ቴክኖሎጂ፡ ኢንተርነት ወልፊ ከም ዝኸውን ሓሲብኹም'ዶ ትፈልጡ?

ካም ኣዲር ካብ ቁጽጽሩ ወጻኢ ብዝኾነ ወልፊ 'ቪድዮ ጌም' ከም ዝተጸመደ ንክግንዘብ ነዊሕ ግዜ'ዩ ወሲዱሉ። "ን10 ዓመት ኣሸጊሩኒ፤ ትምህርቲ ኣቋሪጸ ናብ ኮሌጅ ከይደ ኣይፈልጥን። ንስድራይ ንከዐሹ ኽኣ ስራሕ ዘለኒ የምስል ነይረ። ድሕሪኡ ነፍሰ ቕትለት ክፍጽም ድሕሪ ምሕሳበይ ደብዳበ ጽሒፈ። ሽዑ'የ ድማ ሓገዝ ከም ዘድልየኒ ዝተገንዘብኩ" ይብል። ሕጂ ካብቲ ጸሚዱ ሒዙዎ ዝነበረ ወልፊ ቪድዮ ጌም ካብ ዝናገፍ 3860 መዓልታት ከም ዝገበረ ይዛረብ። ወዲ 32 ዓመት ካናዳዊ ካም ኣዲር፡ መስራቲ ጉጅለ ምትሕግጋዝ ጌም ዘቋርጹ ሰባት'ዩ። እዚ ጉጅለ፡ ብወልፊ 'ጌሚንግ' ንዝተጸገሙ ሰባት ብኦንላይን ሓገዝ ይህብ፤ ብደረጃ ዓለም ድማ ልዕሊ 75 ሽሕ ኣባላት ኣለውዎ። ካብቲ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ፡ ዓለም ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ስጉምቲ ዕጽዋታት ብምውሳድ ምንቅስቓሳት ክትድርት እንከላ፡ ቴክኖሎጂ ብፍላይ ድማ ኢንተርነት ነቲ ብሰንኪ ዕጽዋታት ጠጠው ዝበለ ነገራት ኣብ ምንቅስቓስ ዓብዪ ተራ ነይሩዎ። ካም ድማ፡ ንኸምኡ ዝበሉ ሰባት ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዋን ከም ዝነበረ ይዛረብ። "እቲ ለበዳ፡ ካብ ካልእ እዋን ንላዕሊ ኣብ ናይ ኮምፒዩተር ጌምን ዩትዩብን ክጽመድ ገይሩ'ዩ። እቲ ዝበዝሕ ኣብ ዩትዩብ ዝርእዮ'ውን ምስ ጌም ዝተኣሳሰር'ዩ። እዚ ክኣ እቲ ወልፊ ከምዝደግሰካ'ዩ ዝገብር" ኢሉ። ሕጂ፡ ሃገራዊ ላይብረሪ ሜድስን ኣመሪካ ናይ ኮምፒዩተር ጌም ጽግዕተኝነት ኣካል እቲ ብሰፊሑ ዝርኣይ ዘሎ ወልፊ ኢንተርነት'ዩ ክብል ሰሪዑዎ ይርከብ። እዚ ድማ፡ "ሕሉፍ ወይ ብግቡእ ዘይተኣልየ ምጽማድ፣ ናብ ጭንቀት ባህሪያት ዘምርሕ ኣጠቃቕማ ኮምፒዩተር ምህላው" ይገልጽ። ብዙሓት፡ እቲ ኣብ ኢንተርነት ዝርኣይ ዘሎ ዝንባለ ብልክዕ ኣብ መዐወኒ ሓሽሽ ወይ ኣልኮል ዘሎ ወልፊ ዝግለጽ ኣይኮነን ኢሎም ይካትዑ፤ እንተኾነ ነቶም ብወልፊ ኢንተርነት ዝሳቐዩ ሰባት ቐሊል ኣይኮነን። ተመራማሪ ስነ መትኒን ክኢላ ዲጂታላዊ ወልፍን ዶክተር ኣንድሪው ዶን፡ እዚ ጸገም ኣብ እዋን ዕጽዋ ኮሮናቫይረስ ከም ዝዛየደ የረድእ። "ጭንቀት፡ ናብ ገለ ባህርያት ዝኾነ ነገር ምድላይን መህደሚ መዲታትን እዩ ዝመርሕ። እቲ ለበዳ ድማ ኣብ ህይወት ደቂ ሰባት ጭንቀት ስለ ዝወሰኸ ካብዚ ንምንጋፍ ናብ ከም ማሕበራዊ ሚዲያን ጌሚንግ ዝበሉ ዲጂታላዊ ሚዲያ ምጥቃም ኣትዩ" ኢሉ። እዚ ካብ ጭንቀት ንምንጋፍ ብዝብል ዘጋጥም ሕሉፍ ተጠቃምነት ድማ ውሉፍ ናይ ምዃን ባህሪያት ክዓብዩ ከም ዝገብር ይዛረብ። እዚ ናይ ኢንተርነት ወልፊ ንምቅላስ ድማ፡ ብዙሓት ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ እትጥቀመሉ ግዜ ንምግዳብ ወይ ንምዕጻው ዝሕግዙ ኣማራጺታት ኣቕሪቦም'ዮም። ንኣብነት ሊነዋይዝ፡ ንህጻናት ተባሂሉ ዝተዳለወ ኮይኑ ብቐንዱ ወለዲ ዝከታተሉዎ እዩ። እዚ መርበብ ሓበሬታን መተግበርን፡ ህጻናት ኣብ ጌሚንግ ወይ ኢንተርነት ዘሕልፉዎ ግዜ ወለድን ኣለይቲ ህጻናትን ብርሑቕ ኮይኖም ክቆጻጸሩዎ የኽእል። ብተወሳኺ፡ እቶም ህጻናት ቪድዮታት ግብረ ጽዩፍን ጎነጻዊ ትሕዝቶ ዘለዎምን ንከይርእዩ ዝከላኸል "parental locks" ኣለዎ። ክኢላ ዲጂታላዊ ጥዕናን ስነ ልቦናን ቲዶራ ፓቭክቪክ፡ መናእሰይ ኣብ ኦንላይን ብዙሕ ግዜ ንምሕላፍ ዝተቓልዑ'ዮም ትብል። "ኣብ ኦንላይን እተሕልፎ ግዜ ጥዑይን ሚዛናውን ገይርካ ምምጣን ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ክእለት ኣእምሮ ዝሓትት'ዩ፤ እዚ ድማ 25 ዓመት ክሳብ ዝመልአና ኣይነማዕብሎን" ኢላ። ወሲኻ "እቶም ናይ ኦንላይን ኣማራጺታት ግዜና፣ ትኹረትናን መረዳእታን ንምውሳድ ስለ ዝኾነ ምስቲ ኣብዚ መድረኽ ዘለው ዘይቅኑዓት ሓደጋታት ተደሚሩ ህጻናት ክዕቀን ዝኽእል፣ ዘተኣማምንን ሓላፍነት ብዝተመልኦን መገዲ ክሳተፉ ንምግባር ኣጸጋሚ ይገብሮ" ኢላ። ኣብ ኣባጽሕ ድማ፡ ወልፊ ኢንተርነት ከም 'ቤቲንግ' ዝበሉ መተግበሪታትን ካልኦት መርበብ ሓበሬታን ስለ ዘለው ናብ ወልፊ ጠላዕ ክዓቢ ይኽእል። ቤትብሎከር፡ ሰባት ንዝደለዩዎ ግዜ፡ ዓሰርታት ኣሽሓት ናይ ጠላዕ መርበብ ሓበሬታታትን መተግበሪታትን ክዓጽው ዘኽእል መተግበሪ'ዩ። መስራቲ ዳንካን ጋርቪ "ሕጂ ኩሉ ሰብ ካዚኖ ኣብ ጅቡኡ ሒዙዎ ዝንቀሳቐስ ኮይኑ ብምህላዉ ኣብ ዝኾነ ቦታ ኮይንካ ጠላዕ ክትጻወት ምክኣል ሓደ ካብ ዓበይቲ ጸገማት ውሉፋት'ዩ" ይብል። ተጠቀምቲ እዚ ንሰዓታት፣ መዓልታት ወይ ሰሙናት ክዓጽውዎ ይኽእሉ'ዮም። እዚ ከኣ፡ "ተጠቀምቲ እቲ ዝጥቀምሉ ግዜ ገደብ ንክገብርሉ ይሕግዞም" ይብል ጋርቪ። GamBlock ካልእ መርበብ ሓበሬታ ወልፊ ጠላዕ እትከላኸለሉ መተግበሪ'ዩ። ዋና ዳይሬክተር ዴቪድ ዋር "ኣንጻር ጠላዕ ኣይኮንና፤ እኳ ድኣ ነቶም ጸገም ዘለዎም ተጣላዕቲ ንሕግዝ እምበር" ኢሉ። ተመራማሪ ስነ መትኒን ክኢላ ዲጂታላዊ ወልፍን ዶክተር ኣንድሪው ዶን፡ ንርእሱ'ውን ኣብ ቪድዮ ጌም ውሉፍ ስለ ዝነበረ ብዙሕ ጸገማት እዩ ሓሊፉ። "ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ሕክምና እናተምሃርኩን ናይ ተግባር ስልጠናታት ኣብ ዝወስደሉን ግዜ ን10 ዓመታት ኣብ ሰሙን ካብ 80 ክሳብ 100 ሰዓታት ቪድዮ ጌም ይጻወት ነይረ" ይብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን Hooked On Games: The Lure And Cost Of Video Games And Internet Addiction ዝብል መጽሓፍ ዝጽሓፈ ኮይኑ፡ ኢንተርነት ክልተ ዝተፈላለዩ ነገራት ከም ዘለውዎ ክርኣይ ከም ዘለዎ ይዛረብ። "ዲጂታላዊ ሚዲያ፡ ዲጂታል ሽኮርን ዲጂታል ኣሕምልትን ኢለ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ክፍልታት'የ ዝሰርዖ። እቶም ዲጂታል ኣሕምልቲ ልክዕ ከም ናይ ኦንላይን ሕክምና ኮይኖም ሰባት ጭንቀቶም ክቆጻጸሩን ንውሉፍ ባህርያት ዘቃልዖም ነገር ክንክዩን ይሕግዙ። "እቶም ኣብ ዲጂታል ሽኮር ዝሰራዕኹዎም ከም ጌሚንግ፣ ቪድዮታት ግብረ ጽዩፍ ከምኡ'ውን ምስ ስራሕ ርክብ ዘይብሎም ማሕበራዊ ሚዲያታት ግን ንወልፊ ዘቃልዑ'ዮም- እዚኦም ብፍላይ ካብ ጭንቀት ንምንጋፍ ብዝብል ንጥቀሞም እንተኾይንና" ክብል የረድእ። ሕጂ ግን ኩሉ ኣብ ኦንላይን ብዙሕ ግዜ ዘሕልፍ እናኾነ እመጽእ ብምህላዩ፡ እቲ ወልፊ ክውስኽ ከም ዝኽእል ይሰግእ። ካም ኣዲር ግን፡ ከም Linewize, BetBlocker ከምኡ'ውን GamBlock ዝበሉ መተግበሪታት ነቲ ጸገም ክፈትሑዎ'ዮም ኢሉ ተስፋ ይገብር። "ኣነ ሰባት ንክሕግዙኒ ምሕታተይ ህይወተይ ኣድሒኑዎ'ዩ። ኣብ ወልፊ እናሃለኹ መታለሊ፣ ምስ ሰብ ዘይሕወስ፣ ተጓናጺ እየ ነይረ። ሕጂ ግን ሕጉስ ኮይነ ስሩዕ ህይወት ይነብር ኣለኹ" ኢሉ።


ኢትዮጵያ፡ ፌስቡክን ቴለግራምን ዝርከብዎም ማሕበራዊ ሚድያታት ተቛሪጾም

ኣብ ኢትዮጵያ ሕቶታት ሃገራዊ ፈተና ኣብ ማሕበራዊ ሚዲኣ ተወዚዖም ሰባት ይቀባበልዎም ምንባሮም ዝገልጽ ሓበሬታ ድሕሪ ምዝርግሑ ፌስቡክ፣ ዋትስኣፕን ኢንስታግራምን ኣገልግሎቶም ተቋሪጹ። ኣገልግሎት ኢንተርነት ዝከታተል ኔትብሎክስ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ 8 ሕዳር 2021 ድሕሪ ቀትሪ ጀሚሩ ፌስቡክን ናይ ፌስቡክ ሜሴንጀርን ኣገልግሎት ከም ዝተቋረጸ ገሊጹ። ብዘይካ እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ኢንተርነትት ኣገልግሎት ዝህብ ሰርቨር ኢትዮ-ቴሌኮም'ውን ናይ ዋትስኣፕን ናይ ቴለግራምን ኣገልግሎት ደው ከም ዝብል ገይሩ ኣሎ። ቢቢሲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ካብ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ካብ ዝረኸቦ ሓበሬታ'ውን ፌስቡክ፣ ቴሌግራም፣ ሜሴንጀርን ዋትስኣፕን ብቐጥታ ክጥቀሙ ከም ዘይክኣሉን ብቪፒኤን ይጠቀሙ ምህላዎምን ክፈልጥ ክኢሉ።። ቅድሚ ሕጂ ሃገራዊ ፈተናን ናብ ካልኣይ ብርኪ ትምህርትን ዘእትው ፈተናታት ኣብ ዝወሃበሉ እዋን ምቅድዳሕ ንከይህሉ ተባሂሉ ኣገልግሎት ማሕበራዊ ሚድያታት ዝተዓጽወሉ ኣጋጣሚታት ነይሩ እዩ። ትማሊ ድማ ሃገራዊ ፈተና ክወሃብ ጀሚሩ ኣሎ። ገለ ተቃወምቲ ናይ መንግስቲ ኸኣ እዚ እዩ እቲ ሕቶታትን እቲ መልስን ኢሎም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያተት ወረቃቕቲ ዘርጊሖም በዙሕ ሰብ ክቀባበሎ ተራእዩ። እንተኾነ ሚኒስተሪ ትምህርቲ እታ ሃገር፡ ካብዚ ካብ ትማሊ ጀሚሩ ዝውሃብ ዘሎ ፈተናታት ዝኾነ ዝወጽአ ወረቐት ከም ዘየለ ብምሕባር እዚ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተዘርጊሑ ዘሎ ወረቐት ስኑዕ ምዃኑ ሓቢሩ።


ፌስቡክ፣ ዋትሳፕን ኢንስታግራምን ንሰዓታት ዝተቛረጹሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

ትማሊ ኣገልግሎታት ማሕበራዊ ሚድያ ፌስቡክ፣ ዋትሳፕን ኢንስታግራምን ንኣስታት 6 ሰዓታት ድሕሪ ምቁራጾም ናብ ኣገልግሎት ከም ዝተመለሱ ኩባንያ ፌስቡክ ኣፍሊጡ። ኩሎም ኣገልግሎታት ብኩባንያ ፌስቡክ ዝውነኑ ኮይኖም ትማሊ ዓማዊሎም ኣብ ዌብሳይት ኮነ ብናይ ሞባይል መተግበሪታት ክጥቀሙ ኣይክኣሉን ነይሮም። ኣብቲ ምቁራጽ ኣገልግሎት ብዝተገበረ መርመራ ከምዚ ዝበለ ኣዝዩ ሰፊሕ ምቁራጽ ኣገልግሎት ተራእዩ ከም ዘይፈልጥ ተረጋጊጹ። ብደረጃ ዓለም ምስቲ ጸገም ብዝተሓሓዝ ልዕሊ 10.6 ሚልዮን ጥርዓናት’ዮም ቀሪቦም። ካብ ትማሊ ኣጋምሸት ከባቢ ሰዓት 01፡00 [07፡00] ዝጀመረ እቲ ምቁራጽ ክሳብ ፍርቂ ለይቲ ቀጺሉ ነይሩ። እቲ መንቀሊ እንታይ ይኸውን? ፌስቡክ ነቲ ዘጋጠመ ምቁራጽ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰለስቲኦም ኣገልግሎታት ማሕበራዊ መራኸቢ ዝጠፍኡሉ ምኽንያት ብግጉይ ለውጢ ኣሰራርዓ ወይ ኣቃውማ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቲ ዝተፈጠረ ግጉይ ለውጢ ኣሰራርዓ ድማ ኣብ ናውቲ ኢንተርኔትን ስርዓታትን እቲ ኩባንያ ጽልዋ ከም ዘሕደረ ገሊጹ። እዚ ኩነታት ነቲ ጸገም ንምፍታሕ ዝተገበረ ጻዕሪ ክተሓላለኽ ገይሩ ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ዘጋጠመ ምቁራጽ ኣገልግሎት “ኣብ ናይ ተጠቀምቲ ዳታ ኣብ ሓደጋ ከም ዝወደቐ ዘመልክት መረዳእታ ከም ዘየለ” እቲ መግለጺ ወሲኹ ሓቢሩ። ካልኦት ብፌስቡክ ኣቲኻ ክርከቡ ዝኽእሉ መተግበሪታት እውን በቲ ምቁራጽ ኣገልግሎት ከም ዝተጸለዉ ተፈሊጡ’ሎ። ንኽንድዚ ሰዓታት ዝኣክል ምቁራጽ ብዙሕ ዘይተለመደ ክኸውን እንከሎ ኣብ 2019 ብዘጋጠመ ምቁራጽ ግን ፌስቡክን ካልኦት መተግበሪታቱን ኣብ መላእ ዓለም ን14 ሰዓታት ጠፊኦም ነይሮም። ድሕሪ ክሲ ዘጋጠመ ምቁራጽ እቲ ናይ ትማሊ ምቁራጽ ኣገልግሎት፡ ሓንቲ ሰራሕተኛ ኩባንያ ፌስቡክ ዝነበረት ውልቀሰብ ቃለ-መሕትት ድሕሪ ምሃባ ኣብ ዘሎ መዓልቲ ዘጋጠመ ነይሩ። ፍራንሰስ ሃውገን ብዛዕባ እቲ ኩባንያ ምስጢራት ዘውጽኡ ሰነዳት ክቃልዑ ዝገበረት ኮይና ምስ ‘ሲቢኤስ’ ዝተባህለ መደበር ቴሌቪዥን ኣብ ዘካየደቶ ቃለ-መሕትት ፌስቡክ ካብ “ድሕነት ንዕብየቱ” ከም ዘቐድም ገሊጻ። ሎሚ ሰሉስ “ንህጻናት ካብ ኦንላይን ምሕላው” ብዝብል ርእሲ ኣብ ዝዳሎ መድረኽ ኣብ ቅድሚ ንኡስኮሚቴ ሰኔት ቀሪባ ምስክርነት ክትህብ ትጽቢት ይግበር። ኣብቲ መድረኽ፡ ኢንስታግራም ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ነኣሽቱ ተጠቀምቲ ዘኸትሎ ጽልዋ መሰረት ገይሩ በቲ ኩብንያ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዝቐርብ ተፈሊጡ’ሎ።


ሃብታም ናይ ምዃን ሕልሚ ዘጓሃህር ዘሎ ቲክቶክ

መሓመድ ጋዱር ኣብ ሞባይሉ ሓደሽቲ ቪድዮታት ቲክቶክ ንምፍጣር መዓልታዊ ኣርባዕተ ሰዓታት የጥፍእ። ካብቲ ስርሑ ድማ ፅቡቕ ፍረ ከምዝረክብ ይገልፅ። ወርሓዊ ካብ 1,000 ክሳብ 3,000 ዶላር ኣታዊ ኣለዎ። ዋላ'ኳ ቲክቶክ እንኮ ምንጪ ኣታዊኡ እንተዘይኮነ፡ ግን ከኣ ወሳኒ እዩ። ንሱ ከምዝብሎ ካልኦት ዝፈልጦም ብዙሓት ሰባት ካብቲ ቪድዮ ዝዝርገሓሉ መተግበሪ (ኣፕሊኬሽን) ክሳብ 10 ሽሕ ዶላር ይረኽቡ። ንሱን ከምኡ ዝኣመሰሉ ‘ቲክቶከራትን’ ካብቲ ማሕበራዊ መራኸቢ፡ ብመንገዲ እቲ ‘ክሬተር ፈንድ’ ዝበሃል መስርሕ ኣቢሎም ኣታዊ ከምዝረኽቡ መሓመድ የረድእ። እዚ ማለት ምስ ፍሉጣት ፍርያት ዘፍርዩ ትካላት ብምሽራኽ በቶም ትካላት ዝምወሉ ትሕዝቶታት ብምልጣፍ፤ ወይ ብመንገዲ እቲ መድረኽ ኣቢሉ ኣገልግሎታት ብምውዕዋዕን ናይ ምምኻር ኣገልግሎት ብምሃብን ገንዘብ ምርካብ ማለት’ዩ። ንፍርያት ቴክኖሎጂ ዝኸውን ናይ መላለዪ (መወዓውዒ) ቪድዮታት ብምፍጣር፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግዜ ክሳብ 60 ሚኢታዊት ዋጋ ናይቲ ፍርያት ክረክብ ከም ዘኽእሎ ድማ ይዛረብ። ናይ መሓመድ ሰዓብቲ ካብ ትምህርታዊ ቪድዮታት ንዲጂታላዊ ዕዳጋ ዝመጹ ኮይኖም፡ በቶም ትሕዝቶታት ዝሰሓቡ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ተኸታተልቲ ከኣ ኩሎም ሓደ ሕልሚ ኣለዎም፤ ንሱ’ውን ከመይ ጌርካ ቀልጢፍካ ትህብትም ዝብል’ዩ። ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ከምዘመልክቶ፡ ኣብ 2021 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ኣብ ሃገራት ዓረብ  ዝተመዝገበ ቁጽሪ ስራሕ ኣልቦ ሰባት ኣስታት 14.3 ሚልዮን ኮይኑ መብዛሕትኦም መንእሰያት‘ዮም። ሞባይል ስልክታት፡ ምዕቡል ካሜራታት ተገጢሙለን ናብ ዕዳጋ ኣብ ዝቐረባሉ ከምኡ ድማ ከም ቲክቶክ ዝኣመሰሉ መተግበሪታት፡ ቪድዮታት ኤዲት ምግባር ዝቐለለ ክኸውን ምግባረን ንብዙሓት ዝናን ሃብትን ዘህርፍ ኮይኑ’ሎ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝነብር ግብጻዊ ወዲ 30 ዓመት መሓመድ ብዕድመ መሓዛይ ኮይኑ፡ ካብቲ ኣብ ሃገራት ዓረብ ጋዜጠኛ እናሃለኹ ዝረኽቦ ዝነበርኩ መሃያ ዳርጋ ብ10 ዕጽፊ ዝዛይድ እዩ ዝረክብ ትብል ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣረቢክ ማግሃም ቃሴም። "እንተደሊኻ ካብ ቲክቶክ ወርሓዊ 10 ሽሕ ዶላር ክትረክብ ትኽእል ኢኻ፤ እዚ ግን ኣብ ሰዓብትኻን ትሕዝቶኻን እዩ ዝምርኮስ" ይብል ፍሉጥ ቲክቶከር እስማኤል ኤላብራስ። እቲ "ኤልካል" ብዓረብኛ "ኣኮ" ብዝብል ዝፍለጥ እስማኤል፡ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ሰዓብቲ ኣለዉዎ። እዚ ወዲ 50 ዓመት ሊባኖሳዊ ፅልዋ ፈጣሪ፡ ልክዕ ከም መሓመድ ካብ ቲክቶክ ገንዘብ ክረክብ እንከሎ፡ ብኻልእ ዝተፈለየ መንገዲ’ውን ተወሳኺ ኣታዊ ይረክብ’ዩ። ስራሕ ንዝደልዩ፣ ንጉዳይ ኢሚግሬሽንን ዕድል ስኮላርሺፕን ዝምልከቱ ቪድዮታት እውን ይሰርሕ ኣሎ። እስማኤል ቪድዮታቱ ብምርኣይ፡ ንዕኡ ብምርካብ ምኽሪ ካብ ዝደልዩ ተጠቀምቲ’ዩ ተወሳኺ ኣታዊ ዝረክብ። "ተመኩሮኻ ብገንዘብ ሽጥ። እዚ ክልቴኻ እትዕወተሉ ጸወታ'ዩ" ክብል ይዛረብ። ኩልግዜ ግን ከምኡ ይኸውን ማለት ኣይኮነን። ኣብ ሃገራት ዓረብ ዘሎ ጉዕዞ ቲክቶክ ብዙሕ ግዜ ነቶም ጸለውቲ ዝብሃሉ ተጠቀምቲ ናብ ሃብትን ዝናን ዝመርሖም ኣይኮነን፤ ምኽንያቱ ንገሊኦም ናብ ቤት ማእሰርቲ ከቃልዖም እውን ይረኣይ እዩ። ሃኒን ሆሳምን ማዋዳ ኣልኣድሃምን ዝብሃላ ክልተ ግብጻውያን ደቂ ኣንስትዮ ፈጠርቲ ትሕዝቶ ቲክቶክ፡ ኣብ ግብጺ ብ "ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት" ንሰለስተ ዓመትን ሽዱሽተ ዓመትን ማእሰርቲ ከምዝተፈረዳ ይዝከር። ክልቲኤን ግን ነቲ ክሲ ይነፅግኦ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ብወገኖም፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተጽዕኖ ፈጠርቲ ንዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ዒላማ ብምግባር፡ መሰላት ብሕታውነትን ሓሳብካ ናይ ምግላጽ ናጽነትን ዝግህስ ከምኡ ድማ ኣድልዎ ዝተላበሰ ተግባር ከምዝኾነ ብምግላፅ ንሰበስልጣን ግብጺ ይነቕፉ። ሺማ ዝተባህለት ጓል 19 ዓመት ሞሮካዊት ፅዕንቶ ፈጣሪት፡ ኣብ ቲክቶክ እትዝርግሖ ቀጥታዊ ቪድዮታት እኹል ገንዘብ ከምዘየምጽእ’ያ ትዛረብ። ክንደይ ከም እትረክብ ምግላጽ እኳ እንተዘይደለየት፡ ናይ ዩቱብ ቻነላ ካብ ቲክቶክ ኣካውንታ ንላዕሊ ገንዘብ ከምእትረኽበሉ ትገልፅ። ኣብ ቲክቶክ ክትፀንሕ ዝደለየትሉ ምኽንያት ከኣ ሰዓብታ ናብቶም ካልኦት እትጥቀመሎም ማሕበራዊ መራኸቢታታ ንምስሓብ ብዝብል ከምዝኾነ ተረድእ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ብዙሓት ሰዓብቲ ብዝረኸብካ መጠን ኢኻ ዝያዳ ገንዘብ ክትረክብ ትኽእል። ቲክቶክ ግን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰዓብቲ ክህልወካ ስለዘየገድድ ፍሉይ ይገብሮ። ካብ 50 ሽሕ ክሳብ 150 ሽሕ ሰዓብቲ ዘለዎም ሰባት ‘ማይክሮ ኢንፍሌንሰርስ’ ማለት ንኡሳት ፀለውቲ ኣብ ዝብል ይምደቡ። ካብ ቲክቶክ ገንዘብ ክረኽቡ እንተኾይኖም ድማ ቪድዮታቶም ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ 30 መዓልታት ብውሑዱ ብ100 ሽሕ ተጠቀምቲ ክረኣዩ ኣለዎም። ቲክቶክ ትሕዝቶታት ናብቶም ንሓደ ፍሉይ ኣካውንት ዝከታተሉ ጥራይ ዘይኮነስ ናብ ኩሎም ተጠቀምቲ ክበጽሕ ስለዝገብር፡ ናብ ብዙሓት ክትበፅሕ ሰፊሕ ዕድል’ዩ ዝህበካ። እስማኤልን መሓመድን ከም ዝበልዎ፡ ቲክቶክ ዝተፈላለዩ ንፕሮጀክትታቶም ንዘካይዱ ሰባት ዝኸውን ሓገዝ ገንዘብ ናይ ምትእኽኻብ ዕድላት ዝፈጥር ሓድሽ ኣንፈት ኮይኑ’ሎ። ሶርያዊት መንእሰይ ድምጻዊት ፊያ ዩናን፡ ሓንቲ ደርፊ ንምድላው ዝሕግዛ ኣስታት 25 ሽሕ ዶላር ካብ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብወፈያ ክትረክብ ኪኢላ ነይራ። ኣብ ለንደን ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ መጽናዕትታት ምብራቕን ኣፍሪቃን ተመራማሪ ዲጂታላዊ ቁጠባ ራሚ ኣሳፍ ግን፡ ቁጽሪ ናይቶም ካብ ቲክቶክ ገንዘብ ዝረኽቡ ሰባት ዝተጋነነ ኮይኑ ከምዝቐርብን ዝረኽብዎ መጠን ገንዘብ ኩሉ ግዜ ልክዕ ከም ዘይኮነን ይዛረብ። "ሓደ ሚእታዊት ተጠቀምቲ ብዙሕ መኽሰብ ክረኽቡ ከለዉ፡ 99 ሚኢታዊት ተጠቀምቲ ግን ተኸታተልቲ ስለዘይብሎም ክንድኡ ዝኣክል ገንዘብ ኣይረኽቡን እዮም። በዚ ምኽንያት ድማ ኩባንያታት ንመወዓውዒ ክጥቀሙሎም ኣይመርፁን። ከምኡ'ውን ዝኾነ ወፈያ ይኹን ሳብስክራይብ ኣይረኽቡን። ገንዘብ ክረኽቡ ዝኽእሉ ህቡባት ተጠቀምቲ ጥራይ እዮም" ይብል። ቲክቶክ ንውልቀ-መዘክራ (ዳያሪ) እትጥቀመሉ ሺማ 1.2 ሚልዮን ተኸታተልቲ እኳ እንተሃለዉዋ  እትረኽቦ ኣታዊ ግን ዘዕግብ ከምዘይኮነ ትዛረብ። ኣብ ሃገራት ዓረብ ዘለዉ ብዝሒ ተጠቀምቲ ቲክቶክ ዝምልከት ጭቡጥ መረዳእታ የለን። እንተኾነ ግን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝርከብ ወሃቢ ቃል እቲ ኩባንያ ብደረጃ ዓለም ልዕሊ 2 ቢልዮን ተጠቀምቲ ነቲ መተግበሪ  ከምዝፀዓንዎ ገሊጹ’ሎ። ወነንቲ ቲክቶክ ‘ባይትዳንስ’ (ByteDance) ከምዝብልዎ 41% ካብ ተጠቀምቲ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ዕድሚኦም ካብ 16-24 ዓመት እዮም። መርበብ ሓበሬታ ስታቲስታ ከምዘመልክቶ፡ ቲክቶክ ኣብ ወርሒ ለካቲት 2020 ጥራሕ፡ ኣስታት 50.4 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ረኺቡ ነይሩ።


ፌስቡክ፡ ምስ ቁጽሪ ‘ፎለወርስ’ ብዝተሓሓዝ ዘጋጠሞ እንታይ’ዩ?

ወናኒ ዓበይቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዓለምና ዝኾነ ሜታ፡ ኣብ ፌስቡክ፡ መንቀሊኡ ብንፁር ዘይተፈለጠ ምንቁልቋል ቁጽሪ ሰዓብቲ [‘ፎለወርስ’] ኣጋጢምዎ ይርከብ። እቲ ዓለማዊ ኩባንያ ነቲ ዘጋጠመ ፀገም ንምእራም ይሰርሕ ከምዘሎ ንቢቢሲ ሓቢሩ’ሎ። ብርክት ዝበሉ ተጠቀምቲ ፌስቡክ፡ ቁጽሪ ሰዓብቶም ሃንደበት ምንቁልቋሉ ስዒቡ እቲ ክስተት ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ኣዘራራቢ ብምዃኑ’ዩ ሜታ ነዚ ዝገለጸ። ኢትዮጵያውያን ሓዊሱ ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ተጠቀምቲ ፌስቡክ፡ ንፁር ብዘይኮነ ምኽንያት ቁፅሪ ሰዓብቶም ከምዝነከየ ኣብ ምግላፅ ይርከቡ። ሓባራዊ መስራትን ዋና ኣካያዲ ስራሕን ሜታ ዝኾነ ማርክ ዙከርበርግ ዝርከቦም ብሚልዮናት ዝግመቱ ሰዓብቲ ዘለዎም ተጠቀምቲ ፌስቡክ፡ ቁፅሪ ሰዓብቶም ካብ ሞንጎ ዝተነከዮም ይጥቀሱ። እቲ ኩባንያ ኣብ ቁጽሪ ሰዓብቲ ናይቶም ንማሕበራዊ መራኸቢ ፌስቡክ ዝጥቀሙ ሰባት ለውጢ ምህላዉ ከምዝፈልጥ ንቢቢሲ ዘረጋገፀ ኮይኑ፡ ነቲ ጸገም መፍትሒ ንምርካብ ይሰርሕ ኣለኹ ኢሉ። ሜታ፡ ጠንቂ ምንቁልቋል ቁጽሪ ሰዓብቲ እንታይ ምዃኑ ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶ መልሲ ካብ ምሃብ ተዓቂቡ’ሎ። "እቲ ኩነታት ናብ ንቡር ንምምላስ ብዝተኻእለ መጠን ብቕልጡፍ ንሰርሕ ኣለና" ዝበለ ሜታ፡ ንተጠቀምቲ ይቕሬታ ሓቲቱ። ኣብ ቁጽሪ ሰዓብቶም ምንቁልቋል ካብ ሞንጎ ዘጋጠሞም ኢትዮጵያውያን ተጠቀምቲ ፌስቡክ ድማ ፍሉጣት ፖለቲከኛታት፣ ሰበስልጣን፣ ሰብ ሞያ ሙዚቃን ስነ-ጽሑፍን ይርከብዎም። ኣብ ፌስቡክ ልዕሊ 2 ሚልዮን ሰዓብቲ ዝነበሮ ፍሉጥ ፖለቲከኛ ጃዋር መሓመድ ሓደ ካብ ሞንጎ’ቶም ምንካይ ‘ፎለወርስ’ ዘጋጠሞም’ዩ። ኣብ ፌስቡክ ንዘጋጠመ ፀገም ስዒቡ ቁፅሪ ሰዓብቱ ትሕቲ 10 ሽሕ ወሪዱ ኣሎ።


ወራር ዩክረይን፡ ሩስያ ኣብ ኣጠቓቕማ ፌስቡክ እገዳ ኣንቢራ

ሩስያ ኣብ ዩክረይን ወራር ትፍጽመሉ ኣብ ዘላ እዋን፡ ፌስቡክ ኣብ ልዕሊ እቶም ብሞስኮ ዝድገፉ ናይ ዜና ማእከናት ብዝሓዞ መርገጺ ምኽንያት ኣገልግሎት እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ኣብ መላእ ሩስያ ድሩት ኮይኑ ምህላው ተፈሊጡ። ተቖጻጻሪ ጉዳያት ኮሙኒኬሽን ሩስያ ሮስኮምናድዞር፡ እቲ መድረኽ ማሕበራዊ ሚድያ “ምሚያ ዘካይድን መሰልን ናጽነትን ሩስያውያን ዝግህስ’ዩ” ኢሉ። ፌስቡክ ብወገኑ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ሩስያ ዝመሓደሩ ማዕኸናት ዜና ዘቃልሕዎም ሓበሬታታት ትሕዝትኦም ምፍታሽን ምጽራይን ከምዘየቋርጾ ኣፍሊጡ። እዚ ውሳነ ዝተሰምዐ ሩስያ ንዩክረይን ምስወረረት ድሕሪ ሓደ መዓልቲ’ዩ። እንተኾነ እቲ ብመንግስቲ ሩስያ ዝተነበረ እገዳ ክሳዕ ክንደይ ከምዝኾነን ብወናኒ ፌስቡክ ዝመሓደሩ ከም እኒ ዋትስኣፕ፣ ሜሰንጀርን ኢንስታግራምን ዝኣመሰሉ ካልኦት ማሕበራዊ መራኸብቲ’ኸ ይትንክፎም ዶ ይኸውን? ዝብል ንጹር ኣይኮነን። ተቖጻጻሪ ጉዳያት ኮሙኒኬሽን ሩስያ፡ ፌስቡክ ካብ ዝሓለፈ ሓሙስ ጀሚሩ ኣብ ልዕሊ ብመንግስቲ ዝመሓደሩ ትካላት ሚድያ ዘንበሮ እገዳ ንኸልዕሎ ሓቲቱ። እንተኾነ ሜታ ንሕቶ መንግስቲ “ዕሽሽ” ከምዝበሎ ሓቢሩ። ምክትል ፕረዚደንት ዓለምለኻዊ ጉዳያት ሜታ፡ ኒክ ክሌግ ብግዲኡ “ሰበ ስልጣናት ሩስያ ብማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ዝፍነዉ ትሕዝቶታት ሻራዊ ብዘይኮነ መገዲ እንካይዶ ስራሕቲ ምርመራ ደው ክነብሎ ኣዚዞሙና ንሕና ግን ቅቡል ኣይገበርናዮን” ኢሉ። ሩስያውያን ማሕበራዊ መራኸብታት ሜታ ምጥቃሞም ክቕጽልዎ ድልየት ሜታ ከምዝኾነ ግን እቲ ምክትል ፕረዚደንት ተዛሪቡ። ዜጋታት ሩስያ ሓሳባቶም ንምግላጽን ናብ ተግባራዊ ምንቅስቓስ ዝወስዶም ውዳበታት ንምፍጣርን መተግበሪታት ሜታ ይጥቀሙ ከምዘለዉ ዝገለጸ ኒክ፡ ሜታ እዞም ዜጋታት ሓሳባቶም ምግላጾም ክቕጽልዎ ከምዝደሊ ኣፍሊጡ። ኣብ ሩስያ ዝርከቡ መራኸብቲ ሓፋሽ መንግስቲ ነቲ ብሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝተገበረ ወራር “ፍሉይ ወተሃደራዊ ስርሒት” ዝብል ስያመ ሂቦም ሰራዊት ሩስያ ናብ ዩክረይን ምጽግዑ እወንታዊ ምስሊ ኣትሒዞሞ እዮም። ሜታ ካብ ዝሓለፈ ሓሙስ ጀሚሩ ነቲ ኣብ ዩክረይን ዝተወልዐ ኵናት ኣመልኪቶም ዝወጽኡ ሓበሬታታት ንምቁጽጻር ዘኽእሎ ፍሉይ ጉጅለ ዕዮ ከምዘዳለወ ሓቢሩ። ሩስያ ምስ ፌስቡክ ዝወዳደሩ ቪኬን ኦድኖክላስኒኪን ዝተብሃሉ ማሕበራዊ መራኸብታት’ኳ እንተሃልውዋ ኣብታ ሃገር ሜታ ዘመሓድሮም ፌስቡክን ኢንስታግራምን ብዙሕ ተጠቃሚ ኣለዎም። ሴናተር ኣመሪካ ማርክ ዋርነር ትማሊ ዓርቢ፡ ዩቱብን ካልኦት ማሕበራዊ መራኸብታትን ኣብ ዝህብዎም ኣጎልግሎታት ዝጽሓፉ ነገራት ንረብሓ ምርጋጽ ሰብኣዊ መሰል ደቂ ሰባት ይውዕሉ ከምዘየለዉ ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ከምዘለዎም ጠቒሱ። ሜታ ግጉያት ሓበሬታ ንምጽራይ ኣብ ዝገብሮ ጻዕሪ ዝተፈላለዩ ጸቕጥታት ክግበረሉ ጸኒሑ’ሎ። ነዚ ጸገም ንምፍታሕ ምስ ሮይተርስ ሓዊስካ ምስ ካልኦት ካብቲ ትካል ወጻእ ዝኾኑ መርመርቲ ሓበሬታ ብሓባር ይሰርሕ ከምዘሎ ይፍለጥ። መንግስቲ ሩስያ ኣብ ጉዳይ ወራር ዩክረይን ብዝምልከት “ስኑዕ ሓበሬታ” ኢላ ኣብ ልዕሊ ዝሰየመቶም ጸብጻባት ደው ከብሉ ብምፍርራሕ ኣብ ልዕሊ መራኸቢ ብዙሃን ዘካይዶ ጸቕጢ ወሲኹ። ትዊትር ብወገኑ ዘጣየሾም ጉጅለታት ድሕነት “መጋገይትን ስኑዓትን ዝኾኑ ሓበሬታታት ንምጉላህ ዝግበሩ ዘለዉ ፈተነታት ይከላኸሉ ኣለዉ” ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ንኢትዮጵያ ዝምልከቱ ልዕሊ 92 ሽሕ ትሕዝቶታት ፌስቡክን ኢንስታግራምን ተኣልዮም

