ትግራይ፡ ብጌጋ ናብ ባንኪ ዝኣተወሉ 1 ሚልዮን ብር ዝመለሰ ነባሪ ከተማ መቐለ

ኣይተ ደሳለኝ ብስራት ኣብ ስራሕቲ ንግዲ ባጃጅ (በዓልቲ ሰለስተ እግሪ ተሽከርከርቲ) ዝተዋፈረ እዩ። ቀዳም 18 ታሕሳስ 2012 [ኣ.ኢ] ኣማስዩ ሓደ ሓጺር መልእኽቲ ብስልኩ ይበጽሖ። እቲ መልእኽቲ ካብ ኣንበሳ ኢንተርናሽናል ዝተልኣኸ ኮይኑ '1 ሚልዮን ብር ናብ ሕሳብካ ኣትዩሎ' ዝብል ትሕዝቶ ነይርዎ። "ብጌጋ ዝኣተወ ምዃኑ ዝተገንዘብኩ ኣካውንተይ [ቁጽሪ ሕሳብ ባንኪ] ሓድሽ ምዃኑ እንትሓስብ'ዩ። ናብ ካልእ ኣካውንተይ እንተዝኸውን ዝኾነ 'ሰብ ኣታዊ ገይሩለይ ኣሎ' ምበልኩ ነይረ" ይብል ኣይተ ደሳለኝ። ስለዝኾነ፡ ተጠራጢሩ ሰኑይ ንጉሆ ናብቲ ባንኪ ከይዱ። ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ሓደ ነጋዳይ [ካብ ኣዲስ ኣበባ መርካቶ] ብመሰረት ምስ ሓደ ቻይናዊ ዝነበሮ ውዕሊ፡ 1 ሚልዮን ብር ናብ ናይ ሓደ ውልቀ ሰብ ሕሳብ ከእቱ ነይርዎ። እቲ ቻይናዊ 'ናብዚ ኣካውንት ኣታዊ ግበሮ' ኢሉ ናይ ካልእ ሰብ ቁጽሪ ሕሳብ ባንኪ ይልእኸሉ። እቲ ነጋዳይ ድማ፡ ነቲ ገንዘብ ናብቲ ውልቀሰብ ክልእኽ ናብ ኣንበሳ ባንክ ይኸይድ። ኣብቲ ባንኪ ምስበጽሐ ግን እቲ ቁጽሪ ሕሳብ ባንኪ ምስቲ ስም ዝመሳሰል ኣይነበረን። ንምጽራይ ድማ ናብቲ ቻይናዊ ብምድዋል ከረድኦ ይፍትን። "ምናልባት ስም ኣጋግየ ክኸውን ይኽእል'የ። እቲ ቁጽሪ ግን ትኽክል ስለዝኾነ ስቕ ኢልካ ኣታዊ ግበሮ" ዝብል መልሲ ይህቦ። በዚ ምኽንያት'ዩ እቲ 1 ሚልዮን ናብ ሕሳብ ኣይተ ደሳለኝ ደበኽ ዝበለ። ኣካያዲ ስራሕ ባንኪ ኣንበሳ ጨንፈር ራጉኤል [ኣዲስ ኣበባ] ኣይተ መድሃንዬ ኪዳነ ካብ መቐለ ምስተደወሎ እቲ ስሕተት ብሰራሕተኛታት ዝተፈጸመ መሲልዎ ነይሩ። ገንዘብ ዝተልኣኸሉ መረዳእታ (ሰነዳት) ምስተረኣየ ግን ዝተፈጸመ ስሕተት ከምዘየለ ኣረጋጊጹ። ሽዑ ናብቲ ለኣኺ ብምድዋል ከምዘዘራረቦ ኣይተ መድሃንየ የረድእ። ነዚ ዝሰምዐ ለኣኺ ብጣዕሚ ሰንቢዱ። ብዛዕባ'ቲ ዝተፈጠረ ነገር ዝሰምዑ መሓዙት ኣይተ ደሳለኝ ብጣዕሚ ተገረሙ። ገሊኡ 'ጽቡቕ ጌርካ' ክብሎ ከሎ ገሊኡ ከኣ 'እንታይ ኾይንካ? [ትመልሶ]' ዝብል ርእይቶ ይህቦ። "ኣውጺእኻ ኣቐምጦ" ፣ "ስቕ ኢልካ ተጠቐመሉ'ሞ ሓታቲ እንተመጺኡ ትመልሰሉ" ዝብሉ'ውን ኣይተስኣኑን። ንሱ ግን "ክመልሶ እንተደኣ ኮይነ ብእዋኑ ክመልሶ ኣለኒ፤ ብዝብል መሊሰዮ" ይብል። ህያብ ኣይተ ደሳለኝ ካብ ባንኪ ባንኪ ኣንበሳ ንኣይተ ደሳለኝ ናይ ምስጋና ደብዳበ ብምጽሓፍ ንሰናይ ተግባሩ ኣፍልጦ ከምዝሃቦ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ባንኪ ኣይተ መድሃኔ ይዛረብ። "ብዙሕ ጸገማት ኣብ ዝረኣየሉ እዋን ተግባር ኣይተ ደሳለኝ ካብ ግምት ንላዕሊ እዩ" ክብል ገሊጹ።


ኣንጎላ፡ ንብረት ጓሉ ንፕረዚደንት ነበር ዶ ሳንቶስ ከይንቀሳቐስ ቤት ፍርዲ ኣዚዙ

ቤት ፍርዲ ኣንጎላ፡ ንብረት ቤልየነር ጓል ፕረዚደንት ኣንጎላ ነበር ጆሰ ኢድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ፡ ከይንቀሳቐስ ኣዚዙ። እቲ ተግባር ኣካል ናይቲ መንግስቲ ፕረዚደንት ጃዎ ሎሬንኮ ዝጀመሮ ወፍሪ ጸረ ብልሽውና ኮይኑ፡ እቲ መንግስቲ ብኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስን ተሓባበርታን ዝተወሰደ ሓደ ቢልዮን ዶላር ኣመሪካ ንምምላስ ዝዓለመ ምዃኑ ይንገር። እታ 2.2 ቢልዮን ዶላር ሃብቲ ከምዘለዋን ካብ ኣፍሪካ ዝሃብተመት ጓል ኣንስተይቲ ከምዝኾነት ዝንገረላን ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ፡ ወላዲኣ ንኣንጎላ ይመርሕ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ዝፈጸመቶ ምጥፍፋእ ከምዘየለ ብተደጋጋሚ ገሊጻ እያ። እታ ጓል 46 ዓመት ቢልየነር፡ ዓበይቲ ትካላት ንግዲ እትውንንን ኮይና፡ ንህይወተይ ይሰግእ እየ ብምባል ነታ ሃገር ገዲፋ ወጺኣ እያ። ቤት ፍርዲ ኣንጎላ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከብ ቁጽሪ ሒሳብ ባንካ ከይንቀሳቐስን ኣብ ኩባንያ ቴሌኮም ዩኒቴልን ባንኪ ፎሚንቶ ዲ ኣንጎላ ዝነበራ ብጽሒት ክእገድን ወሲኑ ኣሎ። ንውሳነ እቲ ቤት ፍርዲ "ፖለቲካዊ ዕላማ ዘለዎ ጥቕዓት" ክትብል ዝኾነነት ኢዛቤላ ግና፡ ኣብታ ሃገር ዘለዉ ሰራሕተኛታታ ተስፋ ከይቖርጹን ዓለምለኻውን ሃገራውን ሕግታት ተጠቒማ ነቲ ውሳነ ከምእተፍርሶ ተዛሪባ ኣላ። ኣብ 2016 ፕረዚደንት ኣንጎላ ነበር ጆሰ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ንጓሉ ኢዛቤላ ሓላፊት ናይቲ ብመንግስቲ ዝውነን ኩባንያ ነዳዲ ሶናንጎል ክትከውን ድሕሪ ምሻሙ ተፈላጥነት ክትረክብ ኣኽኢልዋ'ዩ። ኣንጎላ ካብተን ብነዳዲን ኣልማዝን ዝሃብተማ ሃገራት ዓለም ምዃና ይፍለጥ። ይኹን እምበር፡ ፕረዚደንት ነበር ዶስ ሳንቶስ ካብ ስልጣን ምስ ወረደ ንክትከኦ ባዕሉ ዝሓረዮ፡ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ጃዎ ሎሬንኮ፡ ኣብ 2017 ካብ መዝነታ ኣባሪርዋ'ዩ። ፕረዚደንት ሎሬንኮ ኣብ ልዕሊ ብልሽውና ተሪር መርገጺ ሒዙ ከም ዘለዎን፡ ነቲ ካብታ ሃገር ዝወጸ ብቢልዮናት ዶላራት ዝቑጸር ሃብቲ ንምምዕላስ ሓያል ጻዕሪ የካይድ ከም ዘሎ ይግለጽ። ኣካያዲ ትካል ማዕከን ሃብቲ ኣንጎላ ዝነበረ፡ ሓዋ (ብሓደ ጎኒ) ጆሰ ፊሎመንተ ዶስ ሳንቶስ'ውን፡ ብብልሽውና ተኸሲሱ ይርከብ። ኣብ መዝነት ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ንሱን መካስስቱን፡ ኣስታት 500 ሚልዮን ዶላር ኣጠፋፊኦም ተባሂሎም ተኸሲሶም ኣለዉ።


ኣብ ሰለስተ ከተማታት ትግራይ ኣገልግሎት ባንክ ጀሚሩ' ነበርቲኸ እንታይ ይብሉ?

ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ኣብ ሰለስተ ከተማታት ክልል ትግራይ ንነዊሕ እዋን ተቛሪፁ ዝጸንሐ ኣገልግሎት ምሃብ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ። እቲ ባንክ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስቲ ፈደራል ኣብ ከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ስርሑ ጀሚሩ። ነዚ መሰረት ብምግባር ቢቢሲ ካብ ከተማ ሽረ ዘዘራረቦም ነበርቲ፡ እቲ ኣገልግሎት ከምዝጀመረ ሰሚዖም ናብ ባንክ ከም ዝኸዱን እንተዀነ “ገንዘብ የለን” ዝብል ምላሽ ከም ዝጸንሖምን፡ ካብ ሕሳቦም ገንዘብ ከውጽኡ ከምዘይክእሉን ከም ዝተነግሮም ይገልጹ። ኣብዘን ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣገልግሎት ባንክታት ተቛሪጹወን ዝጸንሓ ከተማታት ዝርከባ ጨናፍር ንግዳዊ ባንክታት ዳግማይ ኣገልግሎት ምሃብ ከምዝጀመረ ብ10 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ይሕብር። ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ነባሪ ከተማ ሽረ፡ “ባንኪ ተኸፊቱ ሰሚዐ ምስከድኩ ‘ቅርሺ ስለዘይመጽአ ክንህበኩም ኣይንኽእልን’ ብዝብል ኣፋንዮምኒ። ምድረገነት እትበሃል ጨንፈር ባንኪ ንግዲ ኢትጵያ ዘለዉ ሰራሕተኛታት ካብ ሕሳበይ ከውፅእ ከምዘይክእል ነጊሮምኒ” ኢሉ። “ሰባት ባንኪ ተኸፊቱ ኢሎም ብታሕጓስ ምስከዱ ጥረ ገንዘብ ስለዘየለ ክትግልገሉ ኣይትኽእሉን ምስተበሃሉ ብሓዘን ይምለሱ ኣለዉ” ክብል ነቲ ዘሎ ኵነታት ገሊጹ። ካብቲ ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ ዝኸፈትዎን ገንዘብ ዘጠራቐምሉን ሕሳቦም (ኣካውንት) እውን ገንዘብ ስለዘየለ ከውጽኡ ከምዘይክእሉ ከም ዝተነግሮም ኣረዲኡ። ብተመሳሳሊ ካልእ ካብታ ከተማ ዘዘራረብናዮ ነባሪ፡ “እቶም ሰራሕተኛታት ባንክ’ውን ክፈቱ ስለዝተበሃሉ ከምዝኸፈቱ እዮም ዝነግሩኻ። ከይደ ‘ገንዘብ የለን’ ኢሎም መሊሶምኒ። እንተዀነ ካብ ሰባት ብሓዋላ ዝለኣኸለይ ገንዘብ እንተሃልዩ፡ ዝተወሰነ መጠን ገንዘብ ማለት ካብ 2000 ክሳብ 3000 ብር ጥራይ ክህቡኒ ከምዝኽእሉ ግን ሓቢሮምኒ” ኢሉ። ንሱ’ውን ካብቲ ዝነበሮ ኣካውንት ገንዘብ ከውጽእ ከምዘይክእል በቶም ሰራሕተኛታት ባንክ ከምዝተነገሮ ይዛረብ። ብሰንኪ’ቲ ንኽልተ ዓመት ዝጸንሐ ኲናት፡ ኣገልግሎት ባንክን ካልኦት መሰረታዊ ኣገልግሎታት ሓይሊ ኤሌክትሪክ፡ ተሌፎንን ካልኦትን ከምዝተቛረጸ ይፍለጥ። ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ፕሪቶርያ ድማ፡ ገለ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ይምለሱ ምህላዎም ይግለጽ። ኣንበሳ ዝተባህለ ናይ ብሕቲ ባንክ እውን ኣብ ከተማ ሽረ ስርሑ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ’ሎ። ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ኣብ ቀረባ እዋን ምስቲ ሃገራዊ ማእከል ቍጽጽር ሓይሊ ኤለክትሪክ [ግሪድ] ብምትእስሳር፡ ንነዊሕ እዋን ኣብ ጸልማት ድሕሪ ምጽናሕ መብራህቲ ረኺባ ኣላ። ንኽልተ ዓመት ዝቐፀለ ዘስካሕክሕ ኲናት ነቲ ኣብ መንጐ ፈደራል መንግስቲን መራሕቲ ትግራይን ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ ስቅያት ህዝቢ ከብቅዕ እዩ ዝብል ተስፋ ተገይሩ’ሎ። እንተዀነ እቲ ስምምዕ ካብ ዝፍረም ልዕሊ ሽዱሽተ ሰሙን'ኳ እንተቝጸረ ወተሃደራት ኤርትራን መሻርኽቲ መንግስቲ ፈደራል ዝዀኑ ሓይልታት ኣምሓራን፡ ካብ ትግራይ ናይ ምስሓብ ዝንባለ ስለዘየርኣዩ ስክፍታታት ይረኣዩ። ሓይልታት ትግራይ እውን ዕጥቈም ኣይፈትሑን። ኣቦ መንበር ህወሓትን ፕረዚደንት ክልል ትግራይን ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ሓይልታቶም ካብ ኣርባዕተ ግንባራት ኲናት ከምዘንሳሓቡ ብምግላጽ ፌደራል መንግስቲ ግን ገለ ካብቲ ስምምዓት ሰላም ከተግብር ኣይከኣለን ክብል ይኸስስ። ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ መንግስቲ ነቲ ስምምዕ ብትግሃት ኣብ ግብሪ የውዕሎ ከምዘሎ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ።


ስርዓት ክፍሊት ኢትዮጵያ ዘመናዊ ንምግባር ዝጽዕሩ መንእሰያት

ለበዳ ኮሮና ቫይረስ፡ ንብዙሓት ፍጻመታት ካብ መሰረቱ ኣብ ዝቐየረሉ እዋን፡ ቁጠባዊ ፋይናንሳዊ ጽላት እታ ሃገር ዘመሓድርን ዝቈጻጸርን ሃገራዊ ባንክ ኢትዮጵያ ሓድሽ መምርሒ ኣውጺኡ'ሎ። እዚ መምርሒ'ዚ፡ ባንክ ዘይኰኑ ትካላት ኣገልግሎት ዲጂታዊ ፋይናንስ ክህቡ ዘኽእል እዩ። እዚ ዝተረድኡ ናኤል ሃይለማርያምን እስራኤል ጐይቶኦምን ድማ ነቲ ዕድል ክጥቀሙሉ ጀሚሮም። ቻፓ ፋይናንሻል ቴክኖሎጂስ ኮ ሊሚትድ፡ ሓደ ካብቶም ኣብታ ሃገር ዘሎ ፋይናንሳዊ ስርዓት ንምምሕያሽ ፍቓድ ዝረኸቡ እዩ። ንፋይናንሳዊ ስርዓት ዘመናዊ ንምግባር ፋይናንሳዊ ቴክኖሎጂታት፡ ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ፡ ብሎክቸይን፡ ክላውድ ኮምፒዩቲንን ዳታን ይጥቀም። መስረትቲ ቻፓ ዝዀኑ ናኤል ሃይለማርያምን እስራኤል ጐይቶኦምን ኣብ ሓደ ዩኒቨርስቲ ቻይና እናተመሃሩ እዮም ተራኺቦም። ናኤል ብዳታ ሳይንስን ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጅን ናይ ማስተርስ ዲግሪኡ ይሰርሕ ነይሩ፣ እስራኤል ድማ ፊዚክስ፡ ማይክሮኤሌክትሪካል ሳይንስን ምህንድስናን እናተመሃረን ኣብ ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ መጽናዕቲ የካይድን ነይሩ። ናኤል ብዛዕባ ዕላማ እቲ ትካሎም ክገልጽ ከሎ፡ "ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ሰብ ሃብትን ንግድን ንምትብባዕን ምስ ዓለማዊ ቁጠባ ንምትእስሳርን እዩ" ይብል። ቻፓ፡ ንግዳዊ ትካላት ብቐሊል ኣገባብ ብኢንተርነት መስርሕ ክፍሊት ክፍጽሙ ዘኽእል ስርዓት እዩ። ካብ ባንክታት ውሽጢ ዓዲ ጥራሕ ዘይኮነስ ካብ ዝዀነ ዓለምለኸ መተሓላለፍቲ ገንዘብን ባንክታትን እውን ብኢንተርነት ክፍሊት ምሃብን ምቕባልን የኽእል። ናኤልን እስራኤልን ንትምህርትን ስራሕን ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣውሮፓ ተጓዒዞም እዮም። “ናብ ኢትዮጵያ ክንምለስ ከለና ዲጂታዊ ስርዓት ድኹም ምዃኑ ነስተብህል። እዚ ዝዀነሉ ምኽንያት ድማ ሰባት ፈጠራ ስለ ዝጐድሎም ወይ ዲጂታዊ መድረኻት ስለ ዝጐድሎም ኣይኰነን። እቲ ጸገም ብኦንላይን ክፍሊት ዝገብሩሉ ስርዓት ስለዘየለ እዩ” ይብል። ኣብ ሃገራት ኣውሮጳ ሰባት ተሌፎኖም ወይ ካርድ ባንኮምተጠቒሞም ክፍሊት ክገብሩ ይመርጹ፣ ኣብ ኢትዮጵያ ግን ክሳብ ሕጂ ሰባት ናይ ወረቐት ገንዘብ ወይ ሳናቲም ሒዞም እዮም ዝኸዱ። ሃገራዊ ባንክ ነዚ መምርሒ ቅድሚ ምውጽኡ፡ እስራኤል ብኸመይ ብኢንተርነት ክፍሊት ከም ዝገብር ይሓስብ ነይሩ። "ሃገራዊ ባንክ ነቲ ፖሊሲ ክእውጅ ከሎ፡ ክልተና ኣብ ኢትዮጵያ ኢና ነይርና።" ስለዝዀነ ድማ ናይ ነዊሕ እዋን ትልምና ንምዕዋት ነዚ ዕድል ተጠቒምና” ክብል ይገልጽ። ኣብ ኢትዮጵያ መንግስታዊ ይዅን ዘይመንግስታዊ ትካላት ፍርያቶምን ኣገልግሎቶምን ንዓማዊል ውሽጢ ሃገር ይዅን ወጻኢ ሸይጦም ብቐሊሉ ክፍሊት ይረኽቡ ኢልካ ኣይሕሰብን። ካብዚ ንላዕሊ ድማ እቲ ኣገልግሎት ብኢንተርነት ክትረኽቦ ኣጸጋሚ እዩ። እዚ ብቻፓ ፋይናንሻል ቴክኖሎጂስ ዝተዳለወ ስርዓት ነዚ ንምቅላል ዝዓለመ እዩ። ብኢንተርነት ዝግበር ክፍሊት ካብ ሃገር ወጻኢ ዝግበር ክፍሊት ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝግበር ክፍሊት'ውን የጠቓልል። "ንኣሽቱ ትካላት ንግዲ ብኢንተርነት ናብ ዓማዊል ውሽጢ ዓድን ዓለምን ንኽበጽሓ ክንሕግዘን ክኢልና ኢና" ይብል ናኤል። “ኩባንያና ሞባይል ማኒ ወይ ፔይፓል ወይ ቴሌ ብር ኣይኰነን። ነቶም ዝነበሩ ስርዓታት ክፍሊት ብሓባር ኣተሓሒዝናዮም ኣለና’” ክብል ይውስኽ እስራኤል ብወገኑ። ሃገራዊ ባንክ ቅድሚ እዚ መምርሒ ምእዋጁ፡ ናኤል ኣገዳስነትን ዲጂታዊ ክፍሊት ከረድእ ማዕጾ ብዙሓት ትካላት መንግስቲ ኳሕኲሑ እዩ። ዋላ'ኳ 80 ገጻት ዝሓዘ መብርሂ ናብ ሃገራዊ ባንክ እንተ ኣቕረቡ፡ ጻዕሮም ግን ከምዘይተዓወተ ይዝክሩ። ደሓር ከምቲ ለበዳ ኮሮና ንዓለም ካብ ሱሩ ዝቐየረ፡ ኵነታት ጽላት ዲጂታዊ ፋይናንስ እታ ሃገር’ውን ብቕልጡፍ ተቐይሩ። “ሰበስልጣን መንግስቲ ቴክኖሎጂ ፈሊጦም፤ ቅድሚኡ ግን ብፍላይ ብመንጽር ፖሊሲ ጸገም ነይሩ።" እዞም ክልተ መንእሰያት ዘጋጠሞም ብድሆታት ሰጊሮም ሕጂ 18 ሰራሕተኛታት ቈጺሮም ኣለዉ። ኣገልግሎቶም ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ቀጺሎም ድማ ናብ መላእ ኣፍሪቃ ከስፍሑ'ውን ይሓልሙ። "ትልሚና ክሳብ 2025 ኢትዮጵያ ምስ ቍጠባ ዓለም ብምትእስሳር 100 ሽሕ ሰብ ሃብትን ትካላት ንግድን ንምሕጋዝ እዩ" ክብል ናኤል ይዛረብ።


ኣየርላንድ: ክፍሊት ጡረታ ንምርካብ ‘ጥዑይ ብምምሳል ኣስከሬን ናብ ቤት ፖስታ ዝወሰዱ’ ሰባት ብፖሊስ ይድለዩ

ኣብ ኣየርላንድ ክለተ ሰባት ንናይ ሓደ ዝሞተ ሰብ ናይ ክፍሊት ጡረታ ንምርካብ ነቲ ኣስከሬን ናብ ቤት ፖስታ ከምዝወሰዱ ዝገልጽ ሓበሬታ ድሕሪ ምውጽኡ፡ ፖሊስ መርመራ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ። ብመሰረት ጸብጻብ ኣይሪሽ ታየምስ ክልተ ሰባት እቲ ምውት ብህይወት ከምዘሎ ብምምሳል ነቲ ኣስከሬኑ ኣብ ካርሎ ካውንቲ ናብ ዝርከብ ቤት ፖስታ እዮም ወሲዶምዎ። ሰራሕተኛታት እቲ ቤት ፖስታ ግና ብዛዕባ እቲ ኩነታት ሕቶ ምሰብዝሑሎም ነቲ ኣስከሬን ሓዲጎምዎ ሃዲሞም። ፖሊስ ኣየርላንድ ብዛዕባ ኣማውታ እቲ ብዕድመ ደፊኡ ዝነበረ ሰብ ይምርምር ምህላው ሓቢሩ። ኣፈኛ ፖሊስ ዝርዝር ሓበሬታ ንምሃብ ፍቓደኛ እኳ እንተዘይኮነ፡ ዓርቢ ኣብ ሰዓታት ቅድሚ ቀትሪ ኣብቲ ቤት ፖስታ ብዛዕባ ዝተፈጠረ ኩነታት ሓጺር መግለጺ እዩ ኣውጺኡ። ኣብቲ መግለጺ ካብ ቢሮ ቴክኒክ ፖሊስ ኣየርላንድን ካብ ቤትጽሕፈት ፓቶሎጂ እታ ግዝኣትን ሓገዝ ሓቲቱ ምህላው ሓቢሩ። “ውጽኢት እቲ መርመራ እንታይ ክንገብር ከምዘሎና ከርእየና እዩ” ኢሉ። እቶም ነቲ ኣስከሬን “ደሓን ከምዘሎ ብምምሳል” ናብቲ ቤት ፖስታ ዝኸዱ ሰባት ብሰራሕተኛ እቲ ትካል ሕቶ ምስ በዝሖም፡ ደርብዮምዎ እዮም ሃዲሞም። ሰራሕተኛታት እቲ ቤት ፖስታ ነቲ ዝወደቐ ሰብ ቅርብ ኢሎም ምስረኣይዎ፡ ብዕድመ ናይ ዝደፍአ ሰብ ኣስከሬን ምዃኑ ተረዲኦም። እቲ ኣስከሬን ናብቲ ቤት ፖስታ ቅድሚ ምምጽኡ፡ ሓደ ሰብ ናብቲ ትካል ደዊሉ “ኣብ ክንዲ ሓደ ብዕድመ ዝደፍአ ሰብ ጡረታ ክወስድ ከምዝደሊ” ነጊሩ ምንባሩ ማእከን ዜና ኣርቲኢ ጸብጺቡ። እንተኾነ ግና እቲ በዓል ጡረታ ብኣካል እንተዘይቀሪቡ እቲ ገንዘብ ክወሃቦ ከምዘይክእል እዩ ተነጊርዎ። ሽዑ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት እዮም ክልተ ሰባት ንሓደ 60 ዓመት ዝዕድሚኡ ኣብቲ ቤት ፖስታ “ዝወደቐ” ሰብ ሒዞም መጺኦም። እቲ ሰብኣይ ናብቲ ቤት ፖስታ ቅድሚ ምምጽኡ ሞይቱ እንተነይሩ ንምርግጋጽ መርመራ ይካየድ ምህላው ማእከን ዜና ኣርቲኢ ሓቢሩ።


ኣብ ፓኪስታን ኣብ ውሽጢ ባንኪ ብዘጋጠመ ሓደጋ ነትጒ ጋዝ 14 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ደቡባዊ ክፋል ፓኪስታን ኣብ እርትርከብ ከተማ ካራቺ ኣብ ውሽጢ ሓደ ባንኪ ብዘጋጠመ ነትጒ ጋዝ ብውሑድ 14 ሰባት ከምዝሞቱ ተፈሊጡ። እቲ ሓደጋ ካብ መተሓላለፊ ቱቦ ኣምሊጡ ብዝወጽአ ጋዝ ምኽንያት ከምዝተበገሰ ይግመት። ብዘይካ'ቶም ዝሞቱ ድማ፡ ካልኦት ብዙሓት ሰባት'ውን ጉድኣት ከምዝብጸሖም ተሓቢሩ። መሰኻኽር ዓይኒ ንመራኸቢ ብዙሓን ፓኪስታን ከምዝበልዎ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ውሽጢ ዝፈራረሰ ህንጻ እዮም ዝርከቡ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ ብዝሒ በቲ ሓደጋ ዝሞቱ ሰባት ልዕሊ ካብቲ ዝተጠቕሰ ክኸውን ከምዝኽእል ስግኣት ኣሎ። ካብቲ ሓደጋ ምንቷግ ጋዝ ዝበጽሐሉ ቦታ ዝወጽኡ ምስልታት ከምዘርእዩዎ፡ እቲ ባንኪ ዝርከበሉ ህንጻ መስኮታቱን መዕጾታቱን ዝፈራረሰን ዝተገነጻጸለን ኮይኑ፤ ሰነዳት እቲ ባንኪ ድማ ኣብ መንገድታት ተበታቲኖምን ይረአዩ ነይሮም። ከምኡ'ውን ብደገ ኣብ ጥቓ እቲ ህንጻ ዝነበሩ ተሽከርከርት ጉድኣት በጺሕዎም ተባሂሉ። ሓለፍቲ ፖሊስ እቲ ከበቢ፡ "እቲ ነትጒ ብኸመይ ክለዓል ከምዝኸአለ ሰብ ሞያ እናመርመርዎ እዮም። እንተኾነ፡ ትሕቲ ህንጻ ኣብ ዝተስርሐሉ ከባቢ ኣብ ዘሎ ፈሳሲ መተሓላለፊ መስመር ብዘጋጠመ ነትጒ ጋዝ ዝተበገሰ ክኸውን ከምዝኽእል ምግማት ይከኣል" ክብሉ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቦም። እቲ ሓደጋ ዘጋጠሞ ሓቢብ ዝተብሃለ ባንኪ ብትዊተሩ ኣቢሉ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ "ቀዳም ድሕሪ ቐትሪ ኣብ ሓደ ጨንፈር ባንክና ናይ ምንቷግ ሓደጋ ኣጋጢሙና" ክብል ኣስፊሩ። በቲ ሓደጋ ጉድኣት ንዝበጽሖም ስድራ ግዳኣት ዝተሰመዖ መሪር ሓዘን'ውን ገሊጹ።


ቻይና ‘ክሪፕቶከረንሲ’ ዘይሕጋዊ’ዩ ኢላቶ

ማእኸላይ ባንኪ ቻይና ንቢትኮይን ሓዊስካ ዝኾነ ይኹን ብክሪፕቶከረንሲ ዝካየድ ዋጋ ዕዳጋ ዘይሕጋዊ ከምዝኾነ ኣፍሊጡ። "ቨርቹዋል ባጤራ ተጠቒምካ ዝግበር ዝኾነ ዓይነት ዕድጊት ዘይሕጋዊ ፋይናንሳዊ ምንቅስቓስ'ዩ" ክብል ህዝባዊ ባንኪ ቻይና ትማሊ ዓርቢ ኣፍሊጡ። "እዚ መስርሕ ውሕስነት ንብረት ህዝቢ ናብ ሓደጋ ዘእተወ'ዩ" ክብል'ውን ኣጠንቀቑ'ሎ። ቻይና ካብ ዓለም ካብተን ቀንዲ ዕዳጋ ክሪፕቶከረንሲ [ዲጂታላዊ ባጤራ] ከምዝኾነት'ዩ ዝንገር።  ናይ ክሪፕቶከረንሲ ዕዳጋ ብሰንኪ ውሳነታት ጸለውቲ ውልቀ ሰባትን መንግስታትን ዋጋኡ ክወርድን ክድይብን ይርአ። ድሕሪ እቲ ቻይና ትማሊ ዝወሰነቶ ውሳነ ስዒቡ ዋጋ ሓደ ቢትኮይን [ሓደ ካብ ዓይነታት ዲጂታላዊ ባጤራ] ዋግኤ ብ 2 ሽሕ ዶላር ከምዝነከየ ክፍለት ተኻኢሉ። ቻይና ኣብ 2019 ክሪፕቶከረንሲ ኣብ ግብሪ ከይውዕል ኣጊዳ'ኳ እንተነበረት እንተኾነ እቲ ዕድጊ ብናይ ሸርፊ ወጻእ ክካየድ ጸኒሑ'ሎ። መንግስቲ ቻይና ኣብዚ ሒዝናዮ ዘለና ዓመት ዝተፈላለዩ ስጉምትታት ክወስድ ተራእዩ። ካብኣቶም ሓደ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት መንግስታውያን ትካላት ብክሪፕቶከረንሲ ንዝካየዱ ዕደጋታት ውሕስና ከምዘይህቡ ኣፍሊጦም ነይሮም። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ባንክታት ኮነ ካልኦት መሳለጥያታት ክፍሊት ብናይ ክሪፕቶከረንሲ ዝካየዱ ናይ ገንዘብ ልውውጥ ደው ከብሉ መንግስቲ መምርሒ ኣውሪዱ ከም ዝነበረ ዝፍለጥ ኮይኑ ነቲ ከረንሲ ናይ ምፍራይ ተግባራት ምእጋድ ድማ እቲ ካልእ ዝተወሰደ ስጉምቲ'ዩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ እቲ ትማሊ ካብ ማእኸላይ ባንኪ ቻይና ዝተውሃበ መግለጺ፡ እታ ሃገር ብክሪፕቶከረንሲ ዝካየድ ዕድጊ ምሉእ ብምሉእ ክተቋርጾ ከምዝወሰነት ዘመላኽት'ዩ። ብመሰረት እቲ ዝተውሃበ መግለጺ ኣብ ክሪፕቶከረንሲ ዝሳተፍ ሰብ ብገበን ክሕተት'ዩ። ነዚ ኣገልግሎት ዘካይዱ ናይ ወጻኢ ትካላት ኢንተርኔት'ውን እንተኾነ ዘይሕወዊ ንጥፈት ከምዝኾነ ተገሊጹ'ሎ።


ኣመሪካ፡ ሓገግቲ ኣካላት ንምምሕያሽ ትሕተ ቕርጺ ዝውዕል 1 ትሪልዮን ዶላር ሰሊዖም

ሓገግቲ ኣካላት ኣመሪካ፡ ንምምሕያሽ ትሕተ ቕርጺ ኣመሪካ ዝውዕል ሓደ ትሪልዮን ዶላር ሰሊዖም፡ በዚ መሰረት ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ትሕተ ቕርጺ ኣብ ሓደ እዋን ዝበዝሐ ገንዘብ ዝተሰለዓሉ መራሒ ክኸውን እዩ። እቲ ብ228 ደገፍን 206 ተቃውሞን ዝጸደቐ ሰልዲ ኣብ ሞንጎ ኣባላት ዲሞክራትስ ምግምማዕ ፈጢሩ ኣሎ። እዚ ብሓገግቲ ኣካላት ተሰሊዑ ዘሎ 1 ትሪልዮን ዶላር፡ ብላዕለዋይ ባይቶ ጸዲቑ ፌርማ ናይ ጆ ባይደን ጥራይ እዩ ተሪፍዎ ዘሎ። ካብዚ ሓደ ትሪልዮን ዶላር እቲ 550 ቢልዮን ዶላር ጽርግያ፡ መንገዲ ባቡራት፡ ንዓበይቲ ከተማታት ዘራኽብ ገፋሕቲ ጽርግያታትን ተመሳሳልቲ ነገራትን ኣብ ምምሕያሽ ክውዕል እዩ ውጥን ወጺእዎ ዘሎ። ገለ ክፋል እቲ ሓደ ትሪልዮን ዶላር ኸኣ፡ ኣብ ምስፋሕ ተተካኢ ጽዓት፡ ኣብ ምፍረይ ጽሩይ ማይን ኣብ ምስፍሕፋሕ ቅልጡፍ ኢንተርኔትን ክውዕል እዩ። ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ 19 ኣባላት ሪፓብሊካን ምስ ኣባላት ዲሞክራትስ ብምጽንባር ነዚ እማመ ምስ ኣቐረብዎ ኣብ ሞንጎ ኣባላት ምግምማዕ ተራእዩ ነይሩ። ብዓርቢ ኣብ ዝነበረ ምውሃብ ድምጺ’ውን 13 ኣባላት ሪፓብሊካን ነቲ መደብ ዘለዎም ደገፍ ብምግላጾም እቲ ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ ዝተነድፈ ሓሳብ፡ ናብ ተግባር ንኽሰግር ፌርማ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ጥራይ ተሪፍዎ ኣሎ። ካብ ሚኒሶታ ኢልሃም ዑመርን ካብ ኒው ዮርክ ኣሌክሳንድራ ኮርተዝን ዝርከብኦም ሽዱሽተ ካብ ኣባላት ዲሞክራትስ ነቲ ሓሳብ ዘለዎም ተቃውሞ ብምግላጽ ኣንጻር እቲ ንድፊ ድምጾም ሂቦም።


መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ‘ሂውማን ሄር’ ክሳብ ዊስኪ ከይኣቱ ዝኸልከለሉ ምኽንያት እንታይ’ዩ?

