ኮንጎ፡ ዘካሕክሕ ግፍዒ ዝፈጸመ መካነ እንስሳ ይቕረታ ንኽሓትት 114 ዓመት ወሲድሉ

ኦታ ቤንጋ፡ ብ1904 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብታ ሕጂ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ተባሂላ እትጽዋዕ ሃገር ንምርኢት ንክቐርብ ተጨውዩ ናብ ኣሜሪካ ተወሲዱ። ጉዳይ እዚ ውልቀሰብ ስለ ምንታይ ክሕባእ ተደልዩ ዝብል? ብተደጋጋሚ ካብ ሞንጎ ዝጸሓፉ ጋዜጠኛ ፓሜላ ኒውኪሪክ ሓንቲ እያ። ንልዕሊ ሓደ ክፍለ ዘመን ኣብ መካነ እንስሳ ኣህባይ ዳጒኑዎ ዝጸንሐ ኣብ ኒውዮርክ ዝርከብ መካነ እንስሳ ብሮንክስ ሕጂ ከም ዝተጣዕሰ ይገልጽ። ማሕበረብ ዕቀባ እንስሳ መሮር ነቲ ብ1906 ዝፈጸሞ ገበን ይቕሬታ ክሓትት ቀንዲ ዘገደዶ ምኽንያት፡ ሓደ ኣባል ፖሊስ ኣመሪካ  ጆርጅ ፍሎይድ ብእግሩ ጸቒጡ ምስ ቀተሎ ድሕሪ ዝተላዕለ ናዕቢ እዩ። ቕትለት ፍሎይድ ኣብ መላእ ኣመሪካ ኣንጻር ዓሌታውነት ሓያሎ ተቓውሞ ክካየድን ዜጋታት ፍትሒ ክጠልቡን ተራእዮም። ፕረዚደንት እቲ ማሕበረሰብ ክሪስቲያን ሳምፐር "ቀጻሊ ኣብ ትካልና ዘሎ ዓሌታውነት ክወጽእ ምግባር ኣገዳሲ እዩ" ኢሉ። እቲ ንመካነ እንስሳ ብሮንክስ ዘመሓድር ማሕበረሰብ ዕቀባ እንስሳ ዘገዳም ካብ 9 መስከረም 1906 ጀሚሩ ክሳብ ኦታ ቤንጋ ካብቲ መካነ እንስሳታት ዝወጽኣሉ 28 መስከረም 1906 ኣብ ኣመሪካን ኤውሮጳን ዝነበረ መተንፈሲ ዘይብሉ ጉዳይ ንምፍታሕ ሓላፍነት ከም ዝወስድ ተመጻቢዑ። ግን እዚ ይቕሬታ ድሕሪ ዓመታት ዝወሰደ ምሕንጋድ እዮ ዝመጽእ ዘሎ። ማሕበረሰብ ዕቀባ እንስሳ መሮር፡ ኣብ ክንዲ ነቲ ኣጋጣሚ ከም መምሃሪ ገይሩ ዝወስድ ንዘመናት ነቲ ጉዳይ ኣብ ምሕባእን ግጉይ ሓበሬታታትን ክህብ ጸኒሑ ተባሂሉ ይንቀፍ። ኣብ መጀመርታ 1906 ካብቲ መካነ እንስሳ ዝተረኸበ ደብዳበ ከም ዘመላኽቶ፡ ሓለፍቲ እቲ መካነ እንስሳ ኦታ ቤንጋ ሰራሕተኛ እዩ ነይሩ ኢሎም ይካትዑ። ምንጪ፡ ዘደንቕ ህይወት ኦታ ቤንጋ ድሕሪ ሞት ኦታ ቤንጋ፡ ብ1916 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኒውዮርክ ታይምስ እቲ ንምርኢት ክቐርብ ተገይሩ ዝብል ዘረባታት ሓቂ ኣይኮነን ክብል ጽሒፉ። "ኣብ መካነ እንስሳ ኣህባይ ተዳጒኑ ንምርኢት ይቐርብ ነይሩ ዝብል ዘይተነጻረ ጸብጻብ ንክወጽእ ዝገበረ ምኽንያት እዚ ዕዮ'ዩ" ይብል እቲ ጽሑፍ። እዚ ቅድሚ 10 ዓመት ኣብ ኣመሪካን ኤውሮጳን ምስ ዝወጽኡ ዝነበሩ ብርክት ዝበሉ ጸብጻባት ዝዋቓዕ እዩ ነይሩ። ብ9 መስከረም 1906 እቲ ጋዜጣ ሒዙዎ ኣብ ዝወጽአ ሕታም፡ "ኣብ ፓርክ ብሮንክስ ምስ ኣህባይ ጋቢያ ዝማቐል ወዲባት" ብዝብል ርእሲ ሂቡዎ እዩ። ድሕሪኡ ብ1974፡ ሓለቓ እቲ መካነ እንስሳ ዊልያም ብሪጅስ ብልክዕ እቲ ዘጋጠመ ነገር ክፍለጥ ኣይኽእልን ኢሉ። 'Gathering of Animals' ኣብ ዝብል መጽሓፉ "ኦታ ቤንጋ ልክዕ ከም ሓደ ዘይተለመደ፣ ዘገርም እንስሳ ድዩ 'ንምርኢት ቐሪቡ' ነይሩ?" ዝብል ሕቶ ኣልዒሉ እዩ። "ጥርሑ ኣብ ዘሎ መካነ እንስሳ ተዳጒኑ ነይሩ ሓቂ ክኸውን ተኽእሎ የብሉን" ይብል'ሞ፡ ነቶም ብርክት ዝበሉ ቤተ መዘክር ስነ እንስሳ ዘለው ኣሽሓት ሰነዳት ይነጽጎም። ብዛዕባ እቲ ምርኢት ብዳይሬክተር እቲ መካነ እንስሳ ዝተጻሕፈ ዛንታ ግን ኣብ ሕታም እቲ ቤተ መዘክር ስነ እንስሳ ይርከብ። "ኦታ ቤንጋ ትኹረት ህዝቢ ኒውዮርክ ዝስሕብ ስለ ዝነበረ ኣብዚ ግዜ ኮይንካ ኩሉ ክብሃል ይከኣል'ዩ፤ ግን ድማ ኩሉ ብጽቡቕ ዕላማ ዝተገብረ'ዩ" ኢሉ። ብ1992፡ ወዲ ወዱ ንሳሙኤል ቨርነር [ብረት ተዓጢቑ ናብ ኮንጎ ብምኻድ ንኦታ ቤንጋ ጨውዩ ናብ ኣመሪካ ብምምጻእ ምስ ካልኦት ቖልዑት ኣብ ምርኢት ሉዊስ ፌየር ብ1904 ዘቐረቦ] ምስ ኻልኣይ ኮይኑ ሓደ መጽሓፍ ጽሒፉ። እዚ መጽሓፍ ኣብ መንጎ ቨርነርን ኦታ ቤንጋን ዝነበረ ምሕዝነት የዘንቱ። እቲ ጸሓፊ፡ ኦታ ቤንጋ፡ ተገዲዱ ናብ ኣመሪካ ከምዝመጽኣን እንተኾነ ግን፡ ኣብ ኒውዮርክ ብዘቕርቦ ዝነበረ ምርኢት ሕጉስ እዩ ነይሩ ይብል። ስለዚ እቶም ንልዕሊ ሓደ ክፍለ ዘመን ብዘይንሕስያ ንኦታ ቤንጋ ዘሰራጠዩን ዝገዝኡን ትካልን ውልቀሰብን ከምኡ ካልኦት ሰዓብቶም እቲ ታሪኽ ሰኒዖም ንዓለም ክነግሩ ጸኒሖም። ሕጂ'ውን ሚስተር ሳምፐር "ንመዓልታት" ንኦታ ቤንጋ ንምርኢት ምቐራቡ ይቕሬታ ክሓትት እንከሎ፡ ነቲ ንሰለስተ ሳምንታት ኣብ መካነ እንስሳ ኣህባይ ዳጒኑዎ ምጽንሑ ግን ዝብሎ የብሉን። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ መካነ እንስሳ ብሮንክስ ብዛዕባ ዝርዝር መዓልታዊ ምንቅስቓሳት ኦታ ቤንጋን እቲ ማሪኹዎ ዝነበረ ሰብን ዝገልጽ ሓበሬታ ኣውጺኡ ኣሎ። መብዛሕትኦም እቶም ኣብ 'ዘደንቕ ህይወት ኦታ ቤንጋ' ዝብል መጽሓፍ ዝተጠቐሱ'ዮም። እቲ መጽሓፍ ካብ ዝሕተም ሓሙሽተ ዓመት ኮይኑዎ ኣሎ፤ ሓለፍቲ ስራሕ እቲ መካነ እንስሳ ክሳብ ሕጂ ጣዕስኦም ንምግላጽ ኮነ ንመራኸብቲ ሓፋሽ መብርሂ ንምሃብ ቅሩባት ኣይነበሩን። ሕጂ ግን፡ ፕሬዝደንት ማሕበረሰብ መካነ እንስሳ መሮር ክሪስቲያን ሳምፐር "በቶም ዝፍጸሙ ዝነበሩ ነገራት ብዙሓት ሰባትን ወለዶታትን ብምጉድኦምን ክሳብ ሕጂ ብወግዒ ይቕሬታ ንምሕታት ኮነ ነዚ ተግባር ንዝፈጸሙ ሰባት ንምኹናን ስለ ዝዘንጋዕና ብልቢ ዝተሰምዐና ጣዕሳ ይገልጽ" ኢሉ። ንኦታ ቤንጋ ናብ ምርኢት ንዘቕረቡ ክልተ ቀንዲ ተዋሳእቲ ዝነበሩ ማዲሰን ግራንትን ሄነሪ ፌየርፊልድ ኦስቦርን ኾኒኑ። ክልቲኦም ፍሉጣት ኣመሪካውያን ተሓለቕቲ ዕቀባ ሓድግን ኣማኸርትን'ዮም ነይሮም። ማዲሰንት ግራንት 'The Passing of a Great Race' ዝተሰምየ መጽሓፍ ዝጸሓፈ ሰብ እዩ። ኦስቦርን ድማ ቤተ መዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ኣመሪካ ን25 ዓመታት ዝመሰርሐ ኮይኑ፡ ብ1921 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካልኣይ ዓለምለኻዊ ጉባኤ ስነ ምምሕያሽ ዓሌት ሰብ ኣዳልዩ ነይሩ። ፕሬዝደንት ማሕበረሰብ መካነ እንስሳ መሮር ክሪስቲያን ሳምፐር ይቕሬታ ክሓትት እንከሎ ግን ሽም ዊልያም ሆርናደይ ኣየልዓለን። እዚ ሰብ መስራቲ ዳይሬክተር እቲ መካነ እንስሳን ክኢላ እቲ ዓውድን ከምኡ'ውን ኣብ ዋሽንግተን ዳይሬክተር ሃገራዊ መካነ እንስሳን ዝነበረ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ምፍናው ኣስክሬን ጆርጅ ፍሎይድ፡ "እግርኹም ካብ ክሳድና ኣልዕሉ"

ኣብ ሚኒያፖሊስ፡ ኣስክሬን ብጭካነ ፖሊስ ዝተቐትለ ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ስነ ስርዓት ምፍናው ተገይርሉ። ኣብ ስነ ስርዓት ምፍናው ኣስክሬን ጆርጅ ዝተረኸቡ ሰባት፡ ኩሎም ንሸሞንተ ካልኢትን 46 ማይክሮ ሴኮንድን ጠጠው ኢሎም ናይ ሕሊና ጸሎም ገይሮምሉ። ንጠበቕኡ ሓዊሱ ብርክት ዝበሉ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ስድርኡን ድማ መደረ ኣስሚዖም። ጠበቓ ስድራ ጆርጅ ፍሎይድ፡ "ጆርጅ፡ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ'ዩ ሞይቱ ክብሉ ጀሚሮም ኣለው። ግን ብለበዳ ዓሌታውነትን ከም ዝሞተ መን ይንገሮም . . ." ክብል ስምዒታዊ ኮይኑ ተዛሪቡ። ታሪኽ ህይወት ጆርጅ ፍሎይድ፡ ብፍሉጥ ተሓላቒ መሰላት ጸለምቲ ኣመሪካውያን ሬቭ ኣል ሻርፐን ክንበብ እንከሎ፡ ንሱ፡ ኣብ መላእ ኣሜሪካ እትርከቡ ጸለምቲ ኣሕዋተይ፡ ሕጂ ኩላትና "እግርኻ ካብ ኽሳደይ ኣልዕሎ" እንብለሉ ሰዓት እዩ ኢሉ። ሓው ጆርጅ ፍሎይድ፡ ፍሎናይድ ፍሎይድ ድማ፡ "ድኻታት ስለ ዝኾነንና ክዳንና ሓጺብና ብናይ ሞጎጎ ሓዊ ኢና ነድርቖ ነይርና" ክብል ብስምዒት ተዛሪቡ። "ሓወይ ብህይወት ከሎ ከምዚ ዘይደመቐ፡ ሞቱ በዚ ደረጃ ምድማቑ ኣግሪሙለይ'ዩ" እውን ኢሉ። ኣል ሻርፕተን ብወገኑ፡ ንሞት ፍሎይድ ተሓታቲ ዝኸውን ሰብ ክህሉ ኣለዎ ኢሉ። "ክሳብ እዚ ናይ ፍትሒ ስርዓት መልክዕ ዝሕዝን ማዕርነት ዝረጋገጸን ትም ኣይንብልን" ብምባል፡ ተቓውሞና ቐጻሊ እዩ ኢሉ። "ህይወት ፍሎይድ ናይ መላእ ጸለምቲ ህይወት እዩ ዝውክል። ሞቱ'ውን ናትና ሞትን ህይወትን'ዩ" ኢሉ። ሻርፐን ወሲኹ፡ "እቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝበጽሐ ነገር፡ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ጸሊም ኣሜሪካዊ ዝበጽሕ ዘሎ፡ ብስርዓት ትምህርቲ፣ ጥዕናን ፍትሕን ዝበጽሕ ኣድልዎ እዩ። ሕጂ፡ 'ኣንታ ጻዕዳ፡ እግርኻ ካብ ኽሳደይ ኣልግሶ' እንብለሉ እዋን እዩ" ክብል ኣምሪሩ ተዛሪቡ። ጆርጅ ፍሎይድ፡ ፖሊስ ክሳዱ ብእግሩ ረጊጹ ከሳቕዮን "ክትንፍስ ኣይክኣልኩን" እናበለ ክምሕጸኖን ዘርኢ ምስሊ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ተዘርግሐ፡ ኣብ ኣሜሪካ ከቢድ ናዕብን ተቓውሞን ኣልዒሉ እዩ። ስነ ስርዓት ምፍናው እቲ ኣስክሬን ኣብ ዝካየደሉ ግዜ፡ ኣብ ቕትለት ጆርጅ ፍሎይድ ተሓባበርቲ ነይሮም ዝተባህሉ ሰለስተ ፖሊስ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ነይሮም። ናይ ዋሕስ መሰሎም ንክሕሎ፡ ሓደ ሚሊዮን ዶላር ከቕርቡ ክሕተቱ ከለው፡ እዚ ገንዘብ እቲ ዝተዓጠቑዎ ብረት ብፍቓዶም ምስ መለሱን ካልኦት ከማልኡዎም ዝግብኡ ነገራት ምስ ኣማልኡን ናብ 750 ሽሕ ዶላር ክጎድል ከም ዝኽእል ተነጊሩዎም። እቲ ንጆርጅ ዝኧተለ ፖሊስ ድማ፡ ሰኑይ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እዩ ተባሂሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቴፒ ንልዕሊ 5 መዓልታት ኣገልግሎት ዝህቡ ትካላት ተዓጽዮም

ኣብ ቴፒ ንልዕሊ 5 መዓልታት ትካላት መንግስትን ውልቀሰባትን ከም ዝተዓጸው ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ገሊጾም። እቶም ነበርቲ ከም ዝብሉዎ፡ እታ ከተማ ምስ ካልኦት ከባቢታት ዘራኽባ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ጠጠው ካብ ዝብል ልዕሊ ሓደ ዓመት ገይሩ ኣሎ። ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጸገም ጸጥታ ስሩዕ ምንቅስቓስ ሰባት ከም ዝገደበ ድማ ወሲኾም ገሊጾም። ስሙ ክጥቀስ ፍቓደኛ ዘይኮነ ሓደ ነባሪ እታ ከተማ፡ 'ካብ ቴፒ ናብ ሚሻና ጊጫ ኣብ ዝወስድ መገዲ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ስለ ዝተቛረጸ ምምሕዳር እቲ ከባቢ ብሓይሊ ከጀምሮ ፈቲኑ ስለ ዘይክኣለን፡ ሰብ ንብረት ስለ ዝተኣሰሩን ትካላት ንግዲ ተዓጽዮም ኣለው" ኢሉ። እቲ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ብሓይሊ ንምጅማር ተሓሲቡ ተሽከርከርትን ሰብ ንብረትን ስለ ዝተኣሰሩ እቲ ህዝቢ ነቶም ትካላት ንግዲ ዓጽዩ ኣብ ገዝኡ ኮፍ ከም ዝበለ ካልእ ነባሪ እታ ከተማ ኣረጋጊጹ። "ኣብቲ ከባቢ ተዓጢቖም ዝንቀሳቐሱ ኣካላት፡ ትካላት ንግዲ ንከይክፈቱ ስለ ዝኣዘዙ፡ ንልዕሊ ሓሙሽተ መዓልቲ ንትካላት መንግስቲ ሓዊሱ ኩሎም ተዓጽዮም ኣለው" ኢሉ። ኣብ ቴፒ ኲቢቶ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ከም ዝነብር ዝገልጽ ሓደ ውልቀሰብ፡ ህዝቢ እታ ከተማ ዘልዕሎ ሕቶታት ካብ መሓውር ክሳብ ሕጂ ስለ ዘይተመለሰ ብዝተፈጥረ ቅርታ ተቓውሞ ከም ዘልዓለ ይዛረብ። ኣብቲ ከባቢ ትካላት መንግስቲ ኮነ ውልቀሰባት ከም ዘይሰርሑን ኣገልግሎት መጓዓዝያ ከም ዘየለን ዝገልጸ እዚ ወሃቢ ርኢይቶ፡ ናብ በረኻ ዝኣተው መናእሰይ ከም ዘለው ሓቢሩ። ካልእ ሽሙ ክጥቀስ ፍቓደኛ ዘይኮነ ወሃቢ ርኢይቶ'ውን "እቶም ዕጡቓት ክንዓጹ ኣይገበሩናን፤ እኳ ድኣ እቲ ሕብረተሰብ ንድሕነቱ ስለ ዝሰግአ እዩ ዓጽዩ ኮፍ ኢሉ ዘሎ" ይብል። ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ደቡብ  ተሓጋጋዚ ኮሚሽነር እንዳለ ኣበራ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ከባቢ ከም ዝተረጋግአ ብምግላጽ ጸገም ዝፈጥሩ "ዕጡቓት ሸፋቱ" ከም ዝኾኑ ንቢቢሲ ኣረዲኡ። ኣብቲ ከካቢ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ሸፋቱ ከም ዘለው ዝዛረብ እቲ ኮሚሽነር፡ "ኣብ መገዲ መኪና ጠጠው ኣቢሎም ይሰርቁ፤ ናብ መንበሪ ኣባይቲ እቲ ሕብረሰተብ ብምኻድ ገንዘብ ኣምጽኡ እናበሉ ዝዘምቱ ኣለው" ብምባል ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ኩነታት የብርህ። እቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ'ውን እቶም ናብ በረኻ ኣትዮም ዝበሃሉ መናእሰይ ዕጡቓት ከም ዝኾኑ ኣረጋጊጾም። ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል ከም ዝብሎ ድማ፡ ወነንቲ ትካላት ንግዲ ምስ ከፈቱ ዕጸው "ባንክ ኣገልግሎት ምሃብ ጠጠው የብል፤ እንተዘይኮይኑ ከነቃጽሎ ኢና" ዝብሉ ምፍርራሓት ይበጽሖም ኣሎ። እቲ ኮሚሽነር ሸፋቱ ኢሉ ካብ ሞንጎ ዝጸውዖም ዝተወሰኑ ውልቀሰባት ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ከም ዝወዓሉ ክገልጽ እንከሎ፡ ዓመጽ የለዓዕሉ'ዮም ካብ ሞንጎ ዝተባህሉ'ውን ብሕጊ ክሕተቱ ከም ዝተገብረ ሓቢሩ። ብተወሳኺ፡ እቶም መናእሰይ ናይ ምምሕዳር ሕቶ ኣለና ብዝብል ናብ ኣደባባይ እንትወጽኡ፡ ኣብዚ ሰዓት ግን እቲ ሕብረሰተብ "ሕቶና ናይ ምምሕዳር ኣይኮነን፤ መንግስቲ ዝፈትሖ ጉዳይ'ዩ፤ ንሕና ሰላም ኢና ንደሊ" ከም ዝበለ ብምግላጽ፡ እቶም "እናዘመቱ ውልቃዊ ሃብቲ ዘኻዕበቱ ውልቀሰባት" ግን ሰላም እቲ ከባቢ ይዘርጉ ኣለው ኢሉ። ኣብታ ከተማ፡ ብተደጋጋሚ መናእሰይ ምስ ኣካላት ጸጥታ ከም ዝብኣሱን ብዙሓት ከም ዝተኣሰሩን፤ ብተወሳኺ፡ ኣካላት ጸጥታ ብዝወስዱዎ ስጉምቲ ዝሞቱ ከም ዘለውን ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ይገልጹ። እቲ ሕቶ እንታይ'ዩ? ዞባ ሸካ፡ ብቐንዱ ተወለድቲ ሰለስተ ብሄራት ይነብርሉ፤ ሽካ፣ ሸካን መዥንገርን። ኣብ ትሕቲ ክልል ደቡብ ዞባ ሸካ ሰለስተ ወረዳታት እንትህልው፡ ነበርቲ ወረዳ የኪ ብተደጋጋሚ ምምሕዳራዊ በደል ይበጽሐና እዩ ዝብል ቅርታ ዘቕርቡ ነበርቲ ዘለውሉ ወረዳ እዩ። ነበርቲ ወረዳ የኪ ኣብ ትሕቲ ዞባ ሸካ ኮይኖም ክቕጽሉ ከም ዘይደልዩ ክገልጹ እንከለው፡ እዚ ናይ ምምሕዳር ሕቶ ከይተፈትሐ ንዓመታት ከም ዝቐጸለ ነበርቲ ይዛረቡ። በዚ ምኽንያት ኣብቲ ከባቢ ብተደጋጋሚ ዘይምርግጋእ ተላዒሉ ብዙሓት ካብ ቤት ንብረቶም ክዘናበሉ ከለው፡ ኣብቲ ከባቢ ኮማንድ ፖስት ተመዲቡ ድሕነትን ሰላምን ህዝቢ እቲ ከባቢ ንምሕላው ይሰርሕ ኣሎ። ወረዳ የኪ ኾነ ከተማ እታ ወረዳ ዝኾነት ቴፒ ንነዊሕ ኣዋርሕ ምስ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ዘራኽቡዋ መገዲታት ከም ዝተዓጸው ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ገሊጾም። ናብ ጅማ፣ ሚዛን፣ ማሻ ጎሬ፣ ክልል ጋምቤላ ዝወስዱ መገዲታት ከም ዝተዓጸውን ዝኾነ ዓይነት ኣገልግሎት መጓዓዝያ ከም ዘየለን እዮም ዝገልጹ። ኣብ ወረዳ የኪ 18 ዝኾኑ ብሄር ብሄረሰባት ይነብሩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጆርጅ ፍሎይድ፡ ውጽኢት መርመራ ኣስክሬን ጆርጅ ፍሎይድ ተገሊጹ

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ወዲ 46 ዓመት ጸሊም ኣሜሪካዊ  ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ሚኒሶታ ምስ ሞተ፡ ትኽክለኛ ምኽንያት ሞት እቲ ውልቀሰብ ብሕክምና ክጻረ ድሕሪ ምቕናዩ ሎሚ መዓልቲ ብሰብ ከም ዝተቐትለ ዘረጋግጽ ውጽኢት መርመራ ኣስክሬን ተሓቢሩ ኣሎ። ኣቐዲመን ሓደ ሓደ  መራኸቢ ብዙሃን፡ ጆርጅ ፍሎይድ ብጥዕናዊ ጸገማቱ እምበር ብፖሊስ ብዝወረዶ ማህሰይቲ ኣይኮነን ሞይቱ  ኢለን ከጋውሓ ጀሚረን ነይረን። እቲ ወግዓዊ  ውጽኢት መርመራ ኣስክሬን ከም ዘመልክቶ ግን፡ ፍሎይድ ንሞት ዘቃልዕ ጥዕናዊ ጸገም ከም ዘይነበሮ ብምግላጽ፡ እቲ ፖሊስ ኣብ ክሳዱ ብእግሩ ስለ ዝረገጾ ተዓፊኑ ከም ዝሞተ ተሓቢሩ ኣሎ። እቲ ግዳይ መጥቃዕቲ ፖሊስ ዝኾነ ጆርጅ፡  ሰብ ሞያ ሕክምና "ካርዲዩፑልሙናሪ ኣሬስት" ኢሎም ብዝጽውዑዎ ጸገም፡ ልቢ ዑደት ደም ከተቋርጽ እንከላ ዝፍጠር ዝተሓላለኸ ጸገም እዩ። ጆርጅ ፍሎይድ፡ ክሳዱ ምስተረግጸ እቲ ናይ ደም ዑደት ተሰናኺሉ ክኽውን ከምዝኽእል እቲ መርመራ ኣስክሬን ይጠቅስ። ስድራ ጆርጅ ፍሎይድ'ውን እውን ብወገኖም ናይ ውልቂ መርማሪ ኣስክሬን ቖጺሮም ከምዝጻረ ገይሮም'ዮም። ኣብ መወዳእታ ብውጽኢት መርመራ እቲ ኣስክሬን ከምዝተረጋገጸ፡ እቲ ግዳይ፡ ኣብ ክሳዱን ሑቑኡን ብፖሊስ ስለ ዝተረገጸ ብሕጽረት ኦክሲጂን 'ኣሲፊክሲያ' እዩ ሞይቱ ይብል። ጠበቓ ስድራ ፍሎይድ ቤንጃሚን ክራምፕ፡ "እቲ ፖሊስ ንፍሎይድ ክሳዱ እንተዘይረግጾን፡ እቶም ክልተ መሳርሕቱ ከኣ ኣብ ሑቑኡ እንተዘይረግጹዎ ሕጂ ብህይወት ምሳና ምሃለወ" ኢሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብ ኣሜሪካ ዘሎ ህዝባዊ ተቓውሞ ጠጠው ንምባል ሰራዊት ክልእኽ'የ ኢሉ

ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣመሓደርቲ ከተማታትን ግዝኣታትን ኣሜሪካ፡ ነቲ ንመዓልታት ዝቐጸለ ተቓውሞ ክቆጻጸርኦ እንተዘይክኢለን፡ ወተሃደር ልኢኸ ጠጠው ከብሎ እየ ኢሉ። እቲ ፕሬዝደንት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣመሓደርቲ "ድሕነት ነበርቲ ክተውሕሱ እንተዘይክኢልኩም፡ ኣነ ክገብሮ እየ" ኢሉ። በዚ መገዲ፡ ነቲ ንመዓልታት ዝቕጽል ዘሎ ተቓውሞ ስርዓት ከትሕዞ እየ ክብል'ውን ተሓንዩ። ወዲ 46 ዓመት ጆርጅ ፍሎይድ፡ ብግፍዒ ፖሊስ ምስ ተቐትለ፡ ኣብ ብዙሓት ከተማታት ኣሜሪካ ከቢድ ናዕቢ ከም ዝተልዓለ ይፍለጥ። እዚ፡ ካብ ሜኔሶታ ከተማ ሚኒያፖሊስ ዝጀመረ ናዕቢ፡ ናብ ካልኦት ግዝኣታትን ከተማታትን ኣሜሪካ ልሒኹ፡ ብዙሓት ነገራት ካብ ቑጽጽር ፖሊስን መንግስትን ወጻኢ ኮይኖም እዮም። መብዛሕትአን ከተማታት ኣሜሪካ፡ ሰዓት እቶ እቶ እንተኣወጃ'ውን፡ ተቓወምቲ ግን ነዚ ኣየድሃቡሉን። እቲ ንጆርጅ ፍሎይድ ብእግሩ ኽሳዱ ሓኒቑ ዝቐተሎ ፖሊስ ድሬክ ቻቪን፡ ብገበን ቕትለት ተኸሲሱ ኣብ ዝቕጽል ሰሙን ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እዩ። ካልኦት ሰለስተ ፖሊስ ድማ ካብ ስርሖም ተሰጒጎም። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ 'ሮዝ ጋርደን' ኣብ ዝተባህለ ሰውሒ ቤተ መንግስቲ ኣሜሪካ ኮይኑ እዩ መግለጺ ሂቡ። ንሱ መግለጺ ኣብ ዝህበሉ እዋን፡ ተቓወምቲ ንምብታን ፖሊስ መንብዒ ትኪ እናተጠቐሙን ተኩሲ'ውን ይስማዕ ነይሩ። "በቲ ዝተፈጸመ ነገር ኩሉ ኣሜሪካዊ ሓዚኑ እዩ። ይኹን'ምበር ሞት ጆርጅ ፍሎይድ ምኽንያት ናዕብን ዕግርግርን ክኸውን የብሉን" ኢሉ። ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ንዘጋጥም ዘሎ ስርቂ ድማ፡ "መሕፈሪ" ክብል ኮኒኑዎ። እዚ ናዕብን ዕግርግርን ጠጠው እንተዘይኢሉ፡ "ብኣሽሓት ዝቑጸር ክሳብ ኣፍንጭኡ ዝተዓጠቐ ወተሃደር፣ ሓይሊ ምክልኻልን ኣኽበርቲ ሕግን ኣውፊረ ሕግን ስርዓትን ክኽበር ክገብር እየ" ክብል ድማ ተሓንዩ። ኣመሓደርቲ እተን ከተማታትን ግዝኣታትን ነዚ ዝርኣይ ዘሎ ኩነታት ክቆጻጸርኦ እንተዘይክኢለን፡ እቲ መፍትሒ ሰራዊት ምልኣኽ ክኸውን እዩ'ውን ኢሉ። ይኹን'ምበር፡ ሕጹይ ዴሞክራት ጆ ባይደን ድሕሪ እዚ መግለጺ ተቓውምኡ ገሊጹ። "ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኣሜሪካ ሰራዊት ክልእኽ እየ ምባል፡ ታይ ዝብሉዎ ዕብዳን እዩ?" ክብል ንዘረባ ትራምፕ ኣነኣኢሱዎ። ኣባል ባይቶ ቸክ ሹመር ብወገኑ፡ "እዚ ፕሬዝደንት ኢሉ ኢሉ እምበር ወሪዱ፤ ዘረብኡ እኮ መንነቱ እዩ ዝነግረና" ዝብል ነቐፌታ ኣስሚዑ። ትራምፕ፡ ነዚ ተቓውሞ ጠጠው ንምባል ወተሃደራት ክልእኽ እየ ምባሉ፡ ሚዲያታት'ውን እዩ ዘካትዕ ዘሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ዝተሰጎጉ ፖሊስ ሓድሽ ክሲ ተመስሪቱ

ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ሚኒያፖሊስ ምስ ተቐተለ ካብ ስርሖም ዝተሰጎጉ ፖሊስ ሓድሽ ክሲ ተመስሪቱዎም። ፖሊስ ደሪክ ሹቭን፡ ብካልኣይ ዲግሪ ገበን ቕትለት ክኽሰስ እንከሎ፡ እቶም ቅድም ኢሎም ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ክሲ ካብ ስርሖም ተኣልዮም ዝጸንሑ ሰለስተ ፖሊስ ድማ፡ ቕትለት ክፍጸም ብምሕጋዝን ብምትሕብባርን ብዝብል ተኸሲሶም ኣለው። ድሕሪ ሞት ፍሎይድ፡ ኣብ ኣሜሪካ ኣንጻር ዓሌታውነትን፡ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ዝፍጽሞ ቕትለትን ዘቕንዐ ሓያል ተቓውሞ ክካየድ ቐንዩ። መብዛሕትኦም ንዝሓለፉ ሸሞንተ መዓልታት ዝተኻየዱ ተቓውሞታት፡ ሰላማዊ ነይሮም። ገሊኦም ግን፡ ነቲ ብዙሓት ከተማታት ኣሜሪካ ዝኣወጅኦ ኣዋጅ እቶ እቶ ብምጥሓስ ናብ ዕግርግር ዝተቐየሩ እዮም። ሴናተር ሚኒሶታ ኤሚ ክሎቡቻር፡ እዞም ሓደሽቲ ክሲታት "ናብ ፍትሒ ዝወስዱ ኣገደስቲ መገዲታት" ክትብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ጠበቓ ስድራ ፍሎይድ ቤንጃሚን ክራምፕ ብወገኑ፡ "እዚ ናብ መገዲ ፍትሒ ዝወስደና ኮይኑ፡ ስጋ ፍሎይድ ሓመድ ቅድሚ ምልባሱ ዝመጽአ ብምዃኑ ድማ ዕጉባት ኢና" ኢሉ። ብተወሳኺ ግን፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ቐዳማይ ተኸሳሲ ፖሊስ ዝቐረበ ክሲ ቐዳማይ ዲግሪ ቕትለት ክኸውን ከም ዘለዎን ምጽራይ ይካየድ ስለ ዘሎ፡ ዳሕራይ ክቕየር ዝኽእል እዩ ክብል ንሲኤንኤን ተዛሪቡ። ዓቃቢ ሕጊ ኪዝ ኤሊሰን፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ፖሊስ ውጽኢታዊ ክሲ ምምስራት ክኸብድ ከም ዝኽእል እዩ ዝዛረብ። "ነዚ ምስዓር ከቢድ እዩ፤ ከምዚኦም ዝበሉ ነገራት ክተሸንፍ ከቢድ ምዃኑ ብታሪኽ እናርኣና መጺእና ኢና" ኢሉ። ክሳብ ሕጂ፡ ኣብ ሚኒሶታ ሓደ ፖሊስ ጥራሕ'ዩ ብተመሳሳሊ ጥፍኣት ገበነኛ ተባሂሉ። "ጆርጅ ፍሎይድ፡ ብስድርኡ ዝፍቶን በዓልቲ ቤቱ ዘኽብርን ሰብ'ዩ ነይሩ" ዝበለ ኤሊሰን፡ "ስለዝኾነ ድማ ፍትሒ ክመጽእ ክንገብር ኢና" ኢሉ። ብመሰረት ሕጊ ሚኒሶታ፡ ቐዳማይን - ካልኣይን ገበን ቕትለት፡ እቲ ተኸሳሲ ክቐትል ፈቲኑ'ዶ ነይሩ ዝብል መረዳእታ ክቐርብ ይጠልብ። ቐዳማይ ዲግሪ እንተኾይኑ ድማ፡ መብዛሕትኡ ግዜ፡ እቲ ቕትለት ኣቐዲሙ ዝተወጠነ ጉዳይ ምዃኑ ዘረጋግጽ መረዳእታ ክቐርብ ይሕተት። ኣብ ሳልሳይ ዲግሪ ክሲ ገበን፡ እቲ ተኸሳሲ ነቲ ግዳይ ክመውት ደልዩዎ ድዩ ዝብል መረጋገጺ ከቕርብ ትጽቢት ኣይግበሮን። እኳ ድኣ፡ እቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ ሓደገኛን ንህይወት ሰብ ክብሪ ዘይህብን እዩ ብዝብል ጥራሕ ይኽሰስ። ክሲ ካልኣይ ዲግሪ ገበን ቕትለት፡ ክሳብ 40 ዓመት ማእሰርቲ የፍርድ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ብቕትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ዝተጠርጠሩ ሰለስተ ሰባት ቤት ፍርዲ ቀሪቦም

ብቕትለት ሙዚቀኛ ሃጫሉ ሁንዴሳ ዝተጠርጠሩ ሓንቲ ጓል-ኣንስተይትን ክልተ ሰብኡትን ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም፡ ፖሰስ ንተወሳኺ ምጽራይ 14 መዓልቲ ክወሃቦ ሓቲቱ። ብተመሳሳሊ፡ ድሕሪ ቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ምስ ዝተልዓለ ናዕቢ ብዝተኣሳሰር ዝተኣሰሩ ፍሉጣት ፖለቲከኛታት ጃዋር መሓመድን በቀለ ገርባን እውን ሎሚ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም። ቤት ፍርዲ ንጉዳይ ጃዋር መሓመድ ንምርኣይ ን 9 ሓምለ፡ ጉዳይ በቀለ ገርባ ንምርኣይ ድማ ን 6 ሓምለ ቆጸራ ሂቡ። ኣብ ልዕሊ ክልቲኦም ፖለቲከኛታት ዝቐረበ ክሲ፡ ናዕቢ ኣለዓዒሎም ናይ ሰባት ህይወት ክጠፍእ ድማ ምኽንያት ኮይኖም ዝብል እዩ። ሬሳ ሃጫሉ ሁንዴሳ ናብ ከተማ ኣምቦ ኣብ ዝፋነወሉ እዋን ኣብ ዝነበረ ውጥጥ፡ ሓደ ፖሊስ ድሕሪ ምቕታሉ፡ ጃዋር መሓመድን ካልኦት 35 ሰባትን ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ፖሊስ ገሊጹ እዩ። ኣይተ ጃዋር መሓመድን በቀለ ገርባን ኣባላት ፓርቲ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ ኮይኖም፡ እቲ ፓርቲ ማእሰርቶም ከምዘሻቐሎ ገሊጹ እዩ። ንመሰል ሰባት ዝጣበቕ ዓለማዊ ትካል ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ማእሰርቲ ፍሉጣት ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት “ዘይፍትሓዊ” ከምኡ ድማ “ዘሻቕል” ክብል ዝገለጾ ኮይኑ፡ ክፍትሑ ጸዊዑ እዩ። ኣባላት ኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ ዝኾኑ ኣይተ ጃዋር መሓመድን ኣይተ በቀለ ገርባን ብሰሉስ ንጉሆ ከምዝተኣሰሩ ዝጠቐሰ እቲ ትካል፡ ኣብ ፈለማ ዝተኣሰርሉ ቦታ ኣይተገለጸን ነይሩ ኢሉ። “ሕጂ ግን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ‘ሶስተኛ’ ኣብ ዝበሃል መደበር ፖሊስ ተኣሲሮም ከምዘለዉ ተፈሊጡ’ሎ። ቤተሰቦም መግብን መድሓኒትን ክወስዱሎም ተፈቒዱሎም እኳ እንተኾነ፡ ምስ ጠበቓታቶም ክራኸቡ ተገይሮም’ዶ ዝብል ግን ኣይተፈልጠን” ኢሉ። ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ናይ ፍሉጥ ተቓዋሚ ፖለቲከኛ በቀለ ገርባ ወዱን ጓሉን እውን ተኣሲሮም ኣበይ ከምዘለዉ ኣይፍለጥን ኢሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ትራምፕ ንኣመሪካ ክኸፋፍላ ፈቲኑ' ክብል ሚኒስተር ምክልኻል ነበር ነቒፍዎ