ነቲ ዝዓበየ ማሕበራዊ ሚድያ ፌስቡክን ወናኒ ዝኾነ ሜታ፡ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ንኢትዮጵያ ዝጥምቱ ልዕሊ 92 ሽሕ ኣብ ፌስቡክን ኢንስተግራምን ዝተወዝዑ ትሕዝቶታት ስጉምቲ ከምዝኣለየ ኣፍሊጡ። እዚኦም፡ መምርሒ ናይ ጽልኣት ዘረባ ዝጥሓሱ ከም ዝኾኑን 98 ሚኢታዊት ብኻልኦት ሪፖርት ከይተገብሩ ከም ዝተበጽሓሎምን ሓቢሩ። ኩባኒያ ሜታ "ኣብታ ሃገር፡ ንልዕሊ ክልተ ዓመት ዝነበሩ ከበድቲ ግጭታትን ስግኣት ድሕነት ሰባትን ንምሕላው ዘኽእል ሓፈሻዊ ስትራቴጂ ክንትግብር ጸኒሕና ኢና" ይብል። በዚ መሰረት ቅድሚ ክልተ ዓመት ኢትዮጵያ ናብ ምድብ "ንጎንጽን ዓመጽን ዝለዓለ ተቓላዕቲ'የን ዝተባህላ ሃገራት ተሰጋጊራ እያ" ኢሉ። ኩባኒያ ሜታ፡ ፖሊሲታት እቲ ትካል ዘየኽብሩ ትሕዝቶታት ብምእላይ፣ መሰል ሓሳብ ብናጽነት ምግላጽ ብምድጋፍን ሰባት ኣብ ኦንላይን ኾኑ ካብኡ ወጻእ ድሕነቶም ንክሕሎን ትኹረት ገይሩ ከም ዝሰርሐ ሓቢሩ። ኣብታ ሃገር ብዙሓት ቋንቋታት ስለ ዝዝረቡ ግን ብኹለ መዳይ ኣድላዪ ኢሉ ዝሓሰቦ ብሙሉኡ ንክዕወት ከም ዘጸግሞ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ግን ሪፖርት ዝቐርበሎምን ዘፈጽመሎምን ሜላታት ከም ዝተመሓየሹ ኣፍሊጡ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ማእከል እቲ ጎንጺ ዝኾኑን ኣርባዕተ ብቀንዲ ቋንቋታት ትግርኛ፣ ኣምሓርኛ፣ ኣፋን ኦሮሞን ሶማልን ዝወጽኡ ትሕዝቶታት ከም ዝገምገሞም ገሊጹ። ኢትዮጵያውያን፡ ግህሰታት ዓለምለኻውን ዘቤታውን ሰብአዊ መሰላትን ትካላት ሲቪል ማሕበረሰብን ክርእዩ ከለው ብቐሊሉ ሪፖርት ዝገብርሉ ሜላ ብምምችቻው እቶም ዝፍጸሙ ግህሰታት ክንምርምሮም ንኽእል ኢና ኢሉ። ብቋንቋታት ኣምሓርኛ ኮነ ኣፋን ኦሮሞ ዝቃልሑ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ሪፖረት ከይተገብሩ ዝፈልጠሉ ቴክኖሎጂ ከም ዘሎ'ውን ገሊጹ። በዚ ምኽንያት ካብ ወርሒ ግንቦት ክሳብ ጥቅምቲ 2021 ኣብ ዘሎ ግዜ ፖሊሲ እቲ ኩባኒያ ዝጻረሩ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ትሕዝቶ ዘለዎም ንኢትዮጵያ ዝምልከቱ ልዕሊ 92 ሽሕ ትሕዝቶታት ፌስቡክን ኢንስታግራምን ስጉምቲ ከም ዝተወስዶም ሓቢሩ። ብግንቦት 2021፡ ብቋንቋ ኣምሓርኛ ዝተጽሓፉ ንተቓወምቲ ፖለቲከኛታት ወይ ጉጅለታት ዘነኣእሱ ናይ ሓሶት ገጻት ከም ዝኣገደ ገሊጹ። "ብድሕሪ እዞም ጽሑፋት ዘለው ሰባት ዝተዋደደን ትኽክለኛ ዘይኮነን ናይ መጥቀሚ ሽም ተጠቒሞም ኣብ ምንታይ ከም ዝነብሩ? እንታይ ከም ዝሰርሑ? ከጋግዩ ጽዒሮም እዮም" ኢሉ። ብመጋቢት 2021 ብተመሳሳሊ ኣብ ግብጺ ኾይኖም ትኹረቶም ንኢትዮጵያ፣ ሱዳንን ቱርክን ዘነጻጸሩ ገጻት ከም ዝዓጸወ ይዝከር። ኣብ ቀረባ'ውን ፌስቡክ፡ 'ጎነጽ ዘለዓዕል' ዝበሎ ብቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ዝተጠቀዐ ጽሑፍ ከም ዝኣለዮ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚስጢራት ፌስቡክ ዘቃልዐት ሰራሕተኛ እቲ ኩባኒያ ዝነበረት ፍራንሲስ ሃገን፡ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ዘለዓዕሉ 'መልእኽታት' ጠጠው ከም ዘየበለ  ነቒፋ ተዛሪባ። ንኮሚቴ ሓገግቲ ኣመሪካ ቃላ ዝሃበት ፍራንሲስ ኣብ ሞንጎ ኣብ ኢትዮጵያን ሚያንማርን ብዝተልዓሉ ጎንጺታት ብፌስቡክ ዝተወዝዑ ሓበሬታታትን ምትእስሳር ተረኺቡ'ዩ ኢላ። "ስጉምቲ ዘይወስድ እንተኾይኑ ሕዚ እንርእዮም ዘለና ጸግዒ ዝሓዙ ተግባራት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከይበጽሑ ይሰግእ። ኣብ ኢትዮጵያን ሚያንማርን እንርእዮም ዘለና ነገራት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ዝበጽሑን መጀመሪ ዘስግእ ምዕራፍ ታሪኽን'ዮም" ብምባል ገሊጻ። ፌስቡክ መራሕቲ ጉጅለታት ምልክን ሽበራን ኣብ ጥቕሚ የውዕሉዎ ከም ዘለው ዝገለጸት ፍራንሲስ፡ "ከምዚኦም ዝበሉ መልእኽታት ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ብብሄር ዝተኸፋፈላ ሃገራት ጎንጺ የልዕሉ ኣለው" ክትብል ኣብሪሃ። ወሃቢ ቃል ፌስቡክ ኣንዲ ስቶን ግን ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ መልሲ ፍራንሲስ ኣብቲ ትካል ንኽልተ ዓመታት ከም ዝሰርሐት ብምግላጽ ብቐጥታ ናይቲ ኩባኒያ ጸብጻባት እትረኽበሉ መገዲ ኣይነበራን ምባሉ ይዝከር።


ምንካይ ሰራሕተኛታት ፌስቡክን ትዊተርን ብመንፅር ኢትዮጵያ እንታይ ትርጕም ይህልዎ?

ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ኣዋርሕ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዓለም ኣዝዩ ገዚፍ ቅልውላው ዝተራእየሉ እዩ ነይሩ እንተተባህለ ምግናን ኣይኰነን። ቍጽሪ ሓደ ቢልዮነር ዓለም ኤሎን መስክ ንትዊተር ድሕሪ ምዕዳጉ፡ ዝወሰዶ ቀዳማይ ስጕምቱ፡ ነቲ ኣብ መዓልቲ 4 ሚልዮን ዶላር ወጻኢታት ይገብረለይ ኣሎ ዝበሎ ቍጽሪ ሰራሕተኛ ምንካይ እዩ ነይሩ። ኣብ መላእ ዓለም ኣስታት ክልተ ቢልዮን መዓልታዊ ንጡፋት ተጠቀምቲ ንዘለዎ ፌስቡክ ዝውንን ኩባንያ ሜታ’ውን ሰራሕተኛታት ናይ ምንካይ መደብ ከምዘለዎ ኣፍሊጡ’ሎ። ፌስቡክ ኣስታት 11 ሽሕ ሰራሕተኛታት ንምንካይ መደብ ከምዘለዎ መስራትን ዋና ኣካያዲ ስራሕን እቲ ኩባንያ ማርክ ዙከርበርግ ዕላዊ ከም ዝገበረ ይፍለጥ። እተን ኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ንዓለማዊ ቅልውላው ቍጠባ ከም ምኽንያት ምንካይ ቍጽሪ ሰራሕተኛታተን ይጠቕሳ። ማሽናት በብእዋኑ ነቲ ደቂ ሰባት ዝሰርሕዎ ስራሕ ተኪኦም ክሰርሑ ይረኣዩ ምህላዎ ርዱእ’ዩ። ብፍላይ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ፡ ንሓይሊ ሰበን ብ’ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ’ (ሰብሰርሖ ብልሒ) ክትክኣኦ ምጅማረን፡ ነቲ ዝርአ ዘሎ ምንካይ ዓቕሚ ሰብ ብዙሓት ከም ምኽንያት ይጠቕስዎ። ንምዃኑ ሜታን ትዊተርን ዝገብርዎም ዘለዉ ምትዕርራያት፡ ብመንጽር ጐንጺ ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያውያን ተጠቀምቲ እቶም ማሕበራዊ መራኸቢታት እንታይ ጽልዋ ከስዕብ ይኽእል? ክንብል ሕቶ ኣልዒልና። ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝበዝሐ ተጠቃሚ ዘለዎ ማሕበራዊ መራኸቢ ኰይኑ፡ ኣብታ ሃገር ንዝፍጠሩ ግጭታት ብምጕህሃር ብተደጋጋሚ ይንቀፍ። ሰራሕተኛ ፌስቡክ ነበር ፍራንሲስ ሃውገን ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ቅድሚ ኮንግረስ ኣሜሪካ ብምቕራብ፡ እቲ ትካል ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያን ሚያንማርን ጐንፅታት ዘለዓዕሉን ስኑዓትን መልእኽትታት ክገትእ ከምዘይከኣለ መስኪራ ነይራ። ኣብ ማእከል ደማዊ ግጭታትን ኲናትን ኣብ እትርከብ ኢትዮጵያ፡ ዝያዳ ጐንፅታት ዘጓሃህር ትሕዝቶ ብግቡእ ክቈጻጸር ከምዘይከኣለ ብተደጋጋሚ ዝንቀፍ ወናኒ ፌስቡክ ሜታ፡ እቲ ሓሲብዎ ዘሎ ንምካይ ሰራሕተኛታት፡ ኣብ መስርሕ ምቍጽጻር ትሕዝቶ ጽልዋ ከሕድር'ዩ ዝብል ስክፍታታት ኣንቂሉ’ሎ። ኣማኻሪትን ተመራማሪትን ድሕነት ኢንተርነት ከምኡ ድማ ዲጂታላዊ መሰላት ዝዀነት ሰላማዊት ተዘራ፡ ትዊተር ክሳብ ሎሚ ብዘካየዶ ምንካይ ሰራሕተኛታት፡ ኣብ ክፍሊ ሰብኣዊ መሰላት ንዝርከቡ ሰራሕተኛታት ብስፍሓት ከምዝፀለዎም ትዛረብ። ስጕምትታት ፌስቡክ እውን ካብዚ ዝተፈልየ ክኸውን እዩ ዝብል እምነት የብላን። “ዓበይቲ ኩባንያታት ቀንዲ ዕላማአን መኽሰብን ምዕባይ ስለዝዀነ ተመሳሳሊ መስርሕ’ዩ ዘለዎም። ስለዚ እቲ ሕጂ ካብ ሜታ ዝሰማዕናዮ ጉዳይ [ዜና ምንካይ ሰራሕተኛታት] ብርግጸኛነት ንኽፍሊ ምክትታል ትሕዝቶ ዝፀልዎ እዩ። ስክፍታይ ኣብቲ ትሑት እቶት ዘለዎ ግን ከኣ ሰፊሕ ዝዀነ ደቡባዊ ክፋል ዓለም ንዘሎ ጸገም ብዝያዳ ከጋድዶ እዩ” ትብል። እዞም ዓበይቲ ኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢ፡ ምንካይ ሰራሕተኛታት ቅድሚ ምጅማር፡ ነቲ ዘካይድዎ ምክትታል ትሕዝቶታት ኣብ ክንዲ ብሰብ ብ’ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ’ ክገብራኦ ይመርጻ ብዝብል ክንቀፋ ጸኒሐን’የን። ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ብቛንቋታት ውሽጢ ዓዲ ኣብ ዝዝርጋሕ ጽሑፋት እቲ ስርዓተ 'ሰብሰርሖ ብልሒ' ንውሑዳት ቃላት ብጅምላ ብምርኣይ ኣብ ዝህቦ ውሳነ ብዙሕ ሕቶታት ይለዓል። ብኣንጻሩ ኣብ ልዕሊ ዝዀነ ድንጋገ ዘይጠሓሱ ሰባት ስጕጉምቲ ብምውሳድ፡ ኣካታዕቲ ንዝዀኑ ትሕዝቶታት ድማ ዓውዳዊ ትርጕሞም ካብ ዘይምርዳእ ስጕምቲ ብዘይምውሳዱ ካብ ብዙሓት ነቐፌታታት ይቐርበሉ። ክፍሊ ምክትታል ትሕዝቶ ትዊተር፡ ብፍላይ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ምስ ኢንተርነትን ማሕበራዊ መራኸቢታትን ብዝተኣሳሰር ዝገብሮ ምክትታል ትሕዝቶ ጸገም ከምዘለዎ በዓልቲ ሞያ እቲ ዓውዲ ሰላማዊት ትዛረብ። ትዊተር ናይ ጽልእን ንኻልኦት ዘነኣእሱ ንጥፈታትን ንምልላይ መዓልታት ከምዝወስደሉ እትገልፅ ሰላማዊት፣ ሓደ ትሕዝቶ ከኸትሎ ዝኽእል ጕድኣት ምስ በፅሐ ነቲ ጉዳይ ክምርምሮ ምጅማሩ ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ምዃኑ ተረድእ። ስለዚ፡ እዞም ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጂ፡ ነቲ ተኸታታሊ ትሕዝቶን ኣብ ክፍሊ ሰብኣዊ መሰላት ዝሰርሕን ሓይሊ ሰበን እንተ ኣጕዲለን፡ እዚ ጉዳይ ኣብ ከም በዓል ኢትዮጵያ ዝኣመሰላ ሃገራት ብዙሕ ጸገማት ከምጽኣለን እዩ ዝብል ስግኣት ወሲኹ’ሎ። "ኣብተን ኣብ ሚድያ ዘሎ ግንዛበ ትሑት ዝዀነለን ሃገራት፡ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብፍላይ ኣብ እዋን ግጭት ልዑል ተራ ኣለዎ። ስለዚ ምንካይ ሰራሕተኛታት ምቍጽጻር ትሕዝቶ ብፍላይ ካብ ኣሜሪካን ኣውሮጳን ወጻኢ ኣብ ዝርከባ ሃገራት ርኡይ ፀገማት ሒዙ እዩ ዝመጽእ። "ስለዚ፡ ሜታ [ፌስቡክ] ንትሕዝቶ ቋንቋታት ኢትዮጵያ ዝከታተሉ ክኢላታት ክቕንስ እዩ ኢለ ንምእማን ክፅገም እየ" ትብል ሰላማዊት። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ተጣበቕቲ ዲጂታዊ መሰላት ብፍላይ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዎ ስርዓት ክትትል ትሕዝቶ ብዝምልከት ተሓታቲ ክገብርዎ ጸኒሖም እዮም። እንተዀነ፡ ሜታ መኽሰበይ እናነከየ ይኸይድ ኣሎ ኢሉ እንተኣሚኑ፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘካይዶ ክትትል ትሕዝቶታት ከይተንከፎ ከምዘይተርፍ እታ በዓልቲ ሞያ ግምታ ተቐምጥ። ፌስቡክ ነዚ ኣብ ግምት ከየእተወ ነቲ ምንካይ ሰራሕተኛታት እንተፈጺምዎ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ጽልኢ ዘረባ፡ ስኑዕ ሓበሬታን ሓደገኛ ትሕዝቶን ብዝያዳ ክጓሃሃር ኣብ ምግባር ዝዓበየ ግደ ከም ዝህልዎ ድማ ተጠንቅቕ። እዞም ኩባንያታት ብቛንቋታት ኢትዮጵያ ኣብ ዝፍነዉ ትሕዝቶ ዝግበር ምክትታል ዘካይዱ ሰራሕተኛታት እንተነክዮም፡ ነቲ ዋላ ኣብዚ እዋን ኣብ ኣዝዩ ትሑት ደረጃ ዘሎ ዓቕሞም ብምድኻም፡ ኣብ ልዕሊ ሰብኣዊ መሰላት ጸቕጢ ምፍጣር ጥራይ ዘይኮነ፡ ተወሳኺ ሳዕቤናት ከምዝህልዎ ኣማኻሪትን ተመራማሪትን ድሕነት ኢንተርነት ከምኡ ድማ ዲጂታላዊ መሰላት ዝዀነት ሰላማዊት ትገልፅ። ዋላ'ኳ ሓፈሻዊ ውጽኢት ናይቲ ዝወስድዎ ስጕምቲ ምግማት ዘይከኣል እንተዀነ፡ ብፍላይ መንግስታት ንስልጣኖም ዝፈታተን ብድሆ እንተ ኣጋጢምዎም፡ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምሉእ ብምሉእ ክሳብ ምዕጋት ክበጽሑ ከምዝኽእሉ እያ ትዛረብ። መንግስታት ዩጋንዳን ኢትዮጵያን፡ ማሕበራዊ ሚድያ ናይ ምእጋድ ታሪኽ ዝጸንሐን ሃገራት’የን። ናይጀርያ፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር ንዝጠቅዖ ጽሑፍ ኣልዩ፣ ምስ ተገንጸልቲ ወጊኑን፣ ኣካታዒ ትሕዝቶ ዕሽሽ ኢሉ፣ ብዝብሉ ክስታት ንኣዋርሕ ነቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ትዊተር ኣጊዳቶ ምንባራ ይዝከር። እቲ ስራሕ ዳግም ንምጅማርን ኣብታ ሃገር ቤት ጽሕፈት ክኽፈትን ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ። መንግስታት ንማሕበራዊ መራኸቢታት ምሉእ ብምሉእ ናይ ምዕጻው ተኽእሎኦም ትሑት'ኳ እንተዀነ ብፍላይ ኣብዞም ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝዝርጋሕ ትሕዝቶ፡ ኣብ ባይታ ከኸትልዎ ንዝኽእል ሳዕቤን ብምስጋእ ስጕምቲ ክወስዱ ዘይሕሰብ እዩ ምባል ዝከኣል ኣይኰነን ትብል ሰላማዊት። ንጥፈታት ክትትል ትሕዝቶ፡ እቶም ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዘቐምጥዎም ሕግታት ተጠቀምቲ ዝተመርኮሰ እዩ። እቶም ነዞም ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝውንኑ ኩባንያታት ብፍላይ ኣብ እዋን መረጻ፡ ንጸረ-ዲሞክራስያዊ ዕላማታት ከይውዕሉ ብዝብል ሓያሎ ሚልዮናት ወጻኢ ብምግባር’ዮም ዝሰርሑ። ፌስቡክ፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተኻየደ 6ይ ሃገራዊ መረጻ፡ ጎንጺ ዘበግሱን ጸረ-ዲሞክራሲ ትሕዝቶታትን ንምቍጽጻር ዘካየዶ ጻዕሪ ዝዝከር እዩ። ስለዚ ንሰራሕተኛታት ሰብኣዊ መሰላትን ትሕዝቶ ምክትታልን ካብ ስራሕ ምስጓጉ ነቲ ንሓያሎ ዓመታት ዝተራእየ ምዕባለ ከምዘዳኽም እታ ተመራማሪት ትዛረብ። እንተዀነ ነቲ ኣብዚ እዋን ዘሎ መረዳእታ ጥራይ መሰረት ብምግባር፡ ሓፈሻዊ ውጽኢት ንምግማት ኣጸጋሚ ምዃኑ ወሲኻ ትሕብር። ኣባላት ሲቪል ማሕበራት ይዅኑ ተጣበቕቲ ዲጂታዊ መሰላት፡ ነቲ ፌስቡክ ዘካይዶ ምንካይ ሰራሕተኛታት ብዙሕ ኣቓልቦ ዝሃብዎ ኣይመስሉን። ይዅን እምበር ኣብቲ ዓውዲ ሰፊሕ ኣፍልጦ ዘለዋን ኣብ ዝተፈላለዩ ትካላት ናይ ዓመታት ልምዲ ዘለዋን ሳምራዊት፡ እቲ ምንካይ ዓቕሚ ሰብ ብፍላይ ኣብ ምክትታል ትሕዝቶ ቋንቋታት ኢትዮጵያ ዘስዕቦ ጸቕጢ ኣብ ግምት ከእትውዎ ከምዝግባእ ትምዕድ። ጐንጺ ዘስዕቡ ትሕዝቶታት ኣብ ውሽጢ ዝተወሰነ ግዚ ካብ ማሕበራዊ ሚድያ እንተዘይኣልዮም፡ ተሓተትቲ ዝዀኑሉ ስርዓት ንምምዕባል ሲቪክ ማሕበራትን መንግስታትን ብሓባር ክሰርሑ ይግባእ ድማ ትብል። ፌስቡክ ኣብ ምክትታል ትሕዝቶ ዝሓሸ ርሕቀት ከምዝተጓዕዘ እትገልጽ እታ በዓልቲ ሞያ፡ ኣብዚ እዋን ዝያዳ ሓደገኛ ዝዀኑ ከም ቴሌግራም ዝኣመሰሉ ሜላታት ቆላሕታ ክወሃቦም ከምዝግባእ ኣተሓሳሲባ። ይዅን እምበር እቲ ቀንዲን ነባሪን መፍትሒ፡ ናይ ባህሪ ለውጢ ንምምጻእ ኣብ ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢ ሰፊሕ ግንዛበ ምፍጣር ከምዝዀነ ትኣምን። እዚ ድማ ተግባራት ምርግጋጽ ሓበሬታ፣ ናይ ጽልእን ስብእና ዘነኣእስን ቃላት ምልላይ፣ ከምኡ’ውን ዜጋታት ንልክዕነት ሓደ ዜና ናይ ምዕቃን ዓቕሚ ከዕብዮ ምምሃር የጠቓልል።


ማሕበራዊ ሚድያ፡ ፌስቡክ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኣዋርሕ 9 ቢልዮን ዶላር ከሲቡ ተባሂሉ

ልሒኾም ካብ ዝወጽኡ ዓለምለኻዊ ሰነዳት ብዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ንኣደዳ ነቔፌታ ተቓሊዑ ዘሎ ፌስቤክ ኣብ ሳልሳይ ርብዒ ዓመት ናይ 2021 ልዕሊ ትጽቢት መኽሰብ ከምዝገሓጠ ኣረጋጊጾም። እዚ ዓርሞሽሽ ትካል ማሕበራዊ ሚድያ፡ ካብ ወርሒ ሓምለ ክሳብ መስከረም ኣብ ዝነበረ ሰለስተ ኣዋርሕ 9 ቢልዮን ዶላር ምርካቡ ክረጋገጽ እንከሎ፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ናይ ዝሓለፈ ዓመት 7.8 ቢልዮን ዶላር ጥራይ'ዩ ረኺቡ ነይሩ። እንተኾነ ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ህዝቢ ዝቐረበት ኣፕል ኣይኦኤስ 14 ኣብ ውሽጢ መተግበሪታቱ ብዝገበሮ ምምሕያሻት፡ ፌስ ቡክ ናብ ፍሉያት ዓማዊሉ መወዓዋዒታት ከይገብር ዕንቅፋት ኮይንዎ እዩ። ፌስ ቡክ ክሳብ ክንድዚ መኽሰብ ክግሕጥ ዝኸኣለ፡ ሓንቲ ካብ ልዕለዎት ሓለፍቲ እቲ ትካል ዝነበረት ብዛዕባ 'ግዕዙይ' ኣሰራርሓ እቲ ትካል ናብ ሚድያታት ቀሪባ ምስ ተዛረብት፡ ከቢድ ነቐፌታ ኣብ ዝቐርበሉ ዘሎ እዋን እዩ። እታ ፍራንሲስ ሃውገን ዝተብሃል ኣባል ፌስቡክ ዝነበረት ንህዝቢ ዘቃልዓቶ ሰነድ፡ ፌስቡክ ልዕሊ ድሕነት ዓማዊሉ ውልቃዊ መኽሰባቱ ከምዘገድሶ ዝገልጽ እዩ። ብዙሓት ጸብጻባት፡ ፌስቡክ ካብ ኣመሪካ ወጻኢ፡ ጽልኢ ዝዅስኩሱ ዘረባታትን፡ ወሲባዊ ንግዲ ዘበረታትዑ ትሕዝቶን ዘለዎም ነገራት ኣብ ገጻቱ ክቆጻጸሮም ከምዘይክኣለ እዮም ዘርድኡ። ትማሊ፡ መስራትን ላዕለዋይ ኣካያድን ፌስቡክ ማርክ ዙከርበርግ፡ ምስ ኣውፈርቲ ኣብ ዝገበሮ ምይይጥ "እዞም ንርእዮም ዘለና ሰሊኾም ወጺኦም ዝብሃሉ ዘለዉ ሰነዳት ኮነ ኢልካ ንትካልና ንምዕናው ናይ ሓሶት ምስሊ ከምዝህልዎን ንምግባር ተዓሊሞም ዝግበሩ ዘለዉ'ዮም" ኢሉ።


ቴክኖሎጂ፡ ፌስቡክ ስሙ ናብ ‘ሜታ’ ቀይሩ

እቲ ዝዓበየ ማሕበራዊ ሚድያ ፌስቡክ ስሙ ናብ ሜታ ከምዝቐየረ ብወግዒ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ጎኒ ጎኒ ማሕበራዊ ሚድያ  ናብ 'ቨርችዋል ሪያሊቲ' ን ካልኦት ጽላታት ቴክኖሎጅን ይኣቱ ከምዘሎ’ውን ገሊፁ። ናይ ፌስቡክ ናይ ስም ለውጢ፡ ኣብቲ ትካል ዘሎ ለውጢ ዘርእይ እዩ ተባሂሉ። እዚ ለውጢ ስም ካብ ምቕያር ብዝዘለለ፡ ኣብቲ ትካል እምበር ኣብ ዝህቦ ኣገልግሎት  ፌስቡክ፣ ኢንስታግራምን ዋትሳፕን  ኣይተለወጠን። ቅድም ክብል ሰራሕተኛ ፌስቡክ ዝነበረት ሚስጥራዊ ሰነዳት እቲ ትካል ምቅላዕ ስዒቡ ስም ፌስቡክ  ብኣሉታ እዩ ዝልዓል ዘሎ። ሰራሕተኛ ፌስቡክ ዝነበረት ፍራንሲስ ሃውገን፡ “እቲ ትካል ልዕሊ ድሕነት ዓማዊሉ ጥቕሙ እዩ ዘቐድም” ብምባል ብመርትዖ ንፌስቡክ ኮኒና እያ። እቲ ትካል፡ ንኢትዮጵያ ሓዊሱ  ኣብ ካልኦት ሃገራት ናይ ፅልኢ ዘረባ፣ ስኑዕ ሓበሬታን ጎንፂ ዘለዓዕሉ መልእኽትታን ከምዘይገትአ ምግላፃ ይዝከር። ፌስቡክ፡ ኣብ ኣሜሪካ ከምኡ’ውን ብእንግሊዘኛ ካብ ዝፀሓፉ ወፃኢ ናይ ፅልኢ ዘረባታት ክገትእ ብዘይምኽኣሉ ይኹነን። ኢንስታግራም’ውን ጥዕና ኣእምሮ ህጻናት ይጸሉ ከምዘሎ ልሒኾም ዝወፅኡ ሰነዳት ተረኺቦም’ዮም። ፌስቡክ ግና፡ እቶም ልሒኾም ዝወፅኡ ሰነዳት ትኽክለኛ ገፅታ ኣየርእን ክብል ነፂግዎ። ሓላፊ ፌስቡክ ማርክ ዙከርበርግ፡ ንሓድሽ ስም ትካሉ እንከፋልጥ ‘ሜታቨርስ’ ዝተብሃለ ኣሰራርሓ ከምዝጅምሩ ወግዓዊ ጌሩ። ሜታቨርስ ሰባት ምስ ቨርችዋል ሪያሊቲ (ምስ ጋህዳዊ ዓለም ኣብ ዝቀራረብ ዲጂታላዊ ዓለም) ውሽጢ ኮይኖም ክሰርሑ፣ ምስ ሰባት ክዘራረቡን ጌም ክፃወቱን የኽእሎም። ፌስቡክ፡ ሕዚ ዘለዎ ስም ነዚ ኣሰራርሓን ንቐፃሊ ዝተለሞም ፕሮጀክታት ስለዘይገልፅን፡ ናይ ስም ለውጢ ከምዘድለየ፡ ማርክ ዙከርበርግ ተዛሪቡ። “ኣብ ግዘ ከይዲ ትካል ሜታቨርስ ምዃና ክግንዘቡ እዮም ኢለ እኣምን። ሕዚ ዘለዉና ማሕበራዊ ሚድያታት፡ ኣብ ቀፃሊ ምስ ንጅምሮም ፕሮጀክታት ዝገልፅ ሓድሽ ስም ክንሕዝ ኣለና” ኢሉ። ፌስቡክ  ቅድሚ ሕዚ ዝፍለጠሉ ዓባይ ኣፃብዕቲ (ምልክት ላይክ) ምስሊ’ውን ቀይሩ። ሜታ፡ ቃል ግሪኽ እንትኾን፡ ‘ልዕሊ’ ዝብል ትርጉም ኣለዎ። ፌስቡክ ኣገልግሎት ቨርችዋል ሪያሊቲ ክጅምር እየ ብዝብል ስሙ ከምዝቐየረ እኳ እንተገለፀ፡ ዝፀለመ ስሙ ንምፅራይ እዩ ዝብል ነቐፌታት ይስማዕ ኣሎ። ሜታ ዝብል ቃል ልዕሊ ናይ ፌስቡክ ስም ዝያዳ ኣይስማዕን ዝብል ርኢቶ ዝህቡ’ውን ኣለዉ።


ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ዘለዓዕሉ 'መልእኽታት' ጠጠው ብዘይምባል ተነቒፉ

ሚስጢራት ፌስቡክ ዘቃልዐት ሰራሕተኛ እቲ ኩባኒያ ዝነበረት ፍራንሲስ ሃገን፡ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝርግሐ ዝንቡዕ ሓበሬታን ጎንጺ ዘለዓዕሉ መልእኽታትን ጠጠው ከም ዘይበለ ተዛሪባ። ንኮሚቴ ሓገግቲ ኣመሪካ ቃላ ዝሃበት ፍራንሲስ ኣብ ሞንጎ ኣብ ኢትዮጵያን ሚያንማርን ብዝተልዓሉ ጎንጺታት ብፌስቡክ ዝተወዝዑ ሓበሬታታትን ምትእስሳር ተረኺቡ'ዩ ኢላ። "ስጉምቲ ዘይወስድ እንተኾይኑ ሕዚ እንርእዮም ዘለና ጸግዒ ዝሓዙ ተግባራት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከይበጽሑ ይሰግእ። ኣብ ኢትዮጵያን ሚያንማርን እንርእዮም ዘለና ነገራት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ዝበጽሑን መጀመሪ ዘስግእ ምዕራፍ ታሪኽን'ዮም" ብምባል ገሊጻ። ፌስቡክ ናይ ሓሶት ሓበሬታታት፣ ጎንጺ ዘለዓዕሉ መልእኽታት ቪድዮን ናይ ጽልኣት ዘረባታትን ጠጠው ከብል ከም ዘይክኣለ'ያ ትገልጽ። ብ2018 ፌስቡክ ኣብ ሚያንማር ምስ ዝተላዕለ ናዕቢ ብዝተሓሓዝ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ንከይውዝዑ ኣብ ምግባር ክፍተት ከም ዝነበሮ ተኣሚኑ'ዩ። ድሕሪኡ ናይ ጽልኣት ዘረባታትን ጎንጺ ዘለዓዕሉ መልእኽታትን ንምዕጋት ከም ዝሰርሕ ቃል ኣትዩ ምንባሩ ይዝከር። ማኔጀር ምህርታት ፌስቡክ ዝነበረት ፍራንሲስ ሃገን ግን ሕጂ'ውን ነቲ ኩባኒያ ትነቅፍ። ንሳ፡ ከም ፌስቡክ ዝበሉ ትካላት ኣብቲ መጥቀሚ ማሕበራዊ ሚዲያ ብሳልሳይ ወገን ዝጥቅዑ መልእኽታት ሓለፍነት ንከይወስዱ ዝኽልክሎም ሕጊ ዓንቀጽ 230 ንክልወጥን ፌስቡክ ነቶም ዝጥቅዑ መልእኽታት ሓላፍነት ንክወስድን ሓቲታ። በዚ መሰረት ዝርግሐ ግጉይ ሓበሬታታት ምዕጋት ከም ዝክኣልን ሓሓሊፉ ዝለዓሉ ጎንጺታት ንምክልኻል ከም ዝሕግዝን ተዛሪባ። ፌስቡክ መራሕቲ ጉጅለታት ምልክን ሽበራን ኣብ ጥቕሚ የውዕሉዎ ከም ዘለው ዝገለጸት ፍራንሲስ፡ "ከምዚኦም ዝበሉ መልእኽታት ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ብብሄር ዝተኸፋፈላ ሃገራት ጎንጺ የልዕሉ ኣለው" ክትብል ኣብሪሃ። ስለ ዝኾነ ድማ ኣብቲ መተግበሪ ዝጥቅዑ መልእኽታት ጥዑያት ንክኾኑ ኣተሓሳሲባ። ፌስቡክ ጎንጺ ዘልዕሉ መልእኽታት ንምዕጋት ዝተፈላለዩ ኣሰራርሓታት ተግባራዊ'ኳ እንተገበረ ብመንጽር እቶም ዘለው ጸገማት ግን እኹል ከም ዘይኮነን ካብ ኢንግሊዘኛ ወጻእ ብዘለው ቋንቋታት ዝጽሃፉ መልእኽታት ኣብ ምጽራይ ሰፊሕ ክፍተት ከም ዘለዎ ሓቢራ። "ፌስቡክ፡ ተጠቀምቱ ኣብቲ ገጽ ዝጸንሕ መልእኽቲ ናብ ቅድሚት ምምጻእ ግቡእ ከም ዘይኾነ ገሊጹ'ዩ። ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ሃገራት ብኸምዚኦም ዝበሉ ጽሑፋት'ዩ ጎንጺ ዝለዓል ዘሎ። እቶም መልእኽታት ብትሕዝቶኦም ክዕቀኑ ይግባእ" ክትብል ኣብሪሃ። ወሃቢ ቃል ፌስቡክ ኣንዲ ስቶን ግን ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ መልሲ ፍራንሲስ ኣብቲ ትካል ንኽልተ ዓመታት ከም ዝሰርሐት ብምግላጽ ብቐጥታ ናይቲ ኩባኒያ ጸብጻባት እትረኽበሉ መገዲ ኣይነበራን ኢሉ። "ውሳነ ኣብ ዝሓልፈሎም ኣኼባታት ተሳቲፋ ኣይትፈልጥን" ብምባል ብዛዕባ እቲ ትካል ዝተዛረበቶ ነገር ከም ዘይሰማምዐሉ ሓቢሩ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ጎነጻት ብምግዳድ ተሓታቲ ድዩ?