ኣብ መፋርቕ እቲ ዝሓለፈ ወርሒ ኢትዮጵያ 38 ዓይነት ቀዳምነት ዘይወሃቦም ዝተባሃሉ ኣቑሑት ናብታ ሃገር ከይኣትዉ ኣጊዳ። እዚ፡ ኣብታ ሃገር ንዝረአ ዘሎ ሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ [ዶላር] ንምግታእ ዝተወስደ ስጉምቲ ምዃኑ ክግለጽ እንከሎ፡ መንግስቲ ነቶም ነጋዶ፡ ነዞም ፍርያት ናብ ሃገር ንምእታው ዘኽእሎም 'ኤልሲ' [ሌተር ኦፍ ክሬዲት] ንከይወሃቦም መምርሒ ኣውጺኡ’ዩ። 'ቀዳምነት ዘይወሃቦም' ወይ ናይ ሕንቃቐ [ሌግዠሪ] ካብ ሞንጐ ዝተባህሉ፡ መካይን፡ መግቢ፡ ኣቑሑት ገዛ፡ መመላኽዒታትን ኣልኮላዊ መስተታትን ይርከቡዎም። እዚኦም፡ ብውልቂ ዝኣትው ተሽከርከርቲ፣ በዓል ሰለስተ እግሪ ተሽከርከርቲ፣ ብኤሌክትሪክ ዘይሰርሓ ሞተር ሳይክልን ካብ ሞንጐ እቶም ዝተኸልከሉ ምህርታት እዮም። ካብዚ ሓሊፉ፡ ከም ከረሜላን ማስቲካን ዝበሉ ጣዕሚ ዘለዎም መግቢታት፣ ናይ ህጻናት ጸባ ሓርጭ (ፎርሙላ ጸባ) ሽጋራ፣ ኣልኮላዊ መስተታት ብመሰረት እዚ ሓድሽ መምርሒ ንዘይተወሰነ ግዜ ናብታ ሃገር ክኣትው ኣይፍቀደሎምን። ሚኒስትሪ ፋይናንስ ናብ ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ነዞም ኣቑሑት ናብ ውሽጢ ዓዲ ዘእትው ነጋዶ ፍቓድ ክወሃቦም የብሉን ይብል። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ውሳነ ዝደረዀ ምኽንያት ድማ እኹል ሸርፊ ወጻኢ ስለ ዘይብሉን ኣገደስቲ ዝብሃሉ ከም መድሓኒት፣ ሕርሻዊ ጥረ ኣቕሑትን እታወታትን ንምምጻእ እኹል ሸርፊ ወጻኢ ንክህልዎ ምዃኑ ይገልጽ። እዞም ኣቑሑት ብብዝሒ ካብ ወጻኢ ዘእትዉ ኣምጻእቲ፡ እቲ መምርሒ ክለዓል ብመንገዲ ቻምበር ኦፍ ኮሜርስ ‘ይግባይ’ ይብሉ ምህላዎም ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት። እዚ ሕጊ ቅድሚ ምውጽኡ፡ ‘ኤልሲ’ ዝተኸፈትሎም ኣቑሑ ናብ ኢትዮጵያ ክኣትው እቲ መምርሒ የፍቅድ ነይሩ። ንምዃኑ ኤልሲ እንታይ እዩ? መንግስቲ ነዚ መምርሒ ብምውጻእ ክንደይ ዝኣክል ሸርፊ ወጻኢ የትርፍ? ጥርዓን እቶም ኣምጻእቲ ከ ኣበይ በጽሐ? ካብ ወጻኢ ክኣትው የብሎምን ተባሂሎም መንግስቲ ካብ ሞንጐ ዝኣገዶም ምህርታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት መዘራረቢ ካብ ዝነበሩ ሓደ ዝተመስርሐ ጸጉሪ’ዩ። ካብ ቀረባ እዋን ንንዘ ዋግኡ እናኸበረ ዝመጽአን መዐቀኒ ጁባ ዝኸውን ዘሎን ‘ሂውማን ሄር’፡ ካብ ባንክ ብዝወጽእ ኤልሲ ናብ ውሽጢ ዓዲ ንከይኣቱ መምርሒ ወጺኡዎ ኣሎ። ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ካብ ዱባይ ናብ ኢትዮጵያ ሰብ ሰርሖ ጸጉሪ ዝልእኽ ነጋዳይ፡ ቅድሚ ሕጂ እዚ ምህርቲ ብሕጋዊ መገዲ ይኣቱ ከም ዝነበረ ይጠቅስ። ኣምጻእቲ “ዝኸፍሉዎ ቐረጽን ኣብ ዕዳጋ ዝሽየጠሉ ዋጋን ክነጻጸር እንከሎ፡ ስለዘይመጣጠን መብዛሕትኡ ነጋዳይ ካብ ቀረጽ ወራጺ እዩ ዘእትዎ” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ “እቲ ዝኽፈል ቀረጽ ድማ ኣዝዩ ክቡር ስለ ዝዀነ፡ ኩሉ ነጋዳይ ብናይ ተጉዓዝቲ ሻንጣ እዩ ዘእትዎ። እዚ ሕጂ’ውን ዘሎ ኰይኑ፡ ካብቲ ቅድም ኢሉ ዝነበረ ግን ምንካይ ኣርእዩ ኣሎ። ብሓፈሻ ግን ብሕጋዊ መገዲ ዝኣቱ ሂውማን ሄር የለን” ኢሉ። እዚ ምንጪ ቢቢሲ፡ ሕጂ ኣብ መብዛሕትኡ ዕዳጋ ኢትዮጵያ ዘሎ ብኮንትሮባንድ ዝኣቱ ‘ሲንቴቲክ’ ጸጉሪ ስለ ዝዀነ ነዚ ንምቁጽጻር ብዝብል ዝወጽአ መምርሒ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግምት። ይኹን’ምበር፡ ነቲ ሓድሽ መምርሒ ስዒቡ ዋጋ ሰብ ሰርሖ ጸጉሪ ብዕጽፊ ንክውስኽ፣ ናይ ቀረብ ጸገማት ክፍጠርን ነጋዶ ኣብ ጸቕጢ ክጥሕሉን ምኽንያት ከም ዝዀነ ይዛረብ። “ንዓይ ጽልዋ ኣሕዲሩለይ’ዩ፤ ሕጂ ምሉእ ብሙሉእ ናብ ኢትዮጵያ ምልኣኽ ጠጠው ኣቢለ’የ። ቀረጽ ወሲክኻ ምእታው ፍትሓዊ ኣይኰነን። ቅድሚ ሕጂ 400 ግራም ጸጉሪ 120 ዶላር ይክፈሎ ነይሩ፤ ሕጂ ግን ሓሙሽተ/ ሽዱሽተ [ዕሹግ] ጸጉሪ ሒዙ ዝኸደ ሰብ ሰለስተ ዕጽፊ [360 ዶላር] ቀረጽ ይኸፍል። ስለዚ ኣየዋጽእን” ይብል። ነዚ ሓድሽ መምርሒ ስዒቡ፡ ዋጋ ‘ሂውማን ሄር’ ብማእኸላይ 15 ሽሕ ብር ወሰኽ ከም ዘርኣየ ነጋዶ ይዛረቡ። በዚ መሰረት ቅድሚ ሕጂ 18 ሽሕ ብር ዝነበረ ጸጉሪ ሕጂ ኣስታት 29 ሽሕ ብር ይሽየጥ ኣሎ። ‘ሂውማን ሄር’ ጥራይ ዘይኰነ፡ ቸኮሌት፣ ሽጋራ፣ ዕሹጋት ጽሟቕ፣ ማይን ልስሉስ መስተን፣ ዝተጠበሰ ድንሽ፣ ኣልኮላዊ መስተታት ከምኡ’ውን መመላኽዕቲ [መክኣፕ] ዝኣመሰሉ ኣቑሑ ካብ ሞንጐ ዝተኸልከሉ ዝርዝር 30 ኣቑሑ እዮም። ዓለምለኻዊ ትካል ገንዘብ [ኣይኤምኤፍ] ኢትዮጵያ ኣብ 2023 ዝህልዋ ዓቕሚ ሸርፊ ወጻኢ ኣገደስቲ ንዝብሃሉ ከም ነዳዲ፡ ድኹዕን መድሃኒትን ዝበሉ ቀረባት ንምዕዳግ ጥራይ ዝኸውን እዩ ዝብል ግምት ኣለዎ። ባንክ ንግዲ ኢትዮጵያ፡ ነጋዶ ናብ ውሽጢ ዓዲ ከየእትውዎም ካብ ዝኸልከሎም ኣቑሑ ኣብ ዓመት 100 ሚሊዮን ዶላር ንከትርፍ ትጽቢት ይገብር። ኣገልግሎት ሕርሻ ወጻኢ ኣሜሪካ ከም ዝብሎ ኣብ 2021 ኢትዮጵያ፡ 18 ቢሊዮን ዶላር ወጻኢ ብምግባር ካብ ወጻኢ ኣቑሑ ኣእቲያ እያ። በዚ ምኽንያት ኣብ ሞንጐ ኣታውን ወጻእን ንግዲ [ኢምፖርት-ኤክስፖርት] ዘሎ ፍልልይ እናሰፍሐ መጺኡ’ዩ። ክኢላ ስነ ቁጠባ ኢንተርናሽናል ግሮውዝ ሰንተር ዝተባህለ ትካል ቁጠባ፡ ቴድሮስ መኮንን እዚ ሕጊ ዝወጽኣሉ ምኽንያት ዕዳጋ ሸርፊ ወጻኢ ኣብ ሓደጋ ስለ ዝወደቐ’ዩ ይብል። "ብፍላይ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ወይ ሰለስተ ዓመታት” ‘ባላንስ ኦፍ ፔይመንት’ [ሚዛን ክፍሊት] ኢትዮጵያ ተናጊዑ’ዩ። ለበዳ ኮሮናቫይረስን ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያን ከም ምኽንያት ክልዓሉ ይኽእሉ’ዮም። "ብተወሳኺ፡ ናብ ውሽጢ ዓዲ ዝመጽኡ በጻሕቲ ዓዲ፣ ናብ ወጻኢ እንልእዀም ኣቑሑ ከምኡ’ውን ካብ ወጻኢ ዝልኣኽ ገንዘብ [ሬሚታንስ] ምንካይ ኣርእዩ ኔሩ።" እቲ ክኢላ ስነ ቑጠባ ከም ዝብሎ፡ እቲ ኲናት፡ ኣብ ልዕሊ ‘ካፒታል ኣካውንት’ ተባሂሎም ዝጽውዑ ረድኤት፣ ልቓሕን ቀጥታዊ ኢንቨስትመንት ወጻእን ኣሉታዊ ጽልዋ ኣብጺሑ’ዩ። “ብጠቕላላ ኣታዊ ሸርፊ ወጻኢ ኢትዮጵያ ተጸልዩ’ዩ”። እቲ መምርሒ ብቐንዱ፡ ኣብ ባንክን ጸሊም ዕዳጋን ዘሎ ኣፈላላይ ዋጋ ዶላር ንምጽባብ ብዝብል ዝወጽአ ምዃኑ ኣቶ ቴድሮስ ይዛረብ። ብተወሳኺ፡ ነዞም ኣገደስቲ ዘይዀኑ ኣቑሑ ዝወጽእ ወጻኢ፡ ብፍላይ ድማ ገሊኦም ኣቑሑ ናብ ውሽጢ ዓዲ ክኣትው እንከለው በቲ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዘሎ ሸርፊ ወጻኢ ስለ ዝዀነ፡ እዚ ንምንካይ ዝተገብረ ምዃኑ የረድእ። እቲ ምኽልካል ‘ሌተር ኦፍ ክሬዲት’ ብመጽናዕቲ ከም ዝተደገፈ ዝገልጽ ብሄራዊ ባንከ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ እዞም 38 ኣቑሑ ዝተነብረ እገዳ ኤልሲ ብወግዒ ንዘይተፈልጠ እዋን ከም ዝጸንሕ ይጠቅስ። እዞም ምህርታት፡ ዘይሕጋዊ ዝውውር ገንዘብ ንክበራኸት ምኽንያት ምዃኖም’ውን ተገሊጹ ኣሎ። ኤልሲ (LC)፡ ‘ሌተር ኦፍ ክሬዲት’ ማለት እዩ። እዚ፡ ዓለምለኻዊ ንግዲ ብቐሊሉ ንምስላጥ ዘእኽእል መገዲ ምዃኑ ክኢላ ስነ ቑጠባ ቴድሮስ መኮንን ይጠቅስ። እዚ ማለት፡ ካብ ወጻኢ ኣቕሓ ዝሸይጥን ኣቕሓ ዝገዝእን ሰብ፡ ባንክንታት ንሓድሕዶም ዝሰማምዑሉ፣ እቲ ኣቕሓ ከም ዝተላእኸን ኣብ ቦታኡ ከም ዝበጽሐን ዘረጋግጽሉ መገዲ ከም ዝዀነ የረድእ። “ሓደ ሰብ፡ ዝዀነ ኣቕሓ ካብ ወጻኢ ከምጽእ እንተደልዩ ናብ ባንክ ከይዱ፡ ‘እዚ ኣቕሓ ንምዕዳግ ሸርፊ ወጻኢ ይደሊ’የ’ ይብል እሞ፡ ነዚ ዘምጽኣሉ ፍቓድ [ኢምፖርት ፐርሚት] ምስ ተዋህቦ ኤልሲ ይኸፍት”። ኤልሲ፡ ኣቕሓ ካብ ወጻኢ ንምእታው ዘኽእል ቀንዲ መገዲ ከም ዝዀነን ካልኦት መገዲታት [ንኣብነት ቲቲ ዝተባህለ ቅጥዒ] ከም ዘለውን እቲ ሙሁር ይዛረብ። ሕጂ፡ መንግስቲ ዘውጽኦ መምርሒ ነዞም ኣቑሑ ኤልሲ ከይኽፈት ይእዝዝ። ስለዚ፡ እዞም ኣቑሑ ብባንክ ምምጻእ ኣይክኣልን ማለት እዩ። “ሓደ ዓብዪ ሚስማር ንክትሃርም፡ ንዕኡ ዝምጥን ማርቴሎ ምጥቃም ኣድላዪ’ዩ” ብምባል፡ እታ ሃገር ዘጋጠማ ሕጽረት ሸርፊ ወጻኢ ዓብዪ ጸገም ኰይኑ እናሃለወ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ስጉምቲ ምውሳድ መፍትሒ ክኸውን ከም ዘይኽእል ኣብ ትካል ምርምር ሳይንስ ኩዌት ተመራማሪ ስነ ቑጠባ ዶክተር ኣየለ ገላን ይገልጽ። ንሱ፡ እዞም ምህርታት፡ ካብ ወጻኢ ከይኣትው ሸርፊ ወጻኢ ምኽልካል ወይ ‘ሌተር ኦፍ ክሬዲት’ ከይወሃቦም ምእጋድ፡ ነቲ ዘሎ ሕጽረት ሸርፊ ወጻኢ ንምፍታሕ ዝሕግዝ ስጉምቲ’ዩ ኢሉ ኣይኣምንን። “እቲ ክኸውን ዝግብኦን ንሃገር ዝጠቅምን ስለ ዘጠፍኦም ኣይኰነን፤ ግን ኣብዚ ውሽጢ ኢድ መንግስቲ ኣሲሮም ድላዮም ዝገብሩ ብዙሓት ኣለው’ዮም። ስለዚ ካብ መሰረቱ እንተተንኪፉ፡ እቶም ዓበይቲ [ጥቕሞም] ክትንከፍ’ዩ” ይብል። ኣቶ ቴድሮስ ብወገኑ፡ ብቐንዱ እቲ ኣብ ሞንጐ ጸሊም ዕዳጋን ባንክን ዘሎ ፍልልይ ዋጋ ሸርፊ ወጻኢ ንምጽባብ ካብ ሞንጐ ዘለው መፍትሕታት እቲ ሓደ ጥቡቕ ቑጽጽር ምግባር ከም ዝዀነ ይዛረብ። እቲ ቀንዲ መፍትሒ ግን፡ ሸርፊ ወጻኢ ብትኽክለኛ መገዲ ክስራሕ ዝገብሩ ፖሊሲታት ክቕረጹ ምግባር እዩ፡ ዝብል ኣቶ ቴድሮስ፡ ጽኑዕ ቁጽጽር ምግባር ዘላቒ ለውጢ ከም ዘየምጽእ ይሕብር። “ንኣብነት፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘለው ሹቓት ጸሊም ዕዳጋ ምዕጻው፡ ንዝተወሰነ እዋን ዋጋ እቲ ዶላር ክወርድን ምስ [ባንክ] ዝጸጋጋዕ ክኸውንን ይገብር እዩ። ጸኒሑ ግን እቲ ቑጽጽር ክልሕልሕ እንከሎ መሊሱ ሓፍ ይብል” ኢሉ። ዋጋ እቶም ሕጂ ዝተኸልከሉ ምህርታት ኣብዚ እቶ ዝብሃል ኣይኰነን ብምባል ዝካታዕ ዶክተር ኣየለ ብወገኑ፡ ልዕሊ እቲ ዝተፈቕደሎም ሸርፊ ወጻኢ ዝሓቱ ምህርታት ናብ ውሽጢ ዓዲ ክኣትው እንከለው መንግስቲ ስጉምቲ ብዘይምውሳዱ ኢትዮጵያ ክትረኽቦ ዝግባእ ሸርፊ ወጻኢ ከም ዝስኣነት ይዛረብ። እቲ ጸገም፡ “ካብ ምንጩ ክደርቕ እንከሎ’ዩ ዝፍታሕ” ዝብል እቲ ሙሁር፡ እዚ ከይትንከፍ ዝተደለየሉ ምኽንያት ግን “ኣብዚ ውሽጢ ነጋዶ ጥራይ ዘይኰኑ ዶላር ኣኪቦም ኣብ ወጻኢ ክተርፍ ዝሰርሑ ፖለቲከኛታት’ውን ስለ ዘለው’ዩ” ክብል ይነቅፍ። እቶም ዝንቀፉ ኣካላት በቶም ዝውሰዱ ስጉምታት ዘይትንከፍሉ ምኽንያት ድማ፡ “ሓደ ምስ ነጋዶ ናይ ረብሓ ምትእስሳር ስለ ዘለዎም ኰይኑ፡ ካልኣይ ድማ ጸሊም ዕዳጋ ናይ ምጥፋእ ድልየት ስለ ዘይብሎም’ዩ” ክብል ዶክተር ኣየረ ይገልጽ። እቶም ሰብ ሞያ ግን፡ እቲ ሓድሽ መምርሒ ዘላቒ ክኸውን ድዩ ኣብ ዝብል ዓብዪ ሕቶ የልዕሉ። ኣየለ ገላን፡ ካልእ ዝሓሸ ናይ ሓጺር ጊዜ ኣማራጺ ዝብሎ፡ ‘ዱዋል ኤክስቼንጅ ሬት’ [በዓል ክልተ ተመን ሸርፊ] እዩ። እዚ እንታይ ማለት እዩ? ከምቲ ንሱ ዝገልጾ፡ ‘ዱዋል ኤክስቼንጅ ሬት’ ማለት መንግስቲ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ልክዕ ከምቲ ነጋዳይ ብምስታፍ ሕጽረት ሸርፊ ወጻኢ ንምንካይ ጻዕሪ ዝገብረሉ መገዲ እዩ። “እቲ ነጋዳይ ኣብ ሃገራት ወጻኢ ብድፍረት ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዝሳተፈሉ ምኽንያት ስለ ዘዋጽኦ [ስለ ዝኸስበሉ] እዩ” ዝብል ዶክተር ኣየለ፡ “መንግስቲ’ውን ከምቲ ነጋዳይ ዘይዀነሉ ምኽንያት እንታይ’ዩ?” ብምባል ኣገዳሲ ስጉምቲ ከም ዝዀነ ይገልጽ። ነዚ፡ ተሞክሮ ኬንያ ከም ኣብነት ዘልዕል እቲ ተመራማሪ ዝዀነ ሰብ ናብ ኬንያ ክኣቱ እንከሎ ክንዲ’ቲ ዝደልዮ መጠን ዶላር ክዕድግ ከም ዝኽእል ይጠቅስ። “መንግስቲ ልዕሊ ነጋዳይ ገንዘብ ኣለዎ። ነጋዳይ ናብ ዝተፈላላያ ሃገራት እናዞረ ዝኣከቦን ኣብ ደገ ዘትርፎን ዶላር፡ መንግስቲ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ብምስታፍ ናብ ውሽጢ ዓዲ ክኣቱ ክገብር ይኽእል” እዩ ብምባል መፍትሒ ሓሳብ ዝብሎ የቕርብ። ኣቶ ቴድሮስ መኮንን ድማ፡ እቲ ሓድሽ መምርሒ ብዘይሕጋዊ መገዲ ምህርታት ዘእትው ሰባት ዚያዳ ከስቢ ክረኽቡ ክገብር ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎ። “እዞም ምህርታት ብኮንትሮባንድ ክኣትው ይኽእሉ’ዮም። ቁጽጽር ክግበር እንከሎ ክኣ፡ ሙሉእ ንሙሉእ ንምፍጻም ዓቕሚ ስለ ዘይህሉ ክፍተታት ይፍጠሩ። ውሑዳት ሰባት ድማ ነዞም ክፍተታት ተጠቒሞም ብዙሕ ይኸስቡ” ይብል። በዚ ምኽንያት፡ እቲ መምርሒ ዘላቒ ፍታሕ ኣብ ምምጻእ ሓጋዚ ተራ ክህልዎ ከም ዘይኽእል ዝገልጽ እቲ ሙሁር፤ ብቐንዱ ሚዛን ኣታውን ወጻእን ክመጣጠን ከም ዘለዎ ሓቢሩ። “መንግስቲ ንርእሱ፡ ተጠቃሚ ሸርፊ ወጻኢ’ዩ። ብዙሓት ፕሮጀክታት ኣለዎ። ኣብዞም ፕሮጀክታት ክኣ ሰፊሕ ብኽነት’ዩ ዝርኣይ። መብዛሕትኡ ሰብ ኣብ ክንዲ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዘፍሪ ካብ ደገ ኣብ ምምጻእ እዩ ተዋፊሩ ዘሎ። ካብዚ ወጺእና ናብ ምፍራይ እንኣትወሉ መገዲ ክህሉ ኣለዎ።”


ቻይና፡ ንድኻ ሃገራት ትህቦ ልቓሕ ‘ከም መጻወድያ’ ድያ ትጥቀመሉ?

ቻይና ንድኻ ሃገራት ተለቕሕ እያ ብምባል ብዙሕ ነቀፌታ'ዩ ዝበጽሓ፤ እቲ ምኽንያት ኸኣ እተን ድኻታት ሃገራት ነቲ ልቓሕ ክመልሰኦ ስለዘይክእላ ናይ ቻይና ምእዙዛትን መጋበርያን ቻይና ይኾና ኣለዋ ዝብል እዩ። እንተኾነ ቻይና፡ ነዚ ዘረባ ምዕራባውያን ሃገራት ምስሊ ቻይና ንምድዋን ኮነ ኢለን ዝፍብርኸኦ ዘለዋ ዘረባ እዩ ብምባል ትነጽጎ'ያ። ቻይና "ካብ ዘለቓሕናየን ሃገራት ብሰንኪ ዕዳ [ብቻይና ትእወዶ] ኣብ መጻወድያ ዝኣተወት የላን" ትብል። ብዛዕባ ቻይና እትህቦ ልቓሕ እንታይ ንፈልጦ ነገር ኣሎ? ቻይና ሓንቲ ካብተን ዝበዝሐ ልቓሕ ዝህባ ውልቀ ሃገራት እያ። ማእከላይን ትሑትን ኣታዊ ንዘለወን ሃገራት ትህቦ ልቓሕ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመት ብሰለስተ ዕጽፊ'ዩ ዛይዱ፡ ኣብ መወዳእታ 2020 ቻይና ዝሃበቶ ልቓሕ ናብ 170 ቢልዮን ዶላር ክብ ክብል ክኢሉ። እንተኾነ እቲ ቻይና እትህቦ ካብዚ ተገሊጹ ዘሎ ንላዕሊ ክኸውን ከምዝኽእል'ውን ግምታት ኣሎ። ኣብ ኣመሪካ ዩኒቨርስቲ ዊልያም ኤንድ ሜሪ፡ ብ'አይድዳታ' ብዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ሃገራት ነቲ ካብ ቻይና ዝረኽበኦ ልቓሕ ብወግዒ ስለዘይሕበር እቲ ቁጽሪ ካብዚ ዝተገለጸ ክዛይድ ከምዝኽል'ዩ ዝድምድም። እቲ መጽናዕቲ፡ እቲ ካብ ቻይና ዝውሃብ ልቓሕ ክንዲ ካብ መንግስቲ ናብ መንግስቲ ዝኸውን ካብ መንግስቲ ቻይና ናብ ብመንግስቲ ዝውነና ትካላት፡ ባንክታት፡ ውልቃውያን ትካላት ስለዝውሃብ ስታስቲካዊ ጸብጻቡ ምርካብ ኣጸጋሚ ካብ ዝግበሮ ነገራት ምዃኑ ኣብቲ መጽናዕቲ ሰፊሩ ኣሎ። ብመሰረት እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣብ ዓለምና ልዕሊ 40 ማእከላይን ትሑትን ኣታዊ ዘለወን ሃገራት፡ እቲ ካብ ቻይና ዝረኽበኦ ልቓሕ ልዕሊ 10 ሚኢታዊት ካብቲ ዓመታዊ ጃምላዊ እቶተን ምዃኑ ኣግሂዱ ኣሎ። ጅቡቲ፡ ላኦስ፡ ዛምብያን ግይሪግስታንን ከም ኣብነት እንተወሲድና ቻይና ልዕሊ 20 ሚኢታዊት ካብ ጃምላዊ እቶተን እያ ትእውደን። መብዛሕትኡ እቲ ቻይና ዝሃበቶ ልቓሕ ዓበይቲ ጽርግያታት፡ መንገዲ ባቡርን ወደብን ብመስራሕ፡ ኣብ ጽዓተን ኢንዱስትሪን ወፍሪ ብምግባርን 'ቤልት ኤንድ ሮድ ኢንሸቲቭ' ብዝብል ዝውሃብ ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ። 'ዕዳ ከም መጻወድያ' ንዝብል እንታይ መርትዖ'ዩ ዘሎ? ቻይና ኣብ ልዕሊ ካልኦት መወዳድርታ ሃገራት ጸብለልታ ንምርካብ ኢላን ነተን ሃገራት ኣብ ዕዳ ንምሽማመን ኢላ 'ንልቓሕ ከም መጻወድያ' ትጥቐመሉ ከምዘላ ሓላፊ ኤም16 [ናይ ብሪጣንያ ሓለፊ አጄንሲ ጸጥታ] ሪቻርድ ሞር ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት ገሊጹ። እቲ ክሲ፡ ቻይና ንድኻታት ሃገራት ክመልሰኦ ዘይክእላ ልቓሕ እንዳሃበት ከም መባድልቲ ንወሰንቲ ነገራት ናይታ ሃገር ከምእተሕድግ እዩ ዝግለጽ፡ ቻይና ግን ነዚ ክሲ እዚ ብተደጋጋሚ ክትነጽጎ ጸኒሓ'ያ። እቶም ነቃፎ ከም ኣብነት ዘቕርብዎ ጉዳይ ስሪላንካ'ዩ። ኣብ ሲሪላንካ፡ ቻይና ሃምባንቶታ ዝተብሃለ ኣዝዩ ግዙፍ ወደብ ንኽስራሕ ብመልክዕ ልቓሕ መዊላቶ። እንተኾነ እቲ ብቢልዮን ዶላር ብልቓሕ ቻይናን ብቻይናውያን ኮንትራከተራትን ዝተሰረሐ ወደብ ተንጠልጢሉ እዩ ዘሎ፡ ስሪላንካ ልቓሓ ክትከፍልስ ይትረፍ ነቲ ወለድ ናይቲ ልቓሕ'ውን ክትመልስ ኣይክኣለትን። ኣብ መወዳእታ ኣብ 2017 ስሪላንካ ሓደ ብመንግስቲ ቻይና ዝውነን ትካል 70 መኢታዊት ናይቲ ወደብ ን99 ዓመታት ክውንኖን ብኸምዚ እቲ ልቓሕ ክዳቐስን ኣብ ሓደ ስምምዕ ክትበጽሕ ተገዲዳ። እንተኾነ ቻይና ኣብቲ ወደብ ቀጥታዊ ዋንነት ስለዘይብላ፡ ንስሪላንካ ስለዘለቃሓት'ዩ እቲ ወደብ ብቻይናዊ ትካል ተወኒኑ ኢልካ ደፊርካ ክትዛረብ ኣይትኽእል ኢኻ። ብኣንጻሩ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ቻይና ንሲሪላካ ዝሃበታ ልቓሕ ምብዝሑ፡ ቻይና ኣብ ስራላንካ ጥራይ ዘይኮነ ብሓፈሻ ኣብቲ ዞባ ዘለዋ ጽልዋ ንኸተዕቢ ከምዝተጠቐመትሉ ዝገልጹ'ውን ኣለዉ። ልክዕ ከምዚ ናይ ስሪላንካ፡ ኣብ ካልእ ክፋላት ዓለም'ውን ብተመሳሳሊ ኣገባብ ቻይናውያን ሰብ ርእሰ ማል ዝወነንዎ ወይ ብኸፊል ዝወነንዎ ዓበይቲ ነገራት ናይ ሃገራት ኣሎ። እንተኾነ 'ኣይድዳታ' ብዝገበሮ መጽናዕቲ ብቻይናውያን ዝተወነነሉ ምኽንያት ብቐጥታ ምስቲ ልቓሕ ዝተሓሓዝ እዩ ክብሃል ከምይክኣል እዩ ዝድምድም። ቻይና ንሃገራት ዝሃበቶ ልቓሕ ብወግዒ ኣይትሓትሞን እያ፡ እተን ዝልቓሓ ሃገራት'ውን ዝተለቐሐኦ ክንገረለን ኣይደልያን'የን። ኣብ መንጎ ክልተ ሃገራት ዝግበር ናይ ልቓሕ ስምምዕ ብወግዒ ከይተነገረ ክስነድ ምግባር ኸኣ ንቡር ተርእዩ እዩ። ፕሮፌሰር ሊ ጆንስ ካብ ኵን ሜሪ ዩኒቨርስቲ ለንደን'ውን ነዚ እዩ ዘራጉድ "ምስ ልቓሕ ኣብ ዝተሓሓዙ ውዕላት ምስጢራዊ ስምምዕ ክግበር ንቡር'ዩ" ይብል። ብኣንጻሩ ዝበዝሓ እተን ምዕቡላት ሃገራት ዝህብኦ ልቃሕ ብመንግዲ እቲ ብኣባልነት ዝተምዝገብኦ 'ፓሪስ ክለብ' ኣቢለን ንህዝበንን ንዓለመን የፍልጣ'የን። ቻይና ግን ነዚ ጉጅለ እዚ ክትጽንበሮ ዊንታ ኣየርኣየትን፡ እንተኾነ ብመንገዲ ካብ ባንኪ ዓለም ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ቻይና ትህቦ ልቃሕ ምስ ካልኦት ሃገራት ብምንጽጻር ልዑል ምዃኑ ክፍለጥ ይክኣል። ቻይና እትህቦ ልቓሕ ወለዱ ምስ ምዕራባውያን ሃገራት ብምንጽጻር ዝበዘሐ'ዩ። ቻይና እትህቦ ልቓሕ ወለዱ 4 ሚኢታዊት ኮይኑ ኣርባዕተ ዕጽፊ ናይቲ ካብ ባንኪ ዓለምን ሃገራት ፈረንሳን ጀርመንን ዝውሃብ ወለድ እዩ። ብዘይካ እዚ ቻይና እትህቦ ልቓሕ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመታት ክኸፍል ኣለዎ ዝብል ክኸውን እንከሎ ካልኦት ሃገራት ግን እቲ ልቓሕ ዝኽፈለሉ ግዜ ክሳብ 28 ዓመታት'የን ዝመጠኦ። ብመንግስቲ ቻይና ዝውነና ኣለቓሕቲ ትካላት ቻይና፡ ተለቓሕቲ ምጡን ሰልዲ ዘለዎ ኣብ ወጻኢ ባንኪ ክኸፍታን፡ ነቲ ኣብ ወጻኢ ዘሎ ሰልዲ እተን ኣለቓሕቲ ትካላት ከፊተን ክርእየኦ ዘኽእል መሰል ክውሃብን የገድዳ እየን። ላዕለዋይ ዳይረክተር አይድዳታ፡ ብራድ ፓርክ ነዚ ኣመልኪቱ "እተን ተለቓሕቲ ሃገራት ዕደአን ክኸፍላ ምስ ዘይክእል እተን ቻይናውያን ትካላት ካብቲ ኣብ ወጻኢ ዘሎ ባንኪ ብቐጥታ ገለ ክፋል ናይቲ ዘለቐሐኦ ክወስዳ ዘኽእለን ውዕል እዩ፡ ነዚ ኸኣ ብሕጊ እየን ዝገብርኦ" ይብል። ከምዚ ዓይነት ኣገባብ ኸኣ ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ሳሕቲ'ዩ ዝርአ። ብቅልጡፍ ዝምዕብላ ዘለዋ ጉጅለ 20 [G20] እውን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንድኻታት ሃገራት ሂበንኦ ዝነበራ ልቓሕ ክስርዝኦ እየን ተራእየን። ቻይና'ውን ከም ኣባል እቲ ጉጅለ መጠን ካብተን ዝበዝሐ ዕዳ ዝሰረዛ ሃገራት ከምዝኾነት እያ ተገልጽ። ባንኪ ዓለም ካብ ግንቦት 2020 ልዕሊ 10.3 ቢልዮን ዶላር ልቓሕ ድኻታት ሃገራት ብጉጅለ 20 ከምዝተሰረዘ ኣብ ጸብዳቡ ኣስፊሩ ኣሎ። ንባንኪ ዓለም እቲ ዝተረዘ ልቓሕ ናይ ብዓል መን ሃገራት ምዃኑ ዝርዝራዊ ሓበሬታ ክህበና ኣብ ዝተወከሰናሉ፡ ዝርዝራዊ ሓበሬታ ከምዘይህበና'ዩ ገሊጹልና።


ቢትኮይን፡ ቴስላ ቢትኮይን ኣብ ክሊማ ከስዕቦ ዝኽእል ዕንወት ብምስጋእ ከም ዘይቕበሎ ኣፍሊጡ

ቴስላ ብሓደ ካብ ዲጂታላዊ ባጤራታት ዝኾነ ቢትኮይን መካይን ክሻይጥ ዝነበሮ መደብ ኣወንዚፉዎ። እዚ ብምኽንያት ቢትኮይን ኣብ ክሎማ ከስዕቦ ዝኽልእ ዕንወት ብምስጋእ ከም ዝኾነ መስራትን ላዕለዋይ ሓላፍን ቴስላ ኢላን ማስክ ብትዊተር ሓቢሩ። ኢላን ማስክ ነቲ ምስ ጸሓፈ ኣብ ዕዳጋ፡ ዋጋ ቢትኮይን ብ10 ሚኢታዊት ከም ዝጎደለን ዋጋ መሸጣታት ብርኪ ናይ ቴስላ'ውን ብተመሳሳሊ ዋግኡን ጠለቡን ከም ዝነከየን ተገሊጹ። ቴስላ፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት ካብ ትካሉ መኪና ክገዝኡ ዝደልዩ ሰባት ብቢትኮይን ክኸፍሉ ከም ዝኽእሉ ምስ ሓበረ ካብ ብዙሓት ተጣበቕቲ ስነ ኣከባቢ ዓቢ ተቓውሞ ኣጓኒፍዎ'ዩ። ብኤለትሪክ ዝሰርሓ መካይን ዘፍሪ ትካል ተስላ ኣብ ወርሒ ለካቲት ዋጋ 1.5 ቢልዮን ዶላር ቢትኮይን ምስ ዓደገ ዋጋ ቢትኮይን ንሓቲ ክሳብ 64 ሽሕ ዶላር በጺሑ ነይሩ እዩ። ኢላን ማስክ፡ "ምዕዳን ቢትኮይን [Bitcoin mining] ብዙሕ ሃልኪ ከሰል ዘድልዩ እዩ፤ እዚ ኸኣ ኣብ ክሊማዊ ለውጢ ዓቢ ኣሉታዊ ግደ ኣለዎ። ብርግጽ ዲጂታላዊ ባጤራ [ክሪፕቶካረሲ] ጽቡቕ ሓሳብ እዩ፤ ብዋጋ ክሊማዊ ብከላ ግን ክኸውን የብሉን" ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ እተን ትካሉ ዘፍርየን ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን፡ ብቢትኮይን ከም ዘይሸየጣ ብምግላጽ ምዕዳን ቢትኮይን ብተተካኢ ጽዓት ምስ ተቐየረ ግን ናብ ሓሳቡ ከም ዝምለሰ ገሊጹ። ተንተንቲ ስነ ከባቢ ውሳነ ኢላን ማስክ ነቶም ብዛዕባ ክሌማዊ ለውጢ ዝጠባቑ ክኢላታት ስነ ከባብን ተጠቀማንነት ተተካኢ ጸዓት ዘተባብዑን ዓቢ 'ደበስ'ዩ' ይብሉ። ተንታኒት ጁልያን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል "ምውህሃድ ከባብያዊ፣ ማሕበራውን መንግስትን ንኣውፈርቲ ኣዝዩ ጸላውን ኣተባባዕን እዩ። ቴስላ ሓደ ካብ ዓበይቲ ትካላት ከም ምዃኑ መጠን ንከባብያዊ ብከላ ተረዲኡ እዚ ምውሳኑ ነቶም ብስነ ከባቢ ዝግደሱ ሞሳ'ዩ" ኢላ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ቴስላ ኣብ ቢትኮይን ምስ ኣውፈረ ኣብ ሰለስተ ወርሒ 438 ሚልዮን ዶላር ከም ዝረኸበ እዩ ተገሊጹ ነይሩ። ኢላን ማስክ ኣብ ዓለምና ኣብ ዲጂታላዊ ባጤራ ዝለዓለ ወፍሪ ዝገበረ ተባሂሉ እዩ ዝግለጽ። ዕደና ቢትኮይን፡ ዓቢ ጽዓትን ማዕድንን ብዘድልየን ኮምፒተራት እዩ ዝካየድ። ሓንቲ ቅማረ ንምስራሕ ኸኣ ብዙሓት ዓደንቲ [ማይነርስ] እዮም ኣብ ሓደ ግዜ ዝወዳደሩ። በዚ ምኽንያት ብዙሕ ጸዓት ይሃልኽ ማለት እዩ። እተን ዓቢ ጽዓት ዘድልየን ኮምፒተራት ወይ ኤሌክትሪክ እየን ዝጥቀማ፤ እቲ ኤለትሪክ ኸኣ ወይ ብነዳዲ ወይ ኸኣ ብፈሓም እዩ ዝምንጮ። ዕደና ቢትኮይን እቲ ዝበዝሐ ኣብ ቻይና ዝካየድ ኮይኑ፡ ቻይና ሓንቲ ካብተን ንዕደና ቢትኮይን ዘይተተባብዕ ሃገር እያ። ብመሰረት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተገበረ መጽናዕቲ 75 ሚኢታዊት ናይ ዕደና ቢትኮይን ኣብ ቻይና እዩ ዝካየድ። እቲ ንዕደና ቢትኾይን ዝሃልኽ ጸዓትን ናብ ኣየር ዝበንን ካርበንን ክንዲ ዓሰርተ ዓበይቲ ከተማታት ቻይና ዘህልኸኦ ጽዓትን ናብ ኣየር ዘህፍፍኦ ካርበንን ከም ዝኾነ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተገበረ መጽናዕቲ ኣነጺሩ።


ክሪፕቶካረንሲ፡ ንቢትኮይን ወግዓዊ ባጤራ ክኸውን ዝወሰነ መንግስቲ ኢል ሳልቫዶር ተቃውሞታት የጋጥሞ

መንግስቲ ሃገረ ኢል ሳልቫዶር ንዲጂታላዊ ባጤራ [ክሪፕቶካረንሲ] 'ቢትኮይን' ሕጋዊ መተዓዳደጊ ክኸውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ በቲ ሓሳብ ዝተቖጥዑ ኣሽሓት ሰባት ሰለማዊ ሰልፊ ኣካይዶም። ፕረዚደንት ኢል ሳልቫዶር ናይብ ቡከለ፡ 'ክሪፕቶካረንስ' እቶም ኣብ ወጻኢ ኮይኖም እናሰርሑ ናብ ሃገሮም ሰልዲ ክሰዱ ዝደልዩ ዜጋታት ኢልሳልቫዶር ቢትኮይን ዝሓሸ ኣገባብ ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። እቶም ሰለማዊ ሰልፊ ዘካየዱ ኣሽሓት ሰባት ግን፡ ውሳነ ፕረዚደንት ናይብ ቡከለ፡ ነታ ድኻ ላቲን ኣመሪካዊት ሃገር ናብ ዝኸፈአ ዓዘቕቲ ድኽነት ዝሸምምን ዝበኣሰ ዘይምርግጋእን ቁጠባዊ ዝቕባበን ክፈጥር እዩ ዝብል ስግኣት እዩ ዘለዎም። እቶም ሰልፈኛታት ንገለ ማሽናት ናይ ቢትኮይን ሓዊ ከእትውለን እንከለዉ ገለ ኸኣ 'ናይብ ቡከለ ውልቀ መላኺ' ዝብል ጭርሖታት ሒዞም ነይሮም። ሃገረ ኢልሳልቫዶር ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚራ ዲጂታላዊ ባጤራ ቢትኮይን ጎኒ ጎኑ ዶላር ናይ ኣመሪካ ኣብ ዕዳጋታት ሕጋዊ መተዓዳደጊ ክኸውን ብወግዒ ምውሳና ይዝከር። እቶም ሰልፈኛታት ኣብ ርእሰ ኸተማ እታ ሃገር፡ ኣብ መበል 200 ዓመት ናጽነት እታ ሃገር ናብ ጎደናታት ብምውጻእ 'ኣይፍል ንቢትኮይን' ከምኡ'ውን 'ብቅዋም ንማእዘዝ' ዝብል ዝርከቦ ጭርሖታት ብምሓዝ ተቃውመኦም ኣስሚዖም። ብተወሳኺ እቲ ፕረዚደንት፡ ኣብ ስልጣን ንኽጸንሕ ውልቀ ምልኪ የርኢ ኣሎ ብምባል ከሲሶም። ፕረዚደንት ናይብ ቡከለ፡ ዋላ እኳ ብርቱዕ ተቃውሞታት ይጋጥሞ እንተሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ እዋን ሓንቲ ጋዜጣ ብዝገበረቶ ኣፈናዊ ዳህሳስ እቲ ፕረዚደንት 85.7 ሚኢታዊት ደገፍ ከምዘለዎ ከተረጋግጽ ክኢላ እያ።


ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ክጅምር እዩ ዝበሃል 'ክረዲት ካርድ' እንታይ እዩ?