ሚኒስተር ምክልኻል ኣመሪካ ዝነበረ ጀምስ ማቲስ፡ ትራምፕ ንኣመሪካ ይኸፋፍላ ኣሎ፡ ንስልጣኑ'ውን ብዘይኣግባብ ይጥቀመሉ ኣሎ ክብል ነቒፉዎ። ትራምፕ 'ግቡእ መሪሕነት ክህብ ኣይከኣለን' ድማ ኢሉ። ጀምስ ማቲስ፡ ትራምፕ ነቲ ኣብ ኣመሪካ ተወሊዑ ዘሎ ተቓውሞን ናዕብን ዝኣለየሉ መገዲ ከምዘሰንበዶን ከምዘቖጠዖን'ውን እዩ ገሊጹ። ነዚ ነቐፌታታት ዝረኣየ ትራምፕ ድማ፡ ንማቲስ "ዘይግበኦ ክብሪ ዝረኸበ ጀነራል" ክብል ኣቆናጺብዎ። ነቲ ጀነራል ካብ መዝነቱ ብምእላዩ ሕጉስ ምዃኑ'ውን ገሊጹ። ትራምፕ ኣብ 2918 ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ሶርያ ክስሕቡ ምስ ወሰነ እዩ ጀምስ ማቲስ ካብ ስልጣኑ ለቒቑ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ክሳብ ሎሚ ስቕ ኢሉ እዩ ጸኒሑ። ትማሊ ረቡዕ ግን ኣብ መጽሄት 'ዘ ኣትላንቲክ' ንምምሕዳር ትራምፕ ኣትሪሩ ነቒፍዎ። "ኣብ ህይወተይ ካብ ዝረኣኽዎም ፕረዚደንታት ንህዝቢ ኣመሪካ ከሕብር ዘይፍትን፡ ወይ'ውን ከም ዝፈተነ'ኳ ዘየምስል፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ጥራይ እዩ" ኢሉ። ወሲኹ ድማ "እኳደኣስ፡ ክኸፋፍለና እዩ ዝፍትን" ኢሉ። ማቲስ፡ ብዛዕባ እቲ ብምኽንያት ሞት ጸሊም ኣመሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ዘጋጠመ ተቓውሞታት'ውን ርእይቶኡ ሂቡ። "ነቶም ዝተወሰኑ ሕጊ ዝጥሕሱ ሰባት ኣይኮነናን ክንርኢ ዝግባእ። እቲ ተቓውሞታት ክግለጽ ዘለዎ በቶም ብዓሰርተታት ኣሸሓት ዝቑጸሩ መትከላት ክብሪ ናይዛ ሃገር ክሕሎ ብዝጽውዑ ዘለዉ ሰባት እዩ" ኢሉ። ጀነራል ማቲስ ኣብ 2018 ደብዳበ ኣእትዩ ካብ መዝነቱ ክለቅቕ ከሎ፡ ትራምፕ ንዝኽተሎ ናይ ወጻኢ ፖሊሲ ብምንቃፍ ዝወሰዶ ስጉምቲ ከም ዝኾነ ተገይሩ እዩ ተራእዩ። ሕዚ ድማ፡ ትራምፕ ነዚ ተቓውሞታት ወተሃደራዊ ግብረ-መልሲ ምሃቡ ኮኒንዎ። "ወተሃደራት ንሕገመንግስታዊ መሰል ዜጋታቶም ክጥሕሱ ትእዛዝ ክወሃቦም እዩ ኢለ ሓሊመዮ'ኳ ኣይፈልጥን" ኢሉ። "ከምቲ ኣብ ዋሽንግተን ዝረኣናዮ፡ ወተሃደራዊ ግብረ-መልሲ ምሃብ፡ ኣብ መንጎ ሰራዊትን ስቪል ሕብረተሰብን ጎንጺ ዝፈጥር እዩ" ኢሉ። ማቲስ ነዚ ዝበለ፡ ነቲ ኣብ መጀመርያ ናይዚ ሰሙን ኣብ ጥቓ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ንዘጋጠመ ክስተት ብምድራኽ እዩ። ኣብቲ ግዜ፡ ሰልፈኛታት ብሰላማዊ መገዲ ተቓውመኦም እናገለጹ እንከለዉ፡ ብመንብዒ ትኪን ብጎማ ጥይትን ክብተኑ ተገይሮም። ብድሕሪ'ዚ፡ ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብቲ ኣብ ጥቓ ዋይት ሃውስ ዝርከብ ብናዕበኛታት ዝነደደ ታሪኻዊ ቤተክርስትያን ከይዱ ስእሊ ተሳኢሉ። በዚ ተግባሩ ድማ፡ 'ስእሊ ክሰኣል ክብል ንሰላማዊ ሰልፈኛታት ዒላማ ገይሩ' ብዝብል ሓያሎ ነቐፌታ ወሪድዎ። ጀነራል ማቲስ ኣብ ጽሑፉ፡ እቲ ፕረዚደንት ስእሊ ክሰኣል መታን ንሰልፈኛታት ምብታን "ንስልጣንካ ብዘይ ኣግባብ ምግልጋል እዩ" ኢሉ። ዋላ'ኳ ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ እንተሎ፡ ረቡዕ ለይቲ ኣብ ብዙሓት ከተማታት ተቓውሞታት ቀጺሉ እዩ። መብዛሕትኡ እቲ ተቓውሞታት ሰላማዊ እዩ ነይሩ። ከተማታት ሎስ ኣንጀለስን ቺካጎን'ውን 'እቲ ዝሓየለ ናዕቢ ሓሊፉ እዩ' ብዝብል፡ ብሰንኪ እቲ ተቓውሞታት ኣንቢረንኦ ንዝጸንሓ እገዳታት ከፍኩሰኦ ጀሚረን ኣለዋ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ሞት ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብ ኣመሪካ ናዕቢ ንሻድሻይ መዓልቱ ቀጺሉ

ብሰንኪ ቅትለት ጆርጅ ፈሎይት ዝተጀመረ ህዝባዊ ናዕቢ፡ ናብ ልዕሊ 60 ከተማታት ኣሜሪካ ተዘርጊሑ ይርከብ። ርእሰከተማ ዋሽንግተን ዲሲ ብሓያል ናዕብን ዕግርግን ከምዝተናወጸት'ውን ተገሊጹ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ከባቢ ቤተ-መንግስቲ ዝነበረ ሓያል ናዕቢ ተሰናቢዱ፡ ኣብቲ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ (ዋይት ሃውስ) ኣብ ትሕቲ መሬት ኣብ ዘሎ መሕብኢ ንውሱን ሰዓታት ከምዝተወስደ ተገሊጹ። ትራምፕ፡ ነቶም ናዕበኛታት ዜበታዊ ግብረሽበራውያንን ዕግርግር ዘለዓዕሉ ፋሉላትን ክብል ገሊጽዎም። ወዲ 46 ጆርጅ ፍሎይድ፡ ድረክ ቹቫን ዝተባህለ ጻዕዳ ኣባል ፖሊስ፡ ኣብ ክሳዱ ብብርኩ ረጊጽዎ፡ ክጻዓርን ምስትንፋስ ስኢኑ ክዛረብን ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ድሕሪ ምዝርግሑ ኣብ ምሉእ ዓለም ቁጠዐ ፈጢሩ ይርከብ። ጸሊም ኣመሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ኣብቲ እዋን ኣብ ትሕቲ እግሪ ፖሊስ ሂወቱ ምሕላፉ ይዝከር። በዚ ዝጀመረ ህዝባዊ ተቓውሞ ድማ ኣብ ከተማታት ኒውዮርክ፡ ኦክላንድ፤ ኣትላንታ፡ ዳላስ፡ ዋሽንግተን ዲሲ ከምኡ'ውን ኣብ ካልኦት ዝተፈላለያ ከተማታት ኣመሪካ ብዝሓየለ መልክዑ ይቕጽል ኣሎ። ጆርጅ ፍሎይድ ዝተብሃለ ጸሊም ኣመሪካዊ፡ ብፖሊስ ክሳዱ ተረጊጹ ምስ ሞተ እዩ ኣብ ከተማታት ኣመሪካ ተቓውሞታት ተላዒሉ። ነዚ ናዕብታት ንምህዳእ ኣብ ኣስታት 60 ከተማታት ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ ነይሩ። እንተኾነ፡ ሰባት ነቲ ኣዋጅ ሰዓት እቶ እቶ ኣየኽበርዎን። በዚ ድማ፡ ምስ ፖሊስ ኣብ ጎነጽ እዮም ዘለዉ። ኣብ ከተማታት ኒውዮርክ፣ ቺካጎ፣ ፍላደልፍያን ሎስ ኣንጀለስን፡ ፖሊስ ንሰልፈኛተት ክብትኑ ዘንብዕ ትኪ ተኲሶም። ኣብ ብዙሓት ከተማታት ናይ ፖሊስ መካይን ነዲደን፡ ዱኳናት እውን ተዘሚቶም እዮም። እቲ ናዕቢ እናኸበደ ስለ ዝመጽአን ልዕሊ ዓቕሚ ፖሊስ ብምዃኑን፡ ሃገራዊ ሓለዋ ዝበሃሉ ኣካል ሰራዊት ኣመሪካ ዝኾኑ ወተሃደራት ተዋፊሮም ኣለዉ። ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ፡ ጥቓ ዋይት ሃውስ ሕጂ'ውን ብዙሓት ሰልፈኛታት እዮም ዝእከቡ ዘለዉ። ኣብ ጥቓ እቲ ቤተመንግስቲ ንዝርከቡ ገለ ንብረት ድማ ኣንዲዶም። ካብቶም ብሓዊ ዝተባርዑ ሓደ፡ ኤጲስ ቆጶሳዊ ቤተክርስትያን ቅዱስ ዮሃንስ (ሴንት ጆንስ ኤፒስኮፓል ቸርች) ሓደ እዩ። እዚ ቤተክርስትያን ታሪኻዊ ክኸውን ከሎ፡ ኣብ ጥቓ ዋይት ሃውስ ዝርከብን "ቤተክርስትያን ፕረዚደንታት ኣመሪካ" እናተብሃለ ዝፍለጥን እዩ። ብዓርቢ፡ ኣብ ጥቓ እቲ ቤተመንግስቲ ዕግርግር ምስ ተላዕለ፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ብሓለውቱ ትሕቲ ምድሪ ናብ ዘሎ ናይ ሓደጋ እዋን መሕብኢ ተወሲዱ ምንባሩ ተፈሊጡ'ሎ። እዚ ድማ፡ ንሓጺር እዋንን ንውሕስነቱ ተባሂሉ ዝተገብረ ምንባሩን ተገሊጹ። እቲ ኣመሪካ ሕዚ ኣጋጢሙዋ ዘሎ፡ ብሰንኪ ዓሌታውነት ዝተወለዐ ዘይምርግጋእ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ 1998 ብቕትለት ማርቲን ሉተር ኪንግ ዝተወለዐ ናዕቢ፡ ተራእዩ ዘይፍለጥ እዩ። ኣብ ልዕሊ 75 ከተማታት፡ ተቓውሞተት ነይሩ። ቅድሚ መዓልታት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ጸው ኢሎም ዝነበሩ ጎደናታት ኣመሪካ፡ ሕጂ ብሰልፈኛታት ኣዕለቕሊቖም እዮም ዘለዉ። እዚ ድሕሪ ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ተላዒሉ ዘሎ ናዕቢታት፡ መግለጺ ቁጥዐ ናይቶም ኩሎም ብፖሊስ ኣመሪካ ዝፍጸሙ ቅትለታት ጸለምቲ ኣመሪካውያን ከም ዝኾነ እዩ ዝግለጽ። ብተወሳኺ ድማ፡ ንዓመታት ዝተዋህለለ ማሕበረ-ቁጠባዊ ዘይማዕርነት ዝወለዶ ቁጠዐ'ውን እዩ። ብሰንበት ብዙሓት ናይ ፖሊስ መካይን ዓንየን ከምኡ'ውን ተቓጺለን። ፖሰስ ድማ ብመንብዒ ትኪ መልሲ ሂቦም። ኣብ ፊላደልፍያ፡ ናዕበኛታት መካይን ፖሊስ እናሰበሩን ንሓደ መደብር ክዘምቱን ተራእዮም። ኣብ ሳንታ ሞኒካን ካሊፎርኒያን'ውን ዘመተን ስርቅን ከም ዝነበረ ይግለጽ። ኣብ እዋን እቲ ንመዓልታት ዝቐጸለ ተቓውሞታት ብውሕዱ 4,100 ሰባት ከም ዝተቐየዱ ይግለጽ። ምኽንያት መእሰሪኦም ድማ፡ ገሊኦም ብስርቂ፣ ገሊኦም መገዲ ብምዕጻው፣ ገሊኦም ድማ ብምጥሓስ ሰዓት እቶ እቶ እዩ። ኣብ ኣትላንታ፣ ቦስተን፣ ማያሚን ኦክላሆማን እውን ዓበይቲ ናይ ተቐውሞ ሰልፍታት ተኻይዶም እዮም። ኣብ ገለ ቦታታት፡ ፖሊስ ዘይተመጣጠነ ሓይሊ ተጠቒሙ ብዝብል'ውን ክንቀፍ እንከሎ፡ ኣብ ኣትላንታ ጆርጂያ፡ ክልተ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ 2 ናይ ኮሌጅ ተምሃሮ ዘይተመጣጠነ ሓይሊ ተጠቒምኩም ብዝብል ካብ ስርሖም ተኣልዮም እዮም። እቲ ንኽሳድ ጆርጅ ፍሎይድ ዝረገጸ ጻዕዳ ፖሊስ ድማ ብገበን ቕትለት ክሲ ቀሪብዎ ኣሎ። ኣብቲ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ብዙሕ ዝተዘርገሐ ቪድዮ፡ እቲ ድሬክ ቸውቪን ዝበሃል ጻዕዳ ፖሊስ፡ ንኽሳድ ጆርጅ ፍሎይድ ንብዙሕ ደቓይቕ ረጊጽዎ ይረኣይ። ፍሎይድ ድማ፡ ክትንፍስ ኣይከኣልኩን እናበለ ደጋጊሙ ክዛረብ ይስማዕ። ድሕሪ'ዚ እዩ ህይወቱ ሓሊፉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣፍሪቃውያን-ኣመሪካውያን፡ ሕጊ ብኸመይ ፍትሒ ይህቦም?

ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ግዝኣት ኣሜሪካ ሚኒሶታ ከተማ ሚኒያፖሊስ ድሕሪ ዘጋጠመ ቕትለት ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብ ብዙሓት ከተማታት ኣሜሪካ ሓያል ናዕቢ ተላዒሉ ቐንዩ። ወዲ 46 ዓመት ፍሎይድ፡ ፖሊስ ኣብ ክሳዱ ብእግሩ ሓኒቑ ምስ ሓዞ'ያ ህይወቱ ሓሊፋ። በዚ ምኽንያት፡ እቲ ውልቀሰብ ናይ ምትንፋስ ሕጽረት ኣጋጢሙዎ ብሰብ ከም ዝተቐትለ ዘረጋግጽ ውጽኢት መርመራ ኣስክሬን ሎሚ መዓልቲ ተገሊጹ። ኣብ ኣሜሪካ ዝፍጸሙ ገበናትን ዝወሃብ ፍትሕን ዝምልከት መረዳእታ ንገሊኡ ዳህሲስናዮ ኣለና። ሕጊ እታ ሃገር'ከ፡ ንጸለምቲ ኣሜሪካውያን ከመይ'ዩ ዝዳንዮም? 1. ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያን፡ ብጥይት ናይ ምቕታል ዕድሎም ሰፊሕ'ዩ ፖሊስ ጥይት ተኲሶም ዘስዓቡዎ ሞት ክርኣይ እንከሎ፡ ብመንጽር ካብ ጠቕላላ ብዝሒ ህዝቢ ኣሜሪካ፡ ኣፍሪቃ - ኣሜሪካውያን፡ ተቐቲሎም ናይ ምሟት ዕድሎም ሰፊሕ ከም ዝኾነ ምርዳእ ይከኣል። ብ2019፡ ብዝሒ ህዝቢ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ትሕቲ 14 ሚኢታዊት ከም ዝነበረ፡ መረዳእታ ቖጸራ ህዝቢ ኣሜሪካ የመላኽት። ግን ድማ፡ ፖሊስ ተኲሶም ኣብ ዘስዓቡዎ ሞት ልዕሊ ሓደ ሽሕ ዜጋታት፡ 23 ሚኢታዊት ጸለምቲ እዮም። እዚ፡ ካብ 2017 ጀሚሩ ለውጢ ከየርኣየ እዩ መጺኡ። ቑጽሪ ብተመሳሳሊ ኣጋጣሚ ዝሞቱ ጸዓዱ ግን እናነከየ መጺኡ። 2. ጸለምቲ ኣሜሪካውያን፡ ብመዐወኒ ሓሽሽ ናይ ምእሳር ዕድሎም ዝለዓለ እዩ ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያን፡ ብተመሳሳሊ ገበን ካብ ጸዓዱ ንላዕሊ ከም ዝእሰሩ፡ መረዳእታታት የመልክቱ። ብ2018፡  ካብ 100 ሽሕ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን እቶም 750 ብገበን መዐወኒ ሓሽሽ ተኣሲሮም። ኣብዚ ግዘ፡ ብተመሳሳሊ ገበን ዝተኣሰሩ ጸዓዱ ኣሜሪካውያን፡ ካብ 100 ሽሕ 350 ጥራሕ እዮም። ቅድም ክብል፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ኣጠቓቕማ መዐወኒ ሓሽሽ ጠሚቱ ዝተካየደ መጽናዕቲ ከም ዘርእዮ፡ ጸዓዱ ኣሜሪካውያን ምስ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ብተመሳሳሊ ደረጃ ሓሽሽ ከም ዝጥቀሙ ይገልጽ። ይኹን'ምበር፡ እቶም ጸለምቲ እዮም ዚያዳ ዝእሰሩ። ንኣብነት፡ ማሕበር ሲቪል ናጽነት ኣሜሪካውያን ብዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ዋላ'ኳ ክልቲኦም ዓሌት ማሪዋና ኣብ ምጥቃም ዘለዎም ፍልልይ ተመሳሳሊ እንተኾነ፡ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ማሪዋና ብምጥቃም ካብቶም ጸዓዱ፡ ብልዕሊ 3.7 ዕጽፊ ናይ ምእሳር ተኽእሎ ኣለዎም። 3. ብዙሓት ጸለምቲ ኣሜሪካውያን እሱራት'ዮም ጉዳይ ማእሰርቲ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ምስ ጸዓዱ ደቂ ሃገሮም ክወዳደር እንከሎ፡ ብሓሙሽተ ዕጽፊ ዝዛየደ እዩ። ብ2018፡ ብዝሒ ህዝቢ ኣፍሪቃ - ኣሜሪካውያን ኣስታት 13 ሚኢታዊት'ዩ ነይሩ። ግን ድማ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ካብ ዘሎ ኣሜሪካዊ፡ እቶም ልዕሊ 33 ሚኢታዊት [ሓደ መሰለስ ብዝሒ ህዝቢ ኣሜሪካ] ዝሕዙ እቶም ጸለምቲ እዮም። እቶም 60 ሚኢታዊት ብዝሒ ህዝቢ እታ ሃገር ዝውክሉ ጸዓዱ ኣሜሪካውያን፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘለዎም ውክልና ኣስታት 30 ሚኢታዊት እዩ። እዚ ማለት፡ ካብ 100 ሽሕ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን እቶም ልዕሊ ሓደ ሽሕ ክእሰሩ ከለው፤ ካብ 100 ሽሕ ጸዓዱ እቶም 200 እዮም ዝእሰሩ። ኣብ ዝሓለፈ 10 ዓመት ቑጽሪ ዝእሰሩ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ምንካይ እንተኣርኣየ'ውን፡ ሕጂ'ውን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘሎ ብዝሖም ካብቲ ካልእ ዓሌት ዝዛየደ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ንሓርነት እናዘየመ ዝተቐትለ ውሩይ ኢትዮጵያዊ ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ

ወዲ 34 ዓመት ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ኣብ ብሄረ ኦሮሞ ኣዝዩ ልዑል ዝኾነ ፖለቲካ ሓዘል ደርፍታት ብምፍራይ ሓያለ ሰዓብትን ደገፍትን ዘጥረየ ውሩይ ስነጥበባዊ እዩ፡ ስነጥበብ ግን ፈተውቲ ጥራይ ኣይኮነን ኣጥርይሉ፡ ጸላእቲ’ውን ፈጢርሉ እዩ። ሃጫሉ ብሰኑይ እዩ ኣብ መኪንኡ እንከሎ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብጥይት ተቐቲሉ፡ ምስ ቅትለቱ ምትሕሓዝ ኣለዎም ዝተብሃሉ ክልተ ጥርጡራት ድማ፡ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ፡ እንተኾነ ፖሊስ፡ ሃጫሉ ብምንታይ ምኽንያት ከምዝተቐተለን እቶም ጥርጡራት’ውን ክሲ ተመስሪትዎም ናብ ቤት ፍርዲ ምቕራቦምን ዘይምቕራቦምን ዝኾነ ሓበሬታ ኣይሃበን ዘሎ። ቀብሪ ሙዚቀኛ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ሎሚ ኣብ ከተማ ኣምቦ ተፈጺሙ። ጋዜጤኛ ቢቢሲ ኣፋን ኦሮሞ በቀለ ኣቶማ ብዛዕባ’ቲ ‘ንተኸታተተልቲ ስርዓታት ዕሾኽ ዝኾኖም’ ዝበሎ ስነጥበባዊ ሃጫሉ ነዚ ዝስዕብ ጽሒፉ ኣሎ። ሃጫሉ ኣብ ዝሓለፈ ስርዓት ኣብ ኢትዮጵያ ቅድሚ ለውጢ ምምጽኡ ናይ ፖለቲካ እሱር እዩ ነይሩ፡ ብመዳይ ስነጥበብ ከኣ በቲ ብዛዕባ ፖሎቲካን ፍቕርን ዝደርፎ ደርፍታት ሓደ ካብ ስሙያት ኢትዮጵያውያን ደርፍቲ ክኸውን ክኢሉ እዩ። ኣቡኡ ንሃጫሉ ኣብ ከተማ ኣምቦ፡ ኣብ እንዳ ኢለትሪክ እዩ ዝሰርሕ ነይሩ፡ ወዲ ከኣ ዶክተር ክኾነሉ እዩ ዝደሊ ነይሩ እንተኾነ ሃጫሉ ካብ ብንእሽትኡ ሃሙን ቀልቡን ኣብ ደርፍን ደራፋይ ምዃንን'ዩ ነይሩ። ነተን ዝነበራኦም ከብቲ ክጓሲ ንበረኻ ኣብ ዝወፍረሉ ድማ ድምጹ ካብ ጎቦ ናብ ጎቦ መቓልሕ ክሳብ ዝመልስ ዓው ኢሉ ይደርፍ ነበረ፡ ኣዲኡ እውን ንናይ ደርፊ ወንኡ ትፈትወሉ ነይራ እያ። ኣብ 2017 ምስ ቢቢሲ ኣፋና ኦሮሞ ቃለ መጠየቕ ኣብ ዝገበረሉ “ኣብ ርእሰይ ዝመጽኣኒ እየ ዝደርፍ ነይረ” ምባሉ ይዝከር። ሓሙሽተ ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ሃጫሉ ኣብታ ካብ ኣዲስ ኣበባ ንምዕራብ ኣስታት 100 ኪሎሜትር ርሒቓ እትርከብ ከተማ ኣምቦ ኣብ 1986 እዩ ተወሊዱ፡ ሸውዓተ የሕዋት ድማ ኣለውዎ። ህዝቢ ኣሮሞ፡ በቲ ኣብቲ ግዜ ዝነበረ ስርዓት ይጭፍለቕ ኣለኹ ዝብል ስምዕታ ስለዝነበሮ ነብሰይ ከመሓድር ዝብል ሕቶ ወትሩ ምስ ኣልዓለ እዩ። ብሰንኪ እዚ ኣብቲ ከባቢ ተቓውሞታት ምክያድ እጉድ፡ ተቓውሞ ዘካየዱ ምእሳር ድማ ንቡር እዩ ነይሩ። ሃጫሉ ኣብታ ዝተወለደላ ከተማ ኣምቦ እዩ ትምህርቲ ጀሚሩ፡ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ዝነበሩ ተምሃሮ ንናጽነት ዝጠልብ ምውድዳብ ስለዝነበሮም ከኣ፡ ዓይኑ ከይሓሰየ ምስኦም ተጸንቢሩ ክነጣጥፍ ጀመረ። ኣብ 2003 ወዲ 17 ዓመት ኣብ ዝነበረሉ ድማ ብዝገብሮ ዝነበረ ፖሎቲካዊ ምንቅስቃስ ተታሒዙ ንሓሙሽተ ዓመታት ከም ፖሎቲካዊ እሱር ተኣሰረ። ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ ኣብኡ ክበጽሖ ኣብ ዝኸደሉ ንወዱ ሞራል የስንቖ ከም ዝነበረ እዩ ሃጫሉ ዝሕብር፡ ኣቡኡ ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝበጽሓሉ “ማእሰርቲ ንሰብ የትርሮ እዩ፡ ንስኻ’ውን ኣጆኻ ትረር” ይበሎ ነይሩ። ሃጫሉ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ ኣብ ፖሎቲካ ዘለዎ ንቅሓት ኣብ ምብራኽ እዩ ዘሕልፎ ነይሩ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኮይኑ ብዛዕባ ታሪኽ ኢትዮጵያ ከጽንዕን ብዛዕባ ሕሉፍ ንጉሳዊ ኣመሓዳድራ ኢትዮጵያን ውልቀምልክን ዓሚቕ ፍልጠት ከጥሪ ክኢሉ። ጎኒ ጎኒ እቲ ናይ ፖሊቲካዊ ፍልጠት፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኮይኑ ናይ ሙዚቃ ክእለቱ’ውን ከማዕብል ክኢሉ። ሃጫሉ ኣብ 2017 ምስ ቢቢሲ ኣገልግሎት ቋንቋ ኦሮሞ ቃለ መጠየቅ ኣብ ዝገበረሉ “ክሳብ ናብ ቤት ማእሰርቲ ዝኣቱ ግጥሚ ከመይ ይጽሓፍ ዜማ ከመይ ከዝይም ይኽእል እኹል ኣፍልጦ ኣይነበረንን፡ ነዚ ሕጂ ዘለኒ ክእለት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኮይነ እየ ኣጥርየዮ” ኢሉ ነይሩ። ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ ድማ ኣስታት ትሽዓተ ዝኸውን ደርፍታተ ብምስራሕ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ተፈትሐ ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣብ 2009 ‘ሳኚ ሞቲ፤ (ግጥም እቲ ንጉስ) ዝሰመያ ምልእቲ ኣልበም ኣሕቲሙ፡ ናብ ህዝቢ ዘርጊሕዋ። ናብ ስደት ኣይከይድን’የ ኢሉ ዕጭ ሓንፊፉ እታ ኣብ 2009 ዝዘርግሓ ቀዳመይቲ ኣልበሙ እኹል ህቦብነት ኣጥርያ ንሃጫሉ ከም ሓደ ተምሳሌት ቃልሲ ህዝቢ ኦሮሞ ንኽውሰድ ዓቢ ባብ ኣርሕያትሉ። ንሱ ግን “ኣነ ፖሎቲከኛ ኣይኮንኩን፡ ኣነ ስነ ጥበባዊ እየ፡ ህዝበይ ዝሓልፎ ዘሎ ብደርፊ ስለዘቕርብክዎ ድማ ፖሎቲከኛ ኣየብለንን’ዩ” እዩ ዝብል ነይሩ። ኣብ እዋን መሪሕነት ቀዳሞት ሚኒሰትራት ነበር መለስ ዜናውን፡ ሃይለማርያም ደሳለኝን ብዙሓት ስነጥበባውያንንን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ይእሰሩ ስለዝነበሩ፡ ማእሰርቲ ብምፍራሕ ዓዶም ገዲፎም ናብ ስደት ከምርሑ ተገዲዶም እዮም፡ ሃጫሉ ግን መንእሰያት ንመሰሎም ደው ክብሉ ኣለዎም ብምባል ካብ ኢትዮጵያ ከምዘይወጽእን ናይ ምውጻእ ድሌት ከምዘይብሉን ብተደጋጋሚ እዩ ዝገልጽ ነይሩ። ሓንቲ ካብ ፍትዋት ደርፍታቱ፡ ምስ ሓንቲ ብመንነታ ኣዝያ ሕብንቲ ዝኾነትን ንመንነታ ክትብል ንሞት ድልውቲ ዝኾነትን ጽብቕቲ ጎርዞ ከመይ ኢሉ ፍቕሪ ከምዝሓዞ እተዘንቱ እያ። ‘ብዓል ፈረስ ተባዕ ተቓላሲ' ካልኣይቲ ኣልበም ሃጫሉ ‘ዋኤ ኬኛ’(ናትና ነገር) ዝብል ኣርእስቲ ዘለዋ ኮይና ኣብ 2013 ኣብ ኣሜሪካ ዑደት እናኣካየደ እንከሎ እዩ ናብ ህዝቢ ዘርጊሕዋ፡ ኣብ ግዚኣ ድኣ ኣብ ኣማዞና ካብ ናይ ኣፍሪቃ ደርፍታት ዝበዝሐት ዝተሸጠት ኣልበም እያ ነይራ። ሃጫሉ ድሕሪ ክልተ ዓመታት’ውን ‘ማላን ጂራ’ (እንታይ ናብርኡ?) ዝሰመያ ኣዝያ ፍትውቲ ንጽል ደርፊ ደሪፉ። እዛ ደርፊ መንግስቲ ነቶም ኣብ ከባቢ ኣዲስ ኣበባ ዝነበሩ ተወለድቲ ኦሮሞ ካብ ቤቶም ኣፈናቕሉ ንኣዲስ ኣበባ ናይ ምስፋሕ መደብ ምስ ሓንጸጸ ዝደረፋ እያ ነይራ። ሃጫሉ ነቲ ኣብ 2015 ዝርአ ዝነበረ ክስተታት ‘ታሪኽ ይድገም ከምዘሎ የርእየኒ ነይሩ’ እዩ ዝብሎ። ሃጫሉ ንድሕሪት ብምምላስ ፡ እዛ ሕጂ ኣዲስ ኣበባ ትብሃል ዘላ ከተማ ናይ ቱላማ ዝብሃሉ ቀቢላ ናይ ኦሮሞ ምንባራን ብሃጸይ ሚኒሊክ ካልኣይ፡ ብሓይሊ ተደፊኦም ካብቲ ቦታ ክርሕቁ ከምዝተገደዱን እዩ ዝሕብር። ሃጫሉ ኣብ ወርሒ ሰነ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት ሃጸይ ሚኒሊክ ኣብ 1886 ነዛ ሕጂ ዘላ ኣዲስ ኣበባ መሳፍርኡ ምስ ገበራ፡ ካብቶም ሰብ ፈረስን ተባዓት ተቓላስትን ህዝቢ ኦሮሞ ኣፈራስ ይሰርቕ ነይሩ ብምባሉ፡ ካብቶም ደገፍቲ ሃጸይ ምንሊክ ዓቢ ተቓውሞ ኣጋጢምዎ ነይሩ። ኣብ 2015፡ ህዝቢ ኦሮሞ ካብ ቤት ንብረቱ ከይፋናቐል ዝጽውዕ ኣብ ዝነበረ ተቓውሞ ህዝቢ ኦሮሞ፡ እቲ ህዝቢ ንደርፍታት ሃጫሉ ከም መዝሙር እዩ ዝጥቀመሉ ነይሩ። ሃጫሉ ኣብ 2017 ኣብ ዘውጽኣ ንጽል ደርፊ’ውን “ካብ ደገ ዝመጽአኩም ሓገዝ ኣይትጸበዩ፡ ብትጽቢት ሕልሚ ክውን ኣይከውንን’ዩ፡ ኣፍራስኩም ኣልዒልኩም ተቓለሱ፡ እቲ ቤተ መንግስቲ ጥቃኹም’ዩ ዘሎ” ዝብል ንብዙሓት መንእሰያት ኦሮሞ ዘነቓቐሐ ደርፊ ደሪፉ፡ እዚ ከኣ ንመጠን ሰዓብቱ ብዕጽፍታት ከዛይዶ ክኢሉ እዩ። “ፍርሒ ኣልቦ ደረፋይ” እቲ በብቅሩብ ፈኸም ዝብል ዝነበረ ተቐዓውሞ ህዝቢ ኦሮሞ፡ ናብ ዝዓበየ ፖሎቲካዊ ናጽነት ብምዕባይ ኣብ 2018 ኣብይ ኣሕመድ ፈላማይ ካብ ህዝቢ ኦሮሞ ናብ ቦታ ቀዳማይ ሚኒሰትርንት ክመጽእ ባብ ኣርሕዩ። ቀዳማይ ሚኒሰትር ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ፖሎቲካውያን እሱራት ከምዝፈትሕ፡ ፖሊቲካውያን ውዱባት ብናጽነት ንኸውዳደሩ ዕድል ከምዘጣጥሕን ነጻን ዲሞክራስያውን ምርጫ ከምዝካየድ ቃለ ኣትዩ። ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ ምጽአ ድሕሪ ክልተ ኣዋርሕ፡ ድምጻዊ ሃጫሉ ኣብቲ ንፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንምቕባል ዝተኻየደ ድሙቕ ባህላዊ ምሸት ደርፊ ከቕርብ ዕድመ ቀሪብሉ። ድምጻዊ ሃጫሉ ኣብቲ መድረኽ’ውን ከም ቀደሙ ፍርሒ ኣልቦ ኮይኑ ብምቕራብ፡ ነቶም ኣብ ምብራቅ ኢትዮጵያ ኣብ ሞንጎ ኦሮምያን ሶማልያን ብዝካየድ ዝነበረ ዓሌታዊ ጎንጺ ዝሞቱ ኢትዮጵያውያን ፍትሒ ክረኽቡ ብምጽዋዕ፡ “ሰብ እናሞተስ ‘ኮንሰርት’ ተራእይኩም” ብምባል እዩ ሕቶኡ ንመራሕቲ ኣቕሪቡ። ላዕለዎት መራሕቲ ኣብቲ መድረኽ ከምኡ ኢሉ ምድራፉ “ዘይግቡእን ግዚኡ ዘይሓለወን” ኢሎም እኳ ነቐፌተኦም እንተኣስምዑ ህቡብነት ሃጫሉ ግን ዝያዳ እዩ ወሲኹ። ደርፍታት ሃጫሉ ዋላ እኳ ብቋንቋ ኦሮሞ እንተኾነ በቶም ኣብ ኢትዮጵያ ናጽነት ክህሉ ዝጠልቡ ካልኦት ብሄራት’ውን ዓቢ ተቐባልነት ከጥሪ ክኢሉ እዩ። ሃጫሉ ኣብታ ብሰኑይ ብጥይት ዝተቐተለላ ኣዲስ ኣበባ እዩ ዝነብር፡ ብምንታይ ምኽንያት እዩ ተቐቲሉ ክሳብ ሕጂ ንጹር ኣይኮነን፡ ኣቐዲሙ’ውን ካብቶም ምስ ፖለቲካዊ ኣርኣእይኡ ዘይሰማምዑ ሰባት ብተደጋጋሚ ናይ ሞት መጠንቀቕታታት ይመጽኦ ምንባሩ ይሕብር ነይሩ’ዩ። ሃጫሉ ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት “ሙዚቃ ህይወተይ እዩ፡ ፈተውትን ጸላእትን ድማ ኣጥርየሉ እየ፡ ምስ ህዝበይ እቲ ዘለኒ ዓሚዩቕ ስምዒታት ዝገልጸሉ ኣገባብ ስለዝኾነ'የ ከኣ ህይወትይ እዩ ዝብሎ” ኢሉ ነይሩ። ድሕሪ ሞት ሃጫሉ፡ ደገፍቱ ኣብ ዝተፈላለየ ከተማታት ኢትዮጵያ ተቓውሞታት ብምልዓል ምስ ኣካላት ጸጥታ እታ ሃገር ብዝተፈጠረ ምጉናጽ፡ ክሳብ ሕጂ ብውሕዱ 61 ሰባት ተቐቲሎም ኣለዉ፡ ልዕሊ 30 ሰባት ድማ ተኣሲሮም ኣለዉ፡ ሓደ ካብዚኦም ፍሉጥ ፖሎቲከኛ ጃዋር መሓመድ እዩ። ደገፍቲ ሃጫሉ ሞቱ ምስ ሰምዑ ባንዴራ ክልል ኦሮምያ ሒዞም “ሓደ መዓልቲ ነጻ ክንወጽእ ኢና፡ ሃጫሉ ደምካ ብላሽ ኣይክኸውንን’ዩ” ዝብል ድምጺ የስምዑ ነይሮም። ሃጫሉ ካብታ ብሓዳር ምስኡ ን 10 ዓመታት ዝገበረት ፋንቱ ደምሴ ክልተ ቆልዑ ኣለወኦ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዊልፍሬድ ዛሃ፡ ፖሊስ እንግሊዝ ንወዲ 12 ዓመት ቆልዓ ብዓሌታዊ መልእኽትታቱ ቀይዱ

ፖሊስ እንግሊዝ፡ ማሕበራዊ መራኸቢ ተጠቒሙ ናብ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ጋንታ ክሪስታል ፓላስ ዊልፍሬድ ዛሃ ዓሌታዊ መልእኽትታት ንዝጽሓፈ ወዲ 12 ዓመት ቆልዓ ኣብ ቀይዲ ከም ዘውዓለን ምጽራይ ከም ዝጀመረን ኣፍሊጡ። ዛሃ፡ ቅድሚ እቲ ጋንትኡ ምስ ኣስቶን ቪላ ብሰንበት ዝገበረቶ ጸዋታ ብማሕበራዊ ሚድያ ብዙሕ ዓሌታዊ ጸርፍታት ከም ዝበጽሖ ኣፍሊጡ። ኣሰልጣኒኡ ሮይ ሃድሰን ነቲ ዝተፈጸመ ዓሌታዊ መጥቃዕቲ "ዝወረደን ንዑቕን" ክብል ገሊጽዎ። ፕሪምየርሊግ እንግሊዝ'ውን ነቲ ኣብ ልዕሊ ዊልፍሬድ ዛሃ ዝተፈጸመ ተግባር "ፍጹም ተቐባልነት ዘይብሉ" ክብል ኮኒንዎ'ሎ። ፖሊስ ዌስት ሚድላንድ ነቲ ጉዳይ ከም ዝከታተሎ ብትዊተር ካብ ዝሕብር ድሕሪ ቁሩብ ሰዓታት ነቲ ቖልዓ ኣብ ቀይዲ ከም ዘውዓሎ ኣፍሊጡ እዩ። "ናብቲ ተጻዋቲ ብተኸታታሊ ዓሌታዊ መልእኽትታት ከም ዝበጽሕዎ ፈሊጥና ኣለና። ምስ ረኣናዮም ከኣ ነቲ ቆልዓ ኣብ ቀይዲ ኣውዒልናዮ ኣለና" ይብል መግለጺ ፖሊስ። እቲ ወዲ 12 ዓመት ቆልዓ ናብ ቤት ማእሰርቲ ከም ዝተወሰደ ብምሕባር ከኣ ንዓሌታውነት "ኣይክንጻወሮን" ኢሉ። ኣሰልጣኒ ሃድሰን በቲ ተግባር ከም ዝተቖጠዐ ብምግላጽ "ነቲ ሓደ ካብ ብሉጻት ተጻወትና ጽቡቕ ንኸይጻወት ክገብሮ እዩ ደልዩ፤ ነዚ ንምግባር  ዝመረጾ መገዲ ግን ይቕረ ዘይበሃለሉ እዩ" ክብል ተዛሪቡ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣብ ለንደን ምስ እዋን ጊላነት ምትእስሳር ዝነበሮም ሓወልትታት ይእለዩ ኣለው