ፌስቡክ ምስ ኢትዮጵያ ተተሓሒዙ ካብ ዝወሰዶም ስጉምቲታት እቲ ቀንዲ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር እታ ሃገር ዝለጠፎ ጽሑፍ ምእላዩ ክኸውን ይኽእል እዩ፡፡ ፌስቡክ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ እቲ ህዝቢ ‘‘መቕበሪ ሓይልታት ህወሓት ዝኾን ዕጥቂ ከልዕል’’ ዝሓተተሉ ጽሑፍ፡ መምርሒ እቲ ትካል ጥሒሱ ብምባል እዩ ኣልይዎ፡፡ ኣብ ቀረባ እዋን ሽሙ ናብ ሜታ ዝቐየረ እቲ ትካል ብዛዕባ እቲ ውሳነ ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶ፡ ጎንጺ ዘለዓዕሉ ወይ ዓመጽ ዝድግፉ ጽሑፋት ‘‘ ማንም ይጽሓፎም ካብ ገጽና ነውርዶም ኢና’’ ኢሉ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ፌስቡክ ዝወሰዶ ስጉምቲ ተቓዊምዎ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ፡ ኤጀንሲ መረብ ድሕነት ኢትዮጵያ (INSA) ፡ ፌስቡክ ናይ ኢትዮጵያ ገጻትን ትሕዝቶታትን እናሰረዘ ‘‘ ናይ ኢትዮጵያ ሓቅታት ኣዛቢዑ እዩ’’ ብምባል ምንቃፉ ዝዝከር እዩ፡፡ ብተወሳኺ ናይ ውሽጢ ዓዲ ፌስቡክ፣ ትዊተር፣ ዋትስኣፕን ዙምን መተግበሪታት ከምዝሰርሕ እውን ገሊጹ ነይሩ፡፡ ፌስቡክ ብወገኑ ምስ ኢንሳ ርክብ ኣለዎም ዝበሎም ናይ ሕሶት ሓበሬታ ዘመሓላልፉ ገጻት ዓጽዩ እዩ፡፡ ብቐንዱ ብቋንቋ ኣምሓርኛ ዝጸሓፈሎም 65 ገጻትን 72 ጉጅለታትን (ግሩፕ) ካብቶም ስጉምቲ ዝተወሰደሎም እዮም፡፡ ኣብታ ሃገር ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ተጋዲዱ ምቕጻሉ ስዒቡ ድማ ፌስቡክ ጥራሕ ዘይኮነስ ካልኦት ዓይነታት ማህበራዊ ሚድያ እውን ምስ ኢትዮጵያ ዝተሓሓዙ ስጉምቲታት ይወስዱ ኣለዉ፡፡ ትዊተር ኣዘራረብቲ ዝኾኑ ዛዕባታት ዝሕብረሉ ኣሰራርሓ (Trends) ኣብ ኢትዮጵያ ብግዝያዊነት ከይሰርሕ ገይሩዎ ኣሎ፡፡ "ሰባት ንእዋናዊ ሓደጋ ተቓሊዖም እዮም፡፡ ሰብኣዊ ክብሪ ምትንካፍን ጎንጺ ምልዕዓልን ንቃወም፡"’ ክብል ነቲ ውሳነ ኣረዲኡ፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት 'ኣደባባይ' ዝተባህለ ድህረ ገጽ ሓዊሱ ብዙሓት ገጻት ካብ ዩትዩብ ተኣጊዶም እዮም። ኣደባባይ ሚድያ ዝጥቀመሉ ዝነበረ ናይ ዩትብ ገጽ ከምዝተዓጸወን ብኻልእ ገጽ ይጥቀም ከምዘሎን ብትዊተሩ ኣፍሊጡ፡፡ ናይ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ናይ ፌስቡክ ገጽ ከምዝተኣገደ እውን ዝዝከር እዩ፡፡ ፌስቡክ ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ 92 ሽሕ ንላዕሊ ልጣፋት ካብ ፌስቡክን ኢንስታግራምን ከምዝኣለየ ኣፍሊጡ እዩ፡፡ እቶም ልጣፋት ናይ ጽልኣት ዘረባ ንምክልኻል ዝወጸ መምርሒ ከምዝጠሓሱን እቶም 98 ምኢታዊት ቅድሚ ጥቆማታት ምቕራቦም ባዕሉ ዝረኸቦም ከምዝኾኑን ገሊጹ፡፡ እቲ ትካል ኢትዮጵያ ብግዝያዊነት ‘‘ንከቢድ ሓደጋ ዝተቓልዑ’’ ሃገራት ናብ ዝብል ዝርዝር ኣእትዩዋ ኣሎ፡፡ 'ኣጽዋር ሒዝኩም ኪዱ'፣ ‘ስጉምቲ ምፍዳይ ሕነ ውሰዱ’፣ ‘ነዚ ዓሌት/ጉጅለ ኣጥቅዑ’ ዝብሉ ጽሑፋትን ‘ሰላሊ’ ወይ ‘ከሓዲ’ ዝብሉ ቃላትን የጥፍእ ከምዘሎ ሓቢሩ፡፡ እዚ እዋን ዓመጽ ዘለዓዕሉ፣ ኲናት ዘጋድዱ፣ ብሄር ምስ ብሄር ዘጓንጹ ወይ ሓደ ማሕበረሰብ ኣብ ልዕሊ ካልእ ማሕበረሰብ ክለዓል ዝገብሩ ናይ ፌስቡክ፣ ትዊተርን ዩትዩብ ገጻትን ወፍርታት ካብ ካልእ ግዘ ዝበዝሑሉ እዋን እዩ፡፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጽሑፋት፣ ምስልታት ወይ ቪድዮ ብውልቀ ሰባት ጥራሕ ኣይኮኑን ዝዘዋወሩ ዘለዉ፡፡ ሰብስልጣን መንግስቲ፣ ተቓወምቲ፣ ጎስጎስቲ ማሕበራዊ ሚድያ፣ ወከልቲ ሲቪል ማሕበራትን ካልኦትን እውን ኣብዚ ተግባር ተጸሚዶም እዮም፡፡ ኣብዞም ጽሑፋት ጥቆማታት ክቐርብ እንከሎ ‘ናይዚ ጉጅለ ደጋፊ’ ወይ እውን ‘ናይቲ ጉጅለ ተቓዋሚ’ ዝብሉ ክርክራት ይለዓሉ እዮም። እቲ ኲናት ካብ ዝለዓል ናብዚ ብወገን መንግስቲ ፌደራል ይኹን ህወሓት ዘለዉ ሰባት ማሕራዊ ሚድያ ከምሓደ ናይ ኲናት ግንባር ክወስድዎ ተራእዮም እዮም፡፡ እቲ ናይ ፕሮፖጋንዳ ዓውደ ግንባር እውን ፌስቡክ እዩ ዝበሃል፡፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝለዓለ በዝሒ ተጠቀምቲ ዘለዎ ፌስቡክ ስለዝኾነ፡ ናይዚ ጸብጻብ ቀንዲ ትኹረት ፌስቡክ እዩ ክኸውን ክኢሉ፡፡ ፌስቡክ ነቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ቅልውላው ማዕረ ክንደይ ተሓታቲ እዩ? ጎንጺ ዘለዓዕሉ ትሕዝቶታትን ናይ ጽልኣት ዘረባታትን ካብ ገጽ ናይ ምእላይ ሓላፍነት ማዕረ ክንደይ ተዋጺኡ? ዝብሉ ሕቶታት ክንድህስስ ኢና፡፡ ፌስቡክ ነቲ ኣብ ኢትጵያ ንዘሎ ቅልውላው ተሓታቲ ድዩ? መርበብ ሓበሬታ ናፖልዮንካት ከምዝሕብሮ ፡ ክሳብ ጥሪ 2021  ኣብ ኢትዮጵያ 6,808,000 ተጠቀምቲ ፌስቡክ ኣለዉ፤ ነቲ ቑጽሪ ናብ 8 ሚልዮን ዘጸግዕዎ እውን ኣለዉ፡፡ ካብ ጠቕላላ በዝሒ ህዝቢ 5.8 ምኢታዊት ናይ ፌስቡክ ገጽ አለዎ፡፡ 33 ምኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ እንትኾና 67 ምኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ እዮም፡፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ንዘጋጠመ ቅልውላው ፌስቡክ ማዕረ ክንደይ ተሓታቲ እዩ? ክንብል ንኽልተ ሰብ ሞያ ኣዘራሪብና ኣለና፡፡ ንፍትሓውነት ቴክኖሎጂ እትቃለስ ትምኒት ገብሩ (ዶ/ር) ን በዓልቲ ሞያ ቴክኖሎጅን ማሕበራዊ ጉዳያትን ብርሃን ታዬን ፡ እቲ ኲናት ኣብ ባይታ እናተጋደደ እንትቕጽል ኣብ ማሕራዊ ሚድያ ዝመሓላለፉ መልእኽቲታት እውን ከምዝበላሸዉ ይገልጻ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ኣምሓራ ክልል ዞባ ደቡብ ወሎ ንዝርከቡ ከባቢታት ደሴን ኮምቦልቻን ካብ ዝቆጻጸሩ ናብዚ ኣብ ማሕራዊ ሚድያ ዝተዘርግሑ ጽሑፋት ከም ኣብነት ዝጥቀሱ እዮም፡፡ እቲ ማሕበረሰብ ኣንጻር እቲ ሓቢርዎ ዝነበረ ጎረቤት፣ ማሕበራዊ ምትእሳሳር ዘለዎም ፈተውቱን ክለዓል ዝደፋፍኡ ጽሑፋት ተዘርጊሖም እዮም፡፡ "እቲ ኲናት ኣብ ባይታ እንትቀጻጸል ወይ ሓደ ማሕበረሰብ ነቲ ካልእ እንተጥቅዕ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ እውን ይንጸባረቕ እዩ" ትብል ብርሃን፡፡ ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ትውልደ ኢትዮጵያውያን ስኑዓት ዜናታት፣ ናይ ጽልኣት ዘረባን ናዕቢ ዘለዓዕሉ ቪድዮታትን ከምዝዝርግሑ እውን ትዛረብ፡፡ እዚ ኣብ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት እናተጋደደ ከምዝመጸ እያ ትሕብር፡፡ ትምኒት፡ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ንዘሎ ናዕቢ ተሓታቲ ምዃኑ ‘‘ኣየተሓትትን’’ ትብል፡፡ መብዛሕተኦም ተጠቀምቲ ፌስቡክ ካብ ኣመሪካ ወጻኢ ዝነብሩ እኳ እንተኾኑ፡ እቲ ትካል ካብ 70 ምኢታዊት ንላዕሊ ዝኾነ ናይ ፍተሻ ስራሕቲ (Content Moderation) ኣብ ኣመሪካ ኮይኑ እዩ ዝቆጻጸር፡፡ እዚ ማለት ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ኣብ ኲናት ዝርከባ ሃገራት ብዝተፈላለዩ ቋንቋታት ዝዝርግሑ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ከይተርኣዩ ናይ ምግፋሕ ዕድሎም ዝለዓለ እዩ፡፡ ‘‘ፌስቡክ ዝበዝሕ ኣታዊኡ ዝረኽቦ ካብ ኣመሪካ ወጻኢ እኳ እንተኾነ ቀንዲ ትኹረቱ ግን ኣብ ኣመሪካ እዩ ገይሩ፡፡ ኣስታት 115 ሚልዮን ህዝቢ ኣብ ዝነብረላ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ቅድሚ ምጅማሮም ብዛዕባ ምርመራ ትሕዝቶ ክሓስቡ ነይሩዎም’’ ትብል፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ጎንጺ ዘለዓዕሉ ጽሑፋት ናብ ፌስቡክ ካብ ዝጠቆሙ ሰባት ሓንቲ ትምኒት እያ፡፡ ናይ ቀረባ ፈተውቶም እንተይተረፈ ንምጥቃዕ ኣድራሸኦም ክሳብ ምልጣፍ ዝበጸሐ ጻውዒት ጃምላዊ ጨፍጫፍ ንልዕሊ 18 ሰዓታት ኣብ ፌስቡክ ጸኒሑ እዩ ትብል፡፡ ኣብቶም ጽሑፋት ጥቆማ ምስቀረበ መጀመርታ ናይ ፌስቡክ መልሲ ‘‘ምስ ፖሊሲና ኣይጋጮን’’ ዝብል እዩ ነይሩ ፡፡ ጸኒሑ ግን እቶም ጽሑፋት ክጠፍኡ ተገይሩ፡፡ ትምኒት ከምእትብሎ፡ ኣብቶም ጽሑፋት ብብዙሓት ሰባት ጥቆማ ምስቀረበ፡ ድሕሪኡ ድማ እቲ ትካል ኣብ ኣመሪካ ብዝነብሩ ጋዜጠኛታት  ምስሓተተ እዩ እቲ ጽሑፍ ተኣልዩ። ‘‘እቲ ጽሑፍ ምስተኣለየ እውን ኣብቶም ዝጸሓፍዎ ሰባት ስጉምቲ ኣይተወሰደን፤ እቶም ሰባት እንተደልዮም ካልእ ግዘ እውን ከምኡ ክብሉ ይኽእሉ እዮም’’ ብምባል ስግኣታ ትገልጽ፡፡ ወሃቢት ቃል ፌስቡክ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ኣብ ኢትዮጵያ ጥዕና ዘለዎ ኣገልግሎት ንምሃብ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ፌስቡክ ቁጽሪ ትሕዝቶ ፈተሸቲ ሰራሕተኛታቱ ወሲኹ እዩ ኢላ፡፡ ኣምሓርኛ፣ ኦሮምኛን ትግርኛን ዝዛረቡ ሰራሕተኛታቱ መምርሒ እቲ ትካል ዝጥሕስ ትሕዝቶ ዘለዎም ‘‘ቀልጢፎም ብምርካብ ሓቢሮምልና እዮም’’ ትብል፡፡ ኣብ ምርመራ ትሕዝቶታት ምስ ሃገራውን ዓለም ለኻውን ሓገዝቲ ሓቢሮም ከምዝሰርሑ እውን ትገልጽ፡፡ ብተወሳኺ እቶም ሰራሕተኛታት ፖለቲካ እቲ ዞባን ኩነታት ኢትዮጵያ ዝርድኡን ኣብ ኢትዮጵያ ንነዊሕ እዋን ዝነበሩን ኢትዮጵያውያን ከምዝኾኑን ተዛሪባ፡፡ ‘‘ኣብ ኢትዮጵያ ምስዘለዉ ሲቪል ማሕበራት ብምዝርራብ ብዛዕባ እዋናዊ ጉዳይ ግንዛበ ንምርካብ ንፍትን ኢና፡፡ ፖሊሲና ዝጥሕስ ትሕዝቶ እውን ንስርዝ ኢና፡፡’’ ኣብ ፌስቡክ ዝጥቃዕ ናይ ጽላኣት ዘረባ ወይ ጎንጺ ዘለዓዕል ትሕዝቶ ስነልቦናዊ ጸቕጢ ብምፍጣር ንእኩይ ተግባር የለዓዕልዶ? ምናልባት እቲ ዝበሃል ነገር ‘ተቐባልነት’ ከምዝረኸበ የምስሎዶ? ብፍላይ ብሰበስልጣን መንግስቲ፣ ብፍሉጣት ሰባትን ናይ ማሕራዊ ሚድያ ጎስጎስትን ዝኾነ ነገር እንትበሃል ‘ሓቂ እዩ’ ዝብል ኣመለኻኽታ ንምንታይ ይጎልህ? እዞም ሕቶታት ናይ ስነ ልቦና፣ ማሕበረሰብን ቴክኖሎጅን ተመራመርቲ መዘራረቢ ዛዕባታት ካብ ዝኾኑ ጸኒሖም እዮም፡፡ ኤምኣይቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ጀርመን ዝተኻየደ መጽናዕቲ ጠቒሱ ከምዝሓበሮ፡ ኣብ ፌስቡክ ዝልጠፉ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝፍጸም መጥቃዕቲ ብዕጽፊ ክውስኽ ገይሩ እዩ፡፡ ኣብ ክልተ ዓመት ኣብ ዝተፈጸሙ ኣስታት 3 ሽሕ መጥቃዕቲታት ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ኣብ መንጎ ጽሑፋት ፌስቡክን መጥቃዕቲታትን ተዛምዶ ከምዘሎ ረኺቡ እዩ፡፡ እቲ መጽናዕቲ ኣብ ጀርመን እንትካየድ ኲናት ወይ ጎንጺ ኣይነበረን፤ ኲናት ኣብ ዘለዎ ሃገር ነገራት ኣዝዮም ዝኸፍኡ እዮም ዝኾኑ፡፡ ኒው ዮርክ ታይምስ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ ኣብ ፊሊፒንስ፣ ሊብያ፣ ህንዲ፣ ሚያንማርን ጀርመንን ምስ ፌስቡክ ከምዝተሓሓዙ ሓቢሩ እዩ፡፡ ኣብ ሚያንማር ንዝበጸሐን ንናይ ብዙሓት ሙስሊም ሮሂንጋውያን ሞትን ምፍንቓልን ምኽንያት ዝኾነ መጥቃዕቲ ፌስቡክ ተሓታቲ ይግበር እዩ፡፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝጀመረሉ ወርሒ ጥራሕ 730 ህጻናት ሓዊሱ 6 ሽሕን 700 ሙስሊማት እንትቕተሉ፡ ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ናብ ጎረቤት ሃገር ባንግላድሽ ተሰዲዶም፡፡ ፌስቡክ ኣብ ሚያንማር ናይ ጽልኣት ዘረባን ጎንጺ ዘለዓዕል ጽሑፋትን እኹል ብዝኾነ ኣገባብ ብዘይምክልኻሉ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዘበኣኣሶ ኣሚኑ እዩ፡፡ መስራቲ እቲ ትካል ማርክ ዙከርበርግ እውን ብዕሊ ይቕረታ ምሕታቱ ዝዝከር እዩ፡፡ ብርሃን ከምእትገልጾ፡ ኢትዮጵያ ሰላማዊት ሃገር ነይራ እንተትኾን ሓደ ሰብ ተላዒሉ ‘‘ተወልድቲ ትግራዋይ፣ ኣምሓራይ፣ ኦሮሞ፣ ሶማል ወይ እውን ካልእ ብሄር ቅተሉ’’ እንተዝብል እቲ ማሕበረሰብ ክስዕቦ ዘይኮነስ ክነቕፎ ይኽእል እዩ፡፡ ኮይኑ ግና እታ ሃገር ብጎንጺ ትሕቆን ሰለዘላ ኣብ ስልክን ኮምፒተርን ዘሎ ናዕቢ ዘልዕል ጽሑፍ ብቐሊሉ ክፉእ ተግባር እዩ ዘስዕብ፡፡ ‘‘ደሓን ሰብ እዩ፤ ከምዚ ኣይሓስብን ዝበሃል ኩሉ ናይ ጽላኣት ዘረባ እንትጽሕፍ፡ ብሱሩ ጎረቤተይ መን እዩ? ክትብል ይገብረካ’’ ትብል፡፡ ብተወሳኺ ‘‘ ቅተሉዎም፣ እሰሩዎም’’ ዝብሉ ጽሑፋት መጥቃዕቲ ክጋደድ እዮም ዝገብሩ፡፡ ጽባሕ ጽቡቕ ከምዘይኸውን ክስመዐና ናይ ምግባር ሓይሊ ኣለዎም ትብል፡፡ ትምኒት ብወገና ዕላዊ ናይ ጽላኣት ዘረባታት ህዝቢ ምስ ህዝቢ ክዋዳእ ከምዝገብሩ ነቲ ኣብ 1994 ኣኣ ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ምጽናት ዓሌት ከም ኣብነት ትጠቅስ፡፡ እቲ ክስተት ኣብ ውሽጢ 100 መዓልቲታት ኣስታት 800 ሽሕ ቱትሲ ብሕሉፋት ሁቱ ዝተጨፍጨፉሉ ዘሕዝን ክስተት እዩ፡፡ ኣብቲ እዋን ካብ ዓሌት ሁቱ ዝውለድ ፕረዚደንት ሩዋንዳ ጁቬናል ሀቢያሪማና ዝተሳፈረላ ኣውሮፕላን ተወቒዓ ምስወደቐት ‘‘ቱትሲ ነጥፍእ’’ ዝብል ምንቅስቓስ ብሬድዮን ኣደባባይን ተጀሚሩ፡፡ ብዙሕ እንተይጸነሐ እቲ ጎንጺ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ኮይኑ፡፡ ‘‘ሰባት ኣብ ፌስቡክ ዝርእይዎ ነገር ዕላዊ (Official) እዩ ዝመስሎም፡፡ ብተደጋጋሚ እንትርእይዎ ጽላኣት የሕድሩ፡፡ ሰብኣውነት ይጠፍእ፡፡ ካልእ ሰብ እንታይ ዓይነት ጸገም የጋጥሞ ከምዘሎ ምርኣይ ደው የብሉ’’ ትብል ትምኒት፡፡ ንሓደ ብሄር ወይ ጉጅለ ዘጽላእልኡ ዘረባታት፣ ጽሑፋት ወይ ምስልታት ብበዝሒ ምስተዘርግሑ፡ ‘‘ሐዚ ኣጥቅዕዎም’’ እንተተባሂሉ ሰብኣውነት ዘረስዕን ብስምዒት ዝዝውርን ኩነታት እዩ ዝፍጠር፡፡ ናይ ጽላኣት ዘረባታት እንትደጋገም ናይ ዕስለነት ስምዒት ናይ ምፍጣር  ሓይሊ ከምዘለዎም ትምኒት ትገልጽ፡፡ ኣብ  ኮንግረስ ኣሜሪካ ቀሪባ ምስክርነት  ዝሃበት ነባር ሰራሕተኛ ፌስቡክ፡ ፍራንሲስ ሃውገን ፤ ኢትዮጵያ ኣብ ፌስቡክ ልዑል ትኹረት ካብ ዘድልየን ዝርዝር ሃገራት ሓንቲ እንተኾነት’ኳ፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ቁጽጽር ምስቲ ዝጥቃዕ ዘሎ ጎንጺ ዘለዓዕል ጽሑፍ እኹል ኣይኮነን በሃሊት እያ። ሰራሕተኛታት ፌስቡክ፡ ‘መንግስቲን ካልኦት ውድባትን ንመረባ ፌስቡክ ብዘይኣግባብ እናተበለጽሉ ከምዝኾኑ ዝገልጽ መጠንቀቕታ” ከምዝሃቡ ልሒኹ ዝወጽአ ሰነድ ይሕብር። እቲ ሰነድ፡ ንኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ዘይማዕበላ ሃገራት ነቲ ቋንቋ ዝዛረቡ ሰባት ኣይቆጸረን ኢሉ’ውን ዝነቅፍ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ መጋቢት ዝወጽአ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዕጡቓት ጉጅለታት ኣብ ልዕሊ ገለ ብቑጽሮም ‘ንኡስ’ ብሄራት መጥቃዕቲ ንምልዕዓል ፌስቡክ ኣብ ረብሓ ከምዘውዐልዎ ይገልጽ። ካብቶም ከምዚ ዓይነት ጉጅለታት ሓደ ቀዲሙ ስሙ ዝጥቀስ፡ ‘ፋኖ’ ብዝብል ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ካብ መንጎኦም በቲ ጉጅለ ዝንቀሳቐሱ ገጻት፡ መሰረቶም ኣብ ሱዳን ከምዝገበሩ እዩ እቲ ጸብጻብ ዘመልክት። ሰራሕተኛታት ፌሰቡክ፡ “ምስ ፋኖ ርክብ ዘለዎም ገጻት ጎንጺ ዘላዕሉ እዮም። ካብ ፌሰቡክ ይተኣለዩ” ብዝብል ንላዕለዎት መራሕቲ ፌሰብክ ኣመልኪቶም ነይሮም። ምስ ናይ ኦሮሞ ዲያስፖራ ርክብ ዘለዎም ምቕማጦም ኣብ ግብጺ ዝኾነ ገለ ገጻት ድማ፡ ብተመሳሳሊ ብኸምኡ ስሞም ተልዒሉ ነይሩ። እዞም ገጻት “ኣብ ልዕሊ ካልኦት ዓሌታትን ሰበስልጣናትን መጥቃዕቲ ክፍነዉ ብቕሉዕ የለዓዕሉ ነይሮም” ብዝብል ክእለዩ ተወሲኑ እዩ። ፍራንሲስ ሃውገን ከመ እትብሎ፡ ፌስቡክ ኣብ ከም  ኢትዮጵያ ዝበላ ሃገራት ዝሰርሐሉ መገዲ ኣዝዩ ንሓደጋ ዘቃልዕ እዩ። ንብዙሓት ዘዘራርቡ ትሕዝቶታት ናብ ቅድሚት ገጽ ምምጽኡ (Engagement Based Ranking)  ዓሌታዊ ጎንጽታት የለዓዕል እዩ ዘሎ። “ምናልባሽ እውን ኣብ ዝቕጽሉ 10ን 20ን ዓመታት ብዙሕ ሰብ ክመውት ይኽእል እዩ። ምኽንያቱ ድማ ናይ ትሕዝቶ ምጽራይ ዘይምክያዱ እዩ። ኢትዮጵያን ሚያንማርን ገና  መበገሲታት እየን። ንቕድሚት ብዙሕ ጥፍኣት ከይፍጸም የስግእ እዩ” ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ገለ ፖለቲከኛታትን፡ ፌስቡክ ንጎንጺ ምብእኣስ ምኽንያት ከይኸውን እናጠንቀቑ ጸኒሖም እዮም። ብፍላይ ድማ፡ ኣብ ሚያንማር ዝተፈጸመ ኣብ ኢትዮጵያ ከይድገም፡ ልኡኻን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከይተረፉ፡ ፌስቡክ ንኢትዮጵያ ዓቢ ትኹረት ክህብ ሕቶ ክቐርበሉ ጸኒሑ እዩ። ብርሃን፡ ፌስቡክ ኣብ ክንዲ ውሕስነት ተጠቀምቲ፡ ኣታዊኡ ኣቐዲሙ ከምዝርኢ እያ ተረድእ። “ፌስቡክ ብነጻ እንተተጠቐምና’ኳ፡ ዕዳጋ ንሕና ኢና፤ ፌሰቡክ ገንዘብ ዝረክብ ካብ መላለይቲ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ብዙሓት ተጠቀምቲ እንትህልዉ ብዙሓት ዘላልዩ ትካላት ገንዘብ ይኸፍልዎ። ፌስቡክ እዚ ሚዛን ምትእስሳር ንግዲ ክዛባዖ ኣይደልን”። ምስ ኣብ ኤስያን ኣውሮጳን ዘሎ በዝሒ እንትነጻጸር ግን ተጠቃሚ ውሑድ ስለዝኾነ፡ ንኢትዮጵያ ክንድ’ቲ ዝድለ ቆላሕታ ኣይህብን። ትሕዝቶ ንምፍታሽ፡ ሰብ-ሰራሕ ብልሓት [Artificial Intelligence]  ይጥቀም። እንተኾነ እቲ ማሽን ብኣምሓርኛ፣ ኦሮምኛ፣ ትግርኛን ካልኦት ቋንቋታትን እንተዘይሰልጢኑ ነቲ ትሕዝቶ ብዝግባእ ኣይምርምርን። ብርሃን፡ ርክብ ፌስቡክን ኢትዮጵያን ዕንክሊል (Vicious Circle)  እያ ትብሎ። ብኸምዚ ድማ ትገልጾ፤ “ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ብዙሕ ተጠቃሚ የብሉን>>ብዙሕ ገንዘብ ድማ ኣይረክብን፤ ስለዝኾነ፡ ንምርመራ ትሕዝቶ ቆላሕታ ኣይህብን>> ትሕዝቶ እንተዘይመርሚሩ ጎንጺ ዘላዕሉ ጽሑፋት ይበዝሑ' ፌሰቡክ ንኢትዮጵያ ቆላሕታ ንክህብ፣ ብዝሒ ይውስኽ' ብዝሒ ተጠቃሚ ብዝወሰኸ ቁጽሪ እቲ ጎንጺ ይበኣኣስ”። ትምኒት ብወገና ብቀንዱ እትነቅፍ፡ ንቅደም ሰዓብ ሓበሬታ ንምሃብ ዝኽተሎ ኣስራርሓ (Ranking Algorithm) እዩ። ኩሉ ተጠቃሚ ኣብ ፌስቡክ ዝልጥፎ፡ ብማዕረ ኣይኮነን ዝረአ። ብምዘና ፌስቡክ እዩ ኣብቲ ገጽ ዝዛወር። “እዚ ሚዛን ግን፡ ዘይምዕሩይ”  እያ ትብሎ። እዚ ማለት ንሰባት ዘቖጥዕ፡ ናብ ቅድሚት ንክመጽእ ቀዳምነት እዩ ዝህብ። ምኽንያቱ እቲ ንሰባት ዘናድድ ትሕዝቶ፡ ኣብ ገጽ ተጠቀምቲ ናይ ሰባት ተሳትፎ(Engagement)  ይውስኽ እዩ። ማለት ሰባት ነቲ ትሕዝቶ ከባጽሑ፣ ክፈትዉዎን ርእይቶ ክህብሉን ይዕድም። እዚ ብዝገበሩ ቑጽሪ፡ ኣብ ፌስቡክ ጻንሒቶም ስለዝውስኽ ብዙሕ ገንዘብ ይኸስብ። “ፌስቡክ ቀዳምነት ዝህብ ንኣታዊኡ ስለዝኾነ ንትሕዝቶ መርመራ ወጻኢ ክገብር ኣይደልን። ‘ንድሕነት ቀዳምነት ሃብ’ ዝብል ኣስገዳድ ሕጊ ድማ የለን”። ዝተጠቆሙ ትሕዝቶታት ስለምንታይ ቀልጢፎም ኣይእለዩን? ኣምነስቲ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ምስቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ተኣሳሲሩ  ኣብ ፌሰቡክ ዝቃልሑ ዘለዉ ዓሌታዊ ጎንጽታት ዘላዐዓዕሉ ጽሑፋት ዘስግእ እዩ ክብል ሓቢሩ ኣሎ። ሓላፊ ክፍሊ ምብራቕ ኣፍሪቃ እቲ ትካል፡ ዴፕሮሴ ሙቺና፡ “መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ጎንጺ ዘምርሑ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ናይ ምግዳብ ሓላፍነት ኣለዎ። እቶም ትሕዝቶታት ክኹንኖም ኣለዎ። ትካላት ማሕበራዊ ሚድያ ድማ ትሕዝቶ ዝምርምርሎም ኣሰራርሓታት ከበርትዕ ይግባእ” ኢሉ። ኣብ ፌስቡክ ‘ጽልኢ የለዓዕሉ እዮም’ ተባሂሎም ዝተጠቆሙ ጽሑፋት፡ ዝእለይሉ ፍጥነት  ዘካትዕ እዩ። ትምኒት ግን፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ዘስካሕኽሕ ኲናት ኣብ ግምት ብመእታው ፌስቡክ ንኢትዮጵያ ብርቱዕ ናይ ትሕዝቶ ቁጽጽር ዝገብረሉ ኣሰራርሓ ክዝርግሕ ነይርዎ ዝብል እምነት ኣለዋ። ከም ናታ እምነት፡ ሓደ ትሕዝቶ ምስ ተጠቆመ [ሮፖርት ምስተገበርሉ] ፌስቡክ ክሳብ ዘጻርዮ፡ ብዙሓት ከይሪእዎ ክግድቦ ይኽእል ነይሩ። ኣብ ፌስቡክ ብዙሓት ሰዓብቲ ዘለውዎም ሰባት ገጾም ክምርመር ኣለዎ ድማ ትብል። ነቲ ትሕዝቶ ካብ ምእላይ ብተወሳኺ፡ በዓልናይ እቲ ጽሑፍ ካልእ ሕማቕ ትሕዝቶ ዘለዎ ጽሑፍ ከይጥቅዕ ብቕልጡፍ ስጉምቲ ክውሰድ ትምዕድ። ሓደ ሓደ ግዜ ብዙሕ ሰብ ስለዝጠቆመ ጥራይ፡ ጽቡቓት ትሕዝቶታት ብጌጋ ክእለዩ ይግበሩ እዮም። እዚ ድማ፡ ኣብቲ ትሕዝቶ ምርመራ ክፍተት ከምዘሎ መርአያ እዩ። ከምኡ’ውን ፌስቡክ፡ ምስ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፣ ኣብ ምክልኻል ምጽናት ዓሌት ዝሰርሑን ሰብ ሞያ ማሕበረሰብን ተጣሚሩ ክሰርሕ ከምዝግባእ ትሕብር። እቲ ሰብ-ሰራሕ ማሺን ኣብ ምትርጓም’ውን ሓደ ሓደ ግዜ ካብ ዓውዲ ወጺኡ ዝሰርሐሉ እዋን ኣሎ። ንኣብነት፡ ‘ምጽናት’ ዝብል ምስ ዓሌት ብዘይተኣሳሰር  ኣብ ካልእ ዓውዲ እንተኣትዩ፡ ጸገም ዘይክህልዎ ይኽእል እዩ። ንውድዓዊ ኩናተት ኢትዮጵያ ዝግንዘቡ ሰባት  ምስቲ ማሺን ጎናጎኒ ምቕማጥ ዘድሊ ነዚ እዩ- ትብል። ብርሃን’ውን ነቲ ናይ ትምኒት ሓሳብ እያ ትድግፍ። “ንኣብነት ካብ ሓደ 100 ቅተሎ፣ ቀጥቅጦ፣ ኣፍልሶ . . ዝብሉ መልእኽቲታት ጥቆማ እንተተገብረ’ኳ፡ 80 ሚኢታዊት ምስ መትከላትና ኣይጻረሩን ተባሂሎም ዕሽሽ እዮም ዝበሃሉ” ኢላ። ብርሃን ከምእትብሎ፡ ፌስቡክ ብዝገበሮ ዳህሳስ ኣብ ከም ኣምሓርኛን ኦሮምኛን ዝኣመሰሉ ቋንቋታት እቲ ማሺን ቃላት ናይ ምፍላይ ጸገማት ከመዘለዎ ተፈሊጡ እዩ። “እቲ ጸገም ዙርያ ምላሽ እዩ። ነቲ ዓውዲ ዘይምርዳእን ዕሽሽነትን ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ተወለድቲ ትግራይ ናብ ሓደ መእከቢ ቦታ [Concentration Camp] ይወሰዱ ዝብል ጽሑፍ፡ ጭቡጥ ሓደጋ ዘስዕብ ኮይኑ እንተሎ ንልዕሊ 24 ሰዓታት ኣይተልዓለን። ዓሚ  ወርሒ ሰነ ‘ሰብ ብኸምዚ መገዲ ገይርካ ይቀተል’ ዝብል ጽሑፍ ዘለዎ ምስሊ ዛጊድ ኣይተልዓለን” ትብል። ኣባል ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ሃብታም ሃገራትን ከም ፌስቡክ ዝበሉ ኩባንያታት ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ግዝኣተን ዝሰርሐሉ መስርሕን መትከላት ኣቕሚጦም እዮም። ኢትዮጵያ ግን፡ ኣብዚ ሕዚ ከምኡ ምግባር ዘኽእል ዓቕሚ ስለዘይብላ ናይ መወዳእታ ፍትሒ፡ ኣብ ኢድ ተጠቀምትን  ትካል ፌስቡክን እዩ ወዲቑ። ወሃቢት ቃል ሜታ፡ ንቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ምላሽ፡ ፌስቡክ ኣብ ኢትዮጵያ ጥቆማ ንምክያድ ቀሊልን ቅልጡፍን ንምግባር ምምሕያሻት እደናገበረ እዩ። “ጥቆማ ዝተገበረሎም ንምርምር፤ መትከላትና ብኣምሓርኛ ኦሮምኛን ተተርጐሞም እዮም። ናይ ደገን ናይ ውሽጢ ዓድን ትካላት ሰብኣዊ መሰላትን ሲቪል ማሕበራትን ዝጠቀምሉ ኣሰራርሓ ኣለና። ንሳቶም ጎዳእቲ ዝብልዎም፤ ቀዳምነት ሂብና ንምርመር ኣለና” ኢላ። ፌስቡክ ከምዝብሎ፡ ትሕዝቶ ዝምርምር ምስ ዘይሻራዊ ሳልሳይ ወገን ኮይኑ እዩ። ናይ ኢትዮጵያ ትሕዝቶ ምርመራ፡ ምስ ፔሳ ቼክን በኤኤፍፒ ፋክትን ኮይኑ እዩ ዝስራሕ። ሓደ ሓበሬታ ስኑዕ እዩ ተባሂሉ እንትጥቆም፡ ብዝሒ ዝሪእዎ ሰባት ነክንኪ ከምዝግበርእን፡ መጠንቀቕታ ጽሑፍ ከምዝጥቀዐሉን እታ ወሃቢት ቃል ተዛሪባ። ጎንጺ ዘለዓዕሉ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ወይ ድማ ዓመጽ ዘለዓዕሉ ትሕዝቶታት ብሰብ-ሰራሕ ብልሓት ክሳብ ዝጥቆሙ፡ መጠን ምቅላሖም ከምዝግደብ ተዛሪባ። “ብተደጋጋሚ ምስ መትከላት ፌስቡክ ዝጻረረሩ ጽሑፋት ዝተረኸቦም ሰባት፡ ጽሑፋቶም ብሓፈሻ ዝበጽሖም ተመልከትቲ መጠን ክንከ ይግበር” ኢላ። ፌሰብክ እዚ ይበል ‘ምበር መስ ኢትዮጵያ ብዝተሓሓዝ፡ ስሙ ብሕማቕ ይለዓል ኣሎ። በቢደቒቕኡ ዝቃልሑ ‘ዘይተኣደቡ’ ጽሑፋት ኣብ ልዕሊ ዜጋታት ዘብጽሕዎ ስግኣት ዓቢ እዩ። ፌስቡክ፡ ከምቲ ኣብ ቅልውላው ሚያንማር ምስ ሓለፈ ‘ይቕርታ’ ዝሓተተ ከይኮነስ፤ ኣብ ኢትዮጵያ ከይደንጎየ ስጉምቲ ክወስድ ሰብ ሞያታት፡ ብርሃንን ትምኒትን ይምዕዳ።


ፌስቡክ ዘውጽኦ ሓድሽ ስም ብቋንቋ እብራይስጥ ዝሓዞ ትርጉም ባጫን ላግጽን ኣስዒቡሉ

ንማሕበራዊ መራኸቢ ፌስቡክ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ገጻት ዘመሓድር ኩባንያ ወግዓዊ ዝገበሮ "ሜታ" ዝብል ሓድሽ ስም ኣብ እስራኤል ንባጫን ላግጽን ተቓሊዑ ኣሎ። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ድማ እቲ ቃል ብቋንቋ እብራይስጥ ክትርጎም ከሎ  "ምውት/ህይወት ኣልቦ" ዝብል ትርጉም ስለዘለዎ'ዩ። በዚ ምኽንያት ብዙሓት ሰባት #FacebookDead ብዝብል ወፍሪ 'ሃሽታግ' ንትርጉም እቲ ሓድሽ ስም ይቀባበልዎ ኣለዉ። 'ዘካ' ዝተበሃለ ጉጅለ ወለንተኛታት ምድሓን ነብሲ እዋን ሓደጋ ካብ ሞንጎ ኣብ ስያመ ፌስቡክ ዘባጨው ሓደ ኮይኑ'ሎ። ኣብ ትዊተሩ "ኣይትጨነቑ 'ክነድሕኖ ንሰርሕ ኣለና ኢና" ዝብል መልእኽቲ ድማ ዘርጊሑ። ካልእ ተጠቃሚ ትዊተር ከኣ "ኩሉ ተዛራቢ እብራይስጥ ዝስሕቐሉ ምኽንያት ስለዝረኸብና ኣዚና ነመዝግን" ኢሉ። ብርግጽ ፌስቡክ ዘውጽኦ ሓድሽ ስያመ ኣዘራራብን ንላግጺ ዝተቓልዐ ክኸውን ከሎ ፈለማይ ትካል ኣይኮነን። ካልኦት ትካላት'ውን ብሰንኪ ኣዘራረብቲ ትርጉም ስያመ ንባጫን ላግጽን ዝተቓልዑ ምንባሮም ይዝከር። ካብ ስጋ ደርሆ ዝዳለዉ መግብታት ብምሻጥ ዝፍለጥ ዓብዪ ትካል 'ኬኤፍሲ' ሓደ ካብቶም ግዳያት ኮይኑ ነይሩ። ከም ኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ኣብ 1980ታት ኣብ ቻይና ስራሕ ክጅምር ከሎ "ኣጻብዕቲ ዘቖርጥም" ዝብል ንመላለዪ ፍርያቱ ዝተጠቐመሉ ሓጺር መልእኽቲ ንቻይናውያን ዘዛነየ ምንባሩ ይግለጽ። ነቲ መልእኽቲ ዝቀራረብ ትርጉም ቋንቋ እታ ሃገር "ኣጻብዕትኻ ብላዕ/ብልዒ" ናብ ዝብል'ዩ ዝቀራረብ። ይኹን'ምበር ሽዑ እቲ ትርጉም ኣብ ልዕሊ እቲ ትካል ዘሕደሮ ጽልዋ ኣይነበረን። ኣብ ቻይና ብቐዳምነት ካብ ዝስርዑ መግቢ ዘቕርቡ ትካላት ኮይኑ ቀጺሉ'ሎ። 'ሮልስ ሮይስ' ብዝብል ዝልለ መኪና ዘፍርይ ኩባንያ'ውን 'ሲልቨር ሚስት' ዝብል ስያመ ዝሃቦ መኪና ኣብ ጀርመን "ቀልቀል ወይ ፍታን" ዝብል ትርጉም ይሕዝ። በዚ ምኽንያት ከኣ ስያመ እቲ መኪና ናብ 'ሲልቨር ሾዶ' ክቕይር ተገዲዱ። ፍርያት ኖኪያ ዝኾነ 'ሉሚያ' ብተዛረብቲ ቋንቋ ስፓኒሽ 'ፋይቶት/ነብሳ ሸይጣ ትሓድር" ዝብል ትርጉም ኣለዎ። መኪና ዘፍርይ ኩባንያ ሆንዳ ብወገኑ 'ፊታ' ዝብል ስም ክስይም ተዳልዩ'ኳ እንተነበረ፤ ብቋንቋ ሽወደን "ርሕሚ/ብልዕቲ ጓል ኣንስተይቲ" ዝብል ስለዝኾነ ነቲ ስም ክቕይሮ ምውሳኑ ይግለጽ።


ሜታ፡ ምስ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ብዝተሓሓዝ ብ 2 ቢልዮን ዶላር ካሕሳ ተኸሲሱ

ኣገባብ መስርሕ ፈይስቡክ፡ ምስቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተላዕለ ኲናት ሓድሕድ ብዝተኣሳሰር ዝጋፋሕ ዝነበረ ጽልእን ጐንጽን ኣብ ምግዳድ ኣበርክቶ ገይሩ ዝብል ክሲ ቀሪቡሉ። ኣብርሃም መዓርግ፡ ወዱ ነቲ ብፈይስቡክ ድሕሪ ዝቐረበሉ ጸለመ ዝተቐትለ መምህር ዩኒቨርሲቲ ኰይኑ፡ ሓደ ካብቶም ኣንጻር ሜታ ክሲ ዝመስረቱ ሰባት እዩ። እቶም ከሰስቲ፡ ነቶም ኣብ ፈይስቡክ ግዳይ ጽልኣት ዝዀኑ 2 ቢልዮን ዶላር ካሕሳ ክኽፈሎምን፡ መስርሕ (ኣልጎሪዝም) 'ቲ ማሕበራዊ ሚድያ ክቕየርን ይሓቱ ኣለዉ። ሜታ ኣብ ቍጽጽርን ቴክኖሎጅን ብዙሕ ገንዘብ ከምዘውጽአ እዩ ዝገልጽ። ወኪል እቲ ትካል፡ ዘረባ ጽልኢን ጎንጺ ምልዕዓልን ንሕጊ እቲ ትካል ከምዝጻባእ ይሕብር። “ኣብ ኢትዮጵያ ዘለና ናይ ድሕነትን ግሉጽነትን ስርሓቲ ካብ ሲቪል ማሕበራት ውሽጢ ዓድን ዓለምለኻውያን ትካላትን ብእንረኽቦም ርእይቶታት ዝምራሕ እዩ” ይብል። እቲ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ዝተኸፈተ ክሲ፡ ፎክስግሎቭ ብዝተባህለ ጕጅለ ጐስጓስ ዝድገፍ እዩ። ሜታ ትሕዝቶታቱ ዝቈጻጸረሉ ማእከል ኣብ ናይሮቢ - ኬንያ ኣለዎ። ብሰንኪ እቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ዝሞቱ ኰይኖም፡ ካልኦት ኣማኢት ኣሽሓት ኣብ ዓጸቦ መሰል ኵነታት ይነብሩ ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ካብ ትጽቢት ብዙሓት ወጻኢ ዝዀነ ስምምዕ ሰላም ተፈሪሙ እዩ። ኰይኑ ግን ኣብ ቀረባ ኣብ መንጐ ኣምሓራን ኦሮሞን ዓሌት መሰረት ዝገበረ ጐንጺ ጐዲዱ ተራእዩ። ኣቦኡ ንኣብርሃም፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት እዩ ግዳይ ኣብታ ሃገር ዝተወለዐ ጐንጺ ኰይኑ። ብ 3 ሕዳር 2021፡ ፕሮፌሰር መዓርግ ኣማረ ኣብርሃ፡ ካብቲ ዝምህረሉ ዩኒቨርሲቲ ናብ ገዛኡ ኣብ ዝኸደሉ፡ ኣብ ሞተር ሳይክል ኰይኖም ብዝሰዓብዎ ዕጡቓት ኣብ ኣፍደገ ገዛኡ ተቐቲሉ። እቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙሉ ሰባት ስለዘፋራርሕዎም ነቲ መጥቃዕቲ ዝረኣዩ ሰባት'ኳ ክሕግዝዎ ከምዘይከኣሉ ኣብርሃም ይገልጽ። ፕሮፌሰር መዓርግ፡ ድሕሪ ሸውዓተ ሰዓታት ኣብቲ ዝወደቐሉ ሞይቱ። ቅድሚ ምማቱ ብዛዕባኡ ጸለመታትን መንነቱ ዝገልጹ ሓበሬታታትን ኣብ ፈይስቡክ ከምዝተዘርግሑ እዩ ወዱ ዝዛረብ። ዋላ'ኳ ኣብቲ መተግበሪ ብዘሎ መውሃቢ ሓበሬታ ኣቢሉ ናብቲ ትካል ጥርዓን እንተቕረበ፡ “እዋን ክሳብ ዝሓልፍ እቶም ልጣፋት ኣይተኣለዩን።” ሓደ ልጣፍ ድሕሪ ሞት እቲ ፕሮፌሰር እዩ ተኣልዩ። እቲ ትካል ከምዝኣልዮ ዝገለጸ ካልእ ልጣፍ እውን ካብ 8 ታሕሳስ 2022 ኣትሒዙ ኣብ ኢንተርነት ነይሩ። “ፈይስቡክ ብእዋኑ ነቲ ናይ ጽልኢ ዘረባታት ደው እንተዘብሎን ልጣፋቱ እንተዝቈጻጸርን፡ ኣቦይ ኣብዚ እውን ብህይወት ምሃለወ” ይብል ኣብርሃም። ሜታ፡ “ብውልቀይ ይቕረታ ክሓተኒ እደሊ” ዝብል ኣብርሃም፡ እቲ ንሱ ዝረኸቦ መከራ ካልኦት ቤተሰባት ከይወርዶም ክግበር እዩ ዝደሊ። ነቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣገባብ መስርሕ ሜታ “ናይ ጽልኣትን ጐንጺ ዘለዓዕሉን” ትሕዝቶታት ዘወዓውዕ ከምዝዀነን  ብዝሒ ብኣምሓርኛ፡ ትግርኛን ኦሮምኛን ዝቐርቡ ልጣፋት ዝቈጻጸሩ ሰባት “ብዘሕዝን ውሑዳት” ከምዝዀኑን ገሊጹ። ወናኒ ማሕበራዊ መራኸቢ ፌስቡክ ዝዀነ ሜታ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ግን፡ “ኣብ ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ እዅል ፍልጠት ዘለዎምን ሰብ ሞያን ብምቝጻር ብዙሕ ተዛራቢ ብዘለዎም ቋንቋታት ኣምሓርኛ፡ ኦሮምኛ፡ ሶማልኛን ትግርኛን ዝልጠፉ ሕጊ ዝጥሕሱ ልጣፋት ናይ ምቍጽጻር ዓቕምና ንምሕያል ንሰርሕ ኣለና” ኢሉ። ዋላ'ኳ ኢትዮጵያ ካብ ብዝሒ ህዝባ ትሕቲ 10 ሚእታዊት ፈይስቡክ ዝጥቀም እንተዀነ፡ እቲ ትካል ነታ ሃገር ቀዳምነት ሂቡ ከምዝሰርሕ ይገልጽ።