ባንክ ኣዋሽ ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ክረዲት ካርድ ዝህብ ፈላማይ ባንኪ ክኸውን ከምዝተቓረበ ኣፍሊጡ ኣሎ። እቲ ባንኪ ኣብ ቀረባ እዋን ከም ዝገለጾ፡ ብዘይካ ኣገልግሎት ‘ደቢት ካርድ’፡ ኣገልግሎት 'ክረዲት ካርድ' ምሃብ ክጅምር እዩ። ባንክታት ኢትዮጵያ ብዘይካ ኣገልግሎት ደቢት ካርድ፡ ንዓማዊለን ካልእ ኣገልግሎት ካርድ ኣይህባን እየን። ቅድሚ ሕጂ ባንኪ ዳሸን ባጤራ ወጻኢ ዝጥቀሙ ዓማዊል ኢንተርናሽናል ደቢት ካርድ ዝበሃል ካርድ ከምዝሰርሕ ኣፍሊጡ ነይሩ። እዚ ዝተፈላለየ ዓይነት ካርድ ኣገልግሎት ምትሕልላፍ ገንዘብ ኣብ መላእ ዓለም ዝርከባ ዓበይቲ ባንክታት ንዓማዊለን ዝህባኦ እዩ። ኣብ ቀረባ እዋን፡ ብሄራዊ ባንኪ ኢትዮጵያ፡ ባንክታት ወጻኢ ናብ ዕዳጋ ዓዲ ክኣትዋ ከምዘፍቅድ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። መብዛሕትአን ዓለምለኻውያን ባንክታት ንዓማዊለን ክረዲት ካርድ ከምኡ'ውን ካልእ ኣገልግሎት ካርድ እንተላይ ደቢት ካርድ ይህባ። ብዝዀነ ክረዲት ካርድ እንታይ እዩ? ተጠቃሚ ክረዲት ካርድ ክትከውን ትኽእል ዲኻ? እቲ ረብሓኡን ጉድኣቱንከ? ኣባል ማሕበር ቻርተርድ ኣካውንታንት ዓባይ ብሪጣንያ ጥላሁን ግርማ፡ ባንክታት ብልምዲ ክልተ ዓይነት ኣገልግሎት ካርድ ከም ዝህባ ይገልጽ። ብመሰረት እቲ በዓል ሞያ ምምኽኻርን ኦዲቲንን፡ ደቢት፡ ዓሚል ካብ ውሽጢ እቲ ዝተቐመጠ መጠን ገንዘብ ካብ ኤቲኤም ምውጻእ ዝፈቅድ፤ ኣብ ማሽን ክፍሊት ክትጥቀመሉ እትኽእል ካርድ እውን እዩ። "ክረዲት ካርድ ግን እቲ ባንክ 'እዚ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝተቐመጠ ገንዘብካ፡ ክትጥቀመሉ ትኽእል ኢኻ' ዝብለሉ ግዝያዊ ልቓሕ'ዩ።" ባንክታት ነዚ ናይ ካርድ ኣገልግሎት ንዓማዊለን ዝፈቕዳሉ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮም ኣጠቓቕማ ሕሳብን ምንጪ ኣታዊን መጠንን ኣብ ግምት ብምእታው እዩ። ብተወሳኺ ዓቕሚ ዘለዎም ዓማዊል ካብቲ ዝተቐመጠ ገንዘብ ንላዕሊ ወጻኢታት ክገብሩ ክፍቀደሎም ከምዝኽእል ይገልጹ። እቲ ክኢላ ኣብ መንጐ ክረዲትን ደቢትን ካርድ ዘሎ ፍልልይ ብኣብነታት ይገልጽ። ንኣብነት ይብል፣ ". . ንኣብነት 20 ሽሕ ብር እንተሃልዩካ፡ ካብ ኤቲኤም ከተወጽእ ወይ ትራንዛክሽን ክትገብር ትኽእል ኢኻ፡ ካብቲ ዘለካ ንላዕሊ ከተውጽእ ግን ኣይትኽእልን ኢኻ።" ክረዲት ካርድ ግን፡ ባንክታት ዓሚል ናይ ምምላስ ዓቕሙ ኣብ ግምት ብምእታው ዝህብዎ ዓይነት ናይ ሓጺር ግዜ ልቓሕ እዩ። ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዓለም፡ ኣብ ክረዲት ካርድ ልቓሕ ወለድ ይኽፈል። ኣብ ገለ ሃገራት ግን ዓማዊል ክሳብ እቲ ናይ መወዳእታ ግዜ እንተዘይከፊሎም ጥራይ እዮም ወለድ ዝኸፍሉ። “ንኣብነት ኣብ ውሽጢ 15 መዓልቲ እንተዘይከፊልካ ወለድ ክህሉ እዩ። ፖሊሲ ባንኪ ኣዋሽ እንታይ ክኸውን ከምዝኽእል ግን ንቕድሚት ዝረአ እዩ።" ዓማዊል ኣገልግሎት ክረዲት ካርድ ንምርካብ ነዚ መጠን ልቓሕ ናብ ባንኪ መመልከቲ ከቕርቡ ኣለዎም። ብመሰረት እቲ ባንኪ ዘቐመጦ መዐቀኒታት ዓቕሚ ዓማዊልን ምስ ባንኪ ዘለዎም ርክብን ኣብ ግምት ብምእታው ፍቓድ ይህብ። “ደሞዝካ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ምስቲ ባንኪ ዘለካ ርክብ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ነጋዳይ እንተዄንካ ናይ ንግዲ ኵነታትካ ክኸውን ይኽእል እዩ። ሓደሓደ ግዜ እቲ ባንክ ክሳራኡ እናፈለጠ'ውን፡ ክፈቅድ ይኽእል እዩ።” እቲ ክኢላ፡ ተጠቀምቲ ባንኪ፡ ዕላማ ክረዲት ካርድ ብንጹር ክርድኡ ከም ዘለዎም ብተደጋጋሚ ይመክር። “ክረዲት ካርድ ንሓጺር ግዜ ንዘድልየካ ናይ ልቓሕ ድሌታት እዩ። ቀዋሚ ንብረት [መኪና፡ ገዛ] ክትገዝእ ግና ኣይኰነን።” ቀንዲ ዕላማ ክረዲት ካርድ ካብ ህጹጽ ፋይናንሳዊ ኵነታት ንምውጻእ እዩ። "ስለዚ ድማ እዩ እቲ ንመምለሲ ዝኸውን ናይ ግዜ ገደብ ዝተወሰነ" ይብል እቲ ምሁር ስነ-ቑጠባ። "ባንኪ ኣዋሽ ነቲ ብልቓሕ እትጥቀመሉ ገንዘብ ኣብ ክንደይ ግዜ ከም እትመልሶ ብዝምልከት ናይ ባዕሉ ፖሊሲ ከስፍር እዩ ዝብል ግምት ኣሎኒ። መብዛሕትኡ ግዜ ግን እዚ ብምንጪ ኣታዊ እቲ ዓሚል እዩ ዝውሰን።” ንኣብነት ሰራሕተኛ እንተዄንካ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ደሞዝ ምስ ተቐበልካ ክትከፍል ክትሰማማዕ ትኽእል ኢኻ፤ ኣብ ንግዲ እንተሃሊኻ ምናልባት ኣብ ወርሒ ክልተ ግዜ ክትከፍል ክትምዝገብ ትኽእል ኢኻ። ባንኪ ኣዋሽ ነዚ ኣገልግሎት ንዅሎም ተጠቀምቲ እቲ ባንኪ ከም ዝህብ ቃል ኣትዩ ኣሎ። ዳረን ዝተባህለ ወዲ 44 ዓመት እንግሊዛዊ፡ 32 ሽሕ ዩሮ ዕዳ ምስ ኣጋጠሞ፡ እንታይ ክገብር ከም ዘለዎ ኣይፈለጠን። ዳረን ነቲ ካብ ባንኪ ዝወሰዶ ክረዲት ካርድ ድሌታቱ ንምምላእ ይጥቀመሉ'ኳ እንተነበረ፡ ነቲ ዕዳ ኣብ ግዚኡ ክኸፍል ግን ዓቕሚ ኣይነበሮን። “ኣብ ልዕሊ ዕዳ ዕዳ ክውስኽ ከለኹ እናተዀመረ መጺኡ። ካብ ወርሒ ናብ ወርሒ እናዓበየ ምስ ከደ፡ ዓመት ዓመት ዕዳይ እናወሰኸ ከይዱ። ኣዝየ ተጨኒቐ ነይረ።” ዳረን ሕጂ ዕዳኡ'ኳ እንተኸፈለ፡ ብዙሓት ብሪጣንያውያን ግን ክሳብ ሕጂ ኣብ ዕዳ ክረዲት ካርድ ይርከቡ። ጥላሁን ከም ዝብሎ፡ ክረዲት ካርድ ብግቡእ እንተዘይተጠቒምካሉ፡ ኣብ ተጠቃሚን ባንክታትን ክሳራ ከስዕብ ይኽእል እዩ። ነዚ እዩ ድማ ቀንዲ ዕላማ ክረዲት ካርድ ንሓደ ጸገም ብቕልጡፍ ንምፍታሕ ክኸውን ኣለዎ ዝብሉ። "ንኣብነት፡ ሓደ ኣባል ስድራቤትካ ዝሓመመ እንተሃልዩካ፡ ወይ ሕጂ ንብረት ክትገዝእ እንተ ኣድልዩካ፡ ክረዲት ካርድ ክትጥቀም ትኽእል ኢኻ።" እቲ ክኢላ፡ ክረዲት ካርድ "ከም 'ቴለማኒ' እዩ"ይብል። “ቴለማኒ ገንዘብ ኣብ ዘይብልካ እዋን ልቓሕ ይህበካ። ኣብ ዝቕጽል እዋን ክትመልእ ከለኻ ካብ ኣካውንትኻ ዝውሰድ እዩ።” ኣብ ገለ ሃገራት 'ክረዲት ስኮር' ዝበሃል ኣምር ኣሎ።  መዐቀኒ ነጥቢ ልቓሕ ናይ ሓደ ሰብ ናይ ልቓሕ ታሪኹ እዩ። ልቓሕ ወሲዶም ኣብ ግዚኡ ዝኸፍሉ ሰባት ጽቡቕ 'ክረዲት ስኮር' ከምዘለዎም ይንገር። ጽቡቕ ናይ ልቓሕ ታሪኽ ዘለዎም ሰባት ብባንክታት ይኽበሩ። እቲ ዝደልይዎ ቀልጢፉ ይፍጸመሎም። ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት፡ ወለድ ክረዲት ካርድ፡ ካብቲ ባንክታት ንዓማዊለን ዘኽፍላኦ ወለድ ካልኦት ካርድታት ዝለዓለ እዩ። “ልቓሕ ስለዝኰነ ወለድ ኣለዎ። ወለድ ብሰንኪ ሓደጋ ይውስኽ። ንብረት ዝልቃሕን ንብረት ዘይብሉ ልቓሕ ዝወስድ ሰብን ማዕረ ስለዘይኰኑ፡ ወለድ ብምውሳኽ ነቲ ሓደጋ ይቕንሱ። ደቢት ካርድ ክትጥቀም ከለኻ፡ ኣብ ውልቃዊ ማሽን [ኤቲኤም፡ ትራንዛክሽን ማሽን] ክፍሊት ዝሓትት እንተዘይኰይኑ ተወሳኺ ኣይትኸፍልን ኢኻ። ብተወሳኺ ነቲ ዝተጠቐምካሉ ክፍሊት እንተሃልዩ ኣቐዲሙ ከፍልጠካ እዩ። ብዛዕባ ክረዲት ካርድ ግን ካብ ኤቲኤም ማሽን ገንዘብ ምስ ኣውጻእካ ክፍሊት ትኸፍል። ሓደ ሓደ ግዜ እቲ ካርድ ዝሃበካ ባንክ ናይ ኣገልግሎት ክፍሊት ይሓትት። ብኢንተርነት ኣቝሑትን ኣገልግሎታትን ዝሸጣ ኩባንያታት ካብ ደቢት ካርድ ንላዕሊ ብክረዲት ካርድ ይመርጻ። ናይዚ ምኽንያት ድማ ብክረዲት ካርድ ነቲ ገንዘብ ብቐጥታ ካብ ባንክ ክትረኽቦ ስለ እትኽእል እዩ። ክኢላታት ብክረዲት ካርድ ተጠቒምካ ካብ ኤቲኤም ገንዘብ ምውጻእ ኣይመኽሩን እዮም። ኣብ ከክንድኡ፡ ዕዳጋ ክትገብር ከለኻ፡ 'ክረዲት ካርድካ ተጠቐም' ይብሉ። ቪዛ፡ ማስተርካርድ፡ ኣሜሪካን ኤክስፕረስን ዲስከቨርን ኔትወርክታት ክረዲት ካርድ እዮም። ባንክታት ነዞም መርበባት እዚኦም ንዓማዊለን ክረዲት ካርድ ንምሃብ ይጥቀማሎም። መብዛሕትአን ኣህጉራውያን ባንክታት ነቶም ክረዲት ካርድ ዝጥቀሙ ዓማዊለን ንምትብባዕ ይህባ። ንኣብነት፡ ካብቶም ብክረዲት ካርድ ንናይ መንገዲ ኣየር ትኬት፡ ክፍሊት ሆቴልን ብኢንተርነት ዕዳጋን ዝጥቀሙ ዓማዊሎም ይህቡ። እቲ ምትብባዕ ብመልክዕ ማይልስ መንገዲ ኣየር፡ ተወሳኺ ክፍሊት ሆቴልን ናይ ህያብ ካርድን ክወሃብ ይኽእል። ባንክታት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ 'መግለጺታት' [ሓበሬታ ሕሳብ ባንክ] ናብ ዓማዊለን ይልእኻ። እዚ መግለጺ እዚ፡ እቲ ዓሚል ብክረዲት ካርዱ ተጠቒሙ ክንደይ ከም ዝኸፈለ፡ ወለድን ዝዀነ ተወሳኺ ክፍሊትን የጠቓልል። ወሲኹ፡ ኣብ ክረዲት ካርዶም ክንደይ ገንዘብ ተሪፉ፤ ክትመልሶ ዘለካ ዝተሓተ መጠን ገንዘብን ብኸመይ ክትመልሶ ከም እትኽእልን የጠቓልል። ኣካውንታንት ጥላሁን፡ ድሕሪ ውሳነ ባንኪ ኣዋሽ "ካልኦት ባንክታት ኣይክድቅሳን እየን" ይብል። "እዚ ኣገልግሎት ክሳብ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ዘይምጅማሩ ዘገርም'ዩ። ካልኦት ባንክታት ድማ ድሕሪ ባንኪ ኣዋሽ ክጅምራ ይሸባሸባ ኣለዋ ወይ ክጅምራ ተኽእሎ ኣሎ።"


ኣውስትራልያ፡ ንዝሞቱ ዓማዊሉ ናይ ኣገልግሎት ባንክን ፋይናንስያዊ ማዕዳን ከኽፍል ዝጸንሐ ባንኪ

ኣብ ኣውስትራልያ ካብ ዝርከቡ ሓደ ካብቶም ዝዓበዩ ባንክታት ዝኾነ ዌስትፓክ፡ ብዝቐረበሉ ሽዱሽተ ክስታት ጌጋ ከምዝፈጸመ ተኣሚኑ። ባንኪ ዌስትፓክ ትሑት ኣተሓሕዛ ዓማዊልን ካልእን ዝብል ክሲ'ዩ ቀሪብሉ፡ ሓደ ካብቲ ዝቐረበሉ ክሲ ንዝሞቱ ዓማዊሉ ብገንዘብ ይቐጽዕ ምንባሩ ግን ንብዙሓት ዘዘራርብ ዘሎ ጉዳይ ኮይኑ ኣሎ። እቲ ባንኪ ብቤት ፍርዲ 81 ሚልዮን ዶላር ክቅጻዕ ተበይንዎ ኣሎ፡ ብዘይካ እዚ ንዝበደሎም ዓማዊሉ መከሓሓሲ ዝኸውን 57 ሚልዮን ዶላር'ውን ክቕጻዕ'ዩ። ምክትል ሓላፊት ክፍሊ ድሕነትን ወፍርን ባንክታት ኣውስትራልያ ሳራ ኮርት "እዚ ከምዚ ዓይነት ተግባራት፡ ተገልገልቲ ኣብ ልዕሊ ባንክታቶም እምነት ከምዘይህልዎም ዝገብር ኮይኑ፡ ኣብ ዌስትፓክ ዘጋጠመ ኸኣ እዚ እዩ፡ ኣብ ባንኪ ዝህሉ ምጥርጣር ንናይ ኢንሹራንስ ትካላትን ካልእን ስለዝጸሉ ኸኣ ኣሉታዊ ጽልውኡ ቀሊል ኣይኮነን" ኢላ። ምስ ካልኦት ብምዃን ነቲ መርመራ ዘካየደ ክፍሊ ድሕነትን ወፍርን ባንክታት ኣውስትራልያ ኣብ ባንኪ ዌስትፓክ፡ ኣብ ዝሓለፈ 10 ዓመታት  ካብ 11 ሽሕ ዝሞቱ ዓማዊሉ ናይ ኣገልግሎት ባንክን ፋይናንሳዊ ማዕዳን እናበለ ልዕሊ 7 ሚልዮን ዶላር ከምዝቆረጸ ገሊጹ "እዞም ዝሞቱ ዓማዊል እዚ ባንኪ ዝነበሩ ሰባት ስለዝሞቱ ዝረኸብዎ ኣገልግሎት ይኹን ፋይናንሳዊ ማዕዳ የለን፡ እዚ ባንኪ ግን  ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ሰልዲ ክቆርጸሎም ጸኒሑ" ይብል እቲ ጸብጻብ። ብዘይካ እዚ ንልዕሊ 7000 ዓማዊሉ፡ ክልተን ልዕሊኡን ተመሳሳሊ ቅዳሓት ናይ ኢንሹራንስ እናኣርኣየ ክልተ ግዜ ወይ ልዕሊኡ ከምዝኸፍሉ ከምዝገበሮምን፡ ብውሕዱ ካብ 25 ሽሕ ዓማዊሉ ምኽንያቱ ከይገለጸ ብድምር ልዕሊ 5 ሚልዮን ዶላር ሰልዲ ከምዝቐረጸሎም ኣብቲ ዝቐረብ ጸበጻብ ናይ ቤት ፍርዲ ተገሊጹ ኣሎ። ላዕለዋይ ኣካያዲ ስራሕ ዌስትፓክ ፔተር ኪንግ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ "እዚ ተባሂሉ ዘሎ ኹሉ ክግበር ኣይነበሮን፡ ሕጂ ኣሰራርሓና ኣጻፊፍና እኹል ትሩፍ ምቁጽጻር ከምዝህሉ ገይርና ኣለና፤ ንኹሎም ዓማዊልና ኸኣ ይቕሬታ ንሓትት" ኢሉ።


ጉሕለት ኣልኣዛር፡ ሰሜን ኮርያ ንስለ ቢሊየን ዶላራት ዝሰረቐትሉ መገዲ

ብ2016፡ ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ካብ ሃገራዊ ባንኪ ባንግላድሽ ሓደ ቢልዮን ዶላር ክሰርቁ መደብ ኣውጺኦም። እዚ ኹሉ ገንዘብ ግሒጦም ከውጽኡ ኣብ ጫፍ ምስ በጽሑ ግን፡ ንስለ ካብቲ ዝወሰዱዎ 81 ሚልዮን ዶላር ተዓጊቱ። ንምዃኑ እታ ኣብ ዓለም ዝደኸየትን ዝተነጸለትን ሃገር ብኸመይ ዝተራቐቐ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ገበነኛታት ክህልውዋ ክኢሎም? እዚ ብኽልተ ክፋል እነቕርበልኩም ዘለና ዛንታ ቀዳማይ ክፋሉ ነዚ ፈለግ ተኸቲልኩም ክትረኽቡዎ ትክእሉ። ካልኣይ ክፋሉ ከኣ እነሆ። ኣባል ኮንግረንስ ኣመሪካ ካሮላይን ማሎኒ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ክትዛረብ እንከላ "ካብቲ ኮንግረንስ ወጺአ ናብ መገዲ ኣየር እናኸድኩ'የ ብዛዕባ እዚ ስርቂ ኣብ ጋዜጣ ኣንቢበ። ብጣዕሚ ዘሰንብድ ክስትተ እዩ ነይሩ፤ ምናልባት ኣብ ዕዳጋ ፋይናንስ ዝረኣኹዎ ዘሰንብድ ክስተት እዚ'ዩ ክኸውን ዝኽእል" ትብል። ኣባል ቀዋሚ ኮሚቴ ፋይናንሳዊ ኣገልግሎት ኮንግረንስ ኣመሪካ ማሎኒ፡ እዚ ስርቂ ገንዘብ ብቐሊሉ ዘይኮነ ቢሊዮናት ዶላራት ኣብ ዝንቀሳቐሰሉ ስርዓት ዝነበረ እምነት ዘዳኽም እዩ ብዝብል እያ ተረዲኣቶ። "እቲ [ዶላራት ዝሓዘ] ባንኪ ኣብ ኒውዮርክ'ዩ ነይሩ፤ ልዑል ጥንቃቐ እዩ ዝግበረሉ። ከመይ ኢሉ'ዩ እዚ ገንዘብ ክመሓላለፍ ክኢሉ?" ትብል። ናብቲ ባንኪ ደዊላ፡ ሓደ ሰራሕተኛ እቲ ዝበዝሕ ገንዘብ ከድሕኑዎ ከም ዝኽኣሉ ሓቢሩዋ፤ እዚ ሳላ ንኡሽቶ ሃንደበታዊት ነገር ዝተረኽበ ሚልዮን ዕድል እዩ። እቶም ሰርሰርቲ 951 ሚሊየን ዶላር ከመሓላልፍሉ ዝሓሰቡዎ ባንኪ ኣብ ማኒላ ዘሎ ጨንፈር ኣርሲቢሲ ኣብ ጎደና ጅፒተር እዩ ዝርከብ። ኣብ ማኒላ ሰርሰርቲ ክጥቀሙለን ዝኽእሉ ብዙሓት ባንኪታት ኣለው'ዮም። ግን ድማ ንሳቶም ነዚ ባንኪ መሪጾም፤ እዚ ውሳነኦም ክኣ ብዙሕ ሚሊዮን ዶላራት ክስእኑ ገይሩዎም። "እቲ ምትሕልላፍ ገንዘብ ካብቲ ፌዴራላዊ ባንኪ ኣመሪካ [ፌድ] ክግታእ ተገይሩ፤ ናይዚ ምኽንያት ኣብቲ ዝተኣዘዘ 'ጁፒተር' ዝብል ቃል ተጠቒሞም ነይሮም። እዚ ሽም ናይታ ማዕቀብ ዝተገብረላ መርከብ ጽዕነት ኢራን እዩ" ትብል ካሮሊን ማሎኒ። "ጁፒተር" እትብል ቃል ኣብ 'ፌድ' ዝርከባ ኮምፒዩተራት መንቅሒ ደወል ምልክት ክህባ ገይራ። በዚ ምኽንያት እቲ ዝተሓተተ ክፍሊት ተጻርዩ፤ መብዛሕትኡ ከኣ ጠጠው ክብል ተገይሩ። ሓሙሽተ ምልውዋጣት ገንዘብ ግን እዚ ፈተና ሓሊፎም ተፈጺሞም፤ 101 ሚሊየን ዶላር ማለት እዩ። ካብዚ ሻሊካ ፋውንዴሽን ናብ ዝተባህለ ኣብ ስሪላንካ ዝርከብ ግብረሰናይ 20 ሚሊየን ዶላር ክመሓላለፍ ተገይሩ። እዚ እቶም ሰርሰርቲ ዝገበሩዎ ኮይኑ፡ መስራቲት እቲ ፋውንዴሽን ግን እቲ ገንዘብ ሕጋዊ ልገሳ እዩ ኢላ ትኣምን። ኣብዚ'ውን እንተኾነ እዞም ሰረቕቲ ዘጠራጥር ነገር ከይገደፉ ኣይተርፉን። እቲ ገንዘብ ናብ "ሻሊካ ፋውንዴሽን" እዩ ተመሓላሊፉ ኢልናኩም። ሓደ ቖቛሕ ዝኾነ ሰራሕተኛ ባንኪ ግን ኣብቲ ክፍሊት ክፍጸም ዝሓትት ወረቐት ናይ ስርዓተ ቋንቋ [Grammar] ጸገም ከም ዘሎ ስለ ዝተገንዘበ እቲ ገንዘብ ይመልሶ። ስለዚ 81 ሚሊየን ዶላር ጥራሕ ይሓልፈሎም። እንተኾነ እዞም ሰረቕቲ ዝሓሰቡዎ ገንዘብ እዚ ጥራሕ ኣይነበረን። ንባንግላድሽ ግን እዘን ገንዘብ እዚአን ንርእሰን ብዙሕ ነገር ስለ ዝኾና መንግስቲ እንታይ እናዓየየ'ዩ ገንዘብና ዝስረቕ ዝብል ዓብዪ ተቓውሞ ኣልዒሉ። 20 ሚኢታዊት ህዝቢ እታ ሃገር ኣብ ትሕቲ ድኽነት እዩ ዝነብር። ባንኪ ባንግላድሽ እቲ ገንዘብ ንክመልስ ጻዕሪ ኣብ ዝገብረሉ እዋን እቶም ሰርሰርቲ እቲ ገንዘብ ባንግላድሽ ኣብ ዘይትረኽቦ ቦታ ኣቐሚጦምዎ። ዓርቢ 5 ለካቲት፡ እቶም ኣብ ባንኪ ኣርሲቢሲ ዝተኸፈቱ ኣርባዕተ ናይ ባንኪ ሒሳብ ህይወት ዘሪኦም ምንቅስቓስ ይጅምሩ። እቲ ገንዘብ ካብ ሓደ ኣካውንት ናብ ካልእ ክመሓላለፍ እንከሎ ገንዘብ ናብ ዝቕይር ትካል ክኣትው'ዩ ተገይሩ። ናብ ናይታ ሃገር መተዓዳደጊ ገንዘብ ብምልዋጥ ተመሊሱ ናብቲ ባንኪ ኣትዩ። ካብዚ ገሊኡ ብጥረ ገንዘብ ወጺኡ። ሰብ ሞያ ዘይሕጋዊ ምዝውዋር ገንዘብ "ብገበን ዝመጽአ ገንዘብ ዋላ ሓደ ክፋእ ዘይብሉ መሲሉ ክርኣይ ክትገብር ኣለካ፤ ብሕጋዊ መገዲ ዝመጽአ ንክመስል እውን እቲ ምዝውዋር ገንዘብ ልኡም ክኸውን እዩ ዝግበር" ይብሉ። ይኹን'ምበር መርመርቲ ምንጪ እዚ ገበን ንምጽራይ ኣይከበዶምን፤ ስለዚ እቶም ሰረቕቲ ኣበር ንከይርከቦም ካብ ስርዓት እቲ ባንኪ ክወጽኡ ኣለዎም። ነቶም ገንዘቦም ክመልሱ ዝጓየዩ ዘለው ሰባት የሻል ንከብሉ፡ በቲ ገንዘብ ክጣልዑ መሪጾም። ሶላሪ፡ ኣብ ውሽጡ ዓበይቲ ትካላት ንግዲ፣ ናይ ቲያትር ቦታ፣ ሆቴልን ካልእን ዘለዎ ዓብዪ ህንጻ ዝርከብ ናይ ጠላዕ [ቁማር] እዩ። ማኒላ ካብ ቻይና ከይተረፈ መጺኦም ጠላዕ ዝጣልዑላ ከተማ እያ። ሶላሪ ከኣ "ሓደ ካብቶም ኣብ ኤዥያ ዘለው ሰሓብቲ ናይ ጠላዕ ቦታታት'ዩ" ይብል ኤዲተር መጽሄት 'ኤዥያን ጌሚንግ' መሓመድ ኮሄን። "ኣዝዩ ምዕሩግ ኮይኑ ዝተሰርሐን ኣብ ደቡብ ምብራቕ ኤዥያ ምስ ዘሎ ዝኾነ ይኹን ነገር ክወዳደር ዝኽእልን'ዩ። ብውሑድ 400 ጠረጴዛታት ጌምን 2000 መጻወቲ ማሽናትን ኣለውዎ" ኢሉ። ኣብዚ'ዮም እቶም ሰረቕቲ ባንኪ ባንግላድሽ ቐጻሊ ገንዘብ ናይ ምዝውዋር መደቦም ከሳልጡ ትልሚ ሒዞም ዝነበሩ። ካብቲ 81 ሚሊየን ዶላር እቲ 50 ሚሊየን ዶላር ናብ ሒሳብ ባንኪ ሶላሪን ካልእ ናይ ሚዳስ ዝተባህለ መጠልዕን ክኣቱ ገይሮም። ሰኔት ፊሊፒንስ ዘጣየሶ ኮሚቴ ምጽራይ ከም ዝብሎ እቲ ገንዘብ ዡ ዊካንግ ንዝተባህለ ቻይናዊ ተኸፊሉ። እዚ ውልቀሰብ ካብታ ከተማ ብናይ ውልቂ ጀት ወጺኡ ምስ ተባህለ ድሕሪኡ ብዛዕብኡ ተሰሚዑ ኣይፈልጥን። እዞም ሰረቕቲ ጠላዕ ዝተጠቐምሉ ምኽንያት ኣሰር እቲ ገንዘብ ንከይፍለጥ ንምጥፍፋእ ኮይኑ መጀመርታ እዚ ዝተሰረቐ ገንዘብ ናብዚ ናይ ጠላዕ ሳናቲም ተቐይሩ ኣብ ጠረጴዛታት እቲ መጻወቲ ወሪዱ መሊሱ ናብ ገንዘብ እዩ ተቐይሩ። እዚ መርመርቲ ምንጪ እቲ ገንዘብ ንምፍላጥ ከጸግመሎም እዩ ብዝብል ሒሳብ ዝተመረጸ መገዲ'ዩ። ሓደግኡኸ? እቲ ገንዘብ ኣብ ጠረጴዛ ጠላዕ ተበሊዖም ገንዘቦም ክስእኑ'ዶ ኣይክእሉን'ዮም? ትብሉ ትኾኑ። ፈጺሞም ኣይስእኑዎን። ሓደ፡ ኣብ ክንዲ እቲ ኩሉ ሰብ ዝጻወተሉ ቦታ እቶም ሰረቕቲ ናይ ባዕሎም ክፍሊ ክዳለወሎም ብምግባር ኣብታ ናቶም ጠረጴዛ ክጻወት ዘፍቅድሉ ጥራይ'ዩ ዝርከብ፤ እዚ ድማ እቲ ገንዘብ ከመይ ኣብ ቑማር ይውዕሎ ኣሎ ንምቁጽጻር ይጥዕሞም። ካልኣይ እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ኣብ ኤዥያ ፍሉጥ ዝኾነ 'ባካራት' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጌም'ዮም ዝጻወትሉ። እዚ ጸወታ ኣዝዩ ቀሊል ስለ ዝኾነ ንምስዓር ኣይጽገሙን። ድሕሪ'ዚ እዞም ገበነኛታት እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ብዘይሕጋዊ መገዲ ብምዝውዋር ሕጋዊ ብዝመስል መገዲ ናብ መዓልኦም ዘውዕልሉ ኣገባብ ይሕንጽጹ። ካብቲ እንዳ ጠላዕ ገንዘብ ንምውጻእ ሰሙናት ይወስድ ስለ ዝነበረ ኣብዚ ግዜ ባንኪ ባንግላድሽ ክስዕቦም ጀሚሩ ነይሩ። ሰብ መዚ እታ ሃገር ናብ ማኒላ መጺኦም እቲ ገንዘብ ኣብ ምንታይ ከም ዘሎ ፈሊጦም። ናብቲ ናይ ጠላዕ ቦታ ምስ መጽኡ ግን ገለ ዝገትኦም ነገር እዩ ኣጋጢሙዎም። ኣብቲ እዋን ኣብ ፍሊፒንስ ዘለው ናይ ጠላዕ ገዛውቲ ብመምርሒታት ዘይሕጋዊ ዝውውር ገንዘብ ዝግዝኡ ኣይነበሩን። ጠላዕ ኣተሓሳሳቢ ጉዳይ እንተነበረ'ውን እቲ ገንዘብ ግን ብሕጋውያን ተጣላዕቲ ናብ ባንኪ ኣትዩ'ዩ። ሶላሪ፡ ብዛዕባ እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ዝፈልጦ ነገር ኣይነበረንን እዩ ዝብል። ሚዳስ ግን ርኢይቶ ንምሃብ ዝቐረበሉ ሕቶ ኣይመለሰን። ሰብ መዚ እቲ ባንኪ ካብ ሓደ ነቲ ኣብ ሚዳስ ነቲ ጠላዕ ዘተሓባበረ ውልቀሰብ 16 ሚሊየን ዶላር ክመልሱ ክኢሎም። እዚ ኪም ዎንግ እዩ ዝብሃል። ተኸሲሱ እንተነበረ'ውን ጸኒሑ ክሱ ውድቂ ኮይኑ። ወዮ ሓደ ቢሊየን ዶላር ክሰርቁ ዝተበገሱ ሰርሰርቲ፡ 35 ሚሊየን ዶላር ሒዞም ተሪፎም፤ መርመርቲ ከም ዝብሉዎ እዚ ገንዘብ ናብ ሰሜን ኮርያ ክኣቱ ሓንቲ መገዲ ጥራይ ተሪፋቶ ነይራ። ፍሉይ ምምሕዳር ማካኡ ኣብ ሆንግ ኮንግ ምስ ዘላ እትመሳሳሰል ግዝኣት ቻይና እያ። ልክዕ ከም ፊሊፒንስ ኣብ ቻይና ኣብ ዓለም ካብ ዘለው ፍሉጣት ናይ ጠላዕ ቦታታት ኣለውዋ። እዛ ባዕላዊ ምምሕዳር ዘለዋ ሃገር ምስ ሰሜን ኮርያ ነዊሕ ዝጸንሐ ዝምድና ኣለዋ። ኣብ መጀመርታ 2000 ሰብ መዚ ሰሜን ኮርያ ዝለዓለ ዋጋ ዘለዎ "ሱፐርዶላርስ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ በዓል 100 ኖት ዶላር ኣመሪካ ብዘይሕጋዊ መገዲ ከዘዋውሩ ኣብ ማካኡ'ዮም ተታሒዞም። እዚ ገንዘብ ኣብ ሰሜን ኮርያ ከም ዝተሓተመ ሰብ መዚ ኣመሪካ ይገልጹ። እዚ ገንዘብ ዘመሓላለፈሎም ባንኪ ከኣ ኣብ ትሕቲ ማዕቀብ ኣመሪካ ዝነበረ ባንኪ ኮይኑ ምስ ስርዓት ሰሜን ኮርያ ምትእስሳር ከም ዘለዎ ይእመን። ብተወሳኺ ብ1987 115 ሰባት ዝቐተለ መጥቃዕቲ ቦንባ ዝፈጸመ ሰላሊ ሰሜን ኮርያ ኣብዛ ሃገር እዩ ስልጠና ወሲዱ። ሓው ንኪም ጆንግ-ኡን ኪም ሎንግ-ናም ብስደት ንዓመታት ዝነበረላ'ውን ማካኡ እያ። ስለዚ እቲ ካብ ባንኪ ባንግላድሽ ተሰሪቑ ብፍሊፕንስ ዝተመሓላለፈ ገንዘብ ምስ ማካኡ ምትእስሳር ከም ዘለዎ ዝገልጹ ሓበሬታታት ክወጽኡ ጀሚሮም። ኣብ ሶላሪ እቲ ናይ ጠላዕ መደብ ዝወደቡ ሰባት ካብ ማካኡ ምዃኖም ይፍለጥ። ክልተ ናይ ብሕቶም መጣልዒ ክፍሊ ክትሓዘሎም ዝገበሩ ኩባኒያታት'ውን ማእከሎም ማካኡ ኮይኑ። መርመርቲ ኣብዝሓ እቲ ዝተሰረቐ ገንዘብ ናብ ሰሜን ኮርያ ቅድሚ ምኻዱ ኣብዛ ንኡሽቶ ግዝኣት እዩ ነይሩ ኢሎም ይኣምኑ። ሓደ ምሸት ብናሳ ብዝተወስዱ ምስሊታት ሰሜን ኮርያ ኣዘራራቢት ትኸውን። ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል እታ ሃገር ሕጽረት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ስለ ዘሎ እቲ ናሳ ካብ ህዋ ዝወሰዶ ምስሊ ሰሜን ኮርያ ጸሊም ሃጓፍ [ብላክ ሆል] ስለ ዘምሰላ'ያ ተወዓዊዓ። ብኣንጻሩ ጎረቤታ ደቡብ ኮርያ ቀትሪ ይኹን ለይቲ መብራህቲ ዘይጠፍኣ ብርሃን ሃገር እያ። ሰሜን ኮርያ ኣብ ዓለም ካብ ዘለዋ ድኻ ሃገራት ኣብ መበል 12 እትስራይ ኮይና ዓመታዊ ሓፈሻዊ እቶት ሓደ ውልቀሰብ እታ ሃገር 1700 ዶላር ጥራሕ እዩ። እዚ ካብ ሴራሊዮንን ኣፍጋኒስታንን ዝተሓተ ምዃኑ ሲኣይኤ ይገልጽ። እዚ'ውን ኮይኑ ግን ሰሜን ኮርያ ኣብ ዓለም ኣለው ዝብሃሉ ኣዝዮም ከበድቲ ሰርሰርቲ እተፍሪ ሃገር እዩ። ከመይን ብኸመይን ዝብል ብምርዳእ፡ ሰሜን ኮርያ ኣዝዮም ዝተራቐቑ ናይ ሳይበር ክኢላታት ብምሓዝ፡ ኣባላት ሓንቲ ስድራ ዝኾኑ ሰባት እነሆ ካብ 1948 ጀሚሩ ነታ ሃገር ይገዝኡዋ ኣለው። መስራቲ እዛ ሃገር ዝኾነ ኪም ካልኣይ-ሳንግ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ህዝብታት ኮርያ ኢሉ ክምስርታ እንከሎ ፖለቲካዊ ስርዓቱ ዚያዳ ናብ መስፍናዊ ዝቐርብ ነይሩ። ወዱ ኪም ጆንግ-ኢል ስልጣኑ ኣብ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዘጽዓቐ ክኸውን ብምግባሩ፡ ንኣመሪካ ባላስቲክ ሚሳይልን ኒኩለር ብምውንጫፍ ይተዃቱኳ ነይሩ። ነዚ ዝኸውን ገንዘብ ንምርካብ እቲ ስርዓት ኣዝዩ ናብ ዝተሓላለኸ መገዲ ፋይናንሳዊ ምንጪ ከም ዘእተዋ ኣመሪካ ትገልጽ። ብተወሳኺ ኪም ጆንግ-ኢል ሳይበር ምስ ስትራቴጂ እታ ሃገር ክትኣሳሰር ክውስን እንከሎ ብ1990 ማእከል ኮምፒዩተር ኮርያ ከፊቱ። እዚ ሕምብርቲ ስርሒታት ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ እታ ሃገር ኮይኑ። ሳልሳይ ወዱ ንኪም ጆንግ-ኢል ኪም ጆንግ ኡን ብ2010 ወራሲ መንግስቲ ምዃኑ ምስ ተነግረ ነቲ ብዙሕ ዘይፈልጦ ህዝቢ እታ ሃገር ኣብ ሳይንስን ቴክኖሎጅን ምኩር ዝኾነን በሊሕ ኣእምሮ ዘለዎን ኣብ መበል 20ታት ዕድመ ዝርከብ መንእሰይ እዩ ዝብል ዛንታ ክንገረሉ ጀሚሩ። እዚ ጎስጓስ ትውልዲ እታ ሃገር ምእዙዝ ንክኸውን ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ። መንእሰይ ኪም ብ2011 ናብ ስልጣን ምስ ደየበ [ኣቡኡ ምስ ሞተ] ንኣጽዋር ኒኩለር "ክቡር ሰይፊ" ኢሉ ክጽውዖ እንከሎ ነዚ ዝምውለሉ ፋይናንስ የድልዮ ነይሩ። እታ ሃገር ብ2006 ነዊሕ ባላስቲክ ሚሳይልን ኒኩለርን ምስ ኣወንጨፈት ኣብ ማዕቀብ ኣመሪካ ኣትያ እያ። ስለዚ ስርቂ መፍትሒ ኮይኑ ረኺባቶ ክብሉ ሰብ መዚ ኣመሪካ ይዛረቡ። እንተኾነ ኣብ ሰሜን ኮርያ ዘሎ ናይ ሳይንስን ቴክኖሎጅን ክእለት ነታ ሃገር ምስቲ ዝተረፈ ክፋል ዓለም ክትትኣሳሰርን ዜጋታታ ካብታ ሃገር ወጻእ ዘሎ ኩነታት ዓለም እንታይ ይመስል ዝብል ክፈልጡን ኣይሓገዞምን። ስርዓት እታ ሃገር፡ ኣዝዮም ዝሰልጠኑ ክኢላታት ንክህልዎን ሙኩራት ፕሮግራመራት ኮምፒዩተር ንክምሃሩሉን ናብ ወጻኢ ሃገር [መብዛሕትኡ ግዜ ናብ ቻይና] እዩ ዝልእኾም። ኣብዚ ዓለም ኮምፒዩተርን ኢንተርነትን ከመይ ትጥቀም ዝብል ይምሃሩ፤ እዚ ምስ ሸቐጣት፣ ጠላዕ፣ ንምርኻብን ንምዝንጋዕን ዝብሉ ዘጠቓለለ እዩ። ኣብዚ'ዮም ካብ ናይ ሒሳብ ክኢላታት ናብ ሰርሰርቲ ዝሰጋገሩ። መብዛሕትኦም መናእሰይ ኣብ ቻይና ኣብ ዝንቀሳቐሱ ትካላት ሰሜን ኮርያ ይነብሩን ይሰርሑን። "ነፍሲ ወከፍ ስርሖም ንከይፍለጥ ጥንቁቓት'ዮም፤ ግን ሓሓሊፉ ልክዕ ከምቲ ካልእ ገበነኛ ገለ ክፍተት ይገድፉ'ዮም። ነዚ ተጠቒምና ናብ 'IP' ኣድራሽኦም ብምእታው ኣበይ ከም ዘለው ንፈልጥ" ክብል ኣባል ኤፍቢኣይ ዝነበረ ክያንግ-ጂን ኪም ይዛረብ። ንሱ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ደቡብ ኮርያ ከተማ ሴኡል ብውልቂ መርማሪ ኮይኑ ይሰርሕ ኣሎ። እዞም ነዃላት'ዮም ድማ መርመርቲ ኣብ ሰሜን ምብራቕ ቻይና ሺንያንግ ናብ ዝርከብ 'ሆቴል' መሪሖዎም። እዚ ሆቴል ቺልቦሳን ተባሂሉ'ዩ ዝጽዋዕ። ጂንግ ኪም እዚ ሆቴል "ኣብ ማሕበረሰብ ስለያ ኣዝዩ ፍሉጥ" እዩ ነይሩ ክብል እንከሎ፡ ብ2014 ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ፈላማይ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ እንከለው ኣብዚ ሆቴል ነይሮም ተባሂሉ ይጥርጠር። ወደባዊት ከተማ ዳሊን - ንዓሰርተ ዓመት ፓርክ ጂን-ዮክ ሓዊሱ ብዙሓት ክኢላታት ኮምፒዩተር ዝነብሩላን ዝሰርሑላን ክትከውን ከም ዝጀመረትን ብርክት ዝበሉ ሰሜን ኮርያ እተመሓድሮም ትካላት ዝተኸፈቱላን ከም ዝኾነት ካብታ ከተማ ወጺኡ ዕቑባ ዝሓተተ የን ሰንግ-ሊ ይገልጽ። ሊ ኣብ ፒዮንግያንግ ተወሊዱ ዓብዩ። ንዓመታት ከኣ ኣብ ዳሊን ምስ መንግስቲ ሰሜን ኮርያ ርክብ ምስ ነበሮ ነጋዳይ ኣቡኡ ተቐሚጡ። እቲ ስድራ ብ2014 ካብታ ወደባዊት ከተማ ክሳብ ዝወጽእ ኣብኡ ነይሩ። ንሱ ክሳብ ዝነበረሉ ግዜ ኣስታት 500 ሰሜን ኮርያውያን ኣብ ዳሊን ይነብሩ ነይሮም። ካብዚኦም እቶም 60 ፕሮግራመራት ነይሮም። ኣብ ሓደ ክፍሊ ካብ ኣርባዕተ ክሳብ ሽዱሽተ ኮይኖም ከም ዝቕመጡን ብኡ ኣቡሎም እቲ መንበሪ ገዝኦም ናብ ቤት ጽሕፈት ቀይሮም ከም ዝሰርሑን ይዛረብ። ገለ ንበዓል ልደት ዝጽውዑዎ መናእሰይ እንታይ ከም ዝሰርሑ ኣርእዮምዎ፤ ብደለልቲ ኣቢለን ናብ ደቡብ ኮርያ ዝሽየጣ ናይ ሞባይል ጌም ኢና ንሰርሕ ኢሎምዎ። በዚ ኣብ ዓመት ሓደ ሚሊየን ዶላር ከም ዝርከቦ'ውን ነጊሮምዎ። ዋላ'ውን ሰብ መዚ ጸጥታ ሰሜን ኮርያ ዓይኖም ካብኦም ዝፈልዩ እንተዘይኮኑ ህይወቶም ግን ቁሩብ ነጻነት ነይሩዎ'ዩ። "ኣብ ሰሜን ኮርያ ምስ ዘሎ ህይወት ክነጻጸር እንከሎ ነጻነት ዘለዎ ህይወት ስለ ዝነበረ፡ ኢንተርነት ተጠቒሞም ገለ ፊልምታት ከማን ይርእዩ ነይሮም" ኢሉ ሊ። ድሕሪ ሸሞንተ ዓመት፡ ሰርሳሪ ፓርክ ጂን-ዮክ ናብ ሃገሩ ክምለስ ነይሩዎ። ብ2011 ኤፍቢኣይ ዝረኸቦ ኢሜይል ኣብ ፒዮንግያንግ ዘላ ሕጽይቱ ክምርዖ ከም ዝደሊ ዝሓትት ነይሩ። ግን ድማ ኤፍቢኣይ ከም ዝብሎ ሓለፍቱ ኣብ ልዕሊ ኣብ ሎስ ኣንጀለስ፣ ካሊፎርኒያን ሆሊውድን ዝርከቡ ከም ሶኒ ፒክቸርስ ዝበሉ ዓበይቲ ዓለማዊ ናይ ምዝንጋዕ ትካላት ሳይበራዊ መጥቃዕቲ ክፍጽም ዝብል ንዕኡ ዝህቡዎ ካልእ መደብ ነይሩ። ብ2013፡ ሶኒ ፒክቸርስ ሓድሽ ፊልም ከም ዝሰርሕን ክኢላታቱ ናብ ሰሜን ኮርያ ከም ዝልእኽን ይገልጽ። እዞም ክኢላታት ናብታ ሃገር ብምኻድ ንኪም ጆንግ-ኡን ቃለ መጠይቕ ክገብርሉ እሞ ክቐትሉዎ ሲኣይኤ የእምኖም። በዚ ዝተሰናበደት ሰሜን ኮርያ ሶኒ ፒክቸርስ እዚ ፊልም እንተፈኒዩዎ ኣንጻር ኣመሪካ ሕነ ንምፍዳይ ስጉምቲ ከም እትወስድ ተሓንያ። ኣብ ሕዳር 2014 ናብ ሓለፍቲ እቲ ኩባኒያ "ዘብዒ ሰላም" ኢሎም ንርእሶም ካብ ዝጽውዑ ሰረቕቲ መልእኽቲ ኢሜይል ይበጽሖም። "ከቢድ ሓደጋ ከነብጽሐልኩም ኢና" ኢሉ ዘፈራርሕ መልእኽቲ'ዩ። ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ከኣ ኣዝዩ ዘፍርሕ ፊልም ኣብ ኮምፒዩተር ሰራሕተኛታት እቲ ኩባኒያ ይዝርጋሕ። እዞም ሰረቕቲ ንሶኖ ጽቡቕ ገይሮም ከፈራርሑዎ ጀሚሮም ኣለው። መሃያ ፈጸምቲ ስራሕ፣ ሚስጥራዊ ኢሜይላትን ካልኦትን ኣብ ኦንላይን ሰሊኾም ክወጽኡ እንከለው እቲ ኩባኒያ ኮምፒዩተራቱ ብቫይረስ እቶም ሰረቕቲ ስለ ዝተጠቕዐ ካብ ስራሕ ወጻኢ ኮይኑ። ሰራሕተኛታት ናብ ስርሖም ክኣትው ኮነ ካልእ ክገብሩ ኣይክኣሉን። ሶኒ እቲ ዘካየዶ ቃለ መሕትት ብዘይተለመደ መልክዑ ክፍንዎ ምዃኑ ገሊጹ'ኳ እንተነበረ እቶም ሰረቕቲ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከይተረፈ ከብጽሑ ከም ዝኽእሉ ብምፍርርሖም ኣይደፈረን። ቀንዲ ሲነማታት ነዚ ፊልም ኣይነርእይን ብምባለን እቲ ፊልም ኣብ ገለ ናይ ውልቂ ሲነማታት ጥራይ ተራእዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ሶኒ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ግን ነቲ ኣብ 2016 ኣብ ልዕሊ ባንግላድሽ ዝተፈጸመ ስርቂ ኣፋፍኖት ዝኸፍት ኮይኑ። ባንግላድሽ ክሳብ ሕጂ 65 ሚሊየን ዶላር ዝኸውን ገንዘብ ክትምልስ ላሕ ትብል ኣላ። እቲ ሃገራዊ ባንኪ ኣብ ልዕሊ ብርክት ዝበሉ ትካላትን ሰራሕተኛታት ባንኪ ኣርሲቢሲን ሓዊሱ ስጉምቲ ይወስድ ኣሎ። እቲ ባንኪ ግን ዝኾነ ዓይነት ሕጊ ከም ዘይተመሓላለፈ ይካታዕ። ኣብ 2017 'ዋናክራይ' ዝተባህለ ስርቂ ገንዘብ ኣብ ዓለም ልክዕ ከም ባርዕ ጫካ ተላቢዑ ነይሩ። እቶም ሰረቕቲ ሰነዳት ግዳያት ብምሓዝ ገንዘብ ቤዛ ክኸፍሉዎም ብምሕታት ኣማኢት ዶላራት ናብ መኽዝኖም ክኣቱን እቲ ክፍሊት ብቢትኮይን ክኸውንን ይጠልቡ ነይሮም። ኣብ ብሪጣኒያ፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ብኸፊል በዚ ዝተጠቕዐ ትካል እዩ። ምስ ኤፍቢኣይ ዝሰርሑ ዝነበሩ ብሪጣናውያን መርመርቲ እቲ ቫይረስ ንባንኪ ባንግላድሽን ሶኒ ፑክቸርስን ምስ ዘጥቅዐ ዝመሳሰል ከም ዝኾነ ገሊጾም። ኤፍቢኣይ ድማ ዘዚ ጉዳይ ዝኸፈቶ ክሲ ኣብ መዝገብ ፓርክ ጂን-ዮክ ክካተት ገይሩ። ክሲ ኤፍቢኣይ ልክዕ እንተኾይኑ ሰራዊት ሳይበር ሰሜን ኮርያ ሕጂ ክንደየናይ ብክሪፕሮካረንሲ ከም ዝደለበ ምግማት ይክኣል። ናይዚ ምኽንያት ነቲ ዝተለመደ ስርዓት ባንኪ ዝልውጥ ዝተራቐቐ ቴክኖሎጂ ዝሓትት ዲጂታላዊ ባጤራ እዩ። እንተኾነ 'ዋና ክራይ' መጀመሪ እዩ ነይሩ። ቀጺሎም ኣብ ዝነበሩ ዓመታት ዓውዲ ቴክሎኖጂ ሰሜን ኮርያውያን ሰርሰርቲ ኣብ ከም ቢትኮይን ዝበሉ ክሪፕቶካረንሲታት ዘነጻጸረ ዕማም ከም ዝነበሮም ዘመላኽት ሓበሬታ ኣሎ። እዚ ተደሚሩ ልዕሊ ክልተ ቢሊየን ዶላር ስርቂ ክኸውን ይገብሮ። እቲ ክሲ ሕጂ'ውን ይቕጽል ኣሎ። ብለካቲት ቤት ጽሕፈት ፍትሒ ኣመሪካ ካልኦት ክልተ ሰሜን ኮርያውያን ኣባላት ኣልኣዛር'ዮም ዝበሎም ጉጅለ ካብ ካናዳ ናብ ናይጄሪያ ዘይሕጋዊ ምዝውዋር ገንዘብ ዝፍጽሙን ዝበሎም ከሲሱ ኣሎ።