ኣብ ከተማ ለንደን ኣንጻር ዓሌታውንት ኣብ ዝግብር ዝነበረ ሰለማዊ ስልፊ ኣብ ፊት ቤተ መዘክር ለንደን ኮክላንድ ዝነበረ ሓወልቲ ሮበርት ሚሊጋን፡ ባራዩ ይውንን ነይሩ እዩ ብምባል ከምዝእለ ተገይሩ። ኣቀድም ኣቢሉ ኣብ ከተማ ለንደን ምስ እዋን ጊላነት ምትእስሳር ዘለዎ ኣስማት ጎደናታትን ሓወልትታትን ዳግመ ግመት ክግብረሎም ዝጽውዕ ጥርዓናት ክቐርብ ጸኒሖም'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን ኣብ ብሪስቶን ኣንጻር ዓሌታውንት ሰለማዊ ሰልፊ ዝገብሩ ዝነበሩ ሰባት ሓወልቲ ነጋዲ ገላዩ ዝነበረ ኢድዋርድ ኮልስቶን ካብ ቦትኡ ነቂሎሞ እዮም። ሓወልቲ ናይ ሮበርት ሚሊጋን ዝተኣለየሉ ቀንዲ ምኽንያት እውን ድሌት ናይ ሰባት ኣብ ቀዳምነት ብምሃብ ምኳኑ  ማሕበር ካናል ኤንድ ሪቨር ትራስት ሓቢሩ። እቲ ሓወልቲ ብሓገዝ ማሽነሪ ካብቲ ተተኺልዎ ዝነበረ ቦታ ክእለ እንከሎ ብዙሓት ሰባት ኣብቲ ቦታ ተረኺቦም ሓጎሶም ገሊጾም። ምምሕዳር ቤተ መዘክር ለንደን ዶክላንድስ ሓወልቲ ናይቲ ኣብ ጀማይካ 526 ገላዩ ዝነበረዎ ብርጣንያዊ ሮበርት ሚሊጋን ኣብ ኣፍደጊኡ ንነዊሕ ዓመታት ተተኺሉ ምንባሩ ምችኡነት ይፈጥረሉ ከምዘይበረ እዩ ዝገልጽ። እቲ ቤተ መዘክር "እዚ ቤተ መዘክርና እዚ ሓወልቲ ናይቲ ቀደም ንጸዓዱ ናይ ቀዳምነት ቀዳምንት ዝህብ ዝነበረ ስርዓታት ከም መቀጸልትኡ ኮይኑ ነቶም ገና ንመሰሎም ዝቃለሱ ዘለዉ ንድሕሪት መሊሱ ሚሊጋን ዝፈጸሞ ኢሰብኣዊ ተግባራት እዩ ከዘክሮም ጸኒሑ" ኢሉ። ሓወልቲ ሮቦርት ሚሊጋን ካብ ዝነበሮ ቦታ ክወርድ እንከሎ ተኣከቡ ዝነበረ ህዝቢ ሓጎሱ እንትገልጽ፤ ኣብ ኣፍደገ ኮሌጅ ኦክስፎርድ ዝተኣከቡ ሰባት'ውን ሓወልቲ ናይ ሃጸይ ሰሲል ርሆድስ ካብቲ ተተኺልዎ ዘሎ ቦታ ክወርድ ይጠልቡ ነይሮም። ከሃን ዝተብሃለ ተቐማጢ ከተማ ለንደን "ከተማ ለንዶን ምስቲ ገለ ምስ እዋን ጊላነት ዝተሓሓዝ ምቹኡነት ዘይፈጥር ሓቂ ትፋጠጥ ኣላ" ይብል። ከሃን ብምስዓብ "ከተማ ለንደን ብዝሓነት ዘለዋ ከተማ እያ እንተኾነ ምስዚ ሕጂ ዝተበገሰ ምንቅስቃ 'ብላክ ላይቭ ማተርስ' ኣስማት ጎደናታታ፤ ሓወልትታትን ካልእን ንልዕልና ብርጣናያውያን ዘንጸባርቑ እዮም፡ ንጸለምቲ ሰባት ከም ኣቅሓ ዝሸጡን ዝልውጡን ሓወልቲ ተሰሪሕሎም ክትርኢ እንከለኻ ድማ ካብዚ ዝኸፍእ ነገር የለን" ይብል። ብምስዓብ " ሕጂ ምልስ ኢልና ክንርእዮ እንከለና ከተማ ለንዶን ኣብ እዋን ጊላነት ዝነበራ ኣበርክቶ ኢና ክንርዳእ ንኽእል" ድማ ይብል።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ምስጢር እታ ቐጠልያ መጽሓፍ

ኣፍሪቃዊ ኣሜሪካዊ ዶን ሻርሊ ህቡብ ተጻዋታይ ፒያኖን ጃዝን'ዩ ነይሩ። ብ1962 ዓ.ም ንደቡባዊ ክፋል ኣመሪካ ንምድህሳስ ዑደት  ጀሚሩ። ቶኒ ሊፕ ዝተባህለ ጻዕዳ ከኣ መራሕ መኪናኡን ዓጃቢኡን ነይሩ። ኣብቲ እዋን ኣብ ዝተፈላላዩ ቦታታት ኣሜሪካ ክቱር ዓሌታዊ ፍልልይ ስለዝነበረ እቶም ብከተማ ማንሃታን ጉዕዞኦም ዝፈለሙ ተጓዓዝቲ፡ ህይወቶም ንምዉሓስ ብሓንቲ ቐጠልያ መጽሓፍ እናተመርሑ ይጓዓዙ ነበሩ። እታ  10 ገጻት ዝሓዘት መጽሓፍ ብ1936 ዓ.ም እያ ተጻሒፋ። ትሕዝቶኣ ከኣንጸለምቲ ዜጋታት ኣሜሪካ ዘአንግዳ ትካላት መዕረፊ ኣጋይሽ፤ ቤት መግብን መስተን ከምኡ'ዉን ካልኦት ወሃብቲ  ኣገልግሎታት ዝምርሓሉ መጽሓፍ እያ። ኣብ  1950 ዓመተ ምሕረት ገጻት እታ መጽሓፍ 80 በጺሑ። ኣብ ድራማ ቐጠልያ መጽሓፍ ታሪኽ ጉዕዞ ሻርልን ሊፕን ዳግማይ ምስተዘንተወ እታ መጽሓፍ ኣብ ኦስከር ተሸሊማ። ኣብታ ድራማ ማሀርሻላን ሞርተንሰን ዝተባህሉ ተዋሳእቲ፡ ከም ወቓዒ ፕያኖን መራሒ መኪናን ኮይኖም ተዋሲኦም። ንምንታይ እዮም በታ ቐጠልያ መጽሓፍ ዝምርሑ? ንዝብል ሕቶ! ዓሌታዊ ኣፈላላይ ኣብቲ ቐጠልያ መጽሓፍ ዝተጻሕፈትሉ እዋን፡  ኣብምዕራባዊ ሽነኽ ኣሜሪካ ብጂም ክሮዉ ዝፍለጥ፡ ብዛዕባ ዓሌታዊ ጉዳይ ዝጸደቑ ሕግታት ነይሮም። ብጂም ክሮዉ ናይ ጸለምቲ ሓረስቶት ደርፊታት ዝተወስደ ስም ኢዩ። ኣብ 1860  ሲቪላዊ ኩናት ምስተኻየደ ባርነት ኣቋሪጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ ናይ ከባቢ ኣመሓደርትን ግዝኣታትን ኣመሪካ ''ተፈላላሊና ግን ማዕረ'' ዝብል  ሕጊ ስለዘጽደቑ፡ ንጸለምትን ጻዓዱን ፈላሊኻን ብፍላይ ድማ ነቶም ኣፍሪቃዉያን ኣሜሪካዉያን ዜጋታት ኣብ ወሰናስን ናይ ሕብረተሰብ ከምዝነብሩ  ገይርዎም። ኣብቲ ዓሌታዊ ኣፋላላይ  ዝነበረሉ ግዜ ዝጓዓዙ ዝነበሩ ኣፍሪቃዉያን ኣሜሪካዉያን ኣብ ከቢድ ኩነታት ይርከቡ ነይሮም። ኣፍሪቃዊ ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ኣልቪን ሆል፡ ብጸዓዹ ዝውነና ትካላት፡ ንጸለምቲ ዜጋታት መራሕቲ መካይን ኣገልግሎት ናይ መካኒክ ይኹን ናይ መዕረፍን ክህቡ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ነይሩ ይብል። ኣብቲ እዋን መገሻ ዝበሃል ንህይወትካ ኣስጋኢ ዝኾነሉ ኩነት'ዩ ነይሩ ዝበለ "ብጌጋ ናብ ዘይግባእ ከተማን ቤት መስተን ምስ እትኣቱ'' ጸገም እዩ ክብል ንቢቢሲ ራዲዮ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ። ሰራሕተኛ ኣገልግሎት ፖስታ ቪክትር ሁጎ ግሪን ብ 1936 ዓመተ ምሕረት ኣብ ከተማ ሃርለም ግዛኣት ኒዉዮርክ ይሰርሕ ነይሩ። ንሱ ንመሳርሕቱ ኣፍሪቃውያን ኣሜሪካዉያን ብዘይ ኣፈላላይ ኣገልግሎት ዝረኽብሉ ቦታታት ይውክሶም ነይሩ። እታ ቐጠልያ መጽሓፍ ብዘይ ስክፍታ ንኣፍሪቃውያን ኣሜሪካዉያን ኣገልግሎት ዝህባ ቤት-መግብን መስተን፥ ሆቴላትን ክትሓቁፍ ብምኽኣል "ብፍላይ ድማ ንጸለምቲ ዜጋታት ተሳፈርቲ፡ ካብ ዝኾነ ይኹን ዓይነት ጸገማትን ስክፍታታትን ንምዉጋድ ዝተሓትመት መጽሓፍያ" ክብል ቪክተር ግርን ይገልጽ። ካብ 1950 ክሳብ 1960 ኣብ ዝነበረ ግዜ  እቶም ንነዊሕ መገዲ ዝጓዓዙ  ሰባት  ከም መጽሓፍ ቅዱስ   ክጥቀሙላን ክምርሑላን ከምዝኸኣሉ' ናይ ታሪኽ ምሁር ሱልቫን ሶሪን ብቓላቱ ገሊጹ። ጸለምቲ ኣሜሪካዉያን ኣብቲ እዋን "ከቢድ ጽልእን ኣካላዊ መጉዳእትን" ይወርዶም ከም ዝነበረ ድማ ኣልቪን  ይገልጽ። "ኮይኑ ግን እታ ቐጠልያ መጽሓፍ ኣብዛ ሲኦላዊት መሬት ከም መድሕን ኮይና ንሕይወት ብዙሓት ካብ ሓደጋ ኣድሒና'ያ"። ኣብቲ እዋን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ኣብ ወርሒ ሚያዝያን ግንቦትን ከም እትሕተምን ክሳብ 15000 ቕዳሓት ትሽየጥ ከም ዝነበረትን መጽሔት ስሚዝ ሶነያን  ተመልክት። ቪክተር ሆል ግሪን ኣብ 1948 ሕታማ፡ ብዛዕባ እዛ ቀጠልያ መጽሓፍ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ኣብ መጻኢ ምሕታም እዛ መጽሓፍ ኣድላይነት ኣይክህልዎን'ዩ ክብል ብኣወንታ ተዛሪቡ። "ሽዑ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኣመሪካ፡ ኩላትና ከም ደቒ ሰባት መጠን ማዕረ ዕደላትን ሓለፋን ከህልወና ዩ" ኢሉ ተዛሩቡ። ግሪን ኣብ 1962 ዓ.ም ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ። እታ ቐጠልያ መጽሓፍ ድማ ክሳብ 1967 ዓመተ ምሕረት ትሕተም ነይራ። ። ሕታማ ኣሜሪካ ንመጀመርያ ግዜ ሲቪላዊ ሰብኣዎ  መሰል ዝብል ዓንቐጽ ተግባራዊ ምስገበረት ጠጠው ኢሉ። እዚ ናይ ዓሌት ኣፈላላይ ብቐጥታ'ዶ ዘቋረጸ  ይመስለኩም? ኣለቪን ሆል፡ ቀጠልያ መጽሓፉ ሒዙ ጉዕዝኡ ካብ ከተማ ታላሃሲ፤ ፍሎሪዳ፤ ኣልባማ፤ ሚሲሲፒ፤ ተነሲ ከምኡ'ወን ሚሲሲፕ ጀሚሩ። ንሱ፡ ብዙሓት ዜጋታት ኣፍሪቃዉያን ኣሜሪካዉያን ስግኣት ከም ዘለዎም ከም ዝተዓዘበን፡ ገና ብዙሕ ጸገማት ከም ዘሎን ገሊጹ። ዓሌታዊ ውጥረትን ሻቕሎትን ይቕጽል ከም ዘሎን እዚ ከኣ ብላክ ላይቭስ ማተር ሙቭመንት ዝብል ጎስጓስ  "ንጸረ ጎንጽን ዓሌታዊ ኣፈላላይ" ንምጥፋእ ዝዓለመ ምንቕስቓስ ፈጢሩ። ኣልቨን '' ኣፍሪቃዉያን ኣሜሪካዉያን ኣብ ጉዕዝኦም ብጥንቓቀ ክጉዓዙ ኣለዎም'' ይብል። እዛ 1967 ሕታማ ዘቋረጸት ቀጠልያ መጽሓፍ ብዙሕ ልቦና ከም ዝነበራ ድሕሪ ምሕባር፡ ክሳብ ሎሚ ኣገዳስነት ከም ዘለዋ የዘንቱ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዙምባብዌ ንጸዓዱ ሓረስቶት እትክሕሶ መጠን ሰልዲ ተሰማሚዓ

ሃገረ ዙምባብዌ ነቶም ኣብታ ሃገር ዝነበሩ መሬቶም ብመንግስቲ ዝተመንዝዑ ጸዓዱ ሓረስቶት 3.5 ቢልዮን ዶላር ክተክሕስ ተሰማሚዓ። እታ ሃገር ኣብዚ እዋን ሕጽረት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ስለዘለዋ፡ ነቶም ጸዓዱ ሓረስቶት ኣብ ዝተናወሐ ግዜ ብመልክዕ ‘ቦንድ’ ከምእትኸፍሎም’ውን ኣፍሊጣ ኣላ። ማሕበር ሓረስቶት እታ ሃገር እውን ነቲ ናይ መንግስቲ ሓሳብ ብምቕባል እቲ ካሕሳ ኣብ ክንዲ ብመሬት ዝኸውን ብመሳርሕታት ሕርሻን ንሕርሻ ዘገልግሉ ትሕተ ቅርጽን ክኸውን ተሰማሚዑ ኣሎ። ፕረዚደንት ዙምባብዌ ነበር ሮበርት ሙጋበ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ ን 4500 ጸዓዱ ሓረስቶት መሬቶም ብምምንዛዕ፡ ነቲ መሬት ን 300 ሽሕ ጸለምቲ ሓረስቶት ከምዝዓደሎ ዝዝከር እዩ። በዚ ኣብ 2000 ዝተተግበረ ምምንዛዕ ብጸዓዱ ዝውነኑ ዝነበሩ ተሓረስቲ መሬት ቅርታ ዘለዎም ኣለዉ። ነቲ ኣብ ምዕባይ ዝነበረ ቁጠባ እታ ሃገር ጸሊዩዎ ተባሂሉ'ውን ይንቀፍ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


አመሪካ፡ ንሳልሳይ መዓልቲ ቀጺሉ ኣብ ዘሎ ናዕቢ ዊስኮንስን ክልተ ሰባት ብጥይት ተቐቲሎም

ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ዊስኮንስን ከተማ ኬኖሻ ንሳልሳይ መዓልቲ ቀጺሉ ኣብ ዘሎ ናዕቢ ብጥይት ካብ ዝተሃረሙ ሰለስተ ሰባት ክልተ ክሞቱ እንከለው፡ ሓደ ቆሲሉ። ሰልፈኛታት ምስ ዕጡቓት ሓለውቲ ሓደ መዐደሊ ነዳዲ ብምግጫዎም ጎንጺ ከም ዝተልዓለ መራኸቢ ብዙሓን እቲ ከባቢ ጸብጺበን። ብሰንበት ጄኮብ ብሌክ ዝተባህለ ጸሊም ኣሜሪካዊ ካብ ፖሊስ ብዝተተኮሰሉ ጠያይቲ ብጽኑዕ ድሕሪ ምቑሳሉ እዩ ኣብታ ከተማ ናዕቢ ተላዒሉ። ፖሊስ ኬኖሻ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሰሉስ ምሸት ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ጸብጻብ ከም ዝበጽሖን ምላሽ ከም ዝሃበን ሓቢሩ። "በቲ ቶኽሲ ክልተ ሰባት ሞይቶም፡ ሳልሳይ ብጽኑዕ ግናኸ ናብ ሞት ብዘየብጽሕ ዝቖሰለ ሰብ ድማ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ ኣሎ" ኢሉ። መንነት እቶም ሰባት ጌና ይጻረይ ከም ዘሎ ዝሓበረ እቲ መግለጺ መርመራ ተጀሚሩ ከም ዘሎን ካልእ ዝወሃብ ዝኾነ ተወሳኺ ሓበሬታ ከም ዘየሎን ገሊጹ። ኣዛዚ ፖሊስ እታ ኣውራጃ ዴቪድ በዝ ኣቐዲሙ ንኒውዮርክ ታየምስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ መርመራ ኣብቶም ብረት ሒዞም ኣብ ከባቢ እቲ መዐደሊ ነዳዲ ኣብ ዝነበሩ ሰባት ከተኩር ምዃኑ ተዛሪቡ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዝተዘርግሐ ቪድዮ ንሓደ ብረት ዝሓዘ ሰብ፡ እኩባት ሰባት ከጓይይዎ ድሕሪ ምጽናሕ ምስ ወደቐ ተደጋጋሚ ጠያይቲ ክቱክሰሎም ከሎ ይርአ። ኣብ ካልእ ቪድዮ ድማ ብረት ዝሓዙ፡ ወትሃደራዊ ልብሲ ዝገበሩ ሰባት ንሓለዋ ምዃኖም እናገለጹ ኣብ ኣፍደገ ትካላት ክተኣኻኸቡ ከለው ይራኣዩ። እቲ ብሓደ ኣባል ፖሊስ ሸውዓተ ግዜ ብጥይት ዝተሃርመ ጸሊም ኣመሪካዊ ዳግም ክንቀሳቐስ "ተኣምር" ክድሊ እዩ ክብል ጠበቓ ስድራቤት ጄኮብ ብሌክ ተዛሪቡ። ጠበቓ ስድራ ወዲ 29 ዓመት ጄኮብ ብሌክ፡ ወላ እኳ ጃኮብ ብህይወት እንተተረፈ ዳግም ጠጠው ኢሉ ንክኸይድ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ምዃኑ ሓቢሩ። እዚ መንእሰይ ጸሊም ኣመሪካዊ ኣብ ግዝኣት ዊስኮንስን ከተማ ኬኔሾ መኪንኡ ከፊቱ ክኣቱ ክብል ብድሕሪት ፖሊስ ብጥይት ምስ ሃረሞ እዩ ጉድኣት በጺሑዎ። ካብተን ኣብ ዝባኑ ዝተተኮሳ ጠያይቲ እታ ሓንቲ ኣብ ዓንዲ ሑቕኡ ኣትያ ከም ዝተረፈት ይግለጽ'ሎ። በዚ ምኽንያት ኣብ ገለ ከተማታት ኣመሪካ ናዕቢ ዝተላዕለን፡ ኣመሓዳሪ እታ ግዝኣት ናብ ከተማ ኬኔሾ ፍሉይ ሓይሊ ክኣቱ ከምዝኣዘዘን ተገሊጹ። ፖሊስ ኣብ ልዕሊ ጃኮብ ደጋጊሙ ክትኩስ እንከሎ ኣብ ውሽጢ መኪና ኾይኑ ዝርኢ ዝነበረ ንኡሽቶ ቖልዓ ዝርኣዩ ሰባት ድማ ዝያዳ በቲ ተግባር ክቑጥዑ ምኽንያት ኮይኑ'ሎ። ጃኮብ ብምኽንያት እቲ ካብ ፖሊስ ዝተተኮሰሉ ጠያይቲ ድሕሪ ሕጂ ጠጠው ኢሉ ክኸይድ ከም ዘይኽእል ክግለጽ እንከሎ፡ ብተወሳኺ ኩሊቱን ጸላም ከብዱን ተጎዲኡ'ዩ። ሓካይም መዓናጥኡ ካብ ጥቕሚ ወጻኢ ስለ ዝኾኑ ክእለዩ ኣለዎም ኢሎም ኣለው። ወላዲት ጃኮብ ጁሊያ ጃክሰን ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ወዳ "ንህይወቱ ይቓለስ ኣሎ። ግን ድማ ብምኽንያት እቲ ዝበጽሖ ጉድኣት ካልኦት መናእሰያት ዝምታን ዕንወትን የውርዱ ኣለው ዝብል እንተሰሚዑ ዝሕጎስ ኣይመስለንን" ኢላ። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ዝነብሩላ ከተማ ብዝተላዕለ ናዕቢ ብርክት ዝበላ መካይን ተቓጺለን፣ ኣባይቲ'ውን ነዲዶም'ዮም። እዚ ንተኸታተልቲ ክልተ መዓልታት ዝተኻየደ ናዕቢ'ዩ። ኣመሓዳሪ ቶኒ ኤቨርስ ተወሳኺ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ናብ ከተማ ኬኖሻ ከም ዝልእኽ ተዛሪቡ ኣሎ። እዞም ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ፡ ትካላትን ንብረትን መንግስቲ ሓደጋ ከይበጽሖም ክሕልው'ዮም። ኣብ መላእ እታ ግዝኣት ድማ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተኣዊጁ ኣሎ። ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ኣብ ሚኒሶታ ብጸዓዱ ፖሊስ ክሳዱ ተሓኒቑ ምስ ሞተ ዓለምለኻዊ ናዕቢ ተላዒሉ ከም ዝነበረ ይዝከር።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጆርጅ ፍሎይድ፡ ምዕባለታት ኣብ ከተማታት ኣሜሪካ ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞ

ኣመሪካውያን፡ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ንዝሓለፉ ልዕሊ ሰለስተ ኣዋርሕ ካብ ገዝኦም ከይወጽኡ'ዮም ኣሕሊፎምዎ። ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት መዓልታዊ ይውስኽ ስለ ዝነበረ'ውን፡ ንብርክት ዝበሉ ኣመሓደርቲ ግዝኣታት ኣሜሪካ ዓብዪ ፈተና ኮይኑ ምስ መንግስቲ ፌደራል ከጨቓጭቖም ጀሚሩ ነይሩ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ መጋቢት ልዕሊ 36 ሚሊዮን ዜጋታት እታ ሃገር ሸቕሊ ኣልቦ ኮይኖም። ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ኣስራሕቲ ትካላት ልዕሊ 20 ሚሊዮን ሰባት ካብ ስራሕ ብምንካዮም መጠን ሸቕሊ ኣልቦነት እታ ሃገር ናብ 14.7 ሚኢታዊት ሓፍ ክብል ክኢሉ። እዚ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዝመጽአ ጸገም፡ ንቑጠባ እታ ሃገር'ውን ስለ ዝተንከፎ፡ ፕሬዝደንት ትራምፕ፡ ቑጠባዊ ምንቕቓሕ ንክፍጠር ካብ ዕጽዋን ካልእ እገዳታትን ክትወጽእ ኣለዋ ክብል ጀሚሩ። ቅድሚ ሸሞንተ መዓልቲ ግን፡ ኩነታት እታ ሃገር ካልእ መልክዕ ሒዙ። ብ25 ግንቦት 2020፡ ኣብ ግዝኣት ሚኒሶታ ከተማ ሚኒያፖሊስ ሓደ ጸሊም ኣሜሪካዊ ብፖሊስ ከም ዝተቐትለ ምስ ተሰምዐ፡ እቲ ገዝኡ ዓጺዩ ዝነበረ ኩሉ ናብ ኣደባባያት ብምውጻእ ተቓውሞ ከስምዕ ጀሚሩ። ብዙሓት ከተማታት ኣሜሪካ፡ ድሕሪ ሞት ወዲ 46 ዓመት ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ዝተልዓለ ናዕቢ ካብ ቁጽጽረን ወጻእ ክኸውን ስለ ዝጀመረ ኣዋጅ እቶ እቶ'ኳ እንተኣወጃ፡ ክመልስኦ ኣይክኣላን። እቲ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ዝበጽሕ በደል ንምቁዋም ዝወጽአ ህዝቢ'ውን፡ ብቲ ስግኣት ዓለም ዝኾነ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኮነ መንግስታት ዝወስዱዎ ስጉምቲ፡ ክግታእ ኣይክኣለን። ኣብ ኣደባባያት ኣሜሪካ ወጺኦም ዘለው ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ድማ፡ ተሓታትነት እዮም ዝጠልቡ ዘለው ክትብል ኣባል መስረትቲ ምንቅስቓስ 'ብላክ ላይቭስ ማተር' ፓትሪስ ኩሎርስ ተዛሪባ። ኩሉ ሰብ ይቕሬታ ክሕተት፣ ዝፈጸሞ ስሕተት ክንገሮ፣ ድሕሪ ሕዚ ኣይንደግሞን ክብሃል እዩ ዝጽበ ዘሎ ኢላ። ብምኽንያት እዚ፡ ብርክት ዝበሉ ሓይልታት ጸጥታን ፖሊስን ጉድኣት ይበጽሖም ከም ዘሎ ይግለጽ። ትማሊ፡ ሓደ ጸሊም ኣሜሪካዊ መኮንን ፖሊስ ኣብ ሴንት ሉዊስ ከተማ ሚዙሪ ብጥይት ተቐቲሉ። ወዲ 77 ዓመት ዴቪድ ዶርን፡ ትማሊ ኣብ እግሪ ዝተዘምተ ድኳን እዩ ሞይቱ ተረኺቡ። ብ2007 ካብ ፖሊስ ሴንት ሉዊስ ነበር ዴቪድ፡ ኣብ ንኡሽቶ ቤት ጽሕፈት ፖሊስ እታ ከተማ እዩ ክሰርሕ ጸኒሑ። ፖሊስ ከም ዝበሎ ድማ፡ ክሳብ ሕጂ ጥርጡራት ኣይተትሓዙን። ትማሊ፡ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ኣመሓደርቲ ግዝኣታትን ከተማታት ኣሜሪካ ነቲ ዝተልዓለ ተቓውሞ ከህድእኦ እንተዘይክኢለን፡ 'ወተሃደራት ልኢኸ ሕግን ስርዓትን ክኽበር ክገብር'የ' ኢሉ ነይሩ። ፔንታጎን ከም ዝሓበሮ ድማ፡ ኣብ ዝሓለፉ 24 ሰዓታት ኣስታት 1600 ወተሃደራት ኣብ ከባቢ ዋሽንግተን ዲሲ ክዋፈሩ ተገይሩ። ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብ ከተማ ሚኒያፖሊስ ብኢድ ፖሊስ ምስ ሞተ ዝተላዕለ ናዕብን ተቓውሞ፡ ንሻምናይ መዓልቱ ቐጺሉ ኣሎ። ኣስታት 40 ከተማታት ኣሜሪካ፡ ተሪር ኣዋጅ እቶ እቶ እኳ እንተኣወጃ፡ ነዚ ኣቓልቦ ገይሩ ዘኽበሮ ግን የለን። ምምሕዳር ከተማ ሚኒያፖሊስ ብወገኑ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ቕትለት ዝፈጸመ ፖሊስ ክሲ ሲቪላዊ መሰላት ኣዳልዩ ኣሎ። ኣመሓዳሪ ቲም ዋልዝ፡ "እዚ ንወለዶታት ዝሰረጸ ዓᎁቕ ስልታዊ ዘርኣውነት" ንምውጋድ ዝዓለመ እዩ ክብል ገሊጹዎ። ቦርድ ኣብያተ ትምህርቲ ሚኒያፖሊስ'ውን፡ ምስ ምምሕዳር ፖሊስ ሚኒያፖሊስ ዝነበሮ ኮንትራት ወይ ውዕሊ ክስረስ ወሲኑ። ኣብ ዘመነ ትምህርቲ እቲ ዝመጽእ ዓመት፡ ክህልዎ ብዛዕባ ዝኽእል ናይ ፖሊስ ድማ ትልሚ የውጽእ ከም ዘሎ ገሊጹ። "ስልጣንና ተጠቒምና እዚ ናይ ጭቆና ስርዓት ጠጠው ከነብሎ ስጉምቲ ክንወስድ ኣለና" ዝበለ ኣቦ መንበር እቲ ቦርድ ኪም ኤሊሰን እዩ። ኣብ ጥቓ መንበሪ ከንቲባ ሎስ ኣንጅለስ ኤሪክ ግሬስቲ ዝተኣከቡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ዓመጽቲ'ውን ነይሮም። "ንፖሊስ ዝወሃብ በጀት ደው" ክብልን ኣዛዚ ፖሊስ እታ ከተማ ሚካኤል ሞር ካብ ስርሑ ክሶጎን ድማ ይጭርሑ ነይሮም። ፖሊስ ሞር፡ ብሰኑይ እቶም ድኳናትን ትካላትን ዝሰርቁን ዘዕንውን ዘለው ብሞት ጆርጅ ፍሎይድ ማዕረ ተሓተትቲ እዮም ብምባሉ፡ ሓያል ተቓውሞ ገጢሙዎ። ሎሚ መዓልቲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ግን፡ ነቲ ብምኽንያት ሞት ጆርጅ ፍሎይድ ዝሰዓበ ተቓውሞ ዝምልከት ዝሃብኩዎ ርኢይቶ ጌጋ ስለ ዝኾነ ይቕሬታ ይሓትት ኢሉ። ኣብ ኒውዮርክ ድማ፡ ትማሊ ምሸት ናብ እኩባት ፖሊስ መኪና መሪሓ ጉድኣት ዘብጽሐት ሰበይቲ ድማ ተኸሲሳ። ጓል 31 ዓመት ዲያና ዴቪስ ንሰለስተ ፖሊስ ብመኪና ገጭያ ክተቑስል ከላ፡ ፖሊስ ኒውዮርክ ኣብ ልዕሊ ፖሊስ ፈተነ ቕትለት ብምፍጻምን ካልኣይ ዲግሪ ገበን ኣጽዋርን ዝብል ክሲ ከም ዝቐረበላ ሓቢሩ። ማዕኸን ዜና ኤኤፍፒ፡ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ናዕቢ ዝርግሐ ኣብታ ሃገር ዝተኸሰተ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከይወስዶ ከም ዝስጋእ ይጠቅስ። ኣብ ጎደናታት ከተማታት ኣሜሪካ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከይገበሩ ዝወጽኡ ብዙሓት ስለ ዝኾኑ፡ እዚ ሓድሽ ቑጽሪ መልከፍቲ ከይውስኽ ስግኣት ኮይኑ ኣሎ። ኣሜሪካዊ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ኣሜን ኦግቦንግቢምጋ ኣብ ቱልሳ ኣብ ዝነበረ ተቓውሞ ድሕሪ ምስታፉ፡ ብኮሮናቫይረስ ተለኺፉ እዩ። ዋላ'ውን ጥንቃቐ ገይሩ ኣብቲ ተቓውሞ እንተተሳተፈ በቲ ቫይረስ ክልከፍ ከም ዝኸኣለ ዝገለጸ እቲ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ፡ "ናብዚ ቦታ ትኸዱ እንተሃሊኹም፡ በጃኹም ጥንቃቐ ግበሩ" ክብል ብትዊተር ጽሒፉ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብ ኣሜሪካ 1.8 ሚሊዮን በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ክህልው እንከለው፡ ልዕሊ 106 ሽሕ ሰባት ብምኽንያት እዚ ቫይረስ ሞይቶም። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ድማ፡ ንኣመሓዳሪ ኒውዮርክ ኣንድሪው ኩሞ ነቒፉ። ፕሬዝደንት ትራምፕ ንፎክስ ኒውስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ኣብ ኒውዮርክ ዕግርግር፣ ስርዓት ኣልቦነትን ዕንወትን ይፍጸም ኣሎ" ኢሉ። ኣስዒቡ፡ "መዓዝ እዩ ኣመሓዳሪ ኩሞ ካብ መንግስቲ ፌደራል ሓገዝ ክሓትት? ኒውዮርክ ካብ ቑጽጽር ወጻኢ እያ ኾይና ዘላ" ብምባል፡ እቲ ኣመሓዳሪ ነቲ ተፈጢሩ ዘሎ ጸገም ጸጥታ ክረጋጋእ ክገብሮ ኣተሓሳሲቡ። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕን ኣመሓዳሪ ኒውዮርክ ኣንድሪው ኩሞን፡ ብፍላይ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብታ ሃገር ምስ ኣተወ ክሰማምዑ ዘይክኣሉ ሰባት ኮይኖም'ዮም። ኒውዮርክ፡ እታ ኣብ ኣሜሪካ ልዑል ቑጽሪ መልከፍትን ሞትን ዘጋጠማ ኮይና፡ ኣብቲ እዋን ብዘጋጠማ ሕጽረት መሐገዚ መተንፈሲ መሳርሒ መንግስቲ ፌደራል እኹል ቐረብ ኣየቕረበን ብዝብል፡ ኣንድሪው ኩሞ ንትራምፕ ይነቅፍ ነይሩ። ሕጂ'ውን፡ ፕሬዝደንት ትራምፕ ንተቓውሞ ኣሜሪካውያን ዝምልከት ብዝህቦም ዘለው ርኢይቶታት ሕጉስ ኣይኮነን። ብሰኑይ ድማ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣሜሪካ እቲ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ንዝካየድ ዘሎ ተቓውሞን ናዕብን ንምብታን፡ ሄሊኮፕተር ከም ዝተጠቐሙ ይግለጽ። ኣብታ ከተማ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ሰልፈኛታት ዝኾላ ሄሊኮፕተራት ክርኣያ ከለዋ፡ ነዚ ምጽራይ ከም ዝጀመረ ፍሉይ ሓይሊ ኣሜሪካ ኣፍሊጡ። ማዕኸን ዜና ኣሜሪካ ከም ዝጸብጸቦ ድማ፡ ኣብ እዋን ዓበይቲ ተቓውሞታት ሄሊኮፕተር ምጥቃም እቶም ተቓወምቲ ክፈርሑን ዕግርግር ጠጠው ከብሉን ዝውሰድ ልሙድ ወተሃደራዊ ሜላ እዩ ኢሉ። ብሰሉስ፡ ፍሉይ ሓይሊ ኮሎምቢያ ኣብ ትዊተር ከም ዝሓበሮ ድማ፡ እዚ ጉዳይ ክጻረ ጀሚሩ ኣሎ። "ናይ ዜጋታት ድሕነትን ናይ ምቅዋም መሰሎምን ንምሕላው ውፉያት ኢና። ነዚ ንዝሕግዙ ኣባላትና ድማ ድሕነቶም ምሕላው ቐዳምነት እንህቦ ጉዳይ'ዩ" ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ገለ ተቓውሞ ዝካየደለን ዘሎ ከተማታት ኣሜሪካ ኣባላት ፖሊስ ንሕቶ እቶም ዓመጽቲ ደጊፎም ተንበርኪኸም ዘለዎም ድጋፍ ገሊጾም። ኣብ ሎስ ኣንጅለስ፡ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ከምዚ ብምግባሮም፡ እቶም ተቓወምቲ ክሳብ መወዳእታ ኣብ ጎኖም ክኾኑ ይሓቱ ነይሮም። ኣብ ኣዮዋን ጆርጂያን'ውን ብተመሳሳሊ ፖሊስ ተንበርኪኾም ሓድነቶም ገሊጾም።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣሜሪካዊ ራፐርን ኮኾብ ተዋሳእን ሉዳ ክሪስ ዜግነት ጋቦን ረኺቡ

ኣፍሪቃ-ኣሜሪካዊ ራፐርን ተዋስኣይን ሉዳ ክሪስ ሓደ ካብቶም ዜግነት ኣፍሪቃዊ ሃገራት ዝወሰዱ ፍሉጣት ኣሜሪካውያን ኮይኑ'ሎ። ሉዳ ትኽክለኛ ስሙ ክሪስቶፈር ብሪያን ብሪጅስ'ዩ። በዓል ልደት ኣብ ዘሕለፈላ ጋቦን ዜግነት ተዋሂብዎ'ሎ። በዓልቲ ቤቱ ኢዩዶክሴ ቦጒንጊ ጋቦናዊት እያ። ንሱ ብትዊተሩ ኣብ ዝዘርግሖ ሓጺር ቪድዮ፡ ፓስፖርት ጋቦን ሒዙ ይረኣይ። ኣዲኡን ክልተ ኣጓላት ደቁን እውን ዜግነት ናይታ ሃብቲ ነዳዲ ዘለዋ ንእሽቶ ኣፍሪቃዊት ሃገር ከምዝረኸባ ኣረጋጊጹ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ብዙሓት ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያን ፍሉጣት ሰባት ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ዜግነት ረኺቦም'ዮም። ካልኦት ብዙሓት ድማ ናብታ መበቆሎም ናብ ዝኾነት ኣፍሪቃ ገይሾም። ኣብ ወርሒ ሓምለ 2019 ኮኾብ ተዋስኣይን ኣሰናዳእን ሳሙኤል ኤል ጃክሰን፡ ፓስፖርት ጋቦን ሒዚ ምምላሱ ይዝከር። ንኣፍሪቃ ኣሜሪካውያን ተቐቢላ ዘተኣናገደት ሃገር ጋቦን ጥራይ ኣይኮነትን። ካልኦት ሃገራት'ውን ንዝመጽእወን ኣጋይሽ ተቐቢለን ዜግነት ብምሃብ ኣፋንየን'የን። ኣብ ወርሒ ግንቦት 2019 ናብ ኤርትራ መገሻ ዝገበረት ተዋዛይት [ኮሜድያን]ን ተዋሳኢትን ቲፋኒ ሓድሽ'ውን ናይታ ሃገር ዜግነት ረኺባ እያ። ነቲ ገባርን ሓዳግን መንግስቲ ብዘርኣየቶ ደገፍ ሕጉሳት ዘይኮኑ ሰባት ድማ ነቒፎምዋ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ከኣ ጋና ኣብ ዘዳለወቶ ዓብዪ ጽምብል፡ 126 ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያንን ኣፍሮ ካሪብያውያንን ናይታ ሃገር ዜግነት ረኺቦም። ዝለዓለ መረዳእታ ወይ ዳታ ዲኤንኤ [ኣሰር ዘርኢ] ኣፍሪቃውያን ዝሓዘ ሓደ ኣሜሪካዊ ትካል ከምዝሕብሮ፡ ብዙሓት ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያን መበቆሎምን ታሪኽ ቤተሰቦምን ንምፍላጥ ዝለዓለ ድልየት ኣለዎም። ኣስታት 12.5 ሚልዮን ኣፍሪቃውያን ብንግዲ ባርነት ናብ ኣሜሪካ ኣብ ዝተወሰዱሉ እዋን፡ ዝበዝሑ ባሮት ኣብ ውሽጢ 400 ዓመታት መንነቶም እናጠፍአ ከይዱ፤ ታሪኾም'ውን ተደምሲሱ። "ኣያታትና/ኣዴታትና ብእምነቶም ተስፋ ኣይቀብጹን ነይሮም። ንሕልናናን መንፈስናን ፈጺምኩም ክትኣስሩ ኣይትኽእሉን። ናብዚ ንኽምለስ ኣተባቢዖምኒ'ዮም" ክብል ሉዳ ክሪስ ኣብ ኢንስታግራም ጽሒፉ። ሳሙኤል ኤል ጃክሰን ዜግነት ጋቦን ክረክብ ዝኸኣለ፡ መቦቆል ፍሉጣት ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ንምርካብ ኣብ ዝተዳለወ ሰነዳዊ ፊልሚ ብዝተገበረሉ ምርመራ ዲኤንኤ፡ ጋቦናዊ መቦቆል ከምዘለዎ ምስተረጋገጸ እዩ። ውጽኢት ምርመርኡ፡ ኣብ ጋቦን ናይ ዘሎ ቤንጋ ዝተበሃለ ዓሌት መቦቆል ከምዘለዎ እዩ ኣረጋጊጽሉ። እዚ ኣሜሪካዊ ኮኾብ ተዋስኣይ፡ ምስ ንጉስ ህዝቢ ቤንጋ ኮይኑን ካልኦትን ኣብታ ሃገር ዝተስኣሎም ስእልታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ጠቂዑ። መንግስቲ ጋና ብወገኑ፡ ኣፍሪቃ-ኣሜሪካውያንን ጸለምቲ ዲያስፖራን ናብ ሃገሮም ንኽምለሱ ንምትብባዕ 'ዓመተ ምልሰት' [The year of Return] ብዝብል ዓመታዊ ጽምብል ከዳልው ጀሚሩ'ሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ካብ ሃዋሳ ናብ ካልኦት ከባብታት ሲዳማ ዝላባዕ ዘሎ ናዕቢ

