ኮሮናቫይረስ፡ ውጽኢትን ብድሆታትን ትምህርቲ 'ኦንላይን' ብዓይኒ ኤርትራውያን መማህራን

ኮሮና ቫይረስ፡ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ካልኦት ዓይነት ቫይረስ ተራእዩ ብዘይፈልጥ ናህሪ ስለዝተላብዐ ዳርጋ ንጥፈታት መላእ ዓለም ንክድስክል ኣገዲዱ'ዩ። እቲ ለበዳ ሃንደበት ስለዝተኸስተን ብቕልጡፍ ናህሪ ስለዝተዘርገሐን ነተን ዝማዕበላ ሃገራት ዓለም ከይተረፋ ዘዕግብ ቅድመ ምድላዋት ከይገበራ ኣብ ዕጽዋን ሸበድበድን አእትዩወን። ምስቅስቓስ ሰባትን ተሸከርከርትን፡ መዕርፎ ነፈርትን ተዓጽዩ፡ ማሕበራውን ሃይማኖታውን ምትእኽኻባት ከይግበር፡ ሰባት ከም ዝለመድዎ ከይዛወሩን ንስድራ-ቤቶም ከይበጽሑን ተኣጊዶም። ዝበዝሑ ሰራሕተኛታት መንግስትን ትካላትን እውን ካብ ገዛ ክሰርሑ ተወሲኑ። ማእከል ትምህርትን ምርምርን ዝነበራ ኣብያተ-ትምህርቲን ዩኒቨርስታት'ውን ቅድመ ምድላዋት ከይገበራ ብሃንደበት ተዓጽየን። እቲ ቀንዲ መከላኸሊ ናይዚ መድሃኒት ይኹን ክታበት ዘይብሉ ቫይረስ ኣብ ገዛ ምዕጻው ስለዝኾነ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ገዝኡ ኮይኑ ትምህርቱ ክከታተል ተገዲዱ። መምህራን እውን ካብ ገዛ ክምህሩ ተቐሲቦም። እቶም ምስ ተምሃሮኦም ገጽ ንገጽ ተራኺቦም ዝምህሩን መጽናዕትታት ዘካይዱን ዝነበሩ መምሃራን፡ ኣብተን እኹልን ቅልጡፍን ትሕተ ቅርጺ ኢንተርነት ዘለወን ሃገራ ብመገዲ ኢንተርነት ክምህሩ ጀሚሮም። ዘመነ ተኽኖሎጂ እቲ ለበዳ ኣብ ዘመነ ሓበሬታን መራኸቢታት ቴክኖሎጂን ብምምጽኡ ብዙሓት ሰባት፡ ብመገዲ ኮምፒዩተርን ኢንተርነትን ክራኽቡን ስርሖም ከሳልጡን ክኢሎም። ዋላ'ኳ ከምቲ ዝግባእ እንተዘይኮነ፡ ተምሃሮ ብመጠኑ ትምህርቶም ክከታተሉን ክኢሎም ኣለው። እዚ ቴክኖሎጂ ድማ ኣብ ሂወት ነፍሲ-ወከፍ ሰብ ዘይርሳዕ ነባሪ ጽልዋ ኣትሪፉ'ሎ። እቶም ንቕሓትን ፍልጠትን ቴክኖሎጂ ዝነበሮም ተምሃሮን መምሃራንን፡ በዚ ለበዳ ከይተሰናኸሉ ዓቕሞም ክሕይሉን ትምህርቶም ክከታተሉን ይፍትኑ ኣለው። በዚ ምኽንት እዚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ንዓለምና ናብ ሓዲሽ መድረኽ ትምህርትን ስራሕን ኣሰጋጊርዋ ይርከብ። እንተኾነ ግን፡ ክንደይ ሰባት እዮም ነዚ ለበዳ ተዳልዮሙሉ ጸኒሖም፡ ክልተ ኤርትራውያን መምሃራን፡ ዶ/ር ክፍለማርያም ኣብርሃም ካብ ካቶሊካዊት ዩኒቨርሲቲ ኬንያ፡ ሓላፊ ክፍልን መምህር ቢዝነስ ማነጅመትን ማርኬቲን ከምኡ እውን መምህር ጸጋይ ገብረሂወት ካብ ለንደን ተመኩሮኦም ኣካፊሎምና ኣለው። ዶ/ር ክፍለማርያም፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ኣብ ኩሉ ዓውድታት ህይወት፡ ማሕበራዊ፡ ፖሎቲካዊ፡ ኣብ ቁጠባ ከምኡ'ውን ኣብ ዓወደ ትምህርቲ ዓቢ ጽልዋ ከምዝገበረ ይገልጽ። እቲ ጽልዋ፡ ብክልተ ነገራት ክረኣ ከምዘለዎ'ውን ይሕብር። እቲ ቀዳማይ ጽልዋ ዝበሎ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ሓዲሽ ዕድላትን ሓዲሽ ኣተሓሳስባን ማሃዝነትን ዘደንፈዐ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ካልኣይ ከኣ እቲ ቫይረስ ሒዝዎ ዝመጽአ ብድሆታትን ጸገማትን ማለት "ካብ ንቡር ናብ ሓዲሽ ንቡር" ስለዘሰጋገረ ቀሊል ዘይምዃኑ ይዛረብ። ኣብ ለንደን ዝምህር መምህር ጸጋይ ብወገኑ፡ ቅድሚ ኮሮናቫይረስ፡ ምምህርና ከምቲ ልሙድ ስለዝነበረ ንተምሃሮ ክትቆጻጸሮምን ክትከታተሎም ዝሓሸ ከምዝነበረ'ዩ ዝገልጽ። እቲ ለበዳ ሓዲሽ ብምንባሩ፡ ኣብ ታሪኽ ዓዲ እንግሊዝ ተራእዩ ዘይፈለጥ ዓውደ ትምህርቲ ብኢንተርነት ክካየድ ኣጸጋሚ ከምዝነበረ ይሕብር። እቶም ዕድላት እንታይ እዮም ነይሮም? ዝዓበየ ክፋል ዓለምና ንዕድላት ኢንተርነት ኣብ ትምህርትን ስራሕ ኣብ ምንዳይን ብዘይጸገምን ብቀጻልን ከምዝጥቀሙሉ ይፍለጥ። ቅድሚ ኮሮናቫይረስ፡ ተምሃሮ ዩኒቨርሲትን ማእከላይ ደረጃን ንኢንተርነትን ዲጂታል መራኸብን ብቐጻሊ ክጥቀሙሉ ጸኒሖም እዮም። ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ትምህርቲ ብ'ኦንላይን' ምስ ተጀመረ፡ ትህምርቲ ብግዜን ቦታን ከይተሓጽረ ብቐሊሉ ንኹሉ ክባጻሕ ከምዝኽእል ኣሚቱና ይብል ዶ/ር ክፍለማርያም። እቲ ትምህርቱ ዝከታተል ተምሃራይ'ውን ኣብ ዝደለዮ ቦታን ግዜን ኮይኑ፡ ትምህርቱ ክታተል ከምዝኸኣለን፡ ከምቲ ቅድም ኣብ ሓደ ቦታን ግዜን ተሓጺርካ ዝግበር ዝነበረ፡ ብሳላ ሓበሬታን መራኸቢታት ቴክኖሎጂን ብተዓጻጻፍነት ክመሃሩ ከምዝኽሉ ይገልጽ። እቲ ትምህርቲ ናብ ኦንላይን ምስ ተቐየረ፡ ብቕልጡፍን ብዘቐለለ መገድን ናብ ረብሕኡ ኣውዒልዎ'ዩ። ኣብ ለንደን'ውን ተምሃሮ ምስቲ ቴክኖሎጂ ብዙሕ ኣፍልጦ ስለዝነበሮም፡ ናብቲ ኦንላይ ንኽሰጋገሩ ዘጸግም ኣይነበረን ዝበለ ምምህር ጸጋይ፡ እቲ ዝነበረ ብድሆ እቲ ኣብቲ ሕብረተሰብ ሰሪጹ ዝጸንሐ ልምድን ባህል ከምዝኾነ ይገልጽ። "ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ተምሃሮ ዳርጋ ከተኾልሶም እዩ ዘለካ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ግን ከምኡ ኣይኮነን። ብኦንላይን ክትምህሮ እንከለኻ ነቲ ተምሃራይ ገጽ ንገጽ ስለዘይትርእዮ፡ ስርሓያ ዝበልካዮ፡ ኣብ ናቱ ግዜን ቦታን እዩ ዝሰርሖ። ኣብ ከምዚ ኦንላይን ትምህርቲ ስነ-ስርዓት ዘለዎም ተምሃሮ የድልዩካ። እቲ ውጽኢት ትምሀርቲ ድማ ከምቲ ዝድለ ኣይኮነን። እቲ ትምህርቲ በዳሂ እዩ ነይሩ" ይብል። ዝነበሩ ጸገማት ትምህርቲ፡ ቀጻልነት ዘለዎ ሰብኣዊ ዕብየት ክእለትን ዓቕምን ክምጽእ እንተኾይኑ፡ ምስ ተምሃራይ ገጽ ንገጽ ተራኺብካ ሓበሬታ ክትለዋወጥን መምርሒ ምሃብን ኣገዳሲ ምዃኑ እዞም መምሃራን ይገልጹ። ብመሰረቱ'ውን ሰብ ከም ሓደ ማሕበራዊ ፍጡር ብምዃኑ ብሓንሳብ ዄንካ ክትዋሳእን ክትመሃርን ዓቢ ጽልዋ ኣለዎ ይብሉ። እዚ ሓዲሸ ኣገባብ ኣመሃህራ ከኣ፡ ኣብ ብሕትው ቦታ ዄንካ ንዘይለመድካዮ ክተተግብር እንከለኻ፡ ተነጽሎን ጭንቀትን ከምኡ'ውን ኣብ መጻኢ ህይወት እቲ ተምሃራይ ይኹን መምህር፡ ኣብ ቅድመ ሰብ ቀሪቦም ከረድኡ ክጸገሙ ከምዝኽእሉ ዶ/ር ክፍለማርያም የረድእ። እዚ ናይ ኦንላይ ትምህርቲ ብወገን ተምሃሮን መምሃራን ብዙሕ ብድሆታት ከምዘሎዎ'ውን ይገልጽ። "ብቀንዱ ናይ ICT ወይ ናይ ኦንላይ ትምህርቲ፡ ኮምፒዩተር ኢንተርነት ብግቡእ ኣብዘይባጽሓሉ ሃገራት ከተካይዶ ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ። ኣብ ብሃብታማት ሃገራት ኣብ መንጎ እቶም ኮምፒዩተርን ኢንተርነትን ዘለዎም ሰባት ዓቢ ጋግ ክፈጥር ይኽእል እዩ" ይብል። እቶም ምስ ተኽኖሎጂን ኢንተርነትን ዝተላለዩ ሰባት ግን፡ ብቐሊሉ ክስዕብዎን ውጽኢታዊ ዝኾነ ትምህርቲ ክቐስሙ ይኽእሉ። መምሃራን እውን እንተኾኑ፡ ብዙሓት ቴክኒካዊ ዓቐሞም ትሑት ብምዃኑ ክሽገሩ ትርኢ'ኻ ይብል። "መብዛሕትኦም መምሃራን ቅድሚ ኮምፒዩቱርን ኢንተርነትን ስለዝተማህሩ ነቲ ቴክኖሎጂ ብዙሕ ኣይመልክዎን እዮም። እቲ ቴክኒካዊ ዓቕሚ ብቀሊሉ ዝረአ ኣይኮነን። እቶም መምሃራን ፕሮፌሰራትን ዝለዓለ ክእለትን ክለሰ-ሓሳባዊ ዓቕሚ እንከለዎምን እናሃለዎምን፡ ኣብ ተክኖሎጂ ብዙሕ ጸገም ኣለዎም።" ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ከይተረፈ መምሃራን ብዙሕ ጸገማት ከምዘለዎን ምምህር ጸጋይ ይሕብር። ምስ ስድራ-ቤት ዝነበሩ መምሃራን ሓንቲ ኮምፒዩተር ዘለዎም ከምዝነበሩን፡ ነታ ሓንቲ ኮምፒዩተር ድማ፡ "ኣዲኡ ኣብኡ ሓፍቱ ይጥቀመላ እንደገና ተምሃራይ ይጥቀመላ-ብዙሓት ተምሃሮ ኮምፒዩተር የብልናን ኢሎም የማርሩ ነይሮም" ይብል። መንግስትታት ዓለም ዝርጋሐ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ኩሉ ስድራቤት ኣብ ገዝኡ ክውሸብ ምስ ኣዘዙ፡ እቲ ገዛ ክጸብብ ከምዝገበሮን፡ ክትመሃርን ክትመሃርን ምቹእ ከምዘይኮነ ይገልጽ። ዶ/ር ክፍለማርያም'ውን ብወገኑ፡ ብኦንላይን ክምህር ወይ ኣኼባ ክመርሕ እንከሎ፡ ደርሆ ክንቊን  ቆልዓ ክበክን ክርብሽን ከምዝሰምዕን፡ ነቲ ስራሕ ከምዝዕንቅፍን ይዛረብ። ኣብዚ እዋን ናይ ኦንላይ ትምህርቲ ብዙሕ ጸገማት ከምዘለዎ የመልክት። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ እቲ መንግስቲ ተምሃሮ ከም ዝተጸገሙ ምስ ፈለጠ ናይ ኮምፑተራት ሓገዛት ከምዝገበረ ዝሓበረ መምህር ጸጋይ፡ ኣብ ኣፍሪቃን ኣብ ካልኦት ድኻታት ሃገራትን ብኦንላይ ክትምህር ኣጸጋሚ ምዃኑ ይገልጽ። ትምህርቲ ኦንላይን ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋል ዓለምና ኣድማዒ ክኸውን እንተኾይኑ፡ እቲ ዘሎ ጸገማት ብቐንዱ ክእለ ከምዘለዎን ይገልጹ።  ኣብ ኣፍሪቃን ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ዘሎ ትሕተ ቅርጺ ኢንተርነት ክምዕብልን ክዝርጋሕን ከምዘለዎ እቶም መምሃራን ይሕብሩ። "ብመንግስታት ዘድሊ ቆላሕታ ተዋሂብዎ ክሰርሐሉ ኣለዎ። መምሃራን'ውን ተክኒካዊ ክእለታት ክድልቡን ዓቕምታቶም በብግዚኡ ከማዕብሉ ኣለዎም። በብደረጅኡ ዝኸይድ እምበር ዘሊልካ ዝኽየድ ኣይኮነን። ነዊሕ ግዜን ጻዕርን ገንዘብን ዝሓትት እዩ" ይብል ዶ/ር ክፍለማርያም። መምህር ላዕለዋይ ደረጃ ጸጋይ እውን ተመሳሳሊ ርእይቶ'ዩ ዘለዎ። ትምህርቲ ውጽኢታዊ ክኸውን፡ እቲ ተምሃራይ ኣብ ክፍሊ ከይዱ ክምሃር ከምዘለዎ ከምዝኣምንን፡ መምህር ድማ ብቐሊሉ ክከታተሎ ዕድል ከምዝረክብ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ብናይ ኢንተርነት ትምህርቲ፡ ነቲ ኣብ ተምሃራይ ዝዓቢ ዘሎ ፍልጠት ክትመዝኖ ኣጸጋሚ'ዩ ይብል።


ኣብ ሳዋ ዝወሃብ መበል 12 ክፍሊ ትምህርቲ ክቋረጽ ጎስጓስ ይካየድ ኣሎ

ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ ዋርሳይ ይካኣሎ ሳዋ፡ ዘሎ ኣተሓሕዛ ተማሃሮ ንለበዳ፡ ኮሮናቫይረስ ዘቃልዕ ምዃኑ ብምግላጽ፡ #EndHighSchoolInSawa ዝብል፡ ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ ኣብ ሳዋ ከብቅዕ  ጎስጓስ ይገብሩ ኣለው። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ መንግስቲ ኤርትራ ዝነበረ፤ ሕጂ ኣብ ስደት ዝነብር ኣቶ መስፍን ሓጎስ'ውን ነቲ ጻውዒት ተቓውሞ: ዘለዎ ደገፍ  ብቪድዮ መልእኽቲ ኣመሓላሊፉ። ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት  ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ኣብ ሳዋ ተረኺቡ ነቶም ኣብ ቤት ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ ዋርሳይ ይካኣሎ ትምህርቶም ዘጠናቐቑን  ወተሃደራዊ ስልጠናን ዝወድኡን መበል 33 ዙርያ ሃገራዊ ኣገልግሎትን ሞያዊ ስልጠና ክከታተሉ ዝጸንሑ ተማሃሮ ሃማሞስን መሪቑ ። ኣብቲ ኣጋጣሚ፡ እቶም ተማሃሮ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ማስክ ዘይምግባሮም ነቲ ብኮቪድ ክመጽእ ንዝኽእል ሓደጋን ዝጸንሐ ሻቕሎት ነዳዲ ወሲኹሉ ኣሎ። መዛዘሚ ዓመት፡ ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ ኣብ ሳዋ ክቕጽል ኣለዎ ዝብሉ ኤርትራውያን ብወገኖም፡ መንእሰያት ኣብ ሳዋ ካብ ዝተፈላለየ ከባቢታት እታ ሃገር ምስ ዝመጹ መዛኑኦም ስለ ዝራኸቡ ባህሊ ሃገሮም ክፈልጡን ሓድነቶም ከትርሩን ከም ዝሕግዞም ይገልጹ። ኤርትራ ክሳብ ሕጂ ብሕጋዊ ኮነ ብዘይሕጋዊ መገዲ ካብ ወጻኢ ሃገራት ዝተመልሱ ዝርከቡዎም፡  ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት እታ ሃገር ተደኲነን ኣብ ዝርከባ መወሸቢ ማእከላት ዝጸንሑ ኣስታት 306 ብኮሮናቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ከም ዝረኸበት ጸብጻባት ሚኒስትሪ ጥዕና የረድእ። ዛጊት ካብቲ ኣብ ዓለም ዝተመዝገበ መጠን መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ እቲ 5% ጥራይ ካብ ኣፍሪቃ ምዃኑ እኳ እንተተገለጸ፡ እቲ ሓቀኛ ኣሃዝ ብሰንኪ እኹል መመርመራታት ዘይምክያድን፡ ሓቀኛ ሓበሬታ ዘይምሃብን ተሸፊኑ ክኸውን ከም ዝኽእል ኢንተርናሽናል ረስኪዩ ኮሚተ የጠንቅቕ። ኣብ ኤርትራ ካብ ዓመተ 2003 ጀሚሩ፡ ተማሃሮ ካልኣይ ደረጃ ኣብያተ ትምህርቲ ናይ 11 ክፍሊ ትምህርቶም ድሕሪ ምዝዛም፡ ናይ 12 ክፍሊ ትምህርቶም ንምክትታልን ናይ 2ይ ደረጃ መልቀቒ ፈተና ንምውሳድን ካብ መላእ ሃገር ናብ ሳዋ ክኸዱ ይግደዱ። ጎኒ ጎኒ እቲ ናይ ኣካዳምያዊ ትምህርቲ ከኣ ንከባቢ ሽዱሽተ ወርሒ ዝዘልቕ ክልሰ ሓሳባውን ግብራውን ወተሃደራዊ ስልጠና ይወሃቦም። ኣብቲ ዝወሃቦም ናይ ካልኣይ ደረጃ መልቀቒ ፈተና፡ መሕለፊ ነጥቢ ዝረኸቡ ተማሃሮ ትምህርቶም ንምክትታል ናብ ኮሌጃትን ማእከል ሞያዊ ስልጠና ሳዋን ክምደቡ እንከለው፤ እቶም ዘይሓለፉ ግና ኣብ ዝተፈላለዩ ሚኒስትሪታት፡ ህዝባዊ ትካላትን፡ ትካላት ህግደፍን  ሃገራዊ ኣገልግሎት ክፍጽሙይምደቡ። ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ሳዋ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ዋርሳይ ይካኣሎ፡  ኤርትራ ንተምሃሮ ካልኣይ ደረጃ ናብ ደረት-ኣልቦ ሃገራዊ ኣገልግሎት እትወስደሉ መገዲ ምዃኑ ከሲሱ። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ግና ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ "እቲ ሃገራዊ ኣገልግሎት ተናዊሑ እንተኾይኑ፡ ብምርጫ መንግስቲ ኤርትራ ኣይኮነን። ኣህጉራዊ ሕጋጋት ብዝጠሓሰ ዓማጺ ኣካል ተስገዲዱ እዩ። ስርዓተ ምክልኻል ኤርትራ ንግዳማዊ ኣካላት፡ ብፍላይ ድማ ነቶም ልዑላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን ኤርትራ ክጠሓስ እንከሎ ሸለል ንዝበሉን ዘጽቀጡን ናብ ዋጋ ዕዳጋ ኣይወርድን እዩ" ኢሉ። ለብዘበን ናይ 11 ክፍሊ ትምህርቶም ዝዛዘሙ ተማሃሮ ካልኣይ ደረጃ ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ፈለማ ሰሙን ናይ ወርሒ መስከረም ጀሚሮም ናብ ሳዋ ክኸዱ ተሓቢርዎም ከም ዘሎ ምንጪታት ቢቢሲ ሓቢሮም። ኣቶ መስፍን ንተመረቕቲ 11 ክፍልን ወለድን ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ መንግስቲ ኤርትራ፡ ተማሃሮ 11 ክፍሊ ናብ ሳዋ ወሪዶም ትምህርቶም ክዛዝሙ ትእዛዝ ከም ዘመሓላለፈ ብምግላጽ፡ ብዙሓት ብቤት ትምህርቲ ዋርሳይ ይካኣሎ ዝሓለፉ መንእሰያት፡ ኣብ ንኡስ ዕድሚኦም ዘሕለፍዎ ዘስካሕክሕ ተሞክሮ ኣብዞም ናእሽቱ አሕዋቶም ንከይድገም  ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ጎስጓስ ይገብሩ ከም ዘለውን ከም ዘሞግሶምን ተዛሪቡ። ኣስዒቡ'ውን ነቲ "ኣበጊሶምዎ ዘለው ጎስጓስ ግብራዊ ደገፍ ንምሃብ መንእሰያት ተማሃሮ 11 ክፍሊ፡ ነዚ ስርዓት ኢሳያስ ዘውጽኦ ትእዛዝ ክትነጽግዎ፡ ወለዲ ድማ ጥዕናን ድሕነትን ደቅኹም ብምቕዳም ውሳነ እዞም ዕሸላት ደቅኹም ኣኽቢርኩም ክትሕብሕብዎም ኣጥቢቐ እላቦ" ኢሉ። ኣቶ መስፍን ነዚ ጻውዒት ከቕርብ ዘገደዶ ምኽንያት ክገልጽ ከሎ፡ "ኣብ ሳዋ ኣብቲ ወተሃደራዊ መዓስከር ኮነ ኣብቲ ዋርሳይ ይካኣሎ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ፡ ኣብ ልዕሊ መንእሰያት ተዓለምትን ተማሃሮን ዘስካሕክሕ በደላትን ግፍዕታትን ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላትን ክፍጸሙ ጸኒሖም ኣለው" ብምባል  እዞም ሎሚ ብሳዋ ዝሓለፉ መንእሰያት ብማሕበራዊ ሚድያ ዘጋውሕዎ ዘለው ዘሕዝንን ከብድኻ ዝበልዕ ዘቐንዙ ተመኩሮ  ካብ ባሕሪ ብጭልፋ እዩ ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ኤርትራ፡ ሓፈሻዊ ትምህርቲ - ካብ መዋእለ ህጻናት ክሳብ ኮሌጃት፡  ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እዩ ተቛሪጹ። ላዕለዋይ ሓይሊ ዕማም ምክልኻል ኮሮናቫይረስ ብ28 ሰነ ኣብ ዘውጽኦ መምርሒ ከኣ ንኩነተት ለበዳ እቲ ቫይረስ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ዓለም ኣብ ግምት ብምእታው፡ ኣብ ኤርትራ "ኣብ ኣዝዩ ዘሻቕል" ኩነታት ከም ዘይበጽሐ ብምግላጽ ተማሃሮ 11 ክፍልን ኮሌጃትን ትምህርቶም ክቕጽሉ  ወሲኑ። በዚ ድማ፡ ተማሃሮ 11 ክፍሊ ካብ 6 ሓምለ፡ ተማሃሮ ኮሌጃት ድማ ካብ 13 ሓምለ ጀሚሮም ናብ መኣዲ ትምህርቲ ክምለሱን ነቲ ዓመተ ትምህርቲ ክዛዝምዎን መምርሒ ኣመሓላሊፉ። ገለ ንጡፋት ማሕበራዊ መራኸቢታት ግና፡ መንግስቲ፡ ንተማሃሮ 11 ክፍሊ ናብ ትምህርቲ ክምለሱ ጻውዒት ምምሕልላፉ  ንቤት ትምህርቲ ዋርሳይ ይካኣሎ ናብ ሳዋ ክወስዶም ስለዝደለየ እዩ ኢሎም  ክነቕፉ ጸኒሖም። እቶም ዝተረፉ ተማሃሮ መባእታ፡ ማእከላይን ካልኣይን ደረጃታት ኣብ መወዳእታ ነሓሰ ክጅምሩ ምዃኖም'ውን ተገሊጹ እኳ እንተነበረ ክሳብ ሕጂ ግን  ናብ መኣዲ  ትምህርቶም ኣይተመለሱን ኣለው። ገለ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ተማሃሮ፡ ምስ ትምህርቶም ዝተሓሓዝ ቪድዮታት ብፍላሽ ዲስክ ከም ዝወስዱን ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ከምዝርእዩዎን  ይገብራ ከም ዘለዋ ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድ። ቅድሚ ኮቪድ ምምጽኡ ኣብ ዝተፈላለያ ኮሌጃት ዝመሃሩ ተማሃሮ ኣብ ሓደ ክፍሊ ክሳብ ሸሞንተ ሰባት ኣብ ላዕልን ታሕትን ዓራት ከምዝድቅሱ ብምሕባር፡ ሕጂ ተመለሱ ምስተባህሉ እቲ ምትእኽኻብ ንሓደጋ ከየቃልዖም ስግኣት ከምዘለዎም ተዛሪቦም። ኣብ ዝተፈላለየ ክፍልታት ዓለም ተመሃሮ ናብ ቤት ትምህቶም ክምለሱ ይሕተት እኳ እንተሎ፡ እቶም መንግስታት ኮነ ምኒስትሪታት ትምህርቲ ኩሉ ነገር በቲ ሞያውያን እቲ ዓውዲ ዝሓቱዎን ዝመኽሩዎን፡ ብማሕበራዊ ምፍንታት ከምዝግበር እዩ ዝነገር ዘሎ። ኣብ ኤርትራ ግን ብፍላይ ከኣ ኣብቲ ኣሻሓት ተማሃሮ 11 ክፍሊ ዝእከቡሉ ትምህርትን ታዕሊምን ዝከየደሉ ቦታ ምስ ምትእኽኻብ ሓደጋ ለበዳ ከየጋጥም እቲ ሕብረተሰብ ዓቢ ስግኣት አሕዲሩ ከምዘሎ ምንጭታትና ንቢቢሲ ሓቢሮም።


ሹመት ሓላፊ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ስለምንታይ ተቓውሞ ኣልዒሉ?

ቅድሚ ኣዋርሕ፡ ኣብ ምክልኻል ወራር ዕስለ ኣንበጣ መናእሰይ ኣኪቡ ፈቖዶ ደቡብ ትግራይ ይጎዪ ነይሩ። 'ብርክኻ ይጽናዕ!' ተባሂሉ ድማ ተመስጊኑ። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ፡ ኣብ ፖለቲካ ዝነጥፉ ብዙሓት መናእሰይ ኣለው። ንሱ ግን፡ ኣብ ማሕበራዊ ጸገማት እዩ ዘትኲር። ብዛዕባ ኮሮናቫይረስ ክምህር፡ ካብ መቐለ ናብ ጸው ዝበለ ገጠር ይወፍር ኣሎ። ተኽሊት ሃይላይ ይበሃል። "ኣብዝሓ ሰብ ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ተጸሚዱ ስለዘሎ፡ ከም መንእሰይ ግቡኣይ ከወፊ ዝብል ተበግሶ ኣለኒ" ይብል። እዚ ኣወንታዊ ባህሪ ካበይ'ዩ ወሪስዎ? ብ1996 ዓ/ም  ካብቶም ንፉዓት ተምሃሮ ሓደ ኾይኑ ናብ ኮሌጅ ኤም ኣይ ቲ [MIT] ኣትዩ፤ እቲ ኮሌጅ ድሕሪ ቀላሚኖ ዝመጽኣ ፍሉይ ኮሌጅ እዩ። ኣብ ውሽጢ ቃላሚኖ እዩ በቚሉ። ሕዚ እቲ ኮሌጅ የለን። ስሙ ምስታ ማሕበር ጎሊሑ ዝለዓል ኣርኣያ ዘሪሁን፥ እዩ ኣመንጪይዎ ነይሩ። ተኽሊት ምስ ኣርኣያ ዘሪሁን፡ ብተደጋጋሚ ናይ ምርኻብ ዕድል ረኺቡ ነይሩ። ነቲ 'ኣያና' ዝብሎ፤ "ከምኣ ገይሩ እዩ ቀሪጹና" ይብል። "ትግራይ ዝሓልፈላ፤ ሰባ እንተተማሂሩ ጥራሕ'ዩ " ይብል ከምዝነበረ ይዝክር። ኣይተ ኣርኣያ ፍልይ ዘብሎ፡ ካብ ፖለቲካዊ ጽግዕተኝነት ነጻ ምንባሩ እዩ። እኳ ደኣስ ነጻነት እታ ማሕበር ክሕሉ ክብል፡ ብገለ ላዕለዎት ኣመራርሓ ብጽቡቕ ይረአ ኣይነበረን። ኣብ መወዳእታ ዓመታት'ውን በቲ ኣከያይዳ ሕጉስ ከምዘይነበረ ፈለጥቲ ውሽጢ ይዛረቡ። ኣርኣያ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 1999 ዓ/ም እዩ ዓሪፉ። ማልት ግን ንሱ ብህይወት እናሃለወ ኣብ ክፍፍል ህወሓት 1993 ዓ/ም እዩ ንፋስ ክኣትዋ ዝጀመረ። ኣብቲ እዋን ፈጻሚ ስራሕ'ታ ማሕበር ዝነበረ ዶክተር ሰለሞን መዝገቦ፡ ንክልቲኦም ጉጅለታት ህወሓት ከተዓርቕ ፈቲኑ 'ኢድካ ኣክብ' ምስተብሃለ፣ ገለ ኣባላት ቦርድ እታ ማሕበር ድማ ፖለቲካዊ ጸግዒ ሒዞም ምንቅስቓስ ምስጀመሩ፡ ብሓፈሽኡ በቲ ኩነታት ስለዘይተሓጎሰ ብገዛእ ፍቓዱ ካብ ሓላፍነቱ ክለቅቕ ተገዲዱ። ዶክተር ሰሎሞን ልክዕ ከም ኣይተ ኣርኣያ 'ዓደይ ከገልግል' ኢሉ ምቹእ ናብራ ኣመሪካን ስድርኡን ገዲፉን ትምህርቱ ኣቋሪጹን እዩ መጺኡ ነይሩ። ደሓር ግን፡ ምፍርራሓት በጺሖምዎ፥ ካብ ዓዲ ከይወጽእ'ውን ተኣጊዱ፡ ብምድሪ ብወገን ሞያለ ኣቢሉ ንኬንያ ከምዝወጽአ ይዛረብ። ነቲ ኩነታት ብዕሊ ዝከታተልን፡ ኣብ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖን ዝተማህረ ሕዚ ኣብ ደቡብ ኣፍረቃ ተምሃራይ ዶክትሬት ዲግሪ ሃይላይ ኣበራ፡ "ህወሓትን ማልትን ዳርጋ ተላጊበን እየን ነይረን። እቲ ኣብ ውሽጢ ላዕለዋይ መሪሕነት ህወሓት ዝተፈጥረ ምፍንጫል፡ ልክዕ ኣብ ውሽጢ ማልት'ውን ኣብ ደገ ኾነ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ተንጸባሪቑ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ዋና ፈጻሚ ስራሕ ብጥንቃቐን ተኣመንቲ እቲ ውድብን ጥራይ ምምዛዝ ተጀሚሩ" ይብል። "ብፍላይ ናይቲ ዝተስዓረ ጉጅለ ደጋፊ እዩ ተባሂልካ እንተተጠርጢርካ ኣይትጽጋዕን።" ከምቲ ኣብ ውሽጢ ምክልኻል ሃገር ኣጋጢሙ ዝነበረ፡ ኣብ ወጻኢ ዝነበራ ጨንፈራት'ታ ማሕበር'ውን ተኸፋፊለን  ነይረን እየን። ብፍላይ ብተበግሶ ገለ ላዕለዎት ኣመራርሓ ከይተረፈ፡ ማሕበር ልምዓት ወረዳታት ክጣየሻ ምግባር፡ ኮነ ተባሂሉ ነታ ማሕበር ንምድኻም ዝዓለመ ከምዝነበረ ይዛረብ። ካብኡ ንደሓር፡ እታ ማሕበር ተሳልጦም ዝነበሩ ገለ ዓበይቲ ፕሮጀክትታት'ውን ተቛሪጾም፡ ሕምስምስ ኣትዩዋ እዩ ጸኒሑ። ካብ 2011 ዓ.ም ወርሒ ሕዳር ግን፡ ሓደሽቲ ኣባላት ቦርድ ተመሪጾም ምንቅስቓስ ጀሚሮም። 'ካብ ፖለቲካዊ ጽልዋ ነጻ እዩ' ተባሂሉ ዝእመነሉ ኣይተ ታደሰ የማነ፡ ኣቦ መንበር ቦርድ እታ ማሕበር ኾይኑ።  ናይ ካልኦት ግዱሳት ጎስጓስ ተሓዊስዎ ኣብ ደገን ኣብ ወጻእን ዘሎ ትግራዋይ ኣብ ጎኒ ማልት ዓሲሉ። ታደሰ የማነ ድማ፡ ዳግማይ ኣርኣያ ዘሪሁን ክሳብ ክበሃል በቒዑ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ኣባል ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት ዝኾነ ዶክተር ኣክሊሉ ሃይለሚካኤል፡ ዋና ፈጻሚ ስራሕ 'ታ ማሕበር ክኸውን በቲ ንሱ ዝመርሖ ቦርድ ዕላዊ ምስ ኮነ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተቓውሞ ኣልዒሉ። ብፍላይ ምስ ትካላዊ ነጻነትን ፖለቲካዊ ጽግዕተኝነትን ዝተኣሳሰሩ ጉዳያት ክለዓሉ ቐንዮም። ካልኦት ደማ፡ ኣብዝሓ ገለ ደገፍቲ ህወሓት፤ ናይቲ ዝተሾመ ውልቀ ሰብ ዝፈልጥዎ ብቕዓትን ውጽኢታዊነትን እናመስከሩ፡ 'እንታይ'ሞ ጸገም ኣለዎ" ዝብል ድምጺ ከስምዑ ተራእዮም። ታደሰ የማነ ሓዊሱ፡ እቶም ኣባላት ቦርድ፡ ኣብ መርገጺኦም ጸኒዖም ነቶም ዝቐረቡ ስክፍትታትን ተቓውሞታት ክከላኸሉ ተስተውዒሎም። ዝተረፉ ግን ተቓውሞኦም ቀጺሎም፡ ናብታ ማሕበር ዕላዊ ደብዳበ'ውን ኣእትዮም። ገብረህይወት ሓድሽ ኣብ መቐለ ዩኒቨርሲቲ፡ ኣብ ኮሌጅ  ሕጊን ምሕደራን መምህር ሕጊ እዩ።  ኣብዚ ሕዚ እዋን ከኣ ኣብ ሃገረ ቤልጂም ዩኒቨርሲቲ ከይ ዩ ሉቨን፡ ንዶክተሬይት ይመሃር ኣሎ። "ኣነ'ውን እቲ ውሳነ ምስ ሰማዕኩ ሰንቢደ" ይብል ንቢቢሲ። ሓደ ላዕለዋይ ኣመራርሓ ፖለቲካዊ ውድብ ቀንዲ ናይቲ ማሕበር ፈጻሚ ስራሕ ገይርካ ምሻም/ምምዛዝ፡ ነጻነት ናይታ ማሕበር ከምዝዳፋእ እዩ ዝኣምን። ገብረህይወት፡ እቲ ውሳነ ብብርኪ ሃገር ምስ ዝወጽአ ኣዋጅ ነጻ ማሕበራት'ውን ከምዝጻባእ እዩ ዝገልጽ። ዓንቀጽ 2 እቲ ከም ብሓድሽ ዝተመሓየሸ ኣዋጅ 1113/2019፡ ብዛዕባ ሓደ 'ሲቪል ማሕበረሰብ' ዝበሃል "ካብ ዝኾነ  ይኹን ፖለቲካዊ ውድብ ነጻ ዝኾነ" ክብል እዩ ዝገልጾ። ዓንቀጽ 16 (7) ድማ፡ "ውሽጣዊ ኣሰራርሕኡን ዲሞክራስያዊነት ዝተኸተለ፣ ኣድልዎ ዘይብሉ፣ ነጻን ገለልተኛን ክኸውን ይግባእ" ይብል። ታደሰ የማነ፡ 'ብሕገ ደንቢ'ቲ ማሕበር' ይውስን ዝብል ዓንቀጽ 19'ቲ ኣዋጅ ጠቒሱ፡ "ብመተሓዳደሪ ደንቢ መሰረት ኢና ፈፂምና" ዝብል ምላሽ ሂቡ እዩ። ኣብ ሕጊ፡ ክፍተት የለን ዝብል መርገጺ ኣለዎ። ብርግጽ፡ በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ገብረህይወት፡ እቲ ማሕበር ዝደለየ ሕገ ደንቢ እንተውጽኣ፡ ምስ'ቲ ሃገራዊ ኣዋጅ ዝቃረን እንተኾይኑ፡ ብሱሩ'ውን ከሰርዞ ዝኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎ። ምናልባሽ፡ ኣብቲ ሓድሽ ሃገራዊ ኣዋጅ ሲቪል ማሕበራት፡ ንናጽነት እዘን ማሕበራት ዝምልከቱ ሓደሽቲ ዓንቀጻት ስለዝተወሰኹ፡ መተሓደዳሪ ደንቢ ማልት ምስኡ ዝሳነ ምኳኑ ክፍተሽ ከምዘለዎ ድማ ይሕብር። እታ 'ዳግማይ ኣርኣያ' እትብል ሳጓ እናሰኣና ዝመጽአ ዘሎ ዝመስል ኣይተ ታደሰ፡ ነዚ ክትዕ'ኳ እንተዘይተቐበሎ፡ "ኩላትና ዘሰማመዐና ዝመስለኒ ናይዚ ኹሉ ቀንዲ መተሓዳደሪ ደንብና ብፅፈት ይመሓየሽ ዝብል እዩ" ክብል ግን እቲ ጌጋ ካበይ ከምዝምንጩ ዝኣንፈተ ይመስል። ገለ ኣባላት እቲ ቦርድ ድማ ኣባል ኣመራርሓ ህወሓት እዮም ተባሂሎም'ውን ስለዝሕመዩ፡ ምምሕያሽ እቲ ሕገ ደንቢ ንኹሉ ፍታሕ ክህብ ይኽእል እዩ ዝብል ርእይቶ ኣሎ። ካልእ ኣባል እቲ ቦርድ መምህር ሃንሳ ተኽላይ፡ "ናብ ውልቃዊ ኣለሻ [head hunting] ዝኣተናሉ ምኽንያት፡ በቲ ኣሰራረሓ መሰረት ክፍቲ ናይ ሰራሕ ቦታ ኣውጺእና፡ ዘዕግብና ሰብ ስለዘይረኸብና እዩ" ትብል ንቢቢሲ። "ርግጽ፡ እቶም ነቲ ቦታ ይምጥኑ እንብሎም ሰባት በዚ ደመወዝ ክሰርሑ እዮም ኢልና ኣይኣመናን። ምናልባሽ፡ ንእሽቶ ስለዝሃጸጽና ጌጋ ፈጺምና ንኸውን" ትብል። እንተኾነ፡ ንሳ'ውን እቲ ዋና ስራሕ ፈጻሚ ኣባል ህወሓት ምዃኑ ከምዘየሰክፋን፡ እቲ ቦርድ ስለዝቆጻጸሮ ዘስዕቦ ጸገም ከምዘይህሉን እያ ትኣምን። ገብረህይወት ግን፡ ከምዚ ዓይነት ኣሰራርሓ ኣብ ካልኦት ዓድታት ብጣዕሚ ኣቕሊልካ 'ውን ከምዘይረአን ናይ ጥቕሚ ግጭት ከምዘስዕብን ይዛረብ። "ሓደ ሓደ ሰባት ናይ ጥቕሚ ግጭት እንትበሃል፡ ብግብሪ ጥራሕ እዮም ዝሓስቡዎ ዘለዉ። ዋላ እውን ብተግባር  ናይ ጥቕሚ ግጭት እንተዘይተራእየ [Potential conflict of interset] ብኣተሓሳስባ ደረጃ ጥራሕ ጥርጣረታት ስለዘስዕብ፡ እቲ ትካል ድጋፍን እምነትን ኣባላቱ ከምዝስእን ክገብሮ ይኽእል እዩ" ይብል። "ብጭቡጥ'ውን፡ ሓደ ናይ ህወሓት ኣመራርሓ ንዝመርሓ ትካል ከመይ ገይሩ ናብ'ቲ ናይ ውድብ ረብሓ ከምዘውዕሎ እቲ ህዝቢ ኣጸቢቑ ይፈልጦ እዩ።" ዓንቀጽ 62'ቲ ሓድሽ ኣዋጅ፡ ዝቑጸሩ ሰራሕተኛታት ናይ ጥቕሚ ጎንጺ ዘስዕብ ዝኾነ ነገር ከይፍጠር ጥንቃቐ ክግበር ይሓትት እዩ። ስለምንታይ ሕዚ? ድሕሪ ሕልፈት ኣርኣያ ዘሪሁን፡ ተኸታተልቲ ዋና ፈጻምቲ ስራሕ'ታ ማሕበር ካብ ኣመራርሓ ህወሓት ኮይኖም'ዮም ጸኒሖም። እቲ ውድብ፡ ባዕሉ ዘይቆጻጸሮ ዝኾነ ነጻ ማሕበር እንተሪኡ ይስንብድ ነይሩ ይብልዎ፡ ናይ 3 ዓሰርተ ዓመታት ጉዕዞ ዘስተውዓሉ ተዓዘብቲ። ብፍላይ ኣብ ትግራይ ኣብዝሓ ማሕበራት ሓፋሽ ኮና ሚድያታት ናይቲ ውድብ ጽግዕተኛታት ኮይነን እየን ጸኒሐን። ነቲ ሰልፊ ዘይድግፋ እንተዘይኮይነን ዕድመአን ሓጺር እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ 1993 ዓ/ም ሓንቲ ወጋሕታ እትብሃል ጋዜጣ ነይራ። ንመጀመርታ እዋን ኣብ ልዕሊ ህወሓት፡ ትነቅፍ ዝነበረት ናይ ትግርኛ ጋዜጣ እያ። ካብኡ ኣጋውሎኣ ዘይማእመኦም ሰባት፡ 'ጽልግልግ' ዝብል ስም ኣውጺኦምላ። እታ ኣሰናዳኢት ብርሃን ሃይሉ ካብ ሓይልታት ጸጥታ ጸቕጢ በጺሕዋ፡ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ከኣ ካብ ዓዲ ክትወጽእ ከምዝተገደደት ትዛረብ። እታ ጋዜጣ 'ውን ኣብ ሓደ ዓመታ ብኣ ኣቢላ ቅሂማ። ብድሕሪኣ'ውን ብዙሓት ፈቲነን ቅሂመን። ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ፣ ማሕበር መናእሰይ ኩሎም ናይ ህወሓት መሳርሒ ኮይኖም እዮም ጸኒሖም ይብል ገብረ ህይወት። "ኣብ ትግራይ ዘለዋ ሓፋሽ ማሕበራት ብቐጥታ ብኣባላት [ህወሓት] ዝምራሓ እየን"። ገለ ካብቲ ውድብ ዝሓስቦ መገዲ ውጽእ ዝበለ ምትእኽኻብ፡ ናይ ጸላኢ መሳርሒ ገይርካ  ናይ ምቑጻር ዝንባለታት ልሙድ እዩ ነይሩ። ዘጽልእን ዘካፍእን ኣስማት ከኣ ይልጠፍዎ። እንተኾነ፡ ኣብቲ  ኣብ ወርሒ የካቲት 2009 ዓ/ም ዝተኻየደ 45 መዓልታት ዝወሰደ ገምጋም፤ ባዕሉ ውድብ ህወሓት 'ጸረ ዲሞክራስያዊ ኣተሐሳስባት ዓሲሉኒ ነይሩ' ኢሉ ገምጊሙ እዩ። ሓደ ካብኡ፡ "ሓፋሽ ማሕበራትን ሲቪክ ማሕበራትን ብነጻነት ከይንቀሳቐሳ ዓምጺጽና ተቖጻጺርናየን ጸኒሕና" ዝብል ብርቱዕ ሓሳብ ድማ ይርከቦ። ብድሕሪኡ፡ መጠናኛ ምምሕያሽ ተራእዩ። ፈለማ ከም ጸላእቲ ተበይነን ዝነበራ፡ ከም በዓል 'ሰብ-ሕድሪ' ዝኣመሰላ ነጻ ማሕበራት ብነጻነት ክንቀሳቐሳ ጀሚረን። ሕዚ ኣብ ማልት ዝተረአየ ክስተት ግን፡ 'ንምዃኑ እቲ ውድብ ብእማን ተለዊጡ ድዩ?' ዝብል ዓበይቲ ጥርጣረታት የልዕል ኣሎ። መንእሰይ እውን ዓው ኢሉ ይዛረብ ኣሎ። ገብረህይወት፡ ብኽልተ መልክዕ እዩ ዝርእዮ። ሓደ፡ ካብቲ ናይ'ቲ ውድብ ገምጋም ተልዒሉ፡ ተስፋ ተገይሩ ነይሩ። ካልኣይ ድማ፡ እቲ መንእሰይ ሕዚ ደፊሩን ዓው ኢሉን ምዝራብ ዝጀመረሉ ምኽንያት፡ ናይቲ መንእሰይ ንቅሓት እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ላዕለወት ሓለፍቲ መንግስቲ ክልል ትግራይ'ውን ዝተረኸብሉ፡ ኣብ መቐለ ሓደ ዕውት ዝበሃል መድርኽ መተኣኻኸባቢ ገንዘብ ተዳልዩ ነይሩ። ኣብቲ መድረኽ ካብ ዝተረኸቡ ሓደ፡ ኣቦ ወንበር ባይቶና ዓባይ ትግራይ ኣይተ ኪዳነ ኣመነ ከምዚ ክብል ስክፍትኡ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። "ዝበዝሕ ግዘ እቲ መንግስቲ፡ ልምዓት ኮነ ኩሉ ነገር ብኢዱ ክሓልፍ እዩ ዝደሊ፤ ብኡ ኣቢሎም ድማ ንፖለቲካዊ ሃልክትታት እዮም ክጥቀምሉ ዝደልዩ። እቲ ሕዚ ዘሎ ግዝኡ ዝሓለፎ መሓውር መንግስቲ ሒዝካ ምስራሕ'ዶ ይከኣል?" ዝብል። እቲ ዝተምሃረሉ ኮሌጅ 'ኤም ኣይ ቲ' ምዕጻዉ ወይ ድማ ናብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ምልጋቡ፡ ዘሕዝኖ መንእሰይ ተክሊት ሃይላይ፡ እቲ ውሳነ ሙሉእ ንሙሉእ ፖለቲካዊ ነይሩ ይብል። 'ንምንታይ?' ንዝብል ሕቶ፡ "ንዓይ ከምዝተረደአኒ፡ 'ከምቲ ዝደለናኩም ኣይኮንኩምን 'ካድራዊ ባህሪ ኣይሓዝኩምን' እዩ" ኢሉ። እቲ ናይ ሕዚ ውሳነ'ቲ ቦርድ ድማ እንተዘይተቐይሩ፡ ነቲ ተጀሚሩ ዝነበረ ምልዕዓል ንሓዋሩ ከዕንቅፎ እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎ። "ዓብዪ ስግኣት እዩ ዘለኒ። እቲ ኣዝዩ ዘሕዝን ግን፡ ከም ተጋሩ ንእሽቶ ጌጋ'ውን ንምቕባል ድልውነት የለን" ይብል። ማልት ኣብ ሰሜን ኣመሪካ ቅድሚ 30 ዓመት ብግዱሳት ተጋሩ ካብ እትምስረት ጀሚራ፡ ድሕረትን ድኽነትን ንምቕራፍ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ትምህርት ጥዕናን ኣትኲራ እያ ሰሪሓ። ህንጸት ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ቃላሚኖ ሓዊሱ፡ ብርክት ዝበላ ማእከላት ጥዕናን ትምህርትን ሃኒጻ። ሕዚ'ውን 'ስቴት ዩኒቨርሲቲ ትግራይ' ከይተረፈ ንምህናጽ ትህቅን ኣላ።