ቢል ጌትስን ብዓልቲ ቤቱ መሊንዳ ጌትስን 27 ዓመታት ኣብ ሓዳር ድሕሪ ምጽናሕ ተፋቲሖም

ናይ ዓለምና ሃፍታም ቢል ጌትስን ብዓልቲ ቤቱ መሊንዳ ጌትስን ን27 ዓመታት ኣብ ሓዳር ድሕሪ ምጽናሕ፡ "ድሕሪ ሕጂ ከም መጻምድቲ ኮይንና ብሓባር ክንዓቢ ኣይንኽእልን ኢና" ብምባል ከምዝተፋትሑ ገሊጾም። ቢል ጌትስን መሊንዳ ጌትስን ኣብቲ ንምፍትሖም ዝገልጽ ብሓባር ኣብ ትዊተር ዝጸሓፍዎ "ብዛዕባ ሓዳርና ነዊሕ ምይይጥ ድሕሪ ምክያድ፡ ክንፋታሕ ናብ ውሳነ በጺሕና" ኢሎም። ንሶም፡ ኣብ 1980ታት፡ መሊንዳ ኣብቲ ብቢል ጌትስ ዝተመስረተ ማይክሮሶፍት ምስ ተጸንበረት'ዮም ተላልዮም። እዞም ቢልየነራት ዝኾኑ መጻምድቲ ሰለስተ ቆልዑ ወሊዶ ከምኡ'ውን 'ቢል ኤንድ መሊንዳ ጌትስ' ዝተብሃለ ትካል ግብረ-ሰናይ መስሪቶም። ትካል ግብረ-ሰናይ 'ቢል ኤንድ መሊንዳ ጌትስ' ኣብ ምጥፋእ ተመሓላለፍቲ ሕማማትን ህጻናት ንኽኽተቡ ንምትብባዕን ቢልዮናት ዶላራት ዝመወለ ትካል እዩ። ቢል ጌትስ ብሃብቱ ካብ ዓለምና ኣብ ራብዓይ ደረጃ ዝስራዕ ከምዝኾነን፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን 124 ቢልዮን ዶላር ከምዝውንን ፎርብስ ዘውጽኦ ጸብጻብ የረድእ። ቢል ጌትስ እቲ ኣብ 1970ታት ዝመስረቶ ካብ ዓለምና ዝዓበየ ናይ 'ሶፍትዌር' ትካል ዝኾነ ማይክሮሶፍት ብምፍራይ እዩ ቢልዮናት ዶላራት ከኻዕብት ክኢሉ። ቢል ጌትስን መሊንዳ ጌትስን ብሓባር ኣብ ትዊተር ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ "ኣብ ዝሓለፈ 27 ዓመታት፡ ሰለስተ ድንቂ ዝኾኑ ደቅና ከነፍርን ከነዕብን ክኢልና ኢና፡ እቲ ህዝቢ ጥዕና ንኽህልዎን ኣፍራዪ ንኽኸውን ኢልና 'ቢል ኤንድ መሊንዳ ጌትስ' ኢልና ዝመስረትናዮ ትካል ግብረ ሰናይ'ውን ኣብ መላእ ዓለም ውጽኢቱ ርኢናዩ ኢና" ኢሎም። ብምስዓብ "ቢል ኤንድ መሊንዳ ጌትስ' ንኽቅጽል ሓሳብ ክንውሃሃብን ብሓባር ክንሰርሕን ኢና፡ ኣብ ሓዳር ግን ብሓባር ክንቅጽል ከምዘይንኽእል ኣብ ምርድዳእ በጺሕና ኢና" ኢሎም። እዛ ሕጂ ጓል 56 ዓመት ኮይና ዘላ መሊንዳ፡ ኣብ 1987 ኣብ ትካል ማይክሮሶፍት ማናጀር ናይ ክፍሊ ፍርያት ኮይና ምስ ተቆጸረት፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ኣብ ኒው ዮርክ ብስራሕ ኣብ ዝተዳለወ ናይ ድራር መደብ ምስ ቢል ጌትስ ኣብ ሓደ ጣውላ ኮይኖም ተደሪሮም። ኣብታ ምሸት እቲኣ ብድራር ዝጀመረ ሌላ ናብ ውልቃዊ ርክብን ፍቕርን ማዕቢሉ። ቢል ጌትስ ብኔትፍሊክስ ኣብ ዝተዳለወ ጸብጻቢ ፊልሚ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ንሓድሕድና ኣዚና ኢና ንተሓላለ ነይርና፡ ኣብ ቅድሜና ኸኣ ክልተ ኣማራጺታት እየን ነይረናና፡ ወይ ሓዳር ክንገብር ወይ ከኣ ክንፈላለ" ኢሉ ነይሩ። መሊንዳ'ውን ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ቢል ገይት ኣዝዩ ቅጥዑ ዝሓለወን ንልቢ ኣገዳሲ ዝኾነ ብዓል ቤት ከምዘለዋ ገሊጻ ነይራ። ቢል ጌትስን መሊንዳን ኣብ 1994 እዮም ቃል ኪዳን ኣሲሮም። ኣብቲ ኣብ ደሴት ሃዋይ ዝተኻየደ መርዓ፡ ቢል ገይት ኣብ እዋን መርዕኡ ዘይተዓደሙን ዘየድልዩን ኣጋይሽ ኣብ ሰማያት ሃዋይ ከይበሩ፡ ንብምሉአን ናይ ሃዋይ ሄሊኮፕተራት ምስ ተኻረየን ኣብ እዋኑ ሓደ ካብ ዓበይቲ ዜናታት እዩ ነይሩ። ወዲ 65 ዓመት ኮይኑ ዘሎ ቢል ጌትስ ኣብ ስራሓት ግብረ ሰናይ ኣቶኵሩ ንምስራሕ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብገዛእ ፍቃዱ ካብ ኣባልነት ቦርድ ማይክሮሶፍት ከምዝተኣለየ ይዝከር። 'ቢል ኤንድ መሊንዳ ጌትስ' እንታይሰሪሑ?


ዋጋ ቢትኮይን ብ 50 ሚእታዊት ከምዝነከየ ተገሊፁ

ካብ እዋን ናብ እዋን ዋግኡ እናነከየ ዝኸይድ ዘሎ ቢትኮይን፡ ኣብዚ እዋን ሓደ ቢትኮይን ብ 34 ሽሕ ዳላር ኣሜሪካ ይሽየጥ ኣሎ። ኣሻያጢ ክሪፕቶካረንሲ ኮይንቤዝ፡ ቅድሚ ሽድሽተ ኣዋርሕ ሰማይ ዓሪጉ ዝነበረ ቢትኮይን፡ ሕዚ ዋግኡ ብ 50 ሚእታዊት ምንካዩ ሓቢሩ። ኣብ መላእ ዓለም ብፅሒታት ዕዳጋ (መኻዝን ዕዳጋ) ምንካዮም ስዒቡ እዩ ኣብ ዕዳጋታት ክሪፕቶካረንሲ ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ ቢትኮይን ነክዩ። ዋጋ ክሪፕቶካረንሲ ምስ ናይ ዓለም ዕዳጋ ተዛሚዱ ዋግዙ ክብ ለበጥ ክብል ይረኣይ። ቢትኮይን ብ650 ቢልየን ዳላር ጠቕላላ ዋጋ፡ ሲሶ ናይ ዓለምና ጠቕላላ ክሪፕቶካረንሲ ብፅሒት ይሕዝ። ኣብዚ እዋን ቢትኮይን ኣብ ሓደ ሓደ ሃገራት ሓዊሱ ወግዓዊ መተዓዳደጊ ይኸውን ኣሎ። ኣብዚ ቅነ ኣብ ማእኸላይ ኣፍሪቃ ሪፐብሊክ ወግዓዊ መተዓዳዳጊ ኮይኑ'ሎ። ኤል ሳልቫዶር፡ ቢትኮይን ወግዓዊ መተዓዳዳጊ ብምግባር ኣብ ቅድሚት ትስራዕ ኮይና፡  ንኣይኤምኤፍ ሓዊሱ ሰብሞያ ቁጠባ ንውሳነ እታ ሃገር ነቒፎም ነይሮም። ክሪፕቶካረንሲታት ንውልቀሰባት ዝህብዎ  ነፃነት ከምዘሎ ኮይኑ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝተረኸበ ገንዘብ ሕጋዊ ገይርካ ምቕራብ ዘኽእሉ እዮም። ቢትኮይን ፍሉይ ዝገብሮ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንኸይድ ባጤራ (ቅርሺ) ዘይኮነስ፡ ኣብ መርበብ ኢንተርነት (ኦንላይን) ዝውህለል ገንዘብ ምዃኑ ይፍለጥ። እቲ ካልእ ንቢትኮይን ሓዊስካ ኩሎም ክሪፕቶካረንሲታት ፍሉይ ዝገብሮም ብመንግስትን ማእከላይ ባንክታትን ዘይምእከሉን ቀጥታዊ ምቁፅፃር ዘይግበረሎምን ምዃኖም'ዩ። ካብ ቢትኮይን ቀፂሉ ዓብይ ዕዳጋ ዝሕዝ ኢቲሪየም'ውን፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ብ 10 ሚእታዊት ዋግኡ ነክዩ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣሜሪካ፣ ዓባይ ብሪጣንያን ኣውስትራልያን ናይ ዝርከብአን ብዙሓት ባንክታት ዓለም ዝቕባባ ዋጋ ንምቁፅፃር ዋጋ ወለድ ክብ ኣቢለን ነይረን።  እዚ ድማ፡ ልቓሕ ዝወስዱ ሰባት፡ ናይ ዝወስድዎ ልቓሕ መጠን ወለድ ክውስኽ ኣገዲዱ። ብዙሓት ኣውፈርቲ ዝቕባበ ዋጋን ምውሳኽ መጠን ወለድን፡ ኣብ ቁጠባ ዓለም ኣሉታዊ ፅልዋ ከሕድር እዩ ዝብል ስግኣት ኣሕዲርሎም ኣሎ።


ኣብ እዋን ኮቪድ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ሚልዮነራት ክኾኑ ከምዝኸኣሉ ብመጽናዕቲ ተረጋጊጹ

ዓለም ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ከቢድ ቁጠባውን ጥዕናውን ጸገማት ኣብ ዝተሸመመትሉ ኣብ 2020 ልዕሊ 5 ሚልዮን ሰባት ሚልዮነራት ክኾኑ ከምዝኸኣሉ ብመጽናዕቲ ተረጋጊጹ። እቲ ብክረዲት ሲዩስ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ኣብ 2020 እቶም ድኻታት ዝነበሩ ናብ ክቱር ድኽነት ከምርሑ እንከለዉ፡ ቁጽሪ ሚልዮነራት ግን ብ5.2 ሚኢታዊት ብምውሳድ ብደረጃ ዓለም ቁጽሪ ሚልዮነራት 56.1 ሚልዮን ምብጽሑ የረድእ። ዋጋ ገዛውትን ዝተኸዘነነ ንብረትን ብናህሪ ስለዝወሰኸ፡ ኣብዚ ጽላት እዚ ካብ ዘውፈሩ ሰባት ብዙሓት ኣብ 2020 ሚልዮነራት ክኾኑ ከምዝኸኣሉ ኸኣ እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ መጽናዕቲ፡ ካብቲ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝሰዓበ ዓለማዊ ቁጠባዊ ቅልውላው፡ ኣብ 2020 ብዙሓት ጸብለል ኢሎም ከምዝወጽኡን ሚልዮነራት ከምዝኾኑን እዩ ዘረድእ። ጸሓፊ ግሎባል ዌልዝ ሪፖርት ኣንቶኒ ሾሮክ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ "ኣብ ዓለማዊ ቁጠባ ተሪርን ሓጺርን ጽልዋ ነይርዎ" ድሕሪ ምባል ኣብ መወዳእታ ሰነ 2020 ከምዝተቐየረ ይሕብር። "ብደረጃ ዓለም ገንዘብ ዘኻዕብቱ ሰባት ከምቲ ኣብ መጀመርታ ደው ዝበልዎ ደው ኣይበሉን ኣብ ካልኣይ ፍርቂ ዓመት ቁጽሮም ብናህሪ'ዩ ወሲኹ" ይብል። ኣብ 2020 ናይ ደቂ  ሰባት ናይ ሃብቲ ፍልልይ ዓቢ ጋግ ከምዝፈጠረ ዝሕበር ኣንቶኒ ሾሮክ: ኣብ 2020 ብዙሓት ሓደሽቲ  ሚልዮነራት ንኽፍጠሩ ናህሪ ዋጋ ገዛውቲ ቀንዲ ሮቋሒ ምንባሩ'ዩ ዝገልጽ። ኣንቶኒ ሾሮክ፡ ብደረጃ ዓለም ሃብቲ ደቂ ሰባት ብ7.4 ሚኢታዊት ከምዝወሰኸ ብምግላጽ፡ እንተኾነ እቲ ወሰኽ ናይ ሃብቲ ብደረጃ ብዝሒ ዓለም ክረአ እንከሎ ኣብ ኣዝዮም ውሑዳት ሰባት ዝተሓጸረ ምዃኑ እዩ ዝሕብር። ኣብ መጀመርታ 21 ክፍለዘመን ካብ 10 ሽሕ ክሳብ 100 ሽሕ ዶላር ቅሙጥ ገንዘብ ናይ ዝነበሮም ሰባት ብዝሒ ብሰለስተ ዕጽፊ ወሲኹ፤ ኣብ 2000 ዓ.ም፡  507 ሚልዮን ዝነበሩ ኣብ 2020 ግን 1.7 ቢልዮን ከምዝበጽሑ እቲ ዝተካየደ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ ምኽንያት ኣብ ከም ብዓል ቻይና ዝምዝገብ ዘሎ ቁጠባዊ ብልጽግናን ኣብ ምምዕባል ኣብ ዝርከባ ሃገራት ብዙሓት ሰባት ናብ ማእከላይ እቶት ናብ ዝብሃል ደረጃ ስለዝደየቡ እዩ። ኣብ ክረዲት ሱዩሰ፡ ላዕለወይቲ ሓላፊት መጽናዕቲ ወፍሪ ዝኾነት ናነዝ ሃቸር ፋይድሀርብ "መንግስታትን ባንክታትን ነቶም ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተሃሰዩ ውልቀሰባት መጠን ወለድ ብምጉዳል ገንዘብ ብምዱጓምን ብዙሕ ሓገዛት ከምዝገበራ ዘይከሓድ ኮይኑ፡ እቲ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ክስዕብ ዝኽእል ዝነበረ ዓቢ ቁጠባዊ ቅልውላው ኣብ ምጉዳል ዓቢ ግደ ነይርዎ'ዩ" ኢላ። ብምስዓብ "ባንክታት መጠን ወለድ ብምጉዳለን ዋጋ ገዛውቲ ክውስኽ ክኢሉ፡ ዋጋ ገዛውቲ ምውሳኹ ኸኣ እቶም ኣብ ህንጻን መሸጣ ገዛውትን ዝተዋፈሩ ሰባት መጠን ሃብቶም ክውስኽ ክኢሉ" ትብል።


ቅልውላው ትግራይ: ንገንዘቦም ገንዘብ ከፊሎም ክረኽቡ ዝግደዱ ዘለው ተጋሩ ስድራቤታት

ኑረዲን* ሓደ ካብቶም ብሸነኽ እቶም ክልል ኣምሓራ ምስ ትግራይ ዝዋሰነሎም ከባቢታት ኮይኑ እቲ ገንዘብ ናይ ምልኣኽ ስራሕቲ ዘሳልጡ ደለልቲ እዩ። እቲ ገንዘብ ብሰባ ሰብን ስልክን ከም ዝበጽሖ ዝዛረብ ኑረዲን፡ እዚ ስራሕ፡ ኣብ ትግራይ ናብ ዝተፈላለያ ከተማታት ብምኻድ ይኹን ኣብኡ ምስ ዘለው ሰባት ብምትሕብባር ከም ዝሰርሖ ይገልጽ። "ኣነ ዝልእኸለይ ሰብ ኣይፈልጦን ዝቕበለኒ እውን ኣይፈልጦን፤ ብእምነት ኢና ንሰርሕ። ናብ ኣላማጣ፣ መቐለ ወይ ውቕሮ ጥራይ ዘይኮነ፡ ናብ ገጠራት ብእግረይ ክሳብ ሸሞንተ ሰዓት ተጓዒዘ ዘብጻሕኩሎም ስድራ ኣለው። ሰብ ኢና ነድሕን ዘለና" ይብል። ዝኾነ ኣብ ትግራይ ናብ ዝርከቡ ኣባላት ስድርኡን መሓዙቱን ገንዘብ ክልእኽ ናብቶም ካብ ኣዲስ ኣበባ ክሳብ፣ ዓፋር፣ ኣላማጣን መቐለን ዘለው ደለልቲ ቴሌፎን ብምድዋል፡ ተቐበልቲ ናይ ዝነብርሉ ወይ ክርከብሉ ይኽእሉ'ዮም ዝብሎ ቦታ ዝርዝር ሓበሬታ ክህብ ከም ዘለዎ ኑረዲን የረድእ። "እዚ፡ ናይ ገዛ ወይ ብሎክ ቑጽሪ ክኸውን ይኽእል'ዩ፤ ንሕና ክኣ ናይቲ ተቐባሊ ሽምን መለለዪ መንነትን ርኢና ንህቦም። ነዚ ሒዝና እቲ ገንዘብ ብምብጻሕ ኣገልግሎት ንህብ ኣለና። ተመላሊስና ዘይክንረኽቦም እውን ግን ይህልው እዮም። ስልኪ የለን፣ ብኣካል'ውን ኣይንፈልጦምን፤ ክቕበሉና እንከለው ግን ንተኣማንነት ቪድዮ ቀሪጽና ናብቲ ለኣኺ ንሰድድ፤ ብኡ ኣቢልና ሰላምታ እውን ነብጽሕ" ኢሉ። ዓሚ 28 ሰነ 2021 ካብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ጀሚሩ ነባሪ ከተማ መቐለ ድንግርግር ኢሉዎ ካብ ሓደ ጫፍ ናብቲ ካልእ ዝጓየይ፣ ሎሚኸ እንታይ'ዩ ክፍጠር ኢሉ ዝሻቐል ብዙሕ ነይሩ። ዕጡቓት ወተሃደራት ሰራዊት ብየማነ ጸጋም እንትጓየዩ፣ ትካላት ንግዲ፣ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስትን ካልኦት ማሕበራዊ ኣገልግሎት ዝህቡ ትካላትን ተዓጽዮም፡ ሲቪላት ናብ ገዝኦም ክኣትው ጸደፍደፍ ይብሉ ነይሮም። ነባሪት ኣዲስ ኣበባ ዝኾነት፡ ኣደ ክልተ ቈልዑ ትርሓስ ሃይሉ፡ ኣብ ትግራይ ናብ ዘለው ስድራቤታ ገንዘብ ንምልኣኽ ናብ ባንኪ ዝኸደትሉ መዓልቲ'ውን ሽዑ ምንባሩ ትዝክር። "ካብ ስራሕ ውጽእ ምስ በልኩ ብቐጥታ ናብ ባንኪ ከይደ እተን ዝነበራኒ እየ ኣእቲወሎም። ናብ ገዛይ ምስ ተመለስኩ ዝናፈስ ዝነበረ ሓበሬታ ግን ኣሰንቢዱኒ፤ ሕዚኸ እንታይ'ዩ ክፍጠር ኢለ ሰጊአ። ድሕሪኡ ባንኪ ስለ ዝተዓጽወ ግን ቤተሰበይ ገንዘቦም ክረኽቡዎ ኣይክኣሉን" ትብል። ሓይልታት ትግራይ፡ ሃንደበት ንከተማ መቐለ ዳግም ክቆጻጸሩዋ እንከለው፡ መንግስቲ ፌደራል "በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ" ኣዊጁ ካብቲ ክልል ከም ዝወጽአ ገሊጹ። ንሒደት ኣዋርሕ መሰረታዊ ኣገልግሎት ምሃብ ጀሚሮም ዝነበሩ ትካላት [ባንኪ፣ ቴሌፎንን ኤሌክትሪክን] ድማ ተቛሪጾምን ተዓጽዮምን። በዚ ምኽንያት፡ እቲ ክልል ኣብ ዘይእውጅ ዕጽዋ ክኣቱ እንከሎ፡ ብዙሓት ስድራቤታት ገንዘብ ንምርካብ ተጸጊሞም፤ ንኻልኦት ማሕበረ ቁጠባዊ ጸገማት'ውን ተቓላዕቲ ዀይኖም ይርከቡ። ' . . .ብዙሕ ሰብ'ዩ ዝበኪ ዘሎ' ነዚ ስዒቡ፡ ኣብ ትግራይ ብሕጋውነት ዝሰርሕ ፋይናንሳዊ ትካላት ስለ ዘየለው፡ እቶም ኣብ ጸገም ዝርከቡ ስድራቤቶም ገንዘብ ክበጽሖም ዝደለዩ ካብቲ ክልል ወጻእ ዝርከቡ ውልቀሰባት፡ ስሩዕ ብዘይኮነ መገዲ ገንዘብ ዝልእኹ ሰባት ይጥቀሙ ኣለው። ትርሓስ ሓንቲ ካብኣቶም'ያ። እዞም፡ ገንዘብ ተቐቢሎም ኣብ ትግራይ ናብ ዘለው ሰባት ዝልእኹን ዘብጽሑን ውልቀሰባት ድማ ካብ 20 ክሳብ 40 ሚኢታዊት፡ ካብቲ ናብ ባንኪ ሒሳቦም ኣታዊ ዝኸውን ገንዘብ ቈሪጾም ይወስዱ። እዞም ልኣኽቲ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ጀሚሩ ክሳብ ክልላት ኣምሓራ፣ ዓፋርን ትግራይን ዝተዘርግሑ ኮይኖም ካብ 'እምነት' ወጻእ ካልእ ኣብ ሞንጎ እቲ ዝልእኽ ኮነ ዘብጽሕ ዝእቶ ውዕል ወይ ካልእ ሕጋዊ ኣሰራርሓ ከም ዘየሎ ይዛረቡ። ኣብዚ ናይ ድለላ ስራሕ በይኑ ከም ዘይሰርሕ ዝዛረብ ኑረዲን፡ እቲ ዝልኣኽ ገንዘብ ንምብጻሕ 30/ 40 ሚኢታዊት ዓስቢ [ኮሚሽን] እናኽፈሉ ተመሳሳሊ ስራሕ ዝሰርሑ ኣካላት እንተሃለው'ውን ንሱ ግን 20 ሚኢታዊት ጥራይ ከም ዘኽፍል ይዛረብ። ምኽንያቱ ከብርህ እንከሎ ድማ፡ እቲ ገንዘብ ካብ ባንኪ ወጺኡ ክሳብ ኣብ ኢድ ተጠቀምቲ ዝበጽሓሉ ዘሎ ሰንለሰት ኣዝዩ ዝተሓለለኸ፣ ሓደገኛን ብዙሓት ተኻፈልቲን ዘለውዎ ስለ ዝኾነ'ዩ ኢሉ። "ኩሉ እንወስዶ ኮሚሽን ናብ ጁባና ዝኣቱ ኣይኮነን። ሓደ፡ ገንዘብ ካብ ባንኪ ክወጽእ እንከሎ ንብዙሕ ሰብ ኢኻ ተውጽእ፤ ስለዚ ንሶም'ውን ናይ ሻሂ ይደልዩ'ዮም። ብተወሳኺ፡ ናብ ትግራይ ብዙሕ ገንዘብ ሒዝካ ምንቅስቓስ ከቢድን ብዙሕ ማሕለኻታት ዘለዎን'ዩ። ነዚኦም ብገንዘብ ኢኻ እናሸፈንካዮ ትኸይድ። "ካብ 10 ሽሕ 500 እያ እንተበጽሐትና፤ ዝተረፈ ነቶም ካልኦት ማሕለኻታት መሸፈኒ'ዩ ዝውዕል። ከምኡ ኢልና'ውን ግን ህይወት ሓደ ሰብ'ውን እንተኾነ ነድሕን ኢና፤ ብጣዕሚ'ዩ ዝገርመኪ ኣብኡ [ትግራይ] ሰብ ይበኪ'ዩ ዘሎ፤ ገንዘብ እናሃለዎ ይጠሚ'ዩ ዘሎ'ዩ" ይብል ኑረዲን። እዚ ሰንሰለት፡ ኣዝዩ ሓደገኛን ኣካላት ጸጥታ መንግስትን ምምሕዳርን ቁጽጽር ዝገብርሉ ስለ ዝኾነ፡ እቲ ገንዘብ ብመንግስቲ ወይ ኣካላት ጸጥታ ናይ ምውራስ፣ ተሳተፍቲ እዚ ዘይሕጋዊ ስራሕ ናይ ምእሳር ሓደጋታት ከጋጥሙ ይኽእሉ'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ዞባ ሰሜን ወሎ ቤት ጽሕፈት ኮምዩኒኬሽን ምምሕዳር ከተማ ቈቦ፡ በታ ከተማ ኣቢሉ "ናብ ወራሪ ጁንታ ክበጽሕ ዝተተለመ ሰለስተ ሚሊዮን ብር" ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ቁጽጽር ውዒሉ ክብል ብፌስቡክ ገሊጹ ነይሩ። ብተመሳሳሊ፡ ብከተማ ሰቘጣ "ናብ ህወሓት ዝሓልፍ ዝነበረ ሓሙሽተ ሚሊዮን ብር" ከም ዝተትሓዘን 20 ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተውን ዝብል ሓበሬታ፡ ቤት ጽሕፈት ሰላምን ጸጥታን ምምሕዳር ብሄረሰብ ዋግኽምራ ምግላጹ ይዝከር። እዞም ሓበሬታታት ከም ዝሰምዖም ዝዛረብ ኑረዲን ግን፡ "ንሕና ናብ ሰባት ኢና ነብጽሖ ዘለና፤ ኣብ ሞንጎ እዚ ገንዘብ ናይ ምውራስ ጥራይ ዘይኮነ ከንእሰር ወይ ካልእ ሓደጋ ክበጽሐና ከም ዝኽእል እናፈለጥና ኢና ንሰርሕ ዘለና። ዝጠመዩ ሰባት ኣለው። ብዙሓት ስድራቤታት ዝተወሰነ ነገር ክረኽቡ እንከለው ወላሂ እናበኸዩ እዮም ዘመስግኑና" እዩ ዝብል። ገንዘቦም ንምቕባል ገንዘብ ምኽፋሎም ዘሕመሞም ነበርቲ ኣብ መፋርቕ እዚ ወርሒ፡ ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ዝርከቦም ኣመሓደርቲ ትግራይ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዘካየዱዎም ህዝባዊ ዋዕላታት የካይዱ ነይሮም። ኣብዞም መድረኻት፡ ብርክት ዝበሉ ሰባት በብቦትኡ መረረቶም ዘስምዑ ኾይኖም፡ እቲ ዝተልኣኸሎም ገንዘብ ንምቕባል ዝኸፍሉዎ ሓደ እዩ። ሓደ ነባሪ ከተማ መቐለ፡ 'ወለደን ክሓልፈለይ ኢሎም፡ ገዛ ኣትሒዞም ንወጻእ ዝሰደዱወን ቈልዑ፡ ሕዚ ኣቦታተን ተዓጽዮም ኣብ ዓዲ ጓና ኮይነን ሓዊ ተቓጺለን ዘምጽእኦ ገንዘብ ናብ ወለደን ገንዘብ ይልእኻ ኣለዋ። ነዚ ግን፡ ኣብ ኣላማጣ 35 ሚኢታዊት ይኽፈሎ ኣሎ። ኣሻሪፎም ድማ ካብ 100 ኣርብዓ ቀንዩ። ንዓኣ ሰጊሮም ድማ ናብ ፍርቂ ኣትዮም ኣለው። ሰብ ድኣ እንታይ'ዩ ክበልዕ። አረ ሕጊ ይውረዶ!' ክብሉ መረረቶም ኣስሚዖም ነይሮም። ካልእ ነባሪት'ውን፡ "40/60 ዝብሃል ተጀሚሩ፤ 10 ሽሕ ተሰዲዱልካ ሽዱሽተ ሽሕ ትቕበል፤ ነጋዶ ንምንታይ'ዮም ዝፍርሑ? ኣደ ዝጠመየ ቈልዓ ሒዛ ኣብ ቴሌቪዥን እናርኣዩዋ እንድሕር ዘየሕሞም፡ እንታይ እዩ ኮይኑ መንግስቲ ዘይርእዮ?" ክትብል ሓቲታ። ነዚ መሰረት ብምግባር፡ መንግስቲ እቲ ክልል ነቶም ኣብታ ከተማ ተዋፊሮም ዘለው ሰባት ስጉምቲ ዝወስደሉ፣ እቲ ዕጽዋ ዝልዓለሉን ስሩዕ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ዝረኽብሉን መገዲ ክፈጥር ይጠልቡ ነይሮም። ስድራቤታት፡ ነቲ ዝተልኣኸሎም ገንዘቦም ክሳብ 40 ሚኢታዊት ከፊሎም ክረኽቡዎ ይግደዱ ምህላዎም እኳ እንተሕመሞም፡ እቲ ዝሕተትዎ ዘለው ክፍሊት ፍትሓዊ ከም ዘይኮነ ከም ዝርድኦም ዝዛዘረቡ ልኣኽቲ ግን ኣብ ጸገም ዘሎ ቤተሰብና ክንበጽሓሉ እንኽእል ብሕታዊ ኣማራጺ እዩ ይብሉ። ናተይ ልምዲ ብዓፋር ዝልእኹ ሰባት እዮም ዝብል ሰመረ ገብረማርያም፡ ኣብ ቀረባ 25 ሚኢታዊት ከፊሉ ናብ ትግራይ ከም ዘልኣኸ ይዛረብ። "እቲ ዝኽፈል ይውሓድ ይብዛሕ፡ ሃረጻ ብዝመስል መልክዑ ብዙሕ ገንዘብ ኢና ንኸፍል ዘለና። ግን ካልኦት ኣማራጺታት ተዓጽዮም'ዮም ዘለው፤ ባንኪ የለን። ስለዚ ቤተሰብ ገንዘብ ስኢኑ ብጥምየት ካብ ዝመውት '40 ሚኢታዊት ተቘረጹ'ውን ምልኣኽ ይሓሽ' ካብ ዝብል ዓቕሊ ጽበት ኢና ንጥቀመሉ" ይብል። እቲ ኩነታት፡ ብሰንኪ እቲ ዳርጋ ንሓደ ዓመት ዝቐጸለ ዕጽዋ ዝተፈጥረ'ዩ ዝብል ሰመረ፡ ነዚ መንግስቲ ክንቀፈሉ ይግባእ ኢሉ ይኣምን። "ኣብ ትግራይ ዘለው ቤተሰብ ገንዘብ ከፊልና ገንዘብ ንልእኸሎም ከም ዘለና ስለ ዝፈልጡ ይሕሞም'ዩ። ገለ ንስኻኸ እንታይ ክትኸውን ኢሎም ዝመለሱ ስድራቤት ኣለው። ሰብ ክኣ ኣብ ዕጽዋ ይጠሚ ኣሎ" ኢሉ። ኣብ ትግራይ እቲ ዕጽዋ ክሳብ መዓዝ'ዩ ከምዚ ኢሉ ክቕጽል ዝብል ናይ ህዝቢ መረረት ብዝተፈላለየ መልክዑ ይግለጽ'ዩ ዘሎ ዝብል ሽሙ ክጥቀስ ዘየፍቀደ በዓል ሞያ ገበንን ድሕነትን፡ እቲ ሰንሰለት መልኣኺ ገንዘብ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፣ ወልዲያ፣ ዓፋር፣ ትግራይ ዝበጽሑ ሰባት ዝተዋፈርሉ ምዃኑ ይገልጽ። ብመንጽር እቲ ዘለዎ ተሞክሮ ገበን ፋይናንስ፡ ከምዚ ዝበለ ውዱብ "ናይ ገበን ጉጅለ" ካብ ዘይሕጋዊ ኢኮኖሚ ወይ ቢዝነስ ዘይሕጋዊ ረብሓን ፋይናንሳዊ ጥቕሚ ምርካብን ዕላማ ዝገበረ ምንቅስቓስ ከም ዝገብር ይዛረብ። እዚኦም፡ መንግስቲ ዘይሰርሖ ነገር ክህሉ እንከሎ ወይ ብናይ ምምሕዳር ሕጽረት ቀረብ ከቕርብ እንተዘይክኢሉ ዝፍጠሩ ጸገማት ምዃኖም'ውን የረድእ። "ንኣብነት፡ ናብ ዝኾነ ከባቢ ቀረባት ክኣትው እንተዘይክኢሎም ኮንትሮባንዲስት ይኣትው፤ ንመንግስቲ ተኪኦም ይሰርሑ እሞ ከስቦም ይወስዱ። ከምዚ ዝበለ ጸገም ክፍጠር እንከሎ ክኣ፡ ተበለጽቲ ኣካላት ዝፍጠሩ። ዋላ'ውን ሰብ ኣማረጺ ክስእን ይገብሩ እሞ ናብ ናቶም ቢዝነስ ከይፎተኻ ትኣቱ። ኩሉ ነገር ኣብ ዝተዓጽወ ክኣ፡ ንገበነኛ ሂብካ ስራሕ ምስራሕ ልሙድ ይኸውን" ይብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብ ትግራይ ሕጽረት ገንዘብን ካልኦት መሰረታዊ ቀረባትን ምህላው፤ እቲ ጠለብ ድማ ልዑል ምዃኑ ኣብ ከምዚ ዓይነት ስራሕቲ ንግዲ ዝዋፈሩ ውልቀሰባትን ነጋዶን ክበራኸቱ ምኽንያት ከም ዝኾነ'ውን ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ይኹን'ምበር፡ መራሕቲ ትግራይ እንትርፎ ኣብ ውሽጢ እቲ ክልል ዘለው ካብቲ ክልል ወጻእ ንዘለው ኣካላት ክቆጻጸሩዎም ከም ዘይኽእሉ እቲ ክኢላ ገበንን ድሕነትን ይገልጽ። "ሓደ፡ እቲ ኣብ ውሽጢ ዘሎ ከይቈጻጸሩዎ ወይ ዓቕሚ የብሎምን። ካልኣይ ግን የተባብዑዎ እዮም'ኳ እንተዘይበልኩ እቲ ኣማራጺ ህዝቢ የድሕን ስለ ዘሎ ግን ጠጠው ከብሉዎ ኣይኽእሉን። ካብኡ ሓሊፉ ግን ብልሽውና'ውን ክህሉ ይኽእል፣ መንግስቲ ዝኾነ ነገር ከይለዓሎ ካብ ምስጋእ ዝነቅል ክኸውን ይኽእል" ኢሉ። መብዛሕትኦም ነዚ ኣማራጺ ተጠቒሞም ገንዘብ ዝልእኹ ዘለው ሰባት ግን፡ ህይወት ናይ ምድሓን ጉዳይ እዩ ብዝብል ብዓይኒ ዕሙተይ ኣብቲ ሰንሰለት ዝውውር ገንዘብ ከም ዝኣትው ይገልጹ። "ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ 35 ሚኢታዊት ከፊለ ልኢኸ እየ፤ ከምኡ እንተዘይገይረ ግን ኣደይ ክትጠሚ'ያ። ኣብ ሓደጋ ንዘሎ ሰብ ክተድሕን ግሉኮዝ ግዛእ ተባሂልካ ዝተብሃልኻዮ ኢኻ ትኸፍል። ኩሉ ነገር ኣብ ዝተዓጸወሉ ድማ እዚ ህይወት ናይ ምድሓን ጉዳይ'ዩ" ክብል ሽሙ ክንረቑሖ ዘይደለየ ወሃቢ ርኢይቶ ተዛሪቡ። ወሲኹ ድማ፡ "ናይዚ ኩሉ መልዐሊ እቲ ዕጽዋ እዩ፤ ሰባት ንምንታይ ከምኡ ይገብሩ ኣለው እንተይልና ግን ስስዐ እዩ" ኢሉ።


