ንኸቢድ ጭንቀት ክሕክም ተስፋ ዝተገበረሉ 'ኣስማታዊ' - ቃንጥሻ

ካብ ቅንጥሻራ (ቃንጥሻ) ብዝርከብ ባእታታት ዝስራሕ ሓደ መድሃኒት፡ ንምልክታት ከቢድ ጭንቀት ክሳብ 12 ሰሙናት ኣብ ዘሎ ጊዜ ከመሓይሽ ከምዝኽእል ሓደ ፈተነ ኣረጋጊጹ። 25 ሚሊግራም ዝምዘን ከኒና ‘ፕሲሎሳይቢን’ ንተሓከምቲ ኣብ ሕልሚ ዝመስል ኩነታት ብምእታው፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ፍወሳ ናይ ምዕዋት ተኽእሎኡ ዝለዓለ ኮይኑ’ሎ። እቲ ናይ ሓጺር ግዜ ጎናዊ ሳዕቤናት ግን ዘስግእ ክኸውን ከምዝኽእልን ክትትል ክግበር ከምዘለዎን ተመራመርቲ ገሊጾም ኣለዉ። ገና ኣዝዩ ዝነውሐ ምክትታል ዘድልዮም ዓበይቲ መጽናዕትታት ክግበሩ ከምዘለዎም እውን ክኢላታት ይዛረቡ። ኣብ መላእ ዓለም 100 ሚልዮን ዝግመቱ ሰባት ንዝኾነ ይኹን ዓይነት ሕክምና ምላሽ ዘይህብ ከቢድ ሕማም ጭንቀት (ቃዝኖት) ኣለዎም፤  30 ሚኢታዊት ከኣ ነብሰ ቅትለት ንምፍፃም ይፍትኑ። ተመራመርቲ፡ እቲ ‘ፕሲሎሳይቢን’ ዝተብሃለ መድሃኒት ኣብ ጸገማት ጥዕና ኣእምሮ ዘለዎ ጽልዋ ዝጥምት መፅናዕቲ ከካይዱ ዓመታት ኣቑጺሮም እዮም። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተገበሩ መጽናዕትታት ተስፋ ዝህቡ ኮይኖም፡ ነዊሕ ዝፀንሕ ሳዕቤናት ብዝምልከት ኣብ ምግምጋም ግን ብዙሕ ኣይከዱን። ኣብዚ ቀረባ ዝተኻየደን ኣብ ኒው ኢንግላንድ ጆርናል ኦፍ ሜዲሲን ዝተሓትመን መፅናዕቲ ከምዘመልክቶ፡ 1 ሚሊ ግራም፣ 10 ሚሊ ግራምን 25 ሚሊግራምን ከኒና ኣብ ልዕሊ ካብ 10 ሃገራት ኤውሮጳን ሰሜን ኣመሪካን ዝተዋጽኡ 233 ሰባት ዝተፈተነ ኮይኑ 25 ሚሊግራም ዝበለጸ ውጽኢት ተራእይዎ’ሎ። መብዛሕትኦም ኣብቲ መፅናዕቲ ዝተሳተፉ ሰባት ንልዕሊ ሓደ ዓመት ብኸቢድ ጭንቀት ዝሳቐዩ ዝነበሩን ዕድሚኦም ከባቢ 40 ከምዝኾኑን ተመራመርቲ ይገልፁ። ጎኒ ጎኒ ስነ-ኣእምሮኣዊ ፍወሳ ሓደ በዓል 25 ሚሊ ግራም ዶዝ ‘ኮምፕ360 ፕሲሎሳይቢ’ ዝተብሃለ ከኒና ድሕሪ ምውሳዶም፡ ፀሓፊ ናይቲ መጽናዕቲን ኣማኻሪ ሓኪም ስነ-ኣእምሮን ዶክተር ጀምስ ራከር፡ እቲ መድሃኒት "ኣብ ሓንጎል ቀጥታዊ ስጉምቲ ዝወስድ፡ ናብ ዝያዳ ተዓጻጻፊ ኩነታት ዘእትዎን ንፍወሳ ዕድል ዝህብን" ተባሂሉ ከምዝሕሰብ ገሊፁ።። እቶም ሕሙማት መድሓኒት ምስወሰዱ ንጽባሒቱን ድሕሪ ሰሙንን፡ ብዛዕባ ተመኩሮኦም ንኽዛረቡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ደገፍ ተዋሂብዎም። "እቶም ተሓከምቲ ‘እንታይ ኮይነ ድየ?' ካብ ዝብል 'እንታይ ኣጋጢሙኒ?'" ናብ ምባል ተሰጋጊሮም” ክብል ኣረዲኡ ናይ ስነ-ኣእምሮ ሓኪም ናዳቭ ሊያም ሞድሊን። ኣብ ኩሎም ጉጅለታት ካብ ዝነበሩ ገለ ተሓከምቲ ከም ሕማም ርእሲ፣ ረስኒ፣ ልዑል ድኻምን ሓሳባት ነብሰ ቅትለትን ዝበሉ ጎናዊ ሳዕቤናት ኣጋጢምዎም ነይሩ። እዚ ግን ዘይተለምደ ከምዘይነበረ እቶም ተመራመርቲ ክገልፁ ከለዉ፡ ካልኦት ክኢላታት ድማ ስግኣት ድሕነት ክኸውን ከምዝኽእል ይዛረቡ። ሓላፊ ሕክምና ስነ-ኣእምሮ ዩኒቨርሲቲ ኤዲንበርግ ፕሮፌሰር ኣንድሪው ማኪንቶሽ፡ "ፕሲሎሳይቢን ሓደ ካብቶም ንዓመታት ክእዘዙ ዝጸንሑ ጸረ-ጭንቀት መድሃኒታት ክኸውን ዝኽእል ኣማራጺ 'ዩ" ክብል ገሊጹ። እቲ መድሃኒት ፍቓድ ረኺቡ ናብ ረብሓ ቅድሚ መውዓሉ ሰለስተ ዓመት ክወስድ ከምዝኽእል ተመራመርቲ ሓቢሮም ኣለዉ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


“ዶክተር እየ፡ ንልዕሊ 5 ዓመታት ግን ኣካላተይ ተሓጺበ ኣይፈልጥን”

ዶክተር ጀምስ ሃምብሊን ይባሃል። ወዲ 37 ዓመት ኮይኑ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ያሌ ኢንስቲትዩት ጥዕና ማሕበረሰብ ፕሮፌሰር’ዩ። ኣብ ምክልኻል ሕማማት’ውን ተወሳኺ ዲግሪ ኣለዎ። እዚ ዶክተር እሞ ድማ በዓል ሞያ ሕክምና ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ነይሩ ኣካላቱ ምሕጻብ ዘቋረጸ። “ትለምድዮ ኢኺ፤ ዝኸብድ ኣይኮነን፤ ብዙሕ ኣየጸግምን” ክብል ነታ ቃለ-መሕትት ዝገበረትሉ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ብዛዕባ ኩነታቱ ገሊጹላ። ዶክተር ጀምስ ጎኒ ንጎኒ ምስቲ ቀንዲ ስርሑ፡ ኣብቲ ኣብ ኣሜሪካ ፍሉጥ ዝኾነ መጽሔት ኣትላንቲክ’ውን ጽሑፋት ብምልኣኽ ዝሳተፍ ዓምደኛ’ዩ። “ ኣብ 2016 ንዝጸሓፎ ጽሑፍ “ኣካላተይ ምሕጻብ ደው ኣቢለ ኣለኹ” ዝብል ርእሲ ሂብዎ ነይሩ። “ሙሉእ ዕድመና ኣካላትና እናተሓጸብና ዘባኸንናዮ ገንዘብን ማይን ዘሕዝን’ዩ” ክብል ድማ ኣብ መእተዊ ጽሑፉ ሓሳቡ ኣስፊሩ’ሎ። ኣብ 2020 ኣቆጻጽር ኣውሮጳ ሓደ መጽሓፍ ናብ ሕትመት ዘብቅዐ ዶክተር ጀምስ፡ ትሕዝቶ መጽሓፉ ንሰባት ዘገረመ ነይሩ። “ሓድሽ ሜላ ሓለዋ ጽርየት ቆርበት” ኣብ ዝብል ዛዕባ ዘድሃበ መጽሓፍ’ዩ ናብ ሕትመት ኣብቂዑ። ንሱ ንባዕሉ ኣካላቱ ዘይተሓጸበ ብዛዕባ ጽርየት ዝዛረብ መጽሓፍ ምጽሓፉ ዘገርም ክኸውን ይኽእል ይኸውን። እቲ ጉዳይ ግን ከምዚ ዝስዕብ’ዩ። ዋላ’ኳ ኣእዳውና ብሳሙና ደጋጊምና ክንሕጽብን ስንና ኣብ መዓልቲ ክልተ ጊዜ ብራሽ ምግባርን ኣዝዩ ኣገዳሲ ከምዝኾነ እንተገለጸ፤ ካልኦት ክፋላት ኣካልና ግን መዓልታዊ እናፈግፈግና ንነብስና ክነሳቕይ የብልናን ይብል። ዶክተር ጀምስ ፈለማ ክፍትኖ ብዝብል ነይሩ ሰብነቱ ምሕጻብ ዘቋረጾ። ብድሕሪኡ ግን ነቲ ውሳንኡ ቀጺልሉ። “ሓደ ሰብ ኣካላቱ እንተዘይተሓጺቡ እንታይ ከጋጥሞ ከምዝኽእል ክፈልጥ ደልየ። ብቐጻሊ ዘይኮነስ ሓሓሊፉ ጥራሕ ኣካላቶም ዝሕጸቡ ሰባት እፈልጥ ነይሩ። ግን ድማ ባዕለይ ክፍትኖ ደልየ” ክብል የረድእ። ኣብ 2015 ኣካላቱ ምሕጻብ ደው ምሰበለ እንታይ ተፈጠረ? “ካብዚ ክግንዘቦ ዝኸኣልኩ ነገር ዋላ’ውን ሰብነትና መዓልታዊ ምሕጻብ ደው እንተበልና ንዝተወሰኑ መዓልታት ዝረሳሕና ኮይኑ ክስመዓና ይኽእል እምበር እናጸንሐ ምስከደ ግን ዝፈጥሮ ዝኸነ ዓይነት ጨና ኣይህልውን። ብኸይዲ ጊዜ እቲ ጨና እናጠፍአ’ዩ ዝመጽእ” ይብል። ብዙሓት ሰባት ጸጉሪ ርእሶም ኣብ ዝሕጸቡሉ እዋን ሻምፑ ከምዝጠቀሙ ዝሓበረ ዶክተር ጀምስ “ብድሕሪኡ ኮንዲሽነር ይውስኹሉ። ግን ከኣ ነዞም ነገራት ምጥቃም ደው እንተነብል ጸጉርና ተፈጥሮኣዊ መልክዑ ዓቂቡ ክጸንሕ ይኽእል’ዩ” ክብል የረድእ። እዚ ኣካላትካ ናይ ዘይምሕጻብ ከይዲ ብሓደ ጊዜ ወሲንካ ጠቕሊልካ ዝግደፍ ከምዘይኮነ ዝሕብር እቲ ዶክተር ቀስ ብቐስ ክልመድ ከምዝግባእ ይምዕድ። ንሱ’ውን ከምኡ እናገበረ ከምዝለመዶ’ዩ ዝዛረብ። ፈለማ ሳሙና፣ ካብኡ ሻምፑን ዲዩደራንት (ጥዑም ጨና ሰብነት ንኽህልዉ ዝሕግዝ ፈሳሲ ወይ ቅብኣት) ምጥቃም እናነከየ መጺኡ። ብድሕሪኡ ሰብነቱ ኣብ መዓልቲ ክልተ ጊዜ ካብ ምሕጻብ ናብ ሓደ ጊዜ፤ ካብኡ ድማ ኣብ ሰሙን ሓደ ጊዜ እናበለ ጠቕሊሉ ናብ ዘይምሕጻብ በጺሑ። “ኣካላተይ ምሕጻብ ክናፍቕ ዝጀመርኩሉ እዋን ከምዝነበረ ክሕስወኩም ኣይደልን። ‘ተሓጸብ ተሓጸብ’ ዝብል ስምዒት ኣጸጊሙኒ ይፈልጥ’ዩ” ይብል ዶክተር ጀምስ። ጨና ሰብነትን ጉዳይ ባክቴሪያን እዚ ኣሜሪካዊ ፕሮፌሰር ከምዝብሎ፡ ሰብነትና ምቾት ዘይህብ ጨና ዝፈጥር ብሰንኪ እቶም ኣብ ሰብነትና ዝርከቡ ባክቴሪያታት’ዩ። እቶም ባክቴሪያታት ድማ ንረሃጽናን ካብ ሰብነትና ዝምንጩ ተፈጥሮኣዊ ናይ ቆርበትና ቅብኣት እዮም ዝምገቡ። ሰብነትና ጽሩይ ክኸውን ብምሕሳብ መዓልታዊ ሳሙና እናተጠቐምና ክንጥከም ከለና ከኣ እቲ ተፈይሮኣዊ ናይ ቆርበትና ቅብኣት ይጉዳእ። ካብዚ ብዝነቅል እቶም ባክቴሪያታት ይርበሹ። ብቐጻሊ ሰብነትና ክንሕጸብ ከለና ነቲ ተፈጥሮኣዊ ዑደት ከምኡ’ውን ንናይ ቆርበት፣ ቅብኣት ሰብነት፣ ረሃጽን ባክቴሪያታትን ስርዓት ከምእነዛብዕ እቲ ዶክተር የረድእ። ነንሽዑ ብዝተሓጸብና ቁጽሪ እቶም ባክቴሪያታት ድማ ብቕልጡፍ ክራብሑ ይጅምሩ። እዚ ኩነታት ድማ ነቶም  ጽቡቕ ዘይኮነ ጨና ሰብነት ዝፈጥሩ ኣዝዮም ደቐቕቲ ነገራት መጠኖም ክበዝሑ ብምግባር ብቕልጡፍ ሕማቕ ጨና ክፍጠር ይገብር። ሰለዝኾነ ድማ ሓደ ሰብ ጠቕሊሉ ሰብነቱ ምሕጻብ ደው ከብል ከሎ ነቲ ዝተገለጸ ኩነታት ስለዝኣልዮ ሰብነቱ ሕማቕ ዝኾነ ጨና ምውጻእ ከምዘቋርጽ’ዩ ዶክተር ጀምስ ዝዛረብ። “ሰብነትና ዘይምሕጻብና ልክዕ ከምቲ ጥዑም ጨና (ሽቶ) ዝተቐባእና ክገብረና ኣይክእልን። ብጣዕሚ ክንረስሕ እውን ኣይገብረናን። ግን ከኣ ሰብ ሰብ ኢና ንጨንው፤ ከምቲ ተፈጥሮና” ይብል እቲ ዶክተር። ጨና ሰብነት ዶክተር ጀምስ? ንብዓሉ ሓሙሽተ ዓመታት ዝኣክል ነብሱ ከይተሓጸበ ኣብ ዝጸንሓሎም እዋናት ካብ ሰባት ብዛዕባ ጨና ሰብነቱ ሓሳብ ቀሪቡሉ’ዶ ይኸውን ብዝብል ተሓቲቱ ነይሩ። “ኩሎም መሓዙተይ፤ ዝቐርቦም ሰባትን ንዝኣምኖምን ኩሎም ነቲ ሓቂ ክነግሩኒ ሓቲተዮም ነይረ። ዋላ ሓደ ሰብ ‘ዝርብሽ ጨና ኣለካ’ ዝበለኒ የለን” ክብል ድማ መልሲ ሂቡ። በዓልቲ ገዘኡ’ውን ነቲ ምሕጻብ ካብ ዘቋረጸሉ እዋን ንደሓር ዘሎ መዓዛ ሰብነቱ ከምእትፈትወሉ ይዛረብ። ዶክተር ጀምስ እቶም ኣብዚ እዋን ኣብ ዕዳጋ ዘለዉ ጽባቐ ቆርበት ንምዕቃብን ጽርየት ሰብነት ንምሕላውን ብዝብል ዝፈርዩ ፍርያት ከምዘሻቕልዎ’ዩ ዝገልጽ። “ሳይንስ ካብ ዕዳጋ ክፍለይ ኣለዎ” ብምባል፡ እቲ ዕዳጋ ንምርካብ ዝግበር ምውዕዋዓት (ምልላይ) ፍርያት ነቲ ሳይንሳዊ ሓቅታት ይዕብልሎ ምህላዉ ይኣምን። “ብዙሓት ሰባት ብመዋዓውዒ ተደፋፊኦም መፈተኒ ሳሙናን ሻምፑታትን እናኾኑ እዮም” ዝብል እቲ ዶክተር፡ ነቶም ፍርያት እንጥቀሞም ነቲ ሳይንስ ተረዲእና ዘይኮነስ ብመዋዓውዒታት ተደፋፊእና ከምዝኾንና የረደእ። እዚ ኩነታት ከኣ ካብ ረብሕኡ ጉድኣቱ ይዛይድ ምህላዉ ወሲኹ ሓቢሩ። “ቅድሚ 100 ዓመት መብዛሕቲኦም ሰባት ማይ ቡምቧ ኣይነበሮምን። ናብ ሩባ እናወረድካ ምሕጻብ ልሙድ እንተነበረ’ውን እዚ ግን መዓልታዊ ዝግበር ኣይኮነን። ኣብቲ ሽዑ እዋን ብብዝሒ ዝፈርዩ ሳሙናታት ኣይነበሩን። ብተፈጥሮ ንዝረኸብናዮ ነገር ክንጥቀም ኢና ጸኒሕና” ክብል ታሪኽ ብምጥቃስ ንሓሳቡ ከረድእ ይፍትን። ኣብቲ ሽዑ እዋን ልክዕ ከምቲ ሎሚ ብስፍሓት ዝረኣዩ ጸገማት ጥዕና ቆርበት ከምዘይነበሩ ብምግላጽ ድማ ምናልባት ሎሚ ሕማማት ቆርበት ክበዝሑ ዝኸኣሉሉ ምኽንያት ካብቶም እንጠቀሞም ፍርያት ዝነቐለ ክኸውን ከምዝኽእል ይዛረብ። “ኣብ ቆርበትና ዘለዉ ባክተሪያታት ልክዕ ከምቲ ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዘለዉ ነዓና ኣገደስቲ እዮም። እዞም ባክቴሪያታት ግን ጎዳእቲ ከምዝኾኑ እዩ ተነጊሩና። እቲ ሓቂ ግን ብኣንጻሩ እዩ ዘሎ። መብዛሕቲኦም ብክቴሪያታት ሕማማት ዘምጽኡ ኣይኮኑነን ክውገዱ’ውን የብሎምን” ይብል ዶክተር ጀምስ። “መዓልታዊ ንብስኻ ምሕጻብን ምፍታግን ብሕክምና’ውን ዝድገፍ ኣይኮነን። ኣነ ሰባት ነብሶም ምሕጻብ ደው ከብሉ ኣይኮንኩን ዝደፋፍእ ዘለኹ። ግን ከኣ ብፍላይ ጸገም ጥዕና ቆርበት ዘለዎም ሰባት ብቐጻሊ ነብሶም ዘይምሕጻብ እንተፈተንዎ ውጽኢታ ክሪኡሉ ይኽእሉ እዮም” ይብል።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ንሕማም ኣልዛይመር ዘዝሕል ‘ታሪኻዊ መድሓኒት’

ውጽኢት ፈተነ ናይቲ ንሕማም ኣልዛይመር (ሕማም ረሲዕ) ከምዘዝሕል ተስፋ ዝተገብረሉ መድሃኒት "ታሪኻዊ ህሞት" ከም ዝውክል ክኢላታት ገሊጾም። ኢሳይን ባዮጀንን ዝተበሃሉ ኩባንያታት መድሓኒት፡ መድሓኒቶም ኣብ መጀመርታ ደረጃ እቲ ሕማም እንተተዋሂቡ ውጽኢት ከምዘለዎም ይሕብሩ። ምሉእ ዝርዝር ሓበሬታ ዛጊት ኣይተዘርግሐን። እንተኾነ ግን ንናህሪ ምንቁልቋል ሓንጎል ዘዝሕል ይመስል። እቲ ውሱን መረዳእታ ከይተረፈ ኣብ መንጎ ተመራመርቲ ሕማም ረሲዕን ትካላት ግብረ ሰናይን ተስፋ ፈጢሩ እዩ። እቲ 'ለኬንማብ' ዝተባህለ መድሓኒት፡ ኣብ ሓንጎል ሕማም ኣልዛይመር ዘለዎም ሰባት ዝእከቡ መርዛም ዕንፍሩራት ቤታ-ኣሚሎይድ ፕሮቲናት ንምእላይ ዝተዳለወ እዩ። መድሃኒት እቲ ሕማም ንምምሃዝ ዝተገብሩ ካልኦት ብዙሓት ፈተነታት ስለዘይተዓወቱ፡ እቶም መርዛም ዕንፍሩራት ቤታ-ኣሚሎይድ ብሓቂ ጠንቂ ናይቲ ሕማም ድዮም ዝብል ሕቶ ኣስዒቡ ነይሩ እዩ። ኣብዚ ፈተነ፡ መጀመርታ ደረጃ ሕማም ኣልዛይመር ዘለዎም 1795 ወለንተኛታት፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ክልተ ሰሙን ለኬንማብ እናተወግኡ ብቐጻሊ ድማ ኣብ ዝኽሮምን ኣእምሮኣዊ ቅልጣፈኦምን መርመራ ተገይሩሎም። ኣብቲ ን18 ኣዋርሕ ዝተገብረ ፈተነ፡ ምስቶም ሞደል (ንስነ-ኣእምሮኣዊ ጽልዋ ዝተዳለወ ናይ ሓቂ ዝመስል መድሃኒት) ሕክምና ዝተገብረሎም ሰባት ክነጻጸር እንከሎ፡ ናህሪ ምንቁልቋል  ክእለት ምዝካር ኣእምሮ ብ27 ሚእታዊ ከምዝነከየ እቶም ኩባንያታት መድሓኒት ይገልጹ። ብተወሳኺ መጠን ናይቲ ኣብ ሓንጎል ዝርከብ መርዛም ፕሮቲን ከምዝነከየ ኣርእዮም እዮም። ኣብቲ ፈተነ ዝተርኣዩ ጎናዊ ሳዕቤናት ድማ ሕበጥ ሓንጎልን ሕማም ርእስን የጠቓለሉ። እቲ መድሓኒት ንኻልኦት ዓይነት ሕማማት ርእሲ ኣይክሰርሕን እዩ። "እዚ ናይ ሎሚ መግለጺ፡ ለኬንማብ እንተተፈቒዱ፡ ንዕቤት ሕማም ኣልዛይመር ከዝሕልን ከምኡ’ውን ኣብ መስርሕ ምፍላጥን ኣብ ተግባርን በመንጽር ክሊኒክ ትርጉም ዘለዎ ጽልዋ ከሕድርን ከምዝኽእል ንሕሙማትን ስድራቤቶምን ተስፋ ዝህብ እዩ" ይብል ዋና ኣካያዲ ስራሕ ባዮጀን፡ ሚሸል ቮናትሶስ። እቶም ኩባንያታት ሕጂ እቲ መድሓኒት ኣብ ኣሜሪካ፡ ኣውሮፓን ጃፓንን ንክወሃብ ፍቓድ ቁጽጽር ክረኽቡ ኣመልኪቶም ኣለዉ። ኣብ "ምርምር ሕማም ረሲዕ ታሪኻዊ ህሞት" ከምዝኾነ ዝገለጸት ዳይረክተር መጽናዕቲ ኣልዛይመር ብሪጣንያ ዶክተር ሱዛን ኮህልሃስ፡ "ኣብ ሓደ ወለዶ ንምንቁልቋል ኣእምሮ ብዓወት ዘዝሕለ ናይ መጀመርታ ዓቢ ክሊኒካዊ ፈተነ እዩ" ትብል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ለንደን ፕሮፌሰር ዝኾነ ጆን ሃርዲ ብወገኑ፡ እቲ ውጽኢት "ብሓቂ ዘተባብዕ" ይብል። "ኣብ ሕማም ኣልዛይመር ናይ መጀመርታ ናይ ብሓቂ ኣወንታዊ ቅጽበታዊ ውጽኢት ፈተነ ይመስል።" "እዚ ብንጹር ዱእ ው ርኽበት ኣይኮነን፡ ግን ርግጽ 'መጀመርታ እቲ ናይ መወዳእታ ጉዕዞ' ይመስል።" እቶም ክልተ ኩባንያታት ቅድሚ ሕጂ ብዙሕ ምውዕዋዕ ዝተገብረሉ ኣዱካኑማብ ዝበሃል መድሓኒት ኣልዛይመር ኣፍሊጦም ነይሮም። እቲ መድሓኒት ኣብ ኣሜሪካ ምስተጀመረ ግን ብሰፊሑ ተነቒፉ እዩ። 'ይሰርሕ ድዩ ኣይሰርሕን' ዝተጠራጠረ ሕብረት ኣውሮጳ ብወገኑ፡ እቲ መድሓኒት ኣብ ዕዳጋ ከይውዕል ፍቃድ ከምዝኸልከለ ይፍለጥ። እቲ ኣቐዲሙ ዝወጸ መረዳእታ ናይቲ ሓዱሽ መድሓኒት ግን ዝያዳ ንጹር ይመስል። ይኹን እምበር ምሉእ ዝርዝር ሓበሬታ ክሳብ ሕዳር ክግለጽ ትጽቢት ኣይግበርን። ኣብ ዩሲኤል ፕሮፌሰር ስነ-ኣእምሮ እርጋን ዝኾነ ሮብ ሃዋርድ፡ "ናይ መጀመርታ ዘእምን ምምሕያሽ ሕማም ኣልዛይመር ክንርኢ ከለና፡ እዚ ብዘይምግናን ገለ ታሪኻዊ ህሞት ዝውክልን ብስታቲስቲካዊ ኣገባብ ኣወንታዊ ውጽኢትን እዩ" ይብል። "ነዚ [ውጽኢት] ነዊሕ ተጸቢና ኢና።"

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ብዘይፍወስ ሕማም ተሳቕዩ፡ ህይወቱ ንኽትሓልፍ ዝተወሰነሉ ህጻን መን'ዩ?

እዚ ወዲ 12 ዓመት ህጻን ኣርቺ ባተርስቢ ይበሃል። ኣደኡ ብ 7 ሚያዝያ ኣብ ገዛኡ ውነኡ ኣጥፊኡ ረኺባቶ። ፈለማ ናብ ሆስፒታል ሳውዝኢንድ ተወሲዱ። ንጽባሒቱ ግን ኣብ ዋይትቻፐል ናብ ዝርከብ ሆስፒታል ዘ ሮያል ለንደን ተሰጋጊሩ። ኣብዚ ሆስፒታል ኣርቺ፡ ነፍሲ ክሳብ ዝዘርእ ዝተፈላለየ ኣርተፊሻል ኣገባባት ሓገዝ ሕክምና እናተገብረሉ እዩ ብህይወት ክጸንሕ ክኢሉ። ሓካይምን ስድራኡን ግን ነቲ ህይወት ዝድግፍ ሕክምና ይቐጽል ዶ ይቋረጽ? ብዝብል ኣብ ቤት ፍርዲ ከይተረፈ ክካትዑ እዮም ቀንዮም። ሓደ ሰብ፡ ዘይምለስ ምቍራጽ ስርዓተ ዑደት ደምን ስርዓተ ምስትንፋስን ወይ ዘይምለስ ምቍራጽ ኵሉ ስርሓት ምሉእ ሓንጐል እንተጋጢምዎ፡ ሞይቱ ክበሃል ከምዝኽል ሰብ ሞያ ጥዕና ይገልጹ። ኣብ ከምዚ ኵነታት ዝርከብ፡ ብዘይፍወስ ሕማም ዝሳቐ ወይ ዘይምለስ ዕውለት ዘጋጠሞ ሰብ ዩተነዢያ (euthanasia) ይግበረሉ እዩ። ዩተነዢያ፡ 'መሓሪ ቅትለት' ተባሂሉ’ውን ዝጽዋዕ ኰይኑ ብዘይ ቃንዛ ወይ ነቲ ኣርቲፊሻል ሕክምናዊ ሓገዝ ህይወት ብምቍራጽ ንኽመውቱ ምግባር ዘኽእል መስርሕ እዩ። ሓኻይምን ስድራ ኣርቺን ዘካትዐ እውን እዚ እዩ፤ ኣርቺ ብህይወት ይጽናሕ ዶ ወይስ ህይወቱ ንኽትሓልፍ ይገበር? ኣደኡ ሆሊ ዳንስ "ተቓላሳይ ክኸውን ዝተወልደ" ኢላ'ያ ትገልጾ። ቅድሚ እቲ ሓደጋ፡ ኣርቺ፡ ኣብ ማርሻል ኣርትን ጂምናስቲክን ዝሳተፍ ዝነበረ ንጡፍ መንእሰይ ወዲ ምንባሩ ስድራኡ ይገልጹ። ብ7 ሚያዝያ፡ ኣደኡ ኣብ ሳውዝኢንድ፡ ኤሰክስ ኣብ ዝርከብ ገዛኦም ድሕሪ ዘጋጠመ ፍጻመ፡ ሕልናኡ ኣጥፊኡ ረኺባቶ። ኣብ ሓደ ናይ ኦንላይን ግድል ወይ ገይም ኣትዩ ነይሩ ክኸውን ከም ዝኽእል'ያ ትግምት። ናብ ሮያል ለንደን ሆስፒታል ምስተወስደ፡ እቶም ሓኻይም ኣብ ሓንጎሉ ዘጋጠሞ ጕድኣት ኣዝዩ ርኡይ ብምዃኑ፡ ሓንጎሉ ስርሑ ደው ኢሉ እዩ ኢሎም ከምዝኣምኑ ንስድራቤት ኣርቺ ሓቢሮም። እዚ ማለት ድማ ኣርቺ ናብ ሕልናኡ ኣይምለስን ወይ ብዘይ ኣርቲፊሻል ሓገዝ ከስተንፍስ ኣይክእልን እዩ። ሓኻይም መርመራ ሞት ሓንጎል ክገብሩ ሓቲቶም፤ ስድራቤት ኣርቺ ግን ኣይፈቓዱን። ስለዚ እቲ 'ባርትስ ሄልዝ ኤንኤችኤስ ትረስት' ብዝብል ዝጽዋዕ ነቲ ሆስፒታል ዘመሓድር ኣካል፡ ፍቓድ ምርመራ ንምርካብ እቲ ጉዳይ ኣብ ለንደን ናብ ዝርከብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣቕሪብዎ። ኣብቲ ድሕሪኡ ዝነበረ መስርሕ ፍርዲ፡ ነቲ ማዕከን ሕክምና ዝውክሉ ጠበቓታት፣ እቲ ዳኛ ንኣርቺ ዘርብሑ እንታይ ዓይነት ስጕምትታት ከምዝዀኑ ንኽውስን ሓቲቶምን ተኸራኺሮምን። እቲ መርመራ ሓንጎል ክካየድ ኣይከኣለን። እቲ ሕክምና ክቕጽል ኣለዎ ድዩ ኣይግባእን ንምፍላይ ተወሳኺ መስርሕ ፍርዲ ተኻይዱ። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ብ13 ሰነ ዝተኻየደ መስርሕ ፍርዲ፡ እቲ ዳኛ፡ ኣርቺ ኣብታ ብ31 ግንቦት ኤምኣርኣይ ስካን ዝተገብረላ መዓልቲ ከም ዝሞተን፡ ንህይወት ዝድግፍ ሕክምናኡ ደው ክብል ከም ዝኽእልን ወሲኑ። ወለዲ ኣርቺ ብ29 ሰነ እቲ ጕዳይ ዳግማይ ንኽረአ ኣብ ዝቐረበ ይግባይ ተዓዊቶም፤ ንኣርቺ ዝጠቅም እንታይ ምዃኑ ንምፍላጥ ብዝተፈላለዩ ዳያኑ ዝምራሕ ሓድሽ መስርሕ ፍርዲ ድማ ብ11 ሓምለ ተኻይዱ። ዳኛ ሄይደን ብ15 ሓምለ፡ ተወሳኺ ሕክምና "ከንቱ" እዩ ብምባል፡ ንህይወት ዝግበር ደገፍ ምቍራጽ - ብኻልእ ኣዘራርባ ከም ዝመውት ምግባር - ንኣርቺ ዘረብሕ እዩ ክብል ወሲኑ። ነቲ ውሳነ ንምቕልባስ ናብ ይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርዲ ዝቐረበ ጥርዓን ስድራቤት ተነጺጕ፣ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ'ውን ጣልቃ ምእታው ኣብዩ። ስድራቤት ኣርቺ ናብ ኮሚቴ መሰላት ስንኩላን ሕቡራት ሃገራት ጥርዓን ኣቕሪቦም። ብድሕሪኡ እቲ ኮሚቴ፡ ነቲ ጉዳይ ክሳብ ዝምርምር መንግስቲ ብሪጣንያ ነቲ ሕክምና ምቍራጽ ከደናጕዮ ሓቲቱ። ስድራ ኣርቺ፡ እቲ ኮሚተ ውልቀሰባትን ስድራቤታትን "ብዛዕባ ምግሃስ መሰላት ስንኩላን ጥርዓን ከቕርቡ" ዝፈቅድ መስርሕ ኣለዎ ኢሎም። ጸሓፊ ጥዕና ስቲቨን በርክለይ፡ ነቲ ጕዳይ ንምግምጋም ህጹጽ መስርሕ ፍርዲ ንኽካየድ ሓቲቱ። እቶም ሰለስተ ዳያኑ ይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርዲ ግን፡ ኣካል ሕጊ ብሪጣንያ ከምዘይኰነ ስለዝኣመኑ፡ ነቲ ህይወት ዘድሕን ሕክምና ደው ክብል ኣለዎ ዝብል መሰረታዊ/ቀዳማይ ውሳነ ደጊፎሞ። ነቲ ውሳነ ይግባይ ዝብል ተወሳኺ ጥርዓን ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ፤ እንተዀነ ንሱ'ውን ተነጺጕ። እቶም ስድራቤት፡ ንኣርቺ ናብ ሓደ ሆስፓይስ (ክሳብ ዝመውት ዝጸንሓሉ ትካል) ከግዕዝዎ ንኽፍቀደሎም ካብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ፍቓድ ሓቲቶም'ኳ እንተነበሩ፡ ሓደ ዳኛ ግን ንኣርቺ ምግዓዝ ረብሓ የብሉን ኣብ ዝብል ውሳነኡ ጸኒዑ። ወለዲ ኣርቺ፡ ሆሊ ዳንስን ፖል ባተርስቢን፡ ወዶም ንኽሓዊ ዝያዳ ግዜ ከም ዘድልዮ ይምጕቱ ነይሮም። ብናቶምን ናይ ኣርቺን ሃይማኖታዊ እምነት፡ ብሓኻይምን ቤት ፍርድን ዝያዳ ቆላሕታ ክወሃቦ ከምዘለዎ እውን ተማጒቶም። ብመገዲ ጐስጓስ ክርስትያን 'ሌጋል ሴንተር'፡ ካብ ኣርቺ ምልክታት ህይወት ከምዝረኣዩን፡ ሓኻይም ግን ስክፍታታቶም ከምዘይሰምዑን ብምግላጽ ተኸራኺሮም። ሚስ ዳንሰ፡ ወዳ ንኽሓዊ "ተወሳኺ ግዜ" ከምዘድልዮ ከምዝኣምን ገሊጻ። "ብኽብሪ ምሟት ብዝብል ሓሳብ ኣይንሰማማዕን። እዚ ኣብ ልዕለና ምስግዳድ ንኣርቺ ሞቱ ምቅልጣፍን ኣዝዩ ጭካነ'ዩ" ትብል። "ኣርቺ እንታይ ከምዘጋጥሞ፣ እንተላይ መዓስን ብኸመይን ክመውት ከም ዘለዎ ዝውስን ሓደ ኣምላኽ ጥራይ'ዩ፡" ትብል። "ኣርቺ ንህይወቱ ይቃለስ ክሳብ ዝሃለወ፡ ኣነ ኣይጠልሞን እየ፡" ትውስኽ። ንኣርቺ ዝሕክሙ ዝነበሩ ሓኻይም፡ ውጽኢት ስካን ስዒቡ "ሓንጐሉ ድሮ ሞይቱ" ክኸውን "ልዑል ተኽእሎ" ከምዘለዎ ንላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሓቢሮም። እቲ ቤት ፍርዲ ድማ ንህይወቱ ዝወሃብ ደገፍ ደው ክብል ንኽእዝዝ ሓቲቶም ነይሮም። ኣብ ሓደ መስርሕ ፍርዲ፡ ክኢላታት ምርመራታት "ዝርአ" ንጥፈታት ሓንጎሉ ከምዘየለ ገሊጾም። ቅድሚ ሕጂ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ "ኵሉ ኣካላዊ ስራሕ" ኣርቺ ብኣርቲፊሻል ኣገባብ ከም ዝዕቀብ ሰሚዑ ነይሩ። ኣብ 1 ነሓሰ ኣብ ይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝተኻየደ መስርሕ ፍርዲ ግን፡ ፕረዚደንት ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሰር ኣንድሪው ማክፋርለን፡ ኣብቲ ሕክምናዊ መርትዖታት ተመርኲሱ ንዅነታት ኣርቺ መጠቓለሊ ኣቕሪቡ። "ብሓጺሩ ስርዓቱ፡ ኣካላቱን፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ልቡን ኣብ መስርሕ ምዕጻው እዮም ዘለዉ፡" ኢሉ። ፈለማ እቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ንረብሓ ኣርቺ ስዒቡ ክውሰድ ዘለዎ ስጕምቲ እንታይ ከምዝዀነ ንኽውስን ዝሓተቱ ነቲ ማዕከን ሕክምና ዝውክሉ ጠበቓታት እዮም። ድሕሪ'ቲ ዳሕረዋይ ኣብ ስድራቤቱ ዘጋጠመ ስዕረት ይግባይ፡ ኣካያዲ ትካል ሕክምና 'ባርትስ ሄልዝ ኤንኤችኤስ ትረስት'፡ "ዓሚቝ ሓዘንና ምስ ስድራቤት ኣርቺ ይቕጽል ኣሎ" ኢሉ። "ከምቲ ብቤት ፍርዲ ዝተዋህበ መምርሒ፡ ሕጂ ምስ ስድራቤት ብምትሕብባር ነቲ ሕክምና ንምቍራጽ ምድላው ክንገብር ኢና፡" ብምባል ከኣ ገሊጹ። ከም ናይ ኣርቺ ዝኣመሰሉ ጕዳያት ኣዝዮም ሳሕቲ እዮም ዘጋጥሙ። ናይ ሓደ ህጻን ደገፍ ህይወት ከብቅዕ ኣለዎ ወይስ የብሉን ዝብል ዘይምርድዳእ ምስ ዘጋጥም ግን፡ ነቶም ኣብዚ ጕዳይ ዝሳተፉ መሪር ጭንቀት፡ ኣድካምን ነዊሕን መስርሕ ቤት ፍርዲ ዝፈጥሩ እዮም። "ንከም ኣርቺ ዝኣመሰሉ ህጻናት፡ ሓኻይም ከሕውይዎም ኣይክእሉን እዮም። ምዕቡላት ሕክምናዊ ሜላታትን ቴክኖሎጂታትን ድማ ኣብ መወዳእታ ካብ ረብሓኦም ንላዕሊ ጕድኣት ከስዕቡ ይኽእሉ'ዮም። ሓደ ሓደ ግዜ፡ መድሃኒት ክገብሮ ዝኽእል ነቲ ዘይተርፍ ሞት ምንዋሕ ጥራይ'ዩ።" ይብል ክኢላ ሕክምናዊ ስነ-ምግባርን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ኣማኻሪ ኒዮናቶሎጂስትን ፕሮፌሰር ዶሚኒክ ዊልኪንሰን። ንኣርቺ ዝግበረሉ ዝነበረ ኣርቲፊሻል ደገፍ ህይወት እምበኣር ትማሊ ሰንበት ደው ክብል ተገይሩ። እቲ ኣብ መንጎ ቓልሲ ወለዱን ሓኻይምን ዝነበረ ወዲ 12 ዓመት ኣርቺ ባተርስቢ ኸኣ ህይወቱ ሓሊፋ። "ከምዚ ዝበለ ጽቡቕ ንእሽቶ ወዲ፡ ክሳብ መወዳእታ ተቓሊሱ" ዝበለት ኣደኡ ሆሊ ዳንስ፡ "ኣብ ዓለም ካብ ዘለዋ ኣደታት ዝለዓለ ሓበን ዝስምዓኒ ኣደ እየ" ክትብል ተዛሪባ። ስድራቤት ኣርቺ ባተርስቢ፡ ዝዀነ ሰብ እቲ ንዖኦም ዘጋጠሞም ንኸየጋጥሞ ይምነዩ። ኣብ ክሊ ምቍራጽ ደገፍ ህይወት ዝካየድ ሕጋዊ ምጕትን መስርሕን ድማ ዳግማይ ክምርመር ጻውዒት ኣቕሪቦም ኣለዉ። እቶም ስድራቤት ትማሊ ሰንበት ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ጸቕጢ ናይቲ መስርሕ "ዘይእመን" ምንባሩ ገሊጾም። "ካብዚ ዘሕለፍናዮ ዘስካሕክሕን ዘሕዝንን ተመኵሮን ጽቡቕ ነገር ክወጽእ ንደሊ" ክብሉ ወሲኾም ገሊጾም። "ኣብ ልዕሊ ኣርቺ ዘጋጠመ ኵነታት፡ ግቡእ መርመራን ምጽራይን ክግበረሉ ክንጽውዕ ኢና፡" ይብሉ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ንመጽናዕቲ ብዝብል ንዓመታት ተፈላልዮም ዝዓበዩ ማናቱ ዝተራኸቡሉ ኣጋጣሚ

ካቲ ሴክለር፡ ንህይወታ ምሉእ ብምሉእ ዝቐየረ ዘይተጸበየቶ ርኽበት ኣብ ዝረኸበትሉ እዋን ጓል 16 ዓመት እያ ነይራ። ፍላይ ማንታ ሓፍቲ ነይራታ። 4 መስከረም 1977 ከምዝነበረ ትዝክር። ሓንቲ መሓዝኣ፡ ንሓንቲ ሎሪ ፕሪትዝል እትበሃል እትፈልጣ ጓል ከም እትመስል ነጊራታ። ዕለተ ልደት ሰክለርን ሎሪን ብሓደ መዓልቲ ኮይኑ መልክዐን ድማ ኣዝዩ ተመሳሳሊ ኔሩ። ሰክለር ካብ ንእስነታ ኣትሒዛ ምስ ዘይስድርኣ ከምዝዓበየት ትፈልጥ ኔራ እያ። ድሕሪኡ ግን ፕሪትዝል'ውን ካብ ተመሳሳሊ ትካል ተወሲዳ ምስ ካልእ ስድራ ከምዝዓበየት ፈለጠት። እተን ኣዋልድ ብኡንብኡ ተደዋዊለን። ጥርጣረ መሓዛአን ሓቂ ክኸውንን ማናቱ ክኾና ከምዝኽእላን ተረዲአን። ሴክለር ንመጀመርታ ግዜ ምስ ማንታ ሓፍታ ምስ ተራኸበት ከምዝነብዐት ትዝክር። "ሎሪ ኣብ ገጻ ዓቢ ፍሽኽታ እናተርኣየ ጽርግያ ክትሰግር ርእየያ..." ትብል። "ድሕሪኡ ተሓቛቚፍና። ንጽልቲ ከምዘይኮንኩ ተሰሚዑኒ። ምስ ዘይወለዱኒ ስድራ ብምዕባየይ፡ ኩሉ ግዜ ዝተፈለኹ ኮይኑ'ዩ ዝስምዓኒ ነይሩ" ብምባል ነቲ ዝነበረ ኩነታት ትዝክር። ክልቲአን ኣትከኽቲ ሽጋራ እየን። ከም ሳዕስዒትን ስእልን ዝኣመሰሉ ተመሳሳሊ ስነ-ጥበባዊ ዝንባለታት ኣለወን። ክልቲን ድማ ሙዚቃ ይፈትዋ። ሎሪ፡ "ልዕሊ ክውንነት እዩ ነይሩ። ኣብ መስትያት ንነብሰይ ዝጥምታ ዘለኹ ኮይኑ ተሰሚዑኒ" ትብል። እተን ኣዋልድ ኣስታት 24 ኪ.ሜ ተረሓሒቐን እየን ዝነብራ ናይ ሓባር መሓዙትን ከኣ ኣላወን። ወለዲ ክልቲአን ብዛዕባ እታ ካልእ ማንታ ንኣስታት ዓሰርተ ዓመት ይፈልጡ እኳ እንተነበሩ፡ ብምስጢር ክሕዙ ግን ተነጊርዎም ነይሩ። ሴክለርን ሎሪን ኣካል ሓደ ኣካታዒ መጽናዕቲ እየን። ኣብ 1960ታት፡ ኣብ ኒውዮርክ ሓደ ሽዑ ጽቡቕ ተፈላጥነት ዝነበሮ 'ሉዊስ ዋይዝ ሰርቪስስ' ዝበሃል ወለዶም ዝሰኣኑ ቆልዑ ምስ ካልእ ስድራ ዘራኽብ ትካል፡ ኮነ ኢሉ፡ ብውሑዱ፡ 10 ማናቱ ወይ ስሉሳት ዕሸላት ተፈላልዮም ክዓብዩ  ንዝተፈላለዩ ስድራቤታት ሂብዎም። እቲ ትካል ምስ ሓደ ጉጅለ ሓካይም ስነ-ኣእምሮን ስነ-ኣእምሮኣውያንን ብምሽራኽ፡ መን ምዃንና ዝገብረና እንታይ ምዃኑ ንምግላጽ ኣብ ዝግበር ፈተነ ተሳቲፉ ነይሩ። መንነትና ብባህሪና፣ ከምኡ’ውን ብኣተዓባብያና ክንደይ ከምዝጽሎ ክፈልጡ እዩ ድልየቶም። ብዛዕባ እቲ መጽናዕቲ ዝምልከት ሰነዳዊ ፊልም ቢቢሲ ንምድላው፡ እቶም ማንታ ንምንታይ ሎሚ’ውን ብዛዕባ’ዚ ብዘይፍላጦም ኣብ ልዕሊኦም ዝተገበረ ፈተነ መልሲ ይደልዩ ከምዘለው ንምፍላጥ፡ ንሕደ ማናቱን ሕውነታዊ ማናቱን ዝኾኑ ተሳተፍቲን ሓደ ካብቶም ኣብዚ ጉዳይ ዝተሳተፉ ተመራመርቲን ኣዘራሪበ። "ኣሽንኳይዶ ማንታ፡ ብሓቂ ኣሓት ከይንኸውን'ዮም ከልኪሎምና። እቲ ዝገበርዎ በቃ ዘስካሕክሕ እዩ ነይሩ ኢለ ይሓስብ" ክትብል ሴክለር ነቲ ሰነዳዊ ፊልም ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕትት ነጊራትኒ። "ምስ ዘይወለድኻ ምዕባይ ንባዕሉ በዳሂ እዩ ነይሩ...” ትብል። (ብዛዕባ ዛንታ ካቲ ሴክለርን ሎሪ ፕሪትዝልን ዝያዳ ንምፍላጥ "ስፕሊት ኣት በርዝ’ ዝብል ተኸታታሊ ሰነዳዊ ፊልም ኣብ ቢቢሲ ሪል ክትርእዩ ትኽእሉ ኢኹም።) ኣብ 1960ታት ኣብ ትካል 'ሉዊስ ዋይዝ ሰርቪስስ' ዝነበረ ናብ ካልእ ስድራ ዝተሰጋገረ ህጻን፡ “ምናልባት ማንታ ኣለኒ ኢሉ ክሓስብ ምሉእ መሰል ኣለዎ" ትብል ክኢላ ጀነቲክስን ደራሲት ‘ደሊበሬትሊ ዲቫይድድ’ ትብል መጽሓፍን ናንሲ ሴጋል። ናንሲ፡ ኣብቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ማናቱ ህጻናት ዝተሳተፉ ሰባት፡ ከምኡ'ውን ኣብቲ መስርሕ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ክትረኽቦ እትኽእል ዝኾነ ሰብን ክትከታተል ሓያሎ ዓመታት ኣሕሊፋ እያ። ዛንታ ናይተን መናቱ ከምኡ’ውን ኮነ ኢልካ ከም ዝፈላለዩ ዝተገብሩ ብሓንሳእ ዝተወልዱ ሰለስተ ህጻናትን፡ ንመጀመርታ ግዜ ብግልጺ ዝተፈልጠ ኣብ 1980 ሰለስተ መንእሰያት፡ ኣብ 19 ዓመት ዕድሚኦም ብሓንሳእ ዝተወልዱ ስሉሳት ምዃኖም ብኣጋጣሚ ምስ ፈለጡ እዩ። ድሕሪኡ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ካልኦት’ውን ከም ዘለዉ ንጹር ኰነ። ዛንታታት ማናቱ ንነዊሕ እዋን ንሓሳብ ደቂ ሰባት ዝማረኹ እዮም። ሰባት፡ ማንታ ኣብ ጽርግያ ደው ኣቢሎም ብዛዕባ እቲ ኣለዎም ዝበሃል ፍሉይ ምትእስሳር ብቐጻሊ ይሓቱ እዮም። ማናቱ፡ ንተመራመርቲ ኣብ መንጎ ጀነቲክስን እንነብረሉ ከባቢታትን ዘሎ ዝተሓላለኸ ምትእስሳር ፍሉይ ርድኢት ይህቡ። ኣብ ዝተፈላለዩ ስድራቤታት ተፈላልዮም ዝዓብዩ ሕደ ማናቱ ከባቢኦም ዘይኮነስ ጂኖም ጥራይ እዮም ዝካፈሉ። ስለዚ ዝኾነ ዝተረኽበ ናይ ሓባር ነገራት ብዓቢኡ ምስ ጂኖም ዝተኣሳሰር ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ዋላ እኳ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ መንጎ ተፈጥሮን ኣተዓባብያን ዘሎ ርክብ ካብዚ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ኮይኑ እንተተረኸበ። ንኣብነት ከም ኣስተውዕሎ፡ ቁመትን ክብደትን ዝኣመሰሉ ባህርያት ኩሎም ኣገደስቲ ጀነቲካዊ ጽልዋታት ከም ዘለዎም ተረጋጊጹ ኣሎ። ከምዚኦም ዝበሉ ርኽበታት ካብቲ ንድሕሪት ተመሊሱ ንዓመታት ዝተኣከበ መረዳእታ ተፈላልዮም ዝዓበዩ ማናቱ ዝመጹ እዮም። "ካብቲ ዝሓሰብናዮ ንላዕሊ ብዙሓት ባህርያት ጀነቲካዊ ባእታ ከምዘለዎም'ዩ" ትብል ናንሲ። "ጀነቲክስ ኩሉ ኣይኮነን፡ ግን ሓደ ሰብ ካብ ካልእ ሰብ ስለምንታይ ከም ዝፈላለ ዓቢ ነገር እዩ ዝገልጽ።" ሳሕቲ እኳ እንተተራእየ፡ እቶም ተፈላልዮም ዝዓበዩ ሕደ ማናቱ መብዛሕትኡ ግዜ ድሕሪ ዓመታት ጥራይ እዮም ነዚ ዝረኽብዎ። ስለዚ ዝኾነ ርድኢት ንድሕሪት ተመሊስና እዩ ዝረክብ። ሳሕቲ ብምዃኖም፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ከጽንዕዎም ዝኽእሉ ውሱናት ማናቱ ጥራይ እዮም ዝህልዉ። እቶም ምስ ትካል 'ሉዊስ ዋይዝ ሰርቪስስ' ዝሰርሑ ተመራመርቲ፡ ካብ ልደቶም ጀሚሮም ምዕባለ ሕደ ማናቱን ስሉሳትን ከጽንዑ ከም ዝኽእሉ ተገንዚቦም። ኣማኻሪት ስነ-ኣእምሮ ናይቲ ትካል ቪዮላ በርናርድ፡ ተፈላልዮም ምዕባዮም ናይ ገዛእ ርእሶም መንነት ንኸማዕብሉ ክሕግዞም እዩ ብዝብል ምፍልላዮም ምኽኑይ ከምዝኾነ ትገልጽ። እቶም ማናቱ፡ ኣብ ከም ዕድመ፡ ማሕበረ-ቁጠባዊ ኩነታት፡ ትምህርቲ፡ ሃይማኖቶም ዝኣመሰሉ ሓያሎ ወሰንቲ ረቛሒታት ተመርኲሶም፡ ብጥንቃቐ ንዝተመርጹ ስድራቤታት ተዋሂቦም። እቶም ወለዲ፡ ኣብ መጽናዕቲ ምዕባለ ህጻናት ይሳተፉ ከምዘለዉ ጥራይ እዮም ተሓቢሮም። እቶም ማናቱ ምስ ብልሕን ስብእናን ዝተኣሳሰሩ ዝተፈላለዩ ባህርያት ብምርኣይ ብዙሕ መርመራታት ተገይሩሎም። ብተወሳኺ ብፊልም ተቐሪጾም እዮም። እቲ ፈተነ ካብ ፈለማ ጀሚሩ ጸገማት ነይርዎ። ንሓጺር እዋን ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ሎረንስ ፐርልማን፡ ነቶም ማናቱ እናኸደ ይምርምሮምን ይስእሎምን ነይሩ። እቶም ተፈላልዮም ዝዓበዩ ማናቱ ክሳብ ክንደይ ከም ዝመሳሰሉ ክርእይ ከሎ ከም ዝገረሞ ይዝክር። "ኣካላዊ መልክዕ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ምሉእ ስብእነቶም። እቲ ጀነቲካዊ ጽልዋታት ኣዝዩ ሓያል ምዃኑ ኣዝዩ ንጹር እዩ ነይሩ" ይብል። ንኣብነት ክልተ ሕደ-ማናቱ ኣዋልድ ክልቲአን ኬቻፕ ይፈትዋ ነይረን። እቲ መጽናዕቲ ነዊሕ ከይጸንሐ ጸገማት ኣጋጢምዎ። ምወላ ወዲኡ፡ ኣብ 1970ታት ብዛዕባ ብሓበሬታ ዝተሰነየ ፍቓድ ዝምልከት ስነ-ምግባራዊ ስክፍታታት ነይሩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኒውዮርክ ፕሮፌሰርን ክኢላ ሕክምናዊ ስነ-ምግባርን ኣርተር ካፕላን፡ እቲ መጽናዕቲ ኣብ ሳይንሳዊ ምርምር ዝፍጸም ጥሕሰት ስነ-ምግባር ኣዝዩ ልሙድ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ከም ዝተኻየደ ይገልጽ። "ብሓቂ ከም ምዝንባዕ ሓዳር ዝኣመሰሉ ከበድቲ ጉድኣት ከተስዕብ ትኽእል" ይብል። ብመንጽር ሳይንስ፡ እቲ መጽናዕቲ ንባዕሉ ብመሰረቱ ጉድለት ነይርዎ። ፐርልማን፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ህጻናት ዝኣከብዎ መረዳእታ "ግዕዙይ" ከምዝነበረን፡ እቲ መጽናዕቲ ብጽቡቕ ከምዘይተወደበን ይዛረብ። ከምኡ’ውን ርኽበቱ ዝኾነ ሳይንሳዊ ጽሑፍ ኣይተሓትመን። ኣብ መወዳእታ፡ ኣብ 2004፡ ናንሲን ፐርልማንን ምስቲ ወዲ 91 ዓመት ኖይባወር ተራኺቦም። ሽዑ እውን እንተኾነ ኖይባወር ዝኾነ ጣዕሳ ኣይገለጸን። ፐርልማን፡ "ዝኾነ ጌጋ ከምዝፈጸመ ሓላፍነት ዝቕበል ኣይነበረን። ብስም ሳይንሳዊ መጽናዕቲ፡ ነቲ ዝኣከብዎ ሓበሬታ ንዘይጥቀሙሉ ነገር ነዞም ስድራቤታት መዝሚዞምዎም" ይብል። እዚ ዅሉ ንኸንቱ ድዩ ነይሩ? እቲ ዝተኣከበ መረዳእታ እንታይ ኣጋጢምዎ? እቶም ካልኦት ብዘይፍላጥ ዝተሳተፉ፡ ንምንታይ እዮም ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ ኣብቲ ሕማቕ ዕድል ዘጋጠሞ መጽናዕቲ ዝነበሮም ተሳትፎ ሓቀኛ መልሲ ዝደልዩ ዘለዉ? ኣብ ሓደ እዋን ጽቡቕ ተቐባልነት ዝነበሮ ትካል ሉዊስ ዋይዝ ሰርቪስስ፡ ኣብ 2004 ተዓጽዩ። መዛግብቲ ስርሑን ምርምርን ናብ ካልእ ስፐንስ-ቻፒን ዝበሃል ትካል ተመሓላሊፉ። ምቁጽጻር ናይቲ ምስቲ መጽናዕቲ ዝተኣሳሰር መዛግብቲ ግን ናይ ዘ ጂዊሽ ቦርድ ኦፈ ፋሚሊ ኤንድ ቺልድረንስ ሰርቪስስ እዩ። እቲ ቦርድ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ ኣብ መጽናዕቲ ኖይባወር ዝኾነ ሓላፍነት ከምዘይብሉ ብትሪ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል እቲ ቦርድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ብሰንኪ ሕግታት ምስጢራዊነት፡ ከምኡ'ውን ኣብ ዞም መዛግብቲ መጽናዕቲ ዝርከብ ሓበሬታ ኣዝዩ ብሕታውን ውልቃውን ባህሪ ስለዘለዎ፡ ነቲ መዛግብቲ ምርካብ ድሩት እዩ" ኢሉ። ንሳቶም ወሲኾም፡ ኩሎም እቶም ብህይወት ዘለዉ ተሳተፍቲ እቲ መጽናዕቲ፡ ሕጂ ብዛዕባ ተሳትፎኦም ክፈልጡ ከምዝተገበሩ ሓቢሮም። ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተኣከበ መረዳእታ ኣብ ዩኒቨርሲቲ የል ተዓጽዩ እዩ፡ ክሳብ 2065 ድማ ክኽፈት ኣይክእልን እዩ። ኖይባውር ነዚ ዝገበረ ነቶም ማናቱ ንምክልኻል ከምዝኾነ ይገልጽ። "ንሓንቲ ደቒቕ'ውን ኣይኣምንን። ንነብሶም ንምክልኻል ዝተገብረ እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ" ትብል ናንሲ። ካፕላን፡ "እቲ እንኮ ክኸውን ዝኽእል መግለጺ ሕፍረት ጥራይ እዩ ዝመስለኒ" ብምባል ክዕጾ ዝተገብረሉ ምኽንያት ዘይብቕዓቶም ንምሕባእ እዩ ኢሉ ከምዝሓስብ ይገልጽ። ግን ዋላ’ውን እቲ መረዳእታ ብዝኾነ ትርጉም ዘለዎ መገዲ እንተሃለወ፡ ብሰንኪ ስነ-ምግባራዊ ስክፍታታትን ጉድለት ዘለዎ ባህሪ ናይቲ መጽናዕትን፡ ንሓዋሩ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ኣለዎ ድዩ የብሉን ኣብ ሕቶ ዝኣቱ እዩ። ንኣብነት ናንሲ ክግበር ዘይነበሮ መጽናዕቲ ምዃኑ ተጉልሕ። ስድራቤታት፡ ሕቶታቶም መልሲ ኣይረኸቡን። ተሓታቲ ክኾን ዝተገብረ ሰብ የለን። ንሴክለር ድማ፡ ታሪኻ ምንጋራ፡ ነቲ ዘሕምም ርኽበታ ብቐሊሉ ክትጻወሮ ከም ዘኽእላ ተስፋ ትገብር። ክሳብ ቀረባ እዋን ሰባት ማንታ ምዃና ምስ ፈለጡ፡ "ብሓባር ምዕባይ ኣዝዩ ደስ ዝብል እዩ፡ ሓደ ዓይነት ክዳን ትለብሳ ነይርክን’ዶ...?" ኢሎም ይሓትዋ’ዮም። ሴክለር፡ "ሓሲየ፡ እወ ዝተፈላለየ ኣከዳድና ንኽደን ነይርና ... ይብል ከቢድ'ዩ" ትብል። "ስለዚ ኣነ ብገለ መልክዑ ሕጉስቲ እየ፡ ሰባት ነዚ ርእዮም እቲ ዛንታ ክፍለጥ ከምዝገብሩ ተስፋ ይገብር።" እቲ መጽናዕቲ፡ ጂናትን ከባብን ኣብ መንነት ዘለዎም ተራ ንምፍታሕ ዝጸዓረ ክኸውን ይኽእል'ዩ፡ ኣብ ክንድኡ ግን ኣብ ህይወቶምን ኣብ ህይወት ስድራታቶምን ጸገም ኣስዒቡ'ዩ። ምስጢራዊ ሕደ ኣሕዋቶም ምርካቦም ንህይወቶም ንሓዋሩ ቀይርዎ። ሓደ ካብቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ስሉሳት ነብሰ ቅትለት ፈጺሙ። ናይ ስጋ ኣዲኦም'ውን ናይ ኣእምሮ ሕማም ታሪኽ ከም ዝነበራ ይእመን። ካልኦት ድማ ኣብቲ ፈተነ ብምስታፎም ሕርቃን፡ ሓዘንን ጣዕሳን ኣጋጢምዎም እዩ። ንገሊኦም ድማ ምስቶም ዘዕብይዎም ወለዶም፡ ልዕሊ ኹሉ ድማ ምስ ማንታኦም ዝነበሮም ርክብ ጸልይዎ እዩ። ሰክለር ወሲኻ፡ "ብሓባር ኣይዓበናን ክሳብ ሎሚ'ውን እንተኾነ እዚ ኣዝዩ ከቢድ ክፋል ዝምድናና ኮይኑ ጸኒሑ'ዩ።" ልዕሊ ኩሉ ድማ ነቶም ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ብዛዕባ እቲ መጽናዕቲ ዘልዓሎ ዓሚቝ ሕቶ ክሓቱ ኣገዲድዎም ኣሎ፡ ባህርያቶም ብሰንኪ እቶም ዝፈላለይዎም ሰባት ክሳብ ክንደይ ተጸልዩ ይኸውን?

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ጠንቂ ‘ቲ ሚልዮናት ዝቐዘፈ ‘ጸሊም ሞት’ ከም ዝተረኽበ ተመራመርቲ ገሊጾም

ተመራመርቲ፡ ነቲ ኣብ መበል 14 ክፍለዘመን ኣቢሉ ኣብ ኤውሮጳ፡ ኤስያን ሰሜን ኣፍሪቃን ዓሰርተታት ሚልዮናት ሰባት ዝቐዘፈ ‘ጸሊም ሞት’ ዘስዓበ ተላጋቢ ሕማም፡ ድሕሪ ልዕሊ 600 ዓመታት መበገሲ እንታይ ምዃኑ ከም ዝረኸቡ ይኣምኑ። እዚ ኣብ መፋርቕ መበል 14 ክፍለ ዘመን ዘጋጠመ መቕዘፍቲ፡ ኣብ ታሪኽ ወዲ-ሰብ ካብ ዝተራእዩ ክፉኣት ተርእዮታት ሕማም እዩ። ተመራመርቲ ዓመታት ዝቐጸለ መጽናዕቲ’ኳ እንተካየዱ፡ እቲ ተላባዒ ቀዛፊ ሕማም ካበይ ከም ዝተበገሰ ክፈልጡ ኣይከኣሉን። ሕጂ ዝወጽእ ዘሎ ትንታነታት ሓድሽ ርኽበት ‘ምበኣር፡ እቲ ሕማም ኣብ ኪርጊስታን፡ ማእከላይ ኤስያ፡ ኣብ 1330ታት ከም ዝተላዕለ ዝሕብር እዩ። ካብ ዩኒቨርሲቲ ስተርሊንግ ስኮትላንድን፡ ካብ ማክስ ፕላንክ ኢንስቲትዩት ጀርመንን ዩኒቨርሲቲ ቱቢንገንን ዝተዋጽአ ሓደ ጕጅለ መጽናዕቲ፡ ኣብ ጥቓ ቀላይ ኢሲክ ኩል፡ ኪርጊስታን፡ ኣብ ዝርከብ መካነ መቓብር፡ ካብ ኣስናን ጥንታዊ ኣስከሬን ንዝወሰዶ ዲኤንኤ ተንቲኑ። እቲ ቦታ ዝተመረጸሉ ቀንዲ ምኽንያት፡ ኣብ 1338ን 1339ን ዓቢይ መጠነ-ሞት ዝተራእየሉ ከባቢ ብምባሩ እዩ። ዶክተር ማርያ ስፓይሩ ተመራማሪት ካብ ዩኒቨርሲቲ ቱቢንገን፡ እቲ ጉጅለ ካብ 7 ኣስከሬን ዲኤንኤ ከም ዝኣከበ ትገልጽ። ብመሰረት ሓበሬታ ዶ/ር ስፓይሩ፡ እቶም ተመራመርቲ ኣስናን ዝተተንተኑሉ ምኽንያት፡ ስኒ ብዙሓት ሰራውር ደም ስለዘለዎምን፡ ካብኣቶም፡ "እቲ ንሞት ብዙሓት ሰባት ከስዕብ ዝኽእል ብደም ዝመሓላለፍ ረኽሲ ናይ ምፍላጥ ልዑል ዕድል ስለዝህብ፡" እዩ። እቲ ጕጅለ መጽናዕቲ፡ ኣብ ሰለስተ ካብቶም ሸውዓተ፡ ‘የርሲንያ ፔስቲስ’ ዝተባህለ ለበዳ ዘስዓበ ባክተርያ ክረኽቡ ክኢሎም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስተርሊንግ ተመራማሪ ታሪኽ ዶክተር ፊሊፕ ስላቪን፡ ብዛዕባ'ቲ ርኽበት፡ "ዘካየድናዮ መጽናዕቲ፡ እቲ ታሪኸኛ ቀዛፊ ለብዒ መዓስን ኣበይን ከም ዝጀመረ ዘረጋግጽ ኰይኑ፡ ንሓደ ካብቶም ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ዝዓበዩ ግድላት መዕለቢ ዝገብር እዩ፡” ኢሉ። እዚ መጽናዕቲ ኣብ ኣዝዩ ውሑድ ቍጽሪ ዝተደረተ ብምዃኑ ግን ከም ሕጽረት ይግለጽ። ዶ/ር ሚካኤል ናፕ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኦታጐ ስዊዘርላንድ ብዛዕባዚ ርእይቶኡ ሂቡ’ሎ። ንሱ ዘይኣባል’ዚ ጕጅለ መጽናዕቲ ኰይኑ፡ ብዛዕባ’ቲ ውጽኢት ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ እቲ መጽናዕቲ “ብሓቂ ልዑል ዋጋ ዘለዎ እዩ” ኢሉ ኣኽብሮቱ ብምግላጽ፡ “ካብ ብዝሕ ዝበሉ ኣስከሬናትን ካብ ዝተፈላለየ ቦታታትን ዝውሰድ ቅምሶ ክኸውን እንተዝኽእል፡ ነቲ ውጽኢት ንምንጻር ዝያዳ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል’ዩ፡” ክብል ሓሳብ ሂቡ። እዚ መጽናዕታዊ ስራሕ፡ “መበገሲ ጸሊም ፌራ መበል 14 ክፍለዘመን ማእከላይ ኤስያ” ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ ሓደ ‘Nature’ ዝተባህለ ጆርናል ተሓቲሙ። ብመሰረት ሓበሬታ ዶ/ር ስፓይሩ፡ እቶም ተመራመርቲ ኣስናን ዝተተንተኑሉ ምኽንያት፡ ስኒ ብዙሓት ሰራውር ደም ስለዘለዎምን፡ ካብኣቶም፡ "እቲ ንሞት ብዙሓት ሰባት ከስዕብ ዝኽእል ብደም ዝመሓላለፍ ረኽሲ ናይ ምፍላጥ ልዑል ዕድል ስለዝህብ፡" እዩ። እቲ ጕጅለ መጽናዕቲ፡ ኣብ ሰለስተ ካብቶም ሸውዓተ፡ ‘የርሲንያ ፔስቲስ’ ዝተባህለ ለበዳ ዘስዓበ ባክተርያ ክረኽቡ ክኢሎም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስተርሊንግ ተመራማሪ ታሪኽ ዶክተር ፊሊፕ ስላቪን፡ ብዛዕባ'ቲ ርኽበት፡ "ዘካየድናዮ መጽናዕቲ፡ እቲ ታሪኸኛ ቀዛፊ ለብዒ መዓስን ኣበይን ከም ዝጀመረ ዘረጋግጽ ኰይኑ፡ ንሓደ ካብቶም ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ዝዓበዩ ግድላት መዕለቢ ዝገብር እዩ፡” ኢሉ። እዚ መጽናዕቲ ኣብ ኣዝዩ ውሑድ ቍጽሪ ዝተደረተ ብምዃኑ ግን ከም ሕጽረት ይግለጽ። ዶ/ር ሚካኤል ናፕ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኦታጐ ስዊዘርላንድ ብዛዕባዚ ርእይቶኡ ሂቡ’ሎ። ንሱ ዘይኣባል’ዚ ጕጅለ መጽናዕቲ ኰይኑ፡ ብዛዕባ’ቲ ውጽኢት ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ እቲ መጽናዕቲ “ብሓቂ ልዑል ዋጋ ዘለዎ እዩ” ኢሉ ኣኽብሮቱ ብምግላጽ፡ “ካብ ብዝሕ ዝበሉ ኣስከሬናትን ካብ ዝተፈላለየ ቦታታትን ዝውሰድ ቅምሶ ክኸውን እንተዝኽእል፡ ነቲ ውጽኢት ንምንጻር ዝያዳ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል’ዩ፡” ክብል ሓሳብ ሂቡ። እዚ መጽናዕታዊ ስራሕ፡ “መበገሲ ጸሊም ፌራ መበል 14 ክፍለዘመን ማእከላይ ኤስያ” ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ ሓደ ‘Nature’ ዝተባህለ ጆርናል ተሓቲሙ። እዚ ሕማም ፌራ፡ ቀታሊ ተላባዒ ሕማም ኰይኑ፡ ኣብ ገለ እንስሳታት - ብቐንዱ ኣብ ዓሌት ኣናጹ - ከምኡ'ውን ኣብኣተን ዝጽግዑ ኣቝናጭን ብዝነብሩ ‘የርሲንያ ፔስቲስ’ ብዝተባህሉ ባክተርያ ዝስዕብ እዩ። ‘ቡቦኒክ’ እቲ ዝውቱር ዓይነት ሕማም ፌራ ኰይኑ ንሰባት ከጥቅዕ ዝኽእል እዩ። እቲ ዝተዋህቦ ስም ካብቲ ዘስዕቦ ምልክታት ማለት - ቃንዛ፡ ሕበጥ ወይ ነድሪ ጽክታት ኣብ ከባቢ ረቃቒቶ፡ ምጥንቧቕ ሱር ዕያገነዳ(ሊምፍ) ፡ ዝኣመሰሉን - ዝመጸ እዩ። ካብ 2010 ክሳብ 2015፡ ብደረጃ ዓለም 3248 ሰባትበዚ ሕማም ከም ዝተጠቕዑን፡ 584 ከም ዝሞቱን ይፍለጥ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ሰባት ስለምንታይ እዮም ንርእሶም ዘታልሉ? መፍትሒኡ ኸ?