ኣብ ትግራይ ብስልኪ ትምህርታዊ ኣገልግሎት ይወሃብ ኣሎ

ኣብ ትግራይ ብስልኪ ትምህርታዊ ኣገልግሎት ይወሃብ ኣሎ፤ እቲ ኣገልግሎት ፈተነ ትምህርቲ ኣብ ስልኪ ብፅሑፍ (ተሌ ቱተሪንግ) ኣብ መቐለ ኣብ ቤት-ትምህርቲ ፈለገ ህይወት እዩ ዝወሃብ ዘሎ። ብሰንኪ ለበዳ ኮረናቫይረስ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብያተ-ትምህርቲ ክዕፀዋ ከምዝወሰነ ይፍለጥ። ተምሃሮ ኣብ ገዛ ብምውዓሎም ካብ ትምህርቲ ከይበኹሩን እቲ ዝወስድዎ ዝነበሩ መስርሕ ትምህርቲ ክቕፅልን ዝዓለመ መደብ ይካየድ ኣሎ። እቲ መደብ ብምትሕብባር፡ ቢሮታት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ትምህርትን ምስ እርግብ ኣገልግሎት ትምህርቲ ይወሃብ'ሎ። ኣተሓባባሪት እቲ ውጥን ኢንጅነር ኣስቴር ይተባረክ ንቢቢሲ እንትገልፃ፡2000 ተምሃሮ ቤት-ትምህርቲ ፈለገ ህይወት ኣብ ገዛኦም ኮይኖም ይመሃሩ ኣለዉ ኢለን። "ተምሃሮ ትምህርቲ ተዓፅዩ እዩ ኢሎም ካብ መኣዲ ትምህርቲ ከይርሕቑ፣ ኣብ ገዛ እንትውዕሉ ምስ ወለዶም ኰይኖም፡ ኣብ ትምህርቲ ክፅመዱ ንምኽኣል፣ ትምህርቲ ዘላቒ ምዃኑ ክፈልጡን ምስ መማህራኖም ከይበታተኹን ዝሕግዝ መደብ እዩ" ኢለን ኢንጅነር ኣስቴር። ብመሰረት እዚ ናብ ሕድሕድ ተምሃራይ፡ 1,050 ፅሑፍ ብስልኪ ንምልኣኽ፡ ቢሮ ሳይንስን ቴክኖሎጂን 50 ብር ይኸፍል። መምሃራን ስልጠና ብምውሳድ፡ ተምሃሮ ኣየናይ ዓይነት ትምህርትን ንፁር ኣርእስትን ምስ ዕዮ ገዛ መዓልታዊ ናብ ተምሃሮ ይልእኹ። ብሰንኪ እቲ ለበዳ ትምህርቲ ምቁራፁ ስዒቡ፡ ቢሮ ትምህርቲ ኣገልግሎት ትምህርቲ ብሬድዮ ይህብ ምህላዉ ይፍለጥ። ኢንጅነር ኣስቴር ግን ተምሃሮ ንትምህርቲ ብሬድዮ ብቐልቢ ኣይከታተልዎን ዝብል እምነት ኣለወን። ውፅኢታዊ እዩ ተባሂሉ ዝተኣመነሉ፡ ናብ ነብሲወከፍ ተምሃራይ ኣብ ስልኪ ብፅሑፍ ብምልኣኽ፡ ንወለዲ ስልኪ እናደወልካ ምክትታል እዩ ይብላ። ወለዲ በቲ ዝወሃብ ዘሎ ኣገልግሎት ሕጉሳት ምዃኖም ይገልፁ ኣለዉ ዝብላ ኢንጅነር ኣስቴር፡ ወለዲ ባዕሎም ስልኪ ብምድዋል ክትትል ይገብሩ ኣለዉ ኢለን። ርእሰ መምህር ቤት-ትምህርቲ ፈለገ ህይወት ገብረኺዳን ኣድሓኖም፡ እቶም ተምሃሮ ካብ ክፍልትታ ቀዳማይ ክሳብ ሻምናይ ዝመሃሩ ኰይኖም፡ ዝበዝሑ ህፃናት እዮም ኢሎም። እዞም ህፃናት ናብ ፀወታ ስለዘዘዝዉ ጠቕሊሎም ከይርስዕዎ፡ ሓጋዚ መደብ ትምህርቲ ይወሃብ ምህላዉ ንቢቢሲ ገሊፆም። "ምስቲ ሕማም ጥንቃቐ ክንገብር ስለዝግባእ፡ ኣብ መዓልቲ ክልተ ወይ ሰለስተ መማህራን ኢና ንፅውዕ፤ እታ ዝህብዋ ትምህርቲ እሞ ድማ ካብታ ጠጠው ዝበሉላ ብናይ ኢድ ስልኪ ብፅሑፍ ክልእኹሎም ንገብር ኣለና። ብመሰረት'ዚ ወለዲን ተምሃሮን ሕጉሳት ምዃኖም ኣረጋጊፅና ኣለና" ኢሎም። ንቢቢሲ ርእይትኦም ዝሃቡ ወለዲ ብግደኦም፡ ነቲ ሕማም ንምክልኻል ኣብ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ፡ ደቆም ኣብ ገዛ እንትውዕሉ ካብ ትምህርቲ ዝተፈለዩ መሲሉ ከይስመዖም፡ እቲ ዝወሃብ ዘሎ ኣገልግሎት ትምህርቲ ፅቡቕ ሜላ ምዃኑ ይዛረቡ። እቲ መደብ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቤት-ትምህርቲ ፈለገ ህይወት ንፈተነ ዝወሃብ ዘሎ ምዃኑ ተፈሊጡ'ሎ። ቤት-ትምህርቲ ፈለገ ህይወት፡ ተምሃሮ ካብ ቤት-ትምህርቲ፡ ዘይተኣረመ ጌጋ ሒዞም ከይወፅኡ ብምግባር፡ ካብ ጌጋ ሓራ ንምውፃእ ዝዓለመ ኣብ ኢትዮጵያ ክፍፀም ዝተጀመረ ውጡን ዝካየደላ ዘሎ ብሕታዊ ቤት-ትምህርቲ ኢያ። እቲ ለበዳ ምስ መፅአ ግን ተምሃሮ ኣብ ገዛ እንከለዉ ዝመሃርሉ ሜላ ከምዝተምሃዘ መግለፂ ኢንጅነር ኣስቴር ይተባረክ የረድእ።


ተሸላሚት ኖበል ማላላ ዩሳፍዛይ ቀዳማይ ዲግሪ ወዲኣ

ንመሰላት ደቂ-ሰብ እትጣበቕ ማላላ ዩሳፍዛይ፡ ኣብ ኣብ ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ትምህርታ ከምዝወደኣት ሓቢራ። ንሳ፡ ናይ ዩኒቨርሲቲ መርመርኣ ምስ ወደኣት፡ "ዝተሰመዓኒ ሓጐስ ወሰን የብሉን" ክትብል ጽሒፋ። ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ከኣ "ኣብ ቅድመይ እንታይ ይጽበየኒ ከምዘሎ ኣይፈልጥን" ክትብል'ውን ኣስፊራ። እታ ጓል 22 ዓመት፡ ኣብ ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ፖሎቲካ፤ ፍልስፍና ከምኡ'ውን ስነ-ቁጠባ እያ ትመሃር ነይራ። ማላላ፡ ጓል 11 ዓመት ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ንቢቢሲ-ኡርዱ ብዛዕባ ህይወታ ብስቱር ዕለታዊ መዝገብ ከተመሓላልፍ ጀሚራ። ኣብ 2012 ድማ ኣብ ወፍሪ ትምህርቲ-ኣዋልድ ብተወፋይነት እናሰርሐት ብሓደ ወተሃደር ጣሊባን ኣብ ርእሳ ብጥይት ተወቒዓ። መውጋእታ ምስተነግረ ብኡ-ንብኡ ኣቓልቦ ዓለም ስሒቡ። ማላላ፡ ካብቲ መውጋእቲ ምስ ሓወያት ኣብ ኣህጕራዊ መድርኽ ወጺኣ ብትምህርቲ ቖልዑን መሰላት ደቂ-ሰባትን ብዓውታ ናይ ምጉስጓስ ስርሓ ቀጸለቶ። ምስ ኣቦኣ፡ ዝያዲን፡ ኰይና ድማ ማላላ-ፋንድ ዚብል ትካል መስረተት። እቲ ትካላ ድማ "ኵለን ኣዋልድ ንክምሃራን ከይፈርሃ ንክነብራን" ዝጉስጉስን ዝሰርሕን እዩ። ኣብ 2014፡ ማላላ፡ እታ ብዕድሜኣ ዝነኣሰት ተሸላሚት ብልጫ-ኖብል ኰይና ተመርጸት። ነቲ ኖበል ምስ ህንዳዊት ተቓላሲት፡ ካይላሽ ሳትያርቲ እያ ተኻፊላቶ።


"ቖልዓ ሓዚለ ትምህርቲ ክምዝገብ ናብ ዩኒቨርሲቲ ከይደ"፡ ዶክተር ኑርዓይኒ መሓመድ

ዝተደራረቡ ሓላፍነታት ተሰኪማ እትኸይድ ብምዃና "ጓል ኣንስተይቲ ኩሉ ነገር'ያ" ዝብል ኣምር ክገልጻ ዝኽእል ጠንካራ ሰብ'ያ። ኣደ፣ ኣላይት ስድራ፣ ኣገልጋሊት ህዝቢ፣ ተመሃሪትን ሰራሕተኛን እያ። ኩሎም ኣብ ህይወታ 'ክፍጽሞም ኣለኒ' ኢላ እትኣምነሎም ምስ ግዜ ተጓይያ ቦታ ቦትኦም ክሕዙ ትገብር። ዶክተር ኑርዓይኒ መሓመድ ሓጎስ፡ በዓልቲ ሞያ ጠቕላላ ሕክምና፣ ኣደን በዓልቲ ሓዳርን'ያ። ቖልዓ ሸሞንተ ወርሒ ሒዛ ዝጀመረቶ ትምህርቲ ሕክምና ካልእ ካብ ዝውለድ 22 መዓልቲ ዝኾኖ ቖልዓ ሒዛ 24 ነሓሰ 2020 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ብዝለዓለ ነጥቢ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኣክሱም ተመሪቓ። ነቲ ተሸላሚት ወርቂ ሜዳሊያ ዝገበራ ዓወት ንምርካብ ዝሓለፈቶም ፈተንቲ እዋናትን ሚስጢር ዓወታ ዝኾነ ጥንካርኣን ዝምልከት ድማ ኣካፊላትና፤ ከምዚ ዝስዕብ ድማ ተዘንትዎ። ዶክተር ኑርዓይኒ መሓመድ ሓጎስ ኑርሑሴን ይብሃል፤ ተመራቒት ጠቕላላ ሕክምና ዩኒቨርሲቲ ኣክሱም'የ። ኣብ ዞባ ማእኸል ወረዳ ወርዒ ለኸ ከተማ ዕዳጋ ዓርቢ ፍሉይ ሽሙ እንዳ'ባ ጻሕማ ዝበሃል ከባቢ ተወሊደ፤ ኣብኡ'ውን ተማሂረ። ክልተ ብትምህርተን ንፉዓት ዝነበራ ኣሕዋተይ ኣብ ሞንጎ ስለ ዝተመርዓዋ ትምህርቲ ኣቋሪጸን። ኣነ ግን መምሃራነይ ንወለደይ ጸቕጢ ይገብሩሎም ስለ ዝነበሩ ክመሃር ክኢለ። ካብ ቀደሙ፡ ናይ ደረጃ ተመሃሪት እየ፤ ተመሃሪት 12 ክፍሊ ኮይነ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ነጥቢ እንተኣምጻእኹ'ውን ብዝተፈላለዩ ተጓንፎታት ናብ ክፍሊ ትምህርቲ ሕክምና ዘእቱ ነጥቢ ኣየምጻእኩን። በዚ ምኽንያት፡ ቀዳማይ ምርጫይ እንተዘይኮነ'ኳ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ብ'ሄልዝ ሳይንስ' ቀዳማይ ዲግሪ ክመሃር ተመዲበ። ሕክምና ዓይኒ (ኦፕቶሜትሪ) ድማ ንኣርባዕተ ዓመት ኣጽኒዐ ብ2003 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ) ጽቡቕ ነጥቢ ሒዘ ተመሪቐ። ናብ ትግራይ ምስ መጻእኹ ኣብ መቐለ ሆስፒታል ኲሓ ሕክምና ዓይኒ ንሰለስተ ዓመትን መንፈቕን ክሰርሕ እንከለኹ፡ ተገልገልቲ ዘመስግኑኒ በዓልቲ ሞያ ኮይነ ኣሕሊፈዮ። ኣብ መቐለ ኲሓ ሕክምና ዓይኒ ክሰርሕ ከለኹ በዓልቲ ሓዳር ኮይነ ክልተ ቖልዑ ወሊደ ነይረ። ናይ መጀመርታ ቖልዓ ምስ ወለድኩ፡ እቲ ወትሩ ዝምነዮ ዝነበርኩ ናይ ሕክምና ትምህርቲ ተመሊሰ ክኣትዎ ይሓስብ ነይረ። ሃንደበት ነፍሰ ጾር ምዃነይ ምስ ፈለጥኩ ተስፋ ቖሪጸ ገዲፈዮ ነይረ። ግን ድማ በዓል ሓዳረይ ዓቕሚ ከም ዘለኒ ስለ ዝኣምን፡ 'ኣይፋል፡ ትኽእሊ ኢኺ፤ ኪዲ ተመሃሪ' ኢሉ ደፋፊኡ ተስፋ ይህበኒ። ስለዚ፡ ጠቕላላ ሕክምና ንክትመሃር ኣብ ዝገብር 'ኢኖቬቲቭ ሜዲካል ኤጁኬሽን' ዝበሃል ሓድሽ ስርዓተ ትምህርቲ ኣመልኪተ። ብደረጃ ሃገር ተፈቲነ ጽቡቕ ነጥቢ ስለ ዘምጻእኹ፡ ብ2007 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ) ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣክሱም ክመሃር ዕድል ረኺበ። እቲ ዝገርም፡ ክምዝገብ ናብ ዩኒቨርሲቲ ኣክሱም ክመጽእ ከለኹ ወደይ ናይ ሸሞንተ ወርሒ ህጻን [2ይ ውላደይ] ስለ ዝነበረ፡ ሓዚለዮ እየ ኸይደ። ካብ መቐለ ናብ ኣክሱም ክኸይድ ከለኹ፡ ብዝኾነ ኣጋጣሚ ኣብ ኣክሱም ሓንቲ ዝፈልጣ ሰብ ስለ ዝነበረት፡ ንሳ ክትሕዘለይ እሞ ከይደ ክምዝገብ እዩ ነይሩ ሓሳበይ። ኣጋጣሚ ኮይኑ ኣይጥዓማን። ዝነበረኒ ኣማራጺ ሓዚለዮ ምኻድ ስለ ዝነበረ፡ ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ምስ ኸድኩ "ናበይ ደሊኺ?" ኢሎምኒ። "ትምህርቲ ክምዝገብ" ኢለዮም። "ኣይኸውንን፤ ቐልዓ ሓዚልክስ ክትመሃሪ? በሊ ኺዲ ኣቐሚጥክዮ ምጽኢ" ኢሎም ምእታው ከልኪሎምኒ። ድሓር፡ "ካብ ርሑቕ እየ መጺአ፣ ሰብ የብለይን ኣበይ ክገድፎ" ኢለ ብክንደይ ጉድ ኣትየ ተመዝጊበ፤ ከቢድ ነይሩ። ስሩዕ ትምህርቲ ክጅምር ከለኹ፡ ወደይ ናይ 10 ወርሒ ህጻን ኮይኑ ምስ በዓል ቤተይ ኣብ መቐለ ገዲፈዮ ናብ ኣክሱም መጺአ። በዓል ገዛይ'ውን ኣብ ሕክምና ተንከፍ ዓውዲ ስለ ዘሎ ቖልዓ ኣብ ምሕብሓብ ንፉዕ'ዩ፤ ንደቀይ ኩሉ ነገር . . . መግቦም ኣዳልዩ ብኣግባቡ'ዩ ዝከናኸኖም። ግን ድማ ከብዲ ኣደ ቦቕቧቕ'ዩሞ፡ ደቀይ ክሓሙ ከለኹ ውሽጠይ ይነግረኒ፣ ይጭነቕን ይናፍቕን ከኣ። ወትሩ ኣብ ክልተ ቅነ ሓደ ግዜ ናብ መቐለ ይመላለስ ነይረ፤ ዓርቢ ምሸት ከይደ ሰንበት ይምለስ። እቲ ዝንበብ ኣብ ካልእ ግዜ ወሳሲኸ ኣንቢበ፣ ናይ መጓዓዚያ ወጻኢታት'ውን ኣሎ ኩሎም ተደራሪቦም ከቢድ'ዩ ነይሩ። ዓላማኻ ነጺርካ መኽየዲ መገድኻ እንተፈሊጥኻዮ ቐጺሉ ዘሎ ነገር ቀሊል እዩ፤ ኣነ ድማ እቲ ዝደልዮ ኣነጺረ ኣለኹ፤ ድሓር እቲ ወሳኒ ነገር ጻዕሪ'ዩ። ኢድ ብኢድ ዝኸውን ነገር ስለ ዘየለ ግዜኻ ብኣግባቡ ክትጥቀም ኣለካ። ግን ከምዚ ፈተና ክበዝሕ ከሎ ጠንካራ'ዩ ዝገብረካ። ዕላማኻ ክተዐውት ስለ እትጽዕር ጥንቁቕን ጠንካራን'ዩ ዝገብረካ። ስለዚ ነፍሲ ወከፍ ዝኸደን መገዲታት ተጠንቂቐ ክኸይድ'ዩ ገይሩኒ። መወዳእትኡ ጽቡቕ ኮይኑ ንኹሉ ድኻመይ ዘከሓሕስ ውጽኢት ረኺበ። ብኸምዚ፡ ዝነበረኒ ስራሕን ደሞዝን ገዲፈ ከም ሓድሽ ትምህርቲ ክጅምር ወሲነ እቲ ቀዳማይ ምርጫይ ዳሕራይ ረኺበዮ። መጀመርታ ከይተሳኽዐለይ ምስ ተረፈ፡ ሕክምና ይኽእሎ'የ ዝብል ኒሕ ስለ ዝነበረኒ፡ እቲ ዳሕረዋይ ዕድል ከምልጠኒ ኣየፍቀድኹን። ኣነ ክመሃር ብዙሕ መስዋእቲ ገይረ እንድየ፤ ግን ድማ ደቀይን በዓል ሓዳረይን'ውን ማዕረ መስዋእትነት ከፊሎም'ዮም። በዓል ቤተይ ሓላፍነት ተሰኪሙ'ዩ ጸኒሑኒ። ሐዚ ድሓን ክሒሰዮም'የ ኢለ ይሓስብ፤ ብቐጻሊ'ውን በዚ ሞያ ጽቡቕ ነገር ሰሪሐ ዝበለጸ ክክሕሶም'የ ዝሓስብ። እዚ ትምህርቲ ከጽንዕ ከለኹ፡ ንዓይ ፈታኒ ዝነበረ ቖልዑ ምእላይ፣ ናብ ቤተሰብ ምምልላስ፣ እቲ ናይ ሕክምና ትምህርቲ'ውን ናይ ተግባር ትምህርቲ ስለ ዝበዝሖ ንዕኡ'ውን ምክእኣል ግዜ ይሓጽረኒ ነይሩ። ግን ድማ እታ ዘላትካ ንጽባሕ ዘይምባል፣ ፈተና ከጋጥም ከሎ ኢድካ ዘይምሃብ፣ መፍትሒታት ኣቐዲምካ መገድኻ ምቕጻል ተማሂረሉ'የ። ክሳብ ሕዚ ኣብ ዙርያ ደቂ ኣንስትዮ ዘይተፈትሐ ጸገም ዝብሎ ዓብዪ ነገር ሕብረተሰብ ዘለዎ ኣረኣእያ'ዩ። ኩሉ ነገር ካብ ዘዕብየካ ገዛ ዝጅምር ኮይኑ፡ ወዲ ተባዕታይን ጓል ኣንስተይትን ኣብ ዘለውሉ ገዛ ቀዳምነት ነቲ ወዲ ተባዕታይ'ዩ ዝወሃቦ። ኣብ ከባቢና ዘሎ ሕብረተሰብ ንጓል ኣንስተይቲ ዘለዎ ኣጠማምታ ሓደ ዓይነት ኮይኑ፡ ብፍላይ ኣብቲ ሙስሊም ሕብረተሰብ ግን ቁሩብ ክብድ ይብል'ዩ። ዚያዳ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ሓዳር ገይራ ናብራ ክትኣሊ እዩ ዝመርጽ። ብኣጋ ሓዳር ገይራ ናብርኣ እትኣሊ ጓል ኣንስተይቲ፡ እድብቲ'ያ ኢሉ እዩ ዝኣምን። ኣብ ርሕቕ ዝበለ ዩኒቨርሲቲ እንተተመዲባ፡ ከምዘይትኸይድ ኣቐዲማ እያ ትፈልጦ፤ በዚ ተስፋ ትቖርጽ። ናብ ሓዳር እንተኣቲኻ ድማ ምምሃር ከቢድ'ዩ። በዓል እንዳኻ ንትምህርቲ ዘለዎ ዝንባለ እወንታዊ እንተዘይኮይኑ፡ ሓላፍነት ክወስድ ስለ ዘይደሊ ከቢድ'ዩ። ግን ድማ ክትሰብሮ ዝከኣል ጸገም'ዩ ኢለ ይሓስብ። ኣብ ክሊ እቲ ሰብ ዝሓስቦ ከጋጥመካ ዝኽእል ቁጠባዊ ጸገማት'ውን ዓርሱ ዝኸኣለ ፈተና'ዩ። ኣነ ኣብ ልዕሊ እዚ ኩሉ ሓላፍነት ወሲደ ክመሃር ከለኹ፡ ሰብኣየይ ሓጋዚዬ እንተነበረ'ውን ቑጠባዊ  ዓቕሚ ግን ይፍትነኒ ነይሩ። ክትመሃሪ እንተኾይንኪ እንተውሓደ ንጽህናኺ ንምሕላው ዘድልዩ ነገራት ክማልኡ ኣለዎም። ሓልሓሊፉ ደቂ ኣንስትዮ ፈቲና'ውን ኣይኮንናን ካብ ትምህርቲ ንቦክር፤ ከምዚኦም ዝበሉ ብድሆታት'ዮም ንድሕሪት ዘትርፉና። ግን፡ እዚ'ውን እንተተማሂርናን እንተሰሪሕና ኢና ክንሰብሮ እንኽእል። ጎና ጎኒ ድማ ከም መሐለዊ ንጽህና ዝበሉ ቐረባት ኣብ ኩሉ ክባጻሕ ኣለዎ። ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ብምኽንያት ወርሓዊ ጽግያት ስለ ዝስከፋ ትምህርቲ ከቛርጻ ይግደዳ'የን። ኣብ ትሕቲ ዕድመ መርዓን ምጥቃም መከላኸሊ ጥንስን ድማ ዝሓሸ ግንዛበ ክፍጠር ኣለዎ ኢለ ይኣምን። ኣነ፡ ምስ ብዙሓት ዘጓንፉኒ ዝነበሩ ጸቕጢታት እየ ተማሂረ። እታ ሳልሰይቲ ጓለይ ቅድሚ ምረቓ ኣብ ዘለዋ 22 መዓልታት'ያ ተወሊዳ። መኪና ተበላሽዩ ኣብ መገዲ ዝሓደርኩሉ፣ ውላደይ ሓሚሙ ሆስፒታል ዝኣተወሉ ከበድቲ መዓልታት የጋጥሙኒ ነይሮም። እንተኾነ፡ ስራሕን ካልእን ገዲፈ ዝጀመርኩዎ ስለ ዝነበረ ንጻት'ውን ከቋርጾ እየ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን። በዓል ቤተይ፡ መወዳእትኡ ምስ ርኣየ ብጣዕሚ ሕጉስ ነይሩ፤ ኣባይ ዘለዎ እምነት ልዕሊ እቲ ክገልጾ ዝኽእል ፍሉይ ሰብ'ዩ። "ከም እተዐውትዮ ይፈልጥ'የ፤ ዓላማ እንተሒዝኪ ጠንካራ ምዃንኪ'ውን ይኣምን። ቐጻሊ ኩሉ ክተዕውቲ ኢኺ" ኢሉኒ። ኣብ ቀጻሊ ብናይ ውሽጣዊ ሕማማት ስፔሻላይዝ ክገብር እየ። ብተመሓላለፍቲ ሕማማት'ውን ማስተርስ ወሲኸ ኣብ መጽናዕትን ምርምርን ክነጥፍ መደብ ኣለኒ።


ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ካብ ቀጽሪ ከይወጽኡ ምምርሒ ተዋሂብዎም

ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ቀጽሪ እቲ ዩኒቨርሲቲ ንደገ ከይወጽኡ ምምርሒ ከም ዝተዋህቦም ተገሊጹ። እቲ መምርሒ ካብ ሚኒስትሪ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ዝመጽአ ኮይኑ፡ ኩለን ዩኒቨርስታት እታ ሃገር ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምግዕጋት ኣድላዩ ስጉምቲ ክወስዳ ኣተሓሳሲቡ። ዩኒቨርስታት መቐለን ኣኽሱምን ድማ ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሮም፡ ተመሃሮ ከም ድላዮም ክኣትውን ክወጹን ከም ዘይኽእሉ ኣፍሊጠን። ዩኒቨርስቲ መቐለ ስሩዕ ትምህርቲ ዝከታተሉ ዘለዉ ተመሃሮ እቲ ዩኒቨርስቲ፡ ትምህርቶም ብ 'ኦንላይን' ከም ዝከታተሉ ገሊጹ። ካብ ቀጽሪ እቲ ዩኒቨርሲቲ ወጺኢ ዘለዉ ተመሃሮ ድማ፡ ካብ ጽባሕ ጀሚሮም ናብ ዩኒቨርስቲ ክኣትዉ ከም ዘይኽእሉ ተገንዚቦም፡ ኣብቲ ዘለውዎ ቦታ ክጸንሑ ዩኒቨርስቲ ኣኽሱም ኣተሓሳሲቡ። ተመሃሮ፡ ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ንምክልኻል ሓበሬታ ሚኒስትሪ ጥዕና፣ ሚኒስትሪ ላዕለዎት ትካላት ትምህርትን ዩኒቨርስቲታትን ክከታተሉ ከም ዝግባእ እተን ዩኒቨርስታት ኣፍሊጠን። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ቁጽሪ ብኮሮና ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ትሸዓተ ከም ዝበጽሐ ሚኒስትሪ ጥዕና ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ኣፍሊጡ ነይሩ። መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ'ውን ናብ ልዕሊ 30 ሃገራት ዝገብሮም ዝነበረ በረራታት ከም ዝሰረዞ ኣፍሊጡ'ሎ። ካብ ዝኾነት ሃገር ናብ ኢትዮጵያ ዝኣትዉ ገያሾ ን14 መዓልታት ክትውሽቦም ምዃና ኣፍሊጣ'እያ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ኣስታት ርብዒ ሚልዮን ለኺፉ ከም ዘሎን፡ ልዕሊ 10000 ሰባት ድማ በዚ ሕማም ሞይቶም ኣለው። ኮሮናቫይረስ ይህልወኩም'ዶ ይኸውን? ነዚ ምልክታት ርአዩ ሽሕ'ኳ ብዙሓት ሰባት ኣብ ገዝኦም ተዓጽዮም እንተለዉ፡ ኣቀዲሞም ወጺኦም ኣብ ዝነበሩሉ በዚ ቫይረስ ኣይተለኽፉን ማለት ኣይኮኑን። እቶም ክሳዕ ሕጂ ደገ ኣብ ምውጻእ ዝርከቡ ዘለዉ ከኣ ነቲ ሓደጋ መልከፍቲ እዚ ቫይረስ ኣዝዮም ዝተቃልዑ እዮም። ስለዚ እዚ ቫይረስ ከም ዘለኩም ብኸመይ ክትፈልጡ ትኽእሉ? ምልክታቱ'ኸ እንታይ እዮም? ኮቪድ-19 ካብቲ ካልእ ተራ ሰዓል ብምንታይ ይፍለ? እቲ ምልክታት ብረስኒ ጀሚሩ፡ ናይ ምስትንፋስ ጸገማት ዘኸትል ደረቅ ዝኾነ ሰዓል የስዕብ። ብገምጋም እዚ ምልክታት ክረአ ክሳብ ሓምሽተ መዓልታት ዝወስድ እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ገሊኦም ግን ካብዚ ዝተባህለ መዓልትታት ድሒሩ ክረአ ይኽእል። ብመሰረት ሓበሬታ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና፡ እቲ ምጭጫሕ ናይቲ ቫይረስ ክሳብ 14 መዓልታት ከም ዝወስድ ክንገር እንከሎ፡ ገለ ገለ ተመራመርቲ ግን ክሳብ 24 መዓልታት ክወስድ ከም ዝኽእል ይሕብሩ።


