መሸጣ ፎርሙላ ጸባ ንህጻናት ኣፍሪቃ ይጎድእ ኣሎ - መጽናዕቲ

ሰብ ሞያ ጥዕና፡ ኣብ ናይጄሪያ ካብ ዝርከባ ሓደሽቲ ኣዴታት ኣስታት ፍርቂ፣ ካብ ሓሙሽተ እተን ክልተ ኣዴታት ሞሮኮ ከምኡ’ውን ልዕሊ ሕምሺት ደቡብ ኣፍሪቃውያን ኣዴታት ንደቀን ፎርሙላ ጸባ [ሰብ ዝሰርሖ ጸባ] ክህበኦም ከም ዝገበሩ ተገሊጹ። እዚ ውድብ ጥዕና ዓለምን ፈንድ ህጻናት ዩኒሴፍን ብሓባር ዘካየዱዎ መጽናዕቲ ብሰንኪ እዞም ምህርታት ጥዕና ህጻናት ይጉዳእ ከም ዘሎ ይሕብር። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም’ውን “እቲ ጸብጻብ ብግልጺ ከም ዘርእዮ መሸጣ ጸባ ፎርሙላ ቕቡልነት ብዘይብሉ መልክዑ ተስፋሕፊሑ ብብዝሕን ብዘጋግን መገዲ ይሽየጥ ኣሎ” ክብል ነቒፉ። ሰብ ሞያ ጥዕና ናይጄሪያን ሞሮኮን ኣብ ህዝባውን ናይ ውልቂ ትካላት ጥዕናን ብግልጺ ምስ ኩባኒያታት ጸባ ፎርሙላ ህጻናት ክርኣዩ ልሙድ እዩ። እቲ ጸብጻብ ን8500 ስድራቤታትን ነፍሰጾር ኣዴታትትን ከምኡ’ውን ኣብ ባንግላድሽ፣ ቻይና፣ ሜክሲኮ፣ ሞሮኮ፣ ናይጄሪያ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ብሪጣኒያን ቬትናምን ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ዓለም ዝርከቡ 300 ሰራሕተኛታት ጥዕና ክሳተፉ ገይሩ። “ደቂ ኣንስትዮ ካብ ዕድጊት ስነ ምግባር ወጻእ ዝኾነ መሸጣ ፎርሙላ ጸባ ንምክልኻል ኣብ ዙርያ ጡብ ምጥዋብ ጠንካራ ፖሊሲታትን ሕግታትን ክወጽኡን ኣብ ምጥዋብ ኣዴታት ኢንቨስት ክግበርን ኣለዎ። ብተወሳኺ ቤተሰበን ንምዕባይ ዝሕግዘን መረዳእታ ከም ዝረኸባ ክረጋገጽን እኹል ሓበሬታን ቤተሰበን ንምዕባይ ዝሕግዘን ሓገዝን ክረኽባን ይግባእ” ክትብል ዋና ዳይሬክተር ዩኒሴፍ ካትሪን ሩሴል ተዛሪባ። ጸባ ጡብ ኣደ ንጥዕናን ዕብየትን ህጻናት ኣገዳሲ ዝብሃል እዩ። እዚ ውሑስ፣ ጽሩይን ኣብ ቖልዑት ዝተለምዱ ሕማማት ንምክልኻል ዘኽእሎም ‘ኣንቲ ቦዲን’ ዝሓዘ እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም ሓደሽቲ ዝተወልዱ ህጻናት ጥዕንኦምን ሃለዋቶምን ንምርግጋጽ ብውሑድ ንሽዱሽተ ወርሒ ካብ ጸባ ጡብ ኣዲኦም ወጻእ ካልእ ክወስዱ ከም ዘይብሎም ይምዕድ። ጸባ ጡብ ረኺቦም ዝዓብዩ ህጻናት ዝሓሸ ናይ ኣእምሮ ክእለት ከም ዝህልዎም፣ ንልዕሊ ዓቐን ርጉዲን ሕማም ሽኮርን ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኦም ዝነከየ ከም ዝኾነን ሰብ ሞያ ይገልጹ። እተን ዘጥቡዋ ኣዴታት’ውን ንመንሽተሮታት ጡብን ማህጸንን ናይ ምቅላዕ ዕድለን ዝነከየ እዩ።


ርያን፡ ዘሕዝን ፍጻመ እቲ ኣብ ጉድጓድ ኣትዩ ዝቐነየ ሞሮካዊ ህጻን

ንኣርባዕተ መዓልቲታት ኣብ ዓᎁቕን ጸቢብን ማይ ዘይነበሮ ዒላ ኣትዩ ዝቐነየ ወዲ 5 ዓመት ሞሮካዊ ብህይወት ንምትራፍ ዝተገረበረ ጻዕሪ አይሰመረን፡፡ እቲ ህጻን ድሕሪ ከቢድ ርብርብ ትማሊ ምሸት ምስወጸ እዩ ህይወቱ ከምዝሓለፈ  ቤት ጽሕፈት ቤተ መንግስቲ እታ ሃገር ዘፍለጠ፡፡ እቲ ርያን ዝተባህለ ህጻን ንምውጻእ ዝተገበረ ጻዕሪ ንህዝቢ እታ ሃገር ኣዝዩ ኣጨናቒ ዝነበረ ኮይኑ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ጥቓ እቲ ጉድጓድ ኮይኖም ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ብመርበብ ሓበሬታ ይከታልዎ ነይሮም፡፡ ርያን በጸቢብ ኣፍ እቲ ጉድጓድ ሰሊኹ እዩ ናብቲ 32 ሜትር ቁመት ዘለዎ ዒላ ኣትዩ፡፡ እቲ ናይ ምውጻእ ምንቅስቓስ ብሰንኪ ስግኣት ምህማም መሬት ተቛሪጹ ነይሩ፡፡ ትማሊ ምሸት ግና ሰራሕተኛታት ምድሓን ህይወት፡ ካብቲ ጉድጓድ ከውጽእዎ ክኢሎም፡፡ ኣብቲ እዋን ኩነታት እቲ ህጻን ዝምልከት መግለጺ ኣይተውሃበን፤ ብዙሓት ሰባት ግና ታሕጓሶም ይገልጹ ነይሮም፡፡ በፍላይ ኣብ ማሕራዊ ሚድያ ‘#ሴቭርያን’ ዝብል ሃሽታግ ብምኽፋት ክጉስጉሱ ዝቐነዩ ዜጋታት እታ ሃገርን ወጻእን ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ሓጎሶም ክገልጹ ኣምስዮም፡፡ ኮይኑ ግና ድሕሪ ደቓይቕ ርያን ከምዝዓረፈ ዝገልጽ ልቢ ዝሰብር ዜና ተሰሚዑ፡፡ ተጠቀምቲ ትዊተር በቲ ዝጀመርዎ ሃሽታግ ኣቢሎም ሓዘኖም ክገልጹ ኣምስዮም፡፡ ካብ ቤተ መንግስቲ እታ ሃገር ዝወጸ መግለጺ ድማ ንጉስ መሓመድ ሻድሻይ ብሞት እቲ ህጻን ኣዝዩ ከምዝሓዘነን ንስድርኡ ስልኪ ደዊሉ ከምዘጸናነዖምን ይሕብር፡፡ ኣብቲ ሓደጋ ዘጋጠመሉ ሰሉስ መዓልቲ፡ ኣቡኡ ንርያን ኣብቲ ጉድጓድ ናይ ጽገና ስራሕቲ ይሰርሕ ነይሩ፡፡ ‘‘ናብ ካልእ ቆላሕ ኣብ ዝበልኩላ ቅጽበት ጸዲፉ’’ ክብል ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ፡፡ ብሓሙስ ካብቲ እቲ ህጻን ዝነበረሉ ጉድጓድ ዝተረኸበ ምስሊ ብህይወትን ንቕሓትን ምንባሩ የመልክት፤ ድሕሪኡ ግና ብዛዕባ ኩነታቱ ዝተባህለ ነገር ኣይነበረን፡፡ ሰራሕተኛታት ህይወት ምድሓን ኦክስጅን፣ ምግብን ማይን ናብቲ ህጻን ከብጽሑሉ ይፍትኑ ነይሮም፤ እቲ ህጻን ተጠቒሙዎም እንተኾይኑ ግን ኣይተፈለጠን፡፡ እቲ ዒላ ዝተኹዓተሉ መሬት፡ ሕዋስ ከውሕን ሓሸዋን ምዃኑ ነቲ ጉድጓድ ክገፍሕ ምግባር ሓደገኛ ከምዝገበሮ እቶም ሰራሕተኛታት ገሊጾም ነይሮም፡፡ ነዚ ድማ ፈሓርቲ ተጠቒሞም ኣብ ጎኒ እቲ ዒላ ካልእ ገፊሕ ጉድጓድ ኩዒቶም፡፡ ብድሕሪኡ ካብቲ ሓድሽ ጉድጓድ ናብቲ እቲ ህጻን ዝነበረሉ ዒላ ንጎኒ ፍሒሮም ኣትዮም፡፡ መሬት ከይሃምም ብዝነበረ ስግኣት ብተደጋጋሚ፡ ንዝተወሰነ እዋናት፡ ስራሕቲ ምድሓን ህይወት ደው ይብል ነይሩ፡፡ ነቲ ከይዲ ዝዕዘቡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ከባቢ ኮይኖም ሃይማኖታዊ መዝሙራት ይዝምሩን ይጽልዩን ቀኒዮም፤ ገሊኦም እውን ኣብቲ ከባቢ ይሓድሩ ነይሮም፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ረድኤት ዝጽዓና መካይን ክንቀሳቐሳ ሓቲቱ

ሓላፊ ሰብኣዊ ረድኤትን ሓደጋን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ማርቲን ግሪፊትስ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ክንቀሳቐሳ ሓቲቱ። እቲ ሓላፊ ኣብ ትግራይ ጥምየት ጉድኣት የስዕብ ኣሎ ኢሉ ከም ዝግምት'ውን ንሮይተርስ ተዛሪቡ። ናብታ ኣብ ትሕቲ ወግዓዊ ዘይኮነ ዕግታ እትርከብ ትግራይ ክበጽሕ ካብ ዝግብኦ ቐረብ ሰብኣዊ ረድኤት 10 ሚኢታዊት ጥራሕ ሓገዝ ንዘድልዮም ሰባት ከም ዝበጽሐ ሓቢሩ። ማርቲን ግሪፊትስ ወሲኹ፡ ሕትኡ እተን ረድኤት ዝጽዓና መካይን ንክንቀሳቐሳ ክፍቀደለን ምዃኑ ነቲ ማዕኸን ዜና ገሊጹ። "እዚ ሰብ ሰራሕ ጥሜት'ዩ፤ መንግስቲ ብዝወስዶ ስጉምቲ ክኣ ክመሓየሽ ይኽእል" ክብል ተዛሪቡ። ቅድሚ ዓሰርተ ኣዋርሕ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ፌደራልን መሪሕነት ትግራይን ብዝተላዕለ ጎንጺ ኣማኢት ኣሽሓት ከም ዝሞቱ ከምኡ'ውን ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ሚሊዮናት ዜጋታት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮም ብተደጋጋሚ ክግለጹ ጸኒሑ። "400 ሽሕ ሰባት ዓጸቦ ኣብ ዝመስል ኩነታት ይርከቡ ክንብል ገሊጽና ነይርና፤ እዚ ግምት ረድኤት ክበጽሖም እንተዘይክኢሉ ድማ ንዓጸቦ ክቃልዑ ይኽእሉ'ዮም ዝብል'ዩ" ብምባል ከዘኻኽር እንከሎ ኣብ ትግራይ ሕጽረት ጥረ ገንዘብን ነዳድን ከምኡ'ውን ወግዓዊ ዘይኮነ ዕግታ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘሎ ገሊጹ። ካብዚ ብዝብገስ "ከምዚ ዝበለ ነገር [ዓጸቦ] ኣጋጢሙ'ዩ ኢለ ክግምት ኣለኒ" ክብል ተዛሪቡ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ረድኤት ንከይበጽሕ ዝኽልክል ዕግታ ከም ዘይገበረ ብምግላጽ፡ ናብቲ ክልል ረድኤት ብቕልጡፍ ንክበጽሕ እቶም መፈተሺ ጣብያታት ካብ ሸውዓተ ናብ ክልተ ክወርዱ ከም ዝገበረ ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት፡ መንግስቲ እተን ናብ ትግራይ ዝኣተዋ ረድኤት ዝጽዓና መካይን ዘይምምላሰን ጥርጣረ ፈጢሩለይ'ዩ ብምባል ሚኒስትሪ ሰላም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ብጭቡጥ ካብ ዕላምአን ወጻእ ከም ዘይተዋፈራ መረጋገጺ ዝህብ ኣካል ኣይተረኽበን" ምባሉ ይዝከር። መራሕቲ ትግራይ ነዚ ኣመልኪቶም ካብ መንግስትን ቤት ጽሕፈት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያን ዝቐረበ ጥርጣረን ስክፍታን ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ እተን መካይን ክምለሳ ዘይከኣላ ብምኽንያት ሕጽረት ነዳድን ኣብ ከባቢ ዓፋር ኣብ ልዕሊ መራሕቲ መኪና ብዝበጽሕ ምንግልታዕን ምዃኑ ኣብሪሁ። ብተወሳኺ ተጋሩ መራሕቲ መኪና ኣብ ክልል ዓፋር ኣብ ቀይዲ ዝውዓልሉ ኣጋጠዓሚ ከም ዝነበረ ኣመልኪቱ። ኣብ ርእሲኡ መጠን እቲ ክሕዙዎ ዝኽእሉ ገንዘብ ድሩት ስለ ዝኾነን ምስ ተመለሱ'ውን ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ባንኪ ብዘይምህላዩ ገንዘብ ዘይረኽቡ ምዃኖምን ገሊጹ። ግሪፊትስ'ውን እተን ረድኤት ጽዒነን ዝኣተዋ መካይን ዘይምምላሰን ኣብ ስራሕ ሰብኣዊ ረድኤት ማሕለኻ ከም ዝፈጠረ ብምሕባር፡ እቶም መራሕቲ ኮነ እተን መካይን "ካብ ትግራይ ክወጽእሉ ዘኽእል ነዳድን ድልየትን ዘይክህልዎም ይኽእል'ዩ። ግን ድማ ኣብ ስራሕትና ጸገም ይፈጥር ኣሎ" ክብል ተዛሪቡ። ቤት ጽሕፈት ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ 61 መካይን ካብ ትግራይ ከም ዝተመለሳን ኣብ ቀጻሊ'ውን ተወሳኺ መካይን ክወጽኣ'የን ኢሉ ትጽቢት ከም ዝገብርን ትማሊ ብትዊተር ሓቢሩ። ብምኽንያት አቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣብ ትግራይ 5.2 ሚሊየን ህዝቢ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ይጽበ ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ኣብ ዝኾኑ ህጻናት ብዝገበሮ ክትትል 22.7 ሚኢታዊት ሕጽረት ዝተመጣጠነ መግቢ ከም ዘጋጠሞም ኣረጋጊጹ። ካብ 11 ሽሕ ነፍሰ ጾር ወይ'ውን ዘጥቡዋ ኣደታት ድማ እተን 70 ሚኢታዊት ንልዑል ሕጽረት መግቢ ተቓሊዐን ኣለዋ ኢሉ። ማርቲን ግሪፊትስ ድማ እዚ ሕጽረት መግቢ ብ2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ሶማሊያ ኣጋጢሙ ምስ ዝነበረ ዓጸቦ ኣነጻጺሩዎ ኣሎ።


ስነ ልቦና፡ ቘልዓ ምውላድ የርዕድ ድዩ?

ሂዘር ማርኩስ እተባህለት ጓል 37 ዓመት፡ ቅድሚ ብዙሕ ዓመታት ንበኹሪ ውላዳ ነፍሰ ጾር እንከላ ካልኦት ቖልዑ ትወልድን ትደጋግምን ይመስላ ነይሩ። በዓል ቤታ'ውን ተመሳሳሊ እምነትን ድሌትን ነይሩዎ። "ልዕሊ ሓደ ቖልዓ ክንወልድ ኢና ዝብል ሓሳብ ነይሩና" ትብል እታ ኣብ ካናዳ እትነብር ሚዘር። ሕጂ ወዶም ተመሃሪ ቐዳማይ ደረጃ እኳ እንተሎ  ካልእ ሓው ወይ ሓፍቲ ግን ኣይወልዱሉን። "ንሓደ ውላድና ጽቡቕ ህይወት ክንህቦ ንኽእል ኢ። ቖልዑ እንተወሲኽና ግን እቲ እንህቦ ደረጃ ህይወት ክጎድል'ዩ" ኢላ። ዋላ እውን ናይ ክልቲኦም ደሞዝ ተደሚሩ፡ ቖልዓ ንምዕባይን ቁሩብ ገንዘብ ንምዕቛርን ኣጸጋሚ ስለ ዝኾኖም፡ ብሓደ ሸነኹ ፋይናንሳዊ ኣብ ዝኾነ ውሳነ በጺሖም። ብተወሳኺ ሕጽረት ሓገዝን ብዛዕባ መጻኢ ካብ ዝህሉ ምጥርጣራትን ዝብገስ እዩ። "ተወሳኺ ቖልዓ ክትጻወሮ ዘይትኽእል ሸከም'ዩ ዝመስለኒ። ዝኾነ ሰብ ዘዕብዮ ስድራ ሸከም መሲሉ ክስምዖ ኣይደልን'ዩ። ግን ከኣ ንሓንሳብ ሓደ ቖልዓ ንምዕባይ እነፍስሶ ንዋይን [ሞራላዊ ደገፍን] ኩሉ ከቢድ'ዩ ኢልና ንሓስብ። ገለ ኣባላት ስድራቤትና ብምርጫና ሕጉሳት ኣይኮኑን፤ ግን ሕጂ ዓለም ዝተፈለየት እያ" ትብል። ዓለምለኻዊ መጠን ወሊድ ይጎድል'ዩ ዘሎ። ካብ 1950 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ዓለምለኻዊ መጠን ወሊድ ይጎድል ምህላው ሓደ ኣብ ዋሽንግተን ዝመደበሩ ዘይመንግስታዊ ቤት ጽሕፈት  ብዝሒ ህዝቢ ብምውካስ ዝኣከቦ መረዳእታ የመልክት። ኣብ 1990 ኣብ ነፍሲ ወከፍ ጓል ኣንስተይቲ 3.2 ዝነበረ መጠን ዓለም ለኻዊ ወሊድ ኣብ 2021 2.3 ኮይኑ። እቲ ማእከል መጽናዕቲ ፒው ዘካየዶ ሓድሽ መጽናዕቲ፡ ኣብ ኣመሪካ ካብ 18 ክሳብ 49 ዓመት ዘለው ቖልዓ ናይ ዘይብሎም ሰባት ሚኢታዊት ይውስኽ ኣሎ ይብል። ኣብ ዓመት 2021 ኣብ ኩለን ሃገራት ኤውሮጳ፡ መጠን ወሊድ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ጓል ኣንስተይቲ ብ2.1 ትሒቱ ተራእዩ። ብሓፈሻ ዓመተ 2021 ኣብ ኩለን ሃገራት ዝወሓደ መጠን ወሊድ ዝተራእየላ ዓመት ኮይና ሓሊፋ። መንእሰያት ስለ ምንታይ'ዮም ሰፊሕ ስድራ ቤት ንከይህልዎም ሰጋእ መጋእ ዝብሉ፡ ዝብል ሕቶ ብግልጺ ከተቐምጦ ኣጸጋሚ'ዩ። ፋይናንሳዊ ርግኣት ምርግጋጽ፡ ሎሚ ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ ኣጸጋሚ'ዩ። ሓደ ካብ ዓሰርተ ጥሮታ ዘይወጽኡ ኣመሪካውያውያን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ፋይናንሳዊ ዓቕሞም ክመሓየሽ እዩ ዝብል ተስፋ የብሉን። ኣብ ኤውሮጳ እውን ዝቕባበ ዋጋ ንከየጋጥም ይስጋእ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዓለም ዝርአ ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላውን ዘይምርግጋእን ከምኡ'ውን ክሊማዊ ቅልውላው ካብ ዓቐን ንላዕሊ እዩ። ካብዚ ብምብጋስ መጻኢ እንታይ'ዩ ክኸውን ዝብል ምስሊ ክህልወካ ከቢድ'ዩ። ፕሮፌሰር ስነ ህዝቢ ዩኒቨርሲቲ ፍሎረንስ ዳኒኤል ቪንጎሊ "ሕምብርቲ ናይቲ ጉዳይ ካብ ጥርጣረ ዝነቅል'ዩ፤ ናህሪ ናይቲ ምቅይያራት እናወሰኸ ብምምጽኡ ሰባት መጻኢ ህይወቶም ክንበዩ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ይገብሮ ኣሎ" ኢሉ። ድሕሪ እቲ ብ2008 ዓ.ም ዘጋጠመ ቁጠባዊ ዝሕታለ፡ ሽቕለት ኣልቦነት ክውስኽ እንከሎ፡ ኣብ ኢንዳስትሪታት ጽልዋ ኣየሕደረን። "እቶም ኣብ ትሑትን ማእከላይን ደረጃ እቶትን ዝነበሩ ሰባት ዝነበሮም ጽቡቕ ስራሕ ጎዲሉ'ዩ፤ ንኣብነት ኣብ ማሕበራት ሕብረት ስራሕ፣ ህንጸት፣ ማኑፋክቸሪንግ ነቶም ትሑት ደረጃ ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ሕማቕ ኣይነበረን" ይብሉ ሰብ ሞያ። ብ2019 ንማኑፋክቸሪንግ ሓዊሱ ኣብ ኣመሪካ ዝተኻየደ መጽናዕቲ እቲ ዘጋጠመ ሽቕለት ኣልቦነት ኣብ ሓፈሻዊ መጠን ወሊድ ጽልዋ ከም ዘሕደረ የመልክት። ብኻልእ ወገን፡ ብፍላይ እቶም ኣብ ሃገራት ወጻኢ ብተለምዶ ብፈረቓ ዝስርሑ ከም መድሕን ጥዕናን ክንክን ቖልዑን ዝኣመሰሉ ነገራት ሓገዝ ስለዘይግበረሎም ብዛዕባ ቖልዓ ምውላድን ምዕባይን ዝምልከቱ ውሳነታት ይጸልውዎም እዮም። ኣብ ቀረባ እዋን ሙሁራት ዩኒቨርሲቲ ሳውዝኣምፕተን ዘካየዱዎ መጽናዕቲ ብዙሓት ሰባት ቖልዓ ቅድሚ ምውላዶም ናይ ባዕሎም ገዛ ክህልወና'ዩ ዝብል ርጉጽ ዘይኮነ ግምት ከም ዝሕዙ የርኢ። እቲ ፋይናንሳዊ ዓቕሚ ከኣ ነቶም መንእሰያት፡ ንቕድም ገዛ ምግዛእ'ዶ  ቖልዓ ምላድ ኣብ ዝብል ነገር ከምዝዋጠሩ ይገብሮም። ማርኩክስ ዝተባህለት ጓለንስተይቲ፡ ብሰንኪ'ቲ ገዛ ንምውናን ንባንክ እትኸፍሎ ናይ ልቓሕ ገንዘብ/ ሞርጌጅ  ካብ ሓደ ንላዕሊ ቖልዑ ንከይትወልድ ምኽንያት ከም ዝኾና ትዛረብ። እቶም ቁጠባዊ ስግኣታት፡ ፖለቲካውን ዘይምርጋእን ህዛባዊ ናዕብን ተወሲኹዎም ሰባት ኣብ መጻኢ ጎንጽን ዘይምርግጋእን ክዓቢ'ዩ ብዝብል ስግኣት ቖልዑ ክወልዱን ከብዝሑን እቲ ኣብ ሚዲያታት ዝጋዋሕ ሓበሬታታት ከኣ ነቲ ነገር ብዝያዳ ከምዘፍርሖም ክኢላታት ይዛረቡ። ኲናትን ፖለቲካዊ ጉዳያትን ዋላ'ውን ንዘመናት ምስ ወዲ ሰብ ዝነበሩ እንተኾኑ፡ ኣብዚ እዋን ስድራቤታት ዓለም ኣቦ ሓጎታቶምን እኖ ሓጎታቶምን ካብ ዝነበሩዎ ዘመን ንላዕሊ እተፍርሕ ኮይና ኣላ ኢሎም ይኣምኑ። ዘበናዊ ቴክኖሎጅን ቀረብ ዘመናዊ ሕክምናን ናይ ደቂ ሰባት ብህይወት ንናይ ምንባር ዕድመ እኳ እንተመሓየሾ፡ ከም ሕጽረት መግብን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዘጋጥም ቅትለትን ኣብ ሚዲያታት ዝቐርቡ ጸብጻባት ንምስሊ ዓለም ኣስጋኢ ገይሮሞ ኣለው። ኣብ ሲድኒ ዝማእከሉ ኢንስቲትዩት ቑጠባን ሰላምን ዘካየዶ ዓመታዊ ጸብጻብ ዓለማዊ ሰላም ከም ዘመልክቶ ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ህዝባዊ ናዕቢ ብክልተ ዕጽፊ ከም ዝዓበየን ኣብ 2020 ጥራይ ከም ዝወሰኸን ይገልጽ። ብደረጃ ዓለም ድማ ናይ 10 ሚኢታዊት ዕብየት ኣርእዩ። ኣብተን ጎንጺ ዘአንገዳ ሃገራት ዝተኣከበ ናይ 40 ዓመታት መረዳእታ ከም ዘመልክቶ ከኣ፡ ኣብቲ ዘይምርግጋእ ዝነበረሉ ግዜ መጠን ወሊድ ብ33 ሚኢታዊት ጎዲሉ'ዩ። ሰባት መጻኢና እንታይ'ዩ ክኸውን'ዩ ብዝብል ውሑዳት ቖልዑ ክህልዉዎም ይግደዱ ኣለው። ክሊማዊ ለውጢ ዳህሳስ መጽናዕቲ ፒው፡ እቶም ኣብ መጻኢ ቖልዓ ብዛዕባ ምውላድና ርግጸኛታት ኣይኮኑን ዝበሉ ሰባት፡ ምኽንያት ተሓቲቶም ክምልሱ እንከለው ሓሙሽተ ሚኢታዊት ከባቢያዊ ጉዳያት ኣልዒሎም። ማርኩክስ  ከኣ መጻእቲ ወለዶታት ብዝኸፍአ ክሊማዊ ለውጢ ክሳቐዩ ከምዝኽእሉ ስግኣት ከም ዘለዋ ትዛረብ። ካብዚ ብዝብገስ ውላዳን ደቂ ደቃን እንታይ ዓይነት ዓለም'ዮም ክወርሱ ዝብል ዓብዪ ሻቕሎት ከምዘለዋ ትዛረብ። "ስለምንታይ ናብዛ ዝጭነቐላ ዓለም ካልእ ቖልዓ የምጽእ? ወትሩ ደቂሰ ብዛዕባ መጻኢ'የ ዝሓስብ። በዓል ቤተይ ትኽክለኛ ምርጫ ዲና ወሲድና? ንወድና ነጨንቖ ዲና ዘለና? ንነብስና ዲና ፈቲና? እናበለ ይሓተኒ'ዩ። እቲ ጉዳይ ብቐጻሊ ኢና ነልዕሎን ንዘራረበሉን" ኢላ። ነዚ ዛንታ ዘዳለወት ኬት ሞርጋን፡ ኣብ መበል 31 ዓመተይ ገና ንትምህርቲ ዝተለቃሕኩዎ ልቓሕ ስለዘይተኸፍለ ብውሑዱ ቖልዓ ምስ ወለድኩ እውን እዚ ዕዳ ምሳይ ክቕጽል'ዩ ዝብል ስግኣታት ነይሩኒ ትብል። ሕጂ ኣብ ኣመሪካ ገጠር ፔንሲልቫኒያ'የ ዝነብር፤ ኣብዚ ቦታ ናብራ ቁሩብ ሕስር ስለዝብል መሰረታዊ ክንክን ሕክምናን መግብን ይረክብ እየ ኢላ። ኣብዚ ዘበነ ኮቪድን ፖለቲካዊ ቅልውላው ዝበዝሖን እዋን ካብ ቤተ ሰበይ ርሒቐ እናነበርኩ ቖልዓ ምውላድ የጨንቐኒ'ዩ። ይኹን'ምበር ንደቅና እቲ ንኽእልኦ ክንገብር፣ ደቅና ትኽክለኛ ነገር ንምግባር ክሕግዙ ከም ዝኽእሉ ከነተባብዖም ድኣ እምበር በቲ ኣብዛ ዓለም ዘለው ጸገማት ክንድሃል የብልናን። ቖልዓ ምዕባይ የርዕድ'ዩ፤ ግን ክኣ ንዓይ እቲ ትኽክለኛ ምርጫ'ዩ። ብዝተወሰነ መልክዑ ክኣ ክልቲኡ ሓቂ'ዩ ትብል።


ካብ ቀይዲ ፖሊስ ኣምሊጡ ዝነበረ ኬንያዊ ቐታሊ ቆልዑ ብዕስለ ሰባት ተቐቲሉ

እቲ ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ካብ ቀይዲ ፖሊስ ዝሃደመ፡ ብዙሓት ቆልዑ ምቕታሉ ዝተኣመነ ማስተን ዋንጃላ ኣብ ምዕራብ ኬንያ ብዕስለ ሰብ ከም ዝተቐትለ ተገሊጹ። ማስተን ዋንጃላ ኣብ ከተማ ቡንጎማ ኣብ ሓደ ገዛ ምህላው ዝተጸናጸንዎ ሰባት ቀጥቂጦም ከም ዝቐተልዎ ሓቢሮም። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት፡ እቲ ውልቀሰብ ልዕሊ 10 ኣወዳት ቆልዑ ከም ዝቐተለ ንፖሊስ ቃሉ ሂቡ ነይሩ። ዋንጃላ ብረቡዕ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እኳ እንተነበሮ ካብቲ ንልዕሊ ክልተ ኣዋርሕ ተታሒዙሉ ዝጸንሐ መደበር ፖሊስ ምህዳሙ ምስ ተፈለጠ ፖሊስ ሰፊሕ ኣለሻ ምጅማሩ ገሊጹ እዩ። ዋንጃላ ነቶም ቆልዑ የደንዝዞምን ናይ ገሊኦም ድማ ደሞም'ውን ምስታዩ'ውን ተኣሚኑ ነይሩ። ሓደ ምስክር ዓይኒ ንጋዜጣ ስታንዳርድ ኬንያ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ዋንጃላ ወለዱ ናብ ዝቕመጡሉ ዓዲ ከም ዝኸደ ዝገልጽ ወረ ከም ዝተሰምዐን ጎረባብቲ ኣብቲ ገዛ ከም ዝረኸብዎን ተዛሪቡ። ኣዛዚ ፖሊስ ቡንጎማ ብወገኑ ነታ ጋዜጣ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ውልቀሰብ ናብ ካልእ ገዛ ብምቅያር ነቶም ዝተጠራጠሩ ነበርቲ እቲ ከባቢ ከደናግር ከም ዝፈተነ ገሊጹ። ሙሰዮኪ ሙቱንጊ ወሲኹ፡ "ካብ ናይሮቢ ክሳብ ኣብዚ ዓዱ ከመይ ጌሩ ክመጽእ ከም ዝኸኣለ ኣይንፈልጥን። ዝተጠራጠሩ ነበርቲ እዮም፡ ፖሊስ ዝኾነ ሓበሬታ ከይበጽሖ፡ ኣለልዮም ዝቐተልዎ" ኢሉ። ምስ ምጥፋእ ዋንጃላ ብዝተኣሳሰር ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ናይሮቢ ኣብ ዝርከብ መደበር ፖሊስ ጆጎ ሮድ ስራሕ ዝነበሩ ሰለሰተ ኣባላት ፖሊስ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለው። ፖሊስ እቲ ክሱስ ካብ ቀይዲ ምምላጡ ኣብቲ ንጉሆ ዝገብሮ ምቁጽጻር (ፎልዮን) እዩ ፈሊጡ። ዋንጃላ ካብ ቀይዲ ፖሊስ ምምላጡ ኣብ ኬንያ ስንባድ ክፈጥር እንከሎ፡ ኣዛዚ ፖሊስ እታ ሃገር ካብ ስልጣኑ ክወርድ ዝጠልብ ጻውዒት ይውስኽ ኣሎ።


ሓድሽ ክታበት ሕማም ዓሶ መዓዝ’ዩ ኣብ ረብሓ ክውዕል?

ኣብ ዝሓለፋ መዓልታት ውድብ ጥዕና ዓለም ፈላማይ ክታበት ዓሶ ኣብ ረብሓ ንክውዕል ምስ ኣጽደቖ ተመራመርትን ሰብ ሞያ ጥዕናን ልዕሊ ኹሉ ተሓጒሶም። ዓመታዊ፡ ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ልዕሊ 260 ሽሕ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ህጻናት ብሕማም ዓሶ ይሞቱ። እቲ ሕጂ ተራእዩ ዘሎ ምዕባለ ክታበት ድማ ህይወት ዓሰርታት ኣሽሓት ከድሕን ተስፋ ከም ዝተገብረሉ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም "ኣንጻር እዚ ጥንታውን ሓደገኛን ሕማም ዝኸውን ውጽኢታዊ ክታበት ንምርካብ ንዘመናት ክጽበዮ ዝጸናሕኹ እዩ። ታሪኻዊ'ዩ" ብምባል እቲ ትካል እዚ ፈላማይ ክታበት ዓሶ ብሰፊሑ ኣብ ረብሓ ክውዕል ይምዕድ ኢሉ። እዚ ኣርቲኤስ - ኤስ ዝብል መጸውዒ ዝተዋህቦ ክታበት መዓዝ’ዩ ኣብ ረብሓ ክውዕል ዝብል ኣገዳሲ ሕቶ’ዩ። ካብዚ ብምብጋስ ነቶም ዓበይቲ ሕቶታት ከምዚ ዝስዕብ ዳህሲስናዮም ኣለና። ክንደይ ዝኣክል ውጽኢታውን ውሑሱን’ዩ? እቲ ክታበት፡ 40 ሚኢታዊት ሕማም ዓሶን 30 ሚኢታዊት ከቢድ ሳዕቤንን ብምክልኻል ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት’ዩ ውጽኢታዊ ምዃኑ ተረጋጊጹ። ካብ 2019 ጀሚሩ ተመራመርቲ ኣብ ጋና፣ ኬንያን ማላውን ሰፊሕ ናይ ፈተነ ፕሮግራማት ከካይዱ ጸኒሖም። ልዕሊ 800 ሽሕ ህጻናት ብውሑድ ሓደ ግዜ እቲ ክታበት ከም ዝወሰዱን ውሕስነቱ ከም ዘየስግእን ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ዝለዓለ እንተዝኸውን ይምረጽ፤ ግን ድማ ብዙሓት ዝርግሐ እቲ ጸገም ምሕሳብ እዩ ክቕድም ዘለዎ ይብሉ። ኣማኢት ሚሊዮናት ብዓሶ ኣብ ዝልከፍሉ ኩነታት 40 ሚኢታዊት ምንካይ እንተተኻኢሉ ልዑል ቑጽሪ ዘለዎ ህይወት ምድሓን ከም ዝኾነ ይኣምኑ። “እቲ ክታበት ብማእኸላይ ውጽኢታዊ’ዩ . . . ግን ድማ ክሳብ 30 ሚኢታዊት መልከፍቲ ምውጋድ፣ ህይወት ምድሓንን ምክልኻልን ዓብዪ ነገር’ዩ” ኢሉ ሰራሕተኛ ውድብ ጥዕና ዓለም ኦድሮ ኣሎንሶ። ሰብ መዚ ጥዕና፡ ኣብ ክሊ እቲ ዝርግሐ ሕማም ዓሶ ንምክልኻል ዝውሰዱ ስጉምታት እዚ ክታበት ዓብዪ እታወት’ዩ ኢሎም ይካትዑ። እቲ ክታበት ከመይ’ዩ ዝሰርሕ? ዓሶ፡ ንዋህዮታት ደም ዘዕኑን ዝወርርን ኮይኑ ደም ብእትማጺ ተናኻሲት ጣንጡ ዝመሓላለፍ ሕማም’ዩ። እቲ ክታበት ድማ ኣብ ኣፍሪቃ ልሙድ ዝኾነን ሓደገኛን ዓሶ ፕላዝሞዲያም ፍላሲፓረም ዝተባህለ ዓሶ ዒላማ ይገብር። በዚ መሰረት፡ እቲ ክታበት ሓደ ግዳይ ምስ ተነኽሰ ናብ ደሙ ዝኣቱ ጽግዕተኛ ሕማም ንምክልኻል ዝሰርሕ ኮይኑ፡ ብኸፊል ናብቶም ዋህዮታት ሰባት ንከይኣትው ብምዕጋት ሕማም ከም ዝከላኸል ዶክተር ኣሎንሶ ገሊጹ። እዚ ውጽኢታዊ ንክኸውን ኣርባዕተ ግዜ ክውሰድ ኣለዎ። እቶም ናይ መጀመርታ ሰለስተ ንቖልዑ ሓሙሽተ ዓመት ብናይ ሓደ ወርሒ ኣፈላላይ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተን ሸውዓተ ወርሕን ዝወሃብ ኮይኑ እቲ ናይ መወዳእታ ኣብ ዓመትን ሽዱሽተ ወርሕን ይውሰድ። ህጻናት፡ ቐልጢፎም ዓርሶም ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ስለ ዘየጥርዩ ብዓሶ ናይ ምሟት ዕድሎም ዝለዓለ’ዩ። ዋግኡ ክንደይ’ዩ? መንኸ ይኸፍሎ? እቲ ክታበት ብፋብሪካ መድሃኒት ጂኤስኬይ ዝፈረየ ኮይኑ፡ ክሳብ ሕጂ ዋጋ’ኳ እንተዘይኣውጽአሉ እቲ ክታበት ናብ ዕዳጋ ኣብ ዘቕርበሉ ሓሙሽተ ሚኢታዊት ዋጋ ፍርያት ከም ዝውስኸሉ ተሓቢሩ። ምዕዳግ ዝምልከት ነተን ጠለብ ዘለወን ሃገራትን ገንዘብ ዘተኣላልሹ ለገስትን ዝምልከት እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኬንያ መብዛሕትኡ ንኽታበት ዝወጽእ ገንዘብ ካብ ከም ዓለምለኻዊ ጥምረት ክታበትን ፋውንዴሽን ቢል ኤንድ ሜሊንዳ ጌትስን ዝበሉ ለገስቲ ትካላት ዝርከብ ምዃኑ ይፍለጥ። መዓዝ’ዩ ክከፋፈል? እቲ ኣብ ጋና፣ ኬንያን ማላውን ዝጸንሐ ናይ ፈተነ ፕሮግራም ክቕጽል’ዩ። ጂኤስኬይ፡ ነቲ ዝካየድ ዘሎ መጽናዕቲ 10 ሚሊዮን ክታበት ከም ዝለገሰን ርብሒ ናይዚ ኣብ ጥቕሚ ከም ዝወዓለን ገሊጹ። እቲ ኩባኒያ ኣብ ዓመት 10 ሚሊዮን ክታበት ክልግስ ወሲኑ ኣሎ። ገንዘብ እንተተረኺቡ ኣብ መወዳእታ 2022 ወይ መጀመርታ 2023 ብሰፊሑ ኣብ ዕዳጋ ክውዕል ከም ዝኽእል ድማ ኣፍሊጡ። እንተኾነ እዚ ቑጽሪ እኹል ዘይክኸውን ይኽእል’ዩ። ኣብ መወዳእታ ዓሰርተ ዓመት ዓመታዊ ኣስታት 100 ሚሊዮን ክታበት ከድሊ ይኽእል ተባሂሉ ይግመት። እቲ ክታበት ንህጻናት ትሕቲ ክልተ ዓመት’ውን ንክወሃብ ዝዓለመ ኮይኑ ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሕትን ንሰብ ሞያ ጥዕና ንምስልጣንን ዘኽእሉ ትሕተ ቕርጺ ክማልኡ ኣለዎም። ኣብቲ ናይ ፈተነ ፕሮግራም፡ ኣብ ኬንያ ልዕሊ 200 ሽሕ ህጻናት ክኽተቡ እንከለው፡ መብዛሕትኡ ኣብ ገጠራትን ራሕቒ ዘለዎም ከባቢታት ዘለው ዓድታትን’ዩ ተዋሂቡ። ካልኦት ዝማዕበሉ ክታበታት ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ዘማዕበሎ ሓደ ክታበት፡ ኣብ መጀመርታ ናይ ፈተነ ምዕራፋት 77 ሚኢታዊት ውጽኢታዊ ምዃኑ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዚያ ተገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፡ ዓሶ ንኣብነት ካብ ኮሮናቫይረስ ንላዕሊ ኣዝያ ዝተሓላለኸት ስለ ዝኾነት ክታበት ንምምዕባል ኣዝዩ ነዊሕ መስርሕ ዝሓትት’ዩ። ኣርቲኤስ- ኤስ ኩሎም መስርሓት ፈተነ ዝሓለፈ ናይ መጀመርታ ክታበት ዓሶ’ዩ።