ሰባት ብዙሕ ግዜ ዘይንሶም ኰይኖም ይቐርቡ፣ እቲ ሓቀኛ ንስነቶም ክትረኽቦ ኸኣ የጸግም። እዚ ኸኣ ካብ ርእሰ-ምትላል ወይ ጥበራ ዝጅምር ምዃኑ ተመራመርቲ ይገልጹ። ሰባት ንገዛእ ርእሶም የታልሉ’ሞ ነቲ ዘታልልዎን ንነብሶም ዝሕስውዎን ባዕላቶም ንቕድም ይኣምንዎ። ስለምንታይ እዮም ግን ሰባት ንነብሶም ዘታልሉ? ወይ ከታልሉ ዘድልዮም? ሜድያ ሎሚ ኣብ ሓሶት ብዝነብሩ ሰባት መሊኡ’ሎ። ንዅሎም እዞም ሓሰውቲ ሰባት ዘመሳስሎም፡ እቲ ንኻልኦት ዝነገርዎ ሓሶት ጥራይ ዘይኰነስ እቲ ንገዛእ ነብሶም - ንባዕሎም ዝነገርዎ ሓሶት’ዩ። እዞም ሰባት ተግባራቶም ወይ ዘረባኦም ብገለ ምኽንያት ምኽኑይ ምዃኑ እዮም ዝኣምኑ፣ ብዝዀነ መገዲ ድማ ፈጺሙ ከምዘይክሻሕ ወይ ከም ዘይፍለጡ ይኣምኑ። ነዚ ደረጃ’ዚ ንምብጻሕ ግን ኣቐዲሞም ብውልቂ ደጋጊሞም ነቲ ክውንነት ይኽሕድዎ’ሞ ብእምነቶም ይታለሉ፣ ንኻልኦት ድማ ናብቲ ምትላሎም ጐቲቶም የእትው። እዚ ዓይነት ባህሪ ሰባት ሳሕቲ ዝረአ፡ ኣብ ውሱን ‘ፈታኒ ኵነታት’ ዝዝውተር እዩ ዝመስል። ርእሰ-ምትላል ግን ንምእማኑ ብዘጸግም ኣብ ብዙሕ ሰብ ልሙድ እዩ። እቲ ቀንዲ ሕቶ ክሳዕ ክንደይ ንባዕልኻ እሙን ኢኻ? እዩ። ኣብ ገለ ሰባት፡ ገለ ረብሓታት ንምርካብ ዝማዕበለ ክኸውን ከም ዝኽእል ይእመን። ባዕለ-ምስልና ወይ እቲ ባዕልና ዝፈጠርናዮ ናይ ገዛእ ርእስና ምስሊ ንምሕላው ንርእስና ንሕሱ። እዚ ኸኣ ሕልናኻ እናሓለኻ ዘይስነ-ምግባራዊ ተግባር ክትገብር’ውን የኽእል እዩ። ብመሰረት እቲ ኣብዚ ዛዕባ ኣተኵሩ ዝግበር መጽናዕቲ፡ ርእሰ-ምትላል ንኻልኦት ከነእምን ወይ ክንምስጥ ንኽሕግዘና ዝልመድ ባህሪ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ተመራመርቲ ከም ዝብልዎ ድማ፡ ንናይ ገዛእ ርእስና ሓሶት ክንኣምን እንተጀሚርና፡ ንኻልኦት ሰባት ከነእምን ኣዝዩ ቀሊል’ዩ። ክኢላታት ስነ-ኣእምሮ፡ ብዛዕባ’ቲ ሰባት ዝገብርዎ ርእሰ-ምትላል፡ ብሳይንሳዊ ኣገባብ ምጽንዑ ‘ሕማም ርእሲ’ -  ኣጸጋሚ ምዃኑ እዮም ዝገልጹ። ሓደ ሰብ፡ እቲ ንነብሱ ዘታልለሉ መስርሕ ኣብ ትሕተ-ንቕሓት ስለ ዝፍጸም፡ ‘ንነብስኻ ዶ ትሕስዋ ኢኻ?’ ኢልካ ክትሓቶ ኣጸጋሚ እዩ - ነቲ ዝሕስዎ ድሮ ብውሽጡ ተቐቢልዎን ኣሚንዎን ክኸውን ስለዝኽእል፡ ነብሱ ይጥብር ከም ዘሎ ዘይክእመነልካ ይኽእል። ስለዚ፡ እቲ ፈተነታት መብዛሕትኡ ግዜ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ እዩ። ፕሮፈሰር ዞ ቻንስ፡ ካብ የል ዩኒቨርሲቲ ኣብ ዘካየደቶ መጽናዕቲ፡ እቶም ከታልሉ ዕድል ዝረኸቡ ሰባት፡ ዝረኽብዎ ውጽኢት ከም ምልክት ብልሒ ምዃኑ ብምግማት፡ ኣብ ርእሰ-ምትላል ክዋፈሩ ተኽእሎ ኣሎ፣ ዋላ ቀዲሖም ኣታሊሎም ዝረኸብዎ ውጽኢት ብብልሖም ከም ዝረኸብዎ ንነብሶም ከእምኑ ይኽእሉ። እዚ  ሓጺር ዝጸንሕ ብርእሰ-ምትላል ዝርከብ 'ስነ-ኣእምሮኣዊ ረብሓ' ግን፡ ንግዚኡ እምበር ኣብ ነዊሕ፣ ኣብ ዘይዓቕምኻን ዘይቦታኻን ዘቐምጥ፡ ካባኻ ዝግበር ትጽቢት ዘዕቢ ጐዳኢ ምዃኑ እዩ ዝንገር። መብዛሕትኡ ግዜ ሰባት ብዛዕባ ገዛእ ርእሶም ኣወንታዊ ኣረኣእያ ንኽሕዙ ኣብ ዝገብርዎ ጻዕሪ ነቲ ኣብ ሕቶ ዝኣቱ [ዘይቅቡል] ባህርያቶም ምኽንያታዊ ክገብርዎ እዮም ዝፍትኑ። ሰባት ነቲ ካብ ኣሉታዊ ባህርያት ዝመጽእ ኣወንታዊ ውጽኢት ተጠቒሞም ብዛዕባ ገዛእ ርእሶም ዘለዎም ርእይቶ ንምዕባይ ከም ዝኽእሉ መጽናዕቲ የረጋግጽ። ስለዚ ሰባት ካብ ዘለውዎ ንላዕሊ በላሕቲ መሲልዎም ንነብሶም የደናግሩ፣ ነቲ ዝሃነጽዎ 'ባዕሊ' ድማ ብጥበራ ይሕልውዎ። እንታይ ብዘይገድስ ብዛዕባ’ቲ እትረብሖ ነገር ኣቐዲምካ ምፍላጥ፡ ሰባት ነብሶም-ከታልሉ ጽልዋ ከም ዘሕድር ዩሪ ግኒዝ፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ ብመሰረት ዘካየዶ መጽናዕቲ ይገልጽ። በዚ መንገዲ ነብስ-ምትላል ንናይ ስነ-ምግባር መረዳእታና’ውን ይውስኖ እዩ፡ ይብል ግኒዝ ኣብ መጽናዕቱ። "ርእሰ-ምትላል ማለት ብሓጺሩ፡ [ዝዀነ ይዅን] ንገዛእ ርእስኻ ከም ቅኑዕ ሰብ ምርኣይ ማለት'ዩ" ይብል፤ ዋላ'ውን ተግባራትና ብኣንጻሩ እንተዀነ ብውሽጥና ግን ከም ቅኑዓት ንነብስና ንጥብር። እዚ ዓይነት ርእሰ-ምትላል ምስ ገንዘብ ኣብ ዝተኣሳሰር ነገር ዝያዳ ጐሊሑ ክርአ ይኽእል እዩ፡ ብምባል ኣብ ሓደ ብሕታዊ ትካል ጥዕና ዘካየዶ መጽናዕቲ ከም ኣብነት የቕርብ። ሓደ ሓኪም ገንዘባዊ መኽሰቡ ብውሽጢ - ወይ’ውን ብትሕተ-ውነኡ - ክሓስብ ይኽእል እዩ። እቲ ሓኪም ጽቡቕ ዕላማ’ኳ እንተሃለዎ፡ ብዘይፍላጥ ንነብሱ ከታልል ይኽእል፣ ንሓደ ሕሙም እቲ ዝኸበረ ዓይነት ሕክምና እቲ ዝበለጸ እዩ ኢሉ ከእምኖ ይኽእል፤ ኣብ ከምዚ’ታት ድማ ባህሪ ርእሰ-ምትላል ብውሽጢ ኰይኑ ዘይክልለ ይኽእል እዩ፣ ነቲ ትብሎን ነቲ ክቡር ዓይነት ሕክምና ከም ፍጹም ብሉጽ ጌርካ ምውሳድ ኣቐዲምካ ክትኣምኖን ኣብ ውሽጥኻ ከተእትዎን ስለ ዝከኣል። እቲ ኣዝዩ ዘገርም ሳዕቤን ርእሰ ምትላል ምስ ካልኦት ኣብ እንገብሮ ዝርርብ ዝምልከት እዩ።\nብመሰረት እዚ ክልሰ-ሓሳብ፡ ርእሰ-ምትላል ኣብቲ እንብሎ ዘለና ዝያዳ ርእሰ-ተኣማንነት ንኽህልወና ኸኣ የኽእለና እዩ። እዚ ድማ ዝያዳ ተኣመንቲ ይገብረና። ኣብ ቀረባ እዋን ብፒተር ሽዋርድማን ዝተባህለ ተሓጋጋዚ ፕሮፈሰር ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካርነጊ ሜሎን ኣሜሪካ ዝወጸ መጽናዕቲ ነዚ ሓሳብ መርትዖታት ይህብ። ሽዋርድማን ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ እቲ ርእሰ-ምትላል ዝያዳ ፍረ ከም ዝሃበ ዘርኢ እዩ። ካብቶም መጽናዕቲ ዘካየደሎም ሰባት፡ እቶም መሰረት ዘይብሉ ልዕሊ ዓቐን ርእሰ-ምትእምማን ከም ዝህልዎም ዝተገብሩ ሰባት፡ ኣብቲ ዝተዳለወ ፈተና ዘለዓለ ውጽኢት ኣመዝጊቦም። ሽዋርድማን፡ ኣብ ውድድራት ክትዕ ዘካየዶ ተመሳሳሊ መጽናዕቲ’ውን ተመሳሳሊ ውጽኢት ተዓዚቡ። ኣብዚ እቶም ተሳተፍቲ  ዝካትዑሉ ዝዀነ ኣርእስቲ ይወሃቦም። 15 ደቓይቕ ቅድሚ ሞጕቶም ከኣ ንምድላው ዕድል ተዋሂብዎም። ኣብ እዋን ክትዕን ድሕሪኡን፣ ነቲ ዝሓዝዎ ኣርእስቲ ክሳብ ክንደይ ጽቡቕ ጌሮም ከምዘቕርብዎ ወይ ክዛረቡሉ ክኢሎም ከኣ ይፍረዱ። ሽዋርድማን፡ እቶም ተሳተፍቲ ኣቐዲሙ ቅድሚ’ቲ ክትዕ ብዛዕባ’ቲ ዘልዓልዎ ጉዳይ ዝነበሮም ውልቃዊ መረዳእታ ይመዝን። መርገጺኦም ቅድሚ ምግላጾም፡ ኣርእስቲ ተዋሂብዎም ምድላው መጐተ ምስ ጀመሩ፡ ከምኡ’ውን ድሕሪ’ቲ ክትዕ፡ ብዛዕባ’ቶም ኣርእስታት ዘለዎም ውልቃዊ እምነት እቶም ተሳተፍቲ መዚንዎ። እቲ ውጽኢት፡ 'ርእሰ-ምትላል፡ ወይ ንርእስኻ ምጥባር ንኻልኦት ንኸተእምን ይሕግዝ እዩ' ዝብል ሓሳብ ብምስምማዕ፣ ሰባት ኣየናይ ወገን ናይቲ ክትዕ ክካትዑ ከም ዘድልዮም ምስ ተነግሮም፡ ውልቃዊ ርእይቶኦም ብዓቢኡ ከም ዝቕየር ኣብ ውጽኢቱ ረኺቡ። “ውልቃዊ እምነቶም ምስቲ ንኻልኦት ናይ ምእማን ሸቶታቶም ንምስምማዕ ናብቲ ቅድሚኡ፡ 15 ደቓይቕ ጥራይ ቀዲሙ ዝተዋህቦም ሸነኽ ተሰጋጊሩ፡” ይብል ሽዋርድማን። እዞም ተሳተፍቲ’ቲ መጽናዕቲ፡ ድሕሪ’ቲ ዘካየድዎ ክትዕ፡ ንማሕበራት ግብረ ሰናይ ገንዘብ ክልግሱ’ውን ዕድል ተዋሂብዎም። ካብቲ ብዙሕ  ዝርዝራት ናይተን ትካላት ከኣ ነተን ምስ መርገጺ ስነ-መጐቶም ዝሰማምዓ ትካላት ክመርጹ ተራእዮም። እዚ ኸኣ ነቲ ድሮ ኣብ ውሽጦም ዝኣመንዎ ነገራት የረጋግጽ። መብዛሕትኦም ርእይቶታትናን ኣረኣይታታትናን ብኸምዚ መገዲ ተቐሪጾም ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ፖለቲካ፡ ኣብ ሓደ ዛዕባ ጐስጓስ ክገብር ዝተሓተተ ሓደ ጎስጓሲ/ፖለቲከኛ፡ ነቲ ዝተላዕለ ዛዕባ ዝኣመነሉ ወይ ክብሎ ዝደለየ ሓደ መገዲ እታ ዝብላ ጥራይ ሓቂ ምዃና ከእምን ዝመጽእ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ግን ሓቅታት ብጥንቃቐን ውድዕነትን ስለ ዝገምገመ ዘይኮነስ፡ [ልክዕ ከምቶም ኣርእስቲን መስመር ምጕትን ተዋሂብዎም ዝካትዑ ተመሃሮ፣ ንእለት ነቲ ዝብልዎ ንቕድም ንነብሶም ኣሚኖም ንኻልኦት ከእምኑ ዝጽዕሩ] ብኸምኡ ከቕርብ ወይ ክማጐት ተነጊርዎ ስለዝመጽእ ጥራይ እዩ። ሽዋርድማን፡ እዚ መስርሕ’ዚ ጠንቂ ናይዚ ሎሚ ንርእዮ ዘለና ፖለቲካዊ ምትፍናን ክኸውን ይኽእል እዩ፡ ዝብል ገምጋም የቐምጥ። በዚ ዅሉ መገድታት ሓንጐልና ሓቂ ዘይኮነ ነገራት ክንኣምን ከሀውትተና ይኽእል እዩ። ርእሰ-ምትላል፡ ኣብ ናይ ገዛእ ርእስና ዓቕምታት ዘለና ርእይቶ ክንነፍሕ ይገብረና፤ ስለዚ ካብ ኵሎም ኣብ ከባቢና ዘለዉ ሰባት ከም ዝበላሕና ንኣምን። ተግባራትና ኣብ ካልኦት ሰባት ዝፈጥሮ ሳዕቤን ዕሽሽ ንብሎ ማለት እዩ፣ ስለዚ ብሓፈሻ ብስነምግባራዊ መገዲ ግብሪታትና ብቕኑዕ መገዲ ንፍጽም ኣለና ኢልና ንኣምን ማለት እዩ። ከምኡ’ውን ብዛዕባ ሓቅነት እምነትና ንነብስና ብምትላል፡ ኣብ ርእይቶታትና ዝዓበየ እምነት ነርኢ - እዚ ድማ ብግዲኡ ንኻልኦት ንኽንምስጥ ክሕግዘና ይኽእል። ኣብ ኣእምሮ ገለ መደናገርቲ ተራ ሰባት፡ ፖለቲከኛታት ወይ ስነጥበበኛታት ወይ ካልኦት እንታይ ከም ዘሎ ብልክዕ ክንፈልጥ ኣይከኣልን እዩ፣ ግን ከኣ ምግማቱ ቀሊል እዩ። እዞም ከምዚኦም ሰባት ብውሕዱ፡ ብዛዕባ ናይ ገዛእ ርእሶም ዓቕምን ዝደልይዎ ንምርካብ ኣለና ዝብልዎ ዝኣምንዎ መሰልን ዝንቡዕ መረዳእታ ከም ዘለዎም፤ እቲ ዝገብርዎ  ክህልዎ ዝኽእል ስነ-ምግባራዊ ጽልዋ ዕሽሽ ዝብልዎ ምዃኖምን ንምርዳእ ኣየጸግምን። ሽዋርድማን ገለ መደናገርቲ ንምእማኑ ኣብ ዘጸግም ዝርዝር ሓሶት ክነብሩ ይኽእሉ እዮም፡ ይብል። ገሊኦም ሓሶቶም ኣብ ሕቶ ምልክት ክኣቱ እንከሎ ጻድቓት ዘምስሎም ቍጥዐ እዮም ዘርእዩ። “ምናልባት እዚ፡ ማዕረ ክንደይ ብናይ ገዛእ ርእሶም ሓሶት ከም ዝዕደጉን ዝተዋሕጡን ምዃኖም ዘርኢ ምልክት ክኸውን ይኽእል’ዩ፡” ይብል። ማሕበራዊ ደረጃኻ ክብ ናይ ምባል ድሌት፡ ሰባት ንርእሰ-ምትላል ዘለዎም ዝንባለ ክውስኽ ይኽእል። ንኣብነት ሰባት ካብ ካልኦት ሰባት ስግኣት ክስምዖም ከሎ፡ ብዛዕባ ዓቕሚ ገዛእ ርእሶም ዘለዎም ኣረኣእያን ናይ ምንፋሕ ተኽእሎኦምን ክዓቢ ይርአ። እቲ ስግኣት እናዓበየ ብዝኸደ መጠን፡ ብዛዕባ ነብስና ንገዛእ ርእስና እንነግሮ ሓሶት ዝዓቢ ምዃኑ መጽናዕቲ ሽዋርድማን የመልክት። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ርእሰ-ምትላልና ንጹህ ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ካብቲ ምኽኑይ ንላዕሊ፡ ኣብ ገዛእ ርእስና ቅሩብ ዝያዳ ርእሰ-ምትእምማን ንኽስምዓና ይሕግዝ እዩ። ግን ህይወት ክቕይሩ ዝኽእሉ ውሳነታት ኣብ እንወስደሉ እዋን፡ ነዞም ዝንባለታት’ዚኦም ምፍላጥ ዋጋ ኣለዎ። ንኣብነት ኣብ ዘለኻዮ ስራሕ ብሕጊ ዘሕትተካ ዘይሕጋዊ ነገር ምስራሕ፣ ካብ ጽቡቕ ስራሕካ ስቕ ኢልካ ሞያ ብምቕያር ዓወት ናይ ምርካብ ዘሎ ተኽእሎታት ንነብስኻ ክትቅሽሽ ኣይትደልን ኢኻ። ካብ ርእሰ-ምትላል ንምግልጋልን ንዅሉ ዓይነት ህኑጽ ስምዒታት ንምብንጫር፡ ነቲ ዝሰራሕካዮ መደምደምታ ነገራት “ኣንጻሩ ኣብ ግምት ምእታው” እዩ። ልክዕ ነብስኻ ከም እትምርምር ዘለኻ ሓሲብካ፡ እምነታትካ ምፍታሽ የድሊ። እዚ ድማ ብዛዕባ ሓደ ኵነታት ብዝያዳ ብትንተና ብርትዒ ክንሓስብን ክንርዳእን ዝመርሓና ቀሊል ኣገባብ ምዃኑ ብዙሓት መጽናዕትታት ኣረጋጊጾም እዮም። እዚ ‘ስርዓታዊ ምኽንያት’፡ ንሰባት “ብርትዓዊ ኣገባብ ሕሰቡ” ኢልካ ጥራይ ካብ ምንጋር ዝያዳ ኣድማዒ ምዃኑ ይረጋገጽ። እዚ ዝከኣል ግን ብርግጽ፡ ‘ብዛዕባ ርእሰ-ምትላል’ ኣብ ነብስኻ ዘማዕበልካዮ ጉድለታት ክትቅበል ምስ እትኽእል ጥራይ እዩ። እቲ ቀዳማይ ስጕምቲ ነቲ ጸገም ኣፍልጦ ምሃብ እዩ። ምናልባት እዚ ምኽሪ’ዚ ንዓይ ኣየድልየንን’ዩ ኢልካ ትሓስብ ትኸውን፤ “ርእሰ-ምትላል ንኻልኦት ጥራይ እዩ ዘሳቕዮም፡” ኢልካ፡ ንስኻ ግን ምስ ነብስኻ ፍጹም ቅኑዕ ምዃንካ ክትኣምን ትኽእል ኢኻ። እዚ ግን ንባዕሉ፡ እቲ ካብ ኵሉ ዝዓበየ ሃልወሳኻን ርእሰ-ጥበራን ምዃኑ ምፍላጥ የድሊ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ሓንጎልና እንተወሓደ ንሓደ ወርሒ ናይ ምዝካር ዓቕሙ ክውስኽ ዘነቓቕሕ ቴክኖሎጂ

ተመራመርቲ፡ ጉድኣት ብዘየስዕብ መገዲ ንገለ ክፋል ሓንጎል ብኤሌክትሪክ ብምንቕቓሕ፡ እንተወሓደ ንሓደ ወርሒ ሰባት ናይ ምዝካር ዓቕሞም ክዓብይ ዘኽእል ቴክኖሎጂ ከምዘማዕበሉ ኣፍሊጦም። ፈተነ ዝተኻየደሎም ወለንተኛታት ኣብ ናይ ቃላት ምዝካር ጸወታታት ዝሓሸ ኣፈጻጽማ ከምዘርኣዩ ዝተገለፀ ኮይኑ፡ እዚ ለውጢ ድማ ኣብ ቅጽበታዊ "ናይ ስራሕ" ዝኽሮምን ናይ ነዊሕ ግዜ ዝኽሮምን ከምዝተረኣየ ተመራመርቲ ሓቢሮም። እቲ ውጽኢት ንመዓልታዊ ህይወት እንታይ ትርጉም ክህልዎ ከምዝኽእል ግን ዛጊድ ንጹር ኣይኮነን። ሓሳብ እቶም ተመራመርቲ ግን ነቲ ኣረጋውያን ዘጋጥሞም ድኽመት ዝኽሪ ክመሓየሽ ካብ ምግባር ብተወሳኺ፡ ክሳብ ሕማማት ምሕካምን ተምሃሮ ንፈተና ኣብ ዝገብርዎ ምድላው ምሕጋዝን ዝበጽሕ እዩ። ዶክተር ሮበርት ራይንሃርት ካብ ዩኒቨርሲቲ ቦስተን፡ ነቲ ናይ ምንቕቓሕ ሜላ "ንክፋላት ሓንጎል ንምንጻልን ንምዕባይን ዝሕግዝ ፍጹም ዝተፈልየ ኣገባብ" ክብል ይገልፆ። እዚ ድማ "ምሉእ ብምሉእ ሓድሽ ዓውዲ ተኽእሎ ኣማራጺታት ሕክምና"  ክህልዉ ከምዘኽእል ሓቢሩ። ኣብቲ ፈተነ ዝተሳተፉ ወለንተኛታት ብኤሌክትሮድ ዝተመልአ ቆቢዕ ገይሮም ነይሮም። ድሕሪኡ፡ ስሓ ዝፈጥር ወይ ፀላዕላዕ ዘብል ቁጽጽር ዝግበረሉ ዋሕዚ ኤሌክትሪክ ብምጥቃም ኣብቲ ዝድለ ክፋል ሓንጎል ማዕበላት ክፈጥር ተገይሩ። እቶም ወለንተኛታት ንኣርባዕተ ተኸታታሊ መዓልታት መዓልታዊ ን20 ደቓይቕ ምንቕቓሕ ሓንጎል ተገይሩሎም። ኣብቲ መጽናዕቲ ድማ ድሕሪ ሓደ ወርሒ መሊሶም ክዛረብዎ ዝግባእ ዝርዝር ቃላት ክዝክሩ ትፅቢት ይግበር። ዶክተር ራይንሃርት እቲ ሕክምና "ብውሑዱ ንሓደ ወርሒ ዝጸንሕ ውሱን ምምሕያሽ ዝኽሪ ከምፅእ ይኽእል'ዩ" ኢሉ’ሎ። እቲ ኣብ መጽሔት ኔቸር ኒውሮሳይንስ ዝተሓትመ ውጽኢት ከምዘመልክቶ፡ እቶም ኣብ መጀመርታ ናይቲ ፈተነ ምስቲ ናይ ዝኽሪ ጸወታታት ፀገም ዝረኣዮም ዝነበሩ ወለንተኛታት፡ ፀኒሑ ዝኽሮም ዝያዳ ዝተመሓየሸ ከምዝኾነ ተረጋጊፁ። እቶም ኤሌክትሪካዊ ምልክታት፡ ኣብቲ ዝድለዩ ከባቢታት ንዘሎ ህርመት ንጥፈታት ሓንጎል ወይ ማዕበላት ሓንጎል እዮም ዝቕይርዎ። ተመራመርቲ፡ እቶም ብኣርባዕተ ዙርያ ዝተኻየዱ ምንቕቓሕ ሓንጎል፡ ነቶም ንድፊታት ከምዘደልደሉን ሓንጎል ንርእሱ እናተኣሳሰረ ብምኻድ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ምምሕያሻት ከምዘርኣዩን ይገልፁ። እዚ ድማ ብ ‘ኒውሮፕላስቲሲቲ’ ዝፍለጥ ኮይኑ " ምስቲ ቋንቋ ሓንጎል ዝበሃል ክራኸብ ዝገብር፤ ምስ ገዛእ ርእሱ ዝዛረብን ብኤሌክትሪካዊ ድርኺት ምስ ገዛእ ርእሱ ዝረዳዳእን ዓይነት ምትእስሳር'ዩ" ይብል ዶክተር ራይንሃርት። ይኹን እምበር፡ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ዝኽሪ ንምዕባይ ዝተፈላለዩ ዓይነት ንምቕቓሕ እዩ ዝሓትት፡ ኣብቲ ፈተነ ዝተሳተፉ 150 ወንተኛታት ኩሎም ፀገም ጥዕና ዘይነበሮም፡ ናይ ኣእምሮኣዊ ጸገም ዘይብሎም፤ ዕድሚኦም ካብ 65 ክሳብ 88 ዓመት ነይሮም። ዝያዳ ረሳዒ ምዃን መብዛሕትኡ ግዜ ምልክት ምድፋእ ዕድመ እዩ። እዚ ዓይነት ምንቕቓሕ ሓንጎል ግን ኪኖ ጸወታ ቃላት፡ ነቲ ዝኣረገ ሓንጎል ክሕግዞ ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ዝብል ክሳብ ሕጂ ኣይተፈልጠን። ሕማም ኣልዛይመርስ ሓዊሱ ሕማም ዕላለ (ዕብደት)፡ ብሰንኪ ኣብ ሓንጎል ዘጋጥም ሞት ዋህዮታት ዝመጽእ እዩ - እዚ ድማ ናብ ናይ ምዝካር ክእለት ፀገም የምርሕ። እቶም ተመራመርቲ፡ እቲ ቴክኖሎጂ ኣብ ሕማም ኣልዛይመርስ ከምኡ'ውን ኣብ ‘ስኪዞፍረኒያ’ን ውጥረት ዝመልኦ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ዘለዎምን ሰባት፡ ነቶም ብህይወት ዘለዉ ዋህዮታት ሓንጎል ንምንቕቓሕ ክውዕል ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ኣብ ምምርማር ይርከቡ። ዳይረክተር ትካል ምርምር ኣልዛይመርስ ዓባይ ብሪጣንያ ዶክተር ሱዛን ኮህልሃስ፡ "እቲ ናይ ሓንጎል ምንቕቓሕ ሜላታት ሕማም ረሲዕ (ኣልዛይመርስ) ንዘለዎም ሰባት ናይ ምሕጋዝ ዓቕሚ እንተሃልይዎ ኣይንፈልጥን ኢና፡ ኣብዚ መዳይ ግን መጽናዕቲ ይካየድ ኣሎ" ኢላ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ህይወት ዝቕይር መድሃኒት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ኣብ ኣሜሪካ ተፈቒዱ

ንዕቤት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ከም ዘደናጉዮ ዝተረጋገጸ "ህይወት ዝቕይር" መድሃኒት ፍወሳ ምክልኻል ዓቕሚ፡ ኣብ ኣሜሪካ ካብ ተቖጻጸርቲ ፍቓድ ረኺቡ። እዚ "ሓድሽ ዘመን" ሕክምና ዘመልክት 'ቴፕሊዙማብ' ዝተበሃለ መድሃኒት፡ ንመጀመርታ ግዜ ነቲ ምልክታት ጥራይ ዘይኮነስ ነቲ ሱር ጠንቂ እቲ ሕማም ከም ዝቃለስ ክኢላታት ይገልጹ። ንናይ ምክልኻል ዓቕሚ ዳግማይ ክደላደል ብምግባር እቶም ኢንሱሊን ዘፍርዩ ጣፍያዊ ዋህዮታት ብጌጋ ከይጥቅዑ ዝገብር እዩ። እቲ መድሃኒት ፍቓድ ምርካቡ ኣብ ኣብ ካልኦት ሃገራት እውን ተመሳሳኪ ፍቓድ ንክረክብ መንገዲ ክኸፍት ተኽእሎ ኣሎ። ኣብ መላእ ዓለም ኣስታት 8.7 ሚልዮን ሰባት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ኣለዎም። ኣብ እንግሊዝ እዚ ኩነታት ልዕሊ 29 ሽሕ ህጻናት ሓዊሱ ን400 ሽሕ ሰባት ይጸሉ። ኣብ ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር፡ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም (ንባክተርያን ቫይረሳትን ዝቃለስ) ብጌጋ ነቶም ኢንሱሊን ዘፍርዩ ቁልፊ ዋህዮታት ጣፍያ የጥቅዕ። ኢንሱሊን ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት ወሳኒ እዩ፤ ኣካላትና ሽኮር ንጸዓት ንኽጥቀመሉ ይሕግዝ። መብዛሕትኦም እዋናዊ ሕክምናታት፡ ሰባት ሽኮር ደሞም ኣብ ምፍታሽን ኢንሱሊን ብመርፍእ ወይ ብኢንፉዥን መዓልታዊ ኣብ ምውሳድን ዘተኮረ እዩ። እቲ መድሃኒት ንገለ ነቲ ሕማም ልዑል ሓደጋ ዘለዎም ሰባት ብማእከላይ ገምጋም ንሰለስተ ዓመት ከም ዘደናጐዮ ኣብ 2019 ዝተገብረ ፈተነ የመልክት። እዚ ምድንጓይ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት፡ መዓልታዊ ኢንሱሊን ክወስዱ ወይ ሽኮሮም ከምኡ ብጽዑቕ ክከታተሉ ስለዘይግደዱ ውጽኢቱ ኣዝዩ ርኡይ ክኸውን ከምዝኽእል ክኢላታት ይዛረቡ። ሰባት ሽኮር ደሞም ኣብ ጥዑይ ደረጃ ኮይኑ ንዝያዳ ዓመታት ከሕልፉ ከምዝኽእሉን፡ ካብ ከም ሕማም ኩሊት ወይ ዓይኒ ዝኣመሰሉ ልዑል ሽኮር ደም ዘስዕቦም ጸገማት ንምክልኻል ዝያዳ ግዜ ከምዝህቦም እውን ይሕብሩ። ወዳ ንቤት፡ ባልድዊን ፒተር ኣብ 2014 ብህጹጽ ኩነታት ሕማም ሽኮርያ ኬቶኣሲዶሲስ እዩ ሞይቱ። ንሱ ብምርመራ ዘይተፈልጠ ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ስለ ዝነበሮ ኣካላቱ ስራሕ ደው ኣቢሉ ገና ወዲ 13 ዓመት እንከሎ እዩ ካብዛ ዓለም ተፈልዩ። ቤት፡ "ከምዚ ዓይነት መድሃኒት ህይወት ዝቕይር እዩ" ትብል። "ሕጂ ሰባት ብዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ከይተሓዙ ምግባር ኣይክኣልን። ከይጅምር ምድንጓይ ግን… ፍሉይ እዩ - ብፍላይ ንህጻናት" "ንሰለስተ ዓመት ነቲ ኩነታት ብጽዑቕ ከተመሓድሮ ዘይምግዳድ ማለት'ዩ፡ ተወሳኺ መጽናዕቲ ንኽካየድ ድማ እኹል ግዜ ክህብ ይኽእል'ዩ" ክትብል ወሲኻ ትገልፅ። "ዓቢ ስጉምቲ ንቕድሚት'ዩ" ክትብል ትገልጾ። ሕጂ ቤት፡ ምስ ገባሪ ሰናይ ትካል ጄዲኣርኤፍ ብሪጣንያ ብምትሕብባር፡ ንቕሓት ምልክታት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ንምዕባይ ትሰርሕ ኣላ። ምልክታት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር፡ ሓያል ጽምኢ፡ ካብቲ ልሙድ ንላዕሊ ሽንቲ ምፍሳስ፡ ልዑል ድኻምን ብዘይፈተነ ክብደት ሰብነት ምቕናስን የጠቓልል። ኣብቲ ነቲ ፈተነ ብኸፊል ዝምወል ትካል ግብረ ሰናይ ጄዲኣርኤፍ ብሪጣንያ ትሰርሕ ራቸል ኮነር፡ "እዚ ህይወት ዝቕይር እዩ። ንዓይ እዚ ምጅማር ሓድሽ ዘመን ሕክምና ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር'ዩ" ኢላ። "እቲ ኩነታት ንምንታይ ከም ዝምዕብል ክንፈልጥን ነቲ መስርሕ ክንቅይርን ንመጀመርታ ግዜ ክንክእል ኢና፡ ስለዚ ድሕሪ ሕጂ ነቲ ምልክታት ጥራይ ኣይኮናን ንሕክሞ።" "እዚ ክንገብር ምስ እንኽእል፡ ካልእ ብዝበለጸን ንነዊሕ እዋንን ክንገብሮ እንኽእል መገድታት ክንረክብ ንኽእል ኢና።" ሕማም ሽኮር፡ መጠን ሽኮር ኣብ ደም ሓደ ሰብ ኣዝዩ ልዑል ክኸውን ዝገብር ናይ ዕድመ ምሉእ ኩነታት እዩ። ክልተ ቀንዲ ዓይነታት ኣለዉ። እቲ ካልኣይ ዓይነት፡ ካብ ዓይነት 1 ኣዝዩ ዝበዝሐ እዩ። ምንጪ፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ብዝሒ ብሰንኪ ኮቪድ ዝሞቱ ሰባት ካብቲ ዝተገልጸ ብሰለስተ ዕጽፊ ይዛይድ - ተመራመርቲ

ኣብ ምሉእ ዓለም ብሰንኪ ኮቪድ-19 ከምዝሞቱ ዝግለጽ ብዝሒ ሰባት ካብቲ ዝበሃል ብሰለሰተ ዕጽፊ ከምዝበልጽ ተመራመርቲ ሓቢሮም። ወግዓዊ ጸብጻባት ከምዘመልክትዎ ዛጊድ ኣስታት 6 ሚልዮን ሰባት ብሰንኪ እቲ ዓለማዊ ለበዳ ሞይቶም ኣለዉ። ተመራመርቲ ግን ውድብ ጥዕና ዓለም ነቲ ለብዒ ከም ዓለማዊ ለበዳ ካብ ዝእውጅ ክልተ ዓመት ኣብ ዝመልኦ ብዝዘርግሕዎ ጸብጻብ፡ ቁጽሪ ዝሞቱ ሰባት ልዕሊ 18 ሚልዮን ከምዝበጽሐ ኣመልኪቶም። ኣብ ኣሜሪካ ዩኒቨርሲቲ ዋሺንግተን ዝርከብ ጉጅለ መጽናዕቲ፡ ን191 ሃገራትን ግዝኣታትን ኣብ መጽናዕቱ ከምዘካተተ ይገልጽ። ገሊኦም ሞት መንቀሊኦም እቲ ቫይረስ ክኸውን ከሎ ገሊኦም ድማ ምስቲ ረኽሲ ቫይረስ ብዝተሓሓዝ ከምዝኾነ ተሓቢሩ’ሎ። እቲ መጽናዕቲ “ኤክሰስ ዴዝስ” ማለት ሕልፊ/ልዕሊ ዓቐን ሞት ዝብል ስልቲ ዝተጠቐመ ኮይኑ፡ ቅድሚ እቲ ለብዒ ኣብ ዝነበሩ ቀረባ ዓመታት ዝሞቱ ሰባት ምስቶም ኣብ እዋን ለበዳ ዝሞቱ ዘሎ ኣፈላላይ ብምንጽጻር’ዩ ውጽኢት መጽናዕቱ ወግዓዊ ዝገበረ። ነቶም ቅድሚ ለበዳ ኣብ ዓለም ዘጋጠሙ ሞት መበገሲ ብምግባር ሎሚኸ ክሳብ ክንደይ ሰብ ክመውት ይኽእል ዝብል ግምታዊ ቁጽሪ ኣቐሚጡ። ኣብቶም ናይ ለበዳ ዓመታት ዝሞቱ ብዝሒ ሰባት ድማ ካብቲ ግምት ዝተዓጻጸፈ ኮይኑ ተረኺቡ። ንዝተፈላለዩ መንግስታዊ ዌብሳይታትን ካልኦት ምስ ሞት ብዝተሓሓዝ ሓበሬታታት ዝስንዱ ዓለምለኻዊ መርበባትን ብምውካስ’ዮም ነዚ ውጽኢት መጽናዕቶም ዕላዊ ዝገበሩ። መጠን እቲ ዘጋጠመ ሕልፊ ሞት (excess deaths) ካብ ሃገር ናብ ሃገር ከምኡ’ውን ካብ ዞባ ናብ ዞባ ዝፈላለ’ኳ እንተኾነ፡ እቲ ብደረጃ ዓለም ዝተመዝገበ ግን ካብ ሞንጎ 100,000 ሰባት 120 ከምዝሞቱ የመልክት። እዚ ከኣ ካብ መእተዊ 2020 ክሳብ መዛዘሚ 2021 ኣብ ዝነበሩ ክልተ ናይ ለበዳ ዓመታት ኣስታት 18.2 ሚልዮን ሞት ብሰንኪ ኮቪድ ኣጋጢሙ’ሎ። እዚ ድማ ካብቲ ብወግዒ ዝግለጽ ኣስታት 5.9 ሚልዮን ኮሮናቫይረስ ዘኸተሎ ሞት ብሰለስተ ዕጽፊ ይዛይድ። ነቲ መጽናዕቲ ዝመርሐ ዶክተር ሃይዶንግ ዋንግ ካብ ‘ኢንስቲትዩት ፎር ሀልዝ ሜትሪክስ ኤንድ ኢቫልዌሽን’ “ነቲ ብሰንኪ ለበዳ ዘጋጠመ ትኽክለኛ መጠን ሞት ምፍላጥ ኣብ ጉዳይ ጥዕና ማሕበረሰብ ዕውት ዝኾነ ውሳነታት ንምውሳን ዝሕግዝ’ዩ” ክብል ኣረዲኡ። ወሲኹ ድማ “ስዊድንን ኔዘርላንድስን ኣብ ዝርከብአን ዝተፈላለያ ሃገራት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ፡ ኮቪድ ነቲ ሕልፊ ዝኾነ ሞት (ትጽቢት ካብ ዝግበር ንላዕሊ ዘጋጠመ ሞት) ምኽንያት ኮይኑ’ሎ” ኢሉ። እንተኾነ እቲ ትኽክለኛ መጠን ብሰንኪ ኮቪድ ዘጋጠመ ሞት ንምፍላጥ ተወሳኺ መጽናዕቲ ምክያድ ከምዘድልይ እቲ ዶክተር ኣዘኻኺሩ’ሎ። ኣብዚ እዋን ክታበታትን ካልኦት ሕክምናታትን ይቐርቡ ብምህላዎም ኣብ መጠን እቲ ካብ ትጽቢት ንላዕሊ ዝኾነ (ሕልፊ) ሞት ምንካይ ከምዝህልው ዘመልከቱ ኣባላት እቲ መጽናዕቲ ዘካየደ ጉጅለ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ግን ሎሚ’ውን ስለዘየብቀዐ ጥንቃቐ ምግባር ኣገዳሲ ምዃኑ ኣተሓሳሲቦም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ደቂ ኣንስትዮ ብደቂ ተባዕትዮ መጥባሕቲ ክግበረለን እንከሎ ናይ ምሟት ዕድለን ይውስኽ፡ ንምንታይ?