"እንከይተወለድኩ'የ ተሓጽየ" ዶ/ር መስቀሉ ኪዱ

ዶ/ር መስቀሉ ኪዱ ገና ኣብ ማህጸን ኣዲኣ እንከላ ነይሩ ንሓደ ዘይትፈልጦ ሰብኣይ ትብጻሕኩም ተባሂላ ዝተመርዐወት። እንተኾነ ግና ብትምህርቲ እናደፍአት ምስመጽአት ነቲ ብዘይውሳንኣ ክትሕጽዮ ዝተፈረዳ ሰብኣይ ኣይምርዐውን ኢላ ሓንጊዳ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ሓኪም ውሽጣዊ ሕማማት ኮይና በዓልቲ ሓዳርን ነብሰ ጾርን እያ።


ወ/ሮ መድህን ፈርዲናንድ፡ ካብ ቀዳሞት ኤርትራውያን መምህራን

ወ/ሮ መድህን ፈርዲናንድ ኣብ ኤርትራ ከተማ ከረን ተወሊዳ ዝዓበየት ኮይና፡ ካብተን ኣብ ኣብ መሰልጠኒ መማህራን ኣስመራ 'ቲቲኣይ' ሰልጢነን ኣብ ሕርጊጎን ባጽዕን ዝመሃራ ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ እያ። ሎሚ ኣብ ካናዳ ትቕመጥ ዘላ ወ/ሮ መድህን ወለዲ፡ ደቆም ጌጋ ምስዝፍጽሙ ካብ ገዛ ምስጓግ መፍትሒ ከምዘይኮነ ትምዕድ።


"ግዜ ቁልዕነት ጽሕፍቶ ደቂ ሰባት ዝውስን ኣገዳሲ ዕድመ እዩ" ዶክተር ሜሮን

ዶ/ር ሜሮን ናይ ዶክትሬት ዲግሪ ትምህርታ ኣብ ሃገረ ጀርመን እያ ተኸታቲላ። ግዜ ቁልዕነት፡ ጽሕፍቶ ደቂ ሰባት ዝውሰነሉ ወርቃዊ ዕድመ ስለዝኾነ ንግዜ ቁልዕነታ ፍሉይ ቦታ ከምዘለዋ እያ እትገልጽ። እኽእል እየ ኢልካ ምእማን መሰረት ኩሉ ዓወት ከምዝኾነ እያ እትኣምን።


ኣብ ኬንያ ተምሃሮን መምህራንን ብምኽንያት ናይ ተግባር ፈተና ሓሚሞም

ኣብ ኬንያ ኪሱሙ ኣብ ዝተበሃለ ዝርከብ ሓደ ቤት ትምህርቲ'ዩ እቲ ክስተት ተፈጢሩ። እቶም ተምሃሮን መምህራንን ዝሓመሙሉ ምኽንያት ከኣ ተምሃሮ ንተግባር ፈተና ኬሚካላት ኣብ ዘዋህዱሉ እዋን ብዝተፈጠረ ትነት ጋዝ'ዩ። ካብ ሞንጎ ዝሓመሙ መምህራን ሓንቲ ነብሰጹር ኣብ ጽንሳ ጸገም ከምዝተፈጠረ ተገሊጹ'ሎ። ተምሃሮ ንተግባር ፈተና 'ሳይክሎሄክሳን' ዝተበሃለ ባእታ ክጥቀሙ እናተገብኦም 'ዛይለን' ዝተበሃለ ክጥቀሙ ብምኽኣሎም'ዩ ተባሂሉ። እዚ ክኸውን ዝኸኣለ ድማ እቲ ዝድለ 'ሳይክሎሄክሳን' ዝተባሀለ ባእታ ኣብ ኬንያ ክርከብ ብዘይምኽኣሉ፡ ነቲ 'ዛይለን' ዝተበሃለ ክጥቀሙ ኤጀንሲ ሃገራዊ ፈተናታት ኬንያ መምርሒ ብምሃቡ እዩ። ትነት ዛይለን (ሃፋ) ብቑሩብ'ውን እንተስሒብካዮ ሕማም ርእሰን ካልኦት ስምዒታት ሕማምን ከስዕብ ይኽእል። ክሳብ ሞት'ውን ከምዘብጽሕ ይግለጽ። እቲ ቤት ትምህርቲ ነዚ ባእታ ክጥቀም መምርሒ ዝሃቡ ሓለፍቲ'ቲ ኤጀንሲ፡ 'ብዛዕብኡ ፍልጠት ነይርዎም'ዶ ኣይነበሮምን?' ገና ኣይተነጸረን። ናይቲ ቤት ትምህርቲ መምህራን ግን በቲ ዝተፈጠረ ሓደጋ ንኤጀንሲ ሃገራዊ ፈተናታት ኬንያ ተሓታቲ ይገብሩ።


ሚኒስትሪ ትምህርቲ፡ ምንቅስቓስ ተምሃሮ ዩኒቨርስቲ ዝግድብ ግዝያዊ መምርሒ ኣውጺኡ

ተምሃሮ ዩኒቨርስቲ፡ ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ድሕሪ ሰዓት ኣርባዕተ ናይ ምሸት ካብ መደቀሲ ክፍሎም ወጻኢ ከይንቀሳቐሱ፡ ነዚ ንምትግባር ድማ ተቖጻጸርቲ ግቡእ ክትትል ክገብሩ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኢትዮጵያ ትእዛዝ ተዋሂቡ። ተምሃሮ ዩኒቨርስታት፡ ቅድሚ ወጋሕታ ሰዓት 12 ከምኡ ድማ ምሸት ድሕሪ ሰዓት ሓደ ካብ ቀጽሪ ዩኒቨርሲቲኦም ወጻኢ ንኸይርከቡ ውሳነ ከምዘሕለፈ ዘፍለጠ እቲ ሚኒስትሪ፡ ኣባላት ጸጥታ ፈደራልን ክልልን ነቲ መምርሒ ከፍጽሙ ትእዛዝ ተዋሂብዎም እዩ። ኣብ ዩኒቨርስታት ዘጋጥም ዘሎ ዘይምርግጋእ ምስተቐረፈ ግን እቲ "ግዝያዊ" ዝተብሃለ መምርሒ ከምዝሰዓር ሓላፊ ጉዳያት ኮሚኒኬሽን ሚኒስትሪ ሳይንስን ላዕለዎት ትካላት ትምህርትን ኣይተ ደቻሳ ጉርሙ ሓቢሩ። ኣብ ዩኒቨርስታት ደብረብርሃንን ወለጋን ኣብ ቀረባ እዋን ዝተቐትሉ ክልተ ተምሃሮ፡ ካብ ቀጽሪ ዩኒቨርስቲ ወጻኢ ከምዝኾነ ዘዘኻኸረ ኣይተ ደቻሳ ካብ ትምህርቶም ዝተሰጎጉ ተምሃሮ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ተምሃሮ ዝኾነ ኣማራጺ ተጠቒሞም ዕግርግርን ህውከትን ንኸይፈጥሩ ተባሂሉ እቲ ግዝያዊ መምርሒ ከምዝወጽአ ኣፍሊጡ። ኣብዚ ሒዝናዮ ዘለና ዓመት 2012 ኣብ ዩኒቨርስታት ብሰንኪ ዘጋጠሙ ጎንጽታት ዝሞቱ ተምሃሮ፡ መብዛሕቲኦም ኣብ መደቀሲ ክፍሎምን ቀጽሪ ውሽጥን ከምዝኾነ ዝተሓተተ ኣይተ ደቻሳ "ኣብ ውሽጢ ቀጽሪ ዝለዓሉ ጎንጽታት ንምፍታሕ ጸጥታዊ ማሕዋራትና ኣሕይልና ኢና ብፍላይ ዩኒቨርስታት ብኣባላት ፌደራል ፖሊስ ክሕለዋ ካብ ዝጅምር ለውጢ ኣሎ እዩ" ብምባል ኣብዚ ቀረባ ግዜ ዝተላዕለ ሓድሽ ጎንጺ ከምዘየለ ድማ ከም መረዳእታ ኣቕሪቡ። ኣብ ክልላት ኦሮምያን ኣምሓራን ናይ ዝተደኮና ዩኒቨርስታት ሰላም ንምውሓስ ብሚኒስቴር ሳይንስን ላዕለዎት ትካላት ትምህርትን ኣማእኻልነት ዓበይቲ ዓድን ሰበ ስልጣናትን ዘለውዎ ኮሚቴ ተጣይሹ ኣብ ዩኒቨርስታት ዘላቒ ሰላም ንምውሓስ ይስራሕ ከምዘሎ እውን ኣይተ ደቻሳ ጠቒሱ። ኣብ ዩኒቨርስታት ድላዩ ሓላፍነት ይሃልዎ፡ ኣብ ህውከት ሰላም ዩኒቨርስታት ኢድ ዘለዎ ዝኾነ ይኹን ሰብ ተሓታቲ ንክኸውን ክስራሕ እዩ ዝበለ ኣይተ ደቻሳ፡ ብሰንኪ ጎንጺ ነናብ ዓዶም ዝኸዱ ተምሃሮ ኣብ ሓጺር እዋን ነናብ ዝተመደብሉ ዩኒቨርስቲ ተመሊሶም ስሩዕ ትምህርቶም ክከታተሉ ጸዊዑ። ሰላመን ዝተዘረገ 22 ዩኒቨርስታት ተፈልየን፤ ጠንቂ እቲ ጸገም ኣብ ልዕሊ ዝኾኑ ሰባት ስጉምቲ ይውሰድ ከምዘሎ ዝሓበረ ኣይተ ደቻሳ፡ ምሉእ ሓበሬታ ኣብ ኢዱ ምስኣተወ ዕላዊ ከምዝገብር ኣፍሊጡ። ብተዛማዲ፡ ትምህርቲ ተቛሪጹለን ዝነበራ ዩንቨርስትታት፡ ካብ ቀጻሊ ሰሙን ጀሚረን ምምሃር ከምዝጅምራ ተገሊጹ'ሎ።


መድህን ፈርዲናንዶ ድራር፡ "ተመሊስካ እትረድኦ ገዲፍካዮ ኣይትእቶ እዩ"

ኣብ ፈለማ ስሳታት ሓያሎ ዕድል ዝረኸባ ኤርትራውያን ኣዴታት ተማሂረን ከም መማህራናን ኣለይቲ ሕሙማን ነርሳት ዝበጽሓ ኣለዋ። ኣብ ከተማ ኦታዋ ዝነብራ ወይዘሮ መድህን ሓንቲ ካብተን ብዙሓት እየን - ተመኩሮአን እነሆ። ትምህርተን ወትሩ ብብልጫ ዝዛዘማ ኣብ ከረን ተወሊደን ዝዓበያ ወይዘሮ መድህን፡ ካብ 1968 ክሳብ 1972 ኣብ ሕርጊጎ ቤት ትምህርቲ ኣዋልድ፡ እንግሊዝ፡ ቁጽሪ፡ ስነ-ፍልጠት፡ ጂኦግራፍን ኢደ ጥበብ ምሂረን። ኣብ 1972 ምስ በዓል ቤተን ኣቶ ተኽሉ ሃብቶም ተመርዕየን ሓዳር መስሪተን። እንተኾነ ናብራን ሓዳርን ከይዓገተን ኣብ 1974 ኣብ ማእከል መሰልጠኒ መማህራን ኣስመራ (TTI) ኣትየን። እንተኾነ ትምሀርተን ከይወደኣ ኣብቲ ስርዓት ደርግ ዝኣወጆ እድገት በህብረት ዝብል ወፍሪ (ዘመቻ) ተሳቲፈን ኣብ ባጽዕ ምሂረን። እቲ ግደታ ምስ ፈጸማ ከኣ  ኣብ 1976 ናብ ማእከል መሰልጠኒ መማህራን ኣስመራ ተመሊሰን ትምህርተን ወዲአን፡ ዓቕመን ኣመሓይሸን፡ ኣብ ባጽዕ ቤት ትምህርቲ ቀዳማይ ደረጃ ኩትሚያ ተቖጺረ ሰሪሐን። ኣብ ሕርጊጎ ዝምህረአን ዝነበራ ደቀንስትዮ ብዙሓት እኳ እንተነበራ ምስ ምንዋሕ ግዜን ስደትን ግን መን ኣበይ ኣሉ ኣይዝክራን፤ ንኣምና ናይብ ግን ንፍዕቲ  ብምንባራ ኣይረሰዓኣን። ካብቶም ምስ ግዜ ኣብ ፈቐድኡ ዝተበታተኑ ሓቢሮመን ዝምህሩ ዝነበሩ መሓሪ ዝተባህለ ኣብ 1975 ብስርዓት ደርግ ዝተቐትለ መምህር ይዝክራ። ሓያሎ ብህይወት ዘየለዋ መተዓብይተንን መማህርተንን ኣዴታት ምስዘከራ ንብዓት ስዒሩወን። "እንድዒ ምስ ምንዋሕ ግዜ መን ኣበይ ኣሎ ተጣፊእና - ኩናትን ስደትን ከቢድ እዩ" ክብላ ህዝቢ ኤርትራ ዝሓለፎ ምረትን ዝሓልፎ ዘሎ ከቢድ ግዝን ከምዘተሓሳስበን ገሊጸን ናብ ዝኽረን ተመሊሰን። ኣብ ሰብዓታት፡ ብግፍዕታት ጸላኢ ዝሰንበረ ህዝቢ ሃገራዊ ወኑን መንፈሱን ተጓሃሂሩ ኣንጻር እቲ ብግፍዒ ህዝቢ ከንበርክኽ ዝጽዕር ዝነበረ ስርዓት ደርግ ግህዱን ስውርን ቃልሲ ዝበራተዓሉ እዋን እዩ ነይሩ። እቲ ግሁድ ቃልሲ፡ እቲ ኣብ 1961 ዝጀመረ ብረታዊ ቃልሲ ክኸውን እንከሎ፡ ነቲ ናይ ግዳም ቃልሲ ዘሐይልን ዝድግፍን ኣብ ከተማታት ብምስጢር ዝካየድ ንስርዓት ደርግ ዘሰንከለ ካልእ ህዝባዊ ቃልሲ ነይሩ። ወይዘሮ መብራትን በዓል ቤተንን ከኣ ኣብዚ ምስጢራዊ ስርርዕ ተወዲቦም ዓቕሞም ዘፍቅዶ ይሰርሑን ካብ በረኻ ብምስጢር ንዝኣተዉ ተጋደልቲ የዕቁቡን ይተሓጋገዙን ነይሮም። ኣብ 1977 ህዝባዊ ግንባር ንከተማ ባጽዕ መሰጥቀዓ ካብ ዝነብሩሉ ዝነበሩ ቦታ ሃዲሞም ፈለማ ንደጎሊ፡ ካብኡ ድማ ንከረን ኣትዮም። ክሳብ እዋን ምዝላቕ ኣብ ከረን ጸኒሖም ምስቲ ውድብ ክደጋገፉ ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ ምዝላቕ ምስኮነ ኣብ ጥሪ 1979 ተሰዲዶም ናብ ሱዳን ኣትዮም። ሽዑ ክልተ ቆልዑ፡ ወድን ጓልን ነይሮመን። ኣብ ካርቱም ምስ ሓዳረን ንሽዱሽተ ዓመት ጸኒሐን ክልተ ክልተ ቜልዑ ወሲኸን ምስ ኣርባዕተ ደቀንን ንእሽቶ ሓወንን በዓል ቤተንን ኣብ 1984 ናብ ካናዳ ኣትየን። ህይወት ስደት ከቢድ እዩ። ዘይትፈልጦ ባህሪን ባህልን ክትለምድ፡ ንኪሊማን ኣነባብራን እቲ ህዝቢ ክትለምድ ይኸብድ እዩ። ግን ወይዘሮ መድህን ዝዓበያሉ ከተማ ከረን፡ ቋንቋታት ትግረን ትግርኛን፡ ቢለንን ዓረብን ዝዝረቦ ብምንባሩ፡ ወይዘሮ መድህን  እውን ንኹሉ ቋንቋታት ይመልከኦ ስለዝነበራ ኣይጸገመንን። ሓዳር ዝመስረታሉን ንዓመታት ዝመሃራሉን ከተማ ባጽዕ ከኣ ቆላ ብምንባሩ ምስ ኪሊማ ሱዳን እውን ብዙሕ ኣይተጋየሻን። ኣይደንጎያን ባህሎምን ቋንቋኦምን ቀልጢፈን መሊኸነኦ። ንካናዳ ምስ ስድረአን ምስ ኣተዋ፡ እቲ ባህሊ ቀሊል እኳ እንተዘይነበረ፡ ኣቐዲሞም ተሰዲዶም ዝጸንሑ ኤርትራውያን ዓዲ ኣለማሚዶመን። መንግስቲ ካናዳ እውን ብጽቡቕ እዩ ተቐቢሉወን፤ ደቀን ትምህርቲ ጀሚሮም። በዓል ቤተን እውን ቀልጢፎም ስራሕ ጀሚሮም። ንሰን ከኣ ንዝነበረን ጽምኢ ፍልጠት ከርውያ፡ ኣብ ኮሌጅ ናይ ኤለክትሮኒክስ፡ ህጻናት ናይ ምእላይን፡ ናይ ክንክን ጥዕና ኮርሳትን ትምህርትን ወሲደን። ምስክር ወረቐት ዘለወን ብቕዕቲ መምህር ስለዝኾና ከኣ፡ ኣብ ከተማ ኦታዋ ንቖልዑ ናይ ትግርኛ ትምህርቲ ክምህራ ጀሚረን። እቶም ሽዑ ዝነበሩ ውሑዳት ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ደቅና ባህሎምን ቋንቅኦምን ከየጥፍኡ፡ ዘይንምህሮም ዝብል ሓሳብ የቕርቡ'ሞ፡ ቦርድ ትምህርቲ እታ ሃገር ምስ ተሓተተ፤ እቲ ዝምህር ናይ ምምህርና ምስክር ወረቐት ዘለዎ ክኸውን ኣለዎ ስለ ዝበለ ወይዘሮ መድህን ፍቓደኛ ኮይነን ቖልዑት እቲ ኮሚዩኒቲ ብምምሃር ድርብ ኣበርክቶ ገይረን። እቶም ካብ ሱዳን ሒዘንኦም ዝኣተዋ ኣርባዕተ ደቀን ኩሎም በብዓቕሞም ተማሂሮም ገሊኦም ኣብ ሓዳርን ውላድን ስለ ዝበጽሑ እታ ስድራ ብሓጎስን ፍቕርን ትነብር ኣላ። "ኣብ ስደት ቖልዓ ምዕባይ ቀሊል ኣይኮነን። ልዑል ደገፍ ናይ ወለድን ኮሚዩኒትን የድልዮም እዩ" ዝብላ ወይዘሮ መድህን፡ "ምስቲ ዝነበረኒ ትምህርትን ናይ ምምህርና ተመኩሮን ተማሂረ ፍልጠት ወሲኸ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ክበጽሕ ድላይን ዓቕምን እኳ እንተነበረኒ፡ ድሌታተይ ምእንቲ ደቀይ ክብል እየ ቀቲለዮ" ብማለት ንደቀንን ደቂ ደቀንን ትምህርቶም እናተኸታተላ ዝበዝሕ ግዜአን ምስኦም ከም ዘሕለፈኦ ይዛረባ። ህይወትን ናብራን ስደት ከቢድ ብምዃኑ እትረፍ ሓደ ኢድ፡ ሰብኣይን ሰበይትን፡ ኣቦን ኣደን ወፊርካ እውን ቀሊል ዘይምዃኑ ዝገልጻ ወይዘሮ መድህን፡ "ግን ንልዕሌኻ ከይረአኻ፡ ነቶም ብኽንደይ ጻዕሪ ወሊድና ዘዕበናዮም ደቅና ከይንኸስሮም፡ ሰብኣይን ሰበይትን፡ አሕዋትን ቤተሰብን እናተደጋገፍና፡ ብፍላይ ኣዴታት እኹል ግዜ እናሃብና ክንጓስዮም ኣገዳሲ እዩ" ብምባል ተመኩሮአን የካፍላ። ወይዘሮ መድህን ንኤርትራውያን ኣዴታት ፍሉይ ዝበልኦ መልእኽቲ ኣለወን። "ቜልዓ እንተስ ብመዘንኡ እንተስ ብኸባቢኡ ተጸልዩ ይጋገ እዩ።  ደቅና ዝዓብዩሉ ዘለው ሕብረተሰብ ዝተፈላለየ ባህልን ልምድን ኣነባብራን ዝኽተል እዩ። ስለዚ ውላደይ ጌጋ ገይሩ፡ ጓለይ'ዶ ከምዚ ክትከውን እናበልና ደቅና ከነርሕቕ የብልናን። ተመሊስካ እትረድኦ ገዲፍካይ ኣይትእቶ! ከይኮነና፡ ኣንጸርጺርና እንሰጎም ደቅና ኣብ ዝዝገደደ ክፍኣት ከይወድቁ፡ ኩሉ ኪኢልና ሓደራ ደቅና ንሓብሕብ፡ ጌጋኦም ኣሪምና ፍቕሪ እንተሂብናዮም ናብ ንቡር ክምለሱ እዮም" ብምባል፡ ንመተመኩሮአን ምርኩስ ገይረን መልእኽተን ኣመሓላሊፈን። እቲ ብዓመጽ ገዛእቲ ስርዓታት ኢትዮጵያ ኣብ መወዳእታ ሱሳታት ዝጀመረ ስደት ኤርትራውያን ሕጂ ናጽነት ምስተረኽበ እውን ይቕጽል ምህላዉ ብሓዘን ዝገልጻ ወይዘሮ መድህን ነቶም ሕጂ ዝመጽኡ ዘለው መንእሰያት "ሓደራኹም ኣይትሕመቑ፡ ነቲ ኣብ ስደት እትረኽቡዎ ዕድል ተጠቐምሉ እናሰራሕኩም ተማሃሩ" ክብላ ተላብየን። መገዲ የማን ዝሓዘ ወዲቑ ከም ዘይወድቕ ብምሕባር ከኣ፡ ነብሲ ወከፎም ካብ ዝኾነ ሕማቕ ጠባያትን ወልፍታትን ክርሕቑ መኺረን። ጸገምን ጭንቅን መኻይዲ ወዲ ሰብ ስለዝኾነ ከኣ ዝኾነ ጸገም ዘለዎ ሰብ ካብ ዝምልከቶም ትካላትን ሞያውያንን ሓገዝን ምኽርን ክረክብ ከምዝኽእል ኣዘኻኺረን። ወይዘሮ መድህን፡ ካብተን ነባራት ደቂ ኣንስትዮ ከተማ ኦታዋ ኮይነን፡ ኣብ ኩሉ ዋኒን እቲ ኮሚዩኒቲ፡ ኣብ ሓጎስን ሓዘንን ኣብ ሞትን መርዓን ተዓጢቐን ዝውዕላ ክብርቲ ኣደ ምዃነን ፈለጥተን ይምስክሩ።


ኣብ ዩኒቨርሲቲ ወልዲያ ብዝተፈጠረ ጎንጺ ዝተጠርጠሩ ተምሃሮ ኣብ ቀይዲ ውዒሎም

ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጸጥታን ሰላምን ዞባ ሰሜን ወሎ ኮሎኔል ሃይለማርያም ኣምባዬ፡ በቲ ብቕድሚ ትማሊ ቀዳም ዝተፈጸመ ጥቕዓት ክልተ ተምሃሮ ከም ዝተቐተሉ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ዝተጠርጠሩ 13 ተምሃሮ ኣብ ቀይዲ ከም ዝወዓሉ እቲ ሓላፊ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ካልኦት ኣብቲ ዝተፈጸመ ጥቕዓት ከምዝነበሩ ዝተጠርጠሩ ተምሃሮ ንምቕያድ ኣለሻ ይካየድ ምህላው'ውን ተዛሪቡ። ሎሚ መዓልቲ እቲ ዩኒቨርሲቲ "ኣብ ዝተረጋግአ ኩነታት'ዩ ዘሎ" ዝበለ ኮሎኔል ሃይለማርያም፡ ንድሕነቶም ዝሰግኡ ተምሃሮ ናብ ዘዝመጽኡሉ ከባቢ ንምምላስ ሓሲቦም ምንባሮም ገሊጹ። እንተኾነ፡ ምስ ዓበይቲ ዓዲ፣ መራሕቲ ሃይማኖት፣ መሪሕነት ዞባን ነበርቲ'ቲ ኸባብን ብዝተገበረ ዘተ፡ ድሕነት ተሰሚዕዎም ትምህርቶም ክቕጽሉ ኣብ ምርድዳእ ተበጺሑ'ሎ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓደ ካብ ክልል ኦሮሚያ ዝመጽአ ተምሃራይ ግን፡ "ዓበይቲ ዓዲን ነበርትን ኣብ ዝተረኸቡሉ ዘተ እንተተኻየደ'ኳ ነቲ ጥቕዓት ዝፈጸሙ ሰባት ክቃልዑ ኣይረኣናን" ኢሉ። ሕዚ'ውን ኣብ ስግኣት ከምዝርከብ ዝገለጸ እቲ ተምሃራይ፡ ናብ ዝመጽኣሉ ከባብ ናይ ምምላስ ሓሳቡ ከምዘይቐየረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ መጥቓዕቲ ኣብ ዝተፈጸመሉ ምሸት ነቲ ተግባር ዝፈጸሙ ሰባት፡ በላሕቲ ነገራት ሒዞም ከም ዝነበሩ ገሊጹ። ኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ፖሊስ ፌደራልን ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ከም ዝኣተዉን ምርግጋእ ከምዝተፈጠረን ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጸጥታን ሰላምን ዞባ ሰሜን ወሎ ኮሎኔል ሃይለማርያም ኣምባዬ ሓቢሩና።


መንግስቲ ክልል ኦሮሚያ ነቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ወልድያ ዝተፈጠረ ክስተት ኮኒኑ

ኣብ ክልል ኣምሓራ ዩኒቨርሰቲ ወልድያ ኣብ ሞንጎ ተመሃሮ ብዝተወልዐ ጎንጺ ዛጊት ክልተ ተምሃሮ ከምዝተቐተሉን፤ ዝቖሰሉ ድማ ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወሰዱን ተሓቢሩ። ዘዘራረብናዮም ተመሃሮን መምህራንን'ቲ ዩኒቨርሲቲ፡ በቲ ናይ ብሄር ትሕዝቶ ዝነበሮ ጎንጺ፤ ክልተ ተምሃሮ ከም ዝተቐተሉን ብዙሓት ከም ዝቖሰሉን ገሊጾም። ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ሓደ መምህር፡ በቲ ትማሊ ዝተፈጠረ ጎንጺ ክልተ ተምሃሮ ከም ዝሞቱ ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ደዊሉ ከረጋግጽ ከም ዝኸኣለ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኦሮሚያ ኣይተ ሽመልስ ኣብዲሳ "ዛጊት ዘለና መረዳእታ በቲ ዝተፈጸመ መውቃዕቲ ክልተ ተምሃሮ ከም ዝሞቱ ተፈሊጡ'ሎ" ኢሉ። ካልኦት ብዙሓት ተምሃሮ'ውን ጉድኣት ከም ዝበጽሖም ዝሓበረ ኣይተ ሽመልስ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ዩኒቨርሲቲታት ዝርከቡ ተምሃሮ ተሰናቢዶም ኣለዉ ክብል ሓቢሩ። "ገለ ሰልፍታት ፖለቲካ ስልጣን ንምሓዝን ሓሳባቶም ብሓይሊ ናብ ህዝቢ ንምስራጽን ጻዕሪ ይገብሩ ኣለዉ" ክብል'ውን ገሊጹ። በቲ ትማሊ ምሸት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ተሓተትቲ ዝኾኑ ኣካላት ናብ ፍርዲ ክቐርቡ ምስ መንግስቲ ክልል ኣምሓራ ይሰርሑ ምህላዎም እቲ ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣፍሊጡ። ካብ ሆስፒታል ዝረኸብናዮም ምንጪታት ድማ 14 ተመሃሮ ቆሲሎም ናብ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ወልዲያ ከም ዝመጽኡ ኣረጋጊጾም። ሓደ ሰራሕተኛ'ቲ ሆስፒታል "ሎሚ [ሰንበት] ንጉሆ ሰዓት 2፡30 [ኣ.ኢ] ናብ ስራሕ ኣትየ። ካብ 14 ክሳብ 15 ዝኾኑ ጉድኣት ዘጋጠሞም ተምሃሮ ኣብዚ ሆስፒታል ሓገዝ ሕክምና ይረኽቡ ኣለዉ" ኢሉ። ኣብ ልዕሊ እቶም ተምሃሮ ከቢድን ቀሊልን ጉድኣት ከም ዘጋጠመ ዝሓበረ እቲ ስሙ ክግለጽ ዘይደለ ሰራሕተኛ ሆስፒታል ወልዲያ፡ እቲ ጉድኣት ብመውቃዕቲ ዘጋጠመ ከም ዝኾነ ኣረዲኡ። ኣብቲ ጉዳይ ካብ ዝምልከቶም ኣካላት ምምሕዳር ዩኒቨርሲቲ ወልዲያ ተወሳኺ መረዳእታ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ክሰምረልና ኣይከኣለን። ሓላፊ ሓለዋን ድሕነትን እቲ ዩኒቨርሲቲ ሻምበል መንግስቱ፡ ብዛዕባ'ቲ ዝተፈጠረ ጎንጺ ሓቲትናዮም "መረዳእታ የብለይን" ዝብል መልሲ ሂቦምና። መራኸቢ ሓፋሽ ክልል ኣምሓራ፡ ንዋና ኣመሓዳሪ ዞባ ሰሜን ወሎ ኣይተ ወልደትንሳኤ መኮነን ጠቒሱ ኣብ ዘቃልሖ ዜና፡ ተመሃሮ ጸዋታ ኩዕሶ እግሪ [ብቴሌቪዥን] ክርእዩ ኣምሲዮም ክምለሱ ከለዉ ብዝተፈጠረ ጎንጺ፡ ክልተ ተምሃሮ ከምዝተቐተሉን ኣብ ልዕሊ ሸሞንተ መጉዳእቲ ከምዘጋጠመን ገሊጹ።


ሓስያ 'ተጨውየ' ዝበለት ኣሜሪካዊት 18 ኣዋርሕ ክትእሰር ተፈሪዳ

ኣብ ኣሜሪካ ክፍለ ግዝኣት ካሊፎርንያ፡ ተጨውየ ብምባል ብሓሶት ናብ ኤፍቢኣይ ዝመልከተት ውልቀ ሰብ ን18 ኣዋርሕ ክትእሰር ቤት ፍርዲ ወሲኑ። እታ ሸሪ ፓፒኒ ዝተበሃለት ጓል 39 ዓመት ኣብ ሕዳር 2016 ክትጐዪ ኢላ ምስ ወጽአት’ያ ሃለዋት ኣጥፊኣ። ድሕሪ ሰለስተ ሳምንታት ዳግማይ ብምምጻእ፡ ቋንቋ ስጳኛ ትዛረብ ሰበይቲ ከምዝጨወየታ ስለዝሓበረት፡ ነታ ጨውያ ዝተበሃለት ሰብ ንምርካብ፡ ኤፍቢኣይ ሰፊሕ ቦታ ኣብ ዝሸፈነ ድልያ ጀሚሩ። ኤፍቢኣይ፡ ድሕሪ ዝገበሮ ምጽራይ ሸሪ ፓፒኒ፡ እቲ ሰለስተ ሰሙን ተጨውየ ኢላ ዝጠፍኣቶ እዋን፡ ምስ ዓርካ ዝነበረ ሰብ ከምዘሕለፈቶን፡ ነቲ ተጨውየ ዝብል ክሲ ንኸተእምን፡ ኢዳ ባዕላ ከምዝሓርሐረቶን ክፈልጥ ክኣለ። ሸሪ ፓፒኒ ትማሊ ናብ ቤት ፍርዲ ምስ ቀረበት ከኣ፡ ከምዝሓሰወት ብምእማን ንቤት ፍርዲ ይቕሬታ’ኳ እንተሓተተት፡ ሓሶታ ዘስዓቦ መዘዝ ግን ካብ ማእሰርቲ ከናግፋ ኣይከኣለን። ሸሪ፡ “ነቶም ጠፊኣ ኢሎም ዝተሻቐሉለይ ሰብን ነቶም ኣብ ምድላየይ ዝተዋፈሩን ይቕሬታ ክብሎም እፈቱ” ኢላ። እቲ ካብ ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ ክካየድ ዝጸንሐ መስርሕ ቤት ፍርዲ፡ ሸሪ ፓፒኒ፡ ኣብ ልዕሊ ፌዴራል ፖሊስ ሓስያን ኣታሊላን ኣብ ዝበል መደምደምታ’ዩ በጺሑ። ጠበቓ ሸሪ ፓፒኒ፡ ዊልያም ፖርቶኖቫ ንላግጺ ኢላ ዝጀመረቶ ናብ ከምዚ ከምዝዓበየ ብምግላጽ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝህቦ ውሳነ ኣሸላሻል ክገብረላ፡ መቃለሊ ፍርዲ ዝኸውን ሓሳብ ሂቡ። እቲ ጠበቃ ብተወሳኺ፡ ምሕሳዋ፡ ብዙሕ ሰብ ስለዝፈለጠ ንሱ ንባዕሉ ናይ መዋእል መቕጻዕቲ ሕልና ስለዝዀነ ኣብ እዋን ፍርዲ ኣብ ግምት ክኣቱ ተላብዩ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ እቲ ዝፈጸመቶ ተግባር ክሳብ 25 ዓመታት ከእስር ከምዝኽእል ብምግላጽ፡ ነቲ ዝተወሃበ መፋኾሲ ሓሳባት ኣብ ግምት ብምእታው ካብ 8 ክሳብ 14 ኣዋርሕ ክትእሰር ሓሳብ ኣቕሪቦም። ሸሪ ኣብ ልዕሊ ዝተወሃባ ፍርዲ፡ ፖሊስ ነታ ጨውያትኒ ዝበለታ ሰብ ንምድላይ ዘውጽእዎ ወጻኢታት መከሓሓሲ ዝኸውን 300 ሽሕ ዶላር፡ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽአት ክትከፍል’ውን ተሰማሚዓ’ያ። ሸሪ ክትጐዪ ኢላ ምስ ወጽእት [ሕዳር 2016]፤ በዓል ቤታ፡ ደቁ ካብ መውዓሊ ህጻናት ከምዘይመጽኡ ምስ ፈለጠ’ዩ ከምዝጠፈአት ናብ ፖሊስ ሓቢሩ። ድሕሪ ሰለስተ ሳምንታት፡ ሓንቲ ቋንቋ ስጳኛ ትዛረብ ሰበይቲ ብብረት ኣፈራሪሓ ጨውያታ ከምዝቐነየት ዝገልጽ ሓበሬታ ናብ ፖሊስ ቃል ሂባ። ኤፍቢኣይ ጽጹይ መርመራ ድሕሪ ምግባር፡ ሸሪ ፓፒኒ ኵሉ ዝበለቶ ሓሶት ምንባሩ ከቃልዕ ክኢሉ። ኤፍቢኣይ ኣብ ዝገበሮ መርመራ፡ ሸሪ ምስቲ ካብ ታሕሳስ 2015 ጀሚራ ብተሌፎን ብቐጻሊ ትረኽቦ ዝነበረት ናይ ቀደም ዓርካ ብገዛእ ፍቓዳ ከምዝቐነየት ከረጋግጽ ክኢሉ።


ሓረስተይቲ ንምዃን ካብ ኣየርላንድ ናብ ኢትዮጵያ ዝተመለሰት በረከት ወርቁ

በረከት ወርቁ ኣብ ወላይታ ኣስታት 600 ሄክታር ብምልማዕ ኣሕምልትን ዝተፈላለዩ ፍሩታን ተፍሪ። ንገዛእ ርእሳ ‘ጻዕራም ሓረስታይ’ ‘ሓረስታይ በረከት’ እናበለት ብምጽዋዕ ትፍለጥ። ማሕረስ ኣዝዩ ዝተኸበረ ሞያ ከምዝኾነ እትገልጸሉ መገዲ እዩ። ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሳ ነቲ ስራሕ ቅድሚ ምጅማራ ኣብ ኣየርላንድ፡ ደብሊን እያ እትነብር ኔራ። ኣደ ሰለስተ ቆልዑ ዝኾነት በረከት፡ ናይ መንግስቲ ሰራሕተኛታት ካብ ዝኾኑ ወለዲ ኣብ ሃዋሳ እያ ተወሊዳ ዓብያ። ቀዳማይን ካልኣይን ደረጃ ትምህርታ’ውን ኣብኡ ድሕሪ ምዝዛም ንስራሕ ናብ ደቡብ ሱዳን ኣቕኒዓ። ኣብ ደቡብ ሱዳን ኣብ ሰራዊት ምክልኻልን ኣብ ቤት መዝገብ ቤት ምኽሪ እታ ሃገር’ውን ኣገልጊላ እያ። ብድሕሪኡ ናብ ዩጋንዳ ብምኻድ ኣብ ዩኒቨርስቲ ካቨንዲሽ ሕጊ እናተማሃረት ኣብ ደቡብ ሱዳንን ዩጋንዳን እናተመላለሰት ንሸውዓተ ዓመታት ሰሪሓ። ምስ ኣየርላንዳዊ በዓልቤታ’ውን ኣብኡ እያ ተላልያ። ብድሕሪኡ ናብ ኣየርላንድ ተጓዒዛ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ደብሊን ክትነብር ጀሚራ። በረከት ናብ ማሕረስ ብሰንኪ ኣቦኣ ከምዝኣተወት እያ ትዛረብ። “. . . ኣቦይ ኣብ ታቦር ቀዳማይ ደረጃ መምሀር እዩ ኔሩ። ኣብ ኮሌጅን መምህራን ማንዴላ ናይ ርሕቀት ትምህርትን’ውን ይምህር ኔሩ። ኣብ ናይ ዕረፍቲ ግዚኡ ስራሓት ሕርሻ የርእየና ኔሩ። ሰፊሕ ሕርሻ ዘይኮነ 2 ሄክታር፣ 3 ሄክታር ኣብ ናይ ስድራ መሬት እዩ ዘርእየና . . .” ኣቦኣ ኣብ እዋን ክረምቲ ካብ ስራሕ ዕረፍቲ ኣብ ዝረኸበሉ ናብ ሱሉልታ ሒዝዎም ይኸይድ ምንባሩ ትዝክር። ክረምቲ ምስ ኣቦኣ ብምዃን ኣብ ሕርሻ ብምውፋር እያ ተሕልፎ ኔራ። ኣብ እዋን ሓጋይ ከኣ ኣብ ገዛ ዝተፈላለዩ ኣትኽልቲ ተፍልስ ኔራ። “. . . ምሩቅ ቤት ትምህርቲ ስነጥበብ ዝኾነ ኣቦና መሃያኡ ንኣና ንምዕባይ እኹል ኣይነበረን። ስለዚ ኣብ ገዛና ፈልሲታት ምድላው፡ ቅርጻ ቅርጺ ምስራሕን ካልእ ዝተፈላለየ ስራሓት ንሰርሕ ኔርና።” ነፍሲ ወከፍ ኣብል ስድራ ኣብዞም ንጥፈታት ይዋፈር ኔሩ። ደሓር፡ ካብቶም ሽዱሽተ ኣሕዋት፡ እታ ንእሽቶ ናብ ስነጥበብ ክተብል እንከላ ምዕባያ ከኣ ናብ ሕርሻ እዩ ኣትዩ። ንሳ’ውን ፍቕሪ ሕርሻ ካብ ሽዑ ከምዝሓደራ ትዛረብ። ወላ ኣብ ካልእ ስራሕ እንተተዋፈረት’ውን ፈልሲ ትተክል ኔራ። ኣብ ደቡብ ሱዳን ኣብ ምክልኻልን ኣብ ቤትምኽርን ዝሰርሐትሉ እዋን ነቲ ቀጽሪ ተወቅቦ ምንባራ ትዛረብ። ኣብ መወዳእታ ጠቕሊላ ናብ ሕርሻ ኣትያ። በረከት ናብቲ እትፈትዎ ሞያ ቅድሚ ምእታዋ ካብ ዓዲ ዝወጸት፡ ስድርኣ ኣብ ጸገም ብምንባሮም እዩ። ነቲ እዋን ብኸምዚ ትዝክሮ። “ህየወት ከቢድ እዩ ኔሩ። ኣቦና ናይ ከስዐ ካንሰር ሓሚሙ። ካንሰር እንታይ ምዃኑ’ውን ንፈልጥ ኣይነበርናን። ኣብቲ እዋን ዝነበረና ንብረት ኩሉ ሼጥና ኔርና። ኣነ ናይ ካልኣይ ደረጃ ተማሃሪት እንከለኹ ቆልዓ ኔሩኒ። ብዘይ ዝኾነ ሓገዝ ቆልዓ እናዕበዩ፡ ናብራ ቀሊል ኣይነበረን። ናብ ደቡብ ሱዳን ናይ ምኻድ ዕድል ምስ ረኸብኩ፡ ምውጻእ መሪጸ። ስራሕ ተወዳዲረ ምስ ረኸብኩ ናብ ደቡብ ሱዳን ከይደ።” ኣብ ደቡብ ሱዳን ንሓደ ዓመት ድሕሪ ምስራሕ ናይ ወተሃደራት ዕጥቂ ንምግዛእ ናብ ዩጋንዳ ትመላለስ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ምስ ናይ ሎሚ በዓልቤታ ተላልያ። ካፒቴን ፍሉይ ሓይሊ ኣየርላንድ ዝኾነ በዓልቤታ ሽዑ ኣሰልጣኒ ሓለውቲ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩወሪ ሙሰቬኒ እዩ ኔሩ። ሕርሻ ኣብ ዩጋንዳ ናይ ምጅማር ዕድል ዝረኸበት’ውን ሽዑ ምዃኑ በረከት ትገልጽ። “ቅድሚ ኢትዮጵያ ኣብ ዩጋንዳ እየ ሕርሻ ጀሚረ። ምስ ንእሽቶ ሓው ሙሰቬኒ ዝኾነ ጀነራል ሳሌሕ ሕርሻ እሰርሕ ኔረ። ንሱ ሰፊሕ መሬት ስለዝነበሮ፡ ኣብ ናቱ መሬት እየ ዝሰርሕ ኔረ። በረከት ኣብ ቻይና፣ ሞዛምቢክ፣ ዓዲ ጣልያን፣ ታንዛንያ ድሕሪ ምጽናሕ እያ ናብራኣ ኣብ ኣየርላንድ ዝገበረት። በረከት ናብ ኢትዮጵያ ዝተመለሰት ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት እዩ። ሽዑ ናይ ባዕላ መሬት ስለዘይነበራ ኣብ መቂ መሬት ተኻርያ እያ ማሕረስ ጀሚራ። ካብ’ቲ እዋን ጀሚራ ናብ ኢትዮጵያ ትመላለስ ኔራ። ኣብ 2008 (ኣ.ግ) ናይ ገዛእ ርእሳ 40 ሄክታር መሬት ረኺባ። “. . .ኣብ ኣየርላንድ እንከለኹ እዩ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ምሕሳብ ጀሚረ። ኣብ ዓድና ጽቡቕ ሓመድ ኣለና፤ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ፈለግ [ድሕሪ ኣማዞን] ናትና እዩ፤ ኩነታት ኣየርና ጽቡቕ እዩ፤ ከምድላይና ተንቀሳቒስና ክንሰርሕ’ውን ንኽእል ኢና። እሞ ንምንታይ ደኣ ብግቡእ ዘይተጠቀምናሉ? ኢለ ሓሲበ።” ኣብ ኣየርላንድ፡ እሞ ከማን ኣብ ዓመት፡ እቲ ሸሞንተ ኣዋርሕ ዝሑል ኣብ ዝኾኑላ ሃገር፡ ካብ ንእሽቶ ግራት ዓቢይ ምሕርቲ ክሕፈስ ሪኣ እያ። በረከት ዝገርማ ዝነበረ፡ ኣየርላንዳውያን ኣብቲ ኩነታት ኣየር ኣፍርዮም ካብ ገዛእ ርእሶም ሓሊፎም ፍርያቶም ናብ ካልኦት ሃገራት ምልኣኾም እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ብዘሎ ዓቕሚ ካብዚ ዝዓቢ ስራሕ ምስራሕን ፍልልይ ምምጻእን ከምዝከኣል ኣሚና ናብ ሃገራ ተመሊሳ። ናብ ኢትዮጵያ ድሕሪ ምምላሳ ፈለማ ኣብ ኣርሲ መሬት ረኺባ ኣሕምልትን ፍረታትን ምፍራይ ጀሚራ። እንተኾነ ግና ኣብ 2009 (ኣ.ግ) ኣብ ክልል ኦሮምያ ተኸሲቱ ምስ ዝነበረ ህዝባዊ ተቓውሞ ምስ ዝተሓሓዝ ሕርሻኣ ምሉእ ብምሉእ ከምዝዓነወ ትዛረብ። ኮሚደረ፣ ሽጉርቲ፣ ጉዕ፣ ብርጭቕ፣ ዙኪኒ . . . ቀዳማይ ዙር ድሕሪ ምፍራያ ኣብ ካልኣይ ዙር ኮሚደረን ጉዕን ተኺላ ናብ ብሪጣንያ ንምልኣኽ እናተዳለወት እንከላ እዩ እቲ ዕንወት ተፈጺሙ። “ኣብቲ ናብ ወጻኢ ዝለኣኽ ምህርቲ ዝኾነ ዓይነት ድኹዕን መድሃኒትን ኣይጥቀምን እየ። ኣብቲ እዋን ኮሮላ ዝበሃል ናይ ህንዲ ዘርኢ ኔሩ። ካብ ህንዲ መጺኡ ድሕሪ ምትካሉ ነቲ ምሕርቲ ዝቕበልዎ’ውን ህንዳውያን እዮም ኔሮም። ሓንቲ ፍረ ከየልዓልኩሉ እዩ እቲ ሕርሻ ዓንዩ” ክትብል ትዝክር። ኣብቲ እዋን መኽዘና ዓንዩ፡ ድኹዒ ተዘሚቱ፡ ምህርቲ’ውን ከምዝተሰረቓ ትገልጽ። “ኣዝዩ ዘሰንብድ እዩ ኔሩ። ወላ’ኳ ጉድኣት እንተበጽሓኒ ኣብ ሃገርካ ተስፋ ምቑራጽ ቀሊል ኣይኮነን። ኣብ ኣርሲ ንዘሎ መሬት ከምቲ ዝነበሮ ሓዲገ ናብ ክልል ደቡብ ቀዪረ ምስራሕ ጀሚረ” ትብል በረከት። ናብ ኢትዮጵያ ክትመጽእ ከላ ንኢንቨስትመነትእ ሓደ ሚልዮን ዩሮ ሒዛ ኔራ። እቲ ዘልማዓቶ ሕርሻ ምስ ዓነወ ምሉእ ክስራን እዩ ኣጋጢምዋ። ናብ ኣየርላንድ ተመሊሳ ዳግማይ ገንዘብ ንምርካብ ኣብ ዝፈተነትሉ ነዊሕ ግዜ ወሲዱላ እዩ። ብድሕሪ’ዚ ሰለስተ ሚልዮን ዩሮ ሒዛ ናብ ኢትዮጵያ ኣትያ። ቅድሚ ሓደ ዓመት መሬት ንምዕዳግ ናብ ወላይታ ከይዳ ኣብ ዝነበረትሉ፡ ቢሮ ኢንቨስትመንት መሬት ካብ ትዕድጊ 600 ሄክታር ክንህበኪ ኢና ከምዝበልዋ ትዛረብ። ነቲ መሬት ተረኪባ ዳግማይ ናብ ማሕረስ ኣትያ። ፍረታትን ኣሕምልትን ካብ ምፍራይ ብተወሳኺ እንስሳታት እውን ተርብሕ። እቲ ናይ ሕርሻ ስርሓ ‘በረከት ወርቁ ኢንተግሬትድ ኣግሮ ኢንዱስትሪ’ ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ። ኣብ ሕርሻኣ ባናና፣ ኮሚደረ፣ ሓብሓብ፣ ዝኩኒን ካልእ ፍርያትን ኣለዋ። ብተወሳኺ ድማ ናይ ቡን መወሃሃዲን ናይ ዑደት ትካልን ከፊታላ። በዓል ሓሙሽተ ኮኾብ ሆቴላ እውን ኣብ ህንፀት ይርከብ። ክሳብ ሕጂ ብዝረኸበቶ "ከሲበ ኣለኹ" እትብል በረኸት፡ ኣብ ሕርሻኣ ንዝርከቡ 130 ቀወምቲ ሰራሕተኛታት ዕድል ስራሕ ፈጢራ ኣላ። ብሕብረተሰብ እቲ ከባቢ ፅቡቕ ኣቀባብላ እኳ እንተኾነ ሰበስልጣን መንግስቲ ግቡእ ደገፍ ከምዘይገበሩላ ትገልፅ። “ኣቀባብላ እቲ ሕብረተሰብ ጽቡቕ እዩ። ብወገን ሰበስልጣን መንግስቲ ግን ዘይርድኡኒ ነገራት ኣለዉ። ንኣብነት ሓደ በዓል ሃብቲ "[ንሕርሽኡ] ማይ ከስትይ ስለ ዝኾንኩ ማይኪ ዕፀውያ" እብሃል። ሕጽረት ማይ ኣሎ። ነገራት ባዕለይ ከዐርዮም እፅዕር እምበር፡ ኣብቲ ከባቢ ዘለዉ መንግስታዊ ኣካላት ብዙሕ ደገፍ ዝህቡ ኣይኮኑን" ክትብል ተረድእ። ኣብ ደቡብ ሱዳን ካብ ዝነበረትሉ እዋን ኣትሒዛ፡ ናውቲ ስፖርት ብምሻጥ፣ ብሕርሻን ካልኦት ንጥፈታትን ጽቡቕ ኣታዊ ትረክብ ነይራ። በዓል ቤታ ጆናታን ፒን፡ ‘ግሌነቨን’ ዝበሃል ትካል ዝውንን ኮይኑ፡ በረከት ኣብዚ ትካል እውን ብፅሒት ኣለዋ። ካብዞም ስራሕቲ ዝረኸበቶ እቶት ሒዛ እያ ኣብ ዓውዲ ሕርሻ ኢትዮጵያ ክትዋፈር ኪኢላ። "ሓረስተይቲ በረከት" ሕርሻ ኣብ ቁጠባን ማሕበራዊ ኣወዳድባን ኢትዮጵያ ዓብዪ ግደ እኳ እንተሃለዎ ክሳብ ሎሚ ግን ዘመናዊ ክኸውን ኣይከኣለን። ሓረስቶት ኣሽንኳይዶ ዘፍረይዎ ሸይጦም ስድራቤቶም ክድግፉ፡ ንነብሶም ክኽእሉ’ውን ክፅገሙ እዮም ዝረኣዩ። ብኻልእ ወገን ድማ ሕርሻ ከም 'ዘሕፍር' እዩ ዝቑጸር። ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ጥቓ ሩባ እናነበሩ ግን ድማ ብሰንኪ ስእነት ፓምፕ ማይ [ማይ እትስሕብ ቴክኖሎጂ] ዝራእቶም ዝስእኑ ሓረስቶት ከምዘለዉ በረከት ብኣብነት ትጠቅስ። ብሰንኪ ሕፅረት ድኹዒ ከፍርዩ ዘይክእሉ ሓረስቶት እውን ውሑዳት ኣይኮኑን። በረከት ካብ መንግስቲ ብተወሳኺ ኣብ ወፃኢ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን እውን ንሓረስቶት ክድግፉ ትምዕድ። ". . . ኣብ ደቡብ ሱዳን፣ ኡጋንዳ፣ ኢጣልያ ወይ ኣየርላንድ ምስ ኢትዮጵያ ክመዓራረ ዝኽእል ምችው ክሊማ ይኹን ሓመድ ኣይረኣኹን። ማይና፣ ኣየርና፣ ሓመድና ኣይተጠቐምናሉን። ሓረስታይ ክብሃላ ከሎ ንርእሱ ከም ዘሕፍርን ጸርፍን እዩ ዝቑፀር። ኣነ ሓረስታይ እየ ብዝብል’የ ነዚ ኣተሓሳስባ ክሰብር ናብ ሕርሻ ኣትየ" ትብል። ነቲ ብዛዕባ ሕርሻ ዘሎ ግጉይ ኣተሓሳስባታት ክትቅይር ስለ ዝደለየት ድማ ንነብሳ 'ሓረስተይቲ በረኸት' ወይ 'ጻዕራም ሓረስተይቲ' እናበለት ትውድስ። ሓረስታይ ክኽበር እያ ትደሊ። ኣብ ቀፃሊ እዋን ኣብ ፍርያት ሕርሻኣ ክብሪ ብምውሳኽ ናብ ወፃኢ ሃገራት ንምልኣኽ ትልሚ ኣለዋ። ብዘይካኣ ካልኦት ሓረስቶት እውን "ካብ ድኽነት ክንወጽእ ምእንቲ መሬቶም፣ ማይኦምን ሓመድኦምን ብግቡእ ክንጥቀመሉ እደሊ" ክትብል ትምዕድ። ኣውፈርቲ ናብ ኢትዮጵያ ክመፁ ካብ ምዕዳም ሓሊፋ ነቶም ዘለዉ መስርሓት ብምምችቻው እውን ኣብ ምሕጋዝ ትርከብ። በዚ ድማ ለውጢ ክተምፅእ ከም እትኽእል ተስፋ ትገብር።


ክልተ ህጻናት ቀቲላ ኣብ ባልጃ ከም ዝሓብአት ዝተጠርጠረት ሰበይቲ ኣብ ቀይዲ ኣትያ

ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ክልተ ህጻናት ብምቕታል ዝተጠርጠረት ጓል ኣንስተይቲ፡ ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወት ፖሊስ ኒውዚላንድ ኣፍሊጡ። እታ ውልቀሰብ፡ ነቶም ቈልዑ ቀቲላ ኣስከሬኖም ኣብ ባልጃ ከም ዘእተወቶ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ይንገር ነይሩ። እቲ ኣስከሬናት፡ ኣብ ዓባይ ከተማ ኡክላንድ - ኒውዚላንድ ኣብ ዝርከብ ሓደ ድኳን ነቲ ባልጃ ዝዓደጉ ሰባት’ዮም ረኺቦምዎ። እቶም ህጻናት ዕድመኦም ካብ ሓሙሽተ ክሳብ ዓሰርተ ዓመት ዝግመት ኰይኑ፡ እቲ ኣስከሬን ንዓመታት ኣብቲ ባልጃ ከም ዝጸንሐ ተገሊጹ። ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት፡ እታ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ፖሊስ ኒውዚላንድ ምስ ፖሊስ ደቡብ ኮርያ ብሓባር ክሰርሕ ጸኒሑ። ሕጂ ግን እታ ውልቀሰብ ምስተታሕዘት፡ ኒውዚላንድ  ተመሓላሊፋ ክትወሃባ ሓቲታ ኣላ። እታ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወት፡ መንነት እቶም ህጻናት ምስ ተፈልጠ እያ። መርማሪ ፖሊስ ኒውዚላንድ ቶፊሉ ፋማኑያ ቫሉአ፡ “ፖሊስ ደቡብ ኮርያ ምስ ሰራሕተኛታት ኢንተርፖል ኒውዚላንድ ብምትሕብባር ኣብ ቀይዲ ክትውዕል ክኢላ” ኢሉ። እታ ውልቀሰብ ምስቶም ቈልዑ ዝምድና ክህልዋ ከም ዝኽእል ይግመት። ስድራ እዞም ቈልዑ ንዝተወሰኑ ዓመታት ኣብ ኦክላንድ ዝነበሩ ኰይኖም፡ ኣቦኦም፡ እቶም ህጻናት ቅድሚ ምማቶም ከም ዝዓረፈ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ሓደ ቤተሰብ ኣብ ኦክላንድ ኣብ ዝርከብ ድኳን ባልጃ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ኣቑሑ ምስ ገዝአ’ዩ፡ እቶም ህጻናት ኣብቲ ባልጃ ተረኺቦም።


ጋዜጠኛ ናይ ምዃን ድልየት ዝነበራ ሻምፒዮን ኣትሌት ጎይተቶም

ምስ ኵሉ ሕውስትን ተጻዋቲትን ስለ ዝዀነት፡ ሰሓቕ ኣይፍለያን። ሓሪቓ እንከላ’ውን እያ ትስሕቕ። ውሽጣ ሕቑንቑን እናበላ እንከሎ’ውን፡ ኣብ ውሽጢ ክምስታኣ ህድኣታ ተጕልሕ። ነዚ፡ ጽቡቕ ሙዚቃን ተልሂትን ትውስኸሉ እሞ፡ ኵሎም ጸላኤ ሰናይ ዝዀኑ ስምዒታት ሕርቃን ነጀው ተልግሶም፤ ትርስዖም። ኵሉ ነገር ጠንኪርካ ብምስራሕ፣ ኣብ ስራሕኻን ህይወትካን ድማ ዕውት ብምዃን ይብዳህ’ዩ ዝብል እምነት ስለ ዘለዋ፡ ሓርጐጽጐጽ ንዝብሉ ስምዒታት ኢዳ ኣይትህብን። ሓደ ነገር ጥራይ ግን የሰንፋ፤ ፋቕዕ ወይ ናፍቘት ፈጺማ ክትጻወር ኣይትኽእልን። ስለ ዝዀነ ድማ፡ እንተተኪዛ ወይ እንተነቢዓ ንስድራኣ ናፊቓ ኣላ ማለት’ዩ፤ ብፍላይ ንወላዲታ ኣደይ ብርሂት ካሱ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዕላላ ኣልዒላ ዘይትጸግበን ኣደይ ብርሂት፡ ካብ ምድረ ገጽ ክጠፍኣለን ዝደልየኦ ሓደ ነገር ኣሎ’ዩ፤ ብኡኡ ኣብሊጻ ትፈትወን። ኣብ ሞንጐ ኣደን ጓል ዘሎ ፍሉይ ዝምድና ጸኒሕና ክንምለሶ ኢና። ከም ሰብ፡ ኣብ ዝዀነ እዋን ካብ ስድራቤታ ክትፍለ ኣይትደልን፤ ፈታዊት ሰብ ስለ ዝዀነት ድማ ንዕርክነት ወይ ምሕዝነት እትህቦ ሚዛን ኣዝዩ ልዑል ብምዃኑ፡ ምስ መሓዙታ ጽቡቕ ህይወት ኣለዋ። ንሳ፡ “መሓዛ፡ ካልኣይ ኣነ ከምዝዀነ እየ ዝሓስብ” ብምባል ትገልጾ። ጓል 27 ዓመት ኣትሌት ጎይተቶም ገብረስላሴ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣትሌቲክስ ዓለም ጽልዋ ካብ ዝፈጥራ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ኣትሌታት ሓንቲ እያ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ [2022] ኣብ ኣመሪካ ግዝኣት ኦሪገን ኣብ ዝተኻየደ ሻምፒዮና ኣትሌቲክስ ዓለም ኣብ ውድድር ማራቶን ብምስታፍ ብዘመዝገበቶ ዓወት፡ ብሽማ ሓድሽ ክብረወሰን ዓለም ኣጽሒፋ። ኣትሌት ጎይተቶም፡ ኣብ ትግራይ ወረዳ እንደርታ ማይ ቀያሕ ኣብ እትብሃል ንእሽተይ ቑሸት ካብ ገባር ስድራ ቤት ተወሊዳ ዓብያ። ልክዕ ከምቲ መብዛሕትኡ ኢትዮጵያዊ ድማ፡ ጕያ ኣብ ቤት ትምህርቲ’ያ ጀሚራቶ። ኣብ እዋን ቍልዕነታ ዝነበራ ድልየትን ሕጂ ዝዀነቶን ግን ፈጺሙ ከም ዘይራኸብ ትዛረብ። “ጋዜጠኛ ክኸውን እዩ ነይሩ ድልየተይ። ኣብ ቤት ትምህርቲ ዝተመሃርኩዎ ናብ ገዛ መጺአ ንስድራይ ይትንትነሎም፣ ከም ጋዜጠኛ  . . . ወረቐት ጠቕሊለ ኣብ ኢደይ ይሕዝ ስለ ዝነበርኩ፡ ኣደይ 'ድልየትኪ ንሱ እዩ ነይሩ' ትብለኒ። ንሳ’ውን 'ጓለይ ጋዜጠኛ ክትኰነለይ እያ' ትብል ነይራ” ትብል። እንዳ ኣደይ ብርሂት ግን፡ ዋላ’ውን ጓሎም ጋዜጠኛ ክትኰነልና እያ ዝብል ባህጊ እንተነበሮም፡ ኣብ ክንዲ ታሪኽ ጋዜጠኛ፡ ታሪኽ ቤተሰብን ጎረቤትን ዝነበረት ‘ብልጽቲ’ ስፖርተኛ እናዘንተው ስለ ዘዕበዩዋ፡ ጎይተቶም ናብ ስፖርት ኣዘንቢላ። "ብሱሩ’ውን ናብ ስፖርት ንኽኣቱ ዘተባብዑኒ ንሳቶም’ዮም" ትብል። ታሪኽ ኣዳነች ጴጥሮስ ድማ ዝያዳ ደሪኹዋ። “ኣብ ገጠር ጓል ኣንስተይቲ ቍምጣ ገይራ ኣብ ስፖርት ምጕያይ ከም ነውሪ ተገይሩ’ዩ ዝቝጸር ነይሩ፤ ኣብ ገዛና ግን ወለደይ ስፖርት ስራሕ እዩ ኢሎም እዮም ዝኣምኑ ነይሮም [ብፍላይ ኣደይ]” ትብል። ጐና ጐኒ ትምህርታ፡ ንጉያ ነኺሳ ዝሓዘት ጎይተቶም ኣብ ስፖርት ጸብለልታ ከተርኢ ጀሚራ። ኣብ ሞንጐ ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ዝካየዱ ውድድራት እታ ወረዳ ሓሊፋ ብደረጃ ክልል ናብ ዝተጣየሻ ክለባት ንክትሕቈፍ ግዜ ኣይወሰደላን። “እቶም ናይ ቤት ትምህርቲ ውድድራት ከም ዓብዪ ሻምፒዮን’የ ዝሓስቦም ነይረ” ትብል። በዚ መልክዑ፡ ብ2000 ዓ.ም [ኣ. ኤ] ኣብ መስፍን ኢንዳስትሪያል ኢንጅነሪን ብጋንታ ክትሕቈፍ ክኢላ። ኣብቲ ግዜ፡ ኣብ መቐለ ናይ መጻረዪ ውድድራት ተገይሮም፡ ብ5 ሽሕ ሜትሮ ቀዳመይቲ፣ ብ10 ሽሕ ሜትሮ ድማ ሳልሰይቲ ኰይና ብምውጻእ ናብታ ጋንታ ተጸንቢራ። “ኣብ ዝኣተኻዮ ዕውት ክትከውን ኣለካ ኢሎም ካብ ዝኣምኑ ሰባት ስለ ዝዀንኩ ኣብ ስፖርት ምስ ኣተኹ ኣብ ዓዲ ብዙሕ ኣይጸናሕኩን፤ ቀልጢፈ ውጽኢታዊት ብምዃን ናብ መስፍን ኣትየ” ትብል። ድሕሪ ሓደ ዓመት፡ ኣብ ዓበይቲ ውድድራት ንምስታፍ ዘኽእላ ዕድል ክትረክብ እንከላ፡ ብ2011 [ኣ. ኤ] ኣብ ፈረንሳ ኣብ ዝተኻየደ ዓለምለኻዊ ሻምፒዮና መንእሰይ ዓለም ንፈለማ እዋን ንሃገር ወኪላ ተሳቲፋ። እዚ፡ ውድድር ትሕቲ 18 ዓመት ኰይኑ፡ ጎይተቶም ብሰለስተ ሽሕ ሜትሮ ተሳቲፋ ቀዳመይቲ ብምውጻእ ፈላማይ ሜዳልያ ወርቂ ረኺባ። “እዚ ዓቢይ መገዲ ዝኸፈተለይ ውድድር’ዩ። ሓደ ግዜ እንተስዒርካ ከኣ ሞራል ስለ ዝኸውን፡ ድሕሪኡ ጠንኪረ ክሰርሕ ኣለኒ ኢለ።” ኣብዚ ወገን፡ ሓንሳብ ካብ ኣንደበት ኣትሌት ጎተይቶም ናብ ዘይፍለያ ኣደይ ብርሂት ክንመልሰኩም። ጎይተቶም፡ ‘ኣብነታዊት ጓል ኣንስተይቲ’ እትብለን ወላዲታ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዝበጽሕ ባህላውን ማሕበራውን ጸቕጢ እናተቓለሳ ነቲ ሕጂ በጺሓትሉ ዘላ ደረጃ ዕውትነት መስዋእትነት ከም ዝኸፈላ ትዛረብ። “ብሰንኪ እቲ ኣብ ገጠር ዘሎ ኣተሓሳስባ ተገዲዳ ትምህርታ ኣቋሪጻ ናብ ሓዳር ኣትያ፤ እዚ የሕማ’ዩ። ብዙሓት ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ክበጽሓ ዝኽእላ ዝነበራ ደቂ ኣንስትዮ ብሰንኪ ጸቕጢ ወለደን ድሕሪት ክተርፋ ስለ እትርኢ ድማ፡ እቲ ኣነባብራን ባህልን ትቃለሶ ነይራ” ትብል። ክሳብ 8ይ ክፍሊ ተማሂረን’የን፤ ኣብ ትምህርተን ንፍዕቲ እንተነበራ’ውን ገና ጓል 13 ዓመት እንከለዋ ስለ ዝተመርዓዋ ግን ካብቲ ዝፈትውኦ ትምህርቲ ከም ዝተሰናኸላ ጎይተቶም ትገልጽ። በዚ፡ ወትሩ ይጉህያ ዝነበራ ወላዲት፡ ጉዳይ ትሕቲ ዕድመ ኣብ ዓባይ ጓለን’ውን ኣርኪቡ፤ ኣይተሓጐሳን። ቀጺሉ ከኣ፤ ‘ጓል ኣንስተይቲ ገጠር ተመርዒዋ ናብራ ክትሕዝ ኣለዋ’ ዝብል ብርቱዕ ንጎይተቶም ጓለን’ውን ከስዕብ ደልዩ። ሕጅስ ንኻልኣይ ግዜ ክጋገ ኣይክእልን ኢለን፤ ንበዓል ቤተን ኰነ ካልኦት ነዚ ሓሳብ ዝድግፉ ዝነበሩ ሰባት ብትሪ ክቃወምኦም፤ ደቈም ነዚ ኩነታት ንዘቃልዑ ስድራቤታት’ውን ዓገብ ምባል ጀሚረን። “ኣደዋይ፡ ጓል 13 ዓመት እናሃለወት ከም እተመርዓወት እያ ትነግረና፤ ስለዚ እቲ ሕማም ስለ ዝርድኣ፤ ኣብ ዘይድልየትካ ክኸውን እንከሎ ክኣ ዝፈጥሮ ጸቕጢ ስለ እትፈልጥ እቲ ብውሽጥን ደገን ዝመጽኣ ጸቕጢ ኣየንበርክኻን። ጎሊሕና ክንወጽእ፣ ዓርስና ክንክእል’ያ ትጽዕር፤ ጅግና’ያ” ትብል። ምንጪ፡ ድሕረ ገጽ ሻምፒዮን ኣትሌቲክስ ዓለም ኣትሌት ጎይተቶም ገብረስላሴ፡ ሕጂ ብማራቶን ደቂ ኣንስትዮ ወናኒት ክብረወሰን ዓለም’ያ። ኣብ ዝቕጽል ዓመት ኣብ ዝካየድ ሻምፒዮና ኣትሌቲክስ ዓለም ድማ ቀጥታ ተሳታፊት ክትከውን እያ። እታ ኣትሌት፡ ብውልቂን ብጕጅለን ዘሰልጥኑዋ ሰለስተ ኣሰልጠንቲ ኣለውዋ። ጉያ፡ ጻዕሪ ዝሓትት እዩ እትብል ኣትሌት ጎተይቶም፡ ከቢድን ጥንቃቐ ዝሓትትን ስራሕ ከም ዝዀነ ትዛረብ። “እግሪ ጥራይ ዘይኰነ ርእሲ’ውን ምስኡ ሓቢሩ’ዩ ዝጎዪ፤ ክልቲኦም እንተዘይተናቢቦም ውጽኢታዊ ኣይትኸውንን። ከም ዕላማ እንተሒዝካዮ ድማ ጉያ ብሓጺሩ ህይወትካ’ዩ ዝቕይር” ትብል። ናብኡ ንምብጻሕ ግን ትፍተን ኢኻ፤ ሓሓሊፉ ክኣ እንኳዕ ጎያዪ ኮንኩ ትብለሉ ኣሎ፤ ሓሓሊፉ ድማ ዓመት መመላእታ’ውን ሰሪሕኻ ውጽኢት እንከየምጻእኻ ምስ እትተርፍ ተስፋ ትቘርጽ። ሰብ ብፈተና ክሓልፍ ኣለዎ ዝብል እምነት ከም ዘለዋ እትዛረብ ጎይተቶም ግን፡ “ተስፋ ኣብ ዝቘረጽኩሉ ግዜ ተማርሪ፤ ጽቡቕ ውጽኢት ኣብ ዘምጻእካሉ ክኣ ጽቡቕ ኣለኹ ኢልኪ ትዘናግዒ እንተኾይኪ ኣጸጋሚ’ዩ። ስለዚ ጉያ ብጣዕሚ ጥንቃቐ ዘድልዮ ስራሕ እዩ” ኢላ። እቲ ኣብ ኦሪገን ዝተኻየደ ሻምፒዮና ኣትሌቲክስ ዓለም [2022]፡ እታ ኣትሌት ጐሊሓ ዝወጽኣትሉ ውድድር ኰይኑ፡ ኣብዚ ውድድር ዝተፈለየ ውጽኢት ንምምዝጋብ ዓሊማ ከም ዝኣተወት ገሊጻ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት፡ ምስ ስድርኣ ክትራኸብ ብዘይምኽኣላን ሃለዋቶም ዘይምፍላጣን ዝፈጠሮም ሓያሎ ጸቕጢ ከም ዝነበሩ እትጠቅስ ጎተይቶም፡ ግን “እዚ ዓመት ንዓይ ዓመተይ’ዩ ኢለ ይሓስብ ስለ ዝነበርኩ፡ ጽቡቕ ውጽኢት ንከምጽእ ይሰርሕ ነይረ” ኢላ። “ዝኾነ ነገር ብስራሕ ኢኻ ትስዕሮ፤ ጽባሕ ምርኻብና ኣይተርፍን፤ ኣነ ዝሐሸ ህይወት ሒዘ እንተጸኒሐ እየ ቤተሰበይ ከድሕን ዝኽእል እምበር ብስነ ኣእምሮ ተጎዲአ ካልኣይ ጉድኣት ክዀኖም ኣይደልን፤ ስለዚ እቲ ኩነታት ኣብ ኣእምሮይ ዝዀነ ዕንቅፋት ንከይፈጥረለይ ብዝብል ኣብ ስርሐይ ትኹረት ገይረ ይሰርሕ ነይረ”።


5 ሕቶታት ን6 ኢትዮጵያውያን ደቂ ኣንስትዮ ሳይንቲስት

ብምኽንያት ሓድሽ ዓመት - 2015፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ስነፍልጠት ንዝርከባ ኢትዮጵያውያን ደቂ ኣንስትዮ ሓሙሽተ ቀለልቲ ሕቶታት ኣቕሪብናለን ኣለና። ዶክተር ሶስና ሃይለ፤ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዩኒቨርሲቲ ኢሊኖይ ኣሜሪካ፡ ፕሮፌሰር ማተርያል ሳይንስን ምህንድስናን ከምኡ እውን ኬሚስት ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? ስርሐይ ምስ ሳይንስ ጸዓት ዝተኣሳሰር ኰይኑ ቀንዲ ኣተኵሮይ ኣብ ትራንስፎርመራት ኤሌክትሮ ኬሚካላዊ ጸዓት እዩ። ኣብ ሞያይ እቲ ኣዝዩ ዘገረመኒ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ እዩ። እዚ፡ ምስቲ ኣሜሪካ ሰብ ናብ ወርሒ ክትልእኽ እንከላ ዝረኸበቶ ዓወት ዝመሳሰል'ዩ። ግድብ ህዳሰ ካብቲ ናብ ወርሒ ዝተገበር ጕዕዞ ዝፈልዮ ነገር እንተሃልዩ፡ ንዓለም ብሳይንስ ኣእሚኑ ጥራይ ዘይኮነስ እንተላይ ቅልውላው ክሊማ ከየጋደደ፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ካብ ድኽነት ጸዓት (Energy Poverty) ክወጹ ምግባሩ እዩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ? እቲ ዝዓበየ ዓወተይ፡ ክፍሊ ጸዓት ኣሜሪካ ብዝመወሎ ገንዘብ፡ ‘ኢነርጂ ፍሮንቲርስ ሪሰርች ሴንተር’ ዝበሃል ጕጅለ መጽናዕቲ ምምስራተይ እዩ። ስራሕና ሃይድሮጅን ምስ ደረቕ ነገራት ዘለዎ ምትእስሳር ብዝምልት ዘሎ ግንዛበ ዘዕቢ እዩ። ንኣርባዕተ ዓመት 10 ሚልዮን ዶላር ረኺብና ኢና። መጽናዕትና ጸዓት ኤሌክትሪክ ተጠቒምካ ማይ ብምምቃል ሃይድሮጅን ንምፍራይ መሰረት ዘንብር እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ ከ እንታይ ይመስል? መደባተይ ብዙሕ እዩ! እቲ ግዜ ግን ሓጺር እዩ! ብዘይ ጭቡጥ ዕላማ መደባትካ ብግልጺ ምግላጽ እውን ናብ ውድቀት ከብጽሕ ይኽእል እዩ። ኣነን ጕጅለ መጽናዕተይን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተጠቒምካ ማይ ንምምቃል ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ንዘጋጥም ዕንቅፋታት ንምፍታሕ እዩ መደብና። እቲ ሓሳብ ልክዕ ከም ግድብ ህዳሰ ካብ ካርበን ነጻ ዝዀነ ምንጪ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ምፍራይ እዩ። እቲ ቐንዲ ነገር ነቲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምጥቃም ሃይድሮጅን ምፍራይ እዩ። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? ዋላ ሓንቲ የብለይን! "Thinking, Fast and Slow" ትብል ዳኒኤል ካህንማን ዝጸሓፋ መጽሓፍ ከንብባ ደልየ ነይረ ግን ክሳብ ሕጂ ክጅምራ ግዜ ኣይረኸብኩን። ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? ካብ ዌብ ስፐይስ ቴሌስኮፕ ዝተረኽቡ ምስልታት ፍጹም ዘደንቑ እዮም። ተመራመርቲ ኣስትሮፊዚክስ ን13.7 ቢልዮን ዓመታት ንድሕሪት ክጓዓዙ ክኢሎም። ኣብዛ ምድሪ ብኸመይ ከም ዝመጻእና ምሕታትና ካብቶም ኣብ ምድሪ ዘለዉ ካልኦት ፍጥረታት ፍልይ ክንብል ይገብረና። እዞም ብዛዕባ ምፍጣር ጋላክሲታት ዝሕብሩና ምስልታት ገለ መንፈሳዊ ሓይሊ ኣለዎም። መሬትና ዓቂብና ንደቂ ደቅና ከነውርስ ተስፋ እገብር። ቤተልሄም ደሴ፤ ኮምፒተር ሳይንቲስትን ዋና ሓላፊትን ኣይኮግ ኣኒዋን ካን ኮድ ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? ቃላት፡ ሓረጋትን ዓረፍተ ነገራትን ናብ ምስሊ ዝቕይር ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ [ሰብሰርሖ ብልሒ] ዘገርም እዩ። ኤኣይ (AI) ኣብ ውድድር ስእሊ እውን ተዓዊቱ እዩ። እዚ ከም ክውንነት ክንርእዮ ከለና ከይተረድኣና ናበይ ኢና ንኸይድ ዘለና? ዝብል ሕቶ ዘልዕል’ዩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ እንታይ እዩ? ኣብ 2014 ዓቢይ ዓወተይ ዝብሎ ኣብታ ‘Rebel Girls’ እትብል መጽሓፍ ምቕራበይ እዩ ነይሩ። ካብ ቀደም ኣትሒዙ ኣብ መጽሓፍ ህጻናት ክቐርብ ትምኒተይ ነይሩ። ኣብታ መጽሓፍ ቢሊ ኣይሊሽን ተይለር ስዊፍትን ቀሪበን እየን። ስለዚ ነቲ መጽሓፍ ክገዝእኦ እየን። ነቲ መጽሓፍ  ክገዝእኦ ከለዋ ድማ ናብአን በጺሐ ኣለኹ ማለት እዩ። እታ መጽሓፍ ክሳብ ሕጂ 5 ሚልዮን ቅዳሓት ተሸይጣ ኣላ። እቲ ዝዓበየ ሰብኣዊ ዓወት ንኻልኦት ሰባት ምልዕዓል እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ እንታይ እዩ? ኣብ 2015 መደበይ ነቲ ካብ ጓል 13 ዓመት ከለኹ ኣትሒዙ ዝነበረ ሕልመይ ኣብ ግብሪ ምውዓል እዩ። ንሱ ድማ ተንቀሳቓሲ ማእከል ኮምፒዩተር እዩ። 'ዲጂ ትራክ ኢትዮጵያ' ተባሂሉ ይጽዋዕ። ብጸሓያዊ ጸዓት ዝሰርሕ 40 ጫማ ዝቑመቱ ኮንተይነር እዩ። ኣብ ከተማ እናዞረ ኮዲንግን ሮቦቲክስን የምህር። ናይ ብሓቂ ብሃንቀውታ ዝጽበዮ ዘለኹ ንሱ እዩ። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? እንተተነበባ ዝብለን መጻሕፍቲ፡ እንተተረኣያ ዝብለን ፊልምታት ድማ፡ ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? ኢንተርነት! ሕቶ የብሉን። ከም ኢንተርነት ዝኣመሰለ ምህዞ የለን። ህይወት ቀይሩ እዩ። ምትሕልላፍ ፍልጠት ኣኽኢሉ። ኣብ መላእ ዓለም ብዘለዎ ሰፊሕ ዝርገሐን ብፍላይ ኣብ መንእሰያት ዓቢይ ጽልዋ ኣለዎ። ዶ/ር ሩት ድሪባ፤ ኣብ ላስት ማይል ሄልዝ ቴክኒካዊ ኣማኻሪትን ክኢላ ሕክምናን ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? ንልዕሊ ሓደ ዘመን፡ ክታበት ዓሶ ንምርካብ ፈተነታት ተኻይዱ እዩ። እቲ ክታበት ኣብ ቀረባ እዋን ተረኺቡን ተኣዊጁን ኣሎ። ክሳብ 80 ሚእታዊት ሕማም ዓሶ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ስለዘለዎ፡ በዝሒ በቲ ሕማም ዝሞቱ ህጻናት ንምንካይ ተስፋ ዝሃበ እዩ። ኣብ 2014 ዘገረመኒን ተስፋ ዝሃበንን ርኽበት እዩ ነይሩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ እንታይ እዩ? እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ኣብ ዲዛይንን ኣተገባብራን ናይቲ ብዓይነቱ ፍሉይ ዝዀነ ብሓለዋ ጥዕናን ብላስት ማይል ሄልዝን ዝተተግበረ ንሰራሕተኛታት ኤክስቴንሽን ዲጂታላዊ ስልጠና ዝህብ (Blended Learning) ምስታፈይ እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ እንታይ እዩ? ከም ፍቓድ ኣምላኽ ኣብ 2015 ጥዕና ህጻናት ኣብ ዘመሓይሽ ስራሕ ንምስታፍ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ማሕበረሰብን ሰራሕተኛታት ኤክስቴንሽን ዘተኮረ ስራሕ ንምስራሕ መደብ ኣሎኒ። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? እንተተነበባ ዝብለን መጻሕፍቲ፡ እንተ ተረኣያ ዝብለን ፊልምታት ድማ፡ ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? ንዓይ ዘድንቕ ምህዞ ክታበት እዩ። ንኣካላትና ንሕማማት፡ ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ወይ ንጥረ ነገራት ብምልማድ ሕማም ንኽከላኸል ምድላውን ስቓይን ሞትን ከይተረፈ ምንካይን ዓቢይ ምህዞ እዩ። ብርሃን ታየ፤ ተመራማሪትን ተንታኒትን ፖሊሲ ቴክኖሎጂ ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? እቲ ዝገረመኒ ዶትፕሎት (Dot Plot) ዝበሃል መተግበሪ (ኣፕ) እዩ። እዚ ኣፕ ኣብ ቴሌፎን ተጻዒኑ ኣብ ጡብ ዝመጽእ ለውጢ ዝከታተል ኰይኑ፡ ደቂ ኣንስትዮ መንሽሮ ጡብ ብእዋኑ ንኽፈልጣ ይሕግዝ። ገና ካብ ተቘጻጸርቲ ሕክምና ፍቓድ ዝጽበ ዘሎ'ኳ እንተዀነ፡ ከምዚ ዓይነት ኣፕ፡ ትሑት ኣታዊ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ፡ መንሽሮ ጡብ ንኽከላኸላ ዝሕግዘን እዩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ እንታይ እዩ? ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወት ብቐጻሊ ስፖርታዊ ምንቅስቓስ እናገበርኩ 10 ኪ.ሜ ምጕያይ እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ እንታይ እዩ? መደበይ ምስ ዘኽብሮም ሰባት ጽቡቕ ግዜ ከሕልፍ ከምኡ’ውን ንኢንተርነት ውሑድ ግዜ ብምሃብ ምስ ሰባት ዝያዳ ክዘራረብን እዩ። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? እንተ ተነበባ ዝብለን መጻሕፍቲ፡ ብዙሕ ፊልምታት እኳ ኣይርእን እየ። ግን ተኸታታሊ ፊልምታት ክሕብር፤ ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? ካብ ሕትመት ንላዕሊ ዝዀነ ምህዞ ዘሎ ኣይመስለንን። ህይወት ዝሃበና ሕትመት እዩ። ቤተልሄም ላቀው፤ መስራቲት ሊሄን ንዩትሪሽን፡ ሓባራዊ መስራቲትን ዋና ኣካያዲት ስራሕን ቤኑ ፉድስ፡ መራሒት ምንቅስቓስ ኣክት ፎር ፉድ፡ ኣክት ፎር ቼንጅ ከምኡ’ውን ክኢላ ስነ-ምግቢን ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? ኣብ ኢትዮጵያ ምእላይ ስብሒ [Fat Removal] ተጀሚሩ ኣሎ። እዚ መስርሕ ኣብ ቀረባ ኣብ ሃገርና ክጅመር እዩ ዝብል ግምት ኣይነበረንን። ኣዝዩ ገሪሙኒ እዩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ እንታይ እዩ? ኣነ ከም ወኪል መንእሰያት ኢትዮጵያ ኣብ ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ኣክት ፎር ፉድ፡ ኣክት ፎር ቼንጅ ኰይነ ዝተፈላለዩ ዕማማት ይሰርሕ ነይረ። 2014 ዝያዳ ዕዉት ዝዀነሉ ግዜ እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ እንታይ እዩ? ሊሄም ብንእሽቶ ደረጃ እዩ ዝሰርሕ ነይሩ። ኣብ 2014 ግን ቤት ጽሕፈት ተኻሪና ስራሕ ጀሚርና ኣለና። እቲ ስራሕ ካብ ዝጅምር’ኳ ጸኒሑ እዩ። ኣብ 2015 ድማ ምስ መሻርኽትና ብምዃን ናብ ክሊኒክ ክነዓብዮ መደብ ኣሎና። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? እንተተነበባ ዝብለን መጻሕፍቲ፡ ፊልም'ኳ ኣይርእይን። ኣብ ክንድኡ ሰባት ክበጽሕዎም ዝሕብሮም ሰለስተ ቦታታት ግን፤ ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? መርመራ ኢንዶስኮፒ ክግበር ምኽኣሉ ይገርመኒ። ብርግጽ ዝተሓላለኸ ሳይንስ ኣይኮነን። በዚ ሕጂ ዘሎ መሳርሒ፡ ኣብ ዝዀነ ሆስፒታል ብቐሊሉ ክሰርሕ ይኽእል እዩ። ንሓደ ሰብ ከይጠባሕና ግን ብዛዕባ ኵነታቱ ክንፈልጥ የኽእለና። መርመራ ላቦራቶሪ ምግባርን ዋህዮታት ደም ምርኣይን ምኽኣል ንግዜና ዓቢይ ርኽበት እዩ። ህሊና ሃይሉ ንጋቱ፤ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ በርክለይ ብኮምፒተር ሳይንስ ካልኣይ ዓመት ናይ ፒኤችዲ ተማሃሪት ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2014 (ኣ.ግ) ምስ ሞያኺ ብዝተኣሳሰር ካብ ዝተመሃዙ ዘገረመኪ ነገር እንተነይሩ ኣየናይ እዩ? ንምንታይ? ኣብ 2014 ሓደ ካብቲ ዝመሰጠኒ ምህዞታት፡ ጽሬት ናይቲ ብሞዴል ኤኣይ (AI) ዝፍጠር ምስልታት እዩ። እዞም ሞዴላት እዚኣቶም ብሰፊሑ ኣብ ጥቕሚ ይውዕሉ። ብሓደ ወገን ከም በዓል ቤኖ ሳሙኤል ዝኣመሰሉ ስነ ጥበባውያን ብሓገዝ ቴክኖሎጂ ስነ ጥበብ ክሰርሑ ከለዉ ይገርመኒ። ብኣንጻሩ ግቡእ ቍጽጽር ዘይተገበረሉ ቴክኖሎጂ ሓደገኛ እዩ። ኣብ 2014 እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ትብልዮ እንታይ እዩ? እቲ ዝዓበየ ዓወተይ ኣብ ትካል ኣሶሴሽን ፎር ኮምፒውቲን ማሽነሪ ናይ ኮምፒዩቴሽናልን ዳታ ሳይንስን ፌሎውሺፕ ምዕዋተይ እዩ። ን2015 ዝሓዝክዮ መድብ እንታይ እዩ? ኣብ 2015 ኣብ ዩኒቨርሲቲ በርክለይ ካልኣይ ዓመት ናይ ፒኤችዲ ትምህርቲ ይመሃር ኣለኹ። መደበይ ምስ ኣፍሪቃውያን መሳርሕተይ ብምትሕብባር ንሕብረተሰብና ዝረብሕ ስራሕ ምስራሕ እዩ። ኣብ 2014 ኣንቢብኪ ካብ ዝፈተኽየንን ሰባት ከንብብወን ትብልየን ሰለስተ መጻሕፍቲ? ክረኣያ ኣለወን እትብልየን ስለስተ ፊልምታትከ? እንተተነበባ ዝብለን መጻሕፍቲ፡ እንተተረኣያ ዝብለን ፊልም ካብ ሓፈሻዊ ሳይንሳዊ ምህዞታት ወይ ርኽበታት ኣየናይ እዩ ዝያዳ ዘገርም? ንምንታይ? ሓደ ምህዞ ክመርጽ እንተ ተገዲደ፡ ብመጥባሕቲ ዝግበር ለውጢ ክፍሊ ኣካላት (Organ Transplantation) የደንቐኒ እዩ። ንምንታይ? ንጹር እዩ። ህይወት ሰባት ስለ ዘድሕን።


ዮርዳኖስ ብርሃነ፡ ብሞት ዝተዛዘመ ጕዕዞ ስደትን ከርተትን

ዮርዳኖስ ብርሃነ ጓል 15 ዓመት እንከላ፡ ዝሓሸ ህይወት ከተናዲ ናብቶም ኣብ ኣውሮጳ ዝነበሩ ስድራኣ ክትጽንበርን ብምሕላን’ያ ካብ ኤርትራ ሃዲማ ወጺኣ። ነዊሕ ግዜን መሰናኽላትን ሓሊፋ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ኣትያ። እንተዀነ ኣብታ ሃገር ነዊሕ ከይገበረት ንሞት ዘቃልዓ መጥቃዕቲ ኻራ ኣጋጢምዋ። ሓፍቲ ዮርዳኖስ ዝኾነት ቅሳነት ብርሃነ ህይወት ሓፍታ ብኸመይ ብትራጀዲ ከምዝተዛዘመ ኣዕሊላትና ኣላ። እዋኑ፡ እታ ኣዝያ ሃይማኖታዊትን ቀልጢፋ ቋንቋ እትመልኽን ዮርዳኖስ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ከተማ በርሚንግሃም ህይወታ ከተደላድል ዝጀመረትሉ ግዜ’ዩ ነይሩ። ዮርዳኖስ ካብታ መንእሰያት ብዝተፈላለየ ምኽንያታትን ጸገማትን ዝሃድሙላ ኤርትራ፡ ምስ ካልኦት ሽዱሽተ ኣሕዋታ’ያ ካብታ ሃገር ወጺኣ፤ ኵሎም ግን ኣብ ዝተፈላለየ እዋን’ዮም ወጺኦም። ቅሳነት ንዮርዳኖስ ሓፍታ ክትገልጻ እንከላ፡ “ኣዝያ ስቅ በሃሊት፡ ምቕልልቲ ትሕትቲን’ያ ነይራ” ትብል። “ሕጕስቲ፡ ቛንቋ ቀልጢፋ እትመልኽ፡ ናብዚ ምስ መጽአት ቀልጢፋ’ያ ኤርትራውያን ተላልያ ህይወታ ክትቅይር ህርዲግ ትብል ነይራ።” ኣብ ከተማ በርሚንግሃም ኣብቲ ትቕመጠሉ ዝነበረት ጐደና ኤተ ስትሪት ተቐቲላ ዝሰምዑ ስድራኣ፡ ንሬሳኣ ከለልዩ ኣብ ዝመጽእሉ ኣብ ገዛኣ፡ ኣባል ቤት ንባብ እታ ከተማ ምዃና ዝሕብር ወረቐትን ፍቓድ መምርሒ መኪናን ከምዝነበራ ዝሕብር ሰነዳትን ክረኽቡ ክኢሎም። ዮርዳኖስ ናብ በርሚንግሃም ምስ መጽአት ስራሕ ረኺባ ነይራ’ያ። ኣብቲ ትሰርሓሉ ዝነበረት ድኳን ማናጀራ ዝነበረ ሶጊ ኦምራኒ፡ ጽብቕትን ቅንዕትን ምንባራ ብምሕባር ኵሉ ግዜ ሕጕስቲ፡ ፍሽክታ ዘይፍለያን ንስድራይ ክሕግዝ በሃሊትን ምናባራ’ዩ ገሊጹ። “ንፍዕቲ ሰራሕተኛ’ያ ነይራ፡ ኣብዚ ቦታ ሓጺር ግዜ’ኳ እንተገበረት ጥዑም ኣፋን እንግሊዛ ጽሩይን’ዩ ነይሩ” ይብል ሶጊ ኦምራኒ። “ኵሎም ዓማዊልና ሞይታ ምስ ሰምዑ በኽዮም፡ ኣነ’ውን በኽየ፡ ኣዝዩ ዘሕዝን ነገር’ዩ ነይሩ።” ቅሳነት ንዮርናዶስ ብሸውዓት ዓመታት’ያ ትዓብያ፣ እንተዀነ ልክዕ ከምዛ መናቱ’የን ዝረዳድኣ ነይረን። “ካብ ኤርትራ ካብ ዝወጽኣትሉ ክሳብ ቅድሚ ምማታ ዝነበራ ክልተ መዓልታት፡ መዓልታዊ ንራኸብ ነይርና ኢና፣ ኣዚና ኢና ንቀራረብ፡ መዓልታዊ እየ ደዊለ ወይ ንሳ ደዊላ ነዕልል። ቅድሚ ምማታ ዝነበራ ክልተ መዓልታት ግን ኣጋጣሚ ኣይተደዋወልናን” ቅሳነት ጓል 19 ዓመት እንከላ’ያ ኣብ 2014 ካብ ኤርትራ ወጺኣ። ኣብ ኖርወይ ከኣ ትነብር ኣላ። ቅሳነት ናብ ኖርወይ ምስ ኣተወት ተማሂራ፤ ስራሕ ረኺባ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ እዋን ከኣ ቈልዓ ወሊዳ። ጕዕዞ ቅሳነት ካብ ኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ፡ ሱዳን፡ ሊብያ፡ ማእከላይ ባሕሪ፡ ዓዲ ጥልያን፡ ጀርመን፡ ሽወድን ሰጊራ ናብዛ ትነብረላ ዘላ ኖርወይ ክትበጽሕ ብሓፈሻ ሓደ ዓመት’ዩ ወሲዱላ። “እቲ ጕዕዞ ከቢድ’ዩ ነይሩ፣ ብፍላይ ንምድረ በዳ ሳሃራ ክትሰግር ከቢድ’ዩ ኢልካ ጥራይ ትሰግሮ ኣይኰነን ኣዝዩ ኣዝዩ ከቢድ’ዩ፡ ህይወትካ ኣብ ሓደጋ ኣእቲኻ ትኸዶ ጕዕዞ’ዩ” ትብል ቅሳነት። ኣብ መጋቢት 2017 ከኣ ጓል 15 ዓመት ዮርዳኖስ ነቲ ቅሳነት ሓፍታ ዝሰገረቶ ጕዕዞ ምድረበዳ ጀሚራቶ። ጕዕዞኣ ልክዕ ከም ናይ ቅሳነት ኣዝዩ ጽንኩርን ነዊሕን’ዩ ነይሩ። ኣብ ሊብያ ሸውዓት ኣዋርሕ’ያ ገይራ፡ ነዚ ዅሉ ምስጋራ ግን ተኣምር ከምዝዀነ እያ ዮርዳኖስ ትገልጽ። “ኣብ ሊብያ እተሕልፎ ህይወት ኣዝዩ ከቢድ’ዩ፡ ቅሳነት ሓፍተይ’ውን ኣብ ልብያ ዝነበረተን ሸውዓተ ኣዋርሕ ብሕማቕ’ያ ኣሕሊፋተን።” ዮርዳኖስን ኣማኢት መጓዕዝታን ድሕነት ኣብ ዘይብሉ ቦታ ኣብ ሓደ ዓቢይ መኻዚኖ ተዓጽዮም ብዘይ እኹል መግቢ፡ ብዘይ ሕክምናን ዓይኒ ምድሪ ኣብ ዘይብሉ ቦታን’ዮም ነይሮም። ኣብቲ ቦታ ማህረምትን ዓመጻትን ንቡር ተርእዮ’ዩ፤ እንተዀነ ዮርዳኖስ ኣብ ሊብያ ኣብ ዝነበረትሉ ኣዝያ ሓሚማን ደኺማን ስለዝነበረት፡ ሕማቕ ነገራት ከምዘየጋጠማ ቅሳነት ትገልጽ። ዮርዳኖስ ንማእከላይ ባሕሪ ሰጊራ ናብ ዓዲ ጥልያን ኣብ ዝኣተወትሉ ኣዝያ ስለዝሓመመት፡ ብቓሬዛ [ስትሬቸር] ተጸይራ እያ ናብ ሕክምና ተወሲዳ። እታ ዝጓዓዙላ ዝነበሩ ንእሽተይ ጃልባ ኣብ ማእከል ባሕሪ ምስ ተበላሸወት፡ ክሳብ ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን መጺኦም ዝረድእዎም ብዙሓት እዮም ተዳኺሞም ጸኒሖም፡ ዮርዳኖስ ከኣ ሓንቲ ካብኦም ነይራ። “እቲ ቐንዲ ሕማማ ዋሕዲ መኣዛዊ መግቢ እዩ፡ ብዘይካኡ ብርቱዕ ረስኒ ዘስዓበላ ሕማም ቆርበት’ውን ኣማዕቢላ ነይራ፡ ልባ’ውን ጽቡቕ ትወቅዕ ኣይነበረትን” “ናብ ዓዲ ጥልያን ኣብ ዝበጽሓትሉ ኣዝያ እያ ደኺማ ነይራ፣ ናብ ዓዲ ጥልያን ምስ ኣተወት ቀልጢፍና ደሃይ ኣይረኸብናን ድሕሪ ክልተ ሳምንታት ኢና ኣብ ሆስፒታል ምህላዋ ክንፈልጥ ክኢልና፡” ኣብቲ ሆስፒታል ጥዕናኣ ተመሓይሹ ናብ ጽቡቕ ደረጃ ኣብ ዝበጽሓትሉ ኸኣ ካልእ ጸገማት ክቀላቐለና ጀሚሩ። ዮርዳኖስ ጕዕዞ ስደታ ብምቕጻል ናብ ኖርወይ ክተበጽሕ ክኣለት፡ ናብታ ዓባይ ሓፍታ ቅሳነት ትነብረላ ሃገር። ካብቲ ዝነበረቶ መዓስከር ስደተኛታት እናኸደት ከኣ፡ ምስ ቅሳነት ሓፍታ ኣፍ ንኣፍ ተወሃሂበን ዘዕልላሉ ዕድል ረኺበን። እንተዀነ ጕዕዞ ሕቶ ዑቕባ ኣብ ዝጻረየሉ ዝነበረ እዋን፡ ዩርዳኖስ ኣብ ዓዲ ጥልያን ኣሰር ኣጻብዕቲ [ኣሸራ] ገይራ ምንባራ ተፈልጠ። ብመሰረት ኣብ ኣውሮጳ ዘሎ ሕጊ [ዱብሊን ኮንቨንሽን]፡ ዝዀነ ስደተኛ ኣብታ መጀመርታ ዝረገጻ ኣውሮጳዊት ሃገር ዑቕባ ክሓትት’ዩ ዝግደድ። በዚ መሰረት ሰብ መዚ ኖርወይ፡ ዮርዳኖስ ናብ ዓዲ ጣልያን ክትምለስ ወሲኖም። ቅሳነትን ዮርዳኖስን በቲ ውሳነ ኣዝየን ሰንበዳ። “ኣብዚ እንከላ ኣዝያ’ያ ሕጕስቲ ነይራ፡ ኣብዚ ድሕነቱ ዝተሓለወን ሰብኣዊ መሰልካ ዝኽበረሉን ሃገር’ዩ” ትብል ቅሳነት። “ኣብዚ ክልተ ዓመት’ያ ገይራ፡ ኣብ ቋንቋን ትምህርትን ኣዝያ ትግደስ ስለዝነበረት ግን ኣነ’ውን ክንድኣ ክዛረብ ኣይክእልን’የ፡ ናብ ዓዲ ጥልያን ክመልሱኒ’ዮም ዝብል ፈጺሙ ሓሳብ ኣይነበራን፣ ናብ ዓዲ ጥልያን ክትምለሲ ኢኺ ምስ ተባህለት ግን ኣዝያ ሰንቢዳ፡ ኣነ’ውን ሰንቢደ’የ።” “ናብ ዓዲ ጥልያን ተመለሲ ኣብ ዝተበሃለትሉ፡ ጓል 16 ዓመት’ያ ነይራ። ኣነ ዓባይ ሓፍታ’የ ባዕለይ ክኣልያ ምኽኣልኩ ከምኡ ኢለ’ውን ሓቢረ’የ፣ ሰማዒ ግን ኣይረኸብናን። እቲ ዝወሰድዎ ስጕምቲ ኣዝዩ ግጉይ’ዩ ነይሩ። ጓል 16 ዓመት ኰይና ካብ ስድራኣ ክትፍለ ጌጋ’ዩ።” ዮርዳኖስ ናብ ዓዲ ጥልያን ክትምለስ ውሳነ  ምስ ተውሃባ ካብ ቅሳነት ሓፍታ ተፈላልያ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ናብ ዓዲ ጥልያን ተመሊሳ፣ እንተዀነ ውሑድ ዕድል ደኣ ይሃልዎ’ምበር ይግባይ ክብላ’የን ወሲነን። ዮርዳኖስ ኣብ ዓዲ ጥልያን ውሑድ መዓልታት ድሕሪ ምጽናሕ፡ ሕጂ’ውን ከቢድ ጥምየት ዘለዎ ጕዕዞ ሰጊራ ናብ ቤልጂየም ብምእታው፡ ንዩኤንኤችሲኣር ረኺባቶም። ንሶም ከኣ ዕድመኣ ርእዮም ናብ ኖርወይ ክትምለሰሉ ትኽእል ዕድል ከናድዩ ጉዳያ ሒዘሞ። ናብ ኖርወይ ክትምለስ ተወሲኑላ፣ ናብ ኖርወይ ብምምላስ ኸኣ ምስ ኣብ ኖርወይ ዝነበር ሓዋን ኣብ መዓስከርን ክትነብር ጀሚራ። “ድሕሪ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ በቶም ኣለይቲ መዓስከር ናብ ኖርወይ ከምዝተመለሰት ዝሕብር ደብዳበ ተደዋሂብዋ ናብ ፖሊስ ከተብጽሖ ተነጊራ፣ ከምቲ ዝተበሃለቶ’ውን ገይራ” ትብል ቅሳነት። “ፖሊስ ግን ንደብዳበ ተቐቢሎም ንኽልተ ወርሒ ኣሲሮማ፡ ኣብ ኖርወይ ክትነብር ከምዘይትኽእል ብምሕባር ዳግማይ ናብ ዓዲ ጥልያን መሊሶማ።” “ገና ጓል 18 ዓመት ዘይመለአት ቈልዓ ክሳብ ክንድ'ዚ ክትከላበት ኣእምሮኣ’ውን ዝጻወሮ ኣይነበረን።” ኣብ ኖርወይ ጠበቃኣ ዝነበረ ኣንድሬ ማከልጀርድ፡ ውዕል ዱብሊን፡ ሃገራት ኣውሮጳ ኣብ ኣተሓሕዛ ሓተትቲ ዑቕባ ዝኸተማኦ ውዕል ኰይኑ፡ እንተዀነ መንግስቲ ኖርወይ፡ ዮርዳኖስ ትሕቲ ዕድመ ብምዃናን ክኣልይዋ ዝኽእሉ ዓበይቲ ኣሕዋታ ኣብ ኖርወይ ብምንባሮምን ኣብ ኖርወይ ክትነብር ክፈቕዱላ ተኽእሎ ከምዝነበሮም ይገልጽ። “ሕማቕ ኣጋጣሚ ኰይኑ ግን ነዚ ምርኩስ ብምግባር ዘቕረብናዮ ጥርዓን ሚዛን ክወሃቦ ኣይከኣለን፡ እቲ ሓፈሻዊ ሕጊ ከምዝትግበር ብምግባር ናብታ መጀመርታ ኣሰር ኣጻብዕቲ ዘንበረትላ ኢጣልያን ክትምለስ ውሳነ ተመሓላሊፉ፡” ይብል። ዮርዳኖስ ሕጂ’ውን ካብ ዓዲ ጥልያን ደጊማ ናብ ቤልጂየም ብምኻድ፡ ኣዝዩ ከቢድ ህይወት ብምሕላፍ ኣብታ ሃገር ብዝነበሩ ገበርቲ ሰናይ ሓገዝ እናተገበረላ ንሸውዓት ኣዋርሕ ጸንሐት። ሓደ መዓልቲ ግን ብዓባይ መኪና ጽዕነት፡ ብሕቡእ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ኣትያ። እቶም ኣብ ቤልጂየም ዝሕግዝዋ ዝነበሩ ትካል ግብረ ሰናይ’ውን ኣይተጋደፍዋን ደሃያ ይገብሩ ነይሮም። “ኣዝዮም ጥዑማት’ዮም፡ ምስ ዮርዳኖስ ጽቡቕ ርክብ’ዩ ነይርዎም፡ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ብሰላም ምእታዋ ኣዝዮም’ዮም ተሓጕሶም ክልተ ግዜ ኸኣ ብኣካል ብምምጻእ በጺሖማ” ትብል ቅሳነት። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ሓደ ዓመት ምስ ገበረት፡ ዮርዳኖስ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ከም ስደተኛ ኰይና ክትነብር ዘኽእላ ወረቐት ተዋሂብዋ፡ እዚ ክኸውን እንከሎ ዮርዳኖስ ጓል 18 ዓመት’ያ ኰይና ነይራ። ሃንደበት ግን ስድራኣ፡ ዮርዳኖስ ከምዝሞተት ዝነግር መርድእ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተለጢፉ ርእዮም። “እንታይ እዩ ኣጋጢሙ ኣይፈለጥኩን፡ ሓፍተይ ኣብ ኢንስታግራም ገለ ምስ ርኣየት ደዊላትለይ” “እንታይ’የ ዝርኢ ዘለኹ ንዮርዳኖስ ደዊልክላ ነይርኪዶ? ኢላ ደዊላትለይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ክልተ መዓልታት ኣይደወልኩላን እሂ እንታይዶ ኣጋጢምና’ዩ ኢለ መሊሰላ” ትብል ቅሳነት። ቅሳነትን ብዓል ቤታ ንቅሳነትን ናብ ዓዲ እንግሊዝ ዝርከቡ ኣዕሩኽ ዮርዳኖስ ብምድዋል ከጻርዩ ኣብ ዝፈተንሉ፡ ዮርዳኖስ ብሓደጋ ከምዝሞተት ዝሕብር መሪር መርድእ በጺሕዎም። ሬሳኣ ንኸላልዩ ኸኣ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ተጓዒዞም። “ኣብ ዓቢ ስንባደ እንከለና ኣነን ክልተ ኣሕዋተይን ሬሳ ሓፍትና ንኸነላሊ ብቕልጡፍ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ገይሽና” “ናብ ዓዲ እንግሊዝ ምስ ኣተና ኣብኡ ብዙሓት ኤርትራውያን እዅል ምትሕብባር ገይሮሙልና፡ ነዕርፈሉ ገዛ ኣዳልዮምልና ጸኒሖም” ንዮርዳኖስ ብኻራ ዝቐተላ ሓለፎም ወልደዮውሃንስ ዝተበሃለ ኣብ ሽፊልድ ዝነበር መንእሰይ’ዩ፡ ብቕትለት ሰብ ተኸሲሱ ኸኣ ገበነኛ ኰይኑ ስለዝተረኸበ ን21 ዓመት ክእሰር ፍርዲ ተዋሂብዎ ኣሎ። ስድራ ዮርዳኖስ ግን 21 ዓመት ጥራይ ክእሰር እዅል ከምዘይኰነ’ዮም ዝገልጹ። ንዮርዳኖስ ዓቢ ሓዋ ገዛኢ ብርሃነ “ኣነ [በቲ ፍርዲ] ሕጕስ ኣይኮንኩን፡ ዮርዳኖስ ሓፍተይ ኣዝያ ንፍዕቲ ሰብ እያ ነይራ፣ ገና ኣብ ንኡስ ዕድመኣ ኸኣ ብዘሰቕቕ ኣገባብ ቀቲልዋ፡ 21 ዓመት ጥራይ ክእሰር እዅል ኣይኮነን” ኢሉ። ገዛኢ ንዮርዳኖስ ቅድሚ ሰለስተ መዓልታት ቅትለታ ረኺብዋ ነይሩ’ዩ። ትምህርቲ ምዝዋር መኪና ከምዝተማሃረትን ናይ መጻኢ መደባታን የዕሊላቶ ነይራ። “ትምህርቲ ክትጅምር’ያ ወጢና ነይራ፣ እንተኾነ ዶክተር እንተዘይኮይኑ ግን ነርስ ክትከውንን ኵነታት መንግስትና ርእያ ናብ ኤርትራ ናይ ምምላስን ንስድራና ናይ ምሕጋዝ መደባትን’ዩ ነይርዋ።” “ዮርዳኖስ ብዕድመ ንእሽተይ’ያ ግን ዘይከም ዕድመኣ ዓቢይ ሓሳባት’ዩ ነይርዋ” ይብል ገዛኢ።


“ጠንካራ ዘይትፈርሕ ትግራወይቲ ኮይነ ኣርኣያ ክኸውን’የ ዝደሊ” ሞዴል መዓርግ

ምዕባለ እቲ ኲናት ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እናበኣሰ ክኸይድ ከሎ ጭንቀትን ሓዘንን መዓርግ ብዝያዳ እናወሰኸ ከደ። ‘ቤተሰብ ዳግማይ ዝርእየሉ ዕድል ይህሉዶ ይኸውን?’ ዝብል ሕቶ ኣብ ውሽጣ ተፈጠረ።


ኣብ ገምገም ባሕሪ ዝሓረሰት ኤርትራዊት ኣደ

ካብ ቱርኪ ተበጊሳ ኣብ ገምገም ባሕሪ ግሪኽ ዝሓረሰት ኤርትራዊት ኣደ ኣብ ጽቡቕ ጥዕናዊ ኩነታት ከምዘላ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር ገሊጾም።


ኢትዮጵያዊት ተመራማሪት ተኽሊ ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት ተሰማ

ንመወዳእታ ግዜ ዝርኣኽምዎ እንስሳ እንታይ’ዩ? ሕብሩ፡ ዓቐኑን ቅርጹን ትዝክሩዎ’ዶ? ካብ ካልኦት እንስሳታት ብኸመይ ትፈልዩዎ? ግርም፤ ሕጂ ብዛዕባ እቶም መብዛሕትኡ ግዜ፡ መግብን መኣዛን ካብኡ ሓሊፉ’ውን መድሃኒት ዝህቡናን ኣብ ህይወትና ብብዙሕ መልክዑ ኣበርክቶ ዘለዎምን ኣትክልቲ ክነልዕል። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ንመወዳእታ ግዜ ዝርኣኹምዎ ዓይነት ተኽሊ ኸ እንታይ እዩ? ኣእምሮኹም፡ ኣክንዲ እቲ ተኽሊ፡ ቀልጢፉ እቲ ንመወዳእታ ግዜ ዝርኣኹምዎ እንስሳ ዝመጽኣሉ እንተዀይኑ እቲ ጸገም ኣብ በይንኹም ኣይኰነን። መብዛሕትና፡ ኣብ ከባቢና ዘሎ ተኽሊ ናይ ዘይምስትውዓል ጸገም ከም ዘለና ሳይንስ ይገልጽ፤ ተመራመርቲ ነዚ ‘plant blindness’ ኢሎም ይሰምይዎ። ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት ተሰማ ግን፡ ካብ ግዜ ቍልዕነታ ጀሚሩ ክሳብ ሕጂ ካብ ሕልናኣ ዘይጠፍእ፡ ጨናኡ እንከይተረፈ ፈጺማ ዘይትርስዖን ወትሩ እትርእዮን ሓደ ተኽሊ ኣሎ። ካብ እኖ-ሓጐኣ’ያ ወሪሳቶ። ጨናኡ ጥራይ ዘይኰነ ንጥዕና’ውን ጠቓሚ’ዩ ዝብል እምነት ስለ ዘለዋ፡ ኣብ ገደናኣ ካብ ዝተኸለቶም ኣትክልቲ ሓደ’ዩ። “ዓባየይ፡ ክዳውንታ ሓጺባ፡ ሳዕሪ ሮማዲ [Lemongrass] ጠጢቓ ኣብ ክዳና ትገብሮ እሞ ‘ለሚን ተሰኪማ ድያ ትዘውር?’ ይብል ነይረ። ሓደ መዓልቲ ኸኣ፡ ንዓይ ክዳን ሰሪሓ ብኡኡ ጠቕሊላ ኣምጺኣትለይ። ክሳብ ሕጂ ጨናኡ ካብ ሕልናይ ኣይወጽአን” ትብል። ድሕሪኡ ግን፡ ስርሓን ህይወታን ምስ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣትክልቲ ስለ ዝዀነ፡ ንዓኣ ‘ንመወዳእታ ግዜ ዝርኣኽዮ ተኽልስ ትዝክርዮ’ዶ?’ ኢልካ ምሕታት ዋዛ እዩ ዝኸውን። መሰረት፡ ኣደ ክልተ ቈልዑን ብዙሓት መሓዙት ዘለውዋን ተመራማሪት ስነ-ኣትክልቲ እያ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብ ሕርሻ ብፍላይ ምስ ደርቂ ብዝተኣሳሰር፡ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣትክልቲ ‘ብኸመይ ደርቂ ክጻወሩ ከም ዝኽእሉ ምግባር ይክኣል?’ ኣብ ዝብል ኣድሂባ ትሰርሕ ኣላ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዋሳ ኮሌጅ ሕርሻ ድማ፡ መመረቒ ምርምራት ብብዝሒ ኣብቲ ንሳ እትሰርሓሉ ዓይነት ምርምር ኣተኵሮም ዝሰርሑ ተመሃሮ ካልኣይን ሳልሳይን ዲግሪ ትመሚ። ስርሓት ምርምር ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት፡ ተኽሊ [እጽዋት] ሕጽረት ማይ ዝፈጥሮ ውጥረት ወይ ጸቕጢ ክላመዱን ከም ማሽላን ዕፉንን ዝኣመሰሉ ዘራእቲ ድማ ምስ ክሊማዊ ለውጢ ብኸመይ ምልማድ ይከኣል ኣብ ዝብል ዘተኰሩ’ዮም። “ንሕና [ሰባት] ንደክም፡ ንጭነቕ፡ ንፈርሕ ኢና፤ ብፍላይ ክንጭነቕ እንከለና ነቲ ጭንቀት ንምጽዋር እነመንጭዎ ሆርሞን ኣሎ።ኣትክልቲ’ውን ከምኡ ይገብሩ እዮም - ይጭነቝ። ንሳቶም’ውን [ብፍላይ] ክሊማዊ ለውጢ ክጻወሩ ዘኽእሎም ሆርሞን የመንጭው እዮም፡” ትብል። ኣትክልቲ፡ ነዚ ብዝተፈላለየ መገዲ ክጻወርዎ እንከለው፡ እዚ ኸኣ፡ ቁመቶም ምንካይ፣ መጠን ዘፍርይዎ ቘጽሊ ምንካይ፣ ወይ’ውን ሰራውሮም ብምብዛሕ ካብ ካልእ ቦታ ትሕዝቶ ማዕድናት ብምውሳድ ክኸውን ከም ዝኽእል መሰረት ተረድእ። ንኣነባብራኦም ዝምልከት፡ ርእሱ ዝኽኣለ ሚስጥራት ኣለዎም። እቲ ዘድልዮም ኣብ ዘድልዮም ግዜን ቦታን መደብ ገይሮም እዮም ዝጥቀሙሉ። ንኣብነት ሰራውሮም እንተርኢና፡ ኣትክልቲ መዓስ እንታይ ዓይነት ሰራውር ክህልዎም ከም ዘለዎ ይወስኑ’ዮም። ማይ ክውሕድ እንከሎ፡ ናብ ጐድኒ ዘይኮነ ንታሕቲ እዮም ዝዓብዩ፤ ኣብዚ ግዜ፡ ዓበይቲ ዘይኰነ ንኣሽቱ ሰራውር ብምውጻእ ብኡኡ ማይ ናብ ዘለዎ ቦታ ከይዶም ማይ ይወስዱ። ብዓቢኡ ግን፡ ኣትክልቲ ተጸኒዖም ዘይተወድኡ ብዝሐ-ህይወት’ዮም እዩ ዝብሃል። ብኻልእ ወገን፡  ኣብ ውሽጢ ሓመድ ሚሊዮናት ማክሮኦርጋኒዝም ምህላዎም እትገልጽ ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት፡ እዞም ኣብ ውሽጢ ሓመድ ዝርከቡ ነፍሳት ዝህብዎ ጥቕሚ ዝምልከት ተጽንዕ ምህላዋ ትዛረብ። “እዚኦም ኣትክልቲ ብቐሊሉ ካብ ከባቢኦም መኣዛ ክወስዱ፣ እቶም መኣዛታት ድማ ንክፍጠሩ፣ ብቐሊሉ ማይ ካብ ዝተፈላለየ ቦታ ክእክቡ ይገብሩ። ብኻልእ ወገን በቲ ዘመንጭውዎ ኬሚካል ኣቢሎም እቶም ኣትክልቲ እቲ ዘሎ ሕጽረት ማይ ንኽፈልጡ፣ ካብኡ ተበገሲኦም ነብሶም ንከዳለው፣ ዕብየቶም ክልውጡ ይኽእሉ። ስለዚ እዚኦም ነቲ ዘሎ ክሊማዊ ለውጢ መፍትሒ’ዮም ኢለ ስለ ዝኣምን ብሰፊሑ ንኽንጥቀመሎም ኣብኡ ምስራሕ ጀሚረ ኣለኹ፡” ኢላ። በዅሪ ውላድ፡ ነቶም ድሒሮም ዝመጽኡ ቈልዑ ጽቡቕ ኣሰር ከንጽፍ ምርኣይ፡ ትጽቢት መብዛሕትኦም ስድራቤታት’ዩ። ኣብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ተወሊዳ ዝዓበየት መሰረት’ውን፡ ስድራኣ ኣብነት ዝደሓሩ ደቈም ንኽትኰነሎም ትጽቢት ነበሮም። ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ነጥቢ ኣምጺኣ ክፍሊ ትምህርቲ ሕርሻ ምምዳባ ግን ፈጺሙ ዝተሓጐሰትሉ ኣጋጣሚ ኣይነበረን። ልክዕ ከምቲ መብዛሕትኡ ተመሃሪ ቀዳማይ ምርጫኡ ኣብ ዘይኰነ ምደባ ክበጽሖ እንከሎ ዝስምዖ፡ ንሳ’ውን ትጽቢታን ግሃዳዊ ክስተትን ኣይተቓደወላን ነይሩ። በዚ ምኽንያት ኣይተሓጐሰትን። “ኣብቲ ግዜ፡ ውሑዳት ሰባት ኢና ንሓልፍ ነይርና፤ ኣነ ኸኣ ድልየተይ ሕክምና ከጽንዕ’ዩ ነይሩ። ኣቦይ’ውን ናይ እንስሳት ሓኪም ስለ ዝዀነ፡ ብዙሕ ናይ ሳይንስ መጽሓፍቲ እናንበብኩ’የ ዓብየ። ስለዚ ሕክምና ክመሃር ይደሊ ነይሩ” ትብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ተፈተንቲ 12 ክፍሊ ውጽኢቶምን ምደባ ዘጽንዕሉ ዩኒቨርሲቲን ኣብ ገዛኦም ኰይኖም ብቴሌፎን እዩ ዝበጽሖም። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ግን ከምኡ ኣይነበረን። ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት ተሰማ፡ ብ1992 ዓ.ም [ግእዝ] ማትሪክ ክትወስድ እንከላ፡ ኵሉ ነገር ኣብ ጋዜጣ ኣዲስ ዘመን ተሓቲሙ ክሳብ ዝወጽእ ክትጽበ ግድን ነይሩ። “ሽዑ፡ ኣኮይ’ዩ ርእዩዎ፤ እንታይ ከም ዝደሊ ስለ ዝፈልጥ ንዓይ ከይተዛረበ ንአቦይ ነጊርዎ። ወለደይ ከኣ ከይትሓዝን ኢሎም፡ ተማኺሮም ጸኒሖም፡ ‘እቲ ቀንዲ ዘገድስ ናብ ዩኒቨርሲቲ ምእታው’ዩ፡’ ኢሎም ኰፍ ኣቢሎም ነጊሮምኒ። ግን ሓዚነ’የ” ትብል። ወሲኻ፡ “ዩኒቨርሲቲ ምስ ኣተኹ [ኣዋሳ ኮሌጅ ሕርሻ እዩ ዝብሃል ነይሩ] ውሑዳት ኢና ነይርና። ኣነ ናብ ስነ-ህይወት ዘዘንበልኩ ስለ ዝነበርኩ ስነ-ኣትክልቲ መሪጸ። ድሕሪኡ ግን ጽቡቕ ነጥቢ ኣምጺአ፡ ፈትየዮ ተማሂረዮ። ሕጂ ከም ብዓሚቝ ስምዒት እየ ዝሰርሖ” ኢላ። ቅድም ኢሉ፡ ብዛዕባ ንመወዳእታ ግዜ ዝርኣኹምዎ ዓይነት ተኽሊ ሓቲትናኩም ነይርና። መሰረት፡ ሎሚ ዝርኣኽዎ ተኽሊ እንታይ ይኸውን ዝብል ጥራይ ዘይኰነ፡ ክወግሕን ክመስን ዘርእይዎ ጠባይ’ውን ምክትታልን ምስትብሃልን መነባብሮኣ እዩ። ምስ ኣትክልቲ ክትነብር ወይ ክትትንክፎም እንከለኻ፡ ንጉሆ ዕምበባኦም ክኸፍቱ፣ ምሸት ድማ ዕምበባኦም ክዓጽው ክትርእዮ እንከላ የግርመላ። ካብዚ ብዝብገስ፡ “ናይ ምንባርና ምኽንያት’ዮም” ክትብል ትገልጾም። ሓቂ’ዩ፡ ብቐንዱ እንተንፍሶ ኦክስጂን ዝህቡና ንሳቶም’ዮም። እንተዀነ ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ ዝስዕቡ ዘለው ጸቕጢታት፡ምጥፋእ ኣዝዮም ኣገደስቲ ዝዀኑ ኣትክልትን፡ ምንካይ ስነ-ሂወታዊ ብዙሕነትን የስግኣ። ምስ ክሊማዊ ለውጢ ተተሓሒዙ ዝመጽእ ዝዓበየ ጸገም ደርቂ ከምኡ’ውን ሕጽረት ማይ እዩ። “ሰባት ጸሓይ ክበዝሓና እንከሎ፡ ካብ ሓደ ከባቢ ናብ ካልእ ቦታ ንንቀሳቐስ ኢና። ኣትክልቲ ግን ከምኡ ኣይኰኑን፣ ኣብ ዘለውዎ ኰይኖም እዮም ዝጻወርዎ። ነዚ ብተፈጥሮኦም ዝጻወርዎ ገለ ዓሌታት ኣለው፤ ገሊኦም ግን ኣይክእሉን። ስለዚ እቶም ተጻወርቲ ዘይኰኑ ምስቶም ክጻወሩ ዝኽእሉ ክዳቐሉ ንገብሮም ኣለና” ትብል። ኣብዚ ዓመት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝተኸስተ ደርቂ ጥራይ እንተርኢና፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኬንያን ሶማሊያን ኣሽሓት ኣርባሕቲ እንስሳን ሓረስቶትን ካብ ቤት ንብረቶም ከመዛብል እንከሎ፡ ብዙሓት ጥሪት ሞይተን እየን። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ከም ዝብሎ፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣስታት 20 ሚሊዮን ሰባት ንዝኸፍአ ሓደጋ ጥምየት ዝተቓልዑ’ዮም። ኢትዮጵያ ድሕሪ 40 ዓመት እቲ ዝኸፍአ ደርቂ ከጋጥማ እንከሎ 40 ሚኢታዊት ህዝቢ ሶማሊያ ንዝኸፍአ ጥምየት ተቓሊዑ ይርከብ። ክሊማዊ ለውጢ፡ ናይዚ ሽግር ቀንዲ ምኽንያት ኰይኑ ኣፍሪቃ ቀንዲ ተጠቃዒት ክሊማዊ ለውጢ ከም ዝዀነት ውድብ ሕቡራት ይገልጽ። ነዚ መንቀሊ ንዝዀነ ልቀት ካርበን ግን 4 ሚእታዊት ጥራይ ብጽሒት እዩ ዘለዋ። ተመራመርቲ፡ ቅጥዒ ዝናብን ንፋስን ተንቲኖም፣ መጠን ጠሊ ሓመድ ኣጽኒዖም፣ ዋሕዚ ሩባታት ተገንዚቦም፣ ዓለምለኻዊ ዋጋ ዘራእቲ ኣሰላሲሎም፣ ምልውዋጥ ኵነታት ኣየርን ኣብ ሓምላይ ከባቢታት ዘሎ ለውጢ መረዳእታ ሳተላይትን ከምኡ’ውን ሓበሬታት ጐንጽን ሰብኣዊ ቅልውላውን ተደሪዀም፡ ሓደጋ ጥምየትን ደርቅን ቅድሚ ምግጣሙ ክእምቱ ይኽእሉ’ዮም። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ዝዓበየ ስርዓተ መጠንቀቕታ ጥምየት ዝዀነ መርበብ መጠንቀቕታ ቅድመ ጥምየት [Fews Net] ብ2016፡ እቲ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣስታት 27 ሚሊዮን ህዝቢ ንከቢድ ሕጽረት መግቢ ከየቃልዕ ተሰጊኡ ዘሎ ሓያል ደርቂ ከጋጥም ከም ዝኽእል ኣአንፊቱ ነይሩ። እቲ ብተኸታታሊ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኬንያን ሶማሊያን ሓዊሱ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኽሰት ዘሎ ደርቂ ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ ዘጋጥም ሕጽረት ዝናብን እዋኑ ዘይሓለወ ዝናብን ስዒቡ ዝመጽእ ከም ዝዀነ፡ እትጠቅስት ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት፡ ብቐጻሊ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው የስዕብ ምህላው ትዛረብ። “እዚ ዓቢይ ጸገም’ዩ [ክሊማዊ ለውጢ]፤ ተጠናኺሩ እዩ ዝቕጽል። ብምኽንያት ክሊማዊ ለውጢ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ክውስኹ’ዮም ዝብል ግምታት’ዩ ዘሎ። ስለዚ ክሊማዊ ለውጢ ምህላው ክንኣምን፡ ኣብ ከባቢና ዝኽሰቱ ዘለው ነገራት ከነስተብህለሎም፣ ፖሊሲ ዝቐርጹ ሰባት ድማ ነዚ ኣብ ግምት ከእትውን ሓላፍነት ኵላትና ክኸውን ይግባእ፡” ኢላ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ሓደጋታት ደርቂ እናቐጸለ ዝኸይድ ስግኣት ብምዃኑ፡ ኣትክልቲ ነዚ ከመይ ክጻወሩ ይኽእሉ? ደርቂ ዝጻወሩ ኣትክልቲኸ ብኸመይ መልክዑ ናብ ሓረስታይ ክቐረቡ ይኽእሉ? ኣብ ዝብሉ ምርምራት ከም እተተኵር ብምግላጽ፡ ሕብረተሰብ ንዝነብረሉ ከባቢ ተላሚዶም ዝጸንሑ ዓይነታት ኣትክልቲ ከይጠፍኡ’ውን ቈላሕታ ንኽግበረሎም ከም እትጽዕር ተረድእ። ምስ ክሊማዊ ለውጢ ብዝተሓሓዝ፡ ዓለምና ምጥፋእ ስነሂወታዊ ብዙሕነት ከም ዘስግኣ’ውን ኣዘኻኺራ። “ኣብ ሃገርና ምስ እንርኢ፡ ሓረስታይ ወትሩ ክሓርስ’ዩ ዝደሊ፤ ጽግዕተኛ ክኸውን ዝደሊ ክፋል ሕብረተሰብ ኣይኮነን፤ ግን ክሊማዊ ለውጢ ጸገም የምጽእ ኣሎ። እዚ፡ ኣቐዲምካ ምትንባይ ስለ ዝዀነ፡ ሓንጸጽቲ ፖሊሲ ተመራመርቲ ዘቕርቡዎ መረዳእታ ተጠቒሞም ነቲ ሓረስታይ ኣቐዲሞም ከዳልውዎ ይግባእ” ትብል። እቲ ጸገም፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ብሰንኪ ምኽባር ዋጋታት ሃለኽቲ መግብታትን ካልእን ኣብ ከተማታት ጸገማት ውሕስና መግቢ ይርአ እዩ። እዚ እቲ ሓረስታይ መጀመርታ ንባዕሉ ክቕልብ ስለ ዘለዎ እዩ። እዚ፡ ሰባት ተኽሊ ብብዝሒ ናይ ምትካልን ምሕብሓብን ልምዲ ከዕብዩ፣ ከባቢኦም ብምስትብሃል ንክሊማዊ ለውጢ ኣስተዋጽኦ ዝገብሩ ነገራት ክንክዩን ዝገብሮም መንቅሒ ደወል ምህላው ዘመልክት ምዃኑ ተገንዝብ። “ክሊማዊ ለውጢ ምህላው ክንኣምን ኣለና፤ ብዘይ ተኽሊ ከኣ ክንነብር ኣይንኽእልን። ስለዚ ጥንቁቕ ስርዓተ ኣነባብራ እንተዘይተኸቲልና ናብ መጥፊኢና ኢና ንጐዪ ዘለና። ምኽንያቱ ክሊማዊ ለውጢ እናበኣሰ እዩ ዝኸይድ። ብዙሕ ኣጥፊእና ኢና፤ ድሕሪ ሕጂ ክንቍጠብ፣ መዓልታዊ ኣብ ገዛና እንሰርሖ፡ እነፍስሶ ማይ፡ ኣጠቓቕማ ኤሌክትሪክ፡ ጓሓፍ እነወግደሉ ስርዓት ከሉ ከነስተብህለሉ ኣለና፡” ኢላ። ሓጋዚት ፕሮፌሰር መሰረት ተሰማ፡ ንዝቕጽሉ ሰለስተ ዓመታት ሎሬት ዋን ፕላኔት ፌለውሺፕ ኰይና፡ ንኣሽቱ ሓረስቶት ኣፍሪቃ፣ ከምኡ’ውን ክሊማዊ ለውጢ ክጻወር ዝኽእል ምርምራት ሕርሻ ኣብ ዘተኵሩ ፕሮጀክታት ምህዞ ክትነጥፍ እያ።


ንዅለን ኣሃዱታት ደቀንስትዮ ዳዕሽ ከም ዘሰልጠነት ዝተኣመነት ኣመሪካዊት

ሓንቲ ኣመሪካዊት፡ ኵለን ኣሃዱታት ደቀንስትዮ እስላማዊ ጕጅለ ዕጡቕ ዳዕሽ [ኣይኤስ] ትመርሐን ከም ዝነበረትን፡ ኣብ ውዲታት ንመጥቃዕቲ ኣመሪካ ከም ዝተሳተፈትን ተኣሚና። ኣሊሰን ፍሉክ-ኢክረን ነቲ ኣብ ሶርያ ዝንቀሳቐስ ጕጅለ ብምሕጋዝ ገበነኛ ክትበሃል እንከላ፡ ኣብ ናዕቢ ዝሳተፋ ልዕሊ 100 ደቀንስትዮን ኣዋልድን ከም ዘሰልጠነት ተዛሪባ። እዛ መምህርን ኣደን ዝነበረት ውልቀሰብ፡ ብ2011 ካብ ኣመሪካ ወጺኣ ናብ ሶርያ ቅድሚ ምኻዳ፡ ምስቲ ኣሸባሪ ጕጅለ ትሰርሕ ከም ዝነበረት ተገሊጹ። ኣብቲ ብ25 ጥቅምቲ 2022 ዝወሃብ ውሳነ ቤት ፍርዲ፡ ብውሑድ ማእሰርቲ 20 ዓመት ክፍረዳ ከም ዝኽእል ይግለጽ። ጓል 42 ዓመት ፍሉክ-ኢክረን ተማሃሪት ስነ-ህይወትን መምህርን ዝነበረት ኰይና፡ ኣብ ግብጽን ቱርክን ክትነብር ድሕሪ ምጽናሕ ናብ ሶርያ ብምኻድ ናብ ኣይኤስ ተጸንቢራ። ምስቲ ጕጅለ እናሃለወት፡ ካቲባ-ኑሳይባህ ዝተባህለት ኣብ ራቓ ዝዓስከረት ቦጦሎኒ ደቀንስትዮ ትመርሕ ነይራ።  ኣብቲ ትማሊ ሰሉስ ኣብ ቨርጂኒያ ዝተጋብአ ቤት ፍርዲ፡ ንዅለን ኣሃዱታት ደቀንስትዮ ከም ዘሰልጠነት ክትኣምን እንከላ፡ ህጻናት ግን ከም ዘይመልመለት ተኻቲዓ። “ኰነ ኢልና ቈልዑ ደቀንስትዮ ኣይነሰልጥንን” ከም ዝበለት ሲኤንኤን ጸብጺቡ። ገለ ካብተን ዘሰልጠነተን ደቀንስትዮ ኣብቲ ፍርዲ ዝወሃበሉ መዓልቲ ቃለ-ምስክርነት ክህባ እየን። ፍሉክ-ኢክረን፡ ‘ኡም መሓመድ ኣል-ማሪኪ’ ብዝብል ሽም ክትጽዋዕ ዝጸንሐት ኰይና፡ ዒራቓዊት ከተማ ሞሱል ብጕጅለ ዳዕሽ - ኣይኤስ ምስ ተታሓዘት ኣብኡ ትነብር ነይራ። ንሳ፡ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዩኒቨርሲቲን ማእከል ዕዳጋን ዝተፈጸሙ መጥቃዕታትን፣ ኣብ መሬት ኣመሪካ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ኣብ ዝግበሩ ውዲታት ከም ዝተሳተፈት’ውን ተኣሚና። ሓደ ምስክር ዓይኒ “ዝዀነ ብዙሕ ሰብ ዘይቀተለ መጥቃዕቲ ዳርጋ ከም ክሳራ እያ ትርእዮ” ክብል ተዛሪቡ። ካልኣይ በዓል ቤት ፍሉክ-ኢክረን ድማ፡ ኣባል 'ቲ ብ2012 ኣብ ሊብያ ቤንጋዚ ኣብ ዝነበረ መዓስከር ኣመሪካ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ዕጡቕ ጕጅለ ኣንሳር ኣ'ሸሪዓ ከም ዝነበረ ሰነዳት ቤት ፍርዲ የመልክቱ። ንሳን ድሒሩ ብመጥቃዕቲ ኣየር ዝተቐትለ በዓል ቤታን፡ ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ካብ ቤንጋዚ ዝተወስዱ ሰነዳት ኣመሪካ ዝምልከት ጸብጻባት ነቲ ጕጅለ ኣቕሪቦም’ዮም። ኣብቲ ቤት ፍርዲ፡ ብዙሓት ቈልዑ ስለ ዘለውዋ ይግባይ ክትሓትት እንተዀይና ሕቶ ክቐርበላ እንከሎ በኽያ። ኣቐዲሙ፡ ስድራቤታ ክረኽቡዋ ከም ዘይደልዩ ገሊጾም ነይሮም።


ኣባል ኣይሲስ ነበር ሊዛ ስሚዝ ማእሰርቲ ተበይኑላ

ንኣርባዕተ ዓመታት ኣባል እቲ ኣይሲስ ብዝብል ቅጽል ዝጽዋዕ፡ እስላማዊ መንግስቲ ንክምስርት ዝቃለስ ዝነበረ ኣሸባሪ ጉጅለ ዝነበረት ሊዛ ስሚዝ ማእሰርቲ 15 ኣዋርሕ ተበይኑላ። ሊዝ ስሚዝ ካብ 28 ሕዳር ክሳብ 01 ታሕሳስ 2019 ኣባል ኣይሲስ ከም ዘይነበረት ብጠበቓኣ ሞጒታ። እቲ ኣብ ደብሊን ኣየርላንድ ዝርከብ ንገበናዊ ጉዳያት ዝርኢ ቤት ፍርዲ፡ ሚስ ሊዝ ኣብ 2015 ንግብረሽበራውያን ንምሕጋዝ 800 ዩሮ ልኢኻ ተባሂሉ ዝቐረበላ ክሲ፡ እቲ ገንዘብ ኣብ ጥቕሚ’ቲ ጉጅለ ከም ዝወዓለ መረጋገጺ ከም ዘይረኸበን ንግብረ-ሰናይ ወይ ሰብኣዊ ሓልዮት ናብ ሰባት ልኢኻቶ ክኸውን ከም ዝኽእል ብምግላጽ ነቲ ክሲ ነጺጉዎ። ሚስ ስሚዝ መራሒ ግብረ-ሽበራ ኣቡ ባክር ኣል-ባቕዳዲ  ኣስላም ናብ እስላማዊት ሃገር ክግዕዙ ምስ ጸውዐ እያ ናብ ሶርያ ብምኻድ ምስልምና ተቐቢላ። እቲ ኣኽባሪ ሕጊ፡ ሚስ ስሚዝ ነቲ ካብ መራሒ ግብረ ሽበራ ኣል-ባቕዳዲ ዝቐረበላ ጻውዒት ተቐቢላ ናይ ኣይሲስ  ናይ ፕሮፓጋንዳ መሳርሒት ብምዃናን ንእስላማዊት ሃገር ኣብ ምህናጽ  ክትሕግዝ ብምፍታናን ከምኡ እውን  ጸሊም ባንዴራ ኣይ.ኤስ ብምጥቃማን ገበነኛ እያ ክብል እዩ ከሲሱዋ። ብተወሳኺ እቲ ኣኽባሪ ሕጊ፡ እቲ ቤት-ፍርዲ፡ ሚስ ስሚዝ ኣሽሓት ኪሎሜተራት ተጓዒዛ ፡ ንጥፈታት ናይቲ “ክሳብ ክሳዱ ብደም ዝጨቀወ” ግብረ-ሽበራዊ ጉጅለ ክትፈልጥ ምኻዳ  ዕሽሽ ክበሃል ኣይግባእን እዩ ክብል ሞጒቱ። ኣስዒቡ እውን እቲ ክትጽንበሮ ዝፈተነት ኣሸባሪ ጉጅለ እምበር እስላማዊት ሃገር እትበሃል የላን ኢሉ። ጠበቓታታ ሚስ ሊዝ፡ ኣባል እቲ ጕጅለ ምዃና ዘረጋግጽ ዝኾነ መርትዖ ከም ዘየለ ብምግላጽ፡ ኣኽባሪ ሕጊ ሚስ ሊዝ ኣባል እቲ ጉጅለ ንኽትከውን ድላይ ከም ዝነበራ ኮነ ጉጅለ ኣይሲስ እውን  ከም ዝተቐበላ ከረድእ ኣይከኣለን ክብሉ ሞጒቶም። ናብ እስላማዊት ሃገር ብምኻዳ ጥራሕ ኣባል እቲ ጉጀለ እያ ከብል ዝኽእል ኣይኰነን ኢሎም። ብተወሳኺ፡ ጠበቓኣ ብሕጊ ኣየርላንድ ሓደ ሰብ ገበን ይፍጽም ከም ዘሎ ከይፈለጠ ንዝገብሮ በደል ገበነኛ’ዩ  ከብሎ ከም ዘይክእል ገሊጹ። ንሳ ናብ ሶርያ ዝኸደት ሓዳር መስሪታ እምንቲ በዓልቲ ቤት ንኽትከውን ጥራሕ እዩ ነይሩ ኢሉ።


ለተሰንበት ግደይ ኣብ ሻምፒዮና ኣትሌቲክስ ዓለም ተዓዋቲት 10 ሽሕ ሜትሮ ኰይና

ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ፡ ኣብ ኣመሪካ ኦሪገን ኣብ ዝተኻየደ መበል 18 ሻምፒዮና ኣትሌቲክስ ዓለም፡ ኣብ ናይ 10 ሽሕ ሜትሮ ውድድር ሜዳልያ ወርቂ ብምዕዋት ሻምፒዮና ዓለም ኰይና። ነዚ ስዒቡ ድማ: ኢትዮጵያ ኣብቲ ውድድር ናይ መጀመርታ ሜዳልያ ወርቂ ረኺባ። ኣትሌት ለተሰንበት፡ ብ10 ሽሕን 5 ሽሕን ሜትሮ ከምኡ’ውን ፍርቂ ማራቶን ወናኒት ሰለስተ ክብረወሰናት ዓለም ኰይና፡ ኣብቲ ናይ ትማሊ ውድድር ድማ ፈላማይ ዓለምለኻዊ ዝለዓለ መዓርግ ክትረክብ ክኢላ ኣላ። ጓል 24 ዓመት ለተሰንበት፡ ነዚ ውድድር ብ30፡09፡94 ክትዕወተሉ በቒዓ። ኣብ መወዳእታ ሰዓታት ምስ ኬንያዊያን ኣትሌታት ሄለን ኦቢሪን ቼሊሞ ኪፕኬምቦይን [ክልቲአን ሜዳልያ ብሩርን ነሓስን ተዓዊተን] ኣብ ዝነበረ ሓያል ንሕንሕ፡ ነቲ ውድድር ንምዝዛም ትጽቢት ዘይተገብሮ ኣፈጻጽማ ኣርእያ’ያ። ኣብቲ ውድድር ትጽቢት ካብ ሞንጐ ዝተገብረለን ኣትሌታት ሓንቲ ዝዀነት ሻምፒዮና ኦሎምፒክ ሲፋን ሓሰን፡ ራብዐይቲ ኰይና ውድድራ ክትዛዝም እንከላ፡ ኤርትራዊት ራሄል ዳኒኤል ሓምሸይቲ ወጺኣ። ካልኦት ኢትዮጵያውያን ኣትሌታት እጅጋየሁ ታየ ሻድሻይቲ፣ ቦስና ሙላቴ ሻምነይቲ ኰይነን ውድድረን ዛዚመን። ኣብ ሞንጐ እተን ኣትሌታት ሓያል ንሕንሕ ክርኣይ እንከሎ፡ ኣትሌት ለተሰንበት ንመወዳድርታ ኬንያውያን ኣትሌታትን ኔዘርላንዳዊት ሲፋን ሓሰንን ገጻ ንድሕሪት እናመለሰት ትርእየን ነይራ። ንሳ፡ ድሕሪ እቲ ውድድር ኣብ ዝሃበቶ ርኢይቶ “እዚ ዓብዪ ዕላማይ’ዩ ነይሩ። ሕልመይ ተጋሂዱ፤ ኣዝየ ሕጉስቲ’የ” ኢላ። ኣብዚ ውድድር ሜዳልያ ወርቂ ምርካብ ካብ 2019 ጀሚሩ ትሓስቦን ትዳለወሉን ከም ዝነበረት’ውን ገሊጻ። “ሕዚ ቀጻሊ ሕልመይ ኣብ 5 ሽሕ ሜትሮ ሜዳልያ ወርቂ ምውሳድ’ዩ” ከም ዝበለት ራነርስ ወርልድ ጸብጺቡ። ለተሰንበት፡ ብ2019 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ፡ "ሻምፒዮና ኦሎምፒክ ዓለም ቀዳመይቲ ብምውጻእ፡ ብተደጋጋሚ ብምዕዋት ሪከርዳት ከመሓይሽ፣ ሃገረይ ከጸውዕ'የ ዝደሊ። ኣብ ሞንጎ ዘጓንፉ ማሕለኻታት እኳ እንተሃለው። ንቐጻሊ፡ ጽቡቕ ነገራት ክሰርሕ፡ ንማሕበረሰብ ዝሕግዙ ምግባራት ሰናይ ክህልወኒ'ዩ ኢለ ይኣምን" ኢላ ነይራ።


ፈላመይቲ በዓልቲ ቤት ትራምፕ ኢቫና ዓሪፋ

ፈላመይቲ በዓልቲ ቤት ዶናልድ ትራምፕን ኣደ ሰለስተ ደቁን ኢቫና ትራምፕ ኣብ መበል 73 ዓመታ ዓሪፋ። ትራምፕ፡ ኣብቲ ናይ ባዕሉ ዝዀነ ማሕበራዊ ሚዲያ “ዓብዪን ዘተባብዕን ህይወት ዝመርሐት ብጣዕሚ ጽብቕቲ፣ እትንኣድን ኣገራሚትን ጓል ኣንስተይቲ ነይራ” ክብል ጽሒፉ። ኢቫና፡ ኣብታ ሕጂ ቼክ ሪፐብሊክ ተባሂላ እትጽዋዕ ሃገር ክትውለድ ኮይና፡ ምስ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ኣብ 1977 ሓዳር መስሪቶም። እንተዀነ፡ ድሕሪ 15 ዓመታት ብ1992 ዓ.ም ተፋቲሖም። ኣብ ናይ ሓዳር ዘመኖም፡ ንዶናልድ ጁኒየር፣ ኢቫንካን ኤሪክን ኣፍርዮም'ዮም። ኣሶሽየትድ ፕረስ ከም ዝጸብጸቦ፡ ፖሊስ ምኽንያት ሞት ኢቫና ሃንደበታዊ ክኸውን ይኽእል’ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ኢቫና፡ ኣብ መደያይቦ መንበሪ ገዝኣ ውኒኣ ኣጥፊኣ ክትርከብ እንከላ፡ ምናልባት ወዲቓ ክትከውን ትኽእል ኢሎም ከም ዝግምቱ ምንጪታት እቲ ማዕከን ዜና ይገልጹ። ዶናልድን ኢቫናን፡ ኣብ 1980ታትን 1990ታትን ኣብ ኣመሪካ ኣዝዮም ጸለውቲ ሰባት እዮም ነይሮም። ከም ውጽኢቱ፡ ጉዳይ ፍትሕ ሓዳሮም ንብዙሓት ኣዘራሪቡ። ምስ ተፈላለዩ፡ ኢቫና ናይ ባዕላ ንግዲ ምህርታት መመላኽዒ፣ ክዳውንትን መጋየጺታትን ጀሚራ። ኣብቲ ብ2017 ዝጽሓፈቶ ንጉዕዞ ህይወታ ዘዘንቱ መጽሓፍ ‘Raising Trump’፡ ደቃ ክሳብ ኮሌጅ ዝኣትው “ብዛዕባ ትምህርቶም፣ መዓልታዊ ንጥፈታቲም፣ ጉዕዝኦምን” ካልእን ውሳነታት ብምሃብ ከም ዘዕበየቶም ገሊጻ’ያ። ብተወሳኺ፡ ድሕሪ ፍትሕ ሓዳራ ምስ ትራምፕ ዝነበሮም ርክብ ከም ዝተመሓየሸን፡ ብዛዕብኡ ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ ከም እተዕልልን ጠቒሳ። ትራምፕ ድሕሪ ሕልፈታ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኢቫንካ “ኣብ ቢዝነስ ጉልበት፣ ዓለምለኻዊት ኣትሌት፣ ጽብቕቲ፣ ሓላይት ኣደን መሓዛን” ነይራ ክብል ናእድኡ ገሊጹ። ጓላ ኢቫንካ፡ “ልበይ ተሰይሩ” ክትብል ኣብ ኢንስተግራም ጽሒፋ። “ኣደይ፡ በላሕ፣ ደስ ብሃሊ፣ ግድስትን ተዋዛይትን ነይራ። ኣብ ኩሉ ነገራት ጥንካረ፣ ጽንዓትን ቆራጽነትን ነይሩዋ። ህይወት ኣስተማቒራቶ እያ ሓሊፋ፤ ካብ ስሓቕን ተልሂትን ቦዂራ ኣይትፈልጥን” ኢላ። ኢቫና፡ ዜግነት ኣውስትራሊያ ንምርካብ ብዝብል ዝተመርዓወቶ ኣልፍረድ ዊንክማር ዝተባህለ ኣውትስራሊያዊ መምህርን መሓዛን ናይ መጀመርታ በዓል ቤታ ነይሩ። እዚ፡ ካብታ ኣብቲ ግዜ ቼኮስላቫኪያ ተባሂላ ትጽዋዕ ዝነበረት ብዴሳዊ ስርዓት እትመሓደር ሃገራ ክትወጽእ ሓጊዙዋ እዩ። ንነዊሕ ዓመታት፡ ተወዳዳሪት ምንሽርታት በረድ ዝነበት ኢቫና ኣብ ሃገራ ብልጽቲ ተወዳዳሪት ነይራ። ኣብ 1970ታት ኣብ ካናዳ ክትነብር እንከላ፡ ኣሰልጣኒትን ሞዴልን ኰይና ትሰርሕ ነይራ። ኣብ 1976 ድማ፡ ምስ ካልኦት ሞዴላት ብምዃን ንትራምፕ ረኺባቶ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ክኣ ተመርዒዮም። ድሕሪኡ፡ ኣብ ትካል ትራምፕ ዝተፈላለዩ ሓላፍነታት ሒዛ ሓያሎ ንጥፈታት ተሰላስል ነይራ። ብ1992 ክፋትሑ እንከለው ግን፡ ክልቲኦም ብዛዕባ ሓዳሮም ንከይዛረቡ ውዕል ብምፍራም፡ 14 ሚልዮን ዶላርን ኣብ ኮነቲከት ዝርከብ ዓብዪ ኣዳርሽን ሒዛ ተፈላልዮም። ድሕሪኡ፡ ካብ 1995 ክሳብ 1997 ንኢጣልያዊ በዓልቲ ሃብቲ ሪካርዶ ማዙቼሊ ክትምርዖ እንከላ፡ ካብ 2008 ክሳብ 2009 ድማ ካልእ ኢጣልያዊ ተዋሳኢ ሮሳኖ ሩቢኮንዲ ተመርዒያ ነይራ።


ቀዳመይቲ ሚኒስተር ብሪጣንያ ንምዃን ትህቅን ዘላ ጸላም ኣፍሪቃዊት

ናይጀርያ ዝመበቈላ ከሚ ባደኖች መራሒት ሰልፊ ዓቃባውያን ንምዃን ጐስጓስ ምረጹኒ ጀሚራ'ላ። ከሚ ባደኖች ንቦሪስ ጆንሰን ንምትካእ ኣብ ዝግበር ዘሎ ሳልሳይ ዙርያ ውድድር፡ ምስ ቀዳሞት ኣርባዕተ ክትስራዕ ናይ ብዙሓት ትጽቢት ኣይነበረን። ጓል 42 ዓመት ከሚ ባደኖች ሚኒስተር ማዕርነት ዝነበረት እያ። ኣብ ዊምበልደን ደቡብ ለንደን ካብ ናይጀርያውያን ወለዲ ዝተወለደት ከሚ፡ ኣብቲ ኣደኣ ፕሮፌሰር ኰይና ትምህረሉ ዝነበረት ሃገራት ናይጀርያን ኣሜሪካን’ያ ዓብያ። ጓል 16 ዓመት ምስ ኰነት ናብ ብሪጣንያ ብምምላስ ኸኣ፡ ጐድኒ ጐድኒ ዝልዓለ ትምህርታ ኣብ ማክዶናልድ ትሰርሕ ነይራ። ካብ ዩኒቨርስቲ ሳሰክስ ብዓውዲ ኮምፒተር ሲስተም ብዲግሪ ምስ ተመረቐት ፡ ኣብ ሓደ ናይ ግሊ ባንኪ ምክትል ዳይረክተር ኰይና ክትሰርሕ ጀሚራ፣ ከይጸነሐት ዳይሬክተር መጽሄት ስፔክታተር ኰይና ከትዓዪ ጀሚራ። ጓል 25 ዓመት ኣብ ዝነበረትሉ ኣባል ሰልፊ ዓቃባውያን ብምዃን ዝተመዝገበት ከሚ ባደኖች፡ ብተደጋጋሚ ኣባል ባይቶ ንምዃን ድሕሪ ምውድዳር፡ ኣባል ባይቶ ለንደን ኰይና ክትምረጽ ክኢላ። ወሃቢት ቃል ሰልፊ ዓቃባውያን ኣብ ጉዳያት ቍጠባ ኰይና’ውን ሰሪሓ’ያ። ኣብዚ ትገብሮ ዘላ ጐስጓስ ካብ ብዙሓት ሰባት ደገፍ ትረክብ ኣላ። ኣብ 2017 ኣባል ባይቶ ክትከውን ዝኸኣለት ከሚ ባደኖች፡ ሚኒስተር ማዕርነት ኰይና ምስ ተመዘዘት፡ ኣብታ ዓሌታውነት ብብዝሒ ከም ዝርኣየላ እትግለጽ ዓባይ ብሪጣንያ ብዙሕ ነገራት ሰሪሓ ተባሂላ’ያ ትውደስ። ከሚ ባደኖች፡ ኣብ መኽፈቲ እቲ ተካይዶ ዘላ ጐስጓስ ኣብ ዘስምዓቶ መደረ፡ “ንሰብ ቀዳምነታት ሂብና ክንሰርሕ ኣለና” ብምባል “ኣብ ቍጠባዊ፡ ማሕበራውን ባህላውን ምዝባዕ ኢና እንርከብ” ኢላ። ንሳ፡ መንግስቲ ሰኣን ቀዳምነታት ምስራዕ ገንዘብ የባኽን ኣሎ ብምባል እያ ትገልጽ። “መንግስቲ፡ ኣብ ዕድጊ ዘህለኾ 300 ቢልዮን ፓውንድ ኣብ ማዕርነት፡ ብዙሕነትን ተተካኢ ጸዓትን ውዒሉ እንተዝኸውን፡ ኣርባሒ ምዀነ፡ እንተዀነ ከምኡ ክግበር ኣይተኸኣለን” ኢላ። ኣስዒባ፡ “ንምንታይ ኢና ቅድሚ ዓሰርተታት ዓመታት ደው ዝበሉ ስርሓት፡ ሚልዮናት ፓውንድ ነባኽነሎም?” ብምባል ትሓትት። “ኣብዛ ሃገር እየ ተወሊደ፡ ኣብዚ ግን ኣይዓበኹን፡ ናብዛ ሃገር ጓል 16 ዓመት ምስ ኰንኩ’የ መጺአ፡ ሕጂ ግን ቀዳመይቲ ሚኒስተር ንምዃን ይወዳደር ኣለኹ፡ እዚ ዝድነቕ ነገርዶ ኣይኮነን?” “ብርግጽ ዝድነቕ ነገር እዩ፡ ሰባት ነቲ ጸጽቡቑ ገዲፎም ንምንታይ’ዮም ኣብቲ ከክፉኡ ዘድህቡ ግርም’ዩ ዝብለኒ” ኸኣ ትብል።


ታንዛኒያ፡ 'ንኹሎም ደቂ ተባዕትዮ ፕሬዝደንታት በሊጸዮም'የ' - ፕሬዝደንት ሳሚያ

ፕረዚደንት ታንዛኒያ ሳሚያ ሱሉሁ፡ ንመብዛሕትኦም ኣብያተ ጽሕፈት ሃገራ ልዕሊ እቶም ቅድሚኣ ዝነበሩ ደቂ ተባዕትዮ ፕረዚደንታት ብዝሓሸ መገዲ ከም ዝመርሓቶም ተዛሪባ። ጓል ኣንስተይቲ ብምዃና፡ ኣብ መጀመርታ ናብ ስልጣን ዝመጽኣትሎም መዓልታት እምነት ዘሕድረላ ስኢና ከም ዝነበት'ውን ገሊጻ። ድሕሪ ሞት ፕረዚደንት ነበር ጆን ማጉፉሊ ኣብ መጋቢት 2021 ናብ ስልጣን ዝመጽአት ሳሚያ፡ ኣብ ጋና ይካየድ ኣብ ዘሎ ዋዕላ ምዕራብ ኣፍሪቃ ንፈለማ እዋን ንኽትሳተፍ ናብ ኣክራ ኣቕኒዓ'ላ። "ህዝቢ ታንዛኒያ ክኣምነኒ ምግባር ኣዝዩ ከቢድ ነይሩ፤ ልክዕ ከም ወዲ ተባዕታይ ሃገር ክመርሕ ከም ዝኽእል ምእማን ዓቢይ ፈተና ነይሩ" ክትብል ተዛሪባ። ወሲኻ፡ "ኣብ ቀዳማይ ሓደ ዓመት፡ ልክዕ ከም ሓደ ወዲ ተባዕታይ ክገብሮ ዝኽእል ብምስራሕ፣ ኣብ ገሊኡ ድማ ልዕሊ'ቲ ዝሰርሕዎ እናሰራሕኩ፡ ሓይሊ ጓለንስተይቲ ከርኢ ነይሩ፡ " ኢላ። ሳሚያ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣፍሪቃ እንኮ ጓል ኣንስተይቲ ፕረዚደንት እያ። ፕረዚደንት ኢትዮጵያ ጽምብላዊ ተራ ጥራይ እዩ ዘለዋ። ፕረዚደንት ሳሚያ፡ ኣብቲ ባንክ ልምዓት ኣፍሪቃ ዝወደቦ ዓመታዊ ዋዕላ፡ ቁጠባዊ ዕብየት እታ ሃገራ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ካብ 6.5 ሚእታዊት ናብ 4 ሚእታዊት ከም ዝወረደ ገሊጻ። ኣብ ግዜ መሪሕነታ ግን፡ ናብ 5.2 ሚእታዊት ከም ዝዓበየን፡ ኣብ 2025 6.7 ሚእታዊት ክበጽሕ'ዩ ተባሂሉ ከም ዝግመትን ሓቢራ። ሳሚያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ተዓዋቲት 'ሃነጽቲ መገዲ ኣፍሪቃ' [Africa Road Builders-Babacar Ndiaye] ብዝብል ተሸላሚት ጽዋዕ ባባካር ንዳየ ኮይና እያ።


ቻይና፡ ብሰንኪ ዋሕዲ ደቀንስትዮ ብዝሒ ህዝባ ይጐድል

ብዝሒ ህዝቢ ቻይና፡ ድሕሪ እቲ ቅድሚ 60 ዓመታት ዘጋጠመ ከቢድ ዓጸቦ ንፈለማ እዋን ይንኪ ኣሎ። ስለ ምንታይ? እዚኸ ነቲ ዝተረፈ ክፋል ዓለም ብኸመይ ክጸልዎ ይኽእል? ኣብ ዓለም እታ ዝዓበየት ሃገር፡ ብዝሒ ህዝባ የንቈልቁል ኣሎ። ቻይና፡ ልዕሊ 16 ሚእታዊት ብዝሒ ዓለም ትሕዝ። ኣብ ውሽጢ 40 ዓመት ብዝሒ ህዝቢ እዛ ሃገር ካብ 660 ሚሊዮን ናብ 1.4 ቢሊዮን እኳ እንተዓበየ፡ ኣብዚ ዓመት ንፈለማ እዋን ምጉዳል ኣርእዩ። ኣብ ቻይና፡ እቲ ዝዓበየ ዓጸቦ ተባሂሉ ዝፍለጥ ካብ 1959 ክሳብ 1961 [ኣ.ኤ] ተኸሲቱ ዝነበረ’ዩ። ቤት ጽሕፈት ስታቲስቲክስ ቻይና ከም ዝሕብሮ፡ ኣብ 2021፡ ብዝሒ ህዝባ ካብ 1.41212 ቢሊዮን ናብ 1.41260 ጥራይ እዩ ዓብዩ። እዚ፡ ናይ 480 ሽሕ ወሰኽ ጥራይ ዘርኣየ ስለ ዝዀነ፡ እቲ ኣዝዩ ዝተሓተ ወሰኽ ብዝሒ ህዝቢ ኰይኑ’ዩ ተመዝጊቡ። ኣብታ ሃገር፡ ቈልዓ ንምውላድ ዘሎ እብያን እገዳታት ኮሮናቫይረስን ነቲ ንዓመታት ምጉዳል እናርኣየ ዝመጽአ ምንካይ ወሊድ ጽልዋ ኣሕዲሮም ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ይግመት። ብ1980ታት፡ መጠን ወሊድ ቻይና [ካብ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ] 2.6 ነይሩ፤ መጠን ሞት ድማ 2.1። ካብ 1994 ንደሓር ግን፡ ካብ 1.6 ክሳብ 1.7 ኰይኑ ጸኒሑ፤ ኣብ 2021 ግን ናብ 1.15 ወሪዱ። እዚ ኣብ ኣውስትራሊያን ኣሜሪካን 1.6 ኰይኑ፡ ኣብ ጃፓን 1.3 ኣሎ። ደቂ ኣንስትዮ ቻይና ቈልዓ ንምውላድ ዝኣብያሉ ዘለዋ ምኽንያት ዝምልከት ዝተፈላለየ ግምታት ይወሃቦ'ዩ። እቲ ሓደ ምኽንያት ክኸውን ዝኽእል፡ እቲ ህዝቢ ውሑድ ቁጽሪ ዘለዎ ስድራቤት ተላሚዱ ምጽንሑ’ዩ። ምኽባር ዋጋታት፡ ንገሊኦም ቈልዓ ንዘይምውላድ ምኽንያት ክዀኖም እንከሎ፣ ወሊድ ክደናጐን ድሕሪ ግዜ ድማ እቲ ድልየት ክቕህም ዝገብር ጉዳይ ዕድመ እዩ። ብተወሳኺ፡ ቻይና ውሑዳት ቈልዓ ክወልዳ ዝኽእላ ደቂ ኣንስትዮ እየን ዘለውኣ። ቻይና፡ ካብ 1980ታት ጀሚሩ ፖሊሲ ሓደ ቘልዓ ክትክተል ብምጽንሓ፡ ብዙሓት መጻምዲ ወዲ ክወልዱ እዮም ዝመርጹ ነይሮም። እዚ ድማ፡ መጠን ብጽሒት ሓደስቲ ውሉዳት [ኣብ ካልእ ዓለም'ውን ዝርአ]100 ደቂ ተባዕትዮ፡ ን106 ደቂ ኣንስትዮ፣ ኣብዚ እዋን ናብ 120 ኣብ ገሊኡ ዞባታት ድማ ናብ 130 ደቂ ተባዕትዮ ን100 ደቀንስትዮ ዓብዩ። ቻይና፡ ድሕሪ ዓጸቦ ብዝተኸተለቶ ፖሊሲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዝሒ ህዝባ ካብ ሓደ ሽሕ ሰባት ብ0.34 ጥራይ እዩ ዓብዩ። ጉጅለ ማሕበራዊ ሳይንስ ኣካዳሚ ሻንጋይ፡ ድሕሪ 2021 ብዝሒ ህዝቢ እታ ሃገር ብማእከላይ ገምጋም ብ1.1 ሚእታዊት ክጐድል ምዃኑ ክገልጽ እንከሎ፡ እዚ ኣብ 2100 ጠቕላላ በዝሒ ህዝቢ ናብ 587 ሚሊዮን ከውርዶ ከም ዝኽእል ይእምት። ናይዚ ምኽንያት፡ ክሳብ 2030 ኣብ ዘሎ ግዜ መጠን ወሊድ ካብ 1.15 ናብ 1.1 ክወርድ ምዃኑን እዚ ድማ ክሳብ 2100 ዝቕጽል ከም ዝዀነን እዩ። እዚ ቕልጡፍ ምጉዳል ብዝሒ ህዝቢ ክኣ ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዓቢይ ጽልዋ ከሕድር እዩ። እቲ፡ ኣብ 2014 ወሰኽ ኣርእዩ ዝነበረ ብዝሒ ኣፍራዪ ሓይሊ ሰብ ኣብ 2100 ብትሕቲ 13 ሚእታዊት ክንኪ ምዃኑ ምሁራት ይእምቱ። ኣብታ ሃገር፡ ዕድሚኦም ልዕሊ 65 ዓመት ዝዀኑ ሰባት ንዝነውሐ ግዜ ክውስኽ እዩ ዝብል ግምት’ውን ኣሎ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ነፍሲ ወከፍ ን20 ኣረጋውያን ክሕግዝ ዝኽእል 100 ኣፍራዪ ሓይሊ ኣሎ፤ ኣብ 2100 ግን 100 ክሰርሕ ዝኽእል ሓይሊ ሰብ ን120 ኣረጋውያን ቻይና ዝጥውር ክኸውን እዩ። እዚ ሓይሊ ሰብ ዓመታዊ፡ ብገምግማ 1.73 ሚእታዊት ምጕዳል ዘርኢ ዘሎ ኰይኑ፡ ኣፍራይነት ብቕልጡፍ ክዓቢ እንተዘይክኢሉ ትሑት ቁጠባዊ ዕብየት ክርአ ምኽንያት ክኸውን እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ዋጋ ሰራሕተኛታት ፋብሪካታት ክልተ ዕጽፊ ካብ ኣብ ቬትናም ዘሎ እዩ። ብተመሳሳሊ፡ ቻይና ነቲ ዝውስኽ ዘሎ ቑጽሪ ኣረጋውያን ተበጻሒ ንምግባር እቲ ዝበዝሕ መፍረያይ ሓይላ ናብ ጥዕናን ኣገልግሎት ኣረጋውያንን ከተውዕሎ ክትግደድ እያ።


ኣሜሪካ፡ ንፈለማ እዋን ጸላም ኣፈኛ ቤተመንግስቲ ሸይማ

ካሪን ጃን-ፒረ፡ ፈላሚት ጸላም ጓልኣንስተይቲ ኣፈኛ ቤተመንግስቲ ኣሜሪካ -ዋይትሃውስ - ኮይና ብፕረዚደንት ጆ ባይደን ተመዚዛ። ጓል 44 ዓመት ጸላም ኣሜሪካዊትን፡ ብቕሉዕ ሶዶመኛ ምዃና እንትገልጽን ካሪን ጃን-ፒረ፡ ኣፈኛ ቤተመንግስቲ ኣሜሪካ ኮይና ተሸይማ። ንሳ፡ ነዚ ሓላፍነት ዝተሸመት ንጓል 43 ዓመት ጄን ሳኪ ብምትካእ ኰይኑ፡ ካብ ዝቕጽል ሰሙን ጀሚራ ኣብ ዋይት ሃውስ ንዝዕደሙ ጋዜጠኛታት መግለጺታት እትህብ ክትከውን'ያ። ኣብቲ ሓላፍነት ዝጸንሐት ሳኪ፡ "ብስነምግባር ዝተሃነጸት ብልጽቲ ጓልኣንስተይቲ" ክትብል ንካሪን ንኢዳታ'ላ። ወሲኻ ድማ፡ "ናይ ገዛእ ርእሳ ሜላ ኣሰራርሓ ኣለዋ። ብሉጽን ዕዙዝን ብቕዓታ ከምእተርኢ ኣይጠራጠርን" ክትብል ብዛዕባኣ ተዛሪባ። ኣፈኛ ዋይት ሃውስ፡ ንማዕከናት ዜና'ታ ሃገር ዓለምን መግለፂታት ናይ ምሃብ ሓላፍነት ከምዘለዎ ይፍለጥ። ፖለቲካዊ ቅልውላው ኮነ ሃገራዊ ሓደጋ ኣብ ዘጋጥም ከኣ ኣቐዲሞም ብሜድያ ካብ ዝቕልቀሉ ሹመኛታት መንግስቲ፡ እቲ ሓደ፡ ኣፈኛ እዩ። ምምሕዳር ባይደን፡ ነተን ክሳብ ሎሚ ካብ ፖለቲካዊ መድረኽ 'ታ ሃገር ንድሕሪት ተደፊአን ዝፀንሓ ጸለምቲ ተሳተፍቲ ክኾና ኣብ ምግባር ይርከብ። ምኽትል ፕረዚደንት ካማላ ሃሪስ፣ ሓላፊት ቤት ምኽሪ ሱዛን ራይስን ኣምባሳደር ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድን ካብ መንጐ እተን ናብ መዝነት ዝመፅኣ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ይጥቀሳ። እታ ሎሚ ኣፈኛ ዋይትስ ሃውስ ኮይና ዝተሸመት ካሪን ጃን-ፒረ ኣብ መደብር ቴሌቪዥን 'ኤምኤስኤንቢሲ' [MSNBC] ተንታኒት ብምዃን ዝሰርሐት እያ። ኣብ ፖለቲካ፡ ሰልፊ ዲሞክራት ድማ ናይ ኣስታት 20 ዓመታት ተሞኵሮ ከምዘለዋ ይግለፅ። ኣብ ደሴት ማርቲኒኪዩ - ፍሬንች ካሪቢያን - ዝተወለደት ኮይና ኣብ ኒውዮርክ - ኣሜሪካ ኸኣ ዓብያ። ኣብ እዋን ምምሕዳር ኦባማ፡ ወሳኒት ፖለቲካዊ ዳይሬክተር ነይራ።ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ 2016፡ ኣፈኛ ናይቲ ብ 'ሙቭ-ኦን' ዝፍለጥ ቀንዲ ሊበራላዊ ጕጅለ ጥብቅና ነይራ።  ናብ ጕጅለ ፕረስ ዋይት ሃውስ ቅድሚ ምጽንባራ ድማ፡ ካማላ ሃሪስ ከም ምኽትል ፕረዚደንት ድሕሪ ምምራጻ፡ ኣብ ቤት ጽሕፈታ ከም ጠቕላሊት ስታፍ ኰይና ሰሪሓ።እዚ ቅድሚ'ቲ ኣብ ዝመጽእ ሕዳር ዝካየድ ወሳኒ ምርጫ 'ፍርቂ-እብረ' ዝተዋህበ መዝነት ጃን-ፒረ፡ ዝተረፈ ግዜ ፕረዚደንትነት ጆ ባይደን ከመይ ከም ዝመስል ዘመላኽት ምዃኑ ይግምገም።


ላዕለዋይ ባይቶ ኣመሪካ ንመዝነት ኤርትራዊት-ኣመሪካዊት ፕሮፌሰር ኣስመረት በርሀ ኣጽዲቑ

ላዕለዋይ ባይቶ ኣመሪካ (ሰነት) ንመዝነት ናይታ ሓላፊት ሳይንስ ኣመሪካ ክትከውን ብፕረዚደንት ጆ ባይደን ዝተሓረየት ኤርትራዊት ተመራማሪት ፕሮፌሰር ኣስመረት ኣሰፋው በርሀ ኣጽዲቑ። ፕሮፌሰር ኣስመረት፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ፡ መምህር ስነሓመድ (ሶይል ባዮጂኦኬሚስትሪ) ኮይና፡ ዝተፈላለየ ሓላፍነታት ዝተዋህባ ፍልጥቲ ጓል-ኣንስተይቲ ተመራማሪት እያ። "ኣብ ክፍሊ ጸዓት ዳይረክተር ቤት ጽሕፈት ሳይንስ ኮይነ ብፕረዚደንት ባይደን ምምዛዘይን፡ ሕጂ ድማ ብሰነት ኣመሪካ ምጽዳቑን ንዓይ ዓቢ ክብሪ'ዩ" ክትብል ኣብ ትዊተር ዝተሰምዓ ሓጎስ ገሊጻ'ላ። "ንፕረዚደንትን ጸሓፊት ጸዓት ጀኒፈር ግራንሆልምን፡ ንዝቕጽል ዕዉት ምዕራፍ ቤት ጽሕፈት ሳይንስ ንክመርሕ ኣባይ እምነት ብምንባሮም አመስግኖም" ትብል ፕሮፌሰር ኣስመረት። ምጽዳቕ መዝነታ፡ ሓንቲ ካብቶም ኣብ ላዕለዋይ ጽፍሒ መንግስቲ ኣመሪካ ክሰርሑ ዝበቕዑ ኤርትራውያን ክትከውን ገይሩዋ ኣሎ። ኣስመረት፡ ኣብ ሚያዝያ 2021 እያ ኣብ ሚኒስትሪ ጸዓት ዳይረክተር ቤት ጽሕፈት ስነ ፍልጠት (ሳይንስ) ክትከውን ብፕረዚደንት ባይደን ተመዚዛ። ፕረዚደንት ባይደን፡ ብፍላይ ንጸለምቲ ደቂ-ኣንስትዮ ኣመሪካ፡ ላዕለዋይ መዝነት ንምሃብ ብዝኣተዎ መብጽዓ መሰረት ሓያሎ መዝነት ሂቡ'ሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ጥራይ፡ ጸሓፊት ፕረስ ቤት ጽሕፈቱ ንፈለማ እዋን ጸላም ጓል-ኣንስተይቲ ክትከውን ሸይሙ'ዩ። ኣቐዲሙ'ውን፡ ንፈለማ እዋን ጸላም ጓል-ኣንስተይቲ ዳኛ ላዕለዋይ ፈደራላዊ ቤት ፍርዲ ክትከውን ንኬታንጂ ብራውን ጃክሰን ምሻሙ ይዝከር። ምክትል ፕረዚደንት፡ ካማላ ሃሪስን፡ ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሊንዳ ቶማስ-ግሪንፊል'ውን ካብተን ኣብ ምምሕዳር ባይደን ኣብ ጥርዚ ላዕለዋይ ሓላፍነት ዝርከባ ጸለምቲ ደቂ-ኣንስትዮ ኣመሪካ እየን። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ፡ መምህር ስነሓመድን ምድርን (ሶይል ባዮጂኦኬሚስትሪ) ዝኾነት ፍልጥቲ ጓል-ኣንስተይቲ ተመራማሪት እያ። ኣባላት ሰነት ንመዝነት ፕሮፌሰር ኣስመረት ንምጽዳቕ ኣብ ዝሃብዎ ድምጺ፡ 54 ድሕሪ ምድጋፎም'ያ መዝነታ ተረኪባ ዘላ። እቲ መዝነት ነቲ ክትሰርሓሉ ዝጸንሐት ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ ከይተረፈ ከምዘሐጎሶ ሰብመዚ ናይቲ ትካል ተዛሪቦም። ምክትል ቻንስለተር ጉዳያት መጽናዕቲ ናይቲ ዩኒቨርሲቲ፡ ማረጆሪ ዛትዝ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ "ፕሮፌሰር [ኣስመረት] በርሀ፡ ከም ተመራማሪት ኣዝያ ልዑል ክብረት ዘለዋን፡ ብሃገርን ዓለምለኻዊ ደረጃን ብብጾታ ከም ናይ ሓሳባት መራሒት እትውሰድን እያ" ኢላ። ዲን ናይቲ ንሳ ዝነበረቶ ኮለጅ፡ መርሰድ (Merced) ፕሮፌሰር በትሲ ዱሞንት ብወገና "ፕሮፌሰር በርሀ፡ ኣብ ጉዳያት ኣከባብያዊ ሳይንስን ምርምር ክሊማዊ ለውጥን ዓለምለኻዊ መሪሕነት ትህብ ዘላ'ያ" ክትብል ብምግላጽ፡ "ብዝተዋህባ መዝነትን ከምኡ'ውን ብዛዕባ ንጉዳያት ጸዓትን ክሊማን ንምፍታሕ ብሃገር ደረጃ ዝህልዋ ጽልዋን ኣዚና ተሓጒስና ኣለና" ኢላ። እቲ ክትገብሮ ዝጸንሐት ምርምራት ስነምድሪ፡ ብዛዕባ ፍግረ-መሬት፡ ባርዕን፡ ሳዕቤናት ክሊማዊ ለውጥን ዘጠቓለለ ምዃኑ፡ እቲ ብቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት (ዋይት ሃውስ) ብዛዕባ ድሕረ ባይታኣ ዘውጽኦ ጽሑፍ የረድእ። ኣስመረት፡ ኣብ ከተማ ኣስመራ ተወሊዳ ዝዓበየት ኮይና፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ናይ መጀመርታ ማዕርግ ትምህርታ ብስነ ሓመድን ዕቃበ ማይን ወዲኣ። ብድሕሪኡ፡ ናብ ኣመሪካዊ ዩኒቨርሲቲ ሚሺጋን ብምኻድ ብ'ፖለቲካል ኢኮሎጂ' (ፖለቲካ ማሕድሮ) ብማስተርስ ተመሪቓ። ቀጺላ ድማ፡ ካብቲ ኣብ በርክለይ ዝርከብ፡ ክፋል ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ፡ ብ'ባዮጂኦኬሚስትሪ' ማዕርግ ዶክትሬት (ፒ-ኤች-ዲ) ተቐቢላ። ኣብ 2020፡ ብዘካየደቶ ዕዉት ምርምራት፡ ብሓደ 'ካርነጅ ኮርፖሬሽን ኒውዮርክ' ዝተባህለ ፍሉጥ ትካል "ዕዉትቲ ስደተኛ፡ ክብርቲ ኣመሪካዊት" ዝብል ሽልማት ተዋሂባ። "ኣብ ክፍሊ ጸዓት ዳይረክትር ቤት ጽሕፈት ሳይንስ ክኸውን ምርቁሐይ ክብሪ ይስምዓኒ" ክትብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ ነይራ። ፕሮፌሰር ኣስመረት፡ ምስ ካልኦት 11 ውልቀሰባት'ያ፡ ነቲ ምምሕዳር ባይደን ኣንቂልዎ ዘሎ፡ ምህናጽ "ዘመናዊ ትሕተ-ቅርጽን፡ መጻኢ ጽሩይ ጸዓትን" ንምዕዋት እያ ተመዚዛ ዘላ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ንክሊማዊ ለውጢ ንምግታእ ብዘለዎ ቆራጽነት ኣብታ ሃገር ተሓዳሲ ጸዓት ንምፍጣር ዝተፈላለየ ስጉምትታት ይወስድ ምህላዉ ይፍለጥ። ባይደን፡ ነታ ብፕረደዚንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ካብ ስምምዕ ክሊማ ፓሪስ ወጺኣ ዝነበረት ኣመሪካ፡ ናብቲ ውዕል ከምትምለስ ምግባሩ'ውን ይዝከር።


ሓደ ሚኒሰትር ካብ ረድኤት ዘቕርባ ትካላት ጉቦ ተቐቢልካ ተባሂሉ ተኸሲሱ

ሚኒሰትር ማሕበራዊ ጉዳያት ኢንዶንዥያ፡ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ቁጠባዊ ሃስያ ንዝወረዶም ዜጋታት እታ ሃገር ረዲኤት ካብ ዘቐርባ ትካላት ጉቦ ተቐቢልካ ዝብል ክሲ ቀሪብዎ። ሚኒስተር ማሕበራዊ ጉዳያት ኢንዶንዥያ ጁሉያሩ ባቱባራ ካብተን ንረዲኤት ቀረባት ዘቕርባ ዝነበራ ትካላት ጉቦ ተቐቢልካ ዝብል ክሲ’ዩ ቀሪቡሉ ዘሎ። ናይ ኢንዶንዥያ ኮምሽን ጸረ ብልሽውና ኣብ መንበሪ ቤት ሚኒሰትር ጁሉያሩ ባቱባራ ብዝገበሮ ሃንደበታዊ ተፍትሽ 14.5 ቡልዮን ሩብያ (1 ሚልዮን ዶላር) ኣብ ሳምሶናይን ካልእ መኸዘኒ ገንዘብን ከምዝረኸበ እዩ ዝገልጽ። ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ብቐዳም ኣብ ዝተገበረ ፍሉይ ስርሒት ኣርባዕተ ተጠርጠርቲ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ፡ ሚኒሰትር ጁሉያሩ ባቱባራ’ውን ትማሊ ብገዛእ ፍቃዱ ንፖሊስ ኢዱ ሂቡ ኣሎ። ኮምሽን ጸረ ብልሸውና ኢንዲንዥያ ፈርሊ ቡርሃ ኣብ ዝሃቦ መግልጺ፡ “እቲ ገንዘብ ኣብ ውሽጢ ሳምሶናይት እዩ ተኸዚኑ ነይሩ፡ ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ሰለስተ ዓቢ ቦርሳ ከምኡ’ውን ኣብ ፖስታ ዝተዓሸገ’ውን ረኺብና” ኢሉ። ወኪል ኣገልግሎት ዜና ኤኤፍፒ ረኺበዮ ዝበሎ ሓበሬታ ከምዘነጽሮ፡ ሰራሓትኛታት ጸረ ብልሽውና ኢንዶንዥያ በዚ ዝገበርዎ ሃንደበታዊ ተፍትሽ፡ እቲ ሚኒሰትር፡ ካብ ክልተ ኣቐረብቲ ትካላት ካብ ነፍሲ ወከፍ ዕሻግ ንረድኤት ዝመጽእ ንብረት 10 ሽሕ ሩብያ (0.71 ዶላር) ጉቦ ይቕበል ከምዝነበረ ኣረጋጊጸረና ኢሎም ይብል። እዚ ሚኒስተር በዚ ተኸሲስዎ ዘሎ ገነበኛ ኮይኑ እንተተረኺቡ ክሳብ 20 ዓመት ዘብጽሕ ማእሰርቲ ከምኡ’ውን ሓደ ቢልዮን ሩብያ ክቅጻዕ ከምዝኽእል ይንገር። ካብቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ዘለዉ ሰባት እቶም ክልተ ሓለፍቲ መንግስቲ ከምዝኾኑ’ውን ተገሊጹ። ፕረዚደንት ኢንዶንዥያ ጆኮ ዊዶዶ ብሰንበት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ንኹሎም ሚኒስተራት ካብ ከምዚ ዓይነት ብልሽውና ክቁጠቡ ብተደጋጋሚ ከምዝሓበረ ብምግላጽ ኣብዚ ሕጂ ሰዓት ንዝኾነ ዓይነት ብርሽውና ከምዘይጸወር ተዛሩቡ። ፕረዚደንት ጆኮ ዊዶዶ “እዚ ገንዘብ ህዝቢ’ዩ፡ ብሰንኪ ኮቪድ 19 ቁጠባዊ ሃስያ ንዝወረዶም ዜጋታትና ንኽኸውን ዝተወጠነ ድማ’ዩ” ኢሉ።


ኣሽሓት ኢንዶኖዣውያን ዘመዛበለ እሳተ ጎመራ

ኣብ ኢንዶኖዥያ ብዝተኸሰተ እሳተ ጎሞራ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ዜጋታት እታ ሃገር ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም። ልዕሊ 10 ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ሰብ ሞያ ህይወት ኣድሕን ኣብ ጸበባ ንዝርከቡ ዜጋታት ንምድሓን ላዕልን ታሕትን ይብሉ ኣለዉ።


ኢንዶኒዥያ፡ ብ'ደማዊ' ውሕጅ ዘዕለቕለቐት ቁሸት

ሓንቲ ኣብ ኢንዶኒዥያ እትርከብ ቁሸት ብቐይሕ ደም ሕብሪ ዝመልኦ ውሑጅ ኣዕለቕሊቓ። እቲ ወሓዚ ሩባ ከምዚ ዓይነት ዘይተለምደ ሕብሪ ክሕዝ ዝኸኣለ፡ ውሕጅ ንሓደ  ዓለባ ሕብሪ ዝልኸየሉ ፋብሪካ  ምስ ሃረመ እዩ። እቲ ብደም ዝጠልቀየ ዝመስል ሕብሪ ዘለዎ ወሓዚ ማይ፡ ኣብ ማእከላይ ጃቫ፡ ጄንጎት ብዝበሃል ጎደና ኣዕለቕሊቑ ዝመጽአ እዩ። ኣብ ደቡባዊ ከተማ ፔካሎንጋን ዝርከብ እዚ ኸባቢ፡ ዓለባታት ብባህላዊ ሕብሪ ብምድማቕ ዝፍለጥ ፋብሪካ ዝርከበሉ እዩ። ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ፡ ነቲ ደም ዝተለኸየ ዝመስል ወሓዚ ማይ ምስልታት ኣብ ገጻቶም ክጥቅዑ ተራእዮም። ሓደ ሓላፊ ረድኤት እቶም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተቓልሑ ምስልታት ሓቃዊ ምዃኖም ኣረጋጊጹ ኣሎ። ዲማስ ኣርጋ ዝተባህለ፡ "እቲ ቀይሕ ሕብሪ ብምኽንያት እቲ በቲ ውሕጅ ዝተሃረመ መቐለሚ ፋብሪካ ዓለባ እዩ ከምኡ ኾይኑ። ዝናብ ምሰሃረመ ኣብኡ ተሓዊሱ ባአዕሉ ክጠፍእ እዩ" ኢሉ። ቅድም ክብል'ውን ኣብ ፔከሎንጋን ብተመሳሳሊ፡ እዞም ዓላቡ ንምቕላም ኣብ ረብሓ ዝውዕሉ ሕብርታት ከም ገለ እንተወጺኦም ኣብቲ ከባቢ ዝውሕዙ ሩባታት ሕብሮም ክቕይሩ ተራእዮም ይፈልጡ እዮም። ሮይተርስ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ተመሳሳሊ ተርእዮ ካብቲ ከባቢ ዝጸብጸበ ኾይኑ፡ ብሰንኪ እቲ ፋብሪካ ሓደ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ሩባ፡ ብሩህ ሓምለዋይ ሕብሪ ሒዞም ከም ዝነበሩ ይዝረብ። ኢንዶኒዥያ ብተደጋገሚ ብሓደጋ ዕልቕልቕ እትጥቃዕ ሃገር ኮይና ብፍላይ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር፡ ጃካርታ፡ ብሰንኪ ዘጋጠመ ዕልቕልቕ 43 ሰባት ምማቶም ዝዝከር እዩ። እታ ሃገር ብ2013 ብኸቢድ ሓደጋ ካብ እትውቃዕ ንነጀው ከቢድ ዕልቕልቕ ንምክልኻል ኣብቲ ከባቢ ኣብ ልዕሊ ዝረአዩ ደመናታት ናብ ዝናብ ከይቅየር ዝሕግዝ ከሜካላት ዝነጽጋ ነፈርቲ የዋፍሩ እዮም።


ኣብ ኢንዶነዥያ ዝርከባ ዓድታት ኣካላዊ ርሕቐት ንምሕላው ምስሊ 'መልኣከ ሞት' ይጥቀማ

ኣብ ኢንዶነዥያ ዝርከባ ዓድታት ኣካላዊ ምርሕሓቕ ሰባት ንምቁጽጻር 'ተምሳል መልኣከ ሞት' ዝተኸደኑ ወለንታውያን ሰባት ይጥቀማ ኣለዋ። ኣብ ደሴት ጃቫ እትርከብ ኩፑል እትብሃል ዓዲ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጀሚራ'ያ ነቲ ኣገባብ ክትጥቐመሉ ጀሚራ። እዚ ብኣጸዋውዓ እቲ ዓዲ 'ፖኮክ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ምስሊ፡ ከም መንፈስ ናይ ምውታት'ዩ ዝውሰድ። ካብ ጆን ሆፕኪንስ ብዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ኢንዶኒዥያ፡ ዛጊት 4400 ዜጋታታ ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለው 400 ድማ ሞይቶሙዋ ኣለው። እንተኾነ ሰብ ሞያ ጥዕና እታ ሃገር ቁጽሪ መወትቲ ካብዚ ተጠቒሱ ዘሎ ንላዕሊ ከኸውን ከምዝኽእል ስክፍተኦም ይገልጹ። እቲ ብምስሊ መልኣከ ሞት ዝፍተን ዘሎ ኣካላዊ ርሕቀት ሰባት ንምቁጽጻር ዝተፈተነ ሜላ፡ ሰባት ነቶም ምስሊ መልኣከ ሞት ዝተኸደኑ ወለንታውያን ንምዕዛብ ዑጉግ ስለዝብሉ ጠንቂ ምልባዕ ኮሮናቫይረስ ከይኸውን ስግኣት ከምዘሎ ካብ ሮይተርስ ዝተረኸበ ሓበሬታ የረድእ። ነበርቲ እተን ከምዚ ዓይነት ኣገባብ ዝጥቀማ ዘለዋ ዓድታት ግን፡ እቲ ፈተነ ጽቡቕ ውጽኢት የርኢ ከም ዘሎ እዮም ዝዛረቡ። ነባሪ እታ ዓዲ ዝኾነ ካርኖ ሱፓዶ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ነዞም ምስሊ መልኣከ ሞት ዝለበሱ  ኣብቲ ሰብ ዝእከበሉ ዝነበረ ቦታታት ኮፍ ከነብሎም ምስ ጀመርና ሰብ ካብ ገዝኡ ምውጻእ ገዲፍዎ" ኢሉ። ሰባት፡ ድሕሪ ስግደት፡ ኣብዚ 'መልኣከ ሞት' ኮፍ ዝብልሉ ቦታ ይእከቡ ከም ዝነበሩ ዝሕብር ካርኖ ሱፓዶ፡ ሕጂ ግን ነቲ ምስሊ ምስ ርኣዩ፡  ሞት ስለዘዘኻኽሮም ምእካብ ከም ዘቋረጽዎ'ዩ ዝሕብር። እዚ ብተበግሶ ማሕበር መንእሰያትን ፖሊስ ናይቲ ከባብን ዝጀመረ ኮይኑ፡ ሓላፊ እቶም መንእሰያት፡ ኣንጃር ፓንካኒንግትያስ " መልኣከ ሞት፡ ከምቲ ሽሙ ዘፍርሕ'ዩ፡ ብሓቂ ኸኣ ስራሕና ውጽኢት ርኢናሉ ኢና" ይብል።


ኣብ ኢንዶነዥያ ብዘጋጠመ ምንቅጥቃጥ ምድሪ 160 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ኢንዶነዥያ ደሴት ጃቫ ብዘጋጠመ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ብውሕዱ 160 ሰባት ከምዝሞቱን ብኣማኢት ዝቑጸሩ ድማ ከምዝተጎድኡን ሰበስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። እቲ 5.6 ማግኒቱዩድ ዝዓቐኑ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ንብዙሓት መንበሪ ኣባይቲ ናብ ፍርስራስ ቀይርዎም።


ብሰንኪ ሓደጋ ምንቅጥቃጥ ምድሪ 6 ኣባላት ስድርኡ ዝስኣነ ኢንዶነዥያዊ

ኣብ ኢንዶነዥያ ምዕራባዊ ክፋል ጀቫ ብዘጋጠመ ሓደጋ ምንቅጥቃጥ መሬት ዛጊድ ልዕሊ 250 ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ድማ ከምዝተጎድኡ ሰበስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። እዚ ኢንዶነዥያዊ ሰብኣይ ብሰንኪ እቲ ሓደጋ 6 ኣባላት ስድርኡ ምስኣኑ ተገሊጹ።


ኮሮናቫይረስ፡ በይኖም ብዝሞቱን ብሕጽረት ኦክስጅንን ትሳቐ ዘላ ሓዳሽ ሕምብርቲ ለበዳ

ኣብዚ ሓያል ቅልውላው ዘለወሉ ግዜ፡ በቲ ሓደ ወገን ሰራሕተኛታት ምጥፋእ ሓዊ፡ ካብ በብገዝኡ ሬሳ ምውታት ይኣርዩ። በቲ ካልእ ሸነኽ ድማ ሕፅረት ኦክስጅንን ኣብ ፀገም ግዘ ነንባዕሉ ዝተሓጋገዝ ማሕበረሰብ ኣሎ። እዚኦም ካብታ ኣብዚ እዋን ብለበዳ ኮቪድ-19 ትሕቆን ዘላ ኢንዶኖዥያ፡ ዝወፅኡ ዘለዉ ተርእዮታት እዮም። ኣብታ ሃገር ዛጊድ ልዕሊ 2.7 ሚልየን መልከፍቲ ከጋጥም እንከሎ ኣብቲ ዝሓለፈ 15 ሰነ ድማ ኣብ መዓልቲ ቁፅሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት 56 ሽሕን 700 ሓሊፉ’ዩ። ኣብ ክልተ መዓልቲ ጥራሕ፡ ብተኸታታሊ ልዕሊ 50 ሽሕ ሓድሽ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ተመዝጊቡ፤ እዚ ድማ ኤሽያ ሓዳሽ ሕምብርቲ ኮቪድ-19 ክትከውን ገይሩዋ ኣሎ። ዝርግሐ እቲ ኣዝዩ ተመሓላላፊ ዝኾነ ሓድሽ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ዝኾነ ዴልታ ቫይረስ ይቕፅል ብምህላዉ ድማ፡ ኢንዶኖዥያ ዝሓሰመ ቅልውላው ከጋጥማ’ዩ። ዊራዋን፡ ኣብ ከተማ ጃካርታ ሰራሕተኛ ምጥፋእ ሓዊ እዩ፤ እንተኾነ ኣብ ክንዲ ሓዊ ምጥፋእ ኣብዚ እዋን ኣብ ኣተሓሕዛ ሬሳ ብኮቪድ ዝሞቱ ሰባት እዩ ዝነጥፍ ዘሎ። ንዝሓለፈ ሓደ ዓመት ንሱን ካልኦት ሸውዓተ መሳርሕቱን፡ መሳርሒ መከላኸሊ ኮሮናቫይረስ ተኸዲኖም ካብ ነፍሲ ወከፍ ገዛ ሬሳ ምውታት ክእክቡን እቶም ሬሳታት ናብ ቀብሪ ቅድሚ ምስናዮም፡ ዘድሊ ጥንቃቐ ክገብርሉን ሓላፍነት ተሰኪሞም። መብዛሕትኦም ግዳያት ሞት ንብሕቶም ከም ዝሞቱ ዝገልፅ ዊራዋን፡ ምኽንያቱ ብቐጥታ ሕክምና ዘይምርካቦም ወይ ድማ ካብ ሆስፒታላት ክምለሱ ስለ ዝተገበሩን ክኸውን ከም ዝኽእል ይዛረብ። “ዝበዝሕ ግዘ ጎረባብቶም፡ ‘እዚ ሰብ ዓርሰ ውሸባ ካብ ዝገብር ንነጀው ኣይተርኣየን’ ኢሎም ይድውሉልና። ካብኡ ሞይቶም ንረኽቦም። እዚ በብመዓልቱ ንርእዮ እዩ” ይብል። ዊራዋን፡ ቅድሚ እቲ ናይ መወዳእታ ቁፅሪ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ እታ ሃገር ምዕራጉ ኣብ መዓልቲ ክልተ ወይ ሰለስተ ስነ ስርዓት ቀብሪ የወሃህድ ኔሩ። ኣብዚ እዋን ግን ልዕሊ ዓቕሙ ኣብ መዓልቲ 24 ቀብርታት ከዳሉ ስልክታት ይድወሎ። ቅልውላው ኮቪድ-19 ኢንዶኔዥያ፡ ኣብ መፈለምታ ወርሒ ጉንበት ድሕሪ በዓላት ዒድ 1.5 ሚልየን ሰባት ንከባብያዊ እገዳታት መገሻ ንምትግባር ምስ ኣበዩ’ዩ ናብዚ ዘስግእ ደረጃ በፂሑ። ንበፃሕቲ ዓዲ ዝተቐመጡ ረቛሕታት ምውሻብ’ውን ዕሽሽ ተባሂሎም ኔሮም። ኢንዶኖዥያ ሓሙሽተ መዓልታት ዝነበረ ግዘ ውሸባ ናብ ሸሞንተ መዓልታት ክብ ካብ ምባል ብዝዘለለ፡ ናብታ ሃገር ዝግበሩ ዓለምለኻዊ በረራታት ኣጊዳ ኣይትፈልጥን። ሰብ ሞያ፡ ዶባት እታ ሃገር ክፉታት ክሳብ ዝኾኑ፡ ነቲ ቫይረስ ምቁፅፃር ከም ዘይከኣል ይገልፁ። ሰብመዚ እታ ሃገር ግና ዝተመረፁ ወፃእተኛታት ናብታ ሃገር ክኣትዉ ይኽእሉ’ዮም ይብሉ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኢንዶኖዥያ ቁፅሪ ብኮሮናቫይረስ ህይወቶም ዝሰኣኑ ሰባት 70 ሽሕ በፂሑ ኣሎ፤ በብመዓልቱ ድማ ሓደ ሽሕ ሰባት ይሞቱ። ከም ፀብፃብ ላፖር ዝተባህለ ዘይሻራዊ ጉጅለ መረዳእታ  ኮቪድ-19፡ ካብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ብውሑዱ 450 ሰባት ኣብ መንበሪ ገዝኦም ሞይቶም፤ እዞም ሰባት፡ ሆስፒታላት ብምምለአን ንርእሶም ካብ ምውሻብ ሓሊፎም ኣማራፂ ኣይነበሮምን። ብዙሕ ህዝቢ ዘለዋ ኢንዶኖዥያዊት ደሴት ጃቫ፡ ሕምብርቲ እቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ለበዳ እያ። ኣብ መፈለምታ ሰሙን ወርሒ ሓምለ፡ ኣብ ዮግየካርታ ዝርከብ ሆስፒታል ዝነበሮ ኦክስጅን ምውድኡ ስዒቡ 63 ሕሙማት ኮቪድ-19 ኣብቲ ማእኸል ጥዕና ህይወቶም ሓሊፉ። እዚ ሞት ንመላእ እታ ሃገር ኣብ ስንባደ ዘጥሓለ ኮይኑ፤ እቲ ሆስፒታል ግና ፀብፃባት መራኸብቲ ሓፋሽ ንኣሃዝ እቶም ግዳያት ኣጋኒነሞ ኢሎም። ካብ ሻቡ ጀሚሩ፡ ብዙሓት ሆስፒታላት ብሰንኪ ሕፅረት ቀረብ ኦክስጅን ሓደሽቲ ሕሙማት ንከይቕበላ ተገዲደን። ላዕለወይቲ ሓላፊት ማሕበር ሆስፒታል ኢንዶኔዥያ ሊያ ጋርደንያ ፓርታኩሱማ፡ “ኣብ ልሙድ ግዘ ሓደ ሆስፒታል ንሰለስተ መዓልቲ ወይ ንሰሙን ሰለስተ ቶን ኦክስጅ እዩ ዝጥቀም ኔሩ። ሕዚ ግና ኣብ ሓደ መዓልቲ እዩ ዝውዳእ” ትብል። ሰብ ሞያ ማሕበር ህዝባዊ ጥዕና ኢንዶኖዥያ፡ እዚ ሕፅረት ኦክስጅን ብሰንኪ ድኽመት መንግስቲ ማለት’ውን ቁፅሪ መልከፍቲ ክውስኽ እዩ ኢሉ ትፅቢት ብዘይምግባሩ፡ ከም ዘጋጠመ እዮም ዝገልፁ። ብሰንኪ በዓላት ልዑል መልከፍቲ ከጋጥም ከም ዝኸእል'ውን ከጠንቅቑ ፀኒሖም’ዮም። ሰባት ብመገዲ ማሕበራዊ ሚድያ ንመሓዝቶምን ስድርኦምን ሓገዝ መዕቖሪ ኦክስጅን፣ ኣፋውስን ናይ ሆስፒታል ዓራትን ክረኽቡ ብዓቕለ-ፅበት ይምሕፀኑ ኣለዉ። ኣብ ውሑዳት መኽዘን ኦክስጅን ብዙሓት ሰባት መስርዕ ይሕዙ፤ መብዛሕትአን ግን ብሰንኪ ሕፅረት ተዓፅየን እየን። ወናኒ እታ ኣብ ጃካርታ ትርከብ ንእሸተይ ማእኸል መምልኢ ኦክስጅን ኣሪፍ ሶፍያን፡ “ብተደጋጋሚ ንሓደ መዓልቲ ክንሸይጥ ኣይንኽእልን ኔርና” ይብል። ይኹን’ምበር ሻቕሎታት ምስ ወሰኸ ስርቂ በዚሖም። ሻኒ ቡዲ፡ ንሓማቱ ኦክስጅን ንምዕዳግ ኣብ ዝፈተነሉ ኣብ ኢድ ሰርቕቲ ወዲቑ ኔሩ። ንሱ ሓደ ኦክስጅን ኣቕራቢ ይረክብ እሞ፡ ኣቐዲሙ ገንዘብ ክኸፍል ይነግሮ። ብመሰረት እቲ ዝተሓተቶ ድማ፡ ንሓሙሽተ ገንኢ ኦክስጅን 172 ዳላር ይልእኽ፤ ካብቲ ኣቕረባይ ኦክስጅን እየ ዝበለ ጒሒላ ግና፡ ካብ ምጉሳይ ሓሊፉ ዝረኸቦ ምላሽ የለን። እቲ ፅቡቕ ነገር፡ ሓማቱ ብህይወት ተሪፋ ኣብ ምሕዋይ ትርከብ። ወዲ 24 ዓመት ዶክተር ሪዮ ፑንግኪ ኢርዋን፡ ኣብ ዮግያካርታ ንሕሙማት ንምምርማርን ንምሕብሓብን ቪድዮ ብምድዋል ወለንታዊ ሕክምና ንምሃብ ወሲኑ። ብዙሓት ሰባት ከይተመርመሩ ኣብ ውሸባ ከም ዘለዉ ምስ ፈለጠ ድማ፡ ብዋስኣፕ ኣገልገሎት ምሃብ ጀሚሩ። ኣብቲ ዝሓለፈ 7 ሓምለ ናፃ ኣገልግሎት ከም ዝህብ ምስ ኣፍለጠ፡ 800 ‘ቴሌ ሜዲካል’(ኣገልግሎት ሕክምና ብስልኪ) ናይ ዝጠልቡ ሰባት ሕቶታት ከም ዝተቐበለ ይገልፅ። “ንርእሶም መድሓኒት ብምእዛዝ ንዝወስዱ ብዙሓት ሕሙማት ኣዛሪበ እየ። ስለዚ እዚ ክንፈትሕ ኢና ፈቲንና” ይብል። ዋላ’ኳ ኣብቲ ብስልኪ ዝህቦ ኣገልግሎት ሕክምና፡ ንተሓከምቱ መድሓኒት እንተዘይኣዘዘ፡ ተሓከምቱ ኣብ ግዘ ውሸባ እንታይ ክወስዱን እንታይ ከወግዱን ከም ዘለዎም ማዕዳ ይህብ። ኣብ ምዕራባዊ ጃቫ ዝነብር ሓረስታይ ጆኪ ሃርያዲ፡ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ውሸባ ንዝርከቡ ሰባት ብመኪንኡ እናዘረ ካብ ዓውዱ ዝሓፈሶ ሩዝ የብፅሓሎም። ብተወሳኺ፡ ኦክስጅንን ቫይታሚናትን ብምምፃእ ይሕግዞም። “ጎረባብቶም በቲ ቫይረስ ከይልከፉ ስለ ዝፈርሑ ስለኦም ኣይግደሱን። ከም መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን (ማስክ) ካልኦትን ብምግባር ክሳብ ዝተጠንቀቕና፡ ክንፈርሕ ኣይግበአናን እየ ዝብል” ይብል ሓረስታይ ጆኪ።


