ቅልውላው ኣፍጋኒስታን፡ ሩስያ ምስ ጣሊባን ሓቢራ ክትሰርሕ ትሕልን

መንግስታት ኣመሪካን ኤውሮጳን ኣብዚ ሰሙን'ዚ፡ ንዜጋታቶምን ንመሳርሕቶምን ኣፍጋኒስታናውያን ካብ ካቡል ንምውጻእ ኣብ ዝጓየዩሉ ዘለው እዋን  ሩስያ ብዙሕ ሸቐልቀል ኣይበለትን። እኳ ደኣ ሩስያውያን ዲፕሎማሴኛታት እቶም ኣብ ከተማ ካቡል ዝረኣዩ ዘለው ሓደስቲ ሰባት "ተራ ሰባት" ምዃኖም ብምግላጽ፡ ጸጥታ እታ ርእሰ ከተማ ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ ንላዕሊ ርጉእ ከምዘሎ ይምጕቱ። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን፡ ትማሊ ዓርቢ፡  ነቲ ክውንነት ተቐቢልካ ምስ ጣሊባን ምስራሕ እዩ እቱ ዝሓሸ ኣማራጺ ክብል ተዛሩቡ። ብዙሓት ሩስያውያን ነቲ ኣብ 1980 ኣብ ካቡል ዝነበረ ኮምኒስታዊ መንግስቲ ንምሕጋዝ ንተሽዓተ ዓመት እተገብረ ሓደገኛ ውግእ ይዝክርዎ እዮም ። ምዉቕ ቃላት ንጣሊባን ሩስያ ዘይከምተን ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ዝርከባ መብዛሕትአን ናይ ወጻኢ ኤምባሲታት ፡ ዲፕሎማስያዊ ተልእኾኣ ገና ክፉት ከም ዘሎን፡ ነቶም ኣጋይሽ ብምዉቕ ቃላት ከም ዝተቐበለቶምን እያ ትገልጽ። ሩስያዊ ኣምባሳደር ዲሚትሪ ዘሂርኖቭ፡ ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት ምስ ወኪል ጣሊባን ከምዝተራኸበን ኣብታ ከተማ ዝተፈጸመ ቅትለት ኰነ ዝወረደ ዓመጽ ምንም መርትዖ ከም ዘይረኸበ ሓቢሩ ። ወኪል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሞስኮ ቫሲሊ ነበንዚያ ብወገኑ፡ ጐደናታት ካቡል ናብ ንቡር ክምለስን እቲ ንብዙሕ ዓመታት ዝተኻየደ ደማዊ ውግእ ብሃገራዊ ዕርቂ ክዛዘምን ብሩህ መጻኢ ከምዝረኣዮ ተዛሪቡ። ፍሉይ ልኡኽ ፕረዚደንት ፑቲን ኣብ ኣፍጋኒስታን ሚስተር ዛሚር ካቡሎቭ  ካብቲ ምስቲ "ኩርኩር መንግስቲ ኣሽራፍ ጋኒ" ምስ ጣሊባን ምዝርራብ ይቐልል ኢሉ። ሞስኮ ምስቲ ኣብዚ ሰሙን እዚ ኣርባዕተ ማካይንን ሄሊኮፕተርን ምሉእ ጥረ ገንዘብ ሒዙ ዝሃደመ ኣሽራፍ ጋኒ ብዙሕ ርክብ ከምዘይነበራ ትገልጽ፡ እቲ ፕረዚደንት ግን እቲ ክሲ ሓሶት ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። ናይ ሩስያ ናይ ዝምድና ምምሕያሽ ውጥን ሩስያ፡ ንጣሊባን ከም ገዛእቲ ኣፍጋኒስታን ኣፍልጦ ክትህቦም እኳ እንተዘይተቐዳደመት ግን እቲ ንጣሊባን ክወሃብ  ዝጸንሐ ስያመ እናተቐየረ ይመጽእ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን እዚ፡ መንግስታዊ ማዕከን ዜና ታስ፡ ኣብቲ ንጣሊባን ዝምልከት ጸብጻባ፡ ነታ "ግብረ-ሽበራውያን" እትብል ቃል ፡ "ሱር በተኻዊ" ብዚብል ቃል ተኪኣታ ኣላ። ሞስኮ ዋላኳ ንጣሊባን ካብ 2003 ኣትሒዛ ኣብ ዝርዝር ግብረ-ሽበራውያንን እተኣገዱን ውድባት እንተቕረበቶም፡ ወከልቲ እቲ ጕጅለ ግን ካብ 2018 ኣትሒዞም ዝርርብ ንምክያድ ናብ ሞስኮ ክኣትው ጸኒሖም ነይሮም። እቲ ብምዕራባውያን ዝድገፍ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን፡ እቲ ኣብ ሩስያ ዝርከብ ፕረዚደንታዊ ልኡኽ ፡ ርኡይ ደጋፊ ጣሊባን  ብምዃኑ ንሰለስተ ዓመት ከም ዘግለሎን ይኸሰስ። ሚስተር ካብሎቭ  ግን ሓቅነት የብሉን ክብል ነቲ ክሲ ይነጽጎ። ይኹን እምበር ይብል ካብ 2015 ንደሓር ግን ጣሊባን ኣንጻር እስላማዊ መንግስቲ (ISIS) ክቃለሱ ምስ ጀመሩ ረብሓታት ሩስያ ምስ ጣሊባን ከምዝተዛመደ ይሕብር። እንተኾነ ኣመሪካ እውን ከየስተብሃትሉ ኣይተረፈን። ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ረክስ ቲለርሰን፡ ሩስያ ኣብ ነሓሰ 2017 ንጣሊባን ኣጽዋር ተዕጥቖም እያ ክትብል እኳ እንተኸሰሰት ሩስያ ግን "ዜደንጹ" እዩ ክትብል ነቲ ክሲ ትነጽጎ። ምኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሞስኮ፡ "ንኣመሪካውያን መሳርሕትና መርትዖ ከቕርቡልና ሓቲትናዮም ኢና፣ ግናኸ ኣየቕረቡን። ንሕና፡ ንጣሊባን ዝዀነ ደገፍ ኣይሃብናን" ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ለካቲት ናይዚ ዓመት ሚስተር ካቡልቭ፡ ነቲ ኣብ ደውሓ ዝተበጽሐ "ዘይግብራዊ" ስምምዓት ንጣሊባን ወዲሶም ንመንግስቲ ኣፍጋኒስታን ከም ዓንቃፊ ብምኽሳሶም ከምዘቖጠዖ ይኸስስ። ኣድህቦ ኣብ ዞባዊ ጸጥታ ሞስኮ ዋላ'ኳ ነቲ ምዕባለታት እናተኸታተለት ፡ ምስ ጣሊባን ጥቡቕ ርክብ'ኳ እንተገበረት፡ ክሳብ ሕጂ ነቲ ጕጅለ ካብቲ ናይ ሽበራ ዝርዝራታ ኣየውጽኣቶን ። ፕረዚደንት ፑቲን፡ ጣሊባን ከምቲ ዝተመባጸዖ ሰላምን ርግኣትን ጸጥታን ከስፍን ተስፋ ከም ዘለዎ ገሊጹ ። "ኣሸበርቲ ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ንከይሰግሩ ምቁጽጻር ኣገዳሲ እዩ" ኢሉ ። ቀንዲ ረቛሒታት ጉዳያት ፖሊሲ ወጻኢ ሩስያ፡ እቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሳቐያ ታሪኽ ተዓጽዩ  ዞባዊ ርግኣትን ቅሳነትን ምህላው እዩ። ሩስያ፡ ኣብ ማእከላይ እስያ ንዝርከባ መሻርኽታ ውሑስ ዶባት ክህልወንን፡ ንግብረ-ሽበራን ንግዲ ሓሽሽን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ምክልኻልን ምግታእን እዩ ቀንዲ ድላያ። ሩስያ፡  ድሕሪ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ 11 መስከረም፡ ኣመሪካ ንጣሊባን ዒላማ ንምግባር ምስ ሕብረት ሶቭየት ኣብ ዝነበራ ሃገራት እቲ ከባቢ ወተሃደራዊ መዓስከር ምስ ገበረት፡ ሩስያ ፈለማ ነቲ ስጕምቲ ብሓጐስ  እያ ተቐቢላቲ ነይራ። ነዊሕ ኸይጸንሐ ግና ፡ እቲ ርክብ እናላሕለሐ ከይዱ። ኣቐድም ኣቢሉ፡ ሩስያ ኣብ ኡዝበኪስታንን ታጂኪስታንን ወተሃደራዊ ልምምድ ብምግባር ንመሻርኽታ ንሃገራት ማእከላይ ኤስያ ንምውሓስ ምዃኑ ሓቢራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሩስያ፡ ጣሊባን ንመስመር ጋዛት ሩስያን ዞባዊ መሻርኽታ ከምዘየስግኡን ንዕጡቓት  ኣይ.ኤስ ከም ዝዋግኡን መረጋገጺታት ረኺባ ነይራ'ያ ። ናይ ሩስያ ተዘክሮ መሪር ውግእ ሩስያ ናብ ኣፍጋኒስታን ወተሃደራት ክትልእኽ ድሌት ከም ዘይብላን ስለምንታይ ከምኡ ከምዝወሰነት ከኣ ንምርድኡ ከምዘየጸግምን ትገልጽ። ኣብ 1980ታት ምስ ኣፍጋኒስታን ዳሕራይ ትርጉም ኣይነበሮን ዝተባህለ ደማዊ ውግእ ኣካይዳ እያ። እቲ ብ1979 መሻርኽቲ ሞስኮ ንዝነበረ ስርዓት ኣፍጋን ንምድጋፍ ሩስያ ንትሽዓተ ዓመት መሪር ውግእ ኣካይዳ ልዕሊ 15,000 ህይወት ከኣ ከፊላ። ብሳዕቤኑ ከኣ ብዙሓት ሃገራት ነቲ ኣብ 1980 ኣብ ሞስኮ ክካየድ ዝነበሮ ዓለማዊ ኦሎምፒክ ስለዝተሓሰሞኦ ንሕብረት ሶቭየት ከቢድ ቁጠባዊ ቅልውላው ኣስዒቡላ። ኣብ 1979 ሕብረት ሶቭየት ኣብ ካቡል ነቲ ብባብራክ ካርማል ዝምራሕ መንግስቲ ክትድግፍ እንከላ፡  ኣመሪካ፡ ፓኪስታን፡ ቻይና፡ ኢራንን ስዑዲ ዓረብን፡ ነቲ ኣንጻር ባብራክ ዝዋጋእ ዝነበረ ኣፍጋናዊ ሓይሊ ሙጂሃዲን ኩሉ ዓይነት ሓገዛት የፍስሳ ነበራ። መብዛሕትኦም እቶም ኣብ ኵናት ኣፍጋን ዝተቐትሉ ሶቬታውያን መንእያት እዮም ነይሮም። ስለዝኾነ እቲ ስዕረት መሰጋጠመ ኣብ ህዝቢ ሩስያ፡ ሰበ-ስልጣን ሶቭየት፡ ብዛዕባ ህዝቦም ብዙሕ ተገዳስነት ከም ዘይነበሮም ዘርኢ እዩ ዝብል ስምዒት ኣለዓዒሉ። እቲ ውግእ ፡ እንተ ወሓደ ንሓድነት ኅብረት ሶቭየት ከም ዘጥፍኣ እዩ ዝእመነሉ ፣ እዚ ከኣ ንገዛእቲ ሶቭየት ከም ዘጕሃዮም እዩ ዝንገር ። እቲ ውግእ ኣብ ለካቲት 1989 ብሕማቕ ወተሃደራዊ ስዕረት ተዛዘመ። ስግኣትን ፍርሕን ብዛዕባ መጻኢ ሩስያ፡ ጣሊባን ስልጣን ከምዝሕዙ ብሓሳብ ተዳልያ ከምዝጸንሐት ከምስሉ እኳ እንተፈተኑ፡ ሓያሎ ወተሃደራዊ ክኢላታት ግና፡ ሞስኮ ንባዕላ እውን በቲ ቅልጡፍ ገስጋስ ጣሊባን ከም እተገረመት እዮም ዝኣምኑ። ብዛዕባ እዋናዊ ኩነታት ኣፍጋኒስታን ዘጽንዕ  ማእከል መጽናዕቲ ሩስያ ኣንድረይ ሰረንኮ፡ "ብዛዕባ ናይ ሞስኮ ስትራቴጂን ስልትን ክንዛረብ ኣይንኽእልን ኢና" ይብል። ብምቕጻል፡ "ሞስኮ፡ ብዛዕባ እቲ ሓዲሽ ዝምዕብል ዞባዊ ቅርጽን ዝምድናታትን ስግኣት ኣለዋ" ኢሉ። ካልኦት ኣብ ሞስኮ ዝነብሩ ሰባት እውን ምሕደራ ጣሊባን እንታይ ክኸውን ከምዝኽእል ሓርቢትዎም ኣሎ ። ሓላፊ ኣህጉራዊ ዝምድናታት ሩስያ ኣንድሬይ ኮሮኖቭ፡ ባይቶ ምሁራት ሩስያ፡ ጣሊባን ንመላእ እታ ሃገር ፡ ብፍላይ ከኣ ንሰሜናዊ ክፋል ክቆጻጸሩ ከምዝፍትኑን እዚ ድማ ንሩስያን ንጎረባብታን ሓደጋ  ከምዝኾነ ይኣምኑ። "ምናልባት ገለ ዋህዮታት ናይቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዓስኪሩ ዝርከብ ኣል-ቃዒዳን ምናልባት እውን ኣይሲስ፡ ኣብ ማእከላይ እስያ ገለ ተግባራት ዕንወት የኸትሉ ይዀኑ" ክብል ስግኣቱ ገሊጹ ። ምናልባት እውን እዚ ኩነታት ኣብ ቁጠባ ኣፍጋኒስታንን ዓቢ ቅልውላው ከኸትልን ነቲ ፖለቲካዊ ህይወት ከይበላሽዎን ብግደኡ ዝያዳ ቅጽበታዊ ሓደጋ ከየስዕብን ስክፍትኡ ይገልጽ።


ኣፍጋኒስታን፡ ፕረዚደንት ባይደን ሰራዊቱ ካብ ኣፍጋን ምውጽኡ ተኸላኺሉ

ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ዕጡቓት ጣሊባን ናብ ስልጣን ክምለሱ ዝገበረ ተባሂሉ ዝንቀፍ ዘሎ ውሳነ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ዝምልከት ተኸላኺሉ። ትማሊ፡ ኣመሪካ ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ካቡል ዝጸንሐ ሰራዊታ ጠቕሊላ ከም ዘውጽአት ይፍለጥ። ጣሊባን ብወገኑ ነቲ ዓወት ኢሉ ዝሰምዮ ጸምቢሉ። እቲ ፕሬዝደንት ንህዝቢ ሃገሩ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ ኣብታ ሃገር ንነዊሕ ግዜ ምጽናሕ ኣማራጺ ኣይኮነን ኢሉ። እቶም ወተሃደራት ልዕሊ 120 ሽሕ ሰባት ካብታ ሃገር ክወጽኡ ንዝገበሩዎ ምትሕብባር ኣመስጊኑ። ኣመሪካ፡ ድሕሪ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ 9/11 እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ኣልቃዒላ ኣብ ኣፍጋኒስታን ብምንባሩ ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ንኣፍጋኒስታን ብምውራር ኣብ ስልጣን ንዝነበረ ጣሊባን ኣልያቶ። ፕሬዝደንት ባይደን ኣብዚ ሕጂ እዋን ሰራዊት ኣመሪካ ዝወጽአሉ መገዲ፡ ነቲ ሰራዊት ኣመሪካ ንዓመታት ዘሰልጠኖን ብገንዘብ ዝደገፎን ትጽቢት ዘይተገብረ ምፍራስ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን ኣስዒቡ'ዩ ብዝብል ኣብ ኣመሪካን ደገፍቱን ሓያል ነቐፌታ ገጢሙዎ'ዩ። ዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ውሽጢ 11 መዓልታት ንመላእ ሃገር ክቆጻጸሩ እንከለው፡ ብ15 ነሓሰ 2021 ናብ ርእሰ ከተማ ካቡል ኣትዮም። ፕሬዝደንት ባይደን ድማ፡ ነቶም ኣብታ ሃገር ዝጸንሑ ዜጋታት ኣመሪካ፣ ወጻእን ምስኦም ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣፍጋኒስታናውያንን ንምውጻእ ንመዓርፎ ነፈርቲ ዝቆጻጸሩ 6000 ወተሃደራት መዲቡ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ካብታ ሃገር ንምውጻእ ብብዝሒ ኣብቲ መዓርፎ ነፈርቲ ክጸቓቐጡ ተራእዮም ነይሮም። ባይደን ትማሊ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ ንሰራዊት ሃገሩ ብምምስጋን ክሳብ ሕጂ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ኣስታት 200 ዝኾኑ ኣመሪካውያን ንምውጻእ ዝግበር ጻዕሪ ቐጻሊ ምዃኑ ቃል ኣትዩ። ይኹን'ምበር ንውሳንኡ ዝምልከት ብዝግባእ ተኸላኺሉ። "እዚ ዘልኣለማዊ ኲናት ኣየናውሕን፤ ዘልኣለማዊ መውጽእ'ውን ኣይኣወጅኩን። ሕጂ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሎ ኲናት ኣብቂዑ'ዩ" ኢሉ። ኣመሪካ ንርእሳ ንምክልኻል ኣብ መሬት ሰራዊት ከም ዘየድልያ'ውን ተዛሪቡ።


ብነፋሪት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ትወጽእ ዝነበረት ነፍሰጾር ኣብ ነፋሪት ሓሪሳ

ብሰንኪ እቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሎ ቀጻሊ ቅልውላው፡ ብነፋሪት ኣመሪካ ካብ ኣፋጋኒስታን ትወጽእ ዝነበረት ነፍሰጾር ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ምሕራሳ ተገሊጹ። ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ፡ እታ ብጽሕቲ ወርሒ ናብቲ ኣብ ጀርመን ዝርከብ ራምስተይን ዝተብሃለ ወተሃደራዊ መዓርፎ ነፈርቲ እናኸዱ እንከለዉ ሕማም ሕርሲ ከምዝተታሕዘት ገሊጹ። እታ ነፋሪት ምስ ዓለበት ክኢላታት ሕክምና ብቅልጡፍ ናብታ ነፋሪት ብምድያብ ነታ ኣፍጋናዊት ሰበይቲ ኣብ ውሽጢ እታ ነፋሪት ከምዘሕረስዋ ተገሊጹ። እታ ብሰላም ዝተገላገለት ወላዲትን እታ ናጽላን፡ ናብ ሕክምና ከምዝተወሰዳን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ከምዝርከባን'ውን ተሓቢሩ። እታ ሰበይቲ፡ ኣብ ነፋሪት ኣብ ሰማያት እንከላ ሕማም ሕርሲ ምስ ተታሕዘት ትንፋስ ክሓጽራ ምስ ጀመረ፡ እቲ ኣብራሪ ነፋሪት ኣብ ውሽጢ እታ ነፋሪት ዝያዳ ኦክስጅንን ጸቅጢ ኣየርን ንምውሳኽ ካብቲ ንቡር ናብ ታሕቲ ለጠቅ ኢሉ ክበርር'ዩ ተገዲዱ። "እቲ ውሳነ ናይቲ ኣብራሪ ህይወት ናይታ ኣፍጋናዊት ሰበይቲ ዘድሓነ ውሳነ እዩ ነይሩ" ይብል እቲ መግልጺ። ሰራዊት ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ምስ ተቆጻጸራ፡ ንድሕነቶም ዝሰግኡ ኣሽሓት ኣፍጋናውያን ብመንግዲ ኣመሪካ ካብታ ሃገር ንክወጽኡ ኣብ ኣፍደገ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ከምዝርከቡ እዩ ዝግለጽ። ኣብዚ እዋን መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ኣብ ትሕቲ ምሉእ ምቁጽጸዓር ሰራዊት ኣመሪካ እዩ ዝርከብ። ዋይት ሃውስ ብቀዳም ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ 17 ሽሕ ሰባት ብመንገዲ ሰራዊት ኣመሪካ በቲ መዓርፎ ነፈርቲ ናብ ካልእ ሃገር ምግዓዞም ጠቒሱ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ሰራዊት ኣመሪካ 31 ነሓሰ ጥቅሊሉ ካብ ኣፍጋኒስታን ከምዝወጽእ'ዩ ገሊጹ ዘሎ። እንተኾነ ብዙሓት ሃገራት ዜጋታተንን ምስአን ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣፍጋናውያንን ካብ ኣፍጋኒስታን ንኸውጽኣ ኣመሪካ ነቲ መዓልቲ ከተናውሖ ይሓታ ኣለዋ። ላዕለዋይ ሓላፊ ናይ ወጻኢ ፖሊስ ኣውሮጳዊ ሕብረት ጆሴፍ ቦረል ንኤኤፍፒ ብቀዳም ኣብ ዝሃቢ ሓበሬታ፡ "ክሳብ መወዳእታ እዚ ወርሒ 60 ሽሕ ሰባት ካብ ኣፍጋኒስታን ንኸውጽኡ እዩ እቲ ውጥን፡ እዚ ግን ኣብ ባይታ ዝከኣል ኣይኮነን" ኢሉ። ጣሊባን፡ ነቲ ኣብ ውሽጥን ኣብ ከባብን መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ዝፍጠር ዘሎ ሕምስምስን ዕግርግርን ንኣመሪካ እዩ ተሓታቲት ዝገብር ዘሎ። ሓደ ካብ ላዕለዎት ሰብ መዚ ጣሊባን ዝኾነ ኣሚር ከሃን ሜታቂ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ኣመሪካ ምስዚ ኹሉ ሓይላን መሳርሒታኣትን ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ጸጥትታን ስርዓትን ከተውሕስ ኣይክኣለትን፡ ኣብ መላእ ኣፍጋኒስታን ሰላምን ርግኣትን ዓሲሉ ኣሎ እንተኾነ ኣብቲ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ግን ዕግርግር ኣሎ" ኢሉ።


ድሕሪ ምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካ ፈላማይ ጉጅለ ወጻእተኛታት ካብ ካቡል ወጺኦም

ብሪጣንያውያን ዝርከቡዎም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ወጻእተኛታት ተጉዓዝቲ፡ ድሕሪ ምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ፈላማይ በረራ ካብ ካቡል: ኣፍጋኒስታን ወጺኦም፡፡ ነቶም ተጉዓዝቲ ዝጸዓነት ነፋሪት መገዲ ኣየር ቐጠር ትማሊ ኣብ ዶሃ ክትዓልብ እንከላና ሎሚ እውን ካልኣይ በረራ ክካየድ ትጽቢት ይግበር፡፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጸኢ ኣንቶኒ ብሊንክን ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ቐጠር ዑደት ኣብ ዝገበረሉ እታ ሃገር ወጻእተኛታት ካብ ኣፍጋኒስታን  ኣብ ምጉዕዓዝ ክትሕግዝ ሓቲቱ ነይሩ፡፡ ኣመሪካ ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዘካየደቶ ናይ ምግዓዝ ስራሕቲ ብዙሓት ንሰራዊት ኣመሪካ ዝሕግዙ ዝነበሩ ኣፍጋኒስታናውያን ከይወጹ ተሪፎም እዮም፡፡ ኣብቲ ናይ ትማሊ በረራ 113 ሰባት ከምዝገዓዙ ወኪል ዜና ሮይተርስ ገሊጹ፡፡ ኣመሪካ ኣብታ ነፋሪት ዜጋታታ ከምዝነበሩ ዘረጋገጸት ኮይና ካናዳ 43፡ ኔዘርላንድስ ድማ 13 ዜጋታተን በታ ነፋሪት ከምዝወጹ አፍሊጠን፡፡ ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጠቕሊላ ካብ ኣፍጋኒስታን ክሳብ ዝወጸትሉ መዓልቲ፡ ልዕሊ 124 ሽሕ ወጻእተኛታትን ንህይወቶም ዝሰግኡ ኣፍጋናውያንን ካብታ ሃገር ወጺኦም እዮም፡፡ ክሳብ እቲ ናይ ትማሊ በረራ ኣስታት ሓደ ምኢቲ ኣመሪካውያን ኣብ ኣፍጋኒስታን ከምዝተረፉ ይግመት ነይሩ፡፡ ማህረምቲ ጋዜጠኛታት ነቲ ብረቡዕ ዝተኻየደ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ዝጸብጸቡ ጋዜጠኛታት ዝበጸሖም ማህሰይቲ ዘርእዩ ፎቶታት እውን ተራእዮም እዮም፡፡ እቶም ጋዜጠኛታት ብረቡዕ ኣብ ካቡል ብዕጡቓት ጣሊባን ምስተኣሰሩ ሓያል መግረፍቲ ከምዝተፈጸሞም ተገሊጹ፡፡ ነማቱላህ ናቅዲ ዝተባህለ ሰኣሊ ‘‘ካብቶም ጣሊባን ሓደ ብእግሩ ርእሰይ ረጊጹ ምስ ምድሪ ቤት ኣጣቢቕኒ’’ ክብል ንወኪል ዜና ኤኤፍፒ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ርእሰይ ወቒዖምኒ፡ ዝቐትሉኒ መሰሊኒ ነይሩ፡፡’’ ንሱን መሳርሕቱን ነቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኣፍ ደገ ጣብያ ፖሊስ ዘካይደኦ ዝነበራ ሰልፊ ተቓውሞ እዮም ዝጽብጽቡ ነይሮም፡፡ ጣሊባን ሚኒስትሪ ፍትሒ ዘይፈቐዶ ሰልፊ ከይካየድ ከልኪሎም እዮም፡፡ ኮይኑ ግና ብዓሰርተታት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ጥቓ ኤምባሲ ፓኪስታን ተኣኪበን ‘‘ናጽነት ንደሊ ኢና’’ እናበላ ድምጸን ከምዘስመዓን፡ ዕጡቓት ጣሊባን ነተን ሰልፈኛታት ንምብታን ጠያይቲ ከምዝተኮሱን ተገሊጹ፡፡ ኣብ ግዝኣት ካፒሳ እውን ካልእ ሰልፊ ተቓውሞ ብደቂ ኣንስትዮ ከምዝኻየደን ብዙሓት ከምዝተኣሰራን ሚድያታት ውሽጢዓዲ ገሊጸን፡፡


ኣፍጋኒስታን፡ ኣመሪካ ዋላ መጥቃዕትታት ይፈጸም ኣብ ካቡል ትገብሮ ስርሒት ምውጻእ ክትቅጽሎ ምዃና ገሊጻ

ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ጅሃዳውያን ጉጅለታት 13 ኣመሪካውያን ዝርከብዎም 90 ሰባት'ኳ ኣንተቐተሉ፡ እቲ ካብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ሰባት ናይ ምውጻእ መስርሕ ክቅጽል ምዃኑ ገሊጹ። ነቶም ነቲ ገበን ዝፈጸሙ፡ ኣመሪካ ክትሃድኖም ምዃና ብምግላጽ ኸኣ "ነቲ ዝጀመርናዮ ስርሒት ክንዛዝሞ ኣለና፡ ክንዛዝሞ ኢና ድማ" ኢሉ። ካብታ ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ዝተቖጻጸረላ 15 ነሓሰ ክሳብ ሎሚ ልዕሊ 100 ሽሕ ኣፍጋናውያን ብመዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ካብታ ሃገር ወጺኦም ኣለዉ። እንተኾነ፡ ኣመሪካ ክሳብ 31 ነሓሰ ጥራይ ኣብ ኣፍጋኒስታን [መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል] ክትጸንሕ ስለዝተፈቐዳ፡ ኣዝዮም ብዙሓት ኣፍጋናውያን እታ መዓልቲ ከይኣኸለት ካብታ ሃገር ንኽወጽኡ ኣብ ትጽቢት እዮም ዘለዉ። እቲ ልዕሊ 90 ሰባት ዝሞትሉ መጥቃዕትታት፡ ብኣቆጻጽራ እቲ ኸባቢ ሓሙስ ሰዓት 1:30 ድሕሪ ቀትሪ'ዩ ኣጋጢሙ። እቲ ናይ መጀመርታ ዕላማ እቲ መጥቃዕቲ ዝነበረ፡ እቲ ወተሃደራት ኣመሪካን ወተሃደራት ዓባይ ብሪጣንያን ሰባት እናኣጻረዩ ናብ ውሽጢ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ዘእትውሉ እዩ ነይሩ። ድሕሪ ደቓይቕ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ሓደ ሰብ መዚ ዓበይ ብርጣንያ ኣብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ዝደልዩ ኣፍጋናውያን ዝምዝግብሉ ሆቴል መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ነቲ መጥቃዕቲ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐስ ኣይኤስ-ከይ ዝተብሃል እስላማዊ ጉጅል ከምዝፈጸሞ ባዕሉ መግለጺ ሂቡ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ "ምሕረት ኣይክንገብርን ኢና፡ ኣይክንርስዕን'ውን ኢና፡ ነቲ ዝፈጸምክሞ ዋጋ ከምእትኸፍልሉ ክንገብር ኢና" ኢሉ። ናይ ኣመሪካ ሓላፊ ማእከላይ እዚ ጀነራል ፍራንክ ማከንዚ፡ ካብቶም በቲ መጥቃዕቲ ዝሞቱ 11 ኣባላት ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካን ሓደ ኣመሪካዊ ተማሃራይ ሕክምናን ከምዝርከብዎም ገሊጹ። ኣመሪካ ድሕሪ ለካቲት 2020 ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘጋጠማ ብዝሒ ሞት፡ እዚ ዝልዓለ ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ጀነራል ፍራንክ ማካንዚ፡ እቲ ካብ ጉጅል ኣይሲስ-ከይ ዝፍጠር ስግኣት ዝልዓለ ኮይኑ፡ ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ፡ ተወሳኺ መጥቃዕቲ ከይፍጸም፡ ሰራዊት ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ብምዃን ይሰርሕ ምህላዉ ገሊጹ። እንተኾነ እቲ መጥቓዕቲ፡ ነቶም ሰባት ብመዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ናይ ምውጻእ መስርሕ ክሓላልኾ ከምዝኽልእ እዩ ዝግመት። ኣበዚ እዋን ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል 5800 ኣመሪካውያን 1000 ብሪጣንያውያንን ወተሃደራት ይርከቡ።


ጣሊባን፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋን #ክዳነይኣይትንክኡለይ ይብላ ኣለዋ

ኣብ ጉግል፡ ብኢንግሊዘኛ "ባህላዊ ክዳውንቲ ኣፍጋኒስታን" ኢልኩም እንተጽሒፍኩም፡ ዝተፈላለየ ሕብሪ ዘለዎ ብዙሓት ባህላዊ ክዳውንቲ ክመጽኣልኩም'ዩ። እዚ ክዳን፡ ብኢድ ዝተሰርሐ ጥልፍን ዝተፈላለየ ቅድታት ዘለዎን እዩ። ገሊኦም ፍሉያት'ዮም። ኣብ ከባቢ ደረት ብጥንቃቐ ዝተቐመጡ ናኣሽቱ መስትያት ዝመስሉ መጋየጺታት ዘለዎም ነዋሕቲ ቀምሻት ኣለው። እዞም ክዳውንቲ 'ኣታን' ተባሂሉ ንዝጽዋዕ ብሄራዊ ትልሂት ኣፍጋኒስታን ኣዝዮም ምቹኣት ስለ ዝኾኑ፡ ከም ድላይካ ሕምብሊል ትብለሎም። ካብታ ሃገር ወጻኢ ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ድማ ኣብ ኢንተርነት ኣንጻር ጣሊባን ዘውጽኦ ጥቡቕ ሕጊ ኣከዳድና ደቂ ኣንስትዮ ተመሃሮ ተቓውሞ ጀሚረን። እዚ #ክዳነይኣይትተንክፉለይ ከምኡ'ውን #ባህሊኣፍጋኒስታን ብዝብሉ ሃሽታጋት ዝተጀመረ ጎስጓስ፡ ብዙሓት ካብታ ሃገር ወጻኢ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ዝተፈላለየ ሕብሪ ዘለዎ ባህላዊ ክዳውንቲ ተኸዲነን ክመርሕኦ ጀሚረን ኣለዋ። እተን ሕጂ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ጎስጓስ ዘካይዳ ዘለዋ ኣፍጋናውያን፡ ከካብ ዝመጽኣሉ ዞባ እታ ሃገር ቆብዕን ኣብ ርእሲ ዝቕመጡ ከበድቲ መጋየጺታትን ገይረን እውን ይርኣያ። ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት፡ ነቲ ክዳን  ናብ ዩኒቨርሲቲ ወይ ስራሕ ዝኸዳ ደቂ ኣንስትዮ መዓልታዊ ተኸዲነንኦም'የን። ሓሓሊፉ እቲ ዝኽደንኦ ብጂንስ ስረ ተተኪኡ፡ እቲ ሻርፓ ድማ ኣብ ርእሰን ክጥምጠምኦ ጸኒሐን። ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ካብ ዝቆጻጸር ንድሓር ግን፡ ስርዓት ኣከዳድና ደቂ ኣንስትዮ ከመይ ክመስል ኣለዎ ዝብል መምርሒ ስለ ዝተዋህበ ክትዕ ተላዒሉ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ቐዳመ ሰናብቲ፡ ነቲ ናይ ጣሊባን መምርሒ "ዝደገፋ ደቂ ኣንስትዮ" ነዊሕን ሙሉእ ነብሰን ዝሽፍንን "ዕባያ" [ገጸንን ርእሰንን ዝሽፍን ምሉእ ቀምሽ] ተኸዲነን ገጸንን ኣእዳወንን ተሸፊነን ኣብ ካቡል ሰልፊ ክገብራ ተራእየን። ኣብ ሓደ ቪድዮ፡ እተን ነቲ ጣሊባን ዝወደቦ ሰልፊ ደጊፈን ዝወጽኣ ደቂ ኣንስትዮ "መመላኽዒ [ሜክኣፕ] እትጥቀምን ዘመናዊ ክዳን እትኽደንን ኣፍጋናዊት ንኣስላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣፍጋን ኣይትውክልን'ያ" ኢለን። ብተወሳኺ "ምስ ሕጊ ሸሪዓ ዘይቃዶን ናይ ምዕራባውያን ዝኾነን ናጽነት ደቂ ኣንስትዮ ኣይንደልን" ብምባል ነቲ ጽኑዕ እስላማዊ ሕጊ ጣሊባን ዘለወን ደገፍ ክገልጻ ተራእየን። ድሕሪ እዚ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዘለዋ ኣፍጋን ደቂ ኣንስትዮ ምላሽ ንምሃብ ግዜ ኣይወሰደለንን። ብቐጥታ ናብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብምኻድ ተቓውምአን ክገልጻ ጀሚረን። እዚ ኣብ ኣፍጋኒስታን ፕሮፌሰር ታሪኽ ዩኒቨርሲቲ ኣመሪካ ብዝነበረት ዶክተር ባሃር ጃላሊ ዝተጀመረ ጎስጓስ፡#DoNotTouchMyClothes ከምኡ'ውን #AfghanistanCulture ብዝብል ሃሽታጋት ኣብ ባህላዊ ክዳውንቲ እታ ሃገር ትኹረት ዝገበረ ጎስጓስ ጀሚራ። ዶክተር ጃላሊ፡ "መንነትን ሉእላውነትን ኣፍጋኒስታን ኣብ ዓብዪ ሓደጋ ወዲቑ ዝብል ስግኣት ስለ ዝሓደረኒ" ነዚ ጎስጓስ ክጅምር ደሪኹኒ ትብል። ሓምላይ ሕብሪ ዘለዎ ክዳን ተኸዲና ድማ ኣብ ትዊተር ናይ ባዕላ ስእሊ ጠቂዓ። ካልኦት'ውን "ሓቀኛ ገጽ ኣፍጋኒስታን ንምርኣይ" ናይ ባዕልኽን ስእሊ ጠቅዓ ክትብል ጸዊዓ። "እቲ፡ ኣብ ሚዲያታት ዝተራእየ [ደገፍቲ ጣሊባን ዝተኸደንኦ ክዳን] ናትና ባህልን መንነትን ከም ዘይኮነ ዓለም ክፈልጥ ይደሊ እየ" ትብል። ብዙሓት ነዞም ዝተፈላለየ ሕብሪ ዘለዎም ባህላዊ ክዳውንቲ ኣፍጋኒስታን ዝለመዳ ዜጋታት እታ ሃገር፡ እቲ ኢድካን ገጽካን ዝሽፍን ክዳን ናይ ደገ ጽልዋ ዘለዎ'ዩ ኢለን ይኣምና። ኩለን ዞባታት ኣፍጋኒስታን ዝተፈላለየ ባህላዊ ኣከዳድና እኳ እንተለወን ብብዝሒ ሕብርን ዘብለጭልጩ ጥልፍን ተመሳሰልቲ እዮም። እተን ደቂ ኣንስትዮ ክኣ፡ ክዳውንትና መንነትና'ዮም ዝብል ሓደ ዓይነት ኣተሓሳስባ ኣለወን። "እዚ እቲ ቕኑዕ ክዳን ኣፍጋን'ዩ፤ ኣፍጋናዊት ጓል ኣንስተይቲ ድማ ከምዚኦም ዝበሉ ምዕሩጋትን ሕብሪ ዘለዎምን ክዳውንቲ'ያ ትኽደን። እቲ ጸሊም ቡርቃ/ዕባያ ባህሊ ኣፍጋን ኮይኑ ኣይፈልጥን" ክትብል ኣብ ቨርጂኒያ እትነብር ተሓላቒት መሰላት ኣፍጋን ስፖዝመይ ማሴድ ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ወሲኻ፡ "ንዘመናት እስላማዊት ሃገር እያ ነይራትና። ኣዴታትና ግን እቲ ናይ ኣዕራብ ጸሊም ቡርቃ ወይ ሰማያዊ 'ቻዳሪ' ዘይኮነ ናይ ባዕለን ባህላዊ ክዳውንቲ'የ ዝኽደና። እቶም ባህላዊ ክዳውንትና ነቲ ሃብታም ባህልናን ን5 ሽሕ ዓመታት ኩሉ ኣፍጋናዊ ዝሕበነሉ መንነትን ዝውክሉ'ዮም" ኢላ። እዚአን፡ ኣብተን ዓቃባውያን ዝበሃላ ከባቢታት እታ ሃገር ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ እንተኾና'ውን ኒቓብ [ገጽኻ ዝሽፍን ጸሊም ክዳን] ክኽደና ርኢና ኣይንፈልጥን ብምባል እየን ዝካትዓ። "ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ብባህልና እንሕበን ምዃንናን መንነትና ብሓደ ጉጅለ ራዕዲ ዝውሰን ከም ዘይኮነን ንምርኣይ'የ እቲ ስእሊ ጠቂዐዮ፤ ባህልና ጸሊም ኣይኮነን፤ ጸሊምን ጻዕዳን'ውን ኣይኮነን፤ እኳ ድኣ ሕብራውን ምዕሩግን'ዩ። ኣብ ውሽጡ ጥበብን መንነትን ኣሎ" ትብል ጓል 37 ዓመት ተመራማሪት ኣፍጋን ሊማ ሓሊማ ኣሕመድ። ሊማ፡ መስራቲት ኣብ ጉዳያት ደቂ ኣንስትዮ ትኹረት ዝገብር ማሕበር ፓይዋንድ ኣፍጋን'ያ። ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ከኣ ኣብታ ሃገር ተቐሚጣን ሰሪሓን። ካብዚ ብምብጋስ፡ "ደቂ ኣንሰትዮ ምርጫ ነይሩወን። ኣደይ ነዊሕ ቀምሽን መሸፈኒ ገጽን ትገብር'ያ፤ ካልኦት ከኣ ንእሽ ዝበለ ይገብራ። ስለዚ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝተጻዕነ ናይ ኣከዳድና ሕጊ ኣይነበረን። ከም ዜጋታት እታ ሃገር ሙሉእ ሰብነትካ ምሽፋን ዝብል፣ ኢድካን ዓይንኻን ዘየርኢ ክዳን ርኢና ኣይንፈልጥን። እዚ ግን [ኣብቲ ሰልፊ ዝርአ ብፍሉይ ትእዛዝ ዝተገብረ'ዩ ዝመስል" ትብል። ኣብ ቼክ ሪፐብሊክ እትርከብ ማላሊ በሽር ዝተባህለት ጋዜጠኛ'ውን ኣብዚ ናይ ማሕበራዊ ሚዲያ ጎስጓስ ተሳቲፋ'ያ። ብተወሳኺ "ጽባቐ ባህልና ንምርኣይ" ብዝብል ባህላዊ ክዳን ዝተኸደና ኣፍጋናውያን ደቂ ኣንስትዮ ስኢላ። ድሕነት ስድራቤታ ንምሕላው ሽሙ ኣብ ዘይረቑሐቶ ከባቢ እታ ሃገር ክትዓቢ እንከላ፡ "ቡርቃ/ ዕባያ ይኹን ጸሊም ወይ ሰማያዊ ክዳን ልሙድ ስለ ዘይኮነ ደቂ ኣንስትዮ ባህላዊ ክዳን እየን ዝኽደና። ዓበይቲ ኣዴታት ጸሊም መሸፈን ክገብራ እንከለዋ መንእሰያት ከኣ ሕብራዊ ሻርፓታት ይጥምጠማ። ጓል ኣንስተይቲ ከኣ ንወዲ ተባዕታይ ሰላም ክትብሎ እንከላ ኢዱ ትጭብጦ'ያ" ትብል። ኣብ ቀረባ ግን [ጣሊባን ምስ መጽአ] ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ሰፍ ዘይብል ጸቕጢ ይግበር ኣሎ ክትብል ትምጉት። "ባህለን ንክቕይራ፣ ሙሉእ ነብሰን ክሸፋፈና ወይ ድማ ካብ ህዝባዊ መድረኻት ከምዝእለያ ይግበር ኣሎ። ነዚ ንምቅዋም ከኣ ስእለይን ሓደ ካብ ቅብኣታተይ ዝኾነ ሓንቲ ባህላዊ ክዳን ተኸዲነ "ኣታና" ዝተባህለ፡ ብሄራዊ ትልሂት ኣፍጋኒስታን ናይ እትልሀ ጓል ኣንስተይቲ ዘርኢ ምስሊ ጠቂዐ"። ሰብ መዚ ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ እታ ሃገር ንሕጊ ሸሪዓን ከባቢያዊ ባህላዊ ልምድታትን ማእከል ብዝገበረ ክሰርሓን ክምሃራን ክፍቀደለን'ዩ እኳ እንተበሉ፡ ጥቡቕ ሕጊ ኣከዳድና ግን ተግባራዊ ክገብራ ግድን ከም ዝኾነ ገሊጾም'ዮም። ገለ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ነዚ ተቐቢለን ነቲ ኣብ ከባቢ ዓይነን ጥራይ መንፊት መሳሊ ክፍተት ዘለዎ "ቻዳሪ" ዝተባህለ ሰማያዊ ክዳን ተኸዲነን ክራኣያ ጀሚረን። ሚኒስትር ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ዓብዱል ባቂ ሃቃኒ ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ ገጸን ክሽፈና ግድን ከም ዝኾነ ገሊጹ። እንተኾነ ርእስኻ ወይ ገጽኻ ምሽፋን ግድን ድዩ ዝብል ግልጺ ኣይገበረን።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቅሊላ እትወጸሉ መዓልቲ ብምቕራቡ ኣብ መዋጥር ኣትያ ምህላዋ ተገሊጹ