ብደቂ ተባዕትዮ መጥባሕቲ ዝግበረለን ደቂ ኣንስትዮ ናይ ምሟት ዕድለን ብ 32% ክብ ከምዝብል ሓደ መጽናዕቲ የመላኽት፤ ግና ንምንታይ እዩ ከምኡ ዝኸውን? እቲ መጽናዕቲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ብደቂ ተባዕትዮ መጥባሕቲ እንተኣካዪደን ንኻልእ ሕማማት ናይ ምቅላዕን ኣብ ውሽጢ 30 መዓልትታት ተመሊሰን ናብ ሆስፒታል ናይ ምእታው ተኽእሎ ሰፊሕ ምዃኑ'ውን ይነግር። ‘ጃማ ሰርጀሪ’ ኣብ ዝተባሃለ ናይ ሕክምና መጽሄት ንዝወጽአ እቲ መጽናዕቲ ዝመርሐ ዶክተር ክሪስቶፈር ዋሊስ ናይዚ ምኽንያት እንታይ ከም ዝኾነ ርግጸኛ ኣይኮነን። ነዚ ሕቶ ርጉጽ ዝኾነ ምላሽ እኳ እንተዘይረኸበ እቲ ዶክተርን መሳርሕቱን መጽናዕቶም ይቕጽል ምህላው ንቢቢሲ ሓቢሩ። ንሕና’ውን ናይዚ ሕቶታት ምላሽ እንተረኸብና ናብ ደቂ ኣንስትዮ ክኢላታት መጥባሕቲ ኣምሪሕና ኔርና። ዝረኸብናዮ ምላሽ ከምዚ ዝስዕብ እዩ። ስቓየን ምርዳእ እቲ መጽናዕቲ ካብ 2007 ክሳዕ 2017 ኣብ ዘለው ዓመታት ኣብ ኦንታርዮ ካናዳ ኣብ ልዕሊ 1.3 ሚልዮን ተሓከምቲ እዩ ተኻዪዱ። ኣብ መንጎ ሓኪምን ተሓከምትን ኣብ ዘሎ ናይ ጾታ ፍልልይ ዝተኻየደ ናይ ፈለማ መጽናዕቲ ምዃኑ እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ። ሓንቲ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈት ናይ መጥባሕቲ ክኢላ፡ ስቓይ እተን ተሓከምቲ ኣብ ምርዳእ ፍልልይ ከምዘሎ ትገልጽ። እዚ ማለት ደቂ ተባዕትዮ ሓካይም ደቂ ኣንስትዮ ዝስምዐን ስቓይ ከይርድኡ ይኽእሉ እዮም ማለት እዩ። ቦስተን ኣብ ዝርከብ ተፍትስ ናይ ሕክምና ዩኒቨርስቲ ዩሮሎጂስት ዝኾነት ዶክተር ኦኒካ ዊልያምስ በዚ ትሰማማዕ። “ኣነ ከምዝመስለኒ ደቂ ተባዕትዮ ቅርታታት ደቂ ኣንስትዮ ሸለል ይብሉ እዮም። ደቂ ኣንስትዮ ተጠንቂቐን ስለዝሓስባ ድሕሪ መጥባሕቲ ዘቕርብኦ ብዛዕባ ቅርታታት ኣይግደሱን እዮም። ነቲ ሻቕሎተን ብዋዛ እዮም ዝሓልፍዎ፤ ስቓየን ሰማዒ ይስእን፤ ሕማመን ይርሳዕ” ትብል ዶክተር ኦኒካ። ኣብ ኒውዮርክ ኖርዝዌል ዩኒቨርስቲ ክኢላ መጥባሕቲ መትንታት ደም (ቫስኩላር) ዝኾነት ዶክተር ጄኔፈር ስቫን’ውን ነዚ ተረጋግጽ። ንሳ ከም እትብሎ፡ እቲ ናይ ሞት ተኽእሎአን ዝውስኽ ደቂ ተባዕትዮ ሓካይም ንስቓይን ቃንዛን ደቂ ኣንስትዮ ተሓከምቲ ኣነኣኢሶም ስለዝርእዩ እዩ። ንሓኪም ዘሎ ኣረኣእያ ዶክተር ናንሲ ባክስተር፡ ኣብ ሆስፒታል ኮሌጅ ቅዱስ ሚኪኤል ቶሮንቶ ክኢላ መጥባሕቲ መዓናጡ (ኮሎሬክታል) እያ። ንሳ “በዙሓት ሰባት ነቲ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ዝስምዐን ስቓይ ካብቲ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ብዝለዓለ ሸለል ናይ ምባል ተርእዮ ኣሎ” ትብል። ግና ካልኦት ምክንያታት’ውን ኣብ ግምት ክኣትው ከምዝግባእ ተዘኻኽር። “ተሓካሚ ምስ እትርእዪ ከም ክኢላ መጥባሕቲ እንታይ ክትገብሪ የድልየኪ? ናብ ናይ መጥባሕቲ ክፍሊ ንመን ኢኺ ሒዝኪ ክትኣትዊ? ጾታ ናይቶም ናብቲ ክፍሊ ዝኣትው ሓካይም ፍልልይ ከምጽእ ይኽእል እዩ” ትብል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ። ንሳ ንሓደ መጥቃዕቲ ብምጥቃስ ክተረድእ ከላ፡ ደቂ ኣንስትዮ ናይ ልቢ መጥባሕቲ ሓካይም ካብ ደቂተባዕትዮ ሓካይም ብዝለዓለ ህይወት ብዙሓት ተሓከምቲ ከምዘድሓና ትገልጽ። እንተኾነ ግና ናብ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ክኢላታት መጥባሕቲ ዘሎ ኣረኣእያ’ውን ኣብ ግምት ክኣቱ ኣለዎ ትብል። “ኣብ ክፍሊ መጥባሕቲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ሓካይም ዕውት ውጽኢት እንተዘየምጺአን ብዙሕ’የን ዝውቀሳ። ንመጥባሕቲ’ውን ከይምረጻ ይኽእላ እየን። “ደቂ ተባዕትዮ ሓካይም ግና እንተዘይተሳኽዓሎም’ውን እቲ ውጽኢት ምስ ሕማቕ ኣጋጣሚ እዩ ዝተሓሓዝ” ትብል። ምርድዳእ ካልእ ከም ምኽንያት ክጥቀስ ዝግብኦ ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ዘለዎም “ዝለዓለ ስምዒታውነት፣ ድንጋጸን ምስ ተሓከምቲ ምቅርራብን” ምዃኑ ዶክተር ኦኒካ ትገልጽ። ኣብ ዩኒቨረስቲ ካንሳስ ክኢላ ሕክምና ኣዕጽምቲ ዝኾነት ዶክተር ኪም ቴምፕልተን ብወገና ደቂ ኣንስትዮ ሓካይም ንደቂ ኣንስትዮ ተሓከምተን ዘዘራርባሉ መገዲ ዓቢይ ለውጢ ከምዘምጽእ ተረድእ። ቅድሚ ሕጂ ዝተኻየዱ መጽናዕትታት ከምዘመልክትዎ እታ ተሓካሚት ጓል ኣንስተይቲ እቲ ሓኪም ከኣ ወዲ ተባዕታይ እንተኾይኑ ኣብ መንጎ ሓኪምን ተሓካመን ዘሎ ዝርርብ ግሉጽ ዘይክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ኣብ መንጎ ተሓካምን ሓኪምን ዝርአ ጸገም ናይ ርክብ ናይቲ ሓኪም ጥራይ ዘይክኸውን ይኽእል እዩ። እቲ ኣብ ኦንታርዮ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ ደቂ ኣንስትዮ ተሓከምቲ ድሕሪ መጥባሕቲ ብዛዕባ ዘጋጥመን ጸገማት ንወዲ ተባዕታይ ሓኪም ግሉጻት ኮይነን ከይነግራ ይኽእላ እየን። በዚ እትሰማማዕ ዶክተር ጄኒፈር “ደቂ ኣንስትዮ ተሓከምቲ ንደቂ ተባዕትዮ ሓካይም ስለዘይደፍራ ጸገማተን ብግልጺ ከይረዛባ ይኽእላ እየን” ትብል። “ናይ መጥባሕቲ ክኢላ እየ ዝመስል” ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ዘለውሉ ዓውዲ መሕክምና ጥባሕቲ፡ ጾታዊ ኣድልዎ ከምዘሎ ክንገር ጸኒሑ እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ዓውዲ ሓዲገንኦ ዝወጻ ዘለዋ’ውን ምስ’ዚ ብዝተሓሓዝ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብ 2015 ደቂ ኣንስትዮ ሓካይም መጥባሕቲ ኣብ ትዊተር #ILookLikeaSurgeon (ናይ መጥባሕቲ ክኢላ እየ ዝመስል) ዝብል ጎስጓስ ኣካዪደን ነይረና። ደቂ ኣንስትዮ ክኢላታት መጥባሕቲ ነቲ ጎስጓስ ዝጀመራ ዝበዝሕ ግዜ ሰባት “ናይ መጥባሕቲ ክኢላ ኣይትመስልን ኢኺ” ስለዝብልወን፡ ነዚ ኣተሓሳስባ ንምቕያር እዩ ነይሩ። ዶክተር ኦኒካ “ብዙሓት መሳርሕተይ ከይተረፉ ናይ መጥባሕቲ ክኢላ እያ ኢሎም ኣይግምቱን እዮም።” “ዝበዝሕ ግዜ ኣነ ተሓጋጋዚት ወይ ጸሓፊት፤ ዕድል እንተጌረ ከኣ ነርስ ጌሮም እዮም ዝቖጽሩኒ” ትብል። “ሓደ ሓደ ግዜ ንርእሰይ ኣላልየ፡ ብዛዕባ እቲ ሕማም ተዘራሪብና፡ ቅድሚ መጥባሕትን ብድሕሪኡን ዘሎ ከይዲ ኣማኺረ ምስ ወዳእኩ፤ ‘መን’ዩ መጥባሕቲ ዝገብረለይ?’ ኢሎም ይሓቱኒ” ኢላ። ጾታዊ ዘይምምጥጣን ዶክተር ጄኔፈር ስቫን ቁጽሪ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ክኢላታት መጥባሕቲ ሒደት ምዃኑ እቲ ቀንዲ ጸገም እዩ ትብል። “ደቂ ኣንስትዮ ሓካይም ብዘይምህላዎም ጥራይ፡ ሰባት ብደቂ ኣንስትዮ ሓካይም ናይ ምሕካም ዕድሎም ክጸብብ የብሉን። “ደቂ ኣንስትዮ ሓካይም ካብ ደቂ ተባዕትዮ ዝሓሸ መጥባሕቲ ዝገብራ እንተኾይነን፡ እቲ ምኽንያት ብዘየገድስ፡ ደቂ ኣንስትዮ ነዚ ዓውዲ ክጽምበርኦ ይግባእ” ትብል። ንኣብነት ኣብ ብሪጣንያ ናብቲ ዓውዲ ክጽምበሩ ካብ ዝደላያ ደቂ ኣንስትዮ እቶም ደቂ ተባዕትዮ ይበዝሑ። ነዚ ዓውዲ ተጸምቢሮም በቲ ሞያ ዝቕጽላ ከኣ ብዙሕ ጾታዊ ኣድልዎ ይበጽሐን። ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ነዚ ፈተና ሓሊፈን ነቲ ዓውዲ ከምዝጽምበራ ምግባር ግና ንምርጫ ክቐርብ ከም ዘይግባእ ዶክተር ኦኒካ ትመክር።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ሓይሊ ሂፕኖሲስ፡ ብዘይ መድሃኒት ቃንዛ ንምፍዋስ ዘኽእል ስነ-ኣእምሮኣዊ ሕክምና

ሂፕኖሲስ፡ ንመህሰይቲ ዘስዕቦ ጸገም ጸቕጢ፣ ንቃንዛ፣ ንጭንቀትን ንካልኦት ጸገማትን ሓያል ሕክምናዊ መስርሕ ይኸውን ኣሎ። ዴቪድ ስፒግል ገና ናብቲ ዝሓመሙ ሰባት ዝሕክመሉ ክፍሊ ክኣቱ እንከሎ ብኣዝማ ዝተጠቕዐት ጓል 16 ዓመት መንእሰይ ትጽበዮ ነይራ። ኣዲኣ ድማ ኣብ ጎድና ትበኪ ነበረት። እታ ጓል ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ወርሒ ንሳልሳይ ግዜ እያ ብኣዝማ ተጠቒዓ። ኣብ 1970 ኣብ ማሳቹሰትስ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ህጻናት ቦስተን ተማሃራይ ሕክምና ዝነበረ ስፒግል፡ ክሊኒካዊ ሂፕኖሲስ’ውን ይማሃር ነይሩ። ጉጅለ ሕክምና እታ ኣዝማ ዝሓመመት መንእሰይ፡ ክልተ ግዜ ኣድሪናሊን ብምውጋእ ንመተሓላለፊ ኣየራ ንምግፋሕ ፈቲኖም'ኳ እንተነበሩ እቲ ሕማም ኣዝማ ግን ኣይሃድአላን። ስፒገል ካልእ እንታይ ክገብር ከምዝኽእል ኣይፈለጠን። "ናይ ትንፋስ ምውስዋስ ኣካላት ክትገብሪ ትደሊዪ ዲኺ?" ኢሉ ሓተታ። እሺ ምስበለት ድማ ስፒግል ክትዕንዝዝ ገይሩ። ዝሓመመ ሰብ ከዐንዝዝ (ሂፕኖታይዝ) ክገብር ንመጀመርታ ግዜ እዩ። እታ ጓል ምስዓንዘዘት፡ ስፒግል ብተለምዶ ብጥንቃቐ ቃላት ዝተሃንጸ ዘይፍቓዳዊ ግብረ-መልሲ ዘምጽእ ሓሳብ ኣቕሪቡ። "ኣነ 'ነፍሲ ወከፍ እትወስድዮ ትንፋስ ቁሩብ ዝዓሞቐን ቁሩብ ዝቐለለን ክኸውን'ዩ' ኢለያ።" ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ደቓይቕ ምሕንፋጽ እታ ጓል ደው ኢሉ። ብሰላም ክትትንፍስ ምስጀመረት ኣዲኣ’ውን ብኽያታ ኣቋሪጻ። እታ ጓል ሰልጢና ሓኪም ስርዓተ ምስትንፋስ ኮይና። ስፒገል ድማ ክሊኒካዊ ሂፕኖሲስ ጀሚሩ። ማእከል ውህደታዊ ሕክምና መስሪቱ ንዝሓለፉ 50 ዓመታት፡ ልዕሊ 7000 ሕሙማት ብኸምኡ ፈዊሱ። ሂፕኖሲስ፡ ሓደ ካብቶም ክሰርሑ ዘይግብኦም ስነ-ኣእምሮኣዊ ተርእዮታት ይመስል። እቲ ኣዝዩ መሳጢ ዝገብሮ ግን መብዛሕትኡ ግዜ ዝሰርሕ ምዃኑ እዩ። ናብ ዕንዛዘ ምእታው፡ ኣተኲርካ ንሓደ ሓሳብ ምስማዕ፡ ብዙሓት ሰባት፡ ነቲ ሓሳብ ክውን ንክገብሩ ዘኽእሎም እዩ። ሓደ ዝዓንዘዘ ሰብ ቅልጽሙ ብገዛእ ርእሱ ምንቅስቓስ ከም ዝጅምር እንተተነጊርዎ፡ ቅልጽሙ ይንቀሳቐስ እዩ። ዝተጠላለፋ ኣጻብዕቶም ምፍላይ ከምዘይኽእሉ እንተተነጊርዎም፡ ኣጻብዕቶም ዳርጋ ብኮላ ዝተጣበቓ ይኾና። እቲ ሕዱር ቃንዛ ክሃድእ እዩ፡ ወይ እቲ ጭንቀት ቑሩብ ክቐልል እዩ እንተተባሂሎም ድማ፡ ሂፕኖሲስ ክቡር መሳርሒ ፍወሳ ክኾኖም ይኽእል። ቃንዛ፣ ጭንቀት፣ መህሰይቲ ዘስዕቦ ጸገም ጸቕጢ፣ ውጥረት ዝመልኦ ሕርሲ፣ ቁጥዐ መዓንጣን ካልኦት ጸገማትን ንዘጋጠሞም ሰባት፡ ሂፕኖሲስ ውጽኢታዊ ሕክምና ምዃኑ መርትዖታት ይሕብሩ። ሂፕኖሲስ፡ ብመንጽር ዋጋ፡ ውጽኢታውነትን ጎናዊ ሳዕቤናትን ምስ መደበኛ ሕክምናታት ዝመጣጠን እዩ። ንዓሰርተታት ዓመታት ዝተገብሩ መጽናዕትታት፡ ብዛዕባ ኣገባብ ሓንጎል ዘሎ ርድኢት ክውስኽ እኳ እንተገበሩ፡ ተቐባልነት ክሊኒካዊ ሂፕኖሲስ ግን ብዘደንቕ መልክዑ ደንጕዩ እዩ። እዚ ድማ እቲ ሂፕኖሲስ ኣብ መድረኽ ካብ ዝግበሩ ስሒር ተንኮል ብዙሕ ከምዘይፍለ ዝገልጽ ልሙድን ግጉይ ኣረኣእያ ዘስዓቦ እዩ። "ሰባት ወይ ረብሓ የብሉን ወይ ሓደገኛ'ዩ ይብሉ እምበር ዝኾነ ማእኸላይ ኣተሓሳስባ የለን። ክልቲኡ ጌጋ እዩ" ይብል ስፒግል። ሂፕኖሲስ ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ዝርከቡ ብዙሓት ባህልታት ንዘመናት ዝጸንሐ ተግባር እዩ። ኣብ ኣውሮጳን ሰሜን ኤሜሪካን፡ ምዕራባውያን ዝጥቀሙሉ ስሪት ሂፕኖሲስ ኣብ መወዳእታ መበል 18 ክፍለ ዘመን ይጅምር። ኣብ 1775 ንክልሰ-ሓሳብ ስነፍልጠት ማግነታዊ ተርእዮታት እንስሳታት ህቡብ ዝገበረ ጀርመናዊ ሓኪም ፍራንዝ መስመር፡ ኣብ መላእ ኣካላት ወዲ ሰብ ዘይርአ ማግኔታዊ ፈሳሲ ከም ዝውሕዝን፡ ንጥዕናናን ባህርያትናን ከም ዝጸልዎን ይኣምን ነይሩ። ምትዕጽጻፍ እዚ ፈሳሲ ድማ  "ሜስመሪዝም" ተባሂሉ ክፍለጥ ጀሚሩ። ኣጠማምታ ሓደ ሕሙም ከተኲር ገይሩ ኣብኦም ከድህብ ከሎ፡ ውጽኢት ፍወሳ ከምዝኸውን ተገንዚቡ። እቲ ዶክተር ተፈታውነት እኳ እንተረኸበ፡ ስነፍልጠት ማግነታዊ ተርእዮታት እንስሳታት ግን ነዊሕ ከይጸንሐ ሓሲሱ። ንሱ ዝዳህሰሶ ተርእዮ ግን ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ሂፕኖሲስ ብዝብል ሓድሽ ስም ኣቓልቦ ረኺቡ። ስሙያት ሓካይም ብዛዕባ ባህርያቱ ተኸታተልቲ ክልሰ-ሓሳባት ኣማዕቢሎም። እቲ ዝያዳ ፍሉጥ ዝኾነ፡ መስራቲ ምዕራባዊ ስነ-ኣእምሮኣዊ ፍወሳ ዝኾነ ሲግሙንድ ፍሮይድ፡ ገለ ካብቲ ፍሉጥ ትንታነታቱ፡ ኣብ ጸብጻባት ውጽኢት ሂፕኖሲስ ዝተመርኮሰ ነይሩ። ሂፕኖሲስ፡ ኣብ መድረኽ እውን ዝያዳ ዝና ኣማዕቢሉ። ህቡባት ሂፕኖቲስት ኣብ ኣውሮጳ ዑደት ኣካይዶም፡ ተሳተፍቶም ከም ደርሆ ክመስሉ፡ ከም ሰሌዳ ክግተሩ ወይ ምግላጽ ድንግል ማርያም ከም ዝተዓዘቡ ክመስሉ ክገብሩ ከምዝኽእሉ ይገልጹ ነይሮም። ብዛዕባ ሂፕኖሲስ ዝነበረ ህዝባዊ ክትዕ ክሳብ 1880ታት ኣዝዩ ሓይሉ ክሳብ ገለ ሃገራት ንኣጠቓቕማኡ ዝቆጻጸር ሕግታት ዘውጽኣ ቀጺሉ። ኣብ መስከረም 1894፡ ጓል 22 ዓመት ኤላ ሳላሞን፡ ኣብ ሃንጋሪ ሂፕኖታይዝ ምስተገብረት ምሟታ ስዒቡ ብዛዕባ እቲ ሳዕቤናት ሂፕኖሲስ ዝነበረ ስክፍታ ሓይሉ። እቲ ዛንታ ኣብ ዙርያ ማሕበረሰብ ሕክምናን ማዕከናት ዜና ኣውሮጳን ሰሜን ኤሜሪካን ተቓሊሑ። ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ዕንደራታት፡ ሓካይም ካብ ናይ መድረኽ ሂፕኖቲስት ንምርሓቕ ዝገብርዎ ጻዕሪ ኣግዲድዎ። ብዙሓት ሰብ ሞያ ሕክምና፡ ሂፕኖሲስ ብዘይሰልጠኑ ክኢላታት ብፍጹም ክትግበር ከምዘይብሉ ሞጊቶም። ድሕሪ ልዕሊ ሓደ ዘመን፡ እዚ ወጥሪ እዚ ክሳብ ሕጂ ኣይተፈትሐን። ብዙሓት ኣካዳሚያዊ ተመራመርትን ክሊኒካዊ ክኢላታትን፡ ብስልጠና ዘይተሓገዘ ሂፕኖቲዝም ሓደገኛ ምዃኑ ይገልጹ። ብዛዕባ ውጽኢታውነቱ ዝምልከት ጽሑፋት እናበዝሑ፡ ኣብ ሓንጎል ዘለዎ ኣገባብ ሓድሽ ርድኢትን እናረኸበ ምስ መጸ ግን፡ ተመራመርትን ክኢላታትን፡ ሂፕኖሲስ ዳግማይ ኣብ ገብሪ ክውዕል ኣበርቲዖም ክሰርሑ ጀሚሮም ኣለዉ። እቲ ገለ ሓጋዚ መርትዖታት ዘቕርብ ፈተነ ስትሮፕ፡ ሰባት ሓደ ቃል ስም ካልእ ሕብሪ ክኸውን ከሎ፡ ሕብሪ እቲ ቃል ንምልላይ ክሳብ ክንደይ ከም ዘጸግሞም ዝዕቅን እዩ። ንኣብነት "ቀይሕ" ዝብል ቃል ብሰማያዊ ቀለም እንተተጻሒፉ ሰባት እቲ ቀለም ሰማያዊ ከምዝኾነ ንምልላይ ዝያዳ ግዜ ይወስደሎም። እቶም ሂፕኖታይዝ ዝተገበሩ ተሳተፍቲ ድሕሪ ደጊም ከንብቡ ከምዘይክእሉ ምስ ተነግሮም ግን፡ እቶም ፊደላት ትርጉም ስለዘይሃብዎም ከይተደናገሩ ነቲ ሕብሪ ቀልጢፎም ኣለልዮም። እሞ፡ ነቲ ፍሉይ ስምዒትን ተመክሮታትን ናይ ሓደ ዝዓንዘዘ ሓንጎል ምላሽ ከረድእ ዝኽእል መለለዪታት ኣለዉ’ዶ? ገና ዝቕልቀል ዘሎ ዓውዲ መጽናዕቲ እዩ። ሓደ ክፋል ናይቲ ዛንታ ኣብ መርበብ ተፈላጥነት ሓንጎል ከምዝርከብ ስፒግል ይገልጽ። እዚ መርበብ እዚ ንኣየኖት መዳያት ከባቢና ኣቓልቦ ክንህብን ንኣየኖት ድማ ክንገድፍ ከም ዝግባእ ንምልላይ ይሕግዘና። ምስ መሳርሕቱ ዝገበርዎ ሓደ ፈተነ፡ ዝዓንዘዘ (ሂፕኖታይዝ ዝተገበረ) ሰብ ኣብቲ ዝንገሮ ሓሳብ ኣቓልቦ ስለዝገብር ብዛዕባ ካልእ ነገር ከምዘይስከፍን ምስቲ ካልእ ዓለም ዘለዎ ርክብ ከምዝብተኽን ይገልጽ። እዚ ብዝተወሰነ ነቲ ኣብ እዋን ሂፕኖሲስ ዝስምዓና ጽዑቕ ትዅረት ክገልጽ ዝኽእል እዩ። ኣካዳሚያውያን ተመራመርቲ ብመስርሕ ሂፕኖሲስ ከላገጹ እንከለዉ፡ ክሊኒካውያን ግን ከምቲ ንዘመናት ክገብርዎ ዝጸንሑ ውጽኢቱ ኣብ ረብሓ ክውዕል ይገብሩ ኣለዉ። ምናልባት እቲ ዝበለጸ ሕክምናዊ ረብሓ ሂፕኖሲስ፡ እቲ ብዘይ መድሃኒት ቃንዛ ንምፍዋስ ዘርኣዮ ተስፋ እዩ። ዝተፈላለዩ ዓበይቲ መጽናዕትታት፡ ካብቶም ተሳተፍቲ ኣስታት 73 ሚእታዊ ዝያዳ ፈውሲ ቃንዛ ከምዘጋጠሞም ይሕብሩ። ገለ ካብቲ ኣዝዩ ዘሐጉስ ርኽበታት ኣብ ዓውዲ ሕዱር ቃንዛ ኮይኑ፡ ንልዕሊ ሰለስተ ወርሒ ዝጸንሕ ቃንዛ ተባሂሉ ዝግለጽ እዩ። ብባህሪኡ፡ ሕዱር ቃንዛ ብፍላይ ብመድሃኒት ንምሕካም ኣጸጋሚ እዩ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ 13-50 ሚእታዊ ሰባት ሕዱር ቃንዛ ከጋጥሞም እንከሎ፡ ኣብ ኣሜሪካ ድማ ኣስታት ሓደ ሲሶ ሰባት የጋጥሞም። ብደረጃ ዓለም፡ ኣስታት ክልተ ቢልዮን ሰባት ተደጋጋሚ ናይ ወጥሪ ሕማም ርእሲ የጋጥሞም። ሂፕኖሲስ፡ ቃንዛን ኣብ መዓልታዊ ህይወት ዘለዎ ምትእትታውን ከም ዘጉድል ተረጋጊጹ ኣሎ። ኣብ ሓደ ሜታ-ትንታነ ሸሞንተ ወይ ልዕሊኡ ክፍለ ግዜታት ሂፕኖሲስ ዝወሰዱ ሕሙማት ርኡይ ዕረፍቲ ቃንዛ ረኺቦም እዮም። ንዝዓቢ ዘሎ ደረጃታት ኩነታት ስነ-ኣእምሮኣዊ ፍወሳ ዘለዎ ውጽኢታዊነት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ንምንታይ እዩ ምትእትታው እቲ ልምዲ ክሳብ ክንድዚ ድንጉይ ኮይኑ? መብዛሕትኡ ዕቃበታት ብሰንኪ ሕጽረት መርትዖ ዘይኮነስ፡ ብዛዕባ እቲ ዘይፍቓዳዊ ምላሽ ሂፕኖሲስ ዝተሓዋወሰ ስክፍታታትን ግጉይ ኣረኣእያታትን ስለዘሎ እዩ። "እዚ ሓደ ካብቶም ዝሰፍሑ ጽውጽዋያት''ዩ" ይብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ለንደን ስነ-ኣእምሮኣዊ ኒውሮሳይንቲስት ደቪን ተርሁነ፡ "ኣብ ሂፕኖሲስ ኣነ ክቆጻጸረካን ዘይግቡእ ነገራት ክትገብር ክገብረካን ከም ዝኽእል ዝገልጽ ሓሳብ እዩ። ነዚ ዝምልከት መርትዖ ኣዝዩ ድኹም'ዩ" ። ኣብ ኣውስትራልያ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ማክዋሪ ፕሮፌሰር ኮግኒቲቭ ሳይንስ ዝኾነት ኣማንዳ ባርኒየር ኣብ ዘካየደቶ መጽናዕቲ፡ ተሳተፍቲ፡ ብገዛእ ርእሶም ዘይገብርዎ ነገር ንክገብሩ ከምዘይድረኹ ዝገልጽ ርኸበት ከምዘሎ ትሕብር። እዞም ፈተነታት ግን፡ ሓደ ሰብ ብሓቂ ኣብ ትሕቲ ሂፕኖሲስ ኣንጻር ድሌቱ ገለ ነገር ክገብር ክግደድ ይኽእል ድዩ ንዝብል ሕቶ ቁርጽ ዝበለ መልሲ ኣይህቡን። ኪኖ ዓለም ኣካዳሚ ግን፡ ሂፕኖሲስ ንጎዳኢ ዕላማ ዝተጠቕመሉ ብዙሕ ኣጋጣሚታት ኣሎ። ኣብ ለንደን ሓደ ለይቲ ዘጋጠመ እዩ። እቲ ናይ ሲሲቲቪ ተንቀሳቓሲ ስእሊ፡ እቲ በዓል ድኳን እናሰርሐ ከሎ፡ ሓደ ርእሰ ተኣማንነት ዘለዎ ዝመስል መንእሰይ ክኣቱ የርእይ። ናብቲ በዓል ድኳን ቀሪቡ ድማ ኣብ ቅልጽሙ ይትንክፎ። ቀጺሉ እቲ በዓል ድኳን ዝፈዘዘ ይመስል። እቲ መንእሰይ ክትንክፎን ጁባኡ ሓሰስ ክብሎን ዘስተብህለሉ ኣይመስልን። እቲ በዓል ድኳን ከም ዝተዘረፈ ዝግንዘብ ድሕሪ ምኻዱ ጥራይ እዩ። "ከም ሳይንቲስት መጠን፡ እዞም ጉዳያት ምሉእ ኩነታት ስለዘይንፈልጥ ንምትርጓሞም ኣጸጋሚ'ዩ" ይብል ተርሁነ። "ትኹረት ብምዝንባል ገበን ክትፍጽም ትኽእል ዲኻ? እወ። ንሓደ ሰብ ኣፍዞኢዝካ ክትዘምቶ ትኽእል ዲኻ? ዝብል ግን ኣዝዩ ከቢድን ኣዝዩ ዝተሓላለኸን'ዩ።" እቲ ኣብ ሰሜን ለንደን ዝተፈጸመ ምዝማት ሓደ ካብቶም ዘሕዝኑ ገለ ኣጋጣሚታት ገበን እዩ። ብዕሱባት ሂፕኖቲስትስ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ሕሙማት ዝተፈጸሙ ዓመጻት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ መንጎ በዳሊን ግዳይን ንዘሎ ናይ ስልጣን ዘይምዕሩይነት ዝምዝምዝ እዩ። "እዚኦም ፍንፉናትን ዘስካሕክሑን ምዃኖም ርዱእ'ዩ" ይብል ተርሁነ። "እዞም ጉዳያት ድሮ ኣብ ዘይተለምደ ሓይሊ ስነ-ምንቅስቓስ እሞ ድማ ሰብ ክኣምኖም ተኽእሎ ብዘለዎም ክኢላታት ስለዝፍጸሙ ኣጸጋሚ'ዮም።" ካብ ሓይሊ ስነ-ምንቅስቓስ ብተወሳኺ፡ ሰባት ብዛዕባ ሂፕኖሲስ ዘለዎም ኣረኣእያታት ወይ ጽልዋታት ሓዊሱ ካልኦት ንምፍታሕ ኣጸጋሚ ዝኾኑ ረቛሒታት ከምዘለዉ ባርኒየር ትሕብር። ስለዚ "ሂፕኖሲስ ንባዕሉ ጠንቂ ተቓላዕነት ምዃኑ ንጹር ኣይኮነን" ትብል። እዚ ኩሉ፡ ሓደ ሂፕኖሲስ ዝደሊ ሰብ ከመይ ኢሉ እዩ ሕክምናኡ ብዝተኻእለ መጠን ውሑስ ምዃኑ ንምርግጋጽ ጥንቃቐታት ክገብር ዘኽእሎ ዝብል ሕቶ የልዕል። እዚ ሕቶ ናብ ሓደ ወርቃዊ ሕጊ የሕልፈና፡ "ሓደ ሰብ ብዘይ ሂፕኖሲስ ክሕክመካ እንተዘይክኢሉ፡ ብሂፕኖሲስ’ውን ክሕክመካ የብሉን" ትብል ባርኒየር። መብዛሕትኦም ክሊኒካውያንን ተመራመርቲን ምስዚ ኣገባብ እዚ ይሰማምዑ። ሮያል ኮሌጅ ሓካይም ስነ-ኣእምሮ ብሪጣንያ'ውን ኣብ መርበብ ሓበሬታኡ፡ "ሂፕኖቴራፒ ብብቑዓት ሰብ ሞያ ጥዕና ጥራይ ክግበር ኣለዎ፡ ንሳቶም ድማ ንሞያዊ ኣካል ተሓተትቲ እዮም" ይብል። እዚ ኣገዳሲ ዝኾነሉ ሓደ ምኽንያት፡ ኣብ ብዙሓት ሃገራት፡ ንሂፕኖቲዝም ዝቆጻጸር ወግዓዊ ኣካል ስለዘየለ እዩ። "ድሕሪ ሕክምና [ሂፕኖሲስ] ገለ ሕማቕ ነገር እንተጋጢሙካ፡ ከይድካ ክትጠርዓሉ ትኽእል ሞያዊ ትካል የለን።" እቲ ቀንዲ መልእኽቲ፡ ዝኾነ ዝሕክመካ ሰብ ግቡእ ሞያዊ ብቕዓት ከም ዘለዎ ምርግጋጽ ከምዝኾነ ክሊኒካውያንን ሞያዊ ኣካላትን የተሓሳስቡ። ሂፕኖሲስ ካብ ካልኦት ሕክምናዊ ምትእትታውን መሳርሒታትን ብዙሕ ዝተፈልየ ኣይኮነን። ንኣብነት፡ መርፍእን ስሪንጋን እንተወሲድና ኣብ ዘይግቡእ ኣእዳው፡ ነፍሲ ወከፎም ዓቢ ጉድኣት ከስዕቡ ተኽእሎ ኣለዎም። ኣብ ክኢላ ኣእዳው ግን ሓያላት መሳርሒታት ሕውየት እዮም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ቻይና ንድሕነት ሓካይም ዘውሕስ ዝበለቶ ሓድሽ ሕጊ ኣጽዲቓ

ቻይና፡ ኣብ ልዕሊ ሰብሞያ ሕክምና ዝፍጸም ጥቕዓት ንምክልኻል ዘኽእል ዝበለቶ ሓድሽ ሕጊ ወግዓዊ ገይራ። መንግስቲ ቻይና፡ ሓንቲ ኣብ ስራሕ ዝነበረት ሓኪም ኣብ ሆስፒታል በይጂንግ ብበሊሕ ነገር ተወጊኣ ምስ ዝተቐተለት'ዩ ነዚ ሓድሽ ሕጊ ወግዓዊ ዝገበረ። እቲ ሓድሽ ሕጊ፡ ዝኾነ ትካል ወይ ውልቀሰብ ኣብ ልዕሊ ድሕነትን ክብርን ሰብ ሞያ ሕክምና ስግኣት ወይ ጥቕዓት ከየብጽሕ ከምዝእግድ ማዕኸን ዜና'ታ ሃገር ጸብጺባ። እቲ ሓድሽ ሕጊ፡ ካብ 1 ሰነ 2020 ጀሚሩ ተግባራዊ ክኸውን'ዩ። ብመሰረት'ቲ ሓድሽ ሕጊ፡ እቶም "ንመስርሕ ኣገልግሎት ሕክምና ዝህውኹ፣ ን 'ድሕነትን ክብርን' ሰብሞያ ሕክምና ዝጎድኡ" ከም ማእሰርትን ቕጽዓትን ዝኣመሰሉ ምምሕዳራዊ ስጉምቲ ክውሰዶም'ዩ። ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ንናይ ተሓከምቲ ሓበሬታ ጥዕና ዘውጽአ፣ ዝተጠቐመን ዘቃልዐን እውን ክቐጻዕ እዩ። ዶክተር ያንግ ዌን፡ ኣብ 24 ታሕሳስ ብሓደ ሰብኣይ ክትውጋእ እንከላ ኣብ በይጂንግ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ሲቪል ኣቪየሽን ትሰርሕ ነይራ። እቲ ኣብ ልዕሊኣ ጥቕዓት ዝፈጸመ ሰብ ድማ፤ ኣብቲ ሆስፒታል ሕክምና ይግበረሉ ናይ ዝነበረ ሰብ መቕርብ'ዩ። ኣብ ሆስፒታላት ቻይና ሞት ወይ ጥቕዓት ከጋጥም ከሎ እዚ ፈላሚ ኣይኮነን። ማዕኸን ዜና እታ ሃገር - ሲጂቲኤን ከም ዝጸብጸቦ፡ ኣብ 2018 ጥራይ ብውሕድ 12 ዓመጻትን ሞት ክልተ ሰብ ሞያ ሕክምናን ኣጓኒፉ'ዩ። ኣብ ቀረባ ዝተገበረ መጽናዕቲ ድማ 85 ሚእታዊት ሓካይም ኣብ ስርሖም፤ ዝተፈለለየ ኣካላዊ መጥቃዕቲ ከምዘጓነፎም የመልክት። ኣብ ሞንጎ ሓካይምን ተሓከምትን ዝፍጠሩ ዘይምርድዳእ፣ ማዕኸናት ዜና ብዛዕባ ሓኻይም ዘቕርብኦም ኣሉታዊ ጸብጻባት፣ ሕሉፍ ዝኾነ ትጽቢት፣ ልዑል ክፍሊት ሕክምናን ካልኦትን ከም መንቀሊ ኣብ ልዕሊ ሰብ ሞያ ሕክምና ዝፍጸሙ ጥቕዓታት ይግለጹ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ላንዡ ዝርከብ ሆስፒታል እትሰርሕ ዶክተር ብተሓካሚ ሕማም ካንሰር ተወጊኣ። ነሓሰ 2018 - ኣብ ሆስፒታል ቲያንጂን ዝሰርሕ ዶክተር ብሰለስተ ሰባት ተወጊኡ ተቐቲሉ። ቅድሚ ቁሩብ ኣዋርሕ ድማ ኣብ ግዝኣት ኣንሁይ፡ ሓደ ዶክተር ምስ በዓልቤት ሓንቲ ተሓካሚት ብዝተፈጠረ ዘይምርድዳእ ተወጊኡ ሞይቱ። ገለ ሆስፒታላት ቻይና ሰብ ሞያ ሕክምና ንነብሶም ዝከላኸሉሎም ሜላታት ስልጠና ክህባ ጀሚረን ኣለዋ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ጥዕና፡ ጭንቀት ምስያብ ጸጉሪ ርእሲ ከኸትል ይኽእል'ዶ?

