ቅልውላው ኢትዮጵያ: ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘመላልሱ ልዕሊ 70 መራሕቲ መኪና ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ናብቲ ኲናት ዝካየድሉ ዘሎ ከባቢታት ሰሜን ኢትዮጵያ ሰብኣዊ ሓገዝ ከጓዓዕዙ ውዕል ዝገበሩ 72 መራሕቲ መኪና ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ፡፡ እቶም ምስ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዝሰርሑ ዝነበሩ መራሕቲ መኪና ኣብ ርእሰ ከተማ ዓፋር ዝኾነት ሰመራ ከምዝተኣሰሩ እቲ ውድብ ገሊጹ፡፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቶም መራሕቲ መኪና ንምንታይ ደው ክብሉ ከምዝተገበረ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ይሓትት ኣሎ፡፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘስዓበ ኮይኑ ልዕሊ 5 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኾኑ ገይሩ እዩ፡፡ ሰመራ፡ መራሕቲ እተን ሓገዝ ዝጸዓና ከበድቲ መካይን ናብታ ኣስታት 400 ሽሕ ሰባት ኣብ ጫፍ ዓጸቦ ዝርከቡላ ትግራይ እንትጓዓዙ ዘዕርፉላ ከተማ እያ፡፡ ብኣማኢት ዝቑጸራ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ካብታ እንኮ ምስ ትግራይ ዘራኽብ መንገዲ ዘለዋ ከተማ ከይሓልፋ ተኸልኪለን ከምዘለዋ እዩ ዝግለጽ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ማእሰርቲ እቶም መራሕቲ መኪና ዛጊድ ዝሃቦ መግለጺ የለን፡፡ ሕቡራት ሃገራት 16 ሰራሕተኛታቱን ቤተሰቦምን ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ተገፊፎም ከምዝተኣሰሩ ትማሊ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ካልኦት ሽዱሽተ ድማ ተፈቲሖም ኣለዉ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቶም እሱራት ቀልጢፉ ክፈትሖም እቲ ውድብ ጸዊዑ ኣሎ፡፡ ጠበቓታትን ትካላት ሰብኣዊ መሰላትን፡ ሰብመዚ መንግስቲ፡ ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ሰራሕተኛታት መሰረት ዝገበረ ማእሰርቲ ይፍጽሙ  ከምዘለዉ ይገልጹ፡፡ መንግስቲ ግና ንተወለድቲ ትግራይ ብኣልማማ ከምዘይኣሰረ ይምጉት፡፡ ኣንጻር መንግስቲ ትግራይ ዝቃለሱ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ይግስግሱ ኣለዉ፡፡ ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ዝተባህለ ካልእ ዕጡቕ ተቓዋሚ እውን ኣብ ጎኖም ተሰሊፉ ይርከብ፡፡ ብኣንጻሩ ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ዘሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ ዜጋታት ናይ ውልቀኦም መሳርሒ ኲናት ከመዝግቡን ከባቢኦም ክከላኸሉን ብምጽዋዕ ኣብታ ሃገር ን6 ኣዋርሕ ዝጸንሕ ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ኣሎ፡፡ ኤምባሲ ኣመሪካ ብምኽንያት ‘‘ኣዝዩ ተለዋዋጢ’’ ኩነታት ጸጥታ ዜጋታት ኣመሪካ ብቕልጡፍ ካብታ ሃገር ክወጹ ጸዊዑ፡፡ ብተመሳሳሊ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዓውዲ ቴሌኮም ተዋፊሩ ዝርከብ ኬንያዊ ዓርሞሸሽ ትካል ሳፋሪኮም፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ዘይምርግጋእ ወጻእተኛታት ሰራሕተኛታቱ ካብታ ሃገር ክወጹ ከምዝገበረን ኢትዮጵያውን ሰራሕተኛታቱ እውን ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክዓዩ ከምዝኣዘዘ ንቢቢሲ ገሊጹ፡፡ እቲ ኣብታ ሃገር ዝምዕብል ዘሎ ፖለቲካውን ጸጥታውን ኩነታት ንወፍሪ እቲ ትካል ኣብ ሓደጋ ከምዘውደቖ ዝሓበረ ሳፋሪኮም: ቀጻሊ ውሳነታት ንግዲ እቲ ትካል በቶም ስዒቦም ዝፍጠሩ ኩነታት ከምዝውሰን ሓቢሩ፡፡ ሳፋሪኮም ዝሓዘ ጥምረት ትካላት ቴሌኮም ኣስታት 2 ቢልዮን ዶላር ኣብ ኢትዮጵያ ንምውፋር ዝተለመ ኮይኑ፡ ኣብ ናይ መጀመርታ ሓሙሽተ ዓመታት ኣስታት ሓደ ሽሕ ሰራሕተኛታት ክቖጽር ትልሚ ሒዙ ነይሩ፡፡ ኣብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝፍጸሙ ዘለዉ ጫካነ ዝተመለኦም ተግባራት ዘመላኽቱ ጸብጻባት ጾታዊ ጎነጻት እውን ብትካላት ሰብኣዊ መሰል ኣቢሎም ይወጹ ኣለዉ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝርከቡ ከባቢታት ምስተቖጻጸሩ ጾታዊ ዓመጽን ዘረፋን ፈጺሞም ክብል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ከሲሱ፡፡ ኣምነስቲ ቅድም ክብል እውን ሰራዊት መንግስቲ፣ ሓገዝቶም ዝነበሩ ካልኦት ወታሃደራትን ሚልሻታትን ኣብ ትግራይ  ሰፊሕ ጾታዊ ዓመጽን ምድፋርን ከምዝፈጸሙ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ብተመሳሳሊ ሁማን ራይትስ ዎች፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ጾታዊ ዓመጽ ዝበጸሐን ደቂ ኣንስትዮ ሓገዝ ከይረኽባ ይገብርን ማእካላት ጥዕና ቀረብ ከይረኽባ ይኽልክልን ኣሎ ክብል ከሲሱ፡፡ ልዕሊ 100 ሚልዮን ህዝቢ ዘለዋ ኢትዮጵያ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ፋና ምርግጋእ ተገይራ እትውሰድ ዝነበረት ሃገር ኮይና፡ ማእከል ዝተፈላለዩ ዓበይቲ ዓለምለኻዊ ትካላት እያ፡፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ኲናት ደው ክብል ዝጸወዐ ኮይኑ ሕብረት ኣፍሪቃ ነቶም ኣብ ጎንጺ ዝተጸመዱ ወገናት ንምሽምጋል ዝገብሮ ጻዕሪ ክምዝሕግዝ ኣፍሊጡ፡፡


ትማሊ ኣብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ ኢትዮጵያ ዝተላዕሉ ቀንዲ ጉዳያት

እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ክልል ትግራይ ዝጀመረ ኲናት ኣብዚ ሕጂ እዋን ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብምልሓሙ ዓብዪ ሻቕሎትን ሰብኣዊ ቅለውላውን ፈጢሩ ኣሎ። እዚ ዝኸፍአ ቅልውላው ከየስዕብ ተሰጊኡ ዘሎ ምዕባለ ጠጠው ንክብልን ፖለቲካዊ ፍታሕ ንክመጽእን ጸቕጢ ኣብ ዝግበረሉ ዘሎ እዋን፡ ትማሊ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ንምዝታይ ንመበል 12 ግዜ ክእከብ እንከሎ ሕብረት ኣፍሪቃ ንዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ድጋፍ ከም ዝገብር ገሊጹ። ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሎሰንጎን ኦባሳንጆ ምስ ሰብ መዚ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ዝጀመሮ ዝርርብ ተቐባልነት ከም ዝረኸበ ነቲ ባይቶ ገሊጹ። ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ኣኼባ ድማ፡ ወከልቲ ኣባል ሃገራት እቲ ውድብ ነቲ ሕብረት ካብ ዘርኣይኦ ድጋፍ ብተወሳኺ፡ ሰብ መዚ ኢትዮጵያን መራሕቲ ሓይልታት ትግራይን ምቁራጽ ተጻብኦ ክገብሩ፣ ዘይተገደበ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ክህሉ ከፍቅዱን እታ ሃገር ንምድሓን ፖለቲካዊ መፍትሒ ክገብሩን ሓቲቶም። ፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኦሊሰንጎን ኦባሳንጆ "ዘለና ዕድል ጸቢብ ስለ ዝኾነ፡ ሓጺር ግዜ'ዩ ዘለና" ክብል ተዛሪቡ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ምስ መራሕቲ ትግራይን ላዕለዎት ሰብ መዚ መንግስቲ ፌደራልን ዝተዘራረበ ኮይኑ፡ ኣብ ሞንጎ ሰራዊት ምክልኻልን ሓይልታት ትግራይን ዝቕጽል ዘሎ ውግእ ጠጠው ክብል፣ እቲ ወጥሪ ንምህዳእን ናብ ዘተ ክመጽኡን ከምኡ'ውን ሰላማዊ ፍታሕ ንምሃብ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዘትዩ'ዩ። ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ድማ ናብ መቐለ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ትግራይ ተራኺቡ። ምስ ክልቲኦም ወገናት ዘካየዶ ዘተ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ኩሎም መራሕቲ ፖለቲካዊ ኣፈላላይ ከም ዘለዎም ስለ ዝግንዘቡ ምስዚ ብዝተሓሓዝ ፖለቲካዊ መፍትሒ ንምሃብ ዘተ ኣድላዪ'ዩ" ኢሉ። ወኪል እቲ ሸሞንተ ሃገራት ቐርኒ ኣፍሪቃ ዝሓቖፈ ዞባ ኦባሳንጆ፡ ኣብቲ ዞባ ሰላም፣ ርግኣትን ፖለቲካዊ ልዝብን ንምክያድ ዝተወስዱ ስጉምታትን ድጋፍ መራሕቲ ዓለም ንምርካብን ጻዕሪ ከም ዝገበረ ነቲ ባይቶ ኣረዲኡ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ብዘይቕድመ ኩነት ፖለቲካዊ ዘተ ንክገብሩን ብቕልጡፍ ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉን እቲ ቤት ምኽሪ ጸቕጢ ክገብር ኣተሓሳሲቡ። ብተወሳኺ፡ በቲ ኲናት ንዝተሃሰዩ ሰባት ሰብኣዊ ረድኤት ንክበጽሕን ንኹሉ ዘሳትፉ ዝርርባት ብምክያድ ሃገራዊ ዕርቂ ንክጅመር ክጽውዕ ሓቲቱ። ኢትዮጵያ ወኪል ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ታዬ ኣጽቀስላሴ፡ መንግስቱ ኣብ ዝሓለፈ ሓደ ዓመት "ህወሓት ዝፈነዎ መጥቃዕትን ወተሃደራዊ ሓደጋን" ከም ዝተኸላኸለ ገሊጹ። ኣብ ክሊ እዚ፡ መንግስቲ ኣብ ትግራይ መግብን ካልኦት ኣገደስቲ ቐረባት ሰብኣዊ ረድኤትን ንዘድልዮም ሰባት ምስ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምትሕብባር ከቕርብ ጸኒሑ'ዩ ኢሉ። ኣብቲ ክልል ዳግመ ህንጸት ንምስላጥ ድማ ዝተፈላለዩ ሓገዛት ከም ዝገበረን ክሳብ ሕጂ 100 ቢልዮን ብር ወጻኢ ከም ዝገበረን፣ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ድማ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገበረ ነቲ ባይቶ ኣረዲኡ። "እዚ ኹሉ ግን ከንቱ ተሪፉ፤ ብምኽንያት እዚ ገበነኛ ጉጅለ ህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ ረድኤት ክበጽሖ ኣይክኣለን" ኢሉ። ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝነብሩ ሰባት ድማ ተቐቲሎም ክብል ተዛሪቡ። እቲ ኣምባሳደር ኣብዚ ሕጂ እዋን "ፖለቲካዊ ዘተ ንምጅማር ዝግበሩ ጻዕርታት ነኽብር ኢና" ክብል እንከሎ፡ መራኸብቲ ሓፋሽ ምዕራባውያንን ገለ ሰራሕተኛታት ዓለምለኻዊ ትካላትን ግን ንኣመራርሓ ህወሓት ዘለዎም ድጋፍ ብግልጺ ኣርእዮም'ዮም ክብል ከሲሱ። ብኻልእ ወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ተጠቒሙ ዝብሉ ናይ ሓሶት ጸብጻባት ክወጽኡ ጸኒሖም'ዮም ኢሉ። ሃገሩ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝጀመሮ ሓሳብ ሃገራዊ ዘተ ንምቅባል ዘለዋ ድልውነት'ውን ኣረዲኡ። ናብ ዘተን ፖለቲካዊ ፍታሕን ንምምጻእ ዝግበር ጻዕሪ ቀጥ ዝበለ ወይ ቀሊል መገዲ ኣይኸውን ዝበለ ኣምባሳደር ታዬ "በዚ ምኽንያት ሕጂ መንግስቲ እዚ ገበነኛ ጉጅለ ጠጠው ኣብ ምባል ትኹረት ገይሩ ኣሎ" ኢሉ። ቻይና ወኪል ቻይና ኣብቲ ውድብ ዣንግ ጁን፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝምዕብል ዘሎ ኩነታት ውጽኢት ፖለቲካዊ፣ ታሪኻዊ፣ ናይ ብሄርን ካልኦት ምኽንያታትን ዘለዎ ምዃኑ ብምግላጽ እቲ ፍታሕ ኣብ ውሽጢ ሃገር ጥራይ'ዩ ክመጽእ ዝኽእል ኢሉ። ነዚ፡ ሃገሩ ሃገራት ኣፍሪቃትን ትካላትን ፖለቲካዊ ፍታሕ ንምምጻእ ተራ ኣለወን ኢላ ከም እትኣምን ሓቢሩ። ጸገማት ኣፍሪቃ ንምፍታሕ ኣፍሪቃዊ ፍታሕ ንምርካብ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ድጋፍ ከም ዝገብር ብምግላጽ ማሕበረሰብ ዓለም ብፍላይ ድማ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ ንዝገብሮ ጻዕሪ ኣድላዪ ግዜን ቦታን ብምሃብ ክሕግዝ ከም ዘለዎ ተዛሪቡ። ብፍላይ ኣመሪካን ካልኦት ሃገራትን ዝገብርኦ እገዳ ዝምልከት ርኢይቶ ዝሃበ እቲ ወኪል፡ ኣብ ንግዲ እገዳ ምግባርን ረድኤት ምቁራጽን ኣብቲ ዝድለ ዘሎ ፖለቲካዊ መፍትሒ ኢድ ምእታው ከም ዝኾነ ገሊጹ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ኣባል ሃገራት እቲ ውድብ ሉእላውነት እታ ሃገር ብምኽባር ኢትዮጵያ ኣብ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ንክተመሓይሽ ዝወሃብ ሓገዝ ክውስኽ ይግባእ ኢሉ። ብሪጣንያ ወኪል ብሪጣንያ ጄምስ ካሪዩኪ፡ ኣብ ቀረባ መንግስቲ ዝኣወጆ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ከም ምኽንያት ተጠቒሙ ሰብኣዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ ሕግታትን ዕሽሽ ክብሎም የብሉን ክብል ኣተጠቂቑ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት እቲ ሕብረትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ብሓባር ዘካየዱዎ መርመራ ሒዙዎ ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም መሳርሒ ኲናት ከም ዝውዓለ፣ ምንግልታዕን ስቅያትን፣ ምፍንቓል ሰላማውያን ሰባት ሓዊሱ ብዙሓት ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ብምልዓል እቲ ጸብጻብ ዘካተቶም መፍትሒ ሓሳባት ተግባራዊ ክኾኑ ኣለዎም ኢሉ። ኩሎም ወገናት ኲናት ጠጠው ብምባል ዝርርብ ክጅምሩ ድማ ሓቲቱ። ብተወሳኺ ሓይልታት ትግራይ ንቕድሚት ዝገብሩዎ ዘለው ግስጋሰ ጠጠው ኣቢሎም ክምለሱ፣ እቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘሎ ዕግታ ክልዓልን ብሄር መሰረት ዝገበሩ ኣፈላላያትን ተረኻት ጽልእን ክግትኡን ኣተሓሳሲቡ። አሜሪካ ወኪል ኣመሪካ ኣምባሳደር ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ፡ ክልቲኦም ተቐናቐንቲ ወገናት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝጀመሮ ምትሕብባር ዝሓዙዎ መርገጺ ደጊፋ። ኣብዚ ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት "ነዊሕ ግዜ ስቕ ኢልና ጸኒሕና ኢና" ክትብል እንከላ፡ ብምኽንያት እቲ ኲናት ጾታዊ ዓመጽ ከም መሳርሒ ኲናት ምጥቃም ዝርከቦም ከበድቲ ገበናት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝተፈጸሙ ጠቒሳ። "ኩሎም ሓይልታት ኣጥፊኦም'ዮም፤ ዘየጥፍአ የለን" ኢላ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሻራዊ እዩ ዝብል ዝቐርብ ዘሎ ክሲ ግቡእ ከም ዘይኮነ ብምግላጽ፡ ብዝኾነ ኣካል ዝፍጸም ዝኾነ ዓይነት መጥቃዕትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ከም እትቃወም ተዛሪባ። ሓይልታት ትግራይ ናብ ኣዲስ ኣበባ ይደፍኡ ከም ዘለውን ሕጂ ካብ ዝሓዙዎም ቦታታት ወጺኦም ናብ ትግራይ ክምለሱን ድማ ኣተሓሳሲባ። ብተወሳኺ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዓለምለኻዊ ሕግታት ኲናትን ሰብኣዊ መሰላትን ከኽብር ሓቲታ። ባይቶ ጸጥታ ምኽትል ዋና ጸሓፊ ጉዳያት ፖለቲካን ህንጸት ሰላምን እቲ ቤት ምኽሪ ሮዝሜሪ ዲካርሎ ብወገና፡ "ልዕሊ 110 ሚልዮ ህዝቢ፣ ልዕሊ 90 ብሄር ብሄረሰባትን 80 ቋንቋታትን ኣብ ዘለዋ ሃገር ኲናትን ዘይምርግጋእን እንታይ ከስዕብ ከም ዝኽእል ምትንባይ ኣይክኣልን" ብምባል ሓደጋ እቲ ኲናት ዘስግእ ምዃኑ ሓቢራ። ኢትዮጵያ ናብ ዝኸፍአ ኲናት ሓድሕድ ትኣትወሉ ዕድል ግሁድ እናኾነ ይመጽእ ምህላው'ውን ተዛሪባ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ኣብ ትግራይ ዘካየዱዎ መርመራ ኣመልኪቱ ዝወጽአ ጸብጻብ ብምጥቃስ ድማ ኣብ ልዕሊ ዜጋታት ዘስካሕክሕ ስቓይ ተፈጺሙ'ዩ ኢላ። ብኻልእ ወገን እቲ ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ብምልዓል ድማ ህዝቢ ንዴሞክራሲ ዘለዎ መርገጺ ኣርእዩ'ዩ ብምባል፡ መንግስቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብታ ሃገር ዝፍጠሩ ዘለው ጸገማት ንምፍታሕን ሃገራዊ ዘተ ንምጅማር ድልየት ከም ዘለዎን ሓቢራ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ርእሰከተማ ኣዲስ ኣበባ ከምዝግስግሱ ይገልጹ ኣለዉ

ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝተነበረ ዕጽዋ ክሳብ ዝለዓል ሓይልታት ትግራይ ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝገብርዎ ግስጋሰ ከምዝቕጽሉ ወሃቢ ቃል ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ኣይተ ጌታቸው ረዳ ገሊጹ። ኣቶ ጌታቸው ምስ ቢቢሲ 'ፎከስ ኦን ኣፍሪቃ' ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት፡ ንመገዲ ሰላም ኢትዮጵያ ዓጽዩ ዘሎ ''ንፖለቲካዊ ጸገም ብወተሃራዊ ሓይሊ ክፈትሖ እየ ዝብል ድልየት ዘለዎ'' ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እዩ ክብል ወቒሱ። ኣንጻር ሓይልታት መንግስትን መላፍንቶምን ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ናብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ዝግስግሱ ዘለዉ ኮይኖም፡ መንግስቲ ብወገኑ ህዝቢ ክዕጠቕን ከባቢኡ ክሕሉን ይጽውዕ ኣሎ። ኣብዚ እዋን ሓይልታት ትግራይ ኣዲስ ኣበባ ንምቁጽጻር ይደፍኡ ከም ዘለው ክገልጹ እንከለው፡ መንግስቲ ፌደራል ብወገኑ ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ነበርን ዓቕሚ ዘለዎም ዜጋታትን ናብቲ ሰራዊት ምክልኻል ክጽንበሩ ይጽውዕ ኣሎ። መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ሕብረት ኤውሮጳን ኣመሪካን እቲ ጎንጺ ጠጠው ክብልን ኣፈላላያት ብዘተ ክፍትሑን ጻውዒት ከቕርቡ እኳ እንተጸንሑ ክሳብ ሕጂ ግን ፍረ ኣየፍረየን። ግስጋሰ ሓይልታት ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ''ናይ ኣዲስ ኣበባ ድልየት ስለዘለና ዘይኮነስ ነቲ [ብኣብዪ ኣሕመድ] ኣብ ልዕሊ ህዝብና ተነቢሩ ዘሎ ዕጽዋ ኢዱ ጠዊና ንምልዓል እዩ'' ክብል ጌታቸው ዕላማ ናይቲ ዝቕጽልዎ ዘለዉ መጥቃዕትታት ኣብሪሁ። ብተወሳኺ ''ኣብዪ ነቶም ዘቕረብናዮም ጠለባት ሕራይ ክብል ንምግባርን ነቲ ጎንጺ ዕልባት ንምሃብን እዩ'' ኢሉ፡፡ ነቶም ተጻባእቲ ወገናት ንምሽምጋል ዝተመዘዘ ልኡኽ ሕብረት ኣንፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ፡ ምስ ኣቦ መንበር ህወሓት ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ዕዉት ዘተ ከምዘካየዱን እውን እቲ ወሃቢ ቃል ተዛሪቡ፡፡ ኦባሳንጆ፡ ሎሚ ሰሉስ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ብምኻድ ምስ ላዕለዎት ሓለፍቲ እተን ክልላት ኣብ ጉዳይ እቲ ናይ ሰላም ጻዕሪ ክዝቲ'ዩ። እቲ ብኹሎም ተጻረርቲ ወገናት ተቐባልነት ከምዝረኸበ ዝገልጽ ናይጀርያዊ መራሒ፡ ትማሊ ነቲ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘቕረቦ መብርሂ ኢትዮጵያ ኣጋጢሙዋ ዘሎ ቅልውላው ንምፍታሕ "ዘለና ግዜ ሓጺር" እዩ ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ኣብቲ ዘቕረቦ ጸብጻብ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ኣብ ዝሓጸረ እዋን እንተዘይተፈቲሑ 'ከበድቲ ሰብኣዊ ሳዕቤናት' ከምጽእ ምዃኑ ሓቢሩ። ኣመሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን ቅልውላው ኢትዮጵያ ንምፍታሕ ዘሎ ዕድል ጸቢብ ምዃኑ ገሊጾም። ፍሉይ ልኡክ ኣመሪካ ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ሰብ መዚ ሕብረት ኣፍሪቃ ንምዝርራብ ተመሊሱ ሎሚ ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ። ንሱ ምስ ሰብ መዚ መንግስቲ ፌደራልን ክልላዊ ሓለፍትን ንምዝርራብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ ገይሩ ምንባሩ ይፍለጥ። ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሕዳር 2020 ክጅምር እንከሎ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ እዚ ዓመት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከም ዝልሓመ ይፍለጥ። ብሰንኪ እዚ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣስታት ሸውዓተ ሚሊየን ህዝቢ ሰለስቲአን ክልላት ንህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ተቓዒሉ ከም ዝርከብ ጸብጻባት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። ኣብ ትግራይ ጥራይ፡ ኣስታት 400 ሽሕ ሰባት ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ዝርከቡ ኮይኖም፡ ቑጽሮም ዘይተፈልጠ ኣማኢት ኣሽሓት ሞይቶም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ይግመት። ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉን ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ዘኽእል መገዲ ብዘይተገደበ መልክዑ ክኸፍቱን ጻውዒት ይቐርበሎም ኣሎ።


ሓይልታት ትግራይ ኣብቶም ሒዞሞም ዝነበሩ ከባብታት ኣብ ሰብን ንብረትን ጉድኣት ኣውሪዶም'-መንግስቲ

ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ዓፋርን ኣምሓራን ኣብ ዝነበርሉ ግዘ “ኣብ ሰብን ንብረትን ከቢድ ጉድኣት ኣብፂሖም” ክትብል ኣፈኛ ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ቢልለኔ ስዩም ተዛሪባ። እታ ኣፈኛ ሎሚመዓልቲ ኣብ ዝሃበቶ መግለፂ፡ ኣብ ከባብታት መዘዞ፣ ካሳጊታ፣ ደብረሲና፣ ሸዋ ሮቢት፣ ጋሸናን ላሊበላን ብሓይልታት ትግራይ ኣብ ንብረት ህዝብን ውልቀሰባትን በፂሖም ዝበለቶም ጉድኣታት ብተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣርእያ። እቶም ተንቀሳቐስቲ ምስልታት፡ ኣብ መንበሪ ኣባይቲ፣ ባንክታት፣ ትካላት ንግድን ጥዕናን ተፈፂሙ ንዝተብሃለ ዕንወት ዘርእዩ ምዃኖም ድማ ሓቢራ። ብወገን ሓይልታት ትግራይ ኣብዚ ሓድሽ ክሲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተውሃበ ምላሽ’ኳ እንተዘየለ፡ ኣብ ዝተንቀሳቐስሎም ከባብታት ኩሎም፡ ኣብ ልዕሊ ሂወት ንፁሃት ዜጋታት፣ ንብረት ውልቀን ህዝብን ዝኾነ ዓይነት መጥቃዕትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን ከምዘይፍፅሙ ብምግላፅ፡ ንዝቐርቡ ክስታት ብዘይሻራዊ ኣካል ክፃረዩ’ዮም ብተደጋጋሚ ዝጠልቡ። “ኣብ ጋሸናን ሰሜን ሸዋን ኣብ ትርከብ ኣንጾኪያ ኣብ ትበሃል ከባቢ ጃምላዊ ቅትለት ከምዝተፈፀመ ፀብፃባት ኣለዉ” ዝበለት ወሃቢት ቃል ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ “ፆታዊ ዓመፅ’ውን ተፈፂሞም” ክትብል ከሲሳ። እንተኾነ ብሰንኪ ምቁራፅ መስመራት መራኸቢታት ነቲ ኩነታትን ዝቐርቡ ክስታትን ብናፃ ኣካል ንምርግጋፅ ኣፀጋሚ ኮይኑ ይርከብ። ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓኸ ሓደ ዓመት ዘቑፀረ ኵናት፡ ሂወት ኣሽሓት በሊዑ፣ ጠንቂ ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን ምምዝባል ሚልየናትን ኮይኑ፣ ሚልየናት ድማ ንጥሜት ኣቃሊዑ’ዩ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ እዚ ኵናት ልዕሊ 2 ነጥቢ 2 ሚልየን ህዝቢ ካብ መረበቱ ዝተመዛበለ እንትኾን፡  5.2 ሚልዮን ህዝቢ ድማ ህፁፅ ረድኤት ከም ዘድልዮ ውድብ ምግቢ ዓለም ኣፍሊጡ’ዩ። ዳይሬክተር ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢዝሊይ፡ ምግቢ ንዘድልዮም ሰባት ሓገዝ ንምቕራብ ኣብ መዓልቲ 100 መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝግባእ ምግላፁ ይዝከር። ወሃቢት ቃል ቢልለኔ ስዩም ፡ እቲ ኵናት ናብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ብምልሓኹ፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ቁፅሪ ዝተመዛበሉ ሰባት 1.4 ሚልየን ከምዝበፅሐ ንኮምሽን ምክልኻል ስግኣት ሓደጋ ፌደራል ብምፅራሕ ተዛሪባ። መንግስቲ ፌደራል፡ ኣብ ሰሜን ወሎ፣ ደቡብ ወሎን ሰሜን ሸዋን ንዝርከብ ክልተ ሚልየን ህዝቢ 28 ሽሕ ሜትሪክ ቶን ምግቢ ከምዝመደበ’ውን ገሊፃ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብዚ ቀረባ ግዘ ሓይልታት መንግስቲ ካብ ሓይልታት ትግራይ ኣልቂቐዮም ናብ ዝበልዎም ከባብታት ጋሸናን ላሊበላን፡ ህፁፅ ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ክንቀሳቐሳ ከምዝጀመራ ሓቢራ። ብወገን ሓይልታት ትግራይ ብዛዕባ እተን ብሓይልታት መንግስቲ  ዳግማይ ተታሒዘን ዝበሃላ ከተማታት፡ እቲ ዘካየድዎ "ናይ ቦታ ምምሕያሽ" ዝሰፍሐ መጥቃዕትታት ንምክያድ ዝዓለመ ምዃኑ’ዮም ገሊፆም። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ዘካይድዎ ዘለዉ "ናይ ቦታ ምምዕርራይ ቅርፂ ይሕዝ ኣሎ። እቲ ወሲድናዮ ዘለና ስጉምቲ፡ ስልታዊ፡ ስርሒታዊን ስትራተጂካውን ነገራት ኣብ ግምት ዘእተወ'ዩ" ክብል ኣቐዲሙ ብመገዲ ትዊተር ገሊፁ ኔሩ። ኣብ ክልል ዓፋር’ውን 1.3 ሚልየን ህዝቢ ህፁፅ ሓገዝ የድልዮ እዩ ዝበለት ቢልለኔ ስዩም፡ ብሰንኪ እቲ ኵናት ኣብ ክልል ዓፋር ልዕሊ 400 ሽሕ ህዝቢ ከምዝተመዛበለን ረድኤት ንምቕራብ ምስ መዳርግቲ ኣካላት ይሰርሑ ከምዘለዉን ሓቢራ። እታ ኣፈኛ፡ ናይ ሕቡራት ሃገራት ሰብኣዊ ረድኤት ናብ መቐለ በረራ ከምዝጀመረን፡ ዛጊድ ናብ መቐለ ኣርባዕተ በረራታት ከምዝተኻየዱን፡ ከምኡ’ውን 203 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ መቐለ ምብፅሐን ተዛሪባ። ቅድም ክብል፡ ተወካሊት ውድብ ጥዕና ዓለም ፋዱላ ቻኢብ፡ እቲ ናብ ሕድሕድ ኵናት ኣምሪሑ ዘሎ ኵናት ኣብ ዝተወልዐላ ትግራይ፡ ካብ ጥሜት ብተወሳኺ፡ ኣገልግሎት ጥዕና ኣዝዩ ውሱንን ዘሻቕልን ምዃኑ ኣፍሊጣ ኔራ። ፋዱላ ቻኢብ፡ "ኣብ ትግራይ ዘሎ ቀረብ ኣግልግሎት ጥዕና ኣዝዩ ብዘሻቕል ኩነታት ድሩት እዩ። መሰረታዊ ኣገልግሎት ጥዕና ኣይረኽቡን" ዝበለት እታ ተወካሊት፡  ንሞት ከቃልዕ ዝኽእል ቁፅሪ ብከቢድ ሕፅረት ዝተመጣጠነ ምግቢ ዘጋጠሞም ቆልዑ ይውስኽ ከምዘሎ ድማ ገሊፃ። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን ዝካየድ ዘሎ ኵናት ቁፅሪ ናይቶም ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዛት ዘድልዮም ሰለማውያን ሰባት 9.4 ሚልዮን ከምዝበፅሐ ኣብዚ ቅነ ኣፍሊጡ’ዩ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ድሕሪ ምልሓሙ ናብ ሓፈሻዊ ኲናት ሓድሕድ ተሰጋጊሩ ይርከብ። ዛጊት ብሰላማዊ ዘተ ንምፍትሑ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታትን ጻውዒታትን ፍረ ኣይሃበን።


ቅልውላው ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ኤርትራ ህጹጽ ረዲኤት ብወደባታ ናብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክኣቱ ከምዘይትዕንቅፍ ኣፍሊጣ

ኤርትራ፡ ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ስጉምቲ ክወስድ ንዝእምት መግለጺ ሓደ ኣባል ባይቶ ኣመሪካ ኮኒና። ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ርእሰ ከተማ ዋሽንግተን ዲሲ፡ ኣብ ዘውጽኦ መገለጺ ኣባል ኮንግረስ ብራድ ሸርማን፡ ኤርትራ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረዲኤት ከይኣቱ ወደባታ እንተዓጽያ፡ ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካ ንንግዳዊ ንጥፈታታ ኣብ ባሕሪ ክዕንቅፎ ከም ዝኽእል ምዝራቡ "ዘሰንብድ'ዩ" ክብል ተቓውምኡ ገሊጹ። ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ኢትዮጵያ ከይኣቱ ከም ዘይኣበየት'ውን እቲ መግለጺ ኣነጺሩ። እቲ ኣባል ባይቶ፡ ብዛዕባ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ፍሉይ ኮሚተ ጉዳያት ወጻኢ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ'ዩ ነቲ ርእይቶ ሂቡ። ኣብቲ ኣኼባ መብርሂ ዝሃበት ኣብ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ሓላፊት ጉዳያት ኣፍሪቃ፡ ሞሊ ፊ፡ ዝምድና ኣመሪካን ኤርትራን "ኣሉታዊ" ምዃኑ ብምጥቃስ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ብወደባት እታ ሃገር ናብ ትግራይ ንምብጻሕ ዘሎ ተኽእሎ ጸቢብ ምዃኑ ኣሚታ። ነቲ ኣብ ክፍለ ሃገር ካሊፎርንያ ዝርከብ መበል 30 ናይ ምርጫ ኣከባቢ (ዲስትሪክት) ዝውክል ኣባል ባይቶ፡ ኣመሪካ ብቐጥታ ብነፈርቲ ህጹጽ ረዲኤት ናብ ትግራይ ከተብጽሕ ትኽእል እንተኾይና'ውን ነታ ሓላፊት ጉዳያት ኣፍሪቃ ተወኪሱ ነይሩ። "ንምዃኑ፡ እቲ ዝህብዎ መልሲ'ኳ እፈልጦ'የ፡ ንመንግስቲ ኤርትራ፡ መግቢ ኣብ ወደባት ኤርትራ ከነውርድ፡ ማካይንና ብቐጥታ ናብ ትግራይ ክኸዳ ዘፍቅድ እንተኾይኑ ሓቲናዮዶ" ክብል እቲ ኣባል ባይቶ ሓቲቱ። "ከም'ቲ ትፈልጦ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ምስ ኤርትራ ዘለና ዝምድና ኣሉታዊ'ዩ . . ." ብምባል እቲ ተኽእሎ ከም ዘየሎ ኣተንቢሃ። ኤምባሲ እቲ ብወገኑ ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ "እቲ ሓቂ ንምርግጋጽ ዝኣክል፡ ኤርትራ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ኢትዮጵያ ከይኣቱ ዓጽያን ዕንቅፋት ኮይናን ኣይትፈልጥን'ያ" ኢሉ። እቲ ኣባል ባይቶ ናይ ሓይሊ ስጉምቲ ምትብብዑ'ውን ነቒፉ። ክሳብ ሕጂ፡ ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ ትግራይ ክኣቱ ዘለዎ ሰብኣዊ ረዲኤት 11 እሚታዊት ጥራይ ከም ዝኣተወ ሓላፊት ምምሕዳር ጉዳያት ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ዶ/ር ዳያና ፑትማን ነቶም ኣብቲ ኣኼባ ዝተሳተፉ ኣባላት ባይቶ ሓቢራ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ መንግስቲ ኣመሪካ ምስቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ቅልውላው ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ሰራዊትን ህግደፍን ዝርከቦም ትካላትን ሰበ ስልጣንን ኤርትራ እገዳ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ጎኒ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምስላፍ ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፈ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ቅትለት ከም ዝፈጸመ ጸብጻባት ተሓለቕቲ መሰላት ይኸሱ። ኤርትራ ግን ነቲ ጸብጻባት ብምንጻግ፡ ዝኾነ ነቲ ተግባር ፈጺሙ ዝተረኽበ ወተሃደር ክሕተት ምዃኑ'ያ ክትምጉት ጸኒሓ። ኤርትራ፡ ብዛዕባ ፖሊሲ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘለዋ ተሪር ነቐፌታ ክትገልጽ ጸኒሓ'ያ። ኣመሪካ ብወገና ነቲ ነቐፌታ ከም ዘይትቕበሎ'ያ ትገልጽ። ብራድ ሸርማን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ብሄር መሰረት ዝገበረ ማእሰርቲ ዝርከቦ ምግሃስ መሰላት ይፍጽም ምህላዉ ብምጥቃስ ነቒፉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቶም ምስ ህወሓት ርክብ ኣለዎም ዝበሎም ጥራይ ዒላማ ከም ዝገብር'ዩ ዝምጉት። ኣብዚ ቀረባ እዋን ብዙሓት ተወለድቲ ትግራይ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኢትዮጵያ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ጸብጻባት ይገልጹ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ድሕሪ ምልሓሙ ናብ ሓፈሻዊ ኲናት ሓድሕድ ተሰጋጊሩ ይርከብ። እቲ ግጭት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ቅትለት፡ ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ዝርከብዎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ'ሎ። ዛጊት ብሰላማዊ ዘተ ንምፍትሑ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታትን ጻውዒታትን ፍረ ኣይሃበን።


ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ከተማ መቐለ ዘካየዶ ደብዳብ ነፈርቲ ሰለስተ ሰባት ቀቲሉ- ህወሓት

ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ከተማ መቐለ "ናይ ህወሓት ናይ መራኸቢታት ታወራት" ዒላማ ዝገበረ ዕዉት መጥቃዕቲ ከምዘካየደ ገሊጹ ክብል መንግስታዊ ትካል ፕረስ ኢትዮጵያ ሓቢሩ። ኣብቲ ብሰኑይ ዝተኻየደ ደብዳብ፡ ናይ ፋናን ትካል ጸጥታ 'ኢንሳን' ዝነበሩ መደበራት ከምዘዕነወ እቲ ሓበሬታ ጠቒሱ። እቲ ሓይሊ ኣየር "ንጹሃት ዜጋጋታት ከይጉድኡ ልዑል ጥንቃቐ ከምዝገበረን፡ እዚ ድማ ብዕዉት ኩነታት ከምዝተጸመ" ገሊጹ ክብል ትካል ፕረስ ኢትዮጵያ ብፈይስቡክ ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ ገሊጹ። እንተኾነ ግን፡ በቲ ዝተኻየደ ደብዳብ ሰለስተ ሰባት ከምዝተቐትሉን ሓያሎ ከምዝቖሰሉን ሓደ ላዕለዋይ መራሒ ህወሓትን ነበርቲ እታ ከተማን ንቢቢሲ ሓቢሮም ነይሮም። እቲ ደብዳብ ኣብ ክልተ ቦታታት ከምዝተፈጸመ፡ ኣባል ማእከላይ ኮሚቲ ህወሓት ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ነቲ ደብዳብ ከምዘካየደ ሓይልታት ትግራይ ከሲሶም ነይሮም። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ መንግስቲ ኣብታ ከተማ ደብዳብ ከምዘየካየደ ገሊጹ ክብል ጸብጺቡ ነይሩ። ኣብ ክልል ትግራይ መስመራት መራኸቢታት ሕጂ'ውን ተቛሪጾም ብምህላዎም፡ ነቲ ጸብጻብ ብናጻ ኣካል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ። ፕሮፌሰር ክንደያ ከምዝበሎ፡ እቲ ቀዳማይ ደብዳብ ኣብ ከተማ መቐለ ፍሉይ ስሙ ሓሬና (መሰቦ) ከባቢ ሰዓት  3፡30 ናይ ንጉሆ ኣቆፃፅራ ግእዝ ከምዝተኻየደን፡ በቲ ደብዳብ ሰለስተ ሲቪላውያን ሳባት  ከምዝተቐተሉን ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ገሊፁ። እቲ ካልኣይ ደብዳብ ድማ ቀትሪ ከባቢ ሰዓት 6፡30: ዕዳጋ ዓዲ-ሓቂ (ዕዳጋ ሰኑይ) ኣብ ዝበሃል ቦታ ከምዝተፈፀመ ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ሓቢሩ። ኣብቲ ኣብ ዕዳጋ ዓዲ-ሓቂ ዝተፈፀመ ደብዳብ ክንደይ ሰባት ከምዝሞቱ ኣይተገለፀን። እቶም ዝተጎድኡ ሰባት ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ዓይደር ይሕከሙ ከምዘለዉ እቶም ጸብጻባት ሓቢሮም። ክልላዊ ተሌቬዥን ትግራይ እውን፡ በቲ ኣብ ከባቢ ሓሬና ዝተፈፀመ ደብዳብ ሰለስተ ሲቪላት ከምዝተቐተሉን ካልኦት ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ፀብፂቡ ነይሩ። ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ታደሰ ወረደ ኣብ ክልላዊ ተሌቬዥን ትግራይ ቀሪቡ፡ እቲ ኵናት ይዛዘም ከምዘሎን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ይዕወቱ ከምዘለዉ ምግላፁ ስዒቡ እዩ። እንተኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ  ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ይዕወት ከምዘሎ እዩ ብተደጋጋሚ ዝገልፅ። ኣብ ጉዳይ እቲ ኣብ ከተማ መቐለ ዝተፈፀመ ደብዳብ፡ ካብ ወሃቢ ቃል ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኮሌነል ጌትነት ኣዳነን፡ ሚኒስትር ምክልኻል ኢትዮጵያ ዶክተር ኣብርሃም በላይን ምላሽ ንምርካብ ዝገበርናዮ ተደጋጋሚ ፈተነ ኣይሰመረን። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከምዝለሓመ ይፍለጥ። ኣብ መወዳእታ ውርሒ ሰነ ሰራዊት ኢትዮጵያ ካብ መቐለን ሓያሎ ከባቢታትን ትግራይ ብምውጻእ "በይናዊ ምቁራጽ ተዂሲ" ከምዝገበረ'ኳ መንግስቲ እንተፍለጠ፡ ውግእ ግን ኣየቋረጸን። ብሰንኪ ኵናት ትግራይ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ህይወቶም ንምድሓን ናብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ዝተሰደዱ እንትኾኑ፡ ልዕሊ 2 ሚልዮን ሰባት ድማ ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም እዮም። ኣብታ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ሙሉእ ዕፅዋ ትርከብ ትግራይ ሚልዮናት ንጥምየት ከምዝተቓልዑን፡ ሰባት ብጥምየት ይሞቱ ከምዘለዉን ይግለፅ። ሓይልታት ትግራይ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን መጥቃዕትታት ብምክያድ፡ ሓያሎ ከባቢታት ድሕሪ ምቁጽጻሮም፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተፈናቐሉን፡ ተጸበይቲ ረዲኤት ከምዝኾኑን'ውን ትካላት ረዲኤት ይገልጹ። ብሰንኪ'ቲ ኩነታት እኹል ረዲኤት ናብቶም በቲ ኲናት ዝተጸልዉ ከባቢታት ክበጽሕ ከምዘይክኣለ፡ ሰብመዚን ትካላት ረዲኤትን ክሕብሩ ጸኒሖም'ዮም። ነቲ ግጭት ብሰላማዊ ኣገባብ ንምፍታሕ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ክሳብ ሕጂ ፍረ ከምዘይተረኽቦ ይግለጽ።


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ን11 መዓልታት ረዲኤት ዝጸዓነት መኪና ናብቲ ክልል ከምዘይኣተወት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ

ኣብ ዝሓለፈ 11 መዓልትታት ዝኾነት ሰብኣዊ ረድኤት ዝጸዓነት መኪና ናብ ትግራይ ከም ዘይኣተወት ብዘይካ'ዚ ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ ንሰብኣዊ ረዲኤት ዝኸውን ቀረብ ነዳዲ ናብታ ክልል ከምዘይኣተወ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ቤት ጽሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ሰብኣዊ ኩነታት ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ረድኤት ጽዒነን ናብቲ ክልል ዝተበገሳ መካይን ካብ ሰብ መዚ ፍቓድ ክሳዕ ዝረኽባ ኣብ ሰመራ- ክልል ዓፋር ደው ኢለን ከም ዘለዋ ሓቢሩ። ናይቲ ብሰንኪ ኣብታ ክልል ዝተወልዐ ኲናት ተጸባዪ ህጹጽ ረዲኤት ኮይኑ ዘሎ ህዝቢ ጠለብ ንምምላእ መዓልታዊ መግቢ፣ ካልእን ነዳድን ዝጸዓና 100 መካይን ናብታ ክልል ክኣትዋ ከም ዘድሊ ዝሓበረ እቲ ትካል፡ ካብ 12 ሓምለ ንነጀው እቲ 15 ሚእታዊ ጥራይ ምቕራብ ከም ዝተኸኣለ ይገልጽ። ብሰንኪ እቲ ሕጽረት ቀረብ ነዳዲ መብዛሕትኦም ኣብ ሰብኣዊ ረድኤት ዝወፈሩ ትካላት ንዝዓበየ ክፋል ንጥፈታቶም ኣደስኪሎምዎ ምህላዎም'ውን እቲ ብሓሙስ ዝወጸ ጸብጻብ የመልክት። መንግስቲ ኢትዮጵያ ረድኤት ጽዒነን ናብቲ ክልል ዝኣተዋ መኻይን ይምለሳ ከም ዘየለዋ ብምግላጽ ህወሓት ንወተሃደራዊ መዓላ ይጥቀመለን ኣሎ ክብል ክኸስስ ጸኒሑ እዩ። ሰበስልጣን ህወሓት ግና እተን መካይን ንመምለሲ ዝኸውን እኹል ነዳዲ ከይሓዛ ከም ዝኣተዋ እዮም ዝገልጹ። እቲ ኲናት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሰፊሑ ስለዝተላብዐን ኣብተን ክልላት'ውን ብዙሕ ህዝቢ ካብ መንበሪኡ ይመዛበል ብምህላውን ሰብኣዊ ኩነታት የንቆልቁል ከምዘሎ 'ኦቻ' ገሊጹ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ሰሜን ወሎ፣ ኣብ ከባቢ ደሴን ኮምቦልቻን ብርቱዕ ኲናት ከም ዘሎ ምንጭታት ይገልጹ። ብመንግስቲ ግብረሽበራዊ ምዃኑ ብዝግለጽ ህወሓት ዝቕለሱ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብቲ ''ኣብ ቀለበት ርሕቐት መድፍዕ ኣእቲናዮ'' ዝበሉዎ መዓርፎ ነፍርቲ ኮምቦልቻ ሲቪላውያን ነፈርቲ ከይዓልባ ብሰኑይ ኣጠንቂቖም ነይሮም፡፡ ከንቲባ ከተማ ደሴ ኣቶ ኣበበ ገብረመስቀል ብሓሙስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ናብታ ከተማ ብዝተፈጸመ ደብዳብ ከቢድ ብረት ሓደ ሰብ ክመውት እንከሎ ሰለስተ ከም ዝቖሰሉ ተዛሪቡ። ነታ ከተማ ንምሓዝ ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት ትግራይ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ዛጊት ዝሃብዎ ርእይቶ የሎን። ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ናብታ ኣብ ደቡብ ወሎ እትርከብ ኣገዳሲት ከተማ ወሎ ከም ዝኣተዉን ምስቶም ኣብታ ከተማ ዓስኪሮም ዘለዉ ሓይልታት መንግስቲ ይዋግኡ ከም ዘለዉን ሓቢሮም። ኣብ ትግራይ ቲቪ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ "ንከተማ ደሴ ምቁጽጻር ጀሚሩ'ሎ" ብምባል "ሰላማዊ ህዝቢ ንዘይምጉዳእ ተመጣጣኒ ስጉምቲ ካብ ምውሳድ ተቖጢቡ፡ ብኻልእ ኣንፈት ንቕድሚት ኣብ ምግስጋስ ይርከብ" ኢሎም። እንተኾነ ግን፡ ምኽትል ከንቲባ ከተማ ደሴ ኣቶ ሰይድ ዮሱፍ፡ ናብታ ከተማ ዝኣተወ ሓይሊ ህወሓት የለን ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ'ሎ። በቲ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ከካይዶ ዝቐነየ ደብዳብ ነፈርቲ'ውን ሓያሎ ሰባት ከምዝሞቱ ጸብጻባት ካብቲ ክልል ይገልጹ። እቲ ግጭት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ጥምየትን ሞትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ምህላዉ ይፍለጥ።


ኣብ ክልል ትግራይ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ሓዘን ከምዝተኣወጀ ተገሊጹ

ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ቀረባ መዓልታት ብዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ነፈርቲ ህይወቶም ንዝሰኣኑ ንምዝካር፡ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ሓዘን ከምዝተኣወጀ ተገሊጹ። መራሕቲ ትግራይ ሎሚ ረቡዕ ብመገዲ "ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ" ኣቢሎም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ከምዝሕበርዎ፡ ኣብ ቀረባ መዓልቲታት ኣብ ከተማታት ኣላማጣ፣ ኮረም፣  ደደቢት፣ ማይ ጸብርን ካልኦት ከባቢታትን ብደብዳብ ነፈርትን ድሮንን ብዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ንዝሞቱ ሰላማውያን ሰባት ንምዝካር ብኣቆጻጽራ ግእዝ ካብ 5 ጥሪ ክሳብ 7 ጥሪ 2014 ዓ/ም መዓልቲ ሓዘን ኮይኑ ክዝከር ተኣዊጁ ኣሎ። በዚ መሰረት ባንዴራ ክልል ትግራይ ኣብያተ ዕዮታት ትሕት ኢሉ ክንብልበል ተኣዚዙ። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ መዓልቲታት ጥራሕ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይ ብዝተፈጸሙ ደብዳባት ነፈርቲ ልዕሊ 300 ሰባት ከምዝሞቱን ከምዝቖሰሉን ቴሌቪዥን ትግራይ ኣቃሊሓ። ብሰንኪ ኣብቲ ክልል ተዓጽዩ ዝርከብ መስመራት መራኸቢታት ስልክን ኢንተርነትን፡ ነቲ ሓበሬታ ብናጻ ኣካል ንምርግጋጽ ኣይተኻእለን። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ኣብ ዝርከብ መዕቆቢ ናይቶም ብሰንኪ'ቲ ኲናት ዝተፈናቐሉ ሰባት ዝተፈጸመ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ 56 ሰባት ከምዝተቐትሉን ካልኦት ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ሰራሕተኛታት ረድኤት ተዛሪቦም ነይሮም። ብተመሳሳሊ ብሰኑይ ኣብ ምዕራብ ትግራይ: ከተማ ማይ ጸብሪ ኣብ እንዳመጥሓን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ነፋሪት መብዛሕተአን ደቂ ኣንስትዮ ዝርከበኦም 17 ሰባት ከምዝተቐተሉን ዓሰርተታት ከምዝቖሰሉን ሰራሕተኛታት ረድኤትን መሰኻኽር ዓይንን ንወኪል ዜና ሮይተርስ ገሊጾም። ብተመሳሳሊ: ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ማይ ዓይኒ ብዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ ሰለስተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ምሟቶም ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቶም ዛጊድ ዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ነፈርቲ ዝበሎ ነገር የለን። ኣብ ዝሓለፈ ግዜ ግን፡ ንዒላማታት ሓይልታት ትግራይ ዘነጻጸረ መጥቃዕትታት ክገብር ከምዝጸንሐ'ዮም ዝገልጹ ነይሮም። በቲ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ኣብ መዕቆቢ ተመዛበልቲ ዝተፈጸመን መጥቃዕቲ ድሮን ከምዝሓዘነ ዝገለጸ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ጎንጽን መጥቃዕቲታት ኣየርን ብቕልጡፍ ደው ክብል ጸዊዑ ኣሎ። ንሱ ብተወሳኺ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምስላጥን ድሕነት ሰላማውያን ሰባት ንምውሓስን ኩሎም ወገናት ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰብኣዊ ሓገዝ ከኽብሩ ኣተሓሳሲቡ። ትካል ህፃናት ሕቡራት ሃገራት- ዩኒሴፍ፡ ብወገኑ ነዚ "ኣብ ትግራይ ኣብ መፅለሊ ተመዛበልቲ ዝተፈፀመ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰብኣውነት ዝጥሕስ'ዩ" ክብል ዝኾነኖ ኮይኑ በቶም ዝተፈፀሙ ናይ ኣየር መጥቃዕትታት ከምዝተቖጠዐ'ውን ኣፍሊጡ። ብሰኑይ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብስልኪ ዝተዘራረብ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ብወገኑ፡ በቲ ዝቕጽል ዘሎ ተጻብኦታትን እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተኻየደ መጥቃዕትታት ኣየር ሲቪላውያን ግዳያት ይገብር ብምህላዉ ዘለዎ ሻቕሎት ከምዝገለጸሉ ካብ ጻዕዳ ቤተ መንግስቲ ዝወጸ መግለጺ ኣመልኪቱ። ድሕሪ እቲ ኣብ ልዕሊ መዓስከር ተመዛበልቲ ዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ኣየር፡ ትካላት ረድኤት ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ዝህብዎ ዝነበሩ ኣግልግሎት ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘቋረፁ ምግላጾም ዝዝከር እዩ። እቲ ኲናት ኣብ ምንታይ ኩነታት ኣሎ? እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕጽል ዘሎን ኲናት፡ ህይወት ኣሽሓት ሰባት ቀዚፉ፣ ጠንቂ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ፣ ሚልየናት ካብ መንበሪ ቤቶም ኣመዛቢሉን ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ገይሩን ኣሎ። ኣብታ ኣብ ሙሉእ ዕፅዋ ትርከብ ትግራይ 6.3 ሚልየን ህዝቢ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ዝተገለፀ እንትኾን፡ ሕቡራት ሃገራት ድማ 'ዕላዊ ዘይኮነ ዕፅዋ ብመንግስቲ ተኣዊጁ' ከምዘሎ እዩ ዝኸስስ። ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ብዘይገደብ ክበፅሓ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክፈቅድ ብተደጋጋሚ ምሕታቶም ይፍለጥ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ረድኤት ናብ ትግራይ ንኸይኣቱ ቀንዲ ዕንቅፋት ኮይኑ ዘሎ ስርዓት ህወሓት ምዃኑ እዩ ዝኸስስ። መራሒ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ናብ ዋና ፀሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝለኣኾ ድብዳበ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ኩሉ ከባቢታት ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከምዝሰሓቡን እቲ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንክረክብ ዝዓለመ ምዃኑን ይገልፅ። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ሒዝዎም ዘሎ ከባብታት ሒዙ ከምዝፀንሕን ናብ ትግራይ ወተሃደራዊ ወፍሪ ከምዘየካይድን ኣፍሊጡ ኔይሩ። ዋና ፀሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉቴሬዝን ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኔድ ፕራይስን፡ እዚ ምዕባለታት ንሰላም በሪ ዝኸፍት ምዃኑ ገሊፆም ነይሮም። እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን እቲ ኲናት ዝርከበሉ ኩነታት ዘመልክት ጭቡጥ ሓበሬታ'ኳ እንተዘይተረኽበ፡ ኣብ ገለ ከባብታት ብፍላይ ድማ ብደቡባውን ምዕራብን ትግራይ ምስ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዘዋስኑ ከባብታት ውግእ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ጉዳይ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝኾነ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ናብ ትግራይ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተወሳኺ ዝርርብ ከምዘካየደ ተገሊጹ። ኦባሳንጆ ትማሊ ሰሉስ ናብ ርእሰከተማ ክልል ትግራይ መቐለ ከምዝኣተወ፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብትዊተር ሓቢሩ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ትማሊ ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና 40 ቃፍላይ መካይን ናብ ትግራይ ተበጊሰን

ብሮቡዕ ኣስታት 40 መግብን መድሃኒትን ዝርከቦ ሰብኣዊ ቀረባት ዝጽዓና ቃፍላይ መካይን ካብ ዓፋር ናብ ትግራይ ከም ዝተበገሳ ትማሊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ኣብቲ ክልል ካብ 18 ጥቅምቲ 2021 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ተቛሪጹ ዝጸንሐ ኮይኑ እዚ ድሕሪ ልዕሊ ሓደ ወርሒ ዝተፈቕደ ናይ መጀመርታ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ምዃኑ እቲ ትካል ሓቢሩ። እዘን መካይን ነዳድን መድሃኒትን ዝርከቦ ሰብኣዊ ቀረባት ጽዒነን ኣብ ሰመራ ፍቓድ ሰብ መዚ ክጽበያ ዝጸንሓ እየን። ምኽትል ወሃቢ ቃል ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ፋርሃን ሃቅ "ኣብ ትግራይ ዘሎ ሰብኣዊ ኩነታት እናገደደ ኣብ ዝመጽአሉ እዋን ናብቲ ክልል ረድኤት ዝሓልፈሉ ስሩዕ መገዲ ክህሉ ኣገዳሲ'ዩ" ኢሉ። ኣብቲ ክልል ልዕሊ ሓሙሽተ ሚሊዮን ህዝቢ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮ ብምግላጽ ነዚ ተበጻሒ ንምግባር ሰሙናዊ 500 ዝተፈለላዩ ቀረባት ሰብኣዊ ረድኤት ዝጽዓና መካይና ክኣትዋ ከም ዘለወን ትካላት ረድኤት ክገልጻ ጸኒሐን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቅድም ኢሉ ብ22 ጥቅምቲ ናብ መቐለ ዝተጉዓዘት ነፋሪት እቲ ውድብ ምዕላብ ስኢና ናብ ኣዲስ ኣበባ ድሕሪ ምምላሳ ናብ ትግራይ ዝገብሮ ዝነበረ በረራታት ደው ክብል ከም ዝገበረ ሓቢሩ ነይሩ። ትማሊ እቲ ተቛሪጹ ዝጸንሐ በረራ ሰብኣዊ ረድኤት እቲ ውድብ: ናብ ንቡር ከም ዝተመልሰ እቲ ወሃቢ ቃል ገሊጹ። ከም ውጽኢቱ ድማ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት መዳርግቲ ኣካላትን ኣብ ትግራይን ካብ ትግራይ ወጻኢ ዘለው ሰራሕተኛታቶም ከንቀሳቕሱን ውሱን መንቀሳቐሲ ገንዘብ ከእትውን ከም ዝኽኣሉ ሓቢሩ። ይኹን'ምበር "ኣብ ባይታ ዘለው መዳርግቲ ኣካላት ስራሕቶም ንምውጋን ሕጽረት ገንዘብ ይድርቶም ኣሎ" ኢሉ። ብተወሳኺ ኣብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ይስራሕ'ኳ እንተሃለወ ሕጂ'ውን እቲ ኩነታት ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ሓቢሩ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ኮምቦልቻ ዝርከብ መኽዘኑ ከምዝተዘምተ  ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ዝምታ መዓስን ብመንን ከምዝተፈጸመ ዝገለጾ ነገር የለን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኣምሓራ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ልዕሊ 450 ሽሕ ሰባት ተበጻሕቲ ዝኾኑሉ ምብጻሕ ረድኤት ከም ዝተጀመረ  ፋርሃን ሃቅ ገሊጹ። እቲ ልዕሊ ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት ትግራይ ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ድሕሪ ምልሓኹ ምኽንያት ሞትን ምዝንባልን ኣሽሓት ሰባት ከምዝኾነ ይግለጽ። ኣብ ሰለስቲአን ክልላት ዝርከቡ ልዕሊ ሽድሽተ ሚሊየን ሰባት ድማ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘድልዮም እንትግለጽ፡ ኣብ ትግራይ ክሳብ ሕዚ ኩሎም መሰረታዊ ኣገልግሎታት ተቛሪጾም ይርከቡ። ኣብዚ እዋን እቲ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ከባቢ ሸዋ ሮቢት ይካየድ ከም ዘሎን ብዝተፈላለዩ ግንባራት ውግእ ከም ዝቐጸለን ጸብጻባት ይገልጹ። ሃገራት ምዕራብን ማሕበረሰብ ዓለምን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዘካይዶ ዘሎ ኲናት ጠጠው ብምባል ኣፈላላዮም ብዘተ ንክፈትሑ ብተደጋጋሚ ይሓትቱ ኣለዉ። ኣመሪካ ተጻብኦታት ጠጠው ክብሉ ኣለዎም ካብ ምባል ሓሊፋ ኣብቲ ኲናት ተሳተፍቲ'ዮም ወይ'ውን እቲ ኲናት ንክናዋሕ ምኽንያት ኮይኖም'ዮም ኣብ ልዕሊ ዝበለቶም ኣካላት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኤርትራ ዝርከቦም ትካላትን ላዕለዎት ሰብመዚ ኤርትራን እገዳ ከም ዝገበረት ይዝከር። ብተወሳኺ ምስቲ ኲናት ብዝተሓሓዝ ኣብ ኢትዮጵያ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ምፍጻሞም ምኽንያት ብምግባር ኢትዮጵያ ብዙሕ ረብሓ ካብ እትረኽበሉ ስምምዕ ንግዲ ኣጎዋ ክትእገድ ወሲና እያ። እዚ ኲናት ጠጠው ንምባል ኣመሪካ ምስ ኬንያ፣ ሕብረት ኣፍሪቃን ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሊሰንጎን ኦባሳንጆን ካልኦት ሃገራትን ብቐረባት ትሰርሕ ምህላዋ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኣፍሪቃ ፈላማይ ምብጻሕ ዝገበረ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ሓቢሩ ነይሩ። ብፍላይ ነዚ ኣመልኪቱ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ኦሌሶጎን ኦባሳንጆ ብምዃን፡ እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኹነት ኲናትን ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላትን ጠጠው ክብሉ፣ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንሓደጋ ጥምየት ተቓሊዖም ዘለው ሚልዮናት ህይወቶም ንምድሓን ረድኤት ክበጽሕ ክመቻቾን ሰብኣዊ ኣገልግሎታት ተበጻሕቲ ክኾኑን ይስራሕ ኣሎ ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ እቲ ኲናት ተገዲደ ዝኣተኹዎ'ዩ ክብል ጸኒሑ። ሓይልታት ትግራይ ድማ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝተነበረ ዕፅዋ ንምኽፋትን ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ፣ ሰራዊት ኤርትራን ፍሉይ ሓይልን ምልሻን ኣምሓራ ዝርከቡ ግዝኣታት ትግራይ ሓራ ንምውፃዕ ይዋግኡ ከምዘለዉ'ዮም ዝገልፁ። ሃገራት ምዕራብ ግን እቲ ኲናት ጠጠው ክብል ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይ ዝኾነ ገደብ ንክበጽሕ ክፍቀድን ጸቕጢ ይገብራ ኣለዋ። መንግስቲ ብወገኑ እዘን ሃገራት ንህወሓት ድጋፍ ብምግባር ኣብ ኢትዮጵያ መንግስቲ ክልውጣ ጻዕሪ ይገብራ ኣለዋ ክብል ይኸስስ። ህወሓት ብመንግስቲ እታ ሃገር ኣብ መዝገብ ሽበራ ዝሰፈረ ፖለቲካዊ ውድብ ኮይኑ፡ ህዝቢ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዝግበር ኲናት ንክድግፍን ክዘምትን ብተደጋጋሚ ጻውዒት ከም ዝገበረ ይፍለጥ። ምስዚ ብዝተሓሓዝ ኣብታ ሃገር ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተኣዊጁ ይርከብ።


ምስ ኲናት ትግራይ ብዝተሓሓዝ ንሕቡራት ሃገራት ዝነቐፈት ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ስደተኛታት ካብ ስራሓ ደስኪላ

ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (IOM) ኣብ ኢትዮጵያ፡ ምስ ኲናት ትግራይ ብዝተሓሓዝ ነቲ ውድብ ብምንቃፋ ካብ ስርሓ ተኣልያ ክትጸንሕ እቲ ትካል ወሲኑ። እቲ ውድብ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ማውሪን ኣቺየንግ፡ "ናይቲ ትካል ክብርታት ብዘየንጸባርቕ ኩነታት ውልቃዊ ርእይቶኣ ብምክፋላ፡ እቲ ጉዳይ ክሳብ ዝምርመር ምምሕዳራዊ ዕረፍቲ ተዋሂቡዋ ኣሎ" ኢሉ። ኣገልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ኣቐዲሙ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ "ብዘይፍቓድ ቃለመሕትታት" ኣካይዳ ብዝብል ኣብ ልዕሊኣ እቲ ስጉምቲ ከምዝተወስደ ዝገልጽ ሰነዳት ከምዝተዓዘበ ሓቢሩ ነይሩ። ኣቺየንግ፡ ኣብቲ ኣካዪዳቶ ዝተባህለ ቃለመሕትት፡ ምስ ህወሓት ምድንጋጽ ኣለዎም ዝብሃሉ ሓለፍቲ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ነቶም ኣብ ትሕቲኦም ዘለዉ ኢትዮጵያውያን ሰራሕተኛታት ኣግሊለሞም ኢላ ምዝራባ ነቲ ትካል ባህ ኣየበሎን። ኣብዚ ቀረባ እዋን መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሸውዓተ ላዕለዎት ሓለፍቲ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ኢዶም ኣእትዮም ብዝብል ክሲ ካብታ ሃገር ክወጹ ከምዝኣዘዘ ይዝከር። እቶም ሰበስልጣን፡ ኣብ ውሽጢ'ቲ ዝተዋህቦም ናይ ግዜ ገደብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ኢትዮጵያ ምውጽኦም'ውን ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ከም ሓንቲ ላዕለወይቲ ሓላፊት ዝሃበቶ ርእይቶ ንሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ኣእትዩዎ'ሎ። ንሳ፡ ንሓደ ምስ መንግስቲ ዝደናግጽ ጸሓፋይ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ እቲ ንሳ እትሰርሓሉ ትካል ምስቶም "ጨካናት" ከምኡ'ውን "ረሳሓት" ክትብል ዝገለጸቶም ተቓወምቲ ሓይልታት ትግራይ ምድንጋጽ ከምዘርኣየ ትኸስስ። ምስቲ ትካል ዝሰርሑ ኢትዮጵያውያን ብላዕለዎት ሓለፍቲ ክድስክሉ ከምዝተገብረ'ውን ትጠቅስ። ኣይ-ኦ-ኤም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ እታ ሓላፊት ናይቲ ትካል፡ ንክብርታቱ "ዘየንጸባርቕ ውልቃዊ ርእይቶታት" ከምዝሃበት ብምግላጽ፡ እቲ ጉዳይ ይምርመር ከምዘሎ ሓቢሩ'ሎ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ኣብ ልዕሊኣ ዝተወስደ ስጉምቲ፡ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣተሓሕዛ'ቲ ኩነታት ኣንጻር መንግስቲ ዘለዎ ኣድልዎ ዘረጋግጽ'ዩ ክብል መንግስቲ ኢትዮጵያ ይምጉት። ኣፈኛ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ቢልለኔ ስዩም ብትዊተር ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ "ኣብ ውሽጢ ሕቡራት ሃገራት ዘሎ ውሽጣውን ደጋውን ፖለቲካዊ ጽልዋ" ክምርመር ኣለዎ ኢላ። ተቓወምቲ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ርእይቶ ናይታ ሓላፊት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ሕቡራት ሃገራት ኣንጻሮም ኣድልዎ ከምዘለዎ ዘርኢ'ዩ ክብሉ ነቒፎም ኣለዉ። ኣብቲ ብምስጢር ዝለሓዄ ድምጺ ካልእ እንታይ ኢላ? ማውሪን ኣቺየንግ ኣብቲ ምስ ሓደ ደጋፊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኾነ ጀፍ ፒርስ ዝተባህለ ጸሓፋይ ዘካየደቶ ነዊሕ ቃለመሕትት፡ ኲናት ትግራይ ድሕሪ ምውልዑ ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተዉ መሳርሕታ፡ ነቶም ኣብ ባይታ ዘገልግሉ ዘለዉ ሰራሕተኛታት ኣግሊሎም ክትብል ትኸስስ። ኣብቲ ብምስጢር ሊሒኹ ዝወጸ ዝተቐድሐ ድምጺ፡ ኣብ ገለ እዋን ህወሓት ነቶም ካብ ስዑዲ ዓረብ ዝተሰጉ ስደተኛታት ተጋሩ ናብ ርዋንዳ ክለኣኹ ውዲት ፈጺሙ ነይሩ ክትብል'ውን ትስማዕ። እቶም ኣብ ስዑዲ ተዳጒኖም ዝነበሩ ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ስደተኛተት ናብ ርዋንዳ ክውሰዱ ሕቶ ከምዝቐረበላን፡ እቲ ጠለብ ንኻልእ ዓላማ ዝተሓስበ ምዃኑ'ውን ትጠቅስ። "ሽዑ ካብ ሩዋንዳ ደባይ ውግእ ከምዝጅመር ኣይትፈልጥን ማለት ረሳሕ'ዩ" ክትብል ትስማዕ። ዘቕረበቶ ዝኾነ ጭብጢ ግን የለን። ብዘይካ'ዚ፡ ናብ ትግራይ ገጻ ከምዘይትምለስ ቃል ክትኣቱ'ውን ትስማዕ። ኣገልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዝበሎ፡ ንመሳርሕታ ኣብ ዝጸሓፈቶ መልእኽቲ "ኣዝየ ተረቢሸን ሓዚነን ኣለኹ" ድሕሪ ምባል፡ እቲ ዝወጸ ሓበሬታ "ብምስጢር ከምዝተቐድሐን፡ ተመዚዙ ዝወጸን" ምዃኑ ክትገልጽ ፈቲና። እንተኾነ ግን፡ እቲ ዝርርብ ይቕዳሕ ምንባሩ እቶም ኣብቲ ቃለመሕትት ዝተሳተፉ ክዘራረብሉ ይስምዑ። ትማሊ ሰኑይ፡ ዋና ዳይረክተር ዓለምለኻዊ ውድብ ስደተኛታት (IOM) ኣንቶኒዮ ቪቶርዮ ብዛዕባ'ቲ ንሳ ዝሃበቶ ርእይቶ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ "እታ ኣባል ናይቲ ትካል ብድምጺ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ ምስ መትከላትን ክብርታትን ኣይ-ኦ-ኤም ዝምድና የብሎምን። ብዝኾነ መልክዑ ናይቲ ውድብ መርገጺ ኮይኑ ክረአ የብሉን" ኢሉ። እታ ብስም ዘይጠቐሳ ሓላፊት፡ ብህጹጽ ከምዝተጸውዐትን፡ ምምሕዳራዊ ዕረፍቲ ክትወስድ ከምዝተገብረን ኣብቲ ዝጸሓፎ ደብዳበ ሓቢሩ። ኢትዮጵያ ሓላፊ ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት ዝርከቦም 7 ላዕለዎት ሓለፍቲ ሕቡራት ሃገራት ድሕሪ ምስጓጓ፡ ባይቶ ጸጥታ ናይቲ ውድብ ነቲ ጉዳይ ከምዝዘተየሉ ይፍለጥ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዩ ጉተረዝ፡ ኢትዮጵያ "ዓለምለኻዊ ሕጊ ትጥሕስ ኣላ ኢልና ኢና ንኣምን" ብምባል፡ ነቲ ኣብ ልዕሊኦም ዝቐረበ ክሲ ዘረጋግጽ መርትዖ ክቐርበሎም ጠሊቡ'ሎ። እንተኾነ ግን ቀዋሚ ወኪል ኢትዮጵያ ኣብቲ ውድብ ኣምባሳደር ታየ ኣጽቀስላሰ ብወገኑ፡ እቶም ዝተሰጉ ሰብመዚ "መትከላት ሰብኣዊ ረዲኤት ጥሒሶም" ክብል ብምኽሳስ፡ ሃገሩ ንባይቶ ጸጥታ መብርሂ ናይ ምሃብ ግዴታ ከምዘይብላ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስትን ብህወሓት ዝምርሑ ሓይልታት ትግራይን ዝተወልዐን ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመን ኲናት፡ ኣብቲ ዞባ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ምህላዉ ይፍለጥ። ብሰንኪ ምዕጻው መስመራት ጽርግያን ካልኦት ዕንቅፋታትን ናብቲ ተጸባዪ ረዲኤት ዝኾነ ብሚልዮናት ዝቑጸር ህዝቢ ዝበጽሕ ሓገዝ እኹል ከምዘይኮነ ሕቡራት ሃገራት ክገልጽ ጸኒሑ'ሎ።


ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ 'ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ሕልኽለኻት ቀጺሎም'

ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ-OCHA] ናብ'ታ ንኣስታት ትሸዓንተ ኣዋርሕ ብኲናት ትሕመስ ዘሎ ትግራይ ረድኤት ንምብጻሕ ዝግበር ምንቅስቓስ ኣይተመሓየሸን ኢሉ። እቲ ትካል ሎሚ ኣብ እዋናዊ ኩነታት ኢትዮጵያን ኣፍጋኒስታን ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ እዩ ምምሕያሽ ዘይምህላው ጠቒሱ። ኣብቲ ክልል ብዝቕጽል ዘሎ ኲናት ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሰባት ንሓደጋ ዓጾቦ እንትሳጥሑ ኣስታት 5.2 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ረድኤት ኮይኖም ከም ዘለዉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምግላጹ ይዝከር። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ወተሃደራዊ ምንቅስቓሶም እንትቕጽሉ "ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ግን ዘይተገማታይን ተቐያያርን ኮይኑ ቀጺሉ ኣሎ" ክብል እቲ ትካል ስክፍትኡ ገሊጹ። "ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ምብጻሕ ዝከኣል በታ ሓንቲ ዝተረፈት መገዲ ዓፋር'ኳ ንሳ'ውን ብሰንኪ ጸገም ጸጥታን ኣብ መገዲ ዝግበር ጽዑቕ ተፍትሽን እገዳታትን እቲ ኩነታት ክጋደድ ገይርዎ ኣሎ" ይብል። እዚ ኣብ መንገዲ ዘጋጥም ዘሎ ጽዑቕ ተፍትሽን ክልከላን እቲ ምብጻሕ ረድኤት ክደናጎ ምኽንያት ኮይኑ ከም ዘሎ ወሲኹ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ረድኤት ከይሓልፍ ዕንቅፋት ከም ዘይኮነ ብምግላጽ ንሓይልታት ትግራይ እዩ ዝኸስስ። ወሃቢ ቃል ሓይልታት ትግራይ ጌታቸው ረዳ ብወገኑ፡ እቲ ኣብ ክልላት ዘካይድዎ ዘሎ ኲናት እቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ተነቢሩ ዘሎ ኩለ መዳያዊ ዕጽዋ ንምኽፋት ዝዓለም ከም ዝኾነ ንቢቢሲ ገሊጹ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብቲ ክልል ዝነበሮ መኽዝን መግቢ ከም ዝወተደኣ ብምግላጽ፡ ህይወት ናይ'ቲ ንሓደጋ ጥሜት ተሳጢሑ ዘሎ ንምትራፍ መዓልታዊ መግብን ካብ መግቢ ወጻእ ዝኾኑ ቐረባትን ዝጸዓና 100 መካይን ናብ መቐለ ክኣትዋ ከም ዘለወን ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ትካል ሰብኣዊ ረድኤት፡ በቲ ሕዚ ዘሎ ኣዝዩ ጽዑቕ ተፍትሽን ምጽራይን መዓልታዊ 30 መኪና እየን ክሓልፋ ዝኽእላ ይብል። ብተመሳሳሊ ዜና፡ ትማሊ 200 ቶን ምግቢ ተንከፍ ዝጸዓነት፡ ነፋሪት ሕቡራት ኢመራት ዓረብ ናብ መቐለ ከም ዝኣተወት ዋም ዝተባህለ ዜና ወኪል ገሊጹ። ምስ ትካል መግቢ ዓለም ብምትሕብባር፡ ቀዳምነት ቀረብ ምግቢ ንዘለድልዮም ክፍሊ ማሕበረሰብ ከም ዝውዕል'ውን እቲ ጸብጻብ የመልክት። ሓለፊ ዞባ ምብራቕ ትካል ምግቢ ዓለም፡ ማይክል ዳን ፎርድ፡ "ኣብቲ ክልል ቀረብ ምግቢ ተመናሚኑ እዩ ዝርከብ። ኣብዚ እዋን ዝተገብረ እዚ ሓገዝ ኣዝዩ ዝናአድ ተበግሶ እዩ" ክብል ኣመስጊኑ። ሕቡራት ዓረብ ኢመራት ንህዝቢ ትግራይ ተመሳሳሊ ሓገዝ ምግባር ከም እትቕጽለሉ ብሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢኣ ኣቢላ ኣብ ዘወጽኣቶ መግለጺ ሓቢራ። ካልእ እንታይ  ምምሕያሻት ተራእዩ? ትካል ሰብኣዊ ሓገዛት ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ 16 ሓምለ ክሳብ 15 ነሓሰ ኣብ ወርሒ ብጠቕላላ 318 ናይ ጽዕነት መካይን ናብ ትግራይ ሓሊፈን ኢሉ። "እነውተኾነ፡ ብመጠን እቲ መዓልታዊ እናወሰኸ ዝሓድር ጠለብ ረድኤት፡ እዚ ቁንጣር እዩ" እዩ ኢሉ። እቲ ትካል ስራሕቲ ሰብኣዊ ምንቅስቓሳት ብሰንኪ ሰኣኖ ኣገልግሎታት ባንኪ፣ ዋሕዲ ቅርሺ፣ ዋሕዲ ነዳዳን መገድታት መራኸብን ኣዝዩ ተጸልዩ ከም ዝርከብ ወሲኹ ሓቢሩ። ዛጊድ፡ መሳርሕታት ኮምኒኬሽን ሒዝካ ምጉዓዝ ከም ዘይተፈቕደ'ውን ገሊጹ። እንተኾነ፡ መጠን ዝውውር ሰራሕተኛታት ምምሕያሽ ከምርአየ ሓቢሩ። ብኣየር ዝግበር ጉዕዞ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ከምቲ ቀዲሙ ዝተተለመ፡ ነፋሪት እቲ ውድብ ኣብ ሰሙን፡ክልተ ግዜ  ስሩዕ ትመላላስ ኣላ ኢሉ። ኣብ'ቲ ክልል ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ብሓፈሻ 457 ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣገልግሎት እናሃቡ ከም ዝርከቡ'ውን ኣፍሊጡ። ከምኡ'ውን፡ 29 ዓለም ለኸ  6 ሃገራዊ  መሻርኽቲ ብሓፈሻ 35 ዘይመንግስታዊ ትካላት ይንቀሳቐሱ ከም ዘለዉ እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ኣብ ቀረብ ጽሩይ ማይን መሳርሒ ትምህርትን ረድኤት ሕክምና ኣብ ምብጻሕን 'ውን ጽቡቕ ንጥፈታት ከም ዘሎ ሓቢሩ። ምስቲ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ጠለብ ሰብኣዊ ረድኤት ተወሳኺ ሓይሊ ሰብ፣ ምጅማር ዝተቛረጹ ኣገልግሎት መብራህቲ፣ ባንኪ፣ ቴሌኮምን ነዳድን ኣዝዩ ግዜ ዘይወሃቦ ጠለብ ክብል ጻውዒት ኣቕሪቡ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ረድኤት ናብ ትግራይ ከይኣቱ ዝዓግት ዘሎ ነገር እንታይ'ዩ?