ኣመሪካ፡ ሰራዊታን ነቶም ኣብ ውሽጢ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ወጻእተኛታትን ንምወጻእ ክሳብ 31 ነሓሰ ኣብ ዘሎ ግዜ ከተጻፍፍ ምስ ጣሊባን ዝኣተወቶ ውዕል መዓልቲ ስለዝቐረበን፡ መዓልቲ ንምንዋሕ ዘቕረበቶ ሕቶ ብጣሊባን ተቐባልነት ስለዝሰኣነን፡ ኣብ ውሽጢ ኣፍጋኒስታ ዝርከቡ ወጻእተኛታት ኣብ ግምት ብምእታው ብሕጽረት ግዜ ኣብ መዋጥር ኣትያ ምህላዋ ተገሊጹ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ሰራዊት ኣመሪካ 31 ነሓሰ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽእ ድዩ ኣይወጽእን ውሳነ ክህብ ምዃኑ ሓደ ብዓል መዚ ኣመሪካ ሓቢሩ። ዓባይ ብሪጣንያ፡ ፈረንሳን ጀርመንን ግን መዓልቲ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ክናዋሕ'የን ዝሓታ ዘለዋ። ጣሊባን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ ግን፡ ኣመሪካ ነቲ ስምምዕ ግሂሳ መዓልቲ ከተናውሕ እንተፈቲና ኣብ ልዕሊ ሰራዊታ ዝፍጸም ዝኾነ ይኩን ሓደጋ ባዕላ ኣመሪካ እያ ተሓታቲት ኢሎም ኣለው። ክሳብ ሕጂ ዓሰርተታት ኣሸሓት ሰባት ካብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ናብ ካልእ ሃገር ተሰጋጊሮም ኣለዉ። ብዙሓት ኸኣ ኣብ ከባቢ እቲ ብሰራዊት ኣመሪካ ዝሕሎ ዘሎ መዓርፊ ነፈርቲ ካቡል ንኽወጽኡ ይጽበዩ ኣለዉ። እቶም ክወጽኡ ዝሓቱ ዘለዉ መብዛሕትኦም ኣብ ትሕቲ ናይ ወጻኢ ትካላት ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣፍጋናውያን ኮይኖም፡ እቲ ተሪር እስለማዊ ሕጊ ኣታኣታትዩ ንኣፍጋኒስታን ካብ 1996 ክሳብ 2001 ዘመሓድራ ዝነበረ ጣሊባን መውጽኢ ሕኒኡ ከይገብሮም ዓቢ ፍርሒ ኣለዎም። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ፈረንሳ ጅያን ይቭስ ለ ድርያን ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኮይኑ ንጋዜጤኛታት ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "በቲ ብኣመሪካ ዝተበጽሐ ስምምዕ [ሰራዊታ ጠቅሊሉ 31 ነሓሰ ክወጽእ] ኣዚና ተሻቒልና ኣለና፡ ነቲ ዘሎ ሰብ ናይ ምውጻእ ስርሒት ንምዝዛም ተወሳኺ ግዜ የድሊ'ዩ" ኢሉ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ጀርመን ህይኮ ማስ'ውን ብተመሳሳሊ፡ መዓርፊ ነፈርቲ ካቡል ድሕሪ 31 ነሓሰ'ውን ሰባት ንምግዓዝ ክፉት ኮይኑ ንኽጸንሕ ኣብ ዝብል ጉዳይ ምስ ኔቶን ምስ ጣሊባንን ከምዝተዛተየ ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ቦሪስ ጆንሰን ምስ ጉጅለ 7 ኣብ ዝግበር ኣኼባ፡ ኣመሪካ ነቲ ናይ ምውጻእ መዓልቲ ንኸተናውሖ ክሓትት ምዃኑ ትጽቢት ይግበር። ዓባይ ብርጣንያ ዝኾነ ናይ ወጻኢ ሰራዊት ብዘይ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ክጸንሕ ከምዘይክእል እያ ትገልጽ። ኣማኸርቲ ወተሃደራዊ ስርሒታት ኣመሪካ፡ እቶም ኣብ ካቡል ዝርከቡ 5800 ወተሃደራት ኣመሪካ ምስ ወተሃደራዊ መሳርሒታቶም ንክወጽኡ ግዜ ስለዘድልዮም እቲ ውሳነ ቀልጢፉ መዕለቢ ክግበረሉ ከምዝምዕዱ ሲኤንኤን ኣቃሊሑ። ብመሰረት ካብ ዋይት ሃውስ ዝተረኸበ ሓበሬታ ሰኑይ ካብ ሰዓት 7 ንግሆ ክሳብ ሰዓት ሸውዓተ ምሸት 10900 ሰባት ካብ ኣፍጋኒሰታት ብነፋሪት ከምዝወጽኡ ተገሊጹ። ብሓፈሻ ክሳብ ካብ 14 ነሓሰ ክሳብ ትማሊ ኣስታት 48 ሽሕ ሰባት ብኣየር ናብ ካልእ ሃገር ግዒዞም ኣለዉ።


ጣሊባን ንመላእ ዞባ ፓንጅሺር ከምዝተቖጻጸረ ገሊጹ ተቓዋወምቲ ሓይልታት ግና ነቲ ሓበሬታ ነጺጎምዎ

ኣብቲ ካብ ካቡል ንሸነኽ ሰሜን ዝርከብ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ንምሕደራ ጣሊባን ዝቃውም ሃገራዊ ግንባር ተቓውሞ ኣፍጋኒስታን (ኤንኤፍኣር) ዝጸንሐ ስንጭሮ ከቢድ ኲናት ክካየድ እዩ ጸኒሑ። ኣፈኛ ጣሊባን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ “በዚ ዓወት፡ ሃገርና ካብ ዓዘቕቲ ኲናት ምሉእ ብምሉእ ነጻ ኮይና ኣላ” ኢሉ። ኤንኤፍኣር ግና ነቲ ሓበሬታ ነጺግዎ። ኣፈኛ ኤንኤፍኣር ዓሊ ማይሳም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ “ሓቂ ኣይኮነን፡ ጣሊባን ንፓንጅሺር ኣይተቖጻጸረን ንመግለጺ ጣሊባን ይነጽጎ ኣለኹ” ኢሉ። እቲ ጉጅለ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ’ውን “ሓይልታት ኤንኣርኤፍ ኣብ መላእ እቲ ስንጭሮ ስትራተጂካዊ ኣብ ዝኾነ ስፍራታት ብምዃን ኲናት ንምቕጻል ድልዋት ኣለው። ፍትሕን ነጻነትን ክሳዕ ዝነግስ ኣንጻር ጣሊባንን መሻርኽቶምን ዝግበር ቃልሲ ክቕጽል ምዃኑ ንህዝቢ ኣፍጋኒስታን ነረጋግጸሉ” ይብል። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝወጸ ስእልታት፡ ወተሃደራት ጣሊባን ኣብ ኣፍደገ ቀጽሪ ምምሕዳር እቲ ዞባ ደው ኢሎም የርኢ። ቢቢሲ ብመገዱ ነቲ ስእልታት ከረጋግጾ ኣይከኣለን። ጣሊባን ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ንካልእ ክፋል ኣፍጋኒስታን ክቆጻጸር እንከሎ፡ እቲ ብሃገራት ምዕራብ ዝድገፍ መንግስቲ ድሕሪ ምውዳቑ፡ ብ15 ነሓሰ እዩ ናብ ስልጣን መጺኡ። መራሒ ሃገራዊ ግንባር ተቓውሞ ኣፍጋኒስታን ኣሕመድ መስዑድ፡ ንዘተ ቅሩብ ምዃኑ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። ነቲ ፍልልያት መዕለቢ ንምግባር ብመራሕቲ ሃይማኖት ንዝቐረበ ውጥን ከም ዝድግፎ ብምግላጽ ጣሊባን መጥቃዕትታቱ ከቋርጽ’ውን ጸዊዑ። ኣሕመድ መስዑድ ብሰንበት ብፌስቡክ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ጣሊባን መጥቃዕትታቱ እንተኣቋሪጹ፡ ሃገራዊ ግንባር ተቓውሞ ኣፍጋኒስታን ውግእ ደው ከም ዘብል ተዛሪቡ። ጣሊባን ግን ዛጊት ዝሃቦ ምላሽ የሎን። እቶ ጎቦታትን ስንጭሮን ዝበዝሖ ፓንጅሺር ካብ 150 ሽሕ ክሳዕ 200 ሽሕ ህዝቢ ዝነብረሉ ዞባ እዩ። ሃገራዊ ግንባር ተቓውሞ ኣፍጋኒስታ ንኣባላት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን ነበርን ምልሻታት እቲ ከባብን ዘካተተ ኮይኑ ብቀቢላዊ መራሒ እቲ ከባቢ ኣሕመድ መስዑድ እዩ ዝምራሕ። ኣቦኡ ኣብ 1980ታት ኣንጻር ወራር ሶቭየት ከምኡ’ውን ኣብ 1990ታት ኣንጻር ጣሊባን ዕውት ቃልሲ ዘካየደ እዩ። ብሰንበት ክልተ ፍሉጣት መራሕቲ እቲ ግንባር ምቕታሎም ከቢድ ጸቕጢ ዝፈጥር ምዃኑ ይግለጽ። ኣፈኛ እቲ ኤንኣርኤፍ ፋሂም ዳሽቲ ከምኡ’ውን ኣዛዚ ሰራዊት ጀነራል ዓብዱል ዉዶድ ዛራ ከምኡ’ውን ካብ ወገን ጣሊባን ሓደ ፍሉጥ ጀነራልን 13 ሓለውቱን ኣብቲ ጎንጺ ከም ዝተቐትሉ እቲ ግንባር ኣፍሊጡ።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣመሪካዊ ጀነራል 'እቲ ጨካን ጣሊባን' ክልወጥ ከምዝኽእል ግልጺ ኣይኮነን

ንጉጅለ ጣሊባን 'ጨካን' ክብል ዝገለጾ ኣመሪካዊ ጀነራል፡ እቲ ጉጅለ ባህሪኡ ክልወጥ ከም ዝኽእል ግልጺ ኣይኮነን ኢሉ። ጀነራል ማርክ ሚሌይ፡ ኣመሪካ ምስ ካልኦት ኣንጻር ግብረ ራዕዲ እስላማዊ ሓይልታት ብምትሕብባር ክትሰርሕ ከም እትኽእል'ውን ኣንፊቱ። ሰራዊት ኣመሪካ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሉ ዝወጽአ ኾይኑ፡ ንኣመሪካ እቲ 20 ዓመታት ዝወሰደ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበራ ጻንሒት ኲናት ተዛዚሙ ኣሎ። ነታ ሃገር ዝተቖጻጸሩ እስላመዊ ሓይልታት፡ ሓድሽ መንግስቲ ክምስርቱ እዩ ትጽቢት ዝግበር ዘሎ። እቲ ጀነራል እንታይ እዩ ኢሉ? ጀነራል ሚሌይ ምስ ሓላፊ ምክልኻል ሓይልታት ኣመሪካ ልሎይድ ኦስቲን ዝተዘራረበ ኾይኑ፡ እቲ ናይ መወዳእታ ሓይሊ ኣመሪካ ካብ ካቡል ምስ ወጽአ ርእይቶ ዝሃብ ዘሎ ንፈለማ እዋን እዩ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ካብታ ሃገር ዝወጽአሉ መገዲ ብሰፊሑ ተነቒፍሉ እዩ። ሃንደበታዊ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ፡ ንዓመታት ዘሰልጠነቶም ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ኣብ ኣዝዩ ሓጺር እዋን ክሰዓሩን ክበታተኑን ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ከምኡ ድማ፡ መብረቓዊ ግስጋሰ ጣሊባን፡ ወተሃደራት ኣመሪካን ንዐኦም ዝሰርሑ ዝነበሩ ዜጋታትን ናይ ምውጻእ ስራሕቲ ከቢድ ገይርዎ ነይሩ። እቲ ጀነራል፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ነቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘገልግሉ ዝነበሩ ወተሃደራት ኣመስጊኑ። ካብ መዕርፎ ነፈርቲ ንምውጻእ ምስ ጣሊባን ምትሕብባራት ኣመልኪቱ ሕቶ ዝቐረበሉ ኦስቲን፡ "ኣብ ውሳናት ጉዳያት ምስ ጣሊባን ሓቢርና ሰሪሕና ኢና፤ ከምኡ እዩ ነይሩ። ብዝኸኣልናዮ መጠን ሰባት ኣውጺና ኢና" ዝብል ምላሽ ሂቡ። ጀነራል ሚሌይ ብወገኑ፡ "ኣብ እዋን ኲናት፣ ኣብ መስርሕ ምውጻእን፡ ወተሃደራትና ካብ ሞት ንምድሓን እቲ ክንገበሮ እንደሊ ዘይኮነስ ክንገብሮ ዝግባእ ኢና ገይርና" ኢሉ። ወሲኹ ድማ፡ ንቕድሚት ኣንጻር ኣይኤስ ምስ ጣሊባን ሓዊሱ ምስ ካልኦት እስላማዊ ዕጡቓት ሓይልታት ሓቢራ ክትሰርሕ ትኽእል እያ ኢሉ። ጉጅለ ኣይኤስ-ከይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ 13 ወተሃደራት ኣመሪካ ሓዊሱ፡ 170 ሰባት ግዳይ ኮይኖም። አይኤስ-ከይ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዘለዉ ኣኽረርቲ ዝበሃሉ ጉጅለታት ኣዝዩ ጫፍ ዝረገጸ ከም ዝኾነ ይዝረብ። ኦስቲን ግን፡ ንቕድሚት ምስ ጣሊባን ክህልዎም ዝኽእል ርክብ ኣመልኪቱ ኣፋፍኖት ኣይሃበን። ይኹን'ምበር፡ ገለ ሰበ ስልጣናት ኣመሪካ፡ ጣሊባን ብፍላይ ምስ'ቲ ኣኽራሪ ጉጅለ ኣይኤስ-ከይ፡ ዝህልዎ ርክብ ከም ዝውስኖ ይዛረቡ ኣለዉ። ኣብቲ ዞባ ላዕለዋይ ኮማንደር ሰራዊት ዝኾነ ጀነራል ኬኔት ማክኬንዚ ብጠቕላላ ነፈርቲ ኣመሪካ ልዕሊ 123 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ከም ዘግዓዛ ገሊጹ። ኣብዚ መዓልታዊ ብማእከላይ ልዕሉ 7500 ሰባት ክግዕዙ ከም ዝተገብረ ሓቢሩ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን ድሕሪ ምውጻእ ሰራዊቱ ካብ ዋሽንግተን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ ምግዓዝ "ገዚፍ ወተሃደራዊ፣ ዲፕሎማሲያውን ሰብኣውን ተግባር" ምዃኑን ክሳብ ሕጂ ኣመሪካ ካብ ዝወገነቶም ኣጸገምቲ ጉዳያት እቲ ሓደ ምዃኑን ተዛሪቡ። "ሓድሽ ምዕራፍ ተጀሚሩ ኣሎ። እቲ ወተሃደራዊ ልኡኽ ኣብቂዑ ሓድሽ ዲፕሎማሲያዊ ልኡኽ ተጀሚሩ" እውን ኢሉ። ይኹን'ምበር ጣሊባን ዜጋታት ብናጻ ካብን ናብን ንክንቀሳቐሱ ከፍቅድ፣ መሰላት ደቂ ኣንስትዮን ኩሎም ዜጋታትን ክሕሉ፣ ኣሸበርቲ ጉጅለታት ኣብታ ሃገር ባይታ ከይረኽቡ ክከላኸልን ዘኽእሎ ውፍይነትን ግዴታን ንክህልዎ ሕጋውነት ክላበስ ከም ዘለዎ ኣተሓሳሲቡ። ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ንዝሓለፉ 17 መዓልታት እዚ ስርሒት ኣብ ምፍጻም ንዝተዋፈሩ ኣመስጊኑ። ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ስዒቡ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ብምእታው ነፈርቲ ዘለዎ ኣመሪካ ገዲፋቶ ዝወጽአት መኽዝን ሓዊሱ ኣብቲ ከባቢ ንዝነበሩ ቐረባት ወሪሶም። ካብ 100 ክሳብ 200 ዝኾኑ ኣመሪካውያን ዛጊድ ኣብ ኣፍጋኒስታን ከም ዝርከቡ ኣፍሊጣ ኣላ። ኣብ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሓላፊ ፖለቲካዊ ጉዳያት ዝኾነ ቪክቶሪያ ኑላንድ፡ ነቶም ዝተረፉ ኣመሪካውያን ንምውጻእ ኩሉ ዓይነት ኣማራጺ ንምጥቃም እናተፈተነ ምዃኑ ተዛሪቡ። ጣሊባን ናይ መወዳእታ ናይ ደገ ሓይልታት ናይ ምውጻእ መሰል ዘኽበረ ኾይኑ፡ ሓድሽ መንግስቲ ኣብ ምምስራት ኣትኲሩ ይሰርሕ ከምዘሎ እዩ ዝዝረብ። ኣብ ቀጠር ዝርከብ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጣሊባን ሸር አባስ ስታኔክዛ ኣብ ውሽጢ ሒደት መዓልታት ሓድሽ መንግስቲ ክምስት ምዃኑን፡ ገለ ትሑት ደረጃታት ሓላፊነት ንደቂ ኣንስትዮ ከም ዝወሃብ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እንተኾነ፡ ንዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ምስ መንግስቲ ዝሰርሑ ኣካላት ኣብቲ ሓድሽ መንግስቲ ከም ዘይካተቱ ኣፍሊጡ።


ሃገራት ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ ክፍጸም ከምዝኽእል ኣጠንቂቀን ብዙሓት

ብዙሓት ምዕራባውያን ሃገራት ኣብ ኣፍጋኒስታን መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ ክፍጸም ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ከምዘለወን ኣጠንቂቐን። ዜጋታተን ናብቲ ካበቢ ካብ ምኻድ ክቑጠቡ’ውን ሓቲተን። ኣውስራልያ፣ ኣመሪካን እንግሊዝን ንዜጋታተን መጠንቀቕታ ካብ ዝሃባ ገለ ይርከበአን። ኣብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዝርከቡ ዜጋታተን ድማ፡ ብቕልጡፍ ካብቲ ከባቢ ክርሕቑ ኣተሓሳሲበን። ጣሊባን ንርእሰ ከተማ ካቡል ካብ ዝቆጻጸራ ጀሚሩ፡ ዛጊድ ልዕሊ 82 ሽሕ ሰባት ካብታ ሃገር ክጓዓዓዙ ምግባር ከምዝተኽኣለ ይሕበር። እቲ ቀዲሙ ዝተቐመጠ ዕለተ ገደብ 31 ነሓሰ ከይኣኸለ ዝተረፈ ዜጋታቶም መሊኦም ከውጽኡ ይጓየዩ ኣለዉ። ሕዚ’ውን ኣብ መዕርፎ ነፈርትን ካብኡ ወጻእን ኮይኖም ዝጽበዩ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተስፋ ኣይቀበጹን ኣለዉ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ከምዝበሎ፡ ጣሊባን ዋላ ድሕሪ እቲ ዕለት ሃገራት ዜጋታተን ከውጸአ ክፈቕዱ እዮም እንተኾነ’ቲ ዕለተ ገደብ ክናዋሕ ኣይክፈቕዱን። በቲ ዝተቐመጠ ዕለት፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ምድሪ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሎም ክወጽኡ እዮም ዝሓቱ ዘለዉ። ካልኦትከ እንታይ ኢሎም? ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣውስትራልያ ሎሚ ሓሙስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ “ኣብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ግብረ-ሽበራዊ ተግባር ክፈጸም ከምዝኽእል እሙን ሓበሬታ ኣለና” ኢሉ። እዚ ድማ፡ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ገለ መእተዊ በርታት እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዝርከቡ ዜጋታት ብቕልጡፍ ነቲ ከባቢ ክለቁ መጠንቀቕታ ምስ ኣውጸአ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት እዩ ተዋሂቡ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ብወገኑ፡ ተመነሳሳሊ መጠንቀቕታ ኣውጺኡ ኣሎ፤ ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ዜጋታት ናብ ውሑስ ቦታ ክንቀሳቐሱ ይሓትት። ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ’ታ ሃገር፡ ኣብቲ ከባቢ ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ ከፍጸም ይኽእል እዩ ይብል። እንተኾነ ካብተን ሃገራት፤ ብዛዕባ እቲ ስግኣት መጥቃዕቲ ዝርዝር ሓበሬታ ዝሃበት የላን። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ፡ እቲ ብወተሃደራት ኣመሪካ ሓለዋ እናተገበረሉ ዝርከብ መዕርፎ ነፈርቲ፡ ካብ ዳዕሽ [እስላማዊ ጉጅለ -ኢኣይ ኤስ] መጥቃዕቲ ክበጽሖ ከምዝኽእ ዓቢ ስግኣት ኣሎ ኢሉ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ 24 ሰዓታት ጥራይ ልዕሊ 19 ሽሕ ሰባት ከምዝወጽኡ ሚስተር ብሊንከን ትማሊ ኣፍሊጡ። ኣመሪካ በቲ ዝተትሓዘላ ዕለት ዜጋታት ኣውጺኣ ንምውጻእ ከምቲ ዝወጠነቶ ተሳልጥ ከምዘላ እዩ ገሊጹ። “ኣመሪካ እዚ ጥራይ እያ ክትገብር እትኽእል” ኢሉ። ድሕሪ እቲ ዕለት’ውን እንተኾነ፡ ኣመሪካውያን ኮኑ ካልኦት ዜጋታት ወጻኢ ከምኡ’ውን ከውጽኡ ዝደልዩ ኣፍጋኒስታውያን ከወጽኡ ከምዝፈቅድ ቃል ከምዝኣተዩ ወሲኹ ተዛሪቡ። ዛጊድ ግን፡ ልዕሊ 1500 ኣመሪካውያን ኣብታ ሃገር ክህልው ከምዝኽእሉ እዩ ይግመት። ሲኣይኤን ካልኦት ትካላት ድሕነትን ኣመሪካ፡ ንዜጋታቶም ንምውጻእ ኣድላይ ዘበለ ኩሉ ይገብሩ ከምዘለዉ ይዝረብ። ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኮነ ካብኣ ወጻኢ ወተሃደራዊ ነፈርቲ ብምጥቃም ዜጋታቶም ኣብ ምትእኽኻብ ይነጥፉ ኣለዉ። ብሓፈሻ 10 ሽሕ ሰባት ብስርሒት ኣመሪካ ካብ ካቡል ንምውጻእ ገና ይጽበ ኣለዉ ተባሂሉ’ሎ። እንተኾነ ካልኦት ብዙሓት ስግኣት ዝሓድሮም ኣፍጋኒኦስታውያን ክወጽኡ ዝደልዩ ከምዘለዉ እዩ ዝንገር። ወኪላት  ቢቢሲ ብዙሓት ሕጋዊ ናይ ጉዕዞ ወረቐት ዝሓዙ ኣፍጋኒስታውያን ካብ ኣፍደገ መዕርፎ ነፈርቲ ይመልስዎም ከምዘለዉ ይገልጹ። ጆ ባይደን ግን፡ ኣመሪካ ውሕስ ዝኾነ ምውጻእ ሰባት ንምቕጻል ዝካኣል ኩሉ ክትገብር እያ እዩ ዝብል። ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ብ5800 ወተሃደራት ኣመሪካን ሓደ ሽሕ ወተሃደራት እንግሊዝን ይሕሎ ኣሎ።


ቱርክን ቀጠርን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ህልውና ጣሊባን ክቕጽል ዝገበራ ሃገራት

ኣመሪካን ካልኦት ኣብ ኣፍጋኒስታን ሰራዊት ኣውፊረን ዝነበራን ሃገራት ምዕራብ፡ ኣብዚ ሰሙን ጠቕሊለን ካብታ ሃገር ክወጽኣ እንከለዋ ጣሊባን ናይ ደስ ደስ ካቡል ተኹሲ ጠያይቲ ሓሚሶምዋ'ዮም። ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ዜጋታት ግን ዕጫ መጻኢኦም'ውን ክርድኡዎ ኣብ ዘይኽእሉ ኩነታት ይርከቡ። ምሕደራ ጣሊባን፡ ኣዝዩ ተረርቲ ሕግታት ሸሪዓ ዝኽተል ስለ ዝኾነ ካብ ዓለም'ውን ክንጽሎም ይኽአል'ዩ። እዚ እስላማዊ ምምሕዳር ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምላሱ፡ ሃገራት ምዕራብ ጸቕጢ ንምግባር ይዳለዋ ኣለዋ። ኣብ ሞንጎ ካብ ዓረብን እስላማውያን ሃገራትን ዝኾና ክልተ ሃገራት ድማ መተዓረቕቲ ሽማግለታት ኮይነን ምምጽአን ይዝረብ- ቀጠርን ቱርክን። ክልቲአን ሃገራት ኣብ ቀረባ ምስ ጣሊባን ዘለወን ዝምድና ክጠናኸር ይገብራ ኣለዋ። ነናይ ባዕለን ዕድላት ከኣ ይጥምታ ኣለዋ፤ እዚ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንዝጸንሐ ንሕንሕ ከየጎሃህሮ ይስጋእ። ቱርክን ቀጠርን ኣብቲ ቀጠና ንእስላማዊ ምንቅስቓስ ቀረባ ኮይነን ምስ ከም ግብጺ፣ ስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢመራት ዓረብን ዝበላ ሃገራት ብዙሕ ግዜ ናብ ውጥጥ ይኣትዋ። እዘን ሃገራት ከምዚኦም ዝበሉ ምንቅስቓሳት ናይ ህልውና ስግኣት ገይረን'የን ዝወስድኦ። ጣሊባን ናብ ስልጣን ምምላሱ፡ ብመሰረት ሕጊ እስልምና ህዝብን መንግስን ክእዝዝ ዝደሊ ፖለቲካዊ ኣመለኻኽታ ክመጽእ ይግባእ። ኣብ 1990ታት፡ ጣሊባን ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ምስቲ ጉጅለ ስሩዕ ርክብ ዝነበረት ሰለስተ ሃገራት ጥራሕ ነይረን። እዚአን ፓኪስታን፣ ስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢመራት ዓረብን እየን። ድሓር፡ መስከረም 11/2001 ኣብ ኣመሪካ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ምስ ተፈጸመ ካብ ፓኪስታን ወጻእ ክልቲአን ብወግዒ ርክበን በቲኸን። እንተኾነ ውልቀሰባት ስዑዲ ንዓመታት ብሕቡእ ገንዘባዊ ሓገዝ ክገብሩሉ ምጽንሖም ይግለጽ። ሰብ መዚ ስዑዲ ቅድም ኢሉ ንጣሊባን እንገብሮ ገንዘባዊ ሓገዝ የለን ኢሎም ብምክሓድ ብውልቂ ዝግበር ገንዘባዊ ሓገዝ ጠጠው ንምባል ተሪር ስጉምታት ከም ዘለውዎም ይምጉቱ። ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ምህላዎም ኣመሪካውያን ሕጉሳት ዘይምዃኖም ተደሚሩ ዲፕሎማሲያዊ ስራሕቲ ክሰርሓ ንዝኽእላ ሃገራት በሪ ርሒው ኣሎ። ቀጠርን ቱርክን ከኣ ምስ ጣሊባን ንምርኻብ ዝተፈላለዩ መገዲታት መሪጸን። ቀጠር፡ ምምሕዳር ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ እቲ ኲናት ጠጠው ንምባል ዝገብሮ ዝነበረ ጻዕሪ ኣብ ግምት ብምእታው ካብ 2011 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ናይ ሰላም ጻዕርታት ምስ ጣሊባን ንዝግበር ዘተ ከተአንግድ ጸኒሓ። እዚ ኣዝዩ ዘካትዕ ጉዳይ ነይሩ። ብፍላይ ኣብታ ኣዝያ ድምቕቲ ከተማ ዶሃ ባንዴራ ጣሊባን ተሰቒሉ ምርኣይ ንብዙሓት ኣየሐጎሶምን። ንቀጠር፡ ኣብ ሞንጎ ኢራንን ስዑዲ ዓረብን ንእትርከብ ሃገር ኣገዳሲ ፖሊሲ ጉዳይ ወጻኢ ንምትግባር ን30 ዓመታት ዝዘለቐ ባህጊ ክዓቢ ሓጊዙ'ዩ። ምስ ኣፍጋኒስታን ተሪር ታሪካውን ቀቢላውን ምትእስሳርን ዘለዋ ቱርኪ ድማ፡ ከም ኣባል ኔቶ ተዋጋኢ ዘይኮኑ ልኡኻት ብምስዳድ ክትሳተፍ ጸኒሓ'ያ። ተንተንቲ ከም ዝብሉዎ፡ እዚ ኣጋጣሚ ምስ ጣሊባን ርክብ ምስ ዘለዎም ገለ ሚሊሻታት ጥቡቕ ናይ ስለላ ርክብ ክትፈጥር ሓጊዙዋ እዩ። ብተወሳኺ ቱርኪ ጣሊባን መጀመርታ ዝመጽኡሎም ናይ ሃይማኖት ኣብያተ ትምህርቲ ምስ ዘለዋ ፓኪስታን ድማ ጥቡቕ ርክብ ኣለዋ። መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ብሓያል ዕግርግር ኣብ ዝተኸበበሉ እዋን ሰብ መዚ ቱርኪ ምስ ኣመራርሓ ጣሊባን ንሰለስተ ሰዓታት ይዝትዩ ነይሮም። ወተሃደራት ቱርኪ ንሽዱሽተ ዓመታት ይጽበዩዎ ዝነበረ ናይ መጻኢ ኣሰራርሓ ከኣ ሓደ ካብ ዝተዘተየሎም ጉዳያት እዩ። "ወራር" ኣፍጋኒስታን ንከብቅዕ ወተሃደራት ቱርኪ ምስ ካልኦት ሓይልታት ወጻኢ ካብታ ሃገር ክወጽኡ ጣሊባን ይሓትት ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ'ውን እዚ ኣካል እቲ ሰፊሕ ኣጀንዳ ከም ዝነበረ ተንተንቲ ይገልጹ። ፕሬዝደንት ረሲጵ ጣይፕ ኤርዶጋን ካብ መራሕቲ ጣሊባን ዝተልኣኹ መልእኽታት "ጥንቃቐ ብዝተመልኦ ብሩህ ተስፋ" ከም ዝርእዮም ገሊጹ። ምስቲ ጉጅለ ብዛዕባ ዘለዎ ርክብ ተሓቲቱ፡ ምስ ዝኾነ ንምዝርራብ "ካብ ዝኾነ ፍቓድ ኣይሓትትን" ኢሉ። "እዚ ዲፕሎማሲ'ዩ" ክብል እውን ተዛሪቡ። ወሲኹ "ቱርኪ ንሓድነት ኣፍጋኒስታን ጥንቃቐ ብዝተመልኦ መገዲ ኩለ መደያዊ ድጋፍ ክትገብር ድልውቲ'ያ" ኢሉ። ጣሊባን፡ ንካቡል ምስተቖጻጸረ ቀጠር'ውን ብዙሓት ምስ ጣሊባን ክዕቀቡ እትደልዮም ርክባት ከም ዘለው ተራእዩ'ዩ። ዋላ'ኳ ስግኣት ዝተሓወሶ ይኹን ቱርኪ ግን ኣብ መሬት ምሕዝነታ ንምጉልባት ድልዱል መሰረት ካብ ሞንጎ ዘለወን ሃገራት እያ። ቀጠር እቲ ናይ ምሽምግጋል ግድኣ እቲ ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ንዓመታት ዝዘለቐ ሕምስምስ ክጎድል ክገብሮ ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ። ዶሃ፡ ልዝባት ግጭታት ብዙሓት ተነሓናሕቲ ጉጅለታት ማእከላይ ምብራቕ መሪሓ'ያ። ድሕሪ ቀውዒ ዓረብ ግን ናይቲ ዞባ ተነሓናሕታ ዝኾና ሃገራት ንኣኽረርቲ እስላም ደጊፋ ክብላ ይኸስኣ። ብ2017፡ ስዑዲ ዓረብ፣ ሕቡራት ኢመራት ዓረብ፣ ግብጽን ባሕሬንን ቀጠር ምስ ኢራን ናይ ቀረባ ዝምድና ከም ዘለዋ ብምግላጽ መደብር ዜና ኣልጄዝራ ተጠቒማ ዘይምርግጋእ ክሰፍሕ ገይራ'ያ ብምባል ርክበን በቲኸን። ቀጠር ግን ነዚ ክስታት ትነጽጎ፤ ጸኒሐን ከኣ ርክባተን ሓዲሰን። ሕጂ እዘን ክልተ ሃገራት ምስ ጣሊባን ምዝርራብ ጀሚረን ኣለዋ። ኣብ ቀጻሊ ከኣ ቻይናን ሩሲያን ናይ ባዕለን ንሕንሕን ሒዘን ክመጽኣ ከም ዝኽእላ ይግመት። ጣሊባን፡ ናብ ስልጣን ምምላሱ ብዙሓት ስግኣታት ክምዕብሉ ይገብር ኣሎ። ህይወት ሚሊዮናት ዜጋታት እንታይ ክኸውን ከም ዝኽእል ከኣ ንምግማቱ ኣጸጋሚ'ዩ።