ብሰንኪ ምኽሳዕ ህጻናት ብሕማም ሽኮር ይተሓዙ ኣለዉ- መጽናዕቲ

ብሰንኪ ምኽሳዕ (ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ) ኣብ ህጻውንቲ “ኣዝዩ ዘሻቕል ወሰኽ”  ሓማም ሽኮር-2 ይርከብ ከምዘሎ ሓካይም ይሕብሩ። ዳያቢትስ ዩኬ ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ፡ ዓቐኑ ዝሓለፎ ርጉዲ ነቲ ኣብ ህጻናት ዝረኣይ ዘሎ ሕማም ሽኮር ምኽንያት ክኸውን ከምዝኽእልን ምኽባር ናብራ ዝፈጠሮ ዘይጥዑይ ኣመጋግባ'ውን ነቲ ኩነታት ከጋድዶ ከምዝኽእልን ገሊጹ። ብፍላይ እቲ ኩነታት ኣብ ዝተረሰዑ ከባቢታት እንግሊዝን ዌልስን ዝገደደ ከምዝኾነ ቁጽራዊ መረዳእታ የመልክት። ካብቶም 10 ብሽኮር-2 ዝተትሓዙ ህጻናት እቶም ኣርባዕተ ካብ ዝተገለሉ ከባቢታት ዝመጹ እዮም። ኣብታ ሃገር ካብ 10 ህጻናት እቲ ሓደ፡ ዕድሚኦም ንትምህርቲ ኣብ ዝበጽሐሉ፡ ካብ መጠን ዝሓለፎ ርጉዲ ኣለዎ። ዓቐን ዝሓለፎ ርጉዲ ፡ ንሕማም ሽኮር-2 ናይ ምቅላዕ ተኽእሎ ዝውስኽ ኮይኑ፡ ናይ ቤተሰብ ናይ ሕማም ሽኮር ድሕረ ባይታን ዓሌትን እውን ነቲ ሕማም ዘቃልዑ ባእታታት እዮም። ሕማም ሽኮር ኣብ ደም ብዙሕ ሽኮር (ግሉኮዝ) ክህሉ ዝገብር ሕማም እዩ። ሕማም ሽኮር 1 ዘለዎም ሰባት ኢንሱሊን ኣየመንጭዉን፤ ሽኮር ክልተ ድማ ብቑዕ ወይ እኹል ዘይኮነ ኢንሱሊን የመንጩ። ኣብ እንግሊዝን ዌልስን ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት በዝሒ  ብሕማም ሽኮር ክልተ ዝተጠቕዑ ህጻናት ብ 50 ምኢታዊት ከምዝወሰኸ መረዳእታ ዳያቢትስ ዩኬ ይሕብር። ዋና ፈጻሚ እቲ ትካል ክሪስ ኢስኪው “ኣብ ህጻናት እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ክሰዐ ኣብ ዝመጽእ ዓመታት ነቲ ናይ ህጻናት ደረጃ ክልተ ሽኮር ከየጋድዶ ኣዚና ተሻቒልና ኣለና” ብምባል ኣብ ተበጻሕነት ጥዕና ዘሎ ዘይምዕሩይነት ቀንዲ ምኽንያት ከምዝኾነን ምኽባር ናብራ እውን ከምዘጋደዶን ተዛሪቡ። መንግስቲ ብሪጣንያ ብወገኑ ኣብ 2030 ክሰዐ ህጻናት ብፍርቂ ንምንካይ ስጉምቲታት ይወስድ ከምዘሎ ገሊጹ።


ብምትሕውዋስ ዘርኢ መፍረ፡ ኣሜሪካውያን መጻምዲ ዘይውላድና ወሊድና ይብሉ

ኤስያዊ መቦቆል ዘለዎም መጻምድቲ ብ IVF (ዘርኢ ናይ ኣቦን ኣደን ኣብ ቤት ፈተነ ከም ዝሕወስ ተገይሩ፡ ተመሊሱ ናብ ማህጸን ከም ዝኣቱ ዝግበር መስርሕ መፍረ) ኣቢሎም ክወልዱ ኣብ ዝፈተንሉ፡ ኣብ ክሊኒክ መፍረ ካሊፎርናያ ብዝተፈጥረ ምትሕውዋስ ዘርኢ፡ እታ ኣደ ዘይውላዳ ከምዝጠነሰት ገሊጾም። ኣብቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝመስረትዎ ክሲ፡ እቶም መጻምድቲ፡ ዘርኢ ኤስያ ዘለዎም ዘይመስሉ ክልተ ኣወዳት ምስ ተገላገሉ ኣዝዮም ከም ዝሰንበዱ ገሊጾም። እቲ ክሲ ከም ዘነጽሮ፡ ብዝተገብረ መርመራ ዲኤንኤ መሰረት፡ እቶም ህጻናት ናይቶም መጻምድቲ ከም ዘይኮኑ ተረጋጊጹ እዩ። ክሊኒክ መፍረ ካሊፎርኒያ፡ ብዛዕባ እቲ ክሲ ዛጊት ዝሃቦ መልሲ የለን። እቶም ዘለፋን ጸርፍን ዘሰከፎም መጻምድቲ፡ ኣብ ዝመስረትዎ ክሲ ኣስማቶም ኤፒን ዋይዚን ብዝብል ዝተክእዎ ኮይኖም፡ ድቂ ንምሓዝ ብዙሕ ጻዕሪ ዝገበሩ ኮይኖም ኣብ IVF ድቂ ንኽሕዙ 100,000 ዶላር ወጻኢ ገይሮም (እዚ ንሕክምናን ጉዕዞን ካልእ ወጻኢታትን ዘጣቓለለ ኢዩ)። IVF ማለት ዘርኢ ናይ ወዲ ተባዕታይን ጓል ኣንስተይትን ኣብ ቤት ፈተነ ከም ዝሕወስ ተገይሩ ንኽዓብን ክምዕብልን ተመሊሱ ናብ ማህጸን ከም ዝኣቱ ዝግበር መስርሕ እዩ። እቶም መጻምድቲ፡ 'ደቆም' ተወሊዶም ኣብ ዝርኣይሉ፡ ናቶም ሰረተ-ዘርኢ ዘለዎም ስለ ዘይመስሉ ኣሰንቢድዎም'ዩ። ኣቐዲሙ ኣብ ዝተገብረ መርመራ፡ ገለ ነገር ከም ዝተባላሸወ ዝእንፍት ውጽኢት ተረኺቡ ነይሩ። እቶም ሓኻይም ናይ ወዲ ተባዕታይ ኢምብርዮ ከም ዘይተጠቕሙ ገሊጾምሎም ከብቕዑ፡ ውጽኢት ስካን ግና ሒዞሞ ዘለዉ ድቂ ማናቱ ተባዕትዮ ከም ዝኾነ'ዩ ኣመስኪሩ። ይኹን'ምበር እቶም ሓኻይም ብተደጋጋሚ ነቶም መጻምድቲ ዝነግርዎም ዝነበሩ፡ እቲ ስካን ልክዕ ከም ዘይኮነ ኢዩ። መወዳእትኡ ድማ ማንታ ኣወዳት ተገላጊሎም። "እቶም ህጻናት ንወለዶም ኣይመስሉን ጥራይ ዘይኮነስ ንሓድሕዶም ውን ኣይመሳሰሉን ኢዮም" ይብል እቲ ኽሲ። ቢቢሲ ርእይቶ ናይቲ ክሊኒክ ክረኽብ ፈቲኑ ነይሩ። ጠበቓታት እቶም ወለዲ ንቢቢሲ ከም ዝገለጽዎ፡ እቶም መጻምድቲ ዓማዊሎም፡ ብዘይተገዳስነትን ሓላፍነት ዝጎደሎ ኣተሓሕዛን እቲ ናይ መፍረ ክሊኒክ፡ ከም ዝተሃሰዩ ገሊጾም። ዕላማና ዓማዊልና ግቡእ ካሕሳ ከም ዝረኽቡን ከምዚ ዓይነት ዘሰንብድ ፍጻመ መሊሱ ከም ዘይድገም ምርግጋጽን'ዩ፡ ይብሉ እቶም ጠበቓታት።


ሓሙሽተ ጠንቅታት መኻንነት ደቂ ተባዕትዮ  መፍትሒታቶምን

ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ዓለምና መኻንነት ደቂ ተባዕትዮ ብዓቢኡ ይውስኽ ኣሎ። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት እቲ ዘሰንብድ ምንካይ ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ምዃኑ ተመራመርቲ ይገልጹ። ኣብ ዝሓለፉ 50 ዓመታት ደቂ ተባዕትዮ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ዘፍስስዎ ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ብ51 ሚእታዊት ከምዝነከየ መረዳእታ የመልክት። እዚ ሓበሬታ እዚ ኣብ ቀረባ እዋን ብ ኣብ እስራኤል ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ እብራይስጥን ኣብ ኣመሪካ ዝርከብ ሕክምናዊ ዩኒቨርሲቲ ሲና ማውንቴንን ካብ ዘሕተምዎ ናይ ሓባር መጽናዕቲ ዝተረኽበ እዩ። እቶም ተመራመርቲ፡ ደቂ ሓምሳ ዓመት ደቂ ተባዕትዮ፡ ብማእከላይ ገምጋም ኣብ ሓደ ሚሊሊተር ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ብውሑዱ 101 ሚልዮን ፍረ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ከም ዘሎ ረኺቦም። ኣብዚ ሕዚ እዋን እዚ ኣሃዝ ናብ 49 ሚልዮን ወሪዱ ኣሎ። ብዘይካ እቲ ብዝሒ፡ ጽሬት ናይቶም ናብ እንቋቑሖ ጓል ኣንስተይቲ ክኣትዉ ዝኽእሉ ዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እውን ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ነክዩ እዩ። “እቲ ኣዝዩ ዘገርም ነገር፡ ምግዳብ ምንቅስቓስ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እዩ። እቲ ምንቅስቓስ ደው እንተኢሉ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ክጎድል እዩ" ይብል ምክትል ፕረዚደንት ማሕበር ሳይንሳዊ ደገፍ ፍርያምነት ኣብ ብራዚል ራፋኤል ራዳኤሊ። ምንካይ ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ትሑት ጽሬትን ድሩት ምንቅስቓስን ኣብ ሰብ ሞያ ጥዕና ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። “ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እናነከየ ይኸይድ ኣሎ፤ እዚ ናበይ ክወስደና ከም ዝኽእል ዘይምፍላጥና ዘተሓሳስብ'ዩ" ይብል ኣተሓባባሪ ንፍረ ደቂ ተባዕትዮ ዘጽንዕ ማሕበር ዩሮሎጂ ብራዚል ኤድዋርዶ ሚራንዳ። ኣብ ኩለን ኣህጉራት ምንካይ ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እኳ እንተተራእየ፡ ኣብ ኤውሮጳ፡ ኣፍሪቃ፡ ማእከላይን ደቡብን ኣመሪካ ግን ዝለዓለ ምዃኑ ተገሊጹ። ክኢላታት፡ እንተወሓደ ሓሙሽተ ምኽንያታት ይሕብሩ። ይኹን እምበር፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ከይንስንብድ ይዛረቡ። እቲ ጽቡቕ ነገር ነዚ ንድሕሪት ንምምላስ ወይ ንምንካይ ዝሕግዙ መንገድታት ኣለዉ። ደቂ ተባዕትዮ ልዕሊ ዓቐን ክብደት ምስ ዝህልዎም፡ ኣብ ዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ጎዳኢ ኩነታት የስዕብ። ኣብ መላእ ኣካላትና ስብሒ ዝዕቅብ ቲሹ ብዝለዓለ ደረጃ ክዓቢ ይገብሮ። እዚ ድማ ዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ሓደ ካብቶም ቀንዲ ሆርሞናት ንዝኾነ ቴስቶስትሮን ብቐጥታ ዝጸሉ መርዛማት ነገራት ከም ዘፍርዩ ይገብሮም። ብመሰረት ሚራንዳ፡ ስብሒ፡ ኣብ ኣካላትና ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ዋህዮታት ዝጎድኡ 'ኦክሲዳቲቭ ስትሬስ' ዝበሃል መስርሕ የስዕብ። “ከምኡ’ውን ልዕሊ ዓቐን ክብደት ዘለዎም ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ብልዕቶም ዝያዳ ስብሒ ይቕመጥ፤ እዚ ንሰፐርማቶዞኣ (ዘርኢ ደቂ ተባዕትዮ) ኣዝዩ ሓደገኛ እዩ" ይብል እቲ ክኢላ። ዋህዮታት ምፍራይ ዝፍጠሩሉን ኣብ ኣካላትና ዝኽዘኑሉን ፍርንጭት፡ ብግቡእ ንኽሰርሕ ካብ ሙቐት ኣካላት ካብ 1 ክሳብ 2 ዲግሪ ሰንቲግሬድ ትሒቱ ክጸንሕ ኣለዎ። ስለዚ ድማ እዩ ዘርኢ ደቂ ሰባት ተነጺሎም ዝተፈጥሩ። ስብሒ ኣካላትና ምውሳኽ ንኣካላት መፍረ ካብ መጠን ንላዕሊ ብምውዓይ፡ ብግቡእ ስራሕ ደው ከብሉ ይገብሮም። ብመሰረት ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ ዓለም ካብ ዘለዉ ደቂ ተባዕትዮ 39 ሚእታዊት ርጉዲ ዘለዎም ክኾኑ ከለዉ፡ 11 ሚእታዊት ድማ ካብ ዓቐን ዝሓለፈ ርጎድ ዘለዎም እዮም። እዚ ኣሃዝ እዚ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓሰርተታት ዓመታት ንዝተራእየ ምንቁልቋል ቁጽሪ ‘ስፐርማቶዞኣ’ ንምግላጽ ጽቡቕ መርኣዪ እዩ።  ኣልኮላዊ መስተ፡ ሽጋራ፡ ቬፒንግ፡ ማሪዋና፡ ኮኬይን፡ ኣናቦሊክስ፡ ስቴሮይድ... ኩሎም እዞም ዕጸፋርስ፡ መነቓቕሒታት ብዙሕ ህዝቢ እዛ ዓለም ዝጥቀመሎም ኮይኖም ኩሎም ሓደ ዘመሳሰሎም ነገር ኣለዎም። እንታይ ምዃኑ ትፈልጡ'ዶ? ኩሎም ንጥዕና ዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ይጸልዉ። "ገለ ካብ ዞምንጥረ ነገራት ብቐጥታ ነቶም ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዘፍርዩ ዋህዮታት ይጸልዉ" ይብል ሚራንዳ። ካልኦት ድማ ብተዘዋዋሪ መንገዲ ይጽለዉ። ንፍርያት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዘነቓቕሑ ሆርሞናት ይፍንዉ። ብፍላይ ክኢላታት ዝጠቐስዎ ጉዳይ፡ ደቂ ተባዕትዮ ጭዋዳታቶም ንምጽቃጥ መርፍእ ቴስቶስትሮን፡ ጀልን ከኒናን ዝወስዱሉ ጉዳይ እዩ። ኣብዚ ቀረባ ዓመታት ጉዳይ ሆርሞናት ንምህናጽ ጭዋዳታት ብዘሰንብድን ዘፍርሕን መንገዲ ንዓለምና ኣዕለቕሊቑዋ ኣሎ። ብዘይ ንጹር ምኽንያት ንቴስቶስትሮን ብኣርቲፊሻል ክቕይሮ ከሎ፡ ኣካላትና ብተፈጥሮኣዊ መንገዲ ምፍራይ ኣድላዪ ከምዘይኮነ ይሓስብ። ከም ውጽኢቱ ድማ ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ኣብ ፍረ-ነብሲ ዜሮ ይበጽሕ። እዚ ሕማም ‘ኣዞስፐርሚያ’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ሕማም እዩ። ከም ፍንጣጣን ሽኮርያን ዝኣመሰሉ ረኽስታት ባክተርያ ኣብ ቫስ ዲፈረንስ (ጽምዲ ተሪርን ረጒድን መንደቕ ዘለዎም ጭዋዳዊ ሻምብቆታት) ነድሪ ከስዕቡ ይኽእሉ። እዚ ድማ ኣብ ዋህዮታት ዘርኢወዲ ተባዕታይ ሓደጋ የስዕብ። ኣብ 2020 ጥራይ ውድብ ጥዕና ዓለም 129 ሚልዮን ሰባት ብሕማም ፍንጣጣ ከምዝተለኽፉን 82 ሚልዮን ድማ ብሕማም ሽኮርያ ከምዝተጠቕዑን ኣፍሊጡ። እዚ ቁጽሪ እዚ ኣይነከየን። ወይ ድማ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ከይተረፈ ወሲኹ። ካልኦት ተመራመርቲ፡ ቫይረስ ፓፒሎማ ሰብ ወይ ብሓጺሩ ኤች.ፒ.ቪ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፍ ሕማም ምዃኑ ይሕብሩ። እዚ ሕማም ንዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ጥራይ ዘይኮነ፡ ንጀነቲካዊ ኣቃውማ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እውን ከም ዝጸሉ ይንገር። ዘርኢ ወዲ ሰብ ካብ 1 ክሳብ 2 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ትሕቲ ሙቐት ኣካላት ክጸንሕ ኣለዎ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ኣብ ሰለፍካ ኮምፕዩተር ሒዝካ ምስራሕ፡ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ኣብ ዝለዓለ ሓደጋ ኣእትይዎ ኣሎ። እተን ኮምፒዩተራት ምስ ዝውዕያ ናብ ኣካላትና ይመሓላለፋ እሞ ነቲ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ "ክበስል" ኣብ ዝኽእለሉ ደረጃ የብጽሓኦ። ብመሰረት ሚራንዳ፡ ካልኦት ምስ ልዑል ሙቐት ዝተኣሳሰሩ ልምድታት እውን ንፍርያምነት ሓደጋታት የስዕቡ። ካልኦት እቲ ክኢላ ዝጠቐሶም ጎናዊ ሳዕቤናት፡ ነዊሕ ውዑይ ሻወር ምውሳድ፡ ነዊሕ እዋን ኣብ ውዑይ ሳውና ምጽናሕ ይርከብዎም። ብተወሳኺ፡ ዋላ እኳ እቲ ምኽንያት እንተዘይተፈልጠ፡ ከም ዋይፋይን ኤሌክትሮኒካዊ ማዕበላትን፡ ንዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እውን ከም ዝጸልዉ ይግለጽ። ኣብ ኣካላትና ዝርከብ ስርዓተ ኢንዶክራይን ብዝተሓላለኸ መርበብ ጽክታትን ኣካላትን ዝቖመ እዩ። ንናይ ኢንዶክራይን ስርዓት ዝዘርጉ መርዛማት ውህደታት ኣብ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ እውን ናይ ገዛእ ርእሶም ጽልዋ ኣለዎም። እዚኦም ድማ ብከላታት ከባቢ ኣየር፡ ፕላስቲክን ጸረ-ባልዕን ይርከብዎም። እዞም ንጥረ ነገራት እዚኣቶም ምስቲ ኣብ ኣካላትና ዝርከቡ ሆርሞናት ዝመሳሰል ኣቃውማ ስለ ዘለዎም፡ ናብ ተቐበልቲ ዋህዮታት ኣትዮም ዘይተደልየ ምላሽ ከስዕቡ ይኽእሉ። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ እዞም ንጥረ ነገራት ኣብ ኣካላትና ዝገብርዎ ለውጢ ንፍርያምነት ደቂ ተባዕትዮ ይጸልዎ። ይኹን እምበር ነዚ ፀገም ብርግፅ ንምፍላጥ ብዙሓት መፅናዕትታት ይካየዱ ከምዘለዉ ተገሊፁ እዩ። ብዘይካ’ቲ ትሑት ቁጽሪ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዘስዕቡ ከባብያውን ባህርያውን ጠንቅታት፡ ካልኦት ክልተ ረቛሒታት’ውን ኣለዉ። እቲ ቀዳማይ ጀነቲክስ እዩ። ካብ 10 ክሳብ 30 ሚእታዊት ናይ መኻንነት ሕሙማት ምስ ጸገም ዲኤንኤ ወዲ ተባዕታይ ዝተኣሳሰር ምዃኑ ይግመት። እቲ ካልኣይ ምስ ዕድመ ዝተኣሳሰር እዩ። ደቂ ተባዕትዮ እናዓበዩ ምስ ከዱ ኣቦ ክኾኑ ምስ ዘለዎም ድሌት ርክብ ኣለዎ። “ፍርያምነት ምስ ዕድመ ከም ዝንኪ ንፈልጥ ኢና። ምንካይ ፍርያምነት ደቂ ተባዕትዮ ከም ናይ ደቂ ኣንስትዮ ርኡይ እኳ እንተዘይኮነ፡ ንፍርያት ዋህዮታት ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ኣገደስቲ ዝኾኑ ሆርሞናት ግን እናነከዩ ይመጹ ኣለዉ” ክብል ይገልጽ። ብሓፈሻ ኣብ ደቂ ተባዕትዮ መኻንነት እናገደደ ይኸይድ ከምዘሎ እኳ እንተገለጸ፡ ምምጻእ ሓደስቲ ቴክኖሎጂታት ግን ነቲ ጸገማት ክፈትሖ ከምዝኽእል ተስፋ ይግበር። ውላድ ክወልድ ዝደልዩ ወዲ ተባዕትዮ፡ ኣብ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዝበጽሕ ዝኾነ ይኹን ጉድኣት ንምምላስ ኣብ መይላ ኣነባብራ ለውጢ ክገብር ይግባእ። ካብቶም ክኢላታት ዝመኽርዎም ነገራት፡ ሚዛናዊ ኣመጋግባ ብምምጋብን ምንቅስቓስ ኣካላት ብምግባርን፡ ከምኡ'ውን ኣልኮላዊ መስተ፡ ሽጋራን ካልኦት መነቓቕሒታት ብምንካይ ወይ ብምቁራጽ ክብደት ሰብነት ምጉዳል ይርከብዎም። ምስ ዝተፈላለዩ ሰባት ጾታዊ ርክብ እትፍጽም እንተኾይንካ ኩሉ ግዜ ኮንዶም ክትጥም ኣለካ ይብሉ። ከም ረስኒን ሽኮርያን ዝኣመሰሉ ተላባዕቲ ሕማማት ንኸይትጥቃዕ ኣብ ኣመጋግባ ለውጢ ክትገብር ይምከር። ኣብ መጀመርታ ዕድመ ንእስነቶም ክታበት ኤች.ፒ.ቪ ዝወስዱ ውልቀሰባት እውን ንገዛእ ርእሶም እቲ ቫይረስ ኣብ ዲኤንኤኦም ከስዕቦ ካብ ዝኽእል ጉድኣት ይከላኸሉ። ተወሳኺ ቪታሚናት ብምውሳድን ሆርሞናትካ ብምክትታልን ኩነታቶካ ክትምርምር ይግባእ። እዚ ኩሉ ናይ ኣነባብራ ልምድታት እንተቐይርካን ክትወልድ እንተጸጊምካን ናብ ሰብ ሞያ ጥዕና ክትከድ ይመኽሩ። ከምኡ’ውን ናይ ሕማም ጸገም እንተኾይኑ ብመድሃኒት ወይ ብመጥባሕቲ ክእረም ከም ዝኽእል ይሕብሩ።


ኣብ ኢትዮጵያ መኻናት ወሊዶም ስዒሞም

መኻንነት ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዝፈጥሮ ዘሕዝን ዛንታት ኣብ ከባቢና ምስማዕ ዘይንቡር ኣይኮነን። ሓንቲ ስማ ከይንጠቕሳ ዝሓተተትና ጓልኣንስተይቲ፡ ብዛዕባ መኻንነት ዘኽፈላ ዋጋ ዝጠቅስ ተሞኩሮ ኣካፊላትና'ላ። "ካልእ ክምርዖ ፈቒደሉ..." " . . . ምስቲ ዘፍቅሮ መተዓብይተይ፡ ብድሙቕ ስነ-ስርዓት መርዓ፡ ፈታውን ዘመደን መሪቑና ሓዳር መስሪትና፤ ሕጉሳት ኔርና። ዓለምና ገዛና ኾይኑ። ሓያሎ ዓመታት ብሓንሳብ ኣሕሊፍና። ፍቕርና ኣብ ዙርያና ንዝነበሩ ሰባት ዘቕንእ'ዩ ነይሩ። ናብራና'ውን ዕዉትን ዝተደላደለን። ይኹን እምበር፡ ውሉድ ክንረክብ ኣይክኣልናን። ኣብ ፈለማ እዋን፡ ብስምዒት ፍርሕን ምድንጋርን ተኸቢብና ነይርና። ድሒሩ ዝተፈላለዩ ሕክምናታት ፈቲንና፤ ኣብ እምነትና'ውን፡ ናይ ወትሩ ጸሎትና "ብቖልዓ ባርኸና" ኮይኑ። ክኸውን ግን ኣይከኣለን። ከምዚ ባዕልና ዝደለናዮ፡ ካብ ቤተሰብናን ኣብ ዙርያና ዝነበሩ ሰባትን "ውለዱ 'ምበር" ዝብል ምኽሪ ከም ሰላምታ ክደጋገም ምስ ጀመረ ክንሽቑረር ጀሚርና። እቲ ጸቕጢ ከምቲ ዝውረየሉ ቀሊል'ኳ እንተዘይኮነ ከምዚ'ልና ግን ንዓመታት ቀጺልና። ናይ ሕክምና መርመራ ምስ ገበርና፡ እቲ ጸገም ኣባይ ከም ዘሎ ምስ ፈለጥኩ፡ ናይ ጣዕሳ ስምዒት ክሓድረኒ ጀሚረ። ንሱ ግን፡ ካልእ ነገር እንከይበለ ንዓይ ብምጽንናዕ፡ 'ፈጣሪ ዝፈቐዶ'ዩ ዝኸውን' ይብለኒ ነይሩ። ኣነ ግን፡ ንዓይ ክትብል ብዘይውላድ ክትተርፍ የብልካን፡ ካልእ ተመርዒኻ ውለድ ኢለ ሓሳብ ኣቕሪበሉ፤ ካብ ልበይ'ዩ ነይሩ። እንተኾነ፡ "ንቆልዓ ኢለ ነታ ናይ ቁልዕነት ኣፍቃሪተይ ገዲፈ ክኸይድ ሕልናይ ኣይፈቕደለይን'ዩ" ብምባል ምስ ሓሳበይ ኣይተሰማመዐን። ክንረዳዳእ ስለ ዘይኽኣልና ግን፡ ኣብ ሞንጎ ምስሕሓብ ይፍጠር ነበረ። ሓደ መዓልቲ፡ ተመርዕዩ፣ ወሊዱ፣ ቆልዓ ሒዙ ናባይ ክምለስ ኣእሚነዮ፤ ተሰማሚዑ። በዚ ኸኣ፡ ካልእ ተመርዕዩ። ኣነ ድማ ንበይነይ፡ ንዕኡ ክጽበ ጀሚረ፤ ክልተ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ኣቦ ጓል ኮይኑ፤ ሕጉስ ኢለ። ልቡ ምሳይ ስለ ዝነበረ፡ እታ ኣደ ካብ ዝሓረሰትሉ ቦታ ምስ ወጽአት፡ "ምሳኺ ይኣኽለና፡ ጓለይ ሃብኒ'ሞ ክኸይድ" ዝብል ሕቶ የቕርበላ። ንሳ ድማ ኣደ ስለ ዝኾነት፡ "እንተ ደሊኻ ንስኻ ኪድ እምበር፡ ውላደይ ዝገበርኩ ጌረ ከዕቢ'የ" ዝብል መልሲ ከም ዝሃበቶ ነጊሩኒ። እዚ ኣቐዲምና ክንሓስበሉ ዘይምኽኣልና ይገርመኒ'ዩ። ርእሶም ዝፈትዉ ኮይንና ኔርና። ንሓደ በዲልካ ነቲ ካልእ ከተሐጉስ ስለ ዘይክኣል ግን፡ እቲ ዝሓሰብናዮ ኣይሰመረን። ንሱ'ውን ቆልዓ ስለ ዝነበረ ካባይ ዘርሓቖ፡ ንዓይ ገዲፉ ምስ ኣደ ጓሉ ሓዳሩ ኣጽኒዑ ቀጺሉ። ኣይሕዘሉን'የ። ኣነ ድማ፡ ኣብ ገዛ ንብረትና ሒዘ በይነይ ተሪፈ። ብሰንኪ ውላድ ዘፍቅሮ ሰብኣየይ ስኢነ...." ክትብል ታሪኽ ህይወታ ኣካፊላትና። ነዚ ፍቑራት ዝፈላሊ፡ ንሰባት ኣብ ዘይሓሰብዎ ዓለምን፡ ጉዕዞ ሂወትን ዝመርሕ መሪር ብድሆ ገለ መፍትሒ ይርከቦዶ ይኸውን? ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ ሚሊኒየም ኮሌጅ፡ ነዚ ናይ ጥዕና ጸገም ንምፍታሕ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ 2011 (2019) ዘመረቖ ማእከል ጥዕና መኻንነት ኣገልግሎት ክህብ ጂሚሩ'ሎ። ሓደ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ድማ፡ ልዕሊ 60 ሽሕ መጻምዲ ናይ መኻንነት ሕክምና ኣብ ምክትታል ከም ዝርከቡ፡ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ማእከል ስነ ተዋልዶ ዶክተር ቶማስ መኩርያ ንቢቢሲ ገሊጹ። እቶም ሰባት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃ መነባብሮ ዝርከቡ ኮይኖም፡ እቶም 1400 ብቴክኖሎጂ ዝተሓገዘ ሕክምና ክረኽቡ ተመዝጊቦም ኣለዉ። እቶም ዝተረፉ ድማ፡ ተመሳሳሊ ሕክምና ቅድሚ ምርካቦም፡ ካልእ ኣገባባት ሕክምና ኣብ ምክትታል ይርከቡ። በቲ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ዝወሃብ ሕክምና ክጠንሳ ዝኸኣላ ልዕሊ 70 ደቂ-ኣንስትዮ ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃ ጥንሲ በጺሐን ኣለዋ። እቲ ዘሐጉስ ግን፡ 6 ወለዲ ቆልዓ ወሊዶም ክስዕሙ በቒዖም ኣለዉ። ሓንቲ ኣደ ሰለስተ ወሊዳ ዋላ'ኳ ሓደ እንተ ሞታ፡ እቶም መናቱ ግን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከም ዝርከቡ ሰሚዕና። እቶም ዕድለኛታት መጻምዲ፡ ካብ 18 ኣዋርሕ ክሳብ 4 ዓመት ኣብ ሓደር ዝጸንሑ ግን ድማ ቆልዓ ከይወለዱ ጸኒሖም ሕጂ ዝተበኮሩ'ዮም። "በዚ መንገዲ ቆልዓ ዝወለዳ ኣዴታት፡ ውላደን ክሓቑፋ እንከለዋ ብሓጎስ'የን ዝበኽያ። ውላድ ይናፍቓ ነይረን፤ ውላድ ንምርካብ፡ ኣብ ናይ እምነት ቦታታት ከርተት ክብላ፡ ካብ ሕብረተሰብ ዝበጽሐን ጸቕጢ'ውን ቀሊል ኣይኮነን። ነዚ ኩሉ ሓሊፈን፡ ቆልዓ ክሓቑፋ እንከለዋ፡ ዝስምዐን ስምዒት፡ ክቆጻጸርኦ ዘይክእላ ናይ ሓጎስ ስሚዒት'ዩ" ይብል ዳይሬክተር ኮምዩኬሽን እቲ ሆስፒታል ኣቶ ንዋይ ጸጋየ። እቲ ኣገልግሎት ሕክምና፡ ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገርን ወጻእን ብዘምሃሮም ሰብሞያ ሕክምና'ዩ ዝወሃብ። እቲ ኣገልግሎት ቅድሚ ምሃቦም፡ ዝተፈላለዩ ቅድመ-ምድላዋት ከም ዝተገብረ'ውን ኣቶ ንዋይ ተዛሪቡ። ክልተ መጻምድቲ መከላኸሊ ጥንሲ ከይተጠቕሙ፡ ኣብ ሰሙን ካብ ክልተ ግዜ ንላዕሊ ጾታዊ ርክብ እናፈጸሙ ጥንሲ ክፍጠር እንተዘይኪሉ፡ መኻንነት ከም ዝበሃል ዶክተር ቶማስ ይዛረብ። ዕድመ ናይታ ጓል-ኣንስተይቲ ካብ 35 ንላዕሊ እንተኾይኑ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ 6 ወርሒ ብዘይ መከላኸሊ ጥንሲ ኣብ ሰሙን ካብ ክልተ ግዜ ንላዕሊ ስጋዊ-ርክብ ፈጺሞም ጥንሲ ክፍጠር እንተ ዘይኪሉ ናይ መኻንነት ጸገም ኣሎ ክበሃል ይካኣል። ከይተፈላለዩ፡ ንሓደ ዓመት ዝጸንሑ መጻምድቲ ብዘይ መከላኸሊ ጥንሲ ጾታዊ ርክብ ፈጺሞም ክጠንሱ እንተ ዘይኪኢሎም'ውን ተመሳሳሊ መደምደምታ ክወሃቦ ይኽእል'ዩ። መኻንነት፡ ኣብ ክልቲኡ ጾታ ክክሰት ዝክእል'ዩ። ኣብ ደቂ-ኣንስትዮ ዝኽሰት መኻንነት፡ ምስ ዕድመ ዝተኣሳሰር ወይ'ውን ግዝኡ ከይኣኸለ ናይ ዘርኢ እንቋቑሖ ምውዳእ፣ ምዕጻው ቱቦን ብተደጋጋሚ ብስጋዊ ርክብ ብዝመሓላለፉ ሕማማት ምጥቃዕን ምኽንያት ክኸውን ይኽእል። ምንጪ ናይቶም ጸገማት ብመርመራ ምርዳእ ከም ዝከኣል ዝገልጽ፡ ዶክተር ቶማስ፡ ጠንቂ ናይቲ ጸገም ካብ ሰብ ናብ ሰብ ይፈላለ'ዩ ይብል። ገለ ሻብ፡ ምስ ምሉእ ጥዕና ጥንሲ ከይፍጠር ይኽእል'ዩ፤ እዚ ድማ 'ዘይተገልጸ መኻንነት' (Unexplained Infertility) ተባሂሉ ይጽዋዕ። እዚ ማለት ቴክኖሎጂ ከነጽሮም ዘይክኣሉ ነገራት ኣለው ማለት'ዩ። ኣስታት 20 ካብ ሚእቲ መጻምድቲ ድማ ከምዚ ዓይነት መኻንነት የጋጥሞም። ከምዚኦም ዓይነት ሰባት ድማ፡ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ሕክምና ክግበረሎም ይክኣል። መኻንነት፡ ብፍላይ ኣብ ኣፍሪቃ ልሙድ ጸገም ምዃኑ ዝዛረብ ዶክተር ቶማስ፡ ብፍላይ ምስ ብስጋዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ሕማማትን ካልኦት ረኽስታትን ብዝተሓሓዝ መኻንነት እናገደደ ምምጽኡ ይጠቅስ። ዶክተር ቶማስ፡ ንጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ብምጥቃስ ከም ዝበሎ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ15-20 ሚኢታዊ ዝኾኑ መጻምድቲ ግዳያት ናይቲ ጸገም'ዮም። ወዲን ጓልን ማዕረ ግዳያት መኻንነት ክኾኑ ይኽእሉ፤ ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣጻብዕ ሕብረተሰብ ናብታ ጓል-ኣንስተይቲ ጥራሕ ምጥማተን ግጉይ ኣተሓሳስባ ምዃኑ እቲ ኪኢላ ከይጠቐሰ ኣይሓለፈን። ኣብ 2016 ኣብ ዝወጽአ ዳህሳሳዊ መጽናዕቲ ህዝብን ጥዕናን፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ኣብ ውሽጢ 5 ዓመታት መጠን ወሊድ ከም ዝነከየ የመልክት። ኣብተን ኣብ ገጠር ዝነብራ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ካብቲ ኣብ 2000 ዓ.ም ዝነበረ 6.0 መጠን ወሊድ ኣብ 2016 ናብ 5.2 ወሪዱ። ኣብ ከተማታት ድማ፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን፡ ካብ 3.0 ናብ 2.3 ጎዲሉ። ብሓፈሻ፡ ሓንቲ ጓል-ኣንስተይቲ ኣብ 2000 ዝነበራ 5.5 ማእከላይ ናይ ወሊድ መጥን፡ ኣብ 2016 ናብ 4.6 ምንካዩ እቲ መጽናዕቲ የርኢ። ዶ/ር ቶማስ ከም ዝብሎ፡ እዚ ሕክምና'ዚ፡ ካብታ ጓል-ኣንስተይቲ እንቋቁሖ፡ ካብቲ ወዲ-ተባዕታይ ድማ ዘርኢ ብምውሳድ፡ ኣብ ቤተ-ፈተነ (ላቦራቶሪ) ከም ዝራኸቡ ብምግባር ጥንሲ ምስ ተፈጥረ፡ ናብ ማህጸን ምስ ተመልሰ፡ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ናይ መኻንነት ሕክምና (IVF) ይበሃል። እዚ ዓይነት ሕክምና ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝፈላለ'ኳ እንተኾነ፡ እቲ ሕክምና ካብ 40-50 ሚእታዊ ክዕወት ይኽእል። ክሳብ ሕጂ ናብቲ ሆስፒታል ካብ ዝኸዱ 200 ዝኾኑ እቲ ኣገልግሎት ረኺቦም ኣለዉ። ካብዚኣቶም 95 ነፍሰ-ጾራት ኮይነን። ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ናይ ወሊድ ኣገልግሎት ዝህብ ናይ መንግስቲ ትካል ኮይኑ፡ ሓደ 'ኣሊክማ' ዝተባህለ ናይ ብሕቲ ትካል ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ክህብ ከም ዝጸንሐ ዶክተር ቶማስ ሓቢሩ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ዋላ'ኳ እቲ ሕብረተሰብ ምስ እምነትን ባህልን ጥቡቕ ምትእስሳር ዘለዎ እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ግን፡ ብቐሊሉ ሓበሬታ ክረኽብ ስለ ዝኽእል፡ በቲ ቴክኖሎጂ ንክሕገዝ ፍቓደኛ ይኸውን ኣሎ። ኮይኑ ግን፡ ኣብ ካልእ ሃገራት ዝስርሓሉ ዘሎ፡ ካብቶም መጻምድቲ ወጻኢ እንቋቑሖ ወይ ዘርኢ ኣምጺእካ ናብ ማህጸን ምምላስ፡ ከምኡ'ውን ምልጋስ እንቋቑሖን ዘርኢን ኣይተለመደን። ሓደ ሓደ ግዜ'ውን፡ ማህጸን ናይታ ኣደ እንተዘይተቐበሎ፡ ናይ ካልእ ሰብ ማሕጸን ምክራይ ኣሎ። ከምዚኦም ዝበሉ ኣገልግሎታት ናይ ሕጊ ጽላልን ንቕሓትን ስለ ዘድልዮም፡ ሕጂ ከም ዘይስራሓሎም ዶክተር ቶማስ ይገልጽ። ናብ ወጻኢ ብምኻድ፡ ብልዑል ወጻኢ ነዚ ዓይነት ሕክምና ዝረኽቡ ከም ዘለዉ ዝገለጸ እቲ ዶክተር፡ ንመጻኢ ነቲ ኣገልግሎት ንምሃብ፡ ምስ ሚኒስትሪ ሓለዋ ጥዕና ይዘራረቡ ከም ዘለዉ ነጊሩና። ከምዚ ዓይነት ሕክምና ንምጅማር ግን፡ መጀመርታ  ሕብረተሰብ ከም ዝርዳእ ምግባር ቀዳምነት ምዃኑ'ውን ኣስሚሩሉ። "ኣብቲ ሕብረተሰብ ቆልዓ ምውላድ፡ ስድራቤት ምምስራት ከም ናይ ሂወት ዕላማ ተጌሩ ስለ ዝውሰድ፡ መኻንነት፡ ማሕበራዊ፣ ፖለቲካዊን ቁጠባውን ቅልውላው የስዕብ" ዝበለ ዶክተር ቶማስ፡ "በዚ ቴክኖሎጂ'ዚ ብምድጋፍ ኮነ፡ ብኻልእ መልክዑ መፍትሒ ምስ ረኸቡ መጻምድቲ ሕጉሳት ይኾኑ" ይብል። እቲ ተጀሚሩ ዘሎ ኣገልግሎት ሕክምና ጽቡቕ መበገሲ ምዃኑ'ውን ይጠቅስ። ኮይኑ ግን፡ ብሰንኪ ዘሎ ድሩት ቁጽሪ ሰብ ሞያን ትካላዊ ዓቕምን፡ ነቶም ክብጽሑ ዘለዎም መጻምድቲ ክበጽሕ ዘይምኽኣሉ'ውን ከይጠቐሰ ኣይሓለፈን። ኣብ ሓደ ዓመት ካብ 1500 ንላዕሊ ዝኾኑ መጻምድቲ ኣገልግሎት ክህብ ዘኽእል ዓቕሚ የለን ይብል እቲ ብዓል ሞያ። ዶክተር ቶማስ መኩሪያ፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ዘይመልእ ግዜ፡ ካብ 68 ሽሕ ንላዕሊ መጻምድቲ ናብ ሓደ ሆስፒታል ጥራይ ምምጽኦም ዘሰንብድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ቆጸራ ነዊሑና ኢሎም ዘማርሩ ሰባት ውሑዳት ከም ዘይኮኑ'ውን ተዛሪቡ።