ትማሊ ኣብ ከተማ ሃዋሳ ኣጋጢሙ ዝነበረ ናዕቢ፡ ኣብቂዑ፡ ሎሚመዓልቲ ኣብታ ከተማ ኣንፃራዊ ሰላም ከምዝሰፈነ፡ ዘዘራረብናዮም ነበርቲ እታ ከተማን ሽማግለታት ዓድን ገሊፆም። ሕዚ'ውን ኣብታ ከተማ ዋላ'ኳ ስግኣት ፀጥታ እንተሃለወ፡ ሎሚ መዓልቲ ግና ገለ ትካላት ንግዲ ከምዝተኸፈቱን ዝተወሰና ባጃጃት ድማ ኣብ ጎደናታት እታ ከተማ ከምዝተርኣያን ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ካብ ትማሊ ኣትሒዙ ዝተቛረፀ ኣገልግሎት ኢንተርኔት እታ ከተማ ሎሚ'ውን ቀፂሉ ኣሎ፤ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ዋይፋይ እውን ኣብታ ከተማ ካብ ዝርከባ ሆቴላት ኣረጋጊፅና። ምስቲ ዝነበረ ናዕቢ ተተሓሒዙ ቁፅሮም ብንፁር ዘይተፈለጡ ሰባት፡ ብኣካላት ፀጥታ  ከምዝተኣሰሩ ስሞም ንከይግለፅ ዝሓተቱ ኣባል ፖሊስ እታ ከተማ፣ ሽማግለ ዓድን ነበርትን እታ ከተማ ኣረጋጊፆም። ትማሊ ዝተኣሰሩ መናእሰይ ንከፍትሑ ኣብ ጣብያ ፖሊስ ከምዝርከቡ ዝሓበሩልና ሓደ ሽማግለ ዓዲ፡ ትማሊ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ሃዋህው፡ ምስ ሎሚመዓልቲ እንትነፃፀር፡ እታ ከተማ ኣንፃራዊ ሰላም ከምዝዓሰላ ኣረጋጊፆም። ንዝተፈጠረ ፀገም ንምቁፅፃር ካብ ካልእ እዋን ብዝተፈለየ ኣብታ ከተማ ዝተዋፈረ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል፣ ሰራዊት ምክልኻል እታ ሃገርን ኣባላት ፖሊስን ኣብታ ከተማ ብብዝሒ ከምዝርከቡ ዝገለፁ እቶም ነበርቲ፡ ሕዚ እውን ኣብታ ከተማ ወጥሪ ከምዘሎ ኣይከሓዱን። እዚ ኣጋጣሚ ካብታ ከተማ ሓሊፉ ኣብ ካልኦት ከባብታት እውን ጉድኣት ኣስዒቡ እዩ። ካብ ሞንጎ እዚኦም ድማ፡ ኣብ ከባብታት ይርጋለም፣ ኣለታወንዶ፣ በንሳን ለኩን ፀገም ከምዝነበረ ተዛሪቦም። ኣብ ኣለታወንዶ ንነዊሕ ዓመታት ብስራሕቲ ንግዲ ይመሓደሩ ዝነበሩ ሓደ ነባሪ፡ ብዛዕባ እቲ ትማሊ ኣብታ ከተማ ዝነበረ ኩነታት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ "ኣብ ኣላታወንዶ ዝተፈፀመ ኣይኮነን'ዶ ተዘሪቡ፡ ብቪድዮ እንተተትርእዮ እውን ኣይትኣምኖን" ይብሉ። ኣብ ኣለታወንዶ ብልሙድ ዓረብ ተብሂሉ ኣብ ዝፅዋዕ ከባቢ ዝርከቡ መሸጢ ብትን ጨርቅታትን ታይዋንን መናሃርያን ኣብ ዝበሃሉ ከባብታት ዝርከቡ ሹቓት እውን ንብረትታት ከምዘዓነዉ ተዛሪቦም። ካብ ጎረባብቲ ቀበሌታት ዝመፅኡ መናእሰይ ምስ ውሱናት መናእሰይ እታ ከተማ ብምዃን፡ ስም ዝርዝር ነጋዶ ብምሓዝ፡ ኣብ ገዝኦምን ናይ ንግዲ ቦትኦምን ጥቕዓት ፈፂሞም ኢሎም። ዝሞተ ወይ ዝቖሰለ ሰብ ምህላዉ ከምዘይፈልጡ ዝሓበሩ እቶም ነባሪ፡ ካብ ካልእ ከባቢ ኣብ ናይ ዝመፅኡ ሕድሕድ ነጋዶ መንበሪ ገዛን ናይ ንግዲ ቦታን ብምእታው፡ ንብረቶምን ገንዘቦምን እንትቃፀል ከምዝረኣዩ ሓቢሮም። እቶም መናእሰይ ንብረት ካብ ምቅፃል ወፃኢ ከምዘይዘመቱ ብምግላፅ፡ ኣብታ ከተማ ፍሉጣት ኣብ ዝኾኑ ናይ ንግዲ ቦታታት ጉድኣት ከምዝበፅሕ ኣብሪሆም። መናእሰይ እታ ከተማ ካብ ረፋድ ሰዓት ኣርባዕተ ጀሚሮም ንብረት ምዕናው ከምዝጀመሩ ዝተዛረቡ እቶም ነባሪ፡ ምሉእ መዓልቲ ፖሊስ እታ ከተማ ከምዘይሓገዞም ብመረረት ገሊፆም። ምሸት ተኹሲ ከምዝነበረን፡ ምስወግሐ ግና ፖሊስ ፌደራልን ሰራዊት ምክልኻልን ናብታ ከተማ ምእታዉ፤ ምንቅስቓስ እታ ከተማ ድማ ምሉእ ብምሉእ ከምዝተዓገተን ብምግላፅ፡ ፖሊስ እታ ከተማ እናተዘዋወሩ ሰባት ካብ ገዝኦም ንከይወፅኡ የጠንቅቕ ከምዘሎ ተዛሪቦም። ሓላፊ ቤት-ማዘጋጃ ኣለታወንዶ ኣይተ ፍሬው ኣለሙ እውን፡ ትማሊ ኣብታ ከተማ ዘይምርግጋዕ ኣጋጢሙ ከምዝነበረ ንቢቢሲ ብምርግጋፅ፡ ኣብ ልዕሊ ሰባት ጉድኣት ከምዘይበፅሐ፡ ሎሚመዓልቲ ድማ ኣብታ ከተማ ኣንፃራዊ ሰላም ሰፊኑ እዩ ኢሎም። ካልእ ነባሪ ከተማ ይርጋለም ድማ፡ እታ ከተማ ካብ ትማሊ ጀሚሩ ሰላም ከምዝረሓቓ ተዛሪቦም። " ትማሊ ካብ ሰዓት ኣርባዕተ ጀሚሩ፡ ነገራት ቀስብቐስ እናተለወጡ መፂኦም፤ ሰባት ተወቒዖም እዮም፤ ዝተሰረቑን ዝተቓፀሉን ኣባይቲ ኣለዉ። ክልተ ናይ ምምሕዳር መኻይንን ሓደ ፋብሪካ ሕሩጭን ተቓፂሎም እዮም" ኢሎም። ኣብ ከተማ ይርጋለም ሓላፊ ቤት-ፅሕፈት ገዛኢ ውድብ (ሰልፊ) ደኢህዴን ኣይተ ባጢሶ ባቲሶ ብወገኖም፡  ትማሊ ኣብታ ከተማ ወጥሪ ከምዝነበረ ኣሚኖም። ነዚ ስዒቡ ድማ ኣራዳ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ናይ ሸውዓተ ውልቀሰባት መንበሪ ኣባይቲ፣ ኣብ ካልእ ከባቢ ድማ ሰለስተ ኣባይቲ፣ ፋቭሪካ ሕሩጭ፣ ናይ ከንቲባን ናይቲ ውድብ ን መኻይን፣ ናይ ትካል ገባሪ ሰናይ  መኪና፣ ናይ ኣረጋሽ ሎጅ ሰለስተ መኻይን ከምዝተቓፀለ ተዛሪቦም። ካልእ ዘዘራረብናዮ ነባሪ ድማ፡ ዋላ እኳ ሎሚመዓልቲ ናዕቢ እንተዘየለ፡ እቲ ወጥሪ ግን ከምዘይሃድአን ኣብታ ከተማ ሰራዊት ምክልኻል ከምዝርከብን ገሊፁ። ኣብታ ከተማ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ከምዝተቛረፀን፡ ትካላት ንግዲ'ውን ከምዝተዓፀዉን ብምሕባር፡ "ባንክታትን ኣብያተ-ፅሕፈት መንግስትን" ከምዝተዓፀዉ ተዛሪቡ። ትማሊ ኣብ ዝነበረ ተቓውሞ ህይወት ሓደ ሰብ ከምዝሓለፈን፡ ክልተ ሰባት ምቑሳሎም ከምዝሰምዐን ድማ እቲ ነባሪ ሓቢሩ። እቲ ዝሞተ ሰብ ኣካል እቲ ተቓውሞ ከምዘይነበረን፡ ንንግዲ ካብ ገጠር ናብ ከተማ ዝኸደ ሰብ ከምዝኾነ ወሲኹ ሓቢሩ። ንዓመታት እናተንከባለለ ዝመፅአ ሕቶ ክልል ምዃን ዞባ ሲዳማ፡ 11 ሓምለ 2011 ኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ መልሲ ክረክብ እዩ ዝብል ትፅቢት ነይሩ። ሽማግለታት ዓዲ ምስ መንግስቲ ኣብ ዝዝትይሉን እዋን፡ ቦርድ መረፃ እታ ሃገር፣ ፕረዚደንት እታ ክልልን ምምሕዳር እታ ዞባን ኣብ መወዳእታ ዝሃብዎ መግለፂ፡ ነቲ ዘጋጠመ ምስሕሓብን ጎንፅን መንቀሊ ከምዝኾነ እቲ ነባሪ ገሊፁ። ትማሊ፡ "ሕገ-መንግስታዊ መሰልና ይከበር፣ መንግስቲ ንሕቶና መልሲ ይሃብ" ዝብሉ ጭርሖታት ካብ ሰልፈኛታት ከምዝተሰምዑ እውን ተዛሪቡ። ሓላፊ እቲ ውድብ (ሰልፊ)፡ ኣብቲ ጎንፂ ካብ ገጠር ዝመፅአ ሓደ ውልቀሰብ፡ ካብ ኣካላት ፀጥታ ብዝተተኮሰ ጥይት ከምዝሞተ ብምርግጋፅ፡ ሬሳ መዋቲ ናብ ከባቢኡ ከምዝተሰነየ ኣሚኖም። ኣይተ ባጢሶ፡ ንብረቶም ዝተቓፀሎም ካብ ካልእ ከበባቢ ዝመፅኡ ሰባት እዮም ንዝብል መልሲ እንትህቡ ድማ፡ ገዝኦም ዝተቓፀሎም ሰባት ግና ሕቶ ክልልና ንከይምለስ ዝገበሩ ሰባት እዮም ዝብሉ ሰባት ምህላዎም ምስመዖም ገሊፆም። መሪፆም ከምዘቃፀሉ እውን ተዛሪቦም። ካብ ትማሊ ምሸት ጀሚሩ፡ ተወሳኺ ሓይሊ ምክልኻል ከምዝኣተዉ ዝተዛረቡ እቶም ሓላፊ፡ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ መናእሰይ ምህላዎም ከምዘይፈልጡ ሓቢሮም። ካብ ሃዋሳ ክሳብ ዲላ ከምኡ እውን፡ ክሳብ ኣለታወንዶ ዝወስድ መገዲ ስለዝተዓፀወ፡ ሰራዊት ምክልኻል ክንቀሳቐስ ከምዘይኸኣለ ድማ ነበርቲ ገሊፆም። ሓላፊ እቲ ውድብ እውን መገድታት ከምዝተዓፀዉ ኣይሓብኡን። "ይርጋኣለም ሎሚዓልቲ ኣብ ኣንፃራዊ ሰላም እያ" ዝበሉ እቶም ሓላፊ፡ ካብ ገጠር ናብ ከተማታት ዝግበሩ ምንቅስቓሳት፡ ምስ ሰራዊት ምክልኻልን ኣማሓደርቲ ቀበሌን ብምዝርራብ ንግዚኡ ከምዝተዓገቱ ገሊፆም። ብሓፈሻ ኣብ ዞባ ሲዳማ፡ ብዛዕባ ዘሎ ሃዋህው፡ ዝርዝር ሓበሬታ ንምርካብ ዝደወልናሎም ዝምልከቶም ኣካላት ፀጥታ፡ ብሰንኪ ምድርራብ ስራሕ፡ ንሕቶና መልሲ ክህቡ ከምዘይኽእሉ ገሊፆምልና። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ብዘጋጠመ ናዕቢ፡ መጠን ብዕሊ ዘይተፈለጠ ንብረት ከምዝዓነወ፡ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርትን ሰበስልጣን እቲ ከባብን ኣረጋጊፆምልና እዮም። ኣብ ልዕሊ ሰብ ብዛዕባ ዘጋጠመ ጉድኣት ኣመልኪቱ ብዝተፈላለዩ ወገናት ዝግለፅ ኣሃዝ መወትቲ እኳ እንተሃለወ፡ ንምርግጋፅ ግን ከቢድ ኮይኑ ኣሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኢትዮጵያ፡ "እዚ መንግስቲ ኣይውክለናን ንዝብሉ፡ ምርጫ መልሲ ክህብ እዩ"

ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ከተማ ባህርዳርን ኣዲስ ኣበባን ላዕለዎት ኣመራርሓን ጀነራላትን ምቕታሎም፡ "እታ ሃገር ዘላትሉ ፀገም ኣርእዩ እዩ" ክብሉ ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ንቢቢሲ ገሊፆም። ህዝቢ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ቅሬታ እንተድኣ ሃልይዎ፣ መንግስቲ ይብድለኒ ኣሎ ወይ የገልግለኒ የለን ኢሉ እንተድኣ ኣሚኑ፡ ከምኡ'ውን ኣብታ ሃገር ዓበይቲ ክፍተታት እንተልዮም፡ ዕልዋ መንግስቲ ንምፍፃም ዝንቀሳቐስ ሓይሊ ክህሉ ከምዝኽእል ፕሮፌሰር መረራ የብርሁ። እዞም ዝተገልፁ ፀገማት ስዒቡ ድማ፡ ንህዝቢ ብሓይሊ መልሲ ክህብ እየ ዝብል ጉጅለ እንተልዩ፡ ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ክገብር ይኽእል እዩ ይብሉ። ናይ ህዝቢ ሕቶ ብዕልዋ መንግስቲ ክንምልስ ንኽእል ኢና ኢሎም ዝለዓሉ ሓይልታት፡ ነቲ ዝወስድዎ ስጉምቲ እኹል ምኽንያት ኣለዎም'ዶ የብሎምን? ዝብል ሕቶ ክምልስዎ ዝኽእሉ ድማ፡ ባዕሎም እቶም ሓይልታት ከም ዝኾኑ ይገልፁ። "ብሓፈሻ እቲ ዝተፈፀመ ተግባር ኣብታ ሃገር ፀገም ከምዘሎ እዩ ዘርእየና" ዝበሉ ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና፡ ከምዚ ዓይነት ተግባር ከቢድ ጉድኣት ከስዕብ ከም ዝኽእል የጠንቅቑ። መረፃ (ምርጫ) ከም ኣማራፂ መረፃ ተመሳሳልቲ ፀገማት ፍታሕ ካብ ሞንጎ ዝህቡ መገድታት ከም ዝኾነ ዝዛረቡ ፕሮፌሰር መረራ፡ "እዚ መንግስቲ ኣይውክለናን ንዝብሉ ወገናት፡ መረፃ መልሲ ክህብ እዩ፤ ስለዚ እቲ መፍትሒ መረፃ ምክያድ እዩ" ኢሎም። ኣብ ቀፃሊ ዓመት ንኽካየድ ቆፀሮ ዝተተሓዘሉ ሃገራዊ መረፃ፡ ይናዋሕ'ዶ ይካየድ? ዝብል ሓሳብ፡ ኣብ ሞንጎ ፖለቲካዊ ውድባት (ሰልፍታት) ኣፈላላይ ናይ ሓሳብ ፈጢሩ ኣሎ። ገሊኦም፡ እቲ መረፃ ኣብ ዝተታሕዘሉ ግዘ ክካየድ ይግባእ ዝብሉ እንትኾኑ፡ ካልኦቶም ድማ ኣብታ ሃገር ስግኣት ሰላምን ድሕንነትን እንከሎ መረፃ ምክያድ ግቡእ ኣይኮነን ይብሉ። ስግኣት ድሕንነት እናሃለወ መረፃ ክካየድ የብሉን ዝብሉ ወገናት፡ "ነቲ ህዝቢ መን የረጋግኣዮ? ስራሕቲ'ኸ መን ይፈፅም? ንዝብሉ ሕቶታት መልሲ የብሎምን" ኢሎም ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና። "ህዝቢ ብምርግጋእ፡ ናብ መረፃ ንኸደሉ መገዲ ስርዓት ምትሓዝ'ምበር፡ ፕሮፖጋንዳ ምንዛሕ ጥራሕ መፍትሒ ኣይኸውንን" ኢሎም። "ኣብ ባይታ ኣሎ ዝበልዎ ፀገም መን ከስተኻኽለሎም እዮም ዝፅበዩ?" ብምባል ድማ ፕሮፌሰር መረራ ሓቲቶም። መንግስቲ ከም መንግስቲ ካብኡ ትፅቢት ዝግበር ኩሉ ክፍፅም ከምዝግባእን፡ ፖለቲካዊ ውድባት እውን ክልተ ጫፋት ረጊፆም ነንሕድሕዶም ካብ ምብላዕ፡ መፍትሒ ዝኸውን ኣጀንዳ ሒዞም ክሰርሑ ከምዝግባእ ኣገንዚቦም። ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና፡ ልዕሊ ኩሉ መንግስቲ ሃገራዊ ምርድዳእ ንምምፃእ፡ ህዝባዊ ድጋፍ ምስ ዘለዎም ውድባት (ሰልፍታት) ክዛተ ከምዝግባእ ሓቢሮም። "ህዝቢ ዝመረፆ መንግስቲ ናብ ስልጣን እንትወፅእ ጥራሕ 'ኣይትውክሉናን' ዝብል ሕቶ፡ መልሲ ክረክብ እዩ" ዝብሉ ፕሮፌሰር መረራ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ይረኣዩ ዘለዉ ፀገማት መፍትሒኦም መረፃ ምክያድ ከምዝኾነ ይዛረቡ። ፕሮፌሰር መረራ፡ ኣብ ዝቕፅል ዓመት መረፃ እንተድኣ ዘይካየድ ኮይኑ፡ እታ ሃገር ዝገደደ ሰላምን ምርግጋዕን ክትስእን ከምትኽእል ገሊፆም። ኣብ ቦርድ መረፃ እታ ሃገር ይረኣዩ ዘለዉ ለውጥታትን፡ እቶም ቀዳማይ ሚኒስትር ምስ ተቓወምቲ ውድባት (ሰልፍታት) ምዝርራቦምን፡ ከም ፅቡቕ ኣጋጣሚ ከምዝርእይዎ ዝተዛረቡ ፕሮፌሰር መረራ፡ ልዕሊ እዚ ግን ነቲ ህዝቢ ተስፋ ዘስንቑ ነገራት ኣብ ባይታ ክረኣዩ ይግባእ ኢሎም። ካብዚ ብተወሳኺ፡ "ኣብ ኢህወደግ ዘለዉ ኣርባዕቲኦም ውድባት ኣብ ክንዲ ምስምማዕን ሓቢርካ ምስራሕን፡ ኣብ ምጥልላፍ እዮም ኣድሂቦም፤ እዚ ብጣዕሚ ዘተሓሳስብ ጉዳይ እዩ" ኢሎም ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ካብ ጃምላዊ ህልቂት ናዚ ዝተረፋ ጓል 89 ኣደ ብፖሊስ ይሕለዋ ኣለዋ

ኣብ ዓዲ ጥልያን ካብ 'ምጽናት ዓሌት' ዝተረፋ ጓል 89 ኣደ፡ ብዙሕ ምፍርራሓት ይበጽሐን ስለዘሎ ብክልተ ፖሊስ ይሕለዋ ኣለዋ። ሊሊያና ሰግረ፡ ጓል 13 ዓመተን እናሃለዋ፡ 'ኣሽዊዝ ካምፕ' እናተብሃለ ዝፍለጥ ምጽናት ዓሌት ዝፈጸመሉ ሕሱም ቦታ ንክቕተላ ተወሲደን ነይረን። እተን ኣብቲ እዋን ንሕንጢጣ [ንስክላ] ካብ ቅትለት ዝደሓና ኣደ፡ ሕዚ ድማ ኣንጻር-ሴማውያን ምፍርሓት ዝሓዘለ መልእኽቲ ይበጸሐን ኣሎ። መንቀሊ እዚ ድማ፡ እተን ንምሉእ-ህይወተን ኣባል ባይቶ ዓዲ ጥልያን ዝኾና ወይዘሮ ሰግረ፡ እቲ ባይቶ ኣንጻር-ጽልኢ ሕጊ ንከውጸእ ምሕታተን ስዒቡ እዩ። እቲ ዝቐረበ ሓሳብ፡ ካብ ውድባት ክንፊ-የመናውያን ድጋፍ እንተዘይረኸበ'ኳ፡ ኣብቲ ባይቶ ከም ሕጊ ኾይኑ ክሓልፍ ክኢሉ እዩ። እቲ ሓድሽ ኣዋጅ፡ ኣብታ ዓዲ ዝርአ ዘሎ ኩሉ ዓይነት ዘርኣውነት፣ ጽልእን ኣንጻር-ሴማውያን ስምዒታትን ተሪሩ ክቃለስ ዝኽእል ፍሉይ ኮሚሽን ክየጣየሽ'ውን ዝሓትት እዩ። እቶም ድምጾም ካብ ምሃብ ዝተዓቀቡ ኣባላት እቲ ባይቶ፡  'ኣብ ምድሪ ዳርጋ ዘየለኹም' ኣባለት ክብላ ወቒሰንኦም። ላ ሪፓብሊካ ንዝተብሃለ ዓብይ ጋዜጣ እታ ዓዲ ከምዝተዛረበኦ፡ ብምሉአም ኣባላት እቲ ባይቶ ንሕልነኦም ክብሉ ናይዚ ኮሚሽን ምጥያሽ ዓለማ ክድግፍዎ እዮም ዝብል ተስፋ እዩ ነይሩወን። እንተኾነ፡ ካብዛ መዓልቲ እዚኣ ጀሚሩ፡ ዛጊድ ኣስታት 200 ብጽልኢት ዝተመልአ መልእኽቲታት መዓልታዊ ይበጽሐን ከምዘሎ ኣፍሊጠን። ገለ ካብቶም መልእኽታት መሰቀቕትን ዘስግኡን ኮይኖም ስለዘተረኸቡ፡ ኮሚተ ድሕነትን ጸጥታን ህዝቢ ዘትዩ እተን ኣደ ጥቡቕ ሓለዋ ክግበረለን ወሲኑ። እዚ ከምዚ እናሃለወ ድማ፡ ዓቃቤ ሕጊ ምስ ፖሊስ ኣንጻር ግብረ-ራዕዲ ኮይኑ ትሕዝቶ ናይቶም ዝተልኣኹ ናይ ጽልኢ መልእኽታት ኣብ ምጽናዕን ምጽራይን ይርከብ። ናይ ክሲ መዝገብ ከምዝኸፈተ ድማ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ወይዘሮ ሰግረ መን'የን? ኣብ 1930 ኣብ ከተማ ሚላን እየን ተወሊደን። ካብኡ ድማ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 1943፡ ምስ ወላዲኣን ካብ ጣልያን ብምጥፋእ ካብ  ምጽናት-ዓሌት ናዚ ከምልጡ ፈቲኖም። እንተኾነ፡ ኣብ ስዊዘርላንድ መሰል ስደተኛነት ክረኽቡ ኣይከኣሉን። ነዚ ስዒቡ፡ ድሕሪ ሓደ ወርሒ፡ ኣብ ፖላንድ ዝርከብ ኣብቲ 'ሽዑ እዋን ኣብ ቁጽጽር ናዚ ውዒሉ ዝነበረ መሬት ፖላንድ ዝርከብ፡ ጅምላዊ ጨፍጫፍ ዝፍጸመሉ ናብ ዝነበረ ኣሽዊዝ-ካምፕ ክቕተሉ ብባቡር ተሰዲዶም። ወላዲአንን ኣባሓጎኣንን ኣብዚ ካምፕ እዮም ብጅምላ ተቐቲሎም። ንሰን ግን ምስ ካልኦት ዓሌት ኣይሁድ፡ ኣብ ጀርመን ናብ ዝርከብ ካሊእ ጅምላዊ-መሳቐዪ ካምፕ ተላኢኸን። ኣብ መወዳእታ እቲ ዝነበራሉ ሓደ መሳቐዪ-ካምፕ፡ ከም ዕድል ኮይኑ ቀይሕ-ሰራዊት እናተብሃለ ብዝጽዋዕ ሰራዊት ሩስያ ነጻ ወጺኡ። ኣብ 2018፡ ወይዘሮ ሰግረ ዕድመ-ልክዕ ኣባል እቲ ባይቶ ክኾና፡ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ፕረዚደንት ጣልያን ወሲኑ። ካብ 30 ሽሕ ንላዕሊ ተወለድቲ ኣይሁድ ኣብ ጣልያን ይርከቡ። ኣብቲ እዋን ምጽናት-ዓሌት ድማ፡ ካብ 7500 ንላዕሊ ኣይሁድ ኣብ ጥልያን ጥራሕ ተጨፍጪፎም።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ንፋስ ሰላም ዝነፍሰለን ገለ ዩኒቨርሲቲታት ኢትዮጵያ

ቅድሚ ሕዚ ተምሳሌት ሕብረ ብሄር ኢትዮጵያ ከምዝኾና  ክግለጻ ዝፀንሓ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኢትዮጵያ፡ ካብ መኣዲ ፍልጠት ወጽየን መኣዲ ዕግርግር ካብ ዝኾና ውዒለን ሓዲረን። ኣብታ ሃገር በብግዚኡ ዘጋጥም ፖለቲካዊ ረስንታት ጉሂሩ፡ ተምሃሮ ዩኒቨርሲታት ኢትዮጵያ፡ ነቲ ዝተኣጎደ ጓህሪ ከሳውሩን ዋጋ ክኸፍሉን ምርኣይ መዓልታዊ ተርእዮ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ሃገር፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ክልል ኣምሓራን ኦሮምያን ዝነበሩ ብሄር መሰረት ዝገበሩ ጎንፅታትን ምምዝባላትን፡ ምዕጻው ትምህርቲ ዝሓለፈ ዓመት ስዒቡ፡ እቲ ኩነታት ክመሓየሽ እዩ ዝብል ተስፋ እንተነበረ እውን፡ ሕዚ'ውን ተጋዲዱ  ህይወት ሰብ ይበልዕ ኣሎ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ  ዩኒቨርስቲታት ወልድያን ደምቢደሎን ብዝጋጠመ ብሄር መሰረት ዝገበረ ጎንጺ፡ ህይወት ሰለስተ ተምሃሮ ጠፊኡ እዩ፤ ኣብዘን ዩኒቨርስቲታት ዝተርኣየ ጎንጺ ክላባዕ እዩ፡ ብዝብል ስግኣት ድማ፡ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ወለጋ ብኣካላት ጸጥታ እታ ሃገር እናተሓለዉ  ክመሃሩ ግድን ኮይኑ ኣሎ። ኣብታ ሃገር ዘለዋ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ  ኣብ ዝሕመሳሉ እዋን: ኣብ ክልላት ዓፋርን ትግራይን ኣብ ዝርከቡ ዩኒቨርስቲታት ሰላማዊ ከይዲ ምምሃር ምስትምሃር ኣሎ።  እዘን ዩኒቨርስቲታት ኣብ ካልኦት ብዝረኣዩ  ብሄር ተኮርን ፖለቲካውን  ጎንጽን  ዘይተጸለዋሉ ምኽንያት እንታይ ይኸውን ? ካብ ክልል ኣምሓራ ከባቢ ደቡብ ጎንደር ዝመጽአ ሃብታሙ እሸቴ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ራያ ክፍሊ ትምህርቲ ኢኮኖሚክስ ተምሃራይ ሳልሳይ ዓመት እዩ። "ኣብ ካልኦት  ዩኒቨርስቲታት ንክትሰምዖ ዘሰቅቕ ኩነታት ከምዘሎ ኢና ንሰምዕ። እዚ ዩኒቨርሲቲ ግን ሰላም እዩ፤ ንኹሉ ብሄር ብማዕረ ዝርኢ ማሕበረሰብ እዩ ዘሎ፤ ብካልእ ቋንቋ  ወይ ብኣምሓርኛ ኣውጊዕካ፡ 'ውይ ትግርኛ ኣይትኽእልን ድኻ?' ኢሉ ብሰላም ዘአንግድ ማሕበረሰብ እዩ" ይብል። መንእሰይ እቲ ከባቢ፡ ኣብ ደገ ንዘለዉ ፖለቲከኛታት ስለዘይለኣኣኽ፡ ኣብ ደገ ዘሎ ሰላም ነዚ ዩኒቨርሲቲ  ይጸልዎ እዩ ዝብል ተምሃራይ ሃብታሙ፡  ናይቲ  ዩኒቨርሲቲ ኣመራርሓ'ውን ንኹሉ ተምሃራይ ብማዕረ ዓይኒ ከምዝርእይዎ ይዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ራያ ዕግርግር ንምልዓል ዝተፈተነ ተርእዮ ነይሩ፤ 37 ተምሃሮ ተወለድቲ ክልል ኣምሓራ ድማ፡ ብፍቓዶም ካብቲ ዩኒቨርሲቲ ክወጽኡ ሓቲቶም። ብምንታይ ምኽንያት ክንብል? ንምክትል ፕረዚደንት ዩኒቨርሲቲ ራያ ዶክተር ነጋ ዓፈራ ተወኪስናዮም። "ኣብ ዝሓለፈ 1 ሕዳር ዝተወሰኑ ተምሃሮ፡ ብናይ ጽሑፍ መልእኽትን ብስልክን እናፈራርሑ፡ ኣብዚ ንዓና ኣስጋኢ እዩ፤ ተጋሩ ተምሃሮ ናብ ክልል ኣምሓራ ኣይከዱን፡ ስለዚ ዝሓሰቡልና ነገር ኣሎ ማለት እዩ፡ ስለዚ  እንከይቀደሙና ንቐድሞም፡ ዝብል ፖለቲካዊ ጎስጓስ ከካይዱ ጀሚሮም" ዝብሉ እቶም ምክትል ፕረዚደንት፡ ክሳብ 100 ዝኾኑ ተምሃሮ ነቲ ዕላማ እንከይፈለጡ ተኸቲሎምዎም 'ዮም ኢሎም። ይኹን'ምበር ኣካላት ጸጥታ፣ ኣካላት ምምሕዳር መድረኽ ፈጢሮም ምስ ኣዘራረብዎም ግና፡ እቶም ብዘይፍላጥ ዝሰዓብዎም ተምሃሮ ከምዝተጠዓሱ ይገልጹ። "ከምዚ ዓይነት ዕላማ ዘለዎም ምዃኑ ኣይፈለጥናን፤ ብሱሩ'ውን ክሳብ ህውከትን ትምህርቲ ምቁራጽን ዝበጽሕ ዕላማ ሒዞም ምንቅስቓሶም ንዓና ዝጎድእ እዩ፤ ብዘይፍላጥና ኢና ተኸቲልናዮም፡ ይቕረታ ኢሎም ተመሊሶም" ይብሉ። "እቶም ካብ  መፈለምትኡ ካልእ ዕላማ ሒዞም ዝተበገሱ ግን ኮነ ኢሎም ቀጺሎምሉ"፡ ዝብሉ ዶክተር ነጋ፡ ብማሕበረሰብ እቲ ከባብን እቲ ዩኒቨርሲቲን እንተተመዓዱ'ውን፡  ንክመሃሩ ፍቓደኛታት ብዘይምዃኖም፡ ብፍቓዶም ካብቲ ዩኒቨርሲቲ ከምዝለቐቑ ሓቢሮም። "እታ ዝሓሰብዋ ደም ምፍሳስን ሰላም ናይ ምህዋኽን ዕላማ ስለዘይሰመረት፡ ከም ኹራ ብህልኽ፡ 'ሰላም ኣሎ፣ ጽልዋ ኣይበሕጸሐናን፡ እንሓቶ መሰረታዊ  ሕቶ'ውን የለን፡ ግን ክንለቅቕ ፍቐዱልና'  ስለዝበሉና ብመሰረት ኣሰራርሓ እቲ ዩኒቨርሲቲ ፡ ክሊራንስ ፈሪሞም  ንክወጽኡ ፈቒድናሎም። ኣመራርሓ ሕብረት ተምሃሮ እቲ ዩኒቨርሲቲ ዝኾነ ተምሃራይ ሃብታሙ እሸቴ፡ ነቶም  'ፈተነ ዕግርግር  ዘልዓሉ ተምሃሮ' ትምህርቶም ንክቅጽሉ ከምዝተማሕጸኖም ይዛረብ። "ንሕና ናይ ካልኣይን ሳልሳይን ዓመት ተምሃሮ፡ ክሳብ ሕዚ ኣብዚ እንትንመሃር ጸገም ኣይገጠመናን። ንሕና'ውን ካብ ጎጃም፣ ሸዋን ወሎን ኢና መጺእና ንስኹም ፍሉያት ኣይኮንኩምን። ኣይኮነን'ዶ ክትከዱ፡ ከምዚ ዓይነት ሓሳብ ትሓስብሉ ግዘ ኣይነበረን፤ ሕዚ ከይድኩም ንስድራ ካብ ምጭናቕን ነገራት ካብ ምግዳድን ሓሊፍኩም፡ ፖለቲከኛታት እዮም ክጥቀምልኩም ኢለ ብጣዕሚ ተዛሪበዮም እየ" ይብል። ኣብቲ ከባቢ ጥራሕ እንተይኮነስ ብሓፈሻ ኣብ ትግራይ ዘሎ ፍጹም ሰላምን እቲ ማሕበረሰብ እውን ትርጉም ሰላም ዝርዳእ ምዃኑን፡  ዩኒቨርሲቲ ራያ ሰላም ክኸውን ክኢሉ ዝብሉ ዶክተር ነጋ ዓፈራ፡ ካልኦት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ 'ውን፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ዩኒቨርሲቲ ካብ ዘጣይሽኦም  ውዳበታት ብተወሳኺ፡ እቲ ከባቢ ሰላም ዝዓሰሎን ንሰላም ዋጋ ዝህብን ማሕበረሰብ ክረጋገጽ  ይግባእ፤ እንተዘይኮይኑ  ዩኒቨርስቲታት ጥራሕ ናይ ሰላም ደሴት ክፈጥሩ ኣይኽእሉን ዝብል እምነት እዩ ዘለዎም። መጽናናት ኣበበ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ክፍሊ ትምህርቲ ጋዜጠኝነት ተምሃሪት ካልኣይ ዓመት እያ። ካብ ክልል ደቡብ ከተማ ኣዋሳ ዝመጽአት መጽናናት፡ "ዪኒቨርሲቲ መቐለ ምስ ካልኦት  ዩኒቨርስቲታት እንትወዳደር፡ ሰላማዊ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ፍጹም ሰላማዊ እዩ" ብምባል እያ ትገልጾ። "ኣብ ካልኦት ዩኒቨርስቲታት ዘለዉ ኣሕዋትና ኣብ ከመይ ዓይነት ኩነታት ከምዘለዉ ንፈልጦ ኢና። ካብ ካልኦት ብዝተፈለየ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ምምሃርና ዕድለኛታት ኢና፤ ከም ክልል'ውን ክልል ትግራይ ሰላም እዩ፤ እቲ ማሕበረሰብ ድማ ደቅና ኢኹም ኢሉ እዩ ተቐቢሉና፤ ኣብ ናይ ኣደና ገዛ ከምዘለና እዩ ዝስመዐና። ስለዝኾነ ድማ፡ ናይ ኩላትና ስድራ ቀሲኖም እዮም፣ ኣነ'ውን ኣብዚ ብምምሃረይ ሕጉስቲ እየ" ትብል። ልዕሊ ትሽዓተ ሽሕ ተምሃሮ ተቐቢሉ ኣብ ከይዲ ምምሃር ምስትምሃር ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ሰመራ'ውን፡ ካብቶም ንፋስ ሰላም ዝነፍሰሎም ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ  ኢትዮጵያ ሓደ ኮይኑ፡ 'ኣምባሳደር ሰላም' ብዝብል መሪሕ ድማ ይንቀሳቐስ። ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ሕጽረት መሰረተ ልምዓት ምህላውን እቲ ከባቢ ብተፈጥሮ ዘይምቹው ምዃኑን ተደራሪቦም፡ ተምሃሮ ናዕቢ ንከልዕሉ ምኽንያት ክኾኑ ከምዝኽእሉ ዝገልጹ፡ ምክትል ፕረዚደንት ጉዳያት ምምሕዳር ዩኒቨርሲቲ ሰመራ ኣይተ መሓመድ ኢብራሂም፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ግን ሰላማዊ ከምዝኾነ ይዛረቡ። "እቲ ቀንዲ ሚስጥር ሰላም ዩኒቨርሲቲ ሰመራ፡  ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲና፡ ካብ ታሕቲ ክሳብ ላዕላዋይ ፕረዝደንት ዘሎ ኣመራርሓ|፡ ብቐረባ ምርካብ ስለዝኽእሉ እዮም። ፀገማት እንተጋጥሙ ኩላትና ተምሃርን መምህርን ከምኡ'ውን ምምሕዳር እቲ ዩኒቨርሲቲን፡ ሓቢርና ስለንፈትሖም እዩ። ፀገማት ሱር ንከይሰዱን ናብ ዘይተደለየ ኣንፈት ከየምርሑን ንጽዕር ኢና፤ ፀገማት እንተጋጥም፡ ንተምሃሮና ቀልጢፍና ስለንበጽሐሎም እዩ" ይብሉ። ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ካብ ዘለዉ ዝተፈላለዩ ውዳበታት ተምሃሮ ብተወሳኺ፡ ካብ ዝሓለፈ 2011 ጀሚሩ፡ መራሕቲ ሃይማኖት፣ ምምሕዳር እቲ ከባቢን ስሙያት ሰባትን ብኣባልነት ዘካተተ 'ቤት-ምኽሪ ሰላም' ከምዝተጣየሸን፡ እዚ ባይቶ ንሰላም እቲ ዩኒቨርሲቲ ጥራሕ ዝከታተልን  ከምዝኾነ፡ ኣይተ መሓመድ ይዛረቡ። "ተምሃሮና ብመሰረት ዝመጽእሉ ዕላማ ኣብ ትምህርቶም ጥራሕ ንከድህቡ፡ ካብ ኣቀባብላ ጀሚሩ ክሳብ መወዳእታ ዓመት፡ ስራሕ ተኸፋፊልና ሓቢርና ኢና ንሰርሕ፤ ዘይተሓሰቡ ጸገማት እንተጋጥሙ ድማ፡ እዞም ኣካላት ሓቢሮም ዝሰርሕሉ ኩነታት እዩ ዘሎ" ዝብሉ ኣይተ መሓመድ፡ እቲ ማሕበረሰብ ባዕሉ ነቶም ተምሃሮ ከም ደቁ ከምዝርእዮም ሓቢሮም። ዝመጻእናሉ ማሕበረሰብ ምርሳዕና እዩ እቲ ጸገም ዝብል ተምሃራይ ሃብታሙ እሸቴ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዝመጻእናሉ ዕላማ ኣይንዘንግዕ ክብል ይምሕጸን። "ካብ ዘለናሉ ድኽነት ኢና ክንናገፍ ዘለና፡ ኣነ ሕዚ ትምህርተይ ወዲአ ንርእሰይ ክኽእል እየ ዝደልይ፤ ጥራሕ እግሮም እናኸዱ፡ ንዓና ናብዚ ዝለኣኹና ወለድና ረሲዕና ናብ ዘይረብሕ ነገር ክነምርሕ የብልናን" ይብል። "እዚ ማሕበረሰብ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት  ኣብ  ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ  ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕትን ዘጋጠመ ሞትን ኩሉ እናፈለጠ እዩ፡ ንዓና ሓቢኡ ኣጽሊሉና ዘሎ፣ ምስቲ ማሕበረሰብ ናይ ኣደን ውላድን ርክብ እዩ ዘለና" ብምባል ነቲ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ መቐለን ትግራይን ዘሎ ሃዋህው ሰላም ትገልጾ ተምሃሪት መጽናናት፡ እቲ ኣብ ካልእ ከባቢ ዘሎ ማሕበረሰብ፡  ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ናብ ግጉይ መገዲ እንትኸዱ ከም ውላዱ ክምዕድን ክግስጽን ይግባእ ትብል። "እቲ መፍረይ ሓይሊ መንእሰይ'ውን ፡ ከልምዕን ከጥፍእን ይኽእል እዩ፤ ስለዚ ህዝባ ተሓላልዩ፣ተፋቒሩ ዝነብረላ፡ ጋሻ ተቐባሊት ሃገር ንፍጠር" ብምባል ሓሳባ ትዛዝም። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ተምሃሮ ተወልድቲ ትግራይ ይፍጸም ብዝነበረ መጥቃዕቲ፡ ቁጽሮም ቀሊል ዘይበሃል ተምሃሮ፡ ካብ መኣዲ ትምህርቶም ዝበኾሩ እንትኾኑ፡ ተምሃሮ ኣብ ክልሎም ንክምድብ ዝጠልቡ ሰልፍታት'ውን ተኻይዶም። ግን፡ እተን ትካላት ትምህርቲ ዋንነት ፌደራል ብምዃነን፡ ተምሃሮ ኣብ ዝተመደቡዎ ዩኒቨርሲቲ ክመሃሩ ኣለዎም ካብ ዝብል ልሙድ መልሲ ወጻኢ፡ ዝተውሃበ ምላሽ ኣይነበረን። እናሓደረ ፈኸም ዝብል ብሄር መሰረት ዝገበረ ጎንፅታት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኢትዮጵያ ግን ምስ ቀጸለ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቡን ምስታይ ንጥዕና ኣካታዒ ዝኾነሉ ምኽንያት