ብሰንኪ እቲ ከም ብሓድሽ ዝተወልዐ ኣብ ሞንጎ ሓይልታት ትግራይን ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያን ዝካየድ ዘሎ ውግእ፡ ሓገዝ ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከይኣትዋ ብድሆ  የጋጥመን ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ትግራይ ልዕሊ 5 ሚልየን ሰባት ኣብ ዘስካሕክሕ ትፅቢት ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዝርከቡ ገሊፁ'ዩ። ሓገዝ ንምብፃሕ ዘይተኻእለሎም ከባቢታት ኣየኖት እዮም? ዋላ'ኳ ኣብ ትግራይ ህፁፅ ሓገዝ እንተድለየ፡ ኣብቶም ዝሓለፉ ኣዋርሕ ናብ ትግራይ ሓገዝ ምብፃሕ ኣዝዩ በዳሂ ኮይኑ'ዩ ፀኒሑ። ኣብቶም ዝሓለፉ ሸሞንተ ኣዋርሕ ሰሜናዊ ክፍሊ ኢትዮጵያ ትግራይ ንምሓዝ ኣብ ሞንጎ  ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ደማዊ ኲናት ተኻይዱ። ኣብዚ ሕዚ እዋን እቲ ውግእ  ናብታ ናብ ትግራይ ንምእታው ብሕታዊት መገዲ ዝኾነት ናብ ጎረቤት ክልል ዓፋር ተሳሒቡ ኣሎ። ብሰንኪ እዚ ሓድሽ ጎንፂ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቁፀሩ ሰባት ዝተመዛበሉ እንትኾኑ፡ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ድማ የድልዮም። ሓገዝ ምብፃሕ ዝከኣለለን ከባብታት ትግራይ ብፍላይ ድማ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ትግራይ (ህወሓት) ዝርከባ ኣለዋ እየን። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን እቶም ኣብ ትግራይ ሓገዝ ዘድልዮም 75 ሚእታዊት ምብፃሕ ከምዝከኣል'ዩ ዝገልፅ፤ እዚ ኣሃዝ ኣብ ወርሒ ጉንበት 30 ሚእታዊት ጥራሕ እዩ ኔሩ። እንተኾነ፡ ኣብዞም ከባብታትን ብቀጥታ ምብፃሕ ዘይከኣሉን ከባብታት፡ "እቲ ዘሎ ቀረብ ብቕልጡፍ ይመናመን ከምዘሎ" ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቑ። ኣብዚ ወርሒ መኻይን ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት ጥራሕ እየን ብዕዉት መገዲ ናብ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ምብፃሕ ክኢለን። ኣብቲ ዝሓለፈ 12 ሓምለ 54 መኻይን ሓገዝ ሕቡራት ሃገራት  "ድሕሪ ናይ መዓልትታት ምኽልካል መገዲ" ምግብን ካልኦት ወሰንቲ ሓገዝን ናብ ከተማ መቐለ ኣትየን'የን። እንተኾነ ኣተሓባባሪት ኤጀንሲ ልምዓት (USAID) ሳማንታ ፓወር፡  እዚ ረድኤት፡  ኣብዚ ወርሒ ካብ ዘድልይ ሓገዝ ምግቢ ሓደ ሚእታዊት ጥራሕ'ዩ ኢላ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ኣብዚ ቅልውላው ዘሎ ህዝቢ ንምሕጋዝ በብመዓልቱ ብውሑዱ 60 መኻይን ሓገዝ ክኣትዋ ከምዝግባእ እዩ ዝገልፅ። ካብ ዝሓለፈ መወዳእታ ወርሑ ጉንበት ጀሚሩ ናብ ትግራይ ዝግበሩ በረራታት ኣየር ተቛሪፆም እዮም፤ እዚ ማለት ብኣየር ሓገዝ ናብ ትግራይ ምግዓዝ ኣይከኣልን። ስለዝኾነ ድማ ኩሎም ቀረባት ብመገዲ ተጓዒዞም ክኣትዉ ግድን ይገብሮ፤ እንተኾነ መብዛሕትኦም መስመራት ተዓፅዮም'ዮም። ኣብቲ ኵናት ምስ መንግስቲ ፌደራል ወጊኖም ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ኣምሓራ፡ ብደቡባዊ ትግራይ ሓገዝ ከይኣቱ ይኽልክሉ ኣለዉ።  ኣብቲ ዝሓለፈ 29 ሰነ 29 መኻይን ሓገዝ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም በዞም ሓይልታት ካብ መገዲ ክምልሳ ከምዝተገደዳ ፀብፃባት ሕቡራት ሃገራት የመልክቱ። ብወገን ሱዳን'ውን ናብቲ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ጉጅለ ደገፍቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝርከብ ምዕራብ ትግራይ ሓገዝ ምቕራብ ዘይከኣል እዩ ኮይኑ ፀኒሑ። ስለዝኾነ ከኣ፡ ክሳብ ቀረባ ግዘ ናብ ትግራይ ሓገዝ ንምብፃሕ እቲ ብሕታዊት መገዲ ብሸነኽ ምብራቕ፡ ክልል ዓፋር ጥራሕ እያ ኔራ። ይኹን'ምበር፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን እቲ ኣብ ትግራይ ዝነበረ ኲናት  ናብ ዓፋር ብምልብዑ፡ በዚ ክልል ሓገዝ ምብፃሕ ሓደገኛ ኮይኑ ኣሎ። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሓገዝ ኣብ ልዕሊ ዝፀዓና 10 መኻይኑ መጥቃዕቲ ምስተፈፀመ፡ ብዓፋር ኣቢሉ ናብ ትግራይ ዘብፅሖ ሓገዝ ኣቋሪፁ። ነዚ መጥቃዕቲ መን ከምዝፈፀሞ ዋላ'ኳ ግልፂ እንተዘይኾነ፡ ተዓዘብቲ ግና ደገፍቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኾኑ ምልሻታት ከምዝፈፀምዎ እዮም ዝገልፁ። ትካል ምግቢ ዓለም፡ ካልኦት ተወሰኽቲ 20 መኻይን ሓገዝ፡ ኣብ ክልል ዓፋር ከተማ ሰመራ ተዳልየን'ኳ እንተሃለዋ፡ ኩነታት ፀጥታ ክሳብ ዝመሓየሽ  ግና እተን መኻይን ናብ ትግራይ ከምዘይኸዳ ኣፍሊጡ። ኮምሽነር ምክልኻል ስግኣት ሓደጋ ኢትዮጵያ ኣይተ ምትኩ ካሳ፡ መኻይን ሓገዝ ናብ ትግራይ ከይበፅሓ ህወሓት ኣብ ዓፋር ይገትአን ኣሎ ክብል ከሲሱ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ'ውን፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ብሸነኽ ዓፋር ናብ መቐለ ከይበፅሕ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ  ብኸቢድ ብረት መንገድታት ብምድብዳብ ይዓግቱ ኣለዉ ብምባል ከሲሱ። ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ዘሎ ህወሓት ነዚ ክሲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምላሽ ኣይሃበሉን፤ ቅድም ቅብል ግና፡ "ድሕንነትን ውሕስነትን ሰራሕተኛታት ረድኤት ንምውሓስ ኣድላይ ዘበለ ድጋፍ ኩሉ ከምዝገብር" ኣፍሊጡ'ዩ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብዚ እዋን ናብ ትግራይ ኣብ ዝወስዱ መስመራት ንዝኸዳ ሰብኣዊ ሓገዝ ዝፀዓና መኻይን ኣብ ኬላታት ምድንጓያት ከምዘሎ ገሊፁ። ንትካላት ረድኤት ክነቅፍ ዝፀንሐ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኩለን ሓገዝ ዝፀዓና መኻይን ኣብ ኬላታት ክፍትሻ ይግባእ ይብል። ሚኒስቴር ድኤታ ጉዳያት ወፃኢ እታ ሃገር ሬድዋን ሑሴን፡ ስሞም ዘይፀርሖም ትካላት ሓገዝ "ምስ ህወሓት ይሰርሑ ኣለዉ፡ መንግስቲ ናብ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ኣፅዋርን ናውትን የብፅሑ ኣለዉ'ዮም" ኢሉ ምኽሳሱ ስዒቡ'ዩ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓገዝ ዝፀዓና መኻይን ኣብ ኬላታት ክፍትሻ ይግባእ ዝበለ። ኣይተ ሬድዋን ብተሌቬዥን እታ ሃገር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ "እቲ ዘሎ ጎንፅን ናዕብን ንምንዋሕ፡ ሓገዝ ዝብል ሽፋን ተጠቒሞም፡ ንሓይልታት ህወሓት ከዕጥቑ'ዮም ፀኒሖም" ኢሉ። ትካል ዶብ ኣልቦ ሓኻይም ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ እዚ ኣብ ልዕሊ ትካላት ሓገዝ ዝግበር ዘሎ ምጥርጣር፡ "ምንቅስቓስ ሰራሕተኛታት ረድኤትን ድሕንነቶምን ኣብ ሓደጋ የውድቖ" ከምዘሎ ገሊፁ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኲናት ትግራይ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ካብ ዝውላዕ ንነዘ፡ 12 ሰራሕተኛታት ረድኤት ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጡ'ዩ። ኣብ መፈለምታ እዚ ወርሒ 5 ሓምለ፡ መንግስቲ እታ ሃገር ንሰብኣዊ ሓገዝ በረራታት ከምዝፈቅድ ኣፍሊጡ ኔሩ። እንተኾነ፡ ነዞም በረራታት ንምክያድ፡ ኩሎም ዝግበሩ በረራታት ቅድሚ ናብ ትግራይ ብቐጥታ ምብራረን ንምቁፅፃር ኣብ ርእሰከተማ ኣዲስ ኣበባ ክዓርፋ ግድን እዩ ዝብል ፅኑዕ ረቛሒ'ዩ ኣንቢሩ። ክሳብ ሕዚ በዞም በረራታት ብዘይካ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ዝበፅሐ ሓገዝ ምግቢ የለን። ዓለምለኻዊ ትካል ቀይሕ መስቀል (ኣይሲኣርሲ)'ውን ፡ ፅንኩር ፋይናንሳዊ ሕፅረት የጋጥሞ'ሎ። ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ሕዚ ክሳብ ዝመፅእ ወርሒ ታሕሳስ፡ 435 ሚልየን ዳላር ተወሳኺ ገንዘብ ከምዘድልዮ የአንፍት። መራኸብታትን ሓይሊ ኤሌክትሪክን መብዛሕትኦም ከባብታት ትግራይ ተቛሪፁ'ዩ፤ እዚ ድማ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንምሃብ በዳሂ ጌርዎ ይርከብ። ሕቡራት ሃገራት፡ "ሕፅረት ነዳድን ገንዘብን፣ ምድስካል መራኸብታትን፡ ንቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣዝዮም የተኣጓጉሉ ኣለዉ" ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ምጽራያት ሓቃውነት ምስ ሰብኣዊ ረድኤት ተዛሚዶም ዝቐርቡ መግለጺታት

ብፒተር ምዋይ ቢቢሲ ሪያሊቲ ቼክ ኣብ ትግራይ ኢሉ'ውን ኣብ ካልኦት ጎረባብቲ ክልላት ግጭት ኣብ ዝቐጸለሉ እዋን መንግስቲ ብዛዕባ ምስ ቀረብ ረድኤት መግቢ ተዛሚዱ ብዘሓት ሕቶታት ከልዕል ጸኒሑ'ሎ። ቢቢሲ 'ሪያሊቲ ቼክ' ኣብቲ ርእሰ ዛዕባ ኣመልኪቱ ዛጊድ ዝፍለጡ ነገራት ስራሕቲ ምጽራይ ኣካይዱ'ሎ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እዚ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝቐረበ ክሲ ዘጠናኽር እሙን መርትዖ ኣይተረኸበን’ሎ። ህወሓት ብወገኑ መንግስቲ ኢትዮጵያ ረድኤት ዝጸዓና መካይን ናብ ትግራይ ንኸይኣትዋ “ኩሉ ዓይነት ምኽኒት የቕርብ’ሎ” ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ’ዩ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ግጭት ኣብዚ ሕጂ እዋን ናብ ካልኦት ክልላት ከምዝተጋፍሐ ዝፍለጥ ኮይኑ ካብ ኣምሓራ ናብ ትግራይ ዝወስድ መገዲ ተዓጽዩ’ዩ። ካብ ርእሰ ከተማ ክልል ዓፋር ሰመራ ተበጊሱ ብኣብዓላ ገይሩ ናብ ትግራይ ዝወስድ መገዲ’ውን እንተኾነ ናይ ጸጥታ ጸገም ኣለዎ። ካብ ክልል ኣምሓራ ናብ ትግራይ ዝወስድ መገዲ ብናይ ሓይልታት ትግራይ እንተይኮነስ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብዝድግፉ ሚሊሻታት’ዩ ተዓጽዩ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ 21 ክልተ ናይ ጽዕነት መካይን ኣብ ዓፋር ብስቪል ሰባት ተዓጊተን ከምዝተዘመታ ኣፍሊጡ ነይሩ። እንተኾነ እዚ ተግባር ብመን ከምዝተፈጸመ ንጹር ዝኾነ ሓበሬታ የለን። ሓይልታት ትግራይ ኣብቲ ሽዕኡ እዋን ኣብዚ ዝተጠቐሰ ቦታ ይንበሩ ኣይንበሩ ዝፍለጥ ነገር የለን። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዝሓለፈ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ንዝተፈጠረ ምድንጓያት ረድኤት ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ቅልጡፍ ፍቓድ ዘይምርካብን ናብ ትግራይ ኣብ ዝወስዱ መንገድታት ብዙሓት ኬላታት ምህላዎምን ሓዊሱ ካልኦት ምኽንያታት ከምዝነበሩ ጠቒሱ’ዩ። ኣብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ጽሕፈት መተሓባበሪ ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ወርሒ ነሓሰ ዕለት 5/2013 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ተበጻሕነት ሰብኣዊ ሓገዛት “ኣዝዩ ተመሓይሹ” ድሕሪ ምባሉ ኣስታት 75 ምኢታዊት ክበጽሖም ከምዝኸኣለ ገሊጹ ነይሩ። ይኹን እምበር ናብ ትግራይ ዝኣቱ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት እኹል ከምዘይኮነ ሓቢሩ’ዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብግዲኡ ብነሓሰ 5 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ረድኤት ዝጽዓና 277 መካይን ናብ ትግራይ ኣትየን ኣለዋ ኢሉ። ቢቢሲ እዚ ሓበሬታ ከጣልል ኢሉ ናብ ሕቡራት ሃገራት ሕቶ’ኳ እንተቐርበ ምላሽ ግን ኣይረኸበን። ትካል መግቢ ዓለም ኣብዚ ሒዝናዮ ዘለና ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ሰሙናዊ 6 ሽሕ ቶን ረድኤት መግቢ ከምዘድልን ነዚ ንምጉዕዓዝ ከኣ መዓልታዊ 100 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዘለወን ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ናብ ትግራይ ዝግበሩ ናይ ነፈርቲ በረራታት ድሕሪ ምእጋዶም ኣብ መፈለምታ ወርሒ ሓምለ በረራ ከምዝተጀመረ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ። ኣብ ቀረባ እዋናት ሰራሕተኛታት ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ብነፈርቲ ናብ ትግራይ ንምጉዕዓዝ ዝሓሸ ምዕባለ ከምዘሎ ንቢቢሲ ገሊጹ’ዩ። እንተኾነ ግን ኣብ ሰበ ስልጣናት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዝተርኣየ ጥንኩር ናይ ፍቓድ ኣወሃህባ ምኽንያት ኣብ ወርሒ ሓምለ ካብ ክልተ በረራታት ንላዕሊ ምክያድ ኣይተኸኣለን። ሰራሕተኛታት ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ዝጽዓነት ነፋሪት ንፈለማ እዋን ሓምለ 15/2013 ዓ/ም ናብ መቐለ ዝኣተወት ኮይና ንኻልኣይ ግዜ ድማ ኣብ ኢትዮጵያ ምብጻሕ ከካይድ መጺኡ ንዝነበረ ሓድሽ ሓላፊ ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ማርቲን ግሪፍትስ ዝሓዘት ነፋሪት ናብ ትግራይ በሪራ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ጥራይ ድማ ካብ ኣዲስ ኣበባ መቐለ ኣርባዕተ በረራታት ሰብኣዊ ረድኤት ተኻይዶም። ኣፈኛ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ቢልሌኔ ስዩም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል “ንድሕነት ቆላሕታ ኣብ ናይ ምግባር ከይዲ እቲ መስርሕ ቅልጡፍ ንምግባር ዝሓሸ ጻዕሪ ተገይሩ’ዩ” ኢላ። ሕቡራት ሃገራት ንስራሕቲ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ኣብ ትግራይ ንዝዋፈሩ ሰራሕተኛታት ረድኤት ንምምልላስ ኣብ ሰሙን እንተወሓደ ክልተ በረራ ነፈርቲ ከምዘድሊ ገሊጹ። ኣገልግሎት ሓይሊ ኤልክትሪክን ቴሌኮሙኒኬሽንን ሓዊስካ ካልኦት መሰረታውያን ኣገልግሎት ኣብቲ ክልል ከምዝጅመር ዝምልከት ሓበሬታ ዝተገለጸ፡ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተሬዝ ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ብቴሌፎን ምስ ዘተዩ ቤት ጽሕፈት ኣንቶንዮ ጉተሬዝ ሓምለ 02/2013 ዓ/ም ዕላዊ ዝገበሮ ሓበሬታ’ዩ። “ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣብ ትግራይ ዝተቛረጹ መሰረታውያን ኣገልግሎታት ብቕልጡፍ ከምዝጅምሩ ምግላጹ እቲ ዋና ጸሓፊ ብጽቡቕ ዓይኒ ተቐቢልዎ” ዝብል እዩ ነይሩ እቲ መግለጺ። ይኹን እምበር እቶም ዝተበሃሉ ኣገደስቲ መሰረታውያን ኣገልግሎታት ዛጊድ ስራሕ ኣይጀመሩን ኣለዉ። ቢቢሲ ብዛዕባ እዚ ርእሰ ጉዳይ ሓምለ 22/2013 ዓ/ም ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ሓቲቱ “እዞም መሰረታውያን ኣገልግሎታት ዳግማይ ስራሕ ክጅምሩ ዝኽእሉ ሓይልታት ትግራይ ነቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ውሳነ ምስ ዝቕበሉ’ዩ” ዝብል ምላሽ ሂቡ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ በይንኣዊ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ውሳነ ዝኣወጀ ኮይኑ ሓይልታት ትግራይ ከኣ ነቶም ዘቕረብዎም ቅድመ ኩነታት ተማሊኦም እቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ውሳነ ግን ብድርድር ክፍታሕ’ዮም ዝጠልቡ። በዚ ምኽንያት ከኣ እቲ ዝበዝሕ ክፋል ትግራይ ኣገልጉሎት ኤሌትሪክ፣ ቴሌኮሙኒኬሽን ኮነ ባንኪ ኣይረክብን ዘሎ። ገለ ገሊኦም ብጀኔሬተር ዝተሓገዘ ሓይሊ ኤልትሪክ ይረኽቡ’ኳ እንተሃለዉ ኣብ ትግራይ ናይ ነዳዲ ሕጽረት ስለዘሎ ነዳዲ ኣብዝተረኸበታ ውሱን ኣገልግሎት ጥራይ እዩ ዝርከብ ዘሎ። ዩኒቨርስቲ መቐለ ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ 22 ኣብ ናይ ባዕሉ ፌስቡክ ገጽ፡ እቶም መሰረታውያን ኣገልግሎታት ብምቁራጾም ምኽኒያት ክሳዕ ክንደየናይ ተጸጊሙ ከምዘሎ ጽሒፉ። ገበርቲ ሰናይ ትካላት’ውን እንተኸነ እቶም ኣገልግሎታት ብምቁራጾም ስራሕቶም ይተኣጓጎል ከምዘሎ ሓቢሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ እቶም መሰረታውያን ኣገልግሎታት ዳግማይ ንምጅማር ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ይውግን ከምዘሎ ኣፈኛ ቀዳማይ ሚኒስትር ናይታ ሃገር ንቢቢሲ ተዛሪባ። እንተኾነ ግን ህወሓት የካይዶ ብዘሎ ኵናት ምኽኒያት “ኣብ መሰረተ ልምዓት ቴሌኮሙኒኬሽን፣ ኢንተርኔትን ሓይሊ ኣብ ዘሰጋግሩ መስመራትን ዝፍጸም ዕንወት ከምኡ’ውን ኣብ ሰራሕተኛታት ጽገና ዝበጽሕ መጥቃዕቲ” ነቲ ስራሕ ኣጸጋሚ ከምዝገበሮ ጠቒሳ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ቀረባት ረድኤት ይዘምቱ ኣለዉ - ዩኤስኤኣይዲ

ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝርከብ መኽዘን ቀረባት ሰብኣዊ ሓገዛት መንግስቲ ኣሜሪካ ዘሚቱ ክብል ሓላፊ ዓለምለኻዊ ኤጀንሲ ምትሕብባር ልምዓት ኣመሪካ [ዩኤስኤይድ] ኣብ ኢትዮጵያ ከሲሱ። እቲ ሓላፊ ምስ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ኣብ ዝገበሮ ቃል-መሕተት፡ ሓይልታት ትግራይ መግብን ካልኦት ቀረባትን ብምውሳድ ንመኽዝናት ጥርሖም ከም ዘትረፉ ተዛሪቡ። ብዛይካ’ዚ መኻይን ከም ዝወሰዱ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። ኣብ ዝበጽሕዎም ከባብታት ድማ “ከቢድ ዕንወት” ከምዘውረዱ ኣመልኪቱ። ነቲ ክሲ ግብረመልሲ ዝሃበ ኣፈኛ ህወሓት ጌታቸው ረዳ ግን፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ዝምታ ብናጻ ኣካል ክምርመር ከምዝድግፍ ብትዊተር ገሊጹ'ሎ። "ዋላ'ኳ ብዛዕባ ዝኾነ ዘይቅቡል ስነምግባር ካብ መስመር ዝወጸ ተጋዳላይ ክንዛረብ እንተዘይክኣልና፡ እቲ ዝምታ በቶም ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ውልቀሰባትን ጉጅለታትን ከምዝፍጸም ጭብጢ ኣለና። መርገጺና፡ እዚ ብናጻ መርመራ ተራእዩ'ዩ ክፍታሕ ዘለዎ" ኢሉ። ሰበስልጣን ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ ሓይልታት ትግራይ 40 ሰባት ከም ዝቐተሉ ከምኡ’ውን ኣብያተ ትምህርቲ፣ ሆስፒታላትን ካልኦት ትካላትን ከም ዘዕነዉ ከሲሶም ነይሮም። እቲ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ኣብ ትግራይ ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት፡ ሕጂ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከም ዝልሓኸ ይፍለጥ። ሓይልታት ትግራይ ድማ ኣብዞም ዝኣተውሎም ከባቢታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ይፍጽሙ፣ ንብረትን ትካላትን ህዝብን መንግስትን የዕንውን ይዘምቱን ኣለው ዝብል ተደጋጋሚ ክሲ ይቐርበሎም ኣሎ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልዕሊ 500 ሽሕ ህዝቢ ከም ዝተመዛበለ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ይገልጽ። ኣብዚ ሰሙን ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ብሰንኪ እቲ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝልሑክ ዘሎ ኲናት ትግራይ ልዕሊ 7 ሽሕ ኣብያተ ትምህርቲ ምሉእ ብምሉእ ገሊኦም ድማ ብኸፊል ከም ዝዓነዉ ኣፍሊጡ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ትግራይ ጥራይ ልዕሊ 1.4 ሚልዮን ተምሃሮን ልዕሊ 48 ሽሕ መምህራንን ካብ ምምሃር ምስ ትምሃር ወጻኢ ኮይኖም ኣለዉ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ጥራይ ኣብ ክልል ዓፋር "88 ሽሕ ተምሃሮ ዝመሃሩሎም ዝነበሩ 455 ኣብያተ ትምህርቲ ብህወሓት ዓንየን" ኢሉ ምዝራቡ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን። ሓይልታት ትግራይ ነቲ ሕጂ ዝኽሰስሉ ዘለው ተግባራት ዝሃቡዎ ምላሽ'ኳ እንተዘይሃለወ፡ ነቲ ተግባራት ከም ዘይፈጸሙ ግን ብተደጋጋሚ ክገልጹ ጸኒሖም። እቶም ሓይልታት ንዝሓለፉ 10 ኣዋርሕ ኣንጻር ሰራዊት መንግስቲ ፌደራልን ኣብ ጎኑ ዝተሰለፉ ሓይልታትን ይዋግኡ ኣለው።


ኢትዮጵያ፡ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዝልሑኽ ዘሎ ኲናት

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ኣምሓራ ንእትርከብ ታሪኻዊት ከተማ ላሊበላ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ዝገልጹ ጸብጻባት ምውጽኦም ይፍለጥ። ምክትል ከንቲባ እታ ከተማ ኣቶ ማንደፍሮ ታደሰ ሓይልታት ትግራይ ንላሊበላ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ከረጋግጽ እንከሎ፡ ኣብ መዝገብ ትካል ባህሊ፣ ትምህርትን ሳይንስን ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ዩኤስኮ] ዝሰፈሩ ሓድጊ ኣብያተ ክርስቲያናት ሓለዋ ክግበረሎም ጸዊዑ ነይሩ። ላሊበላ፡ ብኣመንቲ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስቲያን ኢትዮጵያ ፍሉይ ክብሪ ዝወሃቦም ካብ ከውሒ ተፈልፊሎም ዝተሰርሑ ኣብያተ ክርስቲያን ዘለዎ ስፍራ ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ዓበይቲ መስሕባት ቱሪዝም እታ ሃገር'ውን እዩ። ሓይልታት ትግራይ ነዛ ከተማ ምቁጽጻሮም ናብ ኣምሓራ ደፊኦም ንምእታው ተኽእሎ ዝፈጥረሎም ዓብዪ ዓወት ኮይኑ፡ ክልላት ኣምሓራን ዓፋር ሓደሽቲ መዋግኢ ስፍራታት እቲ ትሸዓተ ኣዋርሕ ኣቝጺሩ ዘሎ ኲናት ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት መንግስቲ ፌደራልን ኮይነን ኣለዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እቲ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝጀመረ ኲናት ብ28 ሕዳር 2020 ሓይልታት ፌደራል ንከተማ መቐለ ምስ ተቖጻጸሩ ከም ዝተወድአ ካብ ዝገልጽ ሸሞንተ ኣዋርሕ ተቖጺሩ። ድሕሪ ሸውዓተ ኣዋርሕ ግን ሰራዊቱ ካብ ትግራይ ከም ዝስሓበን ሕርሻዊ ማእቶት ዝካየደሉን ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ምቹእ ኩነታት ንምፍጣርን በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገበረ ኣዊጁ። ይኹን'ምበር፡ ዓለምለኻዊ መራኸብቲ ብዙሃን ሓይልታት ትግራይ ንርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ዘረጋግጹ ጸብጻባት ምስ ኣውጽኣ'ዩ እቲ ምቁራጽ ተጻብኦ ተኣዊጁ። ድሕሪኡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሙሩኻት ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ቀንዲ ጎደናታት መቐለ ተራእዮም። ህወሓት ድማ እቲ መንግስቲ ዝኣወጆ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ንምቕባል ሓይልታት ኣምሓራን ኤርትራን ካብ ትግራይ ወጺኦም ናብቲ ቅድሚ ኲናት ዝነበረ ቦትኦም ይመለሱ፣ ኣብ ትግራይ ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ኤሌክትሪክ፣ ቴሌፎንን ባንክን ናብ ንቡር ይመለሱ ዝብሉ ዝርከቡዎም ቅድመ ኩነት ኣቐሚጡ። ድሕሪ ምትሓዝ መቐለ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ መዋስንቲ ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ብምድፋእ ኣንጻር ኣብ ጎኒ መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፎም ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት መጥቃዕታት ክፍጽሙ ከም ዝጀመሩ ገሊጾም። ኣብቲ ዝሓለፈ፡ ኣብ ልዕሊ ብክልል ዓፋር ዝሓልፋ ዝነበራ ረድኤት ዝጽዓና ቃፍላይ መካይን ፕሮግራም መግቢ ዓለም መጥቃዕቲ ዝተፈጸመ ኮይኑ፡ መንግስቲ ሓይልታት ትግራይ ዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ከም ዝኾነ ይገልጽ። ውድብ መግቢ ዓለም ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቲ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ'ኳ እንተኣረጋገጸ፡ ብመን ተፈጺሙ ዝብል ካብ ምግላጽ ግን ተቖጢቡ። ሓይልታት ትግራይ እቲ ብዓፋር ዝገብሩዎ ዘለው ወተሃደራዊ ግስጋሰ፡ ነቲ ልዕሊ 85 ሚኢታዊት ኣታውን ወጻእን ንግዲ ኢትዮጵያ ዝሳለጠሉ መስመር ንግዲ ኢትዮጵያን ጅቡትን ብምቁጽጻር ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ፌደራል ጸቕጢ ንምሕዳር'ዩ ይብሉ። ብኻልእ ወገን እቲ ብሸነኽ ኣምሓራ ዝቕጽል ዘሎ ውግእ ነቲ ካብ 1990ታት ጀሚሩ ንክልቲአን ክልላት ዘሰሓሕብ ቦታታት ንምቁጽጻር'ዩ ዝብሉ ኣለው። ኣባል ማእከላይ ኮማንድ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ ኣብ ዝሓለፈ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ዕግታ ንክልዓል ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ፌደራል ጸቕጢ ንምፍጣር'ዩ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ምድፋእ ሓይልታት ትግራይ፡ ካልኦት ክልላት ሓይልታተን ኣዋዲደን ኣንጻሮም ክዋግኣ ካብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝቐረበለን ጻውዒት ክቕበላ ገይሩ'ዩ። ኣሽሓት መናእሰይ ድማ "ብፍቓዶም" ነቲ ጻውዒት ተቐቢሎም ንሰራዊት ምክልኻል ዘለዎም ድጋፍ ገሊጾም'ዮም። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኣምሓራ ኣቶ ኣገኘሁ ተሻገር'ውን፡ መናእሰያት እቲ ክልል ናብ ሓይልታት ፌደራልን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ክጽምበሩ ጸዊዑ'ዩ። ይኹን'ምበር እዚ ሃገራዊ ምልዕዓል፡ እቲ ኣብ ክልላት ኦሮሚያ፣ ቤንሻንጉል ጉሙዝ፣ ሶማሊያን ዓፋርን ዘሎ ዓሌታዊ ግጭታት ኣብ ግምት ብምእታው ኣብታ ሃገር ሃጓፍ ጸጥታን ድሕነትን ከይፍጠር ስግኣት ኣሕዲሩ'ዩ። እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣብ እዋን ክራማት ብምዃኑ ኣብታ ሃገር ነቲ ቐንዲ ናይ ዘርኢ ወቕቲ ከይጸልዎ ይስጋእ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ትግራይ ልዕሊ 5.2 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት የድልዮም ይብል። ኤጀንሲታት እቲ ውድብን ካልኦት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤትን'ውን ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ህዝቢ እቲ ክልል ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ከም ዝርከብ የጠንቅቑ። ይኹን'ምበር ሰብ መዚ መንግስቲ ፌደራል ነዞም መጠንቀቕታታት ኣይቕበሉዎምን። ብ24 ሰነ 2021 ዓ.ም ብቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ኣብ ዝተመሓላለፈ ቃለ መጠይቕ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ትግራይ ዓጸቦ ኣሎ ዝብሉ ጸብጻባት "ፕሮፖጋንዳ'ዮም" ክብል ነጺጉዎም። ሓይልታት ትግራይ ናብቲ ክልል ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ምብጻሕ ጸገማት ይፈጥሩ ኣለው ክብል ድማ መንግስቲ ይኸስስ። ብ4 ነሓሰ 2021፡ ኣብ ክሊ እቶም ዘለው ጸገማት 157 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ መቐለ ክኣትዋ ክኢለን ምባሉ'ውን ይዝከር። ዳይሬክተር ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዴቪድ ቤስለይ ብወገኑ 175 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ መቐለ ከም ዝኣተዋ ክገልጽ እንከሎ፡ ነቲ ህጹጽ ረድኤት መግቢ ዘድልዮ ህዝቢ ንምብጻሕ ግን መዓልታዊ 100 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ክኣትዋ ከም ዘድሊ ብትዊተር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ ሓቢሩ። "ሕጂ ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ ሙሉእ መገዲ ክኽፈትን ተወሳኺ ገንዘብን ካብ ኩሉ ንላዕሊ ድማ ተጻብኦታት ደው ክብሉ ንደሊ" ክብል ተላብዩ። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ሚኒስትሪ ሰላም ሙፈሪያት ከሚል ምስ ሓላፊት ትካል ሰብኣዊ ሓገዝ ኣመሪካ [ዩኤስኤይድ] ሳማንታ ፓወር ኣብ ዝነበራ ጻንሒት መንግስቲ ናብ ትግራይ ዘድሊ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ዓቕሚ ኣለዎ'ዩ ምባላ ይዝከር። ማሕበረሰብ ዓለም ግን ሕጂ'ውን ኩሎም ወገናት ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉን ዘይተገደበ መገዲ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ክኽፈትን ይጽውዑ ኣለው። እንተኾነ፡ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ምንቅስቓስ ሓይልታት ፌደራልን መላፍንቶምን ዓሌታዊ ጎነጻት ክጉሃሃሩን ኲናት ሓድሕድ ከይፍጠርን ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። ክልቲኦም ወገናት ኣፈላላዮም ብልዝብ ክፈትሑ ጻውዒት ክቐርብ እንከሎ፡ ኢትዮጵያ ሱዳን ንምትዕራቕ ዘቕረበቶ ሕቶ ነጺጋቶ ኣላ። ኣብ ጎኒ ሰራዊት ፌደራል ዝዋግኡ ዝነበሩ ሰራዊት ኤረትራ'ውን ሕጂ'ውን ካብ ትግራይ ከም ዘይወጽኡ ይግለጽ ኣሎ። ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወገናት ኣብ ትግራይ ከበድቲ ገበናት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ይኽሰሱ። እዚ ኣብተን ሓድሽ ኲናት ዝሰፍሐለን ዘሎ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን'ውን ከይድገም ዓብዪ ስግኣት ሓዲሩ ኣሎ። ብተመሳሳሊ እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ካብ ትግራይ ሓሊፉ ሚልዮናት ንጥምየት ከየቃልዖም ይስጋእ።