ዲጂታላዊ ባጤራ፡ ምሩጽ ከንቲባ ኒውዮርክ መሃይኡ ብቢትኮይን ክኽፈሎ ጠሊቡ

ሓድሽ ምሩጽ ከንቲባ ኒውዮርክ ኤሪክ ኣዳምስ፡ ናይ መጀመርታ ናይ ሰለስተ ወርሒ መሃይኡ ብዲጂታላዊ ባጤራ ቢትኮይን ክኽፈሎ ከምዝደልይ ኣፍሊጡ። እቲ ቅድሚ ሕዚ ኣዛዚ ፖሊስ ዝነበረን ኣባል ውድብ ዲሞክራትስን ኤሪክ ኣዳምስ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሉስ’ዩ ካልኣይ ፀሊም ከንቲባ ከተማ ኒውርዮክ ኮይኑ ተመሪፁ። ኣብ ዝመፅእ ሓድሽ ዓመት ፈረንጂ 2022 ድማ፡ ኣብዚ እዋን ንኒውዮርክ ከንቲባ  ኮይኑ የገልግል ካብ ዘሎ ቢል ዴ ብላሲኦን መዝነቱ ክቕበል እዩ። ቢትኮይን ከም ናይ ወረቐት ገንዘብ (ባጤራ) ብባንክታት ዘይኮነስ፡ ኣብ መላእ ዓለም ብዝተኣሳሰሩ ኮምፒዩተራት  ቁፅፅር ዝግበረሉን ኣብ ኢንተርኔት ዝሰፍርን ዘይድህሰስን ገንዘብ እዩ። ኤሪክ ኣዳምስ፡ መሃይኡ ብቢትኮይን ክኽፈሎ ዝጠለበሉ ምኽንያት፡ ኒውዮርክ “ማእኸል ኢንዳስትሪ ክሪፕቶካረንሲ” ንምግባር ካብ ዘለዎ ትልሚ ዘንቀደ ምዃኑ፡ብመገዲ ማሕበራዊ ሚድያ ገሊፁ። ካብ ኤሪክ ኣዳምስ ወፃኢ፡ ከንቲባ ከተማ ሚያሚ ፍራንሲስ ሱዋሬዝ ’ውን፡ ዳግማይ ብከንቲባነት እንክምረፅ፡ ፈላማይ መሃይኡ ብቢትኮይን ክኽፈሎ፡ ብመገዲ ትዊተር ሓቲቱ’ዩ። እዚ ናይ ዓለምና ዝዓበየ ክሪፕቶካረንሲ ቢትኮይን ኣብ 2009 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝተምሃዘ ኮይኑ፡ ዋግኡ ካብ እዋን ናብ እዋን ኣዝዩ ይውስኽ ኣሎ።


ኣብ ኣሜሪካ ዝተሸጠት 1.3 ቢልዮን ዶላር እተሸልም ሎተሪ ክሳዕ ሕጂ ዋናኣ ኣይተረኸበን

ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ኢሊኖይስ ዝተሸጠት 1.3 ቢልዮን ዶላር ተሸልም ሎተሪ ክሳዕ ሕጂ ነታ ትኬት ኣነ’የ ዓዲገያ ዝብል ከምዘይተረኸበ ኣወሃሃድቲ ‘ሜጋ ሚልዮን ፕራይዝ’ ገሊጾም። ኣብ ኣሜሪካ፡ እዛ ትኬት ብእተውህቦ ሽልማት ኣብ ካልኣይ እያ ትስራዕ። ነዚ ሽልማት ዝተዓወተ ክልተ ኣማራጺ እዩ ዝወሃቦ። ብቐጥታ ሽዑን ንሽዑን ብካሽ 780.5 ሚልዮን ዶላር ክወስድ፡ ወይ ከኣ ንብምሉኡ እቲ 1.3 ቢልዮን ዶላር ኣብ 29 ዓመታት ክወሃቦ። እቲ ብዓርቢ ዝወጽአ ዕጫ ኣብ ሓንቲ ትኬት ክሳብ 300 ሚልዮን ዶላር ዘሸልም ዕጫታት’ውን ነይርዎ’ዩ። እዛ ናይ ሎሚ ዓመት ሎተሪ ኣብ ኣሜሪካ ብእተውህቦ መጠን ሽልማት ገንዘብ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትስራዕ ኰይና፡ ኣብ 2018 ኣብ ዝተኻየደ ተመሳሳሊ ኣገባብ፡ 1.537 ቢልዮን ዶላር ዘሸለመት ትኬት እታ ዝበዝሐ ገንዘብ ዘሸለመት ተባሂላ ኣብ መዝገብ ሰፊራ ኣላ። እታ ትኬት ኣብ ደቡብ ካሮላይና’ያ ተሸይጣ ነይራ፣ ሓደ ሰሙ ዘይተገለጸ ውልቀሰብ ኸኣ ተዓዊቱላ። እንተዀነ ኣብ 2016 ሰለስተ ሰባት ዝተዓወቱላ ትኬት እታ ዝበዝሐ ሰልዲ ዝሓቘፈት ኰይና፡ እቶም ሰለስተ ዕዉታት ነቲ 1.586 ቢልዮን ዶላር ኣብ መንጐኦም’ዮም ተማቒሎም። እታ ብዓርቢ ዝወጽአት ዕጫ፡ ቍጽራ 13፡ 36, 45፡ 57፡ 67 ኰይኑ እታ መዐወቲት ናይ መወዳእታ ቍጽሪ 14 እያ። መርበብ ሓበሬታ ‘ሜጋ ሚሊዮንስ’ ነታ ኣብ ግዝኣት ኢሊኖይስ ዝተሸጠት ትኬት፡ ሓደ ሰብ ከምዝተዓወተላ ብምግላጽ፡ ክሳብ ሕጂ ኣነ’የ ተዓዊተ ዝብል ሰብ ከምዘይተረኸበ ኣብ ገጻቱ ኣስፊሩ ኣሎ። ኣብ መጀመርታ መጠን ሽልማት ክሳብ ክንድዚ ክዓቢ’ኳ ሓሳብ እንተዘይነበረ፡ ቍጽሪ ዓደግቲ ብዝተዓጻጸፈ ስለዝዓበ’የ ግን እቲ ሽልማት ብዕጽፊ ክዓቢ ከምዝተገበረ’ውን እቲ መርበብ ሓበሬታ ገሊጹ።


ቢትኮይን ወግዓዊ ገንዘብ ክኸውን ዝወሰነት ፈላሚት ኣፍሪቃዊት ሃገር

ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ፡ 'ቢትኮይን' ተባሂሉ ዝፍለጥ ድጂታላዊ ገንዘብ፡ ኣብታ ሃገር ሕጋዊ ክኸውን ወሲና። እቲ ስጉምቲ፡ ኣብ ዓለም ተመሳሳሊ ውሳነ ዝወሰደት ካልኣይቲ ሃገር ክትከውን ገይሩዋ'ሎ። ኣባላት ፓርላማ እታ ሃገር ብምሉእ ድምጺ ድሕሪ ምጽዳቖም፡ ፕረዚደንት ፋውስቲን ኣርቻንግ ቱዋደራ ብወግዒ ፈሪምሉ ኣሎ። በዚ መሰረት ቢትኮይን፡ ምስቲ 'ፍራንክ' ተባሂሉ ዝፍለጥ ባጤራ እታ ሃገር ብማዕረ ክሰርሕ'ዩ። እቲ ውሳነ፡ ንሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ ኣብ ካርታ ተባዓትን ወነንቲ ራእይን ዝኾና ሃገራት ዓለም ዘስፍራ'ዩ ክብል ሓደ ብዓልስልጣን ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ተዛሪቡ። እታ ኣፍደገ ባሕሪ ዘይብላን ሓንቲ ካብተን ኣዝየን ዝደኸያ ሃገራት ዝኾነት ሃገር፡ ንዓመታት ብደማዊን ኣዕናውን ኲናት ክትሕመስ ዝጸንሐት'ያ። ቢትኮይን እንታይ'ዩ ቢትኮይን ማለት ብቕልል ዝበለ ቀንቋ፡ ዲጂታል + ባጤራ + ትውጊት ኢልና ክንገልጾ ንኽእል። ቢትኮይን ፍሉይ ዝገብሮ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንኸይድ ባጤራ (ቅርሺ) ዘይኮነስ፡ ኣብ መርበብ ኢንተርነት (ኦንላይን) 'ዝሰፈሩ ገንዘብ'ዩ። እቲ ካልእ ንቢትኮይን ሓዊስካ ኩሎም ክሪፕቶካረንሲታት ፍሉይ ዝገብሮም ብመንግስትን ማእከላይ ባንክታትን ዘይምእከሉን ቀጥታዊ ምቁጽጻር ዘይግበረሎም ምዃኖም'ዩ። ንኣብነት ቢትኮይን ብሓደ 'ማይኒንግ' ተባሂሉ ዝጽውዕ ኣገባብ ዝፍጠር ኮይኑ፡ ብመርበብ ዝተኣሳሰሩ ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ኮምፒተራት ይቆጻጸርዎ። እቶም ንቢትኮይን ክሪፕቶካረንሲ ዝፈጠሩ ሰባት ኣብ ምሉዕ ዓለም ልዕሊ 21 ሚልዮን ቢትኮይናት ክፍጠሩ ገደብ ከም ዘንበሩ ይእመን። ብቢትኮይን ዕድጊ ምፍጻም ይካኣልዶ? እቲ መልሲ እወ እዩ። ንዘቕርብዎ ፍርያት ይኹን ዝህብዎ ኣገልግሎት ቢትኮይን ዝቕበሉ ትካላት ኣለዉ። ካብዚኣቶም፡ እቲ ኮምፒተራትን ፕሮግራማቱን ብምፍራይን ምሻጥን ዝፍለጥ ኩባንያ ማይክሮሶፍት፡ ቤት ብልዒታት ከይ ኤፍ ሲን ሳብወይን፡ ከምኡው'ን ከም በዓል ወኪል ጉዕዞ ኤክስፐዲያ ዝበሉ ናይ ሚልዮናት ትውጊታት ዝፍጽሙ ዓበይቲ ኩባንያታትን ከም ሆቴላት ዝበሉ ናኣሽቱ ትካላትን ቢትኮይን ይቕበሉ። ብቢትኮይን ዕድጊት ክፍጸም እንከሎ፡ መንነት ናይቲ ዓዳጋይ ስቱር ክኸውን ይኽእል'ዩ። ስለዚ፡ ብመርበብ ኢንተርነት መንነቶም ከይተቓልዐ ዝደለይዎ ኣቕሓን ኣገልግሎትን ክዕድጉን ክረኽቡን ስለዘኽእሎም፡ ቢትኮይን ተመራጺ ይገብሮ፡ በዚ ድማ ቁጽሪ ተጠቀምቲ ክውስኽ ክኢሉ'ሎ። በቲ ንቡር ናይ ባንክ ሕሳባት ገንዘብ ምስግጋር፡ መንነትካን ኣድራሻኻን ብቐሊሉ ክቃላዕ ስለዘገድድ፡ ንቢትኮይን ተመራጺ ይገብሮ ማለት'ዩ። ሓደጋታት ቢትኮይን አሸረትስ ኣብ ዝተባህለ ናይ ፋይናንስ ተቖጻጻሪ ትካል ዝሰርሕ ብርድሊ ራይስ ከም ዝብሎ፡ ቢትኮይን ዝኾነ ዓይነት ምቁጽጻር ኣይግበረሉን'ዩ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ፡ ሰባት መንነቶም ከይተቓልዐ ብስቱር ዘድልዮም ክሽምቱ ዘኽእል ስለዝኾነ፡ ንገበነኛታት ናጻ ዕድል ዝኸፍት'ዩ ዝብል ስክፍታ'ሎ። ብመገዲ ቢትኮይን ይኹን ካልኦት ክሪፕቶካረንሲታት፡ ዘይሕጋዊ ኣጽዋር ይኹን ኣደንዘዝቲ ድሮጋት ምዕዳግን ምሻጥን ይካኣል'ዩ። ብተመሳሳሊ፡ ዘይጋዊ ምስግጋር ገንዘብ ክፍጸም ይኽእል። እቲ ዝኸፍአ ድማ ኣሸበርቲ ክጥቀምሉ ስለዝኽእሉ ሓደገኛ'ዩ ዝብሉ ወገናት ውሑዳት ኣይኮኑን።


ዋጋ ሓደ ቢትኮይን ንፈለማ ግዘ 60 ሽሕ ዶላር ኣትዩ

ዋጋ ሓደ ቢትኮይን፡ ንፈለማ ግዘ 60 ሽሕ ዳላር ብምእታው ክብረወሰን ሒዙ። ክሪፕቶካረንሲ ቢትኮይን፡ ካብ መወዳእታ ዓመት 2020 ጀሚሩ እዩ፡ ዋግኡ እናዛየደ ዝመፅእ ዘሎ። ብዙሓት ዓበይቲ ትካላት ነዚ ዘይድህሰስ መተዓዳደጊ ገንዘብ ከምዝቕበልኦ ምግላፀን ድማ፡ ዋጋ ቢትኮይን ክውንጨፍ ምኽንያት ከምዝኾነ ተገሊፁ። ገለ ተንተንቲ ግና፡ ኣብዚ ሰሙን መንግስቲ ኣሜሪካ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ንዝተሃሰዩ ሰባት ምድጓሙ ስዒቡ ዋጋ ቢትኮይን  ከምዝኸበረ ይገልፁ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ጠቕላላ ዋጋ ቢትኮይን ልዕሊ ሓደ ትሪልየን ኮይኑ እዩ። ይኹን’ምበር፡ ኣብ 2009 ኣቆፃፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝተምሃዘ ቢትኮይን፡ ዋግኡ ሓንሳብ ሰማይ ክዓርግ ካልእ እዋን ድማ ክሓስርን እዩ ተራእዩ። ካብ ቀረባ ግዘ ንነዘ ይረኣይ ዘሎ ምኽባር ዋጋ ቢትኮይን፡ ምስ ዓበይቲ ትካላት ዝዛመድ እዩ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ወናኒ ትካል ተስላ (ብኤሌክትሪክ ዝንቀሳቐሳ መካይን ዘፍርይ) ኤሎን ማስክ፡ 1 ነጥቢ 5 ቢልየን ዘውፅእ ቢትኮይን ከምዝዓደገ ብወግዒ ምግላፁ ይዝከር። ካብዚ ብተወሳኺ፡ እዚ ቢልየነር፡ ትካሉ ተስላ፡ ቢትኮይን ከም ናይ ወረቐት ባጤራ ንመተዓዳደጊ ከምዘውዕሎ ኣፍሊጡ ኔሩ። ቢትኮይን እንታይ'ዩ? ቢትኮይን ማለት ብቕልል ዝበለ ቋንቋ፡ ዲጂታል + ባጤራ + ትውጊት ኢልና ክንገልፆ ንኽእል። ቢትኮይን ፍሉይ ዝገብሮ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንኸይድ ባጤራ (ቅርሺ) ዘይኮነስ፡ ኣብ መርበብ ኢንተርነት (ኦንላይን) ዝቕመጥ ገንዘብ'ዩ። እቲ ካልእ ንቢትኮይን ሓዊስካ ኩሎም ክሪፕቶካረንሲታት ፍሉይ ዝገብሮም ብመንግስትን ማእከላይ ባንክታትን ዘይምእኸሉን ቀጥታዊ ምቁፅፃር ዘይግበረሎም ምዃኖም'ዩ። ንኣብነት፡ ቢትኮይን ብሓደ 'ማይኒንግ' ተባሂሉ ዝጽውዕ ኣገባብ ዝፍጠር ኮይኑ፡ ብመርበብ ዝተኣሳሰሩ ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ኮምፒተራት ይቆፃፀርዎ። እቶም ንቢትኮይን ክሪፕቶካረንሲ ዝፈጠሩ ሰባት ኣብ ምሉእ ዓለም 21 ሚልዮን ቢትኮይናት ክፍጠሩ ገደብ ከም ዘንበሩ ይእመን። እቲ ኮምፒተራትን ፕሮግራማቱን ብምፍራይን ምሻጥን ዝፍለጥ ኩባንያ ማይክሮሶፍት፡ ቤት ብልዒታት ከይ ኤፍ ሲን ሳብወይን፡ ከምኡው'ን ከም በዓል ወኪል ጉዕዞ ኤክስፐዲያ ዝበሉ ናይ ሚልዮናት ዕድጊት ዝፍጽሙ ዓበይቲ ኩባንያታትን ከም ሆቴላት ዝበሉ ናኣሽቱ ትካላትን ቢትኮይን ይቕበሉ። ብቢትኮይን ዕድጊት ክፍፀም እንከሎ፡ መንነት ናይቲ ዓዳጋይ ስቱር ክኸውን ይኽእል'ዩ። ስለዚ፡ ብመርበብ ኢንተርነት መንነቶም ከይተቓልዐ ዝደለይዎ ኣቕሓን ኣገልግሎትን ክዕድጉን ክረኽቡን ስለዘኽእሎም፡ ቢትኮይን ተመራጺ ይገብሮ፡ በዚ ድማ ቁፅሪ ተጠቀምቲ ክውስኽ ክኢሉ'ሎ። በቲ ንቡር ናይ ባንክ ሕሳባት ገንዘብ ምስግጋር፡ መንነትካን ኣድራሻኻን ብቐሊሉ ክቃላዕ ስለዘገድድ፡ ንቢትኮይን ተመራፂ ይገብሮ ማለት'ዩ። እንተኾነ፡ ሰባት መንነቶም ከይተቓልዐ ብስቱር ዘድልዮም ክሽምቱ ዘኽእል ስለዝኾነ፡ ንገበነኛታት ናፃ ዕድል ዝኸፍት'ዩ ዝብል ስክፍታ'ሎ። ብመገዲ ቢትኮይን ይኹን ካልኦት ክሪፕቶካረንሲታት፡ ዘይሕጋዊ ኣፅዋር ይኹን ኣደንዘዝቲ ዕፀ ፋርሳት ምዕዳግን ምሻጥን ይካኣል'ዩ። ብተመሳሳሊ፡ ዘይጋዊ ምስግጋር ገንዘብ ክፍፀም ይኽእል። እቲ ዝኸፍአ ድማ ግብረ ራዕዳያን ክጥቀምሉ ስለዝኽእሉ ሓደገኛ'ዩ ዝብሉ ወገናት ውሑዳት ኣይኮኑን።


ኢትዮጵያ ክሪፕቶካረንሲ ኣብ ኣገልግሎት ከይውዕል ኣጊዳ

ሃገራዊ ባንኪ ኢትዮጵያ፡ ከም ቢትኮይን ዝኣመሰሉ ክሪፕቶካረንሲታት ኣብ ዕዳጋ እታ ሃገር ንመተዓዳደጊ ምውዓል ኣፍልጦ ከምዘይተውሃቦ ብምሕባር ኣብ ኣገልግሎት ከይውዕሉ ከልኪሉ። እቲ ባንኪ ብመራኸብቲ ሓፋሽ እታ ሃገር ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ብክሪፕቶካረንሲታት ምትዕድዳግ ዘይሕጋዊ ተግባር እዩ ብምባል፡ ሕብረተሰብ ንርእሱ ካብ መሰል ተግባራት ክቁጥብ ኣጠንቂቑ። ክሪፕቶካረንሲ እንታይ እዩ? ክሪፕቶካረንሲ ዘይድህሰስ ዲጂታላዊ ባጤራ እዩ። ቢትኮይን ፍሉይ ዝገብሮ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንኸይድ ባጤራ (ቅርሺ) ዘይኮነስ፡ ኣብ መርበብ ኢንተርነት (ኦንላይን) ዝውህለል ገንዘብ ምዃኑ ይፍለጥ። እቲ ካልእ ንቢትኮይን ሓዊስካ ኩሎም ክሪፕቶካረንሲታት ፍሉይ ዝገብሮም ብመንግስትን ማእከላይ ባንክታትን ዘይምእከሉን ቀጥታዊ ምቁፅፃር ዘይግበረሎምን ምዃኖም'ዩ። ክሪፕቶካረንሲታት ንውልቀሰባት ዝህብዎ ነፃነት ከምዘሎ ኮይኑ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝተረኸበ ገንዘብ ሕጋዊ ገይርካ ምቕራብ ዘኽእሉ እዮም። ኣብዚ እዋን ብዙሓት ዓይነት ክሪፕቶካረንሲታት ኣለዉ። ብብዝሒ ካብ ሞንጎ ዝፍለጡ ዓይነታት ክሪፕቶካረንሲ፡ ቢትኮይን፣ ኢቲሪየም፣ ካርዳኖን ዶጅኮይንን ምግላፅ ይከኣል። ክሪፕቶ ኣብ ኢትዮጵያ? ሃገራዊ ባንክ ኢትዮጵያ ሎሚ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ሰባት ከም ቢትኮይን ዝኣመሰሉ ክሪፕቶካረንሲታት ብምጥቃም ክፍሊት ይፍፅሙ ከምዘለዉ ሓቢሩ። ዋላ እኳ እቲ ባንኪ እዚ እንተበለ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ንዝወሃቡ ፍርያትን ኣገልግሎትን፡ ብክሪፕቶካረንሲ ዝቕበሉ ትካላት ምህላዎም ግልፂ ኣይኮነን። እቲ ባንክ፡ ከምዚኦም ዓይነታት ዲጂታላዊ መተዓዳደግታት ኣብታ ሃገር እናተስፋሕፍሑ ይመፁ ከምዘለዉ ብምግላፅ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ተቐባልነት ዘይብሉ ዘይሕጋዊ ተግባር ምዃኑ ኣፍሊጡ። ኣብዚ እዋን ቢትኮይን ኣብ ሓደ ሓደ ሃገራት ሓዊሱ ወግዓዊ መተዓዳደጊ ይኸውን ኣሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን  ቢትኮይን ኣብ ማእኸላይ ኣፍሪቃ ሪፐብሊክ ወግዓዊ መተዓዳዳጊ ኮይኑ እዩ። ወነንቲ ሚልየናት ገንዘብ ዝኾኑ ትካላት ማይክሮሶፍት፣ ፔይፓል፣ ወኪል ጉዕዞ ኤክስፔዲያ ሓዊሱ ሆቴላትን ካፍተርያታትን፡ ቢትኮይን ብመልክዕ ክፍሊት ይቕበሉ። ሃገራዊ ባንክ ኢትዮጵያ ግና፡ ናይ ኢትዮጵያ ወግዓዊ መተዓዳደጊ ባጤራ ብር ከምዝኾነ ብምግላፅ፡ “ብዝኾነ ይኹን ናይ ክፍሊት መፈፀሚ ሰነድ ኮነ ስርዓት፡ ብዘይፍቓድ ብሄራዊ ባንክ ገንዘብ ምዝውዋር ኮነ፡ ገንዘብ ተንከፍ ኣገልግሎት ምሃብ ኣይከኣልን” ኢሉ። ክሪፕቶ ከም ስግኣት? መንግስታት ኣብ ዕዳጋ ክሪፕቶካረንሲ ቁፅፅር ምግባር ይኸብዶም እዩ። ኣብ ክሪፕቶካረንሲ ዝካየዱ ምትዕድዳጋት እውን፡ መንነት ሸያጥን ገዛእን ወግዓዊ እንከይገበርካ ምትዕድዳግ ይከኣል። ብምኽንያት እዚ ድማ፡ ዘይሕጋውያን ጉጅለታት/ ውልቀሰባት ዝተኸልከሉ ነገራት ክዕድጉን ክሸጡን ከምኡ እውን ብዘይህጋዊ መገዲ ዝተረኸበ ገንዘብ ሕጋዊ ኣምሲሎም ክጥቀሙ ይኽእሉ። እዚ ከኣ ንሃገራት ስግኣት ኮይኑ ቀፂሉ ኣሎ። ብሄራዊ ባንክ ኢትዮጵያ፡ “ብገበን ዝተረኸበ ገንዘብ ንምስዋር ጥጡህ ኩነታት ይፈጥር ከምዘሎ፡ ንምርዳእ ተኻኢሉ እዩ። ነዚ ፈፂሞም ኣብ ልዕሊ ዝርከቡ ኣካላት ድማ ሕጋዊ ስጉምቲ ክውሰድ እዩ ” ብምባል፡ ሕብረተሰብ ኣብዚ ተግባር ንዝተሳተፉ ኣካላት፡ ንሃገራዊ ባንክን ንዝምለከቶ ኣካል ሕግን ክሕብር ድማ ፀዊዑ። ንክሪፕቶካረንሲ ኣፍልጦ ዝሃባ ሃገራት? ኣብዚ ቀረባ እዋን ማእኸላይ ኣፍሪቃ ሪፐብሊክን ኤል ሳልቫዶርን፡ ቢትኮይን ሕጋዊ መተዓዳዳጊ ገይረን እየን። እዚ ማለት፡ ኣብዘን ሃገራት ሰባት ብቢትኮይን ክፍሊት ክፍፅሙ ይኽእሉ እዮም ማለት እዩ። ኣብ ካልኦት ሃገራት ዓለም ብፍላይ ድማ ኣብ ምዕራባውያን ዘይሕጋዊ እዩ ማለት ግና ኣይኮነን። ኣብ ከም ሃገራት ቦሊቪያ፣ ቻይና፣ ኢራንን ኮሎምቢያን ግና፡ ቢትኮይን ዘይሕጋዊ እዩ ክብላ ደንጊገን።


ናይጄሪያ፡ ፕሬዝደንት ቡሃሪ መግቢ ካብ ደገ ከይኣቱ ከልኪሉ

ፕረዚደንት ናይጄሪያ መሓመድ ቡሃሪ፡ ካብ ደገ መግቢ ንምምጻእ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ንዝሓቱ፡ ዝኾነ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ከይወሃቡ ናብ ማእከላይ ባንኪ እታ ሃገር ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። እቲ ፕረዚደንት፡ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ክዕቀብን ብጽኑዕ ኣብ ግቡእ ክውዕልን ብምሕባር፡ ካብ ደገ መግቢ ምምጻእ ንተጸባይነት ዘተባብዕ'ዩ ኢሉ። 'ካብ ደገ መግቢ ከምጽእ ንዝሓትት ሳንቲም ከይትህብዎ" ከም ዝበለ'ውን ሮይተርስ ሓቢሩ። እዚ ውሳነ፡ ፍርያምነት ውሽጢ ዓዲ ንምዕባይ ዝሕግዝ'ዩ እኳ እንተተብሃለ፡ ብኣብዝሓ ካብ ጎረቤት ሃገር ቤኒን ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝኣቱ ሩዝ ክበራኸት ግን ምኽንያት ምኻኑ ይግለጽ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ እቲ ማእከላይ ባንኪ፡ ጸባ ዘእትዉ ሰባት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ከይረኽቡ ከልኪሉ'ዩ። እቲ ባንኪ ናጻ ትካል ክነሱ ብኸመይ ትእዛዝ ፕሬዝደንት የፈጽም ኣሎ ዝብል ግን ንጹር ኣይኮነን። በዚ ውሳኒኡ እንተቐጺሉ፡ ዋጋ መግቢ ክንህር፣ ኣምጻእቲ ሰብ ሃብቲ ድማ ካልእ ምንጪ ሸርፊ ወጻኢ [ብኣውርኡ ካብ ጸሊም ዕዳጋ] ክረኽቡ ክፍትኑ'ዮም ተባሂሉ ይግመት። ብዙሓት ናይጄሪያውያን፡ ንኸምዚ ዓይነት ፖሊሲ ብተደጋጋሚ'ዮም ዝነቕፍዎ። ናይጀሪያ ዝዓበየ ቑጠባ ካብ ዘለወን ሃገራት ኣፍሪቃ ሓንቲ'ኳ እንተኾነት፡ ኣስታት 200 ሚሊዮን ህዝቢ ዝቕልብ መግቢ ግን ካብ ወጻኢ'ያ ተእቱ። ኣብዚ ዓመት ንኻልኣይ እብረ ዝተዓወተ ቡሃሪ፡ ቑጠባ እታ ሃገር ንምዕባይ መብጽዓ ኣትዩ እዩ። ሰደድ ካብ እትገብሮ ኢንዳስትሪ ነዳዲ ዝለዓለ እቶት እትረክብ ናይጄሪያ፡ ገንዘባ ካብ ወጻኢ ኣብ እተእትዎ መግቢን መሰረታዊ ሸቐጣትን ገዘፍቲ ማሽነሪታትን እያ ተውዕሎ።