ስደት፡ ነብሰ ቕትለት ዝፍጽሙ ዘለዉ “ዝተረስዑ” ስደተኛታት

ዓሊ ጆያ ነቲ ምስ ዝፈትዎም ስድርኡ ዝተፈላለየ መሓዝኡ ሙጅታባ ቃለንደሪ ከም ቤተሰብ’ዩ ዝሕብሕቦ ነይሩ። ክልቲኦም ኣፍጋኒስታናውያን ኣብ ኢንዶነዥያ ዝርከቡ ኮይኖም ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ዝሰጋገሩሉ ዕድል ክሳብ ዝረኽቡ ኣብ ምጽባይ ነይሮም። “ብሩህ ኣእምሮ ዝነበሮ ስብ’ዩ ነይሩ። ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ተሰጋጊሩ ኣብ ኣፍጋኒስታን ንዘላ ወላዲት ኣዲኡ ናይ ምሕጋዝ ሕልሚ ነይርዎ” ይብል ሙጅጣባ ብዛዕባ ዓሊ ክዛረብ ከሎ። ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ “ኩል ጊዜ ‘መጻኢ ህይወተይ ከመቻቹ ኣለኒ፤ ሰበይትን ቖልዓን ክህልዉኒ እደልይ’ እዩ ዝብል” ብምባል ይገልጽ። እንተኾነ ትጽቢት ነዊሑ፤ ዓሊ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ነብሰ ቕትለት ፈጺሙ። ዕድሚኡ ገና ካብ ዒስራታት ዘይሰገረ ዓሊ ንሸሞንተ ዓመታት ዝኣክል ናብ ሳልሳይቲ ሃገር ዝሰጋገረሉ ዕድል ተጸበይዩ’ዩ። መሓዝኡ ዝሰኣነ ሙጅታብ ኣብ ከቢድ ስንባደ ይርከብ። ኣተሓባባሪ ኣፍጋኒስታናውያን ስደተኛታት ዝኾነ ሞሓመድ ያሲን ከምዝብሎ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ካብ ሞንጎ’ቶም ኣብ ኢንዶነዢያ ዝነብሩ ስደተኛታት ኣፍጋኒስታን ዓሊ ዝርከቦም 13 ስደተኛታት ርእሰ ቅትለት ፈጺሞም። ኩሎም እቶም ነብሰ ቕትለት ዝፈጸሙ ስደተኛታት ብትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (ዩኤንኤችሲኣር) ንዝርከብ ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ናይ ምስግጋር ዕድል ካብ 6 ክሳብ 10 ዓመታት ክጽበዩ ምጽንሖም ይግለጽ። ኩሎም ድማ ኣብ 20ታት ዕድመ ነይሮም። “ተረስዒና ኢና” ትካል ስደተኛታት ዓለም [ዩኤን ኤች ሲ ኣር] ካብ ሞንጎ ዝመዝገቦም ስደተኛታት እቶም 2.7 ሚልዮን ኣፍጋኒስታናውያን እዮም። በዚ ምኽንያት ብብዝሒ ስደተኛታት አብ ዓለም ሳልሳይ ደረጃ ትስራዕ። ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኣፍጋኒስታን ብ 2001 ንዘካየደቶ ወራር ስዒቡ ብምኽንያት ስግኣት ጸጥታ ከምኡ’ውን ፖለቲካውን ቁጠባውን ዘይምርግጋእ ብዙሓት ዜጋታት እታ ሃገር ናብ ፍልሰት ተሳጢሖም’ዮም። ክሳብ ወርሒ ታሕሳስ 2020 ኣብ ዝነበረ እዋን ጥራይ ኣስታት 800 ሽሕ ኣፍጋኒስታናውያን ኣብ ኢንዶነዢያ ብዩኤንኤችሲኣር ተመዝጊቦም። ኣብታ ሃገር ክሰርሑን ክመሃሩን ኮነ ካልኦት ኣገልግሎታት ክረኽቡን ኣይክእሉን። ሙጅታባ ንቲ ኣፍጋኒስታን ዝነበረ ኲናት ብምስጋእን ዝሓሸ ሂወት ብምምናይን’ዩ በዓልቲ ገዝኡን ወዱን ሒዙ ብ2015 ናብ ኢንዶነዢያ ኣትዩ። ናብታ ሃገር ምስኣተዉ ድማ ክልተ ቖልዑት ወሲኾም። በዓልቲ ገዝኡ ከምእትብሎ እቲ ነዊሕ ዓመታት ዝወሰደ ትጽቢት ነዓኣን ንበዓል ገዝኣን ናብ ቃዝኖት/ጭንቀት ከምዘእተዎም ትዛረብ። “ኣብ 2015 ብዩኤንኤችሲኣር ተመዝጊብና፤ ግን ከኣ ካብቲ እዋን ጀሚሩ ዘዘራረበና የለን። ተረሲዕና ኢና” ትብል እታ ጓል 34 ዓመት። ኣተሓባባሪ ኣፍጋኒስታናውያን ስደተኛታት ዝኾነ ሞሓመድ ኣብቲ ቦታ ዝፍጸም ነብሰ ቕትለት ይውስኽ ከምዘሎ ምዕዛቡ ይዛረብ። “ናይዚ ምኽንያት እቲ ብዩኤንኤችሲኣር ዝፍጸም ናብ ሳልሳይቲ ሃገር ናይ ምስግጋር ዕድም ምድንጓዩ እዩ። እቲ ዝሓጸረ ጊዜ ሽድሽተ ዓመታት’ዩ ዝወስድ። ፋይናንሳዊ ጸገማት፣ ዝጸልመተ መጻኢ፣ ጭንቀትን ካልኦት ተዛመድቲ ጉዳያትን ሰባት ህይወቶም ንኸጥፍኡ ምኽንያት እዮም” ክብል የረድእ። “ንበይነይ ገዲፉኒ ከይዱ” ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝርከቡ ስደተኛታት እውን ነቲ ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ብምስግጋር ክነብሩ ዝፍጠረሎም ዕድል ክጽበዩ ነዊሕ ዓመታት ዝወስደሎም ብምዃኑ ንተመሳሰልቲ ጸገማት ከምዝሳጥሑ ይፍለጥ። መረዳእታ ትካል ስደተኛታት ከምዝሕብሮ ብደረጃ ዓለም ናብ ሳልሳይቲ ሃገር ምስግጋርን ቀዋሚ መንበሪ ምርካብን ዘድልዮም ኣስታት 1.4 ሚልዮን ስደተኛታት ኣለዉ። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ከኣ ካብ ዘለዎም ድልየታት፣ ጉዳይ ድሕነትን ሕጽረት ዓለምለኻዊ ቆላሕታን’ዩ። ዓለማዊ ለበዳ ኮሮነቫይረስ ቅድሚ ምምጽኡ ኣብ 2019 29 ሚልዮን ስደተኛታትን ልዕሊ 4 ሚልዮን ሓተትቲ ዕቑባን ነይሮም። ሙጂጣባ ሑሴን ካልእ ናይ ቀረባ መሓዝኡ’ውን ብሞት ተፈልይዎ’ዩ። ኣብ ሓደ ክፍሊ ገዛ ሓቢርዎ ዝነብር ዝነበረ ወዲ 22 ዓመት ዓብዱል ንሸውዓተ ዓመታት ዝኣከል ኣብ ኢንዶነዢያ ጸኒሑ። ወዲ 36 ዓመት ዓብዱል ብስደት ኣብ ዘዕቖበላ ሃገር ኮይኑ ምስ በዓልቲ ገዝኡን ክልተ ደቁን ክራኸብ ተስፋ ይገብር ነይሩ። ግን ከኣ ሙሁጅጣባ ከምዝብሎ “ተስፋ ብምቑራጹ ነብሰ ቕትለት ፈጺሙ”። እዚ ዝኸውን ዘሎ ድማ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ’ዩ። ሙጅጣባ ግን ህይወቱ ቀጺላላ። ኣብዚ እዋን ኣብታ ምስ ዓብዱል ዝነብረላ ዝነበረ ንኢሽተይ መስኮት ዘላታ ጸባብ ገዛ ናብረኡ ይመርሕ ኣሎ። ናብ ሳልሳይቲ ሃገር ክሳብ ዝሰጋገር እናተጸበየ ሲሶ ካብ ዕድሚኤ ኣብታ ጸባብ ክፍሊ “ከምዝባኸነ” ይዛረብ። ኣብ ኢንዶነዥያ ወኪል ዩኤንኤችሲኣር ኣን ማይማን ንማዕኸናት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ ኣብታ ሃገር ዝነብሩ ስደተኛታት ዝፍጽምዎ ነብሰ ቕትለት ብሓዘን ዝሰብር’ዩ። ‘ብመንግስቲ፣ ብገብርቲ ናይ እታ ሃገር ኮነ ብዓለምለኸ ትካላት ረድኤት ዝግበር ሓገዝ ቁሩብ’ዩ” ትብል። እቶም ስደተኛታት ምስቲ ከባቢ ንኽልማምዱ ዩኤንኤቭሲኣር ከም ማእኸላት ምኽሪ ዝበሉ አግልግሎታት ጥዕና ኣእምሮ ማእከላት ምኽሪ ከጠናኽር ኣለዎ ትብል እታ ወኪል። “ኣብ ህይወተይ ሕሱም ኣጋጣሚ” ወዲ 42 ዓመት ሙሳ ሳዛዋር ኣፍጋኒስተናዊ ናይ ቴሌቪዥን ጋዜጠኛ እዩ። ነታ ነብሰጾር ኮይና ኣብ ጋዝኒ ገዲፍዋ ዝወጽአ በዓልቲ ገዝኡ ክዝክር ከሎ ብንብዓት እናተሓጸበ ምንባሩ ይዝክር። “ወደይ ሸሞንተ ዓመት ኮይንዎ’ሎ፤ ብዓይነይ ግን ርእየዮ ኣይፈልጥን። ሓቚፈ ክስዕሞ ኣይተዓደልኩን” ይብል። ሙሳ ምስ ስርሑ ብዝተሓሓዝ ካብ ዓመጽቲ ጉጅለታት ንዝበጽሖ ዝነበረ ምፍርራሕ ብምስጋእ ናብ ስደት ክወጽእ ኣብ ዝሓሰበሉ እዋን ቤተሰቡ ንሓሳቡ ኣይተቐበልዎን ነይሮም። “በዓልቲ ገዛይ ‘ንደቅና ክከናኸኖም’የ’ ኢላትኒ” ይብል ሙሳ። ምስዓበዩ ብዛዕባ ኣቡኦም እንተዝፈልጡን ኣብ ርሑቕ ምህላዉ እንተዝንገሮምን ጽቡቕ’ዩ። ንስኻ ክትመውትን ብዘይኣቦ ክዓብዩን ኣይደልን” ትብሎ። ንሱ ካብ ሃገሩ ምስወጽአ ሓደ ዓመት ምስኮኖ ሰራዊት ኔቶ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበሮ  ልኡኽቶ ዛዚሙ ወጺኡ። ኣሜሪካ’ውን ካብ ዝነበራ ሰራዊት ንብዙሓት ስሒባ። ኣብታ ሃገር ከኣ ዓመጽ ተጓሃሂሩ። በዚ ምኽንያት ብኣማኢት ኣሽሓት ኣፍጋኒስታናውያን ናብ ስደት ወጺኦም። ኣብዚ እዋን ኣስታት 8000 ኪሎሜትሮ ካብ ቤተሰቡ ርሒቑ ዘሎ ሙሳ ነዓኣቶም ንምርካብ ናይ ቪድዮ ደወል ይጥቀም። “ብጣዕሚ ከቢድ’ዩ። ኣቦ እየ ክብል እውን ኣይክእልን። እቲ ፍታሕ ግን እንታይ እዩ? እዚ ዝኸውን ዘሎ ብምኽንያት እቶም ዘጋጥሙና ዘለዉ ብድሆታት’ዩ። ስደትን እቲ ካብ ሃገርና ንኽንወጻእ ዝገብረና ዘሎ ኩነታትን እዮም” ይብል ሙሳ። ኣስዒቡ ድማ “ኣብ ህይወተይ ሕሱም ዝኾነ ጊዜ እቶም ካብ ዓደይ ርሒቐ ዘሕልፍክዎም ዓመታት’ዮም” ክብል ነቲ ኩነታት ይገልጾ።


ኢንዶንዥያ፡ ብውሕዱ 14 ዝቐተለ እሳተጎመራ ን11 ዓድታት ብሓሙኽሽቲ ኣድብዩ

ኣብ ኢንዶንዥያ፡ ደሴት ጃቫ ዝርከብ ሰመሩ ዝብሃል እምባ ዝተልዓለ እሳተጎመራ ስዒቡ፡ ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ብውዑይ ሓሙኹሽቲ ንዝተደብዩ ሰባት ንምድሓን ይረባረቡ ኣለዉ። ሰብ መዚ ህይወት ኣድሕን እቲ ከባቢ ክሳብ ሕጂ 14 ሰባት ምማቶም ከረጋግጹ እንከለዉ ዓሰርተታት ብኸቢድን ብፎኲስን ተሃስዮም ከምዘለዉ ገሊጾም። ኣብ ማሕበራዊ ሙድያ ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ከምዘርእዮ፡ ፖሊስን ወተሃደራትን ብሓሙኽሽቲ ንዝተደብዩ ሰባት ንምድሓን ብኢዶም እናፍሓሩ እንከለዉ ይርኣዩ። ኣባይቲ ክሳብ ናሕሶም መካይን'ውን ምሉእ ንመሉእ በቲ ሓሙክሽቲ ተደብየን ኣለዋ። ኣብታ ደሴት ካብ ዝርከባ ቁሸታት እተን 11 በቲ ካብ እሳተጎመራ ዝወጽአ ሓሙኽሸቲ ክድፈና እንከለዋ 56 ካብ ነበርተን ፎኵስን ከቢድን ጉድኣት ኣጋጢምዎም ኣሎ። ኣብ ሓንቲ ካብተን ቁሸታት ዝነብር ሳሊም "10 ሰባት በቲ ከም ፈሳሲ ዝውሕዝ ዝነበረ ርሱን ጭቃ ተወሲዶም ኣለዉ" ኢሉ። ኣብ ካልእ ዓዲ ዝነበር ውለቀ ሰብ'ውን ካብታ እሱ ዝነበረላ ቁሸት 10 ሰባት ሃለዋቶም ጠፊኡ ምህላዉ ገሊጹ። "ኩልና ንቡር ውሑጅ እምበር ብእሳተ ጎሞረ ዝሰዓበ ዋሕዚ ጭቃ ኣይመሰለናን፡ ሰማይ ሃንደብት ብትኪ ዕብልኽ ኢሉ ፤ ኣምላኽ ይመስገን ቀልጢፉ ዝናብ ስለዝጀመረ እቲ ደሮና ህድእ ኢልልና ከነተንፍስ ክኢልና" ክብል ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ። ውሃቢ ቃል ኣጄንሲ ህይወት ኣድሕን ኢንዶኒዥያ፡ን ሬሳታት ናይቶም ዝሞቱ ኣብ ሓደ ተኣኪቡ ከምዘሎን እቶም ዝተሃሰዩ ኣብ ዝተፈላለየ ሕክምናታት ናብዩት ይግበረሎም ከምዘሎ ገሊጹ። እቲ ኣጄንሲ ክሳብ ሕጂ 1300 ሰባት ካብቲ ሓደገኛ ቦታ ናብ ውሑስ ቦታ ኣግዒዙ ከምዘሎ ብምግላጽ 10 ኣብ መስርሕ ዕደና ተዋፊሮም ዝነበሩ ሰባት'ውን ብሰላም ክወጽኡ ከምዝኸኣሉ ገሊጹ። ነቶም ናብ ውሑስ ቦታ ግዒዞም ዘለዉ ግዝያዊ መጽለሊ፣ መግቢ፣ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ካልእን ዝርከቦ መሰረታዊ ቀረባት ተዳልይሎም ከምዘሎ'ውን እቲ ኣጄንሲ ገሊጹ። ድሕሪ እቲ ክስተት እሳተጎመራ ዝሃረመ ብርቱዕ ዝናብ፡ በቲ እሳተጎመራ ዝሰዓበ ብርቱዕ ሓሙኽሽቲ ናብ ወሓዚ ጭቃ ስለዝቀየሮ ኣብ መስርሕ ምውጻእ ነበርቲ እተን ቁሸታት ዕንቅፋት ምፍጣሩ ተገሊጹ። እምባ ሰመሩ፡ ብተደጋጋሚ እሳተጎመራ ዘጋጥመሉ እምባ ኮይኑ እቲ ካብቲ እሳተጎመራ ዝወጽእ ትክን ዶሮናን ክሳብ 4300 ሜትሮ ብራኽ ንላዕሊ ከምዝውንጨፍ ይግለጽ። እምባ ሰመሩ ካብ ጽፍሒ  ባሕሪ 3676 ሜትሮ ብራኸ ዘለዎ ኮይኑ ሓደ ካብቶም ኣብ ኢንዶንዥያ ዝርከቡ 130 ዝኾኑ ንጡፋት እሳተጎመራታት እዩ። ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ታሕሳስ 2020 ከምዝተተኮሰን ኣሽሓት ሰባት ካብ መንበሪ ቤቶም ንኽፈናቐሉ ምኽንያት ኮይኑ ከምዝነበረን ይዝከር።


ኢንዶኔዢያ፡ ካብ ቦምባ ምስራሕ ናብ ምስባኽ ሰላም

"ክኢላ ምፍራይ ቦንባ እየ። ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ደቒቕ ድማ ቦንባ ክሰርሕ እኽእል"። ዓሊ ፋውዚ፡ ኣውራ ኣባል ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ኣለዎ ዝበሃል ዕጡቕ ጉጅለ ጃማህ ኢስላሚያህ እዩ ነይሩ። እዚ ጉጅለ፡ ብ2002 ኣብ ኢንዶኖዢያ ንዝተፈጸመን ምኽንያት ሞት ልዕሊ 200 ሰባት ዝኾነን ኣዝዩ ዝኸፍአ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ እዩ። "ኣሕዋተይ'ዮም ነዚ መጥቃዕቲ ቦንባ ፈጺሞምዎ። በጻሕቲ ዓዲ ኣብ ዘዘውትርዋ ደሴት ዝተፈጸመ ከቢድ መጥቃዕቲ ቦንባ እዩ ነይሩ" ይብል። እዚ ጉጅለ፡ ኣብ ኢንዶኖዢያ ዝተፈላለዩ መጥቃዕታት ይፍጽም ነይሩ። እዚኦም ኣብ ኤምባሲታትን ሆቴላትን ዝፍጸሙ ዝነበሩ'ዮም። ሕዚ ግን፡ ዓሊ ፋውዚ ዕላምኡ ካልእ እዩ። ኣብ ደቡብ ኤስያ ንዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ጉጅለ ንዝምልምሉ ሰባት ብምቅላስ፡ ካብ ከምዚኦም ዝበሉ ጉጅለታት ዝወጽኡ ሰባት ድማ ሓድሽ ህይወት ክጅምሩ ይሕግዝ ኣሎ። "ሰባት ናብ ጉጅለታት ሽበራ ክጽምበሩ ክትምልምል ቀሊል'ዩ። ስቕ ኢልካ ንስምዒቶም ዝኩርኩሕ ነገር ምስ እትነግሮም ብዙሓት ይስዕቡኻ። ግን ድማ ካብዚ ኣተሓሳስባ ራዕዲ ከተውጽኦም ብዙሕ ግዜ ይወስደካ" ይብል። እዚ ክገብር እንከሎ፡ በብዙሕ ምፍርራሓት እዩ ዝበጽሖ። "ኣብ ልዕለይ ዝበጽሕ ምፍርራሕ ቀሊል ኣይኮነን። ናይ ቃል ጥራሕ ዘይኮነ ብሞት'ዮም ዘፈራርሑኒ። ግን እቲ ትኽክል ዝኾነ ነገር'የ ዝሰርሕ ዘለኹ ኢለ ስለ ዝኣምን ኣይፈርሕን። ከምዚ እናሰራሕኹ ክመውት ድልዊ'የ"። ኣብ ኣፍጋኒስታን፣ ቦስኒያን ፍልስጤምን ዘሎ ኲናት ዘውርዶ ዘሎ ዕንወት፡ ምስ መሓዙቱ ኮይኑ ብምስሊ ኣብ ቴሌፎኑ ይርእዮ ነይሩ። ዓሊ ፋውዝን ኣሕዋቱን፡ ናብ ዕጡቓት ጉጅለታት ክጽምበሩ ዝገበሮም ድማ፡ እዚ ብኻልኦት ሃገራት ዝፍጸም ኲናት ምዃኑ ይዛረብ። "እዞም ኣብ ልዕሊ ንጹሃት ዜጋታት ዝፍጸሙ ኣረመናዊ መጥቃዕታት ብቪድዮ ተሳኢሉ ንርኢ ነይርና። ኣስላም ካብዚ ዝበጽሖም ዘሎ በደል ከድሕኖም ኣለኒ ኢለ። ንእስነት ስለ ዘሎ፡ ብርሱን ወነ ተመሊሰ ነቶም መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ዘለው ክቃለሶም ኣለኒ ኢለ"። ኣሕዋቱ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ናብ ዘሎ ሙጃሂደን ክጽምበሩ ከለው፤ ዓሊ ፋውዚ ኣብ ደቡብ ፊሊፒንስ ናብ ዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ጉጅለ ኣትዩ። "ኣብዚ እናተቓለስኩ ክመውት ተመንየ፤ ኩል ግዜ እናሞትኩ እየ ዝሓስብ። ኣብ ሞንጎ ቓልሲ እንተሞይተ ብቐጥታ ናብ መንግስተ ሰማያት ከይደ ምስ መላእኽቲ ከም ዝራኸብ እየ ዝኣምን ነይረ። ኩል ግዜ ንሱ'ዮም ዝነግሩና ነይሮም" ይብል ዓሊ። ኣሕዋቱ ካብ ኣፍጋኒስታን ምስ ተመለሱ፡ ነቲ ኣብ ወጻኢ ሃገር ዝተመሃሩዎ ኩሉ ናብ ተግባር ከውዕሉዎ ጀሚሮም። ብጥቅምቲ 2002፡ ብርክት ዝበሉ ዓለምለኻዊ በጻሕቲ ዓዲ ኣብ ዝርከብሉ ደሴት ኣብ ዘለው ናይ ለይታዊ ተልሂት ገዛውቲ መጥቃዕቲ ቦንባ ፈጺሞም። "ነቲ መጥቃዕቲ ብቴሌቪዠን ምስ ረኣኹዎ፡ ሰንቢደ። ብዙሓት ሰባት'ዮም ሞይቶም" ይብል ፋውዚ። ክልቲኦም ኣሕዋቱ ሽዑ ክሞቱ ከለው፡ እቲ ሓደ ናይ ሞት ፍርዲ ተፈሪዱዎ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይርከብ። ኣብቲ መጥቃዕቲ ኣይተሳተፍኩን ዝብል ዓሊ ፋውዚ፡ ንሰለስተ ዓመት ተኣሲሩ። ሽዑ'ያ ህይወቱ ተኣምራዊ ብዝኾነ መልክዑ ካብ ሓደ ጫፍ ናብቲ ካልእ ጫፍ ዝተቐየረት። "ፖሊስ ሰብኣዊ ኣተሓሕዛ'ዮም ሒዞምኒ፤ እንተዘሳቕዩኒ ነይሮም ድሕረይ ዝህሉ ሸውዓተ ትውልዲ ንመንግስቲ ኢንዶኖዢያ እናተቓወመ ክነብር ነይሩ'ዩ። ፖሊስ ሰይጣን መሲሉ ስለ ዝስመዓኒ ብጣዕሚ'የ ዝጸልኦም ነይረ። ከምኡ ኢና ተማሂርና። እቲ ሓቂ ግን ከምኡ ኣይጸንሐንን። ሽዑ፡ ኩሉ ኣተሓሳስባይ ተቐይሩ"። ግዳያት እቲ ኣሕዋቱ ዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ቦንባ'ውን ረኺቡዎም'ዩ። "በኽየ። በሰላ እቲ ዝፈጸምናዮ መጥቃዕቲ ክሓስቦ ከለኹ ልበይ ደምዩ። ነዚ'የ ወኪል ኲናት ካብ ምዃን ወተሃደር ሰላም ክኸውን ኣለኒ ኢለ ወሲነ"። ዓሊ ፋውዚ፡ ኣብ 2016 ሰባት ካብ ጥሩፍነት ንምውጻእ 'ማእከል ሰላም' ዝሰመዮ ፕሮጀክት ህንጸት ሰላምን ምምላስ ናብ ኣሸበርቲ ጉጅለታት ዝጽምበሩ ሰባትን ጀሚሩ። ኣብዚ፡ ግዳያት መጥቃዕታት ቦንባ፣ ፖሊስን ካልኦትን ሰባትን ተራኺቦም ናይ ተሞኩሮ ልውውጥ ይገብሩ። ዛንታ ግዳይ መጥቃዕቲ ቦንባ ዝኾነ ሰብ ክሰምዑ ከለው ብንብዓት ይሕጸቡ፤ ውሽጦም ይደሚ፣ ይቖስል። ወዲ 33 ዓመት ዙሊያ ማሄንድራ፡ ቆልዓ እንከሎ ወላዲ ኣቡኡ ተኣሲሩ፣ ሞት ፍርዲ ተፈሪዱዎ ጸኒሑ ድማ ብምኽንያት መጥቃዕቲ ቦንባ ባሊ ክቕተል ተፈሪዱ። ማሄንድራ፡ ኣብዚ ዓሊ ፋውዚ ዘጣየሶ ማሕበር ተረኺቡ ንኽልተ ግዳያት እዚ መጥቃዕቲ ቦንባ ረኺቡ ይቕሬታ ሓቲቱዎም'ዩ። "ኣነ ስለ ዝተጋገኹ ዘይኮነ፡ ኣቦይ ብዝፈጸሞ ገበን ግን ይቕሬታ ክብል ኣለኒ። ስልኡ ይቕሬታ ክሓትት ሓላፍነት ኣለኒ" ይብል። ማሄንድራ ንርእሱ ተቐይሩ እዩ። "ኣቦይ ምስ ተቐተለ ሕነ ክፈዲ ደልየ ነይረ። ቦንባ ከመይ ከም ዝስራሕ ክመሃር ደልየ'የ። ዓሊ ፋውዝን ዓሊ ኢሞርን ምስ ረኸቡኩዎም ግን፡ ዝሓስቦ ዝነበርኩ ጌጋ ምዃኑ ተረዲአ። ድሓር፡ ካልኦት ኣሸበርቲ ንክቕይር ናብቲ ዝጀመሩዎ ፕሮጀክት ተጸምቢረ" ይብል። ሕዚ ናብ ዘለወሉ ኣተሓሳስባ ንክመጽእ ብዙሕ ግዜ ከም ዝወሰደሉ ይዛረብ። ግን ድማ ኣቦ ሓደ ቆልዓ እዩ። ስለ ዝኾነ፡ "ወደይ ኣነ ዝሓለፍኩዎ ህይወት ክሓልፍ ኣይደልን። ኣሰር ኣቦይ እንተስዒበ፡ ወደይ ተነጽሎ ክገጥሞ እዩ። እቲ ትኽክለኛ ጅሃድ ንደቅኻ ጽቡቕ መርኣያ ክትኸውን ከም ዘለካ እዩ ዝምህር" ኢሉ። ግን ድማ፡ ብዙሓት ምስ ኣሸባሪ ጉጅለ ዳዕሽ ርክብ ዘለዎም ኣብ ማሊዥያ ናብ ዘለው ዕጡቓት ጉጅለታት ኣትዮም'ዮም። "ሰባት ከምዚ ዓይነት ኣንፈት ዝመርጽሉ ብዙሕ ምኽንያት ኣሎ። ቑጠባዊ ዓቕሚ፣ ክሰርሑዎ ዝኽእሉ ነገር ዘይምህላዩ፣ ዝመሃሩዎን ዝጸልዎምን ነገር ኩሉ፡ ናብኡ ይደፍኦም"። ዓሊ ፋውዚ፡ ነዚ ነገር ንምቅላስ ምስ ፖሊስ ብምትሕብባር እዩ ዝሰርሕ። ግን ድማ፡ ካብ ህዝቢ እምነት ዝስእነሎም መዓልታት ውሑዳት ኣይኮኑን። "እምነት ዘይብለይ'ዩ ዝመስሎም። ብማሕበራዊ ሚዲያ ኾነ ብቴሌፎን መጥቃዕትን ምፍርራሕን ይበጽሐኒ'ዩ። ካብ 2016 ምሳይ ካብ ዝሰርሑ 98 ሰባት እቶም ክልተ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽኡ፡ ብቐጥታ ናብቲ ዕጡቕ ጉጅለ ከይዶም። ናይ ሰባት ስምዒትን ኣተሓሳስባን ክተሕዊ ክትጽዕር ከለኻ ቀሊል ኣይኮነን። ትኽክለኛ መድሓኒት ክንህቦም ኣለና" ይብል። ሱማሮኖ፡ ካብቶም ሰመሚሩሉ ዝቐየሮም መናእሰይ ሓደ እዩ። ድሕሪ መጥቃዕቲ ቦንባ ባሊ፡ ኣብ ሓደ በረኻ ናይ ዕጡቕ ጉጅለ ጄማህ ኢስላሚያህ ዝኾነ ኣጽዋር ሒዙ እዩ ረኺቡዎ። ንሰለስተ ዓመት ተኣሲሩ ምስ ወጽአ፡ ዓሊ ፋውዚ ንኡሽቶ ናይ ንግዲ ስራሕ ከቕዉም ሓጊዙዎ። በዚ ናብ መካ ሃይማኖታዊ ጉዕዞ ንምግባር ዝኸዱ ሰባት ጉዕዞ ዘመቻቹ ናይ ጉዕዞ ወኪል ከፊቱ። "ሕዚ ንማሕበረሰበይ ክክሕስ እየ ዝደሊ" ይብል። መጀመርታ እንታይ ዓይነት ታሪክ ከም ዝነበሮ ንሰባት ምዝራብ የስግኦ ነይሩ። ሕዚ ግን፡ ታሪኹ 'ታሪኽ ድሕነት' ይብሎ። "ብጻይ እቶም መጥቃዕቲ ቦንባ ባሊ ዝፈጸሙ'የ ይብሎም። ኣባል እቲ ጉጅለ'ኳ እንተነበርኹ፡ ኣላህ ይመስገን ግን ካብቲ ጥፍኣት ድሒነ መገዲ መካ ይሕብረኩም ኣለኹ ይብሎም"። ዓሊ ፋውዚ ብዘበገሶ ፕሮጀክት፡ ስድርኦም ብግብረ ራዕዲ ተኸሲሶም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ ህጻናት ኣኪቡ ቑርዓን ይምህር ኣሎ። በዓልቲ ቤቱ ሉላ ፋውዚ፣ ንኣሊ ኢምሮን ዝተመርዓወት ዙምሮቲን ኒሳ መመሃራን እየን። "ኩሉ ሰብ ሓደ ኣይነት እምነት ከም ዘይብሉ ኢና ንነግሮም" ትብል ሉላ። "ኣብ ውሽጢ ሕብረሰተብና ኣስላማይ ዘይኮነ ሰብ ከም ዘሎ ንነግሮም፤ ስለ ዝኾነ ድማ ኣብ ናይ ካልኦት ሰባት እምነት ከይኣተው ብማዕረ ክቕበሉዎም ከም ዘለዎም ነትሕዞም"። ግን ድማ፡ ኩሉ ነዚ ኣሚኑ ከም ዘይቕበል ትዛረብ። "ኣንጻር እቲ ደው ዝበልናሉ ዕላማ ዝኸዱ ኣለው። መጥቃዕቲ ቦንባ ባሊ ክፍጸም እንከሎ መብዛሕትኦም እስላም እዮም ሞይቶም። ግን ሕዚ'ውን ካብዚ ናይ ጥሩፍነት ኣተሓሳስባ ዘይተቐየሩ ስለ ዘለው፡ ሓያል ቃልሲ ክሓተና እዩ" ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ግንቦት፡ ሓደ ስድራ ኣብ ሰለስተ ኣብያተ ክርስቲያን መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመ ይዝከር። እዚ ስድራ፡ ብውሑድ ምስ ኣይኤስ ርክብ ኣለዎ ምስ ዝበሃል ጉጅለ ጃማህ ኣንሻሩት ዳውላህ ርክብ ዝነበሮ እዩ። እዚ ጉጅለ፡ ኣብ ኢንዶኔዥያ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታን ተኸተልቲ ካልኦት እምነታትን መጥቃዕታት ዝፍጽም እዩ። ኣብ ቀረባ፡ ኣብ ልዕሊ ሓደ ላዕለዋይ ናይ ጸጥታ ሓላፊ እታ ሃገር ናይ ካራ መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ዓሊ ፋውዚ፡ ካብ ከምዚ ዝኣመሰለ ልኡኽ ከውጽኦም ቴሌፎን ዝድውልሉ ብዙሓት እዮም። "ካብዚ ሕብረተሰብ ወጺኦም ኣብ ሶርያን ዒራቕን ምስ ኣይኤስ ክዋግኡ ዝኸዱ ብዙሓት ኣለው። እዚ ንኢንዶኔዥያ ዓብዪ ስግኣት እዩ። ምስቲ ሕብረተሰብ ብቐረባ እንተሰሪሕና ግን፡ እዚ ኲናት ክንዕወተሉ ኢና ኢለ ተስፋ ይገብር" ይብል።