ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣብ መስጊድ ብዘጋጠመ ነትጒ ብውሕድ 30 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ኣፍጋኒስታን ከተማ ካንዳሃር ኣብ ሓደ መስጊድ ብዘጋጠመ ነትጒ ልዕሊ 30 ሰባት ክሞቱ ከለዉ 90 ቆሲሎም። እቲ ነትጒ ማሕበረሰብ ሺዓ ሙስሊም ብብዝሒ ኣብ ዝእከበሉ መስጊድ ዘጋጠመ ኮይኑ፤ ስርዓተ ኣምልኮ ይካየድ ምንባሩ ተገሊጹ። መንቀሊ እቲ ነትጒ ዛጊድ እንተዘይተፈለጠ’ኳ ርእሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ከይኮነ ከምዘይተርፍ ይጥርጠር። ሰለስተ ነትጒታት ከምዝተሰምዑ ዝሓበሩ መሰኻኽር ዓይኒ እቲ ሓደ ኣብ ዋና ማዕጾ፤  እቲ ካልኣይ ድማ ኣመንቲ ኣብ ዝሕጸቡሉ ከባቢ ከምዝኾነ ተዛሪቦም። ሰዓብቲ እምነት እስልምና ተኣኻኺቦም ጸሎት ኣብ ዝገብሩሉ ዓርቢ መዓልቲ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብዙሓት ሰባት ተኣኻኺቦም ምንባሮም ተሓቢሩ’ሎ። ኣብቲ ቦታ ብውሑድ 15 ኣምቡላንስ ከምዝተረኣያ ጋዜጠኛ ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ ገሊጹ። ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ጣሊባን ነቲ ከባቢ ብምርግጋእ ሰባት ንዝተጎድኡ ዝኸውን ደም ክልግሱ የተሓባብሩ ምንባሮም ድማ ሮይተርስ ጸብጺቡ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣፍጋኒስታን ከምዝበሎ፤ ‘ኣይ. ኬ. ኬ’ ብዝብል ዝፍለጥ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐስ ጉጅለ እስላማዊ መንግስቲ ብድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ኣሎ ዝብል ጥርጣረ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ’ውን ኣብ ሰሜናዊት ከተማ ኩንዱዝ ኣብ ሓደ ናይ ሺዓ መስጊድ ብዝተፈጸመ ነብሰቕትለታዊ መጥቃዕቲ ብውሕድ 50 ሰባት ከምዝሞቱ ይዝከር። ‘ኣይ. ኬ. ኬ’ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሞ ኣፍሊጡ ነይሩ። እዚ ጉጅለ ሱኒ ሙስሊም ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ ዝርከቡ ተዋጋእቲ ሓይልታት እቲ ኣዝዩ ሕሉፍ/ጽንፈኛን ብዙሓት መጥቃዕትታት ዝፍጽምን ከምዝኾነ ይግለጽ። ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን፣ ፖለቲከኛታትን ሚንስትር ኣብያተ ዕዮን፣ ጣሊባን፣ ሺዓ ሙስሊም፣ ሓይልታት ኣሜሪካን ኔቶን ከምኡ’ውን ትካላት ረድኤትን ዓለምለኸ ኤጀንሲታትን ድማ ቀንዲ ዒላማታት እቲ ጉጅለ እዮም።


“እዚ ልክዕ ከም ግሃነም’ዩ” ህጻናት ኣፍጋኒስታን ንምድሓን ዝግበር ዘሎ ቃልሲ ሓካይም

ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ኩሎም ሆስፒታላት ብሕሙማት ኣዕለቅሊቖም'ዮም፡ ዶኳትር ልዕሊ ዓቕሞም'ዮም ዝሰርሑ ዘለዎ፤ ገለ'ውን ብዘይ ደመወዝ ክሰርሑ ዝተገደድሉ ኩነታት'ዩ ዘሎ፡ እቶም ኣብ ጽዑቕ ስራሕ ተጸሚዶም ዝርከቡ ሓካይም ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣመልኪቶም ንቢቢሲ ሓሳቦምን ውዕለኦምን ኣካፊሎም ኣለዉ። ኣብዚ ዛንታ ኣስማት ናይቶም ውሃብቲ ሓበሬታ ንድሕነቶም ክንብል ቀይርናዮ ኣለና። ሓንቲ ኣደ ቆልዓ መንእሰይ፡ ንዶክተር ኑሪ ንዓኣን ንውላዳን ክትቐትሎም እናተነኽነኸት ኣምሪራ ትልምና ኣላ። ዶክተር ኑሪ ኣብ ዞባ ማእከላይ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ክኢላ ስነ መውክዳን እያ፡ እታ ኣቐድም ኣቢላ ዘሕረሰታ ድማ'ያ ንዓኣን ንዕሸላን ክትቐትሎም ትልምና  ዘላ። ዶክተር ኑሪ፡ እታ ሓራስ ኣብ ከባቢኣ ብሕጽረት መኣዛዊ መግቢ ቆርበት ጥራይ ዝተረፉ ህጻናት እናርኣየት፡ ከመይ ገይረ'የ ነዚ ውላደይ ከዕብዮ ብምባል ካብ ተሳቕዩ ዝመውት ሕጂ ቅተልለይ ኢላ ከምዝለመነታ'ያ ንቢቢሲ ሓቢራ። ዶክተር ኑሪ፡ እቲ ሕክምና፡ ኣንሰልኡ ካብ ዘይቅየር ኣዋርሕ ከምዝገበረን፡ እኹል ናይ ጽሬት መሳርሕታት ስለዘየለ፡ ሕሙማት ብደም ኣብ ዝጨቀወ ኣንሶላ ከደቅስዎም ከምዝግደዱ'ያ ትገልጽ። እቶም ኣብቲ ሆስፒታል ዝሰርሑ ዝነበሩ ናይ ጽሬት ሰራሕተኛታት ደመወዝ ደው ምስ  በለ፡ ድራር እለቶም ንምምእራር ናብ ካልእ ዓይነት ስራሕ ከምዝተዋፈሩ ዶክተር ኑሪ ትሕብር። ካብዚ ዝተለዓለ ኣብ ክፍሊ መወልዳን ኣብ ዝርከብ ዓራውቲ ሓደ ሓደ ግዜ ኣብ ሓደ ዓራት ልዕሊ ሰለስተ ነብሰ ጾራት በብተራ ከምዝድቅሳ ይግበር ምህላዉ ብምግላጽ "እንታይ ኣማራጺኸ ኣለና?" ብምባል ትሓትት። እቲ ቀረባት ናይ ሕክምና ደው ምስ በለ፡ እተን ብውልቀሰባት ዝውነና ዝነበራ ክሊኒካትን ሆስፒታላትን ስለስተዓጸዋ፡ እተን ውሑዳት ብመንግስቲ ዝውነና ሆስፒታል ሰለስተ ዕጽፊ ናይቲ ክሕዝኦ ዝግበአን ብዝሒ ሕሙማት የአንግዳ ምህላውን ዶክተር ኑሪ ጠቂሳ። ዶክተር ኑሪ "ኣብ ዝኾነ ክፋል ዓለም ከይድካ ክፍሊ መዋልዳን እቲ ኣዝዩ ፍሽኽታ ዝርኣዩ ክፍሊ ሕክምና እዩ፡ ምኽንያቱ ውጽኢት ጻዕርኻ ሓዲሽ ዕሸል ስለትርእየሉን ፍሽኽታ ሓራስ ፍሽኽ ስለዘብለካን፡ ሕጂ ግን ኣብ ኣፍጋኒስታን እዚ የለን" ትብል። ኣብ ክልተ ሳምንታት ናይ ወርሒ መስከረም፡ ኣብቲ ንሳ  ትሰርሖ ሆስፒታል ጥራይ ሓሙሽተ ዕሸላት ብሕጽረት መኣዛዊ መግቢ ከምዝሞትዎም ሓቢራ። ንምረት እቲ ዝሓልፍዎ ዘለዉ ንምግለጽ ድማ "ኣብዚ ልክዕ ከም ገሃነም እዩ" ትብል። እታ ብደርቅን ዓሰርተታት ዓመታት ዝወሰደ ግጭትን እፎይታ ዝተሓረማ ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ምስ ተቆጻጸርዋ ኸኣ ናብ ቁጠባዊ ውድቀት እዩ ኣምሪሕዋ። እተን ኣቐዲመን ቅሩብ ሰብኣዊ ሓገዛት ዘወፍያ ዝነበራ ሃገራት፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ጣሊባን ንመላእ እታ ሃገር ምስ ተቆጻጸራ፡ ነቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣየኽብርን'ዩ ዝብልኦ መንግስቲ ጣሊባን ንዘይምሕጋዝ የእዳወት ኣንሳሒበን ይርከባ። እቲ ስክፍታ ኸኣ 'ጣሊባን ነቲ ሓገዝ ኣብ ካልእ መዓላ ከውዕሎ ይኽእል'ዩ' ዝብል እዩ። ብሰንኪ እዚ ኣፍጋኒሰታን ኣብ ታሪኻ ርእያቶ ዘይትፈልጥ ጥምየት እያ ተሕልፍ ዘላ፡ ኣስታት 14 ሚልዮን ህጻናት ኣፍጋኒስታን ንብርቱዕ ሕጽረት መኣዛዊ መግቢ ተቓሊዖም ከምዘለዉ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ሕጽረት ቀረባት ሕክምና ኣስታት 2300 ማእከላት ጥዕና ተዓጽየን ኣለዋ፡  ኣብ ገለ ከባቢታት ሕሙማት ምጡን ሕክምናዊ ሓገዛት ንምርካብ 12 ሰዓታት ብእግሮም ዝጉዓዝሉ ኣጋጣሚታት ከምዘሎ'ውን ይጥቀስ። ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ትርከብ ህጻናት ዝሕከሙላ ሆስፒታል እቶም ኣብ ዝኸፈአ ደረጃ ዓጸቦ ዝርከቡ ህጻናት ናብዮት ዝረኽቡላ ዘለዉ ሆስፒታል እያ። ናብቲ ሕክምና ዝመጽኡ ህጻናት ብምብዝሖም ኸኣ እታ ሆስፒታል ካብቲ ክትሕዞ ዝግብኣ ዓቕን ንላዕሊ ሕሙማት ብምሓዝ 150 ሚኢታዊት መሊኣ ኣላ። ዳይረክተር እቲ ሆስፒታል ዶክተር ሲዲቂ፡ ነቲ ሆስፒታል ዝግበር ዝነበረ ምወላ ኣብ ወርሒ መስከረም ስለዝተቋረጸ፡ ብሰንኪ ሕጽረት ቀረባት ኣብቲ ሆስፒታል ካብ ዝናበዩ ሕጻናት ሰሙናዊ ኣርባዕተ ትሕቲ 10 ዕድሚኦም ህጻናት ብሰንኪ ሕጽረት መኣዛዊ መግቢ ከምዝሞቱ ገሊጹ። ዶክተር ሲዲቂ፡ እቶም  ህጻናት ኣዝዮም ተዳኺሞም ክሓውይሉ ኣብ ዘይክእሉሉ ደራጃ ምስ ብጽሑ ናብኦም ከምዝምጽኡ ይገልጽ። "እቶም ህጻናት ናባና ክመጽኡ እንከለዉ ኣብ ኣፍ ሞት ኮይኖም እዮም ዝመጽኡ፡ ብዙሓት ብኸምዚ ሞይቶሙና እዮም"። ብምሰዓብ እቲ ሆስፒታል ብሕጽረት መግብን መድሃኒትን ይሳቐ ምህላዉ ዶክቴር ሲዲቂ ገሊጹ። "ነቶም ሙቐት ዘድልዮም ህዳናት ሙቐት ከይንህቦም ኤሌክትሪክ ብተደጋጋሚ'ዩ ዝጠፍእ ነዳዲ'ውን የብልናን፡ ሓደ ሓደ ግዜ ንሰራሕተኛታት እዚ ሕክምና ዕንጨቲ ከምዝኣርዩ ብምግባር ሓዊ ኣጒድና ነቲ ክፍሊ ነማሙቐሉ እዋን ኣሎ፡ ከምዚ ኢልካ ግን ክሳብ ምዓስ እዩ ክኸውን?" ይብል። ዶክተር ኑሪ ብወገና፡ ኣብቲ ንሳ ትሰርሓሉ ሆስፒታል ኢለክትሪክ ብተደጋጋሚ ስለትጠፍእ ኣብ ኢንኩቤተር ዝኣተዉ ህጻናት ኢለትሪክ ምስ ጠፈአት ብዙሓት ከምዝሞትዎም ትገልጽ። "ኣብ ቅድሚ ዓይንኻ ክሞቱ ክትርእዮም እንከለኻ ካብዚ ዝኸፍእ ስቃይ የለን" ድማ ትብል። ብምስዓብ "ኣብ ዝሓለፈ መዓልቲ መጥባሕቲ እናኣካየድኩ እንከለኹ ኣብ ሞንጎ ኤለክትሪክ ጠፊኣ፡ ንደገ ወጺአ ብዓውታ ሓገዝ ኣብ ዝሓተትክሉ ሓደ ሰብ ካብ መኪንኡ ነዳዲ ሂብና ጀነረተር ኣተሲእና ነቲ መጥባሕቲ ክንውድኦ ክኢልና" ትብል። እዚ ኹሉ እናኾነ፡ ዝብዘሑ ካብቶም ኣብ ማእከላት ጥዕና ዝሰርሑ ዘለዉ ሞያውያን ዶሞዞም ብስሩዕ ከምዘይክፈሉ'ዮም እቶም ምስክርነቶም ዝሃቡና ዶኳትር ሓቢሮሙና። ዶክተር ራሕማኒ ዳይረከተር ሆስፒታላት ዞባ ሀራት ኮይኑ እቲ ንሱ ዝሰርሓሉ ሆስፒታል ንሕሙማት ኮቪድ-19 እዩ ዝሕክም። ዶክተር ራሕማኒ 30 ጥቅምቲ ካብቲ ብጣሊባን ዝምራሕ ሚኒሰትሪ ጥዕና ዝመጽኦ ደብዳበ ንቢቢሲ ቅዳሕ ኣካፊሉና፡ ኣብቲ ደብዳበ፡ ክሳብ ምወላ ዝርከብ ሰራሕተኛታት እቲ ሆሰፒታል ብዘይ ደሞዝ ክሰርሑ ዘገድድ ትእዛዝ እዩ ሰፊሩ ዘሎ። ትማሊ ሰሉስ ግን እቲ ዝነበሮም ኩሉ ጥረ ነገራት ናይ ሆስፒታል ስለዝነገፉ፡ ሕሙማት ተደፊኦም ካብቲ ሆስፒታል ከምዝወጽኡን እቲ ሆስፒታል ከምዝተዓጸወን ዘርኢ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ሰዲድልና። ዶክተር ቃላንዳር ኢላድ ሚኒስተር ጥዕና ጣሊባን እዩ። ኣብ ወርሒ ሕዳር ምስ ቢቢሲ ፐሪሽያን ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ መንግስቲ ምስ ማሕበረሰብ ዓለም ብምርድዳእ ጠለባት ሕክምና ንምምላእ ክሰርሕ ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፡ ብዙሓት ሃገራት ሓገዝ እንተገይረን ጣሊባን ኣብ ካልእ መዓላ ከውዕሎ እዩ ብምባል ኢደን ስሒበን እየን። 10 ሕዳር ፡ ሕቡራት ሃገራት ንመጀመርታ ግዜ ብቀጥታ ኣብ ቀረባት ናውቲ ሕክምናን መድሃኒትን ከምኡ'ውን ደሞዝ ሰራሕተኛታት ሕክምና እታ ሃገር ዝውዕል 15 ሚልዮን ዶላር ሓገዝ ሒቡ። እቲ 8 ሚልዮን ዶላር ነቶም 23500 ዝኾኑ ሰራሕተኛታት ጥዕና እታ ሃገር ደሞዝ ክኾኖም ተባሂሉ እዩ ተወፊዩ። ዶክተር ኑሪ "እተን ብሰላም ተገላሊለን ውላደን ሒዘን ካብዚ ሆስፒታል ዝፋነዋ ኣዴታት ብጣዕሚ እየን ዘሕስባኒ፡ ሰልዲ የብለንን፡ ንባዕለን ጸማልያ መሲለን  ከመይ ኣቢለን'የን ንዕሸለን ክምግባ?" ድሕሪ ምባል ንሳ'ውን ንባዕላ ንስደራኣ ንድራር ዕለቶም ንምቅራብ ኢዳ ይሓጸራ ምህላዉ ብኣስተንትኖ ትዛረብ። "ኣነ'ውን ዶክተር ተባሂለ እኹል መግቢ የብለይን፡ እቲ ቅሩብ ኣዋህሊለዮ ዝነበርኩ ሰልዲ ሕጂ ደሞዝ ደው ምስ በልና ወዲአዩ'የ፡ መዓልታዊ ንምንታይ'የ ናብዚ ስራሕ ዝመላለስ ዘለኹ እናበልኩ ንነብሰይ ይሓታ'የ፡ ምኽንያቱ ብዛዕባ መጻእየይ ዝኾነ ጽቡቕ ራኢ የብለይን" ትብል ዶክተር ኑሪ።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ መስጊድ ብዘጋጠመ ነብሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 50 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብታ ውሑዳን ሰዓብቲ እምነት ሺዓ  ዝጥቀሙላ መስጊድ ሰይድ ኣባድ፡ ኣካላት ናይቶም ዝተቐትሉ ሬሳታት ፋሕ ኢሉ ይርአ ነበረ። ኣብታ ሰሜናዊት ከተማ ብዘጋጠመ ሓደጋ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ልዕሊ 100 ሰባት ቈሲሎም እዮም። ጉጅለ እስላማዊ መንግስቲ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸምዎ ሓቢሮም። ጥሩፋት ሱኒ ሙስሊም ነቶም ከም መናፍቓን ዝርእይዎም ሺዓ ዒላማ ዝገበረ እዩ። እቲ ኣይ-ከይ ዝበሃል ምስ ኣይኤስ ዝምድና ከምዘለዎ ዝግለጽ ብጎነጻዊ ባህሪያቱ ዝልለን ንመንግስቲ ጣሊባን ዝቃወም ጉጅለ ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ምብራቕ እታ ሃገር ዝተኻየደ መብዛሕትኡ መጥቃዕቲ ንሱ ከምዘካየዶ ሓቢሩ። ሓደ ኣባል ጉጅለ ነብሰ ቅትለት ኣይ ኤስ እቶም ኣመንቲ ምስልምና፡ ትማሊ ዓርቢ ኣብ  መስጊድ ተኣኪቦም እናጸለዩ እንከለው ነቲ ኣብ ነብሱ ዝተጻወደ ነታጒ ከም ዝፈንጀሮ ተሓቢሩ። ዛልማይ ኣሎክዛይ ዝተባህለ ኣብቲ ከባቢ ዝነብር ነጋዳይ፡ እቲ መጥቃዕቲ ምስ ተፈጸመ፡ ሓካይም ደም ዝልግሱ ሰባት ዘድልዮም እንተ ኰይኑ ንምርግጋጽ ተቐላጢፉ ናብ ሆስፒታል ምስ ከደ ሕንፍሽፍሽ ዝመልኦ ትርኢት ከም ዘጋጠሞ ገለጸ። "ኣምቡላንስታት ነቶም ምዉታን ከልዕላ ናብቲ ቦታ ፍጻሜ ይመላለሳ ነበራ" ክብል ንAFP ሓቢሩ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ እተፈጸመሉ እዋን፡ ኣብቲ መስጊድ ልዕሊ 300 ሰባት ኣብ ጸሎት ከምዝነበሩ ቶሎ ኒውስ ሓቢሩ። ቍጽሪ ምዉታት ክውስኽ ከምዝኽእል ከኣ ስግኣት ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቲ ዓርቢ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ቦምባ ፡ "ኣብዚ ሰሙን ንሃይማኖታዊ ትካል ዒላማ ዝገበረ ሳልሳይ ቀታሊ መጥቃዕቲ እዩ" ድሕሪ ምባል፡ እቲ ተግባር ሓደ ክፋል ናይቲ "ዚርብሽ ኣገባብ ዓመጽ" ምዃኑ ገሊጹ። ውዱብ ሕቡራት ሃገራት በቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ካቡል ኣብ ዝርከብ መስጊድ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ፡ ሓያሎ ሰባት ከም ዝሞቱ፡ ብረቡዕ ድማ ኣብ ምብራቓዊት ከተማ ኮስት ኣብ ዝርከብ መድረሳ (ትምህርታዊ ትካል) መጥቃዕቲ ከም ዘጋጠመ ሓቢሩ። ትንታነ ዜና ብሰኩንደር ከራማኒ ኮርስፕንደንት ኣብ ፓኪስታን እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ሓያል መጥቃዕቲ ቦምባ ዘካየደ ጉጅለ ኣይ ኤስ፡ ነቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ውሑዳን ሺዓ ብተደጋጋሚ ዒላማ ይገብሮም ኣሎ። እቲ ጉጀለ ንቐብርን ጸሎትን ኣብ ዝተኣከቡ ሰባት፡ ኣብ መሳጊድ፡ ኣብ ክለባት ስፖርትን ኣብያተ-ትምህርትን መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ኣብዚ ቀረባ ሰሙናት እውን፡ ኣይ ኤስ ኣብ ልዕሊ ጣሊባን ርእሰ-ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ብሰንበት ኣብ ካቡል ሓያሎ ላዕለዎት መራሕቲ ጣሊባን ኣብ ዝገብሩዎ ናይ ቀብሪ ጸሎት ዒላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ተኻይዱ። ኣብቲ ኣይኤስ ዓሪዱሉ ዝነበረ ምብራቓዊ ኣውራጃታት ናንጋርሃርን ኩናርን ከኣ ዝተፈላለየ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ከምቲ ንሳቶም ዝብልዎ እቲ ዓርቢ ዓርቢ ዝፍኖ መጥቃዕቲ ብኣይ.ኤስ. ዝፍጸም እንተ ኰይኑ፡ እቲ ንጥፈታቶም ናብ ሰሜን እታ ሃገር ከም ዝሰፍሕ እዩ ዘመልከት። ጣሊባን ንብርክት ዝበሉ ኣባላት ኣይ ኤስ ከም ዝሓዙን ምስቲ ጉጅለ ርክብ ከም ዘለዎም ንዝጠርጠሮም ካልኦት ሰባት ከም ዝቐተሉን ይገልጽ። ይኹን እምበር፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ሓዲሩ ዘሎ ስግኣት ከህድኡዎ ኣይከኣሉን። ብዙሓት ኣፍጋናውያን ፡ እቲ ጣሊባን ዝወስዶ ስጕምቲ፡ ምልካዊ እውን እንተኾነ፡ ሰላምን ጸጥታን ንኪሰፍን ተስፋ ገይሮም ነይሮም። ኰይኑ ግና ፡ ኣይ-ኤስ ነቲ ጣሊባን ዝሓሸ ድሕንነትን ጸጥታን ከምዘስፍን ዝኣተዎ መብጽዓ ዓብዪ ስግኣት ምዃኑ እዩ ዘመልክት ። ጣሊባን ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ምስቶም ን20 ዓመት ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበሩ ኣመሪካውያን ድሕሪ ምዝርራቡን ሓይልታት ወጻኢ ካብ ካቡል ምስ ወጽኡን እዩ ንኣፍጋኒስታን ተቘጻጸሩዋ ።