ተመራመርቲ፡ ጭንቀት ስለምንታይ ንጸጉሪ ናብ ጻዕዳ ከምዝቕይሮን ከጋጥም ከሎ ድማ ሕብሪ ከይለኸኻ ደው ክብል ዝኽእለሉ መገዲን ክንፈልጦ ንኽእል ኢና ኢሎም። ሕሱም ጭንቀት፡ ንሕብሪ ቖርበትን ጽጉሪ ርእስን ከምዝጎድእ ኣብ ኣንጭዋ ብዝተኻየደ ምርመራ ተረጋጊጹ'ሎ። በቲ ዝተኻየደ ፈተነ፡ ጸሊም ሕብሪ ጸጉሪ ዝነበራ ኣንጭዋ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ናብ ጻዕዳ ሕብሪ ተቐይራ። ተመራመርቲ ኣሜሪካን ብራዚልን ከምዝበልዎ፡ እዚ ውጽኢት፡ ነቲ ብሰንኪ ዕድመ ዝመጽእ ምጥፋእ ሕብሪ ጸጉሪ ዝከላኸል መድሓኒት ንምርካብ ተስፋ ዝህብ'ዩ። ደቂተባዕትዮን ደቂኣንስትዮን ኣብ መፋርቕ 30ታት ዕድሚኦም ሕብሪ ቆርበቶም ዝጽዕድወሉ ኩነታት ይፍጠር። ካብቲ ብምኽንያት ዕድመን ዘርእን ክኽሰት ዝኽእል ምጽዕዳው ሕብሪ ጸጉሪ ብተወሳኺ፡ ጭንቀት'ውን እጃም ኣለዎ። እንተኾነ፡ ጭንቀት ንሕብሪ ጸጉሪ ርእሲ ብኸመይ ክቕይር ከምዝኽእል ተመራመርቲ ዝሃብዎ መብርሂ የለን። ነቲ ጉዳይ ግን ምስቲ ምንጪ ሕብሪ ጸጉርን ቆርበትን ዝኾነ ግድግዳ ዋህዮ ሜላኖሰይት የተሓሕዝዎ። በቲ ኣብ ኣንጭዋ ዘካየድዎ ፈተነ'ውን ነዚ ከረጋግጹ ከምዝኸኣሉ ይዛረቡ። "ጭንቀት ንሕብሪ ቆርበትን ጽጉርን ክቕይር ከምዝኽእል ብርግጸኝነት ክንፈልጥ ክኢልና'ለና" ክብል ተመራማሪ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ፕሮፌሰር ያ-ሲ ሱ ተዛሪቡ። ብኻልእ ገጽ ኣብ ዝተኻየደ ፈተነ፡ ልዑል ጸቕጢ (ድፍኢት) ደም ዝቆጻጸር መድሓኒት [ኣንቲ-ሃይፐርተንሲቭ] ነታ ኣንጭዋ ብምሃብ ነቲ ዘጋጥም ለውጢ ሕብሪ ክቆጻጸርዎ ክኢሎም'ዮም። ነታ ኣብ ቃንዛ ዝነበረት ኣንጭዋ ምስ ካልእቲ ኣንጭዋ ብምንጽጻር ከኣ፡ ብሰንኪ ጭንቀት ኣብ ግድግዳ ዋህዮ ጉድኣት ዘኸትል ፕሮቲን ከለልዩ ክኢሎም። "ኣብ ኣንጭዋ ዝረኸብናዮ ውጽኢት፡ ነቲ ኣብ ሰባት ዝፍጠር ጸገም መፍትሒ ክንረክብ ንእንገብሮ ነዊሕ ጉዕዞ መበገሲ ዝኾነና እዩ" ኢሉ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለዎም ሰባት፡ ኣብ ሳምቡኦም ስብሒ ተረኺቡ

ኣብ ሳምቡእ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ (ክስዐ) ዘለዎም ሰባት፡ ንፈለማ እዋን ስብሒ ተረኺቡ። ካብ ሳምቡእ 52 ሰባት ቅምሶ (ሳምፕል) ብምውሳድ መጽናዕቲ ዝገበሩ ኣውስትራላውያን ተመራመርቲ፤ ኣብ ሳምቡእ፡ መጠን ስብሒ ምስ ርጉዲ ሰብነት እናወሰኸ ከም ዝኸይድ ኣረጋጊጾም። እዚ ርኽበት፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ (ክስዐ) ዘለዎም ሰባት ንምንታይ እዮም ዝያዳ ንሕማም ኣዝማ ዝጥቅዑ ንዝብል ከብርህ ከም ዝኽእል ድማ እቶም ተመራረመርቲ ገሊጾም። እቲ ኣብ ሳምቡእ ዝተረኸበ ስብሒ፡ ብምንካይ ክብደት ክጠፍእ ይኽእል'ዶ ዝብል ክጽናዕ ከም ዘለዎ ድማ፡ ሰብሞያ ርእይቶ ሂቦም። እቲ መጽናዕቲ፡ ንምርምር ካብ ዝተለገሱ ሳምቡእ ዝሞቱ ሰባት ዝተወስዱ ቅምሶታት እዩ ኣጽኒዑ። ካብኣቶም፡ እቶም 21 ዝፍለጥ ሕማም ኣዝማ ኣይነበሮምን። እቶም 21 ድማ ኣዝማ ዝነበሮም ኮይኖም፡ ግን ብኻልእ ምኽንያታት ዝሞቱ እዮም። እቶም 16 ሰባት ግን፡ ብምኽንያት ኣዝማ እዮም ሞይቶም። እቶም ተመራመርቲ፡ ብርክት ዝበሉ መተሓላለፊ ኣየር ቱቦታት ብምውሳድ ብማይክሮስኮፕ ዘጽንዑ ኮይኖም፡ ኣብቶም ቱቦታት ስብሒ ረኺቦም እዮም። ኣብቶም ዝያዳ ረጎድቲ ዝኾኑ ሰባት ድማ፡ ዝያዳ ስብሒ ተረኺቡ። ምህላው ናይቲ ስብሒ፡ ንንቡር መሓውር ናይቶም ቱቦታት መሕለፊ ኣየር ብምጽላው፡ ኣብ ሳምቡእ ነድሪ ከም ዝፈጥር ድማ እቶም ተመራመርቲ ገሊጾም። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለዎም ሰባት፡ ዝያዳ ንሕማም ኣዝማ ዘቃልዖም ድማ፡ እዚ መንቀሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ይእምቱ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ኮሮናቫይረስ ካብ ዝጅምር ናይ ምዝካር ክእለትኩምዶ ጎዲሉ? በሉ እቲ ምኽንያት እዚ’ዩ

ምስ ምምጻእ ኮሮናቫይረስ፡ ዝበዛሕና ኣገባብ ኣነባብራናን ኣሰራራሓናን ተቐይሩ’ዩ፡ ማሕበራዊ ርክባት ተሪፉ ዕጽዋ’ውን ተወሲኽዎ። በሉ እዚ ንናይ ምዝካር ክእለትና የዳኽሞ’ዩ ተባሂሉ’ሎ። ድሕሪ ኣዋጃት ዕጽዋ፡ ናብ ሓደ ሰብ ‘ኢመይል’ ክትጽሕፍ ኢለካ እንተረሲዕካዩ፡ ክትብሎ ዝደለኻ ቃለ ምድማጽ እንተኣብዩካ፡ ጸባ ክትገዝእ ኢልካ ናብ ዱኳን ኬድካ ካብ ገዛ እንታይ ክትገዝእ ከምዝወጻእካ ምስ እትርስዖ፡ ኣይትጨነቕ ኣብ በይንኻ ዘጋጥም ዘሎ ክስተት ኣይኮነን። ድሕሪ ምኽሳት ኮሮናቫይረስን ዝሰዓበ ዕጽዋን ብዙሓት ሰባት ከምዚ ዓይነት ጸገማት ኣማዕቢሎም እዮም። ‘ናይ ሰባት ናይ ምዝካር ክእለት ቅድምን ድሕርን ኮቩድ 19’ ኣብ ዝብል ዛዕባ ኣዝዩ ደቂቕን ዓሙቕን ዝኾነ መጽናዕቲ ንምክያድ ገና ግዜ እኳ ዘድሊ እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ብዝተኣከበ መርትዖታት፡ ካብቶም ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ተነጺሎም ክነብሩ ዝተገደዱ ሰባት ልዕሊ ፍርቆም ናይ ምዝካር ጸገም ኣማዕቢሎም ምህላዎም ክረጋገጽ ተኻኢሉ ኣሎ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ካሊፎርንያ ኢርቪን ፡ ዕጽዋታት ኣብ ምስካር ዘስዓቦ ጸገማትን ኣብ ዝብል ኣርእስቲ ኣዝዩ ዓሚቕ መጽናዕቲ ተጀሚሩ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ተኣኪቡ ብዘሎ ጸብጻባት እቶም ብምዝካር ኣዝዩም ፍሉያት፡ ቅድሚ ዕስራ ዓመታት ዝገበርዎ ንጥፈታት ክዝክሩ ዝኽእሉ ከይተረፉ ኣብዚ ሕጂ ነገራት ክርስዑ ጀሚሮም ምህላዎም ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ሰብ ዝተፈላላየ ናይ ምዝካር ክእለት እዩ ዘለዎ፡ ክትገዝኦ ዝሓሰብካ ምርሳዕ ካብ ስም ናይ ሓደ ሰብ ምርሳዕን ዝሓለፈ ረቡዕ ዝገበርካዮ ንጥፈታት ምርሳዕን ይፈላለ’ዩ። ተመራመርቲ ንሓደ ነገር ንኽትዝክሮ ምስኡ ዝተሓሓዙ ሓንጎልና ዝኽዝኖም ነገራት ኣለዉ፡ ሕጂ ግን ኣብ ገዛ ተዓጺና ንውዕል ስለዘና ሓንጎልና ነቲ ንደልዩ ፈልዩ ንኸውጽኣልና ይሽገር ምህላዉ እዩም ዝሕብሩ። እቶም ተመራመርቲ ከምዝብልዎ፡ እቲ ቀንዲ ሮቋሒ ኢሎም ዝጠቅስዎ ተነጽሎ እዩ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ማሕበራዊ ርክባት ስለዝዛሕተለ እዚ ንናይ ምዝካር ክእለትና ብኣሉታ ከምዝጸልዎ ብምሕባር፡ ብፍላይ ኣብቶም ኣቐዲሞም ቅድሚ ኮሮናቫይረስ ሕማም ረስዒ ኣማዕቢሎም ዝጸንሑ እዚ እዋን ኣዝዩ ሃሳዩ ምኳኑ የረድኡ። ብርግጽ እዩ ኮሮናቫይረስ ንኹሉ ኣይኮነን ኣብ ዕጽዋ ኣእትይዎ፡ ገለ ሰባት ሞይኦም ካብ ገዛ ወጺኦም ክሰርሑ ስለዘገድድ ካብ ገዛ ክወጽኡ ይኽእሉ ነይሮም እዮም። እቲ መጽናዕቲ’ውን ነዚኦም ኣብ ግምት ኣእትዩ ስለዝተኻየደ፡ እቲ ናይ ምዝካር ጸገማት ኣብቶም ካብ ገዛ ወጺኦም ክሰርሑ ዕድል ዝረኸቡ ሰባት ዝሓሸ ኮይኑ እዩ ተረኺቡ። ሰባት ናብ ስራሕ ከይዶም ምስ መሳርሕቶም ወኻዕካዕ ዝብልሉ ዕድል ውሑዱ’ዩ፡ ካብ ስራሕ ተፈዲስካ ኣብ ዝመቸኣካ መዘናግዒ ቦታ ኬድካ ‘ሆ’ ምባል የለን፡ ንመሓዙትካ ጸዊዕካ እዛ ክዳን ጽብቕቲዶ ኣራእያኒ’ባ ክገዝኣ ደልየ እትብልሉ ዕድል የለን። እዚ ደቐቕቲ ዝመስል ንጥፈታት ሓንጎልና ነገራት ንኽንዝክር ዝድርኽ ተዘክሮታት እዩ ዝኽዝን። ምስ ብዙሓት ሰባት ሰለዘይንራኸብ ንለዋወጦ ሓሳባትን ንነጋገሮ ዛንታታትን ውሑድ እዩ፡ ዓበይቲ ዓመታውያን በዓላት ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ኣይተኻየዱን፡ መርዓታት ተናዊሖም እዮም፡ ሙዚቃዊ ምርኢትን ንጥፈታት ስፖርትን ብዘይ ተዓዘብቲ እዮም ዝካየዱ ዘለዉ፡ እዚታት ዘይምሃዉ ኸኣ እቲ ምስ ሰብ ነዕልሎ ዛዕባታት ይውሕድ እዩ። 'ብማሕበራዊ መራኸቦታት እንደሞ ንራኸብ ኣለናን' ትብሉ ትኾኑ፡ እንተኾነ እዚ ምስቲ ብኣካል ተራኺብካ ትዝትዩ ኣይወዳደርን፤  ኣዝዩ ዝተፈለየ እዩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሎንዶን ክኢላ ስነኣእምሮ ደይሊ ፋንኮርት ምስ ጉጅለኣ ብምኳን ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዝርከቡ ሰባት ምስ ክስተት ኮሮናቫይረስ ሰባት ከመይ ኣለዉ መጽናዕቲ ኣብ ምግባር ትርከብ። ዕጽዋ ምስ ተኣወጀ ሻቕሎትን ጭንቐትን ሰባት ከምዝወሰኸ ብምሕባር ቀስ እናባለ ክጎድል ተራእዩ እዩ እንተኾነ ናይቶም ልዕሊ ፍርቂ ካብቲ ቅድሚ ኮሮናቫይረስ ምጅማሩ ዝነበሮ ክብ ኢሉ ከምዘሎ እየ እትሕበር፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት፡ በይኖም ዝነብሩ፡ ምስ ህጻናት ዝነብሩን ኣብ ገጠራት እናነበሩ ትሑት ኣታዊ ዘለዎምን እቲ ሻቕሎትን ጭንቐትን ክብ ከም ዝበለ ትሕብር። ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ስታቲስቲክስ ዓባይ ብርጣንያ ዝገበሮ መጽናዕቲ’ውን ድሕሪ ኮሮናቫይረስ መጠን ቅዛነት ብዕጽፊ ከምዝወሰኸ እዩ ዝሕብር። ቅዛነትን ጭንቐትን ብቐጥታ ኣብ ናይ መዝካር ክእለት ኣሉታዊ ጽልዋ ስለዘለዎም እቲ ቀንዲ ምኽንያት ንሱ ምዃኑ ይሕበሩ። ሓደ ነገር ክንዝክረ ምስ እንደሊ ኣብ ውሽጢ ኣእምሮን ንሕና ከይተረደኣና ነቲ ነገር ንኽንዝክር ዝሕግዙ ኣብ ውሽጢ ሓንጎልና ሓንጎልና ይኽዘኑ እዮም። እዚ ነቲ ክንዝክሮ ዝደለና ነገር ንኽንዝክር ከም ኮድ ኮይኑ ብልጭ ይብል እሞ ናብቲ ክንዘክሮ ዝደለና ነገር ይወስደና። ኣብዚ ሕጂ ኣዋን ሰብ ኣብ ገዛ ኮይኑ ይስርሕ ስለዘሎ ምስ ጆን እናኣዕለለ ኣብታ ሰድያ፡ መስ ጁልያ እናኣዕለለ ኣብታ ሰድያ፡ ምስ ኣዲኡ ከዕልል ኣብታ ሰድያ፡ ምስ ሓፍቱ ከዕልል ኣብታ ሰድያ ኩሉ ብማሕበራዊ ሚድያ እዩ። ስለዚ ነቲ ምስ ክሎም ዘዕለሎ ክፈላልየሉ ዝኽእል ምስቲ ዕላል ዘተሓሕዝ ዝተፈለየ ነገር ኣብ ሓንጎሉ ንኸኽዝን ዝሕግዝ ሃዋሁ የብሉን። ምኽንያቱ እቲ ዕላል እናኣዕለልና ኣብ ከባቢና ንርእዮ ነገር ሓንጎልና ኣብ ተዘክሮና ንኽኽዝኖ ምስኦም የተኣሳስሮ’ዩ። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ኣብ ዩኒቨርስቲ ዌስትሚስተር ክኢላ ስነ ተገንዝቦን ኔሮሳይንስን እያ “ኣብ ፕያኖ እቶም ጸሊም ጸሊም ዝጥወቁ ኣበይ ንሃርም ኣለና ንኽንዝክር ዝሕጉዙ እዮም እሶም ዘይብሉ ግን ፕያኖ ምጽዋት ኣዝዩ መጸገመና፡ ንጥፈታትካ ሓደ ካብ ሓደ ዝፈላሊ ኣብ ዘይብሉ ንዝሓለፈ ነገራት ክትዝክር ምፍታን ከኣ ልክዕ ከምኡ እዩ” ትብል። ሰብ ኣብ ቤት ጽሕፈት ኮይኑ ኣብ ዝሰርሓሉ ዝነበረ ግዜ፡ ዝእከበሉ ቦታ ፍሉጥ፡ ሻሂ ዝሰትየሉ ዝተፈለየ፡ ኮፍ ኢሉ ዝሰርሓሉ ዝተፈለየ እዚ ድማ ናብ ጣውላኻ ከይድካ እንታይ ትገብር፡ ኣብ ኣኬባ ክትከውን እንከላኻ ዝተዛረብካዮን ካልኦት ዝተዛረብዎን ምስቲ ሽዕኡ ትርእዮ ንጥፈታት ተሳንዩ ሓንጎልና መዘከሪ ዝኾኖ ጨንፈር ክረኽበሉ ኣይጽገምን  እዩ። ምስ ሓላፊኣኻ ኣብ ኣፍደገ እቲ መአከቢ ኣዳራሽ ኮይንካ ዘዕለልካዩ እቲ ደው ኣባሃህላኹም ነቲ ተበሃሃልክሞ ንኽትዝክሮ ክሕግዘካ ይኽእል እዩ። ኣብዚ ሕጂ ግዜ ግን ዝበዝሐ ኣኼባታት ‘ብዙም’ ዝብሃል መተግበሪ ይካየዱ ስለዘለዉ ሓንጎልና ሓደ ካብ ክልተ ክፈላልየልና ይጽገም ኣሎ፡ ምኽንያቱ ኩሉ እንገብሮ ኣኬባታት ኣብ ሓንቲ ቦታ ኮይናን ኢና ነካይዶ፡ ኣብ ውሽጡ ገዛና። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ኣነባብራና ኣብ ሓደ ዕጹው ነገር ኮይኑ ተደሪቱ ስለዘሎ ንናይ ምስካር ክእለትና ኣዝዩ ሃስይዎ ምህላዉ እያ ትሕብር። ካብ ገዛ ወጺእና ናብ ስራሕ ኣብ እንኸደሉ ካብቲ ንቤተ እጽሕፈት ኢና ኢልና ክዳን ምቕያር ኣትሒዝና ክሳብ ኣብ ስራሕ ውዒልና ናብ ገዛ ንምለሶ ኣብ ሓንጎና ብዙሕ ነገር እናኸዘንና ኢና ንኸይድ። ሎሚ ሎሚ እዚ የለን። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ ንናይ ምዝካር ክእለትና የዳኽሞ ከምዘሎ ከኣ እዞም ተመራመርቲ ይሰማምዑ። ፍታሕ ዘይብሉ ግን ከይመስለኩም እቲ ጽቡቕ ነገሩ ድሮ ንኸምዚ ዓይነታት ጸገም ተቃሊዕና እንተሃሊና እቲ ፈውሱ ኣብ ኢድና ኢዩ ዘሎ። ቅድሚ ሕጂ ከይድክሞ ዘይትልጡ ጎደናታት ምኻድ ንናይ ምዝካር ክእለትኩም ከሐድሶ እዩ። ብዙም ኣኬባ ኣብ እትገብርሉ ንምንታይ ኣብ ሓንቲ ጣውላ ኮይንኩም ነቲ ኣኬባ ተካይድዎ፡ ሓደ ሓደ ግዜ ካብ ገዛ ውጽእ ኢልኩም ብእግርኹም እናተንቀሳቀስኩም ነቲ ኣኬባ ኣካይድዎ ወይ ነቲ ኣኬባ ተኸታተልዎ። ቴሌፎን ኣብ እትደዋወልሉ’ውን ብተመሳሳሊ ተንቀሳቐሱ። ኣብ ሞንጎ ቀዳመ ሰንበትን ናይ ስራሕ መዓልታትን ዘሎ ፍልልይ ኣኽብረዎ፡ ናይ ዕረፍቲ መዓልቲ እንተኾይኑ ከተዕርፉ ፈትኑ። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ካብ ገዛ ክንወጽእ ዘይንኽእል እንተኾይንና ኣብቲ ናይ ዕረፍቲ ግዜና ዝተፈለየ ንጥፈታት ምክያድ ንነብስና ነላምዳ እያ ትብል። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ ንናይ ምዝካር ክእለትና ናብ ንቡር ከምዝመልሶን ክብ ከምዘብሎን ድማ እዞም ተመራመርቲ ይሰማምዑ። ካብዚ ብተወሳኺ ንሎሚ ክትገብርዎ ዝሓሰብኩሞ ንጥፈታት ብጽሑፍ ምስፋሩ እውን ሓጋዚ እዩ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ሓጎስኩም ትስእንሉ ዳሕራይ ድማ ብዝሓሸ ትሕጎሰሉ ክሊ ዕድመ ኣየናይ ምዃኑ ትፈልጡ’ዶ?

ቅልውላው ማእኸላይ ዕድመ ዝበሃል ፅውፅዋይ ኣይኮነን፤ በዓል ሞያ ቁጠባ ደቪድ ብላንችፍላወር፡ ውፅኢት እቲ ኣብ 132 ሃገራት ዓለም ዘካየዶ ምርምር ደኣ'ምበር። ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ብማእኸል ሃገራዊ መፅናዕቲ ቁጠባ፣ 'ቲንክ ታንክ' ኣሜሪካን ብላንችፍላወርን ዝተሓተመ መፅናዕቲ፡ 'ናይ ሓጎስ ጥውዮ'( U-shaped) ኣብ ብዙሓት ሃገራት ከምዘሎ ይሕብር። ምናልባት እዚ፡ ልዕሊ እቲ ከባብናን ማሕበረሰብናን ዘናእሱና ክኸውን ይኽእል እዩ። "ደቂ ሰባት ዝያዳ ብዘርኢ ዝተኣሳስሩሉ ሱር ኣሎ" ይብል ብላንችፍላወር፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል። ቅልውላው ማእከላይ ዕድመ ኣባላት እዚ ጉጅለ መፅናዕቲ ዝኾኑ ምሁራት ዩኒቨርሲቲ ኢዲንብሩ፡ እዚ ኣብ ማእከላይ ክሊ ዕድመ ዘጋጥም ቅልውላው፡ መንቀሊኡ ብማሕበረሰብ ዝግበር ፅልዋ ጥራሕ እንተይኮነስ ምስ ተፈጥሮ ዝተኣሳሰር እዩ ይብሉ። ምሁር ኮሌጅ ዳርትማውዝ ፕሮፌሰር ብላንችፍላወር ብመሰረት ዘካየዶ መፅናዕቲ፡ 47.2 ዝዕድመኦም ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ዝርከቡ ሰባት፡ ዘይሕጉሳት እዮም። ኣብ ምምዕባል ኣብ ዝርከባ ሃገራት ዘለዉ  48.2 ዝዕድሚኦም ሰባት እውን ሕጉሳት ኣይኮኑን። ዋላ እኳ እዚ ጭብጢ ብማእከላይ ገምጋም እንተኾነ፡ ነገራት ክመሓየሹ ጀሚሮም ኣለዉ። ግና ንምንታይ እዚ ክኸውን ክኢሉ? "ሰባት ዕድሚኦም 47 እንክበፅሕ ዝያዳ ኣብ ስምዒት ዘይተሞርከሱ ግብራውያን ስለዝኾኑ እዮም። ናይ ሃገር ፕረዝደንት ክኾኑ ከምዘይኽእሉ ድሮ ዝተገንዘብሉ ዕድመ'ዩ" ይብል በዓል ሞያ ቁጠባ ብላንችፍላወር፡ ሰባት ንብሕትና ኣይኮናን ከምዝብሉ ብምሕባር። "ኣህባይ'ውን 'U' ዝቕርፁ ዓይነት ሓጎስ እዩ ዘለዎም" ዝብል ብላንችፍላወር፡ ከም መረዳእታ ኣብ 2012 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ ልዕሊ 508 ዓበይቲ ኣህባይ ዝተኻየደ መፅናዕቲ ይጠቅስ። ብመሰረት እቲ መፅናዕቲ፡ እዞም እንስሳታት ኣብ መወዳእታ 20ታትን ኣብ ሞንጎ 30ታትን ሓጎሶም እናነከየ ይኸይድ። እዚ ማለት ማእከላይ ዕድመ ህበይ ምስ ማእከላይ ዕድመ ወድሰብ ማዕረ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። ሽሕ'ኳ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ናይ ባህልን ቁጠባን ኣፈላላይ እንተሃለወ፡ እዚ 'U-shaped' ተባሂሉ ዝፍለጥ ናይ ሓጎስ  ንድፊ ግና፡ ኣብ ኩሉ ክፋላት ዓለም ዝተደጋገመ እዩ። ኣብ ግዘ ብፅሕና ፅቡቕ ስምዒት ይስመዓና፤ ክሳብ መወዳእታ 40ታት ድማ ሓጎስና ንስእን፤ ዕድመና  እናደፍአ እንትኸይድ ድማ መሊስና ጣዕሚ ይስመዓና። ብመሰረቱ እቲ ዝያዳ ዝኸፍኣናን ሓጎስና ንስእነሉን ግዘ ኣብ ማእከላይ ክሊ ዕድመ እንትኸውን፡ ድሕሪ 50ታት ድማ መሊስና ሓጎስ ይስመዓናን ኣመስገንቲ ንኸውንን ይብል፡ እዚ በዓልሞያ። እዚ፡ ኣብ 95 ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራትን 37 ምዕቡላት ሃገራትን ዝተርኣየ ኣድማስ ናይዚ ዑደት፡ ንብዙሓት ሰባት ዘደናግር ክኸውን ይኽእል እዩ። "ሓቂ እዩ ማእከላይ እቶት ኣብ  ዘለወን ሃገራት፡ እዚ ጉዳይ ዝኸፍአ ኮይኑ፡ ሰባት ነዊሕ ዕድመ  ክነብሩ ኣብ ዝደልይሉ ድማ፡ ኣይኸውንን" ክብል ፅሒፉ እዩ ባንችፍላወር። ብመንፅር ስነ-ልቦና ነዚ ክስትት እዚ ከብርሁ ዝኽእሉ ብዙሓት ክልሰ-ሓሳባት ኣለዉ። ካብ ሞንጎ እዚኦም እቲ ሓደ ድማ፡ ሰባት ብዕድመ እናደፍኡ እንትኸዱ እሞ ዘይክዉንን ባህጎም እንከይተገሃደ እንክተርፍ፡ ጥንካረኦምን ድኽመቶምን ብምፍላይ ዝቕበሉ ምዃኖም እዩ። እቲ ካልእ ነጥቢ ድማ፡ ትስፉዋት ሰባት ነዊሕ ዕድመ ክነብሩ ከምዝብህጉ፡ ዝተኻየዱ ብርክት ዝበሉ መፅናዕትታት ይሕብሩ። ባንችፍላወር "እቶም ሕጉሳት ሰባት ምስቶም ዘይሕጉሳት ሰባት እንክነፃፀሩ፡ ብሜላ፡ ነዊሕ ዕድመ ክነብሩ ዝኽእሉ እዮም" ክብል 'ዘይምሕጓስን ዕድመን' ኣብ ዝብል መፅናዕቱ ጽሒፉ ኣሎ። እዚ መፅናዕቲ፡ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰባት ንምንታይ ኩሉ ግዘ ሕጉሳት ከምዝኾኑ ዘብርህ እዩ። ፀገም ቁጠባ ኣብ ክሊ ማእከላይ ዕድመ ንዝህሉ፡ ስእነት ሓጎስ ጠንቂ ክኸውን ከምዝኽእል ዝገልፅ ብላንችፍላወር፡ እዞም ሰባት ብሰንኪ ድሩት ቁጠባ ንብዙሕ ነገር ተቓላዕቲ ብምዃኖም፡ ቁጡዓት ከምዝኾኑ ይገልፅ፡ ነቲ ኣብ ዓመተ 2008/ 2009 ዝነበረ ቁጠባዊ ቅልውላው ኸኣ ከም ኣብነት ይጸርሖ። እዚ ድማ ካልእ ናይ ህይወት ፈተናታት ተወሲኽዎ፡ ከቢድ ንክኸውን ይገብሮ። ኣብ ማእኸል መፅናዕቲ ብሩኪንግስ ተመራማሪ ዝኾነ ጆናታን ራውች እውን፡ ኣብ 2018 ኣብ ዘሕተሞ መፅሓፍ 'The Curve of Happiness፡ Why Life Improves After 50': ነዚ ጉዳይ ተንቲንዎ እዩ። ራውች፡ ንበዓልሞያ ቁጠባ ብላንችፍላወር ሓዊሱ ንብዙሓት ሰብሞያ ቃለ-መሕተት ድሕሪ ምግባር፡ ናይ ሓንጎልና ልምዲ፡ ክንዓቢ እንከለና ክንቅየር ከምዝገብር እዩ ኣረጋጊፁ። ኣብዚ ግዘ ፍሉይ ህርፋንና ብምንካይ፡ ዝያዳ ኣብ ውልቃዊ ምትእስሳራት ነድህብ ማለት እዩ። "ጥዕና ዘለዎ ለውጢ እዩ፤ ኣብ ማእኸል ግና ደስዘይብል ለውጢ ኣሎ" ክብል ፅሒፉ እዩ ራውች። ንሱ ከምዝብሎ እቲ ኣብ 40ታት ዘጋጥም ቅልውላው፡ "ናይ ሃንቀውታ ክፍተት እዩ"፤ እዚ ድማ ብዙሓት እቲ ቅድሚ ሕዚ ዝነበሮም ዕላማታት ኣዝዮም ህንጡያት ስለዝኾኑ እዩ። መናእሰይ ድማ ሽቶታቶም ብምዕዋት ሓጎስ ክረኽቡ ስለዝሓስቡ፡ ትጽቢቶም "ናብ ጉጉይ መስመር" የምርሖም። ብኻልእ ወገን፡ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰባት፡ ዝነበሮም ሚዛን ሃንቀውታ ብምድርባይ፡ ስምዒታቶም ብኸመይ ክኣልዩ ከምዘለዎም ብዙሕ ክእለት የማዕብሉ። ይኹን'ምበር ይብል ራውች፡ ኩሉ ሰብ ተመሳሳሊ ዑደት ክኽተል ከምዘይኽእል ብምሕባር፡ ሕማም፣ ሽቅለት ኣልቦነትን ፍትሕን ድማ፡ ዘሕድርዎ ዕዙዝ ፅልዋ ከምዘሎ ከም ምኽንያት የቐምጥ። እዚ ኩነታት ምንፃግ ከቢድ ከምዝኾነ ዝገልፅ ራውች፡ ኣብ ክንዲ ነዚ ኩነታት ንምቅላስ ምፍታን፡ ነዚ ኩነታት ዝፈጠሩ ዕድላትን ኣንፃራዊ ስነ-ሞጎትን ብምርዳእ፡ ኣሜን ኢልካ ምቕባል ንድሕሪት ዘይበሃል ኣማራፂ ከምዝኾነ እዩ ዝገልፅ። "ዋላ እኳ ንድፊ ሓጎስ 'U-shaped' ፈታኒ እንተኾነ ካብ ስምዒታውነት ብምስግጋር፡ ካብ ዘየድሊ ንሕንሕ ክንወጽእን ብምግባር፡ ብመገዲ ሓጎስን ጥበብን ክንጓዓዝ የኽእለና" ብምባል ሓሳቡ ይዛዝም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ቻይና፡ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዘ ዕሸል ዝነኣሰ ግዳይ እቲ ሕማም ኮይኑ

ቻይናዊ ዕሸል፡ ድሕሪ ምውላዱ ድሕሪ 30 ደቓይቕ ብኮሮናቫይረስ ከም ዝተለኸፈ ተረጋጊጹ፤ በዚ ድማ ዝነኣሰ ግዳይ እቲ ሕማም ኮይኑ ምህላው መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ሺንሁዋ ጸብጺቡ። እቲ ዕሸል ብለካቲት 2 ኣብታ ማዕከል እቲ ለበዳ ዝኾነት ዉሃን ዝርከብ ሆስፒታል እዩ ተወሊዱ። ኣደ እቲ ህጻን፡ ቅድሚ ምሕራሳ በቲ ቫይረስ ተለኺፋ ምንባራ እኳ እንተተረጋገጸ፡ ናብቲ ህጻን ብኸመይ ከም ዝተመሓላለፈ ኣይተፈለጠን። ዛጊት እቲ ሕማም 563 ሰባት ክቐትል እንከሎ፡ 28,018 ሰባት ተለኺፎም ኣለው። ቁጽሪ ናይቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ህጻናት ግና ኣዝዩ ሒደት እዩ። ነቲ ዜና ብረቡዕ ዝዘርግሐ ሺንሁዋ፡ እቲ ህጻን ክትትል ይግበረሉ ከም ዘሎን ኣብ ደሓን ኩነታት ምህላዉን ጸብጺቡ። ሰብ ሞያ ሕክምና፡ እቲ ሕማም ካብ ኣደ-ናብ-ዕሸል ኣብ ማህጸን ተመሓላሊፉ ክኸውን ከም ዝኽእል ግምቶም ይህቡ። ኣብ ሆስፒታል ህጻናት ዉሃን ላዕለዋይ ሓኪም ዘንግ ሊነግኮንግ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ኮሮናቫይረስ ካብ ኣደ ናብ ዕሸል ክሰጋገር ከም ዝኽእል ኣድህቦ ክንገብርን የዘኻኽረና" ኢሉ። እንተኾነ ግና እቲ ዕሸል ምስ ተወለደ'ውን ካብ ኣዲኡ ተመሓላሊፍዎ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግለጽ። "እቲ ህጻን ኣዲኡ ክትስዕል እንከላ ኣመሓላሊፋትሉ ክኸውን ይኽእል እዩ" ይብል ኣብ ዩኒቨርስቲ ኮሎምብያ ተመራማሪ ስነ-ሕማም ለበዳ ስቲፈን ሞርስ። እዚ ለበዳ ካብ ዘጋጠመሉ ክሳብ ሕጂ በቲ ቫይረስ ከም ዝተለኽፉ ዝተረጋገጹ ህጻናት ሒደት እዮም። እዚ ምስቶም ቅድሚ ሕጂ ዝተርኣዩ ሳርስን መርስን ዝርከብዎም ለበዳታት ኮሮናቫይረስ ተመሳሳሊ እዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ጆርናል ማሕበር ሓካይም ኣሜሪካ፡ ማእከላይ ገምጋም ዕድመ ናይቶም በዚ ለበዳ ተለኺፎም ዘለው ሰባት ካብ 49 ክሳብ 56 ኮይኑ ኣብ ህጻናት ሳሕቲ እዩ ተራእዩ። ብተመሳሳሊ ኣብቲ ኣብ 2016 ዘጋጠመ ለበዳ መርስ'ውን ኣብ ህጻናት ብዙሕ ኣይተራእየን። ኣብ ሲንጋፖር ወዲ ሽዱሽተ ወርሒ፡ ከምኡውን ሓደ ካብ ውሃን ናብ ኣውስትራልያ ዝኸደ ወዲ ሸሞንተ ዓመት በቲ ሕማም ተታሒዞም ኣለው። እቲ ቫይረስ ካብ ቻይና ወጻኢ ኣብ 25 ሃገራት ኣብ 191 ሰባት ዝተርኣየ ኮይኑ፡ ዝሞቱ ግን ክልተ ጥራሕ እዮም። ኮሮናቫይረስ ብርቱዕ ረኽሲ ስርዓተ ምስትንፋስ ዘስዕብ ረስኒ፣ ደረቕ ሰዓል፡ ዝረኣዮ ሕማም እዩ። መብዛሕትኦም በቲ ሕማም ዝተትሓዙ ሰባት፡ ልክዕ ከም ዝኾነ ሰዓል፡ ምሉእ ብምሉእ ሓውዮም እዮም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ብ3ዲ ዝተሓትመ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ክትከለሉ ፍቓደኛ ዝኾነ ፈላሚ ውልቀሰብ