ካፌይን ኣብ ዓለም ዝተፈልጠ መድሃኒት'ዩ። ሰባት ነዚ ተፈጥሮኣዊ ምንጪ ካፌይን ዝኾነ ቡን ንዘመናት ክሰትይዎ ጸኒሖም ኣለው። ይኹን'ምበር ጎናዊ ሳዕቤኑ ጠሚቱ ሕውስውስ ዝበሉ ሓሳበት ክቐርቡ ጸኒሖም። "ብልሙድ ቡን ሕማቕ ተገይሩ'ዩ ዝውሰድ ነይሩ" ይብል ክኢላ ሜታቦሊዝም ዓለምለኸ ኤጀንሲ መጽናዕቲ መንሽሮ [IARC ] ማርክ ጉንተር። "ካብ 1980ታት ክሳብ 1990ታት ዝተኻየዱ መጽናዕታት: ቡን ዝሰትዩ ሰባት ንሕማም መትነ-ልባዊ [ካርዲዮቫስኩላር] ተቓላዕቲ'ዮም ዝብል ድምዳመ ነይሩ፤ ካብ ሽዑ ንድሓር ግን ተቐይሩ'ዩ" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ዝተኻየዱ መጽናዕታት፡ ተመራመርቲ ካብ ኣማኢት ኣሽሓት ቡን ዝሰትዩ ሰባት ዝኣከቡዎ መረዳእታ ከም ዘሎ ይዛረብ። እንተኾነ እዞም መጽናዕታት እንታይ'ዮም ዝብሉ? ቡን ምስታይከ ንጥዕናና ጠቓሚ'ዶ ጎዳኢ? ቡን፡ ኣብ ከም ኬክን ዝተጠብሰ ድንችን (ቺፕስ) ዝርከብ መንሽሮ ከስዕብ ዝኽእል ኣብ እዋን ምብሳል ብልዑል ሙቐት ዝፍጠር ኤክራይላሚድ ዝተባህለ ንጥረ ነገር ስለ ዘለዎ ንመንሽሮ ምስ ዘቃልዑ ሓደጋታት ክተሓሓዝ ጸኒሑ'ዩ። ይኹን'ምበር ብ2016 ዝተኻየደ ዓለምለኸ መጽናዕቲ መንሽሮ: ቡን ልዕሊ 65 ዲግሪ ሴንቲ ግሬድ ብዝኾነ ዋዒ እንተዘይተሰትዩ ንመንሽሮ ከቃልዕ ዝኽእል ንጥረ ነገር የብሉን ክብል ደምዲሙ። ካልኦት መጽናዕታት'ውን ቡን ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ኣለዎ ኢሎም። ንኣብነት፡ ገሊኦም ኣብ ሞንጎ ቡን ምስታይን ሕሙማት መንሽሮ ዓብዪ መዓንጣን ዘሎ ዝምድና ዘርእዩ'ዮም። ብ2017፡ ጉንተር ኣብ ኤውሮጳ ንልዕሊ 16 ዓመታት ቡን ናይ ምስታይ ልምዲ ናይ ዘለዎም ፍርቂ ሚሊየን ሰባት መጽናዕቲ ኣሕቲሙ። እቶም ብዙሕ ቡን ዝሰትዩ ሰባት ሕማማት ልቢ፣ ወቕዒ ልብን መንሽሮን ናይ ምሕማም ዕድሎም ዝተሓተተ እዩ። ኣብ ኣሜሪካ ዝተኻየዱ ተመሳሰልቲ መጽናዕትታ'ውን ዘርኣይዎ ውጽኢት ተመሳሳሊ እዩ። ጉንተር፡ ኣብ መዓልቲ ክሳብ ኣርባዕተ ፍንጃል ቡን ዝሰትዩ ሰባት ካብቶም ዘይሰትዩ ክነጻጸር እንከሎ ዝተሓተ ሕማም ኣለዎም ዝብል ንምርግጋጽ ብዝተገብረ መጽናዕቲ እኹል ስምምዕ ኣሎ ይብል። ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ሰተይቲ ቡን ምስቶም ፈጺሞም ቡን ዘይሰትዩ ክነጻጸሩ እንከለው ሲጋራ ዘትክኹን ዘይተስተኻኸለ ናይ ኣመጋግባ ስርዓት ዘለዎምን'ዮም። ኣብዚ፡ እንድሕር ቡን ንሕማማት መንሽሮን ልብን ዘለና ተቓላዕነት ዝንኪ ኮይኑ፡ ሳዕቤን እቶም ንጥዕናና ጎዳእቲ ዝኾኑ ልምድታት ክስዕሮም ይክእል'ዩ ማለት'ዩ። ስለዚ ረብሓ ቡን ካብ እንግምቶ ንላዕሊ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ይኹን'ምበር ኩሎም መጽናዕታት ሓደ ዓይነት መበገስን ውጽኢት ዘረጋግጹ ኣይኮኑን። ቡን ዝሰትዩ ሰባት ካብቶም ዘይምስታይ ዝመርጹ ብቐሊሉ ንሕዱር ሕማም ዝተቓልዑ ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም ይብል ሙሁር ዩኒቨርሲቲ ብሪስቶል ፒተር ሮጀርስ። እዚ ካብቲ ዘይምዕሩይ ናይ ኣነባብራ ልምዶም ዝብገስ ክኸውን ይኽእል። ኣብ ቀረባ፡ ብዘይምቁራጽ ቡን ዝሰትዩ ሰባት ንሓደጋ ካሪዲዮቫስኩላር ሕማማት ዘሳጥሕ ልዑል ጸቕጢ ደም ከጋጥሞም ከም ዝስትውዓል ዝገልጹ ሓበሬታታት ወጺኦም'ዮም። ሮጀርስ ግን እቲ ምስ ቡን ምስታይ ብዝተሓሓዝ ዝመጽእ ልዑል ጸቕጢ ደም ምስ ልዑል ሕማም ካርዲዮቫስኩላር ዝተኣሳሰር'ዩ ዝብል መረጋገጺ የለን ይብል። ሓደ ጉጅለ መጽናዕቲ ብወገኑ ካፌይን ዘለዎ ቡን ምስታይ ኣብ መጠን ሽኮር ደም ጽልዋ ከም ዘለዎ ይገልጽ። እዚ ብዩኒቨርሲቲ ባዝ ዝተኻየደ ንኡሽቶ መጽናዕቲ፡ ቡን ድሕሪ ዝተቖራረጸ ናይ ድቃስ ሰዓታት ኣብ ዝህሉ ሰዓታት ንሰብነትና ከመይ ይጸልዎ ዝብል ርእዩ። ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ ሰተይቲ ቡን ንቑርሲ ሽኮር ዘለዎ ቡን ዝሰትዩ ሰባት ምስቶም ቅድሚ 'ቁርሲ' ቡን ዘይሰትዩ ክነጻጸር እንከሎ 50 ሚኢታዊት ናይ ደም ሽኮር ክውስኹ ተራእዩ። ኣብ እዋን ጥንሲ ካፌይን ዘለዎ ቡን ምስታይ ኣካታዒ'ዩ። ፈጻሚት ስራሕ ማየርስ ምምኻር ኢስተር ማየርስ፡ 380 መጽናዕታት ዝተንተነት ኮይና፡ ንኣባጽሕ ኣብ መዓልቲ ኣርባዕተ ፍንጃን፣ ንነፍሰ ጾር ድማ ሰለስተ ፍንጃል ቡን ምስታይ ዝኾነ ኣሉታዊ ጽልዋ የብሉን ክትብል ደምዲማ። ይኹን'ምበር ኤጀንሲ ደረጃታት መግቢ: ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ኣብ መዓልቲ ካብ ሓደ ወይ ክልተ ንላዕሊ ክሰትያ ኣይምዕድን። ኣብዚ ዓመት ድማ፡ ሰብ ሞያ ነቶም ቅድም ኢሎም ዝተኻየዱ መጽናዕታት ብምምርማር ነፍሰ ጾር ደቂ ኣንስትዮ ሓደጋታት ምኻድ ጥንሲ ወይ ምውት ከምኡ'ውን ትሑት ዓቐን ዘለዎ ህጻን ምውላድ ንምውጋድ ቡን ምስታይ ጠጠው ከብላ ኣለወን ኢሎም ደምዲሞም። ጸሓፊትን ክኢላ ስነ ቑጠባን ኢምሊ ኦስቴር ብወገና "እቲ ዓብዪ ስግኣት ካፌይን ምጥቃም ምስ ምኻድ ጥንሲ ስለ ዝተሓሓዝ'ዩ፤ ብፍላይ ድማ እተን ናይ መጀመርታ ሰለስተ ኣዋርሕ" ትብል። እንተኾነ ብፍሉይ ነዚ ዝጥምት ሰነድ ከም ዘየለ ብምሕባር ካብ ናይ ትዕዝብቲ መረዳእታ ተበጊስካ ድምዳመ ምሃብ እሙን ኣይገብሮን ኢላ። "ኣብ እዋን ጥንሲ ቡን ዝሰትያ ደቂ ኣንስትዮ ብዕድመ ዓበይቲ ናይ ምዃንን ሲጋራ ናይ ምትካኽን ሰፊሕ ዕድል ኣለወን። ዕድመን ምትካኽን ድማ ምኽንያት ልዑል መጠን ምኻድ ጥንሲ ምዃኖም ንፈልጥ ኢና" ኢላ። ወሲኻ "እቲ ኻልኣይ ጉዳይ ኣብ መጀመርታ ናይ ጥንሲ እዋናት ስግድግድ ዝብለን ደቂ ኣንስትዮ ነዚ ናይ ምቅላዕ ዕድለን ዝተሓተ'ዩ። እዚን ክሕመን እንከሎ ቡን ምስታይ'ውን የወግዳ። ስለዚ ብዙሓት ኣብ እዋን ጥንሲ መግብን ካልእን ናይ ምጽላእ ባህሪ ዘርእያ ደቂ ኣንስትዮ ዘጋጥመን ምኻድ ጥንሲ ትሑት'ዩ" ክትብል ተረድእ። ኦስቴር፡ ኣብ መዓልቲ ክልተ ወይ ኣርባዕተ ፍንጃል ቡን ምስታይ ሓደጋ ምኻድ ጥንሲ ዝውስኽ ኣይመስልን ትብል። ቡን ከም መንሽሮን ምኻድ ጥንስን ዝበሉ ጸገማት ጥዕና ከስዕብ ይኽእል'ዩ ካብ ዝብሉ ስግኣታት ብተወሳኺ ኣብ ሓንጎልናን ናይ መትኒ ስርዓትን ጽልዋ ከም ዘሕድር ይግለጽ። ገለ ሰባት ሙሉእ መዓልቲ ቡን እናሰተዩ ክውዕሉ ይኽእሉ፤ ገሊኦም ግን ሓንቲ ግዜ ምስ ሰተዩ ስምዒታት ምጭንናቕ ወይ ሻቕሎት ክስምዖም ከም ዝኽእል መጽናዕታት ይጠቕሱ። ኣብ ሰረት ወለዶና [ጂን] ዘለው ኣፈላላያት ክልተ ሰባት ብኸመይ በቲ ካፌይን ክጽለው ይኽእሉ ዝብል ክፈላለ ምኽንያት ኮይኖም'ዮም ይብሉ። ማዬርስ ግን "ካፌይን ንዝተፈላለዩ ሰባት ዘሕድሮ ጽልዋ ካብ ምንታይ ዝብገስ'ዩ ዝብል ብዝግባእ ኣይርድኣናን" ኢላ። ሕጂ ግን ስሩዓት ሰተይቲ ቡን ንዝኾኑ ሰባት ጽቡቕ ዜና የለን። "መዓልታዊ ሰብነትና ካፌይን ምውሳድ ክለምድ እንከሎ ሰብነትና ስሩዕ ስርሑ ንክሰርሕ ኣብቲ ካፌይን ጽግዕተኛ ይኸውን'ዩ ዝብል ስነ ልቦናዊ ለውጥታት ይፍጠር'ዩ። ቡን ምስታይ ስራሕ ኣብ ናይ ምስራሕ ብቕዓትና ጥቕሚ የብሉን" ክብል ሮጀርስ የረድእ። ካፌይን ንረብሕኦም ክውዕሉ ዝገብሩ ሰባት፡ እቶም ብተኸታታሊ ዘይሰትዩ ሰባት ምዃኖም ድማ ይዛረብ። ብኻልእ ሰባት፡ ውሉፍ ቡን ኮይነ ወይ ኮይንኪ ኢሎም ከባጭዩ ይስትውዓል፤ እቲ ሓቂ ግን ብዝተወሰነ መልክዑ ጽግዕተኛ ኮይኖም'ዮም ይብል። ቡን ዝሰትዩ ሰባት ከስተውዕሉዎ ዝግባእ ይብል ሮጀርስ፡ ካብቲ ልምዲ ምውጻእ'ዩ። "ዝኾነ ኣብ መዓልቲ ቁሩብ ፍንጃል ወይ ቢኬሪ ዝሰቲ ሰብ ናይ ካፌይን ጽግዕተኛ'ዩ። ነዚኦም እቲ ቡን እንተኣሕዲግኻዮም ናይ ድኻም ወይ ርእሲ ሕማም ክስምዖም ይኽእል" ክብል የረድእ። እዞም ሓደ ሰብ ክንደየናይ ሰታይ ቡን ምዃኑ ዘርእዩ'ዮም። እዚ ግን እቲ ካፌይን ክሳብ ፍኹስ ዝብለሎም ስለ ዝኾነ ንሰለስተ መዓልቲ ወይ ንሰሙን ዝጸንሕ ባህሪ ምዃኑ ሓቢሩ።


ድሕሪ 20 ዓመታት ተራኺቦም ሓዳር ዝመስረቱ ፍቝራት፡ ንኻልኣይ ግዜ ደኣ እንታይ ፈለዮም?

እዚ ሕጂ ዝነግረኩም ዛንታ፡ ኣብ መወዳእታ ዘመነ ስልጣን ደርግ፡ ኣብ ወለጋ፡ ወረዳ ሆሮ ጉድሩ፡ ሻምቡ ኣብ ዝተባህለ ቦታ ዝጅምር ዛንታ ፍቕሪ ንእስነት፡ ምፍልላይ፡ ደግሲ ፍቕሪ፡ ሓዳርን፡ እንደገና ምፍልላይን እዩ። ኣነን ወልቀባ ቡርቃን ኣብ ከተማ ሻምቡ ብሓደ ኢና ዓቢና። ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ'ውን ኣብ ሓደ ክፍሊ ተማሂርና። ንትምህርቲ ብሓደ ንመላለስ፡ ብሓባደ ነጽንዕ ነበረና። ፍቕሪ ክልቴና ብኸምዚ እዩ ጀሚሩ። እንተዀነ፡ ቍልዕነት'ስለዝነበረና ፍቕርና ብግቡእ ኣይሓዝናዮን ዝነበረና። ብድሕረኡ፡ ምስታ ብዓልቲ ሓዳር ዝነበረት ሓብተይ ክቕመጥ ኢለ ካብ ወለጋ ናብ ጐንደር ከድኩ። ወልቀባ እውን ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ ንኽውድእ ንነቀምት ስለ ዝኸደ ብኡ ተፈላሊና። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዝና ተራኺብና ኣይንፈልጥን። ኣብቲ ግዜ እቲ ክትራኸብ ቀሊል ኣይነበረን፤ ተሌፎን ብዙሕ ኣይነበረን፣ ደብዳበ እንተ ተለኣኢኽና'ውን ዳርጋ ኣይበጽሕን ነይሩ። ብሰንኪ 'ዚታት ንዓመታት ተፈላሊና ጸኒሕና። ንሱ ነቀምት ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ብሰንኪ እቲ ሽዑ ዝነበረ ፖለቲካዊ ሃዋሁ፡ ጽቡቕ ግዜ ኣየሕለፈን፣ ንትሽዓተ ዓመት ተኣሲሩ ነይሩ። ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ምስወዳእኹ፡ ኣለይቲ ሕሙማት (nursing) ኰይነ ተመሪቐ። ስራሕ ሒዘ'ውን ህይወተይ ክመርሕ ጀሚረ። ወልቀባ ብወገኑ ካብ ማእሰርቲ ምስተፈትሐ፡ ኣቋሪጽዎ ንዝነበረ ትምህርቱ ወዲኡ፡ ስራሕ ሒዙ ህይወቱ ይመርሕ ነይሩ። እንደገና ንኽንራኸብ ምኽንያት ዝዀነትና ሓንቲ  ዘመደይ እያ። እዛ ዘመድ፡ ምስ ወልቀባ ኣብ ሓደ ከባቢ እያ ትነብር። ከም ኣጋጣሚ ገዛኣ ከይዱ ኣብ ኣልበማ ናተይ ስእሊ ምስ ረኣየ ብኸመይ ከም እትፈልጠኒ ሓተታ። ብዛዕባይ ሓበሬታ ምስ ረኸበ ከይወዓለ ከይሓደረ ናብቲ ኣነ ዝሰርሓሉ ደስታ ሆስፒታል መጺኡ። ኣነ ዝነበረኒ ሓበሬታ ብዘመነ ደርጊ ከም ዝተቐትለ ስለዝነበረ፡ ብህይወት ኣሎ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን። ምስመጸ መጀመርያ ንሱ ከምዝኾነ ኣይፈለጥኩን። ምስ ኣለለኽዎ ግን ኣዝዩ ገሪሙኒ፣ ሰንበድኩን ፈራሕኩን ድማ። ካብ ሞት ተንሲኡ ዝመጸ ጥራይ እዩ መሲሉኒ። ብድሕሪኡ ከም ብሓድሽ ተፋሊጥና፤ ከም ብሓድሽ'ውን ክንራኸብ ጀሚርና። እቲ ኣብ ቍልዕነትና ዝነበረ ፍቕሪ እንደገና ደጊሱ ከነሐድሶ ጀመርና። ክንዘራረብን ክነዋግዕን ከለና ኣብ ልብና ዘይሞተ ፍቕሪ ነይሩ። ኣነ ኣብ ውሽጢ ልቡ፡ ንሱ እውን ኣብ ውሽጢ ልበይ፣ ንደላለስ ነይርና ኢና። እቲ ዅሉ ዓመታት ክልቴና ሓዳር ኣይገበርናን ዝነበርና። ከም ብማሕላ መብጽዓ ዝተጠምሩ ፍቝራት ንጸባበ ነይርና ማለት እዩ። ብሰንኪ ዝተፈላለየ ተጓንፎታት ህይወት ተፈላሊና'ኳ እንተነበርና፡ ምስ ተራኸብና ግን ፍቕርና እንደገና ክነዐምብብ ተሰማሚዕና። ሳላ ፈጣሪ ድማ መርዓና ጸንቢልና ሓድሽ ሓዳር መስሪትና። ወልቀባ ኣመና ጽኑዕን ፈታዊ ሰብን እዩ። ስለዝዀነ ነቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበሮ ዝሓሸ ስራሕን ናብራን ሓዲጉ ኣብ ገጠራት ወሪዱ ህዝቢ ከገልግል መሪጹ ነበረ። ኣብ ስርሑ ዕቱብ ስለዝዀነ ኣብ ፊንጫ፡ ባኮን አምቦን ኣብ ዝሰርሓሉ ግዜ ሓያል ፍቕሪ ህዝቢ ከሲቡ እዩ። ወልቀባ ኣብ አምቦ እናሰርሐ እንከሎ ከምቲ ልሙድ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ እናተመላለስኩ ክበጽሖ ኢለ ከድኩ። ሽዑ ግን ሓሚሙ ተኻኢሉ ጸኒሑኒ። ምግቢ ስለዘይረግኣሉ ዘቕረብክዎ መኣዲ ገና ከይተላዕለ እንከሎ እቲ ዝበልዖ ምግቢ የምልሶ። ኣብኡ ኣብ ኣምቦ፡ ምርመራ ተገይርሉ ስቶማኮኡ፡ ኵላሊቱን ጸላም ከብዱን ደሓን ከምዝኾነ ተነጊርዎ። ስራሕ ሓዲጉ ክኸይድ ዘይደለየ'ኳ እንተነበረ፡ ብኽንደይ ልማኖ ናብ ኣዲስ ኣበባ መጺኡ ከም ዝሕከም ገበርኩ። ኣብኡ'ውን ተመሳሳሊ ሕክምናዊ መርመራታት ተገይሩሉ ዝዀነ ሕማም ኣይተራእየን። ግን ከኣ መግቢ ምርጋእ ኣበዮ። ሕክምና እናተኻታተለ እንከሎ፡ ሓንቲ ዓይኑ ምርኣይ ከም ዝተጸገመ ነጊሩኒ። ነታ ኣይትርእይን ዝበላ ዓይኑ ዓሚተ በታ ካልአይቲ ንኽርኢ እንተሓተትክዎ፡ ብርግጽ እታ ዝበላ ዓይኑ ኣይትርእን ዝነበረት። ሆስፒታል ከይዱ ምስ ተሓከመ ግላኮማ ኣለካ፣ ሓንቲ ዓይንኻ ዓዊራ እያ። እታ ኻልአይቲ'ውን ክትጉዳእ ጀሚራ'ላ ተባሂሉ። መድሃኒት ወሲዱ ምሕዋይ እናጀመረ እንከሎ ግን ካልእ ተወሳኺ ጸገም መጺኡ። ክስጉም እከሎ ሚዛኑ ክሕሉ ኣይከኣለን፣ ከም ሰኽራን ሰንከልከል ይብል። ምስ መሓዙተይ ብምዃን ሓኪም እንተ ኣማኸርና እውን መንቀሊኡ ክፍለጥ ኣይተኻእለን። ኣብ መወዳእታ ብናይ መትኒ ሓኪም (ኒውሮሎጂስት) ተሓኪሙ፡ መርመራ ርእሲ ኤምአርአይ ምስ ገበረ፡ ውጽኢቱ ኣብ ድሕሪት ርእሱ ሕበጥ መንሽሮ ከምዘሎ ተፈልጠ። ምግቢ ንኸይረግኣሉን ሚዛኑ ንክስሕትን ዝገብሮ ዝነበረ ኸኣ ንሱ እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝሓከምዎ ሓኻይም፡ እቲ ሕበጥ መንሽሮ ዝተፈጥረሉ ቦታ፡ ሚዛን ምንቅስቓስን ትርግታ ልቢን ዝቈጻጸሩ መትንታት ዝርከቡሉ ቦታ ከምዝኾነ ገሊጾምልና። ኣብ ርእሲኡ፡ እቲ ሕበጥ ምሉእ ብምሉእ ንኽወጽእ ምግባር ከም ዘይከኣል፡ እንተዀነ ኣብ ወጻኢ ሃገር ሕክምና እንተገይሩ ጥራይ ክንኪ ከምዝከኣል ነጊሮምና። ግዘ ከየጥፋእና ኣብ ህንዲ ምስዝርከብ ሓኪም ተማኺርና። ምሉእ ብምሉእ ምውጻእ ከም ዘይከኣል፣ 90 ሚእታዊ ኣውጺእካ ንቲ 10 ሚእታዊ ብሕክምና ራዲዮቴራፒ ክሳተኻኸል ምግባር ከም ዝከኣል ነጊሩና። ነዚ ሕክምና እዚ ዝኸውን ገንዘብ ግን ካበይ ይምጻእ? ዶ/ር ሂሩት ትበሃል መሓዛይ፡ ሓወይ ይድሓን እምበር ገንዘብ ዝትካእ እዩ ኢላ 400,000 ቅርሺ ሂባ ደረት ዘይብሉ ልግሲ ኣርኣየትኒ። ብኸምዚ ኵነታት ቅድሚ 10 ዓመት ኣቢሉ እዩ ንኽህምና ናብ ህንዲ ዝወሰድክዎ። ኣብ ህንዲ ሸውዓተ ሰዓት ብዝወስደ መጥባሕቲ እቲ ሕበጥ ኣውጺኦምሉ። እቲ መንሽሮ ኢፐንዲሞማ (Ependymoma) ብዝብል ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ናብ ካልእ ክፍሊ ኣካላትና ዝዝርጋሕ ኣይኮነን። እቲ ሓኪም ግን ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝዀነ መትንታት ርእሱ ከም ዝተጐድአ ነጊሩና። ሕክምና ክግበረሉ እንከሎ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ከም ዝበጽሐ ገሊጹልና። እቲ ሕበጥ መንሽሮ ክምለስ ዝኽእለሉ ዕድል እንተሃልዩ ምስ ሓተትክዎ ኣዝዩ ትሑት ከምዝኾነ ግን ድማ ከጋጥም ከምዝኽእል ኣረዲኡኒ። ወልቀባ ካብ ህንዲ ከይወጸ እንከሎ፡ ምልክት ጭንቀት ኣእምሮ ክስምዖ ጀሚሩ። ብሓደ ኴንና ተሸጊርና፣ ናብ ዓደይ ክምለስ፡ ከምዚ ዓይነት ሕክምና ኣየድልየንን'ዩ ይብል ነይሩ። ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስተመለስና ሕክምና ጥዕና ኣእምሮ ገይሩ መድሃኒት ክወስድ ምስ ጀመረ ክሓዊ ጀሚሩ። ምስ ተመለስና'ውን ምስቲ ኣብ ህንዲ ዘሎ ሓኪም እናተማኸረ፡ ሕክምና ኣእምሮ እናተኸታተለ፡ ሚዛኑ ምሕላው እንተጸገሞ'ውን ስርሑ እናሰርሐ፡ ንሸውዓተ ዓመታት ብሰላም ክነብር ጸኒሑ። ኣብ መበል ሸውዓተ ዓመት ግን፡ ከምቲ ኵልሳዕ ዝገብሮ ኣእምሮኡ ኣብ ከመይ ኵነታት ከም ዝርከብ ብኤምአርአይ ተራእዩ ናብቲ ህንዲ ዘሎ ሓኪም ምስ ለኣኸሉ፡ እቲ ሕበጥ መንሽሮ እንደገና ክበቁል ከምዝጀመረ ጽሒፉሉ። ኣብዚ ግዜ እዚ ምሉእ ብምሉእ ሚዛኑ ክሕሉ ኣብ ዘይክእለሉ ደረጃ በጺሑ ነይሩ። ኣብ መገዲ ምውዳቕ፣ ኣበይ ከም ዘሎ ዘይምፍላጥን ምርሳዕን ጀሚሩ። እቲ ዝርእዮ ዝነበረ ለውጢ ኣዝዩ ቕልጡፍ እዩ ነይሩ። ስለዝኾነ፡ ምሉእ ብምሉእ ክድሕን ተስፋ'ኳ እንተ ዘይነበረኒ፡ ልክዕ ከምታ ቀዳመይቲ ንሒደት ዓመታት ብህይወት እንተነበረ ኢለ እንደገና ናብ ህንዲ ወሰደዮ። ባዕሉ ክንቀሳቐስ ስለዘይክእል፡ ብሽክለታ ስንኩላን እዩ ዝጥቀም ነይሩ። ኣብቲ ካልኣይ ዙር ሕክምና መትንታቱ ክንካእን ንሞት ክቃላዕን ስለ ዝኽእል ዝሓሸ ኣማራጺ፡ ራዲዮቴራፒ እዩ ተባሂሉ። ክኢላ ሕክምና ራዲዮቴራፒ ድማ፡ እቲ ሕበጥ ድፉን ስለዝዀነ እንተዘይተቐኒሱ፡ እቲ ጸርጊ ኣይሓልፍን፤ ለውጢ'ውን ኣየህልዎን'ዩ ኢሉና። በዚ ድማ መጥባሕቲ ተገይርሉ። እንተዀነ ድሕሪ'ዚ ሕክምና ግን፡ ከም ስርዓተ ምስትንፋስ ዝኣመሰሉ ጸገማት ስዒቦም። ብህይወት ከም ዘይተርፍ ምስ ፈለጥኩ ፈጣሪ ብሰላም ምእንቲ ከዕርፎ ክጽሊ ጀሚረ። ኣብ መወዳእታ ኣብ ህንዲ እንከሎ ህይወቱ ሓሊፋ፣ ሬሳኡ ሒዘ መጺአ ድማ ኣብዚ ተቐቢሩ። መንሽሮ ርእሲ፡ ኣብ ዝዀነ ይዅን ክፍሊ ርእሲ ክዓቢ ከም ዝኽእል ኣብ ኣመሪካ ዝርከብ ማእከል ጥዕና ዩኒቨርሲቲ ጆን ሆፕኪንስ ዝዘርግሖ ጸብጻብ ይሕብር። እዚ መንሽሮ እዚ ካብ ካልኦት መንሽሮታት ዝፈልዮ ነገር መብዛሕትኡ ግዜ ናብ ካልእ ኣካላት ስለ ዘይዝርጋሕ እዩ። ኰይኑ ግን ንቐንዲ መትንታት ብምጥቃዕ ንሞት ዘቃልዕ ሕማም እዩ። ኣብ ኣመሪካ ካብ 100 ሽሕ በጽሕታት እቶም 30 ብኸማዚ ዓይነት መንሽሮ ከምዝጥቅዑ ይፍለጥ።


ቅልውላው ትግራይ፡ 'ኣይኮነን ኬሞቴራፒ ናይ ተምላስ መድሃኒት'ውን የብልናን'

ተኽለመድህን ተኽለሃይማኖት፡ ወዲ 14 ዓመት ቈልዓ እዩ። ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ከብዱ ሓቢጡ፡ ሓያል ረስኒ፡ ምንካይ ክብደት ሰብነትን መድመይቲ ኣፍንጫን ተራእይዎ፡ ካብ ተንቤን ናብ መቐለ ዓይደር መወከሲ ሆስፒታል መጺኡ። መርመራ ምስ ተገብረሉ ግን፡ ሓካይም ሉኬሚያ ከም ዘለዎ ኣረጋጊጾም። ሽዑ ቀዳማይ ገጽ ሕክምና ኬሞቴራፒ ተገይርሉ ቅሩብ ከም ዝተመሓየሸ ሓካይም ይዛረቡ። ኣብቲ ግዜ፡ ዝስዕብ ካልኣይ ገጽ ሕክምና ኬሞቴራፒ ንኽግበረሉ ድሕሪ ክልተ ሳምንቲ ክምለስ ተነጊርዎ ካብቲ ሆስፒታል'ኳ እንተወጽአ፡ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣይተመለሰን። ልዕሊ እቲ ዝግባእ ግዜ ጠፊኡ ናብቲ ሆስፒታል ክምለስ እንከሎ ግን፡ እቶም ምልክታት ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዝገደዱ ኮይኖም ጸኒሖም። "ንመርመራ ደምን መድሃኒታትን ዝኸውን ወጻኢታት ክንክእሎ ስለ ዘይከኣልና ኢና ጠፊእና፡" ይብሉ ወለዱ። ብሰንኪ'ዚ፡ እቶም ዝርኣይዎ ዝነበሩ ምልክታት'ውን ብወዓል ሕደር ምምሕያሽ ከርእዩ ይኾኑ'ዮም ብዝብል ተስፋ ኣብ ገዛ ሒዞምዎ'ዮም ጸኒሖም። ይዅን'ምበር፡ እቲ ሕማም ስለ ዝበርትዖ ኣብቲ ሆስፒታል ደቂሱ ሕክምናዊ ናብዮት ይግበረሉ ኣሎ። ሓካይም እቲ ሆስፒታል ግን፡ ብሰንኪ እቲ ሆስፒታል ኣጋጢሙዎ ዘሎ ሕጽረት ቀረባት ኣፋውስን ተዛመድቲ ጉዳያትን፡ ህጻናትን ኣባጽሕን ሕሙማት መንሽሮ ዝሕከምሉ ዓቕሚ እናተጸንቀቐ ብምምጽኡ 'ብቀቢጸ ተስፋ ተዋሒጥና ንርከብ' ይብሉ። ዝበዝሐ ኣብ ህጻናት እቲ ክልል ዝርአ መንሽሮ ናይ ደም ከም ዝኾነ ዝጠቅስ ክኢላ ሕክምና መንሽሮን፡ ሓላፊ ክፍሊ ትምህርቲ መጽናዕቲ መንሽሮ [ኦንኮሎጂ] ዓይደር ዶክተር ክብሮም ሕሉፍ፡ እቶም ኣብ ህጻናት ዝርኣዩ መንሽሮ ብቐሊሉ ክሕከሙ ከም ዝኽእሉ የረድእ። እንተኾነ፡ "ሕዚ እቲ ሕክምና የለን፤ ብህይወት ንኽጸንሑ መዓልቶም ዝሓለፎም መድሃኒታት ኢና ንጥቀም ዘለና፤ ምናልባት ዕድለኛታት ኮይኖም እንተሓውዮም ኣብ መጻኢ እንታይ ከጋጥሞም ከም ዝኽአል ኣይንፈልጥን፡" ይብል። ኣብ ትግራይ፡ መብዛሕትኦም ሕሙማት መንሽሮ ቈልዑ ዘለዎም ስድራቤታት፡ ካብቲ ክልል ወጺኦም ደቆም ንኸሐክሙ ንመጓዓዝያን ካልእን ወጻኢታት ልዕሊ ዓቕሞም እዩ። ሕክምና መንሽሮ ዝሓቶም ወጻኢታት ኣዝዩ ብዙሕን ነዊሕ ግዜ ዝወስድን ብምዃኑን ካልእ ጾር እዩ። ከም ውጽኢቱ ድማ መንሽሮ ዘለዎም ህጻናት ከም ኬሞቴራፒ ዝበሉ ግቡእ ሕክምና እንከይረኸቡ ኣብ ገዛኦም ይሞቱ ምንባሮም ሓካይም ይገልጹ። ኣብቲ ሆስፒታል ክፍሊ ሕክምና መንሽሮ ህጻናት ኣብ 2017 ክኽፈት እንከሎ፡ እዞም ጸገማት ብምቅላል፡ ሰባት ኣብ ቀረባ ሕክምና ክረኽቡ፡ መንግስቲ ፍርቂ ወጻኢታት ኬሞቴራፒ ክሽፍኖን እቲ ዝተረፈ ክፍሊት ድማ ብመልክዕ ልቓሕ ክኸውን ብምግባር፡ ኣገልግሎት ክህብ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ካብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ፣ ገለ ክፋላት ኣምሓራ፡ ዓፋር ከምኡ'ውን ኤርትራ ዝመጽኡ ሕሙማት መንሽሮ ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ክግልገሉ ዝጸንሑ ኮይኖም፡ ቍጽሪ ሓደስቲ ህጻናት ተሓከምቲ ካብ 72 ናብ 110 ክብ ኢሉ ከም ዝነበረ መረዳእታ እቲ ሆስፒታል የመልክት። ብሰንኪ እቲ ኲናትን ድሕሪኡ ዝስዓበ ዕጽዋን ግን፡ እዚ ቝጽሪ ብፍርቂ ከም ዝነከየ ሓካይም ይገልጹ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝቐጸለ ዕጽዋን ልዕሊ 17 ኣዋርሕ ዘቝጸረ ኲናትን ሕሙማት መንሽሮ ካብቶም ብኸቢዱ ዝተሃሰዩ ተሓከምቲ'ዮም። ካብ ምጅማር እቲ ኲናት ኣትሒዙ፡ 1643 ኣባጽሕን 126 ህጻናትን ተሓከምቲ መንሽሮ ናብቲ ሆስፒታል ከም ዝመጽኡ ዝጠቅስ ጸብጻብ ሆስፒታል ዓይደር፡ መብዛሕትኦም ሕሙማት ግን ብሰንኪ ጸገማት መጓዓዝያ፡ ገንዘብን ምቁራጽ ኣገልግሎት ቴሌፎንን ስሩዕ ሕክምና ንምርካብ ኣይመጽኡናን ይብል። "70 ሚእታዊት ደቂ ኣንስትዮ'የን፤ ካብዚአን እተን 30 ሚእታዊት መንሽቶ ጡብ ኣለወን። መንሽሮ ጫፍ ማህጸን ካብ ዘለወን 126 ደቂ ኣንስትዮ እተን 15 ጥራይ ናይ መጀመርታ ደረጃ መጥባሕቲ ክግበረለን'ዩ፤ እተን ዝተረፋ 111 ግን ናይ ኬሞቴራፒ ሕክምና ብዘይምህላው ንኽሞታ ናብ ገዛአን ተላኢኸን ኣለዋ፡" ይብል እቲ ሆስፒታል። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሓካይም ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ዓይደር ንቢቢሲ ከም ዝበልዎ፡ ካብ ናውቲ ላባራቶሪ ክሳብ መድሃኒት ኬሞቴራፒ ሕጽረት ብምህላው፡ ልዕሊ 1700 ሕሙማት መንሽሮ ንሓደጋ ሞት ተቓሊዖም ምህላዎም ገሊጾም ነይሮም። ቅድሚ ምጅማር እቲ ኲናት ዝነበረ ኣገልግሎት ኬሞቴራፒ ካብ 60 ክሳብ 70 ሚእታዊ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ልዕሊ 45 መድሃኒታት መንሽሮ ኣብ ፋርማሲ እቲ ሆስፒታል ከም ዝነበሩ ይግለጽ። ሕጂ ዘሎ ኣገልግሎት ኬሞቴራፒ ግን ትሕቲ 10 ሚእታዊት ኮይኑ፡ ሰለስተ ዓይነት መድሃኒታት ጥራይ ከም ዘለው ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝወጽአ ጸብጻብ ክፍሊ ሕክምና መንሽሮ እቲ ሆስፒታል የመልክት። ከም ውጽኢቱ ድማ መዓልቱ ዘሕለፈ ኣፋውስ ብምሃብ፡ ንሱ'ውን እናጸንቀቑ ከም ዝመጽኡ ክኢላ ሕክምና መንሽሮን ሓላፊ ክፍሊ ትምህርቲ መጽናዕቲ መንሽሮ [ኦንኮሎጂ] ዓይደር ዶክተር ክብሮም ሕሉፍ የረድእ። "ኬሞቴራፒ ምሉእ ንምሉእ ተቛሪጹ'ዩ፤ መድሃኒታት መንሽሮ ከበድቲ እዮም። ንኣብነት፡ ኬሞቴራፒ ዝወስድ ተሓካሚ ናይ ተምላስ ሽግር ክህልዎ ስለ ዝኽእል፡ ነዚ ዝወሃብ መድሃኒት ነይሩ፤ ንሱ'ውን የለን። ብግሉኮዝ መልክዕ ዝውሰዱ መድሃኒታት የለውን። ኣብ ደገ ብኽባር ዋጋ ይርከብ'ዩ፤ ግን ኣገልግሎት ባንኪ ስለዘየለ ተሓከምቲ ገንዘብ የብሎምን። መብዛሕትኦም፡ የለን ኢልና ንመልሶም። ናይ ምጽንናዕ ስራሕ እምበር ናይ ሕክምና ስራሕ ኣይኮንናን ንሰርሕ ዘለና" ኢሉ። ሕሙማት መንሽሮ መዓንጣ ምሉእ ንምሉእ ሕክምና ከም ዘቋረጹ ክገልጽ እንከሎ፡ ብጠቕላላ ኵሎም ብመንሽሮ ዝተጠቕዑ ተሓከምትና ኣብ ከቢድ ሽግር እዮም ዝርከቡ ብምባል፡ ዝበዝሑ ሰባት ብመንሽሮ ጡብን መዓንጣን ዝሓመሙ ከም ዝኾኑ ገሊጹ። "እዞም ተሓከምቲ ዝወስድዎም ዝተፈላለዩ መድሃኒት ነይሮም፤ ብሰንኪ እቲ ኣጋጢሙና ዘሎ ጸገም ግን ኣርባዕተ ዝወስዱ ዝነበሩ ሓንቲ ይወስዱ ኣለው። መዓልቱ ዝሓለፎ መድሃኒት ክንህቦም ጸኒሕና፤ ሕዚ ግን ንሱ'ውን ኣቋሪጽናዮ። ዝተጓደለ ሕክምና ኢና ንህብ ዘለና፡" ኢሉ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ ለካቲት 2022፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ንፈለማ እዋን ኣንቲባዮቲክስ፣ መድሃኒት ዓሶን ሽኮርን ከምኡ'ውን መድሃኒታት ከቢድ ሕጽረት መግቢ ዝርከቦም ሕክምናዊ ቀረባት ናብ ትግራይ ከእቱ ፍቓድ ረኺበ ኢሉ ነይሩ። እንተኾነ ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ እቶም እታወታት ናብቲ ዝድለ ከብጽሖም ከም ዘይከኣለ ገሊጹ። ብዝሒ ናብቲ ክልል ዝኣተው ኣፋውስ ግዜ ንዘይህቡ ወይ ብረኽሲ ዝመጽኡ ሕማማት መከላኸሊ ዝኾኑ እምበር፡ ንከም ሕማም መንሽሮ ዝበሉ ሕዱር ሕማማት ኣብ ግምት ዘእተው ኣይኮኑን ዝብል ዶክተር ክብሮም፡ ዝበዝሑ ዝኣተው ኣፋውስ ንዅሉ ሕብረተሰብ ይዅን ነዚ ሆስፒታል ግምት ዘእተው ኣይኮኑን ኢሉ። ብሰንኪ'ዚ፡ ኣብ ቀረባ ግዜያት ብዙሓት ተሓከምቲ መንሽሮ ስኢንና ኢና ዝብል እቲ ክኢላ፡ ንኽንስእኖም ኣብ ጫፍ ዘለው'ውን ብዙሓት'ዮም ክብል ስግኣቱ ይገልጽ። "ህጹጽ ናይ ጨረር ሕክምና ዘድልዮም ኣለው። ኣስታት 500 ቀጻሊ ኬሞቴራፒ ክረኽቡ ዝግባኦም፣ ኣስታት 300 ህጹጽ ሕክምና ጨረር ዘድልዮም ኣለው። ስለዚ እዚኦም ንስእኖም ኣለና ማለት እዩ። ቴሌፎን'ውን ስለ ዘየለ፡ መድሃኒት የለን ዝበልናዮም ናብ ገዛኦም ምስ ከዱ ዝገጥሞም ኣይንፈልጥን ዘለና፡" ይብል። ብፍላይ እቶም ካብ መቐለ ወጻኢ ዝሕከሙ ሰባት ብሰንኪ ሕጽረት ገንዘብን መጓዓዝያን ዳርጋ ናብ ሕክምና ምምጻእ ጠጠው ከም ዘበሉ ሓቢሩ። "መንሽሮ ከቢድ ሕማም'ዩ። እቲ ሕማም ሒዝዎም ዝመጽኡ ጐናዊ ሳዕቤናት ብዙሓት'ዮም። ናብ ሞት ከብጽሕ ዝኽእልን ሕክምናኡ ከቢድን እዩ። ቅድሚ ሕዚ ሕክምና እናሃብና ተስፋ ኣለካ እዩ ንብል ነይርና፤ ሕዚ ግን ንሓደ ሕሙም፡ 'ሕማምካ እዚ'ዩ ግን መድሃኒት የለን' ምባል ከቢድ እዩ። "ምንም ክገብር ኣይኽእልን ክትብሎ ከለኻ፡ ንዓይ ናይ ሞት ፍርዲ ምንጋር እዩ። ክጨንቀና እንከሎ ካብ ሓኪም ዘይጽበ ነገር ንብል፤ እስቲ ጸበል ትሓጺብኩም ፈትንዎ ኢልና ነፋንዎም፡" ብምባል የረድእ። ሆስፒታል ዓይደር፡ እቶም ሕጂ ዘለውዎ ጸገማት እንተዘይተፈቲሖም፡ እቲ ሆስፒታል ንህጻናትን ኣባጽሕን ሕሙማት መንሽሮ ሕክምና ክህበሉ ኣብ ዘይክእል ደረጃ በጺሑ ኣብ ኣፍ "ዕንወት" ከም ዝርከብ ብምግላጽ ሚኒስትሪ ጥዕናን ካልኦት ዝምልከቶም ኣካላትን ትዅረት ክገብርሉ ሓካይም ይምሕጸኑ። ኣብዚ ሰዓት ከም ናይ ባህሊ ሓኪም ጸበል ፈትን ክንብል ጀሚርና ኢና ዝብል ዶክተር ክብሮም፡ እቲ ሆስፒታል ብዘለውዎ ተደራረብቲ ጸገማት ኣብ ምዕጻው ደረጃ በጺሑ ብምህላው፡ ሕሙም ዘይሕከመሉ ዓዲ ከይኸውን እየ ዝሰግእ ክብል ዶክተር ክብሮም ሻቕሎቱ ገሊጹ። "መዐገሲ ቃንዛ'ውን'ዩ ተሳኢኑ ዘሎ። ሓደ ሰብ የምልሰኒ ኣሎ ኢሉናስ ነዚኣ'ውን ኢና መድሃኒት ስኢንናላ። እቲ ሆስፒታል ኣብ ደረጃ ምዕጻው እዩ ዘሎ፤ እዚ ማለት ሰኣን ሕክምና ትውልዲ ምብራስ'ዩ፤ ህዝቢ ከይበርስ እዩ ዝዓበየ ስግኣትና፡" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ከም ዝገበሩ ድሕሪ ምእዋጆም፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ረድኤት ዝጸዓና መካይን ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ቀይሕ መስቀልን ናብ መቐለ ኣትየን እየን። ይዅን'ምበር፡ እቲ ምቁራጽ ተጻብኦ ጭቡጥ ውጽኢት ከርኢ ይዅን ኣብቲ ክልል ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ቴሌፎን፡ ኢንተርነት፡ ባንክን መጓዓዝን ናብ ንቡር ክምለሱ ኣይተራእየን። "ብዙሕ ዝርአየና የለን፤ ዝበርህ መብራህቲ የለን። ጽልምትምት ዝበለ'ዩ፤ ተኣምር ተፈጢሩ ነገራት ክቕየር እንተዘይክኢሉ፡ ተስፋ ኣሎ ንምባል ይኸብደኒ'ዩ፡" ዝብል ዶክተር ክብሮም፡ እቶም ጸገማት ብቕልጡፍ ንኽፍትሑ ጻዕሪ ክግበር ሓቲቱ።