ኣፍጋኒስታን፡ መራሕቲ ጣሊባን ኣብ ውሽጢ ቤተ-መንግስቲ ክባኣሱ ምጅማሮም ምንጪታት ሓቢሮም

ጉዳይ ምስረታ ሓድሽ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዘንቀሎ ኣብ ሞንጎ መራሕቲ ጣሊባን ዓብዪ ወጥሪ ከምዝተፈጠረ ላዕለዎት ሓለፍቲ ጣሊባን ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ኣብ ውሽጢ ቤተመንግስቲ ተፈጢሩ ዘሎ ቀንዲ ምስሕሓብ ኣብ ሞንጎ ሓደ ካብ መስረትቲ እቲ ጉጅለ ሙላህ ዓብዱል ጋኒ ባራዳርን ሓደ ኣባል ካቢኔን ከምዝኾነ ኣረዲኦም። ባራዳር ኣብ ቀረባ እዋናት ካብ ህዝባዊ መድረኻት ምጥፍኡ ስዒቡ ኣብ ሞንጎ መራሕቲ ጣሊባን ዘይምርድዳእ ከምዝተፈጠረ ዘመልክቱ ግን ከኣ ዘይተረጋገጹ ጸብጻባት ክወጽኡ ጸኒሖም’ዮም። እቶም መራሕቲ’ውን ነዚ ክነጽጉ ምጽንሖም ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንኣፍጋኒስታን ዝተቖጻጸሩ ጣሊባን ካብቲ እዋን ጀሚሮም ነታ ሃገር እስላማዊት ስልጣንን መሬትን [‘እስላሚክ ኤሚሬት’] ክብሉ ብወግዒ ሰምዮምዋ። እቲ ዝቖመ ሓድሽ ካቢኔ ብደቂ ተባዕትዮን ነባራት ኣባላት ጣሊባንን ጥራሕ ተመሊኡ። ገሊኦም ድማ ግርጉራት ፈጸምቲ ናይቲ ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ኣሜሪካ ዝተገበረ መጥቃዕቲ ነይሮም። ባራዳር ምስቲ ኣብ ወተሃደራዊ መርበብ ሃቃኒ ፍሉጥ ኣባል ዝኾነ ሚንስተር ጉዳያት ስደተኛታት ካሊል ኡር-ራህማን ጽንኩራት ቃላት ከምዝተለዋወጡ ሓደ ምንጪ ካብ ጣሊባን ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ሰዓብቶም’ውን ነንባዓሎም ናብ ምጽርራፍ  ከምዝኣተዉ ተፈሊጡ። እቲ ክትዕ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዘጋጠመ ሓደ ኣብ ቀጠር ዝነብር ነባር ኣባል ጣሊባንን ካልእ ኣብቲ ኩነታት ተሳትፎ ዘለዎ ሰብን ኣረጋጊጾም። ሓድሽ ምኽትል ቀዳማይ ሚንስተር ባራዳር ኣብ ኣወዳድባ ሓድሽ ጊዚያዊ መንግስቲ ሕጉስ ብዘይምዃኑ እቲ ክርክር ከምዝተጀመረ ምንጪታት ወሲኾም ሓቢሮም። ነቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተረኸበ ዓወት ብቐንዱ መን ይውንኖ ዝብል ፍልልይ እውን ቀንዲ መጓሃሃሪ እቲ  ክትዕ ከምዝኾነ ይዝረብ። ባራዳር፡ እቲ ዓወት ንሱን ከምኡ ዝበሉን ብዘካየድዎ ዲፕሎማሲያዊ ቃልሲ ክመጽእ ከምዝኸኣለ ክገልጽ ከሎ፤ ኣባላት ጉጅለ ሃቃኒን ደገፍቶምን ግን ብዕጥቃዊ ቃልሲ ከምዘረጋገጽዎ ይዛረቡ። ሙላህ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር ኣብ 2020 ምስ ዶናልድ ትራምፕ ብስልኪ ዝተዘራረበ ኮይኑ በዚ ድማ ምስ ኣሜሪካ ቀጥታዊ ርክብ ዝገበረ ፈላሚ መራሒ ጣሊባን ክኸውን ኪኢሉ። ቅድሚኡ ድማ ኣብ ምውጻእ ሰራዊት ኣሜሪካ ኣመልኪቱ ኣብ ቀጠር-ዶሃ ስምምዕ ክካየድ ከሎ ንጣሊባን ብምውካል ፊርምኡ ኣንቢሩ። ጉጅለ ሃቃኒ ድማ ኣብቶም ኣብ ቀረባ ዓመታት ኣንጻር ሓይልታት ኣፍጋንን ምዕራባውያን መሻርኽቶምን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተፈጸሙ መጥቃዕትታት ኢዱ ከምዝሓወሰ ይግለጽ። ብኣሜሪካ’ውን ኣሸባሪ ጉጅለ ከምዝተባሃለ ይፍለጥ። መራሒ እቲ ጉጅለ ዝኾነ ሲራጁዲን ሃቃኒ ኣብ ውሽጢ ሓድሽ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ሚንስተር ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ብምዃን ይሰርሕ ኣሎ። ምንጪታት ቢቢሲ ካብ ጣሊባን ከምዝሓበርዎ ነቲ ዝተፈጠረ ምስሕሓብ ስዒቡ ባራዳር ካብ ከተማ ካቡል ብምውጻእ ናብ ከተማ ካንዳሃር ገይሹ’ሎ። ባራዳር ብሰኑይ ኣብ ዝተዘርግሐን ናቱ ከምዝኾነ ዝተገለጸን ቅዳሕ ድምጺ ‘ኣብ መገሻ’ ከምዝርከብ ኣፍሊጡ። “ንግዚኡ ኣብ ዝሃለኹ እንተሃለኹ ኩላህና ጽቡቕ ኣለና” ኢሉ። እንተኾነ ቢቢሲ ነቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ወግዓዊ ዌብሳይታት ጣሊባን ዝተዘርግሐ ድምጺ ከረጋግጽ ኣይከኣለን። ካብ መራሕቲ ጣሊባን ንኩነታት ባራዳር ብዝምልከት ዝወሃቡ ዘለዉ መግለጺታት ግን ጥርጣረ ዝፈጥሩ ኮይኖም ኣለዉ። ወሃቢ ቓል ጣሊባን፡ ባራዳር ንዋና መራሒ ጣሊባን ክረኽቦ ናብ ካንዳሃር ከምዝኸደ ሓቢሩ ነይሩ፤ ጸኒሑ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ድማ “ስለዝደኸመ ዕረፍቲ ክረክብ ደልዩ’ሎ” ክብል ገሊጹ። ኣፍጋኒስታውያን ግን ንኹነታት ጣሊባን ክጥርጥሩ ዘኽእሎም እኹል ምኽንያት ኣለዎም። ኣብ 2015 ምስጢር ናይቲ ንኽልተ ዓመታት ሞቱ ዝሓብእዎ መስራቲ እቲ ጉጅለ ሙላህ ኦማር ወግዓዊ ከምዝገበሩ ይዝከር። ኣብቲ እዋን ብስሙ መግለጺታት የውጽኡ ነይሮም። ምንጪታት ንቢቢሲ ከምዝሓበርዎ ባራዳር ናብ ካቡል ብምምላስ ዛጊድ ኣብ ቅድሚ ካሜራ ቀሪቡ ብዛዕባ እቲ ዝበሃል ዘሎ ምስሕሓብ ክዛረብ ትጽቢት ይግበር ነይሩ።


ጣሊባን ኣብ ሓፈሻዊ ጉባኤ ሕቡራት ሃገራት ዘረባ ከስምዕ ሓቲቱ

ጣሊባን፡ ኣብ ኒው ዮርክ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ሓፈሻዊ ጉባኤ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ንመራሕቲ ሃገራት ገለጻ ክገብር ሓቲቱ፡፡ ሚኒስተር ጉዳየያት ወጻኢ እቲ ጉጅለ ነዚ ድልየቱ ዝገልጽ ደብዳበ ብሰኑይ ዝለኣኸ ኮይኑ፡ ኮሚቴ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ውሳነ ክህበሉ እዩ። ጣሊባን ብተወሳኺ ነቲ ኣብ ዶሃ ዝቕመጥ  ወሃቢ ቃሉ ሱሀይል ሻሂን ኣምባሳደር ኣፍጋኒስታን ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገይሩ ሸይሙ ኣሎ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንኣፍጋኒስታን ዝቖጻጸረ ጉጅለ፡ ቅድሚኡ ዝነበረ መንግስቲ ኣምባሳደር ገይሩ ዝሸሞ ውልቀ ሰብ ነታ ሃገር ከምዘይውክል ኣፍሊጡ። ሓደ ወሃቢ ቃል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝገለጾ፡ እቲ ጣሊባን ኣብቲ ሓያል ክትዕ ዝካየድሉ መድረኽ ክሳተፍ ዘቕረቦ ሕቶ ንሃገራት ኣመሪካ፣ ቻይናን ሩስያን ሓዊሱ ትሸዓተ ኣባል ሃገራት ብዘለወኦ ኮሚቴ ይርኣይ ኣሎ። እንተኾነ ኣባላት እቲ ኮሚቴ ቅድሚ እቲ ሓፈሻዊ ጉበኤ ቀጻሊ ሰኑይ ምዝዛሙ ናይ ምርኻብ ዕድሎም ዝነኣሰ ብምዃኑ፡ ብመሰረት ሕጊ ሕቡራት ሃገራት  ጉላም ኣይዛክዛይ ኣምባሳደር እታ ሃገር ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ ክጸንሕ እዩ። ንሱ ኣብቲ ቀጻሊ ሰኑይ ብኣቆጻጽራ ፈረንጂ 27 መስከረም ዝካየድ ናይ መወዳእታ ኣኼባ እቲ ሓፈሻዊ ጉባኤ ዘረባ ከስምዕ ትጽቢት ይግበር። ጣሊባን ግና ልኡኽቶ እቲ ኣምባሳደር ‘‘ድሕሪ ሕዚ ነታ ሃገር ኣይውክልን’’ ኢሉ። ብተወሳኺ ብዙሓት ሃገራት ንፕረዚደንት ነበር ኣሽራፍ ጋኒ ኣፍልጦ ከምዘይህበኦ እውን እቲ ጉጅለ ገሊጹ። ኣሽራፍ ጋኒ ዕጡቓት ጣሊባን ናብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ካቡል ምግስጋሶም ስዒቡ እዩ 15 ነሓሰ ካብታ ሃገር ወጺኡ። ኣብዚ እዋን ድማ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ተዓቚቡ ይርከብ። ጣሊባን ንመንግስቲ እታ ሃገር ገልቢጦም ካብ 1996 ክሳብ 2001 ንኣፍጋኒስታን ኣብ ዘመሓደሩሉ እዋን ፡ ብጸቕጢ እቲ ኣፍልጦ ዝህብ ኮሚተ፡ እቲ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃራት ወኪል ኮይኑ ዝጸንሐ ውልቀ ሰብ ኣብ ቦትኡ ክቕጽል ተገይሩ ነይሩ። ኣብቲ ትማሊ ዝተጀመረ ዋዕላ ሕቡራት ሃገራት፡ መራሕቲ ሃገራት ምስ ጣሊባን ክሰርሑ ኳታር ተማሕጺና። እታ ሃገር፡ ንጣሊባን ምግላል ንፖለቲካዊ ቅልውላው ኣፍጋኒስታን ካብ ምግዳድ ዝሓለፈ ረብሓ የብሉን በሃሊት እያ።


ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ዝተኸፈቱላ ኣፍጋኒስታን ደቂ ኣንስትዮ ካብ ትምህርቲ በዂረን

ጣሊባን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ዝተኸፈቱላ ኣፍጋኒስታን፡ ንደቂ ኣንስትዮ ብምኽልካል ደቂ ተባዕትዮ ተምሃሮን መምህራንን ናብ ቤት ትምህርቲ ክምለሱ ፈቒዲም፡፡ ንቢቢሲ ቃለን ዝሃባ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ትምህርተን ክምለሳ ዘይምኽኣለን ከምዘሕዘነን ገሊጸን፡፡ ሓንቲ ካብተን ተምሃሮ ‘‘ኩሉ ነገር ጸልሚቱ እዩ ዝረኣየካ’’ ክትብል ተዛሪባ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ስልጣን ዝተቖጻጸሩ ሰብመዚ ጣሊባን ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ብዝምልከት ኣብ ሓደ ውሳነ ንምብጻሕ ይሰርሑ ከምዘለዉ ገሊጾም ነይሮም፡፡ ጣሊባን ናብቲ ኣብ ልዕሊ መሰላት ኣጓላትን ደቂ ኣንስትዮን ከቢድ ገደብ ኣንቢሩሉ ዝነበረ  ናይ 1990ታት ዘበነ ስልጣኑ ዓይነት ምሕደራ ከይምለስ ብዙሓት ሰጊኦም ኣለዉ፡፡ ኣብቲ ሓድሽ መንግስቲ እስላማዊ ሕጊ ብዘይጠሓሰ መልክዕ ደቂ ኣንስትዮ ክመሃራን ክሰርሓን ከምዘፍቅዱ እቶም ሰበስልጣን ገሊጾም ነይሮም፡፡ እንተኾነ ሰራሕተኛታት ደቂ ኣንስትዮ ጸጥታዊ ኩነታት ክሳብ ዝመሓየሽ ብዝብል ኣብ ገዝአን ክጸንሓ ዝተነገረን ኮይኑ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ነተን ነቲ ደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ዘጠቓለለ ጊዝያዊ መንግስቲ ተቓዊመን ሰልፊ ዝወጻ ደቂ ኣንስትዮ ክቕጥቅጡወን ተራእዮም እዮም፡፡ እቲ እስላማዊ ጉጅል ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ንሚኒስትሪ  ጉዳያት ደቂ አንስትዮ እታ ሃገር ብምዕጻው ብካልእ ተሪር ሃይማኖታዊ ሕጊታት ዘፈጽም ክፍሊ ተኪእዎ እዩ፡፡ ‘ብዛዕባ መጻኢ ህይወተይ ኣዝየ ተሻቒለ’’ ብቐዳም ኣብያተ ትምህርቲ ቅድሚ ምኽፋተን ዝወጸ መግለጺ ኩሉም ደቂ ተባዕዮ መምህራንን ተምሃሮን ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ክምለሱ ዝጽውዕ እዩ፡፡ ወሃቢ ቃል ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ቀረባ እዋን ከምዝኽፈታን ሰብመዚ ኣብቲ ጉዳይ ይሰርሑ ከምዘለዉን ምግለጹ ወኪል ዜና ባክታር ጸኒሑ ሒዝዎ ኣብ ዝወጸ ጸብጻብ ኣመልኪቱ፡፡ በጽሒ ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ መጓዓዝያ ዝረኽበሉ ኩነታት ይደልዩ ከምዘለዉ እውን እቲ ወሃቢ ቃል ንቢቢሲ ገሊጹ እዩ፡፡ እተን ተምሃሮን ቤተሰበንን ግና እቲ ኩነታት ተስፋ ከምዘይብሉ እዮም ዝገልጹ፡፡ ተማሂራ ክኢላ ሕጊ ክትከውን ከምእደልይ ዝገለጸት ሓንቲ ተምሃሪት ‘‘ብዛዕባ መጸኢ ህይወተይ ተሻቒለ’’ ክትብል ገሊጻ፡፡ ካልእቲ ነባሪት ካቡል ዝኾነት ጓል 16 ዓመት ተምሃሪት እውን ‘‘ዘሕዝን መዓልቲ’’ ብምባል እቲ ስጉምቲ ከምዘጉሃያ ገሊጻ ፡፡ ‘‘ዶ/ር ክኸውን እየ ዝደሊ ነይረ፤ ሕልመይ ግን ጠፊኡ እዩ፡፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ዝምልሱና ኣይመስለንን፤ ዋለ‘ኳ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ አንተኸፈቱ ደቂ ኣንስትዮ ክመሃራ ኣይደልዩወንን ’’ ኢላ፡፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ክመሃራ ከምዘፍቅዱን እንተኾነ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ኮፍ ኢለን ከምዘይመሃራን ጣሊባን ኣፍሊጡ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና ደቂ ኣንስትዮ ፈሊኻ ንምምሃር እኹል ሃብቲ ብዘይ ምህላዉ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ትምህርቲ ክኽልከላ ከምዝኽእላ  ገለ ሰባት ይዛረቡ።


ሓንጻጺ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ‘9/11’ ከመይ ካብ ኢድ ኤፍቢኣይ ከምልጥ ክኢሉ?

ነቲ ቅድሚ 20 ዓመታት ኣብ ኣመሪካ ነፈርቲ ብምጭዋይ ምስ ህንጻታት ክላተማ ብምግባር ብዙሓት ሰባት ክሃልቁ ዝገበረ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ዝሓንጸጸ ካልድ ሸኽ መሓመድ፡ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ፍርዱ ይጽበ እዩ ዘሎ፡፡ ኮይኑ ግና ቅድሚ ነቲ እከይ ተግባር ምፍጸሙ ጠጠው ምባል ይከኣልዶ ነይሩ ይኸውን? ፍራንክ ፐለግሪኖ፡ ኣብ ማለዥያ ኣብ ዝርከብ መደቀሲ ክፍሊ ሓደ ሆቴል ኮፍ ኢሉ እንከሎ፡ ነፈርቲ ናብቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝርከብ መንታ ህንጻ እንትጋጨዋ ዘርእይ ቪድዮ ኣብ ቴሌቪዥን ርእዩዎ፡፡ ሽዑ ንሽዑ ድማ ኣብ ኣእምርኡ ሓደ ሓሳብ ብልጭ ኢሉ፡ ‘‘ እግዚኦ! ነዚ ዝፈጸመ ካልድ ሸኽ መሓመድ ክኸውን ኣለዎ’’ ክብል ድማ ንነብሱ ተዛረባ፡፡ እቲ ድልየትን ዕላማን ምስ ባህጊ እቲ ተኸሳሲ ዝገጣጠም እዩ፤ ፐለግሪኖ ድማ ነዚ ክፈልጥ ኣብ ዘኽእሎ ፍሉይ ቦታ ነይሩ፡፡ ፍሉይ መርማሪ ኤፍቢኣይ ዝነበረ ፐለግሪኖ፡ ነቲ ተኸሳሲ ዳርጋ ን 30 ዓመታት ተኸታቲልዎ እዩ፤ ዛጊድ ግን ፍርዲ ኣይተውሃቦን። ጠበቓ መሓመድ ንቢቢሲ ከምዝገለጾ ድማ እቲ ጉዳይ መዕለቢ ክረከብ ገና ካልእ 20 ዓመት ክውስድ ይኽእል እዩ፡፡ መራሒ ኣልቃዒዳ ዝነበረ ኦሳማ ቢን ላደን፡ እቲ ቀንዲ ሃንዳሲ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ‘9/11’ ተገይሩ እዩ ዝውሰድ ነይሩ፡፡ እቲ ሓቂ ግና እቲ ‘‘ቀንዲ ሓንጻጺ’’ መሓመድ ከምዝኾነ እዩ ነቲ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ዝምርምር ኮምሽን ዝገልጽ፡፡ ነቲ ሓሳብ ኣመንጭዩ ናብ ኣልቃዒደቃ ዝወሰዶ ንሱ እዩ፡፡ ኣብ ኩዌት ዝተወለደ መሓመድ፡ ቅድሚ ኣብቲ ናይ 1980ታት ኲናት ኣፍጋኒስታን ምክፋሉ ኣብ ኣመሪካ እዩ ተማሂሩ፡፡ ቅድሚ መጥቃዕቲ ‘9/11’ መርማሪ ኤፍቢኣይ ፍራንክ ፐለግሪኖ፡ ኣብ ናይ መሓመድ መጋባእያ ነይሩ፡፡ ኣብቲ እዋን ፐለግሪኖ ነቲ ኣብ 1993 ኣብ ማእከል ንግዲ ዓለም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦምባ ክምርምር ተመዲቡ ነይሩ፡፡ ሽዑ እዩ ድማ ሽም መሓመድ ንፈለማ እዋን ናብ እዝኒ ሰብ መዚ ኣመሪካ ዝኣተወ፤ ምኽንያቱ ናብ ሓደ ካብቶም ኣብቲ መጥቃዕቲ ዝተሳተፉ ሰባት ብባንኪ ገንዘብ ልኢኹ ስለዝነበረ እዩ፡፡ ኣብ 1995 ኣብ ልዕሊ ብዙሓት መገዲ ኣየራት መጥቃዕቲ ንምፍጻም ምስ ዝተሓንጸጸ ግብረሽበራዊ ትልሚ ሽሙ ምስተተሓሓዘ ድማ ፐለግሪኖ መጠን ድልየት መሓመድ ክርዳእ ክኢሉ፡፡ ኣብ መፋርቕ 90ታት ተኸታቲሉ ኣብ ኳታር ክሕዞ ቀሪቡ ነይሩ፡፡ ፐለግሪኖ ዝሓዛ ጉጅለ ንመሓመድ ኣሲራ ንምውሳድ ነፋሪት አዳልያ ኣብ ኦማን በጺሓ፤ ኮይኑ ግና ዕግርግር ከይፍጠር ብምስጋእ ኣብ ባይታ ዝነበሩ ዲፓሎማሰኛታት ኣመሪካ፡ ክፈቕዱ አይከኣሉን፡፡ ጸኒሑ ድማ ሰብመዚ ኳታር መሓመድ ከምዝጠፈኦም እቲ ኣምባሳደር ንፐለግሪኖ ነጊርዎ፡፡ ኣዝዩ ከምዝሓረቐ ብምግላጽ ድማ ወርቃዊ ዕድል ከምዘባኸኑ ይዛረብ፡፡ ኣብ መፋርቕ 90ታት መሓመድ ከም ቀንዲ ተደላዪ ከምዘይነበረ እዩ እቲ መርማሪ ዝገልጽ፡፡ ኣብ ዝርዝር 10 ኣዝዮም ተደለይቲ ኣመሪካ እኳ ክረኽቦ ኣይከኣለን፡፡ ‘‘ ብዙሓት ዝገደዱ ግብረሽበራውያን ኣለዉ ኢሎምኒ ነይሮም’’ ይብል፡፡ ብኣመሪካ ከምዝድለ ዝተረደአ ዝመስል መሓመድ ካብ ኳታር ወጺኡ ናብ ኣፍጋኒስታን ኣትዩ፡፡ ሽሙ ምስ ብዙሓት ምንቅስቓሳት ግረሽበራ ክለዓል ዝጀመረ መሓመድ ኣብቲ እዋን እዩ አብረርቲ ኣሰልጢንካ ነፈርቲ ናብ ህንጻታት ኣመሪካ ብምልታም መጥቃዕቲ ምፍጻም ዝብል ሓሳብ ሒዙ ናብ ኦሳማ ቢን ላደን ዝቐረበ፡፡ ካብኡ መጥቃዕቲ ‘9/11 ኣጋጢሙ’፡፡ ሓንጻጺ እቲ መጥቃዕቲ መሓመድ ከምዝኾነ ሓደ ቀንዲ ኣባል ኣልቃዒዳ ምስገለጸ ድማ ጥርጣረ ፐረግሪኖ ሓቂ ኮይኑ ተረኺቡ፡፡ ‘‘ንሱ ምዃኑ ምስ ኣረጋገጽና ካባይ ንላዕሊ ዝጎሃየ ኣይነበረን’’ ይብል፡፡ መሓመድ ኣብ 2003 ኣብ ፓኪስታን ተታሒዙ ተኣሲሩ ፡፡ ፐለግሪኖ ድማ በቲ ዝፈጸሞ ገበን ናብ ፍርዲ ክቐርብ እዩ ዝብል ተስፋ ነይሩዎ፡፡ ግን ደሃዩ ጠፊኡ፡፡ ነቶም ገበናት ክኣምን ብዙሕ መግረፍትን ስቅያትን ዝተፈጸሞ መሓመድ፡ ብዛዕባ ዝሓንጸጾም ብዙሓት መጥቃዕቲታት ኣሚኑ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና መብዛሕተኦም ዝዛረቦም ሓቂ ከምዘይነበሩ ጸብጻብ ሰኔት የመልክት፡፡ ኣብ 2006 ኣዝዮም ዝድለዩ ተጠርጠርቲ ናብ ጓንታናሞ በይ ምስተወሰዱ ግና መርመርቲ ኤፍቢኣይ ክረኽቡዎም ተፈቒዱ፡፡ አብ ጥሪ 2007 ድማ ፍራንክ ፐለግሪኖ ምስቲ ንዓመታት ክሃድኖ ዝጸንሐ መሓመድ ንፈለማ እዋን ገጽ ንገጽ ተራኺቦም፡፡ እንታይ ከምዝበሎ ንምዝራብ እኳ ፍቓደኛ እንተዘይኮነ ንመሓመድ ግን ‘‘እመኑ ኣይትእመኑ ተጻዋታይን ጽቡቕን እዩ’’ ክብል ገሊጽዎ፡፡ ክረኣይ ዝፈቱን ጣዕሳ ዝበሃል ዘይረኣዮ ከምዝኾነን እውን ይገልጽ፡፡ ነቲ ኣብ 9/11 ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ፍትሒ ንምርካብ ዝተገበረ ፈተነታት ኣይሰመረን፡፡ ኣብ ኒውዮርክ ክካየድ ተሓሲቡ ዝነበረ መጋባእያ እውን ብተቓውሞ ህዝብን ፖለቲካን ተዓናቒፉ እዩ፡፡ ‘‘ኩሉሰብ ኣብዚ ክንርእዮ ኣይንደልን፤ ኣብ ጓንታናሞ ኣቐምጥዎ ኢሉ’’ ይብል ፐለግሪኖ፡፡ ኣብ ጓንታናሞ ተጀሚሩ ዝነበረ ወታሃደራዊ መጋባእያ እውን ብምኽንያት ምድንጓያት ዳሓር ድማ ብምኽንያት ኮቪድ እቲ ማእከል ስለዝተዓጸወ እቲ መስርሕ ክጓተት ክኢሉ ፡፡ ኣብዚ ሰሙን ብዙሓት መጋባእያታት ይሳለጡኳ እንተሃለዉ መወዳእትኡ ግን ገና እዩ ዝመስል፡፡ ናይ ዳያኑ ምቅይያር ካልእ ነቲ መስርሕ ዘጓተተቶ ኮይኑ ኣብዚ እዋን ተሸይሙ ዘሎ ሓድሽ ዳይና ድማ ኣብቲ ‘‘ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ዝዓበየ መጋባእያ ገበን’’ ቅድሚኡ ናይ ዝተኻየዱ መጋባእያታት ኣስታት 35 ሽሕ ገጽ ሰነዳት ንምርኣይን ንምርዳእን ግዘ ክወስደሉ እዩ፡፡ ፕለግሪኖ ናይ መሓመድ ወታሃደራዊ መጋባእያ ፍጻመ ንምርኣይ ክብል ጥሮታ ዝወጸሉ እዋን ብሰለስተ ዓመት ኣናዊሕዎ ነይሩ፡፡ ‘‘ካብ ስራሕ እንከይተሰናበትኩ መወዳእትኡ እንተዝርእይ ጽቡቕ ነይሩ’’ ይብል፡፡ ኮይኑ ግና ክሰልጥ ብዘይምኽኣሉ፡ ብጥሮታ ተሰናቢቱ ክወጽእ ተገዲዱ፡፡ ንመሓመድ ኣብ 90ታት ሒዝናዮ እንተንኸውን ንመጥቃዕቲ 9/11 መትረፍናዮዶ ዝብል ሓሳብ ይርብሾን ኣብ ስርሑ ዕዉት ከምዘይነበረ ክስመዖ ከምዝገብርን ይዛረብ፡፡ ‘‘ሽሙ መዓልታዊ እዩ ናብ ኣእምሮይ ዝመላለስ፤ ጽቡቕ ሓሳብ እውን ኣይኮነን’’ ይብል ፐለግሪኖ፡፡


ኣመሪካ፡ ኣይኤስ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል መጥቃዕቲ ክፍጽም ከምዝኽእል ኣጠንቂቓ

ኣመሪካ፡ እቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከብ ኣካል ኣይኤስ [ዳዕሽ] ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል መጥቃዕቲ ክፍጽም ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ከምዘለዋ ኣጠንቂቓ። ኣብ ኣፍ ደገ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ‘ናይ ድሕነት ስግኣት’ ከምዘሎ ዝሓበረ፡ ካብ መንግስቲ ኣመሪካ ዝተውሃበ እዚ ናይ ድሕነት መጠንቀቕታ፡ ዜጋታታ ካብ'ቲ ከባቢ ክርሕቑ ኣጠንቂቑ። ናብ መዕርፎ ነፈርቲ ክኸዱ ዝግባእ ሰባት ብመገዲ መንግስቲ ኣመሪካ ዝተነግሮም ጥራይ ክኸውን ከምዝግባእ ኣብቲ ናይ ድሕነት መጠንቀቕታ ሓበሬታ ተገሊጹ። ወተሃደራዊ ሓለፍቲ ኣመሪካ፡ ኣብ’ቲ ከባቢ ዘሎ ምዕባለ ይከታተሎ ከምዘሎን ኣማራጺ መውጽኢ መገድታት ይርኢ ከምዘሎን ሓቢሩ። እቲ ብኣመሪካ ዝወጽአ መጠንቀቕታ ብዝምልከት ዛጊድ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይተውሃበን፤ እቲ እስላማዊ ጉጅለ’ውን ንዕኡ ኣመልኪቱ ዝሃቦ ዕላዊ መግለጺ የለን። እቲ ትማሊ ካብ መንግስቲ ኣመሪካ መጠንቀቕታ ቀዳም ዝተውሃበ፡ ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ምስተቖጻጸሩ ኣብ ጥቓ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዘጓንፍ ዘሎ ዕግርግርን ናይ ኣሸሓት ምጽቕቓጥን ስዒቡ እዩ። እቲ እስላማዊ ጉጅለ ጣሊባን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ መላእ እታ ሃገር ግስጋሰ ከርኢ ምስ ጸንሐ፡  ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ካቡል ምቁጽጻሩ ይዝከር። ብዙሓት ሰባት፡ ካብታ ሃገር ክወጽኡ ብምትስፋው፡ ኣብ ጥቓ እቲ መዕርፊ ነፈርቲ ተኣኪቦም ይጸቓቐጡ ኣለዉ። ምስ መንግስቲ ኣመሪካ ክሰርሑ ዝጸንሑን ኣብ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ክነጥፉ ዝጸንሑ ዜጋታተት እታ ሃገር፡ ጣሊባን ናይ ሕነ ምፍዳይ ስጉምቲ ከይወስደሎም ይፈርሑ። ትማሊ ኣብቲ መዕርፎ ነፈርቲ እንታይ ኣጓኒፉ? ኣብታ ሃገር፡ ወኪል ስካይ ኒውስ፡ ስቶርት ራምሳይ፡ ካብ መንጎ እቶም በኣሸሓት ዝቑጸሩ ኣብ’ ኣፍደገ መዕርፎ ነፈርቲ ዝርከቡ ሰባት፡ ገለ ኣብ ቅድሚት ዝነበሩ ንሓደጋ ሞት ከምዘተቓልዑ ይዛረብ። ገለ ወተሃደራት እንግሊዝ፡ ካብቶም ንሓደጋ ዝተቓልዑ ኣሸሓት ንገለ ስሒቦም ከድሕኑ ተራእዮም። ገለ ሰባት ክሳብ ሞት ዘብጽሕ ጉድኣት ከምዘጓነፎም ብምግላጽ፡ እቲ ተጓንፎ ዛጊድ እቲ ዝኸፍአ እዩ ኢልዎ። ኣብቲ ናይ ትማሊ መብርሂ ከምዝተሓበረ፡ 2500 ኣመሪካውያን ዝርከብዎም 17 ሽሕ ሰባት ካብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ወጺኦም ኣለዉ። ገለ ካብቶም ክወጽኡ ዝፈተኑ ኣመሪካውያንን ኣፍጋኒስታንን ምንክልባት ከምዝበጽሖም ሓደ በዓል ስልጣን ተዛሪቡ። ቃል ወሃቢ ሚነሲእተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ግን፡ ኣብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዘጓንፍ ዘሎ ምጽቕቓጥ ንምትራፍ መምርሒ ከምዘውጸአ ንቢቢሲ ገሊጹ። ምስ ሕድሕድ ኣመሪካዊ ዜጋ ምዝርራብ ዘኽእሎ ናይ ርክባት መገዲ ከምዝዘርግሑ’ውን ገሊጹ። ካልኦት ሃገራት’ውን ኣብታ ሃገር ንዝርከቡ ዜጋታቶም መጠንቀቕታ ኣመሓላሊፎም ኣለዉ። ጀርመንን ስዊድን ኣብ’ቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዘሎ ናይ ድሕነት ጸገም ኣመልኪቶም ንዜጋታቶም መጠንቀቕታ ካብ ዘውጽኡ ሃገራት ገለ እዮም። ንግዚኡ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ወተሃደራት ኣመሪካ ዝተቖጻጸርዎ ኾይኑ፤ ንዜጋታት ኣመሪካን ካልኦት ንድሕነቶም ዝሰግኡን ሰባት ብቻርተርድ በረራ ከውጽኡ እናሓገዙ ይርከቡ። እንተኾነ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ  ኣብ ነሓሰ 31 ካብቲ ከባቢ ክተወጽእ ምዃና ዝዝረብ ኮይኑ፡ ብድሕሪኡ ኣብቲ ከባቢ እንታይ ከምዘጋጥም ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። ዋና ጸሓፊ ኪዳን ኣትላንቲክ [ኔቶ]፡ ጄንስ ስቶልተንበርግ ግና፡ ብድሕሪኡ’ውን እንተኾነ እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ኣብ ኢዶም ክጸንሕ ገለ ሃገራት ይሓታ ከምዘለዋ ሓቲቱ። ካብኣተን ሓንቲ፡ እንግሊዝ ትርከብን። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ዮሴፍ ቦሬል፡ ኣመሪካ ክሳብ እቲ ዕለት ኩሎም እቶም ክወጽኡ እትደልዮም ወዲኣ ክተውጽእ ዝሕሰብ ኣይኮነን ኢሉ። ትማሊ ኣላባማ ኣብ ዝተብሃለት ግዝኣት ኣመሪካ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ነቲ ምስሓብ ወተሃደራት ኣመሪካ ብምንቃፍ፡ “ካብ ሓደ መራሒ ኣመሪካ ከምዚ ዓይነት ስንፍና ክረአ  ዝገርም እዩ” ክብል ነቒፉ። ቅድሚ 20 ዓመታት ናብታ ሃገር ወተሃደራት ዝለኣኸ ቀዳማይ ሚኒስተር እንግሊዝ ዝነበረ ቶኒ ብሌር ብወገኑ፡ እቲ ምስሓብ ወተሃደራት ‘ኣዝዩ ሓደገኛን ኣድላይ ዘይኮነን’ ክብል ነቲ ብምምሕዳር ፕረዚደንት ባይደን ዝተወስደ ስጉምቲ ነቒፉ። ኣብ መግለጺኡ፡ እንግሊዝ ኩሎም ዝሰግኡ ሰባትን ዜጋታትን ክሳብ ዝወጽኡ፡ ወተሃደራታ ኣብኡ ናይ ምጽናሕ ግዴታ ኣለዋ ኢሉ። ሓይሊታት ጣሊባን ከ? እዚ ከምዚ እንከሎ፡ ጣሊባን ነታ ርእሰ ከተማ ካብ ዝቆጻጸሩ ንነጀ ስልጣኖም የጠናኽሩ ኣለዉ። ሓደ ካብ መስረትቲ እቲ ጉጅለ ዝኾነ፡ ሙላህ ኣብዱል ጋኒ ባራዳር፡ ናብ ካቡል ኣምሪሑ ኣብ ምስረታ ሓድሽ መንግስቲ ይዘራረብ ከምዘሎ ይዝረብ። ንሱ፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ጉጅለ እቲ ዝለዓለ ተፈላጥነት ዘለዎ ሰብ ኮይኑ፡ መራሒ እታ ሃገር ናይ ምዃን ተኽእሎ ከመዘሎ ይዝረብ። ሓደ በዓል ስልጣን ንሮይተርስ ከምዝበሎ፡ ጣሊባን ክምስርትዎ ዝህቅኑ ዘሎ መንግስቲ ከም’ቲ ምዕራባውያን ‘ዲሞክራስያዊ’ ዝብለዎ ዓይነት እንተዘይኮነ’ኳ፡ መሰል ሕድሕድ ዜጋታት ዘኽብር ክኸውን እዩ። ሚስተር ባራዳር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 2020፡ መንግስቲ ኣመሪካ፡ ወተሃደራቱ ካብታ ሃገር ንከውጽእ ዝተፋራረመ መራሒ ጣሊባን እዩ።


ጆ ባይደን፡ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ካልኣይ መጥቃዕቲ ክፍጸም ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ

ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ኣዘዝቲ ሰራዊት ነጊሮምኒ ኢሉ ከምዝገለጾ፡ እቲ መጥቃዕቲ ምናልባሽ’ውን ሎሚ ሰንበት ክፍጸም ይኽእል እዩ ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣመሪካውያን ዜጋታት ካብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ንገዛእ ርእሶም ከርሕቑ ኣጠንቂቑ ኣሎ። ኣመሪካ ሕዚ’ውን ሰባት ምግዓዝ ቀጺላ’ኳ እንተሃለወት፡ ወተሃደራት እንግሊኦዝ፣ ዲፕሎማሰኛታትን ሰብ መዝን ካብ ካቡል  መሊኦም ወጺኢም ኣለዉ ተባሂሉ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ናይ 170 ሰባት ህይወት ኣስኢኑ ተባሂሉ። ኾራሳን ኣብ ዝተብሃለት ክልል ዝርከብ ጨንፈር ጉጅለ ዳዕሽ [ኣይኤስ] ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሞ ሓላፍነት ወሲዱ ኣሎ። ምስ’ዚ ብዝዛመድ ድማ፡ ከም ግብረ ምላሽ፡ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ እቲ ጉጅለ መጥቃዕቲ ድሮን ብምፍጻምን ንክልተ ላዕለዎት ሓለፍቲ’ቲ ጉጅለ ከምዝቐተለት ገሊጻ። እቶም ተቐቲሎም ዝተብሃሉ ሓለፍቲ ኣብ ምውዳድ እቲ መጥቃዕቲ ምስታፎሙን ዘይምስታፎሙን ዝተፈልጠ ነገር የለን። ጆ ባይደን ኣብቲ ሎሚ ሰንበት ዝወጽአ መግለጺ፡ “እዚ ናይ መወዳእታ መጥቃዕቲ ኣይኮነን፤ ኣብዚ ተግባር ዝተሳተፈ ኩሉ ዋግኡ ክሳብ ዝረክብ ክንቅጽለሉ ኢና” ኢሉ። እዚ ጨንፈር [ኣይኤስ-ከይ]፡ ካብቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ እስላማዊ ጉጅለታት፡ እቲ ኣዝዩ ሕሉፍ ኣኽራሪ ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ምስ ጣሊባን ድማ፡ ሰፊሕ ኣፈላላይ ከምዘለዎምን፡ ምስ ኣመሪካ ዝገበርዎ ውዕል ከምዝቃወምን ይገልጽ። ጣሊባን ነቲ ብመንግስቲ ኣመሪካ ዝተወስደ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ዝተቓወመ ኾይኑ፡ ወሃቢ ቃል ጣሊባን ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡  ‘መጀመርታ ምሳና ከማኸሩ ነይርዎም’ ኢሉ። ወተሃደራት ኣመሪካ ክወጽኡ ዝጀመሩ ኾይኖም፡ ሕዚ ካብቶም 5800 ኣብኡ ዝተረፉ 4 ሽሕ ጥራይ ከምዝኾኑ ይዝረብ። ሰብ መዚ ኣመሪካ ከምዝብልዎ፡ እተን ዝቕጽላ ሒደት መዓልታት ኣዝየን ሓደገኛታት ክኾና ከምዝኽእላ ስግኣቶም ገሊጾም። ሕዚ ካብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ከግዕዙ ካብ ዘለዎም ዜጋታት ሓደ ሽሕ ጥራይ እዮም ዝተርፉ ተባሂሉ። ኣፍጋኒስታን ንመብዛሕተኦም ኣፍጋኒስታውያን ናብ መዕርፎ ነፈርቲ ምሕላፍ ካሊኦምዎም ተባሂሉ። ጣልያን ካብ ካቡል ዝበዝሑ ኣፍጋን ዝወሰደት ኣውሮጳዊት ሃገር ኮይና፡ ዛጊድ 5 ሽሕ ሰባት ኣግዒዛ ከምዘላ ኣፍሊጣ። ጀርመን 4 ሽሕ፤ ፈረንሳይ ድማ 2800 ሰባት ኣፍጋን ወሲዳ። ኣብዝሓ፡ ኣፍጋኒስታውያን ካብታ ሃገር ብነፋሪት ናይ ምውጻእ ሕልሞም ደጊም ዘይሕሰብ እንትኸውን፡ ብፓኪስታን ኣቢሎም ብምድራዊ ዶባት ይወጽኡ ከምዘለዉ ይዝርብ። ፈራንሳይን ብሪጣንያን፡ ኣብ ካቡል ዜጋታት ዝወጽእሉ ነጻ ዞባ ክፍጠር ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓቲተን ኣለዋ። ኣብታ ሃገር ቁጠባዊ ቅልውላው ከየጋጥም ተሰጊኡ ዘሎ ኾይኑ፡ ትማሊ ቀዳም ብዙሓት ሰባት ኣብ ኣፍደገታት ባንክንታት ተቓውሞ ከስምዑ ተራእዮም።