ቅድሚ 30 ዓመታት ካብ ዝዘሓለ ድቂ፡ መናቱ ቆልዑ ተወሊዶም

ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ተነሲ፡ ቅድሚ 30 ዓመት ዝሒሉ ካብ ዝተቐመጠ ድቂ መናቱ ተወሊዶም። እቲ ፍጻመ፡ ዝነውሐ ዕድመ ካብ ዘለዎ ዝዘሓለ ድቂ ህይወት ዘለዎም ህጻናት ብምውላድ እዚ ናይ ሕጂ ሓድሽ ክብረ ወሰን ከም ዝዀነ እዩ ዝእመን። እቶም ድቂታት ኣብ ሚያዝያ 1992 እዮም -128 ዲግሪ ሴንትግሬድ ኣብ ዝዀነ ፈሳሲ ናይትሮጅን ተቐሚጦም። ራቼል ሪጅወይ ዝተባህለት ኣዶ ድማ ኣብ 31 ጥቅምቲ ነቶም መናቱ ወሊዳቶም። እቲ ፊሊፕ ሪጅወይ ዝተባህለ ኣቦ ነቲ ፍጻመ “ዘስትንክር” ክብል ገሊጹዎ። ሰባት ካብ ዝለገስዎ ድቂታት ልዕሊ 1200 ህጻናት ክውለዱ ከም ዝገበረ ዝገልጽ፡ ሃገራዊ ማእከል ወፈያ ድቂ (ኤን ኢ ዲ ሲ)፡  እቶም ሊድያ ኣንን ጢሞቲ ሮናልድ ሪጅወይን ዝተባህሉ መናቱ፡ ሓድሽ ክብረወሰን ከየመዝገቡ ከም ዝተርፉ ኣፍሊጡ። መረዳእታ እቲ ትካል ከም ዝሕብሮ ቅድሚ ሕጂ፡ ን 27 ዓመታት ካብ ዝዘሓለ ድቂ ኣብ 2020 ዝተወለደት ሞሊ ጊብሰን እያ ነዊሕ እዋን ካብ ዝገበረ ድቂ ናይ ዝተወለዱ ክብረ ወሰን ሒዛ ነይራ። ነቲ ምስግጋር ድቂ  ዘካየደ ዶ/ር ጆን ጎርደን፡ ሰባት ቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ዝለገሱዎም ድቂታት መሊሶም ወሲዶም ክወልዱዎም ከም ዝኽእሉ ዘረጋግጽ ከምዝዀነ ይገልጽ። እቶም መናቱ ድቂታት ብኣይ ቪ ኤፍ ንዘይተፈለጡ ሰብ ሓዳር ዝተዳለዉ እዮም ነይሮም። እቲ ሰብኣይ ኣብ ክሊ ዕድመ ሓምሳታት ከም ዝነበረ ዝተገለጸ ኰይኑ፡ ካብ ናይ ሓንቲ ጓል 34 ዓመት ንእስቲ እንቋቑሖ ተለጊስሉ ነይሩ። እቶም ድቂታት ክሳብ 2007 ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ቤተ ፈተነ ወሊድ ተቐሚጦም ዝጸንሑ ኰይኖም፡ እቶም መጻምዲ ካልእ ሰብ ክጥቀመሎም ንማእከል ድቂ ኣሜሪካ ሂቦምዎም። ሰብ ሞያ እቲ ማእከል ድማ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ናብ ማህጸን እታ ዝወለደቶም ሰበይቲ ክኣትዉ ገይሮምዎም። እቲ ትካል ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እቲ ዜና “እቲ ድቂ ናይ ምዕባይ  በረከትን ካልኦት እውን ክፍትንዎ ዘተባብዕ እዩ” ኢሉ። ኣርባዕተ ቆልዑ ዘለዉዎም ብሪጅወይስ ዝፍለጡ ቤተሰብ፡ ንፈለማ ግዘ እዮም ካብ ሰባት ብዝተለገሱ ድቂታት ነዞም መናቱ ወሊዶም ዘለዉ። ፊሊፕ ሪጅወይ ምስ ሲኤንኤን ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት “ኣምላኽ ንሊድያን ጢሞቲን ህይወት ክህቦም እንከሎ ኣነ ወዲ ሓሙሽተ ዓመት ነይረ፤ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ድማ ነታ ህይወቶም ዓቂብዋ ጸኒሑ” ክብል ተዛሪቡ። “ዋላኳ እቶም ብዕድመ ዝነኣሱ ደቅና እንተዀኑ፡ ግን ድማ እቶም ዝዓበዩ እዮም። እዚ ኩነታት ዘስተንክር ነገር ኣለዎ” ኢሉ።


ኣንጻር-ወሊድ፡ ቆልዓ ምውላድ ደው ከተብሉ ዝደልዩኹም ሰባት

ደቂ ሰባት ቆልዑ ክህልዎም የብሎምን ኢሎም ይኣምኑ። እዞም ኣንጻር-ወሊድ ዝኾኑ ሰባት ግን መን'ዮም? እዚ ሓሳብ ክሳብ ክንደይ'ዮም ክደፍኡሉ? ወዲ 29 ዓመት ቶማስ፡ ነባሪ ምብራቕ ኢንግላንድ'ዩ። ብዛዕባ ሓደ ነገር ርግጸኛ'ዩ፤ ሰባት ቆልዓ ክህልዎም የብሉን፡ ናትና ዓሌት ድማ ቀስ ብቐስ ክጸንት ኣለዎ። እዚ፡ ኣንጻር-ልደት ተባሂሉ ዝጽዋዕ ፍልስፍና'ዩ። እዚ ሓሳብ፡ ኣብ እዋን ጥንታዊት ግሪኽ ዝተበገሰ፡ ሎሚ ዘበን ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ሓሳብ'ዩ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ፌስቡክን ረዲትን፡ ብዙሓት ኣንጻር-ልደት ዝኾኑ ጉጅለታት ኣለው፤ ገሊኦም ኣሽሓት ኣባላት ዘለውዎም'ዮም። ከም ኣብነት፡ ኣብ ኢንስተግራም ዘሎ 'r/antinatalism' 35 ሽሕ ዝጽግዑ ኣባላት ኣለውዎ። እዞም ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ዘለዎም ሰባት ኣብ መላእ ዓለም ዝተበተኑ፡ ነዚ እምነቶም ዝተፈላለየ ምኽንያት ዘለዎም ሰባት'ዮም። ገሊኦም፡ መበቆላዊ ምውርራስ፣ ቆልዓ ንምርካብ ብዙሕ ዘይምጽማም፣ ኣምር ስምምዕ፣ ጉዳያት ብዝሒ ሕዝብን ስነ ከባብን ከም ምኽንያት የቕርቡ። ምፍራይ ደቂ ሰባት ምብቃዕ ዝብል ድልየቶም ግን ሓደ ይገብሮም። ዋላ'ኳ ውጽእ ዝበለ ምንቅስቓስ ዝገብሩ ጉጅለታት እንተኾኑ፡ ብፍላይ ብዛዕባ መሬት  ዘለዎም ኣጠማምታ፡ ቀንዲ ዛዕባ ዘተ ብዙሓት እናኾነ'ዩ። ስድራቤት ንጉሳውያን ቤተሰብ ብሪጣንያ፡ ሓድሽ ቆልዓ ምስ ወለዱ፡ ብምኽንያት ከባቢያዊ ጉዳያት እንተበዝሐ ክልተ ቆልዑት ጥራሕ ክህልውዎም ከም ዝደልዩ ገሊጾም'ዮም። ቶማስ፡ ኣብዚ ሰባት ቆልዑ ክህልዎም የብሉን ዝብል ፍልስፍና ዘለዎ ዝንባለ እንተብርህ፡ "ብዛዕባ ሓቃዊ ጉዳይ ህይወት ስለ እትመያየጥ፡ ደስ በሃሊ'ዩ" ይብል። "ደቂ ሰባት ተጸኒቶም ንበል፤ ዳግም እንተተፈጠሩኸ? እቲ ጸገም ፈቲሕኻዮ ኣለኻ ማለት'ዶ ኣይኮነን'ዩ? ብዙሕ ኢና ንዛተ"። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን፡ "ህይወት ደቂ ሰባት ትርጉም ኣልባ'ዩ፣ ተሰላቺዩ'ዩ፤ ኣይተዓወተን'ውን" ኢሉ'ዩ ዝኣምን። እዚ ሓሳብ ዘሰጉሙ ሰባት፡ ኣብዚ ዛዕባ ክዛረቡ፣ ክትዓት ከካይዱ ከለው ጎነጻዊ ምጉብዕባዕ የብሎምን'ዩ ዝብሃል። ቶማስ፡ ህይወት ደቂ ሰባት ከብቅዕ ዘኽእል ዓብዪ ቀይሕ ተጠዋቒ መልጎም ክህልዎ ይሓስብ፤ "እዚኣ ብቕጽበት ምጠወቕኩዋ ነይረ" ድማ ይብል። እዚ ኣዝዩ ዘካትዕ ሓሳብ'ዩ። ኣንቀልቲ ናይዚ ሓሳብ፡ ብቐሊሉ፡ ህይወት ምብቃዕ ወይ ምፍጣር ኣብ ፍቓድ እቲ ክውለድ ወይ ክመውት ዝደሊ ሰብ ክኸውን ኣለዎ ይብሉ። ተቐማጢ ቴክሳስ ኪሪክ ብወገኑ፡ ቆልዓ ኣርባዕተ ዓመት ኮይኑ ምስ ኣዲኡ ዝነበሮ ዘተ ዘኪሩ፡ ቆልዓ ምውላድ ምርጫ'ዩ ኢላትኒ ነይራ ኢሉ። "ብፍቓድካ ሓደ ሰብ ከይደለየ ወይ ቐዳምነት ከይሃቦ ናብዛ ዓለም መጺኡ ክሳቐን ክመውትን ምግባር፡ ንዓይ ትርጉም ኣይህበንን"። ይኹን'ምበር ብዙሓት ምንባር ዘሐጉሶም ሰባት ኣለው'ዮም። እዞም ጉጅለ ኣንጻር-ልደት፡ ናይ ባዕሎም ተመኩሮ ኣእምሮኣዊ ጥዕና ብምክፋል፡ ነቶም ጸገም ጥዕና ኣእምሮ እናሃለዎም ቆልዓ ዝወልዱ ሰባት ይኹንኑዎም። "ስኪዞፍረኒያን ቅዛነትን ነይሩኒ" ዝብል ቶማስ፡ "ቅዛነት መላእ ህይወተይ ተቖጻጺሩዎ። ቆልዑ እንተሃሊዮምኒ፡ ደቀይ ካባይ ንላዕሊ ቅዛነት ከጥቅዖም ተኽእሎ ኣሎ፤ በዚ ህይወቶም ኣይክፈትውዎን'ዮም" ይብል። "ሰባት ዕቡዳት ይብሉና፤ እቲ ሓቂ ግን ዝያዳ ዝተሓላለኸ ምኻኑ'ዩ"። እዞም ኣንጻር-ወሊድ ዝጉስጉሱ ሰባት፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዘጥቅዑዎም ሓሳባትን ከባቢያዊ ምንቅስቓስን ነንርእሶም ዝገራጨው'ዮም። "ኣብዚ እዋን ውሉድ ክህልወካ ምሕሳብ ስሰዐ'ዩ" ዝበለት ተሓላቒት መሰላት እንስሳታት፣ ኣሕምልትን ካብ ፕላስቲክ ናጻ ዝኾነ ከባብን ዝኾነት ፍሊፕኒሳዊት ናንሲ፡ "ንከባቢ ዝብክሉ ዘለው እቶም ዝውለዱ ቆልዑ'ዮም" ኢላ። ቆልዓ ዘይምውላድ ዝብል ሓሳብ ዘሰጉሙ ሰባት፡ ልዕሊ ኹሉ ንከባቢ እዮም ዝሕለቑ። ዳይሬክተር ነዚ ኣንጻር ወሊድ ዝኾነ ምንቅስቓስ ዝኹንን ጉጅለ ሮቢን ማይናርድ፡ "ውሑድ ቑጽሪ ውላድን ስድራን እንተሃልዩና፡ ዝሓሸ ዘላቒ ማሕበረሰብ ክንፈጥር ንኽእል ኢና" ይብል። ግን፡ ብዝሒ ህዝቢ ስግኣት ከባቢ ድዩ? ሪፖርተር ቢቢሲ ስቴፋን ሄጋርቲ፡ መጻኢ ዕጫ ዓለም ምእማት ስለ ዘይክኣል፡ ከምዚ ምባልስ ከቢድ ምዃኑ ትዛረብ። "ኣብ መጻኢ ብዙሓት ዝቀያየሩ ነገራት ኣለው'ዮም፤ ስለዚ መጻኢ ዘመን ክንግምቶ ኣይንኽእልን"።


ንናይ ወሊድ ሕክምና ዓቕሚ ስለዘይነበረና፡ ኣብ ፌስቡክ 'ስፐርም' ዝልግሰልና ሰብ ናብ ምድላይ ኣቲና'

ግቡእ ናይ ወሊድ ሕክምና ክገብሩ ዓቕሚ ዘይብሎም ገለ ሰባት ቁጽጽር ኣብ ዘይብሎም ናይ 'ፌስቡክ ጉጅለታት' ብምእታው ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ (ስፐርም) ንምሻጥ ወይ ንምልጋስ ፍቓደኛታት ዝኾኑ ሰብኡት የናድዩ። በዓልመዚ ፍርያምነት ደቂሰባትን ስነ-ድቂን ብሪጣንያ ግና እዚ ሓደገኛ ሳዕቤናት ከም ዘለዎ ክገልጽ እንከሎ፡ ዘይሕጋዊ'ውን ክኸውን ይኽእል እዩ-ኢልዎ። ክሎዊ [መንነታ ንምዕቃብ ስማ ተቐዪሩ እዩ] ካልእ ኣማራጺ ብምስኣን ከምዝገበረቶ ንቢቢሲ ነጊራ ኣላ። ክሎዊን ብጻያን ድቂ ንምሓዝ ንዓመት መመላእታ ድሕሪ ምፍታን ክሰልጦም ኣይከኣለን። ሓኪም ናብ ሓደ ናይ ወሊድ ክሊኒክ ክኸዱ መኺርዎም። መርመራታት ኣብ ስፐርም መጻምድቲ ክሎዊ ጸገም ከም ዘሎ ብምንጻሩ፤ ክወልዱ እንተኸይኖም ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዝልግስ ሰብ ክርከብ ኣድላዪ ኮነ። እቲ ክሊኒክ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ንምልጋስ ፍቓደኛታት ናይ ዝኾኑ ሰባት ዝርዝር ስማት ሂብዎም። ካብቲ ናቶም ዓሌት፡ ብኻልእ ስድራ ከይተታሕዘ ነጻ ዝጸንሖም ሓደ ለጋሲ ብምርካቦም ኣብ ጥቅምቲ 2017 እቲ 'ኣይቪኤፍ' ዝበሃል ኣብ ላቦራቶሪ ዝግበር እንቋቕሖ ጓል ኣንስተይትን ዘርኢ ወዲ ተባዕታይን ናይ ምርኻብ ፈተነ ተካዪዱ። ግና ኣይተዓወተን። እቶም መጻምድቲ ናብ ዝበረኸ ሕክምና ናይ ወሊድ ማለት 'ኣይሲኤስኣይ' ክሰጋገሩ እቲ ክሊኒክ መኺሩ። እቲ ሕክምና ዝያዳ ዝኸበረ ኮይኑ፡ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ኣብ እንቋቕሖ ጓል ኣንስተይቲ ብመርፍእ ዝሰርጸሉ ኣገባብ እዩ። እቲ ቀዳማይ ሕክምና ብመንግስቲ ስለዝተሸፈነሎም እቲ ካልኣይ ባዕላቶም ክኸፍልዎ ነይርዎም። ኣብ ሰለስተ ወርሒ መርዓ ቆጺሮም ብምንባሮም እቲ ናይ ሕክምና ወጻኢ ልዕሊ ዓቕሞም ምንባሩ ክሎዊ ትነግር። ሽዑ ኣብ ኢንተርነት ዝልግስ እንተረኸቡ ናይ ምንዳይ ሓሳብ ብምምጻእ፡ ኣባላት ስድራቤታን መሓዙታን መታን ከይፈልጥኣ ናይ ሓሶት ስም ብምጥቃም ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ፌስቡክ ጉጅለታት ድሕሪ ምእታው፤ ሓደ ለጋሲ ረኸበት። እቲ ሰብ፡ ሕክምናውን ናይ ስድርኡን ታሪኽ፡ ሰነድ መርመራ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ሕማማትን ምስ ሃባ፡ ብኣካል ክራኸቡ ተቋጺሮም። "ቅምሶ ኣዳልዩ፡ ክንራኸብን፡ ክህበንን። ሽዑ ኣነ ናብ ዓይኒ-ምድሪ ከይደ እቲ ዝግበር ክገብር፤ ዝኸውን ኣይመስልን እዩ" ትብል ክሎዊ። ድሕነታ ንምርግጋጽ ሰብኣያ ምስኣ ከይዱ፤ ግና ኣብ መኪና ተጸብዪዋ። ሽዱሽተ ግዜ ፈቲኖምዎ። ክሎዊ ሓንሳእ ጥንሲ ሒዛ እኳ እንተነበረት፡ እቲ ጥንሲ ከይዱ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ርክብ፡ ነቲ ለጋሲ 50 ፓውንድ ነቲ ስፐርም 10 ፓውንድ ድማ ንመጉዓዝያ ይኸፍልዎ ነይሮም። ቁጽጽር ዝግበረሎም ክሊኒካት፡ ንለገስቲ ንመጓዓዝያ ዝኸውን ክሳዕ 35 ፓውንድ ዝኸፍሉዎም እኳ እንተኾኑ፤ ነቲ ስፐርም ምኽፋል ግና ሕጋዊ ከም ዘይኮነ ኣብ ብሪጣንያ፡ በዓልመዚ ፍርያምነት ደቂሰባትን ስነ-ድቂን ይገልጽ። ለበዳ ኮቪድ ኣርኪቡ፡ ምንቅስቓስን ብኣካል ምርኻብን ኣዝዩ ኣጸጋሚ ምስ ኮነ፡ ክሎዊን በዓልቤታን ካልእ ለጋሲ ኣብ ፌስቡክ ረኸቡ። እዚ ናብ ገዝኦም ክመጽእ ፍቓደኛ ብምንባሩ፡ ዝያዳ ሩፍታ ከም ዝፈጠረላ ክሎዊ ትዛረብ። "ኣብ ዝጠዓመኒ ሰዓት ክገብሮ ኣኽኢሉኒ። ከምቲ ኣብ ሽንቲቤት ዝገብሮ ብተበተብ ካብ ምግባር ድሒነ" ትብል። ሰሊጥዎም ድማ ክሎዊ ሕጂ ነፍሰ ጾር እያ። "ሕጉሳት ኢና፤ ኣብዚ ጉዕዞ ነዊሕ ኢና ጸኒሕና። ሕጂ ውላድ ክህልወና እዩ፤ ብዙሕ ኢና ነመስግን" ኢላ። ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ካብ ለጋሲ ከም ዝረኸቡዎ ንስድርኦም ኮነ ንመሓዙቶም ኣይነገሩን። እቲ ምኽንያት ድማ በዓልቤታ ክወልድ ከም ዘይክእል ሰባት ክፈልጡ ስለዘይደልዩን እቲ ዝፈጸምዎ ተግባር 'ቅኑዕ ከም ዘይኮነ ዝኣምኑ' ሰባት ስለ ዘለውን እዩ ይብሉ። ክሎዊ ምጥናሳ ነቲ ለጋሲ እኳ እንተነገርዎ፡ ለጋሲ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝውለድ ህጻን ዝኾነ መሰል ከም ዘይህልዎን ኣብ ናይ ትውልዲ ሰነድ'ውን ስም በዓልቤታ ከም ዝጸሓፍ ክሎዊ ትዛረብ። እቲ ለጋሲ ቅድሚ ሕጂ ብመገዲ እቶም ቁጽጽር ዝግበረሎም ክሊኒካት ዘርኢ ለጊሱ እኳ እንተነበረ፡ ልዕሊ 10 ግዜ ክልግሱ ኣይፍቀን እዩ፤ ንሱ ድማ ድሮ ነቲ ደረት በጺሑ ነይሩ። ንሳ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ካብ ዝተላለየተን ደቂ ኣንስትዮ'ውን ካልኦት ሰለስተ ቆልዑ ኣለዎ። ብመሰረት እቲ ኣብ 2005 ኣብ ብሪጣን ዝተኣታተወ ሕጊ፡ ካብ ዝተለገሰ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዝተወለዱ ቆልዑ፡ 18 ዓመት ምስ መልኦም ነቶም ዘርኢ ዝለገሱሎም ሰባት ናይ ምርካብ መሰል ኣለዎም። ክሎዊን ሰብኣያን ግና ብሕክምና ዘገድዶም ኩነታት ክሳዕ ዘይተፈጥረ ንውላዶም ከይነግርዎ ወሲኖም ኣለው። "ክፈልጡ ኣየድልዮምን እዩ። ቆልዓ ደሊና፡ እቲ እንኮ ኣማራጺ ድማ እዚ መገዲ ጥራሕ እዩ ነይሩ" ትብል ክሎዊ "ሰባት ናብ ከምዚ ኩነታት ክኣትው ክግደዱ የብሎምን እብል፤ ግና ን 'ኣይቪኤፍ' ክትከፍል እንተዘይክኢልካ ብዙሕ ኣማራጺ የሎን።" ኣብ መወዳእታ ክሎዊ ዝተመነየቶ እኳ እንተረኸበት፡ ሓደጋ ክገጥማ ይኽእል ምንባሩ ግና ትፈልጥ እያ። ኣብቲ ናይ ፌስቡክ ጉጅለታት፡ ገለ ለገስቲ ስፐርም እተን ደቂ ኣንስትዮ ጥንሲ ከም ዝሓዛ ምስ ፈለጡ ሃንደበት ኣብ ህይወት እቲ ዝውለድ ህጻን ርክብ ክህልዎም ከም ዝጠልቡ ሰሚዓ እያ። ገለ ለገስቲ'ውን ነቲ ስፐርም ከህብወን ምስ መጹ ጾታዊ ርክብ ከም ዝሓቱ'ውን ትፈልጥ እያ። "ክትሓቶም ናይ ዘይብልካ ሰባት ዝርዝር ስማት ኣሎ። ግና ዝተፈላለየ ስም ስለዝጥቀሙ ምልላዮም ኣጸጋሚ እዩ" ትብል። ሓላፊት በዓልመዚ ፍርያምነት ደቂሰባትን ስነ-ድቂን ብሪጣንያ ሳሊ ቸሻይር፡ ኣብዚ እዋን ብኸምዚ ዝኣመሰለ መገዲ ስምምዕ ብምፍጻም ንዝግበር ምውላድ ጸወን ዝህብ ሕጊ ከም ዘየለ ተጠንቅቕ። "ስምምዕ ብግቡእ መገድን ኣብ ትኽክለኛ ሰዓትን እንተዘይተፈጺሙ፡ ናይ ወላድነት መሰል ዘይክሰጋገር ይኽእል እዩ፤ እቲ ለጋሲ ድማ ብዓይኒ ሕጊ ኣቦ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ እዚ ድማ ኩሉ ናይ ወላድን ፋይናንስያውን ሓላፍነት ክጠልብ እዩ" ኢላ። ብዘይካ'ዚ ሓፈሻዊ ጥዕናዊ መርመራ ካብ ዘይገበረ ለጋሲ ዘርኢ ምውሳድ ከቢድ ሓደጋታት ከስዕብ ከም ዝኽእል ተጠንቅቕ። "ቁጽጽር ዝግበረለን ክሊኒካት ብሪጣንያ፡ ነቲ ስፐርም ናይ ብዙሕ ሕማማትን ጀነቲካዊ ስእነት ጥዕናን መርመራ ክገብራሉ እየን ዝሕተታ"። ቢቢሲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት ዝኾነ ሰብ፡ ብዘይ ፍቓድ ስፐርም ብምሻጥ ሕጊ ይጥሕስ ኣሎ ዝብል ጥርዓን መጺይዎም እንተኾነኑ ንብዙሓት ሓይልታት ፖሊስ ክሓትት እንከሎ፤ ኩላቶም ከምኡ ዝብል ጥርዓን ከም ዘይመጾም ሓቢሮም። ወሃቢ ቃል ፌስቡክ ብወገኑ፡ "ሰባት ብዛዕባ ምልጋስ ስፐርም ኣብ ፌስቡክ ክዘራረቡ ነፍቅድ እኳ እንተኾንና፡ ነቲ ናይ'ቲ ከባቢ ሕጊ ዝጥሕስ ነገራት ንምልጋስ ምስ ኣኽበርቲ ጸጥታ ብቕርበት ኢና እንሰርሕ" ኢሉ።


መርዓት ኣብ ድሮ መርዓኣ ናብ ዒላ ወዲቓ ሞይታ

ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ናይጄርያ፡ ፋጢማ ኣቡበከር እትበሃል ጓል 16 ዓመት መርዓት፡ ሃንደበት ናብ ዒላ ድሕሪ ምእታዋ ህይወታ ሓሊፉ። ፋጢማ ኣቡበከር መርዓኣ ዝሓለፈ ሓሙስ ክካየድ እዩ መደብ ተታሒዝሉ ነይሩ። ኣቦኣ ንቢቢሲ ከምዝተዛረቦ፡ ብረቡዕ እታ መርዓት ኣብ እንዳ ሓትነኣ እናሃለወት፡ ኣብ ጥቓ እቲ ዒላ ደው ኢላ ድሕሪ ምጽነሓ እያ ሃንደበት ናብቲ ዒላ ወዲቓ። "ብመርዓኣ ሕጉስቲ ነይራ። ምስ መሓዙታ ትጻወትን ትስሕቕን ጸኒሓ። ምስ ሕጹያ እውን ኣዝዮም ይፋተዉ ነይሮም" ኢሉ። እቲ መርዓዊ፡ በቲ ኹነታት ሰንቢዱ ብምህላዉ፡ ብቴሌፎን እኳ ክዛረብ ኣይከኣለን። ኣቦኣ ንፋጢማ ከምዝበሎ፡ ንመርዓኣ ዝመጹ ዕዱማት፡ ሕዚ ኣብ ሓዘን እዮም ዘለዉ።


ኢትዮጵያ፡ ሕብረተሰቡ ኣኪቡ ዝምህር ተመሃራይ 11 ክፍሊ

ኣብ ክልል ኦሮምያ፡ ዞባ ቦረና፡ ወረዳ መታ ወያ፡ ቀበሌ መታ ኣርባ ተወሊዱ ዝዓበየ ሳሮ ገልገሎ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ መሰናደኦ ቦርቦር ተመሃራይ 11 ክፍሊ እዩ፡፡ ኩሉ ሳዕ ቀዳም ካብቲ ዝመሃረሉ ቤት ትምህርቲ ናብቲ ቤተሰቡ ዝርከቡሉ መታ ኣርባ ንምኻድ 43 ኪሜ ይጓዓዝ፡፡ ሳሮ ኩሉ ግዜ ናብ ከባቢኡ ኣብ ዝኸደሉ፡ ነበርቲ እታ ቁሸት፡ ካብ ተሌፎኖም ዝደልይዎ ቑጽሪ ኣውጺኦም ንምድዋል ክጽገሙ ይርኢ፡፡ ካብዚ ብተወሳኺ ኣብተን ምስ ስድራኡ ዘሕልፈለን ቀዳምን ሰንበትን፡ እቶም ነበርቲ፡ ተሌፎኖም ሒዞም ብምምጻእ ናብ ዝደልይዎ ሰብ ደውለልና ይብልዎ፡፡ ሽዑ፡ ‘‘ኣብ ሰሙን ክልተ ግዜ እየ ናብዚ ቁሸት ዝመጽእ፤ ስለዚ ንምንታይ ኣነ ኣብዘየለኹሉ እውን ባዕሎም ኣንቢቦም ክድውሉ ዘይገብር?’’ ክብል ሓሰበ፡፡ ነዚ ሓሳብ ንነበርቲ እቲ ከባቢ ምስኣካፈሎም፡ ክመሃሩ ተሰማሚዖም፡፡ ‘‘ሕብረተሰብ እቲ ከባቢ ንትምህርቲ ህንጡይ እዩ፡፡ ክትምህሮም እንከለኻ ክንዲ ዝኽእልዎ ብንቕሓት እዮም ዝሳተፉ’’ ይብል፡፡ ሳሮ ምምሃር ኣብ ዝጀመረሉ ዓመት፡ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ቀዳማይ ብርኪ ከም መምሃሪ ይጥቀም ነይሩ፡፡ እንተዀነ ብሰንኪ ኣብቲ ከባቢ ዘጋጠመ ድርቂ፡ እቶም ነበርቲ ናብ ካልእ ከባቢ ተሰዲዶም፡፡ እዚ ግን ንዕላማኡ ኣየሰናኸሎን፡፡ ኣብቲ ነበርቲ እታ ቑሸት ተፈናቒሎም ዝተዓቘቡሉ ከባቢ ኣኪቡ ምምሃር ቀጺሉ፡፡ ሳሮ፡ ዛጊት ንነበርቲ እታ ቁሸት ንልዕሊ ሰለስተ ዓመት ኣምሂሩ እዩ፡፡ ትምህርቲ ብሰንኪ ኮቪድ  ኣብ ዝተቛረጸሉ እውን ይምህር ከምዝነበረ ይገልጽ፡፡ ‘‘ቤት ትምህርቲ ኣብ ዝዕጸወሉ እዋን ናብ ቁሸተይ ከይደ፡ ነቶም ነበርቲ ኣብ እግሪ ገረብ ኣኪበ እየ ዘምህሮም’’ ዛጊት ልዕሊ 94 ዓበይቲ፡ 123 ድማ ዕድመኦም ካብ 5 ክሳብ 30 ዝዀኑ ተመሃሮ ፊደል ኣቑጺሩ እዩ፡፡ ሳሮ ተመሃሮኡ ብውሑድ መሰረታዊ ፊደል ክፈልዩ ገይሩ እዩ፡፡ ካብዚ ሓሊፉ ቀሊል ሕሳብ ምቕማር ክኽእሉ ገይሩ፡፡ ኣብዚ ዓመት ድማ 112 ሓደስቲ ተመሃሮ፡ ክመሃሩ ከምዝተመዝገቡ ይገልጽ፡፡ ወለዲ ሳሮ ትሸዓተ ቈልዑ ዝወለዱ ኰይኖም፡ ሳሮ መበል ሻብዓይ እዩ፡፡ ካብ ስድራኡ ናይ ቤት ትምህርቲ ዕድል ዝረኸበ እውን ንሱ ጥራሕ እዩ፡፡ ብሰንኪ ኣብቲ ከባቢ ብተደጋጋሚ ዝለዓል ድርቂ፡ ካብ ትምህርቲ ክተኣጓጎል ዝኽእለሉ ኣጋጣሚ ከምዝነበረ ይገልጽ፡፡ ‘‘ቤተሰበይ ብድርቂ ዝነበሮም ኩሉ ምስ ሰኣኑ ንባዕለይ ከምህር ወሲነ፡፡ ኣብ ከተማ ቦርቦር ናብ ዝርከቡ ኣዝማድና ከይደ ትምህርተይ ቀጺለ’’ ይብል፡፡ ተመሃራይ ሓምሻይ  ክፍሊ ኰይኑ ሞተር ሳይክል ምዝዋር ከምዝተማህረ ዝገልጽ ሳሮ፡ ስራሕ እናሰርሐ ክሳብ ሻብዓይ ክፍሊ ከምዝተምሃረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ጓል 60 ዓመት ሎኮ ሳራ ዋቆ፡ ኣደ ሸሞንተ ቈልዑ ኰይነን ሳሮ ንሰለስተ ወርሒ ምንባብን ምጽሓፍን ከምዝመሃረን ይዛረባ፡፡ ‘‘ኣርባዕተ ደቀይ እውን የምህር ኣለኹ፡፡ ካብ ስልከይ ሽምን ቁጽሪ ስልኪን ፈልየ ከውጽእ ኣይክእልን ነይረ፡፡ ኩሉ ሻብ እናሓተትኩ እየ መን ከምዝደወለለይ ዝፈልጥ ነይረ፡፡ ሎሚ ግን ባዕለይ ስልኪ ቑጽሪ ምጽሓፍ፣ ኣንቢበ ምፍላይን ይኽእል እየ’’ ብምባል ንሳሮ የመስግና፡፡ ኣቶ ጃተኒ ሶራ እውን ወዲ 50 ዓመት ሰብኣይ እዩ፡፡ መዓልታዊ ምስኡ ዝመሃሩ 41 ሰባት ከምዘለዉ ይገልጽ፡፡ ነዞም ኩሎም ተመሃሮ ዘምህር ሓደ መምህር ጥራሕ ምዃኑ ግን ሕቶ ይፈጥረሉ፡፡ ብተወሳኺ እዚ ሓድሽ ዓመተ ትምህርቲ ምስተጀመረ፡ ናብ ከተማ ተመሊሱ ስለዝኸይድ፡ ትምህርቶም ክተኣጓጎል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎ፡፡ ጣዕሚ ቀለም ፈሊጦም፡ ብርሃን ፍልጠት ርእዮም፡ ትምህርቲ ከቋርጹ ኣይደልዩን፡፡ ኣብ ስልኮም ዘሎ ቁጽርን ሽምን ምንባብ ንክኽእሉ ዝተጀመረ ትምህርቲ፡ ኣብዚ እዋን ብዙሓት ትምህርቲ ክፈትዉን ዝበለጸ ንምምሃር ክደልዩን ከምዝገበረ ሳሮ ይገልጽ፡፡ መምህር ናይ ምዃን ድልየት ኣለካዶ? ዝብል ሕቶ ቢቢሲ፡ ‘‘ወይከ!’’ ዝብል ምላሽ ይህበሉ፡፡ ስለዝጸልኦ ዘይኮነ ግን ምምሕዳር ህዝቢ ከጽንዕ ስለዝደሊ እዩ፡፡ ዋላ'ኳ ዘበነ ትምህር እዚ ዓመት ምስተጀመረ ናብ ከተማ ቦርቦር ከይዱ 12 ክፍሊ ትምህርቱ ዝቕጽል እንተዀነ፡ ኩነታት እቶም ኣብ ቁሸቱ ዘምህሮም ሰባት ግን የሻቕሎ፡፡ ነበርቲ እቲ ከባቢ እውን ነዚ ስለዝተረድኡ፡ መምህር ተመዲብሎም ትምህርቶም ክቕጽሉ ንምምሕዳር እቲ ከባቢ ከምዝሓተቱ ገሊጾም፡፡


ምምሕያሽ ኣዋጅ ሲቪል ማሕበራት ንድሕሪት ከይመልሱ ዘስግኡ ሓደሽቲ መምርሕታት

ድሕሪ እቲ ብ1997 ዓ.ም ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ መንግስቲ ነቲ ብሕግን ምምሕዳራዊ ጸቕጥታትን ተዳኺሙ ዝጸንሐ ምንቅስቓስ ሲቪል ማሕበራት፡ ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ምምሕያሽ ከም ዘርኣየ ይግለጽ። ነዚ መሰረታዊ ተባሂሎም ካብ ሞንጎ ዝጽርሑ ምኽንያታት ቅድሚ ክልተ ዓመታት ዝተመሓየሸ ንሲቪል ማሕበራት ዘመሓድር ኣዋጅ ይርከቦ። ከምኡ'ውን "መንግስቲ ነቲ ሲቪል ማሕበረሰብ ኣብ ክንዲ ከም ጸላኢ ምርኣይ ከም መሻርኽቲ ናይ ምውሳድ ፖለቲካዊ ለውጢ ምግባሩ ኣብቲ ዓውዲ ንዝተርኣየ ለውጢ ግደ ኣለዎ" ዝብሉ ኣለዉ። ሓደሽቲ መምርሕታት ኣብቲ ሲቪል ማሕበረሰብ ቁጠዐን ስግኣትን ኣለዓዒሎም ኣለዉ። ነዚ ኣዋጅ ንምፍጻም ክጸድቁ ትጽቢት ዝግበረሎም 17 መምርሕታት ኮይኖም ካብዚኦም እቶም ኣርባዕተ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ጸዲቖም። ነዚ ጉዳይ ብቕርበት ይከታተሉ ካብ ሞንጎ ዝነበሩ በዓል ሞያ ሕጊ ደበበ ሃይለገብርኤል፡ እዞም ኣካታዕቲ መምርሕታት ነቲ ዋና ሕጊ፣ ዕላማን ግልጺ ድንጋገታትን ዝጻረሩ ከምኡ'ውን እቲ ዝጸደቑሉ መስርሕ ሕጊ ዘይተኸተለ እዩ ይብል። ንልዕሊ 50 ዓመታት ብዝተገበረ ጸቕጢ፡ ቅድሚ ኣዋርሕ ዝጸደቐ ምምሕዳር ስነ-ስርዓት ነቲ ሕጊ ዝጠሓሱ መስርሓት ከም ዝተርኣዩ ድማ ከም ኣብነት ይጠቅስ። "ብመሰረት እቲ ሕጊ ምምሕዳር፡ ዝኾነ ሕጊ ቅድሚ ምጽዳቑ ንርኢቶ ኣብ ድሕረ ገጽ ጠቕላላ ዓቃቢ ሕጊ ወግዓዊ ክገብሮ ይግባእ ኔሩ" ይብል። ኣቶ ደበበ ኣብ ምርቃቕ ሕጊ ሲቪል ማሕበራት ተሳቲፉ'ዩ። ቢቢሲ፡ ኣብ ጉዳይ ሲቪል ማሕበራት ዝሰርሕ ኣይሲኤንኤል ዝተባህለ ዓለምለኻዊ ትካል ብብርኪ ረቂቕ ካብ ሞንጎ ዘለዉ መምርሕታት ኣብቶም ክልተ ዘዳለዎ ትንታነ ተዓዚቡ። እዚኦም፡ ናይ ሲቪል ማሕበረሰብ ትካላት ምዝገባ ምምሕዳር፣ ዝካየድ ክትትል፣ ቁጽጽርን መርመራን ዝጥምቱ'ዮም። ዕላማ ነዞም ማሕበራት ንምቁጽጻር ተባሂሎም ካብ ሞንጎ ዝተቐመጡ ነጥብታት፡ "ኣሰራርሓ እቶም ትካላት ግልጽነትን ተሓታትነትን ዘለዎ ከምኡ'ውን ንሕብረተሰብ ልዑል ረብሓ ዘርክብ ምዃኑ ምርግጋጽ" ዝብል እቲ ሓደ እዩ። ኣብዚ ብፍላይ "ልዑል ረብሓ'' ንትርጉም ዝተቓልዐን ንሲቪል ማሕበራትን ከምኡ'ውን ነቲ ኤጀንሲ ንክትትልን ንምልካዕን ዘጸገም ምዃኑ እቲ ሰነድ የረድእ። ከምኡ'ውን ሕግታት ግልጺ ብዝኾነ ቋንቋ ክጽሓፉ ከም ዝግባእ ዝድንግጉ ዓለም ለኸ ድንጋገታት ኣብ ግምት ዘየእተወ እዩ ብምባል ይነቅፍ። "እቲ ኤጀንሲ ትካላት ስራሕቶም ብመሰረት ሕጊ ምፍጻሞም ንምርግጋጽ ኣድላይ ኮይኑ ምስዝረኽቦ፡ ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ብስሩዕ ክትትልን ቁጽጽርን ምግባር ይኽእል" ክብል እቲ መምርሒ ኣብ ዓንቀጽ 6 ይድንግግ። ብፍላይ "ብዝኾነ ይኹን መንገዲ" ዝብል ሓረግ ነቲ ኤጀንሲ ኣዝዩ ሰፊሕን ንትርጉም ክፍቲ ዝኾነ ስልጣን ዝህብን ንዘይሕጋዊ ኣካይዳታት መገዲ ዝኸፍት እዩ ይብል። ከምኡ'ውን ንዕላማ ክትትልን ቁጽጽርን ክበሃል፡ እቲ ኤጀንሲ ዝተፈላለዩ ረቛሕታት መሰረት ብምግባር ትልሚ ቁጽጽርን ክትትልን ከም ዘውጽእ ይድንግግ። እዚ ሓድሽ ኣሰራርሓ ንልዕሊ 3500 ሲቪል ማሕበራት ንዝቆጻጸር ኤጀንሲ ጸቕጢ ዝፈጥር እዩ ይብል ኣይሲኤንኤል ዘዳለዎ ሰነድ። "ካልኦት ካብ ትካላት መንግስትን መንግስታዊ ዘይኾኑን ብዝተፈላለዩ መገድታት ዝርከቡ ሰነዳትን መረዳእታትን መሰረት ብምግባር ይፍጸም" ይብል። እዚ ድማ እቲ ኤጀንሲ ስነ ስርዓት ሕጊ ዘይተኸተሉ ወይ ድማ  ዘይሕጋዊ መስርሓት ብምኽታል ዝረኽቦም መረዳእታት ንክጥቀም መገዲ ዝኸፍት፣ ንዓለምለኻውን ሃገራውን ሕጊ ዘይተኸተለ ኣካይዳ እዩ ብምባል ይነቅፍ። "መርመራ ከም ዝካየድ ወግዓዊ ምግባሩ፡ እቲ ኤጀንሲ ንመሰርሕ እቲ መርመራ የተዓናቕፎ'ዩ ኢሉ እንተድኣ ኣሚኑ፡ ነቲ ጉዳይ ብሚስጥር ብምትሓዝ ሃንደበታዊ ምርመራ ከካይድ ይኽእል'ዩ" ዝብል መምርሒ'ውን ኣግባብነት ምስ ዘይብሎም ድንጋገታት ተመዲቡ። ብፍላይ ድማ ምስ ድንጋገታት ቻርተር ሰብኣውን ናይ ህዝብን መሰላት ኣፍሪቃ ዝጻረር እዩ ብምባል እቲ ሰነድ ነቒፉ። ኣይተ ደበበ፡ ምዝገባ ዋና ኣዋጅ ዝምልከት ዝርዝር ረቛሕታት ከም ዘቐመጠ ይዛረብ። እዞም መምርሕታት ብፍላይ ክልከላ ዝመስሉን ተወሳኺ ቅድመ ኩነታት ከም ዘቐመጡን እቲ በዓልሞያ ሕጊ ይገልጽ። ገሊኦም ክሳብ ነቲ ኣዋጅ ምጽራር ከም ዝበፅሑን እዚ ድማ ከም ዘሻቕልን የረድእ። ነዚ ከም ኣብነት ካብ ሞንጎ ዝቐረቡ ንምዝገባ ኣድለይቲ ብዛዕባ ዝኾኑ ሰነዳት ዝድንግግ ኣብ ዓንቀጽ 5/3 ዝሰፈረ ድንጋገገ ይጠቅስ። እዚ፡ ንምዝገባ ክቐርብ ብዛዕባ ዝግባእ ቃለ ጉባኤ ክድንግግ እንከሎ፡ "ካልኦት ዘድልዩ ጉዳያት ዘካተተ ኮይኑ" ክቐርብ ኣለዎ ዝብል ኣግባብ ዘይኮነ ቅደመ ኩነት ከም ዝኾነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብቲ ዋና ሕጊ ዘይተደንገጉ ሓደሽቲ ሕግታት፡ ነዞም መምርሕታት ሒዞም ከም ዝመጽኡ ኸኣ፡ እቲ በዓል ሞያ ሕጊ ይዛረብ። ንምዝገባ ኣብ ዝምልከት መመርሒ ንራእይ፣ ዕላማን ሸቶን ዝምልከቱ ድንጋገታት ዝተወሰኹ ኮይኖም ኣብቲ ዋና ኣዋጅ ግን ነዚ ዝምልከት የለን ኢሉ። ምክትል ዳይሬክተር ኣይተ ፋሲካው ሞላው፡ እቲ ኤጀንሲ እቶም መርሕታት ቅድሚ ምጽዳቖም ዝተፈላለዩ ዘተታት የካይድ ከም ዘሎን ንዝቐረቡ ቅርታት ከም ዘተአናግድን ተዛሪቡ። ዛጊድ ኣርባዕተ መምርሕታት ክጸድቁ እንከለው፡ ሓደ መምርሒ ቦርድ ንከጽድቖ ከም ዝቐረበ ሓቢሩ። ንወፃእታት ምምሕዳር ዘመሓድር፣ ባጀት ሲቪል ማሕበራት ዘመሓድር፣ ንማሕበራት ሞያ ዘመሓድር ከምኡ'ውን ሒሳብ፣ ንብረትን ዕድጊትን ዝምልከቱ መምርሕታት ጸዲቖም ኢሉ። ንህዝባዊ ወፈያ ዝምልከት መምርሒ'ውን ብቦርድ እቲ ኤጀንሲ ክጸድቕ ከም ዝቐረበ፣ ሓሙሽተ መመርሕታት ይዝተየሉ ከም ዘሎን፡ ካልኦት ሸሞንተ መመርሕታት ከኣ ኣብ ምድላው ከም ዝርከቡ ኣይተ ፋሲካው ሓቢሩ። ኣዋጅ ሲቪል ማሕበራት እታ ሃገር ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ምምሕያሽ ተገይርሉ። ኣዋጅ ሲቭክ ማሕበራት ዝበዝሕ ፍልፍል ሃፍተን ኣብ ውሽጢ ሃገር ከተኣኻኽባ ኣንቢርዎ ዝጸንሐ ኣስገዳድ ምስ ተመሓየሸ ከኣ ኣብቲ ዓውዲ ምንቕቓሕ ፈጢሩ'ዩ። እቲ ሓድሽ ኣዋጅ ማሕበራት ንስራሕ ዘድልየን ገንዘብ ካብ ዝኾነ ሕጋዊ ፍልፍል ፋይናንስ ንኽረኽቡ ዘኽኣለ እዩ ይብል ኣይተ ደበበ። እዚ ኣብ ጽርየት ሓይሊ ሰብ ከምኡ'ውን ሲቪል ማሕበራት ኣብ መሰላትን ዲሞክራስን ክሰርሓ ከም ዘኽኣለን ተዛሪቡ። እዚ ሕጊ ቅድሚ ምውጽኡ 1800 ሲቪል ማሕበራት ኣብ ስራሕ ነይረን፤ ሕዚ ግና እዚ ኣሃዝ ናብ 3500 ክብ ኢለን ብመሰረት እዚ ሓድሽ ኣዋጅ ይንቀሳቐሳ ኣለዋ። እዚ ኣዋጅ ዋላ'ኳ ብብርኪ ፌደራል እንተወጽአ ክልላት ተመሳሳሊ ሕጊ ዘይምውጽአን፡ እቲ ምምሕያሽ  ልዕሊ እቲ ዝተሓሰበ ከይስጉም ማሕለኻ ኮይኑ ይብል ኣይተ ደበበ። ግንዛበ ብዘይምህላዉ ኣብ ዝተፈላለዩ መሓውራት መንግስቲ ብዘሎ ጸገም ኣረዳድኣን ምምሕዳራዊ ጸገማትን ከም ዘጋጥሙ ተዛሪቡ። እዞም፡ ነቲ ምምሕያሽ ናብ ድሕሪት ይመልሱ'ዮም ዝተባህሉ መምርሕታት ኣብ ዘለውዎ ዝጸድቁ እንትድኣ ኮይኖም፡ ልዑል ስግኣት ዘሕድሩ እዮም ኢሉ። "ገለ ትካላት ስግኣት ስለ ዘለዎም ኣብ ዘይጸደቑ መምርሕታት ክዝትዩ ከም ዝሓሰቡ ተረዲአ። ከምኡ'ውን ብመሰረት ኣዋጅ ምምሕዳር ክሳብ ቤት-ፍርዲ ናይ ምኻድ ዕድል ከም ዘሎ ዘመላኽቱ ነገራት ኣለዉ። ገሊኦም በዚ እንተድኣ ቀጺሎም ናብ ሞጎት ቤት-ፍርዲ ክበጽሑ ከም ዝኽእሉ ዘመልክቱ ነገራት ኣለዉ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣይተ ፋሲካው፡ ንልዕሊ 50 ጥምረታት ሲቪል ማሕበራት ብምእካብ ነቲ ረቂቕ ክምልከቱን ከምኡ'ውን ርኢይቶኦም ሙሉእ ብሙሉእ ከም ዝእክቡ ተዛሪቡ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ መድረኽ ዝለዓሉ ሓሳባት ከም ዝምዝገቡን ኩሉ ንምምሕያሽ ከም ዝፍትኑን ተዛሪቡ። "ዘይንቕበሎ ሓሳብ እንተልዩ'ውን ብግልጺ ክነቐምጦ ኢና፤ እዚ ድማ ኩሉ ተመዝጊቡ ናብ ጠቕላላ ዓቃቢ ሕጊ ንክለኣኽ ይገብር" ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ቀረባ ግዘ፡ ንኖርወጅያን ረፊዩጂ ካውንስል፣ ዶብ ኣልቦ ሓኻይምን ኣልማክቱምን ናይ ዝበሃሉ ሰለስተ ሲቪል ማሕበራት ፍቓድ ኣጊዱ'ዩ። ነዚ ሓዊሱ ኣብ ሲቪል ማሕበራት ናይ ቅዋም ለውጢ ክህሉ ከም ዝኽእል ኣፋፍኖት ከም ዝተርኣዩን ስክፍታታት ከም ዘለዉን ኣይተ ደበበ  ይዛረብ። ኣይተ ፋሲካው ብወገኑ፡ መንግስቲ ሲቪል ማሕበረሰብ ብዙሕ ኣበርክቶ ይገብር ከም ዘሎ ከም ዝኣምንን ዝኾነ ዓይነት ሓርፋፍ ርክብ ከም ዘየለን ይገልፅ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ እቶም መምርሕታት ጥጡሕ ኩነታት ስራሕ ንክፍጠር ከምኡ'ውን ብሕግን ስርዓትን ዝምራሕ ዘፈር ንምፍጣር ዝዓለመ'ዩ ኢሉ። ኣብቶም መምርሕታት ነዚ ዝቃወም ተኻቲቱ እንተኾይኑ ድማ፡ ቅድሚ ምፅዳቖም ከም ዝመሓየሽ፡ እቲ ሓላፊ ንቢበሲ ተዛሪቡ።


ያታዊ ምኩሻም ዝቕይር ዘሎ 'ኦንላይን ዴቲን'

ጓል 24 ዓመት ኣሌክሲስ ጉተረዝ፡ “ፍቕሪ ህይወተይ ተመርዕየዮ . . . ቲንደር የቐንየለይ” ኢላ ጽሒፋ። ኣብ ቴሌፎናትና ክንጽዕኖ እንኽእል ጾታዊ መጻምድቲ ንምራኻብ ዘገልግል መተግበሪ ዴቲን፡ 'ቲንደር' ካብ ዝጅምር 10 ዓመት ኰይንዎ'ሎ። ቲንደር፡ ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ ኣብ ዓለም ኣብ ዘሎ ዕዳጋ ኦንላይን ደይቲን እቲ ዝዓበየ ኰይኑ ጸኒሑ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ልዕሊ 1,500 ተመሳሰልቲ መተግበሪታት ኣለው። እዚኦም ኣብ 2022፡ 2.85 ቢልዮን ዶላር እቶት ከም ዝነበሮም ጸብጻባት የመልክቱ። ንምዃኑ፡ እዚ መተግበሪ ንፍቕሪ፡ ጾታዊ ርክብን ፍቕራዊ ርክባትን ብኸመይ ጸልይዎም? መጻኢኡኸ እንታይ’ዩ? ፍልቀት ኦንላይን ደይቲን እንታይ ከም ዝመስል ብኸፊል ክንርኢ። ናይ መጀመርታ መወዓውዒ ዴቲን፡ ብ1727 [ኣ. ኣ] ከም ዝተነግረ ይሕሰብ። እዚ፡ ኣብ መጽሄት ማንቸስተር ዊክሊ ከም ዝተሓትመን ብሓንቲ “ምቃል ጐድና” ዝዀነ ሰብ ትእልሽ ከም ዘላ ዝገለጸትን እንግሊዛዊት ጓል ኣንስተይቲ ዝተጻሕፈን እዩ ነይሩ። ውጽኢቱ ግን ከምቲ ዝሓሰበቶ’ዶ ኰይኑ? ኣይፋል፤ ኣዐርዩ ካብ ዛንታ ፍቕሪ ዝርሓቐ ደኣ ኰነ። ሄለን ሞሪሰን፡ ብሰንኪ እቲ መወዓውዒ ተቐጺዓ'ያ። እንታይ? ከንቲባ እታ ከተማ ንኣርባዕተ ሰሙናት ስነ ኣእምሮኣዊ ፍወሳ ናብ እትረኽበሉ መዕቈቢ ሰዲድዋ። ሕጂ ግን ዳርጋ ድሕሪ ሰለስተ ዘመናት፡ ኣብ ዓለም ልዕሊ 300 ሚልዮን ሰባት ውልቃዊ ምውዕዋዓት ይገብሩ፣ ናይ ዴቲን መተግበሪታትን ቴክኖሎጅን ተጠቒሞም ወዝባውን ፍቕራውን ዝምድናታት ንምርካብ ላሕ ይብሉ ኣለው። መተግበሪታት ዴቲን ዝውቱራትን ቅቡላትን እናዀኑ’ውን መጺኦም። እዚኦም ቅድሚ ምምጽኦም፡ ብዙሓት ሰባት ‘ጽሙው ልቢ’ ኣብ ዝብል ዓምዲ መጽሄታት ይጽሕፉ ወይ መወዓውዒ ይልጥፉ ነይሮም። ሕጂ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ መተግበሪታት ዴቲን ዝነበረ ኢንታ ተቐንጢጡ እዩ። ኣብዚ ንኽብጻሕ ግን፡ ልክዕ ከምቲ ኣብ ግዜ ሄለን ዝነበረ ኣሉታዊ ግምት፡ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት እቶም መተግበሪታት’ውን ብርክት ዝበለ ነቐፌታታት ሓሊፎም’ዮም። ኣሌክሲስ ጉተረዝ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ቲንደር ኣብ ከባቢኣ ናይ ዘሎ ሓደ ወዲ ተባዕታይ ስእሊ ምሰምጸኣላ ‘right’ ኢላ ከተሕልፎ እንከላ ትስፉውቲ ነይራ። “ንሓደ ወይ ክልተ ሰሙን” ምስ ኣዋግዑ ብኣካል ክራኸቡ ወሲኖም። “መጺኡ [ብመኪና] ክወስደኒ እንከሎ፡ ንሱ ቅሩብ ፈሪሑ ነይሩ ክብል ይኽእል፤ ኣነ ግን ደሓን ነይረ” ትብል። ድሕሪ ትሸዓተ መዓልቲ፡ “ሕራይ” ኢላቶ። “መብዛሕትኦም ደቂ ተባዕትዮ ወዝባዊ ዝዀነ ነገር ስለ ዝደልዩ፡ ፍቕሪ ወይ ሓዳር ክረክብ እየ ኢለ ኣይተጸበኽዎን ነይረ” ትብል ኣሌክሲስ። እንተዀነ፡ እዚ ንኵሉ ሓደ ዓይነት ኣይኰነን። ተቐማጢት ኣሜሪካ ጓል 30 ዓመት ክኢላ ሕሳብ ኤሚ ማሪ፡ “ብዛዕባ ቲንደር ዝዀነ እወንታ ብዛዕባ ምህላው ርግጸኛ ኣይኰንኩን” ትብል። “ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ” በቲ መተግበሪ ብዙሓት ጽዩፋት ወይ ሕማቕ መልእኽታት ከም ዝልእኩ ትዛረብ። ሓደ “ሰላም” ዝብል መልእኽቲ ምስ ሰደደትሉ ናይ ዝልኣኸላ መልእኽቲ ስእሊ ኣርእያትና። “[ምስቲ መተግበሪ] ናይ ፍቕሪ/ ጽልኢ [love and hate] ዝዀነ ርክብ’ዩ ዘለና። ዝያዳ ግን ጽልኢ” ኢላ። ጓል 35 ዓመት ቼልሲ ስተርሊን ድማ፡ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ኖቲንግሃም ትነብር። ንሳ’ውን፡ ኣብ ቲንደር ዘለዋ ተመኩሮ ኣዝዩ ዘሕዝን ከም ዝዀነ ትዛረብ። “ሰባት፡ ኣክንዲ’ቲ ዝሓስቦ ወይ ዝዛረቦ ኣብ ምስሊ ኣካላተይ’ዮም ትኹረት ዝገብሩ” ኢላ። ኤሚ ማሪ፡ ነዚ መተግበሪ ምጽልኣ ዝተፈልየ ኣይኰነን፣ ጓል ኣንስተይቲ እንተዄንኪ ኣብ መተግበሪታት ዴቲን ሕማቕ ተመኩሮ ክገጥመኪ ልዑል ተኽእሎ ኣሎ። ማእከል መጽናዕቲ ፒው ብ2020 ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ ደቂ ኣንስትዮ ክንደየናይ ንግፍዒ ዝተቓልዓ ምዃነን የርኢ። ዕድመአን ካብ 18 ክሳብ 34 ዓመት ካብ ዝዀና ደቂ ኣንስትዮ እተን 57 ሚእታዊት ዘይሓተትኦ ትሕዝቶ ጾታዊ ርክብ ዘለዎም መልእኽታት ወይ ስእልታት ከም ዝተላእከለን የመልክት። ብተወሳኺ፡ 19 ሚእታዊት ደቂ ኣንስትዮ ኣካላዊ ጉድኣት ከብጽሑ ዝኽእሉ ምፍርራሓት ከም ዝበጽሐን ይገልጽ። ነዚ ተመሳሳሊ ስግኣት ዝተቓልዑ ደቂ ተባዕትዮ 9 ሚእታዊት ጥራይ’ዮም። ተመራማሪት ኢንስቲትዩት ፈረንሳ መጽናዕታት ስነ ህዝቢ [INED] ማሪ ብሪግስቶርም፡ “እዞም መተግበሪታት ካብ ማሕበራዊ ህይወትና ኣዝዮም ዝርሓቑ እዮም። ካብቲ ብመሓዛ፡ ቤተሰብ፡ ስራሕ፡ ቤት ትምህርቲ ዝበሉ ምርኻባት’ውን ዝተፈለዩ’ዮም” ትብል። እዞም መተግበሪታት፡ ውልቃዊ ጉዳያትካ ኣብ ኣደባባይ ክወጽእ ዝገብሩን ብቐሊሉ ከተጥፍኦ ዘይትኽእልን ስለ ዝዀነ፡ ጽልዋኦም ከቢድ ከም ዝገብሮ ተረድእ። ቲንደር፡ ደቂ ኣንስትዮ ድሕነት ክህልወን ከም ዝገብር ይገልጽ። እቲ ኩባኒያ ቴክኖሎጂ፡ ዘቤታዊ ዓመጻት ንምክልኻል ኣብ ሓምለ 2022 ምስ ጉጅለ ጐስጓሳት ‘ኖ ሞር’ ተሓባቢሩ ክሰርሕ ውዕል ኣትዩ። ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ፈጻሚት ስራሕ እቲ ኩባኒያ ሪናት ኒቦርግ ግን፡ እቲ መተግበሪ ድሕነት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ምሕላው ሕጂ’ውን ጸገማት ከም ዘለውዎ ንቢቢሲ ተዛሪባ ነይራ። ይኹን’ምበር፡ ብሪግስቶርም እቶም መተግበሪታት “ውሑድ ማሕበራዊ ቁጽጽር” ዝግበረሎም ምዃኑ እወንታዊ ሸነኽ እዩ ትብል። “ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዙርያ ጾታዊ ርክብ ብዘለወን ባህርያት ይፍረዳን ኣብ ጾታዊ ርክብ ንቑሓት ምዃነን ኣበራት ይወጽአንን’ዩ። ኣብ መተግበሪታት ኦንላይን ግን ብቐሊሉ ንሓጺር እዋን ዝጸንሑ ርክባትን ካልእን ከማዕብላ ኢና ንዕዘብ። ምኽንያቱ ሰብ ከይፈረደካ ወይ ብዛዕባኻ እንከይተዛረበ ክትገብሮ ዝክኣል ስለ ዝዀነ።" ስለዚ፡ እዞም መተግበሪታት ካብቲ ዝጭበጥ ማሕበራዊ ናብራ ፍልይ ዝበሉ ምዃኖም ኣዝዮም ንኽፍለጡ ገይሩዎም’ዩ ትብል። ምናልባት፡ ኣብ መጻኢ ኣኼባታት  ስራሕ ብሜታቨርስ ዝካየዱ ክዀኑ’ዮም ክብሃል ሰሚዕኩም ትዀኑ። ሜታቨርስ፡ ናትኩም ስጋ ለበስ [ኣቫተር] ኣብ ጥቓ ጠረጴዛ ኰፍ ኢሉ ብልክዕ ከምቲ ብኣካል ምስ መሳርሕትኹም እትገብርዎ ኣኼባ  ብ'ቨርቹዋል' [ማንዛ] ክራኸብ እንከሎ ማለት እዩ። እዚ፡ ኣብ ቀጻሊ ኣብቶም መተግበሪታት ደይቲን’ውን ዝርአ ምዕባለ ክኸውን እዩ። “በዚ መገዲ ምስዕዓም፡ ኣካላትካ ምትንኻፍ ይከኣል እዩ” ይብል ሓጋዚ ፕሮፌሰር ተግባበሮ ሰብን ኮምፒዩተርን ዩኒቨርሲቲ ኦክላንድ ዳግለስ ዛይቶክ። እዚ ግን ናይ ባዕሉ ኣሉታዊ ሳዕቤናት ኣለዎ። ብማንዛዊ ክውንነት - ቨርቹዋል ሪያሊቲ [ቪኣር]፡ ዓሚቕ ምጥሓል ስነ ኣእምሮ ስለ ዝሕውስ፡ እቶም ሕጂ ኣብ ልዕሊ ገለ ተጠቀምቲ ዝወርዱ ዘለው ኣሉታዊ ተመኩሮታት፡ ኣብ ማንዛ ዝገደዱ ክዀኑ ልዑል ተኽእሎ ኣለዎም ክብል ዳግለስ የረድእ። ንኣብነት፡ ኣብ ሓደ መተግበሪ ደይቲን ካብ ሸነኽ እቲ እተዕልልዎ ዘለኹም ሰብ ዝቐርብ ድልየት ጾታዊ ርክብ ኣይደለኹሞን ንበል። “ኣብ ቪኣር ግን፡ እቲ ሓሳቡ ዝተነፍጐ ሰብ ኣሉታዊ ቃላዊ ርእይቶ ይህብ ጥራይ ዘይኰነ፡ ነቲ ስጋ ለበስ ምስሉ’ውን ነቲ ዕላማ ክጥቀመሉ ይኽእል’ዩ” ይብል ዳግለስ። እዚ እንታይ ማለት እዩ? ዳግለስ ነዚ ከረድእ እንከሎ፡ “ናይቲ ካልእ ሰብ ኣቫተር ብኣሉታዊ መገዲ ክትንክፎ ይኽእል’ዩ። ሕጂ ዝወጽኡ ዘለው መጽናዕታት ካብ ፍቓድ ወጻኢ ብኻልእ ኣቫተር ክትትንከፍ እንከለኻ፡ ቪኣር እቲ ኣብ ግሃዳዊ ዓለም ዘጋጥም ዘሎ ተመሳሳሊ ስነ ልቦናዊ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል” ኢሉ። ኣብ ዝቕጽሉ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ቑጽሪ ተጠቀምቲ መተገብሪታት ኦንላይን ዴቲን ልዕሊ 672 ሚልዮን ክበጽሕ’ዩ ተባሂሉ ይግመት። ብሪግስቶርም፡ ናተይ ግምት እዞም መተግበሪታት ዝያዳ መጻምዲ ዝራኸቡሎም ኣማራጺታት ክዀኑ’ዮም ዝብል እዩ ኢላ። ቅድሚ ሕጂ “መጻምዲ እንረኽበሉ ዝተነጸረ ቦታ ኣይነበረን። ሕጂ ግን ኣሎ” ትብል። እዚ ብቐሊል ኣገባብ ከተረድእ እንከላ፡ ናይ ስራሕ ቦታ ብኣብነት ትጠቅስ። ሰባት ኣኼባ ንኽእከቡ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን መአከቢ ኣዳራሽ ኣየድልዮምን። ኣፍቃሪ ወይ መጻምዲ ንምርካብ ድማ ካልእ ርሕቐት ምኻድ፡ ዘመኑ ዝሓለፎ እናዀነ ይመጽእ ኣሎ። “ሕጂ፡ ናብ ባራት ኬድካ  ወይ ኣብ ናይ መሓዙት ምትእኽኻባት ተረኺብካ ንዝዀነ ሰብ ምኩሻም ዳርጋ ቅቡልነት የብሉን። እዚ ድማ ንዕኡ ዝዀኑ መተግበሪታት ኣለው ካብ ዝብል ዝምንጩ’ዩ” ትብል። ወሲኻ፡ “ከምቲ ዝበልክዎ እዚ ግምት’ዩ፤ ነገራት ዝያዳ ፈላሊና ክንርእዮም ኣለና። ስለዚ እትሰርሐሉ ቦታ ኣሎ። ኬድካ ስፖርት ትሰርሓሉ ቦታ ኣሎ። ምስ መሓዙትካ እትራኸበሉ ቦታ ኣሎ። ደይት እትገብረሉ ቦታ’ውን ኣሎ” ብምባል ተብርህ። “ምክፍፋላት ማሕበራዊ ህይወት እዩ።"


ሽሙን ቋንቋኡን ዘይፍለጥ መወዳእታ ብህይወት ዝነበረ ወደ'ባት ሞይቱ

ኣብ ብራዚል ሓደ ንብሕቱ ብህይወት ተሪፉ ዝነበረ ወደባት ከም ዝሞተ ሰብ መዚ ኣፍሊጦም። እዚ ሽሙ ዘይፍለጥ ሰብኣይ፡ ንዝሓለፉ 26 ዓመታት ካብ ሰብ ተፈልዩ ኣብ ፍጹም ባሕታዊ ህይወት’ዩ ክነብር ጸኒሑ። ዓሚቝ ጕድጓድ ኵዒቱ ይነብር ስለ ዝነበረ ‘እቲ ናይ ጕድጓድ ሰብኣይ’ ተባሂሉ’ዩ ዝፍለጥ ነይሩ፤ ገሊኦም ጐዳጕዲ ንመጻወድያ [ሃድን] እንስሳት ክጥቀመሎም እንከሎ፡ ገሊኦም መሕብኢኡ ነይሮም። ኣስክሬን እዚ ውልቀሰብ ብ23 ነሓሰ ድሕሪ ኣጕዶኡ ኣብ ቃሬዛ መሳሊ ዓራት ተረኺቡ፤ ዝዀነ ዓይነት መጥቃዕቲ ከም ዝበጽሖ ዘርኢ ምልክታት ከኣ ኣይተረኽበን። ስለ ዝዀነ፡ ኣብ ከባቢ 60 ዓመቱ ብተፈጥሮኣዊ ምኽንያት ሞይቱ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። እዚ ሰብኣይ፡ ኣባል ኣብ ከባቢ ሮንዶኒያ ተባሂላ እትጽዋዕ ምስ ቦሊቪያ እትዋሰን ግዝኣት ይነብሩ ናይ ዝነበሩ ‘ታናሩ’ ተባሂሎም ዝጽውዑ ደቀባት ኰይኑ፡ እንኮ ብህይወት ዝጸንሐ ምዃኑ ይንገር። መብዛሕትኦም ኣባላት እዚ ዓሌት፡ ኣብ 1970ታት መሬቶም ከስፍሑ ይደልዩ ብዝነበሩ ሓረስቶት ተቐቲሎም ተባሂሉ ይእመን። ብ1995፡ ብህይወት ዝነበሩ ሽዱሽተ ካብዞም ዓሌት ዘይሕጋዊ ዓደንቲ ብዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ክቕተሉ እንከለው፡ እዚ ሰብኣይ እንኮ ብህይወት ዝተረፈ ኰይኑ ጸኒሑ። ትካል ጕዳያት ደቀ'ባት ብራዚል፡ ብ1996’ዩ ሃለዋት እዚ ሰብኣይ ፈሊጡ፤ ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ንድሕነቱ ብዝብል ነቲ ከባቢ ክቈጻጸሮዎ ጸኒሑ። ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ልሙድ ስርሖም ኣብ ዘካይዱሉ ዝነበሩ እዋን እዩ እምበኣር ኣስክሬኑ ኣብ ድሕሪ ሓንቲ ኣጕዶ፡ ብኽንቲት ሕንጻይ ተሸፊኑ ኣብ ቃሬዛ ረኺቦምዎ። ክኢላ ደቀ'ባት ማርሴሎ ዶስ ሳንቶስ ንማዕከን ዜና እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ሰብኣይ ክመውት ምዃኑ ስለ ዝፈለጠ' ሰብነቱ ብኽንቲት ሸፊኑ ክኸውን ይኽእል እዩ ኢሉ። “ካልእ ዝዀነ ምልክት መጥቃዕቲ ስለ ዘይነበረ፡ ሞቱ ይጽበ ነይሩ ክኸውን ይኽእል’ዩ” ብምባል፡ ኣስክሬኑ ቅድሚ ምርካቡ ቅድሚ 40 ወይ 50 መዓልታት ሞይቱ ክኸውን ከም ዝኽእል ተዛሪቡ። ብሕማም ተለኺፉ ከይከውን ድማ መርመራ ኣስከሬን ተኻይዱ እዩ። ምስ ሰባት ተራኺቡ ስለ ዘይፈልጥ፡ ዝዛረቦ ዝነበረ ቋንቋ ኣይፍለጥን፤ ዓሌቱ ካበየናይ ብሄር ከም ዝዀነ’ውን ኣይፍለጥን። ብ2018፡ ኣባላት ትካል ደቀ'ባት ብራዚል፡ ኣብቲ ጫካ ክስእልዎ ፈቲኖም ነይሮም። ድሕሪኡ ግን ኣይተራእየን። ኣስክሬን እዚ ውልቀሰብ ዝረኸበ ኣልጋየር፡ እቲ ሰብኣይ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ዝሰርሖም ልዕሊ 50፡ ሰለስተ ሜትሮ ዝዕምቈቱ ጕድጓድ ዝነበሮም ኣጓዱ ከም ዝነበርዎ ተዛሪቡ። እዚኦም፡ መንፈሳዊ ቦታታት ኰይኖም ከገልግልዎ ጸኒሖም ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም ይብል። ካልኦት ግን መሕብኢኡ ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ይገልጹ። እቲ ሰብኣይ፡ ዕፉንን ካሳቭን ተኺሉ መዓር’ውን ይእክብ ከም ዝነበረን ከም ፓፓያን ባናናን ዝኣመሰሉ ፍረታት’ውን ተኺሉ ከም ዝነበረን ዘርእዩ መረዳእታታት ተረኺቦም። ብመሰረት ሕጊ ብራዚል፡ ደቀባት ናይ ውርሲ መሬቶም ክጥቀሙ መሰል ኣለዎም፤ ግዝኣት ደቀ'ባት ታናሩ ድማ ካብ 1998 ጀሚሩ ተሓዚኡ ጸኒሑ። ኣብ ዙርያ እቲ 8070 ሄክታር መሬት ዘለው ከባቢታት ንሕርሻ ከገልግሉ'ኳ እንተጸንሑ፡ ነበርቲ ግን ናብቲ ግዝኣት እቶም ደቀ’ባት ከይንኣቱ ተኸልኪልና ዝብል ቅሬታ የቕርቡ ነይሮም። ኣብ ብራዚል፡ ኣስታት 240 ዓሌታት ደቀ'ባት ዘለው ኰይኖም፡ መብዛሕትኦም ካብ ዘይሕጋዊ ዓደንትን ሓረስቶትን ብዝወርዶም መጥቃዕቲ ንሓደጋ ዝተቓልዑ’ዮም።


ኣዶልፍ ሂትለር ኣብ ዞባዊ ምርጫ ናሚብያ ተዓዊቱ

ኣብ ናሚብያ፡ ሓደ ኣዶልፍ ሂትለር ኦኖና ዝተባህለ ኣባል ገዛኢ ሰልፊ ስዋፖ ዝኾነ ፖለቲከኛ ኣብ ዝተኻየደ ዞባዊ ምርጫ ከምዝተዓወተ ቢልድ ዝተባህለ ፍሉጥ ጋዜጣ ጀርመን ጸብጺቡ። እቲ መብዛሕትኡ እዋን፡ ኣዶልፍ ኦኖና ተባሂሉ ዝጽዋዕ ፖለቲከኛ፡ ኣብቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፍል ናሚብያ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ ኦምፑንጃ ዝተኻየደ ምርጫ 85% ድምጺ ብምርካብ ተመሪጹ። ኣብታ ግዝኣት ጀርመን ዝነበረት ናሚብያ፡ ካብቲ እዋን ዝተረፈ ናይ ኣስማት ሓድጊ ክሳብ ሎሚ ኣይሃሰሰን። ገለ ቦታታት'ውን በቲ ጀርመናውያን ገዛእቲ ዝሃብዎ ኣስማት ይጽውዑ ኣለዉ። ቋንቋ ጀርመን ዝዛረቡ ውሑዳን ማሕበረኮማት ከምዘለዉ እውን ይፍለጥ። "ኣቦይ'ዩ ስም ናይቲ ሰብኣይ ኣውጺኡለይ። ኣዶልፍ ሂትለር እንታይ ትርጉም ከምዘለዎ ዝተረድኦ ኣይመስለንን" ክብል ኦኖና ንጋዜጣ ቢልድ ተዛሪቡ። "ሓጺር ስም ኮይኑ ስዝማዓኒ ነይሩ ቆልዓ ከለኹ። እዚ ሰብ ንምልእቲ ዓለም ትሕቲኡ ከእትዋ ደሌት ከምዝነበሮ ምስ ዓበኹ'ዩ ተረዲኡኒ። ኣነ ምስዚ ዘራኽብ ዋላ ሓደ ነገር የብለይን።" ኣብቲ ናይ ላቲን ፊደላት ዝተጻሕፈ መዝገብ ተወዳደርቲ፡ ሂትለር ብሓጺር ተጻሒፉ ይርከብ። መግዛእቲ ጀርመን ኣብ ናሚብያ፡ ቅድሚ ምምጻእ ሂትለር ናብ ስልጣንን ድሕሪ ቀዳማይ ውግእ ዓለምን'ዩ ኣብቂዑ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ኣእምሮ ህዝቢ'ታ ሃገር መሪር ተዘክሮ ገዲፉ'ዩ ሓሊፉ። ካብ 1904 ክሳብ 1908 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ሓይልታት መግዛእቲ ጀርመን፡ ልዕሊ 80 ሚእታዊት ህዝቢ ብሄረ ናማን ሄረሮን ቀቲሎም። ተመራመርቲ ታሪኽ ነቲ ግፍዒ "ዝተረሰዐ ምጽናት ዓሌት" ክብል ይጽውዕዎ። ናሚብያ፡ ድሕሪ መግዛእቲ ጀርመን፡ ኣብ ትሕቲ ውሑዳት ጸዓዱ ዘመሓድሩዋ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዝኣተወት ይፍለጥ። ጸዓዱ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ኣብ ቀዳማይ ኲናት ዓለም ብምስታፍ'ዮም ንመግዛእቲ ጀርመን ኣብ ናሚብያ ከምዘብቅዕ ገይሮም። ነታ "ደቡባዊ ምዕራብ ኣፍሪቃ" ኢሎም ዝጸውዕዋ ናሚብያ ድማ ከም "መጉዚት" ሕቡራት ሃገራት ከመሓድርዋ ጀሚሮም። ድሕሪ ነዊሕ ብረታዊ ቃልሲ ከኣ ኣብ 1990፡ ከቅድሚ ናይ ኤርትራ፡ ናጽነታ ተጎናጺፋ፡ ሓዳስ ሃገር ኮይና። እቲ ኣብ 1966 ብረታዊ ቃልሲ ኣዊጁ ዝተቓለሰ ውድብ 'ስዋፖ' (South West African People's Organisation) ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።


ኤርትራ፡ መዓልቲ መንእሰያት - እንታይ ንምግባር?

ንዘበናት ብዛዕባ መንእሰይ ብዙሕ ተባሂሉ'ዩ። ኣብ መብዛሕተኡ ሕብረተሰብ፤ መንእሰይ፡ ብቑጽሪ እቲ ዝበዝሐ፡ ብዓቕሚ እቲ ዝሓሸ፡ ብጉልበት እቲ ዝጠንከረ ክፋል ሕብረተሰብ እዩ። ብዝሑ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ዕድሜኡ ጸዓት እዩ፡ ስለዝኾነ ከኣ እዩ ሓዲሽ ሓይሊ ሓዲሽ ደም፡ ሓዲሽ ሓሳብ ዝበሃል። ስለዝኾነ ክሊ ዕድመኡ ፍሉይ ሓላፍነት የሰክሞ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ናይ ለውጢን ምዕባለን ሓይሊ - ዲናሞን  ሞተርን  ሕብረተሰብ ዝበሃል። ልዕሊ ኹሉ ግን መንእሰይ ተስፋ እዩ። ተስፋ ቐጻልነት ተስፋ ህላዌ ተስፋ መጻኢ ይብል ዶክተር ተስፍኣለም ተኽለ ብዛዕባ ኣህጉራዊ መኣልቲ መንእሰያት 12 ነሓስ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝገበሮ ዕላል። ኣብ 1965 ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ብውሳነ 2037 (XX) ኣብ አህዛብ ዓለም ሰላምን ርግኣትን ክረጋገጽ፡ ሓድሕዳዊ ክብርን ምትሕግጋዝን ክምዕብል መንእሰያት ተራኦም ንክጻወቱ ከተባባዕ ወሲኑ። ካብ 1965 ክሳብ 1975 ኣብ ዝነበረ ዓሰርተ ዓመታት ከኣ ሓፈሻዊ ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ መንእሰያት ኣብ ሰለስተ ቀንዲ ጉዳያት፡ ኣብ ቁጠባዊ፡ ማሕበራውን ባህላውን ጉዳያት ንምብርባር ሰሪሑ። ነብሲ ወከፍ ኣባል ሃገር ከኣ ኣብ መንእሰያታ ቆላሕታ ብምግባር ክትነጣጠፍ ተማሕጺኑ። እዚ ታሪኻዊ እዋን'ዚ መንእሰያት ኤርትራ ብዓመጽ ንዝተጋህሰ መሰሎም ንምምላስ ከቢድ ዋጋ ዝኸፍሉሉ ዝነበሩ እዋናት ምዃኑን፡ ኣብቲ ዳሕረዋይ ዓመታት ከኣ ሕብረ ብሄራዊ መሰላቶም ዝተነፍጉ መንእሰያት ኢትዮጵያ እምቢ ንርግጸት ዘውድን ደርግን ብምባል ቃልሲ ዝኣወጅሉ እዋን ምንባሩን ድሕሪ ነዊሕን መሪርን ቃልሲ ከምእተዓወቱን ይነግር ዶክተር። ታሪኽ ዓለምና ታሪኽ መንእሰያት እዩ። ነብሲ ወከፍ ሃገር ኣብ መንእሰያታ እያ ትምርኮስ። መንእሰያታ እዮም ዝሃንጹዋን ዝሕልውዋን። ኣብ ሕሰማን ጸገማን ቅድሚት ዝስርዑ፡ ኣብ ራህዋኣን ጸጋኣን መገዲ ዘቕንዑ ንሳቶም እዮም ዝበሃል ሓፈሻዊ ዘረባን ብህሎን ከምዘሎ ዝሕብር ዶክተር ተስፍኣለም፡ መንእሰያት ነቲ ዘለውዎ ሃለዋት ባዕላቶም ክዛረብሉ ዝሓሸ ምዃኑ ይሕብር። መንእሰይ ሰናይ ፍስሃየ ንሃለዋት ኤርትራውያን ክገልጽ እንከሎ፡ "ኣዚ ኣብ ፈቐድኡ ኩርናዕ ዓለም ብሕሰም ተዘርዩ ዘሎ መንእሰይ መርኣያ ሃለዋት ኤርትራ እዩ። ኣህጉራዊ ቴማ ለብዘበን ብቑዕን ውሑስን ትምህርቲ ንመንእሰይ ዝብል እዩ። ግን 'መንእሰይ ኤርትራ ኣብዚ እዋን ኣበይ ኣሎ?' ዝብል ሕቶ ኣልዒልካ ክምለስ ይከኣል እዩ" ክብል ርእይቶኡ ይገልጽ። ኣብ መዳጎኒ መዓስከራት ሊብያ ንኽልተ ዓመታት ዝኸርተተ  ኣማን ሙሉጌታ ብዝብል ስም ክጽዋዕ ዝመረጸ መንእሰይ፡ " መርኣያ መንእሰያት ኤርትራ ኣነን ዝኸማይን ኢና። ልዕሊ ክልተ ዓመታት ዳርጋ ወርሓዊ ሰብ እናቐበርና ኣብ መዳጎኒ መዓስከራት ጨኒና። መንግስትና ኮነ እዚ ዓለማዊ መዓልቲ መንእሰያት " ትምህርቲ ንኹሉ ብዝብል ቴማ ክበዓል ዝኣመመ ሕቡራት ሃገራት እውን ደሃይና ኣይገበሩን" ብምባል ኣብ ህይወቱ ዘጋጠሞ ኣደራዕ ብምዝርዛር፡ " ዝሓይሽ ደኣ የምጽኣልና እምበር ንሕናስ ኣብ ስቓይ ኢና ዘሎና" ይብል። ባይቶ ሕቡራት ሃገራት መረዳድኢ ቅዱስ ሓሳብን መርሓን እዩ ዝሕንጽጽ እምበር ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ንዘሎ ጸገማት ክፈትሕ ዓቕምን ክእለትን የብሉን። ግን ንኹሉ ዘጋጥም ጸገማት እናልዓለ፡ ተዛትዩን ተላዚቡን እቲ ሽግር ብሕቡር ቅልጽም ንኽፍታሕ እማመ'ዩ ዘቕርብ። እዚ ለብዘበን ዝበዓል ዘሎ ኣህጉራዊ ዕለት እውን ድሕሪ ክንደይ ጻዕርን ናይ ሓሳብ ምልውዋጥን ዝመጽአ ምዃኑ መንእሰይ ሱሳታት መሓሪ ደስበለ ይገልጽ። ኣብ 1985 እቲ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ርሑቅ ገጠራትን ከተማታትን ዝነብራ ደቀንስትዮን ኣካለ ጉድኣን መንእሰያት  ኣቓልቦ ክግበረሎም ጎስጓስ ክካየድ ኣሚሙ። ኣብ ታሕሳስ 1999 ከኣ 12 ነሓሰ ከም መዓልቲ መንእሰያት ክትክበር ወሲኑ። ካብ ሽዑ ክሳብ ሕጂ ከኣ ዝተፈለላየ ቴማታት ብምልዓል ንመንግስታት፡ ሲቪክ ማሕበራት፡ ግዱሳት ውልቀ ሰባትን መራሕቲ ኮምን ብምጉስጓስ ክስራሕ ጸኒሑ። መንእሰይ ዮውሃንስ ዑቕቡ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ህሉው ኩነታት ብዛዕባ እዛ ዓለማዊት ዕለት ምንም መረዳእታ ከምዘይጸንሖ እዩ ዝዛረብ። እዛ ዕለት ኣብ 2009 ብዓለም ደረጃ ክትበዓል ክውሰን እንከሎ፡ እቲ ዓቕመ ኣዳም ዝበጽሐ መላእ መንእሰይ ኤርትራ ኣብ ፈቐድኡ ግንባራት ኵናት እታ ሃገር ንኣስታት ዓሰርተ ዓመት ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት እዩ ተጸሚዱ ነይሩ። ደሃይ ዓለማዊ በዓልን ዝኽርን እውን ሰሚዑ ከምዘይፈልጥ ከኣ እዩ ዝዛረብ። ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ዓለምና ካብ 10-24 ዓመት ዝዕድመኦም ኣስታት 1.8 ቢልዮን ቖልዑን መንእሰያትን ኣለው። እዚ ኣብ ዓለምና እቲ ዝዓበየ ቁጽሪ መንእሰያት እዩ። ይኹን እምበር ፍርቂ እቶም ካብ ደቂ 6-14 ዓመት ዝዕድመኦም ቖልዑ መባእታዊ ትምህርቲ ተነፊጎም፡ ምንባብን ምጽሓፍን፡ ከምኡ እውን መባእታዊ ቀመር ሕሳብን ስለዘይክእሉ  ንመባእታዊ ዕቤት ሕብረተሰብ ዓለምና ብደሆ ኮይኑዎ ከምዘሎ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ናይ ለብዘበን ቴማ ከኣ፡ "ጽሩይን ምዕሩይን ስርዓተ ትምህርቲ ንኹሉ" ብዝብል ቴማ፡ ስርዓት ትምህርቲ ብጽሬቱን ዝርገሐኡን ንክመሓየሽ ብምጥላብ እያ ትብዓል ዘላ። "ቀዳሞት ኣበዋት፡ ጥቕምን ኣገዳስነት ትምህርቲ ምስ ፈለጡ፡ "ዘይተማህረ ነየድሕን ዘይተወቕረ ነየጥሕን" ክብሉ መሲሎም። ኣብ ሓደ እዋን ግን መለኽቲ ስርዓታት 'ምሁር ሓደገኛ 'ዩ - ምሁር ተበላጺ' እዩ ብዝብል ኣንጻር ምሁራት ብዝጉስጉስ ጭርሒ ተኪኦምዎ" ብምባል፡ ኣብ ዓለምና ብምልኪ ዘመሓድሩ ስርዓታት ክሳብ ዘለው ትምህርትን ምሁራትን ዕንቅፋት ከጋጥሞም ባህሪያዊ እዩ ክብል ውልቃዊ ተመኩሮኡ የካፍል ዶክተር። መንእሰይ ኣማን ሙሉጌታ ከኣ ኣብ ጽንኩር ሃለዋት እናነበረ፡ "ዘይሓልፍ ጸገምን መከራን ስለዘየለ፡ መንእሰያት ኤርትራ፡ ከም ተቓለስቲ ኣያታቶምን ኣበዋቶምን ሓድነቶም ኣትሪሮም መከራ ሓድሕዶም ተኻፊሎም ክሰርሑን ነዚ ግዝያዊ ጸገም ክስግሩዎን" ይላቦ። እዛ ዕለት ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን መንእሰያት፡ ንዓለምና ገጢሙዋ ዘሎ ጸገማት ኣብ ምፍታሕ ክዋስኡን ኣብ ለውጥን ምዕባለን ክሳተፉን መዓልቲ ትንሳአ መንእሰያት ኮይና ክትበዓል ካብ ዝውሰን እነሆ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ኮይኑ ኣሎ።


ትውልዲ፡ ዓለማዊ መዓልቲ ደቀባት እንታይ እዩ?

ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ እቶም ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ዓለም ዝርከቡ ብቑጽሪ ውሑዳት ደቀባት ህዝብታት ንቕሓትን ኣፍልጦን ንምዕባይ ብ1982 ኣብ ጀነቫ ስዊዘርላንድ ኣብ ዝተጋብአ ኣኼባ ጉጅለ ኪኢላታት 09 ነሓሰ ከም ዓለማዊ መዓልቲ ደቀባት ክትበዓል ወሲኑ። ንምዃኑ መን እዩ ወደባት? ነብሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ዓዱን ዓውዱን ወደባ'ት እዩ። ኣብታ ዝተወልደላ፡ ናተይ ዝብላ፡ ወለዱን ዓዱን ዘጽንሑሉ፡ ብውርሻ ዝሓተላ፡ ርስተይ መሬተይ፡ ቤተይ መረበተይ፡ ዓውደይ ታቦተይ፡ ቅርዓተይ መስጊደይ ኣብ ዝብለላ መሬት ወደባት እዩ። እዚ ሓፈሻዊ ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ "ደቀባ'ት" ወይ (ተወለድቲ ሓደ መሬት) ክብል ዘቐመጦ ሓሳብ ከኣ፡ ነቶም ኣብ ሓደ ኣከባቢ ንነዊሕ ዓመታት ክነብሩ ዝጸንሑን ዝነብሩ ዘለውን ቀዳሞት ሰፈርቲ፡ ካብ ዘበናዊ ዓለም ዝርሓቑ፡ መሰረታዊ ልምዓትን ምዕባለን ዘይረኸቡ ወይ ዝጎደሎም፡ ውሑድ ዝቑጽሮም ውሁዳን (ማይኖሪቲ)  ሕብረተሰባት እዩ ዘመልክት። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዓለም፡ ቁጽሮም ውሑድ ዘይኮነ ደቀባት ኣህዛብ፡ ኣብቲ መሬትና ርስትና ዝብልዎ ኣከባቢ፡ ካብ ዘበናዊ ዓለም ርሒቖም፡ በቲ ዝለመድዎን ዝረዓምዎን ባህሊ ዝነባበሩ ውሑዳት ኣይኮኑን። ኣብ ታሪኽ ብዙሓት ካብዞም ደቀባት አህዛብ፡ ብሓደስቲ ምጻእ እናተደፍኡን እናተዓብለሉን ክሳብ ኣብ ምጽናት ደረጃ ዝበጽሑ ኣይተሳእኑን። ካብዚ ክውንነት ተበጊሱ ከኣ እዩ ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ብውሳነ 49/214 ብ 23 ታሕሳስ 1994 ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት 09 ነሓሰ መዓልቲ ደቀባት ኮይና ክትበዓል ወሲኑ። ብድሕሪኡ እውን ኣብ ዝተፈላለየ ኣኼባታት፡ ኣብ 1995-2004፡ ብውሳነ 45/164 ከምኡ እውን ካብ  2005 - 2014 ብውሳነ 59/174 ንከም ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣከባቢያዊ ውሕስነት፤ ልምዓትን ምዕባለን ትምህርቲ፤ ጥዕና፡ ቁጣባውን ማሕበራውን ጸገማትን ሕጽረታትን ብዝምልከት ዕቱብ ኣድህቦ ክግበረሉን ክስረሓሉን ወሲኑ። ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ጉዳይ ጥዕና ሓደ ካብቲ ንደቀባት ዘጋጥሞም ዝዓበየ ጸገማት ምዃኑ ብምልላይ ንቕሓት ማሕበረ ሰብ ዓለም ብምብራኽ፡ ንቕሓት ብምፍጣር፡ ካብ ምክልኻልን ክሳብ ምፍዋስን  ሕማማት ምጥፋእን ዝኸይድ ዘመተ ክካየድ ዘተባብዕን ዝሰርሕን። ኣብ ዓለምና፡ ኣብ ኣስታት 90 ሃገራት ክሳብ 370 ሚልዮን ዝገማገሙ ደቀባት ከም ዘለውን፡ ትሕቲ 5 ሚኢታዊት ህዝቢ ዓለም ከም ዝውክሉን ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይጠቅስ። እዞም ኣስታት 7000 ቋንቋታትን 5000 ዝተፈላለየ ባህልን ከምዘለዎም ዝነገሮም ድኻታት ደቀባት ኣህዛብ፡ ካብቲ ህዝቢ ዓለም ዝነባበረሉ ልሙድን ዓብላልን ልምድታትን ባህልን  ፍልይ ዝበለ ቅዲ ኣነባብራ እዮም ዝኸተሉ። ብታሪኽ ክረአ እንከሎ እዞም አህዛብ፡ ኣብ ዝተፋላለየ እዋን ሰብኣዊ መሰላቶም ዝተጋህሰ፡ መሬቶም ዝተወርሰ፡ ግፍዕን በደልን ዝወረዶም እውን እዮም። ኣነባብራን ባህልን እዞም አህዛብ ክኽበርን ክዕቀብን ከኣ እዩ ሕቡራት ሃገራት ክሰርሓሉ ዝጽዕር ዘሎ። ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት (ዕቁድ) ክካየድ ብዝጸንሐ ጻዕሪ፡ ብዛዕባ እቶም ሕብረተሰባት ኣፍልጦን ንቕሓትን ኣበሪኹ ዝምስገን ንጥፈታት ከም ዝተኻየደ ይሕብር። ናይ ለብዘበን በዓል ከኣ "ቋንቋ ደቀባት ይተዓቀብ" ብዝብል ቴማ እዩ ዝኽበር ዘሎ። ከም ዝፍለጥ ቋንቋ ኣብ መዓልታዊ ህይወት ደቂ ሰባት ዓቢ ተራ እዩ ዘለዎ። ሰባት ብቋንቋ እዮም ዝበሃሃሉ፡ ሓሳብ ንሓሳብ ዝለዋወጡ። ይኹን እምበር ምስዚ ኹሉ ኣገዳስነቱ፡ ኣብ ዓለምና ካብ ዘለው ጥንታዊ ቋንቋታት ደቀባት ብዙሓት ይጠፍኡን ይሃሱን ኣለው። መጽናዕቲ ከም ዘረጋገጾ፡ ዳርጋ ኣብ ነብሲ ወከፍ ክልተ ሰሙን ሓደ ካብ ጥንታዊ ቋንቋ ደቀባት ይሃስስን ይዳኸምን ከምዘሎ እዩ ዝንገር። ስለ ዝኾነ ከኣ እዩ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ዓለም ኣስተብህሎ ክትገብረሉ ብምሕላን፡ ናይ ሎሚ ዓመት ቴማ ንዕቃበ ቋንቋ ወፍዩዎ ዘሎ። ኣህጉራዊ መዓልትን ዝኽርን ዝውደበሉ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ፡ ሰባት ነቲ ዕለትን ኣጋጥምን ተጠቒሞም፡ ክምህሩን ከነቓቕሑን፡ ከምኡ እወን ፖለቲካውያን ኣካላት ነቲ ዝለዓል ሕቶ ተገንዚቦም፡ ክእለትን ንዋትን ህዝቢ ኣተሓባቢሮም ነቲ ዝድለ ዕማም ክገጥሞዎ ስለ ዘተባብዕ እዩ።


ቢዮንሴ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት ‘ረናይሳንስ’ ዘርእስታ ሓዳስ ኣልበም ክትዝርግሕ ምዃና ኣፍሊጣ

ቢዮንሴ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ዓመት ንመጀመርታ ግዜ ንበይና ዘዳለወታ ኣልበም ‘ረነይሳንስ’ ኣብ 29 ሓምለ ከምእተውፅእ ኣፍሊጣ ኣላ። ቢዮንሴ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝነበሩ ስእልታታ ካብ እትድምስ ኣትሒዙ ኣድነቕታ ነዚ ዜና እዚ ክጽበይዎ ጸኒሖም እዮም። ሓሙስ ንግሆ "ኣክት 1...ረነይሳንስ" ዝብሉ ቃላት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ምስ ለጠፈት ድማ ካብቲ ዝጸንሖም ጭንቀት ኣናጊፋቶም ኣላ። ኣብ ኣፕል ሙዚክ ከምዝተዘርዘረ ‘ረነይሳንስ’ ኣልበም 16 ደርፍታት ዝሓዘት እያ። እቲ "ኣክት 1" ዝብል ኣርእስቲ፡ ንብዝሒ ፕሮጀክት ኣልበም ዝገልጽ - እዚ እቲ ቐዳማይ ይዅን ወይ ከኣ እተን 16 ዝበሃላ ደርፍታት ኣብ ብዙሕ ክፋላት ዝወጽኣ እየን፡ ግን ዛጊት ዝተነጸረ የለን። እታ ጓል 40 ዓመት ዝሓለፈ ዓመት፡ ንሃርፐር ባዛር ሓድሽ ሙዚቃ ክትሰርሕ ከም ዝጀመረት ኣረጋጊጻትሉ ነይራ። "ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዘጋጠመ ዅሉ ጽምዋን ምጕዳል ፍትሕን፡ ኵላትና ንኸነምልጥ፡ ንኽንጓዓዝ፡ ንኽነፍቅር ከምኡ'ውን ንኽንስሕቕ ድሉዋት ዝዀንና እመስለኒ" ከምዝበለት ይዝከር። "ህዳሰ ዝቕልቀል ዘሎ ዀይኑ እዩ ዝስምዓኒ፤ ብዝከኣለኒ መጠን ድማ ክፍሊ እቲ ህዳሰ ክኸውን እደሊ እየ። ኣብ ስቱድዮ ካብ ዝኣቱ ዓመትን መንፈቕን ገይረ ኣለኹ።" እታ ኮዀብ ኣብ 2003 ንበይና ምድራፍ ቅድሚ ምጅማራ፡ ኣብ ብ1997 ኣባል ጕጅለ ዴስቲንስ ቻይልድ ኰይና እያ ደርፊ ጀሚራ። ከም ‘ክሬዚ ኢን ላቭ’፡ ‘ሲንግል ሌዲስ’ን ‘ሆልድ ኣፕ’ ዝኣመሰሉ ደርፍታታ ካብቶም ኣብዚ ወለዶ ዕዉታትን ፅልዋ ዘሕደሩን ደርፍታታ እዮም። ካብ ዝዀነት ትዅን ጓል ኣንስተይቲ ሙዚቀኛ ንላዕሊ 28 ግራሚ ዝተሸለመት፡ 79 ግዜ ድማ ዝተሓረየት ኮዀብ እያ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ዝሰርሓታ ሙዚቃ፡ ነቲ ‘ብላክ ላይቭስ ማተር’ ዝብል ምንቅስቓሳት ስዒባ፡ ኣብ 2020 ዝተዘርግሓታ ‘ብላክ ፓሬድ’ ዘርእስታን ደርፊ እያ። እታ ደርፊ ብዛዕባ ታሪኽ ጸለምቲ፡ ጭካነ ፖሊስ ከምኡ'ውን ተቓውሞታት ጆርጅ ፍሎይድ ሓያል ግጥሚ ዝሓዘት ነይራ። እታ ደርፊ ወግዓዊ መወዳእታ ባርነት ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝኽበረሉ መዓልቲ እያ ናብ ሰማዕቲ ቀሪባ።


ጥዕና፡ ሴሊን ዲዮን ዘይፍወስ ሕማም ከምዘለዋ ገሊጻ

ሴሊን ዲዮን፡ ስቲፍ ፐርሰን ሲንድሮም (ኤስፒኤስ) ዝበሃል ሳሕቲ ዝረአ ርእሰ-ብዩን ሕማም ስነ-ኣእምሮ ከምዘለዋ ብመርመራ ምርግጋጻ ኣፍሊጣ። እታ ፈረንሳዊት ካናዳዊት ድምጻዊት፡ ን5.2 ሚልዮን ተኸታተልቲ ኢንስታግራማ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ኩነታት ኣብ ጭዋዳታታ ብዘይቁጽጽር ምጭብባጥ ከም ዘስዕብ ሓቢራ። ኣብ ምስጓምን ምድራፍን ጸገማት ከምዘስዓበላን፡ ብሰንኪ እዚ ድማ ዝመጽእ ዓመት ኣብ ብሪጣንያን ኣብ ኣውሮጳን ኣብ ዝወጠነቶም ምርኢታት ክትቀርብ ከምዘይትኽእል ገሊጻ። "ንነዊሕ እዋን ምስ ጸገማት ጥዕናይ ክቃለስ ጸኒሐ'የ" ትብል ሴሊን ዲዮን። እታ ጓል 54 ዓመት ህቡብቲ ደራፊት ኣብቲ ዝዘርገሓቶ ብስምዒት ዝመልአ ቪድዮ "ነዞም ብድሆታት ምቅላስን ብዛዕባ ኩሉ ዘሕለፍክዎ ክዛረብን ድማ ናይ ብሓቂ ከቢድ ኮይኑኒ'ዩ" ኢላ። "ኣብ ቀረባ እዋን ሓደ ካብ ሚልዮን ሰባት ዝጸሉ 'ስቲፍ ፐርሰን ሲንድሮም' ዝበሃል ኣዝዩ ሳሕቲ ዝረአ ናይ ስነ-ኣእምሮ ጸገም ከም ዘለኒ ተረጋጊጹ ኣሎ።" "ብዛዕባ እዚ ሳሕቲ ዝረአ ኩነታት ገና ብዙሕ ዘይፈለጥና’ኳ እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን ግን መንቀሊ እቲ ኩሉ ከጋጥመኒ ዝጸንሐ ምጭብባጥ ጭዋዳታት ምዃኑ ፈሊጥናዮ ኣለና።" ብምስዓብ ድማ፡ "እቲ ዘሕዝን ግን እዚ ምጭብባጥ እዚ ንኹሉ መዳያት መዓልታዊ ህይወተይ ዝጸልው ኮይኑ ሓደ ሓደ ግዜ ብእግረይ ክኸይድ ከለኹ ጸገማት የስዕበለይን ከምቲ ዝለመድክዎ ኣውታር ድምጸይ ተጠቒመ ክደርፍ ኣይፈቕደለይን" ኢላ። "እዚ ማለት ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ ኣውሮጳ ዑደት ምርኢት ዳግማይ ክጅምር ድሉውቲ ከምዘይኮንኩ ክነግረኩም ከለኹ ሓዘን ይስምዓኒ።" በታ መዐጀቢ ደርፊ ፊልም ታይታኒክ ዝነበረት ‘ማይ ሀርት ዊል ጎ ኦን’ ትብል ደርፋ ብሉጽ ደርፊ ኦስካር ዝተዓወተት እዛ ፍልጥቲ ጓል ኣንስተይቲ ደራፊት፡ ኣብ 2014 በዓል ቤታ ረነ ኣንጀሊል ምስ ሕማም መንሽሮ ኣብ ዝቃለሰሉ ዘሎ እዋን፡ ንሞያኣ "ንዘይተወሰነ ግዜ" ደው ከም ተብል ገሊጻ ነይራ። ሓደ ዓመት ጸኒሓ ምርኢታታ ዳግማይ ቀጺላ እኳ እንተነበረት፡ ድሕሪ ሞት በዓል ቤታ ኣንጀሊልን ሓዋ ዳኒኤል ዲዮንን ኣብ መጀመርታ 2016 መሊሳ ካብ መድረኽ ርሒቓ እያ። ኣብ መወዳእታ ኣብ 2019 ስያ፡ ሳም ስሚዝን ዴቪድ ጉታን ዘሳተፈት ‘ካሬጅ’ ዘርእስታ ናይ ስቱድዮ ኣልበም ሒዛ ተመሊሳ። እታ ‘ካሬጅ’ ትብል ኣልበማ ብዓለማዊ ዑደት ምርኢት ዝተደገፈት ነይራ፣ መብዛሕትኡ እቲ ዑደት ግን ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ ክናዋሕ ግድን ኮይኑ። ሰሊን፡ "ከቢድን ቀጻልን ምጭብባጥ ጭዋዳታት" ድሕሪ ምምዕባላ፡ ሎሚ ዓመት'ውን ነቲ ናብ መድረኽ ክትምለስ ዝወጠነትሉ ዕለት ዳግማይ ክተናውሕ ተገዲዳ’ላ። ኣብ በርሚንግሃም፡ ግላስኮ፡ ማንቸስተርን ለንደንን ሓዊሱ ሓያሎ ካብቶም ምርኢታት ክናውሑ እንከለዉ፡ ካልኦት ድማ ተሰሪዞም እዮም። ሰሊን ብሓሙስ፡ "ክሓወይ ዝሕግዙኒ ኣብ ጎነይ ዝሰርሑ ጉጅለ ሓካይም" ከምዘለዉ ገሊጻ። ብተወሳኺ፡ "ክቡራት ደቃ" እውን "ደገፍን ሓገዝን" ይህብዋ ከምዘለዋ ንደገፍታ ኣረጋጊጻ። "ሓይለይን ዳግማይ ምርኢት ዘቕርበሉ ዓቕመይን ንምምላስ መዓልታዊ ምስ ናይ ስፖርት ሓኪመይ ኣበርቲዐ ይሰርሕ ኣለኹ፡ እንተኾነ ግን ክቃለስ ከምዝጸናሕኹ ክኣምን ኣለኒ" ክትብል ገሊጻ። "ኣነ ዝፈልጦ ምድራፍ ጥራይ እዩ። ሙሉእ ሂወተይ ዝገበርክዎን ኣዝየ ዝፈትዎን'ዩ።" "ኣዝየ እየ ዝናፍቐኩም። ንኹልኹም ክርእይ [ከምኡ'ውን] ኣብ መድረኽ ክኸውንን ምርኢት ከቕርብልኩምን ናፊቐ ኣለኹ።" "ኩሉ ግዜ ምርኢት ከቕርብ እንከለኹ 100 ሚእታዊት [ተወፋይነት] እየ ዝህብ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን ኩነታተይ ከምኡ ክህበኩም ኣይፈቕደለይን'ዩ።" ብድሕሪኡ ንብዓታ ንምቁጽጻር ከይፈተነት፡ ንደገፍታ ንዝገበርዎ ደገፍ ብምምስጋን፡ ኣብ ጥዕናኣ ካብ ምትኳር ሓሊፋ ካልእ ኣማራጺ ከምዘይብላን ኣብ "መንገዲ ሕውየት" ከምዘላ ተስፋ ከምትገብርን ኣስሚራ ተሰናቢታ። ኤስፒኤስ ኣዝዩ ሳሕቲ ዘጋጥም ኩነታት ኮይኑ ብዛዕብኡ እኹል ግንዛበ የለን። "ምልውዋጥ ጽንዓት ጭዋዳታት ዓንደ-ኣካልን መሓውራትን ከምኡ'ውን ንኸም ድምጺ፡ ምትንኻፍን ስምዒታዊ ጭንቀትን ዝኣመሰሉ ልዑል ተኣፋፍነት ምህላዉን ኮይኑ እዚ ድማ ምጭብባጥ ጭዋዳታት ከበግስ ዝኽእል" ከምዝኾነ ሃገራዊ ኢንስቲትዩት ስነ-ኣእምሮኣዊ ጸገማት ይገልጽ። ኤስፒኤስ ዘለዎም ሰባት፡ መብዛሕትኡ ግዜ መንድዓት ሓዊሱ ዘይንቡር ኣካላዊ ቁመና ከማዕብሉ ይኽእሉ። ብተወሳኺ ጉድኣት ኣካል ከጋጥሞም፡  ብዓረብያ ስንኩላን ክንቀሳቐሱ፡ ወይ ካብ ዓራት ዘይወርዱ ከምኡ’ውን ክሰርሑን ንነብሶም ክከናኸኑን ኣብዘይክእልሉ ደረጃ ክበጽሑ ይኽእሉ እዮም። "መብዛሕትኦም ኤስፒኤስ ዘለዎም ውልቀሰባት ንቡር ናይ ምክልኻል ግብረ መልሲ ስለዘይብሎም ብተደጋጋሚ ክወድቁን ከቢድ መጉዳእቲ ከጋጥሞምን ይኽእል።" ንኤስፒኤስ ዘሕውይ መድሃኒት እኳ እንተዘይሃለወ፡ እቲ ሕማም ከይጋደድ ዘክእሉ ፍወሳታት ግን ኣለዉ።


ኣብ ኤለን ሾው ዝፍለጥ ዲጄ ስቴቨን ‘ትዊች’ ነብሱ ቐቲሉ

ኣብ ኤለን ሾው ዲጄ ኰይኑ ብምስራሕ ዝፍለጥ ስቲቨን ‘ትዊች’ ቦስ፡ ኣብ 40 ዓመቱ ርእሰ ቅትለት ፈጺሙ። ሞት እቲ ፍሉጥ ንመጽሄት ፒፕል ዘረጋገጸት በዓልቲ ቤቱ ኣሊሰን ሆከር፡ “ዓንዲ ቤትና፡ ብሉጽ ኣሚንን ኣቦን ከምኡ ድማ ንደገፍቱ ሓቦ ዘስንቕ ነይሩ” ክትብል ተዛሪባ። ቦስ፡ ኣካል ናይቲ ካብ 2014 ክሳብ መጀመርታ እዚ ዓመት ዝቐርብ ዝነበረ ናይ ኤለን ዲጀንረስ ናይ ቴሌቪዥን ምርኢት እዩ ነይሩ። ኤለን፡ ብሞት እቲ ሳዕስዓይን ተዋስኣይን ኣዝያ ከምዝሓዘነት ብትዊተር ገሊጻ። ኣባላት ፖሊስ ካብ ሓደ ሆቴል ብዛዕባ እቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ህጹጽ ጻውዒት ከምዝተገበረሎምን ግብረ መልሲ ከምዝሃቡን ፖሊስ ሎስ ኣንጀለስ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። እንተዀነ እቲ ዲጄ ብኻልእ ሰብ መጥቃዕቲ ተፈጺምዎ እንተዀይኑ ዘመላኽት ዝዀነ ምልክት ከምዘየለ ገሊጾም። ኣብ ከም 'ብሌድስ ኦፍ ግሎሪ’ ከምኡ ድማ ‘ሀይርስፕረይ’ ዝበላ ፊልምታት ከም ሳዕስዓይ ኰይኑ ዝተሳተፈ ቦስ፡ ኣብቲ ካብ 2008 ዝተሰርሐ ‘ዩ ቲንክ ዩ ካን ዳንስ’ ዝብል ፊልም ብምውስኡ ህቡብነት ረኺቡ። ካብ ሳዕስዒታቱ ሓንቲ፡ ንሽልማት ብሉጽ ሳዕስዒት ኤሚ ተሓርያ ነይራ፤ ጸኒሑ ድማ ዳይና ናይቲ ምርኢት ኰይኑ። ኣብ ኣላባማ ዝተወለደ ትዊች፡ ኣብ ከም ‘ስተፕ ኣፕ’ ዝበሉ ተኸታተልቲ ፊልምታት ዝተዋሰአ ኰይኑ፡ ኣብ 2020 ድማ ዋና ኣወሃሃዲ መደባት ኤለን ሾው ኰይኑ። ቅድሚ እቲ ንዓመታት ዝጸንሐ ምርኢት ኣብ ግንቦት ምውድኡ፡ ኤለን ንትዊች ፍሉይ ምስጋና ኣቕሪባትሉ ነይራ። “ቅድሚ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት፡ ንህይወተይን ንምርኢትናን ዝቐየረ ሰብ ተፋሊጠ፤ ብዛዕባኻ እየ ዝዛረብ ዘለኹ ትዊች” ክትብል ብሃንደበት ነጊራቶ። “ኣመና እየ ዝፈትወካ. . . “ ብደርፊ ይዅን ሳዕስዒት “ኵሉሻብ ክሕጐስን ክስሕቕን ትገብረኒ” ኢላቶ። ንሱ ብግደኡ “ንዓኽን ነቲ ኣፍሪናዮ ዘለና ቤተሰብን ይፈትወኩም፤ እቲ ኵሉሻብ ዝዝክሮ ድማ፡ ኣነ ባዕለይ ክዀነሉ ዝኽእል ቦታ ከምዝሃብከኒ እዩ” ክብል ብስምዒት ተዛሪቡ ነይሩ። ሳዕሳዒትን መሳርሕቱን ዝዀነት በዓልቲ ቤቱ፡ “ስቴቨን ንዝኣተዎ ገዛ ኵሉ ብርሃን እዩ ዝዀኖ” ክትብል ሓዘና ገሊጻ። እቶም ሓቢሮም ኣብ ዝሰርሑሉ ፊልም ዝተራኸቡ መጻምዲ ሰለስተ ቈልዑ ወሊዶም እዮም። ስነ ጥበባውያን ስፖርተኛታትን ዝርከብዎም ፍሉጣት ሰባት፡ ብሞት እቲ ተዋሳእን ዲጄን ዝተሰመዖም ሓዘን ኣብ ምግላጽን ተዘክሮታቶም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ምጽሓፍን ይርከቡ።


ሰላም ዝሰበኸ ስነጥበባዊ ታሪኩ ብዛዕባ ስምምዕ ሰላም እንታይ ኢሉ?

እታ ዲሽታግና ብትብል ንጽል ደርፉ ተፈታዊ ዝኾነ ታሪኩ ጋንካሲ፡ ኣብ ዝተርኽበሉ መድረኻት ሰላምን ፍቕርን ብምስባኽ ይፍለጥ። እታ ምስ ሰማዕቲ ዘላለየቶን ብስም ሓድሽ ዓመት ብሄረ ኣሪ 'ዲሽታግና' ተባሂላ ዝተሰምየት ቀዳመይቲ ስርሑ፡ ብዛዕባ ፍቕርን ሰላምን እያ ትሰብኽ። ዲሽታግና ኣብ ብሄረ ኣሪ ሓዱሽ ዓመት ብሓባር ዝበልዑሉ፡ ብሓባር ዝሰትዩሉ፡ ዝተባእሱ ዝዕረቑሉ፡ ንዝጸገሞም ዘካፈሉሉን ዝደጋገፉሉን በዓል እዩ። ታሪኩ፡ እታ ደርፊ ምስ ወጸት ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ በቲ ፍቕሪ ዘለዎን ዕርቂ ዝሰብኽን ባህሊ ስለ ዝተመሰጠ፡ ነታ ደርፊ ክሰርሕ ከም ዝተደፋፍአ ገሊጹ ነይሩ። ዲሽታግና ምስ ተዘርገሐት ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ድሮ ኣብ ዩቱብ 29 ሚልዮን ግዜ ተራእያ እያ። ተወላዲ ሰኔጋል፡ ብዜግነት ኣሜሪካዊ ዝኾነ ህቡብ ድምጻዊ ኤይክን ነታ ደርፊ ሪሚክስ ገይሩዋ ኣሎ። ኤይክን “. . .ዲሽታግና ኣብዚ እዋን ካብ ዝፈትኽዎም ስራሓት ሓደ እዩ. . .” ክብል ንማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ገሊጹ እዩ። ኣብ እዋን ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ናብ ውትህድርና ተጸንቢሩ ምንባሩ ዝገልጽ ታሪኩ ብዙሕ ግዜ ኲናት ዘስካሕክሕ ከም ዝኾነ ይዛረብ። ኣብ ትግራይ ኲናት ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝተካየደ መድረኽ ጎስጓስ፡ "ድሕሪ ደጊም ኲናት ይኣክል!" ብዝብል ብዛዕባ ሰላም መደረ ኣስሚዑ ነይሩ። እዚ ድማ ካብ ዝተፈላለየ ሸነኻት ቁጥዐ ኣልዒሉ። ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ቀሪቡ እናበኸየ ይቕሬታ ሓቲቱ እዩ። "ብሓቂ 'ድሕሪ ደጊም ኲናት ይኣክል!' ኢልካ ብዛዕባ ሰላም ምስባኽ ይቕረታ የሕትት ድዩ?” ብምባል ኣብ ጎድኑ ደው ዝበሉ ብዙሓት’ውን ነይሮም እዮም። እዚ ምስበለ ድሕሪ ሓደ ዓመት፡ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ኣብ ርእሰ ከተማ ደቡብ ኣፍሪቃ ፕሪቶርያ ድሕሪ ዝገበርዎ ዘተ ሰላም፡ እቲ ግጭት ከብቅዕ ተሰማሚዖም ኣለው። ብዛዕባ እቲ ስምምዕ ሰላም እንታይ ተሰሚዑካ? ክንብል ንታሪኩ ሓቲትናዮ። ታሪኩ፡ በቲ ስምምዕ ሰላም ዝተሰምዖ ሓጎስ ወሰን ከም ዘይብሉ ይገልጽ። "ወዲ ሰብ ይሃልዎ ኣይሃልዎ፡ ይመችዎ ኣይመችዎ፡ ሰላም ምስ ዝህሉ እዩ ዝሕጎስ . . . ልክዕ ከምቲ በቲ ዝበልክዎ ክውገዝ ከለኹ ዝነባዕኹ፡ ምስምማዖም ምስ ሰማዕኩ ናቱ ዝኽሪ ክነብዕ ገይሩኒ።" ታሪኩ፡ ኣብቲ መድረኽ ሙዚቃዊ ስርሑ ከቕርብ ብመንግስቲ ከም ዝተዓደመ ይገልጽ። ብዛዕባ ሰላምን ዕርቅን ክዛረብ ኣቐዲሙ ከም ዝሓሰበሉ’ውን ይዝክር። ሽዑ፡ "ብረት ኣይምህረናን፡ ኩናት ኣይምህረናን፡ ጸገም ኣይምህረናን፤ ኩሉ ህዝቢ ኢትዮጲያ ጅግና እዩ፡ ፈራሕ ዝኾነ ሰብ የለን። ኩላትና ሓደ ስለዝኾንና በጃኹም ሰላም እዩ ዘድልየና" ዝብል መደረ ኣስሚዑ። ታሪኩ፡ ከምኡ ዝበልኩሉ ምኽንያት መወዳእታ ኲናትን ቅርሕንቲን ዕርቂ ምዃኑ ስለ ዝፈልጥ፡ ሰባት ብኸቢድ ከይተጎድኡ ነቲ ኲናት ከብቅዕዎ ስለ ዝደሊ፡ ከምኡ'ውን "እንተ ሞይተ ሓቂ ተዛሪበ ክመውት፡ ታሪክ እዩ" ብምባል ከም ዝኾነ ይገልጽ። "ከምቲ ንልምዓት ንኣባይ ዝደፈርናዮ፡ ኣነ'ውን ንሰላም ደፊረ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ገለ ሰባት ግን "ነቲ ቦታ ኣብ ግምት ዘየእተወ ዘረባ" ክብሉ ነቒፎሞ እዮም። እንተኾነ ታሪኩ “ቃል ፈጣሪ ንክትዛረብ ቦታ ምምራጽ ኣየድልየካን እዩ። ብዛዕባ ሰላምን ፍቕርን እየ ተዛሪበ" ክብል ይምጉት። ታሪኩ ነቲ ርእይቶ ዝሃበ እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ናብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ኣስፋሕፊሑ ኲናት ተጓሃሂሩ "ወፍሪ ድሕነት" ኣብ ዝካየደሉ ዝነበረ እዋን እዩ ነይሩ። እዚ ድሕሪ ምዝራቡ፡ ዋላ እኳ ብኣካላት መንግስቲ ግፍዒ እንተዘይበጽሖ፡ ብገለ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ውልቀሰባትን ከም ዝተወገዘን ምፍርራሓት ከምዝበጽሖን ይዛረብ። ኣብ ሓንቲ መደበር ቴለቪዥን እታ ሃገር ቀሪቡ እናበኸየ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ይቕረታ ክሓትት ከኣ ተራእዩ። ኣብቲ እዋን እቲ ዘብከየኒ ሰብ ስለዘይተረድኣኒ እዩ ይብል ታሪኩ። "ኣብዛ ምድሪ ዘሎ ሰብ ሓቂ ዝጠፍኦ ምዃኑ፡ ብፍላጥ ናብ ዓዘቕቲ እናኣተና ሰላም ጸሊኦም ንቃተል ክብሉኒ ከለዉ፡ ሓቂ ተሸፊኑ፡ ኣነ ከም ሓሳዊ ክፍረድ ከለኹ ንሱ እዩ ዘብከየኒ።" እሞ እዚ ይቕሬታ የሕትት ድዩ ዝበልናዮ ታሪኩ፡ ይቕረታ ዝሓተተ ብዘረባኡ ስለ ዝተጣዓሰ ዘይኮነስ፡ "ከምቲ ዝበደሉ ጥራይ ዘይኮኑስ፡ ዝተበደሉ'ውን ይቕረ ከምዝብሉ" ፍቕሪ ንምርኣይ ከም ዝገበሮ ይገልጽ። "የሱስ’ውን ኣብ መስቀል ምስ ተሰቕለ ይቕረ በለሎም ኢሉ እዩ ዝሓተተ፤ ንሱ ዝመሃረና እዚ እዩ። ኣነ’ውን ንሃገረይ ተዋሪደን ተጸሪፈን'የ፡ እዚ ግን ታሪኽ'ዩ" ይብል። ብሰንኪ እቲ ዝበጽሖ ውግዘትን ነቐፌታን ናብ ትውልዲ ዓዱ ክኸይድ ከም ዝተገደደን ኣብኡ'ውን ካብ ገለ ሰባት ተመሳሳሊ ነቐፌታ ከም ዘጋጠሞን ይዝክር። ታሪኩ ኣብ ቀረባ እዋን "ረይዳየ" እትብል ንጽል ደርፊ ኣውጺኡ እዩ። ኣብዛ ደርፊ ድማ ፈጣሪ ሰላም ከውርድ ተማሕጺኑ’ዩ። ድሕሪ እቲ ዝረኸቦ ውግዘትን ነቐፌታን እውን ኣብ ልዕሊ ሰላምን ፍቕርን ዘለዎ ኣረኣእያ ከምዘይተቐየረ ይዛረብ። "ፈሊጥና፡ ብዘይ ምስትውዓል፡ እናፈለጥና ዝበተናዮም፡ ዘጥመናዮም፡ ሕጂ ድማ ከምቲ ትማሊ ንኲናት ኣበርክቶ ዝገበርናዮ፡ ንሰላም ዘለና ኣዋጺዕና ከከም ጉድኣቱ ነቲ ዝሳቐ ዘሎ ህዝቢ ክንሕግዝ ይግባእ። ኣቡኡ ዝሞተ ኣቦ፡ ሓዉ ንዝሰኣነ ሓው፡ ሓፍቱ ንዝሰኣነ ሓፍቲ ክንከውን ኣለና። መንግስቲ ነቲ ህዝቢ ካብቲ ሓዘኑ ክመልሶ ይግባእ" ክብል ተማሕጺኑ። ድሕሪ እቲ ስምምዕ፡ ኢትዮጵያ ሰላም ኮይና ክርእያ እየ ዝብል ተስፋ ኣለዎ። ሰባት ካብ ሰሜን ናብ ደቡብ፡ ካብ ምብራቕ ናብ ምዕራብ፡ ብዘይ ዝኾነ ናይ ጸጥታ ስክፍታ፡ ክነግዱ፡ ክተሓጋገዙ፡ ንሓድሕዶም ክረዳድኡ ክርእይ ትምኒቱ እዩ። እቲ ፖለቲካዊ ጎንጺ ብዙሕ ሰብኣዊ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ቅልውላዋት ከም ዘስዓበ ብምሕባር፡ ኩሎም ብሄራት ኢትዮጵያ ንሓድሕዶም እናተፋቐሩ፡ ንሰላም ደው ክብሉን ዘለዎ ንዘይብሉ ብምክፋልን ሰላም ከምጽኡን ይላቦ። "እቲ ንሰባት ንምቕታል ኣጽዋር ዝግዛኣሉ ገንዘብ፡ ሰባት ዘሐጉስ ነገር ምእንቲ ክገብሩ፡ ነቲ ንሓድሕድና ክንቀታተል ዝገዛእናዮ ኣጽዋር ደርቢና፡ ንዓና ዝጥርንፍን ጥሜትና ዘወግድን ኣጽዋር ክንገዝኣሉ ይግባእ። እዚ ብፍቕሪ ዝኸውን እዩ” ይብል።


‘ከይተዓደመ’ ናብ ቤት ጽሕፈት መሸጢ ሳእኒ ስኬቸርስ ዝኣተወ ካንየ ዌስት ተሰጒጉ

ፍሉጥ ኣፍራዪ ሳእኒ ስኬቸርስ፡ ‘‘ከየፍለጠን ከይተዓደመን’’ ኣብ ሎስ ኣንጀለስ ናብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈቱ ኣትዩ ንዝበሎ ብ ዬ ዝፍለጥ  ራፐር ካንዬ ዌስት ከምዝሰጎጎ ገሊጹ፡፡ እቲ ትካል ምስቲ ራፐርን ዲዛይነርን ናይ ምስራሕ ‘‘ሓሳብ የብለይን’’ እውን ኢሉ፡፡ ዬ ኣንጻር ሴማውነት ዘቕነዐ ዘረባ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምዝራቡ ስዒቡ፡ ክዳውንትን ጫማታትን ስፖርት ዘፍርይ ጀርመናዊ ትካል ኣዲዳስ፡ ምስቲ ራፐር ዝነበሮ ርክብ ከምዝበተኸ ድሕሪ ምግላጹ እዩ ስኬቸርስ ነዚ ስጉምቲ ወሲዱ ዘሎ፡፡ ቢቢሲ ርእይቶ ካንዬ ዌስት ንምስማዕ ናብ ወኪሉ ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ፡፡ ስኬቸርስ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ዬ ናብ ቤት ጽሕፈት እቲ ትካል ሰባት ኣኪቡ ከምዝመጸን ‘‘ዘይተፈቐደሉ ቐረጻ ከምዘካየደን’’ ይገልጽ፡፡ ምስቶም ሰባት ድሕሪ ዝተገበረ ዝርርብ ካብቲ ቤት ጽሕፈት ክወጹ ከምዝተገበረ'ውን ጠቒሱ፡፡ ብተወሳኺ ‘‘ነቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝገበሮ ከፋፋላይ ዘረባ ንኹንኖ ኢና፡ ከምኡ እውን ጸረ-ሴማውነት ወይ እውን ዝኾነ ናይ ጽልኢ ዘረባ ኣይንጻወርን’’ ኢሉ፡፡ ‘‘ዌስት ከየፍለጠን ከይተዓደመን ምምጽኡ እውን ደጊምና ክነነጽር ንፈቱ፡፡’’ ተጠቃዓይ ሕማም ምልውዋጥ ስምዒት (ባይፖላር ዲስኦርደር) ዝኾነ ዬ፡ ኣብ ቀረባ እዋናት ምስ ብዙሓት ፍሉጣት ትካላት ናብ ምስሕሓብ ዝኣተወ ኮይኑ፡ ብዙሓት ምስኡ ዝነበሮም ርክብ ኣቋሪጾም ኣለዉ፡፡ እዞም ምክራራት ኣብ ኣታዊኡ ከቢድ ክሳራ ከስዕቡ ከምዝኽእሉ ዝግመት ኮይኑ፡ ካብ ዝርዝር ቤልየነራት መጽሄት ፎርብስ ወሪዱ ኣሎ፡፡ እቲ መጽሄት ከምዝሓበሮ፡ እቲ ራፐር ምስ ኣዲዳስ ዝነበሮ ምሕዝነት ብምቁራጹ ዝውንኖ ዝተጻረየ ሃብቲ ካብ 1.5 ቢልዮን ዶላር ናብ 400 ሚልዮን ዶላር ወሪዱ እዩ፡፡ ብምኽንያት ካንዬ ዌስት ዝሃቦ ዘረባ ጸረ-ሴምነት፡ ኣሪ ኢማኑኤል ዝተባህለ ትካል ኢንተርተይንመንት ኩሎም ትካላት ምስቲ ራፐር ዘለዎም ርክብ ክበትኩ ዝጸወዐ ኮይኑ፡ እቲ ራፐር ቅድሚ ሰዓታት ኣብ ኢንስታግራም ምላሽ ሂብዎ፡፡ ‘‘ኣሪ ኢማኑኤል፡ ኣብ ሓደ መዓልቲ ክልተ ቢልዮን ዶላር ስኢነ፣ ብህይወት እውን ኣለኹ፡፡ እዚ ናይ ፍቕሪ ዘረባ እዩ፣ ሐዚ እውን ይፈትወኩም እየ፡፡ ኣምላኽ ይፈትወኩም እዩ፡፡ እቲ ገንዘብ ኣይገልጸንን፣ እቲ ህዝቢ እዩ ዝገልጸኒ’’ ክብል ጽሒፉ፡፡ ዌስት ብምኽንያት እቲ ኣብ ትዊተር ዝለጠፎ ጽሑፍ ጸረ-ሴምነት፡ ትዊተሩ ተዓጽዩ እዩ፡፡ ኣዲዳስ ድሕሪ እቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ ምህርቲታት ካንዬ ምሻጥ ብቕልጡፍ ደው ከምዘብል ዝገለጸ ኮይኑ፡ ብሰንኪ ምቁራጽ እቲ ዕዉት ዝነበረ ሽርክና ንግዲ፡ ኣዲዳስ ኣብ 2022 ጥራሕ 217 ሚልዮን ፖውንድ ክስእን እዩ፡፡ ኣብ መፈለምታ እዚ ዓመት እቲ ራፐር ዝኸፈቶ ዓመታዊ 15 ሽሕ ዶላር ዝኽፈሎ ቤት ትምህርቲ ብጊዝያውነት ከምዝዓጸወ እውን ተገሊጹ፡፡ ባንኪ ኢንቨስትመንት ጄፒ ሞርጋንን ትካል ፋሽን ባለንሲያጋን ምስቲ ራፐር ተፈላልዮም እዮም፡፡ ምስ ኤጀንሲ ተውሃቦ (ታለንት) ዝነበሮ ርክብ እውን ተበቲኹ ኣሎ፡፡ ኣብ ወርሒ መስከረም ምስ ዬ ዝነበሮ ርክብ ዘቋረጸ ጋፕ እውን፡ ምህርቲታት ዪዚ ጋፕ ካብ ድኳናቱን ኦንላይን መሸጣን ብቕልጡፍ ክውገዱ ስጉምቲ ይወስድ ኣሎ፡፡ ትካል ፊልምን ቴሌቪዥንን ኤምኣርሲ፡ ነቲ ራፐር ኣመልኪቱ ዝሰረሖ ዶክመንተሪ ከምዘየመሓላልፎ ብሰኑይ ገሊጹ፡፡ ዬ ዛጊድ ብዛዕባ እቲ ዝሃቦ ጸረ-ሴማዊ ዘረባ ይቕረታ ኣይሓተተን፣ ብ 15 ጥቅምቲ ድማ ድሪንክ ቻምፕየንስ ኣብ ዝተባህለ ፖድካስት ንዘረብኡ ክከላኸል ተሰሚዑ፡፡


ኤርትራ፡ ኮመዲ ዮናስ ምሕረትኣብ (ማይናስ) ንኣፍሪቃዊ ሽልማት ተሓጽያ

ብኤርትራዊ ዮናስ ማይናስ ዝተሰርሐት ብዓረባዊ ቅዲ ዝተዜመት 'ሓሚዳ' ዘርእስታ ደርፊ ንኣፍሪቃዊ ሽልማት ተሓጽያ። ኣብቲ ኣፍሪማስ 'ኦል ኣፍሪካን ሙዚክ ኣዋርድ' ዝተሰምየት ሽልማት ምብራቕ ኣፍሪቃ፣ ማእከላይ ኣፍሪቃ፣ ሰሜን ኣፍሪቃ፣ ደቡባዊ ኣፍሪቃን ምዕራብን ኣፍሪቃን ብዝብል ንኣፍሪቃ ኣብ ሓሙሽተ ዞባታት ብምምዳብ እዩ ሽልማታት ዝዕድል። ኮመዲ ሓሚዳ ናይ ዮናስ ማይናስ፡ ኣብቲ Best Artist, Duo or Group in African Traditional ብዝብል ምድብ ምስ 11 ካልኦት ደርፍታት'ያ ንሽልማት ተሓጽያ ዘላ። ዮናስ ምሕረት ኣብ ስርሓት ኮሜዲ ኣብ ምእላይ 'ቪድዮ ክሊፕ' እውን ዓቢ ክእለት ዘለዎ ስነ-ጥበባዊ እዩ። ከም መርኣይኡ ድማ ኣብቲ ዓመታዊ ብሻሞት ዝውሃብ ሽልማታት ኣብ 2018 ብሓሙሽተ ዓውድታት ኣብ 2019 ከኣ ብተመሳሳሊ ብሓሙሽተ ዓውድታት ክሽለም ክኢሉ'ዩ። እታ ኣብ 2018 ብጽቡቕ ኣተኣላልያ (ዳይሬክቲንግ) ዝተሸለመት 'ክንራኸብ ኢና' ዘርእስታ ደርፊ ቃልኣብ ተወልደመድህንን ኣብ 2019 ብጽቡቕ ኣተኣላልያ ዝተሸለመት 'ጎነይ' ዝኣርእስታ ደርፊ ናይ ኣብርሃም ኣለምን ዮናስ ምሕርትኣብን ማይናስ እዩ ኣልይወን። ብዘይካ ዮናስ ማይናስ Best African Acts in the Diaspora ኣብ ዝብል ምድብ ኤርትራዊት ኔዜርላንዳዊት ሪሞን'ውን ምስ ሸውዓት ስነ ጥበባውያን ንሽልማት ተሓጽያ ኣላ። ኣብ ኤርትራ ዝተወለደት ሪሞን እግሪ ተኽሊ እንከላ'ያ  ምስ ኣዲኣ ናብ ስደት ኣምሪሐን። እዛ ኣብ ቅዲ ሙዚቃ ኣር ኤንድ ቢ እትነጥፍ ስነ ጥበባዊት ጓል 23 ዓመት፡ መብዛሕትኡ ደርፍታት ምስ ድሕረ ባይትኣ፡ ምስ ስደትን ኣብ ስደት ኮይንካ ዘጋጥመካ ኣድልዎን ናይ መንነት ቅልውላውን ዝቃኒ'ዩ። ኣብ Best Female Artist in Eastern Africa ኣብ ዝብል ምድብ'ውን ኤርትራዊት ሜሪ ዘርኣብሩኽ ምስ 9 ካልኦት ደቂ ኣንስትዮ ንሽልማት ተሓጽያ ኣላ። ሜሪ ዘርኣብሩኽ ኣብ ቅዲ ሙዚቃ ሂፕ ሆፕ ዝያዳ እትነጥፍ ድምጻዊት ኮይና፡ ብቋንቋታት ትግርኛን እንግሊዘኛን እያ ትደርፍ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ውድድር ኸኣ ልዕሊ 400 ደርፍታት ን30 ኣህጉራውን ን10 ዞባውን ሽልማታት ተሓጽየን ኣለዋ። ዕውታት ካብ 19 ክሳብ 21 ሕዳር ኣብ ናይጀርያ ከተማ ሌጎስ ኣብ ዝካየደ ናይ ዕዉታት ምርቋሕ ስነስርዓት ሽልማቶም ክወስዱ'ዮም። Best Male Artist in Eastern Africa  ኣብ ዝብል ምድብ ኢትዮጵያዊ ድምጻዊ ሊጅ ማይክ ንሽልማት ተሓጽዪም ካብ ዘለዉ'ዩ። ኣፊሪማ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኦል ኣፍሪካን ሙዚክ ኣዋርድ ዓመታዊ ኣብ ውሽጢ ኣፍሪቃን ካብ ኣፍሪቃ ወጻንእ ዝርከቡ ኣፍሪቃውያን ስነጥበባውያን ሽልማት ዝዕድል ኮይኑ ብምትሕብባር ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ 2014 ዝተመስረት እዩ። ኣብ ዞባዊ ሽልማታት 10 ዓይነታት ሽልማታት እዮም ዝውሃቡ። ኣብ ኣህጉራዊ ሽለማታት ኸኣ ዝብለጸ ወይ ዝበለጸት ድምጻዊ እዚ ዓመት፡ ዝበለጸት ኣልበም እዚ ዓመት፡ ዝበለጸ ድምጻዊ ወይ ድምጻዊት እዚ ዓመት፡ ዝብለጸ ባህላዊት ደርፊ እዚ ዓመት፡ ዝለጸ ኣብ ደገ ዝቅመጥ ኣፍሪቃዊ ድምጻዊን ካልእን ዝብል ሰላሳ ሽልማታት ክውሃብ እዩ።


ኪም ካርዳሽያን ምስ ካንየ ዌስት ንምፍልላይ 'ናይ ፍትሕ ወረቐት ኣእትያ'

ኪም ካርዳሽያን ካብ ፍሉጥ ስነ-ጥበባዊ ራፐር ካንየ ዌስት ክትፋታሕ ከም ዝሓተት መራኸቢ ብዙሓን ኣሜሪካ ጸብጺበን። ንሳቶም ንከባቢ ሸውዓተ ዓመታት ብሓባር ኣብ ሓዳር ዝጸንሑ ኮይኖም ኣርባዕተ ቆልዑ ወሊዶም ኣለው። ኣብ መንጎኦም ዘይምርድዳእ ተኸሲቱ ከም ዝነበረ ክውረ ከምዝጸንሐን እቲ ዜና ድማ ንፈለማ ብመርበብ ሓበሬታ ቲኤምዚ'ዩ ተዘርጊሑ። ንሳቶም ግን ዛጊት ዝሃብዎ ሓበሬታ የለን። ክልቲኦም በብመገዶም ኣብ መላእ ዓለም ካብ ዝርከቡ ፍሉጣት ሰባት እዮም። ኪም፡ ፈለማ በቲ ኣብ ቴለቪዥን ብዛዕባ ስድራቤታ ብእተቕርቦ ተኸታታሊ መደባት ኣብ 2007 እያ ህቡብነት ኣጥርያ። ንሳ ኣብ መተግበሪታት ሞባይልን ስነጽባቐን ዝርከብዎም ካልእ ዓውድታት ቢዝነስ'ውን ተዓዊታ እያ። ከባቢ 780 ሚልዮን ዶላር ሃብቲ ከም ዘለዋ ፎርብስ ይሕብር። ኣብ ሙዚቃ ራፕ ዓለምለኻዊ ተፈላጥነት ዘለዎ ካንየ ዌስት ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት ሓደ ካብቶም ኣብ ቅድሚት ዝጥቀሱ ኮይኑ ኣሎ። ካንየ ተዓዋቲ ግረሚ ኣዋርድ ኮይኑ ኣብ ዓውዲ ፋሽን'ውን ዝተዓወተ ዲዛይነር እዩ። ክልቲኦም ናብ ሓዳር ቅድሚ ምምርሖም ንዓመታት ብምሕዝነት ክጸንሑ እንከለው፤ ካንየ ኣብ 2010 ኣብቲ ኪም እተቕርቦ ናይ ቴለቪዥን ምርኢት ቀሪቡ ነይሩ። ቦኽሪ ጓሎም፡ ኖርዝ ሰነ 2013 ድሕሪ ምውላዳ ድሕሪ ሓደ ዓመት፤ ካነየ ንኪም ንመርዓ ኣብ ዝሓተተሉ፡ ንፍሉጥ ሜዳ ኩዕሶ ሰኪዐት ሳንፍራንሲስኮ ጃያንትስ ተኻርዩ፡ ብኦርኬስትራ ሙዚቃ ተሰንዩ ኣብ ቅድሚ ስድራቤታ እዩ ገይርዎ። ግንቦት 2014 ኣብ ጥልያን ክምርዓው እንከለው እናተሰዓዓሙ ዝተወስደ ስእሊ፡ ኣብቲ እዋን ኣብ ኢንስታግራም ብብዝሒ ላይክ ዝተገበረ ስእሊ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብ ዝቐጸለ ዓመት ወዶም ሰይንት ዌስት ተወሊዱ። ብድሕሪኡ ግና ኪም ኣብ እዋን ሕርሲ ብዘጋጠማ ናይ ጥዕና ጸገማት ክልተ ደቆም ብመተካእታነት ማለት ብማህጸን ካልእ ጓል ኣንስተይቲ ከም ዝውለዱ እዮም ጌሮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካንየ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ንምዃን እኳ እንተተወዳደረ ኣይሰለጦን። ንሱ፡ ኣብ እዋን ፕረዚደንታዊ ጎስጓስ ኣብ ዝገበሮ መደረታት ብዙሕ ዘስደምም ዘረባ ከምዝተዛረበን፤ ኪም ብዛዕብኡ መብርሂ ክትህብ ከምዝተገደደትን ይፍለጥ። ንሳ ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ፡ ሰብኣያ ናይ ስነ-አእምሮኣዊ ጸገም ከም ዘለዎ ድሕሪ ምንጋር፡ "በሊሕ ግና ዝተሓላለኸ ሰብ" ምዃኑ ብምግላጽ ህዝብን መራኸቢ ብዙሓንን ጸገሙ ክርድኡሉ ሓቲታ።


7ይ መድረኽ ጂሮ ዲ'ኢታልያ፡ ኮን ቦውማን ፈላሚ ናይ መድረኽ ዓወቱ ኣመዝጊቡ

ኣብቲ ብዓርቢ ቀጺሉ ዝወዓለ ሻብዓይ መድረኽ ጂሮ ዲ'ኢታልያ፡ ሆላንዳዊ ተቐዳዳማይ ጋንታ ጃምቦ-ቪስማ ኮን ቦውማን መሳጢ ናይ ዓቐብ ቅጽበታዊ ውድድር ብምርኣይ ናይ ግራንድ ቱር ፈላሚ ናይ መድረኽ ዓወቱ ኣመዝጊቡ። እቲ ወዲ 28 ዓመት ኣብቲ ካብ ድያሞንተ ናብ ፖተንዛ ዝተኻየደ 196 ኪሜ ዝሸፈነ ዓቐበት ዝበዝሖ ውድድር፡ ምስ ሰለስተ ተቐዳደምቲ ብምዃን ካብ ዓባይ ጉጅለ ሃዲሙ እዩ ውዒሉ። ካልኣይ ሆላንዳዊ ባውክ ሞለማ ካልኣይ፡ ኢጣልያዊ ዳቪድ ፎርሞሎ ሳልሳይ ኣትዮም። ብሽክለታ ተበላሽያቶ ዝነበረት ንቦውማን ወዲ ጋንትኡ ቶም ዱሞሊን መበል ራብዓይ ዛዚሙ። ኣብቲ ውድድር ዝሳተፉ ዘለው ኤርትራውያን ተቐዳደምቲ መርሃዊ ቅዱስ መበል 58፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን መበል 100 ከምኡ'ውን ብሓሙስ ምስ ፍሉጣት ናይ ፍጥነት ተቐዳደምቲ ዓለምና ገጢሙ ራብዓይ ዝዛዘመ ቢንያም ግርማይ መበል 155 ኣትዮም። ኣብ 2017 ተዓዋቲ ጂሮ ዝኾነ ቶም ዱሞሊን ነቲ ተሪር ዓቐበት ኣብ ቅድሚት ኮይኑ ክመርሖ እንከሎ ዳቪድ ፎርሞሎን ኮን ቦውማንን ካብ እግሩ ኣይተፈለዩን። ሰለስቲኦም ስልታዊ ብዝኾነ መገዲ ቦታ እናተቐየየሩ ኣብ ዝቐጸሉሉ፡ ቶም ዱሞሊን ብሽክለታ ስለዘበላሸወ ፍጥነቱ ክቕንስ እኳ እንተተገደደ ብዙሕ ከይጸንሐ ስለዘርከቦም ወዲ ጋንታኡ ኮን ቦውማን ንክዕወት ዓቢ ኣበርክቶ እዩ ጌሩ። ባውክ ሞለማ መዛዘሚ ህንጻጽ ሒደት ኪሜ ምስተረፎ ክሞልቕ ፈቲኑ እንተኾነ ግና ንኮን ቦውማን ክሕዝዎ ኣይከኣሉን። ኣብ ሓፈሻዊ ምድብ (ሮዛ ማልያ) ዝመጸ ለውጢ ስለዘየሎ ስጳኛዊ ዩዋን ፔድሮ ሎፐዝ መሪሕነቱ ቀጺሉ ኣሎ። ተቐዳዳማይ ጋንታ ኢኤፍ ኤዱኬሽን-ኢዚ ፖስት መርሃዊ ቅዱስ ሰለስተ ደረጃታት ብምምሕያሽ መበል 56፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን ሽዱሽተ ብምምሕያሽ መበል 95 ክኾኑ እንከለው፡ ቢንያም ግርማይ ከኣ ካብ መበል 93 ናብ 113 ወሪዱ ኣሎ። ኣብ ናይ ነጥቢ (ሊላ ማልያ) 'ውን ዝመጸ ለውጢ ብዘይምህላው ቀዳማይ፣ ኣርኖድ ደማር ካልኣይ፣ ቢንያም ግርማይ ሳልሳይ ማርክ ከቨንዲሽ ኮይኖም ተሰሪዖም ኣለው። 153 ኪሜ ዝሽፍን ሻምናይ መድረኽ ሎሚ ቀዳም ኣብ ኣብ ከተማ ናፖሊ ክካየድ እዩ። ኣብቲ ናይ ሎሚ ውድድር፡ ማቲው ቫን ደር ፖኤል ካብ ጋንታ ኣልፐቺን ፈኒክስ፣ ቶም ፒድኮክ ካብ ኢንኦስ ግረናድየርስ፣ ቢንያም ግርማይ ካብ ኢንተርማርቸ ዋንቲ-ጎበርት፡ ከምኡ'ውን ኣልበርቶ ቤትዮል ካብ ኢኤፍ ኤጁኬሽን-ኢዚ ፖስት ሓያል ውድድር ከርእዩ ትጽቢት ይግበር።


ጠፊኡ ዝተባህለ ቱርካዊ ምስቶም ዝደልይዎ ዝነበሩ ጉጅለ ብምዃን ንነብሱ ክደልያ ውዒሉ

ኣብ ቱርኪ ብሃንደበት ድሃዩ ዘጥፈአ ውልቀ ሰብ፡ ብኣጋጣሚ ምስቶም ንዕኡ ንምድላይ ዝተዋፈሩ ጉጅል ብምዃን፡ ንዕኡ ይደልዩ ከም ዘለዉ ከይፈለጠ ምስኦም ኮይኑ ንሰዓታት ከም ዝደለየ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሐን። እቲ በያን ማቱሉ ዝተባህለ ውልቀሰብ ምስ የዕሩኹቱ ኮይኑ ብሰሉስ ኣብ ዞባ ቡርሳ ኣብ ዝርከብ ጫካ ኮይኖም ይሰትዩ ነይሮም። ብሃንደበት ግን ካብ የዕርኹቱ ብኸመይ ከም ዝተፈላለየ ከይተረደኦ፡ ናብቲ ካብቲ ጫካ ዘውጽእ መንገዲ ክምለስ ኣይክኣለን። ድሃዩ ዝጠፈኦም የዕሩኹቱን ብዓልቲ ቤቱን፡ ናብ ሰብ መዚ እታ ሃገር ከይዶም ስለ ዝሓበሩ፡ ኣብቲ ክርከበሉ ይኽእል እዩ ዝተባህለ ቦታ ዝደልየ ጉጅል ልኢኾም። ወዲ 50 ዓመት በያን ማቱሉ፡ ብሃንደበት ምስቶም ንዕኡ ዝደልዩ ዝነብሩ ገለ ክፋል ናይቲ ጉጅለ ምስ ተራኸበ፡ ምስኦም ተሓዊሱ 'ነቲ ዝጠፈአ' ሰብ ኣብ ምድላይ ከም ዝተዋፈረ መደበር ተሌቪዥን ኤንቲቪ ሓቢራ። ድሕሪ ሰዓታት ሓደ ካብቶም ዝደልዩ ዝነበሩ ሰብ ብዓውታ ስም ናይቲ ዝጠፈአ ሰብ [በያን ማቱሉ] ምስ ጸወዐ ግን ካብ ሞንጎኦም "ኣብዚ ኣለኹ" ዝብል ድምጺ ተሰምዐ። እቶም ዝደልዩ ዝነበሩ ጉጅል እዚ ኣብ ሞንጎኦም ዝነበረ ሰብ ካብ መጀመርታ ምስኦም ከም ዘይወፈረ ምስ ኣረጋገጹ፡ ሓደ ካብቶም ኣባላት ፖሊስ ንበያን ማቱሉ ፈልዩ እቲ ኹነታት ከመይ ምዃኑ ከረድኦ ሓቲትዎ። በያን ማቱሉ "በጃኹም ብሕማቕ ከይትቀጽዑኒ፡ ኣቦይ ነዚ እንተሰሚዑ ክቐትለኒ'ዩ" ከም ዝበሎም እታ መደበር ተለቪዥን ኣቃሊሓ። ድሕሪ እዚ ክስተት፡ እቶም ኣብ ምድላዩ ዝተዋፈሩ ፖሊስ ዝርከብዎም ጉጅለ፡ ንበያን ሒዞም ናብ ገዝኡ ውሲደምዎ፤ ይቅጽዕዎ ኣይቅጽዕዎ ግን ኣብቲ ጸበጻብ ኣይሰፈረን።


ኬቨን ሃርት ብሓደጋ መኪና 'ከቢድ መጉዳእቲ በጺሕዎ'

ውሩይ ኣሜሪካዊ ተዋሳኢን ኮሜድያንን ኬቨን ሃርት፡ ኣብ ሎስ ኣንጀለስ ብዘጋጠሞ ሓደጋ መኪና "ከቢድ ናይ ሕቖ መጉዳእቲ" ስለዝበጽሖ ሰንበት ንጉሆ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ። ብሰኑይ በዓልቲ ቤቱ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ፡ ኬቨን ሃርት ነቒሑ ከምዘሎ ድሕሪ ምግላጽ "ደሓን ክኸውን እዩ" ኢላ። እቲ ሓደጋ፡ ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ እዩ ኣጋጢሙ። ነታ መኪና ይዝውር ዝነበረ ጃሬድ ብላክ ዝበሃል ሰብ'ውን ከቢድ መጉዳእቲ ዝበጽሖ ክኸውን ከሎ፡ ኣብቲ እዋን ምስኦም ዝነበረት ካልእ ተሳፋሪት ግን፡ በቲ ሓደጋ ከምዘይተሃሰየት ተገሊጹ። ኬቨን ሃርት፡ ኣብ መድረኽ ብዘቕርቦ ናይ ኮሜዲ ስርሑን ኣብ ፊልምታት ብዝዋሰኦም ዘስሕቑ ገጸባህርያትን እዩ ዝልለ። ኬቨን ሃርት፡ ናይ ሎም ዓመት ጽምብል ኦስካርስ ከሳሲ ተሓርዩ እኳ እንተነበረ፡ ቅድሚ ነዊሕ እዋን፡ ርክብ-ተመሳሳሊ-ጾታ ኣብ ልዕሊ ዘለዎም ሰባት ጽልኢ ዘንጸባርቕ ጽሑፍ ኣብ ትዊተሩ ከምዘስፈረ ምስተፈለጠ፡ ካብ ምስሳይ ኦስካርስ ንርእሱ ኣግሊሉ እዩ። እቲ ወዲ 40 ዓመት ኮሜድያን "ስምዒት ሰባት ስለዝጎዳእኹ ይቕሬታ" ኢሉ ነይሩ። ናይ ሎሚ ዘብን ጽምብል ኦስካርስ፡ ብዘይ ኣሳሳዪ እዩ ተኻይዱ።


ታሪኽ ጸለምቲ፡ ብጸጉሪ ርእሶም ታሪኽ ዝሰርሑ ሓሙሽተ ስፖርተኛታት ዓለም

ኣብ ስፖርት ዘለው ገለ ሰባት፡ መጀመርታ 'እንተጸቢቕኻ ጽቡቕ ይስምዓካ፤ ጽቡቕ ክስምዐካ እንከሎ ድማ ጽቡቕ ጸወታ ትጻወት' ክብሉ ሰሚዕኹም ትኾኑ'ዶ? ብታሪኽ ድማ፡ ኣትሌቲክስ ንርእስኻ እተርእየሉ መድረኽ ውድድር ኮይኑ'ዩ ከገልግል ጸኒሑ። ኣብ ውሽጢ ጸለምቲ ማሕበረሰብ ከኣ ጸጉሮም ዓብዪ ቦታ ይሕዝ። መንነት'ዩ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ስፖርት ፓስቲ ጉድዊን፡ "ብኹለ መዳይ ንባዕለይ ክገልጽ ይደሊ። ሕብሪ ጸጉሪ ርእሰይ ብምልውዋጥ፣ ዝተፈላለየ ቑኖ ብምቑናን ወይ ኣፍሮ ብምግባር መንነተይ ከርኢ ይደሊ" ትብል። ነፍሲ ወከፍ ቅዲ ጸጉሪ ርእሳ ድማ ናታ ዝተፈላለየ መንነትን እምነትን ከም ዘንጸባርቑ ትገልጽ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ጸጉረይ ኣካል መንነት ገይረዮ'የ ኢላ። "እቶም ኣብ ስፖርት እንተጸቢቕኻ ጽቡቕ ይስምዓካ፤ ጽቡቕ ክስምዐካ እንከሎ ድማ ጽቡቕ ጸወታ ትጻወት" ኢሎም ዝኣምኑ ሰባት፡ ጸቡቕ ስምዒት ክህልወካ እንከሎ ናብ ውሽጥኻ ዝኣቱ ጥርጣረታ ውሑድ እዩ ዝኸውን፤ ኩሉ ጽቡቕ እንተኾይኑ ድማ ካባኻ ሓንቲ ነገር ጥራይ ትጽቢት ይግበረካ ይብሉ። እዚ ኽኣ፡ እቲ ውድድር ምስዓር'ዩ። ካብዚ ብምብጋስ፡ ንሎሚ ሓሙሽተ ጸጉሮም ልዕለ ሓያል [Majic] ዝኾኖም ብዙሓት ጸለምቲ ዘለዓዓሉ ሓሙሽተ ስፖርተኛታት ከነላልየኩም ኢና። ኣብ ታሪኽ ኦሎምፒክ ህብብቲ ዝኾነት ሼሊ-ኣን ሸሞንተ ግዜ ሜዳሊያ ኦሎምፒክ ተዓዊታ። ብ2008 ኣብ ቤጂንግ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ብ100 ሜትሮ ንጀማይካ ወርቂ ሜዳሊያ ምስ ኣዐወተት ኾኾብ ዓለም ኮይና። ብውድድር 100 ሜትሮ ኣርባዕተ ግዜ ዓለማዊ ክብረወሰን ዝወነነት ብሕታዊት ጓል ኣንስተይቲ ኮይና ኣብ ታሪኽ ውድድር 100 ሜትሮ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ 34 ዓመታ ሳልሰይቲ ዝቐልጠፈት ጎያይት እያ። እዚ ኹሉ ቖልዓ ድሕሪ ምውላዳ ዘዐወተቶ ብምዃኑ ክኣ ዘደንቕ ይገብሮ። ጎና ጎኒ እቲ ዕውትነታ፡ ሼሊ-ኣን ናብ ዝኸደቶ ቦታ ንካሪብያን ሒዛታ እያ ትገይሽ። ብምንታይ እንተኢልኩም፡ ብጸጉሪ ርእሳ ኢና። ንኣብነት፡ ኣብ ዶባ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር፡ "እቲ ጸጉሪ ከም ብርሃን ጸሓይ'ዩ፤ ጀማይካ ክኣ ዋዒ ኣሎ። ዶሃ'ውን ውዕይቲ'ያ። ስለዚ ንምንታይ እቲ ብርሃን ጸሓየይ ሒዘዮ ዘይመጽእ" ኢላ ነይራ። ንሼሊ-ኣን ዝፈልጡ ሰባት መጀመርታ ናብ ሕሊንኦም ዝመጽኣሎም ሰለስተ ነገራት እንተሃለው- ፍጥነታ፣ ታሪኽ ሰራሒት ምዃናን ድሙቕ ጸጉሪ ርእሳን እዮም። ካብ ስፖርት ወጻእ ከኣ ናይ ባዕላ እንዳ ጸጉሪ ከፊታ እያ። "ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ ጸጉሪ ርእሳ ድላያ እንተገበረቶ ብዘየገድስ ጽባቕኣ ከጉልሕ ግን ይደሊ" ትብል። በዚ ኣቢላ፡ ደቂ ኣንስትዮ ንክተባብዓን ጽቡቕ ርእሰ ተኣማንነት ከዕብያን ትብህግ። "ኩል ግዜ ድሙቕ ሕብሪ ጸጉሪ ርእሲ እየ ዝመርጽ። ሓሓሊፉ ብዛዕባ እታ ዘለኹላ ሃገር'ውን ይሓስብ" ኢላ። ሼሊ-ኣን፡ ሓደ ግዜ "ኣብ ባዕልኻ ተስፋ ኣይትቑረጽ፤ ሓፍ ንኽትብል ሰባት ክትንብዩልኻ ኣይትጸበ" ኢላ ነይራ። ንፈረንሳን ማንችስተር ዩናይትድን ዝስለፍ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ፖል ፖግባ፡ ብዘለዎ ብቕዓት ኣብ ዓለም ኣለው ካብ ዝብሃሉ ተደለይቲ ኣትሌታት ስፖርት ሓደ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ግርማ ሞጎሱ፣ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብዘለዎ ንጥፈትን እወንታዊ ኣተሓሳስብኡን ብዙሓት ይብህጉዎ። ብተደጋጋሚ ዝቐያይሮ ሕብሪ ጸጉሪ ርእሱን ዝጥቀመሞም ቅድታትን ግን ካልእ ሚስጢር ጋንታታት ንፖል ፖግባ ኣነ'ባ ኣነ ክብላ ዝገብረን ሚስጢር'ዩ። ፖግባ፡ ኣቀማቕማ ኾነ ሕብሪ ጸጉሪ ርእሱ ብዝቐያየረ ቑጽሪ፡ ኣፍቀርቲ ኩዕሶ እግርን ኣድነቕቱን ብዙሕ ግምታት እዮም ዝህቡዎ። 'ሕጂኸ ፖግባ ካብ ዩናይትድ ይወጽእ ኣሎ ማለት ድዩ?'  . . . 'እቲ ኣብ ጸጉሪ ርእሱ ዘሎ ዝተሰበረ ልቢ እንታይ ይኾን?' . . . 'ሎሚኸ እንታይ ዓይነት ሚስጢር'ዩ ሓቢኡ?' ብምባል ሸቐልቐል ይብሉ። ንሱ ግን፡ ብቐሊሉ ሓደሽቲ ቅድታት ብምምጻእ ይዛነ'ዩ ዘሎ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ "ኩል ግዜ ሰባት ኣብ ጸጉረይ ርኢይቶ ስለ ዝህቡ፡ ሰባት እንታይ ከም ዝብሉ ንምዕዛብ እየ እቲ ዝተሰብረ ልቢ ተሰሪሐ። ካልእ ትርጉም የብሉን  . . . ሰሓቕ ጥራይ'ዩ" ይብል። ኣብ ህይወቱ ዓብዪ ቦታ ዝህቦ ነገር እምነት ስለ ዝኾነ ውቃጦ ክገብር ኣይመረጸን። ግን ድማ ብስነ ጥበብ ዓርሱ ክገልጽ ወይ ከንጸባርቕ ይደሊ'ዩ። ፖግባ፡ ኣብ ጸጉሪ ዘይተጠቕሞ ዓይነት ሕብሪ ኮነ ቅዲ የለን። ብሓፈሻ፡ ፖል ፖግባ ሰባት ድላዮም እንተበሉ ሓድሽ ነገር ንምፍታን ሰጋእ ዘይብል ኣትሌት እዩ። ዴኒስ ሮድማን፡ ኾኾብ ሃገራዊ ማሕበር ኩዕሶ ሰኪዔት'ዩ። ኣባላት ፕሮፌሽናል ጋንታ ኩዕሶ ሰኪዔት ኣመሪካ 'Chicago Bulls' ክሳብ ሕጂ ሽሞም ብልዑል ክብሪ ይርቋሕ። ሚካኤል ጆርዳን፣ ስኮቲ ፒፔንን ከምኡ'ውን እቲ ናይ ሙሉእ ዘመን ኮኾብ ሮድማን ካብ ኣፍ ኣፍቀርቲ ኩዕሶ ሰኪዔት ኣይጠፍኡን። ሮድማን፡ ፍሉይ ክእለት ምክልኻልን ኩዕሶ ካብ ኢድ መጋጥምቱ መንዚዑ ናይ ምውሳድ ዓቕምን ዝነበሮ ስለ ዝኾነ ንኣባላት ጋንትኡ ኮነ መጋጥምቱ ውንጥሕ ይብሎም ነይሩ። ካብዚ ብዝብገስ ብዙሓት ብግጉይ ስለ ዝርድኡዎ ግዳማዊ ጠባዩ ንምርዳእ ይጽገሙ ነይሮም። "መጀመርታ ናብታ ጋንታና ክጽንበር እንከሎ ሕጉስ ኣይነበርኩን፤ ድሓር ግን ዴኒስ ሒዙዎ ዝመጽአ ፍሉይ ነገር ከም ዘሎ ተረዲአ" ይብል ስኮፒ ፒፔን። ካብ 1990ታት ጀሚሩ፡ ዴኒስ ሮድማን ጸጉሪ ርእሱ ብምቅይያር እዩ ዝፍለጥ። ብዛዕባ ጸጉሩ፣ ዝጥቀሞም መመላኽዒታትን ኣከዳድንኡን ድማ ብግልጺ ይዛረብ። "በዚ ስለ ዝፍለጥ'የ ከምኡ ዝገብር። ስምዒተይ ክኣ በቲ ንዓይ ዝማእመአኒ መገዲ ክገልጽ ከም ዘለኒ ይኣምን" ይብል። ካብዚ፡ 'ኩላትና ፍሉያት ስለ ዝኾንና፡ ኣፈላላይና ድማ ክንቕበል ይግባእ' ዝብል ንወስድ። "ጸጉረይ ንኻልኦት ሰባት ምንጪ ሓጎስ ስለ ዝኾኖም የሐጉሰኒ" ትበል። ሻና ብራውን፡ ኣብ መበል 25 ዓመታ ራግቢ ምጽዋት ክትጅምር እንከላ ድሕሪ ክልተ ዓመት ንኢንግሊዝ ወኪለ ኣብ ዓለምለኻዊ ውድድር ተሳቲፋ። ሕጂ ኣብታ ሃገርን ጋንትኣ ሃርሊኲንስን መሪሕ ኣትሌት እያ። ብተወሳኺ ንደቂ ኣንስትዮ ተጻወትቲ ራግቢ፣ መሰላት ደቂ ኣንስትዮን ታሪኽ ጸለምትን ወኪላ ኣብ ምዝራብን ምቅላስን ኣብ ቅድሚት ትስራዕ። ጸጉሪ ርእሳ ኣፍሮ እዩ። ቖልዓ ኮይና ኣይትፈትዎን ነይራ። "መመሸጢ ዘይሓልፎ፣ ዝተዓዃኾለ ስለ ዝነበረ መጀመርታ ኣይፈትዎን ነይረ፤ ድሓር ግን ሰባት ጸጉርኺ ጽቡቕ እዩ ይብሉኒ ስለ ዝነበሩ ጸጉረይ ናብ ዝፈትወሉ ደረጃ በጺሐ" ትብል። ወሲኻ፡ "ሰባት ህንጡዋት ኮይኖም ጸጉረይ ክተናኽፉዎ ይዕዘብ፤ ኣነ ኽኣ ክቐርቡዎምን ከውግዑዎምን ካብ ሞንጎ ዝደልዩ ሓንቲ ክኸውን ከም ዝኽእል ተገንዚበ" ኢላ። ቬነስ፡ ተጻዋቲት ቴንስ እያ። ገሊኦም ንሓፍታ እዮም ዝፈልጡ። ቬነስ ዊልያምስ ዓባይ ሓፍቲ ሰሬና ዊልያምስ እያ። ልዕሊኡ ግን፡ ቬነስ ሸውዓተ ግዜ ዓበይቲ ሻምፒዮ ጸወታ ቴንስ [ኣውስትራሊያ፣ ፈረንሳ፣ ብሪጣኒያን ኣመሪካ] ክትዕወት እንከላ፡ ኣርባዕተ ግዜ ወርቂ ሜዳሊያ ኦሎምፒክ ወሲዳ እያ። ብተወሳኺ፡ ብፋሽንን ቢዝነስ ኣድሚኒስትሬሽንን ዲግሪ ኣለዋ። ኣዝያ እትገርም ኣትሌት ኮይና እናሃለወት ኣብ ዝኾነ ኣጋጣሚ ምሕጋዝን ሰባት ምምሃርን ትፈቱ። ኣብ 1999፡ ኣውስትራሊያ ኣብ ዘአንገደቶ ቶርናመንት ቴንስ ቬነስ ኣብ ጸጉራ ዕንቁታት ኣሲራ እያ ትጻወት ነይራ። ኣብ መወዳእታ እቲ ጸወታ እቶም ዕንቁታት ብምውዳቖም፡ ዳኛ ጸወታ ረቢሻ ብዝብል ሓደ ነጥቢ ቐጺዑዋ። ንሳ ግን፡ ሽዑ እዚ ከመይ ኢሉ ምኽንያት ይኸውን ኢላ ሓቲታ እያ። ድሕሪኡ "ጸጉረይ ስለ ዝፈትዎ፡ ኣይቕይሮን" ኢላ።


