካብ ዝመጽኣ ኣማራጺታት እቲ ሓደ፡ ኣብረርቲ ስራሕ ክበዝሖም እንከሎ ወይ’ውን ኣብ ኣጨናቒ ኵነታት ክዀኑ እንከለው፡ ሓገዝ ንምሃብ ዘኽእል 'ኣርተፊሻል ኢንተሊጀንስ' [ሰብሰርሖ ብልሒ] ክግጠመለን እዩ። እቶም ኣብረርቲ ዝገብርዎ መከላኸሊ ርእሲ [ሀልመት] መልእኽታት ኣእምሮን ካልኦት ለውጥታትን እቲ ኣብራሪ ይከታተል። ንኣብነት፡ እቲ ኣብራሪ ውነኡ እንተኣጥፊኡ፡ እቲ ሰብሰርሖ ብልሒ እታ ጀት ናይ ምቍጽጻር ሓላፍነት ይርከብ። ኣፍራዪ ቢኤኢ ሲስተምስ፡ እዘን ነፈርቲ ውግእ፡ ኣብ 2027 ናይ ፈተነ በረራ ከም ዝገብራ ገሊጹ። ሽዑ፡ ብድሮናት ተዓጂበን ከም ዝበራን ክትትል ከም ዝግበረለንን’ውን ተሓቢሩ ኣሎ። ዳይረክተር ልምዓት ንግዲ ቴምፐስት ጆን ስቶከር፡ ንመጻኢ ነፈርቲ ውግእ ምፍራይ ምስቲ መዓልታዊ ዝቀያየር ዘሎ ዓውዲ ቴክኖሎጂ ተወሃሂዱ ዝኸይድ ክኸውን ኣለዎ ኢሉ። ንመጻኢ፡ ኣብ ስርዓት እዘን ነፈርቲ ውግእ ምምሕያሽ [ኣፕግረይድ] ምግባር ከድሊ እንከሎ፡ ልክዕ ከም ሓደ መተግበሪ ብቐሊሉ ኣብ ተሌፎንካ ኣውሪድካ እትጽዕኖ ኣዝዩ ዝቐለለ ክኸውን እዩ ይብል። ጃፓን፡ ምስዘን ነፈርቲ ውግእ ዝመሳሰላ ነፈርቲ ተፍሪ ኣላ፤ ኣብ ምምዕባል ፔምኦስት ምስ ኩባንያታት ብሪጣንያን ኢጣልያን ትተሓባበር። ሚስቱቢሺ ዝተባህለ ኩባንያ ጃፓን፡ ሚስቱቢሺ ኤፍ-ኤክስ ዝተባህላ ነፈርቲ ውግእ ንሓይሊ ኣየር እታ ሃገር ይሃንጽ ኣሎ። ከም ቦይንግ ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ኩባንያታት ነፈርቲ፡ ሞተር ዘቕርብ ሮልስ-ሮይስ፡ ንነፈርቲ ቴምፐስት ዝኸውን ሞተር ናይ ምስራሕ ሓላፍነት ኣለዎ። ላዕለዋይ ሓላፊ እቲ ኩባንያ ጆን ዋርደን፡ “ንስርዓት እዘን ነፈርቲ ምሉእ ሓይሊ ክንህብ ንደሊ ኢና” ኢሉ። ኤምቢዲኤ ዝተባህለ ኩባንያ መፍረ ኣጽዋራት ብወገኑ፡ ኣብ ልዕሊ እተን ነፈርቲ ዝግጠሙ ሚሳይላት የቕርብ። መንግስቲ ብሪጣንያ ክሳብ ሕጂ ንፕሮጀክት ቴምፐስት ክልተ ቢልዮን ፓውንድ ወጻኢ ገይሩ ኣሎ። እዘን ነፈርቲ ምሉእ ብሙሉእ ናብ ስራሕ ቅድሚ ምእታወን ወጻኢታት መንግስቲ ብብዙሕ ዕጽፊ ክውስኽ ከም ዝኽእል ይግመት። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሓያል ሰራዊት ኣለወን ዝበሃላ ሃገራት ኤውሮጳ፡ ‘ታይፉን’ ዝተባህላ ነፈርቲ ውግእ ይጥቀማ። እዘን ነፈርቲ ውግእ ኤየርባስ፡ ቢኤኢ ሲስተምስን ሊዮናርዶን ብሓባር ብምዃን ዝሰርሑወን ኰይነን፡ ብቐንዱ ሰራዊት ምክልኻል ሃገራት ጀርመን፡ ኢጣልያን ስጳኛን ይጥቀሙለን ኣለው። እዘን ነፈርቲ ውግእ ንኽስርሓ፡ መንግስቲ ብሪጣንያ 12 ቢሊዮን ፓውንድ ወጻኢ ገይሩ ነይሩ። ሕጂ መንግስቲ እታ ሃገር ካብዘን ነፈርቲ ውግእ 21 ቢልዮን ፓውንድ ከም ዝረኸበ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ እዘን ነፈርቲ ውግእ ን20 ሽሕ ሰባት ዕድል ስራሕ ፈጢረን እየን። ሕጂ ድማ፡ ኣብ 2040 ብሪጣንያን መሓዙታ ሃገራትን ኣዝዩ ብዝተሓላለኸ ውጽኢት ቴክኖሎጂ ዝተሓገዘ ስግኣት ድሕነት ስለ ዘጋጥመን፡ ነዚ ንምምካት ከም ቴምፐስት ዝበሉ ቴክኖሎጂታት የድልዩ’ዮም ክብል ቢኤኢ ሲስተምስ ይገልጽ።


ዲጂታላዊ ባጤራ፡ ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ኣብ 2021፡ 400 ሚልዮን ዶላር ዝዋግኡ 'ክሪፕቶ' ከምዝሰረቑ ተገሊጹ

ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ኣብ ዓመተ 2021፡  400 ሚልዮን ዶላር ዝዋግኡ ዲጂታላዊ ባጤራ (ክሪፕቶካረንሲ) ከምዝሰረቑ ጸብጻባት ሓቢሮም። ን'ብሎክ ቸይን' ዝትንትን ቸይንኣናሊሲስ ዝተብሃለ ኩባንያ ከምዝገለጾ፡ ዓመተ 2021 ነቶም ኣብታ ምብራቕ እስያዊት ሃገር ዝርከቡ ገበነኛታት ሳይበር ኣብ ታሪኽ እቲ ብሉጽ ዓመት እዩ ነይሩ። እቲ መጥቃዕትታት ብቐንዱ ንናይ ወፍርን (ኢንቨስትመንት) ናይ ምእኩል ሸርፍን ትካላት ዕላማ ዝገበረ እዩ ነይሩ። መንግስቲ: ካብታ ሃገር ኣብ ዝፍጸም ናይ ስርሰራ ተግባራት ኢድ ኣለዎ ንዝብል ክሲ ብተደጋጋሚ እዩ ዝነጽጎ። ቸይንኣናሊሲስ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ "ካብ 2020 ክሳብ 2021 ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣብ ሰሜን ኮርያ ኮይኑ ዝፍጸም ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ካብ 4 ናብ 7 ክብ ኢሉ ኣሎ፡ እዚ ኸኣ ብ40 ሚኢታዊት ከምዝዓበየ'ዩ ዘርእየና" ኢሉ። ዲጂታላዊ ባጤራ ካብን ናብን ኣብ ዝሰጋገረሉ ብብሎክቸይን ተማእኪሉ ብመስርሕ ኢንተርኔት ዝግብር ኮይኑ፡ ወላ'ኳ እኹል ምቁጽጻር ከምዝግበረሉ ይንገር እንተኾነ ብሳይበራውያን ሰርሰርረቲ ብተደጋጋሚ ክስርቕ ይርአ'ዩ። ቸይንኣናሊሲስ ኣብ ዓመተ 2021 ካብ ዝተፈጸመ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ እቲ ዝበዝሐ: በቲ  ላዛረስ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጉጅለ ከምዝተፈጸመ ይነግር። ጉጅለ ላዛረስ ብኣመሪካ እግዳ ዝተነበሮ ኮይኑ፡ እቲ ጉጅለ ብቤት ጽሕፈት ስላያ  ሰሜን ኮርያ ቁጽጽር ከምዝግበረሉ'ዩ ዝንገረሉ። ጉጅለ ላዛረስ፡ ኣብ 2014 ኣብ ልዕሊ ሶኒ ፒክቸርስ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ተኸሲሱ ዝነበረ ኮይኑ፡ ናይ ውልቀ ሰባትን ትካላትን ማሕፉዳ ብምስርሳር ብተደጋጋሚ ስሙ ዝለዓል ጉጅለ'ዩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ሰሜን ኮርያ ብሳይበራዊ መንግዲ ብዝተሰረቐ ሰልዲ ሚሳኤላት ተማዕብል ከምዘላ ገሊጹ ምንባሩ'ውን ዝዝከር'ዩ። መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ወርሒ ለካቲት ናይ 2021 ንሰለስተ ሰሜን ኮርያውያን ክኢላታት ኮምፒተር፡ 1.3 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ጥረ ሰልድን ዲጂታላዊ ባጤራን ክሰርቁ ሃቂኖም ብምባል ከምዝኸሰሶም ይዝከር።


ትራምፕ፡ ንዕኡ ዝነቅፍ መጽሓፍ ከይዝርጋሕ ንዘቕረቦ ሕቶ ዳኛ ነጺጉዎ

ብኣማኻሪ ሃገራዊ ጸጥታ ነበር፡ ጆን ቦልቶን ተጻሒፉ ዝቐረበን ነቲ ፕረዚደንት የቃልዕ እዩ ዝተብሃለን መጽሓፍ ክእገደሉ፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ናብ ቤት ፍርዲ ጥርዓን ኣቕሪቡ ነይሩ። ጆን ቦልቶን፡ ኣማኻሪ ሃገራዊ ጸጥታ ፕረዚደንት ትራምፕ ዝነበረ ኾይኑ፡ ኣብዚ 'The Room Where It Happened' ዝብል ሓድሽ መጽሓፉ፡ ገለ ዝፈልጦም ምስጢራት ኣውጺኡ ተባሂሉ እዩ ዝዝረብ። ክፍሊ ፍትሒ ኣመሪካ፡ እቲ መጽሓፍ ብኣግባቡ ኣይተመርመረን ኢሉ እዩ ዝሟገት። ነዚ ብፕረዚደንት ትራምፕ ዝተበገሰ ጥርዓን ዝመርመረ ዳኛ ናይ ሓደ ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ግን፡ "እቲ ጥርዓን፡ እቲ መጽሓፍ ከብጸሖ ንዝኽእል ጉድኣት ብግቡእ ከረጋግጽ ኣይከኣለን" ብምባል ክዝርጋሕ ወሲኑ። እንተኾነ እቲ ዳኛ፡ እቲ ጸሓፊ ብሃገራዊ ረብሓ ኣመሪካ 'ጠላዕ' ከምዝተጻወተ ገሊጹ ስክፍትኡ ኣስፊሩ እዩ። ዛጊድ፡ ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸር ቅዳሕ ናይቲ መጽሓፍ ተሓቲሙ ተዘርጊሑ እዩ። ኣብ መጻኢ ሰሉስ ድማ፡ እዚ ኣዘራራቢ መጽሓፍ ኣብ ዕዳጋ ክውዕል እዩ ተባሂሉ። ጆን ቦልተን፡ ኣብዚ መዘከርትኡ 'ህስስ' ዝበለ ስእሊ ፕረዚደንት ትራምፕ ዝተጠቐመ ኾይኑ፡ እቲ ፕረዚደንት ዝገብሮ ነገር ኩሉ፡ ኣብ ቀጻሊ መረጻ ደጊሙ ንክስዕር  ዝዓለመ ምዃኑ እዩ ዘቃለዕ። ፕረዚደንት ትራምፕ ግን፡ እቲ መጽሓፍ ብሕሶትን በለካ ለኽዐካን ዝተመልአ ክብል እዩ ኣቆናጺብዎ። ጠበቓ ጆን ቦልተን፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ንትሕዝቶ ናይቲ መጽሓፍ እዩ ዘይፈተዎ'ምበር፣ ከምቲ ኣብቲ ክሲ ዝተብሃለ፡ ዝባኸነ ሃገራዊ ምስጢር የለን እዩ ዝብል። እቲ ዳኛ ግን፡ እቲ መጽሓፍ ቅድሚ ምሕታሙ፡ 'ኣድላይ ዝበሃል ጥንቃቐ ይሓትት ነይሩ፡  ሃገራዊ ድሕነት ድማ ቀዲሙ ክሪኦን ክምርምሮን ነይሩዎ' እዩ ዝብል። እቲ ዳኛ፡ ኣብ 10 ገጽ ኣብ ዘስፈሮ ብይን፡ ቦልተን ምስጢር ሃገር ንከየቃልዕ ንዝኣተዎ ግዴታ ጥሒሱ፡ ነዚ መጽሓፍ ከምሰናደአ ሓቢሩ እዩ። እቲ ጠበቓ ግን፡ ነዚ ኣገላልጻ ናይቲ ዳኛ ኣይተቐበሎን። እንተኾነ፡ መንግስቲ እቲ መጽሓፍ ከይዝርጋሕን ክእገድን ንዘቕረቦ ሕቶ፡ እቲ ከይበጽሕ ዝተስገአ ጉድኣት ድሮ ኣጋጢሙ ዘሎ እዩ ኢሉ ስለዝኣመነሉ፡ 'ኣየናይ ጉድኣት ንምክልኻል እዩ'ሞ ክእገድ?' ክብል ይሓትት። "ኣብዚ ኣብ ዘመነ ኢንተርኔት፡ ዋላ ብኣጻብዕቲ ዝቑጸራ ቅዳሓት እንተወጺአን እቲ ጉድኣት ምቁጽጻር ኣይከኣልን። ሓደ ግዱስ ሰብ ኣብ እንዳቡኑ ኮፍ ኢሉ ንዓለም ከባጽሖ ይኽእል እዩ። እቲ ጉድኣት በጺሑ እዩ። ምሕዋይ ኣይከኣልን" ኢሉ። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ እቲ ዳኛ እዚ ኢሉ ምስ ወሰነ ሽዑ ንሽዑ፡ "ቦልተን ብዙሕ ሃገራዊ ምስጢር ኣባኺኑ" ክብል ኣብ ትዊተሩ ለጢፉ። ጠበቓታትን ወነንቲ እቲ ቤት ሕትመትን፡ ዳኛ እቲ መጽሓፍ ከይእገድ ምውሳኑ ኣድኒቖም። እንተኾነ፡ ብፍላይ እቲ ጠበቓ "ቦልተን ንዝኣተዎ ግዴታ ጥሒሱ እዩ" ንዝብል ናይቲ ዳኛ ርእይቶ ኣይንቕበሎን ኢሉ። ጆን ቦልተን፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ 2018 እዩ ኣማኻሪ ፕረዚደንት ትራምፕ ኣብ ጉዳያት ሃገራዊ ጸጥታ ኾይኑ ተመዚዙ። እንተኾነ፡ 2019 ብፍላይ ኣብ ጉዳያት ኢራን፣ ሰሜን ኮርያን ኣፍጋኒስታንን ምስ ትራምፕ ከይተስማምዑ ስለዝተረፉ፡ ኣብ ወርሒ መስከረም መዝነቱ ብፍቓዱ ገዲፉ። ቦልተን ኣብ መጽሓፉ ንፕረዚደንት ትራምፕ፡ 'ቅዋም ዘይብሉ፣ ንቕድሚት ዘይርኢን መረዳእታ-ኣልቦን" ክብል እዩ ኣቆናጺብዎ። ብውልቀ ተዘራሪብናሎም ኢሉ ኣብ መጽሓፉ ዘስፈሮም፡ ምርግጋጽ ዘይተኽኣሉ ጉዳያት፡ ትራምፕ፡ ቻይና ኣብ መጻኢ መረጻ 2020 ክትሕግዞ ምድላዩ፣ ኣብ ቤት ፍርዲ ኢዱ ከእቱ ምድላዩን ንፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ታይፕ ክሕግዝ ምድላዩን ይርከብዎም። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ እንግሊዝ ኑክሌር ከምእትውንን ኣይፈልጥን፣ ፊንላንድ ድማ ኣካል ሩስያ ገይሩ ከምዝቖጸራ ዝኣመሰሉ ናይቲ ፕረዚደንት ፍልጠት ትሑት ምዃኑ ዘርእዩ ጉዳያት 'ውን ኣስፊሩ ተባሂሉ እቲ መጽሓፍ።


ኤፍ.ቢ.ኣይ ካብ መንበሪ ገዛ ትራምፕ ምስጢራዊ ሰነዳት ወሲዱ

ፌዴራላዊ መርመራ ገበን ኣሜሪካ (ኤፍ.ቢ.ኣይ) ኣብ ፍሎሪዳ ዝርከብ መንበሪ ፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ብምውራር፡ ልዑል ምስጢራዊ ሰነዳት ከምዝሓዘ እቲ ናይ ምፍታሽ ትእዛዝ ይሕብር። በዚ መንገዲ፡ ኣባላት ኤፍ.ቢ.ኣይ፡ ቲ.ኤስ/ኤስ.ሲ.ቲ [TS/SCI] ተባሂሎም ዝተለለዩን ምልክት ዝተገብረሎምን ዓሰርተ ሓደ ሰነዳት ዝሓዙ ዀይኖም፣ እዚ ድማ ኣብ ሃገራዊ ድሕንነት እታ ሃገር ሓደገኛ ጉድኣት ከስዕብ ይኽእል እዩ ተባሂሉ። ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ናይ ሓደ ፕረዚደንት ነበር ገዛ ብገበናዊ መርመራ ዝተዘመተሉ እዚ ንፈለማ እዋን'ዩ። እቲ ዝርዝር ሰነዳት ዓርቢ ንህዝቢ ዝተገልጸ፡ እቲ ዳኛ፡ ኣብ ማር-ኣ-ላጎ ዝርከብ መነበሪ ገዛ ትራምፕ  ናይ ምፍታሽ ትእዛዝ ዘጠቓለለ 7 ገጻት ዝሓዘ ሰነድ ድሕሪ ምዝርግሑ እዩ። ፎቶ ኣልበም፣ ብኢድ ዝተፅሓፈ መዘኻኸሪ፣  ብዛዕባ "ፕረዚደንት ፈረንሳ" ዝምልከት ሓበሬታን፡ ንነዊሕ እዋን መሓዛ ትራምፕ ዝኾነ ሮጀር ስቶን ወኪሉ ዝተጻሕፈ ናይ ይቕረታ ደብዳበን ሓዊሱ ልዕሊ 20 ሳጹናት፡ ኣብቲ ሰኑይ ዝተገብረ ተፍትሽ ብመርመርቲ ተታሒዞም። ብተወሳኺ፡ ኣርባዕተ ልዑል ምስጢራዊ ሰነዳት ዝሓዙ ፋይላት ተረኺቦም፡ ኣብ ውሽጦም ድማ ሰለስተ ምስጢራዊ ሰነዳትን ምስጢራዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ኣቑሑትን ተረኺቦም ተባሂሉ። ኣባላት ኤፍ.ቢ.ኣይ፡ ሓደገኛ ክኸውን ዝኽእል ሓበሬታ ሃገራዊ ድሕነት ምሓዝ ወይ ምትሕልላፍ ዝኽልክል ሕጊ ምጥሓስ ይምርምሩ ከምዘለዉ እቲ ትእዛዝ ይሕብር። እቶም ምስጢራዊ ተባሂሎም ዝተፈለዩ ሰነዳትን ንዋትን ምውሳድ ብሕጊ ክልኩል እዩ። ትራምፕ፡ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ባዕሉ ናይዚ ገበን መቕጻዕቲ ኣዕብዩዎ። እቲ ተግባር ኣብዚ ሕዚ እዋን ክሳብ 5 ዓመት ማእሰርቲ ዘቕፃዕ እዩ። ብመሰረት፡ እቲ ናይ ትእዛዝ መዘክር፡ እቲ ኣብ ማር-ኣ-ላጎ ዝተኻየደ ፍተሻ ኣብ መንበሪ ትራምፕ ጥራይ ዝተሓጽረ ኣይነበረን። '45 ኣብያተ ፅሕፈት'ን ኣሃዱታት መኽዘን ሰነዳትን ዘጠቓለለ ኰይኑ፤ ትራምፕን መሓዙቱን ክጥቀሙሉ ዝጸንሑ ናይ ብሕቲ ናይ ኣጋይሽ ክፍልታት ግን ኣየካትትን። ሚኒስትሪ ፍትሒ ኣሜሪካ፡ እቲ ቤት ፍርዲ እቲ ጉዳይ ብዝምልከት ትማሊ ሓሙስ ንህዝቢ ዕላዊ ክግበር ሓቲቱ። ሓደ ጉዳይ ኣብ መርመራ እንተሎ፡ ንህዝቢ ዕላዊ ክግበር ዘይተለምደ እዩ ተባሂሉ። ቤት ጽሕፈት ትራምፕ ብወገኑ፡ ብዓርቢ ምሸት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ፕረዚደንት ነበር ስልጣኑ ተጠቒሙ፡ ምስጢራዊ ሰነዳት ካብ ምስጢራዊነቶም ናይ ምውጋድ ከምዝሰርሐ ሓቢሩ። "እቶም ሰነዳት ካብ ቤት ፅሕፈቶም ናብ መንበሪ ገዝኦም ምውሳዶም መርኣያ ናይዚ እዩ" ክብል እቲ መግለፂ ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ መግለጺ፡ "እቲ ሰነዳት ናይ ምልላይን ምክፍፋልን ስልጣን ብሕታዊ ሓላፍነት ናይቲ ፕረዚደንት እዩ" ይብል። እዚ ምጉት ኣብ ቤት ፍርዲ ክቕጽል ድዩ ኣይቅጽልን ንጹር ከምዘይኮነ ክኢላታት ሕጊ ኣሜሪካ ንማዕከናት ዜና'ታ ሃገር ገሊጾም። ጠበቓ ክፍሊ ፍትሒ ነበር ቶም ዱፕሪ፡ "ፕረዚደንታት ሰነዳት ክፈልዩ ይኽእሉ እዮም። እንተዀነ፡ ግቡእ ኣሰራርሓታት ክኽተሉ ኣለዎም” ይብል። “ቅጥዒ ክመልኡ ኣለዎም። ፍቓድ ክህቡ ኣለዎም። እዞም ሰነዳት እዚኣቶም ተለልዮም እዮም ጥራይ ክበሃል ኣይከኣልን። ምኽንያቱ ኣሰራርሓታት ክኽተሉ ስለዘለዎም። ትራምፕ ነዚ ተኸቲሉ ድዩ ኣይተኸተለን ንጹር ኣይኮነን" ኢሉ። ወሃቢ ቃል ትራምፕ ታይለር ቡዶዊች፡ ምምሕዳር ጆ ባይደን ብዛዕባ ቀንዲ ፖለቲካዊ መወዳድርቱ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ይዝርግሕ ኣሎ ክብል ከሲሱ። መሓዙት ትራምፕ'ውን ትራምፕ ኣብ 2024 ዳግማይ ንኽወዳደር ስለዝሓስብ፡ እቲ ናይ ምፍታሽ ስጉምቲ  ፖለቲካዊ ምዃኑ ኣውጊዞመምዎ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ድሕሪ'ቲ ብ ኤፍ.ቢ.ኣይ ዝተፈጸመ ተፍትሽ፡ ኣብ ልዕሊ ሰበስልጣን መንግስቲ ብኢንተርነት ዝግበር ምፍርራሕ'ውን ይከታተሉ ኣለዉ። ነቲ ትእዛዝ ብውልቁ ዘጽደቐ ዋና ዓቃቢ ሕጊ ኣሜሪካ፡ ሜሪክ ጋርላንድ፡ ንኣባላት መርመራ ገበን ፌደራል "ውፉያትን ሃገራውያንን ኣገልገልቲ መንግስቲ" ክብል ብሓሙስ ተኸላኺሉሎም። እቲ ዋና ዓቃቢ ሕጊ፡ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "እዚ ተኣማንነቶም ብዘይፍትሓዊ መጥቃዕቲ ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን፡ ኢደይን እግረይን ኣጣሚረ ኣይቅመጥን" ኢሉ።