ሽንጥሮ ፓንዢር፡ እታ ክሳብ ሕጂ ጣሊባን 'ክስዕራ' ዘይክኣለ ሽንጥሮ ኣፍጋኒስታን

ፓንዢር፡ ካብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ካቡል ንኣንፈት ሰሜን ምዕራብ ኣስታት 150 ኪሎ ሜትሮ ርሒቓ ትርከብ። እዛ ሽንጥሮ፡ ብእምባታት ዝተኸበበት ኮይና እታ ናይ መወዳእታ ኣብ ትሕቲ ጣሊባን ዘይኣተወትን ኣንጻር እቲ ጉጅለ ዝቐንዐ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝካየደላ ዘላን እያ። ኣብ ዝሓለፉ 40 ዓመታት'ውን ወራር ዝተፈላለዩ ሓይልታት ከተፍሽል ጸኒሓ። ሽንጥሮ ፓንዢር፡ ኣብ 1980ታት [ካብ 1979 ክሳብ 1989] ንወራር ሶቭየት ሕብረት [ናይ ሕጂ ሩሲያ] መኪታ ብርክት ዝበላ መካይን ሶቭየትን ወተሃደራት መንግስቲ ኣፍጋንን ናብ ዝመጽኦ መሊሳ። ኣብ 1990ታት'ውን [ካብ 1996 ክሳብ 2001 ኣብ ዘሎ ግዜ] ኣንጻር ጣሊባን ተዋጊኣ፤ ሓያል ድፋዕ ተቓወምቲ እዚ እስላማዊ ጉጅለ ከኣ ኮይና። "ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣለዋ ካብ ዝብሃላ ውሑሳት ዞባታት ሓንቲ'ያ ነይራ" ትብል ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሜሪያም ኣማን። ሕጂ ድማ፡ ካብ መላእ 34 ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን ንበይና ኣብ ኢድ ጣሊባን ዘይወደቐት ክትከውን እንከላ፡ ጣሊባን ግን እቲ ከባቢ ንምቁጽጻር ሓይልታቱ የዋፍር ከም ዘሎ ገሊጹ። ሓላፊ ክፍሊ ቑጠባ ፓንዢር ኣብዱል ራሕማን ኣብዚ ሰሙን "ንኻልኣይ ግዜ ንጣሊባን ክንስዕሮ ድሉዋት ኢና" ኢሉ ነይሩ። ቐዳማይ ምኽትል ፕረዝደንት መንግስቲ ኣሽራፍ ጋህኒ ዝኾነ ኣምሩላህ ሳልሕ'ውን ነዚ ሓሳብ ደጊሙዎ'ዩ። ፕረዚደንት እታ ሃገር ጣሊባን ንካቡል ክቆጻጸር እንከሎ ቅድሚ 11 መዓልቲ ሃዲሙ ክወጽእ እንከሎ፡ ሕጂ'ውን ኣብታ ሃገር ምህላው ዝገልጽ ምኽትል ግን "ሕጋዊ ፕረዚደንት እዋን ስግግር" ኣነ እየ ይብል። ሳልሕ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ህዝቢ ኣፍጋን ናብቲ ኣብታ ሽንጥሮ ተጀሚሩ ዘሎ ቓልሲ ተቓውሞ ክጽምበር ሓቲቱ ኣሎ። እቲ ምንቅስቓስ ንመላእ ሃገር ኣብነት ክኸውን ከም ዝክእል'ውን ሓቢሩ። "ኣብ ትሕቲ ሓደ ገዛ ምስ ጣሊባን ክርከብ ኣይኽእልን። ፈጺመ!" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እዚ መልእኽቲ ንብዙሓት ኣፍጋናውያን ዘእምን ክኸውን ይኽእል'ዩ ትብል ጋዜጠኛ ኣማን። እቲ ምኽትል ፕረዚደንት ኣብ ጎኒ እቶም ብወዲ 'ኣንበሳ ፓንዢር' ተባሂሉ ዝፍለጥ ሓርበኛ እታ ግዝኣት ዝኾነ ኣሕመድ ሻ መስዑድ ዝኾነ ኣሕመድ መስዑድ ይምርሑ ከም ዘሎው ይእመን። ኣሕመድ ሻ መስዑድ፡ ኣብ 1990ታት ኣንጻር ጣሊባን ዝነበረ ተቓውሞ ዝመርሐ እዩ። ወዱ መስዑድ መስራቲ እቲ ሕጂ ኣብ ሽንጥሮ ፓንዢር ዝቐንዐ ጥምረት ኣንጻር ጣሊባን ኮይኑ፡ እቶም ሓይልታት ንባዕሎም ብሄራዊ ግንባር ተቓውሞ [NRF] ኢሎም ይጽውዑ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን መስዑድ ንዋሽንግተን ፖስት ኣብ ዝሃቦ ቃል "ፓንዢር ከም ናይ መወዳእታ ዕርዲ ናጽነት ኣፍጋኒስታን ክንከላኸል ኢና" ብምባል ሃገራት ምዕራብ ነዚ "ናይ ናጽነት ጉዳይ" ክድግፋ ጸዊዑ። ንምዃኑ ብዛዕባ ፓንዢር እንታይ ንፈልጥ? እቶም ንቃለስ ኣለና ዝብሉ ሓይልታትኸ? ሓላፊ ርክባት ወጻኢ ኤንኣርኤፍ ዓሊ ናዛሪ፡ እቲ ተቃውሞ ጸገማት እታ ሃገር ብሰላማዊ መገዲ ንክፍትሑ'ውን ዝጠልብ ምዃኑ'ኳ እንተገለጸ ካብ ጣሊባን ንዝመጽእ መጥቃዕቲ ዝምክቱ ኣሽሓት ወተሃደራት ከም ዘለዎም ግን ገሊጹ። ኣብቲ ሽንጥሮ ዝሰልጠኑ ሓይልታት ከምኡ'ውን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል መንግስቲ ኣፍጋን ዝነበሩን ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣንጻር ጣሊባን ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓትን ከም ዘለው ሓቢሩ። ብተወሳኺ እቶም ተቓወምቲ ጂኦግራፊያዊ ኣቀማምጣ እቲ ከባቢ ካልእ ጸጋ ከም ዝኾኖም ይዛረቡ። ኣጻድፍን ሽንጥሮን ፓንዡር ናብ ዕርዲ ተቐይሮም እንትዋጉኡሎም፡ እቶም እምባታት ከኣ ክንዲ ክሳድ ጠርሙዝ ዝኸውን መእተዊ ስለ ዘለዎም ብቐሊሉ ነቶም እምባታት ሰይርካ ምእታው ኣጸጋሚ ኩነታት ዝፈጥሩ'ዮም። ሩባ ፓንዡር ተሳጊርካ ድማ፡ እቲ ሽንጥሮ ሂንዱ ኩሽ ንዝብሃል ኣብ ሞንጎ ኣፍጋኒስታንን ሰሜን ምዕራብ ፓኪስታንን ዝርከብ እምባ ዝተጸግዐ ኮይኑ ንረኽቦ። እዚ መገዲ፡ ሰራዊት እቲ ናይ መወዳእታ ንማእከላይ ኤዥያ ዘገበረ ኣሌክሳንደር ዘ-ግሬት ናብዛ ሃገር ክሳገር ዝተጠቐመሉ ወሳኒ መገዲ ነይሩ። እዚ ዞባ ከም ናይ ንፋስ ሕርሻ፣ ግድባት ሃይድሮኤሌክትሪክ፣ መዓድናት ዝበሉ ጸጋታት ዝሓቖፈ'ዩ። ኣመሪካ ድማ ኣብዚ ከባቢ ትሕተ ቕርጺ መገዲታት ክትሃንጽ እንከላ፡ ካብ ርእሰ ከተማ ካቡል ናይ ሬድዮ ኣገልግሎት ክመጽኣሉ ዝኽእል ኩነታት ክፍጠር'ውን ገይራ። ይኹን'ምበር፡ ብመዳይ ቑጠባ እንተርኢና ኣብታ ሃገር ኣገደስቲ ካብ ዝብሃሉ ከባቢታት ኣይኮነን። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሃሩን ሻፊቕ፡ እቲ ከባቢ "ንደባይ ውግእ ምቹእ'ኳ እንተኾነ ስትራቴጂካዊ ቦታ ግን ኣይኮነን" ኢሉ። ወሲኹ "ንዝኾነ ኣገዳሲ ወደብ ወይ'ውን ኢንዳስትሪ ቐረባ ኣይኮነን፤ ዓመታዊ ንሃገራዊ ምህርቲ ዝውስኾ ነገር የለን" ኢሉ። ኣብቲ ከባቢ ካብ 150 ሽሕ ክሳብ 200 ሽሕ ነበርቲ ከም ዘለው ይግመት። ኩሎም ቋንቋ ፐርሺያ ዝዛረቡ ኮይኖም፡ ተወለድቲ ብሄር ታጂክ'ዮም። ታጂክ፡ ርብዒ እቲ 38 ሚሊየን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነብር ህዝቢ ዝሽፍኑ'ዮም። ብታሪኽ ኣንጻር ጣሊባን ዝኾነ ህዝቢ ምዃኑ ይፍለጥ። 'ምልክት ተቓውሞ' ኣብ ታሪኽ ተቓውሞ ፓንዢር ጎሊሑ ዝለዓል ኣሕማድ ሻ መስዑድ እዩ። ሞት ኣሕማድ ሻ መስዑድ ንብዙሓት ኣፍጋናውያን ዘሰንበደ ነይሩ። ንሱ፡ ፍሉጥ ተቓላሲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣንጻር ጣሊባን ዘለዓዓለ ኮይኑ፡ ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ኣብ ኣመሪካ ኣብ መስከረም 9/11 [2001] ዝተፈጸመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ብኣልቃዒዳ ተቐቲሉ። ኣብቲ ዞባ ካብ 1980ታት ክሳብ 1990ታት ንርእሰ ምሕደራ ዝካየድ ዝነበረ ቓልሲ መሪሑ'ዩ። "ኣንበሳ ፓንዢር" ብዝብል ሳጓ እዩ ዝፍለጥ። ፓንዢር ማለት - "ሓሙሽተ ኣናብስ" እዩ። ካብ ሓወልቲ ክሳብ ኣብ መወዓውዒ ዝተስኣለ ስእልን ኣብ መስኮት ድኳናት ዝተሰቕሉ ምስልታትን እቲ ሓርበኛ ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ካቡል ብቀንዱ ከኣ ኣብ ግዝኣት ፓንዢር ይርከቡ። ጋዜጠኛ ኣማን "ፓንዢር፡ ኣብ 1980ታት ኣንጻር ኣፍጋን-ሶቭየት ኣብ ዝተኻየደ ኲናት ዕርዲ ኣሕማድ ሻ መስዑድ'ያ ነይራ" ትብል። ጣሊባን ካብ ስልጣን ክወርድ እንከሎ'ውን፡ ኣብቲ ሽንጥሮ ኣብ ሞንጎ ዕጡቓትን ጣሊባንን ከበድቲ ውግኣት ከም ዝተኻየደ ትገልጽ። "መስዑድ ኣብ 2001 ካብ ዝመውት ንድሓር እታ ዞባ ውርሻ ተቓውሞ ኮይና ቐጺላ . . . እዚ ኣንጻር ጣሊባን ዝካየዱ ዝነበሩ ውግኣት ማለት'ዩ" ትብል። ኣብ ግዜ ፕረዚደንት ሃሚድ ካርዛይ ብሄራዊ ጅግና ተባሂሉ ይጽምበል ነይሩ። ካብ 2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ድማ 9 መስከረም [ዝተቐትለሉ መዓልቲ] መዓልቲ ሰማእታትን ኣሕመድ ሻ መስዑድን ኮይኑ ይዝከር። ምኽትል ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣማሩላህ ሳልሕ ንዕኡ ዘለዎ ውፍይነት ግልጺ ገይሩ'ዩ። "ውርሻ ጅግና፣ ውሩይ፣ ኮማንደርን መራሕን ኣሕመድ ሻ መስዑድ ፈጺመ ኣይክሕድን። ኣብ ዝኾነ ኩነታት ፈጺመ . . . ፈጺመ ንኣሸባሪ ጣሊባን ኣይምብርከኽን" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እቲ ምኽትል ፕሬዝደንት ተወላዲ ፓንዢር ኮይኑ ብሄሩ'ውን ታጂክ'ዩ። ኣብ 1990ታት ከኣ ኣካል እቲ ኣሕመድ ሻ መስዑድ ዝመርሖ ዝነበረ ጥምረት ሰሜን ነይሩ። ሂዩማን ራይትስ ዎች ብ2005 ብመሰረት ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝነበረ ኲናት ሓይልታቱ ኣብ ትሕቲ ምሕደርኡ ኮይኖም ብዝፈጸሙዎ  "ኣሕመድ ሻ መስዑድ ኣብ ብዙሓት ግህሰታት ተሳቲፉ'ዩ"። 'እዚ መዓልቲ ክመጽእ ከም ዝኽእል ንፈልጥ ነይርና' ሕጂ ድማ ወዲ 32 ዓመት ወዱ ኣሕመድ መስዑድ ነቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ይመርሖ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ዋሽንግተን ፖስት ሒዙዎ ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ፡ መስዑድ ሓይልታቱ ካብ ኣባላት ሰራዊትን ፍሉይ ሓይልን ኣፍጋን ድጋፍ ከም ዝረኽቡ ተዛሪቡ። "እዚ መዓልቲ ከም ዝመጽእ ስለ እንፈልጥ ኣቦይ ብህይወት እናሀለወ ኣትሒዝና ዝኣከብናዮም ብርክት ዝበሉ ኣጽዋራት ኣለውና" ኢሉ። ይኹን'ምበር ተወሳኺ ሓገዝ ከም ዝደልዩ ኣይሓብአን። "ኣንጻር ጣሊባን ቓልሲ ጀሚርና ኣለና፤ ግን ድማ ሓገዝ የድልየና'ዩ" ክብል ነቲ ኣብ ዋሽንግተን ፖስት ዝጽሓፎ ሓቢሩ። ወሲኹ "ኣባላት ጣሊባን መጥቃዕቲ እንተፈጺሞም፡ ዋላ'ውን ዘለና ሎጀስቲክስን ሓይልን እኹል ከም ዘይኾነ እናፈለጥና ካባና ከቢድ ምክልኻል ክገጥሞም'ዩ። ምዕራባውያን መሓዙትና ብቕልጡፍ ክሕግዙና እንተኽኢሎም ጠቕሊሎም ክውድኡ'ዮም" ኢሉ።


መጥቃዕቲ 9/11፡ 'ቃንዛ ድሕሪ ግዜ ከም ዝሃስስ በሊሕ ካራ'ዩ'

ጁፒተር ያምቤም፡ ኣብቲ ብመንታ ህንጻ ዝፍለጥ 'ወርልድ ትሬድ ሴንተር' ኣብ ዝርከብ 'ዊንደውስ ኦን ዘ-ዎርድል' ዝተባህለ ሬስቶራንት ሰራሕተኛ ነይሩ። 11 መስከረም 2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ምስ ወዲ ሓሙሽተ ዓመት ዝነበረ ወዱ ሳንቲ ጥዑም ግዜ ንከሕልፍ ባህጊ ነይሩዎ። ኣብ ቅርቅርቲ እቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝርከብ ነዊሕ ህንጻ ዘሎ ሬስቶራንት ስራሕ ዝበዝሖ ስለ ዝኾነ፡ ምስ ስድርኡ ብዙሕ ግዜ ንከሕልፍ ይጽገም ነይሩ። ኣብታ ሽዓ መዓልቲ ሓንቲ ክገብራ ዝደለየ፡ ምስ ወዱ ኩዕሶ ክጻወት፣ ብሽክሌታ ከመይ ከም እትዝወር ክምህሮ፤ በቃ ኣቦታት ንደቆም ዝገብሩዎ ንክገብር ጥራይ'ያ። ኣብታ ዕለት [ሰሉስ ነይራ] ጁፒተር ካብ ድቃሱ ምስ ተንስአ፡ ነብሱ ተሓጺቡ፣ ክዳኑ ተኸዲኑ ንበዓልቲ ቤቱ ናንሲ ስዒሙ ናብ ስርሑ ከይዱ። ጁፒተር፡ ብ1981 ዓ.ም ካብ ሰሜን ደቡብ ህንዲ ማኒፑር ናብ ኣመሪካ መጺኡ። ኣብዚ ዓብዪ ሬስቶራንት ድማ ማኔጀር ግብሪ [ድግስ] ኮይኑ ይሰርሕ ነይሩ። እቲ 110 ደርቢታት ዘለዎ መንታ ህንጻ ናይ ሓሙሽተ ዓመታት ናይ ስራሕ ቦታኡ ነይሩ። ኣብዚ ኣስታት 50 ሽሕ ሰራሕተኛታት ተቖጺሮም'ዮም፤ መዓልታዊ ከኣ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንስራሕ፣ ሸመታን ክምገቡን ይመጽኡ። ብ11 መስከረም፡ ጁፒተር ኣብቲ ሬስቶራንት ይካየድ ንዝነበረ ኣኼባ ቴክኖሎጂ ከተኣናግድ ሓላፍነት ተዋሂቡዎ ነይሩ። ኣብ ከተማ ቢኮን ኣብ ዘሎ መንበሪ ገዝኦም ዝነበረት በዓልቲ ቤቱ ናንሲ ኣብቲ ገዛ ጉምብሕ ጥልዕ ምባላ ኣይተረፈን። ሳንቲ ከኣ ናብ መውዓሊ ህጻናት ምኻድ ካብ ዝጅምር ክልተ ሰሙን ኮይኑዎ ኣሎ። ናንሲ፡ ነታ እትወስዶ መኪና ክትጽበ ድሕሪ ምጽናሕ ናብቲ ጸገማት ጥዕና ኣእምሮን ወልፍታትን ዘሎዎም ሰባት ዝሕገዝሉ ናይ ስራሕ ቦታኣ ትኸይድ። እዚ ካብ ገዝኣ 64 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ'ዩ ዝርከብ። ኣብ ስርሓ ምስ በጽሐት ግን ሓንቲ ነፋሪት ንህንጻ 'ወርልድ ትሬድ ሴንተር' ከም ዝሃረመት ትሰምዕ። "ኩሉ ሰብ ቴሌቪዥን ይርኢ ነይሩ፤ እቶም ህንጻታት ብነፈርቲ ክህረሙ ከለው ኣይርኣኹን" ትብል ናንሲ። ንጉሆ ሰዓት 8፡46፡ ነፋሪት ኣመሪካ ቑጽሪ በረራ 11 ኣብ ሰሜናዊ ሸነኽ እቲ ህንጻ ኣብ ሞንጎ ደርቢ 93ን 99ን ተቐርቂራ። ብሰንኪ እዚ እቶም ኣብ ላዕሊ ደርቢታት ዝነበሩ ሰባት ንታሕቲ ክወርዱ ኣይክኣሉን። በታ ነፋሪት ሙሉእ ንሙሉእ ተዓጊቶም። ሰባት ጥርንቕንቕ ኢሎም ተሸንከሩ፣ ሽዑ መሳኹቲ እቲ ህንጻ ብጸሊም ትኪ ተዓብሊኾም። ተሓጋጋዚ ማኔጀር እቲ ሬስቶራንት ናብቶም ሓለፍቲ ዘይተረጋግአ ስልኪታት እናደወለ "ብቅልጡፍ ኣጋይሽናን ሰራሕተኛታትናን ብዝተኽኣለ መጠን ክወጽኡ ሓግዙና" ይብል። ኣብቲ ኮንፈረንስ [ዋዕላ] ዝነበረ ተሳታፊ ናብ ሓደ ብጻዩ ደዊሉ "ዓብዪ ነትጒ ኣጋጢሙ ኣሎ፤ ኩሎም መሳኹቲ ዓንዮም። ኩሉ ሰብ ኣብ መሬት ተነጺፉ ኣሎ። ኩሉ ሰብ ደሓን'ዩ፤ ክወጽእ'ዩ" ኢሉዎ። እንተኾነ ዋላ ሓደ ካብኣቶም ብትዕድልቲ ክወጽእ ኣይክኣለን። ኣብቲ ዕለት ሰዓት 8፡30 ኣብ ናይ ስራሕ ቦትኡ ክርከብ ዝግብኦ ዝነበረ ሰራሒ መግቢ [ሼፍ] ገለ ነገራት ክሽምት ኣብ ትሕቲ እቲ ህንጻ ኣብ ዝርከብ ድኳን ስለ ዝነበረ ብህይወት ክተርፍ ክኢሉ። ቑጽሪ ኣብቲ ሬስቶራንት ዝሞቱ ሰባት ንምፍላጥ መዓልታት ክወስድ እንከሎ፡ ኣብታ ዕለት 72 ሰባት ኣብ ሬስቶራንት 'ዊንደውስ ኦን ዘ-ዎርድል' ዝተባህለ ሞይቶም። "እቶም ህንጻታት ኣዝዩ ብሰንብድን ክትኣምኖ ብዘጸግምን ኩነታት ክህሞኹ ርእየ። ደጋጊመ ናብ ቴሌፎኑ ደዊለ፤ ኣይመለሰን" ትብል ናንሲ። ሰራሕተኛታት ምድሓን ህይወት ኣስክሬን ጁፒተር ብፍርስራስ እቲ ህንጻ ተጸቓቒጡ ቐልጢፎም'ዮም ረኺቦምዎ። ስድራቤቱ ንመርመራ ዲኤንኤ ዝኸውን ቅምሶ ካብ መመሸጢ ጸጉሩ ንሓካይም ኣቕሪቦም። ኣብ ውሽጢ ኣርባዕተ መዓልታት ክኣ ክፍለጥ ክኢሉ። "ዕድለኛታት ኮይንና ነቲ ኣካላቱ ኣኻኺብና ስሩዕ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክፍጸም ክኢሉ። ብዙሓት ነዚ ኣይረኸቡን" ኢላ። ኣብ ውሽጢ 20 ዓመት፡ ካብቶም 2754 ግዳኣት ናይቶም 1600 ጥራይ'ዩ ኣስክሬኖም ክርክብ ክኢሉ ዘሎ። ጁፒተር ኣብቲ እዋን ወዲ 42 ዓመት ነይሩ። ጓል 40 ዓመት ዝነበረት ናንሲ ን20 ዓመታት ትፈልጦ'ያ። ብ1981 ክራኸቡ እንከለው፡ ንሱ ኢኮኖሚክስ ንሳ ድማ ናይ ሙዚቃ ቴራፒ የጽንዑ ነይሮም። ብ1991 ከኣ ተመርዒዮም። እቲ ኣብ ሰሜን ምብራቕ ህንዲ ዝዓበየ ጁፒተር፡ ወላዲቱ ዶክተር ኣቡኡ ድማ ኢንጂንየር'ዮም ነይሮም። ካብ ሓሙሽተ ኣሕዋቱ እቲ ብዕድመ ዝንኣሰ ንሱ ነይሩ። ትምህርቱ ምስ ወድአ ኣብ ደልሂ ጀርመን ተማሂሩ። ዓብዪ ሓው ያምቤም ላባ ምቕሉልን ተመሓዛይን'ዩ ነይሩ ክብል ይዝክሮ። "ንዓይ ብሓቂ ብሉጽ መሓዛይ እዩ" ይብል። ናንሲ ፈለማ ክትረኽቦ እንከላ "ትኽክለኛ . . . ደቂ ኣንስትዮ ክፈትውኦ ዝክእላ ወዲ ተባዕታይ'ዩ" ነይሩ ክትብል ትገልጾ። ጁፒተር "ምልኩዕ . . . ኣብ ትምህርቱ ጸብለልታ ዝነበሮን ሙዚቃ ዝፈቱን'ዩ ነይሩ። ሰብ ዝፈቱ ስለ ዝኾነ ክኣ ንሱ ኣብ ዘለወሉ ኩሉ ጥዑም'ዩ" ትብል። ጁፒተር ኣብቲ መንታ ህንጻ ኣብ መበል 106ን 107 ደርቢታት ኣብ ዝነበረ ሬስቶራንት 'ዊንደውስ ኦን ዘ-ዎርድል' እዩ ዝሰርሕ ነይሩ። ናብ ገዝኡ ክምለስ እንከሎ ብዛዕባ እቶም ኣብቲ ሬስቶራንት ድራር ዝበልዑ ፍሉጣት ሰባት ቢል ክሊንተን፣ ጋዜጠኛ ባርባራ ዋልተርስ፣ ክሪስቲ ያማጉቺ [ፍልጥቲ ኣመሪካዊት ስኬተር] ብፈንጠዝያ የዕልል። "ኣብ ህይወቱ ምስቲ ዝፈትዎ ፕሬዝደንት ክሊንተር ፎቶ ብዘይምስኣሉ ወትሩ ይጥዓስ ነይሩ" ትብል ናንሲ። ቅድሚ 20 ዓመት እታ ብታሕጓስ መዓልታዊ ውዕልኡ ዝጀመረላ ዕለተ ሰሉስ ግን ናይ መወዳእትኡ ኮነት። ኣዝዩ ዘሕዝን ክስተት ኣጋጢሙ። "ኣብቲ ናይ መጀመርታ ዓመት ፈጺመ ክድቅስ ኣይክእልን። ለይቲ ሙሉእ ክበኪ የሕልፎ"። "ከመይ ኢሉ'ዩ እቲ ክስተት ኣጋጢሙ እናበልኩ ይግረም። ስለምንታይ'ዮም ክንድዚ ዝኣክል ዝጸልኡና? ድሕሪኡ ከንብብ፣ ክመሃር ጀሚረ። ብልበይ ነቶም ሽብርተኛታት ይቅሬታ ገይረሎም" ኢላ። "ጽልኣት ዓቚረ ክነብር ኣይክእልን ክብል ንነብሰይ ነጊረያ፤ ሓድሽ ህይወት ክጅምር ኣለኒ ኢለ። ዳግም መን ምዃነይ ክፈልጥ ደልየ" ትብል። ድሕሪ ሓደ ዓመትን መንፈቕን ናንሲ፡ ጄሪ ፌልድማን ምስ ዝተባህለ ሲቪል ኢንጂንየር ተላልያ። ብ2006 ከኣ ተመርዒዮም፤ "ኣብ መወዳእታ ፍቕሪ የድሕነካ" ትብል ናንሲ። ናንሲ፡ ዋላ ሓደ መዓልቲ ብዛዕባ ጂፒተር ከይሓሰበት ሓሊፋ ከም ዘይፈልጥ ትዛረብ። ኣብ ገዝኣ'ውን ንዕኡ ዘዘክራ ንኡሽቶ ቤተ መቕደስ መሳሊ ነገር ኣሎ። ጂፒተር ካብቲ ዝሰርሐሉ ዝነበረ ሬስቶራንት ዝረኸቦ ነፍሲ ወከፍ ነገራት ከኣ ንዝኽሪ መጥቃዕቲ 9/11 ናብ ዝተሰርሐ ቤተ መዘክር ኣወፊያቶ። እዚ ናይ ስራሕ ኣድራሽኡ ዝሕብር ካርድ፣ ኣብ ፍሉይ ምድላው ዝተበርከተሉ ክልተ መስተ ወይኒ ከምኡ'ውን ካብ ዕንጸይቲ ዝተሰርሐ ናይ ወይኒ መቐመጢ ይርከቦ። ስድራቤት ጂፒተር፡ ሓሓሊፉ ኣብ ህንዲ ናብ ዝርከብ ገዝኡ ይኸይድ'ዩ። ሳንቲ ሕጂ ወዲ 25 ዓመት ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ቢኮን ኣብ ዝርከብ ሬስቶራንት ድማ ይሰርሕ። "ኣብ ማኒፑር ዘሎ ገዛና ጂፒተር ብፍሉይ ምስ ወላዲኡ ዘለዎ ዝምድና ዘዘኻኽረና ስለ ዝኾነ መበቆልካ ዘይምርሳዕ ኣገዳሲ'ዩ" ትብል ናንሲ። ጁፒተር ብህይወት እንተዝህሉ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥቀምቲ መበል 30 ዓመት ሓዳሮም ክዝክሩ ዕድል ምረኸቡ ነይሮም። "ማህሰይቲ ዝልመድ ኣይኮነን፤ ምርሳዕ ከኣ ምርጫ ኣይኮነን" እትብል ናንሲ፡ ዓመታዊ ቅጅል ዝብለካ መጥቃዕቲ መስከረም 9/11 ምርሳዕ ከቢድ ምዃኑ ትዛረብ። "ቓንዛ ኣብ መጀመርታ ልክዕ ከም ካራ በሊሕን ብርቱዕን'ዩ። ድሕሪ ግዜ ካራ ይጎትም፤ ቃንዛ'ውን ከምኡ ይሃስስ"።


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ናብ ስልጣን ብምምጽኡ ገለ ሃገራት ዝኸስብኦን ዝኸስርኦን እንታይ'ዩ?