ንሓወልቲ ኣመሪካዊ ጀነራል ሮበርት ዝትክእ ሓወልቲ ዝስረሓላ ዘላ ጸላም ኣመሪካዊት መን እያ?

ኣብ ሮኣኖክ፡ ቨርጂንያ፡ ሓንቲ ጸላም ኣመሪካዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ኣብቲ ካብ 1960 ኣትሒዙ ሓወልቲ ጀነራል ሮበርት ኢ ሊ ዝነበረሉ ቦታ ሓወልቲ ከም ዝትከለላ ሰበስልጣን እቲ ከባቢ ገሊጾም። እዛ ኣብ ሜሪላንድ ትነበር ዝነበረት ድኻ ጸላም ኣመሪካዊት ሄንሪታ ላክስ ዓቐኑ ክንዲ እቲ ዝነበራ ሰብነት ዝኸውን ካብ ነሓስ ዝተሰርሐ ሓወልቲ ክትከለላ ውጥን ተታሒዙ ኣሎ። ስድራቤት ሄንሪታ፡ ነቲ ውጥን "ክብሪ" ከም ዝኾነ ገሊጾም። ቅድሚ 70 ዓመታት ብዘይ ፍቓዳ ዝተወስዱ ዋህዮታት ህይወት ሚልዮናት ሰባት ንምድሓን ሓጊዞም’ዮም። ሄንሪታ ላክስ፡ ኣብ 1951 ንሞት ዘሳጥሕ ሕማም መንሽሮ ሓሚማ ሕክምና ኣብ እትገብረሉ ዝነበረ እዋን ሓካይም ፍቓዳ ከይሓተቱ ዋህዮታታ ወሲዶም። ዋህዮታት መንሽሮ ሄንሪታ ላክስ ካብ ኣካላት ወዲ ሰብ ወጻኢ ንፈለማ እዋን ክሎን ተገይሮም፡ እቲ ታሪኻዊ ስርሒት ንማእለያ ዘይብሉ ሕክምናዊ ፍወሳታት መንገዲ ከፊቱ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ንሄንሪታ ላክስ፡ "ኣደ ዘመናዊ ሕክምና" ዝብል መጸውዒ ሂቦምዋ። እቲ ሓንቲ ኣብ ሕርሻ ትምባኾ ትሰርሕ ዝነበረት ኣፍሪቃዊት ኣመሪካዊት ጓል ኣንስተይቲ ብዘይፍላጥ ንባዮሜዲሲን (ሓካይምን ካልኦት ሰብ ሞያ ክንክን ጥዕናን ምልክታትን ሕማማትን መድሃኒት፡ ጨረርታ ወይ መጥባሕቲ ተጠቒሞም ዝሕክሙሉ ስርዓት) ከመይ ገይራ ከም ዝቐየረቶ ዝገልጽ ዛንታ፡ ተፈላጥነት ዝረኸበ ‘ዘ ኢሞርታል ላይፍ ኦፍ ሄንሪታ ላክስ’ ዘርእስታ ብብዝሒ ዝተሸጠት መጽሓፍ ኣብ 2010 ምስ ተሓተመት እዩ። ደቃ ግን እቶም ዋህዮታት ብዘይ ፍቓዳ ወይ ብዘይ ዝኾነ ካሕሳ ከም ዝተወሰዱ ብምግላጽ ኣዲኦም ኣፍልጦ ንኽትረከብ ንዓሰርተታት ዓመታት ክቃለሱ ከም ዘሕለፉን ይዛረቡ። ሮኣኖክ ሂደን ሂስቶሪስ ዝተባህለ ኣበርክቶ ኣፍሪቃውያን ኣሜሪካውያን ንምዕባይ ዝዓለመን ንመኽሰብ ዘይሰርሕን ትካል፡ ነቲ ሓወልቲ ንምህናጽ ልዕሊ 180 ሽሕ ዶላር ክእከብ ሓጊዙ። ኣብቲ ኣብ ቀረባ እዋን ላክስ ፕላዛ ተባሂሉ ዝተሰየመ ቦታ፡ ኣብቲ ሓወልቲ ናይቲ ናይ ኮንፈደረሽን ጀነራል ዝነበረሉ ቦታ ክተክል እዩ። ሓወልቲ ጀነራል ሮበርት፡ ኣብ 2020 ኣብ ዝተኻየደ ‘ጸሊም ህይወት ኣገዳሲ’ዩ’ ዝብል ተቓውሞ ከም ዝፈረሰ ይፍለጥ። ንኣበርክቶ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ብዘኽብር ሓወልቲ ክትካእ ጻውዒት ድሕሪ ምቐራቡ፡ ቀራጺ ላሪ ቤክተል ናይ ሄንሪታ ላክስ ሓወልቲ ክቐርጽ ተመዊሉ። ወዲ ወዳ ዝኾነ ሮን ላክስ፡ "እዚ ንስድራይ ብዙሕ ትርጉም ኣለዎ" ክብል ኣብቲ ንውጥን እቲ ሓወልቲ ንምግላጽ ዝተዳለወ ስነስርዓት ገሊጹ። "ኣቦይ ናይ መወዳእታ ብህይወት ዘሎ ዘመድ ሄንሪታ'ዩ... ዛንታኣ ክነግርን ንዓለም ከካፍልን ብንብዓትን ብቃንዛን ተቓሊሱ'ዩ።" ብ1951 ኣብ ባልቲሞር፡ ሜሪላንድ እትነብር ዝነበረት ሄንሪታ ላክስ እትበሃል መንእሰይ ጸላም ኣደ፡ ኣብ ከብዳ ቃንዛን ዘይንቡር ምፍሳስ ደምን ክስምዓ ጀመረ። ኣብ ሆስፒታል ጆንስ ሆፕኪንስ መርመራ ዝገበሩላ ሓካይም ማህጸን፡ ኣብ ማህጸና ድማ ዓቢ ኵምራ ከም ዘሎ ፈሊጦም። ሓካይም ከይሓበርዋን ፍቓዳ ከይሓተቱን፡ ንሕክምናዊ መጽናዕቲ ዝኸውን ናሙና ሕበጥ ናብ ቤተ-ፈተነ ሰዲዶም። ብመሰረት ጸሓፍቲ ታሪኽ ጆንስ ሆፕኪንስ፡ ኣብቲ እዋን፡ ንዝያዳ ሕክምናዊ ምርምር ካብ ሕሙማት ናሙናታት ምውሳድ ልሙድ ተግባር እዩ ነይሩ። ዋህዮታት ሄንሪታ ላክስ ግን ሕክምናዊ ተኣምር ምዃኑ ተረጋጊጹ። ዳርጋ ኩሎም ዋህዮታት ኣብ ቤተ-ፈተነ ብቕልጡፍ’ኳ እንተሞቱ፡ እቶም ዋህዮታት ግን ምብዛሖም ቀጺሎም፡ ኣይኣረጉን'ውን ነይሮም፤ እዚ ድማ "ዘይሞቱ" ገይርዎም። ካብ ቀዳማይን መወዳእታን ስም ሄንሪታ ላክስ ብዝተወስዱ ቃላት "ሄላ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘርኢ ዋህዮ፡ ኣብ መላእ ዓለም ናብ ዝርከባ ቤተ-ፈተነታት ምርምር ተላኢኹ። ብመሰረት ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ዋህዮታት ሄላ፡ ክታበት ፖልዮ ንምፍጣርን ኣብ ምርምር ኤችኣይቪ፡ መንሽሮን መኻንነትን ምዕባለታት ከም ዘርኣዩ ይፍለጥ። ነቶም ዋህዮታት ሳይንሳዊ ተኣምር ዝገበሩ ባህርያት ግን፡ ቀተልቲ እውን ገይርዎም’ዩ። ሄንሪታ ላክስ ንኣዋርሕ መርመራ ድሕሪ ምግባር፡ ኣብ 31 ዓመታ ብሕማም መንሽሮ ካብዛ ዓለም ተፈልያ። ስድራኣ፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ዋህዮታታ ከም ዝተወስዱ ከም ዘይተሓበሮምን፡ እታ ጸላም ሰበይቲ ድኻ ስለዝነበረት ዋህዮታት ኣዲኦም "ዝሰረቐ" ስርዓት ንክመሓየሽ ክቃለሱ ዓመታት ከም ዘሕለፉን ይገልጹ። እቲ ሄንሪታ ላክስ ዘኽብር ሓወልቲ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2023 ክትከል ትጽቢት ይግበር። ጠበቓ ስድራቤት ሄንሪታ፡ ቤን ክራምፕ፡ ሓወልቲ ከተማ ሮኣኖክ "ታሪኻዊ ጌጋ ምእራም" ምዃኑ ገሊጹ። "ሎሚ ኣብዚ ኣብ ሮኣኖክ ቨርጂንያ ኣብ ላክስ ፕላዛ፡ [ሄንሪታ] ትርጉም ዘለዋ ጥራይ ዘይኮነትስ... ከም ሎሚ ኣብ ዓለም ዘሎ ዝኾነ ታሪኻዊ ሰብ ኣገዳሲት ምዃና ንኣምን።" ዓለማዊ ሕድሪ ሄንሪታ ላክስ ንምምስካር፡ ዩኒቨርሲቲ ብሪስቶል ዓዲ እንግሊዝ ዝሓለፈ ዓመት ሓወልቲ ተኺሉላ’ዩ - እቲ ሓወልቲ ብጸላም ሰበይቲ ዝተሰርሐ ፈላማይ ህዝባዊ ሓወልቲ ጸላም ሰበይቲ እዩ። ምሉእ ስሙ ሮበርት ኤድዋርድ ሊ እዩ፡ ንሱ ኣብ 1807 ተወሊዱ ኣብ 1870 ዝዓረፈ ኮይኑ ኣብቲ ኲናት ሓድሕድ ኣመሪካ ልዑል ተራ ዝተጻወተ ጀነራል ነይሩ። ሮበርት ኢ ሊ፡ ኣብ መጀመርታ ኲናት ሓድሕድ ኣመሪካ መራሒ ሰራዊት ሰሜናዊ ቨርጂንያ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ድማ ኣዛዚ ኹሎም ሰራዊት ኮንፈደረሽን ኮይኑ። ከም ወተሃደራዊ መራሒ ናይቲ ዝተሳዕረ ሰራዊት ኮንፈደረሽን፡ ሮበርት ኢ ሊ ምልክት ደቡባዊ ኣመሪካ ኮይኑ። ንሱ፡ ኣባል ናይቲ ባሮት ዝሓዙ ምሩጻት ስርዓት ብምንባሩ፡ ስርዓት ባርነት ኣብ መንጎ ዓሌታት ስርዓት ንምሕላው ኣድላዪ ከም ዝኾነ ይኣምን። ኣብቶም ነዚ ዝቃወሙን ባርነት ክጠፍእ ዝህንቀዉ ዝነበሩን ሰሜናውያን ድማ ጽልኢት ነይርዎ። ኣብ ታሕሳስ 1856 ብዛዕባ እቲ ኣርእስቲ ኣብ ዝጸሓፎ ጽሑፍ፡ "ባርነት ከም ትካል፡ "ኣብ ዝኾነት ሃገር ሞራላዊን ፖለቲካዊን ሕሰም እዩ። ብዛዕባ ጉድለታቱ ምግፋሕ ፋይዳ የብሉን” ኢሉ። ግን ባርነት፡ ካብ ኣብ ጸለምቲ ንላዕሊ ኣብ ጸዓዱ ሕሰም ኣለዎ ዝብል እምነት ነይርዎ።


ደቂ ተባዕትዮ፡ ጸለምትን ደቀ-40ን ክፈልጥዎ ዝግባእ ዓይነት መንሽሮ

ብዙሓት፡ ንፕሮስተይት ኣብ ከባቢ ክልቲኡ ፍረ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ወይ’ውን ኣብ ውሽጢ ከረጺት ፍረ ዘርኢ ዘሎ ኣካል ከም ዝዀነ እዮም ዝርድእዎ። ክኢላ መጥባሕቲ ኩሊትን ፕሮስተይት ከረጺትን ቱቦ ሽንቲን ዶክተር ፍጹም ሰሎሞን ግን፡ ፕሮስቴት ኣብ ትሕቲ ከረጺት ሽንቲ ዝርከብ፡ ፈሳሲ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ዘመንጩ ኣካል ምዃኑ ይሕብር። ኣስታት 70 ሚእታዊት እቲ ዝፈስስ ዘርኢ ከኣ ካብ ፕሮስተይት  ከም ዝምንጩ እቲ ክኢላ የብርህ። ብተወሳኺ፡ ፕሮስተይት፡ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ (ስፐርም) መግቢ ዝረኽበሉን ዝሕምብሰሉን ፈሳሲ’ውን  እዩ። ስለ ዝኾነ ጸገም ፕሮስተይት ዘለዎ ወዲ ተባዕታይ፡ እቲ ዘርኡ ኣብ ክንዲ ንግዳም ናብቲ ከረጺት’ዩ ዝምለስ። ስለዚ፡ እቲ ፕሮስተይት ዝበሃል ባእታ፡ እቲ ዘርኢ ናብቲ ከረጺት ንኸይምለስን ናብ ደገ ንክፈስስን  ከም ዝሕግዝ ዶክተር ፍጹም የረድእ። መንሽሮ ፕሮስተይት መንሽሮ ማለት ገለ ካብ ዋህዮታት ሰውነት ካብ ንቡር ወጻኢ ምስ ዝዓብዩን ምስ ዝላብዑን ዝፍጠር ሕማም ምዃኑ ዶክተር ፍጹም ይገልጽ። ሰብነትና ብትሪልዮናት ዝዀኑ ዋህዮታት ዝቘመ ስለ ዝኾነ ኣብ ኵሉ ክፋል ኣካላትና መንሽሮ ክህሉ ይኽእል እዩ። ፕሮስቴት ድማ ካብ ክፍሊ ኣካላትና ሓደ ስለ ዝዀነ፡ ንመንሽሮ ክቃላዕ ተኽእሎ ኣሎ። ዓለማዊ ሕክምናዊ ጸብጻባት ከም ዘረድእዎ ከኣ ካብ ሸሞንተ ደቂ ተባዕትዮ እቲ ሓደ ብመንሽሮ ፕሮስተይት ይትሓዝ። ፕሮስተይት፡ ኣብ ኵሎም መጥበውቲ  እንስሳት ዝርከብ ባእታ እዩ። ይዅን እምበር ፕሮስተይት መንሽሮ ክሳብ ሕጂ ኣብ ሰብን ኣኽላባትን ጥራይ እዩ ተራእዩ። 80 ሚእታዊት መንሽሮ ፕሮስተት፡ ቀስ እናበለ ዝዓብን ቃንዛ ከየስዓበ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ዝኽእልን እዩ። ደቂ ሰባት ብዕድመ እናደፍኡ ምስ ዝኸዱ ንሕማም መንሽሮ ይቃልዑ። ብፍላይ ልዕሊ 50ን ጸለምትን ደቂ ተባዕትዮን ከኣ ብዝያዳ በቲ ሕማም ይጥቅዑ። ዝኾነ ካብ ወለዶም በቲ ሕማም ዝተጠቕዐ እንተነይሩ ከአ እቲ ሕማም ከም ብዙሕ ካልእ ሕማማት ብተወርሶ እውን ክሰጋገር ይኽእል እዩ። ኣቦኡ ወይ ሓው በዚ መንሽሮ ዝሓመምዎ ሰብ፡ ክልተ ወይ ሰለስተ ዕጽፊ ተኽእሎታ ምቅላዕ በዚ ሕማም ክህልዎ ከምዝኽእል ዶክተር ፍጹም ይዛረብ። ተመራመርቲ ዓዲ እንግሊዝ፡ ልዕሊ 40 ዓመት ዝዕድመኦም ደቂ ተባዕትዮ ዓመታዊ ቅድመ መርመራ ክገብሩ ይምዕዱ። ዶክተር ፍጹም እውን ብወገኑ፡ መንሽሮ ፕሮስተይት ትሕቲ 40 ዓመት ኣብ ዝዀኑ ሰባት ናይ ምርካብ ዕድሉ ኣዝዩ ትሑት ምዃኑ ይዛረብ። ዕድመኦም ካብ 20 ክሳብ 30 ዝዀኑ ደቂ ተባዕትዮ በዚ መንሽሮ ናይ ምትሓዝ ዕድሎም ሓደ ሚእታዊት ጥራይ እዩ። ልዕሊ 90 ሚእታዊት እዚ መንሽሮ ዕድመኦም ልዕሊ 50 ኣብ ዝዀኑ ደቂ ተባዕትዮ ዘጋጥም ምዃኑ ዶክተር ፍጹም ሓቢሩ። ምስ ጸዓዱ ብምንጽጻር ግን ኣፍሪቃውያን በዚ መንሽሮ ናይ ምትሓዝ ዕድሎም ዝለዓለ እዩ። ኣብ ትሕቲ 65 ዓመት ዕድመኡ ፕሮስተይት መንሽሮ ዝተረኽቦ ኣቦ፡ ውላዱ በቲ ሕማም ናይ ምጥቃዕ ዕድሉ ልዕሊ ሓሙሽተ ዕጽፊ ክኸውን ከምዝኽእል ዶክተር ፍጹም የረድእ። ናይ ጀኔቲክ ምቅይያር ጸገም እንተሃልዩ ከኣ ደቂ ተባዕትዮ ብዝያዳ ይቃልዑ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ መንሽሮ ኣብቲ ዝብገሰሉ ከባቢ ዘለው ዋህዮታት ልዕሊ ዓቐን ክባዝሑን ናብ ካልእ ቦታ ክዝርግሑን እንከለው እዩ ጸገማት ዝፈጥር። መንሽሮ ፕሮስተይት ከኣ፡ ኣብ እዋኑ ሕክምና እንተዘይረኺቡ ንከረጺት ሽንቲ ክደፍኖ ይኽእል እዩ። ሕበጥ ፕሮስቴት ምስ ተባዝሐ፡ ኣብ ከባቢ ፕሮስተይት ናብ ዘለው ቱቦታት ሽንትን ከረጺትን ይዝርጋሕ። ካብኡ ሓሊፉ ናብ ሰራውር ደም ክኸይድ ይኽእል። ናብ ደም ምስ ኣተወ ከኣ ናብ ሑቘ፡ ዕትብቲ ዓንዲ ሑቘን ከብድን ናብ ዘለው ቦታታት የስፍሕ። ብኸመይከ ንከላኸሎ? ስርዓት ኣመጋግባኻ ምምሕያሽ ቀንዲ መፍትሒ እዩ። ኣሕምልትን ፍረታትን ዝበዝሖ፡ ዓሳ፡ ዘይቲ ዓሳ፡ ኦሊቭ ኦይል ዘለዎም መግብታት ምምጋብ ነዚ ሕማም ክከላኸሎ ይኽአል። ብተወሳኺ ቀጠልያ ሻሂን ቫይታሚን-ዲ ን ምጥቃም፡ ነዚ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ሓፍ ከም ዘብልዎ ሰብ ሞያ ይገልጹ። ምልክታት ፕሮስቴት መንሽሮ ቅድመ ምክልኻል መንሽሮ ፕሮስተይት መብዛሕትኡ ግዜ ቀስ ኢሉ ስለዝዓቢ ብፍላይ ቤተ ሰቦም ናይ ሕማም መንሽሮ ታሪኽ ዘለዎም ሰባት፡ ብውሑዱ ደቂ 40 ኣብ ዝበጽሑሉ እዋን እንተወሓደ ኣብ ዓመት ወይ ክልተ ዓመት ኣቐዲሞም መርመራ ክገብሩ ይምከር። በዚ መሰረት ሓደ ሰብ፡ ዕድመኡ ካብ 50 ክሳብ 55 ክበጽሕ እንከሎ መርመራ ክገብር ከም ዝግባእ ዶክተር ፍጹም ይዛረብ። ፕሮስተይት መንሽሮ ብመጥባሕትን ብጨረርታ ሕክምና ክፍወስ ይከኣል። ንሕማም መንሽሮ ፕሮስተይት ንምፍዋስ፡ ሓካይም መጥባሕቲ፡ ክኢላታት ሽንቲ፡ ክኢላታት ስነ-መንሽሮ፡ ነርሳት ራድዮቴራፒን  ብሓባር ተኣኪቦም ነቲ ሕሙም ዝሓይሽን ዝጠቅምን ዝብልዎ ይውስኑ።


ማላውያን ብሞት ቀዳማዊት እመቤት ነበር ኣን ቺድዚራ ሙሉዚ ሓዘኖም ይገልጹ'ለዉ

ኣብ ማላዊ ንፈለማ እዋን፡ "ቀዳማዊት እመቤት" ዝብል መዓርግ ዝረኸበት ወይዘሮ ኣን ቺድዚራ ሙሉዚ፡ ኣብ 69 ዓመታ ዓሪፋ። ፕረዚደንት ማላዊ "ንነብሳ ወጺዓ ሰባት እተኽብር ትሕትን ብልጽትን" ክብል ገሊጹዋ። እታ ኣብ ማላዊ ብልዑል ኣኽብሮት እትርአ ኣን ቺድዚራ ሙሉዚ፡ ኣብ ኬንያ ኣብ ዝርከብ ናይ ውልቀ ሆስፒታል እያ ብሕማም መንሽሮ ሞይታ። በዓል ቤታ ባኪሊ ሙሉዚ  ኣብ 1994 ፕረዚደንት እታ ሃገር ኮይኑ ምስተመርጸ እያ ቀዳማዊት እመቤት ማላዊ ኮይና። እቲ ካብ ናጽነት ማላዊ ኣትሒዙ ስልጣን ሒዙ ዝነበረ ቅድሚኡ ዝነበረ ፕረዚደንት ሃስቲስ ካሙዙ ባንዳ ብወግዒ ኣይተመርዓወን ነይሩ ። ሚስተር ባንዳ ምስታ "ወግዓዊ ተቐባሊት ጋሻ" ዝብል መዓርግ ዝሃባ  ሰሲልያ ካድዛሚራ ዝስማ ጸሓፊቱ እዩ ዝነብር ነይሩ። እዚ ናይ ሕጂ ፕረዚደንት ማላዊ ኣልኣዛር ቻክወራ ብዛዕባ ሞት እታ ቀዳማዊት እመቤት ምስ ፈለጠ ኣዝዩ ከምዝሰንበደ ተገሊጹ። "ማላዉያን ንማዳም ቺድዚራ ሙሉዚ ጥቕሚ ገዛእ ርእሳ ዘይትደሊ ንህዝቢ ብትግሃት እተገልግል ትሕትን ሓላዪትን ሰብ ገይሮም እናዘከርዋ ክነብሩ እዮም" ኢሉ። ኣብቲ ናይ ሓዘን መግለጺ፡ ምክትል ፕረዚደንት ሳውሎስ ክላውስ ቺሊማ፡ እታ ቀዳማዊት እምቤት በቲ ንህዝቢ ክትሕግዘሉ ዘቖመቶ  "ትካል ናጽነት" ብኣሽሓት ንዝቝጸሩ ስኡናትን መሳኪን ቈልዑን ከም ዝሓገዘት መስኪሩ። ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ፡ "እታ ሰናይ ልቢ ህርመታ ኣቋሪጻ፡ እታ ሰናይ ነፍሲ ከኣ ናብ ሰማይ ዓሪጋ" ክብል ሓዘኑ ገሊጹ። መንግስቲ፡ ብዛዕባ ብዛዕባ ምምላስ ሬሳኣ ካብ ኬንያን ሰነ-ስርዓት ቀብርን ብዝምልከት ገና ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃበን። ወ/ሮ ሙሉዚ ግንባር ዲሞክራስያዊ ሕብረት ንእተሰምየ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ዝመርሕ አቱፔለ ሙሉዚ  እተባህለ ሓደ ውላድ ኣለዋ። ንሳ ምስ በዓል ቤታ ብ1999 ተፈላልያ፤ ንሱ ከኣ ክሳዕ 2004 ፕረዚደንት ኰይኑ ኣገልጊሉ።


ወዶም ብሓድሽ ኣገባብ ኣፋውሳ መንሽሮ ሓንጎል ክድሕን ተስፋ ጌሮም ዘለው ወለዲ

ወዲ 10 ዓመት ሉካስ፡ ካብ ኣዋርሕ ዘይበዝሕ ዕድመ ተሪፍዎ ከምዘሎ ሓካይም ክነግርዎ እንከለው ወለዱ፡ ወዶም ሓድሽ ኣገባብ ሕክምና መንሽሮ ክረክብ ብልዑል ተስፋ ይጽበዩ ኣለው። ብሪጣንያዊ ሉካስ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ፡ ሓደ ሰሙን ቅድሚ 10ይ ዓመቱ ምኽባሩ እዩ መንሽሮ ሓንጎል ከምዘለዎ ተረጋጊጹ። ኣቦኡ ጄሚ፡ ወዱ ኣብ ኣሜሪካ ንፈተነ ሓድሽ ሕክምና ቅቡል ኮይኑ ከምዘሎ ሓቢሩ። ሉካስ ዲኣይፒጂ ዝበሃል ሕማም ከምዝሓመመ ምስ ተረጋገጸ ‘ፋንዲን ኒውሮ’ ዝተባሃለ መትናዊ ጸገማት ንዘጋጠሞም ሰባት ዝሕግዝ ትካል ግብረሰናይ፡ ነታ ስድራ ምስታ ነቲ ሓድሽ ኣፋውሳ ተማዕብል ዘላ ትካል ከምዘራኸባ’ውን ጄሚ ይገልጽ። “ሕክምና ‘ራድዮተራፒ’ ምስ ገበረ ካብ ክልተ ክሳዕ ሽዱሽተ ወርሒ ኣብ ዘሎ ግዜ ከምዝመውት እዮም ሓካይም ነጊሮምና። “እዚ ንኣና እንታይ ማለት ምዃኑ ይርድኣኩም ይኸውን። ዝኾነ ነገር እንተዘይጌርን ናብ ምንታይ ገጹ ከምዝምዕብል ንፈልጥ ኢና። ኣሜሪካውያን ሓካይም ኣሜሪካ ኣብ ዝመጽእ ሰለስተ ሰሙናት ተወሳኺ ኤምኣርኣይ ክንገብርን እቲ ቱመር ናብ ዓንዲ ሕቖኡ ተዘርጊሑ ዘይምዃኑ ክነረጋግጽን ሓቲቶምና ኣለው። “እቲ ውጽኢት ከምኡ እንተኾይኑ፡ ናብ ኣሜሪካ ክንጓዓዝ ፍቓድ ክንረክብ ንትስፎ” ኢሉ። እቲ ኣብ ዋሽንግተን ኣብ ዝርከብ ሓደ ሆስፒታል ዝግበር ፈተነ፡ ንዋህዮታት መንሽሮ ዝስሕብ ትሕዝቶ ብዘለዎ መድሃኒት እዩ ክካየድ። ዝተወሰነ ድግምጋም ናይ ኣልትራሳውንድ ብምጥቃም ከኣ ነቶም ዋህዮታት ምቕታል ከምዝከኣል ተስፋ ተጌሩሉ ኣሎ። እቲ ፈተነ ሰለስተ ወርሒ ዝወስድ ኮይኑ፡ ወጻኢታቱ ወላ’ኳ በቲ ናይ መድሃኒት ትካል እንተተሸፈነ፡ እታ ስድራ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ እትጸንሓሉ እዋንን ንካልእ ወጻኢታት መነባብሮ መሸፈኒ ዝኸውን ገንዘብ ንምርካብ ካብ ህዝቢ ሓገዝ ሓቲታ ኣላ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ‘ፋንዲን ኒውሮ’ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ “ሕክምናዊ ፈተነታት፡ እቲ ኣገባብ ዝሰርሕን ዘይሰርሕን ምዃኑ ዝግበሩ እዮም” ኢሉ። “ኩሉ ሰብ ተስፋ ጌሩ ኣሎ። ግና እንታይ ከምዝኸውን ኣይንፈልጥን። ኣብዚ እዋን ግና ነታ ስድራ ተስፋ ኣስኒቑ ኣሎ። “ሉካስ ኣብኡ እትው ምስበለ ብቕልጡፍ ሕክምና ክገብሩሉ እዮም” ኢሉ። ንሱ ወሲኹ እቲ ትካል ግብረሰናይ፡ ፈተነታት እቲ ኣገባብ ሕክምና ኣብ ብሪጣንያ’ውን ክህሉ ፍቓድ ንምርካብ ይሰርሕ ከምዘሎ ገሊጹ። ኣብዚ እዋን ንሉካስ ሕክምናዊ ክትትል ትገብረሉ ዘላ ሓኪም ሆስፒታል ዩኒቨርስቲ ኖቲንግሃም ዶክተር ሶፊ ዊልኒ “ዲኣይፒጂ ኣዝዩ ሓደገኛን ዘይፍወስን ቱመር እዩ ኢላ” ኣብ ብሪጣንያ ዓመታዊ ከባቢ 50 ቆልዑ እቲ ሕማም ከምዝርከቦም ብምግላጽ ከኣ ምርምራት ምክያድ ኣገዳሲ ምዃኑ ገሊጻ።


