መንግስትኹም ኣይቅበሎምን'የ ኢልኩም ተባሂልና' - ኢትዮጵያውን ኣብ ስዑድያ

ኣብ ስዑድያ ብዝተፈላለዩ ገበናት ተፈሪዶም ግዜ ማእሰርቶም ዝወድኡ ኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ክምለሱ ብዘይምኽኣሎም ኣብ ከቢድ ጸገም ከምዝርከቡ ንቢቢሲ ሓቢሮም። እዞም ልዕሊ 750 ዝዀኑ ኢትዮጵያውያን ኣብ ሓደ መዳጐኒ ከምዝርከቡን፡ ብምዝውዋር ሓሽሽን ካልኦት ገበናትን ክሳብ 15 ዓመት ተፈሪዶም ማእሰርቶም ከምዝወድኡ ይሕብሩ። ንጉስ [ንድሕነቱ ስሙ ዝዓቀበ] “ካብ 5 ክሳብ 15 ዓመት ተፈሪዱና ነቲ ዝተወሃበና ቕፅዓት ዝወዳእና ኢና። ናብ ዓድና ክንኸይድ ድማ ፈሪምና ኔርና። ዝምላእ ቅጥዕታት እውን መሊእና። ብድሕሪኡ ግን ውሰዱና እንተበልና ‘መንግስትኹም ኣብዩኩም’ ኢሎምና” ክብል ተዛሪቡ። ካልእ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ዝርከብ ኢትዮጵያዊ ብወገኑ፡ “ግዜ ፍርድና ወዲእና ካብቲ ዝነበርናሉ ቤት ማእሰርቲ ኣውጺኦም ኣብ ካልእ ንበይንና ፈልዮምና ኣለዉ። ነጻ ስለዝዀንኩም ናብ ሃገርኩም ክትከዱ ኢኹም ኢሎም ፈልዮምና፣ ግን ድማ ዝበፅሐልና ኣይረኸብናን” ክብል መረረኡ ኣስሚዑ። ብዝፈጸምዎም ገበናት ተፈሪዶም ግዜ ማእሰርቶም ካብ ዘሕለፉሉ ቤት ማእሰርቲ ናብ ካልእ መጽንሒ ቦታ ወሲዶም ከምዘቐመጥዎም ዝሕብር ዮሃንስ [ሓቀኛ ስሙ ዝተቐየረ] ድማ “እቲ ቐንዲ ሓላፊ መጺኡ ኣዘራሪብናዮ ኣብዚ ቕነ ድሕሪ በዓል ክትኸዱ ኢኹም ምስ በለና ሕራይ ኢልናዮ። ድሕሪ በዓል ዒድ ተፀቢና ግን ዋላ ሓደ ነገር የለን” ክብል ነቲ ብወገን መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ ዝተዋህቦም መልሲ ጠቒሱ። ኣስዒቡ፡ “ካብቲ ቅድሚ ሕዚ ዝነበርናሉ ቦታ ናብ ካልእ ማይ ዘይብሉን መኽዝን ኣፅዋር ዝነበረን ቦታ ኣምፂኦም ዳጒኖምና ኣለዉ። መብራህቲ’ውን የብሉን። ንምንታይ ኢልና እንተሓተትና ‘ናታትኩም ጉዳይ ነዓና ዝምልከት ኣይኰነን። ፍርድኹም ስለዝወዳእኹም መንግስቲ ሃገርኩም እዩ ዝምልከቶ’ ኢሎምና” ክብል ኣረዲኡ። ኣብ ቀረባ እዋናት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዘይሕጋዊ መንበሪ ፍቓድ ኣብ ስዑዲ ከርፋሕ ህይወት ክመርሑ ዝጸንሑ ዜጋታቱ ናብ ሃገሮም ናይ ምምላስ መስርሕ ከምዝጀመረን ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ናብ ኢትዮጵያ ከምዝተመልሱን ይፍለጥ። ሰብመዚ ኢትዮጵያ ናብ ስዑዲ ዓረብ ብምኻድ ኣብ ጉዳይ ኣተሓሕዛ እሱራትን ናብ ሃገሮም ዝምለስሉ ኩነታትን ምስ ሰብ መዚ እታ ሃገር ከም ዝተዘራረቡ ይግለጽ። እቶም ኢትዮጵያውያን፡ ካብቲ እሱራት ኮይኖም ዝፀንሑሉ ቤት ማእሰርቲ ናብ ካልእ ኣብ ጂዛን ዝርከብን ኤዋ ዝበሃል ፍሉይ ቦታ ከምዝተወሰዱ እዮም ዝዛረቡ። መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብእኹል ኣብ ዘይረኽቡሉ ሓደ ኣዳራሽ ልዕሊ 750 ሰባት ከምዝተዳጐኑ ብምሕባር፡ ብሰንኪ ዘለዉሉ ኵነታት ግዳይ ሕማምን ሞትን ይዀኑ ከምዘለዉ ገሊፆም። ዮሃንስ፡ “መዓልታዊ እዩ ሰብ ዝሞተና። ሎሚ ንጉሆ’ኳስ ክልተ ሞይቶምና ኣለዉ። ብቕድሚ ትማሊ ድማ ክልተ ሞይቶም። ነዚ ተቓዊሞም ድምፂ ዘስምዑ 17 ሰባት ናብ ደገ ኣውፂኦም ደርብዮምዎም ኣለዉ” ኢሉ። ነቶም 17 ሰባት፡ ‘ማዕፆ ኳሕኲሕኩም’ ብዝብል ከም ዝፍለዩ ተገይሩ፤ ንሳቶም ግን “እሞ ሰብ እናሞተና ደኣ እንታይ ክንገብር” ከምዝበልዎም፣ ሽዑ እቶም ዕጡቓት ሓለውቲ፡  “ማዕፆ ክትሰብሩ ኢኹም ሓሲብኩም” ኢሎም ንዓሰርተ ሸውዓተኦም ኣብ ደገ ኣሲሮምዎም ከምዘለዉ ኣረዲኡ። “ጥዕና ኣእምሮኦም ተዛቢዑ ጥራሕ ነብሶም ዝኸዱ ሰባት ኣለዉና። ቲቢን ሽኮርን ዝሓመሙ ሰባት'ውን ኣለዉ። ሕክምና የለን፤ ካልእ ሓገዝ እውን የለን። እንታይ ኢና ጌርና” ክብል ንጉስ ይገልጽ። እቲ ስሙ ክግለፅ ዘይደልይ ምስ በዓል ዮሃንስ ዝርከብ ኢትዮጵያዊ ከምዝብሎ፡ ኣብ ሞንጐኦም ነብሰ ቕትለት ዝፈጸሙ ሰባት ኣለዉ። “ንሕማም ተቓሊዕና ኢና ዘለና። ኣብ ሆስፒታል'ውን ዝዀነ ዝግበረልና ሓገዝ የለን። መንግስትኹም እምበር ንሕና ዝገብርናኩም የለን እዮም ዝብሉና” ክብል ወሲኹ ይገልፅ። እቲ ጠንቂ ስደት ኢትዮጵያውያን ኮይኑ ዝግለጽ ቁጠባዊ ጸገማት፤ ደርቅን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ኮይኑ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ንቀይሕ ባሕሪ ተሳጊሮም ብየመን ናብ ስዑድያ ከምዝኣተዉ ይግለጽ። ኣይኦኤም ኣብ 2019 ጥራይ ኣስታት 140,000 ስደተኛታት ናብ የመን ከምዝኣተዉ ይሕብር። ሁይማን ራይትስ ዎች፡ ኣብዚ መስመር ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርትን ሰባት ዝጨውዩ ሰብ መዚ የመንን ነዞም ስደተኛታት ጅሆ ብምሓዝ ስድራ እዞም ስደተኛታት ገንዘብ ንክኸፍሉ ከምዘገድድዎም ሰነዳት ከምዘለዎ ይሕብር። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ሓደ ሰራሕተኛ ቤት ጽሕፈት ቈንስል ኢትዮጵያ ኣብ ስዑድያ ነበር፡ ጉዳይ እቶም እሱራት ከምዝፍለጥን ናብ ሃገሮም ንምምላስ ናይ ጕዕዞ ሰነድ ንምድላው ይስራሕ ከምዝነበረን ሓቢሩ። እቶም እሱራት ብወገኖም ግዜ ማእሰርቶም ካብ ዝውድኡ ሓደ ዓመት'ኳ እንተሓለፎም ዝግደሰሎም ከምዘይረኸቡ እዮም ዝዛረቡ። “እቲ ኣምባሳደር ስልኪ እንተደወልናሉ ኣየልዕሎን። ወከልቱ’ውን ናብዚ መጺኦም ምስረኣዩና ‘ከምዚ ክንገብር ኢና’ ኢሎም ቃል ይኣትዉ። እቲ ፀገም ‘ናይ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ እዩ’ እዮም ዝብሉና። መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ ድማ እቲ ጸገም ኣብ መንግስትኹም እዩ’ ዝብል። ኣብ መንጐ ንሕና ተጐዲእና” ይብል እቲ ስሙ ክግለፅ ዘይደለየ ኢትዮጵያዊ። ዝምልከቶም ኣባላት ቤት ጽሕፈት ቈንስል፡ ንዅነታቶም ከምዝፈልጥዎ ዝሕብር ንጉስ ድማ፡ ናብቶም ኣባላት ቈንስል ብተደጋጋሚ ስልኪ እንተደወልሉ ግን ምላሽ ዝህቦም ከምዘይረኸቡ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ዝተወሰነ እዋን መፂኦም ሪኦምና ነይሮም። ግን ድማ ‘ሎሚ መጻና፤ ጽባሕባ’ ክብሉና ድሕሪ ምፅናሕ ኣብዚ እዋን ፈጺሞም ስልኪ ኣየልዕሉናን ዘለዉ” ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ናብ ኤምባሲን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢን ኢትዮጵያን እንተደወሉ’ውን ንሕቶኦም ምላሽ ዝህብ ከምዝሰኣኑ ዝገልጽ ዮሃንስ ብወገኑ፡ “ንሰበስልጣን ስዑዲ ‘እንታይ ደኣ ክንገብር’ ምስ በልናዮም፤ ‘ዓሪፍኩም ኮፍ በሉ መንግስትኹም እንተደልዩ መፂኡ ክወስደኩም እዩ። እንተዘይኰይኑ ቀይሕ መስቀል ክመጽእ እዩ’ ይብሉና” ኢሉ። “ኣብዚ ቦታ ኴንና ተቓውሞና ክንገልጽ ንኽእለላ መገዲ፡ ኣድማ ምሕሳም ምግቢ ምክያድ ጥራሕ እያ። ካብኣ ንላዕሊ ክንገብራ ንኽእል ነገር የብልናን” ዝብሉ እቶም እዋን ፍርዶም ከምዝወድኡ ዝዛረቡ ኢትዮጵያውያን፡ ሲቪላውን ወተሃደራውን ሰብመዚ ስዑዲ ዓረብ እናተመላለሱ ከምዝቈጻጸርዎም ሓቢሮም። “መቈጻጸሪ ካሜራ ኣለዎም። መግቢ ክንሕሰም ከለና መጺኦም ‘ክትፍትሑ ኢኹም’ ይብሉና። ኣብ መንደቕ ዝተሰቐለት ስልኪ ስለዘላትና ኢና ናባኹም ደዊልና። መጻኢና ግን እንድዒ. . .”  ኢሉ ዮሃንስ። ንጉዳይ እቶም ኣብ ሕማቕ ኵነታት ኣለና ዝብሉ ኢትዮጵያውያን ብዝምልከት ሓበሬታ ንምርካብ ናብቲ ኣብ ጂዳ ዝርከብ ቈንስል ኢትዮጵያ ደዊልና ክሰምረልና ኣይከኣለን። ናብ ወሃቢ ቓል ሚኒስትሪ ጕዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ዝደወልናሉ እዋን ድማ፡ ኢመይል ክንልእኽ ተሓቲትና ከምቲ ዝተባህለና’ውን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ልኢኽና። ይኸን’ምበር ዛጊት ዝተወሃበና መልሲ ወይ መብርሂ የለን። [ምስ በጽሐና ከምእነቕርቦ ክነዘኻኽረኩም ንፈቱ።]


ኲናት ዩክሬን፡ ንሩስያውያን ሰብሃብቲ፡ ገነት ዝዀነቶም ዱባይ

ዱባይ፡ ብሰንኪ ኲናት ዩክሬን ካብ ዝስዓቡ እገዳታት ሃገራት ምዕራብ ንዝሃድሙ ዘለው ሩስያውያን ሰብ ሃብቲ ገነት ኮይናትሎም ትርከብ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ብርክት ዝበሉ ቢሊየነራትን ወነንቲ ንግዳዊ ትካላትን ሩስያውያን ናብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ይኣትው ከም ዘለው መራሕቲ ንቢቢሲ ገሊጾም። ሩስያውያን ዝዕድግዎ ዘለው ንብረት ድማ፡ ኣብ መጀመርታ ሰለስተ ኣዋርሕ 2022 ጥራይ ብ67 ሚእታዊት ወሰኽ ኣርእዩ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዝዀነ ዓይነት እገዳ ኣይገበረትን፤ ወይ'ውን ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ንዝተፈጸመ ወራር ሩስያ ኣይኮነነትን። ብተወሳኺ፡ ነቶም ዝዀነ ዓይነት እገዳ ዘይተገብረሎም ግን ከኣ ሃገራት ምዕራብ ኣይንቕበልን ንዝበልኦም ሩስያውያን ቪዛ ትህቦም ኣላ። ዋላ'ውን እቲ ቝጽሪ ብግልጺ እንተዘይተፈልጠ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ካብ ሩስያ ከም ዝወጽኡ ይግለጽ። ሓደ ሩስያዊ በዓል ሞያ ቝጠባ፡ እቲ ኲናት ኣብ ዝተጀመረሉ መጀመርታ ዓሰርተ መዓልታት፡ ኣስታት 200 ሽሕ ሩስያውያን ካብታ ሃገር ወጺኦም'ዮም ኢሉ። ኩባንያታት ኣብ ዱባይ ስርሖም ንምጅማር ዕድላት ዘመቻችእ ቨርቱዞን ዝተባህለ ትካል፡ ብዙሓት ሩስያውያን ዓማዊል ተቐቢሉ ኣሎ። "እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ንደሓር፡ ካብ ሩስያውያን ሓሙሽተ ዕጽፊ ጠለባት ተቐቢልና ኣለና። በቲ ዝመጽእ ዘሎ ቍጠባዊ ሽግራት ኣዝዮም ተሻቒሎም ኣለው። ስለዝዀነ'ዮም ሃብቶም ንምድሓን ናብዚ ዝመጽኡ ዘለው፡" ክብል ዋና ፈጻሚ ስራሕ ቨርቱዞን ጆርጅ ሆጄጊ ተዛሪቡ። ምምጻእ ሩስያውያን ሃብታማት፡ ጠለብ ዘመናውያን ቪላታትን መንበሪ ኣባይትን ኣብ ዱባይ ክውስኽ ገይሩ ኣሎ። ኤጀንሲታት ሪል ስተይት ድማ ኣብ ዋጋታት ወሰኽ ገይሮም። ኣብ ዱባይ ዝማእከሉ ኤጀንሲ 'ቤተርሆምስ'፡ ኣብ መጀመርታ ሰለስተ ኣዋርሕ ናይዚ ዓመት፡ ጠለብ ንብረት ሩስያውያን ኣብ ዱባይ ብኽልተ ሲሶ ከም ዝወሰኸ ይገልጽ። ካልእ 'ሞደር ሊቪንግ' ዝተባህለ ኤጀንሲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ጠለብ ይውስኽ ብምህላዩ ተዛረብቲ ቋንቋ ሩስያ ዝዀኑ ደላሎ ቘጺሩ ምህላው ሓቢሩ። ዋና ፈጻሚ ስራሕ ቲያጎ ካልዳስ፡ ብቐጥታ ናብ ዱባይ ክመጽኡ ካብ ዝደልዩ ብርክት ዝበሉ ሩስያውያን ቴሌፎን ይድወሎ ነይሩ። "ናብዚ መጺኦም ገዛ ዝዕድጉ ዘለው ሩስያውያን፡ ብዓይኒ ኢንቨስትመንት ጥራይ ዘይኮነ ዱባይ ከም ካልአይቲ ገዛኦም ብምርኣይ'ዩ፡" ኢሉ። ብዙሓት ኩባንያታትን ሩስያን ሓደስቲ ዝጅምራ ዝተፈላለያ ትካላትን ሰራሕተኛታተን ናብ ኢማራት ዓረብ የግዕዛ ኣለዋ። ፉኣድ ፋቱሌቭ ሓደ ካብ መስረትቲ 'WeWay' ዝተባህለ ኣብ ሩስያን ዩክረይንን ዝንቀሳቐስ ዝነበረ ኩባንያ ቴክኖሎጂ እዩ። ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት፡ ኣማኢት ሰራሕተኛታቱ ሒዙ ናብ ዱባይ መጺኡ። "እቲ ኲናት ኣብ ስራሕና ዓቢይ ሃሰያ'ዩ ኣውሪዱ። ኣማኢት ዩክሬናውያንን ሩስያውያንን ከነውጽኦም ስለ ዝነበረና ኣብኡ ክንቅጽል ኣይከኣልናን፡" ኢሉ። ፉኣድ፡ ዜግነቱ ሩስያዊ እዩ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝመረጽሉ ምኽንያት ከብርህ እንከሎ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ንንግዳዊ ትካላት ዝኸውን ውሑስ ቁጠባወን ፖለቲካውን ባይታ ምህላው እዩ ክብል ይጠቅስ። ብዙሓት ኩባንያታት ሩስያ፡ ብሰንኪ እቶም ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዝተነብሩ እገዳታት፡ እቲ ኵነታት ኣጸጋሚ ስለ ዝዀኖም ካብታ ሃገር ይወጽኡ ምህላዎም ገሊጹ። መብዛሕትኦም ትካላት ሃገራት ምዕራብ፡ ምስቶም ኣብ ሩስያ ዝነበሩ ትካላት ዝጸንሖም ርክባት ብምሕርፋፉ፡ ብፍላይ ምስ ዓለምለኻዊ ዓማዊልን ትካላት ኣብ ምስራሕ ከም ዘጸገመሎም ተዛሪቡ። ከም ጐልድማን ሳችስ፡ ጄይፒ ሞርጋንን ጎግልን ዝኣመሰሉ ትካላት፡ ኣብ ሩስያ ዝነበሮም ኣብያተ ጽሕፈት ዓጽዮም ንገሊኦም ሰራሕተኛታቶም ናብ ዱባይ የግዕዝዎም ኣለው። "ብግልጺ ፍልሰት ምሁራን እዩ ዘጋጥም ዘሎ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ብዙሕ እገዳታት ንግዲ ስለ ዘሎ፡ ብዙሓት ሰባት'ዮም ዝወጽኡ ዘለው፡" ይብል ፋቱሌይ። ማእከላይ ባንክ ሩስያ፡ ኣብ ባንክታት ወጻኢ ዘለዎ ቢልዮናት ባጤራ ወጻኢ ከይጥቀመሉ ተኣጊዱ'ዩ። ገለ ባንክታት ሩስያ'ውን ካብቲ ዓለምለኻዊ ስርዓት ምዝውዋር ገንዘብ 'ስዊፍት' ተኣልዮም'ዮም። መንግስቲ ሩስያ፡ ነቲ ዘለዎ ገንዘብ ንምዕቃብ መጠን ካብ ባንክ ዝወጽእ ገንዘብ ገደብ ክገብረሉ እንከሎ፡ ካብታ ሃገር ዝወጽኡ ዜጋታት ድማ ልዕሊ 10 ሽሕ ዶላር ሒዞም ክወጽኡ ከም ዘየፍቅደሎም ገሊጹ። ጥረ ገንዘብ ምትሕልላፍ ኣጸጋሚ ስለ ዝዀነ ድማ፡ ብዙሓት ሩስያውያን ዓደግቲ፡ ክፍሊቶም ብክሪፕቶካረንሲ ይፍጽሙ ኣለው። ከም ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ስዑድያን ዝበላ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ፡ ኣብ ልዕሊ ሩስያ እገዳታት ክገብራ ብምዕራባውያን ንዝቐረበለን ጻውዒት ነጺገናኦ'የን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወራር ሩስያ ብምኹናን ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ፡  ኢማራት ከም ቻይናን ህንድን ድምጻ ዝዓቀበት እንኮ ዓረባዊት ሃገር እያ። ብ7 ሚያዝያ፡ ሩስያ ካብ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ንምእጋድ ኣብ ዝተዋህበ ድምጺ'ውን ኣየድመጸትን።


ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ የመን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር ኮኒኑ

ኣብ ሰሜን ምዕራብ የመን ማእኸል መዋፈሪ ዕጡቓት ሑቲ ኣብ ዝኾነት ሰኣዳ ትማሊ ዓርቢ ኣብ ሓደ ቤት ማሰእርቲ ብዝተፈጸመ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ልዕሊ 70 ሰባት ዝተቐተሉ ኮይኖም ሕቡራት ሃገራት ኮኒንዎ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ “እቲ እናተጋደደ ዝቕጽል ዘሎ ኵናት ደው ክብል ኣለዎ” ኢሉ። እቲ ኣንጻር ዕጥቛት ሑቲ ዝቃለስ ዘሎ ብስዑድ ዓረብ ዝምራሕ ናይ ሓባር ሰራዊት ሎሚ ቀዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ነቲ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ‘ኣይፈጸምኩዎን’ ኢሉ። እቲ ናይ ሓባር ሰራዊት ኣብ መግለጺኡ እቲ መጥቃዕቲ ኣየር ዝተፈጸመሉ ቦታ ካብ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ናጻ ክኾኑ ኣለዎም ተባሂሉ ምስ ሕቡራት ሃገራት ስምምዕ ካብ ዝተብጽሓሎም ከባቢታት ሓደ ከምዘይኮነ ብምጥቃስ ብቀይሕ መስቀል ሪፖርት ከምዘይተገበረሉ ኣፍሊጡ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት ንዝሓለፉ 7 ዓመታት ክዋግኡ ጸኒሖም ኣለዉ። ከም ሳዔቤኑ ከኣ ኣስታት 10 ሽሕ ህጻናት ሓዊሱ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰለማውያን ሰባት ተቐቲሎምን ጉድኣት ኣካል ኮይኖምን እዮም። እቲ ኵናት ብሚልዮናት ንዝቑጸሩ ሰባት ካብ መረበቶም ዘመዛበሎም ኮይኑ ኣብዝሓ ህዝቢ የመን ኣብ ድርኩኺት ጥምየት ይርከብ። ድሕሪ እቲ ትማሊ ዓርቢ ዝተፈጸመ ናይ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ሰራሕተኛታት መድሕን ህይወት ኣስከሬን ሰባት ካብ ፍርስራስ ህንጻታት የውጽኡ ከምዘለዉ ዝተገለጸ ኮይኑ ዘይሞቱ ሰባት ናይ ምርካብ ዕድላት ግን ተስፋ ዘቑርጽ ከምዝኾነ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ማእኸላይ ምብራቕ ኣና ፎስተር ገሊጻ። ቁጽሪ ዝሞቱ ሰባት ብልክዕ ዝተፈልጠ ነገር የለን። ዶብ ኣልቦ ሓካይም ብውሕዱ 70 ሰባት ከምዝሞቱ ዝሓበረ ኮይኑ ቁጽሪ መወትቲ ክዛይድ ከምዝኽእል ግን ኣፍሊጡ። ብዕጡቓት ሑቲ ዝምእዘን መደበር ቴሌቭዥን፡ ሰባት ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ፍርስራሳት ብኣእዳዎም እናጽረዩን ዝቖሰሉ ሰባት እናልዓሉን ዘርኢ ስእልታት ኣቃሊሑ። ዶብ ኣልቦ ሓካይም ሓደ ሆስፒታል ልዕሊ 200 ጉዱኣት ከምዝተቐበለ ሓቢሩ። “ኣብቲ ናይ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ከባቢ ሕጂ’ውን እንተኾነ ብዙሕ ኣስከሬናት ኣለዉ፤ ብዙሓት ሃለዋቶም ዘይተረኸቡ ሰባት ኣለዉ። ብንጹር ክንደይ ሰባት ከምዝሞቱ ዝፍለጥ ነገር የለን። እዚ መስካኽሒ ናይ ሓይሊ ስጉምቲ ይመስል” ክብል ሓላፊ ዶብ ኣልቦ ሓካይም የመን ኣሕመድ ማሐት ንኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ ገሊጹ። ሚኒሰተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን እቲ ጎንጺ ተጋዲዱ ምቕጻሉ ከምዘሻቐሊ ኣፍሊጡ። ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ዕጥቛት ሑቲ ኣብ እትርከብ ወደባዊት ከተማ ሁደይዳ ኣብ ናይ ቴለተኮሙኒኬሽን መሰረት ልምዓት ብዝተፈጸመ ናይ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ምኽንያት ሰለስተ ኩዕሶ እግሪ ዝጻወቱ ዝነበሩ ቆልዑት ከምዝሞቱ ‘ሴቭ ዘ ችልድረን’ ኣፍሊጡ። ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ዳርጋ ኣብ ምሉእ ሃገር ናይ ኢንተርኔት ኣገልግሎት ተቛሪጹ። መራኸቢ ሓፋሽ ሑቲ: እቲ ምቁራጽብሰንኪ እቲ  ኣብ ቴሌኮሙኒኬሽን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝሰዓበ ከምዝኾነ ጠቒሱ ነቲ ናይ ሓባር ሰራዊት ተሓታቲ ገይርዎ። መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ከምዝበሎ እቲ ናይ ሓባር ሰራዊት ኣብ ሁደይዳ ናይ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ፈጺሙ’ዩ። ዕጥቛት ሑቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ኣብ ልዕሊ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ናይ ድሮናትን ሚሳኤልን መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም እቲ ናይ ሓባር ሰራዊት መጥቃዕቲ ነፈርቲ ኣጽዒቑ ይርከብ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ኢማሬት ብዓይነቱ ፍልይ ዝበለ ከምዝኾነ ዝተዘርበሉ መጥቃዕቲ ሰለስተ ሰለማውያን ሰባት ከምዝተቐተሉ ይዝከር።


ዕጡቓት ሑቲ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዘካየድዎ መጥቃዕትን እቲ ዞባ ተሸሚምዎ ዝርከብ ወጥርን

ኣብዚ ሰሙን ኣብ ኲናት የመን ዘተርኣየ ምንህሃር እቲ ኲናት ናበይ ገጹ ከምዘምርሕን ነቲ ዞባ ብሓፈሻ እንታይ ትርጉም ኣለዎ ዝብሉን ሕቶታት ክለዓሉ ገይሩ ኣሎ። ስዑዲ ኣብ ልዕሊ ዒላማታት ሑቲ የመን ከቢድ መጥቃዕቲ ኣየር ክተካይድ እንከላ፤ በቲ ኣብ ልዕሊ ዋና ዕርዲ ኣብ ዝኾነት ከተማ ሳዓዳ ኣብ ዝርከብ መዳጎኒ ማዕከል ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ትካላት ረድኤት ገሊጾም። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣባል እቲ ብስዑዲ ዝምራሕ ኣንጻር ሑቲ ዝዋጋእ ዘሎ ልፍንቲ ብምዃና፡ እቲ መጥቃዕትታት ከም ግብረመልሲ ናይቲ ሑቲ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝፈጸሞ ናይ ሚሳይልን ድሮንን መጥቃዕትታት ከም ዝኾነ እዩ ዝግለጽ። እቲ መጥቃዕቲ ቀጥታዊ ግብረመልሲ ከለዓዕል ምዃኑ ጥርጣረታት እንተኔሩ፡ እቲ ናይ ስዑዲ መጥቃዕቲ ኣየር እንታይ ከምዝስዕብ መርኣያ ኮይኑ ኣሎ። ቅድሚ እቲ ናይ ስዑዲ መጥቃዕቲ ኣየር'ውን፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝተፈጸመ ናይ ነዊሕ ርሕቐት መጥቃዕቲ፡ እቲ ኩነታታ ኣብቲ ዞባ ፈጢርዎ ንዘሎ ሓድሽ ምዕባለታትን ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ንኢራን'ውን ዝሓወሰ ሓድሽ ዲፕሎማስያዊ መገዲ ንምሓዝ ትገብሮ ዘላ ጻዕርን ዘአንፍት እዩ ነይሩ። እቲ ብስዑዲ ዝተወስደ ግብረመልሲ ናይቲ መጥቃዕትታት ከኣ ኣብ መንጎ ሃገራት ወሽመጥን እስራኤልን ዘሎ ዝምድና ይሕይል ምህላው ዘንጸባርቕ እዩ። እቲ ብ 17 ጥሪ ዝተኻየደ መጥቃዕትታት ኣብ ከባቢ ኣቡዳቢ ንዝርከብ ኢንዱስትርያዊ ስፍራ እዩ ሃሪሙ፤ ነዳዲ ዝጸዓና መካይን ክቃጸላ እንከለዋ፡ ሰለስተ ወጻእተኛታት ሰራሕተኛታት ተቐቲሎም። ብዘይካ'ዚ ኣብ ከባቢ ዓለምለኻዊ መዕርፎ ነፈርቲ'ውን ሃሪሞም እዮም። ዕጡቓት ሑቲ ቅድሚ ሕጂ'ውን ኣብ ልዕሊ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ መጥቃዕቲ ከምዘካየዱ ዝገልጹ እኳ እንተኾኑ፡ ሰበስልጣን ኢማራት ዓረብ ንፈለማ እዋን እዮም ከምዚ ዝዓይነቱ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ዝእመኑ ዘለው። ሰባት ክቕተሉ'ውን ንፈለዋ እዋን እዩ። ሑቲ፡ ኢማራት ዓረብ ነቶም ብሕቡራት ሃገራት ኣፍልጦ ንዘለዎ መንግስቲ የመን ዝሕግዙ ምልሻታት ካብ ምድጋፍ ክትቑጠብ ይደሊ። እቶም ብ'ኣማሌቃ ብርጌድን' ዝፍለጡ ሚሊሻ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ የመን ኣብ ግንባራት ዓወታት የመዝግቡ ኣለው። ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ንዕጡቓት ሑቲ ካብ ቀንዲ ከባቢታት ክደፍእዎም እንከለው፡ ኣብቲ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነ ከባቢታት ማሪብ (ሰሜናዊ የመን) መጥቃዕትታቶም የሐይሉ ኣለው። ኣብዚ ግብረ መልሲ ናይ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ወሳኒ እዩ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ቀንዲ ደጋፊት መንግስተ የመን ኮይና እያ ጸኒሓ። ኣብ ጎድኒ ሓይልታት ስዑዲ ብምዃን ሰራዊታ ናብታ ሃገር ልኢኻ። ስዑዲ ኣብ 2015 ናይ ኣዕራብ ሃገራት ልፍንቲ ፈጢራ ነቲ ብዕጡቓት ሑቲ ካብ ስልጣን ዝተኣለየ መንግስቲ ንምምላስ ወፍሪ ጀሚራ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብ 2019 ሰራዊታ እኳ እነተሰሓበት፡ ነቶም ኣንጻል ሑቲ ዝዓጠቑ ሚሊሻታት ክተሰልጥንን ክተዕጥቕም እያ ጀሚራ። እዚ ኲናት ንየመን ንምቁጽጻር ዝግበር ቃልሲ ጥራይ ዘይኮነ ብሓፈሻ ኣብቲ ዞባ ኣብ መንጎ ስዑድን መሻርኽታን በቲ ሓደ ኢራንን ካልኦት ቴህራን እትሕግዞም ጉጅለታትን በቲ ካልእ ዝግበር ናይ ውክልና ኲናት ተጌሩ እዩ ዝውሰድ። የመን ሓንቲ ዓውደ ኲናት እያ። ኣብ ነሓሰ 2020 ኣብ መንጎ ኢማራት ዓረብን እስራኤልን ስምምዕ ኣብርሃም ምስ ተኸተመ (ድሒረን ባህሬን፡ ሞሮኮን ስዑድን ተጸንቢረንኦ እየን)፡ እስራኤል ፍልጥቲ ኣካል እቲ ኣንጻር ኢራን ዝቖመ ልፍንቲ ኮነት። እዚ ነቲ ብድሕሪ መጋረጃ ንዓመታት ዝጸንሐ ኩነታት ዝነበረ ዘረጋግጽ ነበረ። መዋጥር ሕቡራት ኢማራት ዓረብ እምበር ኢማራት ዓረብ ነቲ ጉዳይ ብኸመይ ክትሕዞ የድልያ? ርግኣት ንሓንቲ ሃገር ኣዝዩ ኣገዳሲ ነገር እዩ። ወላ ሳሕቲ'ውን እንተኾነ መጥቃዕትታት ዝፍጸመላ ሃገር ኮይና ክትጥቀስ ኣይትደልን'ያ። ወላ'ኳ ሰራዊታ እንተሰሓበት ኣብ ኲናት የመን እጃማ ተበርክት ኣላ። ሓደ ክትገብሮ እትኽእል ነገር፡ ነቶም ምልሻታት እትገብሮ ሓገዝ ምሕያል እዩ። እንተኾነ ግና ካብዚ ብዘይሓምቕ መገዲ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ኣብ ናይ ወጻኢ ፖሊሲኣ ዝተሓላለኸ ምቅይያራት ጌራ እያ። ምስ እስራኤል ወግዓዊ ዝምድና፡ ምስ ቀጠር ሓርፊፉ ዝጸንሐ ዝምድና ንምምሕያሽ ጻዕርታት ተኻዪዱ፡ ምስ ቱርኪ ዝምድናኣ ምድልዳል፡ ልዕሊ ኩሉ ከኣ ምስ ቴህራን ዝሓሸ ዝምድና ንምፍጣር ፈቲና እያ። እሞ ምምሕያሽ ዝምድናታት ኢማራት ዓረብን ኢራንን ግዳይ መጥቃዕቲ ሑቲ ክኸውን ዶ ይኽእል? ኢራን ዋና ደጋፊት ዕጡቓት ሑቲ ብምዃና (ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተፈጸመ መጥቃዕትታት'ውን ካብ ኢራን ብዝተረኽበ መሳርሒ እዩ ክኸውን ዝኽእል) እቲ ዝምድና ዝተሓላለኸ ክኸውን ከምዝኽእል ርዱእ እዩ። ሑቲ ናይ ገዛእ ርእሶም ስትራተጂካዊ ውሳነታት እዮም ዝውስኑ፤ ኢራን ነዞም መጥቃዕትታት ክሳዕ ክንደይ ብእወታ ከም እትርእዮ ንጹር ኣይኮነን። እቲ መጥቃዕትታት ንመሻርኽቲ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ'ውን መዋጥርን ዕድልን ፈጢሩ ኣሎ። ምምሕዳር ባይደን በቲ ኢማራት ዓረብን ስዑድን ኣብ የመን ዝገብርኦ ዘለዋ ሕጉስ እኳ እንተዘይኮነ፡ ኣሜሪካ ንጸጥታ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ "ዘይልወጥ" ድጋፋ ኣስሚራትሉ ኣላ። ኢማራት ናይ ኣሜሪካ ጸረ ሚሳይል የድልያ ዶ ይኸውን? ምምሕዳር ባይደን ከ እንታይ ምላሽ ይህበሉ ይኸውን? ሻቕሎት እስራኤል ዝያዳ ግብራዊ ናይ ዝኾነ ደገፍ ምንጪ ክትኸውን እትኽእል እስራኤል እያ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ ታሕሳስ ናብ ኣቡዳቢ ምብጻሕ ዘካየደ ቀዳማይ ሚኒስተር ናፍታሊ ባነት እስራኤል ጸጥታውን ናይ ስለያውን ሓገዛት ንምግባር ድልውቲ ምህላዋ ንወራሲ ዓራት ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ሸኽ መሓመድ ቢን ዛይድ ሓቢርዎ ኣሎ። ኢማራት ዓረብ ኣብ ናይ እስራኤል ስርዓተ ምክልኻል ጸረ ሚሳይል (ከም ኣይረን ዶም ዝኣመሰሉ) ተገዳስነት ኣርእያ ከምዘላ ጸብጻባት ይሕብሩ። እስራኤል ግና ኣብዚ እዋን ነቲ ተኣፋፊ ቴክኖሎጂ ንምሻጥ ድልውቲ እንተላ ዝፍለጥ የሎን። እስራኤል'ውን ከም ኢማራት ዓረብ ብዛዕባ እቲ ናይ ነዊሕ ርሕቐት ናይ ምጥቃዕ ኣቕምታት ሑቲ ዝያዳ ንምፍላጥ ድልየት ኣለዋ። ብዘይካ'ዚ ኣሜሪካ ካብ ቻይና ክመጻ ንዝኽእል ስግኣት ንምብዳህ ወተሃደራዊ ጻዕርታታ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኣተኩሮኣ ክተሕይል ምዃና ከይተጠቕሰ ዝሕለፍ ኣይኮነን።