ጣሊባን ሓድሽ ምምሕዳር ኣፍጋኒስታን ምዃኑ ይገልጽ ኣብ ዘለወሉ እዋን፡ ነዚ ናይ ስልጣን ለውጢ ክቕበልኦ ዝጓየያ ሃገራት ይርኣያ ኣለዋ። ድሮ ካብ ሞስኮ ክሳብ ቤጂንግ፣ ካብ በርሊን ክሳብ ኢዝላማባድ ዲፕሎማሲያዊ ምልውዋጣት ተኻይዶም። ብ26 ነሓሰ 2021 ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦንባ ድማ፡ ገለ ተቓወምቲ ጉጅለታት ኣንጻር ምሕደራ ጣሊባን ስጉምቲ ይወስዱ ምህላዎም ዘርኢ'ዩ። ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ድሕሪ ምቁጽጻሩ፡ ድልየት ቑልፊ ተሳተፍቲ እቲ ዞባ ዝኾና ሃገራትን ዓለምለኻዊ መንግስታትን ግን እንታይ'ዩ? ጎበሬት ሃገር ፓኪስታን፡ ኣብ ካቡል ካብ ዝፍጠር ለውጢ ስልጣን እትኸስቦን እትስእኖን ጉዳይ ኣሎ። ክልቲኤን ሃገራት ዝካፈልኦ 2400 ኪሎ ሜትሮ ዶብ ክህልወን እንከሎ፡ 1.4 ሚሊዮን ኣፍጋናውያን ስደተኛታት ኣብ ፓኪስታን ይርከቡ። ካልኦት ብዙሓት ዘይተመዝገቡ ስደተኛታት ግን ኣብታ ሃገር ከም ዝነብሩ ይእመን። ስለዚ፡ ፓኪስታን ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዝህሉ ዘይምርግጋእ እትስእኖ ብዙሕ ነገር ኣሎ። በቲ ኻልእ ሸነኽ ኢዝላማባድ ምስ ጣሊባን ጥቡቕ ዝምድና ኣለወን ካብ ዝብሃላ ሃገራት ሓንቲ'ያ። ቋንቋ ፓሽቶ ዝዛረቡ ጣሊባን ወይ ድማ "ተመሃሮ"፡ ብ1990ታት ኣብ ሰሜን ፓኪስታን ክምዕብሉ ጀሚሮም። ብዙሓት ናብዚ ምንቅስቓስ ዝተጸምበሩ ኣፍጋናውያን፡ ኣብ ሃይማኖታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ፓኪስታን ዝተመሃሩ'ዮም ነይሮም። ፓኪስታን ዋላ'ውን ብተደጋጋሚ እትኽሕዶ ጉዳይ እንተኾነ፡ ንስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ዓረብ ኢመራትን ሓዊሱ ሓንቲ ካብተን ጣሊባን ብ1990ታት ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ ኣፍልጦ ዝሃባ ሃገራት እያ። ምስዚ ጉጅለ ናይ መወዳእታ ዲፕሎማሲያዊ ርክባ ዝበተኸት ሃገር'ውን ንሳ እያ። ምስ ህንዲ ንዘሎ ንሕንሕ ንዝጥምቱ ሙሁራት ፓኪስታን፡ ጣሊባን ናብ ስልጣን ምምጽኡ ጽልዋ ህንዲ ኣዝዩ ዝተሓተ ክኸውን ዝገብሮ'ዩ ይብሉ። ሙሁር ኢንስቲትዩት ለንደን ሮያል ዩናይትድ ሰርቪስስ ዑመር ካሪም "ፓኪስታን ብቐንዱ ኣብ ከም ጃላላባድን ካንዳሃርን ዝበላ ኣብ ዶባት ኣፍጋኒስታንን ፓኪስታንን ዝርከባ ከተማታት ህንዲ ብምንባሮም ተደናጊሮም'ዩ ጸኒሑ። ቐንዲ መዋሊት ጸረ ፓኪስታን ዝኾኑ ንከም ቴህሪክ -ኢ-ጣሊባን ዝበሉ ኣብ ሰሜንን ደቡብን ተነዓብቲ ጉጅለታት ገይራ'ያ ትቖጽራ" ኢሉ። ስለዚ፡ ፓኪስታን ጣሊባን ኣብ ስልጣን ምህላው ኣብቲ ዞባ ክህልዋ ንዝኽእል ጸቕጢ ዳግም ክሃንጽ የኽእለኒ'ዩ ኢላ ትኣምን ይብል። "ንግዳዊ ንጥፈት ብዙሓት ኣፍጋናውያን ካብ ፓኪስታን ዝመጽእ'ዩ፤ እዚ ከም ሕሩጽ፣ ሩዝ፣ ኣሕምልቲ፣ ስሚንቶን ኣቑሑት ህንጸትን ዝሓውስ'ዩ" ይብል እቲ ሙሁር። ብተወሳኺ ፓኪስታን ብኣፍጋኒስታን ኣቢላ ኣብ ማእኸላይ ኤስያ ምስ ዘለዋ ሪፐብሊካት "ድልዱል ቑጠባ" ክትፈጥር ድልየት ኣለዋ። እዚ ነታ ሃገር ምስ ዓብዪ ቑጠባ እቲ ዞባ ከተኣሳስራ'ዩ ዝብል እምነት ኣለዋ። እዚ ቑጠባዊ ድልየት፡ ጣሊባን ኣብ ጉዳያት ድሕነት ሓዊሱ ምስ ፓኪስታን ክሓብር ይገብሮ። "ምምሕዳር ጣሊባን ድሮ ዓለምለኻዊ ተነጽሎ ይገጥሞ ስለ ዘሎ፡ ኣንጻር ፓኪስታን ክኸውን ኣይክእልን" ክብል ካሪም ርኢይትኡ ይኽንብት። ሩሲያ፡ ሕጂ'ውን እቲ ካብ 1979 ክሳብ 1989 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ሶቭየት ሕብረት ኣንጻር ጉጅለታት ኣፍጋኒስታን ዘካየደቶ ናይ 10 ዓመታት ኲናት ኣይረስዓቶን። ሕጂ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘለዋ ድልየት ውሑድ እንተኾነ'ውን፡ ኣብታ ሃገር ዝህሉ ዘይምርጋእ ግን ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ኣብ ዝህልዋ ጎረባብቲ ዓድታት ገዚፍ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል'ዩ። እዚአን፡ ግዝኣታት ሶቭየት ዝነበራ ኮይነን ክሳብ ሕጂ ምስ ሩሲያ ጥቡቕ ዝምድና ኣለወን። ስለዚ ቐንዲ ስግኣት ሩሲያ፡ ኣፍጋኒስታን መዐንደሪ ካብ ዞባ ካውካሰስ ንዝብገሱ ምስ እስላማዊ ጉጅለ ዳዕሽ ርክብ ኣለዎም ዝብሃሉ ቐንዲ ጸላእቲ ሩሲያን ጣሊባንን ዝኾኑ ጅሃዳውያን ክትኸውን እያ ዝብል እዩ። ጣሊባን ንካቡል ምስ ተቖጻጸረ፡ ሩሲያ ካብ ካልኦት ሃገራት ኣቐዲማ ምስቲ ጉጅለ ርክብ ዝጀመረት'ያ። ኤዲተር መጽሄት ዓለምለኻዊ ጉዳያት ፍዮዶር ሉክያኖቭ "ሩሲያ ኣብ ኣፍጋኒስታን ድርብ ፖሊሲ" እያ ትኽተል ዘላ ይብል። "ብሓደ ሸነኽ፡ ፖለቲካዊ ርግኣት ንምውሓስ ምስ ጣሊባን ዝምድና ክትፈጥር ትጽዕር፤ በቲ ኻልእ ገጽ ድማ ኣብ ታጂኪስታን ብርክት ዝበሉ ወተሃደራት ሩሲያ ኣለው። ኣብዚ ምስ ታጂኪስታንን ኣፍጋኒስታንን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምትሕብባር ብምፍጣር ካብ ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን ዕጡቓት ጉጅለታት ከይፈርዩ ክትከላኸል ትጽዕር" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ኣመሪካ ሰራዊታ ካብታ ሃገር ምውጽኣ ሩሲያ ኣብ ከባቢ ማእከላይ ኤዥያ ንእትፈጥሮ ጽልዋ በሪ ዝኸፍተላ ገይራ ትወስዶ። "ንዓና ጽቡቕ ዝኾነ ንኣመሪካውያን ፋል የብሉን፤ ንዓና ፋል ዘይብሉ ከኣ ንኣመሪካውያን ጽቡቕ'ዩ። ሕጂ እቲ ኩነታት ንኣመሪካውያን ሕማቕ ኣሎ፤ ንዓና ግን ጽቡቕ" ክብል ተንታኒ ፖለቲካ ሞስኮ ኣርካዲ ዱብኖቭ ንፋይናንሻል ታይምስ ተዛሪቡ። ቻይና ቑጠባውን ናይ ድሕነትን ረብሓታት ኣለውዋ። ኣመሪካ ሰራዊታ ካብታ ሃገር ብምውጽኣ፡ ትካላት ቻይና ንጸጋታት ዕደና ኣፍጋኒስታን ክምዝምዙዎ ሰፊሕ ዕድል ረኺቦም ኣለው። ክኢላታት ኣመሪካ፡ ኣፍጋኒስታን ሓደ ትሪሊየን ዶላር ዝግመት ዕቁር ሃብቲ ኣለዋ ኢሎም ይግምቱ። እዚ ሰለስተ ዕጽፊ መንግስቲ እታ ሃገር ዝብሎ'ዩ። ትካላት ቻይና ግን ሕጂ'ውን ናይ ፖለቲካን ድሕነትን ስግኣት ከም ዘለዎም ይግለጽ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ክንቀሳቐስሉ ዝኽእሉ ዓቕሚ፡ ገና ሃገራት ምዕራብ ክወስድኦ ብዝኽእላ ስጉምቲ እገዳታት ዝውሰን'ዩ ክኸውን። ብኣንጻሩ ናይ ብሕቲ ትካላት ቻይና "ኣሽሓት ክስርሑ ዝኽእሉ ነገራት ስለ ዘለው" ናብቲ ዕዳጋ ንምእታው ህንጡውነት ኣለዎም ክብል ግሎባል ታይምስ ጽሒፉ። ብመንጽር ስትራቴጂካዊ ረብሓ ድማ፡ መንግስቲ ቻይና ኣብ ኣፍጋኒስታን ንምእታው ጽቡቕ ምኽንያት ኣለዎ። እታ ሃገር ኣብ ወሳኒ መላግቦ ፕሮጀክታት ትሕተ ቕርጽን ንግድን ኢራንን ፓኪስታን ዝሓቁፍ ተበግሶ ቅናት ሲልክ ኢኮኖሚ ቻይና እትርከብ እያ። ስለዚ ልክዕ ከም ሩሲያ ቻይና'ውን ኣፍጋኒስታን ኣብቲ ዞባ ፈጠርቲ-ራዕዲ ዝዕንድሩላ መነሃርያ ከይትኸውን ስግኣት ኣለዋ፤ ብቀንዱ ምዕራባዊ ዞባ ዢንጂያንግ። ተንታኒ ዲፕሎማሲ ጆናታን ማርከስ ቻይና "ምስ ኣፍጋኒስታን ሓጺር ዶብ ትካፈል። ናይ ባዕላ እስላም ዜጋታት ትቐትል ዘላ ሃገር ስለ ዝኾነት ድማ ኣንጻር እታ ሃገር ዝንቀሳቐሱ እስላማውያን ዕጡቓት ኣብ ኣፍጋኒስታን ዕቑባ ከይረኽቡ ትሰግእ። ካብዚ ብዝብገስ ቻይና ብ ቀረባ ንጣሊባን እተርእዮ ዘላ ምቅርራባት ከደንቐና የብሉን" ይብል። ብ25 ነሓሰ ፕሬዝደንት ዢ ጂንፒንግ ምስ ሩሲያዊ መዘንኡ ቭላድሚር ፑቲን ብስልኪ ኣብ ዘካየዶ ዘተ፡ "ካብ ዞባታት ኣፍጋኒስታን ክመጽእ ዝኽእል ስግኣታት ግብረ ራዕድን ዘይሕጋዊ ንግዲ ዕጸ ፋርስን ብሓባር ክቃለሱ" ድሉዋት ምዃኖም ኣረጋጊጾም'ዮም ኢሉ። ሙሁር ኢንስቲትዩት ለንደን ሮያል ዩናይትድ ሰርቪስስ፡ ዑመር ካሪም፡ "ኢራን ንብዙሕ ዓመታት ምስ ጣሊባን ክትተሓባበር ጸኒሓ'ያ" ይብል። እዚ በቲ ክንፊ ወያናይ ዘብዒ ኢራን (IRGC) ዝኾኑ ወግዓዊ ዘይኮነ ኲናት ዘካይድን ኣመሪካ ኣሸበርቲ እትብሎን ጉጅለ እትፍጽሞ ምንባሩ ይግለጽ። በዚ "ምስ ጣሊባን ድልዱል ርክባት ሃኒጻ ጸኒሓ'ያ" ይብል ካሪም። "መራሕቲ ጣሊባን ኣዕቚባ ነይራ፤ ናይ ኣጽዋርን ፋይናንስን ደገፍ'ውን ተቕርበሎም ነይራ። ጣሊባን ብግድኡ ንሺዓ ኣፍጋናውያን ብቐንዱ ማሕበረሰብ ሃዛራ ዝተለሳለሰ ነይሩ። ካብዚ ብዝብገስ ኣብ ማእከላይ ኣፍጋኒስታን ዋላ ሓደ ጥይት ከይተተኮሰ ኣብ ኢድ ጣሊባን ክኣትው ክኢሎም'ዮም" ክብል የረድእ። ይኹን'ምበር፡ ዋላ'ውን ጣሊባን ነዞም ማሕበረሰብ ዝተለሳሰለ መርገጺ ነይሩዎ እንተተባህለ ኣጋር ወተሃደራት ጣሊባን ኣብ ልዕሊኦም ዝፍጽሙዎ ግቡእ ዘይኮነ ኣተሓሕዛ ነይሩ ተባሂሉ ይንቀፍ። ሕጂ ኣፍጋኒስታን ካብ ዓለም እንተተነጺላ ኢራን ኣብታ ሃገር ክትፈጥሮ ንእትኽእል ጽልዋ ንምስፋሕ ዕድል ከም ዝፈጥረላ ካሪም ይዛረብ። "ኢራን፡ ስርዓት [system] ኣመሪካ ገዲፋቶም ዝወጽአት ሕጂ ኣብ ትሕቲ ጣሊባን ዝርከቡ ዘመነዎት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ፣ ሚሳይላትን ካልኦት ኣጽዋራትን  ንምርካብን ንምትንታንን ድልየት ክህልዋ ይኽእል። እዚኦም ጣሊባን ናይ ባዕሉ ፕሮግራማት ምክልካል ንምፍራይ ክጥቀሞም ይኽእል" ኢሉ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ርግኣት ክዓስል ምግባር ከኣ ቑጽሪ ናብ ኢራን ዝኣትው ስደተኛታት ክንኪ ይሕግዝ። ኣብዚ ሕጂ እዋን 780 ሽሕ ኣፍጋናውያን ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን ኣብታ ሃገር ከም ዝርከቡ ኤጀንሲ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። መራሕቲ ሃገራት ምዕራብ እቲ ን20 ዓመታት ጎስጓስ ዝግበረሉ ዝነበረ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ከም ዓወት ክጽምብሉዎ'ዮም ዝደልዩ። ጣሊባን ግን እቲ ዓወት ናታቶም ምዃኑ ከም ዝኣምኑ ዋላ ሓደ ዘጠራጥር ጉዳይ የለን። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ መራሒ ጣሊባን ሴኩንደር ኬርማኒ ንቢቢሲ "ንሕና ተዓዊትና፤ ኣመሪካ ተሳዒራ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣመሪካን መላፍንታ ዝኾና ምዕራብን ግን፡ ናይ ባዕለን ምስሊ ኣብ ምህናጽ ኣተዂረን ዓወት ናታተን ምዃኑ ከርእያ ይፍትና ኣለዋ። ቻንስለር ጀርመን ኣንጌላ መርከል ግን እቲ ምውጻእ ሰራዊታት "ድሕነት ነቶም ዝተሓጋገዙ ዝነበሩን ጣሊባን ስልጣን ምስ ሓዘ ንከቢድ ህጹጽ ሓገዝ ዝተቓልዑን ኣፍጋኒስታናውያን ንምውሓስ ዝግበር ጻዕሪ ተወዲኡ ማለት ኣይኮነን" ክትብል ብ25 ነሓሰ ንባይቶ ሃገራ ተዛሪባ። "እቲ ሸቶና፡ ከምቲ ን20 ዓመታት ዘዐወትናዮ ምክልኻል ክኸውን ኣለዎ" ኢላ። መራሕቲ ኣባል ሃገራት ጉጅለ ሸውዓተ ብ24 ነሓሰ ድሕሪ ዘካየዱዎ ኣኼባ ፕሬዝደንት ካውንስል ሕብረት ኤውሮፓ ቻርለስ ሚሸል "ምስ ሓደሽቲ ሰብ መዚ ኣፍጋን ክህሉ ዝኽእል ርክባት ንምውሳን እቲ ጊዜ ገና'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ወሲኹ እቲ ሓድሽ ዝምድና ኣብ "ተግባራትን ኣመለኻኽታን እቲ ሓድሽ ስርዓት" ዝድረኽ ክኸውን'ዩ ኢሉ። እዚኦም፡ ጣሊባን ከምጽኦም ዝኽእል ፖለቲካዊ፣ ቑጠባውን ማሕበራውን ዓወታት ከምኡ'ውን ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ፣ ህጻናትን ውጹዓት ክፍሊ ሕብረሰተብን ኣብ ግምት ዘእተወ'ዩ ክብል ኣብሪሁ። ካብ ዓለምለኻዊ ጉዳያት ድማ፡ ብቐንዱ ድሕነትን ቓልሲ ኣንጻር ግብረ ራዕድን ከምኡ'ውን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ዕጸ ፋርስን ከረጋገጽ ትጽቢት ይግበሮ። ኣፍጋኒስታን ኣሸበርቲ ጉጅለታት ዝፈርዩላ ከይትኸውን ካብ ምክልኻል ሓሊፉ፡ ሓድሽ ፍሰት ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን ምግታእ ሃገራት ምዕራብ ቐዳምነት ዝህብኦ ጠመተ'ዩ። ሰብ ሞያ፡ ኣብ ኣመሪካ መጥቃዕቲ መስከረም 9 [9/11] ዝፈጸመ ጉጅለ ኣልቃዒዳ ዳግም ከይጠናኸር የጠንቅቑ። እዚ መጥቃዕቲ ኣመሪካ ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ንኣፍጋኒስታን ክትወርር ምኽንያት ኮይኑ'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ ዳይሬክተር ትካል ፖሊሲ ኣናላይስስ ፎር ኮንፍሊክት (IPAC) ሳና ጄፍረይ: ኣይኤስ ምልዕዓል ፈጢሩሎም ዝነበሩ ጂሃዳውያን ጉጅለታት "ብቑዓት ምዃኖም ንምምስካር ኣብ ጸቕጢ ክኣትዉ" ከም ዝኽእሉ ትገልጽ። እዚ ደጋፊ ኣይኤስ ዝኾነ ጉጅለ ዓወት ጣሊባን "ምስ ኣመሪካ ብዝተበጽሐ እከይ ስምምዕ እምበር ብሓቀኛ ጅሃድ ዝመጽአ ኣይኮነን" ብምባል ኮኒኑዎ እዩ። ይኩን'ምበር፡ ዓወት ጣሊባን "ንጉጅለታት ኣልቃዒዳ ጽቡቅ ዜና'ዩ" ክትብል ሳና ተረድእ። "ኣብ ውሽጢ ደቡብ ምብራቕ ኤዥያ፡ በቶም ኣኽረርቲ ጉጅለታት ኣብ ዝዝወሩ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ወግዓዊ መግለጺታትን ዓወት ጣሊባን ተባሂሉ ክጽንበል ርኢና ኢና። ካብዚ ዘይዛሪ ቓልሲ ዋጋ ኣለዎ ዝብል መልእኽቲ ጥራሕ'ዮም ወሲዶም። እዚ ከኣ ካልኦት ጉጅለታት ክተባብዑ ምግባሩ ዘይክሓድ'ዩ' ኢላ።


ኣመሪካ ሰራዊታ ንመወዳእታ ግዜ ብምውጻእ ን20 ዓመታት ኣብ ኣፍጋን ዝነበራ ኲናት ዛዚማ

ሎሚ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝጸንሑ ሰራዊት ኣመሪካ ዝጽዓነት ናይ መወዳእታ ነፋሪት ሰራዊት ኣመሪካ ካብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ወጺኣ። እዚ እቲ ን20 ዓመታት ዝጸንሐ ኣካታዒ ህላወ ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታንን እቲ ዝነውሐ ኲናት ኣመሪካን ከብቅዕ ዝገበረ እዩ። ሰብ መዚ እታ ናይ መወዳእታ ሲ17 ነፋሪት ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ ንኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝሓወሰት ምንባራ ሓቢሮም። ቅድሚ እቲ ጣሊባን ዘቐመጦ ናይ ግዜ ገደብ ምውጻእ ዜጋታት ምውድኡ ክግዕዙ ዘይክኣሉ ንምሕጋዝ ዲፕሎማሲያዊ ተልእኾ ክቕጽል ምዃኑ ግን ሰበስልጣን ኣመሪካ ኣነጺሮም ኣለዉ። እታ ነፋሪት ክትብገስ እንከላ፡ ጣሊባን ናይ ደስ ደስ ጠያይቲ ክትኩስ ተሰሚዑ። ኣመሪካ፡ ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ነዚ እስላማዊ ስርዓት ካብ ስልጣን ኣልያ ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ንመንግስቲ ኣፍጋኒስታን ብምሕጋዝ ክትዋግኦ ምጽንሓ ይፍለጥ። እቲ ናይ ሕጂ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ፡ እታ ሃገር ሙሉእ ንሙሉእ ኣብ ትሕቲ እዚ እስላማዊ ስርዓት ምእታዋ ዘመላኽትን ካብ 14 ነሓሰ ዝጀመረ ምውጻእ ምውድኡን ዘመላኽት እዩ። ኣብቲ ዞባ ላዕለዋይ ኮማንደር ሰራዊት ዝኾነ ጀነራል ኬኔት ማክኬንዚ ብጠቕላላ ነፈርቲ ኣመሪካ ልዕሊ 123 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ከም ዘግዓዛ ገሊጹ። ኣብዚ መዓልታዊ ብማእከላይ ልዕሉ 7500 ሰባት ክግዕዙ ከም ዝተገብረ ሓቢሩ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን ድሕሪ ምውጻእ ሰራዊቱ ካብ ዋሽንግተን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ ምግዓዝ "ገዚፍ ወተሃደራዊ፣ ዲፕሎማሲያውን ሰብኣውን ተግባር" ምዃኑን ክሳብ ሕጂ ኣመሪካ ካብ ዝወገነቶም ኣጸገምቲ ጉዳያት እቲ ሓደ ምዃኑን ተዛሪቡ። "ሓድሽ ምዕራፍ ተጀሚሩ ኣሎ። እቲ ወተሃደራዊ ልኡኽ ኣብቂዑ ሓድሽ ዲፕሎማሲያዊ ልኡኽ ተጀሚሩ" እውን ኢሉ። ይኹን'ምበር ጣሊባን ዜጋታት ብናጻ ካብን ናብን ንክንቀሳቐሱ ከፍቅድ፣ መሰላት ደቂ ኣንስትዮን ኩሎም ዜጋታትን ክሕሉ፣ ኣሸበርቲ ጉጅለታት ኣብታ ሃገር ባይታ ከይረኽቡ ክከላኸልን ዘኽእሎ ውፍይነትን ግዴታን ንክህልዎ ሕጋውነት ክላበስ ከም ዘለዎ ኣተሓሳሲቡ። ወሲኹ ኣመሪካ ኣብ ካቡል ዝነበራ ዲፕሎማሲያዊ ህላወ ብምቁራጽ ናብ ቀጠር ከም ዘዛወረቶ ብምሕባር ኣመሪካውያንን ፓስፖርት ኣመሪካ ዝሓዙ ኣፍጋኒስታናውያንን ካብታ ሃገር ክወጽኡ እንተደልዮም ክትሕግዞም ምዃናን እውን ገሊጹ። ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ንዝሓለፉ 17 መዓልታት እዚ ስርሒት ኣብ ምፍጻም ንዝተዋፈሩ ኣመስጊኑ። ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ስዒቡ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ብምእታው ነፈርቲ ዘለዎ ኣመሪካ ገዲፋቶ ዝወጽአት መኽዝን ሓዊሱ ኣብቲ ከባቢ ንዝነበሩ ቐረባት ወሪሶም። ገለ ዕጡቓት'ውን ወተሃደራዊ ክዳንን ዕጥቅን ኣመሪካ ተኸዲኖም ተራእዮም። ኣብ ቀረባ ኣመሪካ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ቖልዓ ሽዱሽተ ዓመትን ንወተሃደራት ኣመሪካ ኣተርጓሚ ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረን ዝርከቡዎም ኣፍጋኒስታናውያን ሰላማውያን ሰባት ብዛዕባ ዝቐተለ ደብዳብ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ኣመሪካ ዝምልከት መብርሂ ክትህብ ትጽቢት ይግበር። ስድራ ግዳያት፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ጥቓ እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ከም ዝተፈጸመን ብግጉይ ሓበሬታ ዝበጽሐ ምዃኑን ይዛረቡ። ፔንታጎን ብወገኑ ነቶም ጸብጻባት ይምርምር ኣለኹ ኢሉ።


ኒጀር፡ እስላማውያን ዕጡቓት ህጻናት የጥቅዑ ምህላዎም ኣምነስት ኢንተርናሽናል ገሊጹ

ኣብ ምዕራብ ኒጀር ብእስላማዊ ዕጡቃት ዝፍጸም መጥቃዕትታት ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እናዛየደ ይኽይድ ከምዘሎን ህጻናት ዒላማ ናይቶም ዕጡቓት ይኾኑ ምህላዎምን ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ገሊጹ። እቲ ጸብጻብ ኣብቲ ምስ ማሊን ቡርኪናፋሶን ዝዳወብ ታላባሪ ዝባሃል ዞባ ናይ ኒጀር እቲ በቶም እስላማውያን ዕጡቃት ዝፍጸም መጥቃዕትን ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝፍጸም ዘሎ ቅትለትን ዝበኣሰ ከምዝኾነ የርኢ። ኣብቲ ዞባ ካብ 1 ጥሪ ክሳብ 29 ሓምላ ናይ 2021 ጥራይ ልዕሊ 500 ሰለማውያን ሰባት ከምዝተቐተሉን እቲ ቁጽሪ ነታ ኣብ መላእ 2020 ዝተመዝገበ ሞት 379 ሰለማውያን ሰባት ከምዝዛየዶ ኣብቲ ጸብጻብ ተሓቢሩ። እቲ ጸብጻብ ብምስዓብ ካብቶም ብዕጡቓት ዝተቐተሉ እቶም ልዕሊ 60 ህጻናት ምዃኖም ይጠቅስ። ብመሰረት ካብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ሓደ ምስ ኣልቃዒዳ ጥቡቕ ርክብ ዘለዎ ጀይኤንኣይኤም [JNIM] ዝተብሃለ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ፡ ህጻናት ገፊፉ ወተሃደራቱ ይገብሮም ከምዘሎ ተፈሊጡ። እቲ ጉጅለ ዕድሚኦም ካብ 15 ክሳብ 17 ዝኾኑ ህጻናት ብመግቢ፤ ሰልድን ክዳንን ኣስዲዑ ናብ መሳርዑ ይጽንብሮም ከምዘሎ ኣምነስት ኢንተርናሽናል ይጠቅስ። ኣብ ዞባ ታላበሪ ብሰንኪ ስግኣት ጸጥታ ኣማኢት ኣብያተ ትምህርቲ ተዓጽየን ኣለዋ። እቲ ጸብብጻብ ብምስዓብ ኣካላት ጸጥታ ኒጀር፡ ድሕነትን ሰላምን እቲ ከባቢ ከውሕሱ ከምዘይክኣሉን ንሶም'ውን ተወሳኺ ግህሰታት ይፍጽሙ ከምዘለዉን ከሲሱ።


ኣፍጋኒስታን፡ ድሕሪ 20 ዓመት ናብ ካቡል ዝተመልሰ ጣሊባን መን'ዩ?

ንኣፍጋኒስታን ዘመሓድር ዝነበረ ጣሊባን ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብ ስልጣን ወሪዱ። ን20 ዓመታት ኣንጻር ሰራዊት መንግስቲ ኣፍጋኒስታን፣ ኣመሪካ፣ ብሪጣኒያን ኔቶን ክዋጋእ ድሕሪ ምጽናሕ ድማ፡ ብሰንበት ዳግም ስልጣን ከም ዝተቖጻጸረ ኣዊጁ። ጣሊባን፡ እዚ ኹሉ ዓመት ምስ ኣመሪካ እንትዋጋእ ክልቲኦም ወገናት ካብ ኲናት ወጻእ ዝኾነ ዓይነት ዘተ ኣካይዶም ኣይፈልጡን። ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ግን ንፈለማ እዋን ንልዝብ ኮፍ ኢሎም፤ እዚ ኣብ ቀጠር ዶሓ ዝተኻየደ'ዩ ነይሩ። እቲ ልዝብ፡ ኣመሪካ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ንምውጻእ ብምውሳና ዝመጽአ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። ኣብ ሞንጎ ጣሊባንን ኣመሪካን ዝተገብረ ዝርርብ ንውሕ ዝበለ ግዜ ዝወሰደ ኮይኑ፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት 2020 ተሰማሚዖም። እቲ ስምምዕ ኣመሪካ ሙሉእ ንሙሉእ ስራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ከተውጽእ፣ ጣሊባን ድማ ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ ዝኾነ ዓይነት መጥቃዕቲ ከይፍጽም፣ ጣሊባን ምስ ኣልቃዒዳን ካልኦት ኣሸበርቲ ጉጅለታትን ምትሕብባር ከይገብር ከምኡ'ውን ጣሊባን ኣብ ዝሓዞም ከባቢታት እዞም ጉጅለታት ከይንቀሳቐሱ ዝብሉ'ዮም። ብቋንቋ ፓሽቶ [ብዓሌት ህንዲ-ኤውሮጳ ዝዝረብ'ዩ] "ተመሃሮ" ማለት'ዩ። እዚ ቋንቋ ኣብ ኣፍጋኒስታን፣ ፓኪስታንን ኢራንን ክዝረብ እንከሎ፡ ናይ ስራሕ ቋንቋ ኣፍጋኒስታን'ውን እዩ። ጣሊባን ኣብ መጀመርታ 1990ታት ኣብ ሰሜን ፓስኪታን ዝተበገሰ ዘይስሩዕ ምንቅስቓስ ኮይኑ፡ ኣብቲ ግዜ ዝነበረት ሕብረት ሶቭየት ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ምስ ኣውጽአት ዝተወደበ'ዩ። እዚ ምንቅስቓስ ክጅመር እንከሎ መንፈሳዊ መልክዕ ነይሩዎ ይብሃል። ድሕሪ'ዚ፡ ካብ ስዑዲ ዓረብ ጥቡቕ እስልምና ዝሰብኹ ሙሁራት መናእሰይ ብምምጽኦም ክጠናኸር ጀሚሩ። እቲ መንፈሳዊ ምንቅስቓስ ድማ ፖለቲካዊ መልክዕ እናሓዘ መጺኡ። በዚ ኣገባብ ካብ ዘይስሩዕ ምንቅስቓስ ናብ ጉጅለ ክዓቢ ክኢሉ። እዚ ጉጅለ ኣብ ሞንጎ ኣፍጋኒስታንን ፓኪስታንን ዝርከብ ግዝኣት ፓሽቱ ብምሓዝ ጽኑዕ ምምሕዳር ሸሪዓ ተግባራዊ ገይሩ ሰላምን ድሕነትን ንምምጻእ ከምዝወፍር ተመጻቢዑ። ከምዚ እናበለ፡ እቶም መናእሰይ ካብ ደቡባዊ ምዕራብ ኣፍጋኒስታን ተበጊሶም ጽልዋ ክፈጥሩ ጀሚሮም። ኣብ መስከረም 1995 ዓ.ም ድማ ምስ ኢራን ትዳወብ ሄራት ዝተባህለት ግዝኣት ተቖጻጺሮም። ድሕሪ ሓደ ዓመት ከኣ ንካቡል ተቖጻጺሮም። ኣብቲ እዋን ቡርሃንዱኒ ራባኒ ፕሬዝደንት ኣፍጋኒስታን ነይሩ። ንሱ ሓደ ካብ ኣቦታት ናጽነት ኣፍጋኒስታን ተባሂሉ ዝውሰድን መስራቲ ንሶቭየት ሕብረት ተቓሊሱ ናይ ዘውጽአ ጉጅለ ሙጃሂዲ [ሓርበኛታት] እዩ። ከም ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ ብ1998 ጣሊባን 90 ሚኢታዊት ኣፍጋኒስታን ተቖጻጺሩ ነይሩ። ኣብዚ ግዜ ሰፊሕ ህዝባዊ ተቐባልነት'ውን ረኺኑ ነይሩ። ጣሊባን ብፍላይ ብልሽውናን ስርዓት ኣልቦነትን ብምጥፋእ ይንኣድ። ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ቀንዲ መገዲታት ብምቁጽጻርን ድሕነት ብምርግጋጽን ምንቅስቓስ ንግዲ ንክሰፍሕ ብምግባሩ ኣብ ሓጺረ እዋን ልዑል ቕቡልነት ክረኽብ ሓጊዙዎ ነይሩ። ጣሊባን ጥቡቕ ሕግታት ሸሪዓ ኣብ ተግባር ክውዕል ከም ዝድግፍ ይንገር። ንኣብነት ደቂ ኣንስትዮ ካብ ጸጉሪ ርእሰን ክሳብ ጽፍሪ እግረን ዝሽፍን ክዳን ክኽደና ከገድድ እንከሎ፡ ደቂ ተባዕትዮ ድማ ጭሕሞም ከንውሑ የገድድ። ምንዝርና ዝፈጸሙ ኣብ ኣደባባይ ክስቀሉን ዝሰረቑ ኣእዳዎም ክቑረጽን'ውን ገይሩ'ዩ። ጣሊባን ቴሌቪዥን፣ ሙዚቃን ሲነማን ሙሉእ ንሙሉእ ክእግድ እንከሎ፡ ዕድሚአን ልዕሊ 10 ዓመት ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ትምህርቲ ከይምሃራ ብምኽልካሉ ሓያል ነቐፌታ ገጢሙዎ። እዚ ጉጅለ ብከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክኽሰስ እንከሎ፡ ብ2001 ዓ.ም ኣብ ማእከላይ ኣፍጋኒስታን ዝነበረ ፍሉጥ ሓወልቲ ቡድሃ ክፈርስ ምግባሩ ይዝከር። እዚ ዓለምለኻዊ ናዕቢ ኣልዒሉ ነይሩ። ጉጅለ ጣሊባን፡ መንግስቲ ፓኪስታን'ዩ ፈጢሩዎ ኢሎም ዝካትዑ ብዙሓት ኣለው። ፓኪስታን ነዚ ኣይትቕበሎን፤ እንተኾነ መብዛሕትኦም ኣባላት ጣሊባን ኣብ ፓኪስታን ኣብ ሃይማኖታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ዝተመሃሩ'ዮም። ኣብታ ሃገር ኮይኖም'ውን እዮም ነቲ ምንቅስቓስ ጀሚሮምዎ። ጣሊባን ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ ኣፍልጦ ካብ ሞንጎ ዝሃባ ሰለስተ ሃገራት ከኣ ስዑዲ ዓረብ፤ ሕቡራት ኢመራት ዓረብን ፓኪስታንን ናይ መጀመርታ ነይራ። ፓኪስታን ንጣሊባን ፈጢራቶ ክትኸውን ትኽእል እያ ካብ ዘብሉ ምኽንያታት እቲ ሓደ ኣቐዲማ ኣፍልጦ ምሃባ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኩነታት ከፊኦም ጣሊባን ተቐባልነት እናስኣነ ክመጽእ እንከሎ እታ ናይ መወዳእታ ዲፕሎማሲያዊ ርክባት ጠጠው ዘበለት ሃገር እውን ብምዃና'ዩ። ኣብ ኣመሪካ፡ ብ2001 ዓ.ም ድሕሪ ዘጋጠመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ 11 መስከረም ( 9/11) ሽም ጣሊባን ዓብዪ ኣጀንዳ ዓለም ኮይኑ። ጣሊባን፡ ነቲ ኣብ መናቱ ህንጻታት ኒውዮርክ መጥቃዕቲ ዘብጽሐ መራሒ ኣልቃዒዳ ኦሳማ ቢን ላደን ከለላ ብምሃቡ ነገራት ክቀያየሩ ጀሚሮም። ብጥቅምቲ 2001 ከኣ ኣመሪካ እትመሰርሖ ሰራዊት ኣብ ልዕሊ ኣፍጋኒስታን መጥቃዕቲ ክፍጽም ጀሚሩ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2001 ዓ.ም ድማ ምምሕዳር ጣሊባን ብወግዒ ፈሪሱ። መራሒ እቲ ጉጅለ ዝነበረ ሙላ መሓመድ ኦማርን መራሒ ኣልቃዒዳ ቢን ላደንን ግን ክሃድሙ ክኢሎም። ኣብቲ እዋን ንዕኦም ንምሓዝ ዝተወስድ ወተሃደራዊ ስርሒት ኣመሪካ ኣብ ታሪኽ ዓለም ኣብ ሞንጎ ዓበይቲ ወተሃደራዊ ኣለሻታት ዝስራዕ ነይሩ። ኣፍጋኒስታን ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ወጻኢ ምስ ወደቐት ብዙሓት ወተሃደራት ካልኦት ሃገራት ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ክንቀሳቐሱ ጀሚሮም። እዚ ቑጽሪ ልዑል ምስ ምዃኑ ጣሊባን ደባይ ውግእ ከም መቃለሲ ስትራቴጂ ክኸውን ወሲኑ። ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ካቡል ብዙሓት መጥቃዕታት ደባይ ክፍጸሙ ከለው፡ ካብዚኦም እቲ ብ2012 ኣብ ልዕሊ ወተሃደራዊ መዓስከር ኔቶ ዝበጽሐ መጥቃዕቲ ሓደ እዩ። ጣሊባን ዳግም መዓስ ተላዒሉ? ኣብ ወርሒ መጋቢት 2015፡ ጣሊባን መራሒኡ ሙላህ ኦማር ምሟቱ ንክልተ ዓመታት ከም ዝሓብኦ ተኣሚኑ። ኣብ ዝቕጽል ወርሒ ድማ እቲ ጉጅለ ኣብ ትሕቲ ኣመራርሓ ሙላህ መንሱር ከም ዝተኣኻኸበ ገለዒጹ። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ንመጀመርታ ግዜ ኩንዱዝ እትብሃል ወሳኒት ከተማ ከኣ ይቆጻጸር። ብ2016፡ ሙላህ መንሱር ብነፋሪት ኣመሪካ ተቐቲሉ፤ ምክትሉ መውላዊ ሂባቱላህ ኣኩንዛዳ ከኣ መራሒ እቲ ጉጅለ ኮይኑ ተሾመ። ኣብ ወርሒ ለካቲት 2020 ጣሊባንን ኣመሪካን ገጽ ንገጽ ዘካየዱዎ ዝርርብ ተወዲኡ ተባሂሉ። ድሕሪ'ዚ ጣሊባን ሜላ ውግእ ቐይሩ። ኣብ ክንዲ ወተሃደራዊ ቦታታት ምጥቃዕ ፍሉጣት ጋዜጠኛታት፣ ዳያኑን መራሕትን ብዝተዋደደ መልክዑ ክቐትል ጀሚሩ። እዚ ከኣ ጣሊባን ናይ ኣኽራሪ ዝንባልኡ ከም ዘይቐየረ ዘመላኽት ኮይኑ። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ሓድሽ ፕሬዝደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ኣመሪካ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተፈጸመሉ መዓልቲ 11 መስከረም ኣብ ኣፍጋኒስታን ን20 ዓመታት ዝነበራ ጻንሒት ከብቅዕ'ዩ ኢሉ። ድሕሪ'ዚ፡ ጣሊባን ቑጽሪ ዝቆጻጸረን ግዝኣታትን ከተማታትን ከስፍሕ ጀሚሩ። ቑጽሪ ወተሃደራቱ'ውን ብዝለዓለ መጠን ወሲኹ። ኔቶ ከም ዝብሉ፡ ጣሊባን ሕጂ 85 ሽሕ ወተሃደራት ኣለውዎ። ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝወጽኡሉ ግዜ፡ ብዘይ ዝኾነ ውግእ ጣሊባን ኣገደስቲ ከተማታት ክቆጻጸር ተራእዩ። ቤት ጽሕፈት ድሕነት ኣመሪካ ከም ዝብሎ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ኣመሪካ ሰራዊታ ምስ ኣውጽአት ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ ክወድቕ ይኽእል'ዩ ኢሉ ነይሩ። እንተኾነ፡ ጣሊባን ሚዛኑ እናደፍአ ምስ መጽአ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ክጸንሕ ኣይክኣለን። ኣመሪካ ቢሊዮናት ዶላራት ኣውጺኣ ሃኒጻቶ ዝብሃል ሰራዊት ኣፍጋኒስታን፡ ንጣሊባን ኣይኮነን ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ንሽዱሽተ ሰሙናት'ውን ጠጠው ከብሎ ኣይክኣለን። ትማሊ ቀትሪ ጣሊባን ንርእሰ ከተማካቡል ተቖጻጺሩ፤ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ድማ ናብ ቤተ መንግስቲ ኣትዩ። ፕሬዝደንት ኣሽራፍ ጋኒ ከኣ ሃዲሙ ካብታ ሃገር ወጺኡ። ኣመሪካ ሓዊሱ 60 ሃገራት ዜጋታተን ብሰላም ካብ ካቡል ንምውጻእ ነፈርትን ወተሃደራትን ኣውፊረን። ብዙሓት ተንተንቲ፡ እቲ ኩነታት ኣመሪካ ብቬትናም ተስዒራ ዝወጽኣትሉ ኩነታት የወዳድሩዎ ኣለው። ሚኒስትር ጉዳይ ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን ግን ነዚ ኮኒኑዎ። "ቅድሚ 20 ዓመት ናብ ኣፍጋኒስታን ክንኣቱ ከለና ሓደ ነገር ከነዐውት ብዝብል'ዩ ነይሩ፤ ንሱ'ውን ኣዐዊትና ኢና" ኢሉ።


‘ኣመሪካ ከይነገረትና ካብ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ወጺኣ’ ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን

ሓዲሽ ሓላፊ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ኮይኑ ዝተመዘዘ ኣፍጋናዊ ጀነራል፡ ኣመሪካ ነቲ ቀንድን ዝዓበየን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበራ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ንሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ከይነገረት ብለይቲ ገዲፋቶ ከምዝወጽአት ሓቢሩ። ኣፍጋናዊ ጀነራል ኣሳዱላህ ኮሂስታኒ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ መዓስከር ባግራም ዓርቢ ለይቲ  ሰዓት ሰለስተ ከምዝወጽኡ ንሶም ግን [ሰብ መዚ ኣገፍጋኒስታን] ድሕሪ ስዓታት እቲ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ጥራዩ ምህላዉ ምፍላጦምን እዩ ገሊጹ። ኣብቲ ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ትጥቀመሉ መዓስከራት ዝዓበየ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ኣብ ውሽጡ ክሳብ 5000 ዝኾኑ ካብ ዝተኣሰሩ ጣሊባን ከምዝነበርዎን ግቡእ ምርኽኻብ ናይ እሱራት ከምዘይተገበረን እቲ ኣፍጋናዊ ጀነራል ንቢቢሲ ገሊጹ። ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዘንሳሕብ፡ ጣሊባን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝያዳ ክዕብልሉ'ዮም ዝርኣዩ ዘለዉ። ጀነራል ኣሳዱላህ ኮሂስታኒ: ብሰኑይ ጣሊባን ንባግራም ከጥቅዕዋ መደብ ከምዝነበሮም ክፍልጡ ምኽኣሎም'ውን ገሊጹ። እቲ ጀነራል ኣብ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ኮይኑ ንጋጤኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ጣሊባን ኣብ ቀረባ ካብቲ መዓስከር ኣብ ዝርከባ ቁሸታት ወተሃደራዊ መንቅስቃሳት ጀሚሮም ምህላዎም ሓቢሩ። "ክትፈልጥዎ ዘለኹም ንዓቕምና ምስ ናይ ኣመሪካ ዓቕሚ እንተኣወዳዲርናዮ ዓቢ ፍልልይ'ዩ ዘሎ" ድሕሪ ምባል "እንተኾነ ብዘለና ዓቕሚ፡ ንህዝባና ነኸነገልግልን ሰላሙ ከነውሕስን ንሰርሕ ኣለና" ኢሉ። ኣመሪካ ብዓርቢ ካብ ኣመሪካ ጠቕሊላ ምስ ወጽአት፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበራ ን20 ዓመታት ዝቀጸለ ወተሃደራዊ ስርሒት ከምዝዛመት ዝሕብር እዩ ነይሩ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት፡ ወተሃደራት ኣመሪካ 11 መስከረም 2021 ጠቅሊሎም ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ እዮም እኳ ኢሉ እንተነበረ፡ ቅድሚ እቲ ዝበሎ ጥቅሊሎም ካብ ኣፍጋኒስታን ወጺኦም ኣለዉ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዝነበሩ ወተሃደራት ኣመሪካ እቶም 90 ሚኢታዎት ጠቅሊሎም ከምዝወጽኡ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኣመሪካ [ ፔንታጎን] ብሰሉስ ኣፍሊጡ። ጀነራል ኣሳዱላህ ኮሂስታኒ ንኤፒ ከም ዝሓበሮ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣሽሓት ናይ ፕላስቲክ ማይ፤ ሓይሊ ዝህብ ፈሳሲ፤ ዝተዓሸገ መግቢ፤ ኣሽሓት መፍትሕ ዘይብለን ናይ ሲቪል መካይን፡ ኣማኢት ወተሃደራውያን መካይንን ዝርከቦ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ዝኸውን ንብረት ገዲፎም'ዮም ወጺኦም ኢሉ። ውሃቢ ቃል ምክልኻል ኣመሪካ ኮሮኔል ሶኒ ለጋት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝውጽእዎ መግልጺ፡ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ብዙሓት መዓስከራት ጠቅሊሉ ክወጽእ ምኳኑ ምስ ዝተፈላለዩ ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ከምዝተመያየጡ ገሊጹ ነይሩ። ኣፒ፡ እቶም ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ ውሽጡ 20 ደቓይቅ ካብ ባግራም ከምዝወጽኡን ናይቲ ሓይሊ ኣየር ኤለትሪክ ስለዝጠፈአ እቲ ቦታ ጸልማት ከምዝወረሶን ሓቢሩ። እቲ መዓስከር ሰረቅቲ ከምዝኣተዉዎን ኣብ ዝቀጸሉ መዓልታት ካብቲ መዓስከር ዝተሰረቐ ንብረት ኣብ ጎዶናታት ክሽየጥ ከምዝተራኣየ ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ንኤፒ ገሊጾም። መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ክሳብ 10 ሽሕ ዝኾኑ ወተሃደራት ኣመሪካን ኔቶን ዝነበርዎ ኣዝዩ ምዕቡል መዓስከር እዩ ነይሩ። እዚ ኣብ 1950ታት ብሶቭየት እተሃንጸ መዓስከር፡ ሕብረት ሶቭየት ኣብ 1980ታት ኣብ ኣፍጋኒስት እቲ ቀንዲ መዓስከራ ከምዝነበረ ይንገር። ኣመሪካ ኣብ 2001 ኣንጻር ኣልቃዒዳ ኵናት ንምክያድ ኢላ ናብ ኣፍጋኒስታን ምስ ኣተወት ኸኣ ቀንዲ መዓስከራ ገይራ ክትግልገለሉ ጸኒሓ።