መስራቲ ፌስቡክ ማርክ ዛከርበርግ፡ ን 'ተጓዳኢ ትሕዝቶ' ዝቕይድ ሕጊ ክህሉ ጠሊቡ

መስራቲ ፌስቡክ ማርክ ዛከርበርግ፡ ደረት ናይ ምዝራብ መሰል ዝወሰን ብትካላት ማሕበራዊ መራኸቢታት  ከም ዘይኮነ ብምግላጽ፤ ኣብ ኦንላይን ን 'ተጓዳኢ ትሕዝቶ' ዝቕይድ ትርር ዝበለ ሕጊ ክህሉ ጠሊቡ። ኣብ ሙኒክ ጀርመን ኣብ ዝካየድ ዘሎ ናይ ድሕነት ዋዕላ መደረ ዘስምዐ ዛከርበርግ፡ ንቻይና ብምጥቃስ፡ ሕሉፍ ምቁጽጻር ርእስኻ ናይ ምግላጽ መሰል ውልቀሰባት ክጥሕስ ከም ዝኽእል ኣጠንቂቑ። ኣብ ልዕሊ ከም ፌስቡክ ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ንምምሕልላፍ ናይ ሓሶት ሓበሬታ፡ መግትኢ ክገብሩ ዝጠልብ ጸቕጢ እናሓየለ ይመጽእ ኣሎ። ብፍላይ ፌስቡክ በቲ ናይ ፖለቲካዊ መወዓውዒ ፖሊሲኡ ክንቀፍ ጸኒሑ እዩ። እቲ ኩባንያ፡ ኣብ 2018 ኣብ ኣሜሪካ፡ ኣብ ዝቐጸለ ዓመት ድማ ኣብ መላእ ዓለም፡ ንፖለቲካዊ መወዓውዒ ዝምልከት ሓደስቲ ፖሊሲ ኣተኣታትዩ እዩ። እቲ መምርሒ ዝኾነ ፖለቲካዊ መወዓውዒ ብመን ከም ዝተመወለ ክገልጽ ዘገድድን ዝኾነ ሰብ ክርእዮ ምስ ዝደሊ፡ ፈቲሹ ክረኽቦ ኣብ ዝኽእል ኩነት ንሸውዓተ መዓልቲ ክጸንሕ ዝገብር እዩ። እንተኾነ ግና ፌስቡክ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ በከዋኽብቲ ፌስቡክ ዝቐርብ፡ ዝተመወለ ፖለቲካዊ ትሕዝቶ፡ ኣብ ማዕከኑ ከምዘየካትት ሓቢሩ። ብመሰረት ፖሊሲ ናጽነት ምዝራብ ፌስቡክ፡ ብፖለቲከኛታት ዝቐርቡ ትሕዝቶታት'ውን ወትሩ ሓቅነቶም ኣይፍተሽን እዩ። ዛከርበርግ ነቲ መምርሒታት ከም ዝድግፎ'ውን ኣብቲ ዋዕላ ተዛሪቡ። "ናይ ውልቂ ትካላት ሚዛን ማሕበራዊ ምቕሊት ንምሕላው፡ ብዘይ ተወሳኺ ደሞክራስያዊ መስርሕ፡ ብዙሕ ውሳነታት ክወስዱ ኣይንደልን ኢና" ኢሉ።                        " መንግስታት ንማሕበራዊ መራኸቢታት ሓድሽ ናይ ምቁጽጻር ኣገባብ ክፈጥሩ እቲ መስራቲ ፌስቡክ ጸዊዑ። "ከምዚ ዓይነት ናይ ምቁጽጻር ኣገባብ ኣብ ዘይህልወሉ፡ ንሕና ዝከኣለና ምግባር ክንቅጽል ኢና" ድማ ኢሉ።


ማሕበራዊ ሚድያ፡ ቲክቶክ ልዕሊ ሸውዓተ ሚልዮን ናይ ህጻናት'ዮም ዝበሎም ሕሳባት ዓጽዩ

ቲክቶክ: ኣብ ቀዳማይ ርብዒ እዚ ዓመት ናይ ትሕቲ ዕድመ'ዮም ዝበሎም ኣስታት 7.3 ሚልዮን ሕሳባት [ኣካውንት] ዓጽዩ። እዚ  ሓጸርቲ ቪድዮታት ዝዝርግሕ ቲክቶክ ዝተብሃለ መተግበሪ፡ እቲ ዝኣለዮ ሒሳባት 1 ሚኢታዊት ካብ ጠቅላላ ተጠቀምቱ ጥራይ ከምዝኾነ'ዩ ዝሕብር። ቲክቶክ፡ ካብ 13 ዓመት ንላዕሊ ዕድሚኦም ክጥቀምሉ ዝኽእሉ መተግብሪ ኮይኑ፡ ብኮተቴታት ኣዝዩ ፍቱው እዩ። ቲክቶክ ክንድዚ ብዝሑ ሒሳባት ብሓደ ግዜ ክዓጹ እዚ ናይ መጀመርትኡ እዩ። ትካል ቲክቶክ፡ እቲ ምዕጻው ሕሳባት ናይ ትሕቲ ዕድመ "ብመዳይ ተሓታትነትን ግሉጽነትን" ነቲ ትካል ዝያዳ ድርዒ ዝፈጥር ከምዝኾነ'ዩ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። ኣብቲ ጸብጻብ እዞም ዝስዕቡ ነጥብታት'ውን ሰፊሮም ነይሮም፤ • 61,951,327 ንሕጊ ቲክቶክ ዝጠሓሱ ተንቀሳቓሲ ምስልታት ተደምሲሶም። • 82% ሚኢታዊት ካብቶም ዝተደምሰሱ ተንቀሳቓሲ ምስልታት ዝኾነ ሰብ ከይርኣዮም እንከሎ ዝተደምሰሱ ክኾኑ እንከለዉ፡ 91 ሚኢታዊት ካብ ተዓዘብቲ ጥርዓን ከይበጽሐ እንከሎ ዝተደምሱሱ'ዮም፤ 93 ሚኢታዊት ኸኣ ኣብ ቲክቶክ ምስ ተጸዓኑ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ዝተኣለዩ እዮም። • 1,921,900 መወዓዊዒታት ሕግታት ናይ ቲክቶክ ዝጠሓሱ'ዮም ተባሂሎም ተኣልዮም። • ብሓፈሻ ምስ ናይ ትሕቲ ዕድመ ሓዊስካ 11,149,514 ሒሳባት ንሕጊ ቲክቶክ ጥሒሶም ዝተባሃሉ ሕሳባት ጠቕሊሎም ተዓጽዮም ኣለዉ። ቲክቶክ ንትሕቲ ዕድመ ክከላኸል ይኽእል እዩ ዝበሎ ብዙሕ ሓደሽቲ ሕግታት ከምዘተኣታተወ'ዩ ዝገልጽ ዘሎ። ብመሰረት እዚ ሕጂ ወጺኡ ዘሎ ሓዲሽ ሕጊ፡ ትሕቲ 16 ዓመቶም ተጠቀምቲ ቲክቶክ ኣብ ኣጠቓቅማ ናይ ጽሑፍን ናይ ቪድዮን መልእኽቲ ከምኡ'ውን ኣብ ቲክቶክ ዝልጥፍዎ ተንቀሳቃሲ ምስልታት ዝድርት ሕጊ ኣተኣታትዩ ኣሎ። ሓላፊ እምነትን ድሕነትን [trust and safety] ቲክቶክ ኮርማን ከናን "እዚ ዝወሰድናዮ ስጉምቲ ንህጻናት ንምክልኻል ዘለና ተበግሶ ዘጉልሕ'ዩ፡ ካብዚ ኣሊናዮ ዘለና ሕሳባት እቲ ዝበዝሓ ናይ ትሕቲ ዕድም'ዩ ነይሩ" ድሕሪ ምባል "ቲክቶክ ን13 ዓመቶምን ልዕሊኡን ከምዝኸውን ገይርና ኣመቻቺእናዮ ኣለና" ኢሉ። እዚ ዓርሞሽሽ ቻይናዊ ትካል፡ ምስ ተጠቃምነት ትሕቲ ዕድመ ተታሓሒዙ ብዙሕ ነቀፌታታት ክውሕዞ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኒውዮርክ ታይምስ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ኣመሪካ ካብቶም ተጠቀምቲ ቲክቶክ እቶም ሓደ መሰለስ [ሲሶ] ዕድሚኦም ትሕቲ 14 ዓመት ምዃኑ'ዩ ኣቃሊዑ። ደራሲ ቲክቶክ ቡም ዝተብሃለት መጽሓፍ ክሪስ ስቶከል ዎከር "ሓደ ካብ ብድሆታት ናይ ቲክቶክ ኣብ ምልልላይ ቅኑዕ ዕድመ ተጠቀምቱ'ዩ" ይብል። ብምስዓብ " ንዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ዕድመ ዝብል ዝተወለድካሉ ዕለት፡ ወርሒ ዓመተ ምህረት ትምዝግበ፡ እቱ ቅኑዕ ዕድሜኻ ብዘየገድስ፡ ዓመትካ ልዕሊ 13 ጌርካ ትመልኦ ሕሳብ ናይ ቲክቶክ ይህልወካ፡ ነዚ ንምቅራፍ እቲ ትካል ዝተራቐቐ ኣገባብ ከተኣታቱ ከምዝነበሮ ዝሰሓት ኣይኮነን" ይብል። ቲክቶክ ኣብ ኣተሓሕዛ ሰነዳት ተጠቀመቱ'ውን ክንቀፍ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ ዓባይ ብርጣንያን ሕብረት ኣውሮጳን ንሚልዮናት ህጻናት ዝወከለ ንኣተዓቓቕባ ሰነዳት ተጠቀምቲ ዝምልከት ክሲ ቀሪብሉ ነይሩ፡ ቲክቶክ ብወገኑ 'መሰረት ዘይብሉ ክሲ'ዩ" ብምባል ነቲ ክሲ ክቃለሶ ምኳኑ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ናይዚ ዓመት'ውን ጓል 10 ዓመት ጣልያናዊት ህጻን ኣብ ቲክቶክ፡ ብተጠቀምቲ ዝግበር ዝነበረ በዳሂ ውድድር እናተወዳደረት እንከላ ህይወታ ስለዝሓለፈ ቲክቶክ ሕሳባት ትሕቲ ዕድመ ክዓጹ ዓቢ ጎስጓስ ክካየድ ጸኒሑ'ዩ።


ቴክኖሎጂ፡ ኣብ ድሕሪ ቕዲ ኢሞጂታት ዘለው ብዙሕ ዘይፍለጡ ታሪኻት ደቂ ሰባት

መዓልታዊ ኣብ እትለዋወጡዎም መልእኽታት ጽሑፍ ዝተፈላለየ ቅርጺ ዘለዎም ኢሞጂታት ትጥቀሙ እንዲኹም? እዚኦም ስቕ ኢሎም ምስቲ ዝምዕብል ዘሎ ቴክኖሎጂ ብዝተኣሳሰር ጥራሕ ዝመጽኡ ክመስለና ይኽእል። እንተኾነ ኻልእ ሸነኽ ሰባዊ ዛንታ ዝቛጸሩ'ዮም። "ኣቦይ ዝጻወቶም ሙዚቃታት ንዓለም ዘነቓቕሕ መልእኽቲ ዝሓዙ'ዮም" ይብል ሙዚቀኛ ሬጌ ኣንድሪው ቶሽ። ካብ ጃማይካ ኪንግስተን ኢና ኣዛሪብናዮ። ኣቡኡ'ውን ሙዚቀኛ ሬጌ ነይሩ፤ ፒተር ቶሽ ትፈልጡዎ ትኾኑ። ንሱ ሓደ ካብቶም ምስ ፍሉጥ ሙዚቀኛ ሬጌ ቦብ ማርሊን ባኒ ዋይለርን ብምዃን ብ1960ታት ባንድ ሙዚቃ 'ዌይለርስ' ዝመስረቱ'ዩ። እቲ ባንድ ሰለስቲኦም'ዮም መስሪቶምዎ። እቲ ዘሕዝን ናይ ፒተር ቶሽ መወዳእታ ጽቡቕ ኣይነበረን። ኣብ 1980ታት ኣዝዩ ብዘስካሕክሕ መጥቃዕቲ ተቐቲሉ። ይኹን'ምበር ውርሻ ሙዚቃን ፖለቲካን ገዲፉ'ዩ ሓሊፉ። ሕጂ ሞባይል ስልክኹም ከፊትኩም ናይ 'ምዝንባይ' [levitating] ኢሞጂ እንተኣሊሽኩም፡ ሓደ ጽሩይ ጸሊም ባድላ [ሱፍ] ተኸዲኑ ከራባት ኣሲሩ፣ ባርኔጣ ገይሩ ጸለል ዝበለ ንኡሽቶ ሰብኣይ ክመጽኣልኩም እዩ። ንሱ ፒተር ቶሽ'ዩ፤ እቲ ሙዚቀኛ ሬጌ ዝበልናኩም። ኒያምቤ ማኪንቶሽ ከኣ ጓሉ'ያ። ናቱ ዝኾነ ንብረት ዋላ ሓደ ከይትንክፎ ትሕሉ ኣላ። ውርሻ ወላዲኣ፡ ፍትሕን ምኽባር ሰብኣዊ መሰላትን ዝጠልብ ስለ ዝኾነ ናቱ ስራሕቲ ከተቐጽሎም ምኽኣላ ሓበን ከም ዝስምዓ ትገልጽ። "ሰባት ክለሃዩ ጥራሕ ኣይኮነን ዝደሊ፤ እኳ ድኣ ኣብ ውሽጢ ናይ ባዕሎም ፖለቲካዊ ንቕሓት ኮይኖም ክለሃዩ'ዩ ዝደሊ" ትብል። ሃንደበት ኣቡኣ ዘንቲእለት ኣብ ዝነብር ኢሞጂ ምህላዩ ኣብ ዝፈለጠትሉ ግዜ ግን ብኣግራሞት ስሒቓ። "ኣይፈልጥን፤ ግን እቲ ስእሊ ቦብ፣ ባኒን ኣቦይን ባላ ተኸዲኖም ምዃኑ ይፈልጥ'የ" ኢላ። እዚ፡ ንሓዋ ኣንድሪው'ውን ሃንደበት'ዩ ኮይኑዎ፤ 'surprise' ኮይኑ 😁። "ኦኦኦ! ይገርም!" ኢሉ። "እቲ ስእሊ ይፈልጦ'የ፤ መንእሰይ ፒተር ቶሽ" ኢሉ ብስሓቕ። ስለዚ፡ እዚ ዕንቊ ሙዚቃ ሬጌ ከመይ ኢሉ ኣብ ኢሞጂ ኣትዩ? ታሪኽ ኣብ ኪቦርድ ዘየለው ምልክታት [Web(dings)] እምብኣር፡ እዚ ታሪኽ ካብ ጃማይካ ኪንግስተን ናብታ ዝናብ ዝበዝሓ ግዝኣት ኣመሪካ ዝኾነት ሲያትል ክወስደና'ዩ። ብቐንዱ ከኣ ኣብ 1990ታት ማእከል ማይክሮሶፍት ዝነበሩ ቦታታት። እዚ ኣብቲ ግዜ፡ እዚ ብሕታዊ ጀማሪ ሰውራ ኮምፒዩተር'ዩ ነይሩ። ታይፖግራፈር ቪንሰንት ኮናሪ ከኣ ሓደሽቲ 'ፎንት' ይሰርሕ ነበረ። ንሱ ነቶም ኣብ ኪቦርድ ዘየለው ምልክታት ብስእሊ ዝግለጽ ቅዲ ጽሑፍ ምስ ኣውጽኣሎም ኣብ ተግባር ውዒሉ። ኮናሪ፡ ናይ ብሓቂ ፈታዊ ሙዚቃ'ዩ፤ ብፍላይ ንሳካ። ሓደ ካብቶም ዝፈትዎም ባንድታት ሙዚቃ ንኢንግሊሽ ሳካ ዝነሓንሖ ባንዲ 'ዘ-ስፔሻልስ' እዩ። እዚኦም፡ ብ2 Tone Records ዝፍለጡ ጉጅለ ሙዚቃ ኣብ ሓደ ናይ ቀደም ስእሊ ዌይሌርስ ዝተሞርኮሰ ኣርማ [ሎጎ] ነይሩዎ። ኣብዚ ስእሊ፡ ፒተር ቶሽ ሑቖ ንሑቐ ቦብ ጠጠው ኢሉ ይርኣይ፤ ቶሽ ጸሊም ባላ ተኸዲኑ፣ መነጸር ገይሩ ከራባት ኣሲሩ ኣሎ። ዲዛይነር [ክኢላ ቅዲ] 2 Tone Records ነዚ ስእሊ ከም መበገሲ ወሲዱ። ኮናሪ'ውን ድሕሪ 20 ዓመታት ነቶም ኣብ ኪቦርድ ዘየለው ምልክታት ብስእሊ ዝግለጽ ቅዲ ጽሑፍ ክሰርሕ እንከሎ ነዚ ኣርማ ተጠቒሙ። ኣብቲ ንሱ ዝሰርሖ፡ እቲ ባድላ ዝተኸድነ ሰብ ክዘልል [ካብ መሬት ቁሩብ ሓፍ ኢሉ] ይርኣይ። እዚ፡ ካብ ሓደ ገጽ ናብ ካልእ ገጽ ንዝግበር 'ዝላ' ንምውካል ክውዕል ይስትውዓል። ድሕሪ ዓመታት፡ ብዙሓት ምልክታት 'ዌብዲንግስ' ከም ኢሞጂ ኮይኖም ከገልግሉ ጀሚሮም። በዚ መሰረት ድማ ኣብ ዘመነዎት ስልክታትን ካልኦት ቴክኖሎጂካዊ ስረሓትን ብብዝሒ ተዘርጊሖም። ድሕሪኡ ኮናሪ ካልኦት ብዙሓት ምልክታት ቐሪጹ። "ንርኢ'ሞ እቲ ዝርኣናዮ ኢና ንስእሎ" ይብል ብኣግራሞት ውርሻ እቶም ዝስኣአሎም ምልክታት እናሓሰበ። ኢሞጂታት፡ ኣብ ኣገልግሎት ንክውዕሉ ኣብ ሲልከን ቫሊ ብዝርከብ ጉጅለ ዩኒኮድ ክጸድቁ ይግበር። ንዪይንግን ካልኦት ከምኣ ዝበላ ክኢላታትን መበገሲ ሓሳበን ኣብ ኢሞጂ ምእታው ሓደ ፍሉይ ትርጉም ኣለዎ። ኣብ ሻንጋይ ዝተወለደት ክኢላ ቅዲ [ዲዛይነር] ዪይንግ ብዙሓት ኣብ ኪቦርድ ዝኣትው ፕሮፖዛላት ነይሮምዋ። ኢሞጂታት ቻይናውያን መግቢ ንምብላዕ ዝጥቀሙ ዕንጸይቲ [ቾፕስቲክ]፣ መጥቀሲ መግቢ [takeaway box]፣ ዓፍራ፣ ሻሂ መውሰዲ ኣቕሓ [boba tea] ንሳ እያ ሰሪሓቶም። እዚኦም "ነጸብራቕ መንነት እታ ኣብ ኣመሪካ እትነብር ቻይናዊት'ዮም" ብምባል ከኣ ትገልጾም። ትርጉም ምልክታት ምፍላጥም ባህሊ ሰባት ምግፋሕን ከኣ ባህ ኢሉዋ እትሰርሖም ስረሓት እዮም። ይኹን'ምበር ትርጉም ሓደ ኣብ ቴሌፎንና ዝርከብ ኢሞጂ፡ ንባህሊ ዓዳ ዝገልጽ ኣይኮነን። ፒኮክ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ኣብ ሓደ ኮንፈረንስ ኢሞጂ ምስ ኣይሬን ቾ ዝተባህለት ኮርያዊት-ኣመሪካዊት ክኢላ ማርኬቲንግ ተራኺባ። ንሳ ኣብ ሆሊውድን ኣብ ሳንፍራንሲስኮ ኣብ ዝርከብ 'ቡርማ ላቭ' ዝተባህለ ሬስቶራንትን ሰሪሓ'ያ። እዚ ሬስቶራንት ጥልፊ ዝመስል ምስሊ ፒኮክ ዝጸበቐ ስለ ዝነበረ፡ ዪይንግ ስለ ምንታይ'ዩ ከምኡ ኾይኑ ክትብል ትግረም ነይራ። ፒኮክ ኣብ ባህሊ ቡርሜስ [ማያንማር] ፍሉጥ ምልክት ምዃኑ ምስ ፈለጠት፡ ክልቲአን ሓደ መዓልቲ ፒኮክ ኣብ ኢሞጂ ዝካተተሉ ቅጥዒ ሒዘን ክመጽኣ ወሲሰን። ግዜ ከይወሰዳ ተግባራዊ ገይረንኦ። ዪይንግ ቅዲ እታ ፒኮክ ክትሰርሕ እንከላ ኣይሬን ከኣ ነቲ ፕሮፖዛል ጽሒፋቶ። ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ እቲ ነዞም ኢሞጂታት ዘጽድቕ ዩኒኮድ ፒኮክ ኣብ መስርዕ ሕሩያት ከም ዝኣተወ ኣፍሊጡ። ዪይንግ እዚ ብስራት ክትነግራ ናብ ኣይሬን ክትድውል እንከላ መልሲ የለን። "መልእኽቲ ይጽሕፈላ ነይረ፤ እቲ ባህግና 'ጋህዲ ይኸውን ኣሎ!' ኢለ ጽሒፈላ። ግን ካብኣ መልሲ ኣይረኸብኩን"። ድሕሪ ሓደ ዓመት ይኸውን ዪይንግ ናብቲ ኣብ ሳንፍራንሲስኮ ዝርከብ ሬስቶራንት ከይዳ ድሃያ ትሓትት። ብጣዕሚ ብዘሰንብድ ኣይሬን ምዕጋት ዝውውር ደም ብዘስዓቦ ወቕዒ ልቢ ምሟታ እያ ሰሚዓ። ኣይሬን፡ ናብ ቡርማ ክትጉዓዝ ኣብ እትዳለወሉ ግዜ ዘጋጠመ ሃንደበታዊ ሕማም ብምዃኑ ስድራቤታን መሓዙታን ሰንቢዶም'ዮም። እዚ እቲ ዝሰርሕኦ ኢሞጂ ኣብ መስርዕ ሕጹያት ኣብ ዝኣተወሉ ተመሳሳሊ ወርሒ'ዩ ኣጋጢሙዋ። ብዙሓት ኣዕርኽታ ግን ብዛዕባ እዚ ኢሞጂ ዝፈልጡዎ ኣይነበረን። ብሩክ ሎ፡ ናይ ቐረባ መሓዝኣ እያ። እቲ ኣብ ቴሌፎና ዘሎ ንኡሽቶ ምስሊ ፒኮክ መሓዝኣ ዝሰርሐቶ ምዃኑ ክንነግራ እንከለና ብኣግራሞት "ዳርጋ ካብ መንግስተ ሰማያት ዝቐረበ ሰላምታ" ኢላትና። "ሰላም! ሕጂ'ውን ኣለኹ'የ፤ ሞት እንተኾነ'ውን ኣይፈልየናን ትብል ዘለና እዩ ዝመስል" ኢላ። ኢሞጂታት ወትሩ ኣብ ቴሌፎንና ስለ ዘለው ቀልድን ነቶም እንጽሕፎም መልእኽታት ሓውሲ ምዝንጋዕ ክውሰኾም ዝተዳለው ይመስለና ይኸውን። ንብሩክ፣ ዪይንግን ካልኦት ብዙሓትን ግን ልዕሊኡ'ዮም። ብሩክ፡ "ኣይሬን በዚ ክትሕበን ነይራ'ያ፤ ምኽንያቱ ትርአዪ ምህላውኪ ንምርኣይ ዝሕግዙ ነገራት ኣገደስቲ'ዮም" ትብል። ዪይንግ'ውን በዚ ትሰማማዕ። "እዚ ዛንታ ብምክፋለይ ሕጉስቲ'የ" ትብል ብኹርዓት ንመሓዝኣ እናዘከረት።


ኣውስትራልያ ጉግልን ፌስቡክን ንዜና ክኸፍሉ ዘገድድ ሕጊ ኣጽዲቓ

ኣውስትራልያ፡ ፌስቡክን ጉግልን ኣብ መድረኻቶም ንዝዝርጋሕ ዜና ክኸፍሉ ዘገድድ ፈላማይ ዓለምለኻዊ ሕጊ ኣጽዲቓ። ዝሓለፈ ሰሙን እቲ ሕጊ ክረቅቕ እንከሎ፡ ፌስቡክ ኣብ ኣውስትራሊያ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ዜና ከም ዘይርእዩን ከም ዘይዝርግሐዑን ገይሩዎ ነይሩ። እቲ ዝረቐቐ ሕጊ ቁሩብ ምምሕያሽ ተገይርሉ ፌስቡክን ጉግልን በቲ ሕጊ ንከይቕየዱ ዝገብሩ ምምሕያሻት ተገይሩሉ ክጸድቕ እንከሎ፡ ሕጂ'ውን ግን እቶም ዓበይቲ ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ ኣመሪካ ንውሳነ መንግስቲ እታ ሃገር ተቓዊሞም ኣለው። እንተኾነ፡ ክልቲኦም ኩባኒያታት ንገለ ዓበይቲ ሓተምቲ ዜና ኣውስትራሊያ ልዑል ገንዘብ ክኸፍሉ ቃል ኣትዮም። እዚ ስምምዕ ከም መዋገዪ ከም ዝርእዩዎ ድማ ገሊጾም። እዚ ኣውስትራልያ ኣጽዲቓቶ ዘላ ሕጊ፡ ካልኦት ሃገራት'ውን ተመሳሳሊ መምርሒ ብምጥቃም ኣብ ኢንተርነት ብዝጥቅዑ ዜናታት ዕድል ስራሕ ክፈጥራሉ ክሕግዝ'ዩ ተባሂሉ ትጽቢት ይግበር። እንተኾነ፡ ፌስቡክን ጉግልን ኢንተርነት ከመይ ከም ዝሰርሕ "መሰረታዊ" ናይ ርድኢት ጸገም ኣሎ ይብሉ። ኩባኒያታት ቴክኖሎጅን ትካላት ዜናን ኣብ ሞንጎኦም ውዕሊ ክፍሊት ክህሉ ክሰማምዑ ኣለዎም። እንተዘይኮይኑ፡ እቲ ጉዳይ ብዘይሻራዊ ዳንነት ተራእዩ ይፍታሕ። ብተወሳኺ እቶም ኩባኒያተት ቴክኖሎጂ ናይ ኣልጎሪዝም ለውጢ ክገብሩ እንከለው ነቶም ሓተምቲ ዜና ከፍልጡዎም እቲ ሕጊ የገድድ። ይኹን'ምበር እዚ ዝተመሓየሸ ሕጊ መንግስቲ እቶም መተግበሪታት ንጋዜጠኝነት ዘለዎም ኣበርክቶ ኣብ ግምት ከእቱ የገድዶ። እዚ ማለት፡ ፌስቡክን ጉግልን እቲ ናይ ሽምግልና መስርሕ ሙሉእ ንሙሉእ ክሰግሩዎ ይኽእሉ'ዮም። ብተወሳኺ መንግስቲ ነቲ ሕጊ ተጠቒሙ ነቶም ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ ክሓቶም እንተኾይኑ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ከፍልጦም ኣለዎ። ፌስቡክን ጉግልን ግን ሰባት ብቐሊሉ ዜና ክረኽቡ ኢና ንሕግዝ ብምባል፡ መንግስቲ ኣውስትራሊያ ነቲ ሕጊ ከመሓይሾ ሓቲቶም። ጉግል እቲ ዜና ናይ መአለሺ ሞተር ካብ ኣውስትራሊያ ከውጽኦ ምዃኑ እኳ እንተገለጸ፡ ኣብ ቀረባ ግን ምስ ናይ ኢንተርተይንመንትን ሰቨን ዌስት ሚዲያን ዝርከቡዎም ናይታ ሃገር ሚዲያታት ስምምዕ 47 ሚሊየን ዶላር ፈሪሙ። ብሰሉስ፡ ፌስቡክ ኣብ ኣውስትራሊያ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ዜና ከይርእዩን ከይጥቅዑን ዘሕለፎ ስጉምቲ ኽልከላ ከም ዘልዕሎ'ኳ እንተገለጸ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ድረ ገጽ ዜና ኣውስትራሊያ ኣይሰርሕን። ብኻልእ ወገን ምስ ሰቨን ዌስት ሚዲያ ሓደ ስምመዕ ክገብር እንከሎ፡ ምስ ካልኦት ጉጅለታት ዜና ውስትራሊያ'ውን ኣብ ዝርርብ ይርከብ። ክልቲኦም ኩባኒያታት ኣብ ዝቕጽል ሰለስተ ዓመታት ብደረጃ ዓለም ኣብ ኢንዳስትሪ ዜና ዓለም ነፍሲ ወከፍ ሓደ ቢሊየን ዶላር ሰሊዖም ኣለው።


ኢንስታግራም፡ 'ኣካውንት' ናይ'ታ ናይ ዓለምና ፈጣን ጓል ኣንስተይቲ ተሸላሚት ወርቂ ዓጽዩ

ኢንስታግራም፡ ናይታ ናይ ዓለምና ፈጣን ጓል ኣንስተይቲ ኣትሌት ተሸላሚት ወርቂ ሜዳልያ ዝኾነት ኣትሌት ኢሌን ቶምፕሶን -ሄራህ፡ መጥቀሚ ኣካውንታ ብጌጋ ከም ዝዓጸዮ ኣፍሊጡ። ቶምሶን-ሄራህ፡ ኣብ ውድድር 100ን 200 ሜትሮታት ጉያ ተዓዋቲት ምዃና ዘርኢ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣብ ኢንስታግራም ኣካውንታ ኣካፊላ ነይራ። ወናኒ ኢንስታግራም ኩባኒያ ፌስቡክ ግን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ኣብቲ 'ብጌጋ እዩ' ዝብል ምኽንያት ዝተውሃቦ ስጉምቲ፡ ኣካውንት ናይታ ብልጽቲ ጎያዪት ዓጽዩ [ብሎክ] ነይሩ። እታ ናይ ዓለምና ፈጣን ጎያዪት ድሕሪ ሒደት ሰዓታት ኣካውንታ ከም ዝተኸፍተ ተፈሊጡ። ኢንስታግራም፡ ካብ ወነንቶም ዘይፍለጡ ምስልታት ብዝምልከት ኣዝዩ ብርቱዕ ሕጊ 'መሰል ሕታም'  እዩ ዝኽተል ተባሂሉ። ቶምፕሶን-ሄራህ ኣብ ትዊተር ናይ ኢንስታግራም ገጻ ከም ዝተዓጽወ ኣፍሊጣ ነይራ። እቲ ስጉምቲ 'ነቲ ምስሊ ናይ ምልጣፍ መሰል የብልክን' ብዝብል ምኽንያት ዝተወስደ ከም ዝኾነ ሓቢራ። ወሃቢ ቃል ፌስቡክ፡ ንወኪል ዜና ሮይተርስ ከም ዝበሎ እቲ ትሕዝቶ ካብ'ቲ ገጽ ተኣልዩ እናሃለወ፡ መሊስካ ናይታ ኣትሌት ኣካውንት ምዕጻው ግን ግቡእ ኣይነበረን ኢሉ። ዓለምለኸ ኮሚቴ ኦሎምፒክ (IOC)፡ ናይቲ ኣብ ኦሎምፒክ ውድድር ዝምልከት ኮነ ስነ-ስርዓት ሽልማት ዘርኢ ምስሊ ኣብ ኦንላይን ከይልጥፉ ዝኽልክል መምርሒ ኣለዎ። ንሱ ንሮይተርስ ከም ዝበሎ፡ ናይቲ ውድድር ምስልታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምልጣፍ ሓዊሱ፡ ብሕታዊ መሰል ዋንነት ዘለዎም ናይ ሚድያ ትካላት ከም ዘለዉ ተገሊጹ። ይኹን'ምበር፡ ኣትሌታት ነቶም ኣሳእልን ምስልታትን ካብዞም ዋንነት ዘለዎም ሚድያታት ተቐቢሎም፡ ናብ ውልቃዊ ገጻቶም ከካፍሉ ይፍቀደሎም እዩ-ኢሉ። ዝኾነ ይኹን ነዚ ሕጊ ዝጥሕስ ትሕዝቶ እንትልጠፍ ግን ክእለ ይኽእል እዩ። እታ ኣትሌት ነቲ ምስሊ ካበይ ረኪባ ከም ዝለጠፈቶ ዛጊድ ኣይተነጸረን። ዓለምለኸ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ኣብ 2018 ዝተኻየደ ኦሎምፒክ ፒዮንግንቻንግን ጸወታታት ቶኪዮን ሓዊሱ ክቕበሎ ዝግባእ ልዕሊ 4 ቢልዮን ዶላር ኣለዎ። ኣብዝሓ እቲ ኣታዊ ድማ፡ ተመሊሱ ነቶም ውድድራትን ነቶም ኣትሌታትን ንምድጋፍ ከም ዝውዕል ተገሊጹ። ቶምፕሶን ተራእዩ ብዘይፈልጥ መገዲ፡ ኣብ ውድድራት ጉያ 100ን 200ን ሜትሮታት ብምዕዋት ናይ ዓለም ክብረ ወሰን ኣመዝጊባ ኣላ። ነቲ 200 ሜትሮ ጉያ ንምውዳእ፡ 21.53 ሰከንድ ዝወሰደላ ኾይኑ፡ ካብታ ብቕድሚኣ ነቲ ክብረ ወሰን ንነዊሕ እዋን ሒዛቶ ዝጸንሓትኣትሌት፡ ብ0.19 ሰከንድ በሊጻ ከምዝኣተወት ተፈሊጡ። ቶምፕሶን-ሄራህ፡ ጽባሕ ዓርቢ ኣብ 4x100 ሜትሮ ናይ መወዳእታ ውድድራ ከተካይድ ምዃና ድማ ተገሊጹ።


ፌስቡክ ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ህጻናት ዘብጸሖ ጽልዋ ዝምልከት ሕቶ ቀሪብዎ

ፌስቡክ፡ ኢንስታግራም ዝተባህለ ማሕበራዊ መተግበሪኡ ንመንእሰያት ‘‘ብኣወንታ ሓጊዙ እዩ’’ ብምባል ኣብ ልዕሊ ምህርቲታቱ ዝቐረበ ክሲ ተኸላኺሉ፡፡ ሓላፊት ዓለም ለኻዊ ድሕነት ፌስቡክ ኣንቲገን ዳቪስ፡ ኣብዚ ሰሙን  ኣብ ቅድሚ ሰኔት ኣመሪካ ቀሪባ ሓለዋ ህጻናት ብዝምልከት ቃላ ሂባ ኣላ፡፡ ንሳ ኢንስታግራም ባዕሉ ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ህጻናት ጉድኣት የብጽሕ ከምዘሎ ዘመልክት ውጽኢት ልሒኹ ምስወጸ እያ ናብ ሰኔት ቀሪባ መልሲ ክትህብ ተገይራ። ቅድም ክብል ሓላፊ ኢንታግራም ኣዳም ሞሰሪ፡ እቲ መተግበሪ ኣብ ጥዕና ወርጠበታት ወይ ኣፍላ መንእሰያት ዘብጸሖ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ‘‘ኣዝዩ ንእሽቶ’’ ከምዝኾነ ገሊጹ ነይሩ፡፡ እቲ ኮሚቴ ነቲ ኣብ ዎል ስትሪት ጆርናል ዝወጸን ባዕሉ ፌስቡክ ዘካየዶን፡ ኢንስታግራም መንእሰያት ንባዕሎም ኣብ ዘለዎም ኣመለኻኽታን ንነብሶም ዝህብዎ ክብርን ኣሉታዊ ጸቕጢ ክፈጥር ከምዝኸእል ዝገልጽ መጽናዕቲ መሰረት ገይሩ እዩ ነቲ ሕቶ ኣቕሪቡ፡፡ ወርጠበታት ‘‘ኢንስታግራም ሻቕሎትን ጭንቀትን ወሲኹልና ኢሎም ይወቕሱ’’ ይብል፡፡ ኣንቲገን ዳቪስ ግና እቲ መጽናዕቲ ነቲ መተግበሪ ንምምሕያሽ ዓሊሙ ዝተኻየደ ከምዝኾነ እያ ትገልጽ፡፡ ፌስቡክ ‘‘ ካብ ጥዕና ኣእምሮ ደቅና ዝያዳ ዕብየት ምህርቲታቱ ከምዘገድሶ ፈሊጥና ኢና’’ ዝበለ ኣባል እቲ ሰኔት ሪቻርድ ብሉመንታል ግና እቲ ትካል ንባዕሉ ተሓታቲ ከምዘይገበረ ብምግላጽ ድሕሪ ሕዚ ክኣምንዎ ከምዝጽገሙ ወቒሱ፡፡ እታ ሓላፊት እውን ካብቲ ኮሚቴ ንዝቐረቡላ መብዛሕተኦም ሕቶታት ግቡእ መልሲ ክትህብ ኣይተርኣየትን፡፡ ሓላፊት መጽናዕቲ ፌስቡክ ፕራቲቲ ረይቾድሃሪ ድማ ‘‘ እቲ መጽናዕቲ ኢንስታግራም ንኣባጽሕ ደቂ ኣንስትዮ ‘መርዛም’ ከምዝኾነ የመልክት ዝብል ሓሳብ ልክዕ ኣይኮነን’’ ክትብል ንጸብጻብ ዎል ስትሪት ጆርናል ተቓዊማ፡፡ ሓንቲ ካብ ሰለስተ ኣብ ነብሰን ጽቡቕ ኣመለኻኽታ ዘይነበረን ኣባጽሕ ደቂ ኣንስትዮ፡ ነዚ ጸገመን ኢንስታግራም ከምዘጋደዶ ምግላጸን ግን ፌስቡክ ኣሚኑ እዩ፡፡ ካብዚ ወጻእ ግን ካልኦት ጸገማት ከምዘይብሉ እዩ እቲ ትካል ዝምጉት፡፡ ኢንታግራም ኣብዚ ዓመት ክጅምሮ ተሊሙ ዝነበረ ካብ 13 ዓመት ንታሕቲ ንዘለዉ ህጻናት ዝኸውን መተግበሪኡ ንካልእ እዋን ኣናዊሕዎ እዩ፡፡


ኢንተርኔት ኣፍሪቃ፡ ኣየኖት ሃገራት ኣፍሪቃ እየን ኣገልግሎት ኢንተርኔት ዝዓጽዋ?