ካብ ስዑዲ ዓረብ ዝተባረሩ ኣሸሓት ተጋሩ ኣብ ኢትዮጵያ 'ይእሰሩን ይጋፍዑን' - ሂዩማን ራይትስ ዎች

ሰበ-ስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ካብ ስዑዲ ዓረብ ዝተባረሩ ስደተኛታት ተጋሩ ካብ ሕጊ ወጻኢ ኣሲሮም የሳቕዩዎም ከምዘለዉ ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ ሓቢሩ። ብረቡዕ 5 ጥሪ 2022 ዝወጽአ ጸብጻብ ዓለምለኻዊ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዘይሕጋዊ ተባሂሎም ተኣሲሮም ክሳቐዩ ዝጸሑን ዝተጠረዙን ተወለድቲ ትግራይ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣተዉ ካብ ካልኦት ተፈልዮም ብጃምላ ከምዝእሰሩን ዝኸፍአ ኩነታት ከምዝተጸበዮምን ኣመልኪቱ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ትግራይ ኲናት ምስ ተወለዐ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከባብታት ኢትዮጵያን ዝርከቡ ተወለድቲ ትግራይ ብመንነቶም ብሓይልታት ጸጥታ ክእሰሩን ክንገላትዑን ከምዝጸንሑ ቢቢሲ ንግዳያት ኣዛሪቡ ምጽብጻቡ ይዝከር። እቶም ካብ ስዑዲ ዓረብ ብሓይሊ ዝተጠረዙ ተወለድቲ ትግራይ ተኣሲሮም፣ ተንገላቲዖምን ተወሰዊሮምን ምህላዎም ብምዝኽኻር፡ ኣባላት ስድርኦም ኣበይ ከምዝኣተዉ ከምዘይፈልጡ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን እቲ ጸብጻብ፡ "ስተሰንዐ" ክብል ነጺግዎ ኣሎ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ዲና ሙፍቲ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡  "ሁዩማን ራይትስ ዎች ብዛዕባ ኢትዮጵያ ሓያሎ ልቢወለዳት'ዩ ዘለዎ" ክብል ነቒፉ። መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ እቲ ሕሱም ኣተሓሕዛ ስደተኛታትን ናብ ኢትዮጵያ ምስጓግን ጠጠው ከብል እቲ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ሓቲቱ። መንግስቲ፡ ነቶም ኣብ ዝፈላለየ እዋናት ተገዲዶም ናብ ኢትዮጵያ ዝባረሩ ተወለድቲ ትግራይ፡ ተቐቢሉ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ዝርከብ መጽንሒ ከምዘእትዎምን ገሊኦም ድማ ካብ ሕጊ ወጻኢ ኣብኡ ተታሒዞም ከጸንሑ ከምዝግበር እቲ ጸብጻብ የመልክት። ወሲኹ ድማ፡ ካብ መንጎ እቶም ተመለስቲ ናብ ዓዶም ከይጓዓዙ ከምዝኽልከሉን ናብ ትግራይ ንምኻድ ኣብ መገዲ እንከለው፡ ኣብ ክልል ዓፋር ተታሒዞም ኣብኡ ወይ'ውን ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝርከቡ መጽንሒ ቦታታት ብምውሳድ ኣሲሮም ይገርፍዎምን ናይ ጉልበት ስራሕ የስርሕዎምን ከምዘለዉ ገሊጹ። ኣብ ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ተመራማሪት ስደተኛታትን ሓተትቲ ዑቕባን ናዲያ ሐርድማን፡ "ሰበ ስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ካብ ስዑዲ ዓረብ ተጠሪዞም ንዝመጽኡ ተወለድቲ ትግራይ፡ ብዘይሕጊ ብምሓዝን ብምስዋርን ይቐጽዕዎም ኣለዉ" ኢላ፡ "ነቶም ኣብ ዓቢ ሓደጋ ዝርከቡ ተወለድቲ ትግራይ ስዑዲ ዓረብ ክትከላኸለሎም ዘለዋ እንትኸውን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያም ካብ ሕጊ ወጻኢ ኣብ ቤት ማእሰረቲ ዝዳጎኖም ክፈትሕ ኣለዎ" ክትብል ወሲኻ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ኣዝዩ መጻብብን ማእሰርትን  ዝነበሩ ልዕሊ 40 ሽሕ ንዝኾኑ ኢትዮጵያውያን፡ መንግስቲ  ናብ ሃገሮም  ክመልስ ምጅማሩ ይዝከር። እቲ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ከምዝብሎ፡ ካብ ሕዳር 2020 ክሳብ ሰነ 2021 [ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ] ካብቶም 40 ሽሕ ካብ ስደት ዝተመልሱ ኢትዮጵያውያን እቶም 40 ሚኢታዊ ተጋሩ እዮም። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ብሰንኪ ድኽነትን ስራሕ ምስኣንን ግህሰት ሰብኣዊ መሰትን፡ ብኣማኢቲ ኣሸሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ሓደገኛ ዝኾነ መገዲ ባሕርን በረኻን ተጠቒሞም ብየመን ኣቢሎም ናብ ስዑዲ ዓረብ ክሰግሩ ጸኒሖም እዮም። ብዙሓት ድማ፡ በቲ ሓደገኛ መገዲ እንትጓዓዙ ህይወቶም ከምዝስእኑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሂዩማን ራይትስ ዎች ካብ መንጎ ተመለስቲ ስዑዲ ዓረብ ዝኾኑን ግፍዒ ዝበጽሖምን ተወለድቲ ትግራይ  ነቶም 23 ዘዘራረበ ኾይኑ፡ ንኣዋርሕ ኣብ ኣዲስ አባበ፣ ኣብ ክልል ዓፋር፣ ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ: ሾኔ፤ ኣብ ክልል ኦሮምያ: ጂማ ኣብ ዝርከቡ መጽንሒ ማእከላት ዳጒንዎም ከምዝርከብ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። እቶም ተዳጒኖም ዝርከቡ መግረፍትን ስቅያትን ከምዝበጽሖም ካብቶም እቲ ትካል ዘዘራረቦም ገሊጾም። ሂዩማን ራይተስ ዎች፡ ነቲ ዛዕባ ኣመልኪቱ ንኮሚሽን ስራሕቲ ሓደጋ፣ ንፖሊስ ፌዴራል ከምኡ'ውን ኣብ ዋሺንግነትን ንዝርከብ ኢምባሲ ስዑዲ ዓረብ ዝሓተተ እንተኾነ'ኳ፡ ምላሽ ከምዘይረኸበ ኣብ ሪፖርቱ ኣካቲቱ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ዝውጽኦ ጸብጻብ እቶም ካብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ተሓፊሶም ዝተኣስሩ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ተወለድቲ ትግራይ፡ ኣብ ኣዝዩ ጽንኩር ኩነታት ከምዝርከቡን ሰብኣዊ መሰለቶም ከምዝተግሃሰን ሓቢሮም ነይሮም። ኣብ መወዳእታ 2021 ኣመሪካን ካልኦት መሓዙት ሃገራትን ኣብ ዘውጽእዎ ሓበራዊ መግለጺ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ሕዳር ዝተኣወጀ ህጹጽ እዋን ከም ሽፋን ተጠቒሙ፡ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ መንነቶም መሰረት ዝገበረ  ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ ጠጠው ከብል ሓቲቶም ነይሮም።


ኣብ ልዕሊ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ዝበጽሕ ዓመጽ ዝቃወም ሰላማዊ ሰልፊ ተኻይዱ

ኣብ ልዕሊ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ይፍጸም ኣሎ ንዝበልዎ ግፍዒ ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ኣብ ፊት ኤምባሲ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ድምጾም ኣስሚዖም። እቶም ሰልፈኛታት ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያውያን ዝበጽሕ ማእሰርቲ፣ ግፍዕን መከራን መንግስቲ ስዑዲ ደው ከብሎ ከም ዝሓተቱ መራኸቢ ብዙሓን ውሽጢ ሃገር ጸብጺበን። ኣብታ ብሃብቲ ነዳዲ ዝበልጸገት ስዑዲ ዓረብ ዝነብሩ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ክህልው እንከለው፤ መብዛሕትኦም ሕጋዊ ናይ ስራሕ ፍቓድ ዘይብሎም እዮም ብዝብል ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ንምንክልባትን ማእሰርትን ከም ዝተቓልዑ ይግለጽ። ሓደ ሓደ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብሩ ኢትዮጵያን እቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዘጋጥሞም ዘሎ ምንክልባት ዝተፈለየ ከም ዝኾነን ናይ መንበርን ስራሕን ወረቓቕቲ ንዘለዎም'ውን ከም ዘጠቓልል ይዛረቡ። ኣብቲ ሎሚ ሰኑይ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ሰልፈኛታት መንግስቲ ስዑዲ ኣብ ልዕሊ ኣብ ግዝኣቱ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ዝፍጽሞ ዘሎ "ማእሰርትን ምስቓይን ዝርከብዎ ካልእ ናይ ጭካነ ተግባራት" ደው ከብሎ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንዝርከብ ኤምባሲ እታ ሃገር ጻውዒት ኣቕሪቦም። "ኣነውን ንወገነይ ድምጺ እየ" ብዝብል ጭርሖ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ዝተረኽቡ ሰባት፡ ኣብ ስዑዲ ኣብ ማእሰርቲ ኣብ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ደቂኣንስትዮ፣ ህጻናትን መንእሰያትን ይፍጸም ኣሎ ዝበልዎ ተግባር ደው ክብል ሓቲቶም። ሓይልታት ጸጥታ ስዑዲ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ሕጋውያን ኣይኮኑን ኣብ ዝብልዎም ስደተኛታት ብዘካይድዎ ግፋ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ኣብ ዝተፈላለዩ ኣብያተ ማእሰርቲ ከም ዝርከቡ ይግለጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጸገም ዝርከቡ ዜጋታቱ ካብ ስዑዲ ዓረብ ናብ ሃገሮም ንምምላስ ይጽዕር ምህላውን ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ብዙሓት ስደተኛታት ከምለሱ ከም ዝገበረን ይፍለጥ። ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ዝሓሸ ናብራ ንምንባር ብዝብል ብጁቡትን ሶማልን ገይሮም ብዘይሕጋዊ መገዲ ስዑዲ ንምእታው ኣብ ዝፍትኑሉ ኣብ ባሕሪ ህይወቶም ከም ዝጠፍአ ብተደጋጋሚ ይግለጽ። እቶም ሰሊጥዎም ናብ የመን ዝኣተው ናብ ስዑዲ ንምስጋር ንዕጡቓትን ንዘይሕጋውያን ኣሰጋገርትን ብዙሕ ገንዘብ ድሕሪ ምኽፋል ከቢድ ጸገማት ከም ዝገጥሞም ይዛረቡ። ቢቢሲ ከምኡ'ውን ዝተፈላለዩ ዓለምለኻውያን ማዕከናት ዜናን ትካላት ተሓለቐቲ ሰብኣዊ መሰላትን ቅድም ኢሎም ዘውጽእዎም ጸብጻባት ከም ዝሕብርዎ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣብ ከባቢ ዶባትን ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ስዑድን ኣብ ኣሰቃቒ ኩነታት ተታሒዞም ኣለው።


ንምንታይ እዩ ብኢትዮጵያ ንዝቐርብ ቡን ስታርባክስ ዘስተማቕሮ?

እዚ ሕቶ ነዊሕ እዋን ዘቑጸረ ሕቶ እዩ። ብርግጽ ቡን ኢትዮጵያ ልክዕ ከምቲ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዝዝረበሉ ድዩ? እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝፈርይ ‘ኮፊ-ኣረቢካ’ ኣብ ዓለም ዘለዎ ደረጃ ብትኽክል ኣብ ምንታይ እዩ? ምስ ቡን ኢትዮጵያ ብዝተሓሓዝ ዝለዓሉ ብዙሓት ሕቶታት ኣለዉ። ኣብዞም ሕቶታት እኹል መብርሂ ክህቡና ንሙሁር ስነቑጣባን ‘ፌርፋክስ ኣፍሪቃ ግሎባል’ ናይ ዝተበሃለ ትካል ኣቦመንበርን ኣይተ ዘመዴነህ ንጋቱ ኣዘራሪብናዮም። ምኽንያቱ ንሶም ብምኽንያት ስራሕ ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ገይሾም፣ ምስ መራሕቲ ዓበይቲ ኩባንያታት ተራኺቦም፤ ብፊርማታቶም ብዙሓት ውዕሊታት ኣፈጺሞም። ካብ ብራዚል ክሳብ ኣሜሪካ፤ ካብ ኣርጀንቲና ክሳብ ስዑዲ ተቐሚጦም’ዮም። “ቡን ኢትዮጵያ ኣብ ዓለም ዝስርዓሉ ደረጃ ኣበይ እዩ? ከምቲ ዝበሃልከ ውሩይ ቡን ድዩ?” ዝብል ሕቶ ኣቕሪብናሎም። ነዚ ሕቶ መልሲ ዝሃቡና ኣይተ ዘመዴነህ ብሓሳብ ናብ ፓሪስ፣ ለንደንን ዋሺንግተንን ወሲዶምና። ዋሺንግተን “ቅድሚ ኣዋርሕ ክልተ ጸዓዱ መናእሰይ ሓድሽ እንዳቡን ከፊተን ስለዝዓደማኒ ከይደ” ይብሉ ኣይተ ዘመዴነህ። ናብ ኢትዮጵያ በጺሔን ምስተመለሳ እየን ነቲ መሸጢ ቡን ከፊተንኦ። እቲ ዝኸፈትኦ እንዳቡን ኣብ ኣሜሪካ ጥቓ ህንጻ ካፒቶል [ኣባላት ኮንግረስ ዝእከቡሉ ኣዳራሽ] ይርከብ። ካብቲ ኣዳራሽ ዝወጽኡ 435 ኣባላት ቤት ምኽሪ ከምኡ’ውን 100 ኣባላት ሰኔት መሕለፊኦም በቲ እንዳቡን’ዩ። እቶም ተወከልቲ ህዝቢ ናብታ እንዳቡና ዝመላለሱሉ ምኽንያት ነቲ ናይ ኢትዮጵያ ቡን ንምስትምቓር እዩ። ምኽንያቱ ከኣ ኣይተ ዘመዴነህ ከምዝብልዎ በዓል ዝና ቡን ስለዝኾነ እዩ። ለንደን ኣብ ለንደን እቲ ኣዝዩ ክባር ዝበሃል መኪና ‘ሮልስ ሮይስ’ ከምዝኾነ ይዝረብ። ብውሑድ 300 ሽሕ ዶላር መበገሲ ዋግኡ እዩ። ልዕሊ 10 ሚልዮን ዶላር ዘውጽኡ ብትእዛዝ ጥራሕ ዝፈርዩ ኣውቶሞቢል-መካይን እውን ኣለውዎ። ኩባንያ ሮልስ ሮይስ ንሃብታማት ሞዴል መካይን ክሸጠሎም ከሎ ሓደ ክቡር ህያብ የቕርበሎም’ዩ። እቲ ህያብ ኣብ ውሽጢ ጁባ እተን መኻይን ኣቐሚጡ እዩ ዝህቦም። ዝተዓሸገ ናይ ኢትዮጵያ ቡን’ዩ ዘቕርበሎም። እዚ ኩነታት ከኣ ንደረጃ ቡን ኢትዮጵያ ዝገልጽ ይኸውን። ፓሪስ ኣይተ ዘመዴነህ ሕዚ’ውን ተሞክሮኦም የካፍሉና ኣለዉ። ሕምብርቲ ፓሪስ ኣበይ እዩ እንተይልና እቲ መልሲ ኣደባባይ ‘ሾንዞሊዜ’ [‘Champs-Élysées‘] ዝብል ኮይኑ ንረኽቦ። ኣብቲ ቦታ ናይ ኔስሌ ቡን ዋና መደብር ይርከብ። ናብ ውሽጢ ክትኣትው ከለኻ እቲ ፍሉጥ ተዋሳኣይ ፊልሚታት ሆሊውድ ጆርጅ ክሉኒ ናይ ቡን ማሽን እናላለየ ይረኣይ። ክሉኒ ኣብ ስክሪን ብዝመሓላለፍ መወዓውዒ/መላለዪ እዩ ዝረኣይ። ኣብ ጎኒ ጆርጅ ክሉኒ ድማ ሓደ ክቡር ዝኾነ ነገር ኣሎ። ንሱ ድማ ቡን ኢትዮጵያ’ዩ። “ሕስብ ኣብሎ! እዚ ኣብ ፓሪስ ፍሉጥ ናይ ኔስሌ ቡን መሸጢ እዩ። እሞ ደኣ እዚ እንታይ እዩ ዝነግረካ?” ይብሉ ኣይተ ዘመዴነህ። “ብሕሳር ዋጋ ዓዲጎም፤ ንሳቶም ግን ይደምቁሉ” ኣብ ዝርዝር ብደረጃ ዓለም ዝፍለጣ ቡን ዘፍርያን ንናይ ደገ ዕዳጋ ዘቕርባን ሃገራት ብራዚል ብቐዳምነት ትስራዕ። ቬትናምን ኮሎምቢያን ድማ ይስዕብኣ። ኢንዶነዢያን ኢትዮጵያን ከኣ ብራብዓይን ሓምሻይን ደረጃ ይሕዛ። በቲ ተፈታዊ ዝኾነ ‘ኮፊ-ኣረቢካ’ ግን ካብ ብራዚል ቀጺለን ኮሎምቢያን ኢትዮጵያን ይርከባ። ኣብ ዓለም ዝህሉ ዋጋ ቡን በቶም ዘፍርይዎ ሓረስቶት ዘይኮነስ በቶም ዓበይቲ ኩባንያታት’ዩ ዝውሰን። እተን ኣፍረይቲ ሃገራት ብፍላይ ብራዚል ንዓለም እተቕርቦ ጥረ ቡን ክንክይ ከሎ ጠለብን ቀረብን ቡን ዓለም’ዩ ዝናጋዕ። ሽዑ ኣብተን ቀንዲ ተጠቀምቲ ቡን ዝኾና ሃገራት ዝርከቡ ማለት ከም ጀርመናውያን፣ ሆላንዳውያን፣ ጃፓናውያንን ዜጋታት ስዑዲ ዓረብን ገጾም ናብ ኢትዮጵያ ይመልሱ። እዚ ዕድል ነቶም ቡን ዘፍርዩ ሓረስቶት ኢትዮጵያን ቬትናምን ጽቡቕ ኣጋጣሚ’ዩ። ዋጋ ቡን በቶም ዝዕድግዎ ዓበይቲ ኩባንያታት ዝውሰን ካብ ምዃኑ ብተወሳኺ፡ ኢትዮጵያ ዝኾነ ክብሪ (‘ቫልዩ’) ከይወሰኸት ብጥሪኡ ናብ ዕዳጋ ተቕርቦ ብምዃና ብዙሕ ኣታዊ ንኸይርከብ ምኽንያት ከምዝኾነ ኣይተ ዘመዴነህ ይዛረቡ። ዓንዲ ቁጠባ ኢትዮጵያ! ቡን ኣብ ቁጠባ ኢትዮጵያ ዓብዪ ቦታ ዝሕዝ ብምዃኑ ዕዳጋ ወይ ፍርያት ክዘሓሓል ከሎ መጠን ሸርፊ ወጻኢ እታ ሃገር እውን የንቆልቁል። ሃብቲ ወርቂ’ውን እንተኾነ ንኢትዮጵያ ክንድቲ ካብ ቡን ዝርከብ ኣታዊ ክተእትው ኣየኽእላን። በቢዓመቱ ልዕሊ 200 ሽሕ ቶን ቡን ናብ ወጻኢ ሰደድ ትገብር። እንተኾነ እቶም ቡን ዘፍርዩ ሓረስቶት ኢትዮጵያ መነባብሮኦም ዝደኸመ ኮይኑ ኢና ንረኽቦ። ንምንታይ እንተተባሂሉ እቶም ቡን ዘፍርዩ ሓረስቶት ካብ ሓፈሻዊ ብጽሒቱ ነቲ 10 ሚኢታዊት’ኳ ክረኽቡ ኣይተዓደሉን። “ኣብ ዓለም ካብ ነዳዲ ቀጺሉ ብስፍሓት ዝሽየጥ ነገር እንተሃለወ ክንዲ ቡን ዝመጽእ ሸቐጥ ግን የለን” ይብሉ ኣይተ ዘመዴነህ። ግን ከኣ ክንድቲ ትጽቢት ዝግበረሉ ኢትዮጵያውያን ሓረስቶታትን ካብ ቡን ይርብሑ የለዉን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ደገ ሰደድ ካብ ዝገበረቶ ቡን ዝረኸበቶ ኣታዊ 1 ቢልዮን ዶላር ክበጽሕ ቁሩብ ኣማኢት ኣሽሓት’ዩ ጉዲልዎ። ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ሰደድ ዝተገበረ ቡን እንተደሚርናዮ ድማ 100 ሽሕ ቶን ሓሊፉ’ሎ። ካብዚ ከኣ ዝሓሸ ሸርፊ ወጻኢ ክርከብ ትጽቢት ይግበር። ጀርመንን ስዑዲ ዓረብን ንፍርያት ቡን ኢትዮጵያ ብብዝሒ ይወስዳ ዘለዋ ኮይነን ቻይናውያን እውን ቡን ምስታይ የብዝሑ ምህላዎም ዕድል ሒዙ ምምጽኡ ኣይተርፍን። እቲ ካልእ ዓብዪ ዕድል ከኣ ዋጋ ቡን-ኣረቢካ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 10 ዓመታት ተራእዩ ዘይፈልጥ ወሰኽ ከርእይ ምኽኣሉ እዩ። ብኸመይ ነቲ ዕዳጋ ምቁጽጻርን ተጠቃሚ ምዃንን ይከኣል? ኣይተ ዘመዴነህ “ንኣብነት ምስ ኔስሌ ተሻሪኽና ቡን ዝሽየጠሎም መደበራት ዘይንኸፍት? ካብ ንኢሽተይ ክንብገስ ንኽእል ኢና። ብጽሒት ምዕዳግ ይከኣል እዩ” ይብሉ። ኢትዮጵያ ብሓንሳብ ልክዕ ከም ስታር ባክስ 33 ሽሕ እንዳቡን ኣብ መላእ ዓለም ክትኸፍት ከምዘይከኣላ ዝኣምኑ እቶም ሙሁር ቁጠባ “ግን ከኣ ወሰንቲ ኣብ ዝባሃሉ ቦታታት ቡን ሃገርና ዝሽየጡሎም ድኳናት ምኽፋት ይከኣል’ዩ” ክብሉ የረድኡ። ኣብ ከም ኣሜሪካን ፈረንሳን ዝበላ ሃገራት ኣብ ዓበይቲ ጎደናታተን ቡን ዝሽየጠሎም መደብራት ምኽፋት ከምዝከኣል ድማ ብኣብነት ይገልጹ። ቡን ኢትዮጵያ “ሓምለዋይ/ቆጽለዋይ ኣምባሳደር” ብዝብል ዝጽዋዕ ኮይኑ ክንድኡ ንኢትዮጵያ ዘላለየ ከምዘየለ ይግለጽ። ኣረቢካ ብኣውርኡ ናይ ኢትዮጵያ ቡን’ዩ። ሰተይቲ ቡን ነቲ ብኢትዮጵያ ዝትመን ዋጋ ንምኽፋል ድልዋት እንተኾኑ’ውን ኣብ ሞንጎ ግን ዓበይቲ ኩባንያታት ተቐርቂሮም ኣለዉ። “ሓደ ቡን ዝሰቲ ሰብ ንሓንቲ ፍንጃል 5 ዶላር ዝኸፍል ዘሎኮ ንናትና ቡን እዩ። ስለዚ ንምንታይ ኢና ነቲ ገንዘብ ካልኦት ክወስድዎ ስቕ ኢልና ንርእይ?” ዝብል ሕቶ የልዕሉ ኣይተ ዘመዴነህ።


ኣብ ስዑዲ ዓረብ 30 መራሕቲ ባቡር ንምቁጻር ንዝወጸ መጸዋዕታ 28,000 ደቂ ኣንስትዮ ኣመልኪተን

ኣብ ስዑዲ ዓረብ 30 ደቂ ኣንስትዮ መራሕቲ ባቡር ክቖጽር ዝመሚ ዘሎ ኩባኒያ ባቡር ክሳብ ሕጂ 28 ሽሕ ኣመልከትቲ ከም ዝተቐበለ ኣፍሊጡ። እተን ዕውታት፡ ድሕሪ ናይ ሓደ ዓመት ስልጠና ካብን ናብን ቅዱሳት ከተማታት መካን መዲናን ኣዝየን ልዑል ፍጥነት ንዘለወን ባቡራት ክዝውራ ከም ዝኾና ተገሊጹ። ስዑዲ ዓረብ ንዓሰርታት ዓመታት ዝተሓተ ተሳትፎ ስራሕ ደቂ ኣንስትዮ ዘለዋ ሃገር'ያ ኮይና ጸኒሓ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ግን መንግስቲ ቑጽሪ ደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታት ንምዕባይ ጻዕርታት ክገብር ዝጸንሐ ኮይኑ፡ እዚ ሓደ ካብ መደባት ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ምዃኑ ይንገር። ብተወሳኺ፡ ደቂ ኣንስተዮ መኪና ክዝውራ የብለንን ዝብል እገዳ ብምልዓልን ደቂ ኣንስትዮ ብዘይሓለዋ ወዲ ተባዕታይ ብናጽነት ክጉዓዛ ብምፍቃድን ለውጢ ክመጽእ ገይሩ'ዩ። ነዞም ለውጢታት ስዒቡ ድማ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ስራሕ ብዕጽፊ ወሲኹ ናብ 33 ሚኢታዊት ዓብዩ'ዩ። ኣብ መፋርቕ እቲ ዝሓለፈ ዓመት'ውን ካብ ደቂ ተባዕትዮ ዝበዝሓ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ስራሕ ዓለም ተጸንቢረን። ይኹን'ምበር ሕጂ'ውን እቲ ናይ ስራሕ ዕዳጋ ብቐንዱ ድማ እቲ ዓውዲ ህዝባዊ ኣገልግሎት ደቂ ተባዕትዮ ከም ዝበዝሑዎ ኣብ ኣመሪካ ዝማእከሉ ኢንስቲትዩት ብሩኪንግስ ዘካየዶ መጽናዕቲ የመልክት። እቲ ሕጂ ስፔናዊ ኩባኒያ ባቡር ዝጀመሮ መመያ ደቂ ኣንስትዮ መራሕቲ ባቡር ድማ ኣብቲ ዓብዪ ክፍተት ዘለዎ ዓውዲ ህዝባዊ ኣገልግሎት ቁሩብ ለውጢ ከምጽእ ትጽቢት ይግበረሉ። ኣብታ ሃገር ዋላ'ውን ማሕበራዊ ዕረያ ይግበር እንተሃለወ፡ ሕጂ'ውን ግን ደቂ ኣንስትዮ ብዘይ ናይ ወዲ ተባዕታይ ፍቓድ ክምርዓዋ፣ ካብ ቤት ማእሰርቲ ክወጽኣ ወይ'ውን ናብ ሕክምና ክኸዳ ኣይኽእላን። ተሓለቕቲ  ሰብኣዊ መሰላት ምስ ሓዳር፣ ስድራቤት፣ ፍትሕን ምስ ቖልዑ ዝተሓሓዙ ውሳነታታ ኣብ ምሃብን ሕጂ'ውን ጸገማት ይበጽሐን ከም ዘሎ ይገልጹ።


ወራስ ዓራት ልኡል ስዑድ ዓረብ፡ ንንጉስ ዓዱላህ ንምቕታል ሓሳብ ኣቕሪቡ ነይሩ ተባሂሉ

ወራስ ዓራት ልኡል ስዑድ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ንንጉስ ዓብደላ ብ ''ሰማሚ ቀለበት' ንምቕታል ሓሳብ ኣቕሪቡ ነይሩ ክብል ሓደ ላዕለዋይ ሓላፊ ድሕነት ስዑድ ዓረብ ነበር ተዛሪቡ፡፡ እቲ ሰዓድ ኣል ጃብሪ ዝተባህለ ውልቀ ሰብ ንሲቢኤስ ከምዝገለጾ፡ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ኣቡኡ ምእንቲ ክነግስ ነቲ ተግባር ክፍጽም ከምዝደሊ ንወዲ ሓው ኣቡኡ ኣብ 2014 ነጊርዎ እዩ፡፡ ኣብቲ እዋን ነቲ ንጉስ መን ይተክኣዮ ኣብ ዝብል፡ ኣብ መንጎ እቶም ንጉሳውያን ቤተሰብ ከቢድ ምስሕሓብ ተፈጢሩ ነይሩ፡፡ መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ግና ንምስክርነት እቲ ነበር ሓላፊ ድሕነት ብምንጻግ፡ እቲ ውልቀ ሰብ ነዊሕ ናይ ምሕሳው ታሪኽ ዘለዎ እዩ ኢሉ፡፡ ኣል ጃብሪ ኣብ ቃለ መሕተቱ፡ እቲ ንስዑድ ዓረብ ዘመሓድር ዘሎ ወዲ ንጉስ ሰልማን ዝኾነ  ወራስ ዓራት ልኡል መሓመድ ''ጽሉል፣ ቀታልን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንህዝቡ፣ ንኣሜሪካውያንን ንዓለምን ስግኣት ዝኾኑ ብዙሓት ምንጭታት ዘለዎን'' እዩ ክብል ኣጠንቂቑ፡፡ ንሱ ኣብ 2014  መሓመድ ቢን ሳልማን ነቲ ወራስ ዓራት ልኡልን ሚኒስተር ውሽጢ ዓድን ዝነበረ ወዲ ሓው ኣቡኡ መሓመድ ቢን ናይፍ፡ ነቲ ንጉስ ንምቕታል ከመቻቹ ከምዝኽእል ነጊርዎ ነይሩ ይብል፡፡ ''ንንጉስ ዓደላ ክቐትሎ ይደሊ እየ፡፡ ዝስምም ቀለበት ካብ ሩስያ ክረክብ እየ፤ ንዕኡ ንምቕታል ብኢደይ ሰላም ምባል እኹል እዩ፡ ኢልዎ'' ክብል ተዛሪቡ፡፡ ብተወሳኺ እቲ ቆይቂ ኣብ ንጉሳዊ ቤት ፍርዲ ከምዝተፈተሐን እቲ መጋባእያ ብምስጢር ከምዝቐድሕዎን ዝተዛረበ ኣል ጃባሪ፡ ክልተ ቅዳሓት እቲ ቪድዮ ኣበይ ከምዝተቐመጡ ከምዝፈልጥ እውን ተዛሪቡ፡፡ ንጉስ ዓብዱላህ ኣብ 90 ዓመቱ ኣብ 2015 ምስ ሞተ፡ ብሓደ ወገን ሓዉ ዝኾነ ኣቡኡ ንመሓመድ ቢን ሰልማን፡ ንጉስ ሰልማን ተተኪኡ፡፡ ንጉስ ሰልማን ንመሓመድ ቢን ናይፍ ወራስ ዓራት ልኡል ገይሩ መሪጽዎ እኳ እንተነበረ፡ ኣብ 2017 ግና ብወዱ መሓመድ ቢን ሳልማን ተኪእዎ፡፡ መሓመድ ቢን ናይፍ ካብ ሓላፍነት ውሽጢ ዓዲ ተኣልዩ ኣብ ናይ ገዛ ማእሰርቲ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዘይተፈለጠ ክሲ ተኣሲሩ እዩ፡፡ ናይፍ ካብ ስልጣን ምስወረደ ናብ ካናዳ ዝሃደመ ኣል ጃብሪ፡ ኣብ 2018 ስዑዳዊ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ኣብ ቱርኪ ምስተቐተለ ድሕሪ መዓልቲታት ንዕኡ ዝቐትል ጉጅለ ናብ ካናዳ ከምዝተልኣኸ ዝገልጽ መጠንቀቕታ ካብ ሰለልቲ ማእከላይ ምብራቕ ከምዝበጸሖ ሓቢሩ፡፡ ኣብቲ እዋን ሽዱሽተ ሰባት ዝሓዘ ጉጅለ ናብ ካናዳ ኣትዩ ከምዝነበረን፡ ዝጥርጠሩ መሳርሒታት ሒዞም ብምምጸኦም ብሰብ መዚ ከምዝተባረሩን እውን እቲ  በዓል ስልጣን ነበር ገሊጹ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣል ጃብሪ ነቲ ልኡል ብፈተነ ቕትለት ኣብ ቤት ፍርዲ ኣመሪካ ዝኸሰሶ ኮይኑ፤ እቲ ልኡል ግና ንቕትለት ካሾጊ ሓዊሱ ነቶም ክስታት ነጺግዎም፡፡ ኤጀንሲታት ስለላ ኣመሪካ ግና እቲ ልኡል ንውጥን ቅትለት ካሾጊ ፈሪሙ ከምዘጽደቖ እየን ዝገልጻ፡፡ መንግስቲ ስዑድ ዓረብ፡ እቲ  በዓል ነበር ስልጣን ዘቕረቦ ክሲ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ እቲ ውልቀ ሰብ ነዊሕ ናይ ምሕሳው ታሪኽ ከምዘለዎን ነቲ ብቢልዮን ዶላራት ዝቑጸር ገንዘብ ብምስራቕ ዝፈጸሞ ገበን ንምሽፋን ዝተዛረቦ ከምዝኾነ ኣፍሊጡ፡፡ ኣል ጃብሪ ብብዙሓት ትካላት ስዑድ ዓረብ ክሲ ብልሽውና ዝቐርበሉ ኮይኑ፡ ቤት ፍርዲ ካናዳ ድማ ሃብቱ ኣደስኪሉዎ እዩ፡፡ ንሱ ግና እቲ ሃብቲ ቆጸርቱ ዝነበሩ ሰባት ዝሸለምዎ እምበር ዝሰረቖ ገንዘብ መንግስቲ ከምዘይኮነ ይሙግት፡፡


ስዑድ ዓረብ ኣብ ሓደ መዓልቲ 81 ሰባት ብሞት ቀፂዓ

ስዑድ ዓረብ ትማሊ ቀዳም 81 ደቂ ተባዕትዮ ብሞት ከምዝቀፅዐት ኣፍሊጣ። እቲ ኣሃዝ እታ ሃገር ኣብ ዝሓለፈ ሙሉእ ዓመት ብሞት ካብ ዝቐፀዐቶም ዝዛየደ እዩ። መራኸቢ ሓፋሽ እታ ሃገር ኤስፒኤ፡ ካብቶም ብሞት ዝተቐፅዑ ደቂተባዕትዮ፡ "ብዙሕ ባርባራዊ ገበናትን  ግብረ ራዕድን ዝፈፀሙ" ሸውዓተ የመናውያንን ሓደ ሶርያውን ከምዝርከብዎም ፀብፂቡ። ገሊኦም ምስ ኣባላት ጉጅለ እስላማዊ ግዝኣት (ኣይኤስ)፣ ኣልሸባብ ወይ ኣብ የመን ምስ ዝርከቡ ዓመፅቲ ሑቲ ርክብ ዝነበሮም እዮም። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰል፡ ኣብ ስዑድ ዓረብ ብዙሓት ፍትሓዊ ዳይነት ከምዘይረኽቡ ገሊፆም። መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ግና ነዚ ክሲ ነፂግዎ። እቶም 81 ሰባት ብ 13 ዳያኑ ከምዝተረኣዩን ጉዳዮም ሰለስተ ብርክታት ብዘለዎ ከይዲ ፍርዲ ከምዝሓለፈን፡ ኤስፒኤ ፀብፂቡ። እዞም ሰባት፡ ንቁጠባ ስዑድ ዓረብ ኣብ ዝሃስዩ መጥቃዕቲ ንምብፃሕ ሚስጥራዊ ውጥን ብምውዳድ፣ ኣባላት ኣካላት ፀጥታ ንምቕታል ወይ ጨውዮም ንምውሳድ ብምድላው፣ ብምስቓይ ምዕማፅን፡ ከምኡ'ውን  ናብታ ሃገር ዘይሕጋዊ መሳርሒ ኵናት ብምእታው ብዝብሉ ገበናት እዮም ተኸሲሶም። ስዑድ ዓረብ ልዑል መቕፃዕቲ ሞት ብምፍፃም ኣብ ዓለም ኣብ ቅድሚት ካብ ሞንጎ ዝስርዓ ሃገራት እያ።ከም ፀብፃብ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ካብ ቻይና፣ ኢራን፣ ግብፅን ዒራቕን ቀፂሉ፡ ልዑል መቕፃዕቲ ሞት እትፍፅም ሃገር ብምዃን ስዑድ ዓረብ ኣብ ሓምሻይ ደረጃ ትስራዕ። ስዑድ ዓረብ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ጥራሕ 69 ሰባት ብሞት ቀፂዓ እያ።


ሕፅይቲ መዋቲ ጀማል ካሾጊ፡ ጀስቲን ቢበር ናይ ስዑዲ ዓረብ ምርኢቱ ክስርዝ ፀዊዓ

ሕፅይቲ እቲ ኣብ ቱርኪ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ስዑዲ ዓረብ ዝተቐተለ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ስሙይ ድምፃዊ ጀስቲን ቢበር ኣብ ዝመፅእ ዘሎ ወርሒ ኣብ ጅዳ ዝህልዎ ምድላው ክስርዝ ተማሕፂና። ስሙይ ካናዳዊ ድምፃዊ ጀስቲን ቢበር ኣብ ዝቕፅል ወርሒ ኣብ ጅዳ ኣብ ዝካየድ 'ፎርሙላ ዋን ውድድር መካይን' ስራሕቱ ንምቕራብ ኣብ ዝሸባሸበሉ ዘሎ እዋን እዩ፡ ሕፅይቲ እቲ መዋቲ ሃቲች ቼንጊዝ፡ ናብ ጀስቲን ቢበር ወግዓዊ ደብዳበ ብምፅሓፍ ነዚ ፃውዒት ኣቕሪባ። እቲ ደብዳበ፡ ጀስቲን ቢበር ኣብ ዝቕፅል ወርሒ ኣብ ስዑድ ዓረብ ዘቕርቦ ምርኢት ሙዚቃ ክስርዝ ዝምሕፀን እዩ። ጋዜጠኛ ጀማል ኻሾግጂ ኣብ 2018 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ኣብ ኢስታንቡል ናብ ዝርከብ ኤምባሲ ስዑዲ ዓረብ ጉዳይ ከፈፅም ኣብ ዝኸደሉ እዋን እዩ ብዘስካሕክሕ መገዲ ተቐቲሉ። ቱርካዊት ሕፅይቲ እቲ ጋዜጠኛ ሃቲች ቼንጊዝ፡ ኣብቲ ዝፀሓፈቶ ወግዓዊ ደብዳበ፡ “ነቲ ምድላው ብምስራዝ ነቲ ቀታሊ ነብሲ መንግስቲ እታ ሃገር ግልፂ መልእኽቲ ክተሕልፍ እደሊ እየ” ብምባል ተማሕፂና። እቲ ኣብ ስደት ዝነብርን ንልኡል ሙሓመድ ቢን ሳልማን ዝነቅፍ ዝነበረን ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ቅድሚ ምቕታሉ ንጋዜጣ ዋሽንግተን ፖስት ዝፅሕፍ ዝነበረ እዩ። ኣሰናዳኢ ጋዜጣ ኣል-ወጠን ዝነበረን፡ ንዓመታት ምስ'ቲ ንጉሳዊ ቤተሰብ ጥቡቕ ዝምድና ዝነበሮን ካሾጊ፡ ንገለ ሰብመዚ ስዑዲ ዓረብ ከም ኣማኻሪ ኮይኑ ሰሪሑ እዩ። ፀኒሑ ግና፡ ብዙሓት ኣዕሩኽቱ ምስ ተኣስሩን፣ ኣብ ጋዜጣ ኣል-ሓያት ዘቕርቦ ዝነበረ ዓምዲ ምስ ተሰረዘን ኣብ ትዊተር ከይፅሕፍ መጠንቀቕታ ምስተዋህቦን፡ ሃገሩ ገዲፉ ናብ ኣሜሪካ ክስደድ ተገዲዱ። ጀማል ናይ መርዓ ሰነድ ንምሕዳስ ኣብ ቱርኪ ኢስታንቡል ናብ ዝርከብ ኤምባሲ ስዑድ ዓረብ ምስ ከደ፡ ብዘስካሕክሕ መገዲ ተቐቲሉ ኣሰሩ ክጠፍእ እዩ ተገይሩ። እዚ ኣብ ዝኾነሉ ሕፅይቱ ሃቲች ቼንጊዝ፡ ኣብ በሪ እቲ ኤምባሲ ኮይና ትፅበዮ ኔራ። ሃቲች ቼንጊዝ ኣብቲ ንጀስቲን ቢበር ዝፀሓፈቶ ደብዳበ፡ “ንጨካንን ቀታልን መንግስቲ ኬድካ እንተዘይትደርፍ ደስ ይብለኒ” ኢላ። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስ ዎች ብወገኑ፡ እቲ ምድላው ነቲ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝፍፀም ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ትኹረት ንምቕያር ዝዓለመ ከም ዝኾነ ብምግላፅ፡ ጀስቲን ቢበርን ካልኦት ምርኢት ኣቕረብትን ካብቲ ምድላው ንርእሶም ከግልሉ ፀዊዑ። ቤት-ፅሕፈት ስለያ ኣሜሪካ ኣብ ዘካየዶ ምርመራ፡ ዘስካሕክሕ ቅትለት ጋዜጠኛ ጀማል ኻጆግጂ ንክፍፀም፡ ልኡል  መሓመድ ቢን ሳልማን ከም ዝኣዘዘ ኣረጋጊፆም እዮም። እንተኾነ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ፡ ኣብዚ ቅትለት ከም ዘይተሳተፈ እዩ ብተደጋጋሚ ዝገልፅ። ኣብ 2019 ኣቆፃፅራ አውሮጳውያን’ውን ድምፃዊት ኒኪ ሚናዥ፡ ንመሰላት ደቂኣንስትዮን ሕደ-ፆታውያንን ብምድጋፍ፡ ኣብ ጅዳ ክተካይድ ወጢናቶ ዝነበረት ምርኢት ምስራዛ ይዝከር።