ኣፍጋኒስታን፡ 'ሰንበት-ኣብ መላእ ህይወተይ እታ ዝኸፈኣት መዓልቲ እያ ነይራ'

ጣሊባን፡ ንኣፍጋኒስታን ካብ ዝቆጻጸር ንድሓር ትማሊ ሰሉስ ፈላማይ ጋዜጣዊ መግለጺ ሂቡ። ወሃቢ ቃል ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ፡ "ን20 ዓመት ድሕሪ ዘካየድናዮ ቓልሲ ነታ ሃገር ሓራ ብምውጻእ ንወጻእተኛታት'ውን ሰጒጉናዮም" ክብል ተሰሚዑ። እዚ መላእ ሃገር እትሕበነሉ እዋን እዩ ዝበለ እቲ ወሃቢ ቃል፡ ድሕሪ ሕጂ ኣፍጋኒስታን ዓውደ ውግእ ከም ዘይኮነት ከነረጋግጽ ንፈቱ ክብል ተዛሪቡ። ቢቢሲ፡ ጣሊባን ንካቡል ክሳብ ዝቖጻጸር ንኣስታት ክልተ ዓመት ኣብ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ንዝሰርሐት ሓንቲ ውልቀሰብ ኣዘራሪቡ። እቶም ጉጅለ ነታ ከተማ ምስ ተቖጻጸሩ ዝነበራ ስምዒትን ዝሓደራ ስግኣትን ከኣ ኣውጊዓትና። ሰንበት-ኣብ መላእ ህይወተይ እታ ዝኸፈኣት መዓልቲ እያ ነይራ ንጉሆ ናብ ስርሐይ ኸይደ። ኣብ በሪ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዋርድያ ረኺበ። ብጣዕሚ ውሑዳት ሰባት'ዮም ነይሮም፤ ኣብ ካልእ መዓልቲ ከምዚ ኣይነበረን። ጣሊባን ኣብ ጸግዒ እታ ከተማ ስለ ዝነበረ ሰባት ኣዝዮም ፈሪሖም ነይሮም። እንተኾነ እዞም ዕጡቓት መሊኦም ናብታ ከተማ ክኣትው'ዮም ዝብል እምነት ኣይነበረንን። ኣጋ ምሸት ካብ ስራሕ ወጺአ። ናይ ሞባይለይ ቻርጀርን ገለ ውልቃዊ ሰነዳትን ሒዘ ተበጊሰ። ኩሉ ክንዲ ዝኽኣሎ ገንዘብ ከውጽእ ጸደፍደፍ ይብል ስለ ዝነበረ ኣነ'ውን ዝተወሰነ ገንዘብ ንከውጽእ ናብ ባንኪ ከይደ። ነዊሕ ሪጋ ነይሩ፤ ሓያል ወጥሪ'ውን ዓሲሉ ይርኣይ። ናብ ባንኪ ምስ ኣተኹ፡ ኣደይ፣ ሓፍተይን ሓወይን ቴሌፎን ይድውሉለይ። እዋእ - ዝኾነ ሕማቕ ነገር ተፈጢሩ'ሎ ማለት እዩ ኢለ ዚያዳ ተሻቒለ። መሊሰ ናብ ኣደይ ምስ ደወልኩ፡ ርብሽብሽ ኢላ 'እዚ ኹሉ ክንድውለልኪ ከለና ኣበይ ነይርኪ፤ እንታይ ትገብሪ ነይርኪ?' ኢላ ነዲራ ትሓተኒ። ጣሊባን ኣብ ምዕራብ ሸነኽ እታ ከተማ ስለ ዘለው ቐልጢፈ ናብ ገዛ ክኣቱ ትሕብረኒ። ሰንቢደ፤ ፈሪሐ፤ ተሻቒለ። ኩሉ ሰብ ይሃድም ነይሩ። ዋናታት ሹቕ ናይ ስራሕ ቦትኦም እናዓጸው ኩሉ ሰብ ናብ ገዝኡ ይጉዪ። ሓወይ ደዊሉ ብቕልጡፍ መኪና ገይረ ክወስደኪ ኢሉኒ፤ ግን ድማ መገዲ ተዓጽዩ ስለ ዝነበረ ኣይተኻእለን። ብእግረይ እናተጉዓዝኩ ታኽሲ እንተረኸብኩ'ውን ይፍትን ነይረ። ኣብዚ ግዜ ሰብ ከም ውሑጅ ይሃድም ነይሩ። እቲ ፍርሐይ ዝነበረ፡ ናይ ስራሕ ክዳን ተኸዲነ እናሃለኹ ጣሊባን እንተረኺቦምኒ ክቐትሉኒ'ዮም ዝብል'ዩ። መወዳእትኡ ዳርጋ ድሕሪ ክልተ ሰዓት ናብ ገዛይ በጺሐ። ሰንቢደ ስለ ዝነበርኩ ንስድራይ ከዛርቦም'ውን ኣይክኣልኩን። ፈጺመ ኣብ ህይወተይ ዘይርስዐ መዓልቲ'ያ። ሙሉእ ለይቲ ዝኾነ ሰብ ኣፍ ደገ ገዛና እንተኣንኳሕኮሐ'ኸ ብዝብል ስግኣት ተወጢረ ሓዲረ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ኩሉ ሰብ ንነብሱ ዝሓብኣሉ ቦታ'ዩ ዝደሊ ነይሩ። ኣነ'ውን ናብ ናይ ቤተሰብ ገዛ ከይደ ክሕባእ ሓሰብኩ፤ ግን ድማ እዚ'ውን ኣይሰለጠን። ሕጂ ኣብ ገዛይ ኮይነ ውሕስነት ይስምዓኒ። ናብ ገዛና እንተመጺኦም ዋላ ሓደ ንመንግስቲ ይሰርሕ ምንባረይ ኣይፈልጥን። ጣሊባን፡ ሓይልታቱ ናብ ገዛ ኣትዮም ከም ዘይፍትሹ ገሊጹ'ዩ። ግን ድማ ኣይንኣምኖን። ኣብ ቴሌቪዥን ክርእዮም ከለኹ ይሓዝን፤ ይሓርቕ። ጭካንኦም ርኢና'ዮ ኢና - ከመይ ኣቢልና ንኣምኖም? ሕጂ'ውን ስለ ዝፈርሕ ለይቲ ኣይድቅስን። ካብታ ሃገር ንክወጽእ ቪዛ ይጽበ ኣለኹ፤ ግን በዚ'ውን ርግጸኛ ምዃን ኣይክኣልን። ኣብ ኣፍጋኒስታን እንተጸኒሐ ክሰርሕ ከፍቅዱለይ ድዮም? ኣይመስለንን። መጻኢየይ ኣብ ኣፍጋኒስታን ውሑስ'ዩ ኣይብልን። ይመስለኒ ኩሉ ነገር ኣብቂዑ'ዩ። ተስፋ የብለይን። ብሰሉስ ጣሊባን መግለጺ ክህብ እንከሎ፡ ወሃቢ ቃል ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ብዙሕ ኣርእቲ ኣልዒሉ ተዛሪቡ'ዩ። ኣብዚ ታሪኻዊ ጋዜጣዊ መግለጺ ካብ ጋዜጠኛታት ብዙሓት ሕቶታት ክለዓሉ እንከለው፡ ሙጃሂድ "ኣብ ትሕቲ ሕጊ እስልምና" መሰል ደቂ ኣንስትዮ ክኽበር'ዩ ኢሉ። ናብቲ ወሃቢ ቃል ካብ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጋዜጠኛታት ሕቶታት ቐሪቦምሉ'ዮም። መብዛሕትኦም ደቂ ኣንስትዮ ክምሃራ፣ ክሰርሓ ከተፍቅዱ ዲኹም ዝብል  ተመሳሳሊ ትሕዝቶ ዘለዎም እዮም። ኣብታ ሃገር ሓያል እስላማዊ መንግስቲ እዩ ክህሉ ዝበለ ሙጃሂድ፡ "ኣብ ቀረባ ኩሎም ትካላት መንግስቲ ናብ ስራሕ ክምለሱ ንደሊ። ኩሉ ከኣ ብመሰረት ሕጊ ሸሪዓን እስላማዊ ሕግን ናብ ስራሕ ክምለስ ይፍቀደሉ'ዩ። ትምህርቲ፣ ፖሊስ ይኹን ካልኦት ትካላት ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ስለ ዘድልዮም ናብ ስራሕ ክመጽኡ ፍቑድ'ዩ" ኢሉ። እቲ ዝምስረት መንግስቲ ሕግታት ሽሪዓ ዝኽተል ምዃኑ ሓቢሩ'ዩ። ሸሪዓ፡ መምርሕታት ህይወት እስላም ዝሓዘ ሕጊ ኮይኑ ኣመንቲ ስድራቤታዊ፣ ማሕበራዊ፣ ቑጠባውን ፖለቲካውን ህይወቶም በዚ መንፈሳዊ ሕጊ ዝቃነ ይኸውን ማለት'ዩ። በዚ መሰረት፡ ደቂ-ኣንስትዮ ከም ኒቃብ፣ ሒጃብን ቡርቃን ዝመሰሉ ካብ ጸጉሪ ርእሰን ክሳብ ጽፍሪ እግረን ዝሽፍኑ ኣከዳድና ክኽደና ይግደዳ። ጣሊባን ቅድሚ 20 ዓመት ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ጣሊባን ቴሌቪዥን፣ ሙዚቃን ሲነማን ምሉእ ብምሉእ ክእግድ እንከሎ፡ ዕድሚአን ልዕሊ 10 ዓመት ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ትምህርቲ ከይምሃራ ብምኽልካሉ ሓያል ነቐፌታ ክገጥሞ ጸኒሑ'ዩ። ወሃቢ ቃል ዛቢሁላህ ሙጃሂድ "ሕጂ ኣብ እንወስዶም ስጉምታት ዝምልከት ዝመጽአ ለውጢ ብምህላው ኣብ ሞንጎ እቲ ቅድሚ 20 ዓመት ዝነበረ ጣሊባንን ዓብዪ ፍልልይ ኣሎ ኢሉ" ክብል ኣብቲ መግለጺኡ'ኳ እንተሓበረ ዝርዝር ደቂ ኣንስትዮ ዝረኽብኦ መሰል ግን ኣይሓበረን።


ዕጡቓት ጣሊባን ብኸመይ ኣብ ሓጺር እዋን ሰፊሕ ከባቢታት ክቆጻጸሩ ክኢሎም?

ዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ኣፍጋኒስታን ሰፊሕ ከባቢታት ዝተቖጻጸሩሉ ቅልጣፈ ንብዙሓት አገሪሙ እዩ። ጸወታ ገበጣ ብዝመስል ፍጥነት ብርክት ዝበላ ርእሰ ከተማታት ዝተፈላለያ ግዝኣታት እታ ሃገር ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ጣሊባን ኣትየን ኣለዋ። ሕጂ እቲ ሓይሊ ሚዛን ናብቶም ዕጡቓት ከም ዘዘምበለ ርግጽ ኮይኑ፤ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ድማ ስልጣኑ ከውሕስ ይቃለስ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን ካብ ድሕነት ኣመሪካ ሰሊኹ ዝወጽአ ሓደ ሰነድ፡ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ዝኾነት ካቡል ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ግዳይ እቲ መጥቃዕቲ ክትከውን ከም እትኽእልን  መንግስቲ እውን ኣብ ውሽጢ 90 መዓልቲታት ክፈርስ ከም ዝኽእልን የመልክት፡፡ እዚ ኹሉ ብኸመይ ኣብ ሓጺር እዋን ክለዋወጥ ክኢሉ? ንዝሓለፉ 20 ዓመታት፡ ኣመሪካን መሻርኽታ ኔቶን ዓባይ ብሪጣንያ ሓይልታት ኣፍጋኒስታን ኣብ ምስልጣንን ምዕጣቕን እዮም ኣሕሊፎምዎ። ብዙሓት ጀነራላት ኣመሪካን ብሪጣንያን ሓያልን ብቑዕን ሰራዊት ኣፍጋኒስታን ፈጢርና ኣለና ኢሎም ክምክሑ ጸኒሖም። ሕጂ ግን እዚ ኹሉ ማይ ዝዓኾተ ይመስል። ጥንካረ ዕጡቓት ጣሊባን ከምቲ የመሓድሮ እየ ዝብሎ ብዝሒ ሰራዊት ብደረጃ ክልሰ ሓሳብ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ኣብቲ ኲናት ጸብለል ክብል ይግበኦ ነይሩ፡፡ ብውሑድ ኣብ ወረቐት ዝተመዝገቡ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን 300 ሽሕ ይኾኑ። እዚ ቁጽሪ ሰራዊት ኣፍጋኒስታን፣ ሓይሊ ኣየርን ፖሊስን ዘጠቓለለ እዩ፡፡ እቲ ሓቂ ግና ወትሩ እታ ሃገር ዘድልያ ብዝሒ ሰራዊት ንምምልማል ምስ ተጸገመት እያ፡፡ ሰራዊትን ፖሊስን ኣፍጋኒስታን ብዙሕ መጉዳእቲ ብምትእንጋድ፣ ብክድዓትን ብልሽውናን ጽቡቕ ዘይኮነ ሽም ኣለዎም። ገለ ኣስሓኮ ዘይብሎም ኣዘዝቲ ከኣ ኣብ ወረቐት እምበር ብኣካል ናይ ዘየለዉ ወታሃደራት ሽም እናጸሓፉ ንባዕሎም መሃያ ከም ዝወስዱ ይግለጽ፡፡ ንኣፍጋኒስታን ዝቖመ ፍሉይ ተቖጻጻሪ ኣካል (SIGAR) ኣብ ቀረባ እዋን ንኮንግረስ ኣመሪካ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ ኣብ ሳዕቤናት ብልሽውናን ንጥንካረ ሓይልታት እታ ሃገር ኣመልኪቶም ዝወጽኡ ጸብጻባትን ስክፍታታት ከም ዘለዎ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ኣብ ሮያል ዩናይትድ ሰርቪስስ ኢንስቲትዩት ዝሰርሕ ጃክ ዋትሊንግ ሰራዊት ኣፍጋኒስታን እውን እንተኾነ ክንደይ ዝኣክል ኣባላት ከም ዘለዎ ርግጸኛ ኮይኑ ኣይፈልጥን ይብል፡፡ ብተወሳኺ ኣጽዋርን ሞራልን ኣብ ምቃዕብ ጸገም ከም ዝነበረ ይገልጽ። ብዙሕ ግዜ ወተሃደራት ናይ ቤተሰብ ወይ ዓሌት ምትእስሳር ናብ ዘይብሉ ከባቢ ይለኣኹ፤ እዚ ድማ ገሊኦም ኣብ ሓንቲ ኲናት እኳ ከይተሳተፉ ስርሖም ክገድፉ ካብ ዝገብሩ ምኽንያታት ሓደ ክኸውን ይኽእል፡፡ ካብዚ ብምብጋስ ጥንካረ ጣሊባን ንምምዛን እውን ይኸብድ እዩ፡፡ ካብ ማእከል ምክልኻል ግብረ ሽበራ ኣመሪካ ዝተረኸበ ሓበሬታ ከም ዘመልክቶ፡ ጣሊባን ኣስታት 60 ሽሕ ዝሰልጠኑ ተዋጋእቲ ኣለዉዎ፡፡ ካልኦት ሚልሻታትን ደገፍትን ተደሚሩ ግን ዘለዎ ሓይሊ ካብ 200 ሽሕ ክዛይድ ይኽእል፡፡ ወታሃደራዊ መኮነን ሰራዊት ብሪጣንያ ዝነበረን ‘ኢንቲሜት ዋር’ ዝብል መጽሓፍ ዝጸሓፈን ዶክተር ማይክ ማርቲን ጣሊባን ከም ሓደ ዓይነት ጉጅለ ጌርካ ምውሳድ ሓደገኛ ከም ዝኾነ እዩ ዝገልጽ፡፡ ንሱ፡ ጣሊባን ዳርጋ ናይ ዝተፈላለዩ ዓርሶም ዝኸኣሉ ግን ድማ ጊዝያዊ ምሕዝነት ዘለዎም ጉጅለታት ጥምረት እዩ ይብል፡፡ ኣጽዋር ኲናት ናይ ምርካብ ዕድል መንግስቲ ኣፍጋኒስታን፡ ብዝረኽቦ ድጎማን ኣጽዋርን ሕዚ እውን ላዕለዋይ ኢድ ክሕዝ ይግበኦ ነይሩ፡፡ ንወተሃደራቱ ዝኽፈል ደሞዝ ብቢልዮን ዶላር ዝቑጸር ገንዘብን ኣጽዋር ኲናትን ብፍሉይ ካብ ኣመሪካ ተቐቢሉ እዩ፡፡ እቲ ፍሉይ ተቖጻጻሪ ኣብ ሓምለ 2021 ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ድሕነት ኣፍጋኒስታን ንምህናጽ 88 ቢልዮን ዶላር ወጻኢ ተገይሩ እዩ ኢሉ፡፡ ‘‘እቲ ገንዘብ ብትኽክል ኣብ መዓልኡ ውዒሉ እንተኾይኑ ብውጽኢት ናይቲ ኣብ ባይታ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝምለስ እዩ’’ ብምባል ይውስኽ፡፡ ሓይሊ ኣየር ኣፍጋኒስታን እውን እቲ ትጽቢት ዝግበረሉ ውጽኢት ከመዝግብ ብዘይምኽኣሉ፡ ኣብቶም ኣብ ቀረባ ዝተኻየዱ ውግኣት ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ ክወፍር ግድን ኮይኑ እዩ፤ እንተኾነ ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ ክሳብ መዓዝ ከም ዝሳተፍ ኣይተፈለጠን፡፡ ፍልፍል ቁጠባ ጣሊባን ኣብቲ ካብ ንግዲ ዕጸ ፋርስ ዝርከቡዎ ኣታዊ ዝተመስረተ ኮይኑ፡ ብፍላይ ከም ፓኪስታን ካብ ዝኣመሰላ ሃገራት እውን ሓገዝ ይረኽቡ እዮም፡፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዕጡቓት ጣሊባን ካብ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን እናማረኹ ብዙሓት ኣጽዋራት ኲናት ተዓጢቖም እዮም፡፡ ፍሉይ ሓይሊ ኣፍጋኒስታን ብቑጽሪ ውሑዳት እዮም፤ ኣስታት 10 ሽሕ ኮይኖም ክንሶም ብኹሉ ኣንፈት ተወጢሮም ኣለዉ፡፡ ዕጡቓት ጣሊባን ድማ ነቲ ናይ ፕሮፖጋንዳን ተረኽን ኲናት ክዕወቱሉ ይረኣዩ ኣለዉ፡፡ ዘርእይዎ ዘለዉ ብቕዓት ድማ ሞራል ይህቦምን ስምዒት ስምረት ይፈጥረሎምን ኣሎ፡፡ ብኣንጻሩ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ነንርእሱ ይናቖትን ጀነራላት ይሰጉግን ኣሎ፡፡ መወዳእትኡ እንታይ እዩ? እቲ ኩነታት ንመስንግስቲ ኣፍጋኒስታን ተስፋ ዘቑርጽ እዩ ዝመስል፡፡ ጃክ ዋትሊንግ ግና፡ እቲ ኲናት ንሰራዊት ኣፍጋኒስታን ተስፋ ዘይህብ'ኳ እንተኾነ "እቲ ኩነታት ግን ብፖለቲካ ምድሓን ይከኣል እዩ’’ ይብል፡፡ ንሱ፡ መንግስቲ ንመራሕቲ ዓሌታት ከእምን እንተኽኢሉ ሐዚ እውን ነቲ ኩነታት ክጻወር ይኽእል እዩ ይብል፡፡ ውዒሉ ሓዲሩ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ተመሊሱ ንዕጡቓት ጣሊባን ዝደፍኣሉ ኩነታት ክፍጠር ይኽእል እዩ፡፡ ሐዚ ግና ኣመሪካን ኔቶን ኣብ ኣፍጋኒስታን ሰላም፣ ድሕነትን ምርግጋእን ንምፍጣር ዝገበሩዎ ጻዕሪ፡ ከምቲ ቅድሚኦም ሩስያውያን ዝደኸምዎ ብላሽ ተሪፉ እዩ፡፡


ኣፍጋኒስታን፡ 'ዓይንን ኣፍን ሰራዊት ኣመሪካ ኢና ነይርና'

ዚያ ጋፎሪ፣ ነፍሰ ጾር በዓልቲ ቤቱን ሰለስተ ኣናኣሽቱ ደቆምን፡ ኣብ ወርሒ መስከረም 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብ ካቡል ናብ ኣመሪካ ከይዶም። ኣብ ኣፍጋኒስታን ን14 ዓመታት ምስ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ኣመሪካ ተርጓሚ ቋንቋ ኮይኑ ስለ ዝሰርሐ፡ ምስ ስድርኡ ናብ ኣመሪካ ዘእትዎ ሓሙሽተ ቪዛ ረኺቡ። እንተኾነ፡ ኣመሪካ ካብ ምእታው ወጻእ ካልእ ኣይረኸበን። ዚያ፡ ሓደ ወለንታዊ ትካል ምስ ስድራኻ ሓድሽ ህይወት መጀመሪ ክኾነካ'ዩ ካብ ዝበሎ ንኡሽቶ መጽለሊ ወጻእ ንነብሱ ቤትን ንብረትን ዘይብሉ ግዳም ሓደር ኮይና ረኺቡዋ። ድሕሪ ሸውዓተ ዓመት፡ ነቲ ኩነታት ክዝክሮ እንከሎ ሕጂ'ውን የሕምሞ። ሕጂ ኣብ ሰሜን ካሮሊና'ዩ ዝነብር ዘሎ። ግን ድማ ደቀይ ናብዚ ክመጽኡ ብምግባረይ ናብ ኣዒንቶም እናጠመትኩ ይቕሬታ'ውን ክብሎም ኣይኽእልን'ዩ ዝብል። "ንብዓተይ ክቆጻጸሮ ኣይክእልን፤ ንኽልቲኤን ሃገራት ድሕሪ ዝገበርኩዎ ነገር 'እዚ ድዩ ናይ ኢደይ?' ኢለ ንነብሰይ ይሓታ" ኢሉ ብጣዕሳ። ምስ ካልኦት መሓዙቱ ብምንጽጻር ግን ወዲ 37 ዓመት ዚያ ናብ ኣመሪካ ክኣቱ ምኽኣሉ ከም ዓብዪ ጸጋ ይርእዮ። ዓሰርታት ኣሽሓት ኣፍጋናውያን፡ ኣብቲ ኣመሪካ ኣንጻር ዕጡቓት ጣሊባን ን20 ዓመታት ዘካየደቶ ውግእ ተርጎምቲ ቋንቋ፣ ሓበርቲ መገድን ኣወሃሃድትን ኮይኖም ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኣመሪካ ተቓሊሶም'ዮም። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ዋላ'ውን ጣሊባን ናብ ስልጣን ክምለሰሉ ዝኽእል ምዕባለታት ይርኣይ እንተሃለወ፡ ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ሰራዊቱ 11 መስከረም 2020 ጠቕሊሎም ካብታ ሃገር ከም ዝወጽኡ ገሊጹ'ዩ። በዚ ምኽንያት እቶም ንሰራዊት ኣመሪካ ዝተሓጋገዙ ዝነበሩ ዜጋታት እታ ሃገር ወርሒ ነሓሰ ቅድሚ ምውድኡ ናብ ኣመሪካ ክግዕዙ ከም ዝኾኑ ክግለጽ እንከሎ፡ ካብቲ 2500 ሰባት ዝሓዘ ፈላማይ ጉጅለ እቶም 200 ብዓርቢ ናብ ኣመሪካ ከም ዝግዓዙ ተሓቢሩ። 50 ሽሕ ተርጎምቲ ቋንቋ ምስ ሰራዊት ኣመሪካ ሰሪሖም'ዮም። ካብ 2008 ጀሚሩ ኣስታት 70 ሽሕ ተርጎምትን ኣባላት ስድርኦምን ናብ ኣመሪካ ከም ዝተጣየሱ ይፍለጥ። እንተኾነ ኣስታት 20 ሽሕ ተርጎምትን ኣባላት ስድርኦምን ክሳብ ሕጂ ካብታ ሃገር ዝወጽኡሉ ኣገባብ ከም ዘይሰለጦም እዩ ዝሕበር። እዞም ሰባት ምስ ሰራዊት ኣመሪካ ምስርሖም ዕጡቓት ጣሊባን ብክፉእ ዓይኒ ክርኣዩዎም ገይሩ'ዩ። ካብ 2009 ዓ.ም ጀሚሩ፡ ዓመታት ዝወስድ መስርሕ ናብ ኣመሪካ ዘእትዎም ቪዛ እናተጸበዩ እናሃለው 300 ተርጎምቲ ሞይቶም'ዮም። "ህዝቢ ንክልቲኤን ሃገራት ንምሕጋዝ ተቓሊሱ'ዩ . . . ግን ድማ ዓይንና ዓሚትና ኣብኡ ገገዲፍናዮ ንወጽእ ኣለና፤ ኣብኡ ንክመውት ገዲፍናዮ ወጺእና" ይብል ዚያ። ዚያ፡ ብ2002 እዩ ተርጓሚ ኮይኑ ናብ ሰራዊት ኣመሪካ ተጸንቢሩ። እዚ፡ ነቲ ኣብቲ ሽዑ እዋን ወዲ 18 ዓመት ዝነበረ መንእሰይ ናይ መጀመርታ ስርሑ'ዩ። ጣሊባን ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ፡ ዚያ እቲ ንኣዲኡ ዝኣተወላ ቃል የፈጽም ምህላው ዝተገንዘበሉ ስራሕ ከም ዝነበረ'ዩ ዝሓስብ። እዚ ንፉዕ ተመሃራይ፡ ብምኽንያት ጣሊባን ካብ ትምህርቲ ብተወሳኺ ምስ ሸውዓተ ኣሕዋቱ ዘሕልፎ ዝነበረ ጸወታ ኩዕሶን ካልእን ብቑልዕነቱ ከም ዝተመንዝዐ እዩ ዝዛረብ። ኣብታ ዝዓበየላ ከባቢ ዝነበረ ምምሕዳር'ውን፡ ኣብ ትሕቲ ጥንኩር እስላማዊ ሕጊ ኮይኑ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ብዘይንሕስያ ክህረሙ፣ ስድራቤታት ብፍርሒ ኣብ ገዛ ክዕጸዋን ኣሕዋቱ ካብ ቤት ትምህርቲ ክተርፋን ክግደዱ ርእዩ። ኣብቲ ግዜ ኣብ 20ታት ዝነበረ ዓብዪ ሓው፡ ኣብቲ እዋን ተቓውሞ ጣሊባን ዝግለጸሉ ዝነበረ ላህጃ ክዛረብ ስለ ዝተሰምዐ ጥራይ ተሃሪሙ ናብ ቤት ማእሰርቲ ተዳጒኑ። ዚያ ከም ዝብሎ፡ ብምኽንያት ማህረምቲ እግሩ ጫማ'ውን ክገብር ዘይኽእለሉ መጉዳእቲ ክበጽሖ ክገብር እንከሎ ክንቀሳቐስ'ውን ኣይኽእልን ነይሩ። ድሕሪ'ዚ ኣብ ውሽጢ መዓልታት ስድራቤቱ ኣብቲ ከባቢ ክጸንሑ ከም ዘይኽእሉ ወሲኖም። በዚ ምኽንያት ናብ ፓኪስታን ፓሻዋር ዝተባህለ ከባቢ ተሰዲዶም። " 'ምስ ዓበኹ ኣንጻር እዞም ሰባት [ጣሊባን] ክቃለስ'የ' ክብል ንኣደይ ነጊረያ" ይብል። ኣብ ፓሻዋር ድማ ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ተማሂሩ። ክሳብ 2001 ስድራቤቱ ኣብ ፓኪስታን ጸኒሑ። "ምስ ተመለስኩ፡ ዝተረጋግአ መንግስቲ ምምራሕ ከም ዝጀመረ ተዓዚበ፤ ተስፋ ኣለና ከኣ ኢለ"። ድሕሪ'ዚ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ሓዳር ገይሩ ኣብ ሓደ ቤት ትምህርቲ ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ክምህር ጀሚሩ። ድሕሪ ኣዋርሕ ሓደ መሓዝኡ እቶም ኣብታ ሃገር ኣንጻር ጣሊባን ዝዋግኡ ዘለው ኣመሪካውያን ተርጓሚ ከም ዝደልዩ ነጊሩዎ። "ስቕ ኢሎም ኢንግሊዘኛ ዝዛረብ ሰብ ይቖጽሩ ነይሮም፤ ወተሃደራዊ ቃላት ኣይፈልጥን'ኳ እንተበልኩዎም 'ጸገም የብሉን' ኢሎምኒ" ይብል። ዋላ'ዉን ንነዊሕ እዋን ካብ ስድራቤቱ ተፈልዩ ንህይወቱ ኣብ ዘስግእ ግንባር ኲናት ዘሕልፎ እንተኾነ፡ እቲ ስራሕ ፈትዩዎ ከም ዝሰርሐ ይዛረብ። በዓልቲ ቤቱን ስድራቤቱን ብተደጋጋሚ እዚ ስራሕ ይትረፍካ ኢሎም ለሚኖምዎ፤ ንሱ ግን ነቶም "ቡያህ" ኢሎም ሽም ዘጠመቑዎ ሓይልታት ኣመሪካ "ንኣሕዋተይ" ውፍይ'የ ብምባል ኣይተቐበሎምን። ካብዚ ብዝብገስ "ዓይንን ኣፍን እቲ ሰራዊት ኢና ነይርና" ይብል። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ 2008 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ሽንጥሮ ሾክ ኣብ ዝተኻየደ ናይ ሽዱሽተ ሰዓታት ውግእ መሓዝኡ ተቐቲሉ። እቲ ውግእ ድሕሪ ኣብ ቬትናም ዝነበረ ኲናት እቲ ካልኣይ ዝለዓለ ንጅግንነት ዝወሃብ ሽልማት ኮኾባት ዝተረኸበሉ ግንባር'ዩ ነይሩ። ዚያ፡ ኣብቲ ውግእ መጉዳእቲ ኣጋጢሙዎ ብህይወት ክተርፍ እንከሎ፡ ኣብ እዋን ኲናት ንዘጋጥም መቑሰልቲ ወይ ሞት ብሽም ፕሬዝደንት ኣመሪካ ዝወሃብ ወተሃደራዊ ሽልማት 'Purple Heart' ተበርኪቱሉ'ዩ። ብ2008 ኣብ ትሕቲ ዝተዳለወ ሓድሽ ፕሮግራም ፍሉይ ቪዛ ስደተኛታት [ኤስኣይቪ] ናብ ኣመሪካ ንምግዓዝ መስርሕ ጀሚሩ። እዚ ፕሮግራም ብፍሉይ ኣብ ጎኒ ወተሃደራት ኣመሪካ ንዝተሓጋገዙ ኣፍጋኒስታውያንን ዒራቓውያንን ዝወሃብ ቪዛ እዩ። ዚያ፡ እዚ ቪዛ ንምርካብ ሽዱሽተ ዓመት'ዩ ወሲዱሉ። እዚ ልእም ዝበለ ዘረባ ዝዛረብ ሰብ እቲ መስርሕ "ኣዝዩ ዘሰክፍ" ክብል ይገልጾ። እቲ ዝወሰዶ ግዜ ንምግላጽ'ውን ዝኸብድ ምዃኑ ይዛረብ። "ስለ ምንታይ ነዊሕ ግዜ ከም ዝወስድ ኣይፈልጥን፤ እቲ እዞም ኩሎም ሰባት [ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኣመሪካ ዝሰርሑ ዝነበሩ] ንክልቲአን ሃገራት ዘበርከቱዎ ግደ ንቤት ጽሕፈት መንግስቲ ኣመሪካ መን ብምንታይ ዓይነት ቋንቋ ከም ዝገልጸሉ'ውን ኣይፈልጥን" ኢሉ። ዚያ፡ ብ2014 ኣብ ዞባ ናንጋርሃር ኣብ ግንባር እናሃለወ ቪዛ ምርካቡ ዝሕብር መልእኽቲ በጺሑዎ። "ሰንቢደ" ይብል፤ ኣፍጋኒስታን ንድሕሪት ገዲፍካ ምኻድ ከኣ ካልእ ጸገም ኮነ። ጣሊባን ግን ድሮ ክሃድኖ ጀሚሩ፤ ስድራቤቱ ብኢድ ዝተጽሓፉ ዘፈራርሑ መልእኽታት ይበጽሑዎም ነይሮም። እቲ ቪዛ ምስ ረኸበ ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ዚያን ኣባላት ስድርኡን ናብ ቴኔሲ መጺኦም፤ ብርክት ዝበለ ክዳውንቲ ዝሓዘ ሻንጣን ንበረራ ዝኽፈል 6500 ዶላርን ጥራይ ነይሩዎም። ኣብ ኣመሪካ ምስ ኣተው ግን ዋላ ሓደ ዝቕበሎም ኮነ ዝሕግዞም ኣይነበረን፤ ዋላ'ውን ሰፍትኔት ዝረኽብሉ ዕድል ወይከ። "ዋላ ሓደ ኣፍጋናዊ ኣየረኸብኩን" ይብል። ድሓር ስድራቤቱ ሒዙ ብዙሓት ኣፍጋናውያን ይነብረሉ ናብ ዝተባህለ ቨርጂኒያ ይኸይድ። እቶም በዚ ፍሉይ ቪዛ ዝመጽኡ ሰባት ዝተሓጋገዙ ትካላት ክሳብ ዝረክብ ኣብ ሆቴል ክጸንሕ እንከሎ፡ ድሕሪ ሰሙናት ሓንቲ ብሰናይ ፍቓድ እትሰርሕ ምስ ስድርኡ ዝነብረሉ ቦታ ከም ዝረኸበትሉ ትነግሮ። "ገዛ ዘይብሎም ሰባት ናብ ዝዓርፍሉ መጽለሊ ወሲዳትኒ፤ ምስ ርኣኹዎ 'ኣብዚ ደቀይ ክዓብዩ ኣይክእሉን' ኢለያ" ይብል። ግን ድማ ናብ ዝኸዱዎ ቦታ ኣይነበረን። በታ ብጽቡቕ ከተንብሮ ቃል ዝኣተወትሉ ሃገር ከም ዝተጠልመ ተሰሚዑዎ። እቲ ዝኸውን ዘሎ ነገራት ንምርዳእ ዘይበቕዑ ደቁ ተደናጊሮምን ፈሪሖምን። መዓልታዊ ብዛዕባ እቶም ኣብ ኣፍጋን ዝተረፉ ስድራ ቤታትን መሓዙቶምን ይሓቱዎ፤ መዓዝ ኢና ንምለስ'ውን ይብሉዎ። ዝትሕዞን ዝጭብቶን ዝስኣነ ዚያ፡ ሓላፊኡ ናብ ዝነበረ ቴሌፎን ደዊሉ ኣበይ ኣለኻ ኢሉ ይሓቶ። ንሱ ድማ፡ ድሕሪ ሒደት መዓልታት ናብ ቨርጂኒያ መጺኡ ናብ ሰሜን ካሮሊና ይወስዶም። እዚ ሰብ፡ ብኩነታት ዚያ ጉህዩ ስለ ዝነበረ "እዚ ገዛኻ'ዩ፤ ክሳብ ዝደለኻዮ ክትነብር ትኽእል ኢኻ ኢሉኒ። ፈጺመ ኣይርስዖን" ብምባል ንውዕለትኡ ይገልጾ። ሰሜን ካሮላይና ከምቲ ብዛዕባ ኒውዮርክ፣ ዋሽንግተንን ላስቬጋስን ዝውረን ካብ መሓዙቱ ዝሰምዖን እኳ እንተዘይኮነት፡ ደቁን ሰበይቱን ብነጻነት ክመሃሩን ክንቀሳቐሱን ብምኽኣሎም ግን ሕጉስ እዩ። ኣርባዕቲኦም ደቁ፡ ጽቡቕ ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ይዛረቡ'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ከኣ ኩሎም ዜግነት ኣመሪካ ረኺቦም። ኣብኡ ምስ ኣተው'ውን ሓደ ቖልዓ ወሊዶም'ዮም። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ባዕሉ ናብ ዝሰርሖ ገዛ ክኣትው እንከለው ኣብ በሪ ገዝኦም ዓብዪ ባንዴራ ኣመሪካ ተሰቒሉ ይርኣይ። ንሱ ናብ ኣመሪካ እንተመጽአ'ውን ኣብ ሃገሩ ብዛዕባ ዝተረፉ ሰባት ምሕሳቡ ኣይተረፈን። ብ2019፡ እቶም ብፍሉይ ቪዛ ናብ ኣመሪካ ዝመጽኡ ተርጎምቲ ንምሕጋዝ ሓደ ገባሪ ሰናይ ከፊቱ። በዚ ካብቶም ተርጎምቲ ዝነበሩን ኣባላት ስድርኡን ብርክት ዝበሉ ቴሌፎን ይድወለሉን የማኽርን ኣሎ። መብዛሕትኦም ብቢሮክራሲያዊ ማሕለኻታት ዝተዓናቐፉ ከም ዝኾኑ ይዛረብ። ኣመሪካ ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ካብ ኣፍጋኒስታን ከም እትወጽእ ካብ እትገልጽ ንነጀው፡ ጣሊባን ወሰንቲ ቦታታት እናተቖጻጸረ ይደፍእ ኣሎ። ቅድሚ ሕጂ ካብ ዝነበሮ ምቁጽጻር 72 ቦታታት ናብ 221 ከም ዝወሰኸ ይግለጽ። ገሊኦም ከባቢታት ኣሽሓት ወተሃደራት ኣመሪካን ተርጎምቶምን ዝነብሩሎም ዝነበሩ ብምዃኖም፡ ኣብኡ ዝነብሩ ሰባት ስግኣት ማእሰርትን ቕትለትን ኣለዎም። ዚያ፡ ኣመሪካ ካብ ኣፍጋን ክወጽእ እየ ምባላ ብእወንታ ኣይርእዮን። "ጣሊባን ሕጂ'ውን ሰላማውያን ሰባት ይቐትሉ ኣለው፤ ዝተለወጠ ነገር የለን" ኢሉ። ነቶም ንሰራዊታ ዝተሓጋገዙ ዝነበሩ ኣፍጋናውያን ንድሕሪት ብምግዳፍ ሰራዊታ ተውጽእ ምሃላዋ፡ ኣመሪካ ዋላ'ውን ዝፈትዋ እንተኾነ ንዕኡን ካልኦት ኣብ ጎና ንዘገልገሉን ትጠልሞም ምሃላዋ ዘርኢ'ዩ ዝብል ቅርታ ኣለዎ።