ኢትዮጵያ፡ 20 ኪሎ ዝምዘን ናይ ማህጸን ጥረ ብመጥባሕቲ ዝተገላገለት ኣደ

ኣብ ኢትዮጵያ፡ ሓንቲ ኣደ ካብቲ ኣብ ማህጸና ዝነበረ ኣስታት 20 ኪሎ ዝምዘን ጥረ ብመጥባሕቲ ከም ዝተገላገለት ነቲ መጥባሕቲ ዘካየደ ዶ/ር ኣብነት ኣዳነ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣደ ሽዱሽተ ቆልዑ ዝኾነት ወ/ሮ ታገሰች ደሳለኝ፡ ብዝተገብረላ ሕክምናዊ መጥባሕቲ ካብቲ ገዚፍ ጥረ ድሕሪ ምግልጋላ፡ ኣብ ጸቡቕ ኩነታት ጥዕና ከም እትርከብን ካብ ሆስፒታል ከም ዝተፋነወትን ንቢቢሲ ተዛሪባ። እዛ ኣብ ክልል ደቡብ፡ ቃጫቢራ ኣብ ዝብሃል ቁሸት እትነብር ኣደ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመታት ሕማም ክስምዓ ምጅማሩ ትገልጽ። "ከብደይ ይቐርጸኒ ነይሩ። ቅርጥማት'ውን ነይሩኒ። ከብደይ ይንፋሕን ይጎድልን ነይሩ። መሊሱ ድማ ይንፋሕ" ብምባል ንዘሕለፈቶ ስቓይ ትዝክር። መጥባሕቲ ኣብ ዝገበረትሉ እዋን፡ ናይ 6 ወርሒ ጥንሲ ከምዝነበራ፡ ዶ/ር ኣብነት ይገልጽ። "[ናብ ሕክምና] ክትመጽእ እንከላ፡ ከተተንፍስን ቀኒዓ ክትከይድን ኣይትኽእልን'ያ ነይራ። ብድሕሪት ክልተ ወይ ሰለስተ ሰባት እናደገፍዋ'ያ ትንቀሳቐስ ነይራ። ስለዚ፡ ናብ ክፍሊ ህጹጽ ሓደጋታት ኣትያ፡ መጥባሕቲ ክትገብር ወሲንና" ይብል እቲ ሓኪም። እቲ ጥረ ብኸመይ ተረኺቡ? ዶ/ር ኣብነት፡ ኣብ ከተማ ዱራሜ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ሓፈሻዊ መዘክር ዶ/ር ቦጋለች ሓኪም ጥንስን ማህጸንን'ዩ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ ንሰለስተ ሰዓታት ብዝወሰደ መጥባሕቲ እቲ 20 ኪሎ ግራም ጥረ ካብ ማህጸን እታ ኣደ ምሉእ ብምሉእ ክወጽእ ከም ዝኸኣለ ተዛሪቡ። ፈለማ፡ ሕማም ጸላም ከብዲ ክኸውን ይኽእል'ዩ ተባሂሉ ነይሩ። እናበርትዓ ምስ መጽአ ግን ጥሩነሽ ቤጂንግ ተባሂሉ ናብ ዝጽዋዕ ሆስፒታል ኣምሪሓ። ብድሕሪኡ፡ እቲ ጥረ ከም ዘለዋን ክወጽእ ከም ዘለዎን ምስ ተነግራ ግን፡ ቀልጢፋ ፍቓደኛ ከም ዘይነበረት ምንኣሳ ሓዋ ይዝክር። ሽዑ ግን እቲ ጥረ ንእሽቶ'ዩ ነይሩ። እታ ሕክምናዊ መጥባሕቲ ክግበረላ ዘይፈቐደት ኣደ ግን፡ ፈውሲ ንምንዳይ ናብ ቤተ-እምነት ምኻድ መሪጻ ነበረት። "ክልተ ኪሎ ጥረ ምስ ወጽኣለይ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሰ ናብራይ ቀጺለ" ትብል ወ/ሮ ታገሰች። ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ጥንሲ ምስ ሓዘት ግን እቲ ሕማም ደጊሱዋ። ጥንሳ ክሳብ ኣርባዕተ ወርሒ ዝበጽሕ ዝስምዓ ሕማም ኣይነበረን። ድሕሪኡ ግን ከብዳ ክንፋሕ ጀሚሩ። "ንርእሰይ ክቆጻጸር ኣብ ዘይክእለሉ ደረጃ በጺሑ" ድማ ትብል። ዶ/ር ኣብነት ከም ዝብሎ፡ ጠንቂ ናይቲ ሕማም እቲ ጥረ ምዃኑ ናይ ራድዮሎጂ መርመራ ምስ ተኻየደላ'ዩ ተፈሊጡ። ወ/ሮ ታገሰች፡ ነዛ ምስትንፋስ ምስ ተጸገመት ግን፡ እቲ ጥረ ክወጸላ ናብ ሆስፒታል ክትከይድ ከም ዝተገደደት ኣረዲኡ። "ምስ ቤተሰባ ተማኺርና። ምስ ሓሳብና ተሰማሚዖም። ብዝተሰማማዕናሉ መሰረት ድማ ኣፈሪምና'ያ። ምስ መጽአት ኣብ ናይ መጥባሕቲ ዓራት ምድቃሳ ከማን ኣይተኻእለናን ነይሩ። ኪኢላታት ነቲ ዓራት ንዓኣ ከም ዝሰማምዓ ገይሮም ድሕሪ ምትዕርራይዮም ኢና ናብ መጥባሕቲ ኣቲና" ይብል እቲ ሓኪም። መስርሕ መጥባሕቲ ኣብ ሃዋሳ ኣብ ዝርከብ ሓፈሻዊ ፍሉይ (ስፔሻላይዝድ) ሆስፒታል ዝመሃር ዶ/ር ኣብነት፡ ናብ ናይ ምህጸንን ጥንስን (መዋልዳን) ካብ ዝኣቱ ጌና ክልተ ዓመት ኣይመልኦን ዘሎ። እቲ ንወ/ሮ ታገሰች ዘጋጠማ ዓይነት ሕማም ድማ ነቲ ሆስፒታልን ንዕኡን ሓድሽ ነገር ምዃኑ'ዩ ዝዛረብ። ጠንቂ ናይቲ ሕማም ናይ ማህጸን ጥረ ምዃኑ ብ'ኣልትራሳውን' ብንጹር ስለ ዘይተረጋገጸ፡ ብራድዮሎጂ ክረአ ኣለዎ ዝብል ኣማራጺ'ዩ ተወሲዱ። እንተኾነ፡ ኩነታታ ህጹጽ ብምንባሩ፡ ተቐላጢፎም ናብ መጥባሕቲ ክኣትዉ ከም ዝተገደዱ ዶ/ር ኣብነት ይጠቅስ። "ኩነታታ ግዜ ኣይሃበናን፡ ህጹጽ'ዩ ነይሩ። ኣዝያ ተዓፊና፡ ምስትንፋስ ስኢና። ኦክስጅን ተገይሩላ'ውን ከተተንፍስ ኣይክኣለትን" ድማ ይብል። ወ/ሮ ታገሰች፡ እቲ ሕማም ምስ በርትዓ "ኣኸለ! ኣይመውትን እየ። ኣብዚ [መጥባሕቲ] ግበሩለይ" ክትብል ነቶም ሓካይም ተማሕጺናቶም። ብድሕሪ'ዚ፡ ካብ ክፍሊታት መጥባሕቲ፡ ማህጸንን ጥንስን፡ ራድዮሎጂን ካልኦት ሰብሞያን ተኣኻኺቦም ነቲ መጥባሕቲ ኣካይዶሞ። "ዝረኸብናዮ ዓቢ ጥረን ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ጥንስን'ዩ ነይሩ። ናይ ማህጸን ጥረ ናብ ካንሰር ስለ ዝቕየር፡ ኣስታት 20 ኪሎ ግራም ዝምዘን ምሉእ ጥረ ኣውጺእና። ኣብቲ ጥረ ዝነበረ ፈሳሲ፡ እቲ ጥንስን ማህጸናን ወጺኡ። ጥንሳ 650 ግራም እዩ" ክብል እቲ ሓኪም ጠቒሱ። ዕድመ ወ/ሮ ታገሰች ኣብ ግምት ብምእታው፡ ማህጸና ንሕማማት ክቃላዕ ስለ ዝኽእል፡ ክወጽእ ከም ዝተገብረ'ዩ ዶ/ር ኣብነት ይዛረብ። "ጥንሳ'ውን ዕብየት ናይቲ ጥረ ክውስኽ ገይሩ'ዩ። ይደፍኦ ነይሩ። ንኸብዳ ንላዕሊ ደፊኡ፡ ወጢሩ ስለ ዝሓዘ፡ ንሽዱሽተ ሳምንታት ኣይደቀሰትን። ድቃስ ዝብሃል ኣይነበራን" ይብል። መጥባሕቲ ክጅምሩ እንከለዉ፡ መዓናጡ ወ/ሮ ታገሰች ናብ ሕቖኣ ዘይሩ ስለ ዝነበረ፡ ኣይረአን'ዩ ነይሩ። እቲ ጥረ ድሕሪ ምውጽኡ ኸኣ፡ እቲ ዝነበራ ጥንስን ማህጸና ብዓቢኡን ከም ዝወጽእ ገይሮም። ድሕሪ መጥባሕቲ ን10 መዓልታት ኣብ ሆስፒታል ድሕሪ ምጽናሕ ድማ፡ ድሓን ምዃና ስለ ዝተረጋገጸ ናብ ቤታ ተፋንያ። 'ብእግራ እናተንቀሳቐሰት ናብ ቤታ ተመሊሳ' እታ መጥባሕቲ ቅድሚ ምግባራ ከተተንፍስ ይኹን ክትንቀሳቐስ ዘይክኣለት ኣደ፡ ብዝተገብረላ ሕክምና መስተርሆት ረኺባ'ያ። "ምስ ጠነስኩ ድሕሪ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ከብደይ ተነፊሑ ነይሩ። ካብ ራብዓይ ክሳብ ሻዱሻይ ወርሒ ከቢድ ስቓይ እየ ኣሕሊፈ" ትብል ወ/ሮ ታገሰች። ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ኩነታት ጥዕንኣ ንምርግጋጽ፡ ናብ ዝተፈላለዩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከቡ ትካላት ሕክምናን መርመራን ከይዳ ነይራ። እንተኾነ ንነዊሕ እዋን ሕማማ እንታይ ምዃኑ ክፍለጥ ኣይተኻእለን ነይሩ። ምስተፈለጠ'ውን፡ ፈለማ ናብ ቤተ-እምነት ንምኻድ ከምዝ መረጽ'ዮም ቤተሰባ ዝዛረቡ። "ናብ ቤተ-እምነት ምስ ከደት ክልተ ኪሎ ጥረ ስለ ዝወጸላ፡ ናብ መነባብሮኣ ተመሊሳ። ምስ ጠነሰት ግን እቲ ሕማም ተመሊሱዋ" ይብል ንእሽቶ ሓዋ። ወ/ሮ ታገሰች፡ ጥንስቲ ኣርባዕተ ወርሒ ምስ ኮነት፡ ሕማም በርቲዑዋ፡ ናብ ሕክምና ተመላሊሳ እያ። ኣብ መወዳእታ ግን፡ ካብቲ ኣብ ከባቢኣ ዝነበረ ቀዳማይ ደረጃ ሆስፒታል ናብ ዱራሜ ተሰጋጊራ። "ቅድሚ ሕክምና ምርካበይ፡ ምድቃስን ምንቅስቓስን ኣይክእልን'የ ነይረ። ክልተ ሰባት ተሓጋጊዞም'ዮም ካብ ኮፍ ዝበልኩሉ ዘተንስኡኒ። ከብደይ ይቐርጸኒን ይንፋሕን ነይሩ። መግቢ ምብላዕ ገዲፈዮ" ክትብል ንዘሕለፈቶ ጸገም ተዘንቱ። ድሕሪ'ቲ ዝተገብረላ መጥባሕቲ ግን ጥዕናኣ ናብ ንቡር ምምላሱ'ያ ትዛረብ። ኩነታታ ምሉእ ብምሉእ ክሳብ ዝረጋገጽ ግን ሕክምናዊ ክትትል ይግበረላ ምህላዉ ገሊጻ። "ሕጂ ሕማም ዝብሃል የለን። ብሰላም እድቅስ ኣለኹ። ኩሉ ነገር ባዕለይ ክገብር ኪኢለ ኣለኹ" ድማ ትብል። ዶ/ር ኣብነት ብወገኑ፡ "ብዘይ ዝኾነ ጸገም እናተንቀሳቐሰት፡ ምሳይ'ውን ስእሊ ተሳኢላ [ናብ ቤታ] ተመሊሳ። ኣተናፍስኣ ተመሊሱ፡ ቁስላ ሓውዩ፡ ጡጥ ተፈቲሑላ ከይዳ። ቤተሰባ'ውን ኣመስጊኖሙና እዩም" ክብል ሓጎሱ ገሊጹ። ብድሕሪ ሕጂኸ እንታይ ይጽበያ? ወ/ሮ ታገሰች ኣደ ኣርባዕተ ኣወዳትን ክልተ ኣዋልድን ኮይና፡ ኣላዪት ስድራ እያ። ብዓልቤታ ድማ፡ ኣብ ወንጪ ኣብ ዝርከብ ፋብሪካ ሽኮር ይሰርሕ ነይሩ። ንሳ ምስ ሓመመት ግን ስርሑ ከቋርጽ ተገዲዱ። ክልቲኦም ዕፉን ብምሻጥ'ዮም ዝናበሩ ነይሮም። ዶ/ር ኣብነት ከም ዝበሎ ግን፡ ዋላ'ኳ ጥዕናኣ እንተተመልሰ፡ መርመራታት ክትቅጽል ኣለዋ። "ካንሰር እንተኾይኑ ኬሞተራፒ፡ ናይ ጨረር [ራድየሽን} ሕክምና ወይ ሆርሞን ተራፒ ስለ ዘድሊ፡ ብዛዕባ ዝቕጽል ሕክምና ምስ ቤተሰባ ተዘራሪብና ኣለና" ኢሉ። እቲ ዝተኻየደላ መጥባሕቲ እኹል ዝኾነሉ ወይ ካልእ ተወሳኺ ሕክምና ዘድልየሉ ኩነታት ክህሉ ከም ዝኽእል'ውን እቲ ሓኪም ኣሚቱ። ናይ ማህጸን ጥረ ምክልኻል ይክኣል'ዶ? ዶ/ር ኣብነት ከም ዝብሎ፡ ዝበዝሓ ሕክምናዊ ክትትል ስለ ዘይገብራ፡ እቲ ጥረ ብንእሽትኡ ዝወጽኣሉ ደረጃ የሕልፍኦ። ብንእሽትኡ ክወጽእ ምስ ተባህላ ድማ ብዙሓት የዕጠይጥያ። ጥረ ማህጸን፡ ብወለዶ፣ ብምቅይያር ዋህዮታት ከምኡ'ውን ብኻልኦት ምኽንያታት ክኽሰት ይኽእል'ዩ። ብፍላይ ምስ ጥዕና ደቂ-ኣንስትዮ ብዝምልከት፡ "ኩለን ደቂ-ኣንስትዮ ንጥረ ዝተቓልዓ ስለ ዝኾና 'ጥዕይቲ እየ' ከይበላ ኣብ 6 ወርሒ ወይ ዓመት ናብ ሓኪም ማህጸን ክኸዳ ኣለወን። ናይ 'ኣልትራሳውንድ መርመራ ክገብራን ምክትታል ክግበረለንን የድሊ" ክብል ዶ/ር ኣብነት ይምዕድ። እቲ ጥረ፡ ከም መንሽሮ ጫፍ ማህጸን ዘይረአ ሕቡእ ብምዃኑ፡ ናይ ምዕባይ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ሓካይም የረድኡ። ስለዚ ድማ'ዮም ቀጻሊ ምክትታል ምግባር ከም ዘድሊ ዝመኽሩ።


ኣብ ኢስታንቡል ቱርኪ ክሕከም ዝጸንሐ ኤርትራዊ ዮናስ ጸጋይ ዓሪፉ

ኣብ ኢስታንቡል ቱርኪ ክሕከም ዝጸንሐ ኤርትራዊ ዮናስ ጸጋይ ከምዝዓረፈን ሬስኡ ናብ ኤርትራ ትማሊ ከምዝኣተወን ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ። ኣቶ ዮናስ፡ ምስ ጻዓዱ ዋህዮታት ደም ምትሕሓዝ ብዘለዎ 'ሆድኪን ሊፎማ'  ዝተባህለ ዓይነት ሕማም'ዩ ተጠቒዑ ነይሩ። እቲ ሕማም ልዕሊ ዓቕሙ ምስ ኮነ ከኣ  ጸገሙን ወጽዕኡን ናብ  ህዝቢ ድሕሪ ምቕራቡ፡ብመንገዲ 'ጎ ፈንድ ሚ' (GoFundMe) ኣብ ሓጺር መዓልታት ልዕሊ 700,000 ዶላር ካናዳ  ተዋጺኡሉ። ብድሕሪኡ ዮናስ ናብ ቱርኪ መጺኡ ሕክምናዊ ክንክን ክግበረሉ ድሕሪ ምጽናሕ ብሓሙስ 22 መስከረም ከምዝዓረፈ ምንጭታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣቶ ዮናስ ኣቦ ሽዱሽተ ቖልዑን በዓል ሓዳርን ኮይኑ ኣብ ዞባ ደቡብ: ንኡስ ዞባ ድባርዋ፡ ዓዲ-ገዳ ኣብ እትበሃል ዓዲ’ዩ ዝነብር ነይሩ። ዮናስ ብመገዲ ማሕበራዊ መራኸቢታት “መን’ዶ ኣለኒ እዩ? ብምባል ሕማሙን ጸገሙን ምስ ነገረ ኣብ ውሽጥን ወጻእን ዝርከብ ኤርትዊ በብዓቕሙ ብምድጋፍ ኣብ ሓጺር መዓልታት ልዕሊ ትጽቢት ገንዘብ ከምዝተዋጽኣሉ እቶም ነቲ ዕማም ዘሰላስሉ ዝነበሩ ግዱሳት ኣብ ሰዓቱ ሓቢሮም ነይሮም። ዮናስ ንመገሽኡን ወጻኢታት ሕክምንኡን ዝሽፍን ገንዘብ ምስ ረኸበ፡ ብሚኒስትሪ ጥዕና ኤርትራን ክፍሊ ኢሜግሪሺንን ኣብ ሓጺር ግዜ ዘድልዮ ዘበለ ናይ መገሺ ሰነዳት ተዳልይሉ ንሕክምና ንኢስታንቡል ኣትዩ። እቶም ኣብ ኩነታት ጥዕንኡ ዝደጋገፉዎ ዝነበሩ ግዱሳት ዜጋታት ከኣ ኣብ ኢስታንቢል ኣትዩ ነቲ ኣብ ጸገሙ ኣለናልካ ዝበሎ ህዝቢ፡ ብናይ ቪድዮ መልእኽቲ የቐንየለይ እናበለ ዘርኢ ምስሊ ዘርጊሑ ምንባሩ ዝዝከር ኮይኑ፡ እቲ ንጥዕንኡ ገንዘብ ዘዋጽአ ህዝቢ ከኣ ሓውዩ ናብ ደቁን ሓዳሩን ክምለስ ተመንይሉ ነይሩ። ብድሕሪኡ እውን ዮናስ ሕክምና ከምዝጀመረን ከምዝተመሓየሸን ዝገልጽ ሓበሬታ ወጺኡ ነይሩ። ብዙሓት ብማሕበራዊ ሜድያ ዝተላለዩዎን ኣብ ጸገሙ በብዓቕሞም ሓገዞም ዘበርከቱን ዜጋታት ሕልፈቱ ምስተነግረ ንዕኡ መንግስተ ሰማይ ንስድራ ቤቱን መቕርቡን ከኣ ጽንዓትን ኣኻእሎን ክህቦም ዝትምነ ጽሑፋት ኣስፊሮም። ሬሳ ዮናስ ትማሊ ሰንበት 25 መስከረም ናብ ኣስመራ ከምዝኣተወን ኣብ ዝመጽእ መዓልታት ስርዓተ ቀብሩ ከምዝፍጸምን እቶም ምንጭታት ኣረዲኦም።


ንዘይፍወስ መንሽሮ ካብ ዋህዮታት ብምጽራግ ተስፋ ዝፈጠረ 'ሓድሽ ሰውራዊ ፍወሳ'

‘በይዝ ኤዲቲን’ ዝተባህለ ፈላሚ ሰውራዊ ፍወሳ፡ ነቲ ዘይፍወስ ዓይነት መንሽሮ ካብ ኣካላት ሓንቲ መንእሰይ ብምጽራግ ተስፋ ከምዝሃበ ይንገር ኣሎ። ኣሊሻ፡ ኵሉ’ቲ ኣቐዲሙ ዝተገብረላ ሕክምናታት ሉኪሚያ ፈሺሉ እዩ። በዚ መሰረት ሓካይም ሆስፒታል ግሬት ኦርሞንድ ስትሪት "በይዝ ኤዲቲን" ተጠቒሞም፡ ሓድሽ ህያው መድሃኒት ብምስራሕ ድንቂ ዝዀነ ቅያ ባዮሎጂካዊ ምህንድስና ፈጺሞም ኣለው። እታ ንእስቲ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ ብዝተገብረላ መርመራ እቲ ዝነበረ መንሽሮ ከምዘየለ ተረጋጊጹ፤ እንተዀነ ኣሊሻ ገና ሕክምናዊ ክትትል ይግበረላ ከምዘሎ ተፈሊጡ’ሎ። እታ ጓል 13 ዓመት ተቐማጢት ሌስተር ዝዀነት ኣሊሻ፡ ኣብ ግንቦት ዝሓለፈ ዓመት እዩ፡ እቲ ብ’T-cell acute lymphoblastic leukemia’ ዝፍለጥ ሕማም ከምዘለዋ ዝተረጋገጸ። ዋህዮታት ቲ [T-cells] ስግኣታት ዘለልዩን ዘጥፍኡን ሓለውቲ ኣካላት ክዀኑ ዝግባእ’ኳ እንተዀነ፡ ኣብ ኣካላት ኣሊሻ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ብምዕባይ ንባዕሎም ሓደጋ ኰይኖም ነይሮም። መንሽሮኣ ኣመና ሕማቕ እዩ ነይሩ፤ ኬሞቴራፒ፡ ድሕሪኡ ድማ ምእታው ኣንጕዕ ኣበዕጽምቲ፡ ነቲ ሕማም ካብ ኣካላታ ከውጽኦ ኣይከኣለን። እዚ ፈላሚ መድሃኒት እንተዘይህሉ ነይሩ፡ እቲ እንኮ ዝነበረ ኣማራጺ፡ ብዝተኻእለ መጠን ኣሊሻ ከምእትረጋጋእ፣ ምቹእነት ከም ዝስምዓ ምግባር ጥራይ እዩ ነይሩ። "ኣብ መወዳእታ ምሞትኩ ነይረ" ትብል ኣሊሻ። ኣደኣ ኪዮና ብወገና፡ ከምዚ እዋን ዝሓለፈ ዓመት፡ "እዚ ምስኣ እነሕልፎ ናይ መወዳእታና ቅንያት በዓል ልደት’ዩ፡ ኢልና ቀቢጽና ኔርና" ብምባል ብጓሂ ከም ዝበኸያ ትገልጽ፤ “ኣሊሻ፡ መበል 13 ዓመተ ልደታ ዝመጽእ ጥሪ እዩ።” እቲ ቀጺሉ ዘጋጠመ ቅድሚ ሒደት ዓመታት ዘይሕሰብ እዩ ነይሩ፤ ብሳላ’ቲ ምእማኑ ዘጸግም ምዕባለታት ጀነቲክስ ግን ተኻኢሉ። እቶም ኣብ ግሬት ኦርሞንድ ዝርከቡ ጕጅለ ሓካይም፡ ነቲ ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት ኣቢሉ ዝተማህዘ፡ ቴክኖሎጂ በይዝ ኤዲቲን ኣብ ግብሪ ኣውዒሎምዎ። ‘በይዝ’ ቋንቋ ህይወትና እዩ። እቶም ኣርባዕተ ዓይነታት በይዝ - ኣደኒን (A)፡ ሳይቶሲን (C)፡ ጉዋኒን (G)ን ታይሚን (T)ን - ስርዓተ ጀነቲካዊ ኮድና እዮም። ከምቶም ኣብ ቃላት ዝርከቡ ፊደላት፡ ትርጕም ዘለዎም ቃል ዝህቡ፡ እቶም ኣብ ዲኤንኤ ዝርከቡ ቢልዮናት በይዝ ድማ ነቲ ንኣካላትና ዝኸውን መምርሒ ስርዓት’ዮ ዝጽሕፉ። በዚ መሰረት በይዝ ኤዲቲን፡ ሳይንሰኛታት ነቲ ዝተደልየ ክፋል ጀነቲካዊ ኮድ ክዓብዩን/ኣዕብዮም ክርእይዎን፡ ድሕሪኡ ንሞለኲዩላዊ ኣቃውማ ሓደ በይዝ ክቕይሩን [ኤዲት ክገብሩ]፡ ነቲ ጀነቲካዊ መምርሒታቱ ክልውጥዎን የኽእሎም። እዚ ዓቢይ ጕጅለ ሓካይምን ሳይንሰኛታትን  እምበኣር፡ ነዚ ቴክኖሎጂ’ዚ ተጠቒሙ፡ ነቶም መንሽሮ ዘለዎም ዋህዮታት-ቲ ኣሊሻ ክሃድንን ክቐትልን ዝኽእል ሓድሽ ዓይነት ቲ-ሰል እዩ ሃንዲሱ። ነዚ ድማ ካብ ሓደ ለጋሲ ዝተረኽቡ ጥዑያት ቲ-ሰላት ተጠቒሞም እቲ ምምሕያሽ ክጅምር ገይሮም። ኣብ መወዳእታ ዝተገብረ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ፡ እቶም ዋህዮታት ቲ፡ ንነፍሲ ወከፍ ኣብ ኣካላታ ዝርከብ ዋህዮታት ቲ - እንተላይ እቶም ብመንሽሮ ዝተለኽፉ ዋህዮታት - ንኽጠፍኡ፣ ኬሚካል ሲዲ7 ዘለዎ ዝዀነ ነገር ክሃድኑ መምርሒ ከም ዝወሃብ’ዩ ተገይሩ። እቲ ፍወሳ እንተ ሰሪሑ፡ ስርዓተ ምክልኻል ኣሊሻ፣ ዋህዮታት ቲ ይዅኑ ኣንጕዕ ኣዕጽምቲ ዳግማይ ክህነጹ እዮም። እቲ ሓሳብ ንስድራቤት ምስ ተገልጸሎም፡ ኣደ ኣሊሻ -ኪዮና "ብሓቂ ከምኡ ክትገብሩ ትኽእሉ ኢኹም?" ክትብል ሓተተት። እቲ ፈተነ ፍወሳ፡ ኣብ ነብሳ ክፍተን ዝወሰነት ግን ኣሊሻ ነበረት። "በዚ ቴክኖሎጂ ዝተሓከመት ፈላመይቲ ሕምምቲ እያ" ይብል ፕሮፌሰር ዋሲም ቓስም፡ ካብ ዩሲኤልን  ግሬት ኦርሞንድን። እዚ ጀነቲካዊ ምትዕጽጻፍ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሕማማት "ዓቢይ ዕቝር ዓቕሚ" ዘለዎ "ኣዝዩ ቅልጡፍ ምዕባለ ዘርኢ ዘሎ  ዓውዲ ስነፍልጠት" ምዃኑ ድማ ይገልጽ። ኣሊሻ፡ እቶም ዝማዕበሉ ዋህዮታት ኣብ ኣካላታ ንዝርከቡ መንሽሮ ዘለዎም ዋህዮታት-ቲ ን ነቶም ካብ ሕማም ዝከላኸሉላ ዋህዮታትን ንኸጥቅዑ ኣብ ኣካላታ ከምዝኣትዉ ተገይሩ። ድሕሪ ሓደ ወርሒ ኣሊሻ፡ ስርዓተ ምክልኻል ዓቕማ ንምዕባይ፡ ዳግመ-ምትካል ኣንጕዕ ኣዕጽምቲ ተገይሩላ፤ ን16 ሰሙን ድማ ኣብ ሆስፒታል ጸኒሓ። እቲ ኣብ ቀዳሞት ሰለስተ ኣዋርሕ ዝተገብረ መርመራ ዳግማይ ምልክታት መንሽሮ ምስ ተረኽቦ ስክፍታታት ፈጢሩ ነይሩ፤ እንተዀነ ኣብ ቀረባ እዋን ዝገበረቶ ናይ መወዳእታ ክልተ መርመራታት ግን ምሉእ ብምሉእ መንሽሮ ካብ ኣካላታ ከምዝተጸርገ ኣረጋጊጹ። "ንነፍሲ ወከፍ ንእሽቶ ነገር ከተድንቕ ከም ዘለካ ጥራይ ኢኻ ትመሃር፤ ኣብዚ ብምምጻአይ ጥራይ እየ ዘመስግን" ትብል ኣሊሻ። "ዘደንጹ'ዩ! በቃ እዚ ዕድል ክረክብ ምኽኣለይ ይገርመኒ፣ ኣዝየ'የ ዘመስግን፤ ኣብ መጻኢ ንኻልኦት ህጻናት ኣብ ክሕግዝ’የ።" ንሳ ንበዓል ልደት እያ ተማዕዱ ዘላ፤ ኣብ መርዓ ኣሞኣ መሓዛ ኰይና ክትውዕል፣ ናብ ብሽክለታኣ ክትምለስ፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ክትመላለስን፡ ብሓፈሻ "ንቡር ህይወታ ጥራይ ክገብርን" እያ ትደሊ ዘላ። እቶም ስድራቤት እቲ መንሽሮ ፈጺሙ ከምዘይምለስ ተስፋ ኣለዎም፤ ኣመና ድማ ኣመስጊኖም ኣለዉ። "እዛ ተወሳኺት ዓመት ንባዕላ፣ እዘን ኣብ ገዝኣ ዝጸንሓትለን ናይ መወዳእታ ሰለስተ ኣዋርሕ ንባዕለን ህያብ'የን ነይረን" ትብል ኪዮና። ኣቦኣ ጀምስ፡ "ክሳብ ክንደይ ከም እንሕበን ምዝራብ ኣዝዩ ይኸብደኒ። እንታይ ከም ዝሓለፈትን ንነፍሲ ወከፍ ኵነታት ህይወታ ክትዕዘብ ከለኻን ፍሉይ'ዩ" ይብል። መብዛሕትኦም ሉኪሚያ ዘለዎም ህጻናት እቲ ንቡር ቀንዲ ሕክምናታት ይረኽቡ እዮም፤ እንተኾነ ኣብ ዓመት ክሳብ ደርዘን ዝዀኑ ካብዚ ፍወሳ ተጠቀምቲ ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ኣሊሻ፡ ከም ኣካል ክሊኒካዊ ፈተነ፡ እቲ መድሃኒት ካብ ዝወሃቦም 10 ሰባት እታ ቀዳመይቲ እያ። ኣብ ሆስፒታል ግሬት ኦርሞንድ ስትሪት ካብ ክፍሊ ምትካል ኣንጕዕ ዓጽሚ ዶክተር ሮበርት ቺሳ፡ "ኣዝዩ ዘሐጕስ'ዩ፤ ርዱእ'ዩ፡ እዚ ሓድሽ ዓውደ ሕክምና'ዩ፣ ስርዓተ-ምክልኻል ሕማም መንሽሮ ንምምካት ዳግማይ ኣንፈት ከነትሕዞ ምኽኣልና ድማ መሳጢ'ዩ" ኢሉ። እዚ ግን፡ ቴክኖሎጂ በይዝ ኤዲቲን ንብድሕሪ ሕጂ ኣበየናይ ጫፍ ክበጽሕ ከም ዝኽእል መርኣዪ ጥራይ እዩ። ሓደ ካብቶም ኣብ ብሮድ ኢንስቲትዩት መሃዝቲ በይዝ ኤዲቲን ዝዀነ ዶክተር ደቪድ ሊዩ፡ እቲ ቴክኖሎጂ ካብ ዝምሃዝ ኣብ ሽዱሽተ ዓመቱ ጥራይ ሰባት ክሕከሙሉ ምርኣይ "ክንዮ ክውንነት ወይ ከኣ ሕልሚ እዩ" ክብል ይገልጾ። ኣብ ፍወሳ ኣሊሻ፡ ነፍሲ ወከፍ በይዝ ኤዲቲን፡ ንሓደ ክፋል ጀነቲካዊ ኮድ ምብታኽ ስለ ዘጠቓልል፡ ደጊሙ ኣይሰርሕን እዩ። እንተዀነ ብኻልእ ፕሮግራም ጌርካ፡ ነቲ ጉድለት ዘለዎ ዋህዮ ክትእርሞ ይከኣል’ዩ። ንኣብነት፡ ዋሕዲ ሉኬምያ [ዋሕዲ ደም] ሲክል-ሴል፡ ብሓደ ክእረም ዝኽእል በይዝ ብምልዋጥ ጥራይ ዝመጽእ እዩ። ስለዚ ድሮ ኣብ ሕማም ሲክል-ሰል፡ ከምኡ’ውን ኣብ ስድራቤታት ዝርአ ልዑል መጠን ኮሌስትሮልን ጸገም ደም ‘ቤታ-ታላስሚያን’ ንምእራም ፈተነታት በይዝ ኤዲቲን ይካየድ ኣሎ። ዶክተር ሊዩ፡ "ፍወሳዊ ኣጠቓቕማ በይዝ ኤዲቲን ገና ይጅምር እዩ ዘሎ" ብምባል፡ "ኣካል ናይዚ ዘመን ፍወሳዊ ኤዲቲን ሰብኣዊ ጂን ምዃን ክብሪ እዩ" ኢሉ። "ስነፍልጠት፡ ንጂኖምና ‘ሕናተ-ሰረት’ ንምቁጽጻር ወሰንቲ ምዕባለታት ዝጐናጸፈሉ ዘሎ እዋን ኢና ዘሎና።"


መንሽሮ፡ 'ካብቲ ሕማም ንላዕሊ፡ እቲ ጭንቀት ይብርትዕ ነይሩ'

ኣደ ሰለስተ ቈልዑ ገነት ኤልያስ፡ ኣብ ከተማ ሃዋሳ እያ ትነብር። ደቃ ንብሕታ ከም ዘዕበየቶም እትዛረብ ወይዘሮ ገነት፡ ክልተ ደቂ ደቃ'ውን ምስኣ'ዮም ዝነብሩ። "ምስ በዓል ቤተይ ካብ እንፈላለ ነዊሕ ገይርና፡ ደቀይ በይነይ'የ ዘዕብዮም፡'' ዝበለት ወይዘሮ ገነት፡ ናብራኣ ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ምዃኑ ትዛረብ። ከምኡ ዀይኑ ግን ብርሃን ደቃ ክትርኢ ትብህግ። ወይዘሮ ገነት፡ ጥዕናይ ምሉእ ኣይኰነን ትብል። ዕድመኣ እንተዘይደፍአ'ውን፡ ወርሓዊ ጽግያታ ኣብ 2005 ጠጠው ከም ዘበለት ትዛረብ። ብ2007 ዓ.ም [ግእዝ]፡ ሓደ ጕጅለ ሕክምና ሆስፒታል ጥቁር ኣንበሳ ናብ ሃዋሳ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ንደቀንስትዮ፡ መርመራ መንሽሮ ጫፍ ማህጸን ከካይድ እንከሎ ወይዘሮ ገነት'ውን ተመርሚራ። "ሽዑ ናጻ ስለ ዝነበርኩ ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመት ተባሂለ" ትብል። ብ2009 ዓ.ም ግን ካብ ማህጸና ፈሳሲ ክነጽዕ ጀሚሩ። ኣብ ከባቢኣ ናብ ዝርከብ ትካል ጥዕና ንሰብሞያ ጥዕና ጸገማ ተረድእ። ኣብቲ ሽዑ እዋን፡ ሕማምኪ እዚ'ዩ ተባሂላ ዝተዋህባ መድሃኒት ሒዛ ናብ ገዛኣ ተመልሰት። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ግን ካልእ ጕጅለ ሕክምና ተመሳሳሊ መርመራ ክገብር ይመጽእ። እዚ ጕጅለ ሓካይም፡ ማህጸና ከፊቱ ክርእዮ እንከሎ ብዙሕ ፈሳሲ ከም ዝፈሰሳ ትገልጽ። ሽዑ፡ ንመርመራ ዝዀኑ ነገራት ወሲዶም። ውጽኢት መርመራ ንምፍላጥ ክልተ ሰሙን ወሲዱ። ውጽኢት ተዳልዩ ምስ ተላእከ፡ ንዝለዓለ ሕክምና ድማ ናብ ሆስፒታል ጥቁር ኣንበሳ ወረቐትተጻሒፉላ። 'ዝመውት መሲሉኒ ተስፋ ቘሪጸ ነይረ' ወይዘሮ ገነት፡ ካብ ማህጸና ሕማቕ ጨና ዘለዎ ፈሳሲ ይዝዕግ ከም ዝነበረ ትዛረብ። ዝተኻየደ መርመራ ድማ፡ 'መንሽሮ' ዝብል ውጽኢት ሒዙ ስለ ዝመጽአ፡ ኵሉ ነገር ክጽልምታ ጀሚሩ፤ ገዛኣ ጭንቅን ብኽያትን ውሒጥዎ። ቅድሚኡ መርመራ ገይራ ናጻ ተባሂላ ስለ ዝነበረት፡ ከመይ ኢሉ ኣብ ሓጺር እዋን እዚ ሕማም ክርከብ ክኢሉ ብዝብል ምእማን ጸጊምዋ ከም ዝነበረ ትገልጽ። ደቃ ሰንቢዶም፤ ንሳ'ውን ተስፋ ብምስኣን ልባ ተሰይሩ። ኣብ ርእሲኡ፡ ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ዝዀነ ናብራ ሒዝካ ናብ ኣዲስ ኣበባ ንሕክምና ምኻድ ዝጽወር ኣይነበረን። ወጻኢታት መጓዓዝያ ጥራይ ኣብራክኻ'ዩ ዘምክኽ። "ኣይኮነንዶ ጥቁር ኣንበሳ፡ ኣብ ከባቢና ዘሎ መደበር ጥዕና ክሕከም'ውን ዓቕሚ ኣይነበረንን። ሓዚነ፤ ክመውት'የ ማለት'ዩ ኢለ ፈሪሀ ነይረ፡" ትብል። እዚ ውጽኢት መርመራ ዝሰምዑ ቤተሰብ፡ ጐረባብቲ ዝሓዙ ሒዞም ክበጽሕዋ ጀመሩ። "ብዙሕ ዘረባ'የ ዝሰምዕ ነይረ፤ ናብ ማይ ጸሎት ክኸይድ፣ ማህጸነይ ከውጽኦ ዝመኽሩኒ'ውን ነይሮም፡" ዝበለት ወይዘሮ ገነት፡ ዋላ ሓደ ቅናቱ ፈቲሑ፣ ጥሪቱ ሸይጡ፡ 'እንኪ ኪዲ ተሓከሚ' ዝበለኒ ግን ኣይነበረን፡'' ትብል። ልዕሊ ዅሉ ዓቢይ ወደይ'ዩ ሓዚኑ፡ ዝበለት ወይዘሮ ገነት፡ ጓላ'ውን ንኣደኣ ንምሕጋዝ፡ ናብ ዓዲ ዓረብ ተሰዲዳ። ድሕሪ ሸሞንተ ወርሒ ግን ተመሊሳ። ወይዘሮ ገነት ሕምምቲ መንሽሮ ምዃና ዝፈለጠትሉ ግዜ፡ ደቃ ተመሃሮ ከም ዝነበሩ ትገልጽ። "ደቀይ መንሽሮ ምዃኑ ምስ ፈለጡ ሓዚኖም። እታ ሓንቲ ጓለይ ዩኒቨርሲቲ ባህርዳር ተመዲባ ነይራ፤ ግን ክተርፍ እየ ኢላ ወሲና ነይራ። ሽዑ፡ ወጻኢታት ሕክምናን ትምህርቲ ቈልዑን ኣጨኒቕዋ ነይሩ። ኣነ ግን፡ ናተይ ሕክምና ይተርፍ እምበር ንስኺ ትምህርትኺ ኣይተቋርጽን ኢኺ ኢለ ሰዲደያ፡" ትብል። ወሲኻ ወ/ሮ ገነት፡ "ደቀይ ከመይ ኢለ ከም ዘዕበኽዎም ይፈልጡ'ዮም። ብጣዕሚ ተስፋ ቈሪጾም ነይሮም፤ ግን ብህይወት ዘንብር ፈጣሪ'ዩ፡ ክሳብ ሕጂ ኣለኹ፡" ኢላ። ብመንሽሮ ዝሓመመ ሰብ ይመውት'ዩ ዝብል ጥራይ ትሰምዕ ብምንባራ፡ እቲ ኵነታት ኣዝዩ የጨንቓ ነይሩ። ብተወሳኺ መሐከሚ ገንዘብ ስኢኖም ዝሞቱ እትፈልጦም ሰባት ብምንባሮም፡ ስግኣታ ክውስኽ ገይርዎ። "ነዚታት ክዝክር እንከለኹ ልበይ ይርዕድ። እቲ ጭንቀት ከኣ ተወሳኺ ሕማም ፈጢሩለይ፡ ን15 መዓልታት ሓሚመ፣ ብሰንኩ ከኣ እቲ ፈሳሲ በርቲዑ። ብዛዕባ'ቲ ኣዲስ ኣበባ ከይደ ዘዕርፈሉን ወጻኢታት ሕክምናን ክሓስብ እንከለኹ እቲ ሕማም መሊሱ እዩ ዝገደኒ፡" ትብል። ስለ ዝዀነ፡ እቶም ኣብ ሃዋሳ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ዘለው ነርሳት ወይዘሮ ገነት ናብ ኣዲስ ኣበባ ከይዳ እትሕከመሉ መገዲታት ከናድዩ ጀሚሮም። በዚ ኸኣ፡ ማቴዎስ ወንዱ ምስ ዝበሃል፡ ዓቕሚ ንዘይብሎም ሕሙማት መንሽሮ ዝሕግዝ ትካል ኣራኸብዋ። መሓዙታ፡ ንመጓዓዝያ ዝዀና ገንዘብ ኣዋጺኦም ናብ ኣዲስ ኣበባ ልኢኾምዋ። እቲ ትካል፡ ንሕሙማት ምንባይን ኣብ ዙርያ መንሽሮ ጡብ፡ ጫፍ ማህጸን ከምኡ'ውን ምቁጽጻር ትምባኾ ግንዛበ ኣብ ምፍጣር ዝሰርሕ ዘይ መንግስታዊ ትካል እዩ። ማቴዎስ ወንዱ ካብ ዝምስረት ዓሰርተታት ዓመታት ዝገበረ ኰይኑ፡ ክሳብ ሕጂ ንልዕሊ 1860 ህጻናትን ኣደታትን ሕሙማት መንሽሮ ሓገዝ ገይሩ ኣሎ። ሕክምና ተጀሚሩ ወይዘሮ ገነት፡ ብ2009 ወርሒ ነሓሰ ናብ ኣዲስ ኣበባ መጺኣ። "ብ9 ነሓሰ 2009 ሕክምና ጀሚረ፤ ኣብቲ ዝቕጽል ዓመት ድማ ሕክምና ጨረርን ኬሞቴራፒን ወሲደ" ትብል። እቲ ሕክምና ቅድሚ ምጅማሩ፡ ባዬፕሲ፡ ኤምአርአይን ሲቲስካንን ተገይሩለይ፡ ዝበለት ወይዘሮ ገነት፡ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ኬሞቴራፒ ብምውሳድ ናብ ሃዋሳ ከም ዝተመለሰት ትዛረብ። ሽዑ፡ ጥዕናኣ ተመሓይሹ፡ ዝነበራ ስግኣት ተቐንጢጡ እያ ናብ ዓዳ ተመሊሳ። በብሽዱሽተ ወርሒ ግን ንሕክምናዊ ክትትል ናብ ኣዲስ ኣበባ ትመላለስ ነይራ። እዚ ክሳብ 2013 ዓ.ም ቀጺሉ፤ ኣብ መዓልቲ ሓሙሽተ ግዜ ሕማቕ ጨና ዘለዎ ፈሳሲ ካብ ማህጸና ይፈስስ ነይሩ። እዚ ንሰብ ሞያ ሕክምና ክትነግሮም እንከላ፡ "ብዙሕ መድሃኒት ስለ ዝወሰድኪ'ዩ ዝኸውን" ዝብል መልሲ ተዋሂብዋ ኣብ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ቈጸራኣ ክትምለስ ተነግራ። እንተዀነ፡ እቲ ጸገም እናበኣሰ ምምጽኡ እትገልጽ ወይዘሮ ገነት፡ "ሽዑ፡ ካብቲ ዝቐደመ ንላዕሊ ይሓምም ነይረ። ሕጂ'ውን ካብ ማህጸነይ ዝፈስስ ነገር ኣሎ ኢለ ንሓኪመይ ነጊረዮ፡" ትብል። መርመራ ክግበር እንከሎ ግን፡ እቲ ውጽኢት ተመሳሳሊ ነይሩ። ካብ መጀመርታ ኣትሒዙ እቲ ካንሰር ኣብ ሳልሳይ ደረጃ በጺሑ ምንባሩ ከም ዝተሓበራ ትዛረብ። "ከም ቤተሰብ ብዙሕ መከራ ኢና ኣሕሊፍና፣ ደኺምና። ደቀይ ጽኑዓት ስለ ዝዀኑ'የ ብህይወት ዘለኹ፡" ትብል። ሕክምና መንሽሮን ወጻኢታቱን ወይዘሮ ገነት እትገብሮ ሕክምናዊ ክትትል፡ ዝድግፍ ትካል እንተዘይህሉ ነይሩ፡ ወጻኢታቱ ክቡርን ዘይከኣልን ምዃኑ ትገልጽ። እቲ ንመርመራን መድሃኒትን ዝወጽእ ገንዘብ፡ ኣይኮነን ንኸም ወይዘሮ ገነት ዝኣመሰላ ናይ እለት-እንጀራ ንምርካብ ላዕልን ታሕትን ዝብላ፡ ወርሓዊ ስሩዕ ደሞዝ ዘለዎ ሰብ'ውን ዝኽእሎ ኣይኰነን። "ኬሞቴራፒ ክወስድ እንከለኹ ዝተፈላለዩ መድሃኒታት'የ ዝገዝእ። ኣብ ትካል፡ ኣብ ነፍስወከፍ ሕክምና ክልተ ቕነ ጥራይ ክሳብ ሽዱሽተ ሽሕ ብር ወጻኢ ይገብር" ኢላ። ወይዘሮ ገነት መድሕን ጥዕና እንተለዋ'ውን፡ ብኡ መድሃኒት ክትገዝእ ኣይትኽእልን። "እዚ ትካል እንተዘይህሉ ነይሩ፡ ሕጂ ሞይተ ምሃለኹ፡" ብምባል ወ/ሮ ገነት፡ ወጻኢታት ሕክምና ባዕሎም ዝሽፍኑ ሰባት ውሑዳት ምዃኖም ትዛረብ። ሕጂ፡ ኣብ ደሓን ኵነታት ከም ዘላ ብምግላጽ፡ "መወዳእታኡ ፈጣሪ'ዩ ዝፈልጦ፤ ዳግም ግን መርመራ ክገብር እየ፡" ኢላ።


መንሽሮ መዓንጣ፡ ብኸመይ ካብ ቀልቀል ኵነታትና ንፈልጥ?