ኣብ የመን ዶናልድ ትራምፕን ልኡል ስዑዲ መሓመድ ቢን ሳልማንን ኣብ ዘይተረኽቡሉ ንሞት ተፈሪዶም

ኣብ የመን ቤት ፍርዲ ዕጡቓት ሑቲ ንፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕን ልኡል ስዑዲ መሓመድ ቢን ሳልማንን ኣብ ዘይተረኽቡሉ ንሞት ፈሪዱ። እቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ክሲ መዝገብ ዶናልድ ትራምፕ ተኸሲሶም ንዝነበሩ ትሽዓተ ሰባት ብሰንበት ኣብ ኣደባባይ ብሞት ቀጺዑ። ሕቡራት ሃገራት፣ ኣውሮጳዊ ሕብረት፣ ኣመሪካን ብሪጣንያን ነቲ ኣብ ኣደባባይ ዝተፈጸመ ተግባር ቅትለት ብትሪ ኮኒኖም። ሓደ ካብቶም ብሰንበት ኣብ ኣደባባይ ሰንዓ ብጥይት ዝተቐትሉ ሰባት፡ ኣብ ቀይዲ ኣብ ዝኣተወሉ እዋን ትሕቲ ዕድመ ምንባሩ ተገሊጹ። እቶም ሰባት ኣብ 2018 ብኣየር ዝተፈጸመ ቅትለት መራሒ ሑቲ ኢድ ከም ዝነበሮም እዩ ቤት ፍርዲ ዕጡቓት ሑቲ በይኑ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ እቲ መስርሕ ፍርዲ ንኣህጉራዊ መዐቀኒታት ዘየማልአ ምዃኑ ክገልጽ እንከሎ ኣመሪካ ብወገና ድሕሪ "ናይ ዓመታት ምስቃይ" ዝተፈጸመ "ኣምሰሉ" ክትብል ገሊጻቶ። የመን፡ ኣብ 2015 ዕጡቓት ሑቲ ንዝበዝሐ ክፋል እታ ሃገር ምስ ተቖጻጸሩ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንቲ ንመሪሕነት ፕረዚደንት ዓብደራቡሕ መንሱር ሓዲ ናብ ስልጣን ንምምላስ ብዝጀመሮ ስርሒት ብዝተጓሃሃረ ግጭት ከቢድ ዕንወት እዩ በጺሕዋ። በቲ ግጭት ልዕሊ 130,000 ሰባት ከም ዝተቐትሉ ክግለጽ እንከሎ፡ ሕቡራት ሃገራት እቲ ዝኸፍአ ናይ ዓለምና ቅልውላው ክብል ይገልጾ። በቲ ቅልውላው ከባቢ 5 ሚልዮን ህዝቢ ንዓጸቦ ክቃላዕ ተቓሪቡ ምህላው እዩ ዝግለጽ። ኣብቲ ብሰንበት ኣብ ኢንተርነት ዝተዝርግሐ ስእልን ቪድዮን፡ ወተሃደራት ሑቲ ንትሽዓተ ሰባት ኣብ ኣደባባይ ታሕሪር ብጥይት ኣብ ዝባኖም ክሃርምዎም የርኢ። ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ሑቲ ዝነበረ ሳልሕ ኣል ሳማድ ብናይ ኣየር መጥቃዕቲ ኣብ ከተማ ሑደይዳ ዝተቐተለ ኮይኑ 16 ሰባት ምስቲ ቅትለት ዝተኣሳሰር ንጥፈታት ስለያን ምቕባል ተኣፋፊ ሓበሬታን ገበነኛታት ምዃኖም ተገሊጹ። እቶም ትሽዓተ ብሰንበት ብሞት ክቕጽዑ እንከለው፡ ልኡል ሰዑዲ መሓመድ ቢን ሳልማንን ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕን ዝርከብዎም ሸውዓተ ሰባት ኣብ ዘይተረኽቡሉ ንሞት ተፈሪዶም። በቲ ተግባር ቅትለት ከም ዝሓዘነ ዝገለጸ ኣፈኛ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ተግባር ብትሪ ብምኹናን ኩሎም ወገናት የመን ምጥቃም ናይ ሞት መቕጻዕቲ ከወንዝፉ ጸዊዑ። ኣፈኛ ኣውሮጳዊ ሕብረት ብወገኑ እቲ መቕጻዕቲ ኢ-ሰብኣዊ እዩ ብምባል ኮኒንዎ።


ዕጫ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ስዑዲ ዓረብ ዝተዳጎኑ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት እንታይ ይኹን?

ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ተቓወምቲ የመን፡ ብኣሻሓት ንዝቑጸሩ ኢትጵያውያን ካብ የመን ስለዘባረርዎም፡ ናብ ስዑዲ ዓረብ ተሳጊሮም ንህይወቶም ሓደገኛ ኣብ ዝኾነ ኩነታት ከምዘለዉ ይግለጽ። እቶም ስደተኛታት ኣብ መዳጎንታት ስዑዲ ኣብ ዘሰክፉ ኩነታት ምንባር ካብ ዝጅምሩ  ሽድሽተ ኣዋርሕ ቆጺሮም ኣለው። ብሰንኪ ጉድለት ጽርየት፡ ማይን ግቡእ ሽንቲ ቤት ዘይምህላውን ሕጽረት መግብን ብዙሓት ስደተኛታት ንሕማም ተቓሊዖም ኣለው። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ትማሊ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ መዳጎኒታት ይሳቐዩ ከም ዘለውን ሰለስተ ከም ዝሞቱን ገሊጹ።


ልእልቲ ላቲፋ፡ ጓል መራሒ ዱባይ "ኣቦይ ጅሆ ሒዙኒ" ኢላ

ኣብ 2018 ክትሃድም ዝተትሓዘት ጓል መራሒ ዱባይ ኣቡኣ "ጅሆ" ሒዙዋ ከም ዘሎን ንህይወታ ከምትሰግእን ዝገልጽ ሚስጢራዊ ምስሊ (ቪድዮ) ናብ መሓዙታ ልኢኻ። ኣብቲ ናብ ቢቢሲ ፓኖራማ ዝተላእኸ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ልእልቲ ላቲፋ ኣል ማክቱም ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ኣብ ጀልባ ተሳፊራ ካብ ሃገራ ሃዲማ ክትወጽእ ኣብ ዝፈተነትሉ እዋን ኮማንዶታት ሰራዊት ጨውዮም ከም ዝወሰዱዋን ተኣሲራ ምህላዋን ትዛረብ። ነዚ ሓጺር ሚስጢራዊ መልእኽቲ ዝሓዙ መሓዙታ ድማ ሕቡራት ሃገራት ጣልቃ ክኣቱ ይሓቱ ኣለው። ቅድም ኢሉ ሰብ መዚ ዱባይ ኮነ ሕቡራት ዓረብ ኢመራት፡ ላቲፋ ኣብ ትሕቲ ናብዮት ስድራቤታ ከም ዝኾነትን ድሕነታ ሕልው ምዃኑን ዝገልጽ መግለጺ ኣውጺኦም ነይሮም። ፍልይቲ ልእኽቲ ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝነበረት ሜሪ ሮቢንሰን፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ምስታ ልእልቲ ተራኺባ ነይራ። ኣብቲ እዋን "ዝተጸገመት ንእስቲ" ክትብል ዝገለጸታ ኮይኑ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ብዘሕዝን ኩነታት ብስድራ እታ ልእልቲ "ከም ዝተታለለት" ገሊጻ። ፕሬዝደንት ኣየርላንድን ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ነበር ብወገና፡ ልእልቲ ላቲፋ ዘላትሉ ኩነታትን ቦታን ንክግለጽ ዓለምለኻዊ ጸቕጢ ክግበር ጸዊዓ። " ኩነታት ላቲፋ ኣዝዩ ዘጨንቕ ጉዳይ'ዩ። ኩሉ ነገር ንመርመራ ክፉት ክኸውን ይግባእ" ኢላ። ወላዲ ኣቡኣ ሸኽ መሓመድ ቢን ራሺድ ኣል ማክቱም ሓደ ካብ ሃፋትም መራሕቲ ዓለም ኮይኑ፡ መራሒ ዱባይን ምኽትል ፕሬዝደንት ሕቡራት ዓረብ ኢመራትን እዩ። እቲ ቅድሚ ዝተወሰኑ ኣዋርሕ ብስልኪ ዝተቐድሐ ምስሊ ልእልቲ ላቲፋ፡ ተታሒዛ ናብ ዱባይ ምስ ተመልሰት ድሕሪ ሓደ ዓመት ብሕቡእ ዝተቐድሐ እዩ። ኣብዚ ኣብ ሽቓቕ ዝተቐድሐ ምስሊ፥ ቲና ጁሃይነን፣ ወዲ ኣኮኣ ማርከስ ኢሳብሪ፣ ተቓላሲ ዴቪድ ሃይ ማእሰርቲ ልእልቲ ላቲፋ ዘቃልዑ ኮይኖም ላቲፋ ናጻ ክትወጽእ ጎስጓስ ይገብሩ ኣለው። ድሕነታ ስለ ዘስግኦም እቲ ቪድዮ ክለቁዎ ከም ዝተገደዱ ክገልጹ እንከለው፡ ላቲፋ ኣብ ዱባይ መስኮትን በርን ኣብ ዝተዓጽወ ገዛ ምህላዋ ገሊጾም። ቢቢሲ'ውን እታ ልእልቲ ዝተትሓዘትሉ ቦታ ብናጻ ኣካል ክጻረ ገይሩ እዩ። ሸኽ መሓመድ፡ ዱባይ ክትዓቢ ገይሩ'ዩ ብዝብል ናእዳ'ኳ እንተረኸበ፡ ተቓወምቱ ብምዕፋንን ደቂ ኣንስትዮ ዘይሓቁፍ ስርዓት ፍትሒ ብምውናን ይንቀፍ። ብተወሳኺ ብኣተሓሕዛ ጓሉ ልእልቲ ላቲፋን በዓልቲ ቤቱ ፕሪንስስ ሃያ ቢንት ዓሊ ሑሴንን'ውን ይንቀፍ። በዓልቲ ቤቱ ቅድሚ ክልተ ዓመት ምስ ክልተ ደቃ ናብ ለንደን ምኻዳ ይፍለጥ። ጓል 35 ዓመት ልእልቲ ላቲፋ፡ ጓል 16 ዓመት እናሃለወት ክትሃድም ፈቲና ነይራ። ኣብቲ እዋን ሄርቬ ጃውበርት ምስ ዝተባህለ ፈረንሳዊ ነጋዳይ እያ ክትሃድም መደብ ነይሩዋ። ድሕሪ ሸውዓተ ዓመት ብ2018 ልእልቲ ላቲፋን ናይ ኣካላዊ ብቕዓት ኣሰልጣኒታን ብጃልባ ኣብ ዓለምለኸ ማያት በጺሐን ናይ ኣመሪካ ባንዴራ ዘለዋ መርከብ ይጽበያ ነይረን። ድሕሪ ሸሞንተ መዓልቲ ናብ ከባቢ ህንዲ ምስ በጽሓ ግን ኮማንዶታት ሰራዊት ነታ ጀልባ ተቖጻጺሮምዋ። ዝሓለፈ ዓመት፡ መሓዙት ልእልቲ ላቲፋ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ቀሪቦም ሸኽ መሓመድ "ሓቀኛ' ኣይኮነን ኢሎም ነይሮም። ኣብዚ ጉዳይ መንግስቲ ዱባይን ሕቡራት ዓረብ ኢመራትን ርእይቶ ክህብ ተወኪሱዎ ፍቓደኛ ከይኮነ ተሪፉ'ዩ።


ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ ልዕሊ ቐጠር ኣንቢራቶ ዝጸንሐት እገዳ ምድርን ባሕርን ኣልዒላ

ስዑዲ ዓረብ ነቲ ኣብ ልዕሊ ቐጠር ኣንቢራቶ ዝጸንሓት ናይ ምድርን ባሕርን እገዳታት ኣልዒላ ዳግም ክትከፍቶ ምዃና ኩዌት ሓቢራ። እዚ ስጉምቲ ቅድሚ እቲ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝካየድ ዋዕላ ወሽመጥ ዓረብ'ዩ ዝኸውን ዘሎ። ብመሰረት ሓበሬታ በዓል ስልጣን ኣሜሪካ፡ ክልቲኣን ሃገራት ነቲ ዘይምስምማዕ ዘኽትም ስምምዕ ክፈራረማ ምዃነን ኣፍሊጡ። ቅድሚ ሰለስተ ዓመትን ፈረቃን ቐጠር ንግብረ ሽበራ ትሕግዝ ኣላ ብዝብል ክሲ ጎረባብታ እገዳ ኣምቢረናላ ከም ዝነበራ ይፍለጥ። ነቲ ዲፕሎማስያውን ንግዳውን ናይ ምንቅስቓስን እገዳ ተግባራዊ ንምግባር፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን፡ ባሕሬንን ግብጽን ብሓባር ኮይነን እየን ክሰርሓ ጸኒሐን። ካብ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ እታ ንእሽተይ ግን ከኣ ሃብታም ዝኾነት ቐጠር ግን ዝኾነ  ጀሃዳውያን ዕጡቃት ከም ዘይትሕግዝ ከትነጽጎ ጸኒሓ። ናብዚብኸመይ በጺሓን? እዚ ሓዲሽ ዲፕሎማስያዊ ተርእዮ እዚ ኣብ ቴሌቭዥን ኩዌት ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣሕመድ ናስር ኣል-ሰባሕ'ዩ ተኣዊጁ። ወላ እኳ ክሳብ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብሽምግልና ኩዌት ዝግበር ዝነበረ ጻዕርታት ብዘይፍረ ክብተን እንተጸነሐ፡ ኣብዘን ዝሓለፋ ቁሩብ ኣዋርሕ ግን ተስፋ ዘለዎም ምልክታት ክዓቢ ከም ዝጸንሐን፡ ነቶም በዚ ጉዳይ ንዝተጎድኡ ከኣ ሩፍታ ዝህብ ከም ዝኾነ ናይ ቢቢሲ ዓረብ ኣፈይርስ ኣሰናዳኢ ሳበስትያን ኣሸር ጸብጺቡ። ምምሕዳር ኣሜሪካ ኣብዚ ጉዳይ ርኡይ ተራ ከምዝተጻወተን፡ ኣብቲ ሎሚ ኣብ ዝካየድ ናይ ምፍርራም ስምምዕ፡ ንፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ ወኪሉ ሰብኣይ ጓሉ ጃሬድ ኩሽነር ክሳተፍ ምዃኑ ሰብመዚ ኣሜሪካ ኣፍሊጦም። ናይ ቐጠር ኣሚር ታሚም ቢን ሓማድ ኣል ታኒ፡ ኣብቲ ኣኼባ ንምስታፍ ብንጉስ ስዑድ ዓረብ ሳልማን ንዝተገብሮ ዕድመ ከም ዝተቐበሎ እቲ ጸብጻብ ወሲኹ ገሊጹ። ሓደ ካብቶም ነቲ ኣኼባ ዘወሃህዱ፡ ስዑድ ዓረብ፡ ሰማያዊ ክሊን ናይ ባሕርን ዶባትን ናይ ምኽፋት ስጉምቲ፡ ኣብ መንጎ ክልቲኣን ሃገራት ምትእምምን ዝፈጥር ምዃኑ ኣብሪሁ። ኣብ 2017 እቲ እገዳ ምስ ተገብረ፡ እቲ ኣሚር ንዝኾነ ዜጋ ናይ ቐጠር ምንቅስቓስ ዝደረተት ሃገር ኣይክኣቱን እዩ ኢሉ ምንባሩ ይፍለጥ።


ስዑዲ ዓረብ፡ ቅልውላው የመን ንምፍታሕ ሓድሽ እማመ ሰላም ኣቕሪባ

ስዑዲ ዓረብ ነቲ ንልዕሊ ሽድሽተ ዓመታት ዘቑጸረ ቅልውላው የመን ንምፍታሕ ሓድሽ እማመ ሰላም ኣቕሪባ። እቲ እማም ሰላም፡ ኣብ መንጎ ብስዑዲ ዝድገፉ መንግስቲ የመንን ብኢራን ዝድገፉ ዕጡቐዓት ሑቲን፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝምራሕ 'ቶኵሲ ጠጠው ናይ ምባል ስምምዕ' ዝብል እዩ። እቲ እማመ ሰላም፡ ወሳኒ ናይ ኣየርን ባሕርን መስመራት ክፉት ምግባርን ፖለቲካዊ ዝርርብ ምጅማርን ዝብል ድማ ይርከቦ። ዕጡቓት ሑቲ ግና፡ እቲ እማመ ናይ ባሕርን ኣየርን መስመራት ንክኽፈቱ እዚ ዝበሃል ትርጉም ዘለዎ ሓድሽ ሓሳብ የብሉን ኢሎምዎ። እቲ ናይ ሰላም ሓሳብ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ስዑዲ [ርያድ] ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር መስፍን ፈይሳል ቢን ፋርሃን እዩ ቐሪቡ። ንሱ፡ መራሕረቲ ሑቲ ነቲ እማመ ሰላም ክቕበልዎ ጻውዒት ገይሩ ነይሩ። ሑቲ ፡ነቲ እማመ ሰላም ኣብ ዝተቕበልሉ ሽዑ ንሽዑ፡ ተኹሲ ጠጠው ክብል ምዃኑ እዩ ኣፍሊጡ። እቲ ዓለምለኸ ኣፍልጦ ዘለዎ መንግስቲ የመን ነቲ ናይ ሰላም ሓሳብ ዝተቐበሎ ኸይኑ፡ መራሕቲ ሑቲ ግና ነጺጎምዎ ኣለዉ። ንሳቶም፡ እቲ እማመ ሰላም ተባሂሉ ዝቐረበ ሓድሽ ነገር ከምዘይብሉን፡ ኣብ ልዕሊ መዕርፎ ነፈርቲ ሰንዓን [ርእሰ ከተገማ የመን] ኣብ ምዕራብ ሁዳይዳህን ዝርከብ ወደብ ባሕርን ዝተነብረ ናይ በረራ እገዳ  ሙሉእ ንሙሉእ ክለዓል እዮም ዝጠልቡ። ዋና ተደራዳሪ ሑቲ፡ ሞሓመድ ዓብደልሰላም፡  "ስዑዲ ዓረብያ ጠቕሊላ ነቶም ኣብ ልዕሊ መዕርፎ ነፈርትን ወደባት ባሕርን ዝተነብሩ እገዳታት ክለዓሉ ክትቅበል፤ ከምኡ'ውን በቲ ጥምረት ሓይልታት ዝተጨውያ 14 መራኽብ ክልቀቓ ኢና ንጽበ" ኢሉ ከምዝተዛረበ ሮይተርስ ጸብጺቡ። እቲ ጉጅለ ምስ ስዑዲ ዓረብ፣ ምስ ኣመሪካ ኮነ ምስ ዖማናዊ ኣደራዳሪ ምዝርራብ ክቅጽሉ ምዃኖም ወሲኹ ሓቢሩ። ሰበ ስልጣን ስዑዲ ዓረብ ድማ፡ እቲ እማመ ሰላም ብዝምልከት ምስቶም ኣብ ምፍጣር እቲ ቅልውላው ኢድ ዝነበሮም ኣካላት፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፣ ምስ ኣመሪካን ካልኦትን ምዝርራብ ጀሚሮም ከምዘለዉ ይገልጹ። ዕጡቓት ሑቲ፡ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ካብ ኣመሪካ ዝቐረበ ኣብ ሙሉእ ሃገር ቶኵሲ ጠጠው ናይ ምባል ጻውዒት ምንጻጎም ዝዝከር እዩ። እቶም ሓይልታት፡ ኣብ ልዕሊ ትካላት ጸዓትን መሰረተ ልምዓትን ስዑዲ መጥቃዒቲታት ኣጽዒቖም ከምዘለዉ እዩ ዝዝረብ። ብስዑዲ ዝምራሕ ጥምረት ድማ ናይ ኣየር ድብደባ የካይድ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካብ ስዑዲ ዝቐረበ ሓዊሱ፡ ብዙሓት ናይ ሰላም ጻውዒታትብዘይ ፍረ ምትራፎም ዝዝከር እዩ። እቲ ናይ ሕዚ ናይ ሰላም ጻውዒት ተቐባልነት እንተረኺቡ ግን፡ ብውድብ ሕቡራት መንግስታት ዝእለ እዩ ክኸውን። ትንታነ ካብ ቢቢሲ ላይስ ዶቼት ዝተብሃለት ተንታኒት ቢቢሲ ከምዝበለቶ፡ እቲ ናይ ሰላም መስርሓት ኣብ ተግባር ይፍተን ከምዘሎ እዩ ዘርኢ። ብፍላይ ኣመሪካን ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ፍሉይ መልእኽተኛ ምስዳደን ከምኡ ድማ፡ ዛጊድ ምስ ኣመሪካ ዘለዋ ርክብ ብጉዳይ ጋዜጠኛ ጀማል ካሹጊ ጠቕሊሉ ዘይተብላሸወ ስዑዲ፡ ናይ ኣመሪካ ሓሳብ ምቕባላ እዩ ዘርኢ ኢላ። ካብዚ ንደሓር፡ ናይ ሰላም ጻውዒት ዘይምቕባል ዘንቅፎም ንሓይልታት ሑቲ ከምዝኾነ ድማ ገሊጻ። ብፍላይ እቲ ኣብ ልዕሊ መዕርፎ ነፈርትን ወደባት ባሕርን ተነቢሩ ዝነበረ ናይ በረራን ምንቅስቓስን እገዳ፡ ኣብ ልዕሊ የመናውያን ዘስዕቦ ዘሎ ሰብኣዊ ቅላውላው ከቢድ ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ሑቲ፡ መሰል ሕቶ ከቕርቡ እዮም ጸኒሖም። ሓይልታት ሑቲ፡ ከም በዓል ማሪብ ዝኣመሰሉ ኣዝዮም ወሰንቲ ዝኾኑ ከባብታት ዝተቖጻጸረ ኸይኖም፡ ኩሎም ተጻባእቲ ሓይልታት ናብ ናይ ሰላም ጠረጴዛ ክመጸኡ ዘተባብዕ እዩ ትብል፤ ቀሊል ከምዘይኮነ ግን ኣዘኻኺራ። ንሓይልታት ሀዑቲ እትድግፍ ኢራን ንርእሳ ናታ ናይ ሰላም ሓሳብ ክተቕርብ ትጽቢት ከምዝግበር እዩ ዝግመት። ኣብ 2011 እቲ ኣብ ቱንዝያ ዝተወለዐ ናዕቢ፡ ቀልጢፉ'ዩ ናብ ከም በዓል ሊብያ፡ ግብጺ፡ ሶርያን የመንን ዝበላ ሃገራት ዓረብ ተላቢዑ። እቲ ህዝባዊ ናዕቢ ኣብ ርእሰከተማ ሰንዓ ምስ ሓየለን ካብ ምቁጽጻር መንግስቲ ወጻኢ ምስ ኮነን እቲ ነታ ሃገር ንነዊሕ እዋን ዝመርሓ ፕረዚደንት ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ፡ ካብ ስልጣን ክወርድ ተገዲዱ። ፕረዚደንት ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ኣብ 2011 ስልጣኑ ንዓብደሮቦ ሃዲ ከረክብ ተገዲዱ'ዩ ምክትሉ ዝነበረ ዓብዱሮቦ መንሱር ሓዲ ንዕኡ ተኪኡ ኣብ ስልጣን ደዪቡ። ይኹን 'ምበር፡ ፕረዚደንት ሓዲ፡ ክቆጻጸሮም ዘይክእል ብድሆታት'ዮም ገጢሞሞ። ከም በዓል ኣልቃዒዳ ዝበሉ ጅሃዳውያን ጉጅለታት፡ ዘይምእዙዝ ሰራዊት፡ ብልሽውና፡ ሸቕለት-ኣልቦነትን ሕጽረት መሰረታውያን ሃለኽቲ ዝበሉ ጸገማት ክፈትሖም ብዘይ ምኽኣሉ፡ ናዕቢታት ቀጺሉ። ኣብ መጀመርታ 2015 ከኣ እቶም ብኢራን ይድገፉ'ዮም ተባሂሎም ዝሕመዩ ዕጡቓት ሑቲ ንርእሰ ከተማ ሰንዓ ተቖጻጺሮማ። መንግስቲ ፕረዚደንት ሓዲ ድማ ናብ ደበብ የመን ብምንስሓብ፡ ኣብ ከተማ ዓደን ኣትዩ። ኣብቲ እዋን'ቲ ዝነበረ ሰራዊት መንግስቲ ድማ፡ ናብ ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ተመቓቒሉ፡ ከም ሃገራዊ ሰራዊት ፈሪሱ። እቲ ብፕረዚደንት ሃዲ ዝምራሕ መንግስቲ ከኣ ውሱን ሓይሊ ጥራይ ሒዙ ተሪፉ። ብጽልዋ ኢራን ኣብ ጉዳይ የመን ዝሰግአት ሱዕዲ ዓረብ ድማ፡ ኣንጻር ሑቲ ቀጥታዊ ወታሃደራዊ መጥቃዕትታት ክትወስድ ወሲና። ሓያሎ ሃገራት ዓረብ ዝሓቖፈ ወታሃደራዊ ልፍንቲ ብምምስራትን ነቲ ናብ ዓደን ዝተዓቑበ መንግስቲ ብምድጋፍን ካብ መጋቢት 2015 ጀሚራ ኣንጻር ዕጡቓት ሑቲ ናይ ኣየርን፡ ምድርን ባሕርን መጥቃዕትታት ከተካይድ ጸኒሓ። ኣብ ኲናት የመን፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ሞይቶም፡ ብዙሓት ካልኦት ቆሲሎም፡ ሚልዮናት ድማ ኣደዳ ዓጸቦን ጥሜትን ክኾኑ ተገዲዶም'ዮም። ቅልውላው የመን ክፍታሕ እንተኾይኑ፡ ስዑዲን ኢማራትን ንህዝቢ የመን ካብ ምክፍፋል ኣድሒነን፡ ምስቲ ጉጅለ ሑቲ ክላዘባ ክኽእላ ኣለወን ዝበለ፡ ኣቶ ኣሕመድ ኣልቀይሲ፡ "እቲ ጸገም ሕጽረት ኣጠማምታ'ዩ" ኢሉዎ።


ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንላዕለዋይ ልኡኽ ስዑዲ ዓረብ ትማሊ ምሸት ተቐቢሉ

ብሚኒስተር ወጻኢ ጉዳያት ስዑዲ ዓረብ ኣሚር ፋይሳል ቢን ፈርሓን ኣል ስዑድ ዝተመርሐ ላዕለዋይ ጉጅለ ልኡኽ ናብ ኤርትራ ኣትዩ። እቲ ጉጅለ ልኡኽ ትማሊ ምሸት 15 ታሕሳስ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ተራኺቡ ከምዝተዘራረበ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ። ካብ ንጉስ ሳልማን ቢን ዓብደልዓዚዝ ኣል ሱዑድ ከምኡ'ውን ካብ ኣሚር መሓመድ ቢን ሳልማን ንዝተልኣኸሉ መልእኽቲ ከም ዝተቐበለ'ውን ኣቶ የማነ ዝጠቅዖ ሓበሬታ የመልክት። ኣብ'ቲ ርክብ ብዛዕባ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝህሉ ኣብ ሓባራዊ ጥቕምታት ዝተመርኮሰ ሽርክነት ኣተኲሮም ከምዝዘተዩን ኣብ ሓበራዊ ምርድዳእ ከምዝበጽሑን ተገሊጹ። ነቶም ዝተበጹሑ ስምምዓት እተከታተል ናይ ሓባራዊ ኮሚቴ ከቑሙ ከምእተሰማምዑ'ውን ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣፍሊጡ። ብዛዕባ እቶም ዝተበጽሑ ስምምዓት ግን ዝተዋህበ ዝርዝራዊ ሓበሬታ የለን። ኲናት የመን ኣብ 2014 ድሕሪ ምጅማሩ፡ ክልቲአን ሃገራት ጥቡቕ ዝምድና ምምስራተን ይፍለጥ። ኤርትራ፡ ነቲ ብስዑዲ ዓረብ ዝምራሕ ወታሃደራዊ-ኪዳን ከም እትድግፍ ምግላጻ ይዝከር። ንግስነት ስዑዲ ዓረብ ብወገና፡ ነቲ ኣብ ሓምለ 2018 መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተፈረመ ስምምዕ ሰላም ኣብ ምምጻእ ተራ ከምዝነበራ ተንተንቲ ይገልጹ። እቲ ፈለማ ኣብ ኣስመራ ብፕረዚደንት ኢሳይያስን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም፡ ኣብ መስከረም ናይቲ ዓመት ኣብ ጂዳ ዳግማይ ምፍራሙ ይዝከር።


ሕቡራት ኢማራት ዓረብ 'ፍሉይ ክእለት’ ንዘለዎም ወጻዕተኛታት ዜግነት ክትህብ እያ

ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ኣብ ሃገራ ኣትዮም ንዝሰርሑን ንዝመሃሩን፡ ፍሉይ ክእለት ዘለዎም ዜጋታት ወፃኢ፡ ንፈለማ እዋን ዜግነት ክህብይ እየ ኢላ። ምክትል ፕረዝደንትን ኣማሓዳሪ ዱባይን ሸኽ መሓመድ ቢን ራሺድ፡ “ንኢማራት ዓረብ ሓድሽ ሃፍቲ ዝውስኹን  ፍሉይ ክእለት ንዘለዎምን፡ ተምሃሮ፣ ዶካትር፣ መሃንዲሳት፣ ከየንቲ፣ ሰብሃፍትን መሃዝትን ዜግነት ክንህቦም" ኢና ኢሉ። እቶም ፍሉይ ክእለት ዘለዎም ሰባት ምስ ስድርኦም ዜግነት ኢማራት ዓረብ፡ ከምዝብርከተሎም ድማ፡ እቲ መራሒ ኣፍሊጡ። እንተኾነ፡ ትሑት መሃያ ኣብ ዝኽፈለሉ ዘፈር ስራሕ ዝተዋፈሩ ዜጋታት፡ ተኻፈልቲ እዚ ዕድል ዝኾንሉ ዕድል፡ ውሑድ ምዃኑ ተገሊፁ። ኢማራት ዓረብ ኣብ ጎደና ዕብየት ትግስግስ ብምህላዋ፡ ነዚ ዕብየታ ከኣ ግደኦም ንዘበርክቱ ሰባት ንምትብባዕ፡ ዜግነት ምሃብ ኣድላይ ኮይኑ ከምዝተረኸበ ተገሊፁ። ነዚ ዜግነት ንምርካብ ግና፡ ምምልካት ኣየድልዮን። 'ኳድኣስ፡ ነዚ ዜግነት ዝሽለሙ ውልቀሰባት፡ ብሰብመዚ ኢማራት ዓረብ ዝተሓረዩ እዮም። ካቢኔ ኢማራት ዓረብ ከኣ፡ ነዚ ዜግነት ብምፅዳቕ ድምፂ ይህበሉ። እዚ ሜላ፡ ኢንቨስተራት ወፃእን ሰብ ፍሉይ ክእለትን፡ ምስ ኢማራት ዓረብ ጥቡቕ ርክብ ንክህልዎምን፡ ኢማራት ዓረብ ከም ሃገሮም ጌሮም ክርእይዋን ዘኽእል እዩ ተባሂሉ። ሓደ ጋዜጣ እታ ሃገር፡ እዚ ንዜጋታት ወፃኢ ዜግነት ናይ ምሽላም ስጉምቲ፡ ፍርያት ነዳዲ ኣብ ዝነከየሉን፡ ዜጋታት ወፃኢ ነታ ሃገር ገዲፎም  ኣብ ዝወፅእሉን ግዘ ምዃኑ ፀብፂቡ። ኣብ ጉዳያት ዓረብ ኤዲተር ቢቢሲ ሰባስትያን ኣሸር፡ ሃገራት ወሽመጥ፡ ማእኸል ፋይናንስን ቱሪዝምን ዝኾናሉ መገዲ ኣብ ዜጋታት ወፃኢ ዝተደረኸ ምዃኑ እዩ ዝገልፅ። ዕድል ስራሕ እዘን ሃገራት 90 ሚእታዊት ኣብ ዜጋታት ወፃኢ ዝተንጠልጠለ እዩ፤ ነበርተን’ውን መብዛሕትኦም ዜጋታት ወፃኢ እዮም። መብዛሕትኦም ዜጋታት ወፃኢ፡ ንዓመታት ዝሕደስ ናይ ስራሕ ቪዛ ሒዞም ንክፀንሑ ይግደዱ። ትሑት ኣታዊ ዝረኽቡ ሸቃሎ’ውን፡ ንቁጠባ ኢማራት ዓረብ ዕዙዝ ግደ እዩ ዘለዎም። መብዛሕትኦም ትሑት መሃያ ዝረኽቡ ሰራሕተኛታት፡ ዝረኽብዎ ገንዘብ ናብ ሃገሮም ዝልእኹ እዮም። ዋላ’ኳ ዝበዝሑ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ሰራሕተኛታት፡ ዝበዝሕ ዕድመኦም ኣብኡ እንተሕለፍዎ፡ ቀዋሚ ናይ መንበሪ ፍቓድ ኮነ ዜግነት ንምርካብ ከቢድ ኮይኑ እዩ ፀኒሑ። እዚ ነዞም ትሑት ኣተዊ ዝረኽቡ ሸቃሎ ዜጋታት ወፃኢ ዘግለለ ሓድሽ ዜግነት፡ ኣብ ልዑል ብርኪ ንዝርከቡ  ሰብሞያን ዜጋታት ወፃኢ ኮይኖም፡ ሃፍቶም ኣብታ ሃገር ንዘውፈሩ ጥራሕ ዝተተለመ ይመስል። ኣብ 2019 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ሸኽ መሓመድ ኣልመክቱብ፡ ንሰብሃፍቲ፣ ዶካትርን ተመራመርትን፡ ወርቃዊ ካርዲ ዝብል ቪዛ ምሃብ ከምዝጀመረ ይዝከር። እዚ ከኣ፡ ዝተመረፁ ዜጋታት ወፃኢ፡ ን 10 ዓመታት ዝግልገልሉ ቪዛ ንክረኽቡ ዘኽእል ኔሩ። እዚ ወርቃዊ ቪዛ ልዑል ውፅኢት ንዘመዝግቡ ተምሃሮ’ውን፡ ዝወሃበሉ ኩነታት ኔሩ። ሕዚ ግና ዜግነት ኢማራት ዓረብ ክረክብ ዝደልይ በዓልሃፍቲ፡ ኣብታ ሃገር ዓብይ ንብረትን ትካልን ክህልዎ ግድን እዩ። ዶካትር፡ ልዑል ጠለብ ኣብ ዘለዎ ዓውዲ (ስፔሻላይዝድ) ዝገበሩ ክኾኑ፣ መሃዝቲ ድማ ብኢማራት ዓረብ ዝተረጋገፀ መበቆላዊ ዋንነት  ክህልዎም ኣለዎም። እንተኾነ እዞም ሓድሽ ዜግነት ዝህልዎም ዜጋታት ወፃኢ፡ ካብ ስርዓት ድሕንነት (ዌልፈር) እታ ሃገር ተረባሕቲ ክኾኑ ድዮም ዝብል፡ ግልፂ ኣይኮነን። ኢማራት ዓረብ ኣስታት 1 ነጥቢ 4 ሚልየን ንዝኾን ህዝባ፡ ናጻ ትምህርቲ፣ ሽፋን ጥዕና፣ ናይ ገዛ ልቓሕን ካልኦትን ጥቕማ ጥቕሚ ትህብ። ይኹን’ምበር ዜጋታት ወፃኢ እዚ ጥቕማ ጥቕሚ  ይረኽቡ ድዮም ዝብል፡ ብንፁር ኣይተቀመጠን። ኣብ ሃገራት ወሽመጥ፡ ንዜጋታት ወፃኢ ዜግነት ምሃብ ልሙድ ኣይኮነን። ዜግነት እንተተዋሂቡ’ውን፡ ዜግነት ኢማራት ዓረብ ናይ ዘለዎ/ዋ መፃምዲ፡ ወይከኣ ዜግነት ኢመራት ዓረብ ካብ ዘለዎ ኣቦ ንዝተወለዱ ቆልዑ ጥራሕ እዩ ዝወሃብ። ምስ ዜጋ ወፃኢ ሓዳር ገይራ ዝወለደት ኣደ፡ ደቃ ብቀጥታ ዜግነት ኣይረኽቡን።