ኣፍጋኒስታን፡ ምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካ ቕኑዕ ውሳነ ምዃኑ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣፍሊጡ

ሓይልታት ጣሊባን ንካቡል ምቁጽጻሮም ስዒቡ ሓያል ነቐፌታ ዝበጽሖ ዘሎ ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ንክወጽኡ ዝተበጽሐ ውሳነ ቕኑዕ ከምዝኾነ ኣትሪሩ ተዛሪቡ። ንሱ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ምውጸኦም ንዝነቕፉ ሰባት ምላሽ እንትህብ፡ “ክንደይ ህይወት ኣመሪካውያን ክንስእን ነይሩና ?” ኢሉ ይሓትት። ባይደን፡ ከይዲ ምስሓብ  ናይቶም ወተሃደራት ‘ምርዕርዕ’ ዝበለ ምንባሩ እንተኣመነ’ኳ፡ “ኣፍጋኒስታን ለቒቕካ ንምውጻእ፡ ካብዚ ሕዚ እዋን ዝሓሸ ካልእ ግዜ ክመጽእ ኣይክእልን” ብምባል ኣብ ውሳንኡ ጸኒዑ። ጣሊባን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ንካቡል እንትቆጻጸሩን ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ናብ ካልእ ሃገር እንትሃድምን፡ ቃልሶም ብዓወት ከምዝዛዛሙ  ኣዊጆም። ናታቶም ዓወት፡ እቲ ንዒስራ ዓመት ዝጸንሐ ወተሃደራዊ ወፍሪ ኣመሪካን መሻርኽታን መወዳእትኡ ዘርኢ እዩ። ጣሊባን ኣብቲ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ዝጀመርዎ ሓያል መጥቃዕቲ ሰፋሕቲ ግዝኣታት እናተቖጻጸሩ ዝመጽኡ ኾይኖም፤ እቲ ንተዓዘብቲ ዘስደመመ ግስኣጋሰኦም፡ ኣብ መወዳእታ ካቡል ብምሓዝ እዩ ተዛዚሙ። ባይደን እዚ ርእይቶ ዝሃበ፡ ጣሊባን ንካቡል ምስተቖጻጸሩ ዜጋታት ኣመሪካን ካልኦት ወጻእተኛታትን፡ ካብታ ከተማ ንክወጽኡ ኣብ ዓለምለኸ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ክጸቓቐጡ ኣብ ዝተርአይሉ ጽባሕ እዩ። ገሊኦም፡ ኣብታ ነፋሪት ተንጣሊጢሎም ክኸዱን ክወድቁን ተራእዮም እዮም፤ ክልተ ድማ እታ ነፋሪት እንትብገስ ከምዝተጎድኡ ይዝርብ። ወተሃደራት ኣመሪካ፡ ካብቶም ሕጊ ጥሒሶም ብሓጹር ዘሊሎም ዝኣትዉ ዝነበሩ ዕስለ መንጎ ፡ ክልተ ዕጡቓት ከምዝቐተሉ ተጸብጺቡ። ብሓፈሻ፡ ኣብቲ ጥቓ መዕርፎ ነፈርቲ ዝተፈጥረ ዕግርግር ስዒቡ ሸውዓተ ሰባት ከምዝሞቱ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብታ ናብ ቓጣር ተምርሕ ዝነበረት ነፋሪት ኣመሪካ፡ 640 ሰባት ተጸቓቒጦም ከምዝኣተዉ ሓደ [ቢቢሲ ዘይረጋገጾ] ስእሊ የርኢ። እታ ነፋሪት ካብ ዓቕማ ንላዕሊ ሰባት ከምዝሓዘት ዝተዓዘበ ኣብረሪ፡ ሰባት ንምንካይ ግዜ ካብ ምውሳድ ዝሓዘ ሒዙ ምብጋስ እዩ መሪጹ ተባሂሉ። ርግጽ፡ ሓይልታት ጣሊባን ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታትን ኣብያተ ጽሕፈት መንግስትን ወጻእተኛታትን ምሕረት ከምዝገበሩን ብዘይ ስግኣት ናብ ስረሖም ክምለሱን ኣዊጆም እዮም። ‘ዘየማትእ ውሳነ’ ጆ ባይደን፡ ኣብቲ ትማሊ ሰኑይ ንፈለማ እዋን ዕላዊ መብርሒ ዝሃበሉ ኣጋጣሚ፡ “እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተፈጥረ ክስተት ዘርእየና ነገር እንተሎ፡ እቲ ወተሃደራዊ ኢድ ኣእታውነት ኣመሪካ ምቑራጽ ልክዕ ምንባሩ ጥራይ እዩ” ኢሉ። ወሲኹ ድማ፡ “ወተሃደራት ኣፍጋኒስታን ባዕሎም ክዋግእዎ ዘይደልዩዎ ኲናት፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ክዋግኡን ክሞቱሉን ምሕሳብ ልክዕ ኣይኮነን” ኢሉ። ባይይደን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ካብቲ ከባቢ ክሳብ ወርሒ መስከረም ወዲኦም ክወጽኡ ዝምልከት ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ምውሳኑ ስዒቡ፡ ኣብዚ ሰሙን ኣብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ዝተራእየ ‘ገልታዕታዕ’ ምኽንያት ነቐፌታት ኣብጺሕሉ እዩ። ካብ ሪፐብሊካን ሴናተር ሚች ማኮኔል፡ “ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝረአናዮ ኩናታት፡ ብኣግባቡ ዘይተትሐዘ ሓደጋ እዩ፤ ንመጻኢ ድማ ንክብርን ታሪኽን ኣመሪካ ዝትንክፍ እዩ” ኢሉ። ቅድሚ ዒስራ ዓመታት፡ ኣመሪካ ናብ ኣፍጋኒስታን ክትወርር ዝኣዘዘ ናይቲ እዋን ፕረዚደንት፡ ቡሽ ድማ፡ “እቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተፈጥረ ኩነታት ብኸቦድ ሐዛን ተመሊኡ” ከምዝረእዮ ተዛሩቡ። ባይደን ግን፡ ዋላ ኣብቲ ፕረዚደንት ኦባማ ብዙሓት ተወሰኽቲ ወተሃደራት ዝለኣኸሉ እዋን፡ ምክትል ፕረዚደንት ኾይኑ፡ ነቲ ውሳነ ከምዝተቓወመ እዩ ዝገልጽ። ከምኡ ድማ፡ ብፕረዚደንት ትራምፕ ካብታ ሃገር ጠቕሊልካ ንምውጻእ ምስ ጣሊባን ዝተገብረ ስምምዕ ውርሻ ከምዝነበሮ ይዛረብ። ንሱ፡ እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ራብዓይ ፕረዚደንት ኣመሪካ እንትኸውን፡ “እዚ ጸገም ናብ ሓምሻይ ፕረዚደንት ክሓልፍ ኣይደለኹዎን፤ ሓላፍነት ዝተመልኦ ውሳነ እየ ወሲነ” ኢሉ። “ኣብ ኣፍጋኒስታን ንንእሽቶ እዋን ምጽናሕ ዓቢይ ለውጢ ከምጽእ እዩ ኢለ ንህዝቢ ኣመሪካ ከጋግዮ ኣይደልን” እውን ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግና፡ ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ክመርሕዎ እዮም ዝብል ዘይሕሰብ እዩ ኢሉ ምንባሩ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ምቁጽጻሩ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ንዝንቀሳቐሱ እስላማዊ ጉጅለታት ዘሕልፎ መልእኽቲ

ኣፍጋኒስታን ኣብ ኢድ ጣሊባን ኣብ ዝወደቀትሉ ኣብ ዝተፈላላያ ሃገራት ኣፍሪቃ ዓስኪሮም ስርሒታት ዘካይዱ እስላማውያን ጉጅለታት ንዓወት ጣሊባን ቀልጢፎም'ዮም ጸንቢሎሞ። ምስ ኣብ ሶማል ዝንቀሳቐሱ ኣልሸባብ ምትሕሓዝ ዘለዋ ማሕበራዊት ሚድያ፡ ዓወት ጣሊባን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ብምቅላሕ "ኣላህ ልዑሉን ኩሉ ዝክኣሎን'ዩ" ዝብል ጽሑፍ ኣንቢሩ። ብኻልእ ሸነኽ ምስ ላዕለዋይ ሓላፊ ኣልቃዒዳ ጥቡቕ ርክብ ዘለዎ ጃማር ኑሰራት ኣለክ፡ እስላም ዋለ ሙስሊምን ዝተብሃለ እስላማዊ ጉጅል ዝኾነ ኢያድ ኣግ ግሃሊ ድሕሪ 2019 ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ንጣሊባን እንኳዕ ሓጎሰኩም ንምባል ጽሒፉ። ኢያድ ኣግ ግሃሊ "ንዕወት ኣለና" ድሕሪ ምባል ንምውጻእ ግዳማውያን  ሓይልታት ካብ ኣፍጋኒስታንን ፈረንሳ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዘለዉ ሰራዊታ ከተጉድል ዘሕለፈቶ ውሳነን ብምዝማድ፡ ላዕለዋይ ኢድ ይሕዙ ምህላዎም ገሊጹ። እቶም ንዓወት ጣሊባን ከምዓወቶም ገይሮም ዝጽንብልዎ ዘለዉ ግን እቶም ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዎ እስላማውያን ዑጡቓት ጥራይ ኣይኮኑን። ካብ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እትርከብ ሶማል ክሳብ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ እትርከብ ናይጀርያ ኣብ መራኸቢ ሚድያታት ብዙሓት ዓንቀጻት ተጻሒፉ። ኣብ ኣፍሪቃ ብናይ ግዳም ሓይልታት እናተደገፋ ኣንጻር እስላማውያን ዑጡቃት ቃልሲ ዘካይድ ዘለዋ ሃገራት ኣፍሪቃ ብዓወት ጣሊባን ከብደን እንተተሓቖነ እምበኣር ዘገርም ኣይኮነን። ማሊ ካብ 2012 ጀሚራ ኣንጻር እስላማውያን ዑጡቃት ቃልሲ እተካይድ ዘላ ዓባይ ኣፍሪቃዊት ሃገር እያ። ኣብ ጎና ኸኣ ሰራዊት ፈረንሳን ናይ ሕቡራት ሃገራት ዓቐብቲ ሰላምን ተሰሊፎም ይርከቡ። እንተኾነ ብዙሓት ማላውያን ሰራዊት እታ ቀደም ገዛኢቶም ዝነበረት ፈረንሳ ኣብ ማሊ ክህልዉ ሕጉሳት ኣይኮኑን ገለ ፈረንሳውያን'ውን ብተመሳሳሊ ሰራዊት ፈረንሳ ኣብ ማሊ ከይዱ መስዋእቲ ክኸውን ዊንተኦም ኣይኮነን። ፈረንሳ ኣብ ወርሒ ሰነ ቁጽሪ ናይቶም ኣብ ማሊ ካብ ዘለዉ ሰራዊታ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ጅሚራ ናብ 2500 ክሳብ 3000 ከተጉድሎ ምዃና ወሲና። ብወገን ሰራዊት ማሊ ግን ብጽቡቕ ስለዘይተዓለሙን ዘመናዊ ብረት ስለዘይዓጠቁን ኣንጻር እስላማዊ ጉጅልታት ኣብ ዝገብርዎ ቃልሲ ጸገም ክፈጥረሎም ምዃኑ'ዮም ዝገልጹ። ዋና ኣሰናዳኢ ኣብ ማሊ እትሕተም ጋዜጣ ሊ ፓስ፡ ቦራይማ ጉይኖ "ብዙሓት ሰባት እቲ ኹነታት ልክዕ ከምዚ ናይ ኣፍጋኒስታን ከይቅየር ፍርሒ ኣለዎም፤ ምኽንያቱ እቲ ኹነታት ተመሳሳሊ'ዩ" ይብል። ብምስዓብ "ህላወ እዞም ናይ ወጻኢ ሰራዊት ኣዝዩ ኣገዳሲ'ዩ፡ ጽባሕ ካብዛ ሃገር እንተወጺኦም እቲ ኩነታት ኣዝዩ ሓደገኛ ክኸውን ይክእል እዩ" ይብል። ብምቅጻል መራሕቲ እታ ሃገር ዓቕሚ ሰራዊት ማሊ ኣብ ምሕያል ክሰርሑ ከምዘለዎም ቦራይማ ጉይኖ ይጠቅስ። ኣብ ሶማልያ'ውን ተመሳሳሊ ሻቕሎት እዩ ዘሎ። ምስ ኣልቃዒዳ ጥቡቕ ርክብ ዘለዎም ኣልሸባብ ካብ መፋርቕ 2000 ጀሚሮም ኣብታ ሃገር ብርቱዕ ስርሒታት ክካይዱ ምስ ጀመሩ እታ ሃገር ካብ ዝኸፈአ ናብ ዝኸፈአ እያ ኣምሪሓ። እቲ ብግዳማውያን ሓይልታት ዝድገፍ መንግስቲ ሶማልያ ካብ ከተማታት ወጺኡ ኣብ ዝበዝሐ ገጠራት እታ ሃገር ህላዌኡ ከረጋግጽ ኣጊምዎ እዩ ዝርከብ። እቲ ዕላም ናይቶም ኣብ ሶማልያ ዝርከቡ ናይ ግዳም ሓይልታት ነቲ ኣብታ ሃገር ዝርከብ ኣልሸባብ ካብ ስሩ ብምምሓው መንግስቲ መንግስታዊ ጽላታት ንኽሃንጽ ዕድል ንምሃብ እዩ ነይሩ። እንተኾነ ልክዕ ከምቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርአ ዝነበረ፡ ኣብ ሶማልያ'ውን ስዕሩር ብልሽውና ከምዘሎ እዩ ዝግለጽ። ኣብ ሶማልያ እቲ ቃል ዝተኣተወሉ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣብ ግዚኡ ስለዘይተኻየደ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ሰራዊት እታ ሃገር ንሓድሕዶም ኣብ ምትክኳስ ብጺሖም ነይሮም እዮም። ኢልሃም ጋሺር ኣብቲ ኣብ ሶማል ዝርከብ ብኣፍሪቃ ሕብረትን ብሕቡራት ሃገራትን ዝምራሕ ሰራዊት ኣማኻሪት እዩ። ንሳ እቶም ግዳማውያን ሓይልታት ኣብ ክንዲ ድልዱል መንግስቲ ሶማል ኣብ ምህናጽ ዝተሓባበሩ ኣብ ምጥፋእ ኣልሸባብ ጥራይ ኣቶኵሮም ይሰርሑ ምህላዎም እያ ትገልጽ። ብመሰረት እቲ ኣቀዲሙ ዝወጽአ መደባት፡ መንግስቲ ሶማል ኣብ መወዳእታ እዚ ዓመት ኩሉ እቲ መሓውር ጸጥታ እታ ሃገር ካብቶም ናይ ግዳም ሓይልታት ተረኪቡ ባዕሉ ከካይዶ እዩ ነይሩ፡ እንተኾነ ኣብ ባይታ ናብዚ ዘብጽሕ ትሕተ ቅርጽን ምስግጋር ተመክሮን ከምዘይተገበረ እያ ኢልሃም ጋሽር ትሕብር። ላዕለወይቲ ሓላፊት ቲንክ ታንክ ሂራ ዝተባሃላ ናይ ሶማል ክንፊ ጸጥታ፡ ሳሚራ ጋይድ፡ ሰራዊት ናይ ሶማል ትሕቲ ሰራዊት ናይ ኣፍጋኒስታን ምኳኖምን ንዘገጥሞም ተጻብኦታት ናይ ምምካት ዓቕሞም ትሑት ምዃኑን እያ ትገልጽ። "ናይ ሶማልያ ኣካላት ጸጥታ ምስቲ ናይ ኣፍጋኒስታን ኣካላት ጸጥታ ዝወሃቦም ሓገዛት ብምንጽጻር 0.005 ሚኢታዊት'ውን ኣይተውሃቦምን" ትብል። ብምስዓብ "ንኣካላት ጸጥታ ሶማልያ ንምህናጽን ንምድልዳልን ዝተገበረ ነገር የለን፡ ሶማልያ ኣጽዋር ከይትዕድግ እገዳ ተነቢርዋ ኣሎ፡ ስለዚ ከምቲ ሰራዊት ናይ ኣፍጋኒስታን ዝነበሮ ዕጥቂ ክንሽምት'ውን ኣይክኣልናን" ትውስኽ። ኣውሮጳዊ ሕብረት ንሶማልየ ዝገብሮ ዝነበረ ሓገዛት ከቋርጾ ጀሚሪ ኣሎ፡ መንግስቲ ሶማልያ ኸኣ ገዛእ ርእሱ ንኸዳሉ እቲ ግዜ ይኣኽሎን ይሕንበቦን'ዩ ዘሎ። ልክዕ ከም ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ኣብተን እስላማውያን ዕጡቃት ተዋፊሮሙለን ዝርከባ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ትምህርቲን ሕክምናን ዝኣመሰለ መሰረታዊ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ኣብ ዝተሓተ ደረጃ ከምዝርከብን፡ ህዝቢ እተን ሃገራት ንድኽነት ዝተቃልዐ ምዃኑን እዩ ዝግለጽ። እዚ ጸገማት እዚ ኣብ ከም ሞዛምቢክ ዞባ ጋቦ ዴልጋዶ እቶም እስላማውያን ዕጡቓት ንመንእሰያት ክኸትቡን ህዝባዊ ደገፍ ንኽረኽቡን ርሒብ ዕድል ፈጢርሎም'ዩ። ኣብ ገለ ገለ ከባቢታት'ውን እቶም እስላማውያን ዕጡቓት ልዕሊ ማእከላይ መንግስቲ ንህዝቢ መሰረታዊ ቀረባት ስለዘቕርብሉ ክዕሊ መንግስቲ ሰዓብቲ ክረኽቡ ኣኽኢልዎም እዩ። ምኩር ኩነታት ጸጥታን ርግኣትን ፉላን ኑስረላህ ግን እቶም እስለማውያን ዕጡቓት ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ሓንቲ ሃገር እንተተቆጻጺሮም ኣዝዩ ከቢድ ክኸውን ከምዝኽእል እዩ ዝገልጽ። "ሰብ ምስ ናይ ኣፍጋኒስታን እናኣመሳሰለ ክርእዮ ይፍትን እዩ፡ ምምስሳል ክህልዎ ይኽእል እዩ እቲ መሰረታዊ ነገሩ ግን በበይኑ እዩ" ይብል። እቶም ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝርከቡ እስላማውያን ጉጅለታት ከም ጣሊባን ውህደትን ውዳበን ዘለዎም ኣይኮኑን ዝብል ፍላን ኑስርላህ "ህላወኦም ኣብ ድኽመት እተን ሃገራት እዩ ዝምርኮስ፤ እንተኾነ ንሶም ንባዕሎም ልዕሊ እተን ድኹማት ዝብሃላ ሃገራት ድኹማት'ዮም" ይብል። ክቕሰም ዘለዎ ትምህርቲ እቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሎ ኹነታት ንኣፍሪቃ ክሳብ ክንደይ ክጸልዋ እኽእል ንምግማቱ ኣጸጋምን ገና ግዙኡ ዘይኣኸለን'ዩ። እንተኾነ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝርከቡ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ኣወጻጽኦኦም ኮነ ህላውነቶም ኣብ ከመይ ክምርኮስ ከምዘለዎ ትምህርቲ ዝህብ እዩ። ኮምፎርት ኢሮ ካብ ዓለምለኻዊ ክራእሲስ ግሬፕ ኮይና፡ "ካብዚ ህሉው ክነታት ክቅሰም ዝግበኦ ትምህርቲ ኣሎ" ትብል። ንሳ፡ "ምስ ብልሽውና ዝተተሓሐዙ ሱር ዝሰደዱ ጸገማት ኣለዉ፤ ኣብ ናይ ወጺኢ ሓይልታት ምምርኳስ'ውን ብተመሳሳሊ፡ ስለዚ እቶም ናይ ወጻኢ ሓይልታት ሓንቲ ረፋድ ምስ ዝወጽኡ ወጻኢታቶምን ዕደኦም ክኸፍሉ ዘይክእሉ ስማዊ ሃገርን መንግስትን ሒዝካ ኢኻ ትተርፍ" ትብል።.


ጣሊባን፡ ፈላሞት ጉጅለ ኣፍጋናውያን ተርጎምቲ ናብ ኣመሪካ ኣትዮም

ጣሊባን ቦታታት ክቆጻጸር ድሕሪ ምጅማሩ ኣስታት 200 ኣፍጋኒስታናውያን ተርጎምትን ኣባላት ስድርኦምን ናብ ኣመሪካ ተወሲዶም። እዚኦም ፈላሞት ካብቶም 2500 መንግስቲ ኣመሪካ ናብ ሃገሩ ክወስዶም ዝተጸንዑ ሰባት'ዮም። እቶም ኣብ ኣመሪካ ዝጣየሱ ዘለው ተርጎምቲ፡ ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ኣብ እተካይዶ ዝነበረት ን20 ዓመታት ዝጸንሐ ኲናት ምስ ኣመሪካ ሓቢሮም ዝሰርሑ ሰባት ኮይኖም፡ ብዓርቢ ንጉሆ ዝኣተው ሰባት ኣብ ቨርጂኒያ ናብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ፎርት ሊ ኣትዮም። ንሓደ ሰሙን ኣብቲ መዓስከር ከም ዝጸንሑ ድማ ተፈሊጡ ኣሎ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰብ ኣመሪካ እቶም ምጥያስ ዘድልዮም ኣፍጋናውያን ጉድኣት ከይበጽሖም ክወጽኡ ንምግባር ክሰርሑ ከም ዝጸንሑ ብምሕባር "ወሳንን ፈላማይን" እዩ ክብል ገሊጹዎ። እቶም ብፍሉይ ቪሳ ስደተኛታት [ኤስኣይቪ] ዝሓዙ ኣፍጋናውያን፡ ኣብ ኣመሪካ ናይ ምጽናሕ መሰል ዘለዎም ኮይኑ እንተደልዮም ግን ክሓልፉዎ ዝግባእ መስርሓት መስወድኡ ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ክሰግሩ ክፍቀዶም'ዩ። ብሓሙስ ሰኔት ኣመሪካ እዞም ሰባት ንምግዓዝ ከምኡ'ውን ናይ ገዛን መጓዓዝያን ወጻኢታቶም ንምሽፋን ሓደ ቢልዮን ዶላር ኣጽዲቑ። ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝጸንሐ ሰራዊታ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም ከምእተውጽእ ምስ ገለጸ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ወሰነቲ ቦታታት ክቆጻጸሩ ጀሚሮም'ዮም። እዚ ነቶም ኣብ ጎኒ ወተሃደራት ኣመሪካ ኮይኖም ዝሰርሑ ዝነበሩ ሰባት ኣዝዩ ኣስጋኢ ኩነታት ክፈጥር ጀሚሩ። ካብ 2008 ጀሚሩ ኣስታት 70 ሽሕ ኣፍጋናውያን ናብ ኣመሪካ ክጣየሱ ክኢሎም'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙንን ኣብዚ ሕጂ እዋንን ብዝሒ ሓተትቲ ቪዛ ኣመሪካ ልዕሊ 20 ሽሕ ከም ዝበጽሐ ሓደ ላዕለዋይ ሓላፊ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ገሊጹ ነይሩ። ክሳብ ሕጂ ግን እቶም ፍርቂ ጥራይ'ዮም ፈላማይ መስርሕ ምስግጋር ክውድኡ ክኢሎም ዘለው። 'ኖ ዋን ሌፍት' ዝተባህለ ዘይመንግስታዊ ትካል ከም ዝብሎ፡ ምስ ኣመሪካ ብምስርሖም ጥራይ ኣስታት 300 ኣፍጋናውያን ወይ'ውን ስድርኦም ተቐቲሎም'ዮም ይብል። ጣሊባን፡ ኣመሪካ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ማእከል ዓለምለኻዊ ንግዲ ድሕሪ ምጥቕዑ፡ ኣብ 2001 ንኣፍጋኒስታን ወሪራ ካብ ስልጣን ከም ዝተኣለየቶም ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ ከኣ ኣብ ሞንጎ እቲ ዕጡቕ ጉጅለን ሓይልታት መንግስትን ከበድቲ ውግኣት ክካየዱ ተራእዮም።


ዕጡቓት ጣሊባን መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም ናይ ከተማ ውግእ ቀጺሉ

ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን ዕጡቓት ጣሊባንን፡ ኣብ ሓንቲ ዓባይ ከተማ ከቢድ ውግእ ይካየድ ኣሎ፤ እታ ከተማ ድማ ኣብ ኢድ ጣሊባን ዝኣተወት ፈላሚት ዋና ከተማ ሓደ ግዝኣት ከይትኸውን ተሰጊኡ ኣሎ፡፡ ዋላ‘ኳ ነፈርቲ ውግእ ኣመሪካን ኣፍጋኒስታንን ቀጻሊ ደብዳብ የካይዳ እንተሃለዋ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ግና ኣብ ርእሰ ከተማ ግዝኣት ሄልማንድ ዝኾነት ላሽካር ጋህ ከቢድ መጥቃዕቲ የካይዱ ኣለዉ፡፡ እቶም ዕጡቓት ንሓደ ጣብያ ቴሌቪዥን ከምዝተቖጻጸሩ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ካብ ገጠራት ዝሃደሙ ሰላማውያን ሰባት ኣብ ህንጻታት ተዓቒቦም ኣለዉ፡፡ ካብታ ከተማ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ሓደ ዶክተር ‘‘ ብኹሉ ኣንፈት ኲናት ኣሎ’’ ኢሉ፡፡ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ነቶም ዕጡቓት ንምውጋእ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሓይልታት ኣዋፊሩ ኣሎ። ወታሃደራት ኣመሪካ ድሕሪ 20 ዓመት ካብ ኣፍጋኒስታን ምውጸኦም ስዒቡ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ብፍጥነት ንብዙሓት ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ምቁጽጻር ይርከቡ፡፡ ቀንዲ መዋፈሪ ማእከል ሓይልታት ኣመሪካን ብሪጣንያን ዝነበረት ግዝኣት ሄልማድ ኣብ ቁጽጽር እቶም ዕጡቓት እንተወዲቓ፡ ንመንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዓብዪ ኪሳራ እዩ፡፡ ከተማ ላሽካር ጋህ፡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ጣሊባን እንተኣትያ ድማ ድሕሪ 2016 ኣብ ቁጽጽር እቶም ዕጡቓት ዝኣተወት ፈላመይቲ ርእሰ ከተማ ሓደ ግዝኣት ክትከውን እያ፡፡ እታ ከተማ ካብተን መጥቃዕቲ ተኸፊቱወን ዘሎ ርእሰ ከተማታት ሰለስተ ግዝኣታት ሓንቲ እያ፡፡ ግስጋሰ እቶም ዕጡቓት ኣብ ዓለም ለኻዊ ጸጥታ ‘‘ዕንወት’’ ከውርድ ከምዝኽእል ድማ ሓደ ወታሃደራዊ ኣዛዚ ሓይልታት ኣፍጋኒስታን ገሊጹ፡፡ ኣብ ግዝኣት ሄልማድ ዝርከባ 11 ጣብያታት ሬድዮን ቴሌቪዝንን ብምኽንያት ‘‘መጥቃዕትን ምፍርራሕን’’ ጣሊባን ኣገልግሎት ደው ከምዘበላ፡ ሚኒስትሪ ሓበሬታ ኣፍጋኒስታን ትማሊ ሰኑይ ገሊጹ፡፡ ዕቓት ጣሊባን ካልኣይቲ ዓባይ ከተማ ኣፍጋኒስታን፡ ካንዳሃር፡ ንምቁጽጻር ዝጀመርዎ መጥቃዕቲ እውን ቀጺሎም ኣለዉ፡፡ ነታ ከተማ እንተሒዞምዋ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ንምቁጽጻር ዘኽእሎም ወሳናይ ዓወት ክኸውን እዩ፡፡ ኣብታ በቶም ጡዕቓት ተኸቢባ ዘላ ምዕራባዊት ከተማ ሄራት እውን፡ ኣብ መንጎ ኮማንዶታት መንግስትን ዕጡቓትን ከቢድ ውግእ ይካየድ ኣሎ፡፡ ኣብቲ ውግእ ሓይልታት መንግስቲ ተታሒዙ ንዝነበረ ገለ ካባቢ ዘምለሱ ኮይኖም፡ በዚ ዝተሓጎሱ ነበርቲ ድጋፎም እንትገልጹ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዝተዘርግሑ ቪድዮታት ተራእዮም፡፡ ሓይልታት መንግስቲ ግስጋሰ ጣሊባን ንምዕጋት ኣብ ዝቃለሱሉ ዘለዉ ኣብዚ እዋን፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣሽራፍ ጋኒ፡ ምኽንያት ምውሳኽ እቲ ኲናት፡ ሃንደበታዊ ምስሓብ ወታሃደራት ኣመሪካ እዩ ክብል ወቒሱ፡፡ ንሱ ኣብ ፓርላማ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ‘‘ ነቲ ሐዚ ዘሎ ኩነታትና ምኽንያቱ፡ እቲ ውሳነ ሃንደበታዊ ምዃኑ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ምስሓብ እቲ ሰራዊት ‘‘ሳዕቤን’’ ከምዘለዎ ንመንግስቲ ኣመሪካ ገሊጹ ምንባሩ እውን ፕረዚደንት ጋኒ ተዛሪቡ፡፡ ኣመሪካ ዋላ‘ኳ ዳርጋ ኩሎም ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን እንተውጸአት፡ ንመንግስቲ ብምሕጋዝ ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት መጥቃዕቲ ኣየር ተካይድ እያ ዘላ፡፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ጎንጺ እናወሰኸ ብምኻዱ፡ ምስ ወታሃደራት ኣመሪካ ዝሰርሑ ዝነበሩ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ተወሰኽቲ ኣፍጋናውያን ናብ ኣመሪካ ከምዝግዕዙ ገሊጹ፡፡ ዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ዝቖጻጸሩዋ ኣብ ጥቓ ፓኪስታን እትርከብ ከተማ ‘‘ሰላማውያን ብምጭፍጫፍ’’ ገበን ኲናት ፈጺሞም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ኣመሪካን ብሪጣንያን ይኸሳ፡፡ ኣነቶኒ ብሊንከን እውን ‘‘ኣዝዮም ዝርብሹን ተቐባልነት ዘይብሎምን ጸብጻባት’’ እቶም ብጣሊባን ተፈጺሞም ዝተባህሉ ግፍዒታት ከምዝበጸሖም ገሊጹ፡፡ ካብ ከተማ ስፒን ቦልዳክ ዝወጹ ቪድዮታት፡ ሕነ ናይ ምፍዳይ ቅትለታት ከምዝተፈጸሙ ዘመላኽቱ እዮም፡፡ ጣሊባን ግና ነቶም ክሲታት ነጺግም ኣሎ፡፡


ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ካቡል ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦንባ ልዕሊ 60 ህጻናት ተቐቲሎም

ስድራቤታት ኣፍጋኒስታን ብቐዳም ኣብ ጥቓ ሓደ ቤት ትምህርቲ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦንባ ዝተቐትሉ ህጻናት ደቆም ክቐብሩ ቐንዮም። እቲ መጥቃዕቲ ተመሃሮ ካብ ቤት ትምህርቲ ኣብ ዝወጽኡሉ ሰዓት ዝተፈጸመ ብምንባሩ፡ መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ዝኾና ልዕሊ 60 ህጻናት ተመሃሮ ተቐቲሎም። እዚ መጥቃዕቲ፡ መብዛሕትኡ ግዜ እስላማውያን ሚሊሻታት ሱኒ መጥቃዕቲ ኣብ ዝፍጽምሉ ከባቢ ዝበጽሐ እኳ እንተኾነ፡ እቲ ናይ ሕጂ ግን ሓላፍነት ዝወሰደሉ ኣካል የለን። መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ንዕጡቓት ጣሊባን ተሓተትቲ ክገብር እንከሎ፡ ጣሊባን ግን ነጺጉዎ። ዕላማ እቲ ብቐዳም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እንታይ ምዃኑ'ውን ግልጺ ኣይኮነን። ኣመሪካ፡ 11 መስከረም 2021 ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ከም እተውጽእ ምግላጻ ይዝከር። እቲ ሕጂ መጥቃዕቲ ተፈጺምሉ ዘሎ ምዕራባዊ ካቡል ማሕበረሰብ ሃዛራ ዝነብርሉ ኮይኑ፡ መብዛሕትኦም ሞንጎላውያንን ካብ ማእከላይ ኤዥያ ዝመጽኡን'ዮም። ሺዓ እስላም ከም ዝኽተሉ ከኣ ይንገር። ቅድሚ ሓደ ዓመት'ውን፡ ኣብ ሆስፒታል ክፍሊ መዋልዳን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ 24 ኣዴታት፣ ህጻናትን ሕንጠያትን ተቐቲሎም'ዮም። ብ2012 ብዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ርእሳ ዝተሃረመት ተሸላሚት ኖቤል ማላላ ዮሱፍ፡ "ልበይ ምስ ስድራ ግዳያት እቶም ተመሃሮ'ዩ" ክትብል በቲ መጥቃዕቲ ዝተሰምዓ ሓዘን ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። እቲ ናይ መጀመርታ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣብ "መቓብር ሓርበኛታት" ክፍጸም እንከሎ፡ ግዳያት ኣብ ሓያል ስንባደ ከም ዝነበሩ ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ሓደ ኤኤፍፒ ዘዘራረቦ ሓዘንተኛ፡ "ናብቲ መጥቃዕቲ ዘጋጠመሉ ቦታ ክበጽሕ እንከለኹ፡ ንርእሰይ ኣብ ማእከይ ኣስክሬናት'የ ረኺበዮ። ኩለን ደቂ ኣንስትዮ ነይረን። ሓደ ኣብ ልዕሊ እታ ሓንቲ ተጸፋጺፈን ነይረን" ብምባል ተዛሪቡ። እቲ መጥቃዕቲ፡ ኣብቲ ከባቢ ክልተ ተቐጻጸልቲ ነገራት ብምትካል ብመኪና ቦንባ ተፈጺሙ ክኸውን ይኽእል'ዩ ተባሂሉ ይእመን። ዛህራ ዝተባህለት ውጻእ መዓት እቲ ሓደጋ ከጋጥም እንከሎ ካብ ቤት ትምህርቲ ትወጽእ ምንባራ ተዛሪባ። "መማህርተይ ሞይቶም። ድሕሪ ዝተወሰኑ ደቓይቕ ካልእ ነትጒ ነይሩ፤ ቐጺሉ'ውን ካልእ ተሰሚዑ። ኩሉ የእዊ . . . ደም ከኣ ፎቖድኡ ክውሕዝ ጀሚሩ" ኢላ። በቲ መጥቃዕቲ ልዕሊ 150 ሰባት ቖሲሎም። እታ ከተማ በዓል ዒድ ኣልፈጥር ንምኽባር ትዳሎ ከም ዝነበረ ጸብጻባት ካቡል ይሕብሩ። ጣሊባን'ውን ብሰንበት፡ መፈጸምታ ቅዱስ ወርሒ ረመዳን ምኽንያት ብምግባር ንሰለስተ መዓልቲ ተኹሲ ደው ከም ዘብል ኣፍሊጡ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ ኣመሪካ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ከም እተውጽእ ካብ እትገልጽ ንነጀው ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ወሲኾም ይርኣዩ። ብቐዳም ምምሕዳር ኣመሪካ ነቲ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክኹንኖ እንከሎ፡ "ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ደው ክብል ንጽውዕ" ኢሉ። ልኡኽ ሕብረት ኤውሮጳ ኣብ ኣፍጋኒስታን ብወገኑ፡ "ንደቂ ኣንስትዮ ተመሃሮ ቐዳማይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ዒላማ ምግባር፡ ኣብ መጻኢት ኣፍጋኒስታን ዝፍጸም መጥቃዕቲ ገይርካ'ዩ ዝቑጸር" ክብል ብትዊተር ገሊጹ።