ምቁራጽ ማሕበራዊ መራኸብታት ፌስቡክ፣ ትዊተር ወይ ዋትሳፕ ኣብ ውሽጢ ሃገራት ኣፍሪቃ ልሙድ እናኾነ ይመጽእ ኣሎ። እዚ ዝኸውን ከኣ መንግስታት እተን ሃገራት ኮነ ኢሎም ኣገልግሎት ኢንተርኔት ወይ ነቶም ማሕበራዊ መራኸብታት ብምዕጻዎም እዩ። ሎሚ ሓሙስ 14 ጥሪ 2021 መረጻ ክተካይድ ዘላ ኡጋንዳ ኣብ ቀረባ ነቲ ተግባር ካብ ዝፈጸማ ሃገራት ኮይና ትጥቀስ። ተጣበቕቲ መሰላት ዲጂታል ኣገልግሎታት እዚ ተግባር ምምያ ምዃኑ ይገልጽዎ። መንግስታት ግን ጸጥታ ንምውሓስ ዝውሰድ ስጉምቲ ይብልዎ። መንግስቲ ንኣቕረብቲ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ትእዛዝ ብምሃብ ተጠቀምቲ እቲ ኣገልግሎት ክቋረጾም ወይ ክዕጸዎም ክገብር ይኽእል። ዝበዝሕ እዋን ነቶም ብዙሓት ሰባት ዝጥቀሙሎም ማሕበራዊ መራኸብታት'ዮም ክዕጸዉ ዝገብሩ። መራሕቲ ኣፍሪቃ ኣብ ዝለዓለ ውሳነ ክበጽሑ ከለዉ ድማ እቶም ኣቕረብቲ ንኣገልግሎት ኢንተርኔት ምሉእ ብምሉእ ክዓጽውዎ ይእዝዝዎም። ኣየኖት ሃገራት እየን ነቲ ኣገልግሎት ዝዓጽዋ ኣለዋ? ኣብ ኣፍሪቃ ዝፍጸም ምቁራጽ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ልሙድ እናኾነን እናወሰኸን ይመጽእ ኣሎ። ኡጋንዳ - ኣቕረብቲ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ንኹሎም ማሕበራዊ መራኸብታትን መልእኽቲ ንምጽሕሓፍ ዘገልግሉ መተግበርታትን ክዓጽዉ ከምዝኣዘዘት ይፍለጥ። ቅድሚ ሎሚ'ውን እንተኾነ ተጠቀምቲ በቶም መተግበሪታትን ማሕበራዊ ገጻትን ክጥቀሙ ይጽገሙ ምንባሮም ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ታንዛንያ - ዝሓለፈ ጥቅምቲ ኣብ ዘካየደቶ መረጻ ኣገልግሎት ኢንተርኔትን መተግበሪታት ማሕበራዊ መራኸቢታትን ዓጽያ ነይራ። ኢትዮጵያ - ንቕትለት ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ስዒቡ ንሓደ ወርሒ ዝጸንሐ ምዕጻው ኢንተርኔት ኣጋጢሙ ምንባሩ ይዝከር። ዚምባብወ፣ ቶጎ፣ ቡሩንዲ፣ ቻድ፣ ማሊን ጊኒን ከኣ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣገልግሎታት ኢንተርኔትን መተግበሪታት ማሕበራዊ መራኸብታትን ክዕጾ ገይረን። ኣብ 2019 ጥራይ ብኽፋል ወይ ምሉእ ምቁራጽ ኢንተርኔት 25 ጊዜ ተመዝጊቡ። ኣብ 2018 ን 20 ጊዜ ከምኡ'ውን ኣብ 2017 ን 12 ጊዜ ምቁርራጽ ከምዝተመዝገበ ጸብጻብ 'ኣክሰስ ናው' ዝተበሃለ ዘይመንግስታዊ ጉጅለ የመልክት። ዘይመንግስታዊ ትካል ከምዝብሎ፡ ቤኒን፣ ጋቦን፣ ኤርትራ፣ ላይበሪያ፣ ማላዊ፣ ሞሪታኒያን ዚምባብወን እውን በዚ ተግባር ከምዝግለጻ ሓቢሩ'ሎ። እዚ ተግባር ኣብ ምሉእ ዓለም እናወሰኸ ይመጽእ ከምዘሎ ዝገልጽ እቲ ጉጅለ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ንገለ ከባቢ ወይ ጉጅለታት ዝዓለመ ምቁራጽ ኣገልግሎት ኣብ ዝግበረሉ እዋን እቲ ሃሰያ ግን ኣብ ምሉእ ሃገር ከምዝኸውን ኣረዲኡ። ኣብ 2019 ካብ ዘጋጠሙ 25 ምዕጻው ኣገልግሎት እቶም 21 ንምሉእ ወይ ንዝበዝሕ ክፋል እተን ሃገራት ዝጸለዉ ነይሮም። ኢትዮጵያን ሱዳንን ጥራይ ንገለ ክፋል ዘነጻጸረ ምዕጻው ገይረን ምንባረን እቲ ጉጅለ ይሕብር። "እዚ ከኣ እቶም ዘጋጥሙ ምዕጻው ኣገልግሎት ብቑጽሪ ጥራሕ ይውስኹ ኣለዉ ማለት ዘይኮነስ ብመጠን እናሰፍሑን ንብዙሕ ህዝቢ ኣፍሪቃ ይጸልዉን ከምዘለዉ የርኢ" ይብል ዘይመንግስታዊ ጉጅለ። ኣብ ኩለን ሃገራት ዝርከባ ወሃብቲ ኣገልግሎት ነዚ ዘቕርብኦ ኣገልግሎት ከቋርጻ መምርሒ ዝወሃበን ካብ መንግስታት ከምዝኾነ ይፍለጥ።። እቲ ሓደ መዓጸዊ መገዲ ከኣ ን ዩኣርኤል [URL] መሰረት ዝገብር ምዕጻው'ዩ። እዚ መገዲ ሰባት ንገለ ዝተኣገዱ ገጻት ከይረኽብዎም ዘጻሪ እዩ። ነዞም ገጻት ክረኽቡ ዝፍትኑ ሰባት 'ሰርቨር ኖት ፋውንድ' ["server not found"] ወይ ድማ 'እዚ ገጽ ብተቖጻጻሪ ኔትወርክ ተዓጽዩ'ሎ' ["this site has been blocked by the network administrator"] ዝብል መልእኽቲ ይበጽሖም። እቲ ካልእ መገዲ ከኣ 'ትሮትሊንግ' [throttling] ማለት ንዋሕዚ ምቁጽጻር ብዝብል ይፍለጥ። እዚ ሜላ ናብቶም ሰባት ክበጽሕዎም ዘይተደለዩ ገጻት ዝህሉ ዋሕዚ ተጠቀምቲ ክንኪ ዝግበረሉ እዩ። ተጠቀምቲ ነቲ ገጽ ክኸፍቱ ከለዉ ቀልጢፉ ከይመጽእ ብምግባር ወይ ብምድኻም ከይጥቀምዎ ይገብር። በዚ ምኽንያት ከኣ ሰባት፡ እቲ ገጽ ኢንተርኔት ስለዝደኸመ ድዩ ቀልጢፉ ዘይከፍተሎም ዘሎ ወይስ ኮነ ተባሂሉ ክዳኸም ስለዝተገበረ ንዝብል ክግንዘቡ ኣይክእሉን። ናይ መወዳእታ ኣማራጺ ከኣ እቶም ወሃብቲ ኣገልግሎት ምሉእ ንምሉእ ነዚ ዝህብዎ ኣገልግሎት ክዓጽውዎ ዝግበረሉ መገዲ እዩ። መንግስታት ኣብ ኢንተርኔት ምምያ ንምክያድ ዝህልዎም ዕድል ምስቲ ነቶም ናይ ቴሌኮምዩኒኬሽን ኩባንያታት ንምቁጽጻር ዘለዎም ዓቕሚ ዝተሓሓዝ ይኸውን። ትካላት ኣገልግሎት ኢንተርኔት ፍቓድ ስራሕ ዝወሃቦም ብመንግስታት ስለዝኾነ ቕጽዓትን ምፍራስ ውዕልን ከየጋጥሞም ክሰግኡ ግድን'ዩ። እቶም ኩባንያታት ነቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ክወስድዎ'ኳ ዕድል እንተሃለዎም ነዚ ዝገብሩ ግን ውሑዳት እዮም። ኣብ 2019 ቤት ፍርዲ ዚምባብወ መንግስቲ ኢንተርኔት ንኽዕጾ ዝሃቦ ትእዛዝ ውድቂ ብምግባር ናብ ኣገልግሎት ክምለስ ውሳነ ኣሕሊፉ ምንባሩ ይዝከር። ናይዚ ግብረመልሲ ድማ መንግስቲ ንኣግልግሎት ኢንተርኔት ምቁጽጻር ዘኽእሉ ሓድሽ መምርሒ ኣተኣታትዩ። ኣብ ገለ ሃገራት ከኣ እቲ ኣገልግሎት ዝደኸመ ምዃኑ ብምግላጽ ነቶም ኩባንያታት ክዓጽዉ ዝደልዩ መንግስታት ይረኣዩ። ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ሃገራት ቴሌኮምዩኒኬሽን ብመንግስቲ ዝወነነለን ሃገራት ኢንተርኔት ምዕጻው ብቐሊሉ ዝፍጸም ተግባር ከምዝኾነ ኣብ ኣፍሪቃ ዞባዊ ዳይሬክተር 'ኢንተርኔት ሶሳይቲ' ዳዊት በቀለ የረድእ። ኣገልግሎት ኢንተርኔት መሊኡ እንተዘይዓጽዩ ሰባት ነቶም ብኽፊል ዝተዓጸዉ ሰጊሮም ኢንተርኔት ክጥወሙ ዝኽእሉሎም ኣማራጽታት ግን ኣለዉ። ሓደ ካብቶም ኣማራጽታት ከኣ እቲ ኣዝዩ ፍሉጥ ዝኾነ ሜላ 'ቪፒኤን' [ቨርቹዋል ፕራይቬት ኔትወርክ] እዩ። እዚ ሜላ ድማ እቶም ኣገልግሎት ወሃብቲ ኣብቶም ዝድለዩ ገጻት ወይ መተግበሪታት ንዝገብርዎ ገደብ ጥሒስካ ብምእታው ብሕቡእ እትጥቀመሉ እዩ። መንግስታት ንቪፒኤን ክዓጽውዎ ክእለት እንተሃለዎም'ኳ፤ ሓቢሮምዎም ዝሰርሑ ናይ ደገ ዲፕሎማሰኛታትን ዓበይቲ ኩባንያታትን እውን ክጽለዉ ስለዝኽእሉ ግን ነዚ ክገብሩ ኣይመርጹን። ገለ መንግስታት ሃገራት ኣፍሪቃ ነቲ ኣገልግሎታት ዝዓጽዉሉ ምኽንያት ከቕርቡ ከለዉ "ስኑዓት ዜናታት" ንምቁጽጻር ይብሉ። ፍሉጣት ተንተንትን ተቓወምቲን ግን መንግስቲ ነዚ ኣማራጺ ዝወስድ ንመንግስቲ ዝቃወሙ ጉጅለታት ኣብ ዝህልዉሉ እዋን ንምቁጽጻር ዝውሰድ ስጉምቲ ከምዝኾነ ይገልጹ። እዚ ድማ ብፍላይ ኣብ ዋትሳፕን ፌስቡክን ብብዝሒ ከምዘነጻጸር የረድኡ። "መንግስታት ኣብ እዋን መረጻን ብድሕሪኡን ኢንተርኔት ክዓጽዉ ዝደልዩሉ ምኽንያት ንተቓውሞታት ብምስጋእ እዩ" ይብል ዳዊት በቀለ።


ኮሮናቫይረስ፡ ፈይስቡክ ሰራሕተኛታቱ ናብ ቦታ ስራሕ ክምለሱ የገድድ ኣሎ ዝብል ክሲ ቀሪቡሉ

ኣብ ዙርያ ዓለም ዝርከቡ ልዕሊ 200 ሰራሕተኛታት ፈይስቡክ፡ መልከፍቲ ኮሮናቫየረስ ብዘየገድስ: ብፍላይ ነቶም ንትሕዝቶ ዝመምዩ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ናብ ቤት ጽሕፈት ክምለሱ የገድድ ከምዘሎ ከሲሶም፡፡ እቶም ሰራሕተኛታት ኣብ ኣብ ዝዘርግሕዎ ቅሉዕ ደብዳበ፡ እቲ ትካል መኽሰባቱ ንምዕቃብ ሰራሕተኛታቱ ‘‘ንዘየድልይ ሓደጋ’’ የሳጥሕ ከምዘሎ ገሊጾም፡፡ ብተወሳኺ ፈይስቡክ፡ ሰራሕተኛታቱ ካብ ቤት ጽሕፈት ርሒቖም ክሰርሑ ዘኽእል ምምሕያሽ ክገብርን ከም ኣብ ከቢድ ኩነታት ንዝሰርሑ ሰባት ዝኽፈል ክፍሊት ክህብን እቶም ሰራሕተኛታት ሓቲቶም፡፡ ፈይስቡክ መብዛሕተኦም ትሕዝቶ ዝግምግሙ ሰራሕተኛታቱ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ይሰርሑ ከምዘለዉ ይገልጽ፡፡ ‘‘ውሽጣዊ ምርድዳእ ከምዘድልየና ንኣምን ኢና፤ እንተኾነ ኣብ ሓቂ ዝተመስረተ ክኸውን ኣለዎ’’ ዝበለ ወሃቢ ቃል እቲ ትካል፡ ካብቶም ኣስታት 15 ሽሕ ዝኾኑ ገምገምቲ ትሕዝቶ እቲ ትካል እቶም ዝበዝሑ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ይሰርሑ ከምዘለዉን፡ እቲ ለበዳ ክሳብ ዘይጠፍአ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ምስራሕ ከምዝቕጽሉን ተዛሪቡ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ፡ ፈይስቡክ ሰራሐተኛታቱ ክሳብ ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ 2021 ክረምቲ: ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክሰርሑ ከምዝኽእሉ ገሊጹ ነይሩ፡፡ እቲ ትካል ሕጊ ዝጥሕሱ ልጣፋት ኣብ ዝቆጻጸሩን ንካልኦት ትካላት እውን ኣብ ዝሰርሑን ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰራሕተኛታት ዝተመርኮሰ እዩ፡፡ ፌስቡክ ነቶም ጸገም ዘለዎም ልጣፋት ንምልላይ ሰብ ሰርሖ ብልሒ ንምጥቃም ዝነበሮ ውጥን ከይተዓወተ ምስ ተረፈ ናብ ቤት ጽሕፈት ክኣትው የገድዶም ከም ዘሎ እቶም ሰራሕተኛታት ኣብ ዝዘርግሕዎ ደብዳበ ሓቢሮም። እቶም ትሕዝቶ ዝቆጻጸሩ ሰራሕተኛታት ንኣዋርሕ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክሰርሑ ተፈቒዱሎም ከምዝነበረ ዝገለጹ ኮይኖም፡ ፈይስቡክ ካብ ናይ ጽልኣት ዘረባን ስኑዕ ሓበሬታን ንምክልኻል ብዝተፈጠረ ጸቕጢ ናብ ስራሕ ቦተኦም ክምለሱ ከምዝተገደዱ ገሊጾም፡፡ ‘‘ፈይስቡክ ይደልየና እዩ፤ ነዚ ዘፍለጥኩምናን ንስራሕና ዋጋ ዝሃብኩምሉን እዋን እዩ፡፡ ንከስቢ ተባሂሉ ጥዕናናን ድሕነትናን መስዋእቲ ምግባር ዘይግቡእ እዩ’’ ኢሎም፡፡


ፌስቡክ ስም ፐረዚደንት ቻይና 'ብቴክኒካዊ ጸገማት' ኣገጋግዩ ከምዝተርጎሞ ሓቢሩ

ፌስቡክ ስም ፕረዚደንት ቻይና ዢ ጂንፒንግ፡ ካብ በርማ ናብ እንግሊዝኛ ንዝተተርጎመሉ ጽዩፍ ቃል ይቅሬታ ሓቲቱ። እቲ ዝተጋገየ ትርጉም፡ ፕረዚደንት ዢ ኣብ ሚያንማር ዑደት የካይድ ኣብ ዝርከበሉ እዋን እዩ ዝተፈጠረ። ትማሊ ቀዳም፡ ክልተኣዊ ርክብ ንምጥንኻር፡ ዢ ምስ መራሒት ሚያንማር ኦውንግ ሳን ሱ ኪ ተራኺቡ ነይሩ። ብዛዕባ እቲ ዑደት ድማ ብቋንቋ በርማ ዝተጸሓፈ ሓበሬታ ኣብ ፌስቡክ ተጠቂዑ። ሽዑ ስም ፕረዚደንት ዢ ኣጸያፊ ብዝኾነ ቃል ብጌጋ ተተርጒሙ። ሚስተር ዢ [Mr. Xi] ዝብል ስም ናብ ሚስተር ረሳሕ ወይ ጓሓፍ [Mr. Shithole]  ብዝብል ኣብ ፌስቡክ ተተርጒሙ'ዩ። ኣብ ብዙሓት ገጻት'ውን ተዘርጊሑ። ፌስቡክ ነዚ ኣመልኪቱ ትማሊ ቀዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ክስተት 'ብቴክኒካዊ ጸገም' ከምዝተፈጠረ ሓቢሩ። "ነቲ ካብ በርማ ናብ እንግሊዝኛ ዝተዛብዐ ትርጉም ክፍጠር ዝገበረ ቴክኒካዊ ጸገም ፈቲሕናዮ ኣለና" ኢሉ ወሃቢቓል ፌስቡክ ኣንዲ ስቶን። "ክፍጠር ኣይምተገብኦን፤ መሊሱ ንኸይፍጠር'ውን ንሰርሕ ኣለና" ክብል'ውን ወሲኹ ገሊጹ። በርማ ኣብ ሚያንማር ዝዝረብ ሃገራዊ ቋንቋ ኮይኑ፡ ብክልተ ሲሶ ካብ ህዝቢ እታ ሃገር ይዝረብ። ፌስቡክ ስም ፕረዚደንት ዢ ናብቲ ቋንቋ በርማ ናብ እንግሊዝኛ ዝትርጉም ዳታቤዝ ኣትዩ ዘይምንባሩ ኣፍሊጡ'ሎ።


ሰራሐተኛ ኩባንያ ኣፕል ናይ ሓንቲ ዓሚል ምስጢራዊ ስእሊ ናብ ባዕሉ ልኢኹ

እዚ 'ብጣዕሚ ምስጢራዊ' ስእሊ ናይ ሓንቲ ዓሚል ኣፕል ፡ ዝተበላሸወ ስክሪን ሞባይላ ንክዕረየላ ምስ ወሰደቶ እዩ ተላኢኹ ዝረኸበቶ። ግሎርያ ፈዌንትስ ትበሃል። ዝተበላሸወ ቴሌፎና ንክዕረየላ ኣብ ካሊፎርንያ ናብ ዝርከብ ሓደ ዓብዪ ናይ ኣፕል መጸገኒ ሹቕ ወሲዳቶ። ናብቲ እንዳጸጋኒ ቅድሚ ምውሳዳ፡ ዝተወሰኑ ምስጢራዊ ዳታ ካብ ቴሌፎና ኣልጊሳ ነይራ ። እንተኾነ ንሳ፡ እቲ ሰራሕተኛ ሓደ ብጣዕሚ ምስጢራውን ውልቃውን ስእላ ብመንገዲ ፌስ ቡክ ናብ ባዕሉ ከምዝለኣኾ ኣረጋጊጻ። እዚ ዛንታ መጀመርታ ኣብ ዋሺንግተን ፖስት እዩ ወጺኡ ነይሩ። ብርግጽ ንሳ ከም እትብሎ፡ ብፍላይ ምስ ገንዘብን ባንክን ዝተኣሳሰሩ ምስጢራዊ 'ዳታ' ክተልግስ ፈቲና እያ። "እቶም ምስልታተይ እንተኾኑ'ውን ኩሎም ክኣልዮም ፈቲነ ነይረ እየ። እንተኾነ ሰዓት ቆጸሮኺ 'ይሓልፈኪ'ሎ' ኢሎም ደጋጊሞም የጨንቑኒ ስለዝነበሩ እየ ሃጺጸ ጎየ ኸይደ" ኢላ። እቲ ነቲ ዝተበላሸወ 'ስክሪን' ዘዐረየ ሰራሕተኛ፡ ደጋጊሙ ምስጢራዊ 'ኮድ' ቁጽሪ ከምዝሓተታ ተዛሪባ። እንተኾነ ሞባይላ ኣጸጊና ንገዛኣ ምስተመለሰት፡ ምስጢራዊ እትብሎ ስእላ ናብ ዝኾነ ዘይትፈልጦ ቁጽሪ ተላኢኹ ረኸበቶ። "እቲ ሰራሕተኛ ስእልታተይ ኩሎም ሪኡዎም እዩ። እዚ ምስጢራዊ ዝኾነ ንኣፍቃርየይ ክሰዶ ዝተልዓልክዎ ስእሊ ድማ መሪጹ ናብ ባዕሉ ልኢኹ" ኢላ። እቲ ምሒር ዘጉሀያ ግን እቲ ስእሊ ኣበይ ቦታ ከምዝተልዓለ ዝገልጽ ብምዃኑ፡ ንሳ ኣበይ ከምእትነብር ምፍላጡ እዩ። "እዚ ምስፈለጥኩ ብጣዕሚ እየ ሓዚነ፡ ብዙሕ ድማ በኽየ" ኢላ። እታ በዓልቲ ዛንታ፡ ናብቲ ሱቕ ተመሊሳ እንተሓተተት'ኳ፡ እቲ ሰራሕተኛ እቲ ስእሊ ብኸመይ ከምዝተልኣኸ ኣይፈለጥኩን ኢሉ። ኩባንያ ኣፕል ነታ ዓሚል እቲ ጉዳይ መሊሳ ሒዛቶ ስለዝመጸት ኣመስጊኑ እቲ ዘጓነፋ ጉዳይ ከጻርይ ፈቲኑ። ንዋሺንግተን ፖስት ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ድማ፡ ኩባንያ ኣፕል ጥቡቕ ዝኾነ ፖሊሲ እንተሃለዎ'ኳ፡ እቲ ነዚ ዝፈጸመ ሰራሕተኛ ኣባል ኩባንይኡ ከምዘይኮነ ገሊጹ። "እቲ ሰራሕተኛ ሕዚ ምሳና የለን" ዝብል ምላሽ ሂቡ። እታ ዓሚል ግና እቲ ሰራሕተኛ፡ ግቡእ ቅጽዓት ክረክብ ኣለዎ በሃሊት እያ።


"ዝኾነ መጸዋዕታ ኣይሃቡንን፡ ተጨውየ እየ ከይደ" ዘፀኣት ሴቭ ዓድና

ዘፀኣት ሴቭ ዓድና ብዝብል ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝነጥፍን ህወሓትን መንግስትን ብምንቃፍ ዝፍለጥ እዩ/ ከምኡ ድማ: መስራትን ኣቦ መንበርን ሲቪላዊ ማሕበረሰብ  'ሰብ ሕድሪ' እዩ። ዘፀኣት ትኽለኛ ስሙ ዶ/ር ጎይቶኦም ኣርጋዊ ኾይኑ: ትማሊ ኣብ መቐለ ፖሊስ ኣብ ቀይዲ ኣውዒሉዎ ነይሩ። ንምንታይን ብኸመይን ዝብል ኣዛሪብናዮ ኣለና። ብኸመይ ኢኻ ኢኻ ተኣሲርካ?ኣብ ሃጸ ዩውሃንስ ሆቴል ምስ ብዓልቲ ቤተይ ነይርና። ናብ ደገ ምስ ወጻእኩ ፖሊስ መጺኦም ብሕጊ ትድለ ኣለኻ 'ሕለፍ' ኢሎሙኒ፡ እዚ ክገብሩ እንከልዉ ዝኾነ ናይ ፖሊስ መጸዋዕታ ኣይነበሮምን። ብዓልቲ ቤተይ እውን መጺኣ ሓቲታቶ፡ 'መጸዋዕታ እንተሃልይኩም ሃቡና ምስ በልናዮም' ድሕሪ ክንደይ ሕቶ ሂቦሙና። ኣብቲ መጻዋዕታ ዕለት 26 ሰዓት ሰዓት 4 ቅረብ እዩ ዝብል፡ እዚ መጸዋዕታ እዚ ኸኣ ከምቲ ግቡእ ናባይ እዩ ክበጽሕ ነይርዎ፡ ኣብዚ ዕለትን ሰዓትን ናብዚ ምጻእ  ክብሃል ነይሩኒ። እንተኾነ ንዓይ ዝኾነ መጸዋዕታ  ኣይሃቡንን፡ ቃል ብቃሉ ተጨውየ እየ ከይደ። ናብ መደበር ፖሊስ ጣብያ ሓድነት ወሲዶሙኒ። መኪና ነይራትኒ ብናተይ መኪና ንኺድ ኢለዮም። ብዝሖም ድማ ክልተ እዮም ነይሮም፡።እቲ ሳልሳዮም  ነታ ሒዛቶም ዝመጽአት መኪና ሒዙ ከይዱ። ሓቲቶሙኒ፤ ዝኾነ ካልእ ኣካላዊ ጉድኣት ግን ኣየውሮዱለይን፡ ብዛዕባ ኣብ መቐለ ዘሎ 'ሃንግ' [ኣባላት ማእኸላይ ኮሚተ ተዘሪፎም ዝብል] ዝጸሓፍካዮ እቲ ሓበሬታ መን እዩ ሂቡካ? ዕላማኻኸ እንታይ እዩ? ኣብቲ ዝጸሓፍካዮ ንፖሊስ ወቂስካና፡ ህዝቢ ኣብ ፖሊስ እምነት ከየሕድር ተዛሪብካ ዝብል እዩ፡ ከፊትካ ኣርእየና ኢሎሙኒ ከፊተ ኣርእየዮም። ኣነ ኸኣ ዓላማይ እሱ ኣይኮነን:: "እዚ ከምዚ ዓይነት ገበን እናሰፈሐ ከይዱ ካብ ወልቀ ሰባት ሓሊፉ ትካላት እውን ይጥቅዓ ኣለዋ:: ስለዚ መንግስቲ ትኹረት ይግበረሉ ዝብል እዩ ነይሩ እምበር ካልእ መልእኽቲ የብሉን፡ ዕላማይ ኸኣ እዚ እዩ ነይሩ" ኢለዮም። ኣብዚ ዓዲ ሰባት መዓልታዊ እዮም ንበረቶም ዝስረቑን ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝበጽሖምን፡ ጥርጡራት ዝርከብሉ ግን ውሑድ እዩ፡ ስለዚ ፖሊስ ብሓይሊ ሰብ ይጠናኸር ጥርጡራት ኸኣ ይተሓዙ ዝብል መልእኽቲ እየ ኣሕሊፈ ኢለዮም። ከምዚ እዩ ነይሩ። ምእሳር ኣይኮነን፡ ኣብቲ እንዳ ፖሊስ እዮም ኮፍ ኣቢሎሙኒ፡ ምስኦም ኸኣ ንሽዱሽተ ሰዓታት ጸኒሐ፡ እቲ ሓበሬታ ዝሃበኒ ሙለር ዝብሃል ዓርከይ ምዃኑ ሓበሬታ ስለዝነበሮም ንዕኡ እውን ጸዊዐሞ፡ እታ ዝነበረት ነገረ ነጊርዎም፡ እታ ካብ ኣካላት ጸጥታ ዝሰመዓን እታ ነዓይ ዝነገረንን ነጊርዎም፡ ንዓኣይ ሰዓት ሽዱሽት (ፍርቂ ለይቲ) ፈቲሖሙኒ ንዕኡ ግን ኣሕዲረሞ። ሎሚ ንግሆ ክንሓተካ ደሊና ኣለና ምጻእ ኢሎሙኒ፡ ሞባይለይ ምስኦም እያ ሓዲራ፡ ክፍትሽዋ እዮም ሓዲሮም፡ ኩሉ እቲ ኣብታ ሞባይል ዝነበረ ሓበሬታ ፈቲሾሞ እዮም። ኣገዲዶሙኒ። እታ ፓስዎርድ ናይታ ተሌፎን ሓቢረዮም እየ፡ እንተኣቢኻ'ውን ክስዕብ ዝኽእል ፍሉጥ እዩ፡ ኣነ ኸኣ ከይሃርሙኒ ኢለ ፓስዎር ናይ ተሌፎነይ ሓቢረዮም። ዋላ ሓንቲ ስግኣት የብለይን፡ ናይ ውልቀ ሰብ ተሌፎን ምፍታሽ ግን ሕጋዊ ኣይኮነን፡ ምናልባት እታ ዘጸውዓትኒ ጽሕፍቲ ክርእይዋ ይኽእሉ እዮም ካልእ ግን ግቡእ ኣይኮነን። ክሳብ 4 ሰዓትን ፈረቓን ኣብኡ ጸኒሐ፡ ሓደ ዓርከይ ታሴርኡ ኣትሒዙ ብዋሕስ ወጺአ ንሙለር ግን ደሃዩ ክሓቱ ዝመጽኡ ክልተ ድዮም ሰለስተ ኣሕዋቱ እውን ተኣሲሮም ሓዲሮም:: ሕዚ ተፈtሖም እዮም!


ኢትየጵያ ምስ ፌስቡክ ዝመሳሰል ማሕበራዊ መራኸቢ ክትኸፍት ምዃና ኣፍሊጣ

ኢትዮጵያ ንፌስቡክ ብምትካእ ኣብታ ሃገር ዘገልግል መድረኽ ማሕበራዊ መራኸቢ ናብ ኣገልግሎት ክተብቅዕ ምዃና ኤጀንሲ መርበብ ሓበሬታን ድሕነትን ኢትዮጵያ [ኢንሳ] ኣፍሊጡ። ምስ ኣል-ኣይን ዝተባሃለ ማዕኸን ዜና ቃለመሕትት ዘካየደ ዳይሬክተር እቲ ትካል፤ ኢትዮጵያ ናብዚ ውሳነ ዝበጽሐት ከም ፌስቡክ ዝበሉ ኩባንያታት “ኣንጸር ረብሓታት እታ ሃገር ይሰርሑ ብምህላዎም’ዩ” ኢሉ። ዳይሬክተር ኢንሳ ኣይተ ሹመቴ ግዛው፤ ፌስቡክን ትዊተርን ንፖለቲካዊ ሓይልታት ከም መሳርሒ ኮይኖም የገልግሉ ምህላዎም ነቲ ማዕኸን ዜና ኣብ ዝሃቦ  ሓሳብ ገሊጹ። ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ርክብ ኣለዎም ዝተባሃሉ ናይ ማሕበራዊ ርክብ ገጻት [‘ኣካውንትስ’] ከምኡ’ውን ትሕዝቶታት ምዕጻዎም ድማ ነቒፉ። ፌስቡክ፡ ቅድሚ እቲ ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ኢትዮጵያ፤ ምስቲ ኤጀንሲ ርክብ ኣለዎም ስኑዓት ዝበሎም ገጻት ከምዝዓጸወ ኣፍሊጡ ምንባሩ ይዝከር። ሽዑ ፌስቡክ እዞም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ዝተዓጽዉ ኣካውንታት ኣካየድቱን ተጠቀምቱን ካብ ኢትዮጵያ ከምዝኾኑ ገሊፁ ነይሩ። እቶም ኣካውንታት ሓቅነት ዘይብሎም ሓበሬታ ደጋጊሞም ዘውጽኡን ዘጋገዩን ኾይኖም ብተወሳኺ ምስ ፌዴራል መንግስቲ ኣብ ጎንጺ ዝርከብ ህወሓትን ካልኦት ተቓዋሚ ውድባትን ዒላማ ገይሮም ዝነቕፉ ጽሑፋት የውጽኡ ኢሉዎም። በዚ መሰረት፡ እቲ ዓቢ ማሕበራዊ ሚድያ ብዝወሰዶ ስጉምቲ፡ 65 ናይ ፌስቡክ ኣካውንታት፣ 52 ገጻትን፣ 27 ጉጅለታት ከምኡ'ውን 32 ናይ ኢንስታግራም ኣካውንታት 'ሕገ ስለዝጠሓሱ' ከመዝዓጸዎም ኣፍሊጡ። እዞም ባዕሎም ንባዕሎም ጥቡቕ ምትእስሳራት ዘለዎም ኣካውንታት፤ መበገሲኦም ኢትዮጵያ ኾይኑ ኣብታ ሃገር ዘለዉ ተጠቀምቲ ዒላማ ዝገበሩን ዝበዘሐ ግዜ ብቋንቋ ኣምሓርኛ ዝጽሕፉ እዮም ኢሉዎም። ፌስቡክ፡ እቶም ናይ ሕሶት ኣካውንታትን ተጠቀምቶምን ምስ ኢንሳ ቀጥታዊ ዝኾነ ምትእስሳር ዘለዎም ምዃኖም ብምርመራ ከምዝበጽሖ ምግላጹ ይዝከር። ነዚ ስዒቡ ዳይሬክተር ኢንሳ ሎሚ ቕነ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት ሃገሩ ሓደሽቲ ማሕበራዊ መራኸብታት ተማዕብልን ገሊኡ ኣብ ፈተነ ከምዘሎን ኣፍሊጡ’ሎ። ብዘይካ’ቲ ንፌስቡክ ዝትክእ መድረኽ ማሕበራዊ መራኸቢ፤ ካልእ ንዋትሳፕ ብምትካእ ዝተፈላለዩ መልእኽትታት ንምልእኣኽ ዘኽእል ከምኡ’ውን ናይ ቪድዮ ኣኼባታት ንምክያድ ዘኽእል ተወሳኺ ኣማራጺ ተማዕብል ምህላዋ እቲ ዳይሬክተር ሓቢሩ።


ፌስቡክን ትዊተርን ንኣመሪካ ዒላማ ዝገበሩ ‘መርበባት ሩስያ’ ከምዝበተኹ ገሊጾም

ፌስቡክ፡ ብሩስያ ጽልዋ ንምሕዳር ተባሂሎም ዝተኸፈቱ ምንባሮም ዝገለጾም ገጻት ዝሓዘ ሓደ ንእሽቶ መርበብ ከምዝበታተኸ ኣፍሊጡ። እቲ መርበብ፡ ምስ ኤጀንሲ መጽናዕቲ ኢንተርኔት ሩስያ (IRA) ርክብ ዘለዎ ኮይኑ፡ እዚ ኤጀንሲ ድማ፡ ኣብ’ቲ ኣብ 2016 ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኣመሪካ ኢድ ብምእታው ክኽሰስ ዝጸንሐ እዩ። ትዊተር’ውን ኣካል ናይ’ቲ መርበብ ዝኾኑ ሓሙሽተ ገጻት ኣጊዱ’ሎ። እቶም ገጻት፡ ‘ፒስዳታ’ ንዝበሃል ብቋንቋ እንግሊዝን ዓረብን ዜና ዘቕርብ ዌብሳይት ማእከሎም ገይሮም እዮም ክሰርሑ ጸኒሖም። እቲ ዌብሳይት ‘ንከስቢ ዘይቆመ’ ኣቕራቢ ዜና ምዃኑ እዩ ክገልጽ ጸኒሑ። ፌስቡክን ትዊተርን ከምዝበልዎ፡ እቲ ብሩስያ ዝተኻየደ ወፍሪ ንእሽቶ ጽልዋ ጥራይ እዩ ነይሩዎ። እዚ ዜና ተሰሚዑ ዘሎ ድማ፡ ኣብ መንጎ ዶናልድ ትራምፕን ጆ ባይደንን ንሕንሕ ዝካየደሉ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኣመሪካ ክልተ ወርሒ ጥራይ ተሪፍዎ ኣብ ዘለሉ እዋን እዩ። ፌስቡክን ትዊተርን ከምዝበልዎ እንተኾይኑ፡ ምስ’ቲ ኣንጻር ግዳማዊ ጽልዋ ዝነጥፍ ናይ ኤፍቢኣይ ክፍሊ ብምትሕብባር እዮም ኣብ ልዕሊ ዌብሳይት ‘ፒስዳታ’ ነዚ ስጉምቲ ወሲዶም ዘለዉ። ‘ፒስዳታ’፤ ጸጋማዊ ናይ ፖለቲካ ዝንባለ ንዘለዎም ሰባት ትሕዝቶ ዝቐርበሉ እዩ ነይሩ። ፌስቡክ ከምዝበሎ፡ ኣብ ኣመሪካ ከምኡ’ውን ኣብ ብሪጣንያን ግብጽን ሓዊሱ፡ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ኣብ “ኣዘራረብቲ ዛዕባታት” ጽልዋ ንምሕዳር ክሰርሑ ዝጸንሑ 13 ገጻት እዩ ሰሪዙ። እቶም ገጻት፡ ብዙሕ ሰዓቢ ኣይነበሮምን ድማ ተባሂሉ። እቶም ዝተሰረዙ ገጻት፡ ናይ ሓሶት ስምን ስእልን ዝጥቀሙ እዮም ነይሮም ኢሉ ፌስቡክ። እንተኾነ፡ ሓቀኛ ጸሓፍቲ’ውን “ከይፈለጡ” ንዌብሳይት ፒስዳታ ክጽሕፉ ጸኒሖም እዮም ይብል ፌስቡክ። ትዊተር ብወገኑ ድማ፡ ምስ መንግስቲ ምትእስሳር ዘለዎምን ነቲ ማሕበራዊ መራኸቢ መድረኽ ንምምዝማዝ ክሰርሑ ዝጸንሑን ገጻት ከምዝኣገደ እዩ ኣፍሊጡ።


ኮሮናቫይረስ፡ ዩትዩብ ጸረ ክታበት ዝኾኑ ግጉያት ሓበሬታታት ክኣሊ'ዩ

ዩትዩብ፡ ኩሎም ዝጸደቑ ክታበታት ኮሮናቫይረስ ኣመልኪቱ ግጉይ ሓበሬታ ዘመሓላልፉ ዝኾነ ዓይነት ትሕዝቶ ዘለዎም ስረሓት ክኣልዮም ከም ዝኾነ ኣፍሊጡ። እቶም ፍቓድ ዝተዋህቦም ክታበታት ሓደገኛ'ዮም፣ ኦቲዝም፣ መኻንነት ወይ መንሽሮ ከስዕቡ ይኽእሉ ዝብሉን ካልኦት ተመሳሳሊ ትሕዝቶ ዘለዎምን ቪድዮታት ክእለዩ ምዃኖም ሓቢሩ። እዚ መምርሒ ኣካውንታት ኣንጻር ክታበት ዝኾኑ ጸለውቲ ክቋረጽ ዝገብር ምዃኑ ተሓቢሩ። ከም ዩትዩብ ዝበሉ ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ ስኑዕ ሓበሬታ ኣብ ምቅዋም ብዙሕ ብዘይምስርሖም ተነቒፎም'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ፡ ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝዝርግሑ ስኑዓት ሓበሬታታት ብዙሓት ክታበት ኮሮናቫይረስ ንከይወስዱ ምኽንያት ኮይኖም'ዮም ብምባል እቶም ኩባኒያታት ሓላፍነቶም ክዋጽኡ ሓቲቱ ነይሩ። ዩትዩብ ኣብ ልዕሊ ብዛዕባ ክታበት ኮቪድ-19 ግጉይ ሓበሬታ ዘለዎ ትሕዝቶ እገዳ ካብ ዝገብር ንድሓር 130 ሽሕ ቪድዮታት ካብቲ ድረ ገጽ ክእለዩ ገይሩ'ዩ። እዚ ሓድሽ ፖሊሲ፡ ከም ክታበታት ን ሄፓይታተስ ቢን ዝበሉ ካብ ዝጸድቁ ንነዊሕ ዓመታት ዝጸንሑ ክታበታት ጠሚቶም ዝስርሑ ምድላዋት'ውን ዘካትት'ዩ። "ኣብዚ ሕጂ እዋን ብትካል ጥዕና ዓለም ኮነ ሰብ መዚ ጥዕና ድሕነቶም ዝተሓለወን ውጽኢታውነቶም ዝተረጋገጸን ክታበታት ዝምልከት ፖሊሲታት ግጉይ ሓበሬታ ሕክምና ብምስፋሕ ሽፋን ክንህቦም ኢና" ክብል ዩትዩብ ገሊጹ። ይኹን'ምበር ምስቶም ክታበታት ብዝተሓሓዝ ዝቐርቡ ናይ ውልቂ ምስክርነት፣ ትሕዝቶ ፖሊሲ ክታበት፣ ብዛዕባ ፈተነታት ሓድሽ ክታበት፣ ዓወታት ወይ ውድቀታት ክታበት ዘርእዩ ታሪኻዊ ቪድዮታት ኣብቲ ድረገጽ ክጸንሑ ከም ዝፍቀዶም ኣመልኪቱ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት 2020 ፌስቡክ ክታበታት ውጽኢታዊ ኣይኮኑን ወይ'ውን ኦቲዝም የስዕቡ'ዮም ዝብል ግጉይ ሓበሬታ ዘለዎም ምድላዋት ከም ዝእግድ ክገልጽ እንከሎ፡ ተግባራዊ ንክገብሮ ግን ብዙሓት ማሕለኻታት ከም ዝገጠሞ ሓቢሩ። ብተመሳሳሊ ኣብ ወርሒ መጋቢት ትዊተር'ውን ብዛዕባ ክታበት ብተደጋጋሚ ግጉይ ሓበሬታ ዝወዝዑ ተጠቀምቲ ከም ዝእግዶም ኣፍሊጡ'ዩ።


ኢንተርኔት ብምዕጻው ዝፍለጣ ሃገራት ዓለም ክንደይ ዝኣክል ከሲረን?

ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኢንተርኔት ብምዕጻወን ናይ ዝኸሰራ ሃገራት ዝርዝር ዘቕረበ ትካል መጽናዕቲ ኔት ብሎክ፡ ብደረጃ ዓለም 8 ቢልዮን ክሳራ ከምዘጋጠመ ሓቢሩ። ኣብቲ ዓመት ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ኢንተርኔት ዝዓጸዋ ሃገራት ቁጽረን ካብ ካልእ እዋናት ዝዛየደ ምዃኑ'ውን ኣፍሊጡ። ብመሰረት ውጽኢት እቲ መጽናዕቲ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት 122 ግዜ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ተቛሪጹ። ብሰዓታት ክግለጽ እንከሎ ከኣ 22 ሽሕ ኮይኑ'ሎ። መንግስታት ናይተን ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተኻተታ ሃገራት፡ ብደረጃ ሃገር ይኹን ክልል፡ ኮነ ኢሎም እቲ ኣገልግሎት ከምዝቋረጽ እዮም ገይሮም። እቲ ኢንተርነት ዘጥፍኡሉ ቀንዲ ምኽንያት ድማ ዓማዊል ካብ ፌስቡክን ካልኦት ማሕበራዊ መራኸብታትን ከምዝርሕቑ ንምግባር'ዩ። ፌስቡክ፣ ዋትስኣፕ፣ ትዊተር፣ ዩቲዩብን ካልኦትን እንተተኣገዱ'ኳ ዓማዊል ግን 'ቪፒኤን' እናተጠቐሙ ክረኽብዎም ከምዝኸኣሉ እቲ ትካል ሓቢሩ። መብዛሕቲኦም ምኽንያት ምቁራጽ ኣገልግሎት ድማ ምስ ተቓውሞታትን ዘይምርግጋእን ዝተሓሓዙ ምዃኖም ኣረዲኡ። ሃገራት ማእኸላይ ምብራቅን ሰሜን ኣፍሪቃን ኢንተርኔት ብምዕጻው ኣብ ቅድሚት ይስርዓ። ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ድማ ይስዕበአን። እስያ ኣብ ሳልሳይ፤ ደቡብ ኣሜሪካ ራብዓይ ይርከባ። እቲ ትካል መጽናዕቲ ኢንተርኔት ብምዕጻው ኣብ ዝሰርዐን ሃገራት ንኢትዮጵያ መበል 12 ኣቐሚጥዋ'ሎ። ዚምባብወ፣ ሞሪታኒያ፣ ፓኪስታን፣ ግብፅ፣ ካዛኪስታን፣ ቤኒን፣ ጋቦን፣ ላይቤሪያን ካልኦት ሃገራትን ኣብቲ ዝርዝር ይርከባ። ኤርትራ ድማ ኣብ መበል 20 ተሰሪዓ'ላ። ዋትሳብ እቲ ኣብ ዝበዝሓ ሃገራት ዝተዓጸወ ኮይኑ፤ ፌስቡክ፣ ኢንስታግራም፣ ትዊተርን ዩቱዩብን ብቐደም ሰዓብ ይስርዑ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ ን274 ሰዓታት ኣገልግሎት ኤንተርኔት ክቋረጽ ገይራ'ያ። ብፍላይ ኣብ ወርሒ ሰነ [ላዕለዎት ጀነራላትን ሰበስልጣን ክልል ኣምሓራን ኣብ ዝተቐተሉሉ] እቲ ኣገልግሎት ንዝተወሰኑ መዓልታት ምሉእ ብምሉእ ተቛሪጹ ነይሩ። ሃገራዊ ፈተና ኣብ ዝህሉ'ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ሃገር ተቛሪጹ'ዩ። እንተኾነ መንግስትን ኢትዮ-ቴሌኮምን ወግዓዊ መግለጺ ኣይሃቡን።


ፌስቡክ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምትእስሳር ኣለዎም ዝበሎም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ገጻት ዓጽዩ

ፌስቡክ ሓሶትን ስኑዕ ሓበሬታን ዘቃልሑን ምስ ኤጀንሲ መርበብ ሓበሬታ መንግስቲ ኢትዮጵያ [ኢንሳ] ምትእስሳር ኣለዎም ዝበሎም ገለ 'ኣካውንታት' ከምዝዓጸወ ኣፍሊጡ። ፌስቡክ እዞም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ዝተዓጽዉ ኣካውንታት ኣካየድቱን ተጥቀምቱን ካብ ኢትዮጵያ ከምዝኾኑ ገሊፁ። እቶም ኣካውንታት ሓቅነት ዘይብሎም ሓበሬታ ደጋጊሞም  ዘውጽኡን ዘጋገዩን ኾይኖም ብተወሳኺ ምስ ፌዴራል መንግስቲ ኣብ ጎንጺ ዝርከብ ህወሓትን ካልኦት ተቓዋሚ ውድባትን ዒላማ ገይሮም ዝነቕፉ ጽሑፋት የውጽኡ ኢሉዎም። በዚ መሰረት፡ እቲ ዓቢ ማሕበራዊ ሚድያ ብዝወሰዶ ስጉምቲ፡ 65 ናይ ፌስቡክ ኣካውንታት፣ 52 ገጻትን፣ 27 ጉጅለታት ከምኡ'ውን 32 ናይ ኢንስታግራም ኣካውንታት 'ሕገ ደንቢ ስለዝጠሓሱ' ከመዝዓጸዎም ገሊጹ። እዞም ባዕሎም ንባዕሎም ጥቡቕ ምትእስሳራት ዘለዎም ኣካውንታት፤ መበገሲኦም ኢትዮጵያ ኾይኑ ኣብታ ሃገር ዘለዉ ተጠቀምቲ ዒላማ ዝገበሩን ዝበዘሐየ ግዜ ብኣቋንቋ ኣምሓርኛ ዝጽሕፉ እዮም ኢሉዎም። ፌስቡክ ከምዝብሎ፡ እዞም ናይ ሕሶት ኣካውንታትን ተጠቀምቶምን ምስ ኢንሳ ቀጥታዊ ዝኾነ ምትእስሳር ዘለዎም ምዃኖም ብምርመራ ከምዝበጽሖ ይገልጽ። ፌስቡክ፡ ነቶም ዝጠቐሶም ኣካውንታት ዘውጽእዎ ሓበሬታት ብዘይሻራዊ ኣካል ምስ ኣጻረየ ዘይሓቃዊ፣ ስኑዕን መጋገዪን ኮይኑ ከምዝረኸቦ እዩ ወሲኹ ሓቢሩ። ምስዚ ብምትእስሳር፤ ገለ ኣካውንትታት ኣብ ዝተወሰነ ግዜ ናይ ስም ምቅይያር ዝገበሩ ኾይኖም፤ ተመሳሰልቲ ትሕዝቶ ዘለዎም መልእኽቲታት ኣብ ተመሳሰሊ እዋን ከወዓውዑ ጸኒሖም ኢሉዎም። ነዞም ኣካውንቲታት ዝውንኑ ሰባት መንነቶምን ምትእስሳራቶምን ክሓብኡ'ኳ እንተፈተኑ፤ ብዝተወደበ መልክዕ ዝንቀሳቐሱን፡ ፌስቡክ ብዘካየዶ መርመራ፡ ምስ ኤጀንሲ መርበብ ሓበሬታ ኢትዮጵያ [ኢንሳ] ጥቡቕ ርክብ ከምዘለዎምን ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሓደ ካብ መስረትትን መራሕትን እቲ ኤጀንሲ'ዩ ነይሩ። እቲ ትካል ኣብታ ሃገር ንዘሎ መርበብ ሓበሬታ ብውሑስ ኣገባብ ንክሰርሕ ዓሊሙ ዝተጣየሰ እዩ። ፌስቡክ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ዝመጽእ ሰኑይ ሃገራዊ መረጻ ክተካይድ ኣብ እትዳለወሉ እዋን እዩ እዚ ሓበሬታ ዕላዊ ገይሩ ዘሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነዚ ዝተወሰደ ስጉምቲ ኣመልኪቱ ዛጊት ዝሃቦ ምላሽ  የለን። ፌስቡክ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ምስ'ቲ መረጻ ተዛሚዱ ስኑዕ ሓበሬታትን ናይ ጽልኢ ዘረባን ከይቃላሕ ከምዝገብር ኣፍሊጡ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ፡ብዝሒ ዘለዎም ተጠቀምቲ ካብ ዝግልገልሎም ማሕበራዊ ሚድያታት፤ ፌስቡክ ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ እዩ።


ፌስቡክ፡ ስኑዕ ሓበሬታን ናይ ጽላኣት ዘረባን ብኸመይ ይቆጻጸር?

ከም ፌስቡክ ዝኣመሰሉ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ኣብዚ እዋን ውልቀሰባት ብጽሑፍ፣ ምስልን ስእልን ዝተሰነዩ  ዜናታትን መረዳእታታትን ዘሕልፍሉ ዕድል ፈጢሩ እዩ። በዚ ድማ፡ ኣብ ሞንጎ ሃገራትን ኣህጉራትን ብቐሊሉ ሓበሬታታት ክዝርግሑን ናብ ብዙሓት ክበጽሑን ገይሩ። እንተኾነ፡ ብልክዕ እቶም ነዞም መራኸቢ መገዲታት ንፍልጠትን ጽቡቕ ነገራትን ዝጥቀሙሎም፡ ስኑዕ ሓበሬታ፣ ጽላኣት፣ ፍርሕን ጥርጣረን ዝፈጥሩን ንድሕነት ሰባት ሓደገኛ ዝኾኑን መልእኽቲታት ዘመሓላልፉ ጉጅለታትን ውልቀ ሰባትን ብዙሓት እዮም። ነዚ ንምክልኻል ድማ ወነንቲ እዞም ማሕበራዊ ሚድያታት፡ ትካሎም ካብቶም ዘይምዕሩያት መልእኽቲታት ነጻ ንምግባር ናይ ኣጠቓቕማ ደንቢ ኣውጺኦም ክቆጻጸሩዎ ይጽዕሩ። ከም ውጽኢቱ ድማ ኣብ ልዕሊ ንድሕነት ሰባት ጎዳእቲ ዝኾኑ ስኑዓትን ናይ ጽላኣት ዘረባታትን ዘቃልሑ ተጠቀምቲ ዝተፈላለዩ ስጉምቲታት ንምውሳድ ይግደዱ ኣለው። ፌስቡክ ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ዓለም ብዘጣየሶም ማእከላት ኣቢሉ፡ ስኑዓት ወይድማ ናይ ጽልኣት ዝበሎም ልዕሊ 22 ሚልዮን ሓበሬታታት ኣጥፊኡ እዩ። ንኣብነት ኣብ ኬንያ ብዝርከብ ቤት ጽሕፈት ፌስቡክ፡ ንቋንቋታት ኣምሓርኛን ኦሮምኛን ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለየ ቋንቋታት ምብራቕ ኣፍሪካ ይከታተል። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ወርሒ ብውሑድ ሓደ ጊዜ ፌስቡክ ዝጥቀሙ ልዕሊ 6 ሚልዮን ሰባት ከም ዘለዉ ጸብጻብ 'ሪ ኣር ሶሻል'ን ፌስቡክን የመልክት፡፡ ሓላፊት ፖሊሲ ማሕበራዊ ጉዳያት ፌስቡክ ሜርሲ ኢንዴጊዋ ''ኢትዮጵያ ንፌስቡክ ዓብዪ ናይ ማሕበራዊ ሚድያ ዕዳጋ ዘለዋ ሃገር እያ'' ትብል። ፌስቡክ ኣብቲ ከባቢ ብዙሕ ስራሕ ይሰርሕ ከም ዘሎ እትገልጽ ሜርሲ፡ መብዛሕትኦም ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ተጠቀምቲ ዜናን ካልኦት ሓበሬታታትን ንምርካብ ናብቲ ገጽ ከም ዝመጽኡ ትዛረብ፡፡ "ኣብ ኢትዮጵያ ዘለው ተጠቀምቲ ኣብ ናትና ገጽ ግዜኦም ከመይ የሕልፉ? ኢንተርኔት ኣብ ዘይጥቀሙሉ እዋን እንታይ ዓይነት ባህሪ የርእዩ? ኣብ ዝብል እውን ትኹረት ንገብር ኢና'' ኢላ። እዚ ማለት ድማ ናይ ጽላኣት ዘረባ፣ ስኑዕ ሓበሬታን ካልኦትን ንምቁጸጻርን መፍትሒ ንምሃብን ይሰርሑ ከም ዘለዉ ንቢቢሲ ተዛሪባ፡፡ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያ ኮይኖም ዝጥቀሙ ውልቀ ሰባት ዝልጥፉዎም መረዳእታታት ከም ዝተሰረዞም ብተደጋጋሚ ቅርታ የቕርቡ እዮም፡፡ ገሊኦም ፌስቡክ ንሓደ ወገን ጥራሕ ዘገልግል እዩ ኢሎም እንትነቕፉዎ፤ ገሊኦም ድማ ብምኽንያት መንነቶም ትኹረት ኣብ ዓይኒ ከም ዝኣተው ይኣምኑ። ፌስቡክ፡ ብቢልዮን ዝቑጸሩ ስኑዓት ሓበሬታታት፣ ናይ ጽላኣት ዘረባታት ከምኡ እውን መንነት መሰረት ዝገበሩ ሓበሬታታት እንትጥቅዑ ብኸመይ ይቆጻጸሮም? ሓደ ሓበሬታ፡ ብመሰረት ፌስቡክ ዘቐመጦ ማሕበረሰባዊ መለክዒ (ኮሚዩኒቲ ስታንዳርድ) ዝጥሕስ ጽሕፉ እንተኾይኑ፡ ከም ዝስረዝ ኣብቲ ትካል ሓላፊት ጉዳይ ትሕዝቶ (ኮንቴንት ፕሪንሲፕል) ፈድዛይ ማድዚንጊራ ትገልጽ፡፡ እዞም መለክዒታት ኣብ ፌስቡክ ብግልጺ ተቐሚጦም ዝርከቡ ስለዝኾኑ ዝኾነ ሰብ ከንብቦም ከም ዝኽእል እትገልጽ እታ ሓላፊት፡ ዝፍቀዱን ዘይፍቀዱን ነገራት ኣብቲ መተግበሪ ተዘርዚሮም ከም ዘለዉ ትዛረብ፡፡ "ንሳቶም ድማ ኣብ 26 ዓበይቲ ኣርእስታት ተኸፋፊሎም ዝርከቡ እዮም፤ ክትርእዮም ዝህውኹ (ግራፊክ ኮንቴንት) ክሳብ ናይ ጽልኣት ዘረባ ብዝርዝር ዝሓዘ እዩ። ዕላማ ፖሊሲ ዘረባ ጽልኣት ፌስቡክ ድማ ናይ ሰባት መንነት መሰረት ገይሮም ዝጥቀዕዑ ሓሬታታት ምስራዝ እዩ'' ትብል፡፡ ብተወሳኺ ሰባት፡ ብምኽንያት ብመንነቶም ምፍርራሕ ንከይበጽሖም ንምክልካል ምዃኑ ተረድእ። ሓደ ሓበሬታ ካብ ፌስቡክ ዝእለየሉ ቅድመ ኩነት እንትተብርህ ድማ "ንኣብት ኣነ ናይ ዙምባብወ ዜጋ እየ፡፡ ሓደ መረዳእታ ኣነ ካብ ዙምባብወ ስለ ዝመጻኹ ወይ ጸላም ስለ ዝኾንኩ፡ ወይ ጓል ኣንስተይቲ ስለ ዝኾንኩ ዘፈራረሐኒ ወይ ወይ ናይ ጽላኣት ዘረባ ዝልጥፍ እንተኾይኑ ይስረዝ'' ትብል፡፡ ዝኾነ ተጠቃሚ ፌስቡክ ብዛዕባ ኣብ ፌስቡክ ዝረኸቦ ዝኾነ ዓይነት ሓበሬታ ሪፖርት ክገብር ይኽእል እዩ። "መብዛሕትኡ ግዜ ሰባት ከምኡ ክንገብር ከም ዘይንኽእል'ዮም ዝሓስቡ" ዝበለት እታ ሓላፊት፡ ብዛዕባ ሓደ ሓበሬታ ወይ'ውን ውልቀሰብ ዝምልከቱ ጉዳያት ሪፖርት ምግባር ከም ዝክኣል ትገልጽ። እዚ፡ ብሸነኽ የማን ናብ ዝርከቡ ሰለስተ ነጠብጣባት ብምኻድ ብቐሊሉ ክትኣልዮ ዝከኣል እዩ። እዚኦም፡ ምምልካት ናብ ዝከኣለሎም መስርሓት እዮም ዝወስዱ። ፌስቡክ ድማ በዚ ደረጃ ኣቢሉ ይበጽሖ። እቲ ዝተላእኸለ መረዳእታ ናይ ኮምዩኒቲ ስታንዳርድ ዘየኽብር እንድሕር ኮይኑ ይስረዝ ማለት እዩ። እቲ ዘመልከተ ሰብ ድማ፡ እቲ ሓበሬታ ከም ዝተዘሰረዘ ዝሕብር መልእኽቲ ይበጽሖ። ፌስቡክ ኣብ መላእ ዓለም ስርሖም እዚ ዝኾነ ሰባት 'ሪቪወርስ' ዝተባህለ ጉጅለ ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብ ትሕቲ እዚ ጉጅለ 30 ሽሕ ሰራሕተኛታት ኣለው። "ካብዚኦም ሓደ ሰብ፡ ብዛዕባ ሓደ መረዳእታ ሕቶ ክቐትበሎ ከሎ ምስ ፖሊሲ ስታንዳርድ ኮምዩኒቲ ብምዝማድ እቲ መልእኽቲ ክስረዝ ይገብር" ትብል ፈድዛይ ማድዚንጊራ። ፌስቡክ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ነዚ ስራሕቲ ዝዓመሉ ቤት ጽሕፈት ኣብ ናይሮቢ ኣለዎ። ተዛረብቲ ቋንቋታት ኣምሓርኛ፣ ኦሮሚኛ፣ ስዋሂሊን ሶማልኛን ዝኾኑ ሰባት ቖጺሩ ድማ ይሰርሕ ኣሎ። ካልእ ተጠቀምቲ ፌስቡክ ዘልዕሉዎ ጉዳይ፡ ኣብ ፌስቡክ ዝጥቃዕ ሓበሬታ ንክስረዝ ብዝሒ ሕቶ ዘቕርቡ ሰባት ኣብ ግምት ብምእታው ድዩ፤ ወይስ ነቲ ሕጊ ዘየኽበረ ጥራሕ ምዃኑ እኹል'ዩ? ዝብል እዩ። ፈድዛይ ማድዚንጊራ ከምዚ ትብል። ገለ ሰባት፡ እዚ ጽሑፍ ከምዚ ዓይነት መልእኽቲ'ዩ ዘለዎ ኢሎም ዋላ ሓደ ስታንዳርድ ኮምዩኒቲ ዘይተመሓላለፈ ጽሑፍ ክስረዝ ሕቶ የቕርቡ እዮም። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ሓሓሊፉ ብዙሕ ሪፖርታት ንረክብ ኢና። እዚ ግን ዝልውጦ ነገር የለን። ሓደ ስታንዳርድ ኮምዩኒቲ ዘየኽበረ ጽሑፍ ንክስረዝ ናይ ሓደ ሰብ ሕቶ ጥራሕ እኹል እዩ። ካብዚ ወጻእ ግን፡ ተጠቀምቲ'ውን ጽሑፍኪ/ ጽሑፍካ ተሰሪዙ ኣሎ ዝብል መልእኽቲ ስለ ዝበጽሖም፡ ናተይ ጽሑፍ ዝጻብኦ ሕጊ የለን ኢሎም ይግባኝ ክብሉ ይኽእሉ እዮም። በዚ ምኽንያት፡ እቲ ጽሑፍ ፌስቡክ መሊሱ ክጥቅዖ ክግደድ ይኽእል እዩ ብማለት ተረድእ።


ፈጣሪ የለን ኢልና ኣብ ፌስቡክ ብምጽሓፍና፡ ክንቀትለኩም ኢና ይብሉና'

ሶማልያውያን እዮም፤ ብህላወ ፈጣሪ ኣይኣምኑን። ኣብ ወጻኢ ኮይኖም ዘመሓድርዎ ናይ ፌስቡክ ጉጅለ ኣለዎም። ኣብዚ ፌስቡኮም፡ ኣብ ልዕሊ እስላማዊ እምነታት ሕብረተሰቦም ሕቶታት እናልዓሉ ይሙግቱ። በዚ ድማ፡ ምፍርራሓትን 'ክንቀትለኩም ኢና' ዝብል መልእኽትታትን ከምዝበጽሖም ይዛረቡ። ኣብ ካናዳ ዝነብር ኣያንሌ ዝበሃል ኣባል ናይዚ ጉጅለ "ክረኽበካ እየ፤ ክቐትለካ እየ። ክሳድካ እየ ዝቖርጸካ" ዝብል መፈራርሒ በጺሕዎ እዩ። "እዚ ልሙድ እዩ" ይብል፡ ነዚ ናይ ፌስቡክ ገጽ ካብ ዝኸፈትዎ ሓደ ዝኾነ ሶማላዊ። እዚ ናይ ፌስቡክ ጉጅለ፡ ልዕሊ 80,000 ኣባላት ኣለውዎ። እቶም መራሕቲ ድማ መብዛሕተኦም ብህላወ ፈጣሪ ዘይኣምኑን፡ ንርእሶም "ሙስሊም ነበር" እናበሉ ዝጽውዑን እዮም። ፈለማ፡ ኣብ ጉዳይ ሃይማኖት ናጻ ዘተታት ንምግባር እዩ እዚ ጉጅለ ተኸፊቱ። ኣብዚ እዋን ግን፡ ንስለ ናጽነት ኣብ ባህሊ ሶማል ተጓኒዮም ዝብሉዎም ኩሎም ጉጅለታት እዮም ዝጉስሱሱ። ኣያንሌ ምሉእ ስሙ ክዛረብ ኣይደለየን፡ እቲ ምንቅስቓስ ከመይ ከምዝጀመረ ግን የብርህ። ኣብ 2016 ኣቢሉ፡ ናጻ ሓሳብካ ክትገልጸሉን ክትካተዓሉን ትኽእል ኢኻ ናብ ዝተብሃሎ ሓደ ናይ ሶማላውያን ገጽ ይኣቱ። "ናይ ሃይማኖት ዘተ ምስጀመርኩ ኩሎም ተቖጢዖም። ተጸሊሎም። ሰብ ዝቐተልኩ ኮይኑ ክስመዓኒ ገይሮምኒ" ይብል። ሽዑ ንሽዑ ካብቲ ጉጅለ ኣልዮምዎ። ድሕሪ'ዚ፡ ኣያንሌ ሓድሽ መድረኽ ዘተ ክፈጥር ከምዘለዎ ኣሚኑ። "እዚ ጉጅለ ድማ ሰባት ድላዮም ሓሳብ ዝገልጽሉ ክኸውን ደልየ" ይብል። ኣብ ሶማልያ ብዛዕባ ሃይማኖት ዘተ ምግባር ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናኸበደ ይመጽእ ኣሎ ዝብል እምነት እዩ ዘለዎ። "እስልምና ዘይትንከፍ እዩ። ብዛዕባ እስልምና ክትነቅፍ ኮነ ክትዛረብ ኣይትኽእልን" ይብል። "ሕጂ ግን መናእሰይ እናተቐየሩ ይመጽእ ኣለዉ። ቁሩብ ክትዕን ነቐፌታን ይለምዱ ኣለዉ" ዝብል እምነት ኣለዎ። "እንተኾነ፡ እቶም ኣብ ሶማልያ ዓብዮም፡ ኣብ ግዜ ኩናትን ድሕሪኡን ናብ ምዕራባውያን ሃገራት ዝመጽኡ ሶማላውያን ግና፡ ዝኾነ ሰብ ንእስልምና እንተነቒፉ ክቕተል ኣለዎ ኢሎም እዮም ዝኣምኑ" ይብል። ነዚ ኸኣ እዩ 'ክንቀትለኩም ኢና' ዝብል መፈራርሕታት ምምጽኡ 'ልሙድ እዩ' ዝብልዎ።


ፌስቡክ ዘላለዮ ዲጂታል ገንዘብ ዕንቅፋት የጋጥሞ

ፈይስቡክ ከውጽኦ መዲብዎ ዘሎ ዲጂታላዊ ገንዘብ ዕንቅፋታት የጋጥሞ'ሎ። ትማሊ ሰኑይ ናይ ኣመሪካ ክፍሊ ምምሕዳር ገንዘብ ስቲቭ ማንቺን ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ዲጂታላዊ ገንዘብ ብዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ገንዘብን፡ ንገብረሸበራ ዝምውሉ ሰባትን ክጥቅምዎ ይኽእሉ እዮም ድሕሪ ምባል፡ እዚ ከኣ ንውሕስነት ኣመሪካ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ እዩ ክብል ነቲ ዲጂታላዊ ገንዘብ ነቒፍዎ። እዚ ብፈይስቡክ ክውጽእ ተመዲቡ ዘሎ ዲጂታላዊ ገንዘብ፡ ብፕረዚደንት ትራምፕን ምምሕዳር ባንክ ኣመሪካን'ውን ወቐሳታት ቀሪብዎ እዩ። ሓለፍቲ ፈይስቡክ ብዛዕባ እዚ ዲጂታላዊ ገንዘብ ዝያዳ መብርሂ ንኽህቡ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ቅድሚ ባይቶ ኣመሪካ ክቀርቡ እዮም። እዚ 'ብሊብራ' ተባሂሉ ዝተሰመየ ዲጂታላዊ ገንዘብ፡ ክሳብ ንዕኡ ዝቕይዱ መምርሒታት ዝወጽእ ናብ ዕዳጋ ከም ዘይኣቱ ነቲ ፕሮጀክት ዝከታተል ደቪድ ማርከረ ንባይቶ ኣመሪካ ክነግር ትጽቢት ይግበር። ዝሓለፈ ሰሙን ፕረዚደንት ትራምፕ ደጋፊ ዲጂታላዊ ገንዘብ ከም ዘይኮነ ድሕሪ ምሕባር፡ ፈይስቡክ ነቲ ዲጂታላዊ ገንዘብ ኣብ ተግበር ከውዕሎ ፍቕድ ከድልዮ ከም ዝኽእል ኣመልኪቱ እዩ። ሊብራ ፌስቡክ ካብ መእተዊ ዝመጽእ ዘሎ ዓመት ጀሚሩ፡ ከባቢ 2 ቢልዮን ዓማዊሉ ዋትሳፕ፣ ኢንስታግራንም ፌስቡክን ተጠቒሞም ገንዘብ ከንቀሳቕሱን ዕድጊት ክፍጽሙን ዘኽእል ኣማራጺ ከቕርብ ይሰርሕ ኣሎ። ሊብራ ብዝብል ዝጽዋዕ ክሪፕቶ-ከረንሲ [ዲጂታላዊ ሜላ ምንቅስቓስ ገንዘብ] ንኣስታት 139 ሚልዮን ኣፍሪቃውያን'ውን ተረባሕቲ ዝገብር'ዩ። ክሪይፕቶ-ከረንሲ እንታይ'ዩ? መዝገበ ቃላት ኦክስፎርድ 'ንክሪፕቶ-ከርንሲ'፡ ንድሕነት ዝውውር ገንዘብ ዘውሕስ፣ ተወሰኽቲ ኣሃዛት ከይፍጠሩ ዝቆጻጸርን ገንዘብ ከም ዝተሰጋገረ (ዝተመሓላለፈ) ዘረጋግጽን ዲጂታላዊ ገንዘብ ክብል ይገልጾ። ቢትኮይን'ከ? ብሓጺርን ቅልል ዝበለን ኣገላልጽ፤ ዲጂታል+ገንዘብ+መተዓዳደጊ ብዝብል ምግላጽ ይከኣል። እዚ ኣማራጺ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንንቀሳቐስ ዓይነት ቅርሺ (ሳንቲምን ናይ ወረቐት ገንዘብን) ዘይኮነስ፡ 'ኦንላይን' ኢንተርኔት ዝጥቀም ዲጂታላዊ ገንዘብ እዩ። ሊብራ ብቪዛ፣ ማስተርካርድ፣ ኡበርን ታክሲፋይን [ኣገልግሎት ታክሲ ዝህቡ ትካላት] ተቐባልነት ረኺቡ'ሎ። ምቁራጽ ኢንተርኔት ኣብ ዝህሉ ግን እቲ ብፌስቡክ፣ ዋትሳፕን ካልኦት መተግበሪታት (ኣፕሊኬሽናት) ዝፍጸም ዝውውር ገንዘብ ሽዑ'ዩ ዝቋረጽ።


ትዊተር፡ ፖለቲካዊ 'መወዓውዒ' ኣይከተኣናግድን እዩ

ዋና ስራሕ መካየዲ ትዊተር ጃክ ዶርሲ፡ ፖለቲካዊ መልእኽቲ ዝሓዘሉ ሓሳባት ሰባት ፈቒዶም ክሪኡዎም ዝግባእ 'ምበር ብሓይሊ ገንዘብ ክድፍኡ የብሎምን' ብምባል፡ ትዊተር ደጊም ፖለቲካዊ 'ውዕውዕ' ከምዘይፈቅድ ኣፍሊጡ። "ኣብ መርበብ ሓበሬታ [ኢንተርኔት] ዝግበሩ ውዕውዕን ምልላይን ንንግዳዊ ዕላማታት ብጣዕሚ ጠቓምን ውጽኢታውን እንተኾነ'ኳ፤ ኣብ ፖለቲካዊ ዓውዲ እንትመጽእ ግን ሓደጋ ዘስዕብ እዩ" ክብል ብትዊተሩ ኣዊጁ እዚ ላዕለዋዕ ሓላፊ እቲ ትካል ማሕበራዊ መራኸቢ። እቲ ዜና ኣብ ኣመሪካ ን2020 ዝነሓንሑ ፖለቲካዊ ሰልፍታት፡ ኣብ ክልተ መቒሉዎም። ሓላፊ ጎስጓስ ዳግመ-መረጻ ፕረዚደንት ትራምፕ ብራድ ፓርስኬል፡ እቲ ውሳነ ሕዚውን ንፕረዚደንት ትራምፕን 'ዓቃባዊ' ሰልፍን 'ጸጥ' ንምባል ዝተምሃዘ እዩ ክብል ነቒፉዎ። ወሃቢ ቃል  ጎስጓስ ተነሓናሒ ሰልፊ ዲሞክራት፡ ቢል ሮሶ ብወገኑ ብገንዘብ ዝካየድ ጎስጓስ ነቲ ጽሬት ዲሞክራሲ ኣብ ሕቶ ዘእቱ እዩ ኢሉ። ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ካሊእ ተነሓናሒ ማሕበራዊ ሚድያ ዝኾነ ፌስቡክ፡ ነዚ ስጉምቲ ተቓዊሙ ጠጠው ኢሉ። መስራቲ ትካል ፌስቡክ ማርክ ዙከርበርግ፡ እቲ ስጉምቲ ፖሊሲ ትካሉ ዝጻባእ ከምዝኾነ ተኸላኺሉ። ምስ ጋዜጠኛታት ኣብ ዘካየዶ ቃለ ምልልስ፡ " ኣብ ዲሞክራስያዊ ስርዓት፡ ትካላት ብሕቲ ፖለቲካዊ ሓሳባት ክመምያ [ሳንሱር ክገብራ] ግቡእ ኣይኮነን" ኢሉ። እቲ ትዊተር ዘውጸኦ እገዳ ግን ዝርዝሩ ኣብ ቀረባ ዝወጽእ ኾይኑ ካብ ሕዳር 22 ተግባራዊ ከምዝኸውን ተዘሪቡ። ኣብ'ቲ ኣብ ትዊተር ገጹ ዝለጠፎ፡ ናብዚ ስጉምቲ ዝበጽሐሉ ስነ-ሞገት ኣብሪሁ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝካየዱ ዘለዉ ፖለቲካዊ ውዕውዓት፡ ኣብ መንጎ ደቂ ሰባት ካከየድ ንዝግበኦ ቅኑዕ ዘተ ዕንቅፋት ከምዝኾነ እዩ ገሊጹ። ብርግጽ'ውን ከምዚ እንረተዘይገይርና፡ ብማሽን ተሓጊዞም ዝተሓላለፉ ፖለቲካዊ መልእኽታት ዘይግቡእ ጽዕንቶ ንከይግበር ግቡእና ከምዘይተዋጻእና እየ ዝቖጽሮ ኢሉ እቲ ሓላፊ ትዊተር። ኣብ ልዕሊ መረጻ ዝግበሩ ግንዛቤ መጨበጢ መደባት ከምዘይሓውስ ውን ተዛሪቡ። ኣብ 2016 ፕረዚደንታዊ መረጻ፡ ዘይተዓወተት ሂላሪ ክሊንተን፡ እቲ ሓድሽ ውሳነ ደጊፋ ወናኒ ትካል ፌስቡክ ድማ ክሓስባሉ ኣተሓሳሲባ።


ፌስቡክ፡ ኣብ ስኑዕ ሓበሬታ መፍለዪ ምልክት ክገብር'ዩ

ፌስቡክ [ፈይስቡክ]፡ ንዝርጋሐ ስኑዕ ዜናታትን ግጉይ ሓበሬታን ንምቁጽጻር ሓድሽ ስጉምትታት ከም ዝወስድ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል፡ ኣብ ገጻት ፌስቡክን ኢንስታግራምን ዝተዘርግሑን ብሳልሳይ ኣካል ሓሶት ምዃኖም ዝተረጋገጹን ሓበሬታታት ፍሉይ ምልክት ከም ዝገብረሎም ተዛሪቡ'ሎ። ኩባንያ ፌስቡክ፡ ንሓቅነት ሓበሬታት ዘረጋግጽ፡ 'ፋክት ቸኪንግ' መደባቱ፡ ንኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ 10 ሃገራት ኣፍሪቃ ኣስፊሑ ከም ዘሎ ይፍለጥ። እቲ ሓቅነት ናይ'ቲ ዝዝርጋሕ ሓበሬታ ናይ ምምማይ ስራሕ ኣብ ዛምቢያ፡ ሶማልያ፡ ቡርኪናፋሶ፡ ኡጋንዳ፡ ታንዛንያ፡ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኣይቮሪኮስት፡ ጒኒን ጋናን ክትግበር ጀሚሩ'ሎ። ኣብቲ ትካል ሓላፊ ፓሊሲ ኣፍሪቃ ዝኾነ ኮጆ ቦኣክየ ከም ዝበሎ፡ እቲ ስኑዕ ሓበሬታታት ናይ ምጽራይ መደብ ብከም ብዓል ኣፍሪካ ቸክ፡ ፐሳ ቸክ፡ ዱባዋ፡ ፍራንስ 24ን ኤ-ኤፍ-ፒ ፋክት ቸክን ከም ዝትግበር ተዛሪቡ። "ነቲ ኣብ ፌስቡክ ዝዝርጋሕ ስኑዕ ዜና ናይ ምፍላይ ስጉምትታት ምውሳድ፡ ከቢድ ሓላፍነት ጌርና ኢና እንርእዮ። ስኑዕ ሓበሬታ ዓብይ ጸገም ከም ዝኸነ ንፈልጥ ኢና" ዝበለ እቲ ሓላፊ፡ ስለዝኾነ ድማ እዞም ጸገማት እዚኦም ምፍታሕ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ሓቢሩ። "ብሳልሳይ ኣካል ጥራይ ዝግበር ምመያ ሓቃዊነት [ፋክት ቸኪንግ] እኹል ከም ዘይኮነ ንፈልጥ ኢና፡ እዚ ሓደ ካብቶም ወፍሪ ንገብረሎም ዘለና ንዓይነት ናይቲ ኣብ ፌስቡክ ዝዝርጋሕ ሓበሬታ ኣብ ምምሕያሽ ዝሕግዙ ብዙሓት ተበግሶታትን መደባትን እዩ"።


ኣብ ናይጄርያ ብፌስቡክ ዝተፈጸመ መርዓ ኣብ ልዕሊ መርዓዊ ናይ ሞት ምፍርራሕ ኣስዒቡ

ኣብ ፌስቡክ ናይ ላግጺ መርዓ ዘዳለዉ ኣርባዕተ ናይጄርያውን ምስ እስላማዊ ስርዓት ዘይቃዶ ተግባር ፈጺሞም ብዝብል ናይ ሞት ምፍርራሕ ይበጽሖም ኣሎ። መርዓዊ ሳኑሲ ኣብዱላሂ፡ ብኢንተርኔት [ብፌስቡክ] ዝተፈጸመ መርዓ፡ ናይ ፌስቡክ መሓዝኡ ንዝኾነት መርዓት 'ብቐልዲ' 56 ዶላር ከም ዝወፈየላ ተኣሚኑ። ሃይማኖታዊ መራሕቲ፡ እቲ ተግባር ንሃይማኖታዊ ስርዓት ዘላግጽ ከም ዝኾነ ተዛሪቦም። ካኖ ሓንቲ ካብተን ሃይማኖታዊ ፖሊስ ንእስላማዊ ሕጊ ሸሪዓ ዘፈጽመለን 12 ሰሜናዊ ግዝኣታት'ያ። ወዲ 29 ዓመት ኣብዱላሂ፡ ምስታ ናይ ፌስቡክ መሓዝኡ ብዛዕባ እቲ መርዓ ዝገበርዎ ዝርርብ ንቐልዲ ከም ዝነበረ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ካልኦት መሓዙቱ ድማ ናብቲ ናይ ክልቲኦም ዝርርብ ተሓዊሶም፤ እቲ ሓደ መርዓት ንመርዓዊ ዘረክብ [ኣብ ስነስርዓት መርዓ- ኣቦ ወይ ሓው ንመርዓት ሒዞም ብምምጻእ ንመርዓዊ የረክብዋ] ክኸውን፡ እቲ ካልእ ከኣ "ምስክር" ሓዳሮም ኮይኑ ክቐርብ ተረዳዲኦም። ብዛዕባ'ዚ ዝገልጽ መረዳእታ ኣብ ፌስቡክ ምስ ተዘርገሐ፡ ናይቲ ከባቢ ማዕኸናት ዜና ተቐባቢለንኦ'የን። ሃይማኖታዊ መራሕቲ'ውን ክዘራረቡሉ ምስ ጀመሩ ፖሊስ ነቶም ሰባት ክቕይድ ጸዊዖም። ኣብ ካኖ ፍሉጥ ሃይማኖታዊ መራሒ ዝኾኑ ሸኽ ናዚፍ ኢኑዋ፡ እቲ ተግባር ካብ እስላማዊ ስርዓት ወጻኢ ከም ዝኾነ ተዛሪቦም። "ኣብ ኢስላም 'ፋሉል' ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ እየን ናብቲ ዝፈትወን ሰብ [መርዓዊ] ወሲዱ ዘረክበን ወላዲ ወይ ተጸዋዒ ኣብ ዘይብሉ ከምዚ ዝበለ መርዓ ዝፍጽማ። ሳኑሲን መሓዙቱን'ውን ነዚ እዮም ፈጺሞም። እስላማዊ መርዓ ብኸምዚ ተፈጺሙ ኣይፈልጥን" ኢሎም። ብተደጋጋሚ ናይ ምፍርራሕ መልእኽቲ ብጽሑፍ ክበጽሖም ዝጀመሩ ኣብዱላሂን መሓዙቱን ክሕብኡ'ዮም ወሲኖም። ካብ ሓደ መንነቱ ዘይተፈለጠ ሰብ ጥቕዓት ስለዝተፈጸሞ ከኣ ናብ ሂስባሕ [ሃይማኖታዊ ፖሊስ] ከይዱ ነቲ ጉዳይ ኣመልኪቱን ብቐልዲ ንዝፈጸሞ መርዓ ይቕረታ ሓቲቱን'ዩ። ኣባ ሱፊ - ሓላፊ ሂስባሕ፡ እቶም መናእሰይ ንዝሓተትዎ ይቕረታ ከም ዝተቐበሉን ነቲ ስሕተት መሊሶም ከይፍጽምዎ ከም ዝመዓድዎምን ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብቲ ተግባር ዝተሳተፈት ጓል-ኣንስተይቲ [መርዓት] ዝበጽሓ ቕጽዓት'ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣፍቃሪኣ ግን ብተግባራ ተቖጢዑ ክገድፋ ወሲኑ'ሎ። ኣብዱላሂ'ውን ሕጽይቱ ገዲፋቶ ከም ዝኸደት ንቢቢሲ ተዛሪቡ።