ካብ ኤፍቢኣይ ዝተልኣኸ ስኑዕ ናይ ‘መጠንቀቕታት’ ኢመይል የዘራርብ ኣሎ

ካብ ሓደ ናይ ኤፍቢኣይ ሰርቨር ዝተልኣኸ ብኣሸሓት ዝቑጸር ኢመይል፡ ኮምፒተራዊ መጥቃዕቲታት  ክፍኖ ከምዝኽእል መጠንቐቕታ ዝሓዘለ እዩ። እቲ መንግስታዊ ኤጀንሲ ትማሊ ቀዳም፡ እቲ ዘጓነፈ ተግባር ኣብ ከይዲ ምጽራይ ከምዘሎ ብምሕባር ዝርዝር ሓበሬታ ካብ ምሃብ ተቖጢቡ። እቲ ስኑዕ ከምዝኾነ ዝንገረሉ ዘሎ ናይ ኢመይል መልእኽቲ፡ ካብ ክፍሊ ኣመሪካ ድሕነት ውሽጢ ዓዲ ዝተውሃበ መጠንቀቕታ ከምዝኾነ እዩ ዝገልጽ። እቲ መልእኽቲ መጥቃዕቲ ክፍጽም ከምዝኽእል መጠንቀቕታት ዝሓዘለ ኾይኑ “"Urgent: Threat actor in systems." [ህጹጽ፡ ስግኣት መጥቃዕቲ ካብ ውሽጢ ክሊ ድሕነት] ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ እዩ። ሓደ ‘ስፓምሃውስ’ ኣብ ስኑዕ መልእኽታት ምክልኻል ኣድሂቡ ዝሰርሕ ዘይመንግስታዊ ትካል ከምዝበሎ፡ እቶም እቲ መልእኽቲ ዝበጽሖም ተቐበልቲ ሰብ ኢመይል፡ ዳርክ ኦቨርላድ ካብ ዝተብሃለ ‘ዝረቐቐን ዘተሓላለኸን መጥቃዕቲ ሳይበር’ ከምዝፍነዎም እዩ ዘጠንቅቕ። “እቶም ዘተሰደዱ መልእኽታት ከቢድ ስግኣታት እዮም ፈጢሮም፤ ምኽንያቱ  እቲ ኢመይል ብትኸክል ካብ ውሽጢ ኤፍቢኣይ ከምዝተልኣኸ ዝተረጋገጸ እዩ” ኢሉ ስፓምሃውስ ኣብ ትዊተር። እንተኾነ፡ እቶም መልእኽታት ናይ ለኣኺ ኣስማትን ኣድራሽን ዘካተቱ ኣይኮነን። ገለ መራኸቢ ብዙሓን ኣመሪካ ከምዝጸብጸበኦ፡ ብተመሳሳሊ መገዲ ልዕሊ 100 ሽሕ ናይ ኢመይል መልእኽታት እዩ ተላኢኹ። ኤፍቢኣይ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ኤጀንሲ ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ኣንጊሁ ከምዝፈለጠን @ic.fbi.gov ካብ ዝብል ኢመይል ኣድራሻ ኤፍቢኣይ ከም ዝተልኣኹን ገሊጹ። እቲ ኤጀንሲ ወሲኹ፡ከምዚ ዓይነት መልእኽቲ ዝበጽሖም ሰባት፡ ብፍላይ ኣድራሻ ካብ ዘይብሉ እንተኾይኑ ጥንቃቐ ክገብሩን፤ ዝኾነ ተመሳሳሊ ተግባር እንተሪኦም ቀልጢፎም ንዝምልከቶ መንግስታዊ ኣካል ከመልክቱን ኣጠንቂቑ። እቲ ነዚ ጸገም ምኽንያት ዝኾነ ኮምፒተር ግን ኣገልግሎት ኢንተርኔት ክቋረጽ ከምዝተገብረ ወሲኹ ሓቢሩ። እንተኾነ፡ እቶም ኢመይላት ካብ ሓደ ናይ ኤፍቢኣይ ሰራሕተኛ ዝተልኣኹ ይኹኑ ወይ ከኣ ካብ መጥቃዕቲ ሳይበር ሰርሰርቲ ኣትዮምዎ ይኹን ዛጊድ ኣይተነጸረን።


ኲናት ሶርያ፡ ብዓሰርተታት ሽሕ ዝቑጸሩ እሱራት ደሃዮም ከምዝጠፍአ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ

ንዓሰርተ ዓመት ኣብ ዝዘለቐ ኲናት ሶርያ ብኣልማሚት ዝተኣሰሩ ብዓሰርተታት ሽሕ ዝቑጸሩ ሰባት ዛጊት ኣብ ዝኣተውዎ ከምዘይተፈለጠ መርመርቲ ውድብሕቡራት ሃገራት ገሊፆም፡፡ ካልኦት ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተሳቕዮም ወይ ተቐቲሎም ክኾኑ ከምዝኽእሉ እውን ኣብቲ እቶም ተዋጋእቲ ሓይሊታት ገበናት ኲናትን ገበን ኣንፃር ሰብኣዊነትን ከምዝፈጸሙ ዝኸሰስ ፀብፃብ ተገሊፁ ኣሎ፡፡ ኣብቲ ጎንፂ ኣብ ልዕሊ ኣብ ክሊ ዕድመ 11 ዝርከቡ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ዝተፈጸመ ጾታዊ ዓመፅ ሓዊሱ ‘‘ ክተሓስቦ ዝኸብድ ስቓይ’’ ከምዝተፀመ መሰኻኻር ዓይኒ ይዛረቡ፡፡ መንግስቲ በሽር ኣልዓሳድ፡ ኣብ 2011 ኣኣ ኣብታ ሃገር ንዝተልዓለ ሰላማዊ ተቓውሞ ብሓይሊ ደው ንምባል ስጉምቲ ምውሳዱ ስዒቡ ብዝተወለዐ ጎንፂ ሶርያ ናብ ዓዘቕቲ ኲናት ኣትያ፡፡ በቲ ደማዊ ኲናት ብውሑድ 380 ሽሕ ሰባት እንትሞቱ፤ ነታ ሃገር ገዲፎም ዝተሰደዱ ኣስታት 6 ሚልዮን ሓዊሱ ፍርቂ ህዝቢ እታ ሃገር ካብ መረበቱ ተመዛቢሉ፡፡ ውጽኢት እቲ ብካውንስል ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሶርያ ዝተገብረ ምርመራ፡ ንልዕሊ 2650 ሰባት ቃለመሕተት ብምክያድን ኣብ ልዕሊ 100 ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝገበረ መፅናዕትን ዝተምረተ እዩ፡፡ ሓይልታ መንግስቲ ተቓወምቲ፣ ጋዜጠኛታት፣ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ሰላማዊ ሰልፈኛታትን ብኣልማሚት ከምዝኣሰሩ ዝገልጽ ኣቦመንበር እቲ ኮምሽን ፓውሎ ፒንሄሮ፡ ‘‘ዕጡቓት ጉጅለታት፣ ሕቡራት ሃገራት ኣሸበርቲ ኢሉ ዝሰየሞም ከም ሓያት ታህሪር ኣልሻምን ኢስላሚክ እስቴትን ዝተባህሉ ጉጅለታት እውን ነጻነት ሰባት ምግሃስን ኣረሜናዊ ጥሕሰት ምፍጻምን ጀሚሮም’’ ይብል፡፡ ገለ እሱራት ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ንኣዋርሕ ብርሃን ጸሓይ ኣብዘይርእዩሉን ዝተጨናነቐን ክፍሊታት ከምዝተኣሰሩን ጽሬቱ ዘይተሓለወ ምግብን ማይን ክሰትዩ ከምዝተገደዱን ግልጋሎት ሕክምና ከምዝተኸልከሉን ተዛሪቦም፡፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ስቅያት ከምዝተፈጸሞም ካብ ዝሓበሩ ሰባት ድማ ናይ እምነት ቃል ንክህቡ ከም ናይ ኤሌክትሪክ፣ ሓዊ ምቅጻል፣ ጽፍሪ ምንቃልን ኣሲርካ ምንጥልጣልን ዝኣመሰሉ 20 ዝአኽሉ መሳቐዪ መገዲታት ከምዝተፈጸሞም ገሊጾም፡፡ ‘‘ ቀጥቂጦምኒ፤ እቲ መርማሪ ድማ ‘ ኣብዚ ክንቀትለካ ንኽእል ኢና፡፡ ዝርእየካ ዋላ ሓደ ሰብ እኳ የለን፡፡’ ኢሉኒ’’ ይብል ካብቶም ቃሎም ዝሃቡ ብሓይሊታት መንግስቲ ተኣሲሮም ዝነበሩ ሓደ፡፡ ካልኦት ድማ በቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ብዝተፈጸሞም ማህረምትን ስቅያትን ንኣካላውን ስነ ልቦናውን ጸገም ከምዝተቓልዑ ገሊጾም፡፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ፡ መግረፍትን ጾታዊ ዓመጽን ከምዝተፈጸማ እትገልጽ ካልእቲ ሰበይቲ ድማ ‘‘ ብዘይ መቐበሊ ጽግያ (ዳይፐር) ክነብር ኣይክእልን፤ ኣብ ሙሉእ ኣካላተይ ቃንዛ ይስመዐኒ፡፡ ተስፋ እውን የብለይን፤ ህይወተይ ተበላሽዩ እዩ’’ ብምባል ቃላ ሂባ፡፡ እቶም ዕጡቓት ጉጅለታት እውን መሰል መግሃስቲ ከምዝፈጸሙ ዝሕብር እቲ ጸብጻብ፡ ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ጥራዮም ክወጹ ብምግባር ኣብ ብልዕቶም ብኤሌክትሪክ ክሳቐዩ ከምዝተገበረን ጾታዎ ዓመጽ ከምዝተፈጸሞምን ምግላጾም ይሕብር፡፡ ብተወሳኺ እሱራት ብዘይ ቅኑዕ ስርዓተ ፍትሒ ከምዝተቐተሉ ሓበሬታ ምርካቦም መርምርቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ፡፡ ቁጽሪ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝሞቱ ሰባት ብትኽክል ዝፍለጥኳ እንተዘይኮነ፡ ብዓሰርተታ ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ግን ኣብ ቀይዲ ሓይሊታት መንግስቲ ከምዝተቐተሉ እቲ ጸብጻብ ኣመልኪቱ ኣሎ፡፡ መንግስቲ ሶርያን ሓያት ታህሪር ኣልሻም ዝተባህለ ጉጅለን ነቲ ንእሱራት ኣሳቕዮም ዝብል ጸብጻብ ነጺጎምዎ፡፡