ኣፍጋኒስታን፡ ህይወት ኣፍጋናውያን ብዓይኒ ኢትዮጵያዊ

ኣብ 1990ታት ንኣፍጋኒስታን ዘመሓድር ዝነበረ ጣሊባን ብ2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብ ስልጣኑ ምስ ተኣለየ፡ ን20 ዓመታት ኣንጻር መንግስቲ፣ ሰራዊት ኣመሪካን ኔቶን ክዋጋእ ጸኒሑ። ካብ ቀረባ ሰሙናት ንነጀው ጽዑቕ መጥቃዕቲ ብምኽፋት ንዝበዝሕ ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን እናተቖጸጸረ ዝመጽአ ጣሊባን ግን፡ መወዳእትኡ ንካቡል ብምቁጽጻር መንግስቲ ኣፍሪሱ። ኣብ ውሽጥን ደገን ዝነብሩ ብሸቐልቐልን ስንባደን ዝተውሓጡ ኣፍጋናውያን ከኣ፡ ዳግም ህይወት ኣብ ትሕቲ ጣሊባን ሓደ ኢሎም ምፍቃድ ካብ ዝጅምሩ ሰሙን ገይሮም ኣለዉ። ኣሽሓት ስግኣት ዝሓደሮም ኣፍጋናውያን'ውን ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ኣብ ዝነበረት ወተሃደራዊት ነፋሪት እናተንጠልጠሉ፣ ብሓጹር እቲ መገዲ ኣየር እናዘለሉ ካብታ ሃገር ዝወጽኡሉ ዕድል ከናድዩ ተራእዮም። እዚ ንልዕሊ ሓሙሽተ ዓመታት ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ግን ድማ ሽሙ ክንሮቑሖ ፍቓደኛ ዘይኮነ ኢትዮጵያ ከኣ፡ ኣብ ድሮ ጣሊባን ንካቡል ዝተቖጻጸረላ መዓልቲ ካብታ ሃገር ወጺኡ ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሱ። ንምዃኑ፡ እታ ሃገር እንታይ ትመስል? ኣብ ምንታይ ኩነታት ጸኒሓትካ? ዝብልን ካልእ ትዕዝብታቱን ከካፍለና ተወኪስናዮ። ቢቢሲ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ህይወት እንታይ ይመስል ብዝብል እንተጀመርናኸ? ብቐንዱ ምስ ኩሉ ሕብረተሰብ እታ ሃገር ሕውስውስ ዝበለ ዓይነት ህይወት ኣይነበረንን። ብዝተፈላለየ ኣጋጣሚ ካብ ዝረኽቦም ዝተፈላለዩ ደቂ እታ ዓዲ ግን ብዙሕ ነገር ፈሊጠ'የ። ካብኦም ዝፈልጦ ህይወት ኣፍጋኒስታናውያን ኣሎ። እዚ ክኣ ብኽልተ መልክዑ ክገልጾ ይፈቱ። 'ዘይሰልጠኑ' ኢልና ክንገልጾም ዝኽእሉ ክፋል ሕብረተሰብ ኣለው። እዚኦም መብዛሕትኡ ግዜ ንወጻእተኛታት ብጎኒ ዓይኖም'ዮም ዝርእዩዎ። ብኣንጻሩ ምስ ኩሉ ሕውስውስ ኢሎም ዝነብሩ ኣለውዎም። ብፍላይ እቲ መንእሰይ ፈታዊ ጸወታ ካብ ምዃኑ ብዝነቅል ድግሳት ይፈቱ'ዩ። እንተኾነ እዚ ብወግዒ ክገብሩዎ ስለ ዘይፍቀዶም ተሓቢኦም'ዮም ዝዛነዩ። ኣብታ ሃገር ኣልኮላዊ መስተ ምሻጥ ኩልኩል ስለ ዝኾነ ኣብ ገዝኦም ተሓቢኦም ይሰትዩ። እቲ ህይወት 'ኖርማል' እዩ፤ ከምቲ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ምፍንጃር ነትጒ ጽልምትምት ዝብል ህይወት የለን። ስሩዕ ንጥፈታት ዕዳጋ፣ ምቅስቓስ ሰብን ሓያል ትራፈክን ኣሎ። ኣብታ ከተማ [ካቡል] ድማ ብዙሕ ናይ መርዓ ኣዳራሻት ኣሎ። እቲ ዝገርም ንመርዓ ዓበይቲ ኣዳራሻት'ዮም ዝካረዩ። ቢቢሲ፡ እቲ ምጭንናቕ ትራፊክ ካብ ምንታይ ዝነቐለ'ዩ? መብዛሕትኡ ሰብ መኪና ይውንን'ዩ ማለት ድዩ? መካይን ብዙሓት ኮይነን ኣይኮነን፤ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ተፍትሽ ስለ ዘሎን ብዙሕ ዝተማልአ ትሕተ ቕርጺ መገዲ ዘይምህላዩን ዝወሰለዶ ይመስለኒ። መጀመርታ ናብታ ሃገር ክኸይድ ከለኹ ትጽቢተይ ካልእ'ዩ ነይሩ። እቲ ክውንነት ድማ ተፈልዩኒ። ኣፍጋኒስታን ክብሃል ከሎ ስቕ ኢሎም ኣብ መገዲ ክታኾሱ ዝውዕሉ'ዩ ዝመስለኒ ነይሩ። ግን ኣብ ዝኾነ ቦታ ነትጒ ምስ ኣጋጠመ ግዳይ ዝኸውን ሰብ ስለ ዘሎ እቲ ምጭንናቓት ትርእዮ ኢኻ። መሊሱ ግን እቲ ሰብ ቐልጢፉ ናብ ልሙድ ህይወቱ'ዩ ዝኣቱ። ተላሚዱዎ ዝነብሮ ዓይነት ህይወት ኣለዎ። ቢቢሲ፡ እቲ ህዝቢ መዓልታዊ ኣገልግሎት መጓዓዝያ እንታይ ይጥቀም? ሞተር፣ ንኣሽቱ ታክሲ፣ ሚኒባስ ዓይነት መካይን ኣለዋ። ስርዓት ምዝዋር መኪና ግን ስቕ ኢልካ'ዩ፤ ዕግርግር ይበዝሖ። ቢቢሲ፡ ቋንቁኦም ንመን ይቐርብ? ሰለስተ ዓበይቲ ቋንቋታት ኣለዎም። እተን ክልተ ከም ናይ ስራሕ ቋንቋ ዘገልግላ እየን። እዚአን ፓሽቶን ዳሪን ኮይነን ብብዝሒ ህዝቢ እታ ሃገር ዝዛረቦም ዓበይቲ ቋንቋታት'ዮም። ካልኦት ብዙሓት ቋንቋታት ዘለውዋ ሃገር ኮይና፡ ታጂክ ዝብሃል እውን ኣለዎም። ቢቢሲ፡ እዞም ህዝቢ ብምንታይ ይፍለዩ? ሓደ ሃይማኖተኛታት'ዮም። ዓዶም'ውን ይፈትው'ዮም። ኣብ ጾታዊ መዓርነት እንተመጺእና ግን፡ እቲ ንጓል ኣንስተይቲ ዝወሃብ ግምት ከምቲ ኣብ ዓድና ዘሎ'ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ንገዛ ክትኣልን ጸብሒ ክትሰርሕን'ዮም ዝደልዩ። ወዲ ተባዕታይ ከኣ ንደገ ወፊሩ ዝምጻእ የምጽእ ዝብል ሓፈሻዊ ኣረዳድኣ ኣለዎም። መናእሰይ ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሎም ናብ ዝርከቡ መናፈሲ ቦታታት መግብን ካልእን ሒዞም ብምኻድ ናይ ዕረፍቲ ግዜኦም የሕልፉዎ። እዚኦም እቶም ዝሓሸ መነባብሮ ኣለዎም ዝብሃሉ ክፋል ሕብረሰተብ'ዮም። እቲ ታሕተዋይ ክፋል ሕብረሰብ ግን እንታይ ከም ዝገብር'ውን ኣይፍለጥን። ቢቢሲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ምስ ጣሊባን ብዝተኣሳሰር ዓብዪ ስግኣት ኣለወን። መነባብሮ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ እንታይ'ዩ ዝመስል? ድሕሪ ጣሊባን መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኩሉ ዓይነት ስራሕ ምእታው ጀሚረን'የን። ዘይመንግስታውን መንግስታውን ኣብ ዝኾኑ ቤት ዕዮታት ተቖጺረን ዝሰርሓ፣ ኣባላት ባይቶ ዝኾና ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣለዋ። ሕዚ ዝፈርሓሉ ቀንዲ ምኽንያት ጣሊባን እዚ ኹሉ ክንገብር ኣይፈቕደልናን ብዝብል እዩ። ናብ ቤት ትምህርቲ ክኸዳ፣ ካብ ገዛ ክወጽኣ ስለ ዘየፍቅደለን ሕቲ ሰሪሐን ዝረኽብኦ ዝነበራ እቶት ክንስእን ኢና ዝብል ስግኣት ኣለወን። ቢቢሲ፡ መሰረታዊ ማሕበራዊ መነባብሮ እቲ ህዝቢ ኣብ ምንታይ ደረጃ ዘሎ'ዩ? ገንዘብ ኣለዎ ዝብሃል እቲ ኣብ መንግስታዊ ዘይኮና ትካላት ዝሰርሕ'ዩ። ሓሓሊፉ ካብ ፓኪስታን እናምጽኡ ዝንግዱ ነጋዶ፣ ኣባላት ባይቶ እዮም ሃፋትም ዝብሃሉ። መብዛሕትኡ ግን ድኻ'ዩ። ኣብ ሕርሻ'ውን ብዙሕ ዝነጥፉ ኣይመስለንን። መብዛሕትኡ ብናይ ወጻኢ ሓገዛት ዝናበር'ዩ። ቢቢሲ፡ ክንደይ ዝኣክል ናይ ኢትዮጵያ ማሕበረሰብ ኣሎ? ከምቲ ልሙድ መግቢ ናይ ሓበሻ መግቢ ትረኽቡ'ዶ? ኣብታ ከተማ ከምኡ ዝብሃል ነገር የለን። ኣብ ደገ እንረኽቦ መግቢ'ውን የለን። እንትርፎ ብስራሕ ዝኸድና ብዙሕ ኢትዮጵያዊ የለን። ካብ ሞንጎና ሓደ ንዕረፍቲ ናብ ኢትዮጵኣ በጺሑ ክምለስ እንከሎ ጸብሒ ደርሆ፣ እንጀራ ሒዙ ይመጽእ። ናይ ዕረፍቲ መዓልታት ክህሉ እንከሎ ከኣ ተኣኻኺብና ሽሮ ሰሪሕና እናበላዕና እናተጻወትና ነሕልፎ። ኣብ ደገ ግን ከምዚ ክትረክብ ዝሕሰብ ኣይኮነን። ቢቢሲ፡ ኣብ ኢትዮጵያ እንጀራን ደርሆን፣ ኣብ ናይጄሪያ መረቕ ኤጉሲ፣ ኣብ ዩክሬይን ጸብሒ ቦርሺት ኣብ ኬንያ ድማ ኡጋሊ ብዜጋታት እተን ሃገራት ኣዝዮም ዝፍተው መግቢታት'ዮም። ኣፍጋኒስታናውያን እንታይ ኣለዎም? ሩዝ'ዩ። ካብኡ ሓሊፉ ዝተፈላለየ ጣዕሚ ዘለዎ ደርሆ [ቺክን] እዮም ዝምገቡ። ቢቢሲ፡ ከም ክለብ፣ ባራት ዝበሉ ናይ መዘናግዒ ቦታታት ኣለው'ዶ? ሙዚቃ ይስማዕ'ዶ? ደረፍቲ ኣለው'ዮም። ድሕሪ ጣሊባን ናይ ሙዚቃ ስራሕቶም ከቕርቡ ዝንቀሳቐሱ ሰባት ክንርኢ ክኢልና ኢና። ባራትን ካልእን ግን ኩልኩል እዩ። ቢቢሲ፡ ንጸሊም ከመይ ይርእዩዎ? ንዓናን ንጽዓዱን ክርእዩ ከለው ኣፈላላይ ኣሎ'ዩ። ይኹን'ምበር ከምቲ ኣብ ካልእ ሃገራት ዝስትውዓል ጎነጻዊ ኣይኮነን፤ ልምዲ ኮይኑ ንጽዓዱ ኣልዕል ኣቢልካ ካብ ምርኣይ ወጻእ ናይ ምግላል ዝንባለ የብሎምን። ቢቢሲ፡ ናይ ቀረባ ጎረባብትና ዝብሉወን በዓል መን'የን? እተን ቀንዲ ፓኪስታን፣ ኢራንን ታጂክስታን'የን። ቢቢሲ፡ ኣብ ጻንሒትካ ኣብ ካቡል ዝበዝሕ ግዜ ዝስማዕ እንታይ ነይሩ? ነትጒ በብግዝኡ ኣሎ። ድሕሪ ዝተወሰነ እዋን ነትጒ ኣጋጢሙ ክብሃል ከሎ ከም ንቡር ክወስዶ ጀሚረ ነይረ። ምኽንያቱ ኣብ ዝኾነት ቦታ ነትጒ ኣጋጢሙ እንትብሃል ፖሊስ ኣብ ውሽጢ 30 ደቓይቕ ነቲ ኩነታት ኣጽርዮም፣ ኣህዲኦም ንምንቅስቓስ ሰብን መጓዓዝያን ድልዊ ክኸውን'ዮም ዝገብሩ። በዚ ምኽንያት ነገራት ክተዓጻጾ ኣይደልዩን። ቐልጢፉ ኩሉ ነገር ናብ ንቡር ክምለስ እዩ ዝርኣይ። ካብ ኩሉ ዘፍርሓኒ ዝነበረ ግን ብጉጅለ ዝፍጸም ውዱብ መጥቃዕቲ'ዩ። ሓደ እዋን ናይ ኣመሪካውያን ካምፕ ኣብ ዝነበረ 'ግሪን ቭሌጅ' ዝብሃል ከባቢ ኣሎ። ናብኡ ነታጒ ዝጽዓነት መኪና መጺኣ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ'ዩ። ከምኡ ዓይነት ዝወተደበ መጥቃዕታት ኣዝዩ'ዩ ዘስግእ። ኣብ ካልእ እዋን ከኣ ዓሰርተ ዝኾኑ ጣሊባን ዝሓዘት መኪና መጺኣ ሰባት ቀቲሎም ይኸዱ። ከምዚኦም ዝበሉ ክስታት ኣዝዮም የፍርሑ። ቢቢሲ፡ ዝተፈለየ ርግኣት ዝሰፍነሉ እዋን፣ ሰባት ሸርበድበድ ዘይብልሉ መዓልቲ ነይሩ'ዶ? ብሓፈሻ ኣብታ ሃገር ወቕቲ ሓልዮም'ዮም መጥቃዕታት ዝፍጸሙ። ንሳቶም 'ዊንተር ሲዝን' ዝብሉዎ ወቕቲ መጥቃዕቲ ክፍጸም ኣይርኣይን። ነትጒን መጥቃዕትን ይንኪ። ናታቶም ሓድሽ ዓመት ወርሒ ሚያዚያ ስለ ዝኾነ እዚ ወቕቲ ክውዳእ እንከሎ ድሕሪኡ'ዩ መጥቃዕቲ ዝጅመር። ይዝክር ግን ኣብ 2019 ዓ.ም ኣብ እዋን ጾም ረመዳን ጣሊባን ይኹን መንግስቲ ተኹሲ ጠጠው ኣቢልና ኢሎም። ሽዑ ገለ ኣባላት ጣሊባን ጻዕዳ ባንዴራ ሒዞም ናብታ ከተማ ኣትዮም ምስ ኣባላት ስድራቤቶም ዝተራኸብሉ ኣጋጣሚ ኣሎ። ቢቢሲ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎት ዝምልከት፡ ኣብ ካቡል ክቡር ዝብሃል ነገር እንታይ'ዩ? ኣነ ብመንጽር እቲ ዝነበረኒ መነባብሮ ክቡር ዝብሎ የለን። ብፍላይ ሃለኽቲ መግብታት ኣዝዮም ሕሱራት'ዮም። እቲ ቐረባት ካብ ጎረቤት ሃገር ፓኪስታን እናመጽአ'ውን ኣዝዩ ሕሱር'ዩ። ቢቢሲ፡ ዩኒቨርሲታት፣ ኣብያተ ትምህርቲ ኣለዎም'ዶ? እወ፤ ኣብታ ከተማ ካቡል ኣመሪካ ዩኒቨርሲቲ ዝብሃል ዓብዪ ዩኒቨርሲቲ ኣሎ፤ ኣዝዩ ጽቡቕ ዝብሃል ዩኒቨርሲቲ'ዩ። እቲ ስርዓተ ትምህርቶም'ውን ጽቡቕ'ዩ። ቢቢሲ፡ ጣሊባን ኣብ ዝሓጸረ እዋን ንካቡል ክቆጻጸሩዋ'ዮም ዝብል ትጽቢታት ነይሩ'ዶ? ኣመሪካ ሰራዊታ ከውጽእ እየ ኢላ ምስ ወሰነት እቲ ሕብረሰተብ ክሰግእ ጀሚሩ። ኣመሪካ እንተወጺኣ ጣሊባን ክቆጻጸሩዎ'ዮም ዝብል ሻቕሎት ዳርጋ ኣብ ኩሉ ክሓድር ተራእዩ። ኣመሪካ ምውጻእ ምስ ጀመረት'ውን ቅድሚ ክልተ ወርሒ ኣቢሉ ጣሊባን መጥቃዕቲ ጀሚሮም ገለ ርሕቕ ርሕቕ ዝበላ ግዝኣታት ይቆጻጸሩ ነይሮም። ኣብቲ ግዜ ሻዕሎት ክዓርግ ጀሚሩ። በዚ ፍጥነት እዚ ንካቡል ክቆጻጸሩዋ'ዮም ዝብል ግምት ግን ኣይነበረን። እቲ ኣብዝሐ ዝተማህረ ዝብሃል ክፋል ሕብረተሰብ ንፕሬዝደንት ኣሽራፍ ጋህኒ እዩ ዝድግፍ። ስለዚ ብውሑድ ሰራዊት ስለ ዘሎ ንካቡል ክከላኸል እዩ ዝብል ትጽቢት ነይሩ። ከም ከንዳሃር ዝበላ ዓበይቲ ግዝኣታት ተታሒዘን እውን ካቡል ኣይትትሓዝን ዝብል ነይሩ። ግን ኩሉ ነገር ብቕልጡፍ ተቐያይሩ። ቢቢሲ፡ ክሳብ ሕጂ ብዙሓት ዜጋታት ክረጋግኡ ስለ ዘይኽኣሉ ዝበዝሕ ሰብ ክወጽእ ይደሊ ኣሎ። እንታይ ይስምዐካ? እቲ ህዝቢ ብጣዕሚ'ዩ ዘሕዝነኒ፤ እንታይ ከም ዝገብሩ'ውን ኣይፈልጡን። ብፍላይ እተን ደቂ ኣንስትዮ ይውሓድ ይብዛሕ ሰሪሐን እቶት እናረኸባ ንስድራቤተን ይሕግኣ ስለ ዝነበራ ሕዚ እንታይ ከም ዝፍጠር ኣይፈልጣን። ክሰርሓ ይክእላ'ዶ ኣይኽእላን ስለ ዘይፍለጥ፡ ዚያዳ ዝሻቐላን መጻኢአን ዘተሓሳስበን ንሳተን እየን። ዜጋታት እቲ ናይ ጸጥታን ድሕነትን'ውን ኣዝዩ የተሓሳስቦም ስለ ዝኾነ ካብታ ሃገር ወጺእና ክንነብር ይሓይሽ ዝብሉ ይበዝሑ። ግን ተስፋ ይገብር፤ ጣሊባን ካብቲ ሕሉፍ ዝነበሮ ባህርያት ምምሕያሽ ኣርእዩ ከምቲ ሰብ ዝፈርሖ ኣይኸውንን ኢለ ተስፋ ይገብር። ዓድኻ ገዲፍካ እንታይ ይግበር?


ኣፍጋኒስታን፡ ምእንቲ ደቂ ኣንስትዮ ምስ ጣሊባን ክትሰርሕ ተስፋ እትገብር ተሓላቒት መሰላት

ጣሊባን ናብ ካቡል እንትኣቱ ፕሬዝደንት ኣሽራፍ ጋኒ ካብታ ሃገር ሃዲሙ። ብምምጻእ እቲ ጉጅለ ዝተሻቐሉ ኣሽሓት ዜጋታት እታ ሃገር'ውን ካብ ኣፍጋኒስታን ንምውጻእ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ክጸቓቐጡ ተራእዮም። ማሕቡባ ሲራጅ ግን ሓንቲ ካብኣቶም ኣይኮነትን። ንነዊሕ ዓመታት ንመሰላት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ክትጉስጉስ ጸኒሓ። ሓላፊት ማእከል ህንጸት ክእለት ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን እያ። እዚ፡ ዘቤታዊ ዓመጽን መሃይምነትን ኣብ ዝበዝሖም ከባቢታት ዝነበራ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ንምትብባዕን ግንዛበ ንምዕባይን ዝሰርሕ ትካል'ዩ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ጥራሕ'ያ ማሕቡባ ኣብ ኣመሪካ ነይራ፤ ግን ድማ ናብ ኣፍጋኒስታን ክትምለስ ወሲና። "ንድሕነት ኩለን ሓላፍነት ዝወሰድኩለን ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ክብል ኣብ ጥቅአን ክኸውን ይግባእ። ስቕ ኢለ ገዲፈየን ክኸይድን ካብታ ሃገር ክወጽእን ኣይክእልን" ትብል። ስለ ዝኾነ ድማ ኣብ ዙርያ ኣተኣላልያ ጉዳያት ደቂ ኣንስትዮ ምስ ጣሊባን'ውን እንተኾነ ተሓባቢራ ክትሰርሕ ትደሊ። "እንተውሓደ ከነዘራርቦም ተስፋ ይገብር፤ ብውሑድ ኣብ ዙርያ ጠረጴዛ ከፍ ክንብል እንተክኢልናን እንተኣዘራሪብናዮምን  . . . በላሕቲ ሰባት ክንረክብ ንኽእል ኢና . . . ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ዘለወን ዓቕሚ ክፈልጡ ይኽእሉ'ዮም" ኢላ። 'ሕልምታትና ተሰይሮም' ጣሊባን፡ ካብ 1996 ክሳብ 2001 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] እዩ ኣብ ስልጣን ነይሩ። ኣብቲ ግዜ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሕቲ ጥቡቕ ሕጊታት ክነብራ ይግደዳ ነይረን። ትምህርትን ስራሕን ተነፊገን፣ ብዘይ ሓለዋ ወዲ ተባዕታይ ካብ ገዛ ከይወጽኣ ተኸልኪለን፣ ካብ ጸጉሪ ርእሰን ክሳብ ጽፍሪ እግረን ክሽፈና ተገዲደን፣ ኣብ ኣደባባይን ስታድየማትን ይግረፋን ብእምኒ ተቐጥቂጠን ይቕተላን ነይረን። ብርግጽ፡ ሕጂ'ውን ኣብ ዓለም ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ብዙሕ ዘይተመለሰ ሕቶታት ኣለወን'ዩ። ኣባል ባይቶ ኣፍጋኒስታን ፋርዛና ኮቻይ ነበርቲ ካቡል ብምምላስ ምምሕዳር ጣሊባን ተሻቒሉ'ዩ ትብል። "እቲ ዘሎ ስግኣት ብምንታይ ከም ዝዕቅኖ ኣይፈልጥ . . . እቲ ኣብ ውሽጦም ዘሎ ፍርሒ፣ ኩሎም ዝስምዖም ዘሎ ስምዒት ክገልጾ ኣይክእልን። ስቕ ኢሎም ክኸውን እዩ ኢሎም ዘይተጸበዩዎን ዘይሓሰቡዎን'ዩ ገጢሙዎም፤ 'ናበይ ንኸይድ? እንታይ ንግበር? ዝብል ኣብ ገጾም ይንበብ" ክትብል ንቢቢሲ ገሊጻ። ካልእ ጸሓፊት ኮይና እትሰርሕ ሽማ ክርቋሕ ዘይደለየት ጓል ኣንስተይቲ ብምምላስ ጣሊባን "ተሰይረ'የ" ኢላ። "ክሰርሖ ዝደሊ ከም ዝሰርሕ ክፍቀደለይ ድዩ ብዛዕባ ዝብል ርግጸኛ ኣይኮንኩን። ከማይ ሕልምታተን ዝተሰብረ ብዙሓት መናእሰይ ኣለዋ። ንዝሓሸ መጻኢ ዘመዓዱ ዝነበረ ተስፋና ብቕልጡፍ ይሃስስ ኣሎ" ትብል። ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ማሕቡባ ሲራጅ ግን፡ ንደቂ ኣንስትዮ ዝሓሸ ኩነታት ንምፍጣር ኣብ ውሽጢ እቲ ስርዓት ምስራሕ ይክኣል'ዩ ኢላ ትኣምን። "ቅድሚ ሕጂ . . . ቅድሚ ጣሊባን ዓለም ኮነ ህዝብና ጥንካረ ጓል ኣንስተይቲ ኣፍጋን ኣይርኣዩዎን። ዓቕምታትና ብዝግባእ ኣይተጠቐሙሉን፤  ክንድቲ ከሳትፉና ዝግባእ ኣየሳተፉናን፤ ተስፋ ይገብር እዞም ሰባት እዚ ዕድል ክህቡና" ትብል። ወሲኻ፡ "ከምኡ እንተገይሮም ጸገም የብልናን፤ እንተዘይኮይኑ'ውን እተን ደቂ ኣንስትዮን ካልእን ውሑስ እንተኾይኑ፡ ጸገም የብሉን" ዝብል እምነት ከም ዘለዋ ተዛሪባ። ማሕቡባ ሲራጅ፡ ንጣሊባን ከም ዘይትፈርሖምን ከም ዘይትሰናበድን ትዛረብ። "ንስንባደ ግዜ የብልናን" ዝበለት ማሕቡባ፡ "ከንፈር ንምርምጣጥ  ኮነ ንድራማ ግዜ የብልናን" ኢላ። እንተኾነ ኣመሪካን ሃገራት ምዕራብን ንኣፍጋናውያን ንጣሊባን ራሕሪሖምዎም ብምኻዶም ዝተሰምዓ ሕርቃን ቁጥዐን ኣይሓብአትን። "በዚ ክንደየናይ ከም ዝተቖጣዕኹ ክገልጾ ኣይክእልን። እቲ ዝነበረ ዓለምለኻዊ ጻዕርን ኣብ ውዱእ ደቓይቕ ራሕሪሖምና ብምኻዶም ዝተሰምዐኒ ሕርቃን ክገልጾ ኣይክእልን" ኢላ። ንዝሓለፉ 20 ዓመታት ምስ ዓለምለኻዊ ለገስቲ ትካላት ብምስርሓን ኣብ ዓለምለኻዊ ኣኼባታት ብእትገብሮ ዝነበረት ተሳትፎን፡ 'ከይትቕተሊ ትሰግኢ'ዶ?' ዝብል ሕቶ ቐሪቡላ "ፈጺሙ" ዝብል ምላሽ እያ ሂባ። "ወትሩ ነቲ ትኽክለኛ ኣፍጋኒስታናዊ'የ ዝውክል፤ ንሱ'የ ገይረ። ገሊኦም ኣባላት ጣሊባን ካ እዚ ይፈልጡ'ዮም እየ ዝብል"። ካብዚ ብምብጋስ እቲ ሕጂ ተርእዮ ዘላ ጽንዓት ገሊኦም ብጅግንነት ክርእዩዎ ይኽእሉ፤ ንሳ ግን ኣይትሰማምዐሉን። "ሰማእት ኣይኮንኩን፤ ሓቦኛ ጓል ኣንስተይቲ'ውን ኣይኮንኩን። እኳ ድኣ ብሓላፍነት እየ ዝኣምን። ኣፍጋኒስታናዊት ጓል ኣንስተይቲ'የ። ስለዚ ኣብ ሃገረይ ክኸውን ይደሊ" ኢላ።


ሰራዊት ኣመሪካን ኔቶን ኣብ ኣፍጋኒስታን ቀንዲ መዓስከሮም ካብ ዝነበረት ባግራም ወጺኦም

ሰራዊት ኣመሪካን ኔቶን ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብታ ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ቀንዲ ደጀን መበገሲ ኵናት ኣንጻር ጣሊባንን ኣልቃዒዳን ዝነበረት መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ጠቅሊሎም ወጺኦም። እቶም ወተሃደራት ኣመሪካን ኔቶን ካብ መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ምውጽኦም ኣብ ወርሒ መስከረም ጠቅሊሎም ክወጽኡ ምዃኖም ከም ምልክት ተወሲዱ ኣሎ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን 11 መስከረም ናይዚ ዓመት'ዚ ጥቅሊሉ ክወጽእ'ዩ ምባሉ ዝዝከር እዩ። መዓስከር ሓይሊ ኣየር ባግራም ኣብ ሰሜን ካቡል ዝርከብ ኮይኑ ኣመሪካን ኔቶን ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዝመስረትዎ ዝዓበየ ደጀኖም'ዩ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሰራዊት ጣሊባን ኣብ ዝተፈላላየ ከባቢታት ኣፍጋኒስታን ቦታታት ኣብ ምሓዝ እዩ ዝርከብ። ምስዚ ብምስናይ ብዙሓት ንውጥን ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካን ኔቶን ካብ ኣፍጋኒስታን 'ኣይግዚኡን'ዩ' ኢሎም ዝገልጽዎ ኣለዉ። ኣመሪካ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታ ጠቅሊላ ከተውጽእ ዝወጠነትሉ ቀንዲ ምኽንያት ምስቲ ኣልቃዒዳ ኣብ 11  መስከረም 2001 ኣብ ኣመሪካ ኣስታት 3000 ዝሞቱሉ መጥቃዕቲ ዝፈጸመሉ መበል 20 ዓመት ንኽሳነ ተባሂሉ እዩ እቲ መዓልቲ ተሓርዩ። ኣልቃዒዳ ኣብ 11 መስከረም 2001 መጥቃዕቲ ምስ ፈጸመ ብኣመሪካ ዝመራሕ ልፍናታዊ  ሓይሊ ንዕጡቓት ኣልቃዒዳ ንምህዳን ናብ ኣፍጋኒስታን ከም ዝተዋፈረ ይዝከር። ኣብዚ ሕጂ እዋን 2500 ክሳብ 3500 ዝኾኑ ኣመሪካውያን ወተሃደራት ኣብ ኣፍጋኒስታን ከምዘለዉ ክግመት እንከሎ፡ ምስቶም ኣብታ ሃገር ዘለዉ ኣስታት 7000 ሰራዊት ኔቶን መላፍንቲ ሃገራትን ክሳብ 11 መስከረም ኣብ ዘሎ ግዜ ጠቅሊሎም ክወጽኡ ምዃኑም እዩ ተገሊጹ። ሰራዊት ኔቶን ሰራዊት ኣመሪካን ኣብዚ ሕጂ እዋን ንዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ርእሰ ከተማ ካቡል ኣብ ምሕላው እዮም ዝርከቡ። ጸጥታዊ ኩነታት እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ኣብ መጻኢ ከመይ ይኹን ኣብ ዝብል ቀጻሊ ዘተታት ኣብ ምክያድ ይርከብ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ጣሊባን ሰፋሕቲ መሬት ኣፍጋኒስታን ኣብ መቁጽጻር ስለ ዝርከብ፡ ኣብ መጻኢ ኣብታ ሃገር ዳግማይ ኵናት ሕድሕድ ከይውላዕ ብኣግኡ ተሰጊኡ ኣሎ።


ኣመሪካ ኣብ ኲናት ኣፍጋኒስታን ክንደይ ህይወትን ገንዘብን ከፊላ?

ድሕሪ 20 ዓመታት ወተሃደራዊ ወፍሪ፡ ሓይልታት ኣመሪካን ካልኦት መሻርኽቲ ሃገራትን፡ ነታ ሃገር ለቒቖም እንትወጽኡ፡ ሓይልታት ጣሊባን ነታ ሃገር ንምቁጽጻር ብዙሕ ግዜ ኣይወሰደሎምን። ፕሬዝዳንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ክሳብ መፋርቕ ወርሒ መስከረም፡ ወተሃደራት ኣመሪካ መሊኦም ከምዝወጽኡ  ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ንደሓር ኣመሪካን ካልኦት ኣባል ሃገራት ኔቶን ክንደይ ዝኣክል ወጻኢ ከምዝሓተተን ክንምልከት ኢና። ኣመሪካ፡ ምስ መጥቃዕቲ 9/11 ምትእስሳር ኣለዎም ዝበለቶም፡ ንኦሳማ ቢን ላንደንን ካልኦት መራሕቲ ኣልቃዒዳን ኣዕቊቦም ዝበለቶም፡ ሓይልታት ጣሊባን ካብ ስልጣን ንምእላይ ጥቅምቲ 2001 እያ ናብ ኣፍጋኒስታን ኣምሪሓ። ኣመሪካ፡ ሓይልታት ጣሊባን ንምውጋእ ብዙሕ ቢልዮን ዶላራት ዘውጸት ኮይና፡ ብዝሒ እቲ ናብታ ሃገር ዝወፈረ ወተሃደር’ውን ካብቲ ቀዲሙ ዝኣተወ እናወሰኸ እዩ መጺኡ ነይሩ። ኣብ 2011 ብዝሒ ናብታ ሃገር ዝወፈረ ወተሃደር ኣመሪካ፡ 110,000 በጺሑ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ 4 ሽሕ ወተሃደራት ጥራይ እዮም ነይሮም። እዚኦም ነቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ዜጋታት ኣመሪካ ንምሕላው እዮም ኣብቲ ከባቢ ነይሮም። ሕዚ፡ ጣሊባን ንመላእ ኣፍጋኒስታን ምስተቖጻጸረ፡ ኣመሪካ ዜጋታታ ንምውጻእ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ወተሃደራታ ተመሊሶም ናብ ርእሰ ከተማ’ታ ሃገር፡ ካቡል፡ ኣትዮም ኣለዉ። ኣባላት ወተሃደራዊ ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ [ኔቶ] ሓዊሱ፡ ናይ ካልኦት ሃገራት ሰራዊት’ውን ኣብታ ሃገር ነይሮም እዮም። ኔቶ፡ እቲ ስሩዕ ውግእ ኣብ 2014 እዩ ዛዚሙ። እንተኾነ፡ ሓይልታት ኣፍጋኒስታን ንምስልጣንን ኣንጻር-ግብረ ሽበራ ዝግበሩ ምንቅስቓሳት ንምድጋፍን 13 ሽሕ ሰራዊት ዝሓዘ ሓይሊ ኣብታ ሃገር ጸኒሑ እዩ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ልዑል ቁጽሪ ዘለዎም ናይ ብሕቲ ሓይልታት ጸጥታ ኣለዉ። ኮንግረስ ኣመሪካ ከምዘጽነዖ እንተኾይኑ፡ ክሳብ መወዳእታ 2020፡ ልዕሊ 7,800 ኣብዚ ዝምደቡ ዜጋታት ኣመሪካ ነይሮም። ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተገብረ ገንዘባዊ ወጻኢ ብኣብዝሓ ብኣመሪካ ዝተሸፈነ ምዃኑ ይዝረብ። ካብ 2010 ክሳብ 2012፡ ልዕሊ 100 ሽሕ ወተሃደራት ኣብ ዝነበርሉ እዋን፡ ነቲ ኲናት ወጻኢ ዝተገብረ ዓመታዊ፡ ናብ 100 ቢልዮን ዶላር ከምዝጽጋዕ መረዳእታት የመልክቱ። ሰራዊት ኣመሪካ፡ ትኹረቱ ናብ ስልጠና ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን ምስ ኣዞረ፡ ብዙሕ ወጻኢ ከምዝነከየ እዩ ዝዝረብ። ብ2018፡ ዓመታዊ ወጻኢኡ 45 ቢልዮን ዶላር ከምዝነበረ ሓደ በዓል ስልጣን ኣመሪካ ንኮንግረስ ገሊጹ ነይሩ። ብመሰረት መምርሒ ምክልኻል ኣመሪካ፡ ብሓፈሻ ካብ 2001 ክሳብ 2019 ዝነበረ ወጻኢታት ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ 778 ቢልዮን ዶላር  በጺሑ ነይሩ። ከምኡ’ውን ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ምስ ትካል ተራድኦ ኣመሪካ (ዩኤስኤአይዲ) ብሓባር፡ ንመደብ- ዳግመ ህንጸት እታ ሃገር ዝውዕል፡ 44 ቢልዮን ዶላር ወጻኢ ከምዝገበሩ ይዝረብ። እዚ ድማ፡ ኣብ ዕላዊ ዝተገብሩ መረዳእታ መሰረት ብምግባር ብድምር፡ ኣብቲ ዝተርቑሓ እዋን፡ 822 ቢልዮን ዶላር ይበጽሕ። እዚ፡ ኣመሪካ፡ ንተመሳሳሊ ዕላማ ኣብ ፓኪስታን ዝገበረቶ ወጻኢ ኣየካትትን። ዩኒቨርሲቲ ብራውን፡ ኣብ 2019 ብዘካየዶ መጽናዕቲ መሰረት፡ ኣሜሪካ ምስ ኲናት ኣፍጋኒስታን  ብዝተኣሳሰር፡  978 ቢሊዮን ዶላር ወጻኢ ገይራ እያ። እቲ መጽናዕቲ፡ ኣብቲ ኲናት ጠቕላላ ወጻኢ ዝተገብረ ብልክዕ ንምግምጋም ከምዝኸብድ እዩ ዝጠቅስ። ዩናይትድ ኪንግደም 30 ቢልዮን፡ ጀርመን ድማ 19 ቢልዮን ዶላር ወጻኢ ከምዝገበራ ይግመት። ሕዚ ኣመሪካን ካልኦት ኣባላት ኔቶን፡ ወተሃደራተን ካብቲ ከባቢ እንተውጻኣ’ኳ፡ ክሳብ 2024 ንሰራዊት ኣፍጋኒስታን ብድምር 4 ቢልዮን ዶላር ንምኽፋል ተመጻቢዐን ይርከባ። ኣብዚ ዓመት ጥራይ፡ ኔቶ ንኣፍጋኒስታን ናይ 72 ሚልዮን ዶላር ዋጋ ዝግመት ድጋፍ ኣጽዋር ከምዝገበረ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብዝሓ እቲ ገንዘብ ንኣንጻር ግብረ ሽበራ ተግባራት፡ ንምግቢ፣ ክዳውንትን ሕክምና ከምኡ’ውን ንካልኦት ወተሃደራዊ ጥቕማ-ጥቕሚታት እዩ ውዒሉ። መረዳእታታት ከምዘርእዩዎ፡ ካብ 2002 ጀሚሩ፡ ኣመሪካ ንዳግመ ህንጸት ኣፍጋኒስታን 143.27 ቢልዮን ዶላር ዝኣክል ወጻኢ ገይራ እያ። ከምኡ’ውን ንሃገራዊ ሰራዊት እታ ሃገርን ንፖሊስን ካልኦት ሓይልታት ጸጥታን፡ 88.32 ዶላር ወጻኢ ተገይሩ እዩ። ንምምሕዳራውን ስራሕቲ ልምዓትን ድማ፡ 36 ቢልዮን ዶላር ፤ ዝተረፈ ውሑድ ገንዘብ ድማ ንኣንጻር ዕጸ-ፋርስ ወጺኡ ተባሂሉ። ዝተረፈ ድማ፡ ብምትላልን ግዕዝይናን ከምዝባኸነ ይዝረብ። ምስ ጣሊባን ኣብ ዝተኻየደ ኲናት፡ ካብቲ ጥሙር ሓይሊ፡ ብሓፈሻ ካብ 2001 ጀሚሩ ልዕሊ 3,500 ኣባላት ምምዋቶም ይግለጽ። ካብ መንጎኦም፡ እቶም 2,300 ወተሃደራት ኣመሪካ እዮም። ልዕሊ 450 ወተሃደራት እንግሊዝ እንትሞቱ፡ ልዕሊ 20 ሽሕ ወተሃደራት ኣመሪካ ቆሲሎም ተባሂሉ። እዚ ምስቲ ብዝሒ ዝሞቱ ኣፍጋኒስታውያን ወተሃደራት እንትነጻጸር፡ ውሑድ እዩ። ኣብ 2019 ፕረዚደንት ጋኒ መንበረ-ስልጣን እንትቆጻጸር፡ ሓሙሽተ ዓመታት ቅድም ኢሉ ጀሚሩ፡ ልዕሊ 45 ሽሕ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን ሞይቶም ተባሂሉ። መጽናዕቲ ዩኒቨርሲቲ ብራውን ከምዘርእዮ ድማ፡ ብሓፈሻ እቲ ኲናት ብ2001 ካብ ዝጅመር ንደሓር፡ ህይወቶም ዝሳአኑ ኣባላት ሰራዊትን ፖሊስን’ታ ሃገር፡ ብድምር ልዕሊ 64 ሽሕ ከምዝኾነ እዩ ዝግመት።