ኡጓንዳ፡ ህዝቢ ዲጂታላዊ ባጤራ ከይጥቀም ኣተሓሳሲባ

ሚኒስትሪ ፋይናንስን ማእከላይ ባንክን ኡጓንዳ፡ መንግስቲ ኡጓንዳ ንክሪፕቶካረነሲ (ዲጂታላዊ ባጤራ) ከም መተዓዳደጊ ክውዕል ኣፍልጦ ስለዘይሃቦ ዜጋታቱ ከይጥቀሙሉ ኣተሓሳሲቡ። ኡጓንዳ፡ ብመንግዲ ኢንተርኔት በዚ ዲጂታላዊ ባጤራ ንዝግበር ናይ ዕድጊ መስርሕ ካብ ዝኸልከላ ብዙሓት ሃገራት ሓንቲ እያ። ኣብ ዓለም ዝርከባ ብዙሓት ባንክታት ብመገዲ ቢት ኮይን፡ ኢተርዩምን ካልኦት ዲጂታላዊ ባጤራታትን ዝግበር ዕድጊ ሻቕሎት ፈጢሩለን ይርከብ። ብፍላይ ቢትኮይን ዝተብሃለ ዲጂታላዊ ባጤራ፡ ኣብ መላእ ዓለም ተጠቃምነቱ እናዛየደ ዝመጽእ ዘሎ ዲጂታላዊ ባጤራ እዩ። መንግስቲ ኡጓንዳ ብክሪፕቶካረንሲ ዝግበር ንግዳዊ ምልውዋጥ ኣፍልጦ ከምዘይህቦ ብምሕባር፡ ህዝቡ ካብ ከምዚ ዓይነት ተግባራት ክጥንቐቕ ኣተሓሳሲቡ። ሚኒስተተር ፋይናንስ ኡጓንዳ  ማትያ ኪሳጂ ብወገኑ፡ ኣብ ኡጓንዳ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ክሪፕቶካረንሲ ሰባት ንዘይሕጋዊ መዓላን፡ መግዝኢ ዝተኸልከለ ንብረትን ስለዝጥቀምሉ ክጥንቀቕ ኣተሓሳሲቡ። ሚኒስተር ፋይናንስ ማትያ ኪሳጂ፡ መንግስቲ ክሪፕቶካረንሲ ሕጋዊ ዝኾነሉ ኣገባብ የጻሪ ከም ዘሎ ብምሕባር፡ ዲጂታላዊ ባጤራ ብኣገባብ ኣብ ጥቕሚ እንተ ውዒሉ ብመገዲ ኢንቴርነት ኣብ ዝግበር ንግዳዊ ምልውዋጥ ውጽኢታዊ ክኸውን ከምዝኽእል ሓቢሩ።


ፕረዚደንት ትራምፕ ክልተ ሚልዮን ዶላር ክኸፍል ብቤት ፍርዲ ተኣዚዙ

ኣብ ኒው-ዮርክ ዝርከብ ቤት-ፍርዲ፡ ንፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ነቲ ንግበረ-ሰናይ ተባሂሉ ዝተዋህቦ ገንዘብ፡ ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ጎስጓስ ብምጥፍፍኡ፡ 2 ሚልዮን ክኸፍል ኣዚዙ። ወላ'ዃ ዶናልድ ትራምፕ ፋውንዴሽን ዝተባህለ ትካል ኣብ 2018 እንተተዓጽወ፡ እቶም ኣኽበርቲ ሕግን እቲ ትካልን ግን ንረብሓት እቲ ፕረዚደንት ይውዕል ከም ዝነበረ ይኸሱ። እታ ዳይና፡ እቲ ብትራምፕን ደቁን ዝካየድ ዝነበረ ናይ ግበረ-ሰናይ ትካል፡ ኣብ ፖሎቲካ ክሳተፍ ኣይነበሮን ክትብል ነቲ ወሳነ ኣሕሊፋ። ብተወሳኺ፡ እታ ዳይና ፕረዚደንት ትራምፕ ነቲ ገንዘብ ባዕሉ ክኸፍሎ ከምዘለዎ ኣዚዛ። እቲ ገንዘብ፡ ምስ ትራምፕ ዝኾነ ርከብ ዘይብለን፡ ኣብ ሸመንተ ዝተፈላለያ ናይ ግበረሰናይ ትካላት ክወሃብ ድማ ትእዛዝ ኣመሓላሊፋ። ዳይና ሳልያን ስካርፑላ ኣብ ዝሃበቶ ናይ መወዳእታ ብይን፡ ትራምፕ እቲ ብወተሃደራት ኣሜሪካ ነበር ዝተዋጽኣ ገንዘብ፡ ኣብ ፕረዚደንታዊ ጎስጓስ ክውዕል ብምግባሩ፡ "ንዝተዋህቦ ሓለፍነት ግሂሱ" ክትብል ተዛሪባ። ጠበቃታት ትራምፕ፡ እቲ ክሲ ናይ ፖሎቲካዊ ዕላማ ኣለዎ ድሕሪ ምባል፡ ንሰልፊ ዲሞክራት ነቂፎም።


ኤርትራ መበል 24 ኣባል ሃገር ኮርፖሬሽን ፋይናንስ ኣፍሪቃ ኮይና

ኤርትራ መበል 24 ኣባል ፋይናንሳዊ ኰርፕረሽን ኣፍሪቃ ምስ 23 ኣባል ሃገራት እቲ ትካል ተጸንቢራ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ብ6 ሓዳር 2019፡ ኤርትራ ኣባል እቲ ፋይናንሲያዊ ትካል ንኽትከውን ከምዝፈረመ ፋይናንሳዊ ኰርፕረሽን ኣፍሪቃ  ኣረዲኡ። እታ ሃገር ኣብ ማዕድናዊ ጽላት ብዝገበረቶ ወፍሪ፡ ርጉእ ቁጠባዊ ዕብየት ተርኢ ከምዘላ እቲ ትካል ወሲኹ ሓቢሩ። ካብ 2019-2024 ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ጠቕላላ ዘቤታዊ ምህርቲ ኤርትራ (GDP) ካብ 4 - 5% ክዓቢ ትጽቢት ከምዝግበረሉ እቲ ትካል ኣረዲኡ። እታ ሃገር ኣብ ምዕቃብ ማይን ጸዓትን ምምዕባል ሕርሻን ኢንዱስትርን ብሓፈሽኡ ኣብ ትሕቲ-ቅርጺ ብእትገብሮ ዘላ ወፍሪ፡ ንቁጠባዊ ዕብየት ተራ ከምዘለዎ ይሕብር። እዚ ከምዚ እንከሎ፡ ኮርፖሬሽን ፋይናንስ ኣፍሪቃ (AFC) ኣብ ፕሮጀክት ዕደና ፖታሽ ኮለሊ ናይ 50 ሚልዮን ዶላር ተወሳኺ ወፍሪ ከም ዝገበረ ኩባንያ ዳናኪል ብሰሉስ ኣፍሊጡ። ኩባንያ ደናኪል፡ ምስ ሃገራዊ ኩባንያ ዕደና ኤርትራ ብምሽራኽ፡ ኣብ ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ፡ ኮለሊ ኣብ ዝተብሃለ ቦታ፡ ፖታሽ ንምዕዳን ዝቀራረብ ዘሎ ትካል እዩ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ እቲ ኩባንያ ደናኪል፡ ኒልስ ቫግ፡ ነቲ ፕሮጀክት ንምህናጽ ከባቢ 300 ሚልዮን ዶላር ከምዝድልዮምን እቲ ሓዲሽ ወፍሪ ከኣ ኣብቲ ዕማም ዓቢ ኣበርክቶ ከምዝህለዎ ገሊጹ። እቲ ትካል ቅድም'ዚ እውን 200 ሚልዮን ዶላር ልቓሕ ወሲዱ ከምዝነበረን፡ እዚ ሕጂ ካብ ኮርፖሬሽን ፋይናንስ ኣፍሪቃ ተረኺቡ ዘሎ ናይ 50 ሚልዮን ዶላር ወፍሪ ከኣ ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ኣረዲኡ። ኮርፖሬሽን ፋይናንስ ኣፍሪቃ ክሳብ ሕጂ ኣስታት 150 ሚልዮን ዶላር ኣብ ፕሮጀክት ኮሉሊ ኣውፊሩ ምህላው ኣካያዲ እቲ ስራሕ ኒልስ ዊግ ይሕብር። እዚ ተወሳኺ ወፍሪ ነቲ ምስ ዩሮኬም (EuroChem Group) ዝተበጽሐ ን10 ዓመታት ዝኸይድ ናይ ፍርያት መሸጣ ስምምዕ፡ ነቲ ፕሮጀክት ንምምዕባልን ንምህናጽን ኣዝዩ ጽቡቕ ባይታ ተነጺፉ ከምዘሎ'ውን ገሊጹ። ኩባንያ ዳናኪል፡ ኣብ ዕዳጋታት 'ስቶክ ኤክስቼንጅ' ለንደንን ኣውስትራልያን ከምዝተመዝገበን ብተዛማዲ ርጉእ ዋጋ (ክብሪ) ከም ዘለዎ ኒልስ ይገልጽ። ኤርትራውያን፡ ኣብ ዕድጊ ብርክታት ዳናኪል ይሳተፉ ከምዘለውን ንብሕጂ ክጽምበሩ ዝደልዩ ከኣ እቲ ትካል ሓንጎፋይ ኢሉ ከምዝቕበሎም፡ ኣብ ዕዳጋ ስቶክ ኤክስቼንጅ ብዝነጥፋ ባንክታት ኣቢሎም ብርኪ ኪገዝኡ ከምዝኽእሉ  ኒልስ ዊግ ንቢቢሲ ትግርኛ ሓቢሩ። ኮለሊ ኣብ ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ ካብ ገማግም ባሕሪ 87 ኪ.ሜ ናብ ከባቢ ዶብ ኢትዮጵያ ዝተደኮነ ስፍራ ኮይኑ፡ ን200 ዓመት ክዕደን ዝኽእል ኩምራ ፖታሽ ከም ዘለዎ ዝተኻየደ መጽናዕቲ የርኢ። ኒልስ ዌግ ብዛዕባ እቲ ዕደና ዝካየደሉ ኣከባቢ ኣመልኪቱ፡ እቲ ኩምራ ፖታሽ  ኣብ ኤርትራ ኣብ 16 ሜትር ዕምቆት ክርከብ እንከሎ ናብ ሸነኽ ኢትዮጵያ ምስ እትቐርብ ግን እቲ ዕምቆት ከምዝውስኽ ሓቢሩ። እዚ ኩምራ ፖታሽ ቅድሚ 5 ሚልዮን ዓመታት ብዝነቐጸ ባሕሪ ዝተፈጥረ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ቀጸላታት፡ ጨው፡ ሳልፌትን ፖታሽን ስለ ዘለዎ ተጠላቢ ዱኹዒ ንምፍራይ ዘገልግል እዩ። ኤርትራ ኣባል ኮርፖሬሽን ፋይናንስ ኣፍሪቃ ምዃና፡ መንግስቲ ንወፍሪ እቲ ኮርፖሬሽን ዘለዎ ደገፍ ዘርኢ ምዃኑ ከኣ ኩባንያ ዳናኪል ይገልጽ።


ቻይና ንወለድ-ኣልቦ ለቓሕ ኣፍሪቃ ክትስርዞ ምዃና ኣፍሊጣ

ቻይና፡ ገለ ካብቲ ንሃገራት ኣፍሪቃ ዝሃበቶ ወለድ-ኣልቦ ልቓሕ ክትስርዝ ምዃና ፕረዚደንት ሺ ዢንፒንግ ገሊጹ። ንሱ፡ ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ዋዕላ ምክልኻል ኮቪድ-19 ቻይናን-ኣፍሪቃን እዩ ነቲ መግለጺ ሂቡ። ኣብ ርእሲኡ፡ ነተን በቲ ለበዳ ኣዝየን ዝተሃሰያ ሃገራት፡ ኣቐዲሙ ዝተገብረለን ምውንዛፍ ልቓሕ ክናዋሕ ምዃኑ'ውን ቃል ኣትዩ። ሺ ዢንፒንግ፡ ትካላት ፋይናንስ ቻይና፡ ምስ ሃገራት ኣፍሪቃ ምሕዝነታዊ ዝርርብ ብምክያድ "መንግስታዊ ውሕስነት ዘለዎ ንግዳዊ ልቓሕ ዝረኽባሉ ዕድል" ክፈጥራ'ውን ተላብዩ። "ንምክልኻል ኮቪድ-19 ኣፍሪቃ ንምድጋፍ፡ ቻይና ምስ ሕቡራት ሃገራት፡ ውድብ ጥዕና ዓለምን ካልኦት መሻርኽትን ክትሰርሕ እያ። እዚ ድማ ንድሌት ኣፍሪቃ ብዘኽብር ኣገባብ ክካየድ'ዩ።" ቻይና ክታበት ከተማዕብል እንተኺላ፡ ሃገራት ኣፍሪቃ ካብተን ቀዳሞት ተጠቀምቲ ከም ዝኾና ዢንፒተዛሪቡ። ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ሆስፒታላት ምስራሕ ክትቅጽል ምዃና'ውን ቃል ኣትዩ። ኣብታ ርእሰከተማ ኣፍሪቃ ዝኾነት ኣዲስ ኣበባ'ውን፡ ንቤት ጽሕፈት ማእከል ምቁጽጻር ሕማማት ኣፍሪቃ ዝኸውን ህንጻ ክትሰርሕ እያ። ቻይና ኣብዚ እዋን እዚ እታ ዝበዝሐ ገንዘብ ንኣህጉር ኣፍሪቃ ዘለቀሐት ሃገር እያ። ቻይናውያን ሰብ መዚ፡ ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተተሓሒዙ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝቐርበሎም ዝነበረ ሕቶ ምንዋሕ ክፍሊት ዕዳን ሕቶ ሓዲሽ ልቓሕን ጸማም እዝኒ'ዮም ሂቦሞ ነይሮም። ብ13 ሚያዝያ 2020 ዓለምለኻዊ ማዕከን ገንዘብ 25 ትሑት ኣታዊታት ዘለወን ሃገራት ዝነበረን ናይ 500 ሚልዮን ዶላር ዕዳ፡ ዝኸፍላሉ እዋን ብምንዋሕ 'ሩፍታ' ፈጢሩለን፡ ካብዚአን እተን 19 ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከባ ሃገራት እየን። ቻይና ግን ነቲ ዕድል ናይ ዕዳ ከተጽንዖ ከምዘድልያ እያ መልሲ ሂባትሉ። መርበብ ሓበሬታ ደይሊ ማቫሪክ፡ ቻይና ንሃገራት ኣፍሪቃ 145 ቢልዮን ዶላር ከምትእውደን ብምጥቃስ፡ እዚ ሕጂ ሃገራት ኣፍሪቃ ንቻይና ዝሓተኣ ዘለዋ ሓገዝ፡ ቻይና እትህቦ ግብረ መልሲ ኣብ መጻኢ ርክባት ቻይናን ኣፍሪቃን ዓቢ ተራ ከምዝህልዎ'ያ ኣብ ጽሑፉ ኣስፊሩ'ሎ። ሓደ ክስሓት ዘይክእል ከኣ ስግኣት ኮቪድ-19 ምስ ኣብቀዐ ሃገራት ቁጠባዊ ብድሆ ኣብ ቅድሚአን ተኾዲሙ ከምዝጸንሐን ፍሉጥ'ዩ፡ እቲ መድረኽ እቲ ኸኣ ንርክብ ኣፍሪቃን ቻይናን ክፍትኖ ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ።


ቦይንግ፡ ቅድሚ 3 ዓመታት ጸገም ከምዝነበረን ዝገልጽ ጽሑፍ ኣብረርቲ ተቓሊዑ

ስርሓት ቦይግ 737 ማክስ 8፡ ኣብ ውሽጣ ንድሕነት በረራ ዝቆጻጸር ኣካል ጸገም ከም ዝነበሮ ሰራሕተኛታት ቅድሚ ሰልስተ ዓመት ንሓድሕዶም ዝተጸሓሕፍዎ መልእኽቲ ተቓሊዑ። እዞም ሰራሕተኛታተ ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት፡ ቦይንግ 737 ማክስ 8 ብዛዕባ እቲ ንስራዓተ በረራ ዝቆጻጸር ኣካል ኣመልኪቶም ኣብ ዝገበርዎ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ እዮም ብዛዕባ ዘጋጠሞም ጸገም ሓሳብ ተዋሃሂቦም። እዚ ንኣሜሪካውያን ሓገግቲ ሕጊ ዝቀረበ ሰነድ ከምዘርእዮ፡ ሓደ ኣብራሪ ነፋሪት ቦይንግ 737 ማክስ 8፡ ኣብ እዋን ፈተነ በረራ፡ ዘይተጸበዮ ጸገም ኣጋጢምዎ ከምዝነበረ ኣብ ጽሑፉ ኣስፊሩ። ናይዚ ኣብራሪ ነፋሪት መልእኽቲ ተኸቲሉ፡ ካልእ ሰራሕተኛ ቦይንግ ኣብ ዝልኣኾ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ "ሓሶት ኣይኮነን፡ እንተኾን ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ንዋላ ሓደ ኣይተዛረብናን" ኢሉ። እዚ ሓበሬታ ትማሊ ዓርቢ ምስ ተቓለዐ፡ ቦይንግ ኣብ ዕዳጋ 5% ሚእታዊት ምንቁልቋል ከም ዝጋጠሞ ተገሊጹ። እዚ ኣብታ ኣየር ዘሎ ንስርዓተ በረራ ዝቖጻጸር ኣካል ብዘጋጠሞ ጸገም፡ ነፈርቲ መንግዲ ኣየር ኢትዮጵያን ማሊዥያን ናይ ምውዳቕ ሓደጋ ስለዘጋጠመን 346 ሰባት ተሳፈርትን ኣባላት እተን መንግዲ ኣየርን ምማቶም ይዝከር። ምምሕዳር 'ዚቪል ኣቭየሽን" ኣሜሪካ፡ እቲ ሕጂ ዝተቓለዐ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ ከምዘተሓሳሰቦ ገሊጹ። ብምስዓብ ቦይንግ ነዚ ኣቐዲሙ ረኪብዎ ዝነበረ ሓበሬታ ንምንታይ ኣቐዲሙ ከምዘየቕረቦ "ብህጹጽ" መብርሂ ክውሃቦ ሓቲቱ ኣሎ። ቦይንግ፡ ክልተ ሓደጋታት ድሕሪ ምግጣሙ፡ ብምሉአን ነፈርቲ 737 ማክስ 8 ካብ በረራ ደው ምስኣበላን፡ ንዝግበር ዘሎ መርመራ ምሉእ ምትሕብባር ይገብር ከምዘሎ'ዩ ዝገልጽ። ኣብ ልዕሊ እዘን ሓደጋ ዘጋጠመን መንግዲ ኣየር ኢትዮጵያን ኢንዶንዥያን መርመራ ዘካይዱ ዘለዉ ክኢላታት፡ ናይቲ ሓደጋ ቀንዲ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ ንዝበልዎ፡ ኣብታ ኣየር ዝተገጠመ ንናይ በረራ ድሕነት ዝቆጻጸር ስርዓት ኣተኲሮም ይሰርሑ ከም ዘለዉ እዮም ዝገልጹ።


ብሳላ ኮሮናቫይረስ ካብ ኤስያ ዝሃብተመ ሰብ ክኸውን ዝኸኣለ ዞንግ ሻንሻን

ዞንግ ሻንሻን፡ ሳላ ኣብ ምምስራሕ ክታበትን ዕሹግ ማይን ዝገበሮ ወፍሪ ንቻይናዊ ጃክ ማን ንህንዳዊ ሙከሺ ኣንባኒን በሊጹ ካብ ኣህጉር ኤስያ ዝሃብተመ ሰብ ክኸውን ክኢሉ። ዞንግ ሻንሻን ኣብዚ ዓመት እዚ ሃብቱ ብ7 ቢልዮን ዶላር እዩ ወሲኹ። ሃብቲ ዞንግ፡ ካብ 70.9 ቢልዮን ዶላር ናብ 77.8 ቢልዮን ዶላር እዩ ክብ ኢሉ። ካብ ብሉምብርግ ናይ ቢልዮነራት መስርዕ ብዝተረኸበ ሓበሬታ ኸኣ 77.8 ቢልዮን ዶላር ብምውናን ኣብ ዓለም መበል 11 ዝሃብተመ ሰብ ኮይኑ'ሎ። እዚ ብ'ሎን ዎልፍ' ዝብል ሳጓ ዝጽዋዕ ቢልዮነር መጀመርታ ጋዜጤኛ፡ ድሒሩ ኣብ ሕርሻ ቃንጥሻን ማእከላት ጥዕናን ዝኣመሰሉ ስራሓት እዩ ዝሰርሕ ነይሩ። ዞንግ ሻንሻን ኣብ በይጂንግ ዋንታይ ኣብ ዝተሰመየ ክታበት ዘፍሪ ትካል ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ብርኪ ገዚኡ። ድሕሪ ሰልስተ ኣዋርሕ ኸኣ ኖንግፉ ስፕሪንግ ኣብ ዝተብሃለ ኣብ ሆንግ ኮንግ ዝርከብ ማይ ብምጽራይ ዓሺጉ ዝሸይጥ ትካል ገዚፍ ብርኪ ዓዲጉ። ካብዚ ብዝረኽቦ ዝነበረ ኣታዊታት፡ ነቲ ካብ ቻይናን ኤስያን ዝሃብተመ ሰብ ዝነበረ ጃክ ማ በሊጹ ብሃብቲ ጸብለል ክብሎ ክኢሉ። ማይ ኣጽርዩ ዓሽጉ ዝሸይጥ ኖንግፉ ስፕሪንግ ኣብ ሆንግ ኮንግ ኣዝዩ ግኑን ስም ስለዝሓዘ ዋጋ ብርኩ ብ155 ሚእታዊት ወሲኹ፡ ሃብቲ ናይ ዞንግ ሻንሻን ከኣ ማዕሪኡ ወሰኽ ከርኢ ክኢሉ። እቲ ኣብ ቻይና ዝርከብ ክታበት ዘፍሪ ዋንታይ ዝተሰምየ ትካል'ውን ዋጋ ሓደ ብርኪ ብ2000 ሚእታዊት ወሰኽ ብምርኣይ ሓደ ካብ ተጠመትቲ ክታበት ዘፍርያ ትካላት ዓለም ክኸውን ክኢሉ። በዚ ተሓጊዙ ዞንግ ሻንሻን ካብ ኤስያ እቲ ዝሃብተመ ሰብ ክኸውን ክኢሉ'ሎ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ታሪኽ እቲ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ዝበዝሐ ሃብቲ ዘኻዕብት ዝኸኣለ ክኸውን ከምዝኸኣለ ብሉምበርግ ይገልጽ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ነቲ ዘይብሉ እዩ ድሂኽዎ'ምበር ንኸም መስራቲ ኣማዞን ጀፍ ቤዞስ'ሲ መኻዕበቲ ሽሻዮም'ዩ ኮይኑ። ህንዳዊ ቢልዮነር ሙከሺ ኣምባኒ ኣብ ውሽጢ እዚ ሓደ ዓመት ሃብቱ ካብ 18.3 ቢልዮን ዶላር ናብ 76.9 ቢልዮን ዶላር ክብ ኢሉ። ንሱ ንኹለን ትካላቱ 'ብኦንላይን' ከምዝሰርሓ ብምግባሩ እዩ ክንድዚ ሃብቲ ከኻዕብት ክኢሉ። እንተኾነ እቲ ምድላብ ሃብቲ ኣብ ኩሎም ቢልዮነራት ኣይነበረን፡ ቻይናዊ ቢልነር ጃክ ማ ሓደ ካብቶም ሃብቶም ኣብዚ ዓመት ዘንቆልቖለ ቢልዮነራት እዩ። ጃክ ማ ሃብቱ ካብ 61.7 ቢልዮን ዶላር ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ናብ 51.2 ቢልዮን ዶላር ጎዲሉ። እቲ ወናኒ ትካል ዓሊባባ ዝኾነ ጃክ ማ እቲ ቀንዲ ምኽንያት ምንቁልቋል ሃብቱ ካብ መንግስቲ ቻይና ዓቐኑ ዝሓለፎ ምቁጽጻር ይግበረሉ ስለዘሎ ተባሂሉ እዩ ዝእመን።


ዙምባብወ፡ ስለምንታይ'ያ ንዶላር ኣብ ኣገልግሎት ከይውዕል ኣጊዳ?

መንግስቲ ዙምባብወ፡ ኣብ ጉዳይ ዶላር መካትዒ ዝኾነ ውሳነ ወሲዱ ኣሎ። ኣብታ ሃገር ኣብ ዝካየዱ ለውጢ እንካን ሃባን  ዶላር ኣሜሪካ ዝርከቦም ባጤራታት ወጻኢ፡ ኣብ ኣገልግሎት ከይውዕል ኣጊዱ። ነዚ ተኪኡ ድማ፡ ኣብ 2009 ድሕሪ ዘጋጠመ ልዑል ዝቕባበ ዋጋ ንምጽዋር ዶላር ኣሜሪካን ራንድ ደቡብ ኣፍሪቃን ተኪኣ ኣሊያቶ ዝነበረት ዶላር ዙምባብወ መሊሱ ኣብ ረበሓ ክውዕል'ዩ። ኣብ ከባቢያዊ ሸርፊ ወጻኢ ብዙሕ እምነት ዘይብሎም ብዙሓት ዜጋታት እታ ሃገር በዚ ውሳነ ተሰናቢዶም። ኣብ ዙምባብወ፡ ቑጠባ ተዛቢዑ'ዩ ዘሎ። ዳርጋ ኩሉ ነገር ካብ ወጻኢ እናተዓደገ'ዩ ዝመጽእ። ናብራ ኸቢሩ፣ ስእነት ስራሕ ድማ ሰፊሑ። ኣብ 2016፡ ኣብ ዙምባብወ ጥራሕ ዝሰርሕ ገንዘብ ቦንድን ካልኦት ነዚ ጸገም ክፈትሑ ይኽእሉ'ዮም ዝተብሃሉ ነገራትን ተፈቲኖም። እንተኾነ በዚ መገዲ'ውን ውጽኢታዊት ክትኸውን ኣይክኣለትን። ጸሊም ዕዳጋ ሰፊሑ ዙምባብወ ጥረ ገንዘብ ዘይብላ ሃገር ክትኸውን ጀሚራ። ብዙሕ ሰብ፡ ኣብ ናይ ካርድን ብናይ ሞባይል ገንዘብን ጽግዕተኛ ኮይኑ። ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ጥረ ሰልድን ብካርድ ዝሰርሕ ገንዘብን ጸሊም ዕዳጋ ንምቁጽጻር ዳግም ናብ መስርሕ ተመሊሱ። ይኹም'ምበር፡ ሰራሕተኛታት ወርሓዊ መሃይኦም ብዶላር ክኽፈሎም ከም ዝደልዩ ክገልጹ ጀሚሮም። ዝቕባበ ዋጋ እታ ሃገር 100 ሚኢታዊት በጺሑ'ሎ። ሰባት፡ ኣብ ድኳናት፣ ሕክምናን ካልኦት ማእኸላት ኣገልግሎትን ብዶላር ክኸፍሉ ይሕተቱ። ፕሬዝደንት ኢመርሰን ምናንጋግዋ፡ ሕጂ መንግስቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ፡ "ቑጠባና ናብ ንቡር ንምምላስ ኣገዳሲ'ዩ" ኢሉ። ፕሬዝደንት ኢመርሰን ምናንጋግዋ፡ "ዋላ ድኣ ንመንግስቲ ዕዳግኡ ከረጋግእ ይሓግዞ እምበር፡ ንዓና ግን ነቲ ናይ ገንዘብ ፖሊሲ ክንቆጻጸሮ ኣይሓገዘነናን፤ እኳ ድኣ ኣብ ዶላር ስለ ዝተሞርኮስና ኣብ ዕዳጋና ዝቕባበ ከም ዝፍጠር ኮይኑ" ይብል። ሰበ ስልጣን ድማ፡ ዶላር ጠንካራ'ዩ፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ምህርቲ ምፍራይ ኽቡር ስለ ዝኾነ'ዩ ድማ ሰባት ካብ ወጻኢ ኣታዊ ክገብሩ ዝመርጹ ይብሉ። ቁጥዐን ሕርቃንን ተንጸባሪቑ። ካብ ሰኑይ ጀሚሩ፡ እቲ ቕጽበታዊ ተባሂሉ ዝተዳለወ ገንዘብ ዙምባብወ ጥራሕ ሕጋዊ ኮይኑ ናብ መስርሕ ክኣቱ ተገይሩ'ዩ። ዶላር ዙምባብወ፡ ምስ ሕጽረት መግብን ልዑል ዝቕባበ ዋጋን ዘተኣሳሰሩዎ ሰባት፡ መንግስቲ ኣቐዲሙ መዳለዊ ግዜ ዘይምሃቡ ተቓውመኦም ይገልጹ። "ናይ ባዕልና ገንዘብ ክህልወና ኣለዎ። ኮይኑ ግን ስቕ ኢልካ ዘሊልካ ዝእቶ ክገብሩዎ ኣይነበሮምን፤ እንተውሓደ ግዜ ክህቡና ነይሩዎም" ኢሉ ሓደ ነባሪ ከተማ ሃራሬ። ድንኳናትን ካልኦት ወሃብቲ ኣገልግሎትን፡ ምቕያር ገንዘብ ዙምባብወ ምስ ሰምዑ ብዶላር ዙምባብወ ሓድሽ ዋጋ ሓቲሞም። ሕዚ፡ ንመጀመርታ እዋን ብሓኪም ክትርአይ 1800 ዶላር ዙምባብወ ትሕተት፤ እዚ መምህር ወይ ነርስ ኣብ ወርሒ ካብ ዝረኽቦ ኣታዊ ዝለዓለ'ዩ። ነቲ ቑጠባ ተቖጻጺሮምዎ ዘለውን ኣቕሓ ኣታዊ ንምግባር ዶላር ዝደልዩን ዘይሕጋዊ ነጋዶ ድማ፡ እዚ መምርሒ ከም ዝቃወሙዎ ኣፍሊጦም። ኣብ ጎደናታት ሃራሬ ዝሽቅጡ ሰባት'ውን በዚ ውሳኔ ሕጉሳት ዘይምኻኖም ይዛረቡ። "ከመይ ኢሉ'ዩ ዶላር ኣሜሪካ ካብ ዕዳጋ ወጻኢ ኮይኑ'ዩ ዝብሃል? ፈጺሙ ኣይኸውንን። ንሕና ዶላር ኢና ክንጥቀም ንደሊ"። ሓጋጊ ሕጊ ተቓዋሚ ሰልፊ ምንቅስቓስ ንዲሞክራሲያዊ ለውጢ ዴቪድ ኮልታርት እዚ ውሳነ "ዕብዳን'ዩ" ክብል ገሊጹዎ። "እቲ ዕዳጋ ዶላር ብብዝሒ እናተቖጻጸረ ዝመጽአ'ኮ፡ ኣብቲ ቕጽበታዊ ሰልዲ ዙምባብወ እምነት ስለ ዝሰኣነ'ዩ። ሰባት ድማ ንዕኡ ፍተው ኢልካ ክተገድዶም ኣይትኽእልን። እዚ ዕግርግር ዘጉሃህር'ዩ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ማሕበር ነጋዶ እታ ሃገር፡ እዚ ፖሊሲ እንተዘይተቐይሩ "ህዝባዊ ተቓውሞ" ዝተሓወሶ ስጉምቲ ክወስድ'የ ኢሉ ኣጠንቂቑ። ባይቶ ማሕበር ንግዲ ዙምባብወ፡ ሰራሕተኛታት ብዶላር ኣሜሪካ ክኽፈሉ'ዩ ዝደሊ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዋጋ ነዳዲ ዝተርኣየ ወሰኽ 150 ሚኢታዊት፡ ሃገራዊ ናዕቢ ኣስዒቡ፤ 12 ሰባት ሞይቶም'ዮም። ኣብ ርእሰ ከተማ ሃራሬ፡ ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዝተዋፈሩ ሰባት ሕጂ'ውን ዶላር ኣሜሪካ ይቕበሉን ይለዋወጡን ኣለዉ። ስለምንታይ ዜጋታት ዙምባብወ ናይ ወጻኢ ባጤራ ዝመርጹ? ፕሬዝደንት ሮበርት ሙጋቤ ኣብ ስልጣን ከሎ ብዝነበሮ ቑጠባዊ ምሕደራ፡ ብዙሓት ሕጉሳት ኣይኮኑን። ማእኸላይ ባንኪ፡ እናወሰኸ ዝኸደ ዝቕባበ ዋጋ ንምቁጽጻር ብርክት ዝበለ ሰልዲ ክሓትም ተገዲዱ'ዩ። ኣብ 2008፡ ዓመታዊ ዝቕባበ ዋጋ ዙምባብወ 231 ሚሊዮን ሚኢታዊት በጺሑ ነይሩ። ዋጋ ጠለባት መዓልታዊ እናወሰኸ'ዩ ዝኸይድ። ኣብዚ ግዜ፡ ዘይሕጋዊ እንተኾነ'ውን ብዙሓት ሰባት ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዝዓደጉዎ ዶላር ክሓብኡ ጀሚሮም። ምንቅስቓስ እታ ሃገር ድማ ዚያዳ ናይ ወጻኢ ገንዘብ ክሓትት በቒዑ። ሰበ ስልጣን ድማ፡ ዶላር ዙምባብወ ብምእላይ መተዓዳደጊ ገንዘብ ቻይናን ህንድን ሓዊሱ ብርክት ዝበለ ገንዘብ ወጻኢ ኣጊዶም። ብሓደ መተዓዳደጊ ገንዘብ ኣቢልካ ዝኾነ ነገር እንትትዕድግ፡ ማልስ እንተሃልዩካ ብኻልእ መተዓዳደጊ ገንዘብ ይምለሰልኻ። ይኹን'ምበር፡ ሰደድ ካብ እትገብሮ ኣታዊ እትገብሮ እናዛየደ ብምምጽኡ፡ ዙምባብወ ኣብ ከይዲ ኩሎም ስኢናቶም። ኣብ መወዳእታ ድማ ጥረ ሰልዲ ዘይብላ ሃገር ኮይና።


ትግራይ፡ ዓማዊል ባንኪ ንግዲ ኢትዮጵያ ገንዘቦም ከውጽኡ ኣይከኣሉን

ካብ ዝሓለፈ ሰኑይ ጀሚሩ፤ ኣብ ትግራይ ብፍላይ ድማ ካብ ጫናፍር ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ዝሓተትዎ መጠን ገንዘብ ኣብ ምውፃእ ገደብ ከምዝተገበረሎም፡ ዓማዊል ይዛረቡ። ኣብ ጨንፈር ንግዳዊ ባንክ ሰሎዳ ዓዲኣቡን ስሞም ክፅርሑ ዘይደለዩ ውልቀሰባት ልዕሊ 2,000 ብር ከውፅኡ ከም ዘይኽእሉ ከም ዝተነገሮም ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ ከተማ ዓድዋ ኣርባዕተ ጨናፍር ባንክ ንግዲ ኢትዮጵያ ኣለዋ። ካብዚኤን ኣብ ጨንፈር ባንክ ንግዲ ገሊላ፣ ሰሎዳን መለስን ካብ 2 ክሳብ 5 ሽሕ ብር ይህቡ ኣለዉ።ጨንፈር ባንክ ንግዲ ዓድዋ እቲ ዝለዓለ 10 ሽሕ ብር ይፈቅድ ከምዘሎ ብስልኪ ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ። ብተመሳሳሊ ካልእ ተጠቃሚት ኣብ ከተማ ውቕሮ ክልተኣውላዕሎ ሎሚ ንጉሆ ልዕሊ 1,000 ብር ከይተውፅእ ከም ዝተኸልከለት ንቢቢሲ ኣረጋጊጻ። ትማሊ'ውን ኣብታ ከተማ ልዕሊ 2 ሽሕ ክተውጽኡ ኣይትኽእሉን ተባሂሎም ዝተኸልከሉ ዓማዊል ኣብ ኣፍደገ ንግዲ ባንክታት ኢትዮጵያ ብበዝሒ ከንጸርጽሩ ከምዝተርአዩ መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ኣረዲኦም። እዚ ኩነታት፡ ኣብ መብዛሕተአን ከተማታት ትግራይ ዝተርአየ ኮይኑ፡ ኣብ መዓልታዊ ምንቅስቓስ ነበርቲ ኣሉታዊ ጽልዋ ከምዝፈጠረሎም  ወሲኾም ይዛረቡ። ኣብዚ ሕዚ እዋን: እቲ ፀገም ኣብ ማሕበራዊ መራኸብቲ እውን ብሰፊሑ ኣዘራራቢ ዛዕባ ኾይኑ ኣሎ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ትግርኛ: ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ገለ ባንክታት ተዘዋዊሩ እቲ ጸገም ዘስተውዓለ እንትኸውን፤ ኣብ ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ጨንፈር መቐለ ነቲ ዋኒን ካብ ዝመርሕዎ ሓደ ሓላፊ መብርሂ ሓቲቱ። ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ እዚ ሓላፊ፡ ሕፅረት ቅርሺ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ኣብ ኩሎም ጨናፍር ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ: ከምዝተርኣየ ኣረዲኡ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝረአ ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው: ዝተፈጥረ ሻቕሎት: ህዝቢ ገንዘቡ ካብ ባንክ ኣውፂኡ: ኣብ ገዛኡ የቐምጥ ከምዘሎ ድማ ይዛረብ። እቲ ሕፅረት: ኣብ መላእ ሃገር ይረአ ምህላዉን ኣብ ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ጥራይ እውን እንተይኮነ ኣብቶም ውልቃዊ ባንክታት እውን ክረአ ዝኽእል ዘስግእ ፀገም ይኸውን ምህላዉን እቲ ሓላፊ ወሲኹ ተዛሪቡ። ኣብ ትግራይ: ካብ ብሄራዊ ባንክ ፍቓድ ተዋሂቡወን ገንዘብ ዝዕድላ ኣርባዕተ ማእከላት ኣለዋ። እተን ማእከላት: ኣብ መቐለ፣ ማይጨው፣ ዓድዋን እንዳስላሰ ሽረን ይርከባ። ኣብዘን ማእከላት ሕፅረት ገንዘብ ስለዘጓንፈ ድማ: ናብተን ጨናፍር ንግዳዊ ባንኪ ኢትዮጵያ ዝለኣኽ ገንዘብ ኣዝዩ ነክዩ'ሎ- ይብል እቲ ሓላፊ። ካብዚ ብምብጋስ: ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ኣብ ቁጠባ ሕሳቦም: ዝርከብ ገንዘቦም ልዕሊ 2 ሽሕ፤ ኣብ ገለ ድማ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ብር ከየውጽኡ ተኸልኪሎም። ብሄራዊ ባንክ ኢትዮጵያ: ነቲ ኣብዚ ሕዚ እዋን: ብፍላይ ኣብ ንግዳዊ ባንክ ኢትዮጵያ ዘጓንፈ ሕፅረት ገንዘብ ንምፍታሕ ይሰርሕ ከምዘሎን እቲ ፀገም ኣብ ውሽጢ ሒደት መዓልቲታት ከምዝቃለልን ይገልጽ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ንግዲ ባንኪ ኢትዮጵያ ኣይተ ኣልሰን ኣሰፋ ግን፤ ሕጽረት ገንዘብ ኣጋጢሙ ዝብል ኣይቅበሎን። ንሱ፡" ባንኪ ንግዲ ኢትዮጵያ ናይ ገንዘብ ሕጽረት የብሉን፡ ናይ ኔትወርክ ጸገም እንተዘይኮይኑ" ብምባል እቲ ዝበሃል ዘሎ ናይ ገንዘብ ሕጽረትን ገደብን "ቤላ ቤሎ" ክብል ነጺግዎ። "ካብ ክልተ ሽሕ ንላዕሊ ከይተውጽኡ ዝብል ሕጊ የለን" ዝብል ኣይተ ኣልሳን ኣሰፋ፡ ሓላፊ እቲ ንግዳዊ ባንኪ ዛጊድ ዝቐርበሉ ዘሎ ጸገም ምስ ቴሌ ዝተሓሓዝ ናይ ኔትወርክ ምቁርራጽ ጥራሕ ምዃኑ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ካብ ዝኾነ ይኹን ጨንፈር ብዛዕባ ሕጽረት ገንዘብ ዝበጸሖ ሓበሬታ ከምዘየለን ምንጪ እቲ ዝበሃል ዘሎ ጸገም እንታይ ከምዝኾነ ከምዘይፈልጥን፡ ኣይተ ኣልሳን ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ንኣብነት ኣብ ዓዲ ኣቡን ጨንፈር ኣጋጢሙ ዝተብሃለ ገደብ መጠን ዝወጽእ ገንዘብ ኣመልኪትና ኣብ ዝሓተትናዮ ሕቶ ድማ "እዚ ፈጺሙ ክኸውን ኣይክእልን፤ ናይ ንግደ ባንኪ ኣሰራርሓ'ውን ኣይኮነን" ኢሉ። "ዝኾነ ሰብ ዘቐመጦ ገንዘብ ካብ ዝኾነ ይኹን ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከባ ጨንፈራት ባንኪ ንግዲ ናይ ምውሳድ መሰል ኣለዎ። እዚ ድማ መሰሉ ናይ ምኽልካል ስልጣን 'ውን የብልናን። ብትኽክል እቲ ዝተብሃለ ጸገም ኣብ ትግራይ እንተሃልዩ፡ ትማሊ'ዶ ምስቶም ሓለፍቲ ናይ ትግራይ ኣይነበርናን? ከምኡ ዝብል ሓበሬታ ኣይተልዓለን" ዝብል ምላሽ ሂቡ።