ቢቢሲ እምነት ተኸታተልቱን ግልጹነቱን ንምሕያል ብኸመይ ከምዝሰርሕ ተመሃር

ቢቢሲ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝን ዓለምን ብሓፈሻ ክትኣምኖ እትኽእል ዜና ብምቕራብ ብሰማዕቱ ተቐባልነት ዘለዎ ናይ ዜና ማዕከን ኢዩ። መርበብ ሓበሬታና [ዌብሳይት] ልክዕ ክምቲ መደበር ቴሌቪዥናን ሬድዮናን ቅኑዕ፡ ዘየዳሉ፡ ነጻን ፍትሓውን ዜና ከቕርብ  ኢዩ ዝጽዕት። እቲ ናይ ምስንዳው [ኤዲቶርያል] ክብርታትና ከምዝብሎ፡ "እቲ ሰማዕትና ኣብ ኩሉ ትሕዝቶና ዘለዎም እምነት ነቲ ዝበልናዮ ዘረጋግጽ ኢዩ። ንሕና ነጻን ዘይነዳሉን ኣብ ሓቂ ንኣምን ናይ ዜና ማዕከን ኢና። ነቲ ዝልዓለ ደረጃ ናይ ቅኑዕነትን ዘይኣድላውነትን ንምብጻሕን፡ ብፍላጥ ወይ ድማ ብቑሳዊ ነገራት ንሰማዕትና ዘደናግሩ ዘበሉ ነገራት ንምውጋድ ብእምነት ንጽዕት። "እምነትና ኣብ ዘይምድላው ሕመረት ናይ ተኣማንነትና ኢዩ። ኣብ ኩሉ ንፍንዎ ዜናታት፡ ነቲ ጉዳይ ብዘይኣድልዎን ናይ ኩሉ ርእይቶታት ዘንጸባረቕን ክኸውን ኢና ንገብር። ንኹሉ ዝቐርብ ተመሳሳሊ ጭብጥታት ብቕንዕናን ብኽፉት ሓንጎልን ኢና ንጥምቶም።" ኣብ መርበብ ሓበሬታ ዝቐርቡ ዜናታት ተኣማንነቶም ንምልላይ ኣዝዩ ዝግበር ጻዕሪ ዜደናግር ተመክሮ ከምዝኾነ ንፈልጥ ኢና። ማዕረ ማዕሪኡ ድማ፡ ሰማዕትና ናይ ቢቢሲ ዜናታት ከመይ ከምዝዳለው ክፈልጡ ከምዝደልዩ'ውን ንፈልጥ ኢና። ቢቢሲ ንነዊሕ እዋን ዜናታት ኣብ ምድላው ዝምርሓሉ ናይ ባዕሉ ሓፈሻዊ መምርሒ ክህልዎ ከሎ፡ ጋዜጠኛታቱ'ውን ነቲ መምዘኒ ደረጃታት ንኸማልኡ መምርሒ ይሰርዕ። ነቲ ናይ ቢቢሲ ሓፈሻዊ ናይ ስራሕ ምምርሒ ብቐሊሉ ንምርዳእ፡ እዘን ዝስዕባ ኣገደስቲ ዝበልናየን ክፋላት ነቕርበልኩም ኣሎና። ዕላማና፡ እቲ ቀንዲ ናይ ቢቢሲ ዕላማ ናይ ህዝቢ ረብሓ ምሕላውን፡ ንሰማዕታ ድማ ካብ ኣድልዎ ነጻ ዝኾነ ልዑልን ፍሉይን ትሕዝቶ ዘለዎ ዜና ምቕራብን፡ ናይ ሓበሬታን ኣስተምህሮን ምዝንጋዕን ኣገልግሎት ምቕራብን የጠቓልል። ንዝያዳ ሓበሬታ ኣብዚ ተወከሱ። ናይ ዋንነት ቅርጽን፡ ምወላን ሓገዝን፡ ቢቢሲ ካብቲ ንናይ ምስንዳው ቅኑዕነቱ ዘንኣኣስ ናይ ወጻኢ ረብሓታት ነጻ ኢዩ። ንውሳኔታትና ብናይ ወጻኢ ረብሓታት፡ ፖለቲካዊ ወይ ድማ ንግዳዊ ጸቕጢ ወይ ድማ ብውልቃዊ ረብሓታት ስለዘይጽለው ሰማዕትና ኣባና ተኣማንነት ክሕድሩ ይግባእ። ቢቢሲ፡ ብ18 ጥቅምቲ 1922 ኢዩ ተመስሪቱ። ታሪኽ ቢቢሲ መርሓ ስነ ምግባር፡ ናይ ቢቢሲ ሓፈሻዊ መምርሒ ከምዝሕብሮ፡ ኩሉ ናይ ምስናድ ክብርታትን ተግባራትን ምስቲ መምርሒ ክሳነ ትጽቢት ይግበረሉ። መርሓ ብዙሕነት፡ ብዛዕባ ናይ ቢቢሲ ኒውስ ናይ ብዙሕነት እምነት ንምርዳእ ናይ ቢቢሲ ቅዋም [ቢቢሲ ቻርተር] ክትውከሱ ንምሕጸነኩም። መአረምታ፡ ብዝተኻእለ መጠን ቢቢሲ ቅኑዕ ዜና ከመሓላልፍ ኢዩ ዝጽዕት። ኩሉ እንዝርግሖ ዜና ምንጩን ቅኑዕነትን ዝተረጋገጸ ክኸውንን፡ ብንጹርን ዘየሻሙ ቋንቋ ከምዝቐርብ ይገብር። ኣብቲ ኣንዝርግሖ ዜና ሓቀኛታትን ግሉጻትን ክንከውንን፡ ኩሉ መሰረት ኣልቦን ኣብ ግምታት ዝተመርኮሰን መረጋገጺ ዘይብሉን ብጭቡጥነቱ ክረጋገጽ ዘይእክል ዜና ኣይነቕርብን። ምንጩ ድማ ብስርዓት ክግለጽ ኣለዎ። ጌጋ ምስ እንፍጽም ብርሕው ልቢ ጌጋ ከምዝገበርና ንእመንን፡ ካብቲ ዝገበርናዮ ጌጋታት ድማ ክንምሃር ቅሩባት ኢና። ኣብ እነቕርቦ ዓንቀጻት ቅኑዕነት ዝጎደሎ ነገራት ምስዝህሉ፡ ኣብ መወዳእታ ናይቲ ጽሑፍ መአረምታ ከምዝተግብረን ዝተገብረሉ ዕለትን ዝሕብር ሕጥበ ጽሑፍ ይግበረሉ። እንተድኣ ኣብቲ ጽሑፍ፡ ነቲ ትሕዝቶ ብዙሕ ዘይቅይሮ ከም ናይ ሰባት ኣስማት ኣጸሓሕፋ ተርእዩ። ዝኾነ ምልክታ ከይተዋህበ መአረምታ ይግበረሉ። ብቕዓት ጋዜጠኛታት፡ ኩሉ ግዜ ኣብ መደብ ቢቢሲ ኒውስ ዝቐርቡ ዓንቀጻት፡ ናይቲ ኣቕራቢ ጋዜጠኛ ምሉእ ስም ይግበረሉ። ሓፈሻው ዜናታትን ሓበሬታታትን ግና ስም ናይቶም ኣቕረብቲ ኣይግበረሉን ኢዩ። መደብ ቢቢሲ ኒውስ፡ ኣብ መንጎ ርጉጽ ዜና ርእይቶን ዘሎ ፍልልያት ብንጹር የቕርብ። ነዚ ንምርእይ ድማ ማሺናት ከንብብኦ ዝኽእላ ሽዱሽተ ምልክታት ንገብረሉ። ኩሉ ስርሓትና፡ ብቑዕነቱ ኣብቲ ኣርእስትን ባህርያትን ንምርግጋጽ፡ እቲ ምንጪ ብስርዓት ክግለጽን ጭብጥታት ዘለዎን ብስርዓት ዝተፈተነን ብንጹርን ዘየማትእን ቋንቋ ክቕርብ ይግብኦ። ብዝተኻእለና መጠን ሓቀኛታትን ብዛዕባ'ቲ ዘይንፈልጦ ጉዳያት ድማ ግሉጻት ክንከውንን መሰረት ኣልቦ ግምታት ድማ ነወግድ። እቲ ቢቢሲ ዝዝርግሖ ምንጩ ሓደ ጥራይ እንተድኣ ኮይኑ፡ ብዝተኻእለ መጠን ምንጪ ናይታ ዜና ይጠቕሶ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ወግዓዊ ሓበሬታታትን ክልእን ኣብ እንዝርግሓሉ እዋናት መታን ተኸታተልትና ነቲ ጉዳይ ባዕላቶም ክመዝንዎ ነቲ መበቆል ናይቲ ዜና ንሕብሮም። ኣድላዪ ምስዝኸውን ድማ መታን ተኸታተልትና ተወሳኺ ሓበሬታ ክረኽቡ ድማ ናይ ካልኦት መርበብ ሓበሬታ ገጻት [ዌብሳይት] ነቕርብ። ዕምቆት ዘለዎን ዝተሓላለኸን ምርመራ ዝሓትትን ስራሕ ኣብ እንሰርሓሉ እዋን፡ ነቲ ስራሕ ብኸመይን እንታይ ኣገባባት ከምዝተጠቐምናን ንገልጽ።


ፌስቡክ 5 ቢሊየን ዶላር ክቕጻዕ እዩ

ኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ዝበሃል ተቖጻጻሪ ኣካል፡ ፌስቡክ 5 ቢሊየን ዶላር ክቅጻዕ ወሲኑ። እዚ ውሳነ ክሳብ ሕዚ ካብ ዝተመሓላለፉ መቕጻዕትታት ገንዘብ እቲ ዝለዓለ እዩ። ፌስቡክ፡ ናይ ተጠቀምቱ ውልቃዊ ሓበሬታ ክሕልው ኣይከኣለን ብዝብል እዩ ነዚ መቕጻዕቲ ክኸፍል ተወሲኑዎ ዘሎ። ኣማኻሪ ጉዳያት ፖለቲካ ዝኾነ ካምብሪጅ አናሊቲካ ዝበሃል ትካል፡ ብዘይግቡእ መገዲ ናይ ኣስታት 87 ሚሊዮን ተጠቀምቲ ፌስቡክ ሓበሬታ ረኺቡ እዩ ንዝብል ክሲ ኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ከጻርዮ ጸኒሑ እዩ። እዚ መቕጻዕቲ 3 ን 2 ብዝኾነ ድምጺ እዩ ብኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ተቐባልነት ረኺቡ ዘሎ። ፌስቡክ ኮነ ኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ንቢቢሲ ርእይቶኦም ካብ ምሃብ ተቖጢቦም። ኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ፌስቡክ ዝገብሮ ምጽራይ ዝጀመረ ዝሓለፈ መጋቢት ክኸውን ከሎ፡ ኣማኻሪ ጉዳያት ፖለቲካ ዝኾነ ካምብሪጅ አናሊቲካ ዝበሃል ትካል ብዓሰርተታት ሚልዮናት ናይ ዝቑጸሩ ተጠቀምቲ ፌስቡክ ሓበሬታ ክረክብ ከምዝኸኣለ ተገሊጹ ነይሩ። ቀንዲ ትኹረት ናይቲ ምጽራይ፡ ፌስቡክ ነቲ ኣብ 2011 ዝተገበረን ናይ ተጠቀምቱ ውልቃዊ ሓበሬታ ብዘይ ድልየቶም ንሳልሳይ ኣካል ኣሕሊፉ ከይህብ ዝኽልኽልን ሕጊ ጥሒሱዶ ኣይጠሓሰን ዝብል እዩ ነይሩ። ፈለጥቲ ውሽጢ ንወል ስትሪት ጆርናል ከምዝሓበርዎ፤ ፌስቡክ ሓሙሽተ ሚልዮን ዶላር ክቕጻዕ ተወሲኑ እዩ። እቲ ውሳነ ግን ኣብ መንጎ ሪፓብሊካንን ዲሞክራትን ኣባላት ናይቲ ኮሚሽን ፍልልይ ዝፈጠረ ከምዝነበረ ይገልጹ። ኣባላት ሪፐብሊካን ነቲ ውሳነ ክድግፉ እንከለዉ፤ ኣባላት ዲሞክራት ድማ ተቓዊሞምዎ እዮም። ገለ ኣባላት ዴሞክራት፡ አብ ልዕሊ ፌስቡክ ዝያዳ ጥቡቕ ገደብ ክንበር ኣለዎ፡ ካልኦት ድማ እቲ መቕጻዕቲ እኹል ኣይኮነን ክብሉ እዮም ነቒፎምዎ። እቲ መቕጻዕቲ ብሚኒስትሪ ፍትሒ ኣቢሉ እዩ ተፈጻሚ ክኸውን። እዚ ድማ፡ ክንደይ ዝኣክል ግዜ ከምዝወስድ ኣይተፈለጠን። እቲ መቕጻዕቲ፡ ምስቲ ቅድም ክብል ፌስቡክ ባዕሉ 'ክሳብ 5 ቢልዮን ዶላር ዝበጽሕ መቕጻዕቲ ኢና ንጽበ' ኢሉ ዝገመቶ ተመሳሳሊ እዩ።


ሊብራ፡ ሓድሽ ናይ ፌስቡክ ዲጂታል ገንዘብን ኣፍሪቃን

ፌስቡክ ካብ መእተዊ ዝመጽእ ዘሎ ዓመት ጀሚሩ ከባቢ 2 ቢልዮን ዓማዊሉ ዋትሳፕ፣ ኢንስታግራንም ፌስቡክን ተጠቒሞም ገንዘብ ከንቀሳቕሱን ዕድጊ ክፍጽሙን ዘኽእል ኣማራጺ ከቕርብ ይሰርሕ ኣሎ። ሊብራ ብዝብል ዝጽዋዕ ክሪፕቶ-ከረንሲ [ዲጂታላዊ ሜላ ምንቅስቓስ ገንዘብ] ንኣስታት 139 ሚልዮን ኣፍሪቃውያን'ውን ተረባሕቲ ዝገብር'ዩ። ኣብ ሃገራት ምዕራብ ካብ ዝርከቡ ዘመድ ኣዝማድን ፈተውትን ዝለዓለ መጠን ገንዘብ ናብ ኣፍሪቃ ይለኣክ። ፌስቡክ ነዚ ዝውውር ገንዘብ ዘቀላጥፍን ቀሊልን ኣማራጺ ሒዙ ክመጽእ ብምክኣሉ ንኣፍሪቃ ዝለዓለ ረብሓ ከም ዝህልዎ ይግመት። ኣብ ዙርያ ቴክኖሎጂ ዝሰርሕ ጋዜጠኛ ኣንዴሊ ማሱኩ "ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ እየ ዝነብር። ካብ ደገ ዝለኣኸለይ ገንዘብ ተቐቢለ ናብ ዚምባብወ ንምልኣኽ ከቢድ ስግኣት ኣለኒ። ዝተቐበልክዎ ገንዘብ ብቐትሩ ክውረር እኽእል እየ" ይብል። ፌስቡክ ሒዝዎ ዘሎ ትልሚ ነዞም ስግኣታት ካብ ምእላይ ብተወሳኺ፡ ናብ ዝተወለዱለን ሃገራት ገንዘብ ዝልእኹ ሰባት ካብ ኣብጻሕቲ [ኣመሓላለፍቲ] ትካላት ዝሕተትዎ ዋጋ ዝንክይ ከም ዝኾነ ይዛረብ። ባንኪ ዓለም ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዘውጽኦ መረዳእታ ከም ዘመልክቶ፡ ናብ ሃገራት ትሕቲ ሳህራ ዝለኣኽ ገንዘብ ካብቲ ናብ ካልኦት ዝለኣኽ ገንዘብ ዝበለጸ መተሓላለፊ ወይ መብጽሒ ዋጋ ይኽፈሎ። ንኣብነት 200 ዶላር ብዌስተርን ዩንየን ወይ መኒ ግራም ንምልኣኽ 12 ዶላር ንመልኣኺ ክፍሊት ይሓትት። ብኻልእ ገጽ፡ መንግስታት ኣፍሪቃ ኣብ ክሪፕቶ-ክራሲ ዘለዎም ስግኣት ድህነት ንውጽኢታውነት ፌስቡክ ኮነ ኻልኦት ዲጂታል ባጤራታት ናብ ሕቶ ዘእቱ ኮይኑ ይርከብ። ነዚ ካብ ኣገልግሎት ዝኣገዳ ሃገራት ናይጄርያን ዚምባወን ይርከብአን። ክሪፕቶ-ካረንሲ ብምትቃም መንነት ገዝኣይ ከይተፈለጠ ምትዕድዳግ ይከኣል'ዩ። በዚ ድማ ሕጋውነት ዘይብሎም ጉጅለታት ኣጽዋር ክዕድጉን ዕጸ-ፋርስ ከዘዋውሩን ይኽእሉ። ንዘይጋዊ ዝውውር ገንዘብን ግብረ ሽበራን የተባብዑ ብዝብል ኣብ ልዕሊ ቢትኮይንን ክሪፕቶ ከረንሲን ስግኣቶም ዝገልጹ ብዙሓት'ዮም። ክሪይፕቶ-ከረንሲእንታይ'ዩ? መዝገበ ቃላት ኦክስፎርድ 'ንክሪፕቶ-ከርንሲ'፡ ንድሕነት ዝውውር ገንዘብ ዘውሕስ፣ ተወሰክቲ ኣሃዛት ከይፍጠሩ ዝቆጻጸርን ገንዘብ ከም ዝተሰጋገረ (ዝተመሓላለፈ) ዘረጋግጽን ዲጂታላዊ ገንዘብ ክብል ይገልጾ። ቢትኮይን'ከ? ብሓጺርን ቅልል ዝበለን ኣገላልጽ፤ ዲጂታል+ገንዘብ+መተዓዳደጊ ብዝብል ምግላጽ ይከኣል። እዚ ኣማራጺ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንንቀሳቐስ ዓይነት ቅርሺ (ሳንቲምን ናይ ወረቐት ገንዘብን) ዘይኮነስ፡ 'ኦንላይን' ኢንተርኔት ዝጥቀም ዲጂታላዊ ገንዘብ እዩ። ሊብራ ብቪዛ፣ ማስተርካርድ፣ ኡበርን ታክሲፋይን [ኣገልግሎት ታክሲ ዝህቡ ትካላት] ተቐባልነት ረኺቡ'ሎ። ምቁራጽ ኢንተርኔት ኣብ ዝህሉ ግን እቲ ብፌስቡክ፣ ዋትሳፕን ካልኦት መተግበሪታት (ኣፕሊኬሽናት) ዝፍጸም ዝውውር ገንዘብ ሽዑ'ዩ ዝቋረጽ።


መስሓቕ ኢንተርኔት' ድሕሪ ምዃና ንነብሳ ክትቀትል ዝፈተነት መንእሰይ

እዋኑ 2012 ሓደ ምሽት ነይሩ፤ ዲቮራ ሽዓ ምሸት ጽብቕብቕ ዝበለት ኮይኑ ተሰሚዕዋ። ኣብ ሓደ ናይ ቤተሰብ እንግዶት እንከላ፡ ናይ ዘመዳ መነጸር ገይራ ስእሊ ተስኣለት። ሽዑ፡ ጓል 15 ዓመት ዝነበረት ዲቦራ ነታ ስእሊ ኣብ ፌስቡክ ጠቂዓታ። እዛ ስእሊ ብዙሕ መዘዝ ሒዛትላ ክትመጽእ ግን ኣይተጸበየትን። መጀመርያ፡ ናይ ፌስቡክ መሓዙታ ከምቲ ልሙድ ፍትወቶም ገለጹላ። ድሕሪ መዓልታት ግን፡ ዘይትፈልጦም ሰባት ንስእላ ይጥቅዕዎ ከምዘለዉ ተዓዘበት። "ዲቫ" ሽዑ፡ ሰባት ኣብ ኢንተርኔት 'መስሓቕ' ከምዝገበርዋ ፈሊጣ። እናባጨዉ፡ ብሽም እቲ ገይራ ዝተስኣለቶ መነጽር "ኦክሌ ዲቫ" እናበሉ እዮም ንስእላ ዝጥቅዕዎ ነይሮም። ከም መግለጺ 'ክፍእቲ ጓል' እዮም ንናታ ስእሊ ዝዝርግሕዎ ዝነበሩ። ነቲ ስእሊ ብዙሓት ምስ ዘርግሕዎ፡ ዲቮራ ካብቲ ኣብ ብራዚል ከተማ ሳኦ ፓውሎ ዝርከብ ገዝኣ ንደገ ክትወጽእ ኣይደለየትን። "ዝሓመቕኩን ዝተዋረድኩን፡ ትሕቲ ካልኦት ኣዋልድ ዝኾንኩን ኮይኑ ተሰሚዑኒ" ትብል ዲቮራ። "ሰባት ኣብ ስእለይ ርእይቶ ክህቡ ከለዉ፡ ብዛዕባ መልክዐይ ብዙሕ ነገራት ጽሒፎም፤ እዚ ከኣ ኣሕዚኑኒ" ትብል። ኣዝያ ሰለዝሓዘነትን ዝተጨነቐትን፡ ትምህርቲ ገዲፋቶ፡ ንነብሳ ክትቀትል ድማ ፈተነት። "ዝኾነ ነገር ክገብር ዓቕሚ ስኢነ። እናበኸኹ ነታ ስእሊ ብምስኣለይ ንነብሰይ ጥራይ ይወቕሳ ነይረ"። ሕዚ፡ ጓል 22 ዓመት ኮይና ወዲ ሰለስተ ዓመት ቆልዓ ኣለዋ። ቅድሚ ሰሙናት፡ እቲ ስእላ እንደገና ኣብ ፌስቡክን ኢንስታግራምን ክዝርጋሕ ከምዝጀመረ ፈሊጣ። ኣብዚ ግዜ ግን፡ ክትሕባእ ኣይመረጸትን። ነቲ ስእላ ዝዝርግሑ ሰባት ብሕጊ ከምእትሓቶም ኣብ ፌስቡካ ጽሒፋ። ዲቮራ ነታ ስእሊ ክትጥቀዓ ከላ፡ ጽብቕቲ ከምዝኾነት እያ ትሓስብ ዝነበረት። ግን ከኣ፡ ሓደ ብዙሕ ዘይትቐርቦ ግን ከኣ እትፈልጦ ሰብ ብመልክዓ ቀሊዱ ነታ ስእሊ ኣብ ናቱ ፌስቡክ ዘርጊሕዋ። ነቲ ዝጠቀዖ ጸኒሑ'ኳ እንተኣለዮ፡ ድሮ ግን ብዙሓት ሰባት ዘርጊሖምዎ ነይሮም። ኣብ መገድን ቤት ትምህርታን ሰባት ከለልይዋን ከባጭዉላን ጀሚሮም። ድሕሪ'ዚ ዲቦራ ንነብሳ ካብ ሰባት ክትንጽል ከምዝጀመረት ኣዲኣ ትዛረብ። "ብዙሕ እያ ተሳቕያ" ዲቮራ ኣብ ገዛ ዝረኸበቶም ኣፍውስ ሓዋዊሳ ንነብሳ ክትቀትል ፈቲና። ከምዕድል ኮይኑ፡ ኣይቀተላን። "ኣብቲ እዋን ኣብ ገዛ ዝኾነ ዓይነት ስሚ እንተዝህሉ፡ ምወሰድክዎ ነይረ" ትብል። ኣብ 2014፡ እቲ 'መስሓቕ ሰብ' ዝገበራ ስእሊ ቀስ ብቐስ ክዘሓሓል ጀመረ። ዲቮራ፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ተመሊሳ፡ ኣብ 2016 ትምህርታ ወዲኣ። ርእሰ ተኣማንነታ ከኣ ወሲኹ። ኣብ መፈለምታ ናይዚ ወርሒ፡ ዲቦራ ሰባት መሊሶም ንስእላ ክጥቀምሉ ጀሚሮም ከምዘለዉ ተዓዚባ። ኣብዚ እዋን ከኣ፡ ሰባት ምስ ጸዓዱ እናነጻጸሩ እዮም ከባጭዉላ ጀሚሮም። "ኩሉሻብ ነተን ጸዓዱ ከም ጽቡቓት፡ ንዓይ ከኣ ከም ክፍእቲ ገይሮም የቕርቡኒ" ትብል። "ንሓንቲ ጸላም ከም ጽብቕቲ ገይሮም ከቕርብዋ'ውን ምኸኣሉ፡ ከምኡ ግን ኣይገብሩን እዮም"። ዲቮራ፡ ብዙሓት ሰባት ነቲ ዝዘርግሕዎ ናታ ስእሊ ክኣልዩዎ ኣዛሪባቶም እያ። ነቶም ዘይኣለይዎ ከኣ፡ ክትከሶም ምዃና ተዛሪባ። ቢቢሲ ብዛዕባ ናይ ዲቮራ ጉዳይ ንፌስቡክ ኣዘራሪቡ። እቲ ኩባንያ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ንሰባት ምጥቃዕን ኣብ ልዕሊኦም ግህሰት ምፍጻምን ኣንጻር ናይ ፌስቡክ ሕግታት እዩ። ሰባት፡ ግቡእ ኣይኮነን ዝብልዎም ትሕዝቶታት ክጥቁምዎ ፌስቡክ ይጽውዕ። እንተኾነ፡ ዲቮራ ካብ 2012 ጀሚራ እኳ ከምኡ እንተገበረት፡ ፍታሕ ከምዘይረኸበት እያ ትገልጽ። "እቶም ስእልታት ዝእለዩ፡ ነቲ ዝጠቀዖ ሰብ ብቐጥታ ከዛርብ እንከለኹ ጥራይ እዩ" ትብል። ኢንስታግራም፡ ግህሰትን መጥቃዕትን ዝከላኸለሉ ሜላ ከምዘለዎ፡ ግን ከኣ ብዛዕባ ከምዚኦም ዝበሉ ጉዳያት ጥቆማ ክበጽሖ ከምዘለዎ ንቢቢሲ ገሊጹ።


ኣትሌት ሃይለ ገብረሰላሰ ንትካል ፌስቡክ ክኸስስ'የ ኢሉ

ኣትሌት ሃይለ ገብረስላሰ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙናት ህውከት ብምልዕዓል ንፌስቡክ ክኸሶ ይሓስብ ከም ዘሎ፡ ፋና ብሮድካስቲን ኮርፖሬት ገሊጹ። ንሱ፡ ማሕበራዊ ሚድያታት ብፍላይ ፌስቡክ፡ ኣብታ ሃገር ህውከት ክጋደድ ይገብር ከምዘሎ ተዛሪቡ። "መንግስቲ ንፌስቡክ ክኸሶ እንተዘይክኢሉ፡ ኣነ ክኸሶ ይኽእል እየ" ኢሉ። ብተወሳኺ "ኣብ ውሑድ መዓልቲታት ብዙሓት ሰባት ምሟቶም፡ ንፌስቡክ ንምኽሳስ እኹል ምኽንያት እዩ'' ክብል ተዛሪቡ። ኣትሌት ሃይለ ገብረስላሰ ቅድሚ ሐዚ ''ዲሞክራሲ ንኣፍሪቃውያን ሕንቃቐ እዩ'' ብምባሉ፡ ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ እዩ።


ኢትዮጵያ-ፖለቲካ፡ ኢንተርነት ስለምንታይ ይዕጾ?

ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብሓሙስ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ ልዕሊ ህይወት ሰብን ንብረትን ዝበጽሕ ዕንወት ንምግታእ፡ ኣድላዪ እንተድኣኾይኑ 'ኣይኮነን'ዶ ንሰሙን ክሳብ መወዳእታ'ውን ኢንተርነት ክዕጾ ይኽእል'ዩ' ኢሉ። ንምኻኑ፡ በየናይ ናይ ሕጊ ኣገባብ'ዩ ኢንተርነት ዝዕጾ? ክንብል ንበዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ምስጋናው ሙሉጌታ ሓቲትናዮ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ብድንጋገታት ሰብኣዊ መሰላት ኮነ ሕገ መንግስቲ፡ ድሕነት ሃገር ንምሕላው ክብሃል መንግስቲ ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ክወስድ ይኽእል'ዩ። ደራሲ 'ግርምተ ሳይቴክ'ን ኣካያዲ ስራሕ ቴክኖሎጂ ትካል ፎርቹን ግሎባል 500 ኣቶ ሰለሞን ካሳ ድማ፡ ከም ሓደ ድሕነት ህዝቢ ንምሕላው ሓላፍነት ዘለዎ ኣካል፡ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ዝበጽሕ ጉድኣት ትኹረት ንክግበረሉ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ከምዚ ምባሉ ትጽቢት ዝግበር'ዩ ይብል። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ መንግስታት ዝሙግቶም ሓሳብ ብኢንተርነት ከይዝርጋሕ ንምክልኻል'ዮም ኢንተርነት ዝዓጽው ተባሂሉ ይንቀፉ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ምዕጻው ኢንተርነት፡ መንግስቲ ዜጋታት ዝረኽቡዎ ወይ ዝለዋወጡዎ ሓበሬታ ዝቆጻጸረሉ መገዲ ብምኻን፡ ብዘይኣገባብ ይጥቀመሉ ኣሎ ዘሎ ዝብል በዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ምስጋናው እዩ። ምቁራጽ ወይ ምዕጻው ኢንተርነት ኣብ ዓለም እናተለመደ ዝመጽእ ዘሎ ምኻኑ ዝዛረብ ኣዳላውን ኣቕራብን ምድላው ቴሌቭዥን ቴክ ቶክ ኣቶ ሰለሞን ብወገኑ፡ እቲ ምኽንያት መንግስቲ ፖለቲካን ሓበሬታን ኣብ ቁጽጽሩ ክኸውን ወይ ድማ እቲ ትረኻ ፖለቲካ ብልክዕ ንሱ ዝደልዮ ክኸይድ እንትደሊ'ዩ ይብል። ብምስዓብ፡ መንግስቲ ዝተፈጥሩ ጸገማት ንምዕራይን ንምቁጽጻርን'የ ኢንተርነት ዓጽየ ዝብሎ ምኽንያት ሓቅነት እንተሃለዎ'ውን፡ መጽናዕታት ግን መሸፈኒ ምኽንያት ምኻኑ'ዮም ዘርእዩ ኢሉ። ኢንተርነት፡ ንምንቅስቓስ ፖለቲካዊ ለውጢ ኣብ ረብሓ ዝወዓለ ብ2011 ኣብ ቀውዒ ዓረብ'ዩ። "ድሕሪ እዚ መንግስታት ነቒሖም ዝከታተሉዎ ጉዳይ እንተሃለወ፡ ኢንተርነት'ዩ" ይብል ኣቶ ሰለሞን። ኣብዚ ጉዳይ ዝተኻየዱ መጽናዕታት ብምጥቓስ፡ ድሕሪ ቀውዒ ዓረብ ልዕሊ 40 ሃገራት ልዕሊ 400 ግዜ ኢንተርነት ዓጽየን እየን ይብል እዚ በዓል ሞያ ቴክኖሎጂ። ብፌስቡክ ብዝንዝሑ ሓበሬታታትን ብዝሓልፉ ግጭት ዘለዓዕሉ መልእኽታትን፡ ንብርክት ዝበላ ሃገራት ሕማም ርእሲ'ዩ። ናይ ሓሶት ሓበሬታ፣ ሃይማኖታውን ዓሌታውን ግጭት ዘልዕሉ ጽሑፋትን ምስልታትን፣ ጾታዊ ዓመጽ ዘርእዩ ምስሊታት ገለ ካብቶም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝስተውዓሉ መትሐዚ መጨበጢ ተሳኢኑሎም ዘለው ጉዳያት'ዮም። "ከምዚ ዓይነት ሓበሬታታት፡ ሓሳባዊ ግጭት ጥራሕ ዘይኮነ ኣካለዊ ግጭት'ውን ከልዕሉ ይኽእሉ'ዮም" ዝብል ኣቶ ሰለሞን፤ እዚ ብዙሓት ሰባት ብቐሊሉ ክዕሸውሉ ብዘኽእል መገዲ ተቓሚሙ ክቐርብ ከም ዝግበርን ከም ዝኽእል ይዛረብ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ምህዳር ድማ፡ ብዘርኢ፣ ብሃይማኖት፣ ጾታን ካልእን ዝተኸፋፈለ ናይ ሓሶትን ጽልኣትን ዜናታት ብሰፊሑ ከም ዝርኣዩ በዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ምስጋናዉ ገሊጹ። እዞም ሰብ ሞያ፡ ምዕጻው ኢንተርነት ነቶም ኣብታ ሃገር ዝርኣዩ ዘለው ጎንጺታት ብሄርን ምምዝባል ዜጋታትን ጠጠው ዘብል ኣይኮነን በሃልቲ'ዮም። ኣቶ ሰለሞን፡ ተሞክሮ ጀርመንን ፊሊፒንስን ከም ኣብነት ብምጥቃስ ኢንተርነት ካብ ምቁራጽ፡ ጽልኣት ዝጉስጉስን ስነዕ [ናይ ሓሶት ዘረባ ወይ ሓበሬታ] ዝመሓላለፉ ብፌስቡክ ስለ ዝኾነ፡ ንፌስቡክ ምዝርራብ ግቡእ'ዩ ይብል። ልዕሊ 100 ሚሊዮን ህዝቢ ኣብ ዘለዋ ሃገር፡ ግጭት እንትፍጠር ዘይምርግጋእ እንትቕጽል፡ መንግስቲ ንኩባኒያ ፌስቡክ ብምዝርራብ፡ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ኣብ ምቁጽጻር ትኹረት ሂብካ ክስርሓሉ ኣለዎ ዝብል ሓሳብ'ውን ይለዓል'ዩ። በዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ምስጋናው ብወገኑ፡ ኣብ ዝምጽእ ዓመት ዝህሉ ሃገራዊ ምርጫን ኣብ ቀረባ ክካየድ ትጽቢት ዝግበረሉ ድምጺ ህዝበ ውሳነ ዞባን ብምልዓል፡ "ብመንጽር እታ ሃገር ዘላቶ ፖለቲካዊ ኩነታት፡ ብዝተኽኣለ መጠን ሓሳብ ብዝግባእ ክትዕ ክካየደሉ ብምግባር፡ ካልእ ዝነሓነሐካ ሓሳብ እናቐረበ ክኸይድ ምግባር'ዩ እቲ ዝሓሸን ዘዋጽአናን ስልቲ" ይብል። ገለ እዋን ፈተና ገለ ሻብ ድማ ጸጥታን ድሕነትን ህዝቢ ምክንያት ብምግባር፡ ሕዚ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርኣይ ዘሎ ምዕጻው ኢንተርነት፡ መን ከም ዝዓጽዎ ዘይፍለጥ በተግ ኢልካ ዝውሰድ ስጉምቲ ምኻኑ ዝዛረብ ኣቶ ምስጋናው፡ "ቴሌ ድዩ፣ እቲ ቐዳማይ ሚኒስትር ድዩ፣ ወይስ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ'ዮም ዝዓጽውዎ ዘለው ኣይፍለጥን። ብምኻኑ ድማ ነዚ ዝውስን ብግልጺ ዝተቐመጠ መምርሒ የድሊ'ዩ" ኢሉ። ኢንተርነት እንትዕጾ ዝበጽሑ ክሳራታት ኣብ ቀረባ ኢትዮ-ቴሌኮም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ብምኽንያት ምዕጻው ኢንተርነት ብሚሊዮናት ዝግመት ክሳራ ከም ዝበጽሖ ሓቢሩ'ዩ። ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ሓደ ትካል ዘውጽኦ መጽናዕቲ ከም ዘመላክቶ፡ ኢንተርነት እንትዕጾ ኣብ ምጣነ ሃብታዊ ዕብየት ሓንቲ ሃገር ብማእከላይ 1.9 ሚኢታዊት ክሳራ የብጽሕ ይብል። ካብዚ ብተወሳኺ ይብል በዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ምስጋናው፡ ናይ ሓገዝ ገንዘብ ዝህባ ሃገራት ምምሕዳራዊ ስርሖም ብምኽንያት ምዕጻው ኢንተርነት እንትደናገ፡ ሰልቺዩዎምን ተስፋ ቖሪጾምን ሓሳቦም ክቕይሩ ይኽእሉ'ዮም። እዚ ከሕድሮ ካብ ዝኽእል ቑጠባዊ ጸቕጢ ብዝሰገረ፡ ኢትዮጵያ ብደረጃ ዓለም ዘለዋ ምስሊ ብምጽላም ጉድኣት ከብጽሐላ ከም ዝኽእል ዝዛረብ ኣቶ ሰለሞን፤ ግጭት ንምቁፍጻር ክብሃል ዝውሰድ ስጉምቲ፡ እቶም ጸገም ዝፈጥሩ ሰባት ኢንተርነት ብምዕጻው ካልእ መገዲ ክስእኑ ድዮም? ዝብል ክሕሰበሉ ይግባእ ኢሉ። እቲ በዓል ሞያ ሕጊ ብወገኑ፡ እዚ ኣብ ልዕሊ መሰል ሓሳብካ ብናጽነት ምግላጽ ዘሕድሮ ጽልዋ ቀሊል ከም ዘይኮነ የስምረሉ።


ጠንቂን ተርእዮታትን ፍንጣጣ ህበይ (ማንኪ-ፖክስ)

ኣብ ኣመሪካ፡ ብምኽንያት ፍንጣጣ ህበይ ካልኣይ ሰብ ምማቱ ሓካይም መዝጊቦም። ኪንዮ እቲ ዝተራእየ ሞት ክልተ ዜጋታት ግን ሓካይም ንተርእዮን ሳዕቤናትን እዚ ሕማም ኣብ ምጽናዕ’ዮም ዝርከቡ። ኣብ ክልተ በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ዜጋታት ብዝገብሩዎ መጽናዕቲ ምሕባጥ ኣእምሮን ምግታር ጭዋዳታትን’ዩ ከም ዝርአ ድሮ መዝጊቦም ኣለዉ። ኣብ መላእ ዓለም ዛጊት 22-ሽሕ ሰባት በዚ ሕማም ምትሓዞም መዛግብቲ ይሕብሩ። እዚ ተርእዮ’ዚ እዚ ቫይረስ ብወግዒ ካብ ዝፍለጥ ወርሒ ግንቦት ምዃኑ’ዩ። እዚ ለብዒ ግን ካብ መፋርቕ ወርሒ ነሓሰ ኣትሒዙ ኣብ ምንቍልቋል’ዩ ዝርከብ። እዚ ዳሕራይ ኣብ ሎስ-ኣንጀለስ ዘጋጠመ ሞት፡ ግዳይ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ኣዝዩ ተዳኺሙ ምንባሩ ይግለጽ። ሓካይም እቲ ዝሞተሉ ሆስፒታል ግን ኪንዮኡ ብዛዕባ’ቲ ዘጋጠመ ዝርዝር ኣይሃቡን። ከም ምኽሪ ግን በቲ ሕማም ንዝተጠርጡ ዜጋታት ቀልጢፎም ናብ ሕክምና ክመጹን እኹል ሓገዝ ኣብ ግዜኡ ምስ ዝረኽቡ ድማ ክፍወስ ከም ዝኽእል ሓካይም እቲ ሆስፒታል ኣብ ዘውጽኡዎ መግለጺ ኣመልኪቶም። ናይ ፈለማ ኣብ ኣመሪካ በዚ ቫይረስ ዝሞተ ሰብ ኣብ ክፍለ-ሃገር ቴክሳስ ብ30 ነሓሰ’ዩ። ዓቕሚ ምክልኻል እቲ ዝሞተ ሰብ ኣዝዩ ተጎዲኡ ብምንባሩ፡ ኣብቲ ሞት ቫይረስ ፍንጣጣ ህበይ ዝተጻወቶ ኣሉታዊ ተራ ንምፍልጥ ኣጸጋሚ’ዩ ነይሩ። እዚ ቫይረስ ዛጊት ኣብ ሕደ-ጾታ፡ ጾታዊ ርክብ ንዝፍጽሙ ዜጋታት’ዩ ዝያዳ ዘጥቅዕ ዘሎ። እዚ ዝመስል ቫይረስ ብልሙድ ብቀጥታዊ ርክብ፡ ብምስትንፋስ ዝሰጋገር ነጥሪን ገለ እዋን ድማ ሓደ ኣንሶላ’ውን ብምጥቃም ኢዩ ዝመሓላለፍ። ኣብዚ ናይ ሕጂ ለብዒ ግን ስጋዊ ርክብ እቲ ቀንዲ ጠንቂ ምምሕልላፍ እዚ ቫይረስ ኰይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ድሕሪኡ ድማ ናይ ሓንጎልን ዕትብቲ ሕቖን መሕበጥትቲን የርኢ። ማእከል ምልኻል ተመሓላለፍቲ ሕማማት ኣመሪካ በዚ ቫይረስ ንዝተታሕዙ ክልተ ዜጋታት ኣመልኪቶም ኣፈናዊ መጽናዕቲ ጌሮም፣ ንማሕተም ኣብቂዖም ኣለዉ። እዞም ክልተ ኣብ ሰላሳታት ዝርከቡ መንእሰያት ክታበት እቲ ቫይረስ ዘይወሰዱ ኢዮም። ኣብ ክልተኦም ነድሪ ሓንጎልን መትንታት ዓንዲ-ሕቖን ተዓዚቦም። ሓደ ካብቶም ደቂቕ ክትትል ዝተገብረሎም ግዳያት ኣብ ኮሎራዶ ዝቕመጥ፡ ኣብ ስጋዊ ዝምድና ሕደ-ጾታ ዝነጥፍ መንእሰይ’ዩ። በቲ ቫይረስ ድሕሪ ምልካፉ ረስኒ፡ ቀጻሊ ሳሓ ገጽ፡ ምንፋሕን ሕበጥን ፍረነብሲ ተርእዩዎ። ኣብ ርእሲኡ እቲ ሕሙም፡ ናብ ድንዛዘ ዝኸደ ምድኻም ኣካላትን ስእነት ግብረ-መልሲን ኣርእዩ። ንሱ ጥራይ ዘይኰነስ ንምሻን’ውን ኣመና ተጸጊሙን ብቐጻሊ ቃንዛ ተሃስዩን። ሓደ ካብቲ ዝተራእየ ፍሉይ ክስተት ድማ እቲ ዜጋ ብቐጻሊ፡ ብርቱዕ ቃንዛ ዘለዎ ምውጣር ብልዕቲ ይሳቐ ምንባሩ’ዩ። እቲ ሕሙም ብኣፍ ዝወሰድ መድሃኒት ክወሃቦ ምስ ጀመረ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ምምሕያሽ ምርኣዩ ሓካይም የመልክቱ። እቲ ካልኣይ ደቂቕ ክትትል ዝተገብረሉ፡ በዚ ቫይረስ ዝተለኽፈ ዜጋ ነባሪ ዋሺንግተን’ዩ። ንሱ’ውን ኣብ ዕድመ ሰላሳታት ዝርከብ፡ ብተመሳሳሊ ኣዘውታሪ ሕደ-ጾታዊ ርክብ’ዩ። ንሱ’ውን ቀጻሊ ሰሓ፡ ናይ ጭዋዳታት ምጭብባጥ፡ ምድኻም ጸላም-ከብዲን ኣእጋርን ከም ዝተራእዮ መዛግብቲ ሕክምና ይጠቕሱ። ንሱ’ውን ድሕሪ ዝተዋህቦ መድሃኒት መጠናዊ ምምሕያሽ ደኣ ይግበር እምበር፡ ገና ኣብ ትሕቲ ጽዑቕ ክንክን’ዩ ዘሎ። ካብቲ ፈለማ ዝነበሮ ደረጃ ግን ተመሓዪሹስ ክዛረብ’ውን ክኢሉ ኣሎ። ነቲ መጽናዕቲ ዘካይዱ ዘለዉ ተመራመርቲ ኣብ መንጎ ክልተ በዚ ቫይረስ ዝተልኽፉ ግዳያት ዘሎ ተመሳሳሊ ተርእዮ ኣስተውዒሎም ኣለዉ። ግና ሕጂ’ውን ሳዕቤናትን ምልክታትን ክልተ ሕሙማን ፍልልይ ተራእዩዎ ኣሎ። እቲ ቫይረስ ኣብ መትንታት ሓንጎል ኣሉታዊ ተራ ከም ዘለዎ ድሮ ተገንዚቦም ኣለዉ። እቲ ሳዕቤን ነባሪ ስንብራት ዝገድፍ ድዩ ወይስ ግዜያዊ ግን ብሕጂ ምስ ግዜ ዝርአ’ዩ። እቲ ካልእ ንምርምር ግዜ ዝግደፍ ነጥቢ ድማ ኣብ ካልእ ኣካላት ዝገድፎ ናይ ምድኻም ዓቕሚን ተርእዮን’ዩ።