ሰብአዊ መሰላት ስዑዲ ብምምሕዳር ጆ-ባይደን ሓዲሽ ቆላሕታ ተዋሂቡዎ'ሎ

ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሳላት፡ ስዑዲ ዓረብ ብዛዕባ ብእትፍጽሞ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክትሕተት ይግባእ ይብሉ። ናይ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ናይ ጎስጓስ ጉጅለ፡ ምምሕዳር ትራምፕ ንስዑዲ ዓረብ ዳርጋ "ድልየታ ንኽትገብር ምሉእ ናጽነት እዩ ሂቡዋ ጸኒሑ" ኢሉ። ኣብቲ ስዑዲ ዓረብ እትፍጽሞ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ነቲ ዓሰርተታት ኣሻሓት የመናውያን ዘህለቐ ንሽዱሽተ ዓመት ዝተኻየደ ከቢድ ግጭት ርእዩ ከምዘይረኣየ ብምጽቃጡ ነቒፉዎ። ምምሕዳር ጆ ባይደን፡ ኣብ ጉዳይ ስዑድን ኩናት የመንን ብዝምልከት ሰብኣዊ መሰል ዘቐድም ሓዲሽ ገምጋምን ክለሳን ክካየድ ምዃኑን ኣብ ኣኽብሮት መሰል ሰብ ዘተኮረ ዝምድና ክምስረት ምዃኑ ተመባጺዑ ኣሎ። ፕረዚደንት ባይደን፣ ኣመሪካ፡ ነቲ ብስዑዲ ዓረብ ዝምራሕ ኣብ የመን ዝካየድ ዘሎ ወተሃደራዊ ወፍሪ ዝወሃብ ደገፍ ደው ከብሎ ምዃኑ ምልክት ሂቡ'ሎ ። ድሮ እኳ ኣብታ ቀዳመይቲ ዘበነ ምጅማር ስልጣኑ እቲ ናብ ስዑድያን ሕቡራት ኢማራትን ብቢልዮናት ዶላራት ዝግመት ሸመተ ኣጽዋር ዳግም ክሳብ ዝኽለስን ዝረአን ደስኪሉ ከምዘሎ ኣረዲኡ። ግን እዚ ምምሕዳር ባይደን ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ናይ ብሓቂ ዝቕየሮ ነገር ክህሉ ድዩ? ኣመሪካ ነቲ ኣብ ንግስነት ስዑዲ ዝፍጸም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከይተረፈ ድያ ክትከታተሎ ወይስ  ነቲ ኣብ ጐረቤት ሃገር የመን ዝካየድ ዘሎ ውግእ ጥራይ እያ ጠጠው ከትብሎ? ቅድሚ ኩሉ፡ ስዑዲ-ዓረብ ቀረባ ጸጥታዊ መሻርኽቲ ኣመሪካ ኣብ ዓረባዊ ዓለምን፡ ኣንጻር እቶም ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝነጥፉ ብኢራን ዝድገፉ ሚሊሻታት እስትራቴጂካዊ መሓዛ ኣመሪካን ቀንዲ ዓሚል (ዓዳጊት) ዘበናዊ ኣጽዋርን እያ። ትካል ምርምር ሰላም ስቶክሆልም (SIPRI) ከምዝሕብሮ ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ ዓመተ 2015-19 ኣብ ዓለም እታ ካብ ኣመሪካ ዝበዝሐ ኣጽዋር ዝገዝአት ሃገር እያ።  ብሪጣንያ እትርከበን ምዕራባውያን ሸየጥቲ ኣጽዋር ከኣ ኣብቲ ኣብ የመን ዝካየድ ኵናት ዝውዕል ተተኮስቲ ከምዝሸጣላ ይጽብጽብ። ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ዝነብር ተጣባቒ ኣንጻር መሸጣ ኣጽዋር ኣንድሪው ስሚዝ ካብቲ ባይደን ምክትል ባራክ ኦባማ ኮይኑ ስልጣን ኣብ ዝሓዘሉ ዝነበረ እዋን ንላዕሊ ዝሓየለ መርገጺ የድሊ ይብል። ሰበ-ስልጣን ስዑዲ: ኣብ ቀረባ ግዜ ኣብ ውሽጢ እታ ሃገር ዜደንቕ ምንቁልቋል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም እተራእየ ይጠቕሱ ። እቶም ኣብ ዙርያ  መሓመድ ቢን ሳልማን (MBS) ዘለው ላዕለዎት ሰበስልጣን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ንምስሊ ስዑዲ ኣብ ግዳም ብኣሉታ ይጸልዎ ከምዘሎ ብንጹር ፈሊጦም ኣለው። ኣባል ፓርላማ ብሪጣንያ ክሪስፒን ብላንት መሓመድ ቢል ሳልማን ካብቶም ኣብ  ከባቢኡ ዝነበሩ ሰባት ተገራጫዊ ምኽሪ ከምዝቐርበሉ፡  እዚ ብጆ ባይደን ኣብ ሰብኣዊ መሰላት ዝወሃብ ዘሎ ተገዳስነት ከኣ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ማሕበረሰብ ዓለም ዘለዋ ምስሊ ንኽትቅይር ዕድል ዝህብ ኣጋጣሚ እዩ። መሓመድ ቢን ሳልማን፡ "ንጃማል ካሾጊ ክቕተል ኣዚዝካ ዲኻ?" ተባሂሉ ተሓቲቱ ኣሎ ። መሓመድ ቢን ሳልማን ብ2017 ናብ ስልጣን ካብ ዝድይብ ንደሓር ስዑዲ ዓረብ፡ ሓደ ህንጡይ ግርምቢጥ ኣጋጢምዋ ኣሎ ። እቲ ልዑል ንጸቕጢ ሃይማኖታውያን መራሕቲ ብምግታእ፡ ደቂ ኣንስትዮ ስዑዲ መኪና ክዝውራ፡ ኩሉ ጾታ ዝሳተፎ ህዝባዊ መዘናግዕን ቦታታት ብምኽፋትን ምፍቃድ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሰውራ ዘይነዓቕ ኣበርክቶ ገይሩ እዩ። ሎሚ ስዑዲ ዓረብ ካብቲ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ዝነበረቶ ተቐይራ ባህ እተብልን ሃገር ኰይና ኣላ ። ይኹን እምበር: እቲ ከም ብዙሓት ላዕለዎት ሰበ-ስልጣን ስዑድያ ኣብ ሃገራት ምዕራብ ክሸራሸር ዘይደሊ ልዑል መሓመድ ቢል ሳልማን፡ ሓሳብካ ብናጻ ናይ ምግላጽ መሰል ፈጺሙ ዓጽዩዎ ኣሎ። ስዑዳውያን ወላ'ኳ ኣብ ጐደናታት ወጺኦም ሰላማዊ ሰልፊ እንተዘይገበሩ ብመገዲ ኢንተርነት ግን ምዕዝምዛም ኣየቋረጹን። ሕጂ ግን ከምኡ ክገብሩ እውን ኣይክእሉን እዮም። እቶም ንመደባት እቲ ልዑል ብሰላማውን ሃናጽን ኣገባብ ዝነቕፉን ሰባት ብንእሽቶ መመኽነይታ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተዳጒኖም ይርከቡ። ክሲን ግህሰትን ኣብ ምዕራብ ዓለም፡ እቲ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፡ ንመሓመድ ቢን ሳልማን ናብ ሓደ ጽሉእ ሰብ ቀይርዎ ኣሎ ። እዚ ነቲ ኣብ 2018 ኣብ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ቆንስል ስዑዲ ኣብ ልዕሊ  ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ዝተፈጸመ ቅትለትን ዘስካሕክሕ ተግባራት ምሕቃቕን (ኣብ ቀረባ እዋን ብሲኣይኤ ሓድሽ ዝርዝራት ክወጽእ ይኽእል እዩ)፡ ኣብ ልዕሊ ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ፡ ሉጃን ኣል-ሃትሉል ከምኡ እውን ብቐጻሊ ዘጋጥም ዘሎ ማእሰርትን መግረፍትን ፡ ከምኡ "ውን ኣብ ልዕሊ ስርዓተ ፍትሒ ስዑዲ ዝካየድ ዘሎ ናይ ሕጊ ምጉዕጻጽን ዘጠቓልል እዩ ። እቲ ፍርዲ መብዛሕቱ እዋን ብሕቡእ እዩ ዝካየድ። እቶም ተኸሰስቲ ጠበቓታትን ከይገብሩ ኣይፍቀዶምን። ኣብያተ-ፍርዲ ጸረ ግብረ-ሽበራ ከኣ ንተቓወምቲ ንምዕፋን ይሰርሓ። ናይ ስዑድያ ተሓላቒ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ሉጃን ኣል-ሃትሉል ኣብ ቤት ፍርዲ ግብረ ሽበራ እያ ቀሪባ። ኣብ ምሕደራ ልዑል ቢን ሳልማን ብዙሕ ናይ ሽርበት ገዳይ ተራእዩ እዩ። እቲ ተግባር ክሳብ ላዕለዎት ሰባት እቲ ንጉሳዊ ቤተሰብ እውን እዩ ዘጠቓልል። ንኣብነት ወዲ 79 ዓመት መስራቲ መንግስቲ ልዑል ኣሕመድ ቢን ኣብዱልዓዚዝ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብክሕደት ሃገር ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ይርከብ። ብተወሳኺ፡ እቲ ኣብ 2000 ዓመተ ምሕረት ንስልኳ ኣልቃዒዳ ዝተቖጻጸረን ዝሰዓረን ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳይን ነበር ልዑል መሓመድ ቢን ናየፍ፡ ኣብ ግሉል ቦታ ተኣሲሩ ይርከብ ። ብ2017 ናብ ካናዳ ሃዲሙ ዝኸደ ሓላፊ ጸጥታ ስዑድን ቀንዲ መሻርኽቲ ሲ.ኣይ.ኤ ዝነበረ ሳዓድ ኣል-ጃብሪን፡ መሳርሕቱ፡ ድሕሪ ቅትለት ካሾጊ ኣብ ዝነበራ ሳምንቲ ክቐትልዎ  ናብ ካናዳ ከምዝተላእኩ ኣብ ልዑል መሓመድ ቢን ሳልማን ክሲ መስሪቱ'ሎ ። ደቂ ኣል-ጃብሪ ገንዘብ መንግስቲ ከም እተጠቕሙ ተኸሲሶም  ኣብ ስዑዲ ካብ ዝርከብ ገዝኦም ተታሒዞም ኣለው። ጥንቁቕ ድምጺ ፕረዚደንት ትራምፕ ነዚ ጕዳይ እዚ ብዙሕ ኣየቕለበሉን ። ንሱ ኣብ 2017 ንፈለማ ግዜ ኣብ ወጻኢ ሃገር ናብ ሪያድ ፕረሲደንታዊ ምብጻሕ ገይሩ። ካብ  ምሕታት ምምሕያስ ሰብኣዊ መሰላት ንላዕሊ ከኣ ምስቲ ኣብቲ መሪሕነት ውዑላት ክገብር ኣብ ምግባር እዩ ዘተኵር ነይሩ ። ኣንድሪው ስሚዝ፡ "ዝዀነ ፕረዚደንት ኣመሪካ፡ ኣብ ጉዳይ ደሞክራሲ ብዙሕ ጽልዋ ክገብር ይኽእል እዩ። ትራምፕ ግን ከምኡ ኣይገበረን" ኢሉ ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ኣብ 20 ግንቦት 2017 ኣብ ሪያድ ኣብ ዝርከብ ቤተ-መንግስቲ ሙራባ ኣብ እተገብረ ኣብ ናይ እንቋዕ ደሓን መጻእኩም ድግስ ሳዕሲዑን ተፈሲሁን። ንነዊሕ ዓመታት ኣተሓባባሪ ፖሊሲ ማእከላይ ምብራቕ ኰይኑ ዘገልገለ ገዲም ኣመሪካዊ ዲፕሎማሰኛ ዴኒስ ሮስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ምምሕዳር ትራምፕ [ምስ ስዑድያ ዘለዎ ጥቡቕ ርክብ]  ሰብኣዊ መሰላት ንምኽባር ስለዘይተጠቕመሉ ዓብዪ ጌጋ ገይሩ። ነዚ ከኣ ብዘይ ስትራተጂያዊ ረብሓን ተገዳስነትና ከመይ ጌርካ ትልክዖ ?" ይብል። ሽሕኳ ምምሕዳር ባይደን ነዚ ኣቐዲሙ እተጠቕሰ ነገራት ንምእራም ዕላማ እንተለዎ፡ ኣብ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣብ ሲ.ኣይ.ኤ: ኣብ ፔንታጎንን ኣብቶም ሓያላት ናይ  ኣመሪካ ናይ ኣጽዋር ሎቢስት ንስዑድያ ብዝምልከት ጥንቁቕ ኣቀራርባ ከምዘድሊ ይገልጹ። እቲ ስልጣን ብገለ ምኽንያት ካብ መብዛሕትኦም ኣባልት ስድራቤት ኣል-ስዑድ እንተ ጎዲሉ፡ እቲ ስልጣን በቶም ተረርቲ ተኸተልቲ እምነት ምስልምና ዝዀኑ ብሃገራት ምዕራብ ዘይግደሱ ሓይልታት ክትካእ ሰፊሕ ዕድል ከምዘሎ ከም ደኒስ ሮስ ዝኣመሰሉ ዲፕሎማሰኛታት የጠንቅቑ። "ንስዑዲ እዚ ግበሩ እዚ ኣይትግበሩ ክንብሎም ኣይንኽእልን ኢና። ንዝኾነ ሰብ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኣብ ርእሱ ኣይትሃርሞን ኢኻ። ወይ ከኣ ዓሚቚ ጕድጓድ ክዅዕቱ ኣይተገድዶምን ኢኻ። ብብሕቲ ጽዑቕ ዝርርብን ዘተን እዩ ክግበር ዘለዎ" ትብል።  ። ሰይቲ ጃማል ካሾጊ ንመሓመድ ቢል ሳልማን ብቕትለት በዓል ቤታ ከሲሳቶ ኣላ። ናብቲ ፈለማ ዝተላዕለ ሕቶ ክንምለስ፡ 'ምምሕዳር ባይደን ንሰብኣዊ መሰላት ስዑዲ ከመሓይሽ ይኽእል ድዩ ? " ነታ ሕቶ፡ እወ፡ ይኽእል እዩ ኢልና ክንምልሳ ንኽእል ። ይኹን እምበር፡ ዋይት ሃውስ ነቲ ዛዕባ ክሳብ ክንደይ ከምዝደፍኣሉን ኣብ መወዳእታኡ ክልቲአን ሃገራት ረብሐአን ንምሕላው ብኸመይ ይሰርሓን ክርእያ እዩ እቲ ኣገዳሲ። ብሓጺሩ እቲ ዝኽተልኦ ሜላ እዩ ዝውስን ። እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ ሩስያን ቻይናን ምስ ሪያድ ዝያዳ ንግዲ ከካይዳ ይደልያ እየን። ብዛዕባ ሰብኣዊ መሰላት ድማ  ዝኾነ ሕቶ ኣየልዕላን እየን ። እንተዀነ ግን፡ ኣብዚ እዋን እዚ ኣመሪካ ቀንዲ ስትራተጂያዊት መሻርኽቲ ስዑዲ ዓረብ ኰይና ትቕጽል ኣላ። ሓደ ወዲ ውሻጠ ንጉሳዊ ቤት ፍርዲ ከምዝሓበሮ "ምምሕዳር ባይደን ካብ ቅድሚ ሕጂ ንላዕሊ ኣብ ሰብኣዊ መሰላት ዝሓየለ ብርሃን ከብርህ እዩ ዝደሊ። ንሱ ከኣ ብቓላት ዘይኰነስ ብግብሪ እዩ ክኸውን ዘለዎ " ይብል ።


ስምምዕ ልፍንቲ ስዑዲ ዓረብን ቐጠርን ኣብ ከባቢ ቀይሕ ባሕሪ ዝህልዎ ጽልዋ

መራሕቲ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ፡ ጎረባብቲ ሃገራት ኣብ ልዕሊ ቐጠር ኣንቢረንኦ ዝጸንሓ እገዳ ንምልዓል ኣመልኪቶም ኣብ ዘካየድዎ ርክብ ናይ "ምሕዝነትን ርግኣትን" ስምምዕ ከቲሞም። ዝርዝር ትሕዝቶ እቲ ስምምዕ ዛጊት እንተዘይተገለጸ እኳ፤ ስዑዲ ዓረብ ንክሊ ኣየራን ምስ ቐጠር ዘዳውባን ከባቢታት ድሕሪ ምኽፋታ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ኣሚር ቐጠር ናብ ኣል-ዑላ ኣብ ዝገሸሉ ወራሲ ዓራት ስዑዲ ተቐቢልዎ ኣሎ። ስዑዲ ዓረብ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ባሕሬይንን ግብጽን ኣብ 2017 እየን ምስ ቐጠር ንግብረሽበራ ትሕግዝ እያ ብዝብል ምስኣ ዝነበረን ርክብ በቲኸን። ብነዳዲ ኣዝያ ሃብታም ዝኾነት ንእሽቶ ሃገር ቐጠር ግና ነቲ ክስታት ትነጽጎ፤ ነቲ ከፊላዊ እገዳ ንምልዓል ዝተነብረ፡ ንመደበር ዜና ኣልጀዚራ ምዕጻው ዝብል ቅድመ ኩነታት ድማ ኣይተቐበለቶን። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ፡ ሸምገልቲ ኩዌትን ኣሜሪካን ነቲ ኩነታት መዕለቢ ንምርካብ ተበግሶታት ወሲዶም እዮም። ወራሲ ዓራት ስዑዲ ዓረብ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ኣብ መኽፈቲ እቲ ርክብ ኣብ ዘስምዖ መደረ "እቶም ጻዕርታት ኣብ ስምምዕ ኣል-ዑላ ንዝኸተሙ ነጥብታት ኣብ ምርድዳእ ክንበጽሕ ሓጊዞምና እዮም። ነቲ ናይ ወሽመጥ፡ ናይ ዓረብን እስላማውን ስምረትና ክነትርሮ ኢና" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ "ሎሚ ንጻዕርታትና ብምሕባር ንብድሆታትና ገጢምና ንዞባና ክነሰጉም ዘገድድ ኩነት ኣሎ፤ ብፍላይ ድማ እቲ ብወገን ኢራን ተዋዲዱ ዘሎ ስግኣት ናይ ኒኩሌራውን ባሊስቲካውን ናይ ሚሳይል ፕሮግራማትን ናይ ዕንወትን ውጥናቱን" ኢሉ። ጠንቂ እቲ ምስሕሓብ እንታይ እዩ ነይሩ? ኣብ ሰነ 2017 ስዑዲ ዓረብ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ባሕሬይንን ግብጽን ምስ ቐጠር ዝጸንሐን ኩሉ ዲፕሎማስያውን ንግዳውን ርክባት በቲኸን። ሓውሲ ደሴት ዝኾነት ቐጠር ብምድሪ ምስ ስዑዲ ዓረብ ጥራሕ እያ እትዳወብ፡ ንሱ ድማ ተዓጽዩ፤ ናይ ቐጠር ባንዴራ ዘንበልብላ  ወይ'ውን ንቐጠር ዘገልግላ መራኽብ ኣብ ብዙሕ ወደባት ከይጽግዓ ተኣጊደን። ብዙሕ ክሊ ኣየራት'ውን ንነፈርቲ ቐጠር ተኸልኪሉ። ተንታኒ ፖለቲካ ምብራቕ ኣፍሪካን ማእከላይ ምብራቕን ኤርትራዊ ኣብዱራህማን ሰይድ ቀንዲ ዘሰሓሓበን ሰለስተ ነጥብታት ምንባሩ የረድእ። "ማእከን ናይ ዜና ናይ ኣልጀዚራ ፍኑው፡ ነጻ ዝኾነ ኣቐራርባ ስለ ዝነበሮ፡ ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ዓቃባዊ ዝበሃል መሪሕነታት የሻቕሎም ነይሩ፤ ካልኣይ ብፍላይ ኣብ ግብጺ ምስ ዝነጥፍ 'እስላማዊ ሕውነት' ምስ ዝበሃል ኣብ ግብጽን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ከም ጸላኢ ዝቁጸር ምንቅስቓስ ምትእስሳር ከም ዘለዎምን ነቲ ርክብ ከቋርጽዎን ጠለብ ነይሩ። "እቲ ሳልሳይ ከኣ ኣብ መንጎ ቐጠር ምስ ኢራንን ቱርክን ነጻ ዝኾነ ርክብ እዩ ነይርዋ፤ እተን ተጻባእቲ ናይ ቐጠር ከኣ ምስ እዘን ክልተ ሃገራት [ኢራንን ቱርክን] ናይ ምትፍናን ነገራት ነይሩ። ስለዚ ቐጠር ኣብቲ ከባቢ ናይ በይና ዝኾነ ናይ ወጻኢ ፖሊሲ ክትኽተል ሕጉሳት ኣይነበሩን" ይብል። ብዘይካ'ዚ ምምሕዳር ትራምፕ'ውን ኣብቲ ኩነታት ኢድ ከም ዝነበሮ ይዛረብ ኣብዱራሕማን። እተን ሃገራት ነቲ እገዳ ከልዕልኦ እንተኾይነን ቐጠር 13 ቅድመ ኩነታት ክተማልእ ድማ ጠሊበን። ኣብቲ ዝተቐመጠ ቅድመ ኩነት፡ ምዕጻው መደበር ዜና ኣልጀዚራ፡ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ምስ ኢራን ምብታኽ፡ ምዕጻው ኣብ ቐጠር ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ቱርኪ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ካልኦት ሃገራት "ጣልቃ ምእታው" ክተቋርጽ ዝብል ይርከብዎ። ቐጠር ግና ንሉኣላውነታ ኣሕሊፋ ከም ዘይትህብን እቲ እገዳ'ውን ንኣህጉራዊ ሕጊ ዝጠሓሰ ምዃኑ ብምግላጽ ነቲ ጠለብ ነጺጋቶ። ምስ ኢራንን ቱርክን ሓድሽ ንግዳዊ መስመራት ብምምስራት መሰረታዊ ጠለባት 2.7 ሚልዮን ህዝባ ከም ዝረጋገጽ ገበረት። ካብቲ ሽዱሽተ ኣባል ሃገራት ዘለዎ ቤትምኽሪ ምትሕብባር ወሽመጥ፡ ምስ ቐጠር ርክበን ዘይበተኻ ኩዌትን ኦማንን ጥራሕ እየን። ኩዌት ነቲ ምስሕሓብ ንምእላይ ናይ ሽምግልና ጻዕርታት ተካይድ ነይራ። እቲ ዕርቂ ብኸመይ መጺኡ? ኣብ ፈለማ እቲ ምስሕሓብ፡ ወላ'ኳ ቐጠር ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝዓበየ ወተሃደራዊ መዓስከር ኣሜሪካ ዝተደኮነላ ሃገር እንተኾነት፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ካብ ትጽቢት ወጻኢ ብዝኾነ መገዲ ምስ ስዑዲ ዓረብን ተሓባበርታን እዩ ወጊኑ፤ ንቐጠር ድማ "ንግብረ ሽበራ ትምውል'ያ" ብምባል ኮኒንዋ። ኣማኸርቱ ግና ኣብቲ ጉዳይ ዘይሻራዊ መርገጺ ክህልዎ ኣእሚኖምዎ፤ በዚ ድማ ኣብ 2018 ኣብ ዋይት ሃውስ ኣብ ዝተኻየደ ርክብ፡ ኣሚር ቐጠር ሼኽ ታሚም ኣንጻር ምወላ ግብረሽበራ ንዝሰርሖ ስራሓት ንኢድዎ። ጻዕርታት ሽምግልና ኩዌት፡ ክሳዕ'ቲ ፕረዚደንት ትራምፕ ክልቲኦም ወገናት ናብ ምቕርራብ ከምጽኡ ጸቕጢ ዝገበረሉ፡ ዝሓለፈ ዓመት ብዙሕ ኣይሰጎመን ነይሩ። ሰብኣይ ጓል ፕረዚደንት ትራምፕን ላዕለዋይ ኣማኻርን ጃሬድ ኩሽነር ኣብ ታሕሳስ ናብ ስዑዲ ዓረብን ቐጠርን ምብጻሕ ኣካዪዱ ነይሩ፤ ብሰኑይ ድማ ኣብቲ ምኽታም ስምምዕ ንኽሳተፍ ናብ ኣል-ዑላ ኣምሪሑ ምህላው ይግለጽ። እቲ ስምምዕ ኣብ ዞባ ቀይሕ ባሕሪ ዝህልዎ ጽልዋ ብሰንኪ እቲ ኣብ መንጎ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንትን ቐጠርን ተኸሲቱ ዝጸንሐ ምስሕሓብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ናብ ሓዲኡ ክጽግኣ ክግደዳ ከም ዝጸንሓ ብምግላጽ፡ ብፍላይ ነተን ዘይሻራዊ መርገጺ ዝጸንሐን ከም ሶማል ዝኣመሰላ ሃገራት እፎይታ ዝፈጥር ምዃኑ ኣብዱራሕማን ሰይድ የረድእ። "ብሰንኪ እዚ መርገጺ ማእከላይ መንግስቲ ሶማልያ፡ እተን ልፍንትታት ነቲ መንግስቲ ዕሽሽ ብምባል ብቐጥታ ምስ ሶማሊ ላንድ ቀጥታዊ ርክብ ክገብራ ጀሚረን ነይረን" ኢሉ። ኤርትራ ግና ካብ ፈለማ ናብቲ ልፍንቲ ወጊና ብምንባራ ንቐጠር ኣቐዲማ ከም ዝኸሰረታ'ውን ይገልጽ ኣብዱራሕማን። ንሱ ወሲኹ  እቲ ናይ የመን ሕቶ ብሰላማዊ መገዲ ፍታሕ እንተረኺቡ ንጸጥታ ናይ ቀይሕ ባሕሪ ዝሕግዝ ከም ዝኸውን ይዛረብ።


ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ 2020 ቅልጡፍ ምንቁልቋል ቅንጸላ ተራእዩ

መንግስታዊ ትካላት ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ 2020 ኣብታ ሃገር ቅልጡፍ ምንቁልቋል ቅንጸላ ከምዝተራእየ ሓቢሮም። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ስዑዲ ዓረብ ኣብ 2020 ብሞት ዝተቐጽዑ 27 ሰባት ከም ዝነበሩ ሰኒዳ ኣላ። እቲ ቅንጸላ ምስ ናይ 2019 ክነጻጸር ከሎ ብ85% ከምጎደለ ተሓቢሩ። "ነቶም ዓመጸኛታት ዘይኰኑ ገበነኛታት ካልኣይ ዕድል ንምሃብ" ብዝብል እቲ ቅንጸላ ኣብቶም ምስ ሓሽሽ እተተሓሓዘ ገበን ዘለዎም እዩ ዝካየድ። እቲ ጕጅለ ወፈራ ምንካይ ቅንጸላ፡ ኣብዚ ዓመት እዚ እቲ ቝጽሪ ብሞት ዝቕጽዑ ሰባት ክውስኽ ከም ዝኽእል ኣጠንቂቑ ኣሎ። "እቲ ምንቁልቋል ቅንጸላ ብኸፊል ብኮቪድ-19 ብዝሰዓበ ዕጽዋን ድሩት ንጥፈታት መንግስትን ክኸውን ይኽእል እዩ። ምኽንያቱ፡ ኣብቲ ዝርገሐ ኮቪድ ንምቁጽጻር ካብ ለካቲት ክሳብ ሚያዚያ ዝተነብረ ቀይድታት መንግስቲ  ዝኾነ ናይ ቅንጸላ ስጉምቲ ኣይወሰደን" ኢሉ ። መንግስቲ፡ ንኹሉ እቲ ቅንጸላ ኣብ መወዳእታ ርብዒ ዓመት 2020 እዩ ተግቢሩዎ። እዚ ከኣ ዳርጋ ሓደ ሲሶ ካብ ኵሉ እቲ ዓሚ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ጥራይ እተፈጸመ ቅንጸላ እዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ስዑዲ-ዓረብ ኣብ 2019 ን46 ሰባት ብሞት ቀጺዓ። ዳርጋ ፍርቂ ካብቶም ዝተሰየፉ ዜጋታት ወጻኢ ሃገር ክዀኑ ከለዉ፡ እተን ሽዱሽተ ከኣ ደቂ ኣንስትዮ እየን። ኣብ መስርሕ ፍርዲ በደላት ንዘጋጥሞም ግዳያት ዝከታተሉ ዘይመንግስታውን ዘይመኽሰባውን ጉጅለ፣ ኣህጉራውያን ጠበቓታትን መርመርትን ከምኡ እውን ኣውሮጳ-ስዑድያን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ትካል ምድንጓይ ቅንጸላ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃታት ናይ ሞት ፍርዲ ከጋጥሞም ንዝኽእል ኣስታት 80 ዝኾኑ ሰባት ጉዳያት ይከታተሉ ኣለው። ብዙሓት ሰባት፡ ምስ ሰብኣዊ መሰላት ዝተሓሓዝ ገበናት ቅትለት ኣጋጢምዎም እዩ።  ብዙሓት ካልኦት እውን ኣብ መስርሕ ቤት ፍርዲ ርኡይ ምግሃስ መሰል ዘጋጠሞም ከምዘለዉ እቲ ኣብ መስርሕ ፍርዲ በደላት ንዘጋጥሞም ግዳያት ዝከታተል ዘይመንግስታውን ዘይመኽሰባውን ጉጅለ ኣህጉራውያን ጠበቓታትን መርመርትን ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሚያዝያ ፡ተጣባቒት መሰላት ስዑዲ ዓረብ፡ እቶም ትሕቲ ዕድመ እንከለው ብዝፈጸሙዎ ገበናት ብሞት ዝቐጽዕ ንጉሳዊ ኣዋጅ ተመሓይሹ፡ እቶም ሰባት ኣብ ክንዲ ብሞት ዝቕጽዑ እንተበዝሐ ን10 ዓመት ክእሰሩ ከም ዘለዎም ዝገልጽ ዝተመሓየሸ ኣዋጅ ከም ዘውጽአ ጠቒሳ። ይኹን እምበር እቲ ኣዋጅ ኣብ ወግዓዊ ጋዜጣታት ኣይተሓትመን፤  እቶም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ድማ ሓሙሽተ መንእሰያት ገበነኛታት ኣብ መስርዕ ሞት ከም ዘለዉ ሓቢሮም። እቲ ቤት ማእሰርቲ፡ ዓሊ-ኒምርን ዳዉድ ኣል-ማርሁን ዓብደላ ኣል-ዛሄርን ዝበሃሉ ካብ 15 ክሳብ 17 ዓመት ዝዕድሚኦም፡ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ውሑዳን ሰዓብቲ እምነት ሺዓ ዝዀኑ፡ ኣንጻር መንግስቲ ብዝቐንዐ ተቓውሞታት ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ንዝኣተዉ የጠቓልል። ኣቦ መንበር ጉጅለ ኣህጉራውያን ጠበቓታትን መርመርትን "ስዑዲ ዓረብ ብደረጃ ዓለም ዘለዋ ምስሊ ንምጽራይ ካብ ዘለዋ ባህጊ ዝድረኽ ርኡይ ዕቤት እኳ ትገብር እንተሃለወት እቲ ኣብ መንጎ ህዝባዊ ርክባትን ሕጋዊ ለውጢን ዘሎ ጋግ ግና ሓደገኛ እዩ" ክብል ተዛሪቡ። ምክትል ዳይረክተር ህዩማን ራይትስ ዎች ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኣዳም ኮግለስ፡ ኣኽበርቲ ሕጊ ስዑዲ "ነቶም ከም ሳልማን ኣል-ኦደህን ሓሰን ፋርሃን ኣል-ማሊኪን ዝኣመሰሉ ስሙያት እሱራት፡ ብዘይካ ሰላማዊ ኣተሓሳስባኦምን ፖለቲካዊ ዝምድናታቶምን ካልእ በደል ዘይብሎም ሰባት ናይ ብሞት ክቕጽዑ ይደልዩዎም ከም ዘለዉ" ይገልጽ። እዞም ክልተ ናይ ለውጢ ሃይማኖተኛታት፡  ኣብ 2017  እዮም ምስ  ብዙሓት ምሁራት፣ ተጣበቕቲ መሰል ደቂ ኣንስትዮን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ከም ተቓወምቲ ተራእዮም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም።


‘ሓድሽ ምዕራፍ’- ምብጻሕ እስራኤላዊ በዓል ስልጣን ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ

ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል ዬር ላፒድ ሎሚ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝገብሮ ጉዕዞ ሓድሽ ምዕራፍ ምሕዝነት ሃገሩን ሃገሩን ሃገራት ኣዕራብን ክኸውን እዩ፡፡ ቅድሚ ትሸዓተ ኣዋርሕ ሃገራት እስራኤል፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ባሕሬንን ርክባተን ናብ ንቡር ንምምለስ ካብ ዝሰማማዓ ንደሓር ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ላፒድ ናብታ ኣብ ወሽመጥ ባሕሪ እትርከብ ሃገር ዕላዊ ምብጻሕ ዝገበረ ፈላማይ በዓል ስልጣን እስራኤል እዩ። ኣብቲ ንክልተ መዓልታት ዝጸንሕ ዑደት ምስ መዘንኡ ሸኽ ዓብዱላህ ቢን ዛይድ ኣል ናህያን ዝራኸብ ኮይኑ፡ ኣብ ኣቡዳቢ ዝርከብ ኤምባሲ እስራኤልን ኣብ ዱባይ ዝርከብ ቆንስላን መሪቑ ክኸፍት እዩ። እቲ ምብጻሕ ብዝህልዎ ትእምርታዊ ረብሓ ጥራሕ ዘይኮነስ ክልቲአን ሃገራት ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ጉንበት ኣብ መንጎ እስራኤልን ፍልስጤማውያንን ዝተፈጠረ ጎንጺ ዘካይደኦ ፈላማይ ዕላዊ ርክብ እዩ፡፡ በቲ ጎንጺ ኣብ ጋዛ 256 ሰባት ከም ዝተቐተሉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝገለጸ ኮይኑ ኣብ እስራኤል ድማ 13 ሰባት ሞይቶም። መራሕቲ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ እስራኤል እቲ ወሪራ ዝሓዘቶ ከባቢታ ዌስት ባንክ ናብ ባዕላ ከይትወስዶ ጸቕጢ ንፍጣር ዕድል ክህቦም ከም ዝኽእል ኣሚኖም ነቲ ርክብ ናብ ንቡር ናይ ምምላስ ውዕል ስለ ዝፈረሙ እቲ 11 መዓልቲታት ዝወሰደ ጎንጺ፡ ፈላማይ ፈተና እቲ ሓድሽ ርክብ ኮይኑ ነይሩ። እታ ሃገር ዋላ'ኳ ንስጉምቲታ እስራኤል ኮኒና እንተነበረት፡ ኣብ እዋን እቲ ጎንጺ ግን እዚ ዝበሃል ዲፕማስያዊ ጸቕጢ ኣብ ልዕሊ እስራኤል  ኣይፈጠረትን። ዜጋታታ ድማ ንእስራኤል ብምኹናን ኣብ ጎኒ ፍልስጤማውያን ደው ከም ዝብሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ወፍሪ የካይዱ ነይሮም። እንተኾነ ዑደት ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ላፒድ ክልቲአን ሃገራት ነቲ ተፈጢሩ ዝነበረ ማዕበል ከም ዘዘሓሓለኦ ዘመልክት እዩ ይብል ተቐማጥነቱ ኣብ ዱበይ ዝገበረ ተንታኒ ፖለቲካ ዓብዱልካለቅ ዓብዱላህ። ‘‘ክልተኣዊ ርክበን ፈላማይ ፈተንኡ ሓሊፉ እዩ፤ ንድሕሪት ከም ዘይምለስ ከኣ የመልክት’’ ይብል፡፡ ‘‘ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ክልተ መገዲታት እያ ተተኣታቱ ዘላ፤ ቀዳማይ መገዲ ርክብ ናብ ንቡር ምምላስ ክኾን ከሎ እቲ ካልኣይ ድማ ፍልስጤማውያን ናይ ባዕሎም ሃገር ናይ ምውናን መሰሎም ምሕጋዝ እዩ" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክልቲአን ሃገራት ርክበን ንምምሕያሽ እንትውስና ዝተፈላለየ ዕላማታት ሒዘን እየን ነይረን፡፡ እታ ዓረባዊት ሃገር ቀዳማይ ድልየታ ጉዳይ ድሕነት ዝነበረ ኮይኑ እስራኤል ድማ ቁጠባዊ ምትሕብባርን በታ ዓረባዊት ሃገር ተቐባልነት ምርካብን ነይሮም፡፡ እቲ ኣብርሃም ኣኮርድ ተባሂሉ ዝፍለጥ ውዕል ምስ ተፈረመ ድማ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ምምሕዳር ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ መሸጣ 50 ኤፍ-35 ዝዓይነተን ነፈርቲ ውግእ ንሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣጽዲቑ፡፡ እዚ ድማ ወታሃደራዊ ዓቕማ ዘጠናኽር ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብቲ ዞባ ስትራተጂካዊ ጸብለልታ ክትረክብ ዘኽእላ እዩ፡፡ ብተወሳኺ ድሕሪ ምፍጻም እቲ ውዕል ክልቲአን ሃገራት ቁጠባዊ ምትሕብባረን ዓምቢቡን ብዙሓት ስምምዓት ንግዲ ተፈራሪመንን እየን፡፡


ካብ ዘስካሕክሕ ማእሰርቲ ስዑዲ ዝተመለሱ ስደተኛታት ከመይ ኣለዉ?

ጓል 39 ዓመት ዘውድነሽ በቀለ፡ ኣብ ጽባሕ 2013 ዓመት ኢትዮጵያ፡ ካብቶም ካብ ስዑዲ ናብ ኢትዮጵያ ዝተመለሱ 147 ህጻናትን ደቂ-ኣንስትዮን ስደተኛታት ሓንቲ እያ። ካብቶም ብኣሸሓት ዝቑጸሩ፡ ኣብ ዘስካሕክሕ ቤት ማእሰርትታት ስዑዲ ዘለዉ ስደተኛታት፡ ንሳን ካልኦት ውሑዳትን ንዓዶም ክምለሱ ምኽኣሎም ከም “ዕድል” እያ ትቖጽሮ። ሓጎሳ ክትቆጸጸር ከምዘይከኣለት’ውን እያ ትዛረብ። ከም ባህጋ ዋላ’ኳ ገንዘብ ኣይተዋህልል፡ ከም’ቲ ዝሓሰበቶ ዋላ’ኳ ንድኽነት ኣይትስዓር፤ ዋላ’ውን ጥራይ ኢዳ ንዓዳ ምምላሳ ክትሕሰስ ዝገበራ፡ ኣብ ማእሰርቲ ዘሕለፈቶ ናይ ሽድሽተ ወርሒ ጸበባ እዩ። “ኣምላኽ ይመስገን መሬት ዓደይ ረጊጸ፡ ንደቀይ’ውን ብህይወት ተመሊሰሎም” ትብል ሕንቕንቕ እናበለት። ኣብ’ቲ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ዝተዳጎንሉ ቤት-ማእሰርቲ “ብዙሓት ሓሚመን፡ ብዙሓት ተጸሊለን። ስነልቦናዊ ጸቕጢ ዝበጽሐን ኣለዋ። ብዘይሕጋዊ መገዲ፡ ዘይሕጋውያን ደላሎ እናወሰዱወን” ትብል። ዘውድነሽ፡ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመት ብሕጋዊ መገዲ እያ ናብ ስዑዲ ከይዳ። ኣብ’ዙ ዝነበራ ጻንሒት ግን ከምዝቶ ዘተስፈወቶ ርሁው ኣይነበረን። ካብ ብኣግኡ ጸገም ቋንቋ ኣጋጢሙዋ፤ ምስ ኣስራሕታ ክትረዳዳእ ኣይከኣለትን፡ ብገንኡ እያ ክትብደል ጀሚራ። ናይ ስራሕ ፍቓዳ ምስወደቐ’ውን ኣብ ስዑዲ ክትጸንሕ ዝመረጸት ዘውድነሽ ብዙሕ ጸገም እዩ ኣጋጢሙዋ። “ንእሽቶ ቆልዓ ኣብ ሰለፈይ ብኻራ ወጊኡኒ” ትብል። ኣብ መፋርቕ እቲ ዝሓለፈ ዓመት ድማ፡ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ተኻርየን ናብ ዝነብራሉ ገዛ ሓይልታት ጸጥታ ስዑዲ ብሃንደበት መጹወን። “ነብሰይ ተሓጺበ፡ ፒጃማ እየ ተኸዲነ ነይረ። ቅያር ክዳን እኳ ዘይሓዝኩ ሓፊሶም ወሲዶምና” ትብል። ኣብ’ቲ ዘውድነሽ ዝነበረትሉ ቤት ማእሰርቲ፡ ብዙሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ይፍጸም ምንባሩ፡ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት’ውን ገሊጾምዎ እዮም። መውቃዕቲ፡ ብሰንሰለት ምእሳር፡ ልዕሊ ዓቐን ምጽቕቓጥ ነይሩ። ዘውድነሽ ከምእትብሎ፡ እኹል ኣገልግሎት ሕክምና’ውን ኣይነበረን፤ ሕክምና ስኢና ዝሞተት ሓንቲ ስደተኛ ምንባራ’ውን ትዝክር። ስለ’ዚ ድማ እያ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ነፋሪት ምስተሳፈረት ሓጎሳ ልዕሊ ዓቐን ዝኾነ። ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስተመለሰት ድማ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ን 11 መዓልታት ኣብ ሓደ ዩንቨርሲቲ ክትውሸብ ግድን ነይሩ። ካብ’ቲ መወሸቢ ማእከል ምስወጸት፡ ንመጓዓዝያ ብር 250 ተዋሂብዋ እያ ተፋንያ። ድሕሪ ሓደ ወርሒ፡ ሕዚ’ውን ዘውድነሽ ድጋፍ ትጠልብ ኣላ። ስራሕ ክትረክብ ኣይከኣለትን። ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ እንዳ ኣዲኣ እያ ትነብር ዘላ። ምምሕዳር ናይ’ቲ እትነብረሉ ከባቢ፡ ሓገዝ ክግበረላ ምዃኑ’ኳ እንተሓበረላ፡ ዛጊድ ግን ዝጸወዓ ሰብ የለን። ናይ ባንኪ ሕሳብ ቁጽራ ክትህብ ተሓቲታ፤ ሂባ ነይራ። ሚኒስተር ድኤታ ጉዳያት ወጻኢ ፅዮን ተክሉ፡ ካብ ስደት ንዝተመለሱ ስደተኛታት ዝግበር ደገፍ ካብ እዋን ናብ እዋን እናተመሓየሸ እዩ መጺኡ በሃሊት እያ። “ብዛዕባ ስዑዲ ዓረብ እንተልዒልና፡ ካብ ጉንበት 2017 ኣትሒዙ ክሳብ መጋቢት 2020፡ ኣስታት 400 ሽሕ ስደተኛታት መሊስና ኢና” ትብል። እዚ ማለት ግን፡ እቶም ዝተመሉ ስደተኛታት ብቑጽሪ 400 ሽሕ እዮም ማለት ከምዘይኮነ ትገልጽ’ሞ “ሓሙሽተ ሻብ፡ ዓሰርተ ሻብ እናተመለሰ ዝተጉዓዘ ሰብ ትረክብ” ትብል። እቶም ስደተኛታት ምስተመለሱ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ “ማእከላይ ናይ ስነ-ልቦና ሕክምና ይግበረሎም እዩ” ትብል። ብዙሓት ስደተኛታት ምስ ስምብራቶም ከምዝነብሩ ኣብነት ክትከውን እትኽእል ገነት ታደለ እያ። ገነት ንኣስታት 11 ዓመት እያ ኣብ ስዑዲ ጸኒሓ። እተን ናይ መወዳእታ ሰለስተ ኣዋርሕ ድማ “ኣብ ዘስካሕክሕ ማእሰርቲ” እያ ኣሕሊፋተን። ኣብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝሓመመት ትዛረብ። “እግረይ ጨቢጡ ሒዙኒ’ሎ። ሕዚ ድማ ቆራር እዋን ስለዝኾነ” ትብል ካብ ስዑዲ ዓረብ ምስተመለሰት፡ ድሕሪ ሓደ ወርሒ ንቢቢሲ ክትዛረብ እንከላ። “እንኽደኖ ኣይነበረናን። ሓንቲ ኮበርታ ነይራ፤ ኣብ ስሚንቶ ኣብ ባይታ ኢና ንድቅስ ነይርና” ክትብል ኣብ’ቲ ቤት ማእሰርቲ ንዝነበረ ኩነታት ትገልጽ። ኣብ’ቲ ቤት ማእሰርቲ ኣስታት ዓሰርተ ክፍልታት ከምዝነበረ ትዝክር፤ ኣብ ሓደ ክፍሊ ኣስታት 60 ዝኾኑ ህጻናት ከምዝነበሩ እያ ትዛረብ። “ኣብ’ቲ ኣነ ዝነበርኩሉ ክፍሊ፡ ዓሰርተ ክልተ ህጻናት ነይሮም” ትብል። ምስተመለሰት ናብ ሕክምና እኳ እንተተመላለሰት፡ መሊኣ ግን ኣይሓወየትን። ገነት’ውን ከም መሓዛኣ ዘውድነሽ ካብ ማእከል መወሸቢ ንእሽቶ ቅርሺ ተዋሂባ ከምዝተፋነወት እያ ንቢቢሲ ገሊጻ። ድሕሪኡ ግን፡ መጽበዓ እምበር ብጭቡጥ ዝረኸበቶ ሓገዝ ከምዘየለ ትገልጽ። ዘውድነሽን ገነትን ተመሊሰን ንድደት ክኸዳ ኣይሓስባን፤ እኳ ደኣስ ሓገዝ ገንዘብ ወይ’ውን ናይ ሞያ ስልጠና ክወሃበን የተስፍዋ። ብዛዕባ መጻኢ ህይወተን ዝፈልጠኦ የብለንን፤ ብውሕዱ ግን ካብ’ቲ ዘስካሕክሕ ናይ ማእሰርቲ ህይወት ተናጊፈን፡ ኣብ እንዳ ወለደን ኣጽሊለን፡ ንግዚኡ ሩፍታ ረኺበን ኣለወን።


ስደት፡ ኢትዮጵያውያን ከምዝኾኑ ዝግመት 8 ስደተኛታት ኣብ ጥቓ ገምገም ባሕሪ ጂቡቲ ሞይቶም

ኣብ ገምገም ባሕሪ ጂቡቲ፡ ኢትዮጵያውያን ከምዝኾኑ ዝግመት 8 ስደተኛታት ከምዝሞቱን 12 ከምዝጠፍኡን ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ሰምሰርቲ (ኣስገርቲ ስደተኛታት) ነቶም ስደተኛታት ኣብ ጥቃ ገምገም ባሕሪ ጂቡቲ ካብ ጀልባ ኣገዲዶም ከውርድዎም ኣብ ዝፈተኑሉ እዋን እቲ ሞትን ምጥፋእን ከምዘጋጠመ እቲ ትካል ሓቢሩ'ሎ። ኣብታ ጀልባ ዝነበሩ ልዕሊ 30 ስደተኛታት ኢትዮጵያውያን ከምዝኾኑ ይግመት። ካብታ ኣብ ቅልውላው ዘላን ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ከቢድ ፈተናታት ዘሕልፉላን የመን ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንምምላስ ኣብ ጉዕዞ ከምዝነበሩ ድማ ተፈሊጡ። ወሃቢ ቓል ዓለም ለኸ ትካል ስደተኛታት ከምዝሓበሮ ካብቲ ሓደጋ ዝተረፉ ካልኦት 14 ስደተኛታት ኣብ የመን ሓገዝ ሕክምና ይረኽቡ ኣለዉ። ኣብ የመን ኣስታት 14,000 ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት መውጽኢ ስኢኖም ከምዝርከቡ ይግለጽ። ስዑዲ ነቶም ስደተኛታት ንለብዒ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ብዝብል ከምእትሰጎምን ናብ የመን ከምዝምለሱን ጸብጻበት የመልክቱ።


ኣከባቢ: ኤርትራ ነቲ ብስዑዲ ዓረብ ዝተወጠነ 'ሓምላይ ተበግሶ' ከምዝተጸንበረቶ ገሊጻ

ኤርትራ፡ ነቲ ስዑዲ ዓረብ ዘበገሰቶ 'ግሪኒንን ኢንሸቲቭ' ብዝብል ስም ዝፍለጥ ሓምላይ ተበግሶ ንኽትጽንበሮ ዝቐረበላ ዕድመ ከምዝተቐበለቶ ሚኒስተር ዜና ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂን ልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማንን ትማሊ ነቲ ፕሮጀክት ኣመልኪቶም ብተሌፎን ድሕሪ ዝገበርዎ ዘተ ኤርትራ ኣብቲ መደብ ክትሳተፍ ድልውነታ ምግላጻ ሚኒስተር የማነ ጠቒሱ። ንምዃኑ እዚ ስዑድያ ዝጀመረቶ ሓምላይ ተበግሶ እንታይ እዩ? እቲ መደብ ካብ ዝሓቖፎም መደባት ምጉዳል ልቀት ካርቦንን ዓቢ ናይ ምግራብ መደባትን ዘጠቓለለ ኮይኑ፡ ልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን ንመራሕቲ ቐጠር፡ ኵዌት፡ ባሕረይን፡ ኢራቕን ሱዳንን ኣብቲ ዞባዊ ምትካል ኣግራብ ክሳተፉ ዕድመ ከምዘቕረበሎም ንመንግስታዊ ትካል ፕረስ እታ ሃገር ብምጥቃስ ሮይተርስ ሓቢሩ። "እዚ ንማእከላይ ምብራቕ ዝሓቁፍ ፕሮጀክት ግሪኒንግ ኢንሸቲቭ፡ ነተን ኣብቲ ዞባ ዘለዋ ኩለን ሃገራት ንምስታፍ ዕላማ ዝገበረ ኮይኑ፡ 50 ቢልዮን ፈልስታት ንምትካል እዩ ወጢኑ ዘሎ፡ እዚ ኸኣ ካብ ዓለም ዝበዝሐ ምትካል ፈልሲ እዩ" ይብል እቲ መግስታዊ ኣገልግሎት ዜና። ልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ሃገሩ ንበይና 10 ቢልዮን ፈልሲ ንምትካል ተበጊሳ ከምዘላ ብምሕባር፡ እተን ዝተረፋ ሃገራት ነቲ ዝተረፈ 40 ቢልዮን ፈልስታት ተኺለን ብከላ ኣየር ኣብ ምጉዳል፡ ንመሬት ካብ ፍግረ መሬት ኣብ ምክልኻልን ልቀት ካርቦን ኣብ ምጉዳልን እጃመን ከበርክታ ጸዊዑ ኣሎ። እቲ መንግስታዊ ትካል ፕረስ (ኤስፒኤ) ከምዝበሎ: ጎኒ ጎኒ ምትካል ኣግራብ፡ ተተካኢ ጽዓት ምትእትታውን ምስፋሕን'ውን ኣካል እዚ ተሓንጺጹ ዘሎ ሓምላይ ተበግሶ እዩ።እዚ መደብ ኣካል ናይቲ ልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን ዝሓንጸጾ ራእይ 2030 ኮይኑ፡ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ነዳዲ ዝተሞርኮሰ ቁጠባኣ ንምቕያርን፡ ናብራ ሰባት ንምምሕያሽን ኢላ ዝተለመቶ ከምዝኾነ እዩ ዝእመን። እታ ብሰደድ ነዳዲ ሓንቲ ካብተን ኣብ ቅድሚት ዝስራዓ ሃገራት ዝኾነት ንግስነት ስዑዲ ዓረብ፡ ካብ ትማሊ ቀዳም ጀሚራ ነቲ ጎስጓስ ምትካል ኣግራብ ጀሚራቶ ኣላ። እንተኾነ፡ ኣብታ ዝበዝሐ ክፋል መሬታ ምድረ በዳ ዝኾነን ዋሕዲ ትሕተ ባይታኣዊ ማይ ዘለዋን ሃገር፡ እቲ መደብ ብኸመይ'ዩ ክትግበር ንዝብል ሕቶ ዝርዝራዊ ሓበሬታ ኣይተውሃበን ዘሎ።


ሕጽይቲ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ፡ ንወራሲ ዙፋን ልኡል ስዑዲ ዓረብ ከሲሳ

ሕጽይቲ ናይ'ቲ ብዘስካሕኽሕ መገዲ ዝተቐትለ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ‘ነቲ ቅትለት ክፍጸም ኣዚዙ እዩ’ ኣብ ልዕሊ ዝበለቶ ልኡል ወራሲ ዓራት ንግስነት ስዑዲ ዓረብ ክሲ መስሪታ። ካሾጊ ኣብ ኣመሪካ ዝነብርን ፍሉጥ ነቓፊ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብን ዝነበረ ኮይኑ፡ ብዙሕ ጊዜ ንዋሺንግተን ፖሰት ይጽሕፍ ነይሩ። ሕጽይቲ ናይ'ቲ ግዳይ ዝኾነት ሃቲች ቼንጊዝ፡  ከምኡ’ውን ካሾጊ ቅድሚ ምሟቱ ዘቖሞ ትካል ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ንልኡል እታ ሃገር ሞሓመድ ቢን ሰልማንን ካልኦት 20 ሰበ ስልጣን ናይ'ታ ሃገርን ከሲሶም። እቲ ወራሲ ዓራት ግን፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ስሙይ ጋዜጠኛ ናይ ቅትለት ትእዛዝ ኣየመሓላለፍኩን እዩ ዝብል። ካሾጊ ኣብ 2018፡ ኣብ ከተማ ኢስታንቡል ቱርኪ ኣብ ዝርከብ ኢምባሲ ስዑዲ ዓረብ ጉዳይ ከፈጽም ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ብዘስካሕኽሕ መገዲ ከም ዝተቐትለ ዝዝከር እዩ። እቲ ክሲ እንታይ እዩ ዝብል? እቲ ብሃቲች ቼንጊዝ ትማሊ ሰሉስ ዝተኸፍተ ክሲ ነቲ ዘጋጠመ ሰብኣዊን ገንዘባዊን ጉድኣት ካሕሳ ዝሓትትን፡ ገበነኛታት ናይ ኢዶም ክረኽቡ ዝጠልብን እዩ። ‘ዲሞክራሲ ፎር ዘ ኣረብ ዎርልድ ናው’ ብዝብል ዝፍለጥ፡ ካሾጊ ብህይወት እንተሎ ዘቖሞ ትካል ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ስርሑ ጠጠው ኢሉ ኣሎ ኢላ። እቲ ክሲ፡ እቲ ቅትለት ብልኡል ስዑዲ ዓረብ ላዕለዋይ ትእዛዝ ከምዝተፈጸመ እዩ ዝገልጽ። “ናይቲ ቅትለት ዕላማ ግልጺ እዩ ነይሩ። ካሾጊ ኣብ ኣመሪካ ኾይኑ ኣብ ዓረብ ዓለም ዲሞክራሲ ክዓስል ዝገብሮ ዝነበረ ቃልሲ ንምዕንቃፍ እዩ” ይብል እቲ ክሲ። ዋሺንግተን ፖስት ከም ዝጸብጸቦ፡ ጠበቓታት ናይ'ታ ሕጽይቱን እቲ ትካል ተጣበቒ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ናይዚ ክሲ ትኹረት፡ እቲ ልኡል ኣብ ቤት ፍርዲ ኣመሪካ ቀሪቡ ክሕተትን ብዛዕባ እቲ ቅትለት ዘረድኡ ዝተሰወሩ ሰነዳትን ክርከቡን ዘኽእል እዩ። ሃቲች ቼንጊዝ “ጀማል ካሾጊ ኣብ ኣመሪካ ዘይከኣል ነገር የለን ኢሉ ይኣምን ነይሩ። ኣነ ድማ ኣብ ናይ ኣመሪካ ስርዓት  ፍትሒ ሙሉእ እምነት ኣለኒ” ኢላ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ። ጀማል ኮሺጊ መን'ዩ ነይሩ? እቲ ኣብ ስደት ዝነብርን ንልኡል ሙሓመድ ቢን ሳልማን ዝነቅፍ ዝነበረን ካሾጊ፡ ቅድሚ ምቕታሉ ንጋዜጣ ዋሽንግቶን ፖስት ዓንቀጻት ዝጽሕፍ ዝነበረ’ዩ። ኣሰናዳኢ ጋዜጣ ኣል-ወጠን ዝነበረን፡ ንዓመታት ምስ'ቲ ንጉሳዊ ቤተ ሰብ ጥቡቕ ዝምድና ዝነበሮን ካሾጊ፡ ንገለ ሰበ ስልጣናት ስዑዲ ዓረብ ከም ኣማኻሪ ኮይኑ ሰሪሑ ኢዩ። ጸኒሑ ግን፡ ብዙሓት የዕሩኽቱ ከም ዝተኣስሩን፡ ኣብ ጋዜጣ ኣል-ሓያት ዘቕርቦ ዝነበረ ዓምዲ ምስተሰረዘን ኣብ ትዊተር ከይጽሕፍ መጠንቀቕታ ምስተዋህቦን፡ ሃገሩ ገዲፉ ናብ ኣሜሪካ ክስደድ ተገዲዱ’ዩ።


ስዑድያዊት ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላት ላውጀይን ኣል ሃቱል ልዕሊ ንልዕሊ ሓሙሽተ ዓመት ክትእሰር ተፈሪዳ

ስዑድያውያን ደቂ ኣንስትዮ መኪና ንኽመርሓ ክፍቀደለን ትካታዕ ዝነበረት ስዑድያዊት ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላት ንልዕሊ ሓሙሽተ ዓመታት ክትእሰር ተፈሪዳ። ጓል 31 ዓመት ላውጀይን ኣል ሃቱል ካብ ቅድሚ ክልተ ዓመትን መንፈቕን ጀሚራ ኣብ ትሕቲ ጽኑዕ ቤት ምእሰርቲ እያ ትርከብ። ንሳን ካልኦት ተጣበቕቲ መሰላትን፡ መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ምስ ናይ ግዳም ተጻባእቲ ትካላት ርክብ ኣለወን ብምባል ኣብ 2018 ከምዝኣሰረን ይፍለጥ። ዓለምለኻውያን ትካላት ምእሳር ናይተን ተጣበቕቲ ብምቅዋም ንኽፍተሓ ብተደጋጋሚ ክጽውዑ ጸኒሖም። እንተኾነ፡ ኣብታ ሃገር ንግብረሽበራዊ ገበናት ፍርዲ ክህብ ዝቖመ ፍሉይ ገበናዊ ቤት ፍርዲ፡ ብሰኑይ ኣብ ዝወዓሎ መጋባእያ ፡ንላውጀይን ኣል ሃቱል ንድሕነት ሃገር ኣብ ሓደጋ ኣእትያ ዝብል ዝርከቦ ክስታት ኣቕሪቡላ። በቲ ዝቐረበላ ክሲ ኸኣ ገበነኛ እያ ብምባል ንሓሙሽተ ዓመትን ሸሞንተ ወርሕን ክትእሰር ፈሪድዋ። ንሳን ስድራ ቤታን ነቲ ዝቐረበሎም ክሲ ነጺገሞ ኣለዉ። ካብዚ ብተወሳኺ ስድራኣ፡ ላውጀይን ኣል ሃቱል ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከላ ትሳቐ ነይራ እያ ኢሎም ንዘቕረብዎ ጥርዓን እቲ ቤት ፍርዲ ነጺግዎ። ላውጀይን ኣል ሃቱል፡ ደቂ ኣንስትዮ ስዑድያ መኪና ባዕለን ክመርሓ ቅድሚ ፍቓድ ምርካበን ኣብ ዝነበረ ሳምንታት እያ ኣብ 2018 ተኣሲራ። ንሳ፡ ካብ ቀንዲ ትፍለጠሉ ዝነበረት ቃልሲ ከኣ ስዑዳውያን ደቂ ኣንስትዮ ባዕለን መኪና ክመርሓ ክፍቀደለን ዝብል እዩ። ሰብ መዚ ስዑድ ዓረብ ግን ምእሳራ ምስቲ ንሳ እተካይዶ ዝነበረት ቃልሲ ምትሕሓዝ ከምዘይብሉ እዮም ዝሕብሩ። ላውጀይን ኣል ሃቱል፡ ምስ ተኣሰረት ንኣስታት ሰለስተ ኣዋርሕ ኣበይ ኣላ ኣብ ዘይትፍለጠሉ ቦታ ተኣሲራ ምነባራን፡ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ብኤለትሪክ ትሳቐ፡ ብኹርማጅ ትህረምን ጾታዊ መጥቃዕቲ ይብጽሓ ምንባሩን እዮም ስድራኣ ዝሕብሩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣይተሃረምኩን ኣይተሳቐኹን ኢላ እንተተዛሪባ ነጻ ከምትወጽእ ሕቶ ቀሪብላ ምንባሩ'ውን ስድራ ላውጀይን ኣል ሃቱል ይሕብሩ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ምእሳር ናይ ላውጀይን ኣል ሃቱል ዓለምለኻዊ ሕግታት ዘየማለአን ዝጠሓሰን ምዃኑ እዮም ዝማጎቱ። ኣምነስት ኢንተርናሽናል ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ጉዳይ ላውጀይን ኣል ሃቱል ናብ ፍሉይ ገበናዊ ቤት ፍርዲ ምሕላፉ ብምኹናን "ንጭካነን ግብዝናን ሰብ መዚ ስዑድ ዓረብ ዘቃልዕ'ዩ" ኢሉ ነይሩ። ጉዳይ ላውጀይን ኣል ሃቱል፡ ልዑል መሓመድ ቢን ሳልማን ኣብ ዓለም ዝጸነሖ ጽቡቕ ስም ካብ ዝደበነ ሓደ እዩ። መሓመድ ቢን ሳልማን ኣብታ ሃገር ለውጥታት ከተኣታቱ እየ ብምባል ካብ ዝወሰዶ ሓደ ስጉምቲ፡ ደቂ ኣንስትዮ መኪና ከይዝውራ ዝኸልክል ሕጊ ብምእላይ ስዑድያውያን ደቂ ኣንስትዮ መኪና ክመርሓ ዘፍቕድ ሕጊ ኣተኣታትዩ። እንተኾነ ኣብ ልዕሊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ብዝወስዶ ስጉምትታት ኸኣ ወትሩ ምስ ተነቐፈ እዩ። ምስቲ ኣብ ኢስታንቡል ኣብ ቤት ጽሕፈት ቆንስል ስዑድ ዓርብ ዝተቐተለ ውሩይ ጋዜጤኛ ጀማል ካሾጊ ተተሓሒዙ'ውን ስሙ ብጽቡቕ ኣይልዓልን እዩ።


ተሓላቒ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ስዑዲ፡ ሉጃን ኣል-ሃትሉል: ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሓ

ሉጃን ኣል-ሃትሉል እትበሃል ውርይቲ ተጣባቒት መሰል ደቂ ኣንስትዮ ስዑዲ ካብ ቤት ማእሰርቲ ከም እተፈትሐት ስድራ ሓቢሮም። ጓል 31 ዓመት ሚስ ሃትሉል፡ ደቂ ኣንስትዮ ስዑዲ መኪና ንክዝውራ ክፍቀደለን ኣለዎ ኣብ ዝብል ዓብዪ ኣበርክቶ ነይሩዋ። እቲ “እገዳ ምዝዋር መኪና” ቅድሚ ምልዓሉ ኣብ ዝነበረ ሒደት ሰሙናት ከኣ ኣብ 2018 እያ ተኣሲራ። ኣብ ታሕሳስ፡ ሓደ ቤት ፍርዲ፡ ንፖለቲካውን ህዝባውን ስርዓት ስዑዲ ክትቅይርን ክትጐድእን ብምፍታና ገበነኛ እያ ብምባል ንሽዱሽተ ዓመት ኣብ ጽኑዕ ሓለዋ ቤት ማእሰርቲ ኽትእሰር ፈሪዱዋ። እንተኾነ ሕጂ ድሕሪ ሓያል ዓለማዊ ጸቕጢ ድሕሪ ክልተ ዓመትን 10 ወርሕን ማእሰርቲ ተፈቲሓ። ስድራ ቤታ ግን፡ ገና "ሓራ ኣይኰነትን" ንሓሙሽተ ዓመት ካብ ስዑዲ ንኸይትወጽእ ተኸልኪላ ኣላ። ካልእ ብዙሕ ቀይድታት እውን ከጋጥማ እዩ ክብሉ ገሊጾም። ሊና እትበሃል ሓፍታ "ልውጃን ሓፍተይ ንገዛ መጺኣ" ክትብል ኣብ ትዊተር ብምጽሓፍ ሓፍታ ድሕሪ ናይ 1,001 መዓልቲ ማእሰርቲ ከም እተፈትሐት ንዓለም ኣበሲራ። ኣልያ ዝስማ ካልእ ሓብታ'ውን "ኣብ ህይወተይ፡ ሎሚ እታ ዝበለጸት መዓልቲ እያ" ክትብል ጽሒፋ። ሚስ ሃትሉል፡ ኣብ ግንቦት 2018፡ ምስ ብዙሓት ደቀንስትዮ ስዑዲ ዓረብ መኪና ንክዝውራ ክፍቀደለን ኣለዎ ዝበላ ተጣበቕቲ መሰል መሰልታ ድሕሪ ምእሳራ፡ ምልክት ጸቕጥን ዓፈናን ደቀንስትዮ ስዑዲ ዓረብ ኮይና። ስድራ ቤታ፡ ኣብ ፈለማ ሰለስተ ወርሒ ኣብ ትሕቲ ጽኑዕ ቀይዲ ከም ዝነበረትን ብኤለክትሪክ ከይተረፈ ከምእተመርመረትን ከምእተገርፈትን፡ ጸታዊ ምድሃል ከም ዘጋጠማን ተዛሪቦም። ሰበስልጣን ስዑዲ ከምዘይተገርፈትን ከምዘይተሳቐየትን እንተተዛሪባ ናጻ ከውጽኡዋ ከምዝኽእሉ ከምእተዛረቡዋ እውን ከሲሶም። መንግስቲ ስዑዲ ግን ነቲ ናይ ስቅያት ክሲ ነጺግዎ። ስድራኣ ግን ኣብዚ ቀረባ እዋን ይግባይ ንዝበሉዎ ብቤት ፍርዲ ከምዝተነጽገ ሓቢሮም። ሰበ-ስልጣን ስዑዲ ሃትሎል ምስ ናይ ወጻኢ ዲፕሎማሰኛታት፡ መራኸቢ ብዙሃንን ወጻእን ርክብ ከምዝነበራ እዮም ዝኸሱዋ። ናይ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣማኻሪ ሃገራዊ ጸጥታ ጃክ ሱሊቫን ሚስ ሃትሉኦ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምፍትሓ ብሓጐስ ተቐቢልዎ "ጽቡቕ ነገር’ዩ" ክብል ከኣ ገሊጽዎ።


ሙስጠፋ ኣል-ዳርዊሽ፡ ትሕቲ ዕደመ እንከሎ ብዝፈጸሞ ገበን ብሞት ዝተቐጽዐ ስዑድያዊ

ሙስጣፋ ኣል ዳርዊሽ ወዲ 17 ዓመት እንከሎ ብዝፈጸሞ ገበን መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ብሞት ከምዝቐጽዖ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ገሊጾም። መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ዋላ እኳ ኣብ ትሕቲ ዕድመ ኮይንካ ዝተፈጸመ ገበን ብሞት ከምዘይየቕጽዕ እንተኣወጀ፡ ብተግባር ግን ከምዘየቋረጾ’ዮም እቶም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዝገልጹ። ሙስጣፋ ሓሸም ኣል-ዳርዊሽ ምስ ንመንግስቲ ምቅዋም ብዝተሓሓዝ ክሲ’ዩ ኣብ 2015 ኣብ ቀይዲ ኣትዩ። መንግስቲ ስዑድ ዓረብ፡ ሙስጣፋ ሓሸም ኣል-ዳርዊሽ ሓንቲ ጉጅለ ናይ ሽበራ ብምምስራት ብብረት ዝተሰነየ ኣድማ ንምክያድ ይውድብ ነይሩ ዝብል ክሲ እዩ ኣቕሪብሉ። እቶም ተጠባቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ግን እቲ መስርሕ ፍርዲ ቅኑዕ ኣይነበረን ብምባል እቲ ናይ ሞት ፍርዲ ከይፍጸም ብተሪር’ዮም ክጽውዑ ጸኒሖም። ኣምነስት ኢንተርናሽናልን ናይ ሞት መቕጻዕቲ ዝቃወም ረፕሪቭ ዝተብሃለ ትካል ተጠባቒ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ሙስጣፋ ሓሸም ኣል-ዳርዊሽ ማህረምቲ ምስ በዝሖ ነቲ ተግባር እወ ፈጺመዮ እየ ኢሉ ከምዝኣመነ ምግላጹ ከም መርትዖ ሒዞም መስርሕ ፍርዱ ብነጻ ኣካል ክርአ ብተደጋጋሚ ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። ሙስጣፋ ሓሸም ኣል-ዳርዊሽ ኣብዚ ሕጂ እዋን ዋላ እኳ ወዲ 26 ዓመት እንተኾነ እቲ ዝቐረበሉ ክሲ ወዲ 17 ዓመትን ትሕቲኡን እነከሎ ስለዝፈጸሞ፡ መሰል ትሕቲ ዕድመ ክኽበረሉ ንመንግስቲ ስዑድ ዓረብ ብተደጋጋሚ እኳ እንተሓተቱ፡ መንግሰቲ ስዑድ ዓረብ ግን ዝኾነ መልሲ ኣይሃበን። ሮይተርስ ብወገኑ ሙስጣፋ ‘ብምንዓብ: ጸጥታ ምዝራግን ባእሲ ምልዓልን’ ዝብል ክሲ’ውን ተመስሪትዎ ምንባሩ ገሊጹ። ሙስጣፋ ካብ 2011 ክሳብ 2012 ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣብ ልዕሊ 10 ዕግርግራት ከምዝተተሳተፈ ኣብ ልዕሊ ናይ ጸጥታ ኣካላት ሓውሲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመን ዘርኢ ናይ ስእሊ መርትዖታት እዩ ቀሪብሉ። ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ስዑድ ዓረብ ሙስጣፋ ንሓደ ኣባል ጸጥታ ፈተነ ቅትለት ከምዘካየደሉ ምጥቃሱ ማዕከናት ዜና ይሕብራ፡ ቤት ግርዲ ብወገኑ እቲ ፈተነ ቅትለት ኣበይን ንመንን ከምዝተፈጸመ ዝኾነ መርትዖ ከምዘይቐረበሉ ምሕባሩ ሮይተርስ ገሊጹ ኣሎ። ቤተ ሰብ ሙስጣፋ ሓሸም ኣል ዳርዊሽ እቲ ፍርዲ ከምዝተፈጸመ ኣብ ኢንተርነት ከምዝርኣይዎን ካብ ውላዶም ዝኾነ ናይ ፋንዋ ቃል ክሰምዑ ዕድል ከምዘይተውሃቦምን እዩ ረፕሪቭ ዝተብሃለ ትካል ተጠባቒ ሰብኣዊ መሰላት ዝገልጽ። ቤተ ሰብ ሙስጣፋ  “መንግስቲ ከመይ ገይሩ ንሓደ ህጻን ኣብ ሞባይሉ ረኺበዩ ብዝበሎ ስእሊ ብሞት ይቐጽዕ” ምባሎም ረፕሪቭ ኣብ ገጻቱ ሓቲምዎ ኣሎ፡ ብምስዓብ “ካብታ ዝተኣሰረላ እዋን ጀሚሩ መላእ ስድራ ኣብ ቃንዛ እዩ ዘሎ፡ ዝኾነ ካብ ቃሉ ዝሰማዕናዩ ነገር የለን፡ ብህይወት ዘለዉ ሬሳታት ኢና ኮይና ዘለና” ኢሎም። ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳይ ስዑድ ዓርብ ንማዕከን ዜና ኤስፒኤ ከም ዝሓበሮ መስርሕ ፍጻመ ፍርዲ ናይ ሙስጣፋ ሓሸም ኣል ዳርዊሽ፡  ኣብ ከተማ ዳማም ከምዝተኻየደ ሓቢሩ። ሰብ መዚ ስዑድ ዓረብ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ብትሕቲ ዕድመ ዝፍጸም ዝኾነ ዓይነት ገበን ብሞት ከምዘይቀጽዑን እንተነወሐ ን10 ዓመታት ጥራይ ከምዝኣስርዎምን ምሕባሮም ዝዝከር እዩ። ኣምነስት ኢንተርናሽናልን ናይ ሞት መቕጻዕቲ ዝቃወም ረፕሪቭ ዝተብሃለ ተጠባቒ ሰብኣዊ መሰላትን መስርሕ ፍርዲ  ሙስጣፋ ሓሸም ኣል ዳርዊሽ በዚ ሓዲሽ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተመሓየሸ ሕጊ ክርአ’ዮም ክጽውዑ ጸኒሖም፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ዓባይ  ብርጣንያ ዶሞኒክ ራብ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ ስዑድ ዓረብ ኣብ ዝገበሮ ምብጻሕ ንጉዳይ ምምሕያሻት ሕገ ፍትሒ ስዑድ ዓረብ ኣመልኪቱ ምስ ሰብ መዚ ስዑድ ዓረብ ከምዝተዘራረበ ተገሊጹ ነይሩ እዩ። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ስዑድ ዓረብ ኣብ ዝውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ኣብ ዓመተ 2020 ኣብ መጠን ናይ ሞት መቅጻዕቲ ዓቢ ምጉዳል ከምዘርኣየ እዩ ገሊጹ። እንተኾነ፡ ትካል ተጠባቒ ሰብኣዊ መሰላት ሪፕሪቭ ኣብ ወርሒ ሰነ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ኣብ ፍርቂ ናይ 2021 ልዕሊ ኣቲ ኣብ መላእ 2020 ዝተፈጸመ ናይ ሞት መቅጻዕቲ ከምዘካየደ  ገሊጹ።


ኣብ ስዑድ ዓረብ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ንምምላስ ጻዕሪ ይግበር ኣሎ ተባሂሉ

ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ኢትጵያውያን ስደኛታት ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ናብ ሃገሮም ንምምላስ ጻዕሪ ይግበር ከም ዘሎ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍሊጡ፡፡ ወሃቢ ቃል እቲ ሚኒስትሪ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ጉዳእ ኣብ ስዑዲ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን "ኣብ ሓጺር እዋን፡ እንተተኻኢሉ ኣብ ክልተ ሰሙን’’ መልሲ ክረክብ ከም ዝኽእል ተዛሪቡ፡፡ ንሱ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ንምምላስ፡ ምስ ሰበስልጣን እታ ሃገር ዝዘራረብ ኮሚቴ ተጣይሱ ናብታ ሃገር ከም ዘምረሐ ገሊጹ፡፡ ኣምባሳደር ዲና፡ ብዛዕባ እቲ ኣብዚ ሰሙን ዝተኻየደ መረጻ ዝምልከት ‘‘ህዝቢ ኢትዮጵያ ነቲ መረጻ ብሰላማዊ መንገዲ ብምክያድ’’ ጸገም ክፈጥሩ ናይ ዝደልዩ ሓይልታት ተንኮል ኣፍሺሉ እዩ ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ ነቲ መረጻ ዝተዓዘቡ ኣካላት ቅድሚ መረጻን ኣብ እዋን መረጻን ዝተዓዘብዎም ነገራት እቲ መረጻ ተኣማኒ ከም ዝነበረ ዘርእይ ከም ዝኾነ መስኪሮም ኢሉ፡፡ ጉጅለ ተዓዛቢ መረጻ ሕብረት ኣፍሪቃ እውን፡ እቲ መረጻ ተኣማንን ሰላማውን ከም ዝነበረ ምግላጹ ጠቒሱ፡፡ ብኻልእ ወገን "ኣብ ትግራይ ከም ብሓድሽ ዝጀመረ ኲናት የለን’’ ዝበለ ወሃቢ እቲ ወሃቢ ቃል "መንግስቲ ኢትዮጵያ ንጹሃት ዒላማ ኣይገብርን’’ ብምባል ነቲ ኣብዚ ሰሙን ብመሰኻኽር ዓይንን ምስልታትን ተሰንዩ ዝቐርብ ዘሎ ክሲ ኣብ ማእከል ዕዳጋ ቶጎጋ ንጹሃት ዒላማ ዝገበረ ደብዳብ ነፈርቲ ነጺጉ፡፡ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ሓያል ኲናት ከም ዘሎ ነበርቲ ዝፈላለያ ከተማታት ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም፡፡ ኣብ ሰሙናዊ ጉዳያት መግለጺ ዝሃባ ኣምባሳደር ዲና ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣኼባ ክጽውዕ ሱዳን ደብዳበ ምጽሓፋ ብዝምልከት "ሕብረት ኣፍሪቃ እንታይ ገይሩኩም? ንምንታይ ስግር ባሕሪ ትኸዱ? እዩ መልስና’’ ኢሉ፡፡ ቤት ጽሕፈት ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን፡ እቲ ግድብ ኣብ ህይወት ሚልዮናት ከስዕቦ ዝኽእል ጸቕጢ ንምዝታይ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ህጹጽ ኣኼባ ክጽውዕ ሓቲቱ ነይሩ፡፡ ኣምባሳደር ዲና ግና "እቲ ሕቶ ግቡእ ዘይኮነን ንጻዕሪ ሕብረት ኣፍሪቃ ክብሪ ዘይህብን እዩ" ክብል ተቓዊሙዎ፡፡ ብተወሳኺ ሱዳን ኣብ ግዝኣት ኣብዬ ኣብ ምኽባር ሰላም ዝተዋፈረ ሰራዊት ኢትዮጵያ ክወጽእ ዘቕረበቶ ሕቶ ብዝምልከት ድማ፡ ኣኽባሪ ሰላም ናይ ምእታውን ምውጻእን ጉዳይ ሓላፍነት ውድብ ሕቡራት መንግስታት እምበር ናይ ካልእ ከም ዘይኮነ ዝሕብር መልሲ ሂቡ፡፡ ኣብዚ ሰሙን ሱዳን ዓቀብቲ ሰላም ኢትዮጵያ ካብ ኣቢዬ ክወጽኡ ከም እትደሊ ኣፍሊጣ ነይራ።


ሞሮኮ ምስ እስራኤል ‘ታሪኻዊ’ ዝተባህለ ዲፕሎማስያዊ ስምምዕ ከቲማ

ሞሮኮ፡ ብሞንጎኝነት ኣመሪካ ምስ እስራኤል ዘለዋ ርክብ ከተመሓይሽ ተሰማሚዓ። በዚ መሰረት ሞሮኮ፡ ኣብ ዝርዝር እተን ምስ እስራኤል ዘለወን ዝምድና ዘማሓይሻ ዘለዋ ማሕበር ሃገራት ዓረብ ኣትያ። ከም ኣካል እቲ ስምምዕ፡ ኣመሪካ ነቲ ሞሮኮ ኣብ ምዕራብ ሰሃራ ይግብኣኒ እዩ ትብሎ ቦታ ኣፍልጦ ሂባቶ ኣላ። እቲ ቦታ ንሞሮኮን ብኣልጀርያ ዝድገፉ ናጽነት ዝጠልቡ ግንባር ፖልሳርያን ዘሰሓሕብ ቦታ ኮይኑ ኣመሪካ ከም ዋንነት ሞሮኮ ኣፍልጦ ሂባቶ ዘላ። ሃገረ ሞሮኮ ካብ ማሕበር ሃገራት ዓረብ ንሕቡራት ኢማራት ዓረብ፣ ባሕረይን ሱዳንን ስዒባ ምስ እስራኤል ክትሰማማዕ ዝኸኣለት ራብዓይቲ ሃገር ክትከውን ክኢላ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብን እስራኤልን ኣብ ወርሒ ነሓሰ ርክበን ናብ ንቡር ክመልሳ ምስ ተሰማማዓ ካልኦት ማሕበር ሃገራት ዓረብ’ውን በብቁሩን ምስ እስራኤል ዘለወን ርክብ ኣብ ምምላስ ይርከባ። ብሓፈሻ ካብ ማሕበር ሃገራት ዓረብ፡ ግብጺ፣ ዮርዳኖስ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፣ ባሕረይ፣ ሱዳንን ሞሮኮን’የን ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ዘለወን። እቲ ስምምዕ እንታይ’ዩ ዝብል? ንስምምዕ ሞሮኮን እስራኤልን፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ’ዩ ብመንግዲ ትዊተር ብሓሙስ ንዓለም ኣበሲርዋ። "ካልእ ታሪኻዊ ክስተት፤ እተን ክልተ የዕሩኽትና፡ እስራኤልን ንግስነት ሞሮኮን ዲፕሎማስያዊ ርክባት ክጅምራ ተሰማሚዐን” ዝብል ዝርከቦ ጽሑፍ ኣስፊሩ። ዋይት ሃውስ ኣብ ዘውጽኢ መግለጺ’ውን፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕን ንጉስ ሞሮኮ መሓመድ ሻዱሻይን ብዝገበርዎ ዘተ “ሞሮኮ ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ክትጅምር ከምኡ’ውን ርግኣት ናይቲ ዞባ ናብ ንቡር ንምምላስ  ምስ እስራኤል ቁጠባውን ባህላውን ምትሕግጋዝ ንኽትገብር ተሰማሚዓ” ኢሉ። ክልቲአን ሃገራት፡ ነቲ ኣብ 2000 ዝዓጸወኦ ኣብ ቱልኣቪቭን ራባትን ዝነበረ ቤት ጽሕፈት ወኪላተን ዳግማይ ክኸፍተኦ’ውን ተሳማሚዓን ኣለዋ። ካብዚ ብተወሳኺ ካብ እስራኤል ናብ ሞሮኮ ቀጥታዊ ናይ ኣየር በረራ ክህሉ እዩ። ቀዳማይ ሚኒሰትር እስራኤል ቤንጃሚን ኔታንያሁ ነቲ ስምምዕ ‘ታሪኻዊ’ ኢሉ ገሊጽዎ። ኣብቲ ብቴሌቪዥን ዝሃቦ መግለጺ፡ ንንጉስ ሞሮኮ ብምምስጋን፡ ሞሮኮን እስራኤል ኣብቲ ዘመናዊ እዋን ኢሉ ዝገለጾ ግዜ ዝንኣድ ርክብ ከምዝነበረን ገሊጹ። ኣብ ሞሮኮ’ውን ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ኣብ ዘውጽኢ መግልጺ፡ ንጉስ እታ ሃገር ምስ ዶናልድ ትራምፕ ድሕሪ ምዝታይ ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ክጅመር ከም ዝተሰማመዐ ገሊጹ። ግብጺ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ባሕረይንን’ውን ንስምምዕ ናይ ሞሮኮን እስራኤል ብሓጎስ ከም ዝተቐበለኦ ዝገልጽ መግለጺ ከውጽኣ እንከለዋ ሰብ መዚ ፍልስጤም ግን ነቲ ስምምዕ ኮኒነሞ። ሰብ መዚ ፍልስጤም፡ ንኹሉ እቲ ሃገራት ኣዕራብ ምስ እስራኤል ዝገብረኦ ዘለዋ ስምምዓት፡ ‘እስራኤል ኣብ መሬትና ዝገበረቶ ጎበጣ ኣፍልጦ ምሃብ እዩ' ብምባል ክኹንንዎ ጸኒሖም’ዮም። ንጉስ ሞሮኮ ድሕሪ እቲ ስምምዕ “ሞሮኮ ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ንኽትገብር ምስምማዓ፡ ነቲ ሕቶ ፍልስጤማውያን ንክንፈትሕ ክንገብሮ ዝጸናሕና ተበጉሶታት ብዝኾነ መንገዲ ዝዕንቅፍ ኣይኮነን” ኢሉ። እቲ ንጉስ ብምስዓብ፡ ንመሓመድ ዓባስ “ንመሰል ህዝብ ፍልስጤም ዝገብሮ ዘሎ ቃልሲ ዘለና ደገፍ ኣይከነቋርጾን ኢና” ብምባል እስራኤልን ፍልስጤምን ጉዳያተን ብክልትኣዊ ዘተ ንኽፈትሓ ደጋጊሙ ከም ዝጽዕር ሓቢሩ። ከም ኣካል እቲ ስምምዕ ኣመሪካ’ውን ነቲ ሞሮኮ ኣብ ምዕራብ ሰሃራ ይግብኣኒ እዩ ትብሎ ቦታ ኣፍልጦ ክትህቦ እያ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ምስ ንጉስ ሞሮኮ ኣብ ዝገበሮ ናይ ቴሌፎን ዝርርብ፡ እቲ ሞሮኮ ይግብኣኒ እዩ ትብሎ ኣብ ምዕራብ ሰሃራ ዝርከብ ቦታ ኣመሪካ ናይ ሞሮኮ እዩ ኢላ ከም ትኣምን መግለጺ ዋይት ሃውስ ይሕብር። እቲ ቦታ ቅድም ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ስጳኛ ዝነበረ ኮይኑ ኣብ 1975 እዩ ምስ ሞሮኮ ተሓዊሱ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ድማ በቶም ብግንባር ፖልሲናርዩ ዝምርሑ ደቀባት ሰሃራዊን መንግስቲ ሞሮኮን ናይ ይግብኣኒ እዩ ምስሕሓባት ጸኒሑ። ሞሮኮ ነቲ ቦታ ግዝኣተይ እዩ ክትብሎ እንከላ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ግን ንምዕራብ ሰሃራ ከም ልኡላዊት ሃገር እዩ ዝቆጽራ። ብግንባር ፖልሲናርዩ ዝምርሑ ደቀባት ሰሃራዊን ን16 ዓመታት ወተሃደራዊ ቃልሲ ድሕሪ ምክያድ ኣብ 1991 ብሞንጎኝነት ሕቡራት ሃገራት ረፈረንደም ክገብሩ ብምስምማዕ ኩናት ደው ኣቢሎም፡ እቲ ረፈረንደም ግን ክሳብ ሕጂ ክካየድ ኣይክኣለን። ድሕሪ ስምምዕ ሞሮኮን እስራኤልን ወኪል ግንባር ፖሊሳርዩ ሲዲ ዑመር ኣብ ሕቡራት ሃገራት ጉዳይ ሞሮኮን ምዕራብ ሰሃራን ብዓለምለኻዊ ሕጋጋትን ሕግታት ሕቡራት ሃገራትን ክፍታሕ ጸዊዑ ኣሎ። ሲዲ ዑመር ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጽሓፎ “እዚ ስጉምቲ እዚ ስርዓት ሞሮኮ ነቲ ኣብ ምዕራብ ሰሃራ ብዘይሕጋዊ ዝጎበጦ መሬት ንዘይምፍታሕ መንፈሱ’ውን ክሸይጥ ድሉው ምህላው ዘርኢ’ዩ” ኢሉ።


ኣብ ስዑድ ዓረብ ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ንስነ ኣእምሮኣዊ ጸገማት ከምዝተቓልዑ ገሊጾም

ኣብ ስዑድ ዓረብ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ብፖሊስ እናተሃደኑ ይእሰሩ ከምዘለዉ ንቢቢሲ ተዛሪቦም፡፡ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝጸንሑ ካልኦት ኢትዮጵያውያን ድማ፡ መንግስቲ ናብ ሃገሮም ክመልሶም ስለዘይከኣለ፡ ገሊኦም ብጭንቀት ንሕማምን ስነ ኣእምሮኣዊ ጸገማትን ከምዝተቓልዑ ገሊጾም፡፡ ኣብ ስዑድ ዓረብ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኢትዮጵያን ኣምባሳደርን ሌንጮ ባቲ ምስ ሓለፍቲ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ርክብ ክልቲአን ሃገራትን ኣብታ ሃገር ዘለዉ ስደተኛታትን ኣመልኪቶም ብኣቆጻጽራ ግእዝ ሰንበት 6 ሰነ 2013 ከምዝተዘራረቡ፡ እቲ ኤምባሲ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ሓቢሩ ኣሎ፡፡ ኣብቲ ዘተ ብዛዕባ ኣብ ቤት ማአስርቲ ዝርከቡ፣ መንበሪ ፍቓዶም ግዘ ዝሓለፎን ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብታ ሃገር ዝኣተዉን ኢትዮጵያውያን ከምዝተዘራረቡን ነቲ ጉዳይ ፍታሕ ንምሃብ ብሓባር ይሰርሑ ከምዘለዉን እቲ ሓበሬታ ኣመልኪቱ፡፡ መንእሰይ ነሚድ ዑስማን፡ ሹመሲ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ቤት ማእሰርቲ ጅዳ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተኣሲሩ፡፡ ንሱ ይሰርሐሉ ካብ ዝነበረ ከተማ ርያድ ተታሒዙ፡ ኣብ ገጠር ከባቢ ሪያድ ንሓሙሽተ ወርሒ ምስተኣሰረ ናብቲ ሕዚ ዝርከበሉ ቤት ማአሰርቲ ጅዳ ከምዝተዛወረ ይገልጽ፡፡ ኣብ ጅዳ ምስተኣሰሩ ዋላ‘ኳ ናብ ኢትዮጵየ ክምለሱ ድልየት እንተነበሮም፡ ዝሓተና ናይ መንግስቲ ኣካል ግን ኣይረኸብናን ይብል፡፡ ‘‘ቅድሚ ሕዚ ካብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ዘዛርበና ሰብ እንተረኸብና ኢልና ንሰለስተ መዓልትን ልዕሊኡን ናይ ምግቢ ምሕሳም ኣድማ ጌርና ነይርና፡፡ ኮይኑ ግና ‘ግደፉዎም፤ ኣብኡ ይኹኑ’ ዝብል መልሲ ከምዝሃቡ ፖሊስ ነጊሮምና’’ ይብል፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰሙናዊ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ይመልስ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ፡፡ እዚ መንእሰይ ግና ‘‘ ከምቲ እንሰምዖ ዜና እንተኾይኑ መንግስቲ ዝበዝሕ ኣብ ርያድ ካብ ዝርከቡ እዩ ናብ ሃገር ዝመልስ ዘሎ፡፡ ንሕና ድማ ዝተፈላለየ ሕማማት ንዘለዎም ይመልስ ከምዘሎ ኢና ንሰምዕ፡፡ ካብዚ ወጻኢ ግን ካበይ ይወስድ ከምዘሎ ኣይርደአናን’’ ብምባል ቅረትኡ ይገልጽ፡፡ ‘‘ ኣብዚ ኣብ ጅዳ ዘለና ንግለል ኢና፡፡ ኣብዚ ኣነ ዘለኹዎ ቤት ማአሰርቲ ብውሑድ 30 ሽሕ ኣለና፤ ኣብታ ዘለኹዋ ክፍሊ ድማ ልዕሊ 100 ሰባት ብሓደ ንነብር፡፡’’ ካልእ ቢቢሲ ዘዘራረቦ መሓመድ ኑር ያሲን ብወገኑ፡ ኣብ ከተማ ጅዳ ኣካላት ጸጥታ ንዜጋታት ኢትዮጵያ እናኣረዩ ይኣስሩዎም ከምዘለዉ ይገልጽ፡፡ ብፍላይ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን እቲ ግፋ እናሓየለ ከምዝመጸ ዝገልጽ መሓመድ፡ ኣብታ መዓልቲ ልዕሊ 500 ዝኾኑ ኢትጵያውያን ከምዝተትሓዙ ይፈልጥ እየ ኢሉ፡፡ ‘‘ነቶም ዝሓዞዎም ልዕሊ 500 ዝኾኑ ኢትዮጵያውያን ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣይወሰዱዎምን፡፡ ኣብ ሓደ ቀጽሪ እዮም ኣቐሚጦምዎም፡፡ ንኢትዮጵያውያን ጥራሕ እዮም ዝደልዩ፡፡ ጥፍኣት ዝፈጸመ ካልእ ኣካል እኳ እንተኾነ እናተደለየ ዝእሰር ዘሎ ግን ናይ ኢትዮጵያ ዜጋ ጥራሕ እዩ’’ ይብል፡፡ ‘‘ ሰብ ኣብ ከተማ ክዛወር ኣይኽእልን፤ ሽዱሽተ መዓልቲ ኮይኑ ኣሎ፡፡ ውጽእ ኢልና ምግቢ ክንገዝእ ኣይንኽእልን፡፡ ኣነኳ ሕዚ ተሓቢአ እየ ዘለኹ፡፡’’ ብተወሳኺ ኣካላት ጸጥታ እታ ሃገር ንኢትዮጵያውያን እንትሕዙ ‘‘ከም ሰብ ዘይኮነስ ከም እንስሳ እዮም ዝወቕዑ’’ ክብል የረድእ መሓመድ፡፡ አቶም ዝተትሓዙ ክሳብ ሕዚ ኣብ ሓደ ቀጽሪ ከምዘለዉን ናብ ቤት ማእሰርቲ ሺሙሲ ከምዘይወሰድዎምን እውን ይሕብር፡፡ መንእሰይ ነሚድ፡ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ እኹል ኣየር ስለዘይረኽቡ ንዝተፈላለዩ ሕማማት ይቃልዑ ከምዘለዉ ብምግላጽ ሕክምናዊ ኣገልግሎት እውን ከምዘይረኽቡ ይዛረብ፡፡ ‘‘ዝሓመመ ሰብ ካብ ክፍልና ኣውጽኡልና እንተበልና እውን እሺ ኣይብሉን፡፡ ኮይኑ ግና  ይገርፉናን ይቕጥቅጡናን፡፡ ብመግረፍትን ካልኦት ጉድኣታትን ኣእምሮኦም ዝሰሓቱ (ዝዓበዱ) ኣለዉ፡፡ ኣብዚ’ኳ ምሳይ ብውሑድ ኣርባዕተ ሰባት ኣእምሮኦም ስሒቶም ኣለዉ፡፡ ሕቶ እዞም መናእሰይ ናብ ዓዶም ክምለሱ እዩ፤ ሓደሽቲ እውን ይተሓዙ ኣለዉ፡፡ ቅድሚ ሐዚ ዝተኣሰሩ እውን ናብ ዓዶም ይምለሱ የለዉን’’ ብምባል ገሊጹ፡፡ ኣብ ርያድ ቅድሚ ኣርባዕተ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝተኣሰሩ ናብ ሃገሮም ይውሰዱ ከምዘለዉ ዝገልጽ እዚ መንእሰይ፡ ኣብ ጅዳ ንነዊሕ እዋን ዝተኣሰሩ ግን ከምዝተረስዑን እዚ ድማ ከምዘሕዘኖን ይዛረብ፡፡ ‘‘መንግስቲ ክገልጽ እንከሎ ‘መንግስቲ ስዑድ ዓረብ ኣብ መጽንሒ ቦታ ዘጽነሖም’ እዩ ዝብል፡፡ ንሕና ግን ኣብ መጽንሒ ዘይኮነስ ንወዲ ሰብ ዘይሙቸን ክብሪ ኣብዘይብሉን ውሽጢ ገዛ ተዳጒንና ኢና ዘለና’’ ይብል፡፡ ቅድሚ ሕዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ስዑድ ዓረብ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘለዉን ናብ ሃገሮም ክምለሱ ዝደልዩን ኢትዮጵያውያን፡ በቢሰሙኑ ናብ ሃገሮም ይመልስ ከምዘሎ ይገልጽ ነይሩ፡፡ በዚ ድማ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ናብ ሃገሮም ተመሊሶም እዮም፡፡ ዋላኳ ብዛዕባ እቲ ኣድልዎ ይፍጸመና እዩ ዝብል ክሲ እቶም ስደተኛታት ዝተባህለ ነገር እንተዘየለ፡ መንግስቲ ኢትጵያ ምስ መንግስቲ ስዑዲ ሓቢሩ ይሰርሕ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ፡፡ ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ስዑድ ዓረብ ኣምባሳደርን ሌንጮ ባቲ፡ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣመልኪቱ ምስ ዝምልከቶም ሰበስልጣን ስዑዲ ከምዝተዘራረበ እቲ ኤምባሲ ገሊጹ እዩ፡፡ ኣብቲ ጉዳይ ስደተኛታት ኣመልኪቶም ዘካየድዎ ዘተ፡ ናብ ሃገሮም ክምለሱ ዝደልዩ ኢትዮጵያውያን፡ ብዘይ ቅጽዓት ገንዘብን ማእሰርትን ናብ ሃገሮም ምምላስ ኣብ ዝከኣለሉ ኩነታት ከምዝተዘራረቡ ሓበሬታ እቲ ኤምባሲ የመልክት፡፡ ብተወሳኺ ብዛዕባ እቶም ኣብ ቀረባ እዋን ፖሊስ ገፊፉ ዝኣሰሮምን ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላትን ብዝርዝር ከምዝተዛተዩን ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ብጥንቃቐን ትዕግስትን ክጽበዩን እቲ ኣብ ርያድ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ገሊጹ ኣሎ፡፡


ልኡል ካሊፋ፡ ኣብ ዓለም ዝነውሐ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ቀዳማይ ሚኒስተር ሞይቱ

ኣብ ዓለም እቲ ዝነውሐ ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ቀዳማይ ሚኒስተር ልኡል ካሊፋ ቢን ሳልማን ኣል ካሊፋ ኣብ 84 ዓመቱ ሞይቱ። ድሕሪ ናጽነት ባሕሬን ኣብ 1971 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ናብ ስልጣን ዝመጽአ ልኡል ካሊፋ፡ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ሕክምና ክንክን ክግበረሉ ከም ዝጸንሐ ማዕከን ዜና እታ ሃገር ሓቢሩ። ልኡል ካሊፋ፡ ኣኩኡ ንንጉስ ማማድ ኮይኑ፡ ኣብቲ ንጉሳዊ ስድራቤት ሓያል ተራ ከም ዝነበሮ ይዝረብ። ኣብ 2011 ቀውዒ ዓረብ ኣብ ዝተበገሰሉ እዋን፡ ዴሞክራሲ ዝጠልቡ ተቓወምቲ ልኡል ካሊፋ ካብ ስልጣኑ ክእለ ጠሊቦም ነይሮም። ንሱ ግን፡ ቀውዒ ዓረብ "ሞት፣ ናዕብን ዕንወትን" ጥራሕ'ዩ ኣምጺኡ ብምባል፡ ኣብ ባሕሬን ፖለቲካዊ ለውጢ ከይመጽእ ዓንቂዑ ንዝብል ክሲ ነጺጉዎ። ባሕሬን፡ ኣብ ቀረባ እዋን ምስ እስራኤል ሓድሽ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና ክትጅምር ከም ዝተሰማምዐት ይፍለጥ። ቅድሚ ትሸዓተ ዓመታት ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ነቲ ዓመጽ ምስ ኣለዓዐሉዎ ኣብታ ብስርዓት ሱኒ ሙስሊም እትመሓደር ሃገር ተቓውሞ ክስማዕ ጸኒሑ እዩ። እቲ ተቓውሞ ብማሕበረሰብ ሺዓ ዝለዓል ኮይኑ ኣብታ ሃገር ኣሎ ዝብሉዎ ኣድልዎ በጺሑና ይብሉ። መንግስቲ፡ ኣብታ ሃገር ዝነበራ ናይ ውልቂ ሚዲያታት ኣጊዱ፣ ንኩሎም ተቓወምቲ ጉጅለታት ኣፍሪሱን ብኢንተርነት ዝቐርብሉ ተቓውሞታት ክዕፍፍን ፈቲኑ'ዩ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፣ ጋዜጠኛታትን መራሕቲ ተቓወምቲ ሰልፊታትን ምስቲ ተቓውሞታት ብዝተሓሓዝ ተኣሲሮም'ዮም። ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት'ውን ባሕሬናዊ ዜግነቶም ተመንጢሎም።


ኣብ ቴሌፎንኹም ዘሎ 'ወርቂ' ኣዘዋወርቲ ዕጸ ፋርስ ዝረብሕሉ ምዃኑ ትፈልጡ’ዶ?

ሓደ ወርቂ ዘጻሪ ትካል፡ ገበነኛታት ኣዘዋወርቲ ዘይሕጋዊ ገንዘብ ንዓመታት ኣብ ተንቀሳቐስቲ ስልክን መካይንን ዝግጠም ወርቂ ንክሸጡ ከም ዘፍቀደ ሓደ መርመራዊ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። እዚ ካሎቲ ዝተባህለ ትካል ኣብ ዱባይ ዝርከብ ኮይኑ፡ ወርቂ ካብ ገበነኛታት እዩ ዝዕድግ፤ እቶም ገበነኛታት ድማ ዘይሕጋዊ ገንዘብ ናብ ሕጋዊ መስመር ከእትውዎ መገዲ የመቻችኡ። ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት እቲ ትካል ዘይሕጋዊ ገንዘብ ናብ ሕጋዎ መስርዕ ኣብ ምእታው ዕሉል ምዃኑ ዓለም ንክትፈልጦ ቤት ጽሕፈት ግምጃ ኣመሪካ ሓበሬታ ተዋሂቡዎ ነይሩ። ግን ዝተዋህበ መጠንቀቕታ ኣይነበረን። ካሎቲ፡ ኣብ ዘፍርዩዎም ምህርታት ክቡር መዓድን ንዝጥቀሙ ኣፕል፣ ኣማዞንን ጀነራል ሞተርስን ወርቂ ሸይጡ’ዩ። እዚ ማለት እዞም ትካላትን ዓደግትን ብተዘዋዋሪ ንዘይሕጋዊ ምንቅስቓስ ሓገዝ ገይሮም’ዮም ማለት’ዩ። ወኪላት ካሎቲ ገበን ወይ’ውን ዘይሕጋዊ ስራሕ ኮነ ኢልና ኣይንድግፍን እዮም ዝብሎ። ዓለምለኻዊ ጉጅለ ጋዜጠኛታት መርመራን ቢቢሲን ዝረኸቡዎ ሚስጥራዊ ሰነዳት፡ ቤት ጽሕፈት ግምጃ ኣመሪካ ኣብ 2014 ዓ.ም መጠንቀቕታ ክህብ ተሓቲቱ ምንባሩ የመላኽቱ። ንሰለስተ ዓመታት እዚ ጉዳይ ከጻርዩ ዝጸንሑ መርመርቲ’ዮም እቲ ሓበሬታ ሂቦምዎ። ‘ሃኒ ባጀር’ ዝብል መጸውዒ ሽም ተዋሂቡዎ፡ ብትካል ጸረ ዕጸ ፋርስ ኣመሪካ (ዲኢኤ) ዝተኻየደ መርመራ እዩ። ካሎቲ ወርቂ ተጠቒሙ ብርክት ዝበለ ዘይሕጋዊ ገንዘበ ኣዘዋዊሩን፤ ኣመሓላሊፉን እዩ። ኣብ ዝኾነት ሃገር ዘለው ገበነኛታት ምስ ምዝውዋር ዕጸ ፋርስ ወይ ካልእ መንገዲ ብዝተረኽበ ገንዘብ ወርቂ ወይ’ውን ካልእ መጋየጺታት ዓዲጎም ንካሎቲ ከም ዝሸጡ ዘረጋግጹ ሰነዳት ተረኺቦም እዮም። ካሎቲ ድማ እቲ ወርቂ ተቐቢሉ ብርክት ዝበለ ኣፍካ ዘትሕዝ ገንዘብ ይህቦም። ወይ’ውን ይልእኸሎም። ቤት ጽሕፈት ግምጃ ኣመሪካ መጠንቀቕታ ክህብ ተነጊሩዎ ስቕ ዝበለ በቲ ዝወስዶ ስጉምቲ ንሕቡራት ኢመራት ንከየቐይም’ዩ። ካሎቲ ኣብዚ ጉዳይ መልሲ ንክህብ ስለ ዘይተሓተተ ዝብሎ ነገር የለን። ቤት ጽሕፈት መኽዝን ኣመሪካ’ውን ዝበሎ የለን። ኣብ ዓለም ካሎቲ ገንዘብ ኣብ ዘቕመጠሎም ባንክታት ዘጠራጥሩ ምንቅስቓሳት ከም ዝነበሩ’ውን እቲ መርመራ የመላኽት። መንግስቲ ኣመሪካ ግን እዚ መርመራ ንህዝቢ ወግዓዊኣ ይገበሮን። ባንክ ደችስ፣ ባርክለይን ካልኦት 34 ባንክታትን ብዛዕባ ካሎቲ ካብ ቤት ጽሕፈት መኽዝን ኣመሪካ ምስ ገንዘብ ዝተሓሓዙ ገበናት እቲ ጸብጻብ ክኣቱ ገይሩ’ዩ። ብመሰረት እቲ ጸብጻብ ካብ 2007 ክሳብ 2015 ኣብ ዝነበረ ግዜ 9.3 ቢሊዮን ዶላር ዝውውር ተገይሩ። ኣብ 2017 ዘይሕጋዊ ገንዘብ ብሕጋዊ መገዲ ከእቱ ጉጅለ ኣብ ፈረንሳ ተኸሲሱ እዩ፡ እዚ ኣብ ፈረንሳ ዕጸ ፋርስ ይዝርግሕ ነይሩ። እዚ ጉጅለ ዝቆጻጸሮ ረንዴ ኢንተርናሽናል ንካሎቲ 146 ሚሊዮን ዶላር ዘውጽእ ወርቂ ከም ዝሸጠ ቢቢሲ ቅድሚ ኣዋርሕ ኣረጋጊጹ እዩ። ካሎቲ ዘይሕጋዊ ስራሕ ከምዘይሰርሐን ብሰበ ስልጣን ኣመሪካ ከም ዘይተኸሰሰን ይዝረብ ጠበቓታት እቲ ትካል ከም ዝብሉዎ’ውን በብዓመቱ ብሕጋዊ መገዲ ኦዲት ዝግበር ትካል እዩ። ዲኢኤ ዘካየዶ መርመራ ከም ዘመላኽቶ ካሎቲ ንመጀመርታ ግዜ ዘይሕጋዊ ገንዘብ ናብ ሕጋዊ መስመር ክኣቱ ዝገበረ ብነሓሰ 2014 እዩ። ካሎቲ ዝሸጦ ገዚፍ ወርቂ’ውን ኣብ ኢድ ዓበይቲ ትካላት ኣትዩ’ዩ። ኣብ ስዊዘርላንድ ዝርከብ ገዚፍ ኣፍራዪ ወርቂ ቫልካምቢ ካብ ሞንጎ ካብ ካሎቲ ወርቂ ዝዓደጉ ትካላት እዩ። ቫልካምቢ ካብ 2018 ክሳብ 2019 20 ቶን ወርቂ ካብ ካሎቲ ገዚኡ። 60 ቶን ወርቂ ድማ ምስ ካሎቲ ርክብ ካብ ዘለዎ ኣካል ገዚኡ። እቲ ትካል ግን ካብ ካሎቲ ወርቂ ከም ዝዓደገ ክኣምን ወይ ክክሕድ ከም ዘይኽእል ተገሊጹ። ወርቂ፡ ተንቀሳቐስቲ ስልኪ ካብ ዝስርሑሎም ንጥረ ነገራት ሓደ እዩ። ኣፍራዪ ስልኪ ኣፕኣል ካብ ካሎቲ ወርቂ ገዚኡ እዩ። ኣፕል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ወርቂ ዘጻሪ ትካል ዘቐመጥናዮ ረቛሒታት ዘይምጥን እንድሕር ኮይኑ ወይ ፍቓደኛ እንድሕር ዘይኮነ ኣይንዕድግን። ካብ 2015 ንነጀው ምስ ልዕሊ 63 ትካላት ዝነበረና ስምምዕ ኣፍሪስና ኢና” ኢሉ። ወሲኹ፡ “ዘይሻራዊ ኣካል ዘካየዶ መጽናዕቲ ድማ ካሎቲ ዘቕረቦ ወርቂ ኣብ ምህርታት ኣፕል ከም ዝወዓለ ዘረጋግጽ መረዳእታ የለን” ኢሉ። ካሎቲ፡ ንጀነራል ሞተርስን ኣማዞንን ወርቂ ከም ዘቕረበ ግን እቶም ሰነዳት ይሕብሩ፥ መካይን ክገጣጠማ ከለዋ ወርቂ ዝጥቀም ጀነራል ሞተርስ ምስ ካሎቲ ቀጥታዊ ርክብ ከም ዘይነበሮን ንምህርቲ ዘውዕሎ ናውታት ዘቕርብሉ ትካላት ሓላፍነት ብዝተመልኦ መገዲ ከም ዝሓርን ገሊጹ። ኣማዞን ብወገኑ “ምህርቲ ዘቕርቡለይ ትካላት ሕግታት ሰብኣዊ ሰመላትን ሓለዋ ስነ ከባብን ዘኽብሩ ከም ዝኾኑ’የ ዘረጋግጽ። ዝጥቀሞም ንጥረ ነገራት ድማ ካበይ ከም ዝመጽኡ ኣብ ምጽራይ እቶም ምህርቲ ዘቕርቡልና ክተሓባበሩኒ ይሓትት እየ” ኢሉ።


ፍርሒ ኮሮና ቫይረስ ንነጋድያን ሓጅ መካን መዲናን የሻቕሎም

እቲ ኣብ ከተማ ዉሃን  ቻይና ዝፈለመ፡ ጸኒሑ ኮቪድ-19 ዝብል ስም ዝተዋህቦ ቀታሊ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ንዓለም ብፍርሒ ኣሾቕሪሩዋ ኣሎ። እቲ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ግብጺ ኣልጀርየን ቱኒዝያን ከምዝተራእየ ዝንገረሉ ሕማም ነታ ምስ ቻይና ሓያል ንግዳዊ ርክብ መስሪታ ዘላ ብጥዕናዊ ኣገልግሎት ብዙሕ ዘይሰጎመት አህጉር ኣፍሪቃ ኣብ ስግኣት ከቲቱዋ ይርከብ። ግን ኣፍሪቃ ጥራሕ ኣይኮነትን በዚ ሕማም ተሻቒላ ዘላ። ስዑዲ ዓረብ እውን እቲ ናብ ቅዱስ ቦታታት መካን መዲናን ዝግበር ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ኣመንቲ ምስልምና ዝሳተፉዎ ንግደት ደው ከተብሎ ምውሳና ብወግዒ ገሊጻ ኣላ። እዚ ማለት ከኣ፡ ነቶም ብእስላዊ ምኽሪ ዝኾነ ዓቕሚ ትዘሕዝቶን ጥዕናን ዘለዎ ኣማኒ ኣብ ዕድሚኡ ሓንሳብ ንመካ ክበጽሕ ይግባእ ዝብል ሓንቲ ካብ ሓሙሽተ አዕኑድ እቲ ሃይማኖት ክፍጽሙ ዝደልዩ ኣመንቲ፡ ናብቲ ቅዱስ ቦታታት ንኪገሹ  ዳርጋ ንነዊሕ ዓመታት እዮም ገንዘብ ዘዋህልሉ። ሕጂ ብሰንኪ ኮሮና ቫይረስ ንስዑዲ ዘእቱ ቪዛ የሎን ምስተባህሉ ዝሻቐሉ ውሑዳት ኣይኮኑን። እተን ሓሙሽተ አዕኑድ እምነት ምስልምና፡ ኣብ ሃይማኖት ምስልምና ከምእትኣምንን ብኽብርታቱ ከምእትግዛእን ምእዋጅ፤ መዓልታዊ ሓሙሽተ ሳዕ ጸሎት ምግባርን ምስጋድን፤ ኣብ ጾመ ሮሞዳን ናይ ግድን ምጻም፤ ካብ ዘሎካ ትሕዝቶ ንድኻታትን ነዳያንን ምጽዋት ምሃብ፤ ዓቕምን ትሕዝቶን ኣብ ዝረኸብካሉ እዋን ከኣ ኣብ ዕድመዓኻ ሓንሳብ ናብቲ ቅዱስ ቦታታት ናብ መካን መዲናን ምብጻሕ ዝብላ እየን። እዛ ሓሙሸይቲ ዓንዲ እምነት እያ እምበኣር ሕጂ በዚ ናይ ኮሮናቫይረስ ስክፍታ ንግዚኡ ትተዓናቐፍ ዘላ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ብዝተፈላለየ ሞያ ዝሰርሐ ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዓብዱራሕማን ኣቡሃሺም ሰይድ፡ እቲ ዝርገሐ ኮሮና ቫይረስ ንምግታእ ስዑዲ ዓረብ ንነጋድያን ዑምራን ሓጅን ንግዝይኡ ጠጠው ምባላ ኣዎንታዊ ስጉምቲ ምዃኑ ይገልጾ። "ኣብ ንግደት ሓጅ  ካብ መላእ ዓለም ዝገሹ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ዝኾኑ በጻሕቲ ንስዑዲ ስለዝኣተው፡ እቲ ናይ ኣምልኾት ቦታ እውን ጽብብ ዝበለ ብምዃኑ ሕማማት ጉንፋዕ ብቐሊሉ እዩ ዝመሓላለፍ" ዝበለ ዓብዱራሕማን እዚ ሕጂ ንዓለም ኣሻቒሉዋ ዘሎ ኮሮና ቫይረስ ግን ቀዛፊ ሕማም ብምዃኑ ነብሲ ወከፍ ሃገርን ሕብረተሰብን ዝግባእ ጥንቃቐ ክገብር ኣድላይ ምዃኑ የረድእ። ስዑዲ ዓረብ ካብ ነጋድያን ሓጅ ዓመታዊ 23 ቢልዮን ዶላር ኣታዊ ከምእትረክብ ጸብጻባት ይገልጽ። እዚ ማለት ከኣ ድሕሪ ቁጠባ ነዳዲ ሃይማኖታዊ ቱሪዝም መገሻ ነጋድያን ቅዱስ ቦታታት መትኒ ቑጠባኣ እዩ። ግን ካብ ህይወት ዝዓቢ ነገር ስለዘየሎ፡ እታ ሃገር ከኣ እኹል ኣታዊ ነዳድን ውህሉልን ሃብትን ስለዘለዋ ብግዝያዊ ምትዕንቓፍ ኮሮና ቫይረስ ብዙሕ ትጉዳእ ኣይመስለንን ክብል ይውስኽ ኣቡ ሃሺም። እዚ ኣብ ኣስታት 40 ሃገራት ዓለም ከምዝኣተወ ዝንገረሉ ዘሎ ኮሮናቫይረስ ኣብቲ ፈለማ ምስተወዓወዐ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ሱዳን፡ ኬንያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን በቲ ሕማም ዝተጠርጠሩ ሰባት ተወሺቦም ምክትታል ክግበረሎም ጸኒሑ ነይሩ። ኣብዚ ቐረባ ዕለታት ከኣ ኣብ ግብጺ፡ ቱኒዝያን ናይጀርያን ከምዝኣተወ ተፈሊጡስ ንኣፍሪቃ ኣሻቒሉዋ ኣሎ። ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ዝመርሖ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና ኮሮና ቫይረስ ኣብ ኣፍሪቃ እንተተዘርጊሑ ምስ ድሩትነት ሕክምናዊ ኣገልግሎት ሞያውያውንን መሳርሒ ሕክምናን ቀረብ መድሃኒትን ንምክልኻሉን ምቁጽጻሩን ክኸብድ ከምዝኽእል ብምግላጽ ማሕበረ ሰብ ዓለምን ሞያውያን ጥዕናን ነቲ ሕማም ንምግታእ ዝከኣሎም ክግበሩ ተማሕጺኑ። ኣስታት ሓደ ሚልዮን ዝኾኑ፡ ኣብ ወፍርን ንግድን ዝተዋፈሩ ቻይናውያን ኣብ ኣፍሪቃ ከምዝቐመጡ ዝተፈላለዩ ጸብጻባት ይሕብሩ። በዚ ምኽንያት ከኣ ካብን ናብን ኣፍሪቃን ቻይናን ቀጻሊ በረራ ምጽንሑ ዝፍለጥ እዩ። እዚ ሕማም ምስተራእየን ምስተወዓወዐን ግን ብዘይካ መንገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ከኣ ሓያሎ ትካላት  መንገዲ ኣየር ናብ ቻይና ዝግበረኦ ዝነበራ በረራ ንግዚኡ ኣቋሪጸንኦ ኣለዋ። እቲ ክሳብ ሕጂ ኣስታት ሰለስተ ሽሕ ሰባት ዝቐተለ፡ ንስርዓተ ምስትንፋስ ዘጥቅዕ ሓደገኛ ሕማም፡ ከም ሰዓልን ኢንፍሉዌንዛን ብምስትንፋስን ምህንጣስን እዩ ዝመሓላለፍ። ይኹን እምበር እቲ በቲ ሕማም ዝተለኽፈ ሰብ ዝኾነ ይኹን ምልክታት ከየርኣየ ክሳብ 14 መዓልታትን ልዕሊኡን ክጸንሕ ስለዝኽእል'ዩ ዝያዳ ሓደገኛ ዘብሎ ይብሉ ሞያውያን ጥዕና::


ሃይማኖት፡ ፈላማይ ሒጅራ ዝተኻየደሉ 'ካልኣይ መካ' መስጊድ ኣልነጃሺ

ሓጅ፡ እቲ ዝዓበየ ሃይማኖታዊ ምትእኽኻብ ዓለም እዩ። ኣብ ሃይማኖት እስልምና ብምእማን ብኽብርታቱ ክትግዛእ እንከለኻ፡ ዓቕምን ትሕዝቶን ኣብ ዝረኸብካሉ እዋን፡ ኣብ ዕድመኻ ሓንሳብ ናብ ቅዱስ ቦታታት መካን መዲናን ምብጻሕ ግድን ኮይኑ፡ ንግደት ሓጅ ሓንቲ ካብተን ሓሙሽተ ኣዕኑድ ሃይማኖት እስልምና እያ። በዚ ምኽንያት፡ በብዓመቱ ብርክት ዝበሉ ኢትዮጵያውያን ዝከኣሎም ምድላው ብምግባር፡ ነቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ኣብ ዘለዋ ሓሙሽተ ወይ ሽዱሽተ መዓልታት ኣብ መካ ዝፍጸም ስርዓት ጸሎትን ሓጅን ክሳተፉ ናብ ስዑዲ ዓረብ ይኸዱ። ሕጂ ግን ኣይከም ቀደሙን፤ ምኽንያት ምስራዝ ዓበይቲ ሃይማኖታዊ፣ ታሪኻውን ባህላውን ምትእኽኻባት ዝኾነ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዘለወሉ እዋን፡ ስዑዲ ዓረብ ንንግደት ሓጅ ካብ ካልእ ሃገር ዝመጽኡ ኣመንቲ ከይኣትውዋ ከልኪላ እያ። ነባሪ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣቶ ዓብዱራሕማን ሰይድ፡ ካብ መጀመርታ ኣዋርሕ እዚ ዓመት ጀሚሩ ንንግደት ሓጅ ዝኾኖ ኩለ መዳያዊ ምድላው ክገብር ከም ዝጸንሐ ይዛረብ። ቀስ ብቐስ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ መላእ ዓለም ክዝርጋሕ ኣብ ዝጀመረሉ እዋን እንተኾነ'ውን፡ ንንግደት ሓጅ ዝግበር ጉዕዞ ክስረዝ እዩ ዝብል ግምት ኣይነበሮን። "ከም ኣማኒ፡ ኩላትና አኣብ ዘለናዮ ኾይንና ብምጽላይ፡ ካብዚ ሕማም ክንድሕን ኢና፤ ኣላህ ብፍቓዱ ከጥፍኦ'ዩ ዝብል እምነት ስለ ዝነበረኒ፡ ክሳብ መወዳእታ ናብ መካ ብምኻድ ሓሳብ ልበይ ከስምር ፍቓድ ጎይታ ክፍጽም'የ ዝብል ተስፋ ነይሩኒ" ይብል። በዚ መገዲ ዝኣምኑ ብርክት ዝበሉ ተኸተልቲ ሃይማኖት እስልምና፡ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ናብቲ ቅዱስ ስፍራ ክኸዱ ብዘይምኽኣሎም ዝሓዘኑ ኣለው። ከም ሰብ፡ "ሃይማኖትካን መጽሓፍን ዝብሎ ክትፍጽም ከለኻ ጽቡቕ ስምዒት ይፈጥር'ዩ" ዝብሉ ቅድሚ ክልተ ዓመት ናብ መካ ዝኸዱ ሓጂ ሲራጅ መሓመድ፡ ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝነበሮም ታሕጓስ ኣይርስዕዎን። "ናብ ከምዚ ዝበለ ቅዱስ ስፍራ ምኻድ፡ ብጣዕሚ'ዩ ደስ ዝብል። ኣብ ንግደት ሓጅ በጺሑ ንዝተመለሰ ድማ፡ ኩሉ ሰብ እዩ እንኳዕ ደስ በለካ እናበለ ዝዝይሮ" ኢሎም። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ሓጅ ሲራጅ መሓመድ ሓላፊ ጉዳያት እስልምና መስጂድ ኣልነጃሺ'ዮም። እዚ ዓብዪ ታሪካውን ሃይማኖታውን ስፍራ ድማ፡ 'ካልኣይ መካ' ኮይኑ ስለ ዝርኣዮም፡ ከምዚኦም ዝበሉ ቦታታት "ብሓይሊ ጎይታ" ደው ዝበሉ'ዮም ኢሎም ይኣምኑ። "ዋላ'ውን፡ ሓጅ ዝኽውን ናብ መካ ብምኻድ እንተኾነ፡ ነብዪና ነጃሺ ዝበጽሐ ንዓይ ዝበጽሐ'ዩ ስለ ዝብለና፡ ኣብ መስጂድ ኣልነጃሺ ምብጻሕ፡ ጽድቂ'ዩ ተባሂሉ ይውሰድ'ዩ" ኢሎም። ተኸልቲ እስልምና፡ ደቂ ሰባት ኣብ ዓዶም፣ ኣብ ቦትኦም ክነብሩ ኣብ ዘይኽእልሉ ግዜ፡ ናብ ነጋሺ መጺኦም ብሰላም ኩሉ ዓይነት ማሕበረ ቑጠባዊ ምንቅስቓስ ከካይዱ ከም ዝኽእሉ ዘርኣየ ቦታ ብምዃኑ፡ መስጊድ ኣልነጃሺ ዓብዪ ሓላፍነት ማሕበረሰብ ሙስሊም ዓለም እዩ ይብሉ። እዚ መስጊድ፡ ኣብ ዞባ ምብራቕ ትግራይ ወረዳ ክልተ ኣውላዕሎ ይርከብ። ሰዓብቲ እስልምና፡ ኣብ መካ የጋጥሞም ካብ ዝነበረ ቕትለት ሰጊኦም ናብ 'ምድሪ ሓበሻ ኪዱ' ተባሂሎም ክመጽኡ ከለው፡ ነጋሽ ዝተባህለ ንጉስ ኣታናጊዱዎም ኣብ ኢትዮጵያ ከም ዘዕቖቡ ይዝንቶ። እቲ መድጊድ'ውን ድሕሪ እቲ ንጉስ ከም ዝተሰየመን፡ ንሰለስተ ዓመት ኣስሊሙ፤ ምስ ሞተ ቐብሩ ኣብቲ ቦታ ከም ዝተፈጸመን ሃይማኖታዊ መጽሓፍቲ ጠቒሶም ተኸተልቲ እቲ ሃይማኖት ይዛረቡ። እዚ ልዕሊ 1400 ዓመት ዘቑጸረ ሒጅራ [ስደት] ዝተፈጸመሉ ቦታ እኳ እንተኾነ፡ ትኽክለኛ ታሪኽ ኣልነጃሺ ኣብ ዓለም ክፍለጥ ካብ ዝጅመር ግን ናይ ክልተ ዓሰርታት ዓመታት ዕድመ'ዩ ዘለዎ። ሓጂ ዓብዱ፡ ነዚ መስጊድ ዝሃነጹ ሰብ ኮይኖም፡ ድሕሪ 1983 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ብኢትዮጵያዊ በዓል ሃፍቲ ሸኽ ኣላሙዲ ሒሴን ተሓዲሳ ነይራ። ብ2015 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ድማ፡ መንግስቲ ቱርኪ ሙሉእ ከሐድሶን ህንጸትን እቲ መስጊድ ክሰርሕ ሓላፍነት ወሲዱ። እዚ፡ ቲካ ብዝተባህለ ትካል ኮንስትራክሽን ክሳለጥ ዝጸንሐ ስራሕቲ፡ ኣብ ውሽጢ 5ተ ዓመት ዝውገኑ ሰለስተ ደረጃታት ህንጸት ነይሮምዎ። ጸሓፊ ጉዳያት እስልምና ትግራይ ኣቶ መሓመድ ካሕሳይ፡ እቲ ቐዳማይ ምዕራፍ ዝበሃል፡ ክሳብ ኣርባዕተ ዓመት ዝወስድ ዝበሉዎ፡ ናይ ጽገና፣ ምንጻፍ እምንን ምምሕያሽን ምስፍሕፋሕን እቲ መስጊድ እዩ ይብሉ። እቲ ቐጻሊ ምዕራፍ፡ ካብ ቐጽሪ እቲ መስጊድ ወጺእኻ ዘሎ ህንጸት ኮይኑ፡ ማእከል ዕዳጋ ሆቴል፣ ሬስቶራንት፣ መዕረፊ ኣጋይሽ ሰሪሕካ እቲ ከባቢ ናብ ልምዓት ምእታው ዝጥምት ይኸውን። ድሕሪ'ዚ፡ ዓበይቲ መዕረፉ ኣጋይሽ ምስራሕ፣ ዓበይቲ ማያት ምኹዓት፣ ህንጻት መገዲታትን ኮሌጃትን ዘጠቓልል ኮይኑ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ጌና ኣብ ቐዳማይ ምዕራፍ ህንጸት ከም ዝርከብ ኣቶ መሓመድ ካሕሳይ ሓቢሮም። ኣብዚ ደረጃ እንከሎ ግን፡ ናይ መብራህትን ማይን ጸገማት ከም ዘለዉዎን፡ ብርክት ዝበሉ ትሕዝቶታት እቲ መስጊድ ይስረቑ ምህላዎምን፡ ሓጅ ሲራጅ መሓመድ ዝዛረቡ። "ኣብ መስጂድና ዘሎ ናይ መቓብር ቦታ መሊኡ፣ ነቲ መስጂድ ማይ ንምቕራብ ካብ ዝተኹዓተ 240 ሜትሮ ጉድጓድ ኩዒቶም ዝነበረ ፓምፕ ተሰሪቑ ኣሎ። ብዙሕ ንበረት'ውን ተሰሪቑን ተሸይጡን እዩ" ዝብል ቅርታ ኣለዎም። እዚ ጉዳይ፡ ካብ ወረዳ ክሳብ ክልል ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ክፈልጦ ከም ዝተገብረ ዝዛረቡ ሓጅ ሲራጅ፡ "ጥርዓንና ዝሰምዕ ኣካል የለን። እቲ ጉድለት ኣብ ጉዳያት እስልምና ክልል ስለ ዘሎ ድማ፡ ዋና መጥፍኢ ጉዳይ እስልምና ክልልና'ዩ እየ ዝብል" ኢሎም። መስጊድ ኣልነጃሺ፡ ሃይማኖታዊ ቦታ ካብ ምዃን ሓሊፉ ታሪኻዊ ቦታ ስለ ዝኾነ፡ ካብ ታሕቲ ክሳብ ላዕሊ ዘሎ ኣመራርሓ ጉዳያት እስልምናን ቱሪዝምን እቲ ክልል ንሓድሕድ ምዕባለታቱ ይከታተሉዎ እዮም ተባሂሉ ይእመን። ሸኽ ረጃ ኑሩ፡ ኣቦ መንበር ኮሚቴ ኣልነጃሺ'ዮም። ነዚ ንታሕቲ 240 ሜትሮ ዘሊቑ ዝተቐብረ ማይ ዝደፍእ ፓምፕ ተሰሪቑ ዝብል ሓሳብ "ሓሶት" ብምባል ይነጽጉዎ። "ሕዚ'ውን ኣብ ውሽጢ እዩ ዘሎ። ህዝቢ ዝርእዮ ዝሕባእ ነገር ኣይኮነን" ዝብሉ ሸኽ ረጃ ኑሩ፡ ኣብቲ መስጊድ ሕጽረት ትራንስፎርመር ብምህላዩ ግን ተቓጺላ ኣገልግሎት ትህብ ከም ዘየላ ይዛረቡ። ትሕዝቶ እዚ መስጂድ ብምምዕባል፡ ዝሓሸ ሃይማኖታውን ቑጠባውን ረብሓ ዘመንጩ ከባቢ ንምግባር ሓላፍነት ዝወሰደ ኩባኒያ ህንጸት ቱርኪ፡ ናብ 2ይ ደረጃ ህንጸት ከይተሰጋገረ እንከሎ፡ ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ'ዩ ንቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና መፍትሕ ኣረኪቡ። እቲ ኩባኒያ ኣብ ስራሕ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ተመሳሳሊ ጸገማት ከጋጥም እንከሎ ሓላፍነት ወሲዱ ጽገና ይገብር ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን፡ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ስራሕ ከም ዘየሎን፡ ግዚያዊ ሓላፍነት ተረኪቦም ይከታተሉዎ ከም ዘለውን ጸሓፊ ጉዳያት እስልምና ትግራይ ኣቶ መሓመድ ካሕሳይ የረድኡ። "ናይ መብራህቲ፡ ክንርከቦ ከለና ከም ዝተቓጸለን ናብ ስራሕ ክምለሱ ከለው ከዐርዩዎ ከም ዝኾኑን ነጊሮምና፤ ግን እዚ ለበዳ ንዓለም ዓብዪ ዕንቅፋት ኮይኑ ስለ ዘሎ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ተመሊሶም ክመጽኡ ድዮም ኣይመጽኡን ገና ኣይተፈልጠን" ኢሎም። ወሲኾም፡ "እታ ማይ እትደፍእ ፓምፕ ከም ዝተቓጸለት ምስ ፈለጥና፡ ገበርቲ ሰናይ ደሊና ዝሰርሕሉ መገዲ ኣመቻቺእና፤ ክገዝኣ እየ ዝበለና ኣካል'ውን ነይሩ። ንዕኡ እናተጸበና ከለና ዋጋ ኸቢሩኒ ኢሉ ገዲፉዋ ኣሎ፤ እንተኾነ ንክትዕረ ንጽዕር ኢና ዘለና" ዝብል ምላሽ ሂቦም። ኣብዚ ሰዓት፡ እቲ መስጂድ መብራህትን ማይን የብሉን ዝብል ዘረባ ግን፡ "ግጉይ'ዩ" ብምባል ይነጽጉዎ። ብርኢይቶ ሸኽ ረጃ ዝሰማምዑ ኣቶ መሓመድ፡ ነታ ፓምፕ ሰሪቑ ክሸይጥ ዝደሊ ኣካል ኣሎ ኢልካ ንምእማን ዘጸግም እኳ እንተኾነ፡ ኣብዚ ሰዓት ቀንዲ ትኹረትና ነታ ዝተቓጸለት ፓምፕ ኣብ ምትካእ ዝሕግዘና ገባሪ ሰናይ ኣሊሽካ፡ እቲ ጸገም ምፍታሕ'ዩ ኢሎም። "እቲ ፓምፕ ስለ ዝተቓጸለ ኣብ ቀረብ ማይ ጸገም ኣጋጢሙ ኣሎ፤ ተሰሪቑ ዝብሃል ግን፡ 245 ሜትሮ ንታሕቲ ዝተቐበረት ፓምፕ ክወስድ ዝመጽእ፡ ንዓኣ ዘውጽእ መሽን ክህልዎ ኣለዎ። ነዚ ኩዒታ እተውጽእ ዓባይ መሽን ደው ኢላ እንተነይራ ድማ፡ እቲ ጠፊኡ ዝብል ዘሎ ኣካል እንታይ ይገብር ነይሩ ብዝብል ተሓታቲ ይገብሮ" እዮም ዝብሉ። መካነ መቃብር 10 ደቂ ተባዕትዮ፤ 5 ደቂ ኣንስትዮ ዝርከብኦም ተኸተልቲ [ኣስሓባት] ነብዪ መሓመድ ኣብ መስጊድ ኣልነጃሺ ይርከብ። እዚ ኣብ ኣልነጃሺ ዝግበር ምብጻሕ፡ ዑላማታት ትግራይ ከም ዝመስረቱዎ ዘረድኡ ኣቶ መሓመድ፡ እቲ ቀደም ሓጅ ክግበር እንከሎ ብምጽዋዕ ኣቢልካ ይኸይድ ከም ዝነበረ የዘንትው። ናብ መካ ኣብ ዝግበር ጉዕዞን ካብ መካ ኣብ ዝግበር መልስን፡ ካብን ናብን ኣብ ዝህሉ ምንቅስቓስ ናይ መጓዓዝያ ጸገም ስለ ዝነበረ ኣልነጃሺ ከም መራኸቢ ቦታ ክኾኖም ይጥቀምሉ ነይሮም።


ስዑዲ ዓረብ፡ ንንግደት ሓጅ ኣመንቲ ካብ ካልኦት ሃገራት ከይኣትውዋ ከልኪላ

ስዑዲ ዓረብ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ክትብል፡ ሎሚ ዓመት ንንግደት ሓጅ ኣመንቲ ካብ ካልኦት ሃገራት ከይኣትውዋ ከልኪላ። ኣብቲ ናይ ሎሚ ዓመት ሃይማኖታዊ ፍጻመ ክሳተፉ ዝኽእሉ፡ ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ዘለዉን ውሱናት ሰባት ጥራይን ምዃኖም መራኸብቲ ብዙሓን እታ ሃገር ገሊጸን። እቲ ናብ ቅዱስ ቦታታት መካን መዲናን ዝግበር ዓመታዊ ንግደት፡ ኣስታት 2 ሚልዮናት ኣመንቲ እስልምና ክሳተፉሉ እዩ ትጽቢት ነይሩ። ሓጅ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ምሉእ ንምሉእ ክስረዝ ይኽእል እዩ ዝብል ፍርሒ’ውን ነይሩ። ኣብ ስሩዕ እዋናት፡ ነዚ ንግደት ዝፍጽሙ ኣመንቲ እስልምና ካብ ምሉእ ዓለም እዮም ናብ ስዑዲ ዓረብ ዝውሕዙ። እንተኾነ፡ ኣብዚ ዓመት ዜግነቶም ብዘየገድስ ግን ድማ ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ኣትዮም ዘለዉ ሰባት ጥራይ እዮም ኣብ ሓጅ ክሳተፉ። እዚ ውሳነ፡ ሰባት ርሕቀቶም ሓልዮም፡ ውሑስ ብዝኾነ መገዲ ሓጅ ክፍጽሙ ዘኽእል እንኮ ኣማራጺ ምዃኑ እዮም ሰብመዚ ስዑዲ ገሊጾም። ስዑዲ ዓረብ፡ ዛጊት 161,005 መልከፍትታት ኮሮናቫይረስ ዘጋጠማ ኾይኑ፡ ካብዚኦም 1,307 ሰባት ሞይቶም እዮም። ኣብ ምሉእ ስዑዲ ዓረብ ተነቢሩ ዝጸንሐ ዕጽዋ፡ ኣብ ቀረባ መዓልታት እዩ ተላዒሉ። ንግደት ሓጅ እንታይ እዩ? እተን ሓሙሽተ አዕኑድ እምነት ምስልምና፥ ስለዝኾነ፡ ንግደት ሓጅ ሓንቲ ካብተን ሓሙሽተ ኣዕኑድ እምነት እስልምና እያ።


መንግስቲ ዝረሰዖም ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ስዑድ ዓረብ

ናይ ሽድሽተ ወርሒ ነብሰ ፁር ዝኾነት ኣሰፉ፡  ቅድሚ ሽድሽተ ወርሒ እያ ኣብ ራጎ ተታሒዛ ናብዚ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ስደተኛታት ተዳጊኖምሉ ዝርከቡ ቤት-ማእሰርቲ ዝኣተወት። ኣብ የመን ካብ ሞንጎ ብዙሓት መናእሰይ ብህይወት ተሪፋ ናብ ስዑድ ዓረብ ዝኣተወት ኣሰፉ፡  ፈለማ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ዳየር ንሰለስተ ወርሒ ተኣሲራ፡ ደሓር ድማ ናብ  ጂዛን ቤት-ማእሰርቲ ክትቕየር  ተገይሩ። "ዳየር ኣብ ዝበሃል ቤት-ማእሰርቲ ሰለስተ ወርሒ ተሳቒና። ነብሰ ፁራት ኮይንና ናይ ሽቓቕ ማይ እናሰተና ኢና ዘለና።  ናይ ደቂኣንስትዮ ፀገም ድማ ፍሉጥ እዩ፡ ነብሰ ፁር ኮይንካ ክንደይ ፀገም እኒሆ። ሓሚምና ንባዕሉ፡ ኣብ ሽቓቕ ደቂስና ናብ ሕክምና ውሰዱና እንተበልናዮም ኣይወስዱናን። ድሕሪ ናይ ሰለስተ ወርሒ፡ ናብ  ቤት-ማእሰርቲ ጂዛን መፂእና" ኢላትና። ኣብቲ ቤት-ማእሰርቲ ብዙሓት ሓራሳት፣ ነብሰ ፁራትን ህፃውንቲ ቆልዑን ይሳቐዩ ከምዘለዉ ትገልፅ ኣሰፉ፡ ክሳብ ሕዚ ንስቓዮም ሰሚዑ፡ ካብ ፀበባ ዘውፅእ ኣካል ብዘይ ምርካቡ እምበር'ከ መንግስቲ ኣለና ድዩ ትብል። "ሽድሽተ ወርሒ ገይርና ድማ ብዘይ ሓደ ቅያር፡ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ፀገም ፍሉጥ እዩ፡ ወርሓዊ ፅግያት እናመፀአና ብዘይ ሞዴስ ክንደይ  ፀገም ይበፅሐና ኣሎ።  መቐየሪ ክዳን'ኳ ዘይብሎም ብዙሓት ህፃውንቲ ቆልዑ'ዮም ዘለዉ። ንካልኦት ስደተኛታት እናዕቐለት ዝነበረት ኢትዮጵያ፡ ሕዚ ግና መንግስቲ የብልናን ድዩ? ኢትዮጵያውያን ኮይንና እናተንከራተትና፡ መዓሮ ሽድሽተ ወርሒ ፍታሕ ዘይብሉ፡ እንድዒ ኣነስ ደንጽዩኒ እዩ እኒሆ" ትብል፡ ካብቲ ፀልማት ትወፀሉ ብርሃን ብምእላሽ። ኣብቲ ቤት-ማእሰርቲ ትሽዓተን ሸሞንተን ኣዋርሕ ዝገበራ ነብሰ ፁራት ከምዘለዋ ትገልፅ ኣሰፉ፡ እቲ ኩነታት ዝያዳ ንነብሰ ፁራት ከቢድ ከምዝኾነን ድማ ትገልፅ። "ሓሚምና ጥንሲ ናብ ሓደ ገፅ ተገላቢጡና'ኳስ፡ ሕክምና ውሰዱና ኢልና ለሚንናዮም ኣይወስዱናን። ኣብዚ ትሽዓተ፣ ሸሞንተ ወርሒ ዝገበራ ነብሰ ፁራት ስደተኛታት ኣለዋ። ብእግዚአዛብሄር ሓይሊ ኢና ንንቀሳቐስ ዘለና'ምበይ፡ ኣየናነይ ሕክምና ተሓኪምና?፣ ኣበየናይ ምርማራ ተገይሩልና? ታይ'ሞ ንስቓይናስ መግለፂ የብሉይ፡ ምረትና መግለፂ ስኢንናሉ" ክትብል ተስፋ ብዝቖረፀ ኣንደበት፡ ብዝተቖራፀ ምስትንፋስ። ስደተኛ ክንፈ'ውን፡ ካብቶም ካብ ኣልግሃር ናብቶም ኣብያተ ማእሰርቲ ኢልካ ክትፅውዖም ዘሰክፉ መዳጎንታት ስዑድ-ዓረብ  ዝኣተዉ ኣሽሓት ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ሓደ እንትኸውን፡ ኣብቲ  ንሱ ዝርከበሉ ኣዳራሽ 321 ስደተኛታት ተፀቓቒጦም  ይርከቡ። "እቲ ዘለናሉ መኻዚኖ፡ ከም  ካልኦት ኣብ ጅዳ ዝርከቡ ቤት-ማእሰርቲ ኣይኮነን። ንነዊሕ  እዋን ተዓፅዩ ዝነበረን ሙቐትን  ስለዝኾነ፡ ንዝተፈላለዩ ሕማማት ክንቃላዕ ጌሩና እዩ። ሓሚምና ንረኽቦ መድሓኒት ኮነ ሕክምና የለን። እቲ ንበልዖ ምግቢ'ውን ፅሬቱ ዝሓለወ ኣይኮነን፤ ኣማራፂ ስለዘይብልና ግዝኡ ዝሓለፎ ተዓቑሩ ዝነበረ ማይ ኢና ንጥቀም" ኢሉ። ቅድም ክብል ስደተኛታት ኣብ ስዑዲ ዓረብ ካብ ዝርከብ ኮምዩኒቲ ኢትዮጵያ  ዝተወሰነ ሓገዝ ይረክቡ'ኳ እንተነበሩ፡ ሕዚ ግና ኣብታ ሃገር ናይ ዘሎ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ገለ ሰራሕተኛታት፡ እቶም ስደተኛታት ካብቲ ኮምዩኒቲ  ሓገዝ ከይረኽቡ ከምዝዓገቶምን  ገሊፁልና። "ናብዚ ኩሉ ፀገም ክንኣቱ ክንጉዳእን  ዝገበረና ናይ ኤምባሲ ሰራሕተኛ ኣሎ [ስም ጸሪሑ] ። መዝሓሊ ኣብ ዘይብሉ ሙቐት ገዛ ኣእትዩ ንዓና  ንሕማምን ንሞትን ዘጋለፀና ንሱ እዩ። ብደገ ንዓና ክተሓባበሩ ዝደልዩ ተጋሩ፡ ክዳውንቲ ይኹን' ሳሙና ክሕግዝና ክንደይ ወፃኢ እናውፅኡ፡ ንዓና ከይንሕገዝ ክንደይ ተቓሊሱ እዩ። ስለዚ ሕዚ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኢና ዘለና" ኢሉ። ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ጂዛን፡ ነብሰ ፁራት ጥራሕ ኣይኮናን፡ ሓራሳትን ገና ናይ ኣዋርሕ ዕድመ ዘለዎም ለግለግ ህፃውንትን'ውን'ዮም ኣብ ሕሰም ይነበሩ ዘለዉ። እዘን ሓራሳት ገሊአን ኣብቲ ቤት-ማእሰርቲ ዝወለዳ እንትኾና፡ ገሊአን ድማ ሓራሳት ኮይነን ምስ ውላደን ዝተኣሰራ እየን። ኣብ ስዑድ ዓረብ ኣብ እንዳሰብ ትሰርሕ ዝነበረት ዛይድ፡ ገና ናይ ክልተ ወርሒ ሓራስ እንከላ እያ፡ ብጥቆማ ግዳይ ማእሰርቲ ኮይና። ሓደ መዓልቲ ገለ ክትዕድግ ናይ ክልተ ወርሒ ህፃን ቆልዓ ኣብ ገዛ ገዲፋ ኣብ ዝወፀትሉ ግዘ፡ ፖሊስ  ክልተ ወርሒ ዕድመ ምስ ዘይመልኣ ህፃን ውላዳ ናብ ቤት-ማእሰርቲ ከምዝወሰዳን፡ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ጂዛን ንኣርባዕተ ወርሒ ተኣሲራ ትርከብ። "ንጓለይ ጥጦ የብላ ገለ የብላ ምስ ሓዙለይ፡ በኽየ። ሓደ  ለይቲ ብዘይ ጥጦ ብዘይ ማይ ካባይ ፈልዮም  ኣሕዲሮማ። ቆልዓ ምስ ተትሓዘትኒ ክዳን የብለይ፡ ገለ የብለይ ደንጊፀ፡ ምስ ውላደየይ ክእሰር ኢለ ኣትየ" ትብል። ኣይኮነን'ዶ ህፃን ቆልዓ ሒዝካ ንብሕትኻ'ኳ  ሲኦል  ከምዝኾነ ዝግለፁ እዞም ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑድዓረብ፡ ንጓል ክልተ ወርሒ ውላዳን ካልኦት ከምኣ ዝኣመሰላ ሓራሳትን ኣዝዩ ከምዝኸበደን፡ ዛይድ ኣውጊዓትና። "ኣብ ሓፂን ካርቶን እናንፀፍና ኢና ንድቅስ። ናይ ቆልዓ ጨርቂ ሽንቲ ንሓፅበሉ ማይ ኣይንረክብን። እቲ ንጥቀመሉ ናይ ሽቓቕ ማይ'ውን ጨንዩ።  ጡበይ ደሪቑ፡ ንውላደይ ፀባ ሓሊበ ኣይረኽበላን። ታይ'እዩ እሞ ክበሃል፡ ባዕሉ ካብዚ የውፅአና'ምበይ፡ ብጣዕሚ ኣብ ስቓይ ኢና እኔህና። ነቶም ወተሃደራት ዘይትሰዱና እንተበልናዮም ከኣ ናይ በዓልኩም መንግስቲ ዝኣበይኹም፡ ንዓና እንታይ  ትብሉና ኣለኹም፡ በዓልኹም ትፈልጡ እዮም ዝብሉና" ብምባል፡ ህዝብን መንግስትን ኢትዮጵያ ክረድእዎም ተማሕፂና። ብፍላይ ቴሌግራፍ ዝተብሃለ ናይ እንግሊዝ ሚድያ፡ መሰንበዲ ምስልታት እቶም ስደተኛታሒዙ ዝወጸኡ ስዒቡ፡ እቲ ዛዕባ ናይ ዓለም ዓብዪ መዘራረቢ ኮይኑ እዩ። ሱቕታ መንግስቲ ንምንታይ? እዞም ንኣዋርሕ ኣብ መዳጎንታት ዝተሓየሩ ስደተኛታት ናብ  ሃገሮም ንምምላስ፡ ምስ ዓለምለኻውያን  ትካላት ይሰርሑ ካብ ሞንጎ ዘለዉ፡ ዓለምለኸ ማሕበረሰብ ምሁራት ትግራይ ሓደ እዩ። እቲ ማሕበር ከም ትካል ምግቢ ዓለም፣ ኣይኦኤም፣ ንኣመንስቲ ኢንተርናሽናል ካልኦትን ትካላት ኩነታት እዞም ስደተኛታት ከምዘፍለጠ ይገልጽ። እቶም ትካላት ዘድልይ ወፃኢ ሸፊኖም  ነዞም ስደተኛታት  ንምምላስ ፍቓደኛታት እኳ እንተኾኑ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና  ፅቡቕ ምላሽ ከምዘይሃቦም እዩ ዝገልፅ። ኣባል ቦርድ እቲ ማሕበር ዶክተር ግርማ በርሀ፡ "ካብ ኣይ ኦኤም እወንታዊ መልሲ ኢና ረኺብና። ዓለምለኸ ትካላት ዘድልይ ወፃኢ ንምሽፋን ድሉዋት እዮም። መንግስቲ ስዑድ ዓረብ'ውን ነቶም ስደተኛታት ንምምላስ ድሉው እዩ። ይኹን'ምበር ክሳብ ሕዚ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰናይ መልሲ ኣይረኸብናን" ይብል። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ቅድሚ ክልተ ወርሒ ሓምለ ብዛዕባ እቶም ኣብ  ሃገራት ዓረብ ኣብ ጭንቂ ወዲቖም ዘለዉ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት፡ ኣብ ቤት-ምኽሪ ተሓቲቱ እንትምልስ፡ "ንኮሮናቫይረስ ከም ምኽንያት ጌርካ ዝሰልጠኑ ናይ ከተማ ኣሸበርቲ ንምእታው ልዑል ድሌት ኣሎ። ብገዛእ ወፃኢና ዓዲ ምስ ኣተወ፡ ዝሕምስ ሓይሊ ናይ ምእታው ፃዕሪ ከምዘሎ ተስተውዒሉ እዩ። እቶም ንከእትው ዝፅዕሩ ዘለዉ ሓይልታት ግን ሕዚ'ውን ዘይፍንቅልዎ እምኒ የለን፡ ዜጋታት ተዘንጊዖም እንተዘይእተኹምዎም' ይብሉና ኣለዉ"  ምባሉ ይዝከር። ዜጋታት ኣብ ከቢድ ስቓይ ከምዝርከቡ ብምስልታት ዝተሓገዘ መረዳእታ እናቐረበ ከሎ ነዚ ኢልካ ምዝራብ ግቡእ ኣይኮነን ዝበሉ ብዙሓት ሰባት ድማ፡ ብመልሲ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ቁጠዖም ገሊፆም'ዮም። ዘረባ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ንብዙሓት ኣብ ስቓይ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት'ውን ዘደንገፀን፡  ስቓዮም ንከየብቅዕ ዝገበረን ምዃኑ ክንፈ ገሊፁልና። "መንግስቲ ንዓና ንከየእትዉ ኢትዮጵያውያን ኣይኮኑን፡ ሸፋቱ እዮም ከምዝበለና ሰሚዕናዮ ኢና። ስልጣኖም ንከዕብዩ'ምበር ንሕና ዝሸፈትናዮ ነገር የብልናን፡ እንጀራ ደሊናን ናብራና ክንቅይርን ኢልና ኢና ካብ ዓድና ወፂእና። ካልኦት ብፖለቲካ ይቃለሱ ዝነበሩ'ኳ ናብ ዓዶም እናኣተዉስ፡ ንሕና ዝተዓፀውናሉ ምኽንያት ብኸመይ እዩ?" ብምባል  ስቓዮም መዓስ ከምዘብቅዕ እናስተንተነ ኣውጊዑና። ካብቶም ኣብ ስዑዲ ተኣሲሮም ኣብ ዝኸፍአ ኩነታትን ስቓይን ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን እሱራት እቶም ዝበዝሑ ካብ ትግራይ ከምዝኸዱ ይግለፅ። መንግስቲ ፌደራል፡ ምስቲ ምስ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ዘሎ ፖለቲካዊ ወጥሪ ድማ ምኽንኣት፡ ነዚ ጉዳይ "ኮነ ኢሉ" ትኹረት ከምዘይሃቦ እዩ ዝዝረብ። መንግስቲ ትግራይ ነቲ ጉዳይ ከምዝከታተሎ ዘሎ ብምግላፅ ናብ ንጉስ ስዑዲ ዓረብ ብቐጥታ ደብዳበታት ከምዝፀሓፈ ኣፍሊጡ እዩ። መንግስቲ ፌደራል ንጉዳይ እቶም እሱራት ፀማም እዝኒ ከምዝሃበ ዝሓበረ እቲ ደብዳበ፡ መንግስቲ ትግራይ ግን ብቐጥታ ክቕበሎም ድልው ከምዝኾነ ኣፍሊጡ። እዞም ስደተኛታት  ገና ኣብ የመን  እንከለዉ  ኩነታቶም  ክፅብፅብ ዝፀንሐ ቢቢሲ፡ ኣብቶም ዘሰክፉ ቦታት ስዑድ ዓረብ ምስተዳጎኑ'ውን መንግስቲ ኢትዮጵያ ንምንታይ ናብ ሃገሮም ከምዘየግዕዞም ኣብ ወርሒ ሰነ ሓቲቱ ነይሩ። ሻቡ ኣብ ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ፡ ዳይሬክተር ጀነራል ቆንስላዊ ጉዳያት ኣይተ ዮውሃንስ ሾዴ ነቶም ስደተኛታት ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ከምዘግዕዝዎም ሓቢሩ ነይሩ። እንተኾነ ቃል ሚኒስትር ጉዳይ ወፃኢ ኢትዮጵያ እንከይተተግበረ፡ ዛጊድ ኣእላፍ ስደተኛታት ብጥምየትን ሕማምን  ይሳቐዩ ኣለዉ፤ ብሰንኪ እቲ ፅሬት ዘይብሉ መዳጎኒን ጥምየትን  ብዙሓት ስደተኛታት ንዝተፈላለዩ ሕማም ዝተቓልዑ እንትኾኑ፡ ብወተሃደራት ስዑድ ዓረብ ዝተቐተሉ ስደተኛታት'ውን ኣለዎ። ንምዃኑ ብዙሓት ዓለም-ለኸ ትካላት ነዞም ስደተኛታት ንምሕጋዝ ድሉዋት ኮይኖም እንከለዉ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድን ምምሕዳሩን ንምንታይ ነዞም ስደተኛታት ገፅ ከሊእዎም ክንብል ንወሃቢ ቃል ሚኒስተር ጉዳይ ወፃኢ ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ሓቲትና። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት በፂሑ እንክምለስ፡ ብነፋሪት ዜጋታት ሒዙ ምምጽኡ ኣዘኻኺሩ። ኣብዚ ሰሙን ካብ ቤይሩት ኣስታት 400 ስደተኛታት ከምዘግዓዘ ዝዛረብ እቲ ወሃቢ ቃል፡ ኣብቲ ኣመራርሓን ብተግባርን ቆራፅነት ኣሎ ኢሉ። ኣብ ዝተፈላለዩ  ቤት-ማእሰርቲ ስዑድ-ዓረብ ኣብ መፃብቦ ቦታ ዝርከቡ  ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑፀሩ እንትኾኑ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና፡ ኣብዚ ወርሒ  ጳጉሜን 2 ሽሕ ስደተኛታት ጥራሕ  ናብ ሃገሮም ከምዘግዕዝ ገሊፁ እዩ። እዞም ስደተኛታት ኣብ ፀገም ከምዘለዉ እናተፈለጠ ንምንታይ 2 ሽሕ ጥራሕ  ንዝብል ሕቶና ድማ፡ " እዚ ጉዳይ ስእነት ቀረብ እዩ'ምበር ድሌት ዘይብልና ኮይንና ኣይኮነን። ሰነድ ምድላው'ውን የድልይ። ዝተፀገሙ ዜጋታት ናይ ምምላስ ድሌት ኣለና'ዩ፡ ግቡእና'ውን ስለዝኾነ፡ ይሰርሓሉ እዩ ዘሎ፡ ኣብ ሓፂር ግዘ ክንመልሶም ኢና"  ዝብል ምላሽ ሂቡና።


ደቂ ኣንስትዮ ስዑድ ዓረብ መኪና ንኽዝዉራ ተቓሊሳ ፍትሒ ዘይረኸበት ነጣፊት።


ቅትለት ጀማል ካሾጊ፡ ቱርኪ ን20 ስዑዳውያን ኣብ ፍርዲ ኣቕሪባ

ብቕትለት ስዑዳዊ ጋዜጠኛ፡ ጀማል ካሾጊ ዝተጠርጠሩ 20 ስዑዳውያን ኣብ ዘየለውሉ ኣብ ፍርዲ ቀሪቦም። እቲ ኣብ 2018 ኣብ ኤምባሲ ስዑዲ ኣብ ቱርኪ ብኣባላት ጸጥታ ስዑዲ ዝተቐትለ ጋዜጠኛ፡ ቀንዲ ነቓፊ ቀዳማይ ልኡል ንግስነት ስዑዲ መሓመድ ቢን ሳልማን’ዩ ነይሩ። እቶም ተኸሲሶም ቀሪቦም ዘለው ክልተ ኣማኸርቲ ወራሲ ዘውዲ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ኮይኖም፡ ኣብቲ ጉዳይ ዝኾነ ኢድ ከምዘይብሎም እዮም ዝገልጹ። ስዑዲ ዓረብ፡ ነቶም ኣብ ቅትልት ካሾጊ ኢድ ዝነበሮም ከተረክብ ካብ ቱርኪ ንዝቐረበላ ሕቶ ብምንጻግ፡ ዝሓለፈ ዓመት ንሾመንተ ጥርጡራት ንቤት-ፍርዲ ኣቕሪባቶም ነይራ’ያ። እቶም ሓሙሽተ ካብኣቶም ንሞት ክትፈርዶም እንከላ፡ ነቶም ዝተረፉ ሰለስተ ከኣ ንሕልፈት ክእሰሩ ከምዝፈረደቶም ይፍለጥ። ፍልይቲ ወኪል ሕቡራት ሃገራት ኣብቲ ጉዳይ ፡ ቅትለት "ካሾጊ ኮነ ተባሂሉ ዝተፈጸመን ኣቐዲሙ ዝተሓሰበሉን መቕተልቲ እዩ፤ ነዚ ድማ ስዑዲ ዓረብ’ያ ሓላፍነት ትወስደሉ" ኢላ። ቀንዲ ተቓዋሚ ወራሲ ዘውዲ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ዝኾነ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ዝቕመጥ ዝነበረ ጀማል ካሾጊ፡ ብ2 ጥቅምቲ 2018 እዩ ኣብ ከተማ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ቆንስል ስዑዲ ዓረብ ክኣቱ ንመወዳእታ ግዜ ተራእዩ። ብድሕሪኡ ግን ካብቲ ህንጻ ክወጽእ ከም ዘይተራእየን ብኡ ኣቢሉ ሃለዋቱ ከም ዝጠፍአን ይግለጽ። ካሾጊ ምስ ቀዳመይቲ ሰበይቱ ናይ ፍትሕ ጉዳይ ክፍጽምን፡ ነታ ሓዳስ ሕጽይቱ፡ ሃቲች ቼንጊዝ ክምርዓውን እዩ ናብቲ ቤት ጽሕፈት ዝኸደ። መስርሕ ፍርዲ ኣብ ዝካየድ ዘሎ መስርሕ ፍርዲ ሕጽይቲ ካሾጊ ሃቲች ቼንጊዝ ክትሳተፍ ተፈቒድላ’ሎ። ንሳ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ነቲ መስርሕ ስምዒታውን መንፈስካ ዘማስንን ክትብል ገሊጻቶ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ቤት ፍርዲ ቱርኪ እምነት ከምዘለዋን፡ ፍትሒ ካብ ምድላይ ከምዘይትሕለልን ገሊጻ። ጀማል ኮሺጊ መን'ዩ? እቲ ኣብ ስደት ዝነብርን ኣንጻር ልኡል ሙሓመድ ቢን ሳልማን ዝኾነን ካሾጊ፡ ቅድሚ ምጥፍኡ ንጋዜጣ ዋሽንግቶን ፖስት ዓንቀጻት ዝጽሕፍ ዝነበረ’ዩ። እቲ ኣሰናዳዊ ጋዜጣ ኣል-ወጠን ዝነበረን ንዓመታት ምስቲ ንጉሳዊ ቤተ ሰብ ጥቡቕ ዝምድና ዝነበሮን ካሾጊ፡ ንገለ ሰበ ስልጣናት ስዑዲ ዓረብ ከም ኣማኻሪ ኮይኑ ሰሪሑ ኢዩ። ጸኒሑ ግን፡ ብዙሓት የዕሩኽቱ ከም ዝተኣስሩን፡ ኣብ ጋዜጣ ኣል-ሓያት ዘቕርቦ ዝነበረ ዓምዲ ምስተሰረዘን ኣብ ትዊተር ከይጽሕፍ መጠንቀቕታ ምስተዋህቦን ሃገሩ ገዲፉ ናብ ኣሜሪካ ክስደድ ተገዲዱ’ዩ።


ዓለማዊ ትካል ስደተኛታት፡ ኣብ የመን ኣሸሓት ኢትዮጵያውያን፡ 'ንሓደጋ ኮሮናቫይረስ ከይሳጥሑ' ሰጊኡ

ዓለም-ለኸ ትካል ስደተኛታት፡ ኣብ ራጎ የመን፡ ኣሻሓት ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ንሕማም ኮሮናቫይረስ ከይቃልዑ ስግኣት ከምዝሓደሮ ገሊጹ። ሓላፊት ኮሙኒኬሽንን ፡ ዓለም-ለኸ ትካል ስደተኛታት ጨንፈር የመን፡ ሄዶን ኦሊቭያ፡ በኣሸሓት ዝቑጸሩ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣብ ዶብ የመንን ስዑዲ ዓረብን ኣብ መጻብብ ውሽጢ ከምዝርከቡን ኩነታቶም ዘስግእ ከምዝኾነን ንቢቢሲ ገሊጻ። እታ ሓላፊት ብኢመይል ኣብ ዝሃበትና ምላሽ፡ "ትካል ስደተኛታት ዓለም: ብዛዕባ እቲ ኩነታት ሰሚዑ እዩ። በቲ ኩነታት ድማ ኣዝዩ ሰጊኡ ኣሎ" ኢላ። እቲ ትካል ቁጽሮም ብዕሊ ዘየረጋገጸ እንተኾነ'ኳ: ብግምት ልዕሊ 5 ሺሕ ዝኾኑ እዞም ስደተኛታት፡ ኣብ ግዝኣት ሰዓዳ [ምስ ስዑዲ ዝዋሰን ምምሕዳር የማን]፡ ናብ ስዑዲ ዓረብ ክሰግሩ ክብሉ ምስ ሕማም ኮሮናቫይረስ ብዝተፈጥረ ጥርጣረን ስግኣታትን ተኸልኪሎም ንሓደጋ ከምዝተቓልዑ ይግለጽ። ሓደ ካብ መንጎ እቶም ስደተኛታት፡ "ጠያይቲ ብርእስና ይዘንብ ኣሎ" ኢሉ ከምዘረጋገጸሎም'ውን ሓቢራ። ኣስታት ኣርባዕተ ሺሕ ዝኾኑ፡ቅድም ክብል  ናብ ስዑዲ ዓረብ ሰጊሮም ዝነበሩ ድማ፡ እቲ ዝርከብሉ ኩነታት [ዳየር ቤት ማእሰርቲ] ሕማቕ ከምዝኾነ ምንጭታትና ይገልጹ። ኣብቲ ከባቢ ኣብ መንጎ ሓይልታት ሑትን፡ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ የመንን፡ ሓያል ኲናት እዩ ዝካየድ። ብሰንኪ እቲ ጎንጺ፡ ብፍላይ እዚ ግዝኣት የመን ዕጡቕ ዝበዝሖን ተኩሲ ዘይፈልየሉን ከምዝኾነ ይዝረብ። ነቶም ስደተኛታት ዘጋፍዑ ዘለዉ ምምሕዳር እታ ግዝኣት ዝተቖጸዓጸሩ ሓይልታት ሑቲ ከምዝኾኑ ድማ ምንጭታት ይገልጹ። ኣብ መንጎ ክልቲኦም ሓይልታት፡ ውግእ ጠጠው ናይ ምባል ውዕል ይፈራረሙ 'ምበር ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዘንጸላለወ ሓደጋ ግን ከምዘይንክዮ እቲ ትካል ይገልጽ። ምኽንያቱ ድማ፡ እቲ ስግኣት ምስቲ ውግእ ብቐጥታ ዝተኣሳሰር ዘይኮነስ ምስ ፍርሒ እቲ ሕማም ብምዃኑ፡ እዩ ትብል ኦሊቭያ። እቲ ትካል በቲ ኩነታት ኣዝዩ ስግኣት ዝሓደሮ ኾይኑ፡ ብዛዕባ ክገብሮ ዝግባእ ምስ ካልኦት ዝምልከቶም ኣካላት እናተዘራረበ ከምዝርከብ ፡ ኦሊቭያ ገሊጻ። ቀዳማይ ነገር፡ ብዛዕባ እቲ ኩነታት ንጹር ሓበሬታን ስእልን ንምርካብ ይሰርሕ ከምዘሎ እያ ትዛረብ። ይኹን'ምበር ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝበጽሕ ዘሎ ግፍዒ ጠጠው ክብልን፡ ብፍላይ ምስ ሕማም ኮሮናቫይረስ ተኣሳሲሩ፡  ዜግነቶምን ሕጋዊነቶምን ብዘየገድስ፡ ምስ ዜጋታት ማዕረ ዝግልገልሉ ናይ ጥዕና መስርሕ ክዝርጋሕ ጸዊዑ። ዛጊድ ካብ ዝተፈላለየ ኣንፈት ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝበጽሕ ዘሎ ጥቕዓት እናገደደ ምምጽኡ እዩ ዝዝረብ። ብፍላይ ሕዚ ድማ፡ ናብቲ ከባቢ ምግቢ ኮነ ዝኾነ ምምልላስ ስለዘይከኣል ብጥሜት ከይረግፉ ዓብዪ ስግኣት ከምዘሎ ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ምንጭታት ቢቢሲ ይገልጹ። ገለ ስደተኛታት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽአሉ ምንጭታትና እመንትገልጹ፡ ሄዶን ኦሊቭያ፡ ብፍላይ ጉድኣት ዝበጽሖም ብዙሓት ከምዝኾኑ ሓቢራ። ዛጊድ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሓበሬታ ንምርካብ ዝተገብረ ጻዕሪ ኣይሰመረን።


ስምምዕ ሰላም ዝፈጸማ እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ቀጥታዊ ርክብ ቴሌፎን ጀሚረን

ኣብ’ቲ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ነቲ ዝጸንሐ ሓርፋፍ ርክባተን ንምምሕያሽ ኣብ ስምምዕነት ዝበጽሓ ሃገራት እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን፡ ኣገልግሎት ቀጥታዊ ርክብ ቴሌፎን ጀሚረን። ብዛዕባ’ዚ ዝወጸ መግለጺ ከምዝብሎ፡ ድሕሪ’ቲ ታሪኻዊ ስምምዕ ሰላም፡ ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ ክልቲኤን ሃገራት ቴሌፎን ብምድውዋል ሰላምታ ተለዋዊጦም’ዮም። ነቲ ብኣሸማጋልነት ኣመሪካ ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ እዩ ብሓሙስ ብወግዒ ገሊጽዎ። እዚ ስምምዕ፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ፡ ኣብ መንጎ እስራኤልን ዓረባዊት ሃገርን ዝተገበረ 3ይ ስምምዕ እዩ። ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ስጉምቲ ብጽቡቕ መንፈስ ተቐቢልዎ። እንተኾነ፡ ፍልስጤም፣ ኢራንን ቱርክን ግን ነቲ ስጉምቲ ኮኒነንኦ። ብመሰረት እዚ ስምምዕ፡ እስራኤል ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ወጢናቶ ዝነበረት መሬት ናይ ምልቃብ መደባት ኣወንዚፋቶ ኣላ። ምስ ናይ ሕቡራት ዓረብ ኢማራትስ መዘንኡ ብቴሌፎን ዝተዘራረበ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል ጋቢ ኣሽኬናዚ፡ ትማሊ ሰንበት ኣብ ትዊተሩ ከምዝጸሓፎ፡ ክልቲኦም ወገናት ቀጥታዊ ርክብ ቴሌፎን ክጅምሩን ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ክራኸቡን ተዛራሪቦም እዮም። ሚኒስተር መራኸብታት እስራኤል ዮኣዝ ሄንደል ብወገኑ “ሕዚ ብዙሓት ቁጠባዊ ዕድላት ክኽፈቱ እዮም፤ እዞም ምትእምማን ዝፈጥሩ ስጉምትታት ድማ ኣገደስቲ እዮም” ኢሉ። ክልቲኤን ሃገተት ነቲ ዝበጽሐኦ ስምምዕ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ሰሙናት ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ ክፈራረመኦ እየን። እቲ ስምምዕ ምምሕያሽ ርክባት፡ ምኽፋት ኤምባሲታት’ውን ዝሓውስ እዩ። እተን ሓድሽ ርክብ ዝጀመራ ሃገራት፡ ብቀዳም፡ ምስ ምርምር ኪቪድ-19 ዝተሓሓዝ ስምምዕ’ውን ፈጺመን። ክሳብ እዚ እዋን፡ እስራኤል ምስ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ዝኾነ ዓይነት ርክብ ኣይነበራን። እንተኾነ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን ብዘለወን ሓበራዊ ሻቕሎት ግን ዘይወግዓዊ ርክባት ክገብራ ጸኒሐን እየን። እዚ ኣብ መንጎ እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ዝተበጽሐ ስምምዕነት ንመራሕቲ ፍልስጤም ኣደንጽዩዎም እዩ። ውሃቢ ቃል ናይ ፕረዚደንት መሓመድ ኣባስ፡ እቲ ስምምዕ ምስ “ክሕደት” ዝዳረግ እዩ ኢልዎ። እስራኤል ኣብ 1948 ከም ናጻ ሃገር ካብ ትቐውም ኣትሒዙ፡ ምስ ክልተ ሃገራት ዓረብ ጥራይ እያ ስምምዕ ሰላም ፈሪማ፤ ብ 1979 ምስ ግብጺ፡ ብ 1994 ድማ ምስ ዮርዳኖስ። ኣብ ሰሜናዊ-ምዕራብ ኣፍሪቃ እትርከብን ኣባል ሃገራት ሊግ ዓረብ ዝኾነትን ማውሪታንያ’ውን ኣብ 1999 ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ጀሚራ ነይራ። እንተኾነ፡ ርክባተን ኣብ 2010 ተበቲኹ እዩ። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ካልኦት ሃገራት ዓረብ’ውን ምስ እስራኤል ስምምዓት ክፍጽማ ትጽቢት ከምዝገብር ተዛሪቡ። ቀዳማይ ሚኒስተር እስራኤል ቤንጃሚን ኔታንያሁ ድማ፡ ንገለ ክፋላት ምዕራባዊ ገማግም ናብ እስራኤል ንምውሕዋስ ዝነበሮ ውጥን ከምዝወንዘፎ፡ እንተኾነ እዚ ውጥን መሊኡ ዝተገደፈ ከምዘይኾነ ገሊጹ።


ስዑዲ ዓረብ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ 184 ሰባት ብሞት ቀጺዓ

መቕጻዕቲ ሞት ብደረጃ ዓለም ይንክይ እኳ እንተሃለወ፡ ስዑዲ ዓረብ ግን ኣብ 2019 ጥራይ 184 ሰባት ብሞት ከምዝቐጽዐትን እዚ ድማ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር እቲ ዝበዝሐ ከምዝኾነን ንመሰል ሰባት ዝሕለቕ ዓለማዊ ትካል ኣምነስቲ ገሊጹ። ኣብ ዒራቕ ድማ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 100 ሰባት ብሞት ዝተቐጽዑ ኮይኖም፡ ብፍርቂ እዩ ወሲኹ። ብዙሓት ሰባት ብሞት ብምቕጻዕ ግን ቻይና መወዳድርቲ የብላን ይብል ኣምነስቲ። ቻይና ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰባት እያ ብሞት ቀጺዓ ዝብል እምነት እኳ እንተሎ፡ ብሚስጥር ዝተትሓዘ ብምዃኑ ኣምነስቲ ብዝሒ ኣብ ቻይና ብሞት ዝተቐጽዑ ሰባት ኣይጠቐሰን። ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝተሰርዐት ኢራን፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 251 ሰባት እያ ብሞት ቀጺዓ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት፡ ብደረጃ ዓለም 657 ሰባት ብሞት ዝተቐጽዑ ኮይኖም፡ ምስ ናይ 2018 ክነጻጸር እንከሎ ብ 5 ምኢታዊት ነክዩ እዩ። ኢራን፣ ሰሜን ኮርያን ቬትናምን እውን፡ ሓበሬታ ስለዘይህባ ነቲ ሓፈሻዊ ብዝሒ ይሓብአኦ እየን ኢሉ እቲ ትካል። "መቕጻዕቲ ሞት ዘጸይፍን ዘይሰብኣውን ዓይነት መቅጻዕቲ እዩ። ካብ ማእርቲ ንላዕሊ ገበን ንምክልኻል ከምዘኽእል ዘርእይ ዝኾነ መረዳእታ'ውን የለን። ነዚ ሓቂ ኸኣ ብዙሓት ሃገራት ይግንዘበኦ እየን ዘለዋ። ብደረጃ ዓለም ብዝሒ ብሞት ዝቕጽዑ ሰባት ነክዩ ምርኣይ ዘተባብዕ እዩ" ኢላ ላዕለወይቲ ዳይረክተር፡ መጽናዕትታት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ክሌር ኣልጋር። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ብዝሒ ብሞት ዝቕጽዑ ሰባት እናወሰኸ ምምጽኡ ድማ "ዘሰክፍ እዩ" ኢላ። ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 178 ደቂተባዕትዮን ሽድሽተ ደቂ ኣንስትዮን ዝቐጽዐት ኮይና፡ ካብኣቶም እቶም ፍርቂ ወጻእተኛታት እዮም። መብዛሕተኦም ካብቶም ብሞት ዝተቐጽዑ፡ ምስ ሓሽሽን ቅትለትን ብዝተሓሓዝ ገበን ዝተኣሩ እዮም። እንተኾነ፡ ኣንጻር ተቓወምቲ ሺዓ ከም መሳርሒ ትጥቀመሉ ከምዘላ'ውን ኣምነስቲ ገሊጹ። ኣብ ደቡብ ሱዳን ድማ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 11 ሰባት ብሞት ከምዝተቐጽዑን፡ እዚ ድማ እታ ሃገር ኣብ 2011 ናጽነታ ካብ እትረክብ ንነዘ እቲ ዝዓበየ ቁጽሪ ምዃኑ ሓቢሩ።


እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ኣብ ‘ታሪኻዊ’ ስምምዕ በጺሐን

እስራኤልን ሕቡራት ኢማራትን ዓረብን ክልትኣዊ ርክብን ናብ ንቡርን ርጉእን ኩነታት ንምምላስ ኣብ ዝሕግዝ ስምምዕ በጺሐን። ብመሰረት እዚ ስምምዕ እስራኤል ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ሓሲባቶ ዝነበረት መሬት ናይ ምልቃብ መደባት ኣወንዚፋቶ ኣላ። እቲ ብሽምግልና ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ዝተበጽሐ ስምምዕ እተን ሃገራት ‘ታሪኻዊ’ ስምምዕን ኢለን ገሊጸንኦ። ክሳብ ሎሚ እስራኤል ምስ ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ዝርከባ ሃገራት ዓረብ ዝኾነ ዓይነት ዲፕሎማስያዊ ርክብ ኣይጸንሓን። እንተኾነ ኣብዚ ሕጂ፡ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብን እስራኤልን ካብ ኢራን ተመሳሳሊ ስግኣታት ስለ ዘለወን ዘይወግዓዊ ርክባት ክገብራ ጸኒሐን እየን። እቲ ኣብ ሞንጎ እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ዝተበጽሐ ስምምዕ ግን ንፍሊስጤማውያን ኣቖጢዑ ይርከብ። ወሃቢ ቃል ማሕሙድ ዓባስ ነቲ ስምምዕ ‘ክሕደት’ ክብሎ እንከሎ፡ ኣምባሳደር ፍልስጤም ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ናብ ፍሊስጤም ክምለስ ተነጊርዎ’ሎ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ ነቲ ኣብ ሞንጎ ቀዳማይ ሚኒስተር ቤንጃሚን ናታንያሁን ልዑል መሓመድ ኣላ ናህያን ዝተበጽሐ ስምምዕ ‘ናይ ብሓቂ ታሪኻዊ ስምምዕ’ዩ’ ብምባል እዩ ገሊጽዎ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ እስራኤል ኣብ 1948 ናጽነታ ካብ እትእውጅ ምስ እስራኤል ውዕል ሰላም ዝኸተማት ሳልሰይቲ ዓረባዊት ሃገር ኮያና ኣላ፡ ግብጽን ዩርዳኖስን ኣቐዲምን ምስ እስራኤል ውዕል ሰላም ከቲመን ዝነበራ ሃገራት ዓረብ’የን። ግብጺ ኣብ 1979 ዩርዳኖስ ድማ ኣብ 1994 ምስ እስራኤል ውዕል ሰላም ክኽትማ እንከለዋ፡ ሞሪታንያ ኣብ 1999 ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክባት ድሕሪ ምጅማራ ኣብ 2009 ኣደስኪላቶ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ “ሕጂ እቲ በረድ ተሰይሩ’ዩ፡ ብዙሓት ሃገራት ዓረብ ንሕቡራት ኢማራት ዓረብ ተኺለን ከምዝመጽኣ ድማ ትጽቢትይ’ዩ”ድሕሪ ምባል ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ኣብ ዋይት ሃውስ ጽንብል ምፍርራም ከምዝካየድ ገሊጹ። ቅድሚ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ ነቲ ስምምዕ ናብ ማዕከናት ዜና ምሕባሩ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ቤንጃሚን ናታንያዩ ብቋንቋ ሂብሪው ኣብ ትዊተሩ ‘ታሪኻዊ መዓልቲ’ ኢሉ ጽሑፉ ነይሩ። ቤንጃሚን ናታንያሁ ኣብ ተለቪዥን ቀሪቡ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እስራኤል ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ሓሲባቶ ዘላ መሬት ናይ ምልቃብ መደባት ንግዚኡ ደው ከም ዘበለቶ ብምሕባር፡ እቲ መሬት ናይ ምልቃብ ሓሳብ ክዝተየሉ ምዃኑ ሓቢሩ ኣሎ። ቤንጃሚን ናታንያሁ ብምስዓብ፡ ሃገሩ ምስ ሕበራት ኢማራት ዓረብ ብምኳን ኣብ ምርካብ ክታበት ኮሮናቫይረስ፤ ጽዓት፤ ማይን ምዕቃብ ከባብን ከምዝሰርሑ ገሊጹ። ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ልኡኻት እስራኤልን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ክልተኣዊ ስምምዓት ንምኽታም ክራኸቡ እዮም። ኣብቲ ስምምዕ ንወፍሪ፣ ቱሪዝም፣ ቀጥታዊ በረራ ነፈርቲ፣ ጸጥታ፣ ቴሌኮሙኒኬሽን፣ ቴክኖሎጂ፣ ጸዓት፣ ትሕተ ቅርጺ ጥዕና፣ ባህሊ፣ ዕቃበ ከባብን ምትካል ኢማባሲታትን ኣብ ዝብሉ ዝርከብዎም ስምምዓት ክኽትሙ’ዮም። እስራኤል ብወገና ገለ ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ዝርከባ መሬታ ግዝኣተይ’ዩ ኢላ ካብ ምእዋጅ ክትጸንሕ እያ። ፍሊስጤማውያን እዚ ስምምዕ ዓለምለኻዊ ሕጋጋት ዝጠሓሰን ነጻን ልኡላዊትን ፍሊስጤም ካብ ምእዋጅ ዝዕንቅጽ’ዩ ብምባል ኣጠንቂቆም ኣለዉ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣንዋር ጋርጋሽ፡ እዚ ስምምዕ እስራኤል ገለ ክፋላት ምዕራባዊ ገማግም ከይትሕዝ ደው ብምባል ክምጽእ ዝኽእል ሓደገኛ ሳዕቤት ንክግታእ ዝሕግዝ ምዃኑ ገሊጹ ኣሎ።


ጀማል ካሾጊ፡ ቱርኪ ብቕትለት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ 20 ስዑዳውያን ከሲሳ

ቱርኪ፡ ብወርሒ ጥቅምቲ 2018 ኣብ ኢስታንቡል ብዝተፈጸመ ቕትለት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ዝጠርጠረቶም 20 ስዑዳውያን ከሲሳ። ዓቀብቲ ሕጊ ብወገኖም ምኽትል ሓላፊ ስለላ ስዑዲ ዓረብ ዝነበረ ኣሕመድ ኣሲሪን ነበር ሓጋዚ እቲ ንጉሳዊ ስድራ ስዑዲ ኣል-ቃታኒን እቲ ቕትለት ክፍጸም ኣለዓዒሎም ዝብል ክሲ ከም ዝቐረበሎም ገሊጾም። እቶም ካልኦት 18 ጥርጡራት ተኸሰስቲ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ ቖንስላ ስዑዲ "ኮነ ኢሎም ኣረመናዊ ቕትለት" ፈጺሞም ዝብል ክሲ ቐሪብሎም። ካብዚኦም ዋርዲያ ንጉሳዊ ስድራ ስዑዲ ዝነበረ፣ በዓል ሞያ መርመራ ፎረንሲክን ሓለፊ ስለያ ስዑዲን ዝርከቡዎም ኮይኖም፡ ምስ ወራሲ ዘውዲ ልኡል መሓመድ ቢን ሰልማን ሓቢሮም ተጓዒዞም ዝነበሩ እዮም። እዚ ኽሲ ቃል መሰኻኽር፣ ኣብ ልዕሊ ዲጂታላዊ ናውታት ካሾጊ ዝተገብረ ምጽራይን መዝገብ ናብ ቱርኪ ዝኣተውን ዝወጽኡን ሰባት መሰረት ገይሩ'ዩ ተኸፊቱ። ኤጀንስታት ስለላ ምዕራባውያን፡ ቕትለት ጀማል ካሾጊ ብትእዛዝ ልኡል መሓመድ ቢን ሰልማን ዝተፈጸመ'ዩ ኢሎም ይኣምኑ፤ ንሱ ግን ነዚ ኣይቕበሎን። ፍልይቲ ራፖርተር ሕቡራት ሃገራት ፡ "ካሾጊ ኮነ ተባሂሉ ዝተፈጸመን ኣቐዲሙ ዝተሓሰበሉን መቕተልቲ እዩ፤ ነዚ ድማ ስዑዲ ዓረብ ሓላፍነት ትወስደሉ" ትብል። ንዋሽንግተን ፖስት ዝሰርሕ ዝነበረ ወዲ 59 ዓመት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ፡ ፍሉጥ ነቓፊ መንግስቲ ስዑዲ ዓረብ'ዩ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ቤት ፍርዲ እቲ ዘውዳዊ ስርዓት ምስ ቕትለት እቲ ጋዜጠኛ ብዝተሓሓዝ ሓሙሽተ ሽሞም ዘይተገልጸ ሰባት ብሞት እንክፈርድ፡ ካልኦት ሰለስተ ድማ ብማእሰርቲ ክቕጽዑ ፈሪዱ'ዩ። ጀማል ጋሾጊ ንሱ ካብ 2017 ጀሚሩ ብስደት ኣብ ኣሜሪካ እዩ ዝነብር ነይሩ። ብኽልተ ጥቅምቲ 2018 ግን ንመርዓ ዘድልዩዎ ሰነዳት ንምርካብ ኣብ ኢስታንቡል ናብ ዝርከብ ቆንስላ ስዑዲ ከይዱ  ። ሕጽይቱ ኣብ ደገ ኾይና እናተጸበየቶ እንከላ፡ ወዲ 59 ዓመት ካሾጊ ኣብ ውሽጢ ተቐቲሉ፡ ኣካላቱ ተቖራሪጹ። ክሳብ ሕጂ ድማ ኣካላቱ ኣይተረኸበን። ሞት እዚ ጋዜጠኛ ዓለም ዘደንገጸ ኮይኑ፡ ፍልይቲ ራፖርተር ሕቡራት ሃገራት ኣግነስ ካላማርድ፡ ብውልቂ ልኡል መሓመድን ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ ስዑድን ተሓተትቲ ዘግብር ርጡብ መረዳእታ ኣይተረኸበን ኢላ። ብደረጃ ዓለም ዘይሻራውን ናጻን ምጽራይ ክካየድ እውን ጸዊዓ።


ስዑዲ ዓረብ፡ ካብ መሸጣ ኣቕሑት ዝኽፈል ተወሳኺ ግብሪ ብሰለስተ ዕጽፊ ኣዕቢያቶ

ስዑዲ ዓረብ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዝተሃሰየ ቑጠብኣ ንምሕጋዝ ካብ ኣቅሑትን ኣገልግሎትን ዝክፈል ቐረጽ ሰለስተ ዕጽፊ ወሰኽ ከም እትገብር ኣፍሊጣ። መንግስቲ፡ እታ ሃገር ብተወሳኺ ንዜጋታት ዝወሃብ ዝነበረ ናይ ድጎማ ገንዘብ ደው ከም ዘብል ኣፍሊጡ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ስዒቡ ብዝመጽአ ቅልውላው ዋጋ ነዳዲ ምንካይ ስለ ዘርኣየ፡  ካብቲ ዓውዲ ትረኽቦ ዝነበረት እቶት ብዝለዓለ መጠን ነክዩ። ዕቑር ሃብቲ ነዳዲ ዘለዋ ስዑዲ ዓረብ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ቑጠብኣ ኣብ ነዳዲ ጥራሕ ዝተሞርኮዘ ንከይኸውን ብዝብል ኣብ ኣቑሑን ኣገልግሎትን ዝኽፈል ግብሪ ኣተኣታቲያ። ማዕከን ዜና እታ ሃገር ከም ዝጸብጸቦ፡ እዚ ተወሳኺ ቐረጽ [ቫት] ካብ ዝቕጽል ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ካብ 5 ሚኢታዊት ናብ 15 ሚኢታዊት ሓፍ ክብል እዩ። ካብ 2018 ጀሚሩ ናብራ ሓደ ሰራሕኛ ንምሕጋዝ ብዝብል ወርሓዊ ዝወሃብ ዝነበረ 267 ዶላር ደማ ጠጠው ክብል እዩ። "እዞም ስጉምታት ከበድቲ ግን ድማ ምስቲ ዘለናሉ ኩነታት ኣገደስቲ እዮም። ቑጠባውን ፋይናንሳውን ድሕነት እዛ ሃገር ንምውሓስ ዝተወስዱ ስጉምታት እዮም" ኢሉ ሚኒስትር ገንዘብ መሓመድ ኣል ጃዳን። ስዑዲ ዓረብ ካብቲ ኣታዊ እትገብሮ እተውጽኦ ገንዘብ ስለ ዝዛየደ መንግስቲ ንዝሓለፉ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራሕ ናይ 9 ቢሊዮን ዶላር ምጉዳል በጀት ኣጋጢሙዎ እዩ። ኣብ ውሽጢ እዘን ሰለስተ ኣዋርሕ ካብ ነዳዲ ትረኽቦ ዝነበረት መኽሰብ ብ22 ሚኢታዊት ከም ዝነከየን፡ 34ቢሊዮን ዶላር ጥራሕ ከም ዝረኸበትን ይግለጽ።


ስዑዲ ዓረብ፡ ሰለስተ ኣባላት ንጉሳዊ ስድራ ኣሲራ

ሓው ንጉስ ስዑዲ ዓረብ ዝርከቦም ሰለስተ ነባራት ኣባላት እቲ ንጉሳዊ ስድራ ተኣሲሮም። ማዕኸን ዜና እታ ሃገር ከም ዝጸብጸቦ፡ ክልቲኦም ኣብቲ ንጉሳዊ ምሕደራ ዓብዪ ጽልዋ ዘለዎም'ዮም። ምኽንያት ማእሰርቲ እዞም ሰባት ብንጹር'ኳ እንተዘይተገልጸ፡ ምስ ንጉስ መሓመድ ቢን ሳልማን ዝተኣሳሰር'ዩ ተባሂሉ። ብ2017፡ እቲ ንጉስ ድሕሪ ዝሃቦ ትእዛዝ ማእሰርቲ፡ ሚኒስትራትን ሰብ ሃብትን ዝርከቡዎም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ኣባላት ንጉሳዊ ስድራ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ርያድ ኣብ ዝርከብ ሆቴል ሪቲዝ-ካርልቶን ተኣሲሮም ነይሮም። መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ኣብ 2016 ብወላዲ ኣቡኡ ልኡል ወራሲ ዘውዲ ምስ ተብሃለ፡ 'ምስለ' መራሕቲ እቲ ንጉሳዊ ምሕደራ ተገይሩ'ዩ ዝውሰድ። ጋዜጣታት ኒውዮርክ ታይምስን ዎል ስትሪት ጆርናልን፡ ብዓርቢ ንጉሆ ማእሰርቲ እዞም ኣባላት ንጉሳዊ ስድራ ስዑዲ ዓረብ ጽሒፈን። ምንኣስ ሓው ልኡል ወራሲ ዘውዲ ስዑዲ ዓረብ፡ ልኡል ኣሕመድ ቢን ዓብዱላዚዝ፣ ሚኒስትር ውሽጢ ዓዲ ነበር ልኡል መሓመድ ቢን ናይፍን ወዲ ሓው ልኡል ናዋፍ ቢን ናይፍን እዮም ተኣሲሮም ዘለው። መሓመድ ቢን ናይፍ፡ ኣብ 2017 ብመሓመድ ቢን ሳልማን ናይ ቤት ማእሰርቲ ቅድሚ ምእታዉን ካብ ስልጣን ቅድሚ ምልጋሱን ሚኒስትር ውሽጢ ዓዲ ነይሩ። መሸፈኒ ገጽ ዝገበሩን ጸሊም ክዳን ዝተኸደኑን ዋርዲያታት ናብ መንበሪ ገዛ እዞም ንጉሳውያን ስድራ ብምምጻእ፡ ከም ዝፈተሹ ዎል ስትሪት ጆርናል ጠቒሱ። እዚ እንድሕር ኮይኑ፡ እዚ ስጉምቲ ወራሲ ዘውዲ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ስልጣኑ ንምድልዳል ክጠቕሞ'ዩ። ልኡል ኣሕመድ ቢን ዓብደልኣዚዝ፡ ብህይወት ካብ ዘለው ውላድ መስራቲ እታ ሃገር ዝኾነ ንጉስ ዓብደልኣዚዝ ኮይኑ፡ ብነባራት ኣባላት እቲ ንጉሳዊ ስድራ ኣዝዩ ዝኽበር ሰብ'ዩ። ነባር ልኡል መሓመድ ቢን ናይፍ'ውን እንተኾነ፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ብሃንደበት ካብ ስልጣኑ ቅድሚ ምእላዩ ወራሲ እቲ ዙፋን ክኸውን'ዩ ተባሂሉ ዝነበረ'ዩ። ሚኒስትር ውሽጢ ዓዲ ኮይኑ ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን፡ ኣብ መጀመርታ ዓመታት 2000፡ ስዑዲ ዓረብ ካብ መጥቃዕቲ ኣልቃዒዳ ብምክልኻል ነቲ ጉጅለ ብምጥፍኡ ዓብዪ ሞሳ ረኺቡ'ዩ። ክሳብ ሕጂ ግን፡ ስዑዲ ዓረብ ብዛዕባ ማእሰርቲ እዞም ጽልዋ ፈጠርቲ ንጉሳውያን ስድራ ዝሃበቶ ወግዓዊ መብርሂ የለን። መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ኣብ 2016 ኣብታ ሃገር ወሳኒ ቁጠባዊ ለውጢ ከምጽእ ቃል ብምእታው ናእዳ ረኺቡ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ ኣብ 2018 ዘጋጠመ መቕተልቲ ፍሉጥ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾግጂ ሓዊሱ ኣብ ብርክት ዝበሉ ገበናት ከም ዝተመራስሐ ብምግላጽ ይንቀፍ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት፡ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ሃገራ ተራእዩ ዘሎ ኮሮናቫይረስ [ኮቪድ-19] ንምቁጽጻር ትሰርሕ እያ ዘላ። በዚ ምኽንያት፡ ዓመታዊ ጉዕዞ ዑምራ ሓጂ ወጻእተኛታት ንግዝኡ ኸልኪላ።


ናይ መንግስቶም ቆላሕታ ዝሰኣኑ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት

ሰብ ስልጣን ስዑድ ዓረብ ኣብ መዳጎኒ ማእኸላት እታ ሃገር ኣብ ኣዝዩ ኣሰካፊ ኩነታት ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ናብ ዓዶም ዝምለስሉ ኩነታት ክፈጥሩ ከምዝግባእ ‘ሂውማን ራይትስ ዎች’ ኣተሓሳሲቡ።


ሚልዮናት ዝሳተፍዎ ዝነበሩ ሓጅ ብ 10 ሽሕ ሰብ ጥራይ ክሓልፍ እዩ

ስዑዲ ዓረብ፡ ብሰንኪ ስግኣት ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ሎሚ ዓመት ንንግደት ሓጅ ዝመጹ ኣመንቲ ካብ ካልኦት ሃገራት ከይኣትውዋ ከልኪላ እያ። ሎሚ ዓመት ድማ ናይ ሓጅ ቪዛ ኣይሃበትን። ካልእ እዋን፡ መብዛሕተኦም ተሳተፍቲ ካብ ካልኦት ሃገራት ዓለም ዝመጹ ኣመንቲ እስልምና እዮም ነይሮም። ኣብ’ቲ ናይ ሎሚ ግን፡ ኣብ’ታ ሃገር ዘለዉ እንተዘይኮይኖም፡ ወጻእተኛታት ክሳተፉ ኣይኽእሉን። ኣብ ንቡር እዋናት ክሳብ 2 ሚልዮን ዝበጽሑ ኣመንቲ እስልምና እዮም: ኣብ’ዚ ስርዓት ዝሳተፉዎ። ኣብ’ዚ ናይ ሎሚ ዓመት ሓጅ ግን፡ 10 ሽሕ ሰባት ጥራይ እዮም ክሳተፉ። ኣብ ቀዳመ ሰናብቲ ናብ መካ ዝኣተዉ ሰባት፡ መጠን ረስኖም ከምዝተዓቀኑን ምርመራ ኮሮናቫይረስ ከምዝተገበረሎምን ኣገልግሎት ዜና ኤኤፍፒ ጸብጺቡ እዩ። ኣመንቲ፡ ቅድሚን ድሕሪን ሓጅ ንርእሶም ክውሽቡ’ውን ግቡእ ኣለዎም። ኣብ እዋን እቲ ሃይማኖታዊ ስርዓት፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምግባር’ውን ግድን ከምዝኾነ ተገሊጹ’ሎ። ሚኒስተር ጉዳያት ንግደት ሓጅ ስዑዲ ዓረብ  መሓመድ ሳልሕ ቢንተን ንቴሌቪዥን ኣል-ዓረብያ ክዛረብ እንከሎ፡ ኣመንቲ ፈለማ ኣብ ገዝኦም ምስተወሸቡ፡ ብተወሳኺ ድማ ኣብ ሆቴላት መካ ንኣርባዕተ መዓልቲ ከምዝውሸቡ ገሊጹ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ፡ ብዝሒ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት 270,000 ክኸውን ከሎ፡ ኣስታት 3,000 ሞት ድማ ኣጋጢሙ እዩ። ንግደት ሓጅ እንታይ እዩ? ንግደት ሓጅ ሓንቲ ካብተን ሓሙሽተ ኣዕኑድ እምነት እስልምና እያ። እተን ሓሙሽተ ኣዕኑድ እምነት ምስልምና፥