ሂዩማን ራይትስዎች: ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ዝርከቡ ነበርቲ እኹል ሓለዋ ከምዘይረኸቡ ሓቢሩ

ሂዩማን ራይትስዎች ኣብ ዝሓለፈ ሰነ 2014 ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ብኣማኢት ዝቑፀሩ ተወለድቲ ኣምሓራ ብዕጡቓት ክቕተሉ እንከለዉ ሓይልታት ፀጥታ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ከምዘይፈተኑ ነቒፉ። እቲ ዓለምለኻዊ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ቀዳም 11 ሰነ 2014 ዓ.ም. ዕጡቓት ሓይልታት ኣብ ቀበሌታት ቶሌን ሰኔን ንሸሞንተ ሰዓታት ብዝወሰደ መጥቃዕቲ ደቂ ኣንስትዮን ህፃናትን ዝርከብዎም ኣስታት 400 ሰላማውያን ተወለድቲ ኣምሓራ ከምዝቐተሉ ሓቢሩ። ብዘይካ’ቲ መጥቃዕቲ፡ መንነቶም ዘይተፈልጠ ዕጡቓት’ውን ኣማኢት ኣባይቲ ከምዘቃጸሉን ከምዝሰረቑን ሂዩማን ራይትስ ዎች ይገልጽ። ብመሰረት መረዳእታ ሳተላይት ኣብ ሓሙሽተ ገጠራት ባርዕ ሓዊ ከምዝተልዓለን ኣስታት 480 ህንፃታት ከምዝዓነዉን ይጠቅስ። "ዕጡቓት ሓይልታት ነተን ቁሸታት በብሓደ ኣዕነዮምን ንመላእ ስድራቤት ብጭካነ ቀቲሎምን እዮም። እዚ ኩሉ ክግበር ከሎ እቶም ኣብ ቀረባ ዝነበሩ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ዋላ ሓንቲ ኣይገበሩን" ትብል ኣብ ሂዩማን ራይትስ ዎች ዳይረክተር ቀርኒ ኣፍሪቃ ላቲሽያ ባደር። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብቲ መጥቃዕቲ ተኣማንነት ዘለዎን ነፃን ምርመራ ከካይድ፣ ተሓተትቲ ዝኾኑ ሰባት ኣለልዩ ንዝተጎድኡ ድማ እኹል ሓገዝ ክገብር ከምዘለዎ እታ ዋና ዳይሬክተር ትገልጽ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ሓይልታት መንግስታን ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ክዋግኡ ጸኒሖም እዮም። እቲ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣብቲ ከባቢ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ኦሮሞን ካልኦት ውሑዳት ብሄራትን ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዘስዓበ ይሕብር። በቲ ኣብ  ወርሒ ሰነ 2014 ዓ.ም ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክልቲኦም ወገናት ነንሕድሕዶም ይካሰሱ። ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣብቲ ከባቢ ንዝርከቡ 37 ሰባት ብቴሌፎን ኣዘራሪቡ፡ መንነት ናይቶም ዝሞቱ ካብ ነበርቲ ረኺቡ እዩ። ብተወሳኺ’ውን ቅድሚን ድሕሪን እቲ መጥቃዕቲ ብሳተላይት ዝተሳእለ ምስሊ መርሚሩ እዩ። ኣብ ስራሕ ዝነበረ ሓደ ሓረስታይ፡ ኣብ ከባቢ ገዝኡ ትኪ ርእዩ ከምኡ’ውን ተኹሲ ሰሚዑ ናብ መረበቱ ክምልስ ከሎ፡ እቲ ከባቢ ብዕጡቓት ተኸበቡ ከምዝነበረ ገሊጹ። “ደቀይ ሒዘ ናብ ጫካ ኣትየ ተሓቢአ። እቶም ዕጡቓት ከቢድ ዕጥቂ ነይርዎም። ‘ወድእዎም። ከይትገድፍዎም’ ክብሉ ሰሚዐዮም" ኢሉ። ኣብ ጨቆርሳ ምስ ወዳ ናብ ግራት ዝሃደመት ሓንቲ ኣደ፡ ወዲ ሸሞንተ ወርሒ ወዳ ኣብቲ ተሓቢኦም ዝነበሩሉ ቦታ ክበኪ ከም ዝጀመረ ትዝክር። "እቲ ህጻን ክበኪ ከሎ ሓደ ካብኣቶም ናብ ኣንፈትና ኣመልኪቱ 'ኣብኡ ርኣይ' ኢሉ። ንወደይ ብጥይት ቀቲሎምዎ። በቲ ዝተኸደንክዎ ክዳን ነቲ ሬሳ ሸፊነዮ። እታ ካልእ ጓለይ ኣብ ሕቖኣ ተሃሪማ እታ ጥይት ብክሳዳ ወጺኣ። ንጓለይ ኣብ ኣፍልበይ ሓቚፈ ኣላህ ክሕልዋ ጸሎት ጀሚረ" ትብል። ብውሕዱ ኣብ ሽዱሽተ ዓድታት ልዕሊ 400 ሰባት ከምዝተቐትሉ ንቶም ዝሞቱ ዝቐበሩ ነበርቲ ሓቢሮም። እቲ መራሒ ማሕበረሰብ፡ ኣብ ሲልሳው 112፣ ኣብ ጨቆርሳ 105፣ ኣብ ጉቱ 37፣ ኣብ ቤጊ 72፣ ኣብ ሃያዋ 16፣ ኣብ ሰኔ ድማ 16 ከምዝተቐትሉ ምግላጹ እቲ ጉጅለ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣመልኪቱ። ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ክሳብ 23 ሰነ ኣብ ዝነበረ ጋዜጣዊ መግለፂ መንነት 338 ሰባት ከምዝተለለየ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ ቀሌም ወለጋን ምዕራብ ወለጋን ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ከምዝተፈፀመን ብርክት ዝበሉ ሰባት ከምዝሞቱን መራኸቢ ብዙሃን ከምዝፀብፀቡ ኣዘኻኺሮም። ካብ ቶሌ ጥራይ 4800 ሰባት ከምዝተመዛበሉ ቤት ፅሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ካብ ምዕራብ ኦሮሚያ ድማ 500 ሽሕ ሰባት ተመዛቢሎም ከምዘለዉ ሓቢሩ። እቲ ትካል፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወሰዶ ቅልጡፍ ስጉምቲ፡ "ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት ዝተወስደ ስጉምቲ ምኽባር ሕጊ ንምድልዳል" ምዃኑ ገሊጹ። ፓርላማ እታ ሃገር ብተወሳኺ ኣብ ኦሮሚያ ሓዊሱ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ዝምርምር ፍሉይ ኮሚቴ ክምስረት ወሲኑ እዩ። ኣብ ነበርቲ ቀበሌ ቶሌ፡ ሰኔን ቦኔን ምርመራ ብዝምልከት ዝተራእየ ግን ኣዝዩ ሒደት ከምዝኾነ ይጥቁም። ሓላፊት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባቸሌትን ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪን ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ናጻ መርመራ ክካየድ ጻውዒት ኣቕሪቦም። "ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ዝርከቡ ማሕበረሰባት ብተደጋጋሚ መጥቃዕትታት ኣብ ስግኣት ጸኒሖም እዮም። ዝቕፅል መጥቃዕቲ ከይፍፀም ሕጂ'ውን ኣብ ሓደጋ ይነብሩ ኣለው" ትብል ለቲሻ ባድር። "ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ህፁፅ ስጉምቲ ንምውሳድ፡ ነቶም ዝተጎድኡ ማሕበረሰባት ህፁፅን እኹልን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብን ናጻ መርመራታት ንምግባርን ዝኣተውዎ መብጽዓ ብህጹጽ ክፍጽሙ ይግባእ።" መንግስቲን ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያን ሰብኣዊ ሓገዝ እኳ እንተገበሩ ነበርቲ ግን ካብ ሓደ ግዜ ንላዕሊ ሓገዝ ከምዘይረኸቡ ይገልጹ። ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ መንግስቲ ነቲ ጉድኣት ኣብ ምጽራይን ምልላይን ዘመዝገቦ ምዕባለታት ጸብጻብ ከፍልጥ ሓቲቱ። ነቶም ግዳያት ህጹጽ ሰብኣዊ ደገፍ ክወሃብ፡ ተራ ናይቶምኣብቲ መጥቃዕቲ ዝተሳተፉ ሓለፍቲ ክጻረ፡ ብተወሳኺ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ፀጥታ ናፃን ዘይሻራዊን ምርመራ ክግበር ሓቲቱ። ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ካልኦት ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ዝርከቡ ዕጡቓት ጉጅለታትን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባትን ንብረቶምን ዝፍፅምዎ ዘይሕጋዊ መጥቃዕቲ ብቕልጡፍ ደው ከብሉ’ውን ፀዊዑ። ብተወሳኺ ኣብ ዘይሕጋዊ መጥቃዕቲ ዝተሳተፉ ኣባላቶም ክቐጽዑ ሓቲቱ’ሎ።


ኣብ ምዕራብ ኦሮምያ ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ብዕጡቓት ፋኖ ከም ዝተቐተሉ ተገሊፁ

ኣብ ምዕራብ ኦሮምያ፡ ዞባ ሆሮ ጉዱሩ ወለጋ፡ ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ብዕጡቓት ከምዝተቐተሉ ነበርቲ ገሊፆም። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሉስ 24 ነሓሰ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ፡ ኣብ ወረዳ ኣሙሩ ከተማ ኣጋምሳ ናይ ዝተቐተሉ ሰባት ቁፅሪ ብትኽክል ምፍላጥ እኳ እንተዘይተኽኣለ ልዕሊ 50 ሰባት ተቐቲሎም ተባሂሉ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ ልዕሊ 100 ሬሳታት ከም ዝረኣዩ ዝተዛረቡ እንትኾኑ፡ ካልኦት ፀብፃባት ድማ ቁፅሪ መወትቲ ካብ 50 ከም ዘይንእስ ይሕብሩ። እቲ ቅድሚ ክልተ መዓልታት ኣብታ ከተማ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ብዕጡቓት ፋኖ ከም ዝተፈፀመ እቶም ነበርቲ ገሊፆም። ነዚ መጥቃዕቲ ስዒቡ ካብ መረበቶም ዝተመዛበሉ መራሒ 10 ኣባላት ስድራ፡ እቲ ቅትለት ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ 24 ነሓሰ ሰዓት 12፡00 ናይ ንጉሆ ከምዝጀመረ ይገልፁ። “ገና ካብ ምድቃስና ምስ ተሳእና፡ ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ከተማ ኣጋምሳ ተኹሲ ብምኽፋት ናብ ማእኸል ክኣትዉ ጀሚሮም” ኢሉ። ኣብታ ከተማ ዝነበሩ ኣካላት ፀጥታ መንግስቲ ምውፅኦም ስዒቡ፡ ሰራዊት ግንባር ነፃነት ኦሮሞ ናብታ ከተማ ኣትዩ ከም ዝነበረ ነበርቲ ይገልፁ። ቀፂሉ ሰራዊት ኦነግ ካብታ ከተማ ምስ ወፅአ ድማ፡ ዕጡቓት ፋኖ ናብታ ከተማ ብምእታው፡ ምስ ሰራዊት ኦነግ ተሓባቢርኩም ንዝበልዎም ከም ዝቐተሉ እቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ሓቢሮም። ቢቢሲ ኣብዚ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ፡ ንሰብመዚ እቲ ከባብን ፌደራልን ንምዝራብ ዝገበሮ ፈተነ ኣይሰመረን። እንተኾነ፡ ቅድሚ ሕዚ ኣብቲ ከባቢ ዓሌት መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕቲ፡ ብ “ኣኽረርቲ ዕጡቓት ኣምሓራን ሰራዊት ኦነግን” ከም ዝፍፀሙ ገሊፆም ነይሮም። እቲ ሰዓት 12፡00 ናይ ንጉሆ ዝጀመረ መጥቃዕቲ ክሳብ ፋዱስ ሰዓት 7፡00 ከም ዝቐፀለ፡ እቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ምስክር ዓይኒ ገሊፆም። ዓሰርተ ኣባላት ስድርኦም ሒዞም ከም ዝሃደሙ ዝገልፁ እቶም ነባሪ፡ “ብዕድመ ንዝደፍአትን ምንቅስቓስ ዘይትኽእልን ወላዲተይ ኣብ ገዛ ገዲፍናያ ኢና ሃዲምና። ሕዚ ኣብ ከመይ ዓይነት ኩነታት ከም ትርከብ ኣይንፈልጥን። ሕዚ’ውን ንበልዖን ናብ ንኸዶን የብልናን” ብምባል፡ ካብ 100 ዘይውሕድ ናይ ሰባት ሬሳታት ከም ዝረኣዩ ንቢበሲ ተዛሪቦም። ካልእ ተምሃሪ 12 ክፍሊ ዝኾነ ነባሪ ከተማ ኣጋምሳ ድማ፡ ክሳብ ሓሙስ ንጉሆ ናይ ሰባት ሬሳታት ተኣኪቡ ከም ዘይተወድአ ተዛሪቡ። “ክሳብ ሕዚ ተቐቢሩ ዘይተወድአ ሬሳ ኣብ ሜዳ ወዲቑ ይርከብ። እቲ ህዝቢ ገና ካብ ምድቃሱ እንከይተልዓለ እዩ ተኹሲ ተኸፊትዎ። ዝጠፍኡ ሰባት ይድለዩ ኣለዉ” ብምባል ነቲ ኩነታት የረድእ። “ብህይወት ስለ ዝተረፍኩ ዕድለኛ እየ” ዝብል እዚ መንእሰይ፡ 30 ሬሳታት ከም ዝቖፀረ ንቢበሲ ገሊፁ። ነዚ መጥቃዕቲ ስዒቡ ነበርቲ ከተማ ኣጋምሳ ብእግሮም ተጓዒዞም ኣብ ካልእ ከባቢ ኣፅሊሎም ከምዝርከቡ ተዛሪቡ። ኣብታ ከተማ ካብ መጥቃዕቲ ብተወሳኺ፡ ኣብ ትካላት ንግዲ መጠነ ሰፊሕ ዝምታ ከም ዝተፈፀመን ትካላት ንግድን ባንክታትን ብሓዊ ክቃፀል ከም ዝተገበረን እቶም ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊፆም። እቶም ዕጡቓት፡ “ብመኪናን ብሞተርን ክንዲ ዝኸኣልዎ ንብረት ህዝቢ ዘሚቶም ወሲዶም። ዘይከኣልዋ ከኣ ኣቃፂለሞ” ኢሎም፡ እቶም ቢቢሲ ዘዛረቦም ነባሪ። እዚ መጥቃዕቲ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ፍሉይ ሓይሊ ኦሮምያ ምስ ወፅአ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ከም ዝተፈፀመ እቶም ነበርቲ ኣረዲኦም። ቢቢሲ ኣብዚ ጉዳይ፡ ካብ ሰብመዚን ኣመራርሓን ክልል ኦሮምያ፣ ዞባ ሆሮ ጉድሩ፣ ወረዳ ኣሙሩን ሓበሬታ ንምርካብ ዝገበሮ ፃዕሪ ኣይሰመረን።


ኣምነስቲ፡ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ኣምሓራ ዝተፈጸመ ቕትለት ብዘይሻራዊ ኣካል ክምርመር ሓቲቱ

ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ምዕራብ ወለጋ ኣብ ልዕሊ 400 ተወለድቲ ኣምሓራ ዝተፈጸመ ቕትለት፡ ብዘይሻራዊ ኣካል ንኽምረምሩ ሓቲቱ። ኣምነስቲ፡ ብ14 ሓምለ 2014 ዓ.ም [ግ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብ11 ሰነ 2014 ዓ.ም ኣብ ምዕራብ ወለጋ፡ ወረዳ ጊምቢ፡ ቀበሌ ቶሌ፡ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉን ብዙሓት ድማ ከምዝቘሰሉን ገሊጹ። እዚ፡ “ብሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ተፈጺሙ ዝተባህለ ቕትለት፡ ሰባት ንህይወት ደቂ ሰብ ግዲ ከምዘይብሎም ዘርኢ እዩ፡” ክብል ናይ ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ ዳይረክተር ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዴፕሮስ ሙቼና ተዛሪቡ። ንሱ ወሲኹ፡ “ሰበስልጣን ኢትዮጵያ፡ ነቲ ቕትለት ዝፈጸሙ ሰባት ናብ ፍርዲ ንኽቐርቡ፡ ኣድላይ ዝበለ ስጕምቲ ክወስዱ ኣለዎም” ይብል። ኣብቲ መጥቃዕቲ እንተ ወሓደ 450 ከምዝሞቱ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዘዘራረቦም ናይቲ ከባቢ ሰበስልጣን ሓቢሮም። መንግስቲ ብወገኑ፡ ቍጽሪ እቶም ዝተቐትሉ ሰባት 338 ከም ዝበጽሕ ምግላጹ ይዝከር። ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተረፉን ስድራ ግዳያትን ዘዘራረበ ኣምነስቲ፡ እቲ መጥቃዕቲ ብሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ከምዝተፈጸመ የመልክት። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰባትን መንግስቲን፡ እቲ መጥቃዕቲ ብሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ከምዝተፈጸመ እዮም ዝገልጹ። ይዅን እምበር ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ፡ ሓይልታት መንግስቲ ከምዝፈጸምዎ ብምግላጽ ዘይሻራዊ ምርመራ ንኽግበር ከምዝሓተተ ይዝከር። እቲ ትካል፡ መሰኻኽር ዓይኒ፡ ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተረፉ፡ ስድራ ግዳያትን ሰብ መዚ እቲ ከባቢን ሓዊሱ 10 ሰባት ኣዘራሪቡ እዩ። ኣብቲ መጥቃዕቲ ጃምላዊ ቕትለት፡ ገዛውቲ ምቅጻልን ዘረፋን ተፈጺሙ ይብሉ። ብተወሳኺ ጕጅለ ምርመራ ኣምነስቲ፡ ስእልታት ሳተላይት መርሚሩ፡ እቲ ብ 11 ሰነ 2014 ዓ.ም. ኣብ ቀበሌ ቶሌ ኣብ ዝርከቡ ቁሸታት ሓዊ ከምዝተልዓለ ኣረጋጊጹ እዩ። ሰልፊታት ፖለቲካን ካልኦት ወገናትን'ውን፡ ዘይሻራዊ ምርመራ ንኽግበር ተማሕጺኖም እዮም። ሃገራዊ ባይቶ ኢትዮጵያ፡ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት (ኢሰመኮ) ብዛዕባ እቲ ቕትለት ምርመራ ኣካይዱ ጸብጻብ ንኸቕርብ ውሳነ ከም ዘሕለፈ ይዝከር። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት እውን ምርመራ ከም ዘካይድ ኣፍሊጡ እዩ። ሰብ መዚ እቲ ኸባቢ፡ እቲ መጥቃዕቲ ብኡ ንብኡ ወረዳን ዞንን ከም ዝፈልጥዎ ተገይሩ'ኳ እንተነበረ፡ መንገዲ ስለዝተዓጽወ ግን፡ ግብረ መልሲ ክህቡ ከምዘይከኣሉ ንኣምነስቲ ገሊጾም። ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት ኣብ ቁሸታት ቶሌ ሰብ እናቐተሉ፡ ገዛ እናቃጸሉ ንሓሙሽተ ሰዓታት ከምዝጸንሑን፡ ሓይልታት መንግስቲ ግን ክከላኸሉሎም ከም ዘይከኣሉ መሰኻኽር ንኣምነስቲ ሓቢሮም። እታ ቍሸት፡ ካብ ጊምቢ ዋና ከተማ 'ቲ ወረዳ፡ 49 ኪሎሜተር ርሒቓ እያ ትርከብ። ሓይልታት መንግስቲ ናብቲ ከባቢ ዝበጽሑ፡ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ድሕሪ ምውጽኦም ከምዝዀነ እውን ወሲኾም ገሊጾም። “ኣብ ክልል ኦሮሚያ፡ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ኣምሓራ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ እዚ ናይ መጀመርያ ኣይኰነን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኦሮሚያ ንዝርከቡ ተወለድቲ ኣምሓራ፡ ካብ ቅትለትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ዑቕባ ክህብ ኣለዎ፡” ክብል ዴፕሮስ ሙቼና ኣተሓሳሲቡ። እቲ መጥቃዕቲ፡ ንግሆ ሰዓት ሰለስተ ከም ዝተፈጸመ መሰኻኽር ዓይኒ ንኣምነስቲ ገሊጾም። መብዛሕትኡ ሰብ ድማ ናብ ሕርሻን ናብ ካልእ ጉዳያቱን ተዋፊሩ ነይሩ፡ ይብሉ። ኣብተን ቍሸታት ዝነብሩ ሰባት፡ ካብቲ መጥቃዕቲ ክሃድሙ ዘይከኣሉ ህጻናትን ኣደታትን ከምዝዀኑ እዞም መሰኻኽር ይገልጹ። ኣምነስቲ ዘዘራረቦም መሰኻኽር ኵሎም ኣዝማዶም ከም ዝሰኣኑን መብዛሕትኦም ድማ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ከምዝዀና ሓቢሮም። ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተረፈት ጀሚላ፡ ሰብኣያ ኣብ ሕርሻ እንከሎ ብገጀራ ከምዝቐተልዎን ንባዕላ ድማ ብጥይት ከምዝወቕዕዋን ተዛሪባ። ሓገዝ ክሳዕ ትረከብ ኣብ ማእከል እቶም ዝሞቱ ሰባት ወዲቓ ከምዝጸንሐት እውን ወሲኻ ንኣምነስቲ ገሊጻ። 22 ደቈምን ደቂ ደቈምን ከምዝተቐትሉ ዝዛረቡ ወዲ 64 ዓመት ኣቶ ሑሴን*፡ ኣንስቲን ህጻናትን ይገድፍዎም እዮም ብዝብል ግምት ኣብ ገዛ ሓዲጐም ነብሶም ከድሕኑ ከምዝሃደሙ ሓቢሮም። ኣቶ ሑሴን፡ ስድራቤቶም ኣብ መንጐ 42 ሬሳ ከምዝረኸቡን ብዙሓት ህጻናት ከምዝተቐትሉን ወሲኾም ገሊጾም። ናይቲ ከባቢ በዓል ስልጣን ምምሕዳር ዝዀነ ጀማል* እውን፡ ሰለስተ ደቁን ጥንሲ 7 ወርሒ ዝነበራ ሰበይቱን ከምዝተቐትሉ ይገልጽ። ስድራቤቱ ሓዊሱ፡ 112 ሰባት ስልሳው ኣብ ዝተባህለ ቦታ፣ 104 ድማ ኣብ ጨርቆሳ ከምዝተቐትሉ ዝገልጽ እቲ በዓል ስልጣን "መብዛሕትኦም ህጻናትን ንኣሽቱ ዕሸላትን” ከምዝዀኑ ይሕብር። እቶም ሬሳታት ብጠያይት ከምዝተበሳስዑ እውን ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን፡ ኣብ ሕርሻኦም ዝነበሩ ኣቶ ኣብዲ ብወገኖም፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብቲ ዝነበረሉ ቁሸት ካብ 2፡30 ኣትሒዙ ክሳብ 9፡00 ኣብ ካልኦት ቁሸታት ድማ ክሳብ 10፡00 - 11፡00 ከምዝቐጸለ የረድኡ። ገለ ካብቶም ነበርቲ ዕጡቓት'ኳ እንተዀኑ፡ ምስቶም ዝመጹ ኣባላት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ስለዘይዳረግ ግን፡ ክከላኸሉ ከምዘይከኣሉ ገሊጾም። “ኣብ ኢትዮጵያ ዝሰፈነ ተሓታትነት ዘይብሉ ባህሊ፡ እቶም ግጭታት ንኽቕጽሉየተባብዕ ኣሎ። ሰበ ስልጣን ኣብታ ሃገር ዝተፈጸሙ ግህሰት መሰላት ብዘይሻራዊ ኣካል ከም ዝምርመሩ ክገብሩ ኣለዎም። ብተወሳኺ፡ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ዝቘመ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ምርመራ ንኸካይድ ከወሃህዱ ኣለዎም፡” ይብል ዴፕሮስ ሙቼና። ዕጡቓት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኣብ ጐረባብቶም መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ከምዝረኣዩ ኣቶ ዳውድ ይገልጹ። “እንዳ ጐረቤተይ ሻምበል መሐመድ ኣቃጺሎምዎ። ስድራኡ ደቁን ደቂ ደቁን ብሓፈሻ 12 ሰባት ኣብ ውሽጢ ገዛ ነይሮም። እታ ሓንቲ ጥንስቲ 7 ወርሒ ክትከውን እንከላ፡ ምስ ክልተ ደቃ እያ ነይራ። ምሉእ ብምሉእ ስለዝተቓጸሉ ኣብ ካንሸሎኦም እዮም ተቐቢሮም” ይብሉ። ካልእ ኣብዲ ዝተባህለ ምስክር'ውን፡ እቶም ካብ ገዛኡ 4 ከብትን 70 ሽሕ ዝግመት ከም ዝዘረፉን ይገልጽ። መሰኻኽር፡ እቶም ኣጥቃዕቲ፡ በቲ ነዊሕን፡ ጀብጀብ ዝተቘነነን ጸጕሮም፡ ብወተደራዊ ክዳውንቶም በቲ ዝዛረብዎ ዝነበሩ ኦሮምኛን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ምዃኖም ከምዝፈለጡ ይሕብሩ። ብተወሳኺ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ንኣርባዕተ ዓመታት ኣብቲ ከባቢ ይንቀሳቐስ ከምዝነበረ ይገልጹ። ቅድሚ ሕጂ ኣምነስቲ፡ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ፈጺሞምዎ ዝበሎም መጥቃዕቲታት ዝምልከት መግለጺ ኣውጺኡ ነይሩ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ግን ኣብ ቶሌ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሓዊሱ፡ ነቶም ክስታት ብምጻግ ንሓይልታት መንግስቲ ተሓተትቲ ይገብር። *አምነስቲ ዘዘራረቦም ሰባት ንድሕነቶም ተባሂሉ ስሞም ተቐይሩ እዩ።


ኣብ ኦሮሚያ ትማሊ ሰኑይ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሓያሎ ሰባት ከምዝተቐተሉ ተገሊጹ

ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቄለም ወለጋ ሰላማውያን ሰባት ከምዝተጨፍጨፉ ኣፍሊጡ። ንሱ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ እቲ “ጨፍጫፍ” ክብል ዝገለጾ መጥቃዕቲ፡ በቶም መንግስቲ 'ሸኔ' ክብል ዝጠቕሶም (ንነብሶም ‘ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ’ ዝብሉ) ዕጡቓት ጕጅለ ከምዝተፈጸመ ሓቢሩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ትማሊ 27 ሰነ 2014 [ግእዝ] ኣማስያኡ፡ "ኣብ ክልል ኦሮሚያ ቄለም ወለጋ ዝነበሩ ሰላማውያን ሰባት ጨፍጫፍ ተፈጺምዎም" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብዛዕባ እቲ ተፈጺሙ ዝበሎ ጨፍጫፍ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃበን። ቢቢሲ ዘዘራረቦም መሰኻኽር ዓይኒ፡ ትማሊ ሰኑይ ከባቢ ሰዓት 12፡00 ንግሆ ከም ዝጀመረን ብውሕዱ ንሰለስተ ሰዓታት ከምዝጸንሐን ሓቢሮም። በቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ከኣ ህፃናት ዝርከብዎም ልዕሊ 150 ሰባት ከምዝተቐተሉ ገሊጾም። ሓያሎ ገዛውቲ ብሓዊ ከምዝተቓጸሉ ዝሓበሩ እቶም መሰኻኽር ዓይኒ፡ ብዙሓት ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተረፉ ኣብ መሳጊድ ከምዘዕቆቡ ኣረዲኦም። ተቓዋሚ ሰልፊ ባልደራስ ንሓቀኛ ዲሞክራሲ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ “እቲ ጨፍጫፍ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቄለም ወለጋ፡ ወረዳ ሮቢት ገበያ ቀበሌ መቻራ ለምለም” ከምዝተፈፀመን ብኣማኢት ዝቝፀሩ ሰባት ከምዝተቐትሉን ኣመልኪቱ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ነቲ መጥቃዕቲ ስዒቡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ በቲ ጸብጻባት ከም እተሻቐለ ብምግላጽ፡ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ብዝሒ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ብቕልጡፍ ክውስኽ ጸዊዑ። ካብቲ ከባቢ ዘምለጡ ሰባት ከምዘዘራረበ ዝገለጸ እቲ ኮሚሽን፡ እቲ መጥቃዕቲ ብኣባላት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ከምእተፈጸመ እቶም ምንጭታት ከምዝሓበርዎ ኣፍሊጡ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን’ውን ኣብ ምዕራብ ወለጋ ጊምቢ፡ ቀበሌ ቶሌ ኣብ ልዕሊ ዝነብሩ ተወለድቲ ኣምሓራ ብዝተፈጸመ ጨፍጫፍ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ይዝከር። መንግስቲ በቲ መጥቃዕቲ ልዕሊ 330 ሰባት ከምዝተቐትሉ ዝገለጸ ኰይኑ፡ ካልኦት ኣካላት ድማ እቲ ኣሃዝ 600 ከም ዝበጽሕ ይገልጹ። መንግስትን ካብቲ ጨፍጫፍ ዝተረፉ ሰባትን ንሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ተሓታቲ ክገብሩ እንከለዉ፡ እቲ ጕጅለ ግን ነቲ ክሲ ይነጽጎ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣብቲ ብትዊተር ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ነቲ ብፓርላማ እታ ሃገር ግብረሽበራዊ ዝተሰመየ ዕጡቕ ጕጅለ ተሓታቲ ገይሩ’ሎ። "ብኣካላት ጸጥታ ካብ ዝወርዶ ዘሎ በትሪ ዝሃድም ጕጅለ ሸኔ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ቄለም ወለጋ ዝርከቡ ዜጋታት ሓደጋ እናውረደ ይሃድም ኣሎ፡" ኢሉ። ኣስዒቡ፡ “ኣብ ልዕሊ ዜጋታትና ብዝወርድ መከራ እናሓዘንና፡ ነዚ ግብረሽበራዊ ጕጅለ ክሳብ መወዳእታ ስዒብና ከነወግዶን ኢና” ኢሉ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ፡ ምስ ህወሓት “ግብረሽበራዊ ጕጅለ” ተባሂሉ ዝተፈረጀ ክኸውን እንከሎ፣ ኣብ ምዕራብን ደቡብን ኦሮሚያ ምስ ዝፍፀም መጥቃዕትን ቅትለትን ተተሓሒዙ ስሙ ብተደጋጋሚ ይለዓል። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ዝርዝር ከይሃበ ተፈጺሙ ኣብ ዝበሎ “ጨፋጫፍ” ዝወረዶ ጉድኣት'ኳ እንተዘይተፈለጠ፡ ከቢድ ጉድኣት ምዃኑ ግን ይግመት። እዚ መጥቃዕቲ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ንኻልኣይ ግዜ ዝተፈጸመ ኮይኑ’ሎ።


መንግስቲ ኣብ ኦሮምያ ስለምንታይ እዩ ድሕነት ሰላማውያን ምውሓስ ተጸጊሙ?