መጓዓዝያ ምድሪ ክልል ትግራይ ስራሕ ይጅምር፣ ጋግ ግን ዓቢ'ዩ

ብሰንኪ ኣብ ክልል ትግራይ ዝነበረ ኲናት፡ መጓዓዝያ ምድሪ እቲ ክልል፡ ካብቲ ወሪዱዎ ዝጸንሐ ለጠቕታ፡ ሕጂ ናብ ብዙሓት ወገናት ትግራይ ስራሑ ጀሚሩ ኣሎ። እንተዀነ ትሕተ-ቅርጺ እቲ ጽላት ተሃይስዩ ብምጽናሑ፡ ዳግም ኣብ ምብርባሩ ሓያሎ ሃጓፋት ፈጢሩ ኣሎ። ሰብ-መዚ ከኣ ካብን ናብን ጎረባብቲ ክልላትን ዓበይቲ ከተማታትን ዘሎ መስመር ክኽፈት ይምሕጸኑ።


እስክንድር ነጋ ካብ ማእሰርቱ ተፈቲሑ

ጋዜጠኛን መስራቲን ባልደራስ ሓቀኛ ደሞክራሲ ዝተሰምየ ፖለቲካዊ ሰልፊ፡ እስክንድ ነጋ፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ብዓርቢ ድሕሪ ምእሳሩ ድሕሪ ክልተ መዓልታት ከም ዝተፈትሐ፡ ንምንጭታት እቲ ሰልፊ ብምጥቃስ ኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ ጸብጺቡ።\n\nቅድሚ ማእሰርቱ ዝዀነ ክሲ ከም ዘይነበሮን ኣብ መዝገብ ተደለይቲ’ውን ዘይምጽናሑን ዝገለጸ ሰልፊ ባልደራስ፡ እቲ ብኣባላት ጸጥታ ኣብ ባህርዳር ተኣሲሩ ዝነበረ እስክንድር፡ ብዘይ ክሲ ምፍታሑ ኣመልኪቱ።\n\nብተደጋጋሚ እዋን ዝተኣስረ እስክንድር ነጋ፡ ድሕሪ ናይ 18 ኣዋርሕ ማእሰርቲ፡ ኣብ ጥሪ 2022 ምሕረት ተገይሩሉ ከም ዝተፈትሐ ይዝከር። ምኽንያት መእሰሪኡ ምስ ሞት ድምጻዊ ሃጫሉ ሁዴሳ ኣብ መፋርቕ 2020 ብዝተወልዐ ናዕብታት ምዃኑ ይንገር።\n\nብመሰረት ጸብጻብ ኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ ኣብ 2021 ኣብ ዝተገብረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ፡ ሰልፊ ባልደራስ ሓቀኛ ደሞክራሲ ሓንቲ መንበር’ውን ትዅን ኣይተዓወተን።


ነባሮ ከተማ ሸገር ኣባይቶም ምፍራሱ ጥርዓኖም የስምዑ

ኣብ ክልል ኦሮሚያ ነበርቲ ከተማ ሸገር ንዓመታት ዝነበርናሉ ገዛውትና ሕጋዊ ኣይኮነን ብምባል መንግስቲ ክልል ኦሮሚያ የፍርሶ ኣሎ ክብሉ ንንድምጺ ኣመሪካ ገሊፆም። እቶም ካብ ክልተ ዓመት ክሳብ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ከፍለ ከተማ ለገጣፎ ከምዝነበሩ ዝገለፁ ወሃብቲ ርእይቶ፣ መንግስቲ ክልል ኦሮሚያ ካብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ ገዛውቶም ከምዘፍረሶን ሕጂ'ውን ከም ዝቐፀለሉን ይገልፁ። ንልዕሊ 10 ዓመታት ዝነበርናሎም ኣባይቲ ዘይሕጋዊ ክበሃሉ ኣይኽእሉን ዝበሉ እቶም ነበርቲ፣ እቲ ስጉምቲ ግቡእ ኣይኮነን ይብሉ። ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ርእይቶ ዝሃቡ ከንቲባ ከተማ ሸገር ዶ/ር ተሾመ ኣዱኛ እቶም ዝፈርሱ ዘለዉ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝተሰርሑ'ዮም ብምባል እቲ ስራሕ ምትግባር ልዕልና ሕጊ’ዩ ኢሎም። ነበርቲ ናይቶም መንበሪ ኣባይቲ ምፍራስ ብዘይ ቅድመ መጠንቀቕታ ከም ዝሳለጥን ብፍላይ ድማ ንተወላዶ ብሄረ ኦሮሞ ንዘይኰነ ዘተኰረን’ዩ ኢሎም ይኸሱ። ከንቲባ እታ ከተማ ግን ነቲ ዝቐረብ ክልተ ክስታት ይነጽጉ።


ምጥያስ ኮሚተ መሰጋገሪ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብዓይኒ ሞያውያን ሕጊ

ንውዕል ስምምዕ ፕሪቶሪያ ስዒቡ፡ ኣብ ክልል ትግራይ መሰጋገሪ መንግስቲ ንምጥያስ ትሽዓተ ዝኣባላታ ኮሚተ ቆይማ ኣላ። እዛ ብሌ/ጀነራል ታደሰ ወረደ እትምራሕ ኮሚተን ካልእ ከይዲ መሰጋገሪ መንግስቲ ክልል ትግራይን ንምግምጋም ክልተ ሞያውያን ሕጊ ኣዘራሪብና ኣለና።


ቀታሊ ኒፕስይ ሃስል ን60 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ

ንዕዉት ሽልማት ግራሚ ኤርትራዊ-ኣመሪካዊ ኤርሚያስ ኣስገዶም (ኒፕስይ ሃስል) ኣብ 2019 ኣብ ሎስ-ኣንጀለስ ንዝቐተለ ሰብ ትማሊ ረቡዕ ን60 ዓመታት ማእሰርቲ ተፈሪዱ። ቤት ፍርዲ ሎስ-ኣንጀለስ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ ብይን፡ ኤሪክ ሆልደር በቲ ኣሰቃቒ ቅትለት ኒፕስይ ን50 ዓመታት ማእሰርቲ ክፈርዶ እንከሎ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ኣከባቢ ንኽልተ ሰባት ብጥይት ብምህራሙ ድማ ተወሳኺ ዓሰርተ ዓመት፡ ብድምሩ ድማ 60 ዓመታት ማእሰርቲ ፈሪዱዎ። ካብ ቀታሊ ጕጅለ ወጺኡ፡ ኣብ ሙዚቃ ራፕን ትካላት ንግዲን ዓቢ ለውጢ ዝገብር ዝነበረ ኤርሚያስ ኣስገዶም ኣብ 2019 ኣብ ዝተቐትለሉ ንብዙሓት ወገናት ዘሕዘነ ጸሊም ፍጻመ’ዩ ነይሩ። ኤርሚያስ ኣስገዶም ኣብ 2020 ድሕሪ ሞቱ ሽልማት ግራሚ ወሲዱ’ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ነሓሰ ድማ ኣብ መበል 37 ዓመቱ፡ ኣብ መዝገብ ስሙያት ሰባት ሆልይዉድ (Hollywood Walk of Fame) ብስሙ ኮዀብ ተሰሪሑሉ።


ገለ ነበርቲ ኮምቦልቻ ኣብ እዋን ኲናት መኻይኖም ብምስራቖም ኣብ ጸገም ከምዝወደቑ ጥርዓኖም የቕርቡ

ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዝነበረ ኲናት ምኽንያት መኻይኖም ብምስራቖም ናብ ፀገም ከምዝወደቑ ገለ ነበርቲ ኮምቦልቻ ጥርዓኖም የቕርቡ። “መኻይና ኣብ ክልል ትግራይ ከምዝርከባ ኣረጋጊፅና ኢና” ዝብሉ ልዕሊ 50 ዝኾኑ ከሰስቲ መንግስቲ ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ጉዳይ ዝተዘርፈ ንብረትና ጠመተ ክገብረሉ ይግባእ ክብሉ ሓቢሮም። ልዕሊ 77 ዝኾና ናይ ውልቀን መንግስትን መኻይን ኣብ እዋን እቲ ኲናት ተዘሪፎሙኒ ዝብል ቤት ፅሕፈት ህንፀትን ዳግመ እግሪ ምትካልን ክልል ኣምሓራ ብወገኑ ሕቶታት እቶም ከሰስቲ ንምምላስ ዓቕሚ ከምዝሓጽሮ ብምግላፅ ዝምልከቶም ኣካላት ውሽጢ ዓድን ደገ ነቲ ጉዳይ ክፈልጥዎ ከምዝገበረ ሓቢሩ። ቤት ፅሕፈት መጉዓዝያን መራኸብትን ክልል ትግራይ ብወገኑ “ዝተማረኻ” ክብል ዝገለፀን ናይ ውልቀ ሰብ መኻይን ናብ ሰብ ንብረት ምምላስ ፖሊሲኡ ምዃኑ ብምጥቃስ ኣብቲ እዋን ካብ ክልል ትግራይ ዝተዘርፋ ልዕሊ 6-ሽሕ መኻይን ከምዘለዋ ብምሕባር መንግስቲ ፌደራልን ክልልን ብሓንሳብ ክሰርሑ ከምዝግባእ ገሊፁ።


ሓገዝ ኣብ ዘይብሉ፡ ቍጽሪ ናብ ኢትዮጵያ ዝስደዱ ሶማላውያን ይውስኽ

ብሰንኪ እቲ ኣብ ከባቢ ላስካኖድ ሶማል ተወሊዑ ዘሎ ጎንፂ ካብ ሃገሮም ተመዛቢሎም ናብ ኢትዮጵያ ክልል ሶማልያ ዝኣተዉ ብዝሒ ሶማሊያውያን 83-ሽሕ ከም ዝበፅሐ ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን ጉዳይ ተመለስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ዘውጽኡዎ መግለፂ ኣፍሊጦም። እቲ ሓባራዊ መግለፂ ከም ዝሕብሮ፡ ኣብ ዞባ ዶሎ ዝተዓቝቡ መብዛሕትኦም ደቀንስትዮን ህፃናትን ዝኾኑ ስደተኛታት፡ ስእነት መሰረታዊ ቀረባት ስለ ዘሎ ማሕበረሰብ ዓለም ክሕግዝ ፃውዒት ኣቕሪቦም። ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ንድምፂ ኣመሪካ ርእይቶ ዝሃቡ ወሃቢ-ቃል ኣገልግሎት ስደተኛታትን ካብ ስደት ተመለስትን ኢትዮጵያ ኣቶ በአካል ንጉሴ፡ ካብቶም ኣብ ክልል ሶማልያ ዘለዉ 83-ሽሕ ስደተኛታት ክሳብ ሕጂ ሓገዝ ክረኽቡ ዝኸኣሉ እቶም 2-ሽሕ ጥራሕ ከም ዝኾኑ ሓቢሮም። እቶም ስደተኛታት መዓስከር ስለዘይብሎም ኣብ ሰጣሕ ጎልጎልን ትሕቲ ኣእዋምን ኣፅሊሎም ከም ዘለዉ እውን ኣቶ በኣካል ገሊፆም። ኣብቶም ዝሓለፉ ሰሙናት ኣብ ከባቢ ላስኣኖድ ብዝተወለዐ ጎንፂ ልዕሊ 60- ሽሕ ሶማልያውያን ተመዛበልቲ ናብ ኢትዮጵያ ምእታዎም ላዕለዋይ ኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝሓለፈ ዓርቢ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ጎንፂ ኣብ ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ 1000 ሰባት ናብ ኢትዮጵያ ከም ዝኣትዉ ኣመልኪቱ። በቲ ኣብ ወረዳ ላስኮኖድ ሶማል ዘጓነፈ ጎንፂ፡ 185 ሽሕ ሰባት ከም ዝተመዛበሉ እቲ ኮሚሽን ኣፍሊጡ'ሎ።


ሄኖክ ምሉእብርሃን ዕዉት ሳልሳይ መድረኽ ዙር ሩዋንዳ 2023 ኰይኑ

ኣስታት 200 ኪሎ-ሜተር ዝሸፈነ ሳልሳይ መድረኽ ዙር ሩዋንዳ፡ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ዝተቓንዓሉ፡ ኤርትራዊ ተጻዋቲ ጋንታ ግሪን ፕሮጀክት ሄኖክ ምሉእብርሃን ቀዳማይ ብምውጻእ ናይ መድረኽ ብጫ ማልያ ካብቲ ንኽልተ መዓልታት ለቢሱዋ ዝቐነየ ኢታን ቬርኖን ተረኪቡዋ ኣሎ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ሳልሳይ መድረኽ ወዲ፡ጋንታኡ ንኢታን ቬርኖን ዝዀነ በልጅማዊ ዊልያም ሉሰርፍ ካብ ሶዳል ኲክ-ስቴፕ ካልኣይ ክወጽእ እንከሎ፡ ዩክሬናዊ ተጻዋቲ ክለብ ተረንጋኑ ፖልይጎን (Terengganu Polygon) ዝዀነ ኣናቶሊ ቡድያክ ድማ ሳልሳይ ወጺኡ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ሳልሳይ መድረኽ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ዳዊት የማነ (ክለብ ባይክ ኣይዳ) ሻድሻይ ክወጽእ እንከሎ፡ ምስ ክለብ ተረንጋኑ ፖልይጎን ዝጥርነፍ መትከል ኢዮብ ድማ ሻውዓይ ወጺኦም ኣለዉ። ብዓለምለኸ ኮሚተ ብሽኽለታ ናይ 2.1 መዐቀኒ ዘለዎ ዙር ሩዋንዳ ንሓያሎ ዓበይቲ ክለባት ዘሰለፈ ውድድር’ዩ። ኣብ ዙር ፍረንሳይ ኣርባዕተ እዋን ዝተዓወተ ክሪስ ፍሩም’ውን ምስ እስራኤላዊት ጋንታኡ ተሰሊፉ ይወዳደር ኣሎ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ሳልሳይ መድረኽ ክሪስ ፍሩም መበል 22 ወጺኡ ኣሎ። ኣብዚ ዙር ኤርትራ ንሃገራዊት ጋንታ ዝውክሉን ምስ ክለባቶም ዝስለፉን ብድምድሩ ትሽዓተ ተቐዳደምቲ ኣለዉ። ካብ መንጎኦም ድማ ተዓዋቲ ዙር ሩዋንዳ 2010 ዝዀነ ዳኒኤል ተኽለሃይማኖት ይርከቦም።


ኣብ ከተማ ወልቅጤ ካብ ገዛ ዘይምውጻእ ኣድማ ምቕጻሉ ነበርቲ ይገልጹ

ኣብ ክልል ደቡብ ኢትዮጵያ ዞባ ጉራጌ ከተማ ወልቅጤ ካብ ገዛ ዘይምውጻእ ኣድማ ምቕጻሉ ነበርቲ ንድምጺ ኣመሪካ ይገልጹ`ለዉ። ዝሓለፈ ሰሙን ጸገማት ዝስተ ማይ ንክፍታሓሎም ሰላማዊ ሰልፊ ካብ መንጎ ዝወጹ ሰባት ገለ ከም ዝተቐትሉ ተጸብጺቡ ኔሩ`ዩ። በዚ ናይ ሎሚ ኣድማ ባንክታትን፡ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስትን ብሕትን ምዕጻዉ ይግለጽ ኣሎ። እዚ ናይ ሎሚ ኣድማ እቶም ቀተልቲ ናብ ሕጊ ክቐርቡን ቤተሰብ ግዳያት ካሕሳ ክኽፈሉን ድፍኢት ንምግባር ምዃኑን እቶም ነበርቲ ሓቢሮም ኣለዉ። ኮሚሽን ፖሊስ ክልል ደቡብ፡ ነታ ከተማ ናብ ንቡር ንምምላስ ይጽዕር ምህላዉን፡ ረብሻ ኣልዒሎም ዝበሎም 15 ሰባት ምእሳሩን ኣፍሊጡ`ሎ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ሪፖርት፡ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ`ቶም ኣድመኛታት ዝወሰዶ ናይ ቅትለት ስጉምቲ ግቡእ ከምዘይነበረን ተሓተቲ ናብ ሕጊ ክቐርቡን ኣፍሊጡ ኔሩ`ዩ። ፖሊስ ብወገኑ ሕጋዊ ስጉምቲ ከም ዝተኸተለ ይማጎት። ነበርቲ ወልቂጤ ብወገኖም፡ ዝስተ ማይ ካብ ምሕታት ወጻኢ ንፖሊስ ከቖጥዕ ዝኽእል ነገር ከም ዘይገበሩ ይገልጹ።


ቀዳማይ መድረኽ ዙር ሩዋንዳ፤ ኢታን ቬርኖን ኣብ ዝተዓወትሉ፡ ሄኖክ ምሉእብርሃን ሳልሳይ ወጺኡ

ንተዓዋቲ ኣርባዕተ ዓመታት ዙር ፍራንስ (ቱር ዲ ፍራንስ) እንግሊዛዊ ክሪስ ፍሩምን ካልኦት ዓበይቲ ተቐዳደምቲ ብሽክለታ ዓለምናን ዝሓዘለ ዙር ርዋንዳ ሎሚ ሰንበት ኣብ ዘቃንዖ ፈላሚ ውድድር፡ እንግሊዛዊ ተሰላፊ ክለብ ሱዳል ኲክ-ስቴፕ ዝዀነ ኢታን ቬርኖንን ቀዳማይ ክወጽእ እንከሎ፡ ፈረንሳዊ ተሰላፋይ ጋንታ ቶታል ኢነርጂስ ኢሚልየን ጀኔር ካልኣይ፣ ንጋንታ ግሪን ፕሮጀክት ወኪሉ ዝተሰለፈ ኤርትራዊ ሄኖክ ምሉእብርሃን ድማ ሳልሳይ ወጺኦም። ሄኖክ ምሉእብርሃን ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ጋና ዝተቓንዐ ሻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኣፍሪቃ ተዓዋቲ ዝነበረ’ዩ።\n\nኣብዚ ውድድር ብድምሩ፡ ንጋንታታቶምን ንሃገራዊት ጋንታን ወኪሎም ትሽዓተ ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ ይሳተፉ ኣለዉ።\n\nኣብቲ ብዓለምለኸ ኮሚተ ብሽኽለታ 2.1 መዕቀኒ ብቕዓት ዘለዎን ሎሚ ሰንበት 115 ኪሎ-ሜተራት ዝሸፈነ ውድድር፡ ንኤርትራ ወኪሎም ዝስለፉ ሄኖክ ሃብተኣብ ሓሙሻይ ክወጽእ እንከሎ፡ ኣኽሊሉ ኣረፋይነ ድማ ዓስራይ ኰይኑ ውድድሩ ዛዚሙ።\n\nንእስራኤላዊት ጋንታ ፕሪመር ቴክ ዝስለፍ፡ ዕዉት ዙር ፍራንስ ክሪስ፡ ኣብዚ ናይ ሰንበት መኽፈቲ ውድድር መበል 44’ዩ ወዲኡ። ዕዉት ናይ ሓደ መድረኽ ዓቐብ ውድድር ፍራንስ 2015 ኤርትራዊ ዳኒኤል ተኽለሃይማኖት’ውን ንጋንታ ኤርትራ ወኪሉ ይወዳደር ኣሎ። ኣብዚ ናይ ትማሊ ሰንበት ቀዳማይ መድረኽ ድማ መብል 72 ኰይኑ ውድድሩ ወዲኡ። ዳኒኤል ተኽለሃይማኖት ዕዉት ዙር ሩዋንዳ 2010’ዩ ነይሩ።


“ንእሽቶ-ዓባይ” ሻም ጌሹ ብዝኽሪ ሓዋን መሳርሕታን

ብጽልዋ ስድራቤት ካብ ብንእሽቶኣ ናብ ዓውዲ ስነ-ጥበብ ዝኣተወት ሻም ጌሹ፡ ኣብ በበይኑ መድረኻት ልዕሊ 35 ደርፍታት ኣበርኪታ’ያ። ሻም፡ ብዘጋጠማ ሓደጋ መኪና፡ ምስ ወዲ 7 ዓመት ውላዳ’ያ ኣብ መበል 31 ዓመት ዕድሜኣ ቀዳም 4 ለካቲት 2023 ዓሪፋ። መደብ ቂሐ-ጽልሚ ነዛ ኣብ ኣፍላ ኣበርክቶኣ ዝተዀልፈት ድምጻዊት ዝድህስስ’ዩ።


ቃለ መጠይቕ ምስ ተዓዋቲ ሻምፕዮን ኣፍሪቃ ሄኖክ ሙሉብርሃን

ዋሽንግተን — ተዓዋቲ ቅድድም ብሽክለታ ሻምፕዮን ኣፍሪቃ 2023 ኤርትራዊ ሄኖክ ምሉብርሃን ኣብቲ ኣብ ከተማ ኣክራ ጋና ዝተኻየደ ውድድር ምስ ተቀዳደምቲ ሃገራዊት ጋንታ ኣልጀርያ ህልኽ ዝመልኦ ውድድር ምክያዱ ብምግላጽ፡ ናይ ዝሓለፈ ዓመት ክብረ-ወሰኑ ንምዕቃብ ግን ድርብ ሓላፍነት ብምሓዝ ክዕወት ምኽኣሉ ምስ ድምጺ ኣመሪካ ኣብ ዝገበሮ ፍሉይ ቃለ-መሕትት ሓቢሩ። ኣብ ሻምፕዮን ኣፍሪቃ 2023 ኣብ ናይ ክሮኖሜተር ውድድር ካብ ትጽቢት ንታሕቲ ንዝተረኽበ ውጽኢት ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ድማ እኹል ናይ ልምምድ ጊዜ ከምዘይነበረ ብምግላጽ እታ ጋንታ እቲ ውድድር ብቕጽበታዊ ቅድድም ከም ዝዛዘም ኣሚታ ኣብቲ ናይ መወዳእታ ዙር ብዘርኣየቶ ናይ ቅጽበታዊ ውድድር ጻዕሪ ክትዕወት ምኽኣላ ሓቢሩ። ሄኖክ ኣብዚ ሕጂ እዋን ካብ 19-26 ለካቲት ኣብ ዝካየድ ዙር ሩዋንዳ 2023 ንምስታፍ ምስ ክለቡ Green Project Bardiani Faizan ኣብ ሩዋንዳ ይርከብ። ንሱ ዋላ እኳ ምስ ክለቡ ተሰሊፉ ኣብቲ ውድድር ዝሳተፍ እንተኾነ: ምስ ኣብቲ ውድ ድር ትሳተፍ ዘላ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ዝርርብ ውጽኢት ብሓፈሻ ንደረጃ ኤርትራ ከዕብዮ ከምዝክእል ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። ዊንታ ኪዳነ wkidane@voanews.com ጥለብ


ዓሰርተታት ኣሽሓት ሶማላውያን ናብ ኢትዮጵያ ይሃድሙ

መብዛሕትኦም ቆልዓ-ሰበይቲ ዝርከቡዎም ኣስታት 60-ሽሕ ሶማላውያን ካብቲ ኣብ ሃገሮም ዝርአ ዘሎ ጎንጺ ንምህዳም ኣብ ክልል ሶማሌ ኢትዮጵያ ተዓቚቦም ከም ዘለዉ ወሃቢት-ቃል ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ካብ ጀነቫ ገሊጻ። እታ በዓልቲ መዚ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝጠቐሰቶ፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ 13 ንቝጣታትን መዓስከራትን ክልል ሶማሌ ኢትዮጵያ ተዓቚቦም ኣለዉ። ህዝቢ ብጽቡቕ ይቕበሎም ከም ዘሎ ዝሓበረት እታ ወሃቢት-ቃል ዳርጋ መዓልታዊ ሓደ-ሽሕ ዝበጽሑ ዜጋታት ይስደዱ ብምህላዎም ነቲ ዘሎ ሕጽረት ቀረባት መሊሱ ኣግዲዱዎን ንዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው ከቃልዕ ተኽእሎ ዘለዎን’ዩ ኢላ። መብዛሕትኦም ስደተኛታት ኣባላት ቤተ-ሰቦም ኣብቲ ኲናት ዝኣተዉ ወይ ዝተቐትሉዎም ክዀኑ እንከለዉ፡ ኣብቲ ብድርቂ ዝተሃስየ ከባቢ ይስደዱ ብምህላዎም ድማ ነቲ ዝጸንሐ ጸገማት ተወሳኺ ተጽዕኖ ይፈጥር ምህላዉ ሕቡራት ሃገራት የጠንቅቕን ሓገዝ ይጽውዕን።


ተቓወምቲ ውድባት ክልል ትግራይ ንኮሚተ ምስረታ መሰጋገሪ መንግስቲ ይነፅጉ

ሰለስተ ተቓወምቲ ውድባት ኣብ ክልል ትግራይ ዝምስረት ጊዝያዊ ክልላዊ መንግስቲ ምስ ዘጣይሽ ኮሚቴ ርክብ የብልናን ኢሎም። ሳልሳይ ወያነ ትግራይ: ብሄራዊ ባይቶ ዓባይ ትግራይ(ባይቶና)ን ውድብ ናፅነት ትግራይን ብሓባር ኣብ ዝሃብዎ መግለፂ ምስቲ ኮሚቴ ዘተ ንምክያድ ሎሚ መዓልቲ ቆፀራ ከም ዝነበሮም ብምግላፅ ናብቲ ኣኼባ ካብ ምኻድ ከም ዝተዓቀቡ ድማ ገሊፆም።


ኮምሽን ሰ/መሰላት ህዝብታት ኣፍሪቃ ስርሑ ይቕፅል ምህላዉ ኣፍሊጡ

ኣብ ክልል ትግራይ ንዝተፈፀመ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰል ዘፃሪ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰል ህዝብታት ኣፍሪቃ ስርሑ ይቕፅል ምህላዉ ኣፍሊጡ። ኣቦ መንበር አቲ ኮምሽን ሬሚ ንጎይ ሉምቡ ሎሚ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃብዎ መግለፂ ብምኽንያት እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክካየድ ዝፀንሐ ኲናት ንዝተፈጥረ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰል ንምፅራይ ዘካይዶ ዘሎ መፅናዕቲ ናብ ምዝዛሙ ገፁ ምዃኑ ገሊፆም። ንሶም ነዚ ዝበሉ ካብ ምጥያስ እቲ ኮምሽን ኣትሒዙ ክቃወም ዝፀንሐ መንግስቲ ኢትዮጵያ “እቲ ኮምሽን ንብሕቱ ይገብሮ ንዘሎ መርመራታት ጠጠው ኣቢሉ ምስ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ትካላት ብሓባር ክሰርሕ ይግባእ" ክብሉ ትማሊ ኣብ መበል 42 ኣፈፀምቲ ቤት ምኽሪ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዘስምዕዎ ናይ መኽፈቲ ዘረባ ስዒቡ ንዝቐረበሎም ሕቶ ኣብ ዝሃብዎ መልሲ ኢዩ። ምክትል ቀ/ሚ ኣቶ ደመቀ መኮንን ኣብቲ ናይ ትማሊ ዘረበኦም እቲ ኮምሽን ስርሑ ጠጠው ከብል ካብ ምሕታት ብተወሳኺ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዘጣየሾን ኣብ ቀረባ እዋን ስርሑ ንሓደ ዓመት ተናዊሑ ዝርከብ ዓለምለኸ ኮምሽን ሰብሞያ ሰብኣዊ መሰላት ስርሑ ጠጠው ከብል ዝሓትት ውሳነ ሓሳብ’ውን ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ምድላዉን ኣብቲ ዝመፅእ ኣኼባ እቲ ቤት ምኽሪ ክቐርብ ምዃኑን እዮም ገሊፆም። እቲ ኮምሽን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ኣብ ዘውፀኦ ሪፖርቱ ”ኣብ እዋን እቲ ኲናት ዝተፈፀሙ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላትን ገበናት ኲናትን ክበሃሉ ዝኽእሉ ብርክት ዝበሉ በደላት ምፍፃሞም" ገሊፁ መብዛሕትኦም ድማ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ተሓታታይ ምግባሩ ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ሪፖርት ሙሉእ ብሙሉእ ከምዘይቅበሎ ክገልፅ ከሎ ህወሓት ግና ካብ ውሑዳት ነጥብታት ወፃኢ መብዛሕትኦም ከምዝቕበሎ ምግላፁ ይፍለጥ።


ኣብ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዝነበረ ጸገም ብመሰረት ቀኖና'ታ ቤተ ክርስትያን ምፍትሑ ተገሊጹ

ኣብ ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዝነበረ ፀገም ብመሰረት ቀኖና ቤተክርስትያን ምፍትሑ እታ ቤተ ክርስትያን ኣፍሊጣ። ቅዱስ ሲኖዶስ ትማሊ ኣብዘውፀኦ መግለፂ ከምዝሓበሮ እታ ቤተክርስትያን ብዝወከለቶም ኣቦታትን ሽማግለታት ዓድን ኣቢላ ብዘካየደቶ ሰፊሕ ዘተ እቲ ፀገም ክፍታሕ ምኽኣሉ እዩ። እዚ ቀዳማይ ሚንስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ፣ ኣቦታት ሃይማኖትን ሽማግለታት ዓድን ኣብ ዝተረኽቡሉ ነቲ ስምምዕነት ምቕባሉ ዝገለፀ እቲ ሲኖዶስ ምስቲ ጉዳይ ተተሓሒዙ ህይወቶም ንዝሰኣኑ’ውን ዘኪሮም። ብኻልእ ወገን ምስዚ ናይ ቤተክርስትያን ፀገም ተተሓሒዙ ተኣሲሮም ዝርከቡ መማህራን ሃይማኖት መናእሰይን ገሊኦም ኣብ ከባቢ ቦሌ ዝርከብ መንበሪ ከምዝርከቡ ክግለፅ ከሎ ገሊኦም ድማ ኣበይ ከምዘለዉ ከምዘይፈልጡ ስድረኦም ተዛሪቦም። ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብወገኑ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኣዲስ ኣበባን ክልል ኦሮሚያን ንዝተፈፀሙ ማእሰርትታት ኣመልኪቱ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ ንዝምልከቶም ኣካላት፣ መሰኻኽር፣ ከምኡ’ውን ናይ ሕጊ ኣካላት ግዳያትን ብምዝርራብ ክትትል ይገብር ምህላዉ ኣፍሊጡ።


ኣብ ወልቂጤ ኣብ እዋን ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ብዝተላዕለ ጎነጺ 4 ሰባት ምሟቶም ነበርቲ ገሊጾም

ትማሊ ሓሙስ 15 የካቲት 2023 ኣብ ከተማ ወልቂጤ ዝስተ ማይ ክንረክብ ተፀጊምና ብዝብል ተቓውሞ ናብ ጎደናታት ዝወፁ ሰልፈኛታት ብዘይተፀበይዎ ኩነታት ንሞትን መቑሰልትን ምቕልዖም ነበርቲ እታ ኸተማ ንድምፂ ኣመሪካ ሓቢሮም። ኣቶ ሙክሪም መኑር ዝተባህሉ ነባሪ ከተማ ወልቂጤ ከምዝበልዎ እቲ ህዝቢ ዝስተ ማይ ዝረኽበሉ ኩነታት ክመዓራረየሉ ካብ ምሕታት ወፃኢ ዘልዓሎ ካልእ ንመንግስቲ ኮነ ናይ ፖሊስ ሓይሊ ኣቖጢዑ ጠመንጃዊ መልሲ ዘውህብ ሕቶ ኣብቲ ሰልፊ ዘይምንጽብራቑ ተዛሪቦም። ንሶም ወሲኾም ካብ ፖሊስ ክልል ደቡብ ብዝተተኮሰ ጥይት ኣርባዕተ ሰባት ምሟቶምን ብዙሓት ድማ ምቑሳሎም ገሊፆም። ኣብ ዩኒቨርስቲ ወልቂጤ ስፔሻላይዝድ ሪፌራል ሆስፒታል ሜዲካል ዳይሬክተር ዝኮኑ ሬቢል ኣሊ በቲ ዝተፈጥረ ጎንፂ ጉድኣት በፂሑዎም ናብቲ ሆስፒታል ዝመፁ 16 ሰባት ምትእንጋዶምን ካብኣቶም ክልተ ሰባት ናብቲ ሆስፒታል ምስ በፅሑ ድሕሪ ክልተ ሰዓት ክሞቱ ከለዉ ካልኦት ክልተ ድማ ንዝለዓለ ሕክምና ናብ ኣዲስ ኣበባ ምልኣኾም ተዛሪቦም። ንሶም ወሲኾም ኣብዚ እዋን ብዘይኻ ኣርባዕተ ሰባት ካልኦት እኹል ሕክምና ተገይሩሎም ናብ ገዛውቶም ምምላሶም ገሊፆም። ኮምሽነር ፖሊስ ክልል ደቡብ ኣለማየሁ ማሞ ትማሊ ኣብታ ከተማ ህውከት ተፈጢሩ ምንባሩ ብምርግጋፅ ነቲ ሰልፊ ምኽንያት ብምግባር ግን ዘይሕጋዊ ተግባራት ምፍፃሞም ተዛሪቦም። ነዚ ጠጠው ንምባል ብዝተገብረ ፈተነ ሂወት ሰባት ምሕላፉ’ውን ሓቢሮም። እቲ ተቓውሞ ሎሚ’ውን ዝቐፀለ ኾይኑ ትካላት መንግስትን ውልቂን ምዕፃዎምን ደሕንነታውን ፀጥታውን ስራሕቲ ብጥሙር ኮማንድ እዝ ይምራሕ ምህላዉን እቶም ኮምሽነር ተዛሪቦም።ይኹን’ምበር ነዚ ተባሂሉ ዝተኣወጀ ሓፈሻዊ ውተሃደራዊ እዚ ዘይምህላዉ ኮምሽነር ኣለማየሁ ገሊፆም። ኣብ ደቡብ ክልል ይካየድ ምስ ዘሎ ምስረታ ክልል ኣወዳድማን ተተሓሒዙ ጉራጌ፣ ንቤት ምኽሪ እቲ ክልል ሓዊሱ ምስ ካልኦት ብሄር ብሄረሰባት ዘይኮነስ ንርእሳ ዝኸኣለት ውዳበ ምስ ምሕታት ተተሓሒዙ ቅድም ኢሎም ይለዓሉ ምስ ዝነበሩ ሕቶታት ተተሓሒዙ ብፍላይ ከተማ ወልቂጤ ሙሉእ ሰላም ከምዘይነበራ ሪፖርተር ድምጺ ኣመሪካ ኣብ ዝለኣኾ ጸብጻብ ይሕብር።


ኣብ ከተማ መቐለ ዝተሰናደአ ንዘቤታዊን ከባቢያዊን ሰላም ዝምልከት ዓውደ-ዘተ

ዝሓለፈ ቀዳም፡ ኣብ ከተማ መቐለ ንዘቤታዊን ከባቢያዊን ሰላም ዝምልከት ዓውደ-ዘተ ተኻዪዱ ነይሩ። እዚ ብ “ማእከል ኣማራጺ ኣተኣላልያ ጎንጺ” ዝተባህለ ትካል ተዳልዩ ዝተሰናድአ ዘተ፡ ካብ በበይኑ ኣካላት ሕብረተሰብ ኣስታት 300 ተሳተፍቲ ዝሓቘፈ ምንባሩ፡ ኣብቲ ዋዕላ ዝተሳተፈ ወኪል ድምጺ ኣመሪካ ኣመልኪቱ።


ኮሚሽን ሰ/መሰላት ኢትዮጵያ ንቕትለት ዜጋታት ኣመልኪቱ ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ ንግንባር ናጽነት ኦሮሞ ይወቅስ

ብመንግስቲ ዝምወል ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ ብግንባር ናጽነት ኦሮሞ 50 ዜጋታት ምቕታሉ ገሊጹ። ከም ጸብጻብ እቲ ኮሚሽን ብ2 ለካቲት ኣብ ኣኖ ዝተባህለ ቦታ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ንውሽጣውያን ተመዛበልቲ ዒላማ ዝገብረ’ዩ ነይሩ። ከም ጸብጻብ እቲ ኮሚሽን እቲ ኣብ ምብራቕ ወለጋ-ኦሮሚያ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንተወላዶ ኣምሓራ ዝዓለመ ኰይኑ፡ መንግስቲ ድሕነት ዜጋታት ዘውሕሰሉ መገዲ ክፈጥር ጸዊዑ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ከም ዝሓበሮ፡ እቲ ኮሚሽን ጸብጻቡ ስድራቤት ግዳያትን ምንጭታት መንግስቲን ብምውካስ’ዩ ኣዳልዩ። እንትርፎ እቶም ዝጠቐሶም ምንጭታት ካልእ ተወሳኺ መረዳእታ ከም ዘየቕረበ ዝሓበረ ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ፈጸምቲ ናይቲ መጥቃዕቲ ድማ እቲ ብመንግስቲ ከም ኣሸባሪ ዝፍለጥ ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ምዃኑ ኣመልኪቱ ኣሎ። ወሃብ-ቃል ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ዝዀነ ኦዳ ተርቢ ዝሓለፈ ሰሙን፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ዒላማ ዘይኰነ መዓለሚ መዓስከር ሰራዊት ኣምሓራ ምዃኑ ጠቒሱ ነይሩ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ነቲ ጸብጻብ ኣብ ዘዳለወሉ እዋን ግን ካብቲ ወሃብ-ቃል መብርሂ ክረክብ ኣይከኣለን። ወሃብ-ቃል መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣቶ ለገሰ ቱሉ፡ ነቲ ጉዳይ ንምብራህ ብኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ዝተገብረ ፈተነ’ውን ኣይሰለጠን።