‘ዘ ሮክ’ ንሱን ስድርኡን ብኮሮናቫይረስ ከምዝተለኸፉ ገሊጹ

ድዋይነ ጆንሶን [ዘ ሮክ] ንሱን ስድርኡን ብኮቪድ 19 ከምዝተለኸፉ ገሊጹ። ኣብ ነጻ ቅልስ ዝወዳደር ዝነበረን ኣብ 2020 ካብ ምውሳእ ብዝረኸቦ ኣታዊታት ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ 'ዘ ሮክ' ምስ ብዓልቲ ቤቱን ክልተ ደቁን ዋላ እኳ እኹል ጥንቃቐ ይገብሩ እንተነበሩ ብኮቪድ 19 ክልከፉ ከምዝኸኣሉ ገሊጹ። ንሱን ስድርኡን ኣብ ድሓን ኩነታት ከምዘለዉ ዝገለጸ እዚ ወዲ 48 ዓመት ተዋሳኣይ፡ ደቁ ዕድመአን 4 ዓመት ከምኡ ድማ 2 ዓመት ክኾና እንከለዋ፡ ብዓልቲ ቤቱ ላውራ ጓል 35 ዓመት እያ። ዘ ሮክ ብቪድዮ ኣብ ናይ ውልቁ ኢንስታግራም ኣብ ዘመሓላላፎ መልእኽቲ “ኮቪድ 19 ኣለካ ምስ ተበሃልካ ዝስምዓካ ስምዒት እግርኻ ተሰይሩ ኣሎ ምስ ተብሃልካ ዝስምዓካ ስምዒት ኣዝዩ ዝተፈለየ እዩ” ኢሉ። ወሲኹ ድማ  “ቀዳማይ ዕማመይ ንስድራይ ምክልኻል እዩ” ብምባል ካብ ኮቪድ 19 ክከላኸለሎም ከምዘይክኣለ ይገልጽ። ዘ ሮክ “እቲ ንሰብን ንዓይን ግር ዘብለና ነገር ገለ ሰባት ብፍላይ ድማ ፖለቲከኛታት ነቲ ሰብ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫ ይግበርዶ ኣይግበር ዝብል ነገር ኣካል ፖለቲካዊ ኣጀንደኦም ገይሮሞ ክትርኢ ዘሕዝን እዩ፡ እዚ ምስ ፖሎቲካ ዘተሓሕዝ የብሉን፡ ማስክ ንግበር፡ ሓቂ እዩ ሸለል ኣይንበል፡ ማስክ ምግባር ድማ እቲ ቅኑዕ ነገር’ዩ”ኢሉ። ድዋይነ ጆንሰን ነቲ ኣብ ግጥም ነጻ ቅልስ ዝወዳደር ዝነበረ ኣቡኡ (ሮኪ) ብምስዓብ እዩ ፕሮፈሽናል ተወዳዳሪ ነጻ ቅልስ ክኸውን ክኢሉ። ቅድሚ ናብ ምውሳእ ምእታዉ ድማ ኣብ ውድድር ነጻ ቅልስ ዓቢ ዓወታትን ተፈላጥነትን ከጥሪ ክኢሉ እዩ። እዚ ኣብ ብሎክባስተር፤ ስኮርፕዮም ኪንግ፤ ፋስት ኤንዱ ፊርዩስ 6 ከምኡ’ውን ጁማንጂ ፍራንቻይዝ ዝኣመሰላ ፊልምታት ዝተዋሰአ ድዋይነ ጆንሰን ካብ ሰነ 2019 ክሳብ ሰነ 2020 ኣብ ዝነበረ ሓደ ዓመት ካብ ዝተዋሰኦ ፊልምታት 87.5 ሚልዮን ዶላር ጽሩይ ኣታዊ ከምዝረኸበ መጽሄት ፎርብስ ኣብ ዘውጽኦ ዓመታዊ ጸብጻብ ገሊጹ ነይሩ።


ብሪጣንያ፡ 'ጥሮታ ኣብ ዝወጻእኵሉ ዝምነዮ ስራሕ ረኺበ፣ ሰባት ምምርዓው'

ጓል 58 ዓመት ኣማንዳ ዊል፡ ን30 ዓመታት መምህር እያ ነይራ፣ ቅድሚ ክልተ ዓመት ከኣ ጥሮታ ወጺኣ። ዝተረፈ ዕድመይ እንታይ እናገበርኩ ከሕለፎ እየ፡ ኣብ እትብለሉ ዝነበረት እዋን፡ ሓዋ ሓደ ዘተባብዕ ነገር ኣማኺርዋ። ሓድሽ ህይወት፡ ሓድሽ ስራሕ ድማ ተጀሚሩ፤ ኣማንዳ ተዘንቱ። ምምህርና ኣዝየ ዝፈትዎ ስራሕ'ዩ፤ ምስ ቈልዑ ምስራሕን ህይወት ምቕያርን'ዩ። ናብ ጥሮታ ገጸይ ክበጽሕ እንከለኹ ግን ቅሩብ ሓሪቐ ነይረ። ቢሮክራሲ እናጸላእኩ ስለ ዝዓበኹ፡ እቲ ናይ ምህዞ ክእለተይ ንርእሱ ጠፊኡ'ዩ ዝብል ስምዒት'ዩ ነይሩኒ። ሓሓሊፉ፡ ብመስኮት እቲ ዝምህረሉ ክፍሊ ንደገ የመዓዱ'ሞ፡ መካይን ክሓልፋ ርእየ፡ 'ሰባት ግን እንታይ'ዮም ዝገብሩ ዘለው?' ኢለ እግረም። በዚ ምኽንያት፡ 'ኣብ ዓለም ብዙሕ ነገራት ኣሎ፤ ኣነ ግን ኣብዚ ስራሕ'የ ንነዊሕ ዓመታት ጸኒሐ' እናበልኩ እሓስብ። እዚ፡ ኣብ ዕድመ 70ታት ንዝርከብ ሓወይ ነጊረዮ፤ ንሱ ኸኣ "ኣማንዳ፡ ብዙሓት ሰባት ዘይብሎም ክእለት ኣለኪ፣ ትኽእልዮ ኢኺ፡" ይብለኒ። ሞት ሓወይ፡ ኣብ ህይወተይ ለውጢ ክገብር ጸልዩኒ'ዩ። እዚ፡ ንዓይ ናይ መጀመርታ መሪር ሓዘነይ እዩ። ድሕሪ ሞት ሓወይ፡ እንተጸናንዓኒ ብዝብል ንመንበሪ ገዛኡ የጽሪ፣ ንነብሰይ ብዝተፈላለዩ ነገራት ጸሚደ ይውዕል ስለ ዝነበርኩ፡ ሰባት ክኢላቶ 'ላ ኢሎም ይሓስቡ ነይሮም። ግን ኣይኰነን። ኣቦይ፡ ሓደ ቀዳሳይ [Celebrant] ዝተረኸበሉ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክንገብር ኣለና ይብል፤ ከምዚ ክብሃል ሰሚዐ ኣይፈልጥን። ኣብ ቀብሪ ሓወይ ዝንበብ ጽሑፍ [ውዳሰ] እናዳለኹ እንከለኹ፡ ነቲ ቀዳሳይ [ነቲ ስነስርዓት ዝመርሕ ሰብ] ተላልየዮ። ኣዝዩ ሓጋዝን ናይ ግብሪ ሰብን ከኣ ነይሩ። እቲ ስነ ስርዓት ኣዝዩ ግሩም ኮይኑ ሓሊፉ። ሃንደበት፡ ኣነ ባዕለይ ንኻልኦት ሰባት ከምኡ ዘይገብረሎም ኢለ ሓሲበ። እዚ፡ ንዓይ ዳርጋ ውርሻ ሓወይ'ዩ። ኣብ ቀረባ ዝተሳተፍኩሉ መርዓ፡ ኣብ ሃርለው ዝነበረ'ዩ። እቶም መጻምዲ ጕዕዞ ባሕሪ ዝፈትው ስለ ዝነበሩ ኣከዳድና ሸፋቱ ባሕሪ ዝነበሮ መርዓ ነይሩ። ብዙሓት ሰባት ኣመራዕየ፣ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣፈጺመን፡ ምሕዳስ ቃል ኪዳን ኣሳሊጠን'የ። ዝበዝሕ ስርሐይ ግን ሰባት ምምርዓው'ዩ። መብዛሕትኦም ኣነ ዘፈጽሞም መርዓታት፡ ባህላዊ'ዮም። ግን ከኣ ሰባት እቲ ዝደለይዎ ዓይነት መርዓ ክፍጸመሎም እሕግዞም። ነቶም መጻምዲ ቅድሚ መዓልቲ መርዓ ንሰሙናት ወይ ኣዋርሕ ኣቐዲመ'የ ዝረኽቦም። ኣብ መዓልቲ መርዓኦም ከኣ፡ ቃለ መሓላ የፈጽሞም። ሃይማኖታዊ ዘይኮነ ስነ ስርዓት መርዓ ዝመርጹ፣ ቃልኪዳኖም ዘሐድሱ ወይ'ውን ዝተፈላለየ ሃይማኖት ዘለዎም ሰባት ክምርዓው እንከለው፡ ነዚ ስነ ስርዓት ዘፈጽመሎም ሰብ [Celebrant] ይሓርዩ። ናተይ ስራሕ'ውን ንሱ'ዩ። ሓደ ዘይነደህበሉ ነገር እንተሃሎ፡ ነፍሰወከፍና ካልኦት ዘይግንዘቡዎ ክእለት ከም ዘለና እዩ። ኣነ፡ መምህር'የ ነይረ፤ ሰሙናዊ ኣብ ቅድሚ 300 ተምሃሮ ደው ኢለ ይውዕል ነይረ። ሰባትን ፕሮጀክታትን ናይ ምምሕዳርን ናይ ምስማዕን ክእለት'ውን ኣለኒ። ክትምህር እንከለኻ ግን፡ ኵሉ ግዜኻ፣ ዕረፍትኻ ወይ ንዝዀነ ነገር ዝወሃበካ ሓጺር ግዜ ካልኦት ሰባት'ዮም ዘመሓድርዎ። ሕጂ ግን ርእሰይ ክኢለ፡ ብዙሕ እንተዘይኮነ'ውን ገንዘብ ይረክብ ኣለኹ። ክሳብ ሕጂ ኣብ 15 ስነስርዓት መርዓ ተረኺበ ኣለኹ፤ ካልኦት 15'ውን ኣሎውኒ። ኣነ፡ ዕድመ ብዙሕ ዘጨንቐኒ ሰብ ኣይኮንኩን። ኣብ ግዜ ጥሮታኻ ናይ ባዕልኻ ስራሕ ምጅማር ንገሊኡ ቅሩብ ደንገርገር ዘብል ክኸውን ይኽእል። ኣነ ግን ስርሐይ ይፈትዎ እየ። ጽቡቕ ህይወት ከኣ ይነብር ኣለኹ።


ዳዊት ዘርእዝጊ፡ ስነጥበባዊ ዓቕሙ ብስነፍልጠት ንምድራዕ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘምርሐ ኤርትራዊ

ኣብ ውዑይ እዋን ንእስነቱ፡ ኮተቴ እንከሎ'ዩ ምስ ሙዚቃን መሳርሒ ሙዚቃን ተላልዩ። "ወዲ 14 ዓመት እንከለኹ፡ ስምዒት ሙዚቃ ሓዲሩኒ፡ ክራር ክሕዝ ጀሚረ" ብምባል ናብ ስነጥበብ ዓለም ብኸመይ ከምዝኣተወ የዘንቱ። ብድሕሪኡ'ውን፡ ነቲ ዘይተርፍ ሃገራዊ ኣገልግሎት ንምፍጻም ናብታ ብዙሓት መንእሰያት ኤርትራ ዝሓለፉላ ወተሃደራዊ ማእከል ስልጠና ሳዋ ኣምሪሑ። ዳዊት ዘርእዝጊ፡ ወተሃደራዊ ታዕሊም ምስወድአ፡ ናብ ሰራዊት ተመዲቡ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ተንቀሳቒሱ። "ናብ ሰራዊት ምስ ተጸንበርኩ፡ እቲ ሰራዊት ብብዝሒ ክራር ስለዝሕዝ፡ ኣነ ካብቶም ክራር ዝሕዙ'የ ነይረ" ብምባል፡ ውትህድርና ንዝነበሮ ናይ ሙዚቃ ጥሙሕ ከምዘይዓገቶ ይዛረብ። ስደትን ስነጥበብን ብዙሓት ስነጥበባውያን፡ ካብ ሃገሮም ወጺኦም ናብ ስደት ምስ ኣምርሑ፡ ስነጥበባዊ ሃለዋቶም እናሃሰሰ ክመጽእ ይርአ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ፋሕ ምባሎም'ውን ነቲ ጸቢብ ዕድል ክሳብ ናብ ጠቕሊሉ ናይ ምዕጻው ዕጫ ከብጽሖ ከምዝኽእል ኣብ ገለ ስነጥበባውያን ዝተራእየ ተሞክሮ'ዩ። ዳዊት'ውን ከም ብዙሓት ጀመርትን ገዳይምን ኤርትራውያን ሙዚቀኛታት፡ ክሳብ 2005 ኣብ ሰራዊት ድሕሪ ምጽናሕ፡ ከምቶም ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ መንእሰያት ናብ ስደት ከምርሕ ተገዲዱ። ኣብ ብሪጣንያ ዑቕባ ድሕሪ ምሕታቱ፡ ኣብታ ብዙሓት ኤርትራውን ስደተኛታት ካብ ዘአንገዳ ከተማታት ብሪጣንያ ዝኾነት ሊድስ ናብራ ስደት ክመርሕ ዝጀመረ ዳዊት'ውን፡ ነቲ ንስነጥበባዊ ሕልምታቱ ክዕንቅጽ ዝኽእል ብድሆታት ስደት ንምስጋር ከሰላስል ጀሚሩ። ይዅን እምበር ተኽእሎታትን ኣማራጺታትን ከምዘሎ'ዩ ከስተውዕል ክኢሉ። "ሙዚቃ ኣድማሳዊ ቋንቋ'ዩ" ኢሉ ዝኣምን ዳዊት ዘርእዝጊ፡ ምስ ኣብ ከባቢኡ ዘለዉ፡ ጸዓዱ ይዅኑ ጸለምቲ ሙዚቀኛታት ተሓባቢርካ ክስራሕ ከምዝኽእል ብምእማን፡ ዳህሳስን ርክባት ጀሚሩ። "እታ ቀዳመይቲ መፍትሕ ዝደለኽዋ ኣነ ኣብዚ ስደት፡ ከመይ ጌርካ ምስ'ቶም ኣብ ከባቢኻ ዘለዉ ሙዚቀኛታትን ስቱድዮታትን ትሰርሕ'ዩ. . .እታ ሓንቲ ናይ ቋንቋ ሕቶ'ያ። ብግቡእ ምስኦም ክትረዳዳእ ክትክእል ኣለካ፡" ይብል። "ካልኣይ እንተኽኢልካ ሙዚቃ ይጸሓፍ'ዩ። እቲ ሜሎዲ ጽሒፍካ ትህቦም፡ ንሶም ከኣ ዘንብቡ እንተኾይኖም" ነቲ ብድሆ ከምዘቕልሎ ይገልጽ። "ልዕሊ ዅሉ ግን ምስኦም ክሰርሕ እኽእል'የ ኢልካ ንሓጐልካ ከተእምኖ ኣለካ" ዝብል ዳዊት፡ ወጻእተኛታት ጓይላ ንምስራሕ ከጸግሞም ዝኽእል'ኳ እንተኾነ ኣብ "ዘመናዊ ሙዚቃ" ግን ብዙሕ ፍልልይ የብሉን ብሃላይ እዩ። "ዝዀነ ኤርትራዊ ሙዚቀኛ፡ ኣብ ዘለዎ ሃልዩ ምስ ዝኾነ ሰብ ሙዚቃ ክሰርሕ ይኽእል'ዩ" ዝብል እምነት ዘለዎ ዳዊት፡ ዋላ'ኳ ብውሱን ደረጃ ይዅን እምበር ብግብሪ ሰሪሑሉ'ዩ። ዳዊት ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ሙዚቃዊ ምርኢታት ከምዘቕረበን ሓያሎ ደርፍታት ከምዘፍረየን ይዛረብ። ብወግዒ ዘይተዘርግሓ ግን ዳርጋ ውዱኣት ደርፍታት ንኣፍቀርቲ ሙዚቃ ጆባእ ክብል ትጽቢት ከምዘለዎ'ውን ይዛረብ። ገለ ካብ ደርፍታቱ ኣብታ "ሕልና ቻነል" ('Hlna channel) ዝብል መጸውዒ ዘለዋ ቻነል ዩትዩብ ከምዘሎ ይገልጽ፣ ሓንቲ ካብተን ዝፈትወን ደርፍታቱ ኣብ ቀዳመይቲ ኣልበሙ ዝወጸት፡ "ምጽማም" እትብል ምዃና ኸኣ ይጠቅስ። ህዝቢ ከምዝከታተሎ ምፍላጡ ዓቢ ፍናን ከምዝህቦ ብምግላጽ፡ ንደገፍቱ ዘለዎ ኣኽብሮትን ምስጋናን ዓቢ ምዃኑ'ዩ ዝዛረብ። ገለ ካብ ህቡባት ደርፍታቱ፣ ኣብነታዊት፡ ኣይሰንፍን፡ ዕርቂ'ዩ ግርም፡ ኣሚነላ፡ ህያው ኢኻ፡ ተስፋ ኣሎኒን ፍዮሪ ባሕሪን ዝብላ ይርከባአን። "እዛ ዓመት'ዚኣ" እትብል ናይ ሓድሽ ዓመት'ውን ካብተን እዋናውያን ደርፍታቱ'ያ። መዚቃ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ብኽራር ዝጀመረ ጕዕዞ ስነጥበብ ናይቲ ኣብ ዞባ ደቡብ ኣብ ትርከብ ብርኪቶ ኣብ ዝተባህለት ዓዲ ዝተወለደን፡ ንትምህርቲ ናብ ባጽዕ ዝኸደን ዳዊት ዘርእዝጊ፡ ናብ ካልኦት መሳርሒ ሙዚቃታት ምጽዋትን ደርፍን ኣምሪሑ። ኣብ ገዛኡ፡ ዝለማመደላን ሙዚቃታቱ ዘወሃህደላን ንእሽቶ ስትድዮ ብምግባር፡ ንዘለዎ ዓቕሚ ንምምዕባል ከይሰልከየ ይሰርሕ ኣሎ። ብዓቢኡ ግን ንሙዚቃዊ ዓቕምታቱ ንምብራኽ፡ ናብ ዩኒቨርሰቲ ብምእታው ስሩዕ ትምህርቲ ሙዚቃ፡ ብፍላይ ድማ ምውህሃድ (ኮምፖዚሽን) ከጽንዕ ተበጊሱ። "ኣነ ከም ደራፋይ ነቲ ሞያ ብግቡእ ክፈልጦ ስለዘለኒ፡ በቲ ሓደ ኣወሃሃዲ ኮይነ ክሰርሕ እኽእል'የ፡ ከም ደራፋይ'ውን ብቐጥታ ምስኡ ስለዝራኸብ'የ ነቲ ሞያ ክወስዶ መሪጸ" ክብል ስለምንታይ ናብ ዩኒቨርሲቲ ክኣቱ ከምዝወሰነ ይገልጽ። እቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዝቐስሞ ዘሎ ፍልጠት፡ እንተወሓደ ናይ ባዕሉ ስራሕ ኣብ ምፍራይ ሓጋዚ ክኸውን ከምዝኽእል'ዩ ዝኣምን። "ንኣወሃሃዲ ጸቡቕ፡ ነቲ ሙዚቃ ጽቡቕ፡ ንዓይ ከኣ ከም ደራፋይ ጸቡቕ ስለዝዀነ'የ፡ ነቲ [ትምህርቲ] መሪጸዮ።" ውልቃዊ ገምጋሙ ኣብ ምዕበለ ሙዚቃ ቋንቋ ትግርኛ ሙዚቃ ኤርትራ ብሓፈሻ ጽቡቕ'ኳ እንተሎ፡ "ርቀት" ከምዝጐድሎ'ዩ ዳዊት ትዕዝብትታቱ ዘካፍል። ብርእይቶኡ፡ እቲ ብቋንቋ ትግርኛ ዝስራሕ ሙዚቃ ብግጥምን ዜማን ክምዘን እንከሎ ደሓን ኣሎ ዋላ እንተ ተባህለ፡ "ኣብ ምውህሃድን ርቀትን ሙዚቃን ግን ይጐድለና'ዩ፡ ኣይተመዓራረናን ኣለና" ይብል። ሙዚቃ ኤርትራ ክንዮኖ ባህላዊ ዶባቱ ሰጊሩ ኣብ ዓለምለኻዊ መድረኻት ዘቃልሕ ንምግባሩ ጻዕርታት ከምዘድሊ ድማ ይመክር። "ሙዚቃና፡ ኣብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ብመጠኑ ይስማዕ'ዩ፣ ርእየ ኣለኹ። ካብኡ ሓሊፉ'ውን ክስማዕ ክኽእል ኣለዎ።" "መዚቃ ኣድማሳዊ ቋንቋ'ዩ፡ ሙዚቃ ዶብ የብሉን" ዝብል ዳዊት፡ ኣገዳስነት ሙዚቃ ኣብ ሕብረተሰብን ሃገርን ቀሊል ተራ ስለዘይብሉ፡ ኵሉ ስነጥበባዊ ኣብ ምምዕባሉን ምስፍሑን ክነጥፍ ይምሕጸን። ብዛዕባ ኣብ መንጐ ባህላውን ዘመናውን ሙዚቃ ዘሎ ፍልልይን ብልጫታትን ክዛረብ እንከሎ ድማ፡ "ኵሉ ነናቱ ጽባቐ ኣለዎ። ክልቲኡ ኸኣ ተመዓራርዩ'ዩ ክምዕብል ዘለዎ። በቲ ምስ ዓለምካ እናተራኸብካ ክትከይድ ኣለካ፣ በቲ ሓደ ኸኣ ነቲ ናትካ ክብርታት እናማዕረግካዮን እናዕበኻዮን ክትከይድ ኣለካ፡" ይብል።


ተስፋ ዝተገብረሎም ሓሙሽተ ኣፍሪቃውያን ሙዚቀኛታት

ዴቪዶ፣ ዊዝኪድ፣ በርና ቦይ ካብ ኣፍሪቃ ዝተረኸቡ ሙዚቀኛታት ኮይኖም፤ ዶብ፣ ቋንቋን ባህልን ከይዓገቶም ኣብ ዓለማዊ መድረኽ ውሩያት ክኾኑ ዝኸኣሉ እዮም። ነዚ ድማ እዮም ምዕራባውያን ሙዚቀኛታትን ኣፍረይቲ ሙዚቃን (ፕሮዲውሰራትን) ናብ ኣፍሪቃ ገጾም ዘቋምቱ ዘለዉ። ውርይቲ ሙዚቀኛ ቢዮንሴ 'ላየን ኪንግ' ዘርእስቱ ካርቱን ፊልም መበገሲ ገይራ፡ ኣብ 2019 ኣልበማ ክተዳልው ከላ ንኣፍሪቃውያን ሙዚቀኛታት ኣሳቲፋ እያ። ሚስተር ኢዚን በርናን ድማ፡ ኣብዚ ዓመት ኣብ ዓብዪ ጽምብል ሙዚቃ ኮቼላ ክሳተፉ ክኢሎም እዮም። ኣብዚ ክውዳእ ቀሪቡ ዘሎ ዓመተ 2019፡ ቀልቢ ሰማዕቲ ሙዚቃ ዓለም ዝሰሓቡ ሓሙሽተ ኣፍሪቃውያን ሙዚቀኛታት ክነላልየኩም። ሺባህ ካሩንጊ (ኡጋንዳ) ኣብ ሃገራ ኡጋንዳ ጽቡቕ ተቐባልነት ዝረኸበት ሺባህ፡ ሙዚቃኣ ዶባት ሰጊሩ ክስማዕ ጀሚሩ'ሎ። ንሙዚቃታታ ምስ ዳንስን ፋሽንን ብምትእስሳር፡ ንርእሳን ንሃገራን ክተፋልጥ ክኢላ ኣላ። ኣብ መድረኽ ብዘለዋ ሜላ ኣቀራርባ እውን ንእድቲ እያ። ናይጀሪያዊ ሙዚቀኛ ጆቦይ 'ቤቢ' ብዝብል ናይ ፍቕሪ ሙዚቃኡ እዩ ውሩይ ክኾን ክኢሉ። እዚ ሙዚቃ፡ ኣብ ዩቱብ ዓሰርተ ሓሙሽተ ሚልዮን ግዜ ክረኣየሉ ክኢሉ እዩ። ዝተፈላለዩ ቅድታት ሙዚቃ ከዋድድ ዝኸኣለ ስነጥበባዊ እውን እዩ። ኣፍሮ ቢትን ፖፕን ዝበሃሉ ቅድታት ኣጣሚሩ ዝሰርሖ  'ቢጊኒንግ' ዝብል ሙዚቃኡ እውን ጽቡቕ ተቐባልነት ረኺቡ እዩ። ጆቦይ፡ ሕዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት እናተዓደመ ሙዚቅኡ ከቕርብ በቒዑ ኣሎ። እዚ ኬንያዊ ሙዚቀኛ፣ ገጣሚን ናይ ሙዚቃ ደራሲን፤ ኣምባሳደር ቅዲ ሙዚቃ ፖፕ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እናተብሃለ እዩ ዝጽዋዕ። ኬንያ፡ ኣብ ዕዳጋ ሙዚቃ ዓለም ክኣቱ ዝኸኣለ ሙዚቀኛ የብላን። ብሪያን ነዚ ክቕይር ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ተነቢሩሉ ኣሎ። ፍልይ ዝበለ፡ ስልቲ ኣደራርፋ ከምዘለዎ ዝንገረሉ ብሪያን፡ ካብቶም ልስልስ ዝበሉ ሙዚቃታቱ ብተወሳኺ፡ ራፕ እውን ይገብር እዩ። ኢኖስ ቢ (ዴሞክራሲያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ) ወዲ 22 ዓመት ሙዚቀኛ ኢኖስ፡ ንባህላዊ ቅድታት ሙዚቃ ኮንጎ እዩ መበገሲኡ ገይሩ ዝደርፍ። ንኻልኦት ቅድታት ሙዚቃ ኣጣሚሩ ድማ፡ ንቕድሚት ሓደ ስጉምቲ ክኸይድ እዩ ዝብል ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ። ምስ ታንዛንያዊ ሙዚቀኛ ዳይመንድ ኮይኑ ዝሰርሖ 'ዮፔ' ዝብል ንጽል ደርፊ፡ ብዙሓት ፈትዮምዎ እዮም። ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ወርሒ ድማ፡ 14 ሚልዮን ግዜ ክረኣየሎም ክኢሉ እዩ። ኢኖስ ቢ፡ መለለዪ ዴሞክራሲኣዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝኾነ 'ሩምባ' ዝበሃል ቅዲ ሙዚቃ፡ ምስ ሪትም ኤንድ ብሉዝ ከምኡ ድማ ምስ አፍሮ ቢትስ ከጣምር ክኢሉ እዩ። ደቡብ አፍሪቃዊት ሙዚቀኛ ሂፕ ሆፕ ሾ ማድጆዚ፡ ኣብዚ ዓመት 'ሓዳሽ ብልጽቲ ዓለምለኻዊት ሙዚቀኛ' ብዝብል ናይ ቢኢቲ (ብላክ ኢንተርቴይንመንት) ሽልማት ረኺባ እያ። ናይ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ግኮም ዝበሃል ቅዲ ሙዚቃ፡ ብመሳርሒ ሙዚቃ ጥራይ ዝወሃሃድ እዩ። ንሳ ግን ራፕ ትገብረሉ። እኳደኣስ፤ ብብዙሓት ቋንቋታት። ብዙሓት ሙዚቀኛታት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ናይ ውሽጢ ዓዲ ዕዳጋ እዮም ዘቋምቱ። ሾ ግን ዕዳጋ ኣለም እኣ ተቐወምት ዘላ።


ብሓደ ግዜ ሽዱሽተ ሎተሪ ዝተዓወተ ኣመሪካዊ ጥሮተኛ

ኣብዚ ቆራሪ ወርሒ ታሕሳስ ሓደ ናይ ቬትናም ሓርበኛ ናብ ሓንቲ ኣብ ማሳቹሰትስ መስተ እትሸይጥ ዱኳን ኣትዩ። ከምቲ ንልዕሊ 20 ዓመት ዝገብሮ ዝነበረ፡ ሽዑ እውን ሎተሪ ኣቑረጸ። አእምሩኡ፡ ሓደ ቲኬት ጥራይ ኣይትዓድግ። ሽዱሽተ ቲኬት ዓድግ። ግን ከኣ ዝኾነ ቁጽሪ ጥራይ ኣይትጠቐም። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ትኬት ሓደ ዓይነት ቁጽሪ ተጠቐም ክብል ኣዚዙዎ። ዕድል ገይሩ ከኣ ራይሞንድ ሮበርትስ ኣብ ሽዱሽቲኡ ትኬት ተዓዊቱ። ኣስታት ክልተ ሚልዮን ዶላር ዝጽጋዕ መጠን ገንዘብ ረኺቡ። ዓመታዊ ከኣ 25 ሺሕ ዶላር ኣመሪካ ይኽፈል ኣሎ። እቲ ሚስተር ሮበርትስ ዝመረጾ ናይ ዓወት ቝጽርታት፡ ዕለተ ልደትን ዕለተ ዝኽርን ዝሓቘፈ እዩ ነይሩ። ነቲ ተመሳሳሊ ቁጽርታት ኣብ ካልእ መዓልታት ኣብ ካልእ ናይ ሎተሪ ቲኬት ይጥቀመሎም እኳ እንተነበረ ቅድሚኡ ግን ኣይቀንዖን። እቲ ካብ ቦስተን ንሸነኽ ደቡብ ኣስታት 50 ኪሎ ሜተር ርሒቑ ዝርከብ ናይ ቬትናም ሓርበኛ ብ15 ታሕሳስ ነቲ ውጽኢት ዓወቱ ተቐቢሉዎ። እሞ ደኣ በቲ ዘይተጸበዮ ሃንደበት ዝረኸቦ ሃብቲ እንታይ ክገብር ይኽእል? እንታይ ሓሳብ ኣለዎ? ካብ ትካል እቲ ሎተሪ ብዝተረኽበ ሓበሬታ ፈለማ ሞተር ብሽክለታ ክዕድግ እዩ። እቲ ሚስተር ሮበርትስ ዝረኸቦ ዓወት ናይ ሎተሪ ኣብ ህይወቱ ፍሉይ ዕድል ስለዝኸፈተሉ ገሊኦም ሰባት “ዕድለኛ” ክብሉ እዮም ዝጽውዕዎ ። ብመሰረት ሕጊ ጸወታ እቲ ሎተሪ፡ ኣብ ዓመት 25,000 ዶላር ናይ ምዕዋት ዕድል፡ ሓደ ካብ 1,813,028 ዝርከብ ምዃኑ ይግለጽ። ተቐማጦ ማሳቹሰትስ፡ ካብ ኣብ ካልእ ክፍልታት ኣመሪካ ንላዕሊ ሰባት ሎተሪ ከምዝጻወቱ ይፍለጡ።


ፕረዚደንት ባይደን ኣሜሪካ ንኣፍሪቃ ናይ ቢልዮናት ሓገዝ ከምእትገብር ኣፍሊጡ

ኣመሪካ ንኣህጉር ኣፍሪቃ ንምድጋፍ ብብልዮናት ዶላራት ዝግመት ሓገዝን ወፍርን ክትገብር ምዃና ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣፍሊጡ። ኣብ ዋሽንግቶን ዲሲ ዋዕላ መራሕቲ ኣፍሪቃ ዘአንግድ ዘሎ ባይደን "ሕቡራት መንግስታት [ኣመሪካ] ኣካል መጻኢ ኣፍሪቃ ክትከውን'ያ" ክብል ነቶም 49 መራሕቲ ሃገራት ቃል ኣትዩሎም። ኣሜሪካ ድሕሪ 8 ዓመታት ንፈለማ እዋን'ያ ከምዚ ዓይነት ዋዕላ ተአንግድ ዘላ። ዕላማ ናይቲ ዋዕላ፡ ኣመሪካ ኣብታ ኣህጉር ዘለዋ ጽልዋ ዳግም ብምብርባር ንምትእትታው ቻይናን ሩስያን ንምድራት ምዃኑ ይግመት። ኣብቲ ዋዕላ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ዝርከብዎም 49 መራሕቲ ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ይሳተፉ ኣለዉ። ሰብ መዚ ኣመሪካ ንኤርትራ በቲ ዘለዎም ሓርፋፍ ዲፕሎማስያዊ ርክብ፡ ንሶማሊላንድ ከኣ ከም ሃገር ስለዘይፈልጥዎ ከምዘይዓደምወን ገሊጾም። ብጆ ባይደን ተሳዒሩ ድሕሪ ኣርባዕተ ዓመት ስልጣኑ ከረክብ ዝተገደደ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ዝተኸተሎም ፖሊሲታት ንመራሕቲ ኣፍሪቃ ዝንጽልን ንሃገራት ኣፍሪቃ ዘነኣእስን ምንባሩ ይዝከር። ብኣንጻሩ፡ ባይደን ሃገሩ ምስ ኣፍሪቃ ኣገዳሲ ምትእስሳር ከምዘለዋ ብምግላጽ እወታዊ ቃና ከቃልሕ ፈቲኑ'ሎ። "ኣፍሪቃ ምስ እትዕወት ሕቡራት መንግስታት [ኣመሪካ] ትዕወት። ብሓቂ'ውን ዓለም ብምልእታ'ያ ትዕወት" ክብል ነቶም ዝዓደሞም መራሕቲ ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ተዛሪቡ። ንዓለም ኣጋጢሞማ ዘለዉ ቅልውላዋት ኣብ ምፍታሕ'ውን፡ ኣፍሪቃዊ መሪሕነት፡ ሓሳብን መሃዝነትን ከምዘድሊ ዘነጸረ ባይደን፡ ነቲ ቅድሚኡ ዝነበሩ ምምሕዳራት ኣመሪካ ኣብታ ኣህጉር ዝገበርዎ "ኣገዳሲ" ወፍሪ (ኢንቨስትመንት) ከሐይሎ ምዃኑ ገሊጹ። ከም መርኣያ ናይዚ ድማ፡ ኣመሪካ ኣብ ዝቕጽል ዓመታት 55 ቢልዮን ዶላር ክትምድብ ምዃና ኣማኻሪ ሃገራዊ ጸጥታ ጄክ ሱሊቫን ሓቢሩ'ሎ። እቲ ሎሚ ሓሙስ ክዛዘም ትጽቢት ዝግበረሉ ዋዕላ ኣፍሪቃን-ኣመሪካን ካብ ዝዘተየሎም ቀንዲ ዛዕባታት እዞም ዝስዕቡ ይርከብዎም፣ እንተኾነ ግን፡ እዞም ክሳብ ሕጂ ዝተወስዱ ተበግሶታት ዛጊት ከምቲ ዝተነግረሎም ዓወት ኣየመዝገቡን። ኣብዚ እዋን'ዚ፡  ኣፍሪቃ ሓደ ሚእታዊት ንግዳዊ ንጥፈታት ኣመሪካ'ያ እትውክል። ንሱ'ውን እንተኾነ፡ በቲ ካብ ኣንጎላን ናይጀርያን ዝኣቱ ነዳዲ ዝተዓብለለ'ዩ። ፕረዚደንት ባይደን ኣብቲ ብረቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ናይ መጓዓዝያ ወጻኢታት ንምንካይ ነቲ ኣብ ሃገረ በኒን ዘሎ ወሳኒ ወደብ ንምዕባይ 500 ሚልዮን ዶላር ወፍሪ ከምዝግበር ተዛሪቡ። ብዘይካ'ዚ፡ ንዲጂታላዊ ቁጠባ እታ ኣህጉር ንምድንፋዕ፡ ተወሳኺ 350 ሚልዮን ዶላር ክምደብ'ዩ ኢሉ። ኣስታት 15 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ስምምዓት ኣብቲ ኣብ ጎኒ ናይቲ ዋዕላ ዝተኻየደ መደረኽ ንግዲ ኣፍሪቃን ኣመሪካን (US-Africa Business Forum) ተበጺሑ ከምዘሎ'ውን ተፈሊጡ። ኣመሪካ፡ ምስቲ ኣብ 2018 ዝተበጽሐ ስምምዕ ናጻ ንግዲ ኣፍሪቃ ምርዳድ ክትፍርም ምዃና ባይደን ኣሚቱ'ሎ። ስምምዕ ናጻ ንግዲ ኣፍሪቃ፡ ካብ ኬፕታዉን ክሳብ ካይሮ ንዘለዉ 1.2 ቢሊዮን ሰባት ዝሓቁፍ ኮይኑ፡ ኣቑሑን ኣገልግሎትን ሰራሕተኛታትን ኣብ 50 ሃገራት ኣፍሪቃ ብነጻ ክኣትዉን ክወጹኡን ዘፈቅድ'ዩ። ኣብቲ ኣህጉር ዘሎ ስእነት ስራሕ መንእሰያት ብምንካይ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸር ዕድል ስራሕ ክፈጥር'ዉን ትጽቢት ይግበረሉ። ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ሞንጎ ሃገራት ኣፍሪቃ ልዉዉጥ ንግዲ ብምዕባይ ሃገራት ምዕራብን ምብራቕን ጥረ ኣቕሐ ደልየን ዝመጽኣ ኣህጉር ካብ ምዃን ዘናግፋ'ዉን ክኸዉን'ዩ። "እቲ ስምምዕ፡ ሓደስቲ ዕድላት ንግዲን ወፍርን ዝኸፍት'ዩ" ክብል ባይደን ገሊጽዎ። ፕረዚደንት ባይደን፡ ንመራሕቲ ናይተን ኣብ ዓመተ 2023 ሃገራዊ ምርጫታት ዘካይዳ 5 ሃራት ንበይኖም ረኺቡ ኣዘራሪብዎም ኣሎ። ሎሚ ኣብ ዝህቦ መግለጺ'ውን፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣባል ቁጠባዊ ምትእኽኻብ ሃገራት ጉጅለ-20 ክኸውን ደገፉ ክህብ ትጽቢት ይግበረሉ። ኣብ ዝመጽእ ሓድሽ ዓመት ናብታ ኣህጉር ምብጻሕ ከምዘካይድ ክሕብር ከምዝኽእል'ውን ኣመታት ኣለዉ። ምትእስሳር ኣመሪካን ኣፍሪቃን ነባሪ ክኸውን ዝኽእል፡ ኣመሪካ ምስታ ኣህጉር ዘለዋ ርክብ ኪኖ'ቲ  ምስእ ቻይናን ሩስያን እትገብሮ ጂፖለቲካዊ ውድድር ብምሕላፍ፡ ስትራተጂካዊ ዝምድና ክትምስርት እንተኺኢላ ጥራይ'ዩ- ብዓይኒ ተንተንቲ። እዞም ኣብዚ ዋዕላ'ዚ ዝተኣትዉ መብጽዓታትን ሰናይ ትምኒታትን ናብዚ ዘብጽሑ እንተኾይኖም ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕን ዓመታት ክራኣዩን ክምዘኑን ምዃኖም ዘይተርፍ'ዩ።


ድሕሪ 51 ዓመት ምስ ወለዳ ዳግም ዝተራኸበት ሰበይቲ

መሊሳ ሃይስሚዝ ብኣላዪታ ተወሲዳ ካብ እትሰወር ንደሓር ወለዳ ተስፋ ቈሪጾም ቀቢጾማ ነይሮም። ደሓር ግን ውጽኢት ምርመራ ዲኤንኤ ማዕረ ኰይኑ ምስተረኸበ፡ ድሕሪ 51 ዓመት ምስ ወለዳ ዳግማይ ተጸንቢራ። ምስ ወለዳ ኣብ ዝተራኸበትሉ ቅጽበት ወለዳ ብዓሚቝ ታሕጓስ ነቢዖም።


ልዕሊ 20 ኣንስቲ ዝነበራኦ፡ 'ነቢይ እየ' ዝብል መራሕ ሃይማኖት

ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ንነብሱ ከም ነቢይ ዝርእያ ሳሙኤል ባትማን ገሊአን ትሕቲ 18 ዓመት ዕድመ ዘለወን ልዕሊ 20 ኣንስቲ ከምዝነበራኦ ኤፍ.ቢ.ኣይ ሓቢሩ። ሳሙኤል ራፒለ ባቲማን፡ ፍቓድ እግዚኣብሄር’ዩ ብምባል ምስ 20 ዝዀና ኣንስቱ ጾታዊ ርክብ ከምዝፈጸመ ኤፍ.ቢ.ኣይ ሓቢሩ። ወዲ 46 ዓመት ባትማን፡ ቈልዑ መፍቶ ጾታዊ ርክብ ንክዀኑ ናብ ዝተፈላለያ ግዝኣታት ኣሜሪካ ይንቀሳቐሱ እንተነይሮም ክምርምር ንዝድለ መዛግብቲ ብምዕናው፡ ንስርዓተ ፍትሒ ብምስንኻሉ ኣብ መስከረም ተኸሲሱ ነይሩ። እቲ ዝርዝር ካብቲ ትማል ዓርቢ ኤፍ.ቢ.ኣይ. ዝሃቦ ጸብጻብ እዩ መጺኡ። ባትማን ናይ ገዛእ ርእሱ ሞርሞን ዝበሃል ቤተክርስትያን ክሳብ ዝምስርት ኣባል ናይታ ዳሕራይ ቤተክርስትያን ቅዱሳን ዝተባህለት ቅድም መባእታዊ ቤተክርስትያን ክርስቶስ እዩ ነይሩ። ኤፍ.ቢ.ኣይ፡ እቶም ንባትማን ብገንዘብ ዝድግፍዎ ደቂ ተባዕትዮ ተኸተልቱ፡ ኣንስቶምን ደቆምን ከይተረፈ ኣንስቱ ንክዀና ኣሕሊፎም ይህብዎ ከምዝነበሩን ነቶም ከም ነቢይ ዘይርእዩዎ ሰዓብቱን ተኸተልቱን እውን ከምዝቐጽዐ ሓቢሩ። ኣብ ነሓሰ፡ ባትማን ኣብ ሓንቲ ተጐታቲት መኪና ካብ 11 ክሳዕ 14 ዝዕድሚአን ሰለስተ ኣዋልድ ሒዙ እንከሎ ምስተታሕዘ፡ ብዋሕስ'ኳ እንተወጽአ፡ ዳሕራይ ግን መዛግብቲ ብምጥፋእን ፍትሒ ብምስንኻልን ተኸሲሱ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ። ኣብ ፈለማ ኣዋርሕ ናይዛ ዓመት፡ ትሽዓተ ኣዋልድ፡ ካብ መዕቆብን መእለይን ባትማን፡ ብኣገልግሎት ቈልዑ ኣሪዞና ተኣልየን። ዝሓለፈ ሕዳር ከኣ ሸሞንተ ካብኣተን ካብቲ ብሓባር ዝነብራሉ ዝነበራ ኣባይቲ ሃዲመን። ሓደ በዓል ስልጣን ዋሽንግተን ስተይት፡ ሓንቲ ካብተን ኣንስቲ ባትማን ንእትዝውራ ዝነበረት መኪና ብምስዓብ፡ ከምዝተኸታተልዎም እቲ ምስክርነት የረድእ። እታ መራሒት መኪናን ክልተ ኣንስቲ ባትማንን ብምስግጋር እተጨውዩ ቈልዑ ተኸሲሰን ከምዘለዋ ኤፍ.ቢ.ኣይ ሓቢሩ። እታ መራሒት መኪና፡ ጓል 18 ዓመት እንከላ ሰይቲ ባትማን ከም ዝዀነት፣ 18 ዓመት ምስ መልአት ድሕሪ  ሸውዓተ ወርሒ ከኣ ከምዝወለደት ኤፍ.ቢ.ኣይ ሓቢሩ። እተን ካብ መዕቆቢ ባትማን ዝተወስዳ ትሽዓተ ደቀንስትዮ፡ ኣብቲ ምስ ኤፍ.ቢ.ኣይ ዝገበራኦ ቃለመጠይቓት፡ ንባትማን ብጾታዊ ዓመጽን ማህሰይትን ኣይጠቐሳኦን፤ ኣብ መጽሔታት ግና ምስኡ ጥቡቕ ርክብ ከም ዝነበረን እየን እቲ ቃለ ምስክርነት ዝገልጽ። ከም ሳዕቤኑ መባእታዊ ቤተ-ክርስትያን የሱስ ክርስቶስ ከም ጕጅለ ጽልኢ ተሰይማ ኣላ። ብ2011፡ ሓደ መራሒ እታ ቤተክርስትያን ንኽልተ ትሕቲ ዕድመ ደቀንስትዮ ከም ኣንስቱ ወሲዱ ጾታዊ ዓመጽ ስለዘብጽሓለን ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱ እዩ።


ኣብ ዓለም ዝዓበየ ዱጉል እሳተጎመራ ክነቱግ ጀሚሩ

ኣብ ኣመሪካ ክፍለሃገር ሃዋኢ ዝርከብ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ምዃኑ ዝንገረሉ ዱጉል እሳተጎመራ ማውና ሎኣ ድሕሪ 40 ዓመታት ንፈለማ እዋን ክነቱግ ጀሚሩ። ነቲ ከባቢ ሓሙኽሽቲ ክዕብሉኾ ምዃኑ ሰብመዚ ህጹጽ ሓደጋታት ኣጠንቂቖም ኣለዉ። ትፋእ እሳተጎመራ (ላቫ) ካብቲ ጎቦ ከምዘይሓልፍን ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ዘብጽሖ ሓደጋ ከምዘይህሉን ሓቢሮም። እንተኾነ ግን፡ ሃገራዊ ትካል ዳህሳስ ስነምድሪ ኣመሪካ (ጂኦሎጂካል ሰርቨይ)፡ እቲ ኩነታት ሃንደበት ክቕየር ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ'ሎ። እቲ እሳተጎመራ፡ ብሰንበት ምሸት'ዩ ካብ ከርሲ ናይቲ ኣብ ሞኩኣዌዊኦ ዘሎ ጥርዚ ክነትጒ ጀሚሩ። እሳተጎመራ ማውና ሎኣ፡ ኣብ መጋቢትን ሚያዝያን 1984 ኣብ ዝነተጎሉ እዋን፡ ዝተፍኦ ሓዊ ክሳብ 8 ኪሜ ብምፍሳስ ንከተማ ሂሎ ኣብ ሓደጋ ኣእትዩዋ ምንባሩ ይግለጽ። ብኻልእ ወገን ኣብ ሃገረ ኢኳዶር'ውን ሓደ ዓቢ እሳተጎመራ ክተክኽ ጀሚሩ ከምዘሎ ተፈሊጡ። ኣብ ሃገረ ኢኳዶር ዝርከብ እሳተጎመራ ኮቶፓክሲ ካብ ዝሓለፈ ቀዳመ-ሰንበት ኣትሒዙ ክተክኽ ጀሚሩ'ሎ። እቲ ዘውጽኦ ትኪ ክሳብ 1.8 ኬሜ ንሰማይ ክዓርግ ከምዝተራእየ ጸብጻባት ካብቲ ከባቢ ሓቢሮም። ሓሙኽሽቲ'ውን ኣብ ርእሰከተማ ኲቶን ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ሩባታትን ክዓልብ ከምዝጀመረ ትካል ጂኦፊዚክስ እታ ሃገር ሓቢሩ። እቲ ፍሉጥ እምባ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ ጋዝ ክተፍእ'ኳ እንተጸንሐ፡ ቅድሚ ክልተ መዓልታት ዝተራእየ ግን ካብ ንቡር ንላዕሊ ምዃኑ ተገሊጹ። እሳተጎመራ ኮቶፓክሲ ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ንጡፋት እሳተጎመራታት ላቲን ኣመሪካ'ዩ። ዛጊት ብዓሰርተታት ንዝቑጸር ግዜ ዝነቶገ እቲ እሳተጎመራ፡ ኣብ ነሓሰ 2015 ድሕሪ ናይ 70 ዓመታት ተዛማዲ ህድኣት ልዑል መጠን ዘለዎ ሓሙኽሽቲ ክተፍእ ተራእዩ ነይሩ። እቲ ዝዓበየ ነትጒ ግን ኣብ 1877 ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ዝተፍኦ ጭቃ ክሳብ 100 ኪሜ ፈሲሱ ምንባሩ ይንገር። እቲ ንነበርቲ እቲ ከባቢ ከቢድ ስግኣት ዝፈጥር እሳተጎመራ፡ ንብዙሓት ቀባእቲን ስኣልትን ግን ሞያዊ መስሕብ ምዃኑ ይግለጽ።


እስላማዊ መንግስቲ (ኣይኤስ) ዝሞተን ዝተተክአን መራሒኡ ኣፍሊጡ

እስላማዊ መንግስቲ (ኣይኤስ) መራሒኡ ነበር ኣቡ ኣልሓሰን ኣልሓሸሚ ኣልቝረይሺ ከም ዝሞተ ኣፍሊጡ። እዚ ሓይሊ እዚ ሕጂ እውን እንተዀነ ኣብ ዝተፈለላየ ከባቢታት ዒራቕን ሶርያን ገና መጥቃዕቲ የካይድ ከምዘሎ ዝፍለጥ ኰይኑ ኣፈኛኡ ብድምጺ ኣብ ዘመሓለለፎ መልእኽቲ፡ መራሒኦም ነቶም  "ጸላእቲ ኣምላኽ" ኢሉ ዝጸውዖም ሓይልታት እናተዋግአ ከም ዝተቐትለ ሓቢሩ። ኣበይን መዓስን ከምዝሞተ ግን ዝርዝራዊ ሓበሬታ ኣይሃበን። መንግስቲ ኣሜሪካ፡ ኣብ መፋርቕ ጥቅምቲ፡ ምስቲ ኣብ ደቡብ ምዕራብ ሶርያ ዝርከብ ነጻ ሰራዊት ሶርያ ዝተባህለ ሓይሊ ብዘካየዶ ስርሒት ከም ዝተቐትለ ገሊጹ ነይሩ። ቅድሚ ኣልሓሰን ኣልሓሸሚ ዝነበረ መራሒ እስላማዊ መንግስቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ሶርያ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምክያዱ እዩ ነብሱ ፈንጂሩ ሞይቱ። እቲ ኣፈኛ፡ መተካእታኡ እቲ ኣብ ሕዳር ዝሞተ መራሒኦም፡ ኣቡ ኣልሑሴን ኣልሑስኒ ኣልቝረይሺ ከምዝተሰየመ ሓቢሩ። እቲ ኣፈኛ ከም ወትሩ ሓቀኛ ስሙን መንነቱን ካብ ምግላጽ ተቐጢቡ ኣሎ፤ ድሕረ ባይታኡ እውን ኣይገለጸን። ንኣቡ ኣልሑሴን፡ "ሓደ ካብ ገዲም ተጋዳላይ ሙጃሂዲን" ኢሉ ገሊጽዎ ኣሎ፣ ንደገፍቲ እቲ ጕጅለ ድማ፡ ንዕኡ እሙናት ከም ዝዀኑ ቃል ክኣትዉ ተማሕጺንዎም እዩ። እቲ ኣፈኛ፡ ንኣቡ ኣልሑሴን - እዚ ሓድሽ መራሒ - ካብቶም “ስሙያት ተጋደልቲ፡ (ሙጃሂዲን) እዩ” ብምባል፡ ደገፍቱ ተኣማምነቶም ከርእዩ ጸዊዑ። እቲ ሞይቱ ዝበሃል ዘሎ ኣቡ ኣልሓሰን፡ ብዝሙ ዝዀነ መግለጺ ከውጽእ ተሰሚዑ ስለዘይፈልጥ፡ ብዛዕባኡ ብዙሕ ዝፍለጥ ነገር የሎን። ይዅን እምበር ትማሊ ሰኑይ፡ ኣንጻር ISIL ዝዓዪን ንኣልቓዒዳ ዝድግፍ መስመር ቴለግራም፡ እቲ መራሒ "ቅድሚ ዝተወሰነ እዋን" ከም ዝተቐትለ ገሊጹ’ሎ። ሓይልታት ኣሜሪካ ኣብ ሶርያ ንሓያሎ መራሕቲ እስላማዊ መንግስቲ ብህይወቶም ከምዝሓዙ ይገልጽ። ማእከላይ እዚ ሰራዊት ኣሜሪካ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እዚ ሕጂ ከም መራሒ ተሰምዩ ዘሎ ኣቡ ኣልሓሰን ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ሶርያ ኣብ እትርከብ ደርዓ እትበሃል ከተማ፡ ብነጻ ሰራዊት ሶርያ ከም እተቐትለ ሓቢሩ። እቲ ንሓያሎ ዕጡቓት ጕጅለ ጠርኒፉ ከም ጽላል ዝቘመ ነጻ ሰራዊት ሶርያ ዝበሃል ሓይሊ፡ ኣብ  ውግእ ሓድሕድ እታ ሃገር ንፕረዚደንት ባሻር ኣልኣሳድ ክድምስስ ዝደሊ ምዃኑ ይፍለጥ። ሓደ ወተሃደራዊ ወሃቢ ቃል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ግን፡ ኣብቲ መጥቃዕቲ ሓይልታት ኣሜሪካ ከም ዘይተሳተፉ ሓቢሩ። ኣቐድም ኣቢሉ፡ ኣፈኛ ባይቶ ሃገራዊ ድሕነት ኣሜሪካ፡ ጆን ኪርቢ፡ " ሓደ መራሒ [ISIS] ነበር ደጊም ኣብ ገጽ ምድሪ ብህይወቱ ኣይክንቀሳቐስን እዩ ንዝብል ብስራት ብሓጐስ ኢና እንቕበሎ" ኢሉ። ሓደ እዋን ኣይሲስ፡ ካብ ምብራቓዊ ዒራቕ ክሳብ ምዕራባዊ ሶርያ ኣብ ዝዝርጋሕ 88,000 ትርብዒት ኪሎ ሜትር፡ ዳርጋ ሸሞንተ ሚልዮን ህዝቢ ዘስካሕክሕ መግዛእቲ ኣኸቲሉ እዩ። እቲ ጕጅለ ኣብ 2019 ካብቲ ንመወዳእታ ሒዙዎ ዝነበረ ግዝኣት እኳ እንተተደፍአ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ እቲ ጕጅለ ቀጻሊ ስግኣት ኰይኑ ከም ዝጸንሐ ኣጠንቂቝ ነይሩ። ኣይሲስ ኣብ ሶርያን ዒራቕን ካብ 6,000 ክሳዕ 10,000 ዝዀኑ ተዋጋእቲ ከም ዘለውዎ እዩ ዝግመት። መብዛሕትኦም ኣብ ገጠራት ዝነብሩ ኰይኖም፡ ናይ ጽርግያ ፈንጂታት ይቐብሩን፡ ቀጻሊ ድብያታት ብምክያድ ኣጥቂዖም ይስወሩን። ኣብ ዝተፈላለየ ዞባ ዝንቀሳቐሱ ኣይሲስ እውን ካልእ ተወሳኺ ስግኣት ከምዝፈጥሩ ይፍለጥ። ይዅን እምበር ሕቡራት ሃገራት እቶም ኣዝዮም ሓያላትን ጽኑዕ መሰረት ዘለዎምን መርበባት እቲ እስላማዊ መንግስቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ሶማልን ኣብ ጫድን ከም ዝርከቡ ይሕብር።


ናንሲ ፔሎሲ፡ ድሕሪ 20 ዓመታት ካብ መዝነታ ክትወርድ እያ

ንኣስታት 20 ዓመታት ኣብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ ንሰልፊ ዲሞክራት ክትመርሕ ዝጸንሐት ናንሲ ፔሎሲ፡ ካብ ሓላፍነታ ከም እትወርድ ኣፍሊጣ። እታ ጓል 82 ዓመት ኣብ ኮንግረስ እታ ዝሓየለት ዲሞክራትን ኣፈኛ ባይቶን ኰይና ዘገልገለት ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ እያ። ንግዝኣት ካሊፎርንያ ወኪላ ግን ኣብ ታሕተዋይ ባይቶ ኮንግረስ ክትቅጽል እያ። እዚ ዝዀነሉ ዘሎ ምኽንያት፡ ሪፓብሊካን ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተኻየደ ናይ መፋርቕ መረጻ ነቲ ባይቶ ዳግማይ ክቆጻጸርዎ’ዮም ዝብል ግምት ኣብ ዝወሃበሉ ዘሎ እዩ። ሪፓብሊካን ኬቪን ማካርቲ ኣብቲ ሓድሽ ኮንግረስ ኣፈኛ ንምዃን በቲ ሰልፊ ተሓጽዩ ኣሎ።  በዚ መሰረት፡ ንፔሎሲ ክትክእ ተኽእሎ ኣሎ። ፔሎሲ፡ ትማሊ ሓሙስ ኣብቲ ባይቶ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ "ሓደ መዓልቲ ካብ ኣላዪት ገዛ ናብ ኣፈኛ ባይቶ ክበጽሕ’የ እየ ኢለ ፈጺመ ኣይምሓሰብኩን ነይረ" ኢላ። ወሲኻ፡ "ኣብ ዝቕጽል ኮንግረስ ንደሞክራትስ ንምምራሕ ዳግማይ ክምረጽ ኣይደልን። ሓድሽ ወለዶ ንጉባኤ ደሞክራት ዝመርሓሉ ግዜ በጺሑ ኣሎ" ክትብል ተዛሪባ። ንሳ፡ እቲ ሓድሽ ባይቶ ስልጣን ክሳዕ ዝርከብ ክሳዕ ወርሒ ጥሪ ኣፈኛ ኰይና ክትቕጽል እያ። ክሳብ ጥሪ 2025 ድማ ኣብቲ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ 1987 ዝወሰደቶ መንበር ክትጸንሕ እያ። ኣባል ኮንግረስ ኒውዮርክ ሓኪም ጀፍሪስ ኣብቲ ባይቶ ላዕለዋይ ደረጃ መሪሕነት ዲሞክራት ክሕዝ ምዃኑ ብሰፊሑ ይግመት። እዚ ድማ ኣብ ታሪኽ ኣሜሪካ ናይ መጀመርታ ጸሊም መራሒ ኮንግረስ ክገብሮ እዩ። ኣፈኛ ባይቶ፡ ኣብ ቅዋም ኣሜሪካ ብዝርዝር ዝሰፈረ ሓደ ናይ ኮንግረስ ስራሕ እዩ። በዚ መሰረት፡ ነዚ ስልጣን ዝሕዝ ሰብ ድሕሪ ምክትል ፕረዚደንት ቀጺሉ ዝስራዕ ይኸውን። ኣፈ ጉባኤን ምክትላትን ከምኡ'ውን ኣቦ መንበራት ኮሚተ፡ እንታይ ዓይነት እማመታት ከም ዝረኣዩን ድምፂ ከምዝወሃቦምን ይውስኑ። ከምኡ’ውን፡ ኣጀንዳ የቐምጡን ንክትዕ ዝምልከት ሕግታት ይውስኑን። ፔሎሲ ከም መጠን ኣፈኛ፡ ኣጀንዳታት ብዙሓት ፕረዚደንታት ኣብ ምጽዳቕ - ወይ ኣብ ምፍሻል - ወሳኒ ተራ ነይሩዋ። ንሳ፡ ነቲ ፕረዚደንት ነበር ባራክ ኦባማ ዝፈረሞ ሕጊ ክንክን ጥዕና፡ ከምኡ’ውን ፕረዚደንት ጆ ባይደን ዘቕረቦም ንትሕተ ቅርጽን ክሊማዊ ለውጥን ዝምልከቱ እማመታት ኣብ ምጽዳቕ ብሰፊሑ ይንገረላ። ብተወሳኺ፡ ፔሎሲ ፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝጸንሓሎም ዓመታት ብቐጥታ ትምጉቶ ነይራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ገዝኣ ብዝተፈጸመ ጐነጻዊ መጥቃዕቲ ወዲ 82 ዓመት በዓል ቤታ ፖል ጉድኣት ከም ዝበጽሖን መጥባሕቲ ርእሲ ከም ዝገበረን ይዝከር።


ባይደን፡ ምስ ቻይና ‘ሓድሽ ዝሑል ኲናት ከምዘይህሉ’ ቃል ኣትዩ

ምስ ቻይና ዘለዎም ርክብ ንምምሕያሽ ምስ ፕረዚደንት ዢ ጂን ፒንግ ዝተራኸበ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ምስ ቻይና ‘ሓድሽ ዝሑል ኲናት ከም ዘይህሉ’ ቃል ኣትዩ። ቻይና ንታይዋን ክትወርር እያ ዝብል እምነት ከም ዘይብሉ እውን ገሊጹ። ባይደን ናብ መዝነት ካብ ዝመጽእ፡ እቶም መራሕቲ ክልቲአን ሓያላት ሃገራት ንፈለማ እዋን እዮም ብኣካል ዝራኸቡ ዘለዉ። እቶም መራሕቲ፡ ቅድሚ እቲ ኣብ ኢንዶነዥያዊት ደሴት ባሊ ዝተጀመረ ጉባኤ ሃገራት ጕጅለ ዕስራ (G20) ዘካይድዎ ዘተ፡ ብዛዕባ ሰሜን ኮርያን ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራርን እውን ተዘራሪቦም። ክልቲኦም መራሕቲ ድማ ኣብ ዩክረይን ኣጽዋር ኑክሌር ምጥቃም ከም ዝቃወሙ ገሊጾም። ንፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ክግስጾ ተደጋጋሚ ጻውዒት ክቐርበሉ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ዢ፡ ቻይና ንሰላም ዘለዋ ጻውዒት ብምርግጋጽ፡ እንተዀነ “ንዝተሓላለኸ ጸገም ቀሊል ፍታሕ የለን” ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ጉዳይ ኮርያ፡ ቻይና ንሰሜን ኮርያ ክትቈጻጸራ ትኽእል እያ ዝብል እምነት ከም ዘይብሉ ዝገለጸ ፕረዚደንት ባይደን፡ ካልእ ፈተነ ኑክሌር ከይትገብር ደው ናይ ምባል ሓላፍነት ኣለዋ ኢሉ። ብተመሳሳሊ፡ ታይዋን እውን ቀንዲ ዛዕባ እቲ ሰለስተ ሰዓታት ዝወሰደ ዘተ እቶም መራሕቲ እያ ነይራ። እታ ቻይና ከም ናይ ገዛእ ርእሳ ግዝኣት እትቘጽራ ብርእሳ እትመሓደር ደሴት፡ ንኣሜሪካ ከም ቀንዲ መሻርኽታ እትወስዳ ኰይና፡ ንርክብ ክልቲአን ሃገራት ዕንቅፋት ካብ ዝዀኑ ዛዕባታት ሓንቲ እያ። ብፍላይ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ፡ ኣፈ ጉባኤ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ ናንሲ ፔሎሲ ኣብ ታይዋን ድሕሪ ምብጻሓ ኣብ መንጐ ክልቲአን ሓያላት ሃገራት ወጥሪ ዓሲሉ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ቻይና ኣብ ጥቓ እታ ደሴት ገዚፍ ወተሃደራዊ  ልምምድ ብምክያድ ግብረ መልሲ ዝሃበት ኰይና፡ ኣብ መንጐ ኣሜሪካን ቻይናን ጐንጺ ከይለዓል ተሰጊኡ ነይሩ። ፕረዚደንት ዢ ጉዳይ ታይዋን “ኣስኳል ማእከል ረብሓ ቻይና ከምኡ ድማ ኣብ ርክብ ኣሜሪካን ቻይናን ዘይጠሓስ ቀዳማይ ቀይሕ መስመር” ምዃኑ ንፕረዚደንት ባይደን ከም ዝገለጸሉ ሃገራዊ ሚድያ ቻይና ሓቢራ። ቻይና ኣብ ታይዋን ክትፍጽሞ እትደልይ ወረራ ኣብ ቀረባ ሰሙናት ክተቀላጥፎ ከም ዝኽእል ሰብ መዚ ኣሜሪካ ኣብ ቀረባ ገሊጾም ነይሮም። እዚ መረዳእታ ሓቂ እንተዀይኑን ካልእ ዝሑል ኲናት ይጥጃእ እንተሃልዩን ካብ ጋዜጠኛታት ሕቶ ዝቐረበሉ ፕረዚደንት ባይደን “ሓድሽ ዝሑል ኲናት የድሊ እዩ ኢለ ኣይኣምንን። ብዙሕ ግዜ ምስ ዢ ጂንፒንግ ተዘራሪብና ኢና፤ ንሓድሕድና ድማ ግልጽን ቅኑዓትን ኔርና። ቻይና ንታይዋን ንምውራር እትፍትን ኣይመስለንን፡" ኢሉ። ፕረዚደንት ባይደን ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ዘለዉ ጸገማት ንምፍታሕ ኣብ መንጐ ላዕለዎት ሰብ መዚ ዘተ ክካየድ ከም ዝተሰማምዑ ክግለጽ እንከሎ፡  ጸሓፊ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ቀረባ ናብ ቻይና ከም ዝጓዓዝ ተሓቢሩ። ብተወሳኺ ኣሜሪካ ኣብ ታይዋን ዘለዋ ፖሊሲ ፍጹም ከም ዘይቀየረት ባይደን ተዛሪቡ። ንሱ፡ ቻይና ንታይዋን እንተወሪራታ ኣሜሪካ ከም እትከላኸለላ ብተደጋጋሚ ገሊጹ እዩ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ኣብ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ቻይና ዘለዎ ሻቕሎት ንመራሒ ቻይና ከም ዝገለጸሉ ዝተሓበረ ኰይኑ ብፍላይ ኣብ ኣተሓሕዛ ዓሌት ዊገር ዘተኮረ ነይሩ።


ሰሜን ኮርያ፡ ጓል ኪም ንፈለማ ግዜ ንህዝቢ ተቓሊዓ፤ ስለምንታይ?

መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡን፡ ንፈለማ ግዜ ምስ ንእሽቶ ጓሉ ን ህዝቢ ተራእዩ፤ ነቲ ንነዊሕ እዋን ብዛዕባ ህላወኣ ክዝርጋሕ ዝነበረ ወረ ኣረጋጊጹ። እታ ስማ ኪም ቹ-ኤ ክኸውን ከም ዝኽእል እትግመት ጓል፡ ኣብቲ ኣቦኣ ብዓርቢ ዘካየዶ ምዕዛብ ፈተነ ስግረ-ኣህጉራዊ ባሊስቲክ ሚሳይል ምስኡ ነይራ። ክልቲኦም ኣቦን ጓልን ኣብቲ ብኣሜሪካ ዝተወገዘ ፈተና ሚሳይል ኢድ ንኢድ ተተሓሒዞም ተራእዮም። ኪም መራሒ ናይ ሓንቲ ካብተን ኣዝየን ምስጢራውያን ሃገራት ዓለም ኰይኑ፡ ብዛዕባ ውልቃዊ ህይወቱ’ውን ዝፍለጥ ብዙሕ የለን። ብመንግስታዊ ማዕከን ዜና ‘ታ ሃገር ዝተዘርግሐ ኣሳእል ኪምን ጓሉን፡ ክልቲኦም ኢድ ንኢድ ተተሓሒዞም ክዕልሉ፡ ምስ ሰበስልጣን ክዘራረቡ፡ ሚሳይላት ክምርምሩን ካብ መርኣዪ ስፍራ ነቲ ፈተነ ክዕዘቡን ዘርኢ እዩ። ንተንተንቲ ሰሜን ኮርያ፡ ካብቲ ንኣሜሪካ ክሃርም ዝኽእል ተባሂሉ ዝሕሰብ፡ ዕዉት ፈተነ ዝሓየለ ስግረ-ኣህጉራዊ ባሊስቲክ ሚሳይል ንላዕሊ፡ ግልጸት ጓል ኪም ጆንግ ኡን ኣዝዩ ኣገዲስዎም ኣሎ። ምኽንያቱ፡ ብዛዕባ መጻኢ ናይቲ ስርዓትን መደብ ኑክሌሳዊ ኣጽዋርን ተተሓሒዙ፡ ገለ ኣገዳሲ ሕቶታት ስለዘልዕል። ቀዳማይ፡ ተካኢት ኪም ጆንግ ኡን ኰይና ሓደ መዓልቲ ንሰሜን ኮርያ ክትመርሕ ተሓርያ ዶ ትኸውን? ክኸውን ዘይክእል ነገር ኣይኰነን - ብርግጽ። ኣብዚ ስድራቤታዊ ስርወ መንግስቲ፡ ኪም ሓደ ካብ ደቁ ልጓም መንግስትነት ክሕዙ ክደሊ እዩ። ካልኣይ፡ ስለምንታይ ሕጂ ክትቃላዕ ተደልዩ? ገና ኣዝያ ንእሽቶ እያ ዘላ። ስልጣን ክትሕዝ የዳልዋ ኣሎ እንተዀይኑ፡ እቲ ጥዕና ከምዘይብሉ ዝግመት ወዲ 38 ዓመት መራሒ፡ ጥዕናኡ ከምቲ ዝበሃል ሕማቕ እዩ ማለት ድዩ? ጥዕናኡ ምስ ምርግጋእ እቲ ስርዓት ተተሓሒዙ፡ ጠንቂ ዝዓበየ ሓደጋ ክኸውን ይኽእል እዩ ተባሂሉ ስለዝግመት፡ ኣርእስቲ ብዙሕ ግምታት ኰይኑ ጸኒሑ እዩ። ሳልሳይ፡ ብዛዕባ መደባት ኑክሌሳዊ ኣጽዋር ሰሜን ኮርያ ኸ እንታይ ይነግር? ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ዓበይቲ መደባት ከምትቃላዕ ምግባር፡ ሓደ መዓልቲ ኣብ መደባት ምምዕባል ኣጽዋር እታ ሃገር ወሳኒ ተራ ክትጻወት ምዃና ዝእምት እዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ኪም ጆንግ ኡን፡ ኑክሌሳዊ መደባቱ ኣብ ትሕቲ ዝዀነ ይዅን ኵነታት ከምዘይገድፍ ኣፍሊጡ እዩ። እዚ ኸኣ፡ መደባቱ ክሳብ ዝቕጽል ወለዶ ክጸንሕ ምዃኑ ንዓለም ዝነግር እዩ። ማይክል ማደን ዝተባህለ፡ ተንታኒ ሰሜን ኮርያ ካብ ማእከል ስቲምሰን ዋሽንግተን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ቹ-ኤ ካብ 12 ክሳብ 13 ዓመት ዕድመ ምዃና ከም ዝኣምን ገሊጹ። ኣብ ህዝቢ ምቕራባ፡ ሚስተር ኪም፡ "ራብዓይ ወለዶ ተኸታታሊ ስልጣን ብመስመር ዝመጽእ እዩ" ኢሉ ዘመልክት ዘሎ ክኸውን ከምዝኽእል ይገልጽ። ዝሓለፈ መስከረም፡ ቹ-ኤ ኣብ ጽምብል ሃገራዊ መዓልቲ እታ ሃገር ብቪድዮ ከምዝተራእየት ሓያሎ ክኢላታት ሰሜን ኮርያ ተዛሪቦም ነይሮም። እዚ ግን ግምታት ስለዝነበረ፡ መሪሕነት ሰሜን ኮርያ ብሓቂ ጓል እቲ መራሒ ምዃና ኣየረጋገጸን። ህላወ ቹ-ኤ ንፈለማ ግዜ ዝተጠቕሰ፡ ኣብ 2013 ኰይኑ፡ ኣሜሪካዊ ኮኾብ ተጻዋታይ ኩዕሶ ሰኪዐት ነበር ደኒስ ሮድማን፡ ኣብ እዋኑ ኣዛራቢ ዝነበረ መገሻ ናብ ሰሜን ኮርያ ድሕሪ ምክያዱ እዩ። ሮድማን ምስ ስድራቤት እቲ መራሒ ጽቡቕ ግዜ ከም ዘሕለፈን፡ ኣብ ጥቓ ባሕሪ ከም ዝተዛነየን፡ "ንጓሎም ቹ-ኣይ ከም ዝሓቘፈን" ገሊጹ ነይሩ። ክኢላታት ከም ዝግምትዎ፡ ሚስተር ኪም ክልተ ኣዋልድን ሓደ ወድን፡ ብሓፈሻ ሰለስተ ቈልዑ ክህልውዎ ይኽእሉ፤ ቹ-ኤ ድማ እታ ዝዓበየት ክትከውን ትኽእል። መራሒ ሰሜን ኮርያ፡ ብዛዕባ ስድራኡ ምንም ዝፍለጥ ነገር ዘየለ ኣዝዩ ምስጢራዊ እዩ፤ በዓልቲ ቤቱ ሪ ሶል-ጁ እውን፡ ድሕሪ መርዓኦም ከይተረፈ ክሳብ ዝተወሰነ ግዜ ብምስጢር ተታሒዛ እያ ነይራ።


ምስ ኦባማ ሳዕሲዐን ዝሃበባ ሰበይቲ ኣብ 113 ዓመተን ዓሪፈን

ኣብ ዋይት ሃውስ ምስ ፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ሳዕሲዐን ሕልመን ዝረኣያ ሰበይቲ ኣብ መበል 113 ዓመት ዕድመአን ሞይተን። ቨርጂንያ ማክላውሪን ኣብ 2016 ምስ ቀዳማይ ጸሊም ፕረዚደንትን ቀዳመይቲ እመቤትን እታ ሃገር ክራኸባ እንከለዋ ዕድመአን 106 ዓመት ነይሩ። ኣብቲ እዋን ንፕረዚደንት ኦባማ "እብለካ ኣለኹ፡ ኣዝየ ሕጕስቲ እየ" ኢለናኦ ነይረን። "ጸሊም ፕረዚደንት፡ ያዒስ! ከምኡ'ውን ጸላም በዓልቲ ቤቱ።" ኣብ 2014 ምስ ፕረዚደንት ንምርኻብ ሓደ ግኑን ጥርዓን ጀሚረን። "ቨርጂንያ ማክላውሪን እበሃል፡ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ እየ ዝነብር። ኣብ 1909 እየ ተወሊደ" ክብላ ጽሒፈን። "ምስ ፕረዚደንት ተራኺበ ኣይፈልጥን። ጸሊም ፕረዚደንት ክርኢ ክነብር እየ ኢለ ኣይሓሰብኩን፡ ምኽንያቱ ኣብ ደቡብ እየ ተወሊደ፡ እዚ ክመጽእ እዩ ኢለ ኣይሓሰብኩን።" "ኣዝየ ሕጕስቲ እየ፡ እንተዝኽእል ድማ ንዓኻን ንስድራ ቤትካን እንተዝረኽበኩም ደስ ምበለኒ።" ኣስዒበን፡ "ቅድሚ ፕረዚደንት ሁቨር ዝነበረ ግዜ ይዝከረኒ" ይብላ። "መብራህቲ ዘይነበረና ግዜ ይዝከረኒ። መብራህቲ ላምባ ነይሩኒ። እታ ናይ መጀመርታ ሞዴል መኪና ፎርድ ትዝከረኒ።" "በዓል ቤተይ ኣብ ሰራዊት እዩ ነይሩ። ኣብ 1941 ሞይቱ። ካብ ሽዑ ጀሚረ ኣብ [ዋሽንግተን] ዲሲ እየ ዘለኹ። ማርቲን ሉተር ኪንግ ክቕተል ከሎ ኣብዚ እየ ዝነብር ነይረ።" ቨርጂንያ ኣብ ዝዘርግሓኦ ቪድዮ፡ ቅድሚ ናብ ቤት ትምህርቲ ምኻደን ዝነበረ ግዜ ክሳብ ሕጂ ከም ዝዝክራኦ ገሊጸን ነይረን። "ኣዝየ ንእሽቶ እየ ነይረ። [ኣብቲ ገዛ] ማይ ቡምባ ኣይነበረን፣ ካብ ዒላ ማይ ንቐድሕ ነይርና።" ቨርጂንያ ማክላውሪን ብ1909 ተወሊደን። ሽዑ ህይወት ኣሜሪካውያን ከመይ ነይሩ? ህይወት ከም በዓል ቨርጂንያ ማክላውሪን ዝኣመሰሉ ኣፍሪቃውያን ኣሜሪካውያን ገና ድሩት እዩ ነይሩ። ሲቪላዊ መሰል ከይሃለወን እየን ተወሊደን። ስለዚ ድማ እዩ እቲ ናይ መጀመርታ ጸሊም ፕረዚደንት ምርኣየንን ምስኡ ምስዕስዐንን ኣዝዩ ዘሐጐሰን። ሃገራዊ ማሕበር ምዕባለ ሕብራዊ ሰባት (NAACP) ንሰን ኣብ ዝተወልዳሉ ዓመት እዩ ተመስሪቱ። ተልእኾኡ "ፖለቲካዊ፡ ትምህርታዊ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ማዕርነት መሰላት ኵሎም ሰባት ምርግጋጽን ዓሌታዊ ጽልእን ዓሌታዊ ኣድልዎን ምውጋድን" እዩ።