ኦሜግል፡ ቆልዑ ኣብቲ ናይ ‘ቪድዮ ቻት’ ድሕረገጽ ገዛእርእሶም የቃልዑ ኣለው

መጠንቀቕታ: እዚ ጽሑፍ፡ ረባሺ ጾታዊ ትሕዝቶ ኣለዎ ቢቢሲ ኣብቲ ህቡብነት እናረኸበ ዝመጽአ መርበብ ሓበሬታ ኦሜግል ብዝገበሮ መጽናዕቲ ትሕቲ ዕድመ ኣወዳት ኣብ ቅድሚ ዘይፈልጥዎም ሰባት፡ ብግሉጽ ንኣካላቶም ክተናኽፉ የቃልዕ ምህላው ኣረጋጊጹ። ኦሜግል ብገምሪ ሰባት ኣብ ማንዛ ተራኺቦም በቪድዮን ብጽሑፍን ከዕልሉ ዝገብር መርበብ ኮይኑ፤ ክትትል ከም ዝግበረሉ እኳ እንተሓበረ፡ ካብ ትጽቢት ወጻኢ ዝኾነን ዘሰንብድን ትሕዝቶታት ብብዝሒ ከም ዝረኣዮ ይግለጽ። ንድሕነት ቆልዑ ዝጣበቑ ዓለምለኻዊ ጉጅለታት፡ በቶም ብመንገዲ እቲ መርበብ ናይ ተጠቀምቲ ትሕዝቶታት ጾታዊ ዓመጽ ዝምእርሩ ሃደንቲ ከም እተሻቐሉ ይሕብሩ። መስራቲ እቲ መርበብ ሓበሬታ፡ ለይፍ ኬ ብሩክስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ መርበቡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ናይ ምክትታል ጻዕርታቱ ከም ዘዛየዶ ተዛሪቡ። ሰምሩሽ ብዝተባህለ መጽናዕቲ ዘካይድ ትካል ዝተኣከበ ሓበሬታ ከም ዘርእዮ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሓዊ በጻሕቲ እቲ መርበብ ካብ 34 ሚልዮን ናብ 65 ሚልዮን ዓብዩ ኣሎ። እቲ ዕብየት ብፍላይ ኣብ ሃገራት ኣሜሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ህንድን ሜክሲኮን ልዑል እዩ። ኣብ ብሪጣንያ ጥራይ 61% ዕብየት ክምዝገብ እንከሎ፡ ካብቶም ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ናብቲ መርበብ ዝበጽሑ ሰባት 3.7 ሚልዮን ሰባት ዝበዝሑ ትሕቲ 34 ዓመት ኮይኖም ካብ መንጎኦም ብዙሓት ንኡሳት ይርከብዎም። ኦሜግል: ብዙሓት ሰዓብቲ ኣብ ዘለዎም ፍሉጣት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት መዘራረቢ ዛዕባ ካብ ዝኸውን ሰሙናት ተቖጺሮም ኣለው። ኣብ ቲክቶክ፡ "ኦሜግል" ዝብል ጽሑፍ ዝተለጠፎም ቪድዮታት ልዕሊ 9.4 ቢልዮን ጊዜ ተራእዮም ኣለው። ቲክቶክ፡ ብመሰረት ርኽበታት እዚ ብቢቢሲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ነቶም ናይ ኦሜግል ጥብቆ ዘለዎም ቪድዮታት ከም ዝኣገደ፡ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ዝኾነ ተጓዳኢ ናይ ኦሜግል ትሕዝቶ ኣብ መድረኹ ከም ዘይረኸበ ዝገለጸ ቲክቶክ ነቲ ቪድዮታት ምክትታል ክቕጽሎ ምዃኑ ግና ኣፍሊጡ። ጓል 15 ዓመት ኣሜሪካዊት ኬይራ ኣብዚ እዋን "ኩሉ ተጠቃሚ ቲክቶክ ኣብ ኦሜግል ክኣቱ ግዜ ዘምጽኦ ኮይኑ ከም ዘሎ" ብምግላጽ ንሳን መሓዙታን ክትምለሶ ምዃና ትዛረብ። ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ ኣብ ኣሜሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ኖርወይ፡ ፈረንሳ፡ ካናዳን ኣውስትራልያን ብዙሓት ኣብያተ ትምህርቲ፡ ሓይልታት ፖሊስን ትካላት መንግስትን ብዛዕባ እቲ መርበብ ሓበሬታ መጠንቀቕታት ኣውጺኦም እዮም። ቢቢሲ ንከባቢ 10 ሰዓታት ኣብ ኦሜግል ኣብ ዝገበሮ ምክትታል፡ ደቂ ሸውዓተን ሸሞንተን ዓመት ምስ ዝርከብዎም ብርክት ዝበሉ ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኦም ክራኸብ ክኢሉ እዩ። ኦሜግል ተጠቀምቱ 18 ዓመትን ልዕሊኡን ክኾኑ ከም ዘለዎም እኳ እንተገለጸ፡ ከረጋግጸሉ ዝኽእል ዝኾነ ብልሓት ኣየቐመጠን። ቢቢሲ፡ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰዓት፡ ብገምሪ ምስ 12 ግብረሕቡእ ዝፍጽሙ፡ ሸሞንተ ሕፍረቶም ዝቐልዑ ሰብኡትን፡ ሸውዓተ ናይ ወሲብ (ፖርኖግራፊ) መወዓውዒታት ረኺቡ። ኣብ ጾታዊ ተግባራት ዝሳተፉ ህጻናት ብገምሪ ክልተ ግዜ ብቪድዮ ግብረሕቡእ ምስ ዝፍጽሙ ቆልዑ ተራኺብና። እቲ ሓደ ወዲ 14 ዓመት ምዃኑ ይገልጽ። እቲ ኣጋጣሚታት ኣይቐረጽናዮን፡ ብቕልጡፍ ብምቁራጽ ንዝምልከቶም ሓቢርና። ኣፈኛ ሃገራዊ ማእከል ዝጠፍኡን ግዳያት ምምዝማዝ ዝኾኑ ቆልዑ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ "እቲ ጾታዊ ዓመጽ ቆልዑ ዘለዎ ትሕዝቶ ዝረኸብኩምሉ ፍጥነት፡ ኣብ መድረኻት ማሕበራዊ መራኸቢ ዕድመ ምርግጋጽ ኣድላዪ ምዃኑ ከም ዘረጋግጽ" ሓቢራ። ወናኒ እቲ ድሕረገጽ ዝኾነ፡ ሚስተር ብሩክስ፡ ቃላት ተጠቂምካ ኣብቲ ድሕረገጽ ትእልሸሉ ኣገባብ ከም ዝኣለዮ እኳ እንተሓበረ፡ ቢቢሲ ነዚ ከረጋግጽ ኣይከኣለን። 'ባዕላዊ ናይ ዓመጽ ትሕዝቶታት' እቲ ኣብ ኢንተርነት ጾታዊ ዓመጽ ቆልዑ ዘለዎም ስእልታትን ቪድዮን ረኺቡ፡ ናይ ምውጋድ ሓላፍነት ዘለዎ ትካል ምክትታል ኢንተርነት (IWF) ውጽኢት እቲ ቢቢሲ ዝገበሮ መርመራ ከም ዘሻቐሎ ሓቢሩ። "ባዕላዊ ትሕዝቶታት ዓመጽ ኣብ ኢንተርነት ኣብ ፈቐድኡ ረኺብና ኣሎና፤ ነቲ ቪድዮ ካብ ኦሜግል ሰኒዶም ዝዝርግሕዎ ሃደንቲ እዮም" ይብል ዳይሬክተር ርክባት እቲ ትካል ክሪስ ሃገስ። "ገለ ካብቶም ዝረኣናዮም ቪድዮታት፡ ውልቀሰባት፡ ኣብ ፊት ካሜራ ጾታዊ ተግባራት ከፍጽሙ የርእይ፤ ዝበዝሕ ግዜ እቲ ተግባራት ኣብ መንበሪ ኣባይቲ ምስ ወለዶም ዝቕመጡ እዮም ዝፍጽምዎ። ኣብ ገሊኡ እቶም ወለዲ ንደቆም ንሻሂ ክወርዱ ክጽውዕዎም፡ ብድሕሪት ዘረባ ትሰምዕ" ኢሉ። ኣብ 2020 ልዕሊ 68,000 ጸብጻባት ናይ ባዕላዊ ጾታዊ ዓመጽ ትሕዝቶ ከም ዝነበረ ዝገልጽ ኣይ-ዳብሊው-ኤፍ፤ እዚ ምስ ዝሓለፈ ዓመት ክወዳደር እንከሎ ብ77% ከም ዝዓበየ ሓቢሩ። ሓንቲ ተሞክሮኣ ንቢቢሲ ዘካፈለት ብሪጣንያዊት፡ ጓል ሸሞንተ ዓመት ጓላ ኣብቲ መርበብ ሓበሬታ ምስ ሓደ ሰብኣይ ንጾታዊ ተግባር ዳርጋ ተቐሲባ ምንባራ ሓቢራ። "ጓለይ ብዙሓት ሰባት ኦሜግል ከም ዝጥቀሙ ዝገልጹ ገለ ቪድዮታት ብብዝሒ ኣብ ቲክቶክ ክዝርጋሕ ምስ ረኣየት፡ ነቲ ድሕረገጽ ፈቲሻ ረኺባቶ፤ ክትኣትዎ ኣዝዩ ቀሊል እዩ፤ ዝኾነ ናይ ዕድመ ቀይዲ'ውን የብሉን። "እቶም ሰባት ኣዚኺ ጽብቕቲ ኢኺ ይብልዋ ነይሮም። ጓል ትሽዓተ ዓመት ጥራይ ምዃና እኳ እንተነገረቶም ንሳቶም እዚ ኣየጸገሞምን። ሓደ ሰብኣይ ግብረ ሕቡእ እናገበረ ርእያ፤ ካልእ ድማ ምስኣ ክጻወት ከም ዝደልይ ነጊርዋ። "ክትስዕስዕን ክዳውንታ ክተውጽእን ሓቲትዋ [ብቪድዮ እናኣርኣየቶ]፤ ግና ኣይገበረቶን" ኢላ። ቢቢሲ ንሰለስተ ኣዋርሕ ብተደጋጋሚ ንኦሜግልን መስራቲኡ ለይፍ ኬ ብሩክስን ንምርካብ እኳ እንተጸዓረ ንኦሜግል በቲ ድሕረገጽ ጌርካ ምርካብ ፈጺሙ ዘይከኣል ኮይኑ እዩ ረኺብዎ። ናብቲ ብሩክስ ምስ ካልኣዩ ብምዃን ዝመስረቶ ትካል ኦክቴን ኤ-ኣይ ዝተፈላለዩ ሽዱሽተ ኢመይላት ድሕሪ ምልኣኽ፡ ኣብ መወዳእታ ምላሽ ሂቡ። ንሱ መርበብ ሓበሬትኡ ክትትል ከም ዝግበረሉን፡ ትሕቲ 13 ዓመት ዝዕድሞኦም ሰባት ምስ ዝኣትው ኣብቲ መርበብ ከም ዝእገዱ ሓቢሩ። ንሱ ወሲኹ ኣብ 2020 ነቲ ናይ ምክትታል ጻዕርታት ከም ዘሐየሎ ተዛሪቡ። "ምሉእ ብምሉእ ኣበር ኣልቦ ምዃን ዘይከኣል እኳ እንተኾነ፡ ኦሜግል ዝገብሮ ምክትታል ነቲ መርበብ ጽሩይ ክኸውን ጌሩ እዩ፤ ብዙሓት ሃደንቲ'ውን ናብ ሕጊ ክቐርቡ ኣኽኢሉ እዩ" ኢሉ። እቲ ኣብቲ ድሕረገጽ ዝር ወሲባዊ መወዓውዒታት ፖርኖግራፊ፡ ዕድመ ኣብ ግምት ዘእተው ምዃኖም'ኳ ብሩክስ እንተገለጸ እቲ መርበብ መረጋገጺ ዕድመ ዝጥቀም ብዘይምዃኑ እዚ ብኸመይ ከም ዝግበር ኣየነጸረን።