ሰብኣዊ ቅልውላው ትግራይ ዘሻቕል ኮይኑ ከምዝቐጸለ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ

ቅድሚ ዓሰርተ ወርሒ፡ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ናብ ጎረባብቲ ክልላት ምልብዑ ስዒቡ፡ ኣብ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ኣሉታዊ ጽልዋ ከምዘሕደረ ዝገለጸ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ “ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ዘሻቕል ኮይኑ ቀጺሉ’ሎ” ኢሉ። ኣብቲ ክልል ዝለዓለ ሕጽረት መግብን ጥረ ገንዘብን ከምዘጋጠመ፣ ዋጋ መግብን ካልኦት መሰረታዊ ሸቐጣትን ብዝለዓለ ኩነታት ከምዝወሰኸ መግለጺ እቲ ኮሚሽን ኣመልኪቱ። “ቀረብ ነዳዲን ኣገልግሎት መጓዓዝያን ውሱን ስለዝኾነ ሰባት ካብ ቦታ ናብ ቦታ ንምንቅስቓስ ከምዝተጸገሙ ተገንዚበ” ብምባል ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ገሊጹ። ስለዝኾነ እዚ ጉዳይ ዝምልከቶም ኩሎም ወገናት እቲ ናብ ሲቪላት ዝቐርብ ሰብኣዊ ረድኤት ከይተዓናቐፍን ክመሓየሽን ኣድላዪ ዘበለ ኩሉ ክገብሩ ጸዊዑ’ሎ። “ኣብ ገለ ከባብታት እቲ ክልል ዝተወሰነ ኣገልግሎት ኤለክትሪክ ከምዝተመልሰን፤ ዋላ’ኳ ኔትወርክ እንተዘይሃለወ ካብ ኣመሓደርቲ እቲ ከባቢ ብመሰረት ዝተወሃበ መምርሒ ግን ኣብ ገለ ጨንፈራት ባንኪ ውሱን ኣገልግሎት ይወሃብ ከምዘሎን ተገንዚብና” ክብል ሓቢሩ። "ቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ትግራይ"፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ከባቢታት ማይ ቅነጣል፣ ቆላ ተምቤን፣ ጣንቋ ምላሽ፣ ሓውዜን፣ ሰላዋ፣ እንዳ መኾኒ ከምኡ'ውን ኣብ ሽረ እንዳስላሰ ኢሉ ኣብ ዝረቑሐን ቦታታት 150 ሰባት ብሰንኪ ጥሜት ሞይቶም ምባሉ ዝዝከር እዩ። ኣብታ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ሰባት ኣብ ኩነታት ዓጸቦ ከምዝርከቡ ዝንገረላ ትግራይ፡ ንረድኤት ዝተዳለወ ቀረባት ካብ ዝውዳእ ክልተ ሰሙን ከምዝኾኑ ኣብ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ኣተሓባባሪ ግራንት ሌይቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምሕባሩ ይዝከር። ንሱ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ ሓገዛት ሰብኣዊ ረድኤት ምቕራብ ከምዘይተኸኣለ፣ ሕጽረት ነዳድን ጥረ ገንዘብን ብምህላዉ ድማ ከቢድ ቅልውላው ከስዕብ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ረድኤት ዝጸዓና 100 መኻይን ናብ ትግራይ ከተማ መቐለ ከምዝኣተዋ ገሊጹ'ሎ። ረድኤት ከይሓልፍ ይኽልክል ኣሎ ተባሂሉ ብትካላት ረድኤት ዝንቀፍ መንግስቲ ፌደራል፤ ንሱ ብወገኑ፡ ንሓይልታት ትግራይ ዕንቅፋት ኮይኖም ኢሉ ይኸስስ። ማእርሰቲ ተጋሩ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኲናት ብዝዛመድ፡ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ “ብገበን ጠርጢርናዮም” ብዝብል ኣካላት ጸጥታ ካብ ሞንጎ ዝኣሰርዎም ተወለድቲ ትግራይ ብዙሕ ጥርዓናት ከምዝበጽሖ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ጥርዓን ካብቶም ትካላቶም ዝተዓጸዎም ተወለድቲ ትግራይ እውን ከምዝቐረበ ዝጠቐሰ እቲ ኮሚሽን ብመሰረት እቶም ጥርዓናት ኣብ ክልተ ክፍለ ከተማታት ኣዲስ ኣበባ ትኹረት ዝገበረ ክትትል ከምዝገበረ ገሊጹ። እቶም ትካላት ንግዲ ‘ደንቢ ብምጥሓስን ብገበን ስለዝተጠርጠሩን’ ብዝብል ከምዝተዓጸዉ ብምጥቃስ እዚ ከኣ ሓድሽ ዝቖመ ግብረ ሓይሊ ክትትልን ቁጽጽርን ዘይሕጋዊ ንግድን ኮንትሮባንድን ብዝሃቦ ውሳነ ከምዝተፈጸመ ኣነጺሩ። እንተኾነ “ብዙሓት ወነንቲ እቶም ትካላት ብዝተጠርጠሩሉ ገበን ወይ ጥሕሰት ደንቢ ውሳነ ስለዘይተወሃቦም እቶም ትካላት ንነዊሕ እዋን ተዓጽዮም ክጸንሑ ተገይሩ’ሎ” ኢሉ እቲ ኮሚሽን። “ስለዝኾነ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ፣ ፖሊስን ካልኦት እቲ ጉዳይ ዝምልከቶም መንግስታዊ ኣካላትን ነቲ ስራሕቲ ምጽራይ ብምቅልጣፍ መዕለቢ ክገብሩሉ ይግባእ” ክብል ኣተሓሳሲቡ። “ካብ ሞንጎ ዝተኣሰሩ ተወለድቲ ትግራይ ገሊኦም ኣብ ኣዲስ ኣበባን ክልል ዓፋርን ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ፖሊስን ወሃደራትን ከምዝተወሰዱ፤ ምስ ቤተሰብ ኮነ ጠበቓታቶም ከምዘይተራኸቡን ናብ ቤት ፍርዲ ከምዘይቐረቡ ፈሊጥና’ለና” ኢሉ። ብዝኾነ ይኹን ዓይነት ገበን ተጠርጢሩ ዝተትሓዘ ሰብ ብሕጋዊ መገዲ ጥራይ ክተሓዝን ኣብ ውሽጢ ውሱን ገደብ ጊዜ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብን ከምዝግባእ ድማ ኣዘኻኺሩ።ቅድም ክብል፡ ብተጋሩ ዝንቀሳቐሱ ትካላት ንግዲ ምዕጻው ዝሓወሰ ማእሰርትን ግፋን ፡ ኣብ ዝተፈለላለዩ ከባቢታት እታ ከተማ ይፍጸም ምህላው እቶም ነበርቲ ንቢቢሲ ሓቢሮም ምንባሮም ይዝከር። መንግስቲ ምስ ህወሓት ርክብ ዝፈጥሩ 'ምበር ብመንነቱ ዝተኣስረ የለን ዝብል ምላሽ እዩ ዝህበሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ናብራ ኣገልግሎት ስልክን ኢንተርነትን ኣብ ዘይብላ ትግራይ

ኣብ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎታት መብራህቲ፣ ስልኪ፣ ባንክን መጓዓዝያን ካብ ዝቋረጹ ክልተ ወርሒ ገይሩ'ሎ። ሓይልታት ትግራይ ብ28 ሰነ 2021 ዓ.ም ኣማስዩ ሃንደበት ንርእሰ ከተማ ትግራይ ዝኾነት መቐለ ተቖጻጺሮምዋ። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት፡ መንግስቲ ፌደራል ምቁራጽ ተጻብኦ [በይናዊ] ኣዊጁ ካብታ ከተማ ይኹን ካልኦት ከባቢታት ትግራይ ከም ዝወጽአ ክገልጽ እንከሎ ኩሎም መሰረታዊ ኣገልግሎታት ሙሉእ ንሙሉእ ተቋሪጾም። ድሕሪ'ዚ ብልክዕ ኣብታ ከተማ ይኹን ካልኦት ቦታታት እቲ ክልል ዘሎ ማሕበራዊ ኩነታት ዘለወሉ ኩነታት ንምፍላጥ ዘኽእል ሓበሬታ ምርካብ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ሎ። ገለ ውልቀሰባት ግን ኣገልግሎት ስልክን ኢንተርነትን ክረኽብሉ ናብ ዝኽእሉ ከባቢ ዓፋር ጽግዕ ኢሎም ከምኡ'ውን ኣብ ገለ ቤት ጽሕፈታት ትካላት ወሃብቲ ረድኤት ኢንተርነት ንዝረኽቡ ሰባት መልእኽቲ ንከብጽሑሎም ሓቲቶም ውሱን ሓበሬታ ክህቡና ክኢሎም ኣለው። መብዛሕትኡ ኣብ ገጠርን ከተማን ዝነብር ሕብረተሰብ ትግራይ ናይ ስልኪ፣ መብራህትን ማይን ተጠቃማይ ስለ ዝነበረ፡ ኣብዝሓ መነባብርኡ'ውን ኣብዞም ኣገልግሎታት ጽግዕተኛ ኮይኑን ተላሚዱን ጸኒሑ'ዩ። ሕዚ ብምኽንያት'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብታ ክልል ዝተጀመረ ኲናት፡ ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል እቲ ክልል እቶም ኣገልግሎታት ተቛሪጾም ብምህላዎም ሰባት ብውሑድ ድሃይ ሓድሕዶምን ካብቲ ክልል ወጻኢ ዘለው መቕርባቶምን ንምትሕታት ኮነ ስሩዕ ስርሖም ንኽሳልጡ ከም ዝተጸገሙ ይዛረቡ። ፊልሞን ብርሃነ ኣብ ኢንተርነት ብዝተሞርኮሰ ናይ ብሕቲ ስረሓት እዩ ዝመሓደር። እንተኾነ ንዝሓለፉ ትሸዓተ ኣዋርሕ ኣብ ትግራይ ብምኽንያት ኲናት ዝተቛረጸ ኣገልግሎት ኢንተርነት ናብ ንቡር ብዘይምምላሱ "ክሳብ ሕጂ ቦዂረ ኣለኹ" ብምባል ነቲ ስራሕ ጠጠው ዘበለሉ ኩነታት ይገልጽ። ወሲኹ፡ "ብዘይምግናን ፍርቂ መዓልቲ ዳርጋ እናተኣላለሽና እዩ ዝውዳእ" ብምባል ከም ቀደም ኣብ ድላይካ ምርኻብ ዝከኣል ከም ዘይኾነ የብርህ። ካብዚ ብዝብገስ ንሱን መሓዙቱን ሓደ መፍትሒ ዝኾነና ዝበሉዎ መገዲ ኣናድዮም። በዚ መሰረት ንስራሕ ይኹን ንዕረፍቲ ሻሂ ቡን ንምባል ንክራኸቡ መልእኽቲ ዝገድፉላ ሓንቲ 'ማእከል ሓበሬታ' ዝብሉዋ ካፌ መሪጾም። "ኣብኣ መልእኽቲ ንሓድግ፤ ቐዲሙ ዝመጽአ ሰብ መልእኽቲ ኣለኒ'ዶ ኢሉ ይሓትት። ብኻልእ ወገን ምስ መሓዙትና ይኹን ንስራሕ ሰብ ክንረክብ እንተኾይንና 'በዚ መዓልቲ . . . ኣብዚ ሰዓትን ቦታን ንራኸብ' ኢልና ቖጸራ ንሕዝ" ክብል ነቲ ኩነታት የረድእ። እቲ ናብራ ብቐንዱ ንቐረባት መብራህቲ፣ ቴሌፎንን ኢንተርነትን ዝጠልብ'ዩ ነይሩ እትብል ወይዘሪት ሳሌም ብወገና፡ ሕጂ ኣብዝሓ ስራሕቲ ተወንዚፉ ምህላው ትዛረብ። "መማረጺ ስለ ዘየለ፡ መብራህቲ የላን ኢሉ ብዙሕ ዘማርር የለን። ካብኡ ወጻኢ ሰብ ብቖጸራ'ዩ ዝራኸብ፤ ሎሚ ክራኸብ እንከሎ ነቲ ዝቕጽል መዓልቲ ይቋጸር ማለት'ዩ" ትብል። ብፍላይ ካብ ትግራይ ወጻኢ ምስ ዘለው ኣባላት ስድርኦምን መቕርባቶምን ብቐጥታ ክራኸቡ ስለ ዘይኽእሉ ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሎም፡ ናብ ከባቢ ደቡብ ትግራይ ዝርከባ ገለ ከባቢታት ወይ'ውን ምስ ክልል ዓፋር ናብ ዘዋስኑ ከባቢታት ብምኻድ ድሃይ ይገብሩ። ወይ'ውን ኣብቶም ትካላት ወጻኢ ዝርከብሉ ቤት ጽሕፈት ብምኻድ መልእኽቲ ከብጽሐሎም ንዝኽእል ሰብ ጽሑፍ ጽሒፎም፣ ድምጾም ቀዲሖም ክልኣኸሎም ይገብሩ። ሓደ ሽሙ ክንረቑሖ ዘየፍቀደ ሰራሕተኛ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ዝኾነ ውልቀሰብ፡ ነቲ ተግባር ካብ ሞንጎ ዝተሓጋገዙ ሰባት ምዃኑ ይገልጽ። "ንኣዋርሕ ምስ ኣባላት ስድርኦም ዝተፈላለዩ ኣለው፤ ስሕት ኢለ ኢንተርነት ናብ ዝረኽበሉ ቦታ ክኸይድ ከለኹ፡ 'ደሓን ዲኹም' ዝብል ናይ ብዙሓት ብቐረባ ዝፈልጦም ሰባት መልእኽቲ ሒዘ ይምለስ፤ በብቦትኡ እናተዛወርኩ ከኣ ነተን ዝተቐበልኩወን የብጽሕ፤ መሊሰ ካብኣቶም'ውን መልእኽቲ 'ድሓን ኢና' ይቕበል። እንታይ ድኣ ክንገብር?" ብምባል እቲ ጸገም ኣዝዩ ከቢድ ከም ዝኾነ ሓቢሩ። ምላዛት፡ ሓንቲ ካብተን ገለ ሰባት ካብ መቐለ ውጽእ ኢሎም ስልኪ ዝድውሉላን 'ድኹም' ኢሎም ዝገልጹዎ ናይ ስልኪ ኔትዎርክ ዘለዋን ከባቢ'ያ። እዚ ካብ መቐለ ኣስታት 30 ኪሎ ሜትሮ ንኣንፈት ምብራቕ ዝርከብ ከባቢ እዩ። እዚኣ ኣብ ክልል ዓፋር ዘሎ ኔትዎርክ ዝበጽሓ ንኡሽቶ ከባቢ ምዃና ይግለጽ። ዳዊት ግርማይ ካብታ ሃገር ወጻኢ ንዝርከብ ምንኣስ ሓው ድሃይ ንምግባር ክልተ መዓልቲ ተመላሊሱ ቴሌፎን ዝሰርሐሉ ኔትዎርክ ምርካቡ ይዛረብ። "ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዘሎ ጎልጎል ብዙሕ ሰብ ከፍ ኢሉ ኢኻ ትርእዮ። ናይ ውልቂ መኪና ዝሓዘ'ውን ኣብ መኪንኡ ኮይኑ ዳርጋ ፍርቂ መዓልቲ ኔትዎርክ ክሰርሐሉ ክጽበ ይውዕል። ሰብ'ውን ስለ ዝበዝሕ ይመስለኒ እቲ ኢንተርነት ኮነ ስልኪ ድኹም'ዩ። ኣነ ሸሞንተ ሰዓት ተጸብየ ሰሪሑለይ 'ድሓን ኣለና' ኢለ ንሓወይ ድሃይ ገይረ" ክብል ነቲ ኩነታት ገሊጹዎ። እቲ ኣብታ ከባቢ ኣሎ ዝብሃል ኔትዎርክ ስልኪ ንክሰርሕ ነዊሕ ሰዓታት ከም ዝወስድ፣ ብዙሕ ሰብ ቴሌፎን ክፍትን ከም ዝውዕል፣ ከይድኻ'ውን ከይሰለጠካ ክትምለስ ከም እትኽእል ዳዊት ኣውጊዑና። "ኩሉ ሰብ ዕላምኡ ሓንቲ እያ፤ በቃ 'ድሓን ኢና . . . ኣይትጨነቑ' ካብ ምባል ወጻኢ ካልእ ዕምቆት ዘለዎ ነገር ክትዘራረብ ዘኽእል ኣይኮነን፤ እቲ ስልኪ መዓዝ ከም ዝሰርሕ'ውን ስለ ዘይትፈልጥ ኣብ ዝደለኻዮ እዋን ኣይሰልጠካን። ድምጺ ስድራቤትኻ ምስማዕኻ ደስ ስለ ዝብለካ እምበር ቐሊል ኮይኑ ኣይኮነን" ኢሉ። ሕጂ ብዙሓት ኔትዎርክ ስልኪ ኣሎ ዝሰምዑ ሰባት ናብቲ ከባቢ ብምኻድ'ዮም መልእኽቲ ዝቕበሉን ዘብጽሑን። ካብዚ ወጻኢ ኣገልግሎት ባንኪ ተዓጽዩ ብምህላው ገንዘብ ክቕበሉ ኣይኽእሉን፣ መብራህቲ ስለ ዘየሎ ድማ ዝበዝሕ ስራሕ ጠጠው ኣቢሉ ኣብ እንዳ ቡን ከፍ ኢሉ ከም ዝውዕል ትዕዝብቶም ዘካፈሉና ሰባት ገሊጾም። እዚ ኣብ መላእ እቲ ክልል ተመሳሳሊ ኮይኑ ካብታ ርእሰ ከተማ ወጻኢ ዘሎ ህዝቢ ኣብ ምንታይ ኩነታት ከም ዘሎን ብኸመይ ከም ዝራኸብን ሓበሬታ ንምርካብ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ዩ። ኣብ ውቕሮ፣ ኣጉላዕ ዝበላ ከተማታት ዝነብሩ ሰባት ግን ናብ መዋስንቲ ከባቢታት ዓፋር ብምኻድ ናብ በሪኽ ቦታ ወጺኦም ድሃይ ከም ዝገብሩ ሰሚዕና። እዚ ነቶም ኣብቲ ክልል ዝንቀሳቐሱ ሰብኣዊ ረድኤት ዘብጽሑ ትካላት ወጻእን ሰራሕተኛታቶምን'ውን ዓብዪ ግድል ኮይኑ ምህላው ይግለጽ። ካብዚ ብዝብገስ ማሕበረሰብ ዓለምን ትካላት ሰብኣዊ ረድኤትን፡ ነቲ ኣብቲ ክልል ተቛሪጹ ዘሎ ኣገልግሎታት ኢንተርነት፣ ስልኪ፣ ባንኪ፣ መብራህትን መጓዓዝያን ናብ ንቡር ክምለስ ይሓቱ። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ነዞም ኣገልግሎታት ሓዊሱ መንግስቲ ፌደራል "ኣብ ትግራይ ተነቢሩ ዘሎ ዕግታ" ክሳብ ዘልዕሎ ኣንጻር ሰራዊት ፌደራልን ኣብ ጎኑ ዝተሰለፉ ሓይልታትን ዝፍንውዎ መጥቃዕቲ ጠጠው ከም ዘየብሉ ይገልጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ዘዘራረብናያ ፈጻሚት ስራሕ ኢትዮ-ቴሌኮም ፍረ-ህይወት ታምሩ ብምኽንያት እቲ ግጭት ዝዓነው ትሕተ ቕርጺ ብምጽጋን ዳግም ንተጠቀምቲ ኣገልግሎት ዝህብሉ ምቹእ ኩነታት ይጽበዩ ምህላዎም ገሊጻ። "ኣብቲ ከባቢ ጎንጺ ኣሎ። ቅድሚ ሕጂ ቐዲምና ኣቲና ጸጊንና ኣገልግሎት ክወሃብ ገይርና ኢና፤ ሕጂ ግን እቲ ጎንጺ ካብቲ ክልል ወጺኡ ካልኦት ጸገማት ተፈጢሮም ኣለው። በዚ ስሩዕ ስራሕና ክንቕጽል ኣይክኣልናን። ስለዚ ዓማዊልና ኣገልግሎት ንክረኽቡ እቲ ኩነታት ክሳብ ዝመሓየሽ ንጽበ ኣለና" ኢላ። መንግስቲ ፌደራል ብወገኑ፡ ቅድም ክብል ኣብቲ ክልል ምቁራጽ ተጻብኦ [በይናዊ] ኣዊጁ ሰራዊቱ ካብቲ ክልል እኳ እንተስሓበ ህወሓት ግን መጥቃዕታት ቐጺሉ ነቲ ቅልውላው ብምዕራግ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከም ዝልሕም ገይሩ ክብል ይኸስስ። ኣብዚ ሰሙን ዓቃቢ ሕጊ ፌደራል ዶክተር ጌዲዮን ጢሞቲዎስ ምስ ቢቢሲ ሃርድ ቶክ ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ትግራይ ኣብ ምዕጻው መሰረታዊ ኣገልግሎታት ተዋፊሩ ይርከብ፤ ስለ ምንታይ ነቲ ዕግታ ዘይተልዕሉዎ ተባሂሉ ተሓቲቱ ነይሩ። እቲ ዓቃቢ ሕጊ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ነቲ ኣገልግሎት ከዐርዩ ዝኽእሉ ትካላት ሰራሕተኛታቶም ኣብ ትግራይ ከም ዘለው ብምግላጽ እንተኾነ ብዙሓት ሰራሕተኛታቶም ተቐቲሎም፤ ግዳይ መጥቃዕቲ ከም ዝኾኑ ገሊጹ። "ህወሓት ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ዝፍጽሞ መጥቃዕቲ እናቐጸለ ከኣ እቲ ስራሕ ክስራሕ ኣይኽእልን። ነቲ ዘቕረብናዮ ምቁራጽ ተኹሲ እንተዝቕበልዎ ነይሮም'ውን እቲ ኩነታት ምተለወጠ ነይሩ" ኢሉ። ንርእሱ ሕጋዊ መንግስቲ ትግራይ'የ ኢሉ ዝጽውዕ ኣካል ብወገኑ፡ እቶም ኣገልግሎታት ኮነ ተባሂሎም ብመንግስቲ ፌዴራል ከም ዝተቋረጹን፡ እቲ ዕጽዋ ክሳዕ ዝኽፈት ሓይልታት ትግራይ ቃልሲ ከም ዝቅጽሉን ይገልጽ። እቲ ናብራ እናኸበደ፣ ኣብ ገለ ዋጋ ሸቐጣ'ውን ልዕሊ ክልተ ዕጽፊ ወሰኽ ብምህላዩ፣ ስራሕን ደሞዝን ከምኡ'ውን እኹል ቐረብ ነዳዲ ብዘይምህላዩ፣ ህወይት ኣዝዩ ከም ዝኸበደ እቶም ወሃብቲ ርኢይቶ ይገልጹ። ቐረብ ማይ ካልእ ዓብዪ ጸገም እታ ከተማ ኮይኑ፡ ብሰንኺ ጸገም ጽርየትን ሕጽረት ማይን ዝለዓሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ከይኽሰቱ ስግኣት ከም ዘለዎ ይዛረቡ። "ምስቲ ገንዘብ ዘይምህላው ብዙሓት ነገራት ተጠለብቲ ኣይኮኑን" ዝበለት ሳሌም፡ "ከም ወትሮ መቐለ ዓብዪ ጸገማ ማይ'ዩ፤ ሓሓሊፉ ብመኪና ይቐርብ እዩ። እንተኾነ ክረምቲ ስለ ዝኾነ ንማይ ክረምቲ ከም ኣማራጺ ስለ እንጥቀም ኣይተፈለጠናን" ብምባል ትገልጾ። ብኻልእ ወገን፡ እቲ ነባራይ ዕንጸይትን ፈሓምን ከም መማረጺ ስለ ዝጥቀም ከኣ ኣብ ዋጋ ዕንጸይቲ ልዑል ወሰኽ ምህላዩ ይግለጽ። ካብ ሃለኽቲ መግቢታት ኣብ ዘይቲ ምኽባር ዋጋ ክርኣይ እንከሎ፡ ኣብያተ ብልዒ ናይ ዋጋ ወሰኽ ገይሮም ኣለው። ካብቲ ዘሎ ሕጽረት ነዳዲ ብዝብገስ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ዝህባ ታክስን ካልኦትን ከም ዘየምስያ፣ መብራህቲ ብዘይምህላዩ ድማ ድኳናት ቐልጢፎም ስለ ዝዕጸው እታ ከተማ [መቐለ] ብኣጋ ጭር ከም እትብል እቶም ዝረኸብናዮም ሓበሬታታት የረድኡ። ሽማ ክጥቀስ ፍቓደኛ ዘይኮነት ሓንቲ ወሃቢት ርኢይቶ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ዋጋ ሓደ ሊትሮ ዘይቲ 500 ብር፣ ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ብር ከም ዝኾነን ሓደ ሊትሮ ነዳዲ ብ200 ብር ይሽየጥ ምህላውን ተዛሪባ። ብምኽንያት እቲ ኣብ ዋጋ መግቢታት ዘሎ ወሰኽን ሕጽረት ገንዘብን እቲ ኣነባብራ ንሓድሕድኻ ብምትሕግጋዝ'ዩ ዝድፋእ ዘሎ ዝበለት ኮይና፡ ዝብላዕ ዝስእኑ ሰባት ምህላዎም'ውን ገሊጻ። "ጸብሒ ስኢኑ ጥርሑ እንጀራ ዝበልዕ ጎረቤት'ዩ ዘለና፤ ገንዘብ ካብ ደገ ዝጽበዩ ዝነበሩ፣ ጠዋሪ ዘይብሎም ገንዘብ ክረክቡ ብዘይምኽኣሎም ብዙሓት ንሓደጋ ተቓሊዖም'ዮም። ብኹርማን እንጀራ ትሓድር ነብሲ ሒዝካ'ዩ ናብራ ዝድፋእ ዘሎ፤ ሰብ ኣብ ገዛ ተዓጽዩ ሰአን መግቢ ይመውት ኣሎ ከይብሃል'የ ዝሰግእ" ብምባል ብምረት ተዛሪባ። ነዚ ከይኮነ ኣይተርፍ ፊልሞን ብርሃነ "ልመና ይበዝሕ ኣሎ፤ ናበይ ከም ዘምርሕ ከኣ ፍሉጥ'ዩ" ብምባል ስግኣቱ ዝገልጽ። ኣብቲ ክልል ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ንሓደጋ ዓጸቦ ከም ዝተቓልዑ ክግለጽ እንከሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣመሓዳሪት ዓለምለኻዊ ኤጀንሲ ምትሕብባር ልምዓት [ዩኤስኤኣይዲ] ሳማንታ ፓወር፡ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ወሃብቲ ረድኤት መኽዝኖም ጥርሑ ክብሃል ኣብ ዝኽእል ብርኪ ከም ዝርከብ ገሊጻ'ያ። ስለ ዝኾነ ድማ ህይወት ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ንምድሓን ብቕልጡፍ ቀረብ ረድኤት ናብ ትግራይ ክኣቱ መንግስቲ ብህጹጽ መገዲ ክፈቅድ ኣለዎ ክትብል ሓቲታ። 'ፖሊስ ይኹን ትራፊክ የለን' ሰራዊት ፌደራል ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ንከተማ መቐለ ኣብ ዝተቖጻጸርሉ ግዜ፡ ንሸውዓተ ኣዋርሕ ኣዋጅ እቶ እቶ ተኣዊጁ ከም ዝነበረ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ክሳብ ሽረን ማይጨውን ብምኻድ ኣብ መስመራት ዓድዋ፣ ኣኽሱም፣ ዓድግራት፣ ተምቤንን ካልኦትን ዘለዋ ከተማታት ከም ዝተዓዘበት እትገልጽ ሳሌም፡ "ህዝቢ ልዕሊ ምቁራጽ እዞም መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንሰላም ዋጋ ዝሃበ ይመስል" ኢላ። ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ኣብ ዘሎ ግዜ ምስቲ ግጭት ብዝተሓሓዝ ካብን ናብን ምንቅስቓስ ከቢድ'ኳ እንተነበረ ሕጂ ግን ዝበዝሕ ከባቢታት ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ሓይልታት ትግራይ ስለ ዝኾነ 'ጽቡቕ ምንቅስቓስ' ኣሎ ትብል። "ቅድሚኡ ሰብ ይኹን እንስሳ ዘይርኣየሎም ጽርግያታት ነይሮም። ጭር ካብ ምባሉ ዝተላዕለ ብሰንኪ እቲ ኲናት ሰብ ዝተረፈና ኣይመስልን ነይሩ፤ ሕዚ ግን ጽቡቕ ምንቅስቓስ ኣሎ፤ ሰላም የስተማቕር" ብምባል ትዕዝብታ ተካፍል። ካብ ቀረባ ዓመታት ናብ'ዚ ኣብ መቐለ ኣዝዩ ዘሰክፍ  ክትራንን ጸገም ጸጥታን ከም ዝዓሰላ ነበርቲ ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ፡ ብዝጀመረ ኲናት ኣብ መብዛሕትኡ ከባቢታት እቲ ክልል ዝነበረ ጸጥታዊ ምምሕዳራትን ኣገልግሎትን ክፈርስ እንከሎ፡ መቐለ ብስርቅን ክትራንን ትናወጽ ኣላ ክብሉ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ዘዘራረብናዮም ሰባት ገሊጾም ነይሮም። ሕጂ ብኣንጻሩ ዝሃድአ ኩነታት ምህላው እቶም ዘዘራረብናዮም ሰባት ይገልጹ፤ እንተኾነ ብጭቡጥ እቲ ኩነታት እንታይ ከም ዝመስል ምርግጋጽ ኣይተኽኣለን። ሳሌም ግን፡ "ሕዚ ብዛዕባ ክትራን ካብ ዝሰምዕ ነዊሕ ገይረ፤ ፖሊስ የለን ወረ ስርቂ'ውን ተሰሚዑ ኣይፈልጥን። ትራፊክ የለን፤ ናይ መኪና ሓደጋ ግን ኣይርኣኹን። ኩሉ ሰብ ንርእሱ ሓላፍነት ዝወሰደ ይመስል" ትብል። "መቐለ ከምዚ ሰላም ኮይና ርእየያ ኣይፈልጥን" ዝብል ፊልሞን ብወገኑ፡ "ክሳብ ሕዚ ዘጋጠመ ስርቂ ስለ ዘየለ ዝበጽሐኒ ጉድኣት የለን፤ ሰዓት እቶ እቶ'ውን ስለ ዘየለ ካልኣይ ወርሐይ መጓዓዝያ ኣይጥቀምን "ኣብ ዝደለኹዎ ሰዓት'የ ዝንቀሳቐስ" ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣመሪካ ኩሎም ሓይልታት ካብቲ ውግእ ዘካይዱሎም ዘለው ቦታታት ክወጽኡ ጸዊዓ

ኣብ ትግራይ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ንምብጻሕ ኩሎም ኣብቲ ንልዕሊ ትሸዓተ ኣዋርሕ ዘቑጸረ ውግእ ዝሳተፉ ዘለው ወገናት ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉ ከም ዘለዎም ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ ረድኤት [ዩኤስኤይድ] ሳማንታ ፓወር ገሊጻ። እቲ ግጭት ወተሃደራዊ ፍታሕ ከም ዘይብሉ ዝገለጸት ሳማንታ ኩሎም ሓይልታት ካብቲ ውግእ ዘካይዱሎም ዘለው ቦታታት ክወጽኡ ጸዊዓ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ክወጽኡ ኣለዎም ክትብል እንከላ፡ ሓይልታት ኣምሓራ’ውን ካብ ምዕራብ ትግራይ ክወጽኡ ኣለዎም ኢላ። ብተወሳኺ መንግስቲ ኤርትራ፡ ሰራዊቱ ብህጹጽን ንመወዳእታ ግዜን ካብ ኢትዮጵያ ከውጽኦም ከም ዘለዎም ኣመሪካ ትጽውዕ ክትብል ብትዊተር ኣብ ዘሕለፈቶ መልእኽቲ ገሊጻ። ሃገራት ምዕራብ፡ እቶም ኣብ ኲናት ትግራይ ዝሳተፉ ዘለው ሓይልታት ኣምሓራን ኤርትራን ካብ ትግራይ ክወጽኡ ብተደጋጋሚ ጻውዒት ከቕርባ ጸኒሐን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ሱዳን ምብጻሕ ተካይድ ዘላ ሳማንታ ፓወር ናብ ኢትዮጵያ’ውን ክትበጽሕ ትጽቢት ይግበር። ዩኤስኤይድ ንጉዕዞ እታ ሓላፊት ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ኣብ ትግራይ ዓጸቦ ከየጋጥም ዝተማልአን ዘይተገደበን ሰብኣዊ ረድኤት ንክበጽሕ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ጸቕጢ ንምፍጣር እዩ” ምባሉ ይዝከር። ክሳብ ሕጂ ኣብ ሱዳን ኣብ ዘካየደቶ ትዕዝብቲ፡ ብምኽንያት እቲ ኲናት ተመዛቢሎም ኣብ ሱዳን ዕቑባ ዝሓተቱ ተጋሩ ከም ዘዘራረበት ተገሊጹ’ዩ። ዩኤስኤይድ ንኣስታት 46 ሽሕ ስደተኛታት ሓገዝ ዘቕርብ ዘሎ ኮይኑ፡ “እታ ኣመሓዳሪት ኣብ መዓስከር ኡም ራኩባ ንዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ኣዘራሪባ’ያ። ዕጡቓት ዝተፈጸሙዎ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ታሪኻት ጾታዊ ዓመጽ’ውን ሰሚዓ’ያ” ኢሉ። ሳማንታ፡ ኣመሪካ ንሰብኣዊ ረድኤት ዝውዕል ተወሳኺ 56 ሚሊየን ዶላር ሓገዝ ከም ዝገበረት ገሊጻ’ያ።


ሓዳስ ኣይፎን 14 ንምዕዳግ ናብ ዱባይ ዝተጓዕዘ ህንዳዊ

ሓደ ኣብ ደቡባዊ ህንዲ፡ ግዝኣት ኬራላ ዝነብር ሰብኣይ፡ ሓዳሽ ኣይፎን 14 ንምዕዳግ፡ ኣሽሓት ኪሎ ሜተራት ኣቋሪጹ ናብ ዱባይ ተጓዒዙ። ድሂራጅ ፓሊይል፡ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ወጻኢ ሃገር ተጓዒዙ፡ ኣይፎን 14 ፕሮ ዝገዝኣሉ ምኽንያት፡ ኣብ ዓለምና ነዛ ሓዳስ ስልኪ ካብ ዝውንኑ ቀዳሞት ውሑዳት ሰባት ሓደ ንምዃን ብምህቃን እዩ። ንትኬቱ 40 ሽሕ ሩፒ (500 ዶላር) ዘውጸአ ኾይኑ፡ 129 ሽሕ ሩፒ ሂቡ ድማ ነዛ ሓዳስ ሞዴል ዓዲጉ። ኣይፎን፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለምና ኣዝዮም ዘበናውያን ‘ስማርትፎናት’ ምዃኖም ዝፍለጥ እዩ። ንፈለማ እዋን ኣብ 2007 ብኩባንያ ኣፕል  ዝፈረየት ኣይፎን፡ ኣብ ቴክኖሎጂ ሞባይል ሓዱሽ ምዕራፍ ዝኸፈተት ኮይና፡ ነቲ ኩባንያ ካብ ዘዐወቱ ቀንዲ ረቛሒታት እያ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ ኣድነቕታ ነተን ድሒረን ዝመጽኣ ሞዴላታ ንምዕዳግ ብዙሕ ጻዕሪ ገይሮም እዮም - ብዙሓት ነታ ስልኪ ንምውናን ከም ምልክት ክብሪ ገይሮም'ውን ይቖጽርዎ። ሰባት ክፍሊ ኣካላቶም ሸይጦም ኣብታ ስልኪ ዝተዘርግሐትላ መዓልቲ፡ ኣብ ኣፍደገ ድኳናት ኣፕል ኣማኢት ሰዓታት ሪጋ ሒዞም ክጽበዩ ከምዝተርኣዩ ጸብጻባት ይሕብሩ። ወዲ 28 ዓመት ሚስተር ፓሊይል ድማ፡ ነዚ ነገር ሓድሽ ኣይኮነን - ሕዚ ንራብዓይ ግዜኡ እዩ ነታ ስልኪ ቀዲሙ ንምውናን ክብል፡ ናብ ዱባይ ዝገይሽ ዘሎ። ፈለማ ኣብ 2017፡ ኣይፎን-8 ኣብ ዝተዘርግሐትሉ እዋን ኮይኑ፡ ድሕሪኡ ኣብ 2019ን 2021ን ተመሳሰልቲ መገሻታት ገይሩ እዩ። ንሱ፡ መዓልታት ክጽበ ከምዘይደሊ ብምዝራብ፡ "ካብቶም ቀዳሞት ነታ ስልኪ ዝረኽቡ ሰባት ንኽኸውን፡ ኣብ ኣፍ ደገ ድኳን ኣፕል ምጽባይ ዝፈጥረለይ ሓጎስ ፍሉይ እዩ" ኢሉ። ሚስተር ፓሊይል፡ ኣብ ዱባይ ካብ ዝርከብ ድኳን ኣፕል፡ ብ16 መስከረም፡ እታ  ዳሕረወይቲ ዘመናዊት ዓይነት ኣይፎኑ ዓዲጉ ኣሎ። "ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዝነበረ ምዝርጋሕ ስልክታት ኣይፎን፡ መብዛሕትኡ ግዜ እተን ስልክታት ኣብ ወጻኢ ሃገራት ድሕሪ ምሻጠን ድሕሪ 10-15 መዓልታት እየን ኣብ ህንዲ ንዕዳጋ ዝቐርባ። ኣብዚ ግዜ'ዚ ግን፡ ኣብ ህንዲ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት ጥራይ እዩ መሸጣ ክጅምር ነይሩ። እንተኾነ ግን ሕጂ እታ ዳሕረወይቲ ስልኪ ኣብ ዱባይ መጺኻ ምዕዳግ ዳርጋ ወልፊ ኮይኑኒ ኣሎ" ኢሉ። ሚስተር ፓሊይል፡ ሲነማቶግራፈርን ነጋዳይን ኰይኑ፡ ወትሩ ኣፍቃሪ ቴክኖሎጂ ከምዝነበረን ነቲ ኣብ 2011 ዝሞተ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኣፕል ነበር ስቲቭ ጆብስ ዓቢ ኣድናቖት ከምዘለዎን ይዛረብ። ንሱ ወሲኹ "እዚ መገዲ፡ ናቱ ብርተዐ ዝዝከረሉ ኣገባብ'ዩ" ይብል። ሚስተር ፓሊይል፡ ስድርኡ ኣብ ፈለማ እዋን፡ ስለምንታይ ከምዚ ከም ዝገበረ ከምዘይተረድኦም ይዛረብ። "ኣብ ክባር መጋየጺ ገንዘብ ኣባኺኑ ብምባል የላገጹለይ ነይሮም። እዚ ክቡር ፍርያት ምግዛእ ጥራይ ከምዘይኮነ ከረድኦም ፈቲነ"። ኣብ መወዳእታ ግና ስድርኡ ክርድእዎን ክድግፍዎን ከምዝጀመሩ ይዛረብ። "ብሓቂ፡ ሕዚ ንሳቶም እዮም ብዛዕባ ሓደስቲ ኣይፎን ምምጻእ ዝነግሩኒ፡ መዓስ ኢኻ ናብ ዱባይ ኬድካ ትገዝእ ኢሎምኒ" ኢሉ።


ኣብ ሙምባይ ዝርከብ ገዚፍ ጫካ ንምድሓን እትቃለስ ዘላ ህንዳዊት

ኣብ ጥቓ ሙምባይ ዝርከብ ጫካ ኣረይ፡ ካብቲ ኣብ ማእከል ኒውዮርክ ዝርከብ ፓርክ ብኣርባዕተ ዕጽፊ ዝዓበየ ኮይኑ ኣስታት 8 ሽሕ ደቀ'ባት ዝቕመጡሉ እዩ። እንተኾነ ግን ከባቢያዊ ምምሕዳር፡ ንመስርሒ መኽዘን መገዲ ባቡር ኢሉ ነቲ ጫካ ክቑረጽ ወሲኑ ነይሩ። ፕራሚላን ካልኦት ግዱሳትን ድሕሪ ዘካየድዎ ተቛውሞ ግና ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ ምቑራጽ ኣግራብ ደው ክብል ኣዚዙ።


ሞት 66 ህጻናት ምስ ሽሮፕ-ሰዓል ህንዲ ምትእስሳር ከይህልዎ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣጠንቂቑ

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እቲ ኣብ ጋምቢያ ዘጋጠመ ሞት 66 ህጻናት ምስቶም ኣብ ህንዲ ዝተሰርሑ ኣርባዕተ ሽሮፕ ሰዓል ምትእስሳር ክህልዎ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ። እቶም ኣፋውስ፡ ብናይ ህንዲ ኩባንያ ሜይደን ፋርማሲቲካልስ ዝፈርዩ ኮይኖም፡ ብዛዕባ ድሕንነቶም ውሕስና ክህብ ከምዘይከኣለ እቲ ውድብ ሓቢሩ። እቲ ኣፍራዪ ኣፋውስ ትካል፡ ክሳብ ሕጂ ርእይቶ ኣይሃበን። ቢቢሲ ርእይቶ ንምርካብ ምስ ሜይደን ፋርማሲቲካልስ ፈቲኑ ነይሩ። ሰበስልጣን ህንዲ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ መንጎ እቶም ሽሮፕን እቲ ሞትን ዘሎ ምትእስሳር ዝምልከት መርትዖታት ከቕርብ ከምዝሓተቱ ይገልጹ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እቶም መድሓኒታት ፕሮሜታዚን ኦራል ሶሉሽን፡ ኮፌክስማሊን ቤቢካፍ ሲረፕ፡ ማኮፍ ቤቢ ካፍ ሲረፕን ማግሪፕ ኤን ኮልድ ሲረፕን ምዃኖም ኣለልዩ እዩ። እቶም ኣርባዕተ ፍርያት ኣብ ጋምብያ ዝርከቡ'ኳ እንተኾኑ፡ "ብዘይ ስሩዕ ዕዳጋታት፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ወይ ዞባታት ተዘርጊሖም ክኾኑ ይኽእሉ" ክብል ውድብ ጥዕና ዓለም ወሲኹ ኣብ መርበብ ሓበሬታኡ ኣብ ዘውጽኦ መጠንቀቕታ ይሕብር። ንዞም ሽሮፓት ምጥቃም፡ ብፍላይ ኣብ ህጻናት ከቢድ መጉዳእቲ ወይ ሞት ከስዕብ ከም ዝኽእል እዩ እቲ ውድብ ዘጠንቅቕ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ኣብ ጋምብያ ኣብ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት ሕዱር መጉዳእቲ ኩሊት ከምዝወሰኸ ሰብመዚ ሕክምና ምግላጾም ስዒቡ እዩ ነዚ መጠንቀቕታ ኣውጺኡ። መንግስቲ ጋምብያ ካብ ሽዑ ኣትሒዙ እቶም ሽሮፓት ኣጊዱ ሰባት ኣብ ክንድኡ ክኒን ክጥቀሙ ከምዘተሓሳሰበ ይፍለጥ። ካብ’ቲ እገዳ ጀሚሩ ቁጽሪ ዝሞቱ ሰባት እናነከየ’ኳ እንተመጸ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ሰሙናት ግን ካልኦት ክልተ ሞት ከምዝተመዝገበ ዳይረክተር ኣገልግሎት ጥዕና ጋምብያ ሙስጠፋ ቢታይ ንፕሮግራም ፎከስ ኦን ኣፍሪቃ ቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብዚ እዋን’ዚ ጋምብያ መድሃኒታት ውሑስ ድዮም ኣይኮኑን ንምምርማር ዘኽእል ላቦራቶሪ ስለዘይብላ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንክምርመሩ ክትልእኽ ከትምዝተገደደት ገሊጹ። ሚስተር ቢታይ ወሲኹ፡ ጋምብያ ንቤተ-ፈተነ ምቁጽጻር ጽሬት ዝኸውን ምወላ ንምርካብ ምስ ባንክ ዓለም ኣብ ምዝርራብ ከምዘላ ሓቢሩ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እቶም ንጥረ ነገራት መርዛማትን፡ ሳዕቤናቶም ድማ "ቃንዛ ከብዲ፣ ውጽኣት፣ ተቕማጥ፣ ሽንቲ ምሻን ዘይምኽኣል፣ ሕማም ርእሲ፣ ምቕያር ኩነታት ኣእምሮን ናብ ሞት ከብጽሕ ዝኽእል ሕዱር መጉዳእቲ ኩሊትን ከጠቓልል ይኽእል" ይብል። ብተወሳኺ ሚስተር ቢታይ፡ ኣሰር ናይቲ ተምላስን ውጽኣትን ከስዕብ ዝኽእል ኢ.ኮሊ ዝተበሃለ ባክቴርያ እውን ከምዝተረኸበ ገሊጹ። ሰበስልጣን ጥዕና ጋምብያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብልክዕ ቁጽሮም ከይጠቐሱ፡ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ህጻናት ከምዝሞቱ ገሊጾም ነይሮም። ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም ቴድሮስ ኣድሓኖም ኣብ ጀነቫ ኣብ ዝሃቦ መደረ፡ "ሞት እዞም ህጻናት ንስድራቤቶም ልቢ ዝሰብር'ዩ" ኢሉ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ማእከላይ ትካል ምቁጽጻር ደረጃ መድሃኒት ህንዲ፡ እቲ ኣፍራዪ ነቲ ዝተበከለ መድሃኒታት ናብ ጋምብያ ጥራይ ኣቕሪቡ ክኸውን ከም ዝኽእል ከም ዘመልከተ፡ ካብ ትካል ጥዕና ሕቡራት ሃገራት ዝመጸ ኢመይል ብምጥቃስ ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ውድብ ጥዕና ዓለም ግን "እቲ ኣፍራዪ ኣብ ካልኦት ፍርያት ተመሳሳሊ ዝተበከለ ትሕዝቶ ተጠቒሙ ኣብ ውሽጢ ሃገር ወይ ናብ ወጻኢ ዘርጊሑ"  ክኸውን ከምዝኽእል ብምጥቃስ "ዓለማዊ ምቅላዕ" ተኽእሎ ከምዘሎ የተሓሳስብ።


ን25 ሳናቲም ኢሉ 22 ዓመታት ኣብ ቤት ፍርዲ ተኸራኺሩ ዝተዓወተ ሰብኣይ

ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ ዝተብሃለ ህንዳዊ ጠበቓ፡ ኣብ 1999 ኣብ ዝገዝአን ክልተ ናይ ባቡር ትኬት 20 ሩፒ [0.25 ዶላር] ዝያዳ ክኸፍል ስለዝተገደደ፡ ን22 ዓመት ኣብ ቤት-ፍርዲ ብምክርኻር ተዓዊቱ። እቲ ክስተት ቅድሚ 22 ዓመታት ኣብ ሰሜናዊ ህንዲ ኣብ ዝርከብ ዞባ ኢታር ፕራዲሽ ኣብ ዝርከብ መደበር ባቡር’ዩ ኣጋጢሙ። ቤት-ፍርዲ ህንዲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘካየዶ ናይ መወዳእታ መጋባእያ፡ ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ፡ ሰልዱ ምስ ወለዱ ክምለሰሉን ብገንዘብ ክከሓስን ናይ መወዳእታ ብይን ኣመሓላለፉ። ወዲ 66 ዓመት ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕተት “ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ኣብ ዝሓለፈ 22 ዓመታት ልዕሊ 100 ግዜ’የ ኣብ መጋባእያ ተረኺበ” ድሕሪ ምባል “ሓቂ ንኽትወጽእ ኢለ ዘባኸንክዎን ሰልዲ፣ ጸዓትን ግዜን እዚ ኢልካ ዝግለጽ ኣይኮነን” ኢሉ። ኣብያተ ፍርዲ ህንዲ ምስ ዘይዕግበት ናይ ኣገልግሎት ብዝተሓሓዙ ክስታት ወትሩ ምስ ተጨናነቑ’ዮም። ሓደ ሓደ ግዜ ኸኣ እቶም ክስታት ቀለልቲ ክንሶም፡ ብቤት ፍርዲ መዓልቦ ከይተገበሮም ዓመታት ክወስዱ ንቡር ተርእዩ’ዩ። ብዙሕ ግዘ ኸኣ እቶም ከሰስቲ ብንውሓት ግዜ ተስፋ ቖሪጾም ክሶም ከወንዝፍዎም ብተደጋጋሚ ይርኣዩ’ዮም። ነባሪ ዞባ ኡታር ፕራደሽ ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ፡ ካብ ማቱራ ናብ ሞራዳባድ ንኽጓዓዝ ክልተ ትኬት ኣብ ዝገዝኣሉ’ዩ ዝያዳ ክኸፍል ተገዲዱ። ንሓንቲ ትኬት 35 ሩፒ’ዩ ነይሩ ዋግኡ፡ ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ ኸኣ 100 ሩፒ ብምኽፋል ክልተ ትኬት ሓቲቱ፡ ሸያጢ ትኬት እቲ መንገዲ ባቡር ግና ኣብ ክንዲ 70 ሩፒ፡ 90 ኣክፊሉ 10 ሩፒ ጥራይ ማልስ ሂብዎ። ዝያዳ ከምዝኸፈለ’ኳ ነቲ ሸያጢ ትኬት እንተሓበሮ፡ ማልሱ ግን ክረክብ ኣይከኣለን። ካብዚ ብምብጋስ ኣብ 1999 ኣብ ልዕሊ እቲ ጋሮክፑር ተባሂሉ ዝጽዋዕ መንገዲ ባቡር ወግዓዊ ክሲ መስሪቱ። ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ፡ መስርሕ ቤት-ፍርዲ ኣዝዩ ዝሕቱል ብምዃኑ እቲ ጉዳይ ኣስታት 22 ዓመታት ከምዝወሰደ’ዩ ዝገልጽ። “እቲ መንገዲ ባቡር ነቲ ክሲ ከሰርዞ ብዙሕ ጻዕሪ እዩ ካይዱ” ድማ ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት፡ ደያኑ ብዕረፍቲ፣ ብሓዘንን ብኻልእ ነገራትን ኣብ መጋባእያ ስለዘይርከቡ ብዙሕ ግዜ መስርሕ ቤት ፍርዲ ከምዝተሰጋገረ ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ ይገልጽ። ድሕሪ ዓመታት ዝወሰደ መስርሕ ፍርዲ፡ ቤት-ፍርዲ እቲ መንገዲ ባቡር ንቱንጉናዝ ቻተርቨዲ 15 ሽሕ ሩፒ  [188 ዶላር] ክኽሕሶ ብይን ሂቡ። ኣብ ልዕሊኡ እተን 20 ሩፒ ካብ 1999 ክሳብ 2022 ዓመታዊ 12 ሚኢታዊት ወለድ ተወሲኸወን ክኸፈለኦ፣ እቲ መንገዲ ባቡር ንቱንጉናዝ ቻተርቨዲ እቲ ዝተበየነሉ ሰልዲ ኣብ ውሽጢ 30 መዓልታት ክኸፍሎ እንዘይክኢሉ፡ እቲ ወለድ ናብ 15 ሚኢታዊት ክብ ክብል እቲ ቤት-ፍርዲ ብይኑ ሂቡ ኣሎ። ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ፡ እቲ ዝተበየነ ካሕሳ ናይቲ ዘባኸኖ ግዜን ብኣእምርኡ ንዓመታት በዚ ሓሳብ ብምሓቱን ዝድብስ ከምዘይኮነ ንቢቢሲ ዘይዕግበቱ ገሊጹ። ስድርኡ፡ ግዜ ምብኻን’ዩ ብምባል ብተደጋጋሚ ነቲ ክሲ ክስሕቦ’ኳ ምሕጽንታ የቕርብሉ እንተነበሩ ንሱ ግን ክሱ ኣብ መወዳእታ ንምብጻሕ ምኽሮም ዕሽሽ ይብሎ ምንባሩ’ውን ገሊጹ። “እቲ ገንዘብ ኣይኮነን ዘገድስ፡ እዚ ቃልሲ ንፍትሕን ቃለሲ ኣንጻር ብልሽውናን’ዩ። እቲ ዝኸፈልክዎ ዋጋ ኸኣ ይግብኦ’ዩ” ድሕሪ ምባል፡  “ኣነ ንባዕለይ ጠበቓ’የ ስለዚ ንጠበቓ ዘውጽኦ ገንዘብ ኣይነበረንን፡ እዚ እንተዝውሰኾ እቲ ዋጋ ኣዝዩ ምኸበረ ነይሩ” ይብል ቱንጉናዝ ቻተርቨዲ። ኣብ መወዳእታ፡ እቲ ንሱ ንዓመታት ተቃሊሱ ዝተዓወተሉ መስርሕ ፍርዲ ንኻልኦት ጽቡቕ ትምህርቲ ክኸውን ከምዝኽእል ብምግላጽ “ዋላ ነገራት ይጸንክር ንሓቂ ኢልና ኣብ ንገብሮ ቃልሲ ተስፋ ክንቆርጽ የብላን” ኢሉ።


ኣብ ህንዲ ኣናጹ 200 ኪሎ ሓሽሽ በሊዐን

ፖሊስ ህንዲ፡ ካብ ነጋዶ ዝተታሕዘን ኣብ መደበራት ፖሊስ ዝተቐመጠን ኣስታት 200 ኪሎ ግራም ዝምዘን ዕጸፋርስ በሊዐን ክብል ንኣናጹ ወቒሱ። ኣብ ግዝኣት ኡታር ፕራደሽ ዝርከብ ቤት ፍርዲ፡ እተን ኣናጹ "ኣጻብዕተን ደቀቕቲን ንፖሊስ ዝኾነ ፍርሒ ዘይብለንን እየን። ነቲ ሓሽሽ ካብአን ንምክልኻል ኣጸጋሚ'ዩ" ኢሉ። እቲ ቤት ፍርዲ፡ ፖሊስ ነቲ ዕጸፋርስ ከም መርትዖ ከቕርብ ሓቲቱ ነይሩ። ዳኛ ሳንጃይ ቻውዳሪ ኣብ ዝሃቦ ትእዛዝ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ነቲ ዝተታሕዘ ዕጸፋርስ ከም መርትዖ ከቕርብ ንፖሊስ ምስ ሓተተ፡ 195 ኪሎ ዕጸፋርስ ብኣናጹ "ከምዝጠፍአ" ከምዝተነግሮ ገሊጹ። ኣብ ካልእ 386 ኪሎ ግራም ዕጸፋርስ ዝምልከት ጉዳይ፡ ፖሊስ "ገለ" ካብቲ ካናቢስ "በተን ኣናጹ ተበሊዑ" ዝብል ጸብጻብ ኣቕሪቡ። ዳኛ ቻውዳሪ፡ ብፖሊስ ዝተታሕዘ ኣስታት 700 ኪሎ ዝምዘን ማሪዋና ኣብ ኣውራጃ ማቱራ ኣብ ዝርከባ መደበራት ፖሊስ ተደፊኡ "ኩሉ ኣብ ሓደጋ ምውራር ኣናጹ ከምዝነበረን" ገሊጹ። እተን ኣናጹ "ኣዝየን ንኣሽቱ" ብምዃነን፡ ፖሊስ ነቲ ጉዳይ ኣብ ምሕላው ዝኾነ ክእለት ከምዘይብሉ ገሊጹ። ነቲ ዝተታሕዘ ሓሽሽ ካብ "ከምዚአን ዝኣመሰላ ፍርሒ ዘይብለን ኣናጹ" ንምክልኻል እቲ እንኮ መገዲ፡ ነቲ ሓሽሽ ናብ ቤተ-ፈተነታት ምርምርን ትካላት መድሃኒትን ብሓራጅ ምሻጥ ምዃኑ ወሲኹ ገሊጹ። ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ፖሊስ ኣውራጃ ማቱራ ኣባል ባይቶ ሲንግ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ገለ ካብቲ ኣብ ትሕቲ ከባቢኡ ኣብ ዝርከባ መደበራት ፖሊስ ዝተዓቀበ ማሪዋና "ብሰንኪ ብርቱዕ ዝናብ ከምዝተሃስየን ብኣናጹ ከምዘይዓነወን ሓቢሩ። ኣብ 2018 ሸሞንተ ኣባላት ፖሊስ ኣርጀንቲና ካብ መኽዘን ፖሊስ ብዝጠፍዐ ፍርቂ ቶን ካናቢስ፡ ኣናጹ ድሕሪ ምውቃሶም ካብ ስራሕ ከምዝተባረሩ ይዝከር። ክኢላታት ግን ነቲ ክሲ ብምቅዋም፡ እተን ኣናጹ እቲ ሓሽሽ መግቢ ክመስለን ተኽእሎ ከምዘይብለንን፡ "ዓቢ ጉጅለ ኣናጹ እንተዝበልዕዖ ነይረን ኣብቲ መኽዘን ብዙሕ ሬሳታት ምተረኽበ ነይሩ" ክብሉ ገሊጾም። ኣብ 2019 ዝተሓትመ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ናይ ላቦራቶሪ ኣናጹ ብካናቢስ ዝተኣሳሰረ ብሒቝ ክወሃቦም ከሎ፡ "ንጥፈታትን ሙቐት ኣካላተንን ከም ዝንኪ" ኣረጋጊጹ። ኣብ 2017፡ ፖሊስ ምብራቓዊ ህንዲ ግዝኣት ቢሃር፡ ኣናጹ ዝተመንዝዐ ኣሽሓት ሊትሮ ኣልኮላዊ መስተ ከምዝሰተያ ወቒሶም ነይሮም፡ እዚ ድማ እታ ግዝኣት መሸጣን መስተን ኣልኮላዊ መስተ ድሕሪ ምእጋዳ ሓደ ዓመት ጸኒሑ ዘጋጠመ እዩ። ኣብ 2018፡ ኣብ ግዝኣት ኣሳም ንዝተበላሸወት ናይ ገንዘብ ማሽን ንምጽጋን ዝመጹ ቴክኒሻናት፡ ልዕሊ 1.2 ሚልዮን ሩፒ (14,691 ዶላር) ዝግመት ባጤራ ተቐዳዲዱ ከምዝረኸቡን ኣናጹ ገበነኛታት ተባሂለን ከምዝተጠርጠራን ገሊጾም ነይሮም።


ውላድ ብዘይነበሮም መጻምዲ ዝተሰረቀት ቈልዓ ድሕሪ ትሽዓተ ዓመታት ተረኺባ

ጓል 16 ዓመት ፑጃ ጋውድ፡ ድሕሪ ትሽዓተ ዓመታት፡ ኣብ መወዳእታ ኣብ ሕቝፊ ኣደኣ ክትኣቱ በቒዓ ኣላ። ፑጃ፡ ጓል 7 ዓመት እንከላ እያ ብ22 ጥሪ 2013 ደሃያ ዝተሳእነ። ኣብቲ እዋን ኣብ ኣፍደገ እቲ ኣብ ምዕራባዊ ህንዲ ግዝኣት ማሃራሽትራ ከተማ ሙምባይ ዝርከብ ቤት ትምህርታ ዝጸንሑ መጻምድቲ፡ ብኣይስክሪም -ጀላተ - ኣታሊሎም’ዮም ወሲዶምዋ። ብ4 ነሓሰ ከኣ "ተኣምራዊ ህድማ" እናተበሃለ ብዝግለፅ ዘሎ ኵነታት ተረኺባ። ኣደኣ ፑናም ጋውድ፡ ታሕጓሳ ደረት ከምዝሰኣነትሉ ትዛረብ። "ጓለይ ንሓዋሩ ክረኽባ ከምዘይክእል ተስፋ ቈሪጸ ነይረ። ኣማልኽቲ ግን ሕያዎት ኰይኖምለይ" ትብል። እታ ህጻን ብሃሪ ዲሶዛን በዓልቲ ቤቱ ሶኒ ዲሶዛን ከምዝተጨወት ዝሕብር ፖሊስ፡ እዞም መጻምድቲ ናይ ገዛእ ርእሶም ቈልዓ ስለዘይነበሮም ነቲ ተግባር ከምዝፈጸሙ ከሲሱ። ኣቶ ዲሶዛ ድማ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ ኣሎ። ፑጃ ቅድሚ ምጥፋኣ ምስ ክልተ ኣሕዋታን ወለዳን፡ ድኻታት ብብዝሒ ኣብ ዝርከቡሉ ክፋል ከተማ ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ገዛ ትነብር ነይራ። ኣብታ ዝጠፍኣትላ መዓልቲ ምስ ዓቢይ ሓዋ ናብ ቤት ትምህርቲ እናኸዱ፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ስለዝተብኣሱ፡ ሓዋ ኸኣ ካብ ትምህርቲ ደንጕዩ ስለ ዝነበረ ገዲፉዋ ከደ። ሽዑ እዮም እቶም መጻምድቲ፡ ኣይስክሪም ክገዝኡላ ቃል ብምእታው እዮም ወሲዶምዋ ዝበሃል ዘሎ። ሽዑ እቶም መጻምድቲ ኣብ መጀመርታ ናብ ጎዋ-ምዕራባዊ ህንዲ፡ ድሕሪኡ ድማ ናብታ ካርናታካ ዝተበሃለት ኣብ ደቡብ ህንዲ ትርከብ ግዝኣት ከም ዝወሰድዋ እትዝክር ፑጃ፡ እንተበኽያ ወይ ንነገራት ክተስተብህል እንተጀሚራ ክሃርሙዋ ምዃኖም ከም ዘፈራርሕዋ ትዛረብ። ንሓጺር እዋን ክትመሃር ዝፈቐዱላ እቶም መጻምድቲ፡ ናይ ገዛእ ርእሶም ቈልዓ ምስ ወለዱ ግን ትምህርቲ ክተቋርጽ ከምዝገበሩን ሒዞምዋ ናብ ሙምባይ ከምዝኸዱን ትገልፅ። እቲ ህጻን ምስ ተወልደ ድማ እቲ ኣብ ልዕለኣ ዝፍፀም ግህሰት ወሰኸ። "ብቐልፊ ይገርፉኒ፡ ይረግጹኒን ይጸፍዑኒን ነይሮም። ሓደ ግዜ ብ’ሮሊን- ፒን’ [ካብ ዕንጸይቲ ዝተሰርሐ ከቢብ ዱላ መስጠጢ ብሑቕ] ስለ ዝሃርሙኒ ሕቘይ ክደሚ ጀሚሩ። ናይ ገዛ ስራሕ ክሰርሕ ካብ ምግባሮም ብተወሳኺ፡ ካብ 12 ክሳብ 24 ሰዓታት ኣብ ደገ ክሰርሕ የገድዱኒ ነይሮም” ትብል። እቲ ጨወይታ ዝነብረሉ ዝነበሩ ገዛ ናብቲ ስድራቤታ ዝነብሩሉ ኣዝዩ ቀረባ እዩ ነይሩ። ግን፡ ንሳ መንገድታት ዘይትፈልጥ፣ ኵሉ ግዜ ምክትታል ዝግበረላን ገንዘብ ኮነ ተሌፎን ዘይብላን ብምንባራ፡ ዝሕግዛ ሰብ ወይ መንገዲ ገዝኣ ክትረክብ ከምዘይከኣለት ትዛረብ። ሓደ መዓልቲ ፑጃ እቶም መጻምዲ ደቂሶም ከለዉ ሞባይሎም ወሲዳ ዩቱዩብ ብምኽፋት ስማ ጸሓፈት። ብዛዕባ ጭውያኣ ዝጠቕሱ ቪድዮታትን ፖስተራትን ከምኡ ድማ ሓገዝ ንምርካብ ክትድውለሎም እትኽእል ቁጽርታት ረኸበት። "ሽዑ'የ ሓገዝ ክደልን ክሃድምን ዝወሰንኩ" ትብል። እንተዀነ ፑጃ፡ ምስታ ከም ሓብሓቢት ህጻናት ኮይና እትሰርሕ ዝነበረት ጓል 35 ዓመት ሰራሕተኛ ገዛ ፕራሚላ ደቨንድራ፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ንምዝርራብ እኹል ትብዓት ክትረክብ 7 ኣዋርሕ እዩ ወሲዱላ። ደቨንድራ ሽዑ ንሽዑ ክትሕግዛ ተሰማምዐት። ኣብቲ ብናይ ዩቱዩብ ቪድዮ ዝረኣየቶ ዝተጠቅዐ ፖስተር ካብ ዝነበሩ ቍጽርታት ሓደ፡ ምስ ጎረቤት ኣደ ፑጃ ዝኾነ ራፊቕ ዘራኸባ ነበረ። ብድሕሪኡ ኣደን ጓልን ብቪድዮ ክራኸባ እንከለዋ ድሕሪኡ ድማ ብኣካል ክራኸባ ቈጸራ ሓዛ። ኣደኣ ዝገበረቶ ሓደ ነገር እንተሃለወ፡ ኣብ ጓላ ከምዘሎ ንሳ ጥራይ እትፈልጦ መፋጥርታ ዝኾነ ምልክት (ክትውለድ ከላ ምስኣ ዝነበረ ምልክት) ምፍታሽ ነበረ። ምስ ረኸበቶ ድማ ስምዒታ ክትቆጻጸሮ ከምዘይከኣለት ትዛረብ። "ኵሉ ጥርጣረይ ብኡንብኡ ጠፊኡ። ጓለይ ከም ዝረኸብክዋ ፈሊጠ ነይረ" ትብል። ድሕሪ ምርኻበን ከኣ፡ ፑጃ፡ ውሑዳት ኣባላት ስድራቤትን እታ ዝሓገዘታ ደቨንድራን ናብ መደበር ፖሊስ ብምኻድ ክሲ ኣቕረቡ። "ንፖሊስ ኵሉ ነገር ነጊረዮም። ጨወይተይ ኣበይ ከም ዝነብሩ ከይተረፈ ነጊረዮም" ትብል። በዚ ድማ እቶም ተኸሰስቲ መንነቶም ተፈልጠን ተኣስሩን። ኣብ መደበር ፖሊስ ሙምባይ ‘ዲኤን ናጋር’ [DN Nagar] ላዕለዋይ መርማሪ ሚሊንድ ኩርደ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ተኸሰስቲ ብጭውያ፡ ምፍርራሕ፡ ኣካላዊ ዓመጽን ሕግታት ዕዮ ህጻናት ብምጥሓስን ተኸሲሶም ኣለዉ። ፑጃ ናብ ገዛኣ ምምላሳ፡ ንስድራኣ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዅሉ ዝፈልጣ ሰብ ሓጎስ ዝፈጠረ ኮይኑ’ሎ። ብቝልዕነታ ዝረኣይዋ ጎረባብቲ ንኽረኽብዋ ሃንቀው ክብሉ ጸኒሖም እዮም። ኣደኣ ድማ ነቲ ምስ ጓላ ተጠፋፊኣ ዘሕለፈቶ ግዜ ክትክሕሶ ትጽዕር ኣላ፤ ጓላ እትፈትዎ መግቢ እናኸሸነትን ጸጕራ እናመሸጠትን ትውዕል። ክልቲኤን ዝኣኽለን ግዜ ብሓባር ከሕልፉ ዝፍትና ኰይነን ኣብዚ እዋን ግን ናብራ ከቢድ ኰይኑወን ኣሎ። ኣደ ፑጃ፡ ፋይናንሳዊ ኵነታት ስድራቤታ ጽቡቕ ከምዘይኮነ ትዛረብ። እቲ እንኮ ንመነባብሮ እታ ስድራቤት ኣታዊ ዘምጽእ ዝነበረ ኣቦ ፑጃ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ብሕማም መንሽሮ ዓሪፉ እዩ። ስለዚ፡ ኣደኣ ንገዛእ ርእሳን ንሰለስተ ደቃን ዘድሊ ነገራት ንምምላእ ኣብ ሓደ መደበር ባቡር ምቁር መግቢ ብምድላው ኣብ ምሻጥ ትርከብ። እቲ ኣታዊ ግን ውሑድ ስለዝዀነ ዘድሊ ነገራት ክተማልእ ትቃለስ ኣላ። “ናይ ሓንቲ መዓልቲ ስራሕ እንተ ተሪፋትኒ ንጽባሒቱ ንመግቢ ዝኸውን ገንዘብ ኣይክህልወናን'ዩ" ትብል ኣደ ፑጃ። ፑጃ ድማ ገና ኣብ ውሽጣ ካብ ዝተረፈ ስንባደኣ ኣይተናገፈትን። ንኣቦኣ ክትሪኦ ምስዘይምኽኣላ ተደሚሩ ለይቲ ብሃተፍተፍ ድቃስ ትስእን፡ ውሽጣ’ውን ብሓዘን ተሃስዩ’ሎ። ንድሕነታ ብምስጋእ ዝበዝሕ ግዜኣ ኣብ ገዛ እያ እተሕልፎ፣ ወይ ድማ ናብ ደገ ክትወጽእ ከላ ብኣባል ስድራኣ ተሰንያ ትኸይድ። "ንኣደይ ኣታዊ ኣብ ምርካብ ክሕግዛ እደሊ'የ፡ ግን ነዚ ክገብር ኣይከኣልኩን። ክመሃር'ውን ደልየት ኣለኒ" ትብል።


ኣጋር ዝሳገርሉ ድልድል ብምጻድፉ ልዕሊ 140 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ህንዲ ግዝኣት ጉጃራት 230 ሜትሮ ንውሒ ዘለዎ ኣጋር ዝሳገርሉ ድልድል ናብ ቃላይ ብምጽዳፉ ልዕሊ 140 ሰባት ከምዝሞቱ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ፖሊስ ምስ እቲ ፍጻመ ብዝተዛመደ ንሸሞንተ ሰባት ምጥርጣቱ'ውን ተገሊጹ።


ብዓመጽ ዝተወልደ ወዲ፡ ኣዲኡ ፍትሒ ክትረክብ ይጓየ ኣሎ

ሓንቲ ህንዳዊት ጓል ኣንስተይቲ ብኽልተ ኣሕዋት ብተደጋጋሚ ክትዕመጽ ድሕሪ ምጽናሕ ዳርጋ ድሕሪ ሰለስተ ዓሰርተታት፡ ኣብ መወዳእታ ፍትሒ ክትረክብ ተስፋ ገይራ ኣላ ። እታ ኣደ ፍትሒ ክትረክብ ዝሕግዛ ዘሎ ድማ እቲ ካብቲ ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝተረኽበ ውላዳ'ዩ። እታ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ግዝኣት ኡታር ፕራደሽ እትርከብ ጓል ኣንስተይቲ፡ ጓል 12 ዓመት ህጻን ከላ እያ ንልዕሊ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ብኽልተ ደቂ ተባዕትዮ ተዓሚጻ። ብሞግዚት ዝዓበየን ድሕሪ 13 ዓመታት ግን ናብኣ ዝተመልሰን ወዳ፡ ኣብልዕሊ እቶም ዓመጽታ ዝበሃሉ ሰባት ክሲ ከተቕርብ ኣተባቢዕዋ። ቅድሚ ዓሰርተ መዓልቲ ፖሊስ ንሓደ ካብቶም ተኸሰስቲ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዘእተየ ዀይኑ፡ ትማሊ ረቡዕ ድማ እቲ ካልኣይ እውን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ ኣሎ። እታኣደ ንቢቢሲ ኣብዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "እቲ ፍጻመ ኣዝዩ ዝጸንሐ'ኳ እንተኾነ፡ እቲ ዘስዓቦቁስሊ ግን ዛጊድ ኣይሓወየን" ኢላ። "ህይወተይ ደው ኣቢልዋ'ዩ፡ ነታ ህሞት ድማ ደጋጊመ እየ ዝዝክራ።" ኣብ ህንዲ በብዓመቱ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ህጻናት ግዳይ ጾታዊ ዓመጽ ይዀኑ። ኣብ 2020 - ወግዓዊ መረዳእታ ገበን ዝረኸበሉ ናይ መወዳእታ ዓመት - ብመሰረት ሕጊ ሓለዋ ጥዕና ህጻናት፡ ኣብ መዝገብ ጾታዊ ገበናት ህንዲ (ፖክሶ) 47 ሽሕ ጉዳያት ተመዝጊቦም። ጎስጓሳት፡ ህጻናት ወይ ንኣሽቱ ስለዝኾኑ እንታይ የጋጥሞም ከምዘሎ ክርድኡ ስለዘይክእሉ ወይ ድማ ንኽዛረቡ ኣዝዮም ስለዝፈርሑ፡ ብዙሓት ፍጻመታት ከይተሓበሩ ይዛረቡ። ስድራቤታት እውን መብዛሕትኡ ግዜ ብሰንኪ ፍርሓት ምግላል ወይ ድማ እቶም ገበነኛታትከይፍለጡ፡ ከምዚ ዓይነት ግህሰት ካብ ምቅላዕ ኣይደፍሩን። ብመሰረት ሕጊ ህንዲ ስሙ ክግለጽ ዘይክእል፡ ካብ ዓመጽ ‘ኡታር ፕራደሽ’ ዝደሓነ፡ እቲ ዓመጽ ኣብ 1994 ሻህጃሃንፑር ኣብ ዝተብሃለት ከተማ  ከምዝተፈጸመ ገሊጹ። እቶምተኸሰስቲ መሓመድ ራዚን ሓዉ ናቂ ሓሰንን ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ኮይኖም፡ በይና ኣብ ዝኾነትሉ እዋንኣብ ልዕሊ መንደቕ ዶብ ገዝኣ ዘሊሎም ይሃርሙዋ ነይሮም። እቲጥንሲ፡ ጥዕንኣ ክበላሽዎ ምስ ጀመረን ሓፍታ ናብ ሓኪም ምስ ወሰደትን ጥራሕ እዩ ተፈሊጡ። እቲ ሓኪም ብሰንኪ ድኹም ጥዕንኣን ንእስነታን ምንጻል ጥንሲ ከልኪሉ። ድሕሪ ምውላዱ ብኡንብኡ እቲ ህጻን ንመዕበይቲ ተዋሂቡ። "ብሰንኪ እዚቆልዓ ብዙሕ ተሳቒየ ነይረ ግን ገጹ ክርኢ ዕድል እኳ ኣይረኸብኩን። ንኣደይ ምስ ሓተትክዋ፡ 'ሕዚ ኣብ ህይወትኪ ካልኣይ ዕድል ክትረኽቢ ኢኻ' ኢላትኒ።" እታብህይወት ዝተረፈትን ስድራቤታን ንፖሊስ ኣይሐበሩን። ምኽንያቱ እታ ሰበይቲ ንተኸሳሲ ፈሪሓ ከም እትነብር ስለ ዝገለጸት። “ብዛዕባ እቲ ዝተፈጸመ ዓመጽ ንዝኾነ ሰብ እንተነጊረዮ ንስድራይ ቀቲሎም ገዛና ሓዊ ከቃጽልዎ ምዃኖም ኣፈራሪሖምኒ" ትብል። "ሕልመይ ዓብየናብ ፖሊስ ምጽንባር'ዩ ነይሩ፡ ብሰንኪ እዞም ክልተሰባት ግን ኩሉ ሕልምታተይ ተቖጽዩ። ካብ ትምህርቲ ተሪፈ። ከጽንዕ ኣይከኣልኩን።" ደሓር ግና፡ እታ ሰበይቲን ስድራቤታን፡ ካብቲ ምስቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ገዝኦም ዝተኣሳሰር ዘሕዝን ዝኽሪ ንምህዳም ናብ ዞባ ራምፑር ገዓዙ። ኣብ 2000 ተመርዕያ ካልኣይ ውላድ ወለደት። እዛ ሓዳስ ምዕራፍ ንዝሓለፈ ክትርስዕ ክሕግዛ ተስፋ ከም ዝነበራ ትዛረብ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት ግን በዓል ቤታ ብዛዕባ እቲ ዓመጽ ፈሊጡ ብኡ ከም ዝወቐሳ ትዛረብ። ምስወዳ ምስ ደርብያ ምስ ሓፍታን ስድራኣን ክትቅመጥ ጀሚራ። እቲ ንመዕበያ ዝተዋህበ ቀዳማይ ወዳ እውን ብሰንኪ መንነቱ ብዙሕ ኣድልዎ ኣጋጢምዎ እዩ። ኣዲኡ፡ እቶም ሰባት ወለዱ ከምዘይኮነ ካብ ጎረባብቱ እናሰምዐ ከምዝዓበየን ብኸምኡ ከምዝፈለጠን ትዛረብ። ኣደን ወድን ድሕሪ ምፍልላዮም፡  13 ዓመት ጸኒሖም፡ እቶም ዘዕበዩ ወለዲ ነቲ ህጻን ናብ ኣዲኡ መለስዎ። እቲ ቆልዓ ግን ኣቦኡ መን ምዃኑ ኺፈልጥ ሃረር በለ። ስድራቤታዊ ስም ኣይነበሮን - ኣብ ህንዲ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብስም ናይቲኣቦ እዩ ዝጽዋዕ - ቆልዑ ድማ ኣብ ቤት ትምህርቲ ይላገጹሉ ነይሮም። ንኣዲኡብዛዕባኡ ብቐጻሊ ሕቶታት ይሓትት ነበረ እሞ መልሲ ዘይምርካቡ ድማ ኣዝዩ የሕርቖ ነበረ። እታ ሰበይቲ፡ ወዳ "ነዚ ስም [ኣቦ] ዘይብሉ ህይወትክነብር ከምዘይክእል" ከምዝነግራ ብምሕባር፡ ስም ኣቡኡ እንተዘይገለጸት ነብሰ ቅትለት ከምዝፍጽም ኣፈራሪሓ። ኣብ መጀመርታ ሕቶታት ስለ ዘብዘሐላ ከምዝገሰጸቶ፡ ኣብ መወዳእታ ግን፡ እቲ ሓቂከም ዝነገረቶን ከምዝዓረፈትን ትዛረብ። እቲ ወዲ ኣብ ክንዲ ዝስንብድ ናብ ዝዓበየ ደጋፊኣ ተቐይሩ፡ "ነዚ ውግእ ክትቃለስን ንተኸሳሲ ትምህርቲ ክትምህረሉን" ከምዘለዋ ነጊርዋ። "ብዛዕባ እቲዘጋጠመ እንተትዛረብ ምናልባት ብዙሓት ካልኦት ሰባት'ውን ከምኡ ምገበሩ። እዚ ድማ ጉዳይና ከሐይልን ተኸሰስቲ ክቕጽዑን እዮም። ገበነኛ ክድሕን ከምዘይክእል ናብ ሕብረተሰብ ዓቢ መልእኽቲ ከሕልፍ'ዩ።" እታጓል ኣንስተይቲ በቲ ናይ ወዳ ምትብባዕ ኣብ 2020 ዳግማይ ናብ ሻህጃሃንፑር ክትበጽሕ ከላ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ሰባት  ክሲ ንምምስራት ግን ኣጸጋሚ ኮይኑዋ። ፖሊስጥርዓና ኣዝዩ ዝጸንሐ ስለዝነበረ ምቕባል ኣብዩ ምስ በለት፡ ናብ ጠበቓ ኢዳ ዘርጊሓ። እቲ ጠበቓ እውን ዳርጋ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝገበረ ጉዳይ ንምስዓር ኣጸጋሚ ክኸውን እዩ ብምባል ፍቓደኛ ኣይነበረን። እቲብንእስነታ እትነብረሉ ዝነበረ ከባቢ ኣሰሩ ተቐይሩ ነይሩ - ነቲ  ናይ ቀደም ገዝኣ እኳክትረኽቦ ኣይከኣለትን ፤ እቶም ተኸሰስቲድማ ክርከቡ ኣይከኣሉን። "ቅድሚ ሰለስተዓሰርተታት ዓመታት ኣበይ ከም ዝነበርክን፡ ኣብኡ ድማ ከም ዝተዓመጽክን ብኸመይክተረጋግጽዮ ትኽእሊ?" ጠበቓኣ ሓተተ። "መርትዖ ከነምጽኣልካ ኢና፡ንስኻ ጥራይ ጉዳይና ሓዞ" ኢላቶ። እቲጠበቓ፡ ኣብ ቤት ፍርዲ ይግባይ ብምባል ብትእዛዝ ዋና ዳኛ ሻህጃሃንፑር ኣብ መጋቢት 2021 ኣብ ልዕሊ ክልቲኦም ተኸሰስቲ ክሲ ተመዝጊቡ። ፖሊስ፡ እታ ሰበይቲ፡ ነቶም ተኸሳስቲ ክትረኽቦም ከም ዝሓተትዋገሊጻ። "ረኺበዮም፡ ብተሌፎን ኣዘራሪበዮም።ኣለልዮምኒ፡ ‘ንምንታይ ክሳብ ሕጂ ዘይሞትኪ’ ኢሎም ሓቲቶምኒ" ትብል እታ ሰበይቲ። "ኣነ ድማ ‘ሕዚ ሞት ናትኩም ተራ እዩ’ ኢለዮ"። እቶም ተኸሰስቲ ተረኺቦም እኳ እንተነበሩ፡ ምስቲ ገበን ዘተኣሳስሮም መርትዖ ግን ኣይነበረን። ፖሊስ፡ሕጂ መርትዖታት ካብቲ ኣብ ወርሒ ለካቲት ዝተገብረ መርመራታት ዲኤንኤ ከምዝመጸ ይገልጽ። ላዕለዋይ ተቖጻጻሪ ፖሊስ ሻህጃሃንፑር (SSP) ኤስ ኣናንድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "እዚ ጉዳይ ፍጹም ዘይተጸበናዮ'ዩ ነይሩ። እታ ሰበይቲ ንቕድሚት መጺኣ ጉዳያ ምስ ኣቕረበት፡ ኣዚና ተገሪምና። ናይ ወዳ ናሙና ዲኤንኤ ወሲድና" ኢሉ። ንዝሓለፈ ዓመት ነቲ ጉዳይ ክምርምር ዝጸንሐ ኢንስፔክተር ዳርመንድራ ኩማር ጉፕታ፡ "ድሕሪኡ ካብቶም ተኸሰስቲ ናሙና ዲኤንኤ ኣኩብነባ። ሓደ ካብኣቶም ምስ ናሙና ዲኤንኤ ናይቲ ወዳ ተሰማሚዑ" ኢሉ። ብ31 ሓምለ ሓደ ካብቶም ተኸሰስቲ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ ።ፖሊስ፡ ትማሊ ረቡዕ እቲ ካልኣይ ሰብኣይ እውን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዘሎ ሓቢሩ። እቶም ተኸሰስቲ ብዛዕባ’ቲ ኣብ ልዕሊኦም ዝቐረበ ክስታት ክሳብ ሕጂ ርእይቶ ኣይሃቡን። እታ ጓል ኣንስተይቲ፡ ካልኦት ሰባት ንቕድሚት ክመጹን ኣብ ልዕሊኦም ዝተፈጸሙ ገበናት ብድፍረት ክሕብሩን ከም እትደሊ ትዛረብ። "ሰባት ስቕ ኢሎም ኮፍ ይብሉ። ኣነ'ውን ስቕ ኢለ ኮፍ ኢለ፡ እዚ ኣብ ዕጫይ ዝተጻሕፈ መሲሉኒ። ግን ከምኡ የለን። ካልእ ሰብ ነቲ ንሕና ዝተጻወርናዮ፡ ከይጻወር ናብ ፖሊስ ክንከይድ ኣለና።" እንተ እቲ ወዲ ግን እቶም ተኸሰስቲ ተታሒዞም ብምህላዎም ሕጉስ ምዃኑ ይዛረብ።


ህንዲ፡ ተቓውሞ ንምግላጽ ኣሸሓት ከብቲ ናብ ህንጻታት መንግስቲ ተፈንየን

ኣብ ምዕራባዊ ህንዲ፡ ግዝኣት ጉጃራት፡ ኣብ ምክንኻን ከብቲ ዝሰርሑ ትካላት ግብረ ሰናይ፡ ብመንግስቲ ቃል ዝተኣተወሎም ሓገዝ ስለ ዝተጠልሙ፡ ተቓውሞኦም ንምግላጽ፡ ኣሽሓት ኣላሕም ናብ መንግስታዊ ህንጻታትን ጐደናታትን ፈቲሖም ፈንዮምወን። እተን ኣላሕም፡ ኣብ ህንጻታት መንግስቲ እንክምርሻ ዘርኢ ቪድዮታት ብብዝሒ ተዘርጊሑ መዘራረቢ ኰይኑ'ሎ። እቶም ሰልፈኛታት፡ መንግስቲ ገንዘብ ከውጽእ እንተዘይክኢሉ፡ ነቲ ዝመጽእ ክልላዊ መረጻ ከተዓናቕፍዎ ምዃኖም'ውን ኣፈራሪሖም ኣለዉ። ጉጃራት፡ ሓንቲ ካብተን ብሰንኪ ለበዳ ሕማም ቆርበት፡ ክሳራ ከብቲ ዘስዓበለን ብዙሓት ግዝኣታት ህንዲ እያ። ኣብቲ ክልል ልዕሊ 5 ሽሕን 800 ከብቲ ክሞታ እንከለዋ፡ ኣስታት 170 ሽሕ ድማ በቲ ሕማም ከምዝተጠቕዓ ይግመት። ላሕሚ፡ ንዝበዝሑ ማሕበረሰብ ሂንዱ፡ ህንዲ 'ቅዱሳት እንስሳታት' ኰይነን፡ ኣብ ጉጃራት ሓዊሱ ኣብ 18 ግዝኣታት'ታ ሃገር ምሕራድ ላም ዘይሕጋዊ እዩ። ጉጃራት፡ ኣብ 2017፡ ላሕሚ ንዝሓርዱ ሰባት ብሕልፈት ማእሰርቲ ክቕጽዑ ከም ዝኽእሉ ብምሕባር፡ ሕግታት ምክልኻል ኣላሕም ኣጽኒዓ እያ። ምስቲ ተቓውሞ ብዝተኣሳሰር፡ ብብዝሒ እተን ከብቲ ኣብ ጐደናታት እናተዘዋወራ፡ ድምጺ እናፈጠራ ትራፊክ ክርብሻን ወይ ኣብ መዕቈቢ እናዔማን ይርከባ። መንግስቲ ጉጃራት፡ ኣብዚ ዓመት ኣብ ዘውጽኦ ባጀት፡ ኣብታ ግዝኣት ንዝርከባ ኣላሕምን ካልኦት ኣረግቶት እንስሳታትን መጽለሊ ደንበ ንምስራሕ 5 ቢልዮን ሩፒ (61 ሚልዮን ዶላር) መዲቡ ነይሩ። ኣካየድቲ ስርሓት መጽለሊ ናይተን ከብቲ ግን፡ ብመሰረት እቲ ውጥን ዝዀነ ገንዘብ ከምዘይረኸቡን ብመንግስቲ "ዝተታለሉ" መሲሉ ከምዝስምዖምን ገሊጾም። ኣብ መንግስቲ ሓያሎ ውክልናታት'ኳ እንተሃለዎም፡ ዛጊድ ዝዀነ ፍታሕ ከምዘይረኸቡ ወሲኾም ገሊፆም። ጋዜጣ ኢንዲያን ኤክስፕረስ፡ ልዕሊ 450 ሽሕ ከብቲ ዝሓቝፋ፡ ብናይ ግብረ ሰናይ ትካላት ዝመሓደራ ኣስታት 1750 ደንብ ኣላሕም፡ ኣብቲ ተቓውሞ ከምዝተጸንበራ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት፡ ኣብ ሓያሎ ከባቢታት ጉጃራት፡ ከብቲ ጽርግያታት፡ ከባቢ ኣብያተ ፍርድን ህንጻታት መንግስትን ከምዝበሓታኦ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ሓደ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ፡ ሰልፈኛታት ሽንቲ ላሕምን ሓመድን ሒዞም ተራእዮም። ፖሊስ፡ ኣብ ኣውራጃታት ባናስካንታ፡ ፓታንን ኩችን 70 ሰልፈኛታት ከምዝኣሰረ ሓቢሩ። ሚኒስተር ክንክን እንስሳ ጉጃራት፡ ብሰንኪ "ምምሕዳራዊ መሰናኽላት" ሓገዝ ከምዝተደናጐየ ብምእማን፡ ድሕሪ ሓደ ወይ ክልተ መዓልቲ "ኣወንታዊ ፍታሕ" ክረክብ ቃል ኣትዩ። እቶም ሰልፈኛታት ግን፡ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ኵሉ ሕቶታቶም እንተዘይተመሊሱ፡ ሰፊሕ ናዕቢ ከምዝግበር ኣጠንቂቘም ኣለዉ።


ሬሳ ጓሎም ብሳንጣ ከምዝደርበዩ ዝተጠርጠሩ ወለዲ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ፖሊስ ህንዲ ንሓንቲ መንእሰይ ቀቲሎም ሬሳኣ ኣብ ጥቓ ጽርግያ ደርብዮም ዝበሎም ወለዲ ኣብ ቀይዲ ኣእትዮም። ሬሳ እታ ጓል ኣንስተይቲ፡ ብዓርቢ ኣብ ሰሜናዊ ግዝኣት ኡታር ፕራደሽ ኣብ ጥቓ ከተማ ማቱራ ብፕላስቲክ ተጠቕሊሉ ኣብ ውሽጢ ሓደ ቀይሕ ባልጃ'ዩ ተረኺቡ። እቶም ተኸሰስቲ፡ ኣቦ እታ ግዳይ ኒተሽ ኩማር ያዳቭን ኣዲኣ ብራጅባላን ክኾኑ እንከለዉ፡ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ክሳብ ሕጂ ዝሃብዎ ዝኾነ ርእይቶ የለን። ፖሊስ፡ ነቲ ጉዳይ "ቅትለት ክብሪ" ክኸውን ይኽእል'ዩ ብዝብል ጥርጣረ መርመራ የካይድ ከምዘሎ ይገልጽ። ቅትለት ክብሪ - ወይ ድማ ኣብ ልዕሊ እቶም ንዘመናት ዝጸንሐ ልምድታት ዝሰብሩ ተባሂሎም ዝግመቱ ሰባት ዝፍጸም ገበናት - ኣብ ህንዲ ብቐጻሊ ዘጋጠም ከምዝኾነ ጸብጻባት ይሕብሩ። እቶም ግዳያት ብቐንዱ ካብ ዓሌቶም ወጻኢ ወይ ኣብ ውሽጢ ንኡስ ዓሌቶም ምስ ዝርከብ ሰብ ኣብ ፍቕሪ ዝወድቑ ወይ ኣንጻር ድሌት ስድራቤቶም ዝምርዓዉ መንእሰያት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን እዮም። እታ ኣዩሺ ቻውዳሪ ዝተባህለት ግዳይ ኣብ ደልሂ ኣብ ዝርከብ ናይ ብሕቲ ኮሌጅ ትመሃር ከምዝነበረት ፖሊስ ይገልጽ። ፖሊስ ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዝሃቦ ዝርዝር ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ኣቦ እታ ጓል 22 ዓመት መንእሰይ፡ ምስ ካልእ ዓሌት ብዝገበረቶ ሓዳር ድሕሪ ምጭቕጫቕ፡ ብ17 ሕዳር ከም ዝቐተላ ይኸስስ። ብተወሳኺ፡ እቶም ወለዲ ነቲ ሬሳ ኣብ ሻንጣ ዓሺጎም ብለይቲ ኣብ ጥቓ ጽርግያ ከም ዝደርበይዎ ፖሊስ ኣብ ዘቕረቦ ክሲ ጠቒሱ'ሎ። ድሕሪ ሓደ መዓልቲ እቲ ሬሳ ምስተረኸበ፡ መርመራ ሞት ከምዝተኻየደን፡ ኣብ ርእሳ፡ ገጻን ካልእ ክፍሊ ኣካላታን ምልክት ጉድኣት ከምዝተረኸበ ፖሊስ ሓቢሩ። "ኣብ ኣፍልባ ክልተ ግዜ ብጥይት" ምስተተወቐዐት ከምዝሞተት’ውን ገሊጹ። ናይቲ ኣቦ ፍቓድ ዘለዎ ጠበንጃ፡ ከምኡ'ውን ኣብቲ ገበን ተጠቒሞምሉ ዝተባህለ መኪናን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ።


ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ብኸመይ ሸሞንተ ቢሊየን ኰይኑ?

ኣብ ከባቢ 1800 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ]፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ሓደ ቢሊየን ኔሩ። እዚ፡ ክልተ ቢሊዮን ንክመልእ ካልእ 100 ዓመት ወሲዱ። ካብ 1950ታት ጀሚሩ ግን፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ብቕልጡፍ ክዓቢ ጀሚሩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት፡ ንህንዲ ሓዊሱ ሃገራት ኤስያ፡ ዝለዓለ ዕብየት ብዝሂ ህዝቢ ዘርኣያ እየን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም 8 ቢሊዮን ከም ዝዀነ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብልክዕ፡ ኣብዛ እንነብረላ ፕላኔት ዘሎ ብዝሒ ህዝቢ ምፍላጥ ኣጸጋሚ’ዃ እንተዀነ፡ ሕቡራት ሃገራት ግን ጠቕላላ ድምር ብሓደ ወይ ክልተ ዓመት ክወጽእ ከምዝኽእል ይኣምን። ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ካብ 7 ቢልዮን ናብ 8 ቢልዮን ንኽዓቢ 11 ዓመታት ጥራሕ እዩ ወሲድሉ። እዚ ሕጂ ዝተራእየ ዕብየት ድማ፡ ዝሓሸ ጥዕና፡ ኣመጋግባን ሕክምናን ሓዊሱ ብብዙሕ ምኽንያታት ዝመጽአ ምዃኑ ክኢላታት ይዛረቡ። ምውሳኽ ብዝሒ ህዝቢ፡ ብዙሓት ቈልዑ ይውለዱ፣ ብዙሓት ንዓቕመ ኣዳም ዝበጽሑን ቈልዑ ዝወልዱ ሰባትን ይውስኹ ምህላዎም እዩ ዘመልክት። ብተወሳኺ፡ ሰባት ዝሓሸ መድሃኒትን ኣመጋግባን ይረኽቡ ብምህላዎም ነዊሕ ዕድመ ይጸንሑ ኣለው። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ካልኢት፡ ስእሊ ነፍሲ ወከፍ ኣብ ዓለምና ዘሎ ሰብ ንምርኣይ 253 ዓመታት ክወስድ ይኽእል እዩ። ማእከላይ እቶት ዘለወን ሃገራት - መብዛሕትአን ኣብ ኤስያ ዝርከባ - ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመት ንዝተመዝገበ ዝበዝሐ ህዝቢ ይሕዛ። ካብ 2011 ጀሚሩ፡ 700 ሚሊዮን ሰባት እዮም ተወሲዀም። ህንዲ፡ ብውሑድ ብ180 ሚሊዮን ሰባት ክትዓቢ እንከላ፡ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ነታ ብብዝሒ ህዝቢ ኣብ ዓለም ቀዳመይቲ ዘላ ቻይና ክትርከባ እያ። እዚ፡ ዳርጋ ኣብ 2000 ዓመታት ንፈለማ እዋን ዝርአ ዘሎ እዩ። ቻይና፡ ኣብ 1980ታት ፖሊሲ ሓደ ቈልዓ ድሕሪ ምትእትታዋ፡ መጠን ወሊድ ነክዩ እዩ። ዝበዝሓ ደቂ ኣንስትዮ ድማ፡ ኣብ ስርሐንን ትምህርተንን ትኹረት ንምግባር ደንጒየን ክወልዳ ጀሚረን። ኣብ መጻኢ፡ ዝለዓለ ወሰኽ ብዝሒ ህዝቢ ከርእያ እየን ናብ ዝብሃላ ሃገራት ክንመጽእ እንከለና ድማ፡ ዓለማዊ ብዝሒ ህዝቢ ኣብ ጠርዚ ቅድሚ ምብጽሑ ዝውሰኹ 2.4 ቢሊዮን ሰባት መብዛሕትኦም፡ ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ዝውለዱ ከምዝኾኑ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። እዚ፡ ሃገራት ኣንጎላ፣ ቦትስዋና፣ ካሜሩንን ማእኸላይ ሪፓብሊክ ኣፍሪቃን ዝርከብአን ሃገራት ዝሓዘ እዩ። ክኢላታት ግን፡ ፍጥነት ቅልጡፍ ዕብየት ብዝሒ ህዝቢ ክዝሕትል ከም ዝጀመረ ይዛረቡ። እዚ ማለት ድማ ብዝሒ ህዝቢ ዓለምና ትሸዓተ ቢሊዮን ንምብጻሕ ኣስታት 15 ዓመታት ክወስድ እዩ። ክሳብ 2037 ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ብዝሕና ትሸዓተ ቢሊዮን ኣይክመልእን እዩ፤ ሓደ ካብቲ ቀንዲ ምኽንያት ናይዚ ድማ ኣብ ብዙሕ ክፋላት ዓለም ዝርከቡ ሰባት ውሑዳት ቆልዑ ይወልዱ ምህላዎም እዩ። ኣብ 1960ታት፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ሓሙሽተ ቈልዑ ትወልድ ነይራ፤ ኣብዚ እዋን ግና እቲ ማእከላይ ገምጋም ፍርቂ ናይዚ እዩ። እዚ ማለት፡ ብማእከላይ ገምጋም ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ 2.4 ቈልዑ ትወልድ ኣላ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ 2080ታት ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ናብ ኣስታት 10.4 ቢልዮን ሰባት ክዓቢን ክሳብ 2100 ኣብኡ ከም ዝጸንሕን ይግምት። እቲ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ብዝሒ ህዝቢ፡ ጥዕና ህዝቢ፡ ኣመጋግባ፡ ውልቃዊ ጽሬትን ሕክምናን ክሳብ ክንደይ ከም ዝተመሓየሸ ዘርኢ ብምዃኑ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነዚ ከም ዓብዪ ዓወት ይርእዮ። እንተዀነ ብድሆታት እውን ከርኢ ይኽእል እዩ። ማይ፣ መግብን ቦታን ንምርካብ ምስ እንስሳን ንሓድሕዶምን ዝጋጨው ሰባት ኣብ ምድሪ ዝያዳ ምህላዎም ኣብ ተፈጥሮ ዝያዳ ጸቕጢ ይፈጥር’ዩ። እዚ ድማ ኣብ ዝቕጽሉ ዓሰርተታት ዓመታት ጃምላዊ ስደትን ግጭትን ከስዕብ ከም ዝኽእል ክኢላታት ይገልጹ። ብፍላይ ጽንኩር ክሊማዊ ለውጢ ንገለ ክፋል  ኣፍሪቃን ካልኦት ሃገራትን ኣዝዮም ክውዕዩ ክገብሮም ስለ ዝኽእል፡ ንምንባር ዘይምቹኣት ክዀና ይኽእላ እየን። ብዙሓት ሰባት ኣለው ማለት፡ ኣብ ባይታ ውሑድ ጸጋታት ኣሎ ማለት እዩ። ስለዚ መንግስታት እውን ሰባትን ሃገራትን ነቲ ኣብዚ እዋን’ዚ ዓለም ዘለዋ ጸጋ ብኸመይ ይጥቀሙሉ ንዝብል ምሕሳብ ከድልዮም እዩ። እዚ፡ ኣጠቓቕማ ጸዓትን ኣብ ክሊማዊ ለውጢ ዘለዎ ጽልዋን ዘጠቓልል ኰይኑ፡ ብፍላይ ብዝሒ ህዝበን እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ሃገራት ጸዓት ከርሰ ምድሪ ምጥቃም እንተቐጺለን ክፈጥሮ ዝኽእል ጸቕጢ ኣብ ግምት ክኣቱ ኣለዎም። ብተወሳኺ፡ ኣብዛ ፕላኔት ዝያዳ ሰባት ምህላዎም ኣብ ልዕሊ ከባቢ ጽልዋ ከሕድሩ’ዮም። በዚ፡ ልቀት በከልቲ ጋዛት ግሪን ሃውስ ክውስኽ ዝገብሩ ነገራት ምፍራይን ምጥቃምን ከይውስኽ ይስጋእ።


ኢትዮጵያ ብዕብየት ብዝሒ ህዝቢ ዝለዓለ ትፅቢት ካብ ዝግበረለን 8 ሃገራት ዓለም ተሰሪዓ

ህንዲ ኣብ ዓመተ 2023 ብብዝሒ ህዝቢ ንቻይና ክትሓልፋ ምዃና ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊፁ። ጸብጻባት እቲ ትካል ከምዘመልከቶ፡ ህንዲ ኣብ ዝመፅእ ዓመት ብዝሒ ህዝባ 1.4 ቢልዮን ስለዝበጽሕ ንቻይና በሊፃ ኣብ ዓለም ቅድሚት ክትስራዕ’ያ። ኣብ ዝመጽእ ሕዳር፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ናብ 8 ቢልዮን ክብ ክብል ምዃኑ’ውን እቲ ጸብጻብ ይእምት። ዕቤት ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ግን ካብቲ ዝጸንሐ ከምዝጎደለ'ውን ተገሊጹ። ኢትዮጵያ፣ ግብጺን ናይጀርያን ካብተን ልዑል መጠን ዕብየት ብዝሒ ህዝቢ ከርእያ ትጽቢት ዝግበረለን ሃገራት ዓለም’የን። ድሕሪ 1950ታት ወሰኽ ህዝቢ ዓለም ሎሚ ኣብቲ ዝተሓተ ናህሪ ዕብየት ከምዝርከብ ዝሓበረ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዝቕጽል ዓመታት ብዝለዓለ ናህሪ ክብርኽ ምዃኑ ኣመልኪቱ። ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ኣብ ከባቢ 2080ታት ኣስታት 10.4 ቢልዮን ከምዝበፅሕ’ኳ እንተተገመተ፡ ገለ ተመራመርቲ ስነ-ህዝቢ ግን እዚ ኣቐዲሙ ክብጻሕ ከምዝኽእል ይግምቱ። ልዕሊ ፍርቂ ናይቲ ኣብ ዝቕጽሉ 30 ዓመታት እንርእዮ ዕብየት ብዝሒ ህዝቢ ኣብሸሞንተ ሃገራት ጥራይ እዩ ከጋጥም። እተን ሃገራት ከኣ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፣ ግብጺ፣ ኢትዮጵያ፣ ህንዲ፣ ናይጀርያ፣ ፓኪስታን፣ ፊሊፒንስን ታንዛንያን እየን። እዚ ከምዚ ከሎ ግን ኣብ ገለ ካብተን ኣዝየን ዝማዕበላ ሃገራት ዓለም፡ መጠን ፍርያምነት (ወሊድ) ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ናብ ትሕቲ 2.1 ቆልዑ ብምውራዱ፡ ምንቁልቋል ብዝሒ ህዝቢ ይረአ ኣሎ። ኣብ 2050 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ብዝሒ ህዝቢ 61 ሃገራት ብውሑዱ ብሓደ ሚኢታዊት ክጎድል ምዃኑ እቲ ጸብጻብ ይሕብር። ኣብ ዓለም ሓንቲ ካብተን ዝወሓደ መጠን ፍርያምነት (ማለት ንሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ 1.15 ቆልዑ) ዘለዋ ቻይና፡ ካብቲ ኣቐዲሙ ዝተገመተ ኣዝዩ ብዝቐልጠፈ ብዝሒ ህዝባ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ምንካይ ክጅምር ምዃኑ ኣፍሊጣ’ላ። እታ ሃገር ኣብ 2016 ናይ ሓደ ቆልዓ ፖሊሲኣ [‘one child policy’] ብምእላይ፡ መጻምድቲ ክልተ ወይ ልዕሊኡ ቆልዑ ንኽወልዱ መተባብዒታት እትህበሉ መስርሕ ኣተኣታትያ እንከላ እዩ ምንካይ ብዝሒ ህዝቢ ከጋጥማ ምዃኑ ዝግለፅ ዘሎ። ብዝሒ ህዝቢ ህንዲ እናወሰኸ ይመፅእ ብምህላዉ ከኣ፡ ነቲ ኣብ ዓለም ዝበዝሐ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ዝብል ስም ካብ ቻይና ክትወስዶ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ሳላ ምዕባለታት ሕክምናን ሳይንስን፡ ብዙሓት ህጻናት ጥዕንኦም ተሓልዩ ናብ ማእከለይ ዕደመ ዝበጽሑሉን፡ ብዙሓት ዓበይቲ ድማ ናብ እርጋን ዝበቕዑሉ ኩነታት ኣሎ። እቲ ኩነታት ክቕጽል ተኽእሎ ብምህላው፡ ኣብ 2050 ዓለማዊ ማእከላይ ገምጋም ዕድመ ሰባት ከባቢ 77.2 ዓመት ክኸውን’ዩ።


ንጸሊም ሕብሪ ቆርበት እትጣበቕ ህንዳዊት ሞዴል

ኣብ ህንዲ ስርሓቲ ሞዴሊንግ እትነጥፍ ራቻል ኣብ ትውልዲ ሃገራ ሰባት ብርህ ዝበለ ሕብሪ ቆርበት ንዘለዎም ሰባት ኣጉል ህንጡዩነት ከምዘርእዩ ብምግላጽ ንሳ ነዚ ኣተሓሳስባ ንምቕያር ከምእትሰርሕ ሓቢራ።


ኵናት ዩክረይን፡ ኣብ ዩክረይን መውጽኢ ዝሰኣኑ ኣፍሪቃውያን ውርጪ (ስኖው) እናምከኹ ክሰትዩ ተገዲዶም

ኣብታ ብሓይልታት ሩስያ መጥቃዕቲ ዝበጽሓ ዘሎ ሰሜን-ምብራቓዊት ከተማ ሳሚ ብዙሓት ወጻእተኛታት ተቐርቂሮም ይርከቡ። ካብ ሞንጎ እቶም ዜጋታት ዝተፈላለያ ሃገራት ድማ ናይጀርያውያን፣ ጋናውያንን ሶማሊያውያንን ተምሃሮ ኣለዉ። ምግቢ ኣብ ዕዳጋ ኣይርከብን፤ ጥረ ገንዘብ ክተውጽአሎም እትኽእል ማሽናት ኣይሰርሑን፤ ዝስተ ማይ ዝሰኣኑ እቶም ተምሃሮ ‘ስኖው’ [ውርጪ] እናምከኹ ክሰትዩ ምጅማሮም ይግለጽ። ካብ ሞንጎ ኣብታ ከተማ ተቐርቂሮም ዘለዉ ተምሃሮ ሓደ ዝኾነ ህንዳዊ ቪፒን ያዳቭ፡ ኣስታት 1,300 ተምሃሮ መውጽኢ ስኢኖም ከምዘለዉ ተዛሪቡ’ሎ። ባንግላዲሻውያን፣ ፓኪስታናውያንን ቱርካውያንን እውን ይርከብዎም። ያዳቭ ምስ ቢቢሲ ብስልኪ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት፡ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ መዓልታት ዝብላዕ ነገር ክረኽቡ ከምዘይከኣሉ ተዛሪቡ። መንግስታት ናይጀርያን ጋናን ነቶም ካብ ኲናት ዩክረይን ዝሃድሙ ዘለዉ ዜጋታቶም ናብ ሃገሮም ኣብ ምምላስ ይርከቡ። ፈላሞት ተጓዓዝቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ሃገሮም ምእታዎም ይዝከር። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ክሳብ ዝፈጸመትሉ እዋን ልዕሊ 1000 ጋናውያን ኣብታ ሃገር ይነብሩ ነይሮም። እታ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ዛጊድ ክልተ ጊዜ ዜጋታታ ናይ ምምላስ በረራታት ኣካይዳ’ላ። ናይጀርያ ብወገና ካብ ዩክሬን ሃዲሞም ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ሮማኒያ፣ ፖላንድን ሃንጋሪን ዝኣተዉ 5,000 ዜጋታት ክተውጽእ ትጽቢት ይግበር። ብመሰረት ጸብጻብ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ልዕሊ 10 ሽሕ፡ ኣብ ዩክረይን ዝጸንሑ ኣፍሪቃውያን ተመሃሮ ናብ ጐረባብቲ ሃገራት ክሃድሙ ክኢሎም ኣለው። እንተዀነ እዞም ተመሃሮ ኣብ ዶባት ዝተፈላለያ ሃገራት ዓሌታዊ ኣድልዎ ይገጥሞም ከም ዘሎ ዝሕብሩ ጸብጻባት ይወጽኡ ኣለው። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝዝርግሑ ዘለው ኣሳእል ከም ዘርእይዎ'ውን፡ ሰበስልጣን ዩክረይን ዶብ ንከይሰግሩ ይኽልክልዎም ከም ዘለው እዩ። ናይጀርያዊት ተመሃሪት ኣብ ዩክረይን፡ "ጸሊም እንተዄንካ ብእግርኻ ክትከይድ እዩ ዘለካ ኢሎምና" ትብል። ልክዕ ቍጽሪ ንምርግጋጹ ገና'ኳ እንተዘይተኻእለ፡ ኣማኢት ተመሃሮ ገና ኣብ ዩክረይን ከም ዘለው እዩ ዝግመት። ሓደ ህንዳዊ ተመሃራይ፡ ኣስቤዛ ክገብር ኢሉ ምስ ወጽአ ከም እተቐትለ ተፈሊጡ ኣሎ። ሓደ ተመሃራይ ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ ቅድሚ እዚ ኵነታት ምኽሳቱ፡ ትምህርቲ ናብ 'ኦንላይን' ክቕየረሎም ይሓቱ ከም ዝነበሩን፡ እተን ዩኒቨርሲታት ግን ከም ዝነጸጋኦም እዩ። "እታ ዩኒቨርሲቲ ነቲ ሕቶን ነቲ ኵነታትን ሸለል ኢላቶ" ሜሪ ዝተባህለት፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዩክረይን ብዓውዲ ሕክምና ናይ መወዳእታ ዓመት ትምህርታ ተጽነዕ ዝነበረት ናይጀርያዊት ትገልጽ። ንሳ ከም ዝበለቶ፡ ንምምሕዳር ዩኒቨርሲቲ ኣቐዲሞም ንኽወጽኡ ከም ዝሓተቱን ከም ዝተነጽጉን እዩ።


ኮሮናቫይረስ፡ ህንዲ ስፑትኒክ ላይት ኣብ መዓል ክውዕል ፍቓድ ሂባ

ህንዲ ስፑትኒክ ላይት ዝሰመየቶ ሓንቲ ብልቃጥ ጥራይ ዝውሃብ ሓዲሽ ክታበት ጸረ ኮሮናቫይረስ ኣብ መዓል ክውዕል ፍቓድ ሂባ። ሚኒስተር ጥዕና ህንዲ ማንሱክ ማንዳቪያ ብትዊተር ከም ዝገለጾ፡ እዚ ሓዲሽ ኣብ ህንዲ ዝተሰረሐ ክታበት ኣብ ህጹጽ እዋን ከም ክታበት ክውሃብ ከም ዝተፈቐዶ ኣፍሊጡ። ህንዲ ክሳብ ሕጂ ንትሽዓት ክታበታት ጸረ ኮሮናቫይረስ ኣብ ሃገራ ኣብ መዓላ ክውዕል ምሉእ ፍቓድ ሂባ ኣላ። ኣብ ህንዲ 1.7 ቢልዮን ብልቃጥ ኣብ መዓላ ውዒሉ ይርከብ። ልዕሊ 18 ዕድሚኦም ህንዳውያን 76 ሚኢታዊት ክኽተቡ እንከለዉ፡ ልዕሊ 99 ሚኢታዊት ካብ እኹላት ህንዳውያን ብውሕዱ ሓንቲ ብልቃጥ ተኸቲቦም ኣለዉ። ህንዲ ካብ 10 ጥሪ ጀሚራ ንሰራሕተኛታት ትካላት ጥዕናን ንልዕሊ 60 ዓመቶምን ሓይሊ ዘደልብ ክታበት [ቡስተር] ክትህብ ጀሚራ ኣላ። ህንዲ ሓንቲ ካብተን ብኦሚክሮን ዝዓይነቱ ሓዲሽ ዓሌት ኮሮናቫይረስ  ልዑል ቁጽሪ መልከፍቲ ዘመዝገባ ሃገራት እያ። ኣብ 20 ጥሪ ኣብ ሓደ መዓልቲ 347 ሽሕ ሓዲሽ መልከፍቲ ኣመዝጊባ ነይራ፤ እዚ ኸኣ ኣብ ሓደ መዓልቲ ዝልዓለ ቁጽሪ ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ግን መዓልታዊ መልከፍቲ ኣስታት 100 ሽሕ እዩ ኮይኑ ዘሎ። እዚ ስፑትኒክ ላይት ዝተሰመየ ሓዲሽ ክታበት ድቓል ናይቲ ሩስያ ዝሰረሓቶ ስፑትኒክ ቪ ዝተባህለ ክታበት ጸረ ኮሮናቫይረስ'ዩ። ክታበት ስፑትኒክ ላይት ሓይሊ ንምድላብ ልዑል ብቕዓት ከም ዘለዎ፣ ሓንቲ ብልቃጥ ክንዲ ክልተ ብልቃጥ ስፑትኒክ ቪ ኮሮናቫይረስ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ከም ዘለዋን፡ ሓይሊ ተኸታቢ ኣብ ምድላብ'ውን ልዑል ብቕዓጥ ከም ዘለዎ ህንዳውያን ተመራመርቲ መስኪረምሉ ኣለዉ።


ጠንቂ ርእሰ ቅትለት ሰብ ሓዳር ደቂ ኣንስትዮ ህንዲ እንታይ እዩ?

ብመሰረት ሓዲሽ ካብ ሃገራዊ ጸብጻብ ገበናት ህንዲ [NCRB] ዝወጽአ ጸብጻብ፡ ኣብ 2020 22 ሽሕን 372 ህንዳውያን ሰብ ሓዳር ርእሰ ቅትለት ፈጺመን ይብል። እዚ ማለት መዓልታዊ 61 ህንዳውያን ሰብ ሓዳር ርእሰ ቅትልት ይፍጽማ ማለት እዩ። ዝያዳ ንምርድኡ ድማ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 25 ደቂቕ ሓንቲ ህንዳዊት ብዓልቲ ሓዳር ርእሰ ቅትለት ትፍጽም። ኣብ 2020 ኣብ ህንዲ ካብ ዝተፈጸመ 153 ሽሕን 052 ርእሰ ቅትለት እተን 14.6 ሚኢታዊት ሰብ ሓዳር ደቂ ኣንስትዮ ክኾና እንከለዋ ኣብ ህንዲ ካብ ዝተፈጸመ ርእሰ ቅትለት እቲ ልዕሊ 50 ሚኢታዊት ብደቂ ኣንስትዮ እዩ ዝፍጸም። ካብ 1997 ጀሚሩ ዝተኣከቡ ሰነዳት ኣብታ ሃገር ዓመታዊ ልዕሊ 20 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ሰብ ሓዳር ርእሰ ቅትለት ይፍጽማ። ኣብ ዓመተ 2009 ኸኣ እቲ ቁጽሪ ናብ 25092 ክብ ኢሉ ነይሩ። ብዙሕ ግዜ እቲ ምኽንያት ናይ ርእሰ ቅትለት 'ጸገማት ስድራ' ወይ'ውን 'ኣብ ሓዳር ብዘጋጥም ጸገም' እናተባህለ እዩ ብድፍኑ ዝግለጽ። እንተኾነ እቲ በዞም ምኽንያታት ተጎልቢቡ ዝሓልፍ ዘሎ ጠንቂ ርእሰ ቀትለት ሰብ ሓዳር ደቂ ኣንስትዩ ህንዲ እንታይ እዩ? ሓካይም ስነ ኣእምሮ እቲ ቀንዲ ምኽንያት ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝኾነ ዘቤታዊ ዓመጻት ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ኣብ ቀረባ እዋን መንግስቲ ብካየዶ መጽናዕቲ'ውን 30 ሚኢታዊት ካብ ሰብ ሓዳር ዲቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ቤተን ብመጻምደን ዓመጻት ከም ዘጋጥመን እየን ኣረጋጊጸን። ኣብ ከተማ ቫራነሳይ ሓኪም ስነ ኣእምሮ ዝኾነት ዶክተር ኡሻ ቨርማ ሰሪቫስታካ "ደቂ ኣንስትዮ ናይ ብሓቂ [ነቲ ዓመጻት] ብስቅታ እየን ዝሓለፍኦ ዘለዋ፤ እንተኾነ ተጻዋርነት'ውን ደረት ኣለዎ" ትብል። ብምስዓብ "ዝበዝሓ ደቂ ኣንስትዮ ልክዕ 18 ዓመት ምስ ደፈና እየን ዝምርዓዋ። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብዚ ዕድሚኣ በዓልቲ ሓዳርን ኣደን ትኸውን። በዚ ምኽንያት ዝበዝሕ ግዝኣ ኣብ ገዛ መግቢ እናሰርሐት፣ ገዛ እናጽረየትን ካልእ ስራሕቲ እናወገነትን ተሕልፎ። ኩሎም ኽልኸላታት ክኣ ኣብ ርእሲኣ ስለ ዝኾኑ ናጽነታ ይድረት። መዋእላ ኣብ ትሕቲ ወግዓዊ ዘይኮነ መቁሕ እየን ተሕልፎ፣ ገንዘብ ኣይትረክብን" ትብል። ስለ ዝኾነ ድማ "ቀስ ብቀስ ሕልማን ትምህርታን ዋጋ ክስእን ይጅምር። እዚ ተደሚሩ ድማ ሕርቃንን ቅብጸት ተስፋን የምጽኣላ። እዚ እታ ጓል ኣንስተይቲ ብስቓይ'ያ ትሓልፎ" ትብል ዶክተር ኡሻ ቨርማ ሰሪቫስታካ። ኣብተን ዕብይ ዝበላ ሰብ ሓዳር እቲ ጠንቂ ርእሰ ቅትለት ካብዚ ፍልይ ዝብል ምዃኑ ከኣ ተረድእ። "ዝበዝሓ ደቀን ኣኺሎም ነናብ ሓዳሮምን ዋኒኖምን ምስ ከዱ ባዶነት ይስመዐን። ኣብ እዋን ንጽፈ ጽግያት ዘጋጥም ጸቅጢ ኣእምሮ ኣብ ጎነን ኮይኑ ኣጆኺ ዝብለንን ንብዓተን ዝደርዝን ኣይረኽባን፤ ምስቲ ኣቐዲሙ ዘጋጥመን ዝነበረ ውህሉል ጸቅጥታት ናብ ርእሰ ጽልኣትን ርእሰ ቅትለትን" ከም ዘምርሐን ትሕብር። እንተኾነ ርእሰ ቅትልት ብቀሊሉ ክውገድ ዝኽእል ምዃኑ ዶክተር ኡሻ ቨርማ ሰሪቫስታካ ትገልጽ። "ኣብታ ከምዛ ሓሳብ እዚኣ ትመጽኣላ ህሞት ነታ ካልኢት ከስግራ ዝኽእል ሰብ ኣብ ጎነን እንተሃልዩ ደው ክብል ዝኽእል ክስተት እዩ" ኢላ። ክኢላ ሕክምና ኣእምሮ [ሳይካትሪስት] ሳማቱራ ፓትረ ነቲ ኣብ ህንዳውያን ሰብ ሓዳር ዝርአ ተደጋጋሚ ርእሰ ቅትለት "ሰብኣይ ካብ ደገ ናብ ገዛ ይኣቱ፤ ንሰበይቱ ይሃርማ፤ ንሳ ኸኣ ርእሰ ቅትለት ትፍጽም" ብምባል እያ ኣሕጽር ኣቢላ ገሊጻቶ። ሓደ ብውልቂ ብዘይሻራዊ ኣካል ዝተገበረ መጽናዕቲ ከም ዘርእዮ ኣብ ህንዲ ርእሰ ቅትለት ካብ ዝፈጸማ ሰብ ሓዳር ደቂ ኣንስትዮ እተን ሓደ መሰለስ ኣቐዲመን ዘቤታዊ ዓመጻት የጋጥምን ከም ዘሎ ሓቢረን ዝነበራ ምዃነን የርኢ። እንተኾነ ኣብቲ ብሃገራዊ ጸብጻብ ገበናት ህንዲ ዝተዋህበ ጸብጻብ ኣብ ጠንቂ ሞት ዘቤታዊ ዓመጻት ዝብል ኣይሰፈረን። ሓኪም ስነ ኣእምሮ ዶክተር ቻይታይ ሲንሃ፡ ኣቐድም ኣቢላ ኣብ ሙምባይ ኣብ ናይ መንግስቲ ሆስፒታል ንሰለስተ ዓመታት ሓኪም ስነ ኣእምሮ ኮይና ስሪሓ እያ። ኣብቲ ሕምክምና ፈተነ ርእሰ ቅትለት ዘካይዳ፡ ሞያዊ ምኽሪ ትህብ ከም ዝነበረት ኸኣ ትሕብር። እቲ መጠን ርእሰ ቅትለት ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከምዝወሰኸ ከኣ ዶክተር ቻይታይ ሲንሃ ትሕብር። "ቅድሚ ለበዳ ምኽሪ ዝደልያ ይመጽኣና ነይረን እየን፡ ዕጽዋታት ምስ ተኣወጀ ግን ምስቶም ዝቕጥቅጡወን ኣብ ሓደ ገዛ እየን ተዓጽየን። ውጽእ ኢለን ምስ ካልእ ከይማኸራን ዕብዑበን ከየውጽኣን ኸኣ ዕጽዋ ኮይኑ። እታ ሓንቲ ኣብ ርእሰን ትመጽን ነገር ርእሰ ቅትለት እያ ብኸምዚ ብዙሓት ጠፊአናና እየን" ትብል። ህንዲ ብደረጃ ዓለም እታ ዝበዝሐ ርእሰ ቅትለት ዝፍጸመላ ሃገር እያ። ኣብ ዓለም ርእሰ ቅትለት ካብ ዝፍጽሙ ደቂ ተባዕትዮ ድማ እቶም ሓደ ርብዒ ህንዳውያን እዮም። ብደረጃ ዓለም ካብ 15 ክሳብ 39 ዓመትን ርእሰ ቅትለት ካብ ዝፍጽማ ደቂ ኣንስትዮ እተን 36 ሚኢታዊት ህንዳውያን እየን። እንተኾነ እቲ መንግስቲ ህንዲ ዝህቦ ብዝሒ ርእሰ ቀትልት ዝፈጸሙ ዜጋታቱ ምስቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ብምንጽጻር ኣዝዩ ውሑድ እዩ ዝብሉ ኣለዉ። ዶክተር ፓትረ ኣብ ህንዲ ብዛዕባ ርእሰ ቅትለት ብኽፉት ዘተ ከም ዘይግበርን ንምግትኡ እኹል ስጉምቲ ይውሰድ ከም ዘየሎን እዩ ዝገልጽ። "ሓደ ኣባል ስድርኡ ብርእሰ ቅትለት ዝሞቱ ሰብ ኣዝዩ እዩ ዝሽቁረርን ክሓብኦ ዝፍትንን፡ ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት'ውን እቶም ሃፍታማት ብርእሰ ቅትለት ዝሞተ ሰቦም ብሓደጋ ከምዝሞተ ክም ዝገበሎም ንፖሊስ ብላዕ [ጉቦ] ይህቡ'ዮም" ኢሉ። ብምስዓብ "ኣብ ህንዲ ፈተነ ርእሰ ቅትለት ገይሮም ተባሂሎም ዝተመዝገቡ እንተርኢና ኣዝዩ ትሑት እዩ። ብደረጃ ዓለም እንተርኢና ቁጽሪ ናይቶም ፈተነ ርእሰ ቅትለት ገይሮም ተባሂሎም ዝተመዝገቡ ሰባት ዕስራ ዕጽፊ ናይቶም ርእሰ ቅትልት ዝገብሩ እዩ። ህንዲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 150 ሽሕ ርእሰ ቅትለት ተመዝጊቡ። በዚ መሰረት እቲ ፈተነ ርእሰ ቅትለት ክሳብ 3 ሚልዮን እዩ ክኸውን ዝግብኦ" ይብል። ዶክተር ፓትረ  ኣብ መወዳእታ "ሕቡራት ሃገራት ክሳብ 2030 መጠን ርእሰ ቅትለት ብሓደ መሰለስ ከጉድሎ እዩ ውጥን ኣውጺኡ ዘሎ። እንተኾነ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ህንዲ መጠን  ርእሰ ቅትልት ብ10 ሚኢታዊት እዩ ወሲኹ" ብምባል ኣብ ህንዲ ብኣንጻሩ ምዃኑ ኣብሪሁ።


ህንዲ: 13 ዕዱማት መርዓ ናብ ዒላ ጸዲፎም ሞይቶም

ኣብ ሰሜናዊ ህንዲ ግዝኣት ኡታር ፕራደሽ፡ ብውሑድ 13  ዕዱማት መርዓ ናብ ጉድጓድ ጸዲፎም ሞይቶም። እቶም ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዝኾኑ ግዳያት ኣብ ዝባን ብሓጺን ዝተኸደነ ዒላ ኮፍ ኢሎም ስነስርዓት እቲ መርዓ ይሳተፉ ከምዝነበሩ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ካልኦት ክልተ ተወሰኽቲ ሰባት እውን ጉድኣት በጺሑዎም ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ህንዲ ናሬንድራ ሞዲ ነቲ ሓደጋ "ልቢ-ዝሰብር" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ሓደጋ ብረቡዕ ምሸት ስድራ ቤት "ሃልዲ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣብ ገጽ መርዑ ቀለም ናይ ምልካይ ስነ-ስርዓት ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን እዩ ኣጋጢሙ። ምስባር መሸፈኒ እቲ ዒላ ስዒቡ እቶም ግዳያት ምስ ጸደፉ፡ ካልኦት ተዓደምቲ ቀልጢፎም ኣውጺኦም ናብ ሕክምና ወሲዶምዎም። እቶም 11 ሽዑ ንሽዑ ከምዝሞቱ ዝተገለጸ ኮይኑ እቶም ክልተ ግና ሕክምና እናተገበረሎም ከምዝዓረፉ ፖሊስ ገሊጹ። ኣመሓዳሪ እታ ግዝኣት ንስድራ ግዳያት ሓገዝ ክግበረሎም ንሰብ መዚ እቲ ከባቢ ሓቲቱ ኣሎ።


ስነ-ጥበብ፡ ስለ ምንታይ'የን ደቂ ኣንስትዮ ንሻህ ሩክ ካን ዝፈትውኦ?

ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣፓርና ኣሉሪ " ስለምንታይ ኢኹም ንሻ ሩክ ካን ትፈትዉዎ?" ክትብል ንገለ ሰባት ሓቲታ። ናይ ጅግና ባህሪያት ዝተላበሰ "ምዕሩግ" ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ዝገብሮም ቃለ መሕትት " ግልጺ፡ ቀያዕን መስሓቕ"ን ብምዃኑ፡ ዝናን ገንዘብን ንምርካብ ድሕር ስለ ዘይብል፡ ዝብል ምላሽ ሂቦምዋ። ካልእ'ከ ክትብል ሕቶታት ምስ ወሰኸት ከኣ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ድራማታት ብዝላበሶም ገጸ ባህርያት ንደቀንስትዮ ብዝህቦ ክብርን ንፍቕርን ብዘለዎ ኣጠማምታን ከም ዝፈትውኦ ይዛረባ። "ሓቂ'ዩ! ንደቂ ኣንስትዮ ብዘለዎ ፍቕሪ ኢና ንፈትዎ" ትብል ሓንቲ ወሃቢት ርኢይቶ። ደራሲት ሽራያና ብሃታቻር ንብዙሓት ኣድነቕቲ ካን ደቀንስትዮ ሓቲታ ዝረኸበቶ መልሲ ተመሳሳሊ እዩ። " እተን ደቀንስትዮ ኣብ ህይወት ብዘጋጠመን ጸገም ንሻህ ሩክ ካን ከድንቓ ከምዝጀመራ ነጊረናኒ" ክትብል ጽሒፋ። ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ፍቕርን ናብራን ዝነብረን ሕልምታት ስለዘይሰምረለን ዝሓድረን ጓህን ጭንቅን ይርምሰን። እዚ ብታህዋኽ ዝተገብረ ዳህሳስ ኣይኮነን። ኣብ ሰሜን ህንዲ ምስ ዝቕመጣ መሓዙታ ዝነበራ ደቂ ኣንስትዮን ንኣስታት 20 ዓመት ምስ ዝተመርዓዋን ዘይተመርዓዋን፣ ምስ ሂንዱን ቡድሃን፣ ኣስላምን ክርስትያንን፣ ምስ ሕጉሳትን ጉህያትን፣ ምስ ዝሰርሓን ዓዲ ውዒልን ዝተገብረ ወግዕን ዝርርብን ዝበጽሓቶ መደምደምታ እዩ። ይኹን እምበር ኩለን ቲፎዞን ኣድነቕቲ እቲ ህቡብ ስነ ጥበባዊ ቦሊውድ ሻህ ካን እየን። ሻህ ካን፡ ካብ 1990ታት ኣትሒዙ እዩ ኣብ ልቢ ብዙሓት ህንዳውያን ኣትዩ። ኣብቲ እዋን'ቲ  ህንዲ ቁጠባዊ ዕረያ፡ ጽገናታት ብምግባር ዕዳጋኣ ንዓለም ዝኸፈተትሉ ግዜ እዩ። ሽዑ ኮካ ኮላን ቴሌቪዥንን  ኣብታ ሃገር ተኣታትዩ። "ታሪኽ እተን ድሕሪ ቁጠባዊ ጽገና ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ክነግር እንከለኹ፡ ኣብ ጉዳይ ቲፎዞነት ሻህ ግን ዘይተልምደ ሓደ ኮይነን ረኺበየን። ግን ስለ ምንታይ?" ትብል ጸሓፊት ሽራያና ብሃታቻርያ። እታ ጸሓፊት፡ ኣብ 2006 ኣብ ምዕራብ ህንዲ ኣብ ዝርከብ ሻውል ዑድ እናሰርሓ ዝነባበራ ብተደጋጋሚ ብዘቕርብኦ ጥርዓን ክፍሊት ዝተሰላቸዋ ደቂ ኣንስትዮ ዝምልከት መጽናዕቲ እናካየደት ኣብ ናይ ዕረፍቲ ግዜኣ ብዛዕባ ኣብ ቦሊውድ ዘድንቐኦ ኮኸብ ትሓተን ነይራ። "ብዛዕባ ዘሐጉሰን ነገር ክዛረባ ድሉዋት ነይረን። እቲ ዝፈትወኦን ዘድንቐኦን ሰብ ከኣ ሻህ ካን እዩ" ትብል። እዚ ኸኣ ቀጻሊ ዳህሳስ ንክትገብር መገዲ ኸፊቱላ። በዚ መሰረት፡ ሽራያና እተን ደቂ ኣንስትዮ ብካን ጥራይ ዘይኮነ "በቲ ዘይምዕሩይ ዕዳጋ ዕዮን ክፍሊት ሰራሕተኛታትን ኣብ ገዛ ዘጋጥመን ሕልኽላኽን" ዝተኣሳሰራ ምዃነን ከም ዝተገንዘበት ትዛረብ። ብዛዕባ'ዚ ብዝምልከት ነተን ማእከላይ እቶት ዘለወን ወይ ሃብታማት ደቂ ኣንስትዮ ክተዛርብ እንከላ እውን ኣይተቐየረን። ስለ ምንታይ'ዮም ኩሎም ደቂ ተባዕትዮን ሰብኡትን ከም ሻህ ሩክ ካን ዘይኾኑ? ዝብል ሓበራዊ ሕቶ ነበረን። "ኩለን ከኣ በቲ ኣብ ህይወተን ዘሎን ዝምነይኦን ተደሪኸን [ንካን] ኣብ ውሽጠን ይፈጥርኦ ነይረን" ትብል። ሻህ ካን፡ ንመብዛሕተአን ደቀንስትዮ፡ ንጓል ኣንስተይቲ ጽን ኢሉ ዝሰምዕን እኹል ኣቓልቦ ዝህብን ጅግና እዩ። እቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ድራማታት ዝተላበሶም ገጸ ባህርያት ከኣ፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ እትደልዮ ትኽክለኛ መጻምዲ ከምኡ ክኸውን ኣለዎ ዝብል ምስሊ ፈጢሩለን። ካን፡ ኣዝዩ ቦቕባቕ ልቢ ስለ ዘለዎ ቐልጢፉ ዝነብዕ ሰብ'ዩ፤ ስለ ዝኾነ ፈጺሙ ስምዒቱ ኣይሓብእን'ዩ። "ከምቲ ንሱ [ካን] ንካጆሎ [ኣብ ፊልም Kabhi Khushi Kabhie Gham] ዘዛርባን ዝሓቑፋን ንዓይ'ውን ከምኡ ዝገብረለይ እንተዝረክብ ኢለ ይምነ፤ ግን እዚ ፈጺሙ ኣይረኸብኩን። ስምዒትን ኣእዳውን በዓል ቤተይ መሪር'ዩ" ትብል ሓንቲ ሰራሕተኛ ፋብሪካ ዓለባ ኣማኒት ምስልምና ጓለንስተይቲ። እዛ ሃብታም፣ ዘይሕጉስቲ በዓልቲ ሓዳር፡ ንደቃ "ሕያዎት ሰብኡት" ከምዝኾኑ ገይራ ከም እተዕብዮም ትዛረብ። ብኣባሃህላኣ " [ብጸገምን ሽግርን ሰባት] ዝበኽዩን ከምቲ ካን ንዓና ደቀንስትዮ ኣብ ውሽጥና [ፍቕሪ] ከምዝስመዓና ዝገበረ፡ ኣንስቶም ብአኦም ዝፍቀራን ውሑሳትን ምዃነን ከም ዝስመዐን ዝገብሩ" ማለት እዩ። እዘን ነቲ ስነ ጥበባዊ ዘፍቅራ [ዝንእዳ] ደቂ ኣንስትዮ፡ ነቲ ጎነጻዊ ባህሪያቱ ብዙሕ ኣየድህባሉን እየን። ብቐንዱ በቲ ዝርእይኦ ፊልም ወይ ድራማ እኳ እንተተዘናግዓ፡ እቶም ዘይርኣዩ ዝበሃሉ ኣጋጣሚታት ጥራይ'ዮም ኣብ ውሽጠን ተቐሪጾም ዝተርፉ። Dilwale Dulhania Le Jayenge ካብቶም ካን ኣዝዩ ዝተሰምየሎም ብዙሓት  ሰዓብቲ ዘትረፈሎምን ዕውታት ፊልምታት ቦሊውድ ሓንቲ እያ። ሓንቲ ካብ ኣድነቕቲ ካን ዝኾነት ኣደ "ሓደ ጅግና፡ ካሮት እናልሓጸ፡ ምስ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ገዛ ነዊሕ ሰዓታት ከሕልፍ ንመጀመርታ ግዜ ርእየ" ትብል። እዚ ንዕኣ ፍሉይ ስምዒት ዝፈጠረላ ፍቕራዊ ሓልዮት እዩ። ካን፡ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ መዓልታዊ ካብ ዘጋጥመን ወጽዓን ልብኻ ዝሰብር ፍቕራዊ ዝምድናታትን ቁሩብ እልይ ዝብላሉን ዝዘናግዓሉን ኮኾብ እዩ። ንሱ ኮኸብ ቦሊውድ ብምዃኑ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ርህሩህን ሓላይ ብምዃኑ ክምርዐውኦ ይምነያ። ሓላዩን ኣላይን ሰብኣይ፡ ሰሪሕካ ንክትኣቱን፡ ገንዘብ ክትዓቁር ወይ'ውን ሕልምታትካን ትምኒትካን ንክትገብር ዘፍቅድ'ዩ ካብ ዝብል እምነት ዝብገስ'ዩ። ብዙሓት ድኻታት ኣድነቕቲ ካን ግን እቲ ንነዊሕ እዋን ዝሰርሖም ፊልምታት ንክርእያ'ኳ ዕድል እንተዘይረኸባ ብሙዚቃታቱ ግን ኣብ ልበን ኣንጊሰንኦ እየን። "ጓል ኣንስተይቲ ንሓደ ተዋሳኢ ይፈትዎ እየ ክትብል እንከላ፡ ነቲ ወዲ ተባዕታይ ክመስሎ ዝግባእን መዐቀኒ ገይራ እትወስዶም ባህርያትን እዩ" ትብል እታ ጸሓፊት። ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ትሕቲ ዓራተን ስእልታት ካን ዘለዎ [ፖስተራት] ብምሕባእ ብሙዚቃታቱን ፊልምታቱን እናተዘናግዓ ይፍስሃ። በዚ ድማ ኣብ ገሃድ ህይወተን እንታይ ከም ዝደልያ ክግንዘባ ክኢለን። ብኻልእ ወገን ግን፡ ካን ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ዝተፈላለዩ ነገራት ምሂሩወን እዩ። ሓንቲ ጓለንስተይቲ፡ በቶም ካን ዝህቦም ቃለ መሕተት ኢንግሊዝኛ ከም ዝተማህረት ትዛረብ። ኣፓርና ኣሉሪ ከኣ ሂንዲ ከም ዘምሃራ ትገልጽ። ካብኡ ሓሊፉ ግን ትብል ጸሓፊት ሽራያና ብሃታቻርያ፡ ካን ኣብ ቦሊውድ ካብ ዝፍለጥ ንድሓር ብዙሕ ነገር ተለዋዊጡ እዩ። "መናእሰያት ደቂ ኣንስትዮ፡ ንካን ክምርዓውኦ ኣይደልያን።  እቲ ንሱ ዘለዎ ብልጫን ዓወትን ግን ክውንና ይደልያ" ትብል። ጸሓፊት ሽራያና ብሃታቻርያ፡ Desperately Seeking Shah Rukh: India's Lonely Young Women and the Search for Intimacy and Independence ዝብል መጽሓፍ ዝጽሓፈት'ያ።


ንትምህርቲ ዕድመ ኣይድርቶን’ዩ: ኣብ 104 ዓመተን ፊደል ዝቖጸራ ኣደ

ወይዘሮ ኩቲያማ ዕድሚአን ንኻልኦት ብምክንኻን እየን ኣሕሊፈንኦ። ናብ ቤት ትምህርቲ ኣይኸዳን፤ ኣብ 16 ዓመተን እየን ተመርዕየን። ሎሚ ኣብ 104 ዕድሚአን ኣብ መርመራ ምንባብን ምጽሓፍን ህንዲ ልዑል ነጥቢ ኣመዝጊበን። ንሰን ፊደል ንክቖጽራ ደቂ ደቀን ከምዘተባብዕወን ይዛረባ።


ዝጠፍአ ውላዶም ተመሲሉ፡ ን41 ዓመት ኣብታ ስድራ ዝነበረ ሰብ

ኣብ ህንዲ ዝርከብ ቤት ፍርዲ፡ ንሓደ ገበነኛ ኮይኑ ዝረኸቦ ሰብኣይ ክእሰር ፈሪዱ። ገበኑ ግን እንታይ እዩ? ኣብ እንዳ ሓደ ሃብታም ገዛ ወድኹም እየ ኢሉ ን41 ዓመት ምቕማጡ እዩ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሱቲክ ቢስዋስ ብዛዕባ ምትላልን ምድንጓይ ፍትሒን ዝገልጽ መሳጢ ዛንታ ኣዳልዩ’ሎ። እቲ ፍጻመ ብ1977 [ኣ.ኤ] እዩ ዝጅምር። ኣብ ምብራቓዊት ግዝኣት ቢሃር ዝነበረ፡ ካንሃያ ሲንግ ዝተባህለ ኮተቴ፡ ሓደ መዓልቲ ናብ ገዛኡ እናተመልሰ እንከሎ ጠፍአ። ስድራኡ ከም ዝጠፍአ ንፖሊስ ኣፍሊጦም። እንተዀነ እቲ ዝተገብረ እለሻ ውጽኢት ኣይነበሮን። እቲ ሃብታምን ብዕድመ ዝደፍአን ኣቦኡ ኣብ ጭንቀት ስለዝኣተወ ግን፡ ናብ ናይ ልምዲ ሓኻይም ክመላለስ ይጅምር። ሓደ ናይቲ ቁሸት ሓኪም፡ ወዱ ብህይወት ከምዘሎን ኣብ ቀረባ ግዜ “ከምዝመጽእን” ይነግሮ። ኣብ መስከረም 1981፡ ሓደ ዕድመኡ ገና ኣብ መጀመርታ 20ታት ዝነበረ መንእሰይ ካንሃያ፡ ካብ ዝነብረላ ቁሸት መርጋዋን 15 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ናብ ትርከብ ካልእ ቁሸት መጺኡ። ክዳን ሳፍሮን እዩ ተኸዲኑ። ደርፊ እናደረፈ ድራር እለቱ ከም ዝልምን ነቶም ነበረቲ እታ ቁሸት ይነግሮም። ወሲኹ'ውን "ወዲ ምርኡይ" ከም ዝዀነን ኣቦኡ ድማ ኣብ መርጋዋን ከም ዝነብርን ይዛረብ። ብድሕሪኡ ዝተፈጥረ ነገር ብንጹር ኣይፍለጥን። እቲ ዝፍለጥ ነገር፡ ዝጠፍአ ወዱ ከም ዝተመልሰ ክውረ ዝሰምዐ ካመሽዋር ሲንግ፡ ነቲ ወዱ ዝተባህለ ብዓይኑ ክርኢ ናብታ ቁሸት ይኸይድ። እቶም ደድሕሪኡ ዝኸዱ ጐረባብቱ ናይ ሓቂ ወዱ ከም ዝዀነ ምስነገርዎ፡ ነቲ መንእሰይ ሒዙ ንገዛኡ ተመሊሱ። ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልቲ ምስ ጓላ ኣብ ምብጻሕ ዝነበረት በዓልቲ ቤት ሲንግ ራምሳኪ ዴቪ፡ ወዳ ከም ዝተመለሰ ወረ ሰሚዓ ንገዛኣ ተመልሰት። ነቲ መንእሰይ ምስረኣየት ግን ወዳ ከምዘይኰነ ብኡ ንብኡ ተረዲእዋ። እታ ኣደ ከም እትብሎ፡ ወዳ፡ "ብጸጋማይ ገጽ ግንባሩ በሰላ ኣለዎ" እዚ መንእሰይ ግን በሰላ ኣይነበሮን። ብተወሳኺ፡ ንሓደ መምህሩ ክፈልጦ ኣይከኣለን። ይዅን እምበር ሲንግ ወዱ ከምዝዀነ ድሮ ኣሚኑ እዩ። ድሕሪ ሒደት መዓልታት፡ ራምሳኪ ዴቪ ናብ ፖሊስ ከይዳ እቲ መንእሰይ ንወዶም ተመሲሉ ይዋሳእ ከምዘሎ ገሊጻ ትኸስስ። እቲ መንእሰይ ተታሒዙ ምስ ተኣሰረ ግን ድሕሪ ሓደ ወርሒ ብዋሕስ ተፈቲሑ። ንዝቕጽል ኣርብዓ ዓመት ዝተፈጸመ ነገር ግን፡ እቲ መንእሰይ ዝጠፍአ ወዲ እቲ ዋና መሲሉ ናብ ቤቶም ዝኣተወሉ ዘስደምም ምትላል እዩ። ብዋሕስ እንተ ተፈትሐ'ውን እቲ መንእሰይ፡ ወዲ እቲ ሃብታም መሲሉ ኣብ ኮሌጅ ተማሂሩ፡ ሓዳር ገይሩ፡ ስድራ ኣፍርዩ ከምኡ'ውን ብዙሕ ናይ ሓሶት መንነት ሒዙ ምንባር ቀጺሉ። ነዞም መለለይ መንነት ሒዙ ምርጫ ተሳቲፉ፡ ግብሪ ከፊሉ፡ ሃገራዊ መለለይ መንነት ንኽወሃቦ ባዮሜትሪክስ (ከም ኣሰር-ኣጻብዕ ዝኣመሰለ) ሂቡ፡ ፍቓድ ሽጉጥ ኣውጺኡን ካብ ጥሪት ሲንግ ድማ 37 ሄክታር መሬት ሸይጡን። ምስ ጓል ሲንግ ኣሕዋት ከምዝዀኑ ንምርግጋጽ መርመራ ዲኤንኤ (DNA) ንዘይምግባር ብጽንዓት ተቓሊሱ። እቲ ቤት ፍርዲ ክሳዕ ዝገርሞ ናይ ሓሶት ምስክር ወረቐት ሞት ብምውጻእ፡ ነቲ ናይ ብሓቂ መንነቱ “ክቐትል” ፈቲኑ። እዚ ዛንታ ምትላል'ዚ ብዛዕባ ወግዓዊ ጕድለት ከምኡ'ውን ብዛዕባ እቲ ኣብ ህንዲ ዘሎ ሕልኽላኽ ዝመልኦ ፍርዲ ዝገልጽ ዘሕዝን መርኣያ እዩ። ኣስታት 50 ሚልዮን ዝዀኑ ጕዳያት ኣብ ኣብያተ-ፍርዲ ናይታ ሃገር ሪጋ ይጽበዩ ኣለው። ካብዚ፡ እቶም 180,000 ዝዀኑ ድማ ንልዕሊ 30 ዓመታት ዝጸንሑ ጕዳያት እዮም። እቲ መንእሰይ ኣብ ወግዓዊ መዛግብቲ፡ ካንሃያ ጂ ተባሂሉ ይጽዋዕ። እቶም ንኻልእ ሰብ ተመሲሉ፡ ብምትላልን ብወዲትን ገበነኛ ኢኻ ኢሎም ክእሰር ዝፈረድዎ ዳያኑ ከምዝብልዎ ግን፡ ስሙ ዳያናንድ ጎሴይን ይበሃል። 100 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ካብ እትርከብ ቁሸት ጃሙይ ዝመጽአ እዩ። ሲንግ ነቶም ጐረባብቱ፡ "ኣዒንተይ ይደኽማ ኣለዋ፤ ብግቡእ ክርእዮ'ውን ኣይከኣልኩን። ወደይ እዩ እንተኢልኩምኒ ወደይ እዩ" ከም ዝበሎም ካብ ፖሊስ ዝተረኽበ ጸብጻብ ይሕብር። ዳያናንድ ጎሴይን ናብ እንዳ ሲንግ ምስኣተወ ድሕሪ ሓደ ዓመት፡ ኣብ 1982 ካብ ዝተመርዓወሉ እዋን ዝተሳእለ ጸሊምን ጻዕዳን ስእሊ፡ ንሓደ ቀጢን ጭሕሚ ዘለዎ መንእሰይ የርኢ። ኣብቲ ስእሊ ድብዝዝ ዝበለ ስልማት ዘለዎ መጐልበቢ ተኸዲኑ ኣርሒቑ ይጥምት። ናብ ቤት ሲንግ ቅድሚ ምእታዉ ብዛዕባኡ ዝፍለጥ ነገር ንጹር ኣይኮነን። ወግዓዊ ሰነዳቱ እተፈላለየ ዕለት ልደት የመልክቱ፤ ኣብ መዛግብቲ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ፡ ጥሪ 1966 ከም ዝተወለደ ይገልጽ። ኣብ ሃገራዊ ወረቐት መንነቱ ለካቲት 1960 ይብል። ኣብ ካርድ ምርጫ ድማ 1965 እዩ ተጻሒፉ ዘሎ። ብ2009 መንግስቲ መቝነን መግቢ ንምርካብ ዘውጽኦ ካርድ፡ ወዲ 45 ዓመት ከምዝዀነ ይገልጽ። እዚ ኸኣ ብ1964 ከም ዝተወልደ ዝሕብር እዩ። ስድራቤቱ ድማ፡ "ኣስታት 62 ዓመት ኣቢሉ" ከም ዝተወለደ ይገልጹ፤ እዚ ምስቲ ኣብ ሃገራዊ መለለይ መንነቱ ዘሎ ዝመሳሰል እዩ። እቶም መርመርቲ፡ ጎሴይን ካብቶም ኣብ ጃሙይ ዝነበሩ ኣርባዕተ ደቂ ሓደ ሓረስታይ እቲ ዝነኣሰ ምዃኑ፡ ድራር እለቱ ክምእርር ከም ዝደርፍን ከምዝልምን ከምኡ'ውን፡ ኣብ 1981 ካብ ገዛኡ ወጺኡ ከም ዝኸደን ኣረጋጊጾም። ኣብ ጃሙይ ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎ ፖሊስ ቺታራንጃን ኩማር፡ ጎሴይን ኣቐዲሙ ተመርዕዩ ከምዝነበረን ሰበይቱ ግን ከይጸንሐት ከምዝገደፈቶን ይገልጽ። ኣብ ከይዲ ጎሴይን ክልተ ኣወዳትን ሰለስተ ኣዋልድን ወሊዱ። ሲንግ፡ ህይወቱ ምስ ሓለፈ ኣስታት ፍርቂ ዘመን ዝጸንሐ ግርማ ዘለዎ ዓቢይ ገዛ ወሪሱ። (ፍርቂ እቲ ገዛ ብኻልእ ስድራ ሲንግ ዝውነን እዩ ነይሩ።) በዅሪ ወዲ ጎሴይን ዝኾነ ኩማር፡ ኣቦኡ 30 ሄክታር መሬት ከምዘመሓድርን ካብ ገዛኡ ብዙሕ ከምዘይወጽእን ይገልጽ። እቲ መሬት ከም ሩዝ፡ ስርናይን ካልኦትን ዘፍሪ ኰይኑ መብዛሕትኡ ግዜ ብሰራሕተኛታት ዝሕረስ እዩ። ኩማር ከም ዝብሎ ብዛዕባ “ካልእ ሰብ ምምሳል” ኣቦኡ ሕቶ ኣየልዕልን። "ኣቦና እዩ። ኣቦሓጐይ ወደይ ኢሉ ተቐቢልዎ ከሎ፡ ንሕና መን ስለዝኾንና ኢና መን ኢኻ ኢልና ንሓቶ? ኣቦኻ ከመይ ዘይክትኣምኖ ትኽእል?" ክብል ይሓትት። "ድሕሪ እዚ ዅሉ ዓመታት መንነት ኣቦይ ስለዝተወገደ ህይወትናን መንነትናን ተንጠልጢሉ እዩ ዘሎ። ኣብ ብዙሕ ጭንቀት ኢና ንነብር ዘለና።" ጎሴይን ነቶም ደያኑ ዝጠፍአ ወዲ እቲ ዋና እየ ከም ዘይበለ ነጊርዎም። ሲንግ "ከም ወዱ ተቐቢሉ ናብ ገዛኡ ኣእትዩኒ" ይብል። "ብምምሳል ንዋላ ሓደ ሰብ ኣየታለልኩን። ኣነ ካንሃያ እየ፡" ኢሉ። እቲ ዘስደምም ነገር ክጠፍእ ከሎ ወዲ 16 ዓመት መንእሰይ ዝነበረ ካንሃያ፡ ተረሲዑ ምትራፉ እዩ። ኣብ 1991 ዝሞተ ካመሽዋር ሲንግ፡ 60 ሄክታር መሬት ዝውንን ጽልዋ ዘሕድርን ሃብታም ሰብ እዩ ነይሩ። ካብ ክልተ ሓዳር ክልተ ኣዋልድን ሓደ ወዲን (ካንሃያ) ወሊዱ እዩ። ዝፈትዎ ውሉዱን ተፈጥሮኣዊ ወራሲኡን ከኣ ካንሃያ እዩ ነይሩ። እቲ ዝገርም ነገር፡ እቲ ዝሓምም ዝነበረ ሲንግ፡ ናብ ቤት ፍርዲ ከይዱ ንጎሴይን ኣይተጣበቐሉን። "ነቶም ተቐማጦ እታ ቝሸት እዚ ወዲ ወደይ እንተዘይኰይኑ ክንመልሶ ኢና ኢለዮም" ክብል ሲንግ ንፖሊስ ተዛሪቡ። እቲ ኽሲ ንኣስታት 40 ዓመታትን ደርዘን ብዝዀኑ ዳያኑን ተራእዩ እዩ። እቲ ኣብቲ ቤት ፍርዲ ዝቐረበ ድራማ፡ እቲ ተጣባቓይ፡ ዳያናንድ ጎሴይን ከምዝሞተ ዝእውጅ ወረቐት ምስክር ሞት ከቕርብ ከሎ ኣብ ዝለዓለ ጠርዙ በጺሑ። እንተዀነ፡ እቲ ወረቐት ምስክር ሞት ዕለቱ ግንቦት 2014 ዝብል ክኸውን እንከሎ፡ ጎሴይን  ኣብ 1982 ከምዝሞተ ዝገልጽ እዩ። እቲ ቤት ፍርዲ ሓደ ሰብ ምስሞተ ስለምንታይ ድሕሪ 32 ዓመት ምስክር ወረቐት ከምዝተሰርሓሉ ብምሕታት፡ እቲ ወረቐት ናይ ሓሶት እዩ ክብል ኣይተቐበሎን። "ጎሴይን፡ ካንሃያ እየ ኢሉ ንምርግጋጽ ነብሱ ቐቲሉ፡" ይብል ካብቶም ነቲ ጉዳይ ዝረኣዩ ዳያኑ ሓደ ዝኾነ ዳኛ ሚሽራ። ጎሴይን ካብ 2014 ጀሚሩ መርኣያ ዲኤንኤ ኣይህብን ምባሉ ግን ኣንጻሩ ዝነበረ ቀንዲ መርትዖ እዩ። "መንነቱ ንምርግጋጽ፡ ጾር መርትዖ ኣብ ዝባን'ቲ ተኸሳሲ ዝወደቐ እዩ፡" ይብል እቲ ዳኛ። እቲ ቤት ፍርዲ፡ "ሕጂ ካልእ መርትዖ ኣየድልን እዩ፡" ኢሉ። "እቲ ተኸሳሲ፡ ምርመራ ዲኤንኤ ከምዘቃልዖ ይፈልጥ እዩ።" ኣብ መወዳእታ እቲ መስርሕ ፍርዲ ከይተቛረጸ፡ ን44 መዓልቲ ምስተረኣየ ኣብ ዝሓለፈ ሚያዝያ ገበነኛ ክብል ናይ ሸውዓተ ዓመት "ከቢድ ማእሰርቲ" ፈሪዱ። እቲ ቤት ፍርዲ፡ ንጎሴይን ከም ዝጠፍአ ወዱ ገይሮም ኣብ ስድራቤት ሲንግ "ከእትዉ" ብዝሓገዙ ሓያሎ ሰባት ዝተኣልመ ሰፊሕ ውዲት ከምዝኾነ’ውን ይኣምን። እቲ ዳኛ እዞም ሰባት እዚኣቶም ሲንግ ዝውንኖ መሬት ክዕድጉ ጸኒሖም ከኣ ጎሴይን ተፈጥሮኣዊ ወራሲኡ ምስኮነ ከምዝሸጠሎም ይጥርጥር። እዚ ግን፡ ቀጻሊ ምርመራ ዘድልዮ ጉዳይ እዩ። "በዓለቤተይ ምሕማሙን ዓይኑ ምድካሙን ስዒቡ፡ መሬት ስድራና ንምውራስ ዝተገብረ ሓያሎ ውዲት ነይሩ፡" ክትብል ኣብ 1995 ዝዓረፈት ራምሳኪ ዴቪ ንቤት ፍርዲ ተዛሪባ ነይራ። ኣብዚ ዛንታ ምትላልን ምምሳልን ገና መልሲ ዘይረኸቡ ሕቶታት ኣለዉ። ብናይ ሓሶት መለለይ መንነት ዝተሸጠ መሬት መወዳእታኡ እንታይ እዩ ክኸውን? እቲ ዝተመቓቐለ መሬት ተመሊሱ፡ ደቂ ሲንግ ይማቐልዎ’ዶ ይዀኑ? ናይ ጎሴይን ናይ ሓሶት መንነታት እንታይ እዮም ክግበሩ? እቲ ቀንዲ ኣገዳሲ ሕቶ ድማ ካንሃያ ኣበይ እዩ ዘሎ? ብመሰረት ሕጊ ህንዲ፡ ንልዕሊ ሸውዓተ ዓመት ዝጠፍአ ሰብ ከም ዝሞተ ተገይሩ እዩ ዝውሰድ። እንተዀነ ፖሊስ ህንዲ ነቲ ጕዳይ ዘይዓጸውዎ ስለምንታይ እዩ? ካንሃያ ብህይወት ይህሉ’ዶ ይኸውን?


ህንዳዊት ግዝኣት ማድህያ ፕራደሽ ንምንታይ’ያ ናይ ኣስላም ኣባይቲ እተፍርስ ዘላ?

ወዲ 72 ዓመት ሼኽ መሓመድ ራፊቕ ገለ ሰባት ንገዝኡ ከፍርሱ ዝመጹሉ መዓልቲ ይዝክሮ እዩ። ኣብ ህንዳዊት ግዝኣት ማድህያ ፕራደሽ ልስሉስ መስተ ብምሻጥ ዝናበር ሼኸ መሓመድን ወዱን ኣብ ስራሕ እዮም ኣምስዮም። “እዋን ረመዳን ስለነዝበረ ቀንዲ ምስ መሰየ’ዮም ዓማዊል ዝመጹኻ” ይብል። ሰኑይ ንጉሆ ኣባላት ፖሊስ ኣብ ኣፍደገ ገዝኡ ምስ መጽኡ፡ ንሱን ስድርኡን ኩላቶም ደቂሶም እዮም ነይሮም። “ብርቱዕ ድምጺ ምስ ሰማዕና ግና፡ ናይቲ ቀጽሪ ማዕጾ ይፈርስ ከምዘሎ ፈሊጥና። ዓበይቲ ማሽነሪ ዝሓዙ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኣባላት ፖሊስ ነታ ኣብ ብብዝሒ ተኸተልቲ እስልምና ዝነብሩላ ንእሽቶ ቁሸት ከተማ ኻርጎን እትርከብ ገዝኡ ከቢቦምዋ ነይሮም። ደው ከብሎም ንዝፍትን ዘበለ ኩሉ እናተኸላኸሉ ነቲ ገዛ ናብ ሓመድ ቀዪሮምዎ ይብል ሼኽ መሓመድ። “ኣዚና ፈሪሕና ገለ’ውን ክንብል ኣይከኣልናን- ሱቕ ኢልና ርእይናዮም።” ኣብ ማድህያ ፕራድሽ፡ ድሕሪ’ቲ ኣብ ሚያዝያ 10 (ፌስቲቫል ሂንዱ ራም ናቫሚ ዝኽበረሉ ዕለት) ዝተኸሰተ ኮማዊ ግጭት ብዙሕ ኣባይቲ እዩ ዝዓንው ዘሎ። ዓበይቲ ማሽነሪታት ኣባይቲ እናፍረሱ ዘርእይ ዘሕዝን ስእልታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብብዝሒ ተዘርጊሑ ይርከብ። እዚ ቁጥዐ ከለዓዕል እንከሎ፡ ነቶም 200 ሚልዮን ዝበጽሑ ኣስላም ህንዲ ንምግላል ብውድብ ቀዳማይ ሚኒስተር ህንዲ ናረንዳ ሞዲ ዝኾነ ሰልፊ ቢጄፒ ዝግበር ፈተነ ምዃኑ ነቐፍቲ ይዛረቡ። ምምሕዳር እታ ግዝኣት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ኣስላም ከምዚ ዝኣመሰለ መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ እንተኾይኖም፡ ፍትሒ ክጽበዩ ኣይግባእን” ብምባል ነቲ ተሓታትነት ናብኦም ከም ዝመለሶ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ናሮታም ሚሽራ ንማእከን ዜና ኤንዲቲቪ ተዛሪቡ። ክኢላታት፡ እቲ ምፍራስ ኣባይቲ ሕጋዊ መስርሕ ዝተኸተለ ከምዘይኮነ ምግላጾም ስዒቡ ሻቕሎት ኣልዒሉ ኣሎ። ኣብታ ግዝኣት ኣብ ከተማ ኢንዶር ዝቕመጥ ናይ ሕጊ በዓልሞያ ኣሽሃር ዋርሲ ነዚ ከረድእ ከሎ፡ “ሕጋዊ መስርሕ ከይተኸተልኩም፡ ብዘይመጣጠን መቕጻዕቲ ንህዝቢ እቲ ከባቢ ትቐጽዑ ኣለኹም። እዚ ዘይሕጋዊ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ሓደገኛ ሳዕቤናት ክህልዎ ይኽእል እዩ” ኢሉ። እቲ ግጭት ፈለማ፡ ብርክት ዝበሉ ተኸተልቲ ሂንዱ ብብዝሒ ኣስላም ኣብ ዝነብሩሉን መሳጊድ ኣብ ዝርከበሉን ካባቢታት ኣብ ልዕሊ እቶም ውሑዳን ጎንጺ ዘለዓዕል ሙዚቃ ወሊዖም ኣብ ዝምርሽሉ ዝነበሩ እዋን እዩ ኣጋጢሙ። ኣብ ገለ ከባቢታት እቶም ሂንዱን ኣስላምን ኣእማን ከምዝተደራበዩ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቶም ሂንዱ ኣብ ልዕሊኦም መጥቃዕቲ ንኽፍጽሙ ፖሊስ ከም ዝተሓባበሮም ብዙሓት ኣስላም ይኸስሱ። እቲ ዝኸፍአ ግና ኣብ ዝቐጸለ መዓልቲ ዘጋጠመ እዩ ብምባል፡ ሰብ መዚ ብማሽነሪ ገዝኡ ከምዘፍረሱ ወዲ 28 ዓመት ሻህባዝ ክሃን ይገልጽ። ኣብዚ እዋን ኣብ መስጊድ ኣጽሊሉ ዘሎ ሻህባዝ “ሰበይተይን ሓፍታን ነቶም ፖሊስ እናነብዓ፡ ንብረትና ክነውጽእ ለሚነናኦም - ካልእ እንተተረፈ ነቲ ቁርዓን - ግና ኣይሰምዑናን” ይብል። “ሕጂ ዝተረፈና የሎን፤ ዝግደሰልና’ውን የሎን። ናብቲ መደበር ፖሊስ ኣብ ዝኸድናሉ ይሰጉና።” መንግስቲ እታ ግዝኣት፡ እቲ ምፍራስ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ምድርባይ ኣእማንን ሓዊ ምቅጻልን ዝተሳተፉ ሰባት ዝተወስደ ሓደ ኣገባብ መቕጻዕቲ እዩ ይብል። “እቶም ኣእማን ዝድርበየሎም ዝነበረ ኣባይቲ ንባዕሎም ናብ ኣእማን ክቕየሩ እዮም” ኢሉ ሚስተር ሚሽራ። እንተኾነ ግና እቲ ስጉምቲ ብዘይሕጋዊ መገዲ ንዝተሃነጹ ኣባይቲ ዕላማ ዝገበረ ከምዝኾነ ፖሊስ ይገልጽ። ኣካያዲት ወረዳ ኻርጎን፡ ኣኑግራሃ ፒ “ክልቲኡ ምኽንያት” ከምዝኾነ ትገልጽ። “ነቶም ገበነኛታት ሓደ ብሓደ ምርካብ ግዜ ዝወስድ መስርሕ እዩ፤ ስለዚ ነቶም ናዕቢ ዝተፈጸመሎም ቦታታት ብምርኣይ፡ ንኩሎም ዘይሕጋውያን ህንጻታት ኣፍሪስናዮም። እዚ ንኻልኦት ናዕበኛታት መምሃሪ ክኸውን እዩ” ኢላ። ሸኽ መሓመድ ራፊቕ ግና ኣብ ከባቢኦም ናዕቢ ከምዘይነበረ እዩ ዝዛረብ። “ሕጋዊ ከምዝኾነ መረጋገጺ ኩሉ ሰነዳት’ውን ኣሎኒ” ድሕሪ ምባል “እቶም ፖሊስ ግና ክሰምዑኒ ኣይደለዩን ቤተይ ኣሕዲጎምኒ” ኢሉ። ክኢላታት ሕጊ ብወገኖም፡ ንኻልእ ገበን ተባሂሉ ዝወጸ ሕጊ ንኻልእ ክትቀጽዓሉ ግቡእ ኣይኮነን ዝብል ሕቶ የልዕሉ። “ሕጊ ከም መሸፈኒ እዮም ዝጥቀሙሉ ዘለው - እዞም ኣባይቲ ቅድሚ እቲ ሃይማኖታዊ በዓል’ውን ሕጋዊ ኣይነበሩን” ይብል ፖለቲካዊ ተመራማሪ ራሁል ቬርማ። ንሱ ወሲኹ፡ “እታ ግዝኣት ኣብ ሕነምፍዳይ” ከምዘላ ይዛረብ።


ኣብ ቤተ-መቅደስ ህንዲ ብዝተፈጠረ ምጽቕቓጥ 12 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ህንዲ ሽሪ ማታ ቫይሽኖ ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ናይ ሂንዱ ቅዱስ ቦታ ኣብ ሓድሽ ዓመት ብዝተፈጥረ ምጽቕቓጥ (ህዱድታ) ብውሕዱ 12 ሰባት ከምዝሞቱ ተገሊጹ። ኣብቲ ክስተት፡ ኣስታት 12 ከሰባት ከምዝሞቱን ብዙሓት ጉድኣት ከምዝበጽሖምን ፖሊስ ኣፍሊጡ። ፖሊስ ከምዝበሎ፡ ኣብ ቤተ መቅደስ ቫይሽኖ ዝተለዓለ ዕግርግር  ብሰንኪ ኣብ መንጎ ኣመንቲ ዘይምርድዳእ   እዩ ። ቀዳማይ ሚኒስትር ናሬንድራ ሞዲ በቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝበጽሐ ሓደጋ ከምዝሓዘነ ተዛሪቡ። በቲ ሓደጋ ጉድኣት ዝበጽሖም ሰባት ድማ ቀልጢፎም ክሓውዩ ተመኒዩ። በብዓመቱ ኣብ ሓድሽ ዓመት ብዓሰርተ ሽሓት ዝቑጸሩ ህንዳውያን ነዚ ቤተ መቅደስ ይርእዩ። እቲ ቤተ መቅደስ ኣብ ህንዲ ካብ ዝርከቡ ቅዱስ ስፍራታት ሓደ ከምዝኾነ ኣብ ከተማ ደልሂ ዝርከብ ወኪል ቢቢሲ ሓቢሩ። ሰብ ስልጣን እቲ ከባቢ፡ ናብቲ ከባቢ ዝመጽኡ ብዝሒ ኣጋይሽ መዓልታዊ ልዕሊ 25 ሽሕ ከይኸውን ኣዚዞም ነይሮም። እንተኾነ፡ ካትራ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ቤተ መቅደስ፡ ካብቲ ዝተፈቕደ ልዕሊ ፍርቂ ተረኺቡ ነይሩ። ኣብቲ ብቀዳም ዝበጽሓ ሓደጋ፡ ብውሕዱ 16 ሰባት ጉድኣት ከምዝበጽሖም መራኸብቲ ብዙሃን ይገልጹ። ዛጊድ ነቲ ዝበጽሓ ሓደጋ ዝምርምር ጉጅለ ኣይተጣየሰን። ኣብ ህንዲ ኣብ ሃይማኖታዊ በዓላት ምጽቕቓጥ (ህዱድታ) ክረኣይ ዝተለምደ እዩ።


ስሪካንት ቦላ፡ 48 ሚልዮን ፓውንድ ዝግመት ትካል ዝሃነጸ ዓይነ ስዉር መንእሰይ

ስሪካንት ቦላ፡ ንጉዕዞ ህይወቱ ዝድህስስ ፊልም ብቦሊውድ (ዓቢይ ትካል ፊልም ህንዲ) ክስርሓሉ እዩ። እዚ መንእሰይ ዋና ኣካያዲ ስራሕ፡ 48 ሚልዮን ፓውንድ ዝግመት ትካል ሃኒጹ እዩ፡፡ እንተኾነ እዚ ዓወቱ ክውን ካብ ምዃን ክተርፍ ዝኽእለሉ ኣጋጣሚ ነይሩ እዩ፡፡ ዕሽል መንእሰይ እንከሎ ዓይነ ስዉር ብምዃኑ ኣብ ላዕለዋይ ብርኪ ትምህርቲታት ሒሳብን ሳይንስን ክመሃር ከምዘይፍቀደሉ ተነገሮ፤ ንሱ ግን ነቲ ዝደልዮ ክመሃር ኣብ ልዕሊ እታ ግዝኣት ክሲ መስሪቱ፡፡ ስሪካንት ካብ ወዲ ሽዱሽተ ዓመት ጀሚሩ፡ ሓዉ እናመረሖን ርጋጽ መማህርቱ እናተኸተለን ኣብ ገጠር ህንዲ ናብ እትርከብ ቤት ትምህርተ ብቢመዓልቱ ነዊሕ ኪሎ ሜትር ብእግሩ እናተጉዓዘ ንኽልተ ዓመታት ተማሂሩ። እቲ መገዲ ጭቃን ቆጥቋጦን ዝበዘሖ ብምንባሩ፡ ንዕኡ ጽቡቕ እዋን ኣይነበረን፡፡ "ዓይነ ስዉር ስለዝኾንኩ ዘዛርበኒ ሰብ ኣይነበረን" ይብል፡፡ ካብ ድኻታትን ዘይተምሃሩን ስድራ ስለዝተወለደ ድማ እቲ ማሕበረሰብ ነጸጎ፡፡ ‘‘ንስድራይ ገዛይ እኳ ክሕሉ ከምዘይክእል ይነግሩዎም ነይሮም፤ ብዙሓት ሰባት ናብ ገዛና እናመጹ ስድራይ ብመተርኣስ ጸቒጦም ክቐትሉኒ ይመኽሩዎም ነይሮም’’ እቲ ወዲ 31 ዓመት ፈጻሚ ስራሕ (ሲኢኦ) ይዝክር፡፡ ስድራ ቤቱ ግና ሓገዝቱ እምበር ከምቲ ዝምከርዎ ክፉኣት ኣይነበሩን፡፡ ስሪካንት ወዲ ሸሞንተ ዓመት ምስ ኮነ፡ ኣቡኡ ኣብ ሓደ ኣሕዳሪ ቤት ትምህርቲ ቦታ ከምዝረኸበሉን ናብኡ ከምዝኸይድን ዝገልጽ ብስራት ሒዝሉ መጸ፡፡ ንሱ ዋለኳ ካብ ስድርኡ እንተረሓቐ፡ በቲ ዝረኸቦ ዕድል ግን ሕጉስ ነበረ፡፡ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ከም ቼዝ፣ ምሕምባስን ክሪኬትስን ዝበሉ መዘናግዒታት ስለዝለመደ ድማ ጻንሒቱ ኣዝዩ ፈተዎ፡፡ ኩሉሻብ ኢንጂንየር ናይ ምዃን ሕልሚ ስለዝነበሮ፡ ሒሳብን (ቁጽሪ) ሳይንስን ክመሃር ከምዘለዎ እውን ኣይሰሓተን፡፡ እዋኑ ምስኣኸለ ድማ እቶም ዝደልዮም ዓይነታት ትምህርቲ መሪጹ፤ እንተኾነ እቲ ቤት ትምህርቱ ምርጫኻ ሕጋዊ ኣይኮነን ብምባል ከልኪልዎ፡፡ ኣብያተ ትምህርቲ ህንዲ ዝተፈላለየ መምርሒታት ብዘለዎም ኣካላት እየን ዝመሓደራ፡፡ ናይ ስሪንካንት ቤት ትምህርቲ ድማ ብቢሮ ትምህርቲ ግዝኣት ኣንድራ ፕራደሽ እያ እትመሓደር ነይራ፤ ንሳ ትምህርቲታት ሕሳብን ሳይንስን  ንዓይነ ስውራት ክኸብዶም ይኽእል እዩ ብዝብል ኣይትፈቅድን ነይራ፡፡ ኣርት፤ ቋንቋ፣ ስነጽሑፍን ሕብረተሰብ ሳይንስን እዮም ክመሃሩ ዝኽእሉ ነይሮም፡፡ እዋኑ 2007 እዩ፤ በቲ ክልከላ ኣዝዩ ሓሪቑ ነይሩ፡፡ በቲ ኣብ ኩሉ ማዕረ ዘይኮነ ሕጊ ዝጎሃየት መምህሩ እውን ገለ ስጉምቲ ክወስድ መኺራቶ፡፡ ናብ ምምሕዳር ላዕለዋይ ብርኪ እታ ግዝኣት ብምኻድ፡ ከእምንዎም እኳ እንተፈኑ ምንም ክገብሩ ከምዘይክእሉ ነጊሮምዎም፡፡ ካብ ሕልሙ ክሰናኸል ዘይፈቐደ እቲ ዓይነስውር ተምሃራይ ግና ንውሳነኦም ሰሚዑ ናብ ዘይደለዮ ኣይኣተወን፡፡ ብጉጅለ ምምሕዳር እታ ዝመሃረላ ቤት ትምህርትን ጠበቓን ተሓጊዙ ዓይነ ስውራን ተምሃሮ ሒሳብን ሳይንስን ክመሃሩ ክፍቀደሎም ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ግዝኣት ከሲሱ፡፡ ‘‘እቲ ጠበቓ ከክንዳና ተቓሊሱልና’’ ይብል ባዕሉ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ኣድላዪ ከምዘይነበረ ዝዝክር ስሪካንት፡፡ እቲ መስርሕ ፍርዲ ቅድሚ ምውድኡ፡ ሓንቲ ዓይነ ስዉራን ተምሃሮ ሒሳብን ሳይንስን ክመሃሩ እተፍቅድ ቤት ትምህርቲ፡ ድልየት እንተዳኣ ሃልይዎ ክትቅበሎ ፍቓደኛ ከምዝኾነት ሰሚዑ፡፡ ብታሕጓስ ድማ ተቐበሎ፡፡ ኣብቲ ዝመሃረሉ ክፍሊ ብሕታዊ ዓይነ ስዉር እዩ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና ብጽቡቕ ከምዝተቐበሉዎ ይዝክር፡፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ ካልእ ደስ ዘብል ዜና ሰሚዑ፡፡ ኣብቲ ናይ ቤት ፍርዲ ክሲ ተዓዊቱ፡፡ ኣብ ኩለን ላዕለዎት ኣብያተ ትምህርቲ ግዝኣት ኣንድራ ፕራደሽ፡ ዓይነ ስዉራን ተምሃሮ ሒሳብን ሳይንስን ክመሃሩ ከምዝኽእሉ ፈሪዱ፡፡ ‘‘ኣዝየ ተሓጒሰ፤ ክሰርሕ ከምዝኽእል ንዓለም ዘርእየሉ ፈላማይ ዕድል ኮይኑለይ’’  ይብል፡፡ "ናብ ንእሽቶ ተኽሊ ከቢድ ዝናብ ምፍሳስ" ድሕሪ እቲ ውሳነ ስሪካንት ናብ ቤት ትምህርቱ ተመሊሱ፡ ዝፈትዎ ትምህርቲታት ሳይንስን ሒሳብን ተማሂሩ ኣብ ፈተና 98 ምኢታዊት ማእከላይ ወጽኢት ረኺቡ፡፡ ናብቲ ኣዝዩ ዝተኸበረ ዩኒቨርሲቲ ህንዲ ‘ኢንድያን ኢንስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂ’ ናይ ምእታው ትልሚ ነይሩዎ፤ እንተኾነ ኣዝዩ ከቢድ ውድድር ዘለዎን ናይ ቅድመ ምድላው ስልጠና ዘድልዮ ስለዝነበረን፡ ስሪካንት እተሰልጥኖ ቤት ትምህርቲ ኣይረኸበን፡፡ 'እቶም ስልጠና ዝህቡ ላዕለዎት ትካላት፡ እቲ ዘሎ ጸቕጢ ትምህርቲ ናብ ፈልሲ ከቢድ ዝናብ ከምምፍሳስ እዩ ኢሎምኒ" ይብል፡፡ ኣብ ኣመሪካ ናብ ዝርከቡ ዩኒቨርሲቲታት ምስ ኣመልከተ ድማ ሓሙሽተ ዩኒቨርሲቲታት ከምዝቕበለኦ ገሊጸናሉ፡፡ ነቲ ካብ ኤምአይቲ ዝቐረበሉ ቦታ ተቐቢሉ ድማ ኣብ 2009 ፈላማይ ካብ ወጻኢ ሃገር ዝመጸ ዓይነ ስዉር ተምሃራይ እቲ ዩኒቨርሲቲ ኮይኑ፡፡ ኣብ ፈለማ ከቢድ ቁርን ሓድሽ ኣመጋግባን ከቢድዎ እኳ እንተነበረ፡ ቀልጢፉ ከምዝተላመዶን ኣዝዩ ዝፈትዎ ግዘ ከምዘሕለፈን ይዝክር፡፡ ጎናጎኒ ትምህርቲ ኣብ ህንዲ ሃይድራባድ፡ ኣካላዊ ስንክልና ዘለዎም ቆልዑ ዝመሃሩሉን ዝስልጥኑሉን ገባሪ ሰናይ ትካል ኣጣይሹ፡፡ ህይወቱ ምቹው እዩ ዝነበረ፡፡ ብማኔጅመንት ሳይንስ ምስተመረቐ ብዙሑ ናይ ክንቆጽረካ ሕቶታት ቀሪቡሉ ነይሩ፡፡ ንሱ ግን ናብ ዓዱ ክምለስ መሪጹ፡፡ ኣብ ዓዱ ዘየለኣሞ ዕዮ ከምዘለዎ ይስመዖ ነበረ፡፡ ‘‘ንምንታይ ናይ ባዕለይ ትካል ኣጣይሸ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ቆጺረ ዘየስርሕ?’’ ኢሉ ሓሲቡ፡፡ ስሪካንት ኣብ 2012 ናብ ሃይድራባድ ተመሊሱ፡ ምስ ከባቢ ዘይጻባእ ካብ ኣቑጽልቲ ዝስርሑ መዐሸጊታት ዘፍርይ ቦላንት ኢንዳስትሪስ መስሪቱ፡፡ አቲ ትካል 48 ሚልዮን ፓውንድ ይግመት፡፡ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘለዎምን ከም ኩነታቱ ናይ ኣእምሮ ጸገም ዘለዎምን ሰባት ቆጺሩ የስርሕ፡፡ ቅድሚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብቶም 500 ሰራሕተኛታቱ እቶም 36 ምኢታዊት ስንክልና ዘለዎም ነይሮም፡፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ 30 ዓመቱ፡ ካብቶም ያንግ ግሎባል ሊደርስ 2021 ተባሂሎም ዝተመረጹ ትስፉዋት መንእሰያት መራሕቲ ሓደ ኮይኑ ኣብ ግሎባል ኢኮኖሚክ ፎረም ተሳቲፉ፡፡ ኣብ ዝቕጽሉ ሰለስተ ዓመታት ትካሉ ኣብ ናይ ማል ዕዳጋ ዓለም (ስቶክ ማርኬት) ከምዝኣቱ ተስፋ ይገብር፡፡ ቦሊውድ ድማ ታሪኽ ህይወቱ ዘዘንቱ ፊልም ክሰርሓሉ ይሸባሸብ ኣሎ፡፡ ፍሉጥ ተዋሳኣይ ራጅኩማር ራኦ፡ ንስሪካንት ወኪሉ ዝዋሰአሉ ፊልም ኣብ ወርሒ ነሓሰ ቀረጻ ክጅምር እዩ፡፡ ‘‘መጀመርታ ሰባት ክርእዩኒ ከለዉ፡ ‘ ዓይነ ስዉር እዩ፤ ከሕዝን’ ይብሉ፡፡ መን ከምዝኾንኩን እንታይ ከምዝሰርሕን ክገልጸሎም እንትጅምር ግና ኩሉ ነገር ይልወጥ፡፡’’


ብከላ ኣየር፡ ብትኪ ዝተሸፈነት ከተማ ደልሂ ኣብያተ ትምህርቲ ዓጽያ

ሰብመዚ ርእሰ ከተማ ህንዲ ዝኾነት ደልሂ፡ ብሰንኪ ኣብታ ከተማ እናተጋደደ ዝኸደ ብኽለት ኣየር፡ ኣብያተ ትምህርትን ኮሌጃትን ንዘይተወሰነ እዋን ተዓጽዮም፡፡ ካብ ናይ ምስ መጓዓዝያን ምክልኻልን ዝተሓሓዙ ስራሕቲ ወጻኢ፡ ኩሎም ናይ ኮንስትራክሽን ስራሕቲ ክሳብ 21 ሕዳር ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ከይሰርሑ ተኸልኪሎም ኣለዉ፡፡ ብተወሳኺ ካብቶም ኣብታ ከተማ ብሕመት (ከሰል) ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዘመንጭዉ 11 ማእከላት እቶም ሓሙሽተ ጥራሕ እዮም ኣገልግሎት ክህቡ ተፈቒዱሎም ዘሎ፡፡ እታ ከተማ ካብቲ ጽምብል ዲዋሊ ዝተኸበረሉ እዋን ጀሚራ ብመርዛም ግመ ተሸፊና እያ ዘላ፡፡ መጠን ናይታ ከተማ ምስ ኣየር ንውሽጢ ዝተንፈሱ አካላት (ፒኤም)  2.5 እዩ፤ እዚ ድማ ንሳንቡእ ደቂ ሰባት ዝዓጹ ኮይኑ ካብቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ዘፍቅዶ መጠን ኣዝዩ ዝለዓለ እዩ፡፡ ብሰኑይ ብዙሓት ከባቢታት እታ ከተማ ልዕሊ 400 ዘመዝገቡ ኮይኖም፡ እቲ ቑጽሪ ዝኸፈአ ዝበሃል ደረጃ ዘመልክት እዩ፡፡ ጽርየት ኣየር ዝገልጽ ሓባሪ ከምዘመልክቶ ካብ ዜሮ ክሳብ 50 ጽቡቕ፣ ካብ 51 ክሳብ 100 ድማ ደሓን ዝበሃል እዩ፡፡ ካብ መጓዓዝያን ፋብሪካታትን ዝወጽእ ትኪ፣ ዶሮናን ኩነታት ኣየርን ዝበሉ ባእታታት፡ ከተማ ደልሂ እታ ኣብ ዓለም ኣዝያ ዝተበከለት ከተማ ክተከውን ገይሮምዋ እዮም፡፡ ብፍላይ ኣብ እዋን ሓጋይ ኣብ ጎረባብቲ ግዝኣታት ዝነብሩ ሓረስቶት ተረፍ ምህርቲ ስለዘቃጽሉ እቲ ኣየር መርዛም እዩ ዝኸውን፡፡ ብዙሕ ርችታት ዝትኮሰሉ ኣብቲ ወቕቲ ዝኽበር ጽምብል ዲዋሊ እውን ነቲ ብኽለት የጋድዶ፡፡ ቅልጡፍ ዘይኮነ ንፋስ እታ ከተማ ብወገኑ እቶም በከልቲ ኣካላት ኣብ ታሕተዋይ ቀጸላ ከባቢ ኣየር ክጸንሑ ይሕግዝ፡፡ እቲ ኣብዚ ዓመት ዝተጋደደ ብኽለት ኣየር፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ህንዲ፡ ነቲ ጸገም ንምፍታሕ መንግስታት ክልልን ፌደራልን ህጹጽ ስጉምቲ ክወስዱ ክእዘዝ ኣገዲድዎ እዩ፡፡ ክሳብ 21 ሕዳር ናብ ደልሂን ጎረባብቲ ግዝኣታትን መሰረታዊ ቀረባት ካብ ዝጽዕና ከበድቲ መካይን ወጻኢ ካልኦት ከይኣትዋ ዝተኸልከላ እንትኾን፡ 50 ምኢታዊት ሰራሕተኛታት ውልቀ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክዓዩ ተኣዚዞም ኣለዉ፡፡


ኣብ ህንዲ፡ ካብ ኣብ ግዳም ኣብ ውሽጢ ገዛ ዘሎ ብከላ ኣየር ከምዝገድድ ተሓቢሩ

ዋና ከተማ ህንዲ ኣብ ዝኾነት ደልሂ መጠን ኣብ ውሽጢ ገዛ ዝፍጠር ብኽለት ኣየር ናብ ኣዝዩ ዘሻቕል ደረጃ ከምዝበጽሐ ሓድሽ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። መጠን እቲ ንሳምባ ብዝለዓለ ደረጃ ክጎድእ ዝኽእል ብናን ወይ ኣብ ኣየር ዝሳንሰፈፍ ኣዝዩ ደቀቕቲ ነገራት ኣብ ውሽጢ ገዛ “ኣዝዩ ዝለዓለ” ኮይኑ ከምዝተረኸበ እቲ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ። እዚ ድማ ካብቲ ኣብ ደገ ክርከብ ዝኽእል ዝዛየደ ከምዝኾነ ኣፍሊጡ። እዚ ሓደጋ ብዝለዓለ ደረጃ ከምዘንጸላለወ እንተተሓበረ’ውን ግን ዝበዝሑ ስድራቤታት ናይ ምክልኻል ስጉምቲታት ንምውሳድ ድልዋት ኣይኮኑን። ከተማ ደልሂ ብቐጻሊ ሓንቲ ካብ ሞንጎ “ኣብ ዓለም ዝለዓለ ብኽለት ዝረኣየለን ርእሰ ከተማታት” ኮይና ኣብ ቅድሚት ትስራዕ። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት ድማ ካብ ኢንዳስትሪታት ዝወጽእ ትኪ፣ ኣቦራ፣ ናይተን ብሚልዮናት ዝቑጸራ መኻይን፣ ሓረስቶት ዘንድድዎም ተረፈ ምህርቲ፣ ‘ደዋሊ’ ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ በዓል ህንዳውያን ዝትኮስ ርሺ (ርችት) ከምዝኾኑ ይጥቀስ። ካብዚ ብዝነቅል ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ድኻ ዜጋታት ካብቶም ሃብታማት ብዝዛየደ ንብኽልት ኣየር ዝተቓልዑ ከምዝኾኑ ይግመት ነይሩ። ከምኡ ከምዘይኮነ ግን ብመጽናዕቲ ተረጋጊጹ’ሎ። ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ጸዓት (ኢነርጂ) ቺካጎ ካብ 2018 ክሳብ 2020 ኣብ ዘካየዶ ሓደ መጽናዕቲ ኣብ ህንዲ ዝርከቡ ድኻታትን ሃብታማትን ክፋላት ሕብረተሰብ ብማዕረ ግዳያት ብኽለት ኣየር ከምዝኾኑ ይሕብር። ዋላ’ውን እቶም ሃብታማት መከላኸሊ ብኽለት ዝኸውን መሳርሒ ኣብ ገዝኦም እንተገጠሙ ማዕረ ምስቶም ድኻታት ንብኽለት ከምዝሳጥሑ የመልክት። ነቲ መጽናዕቲ ዝመርሐ ዶክተር ኬኔት “ኣብ ህንዲ ሃብታም ወይ ድኻ ምዃን [ብመንጽር ብኽለት ኣየር] ብዘሕ ለውጢ የብሉን” ይብል። መረዳእታ ውድብ ጥዕና ዓለም ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ዓለም ምስ ብኽለት ኣየር ብዝተሓሓዝ ጸገማት ጥዕና ምኽንያት ዓመታዊ 7 ሚልዮን ሰባት ህይወቶም ይስእኑ። ኣብ ቀረባ እዋናት ዝዝርግሑ ዘለዉ መጽናዕትታት ከምዝሕብርዎ ድማ እቲ ኣብ ውሽጢ ገዛ ዘሎ ብኽለት ካብቲ ኣብ ደገ ዘሎ ብሓሙሽተ ዕጽፊ ሓደግኡ ዝዓዘዘ’ዩ። ኣብ ዓለም ዝለዓለ ብኽለት ኣየር ካብ ዝረኣየለን 30 ከተማታት እተን 20 ኣብ ህንዲ ይርከባ። ኣብታ ሃገር ዓመታዊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ምስ ብኽለት ኣየር ብዝተሓሓዝ ጠንቂ ጥዕና ንሞት ይቃልዑ።