ካብ ዞባ ወለጋ ሆሮ ጉድሩ ዝተመዛበለ፡ ሕጂ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ንድሕነቱ ስሙ ክዕቀብ ዝሓተተ ወዲ 37 ዓመት ውልቀ ሰብ፡ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ኵነታት ብቓላት ክትገልጾ ከቢድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካብ ኣባላት ስድራ ቤቱ ሸሞንተ ሰባት ከምዝተቐትሉ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ፍርቆም ቤተሰበይ ሞይቶም፡ እቶም ዝተረፉ ከኣ ተበታቲኖም፡ ኣበይ ከምዘለዉ ኣይፍለጥን’ዩ” ኢሉ። ኣብ ክልል ኦሮምያ፡  ብፍላይ ከኣ ኣብ ከባቢ ምዕራብ፡ ዕጡቓት ሓይልታት ኣብ ልዕሊ ሰላማዊ ዜጋታት ዘውርድዎ ዘለዉ መጥቃዕቲ እናወሰኸን እናሓየለን ይኸይድ ኣሎ። እቶም ቢቢሲ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ዘዘራረቦም ነበርቲ ነቲ መጥቃዕቲ ዘካይድዎ ዘለዉ ‘ፋኖ’ን መንግስቲ ኣሸበርቲ ክብል ዝጽውዖም ኦነግ/ሸኔን ከምዝዀኑ ይዛረቡ። ዋላ’ኳ እቶም ዕጡቓት ሓይልታት  ብዛዕባ እቲ ይውሰድ ኣሎ ዝበሃል መጥቃዕቲ ሓላፍነት እንተዘይተሰከሙ፡ መንግስትን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ግን ንዓኣቶም እዮም ዝጥርጥሩ። ሓለፍቲ ክልል ኦሮሚያ ‘ኦነግ/ሸኔ’ ኮነ ኣኽረርቲ ሓይልታት ኣምሓራ ንፖለቲካዊ ዕላማኦም ክብሉ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ጉድኣት የውርዱ ኣለው ክብሉ ይወቕሱ። ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ኣብ መንጎ መንግስትን ሰራዊት ግንባር ነጻነት ኦሮሞ  (ሸኔ) ብዝግበር ብርክት ዝበለ ግጭት ብዙሓት ሰላማውያን ነበርቲ ህይወቶምን ንብረቶምን ስኢኖም ቁሸታቶም ገዲፎም ተሰዲዶም ኣለው። ኣብ ክልል ኦሮሞ ዘሎ ግጭትን ቅትለት ሰላማውያን ሰባትን ካብ ኣዒንቲ መራኸቢ ብዙሃን ስለዝተኸወለ ማሕበረ ሰብ ዓለም ግቡእ ኣቓልቦ ኣይሃቦን። ግን ስለምንታይ እዩ ከምኡ ኰይኑ? መንግስቲ’ኸ ስለምንታይ ድሕነት ሰላማውያን ሰባት ንምውሓስ ተጸጊሙ? ንዝሓለፈ ኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ክልል ኦሮምያ ብፍላይ ከኣ ኣብ ደቡባውን ምዕራባውን ክፍልታት ከቢድ ሽግር እዩ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ንኽሰፍሕ ብምሕላን ኵሎም ኣብ ግዳም ኰይኖም ዝቃወሙ ዝነበሩ ሓይልታት ፖለቲካ ናብ ሃገሮም ኣትዮም ንጥፈታቶም ከካይዱ ፈቒዱ። ኣብቲ እዋን፡ ንነዊሕ ዓመታት ዕጥቃዊ ቃልሲ ዘካይድ ዝነበረ ግንባር ነጻነት ኦሮሞ (ኦነግ) ከኣ ሓደ ካብቶም ንዓዲ ዝተመልሱ ፖለቲካዊ ጕጅለታት ኰይኑ። ድሕሪ እቲ ንዓዲ ናይ ምእታው ጻውዒት ግን ኦነግ ኣብ ክልተ ተገሚዑ። እቲ ሓደ ወገን ጠበንጃ ኣቐሚጡ ብሰላማዊ መገዲ ክቃለስ እየ ዝብል ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ካልኣይ ወገን ግን ዕላማይ ብዕጥቂ ብረት እየ ዝፍጽም ስለዚ ዕጥቀይ ኣየውርድን እየ ኢሉ። እቲ ጉዳይ ብመራኸቢ ብዙሃን ውሽጢ ሃገር'ኳ እንተተዘርበሉ ሚድያታት ወጻኢ ግን ኣቓልቦ ኣይሃባኦን ትብል መስራቲት ኣዲስ ስታንዳርድ ጸዳለ ለማ። ኣብ ዝተፈለላየ ማዕከናት ዜና ዓለም ብምቕራብ ብዛዕባ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ኵነታት ትንታነ እትህብ ጸዳለ ለማ፡ ጉዳይ ኦሮምያ ግን ብዝተፈላለየ ርእሰ ዜናታት ተቐቢሩ እዩ ትብል። ሓደ ካብቲ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተኽስተ ውግእ ምዃኑ ትገልጽ። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ሰሜን እዝ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም ዝተኸስተ ውግእ፡ ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ኦነግ/ሸኔን ህወሓትን ኣሸበርቲ ጕጅለታት እዮም ክብል ምእዋጁ ይዝከር። ኦነግ/ሸኔ ኣብ ዝተፈላለየ ግዝያት ኣብ ሰላማዊ ዜጋታት መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ ክውቀስ እኳ እንተጸንሐ፡ እቲ ጕጅለ ግን ሓላፍነት ካብ ምውሳድ ተቘጢቡ ኣሎ። ጸዳለ ከምእትብሎ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ፖለቲካዊ መድረኽ ክኸፍት፡ እሱራት ክፈትሕ፡ ቁጠባዊ ጽገና ክገብር እንከሎ፡ ኣብ ክልል ኦሮምያ ግን ግጭት ይካየድ ነይሩ። “ዋላ’ኳ ማሕበረ ሰብ ዓለምን መራኸቢ ብዙሃንን ሸለል እንተበልዎ፡ ናይ ኦሮሞ ናይ ናጽነት ሓይሊ፡ ካብ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ተነጺሉ ግጭት ክጅምር እንከሎ ሚድያታት ውሽጢ ሃገር ይጽብጽባ ነይረን። ብምቕጻል ማሕበረ ሰብ ዓለም፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ንሕቶ ህዝቢ ኦሮሞ ምላሽ ከምዝህብ እኳ እንተረኣዮ፡ ኣብ ሰሜን ምስ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ውግእ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ግን፡ ኣብ ክልል ኦሮምያ ጽቡቕ ዜና ኣይነበረን። ሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ክልል ኦሮምያ ዘለው ተወለድቲ ኣምሓራ መጥቃዕቲ ይፍጽም ኣሎ ዝብል ወረ ምስተሰምዐ፡ ፋኖ ዝተባህለ ሓይሊ ምላሽ ከምዝሃበ ክስማዕ ጀሚሩ። እቶም ተንተንቲ ከምዝብልዎ እቲ ግጭት ዝካየደሉ ቦታ ኣዝዩ ርሑቕ ብምዃኑ፡ ካብ ኣዒንቲ መራኸቢ ብዙሃንን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ንኽስወር ምኽንያት ኰይኑ እዩ። “ኣብ ደቡብን ምዕራብ ኦሮምያን ዝጀመረ ግጭት ይሰፍሕን ናብ ማእከል ሃገር ይልሕምን ኣሎ። ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን ምቍራጹ ከኣ፡ ሽፋን ሚድያ ንኸይወሃብ ኣስተዋጽኦ ገይሩ እዩ።” ቢቢሲ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜያት መጥቃዕቲ ከጋጥም እንከሎ ዘዘራረቦም ሰላማውያን ሰባት፡ ብሰንኪ መንነቶም ኣደዳ መጥቃዕቲ ከምዝዀኑን ቤት ንብረቶም ገዲፎም ከምዝተፈናቐሉ ይዛረቡ። ሓደ ካብኣቶም ወዲ 37 ዓመት ነባሪ ሆሮ ጉድሩ፡ መንግስቲ ካብቶም ዕጡቓት ሓይልታት ንዘጋጠሞ መጥቃዕቲ ክከላኸለሉ ከምዘይከኣለ ይዛረብ። ብፍላይ እቶም ኣብ ምዕራብ ወለጋ ዝነብሩ ተወለድቲ ኣምሓራ ብተደጋጋሚ ንዘጋጥሞም መጥቃዕቲ ንሰራዊተ ነጻነት ኦሮሞ ተሓታቲ ብምግባር መንግስቲ ዝግባኦ ሓለዋ ኣይገበረልናን ይብሉ። ሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ብወገኑ፡ “ነቲ መጥቃዕቲ ኣይፈጸምናን፤ ተሓታቲ መንግስቲ እዩ” ዝብል ምላሽ ብምሃብ እቲ ፍጻመ ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረ ይሓቱ። “እዚ ሕጂ ዘሎ ኵነታት ኣብ ክንዲ ግጭት ዝበሃል ኵናት ተባሂሉ ክጽዋዕ ይሓይሽ” ይብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጄምስ ማዲሰን  ኣፍሪቃዎ ታሪኽ ዝምህር ተመራማርን ፕ/ር ኢታና ሃብተ። እቲ ተመራማሪ ኣብ ዝተፈላለየ ካባቢታት ኦሮሞያ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ዜጋታት መጥቃዕቲ ክካየድ እንከሎ መንግስቲ ውሕስነቶም ናይ ምክትታል ሓላፍነቱ ኣይፈጸመን ኢሉ ይኣምን። እቲ ምሁር፡ መንግስቲ ግጭት ኣብ ዘለዎ ከባቢ ነቲ ኵነታት ናይ ምቍጽጻር ዓቕሚ ኣለዎ። ይዅን እምበር ድሌት ይሃልዎ ኣይሃልዎ ግን ርግጸኛ ኣይኰነን። ኣብ ክልል ኦሮምያ፡ ግጭት ኣብ ዝካየደሉ ቦታታት ዝነብሩ ነበርቲ ንዘቕርብዎ ቅሬታ ብዝምልከት ካብ ናይቲ ክልል ቤት ጽሕፈት  ኮምዩኒኬሽን ይዅን ኮምዩኒኬሽን ፈደራል ምላሽ ንምርካብ ዝገበርናዮ ጻዕሪ ኣይሰመረን። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ ግዝያት ንዝተኸስቱ ግጭታት ብዝምልከት መርመራ የካይድ እንተሎ ዝሓተትናዮ ኮሚሽነር ዳንኤል በቀለ (ዶ/ር) “ሓበሬታ ንእክብ ኣለና፤ መርመራና ምስ ወዳእና ነቲ ውጽኢት ከነቕርቦ ኢና” ክብል ምላሽ ሂቡ። ብኻልእ ወገን ዓለማዊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ናብቲ ኣከባቢ ብምኻድ ነቲ ጉዳይ ይምርምርዎ እንተልዮም ንኸነጻሪ ንዘዛራረብናዮም ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስ ዎችን “ንግዚኡ ርእይቶ ክንህብ ኣይንኽእልን ኢና” ዝብል ምላሽ ሂቦሙና። ጸዳለ፡ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ካብ ካልኦት ዝሓሸ ሓበሬታ ናይ ምርካብ ዕድል ኣለዎ ኢላ’ኳ እንተኣመነት፡ “እቲ ትካል ዘውጸኦ ጸብጻብ ኣዘራራቢ ምዃኑ ነቲ ተበግሶ ጐዲእዎ እዩ” ኢላ ትግምት። “ዘይሻራዊ ሪፖርት'ኳ እንተውጽኡ እቲ ጉዳይ ኣዘራራቢ ስለዝኸውን፡ እቲ ጉዳይ ንተበግሶኦም ዝተንከፎ ኰይኑ ይስምዓኒ። ከምኡ ክኸውን ዘይግበኦ'ኳ እንተነበረ፡ ኣስተዋጽኦ ግን ኣለዎ” ከኣ ትብል። እቶም ተንተንቲ፡ ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ግጭት ኦሮምያ ልክዕ ከም ኲናት ትግራይ ተኸታቲሎም እኳ እንተዘይመርመርዎ፡ ቅድሚ ሽዑ ዝተወሰነ መርመራ ምክያዶም ግን ክርሳዕ ኣይደልዩዎን እዮም። ንሳቶም ከምዝብልዎ እቲ ክብ ኢሉ ዝተገልጸ ምኽንያት ልክዕ ከም መራኸቢ ብዙሓን ዓለማዊ ማሕበረሰብን ትካላት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ነቲ ጉዳይ ሸለል ንኽብልዎ ኣበርክቶ ገይሩ እዩ። ፕሮፌሰር ኢታና፤ “እቲ ሕቶ ቅድሚ 2018 እንተዝሕተት ቅልል ዝበለ መልሲ ምሃብኩ ነይረ” ብምባል ሕጂ ግን እቲ ጉዳይ ኣዝዩ ስለዝተሓላለኸ ብቐሊሉ ምላሽ ክትህበሉ ዝከኣል ኣይመስለንን ይብል። ኣሰናዳኢት ጋዜጣ ኣዲስ ስታንዳርድ ጸዳለ ለማ ብወገና ነቲ ጸገም ፖለቲካዊ ፍታሕ ንኽርከበሉ፡ “መንግስቲ ፍቓደኛ ኣይኰነን” ዝብል ስግኣት ኣለዋ። ጸዳለ፡ መንግስቲ ንሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ኣሸባሪ እዩ ብምባል ኣፍልጦ ምኽልካሉ ነቲ ጉዳይ ከም ቁም ነገር ንኸይርእዮ ዓቢ ተራ ከምዝተጻወተ ትዛረብ። “ሰልፍታት ኦሮሞን ሓደ ሓደ ፖለቲከኛታትን ኣብ መንግስቲ ስልጣን ተዋሂቡዎም እዩ። ንዕኡ ዝተቓወሙ ካልኦት ሰልፍታት ግን ካብቲ ፖለቲካዊ መድረኽ ተደፊኦም ወጺኦም እዮም።” መንግስቲ ንሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ኣፍልጦ ክህብ ኣይደልን እዩ እትብል ጸዳለ፡ ከምኡ እንተዘይተገይሩ ከኣ ፖለቲካዊ ፍታሕ ኣይመጽእን እዩ ዝብል እምነት ኣለዋ። ፕሮፌሰር ኢታና ከኣ እቲ ፈለማ ክግበር ዘለዎ እቲ ውግእ ደው ምባል እዩ ይብል።  “እቲ ውግእ ደው እንተዘይሉ ዝርርብ ምክያድ ኣይከኣልን እዩ።” “ድሕነት ህዝቢ ተሓልዩ፡ እቲ ዕጡቕ ሓይሊ ኣፍልጦ ተዋሂብዎ፡ ሕቶታት ናብ ጠረጴዛ ቀሪቡ ዝርርብ ክግበረሉ ይግባእ።” ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ምክልት ኣመሓዳሪ ክልል ኦሮምያ ኣወል ኣብዲ እቲ ክልላዊ መንግስቲ ነቲ ዘጋጥም ዘሎ ሽግር ጸጥታ ፍታሕ የናድየሉ ከምዘሎ ንመራኸቢ ብዙሃን ውሽጢ ሃገር ተዛሪቡ። ይዅን እምበር ሕጂ እውን እንተዀነ ሰላማውያን ሰባት ኣብ ስግኣት እዮም ዝነብሩ ዘለው። ኣበየነይቲ ደቒቕ፡ ቤቶምን ንብረቶምን ገዲፎም ክስደዱ ከምዝኽእሉ ኣይፈልጡን እዮም። ብዙሓት ንብዓቶምን ብኽያቶምን ንፈጣሪ ካብ ምስማዕ ካልእ ምርጫ ዘለዎም ኣይመስልን።


ኣብ መጥቃዕቲ ምዕራብ ወለጋ 338 ሰባት ከምዝተቐትሉ መንግስቲ ገሊጹ

በቲ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ምዕራብ ወለጋ ብዕጡቓት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡  338 ሰባት ከምዝተቐትሉ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ብ20 ሰነ 2014 ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ምዕራብ ወለጋ፡ ወረዳ ጊምቢ፡ ቶለ ቀበሌ፡ ብሰራዊት ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ከምዝተፈጸመ ዝተገልጸ ‘ዓሌት ተኮር’ መጥቃዕቲ  ብኣማኢት ዝቑፀሩ ሰባት ከምዝሞቱ ተሓቢሩ። ቑጽሪ ምውታት ዝምልከት ዝተፈላለዩ ኣሃዛት ክወጽኡ እንከለው ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ከም ዝሞቱን ኣሽሓት ከምዝተመዛበሉን ተገሊጹ እዩ። ፕረስ ሴክረታሪ ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ቢልለኔ ስዩም፡ ትማሊ ሓሙስ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መግለፂ፥ በቲ መጥቃዕቲ 338 ሰባት ከምዝሞቱ ገሊጻ። ንሳ ወሲኻ፡ ፖሊስ ነቲ መጥቃዕቲ ይምርምሮ ከምዘሎን፡ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ነቲ መጥቃዕቲ ንምጽራይ ንዝቐረቦ ሕቶ መንግስቲ ከምዝነጸጎን ተዛሪባ። "ኢትዮጵያ ናይ ምጽራይ ዓቕሚ ዘይብላ ዘምስል" ስለዝኾነ ከምዝተነጽገ'ውን ጠቒሳ። ብዘይካ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ካልኦት ፖለቲካዊ ውድባትን ዘይመንግስታውያን ትካላትን እቲ ቅትለት ናጻ መርመራ ክካየደሉ ጸዊዖም ኣለዉ። ኣብ ምዕራብ ወለጋ፡ ወረዳ ጊምቢ ቀበሌ ቶሌ፡ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዝርከብዎም ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰላማውያን ተወለድቲ ኣምሓራ ዝተቐትሉ፡ ብኦነግ ሸኔ ከም ዝተፈጸመ እዩ ብመንግስቲ ተገሊጹ፡፡ እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ግን እቲ መጥቃዕቲ፡ መንግስቲ ክልል ኦሮምያ ብዝወደቦ ፍሉይ ሚልሻ ከም ዝተፈጸመን ኣብቲ እዋን ሰራዊቱ ኣብቲ ከባቢ ከም ዘይነበረን ገሊጹ፡፡ እቲ ቅትለት፡ ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረ እውን እቲ ጉጅለ  ሓቲቱ'ሎ፡፡ ማሕበር ኣምሓራ ኣብ ኣመሪካ፡ 503 ሰባት በቲ መጥቃዕቲ ከምዝሃለቑ ዝገለጸ ዀይኑ፡ 399 ሰባት መንነቶም ከምዝተነጸረ ድማ ኣፍሊጡ። ካብቲ ህልቂት ዝደሓና መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮን ህፃናትን፡ እቲ መጥቃዕቲ ብግንባር ሓርነት ኦሮሞ ከምዝተፈጸመ ይገልጻ። እቲ ጉጅለ ግን ነቲ ክሲ ነጺጉ፡ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ዘይሻራዊ መርመራ ክካየድ ጸዊዑ። ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ሚሸል ባቸለት: በቶም ዕጡቓት ቁፅሮም ዘይተፈልጠ ሰባት ከምዝተጨውዩ ብምሕባር፣ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ቅልጡፍ፣ ዘይሻራዊን ዕሙቕ ዝበለን ምርመራ ከካይዱ ፀዊዖም። እቲ ኮሚሽን ንመሰኻኽር ዓይኒ ጠቒሱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ: ኣብቲ ዝበዝሕ ህዝቢ ኣምሓራ ዝነብርሉ ቶለ ቀበሌ፡ ደቂ ኣንስትዮን ህፃናትን ዝርከብዎ ኣማኢት ሰባት ከምዝተቐትሉ፣ ሓያሎ ኣባይቲ ብምንዳድ ብውሕዱ 2000 ሰባት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ እውን ሓቢሩ።


ኣብ ክልል ኦሮምያ ቁጽሪ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጽበዩ ሰባት ወሲኹ - ሕቡራት ሃገራት

ኣብ ክልል ኦሮምያ እናተጋደደ ዝመጸ ጎንጺ፡ ቁጽሪ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጽበዩ ነበርቲ ክውስኽ ከምዝገበረ ቤት ጽሕፈት ኣወሃሃዲሰብኣዊ ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት (ዩኤን ኦቻ) ገሊጹ። ኣብቲ ክልል ቁጽሪ ተፈናቐልቲ ካብ ምውሳኽ ሓሊፉ፡ ኣብ ቀረብ መሰረታዊ ኣገልግሎት እውን ጸቕጢ ከምዝተፈጠረ እዩ እቲ ጸብጻብ ዘመልክት። በሰንኪ እቲ ተጋዲዱ ዝቐጸለ ጎንጺ፡ ዛጊድ ክንደይ ዝኣኽሉ ነበርቲ ከምዝተፈናቐሉ ንምፍላጥ ኣጸጋሚ እኳ እንተኾነ፡ ሰብ መዚ እቲ ክልል ከምዝሓበርዎ፡ ኣብ ዞባ ምዕራብ ወለጋ 106 ሽሕ ነበርቲ ኣብ ሆሮ ጉድሩ ድማ  116 ሽሕ ነበርቲ ተፈናቒሎም ኣለዉ። “ኣብቲ ክልል ተደራረብቲ ጎንጺታት ምፍጣሮም ጠለብ ሰብኣዊ ሓገዝ ክውስኽ ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ነቲ ጎንጺ ስዒቡ ድማ ነበርቲ ካብ ቤት ንብረቶም ይፈናቐሉ ኣለዉ ” ይብል ኦቻ  ኣብቲ ብ 28 ሕዳር 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ዘውጸኦ ጸብጻብ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልቲታት ኣብ ምዕራብ ኦሮምያ ዞባ ምብራቕ ወለጋ ብዝተፈጸሙ ዓሌት መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕቲታት ሰላማውያን ሰባት ግዳይ ምዃኖም እናተገለጸ ጸኒሑ እዩ። ብፍላይ ኣብ ምብራቕ ወለጋ ኣብ ዝርከቡ ወረዳታት ጊዳ ኣያናን ኪረሙን ብዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ብዙሓት ከምዝሞቱን ብምኢቲ ሽሕ ዝቑጸሩ ከምዝተፈናቐሉን ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም እዮም። ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ 28 ሕዳር 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ብሰንኪ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ክልል ዝተወለዑ ጎንጺታት ዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ቅትለት፡ ጉድኣት ኣካልን ምፍንቓልን ከበድቲ ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝኾኑ ኣፍሊጡ። ቀንዲ ተዋሳእቲ እቲ ኣብዚ ሰሙን ዝተወለዐ ጎንጺ መንግስቲ ሸኔ ኢሉ ዝጽወዖ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ዕጡቓት ኣምሓራን ከምዝኾኑ ዝሓበረ እቲ ኮምሽን፡ ኣብ ዞቦታት እቲ ክልል ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ብዘሰቅቕ ኩነታት ብዕጡቓት ከምዝተቐተሉን ቁጽሮም ዘይተፈለጠ ድማ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከምዝበጸሖምን ገሊጹ። ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ ኣብዚ ሰሙን ክንደይ ዝኣኽሉ ነበርቲ ከምዝተፈናቐሉ'ኳ እንተዘይተፈለጠ፡ ቁጽሪ ናይቶም ዛጊድ ተፈናቒሎም ሓገዝ ዝጽበዩ ሰባት ከምዝወሰኸ ሓቢሩ። እቲ ክልል ነቶም ካብ ገዝኦም ዝተፈናቐሉ ነበርቲ ተወሳኺ መጽለሊ የዳሉ ከምዘሎ እውን እቲ ጽብጻብ ኣመልኪቱ። ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን ቁጽሪ ሓገዝ ዝጽበዩን ዝመጣጠን ከምዘይኮነ ዝገለጸ ኦቻ፡ ኣብ ምዕራብ ወለጋ ሰብኣዊ ሓገዝ ካብ ዝደልዩ 19 ሽሕ ስድራቤታት፡ እቶም 1100 ጥራሕ፡ ኣብ ምብራቕ ወለጋ ሓገዝ ካብ ዝደልዩ 30 ሽሕ ስድራቤታት ድማ 9337 ጥራሕ ሓገዝ ከምዝረኸቡ ገሊጹ። እቲ ትካል፡ ብሰንኪ ሕጽረት በጀትን ሰብኣዊ ሓገዝ ዘሳልጡ መንገድታት ምስኣንን፡ ኦሮምያ ሓዊሱ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዘብጸሐሎም ከባቢታት፡ ካብቶም ሓገዝ ዝደልዩ ነቶም ፍርቂ ዝኾኑ እኳ ከብጽሕ ከምዘይከኣለ ኣብ ጸብጻቡ ኣካቲቱ ኣሎ። ብፍላይ ብድርቂ ኣብ ዝተጠቕዑ ከባቢታት እቲ ክልል ድማ ድዳኸ ህጻናት ከምዘጋጠመ ኦቻ ጠቒሱ። ዛጊድ ምርመራ ካብ ዝተገበረሎም 563 ሽሕ ህጻናት፡ ኣብቶም 1.96 ምኢታዊት ዝኸፈአ ከምኡ ድማ ኣብ 18 ምኢታዊት ውሱን መጠን ድዳኸ ተራእዩ ኣሎ። ሕማማት ኮሌራን ንፍዮን ከምኡ እውን ሕጽረት ምግቢ ንኩነታት ናይቶም ኣብቶም ብድርቂ ዝተጎድኡ ከባቢታት ዘለዉ ህጻናት ከምዘጋደዶ እውን ጸብጻብ ኦቻ ወሲኹ ሓቢሩ።


ሰራዊት ፌደራል ናብተን መጥቃዕቲ ዝተፈጸመለን ዞባታት ወለጋ ተዋፊሩ

ሰራዊት ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ናብተን መንነት ዒላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመለን ዞባታት ወለጋ ከምዝተዋፈረ ተገሊጹ። ኣብ ዞባታት ምብራቕ ወለጋን ሆሮ ጉዱሩ ወለጋን ብዝተፈጸመ ብሄር መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ብዙሓት ሰባት ከምዝሞቱን ኣማኢት ኣሽሓት ድማ ከምዝተመዛበሉን ክግለጽ ጸኒሑ’ዩ። ነበርቲ፡ ኣብ ከባቢኦም ብዝተፈጸመ ግጭት ንጉጅለታት ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ዕጡቓት ኣምሓራን ይወቅሱ። ኣብዚ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝተፈጸመ ግጭት፡ ቀንዲ ተሳተፍቲ መንግስቲ 'ሸኔ' ዝብሎ ጉጅለን ዕጡቓት ኣምሓራን ምዃኖም ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ኣባላት ሓይልታት ፌደራል ናብ ከተማ ኣንገር ጉተን ካብ ዝኣትዉ ንደሓር ኣብቲ ከባቢ ምምሕያሽ ጸጥታ ተራእዩ'ዩ" ክብል ሓደ በዓል ስልጣን ወረዳ ጊዳ ኣያና ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሰራዊት ፌደራል፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ኣብ ዞባ ምብራቕ ወለጋ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ድማ ኣብ ዞባ ሆሮ ጉዱሩ ተዋፊሩ ይርከብ። ብዛዕባ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ዝፍጸም ዘሎ ቅትለት፡ ምምዝባልን ዕንወት ንብረትን ስቕ ክብል መሪጹ ዝጸንሐ መንግስቲ ፌደራል፡ ብዙሓት ሰባት ድሕነት ዜጋታት ክረጋገጽ ብሰፊሑ ኣብ ዝጠልቡሉ ዘለዉ እዋን እዩ ሰራዊቱ ናብተን ዞባታት ኣዋፊሩ ዘሎ። ፖለቲከኛታት፣ ፖለቲካዊ ውድባትን ማሕበራትን፡ መንግስቲ ድሕንነት ዜጋታት ክሕሉ ክሓቱ ጸኒሖም እዮም። ትማሊ 27 ሕዳር 2015 ቤት ምኽሪ ሲቪላዊ ማሕበራት ኢትዮጵያ ኣብ ዞባታት ወላጋ ብዘጋጥም ዘሎ ሞት፡ ምምዝባልን ስቓይን ዜጋታት ኣዝዩ ከምዘሻቐሎ ብምግላጽ መንግስቲ፡ ድሕንነት ዜጋታት ንምርግጋፅ ዘለዎ ሓላፍነቱ ክዋፃእ ፀዊዑ። ፖለቲከኛ ጃዋር መሓመድ እውን ነቲ ኣብ ክልል ኦሮምያ ዘሎ ቅልውላው መፍትሒ እዮም ዝበሎም ለበዋታት ዘበርከተ ክኸውን እንከሎ፡ መንግስቲ ተኹሲ ደው ኣቢሉ ምስ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ክዛተ ኣለዎ ኢሉ። ብሄራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራ (ኣብን)፡ ኢትዮጵያዊያን ዜጋታት ንማሕበራዊ ፍትሒ (ኢዜማ)፡ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ (ኦነግ)ን ካልኦት ፖለቲካዊ ውድባትን ብዛዕባ እቲ ኣብ ወለጋ ዝፍጸም ዘሎ ቅትለት ዜጋታት ዘለዎም ስክፍታ ብምግላጽ መንግስቲ ሓላፍነት ክወስድ ሓቲቶም። ሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ኣብቶም ከባቢታት ከምዝተዋፈረ ይንገር እኳ እንተሎ፡ እቲ ካብቲ ግጭት ክሃድም ካብ መረበቱ ዝተመዛበለ ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ይግለጽ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ኣብ ዞባታት ወለጋ ብዘጋጠመ ጎንፂ ኣብ ልዕሊ ሰባትን ንብረትን ዘስዓቦ ጉድኣት ዛጊት እኳ እንተዘይተፈለጠ፡ ነበርቲ ዞባ ምብራቕ ወለጋ ግን ኣብ ሓደ ለይቲ ካብ 60 ዘይውሕዱ ሰባት ከምዝሞቱ ገሊፆም’ዮም። ሰባት ብሰንኪ መንነቶም ዒላማ መጥቃዕቲ ከምዝኾኑ ዝገለጸ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ፡ እቲ መጥቃዕቲ ዘስዓቦ ጉድኣት ይምርምር ከምዘሎ ንቢቢሲ ሓቢሩ'ሎ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኣሲሮም ዝነበሩ ተምሃሮ መብዛሕትኦም ከም ዝተፈትሑ ፖሊስ ኣፍሊጡ

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ኣዲስ ኣበባ ብሰንኪ ባንዴራን መዝሙርን ክልል ኦሮምያ ብዝተለዓለ ናዕቢ ተኣሲሮም ዝነበሩ ተምሃሮ መብዛሕትኦም ከም ዝተፈትሑ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝተፈላለያ ኣብያተ ትምህርቲ መንግስቲ ብዝተፈጠረ ናዕቢ ብዙሓት ተምሃሮ ከም ዝተኣሰሩን፡ መብዛሕትኦም "ኣድላዪ ምኽሪ ተዋሂብዎም ከም ዝተፈትሑን" ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ትማሊ ረቡዕ 12 ታሕሳስ 2015 ኣቆጻጽራ ግእዝ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። እቶም ተምሃሮ "ብስምዒት ዝተደፋፍኡን ብዘይፍላጥ ጸረ-ሰላም ሓይልታት" ከም ዝተጠቐሙሎምን ገሊጹ። እቲ መግለጺ፡ “ዝተኣሰሩ ተምሃሮ ኣይተፈትሑን” ዝብል ሓበሬታ ዝዝርግሑ ዘለዉ "ግጭት ከም ፖለቲካዊ መኽሰብ ዝረኽበሉ መንገዲ ብምጥቃም ሓድነት ሕብረተሰብ ኣብ ዘዕኑ ንጥፈታት ዝተዋፈሩ ጸረ-ሰላም ሓይልታት" ምዃኖም ጠቒሱ። እንተኾነ፡ ክንደይ ተምሃሮ ከም ዝተኣሰሩን ቁፅሪ እቶም ተፈቲሖም ዝተብሃሉ ተምሃሮ ክንደይ ከምዝኾነን ኣይተጠቕሰን። ብዘይካ ተምሃሮ ኣባላትን መምህራንን ሰልፊ ባልደራስ ኣብ ገለ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ኣዲስ ኣበባ ባንዴራን መዝሙርን ክልል ኦሮምያ ብዝምልከት ብዝተለዓለ ናዕቢ ኣብ ቀይዲ ምእታዎም ይዝከር። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ምስ እዚ ብዝተኣሳሰር ኣብቶም "ሕቡእ ኣጀንዳ” ኣለዎም ዝበሎም ኣካላት ሕጋዊ ስጉምቲ ይውሰድ ከም ዘሎ ገሊጹ። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኣብተን ኣብያተ ትምህርቲ ዝነበረ ፀገም ፀጥታ ምስ መምህራን፡ ወለድን መራሕቲ ኣብያተ ትምህርትን ብምዝታይ ክፍታሕ ከም ዝኸኣለ ኣፍሊጡ። ይኹን እምበር ነቲ ፀገም ዝተውሃበ መፍትሒ ብዝምልከት ኣብቲ መግለፂ ዝተበሃለ ነገር የለን። ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከባ ዝተፈላለያ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ምስ ባንዴራን መዝሙርን ክልል ኦሮምያ ተተሓሒዙ ብተደጋጋሚ ናዕቢ ድሕሪ ምልዓሉ ዝተፈላለየ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸሙ ጉባኤ ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ (ኢሰመጉ) ብ3 ታሕሳስ 2015 ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣፍሊጡ ነይሩ። በዚ ምኽንያት ድማ ኣብተን ኣብያተ ትምህርቲ ሰላም ከም ዝጠፍአ፡ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከምኡ’ውን ዕንወት ንብረትን ካልእ ጉድኣትን ከም ዘስዓበ ገሊጹ ነይሩ። ኢሰመጉ ወሲኹ፡ "መንግስቲ ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከባ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ዝካየድ ዘሎ ናዕቢ እኹል ቆላሕታ ሂቡ፡ እቲ ጉዳይ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ቅድሚ ምውጽኡ ህጹጽን ነባሪን ፍታሕ ክህብ ይግባእ" ምባሉ ይዝከር። ሓላፊ ናይቲ ብመንግስቲ ዝመሓደር መሰላት ህዝቢ ንምሕላው ዝከታተል ኣካል፡ ትካላት ትምህርቲ ካብ ዝኾነ ዓይነት ሃይማኖታዊ፡ ፖለቲካዊ ወይ ባህላዊ ጽልዋ ነጻ ምዃነን ይገልጽ። ኣብ ከምዚ ኩነታት "ትካልና ባንዴራ ኣምሓራ፡ ብሄረሰባት ደቡብን ሲዳማን ይኹን ካልእ ክልል ኣብ ቤት ትምህርቲ ክስቀልን ክልላዊ መዝሙር ክዝመርን ዘገድድ ሕጋዊ ይኹን ሞራላዊ መሰረት ኣሎ ኢሉ ኣይኣምንን" ኢሉ። ወሲኹ ድማ "ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ኣዲስ ኣበባ ባንዴራ ካልእ ክልል ንምስቃል ብቑዕ ምኽንያት እንተሃልዩ’ውን ፍቓድ ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ክረክብ" ከም ዘለዎ ሓቢሩ። ዜጋታት ኢትዮጵያ ንማሕበራዊ ፍትሒን ብሄራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራን፡ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ኣዲስ ኣበባ ባንዴራ ኦሮምያ ምስቃልን መዝሙር ምዝማርን ብዝምልከት ተቓውሞኦም ምግላጾም ይዝከር።


ምንቅስቓስ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ዝፈጥሮ ዘሎ ስግኣትን

ኣብ ኢትዮጵያ ይቕጽል ብዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ብፍላይ ድማ ኣብ ክልል ኦሮምያ፡ ብሄር መሰረት ዝገበረ ወጥሪ ተጋዲዱ ይርከብ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዘይኣተዎም ከተማታት እናተጸግዐ መጥቃዕቲ ይፍጽም ኣሎ። ሓደሽቲ ተዓለምቲ ኣሰልጢኑ ኣብ ከተማታት የመርቘም ኣሎ። ምስቲ ጕጅለ ምዝርራብ ዝብል ዕድል ኣጽቢቡ ዕሽሽ ዝበለ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ቅልውላው ወተሃደራትን ድሮናትን ኣዋፊሩ ክፈትሖ’ዩ ዝፍትን ዘሎ። እቲ ኵነታት ዝያዳ ዝተጋደደሉ ምኽንያት ድማ ሚሊሻታት ኣምሓራ ናብ ኦሮምያ ኣትዮም ምስ ዕጡቓት ይዋግኡ ኣለዉ ምስተበሃለ’ዩ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ንገዛእ ርእሱ ከም ብሄርተኛ ሓይሊ ገይሩ ክገልጽ እንከሎ፡ ምስ ተቓወምቲ ሓይልታት ርክብ ብዘለዎም ማዕከናት ዜና ኣፍልጦ ተዋሂብዎ’ዩ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ግን ካብ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ተገሊሉ’ዩ ጸኒሑ። መንግስቲ ዘቘሞ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ኦሮምያ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ፡ “ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰባት ጭካነ ብዝተመልኦ ተግባር ተቐቲሎም” ኢሉ። ሕቡራት መንግስታት ብወገኑ ኣብ ሕዳር ጥራይ ልዕሊ 700 ሽሕ ሰባት ከምዝተመዛበሉ ብምግላጽ፡ ኣብ ፈለማ ታሕሳስ ድማ ኣስታት 220 ሽሕ ሰባት ካብ ቤቶም ከምዝተመዛበሉ ተፈሊጡ። ኣብቲ ጐንጺ ዝሳተፉ ዘለዉ ኵሎም ሓይልታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዘይፈጸሙ’ዮም ዝገልጹ። ተዋጋእቲ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ናብ ነቀምቴ ኣትዮም ከምዝነበሩ ዝፍለጥ ኰይኑ እቲ ዓዲ ናብ ኣዲስ ኣበባን ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያን ዘራኽብ ኣዝዩ ኣገዳሲ ቦታ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቲ ኣብ ነቀምቴ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝሃቦ ርእይቶ የለን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ኣብ ካልኦት ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ርእይቶ ክህብ ኣይርአን። ኣባላት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኣብ ነቀምቴ ንናይ ፖለቲካ እሱራት ሓራ ከምዘውጽኡ ተዛሪቦም ነይሮም። ነበርቲ እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ቃለ መጠይቕ፡ ኣብ መንጐ ዕጡቓትን ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ብዝተኻየደ ተዅሲ ህይወት ሰለማውያን ሰባት ጠፊኡ’ዩ። በቲ መጥቃዕቲ ክልተ ደቁ ከምዝስኣነ ሓደ ነባሪ እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ገሊጹ። ወተሃደራት መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ገዛኡ ከምዝተኮሱ ዝገለጸ እቲ ሽሙ ዘይንጠቕሶ ነባሪ፡ “ናብ ቤተ ክርስትያን ክንከይድ ኢልና ኢና ካብ ድቃስና ተሲእና። ኣብ ደገ ተዅሲ ይስማዕ ስለዝነበረ ግን ኣይከድናን። ክልቲኦም ደቀይ ኣብ ገዛኦም እንከለዉ ተቐቲሎም” ኢሉ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኣብ ከተማ ጎሮ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት መንግስቲ ኢትዮጵያ ላዕለዋይ ኢድ ምስረኸቡ፡ መናእሰይ እቲ ከባቢ ኣብ ኵናት ንዝቘሰሉ ዕጡቓት ክሽከሙ የገድድ ከምዝነበረ ነበርቲ ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቶም መናእሰይ ንዕጡቓት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ የገዓዕዙ ኣብ ዝነበርሉ ግዜ፡ መጥቃዕቲ ድሮን ከምዝተፈጸሞም ተገሊጹ። ሓደ ልቡ ብሓዘን ተሰይሩ ንቢቢሲ ቃለ-መጠይቕ ዝሃበ ነባሪ እቲ ከባቢ ሰለስተ ተመሃሮ ኣሕዋቱ ከምዝተቐተልዎ ተዛሪቡ። “ኣሕዋተይ ኣይቀበርክዎምን። ዋላ ሓንቲ ክፋል ኣካላቶም ኣይተረኸበን” ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ልክዕ ከምቲ ኣብ ትግራይ ዝተጠቕመሉ ስትራተጂ፡ ኣብ ኦሮምያ’ውን ብተመሳሳሊ ንሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ንምግታእ ተመሳሳሊ ወተሃደራዊ ስትራጂ ይጥቀም ምህላዉ ስግኣት ፈጢሩ’ዩ። ኣብ ኢንተርናሽናል ክራይስስ ግሩብ ተንታኒ ጉዳያት ፖለቲካ ኢትዮጵያ ዊልያም ዴቪድሰን፡ “ኣብ ትግራይ ብዝተፈጸሙ ናይ ድሮን መጥቃዕቲ ሰለማውያን ሰባት’ኳ ዝተጐድኡ እንተዀኑ ቀንዲ ዕላማ ኣብ ወተሃደራዊ መካይንን መሳርሒታትን’ዩ ነይሩ። ኣብ ኦሮምያ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ድሮን ግን ኣብ ስነ ስርዓት ምረቓ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ’ዩ” ኢሉ። ኣብቲ ስነ ስርዓት ምረቓ ዝተረኸቡ ነበርቲ ፈትዮም ከይኮነስ ተገዲዶም ከምዝዀኑ ሓደ ነባሪ ንኣሶሽየትድ ፕረስ ተዛሪቡ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ድሮን ድማ ሰለማውያን ሰባትን ወተሃደራት ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ከምዝተቐተሉ መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ማእከሉ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝገበረ ተንታኒ ፖለቲካ መብራቱ ከለቻ ብድጋፍ ህዝቢ ኦሮሞ ፖለቲካዊ ስልጣን ዝጨበጠ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ በቲ ሕጂ ዘጋጥም ዘሎ ናዕቢ ክቕልበስ ከምዝኽእል ይገልጽ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ድማ ነዚ ንናይ ባዕሉ ፖለቲካዊ ፕሮፖጋንዳ ክጥቀመሉ ይኽእል’ዩ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ፡ “ኦሮምያ ናይ ገዛእ ርእሳ ምሕደራ ይሃልዋ” ዝብል መርገጺ ከምዘለዎ ይፍለጥ። እዚ እንታይ ማለት ከምዝዀነ ብንጹር ዝፍለጥ ነገር’ኳ እንተዘየለ፡ ነቲ ጕጅለ ዝነቕፉ ሰባት ግን “ኦሮምያ ካብ ኢትዮጵያ ክትንጸል’ዩ ዝደሊ” ዝብል ስግኣት ኣለዎም። ሸቕለት ኣልቦነት ብምውሳኹ፡ ተቓወምቲ ውድባት ፖለቲካ ስለዝተዓፈኑን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ቋንቋ ኦሮምኛ ማዕረ ቋንቋ ኣምሓርኛ ብዘይምግባሩን ንሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ናይ ምድጋፍ ዝንባለ ይርአ’ሎ። ዊልያም ዴቪድሰን ብወገኑ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ካብቲ ሕጂ ዘለዎ ዓቕሚ ተጋኒኑ ክርአ ከምዘይብሉ ኣጠንቂቑ። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ክንደይ ዝኣኽሉ ወተሃደራት ከምዘለዎ ብንጹር ዘይፍለጥ ኰይኑ ባንክታት ብምዝራፍ፡ ነጋዶን ሰራሕተኛታት መንግስቲ ዓጊቱ ገንዘብ ብምውሳድ ይኽሰስ’ዩ። ቅድሚ ሕጂ 17 ሰራሕተኛታት ፋብሪካ ስሚንቶ ዳንጎቴ ዓጊቱ፡ ካብ 300 ክሳዕ 500 ሽሕ ብር ኣኽፊሉ ከምዝለቐቖም ምንጭታት ቢቢሲ ሓቢሮም። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ብፍላይ ኣብ ኦሮምያ ዝቕመጡ ሓረስቶት ተወለድቲ ኣምሓራ ብምቕታል ብተደጋጋሚ ይኽሰስ። ፋኖ ዝተበሃለ ሚሊሽያ ኣምሓራ ድማ ኣብ ኦሮምያ ንዝቕመጡ ሓረስቶት ኣምሓራ ክከላኸል ይጽዕር ከምዘሎ ይዝረብ። ፋኖ ኣብ ኦሮምያ ሓሙሽተ ወረዳታት መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ ዝተገለጸ ኰይኑ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ክልላዊ መንግስቲ ኦሮምያ 244 ሰለማውያን ኦሮሞ ከምዝተቐተሉን 25 ሽሕ ከብቲ ከምዝተዘመታን ተዛሪቡ። ፋኖ ኣብቲ ምስ ሓይልታት ትግራይ ዝተገበረ ኵናት ተሳቲፎም ነቲ ልሙዕ መሬት ዝዀነ ምዕራባዊ ትግራይ ንምቍጽጻር ከምዝተጠቐምሉን ብተመሳሳሊ ኣብ ኦሮምያ ከምኡ ዓይነት ነገር ክኽሰት ከምዝኽእል ዝሰግኡ ሰባት ኣለዉ። እንተኸነ ፋኖ ናብ ኦሮምያ ምእታዉ ዘይኣምኑ ተወለድቲ ኣምሓራ ድሕሪ እቲ ንኣስታት ኣርባዕተ ዓመታት ብሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንገዛእ ርእሶም ክከላኸሉ ምእንቲ ብመንግስቲ ክልል ኦሮምያ ናይ ሚሊሽያ ታዕሊም ከምዝተወሃቦም ይዛረቡ። ኣባላት ቤት ምኽሪ መንግስቲ ፈደራል ዝዀኑ ተወለድቲ ኦሮሞ፡ መንግስቲ ምስ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ክላዘብ ዝሓተቱ ኰይኖም መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ነቲ ጕጅለ “ፖለቲካዊ ዕላማ ዘይብሉ ራዕዳዊ ጕጅለ’ዩ” ኢልዎ። ግዱሳት ተወለድቲ ኦሮሞ ዓለምለኸ ማሕበረሰብ ነቲ “ዝተረስዐ ኵናት” ኢሎም ዝገልጽዎ ኣብ ኦሮምያ ዘሎ ቅልውላው ትዅረት ክገብረሉ ተማሕጺኖም።