ሓደ ተቐማጢ ከተማ ለንደን ዝኾነ ውልቀሰብ እቲ ፈላሚ ብ3ዲ (ስሪ-ዲ) ዝተሓተመ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ክትከለሉ ክኸውን እዩ። ስቲቭ ቬርዚ እቲ ብ3ዲ ዝተሓትመ ዓይኒ ኣብ ሆስፒታል ዓይኒ ሞርፊልድ ለንደን ክትከለሉ እዩ። እቲ ሓድሽ ዓይኒ ካብቲ ኣብ ጥቕሚ ዝጸንሐ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ብዝበለጸ ተፈጥሮኣዊ ከምዝመስል ተስፋ ይግበር። ብዘይካ'ዚ እቲ ናይ 3ዲ ተክኖሎጂ ነቲ ቅድሚ ሕጂ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ንምግጣም ዘድልይ ዝነበረ ግዜ ብፍርቂ ማለት ናብ ሰለስተ ሰሙን ከጉድሎ ምዃኑ ይግለጽ። እቲ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ንናይ ምርኣይ ክእለት ዝመልስ እኳ እንተዘይኮነ፡ ተፈጥሮኣዊ ዓይኒ ስለዝመስል ንርእሰ ምትእምማን ናይቶም ተሓከምቲ ክብ ከምዘብል ተሓቢሩ። ኣብ 40ታት ዕድመ ዝርከብ ቬርዚ "ካብ ቅድሚ ዕስራ ዓመት ጀሚሩ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ የድልየኒ ነይሩ. . . ካብ ገዛይ ክወጽእ እንከለኹ ኣብ መስትያት ዓይነይ እርኢ እሞ ኣየሕጉሰንን" ኢሉ። "እቲ ሓድሽ ዓይኒ ብሉጽ ይመስል። ብመሕተሚ 3ዲ ቴክኖሎጂ ምድላው ዝሓሸ ክኸውን እዩ" ኢሉ። ንሓደ ውልቀሰብ፡ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ንምትካል ብዓቐን ዓይኑ ምድላው የድልይ። ብ3ዲ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ናይ ምፍራይ መስርሕ ካብ ክልተ ክሳዕ ሰለስተ ሰሙን ዝጠልብ ኮይኑ፤ ኣብቲ ፈላሚ ቆጸራ ፍርቂ ሰዓት ጥራይ ከምዘድልይ እቲ ሓበሬታ የረድእ። ኣብ ሆስፒታል ዓይኒ ሞርፊልድስ ኣማኻሪ ሕክምና ዓይኒ ዝኾነ ፕሮፌሰር ማንዲፕ ሳጎ ምሉእ ብምሉእ ዲጂታል ዝኾነ ሰብ-ሰርሖ ዓይኒ ብምምዕባሉ መሳርሕቱ ኣዝዮም ከምዝተሓጎሱ ገሊጹ። "እቲ ዝቕጽል ፈተነ ንሓከምቲ እንታይ ዓይነት ፍልልይ ከምዘምጽእ ብምርኣይ ንጥቕሚ ናይዚ ሓድሽ ተክኖሎጂ ብዝምልከት ጽኑዕ መረዳእታታት ከምዝህበና ንትስፎ" ኢሉ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ቅድሚ 5000 ዓመት ብሕማም ተላገብ ዝሞተ ሰብ ኣስክሬን ተረኺቡ- ተመራመርቲ

ተመራመርቲ፡ በቲ ዳሕራይ 'ብላክ ደዝ' (ሕማም ፌራ) ተባሂሉ ዝተጸወዐ ኣብ መላእ ኣውሮጳን ኤስያን ሚልዮናት ሰባት ዘህለቐ መበገሲኡ ንምፍላጥ ክሕግዞም ዝኽእል፡ ቅድሚ 5ሽሕ ዓመታት በቲ ሕማም ዝሞተ ሰብ ኣስክሬኑ ከምዝረኸቡ ኣበሲሮም። እቲ ኣብቲ እዋን፡ ኣብ ላቲቭያ ዝሞተ ሰብ፡ ጠንቂ ሞቱ ሕማም ተላገብ ከምዝኾነ እቲ ዝተገበረ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ ቅድሚ ኣሽሓት ዓመታት ኣቢሉ ዝጀመረ ሕማም ተላገብ ኣብ 1300ታት ኣብ ኣውሮጳ ንፍርቂ ብዝሒ ህዝቢ እታ ኣህጉር ከምዘጽነተ ይግለጽ፥ እቲ ተላባዒ ሕማም ኣብ 1300ታት ናብ ኣውሮጳ ብምስፍሕፋሕ ኣብ ዘመናት ብሚልዮናት ዝቁጸሩ ሰባት ከምዘህለቐ'ዩ እዚ መጽናዕቲ ዘረድእ። ዶክተር ቤን ክራውስ ክዮራ ካብ ዩኒቨርስቲ ከይል ጀርመን "እዚ ኣስክሬን 5300 ዓመታት ዘቁጸረ'ዩ፤ ክሳብ ሕጂ ብዝተገበረ መርመራታት እዚ ኣስክሬን፡ እቲ ዝቐደመ ብሕማም ተላገብ [ተላባዒ ሕማም] ዝሞተ ሰብ ምዃኑ ክንፈልጥ ክኢልና ኣለና" ኢሉ። እቲ ሬሳ ምስ ካልኦት ሰለስተ ሰባት ኣብ ኣብ ላቲቭያ ኣብ ጥቃ ፈለግ ሳላክ እዩ ተረኺቡ። እቶም ተመራመርቲ ካብ ኣዕጽምትን ስንን እቶም ኣስክሬን ቅምሶ ብምውሳድ ናይ ዲኤንኤ መርመራ ብምግባር ኣብቲ ኣስክሬን ባክተርያ ወይ ቫይረስ እንተነይሩ ንምፍላጥ'ዮም ፈቲኖም። ኣብ ሓደ ካብቶም ኣስክሬናት፡ ክመውት እንከሎ ወዲ ዕስራታት ዝነበረ ብሰንኪ የርሲና ፐስቲስ ዝተብሃለ ዓይንት ባክተርያ ክስዕብ ዝኽእል ዓይነት ተላጋቢ ሕማም ከምዝነበሮን ብሰንኩ ከምዝሞተን ክፈልጡ ኽኢሎም። ዶክተር ቤን ክራውስ ክዮራ፡ "ብምጹጹላይ ምስ ተነኸሰ እቲ የርሲማ ፐስቲስ ዝተብሃለ ቫይረስ ተመሓላሊፍዎ ይኸውን፡ ብድሕሪኡ ድሕሪ መዓልታት፡ ወይ'ውን ሰሙን በቲ ዝጋጠሞ ብርቱዕ ረኽሲ'ዩ ሞይቱ" ኢሉ። መርመራ እቲ ተላባዒ ሕማም ኣብ ማእከላይ ኣውሮጳ ሕራሻ ኣብ ዝጀመረሉ፡ ጀሚሩ ክኸውን ከምዝኽእል'ዩ ግምታት ዘለዎም። እቶም ተመራመርቲ እቲ ባክተርያ ካብ እንስሳ ናብ ሰብ ምስሓለፈ ቀልጢፉ ከምዘይተላበዐ'ዮም ኣብ መርትዖ ዝተመርኮስ ግምታት ዘቐምጡ። እቲ ባክተርያ ምስ ግዜ ቅርጹን ጠባዩን እናቐያየረ፡ ኣብ ሰብ ክላበዓሉ ናብ ዝኽእል ደረጃ ከምዝፈለቐን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ብቁንጪ እናተመሓላለፈ ኣብ ኣውሮጳ ሚልዮናት ሰባት ከምዘህለቐን እዩም ተመራመርቲ ዝሕብሩ። ኣብ መጀመርታ ዝነበሩ ተላባዕቲ ሕማማት ንምንታይ ብዘገምታ ይላብዑ ነይሮም ዝብል ሕቶ ንብዙሓት ተመራመርቲ ኣውሮጳን ኤስያን መልሲ ንምርካብ ብድሆ ኮይንዎም'ዩ ዝርከብ። ገለ ገለ ተመራመርቲ  እዚ ሕጂ ሓዲሽ ዝተቃለሐ ርኽበት ናይዚ ኣስክሬን ብጸጋ ክቕበልዎ እንከለዉ፡ እቲ ለበዳ ኣብቲ እዋን'ዩ ኣብ መላእ ኣውሮጳ ኣስፋሕፉሑ ንዝብል መደምደምታ ግን እዚ ርኽበት ንበይኑ መልሲ ከምዘይኮነ'ዮም ዝማጎቱ። ሰባት በቶም ባክተርያ ዘለዎም ምጹጽላይ ወይ ብቁንጪ ምስ ዝንከሱ በቲ ተላባዒ ሕማም ናይ ምልካፍ ተኽእሎ ኣለዎም፡ እቲ ሕማም ክሳብ ሕጂ ኣብዛ ዓለም ኣሎ፡ እንተኾነ ብጸረ ባክተርያ ክሓዊ ዝኽእል ሕማም እዩ ኮይኑ ዘሎ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ኦስትርያ፡ ብጌጋ ጥዑይ እግሪ ናይ ሕሙም ዝቖረጸት ዶክተር ተቐጺዓ

ኣብ ኦስትርያ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ሓንቲ ዶክተር ብጌጋ ጥዑይ እግሪ ናይ ሕሙም ብምቁራጻ ብገንዘብ ተቐጺዓ። እቲ ኣብ ሕክምና ደቂሱ ዝነበረ ሽማግለ ብዘጋጠሞ ሕማም ጸጋመይቲ እግሩ ክትቁረጽ እኳ ዶኳትር እንተወሰኑ፡ እታ ነቲ መጥባሕቲ ዘካየደት ዶክተር ግን ብጌጋ ንየማነይቲ እግሩ ቆሪጻቶ፡ እቲ ጌጋ ከም ዝተፈጸመ ኸኣ ድሕሪ ክልተ መዓልታት ናይቲ መጥባሕቲ ክፍለጥ ተኻኢሉ። ትማሊ ሮቡዕ ኣብ  ሊንዝ ኣብ ዝውዓለ መጋባእያ፡ እታ ዶክተር ኣብ ስርሓ ዕሽሽነት ብምርኣያ 2700 ኢሮ ክትቅጻዕ ቤት ፍርዲ ወሲኑ። እቲ ሕሙም ጉዳዩ ናብ ቤት ፍርዲ ቅድሚ ምምርሑ'ኳ እንተሞተ፡ ብዓልቲ ቤቱ 5000 ኢሮ ካሕሳ ክውሃበ እቲ ቤት ፍርዲ ኣዚዙ ኣሎ።. ኤኤፍፒ ከምዝሓበሮ፡ እቲ ሕሙም ኣብ ወርሒ ግንቦት'ዩ ንኽሕከም ናብታ ፍረስተዳት ዝተብሃለት ክሊኒክ መጺኡ፡ እታ እግሩ ክትቁረጽ ከምዘለዋ ኣብ ውሳነ ምስ ተበጽሐ፡ እታ ሓኪም ነታ ሕምምቲ ገዲፋ ኣብታ ጥዕይቲ እግሩ ምልክት ገይራትሉ። እቲ መጥባሕቲ ምስ ተኻየደ ኣብ ካልኣይ መዓልቲ ባንዴጅ ክቅይርሉ ነቲ ቁስሊ ምስ ፈትሕዎ'ዩ ጌጋ ከምዝተፈጸመ ክርድኦም ክኢሉ። እታ ሕምምቲ እግሩ ግድን ክትቁረጽ ስለዝነበራ ኸኣ ጸጋመይቲ እግሩ ክትቁረጽ ኢሉ ዝመጽአ ሽማግለ ክልቲኤን ኣእጋሩ ክስእን ክኢሉ። ኣብቲ እዋን ዳይረክተር ናይቲ ሆስፒታል፡ እቲ ጌጋ ናይቲ ሕክምና ምዃኑ ብምግላጽ  ብወግዒ ይቅሬታ ሓቲቱ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ዝዘርእዎ ዓፂዶም ዝሓፈሱ ስድራ መምህር ዘርኣብሩኽ

መምህር ዘርኣብሩኽ ኣሳየሀኝን መምህርት ለምለም በርሀን ኣብ ከተማ ዓድዋ ሓዳር ገይሮም ፅቡቕ ምንባር ይጅምሩ። ዒሕ ፍንፅሕ ኢሎም ዘዕበይዎን 'ሓየት' ኢሎም ዝሰየምዎን ቦኹሪ ወዶም በሊሕ ኣእምሮ ዝወነነ፤ ብትምህርቱ መሰታ ዘይተረኸቦ ኰይኑ ይዕወት። ዓስራይ ክፍሊ ምስ በፀሐ ግን ብጠንቂ ሕማም ህይወቱ ይስእን። እንዳ መምህር ዘርኣብሩኽ መሪር ሓዘን ኣንፀላልዩ፤ ተጣዒሶም ዘይመልስዎ ጓሂ ይፀዓኖም። ስድራ ፅልምትምት ይብሎም። ኣብ ልዕሊ ድኽነተን ምራኸን ይሞተን ኰይኑ ድማ፡ መምህር ዘርኣብሩኽ ዓንዲ ሕቝኦም ሓሚሞም ብእግሮም ይተሓዙ። ሕዚ እውን ኣብቲ ስድራ ቤት፡ ተደራቢ ፀገም፤ ተወሳኺ ሻቕሎት ይፍጠር። ኰይኑ ግና ገደል እንተጓንፍ መደያይቦ ስለዝፍጠር፡ ንሓዘን እቲ ስድራ ዝድብስ፤ ቁስሊ እቲ ገዛ ዘሕዊ ክስተት ድማ ይበርቕ። ሰገንን ሸዊትን ማናቱ ደቆም ብሩህ ሕልና ተዓዲለን ቆቋሓት ኰይነን ቅልቅል በላ። ሞት ዓብዪ ሓወን፡ ከንፈረን ረምጢጠን ጥራይ ዝሓልፈኦ ክስተት ክኸውን ኣይከኣለን። ኣንጀተን ኣፅኒዐን፡ ዝያዳ ኒሕ ሰኒቐን በርደግ ንኽብላ ሓፊስ ደመን ጓሃረ። ሓዘን ወለደን ብዘየቋርፅ ንፍዓተን ክድበስ፡ ብሕታዊ መፍትሒ ገይረን ዓትዒተን ሓዛ። ብኻልእ ገፅ ድማ ወላዲአን ብሕፅረት ሕክምና ሕቘኦም ክጉዘዩ ምኽኣሎም ናብ ሕክምናዊ ትምህርቲ ከቋምታ መበገሲ ስጉሚ ረኸባ። ማናቱ ደቆም ኣብ ትምህርተን ፀብለልታ እናርአያ ብምቕፃለን፡ ገፅ ስድራ እንዳ መምህር ዘርኣብሩኽ ከም ዕምበባ ምሸላ ክምስታ እናዓሰሎ፡ ታሕጓስ እናተፀምበለ ከደ። እቲ ገዛ ድማ ገዛ እንዳ መማህራን ምስ ምዃኑ፡ ብትምህርትና ክንሓምቕ ኣየጥዕመልናን ዝብል ተደራቢ ወነ ክሕንገጣ ኣኽአለን። መምህር ዘርኣብሩኽ "ንሕና ሃፍትና ኣብ ትምህርቲ እዩ፤ካልእ ሃፍቲ የብልናን። ወላዲ ንውልዱ ገንዘብ እንተይኰነስ ፍልጠት ከውርሶ ኣለዎ። ልዕሊ ኹሉ፡ ደቀይ ዓርሰ እምነት ንኽህልወን ይገብር ነይረ፤ ከይተሸቑረራ ነፃ ኰይነን ንኽነብራ ይሰርሕ ነይረ። ካውኡ ሓሊፉ ድማ ስራሕ ውሽጢ ገዛ፡ ንሕና ክንሽከሞ ክኢልና፤ብፍላይ በዓልቲ ገዛይ ዳርጋ ኩሉ ባዕላ ትሰርሖ ነይራ። መማህራን ስለዝዀንና ድማ ብመማህራን ዝወሃበን ርእይቶ ንቕበሎ ነይርና። ገለ ወለዲ ኣብ ክንዲ ውላዱ ኰይኑ እዩ ዝኹሪ፤ ንሕና ግና ምስቲ መማህራን ምዃንና ንወለዲ ዝወሃበና ርእይቶ ነተግብሮ ነይርና" ብምባል ፍልፍል ዓወት ደቆም ይገልፁ። ሰገንን ሸዊትን መጽሓፍ እንተሒዘን ፀዊዕኻየን ከምዘይሰምዓ ወላዲኤን ይዛረቡ። ገና ቈልዑ ኰይነን እኳስ ጋዜጣ ተማቒለን የንብባ ነይረን። "ደቅና ምስ ተወለዳ ምእንታን ብፅቡቕ ክነዕብየን ዝጀመርናዮ ገዛ እኳስ ኣቋሪፅና፤ ኣብ ገዛ ኽራይ ነቢርና" ይብላ መምህርት ለምለም በርሀ። ሰገንን ሸዊትን ካብ ኣጸደ ህፃናት ክሳብ ዓስራይ ክፍሊ ኣብ ዓድዋ ደንቦስኮ እየን ተማሂረን፤ ብድሕሪኡ ናብ ንግስተ ሳባ ተዛዊረን። "ሓደ እዋን ሰራሕተኛ ገዛ ወፂኣትኒ፡ ሓግዛኒ ኢለየን፤ ንሳተን ድማ ሓዲኡ ኣትሕዝና ኢለናኒ፤ ወይ ምህሮና ወይ ድማ ስራሕ ገዛ ሓዲኡ ኣትሕዝና። ዎው ይቕረየኒ በላ ድንቂ ንዓይ ይኽፍአኒ ኢለ ናብ ስራሕ ኣትየ። ኣብ ባይታ ኣንፂፈን እንትድቅሳ፡ ኣነ እውን ምእንቲ ክንቕንቐን እሞ ንኸፅንዓ ምስአን ኣብ ባይታ ይድቅስ ነይረ። ብደንቢ ሓብሒብና ኢና ኣዕቢናየን። ፍረ ፃማና ምርኣየይስ ሕጉስቲ እየ" ኢለን መምህርት ለምለም። መምህርት ለምለም በቲ ጥፉእ ወደን ሓዚነን ንበዓል ሰገን ካብ ምሕብሓብ ዓዲ ኣይወዓላን፤ ግዳስ ብህልኽ ብደቀን ክካሓሳ ለይቲ ምስ ቀትሪ ከምዝፀዓራ ይዛረባ። "ሓደ ሓደ ኣደታት ነብሰን ጥራይ ከፀብቓ ይደልያ። እተን ቈልዑ ይስረሐኦ ኢለን፤ ናብ ባዕለን የድህባ። ኣነ ግደፋ፡ ዕድለን ኣይትስበራለን እየ ዝብለን። ናትና ግዜ ኦሮማይ ሓሊፉ እዩ፤ ንደቅና ኢና ክንሓስብ ዝግበአና" ብምባል ኣደታት ሕልፊ ፀውራ ከምዘለወን ይገልፃ። ሰገንን ሸዊትን ከም መጠን ማናቱ ኩሉ ነገረን ሓደ ዓይነት እዩ። ኣብኣ ናብኣ ግና ሸዊት ቁሩብ ቅልጥፍ በሃሊት፡ ሰገን ህድእ ዝበለት እያ። ገንዘብ ክለኣኸለን እንከሎ እውን ሰገን ኣብ ኣተኣልላያ ገንዘብ ቁሩብ ትሓይሽ ዝብል ምስክርነት ሂበን መምህርት ለምለም። ክሳብ ንወላዲተን ዘጋጊ ምምስሳል እውን ኣለወን። "ኣነ ኣይፈልጠንን፤ ሰገን ፀላም ቡረት ነይራታ ኣብዛ ገንበራ፡ ንላዕሊ እናሰብሰበ ከይዱ። ኣብዚ ዕድሚኤን እኳስ ኣብ ስእሊ የጋግያኒ። ስልኪ እንትድውላ እውን ሓደ እዩ ድምፀን፤ የጋግያኒ። ሸዊት ዲኺ? ኣይ ሰገን እየ፤ ሰገን ዲኺ? ኣይኰንኩን ሸዊት እየ ይብላኒ፤ ምስለንን ድምፀንን ክሳብ ሕዚ ኣየለልየንን" መምህር ዘርኣብሩኽ ደቆም ናብ ዩኒቨርሲቲ እንትኣትዉ ብጽሑፍ ዝህብዎም ሓደራ'ሎ። "ቀዳማይ፡ ቅድሚ ሎሚ ዝተሳእነ ዕድል ኣለና፤ ኣብቲ ቦኽሪ ውላድና ዝሰኣንናዮ ዕድል፡ ንወለድኽን ክትክሕሳ ኣለክን፤ ካልኣይ በቲ ዘብረቕርቕ ዓለም ከይተታለልክን ክትወፅኣ ኣለክን፤ ኩሉ ነገር ደሓር ክተርክባሉ ኢኽን እየ ዝብለን። እንተተማሂርካ ኩሉ ይፈትወካ፤ እንተሰኒፍካ ግን ሰብ ኣይዝክረካን። ዝተምሃረ ዝደሓነ እዩ፤ ነዚኣ ፈሊጥክን ሕድሪ ወለድኽን ኣፅንዓ ኢለ እፅሕፈለን፤ ኣብ መወዳእታ እታ ሕድሪ ዝሓዘት መዘከርታ ጥራዝ ሒዘን ይቐርባ። ንቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃዋሳ ዝተመረቐ ወደይ እውን ከምኡ" ብምባል መምህር ብዛዕባ ሕድሪ ወለድን ደቆምን ይዛረቡ። ሰገንን ሸዊትን እውን ነቲ ሕድሪ ኣፅኒዐን፡ ኣብ ኮሌጅ ጥዕና ሳይንስ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ንሸውዓተ ዓመት ሞያ ሕክምና ብኽልስ ሓሳብን ተግባርን ተማሂረን ጥሪ 2/2012 ዓ.ም ተመሪቐን። "ኣቦና ኣብ ደቀይ እየ ኢንቨስት ዝገብር ዝብል ፅቡቕ ኣባህላ ኣለዎ፤ ሸውዓተ ዓመታት ምሉእ፡ ኹለመዳይ ሓገዝ ከይተፈለየና ኢና ኣሕሊፍናዮ። ሓገዝ ቤተሰብ ወሳኒ እዩ። ወለድና፡ ብፍላይ ጓል እንተምሂርካያ እያ ፅቡቕ ትኸውን፤ ትሕግዝ እውን ኢሎም ይኣምኑ። ንሳቶም ተዘይህልዉ ነይሮም ኣብ ህይወትና፡ ኣብዚ ኣይምበፃሕናን ኢለ እሓስብ። ቤተሰበና ብጣዕሚ ከመስግኖም እደሊ" ብምባል ሓሳብ ልባ ትገልፅ ዶ/ር ሸዊት ዘርኣብሩኽ። ኣብ ኣጸደ ህጻናት ኢድ ንኢድ ተታሒዘን ብምኻድ ፊደል ዝቘፀራ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ መሰናድኦ ንግስተ ሳባ እውን ብፅቡቕ ውፅኢት ዛዚመን። ብድሕሪኡ እውን ከይተፈላለያ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእትው ውፅኢት ብምርካብ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ኣብ ዓይደር 'ካምፓስ' ኣብ ሓደ መደቀሲ ክፍሊ ንሸውዓተ ዓመታት ብዘይምፍልላይ ዘሊቐን። "ማናቱ ምዃንና ዝበዝሕ ምርጫና ተመሳሳሊ እዩ፤ ካብ ንፈትዎ ምግቢ ኣትሒዙ ክሳብ ንፈትዎ ዓይነት ትምህርቲ ማዕረ እዩ ምርጫና። ግድን እኳ ተዘይኰነ ኣመሻሽጣ ጨጉርና እውን ሓደ ዓይነት ዝዀነሉ እዋን'ሎ" ትብል ሰገን። ክሳብ ሕዚ ብዝበዝሕ ተመሳሳሊ ምርጫ ዝተጓዓዛ ሰገንን ሸዊትን፡ ካብ ሕዚ ንደሓር ኣብ ዝህሉ ምርጫ ሕክምናዊ ትምህርቲ ግን ዝፈላለያ ይመስላ። ሸዊት ብመሰረት ኣብ ውሽጢ እዚ ክልተ ዓመት ዘማዕበለቶ ድልየት፡ ሕክምና ልዕሊ ኽሳድ ማለት እውን ሕክምና ኣፍንጫ፣ ኣፍን እዝንን ንምምሃር ወሲና ኣላ። እዚ እውን ኣብ ስራሕ፡ እዝኖም ዘይሰምዑ ህፃናት ናይ ምርካብ ኣጋጣሚ ስለዝነበራን ኣብቲ ሕክምና ፅቡቕ ለውጢ ከምፅእ ይኽእል እየ ኢላ ስለዝሓሰበትን ቀፃሊ ምርጭኣ ክኸውን ከምዘኽአለ ትገልፅ። ሰገን ብወገና፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ ናብ ናይ ቈልዑ ሕክምና ዘድሀበ ምርጫ ከምዘለዋ ተረዲኣ ኣላ። ሞያ ሕክምና ፍቕሪ ሓዊስካ ዝፍፀም እምበር ከምቲ ካልእ ሞያ መእተውን መውፅእን ሰዓት ተቘፃፂርካ ዝካየድ ስራሕ ኣይኰነን። ዶ/ር ሰገን "ትምህርቲ ሳይንስ ሕክምና፡ ፅባሕ ወይ እውን ድሕሪ ፅባሕ ከርክበሉ እየ እትብሎ ዘይኰነስ ሎሚ መዓልቲ ዝተመሃርካያ፡ ኣብታ መዓልቲ ንሳ ኣንቢብካያ ክትሓድር ኣለካ ትብል። ምኽንያቱ ደሓር ነቲ ትምህርቲ ወዲእኻ ምስተመረቕካ ህይወት ሰብ ኣብ ምድሓን ኢኻ ትሰርሕ። ስለዚ ካብ ሀ ክስብ ፐ ክተፅንዖን ነቲ ሞያ ክትመልኮን ከምትግደድ እያ ትገልፅ። "ደሓር ሕክምና ምስጀመርካ ከዓ፡ ሰብ ካብቲ ሕማሙ ንላዕሊ ህይወቱን ፀገሙን የዋግዐካ፤ ኣብ ህይወት ሰብ ኢድካ ስለተእቱ ብብዙሕ ነገራት ፈታኒ ሞያ እዩ። ምኽንያቱ ሓኪምካ ጥራይ ክትሰዶ ኣይትኽእልን፤ መሐከሚ ከምዝጐደሎ ደሓር እውን በሊዑ ነብሱ ዝፅግነሉ ከምዘይብሉ ክትፈልጥ ትኽእል ኢኻ፤ እዚ ድማ ብጣዕሚ እዩ ዝርብሸካን ናብ ገዛኻ ከይድካ እኳስ ሓኪመ ሰዲደዮ ኢልካ ዘይትቐስነሉን ትሻቐለሉን ኩነታት ኣሎ። ግን ድማ ሓኪምካዮ ኣብኣ ናብኣ ውፅኢትካ ስለትርእየሉ፡ ሞያ ሕክምና ካብ ካልኦት ዝተፈለየ እዩ። ከቢድ ግን ድማ ታሕጓስን ዕግበትን ትረኽበሉ ሞያ እዩ" ብምባል ርዝነት ሞያኣ ትገልፅ ዶ/ር ሰገን። ኣብ መኸምበቲ፡ ከምቲ ዶ/ር ሸዊት ወለዳን ኣሕዋታን ንዝገበሩለን ኩለመዳይ ሓገዝ ዘመስገነቶ፤ ወላዲኣ መምህር ዘርኣብሩኽ እውን ንደቆም የቐንየልና ኢሎምዎን። "ሕድሪ ወለድኽን ኣፅኒዕኽን ኣብ ሓደ ምዕራፍ ዓወት ስለዝበፃሕኽን የቐንየልና። እቲ ጉዕዞ ገና ኣይተዛዘመን፤ ኰይኑ ግና ቀፃሊ ጉዕዞኽን እውን ብዓወት ከምትዛዝመኦ ኣይጠራጠርን" ብምባል ሕዚ'ውን ሕድሪ ወለዲ ከም ፅላሎተን ካብ ጐነን ከይተፈለየ ከምዝጓዓዝ ዝሕብር ማዕዳ ለጊሶም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ጂኦግራፍያዊ ኣቀማምጣ ሃገራት፡ ኣብ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ጽልዋ ይህልዎ'ዶ?

ውዑይ ኩነታት ኣየር ንኮሮናቫይረስ ክዓግቶ ይኽእል ድዩ ዝብል ሕቶ፡ ኮሮናቫይረስ ኣብ ኩለን ሃገራት ምስ ምዝርግሑ፡ እቲ ተስፋ ዝሃፍፍ ዘሎ ይመስል፡ እንተኾነ ሓደሽቲ ዝግበሩ ዘለዉ መጽናዕትታት ጭልምልም ዝብል ተስፋ ዝሓዘሉ ይመስሉ። ኮሮናቫይረስ ወቕታዊ ድዩ ንዝብል ሕቶ ንምምላስ፡ ሕጂ ዝውሃቡ ግምታት ናብ መደምደምታ ዘብጽሑ ቅኑዓት መንገዲ ዘይክኾኑ ይኽእሉ እዮም፡ ምኽንያቱ ኮሮናቫይረስ ወቕታዊ ድዩ? ንዝብል ሕቶ ንምምላስ፡ ኣብ ነብሲ ወከፍ ቦታታት ንሓደ ዓመት ምሉእ (ንኹሎም ወቕትታት) ምክትታልን ምምዝጋብን የድሊ። ከም ኣካል እቲ ዓመት ክወስድ ዝኽእል መጽናዕቲ ግን፡ ክሳብ ሕጂ ዘሎ ዝርገሐን ኣብ ነብሲ ወከፍ ኪለማዊ ለውጥታት ምግላጽ ሓደ ነገር ከትሕዘና ይኽእል እዩ። ክሳብ ሕጂ ዘሎ መርትዖ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ኣብ ደረቕ ዛሕሊ ዘለዎ ዞባታት፡ ዝያዳ  ዝዓመረ ከምዝኾነ ክርኣይ ይከኣል። ሓደ ዝተገበረ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ እተን ዝያዳ ብኮሮናቫይረስ ተጠቒዐን ዘለዋ ሃገራት (ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝተገበረ መጽናዕቲ)፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት ኩነታት ኣየር ናይተን ሃገራት ዛሕሊ ዝዓብለሎ እዩ ነይሩ። ካልእ፡ ኣብ ልዕሊ 40 ኮሮናቫይረስ ዘለዎም ነበርቲ ዝተረኽብወን 100 ከተማታት ቻይና ዝተገበረ መጽናዕቲ'ውን ፡ ልዑል ሙቀትን ራህድን (ራሕሲ) ዘለወን ከተማታት፡ ውሑድ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ከምዝተራኣየን የመልክት። ሳልሳይ ዝተገበረ መጽናዕቲ እውን፡ ክሳብ 23 መጋቢት ኣብ ዝተገበረ ዳህሳስ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብተን ብተዛማዲ ዝሑልን ደረቕን ኩነታት ኣየር ዘለወን ሃገራት፡ ልዑል ምንባሩ ይገልጽ። እንተኾነ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ኣብ 'ሎንዶን ስኩል ኦፍ ሃይጂን ኤንድ ትሮፒካል መዲስን' ዝርከቡ ተመራመርቲ ግን፡ ኮሮናቫይረስ ኣብ ኩሉ ዓይነት ክሊማ ዘለወን ሃገራት ድሮ ተዘርጊሑ ስለዘሎ 'እዚ ቫይረስ ኣብ ደረቅ ዛሕሊ ዘለወንን ራህዲ ዘለዎን፡ ዝያዳ ዝርገሐ ኣለዎ ምባል ህዉኽ መደምደምታ ከይኸውን ዘለዎም ስክፍታ ገሊጾም ኣለዉ። 'ፉሉ' ዝርከቦም ሓያሎ ቫይረሳት፡ ኣብ ወቕቲ ዝተመሞርኮሱ ኮይኖም ኣብ ደቡባውን ሰሙናውን ንፍቀ ክቢ ዝተፈላለየ ዝርገሐ እዩ ነይርዎም፡ እንተኾነ እተን ኣብ ቅናት ምድሪ ዝርከባ ሃገራት፡ ካብ ኣብ ሰሜንን ደቡብን ንፍቀ ክቢ ዝርከባ ሃገራት ዝተፈለየ ተርእዮታት እዩ ዘለወን። ኣብ ቅናት ምድሪ ዝርከባ ከም ማሌዥያን ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን ዝኣመሰላ ዋዕን ራህድን ዘለወን ሃገራት፡ እሞ ድማ ድሮ ኮሮናቫይረስ እውን ኣትይወን ስለዘሎ፡ ንወቕታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝምልከት ጉዳያት፡ ኣብዘን ሃገራት እንታይ ክመስል ይኽእል፡ ንምግማቱ የጸግም እዩ። ኮሮናቫይረስ ዋላ ወቕታዊ ይኹን፡ ከምዝሓለፉ ቫይረሳት፡ ኣብዘን ሃገራት ዝተፈለየ ክስተታት ከየጋጥም ከም ነጥቢ ክቕመጥ ዝቕስብ እዩ። ናብ ደቡባዊ ንፍቀ ክቢ ዝርከባ ሃገራት ኣውስትራልያን ኒውዝላንድን ገጽና ምስ እነብል ድማ፡ ኣብ መወዳእታ ክረምተን እዩ፡ እቲ ናይ መጀመርታ ተርእዮታት ኮሮናቫይረስ ተቐላቂልወን፤ ምስ ኣብ ሰሜናዊ ንፍቀ ክቢ ዝርከባ ሃገራት ብምዝማድ ድማ፡ ዝወሓዱ ብኮሮናቫይረስ ዝተተሓዙ ሰባት እዮም ዘለዉወን። ነዚ ምሉእ መደምደምታ ንምሃብ ግን፡ ከም ኣብ ሓደ ውሱን ቦታ ዝነብሩ በዝሒ ህዝብን ካልኦት  ረቛሒታትን ኣብ ግምት ምእታው ኣገዳሲ እዩ። እዚ ቫይረስ ኣብ ኩሉ ዓለም ይረአ ስለዘሎ ኸኣ፡ ኣብ ነብሲ ወከፍ ሃገርን ዞባን ምስ ዝህሉ ምልውዋጥ ናይ ወቕቲ፡ ምስ ኮሮናቫይረስ ዝህልዎ ምትእስሳር፡ ውርጹጽ  (ርጉጽ) መደምደምታ ምሃብ ታህዋኽ እዩ። ቅድሚ ሕጂ ተራእዮም ካብ ዝነበሩ ኮሮናቫይረሳት ዝያዳ ኣብ ሓጋይ ዝልዓለ ዝርገሐ ከምዝነበሮም፡ ኣብ 'ሎንዶን ስኩል ኦፍ ሃይጂን ኤንድ ትሮፒካል መዲስን' ዝርከቡ ተመራመርቲ ዝገበርዎ መጽናዕቲ ይሕብር። እዞም ተመራመርቲ ንልዕሊ 2000 ሰባት ዝምላእ መሕትትን ብምሃብ፡ ካብ ኣባላት ስድረኦም ዝኾነ ምስ ምስትንፋስ ዝተኣሳሰር ጸገማት እንተ ኣጋጢምዎም፡ ቅምሶ ናብቶም ተመራመርቲ ክልእኹ እዮም ሓቲተሞም። ብድሕሪ እዚ ነቲ ዝተለኣኸሎም ቅምሶ ናይ ዝተፈላለየ ዓይነታት ቫይረሳት፡ መርመራ ገይረሙሉ። በዚ መሰረት፡ ብዓሌት ኮሮናቫይረስ ዝብገሱ ሕማማት፡ ኣብ ወቕቲ ሓጋይ ዝያዳ ከምዝርኣዩን፡ ኣብ ክረምቲ ዝውሓደ ዝርገሐ ከምዘለዎምን፡ እዞም ተመራመርቲ ናብ መደምደምታ ከምዝበጽሑ ይሕብሩ። ሓንቲ ካብዞም ኣብ 'ሎንዶን ስኩል ኦፍ ሃይጂን ኤንድ ትሮፒካል መዲስን' ዝርከቡ ተመራመርቲ ኢለን ፍራንጋዚ ኮይና፡ ዝርገሐ ካልኦት ቫይረሳት ኣብ እዋን ክረምቲ ትሑት ምዃኑ እፎይታ ዝፈጥር እዩ፡ እንተኾነ እዚ ሓዲሽ ኮቪድ-19 እንታይ እዩ ክመስል ብኣንክሮ ኢና ንከታተሎ ዘለና" ትብል። ኢለን ፍራንጋዚ ብምስዓብ፡ ቅልጡፍ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስን ሸፊንዎ ዘሎ ቦታን ኣብ ግምት ብምእታው ግን "ተስፋታትን ከነዕቢ የብልናን" ትብል። እዚ ሓዲሽ ኮሮናቫይረስ'ከ ከምቶም ካልኦት ኮሮናቫይረሳት ድዩ? እዚ ሳርስ ኮቭ-2 ዝብሃል ኮቪድ-19 ዝብሃል ሕማም ዘኸትል ኣብ ምትሕላላፉ ልክዕ ከምቶም ካልኦት ቫይረሳት እዩ። እቲ ፍሉዩነቱ ርዝነት ናይቲ ሕማም ክሳብ ክንደይ'ዩ፡ ከምኡ እውን ብዝሒ ናብ ሞት ዘቃልዖም ሰባትን እዩ። ላዕለዋይ ሓላፊ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝሃምፕተን ዶክተር ሚካኤል፡ እዚ ሕጂ ዝላባዕ ዘሎ ኮሮናቫይረስ፡ ኣገባብ ኣመዓባብልኡን ዝፈጠሮ ዘሎ ኣሉታዊ ጽልዋን ኣብ ግምት ብምእታው " እዚ ቫይረስ፡ ካብቶም ሰዓል ዘኸትሉ ዓይነት ቫይረሳት ኣዝዩ ዝተፈለየ እዩ" ይብል። "ኮቪድ-19 ከምቶም ካልኦት ምስኡ ዝመሳሰሉ ኮሮናቫይረሳት ኣብ ክሊማዊ ለውጢ፡ ወቕቲ፡ ዓቀን ሙቐትን ራህድን ይምርኮስ ድዩ ንዝብል፡ ዓለም መልሲ ክትረኽበሉ ሃንቀው ትብል ዘላ ሕቶ ንምላስ ግን፡ ዘገም ኢልካ ምርኣይ ከድሊ'ዩ" ዝብል መልሲ እዩ ዘለዎ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ፈላሚ ፈውሲ ኣለርጂ ፉል ብኣሃዱ ምቁጽጻር ምግብን ኣፋውስን ኣሜሪካ ተፈቒዱ