ዳመ ዲቦራ ጀምስ፡ ኣብ 40 ዓመታ ብመንሽሮ መዓንጣ’ያ ሞይታ። ሰብ ብዛዕባ መንሽሮ መዓንጣ ዘለዎ ኣፍልጦ ንኽዓቢ ኸኣ፡ ለይትን ቀትርን ሰብ ቀልቀሉ እንታይ ከም ዝመስል ክርኢ ከምዘለዎ ትጕስጉስ ነይራ። ኣብ ብሪጣንያ፡ መንሽሮ መዓንጣ ኣዝዩ ግኑን ዓይነት መንሽሮ ኮይኑ፡ ሰብ ብዛዕባ እዚ ሕማም ንዝሓቶ ሕቶታት ክንምልስ ፈቲንና ኣለና። ነዚ ንምፍላጥ ሰለስተ ቀንዲ ከንርእዮም ዘለና ነገራት ኣሎው ብዘይካ'ዚኦም እውን ካልኦት ከነስተብህለሎም ዝግባእ ምልክታት ኣሎው እዚ ዅሉ ምልክታት ተራእይና እንከሎ’ውን ሕማምና መንሽሮ መዓንጣ ዘይክኸውን ይኽእል እዩ። እንተዀነ ከምዚ ዓይነት ምልክታት፡ ንልዕሊ ሰለስተ ሳምንታት እንተርኢና ብቕልጡፍ ናብ ሓኪም ክንከይድ ይግባእ። ሕማም መንሽሮ ብኣጋ እንተ ተፈሊጡ፡ ንምሕካሙ ዝቐለለ እዩ። ሓደ ሓደ ግዜ መንሽሮ መዓንጣ፡ ኣብ ውሽጢ መዓንጣ ቁጻር ብምፍጣር ቀልቀልና ንደገ ከይወጽእ ክዓግቶ ይኽእል እዩ። እዚ ኸኣ ቃንዛ ከብዲ፡ ድርቀትን ካልእ ተወሳኺ ሕማምን ከኸትለልና ይኽእል። ስለዚ ናብ ከምዚ ደረጃ ከይብጽሐ እንከሎ፡ እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ምልክታት እንተርኢና ናብ ሕክምና ምኻድ ኣዝዩ ተመራጺ’ዩ። ቀልቀል ምስ ወጻእን ተመሊስና ጽቡቕ ገይርና ንርኣዩ፡ ብዛዕባ እቲ ዝርኣናዮ ምዝራብ ኸኣ ኣየሰክፈና። ኣብ ቀልቀልናን መሃንቱስናን ደም ከይህሉ ጽቡቕ ገይርና ነስተብህል። ሓደ ሓደ ግዜ ኣብ ከባቢ ጭራ መቐመጫና ካብ ዘሎ ዝሓበጠ ሰራውር ደም፡ ደም ምስ ቀልቀል ተሓዊሱ ክወጽእ ይኽእል እዩ። እዚ ግን ሳሕትን ሓንሳብን ዘጋጥም እዩ። ስለዚ ሓንሳብ ርኢና ኢልና ክንስንብድ የብልናን፣ ብተደጋጋምን ኣከታቲሉን ዝኽሰት እንተዀይኑ ግን ምልክት መንሽሮ መዓንጣ ክኸውን ስለ ዝእእል ናብ ሕክምና ክንከይድ የድሊ። ሓደ ሓደ ግዜ’ውን ካብ መዓንጣና ወይ ካብ ካልእ ክፋል ኣካላትና ዝነዝዐ ኣዝዩ ድሙቕ ቀይሕ ደም ምስ ቀልቀልና ተሓዊሱ ክወጽእ ይኽእል’ዩ፤ እዚ’ውን ዘየሻቕል ኣይኮነን። እንተዀነ ኣብዚ’ውን ሓንሳብ ድዩ ብተደጋጋሚ ዝወጽእ ዘሎ ነስተብህል። መንሽሮ መዓንጣ ምስ ዝህልወና፡ ኣብ መዓንጣና ዘይንቡር ነገራት ክስምዓና ይኽእል እዩ። ሓደ ሓደ ግዜ ከይተፈለጠና ቀልቀል ክሞልቈና ይኽእል፣ ወይ ከኣ ካብ ንቡር ወጻኢ ቀቀልጢፉ ቀልቀል ክመጽኣና ይኽእል እዩ። ኣብ ከምዚ ኣጋጣሚ ቀልቀል ምስ ወጻእና፡ ዘይወዳእና እናመሰለና ኢና ተተመላሊስና ናብ ዓይኒ ምድሪ ንጐዪ። ጠንቂ ሕማም መንሽሮ መዓንጣ እንታይ'ዩ? ንዝብል ሕቶ ክሳዕ ሕጂ ንጹር መልሲ የብሉን፡ እንተኾነ ገለ ገለ ናብዚ ሕማም ዘቓልዑና ነገራትን ግን ኣለዉ፦ ሕማም መንሽሮ መዓንጣ ብተወርሶ ኣይመሓላለፍን’ዩ። እንተኾነ፡ 50 ቅድሚ ዓመት ምምልኡ በዚ ሕማም ዝተጠቕዐ ኣባል ስድራ እንተሃልዩካ፡ ንሓኪምካ ምንጋር ኣገዳሲ’ዩ። ኣብ ኣባል ስድራኻ ብ’ሊንች ሲንድሮም’ ዝሓመመ ሰብ እንተሃልዩካ፡ ሊንች ሲንድሮም ንሕማም መንሽሮ መዓንጣ ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኡ ስለ ዝዓቢ እዚ’ውን ንሓኪምካ ምንጋር ዘይምርሳዕ። ተመራመርቲ፡ ብመንሽሮ መዓንጣ ናይ ምጥቃዕ ተኽእሎና ብልዕሊ ፍርቂ ከነጉድሎ ከም እንኽእል’ዮም ዝገልጹ። እዅል ኣካላዊ ምንቅስቓስ ምግባር፡ ውሑድ ስብሕን እኹል ጭሕጎን ዘለዎ መግቢ ምዝውታርን መዓልታዊ ካብ ሽዱሽተ ክሳብ ሸሞንተ ኩባያ ማይ ምስታይን ካብቶም ክስግሩ ዘይብሎም ምዃኖም’ዮም ተመራመርቲ ዝጠቕሱ። ብዘይካ እዚ፡ ዝኾነ ዘሰክፍ ምልክት ምስ ዝህለወና፡ እንተኽኢለና’ውን ብስሩዕ ናብ ሓኪም ብምኻድ ኵነታትን ክንፈልጥ ኣዝዩ ተመራጺ’ዩ። ሓኪምካ በዚ ሕማም ተጠቂዕካ ክትከውን ትክእል ኢኻ ዝብል ጥርጣረ እንድሕር ኣሕዲሩ፡ ‘ኮሎንስኮፒ’ ተባሂሉ ብዝጽዋዕ መስርሕ ኣብ ውሽጢ ትቦ ብዝተሰኾዐ ካሜራ ብመቐመጫ ናብ ውሽጢ መዓንጣ ብምእታው’ዩ ክረጋገጽ ዝኽእል። 90 ሚእታዊት ካብቶም ኣብ መጀመርታ ደረጃ እንከሎ ሕማሞም ዝተፈለጠ ሰባት ንልዕሊ ሓሙሽተ ዓመትን ልዕሊኡን ናይ ምንባር ተኽእሎ ኣለዎም። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት በዚ ሕማም ዝተጠቅዑ ሰባት ብህይወት ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ናይ ምጽናሕ ዕድሎም ብዕጽፊ ክዛይድ ክኢሉ’ዩ። ልክዕ ከም ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ ካብ 15 ክሳብ 40 ዓመቶም ሰባት በዚ ሕማም ምስ ዝጥቅዑ፡ ዝለዓለ ናይ ምሕዋይ ተኽእሎ ኣለዎም። ብሓፈሻ ግን ምስ ትሕተ ቅርጺ ትካላት ጥዕናን ቀረብ መኣዛዊ መግብን ብምትሕሓዝ፡ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ዝርከቡ ሰባት ካብዚ ሕማም ናይ ምሕዋይ ዕድሎም ዝለዓለ’ዩ። ሕማም መንሽሮ ኣብ መጀመርታ ደረጃኡ እንከሎ እንተተለልዩ ክፍወስ ዝኽእል ሕማም’ዩ። ደረጃ ሕማምካ ኣብ ዝበጽሐ ደረጃ ይብጻሕ ግን ንዅሉ ኣማሪጺታት ኣለዎ። ካብቲ ዘሎ ኣማራጺ፡ መጥባሕቲ፡ ኬሞቴራፒ፡ ራድዮቴራፕን ካልእ ዓይነትን ኰይኑ፡ እቲ ሕርያ ኣብ ውልቅኻን ደረጃ ሕማምካን ዝምርኮስ’ዩ።


‘ጸላም ስለዝዀንኩ መንሽሮ ቘርበት ዝሕዘኒ ኣይመስለንን ነይሩ'

ኢሰር ነኔር፡ መንሽሮ ቘርበት ከም ዘለዋ ክንገራ እንከሎ፡ ዕድመኣ ገና ኣብ መወዳእታ 20ታት ነይሩ። "ብድሕሪት እግረይ ንእሽቶ ብሮት ወጺኣትኒ። ሽዑ ምስ መሓዛይ ኣብ ዕረፍቲ እየ ነይረ። መሓዛይ 'እዛ ብሮት ክትምርመርያ ኣለኪ' ኢላትኒ" ትብል ኢሰር። "ስለዚ ናብ ሓኪም ከይደ፡ ብኡንብኡ ኣልጊሶምለይ። ግን ድሕሪ ሓደ ሰሙን መንሽሮ ቘርበት ከም ዝዀነ ተነጊሩኒ። ኣዝየ ሰንቢደን ሓሪቐን።" ንሳ፡ ልዑል መጠን መላኒን (ጸሊም ሕብሪ ቈርበት) ኣብ ጸሊም ቈርበት ክኸውን እንከሎ፡ ብጸሓይ ኣይበላሾን ዝብል ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ጽውጽዋይ ትኣምን ስለ ዝነበረት ተገሪማ። "ጸሊም ቈርበት ምስ ዝህልወካ [መንሽሮ ቘርበት] ፈጺሙ ክሕዘካ ከም ዘይክእል እዩ ዝስምዓኒ ነይሩ። ከምኡ ስለ ዝሓስብ ድማ ካብ ጸሓይ ዝከላኸል ቅብኣት (sunscreen) ኣየድልየንን'ዩ ይብል ነይረ። ሕጂ ግና ቈርበት፡ ቈርበት ምዃኑን መንሽሮ ቈርበት ክሕዘካ ከም ዝኽእልን ተረዲአ፡" ትብል ኢሰር። ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመት እቲ መንሽሮ ደጊሱ። "እቲ ዘሐጕስ ግን ሕጂ'ውን ኣቐዲመ ስለ ዝፈለጥኩ ኬሞ ምውሳድ ኣየድለየንን። ንሓንቲ ሱር ሕብረ-ኣልቦ ፈሳሲ (lymph) ምልጋስ ጥራይ እዩ ዘድሊ ነይሩ፡" ኢላ። ሕጂ ግን፡ ካብ ሕማም መንሽሮ ናጻ እያ። ኢሰር ቈልዓ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን፡ መከላኸሊ ጸሓይ ተጠቒማ ኣይትፈልጥን ነይራ። ሕጂ ኸኣ ካልኦት ተመሳሳሊ ጌጋ ንኸይገብሩ ንምጥንቃቕ፡ ምስ ማሕበር ምርምር መንሽሮ 'ዩናይትድ' ትሰርሕ ኣላ። እቲ ማሕበር ከም ዝሕብሮ፡ መንሽሮ ቈርበት ሜላኖማ ካብ ኣብ ጸዓዱ ኣብ እስያውያንን ጸለምትን ዘጋጥመሉ ግዜ ውሑድ እዩ። እንተዀነ፡ ኣብ ማሕበር ተመራመርቲ ስነ ቘርበት ብሪጣንያ ትሰርሕ ዶክተር ኦፍሊያ ዳድዚ፡ ኣብ ጸለምቲ ከጋጥም እንከሎ "ዝያዳ ቍጡዓትን ደንጕዮም ዝርከቡን" ከም ዝዀኑ ትገልጽ። ዶ/ር ዳዚ ንኰኾብ ሬገ ቦብ ማርሊ ትጠቅስ፤ ቦብ ማርሊ ብሓደገኛ ሜላኖማ እዩ ህይወቱ ሓሊፉ። "ንቘርበትካ ኣብ እትርእየሉ ግዜ ንብምሉኡ ቈርበትካ ክትርእዮ ኣለካ። ብፍላይ እቶም ጸሊም ቈርበት ዘለዎም ሰባት፡ ከብዲ ኣእጋር፡ ኣእዳው፡ ከብዲ ኣእዳው፡ ኣጽፋር ምርኣይ ክርስዑ የብሎምን" ትብል። ኣብ ከብዲ ኣእጋሮም ጡብ ኣድጊ ዝወጽኦም ዝመስሎም ዝነበረ 'ሞ፡ ሕማሞም መንሽሮ ቘርበት ኰይኑ ዝተረኸብ ሰባት ከም ዘለዉ ትሕብር። ዶ/ር ዳድዚ፡ ጸሊም ቈርበት ካብ ጩራ ጸሓይ ናጻ ከም ዝዀነ ዝገልጽ ጽውጽዋይ ክተርፍ ከም ዘለዎን'ውን ወሲኻ ትገልጽ። ሜላኒን እቲ ንቘርበት ጸሊም ዝገብር ግን ከኣ ካልእ ባህርያት ዘለዎ ሕብሪ እዩ። እዚ ሕብሪ እዚ፡ "ተፈጥሮኣዊ ዕቝባ ጸሓይ" ብምግላጽ "ኣብ ዋህዮታት ቈርበት ኮፍ ኢሉ ካብ ጕድኣት ልዕለ-ሊላ ጩራታት (ultraviolet) ከምኡውን ብልዕለ-ሊላ ጩራታት ዝምጽእ ለውጢ ዲኤንኤ ይከላኸል እዩ፡" ትብል። "ሜላኒን ካብዚ ይከላኸል እምበር፡ ካብ ጸሓይ ግን 100% ዑቝባ ኣይኰነን።" ሰባት ክሓስቡሉ ዘለዎም መንሽሮ ቘርበት ጥራይ ከም ዘይኰነ ድማ ተጠንቅቕ። "ኣብ ጸሊም ቈርበት መብዛሕትኡ ግዜ ዘጋጥመኒ ልዑል ዘውሒ ቈርበት (hyperpigmentation) እዩ። ጠንቂ እዚ ልዑል ዘውሒ ቈርበት ናይ ጸሓይ ኣልትራ ከም ዝዀነ ሰባት ኣይግንዘብዎን እዮም።" ልዑል ዘውሒ ቈርበት ዝፍጠር፡ ጸሊም ዝንጕርጉር ቈርበት ክዓብዩ ከለዉ ክኸውን እንከሎ፡ እዚ ድማ ዝያዳ መጠን ሜላኒን ዘስዕቦ እዩ። ማሕበር ተመራመርቲ ስነ ቘርበት ብሪጣንያ ሰለስተ ክፍሊ ዘለዎ ትልሚ ምክልኻል ከም ዘድሊ ይሕብር። ጽላል ወይ መጋረዲ፡ ኣከዳድና ከምኡ'ውን ካብ ጸሓይ ዝከላኸል ቅብኣት (sunscreen) ምጥቃም ይብል። በዚ መሰረት ዶክተር ዳድዚ ዝስዕብ ምኽሪ ትልግስ። ብኽዳን፡ እንተላይ ብቘብዕ ንቘርበትኩም ካብ ጸሓይ ክትከላኸሉ ትኽእሉ ኢኹም። ልዕለ-ሊላ ጩራታት ዝከላኸል መነጽር ጸሓይ እውን ክትጥቀሙ ትኽእሉ። ልዕለ-ሊላ ጩራታት ጸሓይ ዝብርትዓሉ ግዜ ካብ ሰዓት 11፡00 ክሳዕ 3፡00 ድሕሪ ቐትሪ እዩ። ካብ ጸሓይ ዝከላኸል ቅብኣት ክትጥቀሙ እንተደሊኹም እንተ ወሓደ 30 ኤስ.ፒ.ኤፍ. (ረቛሒ ዑቕባ ጸሓይ) ዘለዎ ክኸውን ይምረጽ። መጠን ኤስ.ፒ.ኤፍ ካብ 30 ዝዛይድ እንተዀነ ድማ ዝበለጸ ይኸውን። ዝርአ ብርሃን እውን ልዑል ዘውሒ ቈርበት ከስዕብ ስለዝኽእል፡ እቲ ጸሓይ ዝከላኸል ቅብኣት ካብ ዝርአ ብርሃን ዝከላኸል መጠን እንተሃልይዎ ዝበለጸ ረብሓ ኣለዎ። እቲ ጸሓይ ዝከላኸል ቅብኣት፡ ማይ ከም ዝጻወርን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ክልተ ሰዓት እውን ነቲ ኤስ.ፒ.ኤፍ. እንደገና ከም ዝተቐባእኩምን ኣረጋግጹ። እዚ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።


ጥዕና፡ 'ሆጅኪንስ ሊምፎማ' ዝተብሃለ ናይ ደም መንሽሮ ክፍወስ ይኽእልዶ?

ኣብዚ ሰሙን ኣብ ኤርትራ ብሕማም ናይ ደም ካንሰር (Hodgkin's Lymphoma) ናይ ዝሓመመ ዮናስ ጸጋይ ዝተባሃለ ተቐማጢ ዓዲ ገዳ፡ ዞባ ደቡብ ንኡስ ዞባ ድባርባ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ተዘርገሐ፡ ብሽሙ ኣብ ዝተኸፈተ ማዕከን 'ጎፈንድ ሚ' ኣብ ውሑዳት ሰዓታት ኣማኢት ኣሽሓት ዶላር ክዋጻኣሉ ክኢሉ። ጎኒ ጎኑ ኸኣ ብዛዕባ እቲ ንሱ ዝሓመሞ ሆጅኪንስ ሊምፎማ ዝተባሃለ ናይ ደም ካንሰር ክፈልጥ ዝደሊ ሰብ'ውን ዛይዱ። ካብዚ ብምብጋስ ምስ ኣብ ካምፓላ፡ ኢስት ኣፍሪካ መዲካል ሰንተር ዝሰርሕ ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት ብዛዕባ ጠንቂ እቲ ሕማም፡ ኣገባብ መከላኸሊኡ፡ ዝያዳ ንመን የጥቅዕ ዝብልን እንተሓሚምካ ዘሎ ናይ ምሕዋይ ተኽእሎን ተወኪስናዮ ኣለና። ቢቢሲ፡ እዚ ሆጅኪንስ ሊምፎማ [Hodgkin's Lymphoma] ዝተብሃለ ናይ ደም መንሽሮ እንታይ ዓይነት ሕማም'ዩ? ብኸመይከ ይመጽእ? ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት፡ እዚ ሆጅኪንስ ሊምፎማ ናይ ደም ካንሰር ክንዛረብ እንተኾይና ብሓፈሻ እቲ ሊምፎማ ዝብሃል ሓደ ካብቶም ብዙሓት ዓይነታት ናይ ደም ካንሰር እዩ፤ ኣብ ክልተ ድማ ይምቀል።  'ሆጅኪንስ ሊምፎማ' ከምኡ'ውን 'ናን ሆጅኪንስ ሊምፎማ' ይብሃል። እዚ ሕጂ ንዛረበሉ ዘለና ሆጅኪንስ ሊምፎማ ኮይኑ፡ ኣብ ስርዓተ 'ሊምስ' [ሱር ዕያገንዳ] እዩ ዝብገስ። ዝያዳ ንምርድኡ ደም ክንብል እንከለና ኣብ ክልተ እዩ ዝኽፈል። እቲ ፕላዝማ ኢልና ንጽውዖ ማያዊ ክፋልን ዋህዮታት ደምን ኢልካ ድማ ይምቀል። ዋህዮታት ደም'ውን ንባዕሎም ኣብ ሰለስተ እዮም ዝምቐሉ፡ ፕላትለትስ፤ቀያሕቲ ዋህዮታት ደምን ጸዓዱ ዋህዮታት ደምን። ካብዞም ዋህዮታት ደም ምስ ሆጅኪንስ ሊምፎማ ምትሕሓዝ ዘለዎም ኸኣ እቶም ጸዓዱ ዋህዮታት ደም'ዮም። እዞም ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ንባዕሎም ኣብ ሓሙሽተ እዮም ዝኽፈሉ፡ ሓደ ኻብኦም ኸኣ እቲ 'ሊምፎሳይት' ዝብሃል ዋህዮ እዩ። ሆጅኪንስ ሊምፎማ ኸኣ ካብቶም ጸዓዱ ውሃዮታት ደም ምስ ሊምፎሳይት እዩ ዝተሓሐዝ። ብኸመይ እዩ ዝተኣሳሰር እንድሕ ኢልና ኸኣ፡ ዝኾነ ዋህዮ ብኣካላትን ምቁጽጻር እናተገበረሉ ናይቱ ምዕባለን ናቱ ብዝሕን ኣለዎ። እዞም ሊምፎሳይት ዝተብሃሉ ዓይነታት ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ካብቲ ንቡር ምዕባል ናይ ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ወጻኢ ከይማዕበሉ ብዘይ ምቁጽጻር ዕቤትን ምትእኽኻብን ክፈጥሩ እንከለዉ ዝፍጠር ሕማም እዩ። እዞም ሊምፎሳይት ብሓፈሻ ኸኣ ጸዓዱ ውሃዮታት ደም ቀንዲ ስርሖም ኣብ ስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና፡ ዝኾነ ከም ረኽሲ ናይ ጀርምታት ኣብ ዘጋጠምሉ እዋን ንኣካላትና ድርዒ ኮይኖም ዝከላኸሉ ዋህዮታት ደም ከም ምዃኖም መጠን ዘይንቡር ዕቤት ናይዞም ውሃዮታት ክፍጠር እንከሎ እቲ ሰብ ንሕማም ናይ ምጽዋር ዓቕሙ ዝለዝዳኸም ብዝኾኑ ተበለጽቲ ሕማማት ክጥቃዕ ይኽእል'ዩ። ቢቢሲ፡ ዝኾነ ሰብ በዚ ሕማም እዚ ንኸይጥቃዕ ክገብሮም ዘለዎ ጥንቃቐታት ኣሎዶ? ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት፡ ብዛዕባ ኣገባባት እዚ ሕማም ክንዛረብ እንተኾይና መጀመርታ ብዛዕባ እቲ ጠንቂ ኢና ክንዛረብ ዘለና። ኣብዚ ሆጅኪንስ ሊምፎማ ክሳብ ሕጂ ብዘሎ መጽናዕትታት ውዱእ ዝኾነ ጠንቁ ፍሉጥ ኣይኮነን። ግን ነዚ ሕማም ዘቃልዑ ዝተፈላለዩ ሮቋሒታት ኣለዉ። ንኣብነት ተወርሰኣዊ ክፋል ናይ ኣካላትና ክንጠቅስ ንኽእል። ድኹም ስርዓት ምክልኻል ኣካላት ዘለዎም ንኣብነት ሕሙማት ኤችኣይቪ፣ ድሕሪ ህዋሳት ናይ ምቕያር መድሃኒት ዝወስዱ ሰባት በዚ ሕማም ናይ ምጥቃዕ ተክእሎኦም ልዑል እዩ። ንምንታይ ኣብ ገለ ገለ ሰባት የጋጥም ኣብ ካልእ ግን ዘየጋጥምን ፍሉጥ ኣይኮነን። ቢቢሲ፡ እዚ ሕማም ዘጥቅዖ ክሊ ዕድመ ኣሎ ድዩ? ነየናይ ጾታኸ ዝያዳ የጥቅዕ? ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት፡ ብዕድመ እንተርኢናዮ በዚ ሕማም [ሆጅኪንስ ሊምፎማ] ዝጥቅዑ ካብ 20 ክሳብ 40 ዕድሚኦምን ከምኡ'ውን ልዕሊ 55 ዕድሚኦም እዮም። ብጾታ ክንርእዮ እንከለና ኸኣ ካብቶም ብሆጅኪንስ ሊምፎማ ዝጥቅዑ ብደረጃ ዓለም ዳርጋ 85 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ'ዮም። ንምንታይ'ዩ ነዚ ዝተጠቐሰ ክሊ ዕድመን ዝያዳ ንደቂ ተባዕትዮን የጥቅዕ ንዝብል ግን ክሳብ ሕጂ ንጹር መልሲ ኣይተረኸቦን ኣሎ፡ ካብዚ ብምብጋስ ኣብ ምክልኻሉ'ውን ካብ ጠንቅታት ተበጊስካ ስለትዛረብ ከምዚ ብምግባር ክትከላኸሎ ትኽእል ኢኻ ኣይትብልን ኢኻ። ብሓፈሻ ግን ናይ ደም ካንሳር ክትከላኸሎ፡ ከተወግዶ ወይ'ውን ከተጉድሎ እንድሕር ተደልዩ ካብ ዝተፈላላለዩ ጨረርታ ዘስዕቡ ነገራት ይኹን ከሚካላት ከም ብዓል በንዚን ምጥንቃቕ፣ ምትካኽ ሽጋራ ምውጋድ፣ ብሓፈሻ ኣብ ኣመጋግባና ኸኣ ጥንቁቓት ምዃን የድሊ። ቢቢሲ፡ በዚ ሕማም እዚ ዝተተሓዘ ሰብ ናይ ምሕዋይ ተኽእሎኡኸ ክሳብ ክንደይ'ዩ? ዶክተር ሮቤል ተስፋሂወት፡  ብሓፈሻ ኣብ ሕብረተሰብና ካንሰር እንድሕር ሰሚዕና ዘይሓዊ ሕማም፡ ፈጺሙ ተስፋ ዘይብሉ ገይርካ'ዩ ዝውሰድ። ኣብ ናይ ደም ካንሰር እንድሕር ወሲድና ኸኣ ክሳብ ሕጂ ብዘሎ ስነ ፍልጣዊ መሳርሒ ይኹን ምዕባለ፡ እቲ ብቐሊሉ ክፍወስ ዝኽእል ዓይነት ካንሰር'ዩ። ዋላ'ውን ኣብቲ ድሕሪ ፍወሳ ዝግበር ናይቲ ሰብ ኣካላዊ ምዕባለ ኣዝዩ ጽቡቕ ውጽኢት ዝርኣዮ እዩ። ሆጅኪንስ ሊምፎማ'ውን ካብዚኦም ዝፍለ ኣይኮነን፤ ብዝግበር ናይ ፍወሳ ኣገባብ እቲ ሕማም ምሉእ ንምሉእ ተፈዊሱ ሰብ ናብ ንቡር ጥዕንኡ ክምለስ ዋላ ሓንቲ ጸገም ዘለዎ ኣይኮነን። ኣዝዩ ተስፋ ዝህብ ናይ ሕክምና ኣገባባት ኣሎ፤ ከም ጨረር ይኹን ከምኡ'ውን 'ኬሞትራፒ' ዝብሃሉ፡ እዚኦም እንድሕር ገይሩ እቲ ሰብ ብቐሊሉ ክሓዊ ይኽእል እዩ። እዚ ክንብል እንከለና ደረጃታት ናይቲ ሕማም ወሳኒ እዩ፡ ግን ዋላ ኣብቲ ዝለዓለ ራብዓይ ደረጃ ንብሎ ዘሎ ሰብ'ውን ተስፋ ክቖርጽ የብሉን። ግቡእ ሕክምናን ክንክንን እንድሕር ረኺቡ ክሓውን ናብ ንቡር ክምለስን  ጸገም ዘሎዎ ኣይኮነን። ቢቢሲ፡ ኣዝየ የመስግነካ ዶክተር ሮቤል ሆጅኪንስ ሊምፎማ ሓደ ካብቶም ስሕት ኢሎም ዝረኣዩ ዓይነታት መንሽሮ ኮይኑ ንጸዓዱ ዋህዮታት ደም ብምጥቃዕ ነቲ ሕሙም ንዝተፈላለየ ረኽስታት የቃልዖ። ዝተፈላለየ መጽናዕትታት ከምዝሕብርዎ ኣብ ዓለም ኣብ ዓመት  27 ሰባት  ካብ ሚልዮን ሰባት በዚ ሕማም ይጥቅዑ።  እዚ ድማ 1% ኣብ ዓለም ክብ ዘጋጥሙ ሕማማት ካንሰር ይውክል። ብዘሎ ምዕባለ ሕክምና እዚ ሕማም ክሓዊ ዝኽእል'ኳ እንተኾነ ዝርገሐ ፍወሳ ምዕሩይ ብዘይ ምዃኑ ብዓለም ደረጃ  ኣስታት 25000 ሰባት ዓመታዊ ብሰንኪ እዚ ሕማም ሂወቶም ከምዝስእሉ ጸብጻባት ይሕብሩ።


‘መንሽሮ ከም ዝሓመምኩ ምስተነገረኒ ተስፋ ቈሪጸ’

ኣብ ኢትዮጵያ መንሽሮ ሓደ ካብቶም ቀንዲ ጠንቂ ሞት ሰባት ዝኾኑ ኣርባዕተ ዘይተመሓላለፍቲ ሕማማት ምዃኑ ሚኒስተር ጥዕና ኢትዮጵያ ይገልጽ። ውድብ ጥዕና ዓለም’ውን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ከባቢ 60 ሽሕ ሰባት መንሽሮ ከምዝሓሙ ይነግር። ኣብ ደቂ ኣንስትዮ፡ እቲ ኣብ ቅድሚት ዝጥቀስ መንሽሮ ጡብ ክኸውን እንከሎ፡ መንሽሮ ኣፍ ማህጸን ካልኣይ ይስራዕ።


ክታበት ኤችፒቪ፡ ክታበት መንሽሮ ሻምብቆ ማህጸን ብኸመይ ይከላኸል?

ሓድሽ መጽናዕቲ ክታበት ኤችፒቪ ሕማማት መንሽሮ ሻምብቆ ማህጸን ብ90 ሚኢታዊት ከም ዝንኪ ሓቢሩ። እቲ ማእከል መንሽሮ ዓባይ ብሪጣንያ ታሪኻዊ ዝበሎ መጽናዕቲ እቲ ክታበት ህይወት የድሕን ከም ዘሎ ኣመልኪቱ። መንሽሮ ሻምብቆ ማህጸን ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ዝረኣዩ ዓይነታት መንሽሮ ብስፍሓት ራብዓይ ደረጃ ዝሓዘ ኮይኑ ዓመታዊ ልዕሊ 300 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ይቐትል። ክታበት ሂዩማን ፓፒሊማቫይረስ [ኤችቪ] 'ጋርዳሲል' ዝብሃል ኮይኑ ትሸዓተ ዓይነታት ኤችፒቪ ይከላኸል። እዚ እቶም ክልተ ኩሎም ሕማማት መንሽሮ ሻምብቆ ማህጸን፣ ናይ መቐመጫ መንሽሮታት፣ ናይ ብልዕትን ክሳድን መንሽሮታት ዘስዕቡ ዝሓውስ እዩ። ክኢላታት እቲ ክታበት ንነዊሕ ዓመታት ረኽሲ ኤችፒቪ ከም ዝከላኸል እኳ እንተገለጹ፡ መጽናዕታት ግን ንዓሰርተ ዓመት ከም ዝከላኸል ይሕብሩ። እቲ ናይ መጀመርታ ውጽኢት መጽናዕቲ እቲ ክታበት ተጠቃዕነት መንሽሮ በሪ ማህጸን ብኣስታት 90 ሚኢታዊት ከም ዝንኪ የረድእ። እዚ ኣብ መጽሄት ላንሴት ዝተሓተመ ውጽኢት እቲ ክታበት ብ2008 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ንዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ብምሃብ ድሕሪ ዝተገብረ ክትትል ዝተረኽበ እዩ። ክታበት ሂዩማን ፓፒሊማቫይረስ [ኤችቪ] ደቂ ኣንስትዮ ይኹን ደቂ ተባዕትዮ ብሂዩማን ፓፒሊማቫይረስ ቅድሚ ምልካፎም እንተወሲዶም ዚያዳ ውጽኢታዊ ይኸውን። እዚ እቲ ክታበት ረኽሲ ጥራይ ስለ ዝከላኸል እዩ፤ ሓደ ግዜ በቲ ቫይረስ እንተተለኺፍካ ግን ነቲ ቫይረስ ከልግሶ ኣይኽእልን። እቲ ቫይረስ ኣዝዩ ዝተስፋሕፍሐ ስለ ዝኾነ ህጻናት፡ ቅድሚ ጾታዊ ርክብ ምጅማሮም እቲ ክታበት ክወስዱ ምግባር ጠቓሚ እዩ። ኤችፒቪ [ሓጺር መጸውዒ ሂዩማን ፓፒሎማቫይረስ ኮይኑ] ሓበራዊ ሽም ጉጅለ ቫይረሳት እዩ። ልዕሊ 100 ዓይነታት ኤችፒቪ ክህልው እንከለው፡ ገሊኦም ዓይነታት ብልምዲ ጡብ ኣድጊ እናተባህለ ዝጽዋዕ ምልክታት ከስዕቡ እንከለው፡ መብዛሕትኦም ምልክታት ኣየርእዩን። እቲ ምልክታት [ጡብ ኣድጊ] ኣብ ኢድ፣ እግሪ፣ ብልዕትን ኣብ ውሽጢ ኣፍን ክርኣይ ይኽእል። ይኹን'ምበር መብዛሕትኦም ሰባት በቲ ቫይረስ ከም ዝተለኽፉ ከይፈለጡ ሰብነቶም ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ሕክምናዊ ሓገዝ እቲ ቫይረስ የጥፍኦ። ብኻልእ ወገን እቶም ዝለዓለ ሓደጋ ዘለዎም ዓይነታት ኤችፒቪ ናብ መንሽሮ ዘምርሕ ዘይስሩዕ ዕብየት ዋህዮታት ከስዕቡ ዝኽእሉ እዮም። ብናይ ቀረባ ቆርበት ንቆርበት ምትንኻፍ ዝመሓላፍ ስለ ዝኾነ ብቐሊሉ ክትልከፍ ትኽእል ኢኻ። ክሳብ 80 ሚኢታዊት ሰባት ኣብ ክሊ ዕድመ 25 ጀሚሩ ንኤችፒቪ ተቓላዕቲ ይኾኑ። መብዛሕትኦም ክኣ ካብ 18 ኣዋርሕ ክሳብ ክልተ ዓመት ኣብ ዘሎ ግዜ በቲ ቫይረስ ይሓሙ። እቲ ሕማም ብናይ ጾታዊ ርክብ ፈሰስቲ ዝመሓላፍ ስለ ዘይኮነ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላፍ ሕማም'ዩ ማለት ግን ኣይኮነን። ይኹን'ምበር፡ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብን ምትንኻፋትን ክመሓላፍ ዝኽእል እዩ። ኣስታት 90 ሚኢታዊት ብመንሽሮ ሻምብቆ ማህጸን ዘጋጥም ሞት ኣብ ትሑትን ማእከላይን እቶት ዘለወን ሃገራት ከም ዝርኣይ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ኣብዘን ሃገራት መንሽቶ በሪ ማህጸን ክሳብ እቲ ዝለዓለ ደረጃ ዝበጽሕን ምልክታት ዘማዕብልን ኣይፍለጥን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ውድብ ጥዕና ዓለም እዚ ሕማም ንምጥፋእ ዘለዎ መደብ ወግዓዊ ክገብር እንከሎ፡ ውጽኢታዊ ክታበት ኤችፒቪ ክሳብ 2030 ኣብ ዘሎ ግዜ ብምምዕባል "ኣብ ዝቕጽል ክፍለ ዘመን" ከጥፍኦ እየ ኢሉ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ ክሳብ 2020 ኣብ ዘሎ ግዜ ትሕቲ 25 ሚኢታዊት ትሑት እቶት፣ ትሕሪ 30 ሚኢታዊት ትሑት ማእከላይ እቶት ዘለወን ሃገራት ጥራይ እየን እዚ ክታበት ረኺበን። ልዑል እቶት ዘለወን ሃገራት 85 ሚኢታዊት ክታበት ኣለወን። መንሽሮ ኣፍደገ ማህጸን ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ኻልኣይ ንደቂ ኣንስትዮ ዘጥቅዕ መንሽሮ ኮይኑ ብዙሕ ሞት ከም ዘስዕብ ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክት። ሕጽረት ናይ መርመራ ፕሮግራማት፣ ድሩት ኣገልግሎትን ክታበት ንምውሳድ ድልውነት ዘይምህላውን ክኣ ነዚ ምኽንያታት ከም ዝኾኑ ይጥቀስ። ኣብ ኣፍሪቃ ሩዋንዳ፡ ናይ መጀመርታ ጎስጓስ ክታበት እቲ ሕማም ዝጀመረት ሃገራት ኮይና፡ ብ2011 ደቂ ኣንስትዮ ብኣጋ ክታበት ክወስዳን መርመራ ክገብራን ገይራ።