መጥቃዕቲ 9/11፡ ብነፍሲ ወከፍ ደቒቕ ዓለም ዝቐየረት መዓልቲ

ቅድሚ 20 ዓመት ኣብ ውሽጢ ደቓይቕ ብዝተፈጥረ ክስተት ዓለም ተቐይራ።11 መስከረም 2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] እዩ ነይሩ። ኣርባዕተ ዝተጨውያ ነፈርቲ ናብ ክልተ ፍሉጣት ህንጻት ኣመሪካ፣ ናብቲ ሕምብርቲ ቑጠባ፣ ፖለቲካን ወተሃደራዊ ሓይልን ዝኾነ ቤት ጽሕፈት ፔንታጎን ተላቲመን። መጥቃዕቲ 9/11 2996 ሰባት ቐቲሉ፤ እዚ ኣብ መሬት ኣመሪካ እቲ ዝዓበየን ክሳብ ሕጂ ዝኸፍአ በሰላ ዝገደፈን መጥቃዕቲ'ዩ። ድሕሪ እዚ መጥቃዕቲ'ዩ 'ኲናት ኣብ ልዕሊ ሽበራ' ዝብል ወፍሪ ብኣመሪካ ተጀሚሩ። በዚ ምኽንያት ኣመሪካ ንኣፍጋኒስታንን ዒራቕን ወሪራ። ነፍሲ ወከፍ ወለዶ እቲ ግዜ፡ ሕድሕድ ኣብቲ ዕለት ዘጋጠመ ፍጻመ ክሳብ ሎሚ ብእርይ ቑጽር ይዝክሮ። እዚ ኣብታ ንጉሆ ኣብ ውሽጢ 149 ደቓይቕ ዝነበረ ዕግርግርን ራዕድን በብደቒቓኡ ከምዚ ዝስዕብ ይመስል ነይሩ። ነፋሪት ኣመሪካ ቑጽሪ በረራ 11 [ኤኤ11] ናብ ሎስ ኣንጅለስ ክትበርር ካብ ቦስተን ዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ሎጋን ተበጊሳ። ኣብራሪ ነፋሪትን ተሓጋጋዚኡን ከምኡ'ውን ትሸዓተ ሰራሕተኛታት በረራን ተጉዓዝትን ኣብታ ነፋሪት ነይሮም። ካብቶም 81 ተጉዓዝቲ እቶም ሓሙሽተ ብመሓመድ ኣታ [ካብ ግብጺ] ዝምርሑ ጨወይቲ ነይሮም። ናይዚ መጥቃዕቲ መደብ ኣብ ኣፍጋኒስታን ብዝነበረ ኣልቃዒዳ ቅድሚ 5 ዓመት ክዳሎ ዝጸንሐ'ዩ። ፓኪስታናዊ ዕጡቕ ኻሊድ ሺክ መሓመድ ቀላሲ እዚ መጥቃዕቲ ከም ዝኾነን ነዞም ኣሸበርቲ ኣብረርቲ ገይርካ ምስልጣን ዝብል ሓሳብ ዘበገሰን ምዃኑ ይንገር። ነዚኦም ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ዘኽእሉ ኣጽዋር ገይርካ ምጥቃም ከኣ ትኹረት ገይሩ። ስዑዳዊ ሚሊየነር ኦሳማ ቢን ላደን ከኣ ፊሽካ እዚ መደብ ዝነፍሐ መራሒ ኣልቃዒዳ'ዩ። ካብ ካልእ መዓርፎ ነፈርቲ ቦስተን ነፋሪት ኣመሪካ ቑጽሪ በረራ 175 [UA175] ናብ ሎስ ኣንጅለስ ክትበርር ተበጊሳ። ትሸዓተ ሰራሕተኛታት በረራን 56 ተጉኣዝትን ሒዛ ነይራ። ካብዚኦም እቶም ሓሙሽተ ጨወይቲ'ዮም። ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ኣብ ቑጽሪ በረራ ኤኤ11 ዝነበሩ ጨወይቲ ናብቲ ናይ በረራ ክፍሊ ብምእታው ነታ ነፋሪት ተቖጻጺሮምዋ። መጀመርታ ክልተ ካብቶም ተሳፈርቲ ብካራ ተወጊኦም። እዚ በቶም ኣብ ዝኸበረ ቦታ ተጉዓዝቲ ዝነበሩ ጨወይቲ ዝተፈጸመ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ካብቶም ሓሙሽተ ጨወይቲ እቲ እንኮ ስልጠና ምብራር ነፋሪት ዝወሰደ ኣታ ዝሽሙ፡ ብኻልእ ብጻዩ ተሰንዩ ካብቲ ማእከላይ ክፍሊ ተጉዓዝቲ ተሲኡ። ሓምሻይ ጨዋዪ ንሓደ ተጉዓዚ ብካራ ይወግኦ። እቲ ግዳይ ዳኒኤል ሌዊን ይብሃል። ኣርባዕተ ዓመት ኣብ ሰራዊት እስራኤል ዘገልገለ እዩ። ብቐጥታ ከኣ ብድሕሪት ኣታ ከፍ ኢሉ ነይሩ። ዳኒኤል ነቲ መጭወይቲ እታ ነፋሪት ከድሕን ክብል'ዩ ተቐቲሉ ይብሃል። ልክዕ ኣብተን ካልኦት ዝተጨወያ ነፈርቲ፡ ሰራሕተኛታት እታ ነፋሪትን ተጉዓዝትን ናብ ድሕሪት እታ ነፋሪት ክኸዱ'ዩ ተነጊሩዎም። ዕጡቓት ኣልቃዒዳ ሰርሳሪ ጋዝ ከም ዝተጠቐሙን ነቶም ተጉዓዝቲ ብቦንባ ከም ዘፈራርሑዎምን ይግለጽ። ካብቶም ተሳፈርቲ ቤቲ ኦንግ ናብ ክፍሊ መገዲ ኣየር ኣመሪካ ስልኪ ብምድዋል ቑጽሪ በረራ ኤኤ11 ተጨውያ ክትኸውን ከም እትኽእል ሓበሬታ ሂባቶም። ካብ ዋሽንግተን ዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ዱለስ ዝተበገሰት ነፋሪት ኣመሪካ ቑጽሪ በረራ 77 [ኤኤ77] ናብ ሎስ ኣንጅለስ ክተቕንዕ መደብ ነይሩዋ። ሽዱሽተ ሰራሕተኛታትን 58 ተጉዓዝትን ኣሳፊራ ነይራ። ካብዚኦም እቶም ሓሙሽተ ጨወይቲ'ዮም። እዚ ኣጋጣሚ ኣይኮነን፤ እተን ዝተጨወያ ኣርባዕተ ነፈርቲ ካብ ሓደ ገምገም ናብ ካልእ ገምገም ባሕሪ ናይ ምብራር ስሩዕ መደብ ነይሩወን። ነዚ ዝኸውን ኣስታት 43 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲ ነይሩወን። ኣብ ኢድ እቶም ጨወይቲ ዝወደቓ ነፈርቲ ግን ካብ ሰላማዊ ኣገልግሎት ጉዕዞ ናብ በረርቲ ሚሳይል እየን ተቐይረን። ኣታ፡ ምስቶም ተጉዓዝቲ ክዘራረብ ፈቲኑ፤ እንተኾነ ዝተሰሓሓተ መልጎም [button] ተጻዒኑ ብጌጋ ነቶም ኣብ ቦስተን ዘለው ተቖጻጸርቲ ትራፊክ ኣየር ዜና እቲ መጭወይቲ ነጊሩዎም። ሓንቲ ጥራይ ከይኮነስ ብዙሓት ነፈርቲ ከም ዝተጨወያ ደርጒሑዎ። እቶም ተቖጻጸርቲ ትራፊክ ኣየር ግን እንታይ ይኸውን ኣሎ ዝብል ፈጺሙ ክርድኦም ኣይክኣለን። እቲ ካልኣይ ካብ ኣታ ዝመጽአ መልእኽቲ ግን ቑጽሪ በረራ ኤኤ11 ከም ዝተጨወየት ኣረጋጊጹሎም። ሽዑ፡ እቶም ጨወይቲ ነቲ እቶም ተቖጻጸርቲ ትራፊክ ኣየር ነፍሲ ወከፍ ምንቅስቓስ፣ ፍጥነትን ብራኸን ኣብ በረራ ዘላ ነፋሪት ንምፍላጥ ዝሕግዞም ትራንስቦንደር እታ ነፋሪት ኣጥፊኦምዎ'ዮም። እዚ ድሃይ እታ ነፋሪት ንምፋላጥ ኣጸጋሚ ኩነታት ፈጢሩ። ኣብዚ ግዜ፡ እዚ ዜና መጭወይቲ ነፈርቲ ኣብ ቤት ጽሕፈት ምምሕዳር ኣቪየሽን ፌደራል ኣመሪካ ብሰፊሑ ተወዝዐ። ሰብ መዚ እቲ ኣቪየሽን መሓመድ ኣታ "ካልኦት ነፈርቲ'ውን ሒዝና ኣለና" ዝበሎ ንክርድኡ ልዕሊ ፍርቂ ሰዓት ወሲዱሎም። እዚ ኹሉ ኣብ ዝኾነሉ ኣብታ ሃገር ካልኦት ነፈርቲ ስሩዕ ስርሐን የሳልጣ ነይረን። ካብዚአን እታ ሓንቲ እታ ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝተጨወየት ራብዐይቲ ነፋሪት እያ። ነፋሪት መገዲ ኣየር ዩናይትድ ቑጽሪ በረራ 98 [UA93] ካብ ኒውጀርሲ ዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ኒዋርክ ናብ ፍሳን ራንሲስኮ ተበጊሳ። ሰዓት 8፡00 ናይ ንጉሆ ክትብገስ ይግብኣ ነይሩ፤ ግን ድማ ኣብቲ ንጉሆ ዝነበረ ትራፊክ ነፈርቲኦ ናይ በረራ ምዝንጋዕ ፈጢሩ ክሳብ ሽዑ ከይተበገሰት ጸኒሓ። እዛ ነፋሪት ግን ኣብቲ ዝሓሰበቶ ክትበጽሕ ኣይክኣለትን፤ እቲ ኣቐዲሙ ዝተፈጥረ ምዝንጋዕ ድማ ነዚ ምኽንያት ከም ዝኾነ ይእመን። ግን ድማ ካልእ ኣገዳሲ ምኽንያት ኣሎ። እታ ሸውዓተ ሰራሕተኛታት በረራን 37 ተጉዓዝትን ሒዛ ዝተበገሰት ነፋሪት ኣብ ውሽጣ ኣርባዕተ ጨወይቲ ነይሮም። እተን ካልኦት ሓሙሽተ ሓሙሽተ ጨወይቲ ሒዘን ከም ዝነበራ ዝዝንጋዕ ኣይኮነን። እዛ ነፋሪት'ውን ዕጭኣ ካብተን ካልኦት ሰለስተ ዝፍለ ኣይነበረን። እታ ካልአይቲ ነፋሪት ዝኾነት ዩኤ93 ምስ ተበገሰት ነፋሪት ዩኤ175'ውን ንመሬት ገዲፋ ናብ ሰማይ ምስ ተወንጨፈት ኣብ ሞንጎ ተጨውያ። ነፋሪት ቑጽሪ በረራ ኤኤ11 ምስ ተጨወየት ድሕሪ ፍርቂ ሰዓት ናብቶም ኹልዕ ኢሎም ዝርኣዩ ዝነበሩ ሰማያት ኒውዮርክ ትሕምበብ። እታ ነፋሪት'ውን ናበይ ትኸይድ ኣላ ብዝግባእ ትርኣይ ነይራ። ተቖጻጸርቲ ትራፊክ ኣየር እታ ነፋሪት ናብ ዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ጆን ኦፍ ኬኔዲ'ያ ትኸይድ ዘላ ዝብል እምነት ስለ ዝነበሮም ካልኦት ኣብቲ መስመር ዝነበራ ነፈርቲ መገዲ ክኸፍታላ ይሓቱ። ኣብዚ ግዜ፡ ክበጽሓ ንዝኽእል ሓደጋ ከይሰግአት ተሳፋሪት ማዴሊን ስዌኒ ን15 ደቓይቕ ዝኣክል ኩሉ ምዕባለታት ንኣካያዲ ስራሕ ኣገልግሎት በረራ ነፈርቲ ኣመሪካ ሚካኤል ውድዋርድ ብቴሌፎን ትሕብሮ ነይራ። ነፋሪት ኤኤ11 ናብ ጆንኦፍ ኬኔዲ ኣይኮነትን ትኸይድ ነይራ። ስዌኒ'ውን "ዝኾነ ጸገም ተፈጢሩ ኣሎ፤ ዝኾነ መጥቃዕቲ ገጢሙና ኣሎ" ትብሎ። ውድዋርድ፡ ኣበይ ከም ዘለው ክትፈልጥ እንተኽኢላ በቲ መስኮት ኣማዕዲዋ ክትርኢ ይሓታ። "ትሕት ኢልና ኢና ንበርር ዘለና፤ ኣዚና ኣዚና ትሒትና ንበርር ኣለና። ፈጺምና ትሒትና ኢና ንበርር ዘለና" ትብሎ። ድሕሪ ክልተ ካልኢታት፤ "ፈጣርየይ! ኣመና ትሒትና" ትብል። ሽዓ ዝርርቦም ተቛሪጻ። ነፋሪት ቑጽሪ በረራ ኤኤ11 ሓደ ካብቶም መናቱ ህንጻታት ኒውዮርክ ናብ ዝኾነ በዓል 100 ደርቢታት 'ወርልድ ትሬድ ሴንተር' ብሸነኽ ሰሜን ተጋጭያ። እዚ ፍጹም ዘደናግር ጉዳይ'ዩ። ኮንስታንስ ላቤቲ ኣብ መበል 99 ደርቢ ደቡባዊ ሸነኽ እቲ ህንጻ ነይራ፤ እታ ናይ መጀመርታ ነፋሪት ክትመጽእ እንከላ ርእያታ'ያ። "ኣብታ ዘለኹዋ ማይ ኮይነ ደሪቐ፤ ኣይተንቀሳቐስኩን . . . ክንቀሳቐስ ኣይክኣልኩን" ትብል። ንሳ ሓንቲ ካብቶም ብህይወት ዝተረፉ ንመጥቃዐዕቲ 9/11 ከም ሎሚ ዝዝከሩ ግዳያት እያ። "እናቐረበት ክትመጽእ ይርእያ፤ መሳኹቲ ጋቢናን ጭራን እታ ነፋሪት ብደንቢ ይርኣዩኒ ነይሮም። ክሳብ ክንድዚ ቐረባ ኮይና እየ ዝርእያ ነይረ" ኢላ። እታ ነፋሪት ኣብ ሞንጎ መበል 93ን 99 ደርቢ እቲ ህንጻ ተቐርቒራ ሽዑ ንሽዑ ኣማኢት ሰባት ትቐትል። ካብ መበል 92 ደርቢ ጀሚሩ ዝነበረ ክፋል እቲ ህንጻ መእተውን መውጽእን ከም ዘይነበሮ ይዝረብ። በዚ ምኽንያት ብዙሓት ሰባት ተቐርቂሮም። ኣብዚ ግዜ ካብታ ነፋሪት ዝፈሰሰ ነዳዲ ባርዕ ሓዊ ስለ ዘልዓለ ሓደ ሊፍት ሙሉእን ካልኦት ክፍልታትን ኣዕኒዩ። ኣብ ገለ ከባቢታት እቲ ህንጻ ዋዒ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ዲግሪ ሴልሽየስ ኮይኑ፤ ሰሜናውን ደቡባውን ሸነኽ እቲ ህንጻ ብሓያል ትኪ ክዕብለኽ ጀሚሩ። ስርዓት ሓበሬታ እቲ ህንጻ ሰባት አኣብ ዘለውዎ ክጸንሑ ኣዚዙ፤ ሓለቓ ላቤቲ ሮን ፋዚዮ ግን ኩሎም ደረጃታት እቲ ህንጻ ተጠቒሞም ክወጽኡ ኣዚዙ። እዚ ህይወት ብዙሓት ከድሕን እዩ። ፕሬዝደንት ኣመሪካ ጆርጅ ደብሊው ቡሽ፡ ኣብ ፍሎሪዳ ኣብ ዝርከብ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ኤማ ኢ. ቡከር ምብጻሕ ክገብር ከይዱ። ምስቶም ህጻናት ጽቡቕ ግዜ ከሕልፍ'ውን መደብ ነይሩዎ። እንተኾነ፡ ኣብታ ቤት ትምህርቲ ምስ በጽሐ "ሓንቲ ነፋሪት" ካብተን መናቱ ህንጻታት ነታ ሓንቲ ሃሪማታ ዝብል ሓበሬታ ተነጊሩዎ። ካብዚ ወጻእ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይተነግሮን፤ ስለ ዝኾነ ድማ ምስቶም ህጻናት ናብ ዝሓዞ መደብ ቐጺሉ። ኤጀንሲ ኣቪየሽን ፌደራል ኣመሪካ ብዛዕባ መጭወይቲ እታ ቐዳመይቲ ነፋሪት ካብ ዝፈልጥ ልዕሊ 20 ደቓይቕ ገይሩ ነይሩ። እንተኾነ ካልእ ኤጀንሲ ኣመሪካ ብዛዕባ እዚ ሓበሬታ ኣይበጽሖን። ዋላ'ውን ቤት ጽሕፈት ፕሬዝደንት ዋይት ሃውስ ኣይፈልጥን። ምኽትል ፕሬዝደንት ዲክ ቼኒ ንርእሱ ልክዕ ከምቲ ካልእ ተራ ህዝቢ ዓለም እቲ ዜና ብቴሌቪዥን'ዩ ሰሚዑዎ። ተገሪሙ "ከመይ ኢላ ነፋሪት ንህንጻ ወርልድ ትሬድ ሰንተር ትሃርሞ" ኢሉ። ኣብዚ ሰዓት እቶም ጨወይቲ ነታ ሳልሰይቲ ነፋሪት [ኤኤ77] ሙሉእ ንሙሉእ ተቖጻጺሮምዋ ኣለው። እታ ቐዳመይቲ ነፋሪት ምስ ተሓምሸሸት ድሕሪ 10 ደቒቕ ኣንቲ ሰሜናዊ ሸነኽ እቲ ህንጻ ኣብ ላዕሊ ዝነበራ ዓሰርተ ደርቢታት ሓዊን ትክን ዘይተንከፈን ሒደት ክፍሊታት ተሪፈን ነይረን። ኣብዚ ሰዓት ሰባት ካብ መሬት 300 ሜትሮ ንላዕሊ ካብ ዝርከብ ህንጻ እናዘለሉ ናብ መሬት ክወድቁ ዘርእዩ ምስልታት ይወጽኡ ነይሮም። እዚ ሓደጋ ካልእ ሓድሽ ዘስካሕክሕ መልክዕ ክሕዝ ጀሚሩ። ኣብቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝርከብ ማእከል ምቁጽጻር ትራፊክ ነፈርቲ ሕምስምስ ኮነ። ካልአይቲ ነፋሪት ዩኤ175 ካብ መስመር ወጻኢ ከይኮነት፣ ኣንፈት እታ ነፋሪት ዝሕብር ትራንስፖንደር ከየጥፍአት ብዘይ ዝኾነ ጸገም ኣብቲ ሰማያት ትሕምበብ ነበረት። ኣብዚ ግዜ'ዩ እቲ ኣቭየሽን ጭውያ ተፈጺሙ ክኸውን ይኽእል'ዩ ዝብል ሓበሬታ ዝበጽሖ። ግንከ ስጉምቲ ንምውሳድ ኣዝዩ ዝዘንግዐ ነበረ። ነፋሪት ቑጽሪ በረራ 175 ናብቲ ደቡባዊ ሸነኽ ህንጻ ወርልድ ትሬድ ሰንተር ተወርዊራ ኣብ መበል 77ን 85ን ደርቢታት እቲ ህንጻ ተቐርቀረት። እዚ እታ ፈላመይቲ ኣብ ሰሜናዊ ሸነኽ ዝወደቐት ነፋሪት ድሕሪ 17 ደቒቕ እዩ ኣጋጢሙ። ሕጂ ኣብ ታሪኽ ኒውዮርክ እቲ ዝዓበየ ህይወት ናይ ምድሓን ስርሒት ክካየድ ግድን ኮነ። ኮንስታንስ ላቤቲ እቲ ዝነበረትሉ ህንጻ [ደቡባዊ] ክህረም እንከሎ ገና ካብቲ ህንጻ ትወጽእ ነይራ። "ኣዝዩ ብርቱዕ ድምጺ ክንሰምዕ እንከለና . . . ይመስለኒ ኣብ መበል 52፣ 75 ደርቢ ነይረ። ሓደ ሰብ ነቲ ህንጻ ተቖጻጺሩ ሓፍ ከፍ ዘብሎ ዘሎ ይመስል። ድሓር ነቲ መደፈጊ ኣስካላ ኣስጢመ ብምሓዝ ይድገፎ፤ ኣይወደቕኹን ብዙሕ ሰብ ግን ካብቶም ደረጃታት ይወድቕ ነይሩ" ክትብል ኣብቲ ኣብ ቤተ መዘክር መጥቃዕቲ 9/11 ኣብ ዘስፈረቶ ምስክርነት ገሊጻ። ንሳ ብኸምዚ ክትወጽእ ኣብ እትጽዕረሉ ኣጋጣሚ፡ ሰበር ዜና እዚ ክስተት ንዘቕርባ ዘለዋ መደብራት ቴሌቪዥን ዝከታተሉ ዝነበሩ ሚሊዮናት ድሮ እታ ኻልአይቲ ነፋሪት ነቲ ኮንስታንስ ዘላትሉ ህንጻ ከም ዝሃረመት ፈሊጦም። መጀመርታ ሓደጋ ክኸውን ከም ዝኽእል ተገሚቱ። ካብታ ፈላመይቲ ነፋሪት ብዝተፈለየ፡ ነፋሪት ዩኤ175 ቅድሚ ምውዳቓ ናብ ታሕቲ ዘምበል ኢላ ነይራ። ብውሑድ ካብ ደረጃታት መበል 91 ደርቢ ውሑስ ነይሩ፤ ግን ድማ ቀሊል ኣይኮነን። ብሓዊውን ትክን ተዓብሊኹ ክጽልምት እንከሎ ጨና ናይቲ ዝፈሰሰ ነዳዲ ተደሚሩ ነቲ ኩነታት ኣጸጋሚ ገይሩዎ። ተወሳኺ ካልእ ጸገም'ውን ኣሎ፤ ናይ ሓደጋ እዋን መስመር ስልኪ 911። እዚ መስመር ስልኪ ብደወል ተጨናኒቑ ስለ ዝነበረ ሰራሕተኛታት መድሕን ህይወት ክሳብ ዝበጽሑ አኣብ ዘለኹሞ ጽንሑ ዝብል መልእኽቲ ይህቡ ነይሮም። እቲ ቑጽሪ ክፈላለየ ይኽአል'ዩ፤ ግን ድማ ካብቲ ብሸነኽ ደቡብ ዝነበረ ህንጻ ልዕሊ ክልተ ዕጽፊ ሰባት ወጺኦም። ቡሽ ሕጂ'ውን ኣብ ፊት እቶም ቖልዑ ሸውዓተ ዓመት ተመሃሮ'ዩ ዘሎ። ሓለቓ ስታፍ ዋይት ሃውስ ኣንድሪው ካርድ ግን ዳግም ብዛዕባ እቲ ካልኣይ መጥቃዕቲ 'ትዊን ታወርስ' ኣብ እዝኑ ተጸጊዑ የሕሾኽሹኾሉ። እቲ ፕሬዝደንት ከፍ ኢሉ ጥራይ ርእሱ ብምንቕናቕ ከንፈሩ ይሓይኽ። "ኣብ ግዜ ቅልውላው ክትሰናበድ የብልካን፤ ስለዚ ካብቲ መምሃሪ ክፍሊ ዝወጽኣሉ ትኽክለኛ ሰዓት ይጽበ ነይረ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። "ገለ ዝተፈለየ ነገር ከርኢ ኣይደለኹን፤ ሃንደበት ካብቲ ከፍ ዝበልኹሉ ወንበር ተሲአ ነቶም ህጻናት ከፍርሖም ኣይደለኹን። ስለዚ ተጸብየ"። እታ ካልኣይቲ ነፋሪት ነተን መንታ ህንጻታት ምስ ሃረመት፡ መገዲ ኣየር ኣመሪካን መገዲ ኣየር ዩናይትድን ኣብ መላእ እታ ሃገር ካልኦት በረራታት ከይካየዱ ንምእጋድ ወሲኖም። ልዕሊ 40 ዓመታት ተሞኩሮ ዘለዎ ተቖጻጻሪ ትራፊክ ኣየር መገዲ ኣየር ዩናይትድ ኤድ ባሊንገር፡ ኣብ ትሕቲኡ ንዝነበራ ኩለን በረራታት መጠንቀቕታ ሂቡ። ነፋሪት ዩኤ93 ሓንቲ ካብኣተን ኮይና ራብዐይቲ ካብተን ዝተጨወያ ነፈርቲ ንምዃን ሒደት ደቓይቕ እየን ተሪፈንኣ። ባሊንገር፡ "ካብ ዝኾነ ጣልቃ ዝኣቱ በረራ ተጠንቀቑ - ክልተ ነፈርቲ ንህንጻ ወርልድ ትሬድ ሰንተር ሃሪመን'የን" ዝብል ሓጺር መልእኽቲ ኣሕሊፉ። በዚ ዝተደናገረ ኣብራሪ ጄሶን ዳህል "በጃኻ እቲ ናይ መወዳእታ መልእኽቲ ኣረጋግጸለ -- ጄሶን" ምስ በለ ኣብ ሰዓቱ መልሲ ኣይረኸበን። ድሕሪ ዓመታት፡ ባሊንገር እቲ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ ግልጺ ብዘይምዃኑ ክጥዓስ ይኸውን። ኣብ ነፋሪት ዩኤስ93 ብጭንቀት ዝተውሓጠ ኣብራሪ ወይ ተሓጋጋዚ ኣብራሪ እታ ነፋሪት ብዙሕ ዘይስማዕ ስልኪ ይድውሉ። እቲ ሓደጋ ከጋጥም እንከሎ ዝግበር ጻውዒት ስልኪ ኣብ ኦሃዮ ዝርከቡ ተቖጻጸርቲ ትራፊክ ተቐቢሎምዎ። ግን ድማ ዋላ ሓደ ክገብሩዎ ዝኽእሉ ነገር ኣይነበረን። ድሮ እቶም ጨወይቲ ነታ ነፋሪት ተቖጻጺሮምዋ። እዛ ነፋሪት ካብ መሬት ካብ እትልዓል ድሕሪ 46 ደቒቕ ክትጭወ እንከላ፡ እተን ካልኦት ሰለስተ ኣብ ውሽጢ 30 ደቒቕ ተጨውየን። እቲ ትርፊ ሰዓትን ቅድሚ ምብጋሳ ዘጋጠመ ምዝንጋዕ 42 ደቓይቕን ዕጫ እታ ነፋሪት ዝወሰኑ ኮኑ። እቲ ብሊባኖሳዊ ዛይድ ጃራህ ዝተመርሐ ጭውያ ኣብ ልዕሊ ተጉዓዝትን ሰራሕተኛታት እታ ነፋሪትን ብቦንባ ተደጋጋሚ ምፍርራሕ የብጽሕ ነይሩ። እታ ነፋሪት ድማ ናብቲ ዝተበገሰትሉ ቦታ ይመልሱዋ ከም ዘለው ይነግሩዎም ነይሮም። እቶም ናብ ድሕሪት እታ ነፋሪት ክኸዱ ዝተገደዱ ተጉዓዝቲ ናብ መቕርባቶምን ፈተውቶምን ስልኪ ይድውሉ። መብዛሕትኦም፡ እቶም ጨወይቲ እታ ነፋሪት ስልኪ ክድውሉ እናርኣዩዎም'ውን ብዙሕ ከም ዘይተገደሱሎም ይዛረቡ። ካብዛ ነፋሪት ኣስታት 37 ጻውዒት ስልኪ ተኻይዱ'ዩ። በዚ መገዲ ኣብ ልዕሊ እተን መናቱ ህንጻታት ኒውዮርክ ዝበጽሐ ሓደጋ ክሰምዑ እንከለው፡ ህጹጽ ስጉምቲ እንተዘይተወሲዱ ዕጭኦም ተመሳሳሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ፈሊጦም። ኣብ ቤት ጽሕፈት ፍትሒ ኣመሪካ ዝነበሩ ሰብ መዚ ሳልሰይቲ ነፋሪት ከም ዝተጨወየት ፈሊጦም። ጠበቓ ቴዶር ኦልሶን ኣብ በረራ ኤኤ77 ካብ ዝነበርተ በዓልቲ ቤቱ ባርባራ ሰሚዑ። "ነቲ ኣብራሪ እንታይ ክብሎ? እንታይ ግበር ክብሎ?" ከም ዝበለቶ ይዝክር። ኣቪየሽን ፌደራል ኣሰር እታ ነፋሪት ንክረክብ 30 ደቒቕ ላሕ ኢሉ፤ ግን ድማ ትራንስፖንደር እታ ነፋሪት ጠፊኡ ስለ ዝነበረ ዋላ ሓደ ነገር ክረክብ ኣይክኣለን። ስለ ዝኾነ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ክፈልጥ ተወሲኑ። በዚ መሰረት "ነፋሪት 77'ውን ስኢንናያ" ክብል ንኮማንድ ምክልኻል ቀጠና ኣየር ሰሜን ኣመሪካ ሪፖርት ይገብር። እዚ ቐጠና ኣየር ኣመሪካ ካብ መጥቃዕቲ ናይ ምክልኻል ሓላፍነት ዝተዋህቦ መሓውር'ዩ። ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ሮናልድ ሬጌን ዘለው ሰብ መዚ'ውን ዘይተፈልጠ ነፋሪት ናብ ሸነኽ ዋይት ሃውስ ይጉዓዝ ከም ዘሎ ተነጊሩዎም። እቲ ምኽትል ፕሬዝደንት ድማ ንመከላኸሊ ሓደጋ እዋን ናብ ዝተሰርሐ ዕርዲ ትሕቲ መሬት ተወሲዱ። ሽዑ እታ ነፋሪት 330 ዲግሪ ተጠውያ። ሕጂ ናብ ዋይት ሃውስ ኣይኮነትን ተምርሕ፤ እኳ ድኣ ናብ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኣመሪካ -ፔንታጎን። እዚ ሸሞንተ ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ዝርከብ ኮይኑ፡ ኣብ ሰዓት 1900 ኪሎ ሜትሮ ትሕምበብ ጀመረት። ነፋሪት ኤኤ77 ንፍርቂ ክፋል ህንጻ ፔንታጎን ትሃርሞ። ኣብ ውሽጣ ዝነበሩ 64 ሰባት ኩሎም ሞይቶም። ኣብቲ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ዝነበሩ 125 ሰባት'ውን ኪሎም ሞይቶም። ብዙሓት ዓሰርታት ከኣ ቖሲሎም። ሚዲያታት ዓለም ትኹረተን ኣብተን ትዊን ታወርስ ስለ ዝገበራ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ፔንታጎን ዝበጽሐ መጥቃዕቲ ብዙሕ ኣቓልቦ ኣይገበራሉን። ፕሬዝደንት ቡሽ ግን ብቐሊሉ ዝርኣዮ ኣይነበረን። ንሱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ፔንታጎን ክህረም እንከሎ'የ እታ ሃገር ኣብ ኲናት ከም ዘላ ዝፈለጥኩ ኢሉ። "እቲ ናይ መጀመርታ ነፋሪት ሓደጋ'ዩ ምተባህለ። እቲ ኻልኣይ ግን ብርግጸኝነት መጥቃዕቲ'ዩ። እቲ ሳልሳይ ክኣ ኣዋጅ ኲናት" ኢሉ። ድሕሪ መጥቃዕቲ ፔንታጎን ኣቪየሽን ነፈርቲ ፌደራል ኩለን ኣብ በረራ ዝነበራ ነፈርቲ ንግዲ ኣብ ቀረብአን ኣብ ዘሎ መዓርፎ ነፈርቲ ክዓርፋ ቀጢን መምርሒ ሂቡ። በዚ መሰረት ኣስታት 4500 ሰባት ኣብ ኣመሪካ ዓሪፎም። ሓንቲ ነፋሪት ኣብ ሰማይ ትህሉ'ያ ዝብል ስግኣት ግን ነይሩ፤ ቑጽሪ በረራ ዩኤ93 ተጨውያ'ያ። ትራንስፖንደራ'ውን ጠፊኡ። ኣብዚ ሰዓት ሰራሕተኛታትን ተጉዓዝትን እዛ ነፋሪት ነዞም ጨወይቲ ጠጠው ከብሉዎም እንተዘይክኢሎም ክጠፍኡ ከም ዝኽእሉ ይግንዘቡ። ኣተኣናጋዲት በረራ ዝነበረት ኣሊስ ሆግላንድ ኣብ በረራ ንዝነበረ ወዳ ማርክ ቢንግሃም ክልተ ናይ ድምጺ መልእኽቲ ትገድፈሉ። እቲ ሓደ "ማርክ፡ ኣዴኻ'የ። ነፋሪት ብግብረ ራዕዳውያን ከም ዝተጨውየት'ዩ ዘሎ እቲ ዜና። እዛ ነፋሪት ንዝኾነ መጥቃዕቲ ክጥቀሙላ መደብ ዘለዎም ይመስሉ። ዝክኣለኻ ገይርካ ጠጠው ኣብሎም" ይብል። ኣብቲ ካልኣይ ኣዝዩ ስርቕርቕ ብዝበል ድምጺ ማዕዳ ልኢኻትሉ። "ናብ ሳን ፍራንሲስኮ ይኸይድ ኣሎ'ዮም ዝብሉ ዘለው። እታ ንስኻ ዘለኻላ ክትኸውን ትኽእል እያ። ስለዚ እንተክኢልካ ሰባት ወዲብካ ክትቆጻጸሩዎም ገለ ነገር ግበር። መዓረይ ይፈትወካ'የ። ሰናይ ዕድል፤ ቻው" ይብል። ኩሎም ኣብታ ነፋሪት ዝነበሩ ሰባት ድማ ነቶም ጨውይቲ ክቃለሱዎም ብሓደ ድምጺ ከም ዝተሰማምዑ ይግለጽ። እቲ ዘስካሕክሕ መጥቃዕታት ኣብ ዝቕጽለሉ እዋን ደቡባዊ ሸነኽ እቶም መንታ ህንጻታት ተሮᎁቑ። ሙሉእ ህንጻ ኣብ ውሽጢ 11 ካልኢታት እዩ ተሃᎁኹ። ኣብ ውሽጢ እቲ ህንጻ ዝነበረ ኩሉ ሞይቱ፤ ኣብ ጥቓ እቲ ኸባቢ ዝነበሩ'ውን ተቐቲሎም። ኮምስታንስ ላቤቲ ሓንቲ ካብቶም ካብዚ ህንጻ ክወጽኡ ዝኽኣሉ'ያ። እቲ ኩሎም ኣብቲ ህንጻ ዝነበሩ ሰባት ዝክኣሎም ገይሮም ክወጽኡ ዘተባብዐ "ጅግና" ሓለቕኣ ግን ኣይሰለጦን። ንሽዱሽተ ደቓይቕ፡ ተጉዓዝቲ ቑጽሪ በረራ ዩኤ93 ነታ ነፋሪት ካብቶም ጨወይቲ ንምድሓን ፈቲኖም። ኣብዚ ግዜ ኣብቲ በረራ ድምጺታት ዘእውዩ ሰባት፣ ወዲቖም ዝስበሩ ሽሓነታትን በራጩቕን ተቐዲሑ ተረኺቡ'ዩ። ኣብ ገለ እዋን ዛይድ ጃራህ እታ ነፋሪት ናብ የማነ ጸጋም ከናግዓ ጀሚሩ፤ እቶም ዝተረፉ ጨወይቲ ከኣ ንማዕጾ እታ ነፋሪት ቀርቂሮም ሒዞም። ጃራህ "ክንውድኦ'ዶ?" ይብል። ካልእ ብጻዩ "ግደፍ፤ ጽናሕ። ኩሎም ምስ መጽኡ ንክውድኦ ኢና" ኢሉ ይምልሰሉ። ካብቲ ዒላማ ዝገበርሉ ዋሽንግተን ዲሲ 20 ደቒቕ'ዮም ርሒቖም ዘለው። ጃራህ መሊሱ ነቲ ካልኣይ ጨዋዪ ነታ ነፋሪት ከዕንዋ'ዶ ኢሉ ይሓቶ። ኣብዚ ግዜ "እወ" ይብሎ። ነፋሪት ቑጽሪ በረራ ዩኤ93 ንቑልቑል ክትድፋእ እንከላ ሓደ "ኣላህ ዓብዪ'ዩ። ኣላህ ዓብዪ'ዩ" ኢሉ። እቶም ተጉዓዝቲ እናተገታገቱ እናሃለው፡ እታ ነፋሪት ኣብ ሰዓት ልዕሊ 930 ኪሎ ሜትሮ ትበርር ስለ ዝነበረት ኣብ ፔንሲልቫኒያ ከተማ ሻንክስቪሌ ወዲቓ። ዋላ ሓደ ብህይወት ኣይተረፈን። ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ እታ ነፋሪት ተሃሪማ ድያ ወዲቓ ዋላስ ካልእ ዝብል ንምፍላጥ ግዜ ወሲዱሉ። ሰራዊት እታ ሃገር እታ ነፋሪት ኣብቲ ዝሓሰበቶ ከይትበጽሕ ተኸላኺሉ'ዩ፤ ንዋይት ሃውስ ወይ'ውን ባይቶ ኣመሪካ ዒላማ ገይራ ከም ዝነበረት ይግመት። ነፋሪት ኤኤ11 ንሰሜናዊ ሸነኽ ህንጻ ወርልድ ትሬድ ታወርስ ካብ እትሃርም ልዕሊ 100 ደቓይቕ ተቖጺሮም። ኣብ ውሽጢ ትሸዓተ ደቓይቕ ናብ መሬት ወዲቓ። ሰራሕተኛ ምጥፋእ ሓዊ ኒውዮርክ ቢል ስፓድ ካብቲ ህንጻ ቑሩብ ሜትራት ርሕቕ ኢሉ'ዩ ነይሩ፥ ኣብቲ ህንጻ ዘጋጠመ ነትጒ ግን ኣስታት 12 ሜትሮ ኣርሒቑ ናብቲ ፍርስራሳት ደርቢዩዎ። ንርእሱ ደልዩ ንምርካብ ሓደ ሰዓት ወሲዱዎ። ድሓር ግን ካብ 12 ኣባላት ጉጅልኡ ብህይወት ዝተረፈ ንሱ ጥራይ ምዃኑ ፈሊጡ። ኣብ ነፋሪት ዩኤ93 ዝነበረ ኣኩኡ ሞይቱ። ኣብ መጥቃዕቲ 9/11 ነቶም 19 ጨወይትን ልኡኽ ኣጥፊእኻ ምጥፋእ ዝተቐበሉን ሰባት ወጻእ 2977 ሰባት እዩ ቀቲሉ። እዚ ኣብ ኣመሪካ እቲ ዝኸፍአ መጥቃዕቲ'ዩ። ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ዝለዓለ ቑጽሪ ዘለዎም ሰራሕተኛታት ምድሓን ህይወት ዝስኣነትሉ'ውን እዩ። ኣብ ኒውዮርክ ጥራይ እቶም 343 ሰራሕተኛታት ምጥፋእ ሓዊ'ዮም ነይሮም። ብተወሳኺ ኣስታት 400 ሽሕ ሰባት ብምምራዝ፣ ብኣካላዊን ስነ ልቦናውን መጉዳእቲ ንከበድቲ ሕማማት ዝተቓልዑን ኣብ እዋን ምጽራይን ዳግመ ህንጸትን ክሳብ ሞት ዝበጽሕ መጉዳእቲ ዝበጽሖምን'ዮም። ሳዕቤን መጥቃዕቲ 9/11 ክሳብ ሕጂ ትኩስ'ዩ። ኣመሪካ ንቀላሲ እቲ መጥቃዕትን መስራቲ ኣልቃዒዳን ዝኾነ ኦሳማ ቢን ላደን ንምሓዝ ብ2001 ንኣፍጋኒስታን ወሪራ። ፕሬዝደንት ቡሽ ነዚ ወፍሪ "ኲናት ኣብ ልዕሊ ራዕዲ" ኢሉ ዝጽውዖ ኮይኑ ኣብ 2003 ንዒራቕ ወሪሩ'ዩ። እዚ መጥቃዕቲ 20 ዓመት ኮይኑዎ ኣሎ። ኣመሪካ ድማ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ክሳብ ሕጂ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝጸንሐ ሰራዊታ ኣውጺኣ። ጣሊባን ድማ መሊሶም ስልጣን ተቖጻጺሮም ኣለው። ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበራ ወተሃደራዊ ልኡኽ እንተኣብቅዐ'ውን ገና ዝኸፍኡ ምዕራፋት ክመጽኡ ከም ዝኽእሉ ንምግማቱ ዘጸግም ኣይኮነን።


ኣፍጋኒስታን፡ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ኣሜሪካ 'ሃንዳሲ ኣይኤስ-ከይ [IS-K] ቀቲሉ

ኣሜሪካ ኣብ ምብራቃዊ ኣፍጋኒስታን ብዘካየደቶ ደብዳብ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት፡ ነዳፊ ትልሚ ኣይኤስ-ከይ [IS-K] ተቀቲሉ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጻ። እቲ ኣባል ኣይኤስ-ከይ [IS-K] ምዃኑ ዝግለጽ ኣባል ኣብ ግዝኣት ናንጋሃር ዒላማ ከምዝኾነ ተገሊጹ። ኣይኤስ-ከይ [IS-K]  ኣብቲ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ 13 ወተሃደራት ዝርከብዎም 170 ሰባት ተቐቲሎም። ዕጡቃት ጣሊባን ኣብዚ ወርሒ ንርእሰ ከተማ እታ ሃገር  ምቁጽጻሩ ስዒቡ፡ እቲ መገዲ ኣየር ብዙሕ  በረራታት ከካይድ እዩ ጸኒሑ። ኣሜሪካ ሓይልታታ ክሳብ ሰሉስ ካብ ኣፍጋኒስታን ለቒቖም ክወጽኡ ግዘ ገደብ ምቕማጣ ስዒቡ፡ ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ሰሙናት ጥራሕ ልዕሊ 100 ሽሕ ሰባት ካብታ ሃገር ከምዝግዓዙ ይግለጽ። እዚ ኣይኤስ-ከይ [IS-K]  ዝተብሃለ ሽሙ ኢስላሚክ እስቴት ኮሮሳን'[እስላማዊት ሃገር ኣብ ዞባ ኮሮሳን] ካብ ዝብል ዝመንጨወ ኮይኑ ኣብ ኣፋጋኒስታን ንፓኪስታን ዝንቀሳቐስ እስላማዊ ጉጅለ እዩ። ካብቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ጅሃዳውያን ጉጅለታት እቲ ኣዝዩ ሕሉፍን ጎንጺ ዝጥቀምን ጉጅለ ምዃኑ ድማ ይፍለጥ። ፕረዝደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣሜሪካ ነቶም ጂሃዳውያን ከምትሃድኖም ኣፍሊጡ። ባይደን ትማሊ፡ ''ኣይክንርስዖን ይቕረ'ውን ኣይንብልን'' ብምባል ዝተሓነየ እንትኾን ኣብ ዝቕጽሉ መዓልትታት ኣብ ካቡል ካልእ መጥቃዕቲ ክፍጸም ከምዝኽእል ኣጠንቂቁ። ክሳብ ሕዚ 5800 ወተሃደራት ኣሜሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ሰብ ንምውጻእ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ይርከቡ። ሰብ መዚ ጣሊባን ንክፋላት እቲ መዕርፎ ነፈርቲ ከምዝተጻቖጸርዎ ዝገለጹ እንከለዉ፡ ኣሜሪካ ግና ሓይልታታ ክሳብ ሕዚ ነቲ መዓርፎ ነፈርቲ ተቖጻጺረምዎ ከምዘለዉ እያ ትገልጽ። ወሃቢ ቃል ማእከላይ ኮማንድ ካፕቴን ቢል አርባን፡ ''እቲ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ኣብ ግዝኣት ናንጋርሃር'ዩ ተኻይዱ። ኣፈናዊ ሓበሬታት ድማ፡ ነቲ ዒላማ ከምዝቐተልናዮ እዮም ዝሕብሩ። ሰለማውያን ሰባት ከምዘይተጎድኡ ንፈልጥ ኢና'' ኢሉ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣኽረርቲ ኣይኤስ-ከይ [IS-K]   ኣብ ምብራቃዊ ካቡል ግዝኣት ናንጋርሃር ተሓቢኦም ከምዝርከቡ ይእመን።


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ሓቢረን ከይመሃራ ኣጊዱ

ተምሃሮ ዩኒቨርሲታት ኣፍጋኒስታን ብጾታ ክፈላለዩን ሓድሽ ስርዓት ኣከዳድና ክኽተሉ ምዃኖምን ጣሊባን ኣፍሊጡ። ሚኒስተር ላዕለዎት ደረጃ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ዓብዱል ባቂ ሓቂኒ፡ ደቂ ኣንስትዮ ክመሃራ ክፍቀድ ምዃኑ፡ እንተኾነ ግን ኣብ ጎኒ ደቂ ተባዕትዮ ኮፍ ክብላ ከምዘይክእላ ተዛሪቡ። ኣብ ላዕለዋይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ብዛዕባ ዝወሃቡ ዓይታት ትምህርቲ'ውን ምምሕያሽ ከምዝተገብረ ሓቢሩ። ጣሊባን ካብ 1996 ክሳብ 2001 ንኣፍጋኒስታን ኣብ ዝመርሕሉ እዋን፡ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ኣብያተ ተምህርቲ ኮነ ዪኒቨርሲታት ከይኸዳ ከልኪሉ ነይሩ። ጣሊባን፡ ደቂ ኣንስትዮ ክመሃራ ኮነ ተቖጺርን ክሰርሓ ኣይተኸልከላን  ኢሉ። ኣብ  15 ንሓሰ 2021 ስልጣን ካብ ዝሕዙ ንደሓር ግና፡ ካብተን ኣብ ትካላት ጥዕና ዝሰርሐ ወጻኢ፡ ኩለን ደቂ ኣንስትዮ ክሳብ እቲ ኩነታት ጸጥታ ዝመሓየሽ ኣብ ስራሕ ቦታ ከይርከባ ኣዚዙ። እቲ ትማሊ ሰንበት ዝተመሓላለፈ ኣዋጅ፡ ጣሊባን ባንዴረኦም ኣብ ቤተ መንግስቲ ምስ ሰቐሉ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ዝመጽአ ኾይኑ፡ መንግስታዊ ምሕደራ ብዕሊ ምጅማሮም ዘመልክት እዩ ተባሂሉ። ካብቲ ብህዝቢ ዝተመርጸ መንግስቲ ስልጣን ብሓይሊ ካብ ዝምንጥሉ እነሆ ሓደ ወርሒ ኣቁጺሩ። እቲ ሓድሽ ፖሊሲ፡ ካብቲ ብቕድሚኡ ምሕደራ ተዘርጊሑ ዝነበረ ስርዓተ ትምህርቲ ኣዝዩ ዝፍለ እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ እንክኸዳ ዝተፈለየ ኣከዳድና ኣይሕተታን ነይረን፡ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ድማ ሓቢረን ጎና ጎኒ ተቐሚጠን ይመሃራ ነይረን። እንተኾነ፡ ሚኒስተር ሃቃኒ ነዚ ናይ ፖሊሲ ለውጢ እንትገብር ሰጋእ ኣይበለን። "እቲ ሓቢርካ ምምሃር ክቋረጽ ምግባር ጸገም የብሉን። ህዝብና፡ ህዝበ ሙስሊም ክሳዕ ዝኾነ ነቲ ለውጢ ክቕበል ኣለዎ" ኢሉ። ደቂ ኣንስትዮ ንበይነን ተፈልየን ክመሃራ ዘኽእል እኹል ቀረብ የለን'ሞ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ትምህርቲ ንክቦኽራ ከይገብር ዝብል፡ ስግኣታት ይለዓሉ ኣለዉ። እንተኾነ፡ እቲ ሚኒስተር ትመህርቲ፡ እኹላት መምህራን ደቂ ኣንስትዮ ኣለዋና፡ እኹል ቦታ ድማ ኣለና ክብል ተዛሪቡ። እንተዘይኮይኑ፡ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ድሕሪት መጋረጃ ኾይኖም ከምህሩ ወይ ድማ ዝኾነ ካልእ ቴክኖሎጂ ክንጥቀም ኢና ኢሉ። እቲ ብጾታ ምፍልላይ ኣብ መባእታን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ'ውን ክትግበር ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ደቂ ኣንስትዮ ሒጃብ ክኽደና ምዃነን፤ እንተኾነ፡ ገጸን ኽሽፈና ክግደዳ ከምዘለዎን ኣየብረሀን። ብዛዕባ እቶም ዝወሃቡ ዓይነታት ትምህርቲ ድማ፡ ከም ብሓድሽ ግምገማ ከምዝተገብረን፡ ምስ እስላማዊ ሕግጋት ዝሳነዩን ከምኡ ድማ ምስ ካልኦት ሃገራት ንምውድዳር ዘኽእሉ ሚዛን ዝሓለወ ስርዓተ ትምሀርቲ ክኸውን ከምዝተወሰነ ሓቢሩ። እቲ ሓድሽ ፖሊሲ ትማሊ ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል፡ ንጣሊባን ድጋፍ ኣብ ሰልፊ ንዝወጽኣ ደቂ ኣንስትዮ እዩ ተነቢቡ። ኣብቲ ሰላማዊ ሰልፊ፡ ነቲ ሓድሽ መንግስቲ ጣሊባን ዝንእድ ዘረባታት ከምዝተሰምዐ'ውን ተሓቢሩ። ካልኦት ነዚ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝወጽአ ፖሊሲ ዝቃወሙን፡ ንመሰለን ደቂ ኣንስትዮ ዝሕለቁ ናይ ተቓውሞ ሰልፊታት ድማ ተሰራጥዮም ተባሂሉ። ጣሊባን ብ2001 ካብ ስልጣን ካብ ዝእለዩ ጀሚሩ፡ ኣብታ ሃገር ብዙሕ ምምሕያሻት እዩ ተኣታትዩ ጸኒሑ። ብፍላይ ድማ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ትምህርቲ ኣብ ምስፍሕፋሕ ዓቢ ዝላ ከምዝነበረ ይዝረብ። ድሕሪ ጣሊባን ዳርጋ ካብ ዜሮ ናብ 2.5 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ናብ ትመህርቲ ከምዝኸዳ፡ ካብ ዩኔስኮ ዝተረኽበ ሓበሬታ የመልክት። ምጥፋእ መሃይምነት ድማ ብ30 ሚኢታዊ ከምዝወሰኸ እቲ ሓበሬታ የረድእ። ብዙሓት ፍሉጣት ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን፡ ምምጻእ ጣሊባን ምስ ተረጋገጸ፡ ነታ ሃገር ገዲፈን ናብ ካልኦት ዓድታት ተሰዲደን ከምዘለዋ ይዝረብ።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ሲቫላውያን ዝበጽሐ ጉድኣት መጥቃዕቲ ኣየር ትምርምሮ ከምዘላ ገሊጻ

ኣመሪካ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘካየደቶ መጥቃዕቲ ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮን) ሓያሎ ቆልዑ ዝርከብዎም 10 ኣባላት ሓንቲ ስድራቤት ከምዝቐተለ፡ ካብቲ መጥቃዕቲ ዝደሓኑ ቤተሰብ ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቲ ትማሊ ሰንበት ዝተኻየደ መጥቃዕቲ፡ ኣብቲ ኣብ ርእሰከተማ ካቡል ዝርከብ መንበሪ ገዛ ናይታ ስድራቤት ዝነበረት መኪና ዒላማ ዝገበረ ምንባሩ ተፈሊጡ። ሰራዊት ኣመሪካ ከምዝበሎ፡ እታ መኪና ሓደ ምስ ዳዕሽ ጨንፈር ኣፍጋኒስታን ርክብ ዝነበሮ ውልቀሰብ ሒዛ ነይራ። ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ሰባት ተሃሪሞም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ብምእማት፡ ነቲ ጸብጻብ ይምርምርዎ ከምዘለዉ ኣመሪካ ገሊጻ'ላ። ካብቶም ግዳያት ናይቲ መጥቃዕቲ ዝኾኑ ህጻናት እታ ዝናኣሰት ጓል 2 ዓመት ክትከውን እንከላ እቲ ዝዓበየ ድማ ወዲ 12 ዓመት ምዃኑ ጸብጻባት ጠቒሶም። ገለ ግዳያት'ውን ምስ ዓለምለኻውያን ውድባት ዝሰርሑ፡ ከምኡ'ውን ናብ ኣመሪካ ዘእትዎም ቪዛ ሒዞም ዝነበሩ'ዮም። ሓደ ካብ ቤተሰብ ግዳያት ዝኾነ፡ ኢማል ኣሕማዲ ንቢቢሲ ከምዝበሎ፡ እታ ዝነኣሰት ግዳይ ህጻን ሱማያ ጓሉ ምዃና ብምጥቃስ" ኣመሪካ "ጌጋ፡ ዓቢ ጌጋ ፈጺማ" ክብል ነቒፉ። ካልእ ቤተሰብ ግዳያት ንቢቢሲ ከምዝሓበሮ ድማ፡ "ቅኑዕ ኣይኮነን፡ ዘስካሕክሕ መጥቃዕቲ'ዩ። ኣብ ግጉይ ሓበሬታ ዝተመስረተ'ዩ" ኢሉ። ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕን ጎዶቦታቱን ዝተዋፈረ ማእከላይ እዚ ሰራዊት ኣመሪካ፡ ነቶም ጸብጻባት ይምርምሮም ከምዘሎ ገሊጹ'ሎ። እቲ ወተሃደራዊ እዚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ድሕሪ'ቲ ናይ ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ መጥቃዕቲ፡ ነትጒ ከምዝተራእየን፡ ነታጒ ኣብቲ ቦታ ከምዝነበረ ዝሕብርን'ዩ ኢሉ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ብሰኑይ ዳዕሽ ጨፈንር ኣፍጋኒስታን ሓያሎ ሮኴታት ናብቲ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሰራዊት ኣመሪካ ዝርከብ ዓለምለኻዊ ማዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ከምዝተኮሱ ገሊጾም። ጸረ-ሚሳይላት ሰራዊት ኣመሪካ፡ ብውሕዱ ሓሙሽተ ዝኾኑ ተወንጨፍቲ ሮኴታት ከምዘበርዓነ ኣመሪካ ሓቢራ። እንተኾነ ግን፡ እቲ መጥቃዕቲታት ነቲ ሰራዊት ኣመሪካ ዘካይዶ ዘሎ ዜጋታቱን ተሓባበርቱን ናይ ምውጻእ ስርሒታት ከምዘይዕንቅፎ ኣመሪካ ገሊጻ'ላ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ማእከል እቶም ካብ ኣፍጋኒስታን ንምውጻእ ኣብ ኣፍደገ'ቲ መዕርፎ ነፈርቲ ተኣኪቦም ዝነበሩ ኣፍጋኒስታናውያን ብዝተባርዐ ነታጒ ልዕሊ 13 ኣመሪካውያን ዝርከብዎም ልዕሊ 100 ሰባት ምቕታሎም ይዝከር። ኣመሪካ፡ ኣብታ ሃገር ዝጸንሓ ናይ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ህላወ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ንከተማ ካቡል ድሕሪ ምቁጻጸሮም ኣብ ዘብቅዓሉ ዘሎ እዋን፡ ዜጋታታትን ተሓባበርታን ንምውጻእ ኣብ ኣዋጣሪ ኩነታት ኣትያ ምህላዋ ይፍለጥ።


ኣፍጋኒስታን፡ ምውጻእ ናይ መወዳእታ ወተሃደር ምልክት ምዝዛም ዝነውሐ ኲናት ኣመሪካ

ናይ መወዳእታ ወተሃደራዊ በረራ ነፋሪት ኣመሪካ ካብ ካቡል ምብጋሳ፡ ነቲ ን20 ዓመታት ዝቐጸለ ኣዘራራቢ ህላወ ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘኽትም እዩ።


ኣፍጋኒስታን፡ ደቂኣንስትዮ ሰራሕተኛታት ኣብ ገዛ ክጽነሓ ጣሊባን ሓቲቱ

ኣፍጋኒስታውያን  ደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታት፡ ንውሕስነተን ዘረጋግጽ ስርዓት ተግባራዊ ክሳዕ ዝኸውን ኣብ ገዛ ክጸንሓ ከም ዝግባእ ወሃቢ ቃል ጣሊባን ተዛሪቡ። ወሃቢ ቃል ጣሊባነዕ ዛቢሁላህ ሙጃሂድ፡ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ መምርሒ ንግዚኡ ምዃኑ ሓቢሩ። ክሳዕ 2001 ንኣፍጋኒስታን ኣብ ዝመርሓሉ ግዜ ሕሉፍ እስላማዊ ሕጋጋት ዘስገድድ ጣሊባን ቅድሚ ትሽዓተ መዓልትታት እዩ ደጊሙ ንመላእ እታ ሃገር ተቖጻጺሩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ጣሊባን ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮ ናይ ሞት መቕጻዕትን ቀይድታትን ዝርከብዎ ግፍዕታት ከም ዝፍጽም "ካብ እሙናት" ምንጭታት ጸብጻባት ከም ዝበጽሖ ገሊጹ እዩ። ኮምሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባችለት፡ መሰላት ደቂኣንስትዮ "መሰረታዊ ቀይሕ መስመር" ምዃኑ ብምግላጽ ኣባላት ሕቡራት ሃገራት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝከታተል ኣካል ከቑሙ ብሰሉስ ተማሕጺና። ንሳ ወሲኻ፡ ቀይድታት ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮን ቖልዑ ናብ ውትህድርና ምስላፍን ዝርከብዎም ጸብጻባት ካልኦት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝበጽሕዋ ንቤትምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሓቢራ። ኣፈኛ ጣሊባን ሰሉስ ኣማስዩ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ግና ዝኾነ ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ደቂኣንስትዮ ተነቢሩ ዘሎ ቀይዲ ግዝያዊ ምዃኑ ተዛሪቡ። ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ኣብ ካቡል ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ናይ ጸጥታ ሓይልታትና፡ ንደቂኣንስትዮ ከመይ ክሕዙ ከም ዘለዎም፡ ብኸመይ ከምዛዛርቡወን ስልጠና ኣይተዋሃቦምን. . . ምሉእ ጸጥታ ተግባራዊ ክሳዕ እንገብር፡ ደቂኣንስትዮ ኣብ ገዛ ክጸንሓ ንሓትት" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ ብምኽንያት እቲ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ዘሎ ዕግርግር ዜጋታት ኣፍጋኒስታን ናብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ክኸዱ ከም ዘይፍቀደሎም'ውን ሓቢሩ። ናብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ክኣትው ክፍትኑ ዝጸንሑ ኣፍጋናውያን ናብ ቤቶም ክኸዱን ኣመሪካ ንእዖም ካብ ምትብባዕ ክትቁጠብን እቲ ኣፈኛ ሓቲቱ። ጣሊባን ስልጣን ካብ ዝሕዝ ንደሓር ኣብ ዝሓለፉ ትሽዓተ መዓልትታት ከባቢ 50,000 ወጻእተኛታትን ኣፍጋናውያንን ብመዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ኣቢሎም ካብታ ሃገር ኣምሊጦም ኣለው። ሰባት ግዳይ ሕነ ምፍዳይ ይኾኑ ኣለው ንዝብል ጸብጻብ እቲ ኣፈኛ ክነጽግ ከሎ፤ "ንኹሉ ሕሉፍ ነገር ረሲዕናዮ ኢና" ኢሉ። ኣመሪካን ምዕራባውያን መሻርኽታን ወተሃደራተን ካብታ ሃገር ድሕሪ ምስሓበን በርቃዊ መጥቃዕትታት ብምክያድ ናብ ስልጣን ዝተመለሰ ጉጅለ ጣሊባን፡ ንደቂኣንስትዮን ኣዋልድን ገለ ናጽነት ናይ ምዝራብ ከም ዝህብ ብምግላጽ ምስሉ ንከመሓይሽ ጻዕርታት ይገብር ኣሎ። ቅድሚ 31 ነሓሰ ካብታ ሃገር ንምውጻእ ተስፋ ብምግባር ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ጌና ይጽበዩ ኣለው። ፐረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ሰራዊቱ ካብ ኣፍጋኒስታን ክሳዕ 31 ነሓሰ ጠቕሊሉ ክወጽእ እዩ ትልሙ። ብሪጣንያ፡ ፈረንሳን ጀርመንን እቲ መዓልቲ ክናዋሕ ሓቲተን ኣለዋ። ጸሐፊ ምክልኻል ብሪጣንያ በን ዋላስ ግና፡ ባይደን ነቲ መዓልቲ ከም ዘየናውሖ ተዛሪቡ። ጣሊባን እቲ መዓልቲ ከይናዋሕ ኣጠንቂቑ ኣሎ። ባይደን ሎሚ ሰሉስ ምስ መራሕቲ ናይተን ብኢንዱስትሪ ዝማዕበላ ሃገራት ጉጅለ 7 ኣኼባ የካይድ ኣሎ። ብመሰረት ጸብጻብ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣበዚ ዓመት ልዕሊ 550 ሽሕ ሰባት ብሰንኪ እቲ ኲናት ካብ መረበቶም ተፈናቒሎም እዮም። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ሓላፊ ስለያ ኣመሪካ - ሲኣይኤ ብሕቡእ ኣብ ካቡል ምስ መስራቲ ጣሊባን ሙላህ ባራዳር ርክብ ከም ዘካየደ፡ ዋሽንግተን ፖስት ብሰሉስ ጸብጺቡ። እዚ እቲ ብኣመሪካ ዝድገፍ መንግስቲ ድሕሪ ምእላዩ፡ ዛጊት ኣብ መንጎ ኣመሪካን ጣሊባንን ዝተኻየደ ዝለዓለ ርክብ ምዃኑ'ውን ኣረጋጊጹ።


ልዕሊ 800 ስደተኛታት ኣብ ሓደ መዓልቲ ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ናብ ዓባይ ብርጣንያ ኣትዮም

ብቀዳም ኣብ ሓደ መዓልቲ ልዕሊ 800 ስደተኛታት 'ንእንግሊዝ ቻነል' ብምቁራጽ ናብ ዓባይ ብርጣንያ ብምእታዎም፡ ኣብ ሓደ መዓልቲ ናብ ዓባይ ብርጣንያ ካብ ዝኣተዉ ዝልዓለ ቁጽሪ ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ኣስታት 200 ስደተኛታት'ውን ብሓለዋ ባህሪ ፈረንሳ ተታሒዞም ናብ ዓባይ ብርጣንያ ካብ ምስጋር ከምዝተዓገቱ እቲ ዝወጽአ ሓበሬታ ይጠቅስ። ኣብዛ ገና ዘይተዛዘመት ዓመት ክሳብ ሕጂ 12500 ስደተኛታት ንእንግሊዝ ቻነል ኣቃሪጾም ናብ ዓባይ ብርጣንያ ኣትዮም ኣለዉ። ሰብ መዚ ንስደተኛታት ሕጋውን ድሑንን መንገዲ ስለዘሎ፡ ነቶም 'ብሓደገኛ መንግዲ' ካብን ናብን ሃገራት ዝሰግሩ ስደተኛታት ንምክልኻል ምስ መሻርኽቶም ኮይኖም ይሰርሑ ምህላዎም ይጠቅሱ። ሰብ መዚ ዓባይ ብርጣንያ እቶም ብቀዳም ንእንግሊዝ ቻነል ኣቋሪጾም ናብ ዓባይ ብርጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት ቁጽሮም 828 ኮይኑ ብ30 ጀላቡ ተጠቂሞም ከምዝሰገሩ ገሊጾም፡ ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ኣብ 19 ጀላቡ ተሰቂሎም ናብ ብረጣንያ ክሰግሩ ዝፈተኑ 193 ስደተኛታት ኸኣ ብፈረንሳ ከምዝተተሓዙ ተገሊጹ። ሰንበትን ሰኑይን ግን ንእንግሊዝ ቻነል ኣቋሪጾም ናብ ዓባይ ብርጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት ከምዘየለዉ ተገሊጹ ኣሎ። ቅድሚ ሕጂ ኣብ 12 ነሓሰ 592 ሰድትኛታት ኣብ ሓደ መዓልቲ ንእንግሊዝ ቻነል ኣቓሪጾም ናብ ዓባይ ብርጣንያ ድሕሪ ምእታዎም እቲ ቁጽሪ ዝልዓለ ተባሂሉ እዩ ተመዝጊቡ ጸኒሑ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ሞንጎ መንግስታት ፈረንሳን ዓዲ እንገሊዝን ብዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ፈረንሳ ኣብ ሓለዋ ባሕሪ እንግሊዝ ቻነል ተዋፍሮም ሰራዊት ብዕጽፊ ከተዛይዶም እያ፡ ብዘይካ እዚ ክልቲኤን ሃገራት ኣብ ንሓድሕደን ሓበሬታ ብምልውዋጥ ነቶም ነዚ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ዘወሃህዱ ሰባትን ጉጅለን ኣብ ምህዳን ክዋፈራ እየን። መንግስቲ ዓዲ እንግሊዝ፡ ሕግጋት ሓተትቲ ዑቕባ ብምትራር ቁጽሪ ስደተኛታት ክንኪ'ዩ ዝሓስብ። ብመሰረት እዚ ካብ ኣባላት ባይቶ እታ ሃገር ተነዲፉ ዘሎ ሕጊ እንተጸዲቑ፡ ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ዶብ ዓባይ ብርጣንያ ሰጊሩ ዝኣተወ ሰብ ክሳብ 4 ዓመት ክእሰር ዘገድድ ሕጊ ተነዲፍዎ ይርከብ። እዚ ናይ ቀዳም ክስተት ዓባይ ብርጣንያ 5000 ኣፍጋናውያን ስደተኛታት ሕጂ ክትቅበል፡ ኣብ መጻኢ ኸኣ ነቲ ቁጽሪ ናብ 20 ሽሕ ክብ ከተብሎ ቃል ኣብ ዝኣተወትሉ እዩ ዘጋጥም ዘሎ።


ጣሊባን ንካቡል ድሕሪ ምቁጽጻሩ ኣፍጋናውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣለዋ?

ጣሊባን ንካቡል ድሕሪ ምቁጽጻሩ፡ ኣፋጋናውያን ደቂ ኣንስትዮ ዕለታዊ ህይወተን ከመይ ተጸልዩ ከም ዘሎ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሰካንደር ከርማኒ ኣዘራሪብወን ኣሎ።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣመሪካ ሰራሕተኛታታ ካብታ ሃገር ንምውጻእ ንመዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ተቖጻጺራ

ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ድሕሪ ምቁጽጻሩ፡ ዓቕሎም ዝጸበቦም ነበርቲ ካብታ ከተማ ኣብ ዝሃድሙሉ ኩነታት፡ ሰራዊት ኣመሪካ ንኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ይቆጻጸር ምህላው ተገሊጹ። ነቲ ከባቢ ኣውሒሱ ዘሎ ሰራዊት ኣመሪካ፡ ንበረራ ነፈርቲ ብምቁጽጻር ኣመሪካውያንን መሻርኽቲ ሰራሕተኛታትን ካብታ ሃገር ንምውጻእ ይሰርሕ ኣሎ። ዝበዝሐ ንግዳዊ በረራታት ክድስክል እንከሎ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኣፍጋናውያንን ዜጋታት ካልኦት ሃገራትን ሓዲግ ተሪፎም ኣለው። መንግስቲ እታ ሃገር ብሰንበት ድሕሪ ምውዳቑ፡ ጣሊባን ከም ዝተዓወተ ገሊጹ እዩ። ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ናብ ወጻኢ ሃገር ሃዲሙ ኣሎ። እቶም ዕጡቓት ናብ መሪሕነት ምምጽኦም፡ ነቲ ንከባቢ 20 ዓመታት ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ብኣመሪካ ዝምራሕ ኪዳን መኸተምታ ገይሩሉ ኣሎ። ጣሊባን ንመላእ እታ ሃገር ንምቁጽጻር ቅድሚ ኣዋርሕ ዝጀመሮ መጥቃዕቲ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ናህሩ ክውስኽ እንከሎ ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ንብዙሕ ከባቢታት ተቖጻጺሮም እዮም። እቲ እስላማዊ ጉጅላ፡ ናይ ወጻኢ ሃገር ወተሃደራት ካብታ ሃገር ድሕሪ ምስሓቦም እዩ ዝተፈላለየ ከባቢታት ክቆጻጸር ክኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰንበት፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ንምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ኣብ ኲናት ሓድሕድ ካልእ ሃገር መወዳእታ ኣብ ዘይብሉ ኩነት ኣመሪካ ክትጸንሕ ኣይትኽእልን" ኢሉ። ጣሊባን ንካቡል ድሕሪ ምቁጽጻሩ፡ ብዙሓት ሰባት ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ኣምሪሖም። ኣመሪካ ንብምልኦም ሰራሕተኛታት ኤምባሲኣ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ከም ዘብጽሐቶም ክትገልጽ እንከላ፡ ነቲ ስርሒት ንምሕጋዝ ኣስታት 6,000 ወተሃደራት ናብቲ ስፋራ ተላኢኾም ኣለው። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣመሪካውያን፡ ሰራሕተኛታት እቲ ኤምባሲ ዝነበሩ ኣፍጋናውያንን ኣባላት ስድራቤቶምን ከምኡ'ውን ካልኦት "ተቓላዕቲ ኣፍጋናውያን" ኣብ ዝቕጽሉ መዓልትታት ብኣየር ካብታ ሃገር ክወጽኡ ምዃኖም ሓደ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። ብዙሓት ንግዳውያን በረራታት መገዶም ናብ ከባቢ ካቡል ዝርከባ ካልኦት ከተማታት ክቕይሩ እንከለው ካልኦት በረራታት ድማ ተወንዚፎም ኣለው። ሰንበት ምሸት ዝተሳእለ ሓደ ቪድዮ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ነታ ካብታ ከተማ ትብገስ ዝነበረት ናይ መወዳእታ በረራ ከርክቡ ክጎዩ የርእይ። ኣመሪካን ብሪጣንያን ዝርከብወን ልዕሊ 60 ሃገራት ብሓባር ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ህዝቢ ኣፍጋኒስታን "ብውሕስነት፡ ኣብ ድሕነትን ብኽብርን ክነብር ከም ዝግብኦ" ብምሕባር፤ ጸጥታን ምርግጋእን ብቕልጡፍ ክምለስ ከም ዝግባእ ገሊጸን። ጣሊባን ካብታ ሃገር ክወጽእ ንዝደልይ ዘበለ ኩሉ ከፍቅድ፡ ጽርግያታት፡ መዓርፎ ነፈርትታትን ዶባትን ክፉት ክገብር'ውን ጸዊዐን።


ኣብ ስደት ዝርከብ ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ሚልዮናት ዶላር ወሲዱ ንዝብል ክሲ ነጺጉ

ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋኒ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ተዓቊቡ ምህላው ሰብ መዚ ኢማራት ኣፍሊጦም። እቲ ፕረዚደንት፡ ሓይልታት ጣሊባን ናብ ካቡል ምስ ቀረቡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰንበት እዩ ካብ ኣፍጋኒስታን ሃዲሙ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ፕረዚደንትን ስድራቤቱን ብሰብኣውነት ከም ዝተቐበሎም ኣፍሊጡ። ፕረዚደንት ጋኒ ብረቡዕ ብቪድዮ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ከም ዘይሃደመ ብምግላጽ፡ "ከቢድ ሓደጋ" ምእንቲ ከየጋጥም ክእለ ከምዝመረጸ ተዛሪቡ። "ምፍሳስ ደምን ሕንፍሽፍሽን ምእንቲ ደው ክብል፡ ንግዚኡ ኣብ ኢማራት ኣለኹ፤ . . . ናብ ኣፍጋኒስታን ክምለስ ኣብ ዝርርብ እየ ዘለኹ" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ናብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ብዙሕ ገንዘብ ሒዙ ከም ዝኸደ ንዝገልጽ ወረ "ፍጹም መሰረት ዘይብሉ ሓሶት" ክብል ነጺግዎ። እቲ ወዲ 72 ዓመት ነታ ሃገር ገዲፉ ብምኻዱ ብብዙሓት ፖለቲከኛታት ይንቀፍ። ኣቦመንበር ላዕለዋይ ቤትምኽሪ ንሃገራዊ ዕርቂ ዓብዱላ ዓብዱላ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "ኣምላኽ ክሓቶ እዩ፡ እታ ሃገር'ውን ክትፈርዶ እያ" ኢሉ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን እውን ብሰኑይ ኣብ ዝሃቦ መደረ፡ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ካብታ ሃገር ምህዳሙ ነቒፉ። ምክትል ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ዌንዲ ሸርማን ብወገና ብረቡዕ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ ኣሽራፍ ጋኒ "ደጊም ኣብ ኣፍጋኒስታን ከም መራሒ ከም ዘይርአ" ተዛሪባ። እንተኾነ፡ ኣመሪካ ግቡእ ምርኽኻብ ስልጣን ከም ዘይተኻየደ ብምግላጽ "ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ" ብዝብል ምጥቃስ ቀጺላ ኣላ። እቲ ፕረዚደንት ብፌስቡክ ብቀጥታ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ኣባላት ጸጥታኡ ካብቲ ቤተ መንግስቲ ወጢጦም ከም ዘውጽእዎን "ሳእኑ'ውን ክገብር ዕድል ከምዘይረኸበን" ተዛሪቡ። "እቲ ኩነታት ብቕልጡፍ እዩ ተቐያዪሩ። ምስ ጣሊባን ክዛተን ሓባራዊ መንግስቲ ከቕውምን ደልየ ኔረ" ብምባል መንግስቱ ምስ ጣሊባን ምዝርራቡ ከም ዝድግፍ ገሊጹ። ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ካብ ስልጣኖም ንዝተገለፉ ወይ ንዝሃደሙ መራሕቲ ክተዑቅብ እዚ ናይ ፈለማኣ ኣይኮነን። ቀዳማይ ሚኒስተር ፓኪስታን በናዚር ቡቶ ቅድሚ ናብ ስልጣን ምምላሳ፡ ኣብ 1990ታት ንዱባይ መንበሪኣ ጌራ ነይራ። እንተኾነ ግና እታ ብዙሓት ኣፍጋናውያንን ፓኪስታናውያንን ሰራሕተኛታት ዝርከብዋ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፤ እቲ ግዝኣታ ናይ ፖለቲካ መድረኽ ክኸውን ከም ዘይትደሊ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ፍራንክ ጋርድነር ይገልጽ። ኣብ 2014 ናብ ስልጣን ዝመጸ ኣሽራፍ ጋኒ፡ ኣብ ለካቲት 2020 ደጊሙ ተመሪጹ እዩ። ንሱ ኣብ ፈለማ ናይዚ ዓመት ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት፡ ጣሊባን ንመላእ ኣፍጋኒስታን ክቆጻጸር ይኽእል እዩ ንዝብል ስግኣት ነጺግዎ ነይሩ። "እዚ ቬትናም ኣይኮነን። መንግስቲ ይፈርስ የሎን" ኢሉ።


ኣፍጋኒስታን፡ ምትሓዝ ካቡል ንምንታይ እዩ ምስ ኵናት ቬትናምን ምትሓዝ ሳይጎንን ዝመሳሰል ዘሎ?

መንግስቲ ኣመሪካ ካብ ርእሰ ከተማ ካቡል ሰራዊቱ ኣብ ዘውጽኣሉ ዘሎ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ሄሊኮፕተር ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ናሕሲ ናይ ገዛ ዓሊባ ሰባት እናሰቐለት እንከላ ዝተወስደ ናይ ቀደም ስእሊ ሰባት ክቐባበሉላ ትርአ ኣላ። ጎኒ ጎና ኸኣ ሄሊኮፕተር ኣመሪካ ኣብ ካቡል ካብ ዝርከብ ኢምባሲ እታ ሃገር እናዓለበት ዘርኢ እዩ። እታ ስእሊ ብዙሓት ዝፈልጥዋ ስእሊ እያ። እተን ስእሊ ክልተ ኮይነን እታ ሓንቲ ናይ 2021 ክትከውን እንከላ እታ ካልኣይቲ ከኣ ናይ 1975 እያ። እታ ሓንቲ ኣብ 1975 ብሰኣላይ ሄልበርት ቫን ኢስ ዝተሰኣለት ስእሊ ሄሊኮፕተር ኣመሪካ ኣብ ርእሰ ከተማ ናይ ቬትናም ከተማ ሳይጎን ኣብ ሓደ ናሕሲ ዓሊባ ሰባት እናኣውጽአት ተርኢ እያ። ብዙሓት ሰባት ነቲ ኣመሪካ ኣብ ቬትናም ዝተጎልበበቶ ስዕረት ምስቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን'ውን ዘጋጥማ ዘሎ ብምውድዳር እዮም ዘመሳስልዎ ዘለዉ። ኵናት ቬትናም ኣብ መንጎ ዴሳዊ መንግስቲ ዝኾነ ሰሜን ቬትናምን ብመንግስቲ ኣመሪካ ዝድገፍ መንግስቲ ደቡብ ቬትናም እዩ ነይሩ። እቲ ኵናት ንኣስታት 20 ዓመታት ዝተኻየደ ኮይኑ፡ ንኣመሪካውያን ኣብ ክልተ ዝገመዐ ነይሩ፡ ሓደ ሸነኽ ኣመሪካ ኢዳ ኣይትሓውስ ዝብሉ እንከለዉ፡ ካልኦት ከኣ ኣመሪካ ወተሃደራት ናብ ቬትናም ምልኣኻ ቅኑዕ'ዩ ብምባል ዝድግፉ እዮም። እታ 'ዘ ፎል ኦፍ ሳይጎን' እናተብሃለት ትጽዋዕ ስእሊ፡ ሰሜን ቬትናማውያን ንርእሰ ከተማ ደቡብ ቬትናም ዝኾነት ከተማ ሳይጎን ምስ ሓዝዋ ዝተሰኣለት እያ። እቲ እዋን ኸኣ 30 ሚያዝያ 1975 እዩ ነይሩ። እቲ ኣብ እዋን ዝሑል ኵናት ሕብረት ሶቭይትን ኣመሪካን ዝተኻየደ ኵናት፡ እታ ብሕብረት ሶቭየት ትድገፍ ሰሜን ቬትናም እያ ጸብለል ኢላ ክትወጽእ ክኢላ። እታ ብኣማኢት ኣሽሓት ወተሃደራትን ኣመሪካን ምዕራባውያን ሓይልታት ትድገፍ ዝነበረት ደቡብ ቬትናም ኸኣ ንሳን ደገፍታን ርእሰን ከድንና ዘገድድ ክስትት እዩ ነይሩ። እታ ኣብ 1975 ብሰኣላይ ሄልበርት ቫን ኢስ ዝተሰኣለት ስእሊ ኸኣ መዘከሪ እቲ እዋን ኮይን ትርከብ። ኣመሪካ ኣብ 1973 እያ ወተሃደራታ ካብ ደቡብ ቬትናም ስሒባ፡ ድሕሪ ክልተ ዓመታት ኸኣ ሰሜን ቬትናማውያን ንርእሰ ከተማ ሳይጎን ተቐጻጺሮማ ድሕሪኦም'ውን ንስም እታ ከተማ ንዝኽሪ መራሒ ሰሜን ቬትናም ናብ ሆ ቺ ሚን ቀይሮማ። ሰሜን ቬትናማውያን ካብ ትጽቢት ናይ ኣመሪካ ወጻኢ፡ ኣመሪካ ካብ ደቡብ ቬትናም ምስ ወጽአት  ቀልጢፎም'ዮም ኣብ ክልተ ዓመት እዮም ተቆጻጺሮማ። ኣመሪካ ኸኣ 'ፍሪኮንት ዊንድ' ኢላ ብዝጸውዓቶ ስርሒት ልዕሊ 7,000 ኣመሪካውያን፤ ደቡብ ቬትናማውያንን ናይ ወጻኢ ዜጋታትን ካብታ ርእሰ ከተማ ከተውጽእ ክኢላ እያ። ናይ ካቡልን ናይ ሳይጎንን ፍጻመምንጽጻርፍትሓዊ ድዩ? ኵናት ቬትናም ንኣመሪካ ልዕሊ 58 ሽሕ ህይወት እዩ ኣኽፊልዋ፡ ከምውጽኢቱ'ውን መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ህዝቡን ኣብ ዓለምን ዝነበሮ ተቐባልነት ከንቆልቅል ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ብዙሓት ኣመሪካውያን ክኢላታት ናይ ሕጊ እቲ ናይ ካቡል ክስተት 'ናይ ጆ ባይደን ሳይጎን'ዩ' ኢሎም ይገልጽዎ ኣለዉ። ኣደ መንበር ሪፓብሊካን ኢለሰ "ኣብ ዓለምለኻዊ መድረኽ ዘጋጠመና ንዘልኣለም ዘይርሳዕ ውድቀት" ብምባል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ብሓፈሻ ግን ንኽልቲኡ እቲ ክስተታት ዝፈላልዮ ነገራት ኣሎ፡ ከተማ ሳይጎን ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ቬትናም ምስ ወጽአ ድሕሪ ክልተ ዓመት እያ ተታሒዛ፡ ከተማ ካቡል ግን ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ኣብ ዝሸባሸብሉ እዋን እዩ ዘጋጥም ዘሎ። ኣብ 1975 ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ጀራርድ ፎርድ ኣብ ተቐባልነቱ ዝፈጠረሉ ጽልዋ ግዙፍ ምንባሩ ዝዝከር ኮይኑ  ጉዳይ ካቡል ንጆባይደን ዘፈጥረሉ ጽልዋ ግን ብሕጂ እዩ ክርአ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኖቲንግሃም መምህር ዝኾነ ፕሮፌሰር ክሪስቶፈር ፕሌፕ እውን ምስዚ ሓሳብ እዚ እዩ ዝሰማማዕ "እዚ ከም ክሳራ እዩ ክርአ፡ ብግደ ሓቂ'ውን ንኣመሪካ ውርደት'ዩ፡ በቲ ኢልና በዚ'ውን እቲ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ብጆ ባይደን'ዩ ተኻይዱ" ኢሉ።


ሕጊ ሸሪዓ እንታይ እዩ? ኣብ ኣፍጋኒስታን ንዝነብራ ደቀንስትዮኸ እንታይ ትርጕም ኣለዎ?

ጣሊባን፡ ንኣፍጋኒስታን ብመሰረት እስላማዊ 'ሕጊ ሸሪዓ’ ከምዘመሓድሩዋ ይገልጹ ኣለው። ኣፈኛ ጣሊባን  ንካቡል ድሕሪ ምቍጽጻሮም ኣብ ዝሃቦ ናይ መጀመርታ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ንከም መራኸቢ ብዙሃንን መሰል ደቂ ኣንስትዮን ዝኣመሰለ ዛዕባታት "ኣብ ውሽጢ እስላማዊ ሕጊ" ክኽበር ምዃኑ ገሊጹ። ኪኖኡ ግን እቲ ጕጅለ ዝኾነ ይኹን ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃበን። ይኹን እምበር ጣሊባን ቅድም ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ኣብ ቅትለትን ዝሙትን ንዝተረኽቡ ገበነኛታት ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብሞት ይቐጽዕ ምንባሩ ይፍለጥ። ሕጊ ሸሪዓ እንታይ እዩ? ሕጊ ሸሪዓ ናይ እስልምና ወግዓዊ ሕጊ እዩ። እቲ ቃል፡ ካብ ቍርኣንን እስላማዊ ጽሑፍን ዝመንጨወ ወግዓዊ መምርሒ ኣመንቲ ምስልምና እዩ። ኣብ ኣተረጓጕማ ናይ ሕጊ ከኣ ዓበይቲ ሊቃውንቲ ምስልምና ይሳተፉዎ። ሸሪዓ ቃል ብቓሉ ክትርጐም ከሎ፡ "ናብ ጽሩይ ማይ ዝወስድ ንጹርን ርጉጽን መገዲ" ማለት እዩ። ኣብ ሓደ ጉዳይ 'ፈትዋ' ተዋሂቡ ክበሃል ከሎ፡ ኣብ ቀንዲ ዛዕባ ናይቲ ጉዳይ፡ ብዓበይቲ ሊቃውንቲ እቲ ሃይማኖት ናይ ኣተረጓግማ ትርጉም ተዋሂቡ ማለት እዩ። ሕጊ ሸሪዓ ኩሎም ኣስላም ከኽብርዎ ዘለዎም ናይ ኣናብራ መምርሒ ኮይኑ ከገልግል እንከሎ፤ ጸሎት፡ ጾምን ንድኻታት ምምጽዋትን የጠቓልል። ከምኡ ዝግበረሉ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ ኣመንቲ ምስልምና ንዅሉ መዳያት ህይወቶም ብኸመይ ምስ ድሌት ኣምላኽ ከም ዝሰማማዕ ክገብሩዎ ከምዘለዎም ምእንቲ ኽርድኦም እዩ ። ሕጊ ሸሪዓ፡ ኣብ ግብሪ እንታይ ማለት እዩ ? ሕጊ ሸሪዓ፡  ንእስላም ኩሉ መዳያዊ መዓልታዊ ህይወት  ዝሕብር መምርሒ እዩ። ንኣብነት፡ ሓደ ኣስላማይ መሳርሕቶም ድሕሪ ስራሕ ናብ ምዝንጋዕ ወይ ባር ንኪኽዱ እንተዓዲሙዎም ንሓደ ናይ ሸሪዓ ምሁር ከይዶም ምኽሪ ይሓትት። ኣብ ሸሪዓ ኣልኮል ምስታይ ኣይፍቀድን እዩ። ንሱ ጥራይ ዘይኮነ ኣልኮል ዝሽየጦ ዱኳናት ኮነ መስተ ኣብ ዝስረሓሉ ትካላት ምስራሕ ኣይፍቀድን’ዩ። ኣልኮላዊ መስተ ምሻጥ ምክፍፋል ወይ መወዓውዒ ምክያድ  ክልኩል እዩ። ኣመንቲ ምስልምና፡ ኣብ መዓልታዊ ናብራኦም ንዘገድሶም ኩለ መዳያዊ ሕጊ ናይ ስድራቤት  ፋይናንስን ንግድን ዘጠቓልል ምኽርን ሓበሬታን ኣልያን ይረኽቡ። ሕጊ ሸሪዓ ኣብ ክልተ ሓፈሻዊ ክፋላት ይምቀል። እቲ ሓደ ክብድ ዝበለ ገበን ኮይኑ፡ ከቢድ መቕጻዕቲ የኸትል። እቲ ካልኣይ ቅልል ዝበለ ከኣ እቲ ዳኛ ብናቱ ገምጋምን ርድኢትን ዝመሰሎ መቕጻዕቲ ብምብያን ይእርሞ። እቲ ክብድ ዝበለ መቕጻዕቲ ዘስዕብ ከም ስርቅን ዝሙትን ኮይኑ፡ ዝሰረቐ እታ ዝሰረቐት ኢዱ ትቑረጽ፡ እታ ዝዘመወት ከኣ ብዳርባ እምኒ ትቕተል። ሸሪዓ ሰበይትን ሰብኣይን ዝኽደኑዎ ክዳን ብዝርዝር ይድንግግ። ደቀንስትዮ ሰብነተን ዘርኢ ክዳን ክኽደና ኣይፍቀድን። ሓደ ሓደ እስላማውያን ውድባት፡ ኣብቲ ንከቢድ ገበን ዝምልከት መቕጻዕቲ ሸሪዓ ብዕምቆት ምርኣይን ምምርማርን ከምዘድሊ ይምጒቱ እዮም። ሕቡራት ሃገራት ነቲ ብዳርባ እምኒ ዝፍጸም ናይ ሞት መቕጻዕቲ "ጭካነ ዝመልኦ ኢሰብኣውን ውርደት ዝመልኦ ኣሰቃቒ  መቕጻዕቲ እዩ” ብምባል ኣጥቢቑ እዩ ዝኹንኖ። ነቲ ከቢድ ናይ ሞት መቕጻዕቲ ኵሎም ኣመንቲ ምስልምና ኣይኮኑን ዝፍጽምዎ። ገሊአን ነቲ መቕጻዕቲ ኣየተግብረኦን እየን። ክሳብ ሕጂ እተገብረ መጽናዕትታት ከኣ፡ ኣመንቲ ምስልምና ንከምዚ ዝኣመሰለ ተሪር መቕጻዕቲ ዘለዎም ኣረኣእያ እተፈላለየ ምዃኑ እዩ ዘመልክት። እምነትካ ምሕዳግ ወይ ምቕያር ኣብ ናይ ሙስሊም ዓለም ኣዝዩ ኣካታዒ ጕዳይ እዩ። መብዛሕትኦም ምሁራት ከኣ ከምኡ ዓይነት ተግባር ብሞት ከም ዘቕጽዕ ይኣምኑ። እንተዀነ ግን፡ ሒደት  ሰዓብቲ እምነት ምስልምና: ብፍላይ ከኣ እቶም ምስ ሕብረተሰብ ምዕራብ እተወሃሃዱ፡ ኣብዛ ምድራዊት ዓለም "መቕጻዕቲ" ንረቢ/ፈጣሪ ክሕደግ ከም ዘለዎን ሃይማኖት ምቕያር ኣብ ሓደጋ ከም ዘየእቱን ይምጕቱ ። ቁርኣን ንባዕሉ ኣብ ሃይማኖት ምግዳድ ከምዘየሎ እዩ ዝእውጅ። ልክእ ከም ዝዀነ ይኹን ሕጋዊ ስርዓት፡ ሸሪዓ እውን እተሓላለኸ ስለ ዝዀነ፡ ኣፈጻጽምኡ ምሉእ ብምሉእ ኣብ ዓይነትን ስልጠናን ክኢላታት እተመርኰሰ እዩ ። እስላማውያን ክኢላታት ሕጊ፡ መምርሒታትን ሕግታትን ይህቡ። እቲ ከም ወግዓዊ ሕጋዊ ብይን ዝውሰድ መምርሒ ከኣ “ፋጥዋ” ይበሃል ። ኣብ ሕጊ ሸሪዓ ሓሙሽተ እተፈላለያ ኣብያተ-ትምህርቲ ኣሎ። ኣርባዕተ ሰረተ እምነት ሱኒ ከኣ ኣሎ፣ ንሱ ከኣ ሃንባሊ፡ ማሊኪ፡ ሻፊን ሓናፊን፡ ከምኡ እውን ኣብ ሰረተ እምነት ሺዓ ጃፋሪ ኣሎ ። እተን ሓሙሽተ ሰረተ-እምነት ፡ ነቲ ሕጊ ሸሪዓ ሒዝዎ ዘሎ ጽሑፋት ኣብ ምትርጓም  ይፈላለያ እየን ።


ዛኪ ኣንዋር፡ ኣብ ነፋሪት ኣመሪካ ተንጠልጢሉ ካብ ኣፍጋኒስታን ንምውጻእ ዝፈተነ ስፖርተኛ ሞይቱ

ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ሓደ መንእሰይ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ካብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ትብገስ ኣብ ዝነበረት ወተሃደራዊት ነፋሪት ኣመሪካ ወዲቑ ህይወቱ ከም ዝሓለፈ ኣረጋጊጾም። ወዲ 19 ዓመት ዛኪ ኣንዋር ተጻዋታይ ሃገራዊት ጋንታ መንእሰያት ኣፍጋኒስታን ዝነበረ እዩ። ካልእ ዝርዝራት ኣማውታኡ ግና ኣይተገለጸን። ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ደጊሙ ምስተቖጻጸረ፡ ሃገራት ምዕራብ ዜጋታተንን ምስኦም ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣፍጋናውያንን ንምውጻአእ ኣብ ዝጓየያሉ ዝነበራ እዋን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ክውሕዙ ተራእዮም። ብሰኑይ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ጎድኒ ነፋሪት ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ ኣብ መብረሪ ጽርጊያ ክጎዩ ዘርእይ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተዘርጊሑ። ገሊኦም ኣብታ ነፋሪት ክሓኹሩ ተራእዮም። እታ ነፋሪት ድሕሪ ምብጋሳ እንተወሓደ ክልተ ሰባት ካብ ኣየር ወዲቖም ከም ዝሞቱ መራኸቢ ብዙሓን እታ ሃገር ጸብጺበን። ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ ብወገኑ እታ ነፋሪት ኣብ ቀጠር ምስ ዓለበት ኣስከሬናት ኣብ ገለ ክፋላት እታ ነፋሪት ኣስከሬናት ምርካቡ ኣረጋጊጹ። ኣብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ዳይሬክተር ጀነራል ኣካለዊ ምንቅስቓስን ስፖርትን በቲ ንኣንዋር ዘጋጠሞ ከም ዝሓዘነ ብፌስቡክ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ ገሊጹ። ኣስታት 4500 ወተሃደራት ኣመሪካ ነቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ዝርከብ ኣህጉራዊ መዕርፎ ነፈርቲ ካርዛይ ንግዚኡ ተቖጻጺሮምዎ ኣለው። ሓይልታት ጣሊባን ነቶም ናይ መገሻ ሰነዳት ዘይብሎም ኣፍጋናውያን ናብቲ መዓርፎ ነፈርቲ ከይኣትው ክኽልክሉ እንከለው፤ እቶም ግቡእ ሰነዳት ዘለዎም'ውን ንምሕላፍ ብዙሕ ከም ዝጽገሙ ይግለጽ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ነቲ ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ዝወጸትሉ ኣገባብ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ እቲ ዝበለጸ ውሳነ ምዃኑ ገሊጹ። ንሱ ወሲኹ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ነቲ ምውጻእ ዜጋታት ከፈጽሙ፤ ኪንዮ እቲ ምስ ጣሊባን ስምምዕ ዝተገበረሉን ተተሊሙ ዝነበረን 31 ነሓሰ ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ከም ዝኽእሉ ተዛሪቡ።


ኣፍጋኒስታን፡ ፌስቡክ ምስ ጣሊባን ምትእስሳር ዘለዎ ትሕዝቶ ምእጋዱ ኣፍሊጡ

ጣሊባን፡ ግብረሽበራዊ ጉጅለ ምዃኑ ዝገልጽ ትካል ፌስቡክ፡ ንጣሊባንን ንዕኡ ዝድግፉ ትሕዝቶታትን ኣብ መድረኹ ከም ዝኣገደ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ነቲ ስራሕ ዝተዳለው ኣፍጋናውያን ሰራሕተኛታቱ ንዝልጠፍ ትሕዝቶታት ክከታተሉን ምስቲ ጉጅለ ምትእስሳር ንዘለዎም ክድምስሱን ምዃኖም ሓቢሩ። ጣሊባን መልእኽትታቱ ናብ መላእ ዓለም ንምዝርጋሕ ንዓመታት ማሕበራዊ መራኸቢታት ክጥቀም ጸኒሑ እዩ። ኣብ ሓጺር ግዜ ንኣፍጋኒስታን ድሕሪ ምቁጽጻሩ ግና ትካላት ቴክኖሎጂ ነቲ ምስቲ ጉጅለ ምትእስሳር ንዘለዎ ትሕዝቶ ብኸመይ ክሕዙ ከም ዘለዎም ሓድሽ ብድሆ ኮይንዎም ኣሎ። ኣፈኛ ፌስቡክ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ብመሰረት ሕጊ ኣመሪካ፡ ጣሊባን እገዳ ዝተነብረሉ ግብረሽበራዊ ውድብ እዩ፤ ንሕና ድማ ብመሰረት ፖሊሲ ሓደገኛ ውድባት ካብ ኣገልግሎታትና ኣጊድናዮም ኣሎና። እዚ ማለት ብጣሊባን ወይ'ውን ንዕኡ ብዝውክሉ ኣካላት ዝካየድ ገጻት ንኣልዮ፡ ንዕኡ ዝምጉሱን ዝድግፉን ትሕዝቶታት ንኽልክል" ኢሉ። ፖሊሲታት ፌስቡክ ንኹሎም ኣብ ትሕቲኡ ዝርከቡ ማሕበራዊ መራኸቢታት ማለት ኢንስታግራምን ዋትስኣፕን ዘጠቓልል ምዃኑ'ውን ኣብሪሁ። እንተኾነ፡ ጣሊባን ንዝተፈላለዩ ርክባቱ ዋትስኣፕ ከም ዝጥቀም ይግለጽ። ካልኦት መድረኻት ማሕበራዊ መራኸቢ'ውን ምስ ጣሊባን ምትእስሳር ንዘለዎም ትሕዝቶታት ብኸመይ ከም ዝኣልይዎ ቍጽጽር ይግበረሎም ኣሎ። ኣፈኛታት እቲ ጉጅለ ብመገዲ ትዊተር ኣቢሉ ንከተማ ካቡል ከም ዝተቖጻጸሩ ገሊጹ ነይሩ። ትካል ትዊተር ኣብዚ ጉዳይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ትዊተር ዝኾነ ንግብረሽበራን መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ዘተባብዕ ጉጅለ ከም ዘየፍቅድ ገሊጹ። ብኣልፋቤት ዝውነን ዩትዩብ ግና ነቲ ኣብ ልዕሊ ጣሊባን ዘለዎ ፖሊሲ ኣመልኪቱ ብቢቢሲ ዝቐረበሉ ሕቶ ምላሽ ኣይሃበን።


መራሒ ጣሊባን መን’ዩ? ቅርጺ መሪሕነት ጣሊባንከ ከመይ እዩ?

ላዕለዋይ ሓላፊ ፖሎቲካዊ ቤት ጽሕፈት ጣሊባን ሙላህ ባራዳር፡ ምስ ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ ናብ ዞባ ካንዳሃር ናይ ኣፍጋኒስታን ኣትዩ ኣሎ። ባራዳር ሓደ ካብ መስረትቲ ጣሊባን ኮይኑ ሓደ ካብ ኣዝዮም ጸለውቲ መራሕቲ ጣሊባን እዩ። እቶም መራሕቲ ካበይ ነቒሎም ናብ ኣፍጋኒስታን ከምዝኣተዉ'ኳ እንተዘይተፈለጠ፡  ሙላህ ባራዳር ዝርከቦም ገለ መራሕቲ ጣሊባን ኣብታ ምስ ኣመሪካ ዝዛተዩላ ዝነበሩ ከቴማ ዶሓ ናይ ቐጠር ክነብሩ ምጽንሖም'ዩ ዝግለጽ። ፕረዚደንት ኣሸራፍ ጋኒ ካብ ሃገሩ ምስ ሃደመ መንግስቲ እታ ሃገር መሓውር ኣልቦ ኮይኑ፡ ጣሊባን ኸኣ ንመላእ እታ ሃገር ተቋጻጺርዋ። ንምዃኑ ንጣሊባን መን'ዩ ዝመርሖም ዘሎ? ሃባቱላህ ኣካንድዛዳ፡ ነቲ ብኣመሪካ ዝተቐተለ ኣክታር ሞንሱር ተኪኡ 25 ግንቦት 2016  እዩ ላዕለዋይ መራሒ ጣሊባን ኮይኑ። ኣብ 1980ታት ኣብቲ ኣንጻር ሕብረት ሶቭይየት ዝካየድ ዝነበረ ኣስላማዊ ተቃውሞታት ተሳቲፉ፡ እንተኾነ ሃባቱላህ ካብ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ናብ ሃይማኖታዊ መራሒ ዝቐረበ ኣካይዳ እዩ ዘለዎ። ሃባቱላህ ኣብ 1990ታት እውን ከም ላዕለዋይ ሓላፊ ቤት ፍርዲ ሸሪዓ ኮይኑ ሰሪሑ እዩ። ጣሊባን ኣብ 1990ታት ስልጣን ምስ ሓዙ፡ ብመሰረት እስላማዊ ሕጋጋት ነቲ ኣብ ንዝሰረቑን ሰብ ንዝዘመዉ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ክስይፉ ጀሚሮም፡ ንሰረቕቲ'ውን ከንፈሮም ክቆርጸዎም ጀሚሮም። ጣልባን ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ሞላህ መሓመድ ዑመር [ኣብ 2013 ሞይቱ ተባሂሉ እዩ ዝእመን] እንከለዉ ሰብ ተለቪዥን ከይርኡ፡ ደርፊ ከይሰምዕ፡ መመላኽዒ ከይጥቐም ከምኡ'ውን ልዕሊ 10 ዓመት ዝዕድሚኤን ደቂ ኣንስትዮ ናብ ትምህርረቲ ከይከዳ ከልኪሎም። ሃባቱላህ ዕድሙኡ ኣብ 60ታት ከምዝርከብ እዩ ዝገመት፡ ዝበዝሐ ህይወቱ ኸኣ ኣብ ውሽጢ ኣፍጋኒስታን እዩ ኣሕሊፍዎ። ምስቶም ኣብ ፓኪስታን ዝመደበሮም ቓጣ ሹራ [ሹራ ሓንቲ ካብ ከተማታት ፓኪስታን እያ] ተናሂሎም ዝጽውዑ ኣባላት ጣሊባን ጥቡቕ ርክብ ከምዘለዎ ይእመን። ሃባቱላህ ከም ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን መጠን ፖሎቲካዊ፤ ወተሃደራውን ሃይማኖታዊ ጉዳያትን ኣብ ትሕቲኡ እዩ። ሙላህ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር ሓደ ካብቶም ንጣሊባን ኣብ 1994 ዝመስርቱ ኣርባዕተ ሰባት እዩ። ጣሊባን ኣብ 2001 ብኣመሪካ ብዝምራሕ ኪዳን ሓይልታት ምስ ተሰዓር ክድለ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ለካቲት 2010 ኣብ ፓኪስታን ከተማ ካራቺ ብልፍንታዊ ሓይልታት ኣመሪካን ፓኪስታንን ተታሒዙ። ንሸሞንተ ዓመታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ድሕሪ ምጽናሕ ብመሰረት ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ሰላም ኣብ 2018 ተፈቲሑ ካብ ጥሪ 2019 ጀሚሩ ኸኣ ላዕለዋይ ፖሎቲካዊ ሓላፊ ጣሊባን ኣብ ቀጠር ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ጣሊባን ኮይኑ ክሰርሕ ጀሚሩ። ባራዳር ኣብ 2020 ናይ መጀመርታ ንጣሊባን ወኪሉ ምስ ዶናልድ ትራምፕ [ኣብቲ እዋን ፕረዚደንት ኣመሪካ ዝነበረ] ብቴሊፎንን ብኣካልን ክራኽብ ዝኸኣል እዩ። ኣብዚ እኣን ኣብዱል ጋኒ ባርዳር ቀንዲ ፖሎቲካዊ መራሒ ጣሊባን እዩ። ሞሓመድ ያቖብ ወዱ ንሓደ ካብ መስረትቲ ጣሊባን ዝኾነ ሙላህ ሞሓመሰድ ዑመር እዩ። ዕድሚኡ ኣብ መጀመርታ 30ታት ከምዝርከብ ዝእመን ሞሓመድ ያቖብ ቀንዲ ሓላፊ ወተሃደራዊ ስርሒታት ጣሊባን እዩ።ኣብ 2016 ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን ኣክታር ሞንሱር ሞተ፡ ብዙሓት ኣባላት ጣሊባን ሞሓመድ ያቖብ ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን ክኸውን ሕቶ ኣቕሪቦም ነይሮም'ዮም፡ ዕድሚኡ ንእሽተይ ስለዝነበተን ተመክሮ ናይ መሪሕነት ስለዘይነበሮን ግን ላዕላጥ ሓላፊ ጣሊባን ክኸውን ከምዘይክእል ካልኦት ሞጕቶም። ብመሰርት ማዕከናት ዜና ኣፍጋኒስታን ዝህብኦ ሓበሬታ መሓመድ ያቖብ ኣብ ኣፍጋኒስታን እዩ ዝነብር። ሲራጁዲን ሃቓኒ ሓደ ካብ ላዕለዎት ምክልትል ሓላፊ ጣሊባን እዩ። ድሕሪ ሞት ኣቡኡ ጃላዱን ሃቓኒ፡ ሓላፊ 'ሃቓኒ ኔትዎርክ' ኮይኑ ተመዚዙ። ሃቓኒ ኔትዎርክ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ምዕራባውያን ሃገራትን ሰራዊት ኣፍጋኒስታንን መጥቃዕትታት ዝነድፍን ዘካይድን ጉጅለ'ዩ። ሃቓኒ ኔትዎር ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣብቲ ዞባ እቲ ዝሓየለን ኣዝዩ ዝተፈርሐን መተሃደራዊ ጉጅለ እዩ። ገለ ገለ'ውን ልዕሊ ኣይኤስ [ኢስላሚክ ስቴት]  ኣብ ኣፍጋኒስታን ጽልዋ ከምዘለዎ'ዮም ዝማጎቱ። እቲ ጉጅለ ንናይ ጣሊባን ፋይናንሳዊ ንጥፈታትን ኣብ ዶብ ፓኪስታንን ኣፍጋኒስታንን ዝርከብ ወተሃገራዊ ንብረትን ዝቆጻጸር ኮይኑ ብኣመሪካ ኣብ መዝገብ ግብረ ሽበራ ዝሰፈረ እዩ። ሲራጁዲን ሃቓኒ ዕድሚኡ ኣብ ከባቢ 45 ዝግመት ኮይኑ ኣብዘይ ከምዝርከብን ከምዝነብርን ኣይፍለጥን'ዩ። ኣብ መስከረም 2020፡ ጣሊባን ንዓብዱል ሓኪም ከም ላዕላዋይ ተዛታዪ ጣሊባን ኣብ ዶሓ ገይሩ መዚዝዎ። እዚ ዕድሚኡ ኣብ ከባቢ 60ታት ከምዝኾነ ዝእመን ዓብዱል ሓኪም፡ ኣብ ፓኪስታን ቤት ሃይማኖታዊ ቤት ትምህርቲ ዘለዎ እዩ፡ ኣብ ፓኪስታን ኮይኑ ኸኣ ንፍርዳዊ መስርሓት ጣሊባን ይከታተልን ይቆጻጸርን። ብዙሓት ላዕለዎት ሓለፍቲ ጣሊባን ኣብ ቓጣ [ፓኪስታን] ስደተኛታት ኮይኖም እናነበሩ ንጣሊባን ከምዝመርሕዎ እዩ ዝንገር። መንግስቲ ፓኪስታን  ግን ኣብ ሃገሩ 'ቓጣ ሹራ' ዝብሃል ጉጅል ጣሊባን ከምዘየለ'ዩ ዝማጎት። ዓብዱል ሓኪም ብተወሳኺ ላዕለዋይ ሓላፊ ሓላፉ ቤት ምኽሪ ሃይማኖታውያን ምሁራት እዩ።


ፈጣሪስ ይቕረ’ዶ ይብለለይ ይኸውን? ዘይሕጋዊ ኣሰጋጋሪ ሰባት

ነቲ ምስጢራዊ ጉዕዞ ንምጅማር ናብ ጃልባ ቅድሚ ምስቓሉ፡ ሻፊዩላሕ (Shafiullah) ኣብ ኣፍጋኒስታን ናብ ዝርከቡ ስድርኡ ደዊሉ፡ ደሓን ምህላውን ናብ ቱርኪ ይነቅል ከም ዘሎን ነጊርዎም። ሽዑ ወዲ 16 ዓመት ዝነበረ ሻፊዩላሕ ናብ ጃልባ ደዪቡ። ንሱ ኣብታ ምሸት ኣብታ ጃልባ ካብ ዝነበሩ 100 ተጉዓዝቲ ክኸውን እንከሎ፤ ካብቶም ዝሓሸ ህይወት ንምርካብ ወርሓዊ ካብ ኣፍጋኒስታን ሃዲሞም ናብ ኣውሮጳ ዘምርሑ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት እዩ። ሻፊዩላሕ ኣብ ቱርኪ ኣትዩ እዩ ነይሩ፤ ግና እቶም ናብ ርእሰ ከተማ ቱርኪ ኢስታንቡል ከብጽሕዎ ዝተወዓዓሎም ኣሰጋገርቲ ፖሊስ ምእንቲ ከይርክቦም፡ ብቀላይ ቫን (Van) ክሰግሩ እዮም መሪጾም። ማያት እቲ ቀላይ ሓደገኛ እኳ እንተኾነ እቶም ሰምሰርቲ ብለይቲ ክሰግርዎ ተበጊሶም። እታ 32 ኣፍጋናውያን፡ ሸውዓተ ፓኪስታናውያንን ሓደ ኢራናውን ዝርከብዎም ተጉዓዝቲ ዝጸዓነት ጃልባ ኣብ ማእከል እቲ ቀላይ ጥሒላ። 61 ኣስከሬናት እኳ እንተተረኽበ፡ ሻፊዩላሕ ዝርከቦም ብዙሓት ጠፊኦም። ገለ ሬሳታት ኣብ ዓሚቚ እቲ ቀላይ ክህልው ከም ዝኽእልን ምውጽኡ ኣጸጋሚ ምዃኑን ሰብ መዚ ቱርኪ ንቢቢሲ ነጊሮም። ሻፊዩላሕ ንዝርከቦም ኣርባዕተ ካብቶም ዝጠፍኡ ዘበገሰ ኣብ ካቡል ዝርከብ ኣሰጋጋሪ እዩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ እቲ ኣሰጋጋሪ መንነቱ እንተተዓቂብሉ ክዛረብ ፍቓደኛ ምዃኑ ገሊጹ ኣሎ። ኤልሃም ኑር (ቅኑዕ ስሙ ኣይኮነን) ምስ ካልኦት ገበነኛታት ድልዱል ርክብ ከም ዘለዎን ንብዙሓት ሰባት ናብ ጥልያን፡ ፈረንሳን ብሪጣንያን ከም ዝለኣኸ ይነግር። "ምስግጋር ሰባት ብውልቅኻ እትሰርሖ ኣይኮነን፡ ዓቢይ መርበብ እዩ" ይብል። እንተኾነ ግና ኑር ምስቶም ስደተኛታት ኣይጓዓዝን እዩ። "ኩሉ ብቴለፎን እዩ ዝውዳእ" ይብል። ዓማዊል ኑር ብዙሓት እዮም። ብዙሓት ኣፍጋናውያን ካብ ሃገሮም ክወጽኡ ይደልዩ እዮም። ኣፍጋኒስታን ሓንቲ ካብ ድኻታት ሃገራት ዓለም ኮይና፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ብዝዘለቐ ኲናት በሪሳ እያ። 2.7 ሚልዮን ኣፍጋናውያን ኣብ ወጻኢ ሃገራት ተሰዲዶም ከም ዝርከቡ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይሕብር። በዚ ድማ ኣፍጋኒስታን ድሕሪ ሶርያን፡ ቬነዝወላን ብብዝሒ ስዱዳት ኣብ ቅድሚት እትጥቀስ ሃገር ኮይና ኣላ። ናብ ኣውሮጳ ክኣትው ዝደልዩ ኣፍጋናውያን ንኻልኦት ከምኡ ዝገበረ ኣስጋሪ እዮም ዝደልዩ። እንተኾነ ግና ካብቶም ናብ ኣውሮጳ ንምእታው ዝፍትኑ ሒደት እዮም ኣብ ናይ ፈለማ ፈተነ ዝሰልጦም። ኣብ መገዲ ዝጠፍኡ'ውን ብዙሓት እዮም። እቲ መገዲ ሓደገኛ ክኸውን ከም ዝኽእል ይፈልጥ ምንባሩ ዝገልጽ ሓወቦ ሻፊዩላሕ ዝኾነ ሸር ኣፍዛል "እዚ ክመጽእ ግና ኣይተጸበናን" ይብል። ኣፍዛል ኣብ ሓዘን እኳ እንተ'ሎ ርጉጽ ዝኾነ ደሃይ ሻፊዩላሕ ብዘይምርካቡ ፍርቂ ልቡ እዩ። ኣብ ምብራቓዊት ከተማ ጃላላባድ ዝርከቡ ስድርኡ፡ ንሻፊዩላሕ ክሓዝኑ እኳ እንተደለዩ ኣስከሬኑ ክረኽቡ ኣይከኣሉን። ናይቶም ኣስከሬናቶም ዝተረኽበ ክልተ ስደተኛታት ስርዓት ተፈጺሙ እዩ። "ኣስከሬኑ ክንርኢ ኢና እንደሊ። ብህይወት ክህልው ኣይንጽበይን ኢና" ይብል ኣፍዛል። ኣብ ጃላላባድ ተስፋ ዝሰኣነ ሻፊዩላሕ ንኑር 1,000 ዶላር ዕርቡን ብምኽፋል እዩ ናብ ጥልያን ተበጊሱ። ምስ ካልኦት ስደተኛታት ብምዃን ብንኣሽቱን ናይ ጽዕነትን መካይን ኣብ ገለ እዋን'ውን ብእግሪ እዮም ተጓዒዞም። ሻፊዩላሕ ኢራን ሰጊሩ ቱርኪ እኳ እንተበጽሐ ጉዕዞኡ ኣብ ቀላይ ቫን ኣኽቲሙ። ኑር (ኣስጋራይ) ነቲ ዝተቐበሎ ገንዘብ ንስድራ ሻፊዩላሕን ካልኦት በቲ ሓደጋ ህይወቶም ዝተቖጸየን፡ ከም ዝመለሰ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ስድራ ሻፊዩላሕ'ውን እቲ ገንዘብ ከም እተመለሰሎም ኣረጋጊጾም። ናብ ጥልያን ንምብጻሕ 8,500 ዶላር እቲ ሓደጋ፡ ብዛዕባ ምስግጋር ሰባት ንዘለዎ ሻቕሎት ከም ዝወሰኸሉ ኑር ይዛረብ። ነገራት ክበላሾ እንከሎ ዋጋ ደቂ-ሰባት ዓቢ ከምዝኾነን ከም ዝርድኦን'ዩ ዝገልጽ። እንተኾነ ግና ዘኽስብ ንግዲ እዩ፤ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት ክተቋርጾ ቀሊል ኣይኮነን። "ካብ ኣፍጋኒስታን ናብ ቱርኪ 1,000 ዶላር ኢና እንኽፍል" ይብል ኑር፤ "ካብ ቱርኪ ናብ ሰርቢያ 4,000፡ ካብኡ ናብ ጥልያን ድማ ተወሳኺ 3,500 ዶላር። ከሉ ሙሉእ 8,500 ዶላር እዩ።" ኑር፡ ናብ ጥልያን ካብ ዘብጽሖ ነፍሲ ወከፍ ስደተኛ ካብ 3,000 ክሳብ 3,500 ዶላር ዝኸውን ኣታዊ ይረክብ። እቲ ኑር ክገብሮ ዝግብኦ ስራሕ ድማ ቴለፎን ምቕባል፡ ገንዘብ ምዝውዋርን ንሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ጉቦ ምሃብን ጥራይ እዩ። ንዝኾነ ዘይፈልጦን ዘመድ ወይ መሓዛ ንዘይኮነ ሰብ፡ ብኣካል ኣይረክብን እዩ። ብፍላይ ብደረጃ ኣፍጋኒስታን ምቹእ ህይወት እዩ። ብዘይ ሕጋዊ ወረቓቕቲ ዝጉዓዙ ስደተኛታት ሽግር ከጋጥሞም ከም ዝኽእል ኑር ይፈልጥ እዩ። ቀትሪ ተሓቢኦም ብለይቲ ውሑስ ናብ ዝኾነ ኣብ ቴህራን፡ ቫንን ኢስታንቡልን ዝኣመሰሉ ከተማታት ናብ ዝርከብ ኣባይቲ ከም ዝጉዓዙ ኑር ይገልጽ። ስደተኛታት፡ ንሰረቕቲ ክስሕብ ዝኽእል፡ ከም ወርቂ ዝኣመሰለ ክቡር ስልማትን ናይ ኢድ ሰዓትን ከይገብሩ ይንገሮም። ልዕሊ 100 ዶላር'ውን ከይሕዙ ከም ዝሕብሮም ኑር ይዛረብ። ካብ ኣፍጋኒስታን ናብታ ቀንዲ መዋፈሪ ናብ ኣውሮጳ ዝኣትው ስደተኛታት ዝኾነት ቱርኪ ንምብጻሕ ካብ ሓደ ሰሙን ክሳብ ኣዋርሕ ክወስድ ይኽእል። ብዙሕ ግዜ ስደተኛታት ነቲ ብቱርኪ ናብ ግሪኽ ዝወስድ መገዲ እዮም ዝመርጹ። ትካል ዶባት ኣውሮጳ ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2020 ኣብ ውሽጢ ዓሰርተ ኣዋርሕ ልዕሊ 17 ሽሕ ሰባት ናብ ኣውሮጳ ከም ዝሰገሩ ይግምት። ኣባል ሰራዊት ኣፍጋን ዝነበረ 'ሃዝራት ሻሕ' ሓደ ካብቶም ብኢስታንቡል ሓሊፎም ናብ ሃገራት ምዕራብ ዝበጽሑ እዩ። ንሱ፡ መበቆል ዓዱ ኣብ ቁጽጽር ጣሊባን ምስ ኣተወት ኣብ ልዕሊ ስድራቤቱ ክበጽሕ ዝኽእል ሕነ ብምፍራሕ ካብ ሃገሩ ሃዲሙ። "ናብ ዶብ ቱርክን ኢራንን ድሕሪ ምብጻሕ፡ ኢስታንቡል ክንኣቱ ከባቢ ሓደ ወርሒ ወሲዱልና. . . ዶብ ክሰግር ኣብ ዝፈተንኩሉ ፖሊስ ሃሪሞምኒ እዮም" ኢሉ። ሻሕ ጥልያን ክበጽሕ እዩ ድላዩ፤ ግና ርግጸኛ ኣይኮነን። ኣብ ኣፍጋኒስታን ናብ ዝርከቡ ኣሰጋገርቲ'ውን ክድውል ኣይደልን እዩ። ብዙሕ ክሕግዝዎ ከም ዘይኽእሉ ይዛረብ። "ክትመውት፡ ክትጭወ፡ ክትጉዳእ ትኽእል ኢኻ። ወላ ሓደ ዝሕግዘካ የሎን። እቶም ኣሰጋገርቲ'ውን ፖሊስ ስለዝፈርሑ ክሕግዙኻ ኣይኽእሉን እዮም" ይብል ሻሕ። እኹል መግብን ማይን የሎን። ሰባት ብጥምየት ክሞቱ እንከለው ርእዩ ኣሎ። ዓለምለኻዊ ትካል ስደተኛታት ከም ዝሕብር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ከባቢ 1,000 ሰባት ንማእከላይ ባሕሪ ከቋርጹ ኣብ ዝፈተንሉ ሞይቶም እዮም። ብዙሓት ስደተኛታት ኣብ ሓንቲ ጃልባ ተጻዒኖም ኣብ ዝጓዓዝሉ ሓደጋ የጋጥሞም እዩ። ኑር'ውን ኣብ ሓደ እዋን ስደተኛ እዩ ነይሩ። ወዲ 14 ዓመት እንከሎ ኣብ ብሪጣንያ ዝሓሸ ህይወት ንምንባር ብዝነበሮ ሕልሚ ኣብኡ 5000 ዶላር ንኣሰጋገርቲ ብምኽፋል ኣፋኒይዎ እዩ። "ክብደት እቲ ዝኸድክዎ መገዲ ክሳዕ ሕጂ ካብ ኣእምሮይ ኣይሃሰሰን። ብፍላይ ኣብ ቡልጋርያ ኣብ ትሕቲ ባቡራት ሓቢኦምና፤ ካብ ትጉዓዝ ዝነበረት ባቡር'ውን ክንዘልል ተገደድና ኢና" ይብል ኑር። ኣብ ካሊስ(Calais)፡ ኑር ንነፍሲወከፍ ዘምጽኦ ስደተኛ 100 ዩሮ በቶም ኣሰጋገርቲ ይወሃብ ነይሩ። በዚ ኣቢሉ እዩ ናብቲ ስራሕ ናይ ምስግጋር ሰባት ኣትዩ። ኑር ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ በጺሑ ምስቶም ኣሰጋገርቲ ስራሕ ቀጺልዎ። ወዲ 21 ዓመት ምስ ኮነ ግና ፖሊስ ይደልይዎ ከም ዘለው ምስ ፈለጠ ናብ ኣፍጋኒስታን ከም ዝተመለሰ ይነግር። እቶም ብመገዲ መርበብ ኑር ናብ ኣውሮጳ ክበጽሑ ዝኸኣሉ ስደተኛታት ብዛዕብኡ ንኻልኦት ስለዝነግሩ፡ ተፈላጥነት እናረኸበ መጺኡ። "ወላ'ኳ ስግኣታት እንተ'ለዎም፡ ሰባት ሕጂ'ውን ካብዚ ሃገር ከውጽኦም ይሓቱኒ እዮም" ይብል። ከባቢ 100 ዝኾኑ ዘበገሶም ተጉዓዝቲ ናብ ኣውሮጳ ኣብ መገዲ ከም ዘለው ዝገልጽ። ብድሕሪኦም ካልኦት ከም ዘየበግስ ኣትሪሩ ይዛረብ። ብሓደጋ ጃልባ ሻፊዩላሕ ከም ዘጉሃዮ ዝገልጽ ኑር ነቲ ስራሕ ይሓድጎ ከም ዘሎ ይሕብር። "ንስድራቤቶም ብተደጋጋሚ ይቕሬታ ሓቲተ እየ። ኣብ መገዲ ዝኾነ ነገር ከጋጥም ከም ዝኽእል ብንጹር ነጊረዮም እየ፤ ነዚ ተቐቢሎምዎ እዮም። ኣምላኽ ይቕረ ክብለለይን ከይብለለይን ግና ናብኡ ዝግደፍ እዩ" ኢሉ። ካልእ ንኑር ዝፈልጥ ኣሰጋጋሪ ግና ነቲ ስራሕ ከቋርጾ ከቢድ ምዃኑ ተዛሪቡ። "ሰባት ንዓመታት ክድውሉሉ ክቕጽሉ እዮም፡ ኣቋሪጸ ስለዝበልካ ጥራይ ትገድፎ ኣይኮነን" ይብል እቲ ኣሰጋጋሪ። ኑር የቋርጾ ኣየቋርጾ፡ ሰባት ምስግጋር ክቕጽል እዩ። ብዙሓት ኣሽሓት ተስፋ ዝቖረጹ ኣፍጋናውያን ዝሓሸን ውሑሱን ህይወት ከናድዩ እዮም። ሻፊዩላሕ ዝነበራ ጃልባ ድሕሪ ምጥሓላ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ክልተ ኣዝማዱ ክሳዕ ቱርኪ በጺሖም። እንተኾነ ግና ናብ ዓዶም ተሰጒጎም። ኣብ ዝቕጽል ክረምቲ፡ ኩነታት ኣየር ምስ ተመሓየሸ ደጊሞም ይፍትኑ ይኾኑ።


ኣውስትራልያ ወታሃደራታ ኣብ ኣፍጋኒስታን ሰላማውያን ሰባት ከምዝቐተሉ ኣፍሊጣ

ፍሉይ ሓይልታት ኣውስትራልያ፡ ኣብ ልዕሊ 39 ሰባት ዘይሕጋዊ ቅትለት ከምዝፈጸሙ ዘርኢ ''ጭቡጥ መረዳእታ'' ከምዝተረኸበ ተገሊጹ፡፡ ምኒስተሪ ምክልኻል ኣውስትራልያ ንዘይ ስነ ምግባራዊ ተግባራት ሓይልታቱ ብዝምልከት ንኣርባዕተ ዓመታት ከካይዶ ዝጸንሐ ምርመራ ዕላዊ ገይሩዎ ኣሎ። እቲ 59 ፍጻመታት ዝረኣየ መርመራ ናይ ልዕሊ 300 መሰኻኽር ዓይኒ ሰሚዑ፡፡ ሓላፊ ምክልኻል ኣወስትራልያ ጀነራል ኣንገስ ካምቤል ብገለ ወተሃደራት ዝተፈጸመ ''ዘሕፍር ተግባር'' ከምዝተቓለዐ ተዛሪቡ፡፡ በቲ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ካብ 2009 ክሳብ 2013፡ ኣብ ልዕሊ ''እሱራት፣ ሓረስቶት ወይ ሰላማውያን ሰባት'' ዝተፈጸመ ቅትለት 19 ወታሃደራት ብፖሊስ ክሕተቱ ከምዘለዎም እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ፡፡ ኣብዚ ጉዳይ'ዚ ኣፍጋኒስታን፡ ኣውስትራልያ፡ ''ፍትሒ ንምርግጋጽ'' ውፉይቲ ምዃና ከምዘረጋገጸትላ ኣፍሊጣ ኣላ፡፡ ትሕዝቶ እቲ ምርመራ ጸብጻብ እቲ ምርመራ 25 ወተሃደራት ኣውስትራልያ ወይ ወተሃደራት ዝነበሩ፡ ገበን ከምዝፈጸሙ ወይ ክፍጸም ከምዝተሓባበሩ የመልክት፡፡ ዝበዝሕ ክስታት ድማ ናብ ኣብ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ኣየር ዘተኮረ እዩ፡፡ እቶም ናይ ክሲ ቅትለታት '' ኣብ ርሱን ዓውደ ኲናት ዝተፈጸሙ ተባሂሎም ዝግለጹ'' ከምዘይኮኑ ዝዛረብ ጀነራል ካምቤል፡ እቶም ገበን ፈጺሞም ዝተባህሉ ሰባት ተደናጊሮም ጌጋ ክፍጽሙሉ ኣብ ዝኽእልሉ ኩነታት ከምዘይነበሩ ተዛሪቡ፡፡ ''ኣብቲ ምርመራ ዝቐረቡ ሰባት ድማ፡ ናይ ኲናት ሕግን ኣብቲ ዝፍጽምዎ ዕማም ክፍጽምዎ ዝግባእ ተግባር ብደቒቕ ዝፈልጡን እዮም'' ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ፡ እቲ ጀነራል፡ እቶም ነቲ ተግባር ዝፈጸሙ ኣባላት፡ ገሊኦም ምኩራትን ጸለውትን መራሕቲ ምዃኖም እቲ ጸብጻብ ከምዘመልክት ኣረዲኡ። ሓደ ሓደ ሓደሽቲ ወተሃደራት ድማ፡ ሰብ ምቕታል ንክለማመዱ፡ ንሰላማውያን ሰባት ከምዝቐተሉ ኣመልኪቱ፡፡ ሙሉእ ትሕዝቶ እቲ ጸብጻብ ዛጊድ ዕላዊ ኣይተገበረን፡፡ ግብረ መልሲ ኣወስትራልያ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣውስትራልያ ስኮት ሞሪሰን እቲ ጸብጻብ ብዛዕባ ፍሉያ ሓይልታት '' ንኣውስትራልያውያን ከቢድ ዜና'' ከምዝሓዘ ኣጠንቂቑ ነይሩ፡፡ እቲ ውጽኢት ድማ ኣብ ውሽጢ እቲ  ሓይሊ ምክልኻል ዘሎ ጉድለት ከምዘርኢ ተዛሪቡ፡፡ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋኒ ድማ ስኮት ሞሪሰን ስልኪ ደዊሉ ብውጽኢት እቲ ምረመራ ዝተሰመዖ ''ዓሚቕ ሓዘን'' ከምዝገለጸ ሓቢሩ፡፡


ኣብ ኣፍጋኒስታን ቁጽሪ ብነፈርቲ ዝተቐትሉ ንጹሃን ዜጋታት ብ300 ሚኢታዊት ወሲኹ

ኣብ ኣፍጋኒስታን ብኣመሪካን መሻርኽታን ካብ 2017 ጀሚሩ ብዝካየዱ ደብዳብ ነፈርቲ ህይወቶም ናይ ዝስእኑ ንጹሐን ዜጋተት   ብዝሒ   ብ330 ሚኢታዊት ሓፍ ከምዝበለ ሓደ ኣብ ኣመሪካዊ ትካል ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ። ኣብ 2019 ጥራሕ፡ ኣስታት 700 ንጹሃን ከምዝተቐትሉ እቲ ኣብ   ዩኒቨርሲቲ   ብራውን ‘ዘ ኮስት ኦፍ ዋር ፕሮጀክት’ [ሳዕቤን’ቲ ኲናት] ብዝብል ዝካየድ መጽናዕቲ ኣፍሊጡ። ንመጥቃዕቲ 9/11 ስዒቡ፡ ኣመሪካ ንኣፍጋኒስታን ካብ እትወራ ኣትሒዛ እዚ ቁጽሪ ዝለዓለ ከምዝኾነ እዩ ተገሊጹ። እቲ መጽናዕቲ ዘካይድ ጉጅለ፡.ኣመሪካ ኣብ 2017 እትኽተሎ ዝነበረት ሕጊ ኣላሕሊሓ እዩ ዝብል። ብኻሊእ ወገን፡ እቶም መጽናዕቲ ዘካይዱ ሰብ ሞያ፡ ኣብ ባይታ ቁጽሪ ወተሃደራት ስለዝነከየ እዩ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ወሲኹ ዝብሉ እንተኾኑ’ኳ፡ እቲ ዕላማ ተቓለስቲ ታሊባን ናብ ዘተ ንኽመጽኡ ጽዕንቶ ንምፍጣር ምዃኑ ይዛረቡ። ነቲ መጽናዕቲ ዘካይድ ጉጅለ፡ ኣመሪካን ታሊባንን ፈላማይ ስምምዕ ካብ ዝኣስሩ ንደሓር ኣፍጋኒስታን ንርእሳ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ውግእ ወሲኻ ከምዘላ እዩ ዝዝረብ። እቲ ኣብ ካቡል ዘሎ ማእኸላይ መንግስቲ ዛጊድ ምስቲ ጉጅለ ኣብ ዝርርብ እዩ ዝርክብ። እቲ መጽናዕቲ ዘካይድ ጉጅ'፡ ሓይሊ ኣየር ኣፍጋኒስታን ኣብ ታሪኽ እቲ ዘለዓለ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ንጹሃን የካይድ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ኣብ 2020 ናይ መጀመርታ 6 ኣዋርሕ ጥራሕ፡ 86 ሰላማዊ ሰባት ዝተቐተሉ ኮይኖም፡ 103 ድማ መቑሰልቲ በጺሕዎም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ትካል ‘ሴቭ ዘ ቺልድረን’፡ ን14 መዓልታት ዝኣክል መዓልታዊ 5 ህጻናት ይቕተሉ ወይ ከኣ ይጉድኡ ዝብል ጸብጻብ ኣውጺኡ ነይሩ። ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተረኽበ ሓበሬታ ድማ፡ ካብ 2005 ክሳብ 2019 ኣብ ዘሎ እዋን 26,025 ህጻናት ከምዝተቐትሉ የረድእ።


ጓል ኣምባሳደር ኣፍጋኒታን ኣብ ፓኪስታን ተጨውያ ነይራ

ጓል ንኣምባሳደር ኣፍጋኒስታን ኣብ ፓኪስታን መንነቶም ብዘይተፈልጡ ሰባት ተጨውያ ከምዝነበረት ሰብ ስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ሲልሲላ ኣሊኺል ትማሊ ዓርቢ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ፓኪስታን [ኢስላማባድ] ንገዛኣ እትጓዓዘሉ ካብ ዝነበረ መገዲ እያ ንነዊሕ ሰዓታት ተጠሊፋ ጸኒሓ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍጋኒስታን፡ እታ ጓል እቲ ኣምባሳደር ምሰተጨውየት ኣብ ሓደ ገዛ ተዓጽያ ትሳቐ ከምዝነበረት ገሊጹ። ርክብ ክልቲኤን ሃገራት፡ እናሓርፈፈ ካብ ዝመጽእ ጸኒሑ ኣሎ። ሰበ ስልጣን ፓኪስታን፡ እታ ጓል 20ታት ዝኾነት ሲልሲላ ኣሊኺል፡ ዕጡቓት ናብ’ታ ንሳ እትዝውራ ዝነበረት መኪና ኣትዮም ከምዘጋፍዕዋ ይዛረቡ። እታ ጓል’ቲ ኣምባሳደር ምስ ተሰደደት ድማ፡ ናብ ሆስፒታል ተወሲዳ ሕክምናዊ ረድኤት ተገይሩላ። ኣምባሳደር ናጂብ ኣሊኺል፡ ነቲ ተግባር ‘ኢ-ሰብኣዊ’ ኢሉ ዝኾነኖ ኮይኑ፡ ጓሉ ሕዚ ኣብ ደሓን ኩነታት ከምእትርከብ ገሊጹ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍጋኒስታን፡ በቲ ተግባር ዝተሰምዖ ሻቕሎት ብምግላጽ፡ ፓኪስታን ንውሑስነት ዲፕሎማሲኛታትን ስድረኦምን ብዕቱብ ከምዝሰርሕ ከረጋግጽ ከምዘለዎ ገሊጹ። ሕዚ ናይቲ ኣምባሳደር ጸጥታዊ ሓለዋታት ተጠናኺሩ ይርከብ- ኢሉ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ፓኪስታን። ቀዳማይ ሚኒስተር ፓኪስታን እቶም ነዚ ተግባር ዝፈጸሙ ዛጊድ መንነቶም ዘይተፈልጡ ሰባት፡ ብቕልጡፍ ኣብ ቀይዲ ክውዕሉ ከምዝኣዘዘ ድማ ሚኒስተር ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ኩነታት  ጸጥታ ኣፍጋኒስታን እናተበላሸወ ዝመጸአ ኾይኑ፡ ኣብ መንጎ እተን ክልተ ጎሮባብቲ ሃገራት ዘሎ ድማ እናተበትዐ መጺኡ ኣሎ። መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ንመንግስቲ ፓኪስታን፡ ነቶም ተቓወምቲ መንግስቲ ዝኾኑ  ዕጡቓት ጣሊባን ምቹእ ባይታ ይፈጥረሎም ኣሎ ኢሉ እዩ ዝኸስስ። ተዋጋእቲ ጣሊባን፡ ሕዚ ኣብታ ሃገር ሰፋሕቲ ቦታታት ኣብ ምቁጽጻር ዝርከቡ ኮይኖም፡ ብፍላይ ኣብ ዶባት ዝርከቡ ኣገደስቲ ከባቢታት ኣብ ኢዶም ኣእትዮም ከምዘለዉ ይዝረብ። ሓይልታት ጣሊባን፡ ኣመሪካ ወተሃደራታ ካብታ ሃገር ምስ ኣውጽኣት፡ ንሓይልታት ጸጥታ’ቲ መንግስቲ ብምድፋእ ቅልጡፍ ግስጋሰ ይገብሩ ከምዘለዉ’ዩ ዝግለጽ ዘሎ።  ፕረዚደንት ጆ ባይደን ክሳብ መስከረም 11 ካብታ ሃገር ጠቕሊልካ ንምውጻእ እዩ ወጢኑ ዝሰርሕ ዘሎ። ከም በዓል እንግሊዝ ዝኣመሰላ፡ ካልኦት መሻርኽቲ ሃገራት ድማ፡ ካብ ኣመሪካ’ውን ቀዲመን ወተሃደራተን ከምዝሰሓባ እዩ ዝንገር። ፓኪስታን ብወገና፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ካብ ግዝኣት እታ ሃገር ተደኲኖም መጥቃዕታት ከብጽሑለይ ትፈቅድ ኣላ -ክትብል ትኸስስ ኣላ።


ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ብዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ 11 ህጻናት ተቐቲሎም

ኣብ ሰሜናዊ ኣፍጋኒስታን: ግዝኣት ታክሃር: ኣብ ሃይማታዊ ቤት ትምህርቲ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሑዱ 12 ሰላማውያን ሰባት ከምዝተቐተሉ ኣመሓደርቲ እቲ ከባቢ ገሊጾም፡፡ በቲ ኣብ ሃዛራ ቁርሉቅ ዝተባህለት ቁሸት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ 11 ህጻናትን ናይ ጸሎት መራሒኦምን ከምዝተቐትሉ ሰብመዚ ተዛሪቦም፡፡ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ግን ኣብታ ገጸር 12 ዕጡቓት ጣሊባን ከምዝቐተለ እዩ ዝሕብር፡፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣየር፡ ዕጡቓት ጣሊባን ኣብታ ግዝኣት 30 ሓይሊታት ጸጥታ ድሕሪ ምቕታሎም እዩ ተፈጺሙ፡፡ ብተወሳኺ በቲ መጥቃዕቲ ካልኦት 14 ሰባት ከምዝቖሰሉ እቶም ኣመሓደርቲ ገሊጾም፡፡ በቲ መጥቃዕቲ ካብ ዝቖሰሉ ሓደ ኢማም ናይታ ኣብቲ ሃይማታዊ ቤት ትምህርቲ እትርከብ መስጊድ ዓብዱል ኣዋል፡ ኣብቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ እዋን፡ ንሱን ደቁን ጥራሕ ኣብቲ መስጊድ ከምዝነበሩ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ካብ ቀረባ እዋናት እናሓየለ ዝመጸ ጎንጺ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ዕጡቓት ጣሊባንን፡ ነቲ ኣብ መንጎኦም ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ከየተዓናቕፎ ተሰጊኡ ኣሎ፡፡ ኣብ ርእሰ ከተማ እቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመላ ግዝኣት ዘላ ሆስፒታል ዝርከቡ ሓካይም፡ መብዛሕትኦም ዝመጹዎም ግዳያት ህጻናት ከምዝኾኑ ገሊጾም፡፡ ነቲ ዝተጠቕሰ ጉድኣት ሰላማውያን ሰባት ሓቂ ከምዘይኮነ ዝገለጸ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን፡ እንተኾነ ዘጻሪ ጉጅለ ከምዘጣየሰ ሓቢሩ ኣሎ፡፡ ዕጡቓት ጠሊባን፡ ስምምዕ ሰላም ንምስላጥ ጎንጺ ከቋርጹ ንኣመሪካ ዝኣተዉዎ መብጽዓ ናብ ጎኒ ብምግዳፍ ነቲ ጎንጺ ከምዝጀመርዎ እዩ ዝግለጽ ዘሎ፡፡ ኣብ ቀረባ ሰሙናት ኣብ ግዝኣት ደቡባዊ ሄልማንድ ብዝተወለዐ ጎንጺ ኣስታት 40 ሽሕ ሰላማውያን ካብ መበረቶም ከምዝተመዛበሉ ይግመት፡፡ ኣብዚ ዓመት ብዝተወለዐ ጎንጺ ልዕሊ 220 ሽሕ ኣፍጋናውያን ዝተመዛበሉ ኮይኖም፡ ካብ 2012 (ኣውሮጳ) ንድሓር ቁጽሪ ጠቕላላ ዝተዘናበሉ ኣፍጋናውያን ኣስታት 4.1 ሚልዮን ከምዝበጸሐ ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ይገልጽ፡፡


ኣማኢት ኣፍጋናውያን ምስ ስድራቤቶም ናብ ብሪጣንያ ክግዕዙ እዮም

መብዛሕትኦም ከም ተርጎምቲ ኮይኖም፡ ንመንግስቲ ብሪጣንያ ዝሰርሑ ዝነበሩ ልዕሊ 3 ሽሕ ኣፍጋናውያን ናብ ብሪጣንያ ክግዕዙ ምዃኖም ተገሊጹ። እቲ ውሳነ፡ ዓለምለኻውያን ወተሃደራት ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሎም ንምውጻእ ኣብ ዝዳለውሉ እዋን ድሕነት እቶም ተርጎምቲ ኣብ ሓደጋ ክወድቕ ይኽእል እዩ ብዝብል ስግኣት እዩ። ቅድሚ ሕጂ ናብ ብሪጣንያ ዝገዓዙ 1300 ኣፍጋናውያን ክህልው እንከለው እዚኣቶም'ውን ምስ ኣባላት ስድራቤቶም ክጽምበርዎም ምዃኖም ተፈሊጡ። ጸሓፊ ሚኒስትሪ ምክልኻል ብሪጣንያ በን ዋላስ፡ ነቲ መስርሕ ምቅልጣፍ ኣድላዪ ምዃኑ ሓቢሩ። ንሱ ወሲኹ፡ እቶም ናብ ብሪጣንያ ዝግዕዙ ዘለው እቶም ጣሊባን ሕንሕነ ከውርደሎም ዝኽእል ምዃኖም ገሊጹ። መንግስቲ ብሪጣንያ እቲ ስጉምቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ንዘሎ ኩነታት ጸጥታ ተቐዪሩ ከም ዘሎ ንምንጽብራቕን ኣብ ዝሓለፈ 20 ዓመታት ንመንግስትን ሰራዊትን ብሪጣንያ ዝሰርሑ ኣፍጋናውያን ሓደጋ ክወርዶም ከም ዝኽእል ኣፍልጦ ንምሃብን ዝተገብረ ምዃኑ ገሊጹ። እቲ ትልሚ ሚያዝያ 1 እዩ ዕላዊ ኮይኑ። ጸሓፊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል ነቲ ስጉምቲ "ሞራላዊ ግዴታ" ክብል ገሊጽዎ። መንግስቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ወተሃደራዊ ሓይልታት ካብ ኣፍጋኒስታን ንምስሓብ ውሳነ ድሕሪ ምሕላፉ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ መስርሕ ንምቅልጣፍ" ምስ ዝተፈላለዩ ዝምልከቶም ሚኒስትሪታት ከም እተዘራረበ ሓቢሩ። ዛጊት ክንደይ ዝኣክሉ ኣፍጋናውያን ናብ ብሪጣንያ ክግዕዙ ምዃኖም ንጹር እኳ እንተዘይኮነ፡ መንግስቲ ልዕሊ 3 ሽሕ ከም ዝጽበይ ይገልጽ። እንተኾነ ግና እቲ ትልሚ ንኹሎም ንብሪጣንያ ዝሰርሑ ኣፍጋናውያን ዝምልከት ከም ዘይኮነ ተፈሊጡ።


ኣፍጋኒስታን፡ ለገስቲ ትካላት ደስኪሉ ዝነበረ ገንዘብ ንረድኤት ኣፍጋኒስታን ከውዕልዎ’ዮም

ዓለምለኻውያን  ገበርቲ ሰናይ ትካላት ደስኪሉ ዝነበረ 280 ሚልዮን ዶላር ኣብ ኣፍጋኒስታን ንመግብን ጥዕናውን ሓገዛት ክውዕል ከምዝተሰማምዑ ባንኪ ዓለም ኣፍሊጡ። ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ጣሊባን ምስኣተወት ክወሃባ ዝጸንሐ ገንዘባዊ ሓገዛት ስለዝተቛረጸ እታ ሃገር ኣብ ከቢድ ሰብኣውን ቁጠባውን ቅልውላዋት ተሸሚማ ትርከብ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ ኣፍጋኒስታን ርኡይ ጥምየት ኣንጸላልይዎ ከምዘሎ ሓቢሩ። 3 ሚልዮን ህጻናት ድማ ብዋሕዲ ዝተመጣጠነ መግቢ ይሳቐዩ ከምዘለዉ ተገሊጹ። እቲ ኩነታት ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ዘጋጠመ ድርቅን ምዕራባውያን ንኣፍጋኒስታን ዝህብዎ ዝነበሩ ገንዘባዊ ሓገዝ ስለቋረጽዎ ኣብታ ሃገር ቁጠባዊ ቅልውላው ሰማይ ስለዝዓረገን’ዩ። ምዕራባውያን ሃገራት ንጣሊባን ከም መንግስቲ ከምዘይተቐበልዎ ብዕሊ ኣፍሊጦም’ዮም። ኣመሪካን ካልኦት ሃገራትን ድማ ኣስታት 10 ቢልዮን ዶላር መሐለውታ ገንዘብ ኣፍጋኒስታን ዘደስከልዎ ኮይኖም ባንኪ ዓለምን ‘ኣይኤምኤፍን’ ኣፍጋኒስታን ምወላ እትረኽበሎም ዕድላት ገቲኦሞ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም 23 ሚልዮን ህዝቢ ኣፍጋኒስታን ህጹጽ ናይ መግቢ ሓገዝ ከምዘድልዮ ብምግላጽ “ኣብ ምድሪ እቲ ኣዝዩ ዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው” ኢሉ ገሊጽዎ። እቲ ካብ ባንኪ ዓለም ክልቀቕ ከምዝኾነ ዝተነገረሉ መጠን ገንዘብ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ናብ ዝኾኑ ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዩኒሴፍን ክዛወር ምዃኑ ተሓቢሩ። ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ዩኒሴፍን ኣብ ኣፍጋኒስታን ናይ ሎጂስቲክስ ኮነ ሰራሕተኛታት ዓቕሚ ስለዘለዎም እቲ ገንዘብ ብናይ ባዕሎም መስርሕን ኣካይዳን ብቐጥታ ናብ ህዝቢ ኣፍጋኒስታን ከብጽሕዎ ከምዝኽእሉ ባንኪ ዓለም ገሊጹ። ዩኒሴፍ 100 ሚልዮን ዶላር ተቐቢሉ ኣብ ኣገልግሎት ጥዕና ክነጥፍ’ዩ፤ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ከኣ 180 ሚልዮን ዶላር ክርከብ ምዃኑ ተፈሊጡ’ሎ።


ቢቢሲ 100 ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ትግራይ ንግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ትሕግዝ ዘላ ነርስ

ቢቢሲ ኣብዚ ዓመት እዚ [2021] ኣብ ሕብረተሰብን ባህልን ለውጢ ንምምጻእ እጃመን ዘበርክታ ካብ መላእ ዓለም ዝሓረየን  100 ጸለውትን ኣተባባዕትን ደቂ ኣንስትዮ ትማሊ ወግዓዊ ገይሩ'ሎ። ካብኣተን ብዕድመ ዝነኣሰት ተሸላሚት ኖቤል ሰላም ማላላ ዮሱፋዚ፣ ፈላሚት ቀዳመይቲ ሚኒስትር ሃገረ ሳሞኣ፡ ፊያሜ ናኦሚ ማታፋ፡ ከምኡ'ውን ህብብቲ ኣፍሪቃዊት ጸሓፊት ቺማማንዳ ንጎዚ ኣቺዴ ይርከብአን። ኣብዚ ዓመት'ዚ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ፍርቂ ዝርዝር ናይተን 100 ደቂ ኣንስትዮ ሒዘን ኣለዋ። ጉጅለ ጣሊባን ኣብ ወርሒ ነሓሰ 2021 ነታ ሃገር ድሕሪ ምቁጽጻሩ ህይወት ሚሊዮናት ኣፍጋናውያን ክቕየር እንከሎ ተመሃሮ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ናብ ቤት ትምህርቲ ከይኸዳ ተኸልኪለን እየን። ብተወሳኺ ካብ መዝነት ቤት ጽሕፈት ሚኒስትሪታት ክኽልከላ እንከለዋ ኣብ ዝበዝሕ ከባቢ ናብ ስራሕ ከይመጽኣ ተነጊሩወን ። ስለ ዝኾነ ከኣ እዩ ናይ ሎሚ ለብዘበን ሕርያ 100 ደቂ ኣንስትዮ ቢቢሲ፡ ነተን ኣብ ከምዚ ዓይነት ጽንኩር ኩነታት ኮይነን ጽንዓትን ዓወትን ዘርኣያ ደቂ ኣንስትዮ ኣቓልቦ ገይሩ ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝጀመረ ኲናት ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ንዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ሕክምናውን ስነ ልቦናውን ናብዮት ትህብ ዘላ ነርስ ሙሉ መስፍን ድማ ምስተን ቢቢሲ ዝሓረየን 100 ደቂ ኣንስትዮ ሰፊራ ኣላ። ኣብ ትግራይ ከተማ መቐለ ንልዕሊ 10 ዓመታት ብሞያ ነርስ ከተገልግል ዝጸንሐት  ነርስ ሙሉ መስፍን፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብታ ከተማ ንግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኣገልግሎት ሕክምና፡ ስነ ልቦናዊ ፡ንሰብ ሓዳር ኣብ ፍትሕ ንዘጋጥመን ጸገማት  ምኽሪ ዝህብ ማእከል 'ዋን ስቶፕ ሴንተር' ትሰርሕ ዘላ በዓልቲ ሞያ እያ። ካብ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ኣብ ክልል ትግራይ፡  ኣብ ልዕሊ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ ጠጠው ንክብል ጎስጓስ ጀሚራ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ዓሚ ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ንብዙሓት ግዳያት ዝተፈላለዩ ዓይነታት ጾታዊ ዓመጽ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮን ኣደታትን ሕክምናዊ ናብዮትን ስነ ልቦናዊ ሓገዛትን ክትህብ ብምጽንሓ እዩ፡ ቢቢሲ ኣብ ዝርዝር ናይተን 100 ደቂ ኣንስትዮ እዚ ዓመት'ዚ ኣስፊሩዋ ዘሎ። ኣብቲ ክልል፡ ቅድሚ ኲናት እውን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ ምንባሩ እትዛረብ ነርስ ሙሉ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተፈጸመ ግህሰት ግን ብዓይነትን ብዝሕን ዝተፈለየ ምዃኑ ትዛረብ። "ቅድሚ እቲ ኲናት ሪፖርት እንገብሮ ውሑድ'ዩ ነይሩ። ንዓይ ዝኸበደኒ ግዜ ግን ካብቲ ኲናት ጀሚሩ ክሳብ ሕዚ ዘሎ'ዩ" ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኲናት ትግራይ ብዝተሳተፉ ኣካላት ተፈጺሞም ካብ ዝበሎም ግህሰታት፡ ጾታውን ጾታ መሰረት ዝገበረ ዓመጽን ይርከቦ። ነርስ ሙሉ ኣብ ትግራይ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኮይነን ናብቲ ማእከል ዝመጽኣ ልዕሊ 800 ደቂ ኣንስትዮ ብመገዳ ከም ዝሓለፋ ትገልጽ። "ክሳብ ሕዚ ካብ ዝመጽኣና ምስ ተዓመጻ ኣካለን ዝጎደለ፡ ኣብ ሰብነተን ኣሲድ ዝተደፍአ፣ ኣብ ማህጸነን ባዕዳዊ ነገር ዝኣተወን እየን ነይረን። በዚ ምኽንያት ስድራ ቤት ተጎዲኡ፣ [እተን ግዳያት] በዓል ቤተን ከይሰምዕ [ክብላ] ኣብ ሓዳር ክፍተት ተፈጢሩ'ዩ። እዚ ኹሉ ክሰምዕን ከተኣናግድን እየ ዝውዕል" ትብል። እዚ፡ ኣብ ውልቃዊ ህይወታ ዓብዪ በሳላ ከም ዝገደፈን ንልዑል ስነ ልቦናዊ ቓንዛ ከም ዘቃልዓን ትዛረብ። "ኹሉ ክትዛረቦ ከቢድ'ዩ፤ ግን ክሳብ ሕዚ ድቃስ ኣይፈልጥን። እቲ ዝበጽሐ ዓመጻት ርኢናዮ ዘይንፈልጥ ስለ ዝኾነ ኣብ ኣእምሮይ በሰላ ገዲፉለይ . . . ነብስና ወዲእና። ከም ቀደመይ ነቒሐ ነገራት ክዝክር ኣይክእልን" ክትብል ጽልዋ እቲ እትህቦ ዘላ ኣገልግሎት ተብርህ። እቲ ልዕሊ ሓደ ዓመት ዝገበረ ኲናት፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምስ ለሓመ ምኽንያት ሞትን ምዝንባልን ሰላማውያን ሰባት ኮይኑ'ዩ። ንገለ ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ተቖጻጺሮም ዝጸንሑ ሓይልታት ትግራይ'ውን ጾታዊ ዓመጽ ከም ዝፈጸሙን ኣብ ልዕሊ ንብረት ውልቀን መንግስትን ከቢድ ዕንወት ከም ዘብጽሑን መንግስቲ ይኸሶም። ንሳቶም ግን ሓይልታቶም ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት መጥቃዕቲ ከም ዘየብጽሑን ንብረት ከም ዘየዕነውን ብምግላጽ ንዝቐርበሎም ክሲ ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረ እዮም ዝጠልቡ። ነርስ ሙሉ እንታይ ክልወጥ ትደሊ? ንሳ ኣብ ክሊ እቲ እትሓልፎ ዘላ ስንባደን ስነ ልቦናዊ ጸቕጥን ነተን ግዳያት እትህቦ ኣገልግሎት ጠጠው ከም ዘይተብል እያ ትገልጽ። ቢቢሲ ኣብ ዝቕጽል ዓመት [2022] ክልወጥ እትብህግዮ እንታይ ይኸውን ክብል ምስ ሓተታ፡ ሲስተር ሙሉ ቅድሚ ኩሉ ኵናትን ወረ ኵናትን ኣብቂዑ "ሰላም" ክኸውን እያ ተመንያ። ኣብ መላእ ዓለም ብቐንዱ ኲናት ጠጠው ክብልን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ጥቕዓት ንዝፍጽሙ ገበነኛታት ዝቐጽዕ ጽኑዕ ሕጊ ክህሉን ትብህግ። "እዚ ኲናት [ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ] ኣብ ሞንጎ ፖለቲከኛታት ክኸውን ነይሩዎ፤ ግን ኣይኮነን። [እዚ ኵናት]ብዝኾነ ጎንጺ ጠጠው ክብል ኣለዎ። ህዝቢ ሰላም'ዩ ዝደሊ፤ ሃገራት [ከባብን ዓለምን] ኣብ ክንዲ ኣጽዋር ኣብ ምሽምጋልን ሰላምን ክሰርሓ እምነ" ኢላ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ እቶም ኣብ ኵናት ተጸሚዶም ዘለው ሓይልታትን ደገፍቶምን ተጻብኦታት ደው ከብሉን ፖለቲካዊ ዘተ ክጅምሩን ጻውዒት ከቕርብ እኳ እንተጸንሐ ክሳብ ሕጂ ዝተረኽበ ፍረ የሎን። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንመንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ህወሓትን ንምዝርራብ ንፕሬዝደንት ናይጄሪያ ነበር ኦሊሶንጎን ኦባሳንጆ ፍሉይ ልኡኽ ምብራቕ ኣፍሪቃ ገይሩ ምስ ሾሞ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ክልተ ሳዕ ንትግራይ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተዘራሪቡ ነይሩ። እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ዝተራእየ ምዕባለ የለን። ኣፍጋኒስታናውያን ደቂ ኣንስትዮ ፍርቂ ዝርዝር፡ ሕርያ ቢቢሲ 100 ደቂ ኣንስትዮ ናይዚ ዓመት ሒዘን። እታ ሃገር ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ጣሊባን ምስ ወደቐት ሚሊዮናት ኣፍጋናውያን መጻኢኦም ዘይርጉጽ ኮይኑ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ነጻነት ኣፍጋናውያን ደቀ ንስትዮ ክቕንጠጥ'ዩ ዝብል ስግኣት ሓዲሩዎም። ቢቢሲ ፍርቂ ዝርዝር 100 ደቂ ኣንስትዮ እዚ ዓመት ኣብታ ሃገርን ካብታ ሃገር ወጻእን ንዘለዋ ዜጋታት ኣፍጋን ክኸውን ብምውሳን መብዛሕትአን ብኸመይ ካብ ህዝባዊ ቦታታት ከም ዝተኣለያን ድምጸን ከም ዝተዓፈናን ከርኢ ፈቲኑ እዩ። ተሞኩሮ እተን ደቀንስትዮ እንታይ ይመስል? ንዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ኣብ ሓደ ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ተጠርኒፋ ክትጻወት ዝጸንሐት ሰሃር፡ ሓንቲ ካብተን ኣብ ኣፍጋኒስታን ኩዕሶ እግሪ ክጻወታ ዝደልያ  እያ።  ጣሊባን ግን ኣየፍቅድን እዩ። ኣብዚ ዓመት ጣሊባን ነታ ሃገር ምስ ተቖጻጸራ፡ ምስ ስድርኣ ናብ ካልእ ሃገር ቅድሚ ምውጽኦም ክትሕባእ ተገዲዳ ። ድሕነት ከምአን ዝበላ ደቂ ኣንስትዮ ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ድማ የጨንቃ። "ትምህርተይ ክቕጽልን ሕልምታተይ ኣግሂደ ገዛእ ርእሰይን ቤተሰበይን ዝሕበኑለይ ሰብ ክኸውን ይደሊ። ጓል ኣንስተይቲ ኩዕሶ ክትጻወት ኣይትክእልንያ ንከይበሃልን ዕውትቲ ክኸውንን ይደሊ" ትብል። ን26 ዓመታት ኣብ ስደት ኣብ ኣመሪካ ጸኒሓ ብ2003 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ናብ ኣፍጋን ዝተመልሰት ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ማሕቡባ ሲራጅ ህይወታ ግዳያት ዘቤታዊ ዓመጻት ኣብ ምሕጋዝ፣ ህጻናት ኣገልግሎት ትምህርትን ጥዕናን ክረኽቡን ብልሽውና ኣብ ምቅላስን እያ ኣሕሊፋቶ። ጣሊባን ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናብ ስልጣን ምስ ተመልሰ፡ ኣብ ሃገራ ኮይና ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ክበጽሕ ንዝኽእል ወጽዓ ዘለዋ ስግኣት ንማዕኸናት ዜና ውሽጢ ዓድን ወጻእን ኣብ ምቅላሕ ትርከብ። "ዓለም ሓሲባቶ ብዘይትፈልጥ መገዲ'ያ ኣፍጋኒስታን ናብ ከምዚ ዓይነት ጸገም ጥሒላ። ሕዚ ኣፍጋኒስታን ካብቲ ፖለቲካን ካልእን ጸገማት ድኽነት፣ ስደት ዝተማህረ ሓይሊ ሰብን ውድቀት ማሕበረሰብን ኣለውዋ፤ ስለዚ እታ ሃገር ክትመሓየሽ እንተዘይክኢላ ኣብ ጫፍ ምጥፋእን ምብትታንን እያ ትርከብ ዘላ" ትብል። ጣሊባን ናብ ስልጣን ምስ ተመልሰ እታ ሃገር ብሸሪዓ ወይ'ውን እስላማዊ ሕጊ ከም ዝመርሓ ኣዊጁ። ቅድም ኢሉ ኣብ 1990ታት ኣብ ዝነበረ ምሕደራ ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ካብ ስራሕን ትምህርትን ተኣጊደን ነይረን። ጣሊባን ስልጣን ካብ ዝቆጻጸር ኣትሒዙ ስራሕ ዝነበረን ደቂ ኣንስትዮ ኩነታት ጸጥታ እታ ሃገር ክሳብ ዝመሓየሽ ኣብ ገዝአን ኮፍ ክብላ ተኣዚዘን። ነቲ ብደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ዝተመልአ ናይ ስግግር መንግስቲ ጣሊባን ዝተቓወማ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ተቐጥቂጠን። ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ማሕቡባ"ድምጽና ብዘይምስማዕን ትኽክለኛ ሕቶ ኣብ ዝግበኦ ሰዓት ብዘይምቕራብን፡ ከምኡ'ውን ነገራት ብጣሊባን ይኹን ኣፍጋናውያንን ማሕበረሰብ ዓለምን ጎረባብትን ትኹረት ከምዝረኽቡ እንተዘይገይርና እቲ ኩነታት ክገድድ'ዩ" ዝብል ስግኣት ኣለዋ። መጽሄት ታይም፡ ሓንቲ ካብቶም "100 ጸለውቲ ሰባት" 2021 ክብል ሓርዩዋ ኣሎ። ማሕቡባ "ሰላም ቀጽሪ ሓደ ንሃገረይ ዝምነዮ ነገር እዩ" ትብል። ንጣሊባን ኣብ ዘሕለፈቶ መልእኽቲ ድማ "ኣፍጋኒስታን ሃገር እያ፤ ንሕና ድማ ዝሓሸት ሃገር ክትከውን ኢና ንደሊ። ይርድኦም ድዩ? ብሱሩ ክርድኦም ይደልዩ ድዮም? ዝርድኦም እንተኾይኑ ክሰርሕሉ ይግባእ። ዘይርድኦም እንተኾይኑ ድማ እቲ ሕዚ ዝገብሩዎ ዘለው ክቕጽሉዎ እዮም፤ እታ ሃገር ድማ ክትጠፍእ እያ" ኢላ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ፍልጥቲ ጋዜጠኛ ኣኒሳ ሻሄድ ንልዕሊ 10 ዓመታት ብዛዕባ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፣ ፖለቲካን ብልሽውናን ጸብጺባ። ኣብታ ሃገር ጸለውቲ ምስ ዝበሃሉ ማዕኸናት ዜና፡ ምስ ቶሎ ኒውስ ዝሰርሐት ኣኒሳ፡ ጣሊባን ብ15 ነሓሰ ነታ ሃገር ምስ ተቖጻጸራ፡ ከም ጋዜጠኛን ጓል ኣንስተይትን  ንህይወታ ዘስግእ ብዙሕ ምፍርራሕ በጺሑዋ። ንመሰል ጋዜጠኛታት ዝጣበቕ ትካል 'ሪፖርተርስ ዊዝ ኣውት ቦርደርስ' ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ነቲ "ሓቦኛ" ስርሓ ኣፍልጦ ክህቦ እንከሎ Free Speech Hub network ኣፍጋኒስታን ከኣ ጋዜጠኛ እዚ ዓመትን "ምስሊ ናይ ምዝራብ ናጽነት"ን ክብል ሰምዩዋ። ንሳ፡ "ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ክስሕቓ ክርኢ ተስፋ ይገብር። ናብ ዓደይ፣ ናብ ገዛይን ናብ ስርሐይን'ውን ክምለስ ተስፋ ይገብር" ትብል። ማራል፡ ወለዳ ኣብ ዙርያ ምኽባር መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ይኹን ስቪል ማሕበራት ክትነጥፍ ድልየት የብሎምን። ከም ጓል ኣንስተይቲ ናብ ስራሕ'ውን ክትኸይድ የብላን ዝብሉ'ኳ እንተኾኑ ንሳ ግን ብርእይተኦም ኣይተቖረነትን። ካብ 2004 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ከባቢአን ክንቀሳቐሳን ብዛዕባ መሰለን ክፈልጣ፣ ናብ ስራሕ ክኸዳን ፋይናንሳዊ ናጽነት ክህልወንን ክትሰርሕ ጸኒሓ። ኣብ ገጠር፡ ግዳያት ዘቤታዊ ዓመጻት ምስ ዝኾና ደቀንስትዮ ብምስራሕ ፍትሒ ክረኽባ'ውን ትሕግዝ። "ኩሉ ነገር ዝሰኣንና ስለ ዝመሰለኒ ተስፋ ቖሪጸ ነይረ፤ ግን ድማ እቲ ዝሰራሕናዮ ክሓስብ ከለኹ ሓቦ ይሰንቕ። መጻኢ ነቶም ሰላምን ሰብኣውነትን ዝደልዩ ስለ ዝግባእ ተስፋ ኣይቖርጽን" ኢላ። ዛላ ዛዚ ድማ፡ ፈላመይቲ ምኽትል ኣዛዚት ቤት ጽሕፈት መርመራ ገበን ግዝኣት ክሆስት እያ። እዚ ዞባ ዝተፈላለዩ ዕጡቓት ብዝፍጽሙዎ መጥቃዕቲ ሰላምን ምርግጋእን ዝስኣነ ከባቢ እዩ። ካልኣይ ሌተናል ዛላ ዛዚ" ሓንቲ ካብተን ኣስታት ኣርባዕተ ሽሕ ካብ ኣካዳሚ ፖሊስ ቱርኪ ዘመናዊ ስልጠና ዝረኸባ ደቂ ኣንስትዮ ፖሊስ እያ። ኣብ ስራሕ ኣብ ዝጸንሐትሎም ዓመታት ካብ ደቂ ተባዕትዮ መሳርሕታ ምፍርራሕ፤ ካብቶም ዕጡቃት ድማ ናይ ሞት ምፍርራሕ ክበጽሓ ጸኒሑ። ጣሊባን ናብ ስልጣን ምስ ተመልሰ ከኣ ካብታ ሃገር ክትወጽእ ተገዲዳ። "ተመሊሰ ነቲ ናይ [ፖሊስ] ዩኒፎርም ክኽደኖን ነቲ ተባዕታዊ ማሕበረሰብን ባህልን ክቃለሶን እምነ። ናይ ምስራሕ መሰለን ንዝተመንዝዓ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋን'ውን ክሕግዝ ይደሊ" ኢላ።


ቤቶም ከማምቑ ፕላስቲክ ከቃጽሉ ዝግደዱ ዘለው ኣፍጋናውያን

ብርቱዕ ቁሪ ሓጋይ ንሰብኣዊ ቅልውላው ኣፍጋኒስታን የጋድዶ ኣሎ። ጣሊባን ስልጣን ድሕሪ ምሓዙን ዓለምለኻዊ እገዳታታት ኣብ ልዕሊ'ታ ሃገር ድሕሪ ምንባሩን ቁጠባ እታ ሃገር የንቆልቁል ኣሎ። ውድቀት እቲ ዝጸንሐ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ምቁራጽ ምዕራባዊ ሓገዛትን ንሽቕለት ኣልቦነት ኣዕሪጉዎ ይርከብ። ንኣባላት ስድርኦም ቀለብ ኮነ ንቤቶም ጸዓት ክቕርቡ ዝኽእሉ ሒደት እዮም። ሓደ ሚልዮን ህጻናት ንከቢድ ሕጽረት መግቢ ተቓሊዖም ኣለው። ሕቡራት ሃገራት እታ ሃገር ቅልጡፍ ረድኤት ክወሃባ ጸዊዑ ኣሎ።


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ቤት ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ክኸፍት ዝጽውዕ ሰልፊ ተኻይዱ

መብዛሕተአን ደቂ ኣንስትዮ ዝኾና ተሳተፍቲ ዝርከቦኦም ሰልፈኛታት ኣብ ኣፍደገ ቤት ጽሕፈት ሚኒስትሪ ትምህርቲ ጣሊባን ተረኺቦም እቲ ጉጅለ ነቲ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህር ክኸፍቶ ጸዊዖም፡፡ እቶም ካብ 20 ዝበዝሑ ዝተባህሉ ሰልፈኛታት ቀዳም ንጉሆ እዮም ተቓውሞኦም ኣስሚዖም፡፡ ጣሊባን እቶም ኣብያተ ትምህርቲ ክጅመሩ ፈቒዱ ከብቅዕ፡ ድሕሪ ሰዓታት ተምሃሮ ምምጻእ ምስጀመራ መሊሱ ክዕጾ ኣዚዙ፡፡ እቲ ተግባር ካብ ብዙሓት ወገናት ተቓውሞ ኣስዒቡሉ ኣሎ፡፡ እተን ተቓወምቲ ኣብ ቅድሚ ዕጡቓት ጣሊባን ‘‘ትምህርቲ መሰልና እዩ፤ ማዕጾ ቤት ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ክፈትዎ’’ ክብላ ተሰሚዐን፡፡ ኣብቲ ሰልፊ ዝተሳተፈት ሓንቲ መምህር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ‘‘ናጽነትን ክምሃራ ዝደልያ ደቂ ኣንስትዮን ብዝምልከት ህይወተይ ክህብ ድሉውቲ እየ’’ ኢላ፡፡ ‘‘ንናይ ደቅና ትምህርቲ ናይ ምርካብ መሰል ኢና ኣብዚ ዘለና፤ ብዘይ እዚ መሰል፡ ሞይትና እውን ክንከውን ንኽእል ኢና፡፡’’ ቅድሚ ሕዚ ዝተኻየዱ ሰልፊታት ብሓይልታት ጣሊባን ክብተኑን ተሳተፍቲ ክእሰሩን ዝተርኣዩ ኮይኖም እቲ ናይ ትማሊ ሰልፊ ግን ክቕጽል ፈቒዶም እዮም፡፡ ጣሊባን ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ደጊሙ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ፡ ኣብ መብዛሕቲኡ ከባቢታት ኣፍጋኒስታን ቀዳማይ ደረጃ ኣብያተ ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ምስ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ዝተኸፈተ ኮይኑ፡ ዝባዝሓ ደቂ ኣንስትዮ ግን ናብ ቤት ትምህርቲ ከይምለሳ ከልኪሎም፡፡ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ጣሊባን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ብረቡዕ ከምዝኽፈታ እኳ ገሊጹ እንተነበረ፡ ማእከላይ መሪሕነት እቲ ጉጅለ ግና ‘‘ዝተዋደደ እስላማዊ ትልሚ" ክሳብ ዝወጽእ ደው ክብል ኣዚዙ፡፡ ነዚ ስዒቡ ኣፍጋናውያን፡ ክመሃራ ተሃንጥየን ከይደን ሓዚነን ናይ ዝተመለሳ ተምሃሮ ቪድዮታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብምክፋል ተቓውሞኦም ይገልጹ ኣለዉ፡፡ ኣመሪካን ዓይይ ብሪጣንያን ዝርከበአን ዓሰርተ ሃገራት ብዓርቢ ኣብ ዘውጸአኦ ሓበራዊ መግለጺ ውሳነ ጣሊባን ኣዐርዩ ዝርብሽ ክብላ ገሊጸን፡፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ድማ ኣብ ቐጠር ምስ ጣሊባን ከካይዶ ተሊሙ ዝነበረ ዘተ ሰሪዝዎ፡፡ እንተኾነ ምኽፋት ቤት ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣመልኪቱ ኣብ መንጎ ሕሉፋትን ማእከላይ መርገጺ ዘለዎምን ኣባላት እቲ ጉጀለ ኣፈላላይ ከምዘሎ እዩ ዝግለጽ፡፡ ኣብ ሰሜናዊ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ኣባላት ጣሊባን ጎራዙ ናብ ቤት ትምህርቲ ክኸዳ ዝፈቐዱ ኮይኖም ካልኦት ግን ይቃወሙ ኣለዉ፡፡ ኣብቲ ብቀዳም ኣብ ካቡል ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ሓንቲ ብተስፋ ምቑራጽ እትበኪ ተምሃሪት ‘‘ናትና ትውልዲ ናጻ ክኾናን ክዕምብባን እየ ዝደሊ፤ ኣብ ገዛ ኮይነን ክነብዓ ኣይኮነን’’ ክትብል ተዛሪባ፡፡


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ኣብ ዞባ ሂልማንድ ቀምቃሞ ጭሕሚ ዓማዊሎም ከይቕምቅሙ ኣዚዞም

ጣሊባን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዞባ ሂልማንድ ንዝርከቡ ቀምቃሞ ንእስላማዊ ሕጊ ዝጥሕስ'ዩ ብምባል ጭሕሚ ዓማዊሎም ከይቅምቅሙ ከልኪሎም። ሃይማኖታዊ ፖሊስ ጣሊባን ነዚ ሕጊ ዝጠሓስ ሰብ ክቅጻዕ ምዃኑ ገሊጹ ኣሎ። ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ዝርከቡ ገለ ቀምቀምቲ'ውን ተመሳሳሊ ትእዛዝ ከም ዝተውሃቦም ገሊጾም። እዚ ትእዛዝ፡ ጣሊባን ዘይከምቲ ዝኣተዎ ቃል ናብቲ ቀደም ዝኽተሎ ዝነበረ ተሪርን ኣገዳድን ኣመራርሓ የምርሕ ከም ዘሎ ሓባሪ ኣንፈት'ዩ ተባሂሉ'ዩ። ጣሊባን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጥራይ፡ ኣብ ልዕሊ ተቃወምቱ ጭካነ ዝተሓወሶ መቕጻዕቲ እዩ ከተግብር ተራእዮ። ብቀዳም፡ ኣብ ዞባ ሃራት ሰራዊት ጣሊባን ጨወይቲ'ዮም ንዝበልዎም ኣርባዕተ ሰባት ብጥይት ብምቕታል፡ ሬስኦም ኣብ ጽርግያ ኣንጠልጢለሞ ውዒሎም። ኣብቲ ኣብ ደቡባዊ ዞባ ሂልማንድ ኣብ ዝርከባ እንዳ መስተኻኸሊ ጽጉሪ ርእሲ፡ ብሰብ መዚ ጣሊባን ዝተዋህበ ናይ ጽሑፍ መጠንቀቕታ ቀምቃሞ ጸጉሪ ርእስን ጭሕም ኣብ ምቅምቃም ሕጊ ሸሪዓ ክኽተሉ ከም ዘለዎም ኣጠንቂቖም። እቲ ቢቢሲ ርእዩ ዘረጋገጾ ብሰብ መዚ ጣሊባን ዝተለጠፈ ናይ መጥንቀቕታ ምልክታ "ዝኾነ ሰብ ከዕጎምጉም መሰል የብሉን" ዝብል ይርከቦ። ኣብ ካቡል ዝርከብ ሓደ ቀምቃማይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "እቶም ሰራዊት መጺኦም ጭሕሚ ከይንቅምቅም ከልኪሎሙና" ድሕሪ ምባል "ሓደ ካብኦም'ውን ዝከታተሉና ዝኣስሩናን  ሰባት ከም ዝልእኸልና ሓቢሩኒ" ኢሉ። ሓደ ካልእ ኣብ ካቡል ካብ ዝርከባ ዓበይቲ ትካላት መስተኻኸሊ ጸጉሪ ዝውንን ቀምቃማይ'ውን ሓደ ብዓል መዚ ጣሊባን'የ ኢሉ ብቴሌፎን ዝደወለሉ ሰብ 'ናይ ኣመሪካ ቅዲ ኣይትከተል' ብምባል ዝኾነ ናይ ዓሚሉ ጭሕሚ ከይቕምቅም ከም ዘፈራርሖ ገሊጹ። ጣሊባን ካብ 1996 ክሳብ 2001 ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ፡ ደቂ ተባዕትዮ ጭሕሞም ከየሕጽርዎን፡ ስሓቢ ዝኾን ዓይነት ኣቀማቅማ ከይቅምቀሙን ኣዚዙ ነይሩ'ዩ።


ጣሊባን፡ ገበነኛታት ብምቝራጽ ኣካላትን ብእምኒ ምቕጥቃጥን ክቕጽዑ ኣዚዙ

መራሒ ጣሊባን ሃይባቱላህ ኣኩንዛዳ፡ ደያኑ ኣፍጋኒስታን፡ ንገለ ገበናት ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ምቑራጽ ኣካላትን ብእምኒ ምቕጥቃጥን ዘጠቓልል መቕጻዕቲ ክፈርዱ ኣዚዙ። ኣፈኛ እቲ መራሒ፡ ከም ምዝማት፡ ምጭዋይን ዓመጽን ዝኣመሰሉ ገበናት ምስቲ እቲ ጉጅለ ዘኽብሮ እስላማዊ ሕጊ ሸሪዓ ብዝሰማማዕ ክቕጽዑ ኣለዎም ኢሉ። ኣብ 1990ታት ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ጣሊባን ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ምቕታል ብዝኣመሰለ መቕጻዕቲ ይኹነን ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዳግማይ ስልጣን ክሕዝ እንከሎ ብዝያዳ ልዙብ ኣተሓሕዛ ክመርሕ ቃል ኣትዩ ነይሩ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ግን እቲ ዕጡቕ እስላማዊ ጉጅለ ኣብ ልዕሊ ናጽነታት ገደባት የንብር ኣሎ። ብፍላይ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ብኸቢድ ተገዲቡ እዩ። ላዕለዋይ መራሒ ጣሊባን፡ እቲ ዝፍጸም ገበን ነቶም ሕግታት ዝጥሕስ እንተኾይኑ፡ ደያኑ ንገበነኛታት ብመሰረት ሕጊ ሸሪዓ ክቐጽዕዎም ኣለዎም ኢሉ። ወሃቢ ቃል ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ብሰንበት ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ እቲ "ግዴታዊ" ትእዛዝ፡ ሙላ ኣኩንዛዳ ምስ ጉጅለ ደያኑ ድሕሪ ምርኻቡ ከምዝተወሰነ ገሊጹ። ሙጃሂድ ንኣክሁንዛዳ ብምጥቃስ "ፋይላት ሸፋቱ፡ ጨወይቲን ዓመጽትን ብጥንቃቐ መርምሩ" ክብል ወሲኹ። ጣሊባን፡ ትኽክለኛ ገበናትን መቕጻዕትን ኣይነጸረን፡ እንተኾነ ሓደ መራሒ ሃይማኖት ኣፍጋኒስታን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ብመሰረት ሕጊ ሸሪዓ፡ መቕጻዕቲ ምቑራጽ ኣካላት፡ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብእምኒ ምቕጥቃጥን ከጠቓልል ከምዝኽእል ገሊጹ። እዚ ትእዛዝ፡ ጣሊባን ኣብ መሰላትን ናጽነትን ዝያዳ ተሪር መስመር ይኽተል ከምዘሎ ዘርኢ መርትዖ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኩሉ መናፈሻታት ካቡል ከይበጽሓ ተኣጊደን እየን፡ እዚ ድማ ካብ ህዝባዊ ህይወት ዘግልለን እዩ። እቲ እገዳ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ህዝባዊ መሕጸቢ ኣካላትን ጂምናዝየምን’ውን ከይኣትዋ ይኽልክል። ጣሊባን ኣብ ሓጋይ 2021 ዳግማይ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ንደሓር ኣብ መላእ ኣፍጋኒስታን ደረጃ ዓመጽ ቀኒሱ እዩ። ይኹን እምበር እቲ ጉጅለ፡ ናይ ተቓወምቲ፡ ደቂ ኣንስትዮን ጋዜጠኛታትን ሓዊሱ ሰብኣዊ መሰላት ይግህስ ኣሎ ዝብሉ ብዙሓት ክስታት ኣጋጢምዎም እዩ። ከምቲ ካብ 1996-2001 ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ዝነበረ ኣረሜናዊ ዓፈና ደቂ ኣንስትዮ ከምዘይህሉ ቃል ኣትዩ'ኳ እንተነበረ፡ ፍርቂ እቲ ህዝቢ ግን ክገብሮ ዝኽእል ነገር ብከቢድ ይግታእ እዩ ዘሎ። ደቂ ኣንስትዮ ብዘይ ወዲ ተባዕታይ መሰነይታ ነዊሕ ጉዕዞ ከይከዳ ተኸልኪለን እየን። ጎራዙት ክሳብ ሕጂ ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል እታ ሃገር ናብ ቤት ትምህርቲ ኣይኸዳን፡ ጣሊባን ከምዝፈቐደለን እኳ ቃል እንተኣተወ። ገለ ደቂ ኣንስትዮ ክሳብ ሕጂ ኣብ ከም ክንክን ጥዕናን ትምህርትን ዝኣመሰሉ ዓውድታት ይሰርሓ’ኳ እንተሃለዋ፡ መብዛሕትአን ግን ጣሊባን ናብ ስልጣን ምስ ተመልሰ ናብ ስራሕ ከይወፍራ ተነጊርወን እዩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ እስላማዊ ጉልባብ ክለብሳ ክእዘዛ እንከለዋ ብርክት ዝበላ ድማ መሰለን ስለዝሓተታ ተሃሪመን እየን። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ጣሊባን፡ ገና ኣብ ጸጥታ፡ ምሕደራን ሰብኣዊ መሰላትን ክማላእ ዘለዎ መብጽዓታት ከኽብር ኣብ ዝጽበየሉ ዘሎ እዋን፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝተሓዝ ቢልዮናት ዶላር ዝግመት ንብረት ኣፍጋኒስታን ከይንቀሳቐስ ተኣጊዱ’ሎ።


ፓኪስታን፡ ህይወት ሓደ ኮተቴ ንሓዋሩ ዝቐየረ ጻውዒት ስልኪ

ወዲ 17 ዓመት ኢሳር፡ ቴሌፎኑ ክትጽውዕ እንከላ ደቂሱ ነይሩ። እዚ "ኣብ ህይወተይ ፈጺመ ዘይርስዖ ስልኪ'ዩ" ክብል ይገልጾ። ሙሉእ መዓልቲ ዋርድያ ኮይኑ ክሰርሕ ስለ ዝወዓለ ደኺሙ ክድቅስ እንከሎ ፍርቂ ለይቲ ሓሊፉ ነይሩ። ኣብዚ ውድቕቲ ለይቲ ስልኪ ዝደወለ ሓው'ዩ፤ ገለ ሰባት ናብ መንበሪ ገዛ ስድራቤቶም ብምእታው ንኣቡኦም ጎቲቶም ኣውጺኦም ከም ዝቐተሉዎ ይነግሮ። "ቐልጢፍካ ናብ ገዛ ተመለስ ኢሉኒ" ይብል ኢሳር። ንድሕነቱ ክንብል ሽሙ ቐይርናዮ ኢና። ኣብ ኦራክዛይ፡ ሓንቲ ካብ ሸውዓተ ምምሕዳራት ፓኪስታን ኢና ረኺብናዮ። እዛ ኣብ ዶብ ኣፍጋኒስታን እትርከብ ግዝኣት ብብዝሒ ፓሽቱን ዝተባህሉ ሕብረተሰብ ዝነብሩላ ዓዲ'ያ። ኣቦ ኢሳር ምስ ተቐትለ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ፡ እስላማዊ ጉጅለ ኣይኤስ-ኬይ ሓላፍነት ወሲዱ። እዚ ጉጅለ ወላዲ ኢሳር ንሰራዊት ፓኪስታን ሓበሬታ የቐብል ነይሩ ክብል ይኸሶ፤ ኢሳር ግን ኣይቕበሎን። "ኣቦይ ኣብ ኦራክዛይ ድኳን ነይራቶ። ንደቂ ዓዱ ብፍላይ ድማ ነቶም ብምኽንያት ኲናት ዝተመዛበሉ ሰባት ክሕግዝ ይኽእል'ዩ። ጸላኢ ኣይነበሮን፤ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዘለው ዓበይቲ ዓዲ'ውን ሓደ ነይሩ" ይብል። ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባንን ኣይኤስ-ኬይን ንሓድሕዶም ደማዊ ውግእ የካይዱ ኣለው። ኣብ ፓኪስታን ክኣ ዝኸፍአ ደልሃመት ኣሎ። ኣቦ ኢሳር ኣብ ዝተቐትለሉ መዓልቲ፡ ኣብቲ ከባቢ ካልእ ሰብ'ውን ተቐቲሉ። እዚ'ውን ንሰራዊት ፓኪስታን "ሓበሬታ" ይህብ ነይሩ ብዝብል'ዩ ዝኽሰስ። ኣይኤስ-ኬይ ነዚ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ወሲዱ። ኦርካዛይ፡ ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ብሪጣኒያ ካብ ዝነበራ ሓንቲ ኮይና፡ ኣብ 2018፡ ምስ ግዝኣት ፓኪስታን ዝኾነት ኪሃይበር ፓክቱንክዋ ተጸምቢራ ኣብ ሓደ ምምሕዳር ኮይና። ኣብዚ ዓመት ግን ብዙሕ ጎንጺ ተላዒሉ። ነዚ፡ ቴህሪክ ጣሊባን ፓኪስታን [ቲቲፒ] ዝተባህለ "ስነ ሓሳባዊ መንታ" ጣሊባን ዝኾነ ጉጅለ ሓላፍነት ይወስድ። ቲቲፒ፡ ኣሰር መሪሕነት ኣፍጋኒስታን ተቖጻጺሩ ዘሎ ጣሊባን ክኽተል ይደሊ - እዚ ማለት ፓኪስታን ብጽኑዕ ሕጊ ሸሪዓ ክትመሓደር ኣለዋ ኢሉ ይኣምን። ከም ጸብጻብ ኢንስቲትዩት መጽናዕታት ሰላም ፓኪስታን፡ እዚ ጉጅለ ኣብ 2020 ኣብ ፓኪስታን 95 መጥቃዕታት ክፍጽም እንከሎ፡ 140 ሰባት ቐቲሉ። ኣብ መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ እዚ ዓመት ድማ 44 መጥቃዕታት ፈጺሙ። ጣሊባን ኣብ ፓኪስታን ሓይሉ እናበርትዐን ዝተፈላለያ ምምሕዳራት እናተቖጻጸረን ምስ መጽአ ድማ፡ ቲቲፒ'ውን ምንቅስቓሳቱ ኣሐይሉ። በዚ መሰረት ካብ ወርሒ ሓምለ ክሳብ መስከረም ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ካልእ 44 መጥቃዕታት ብምፍጻም 73 ሰባት ቀቲሉ። እዚኦም መብዛሕትኦም ኣባላት ኤጀንሲታት ምኽባር ሕጊ ፓኪስታን ዝነበሩ'ዮም። ከምዚ እናበለ፡ ኣብቲ ዞባ ስግኣትን ወጥርን ወሲኹ። ገለ ነበርቲ ካብ ኣፍጋኒስታንን ፓኪስታንን ዝኾኑ ኣባላት ገንዘብ ኣምጽኡ ዝብል ጻውዒት ስልኪ ክበጽሖም ጀሚሩ። ኣሕመድ [ሽሙ ዝተቐየረ] ኣብ ምምሕዳር ባዡር ዝነብር ነጋዳይን ክኢላ ማሕበራዊ ዕዮን ኮይኑ፡ ካብ ሓምለ ክሳብ ነሓሰ ኣብ ዘሎ ግዜ ካብ ዝተፈላለዩ ኣባላት እቲ ጉጅለ ቴሌፎን ይድወሎ ከም ዝነበረ ንቢቢሲ ገሊጹ። እዞም ሰባት፡ ኣባላት ጣሊባን ከም ዝኾኑ ብምግላጽ ገንዘብ ይሓቱ። "ብዙሕ ገንዘብ ይሓቱ ነይሮም። ኣነ ግን ኣይህብን ስለ ዝበልኹዎም፡ ብዋትሳፕ ንዓኻን ንስድራኻን ክንጎድኣኩም ኢና ዝብል ናይ ድምጽን ጽሑፍን መልእኽቲ ብተደጋጋሚ ይበጽሓኒ ነይሩ" ይብል። ነዚ ኣመልኪቱ ብተደጋጋሚ ንምምሕዳር እቲ ኸባቢ ጥርዓን'ኳ እንተኣቕረበ፡ "ከምዚ ዝኣመሰለ ጻውዒት ስልኪ ኣብ በይንኻ ኣይኮነን። ኣብ ባዡር ንብዙሓት ተላኢኹዎም'ዩ፤ ንኹሉ ክኣ ሓለዋ ክንገብር ኣይንኽእልን" ዝብል ምላሽ ከም ዝተዋህቦ ይዛረብ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ንርእሱ ብንቕሓት ክሕሉን ኣብ ገዝኡ ካሜራ ክተክልን ከም ዝሓበሩዎ ይገልጽ። ቲቲፒ መን'ዩ? ቲቲፒ፡ ኣብ መወዳእታ 2007 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ደቡብ ዋዚሪስታን ብባቱላህ መስዑድ ኣንጻር እቲ ኣብ ኢስላማባድ ኣብ ልዕሊ ዝነበረ መስጊድ ላል ማስጂድ ዝተወስደ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ዝተመስረተ ጉጅለ'ዩ። እዚ መስጊድ ሓደ ሕሉፍ ሰባኺ ተቖጻጺሩዎ ከም ዝነበረ ይንገር። እዚ ኣብ ሓደ እዋን ንኤጀንሲ ስለያ ፓኪስታን ቐረባ ከም ዝነበረ ይዝረበሉ። ከም ተሓጋጋዚት ፕሮፌሰር ኣካዳሚ ሰራዊት ኣመሪካ ዶክተር ኣሚራ ጃዶን፡ ኣብ ሞንጎ ጣሊባን ኣፍጋኒስታን ፓኪስታን ዘሎ ርክብ ካብ መጥቃዕቲ መስከረም 9/11ን ምውዳቕ መንግስቲ ጣሊባን ኣብ 2001ን ዝጅምር'ዩ። ኣመሪካ ንኣፍጋኒስታን ምስ ወረረት፡ መራሕቲ ፓኪስታን ጣሊባን ዓሌት ፓኪስታን ኣብ ዝነብሩለን ከባቢታት ናይ መግቢ፣ መጽለልን ፋይናንሳዊ ሓገዝን ብምግባር ኣብ ጎኒ ጣሊባን ኣፍጋኒስታን ኮይኖም ከም ዝተዋግኡ ተንተንቲ ይገልጹ። ቲቲፒ ምስ ተመስረተ ግን፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባትን ሓይልታት ጸጥታን መጥቃዕቲ ብምፍጻም ኣንጻር ፓኪስታን ክነዓብ ጀሚሩ። ሰራዊት ፓኪስታን ስጉምቲ ብምውሳድ ንመራሕቲ እቲ ጉጅለ ናብ ኣፍጋኒስታን ክደፍኦም እንከሎ፡ ክሳብ 2015 ዓ.ም ኣብኡ ዓሪዶም ንኣሽቱ መጥቃዕታት ክፍጽሙ ጸኒሖም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ፡ ጣሊባን ኣፍጋኒስታን ናብ ካቡል ግስጋስኡ ምስ ኣሐየለ፡ ቲቲፒ ክጎልሕ ጀሚሩ። ኣዛዚ ጣሊባን ፓኪስታን ኑር ዋሊ መስዑድ ንሲኤንኤን ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ዓወት ጣሊባን ኣፍጋን "ንመላእ ህዝቢ ሙስሊም ዓወት" ክኸውን ይኽእል'ዩ ብምባል ንፓኪስታን ኣጠንቂቑ ነይሩ። "ቓልስና ኣብ ፓኪስታን ኮይኑ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ፓኪስታን እንገጥሞ'ዩ። ኣብ ዶባት ፓኪስታን ዘለው ዞባታት ሓራ ከነውጽኦም ኢና" ኢሉ። ማእኸሉ ኣብ ሲንጋፖር ዝገበረ ተንታኒ ግብረ ሽበራ ዓብዱል ባሲጥ: ዓወት ጣሊባን ኣፍጋን ንቲቲፒ "ብርግጽ ኣትቢዑዎም'ዩ" ኢሉ ይኣምን። "ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ተሳዒራ እንተወጺኣ፡ ፓኪስታን እንታይ ክትገብር ትኽእል ኢሎም ክሓስቡ ገይሩ'ዩ። ብተወሳኺ ዓሌታዊ ጎንጽን ናዕብን ከለዓዕሉ ጸኒሖም'ዮም" ይብል። ይኹን'ምበር፡ ኣማኻሪ ሃራዊ ድሕነት ፓኪስታን ዝነበረ ጡረተኛ ጀነራል ናስር ጃንጁ ቲቲፒ "ዘንሳሕብ ክስተት'ዩ" ክብል ይገልጾ። "ቲቲፒ ኣብ መብዛሕትኡ ቕቡልነት ስኢኑ'ዩ፤ ሕጂ ኣመሪካ ካብ ኣፍጋን ስለ ዝወጽአት ፓኪስታን ኣብ ጎኒ ኣመሪካ ስለ ዝተሰለፈት ኢና ንቃለስ ዘለና ዝብል ተረኽ ዋጋ የብሉን። እቲ ብተደጋጋሚ ዘብጽሑዎ ዘለው መጥቃዕቲ ድማ ናይ ህልውና ቓልሲ'ዩ" ኢሉ። ፓኪስታን፡ ምስ ጣሊባን ኣፍጋኒስታን ዝምድና ከም ዝነበራን ኣብ ኣፍጋኒስታን ንዝተኸሎ ሓድሽ ስርዓት: ዓለም ንክቕበሎ ጸቕጢ ትገብር ምዃናን ይእመን። ብኻልእ ሸነኽ ድማ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመት ኣንጻር ጣሊባን ፓኪስታን ደማዊ ውግእ ክተካይድ ጸኒሓ፤ በዚ ምኽንያት ኣብታ ሃገር ኣሽሓት ሰላማውያን ሰባትን ሓይልታት ጸጥታን ተቐቲሎም። ካብዚ ብዝብገስ ፓኪስታን፡ "ሕማቕን ጽቡቕን ጣሊባን" ዝብል ስትራቴጂ ከም እትኽተል ይግለጽ። እዚ ማለት፡ እቶም ናይ ኣፍጋን ጣሊባን ከም ጽቡቕ ብርሃን ዝርኣዩ ኮይኖም፡ እቶም ናይ ፓኪስታን ድማ ከም ሕማቕ ብርሃን ይርኣዩ። ሰራዊት ፓኪስታን፡ ነዞም ኣብ ከባቢ ዶብ ኣብ ዝርከባ ናይ ዓሌት ከባቢታት ዘለው ጣሊባን ፓኪስታን ንምውጋድ ብዝወሰዶም ስጉምታት ኣማኢት ኣሽሓት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም'ዮም። መንግስቲ ፓኪስታን፡ ኣብዞም ዝሓለፉ ዓመታት ምስቶም ኣብ ውሽጢ ጣሊባን ፓኪስታን ዘለው ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ስምምዕ ሰላም ክገብር ጻዕሪ ገይሩ'ዩ። እንተኾነ ኣይኤስ-ኬ ኣብቲ ከባቢ ምህላው ካልእ ጸገም ክፍጠር ምኽንያት ኮይኑ። ኣይኤስ-ኬይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጣሊባን ኣፍጋን ምስ ኣመሪካ ስምምዕ ክፍርም እንከሎ ንጅሃድ ንጎኒ ገዲፉ ክብል ኸሲሱዎ'ዩ። ስለ ዝኾነ ድማ ከም "ክሓዲ" እዩ ዝርእዮ። ገለ ተንተንቲ፡ ታሕተዎት ካድረታት ቲቲፒን ኣብ ፓኪስታን ዘለው ኣይኤስ-ኬይን መብዛሕትኡ ግዜ ንክልቲኡ ጉጅለ ዝሰርሑን ተመሳሰልቲ ኣባላት ዝሓቖፈን'ዩ ይብሉ። ይኹን'ምበር፡ ኣይኤስ-ኬይ ንርእሱ "ብሕታዊ ሕጋዊ ኣመሓዳሪ ህዝቢ እስላም" ገይሩ ከም ዝወስድ ዶክተር ጃዶን ተዛሪባ። በዚ ምኽንያት፡ ብዙሕ መጥቃዕቲ ዕጡቓት ጉጅለታት ብምህላዩ ሰላማውያን ሰባት ኣዝዮም ይጽገሙ። ብዙሓት ከም ዝሞቱ፣ ኣባይቲ ከም ዝዓነው፣ ገሊኦም ኣእዳዎም፣ ገሊኦም ድማ ኣእጋሮም ከም ዝስኣኑ፤ ፈጺሙ ኢድን እግርን ዘይብሎም ከም ዘለው፣ ኣማኢት ኣሽሓት ድማ ከም ዝተመዛበሉ ግዳያት ይገልጹ። ኢሳር'ውን "እቲ ኲናት ቅድሚ 14/15 ዓመት ክጅምር እንከሎ ካብ ምምዝባል ወጻእ ካልእ ኣማራጺ ኣይነበረናን፤ ስድራይ ቅድሚ ክልተ ዓመት ተመሊሶም። መንግስቲ ሰላም ኮይኑ'ዩ ናብ ዓድኹም ተመለሱ ይብለና፤ ግን ሰላም ኣበይ ኣሎ" ክብል ይሓትት።


ዛንታ'ቲ ምስ ሄሊኮፕተሩ ናብ ጣሊባን ኢዱ ዝሃበ ፓይለት

መሓመድ እድሪስ ሞማንድ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ፡ “ብዙሓት ሰባት ብኣይ ሕጕሳት ዘይክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ኣነ ግን ይብል ኣለኹ፡ እዛ መሬት ልክዕ ከም ኣደ እያ፤ ዝዀነ ሰብ ከኣ ክኸድዓ የብሉን” ኢሉ። መሓመድ፡ ኣፍጋኒስታን ኣብ ኢድ ጣሊባን ቅድሚ ምውዳቓ፡ ሓደ ካብቶም ውሑዳት ብመንግስቲ ኣሜሪካ ምምራሕ ሄሊኮፕተር ዝተማሃሩ ፓይለታት’ዩ። እንተዀነ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጣሊባን ንካቡል ክሕዛ ኣብ ዝቐራረበሉ ዝነበረ እዋን፡ ሄሊኮፕተር ሑዙ ናብቶም ክዋግኦም ኢሉ ብረት ዝዓጠቐሎም ጣሊባን ኢዱ ሂቡ። መሓመድ ኣብ ታሪኽ ኣፍጋኒስታን ሄሊኮፕተር ሒዙ ናብ ጸላኢኡ ኢዱ ዝሃበ ናይ መጀመርታ ፓይለት’ዩ። “ኣነ ናይ ኣፍጋኒስታን ንብረት ምሕላው’ዩ ዕላማይ” ብምባል ከኣ የረድእ። ንሱ  ኣብ 2009’ዩ ናብ ሰራዊት ኣፍጋኒስታን ተጸንቢሩ። ናብ ኣሜሪካ ብምኻድ፡ ኣብ ዌስት ፖይንት ዝብሃል ቦታ ንኣርባዕተ ዓመታት ብወተሃደራት ኣሜሪካ ምምራሕ ሄሊኮፕተር ተማሂሩ። ክምሃር እንከሎ፡ ንሓደ ወተሃደር ምምራሕ ሄሊኮፕተር ንኽምሃር ክሳብ 6 ሚልዮን ዶላር ወጻኢ ከም ዝግበረሉ በቶም ዓለምቱ ተነጊርዎ’ዩ። መሓመድ ከምዚ ዓይነት ትምህርቲ ምርካቡ ኣዝዩ ሕጕስ’ዩ። ነታ ኣብ ኣሜሪካ እንከሎ ንልምምድ ወጺኡ ናይ ምትኳስ ፈተነ ዘካየደላ መዓልቲ ኣይርስዓን’ዩ። “ኣዝየ ሕጕስን ህንጡይን’የ ነይረ። ኣብ ህይወተይ ሄሊኮፕተር ሒዘ ሰማይ ሰማይ ክኸይድ ዘኽእል ዕድል ከጓንፈኒ’ዩ ኢለ ሓሲበ ኣይፈለጥን’የ፡” ይብል። ኣርባዕተ ዓመታት ዝወሰደ ልምምድ ድሕሪ ምግባር፡ ናብ ሃገሩ ተመሊሱ ስድራኡ ክርኢ ጀሚሩ። ከይደንጐየ፡ ስርሓት ሩስያ ዝዀነት ኤም ኣይ 17 ዝዓይነታ ሄሊኮፕተር ሒዙ ኣብ ምዕራብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝርከብ ሄራት ኣብ ዝበሃል ቦታ ተመዲቡ። “ኣብ መወዳእታ 2018 ሓዲሽ ቴክኖሎጂ ሓይሊ ኣየር ዝተመሃርና መንእሰያት ‘ብላክ ሃውክ’ ዝዓይነተን ሄሊኮፕተራት ከነብርር ስለ ዝተሓረና፡ ናብአን ተሰጋጊረ” ይብል። እዘን ሄሊኮፕተራት ንቀረብን ንመጓዓዝያን ዘገልግላ ዓበይቲ ሄሊኮፕተራት’የን። መንግስቲ ኣሜሪካ ምስ መላፍንቱ ብምዃን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበሩ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ካብታ ሃገር ምስ ወጽኡ፡ ኣፍጋናውያን ንሃገሮም ካብ ጣሊባን ንኽከላኸሉ ብምሕላን ዓሰርተታት ቢልዮናት ዶላራት ብምውጻእ ንሰራዊት ኣፍጋኒሰታን ኣሰልጢኖምን ኣዕጢቘምን’ዮም። እንተዀነ እዚ ሕልሚ’ዩ ኰይኑ ተሪፉ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ሚያዝያ 2021 ሰራዊት ኣሜሪካ፡ 11 መስከረም ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሉ ክወጽእ ምዃኑ ምስ ሓበረ፡ ሰራዊት ኣፍጋኒስታን ዝቈጻጸሮም ዝነበረ ሓያሎ ቦታታት ብጣሊባን ክምንዛዕ ግዜ ኣይወሰደን። ሰራዊት ኣሜሪካ 31 ነሓሰ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽእ ኣብ ዝጀመረሉ ኸኣ፡ ጣሊባን ናብ ርእሰ ከተማ ካቡል ክጽጋዕ ኣይደንጐየን። 6 ነሓሰ ጣሊባን ንሓንቲ ርእሰ ከተማ ናይ ሓደ ዞባ ተቘጻጸረ። በብሓደ ንብዙሓት ከተማታት ድሕሪ ምሓዝ 15 ነሓሰ ንካቡል ብዘይ ኵናት ተቘጻጺርዋ። እቲ ብዓሰርታት ቢልዮናት ዶላር ዝዓጠቐን ዝሰልጠነን ሰራዊት ኣፍጋኒሰታን ብቕጽበት ሃደሽደሽ ኢሉ። ብዙሓት ካብ መራሕቲ እታ ሃገር ናብ ወጸኢ ሃዲሞም፤ ዓሰርታት ኣሽሓት ኣፍጋናውያንን ወጻእተኛታትን ካብታ ሃገር ብህጹጽ ክወጽኡ ተዲዶም። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ነቶም ዋላ ሓንቲ ከይተዋግኡ ዝሃደሙ መራሕቲ እታ ሃገር ብተሪር ነቒፍዎም። መሓመድ፡ 14 ነሓሰ ናብቲ ኣብ ካቡል ዝርከብ መደበር ሓይሊ ኣየር ኣንጊሁ ከም ዝኸደ’ዩ ዝሕብር። እቲ ኣብቲ መዓስከር ዝጸንሖ ኵነታት ወጥሪ ዝዓሰሎ’ዩ ነይሩ። ምኽንያቱ ጣሊባን ድሮ ናብ ወሰናስን እታ ከተማ ተጸጊዑ ነይሩ። ላዕለዎት ሓለፍቲ እታ ሃገር ክሃድሙ ይዳለዉ ከም ዘለዉ ዝሕበር ጽንጽንታ’ውን ኣብ ኣእዛን ኵሉ ሰብ በጺሑ ነይሩ’ዩ። እቲ መደበር ሓይሊ ኣየር ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ወተሃደራት ኣሜሪካ’ዩ ነይሩ። ክሳብ መዓስ’ዩ ከምኡ ኢሉ ክጸንሕ ግን ዝዀነ ዝግመቶ ኣይነበረን። መሓመድ “ኣብቲ ሓይሊ ኣየር ሓላፊና ዝነበረ ኮማንደር፡ ኵልና ፓይለታት ነተን ነፈርትን ሄሊኮፕተራትን ሒዝና ናብ ኡዝበኪስታን ክንከይድ ሓቢሩና” ይብል። በቲ ትእዛዝ ግን መሓመድ ኣይተሓጐሰን። “ኣዛዝየይ ንሃገረይ ክኸድዓ’ዩ ዝእዝዘኒ ነይሩ፤ ንኸምዚ ዓይነት ትእዛዝ'ከ ከመይ ኢለ ክቕበሎ እኽእል?” ይብል። መሓመድ ዝዀነ ስጕምቲ ቅድሚ ምውሳዱ ናብ ስድራኡ ብምድዋል ምኽሪ ሓቲቱ። ወላዲኡ፡ “እታ ሄሊኮፕተር ናይ ኣፍጋኒስታን’ያ” ብምባል ንሃገሩ ብምኽዳዕ ካብታ ሃገር እንተወጺኡ ንዘልኣለም ይቕረ ከም ዘይብለሉ ገሊጽሉ። መበቆል ዓዱ ትርከበሉ ኣብ ምብራቕ ኣፍጋኒስታን ትርከብ ዞባ ኩናር ድሮ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ጣሊባን ኣትያ ነይራ። ኣቦ መሓመድ ድሮ ናብ ኣመሓደርቲ እቲ ዞባ ደዊሉ ብምዝርራብ፡ መሓመድ ምስ ሄሊኮፕተሩ ናብቲ ዞባ እንተመጺኡ ዝጻብኦ ሰብ ከም ዘይህሉ ተሓቢርዎ። ካብዚ ብምብጋስ መሓመድ ብዛዕባ ምህዳም ክሓስብ ጀሚሩ፤ እንተዀነ እቶም ኣብታ ሄሊኮፕተር ኣባላቱ ዝዀኑ ሰባት ዝተርፉሉ ኣገባብ ከናዲ ነይርዎ። “ነፍሲ ወከፍ ብላክ ሃውክ ኣርባዕተ ኣባላት’ዮም ዘለዉዋ። በቲ ኣነ ዘውጻእክዎ ውጥን ክሰማምዑ ከም ዘይክእሉ ኸኣ ኣዝየ ርግጸኛ’የ ነይረ። ንህወተይ ኣብ ሓደጋ ብምእታው ነታ ሄሊኮፕተር ክዕንውዋ’ውን ምኽኣሉ ነይሮም” ይብል። ንህይወተይን ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ዘየእቱ ሓሳብ ከመንጩ ነይሩኒ። “ነቲ ኣዛዚና፡ እታ ሄሊኮፕተር ቴክኒካዊ ጸገማት ከም ዘለዋ ብምሕባር ሕጂ ክትበርር ከም ዘይትኽእል ነጊረዮ። እቶም ኣባላተይ ነዚ ምስ ሰምዑ ነነጢሮም ካብታ ሄሊኮፕተር ብምውራድ፡ ናብተን ካልኦት ናብ ኡዝበኪስታን ዝብገሳ ዝነበራ ሄሊኮፕተራት ከይዶም።" ኵለን ሄሊኮፕተራት ምስ ከዳ፡ መሓመድ ንበይኑ ክፍትና’የ ብምባል ናብቲ 30 ደቓይቕ ጥራይ ዝወስደሉ ዞባ ኩናር በረራ ጀሚሩ። “ንኽፍሊ ምቁጽጻር በረራታት እቲ መደበር ሓይሊ ኣየር ኣሜሪካውያን’ዮም ዝቈጻጸርዎ ነይሮም። ብራድዮ ናብ ኡዝበኪስታን ይኸይድ ምህላወይ ብምሕባር፡ ቅሩብ ደቓይቕ ምስ ተጓዓዝኩ ራዳረይ ብምጥፋእ ትኽ ኢለ ናብ ኩናር ኣምሪሐ" ኢሉ። ኣስዒቡ፡ “ኣብታ ዓደይ ኣብ ጥቓ ገዛና ዓሊበ፤ ካብ ጣሊባን ፍቓድ ምስ ተዋህበኒ ነታ ሄሊኮፕተር ዳግማይ ብምልዓል ናብቲ ሄሊኮፕተራት ነዳዲ ዝመልኣሉ ቦታ ወሲደያ” ይብል። ንዝወሰዶ ስጕምቲ ካብ ስድራኡ፡ ኣዕርኹቱን ጐሮባብቱን ምሉእ ደገፍ ከም ዝረኸበሉ’ዩ ዝሕብር። “እቶም ኣሜሪካውያን ኣማኸርቲ ሰለስተ ግዜ መልእኽቲ ጽሑፍ ሰዲዶምለይ። ዋላ ነታ ሄሊኮፕተር ገዲፍካ ምስ ስድራኻ ምጻእ ካብዚ ዓዲ ከነውጽኣካ ኢና ኢሎምኒ። ኣነ ግን ነቲ ዘቕረቡለይ ሕቶ ኣይተቐበልክዎን፡” ኢሉ። ኣብ መወዳእታ ሰነ 2021፡ ሓይሊ ኣየር ኣፍጋኒስታን 167 ሄሊኮፕተራትን ነፈርትን ከም ዝነበራኦ ሰነዳት ኣሜሪካ ይሕብር። እንተዀነ ካብዚአን እተን ዝበዝሓ ብየዕሩኽ መሓመድ ናብ ኡዝበኪስታንን ካልኦ ሃገራትን ግዒዘን’የን። 16 ነሓሰ ብሳተላይት ዝተሰኣለ ስእሊ፡ መዓርፎ ነፈርቲ ኡዝበኪስታን ኤም ኣይ 17፡ ኤም ኣይ 25 ፡ ብላክ ሃውክን፡  ኤ 29 ዝዓይነተን ልዕሊ 20 ሄሊኮፕተራት ዓሊበናኦ እንከለዋ የርኢ። ሕጂ ኣብ ኣፍጋኒስታን ክንደይ ሄሊኮፕተራት ኣብ ንጡፍ ስራሕ ከም ዘለዋ ዝተፈለጠ ነገር የለን። “ሕጂ ሓያለ ኣብ ስራሕ ዝርከባ ብላክ ሃውክ ኣለዋ። ኣፍጋናውያን መሃንዲሳት ብወሑድ ጸጋታት የዐርዮም ከም ዝሰርሓ ይገብሩወን ኣለው። ቀስ ብቐስ ከኣ ነተን ዝተረፋ’ውን ጸጊንና ከም ዝሰርሓ ክንገብረን ኢና” ይብል መሓመድ። ንሱ ነቶም ንብረት ኣፍጋኒስታን ሒዞም ናብ ካልእ ሃገር ዝኸዱ መሳርሕቱ ጌጋ ከም ዝገበሩ’ዩ ዝገልጽ። “እዞም ሄሊኮፕተራት ሒዞም ናብ ኡዝበኪስታን ዝኸዱ፡ ነዛ ሃገር’ዮም ጥራያ ኣትሪፎማ። እተን ሄሊኮፕተራት ናይ ኣፍጋኒስታን’የን፤ ኣዝየን ድማ ክቡራት’የን። ተመሊስና ንረኽበን’ውን ኣይመስለንን።” መሓመድ፡ ብኣሜሪካ ሰልጢኑ ናብቶም ኣንጻር ኣሜሪካ ዝዀኑ ጣሊባን ክብርቲ ሄሊኮፕተር ሒዙ  ምኻዱ ጌጋ ከም ዘይኮነ’ዩ ዝገልጽ። “መንግስታት ኵሉ ግዜ ይቐያየሩ’ዮም፡ ከምዚ ከማይ ዝዀነ ህዝቢ ኸኣ ናይ ሃገር’ዩ፤ ንሃገር ድማ’ዩ ዘገልግል። ወተሃደር ኣብ ፖለቲካ ኢዱ ከእቱ የብሉን፤ ሃገር ኣብ ከምዚ ከማይ ዝኣመሰለ ሞያውያን ብዙሕ ንዋት’ያ ኣፍሲሳ” ብምባል እቲ ዝወሰዶ ስጕምቲ ኣዝዩ ቅኑዕ ምንባሩ’ዩ ዝገልጽ። ዋላ’ኳ ጣሊባን ንዝሓለፈ ሓደ ዓመት ንኣፍጋኒስታን እንተመርሓ፡ ዝዀነት ሃገር ከም ሕጋዊ መንግስቲ ኣይተቐበለቶን ዘላ። መሓመድ ግን ዋላ ከምኡ ይዅን ኣብ ሓሳቡ ጽኒዑ ከምዝኸይድ’ዩ ዝሕብር። “ክሳብ መወዳእታ ሕልፈት ህይወተይ በዚ ሞያይ ንሃገረይ ምግልጋል ክቕጽል’የ” ኸኣ ይብል - መሓመድ።


ኣመሪካን ጣሊባንን ኣብ ዶሃ ዘካየድዎ ዘተ ዛዚሞም

ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ንኣፍጋኒስታን ገዲፋ ምስ ወጽአት ንፈለማ እዋን ምስ ጣሊባን ኣብ ከተማ ዶሃ ዝገበረቶ ዘተ ተዛዚሙ። እቲ ኣብ ኳታር-ዶሃ፡ ዝተገብረ ዘተ፡ ቀንዲ ትኹረቱ 'ኣኽረርቲ ሓይልታት' ምግታእ፣ ዜጋታት ኣመሪካ ምውጻእን ሰብኣዊ ረድኤት ምቕራብን ዝብሉ ይርከብዎም። ሰብ ስልጣን ኣመሪካ፡ እቲ ጉጅለ ብስርሑ ክምዘን እዩ እንተበሉ’ኳ፡ እቲ ዝተገብረ ዘተ ግን ካብ ልቢ ዝመነጨወ ከምዝነበረ ተዛሪቦም። ኣመሪካ ምስቲ ጉጅለ ዛካየደቶ ዘተ፡ ነቲ ጉጅለ ኣፍልጦ ከም ምሃብ ተገይሩ ክትርጎም የብሉን እያ ትብል። ጣሊባን፡ ሰንበት ምሸት ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣመሪካ ንኣፍጋኒስታን ሰብኣዊ ረድኤት ክተቕርብ ተስማሚዓ ኢሉ። “ተወከልቲ ኣመሪካ ከምዝበልዎ፡ ንኣፍጋን ሰብኣዊ ረድኤት ከቕርቡ እዮም። ንካልኦት ትካላት ረድኤት ድማ ድጋፍ ክገብሩ እዮም” ይብል እቲ ካብ ጣሊባን ዝተውሃበ መግለጺ። እንተኾነ፡ ኣመሪካ ዛጊድ ነዚ ጉዳይ ኣመልኪታ ዝሃበቶ ርእይቶ የለን። ወሃቢ ቃል ኔድ ፕራስ፡ ክልቲኦም ወገናት ብዛዕባ ሰብኣዊ ረድኤት ምቕራብ ብዝምልከት ዘትዮም ካብ ምባል ሓሊፉ ዝርዝር ሓበሬታ ካብ ምሃብ ተቖጢቡ። ጣሊባን፡ ‘ኢስላሚክ ስቴት ኢን ኮራሳን ፕሮቪንስ’ - ዝበሃል ጉጅለ ንምግታእ ምስ ኣመሪካ ቃል ከምዘይኣተወ እዩ ዝገልጽ። እንተኾነ፡ ኣብ ከተማ ዶሃ ዝርከብ ወሃቢ ቃል እቲ ጉጅለ፡ ሱሄል ሻሂ፡ በይኑ ንእስላማዊ ጉጅለ [ዳዒሽ] ከጥፈኦ ከምዝኽእል ንዜና ወኪል ሶሺዬትድ ፕሬስ ገሊጹ’ሎ። ‘ኢስላሚክ ስቴት ኢን ኮራሳን ፕሮቪንስ’ ዝተብሃለ ጉጅለ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ሰሜናዊ አፍጋኒስታን  እትርከብ ከተማ ኩንዱዝ ኣብ ልዕሊ መስጊድ ብዘብጽሖ መጥቃዕቲ 50 ሰባት ከምዝሞቱ ጸብጻባት ይሕብሩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ነተዚ መጥቃዕቲ ኣመልኪቱ፡ “ኣብዚ ሰሙን ኣብ ልዕሊ ሃይማኖታዊ ማእከል ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ሳልሳይ ቀታሊ መጥቃዕቲ እዩ። እዚ ኣዝዩ ዘስካሕኽሕ ዓመጻዊ ተግባር እዩ” ኢሉ። ብታሊባን ዝተሾመ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍጋኒስታን፡ ኣሚር ካን ሙታኪ ምስ ሰብ ስልጣን ኣመሪካ ዝገበርዎ ዝርርብ፡ ክልቲኦም ኣካላት ኣብ 2020ቨዝተፈረመ ውዕል ስምምዕ ዶሃ ጸኒዖም ንምኽባር ምስምመዖም ተዛሪቡ። እዚ ‘ውዕል ዶሃ’ እናተብሃለ ዝጽዋዕ ስምምዕ፡ ከም ዓልቃይዳ ዝኣመሰሉ ኣኽረረርቲ ጉጅለታት ረብሓታት ኣመሪካን መሻርኽታን ንሓደጋ ከየሳጥሑ ንምሕላው፡ ጣሊባን ስጉምቲታት ክወስድ ሓላፍነት ዘሸከመ እዩ።


ጣሊባን ንኣፍጋናውያን ንምፍርራሕ ኣብ ኣደባበይ ኣስከሬን ኣንጠልጢሎም

ጣሊባን ንኣርባዕተ ጨወይቲ ሰባት ቀቲሎም፡ ሄራት ኣብ ዝተብሃለት ከተማ ኣብ ኣደባበይ ብምስቃል ንህዝቢ ኣፈራሪሖም። እዚ መሰንበዲ ትርኢት ዝተገብረ፡ ሓደ ኣዝዩ ኣኽራሪ መራሒ ጣሊባን ከም ናይ ኣደባበይ መስቀልትን ኣካላት ምቑራጽን ዝኣመሰሉ መቕጻዕቲ ተግባራዊ ከምዝግበሩ ምስ ኣጠንቀቐ እዩ። እቶም ሰብኡት ንሓደ በዓል ሃፍቲ ምስ ወዱ ምስ ዓገትዎ ንዕኡ ንምልቃቕ ኣብ ዝተገብረ ውግእ እዮም ተቐቲሎም ተባሂሉ። ገለ ነበርቲ እታ ከተማ ከምዝበልዎ፡ ኣብ ማእከል እታ ከተማ ብክሬን እዮም ነቶም ኣስከሬናት ሰቒሎምዎም። ዋዚር ኣሕመድ ሳዲቕ፡ ዝተባህለ በዓል ድንኳን፡ ንኣሶሼትድ ፕሬስ ከምዝበሎ፡ ኣርባዕተ ኣስከሬናት ጽዒኖም ኣምጺኦም፤ ሓደ ኣብቲ ንሱ ዝነብረሉ ከባቢ ዝሰቐልዎ ኾይኖም፡ “ነቶም ዝተረፉ ሰለስተ ድማ፡ ናብ ካልእ ማእከላት እታ ከተማ ወሲዶም ኣንጠልጢሎምዎም” ኢሉ። ምክትል ሓላፊ ግዝኣት ሄራት፡ ምዋልዊ ሻይር፡ እቲ ፍጻመ ካልኦት ተመሳሰልቲ ገበናት ንምክልኻል ዝዓለመ እዩ ኢሉ። ንሱ ወሲኹ ድማ፡ እቶም ሰብኡት፡ ንሓደ በዓል ሃፍቲ ምስ ወዱ ጨውዮምዎ ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ዝተገብረ ልውውጥ ተኹሲ እዮም ተቐቲሎም፤ እቲ ኣቦ ምስ ወዱ ነጻ ወጺኡ ኣሎ ድማ ኢሉ። ቢቢሲ ናይቶም ሰባት ኣቀታትላ ብዝምልከት፡ ብባዕሉ ዝረኸቦ ጥሉል ሓበሬታ የለን። እንተኾነ፡ ኣዝዮም ኣጸያፊ ምስልታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተራእዮም እዮም። ንኣብነት ሓደ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ “ጨወይቲ ብኸምዚ እዮም ክቕጽዑ” ዝብል ጽሑፍ ኣብ ኣፍ ልቢ ናይቲ ሓደ ኣስከሬን ይረአ። ነሓሰ 15 ስልጣን ካብ ዝዓትሩ ጀሚሮም፡ ካብቲ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ስልጣን እናሃለዉ ዝኽተልዎ ኣዝዩ ተሪር ስርዓት ልሕልሕ ዝበለ ከምዝተኽሉ ቃል ኣትዮም ነይሮም። እንተኾነ ዛጊድ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኩርናዓት እታ ሃገር ቀሊል ዘይበሃሉ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ይፍጸሙ ከምዘለዉ ጸብጻባት ይሕብሩ። ናይቲ ጉጅለ ኣዝዩ ኣኽራሪ ዝባሃል መራሒን ሓላፊ ሃይማኖታዊ ፖሊስን፡ ሙላህ ኑረዲን ቱራቢ፡ ሕዚ ሓላፊ ኣብያተ ማእሰርቲ እንትኸውን፡ ምቁራጽ ኣካላት ሓዊሱ ኣዝዮም መስካሕኻሕቲ መቕጻዕቲታት ተግባራዊ ከምዝገብሩ ተዛሪቡ ኣሎ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ከምዚ ምግባር ንድሕነትን ጸጥታን ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ምስ ኤፒ ኣብ ዘካየዶ ቃለ መሐትት፡ እዞም መቕጻዕታት ከምቲ ቅድሚ ሕዚ ኣብ 1990ታት ጣሊባን ኣብ ስልጣን እናሃለወ ኣብ ኣደባባይ ዝፈጸሞ ዘይክገብሮ ይኽእል እዩ ኢሉ። እቲ ጉጅለ ንሓሙሽተ ዓመታት ኣብ ስልጣን ኣብ ዝጸንሐሉ እዋን፡ ኣብ ስፖርታዊ ስተድዮም  ካቡል ኮነ ኣብ መስጊድን ኣደባባይን ሰባት ብስቅላት ምቕታል ዝተለምደ እዩ ነይሩ። ተቓውሞታት ከምዝነበረ ኣመልኪቱ ንዝቐረበሉ ሕቶ፡ “ብዛዕባ እንኽተሎ ሕጊ ዝኾነ ሰብ ኣይነግረናን” ዝብል ምላሽ ሂቡ። በቲ ዝሓለፈ ተግባራቱ ኣብ ዝርዝር ማዕቀባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰፊሩ ዝርክብ እዚ በዓል መዚ “ኩሉ ሰብ ናህና ኣቀጻጽዓ ክቃወም ንርኢ፤ ንሕና ግን ናይ ማንም ሕጊ ኾነ መቕጻዕቲ ኣመልኪትና ተዛሪብና ኣይንፈልጥን” ኢሉ። እቲ ጉጅለ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ 9 ኣባላት ሓዛራ ዝተብሃሉ ንኡስ ቁጽሪ ዘለዎም ዓሌት ከምዝረሸኑ ኣምነስቲ ጸብጺቡ ነይሩ። ዋና ጸሓፊ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ኣግነስ ካማርድ፡ “እዚ ጭካነ ብዝተመልኦ ዝተፈጸመ ተግባር ናይቲ ጉጅለ ሕሉፍ ተግባራት ዘዘኻኽር እዩ” ኢሉ።


ደቂ ኣንስትዮ ኣባላት ባይቶ ኣፍጋን ኣበይ ኣተዋ?

ጣሊባን ስልጣን ምስ ተቖጻጸረ ደቂ ኣንስትዮ ኣባላት ባይቶ ካብ ሞንጎ እቶም ኣሽሓት ካብታ ሃገር ናብ ስደት ዝወጽኡ እየን ኮይነን። ካብተን 69 ኣባላት ባይቶ ኣፍጋን እተን 60 ኣብ መላእ ዓለም ተበቲነን ኣለዋ፤ መብዛሕትአን ግን ንመሰላት ደቂ ኣንስትዮ ክማጎታ ዕላማ ከም ዘለወን ቢቢሲ ከረጋግጽ ክኢሉ ኣሎ። ማሺድ [ትኽክለኛ ሽማ ኣይኮነን] ጣሊባን ስልጣን ኣብ ዝተቖጻጸርሉ ህሞት'ያ ተሓቢኣ። ብተኸታታሊ ንኽልተ መዓልቲ ኣብ ሓደ ገዛ'ውን ኣይሓደረትን። ኣብቲ ብዙሓት ሰባት ካብታ ሃገር ንምውጻእ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ዝጸቓቐጥሉ ዝነበሉን ልዕሊ ሓደ ግዜ'ውን ምፍንጃር ቦንባ ስለ ዘጋጠመን ስድራ ቤታ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ሒዛ ብምኻድ ኣብ ሓደጋ ከተእትዎም ስለ ዘይደለየት ካብታ ሃገር ክትወጽኣሉ እትኽእል ቀሊል መገዲ ኣይነበረን። "ኩሎም ኣፍደገታት ኣፍጋኒስታን ተዓጽዮም" ትብል። ንሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ ትሕቲ መሬት ተሓቢኣ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ገጻ ሙሉእ ንሙሉእ ብቡርቃ ብምሽፋን ቅድሚ ክልተ ሰሙን ደቃ ሒዛ ኣብ ሓንቲ ኣውቶብስ ተሳፊራ። እዛ ውቶብስ መጀመርታ ናብ ከተማ ሄራት ክትወስዳ እንከላ ድሕሪኡ ናብ ዶብ ኢራን ኣብጺሓታ። "ሓደ ነገር ብዛዕባ ባህሪ ጣሊባን፡ ጓል ኣንስተይቲ ዝተሸፈነ ገጻ ክትቐልዕ ኣየገድዱን" ኢላ። ኣብቶም ጣሊባን ዘዳለዎም ናይ መፈተሺ ቦታታት መንነታ እንተዝፍለጥ ነይሩ ግን 'ብርግጸኝነት ክእሰር ነይረ' ክትብል ትዛረብ። እቶም ሰብ መዚ ግን ኣባላት ባይቶ ቡርቃ ክኽደና እየን ኢሎም ትጽቢት ስለ ዘይገብሩ "ኩሎም ፖለቲከኛታትን ደቂ ኣንስትዮ ተሓለቕቲ መሰላትን ካብታ ሃገር ወጺኦም'ዮም" ኢሎም ሓሲቦም ነይሮም ትብል። ንዓሰርተ መዓልታት ብኢራን ኣቢላ ድሕሪ ምጉዓዝ ሕጂ ቱርኪ ኣትያ ኣላ። እንተኾነ ሰብ መዚ ቱርኪ ፖለቲካዊ ምንቅስቓሳት ክህልዋ ከፍቅዱለይ'ዮም ዝብል ግምት ስለ ዘይብላ ኣብኡ ክትጸንሕ ኣይትደልን። ቢቢሲ፡ ካብተን 69 ደቂ ኣንስትዮ ኣባላት ባይቶ ኣፍጋን እተን ትሸዓተ ሕጂ'ውን ኣብታ ሃገር ተሓቢአን ምህላዎን ክፈልጥ ክኢሉ'ዩ። መብዛሕትአን ኣብተን ዜጋታት ካብታ ሃገር ንምውጻእ ዝጸቓቐጡለን ዝነበራ በረራታት ክወጽኣ ኽኢለን። ካብተን ሕጂ ኣብ ኤውሮጳ ዘለዋ 46 ደቂ ኣንስትዮ መብዛሕትአን ኣብ ግሪኽ፣ ኣልባኒያን ቱርክን ይርከባ። እተን ዝተረፋ ድማ ካብ ኣውስትራሊያ ክሳብ ቀጠር ኣብ ዘለዋ ዓሰርታት ሃገራት ዕቑባ ሓቲተን ኣለዋ። ሰሪና [ትኽክለኛ ሽማ ኣይኮነን] ምስ በዓል ቤታን ናይ ሰለስተ ወርሒ ቖልዓን ናብ ጀርመን ተሰጋጊራ። ካብ ኣፍጋኒስታን ቅድሚ ምውጽኣ ብሕማም ዓባይ ሰዓል ክትትሓዝ እንከላ ሕጂ ኣብቲ ዝተዓቖበትሉ መዓስከር ሓተትቲ ዕቑባ መድሃኒት ረኺባ። ካብ ሃገራ ክወጽእ'የ ዝብል ግምት ከምዘይነበራ እትገልጽ ሰሪና፡ ኣብቲ ቋንቁኡ ዘይትመልኾን ከይዳቶ ዘይትፈልጥን ሃገር ብምኻድ ከም ዝተደናገረት ትዛረብ። "ኣዝዮም ከበድቲ መዓልታት ኣሕሊፈ'የ፤ ሕጂ'ውን ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኣለኹ። ኩሉ ኣፍጋኒስታናዊ ኣብታ ሃገር ብዙሓት ጸገማት ይሓልፍ ምህላው ክሓስብ እንከለኹ ግን ቓንዛይ ይርስዖ" ትብል። ናብ ሃገራ ናይ ምምላስ ድልየት ከም ዘለዋ እትገልጽ ሳኒራ "ኣብ መከራን ኲናትን'የ ዓብየ። እንተኾነ ውላደይ ኣብ ተመሳሳሊ ባህልን ስምዒት ሃገርን ዘለዎ ክዓቢ'የ ዝደሊ" ትብል። መብዛሕትአን ኣባላት ባይቶ ናብ ካናዳ ክኸዳ ድልየት ኣለወን፤ ካናዳ ሓሙሽተ ሽሕ ስደተኛታት ክቕበል'የ ምባላ ይዝከር። ኣብ ዝኾነ ይኹን ግን ከም ማሺድ ዝበላ ኣባላት ባይቶ ኣፍጋን፡ ንመሰላት ደቂ ኣንስትዮ ዝገብርኦ ቃልሲ ክቕጽላ ይደልያ። ሓደ ካብኡ "ባይቶ ኣብ ስደት" ምጥያሽ ኮይኑ ኣብ ልዕሊ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋን ዝበጽሑ ግህሰታትን ማሕበረሰብ ዓለም ክፈልጦ ምግባርን ኣብ ልዕሊ ጣሊባን ጸቕጢ ምፍጣርን ዕላማ ዝገበረ'ዩ። ሺንካይ ካሮክሄይል ቅድሚ ኣባል ባይቶ ኮይና ምምራጻ ኣምበሳደር ኣፍጋን ኣብ ካናዳ ነይራ። ሕጂ ኣብ ቶሮንቶ ዕቑባ ትሓትት ኣላ። ጣሊባን ብ15 ሰነ ነታ ሃገር ክቆጻጸር እንከሎ ዝነበረ ሸቐልቐል ዘኪራ ክትዛረብ እንከላ "ኣነ ንጉሆ ስርሐይ ክስእን እንከለኹ ፕሬዝደንት ክኣ ድሕሪ ስዓት ስኢኑ" ትብል። ሕጂ ደቂ ኣንስትኦ ኣባላት ባይቶ ኣፍጋን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ሃገረን ዝበጽሕ ግህሰት ንከብቅዕ ክሰርሓ እንተኾይነን ኣብ ሞንግአን ዘሎ ኣፈላላይ ንጎኒ ክገድፋ ኣለወን ትብል። "ኩለና ዝተፈላለየ ቀዳምነታትን ፖለቲካዊ ድልየትን ሒዝና ንዝተፈላለየ ክፋላት ኣፍጋን ንውክል ነይርና፤ ሕጂ ግን ኩሉ ስኢንናዮ ኢና" ኢላ። ስለ ዝኾነ ድማ "ኩሉ ዘለና ኣፈላላያት'ውን ስኢንና ኣለና ማለት'ዩ። ሕጂ እቲ ዘገድስ ሃገር ምድሓን ከም ዝኾነ ተገንዚብና ነቲ ህዝብና ክንሕግዞን ንደቂ ኣንስትዮ ድምጺ ክንኾነነን ይግባእ" ትብል። ኢሌይ ኢርሻድ፡ ኣብ ኣምስተርዳም ኣብ ሓንቲ ንኡሽቶ ገዛ ባህላዊ መግቢ ኣፍጋን ክተዳሉ ረኺብናያ። ነዚ ዘድልዩዋ ቅመማት ኣብ ድኳናት ክትረክብ እኳ እንተተጸገመት ከምቲ ክኸውን ዘለዎ ገይራ ክትሰርሖ ግን ግድን እዩ። "ነቶም እኹል ዝብላዕ ዘይብሎም ገሊኦም ፈጺሙ መግቢ ዘይብሎም ህዝበይ'ዩ ዘዘክረኒ" ትብል። ንሳ ኣባል ባይቶ ኣይነበረትን፤ ግን ቅድሚኡ ንልዕሊ 10 ዓመት ኣባል ባይቶ ኮይና ኣገልጊላ። ድሕሪኡ ወሃቢት ቃል ፕሬዝደንት ኣሽራፍ ጋህኒ ኮይና። ጣሊባን ነታ ሃገር ምስ ተቖጻጸሩ ሒሳብ ባንካ ኣደስኪሎምዎ፤ ተሓቢኣ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ወርሒ መስከረም ካብታ ሃገር ወጺኣ። ሕጂ ኣብ ውሽጢ ጣሊባን ብዘለዋ ገለ ርክባት ውሕስነት ክረክብ እየ ብዝብል ግምት ናብ ሃገራ ክትምለስ ትዳሎ ኣላ። "ካብ ካልኦት ሃገራት ወይ ወጻኢ ኮይንካ ምስራሕ ኣጸጋሚ ስለ ዝኾነ ናብ ኣፍጋኒስታን ክንምለስ ኣለና። እቲ ፍታሕ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኮይንካ እዩ ዝመጽእ፤ ስለዚ ኣብ ኣፍጋን ክንእልሾ ኣለና" ትብል። ምስ ሓደ ኣብ መሰላት ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮን ኣጓላትን ዝነጥፍ ናይ ወጻኢ ዘይመንግስታዊ ትካል ክትሰርሕ ድማ መደብ ገይራ ኣላ። "ካብቲ ጸገም እንተሃዲምኻ እቲ ጸገም ወትሩ ኣይለግስን" ኢላ ትኣምን።


ኣፍጋን፡ ኣብ ሆስፒታል ካቡል ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ልዕሊ 20 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ካቡል ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ ሆስፒታል ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ብረትን ቦንባን፡ ልዕሊ 20 ሰባት ተቐቲሎም፤ ብውሑዱ ሽድሽተ ሰባት ድማ ቖሲሎም። ሰብመዚ እታ ሃገር፡ እቶም ነዚ መጥቃዕቲ ዝፈፀሙ ኣካላት ንሆስፒታል ሳርዳር ዳውድ ክሃን ዒላማ ከም ዝገበሩ ገሊፆም። መሰኻኽር ዓይኒ፡ ዕጡቓት ናብ ታሕተዋይ ክፍሊ እቲ ሆስፒታል ሰይሮም ከም ዝኣተዉ ሓቢሮም። እስላማዊ ጉጅለ ኣይኤስ--ኬ (IS-K)፡ ነቲ መጥቃዕቲ ከም ዝፈፀመ ገሊፁ ኣሎ። ኣብቲ ህንፃ ዝነበረ ዶክተር ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝፍፀመሉ እዋን፡ ኣብ ውሑስ ክፍሊ ክዕቆብ ተነጊሩዎ ክጸንሕ እንከሎ ተኹሲ ይሰምዕ ከም ዝነበረ ገሊፁ። ሳየድ ኣሃድ ካብ ሞንጎ እቶም ነትጒታት እቲ ሓደ መጥቃዕቲ ኣጥፊእኻ ምጥፋእ ከም ዝኾነ ንማዕኸን ዜና EVN  ሓቢሩ። “ኣፍጋናዊ ዜጋ እየ። በዚ ኵናት ደኺመ፤ ርእሰ ቅትለትን ነትጒታትን….. ክሳብ መዓስ ኢና ነዚ ስቓይ ክንፃወሮ?” ኢሉ። ወሃቢ ቃል ጣሊባን ቢላል ካሪሚ፡ ዕጡቓት ኣይኤስ--ኬ (IS-K) ኣብ መእተዊ ፈላማይ ነትጒ ድሕሪ ምፍንጃሮም፡ ናብቲ ህንፃ ከም ዝኣተዉ ንቢቢሲ ገሊፁ። ሰራዊት ጣሊባን ሻቡ ንሻቡ፡ ኣርባዕተ ዕጡቓት  ኣይኤስ--ኬ (IS-K) ብምቕታል፡ ንሓደ ኣብ ቀይዲ ከም ዘውዓሉ ድማ ሓቢሩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ኣፈኛ ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ፡ ብሄሊኮፕተር ዝመፅኡ ፍሉይ ሓይሊ ጣሊባን እቶም ዕጡቓት ናብ ውሽጢ እቲ ሆስፒታል ከይኣትዉ ከም ዝገትእዎምን፡ ንኹሎም ኣብ መእተዊ እቲ ህንፃ ኣብ ውሽጢ 15 ደቓይቕ ከም ዝቐተልዎምን ንሮይተርስ ገሊፁ። መሰኻኽር ዓይኒ፡ ኣብቲ ከባቢ ክልተ ሄሊኮፕተራት ከም ዝረኣዩ ንሮይተርስ ተዛሪቦም። ኣይ ኤስ-ኬ (እስላማዊ መንግስቲ ግዝኣት ኮራሳን) ተባሂሉ ዝፅዋዕ ዕጡቕ ጉጅለ፡ ኣብ ልዕሊ ሲቪላትን ሓይልታት ጣሊባንን ንዝተፈፀሙ መጥቃዕትታ ሓላፍነት ክወስድ ምፅንሑ ይፍለጥ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ በቲ ጉጅለ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ካቡል ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ  150 ሲቪላትን 13 ወተሃደራት ኣሜሪካን ከም ዝተቐተሉ ይዝከር። ሆስፒታል ሳርዳር ክሃን ግዳይ መጥቃዕቲ ኮይኑ እዚ ፈላማይ ኣይኮነን። ኣብ 2017 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብቲ ሆስፒታል ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ልዕሊ 30 ሰባት ተቐቲሎም ካልኦት 50 ድማ ቆሲሎም።


ኣፍጋኒስታን፡ ድሕሪ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ፡ ጣሊባንን ኣመሪካን ፈላማይ ዘተ አካይዶም

ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ድሕሪ ምስሓባ፡ ንፈለማ እዋን  ሰበስልጣን ኣመሪካ ምስ መራሕቲ ጣሊባን ብኣካል ተራኺቦም ዘትዮም፡፡ እቲ ኣብ ኳታር ዝተሳለጠ ዘተ ኣብ ምቁጽጻር ግብረ ሽበራውያን፣ ምግዓዝ ዜጋታት ኣመሪካን ሰራሕተኛታት ረድኤትን ዘተኮረ ምንባሩ ሰብመዚ ሓቢሮም፡፡ እንተኾነ ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ምርኻባ ነቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተመሰስረተ እስላማዊ መንግስቲ  ኣፍልጦ ምሃብ ማለት ከምዘይኮነ እያ እትገልጽ፡፡ እቲ ኣኼባ ድሕሪ ጣሊባን ስልጣን ካብ ዝሕዝ ናብዚ፡ ኣፍጋኒስታን ዘጋጠማ ዝኸፈአ ነፍሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ እዩ ተኻይዱ። በቲ ኣብ ሰሜናዊት ከተማ ኩንዱዝ ኣብ መስጊድ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሑድ 50 ሰባት እንትሞቱ ልዕሊ 100 ቆሲሎም፡፡ ነቲ  ውሑድ ቁጽሪ ዘለዎም ሰዓብቲ ሺዓ እስልምና ኣብ ዝግልገሉሉ መስጊድ ሰይድ ኣባድ ዝተፈጸመ ነፍሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ፡ ጉጅለ ኣይኤስ ሓላፍነት ወሲዱ ኣሎ፡፡ ብጣሊባን ዝተመረጸ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣፍጋኒስታን ኣሚር ክሃን ሙታቂ ፡ ኣብቲ ዘተ ክልቲኦም ወገናት ነቲ ኣብ 2020 ዝተፈረመ ስምምዕ ዶሃ ከኽብሩ ከምዝተሰማምዑ ገሊጹ፡፡ እቲ ውዕል ጣሊባን ከም ኣልቃይዳ ዝበሉ ጉጅለታት ስግኣት ኣመሪካ ከይኾኑ ክከላኸል ሓላፍነት ዝህብ እዩ፡፡ ኣመሪካ ክታበት ኮሮናቫይረስን ሰብኣዊ ሓገዝን ኣብ ምብጻእ ከምእትሕግዝ ምግላጻ እውን እቲ ሚኒስተር ጉዳይ ወጻኢ ተዛሪቡ፡፡ ኣመሪካ ብዛዕባ እቲ ብቐዳም ዝተሳለጠ ዘተ ዝሃበቶ ምግለጺ እኳ እንተዘይሃለወ፡ ቅድም ክብል እቲ ዘተ ሰበስልጣን ኣመሪካ  ኣብ ኣፍጋኒስታን መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ክኽበሩ፣ ንኹሉ ዘሳተፈ መንግስቲ ክምስረትን ሰራሕተኛታት ረድኤት ክንቀሳቐሱን ክፍቀድ ኣብ ልዕሊ ጣሊባን ጸቕጢ ንምፍጣር ከምዝጥቀሙሉ ሓቢሮም ነይሮም፡፡ ጣሊባን ምስ ማሕበረሰብ  ዓለም ዘለዎ ርክብ ንምምሕያሽ ይጽዕር ከምዘሎ ዝገለጸ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እቲ ጉጅለ ግና፡ ዝኾነ ኣካል ኣብ ውሽጣዊ ፖሊሲታት ኢዱ ከእቱ ከምዘይብሉ ኣጠንቂቑ፡፡ እቲ ዘተ ሎሚ ሰንበት እውን ክቕጽል ምዃኑ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ብዝሙት ዝተኸሰሱ ዝርከብዎም 12 ሰባት ኣብ ቅድሚ ሓፋሽ ተገሪፎም- ጣሊባን

ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከብኦም 12 ሰባት፡ ኣሽሓት ህዝቢ ኣብ ዝተረኸቡሉ ሜዳ ኩዕሶ እግሪ ከምዝተገረፉ ተገሊጹ፡፡ ሓደ በዓል ስልጣን ጣሊባን ንቢቢሲ ከምዝገለጾ እቶም ውልቀ ሰባት ዝሙት፣ ስርቂ፣ ወሲብ ምስ ተመሳሳሊ ጾታን ብዝርከቡዎም ‘‘ገበናት ስነ ምግባር’’ ጥፍኣተኛ ዝተባህሉ እዮም፡፡ እቲ እስላማዊ ጉጅለ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብመግረፍቲ ክቐጽዕ፡ ኣብዚ ወርሒ ንካልኣይ ግዘ ከምዝኾነ እዩ ዝእመን፡፡ እቲ ስጉምቲ፡ ጣሊባን ናብቲ ኣብ 90ታት ዝነበሮ ጽኑዕ ኣገዛዝኣ ይምለስ ምህላዉ ምልክት ክኸውን ከምዝኽእል ይግለጽ፡፡ ኣብታ መግረፍቲ ዝተፈጸመላ ግዝኣት ሎጋር፡ ወሃቢ ቃል ጣሊባን ዝኾነ ዑመር መንሱር ሙጃሂድ፡ እተን ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮ ድሕሪ እቲ መግረፍቲ ነጻ ከምዝተለቐቓ ገሊጹ፡፡ ገለ ካብቶም ደቂ ተባዕትዮ ግን ተኣሲሮም ምንባሮም እኳ እንተገለጸ ብዝሖም ኣየነጸረን። እቶም ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን፡ ነፍሲ ወከፎም፡ ካብ 21 ክሳብ 39 በትሪ እዮም ተገሪፎም፡፡ ሓደ ሰብ ክፍረዶ ዝኽእል ዝለዓለ መግረፍቲ፡ 39 ከምዝኾነ ካልእ በዓል መዚ ጣሊባን ተዛሪቡ፡፡ ኣብ ግዝኣት ታክሃር እውን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን 19 ሰባት ብተመሳሳሊ ብመግረፍቲ ከምዝተቐጽዑ ጸብጻባት ሓቢሮም፡፡ ላዕለዋይ መራሒ ጣሊባን ሂባቱላህ ኣኩንዳዛ፡ ኣብያተ ፍርዲ ንገለ ገበናት፡ ብመሰረት ሸሪዓ ፍርዲ ክህቡ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ምእዛዙ ስዒቡ እዩ እቲ ናይ ግዝኣት ሎጋር መግረፍቲ ተፈጺሙ ዘሎ፡፡ ዋላኳ ሰብ መዚ ጣሊባን ነየናይ ገበን እንታይ መቕጻዕቲ ዝብል እንተዘየነጸሩ፡ ትርጉም ናይቲ እስላማዊ ሕጊ ግን ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብሞት ምቕጻዕ፣ ኣካላት ምቑራጽን ብእምኒ ምቕጥቃጥን ዘጠቓልል እዩ፡፡ ትእዛዝ እቲ መራሒ፡ ጣሊባን መሰላትን ናጽነትን ዝዕፍኑ ከቢድቲ መርገጺታ ይወስድ ምህላዉ ዘመልክት ናይ ቀረባ ምዕባለ እዩ፡፡ ሰብመዚ ጣሊባን ካብ 1996 ክሳብ 2001 ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበሩሉ፡ ኣብ ሃገራዊ ሜዳ ኩዕሶ እግሪ ካቡል ቀጻሊ መቕጻዕትታት መግረፍትን ቅትለትን ብምፍጻም ይውቀሱ ነይሮም፡፡ እቶም ሰብ መዚ ድሕሪ 20 ዓመት፡ ናብ ስልጣን ኣብ ዝተመለሱሉ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጽምዎ ዝነበሩ ከቢድ ጸቕጢ ከምዘይደግምዎኳ ቃል ኣትዮም እንተነበሩ፡ ሕዚ እውን መሰላት ደቂ አንስትዮ ብኸቢድ ተገዲቡ እዩ ዘሎ፡፡ መሰለን ክኽበር ዝሓተታ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ እውን ተገሪፈን እየን፡፡


ጣሊባን፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ከይመሃራ ከልኪሉ

ንኣፍጋኒስታን ዝመርሕ ዘሎ ጉጅለ ጣሊባን፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲታት እታ ሃገር ክመሃራ ንዝጸንሓ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝኣገደ፡ ካብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ዝወጸ ደብዳበ ኣፍሊጡ፡፡ እቲ ክልከላ ቀጻሊ ስጉምቲ ክሳብ ዝውሰድ ከምዝጸንሕ እቲ ሚኒስትሪ ዝሓበረ ኮይኑ፡ ቀልጢፉ ተግባራዊ ከምዝኸውን ይግመት፡፡ ሓድሽ ውሳነ ጣሊባን፡ ነተን ብብዝሒ  ካብ ካልኣይ ብርኪ ትምህርቲ ተኸልኪለን ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ስሩዕ ትምህርቲ ናይ ምርካብ ዕድለን ብዝያዳ ዘጽብብ እዩ፡፡ ሓንቲ ቢቢሲ ዘዘራረባ ተምሃሪት ዩኒቨርሲቲ ካቡል፡ ነቲ ዜና ካብ እትሰምዕ ንደሓር ክትበክይ ከምዝቐነየት ገሊጻ፡፡ ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ መላእ እታ ሃገር ብኣሻሓት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ናይ ዩኒቨርሲቲ መእተዊ ፈተና ወሲደን እየን፡፡ ኮይኑ ግና ኣብ ዩኒቨርሲቲ ክመሃረኦ ዝኽእላ ዓውዲ ኣዝዩ ውሱን እዩ። ከም ሕክምና እንስሳት፣ ምህንድስና፣ ስነ ቁጠባን ሕርሻን ዝኣመሰሉ ክመሃራ ዘይፍቀደን ኮይኑ፡ ጋዜጠኝነት እውን ኣዝዩ ውሱን እዩ፡፡ ጣሊባን ናብ ስልጣን ካብ ዝተመለሰሉ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ፡ ዩኒቨርሲቲታት እታ ሃገር ደቂ ተባትዮን ደቂ ኣንስትዮን ኣብ ዝተፈላለየ መመሃሪ ክፍሊታት ክመሃሩ ከምኡ እውን ነናይ ባዕሎም መእተዊ በሪ ክጥቀሙን ገይረን ኣለዋ፡፡ ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ፡ ብደቂ ኣንስትዮ ወይ ዕድመ ዝደፍኡ ተባዕትዮ መምህራን ጥራሕ እየን ክመሃራ ዝኽእላ፡፡ ነቲ ሐዚ ተነቢሩ ዘሎ ክልከላ ብዝምልከት ቢቢሲ ዘዘራረባ ተምሃሪት ዩኒቨርሲቲ፡ እቲ ምኽንያት እቲ ጉጅለ ኣብ ደቂ ኣንስትዮን ዓቕመንን ካብ ዘለዎ ፍርሒ ዝነቅል ከምዝኾነ ትኣምን፡፡ ‘‘ነታ ምስ ሕልመይ ክተራኽበኒ እትኽእል ብሕታዊት ድልድል ኣፍሪሶምዋ’’ ኢላ፡፡ ‘‘ተማሂረ መጻእየይ ከምዝቕይር ወይ ህይወተይ ብርሃን ከምዝረክብ ኣሚነ ነይረ፤ ግን ኣዕንዮምዎ’’ ክትብል'ውን ተዛሪባ። ዓውዲ ትምህርቲ ኣፍጋኒስታን ድሕሪ ምምላስ ጣሊባን ከቢድ ዕንወት ዝበጸሖ ኮይኑ፡ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ስዒቡ ድማ ብዙሓት ምሁራት እታ ሃገር ተሰዲዶም፡፡ ቢቢሲ ዘዘራረባ ካልአይቲ ጓል ኣንስተይቲ ድማ፡ እቲ ጉጅለ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ፡ ትምህርታ ንምቕጻል ብዙሓት ጸገማት ከምዘጋጠምዋ ትገልጽ፡፡ ‘‘ምስ ኣሓዋትና፣ ኣቦታትና፣ ማሕበረሰብ ዋላ እውን መንግስቲ ተቓሊስና፤ ትምህርትና ንኽንቅጽል ብከቢድ ኩነታት ሓሊፍና’’ ክትብል ተዛሪባ። ‘‘ሽዑ ብውሑድ ካብ ዩኒቨርሲቲ ክምረቕን ሕልመይ ከዐውትን ይኽእል እየ ብዝብል ሕጉስቲ ነይረ፡፡ ሐዚ ግን ንውሽጠይ ብኸመይ ከእምኖ ይኽእል?’’ ኢላ'ውን ትሓትት። ካብ ቀረባ ዓመታት ጀሚሩ፡ ቁጠባ ኣፍጋኒስታን ኣብ ናይ ወጻኢ ሓገዝ ተመርኲሱ እዩ  ጸኒሑ፡፡ ኮይኑ ግና ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ናይ ካልኣይ ብርኪ ትምህርቲ ከይከታተላ ምኽልካሉ ስዒቡ፡ ሓገዝቲ ኣካላት ንጽላት ትምህርቲ እታ ሃገር ዝገብርዎ ዝነበሩ ደገፋት ብኽፋል ገሊኦም ድማ ሙሉእ ብሙሉእ ደው ኣቢሎምዎ፡፡ ብዙሓት መምህራን ንኣዋርሕ መሃያ ኣይተኸፈሎምን፡፡ እቲ ሐዚ ተገይሩ ዘሎ ክልከላ ድማ ኣብ ማሕበረሰብ ዓለም ተወሳኺ ሻቕሎት ዝፈጥር እዩ፡፡ ኣመሪካን ካልኦት ሃገራት ምዕራብን፡ እቲ ጉጅለ ኣፍልጦ ክረክብ እንተኾይኑ፡ ኣብ ኣተሓሕዛ ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ምምሕያሽ ክገብር፡ ከም ወሳኒ ቅድመ ኩነት ኣቐሚጠነኦ እየን፡፡ ምክትል ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሮበርት ዉድ፡ ነቲ ሓድሽ ክልከላ ኮኒንዎ'ሎ፡፡ ‘‘ጣሊባን መሰል ኩሎም ኣፍጋናውያን ክሳብ ዘኽብር፡ ሕጋዊ ቅቡልነት ዘለዎ ኣካል ማሕበረሰብ ዓለም ክኸውን ትጽቢት ክገብር ኣይኽእልን’’ እውን ኢሉ፡፡ ጣሊባን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር እስላማዊ ሕጊታት ኣይተኸበሩን ብዝብል፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ ናብ መዘናግዒ ቦታታት ከይኣትዋ ምኽልካሉ ይዝከር፡፡


ኣፍጋን፡ ጣሊባን ደቂኣንስትዮ ኣብ ናይ ቴሌቪዥን ተዋስኦ ከይሳተፋ ኣጊዱ

ምምሕዳር ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን ኣብ ቴሌቪዥን ከይረኣያ ዝኽልክል ሓድሽ ሕጊ ደንጊጉ። ደቂ ኣንስትዮ ጋዜጠኛታትን ኣቕረብቲ ዜናን’ውን፡ ኣብ ቴሌቪዥን እንትቐርባ መሃረብ ርእሲ ክሽፈና ዝተኣዘዛ ኮይነን፡  እንታይ ዓይነት መሸፈኒ ርእሲ ዝብል ግን ኣብቶም መምርሕታት ብግልፂ ኣይተቐመጠን። እንተኾነ ጋዜጠኛታት፡ ገሊኦም መመርሕታት ዘይንፁራትን ዝተፈላለየ ትርጓመታት ዘስዕቡን ከምዝኾኑ ገሊፆም። ብዙሓት፡ እቶም ኣብ ዝሓለፈ መፋርቕ ወርሒ ነሓሰ ስልጣን ዝሓዙ ጣሊባን፡ ቀስ ብቐስ ጨካናት መመርሕታት የንብሩ ኣለዉ ዝብል ስግኣት ኣለዎም። ሓይልታት ኣሜሪካን መሻርኽታን ካብ ኣፍጋኒስታን ምስሓቦም ስዒቡ ስልጣን ዝጨበጠ እቲ ብደቂ ተባዕትዮ ጥራሕ ዝምራሕ እስላማዊ ጉጅለ፡ ኣጓላትን መናእሰይ ደቂ ኣንስትዮን ትምህርቲ ኣብኵረን ኣብ ገዛ ኮፍ ክብላ እዩ መምርሒ ኣውሪዱ። ኣብቲ ኣብ 1990ታት ዝነበረ መምርሒ ጣሊባን’ውን፡ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ትምህርትን ናይ ስራሕ ቦታን ተኣጊደን ምንባረን ይዝከር። እዞም ብጣሊባን ወግዓዊ ኮይኖም ዘለዉ ንቴሌቪዥናት ኣፍጋኒስታን ዓሊሞም ዝወፅኡ ሓደሽቲ ሓፈሻዊ መምርሕታት ሸሞንተ ሕጋጋት ኣለዎም። እዞም ሕግታት ኣንፃር ሕግታት ሸሪዓ፣ ሕግን ክብርታትን ኣፍጋኒስታን ዝኾኑ ፊልምታት’ውን ኣብ ግምት ዘእተዉ ኮይኖም፡ ውሽጣዊ ሰብነት ደቂ ተባዕትዮ ዘርእዩ ፊልምታት’ውን ፍፁም ዝተኸልከሉ’ዮም። ንሃይማኖት ዝፀርፉ ኮሜዲታትን ናይ መዘናግዒ መደባትን ከምኡ’ውን ኣብ ልዕሊ ኣፍጋኒስታን መጥቃዕቲ ዝኸፍቱ ተባሂሎም ዝሕሰቡ መደባት ምምሕልላፍ'ውን ኣይፍቀድን። ካብዚ ሓሊፉ ናይ ወፃኢ ሃገራት ባህላዊ ክብርታት ዘርእዩ ፊልምታት’ውን ከይረኣዩ ኣጊዱ ኣሎ። መብዛሕትአን ቴሌቪዥናት ኣፍጋኒስታን ደቂ ኣንስትዮ ቀንዲ ገፀ-ባህሪያት ኮይነን ዝዋስኣሉ ድራማታት እየን ዘቃልሓ። ኣባል ማሕበር ጋዜጠኛታት ኣፍጋኒስታን ሁጃቱላህ ሙጃደዲ፡ እዚ ሓድሽ መምርሕታት ትፅቢት ዘይተገበረሉ ምዃኑ ገሊፁ። ንሱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ገለ እቶም ሕግታት ተግባራዊ ኣይነበሩን፤ ሕዚ እንተድኣ ተተግቢሮም ግና መራኸብቲ ሓፋሽ ክዕፀዋ ዘገድድ እዩ ኢሉ። ከንቲባ ከተማ ካቡል ድማ ደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታት እቲ ምምሕዳር ኣብ ገዝአን ኰፍ ክብላ ኣዚዙ፤ ናብ ቤት-ፅሕፈት ክመፅኣ ዝኽእላ ደቂ ኣንስትዮ፡ ስርሐን ብደቂ ተባዕትዮ ክስራሕ ዘይኽእል እንተኮይኑ ጥራሕ ምዃኑ ድማ ሓቢሩ። ጣሊባን እቲ ኣብ ስራሕን ትምህርትን ደቂ ኣንስትዮ ዘንብሮ ዘሎ እገዳታት፡ ናይ ስራሕን ትምህርትን ከባብታት ንዐአን ውሑሳት ክሳብ ዝኾኑ፡ “ንግዚኡ” ዝተነብረ እገዳ ከም ዝኾነ እዩ ዝገልፅ።


ጀነራላት፡ 2500 ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ ፍጋኒስታን ክጸንሑ ንጆ ባይደን መኺሮም ነይሮም

ክልተ ላዕለዎት ጀነራላት ኣመሪካ፡ እታ ሃገር ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ቅድሚ ምውጻአ፡ 2500 ወተሃዳራት ኣብኡ ክጸንሑ ንፕረዚደንት ጆ ባይደን ምኽሪ ለጊሶም ከም ዝነበሩ ኣፍሊጦም። ጀነራል ማርክ ሚሌይን ጀነራል ፍራንክ ማክኬንዚን ንኮንግረስ ኣብ ዝሃብዎ ምስክርነት ፕረዚደንት ጆ ባይደን 'ከምዚ ዓይነት ማዕዳ ኣይሰማዕኹን' ምስ ዝብል ሓሳቡ ዝጋጮ እዩ ተባሂሉ። ኣመሪካ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ምስ ኣውጸአት፡ ጣሊባን መላእ እታ ሃገር ንምቁጽጻር ግዜ ኣይወሰደሉን። ጀነራል ሚሌይ፡ ኣመሪካ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ቐልጢፉ ክወድቕ እዩ ዝብል ግምት ከም ዘይነበራ ተዛሪቡ። ክልቲኦም ጀነራላት ኣመሪካ፡ ምስ ሓላፊ ምክልኻል እታ ሃገር ልሎይድ ኦስሊን፡ ካብ ቤት ምኽሪ ኮሚቴ ጸጥታ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ሕቶ ቐሪብሎም ነይሩ። እዚ ዝኸውን ዘሎ፡ መንግስታት ወጻኢ ዜጋታቶም ካብታ ሃገር ንምውጻእን ተሰፋ ዝሰኣኑ ዜጋታት ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ እንትጸቓቐጡን ድሕሪ ምርኣይ ሰሙናት ጸኒሑ እዩ። ካብ ርእሰ ከተማ ካቡል ሰባት ንምውጻእ ኣብ ዝነበረ ጉያ፡ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ህይወት 128 ሰባት ከም ዝሞቱ ይዝከር። ካብቶም 13 ወተሃደራት ኣመሪካ ዝርከቡዎም ኣፍጋኒስታውያን ብ20 ነሓሰ 2021 እዮም ተቐቲሎም። ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ናይ ምውጻእ ስራሕቲ ዝከታተል ዝነበረ ጀነራል፡ ኣዛዚ ማእከላይ እዚ ኣመሪካ ጀነራል ማክኬንዚ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን 2500 ወተሃደራት ክጸንሑ ንፕሬዝደንት ባይደን ምክረ-ሓሳብ ሂበ ነይረ ኢሉ። እንተኾነ እዚ ናይቲ ጀነራል ሓሳብ፡ ጆ ባይደን 19 ነሓሰ ንጋዜጠኛታት ኤቢሲ ምስ ዝሃቦ ሓሳብ ዝቃረን እዩ ተባሂሉ። ጆ ባይደን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ወተሃደራት ይጽንሑ ዝብል ሓሳብ ከም ዝቐረበ ኣይዝክርን እዩ ኢሉ። ጀነራል ሚሌይ ብወገኑ፡ 2500 ወተሃደራት ኣብ ኣፍጋኒስታን ይጽንሑ ምስ ዝብል ሓሰብ ተሰማሚዑ፡ መግለጺ ጆ ባይደን 'ሓሰት ነይሩ ማለት ድዩ' ንዝብል ሕቶ ግን ምላሽ ካብ ምሃብ ተቖጢቡ። እንተኾነ፡ ናይቶም ጀነራላት ምስክርነት ስዒቡ ወሃቢት ቃል ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ፡ ዋይት ሃውስ ጀን ፕሳኪ ምላሽ ሂባትሉ ኣላ። ንሳ፡ "ፕረዚደንት ንሰራዊትን ንላዕለዎት ኣዘዝቱን ሓሳብ ልዑል ዋጋ ይህብ እዩ፤ እንተኾነ ኩሉ ግዜ ብናታቶም ሓሳብ ይስማማዕ ማለት ኣይኮነን" ኢላ። ወሲኻ ድማ፡ ድሕሪ እቲ ዝተቐመጠ ናይ ግዜ ገደብ ወርሒ ነሓሰ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን እንተዝጸንሑ፡ ሕዚ ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ኣብ ኲናት ነይራ ማለት እዩ ኢላ።


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ገጸን ሙሉእ ዝሽፍን ክዳን ክኽደና ኣዚዙ

ጣሊባን ዘውጸኦ ደቂ ኣንስትዮ ገጸን ሙሉእ ብሙሉእ ክሽፈና ዘገድድ ሕጊ፡ ኣብቲ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ክዳን ዝገዝኣሉ ከተማ ካቡል ዝርከብ ዕዳጋ ላይሲ ማርያም፡ ብዙሕ ዝተሰምዐ ኣይመስልን፡፡ ገሊአን ነቲ ጣሊባን ንፈለማ እዋን ኣብ 1990 ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ደቂ ኣንስትዮ ክኸደናኦ ዝኣዘዞ ምሉእ ሰብነተን ዝሽፍን ሰማያዊ ክዳን (ቡርቃ) ተኸዲነን ይንቀሳቐሳ ኣለዋ። ገሊአን ድማ ጸጕሪ ርእሰን ዝሽፍን ሻርባ ገይረን ገጸን ግን ይረአ። "ዋላ ናብ ስዑዲ ዓረብ ንሃይማኖታዊ ጕዕዞ እንተኸደካ ገጽካ ክትሽፈን ግድን ኣይኮነን፡" ትብል ሓንቲ ካብተን ዓደግቲ። ዘበናዊ ፋሽን ዝተኸደነት ተማሃሪት ዩኒቨርሲቲ ፋጡማ ድማ፡ "ሰባት ናጻ እዮም ዝውለዱ፤ ማንም ብዛዕባ ክዳን ደቂ ኣንስትዮ ክዛረብ መሰል የብሉን፡" ትብል። ኣብታ ዓቃባዊት ሃገር ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ቡርቃ እየን ዝኽደና፤ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ግን ጸጕረን ጥራሕ ዝሽፍን ሻርባ ዝገብራ ደቂ አንስትዮ ምርኣይ ልሙድ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ተመሊሱ ስልጣን ዝሓዘ ጣሊባን፡ ክሳብ ትማሊ ቐዳም ኣከዳድና ደቂ ኣንስትዮ ዝምልከት ሓድሽ ሕጊ ኣየውጸአን ጸኒሑ። ትማሊ ግን ኵለን ደቂኣንስትዮ፡ ህዝቢ ኣብ ዘለዎ ከባቢ ገጸን ምሉእ ብምሉእ ክሽፈናን፡ ነዚ ዘይፍጽማ ድማ ቅጽዓት ከም ዝጽበየንን ኣፍሊጡ ኣሎ። እቲ መቕጻዕቲ ሰብመዚ ጣሊባን ሓላፍነት'ታ ጓል ኣንስተይቲ ዝወስድ ወዲ ተባዕታይ፡ ናብ ገዛኡ መጺኦም ክግምግምዎ ዘጠቓልል ኮይኑ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ኣከዳድናኣ ነቲ ሕጊ ዘየማልእ እንተኾይኑ እቲ ሓላዊ ናብ ሓለፍቲ ክጽዋዕን ኢሉ እውን ክሳብ ማእሰርቲ ሰለስተ መዓልትን ናብ ፍርዲ ምቕራብን ይጽበዮ፡፡ ወሃቢ ቃል ናይቲ ነዚ ተግባር ክቈጻጸር ዝቘመ ሚኒስትሪ፡ ኣኪፍ ሙሃጂር፡ እቲ ሕጊ ኣብ ቅዱስ ቁርኣንን ህይወት ነቢይ መሓመድን መሰረት ዝገበረ ከም ዝኾነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብዙሓት እስላም ኣብ ኣተረጓምጕማ ዝፈላለዩ'ኳ እንተዀኑ፡ ሙሃጂር ግን ምሽፋን ገጽ "ኣገዳዲ" ኣካል እቲ ሃይማኖት ከም ዝኾነ እዩ ዝምጉት። ኣብቲ ኣከዳድና ምስቲ ጣሊባን ዘውጸኦ ሕጊ ዘይሰማምዓ ደቂ ኣንስትዮ ኣፍጋኒስታን፡ ሓደ ሚእታዊት ጥራሕ ከም ዝኾና እውን ይገልጽ። ''እዚ ሕጊ ናይታ እስላማዊት ኢማራት ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ትእዛዝ ኣምላኽ እውን እዩ፡" ይብል። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ መብዛሕትኦም እስላም፡ ምሽፋን ገጽ ከም ኣገዳዲ ኣካል እቲ ሃይማኖት ገይሮም ኣይርእይዎን። ኣብ ፈለማ ንደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዝምልከቱ ጉዳያት ተቐያያሪ ዝመስል ምልከታ ዝነበሮ ጣሊባን፡ ካብ ቀረባ እዋናት ግን፡ ደቂ ኣንስትዮ፡ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ዘይብሉ መዓልቲ ናብ መዘናግዒ ቦታታት ክኸዳን፡ ነዊሕ ጕዕዞ ብዘይ ወዲ ተባዕታይ ንበይነን ከይጓዓዛን ዝኽልክሉ ተረርቲ ሕጊታት ኣውጺኡ ኣሎ። ብተወሳኺ ጐራዙ ናብ ቤት ትምህርቲ ክምለሳ ዘይተፈቐደለን ኮይኑ፡ ኣብ ትምህርትን ጥዕናን ዝሰርሓ ገለ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ስራሕ ክምለሳ'ኳ እንተ ተፈቐደ፡ ካልኦት ብዙሓት ገና ናብ ስርሐን ኣይተመለሳን። ብዙሓት ምዕራባውያን ዲፕሎማሰኛታት፡ ነታ ሃገር ዝግበር ሓገዛት፡ እቲ ጕጅለ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዘለዎ ኣተሓሕዛ ዝምርኮስ ከም ዝኾነ እዮም ዝገልጹ። ጣሊባን ግን ኣብ እምነተይ ዝምልከት ምዕራባውያን ጸቕጢ ክገብሩ ኣይግባእን በሃላይ እዩ። እዞም ስጕምቲታት፡ ንጻዕሪ እተን ንዝሓለፋ 20 ዓመታት ኣብ ኣፍጋኒስታን ለውጢ ንምምጻእ ዝተቓለሳ ትካላትን ጐስጐስትን ንድሕሪት ዝመልስ ይመስል። ማሕቡባ ስራጅ፡ ሓንቲ ካብ ፍሉጣት ጐስጐስቲ "ሚልዮን ጸገማት ኣለና፣ ደቂ ኣንስትዮ ኣይኮናን እቲ ጸገም፡ ኣብያተ ትምህርቲ ክኽፈታ ኣለወን፣ ስድራቤታት ስራሕ ክረኽቡ ኣለዎም፣ ኣብ መላእ እታ ሃገር ጥምየት ኣሎ፣ ኣጥፊእካ ምጥፋእ ኣሎ፣ ነዚ ኣብ ክንዲ ምፍታሕ ግን፡ ደድሕሪ ደቂ ኣንስትዮ እዮም ዞኽ ዞኽ ዝብሉ፡" ብምባል ነቲ ስርዓት ነቒፋ።


ጣሊባን፡ ናብ ስልጣን ካብ ዝምለስ ፈላማይ ቅጽዓት ማሕነቕቲ ኣካይዱ

ጉጅለ ጣሊባን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ስልጣን ካብ ዝምለስ ንደሓር፡ ፈላማይ ናይ ኣደባባይ መቕጻዕቲ ማሕነቕቲ ኣካይዱ። ኣብ ደቡባዊ  ምዕራብ ምምሕዳር ፋራህ ኣብ ዝርከብ ናይ ስፖርት ስታድዩም፡ ታጅሚር ዝተባህለ ሰብኣይ ሰብ ምቕታሉ ምስተኣመነ፡ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ከምዝተሰቕለ ኣፈኛ ጣሊባን ኣፍሊጡ። ኣብቲ ስቕለት ኣዝዮም ብዙሓት መራሕቲን ላዕለዎት ሚኒስተራትን ናይቲ ጕጅለ ተሳቲፎም። ኵሎም ደያኑ ንሕጊ ሸሪዓ ብጥብቂ ክኽተልዎ ዝተዋህቦም መምርሒ ስዒቡ እዩ እዚ ዝኸውን ዘሎ። ላዕለዋይ መራሒ ጣሊባን ሃይባቱላህ ኣኩሁንደዝዳ፡ ደያኑ ነቲ ኣብ ኣደባባይ ምሕናቅ፡ ምቝራጽን ብዳርባ እምኒ ምቕታልን ዘጠቓለለ መቕጻዕቲታት ሕጊ ሸሪዓ ክኽተሉ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዩ ትእዛዝ ሂቡ። ይዅን እምበር ን ከመይ ዓይነት ገበን እንታይ መቕጻዕቲ ከም ዝወሃቦ ጣሊባን ብዕሊ ኣይገለጸን። እዚ ወተሃደራዊ እስላማዊ ጕጅለ ካብቲ ካብ 1996-2001 ቅድሚ ሕጂ ኣብ ስልጣን እንከሎ ዝኽተሎ ዝነበረ ተሪር ኣመራርሓ፡ ዝፈዀሰ ኣገባብ ከምዝጥቀም ቃል ኣትዩ'ኳ እንተነበረ፡ እዚ ብረቡዕ ከም ዝገበርዎ ዝሓበሩ ናይ ምቕታል ስጕምቲ ግን እቲ ጕጅለ ናብቲ ናይ ቀደሙ ሕሉፍ ሕጊ ሸሪዓ ናይ ምኽባር ይምለስ ከም ዘሎ ዘመልክት እዩ። እዚ ጕጅለ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ግዝኣት ሎገር ካልኦት ዓሰርተታት ሰባት ኣብ ኣደባባይ ረሺኑ'ኳ እንተነበረ፡ ይርሽን ከም ዘሎ ብወግዒ ዝእመን ዘሎ ግን ንፈለማ ግዚኡ እዩ። ብመስረት ኣፈኛኦም ብዘይካ ቀዳማይ ሚኒስተር ሓሰን እኩድ ኣብቲ መስርሕ ፍርዲ ዝተፈላለዩ ደያኑ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ፡ ኣዘዝቲ ሰራዊትን ሚኒስተር ሚኒስትሪ ፍትሕን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ዝርከብዎም ዝተፈላለዩ ላዕለዎት ሚኒስተራት ከምዝተሳተፉ ሓቢሮም። እዚ ታጃር ዝተባህለ ውልቀሰብ ተቐማጢ ግዝኣት ሄራት፡ ቅድሚ 5 ዓመት ንሙስጠፋ ዝተባህለ ሰብ ብኻራ ወጊኡ ብምቕታሉን ኣብ ሰለስተ ናይ ጣሊባን ኣብያተ ፍርዲ ብምኽሳሱን መቕጻዕቱ ብሙላህ ኣክሁንዱዛዳ እዩ ጸዲቑ። እቲ ብይን ቅድሚ ምፍጻሙ ድማ ነቲ ፍጻመ ኵሉ ሰብ ክዕዘቦን ኵሎም ዜጋታት ኣብቲ ሜዳ ስፖርት ክሓብሩን ወግዓዊ ሓበሬታ ተመሓላሊፉ ነይሩ። ኣደ እቲ ብኻራ ተወጊኡ ዝተቐትለ መዋቲ ን ቢቢሲ፡ “ጣሊባን መጺኦም ንቐታሊ ወደይ ምሕረት ክገብረሉ ብሽም ኣምላኽ ለሚኖምኒ ነይሮም፤ ኣነ ግን ከምታ ንወደይ ትሕቲ መሬት ዘስፈሮ ከምኣ ክቕበር ኣለዎ ኢለ ኣብየዮም።” ወሲኻ፡ “እዚ ንኻልኦት መምሃሪ ክኸውን ኣለዎ። ሎሚ እንተዘረሺንኩሞ ኣብ መጻኢ ካልእ ገበናት ክፍጽም እዩ”  ኢለዮም ትብል። ጣሊባን ኣብቲ ካብ 1996-2001 ኣብ ስልጣን ዝነበሩሉ፡ ኣብ ኣደባባያትን ኣብ ሃገራዊ ስታድዩም ካቡልን ከይተረፈ ኣብ ፓብሊክ መቕጻዕቲ የካይዱ ምንባሮም ብብዙሓት ኣኾኒንዎም እዩ። እዚ ጕጅለ ነቲ ኣሰቃቒ መድቆስቲ ደቀኣንስትዮ ከምዘይደግምዎ ምሒሎም እኳ እንተነበሩ፡ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጹ ኣትሒዞም ግን ነጻነት ደቀንስትዮ ብኸቢድ ይግህስዎ ኣለዉ። መሰለን ክሕሎ ንዝጠልባ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ድማ ኣደዳ ማህረምቲ እየን ዝዀና። ኣብዚ እዋን ነዚ ሓድሽ መንግስቲ ኣፍልጦ ዝሃበቶ ዝዀነት ሃገር የላን።


ኣፍጋኒስታን፡ ጣሊባን ንሓይልታት ፀጥታ እታ ሃገር ምቕታል ደው ከብል ፃውዒት ቀሪቡ

ኣሜሪካን መሻርኽታን፡ ጣሊባን ቅድሚ ሕዚ ሓይልታት ፀጥታ ኣፍጋኒስታን ዝነበሩ ኣባላት ምቕታል ደው ከብል ፀዊዐን። እዘን 22 ሃገራት ኣብ ዘውፅእኦ ሓባራዊ መግለፂ፡ እቲ እስላማዊ ምምሕዳር ቅድሚ ሕዚ ሰራሕተኛታት መንግስትን ፀጥታን ንዝነበሩ ንዘይምጉዳእ ዝኣተዎ ቃል ከኽብር ሓቲተን። እቲ መግለፂ፡ “ብዝወፅኡ ዘለዉ ፀብፃባት ጃምላዊ ቅትለት፣ ጭውያን ማእሰርትን ኣሻቒሉና ኣሎ” ኢሉ። በቲ እስላማዊ ስርዓት ዝተፈፀሙ ቅትለታትን መጭወይትን ዝገልፅ ፀብፃብ ምውፅኡ ስዒቡ’ዩ፡ እተን ሃገራት ነዚ ፃውዒት ኣቕሪበን ዘለዋ። ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣብ መፈለምታ እዚ ሰሙን ኣብ ዘውፅኦ ፀብፃብ፡ ጣሊባን ቅድሚ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ነታ ሃገር ካብ ዝቆፃፀር ንነዘ፡ ልዕሊ 100 ሰብመዚ እቲ ቅድሚ ሕዚ ዝነበረ መንግስቲ ከምዝተረሸኑን ከምዝተጨወዩን ገሊፁ። ጣሊባን ቅድሚ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ነታ ሃገር ካብ ዝቆፃፀር ንነዘ፡ ካብ 15 ሰነ ክሳብ 31 ጥቅምቲ ኣብ ዘሎ ግዘ ጥራሕ፡ ብጣሊባን ዝተማረኹ ወይ ዝተትሓዙ ኣባላት ፀጥታ እታ ሃገር ዝነበሩ፡ 47 ሰባት ከምዝተቐተሉ ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣፍሊጡ። ዋላ’ኳ እቲ እስላማዊ ምምሕዳር ምስቲ ናይ ቅድሚ ሕዚ መንግስቲ  ይሰርሑ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ ሰባት ዋላ ሓደ ጉድኣት ከምዘየብፅሕ እንተገለፀ፡ ቅትለት ከምዝፈፀመ እቲ ፀብፃብ ሓቢሩ። እቲ ብኣሜሪካ ኣቢሉ ዝወፅአ መግለፂ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፣ ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት 19 ሃገራትን ክታመን ዘዕረፋሉ እዩ። በቲ ዝወፅአ ፀብፃብ ሂዩማን ራይትስ ዎች ከምዝተሻቐላ ዝገለፃ እዘን ሃገራት፡ ኩሎም ተፈፂሞም ዝተብሃሉ ቅትለታትን መጭወይትን ምርመራ ክካየድ ፀዊዐን። እቲ መግለፂ፡ “ንጣሊባን ብተግባሮም ምምዛን ክንቅፅል ኢና” ክብል ዛዚሙ። ቅድሚ ሕዚ’ውን ጣሊባን ምስ ዝተመፃበዖ ዝፃረር ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን ቅትለትን ከምዝፈፀመ ፀብፃባት ኣቃሊዖም እዮም። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ብኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝወፅአ ፀብፃብ፡ 300  ተዋጋእቲ ጣሊባን ወተሃደራት መንግስቲ ምስ ስድርኦም ናብ ዝነብርሉ ኣብ ጥቓ ዳሃኒ ኩል ናብ ዝርከብ ከባቢ ከምዝተጓዓዙ ገሊፁ። ትሽዓተ ወተሃደራት መንግስቲ ኢዶም ድሕሪ ምሃቦም ከምዝተረሸኑን ክልተ ድማ  ኣብ እዋን ተኹሲ ከምዝተቐተሉን ፀብፃብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣቃሊዑ። ጓል 17 ዓመት ትርከቦም ካልኦት ክልተ ሲቪላት’ውን ከምዝተቐትለ’ውን እቲ ትካል ሓቢሩ።


ጣሊባን ኣብ ባንክታት ኣመሪካ ተኣጊዱ ዘሎ ብቢልዮናት ዝቑጸር ዶላር ክልቀቐሉ ጠሊቡ

ጣሊባን ኣብ ኣፍጋኒስታን ስልጣን ካብ ዝሕዙ ንፈለማ እዋን፡ ኣብ ምድሪ ኣውሮጳ ምስ ሰብ ስልጣን ሃገራት ምዕራብ ክዘራረብ ጀሚሩ። ጣሊባን እቲ ኣብ ባንክታት ኣመሪካ ተኣጊዱ ዘሎ ብቢልዮናት ዝቑጸር ዶላር ክልቀቐሉ ጠሊቡ ኣሎ። ኣብቲ ንሰለስተ መዓልታት ከምዝቕጽል ዝተገለጸ ኣኼባ፡ ንጉዳያት ሰብኣዊ መሰላትን ሰብኣዊ ረድኤትን ኣመልኪቶም ክዘራረቡ ምዃኖም ጸብጻባት ይሕብሩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ 95 ሚኢታዊት ኣፍጋናውያን እኹል ምግቢ የብሎምን ይብል። ኣብዚ ሕዚ እዋን ድማ ብዝሒ ሽቕሊ-ኣልቦ ኣዝዩ ወሲኹ ኣሎ ተባሂሉ። ዋጋ ምግቢ ከምዝነሃረን፡ መተዓዳደጊ ገንዘብ እታ ሃገር ዓቕሚ ዘይብሉ ድኹም እናኾነ ምምጽኡን እውን ይዝረብ። ባንክታት’ውን ኣብ ልዕሊ ዝወጽእ ገንዘብ ተመን ኣቐሚጦም ኣለዉ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ 55 ሚኢታዊ ህዝቢ እታ ሃገር ንጥሜት ተቓሊዑ ኣሎ። ትማሊ 16 ጥሪ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ: ጣሊባንን ምዕራባውያንን ጥቡቕ ዝርርብ ክገብሩ ከምዝጀመሩ ይዝረብ። ተወካሊ ጣሊባን ሻፊኡላህ አዛም ንኣሶሺዬትድ ፕሬስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "እቲ ገንዘብ ንህዝቢ ኣፍጋን ክልቀቐሉ ኢና ንሓቶም ዘለና። ብኣፈላላይ ፖለቲካ ዜጋታት ኣፍጋኒስታን ክጉድኡ የብሎምን" ክብል ተዛሪቡ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ተኸሲቱ ንዘሎ ከቢድ ጥሜትን ዛሕልን ስዒቡ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ክሕግዝ’ምበር ክቐጽዕ የብሉን ክብል ‘ውን ወሲኹ ገሊጹ። ተወከልቲ ምዕራባውያን እቲ ጉጅለ ኣዝዩ ሓቛፊ ክኸውንን፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ቁልፊ ኣጀንዳ ኮይኑ ክቐርብን ትኹረት ገይሮም ከምዘለዉ ይዝረብ። ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ምስተቖጻጸረ ደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣብ ገዘአን ክጸንሓ ምእዛዙ ዝዝከር እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ንደቂ ተባዕትዮ ተምሃሮን መምህራንን ጥራይ እዩ ክፉት ኮይኑ ዘሎ። ነዚ ናይ ጣሊባን ስርዓት ዝተቓወማ ደቂ ኣንስትዮ በቲ ጉጅለ ዒላማ ኾይነን ኣለዋ። ዝተሰወሩን ሃለዋቶም ዝጠፍኡን ጋዜጠኛታት ከምኡ’ውን ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ከምዘለዉ ጸብጻበት ይሕብሩ። ጣሊባን ነዚ መሰል ክስታት ኣይቕበሎን። ዛጊድ ንሓይልታት ጣሊባን ኣፍልጦ ዝሃቦ ሃገር የለን። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኖርወይ ብወገኑ፡ እቲ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር - ኦስሎ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ነቲ ጉጅለ ኣፍልጦ ከም ምሃብ ተገይሩ ክቑጸር የበሉን ኢሉ ኣሎ።


ኣፍጋኒስታን፡ ሰብ መዚ ስምምዕ ኣመሪካን ጣሊባንን ንውድቀት ኣፍጋኒስታን ኣቀላጢፉዎ ኢሎም

ሰብ መዚ ኣመሪካ፡ ብምኽንያት ኣብ ሞንጎ ምምሕዳር ዶናልድ ትራምፕን ጉጅለ ጣሊባንን ብዝተበግረ ስምምዕ ንኣፍጋኒስታን ክቆጻጸራ ከም ዝኽኣለ ተዛሪቦም። እዚ 'ስምምዕ ዶሃ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ብ2020 ዝተፈረመ ስምምዕ ኣመሪካ ሰራዊታ ካብታ ሃገር እተውጽአሉ መዓልቲ ኣስፊሩ ይርከብ። ጀነራል ፍራንክ ማክኬንዚ እቲ ስምምዕ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ወተሃደራትን "ብሓቂ ጎዳኢ ውጽኢት" እዩ ዘለዎ ኢሉ። ሚኒስትር ምክልኻል ሎይድ ኦስቲን'ውን በዚ ሓሳብ ብምስምማዕ ጣሊባን "ንክጠናኸር ሓጊዙ'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ብተወሳኺ ስምምዕ ዶሃ ከም ኣልቃዒዳ ዝበሉ ጉጅለታት ሽበራ ድሕነት ኣመሪካን መላፍንታን ኣብ ሓደጋ ከየውድቑ ስጉምታት ንክወስድ ጣሊባን ሓለፍነት ከም ዘለውዎ ይድንግግ። ፕሬዝደንት ጆ ባይደን  ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንድሓር ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ናይ ምውጻእ መደብ ክቕጽሎ እንከሎ እቲ ናይ ግዜ ገደብ ካብ ግንቦት ናብ መወዳእታ ነሓሰ ዝብል ክናዋሕ ከም ዝተገብረ ይፍለጥ። ሰብ መዚ ምክልኻል ኣመሪካ ትማሊ ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣብ ዘቕረቡዎ ጸብጻብ ሓይልታት ወጻኢ ዜጋታቶም ከውጽኡ እንከለው ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ተስፋ ዝቖረጹ ኣፍጋናውያን ክምሕጸኑዎም እንከለው ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ብዝተላዕለ ናዕቢ 182 ሰባት ከም ዝተቐትሉ ገሊጾም። መራሒ ማእከላይ እዚ ኣመሪካ ጀነራል ማክኬንዚ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ብላዕለዋይነት ይቆጻጸሮ ነይሩ። ጀነራል ማክኬንዚ ንኮሚቴ ኣገልግሎት ምክልኻል እቲ ባይቶ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ ስምምዕ ዶሃ መንግስቲ ኣፍጋን ዝረኽቦ "ኩሉ ዓይነት ሓገዝ መዓዝ የብቅዕ" ዝብል መዓልቲ ፈልዩ ዘቐመጠ ስለ ዝኾነ ከቢድ ስነ ልቦናዊ ጸቕጢ ኣሕዲሩ'ዩ ኢሉ። ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ወተሃደራዊ ኣማኸርታ ትሕቲ 2500 እንተገይራቶም መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ሰራዊቱን ምውዳቖም ኣይተርፍን ዝብል እምነት ከም ዝነበሮ'ውን ሓቢሩ። ድሕሪ ስምምዕ ዶሃ ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ፕሬዝደንት ባይደን ቑጽሪ ሰራዊት ኣመሪካ ክንኪ ዘሕለፎ መምርሒ ድማ "ካልእ ኣብ ውሽጢ ሳንዱቅ ሬሳ ዘሎ ሚስማር" ነይሩ ክብል ገሊጹዎ። ኦስቲን ብወገኑ ኣመሪካ ኣንጻር ጣሊባን እተካይዶ ደብዳብ ነፈርቲ ጠጠው ክተብል ኣብቲ ስምምዕ ብምእታው "እቲ እስላማዊ ጉጅለ ተጠናኺሩ፤ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋኒስታን ዝፍጽሞ መጥቃዕቲ ወሲኹ። ኣፍጋናውያን ሰሙናዊ ብዙሓት ሰባት ይስእኑ ነይሮም" ክብል ተዛሪቡ። እቶም ሰብ መዚ ምክልኻል ኣመሪካ ብሰሉስ'ውን ምስ ኮሚቴ ኣገልግሎት ኣጽዋር ኲናት ዝተዛተዩ ኮይኖም፡ ጀነራል ሚሌይን ጀነራል ማክኬንዚን ኣመሪካ ሰራዊታ ቅድሚ ምውጽኣ ኣብ ኣፍጋኒስታን 2500 ወተሃደራት ክጸንሑ ዝብል ሓሳብ ኣቕሪቦም ከም ዝነበሩ ገሊጾም። ጀነራል ሚሌይ ወሲኹ ጣሊባን ምስ ኣልቃዒዳ ዘለዎ ርክብ ዘይበተኸ ኣሸባሪ ጉጅለ ስለ ዝኾነ ኣመሪካውያን ካብ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ምሕላው ከቢድ'ዩ ኢሉ። ወሃቢ ቃል ጣሊባን ዛቢሁላህ ሚጃሂድ ትማሊ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ጣሊባን "ካብ ኣፍጋኒስታን ተላዒሎም ንኣመሪካ ሓዊሱ ንዝኾነት ሃገር ዘብጽሑዎ ዝኾነ ዓይነት ስግኣት ከም ዘይህሉ ንዓለም ውሕስና ሂቡ'ዩ" ኢሉ። "ኣብ ሞንጎ ኣመሪካን እስላማዊ ኢመሬት ኣፍጋኒስታንን ኣብ ዶሃ ዝተፈረመ ስምምዕ ክንትግብር ድሉዋት ኢና። ኣመሪካን መላፍንታን'ውን ድሉዋት ክኾና ንደሊ። ኣሉታዊ ርኢይቶታት ካብ ምሃብ ዲፕሎማሲያዊ ምትሕብባር እንገብረሉ መገዲ ክመርጻ ዝሓሸ'ዩ" ኢሉ።