ኣሜሪካ ኣብ ህፃናት ፉል ብምምጋብ ንዝፍጠር ቁጠዐ (ኣለርጂ) ዝፍውስ  ፈላሚ መድሃኒት ኣፅዲቓ። እዚ  AR101 ወይ ድማ ፓልፎሪዛ ተባሂሉ ዝፅዋዕ ፈውሲ፡ ህፃናት ፉል ኣብ ዝምገብሉ ግዘ ንዝፍጠር ቁጠዐ ሰብነት (ኣለርጂ) ዝከላኸል እዩ። እዚ ብኣፍ ዝውሰድ መድሃኒት፡  ንልዕሊ ሽድሽተ ኣዋርሕ ዝዕድመኦም ሕጻናት በብቁሩብ ምስ ፉል ከምዝምገቡ ይገብር፤  ምስ ሰብ ሞያ ሕክምና ብምምኻር ድማ መጠን እቲ ዝወስድዎ ፉል ክውሰኽ ከምዝከኣል ይግለጽ። ድሕሪ'ዚ ተጠቀምቲ ብሰንኪ ፉል ንዝፍጠር ሃንደበታዊ ቁጠዐ ንምክልኻል፡ መዓልታዊ ዓቐን መድሓኒት ፓልፎሪዛ ክወስዱ ግድን እዩ። ኪኢላታት ጥዕና መድሓኒት AR101 ምሉእ ብምሉኡ ንቑጠዐ ፉል ዝፍውስ ከምዘይኮነን፡ ብርቱዕ ቁጠዐ ሰብነት ዘለዎም ሰባት ፉል ከይወስዱን ኣጠንቂቖም። ኣብዚ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ሃገራት ምዕራብን ኣመሪካን ከም ፉል ብዝኣመሰለ ምግቢ ዝፍጠር ቁጠዐ (ኣለርጂ) እናወሰኸ ክመጽእ ጸኒሑ እዩ። እዚ  ናይ ፉል ቁጠዐ (ኣለርጂ) ንምክልኻል ዘኽእል መድሓኒት AR101 ወይ ድማ ፓልፎሪዛ፡  ብኣሃዱ ምቁጽጻር ምግብን ኣፋውስን ኣሜሪካ ዝጸደቐ ፈላሚ መድሃኒት እዩ። እዚ መድሃኒት ግን ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዛጊት ኣብ ኣገልግሎት ክውዕል ኣይተፈቐደን። ብመልክዕ ሕሩጭ (ፓውደር) ተሰሪሑ ኣብ ምግቢ ብምንስናስ ዝውሰድ መድሃኒት ፓልፎሪዛ፡ ካብ ኣርባዕተ ክሳብ 17 ዝዕድሚአም ሰባት ጥራሕ ንክወስድዎ እዩ ተፈቒዱ ዘሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ተመራመርቲ ኪንግ ኮሌጅ ለንደን፡ ብኣፍ ዝውሰድ መድሃኒት ቁጠዐ፡ መከላኸሊ እምበር ፈውሲ ክኸውን ስለዘይኽእል እቲ ቀንዲ መድሃኒት ሕሙማት ኣለርጂ ጥንቃቐ  እንትገብሩ ጥራሕ ምዃኑ ሓቢሮም ነይሮም።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና


ጀርመን ኣብ ጉዳይ ካሕሳ ካልኣይ ኲናት ዓለም ንጥልያን ከሲሳ

ጀርመን ኣብቲ ንካልኣይ ኲናት  ዓለም መንቀሊ ዝኾነ መጥቃዕቲ-ናዚ፡ ብዝምልከት ካሕሳ ንምሕታት ሕጋዊ ምንቅስቓሳት ኣሎ ክትብል ኣብ ዓለማዊ መጋባእያ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክሲ መስሪታ። ጀርመን፡ ኣብቲ ናብ ዓለማዊ መጋባእያ ፍትሒ [ International Court of Justice] ዘቕረቶ ጥርዓን፡ ኣብ 2012 ዝተዋህበ ብይን ብዝጻባእ መልክዑ፡ ኣብ ጣልያን ሕቶ ካሕሳ ገበናት ኲናት-ናዚ ይስማዕ ኣሎ ዝብል እዩ። ድሕሪ እቲ ናይ 2012 ብይን፡ ልዕሊ 25 ጉዳያት ካሕሳ ኣብ ቤት ፍርዲ ተሰሚዖም ይብል እቲ ክሲ። ኣብ ገለ ገሊኦም ድማ፡ ጀርመን ካሕሳ ክትከፍል ብይናት ዝተዋህቦም ምዃኖም ድማ እቲ ጥርዓን የመልክት። እዚ ናይ ሕዚ ጥርዓን ቀሪቡ ዘሎ ድማ፡ ብፍላይ ኣብ ጣልያን ዝርከብ ብጀርመን ዝውነን ንብረት ንካሕሳ ንክውዕሉ ክህገር ዝጠልቡ፡ ክልተ ክስታት ኣብ ከይዲ ስለ ዘለዉ እዩ ተባሂሉ። እቲ ኣብ ጣልያን ዝርክብ ቤትፍርዲ፡ እቲ ቤት ትምህርቲ፣ ታሪኻውን ባህላውን ህንጻታትን ጀርመን ዝሓቖፈ ትካል ኣመልኪቱ፡ ግንቦት 25 ብይን ክህበሉ ምዃኑ ኣፍሊጡ ኣሎ። እቲ ክትዕ ኣብ 2008 ዝተጀመረ እዩ። ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ጣልያን፡ ቱስካኒ ኣብ ዝተባህለት ግዝኣት ካብ ሓይልታት ጀርመን ካብ ዝተቐትሉ 203 ሰባት ነቶም ኣባላት ስድራ 9 ሰባት፡ ጀርመን ሓደ ሚልዮን ፓውንድ ክትከፍሎም ከም ዝበየነ ይዝከር። ጀርመን፡ ኲናት ካልኣይ ዓለም ኣብ 1945 ምስተዛዘመ፡ በቲ ኲናት ንዝተሃሰያ ሃገራት ብቢልዮናት ዶላር ዝቑጸር ገንዘብ፡ ካሕሳ ከፊላ ኢላ እያ ትምጉት። እቲ ሕዚ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘቕረበቶ ጥርዓን ድማ፡ ጣልያን "ብመሰረት ሕጊ ዓለምለኸ ንብረት ጀርመን ናይ ዘይምትንካፍ መሰል ናይ ምኽባር ግቡኣ ኣይተዋጸአትን" ክትብል እያ ከሲሳ ዘላ። እቲ ዓለማዊ መጋበእያ፡ ኣብቲ ጉዳይ ብይን ንክህብ ዓመታት ክወስደሉ ይኽእል እዩ። እንተኾነ፡ እዚ ዓቢዪ ጉዳይ ዕልባት ክሳብ ዝረክብ፡ እቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ጣልያን ዘሎ ጉዳያይ ንግዚኡ ጠጠው ክብል እዩ ዝሓትት። ምቕማጡ ኣብ ከተማ ሄግ ኔዝርላንድስ ዝኾነ እዚ ዓለማዊ ቤት ፍርዲ፡ ቀንዲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ፡ ብኣውርኡ ዝምለከቶም ጉዳያት ድማ፡ ኣብ መንጎ ሃገራት ዘጋጥሙ ሕጋዊ ክትዓት እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ስለምንታይ'ዮም ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ  ሰላማውያን ሰባት ዝቕተሉ ዘለው?

መሓመድ ዮሱፍ፡ ኣብ 1990ታት ናብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክጣየስ እንከሎ፡ ኣቦ ሽዱሽተ ቈልዑ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ እታ ኣብ ክልል ኣምሓራ እትርከብ ዝነብረላ ዝነበረ፡ ሃርቡ ዝተባህለት ዓዲ፡ ብሓያል ድርቂ ተጠቒዓ ነበረት። ብሰንኪ'ዚ ናብ ክልል ኦሮሚያ ዝተሰደት ስድራቤት መሓመድ፡ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ወረዳ ጊምቢ ዑቑባ ረኺባ፣ ናብራኣ ከም ብሓድሽ ጀመረት። ይዅን’ምበር፡ እዚ ወዲ 64 ዓመት ሰብኣይ፡ ብሰንኪ'ቲ መራሕቲ እታ ሃገር “ብሄር ተኰር” ኢሎም ዝገለጽዎ፡ ብ18 ሰነ 2022 ኣብታ ወረዳ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ዳርጋ ኵሎም ደቁን ደቂ ደቁን ስኢኑ ኣሎ። በዅሪ ጓሉ፡ ጓል 40 ዓመት ሰሚራ መሓመድን ቈልዓ ኣርባዕተ መዓልቲ ጥራይ ዝነበረት ዕሸል ጓል ሓፍቱን ካብቶም ኣብታ ወረዳ ዝተቐትሉ ልዕሊ 300 ሰላማውያን ሰባት እዮም። ንሱ፡ “ደቀይን ደቂ ደቀይን ዝርከብዎም 61 ሰባት ኣብ ሓደ ጉድጓድ ተቐቢሮም” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብ4 ሓምለ 2022 ድማ፡ ካልእ መጥቃዕቲ ኣብ ክልተ ከባቢታት ዞባ ምዕራብ ወለጋ ተፈጺሙ። መሰኻኽር ዓይኒ፡ ኣብቲ ንሽዱሽተ ሰዓታት ዝጸንሐ መጥቃዕቲ ሰላማውያን ሰባት፡ ብኣልማማ ከም ዝተቐትሉን ውጻእ መዓት ዝዀኑ ኣብ መሳጊድ ክዕቘቡ ከም ዝተገደዱን ገሊጾም። “ብጣዕሚ ዘስካሕክሕ መጥቃዕቲ’ዩ ነይሩ። ኣስታት 25 መናእሰይ ናብ ጫካ ተወሲዶም ከም ዝተቐትሉ ሰሚዕና። ክሳብ ሕጂ ግን ኣስክሬኖም ኣይረኸብናዮን” ክብል ሓደ ምስክር ዓይኒ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ነቲ መጥቃዕቲ “ዘስካሕክሕ” ኢሉ ክገልጾ እንከሎ፡ "ፈጻሚኡ እዩ" ንዝበሎ ዕጡቕ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ከም ዘጥፍእ ተዛሪቡ። ካብ ቀረባ ዓመታት ኣትሒዙ፡ ኣብታ ሃገር ዝፍጸሙ ብሄር ተኰር መጥቃዕታት እናሓየሉ ክመጽኡ እንከለው፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝፍጸሙ ግን ሕልፍ ዝበሉ ይመስሉ። መንግስቲ ፌደራልን፡ ባይቶ እታ ሃገር “ግበረሽበራዊ ጕጅለ” ዝበሎ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን በዞም ኣብቲ ክልል ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ንሓድሕዶም ክካሰሱ ጸኒሖምን ኣለውን። መንግስቲ፡ እቲ ዕጡቕ ጕጀለ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት መጥቃዕታት ይፍጽም ኣሎ ክብል እንከሎ፡ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ብወገኑ ንወተሃደራት መንግስቲ ይኸስስ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ኣብ ቀረባ ንኣባላት ባይቶ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ “ከም ኦነግ ሸኔ ዝበሉ ግበረሽበራውያን ጕጅለታትን ካልኦትን ብሄርን ሃይማኖትን መሰረት ዝገበረ ግጭት ክልዓል ውዲት ይፍሕሱ ኣለው” ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ኣብቲ ብሸሞንተ ሓምለ ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ እቲ ዕጡቕ ጕጅለ ተደጋጋሚ ብሄር ተኮር መጥቃዕታት ኣብ ልዕሊ ሰላማዊ ሰባት ከም ዝፈጸመን፡ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዝርከብዎም ኣማኢት ሰባት ከም ዝቐተለን ገሊጹ። “እቲ ጕጅለ ኣብ ወርሒ ሰነ [2022] ቶሌ ኣብ ዝተባህለ ቀበሌ፡ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ኣምሓራ ዝዀኑ ሰላማውያን ሰባት ግፍዓዊ ቅትለት ፈጺሙ፡” ይብል። ብተወሳኺ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ እቲ ክልል፡ ኣብ ከረዩ ዓሰርታት ዓበይቲ ዓዲ [ኣባ ገዳታት] ከም ዝቐተሉ ብምግላጽ፡ ነቶም ኣብ ቀረባ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ንምጽራይ መርመራ ከም ዝጀመረ ሓቢሩ። ኮሚሽነር እቲ ኮሚሽን ዳኒኤል በቀለ ንቢቢሲ ብኢሜይል ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ “ሕጂ’ውን መርመራ ነካይድ ስለ ዘለና፡ ተወሳኺ ሓበሬታን ቍጽርን ገና ኣይረኸብናን” ኢሉ። ንመሰላት ህዝቢ ኣምሓራ ዝጣበቕ ማሕበር ኣምሓራ ኣብ ኣሜሪካ ግን፡ እቲ ኣብቲ ክልል ንዝፍጸሙ ዘለው መጥቃዕታት ሓይልታት ጸጥታ እቲ ክልልን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ተሓተትቲ እዮም ይብል። ዳይሬክተር ሕጋዊ ኣገልግሎት እቲ ማሕበር ሆነ ማንደፍሮ፡ እቶም መጥቃዕታት ብሄር ዒላማ እዮም ኢሉ ይኣምን። ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ግን፡ ብድሕሪ እቶም መጥቃዕታት ዘሎ ኢድ መንግስቲ ከም ዝዀነ ብምግላጽ “ሽምና ንምጽላም ዘወሃሃዶም’ዮም” ይብል። ኣዛዚ እቲ ሰራዊት ኩምሳ ድሪባ [ጃል መሮ] ቅድሚ እቲ ኣብ ወርሒ ሰነ ኣብ ቶሌ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሰራዊቱ “ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ንዝፍጸሙ መጥቃዕታት ተሓታቲ ኣይኰነን” ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ብ2018 ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንደሓር፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ከም ዝወሰኹ ይግለጽ። በዓል ሞያ ሕጊ ሕቡራት ሃገራትን ዲፕሎማትን ነበር ባይሳ ዋቅዋያ ብድሕሪ እቶም መጥቃዕታት ዘሎ መን’ዩ ዝብል ምፍላጥ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ምዃኑ ይዛረብ። “ኣነ ከም ዝመስለኒ፡ ሕጂ እቶም መጥቃዕታት በዚ መጠን ዝበዝሕሉ ምኽንያት፡ እቲ ጸገም ኣዝዩ ሰፊሕን ሱር ዝሰደደን ምዃኑ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ጌጋ ተፈጺሙ’ዩ። ናብኡ ተመሊስና ክንርእዮ እንተዘይክኢልና፡ እቲ ሕጂ ዘሎ ጸገም ዝፍታሕ ኣይመስለንን” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ማሕበር ኣምሓራ ኣብ ኣሜሪካ፡ እቲ ኣብ 1991 ኣብታ ሃገር ዝተኣታተወ ፌደራላዊ ስርዓተ ምሕደራ፡ እቶም ካብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ልዕሊ ኣምሓሩ ዝወርዱ ዘለው መጥቃዕታት ንኽበራኸቱ ተራ ኣለዎ ይብል። እቲ ማሕበር ኣብ ቀረባ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “እቲ ኣብ መጀመርታ 1990ታት ዝተኣታተወ ንህዝቢ ኣምሓራ ውሑዳን ዝገበረ ከፋፋሊ ፌደራላዊ ስርዓት “ኣፓርታይድ”፡ ኣብ ልዕሊ ኣምሓሩ “ጨፍጫፍ” ክፍጸም ገይሩ’ዩ” ይብል። ኣብ መወዳእታ 2021፡ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ፡ ፖለቲካዊ ፍልልያት እታ ሃገር ንምፍታሕ ዝሰርሕ ኮሚሽን ሃገራዊ ዘተ ክጣየስ ገይሩ’ዩ። ኣዛዚ እቲ ሰራዊት ኩምሳ ድሪባ፡ ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጎንጺ ንኸብቅዕ ኣብ ዝግበር “ተኣማኒ ዘተ” ንምስታፍ ድልውነት ከም ዘለዎ ተዛሪቡ ነይሩ። “ንዅሉ ዘሳተፈ ዘተ እንተዘይተኻይዱ ግን ኣብዛ ሃገር ኲናት ሓድሕድ ኣንጸላልዩ ኣሎ” ክብል ኣጠንቂቑ። ኣቶ ሆነ ማንደፍሮ ግን፡ መሰረታዊ ጸገም እቲ ሕገ መንግስቲ ከም ዝዀነ ይዛረብ። “ኵሉ ኢትዮጵያዊ ብማዕረ ዝርኣየሉ ሕገ መንግስታዊ ስርዓት መሰረታዊ እዩ፣ ስለዚ ሕገ መንግስታዊ ምምሕያሽ የድልየና እዩ፡” ይብል። ክሳብ ሕጂ፡ ብሰንኪ እቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ክልል ዘጋጥሙ ዘለው ጎንጺታት፡ ብዝሒ ዝተቐትሉ ሰባት ብልክዕ ክፍለጥ ኣይከኣልን። ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣብቲ ብ18 ሰነ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ጥራይ፡ 338 ሰባት ከም ዝተቐትሉ'ኳ እንተገለጸ፡ ማሕበር ኣምሓራ ኣብ ኣሜሪካ ግን ቍጽሪ ግዳያት ልዕሊ ሓደ ሽሕ ከም ዝዀነ ይገልጽ። እቲ ማሕበር፡ ካብ 2021 ጀሚሩ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኣብ ልዕሊ ኣምሓራ ዘነጻጸሩ 213 መጥቃዕታት ተፈጺሞም ኢሉ ይኣምን። “መብዛሕትኦም ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ኰይኖም፡ ኣስታት 3308 ግዳያት ናይዚ ንብሄር ዝተኰረ መጥቃዕቲ ኰይኖም’ዮም። ካብዚኦም እቶም 124 ብቐጥታ ኦነግ ሸኔ ዝፈጸሞም’ዮም። ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት ድማ ሓይልታት ጸጥታ እቲ ክልል ብቐጥታን ብተዘዋዋርን ተሳተፍቲ ኰይኖም’ዮም” ክብል ኣቶ ሆነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብዚ ግዜ፡ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ኦሮሞ ዝዀኑ ሰላማውያን ሰባት ዝወርዱ መጥቃዕታት’ውን ኣለው’ዮም። መስራቲት ኣብ ኣሜሪካ ዝማእከሉ ጕጅለ ተሓላቒ መሰላት ኦሮሞ ዝዀነ ማሕበር ኣመራርሓ ውርሻ ኦሮሞ ሴና ጂምጂሞ፡ “ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት፡ ልዕሊ ሰለስተ ሽሕ ተወለድቲ ኦሮሞ ተቐቲሎም” ትብል። ቢቢሲ፡ ነዚኦም ብናጻ ኣካል ከረጋግጾም ኣይክኣለን። መንግስትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰልን እታ ሃገር’ውን፡ ብሰንኪ እዞም መጥቃዕታት ዘጋጠመ ቅትለት ዝምልከት ዝሃብዎ ወግዓዊ ሓበሬታ የለን። ቢቢሲ፡ ክሳብ ሕጂ ምስ እዞም ቅትለታት ብዝተሓሓዝ ናብ ፍርዲ ዝቐረበ ኣካል ምህላው ዘረጋግጽ መረዳእታ ኣይረኸበን። ኣቢይ ኣሕመድ ንባይቶ ሃገሩ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ምስቲ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዘሎ ኵነታት ጸጥታ ብዝተሓሓዝ ኣሽሓት ኣባላት ሰልፊ ብልጽግና ካብ ኣባልነቶም ከም ዝተሰጐጉ ተዛሪቡ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ን30 ዓመታት ዝሰርሐ፡ ዓለምለኻዊ በዓል ሞያ ሕጊ ባይሳ፡ ብቐንዱ መንግስቲ ድሕነት ዜጋታት ናይ ምሕላው ሓላፍነት ከም ዘለዎ ብምግላጽ፡ ሰብ መዚ ነቶም መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ዘለው ኣካላት ናብ ሕጊ ከቕርብዎም ከም ዘይክኣሉ ይገልጽ። በዚ መጥቃዕቲ፡ “ኣበየናይ ከባቢ ብዘየገድስ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ይዅን ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ወይ ሓደ ዓመት፡ ዝተፈጸሙ ገበናት መንግስቲ ተሓታቲ’ዩ” ኢሉ። እቶም ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸሙ ዘለው ቅትለታት፡ “ብዘይ ጥርጥር ብሄር ተኰር’ዮም፤ እዚኦም ክኣ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም” ክብል ባይሳ ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ “ኣብ ከም ቶሌ ወይ ጉሊሶ ዝበሉ ከባቢታት፡ ግዳያት ዝዀኑ ሰባት ብግልጺ ኣምሓሩ’ዮም፤ እዚኦም ብሰንኪ መንነቶም ግዳያት ኰይኖም’ዮም” ኢሉ። እዞም መጥቃዕታት እናወሰኹ ኣብ ዝኸዱሉ፡ ጕጅለታት ሰብኣዊ መሰላትን ተሓለቕትን ኣብታ ሃገር ተሓታትት ክረጋገጽ ጸዊዖም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ በቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዝፍጸሙ ዘለው መጥቃዕታት ከም ዝተሻቐለ ገሊጹ’ዩ። ኣደ መንበር ዓለምለኻዊ ኮሚሽን ክኢላታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ካሪ ቤቲ ሙሩንጊ፡ ዓለም ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጥም ዘሎ ኵነታት ዕሽሽ ክትብሎ ከም ዘይብላ ሓቢራ። “እቲ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ፡ ብዘረባታት ጽልኣትን ብሄር ተኰር ከምኡ’ውን ጾታ መሰረት ዝገበሩ ዓመጻት ክበጽሑ ብዝገብሩ ጻውዒታት ዝተመልአ ስለ ዝዀነ፡ ኣብ ልዕሊ ንጹሃት ሰባት ተወሳኺ ግፍዓዊ ገበናት ከይፍጸሙ ብኣጋ መጠንቀቕታ ዝህቡ’ዮም” ኢላ። ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብታ ሃገር ኣብ ወርሒ ሓምለ ዝተፈጸሙ ቅትለታት ምጽራይ ከም ዝጀመረ ገሊጹ። ክሳብ ሽዑ ግን፡ መሓመድን ካልኦት ፍትሒ ዝጽበዩ ዘለው ውጻእ መዓትን ግን፡ ፈጸምቲ'ዚ ገበናት ናብ ፍትሒ ዝቐርብሉ መዓልቲ ክጽበዩ እዮም። ኣቶ መሓመድ፡ ንብዓቱ ምቍጽጻር እናሰኣነ፡ “ኣእምሮይ ክሰርሕ ኣይክኣለን” ይብል።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኲናት የክሬን፡ ገበን ኲናት እንታይ’ዩ? ፑቲንከ ብገበን ኲናት ክኽሰስ ይኽእል ዶ?

ኣብ ቡቻ ዝተባህለት ከተማ ዩክሬን ኣብ ጐደናታት ወዲቝ ዝርአ ኣሳእል ኣስክሬናት ሰላማውያን ሰባት፡ ሓይልታት ሩስያ ገበን ኲናት ይፍጽሙ ኣለው ዝብል ሰፊሕ ኣህጕራዊ ኲነኔ ኣልዒሉ ኣሎ። ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት፡ ኣብ ዩክሬን ገበን ኲናት ተፈጺሙ'ዶ ዝብል ንክምርምሮ ድሮ መርትዖታት ዝእከብ ጕጅለ ኣቝሙ ነቲ መስርሕ ጀሚርዎ'ሎ። ንምዃኑ ገበን ኲናት እንታይ እዩ? ኣህጉራዊ ኮሜቴ ቀይሕ መስቀል፡ "ኲናት ሕጊ ኣለዎ" ኢሉ እዩ ዘቐምጥ። እዞም ሕግታት ከኣ ኣብ 'ውዕላት ጀኔቫ' ከምኡ'ውን ካልኦት ኣህጉራዊ ሕግታትን ስምምዓትን ዝተሓቝፉ እዮም። ኣብ ግዜ ኲናት፡ ሲቪል ብደይ መደይ ክጥቅዑ ኣይግባእን፣ ንናብራኦም ዘገልግል ትሕተ ቅርጺ'ውን ኣይትንከፍን። ጸረ-ሰብ ተፈንጀርቲ፡ ስነ ቐመማውን ስነ ሂወታውን ዝኣመሰሉ ገለ ኣጽዋራት፡ ኣብ ልዕሊ ሰባት ኣልማማ ዕንወትን ስቅያትን ስለ ዘውርዱ፡ ኣብ ኲናት ኣብ ጥቕሚ ከይውዕሉ ዝተኸልከሉ እዮም። ኣብ ኲናት ዝተሃረመን ዝቘሰለን፣ ወተሃደራት'ውን ከይተርፈ መሰል ምሩኽ ስለ ዘለዎም፡ ሕክምናዊ ክንክን ክረኽቡ ኣለዎም። ከም ቅትለል፡ ጾታዊ ዓመጽን ጃምላዊ ህልቂት ዝኣመሰለ ኣብ ልዕሊ ሲቪል ሰባት ዝፍጸም ኣሰቃቂ መጥቃዕቲታት "ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት" ተባሂሉ ይግለጽ። ምጽናት እንታይ እዩ? ብመሰረት ዓንቀጽ ዓለምለኻዊ ሕጊ፡ ምጽናት ማለት ኮነ ተባሂሉ፡ ኣብ ልዕሊ ዝተወሰነ፡ ጕጅለ ብሄር፡ ዓሌት፡ ዘርኢ፡ ሃይማኖት ብምሉኡ ወይ ብኸፊል ንምጽናቱ ሓሊንካ ዝግበር ምቕታል ሰባት እዩ። በዚ መሰረት ጽንታ፡ ካብ ዘይሕጋዊ ቅትለት ሲቪል ሰባት ኣመና ዝዓበየ፡ ሓደ ርእሱ ዝኸኣለ ገበን ኲናት እዩ። ስለዚ፡ እቲ ሕጊ ንሃቐነ ምጽናት ዘርኢ ሓደ ጕጅለ ዘረጋግጽ ዕቱብ መርትዖ ይደሊ። ኣብ ዩክሬን ዘለው ክስታት ገበን ኲናት እንታይ እዮም? መርመርቲ ጕጅለን ጋዜጠኛታትን፡ ኣብ ከባቢ ኪቭ እትርከብ ከተማ ቡቻን ካልኦት ከባቢታትን፡ ኮነ ኢልካ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ቅትለት ከም እተፈጸመ ዘረድእ መርትዖ ረኺቦም ኣለው። ሓይልታት ዩክሬን ከም ዝገለጽዎ፡ ኣእዳዎምን ኣእጋሮምን ተኣሲሮም ዝተረሸኑ ሲቪል ምዃኖም ዘረጋግጽ ብዝሒ መቓብር ረኺቦም። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ "እዚ ሰብ'ዚ ኣረሜን እዩ" ብምባል፡ ፕረዚደንት ፑቲን ብገበን ኲናት ክኽሰስ ጻውዒት ኣቕሪቡ'ሎ። ብተወሳኺ ባይደን፡ ፑቲን "ገበነኛ ኲናት'ዩ" ኢሉ'ዩ ዝኣምን። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ቦሪስ ጆንሰን፡ ዝተፈጸሙ መጥቃዕትታት መርትዖታት ገበን ኲናት እዮም ኢሉ። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት፡ ሩስያ [ኣብ ዩክረይን] "መንበሪ ኣባይቲ፡ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ሆስፒታላት፡ ኣምቡላንሳት፡ ሲቪላዊ ትሕተ-ቕርጺ፡ መካይን ሲቪል፡ ማእከለት ዕዳጋ፡ ኣዕንያ እያ፡" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። እዚ ተግባራት'ዚ ድማ ኣሜሪካ፡ መርኣያ ገበን ኲናት ምዃኑ እያ ትኣምን። ኣብ ፈለማ ዝሓለፈ ወርሒ፡ እቲ ሩስያ ኣብ ማሪያፖል ኣብ ሓደ ኣዳራሽ ቲያትር ዝፈጸመቶ ደብዳብ፡ ሓደ ካብቲ ጃምላዊ ቅትለት ዝተፈጸመሉ ቦታ ኰይኑ ቀሪቡ'ሎ። ኣቐዲማ ዩክረይን፡ ነቲ ብሩስያ ኣብ ልዕሊ ሓደ ሆስፒታል ማሪያፖል ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ነፈርቲ፡ ገበን ኲናት ምዃኑ ገሊጻ ነይራ። ኣብ ርእሲ'ዚ፡ ኣብ ከተማ ሃርኪቭ፡ ሲቪል ሰባት ዝቕመጡሉ ከባቢ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክላስተር ቦምብ 'ውን፡ ከም መርትዖ ይቐርብ ኣሎ። ሩስያ፡ ኣብ ከባቢኡ ዝጸንሐ ኵሉ ኦክሲጅን መጽዩ ዓቢይ ባዶሽ [ቫክዩም] ክፈጥር ዝኽእል 'ተርሞባሪክ' ዝተባህለ ተፈንጃሪ ትጥቀም ከም ዘላ ብሪጣንያ ትነግር። እዞም ተፈንጀርቲ ኣጽዋር ብርግጽ ውጕዛት ኣይኰኑን፣ እንተዀነ ኮነ ተባሂሉ ሲቪል ሰባት ብብዝሒ ኣብ ዝርከብዎ ምፍንጃሮም ንሕግታት ኲናት ዝጥሕስ እዩ። ንባዕሉ እቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ብዓቢኡ ገበን ምዃኑ እዮም ክኢላታት ዝምጕቱ። ኣብ እዋን ምብትታን ዩጐዝላቭያ ንዝተፈጸሙ ገበናት ክምርምር ዝቘመ መጋባእያ ሓዊሱ፡ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ገበናት ኲናት ዝምርምሩ ኣብያተ ፍርዲ ቈይሞም እዮም። እዚ ቤት ፍርዲ፡ ነቲ ኣብ ሩዋንዳ ኣብ 1994 ዝተኻየደ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ዝፈጸሙ ገበነኛታት ፍርዲ ዝሃበ'ውን እዩ። ኣብዚ እዋን፡ ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ገበንን ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ፍትሒን ንሓላፍነት ሕግታት ኲናት ሒዘን ዘለዋ ትካላት እየን። ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ፍትሒ፡ ኣብ መንጐ ሃገራት ዝተፈጥረ ምስሕሓባት ዝርኢ ኣካል እዩ፤ ኣብ ውልቀሰባት ግን ኣየተኵርን። በዚ መሰረት፡ ዩክረይን ናብ ልዕሊ ሩስያ ኣብዚ ቤት ፍርዲ ክሲ መስሪታ'ላ። እዚ ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ኣንጻር ሩስያ እንተኸሲሱ፡ ንግብራውነቱ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓላፍነት ክወስድ እዩ። እንተዀነ ሩስያ ሓንቲ ካብ ቀወምቲ ኣባላት ባይቶ ጸጥታ እያ፣ ዝዀነ ኣንጻራ ዝቐርብ እማመ ብዘለዋ መሰለ ቀውፊ ከተበርዕኖ ትኽእል እያ። ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ገበን፡ ነቲ ኣብ 1945 ንመራሕቲ ናዚ ጀርመን ብይን ዝሃበ ቤት ፍርዲ ኑርምበርግ ስዒቡ ዝቘመ ኰይኑ፡ ኣብ ገበን ኲናት ዝተሳተፉ ውልቀሰባት ዝምርምር መጋባእያ እዩ። ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበን ዋና ዳኛ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን፡ ብሪጣንያዊ ካሪም ካሃን ከም ዝበሎ፡ ኣብ ዩክረይን ገበናት ኲናት ከም እተፈጸሙ ዘረድእ እኹል መርትዖታት ኣሎ። መርመርቲ፡ ሕሉፍን ህልውን ገበናት፣ ክሳብ ኣብ 2013 ቅድሚ'ቲ ሩስያ ንክረምያ ዝጐበጠትሉ ግዜ ዝተፈጸሙ ገበናት'ውን ክድህስሱ እዮም። መርትዖታት እንተተረኺቦም፡ ጥርጡራት ተታሒዞም ኣብ ቤት ፍርዲ -ሄግ ንኽቐርቡ ትእዛዝ ማእሰርቲ ክወሃብ መርመርቲ ንዳያኑ ክሓቱ እዮም። እንተዀነ ኣብ ባይታ ከጋጥሙ ዝኽእሉ መሰናኽላት ኣለው። እቲ ቤት ፍርዲ ናይ ገዛእ ርእሱ ሓይሊ ፖሊስ የብሉን። ስለዚ፡ ጥርጡራት ንምሓዝ ኣብ ምትሕብባር ሃገራት እዩ ዝምርኮስ። ሩስያ፡ ኣብ 2016 ካብ ኣባልነት እዚ ቤት ፍርዲ ስሒባ እያ። ፑቲን ከኣ፡ ዝዀነ ጥርጡር ኣሕሊፉ ኣይክህብን እዩ። ፕረዚደንት ፑቲን፡ ጀነራላቱን ካልኦት መራሕትን ክኽሰሱ ይኽእሉ'ዶ? ገበን ኲናት ንኽፍጸም ትእዛዝ ካብ ዝሃበ መራሒ ዝያዳ፡ ነቲ ገበን ዝፈጸመ ወተሃደር ንምኽሳስ ይቐልል። ሁግ ዊልያምሰን ዝተባህለ ኣባል 'ሂዩማን ራይትስ ዎች' ከም ዝበሎ፡ ብወተሃደራት ሩስያ ዝተፈጸሙ ዘስካክሕ ግህሰት ዝረድኡ ጭብጥታት ብብዝሒ ኣለው። ንሱ ከም ዝበሎ፡ ነቲ "ሰንሰለት እዚ" ምርኣዩ ኣብ መጻኢ ንዝወሃብ ፍርዲ ወሳኒ እዩ። እዚ ኸኣ መራሕቲ ኣብ ዝተፈጸሙ ግፍዒታት ማዕረ ክንደይ ሓላፍነት ኣለዎም ንምርኣይ ይሕግዝ። ንሱ፡ [ንኣብነት] "ኣብ ዩክረይን፡ ሓደ ኣዛዚ፡ ንወተሃደራቱ ንክልተ ሲቪል ሰባት ኣውጺኦም ክቐትልዎም ክእዝዝ እንከሎ ዝነግር ዝኣከብናዮ ኣገዳሲ ጸብጻብ ኣለና፡" ክብል ከም ኣብነት ንቢቢሲ የረድእ። ኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ገበን ብተወሳኺ፡ ክንዮ ርእሰ-ምክልኻል ንዝኸደ፡ ዘይምኽኑይ ወተሃደራዊ ወራር'ውን ክሲ ከቕርብ ይኽእል። ብሓሳብ ደረጃ፡ ባይቶ ጸጥታ፡ እዚ ጕዳይ ንኽምርመር ንኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ገበናት ክሓትት ይኽእል እዩ። እንተዀነ ነዚ'ውን ሩስያ ብዘለዋ መሰል ከተውድቘ ትኽእል እያ። ስለዚ ካልእ መገዲ ኣሎ'ዶ? ኣድማዕነት ኣህጕራዊ ትካላት ቤት ፍርዲን ኣህጕራዊ ሕግታትን፡ ኣብ ውዕላትን ስምምዓትን ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ፖለቲካን ዲፕሎማሲን'ውን ዝተመርኰሰ እዩ። ነዚ ምርኵስ ገይሩ፡ ክኢላ ኣህጕራዊ ሕግታት ዝዀነ ፕሮፌሰር ፍሊፕ ሳንድስ፡ ኣብ ዩክረይን ዝተፈጸመ ገበናት ዝምርምር ሓደ ፍሉይ ቤት ፍርዲ ክቐውም ንመራሕቲ ሃገራት ጻውዒት ኣቕሪቡ'ሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዓሌታዊ ዘይማዕርነት ኣብ ጥዕና ዘስዕቦ ሕቡእ ጽልዋ እንታይ'ዩ?

እቲ ዛንታ ብዛዕባ ሰብ ኣንጻር ማሽን ዝገበሮ ቃልሲ እዩ ነይሩ። ኣብ 1800ታት ጸሊም ኣሜሪካዊ ሰራሕተኛ ባቡር ጆን ሄንሪ፡ ሓይሉ ክሳብ ንሞት ዝቃላዕ ጸንቂቝ ክጥቀም ዘገድድ ውድድር ኣጋጢምዎ። ሽዑ፡ ህንጸት መንገዲ ባቡር ቸሳፒክን ኦሃዮን ኣብ ጐድኒ ግሪንብሪየርን ኒው ሪቨርን ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰራሕተኛታት ይቘጽር ነይሩ። ሰራሕተኛታት መገዲ ባቡር ብቐንዱ መጋሕፈል፡ ዓረብያ ኢድ፡ በቕሊ፡ ከምኡ'ውን ጸሊም ባሩድ ተጠቒሞም ኣኻውሕን ሓመድን ብምእላይ ነቲ መገዲ ባቡር የዳልዉ። ብመሰረት እቲ ኣፈ-ታሪኽ፡ ሄንሪ ሓደ ካብዞም ሰራሕተኛታት ባቡር ኰይኑ ስርሑ ንፍንጀራ ድሉው ዝዀኑ ብረታት ቀጥቂጡ ናብ ከውሒ ምእታው’ዩ ነይሩ። ሽዑ ብትሕቲ ጎቦ ዝሓልፍ መገዲ ንምስራሕ ሰራሕተኛታት ኣብ ቀጸላ ኣኻውሕ መዶሻን ሰርሳሪትን ተጠቒሞም ጉድጓድ ይዅዕቱ ነይሮም። ሓደ ሰራሕተኛ ነቲ ከውሒ ብመዶሻ ብዝተኻእሎ መጠን ኣበርቲዑ እናሃረመ እታ ሰርሳሪት ናብቲ ከውሒ ክትኣቱ ይገብር። ድሕሪ ነፍሲ ወከፍ ማህረምቲ ነቲ ከውሒ ቅሩብ ይግልብጦን ሓመድ ካብቲ ጉድጓድ ንምውጻእ ይንቐንቘን። ድሕሪኡ፡ እቶም ጉድጓዳት ብባሩድ ተመሊኦም ይፍንጀሩ እሞ፡ እቲ ከውሒ ናብ ንኣሽቱ ኣኻውሕ ይሰባበር። በዚ መስርሕ ዓበይቲ ኣኻውሕ ካብቲ ትሕቲ መሬት ክወጹ ይገብር ነይሩ። ከምቲ ዛንታ ጆን ሄንሪ ዝሕብሮ፡ እቲ ኩባንያ ባቡር፡ ነቲ ስራሕ ንምቅልጣፍ፡ ካብ ዝዀነ ሰብ ንላዕሊ ብቕልጡፍ ክኹዕት ዝኽእል ብሃፋ ዝሰርሕ ሰርሳሪ ማሽን ኣምጺኡ። እዚ ማሽን ውሑድ ጻዕሪ ዝሓትት ግን ንመነባብሮ እቶም ሰራሕተኛታት ኣብ ሓደጋ ዘእተወን ነይሩ። ጆን ሄንሪ ካብቶም ኣብ መንገዲ ባቡር ዝሰርሑ ዝሓየለን ዝቐልጠፈን ሰብ ተባሂሉ እዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ንሱ፡ ካብቲ ማሽን ንላዕሊ ብዝቐልጠፈ ክዅዕት ከም ዝኽእል ንምርግጋጽ ኣንጻር እቲ ማሽን ክወዳደር ጀሚሩ። ክልተ 10 ፓውንድ ዝምዘን መዶሻታት ብክልተ ኢዱ ተጠቒሙ፡ ነታ ሰርሳሪት ኣዝዩ ብቕልጡፍን ኣዝዩ ኣበርቲዑን እናሃረመ፡ ልዕሊ 4 ሜትሮ ዝንውሓቱ ጉድጓድ ኵዒቱ። እቲ ማሽን 2.7 ሜተር ጥራይ ከምዝዃዓተ ይንገር። ኣንጻር ኵሉ ዕድላት፡ ጆን ሄንሪ፡ ዘለዎ ሓይሊ ጸንቂቑ ነቲ ማሽን ረቲዕዎ'ኳ እንተዀነ ድሒሩ ግን ብድኻም ሞይቱ። ዛንታ ጆን ሄንሪ ኣርእስቲ ብዙሓት ህዝባዊ ደርፊታት፡ ዛንታታት፡ ተዋስኦታት፡ መጻሕፍትን ፊልምታትን ከምኡ’ውን ሳይንሳዊ ጽንሰ-ሓሳብ ወይ ግምት ኰይኑ እዩ። ኣብ 1970ታት፡ እቲ ሕጂ ኣብ ሰሜን ካሮላይና ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ዱክ ዝሰርሕ ክኢላ ስነ-ሕማም ለበዳ (epidemiologist) ሼርማን ጄምስ፡ ጥዕና ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ዝምልከት ዘጨንቕ ነገር ኣስተብሂሉ። ህይወቱ ብዘደንቕ መገዲ ዛንታ ጆን ሄንሪ ዘቃልሕ ሓደ ሰብኣይ ምስ ረኸበ’ዩ ዝጅምር። ብሓቂ እቲ ሰብኣይ እንተላይ ስሙ ከም ስም እቲ ሰራሕተኛ ባቡር ነይሩ። እቲ ሰብኣይ ጸሊም ሓረስታይ ኰይኑ ጆን ሄንሪ ማርቲን ይበሃል። ንሱ’ውን ኣንጻር ሓደ “ማሽን” ኣብ ዘይምዕሩይ ቃልሲ ተሳቲፉ ነይሩ። እቲ “ማሽን” ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ኣብ ገጠራት ደቡባዊ ኣሜሪካ ዝነበረ ዘይማዕርነት እዩ። ካብ ድኻ ወለዲ ዝተወልደ ጆን ሄንሪ ማርቲን ድሕሪ ካልኣይ ክፍሊ ትምህርቲ ኣቋሪጹ። ንነብሱ ምንባብን ምጽሓፍን ምሂሩ፡ ዕድመኡ 40 ምስ በጽሐ ድማ ኣብ ሰሜን ካሮላይና ልዕሊ 30 ሄክታር መሬት ክውንን ክኢሉ። ንሕርሻኡ ዝተለቅሖ ዕዳ ኣብ ሓሙሽተ ዓመት ጥራይ ንምኽፋል ወሲኑ ስለ ዝነበረ፡ ለይትን መዓልትን ይሰርሕ ነይሩ። እቲ ዅሉ ጻዕሪ ግን ዋጋ ዘየኽፈለ ኣይነበረን። ማርቲን ኣብ 50ታት ዕድሚኡ ብሕማም ልዑል ጸቕጢ ደም፡ ቅርጥማት ወይ ሪሕን ነድሪ ከስዐን ይሳቐ ነይሩ። ብርግጽ ኣዝዩ ከቢድ ነድሪ ከስዐ ስለ ዝሓመመ፡ 40 ሚእታዊ ከብዱ ክእለ ግድን ነይሩ። “ዛንታኡ ንዛንታ 'ቲ ጆን ሄንሪ ዝበሃል ሰራሕተኛ ባቡር ዘቃልሕ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ንተመኵሮ ህይወት ብዙሓት ሰራሕተኛታት ኣፍሪቃውያን ኣሜሪካውያን ዘቃልሕ’ዩ” ክብል ሼርማን ጀምስ ንፖድካስት ሶሻል ሳይንስ ባይትስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ይሕብር። ‘ጆን ሄንሪዝም’፡ ምስ ዘይምዕሩይነት፡ ፋይናንሳዊ ጸገምን ዓሌታዊ ኣድልዎን ተቓሊስካ ምስሳን ዘስዕቦ ሃሳዪ ጽልዋ ጥዕና የመልክት። እዚ ጽንሰ-ሓሳብ፡ ኣብ ውሽጢ ትሑት ማሕበረ-ቁጠባዊ ጸጋታት ኰይኖም ስነ-ኣእምሮኣዊ ማሕበራዊ ጸቕጢ ብንጥፈት ዝጻወሩ ውልቀሰባት፡ ካብቶም ዝዓበየ ማሕበረ-ቁጠባዊ ጸጋታት ዘለዎም ዝለዓለ ደረጃ ጸቕጢ ደም ከጋጥሞም ልዑል ተኽእሎ ከምዘሎ ይገልጽ። ካብ ሽዑ ኣትሒዙ፡ ጆን ሄንሪዝም ኣብ ዝተፈላለዩ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ማሕበረሰባት፡ ከምኡ’ውን ብዓለም ደረጃ ኣብ ፊንላንድ፡ ሆላንድን ብራዚልን ኣጋጢሙ’ዩ። ኣብ መንጎ ካልኦት ውሑዳት ህዝቢታት ዘሎ መርትዖታት ዝተሓዋወሰ እዩ። ኣብ 2006 ዝተገብረ ሓደ መጽናዕቲ፡ ኣብቶም ኣብ ኣሜሪካ ዝርከቡ ብተዛማዲ ሃብታማት ህንዳውያንን ቻይናውያንን ስደተኛታት እቲ ጽልዋ ኣይተረኣየን። እንተዀነ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተገብረ ካልእ መጽናዕቲ ኣብ ዲትሮይት ኣብ ዝርከቡ ትሑት ኣታዊ ዘለዎም ማሕበረሰባት ላቲኖ ተራእዩ እዩ። ጆን ሄንሪዝም ብፍላይ ምስቲ ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ዘይተመጣጠነ ቍጽሪ ጸለምቲ ውልቀሰባት ዝቐተለ ለበዳ ቫይረስ ኮሮና ምትእስሳር ክህልዎ ይኽእል እዩ። እቲ ኵነታት ንምርዳእ እኹል’ኳ እንተዘይኰነ፡ እቲ ጽንሰ-ሓሳብ ዘቐምጦም ጽልዋታት ኵነታት ልብን ልዑል ጸቕጢ ደምን፡ ሓደጋ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ክውስኽ ክገብር ይኽእል። ከምቲ ጀምስ ሼርማን ዝገልጾ፡ ዓወት እቲ ሰራሕተኛ ባቡር ጆን ሄንሪን ዓወት እቲ ሓረስታይ ጆን ሄንሪ ማርቲንን፡ ውልቀሰባት ነቶም ጸገማት ክሰግርዎም ከም ዝኽእሉ’ዩ ዝሕብር፡ ግን ከኣ “ብዘይ ቃልሲ ኣይኰነን፡ ብዘይ ዋጋ’ውን ኣይኰነን።”

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቻይናዊ ዝዘርግሖ ንጸለምቲ ዘናሸወ ቪድዮ እንታይ'ዩ?

ኣብ ማላዊ ኣብ ሓደ ገጠር: ሓደ ቻይናዊ ንቆልዑት ኣኪቡ ብቋንቋ ቻይና "ኣነ ጸሊም ጋኔን እየ፡ ናይ ምሕሳብ ዓቕመይ ድማ ድኹም'ዩ" ኢሉ እንዳተዛረበ እንከሎ፡ ስኢሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስሓተሞ፡ ብዙሓት ተቖጢዖም። ኣፍሪካ ኣይ ብዛዕባ እቶም ቪድዮታት መርመራ ሰሪሕሎም'ሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኒውዮርክ፡ ቀታሊ፡ ኰነ ኢሉ ንጸለምቲ ከም ዝሃደነ ተገሊጹ

ኣብ ኒውዮርክ ከተማ ቡፋሎ ኣብ ዝርከብ ሓደ ሱፐር ማርኬት፡ ጥይት ተኲሱ ዓሰርተ ሰባት ዝቐተለ ጥርጡር፡ ዝበዝሑ ጸለምቲ ኣብ ዝርከብሉ ቦታ ኮነ ኢሉ ዝፈጸሞ ምዃኑ ሰብ መዚ ገሊጾም። ወዲ 18 ዓመት ጥርጡር ፓይቶን ጌንድሮን ነዚ መጥቃዕቲ ንምፍጻም 320 ኪሎ ሜትሮ ተጓዒዙ ከም ዝመጽአ ፖሊስ ሓቢሩ። ፖሊስ፡ ነቲ መጥቃዕቲ፡ ኣብ ልዕሊ ዓሌት ዝተመስረተ ኣኽራሪ መጥቃዕቲ ብዝብል ብገበን ይምርምሮ ኣሎ። ከንቲባ ከተማ ቡፋሎ ቢርዮን ብራውን እቲ ጥርጡር "ክንዲ ዝኽኣሎ መጠን፡ ህይወት ብዙሓት ጸለምቲ ከጥፍእ" መጺኡ ክብል ከሲሱ። እንተዀነ፡ ኣብ ራዳር ሰብ መዚ እናሃለወ እዚ መጥቃዕቲ ብኸመይ ክፍጽሞ ክኢሉ ዝብል ሕቶ ብሰፊሑ ይልዓል ኣሎ። ጌንድሮን፡ ኣቐዲሙ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ኣብ ዝመሃረሉ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ መጥቃዕቲ ክፍጽም'የ ዝብል ምፍርራሕ ገይሩ ምንባሩ ሰብ መዚ ምኽባር ሕጊ ንኣሶሽየትድ ፕረስ ተዛሪቦም። ድሕሪኡ ሕክምና ኣእምሮ ከም ዝተገብረሉ ተገሊጹ። ንርእሱ፡ ፋሺሽትን ልዕልነት ጸዓዱ ዘለዎን ምዃኑ ዝገለጸሉ በዓል 180 ገጽ ሰነድ ድማ ተረኺቡ ኣሎ። ፖሊስ፡ እቲ ጥርጡር ኣብቲ ከባቢ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምፍጻሙ፡ "ዳህሳስ" ገይሩ ከም ዝነበረ ሓቢሩ። ዓቃቢት ሕጊ ኒውዮርክ ላቲሺያ ጄምስ፡ "እዚ ክስተት፡ ጽልኢ መዓልታዊ ቀለቡ ብዝዀነ ሓደ ጽሉል ውልቀሰብ'ዩ ተፈጺሙ፡" ኢላ። ካብቶም ኣብቲ ብቐዳም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ጉድኣት ዝወረዶም 13 ሰባት፡ እቶም 11 ጸለምቲ ከም ዝዀኑ ፖሊስ ክገልጽ እንከሎ፡ ዋርድያ እቲ ሱፐር ማርኬት ኣብ ልዕሊ እቲ ጥርጡር ክትኩስ'ኳ እንተፈተነ፡ በቲ መጥቃዕቲ ካብ ዝተቐትሉ ሰባት ሓደ ኰይኑ ኣሎ። እቲ መጥቃዕቲ ክፍጽም እንከሎ ብኢንተርነት ብቐጥታ ንምትሕልላፍ ድማ ካሜራ ተጠቒሙ ነይሩ። እቲ ውልቀሰብ ብገበን ቀዳማይ ደረጃ ቅትለት ከም ዝተኸሰሰን፡ ተወሰኽቲ ክስታት ክቐርብሉ ከም ዝኽእሉን ድማ ሰብ ሞያ ሕጊ ገሊጾም። እዚ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ኣብታ ሃገር ኣብዚ ዓመት ካብ ዝተፈጸሙ መጥቃዕቲ እቲ ዝኸፍአ ከም ዝዀነ ይግለጽ ኣሎ። ሓደ መዓልቲ ኣብ ዘይመልእ ኣብ ደቡባዊ ካሊፎርኒያ'ውን፡ ኣብ ኦርጋን ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤተ ክርስቲያን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ሓደ ሰብ ከም ዝሞተን ሓሙሽተ ከም ዝቘሰሉን ተገሊጹ። በዚ፡ ኣብ ክሊ ዕድመ 60ታት ዝርከብ ሰብኣይ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ምምሕዳር ከባቢ ሓቢሩ። ኣብ ኣመሪካ፡ ብብረት ብዝፍጸሙ መጥቃዕቲታት [ነብሰ ቕትለትን ኣብ ልዕሊ እኩብ ሰባት ዝፍጸሙን ወሲኽካ] ኣብ ዓመት 40 ሽሕ ሰባት ከም ዝሞቱ ጸብጻባት የመልክቱ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣብ ኒውዮርክ፡ ኣብ ሓደ ሱፐርማርኬት ብዝተፈጸመ 'ዓሌታዊ' ዝተባህለ መጥቃዕቲ ሰባት ሞይቶም

ኣብ ኒውዮርክ፡ ኣብ ሓደ ሱፐር ማርኬት ብዝተኸፍተ ተዅሲ ዓሰርተ ሰባት ክሞቱ እንከለው፡ እቲ መጥቃዕቲ ዓሌት መሰረት ዝገበረ ገበን ጽልኣት'ዩ ክብል ፖሊስ መርመራ ከም ዝጀመረ ተገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ዝተባህለ ወዲ 18 ዓመት መንእሰይ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ ኣሎ፤ ፖሊስ ግን መንነት'ቲ ውልቀሰብ ወግዓዊ ኣይገበረን። እቲ ጥርጡር ብቐዳም ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ናብቲ ጻዕቂ ተገልገልቲ ዝነበሮ ማእከል ዕዳጋ ምስ ኣተወ'ዩ ተዅሲ ከፊቱ። እቲ መጥቃዕቲ ክፍጽም እንከሎ ብኢንተርነት ብቐጥታ ንምትሕልላፍ ድማ ካሜራ ከም ዝተጠቕመ ፖሊስ ገሊጹ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ነቲ መጥቃዕቲ "ፉንፉን" ብምባል ኮኒንዎ'ሎ። ኤፍቢኣይ ብወገኑ እቲ መጥቃዕቲ፡ "ናዕባዊ ኣኽራርነት" ክብል ገሊጹዎ። "እዚ መጥቃዕቲ ገበን ጽልኣትን ኣብ ልዕሊ ዓሌት ዝተመስረተ ኣኽራርነትን'ዩ ብዝብል ንምርምሮ ኣለና፡" ብምባል ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኤፍቢኣይ ቡፋሎ እስቲፋኖ ቤሌንግያ ተዛሪቡ። እቲ ጥርጡር ኣብታ ከተማ ጸለምቲ ብብዝሒ ናብ ዝርከብሉ ከባቢ ንምብጻሕ፡ ነዊሕ ሰዓታት መኪና ከም ዝዘወረ ተሓቢሩ። ኮሚሽነር ፖሊስ ቡፋሎ ጆሴፍ ግራማሊያ 13 ሰባት ብጥይት ከም ዝተሃረሙን መብዛሕትኦም ጸለምቲ ከም ዝዀኑን ሓቢሩ። እቲ ኮሚሽነር ንሲቢኤስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ብግቡእ ዓጢቝ ነይሩ፤ ዕጥቂ መከላኸሊ ሰብነት፡ መከላኸሊ ርእሲ - ሀልመትን'ውን ነይርዎ። እቲ ዝገብሮ ዝነበረ ብቐጥታ ንምርኣይ ድማ ካሜራ ሒዙ ነይሩ፡" ኢሉ። ኣብቲ ማእከል ዕዳጋ ዝሰርሑን በቲ መጥቃዕቲ ሓደጋ ዝወረዶም ሰለስተ ሰባት ድማ፡ ንህይወቶም ዘስግእ ጉድኣት ከም ዘይብሎም ተገሊጹ። ዋርድያ እቲ ሱፐር ማርኬት ኣብ ልዕሊ እቲ ጥርጡር ክትኩስ'ኳ እንተፈተነ፡ በቲ መጥቃዕቲ ካብ ዝተቐትሉ ሰባት ሓደ ኰይኑ ኣሎ። እቲ ውልቀሰብ ብገበን ቀዳማይ ደረጃ ቅትለት ከም ዝተኸሰሰን፡ ተወሰኽቲ ክስታት ክቐርብሉ ከም ዝኽእሉን ድማ ሰብ ሞያ ሕጊ ገሊጾም። ከንቲባ ቡፋሎ ቢሮን ብራውን፡ "እዚ ዝዀነ ሕብረተሰብ ከጋጥሞ ካብ ዝኽእል ንላዕሊ ዝኸፍአ ሓደጋ'ዩ፣ ኵላትና ተጐዲእና ኢና። እንተዀነ እዚ ጽልኣት ዘለዎ ውልቀሰብ ንሕብረተሰብናን ሃገርናን ክኸፋፍል ኣይኽአልን፡" ክብል ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣቦኣ ብምሕያሩ-ንሳ ሕጊ ከተጽንዕ ከይዳ

ቴና ብሪስኮ፡ ካብ ቤት ትምህርቲ ሕጊ ቅድሚ ምምራቓ፡ ኣቦኣ ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሑ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ክትቕበሎ ምስ ከደት እያ ንፈለማ እዋን ርእያቶ። በርናርድ ብሪስኮ፡ ኮኬይን ብምሻጥ ብገበን ተኸሲሱ ብ2001 ኣብ ቀይዲ ምስ ኣተወ፡ ን20 ዓመታት ተፈሪዱ። ሽዑ ጓሉ፡ ጓል ኣርባዕተ ዓመት እያ ነይራ። ብሪስኮ፡ ሕጂ ወዲ 53 ዓመት'ዩ። ብመሰረት እቲ ብ1994 ኣብ ኣመሪካ ዝተኣታተወ ፖሊሲ፡ ኣብ ዝደጋገም ገበናት ደያኑ ናይ ዕድመ-ልክዕ ፍርዲ ክህቡ ስልጣን ዝህብ "three-strikes law" ዝፍለጥ ሕጊ መሰረት፡ ነዊሕ ፍርዲ እዩ ተዋሂብዎ። እዚ፡ ብ2018 ብደረጃ ሃገር ክቕየር እንከሎ፡ ብዙሓት ግዝኣታት ኣመሪካ ግን ክሳዕ ሕጂ ይጥቀማሉ ኣለዋ። ቅድሚኡ'ውን ምስ ሓሽሽ ዝተኣሳሰሩ ገበናት ስለ ዝነበርዎ፡ ብሪስኮ፡ ዕድመ ልክዕ ብተወሳኺ 240 ዓመታት ማእሰርቲ ተፈሪድዎ። ስለዝዀነ ኣቦኣ፡ "ብቐጥታ ኣብ ኢንዲያና ናብ ዝርከብ ብሉጽ መሳለጥያታት ናብ ዘለዎ ቤት ማእሰርቲ" ከም ዝተወስደ ጓል 24 ዓመት ቴሳ ተዘክሮኣ ትገልጽ። እዚ ኣብ ልዕሊ ኣቦኣ ዝተዋህበ ከቢድ ፍርዲ'ዩ እምበኣር ብገለ ሸነኹ ሕጊ ከተጽንዕ ደሪኽዋ። ኣብ ቀረባ ግዜ ኸኣ እቲ ምስኡ ዝጸንበለቶ ስርዓተ ምረቓኣ [ብዓውደ-ሕጊ] ስምዒት ንቡርነት ከም ዝፈጠረላ ትገልጽ። "ንመጀመርታ ግዜ ኣቦይ ካብ መዓርፎ ነፈርቲ ዝተቐበልኩሉ ግዜ'ዩ፣ ንሱ'ውን ንመጀመርታ ግዜ እዩ፡ ጓሉ ኣብ እትዝውራ መኪና ተሰቒሉ፣ በዚ ኸኣ ምስጋናይ ልዑል'ዩ፡" ኢላ። መመረቕታ ውላድ፡ "ኣቦ ፈጺሙ ክርስዖ ዘይክእል" ኣጋጣሚ ከም ዝዀነ ብሪስኮ ይዛረብ። ቴና፡ ኣቦኣ ክእሰር እንከሎ ህጻን ስለ ዝነበረት፡ "ናጻ ኰይኑ'ውን ኣይትዝክሮን።" ስድራኣ ግን ናበይ ከም ዝተወስደ ካብ ሽዑ ኣትሒዞም ይፈልጡ ነይሮም። ኣደኣ ድማ፡ ኣቦን ጓልን በብግዜኡ ከም ዝራኸቡ ምግባር ናተይ ኢላ ሒዛቶ ስለ ዝነበረት፡ ካብ ምብጻሕ በዂሮም ኣይፈልጡን። "ወትሩ ይጽሕፈሉ ነይረ፣ ኣደይ ድማ ቴሌፎን ክድውል እንከሎ ተልዕሎ፣ ናብኡ ንልእኮም ዝነበርና ወረቓቕቲ ኵሎም ይበጽሑዎ ነይሮም፡" ትብል። ይዅን'ምበር፡ ቈልዓ እንከላ፡ ኣቦኣ ኣበይ ከም ዘሎ ብዙሕ ኣይትዛረብን ነይራ። "ሰርሓተኛ ህንጻ እዩ ኢለ ክዛረብ እዝክር። እዚ ንሰባት ክሕስዎም ኢለ ዝኸድክዎ መገዲ ስለ ዝዀነ ብጣዕሚ'ዩ ዘሕፍር። እዚ ኸኣ ሰባት ነጸብራቕ መንነተይ ገይሮም ክርእዩዎ ይኽእሉ'ዮም፡" ትብል። ተማሃሪት ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ምስ ኰነት ግን፡ ኣረኣእያኣ ተቐይሩ፤ ብዛዕባ ማእሰርቲ ኣቦኣ፡ "ፍትሓዊ ኣይኰነን፡" ኢላ ዝሓሰበቶ ክትግንዘብን ታሪኹ ክተካፍል "ክትህንጠ" ጀሚራ። ኣብቲ ግዜ፡ ብ2012 ኣብ ኣሜሪካ ብጉዳይ ትራቮን ማርቲን ብዙሕ ይዝረብ ነይሩ፤ እዚ ዝዀነ ዓይነት ዕጥቂ ዘይሓዘ ኮተቴ ብጥይት ተሃሪሙ ሞይቱ። እዚ፡ ኣብታ ሃገር ብዛዕባ ዘሎ ዓሌታውነት ሓያል ክትዕ ኣልዒሉ ነይሩ። ቴና ብሪስኮ ድማ፡ "ከም ትግባረ ሕጊ፡ ስርዓት ፍትሕን ስርዓተ ቤት ፍርድን ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ነገራት ብኸመይ ንሓድሕዶም ከም ዝተኣሳሰሩ" ንኽትርኢ ስለ ዘኽኣላ፡ ብዛዕባኡ ዝያዳ ክትመሃር ጥሙሕ ከም ዝሓደራ ትዛረብ። 'ሃገራዊ ማሕበር ምዕባለ ዘይጽዓዱ ህዝብታት'፡ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ሓሙሽተ ዕጽፊ ጸዓዱ ኣሜሪካውያን ከም ዝሕየሩ የረድእ። ኣብ ካሊፎርኒያ ዝተረኽበ መረዳእታ'ውን፡ ኣብታ ግዝኣት ጸለምቲ ካብቶም ጸዓዱ ብዝተፈለየ ብሕጊ 'three-strikes' 12 ግዜ ከም ዝእሰሩ የመልክት። እዚ ዘይምዕሩይነት፡ ብዛዕባ "ዕረያ ፍትሓዊ ኣወሃህባ ፍርዲ" ክግበር ድልየት ከም ዘሕደረላ እትገልጽ ቴና፡ "ናይ ኣቦይ ዝተፈለየ ኣይኰነን፤ ካልኦት ብዙሓት'ውን ኣብ ተመሳሳሊ ኵነታት ኣለው፡" ትብል። ኣብ መወዳእታ ካብ ዩኒቨርሰቲ ሃዋርድ - ብታሪኽ ኣብ ዋሽንግተን ፍሉጥ ኮሌጅ ጸለምቲ ከም ዝዀነ ዝንገረሉ- ብሕጊ ክትምረቕ እንከላ፡ ኣቦኣ ምስኣ ክጽንብል በቒዑ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ካብ ዝእሰር 20 ዓመት ክመልኦ እንከሎ ፈደራላዊ ኣገልግሎት ምክልኻል ዊስኮንሲን፡ ብሪስኮ ንኽፍታሕ እማመ ኣቕሪቡ። ኣብቲ ሽዑ እዋን፡ ሞዴል ተሃዳስን ኣቦን ተባሂሉ ከም ዝተናእደ ጓሉ ትዛረብ። ኣብ ማእሰርቲ ኣብ ዝጸንሓሎም ዓመታት፡ ብኣማኢት ሞያ ፕሮግራማት ሰልጢኑን ትምህርቲ ቀሲሙን'ዩ። እቲ ብ2001 ክእሰር ዝፈረደሉ ዳኛ፡ ድሕሪ 20 ዓመት ንኽፍታሕ ፍርዱ ሂቡ። "ኣብ ህይወተይ ምትዕርራይ ገይረ፣ ካልኦት መንእሰያት ኣብቲ ኣነን ካልኦት ከማይ ዝኣመሰሉን ዝፈጸምናዮ ጌጋታት ንኸይወድቁ ክከላኸል ጻዕሪ ክገብር ኣለኒ ኣብ ዝብል ዝተፈለየ መገዲ'የ ነይረ፡" ይብል ብሪስኮ። ጓሉ ድማ፡ ሕጂ ኣብ ዋሽንግተን ምስ ዝርከብ ትካል ሕጊ ስራሕ ረኺባ ኣላ። ሰባት ብዘይፍትሓዊ ፍርዲ ንኸይእሰሩ ኣብ ምቅላስ ክትሕግዝ ከም እትደሊ'ውን ገሊጻ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ብሰንኪ ዓሌታዊ ግጭት ብዘይሰብ ዝተረፈት ቁሸት

ካብ ርሑቕ ክትረአ እንከላ፡ ንናብራ እትምቹእ ጽብቕቲ ቝሸት እያ ትመስል። ኣብ ሓደ ከባቢ እክብ ኢሎም ዝተሃንጹ ገዛውቲ ይረኣዩላ። ቅርብ ኢልካ ክትሪኣ ከለኻ ግን እታ ቝሸት ዝተሸጐሩ ኣፍደገታት፡ ዘይተሓርሱ ግራውቲ፡ ዘይተዓጸደ ተኽሊ ጫትን ንሓጹር ዝተተኽሉ ኣግራብን መሊኣ ኣላ። ዝዀነ ድምጺ ሰብ ዘይስምዓላ፣ ከብቲ'ውን ዘይብላ እያ። እታ ቝሸት ካብ ርሑቕ እንክትርአ፡ ሰባት መዓልታዊ ህይወቶም ዝመርሑላ ዓዲ እያ ትመስል፤ ጽግዕ ኢሉ ንዝርእያ ግን ዑና እያ። ምኽንያቱ ነበርታ ንነብሶም ካብ ግጭት ከድሕኑ ሃዲሞም’ዮም። ኣብታ ቝሸት ‘እንታይ'ዩ ኣጋጢሙ?’ ክትፈልጥ እንተደሊኻ'ውን መሰኻኽር ዓይኒ ክትረክብ ኣጸጋሚ እዩ። እቲ ግጭት እናተጋደደ ምስ ከደ ነበርቲ ጥራሕ ዘይኮኑ ኣመሓደርቲ እቲ ከባቢ'ውን ሃዲሞም’ዮም። ሃሮቦታ እያ ትበሃል። ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ኬንያ ግዝኣት መርሳቤት ካብ ከተማ መርሳቤት ብዙሕ ኣብ ዘይርሕቕ ቦታ ትርከብ። እታ ቝሸት ንኬንያ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዘዳውብን ናብ ሞያሌ ዝወስድን መገዲ ናብ ከተማ መርሳቤት ኣስታት ክልተ ኪሎሜትር ጥራይ ኣብ ዝተርፎ ርሕቐት ትርከብ። ኣብታ ቝሸት ዝፈሰሰ ደም ኣይነበረን። ንብረት ግን ዓንዩ’ሎ። ኣብቲ ግጭት ዝተቐትለ ሰብ’ኳ እንተዘይሃለወ ንብዓት ኣደታት ግን ፈሲሱ’ዩ። ኣብ መንጎ ቀቢላታት ቦረናን ገብራን ንዝተፈጠረ ጎንጺ ስዒቡ እቶም ደቂ ዓዲ ምሉእ ብሙሉእ ቁሸቶም ገዲፎም ሃዲሞም። ንኣዋርሕ ንቝሸቶም ገዲፎም ካብ ዝሃደሙ ነበርቲ ብኣጻብዕ ዝቝጸሩ ሰባት ጥራይ እዮም ተመሊሶም። ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ቁሸቶም ካብ ዝተመልሱ ሒደት ነበርቲ ሓንቲ ዝዀና ወይዘሮ ናዎ ኢሳቆ "ኣብዚ ከባቢ እየ ዝነብር ነይረ። እቲ ዝተፈጠረ ግጭት እዩ ካብ ዓደይ ክወጽእ ገይሩኒ” ይብላ። ኣደ 11 ቈልዑ ወይዘሮ ናዎ፡ ናብ ካልእ ዓዲ ከይደን’የን ኣዕቊበን ጸኒሐን። ክራይ ገዛ ምስወሰኸን ናብራ ምስ ከበደንን ዋላ’ኳ ሓደጋ እቲ ግጭት ኣንጠጥዩ እንተሃለወ ብድፍረት ናብታ ቁሸተን ተመሊሰን ኣለዋ። “ብሰላም ኣብ እንነብረሉ ዝነበርና እዋን፡ ግጭት ምስ ተፈጥረ ኢና ሃዲምና። ሃለኬ ዋቆ ኣብ እትበሃል ዓዲ ገዛውቲ ከቃጽሉ ከለዉ፤ ኣብ ቁሸት ዳባ እውን ንብረት ገዛውትን ንብረትን ከቃፅሉ ምስረኣና ህይወትና ክነድሕን ሃዲምና" ይብላ እተን ኣደ። ሎሚ ድሕሪ ምምላሰን እውን እንተዀነ ስግኣት ኣብ ውሽጠን ኣሎ። “ካብ መሬትና ክንወጽእ ኣይንደልን፤ እቲ ስግኣት ግን ኣይገደፈናን። ጐረባብትና ኵሎም ስለዘይተመልሱ ንፈርሕ ኣለና። ኣብዛ ህሞት እዚኣ ኣብ ስግኣት እየ ዘለኹ” ክብላ ይዛረባ። ምርጫ ኬንያ ተስፋ ጥራይ ዘይኮነስ ህውከት ሒዙ ከይመጽእ እውን ተሰጊኡ’ሎ። ኣይተ ሄኖክ ከሎ ኣመሓዳሪ ጂሪሚ ዝበሃል ከባቢ እዩ። ቁሸት ሃሮቦታ’ውን ኣብ ትሕቲ ምምሕዳሩ ትርከብ። ኣብ ሓምለ 2021 ኣብቲ ከባቢ ግጭት ከም ዝተወልዐ ይዝክር። ብቐረባ ኣብ ዘላ ሓንቲ ዓዲ፡ ብሰንኪ'ቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ኵነታት ተመሃሮ ከምዝተቐትሉ ወሲኹ ይዛረብ። “ክልተ መንእሰያትን ሓንቲ ናብ ቤት ትምህርቲ ትኸይድ ዝነበረት ጓልን ተቐቲሎም። ብድሕሪኡ እቲ ግጥት ተላዒሉ። ኣብ ቁሸት ሁላዳባ ገዛውቲ ምስ ተቓጸሉ፡ ኣብ ግራውቲ፡ መንበሪ ኣባይትን ጐደናታትን’ውን ሰባት ተቐቲሎም። እቲ ጎንፂ እናሰፍሐ ምስከደ ድማ ኣነ’ውን ሃዲመ ናብ ከተማ ኣትየ” ክብል እቲ ኣመሓዳሪ ነቲ ዝነበረ ኵነታት የዘንቱ። ነበርቲ፡ ብሰንኪ እቲ ግጭት ንብረት እንተዓነወ’ውን፡ ህይወት ሰባት ብዘይምጥፍኡ ግን ሕጕሳት እዮም። እቶም ደቂ ዓዲ ካብ ሞት ተሪፎም፤ ግን ድማ ንብረቶም ብዕጡቓት ተዘሚቱ። ወይዘሮ ናዎ "ካልእ እዋን ተመሊሶም ብምምጻእ 21 ኣጣል ወሲዶምለይ" ይብላ። ንሰን ናብ ቁሸተን ክምለሳ'ኳ እንተወሰና ዓሰርተ ሓደ ደቀን ግን ከምዘይተመለሱ ንቢቢሲ ተዛሪበን። ኣመሓዳሪ እቲ ከባቢ ኣቶ ሄኖክ ከሎ፡ "ኣብ ከባቢ ሃሮቦታ ካብ 60 ክሳብ 70 ስድራቤታት ይነብሩ ነይሮም። ዝተመለሱ ግን ሽዱሽተ ጥራይ እዮም" ክብል ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። መንግስቲ ኬንያ ነቲ ኣብ መርሳቤት ዝተወለዐ ግጭትን ቅትለት ሰላማውያን ሰባትን ንምቍጽጻር ኣብ ወርሒ ግንቦት ሰዓት እቶ እቶ ከምዝኣወጀ ይዝከር። ብምኽንያት እቲ ኣዋጅ ድማ ነበርቲ ድሕሪ ሰዓት 12፡00 ኣጋምሸት [06፡00] ክንቀሳቐሱ ኣይክእሉን። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ፡ ነቲ ሰዓት እቶ እቶ ስዒቡ ዋላ'ኳ ሰላም ናብቲ ከባቢ ይምለስ እንተሃለወ፡ ንንግዳዊ ንጥፈታቶም ግን ከምዝጸለዎ ይገልጹ። ወይዘሮ ናዎ ብዛዕባ እቲ ኣብቲ ከባቢ ዝተኣወጀ ሰዓት እቶ እቶ ኣብ ዝሃባኦ ርእይቶ “ጽቡቕ እዩ፤ ዓቢይ ለውጢ’ውን ኣሎ። ካልእ እዋን’ኮ ሰባት ኣብ መንገዲ ብናጽነት ኣይንቀሳቐሱን ነይሮም። ሎሚ ግን ከም ድላዮም ይንቀሳቐሱ ኣለዉ” ኢለን። ወይዘሮ ኣወሊዎ ብወገና "እቲ ኣዋጅ ዓቢ ለውጢ ኣምጺኡ’ሎ። ሰዓት እቶ እቶ እንተዘይህሉ ነይሩ ኣብ ሓንቲ ዓዲ ክንነብር ኣይምኸኣልናን። ቅድሚ ሎሚ ኣብቲ እምባ [ግጭት ምስ ተወልዐ ሃዲሞም ዘዕቈቡሉ ቦታ] ደው ኢልና ኢና ንኵነታት ዓድና ንርኢ ዝነበርና” ትብል ነቲ ኵነታት ብምንጽጻር። ይዅን እምበር ክልቲአን ኣደታት ኣብ ከባቢአን ዘሎ ፖሊስ ይዅን ካልኦት ሓይልታት ጸጥታ ቅልቅል ኢሎም ንዅነታት እቲ ከባቢ ክከታተሉ እንተዘይርእየን ናብ ከቢድ ስግኣት እየን ዝኣትዋ። ናብታ ቁሸት ካብ ዝተመልሱ ሽዱሽተ ስድራቤታት እቶም ሰለስተ ካብ ዓሌት ቦረና ክዀኑ እኝከለው፡ እቶም ሰለስተ ድማ ካብ ገብራ እዮም። ኣብ መርሳቤት ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ፡ ሓይልታት ጸጥታ ብቐዋምነት ምስተዋፈሩ፡ ኣብ ኢድ ነበርቲ ዝነበረ ኣጽዋር ኣኪቦምዎ’ዮም። ኣቶ ሄኖክ ከሎ፡ ካብ ከባቢኦም ጥራሕ 15 ኣጽዋር ተኣኪቡ ኣታዊ ከምዝተገበረ ይዛረብ። ኣብቲ ከባቢ ካብ ዝነብሩ ዝተፈላለዩ ዓሌታት፡ እቶም ቦረናን ገርባን ዝበሃሉ ቀቢላታት ብተደጋጋሚ ናብ ግጭት ዝኣትዉሉ ምኽንያት፡ መጋሃጫን መሬትን ከምዝዀነ የረድእ። ነበርቲ እቲ ከባቢ ግን ንመበገሲ ናይቲ ግጭት ንፖለቲከኛታት እቲ ከባቢ ተሓተትቲ ይገብሩ። እቲ ኣብ ዝቕጽል ሰሙን ኣብ ኬንያ ዝካየድ ምርጫ’ውን ኣብ መንጐ እቶም ቀቢላታት ካልእ ጎንጺ ንኽለዓል ምኽንያት ከይከውን ንነበርቲ ስግኣት ኣሕዲርሎም ኣሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት