ኦሮሚያ: ኣብ ከተማ ደምቢዶሎ ብሓይልታት ጸጥታ ‘ኣብ ቅድሚ ህዝቢ’ ዝተቐትለ መንእሰይ መን እዩ?

ክልላዊ መንግስቲ ኦሮሚያ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ከተማ ደምቢደሎ "ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኣብ ቅርዓት" ብሓይልታት ጸጥታ ከምዝተቐትለ ዝተነግረሉ መንእሰይ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ "ዝኾነ ዓይነት ይኹን" ስጉምቲ ኣብ ልዕሊ ሽበራ ዝፈጥሩ ክውሰድ ኣለዎ ኢሉ። ኣብዚ ሰሙን'ዚ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ፡ ዞባ ቄለም ወለጋ፡ ከተማ ደምቢዶሎ፤ ኣማኑኤል ወንድሙ ዝተብሃለ መንእሰይ፡ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብሓልታት ጸጥታ መንግስቲ ከምዝተቐትለ ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም ነይሮም። ሓላፊ ኮሚኒኬሽን ናይቲ ክልል ኣቶ ጌታቸው ባልቻ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ኣብ ከተማታት ሰባት ብምቕታል ህዝቢ ምሽባር ናቶም ዕለታዊ ተግባር እዩ" ብምባል "ስጉምቲ" ክውሰደሎም ኣለዎ ኢሉ። "ንሳቶም ዝገብርዎ ምቕታል'ዩ። ሰላም ንምኽባር ዝልኣኽ ሓይሊ፡ ነዞም ኣካላት እዚኣቶም ኣቃሊዑ፡ ስጉምቲ ወሲዱ ክቆጻጸሮም ይግባእ ዝብል እምነት ኣለኒ። "ስለዚ፡ እንታይ ዓይነት ይኹን ብዘየገድስ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ፡ ህዝቢ ብምሽባር፡ ኣፈራሪሑ ክቆጻጸር'የ ዝብል ሓይሊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣለዎ" ኢሉ። ሰበስልጣን እቲ ከባቢ ናይቲ መንእሰይ ምቕታል ብምርግጋጽ፡ "እቲ መንእሰይ ብህዝቢ ክረአ ተገይሩ 'ምበር ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኣይኮነን ዝተቐትለ" ምባሎም ይዝከር። እቶም ሰብመዚ፡ መንእሰይ ኣማኑኤል ኣባል 'ኣባ ቶርቤ' ስለዝኾነ እዩ ስጉምቲ ተወሲድዎ'ዮም ዝብሉ። ቤት ጽሕፈት ኮምኒኬሽን'ታ ከተማ ብወገኑ፤ "እቲ መንእሰይ ኣባል 'ኣባ ቶርቤ' ዝተባህለ ጉጅለ ኾይኑ ሰባት ይቕንጽል ዝነበረ ብምዃኑ፤ ስጉምቲ ተወሲድሉ" ክብል ኣብ ፌስቡክ ገጹ ለጢፉ ኣሎ። እቲ ቤት ጽሕፈት፡ እቲ መንእሰይ ቅድሚ ምቕታሉ፡ ኣብ ፌስቡክ ገጹ፡ ብዛዕብኡ ዘርኢ ቪድዮ ለጢፉ ነይሩ። ኣብቲ ከባቢ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ብቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ፡ 'ግብረ ራዕዲ' ተባሂሉ ዝተበየነ ጉጅለ ሸኔ፡ ከምዝንቀሳቐስ ይዝረብ። እቲ ጉጅለ ብፍላይ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ፤ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት መጥቃዕቲ ብምፍጻም እዩ ዝኽሰስ። ኣቶ ጌታቸው ከምዝብሎ፡ "ሰብ ኣብ ቤቱ፡ ኣብ መረበቱ'ዩ ዝቕተል ዘሎ። ኣብ ዘይፈልጦ ነገር'ዩ ዝመውት ዘሎ። ኣብ ልዕሊ'ቶም ከምዚ ዓይነት ተግባር ዝፍጽሙ ዝውሰድ ስጉምቲ፡ ነቲ ንሶም ዝፍጽምዎ ዝመጣጠን ክኸውን ኣለዎ።" ኣብቲ ኣብ ፌስቡክ ዝተለጠፈ ቪድዮ፡ እቲ መንእሰይ ቅድሚ ምቕታሉ ንዝቐርብሉ ሕቶታት መልሲ ክህብ ይረአ። እቲ ቪድዮ ዝቐርጽ ውልቀሰብ'ውን፡ ናይቲ መንእሰይ ስምን ዝተወለደሉ ዓድን ክሓቶ ይስማዕ። ኢዱ ናብ ድሕሪት ኩርንኩሪት ዝተኣሰረ እቲ መንእሰይ፡ ኣብ ክሳዱ ሽጉጥ ኣንጠልጢሉ ይረአ። ኣብ እግሩን ዙርያኡን ድማ ደም ዝረአ ኾይኑ፤ ክዳኑ ብጭቃ ተዓያዪኑ እዩ ዝረአ። እቲ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ጠጠው ኢሉ ዝረአ መንእሰይ፡ ስሙ ኣማኑኤል ወንድሙ ከምዝበሃልን ወዲ ደምቢደሎ ከምዝኾነን ይዛረብ። ዙርይኡ ድማ፡ ብናይ መንግስቲ ወተሃደራዊ ክዳን ዝተኸድኑ ተኸቢቡ ይረአ። እቲ መንእሰይ ንምንታይ እዩ ተቀቲሉ? ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኮምኒኬስን እታ ከተማ፡ ከምዝብሎ፡ እቲ መንእሰይ ሰበ ስልጣን መንግስቲ ብምቕታል ዝፍለጥ 'ኣባ ቶርቤ' ዝተብሃለ ስዉር ጉጅለ ኣባል እዩ። ትማሊ ኣብ ቀይዲ ቅድሚ ምውዓሉ፡ ንጎሆ ገመቹ መንገሻ ዝተብሃለ ብጥይት ወቒዑ ከምልጥ ክብል 'ብሓይልታት ጸጥታ ብርቱዕ ርብርብ' ከምዝተትሓዘ ተዛሪቡ። ገመቹ መንገሻ ኣብቲ ከባቢ በዓል ሃብቲ እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ከተማ ደንቢዶሎ ጋዜጠኛ፡ ብሮድካስቲን ኔትዎርክ ኦሮሚያ ዝኾነ፡ ሲሳይ ፊዳ ዝተቀትለ በቲ ጉጅለ ምዃኑ ተዛሪቡ። ስሞም ከይጽራሕ ዝደለዩ ነባሪ ደንቢደሎ፡ እቲ መንእሰይ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ክቕተል ከምዝረአዩ ንቢቢሲ መስኪሮም። "ኣማኑኤል ህዝቢ ዝፈትዎ ቆልዓ እዩ ነይሩ" ምስ ተታሕዘ ብጥይት ተወቒዑ "ክቕንጸል ብዓይንና ሪእና" ኢሎም። ንሶም ከምዝብልዎ፡ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ኣብቲ ከባቢ ይንቀሳቐሱ ከምዝነበሩን፡ እቲ መንእሰይ ናብ ሓደ እንዳ ድንኳን ኣትዩ ኣቕሓ ከምዝተታሕዘን ሓቢሮም። ካብኡ ብተወሳኪ ድማ፤ ካልኦት ክልተ ደቂ እቲ ከባቢ፤ ብጥይት ተወቐዖም ንሕክምና ናብ ማእከል ጥዕና ከምዝተወስዱ ተዛሪቦም። ሓለፊ ጸጥታ ዞባ ቄለም ወለጋ፡ ኣይተ ተሰማ ዋርዮ ግን፡ እቲ መንእሰይ ቆሲሉ ምስተትሓዘ ኣብ ኣዳባበይ ህዝቢ ክሪኦ ተገይሩ ምንበር ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኣይተቐትለን ኢሎም። "ገበነኛ ምዃኑ ተረጋጊጹ እዩ" ዝበለ እቲ ሓላፊ፡ ክልተ ሰባት ብጥይት ወቒዑ እንተምልጥ እዩ ተወቒኡ ተታሒዙ'ውን ኢሉ። ናብ ቤት ፍርዲ ከይቀረበ ስለምንታይ ስጉምቲ ተወሲድዎ ንዝብል ሕቶ፡ 'እቲ መንእሰይ ገበነኛ ምዃኑ ተረጋጊጹ እዩ' ዝብል መልሲ ካብ ምሃብ ወጻኢ ዝበሎ የለን። ብዛዕባ እዚ ካልኦት ሰበ ስልጣነት ንምዝራብ ዝገበርናዮ ፈተና ኣይሰለጠን። ኣቶ ተሰማ ኣብ ደምቢዶሎ ከባቢ ኣብዚ ሰሙን፡ ኣብ መንጎ ኦነግ ሸኔን ሓይልታት መንግስቲ ተኽሲ ከምዝነበረ፡ እቲ ኣብ ክሳዱ ዝተንተልተለ ሽጉጥ ሰብ ስልጣናትን ሰላማውያን ሰባትን ዝቐትለሉ ዝነበረ እዩ ኢሉ። ቢቢሲ ናይቲ ዞባ ፖሊስ ኣዘራሪቡ ዝረኸቦ ምላስ ምስቲ ናይ ኣቶ ተሰማ ምላሽ ሓደ ዓይነት እዩ። 'ኣባ ቶርቤ' ዝብል ናይ ኦሮምኛ ቃል ኮይኑ፡ በዓል ሰሙን ማለት እኡ። እቲ ጉጅለ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኦሮምያ ዝንቀሳቐስ፡ ሰራዊት ሓርነት ህዝቢ ኦሮሞ እናበለ ምስ ዝጽውዕ ኣካል ርክብ ከምዘለዎ እዝረብ። ቅድም ክብል፡ ሓላፊ ምምሕዳርን ጸጥን ክልል ኦሮምያ ዝኾነ፡ ኣቶ ጀብሪል መሓመድ፤ "እቲ ጉጅለ ናይቲ ኣሸባሪ ጉጅለ ሸኔ ናይ ከተማ ስርዒት እዩ" ኢሉ ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ከተማ፡ 'ሶንሳ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጉጅለ ኣለዎ። እቶም ጉጅለታት ራዕዲ ንምፍጣር ቅትለት ዝፍጽሙን ዝውድቡን እዮም ተባሂሎም። ኣቶ ጅብሪል መሓመድ ከምዝብሎ እንተኾይኑ፡ ኣባላት እዚ ጉጅለ ዝተፈለየ ስልጠና ኾነ ዕጥቂ የብሎምን። እቲ ዝጥቀምሉ መይላ፡ ነቲ ሕብረተሰብ መሲሎም ነቲ ዝደለዩዎ ሰብ ኣጸንቲዮም ጸኒሖም ብምጥቃዕ ብምስዋር እዩ' ኢሉ። ሓለፊ ቢሮ ኮምኒኬሽን፡ ኣባ ቶርቤ፡ ኣብቲ ክልል ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ኣብ ልዕሊ ሰብ ስልጣን መንግስቲ፣ ኣባላት ሓይልታት ጸትታ፣ ከምኡ'ውን ሰላማዋያን ሰባት ብተደጋገሚ መጥቃዕቲ ከብጽሕ ምጽንሑ ገሊጹ።


ኣብ ክልል ኣምሓራ ብዝተፈጠረ ጎንጺ 80 ሽሐ ሰባት ተመዛቢሎም

ኣብ ክልል ኣምሓራ ዞባታት ሰሜን ሸዋን ፍሉይ ዞባ ኦሮምያን፡ ዝተፈጠረ ጎንጺ ልዕሊ 80 ሽሕ ሰባት ከም ዝተዘናበሉ ኣመሓደርቲ እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ተዛሪቦም፡፡ እቲ ጎንጺ ብቀንዲ ካብ ዝተኻየደሎም ከባቢታት ሓደ ኣብ ዝኾነ ፍሉይ ዞባ ኦሮምያ፡ ወረዳ ጅሌ ጥሙጋ 40 ሽሕ ሰባት ካብ መንበሪኦም ከም ዝተፈናቐሉ ኣመሓዳሪ እታ ወረዳ ኣቶ ጀማል ሓሰን ንቢቢሲ ገሊጹ፡፡ ‘‘ብመሰረት እቲ ዛጊድ ኣብ ኢድና ዝኣተወ መረዳእታ፡ 67 ሰባት ከም ዝሞቱን 114 ሰባት ከምዝቖሰሉን ከምኡ'ውን ኣብታ ወረዳ ኣብ ዝርከባ ሸሞንተ ጣብያታት 815 ገዛውቲ ከም ዝተቓጸሉን ክንፈልጥ ክኢልና ኣለና’’ ኢሉ። ቅድም ክብል ጉድኣት ዝበጸሖም ሰባት ናብ ሆስፒታል እንትውሰዱ ተወሳኺ መጥቃዕቲ ስለ ዝተፈጸሞም፡ መብዛሕተኦም ጉዱኣት ኣብ ገዝኦም ከም ዝተረፉን እኹል ሕክምና ከም ዘይረኸቡን እውን ሓቢሩ። ኣመሓዳሪ ዞባ ሰሜን ሽዋ ኣቶ ታደሰ ገብረጻዲቕ ብወገኑ፡ ኣብቲ ዞባ ብዝሒ ዝተፈናቐሉ ሰባት 41 ሽሕ ከምዝበጽሕ ክገልጽ እንከሎ፡ "ክንደይ ሰባት ከም ዝሞቱ ንምፍላጥ ግን ይጽናዕ ኣሎ" ኢሉ፡፡ ክሳብ ሕዚ 41 ሽሕን 625 ሰባት ከም ዝተፈናቐሉ መረዳእታ ከም ዘለዎም ዝገለጸ ኣቶ ታደሰ፡ ናብ ኣዝማዶም ዝኸዱን ናብ ካልእ ከባቢ ዝሃደሙን ስለ ዝህልዉ፡ እቲ ቑጽሪ ካብቲ ዝተገልጸ ንላዕሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ተዛሪቡ። ካብ ወረዳ ጅሌ ጥሙጋ ዝተፈናቐሉ ሰባት ዛጊድ ዝኾነ ሓገዝ ከም ዘይረኸቡ ዝገልጽ ኣቶ ጀማል ብወገኑ እቶም ሓረስቶት ንሓድሕዶም ይተሓጋገዙ ከም ዘለዉ ሓቢሩ፡፡ ብተወሳኺ፡ እቶም ዜጋታት ኣብ ኣብያተ ትምህርትን መሳጊድን ተበታቲኖም ከም ዘለዉን፡ ሰበስልጣን እቲ ክልል ኮነ ፌደራል ኩነታት እቶም ተፈናቐልቲ ንምርኣይ ናብቲ ከባቢ ከም ዘይመጹን ገሊጹ፡፡ ኣመሓዳሪ ዞባ ሰሜን ሽዋ ብወገኑ፡ ካብቲ ዞባ ዝተፈናቐሉ ዜጋታት ኣብ ደብረ ብርሃን፣ ኣጣዬ፣ ኤፍራታ፣ ሸዋ ሮቢት፣ ገንደ ውሃን ካልኦትን ከም ዘለዉ ብምግላጽ ነቲ ጎንጺ ፍታሕ ንምርካብን እቶም ተመዛበልቲ ሓገዝ ክረኽቡን ይሰርሑ ከም ዘለዉ ተዛሪቡ፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ሸዋ ሮቢት፣ ኣጣየን ኤፍራታን ንተፈናቐልቲ ሓገዝ ይግበር ከም ዘሎን፡ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ግን ሐዚ እውን ተኹሲ ይስማዕ ስለ ዘሎ እቲ ሕብረተሰብ ኣብ ስግኣት ኣሎ ኢሉ። ብፍላይ እቲ ሕብረተሰብ ዘላቒ መፍትሒ ከም ዘድልዮ ኣቶ ታደሰ ይገልጽ፡፡ ብምክንያት እቲ ጎንጺ ተቛሪጹ ዝነበረ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ናብ ንቡር ተመሊሱ ከም ዘሎ ንምፍላጥ ተኻኢሉ።


ንብረትን ገንዘብን ኣባላት 'ኣሸበርቲ' ተባሂሎም ናይ ዝተበየኑ ጉጅለታት ተኣጊዱ

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ልዕሊ ንብረትን ገንዘብን ኣባላትን ደገፍትን ሃገራዊ  ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ፡ 'ፈጠርቲ ራዕዲ' ኢሉ ናይ ዝበየኖም ጉጅለታት፡ ከይንቀሳቐስ እገዳ ከምዘንበረ ኣፍሊጡ። ሃገራዊ ሓበራዊ ሓይሊ-ዕማም ድሕነትን ጸጥታን፡  ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ቋሚ ንብረት ናይ 19 መራሕትን ኣባላትን ህወሓት፡ ከምኡ'ውን መንግስቲ ሸኔ እናበለ ዝጽወዖ ጉጅለ ይድግፉ እዮም ናይ ዝተብሃሉ 141 ውልቀሰባት ገንዘብ ከምዝተኣገደ ገሊጹ። እቲ ሓይሊ ዕማም፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ምስ ህወሓት ተሰሊፎም ዝበሎም ውልቀሰባት፡ ብስርቅን ጉሕለትን ኣብ ኣዲስ አበባን ብዙሕ ንብረት ከምዝውነኑ ብምኽሳስ፡ ፈጸሞምዎ ብዝበሎም ገበን 'ክሕደት ሃገር'፡ ኣብ ቀይዲ ንክውዕሉ ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ከምዝወጽኦም ወሲኹ ሓቢሩ። እቶም ውልቀሰባት፡ ኣብ ኣዲስ አበባ ዝርከቡ መንበሪ ህንጻታትን ትካላት ንግድን፡ ብዘመድ ኣዝማዶምን ብወኪላታቶምን ኣቢሎም እናካረዩ ዝረኽብዎ ኣታዊ 'ንመግዝኢ ኣጽዋር ውግእን ጠያይትን ከምዝውዕል' ኣመልኪቱ። እቲ ሓይሊ ዕማም ወሲኹ'ውን፡ እቲ ንብረት ብምሻጥ ገንዘብ ንምውጻእ ከምዝተፈተነን እዚ ብዝምልከት ናብ ዝምልከቶ ቤት ፍርዲ መረዳእታት ብምቕራብ፡ ዝተነብረ እገዳ  ተፈጻሚ ከምዝተገብረ ተገሊጹ። ኣብ ልዕሊ ንብረቶም እገዳ ካብ ዝተነብረሎም 19 ኣባላትን ኣመራርሓን ህወሓት፡ ሌተናል ጀነራል ታደሰ ወረደ፣ ሌተናል ጀነራል ፍስሃ ኪዳኑ፣ ሜጀር ጀነራል አበበ ተ/ሐይማኖት፣ ሜጀር ጀነራል ሓለፎም እጅጉ፣ ሜጀር ጀነራል ተስፋዬ ግደይ፣ ብርጋዴር ጀነራል ኃይለሥላሰ ግርማይ፣ ብርጋዴር ጀነራል ምግበይ ሃይለን ብርጋዴር ጀነራል ተኽላይ አሸብርን ይርከብዎም። ካብዚ ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ኣብ ገለ ከባብታት ኦሮምያ ይንቀሳቐስ ኢሉ ዝኸሶን  ሸኔ እናበለ ዝጽወዖን፡ ንባዕሉ ግን 'ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ' ኢሉ ንዝጽውዕ ጉጅለ ይድግፉ እዮም ተባሂሎም ዝተጠርጠሩ 141 ውልቀሰባት፡ ገንዘቦም ከይንቀሳቐስ ከምዝተኣገደ ኣፍሊጡ። ሃገራዊ ቤት ምኽሪ፡   ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ፡ ካብ ስልጣን ብሓይሊ ዝተኣለየ ህወሓትን፡ መንግስቲ ኣብ ክልል ኦሮምያ ንዝፍጸሙ መጥቃዒቲታት ብድሕሪት ኮይኑ ዘፈጽም ኢሉ ንዝኸሶ 'ሸኔን'፡  ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ 'ፈጠርቲ ራዕዲ' ብዝብል ምብያኑ ዝዝከር እዩ።


ክልል ኣምሓራ፡ ኣብ ሰሜን ሽዋን ፍሉይ ዞባ ብሄረሰብ ኦሮሞን ዕጥቂ ሒዝካ ምንቅስቓስ ተኸልኪሉ

ኣብ ክልል ኣምሓራ ሰሜን ሽዋ፡ ንመዓልታት ድሕሪ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝተጣየሸ ማእከል እዚ፡ ኣብ ገለ ጸገም ጸጥታን ድሕነት ዘለዎም ከባቢታት እቲ ክልል ዕጥቂ ሒዝካ ምንቅስቓስ ከም ዝኸልከለ ምክልኻል ሃገር ኣፍሊጡ። ምክልኻል ሃገር ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዘሎ ኩነታት ጸጥታ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ብፍላይ ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ክልል ኣምሓራ ዘሎ ጸገም ጸጥታ ንምህዳእ ሓይሊ ዕማም ከም ዝተጣየሸ ሓቢሩ። ኣብቲ ክልል፡ ኣብ ዞባታት ሰሜን ሽዋን ኣብ ዞባ ደቡብ ወሎ ዝርከብ ፍሉይ ዞባ ብሄረሰብ ኦሮሞን ኣብ ዝርከቡ ገለ ወረዳታት ጎንጺ ክለዓል ቀንዩ'ዩ። ብፍላይ ኣጣዬ ኣብ ዝተባህለት ከተማን ከባቢአን ዕጡቓት ሓይልታት ብዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ህይወት ሰብን ንብረትን፡ ዕንወት ከም ዘብጽሐ ኣፍሊጡ ኣመልኪቱ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ እቲ ኣብቶም ከባቢታት ዝቖመ ሓድሽ እዚ ብፍላይ ካብ ደብረሲና ናብ ኮምቦልቻ ኣብ ዘሎ መስመር ኣብ ዝርከቡ መዋስንቲ ወረዳታት፡ ካብ ዋና መንገዲ ንየማንን ጸገማን ክሳብ 20 ኪሎ ሜትሮ ዕጥቂ ሒዝካ ምንቅስቓስ ከም ዘይከኣል ኣጊዱ። ብተወሳኺ ኣብቲ ከባቢ፡ መንገዲ ምዕጻው፣ ትካላት ሃይማኖታዊ ኮነ መንግስታዊ ትካላት ከምኡ'ውን ናይ ውልቀሰባት መንበሪን ንብረትን ምዕናውን 'እዚ ተግባር ንምፍጻም ብውልቀ ኾነ ብጉጅለ ምንቅስቓስን' ዝተኸልከለ ምዃኑ'ውን ኣብቲ መግለጺ ተሓቢሩ። ኣብዚ ዕግርግር ዝተላዕለሉ ከባቢ፡ እቲ ሓይሊ ዕማም ምርግጋዕ ንምፍጣር ኣብ ዝንቀሳቐሰሉ እዋን፡ ነቶም ዝተነበሩ እገዳታት ጥሒሱ ዝተረኽበ ዝኾነ ይኹን ኣካል ድማ ስጉምቲ ከም ዝውሰዶ ተገሊጹ። ካብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ፡ ኣብ ዞባ ሰሜን ሽዋ ዝርከቡ ኣጣዬ፣ ካራቆሬ፣ ሽዋሮቢት፣ ማጀቴ፣ ኣላላና ኣንጾኪያን ኣብ ዝተብሃሉ ሓሙሽተ ወረደታት፡ ብዕጡቓት ሓይልታት ከቢድ ጉድኣት ምብጽሑ ሰብ ስልጣን እቲ ክልል ንመራኸቢ ብዙሃን መንግስቲ ገሊጾም። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ እቲ ከባቢ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተፈጸመሎም ከባቢታት ብዙሓት ሰባት ከም ዝተጎድኡን መንበሪ ኣባይቲ ተቓጺሎም ንብረት ከምዝዓነዉን ሓቢሮም። ሽሙ ክግለጽ ፍቓደኛ ዘይኮነ ሓደ ነባሪ ሽዋ ሮቢት ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ እቲ ጎንጺ ቀዳም ንጉሆ ዝጀመረ ኮይኑ "ኣብ ኣርባ ኣምባን ብርጭቆን ዝተባህሉ ዓድታት ሰብ ሃሊቑ" ክብል ገሊጹ። ንገዛእ ርእሱ ካብቲ ከባቢ ሃዲሙ ከም ዝወጽአን'ውን ይዛረብ። በቲ ዝተወሰደ መጥቃዕቲ ብዙሓት ሰላማውያን ሰባትን ናይ መንግስቲ ኣኽበርቲ ጸጥታን ከም ዝተቐተሉ ዝሓበረ ምንጪ ቢቢሲ፡ መንግስቲ ድሕነት ሰላማውያን ዜጋታት ከኽብር ተማሕጺኑ'ሎ። ካልእ ቢቢሲ ዘዘራረባ ነባሪት ኣጣየ ብምኽንያት እቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ መጥቃዕቲ: መንግስቲ ፌደራል ዝለኣኾም ኣኽበርቲ ጸጥታ ናብቲ ከባቢ ስለ ዝኣተዉ ቅሩብ'ኳ ተረጋጊዖም እንተነበሩ፡ ዳግማይ  ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ምውራዱ ከም ዘሕዘና ገሊጻ። ንገዛእ ርእሳ ስድርኣ ሒዛ መሃል ሜዳ ተባሂሉ ናብ ዝፍለጥ ዓዲ ትመዛበል ከም ዘላን እቲ ጎንጺ ስለ ዘይሃድአ ዳርጋ ኩሉ ነባሪ ከተማታት ደብረብርሃንን መሃል ሜዳን ይግዕዝ ከም ዝነበረን ተዛሪባ። ናብታ ከተማ ጸጥታ ከኽብር ዝኣተወ ሓይልታት መንግስቲ ፌደራል እቲ ኩነታት ልዕሊ ዓቕሙ ስለ ዝኾነ ኣብታ ከተማ ባርዕ ከም ዝነበረ'ውን ሓቢራ። ሓላፊ ጉዳያት ጸጥታ ዞባ ሰሜን ሽዋ ኣቶ ኣበራ መኮነን፡ "ኩሉ ነገር ካብ ቁጽጽርና ወጻኢ ኮይኑ'ሎ" ድሕሪ ምባል ህዝቢ ናይ ምርግጋዕ ስራሕቲ ይገብር ከምዘሎ ሓቢሩ። ብዛዕባ እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ግን ዝሃቦ ዝርዝር መብርሂ የለን። ነበርትን ሰበ ስልጣን እቲ ክልልን፡ ነቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ን'ኦነግ-ሸኔ' ዝበሃል ዕጡቕ ሓይሊ እዮም ተሓታቲ ዝገብሩ። ኣብቲ ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ኣብ ዞባ ሰሜን ሽዋ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ: መንግስቲ ዝሃቦ ወግዓዊ መረዳእታ'ኳ እንተዘየሎ ትካል ሓባሲ ንብዓት ኣብ ዘውጽኦ መረዳእታ ግን ልዕሊ 300 ሰባት ከም ዝሞቱ ይግለጽ። ናይ ኦሮምያን ኣምሓራን ውድባት ብልጽግና፡ ብዛዕባ እቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንሓድሕዶም ክካሰሱ ተራእዮም።


ህወሓትን 'ሸኔን' ብግብረ ሽበራ ምብያን እንታይ ትርጉም ኣለዎ?

ቤት ምኽሪ ሚኒስተራት ኢትዮጵያ፡ ብመሰረት ዓንቀጽ 77 ሕገ መንግስቲ ሂቡኒ ብዝበሎ ስልጣን ህወሓትን 'ሸኔን' ግብረ ሽበራውያን ተባሂሎም ክብየኑ ዘቕረቦ ውሳነ ሓሳብ ናብ ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ ክልእኽ እዩ፡፡ ንምዃኑ ንሓደ ጉጅለ ግብረ ሽበራዊ ኢልካ ምስያም ንምንታይ የድሊ? መንግሰቲ ዝተፈላለዩ ናይ ገበን ተግባራት ንምክልኻል ዝርዝር ክትትል ምግባር ዘይክእለሉ ኩነታት እንትፍጠር፡ ንሓደ ጉጅለ ግብረ ሽበራዊ ኢሉ ክስይሞ ከም ዝኽእል በዓል ሞያ ሕጊ ዶክተር ኣባድር ኢብራሂም ይገልጽ። እቲ በዓል ሞያ፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ተመሓይሹ ዝጸደቐ ሕጊ ግብረ ሽበራ ኣብ ምርቃቕ ዝተሳተፈን መራሒ ቤት ጽሕፈት ኣማኻሪ ጉባኤ ዓቃቢ ሕግን'ዩ። 'ናይ ፖለቲካ፣ ሃይማኖት ወይ ስነ ሓሳብ ንምስጓም ብምሕሳብ፡ ንህዝቢ ወይ ንዝተወሰነ ክፋል ሕብረተሰብ ንምርዓድ ተሓሲቡ ዝተፈጸመ ተግባር እንተኾይኑ፡ "ሽበራዊ" ከም ዝብሃል የብርህ። "መንግስቲ፣ ናይ ወጻኢ ሃገር መንግስቲ ወይ ዓለም ለኻዊ ትካላት ምግዳድ፣ ህይወት ንሓደጋ ምቅላዕ፣ ናይ ኣካል ጉድኣት ምብጻሕ፣ ምዕጋት ወይ ምጭዋይ፣ ንብረትን ናይ ማሕበራዊ ኣገልግሎትን ምትዕንቓፍን'' ዝብሉ ሓዊሱ ዝተቐመጡ ሓሙሽተ ክልከላታት ተጣሒሶም እንትርከቡ ናይ ግብረ ሽበራ ገበን ይገልጹ ይብል፡፡ ብተወሳኺ ሓደ ጉጅለ ነዞም ተግባራት ዕላምኡ እንተገይሩ፣ ኣመራርሓ እቲ ጉጅለ ነዞም ገበናት ከም ኣሰራርሓ ወይ ብግልጺ እንተተቐቢሉዎም፣ እዚ ገበን ብኣሰራርሓ ወይ ብተግበር ናይቲ ጉጅለ መግለጺ እንተኾይኑ ሓደ ጉጅለ ግብረ ሽበራዊ ተባሂሉ ክስየም ከም ዝኽእል ኣባድር ኢብራሂም (ዶ/ር) ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ቤት ምኽሪ ሚኒስተራት፡ ሓደ ውድብ ''ግብረ ሽበራዊ'' ተባሂሉ ክስየመሉ ናብ ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ እንተቕርብ፡ እቲ ውድብ ግብረ ሽበራዊ ዘብልዎ ተግባራትን ዘለዎ ተሳትፎን ብግልጺ ከቕርብ ኣለዎ ብምባል ወሲኹ፡፡ እንተኾነ እዞም መረዳእታታት ብዝርዝር ምቕራብ ናይ ድሕነት ስግኣት ኣለዎ እንተተባሂሉ ዝርዝር ጉዳያት ዘይክቐርቡ ከም ዝኽእሉ እቲ ሕጊ ደንጊጉ እዩ፡፡ እቲ በዓል ሞያ ከም ዝብሎ፡ እቲ ጉጅለ ካብቶም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ሰለስተ ተግባራት ብውሑድ ኣብቲ ሓደ ምስታፉ ክረጋገጽ ኣለዎ፡፡ ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ እውን እቲ ጉጅለ ወይ ካሊእ ኣካል፡ ሓሳቡን ርእይቶኡን ናብቲ ቤት ምኽሪ ዘቕርበሉ እኹል ግዘ ብምሃብ፣ ናይ ግዘ ገደብ ብምግላጽ፡ ኣግባብ ብዘለዎ ናይ መራኸቢ ማዕኸን ጻውዒት ክገብረሉ ከምዘለዎ እቲ ኣዋጅ ይድንግግ፡፡ ግብረ ሽበራዊ ተባሂሉ ክስየም ሓሳብ ዝቐረበሉ ውድብ፡ ርእይቶኡ ነቲ ቤት ምኽሪ ከቕርብ ዘኽእልን ሚስጢራዊ ካብ ዝበሃሉ ጉዳያት ወጻኢ መረዳእታታት ናይ ምፍላጥን ናይ ምርካብን መሰል ኣለዎ፡፡ ከምኡ ድማ ነቲ ናይ ውሳነ ሓሳብ ንምቅዋም ዘለዎ መረዳእታታት ናብቲ ቤት ምኽሪ ናይ ምቕራብ መሰል ከምዘለዎ እቲ ኣዋጅ ይድንግግ፡፡ ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ ትማሊ ሰኑይ ነዚ ጻውዒት ብመራኸቢ ሓፋሽ ኣቕሪቡ ኣሎ፡፡ እዚ ውሳነ ሓሳብ እንትጸድቕ ድማ፡ ብመሰረት እቲ ኣዋጅ እቲ ውድብ እንድሕር ዘይፈረሰን ሕጋዊ ሰብነት እንተሃልዩዎን፡ ላዕለዋይ ዓቃቢ ሕጊ እቲ ውድብ ክፈርስ ስልጣን ናብ ዘለዎ ቤት ፍርዲ ኣመልኪቱ ክፈርስ ይገብር፡፡ ከምኡ ድማ ናይቲ ትካል ንብረት መንግስቲ ክወርሶ ይገብር ብምባል እቲ ኣዋጅ ይድንግግ። መንግስቲ ነዞም ክልተ ውድባት ብሓደ ግዘ ግብረ ሽበራውያን ይበሎም እምበር፡ ነቲ ጉዳይ ቅርበት ዘለዎም ሰብ ሞያ ሕጊ ግና ኣብቶም ክልተ ጉጅለታ ዝህልዎ ውጽኢት ነንበይኑ ክረአ ኣለዎ እዮም ዝብሉ፡፡ ቅድሚ ሕዚ ንመንግስቲ ዝቃወም ግብረ ሽበራዊ እናተብሃለ ይምደብ ነይሩ ዝብሉ እዞም ሰብ ሞያ፡ ንመንግስቲ ምቅዋም ከም ግብረ ሽበራ ተገይሩ ክውሰድ ከምዘይግባእ ይገልጹ፡፡ ''ሲቪላዊ ምዃን ዘድልዮ ፖለቲካዊ ርክብ፡ ብሕጊ፣ ብወታሃርን ፖሊስን ክመሓደር የብሉን፡፡ ብፍላይ ኣብ ኣፈጻጽማ ከይህሉ ክግበር ኣለዎ'' ይብሉ፡፡ ''እቲ ቅድሚ ሕዚ ዝተቐየረ ሕጊ ጸረ-ሽበራ፡ መንግስቲ ምስ ፖለቲካዊ ውድባት ዘለዎ ርክብ ናብ ናይ ጸጥታ ርክብ ዝወስደሉ እዩ ነይሩ፡፡ ንሱ ኣብዚ እዋን ክድገም የብሉን'' ዝብሉ እዞም ወሃብቲ ርእይቶ ብተወሳኺ ''ድሕሪ ሕዚ ኣብ መንጎ መንግስትን እዞም ክልተ ጉጅለታትን ብፍላይ ዘተ፣ ዕርቂ ወይ ዝኾነ ዓይነት ስምምዕ ከይህሉ ዝገብር እዩ'' ይብሉ፡፡ ብፍላይ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ካብ መሰረቱ ካብ ምፍታሕ፡ ነፍሲ ወከፍ ብቤት ፍርዲ ዝረአ ጉዳይ እዩ ዝገብሮ፡፡ እዚ ድማ ሕጋዊ ናይ ገበን ተግባርን ንመጥቃዕቲ መልሲ ናይ ምሃብ ከይድን ይኸውን፡፡ ብተወሳኺ ኣብ ውሽጢ ሃገር ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ዝኾነ ናይ ወጻኢ ኣካል ንምትዕራቕ ወይ ናብ ዘተ ንምምጻእ ዝገብሮ ጻዕሪ ገበን ከምዝገብሮ ይገልጹ፡፡ ብፍላይ ካብ ኣመሪካ ሓዊሱ ብዝተፈላለዩ መንግስታት ወጻኢ እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኲናት ብስምምዕ ደው ክብል ዝቐርቡ ዝነበሩ ሕቶታት ንምዕጻው ዝተሓሰበ ይመስል እውን ይብሉ። ቤት ምኽሪ ሚኒስተራት ግብረ ሽበራዊ  ተባሂሉ ክስየም ዘቕረቦ ጉጅለ ''ሸኔ'' እዩ፡፡ ብዛዕባ እቲ ኣብዚ እዋን ብሰፊሑ ኣብ ምዕራብ ኦሮምያን ኣብ ካልኦት ከባቢታት እቲ ክልልን ዝንቀሳቐስን ሰበ ስልጣን መንግስቲ 'ኦነግ ሸኔ' ኢሎም ዝጽውዕዎን ዕጡቕ ጉጅለ ነዚ ዝስዕብ ኢና እንፈልጥ፡፡ እዚ ብፍላይ ሰበስልጣን ክልል ኦሮምያ 'ኦነግ ሸኔ' ኢሎም ዝጽውዕዎ ሓይሊ፡ ንባዕሉ '' ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ'' ኢሉ እዩ ዝጽውዕ፡፡ 'ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ' ንብዙሕ ዓመታት፡ ወታሃደራዊ ክንፊ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ(ኦነግ) ኮይኑ ጸኒሑ፡፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምምጽኡ ስዒቡ፡ ኣመራርሓ ኦነግ ናብ ኢትዮጵያ ምስኣተዉ፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ (መንግስቲ ኦነግ ሸኔ ኢሉ ዝጽወዖ ዘሎ ሓይሊ) ካብቲ ውድብ ተፈልዩ፡ ዕጥቃዊ ቃልሲ ከምዝቕጽል ኣፍሊጡ፡፡ ኣቦ መንበር ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ 'ውን ፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ (ኦነግ ሸኔ) ንሱ ከምዘይእዝዞ ዕላዊ ገይሩ ነይሩ፡፡ ሸኔ ማለት 'ሸን' ካብ ዝብል ናይ ኦሮምኛ ቃል ዝመጸ እዩ፤ 'ሸን' ማለት ሓሙሽተ ማለት እዩ፡፡ 'ሸኔ' ማለት ድማ እቶም ሓሙሽተ ከም ማለት እዩ፡፡ ኣብ ውሽጢ ኣወዳድባ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ፡ ሓሙሽተ ኣባላት ዘለዉዎ ኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ 'ጉሚ ሸኔ' ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ፡፡ ጉሚ ሸኔ ማለት 'ሓሙሽተ ኣባላት ዘለዎ ጉባኤ' ከም ምባል እዩ፡፡ ሰበስልጣን መንግስቲ፡ ነቲ ንባዕሉ 'ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ' ኢሉ ዝጽውዕ ሓይሊ ንምንታይ 'ኦነግ ሸኔ' ከምዝብልዎ ግልጺ ኣይኮነን፡፡ መራሒ 'ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ' ከም ዝኾነ ዝእመን፡ ጃል (ብጻይ) መሮ ብዝብል ናይ ቃልሲ ሽም ዝፍለጥ ኩምሳ ድሪባ፡ ንናጽነት ኦሮሞ ኢና እንቃለስ ይብል፡፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት መንግስቲ ኣብ ልዕሊ እቲ ጉጅለ ኣብ ሰሙናት 'ስጉምቲ' ክወስድ እየ ዝበለ እኳ እንተኾነ፡ ኣባላት እቲ ጉጅለ ፈጺሞምዎ ብዝተባህለ መጥቃዕቲ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶምን ኣሻሓት ተፈናቒሎምን እዮም፡፡ መንግስቲ ኦነግ ሸኔ ኢሉ ብዝጽወዖ  ጉጅለ፡ ብዙሐት ሰበስልጣናት መንግስትን ፖሊስን ከምዝተቐተሉን ባንኪታት ከምዝተዘረፉን ገሊጹ እዩ፡፡ እቲ ጉጅለ ብህወሓት ከም ዝሕገዝን፡ ኣብቲ ናይ ትግራይ ኲናት እውን ኣብ ጎኒ ህወሓት ኮይኖም እናተዋግኡ ነይሮም ዝበሎም ዕጡቓት 'ኦነግ ሸኔ' ከምዝመረኸን መንግስቲ  ኣፍሊጡ ነይሩ፡፡ ህወሓት ካብ ናይ ደባይ ቃልሲ ናብ ሃገር መራሕነት፡ ቀጺሉ ናብ ክልል ኣመሓዳርነትን ኣብ መወዳእታ ድማ ናብ ናይ ደባይ ቃልሲ ዝተመለሰ ውድብ እዩ፡፡ ንኣስታት 30 ዓመታት ኣብ መድረኽ ፖለቲካ እታ ሃገር ቀንዲ ተዋሳኢ ኮይኑ ዝጸንሐ ህወሓት፡ ምስቲ ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ዝተወለዐ ኲናት ብዝተሓሓዝ፡ ብብሄራዊ ቦርድ መረጻ እታ ሃገር ካብ ዝርዝር ፖለቲካዊ ውድባት ክስረዝ ተገይሩ እዩ፡፡ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ፡ ዘውዳዊ ስርዓት ሃጸይ ሃይለስላሰ ወዲቑ፡ ኣብታ ሃገር ወተሃደራዊ መንግስቲ በትረ ስልጣን ምሓዙ ስዒቡ እዩ 11 ለካቲት 1967 ዓ/ም ብኣቆጻጸራ ግእዝ ፡ ዕጥቃዊ ቃልሲ ምጅማሩ ዘፍለጠ፡፡ ንቃልሲ ህወሓት መበገሲ ዝነበረ፡ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዘጣየሽዎ ማሕበር ገስገስቲ ብሄረ ትግራይ (ማገብት) ዝተባህለ መደበኛ ዘይኮነ ውዳበ እዩ፡፡ ማገብት በሪሁ በርሀ (ኣረጋዊ በርሀ (ዶ/ር))፣ እምባዬ መስፍን (ስዩም መስፍን)ን ኣማሃ ጸሃየን (ኣባይ ጸሃየ) ዝርከቡዎም ሸሞንተ ኣባላት ዝመስረትዎ እዩ ነይሩ፡፡ ምስ ደርጊ ዝግበር ዝነበረ ኲናት እናሰፈሐን ናብ ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገር እናተሳገረ ምስ ከደን፡ በቢኸባቢኡ ዘለዉ ህዝቢታት ይውክሉ እዮም ዝተባህሉ ውድባት ኣብ ምሕቋፍን ኣብ ምጥያስን ህወሓት ዓብዪ ተራ ነይሩዎ፡፡ ነዚ ስዒቡ ድማ ምስ ናይ ህዝቢታት ኢትዮጵያ ዴሞክራስያዊ ምንቅስቓስ (ኢህዴን)፣ ናይ ህዝቢ ኦሮሞ ዴሞክራስያዊ ድርጅት (ኦህዴድ)ን ናይ ህዝቢታት ኢትዮጵያ ዴሞክራስያዊ ምንቅስቓስ (ደኢህዴን)ን ግንባር ብምፍጣር ንኢህወዴግ መስሪቶም፡፡ ብህወሓት ዝዕብለል ዝነበረ ኢህወዴግ ንስርዓት ደርግ ካብ ስልጣን ብምእላይ ን 27 ዓመታት ነታ ሃገር መሪሑ እዩ፡፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስመጸ ግና ኣፈላላያት እናሰደደን እናጎለሀን መጺኡ፡፡ ኣብ መወዳእታ ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ፡ 'ህወሓት ናብቲ ሓድሽ ውህደት ኣይጽንበርን' ካብ ምባል ብተወሳኺ ''እቲ ውህደት ሕጋዊ ኣይኮነን''  ብምባል ተቓዊምዎ። ህወሓት ኣመራርሕኡ ሒዙ ናብ ትግራይ ምስኣተወ ምስ መንግስቲ ፌደራል ዝነበሮ ርክብ ካብ ምሕርፋፍ ሓሊፉ ናብ ጎንጺ ኣምሪሑ። ብምኽንያት እቲ ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝተጀመረ ኲናት፡ መንግስቲ ፌደራል 'ህወሓት ኣኺልዎ እዩ' ክብል ኣዊጁ ነይሩ፡፡ እንተኾነ፡ እቲ ኲናት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ይቕጽል ከም ዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ውሩይ ሰኣላይ ዶክተር ለማ ጉያ ዓሪፎም

ኢትዮጵያዊ ተወላዲ ኦሮሞ፡ ውሩይ ሰኣላይ ዶክተር ለማ ጉያ ኣብ 92 ዓመቶም ከምዝዓረፉ ኣባላት ስድርኦም ንቢቢሲ ገሊፆም። ዶክተር ለማ: ብዘጋጠሞም ሕማም ኣብ ውሽጢ ዓድን ኣብ ወፃእን ይሕከሙ ከምዝነበሩ ስድርኦም ሓቢሮም። ዶክተር ለማ: ቅብእታቶም ኣብ ቆርበት ጤል ብምድላው ናእዳ ዘትረፉ ውሩይ ስነ-ጥበባዊ ነይሮም። ኣብቶም ዝሓለፉ 65 ዓመታት ልዕሊ 10 ሽሕ ቅብኢታት ቆርበት ዘዳለዉ እንትኾኑ፡ ቅብኢታቶም ድማ ካብ ዝተደርበዩ ተፈጥሮኣዊ ነገራት የዳልውዎም ነይሮም። ስራሕቶም ድማ ኣብ ከተማ ቢሾፍቱ ኣብ ዝርከብ ማእከል ስነ-ጥበብ የቕርቡ ነይሮም። ኣብዚ ስርሖም ኦዳ መፍለዪ ህዝቢታት ኦሮሞ ምዃኑን፡ ዘለዎ ክብሪን የርእይ። ካብዚ ብተወሳኺ ንኢሬቻ፣ ባህላዊ ፀዋታታት እሬቻን ምስቲ በዓል ተዛማድነት ዘለዎም ባህላዊ ተግባራትን የርእይ። ኣብ ቅድሚት ጎሊሀን ዝረኣያ በዓልቲ ፀጋ ዕድመ፡ "ኣደ ነፍሶ" ዝበሃላን ኣብ ከተማ ቢሾፍቱ ይነብራ ዝነበራን ወላዲት እየን። ኣብ መበል 120 ዓመተን ከምዝዓረፋ'ውን ይዝረብ። ክቡር ዶክተር ለማ ጉያ ንደቆም ሓዊሶም ብሓፈሻ ሓሙሸተ ሰዓብቲ ኣሰሮም ከፍርዩ ክኢሎም እዮም።


ቶኪዮ ኦሎምፒክ፡ ሲፋን ሓሰን ናብ ኢትዮጵያ ዘይምምላሰይ ኣየጣዕሰንን ኢላ

ኣብ ቶኪዮ ኦሎምፒክ ሰለስተ ሜዳልያ ዝተዓወተት ኣትሌት ሲፋን ሓሰን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ "ነታ ሃገር የዕንዋ'ዩ ዘሎ" ብምባል በዚ ምኽንያት እታ ሃገር ኣትሌታታ ካብ ምስኣን ንምውሓስ ምምርቓሕ ስልጣን ክህሉ ጸዊዓ። ቅድሚ 14 ዓመት ካብ ኢትዮጵያ ዝወጸት ሲፋን፡ ኣብቲ ኣብ ቶኪዮ ዝተኻየደ ውድድር ነታ እትወዳደረላ ሃገረ ኔዘርላንድስ ብ5ሽሕን 10 ሽሕን ሜትሮ ወርቂ ሜዳሊያ፤ ብ1500 ሜትሮ ድማ ሜዳሊያ ነሓስ ተዓዊታ እያ። እታ ጓል 28 ዓመት ኣትሌት፡ ተወላዲት እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ንዓመታት ዓብዪ ርእሰ ምሕደራ ካብ ዝጠልብ ብብዝሒ ህዝቢ ዝዓበየ ዝኾነ ብሄር ኦሮሞ ኮይና፡ ኣብቲ ክልል ክሳብ "ናጽነት" ዝበጽሕ ጠለብ ዘለዎም ሓይልታት ይንቀሳቐሱ'ዮም። ቅድም ኢሉ ኣብ 10 ሽሕ ሜትሮ ዘመዝገበቶ ክብረ ወሰን ዓለም ኣብ ውሽጢ መዓልታት ብኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ተሰይሩ ነይሩ። ለተሰንበት፡ ተወላዲት እታ ንትሸዓተ ወርሒ ኲናት ዝካየደላ ዘላ ክልል ትግራይ ኮይና ንኢትዮጵያ ወኪላ ኣብ ውድድራት ኣትሌቲክስ ክትሳተፍ ጸኒሓ። ሲፈን ሓሰን ምስ ቢቢሲ ስፖርት ኣፍሪቃ ኣብ ዝገበረቶ ጻንሒት፡ ኣብ ኦሮሚያ ዝፍጠር ዘሎ ኩነታት ልቢ ዝሰብር እዩ ብምባል ገሊጻቶ። "ካብታ ሃገር ብምውጽአይ ፈጺመ ኣይጥዓስን፤ ክምለስ'ውን ኣይደልን። ኣዝዩ ዘሕምም ነገር'ዩ፤ ብዛዕብኡ ክሓስብ ከለኹ የሕመኒ'ዩ" ኢላ። ንሳ፡ ክሳብ 2007 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዘሎ ግዜ ኣብ ኢትዮጵያ ጽቡቕ ዝብሃል ናይ ቑልዕነት ግዜ ከም ዝነበራ ተዛሪባ። ኣብቲ ኣብ ቶኪዮ ዝተኻየደ ኦሎምፒክ ብ10 ሽሕ ሜትሮ ዝተወዳደራ ሰለስቲአን ደቂ ኣንስትዮ ኢትዮጵያውያን'የን። እንተኾነ እታ ካልኣይቲ ዝወጽአት ኣትሌት ቃልኪዳን ገዛሀኝ ንባሕሬን ክትውክል እንከላ፡ ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ጥራይ እያ ንኢትዮጵያ ብምውካል ተወዳዲራ ሜዳሊያ ነሓስ ኣምጺኣ። እታ ኣብ ኣፍሪቃ ብብዝሒ ህዝባ ካልአይቲ ምዃና ዝንገረላ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ታሪኻ ዓሌታዊ ምትፍናናት ክርኣያ ዝጸንሐት እያ። ኣትሌት ሲፈን እዚ ኩነታት እታ ሃገር ተስፋ ዝግበረሎም ኣትሌታት ክትስእን ምኽንያት ይኸውን ኣሎ'ዩ ክትብል ነቒፋ። "ኣብ ሕሉፍ እቲ መንእሰይ ነንሕድሕዱ ክፋቶ እየ ዝፈልጥ ነይረ፤ ሕጂ ግን ብጽልኢ ተዋሒጡ ኣሎ። ከምዚ ኢሎም ንርእሶም ኢትዮጵያውያን ኢሎም ይጽውዑ፤ ኣብዚ ሰዓት ግን ብዙሓት ተጋሩ ንርእሶም ኢትዮጵያውያን ኢሎም ከም ዘይጽውዑ ርግጸኛ እየ" ኢላ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ፡ ኣትሌት ለተሰንበት ግደይ ሲፋን ኣብ 10 ሽሕ ሜትሮ ዘመዝገበቶ ክብረወሰን ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ክትሰብሮ እንከላ፡ ብዙሓት እቲ ሓድሽ ክብረወሰን 'ብትግራወይቲ እምበር ብኢትዮጵያዊት ኣይኮነን ተመዝጊቡ' ኢሎም ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ይጽሕፉ ነይሮም። ኣብዚ ወርሒ፡ ኤጀንሲታት ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኦሮሚያ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮም ሰባት ኣለው ክብሉ እንከለው፡ ኣብ ትግራይ ሚልዮናት ህጹጽ ረድኤት ከም ዘድልዮም ይገልጹ። "ኣዝዩ ዘሰክፍ'ዩ" ዝበለት ኣትሌት ሲፋን፡ "ለተሰንበት እትነኣድ ኣትሌት እያ፤ ካብቲ ዝመጽአትሉ ክልል ግን ብዙሓት ንኣሽቱ ቖልዑት ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኮይነን'የን። ክንደይ ዝኣኽላ . . . ምናልባት ከማይ ዓቢ ሕልሚ ዝነበረን ደቂ ኣንስትዮ፡ ከም ዝተዓመጻ ትፈልጥ ዲኻ?" ኢላ። እተን ኣብ ኦሎምፒክ ዓለም ኣብ ውድድር 10 ሽሕ ሜትሮ ዝተራእየ ሰለስተ ተወለድቲ ኢትዮጵያ ጎየይቲ ንዝተፈላለያ ሃገራት ክዕወታ እንከለዋ ምርኣይ፡ እቲ ሕብረተሰብ ናብ ሓደ ከምጽእ እዩ ኢልካ ዘይሕሰብ'ዩ ብምባል እቲ ህዝቢ ዚያዳ ዓርሰ ምሕደራ ዝጠልብ ምዃኑ ዘርኢ'ዩ ኢላ። እቲ ኣብ 2018፡ ናብ ስልጣን ዝደየበ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ድማ "ስልጣን ናብ ማእከል ናይ ምጥቕላል ድልየት እዩ ዘለዎ" ክትብል ነቒፋ። "ኣነ እንተዝኸውን ነይረ፡ ስልጣነይ ምገደፍኩ። ህዝቢ ድማ ድልየቱ ክመርጽ ምገበርኩ" ኢላ።


ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ካብ መረጻ ኢትዮጵያ ንዓርሱ ኣግሊሉ

ግንባር ሓርነት ኦሮሞ  [ኦነግ] ኣብቲ ድሕሪ ክልተ ወርሒ ዝካየድ ሃገራዊ መረጻ ኢትዮጵያ ከይሳተፍ ከምዝተገበረ ኣፍሊጡ። እቲ ብኣይተ ዳውድ ኢብሳ ዝምራሕ ፖለቲካዊ ሰልፊ ሕጹያቱ ከምዘየመዝገበ ወግዓዊ ገይሩ'ሎ። ወሃቢ ቓል ኦነግ ኣይተ በቴ ኡርጌሳ ውድቦም ካብ ውድድር መረጻ ተገዲዱ ከምዝወጽአ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ኣይሳተፍን ዘይኮነስ ከይሳተፍ ተገይረ እዩ ዝብል ዘሎ ውድብና። መንግስቲ ብዝገብሮ ዘሎ ድፍኢት፣ ዓፈናን ክልከላን ምኽንያት ካብ ምርጫ ንኽተርፍን ሕጹያቱ ከየቕርብን ተገይረ እዩ ኢሉ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ታሕተዎት መሪሕነት ተኣሲሮም። ብቐጥታ ብሓይሊ ፖሊስ ዝተዓጸዉ ኣብያተ ጽሕፈትና ድማ 103 እዮም። ብናጽነት ናይ ምንቅስቓድ መሰልና ውሑስ ኣብ ዘይኮነሉ እዋን ተንቀሳቒስና ሕጹያት ክነቕርብ ኣይከኣልናን" ኢሉ። መደብ ምዝገባ ሕጹያት ትማሊ እንተተዛዘመ'ኳ ዘቕረብዎም ሕጹያት ከምዘየለን ወሲኹ ተዛሪቡ። ብኣይተ ኣራርሶ ቢቂላ ዝምራሕ ካልእ ክንፊ ግንባር ናጽነት ኦሮሞ ብወገኑ፤ ካብ ተሳትፎ ሃገራዊ መረጻ ምውጻእ ናይ ኦነግ ውሳነ ከምዘይኮነ'ዪ ዝዛረብ። እቲ ጉጅለ ኣብ ውሽጢ እቲ ሰልፊ ብዝተፈጠረ ዘይምርድዳእ ተነጺሉ ዝወጽአ ምዃኑ ይፍለጥ። ሕጹያቱ ከየመዝገበ እቲ መስርሕ ምዝገባ እንተተዛዘመ'ውን፡ ወሃቢ ቓል እቲ ጉጅለ ኣይተ ቀጄላ መርዳሳ ግን እቲ መዓልቲ ምዝገባ እንተዝናዋሕ ሕጹያት ንኸመዝግቡ ድልየት ከምዘለዎም ይገልጽ። "ከምዚ ዓይነት ውሳነ ክመሓላለፍ ዝነበሮ ብሓበራዊ ኣመራርሓ እዩ። እቲ ኣቦ መንበር ንበይኑ  - ሓንሳብ ናይ ስግግር መንግስቲ ይእውጅ፤ ናይ ኦሮሚያ ስግግር መንግስቲ ይብል፤ ኣብ መረጻ ኣይሳተፍን ይብል። እዚ ኩሉ ግን ሕጋውነት የብሉን። ስለዚ ንሕና ኣብዚ ውሳነ የለናሉን። ኣብ መረጻ ንምስታፍ ብዙሕ ጻዕሪ ገይርና ኢና። ሕዚ'ውን ንገብር ኣለና።" ኣብ ሞንጎ መሪሕነት ኦነግ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ዘይምርድዳእ ከምዝተፈጠረ ክግለጽ ጽኒሑ'ሎ። ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ሞንጎ'ቶም መሪሕነት ንዝተፈጠረ ምክፍፋል ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መተሓሳሰቢ፤ ፍታሕ ንምምጻእ መሪሕነትን ኣባላትን ኦነግ ሓፈሻዊ ጉባኤ ከካይዱ ጸዊዑ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ጉባኤ ክሳብ ሎሚ ኣይተኻየደን። ውድብ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ - ኦፌኮ'ውን - ኣብ ሃገራዊ መረጻ ከምዘይሳተፍ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ወግዓዊ ገይሩ ነይሩ። ክልቲኦም ሰልፍታት ኣብቲ ምርጫ ኣይንሳተፍን ምባሎም ከኣ ኣብቲ መረጻ ጽልዋ ከምዝህልዎ ብዙሓት ይገልጹ። ገዛኢ እታ ሃገር ዝኾነ ውድብ ብልጽግና ግን፡ ውድባት ካብ ተሳትፎ ምርጫ ንነብሰን ዘግልላሉ ምኽንያት ዘእምን ኣይኮነን'ዩ ዝብል። ሓላፊ ዓለምለኻዊ ርክባት ውድብ ብልጽግና ዶክትር ቢቂላ ሁሪሳ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "እቶም ዝቐርቡ ክስታት ኩሎም መሰረት ዘይብሎም'ዮም" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። "እዞም ተዓጽዮም ዝበሃሉ ዘለዉ ኣብያተ ጽሕፈት ከምኡ'ውን ተኣሲሮም ዝበሃሉ ሰባት ኣበየናይ ክልል፣ ኣበያናይ ዞባ፣ ወረዳን ከተማ ዝርከቡ እዮም ብዝብል ንዝተዳለወ ሓደ ጸብጻብ ናይ ምርኣይ ዕድል ረኺበ ነይረ። በዚ ኸኣ እቲ ክስታት መሰረት ዘይብሉን ካብ ሓደ ን50 ሚልዮን ህዝቢ ወኪሉ ክወዳደር ትጽቢት ዝግበረሉ ዓብዪ ውድብ ትጽቢት ዝግበር ኣይኮነን። ገሊኡ ክስታት ገበነኛታት ኮይኖም ዝተሓዙ ሰባት ክህልዉ ከለዉ 'እዚኦም ናይ እከለ ሰልፊ ኣባላት ስለዝኾኑ እዮም ተኣሲሮም' ዝብሉ ሓላፍነት ዝጎደሎም ጠቐነታት እዮም" ዝብል ምላሽ ሂቡ።


ቤት ፍርዲ ብቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ጥላሁን ያሚ ዝርከቦም ሰለስተ ሰባት ገበነኛታት ኢልዎም

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ፌዴራል፡ ካብቶም ምስ ቅትለት ውሩይ ስነ ጥበባዊ ሓጫሉ ሁንዴሳ ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ዝነበሩ ሰለስተ ሰባት 'ገበነኛታት'ዮም' ኢልዎም። እቶም ገበነኛታት ዝተብሃሉ ቀዳማይ ተኸሳሲ ጥላሁን ያሚ፡ ካልኣይ ተኸሳሲ ከበደ ገመቹን ሳልሳይ ተኸሳሲ ኣብዲ ኣለማየሁን እዮም። እቲ ቤት ፍርዲ ዓቓቢ ሕጊ ንዘቕረቦም ሰነዳትን ናይ ዓይኒ መሰኻክርን ከምኡ'ውን ቃል ክሱሳትን ከምዝሰመዐ ገሊጹ። ንሃጫሉ ሁንዴሳ ብሽጉጥ ቶኵሱ ብምቅታል ዝተኸሰሰ ቀዳማይ ተኸሳሲ ጥላሁን ያሚ፡ ቅድሚ ሕጂ ነቲ ገበን ከምዘይፈጸሞን ቃሉ ክህብ እንከሎ ብፖሊስ ከምዝተሃረመን ብሓይሊ 'እወ ቀቲለ'የ' ክብል ከምዝተገደደ'ዩ ንቤት ፍርዲ ሓቢሩ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ቤት ፍርዲ፡ ክሱስ ጥላሁን ንፖሊስ ቃሉ ክህብ እንከሎ ዝተሰኣለ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ብምዕዛብ ቃሉ ኣብ ዝሃበሉ ዝኾነ ተጽዕኖ ከምዘይተፈጠረሉ ከረጋግጽ ክኢለ'የ ኢሉ። ካብዚ ብተወሳኺ ክሱስ ጥላሁን፡ ብፖሊስ ኣብ ዝተሃረመሉ ኣብ እግሩ ከምዝተሃሰየ ሓቢሩ ነይሩ'ዩ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ግን ጥላሁን ነቲ ገበን ከመይ ከምዝፈጸሞ እናተንቀሳቐሰ ንፖሊስ እናኣርኣዮም እንከሎ ዝተሰኣለ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ከምዝርኣየን ከምኡ'ውን ነቲ ብፖሊስ ተሃሪመ እየ ዝበሎ ዝኾነ ምልክት ይኹን ስምብራት ከርኢ ከምዘይከኣለ ገሊጹ። እቲ ቤት ፍርዲ ቀዳማይ ተኸሳሲ ጥላሁን ያሚ ዘቕረቦ ናይ ነብሰ ምክልኻል መርትዖታት ንሓድሕዱ ዝጋጮ ኮይኑ ከምዝረኸቦ'ዩ ዝገልጽ። እቲ ጥላሁን ገበነኛ ተባሂልሉ ዘሎ ገበን ካብ 15 ዓመት ማእሰርቲ ክሳብ ሞት ከቅጽዕ ዝኽእል ከምዝኾነ'ዩ ዝግለጽ። እቲ ቤት ፍርዲ፡ ንካልኣይ ተኸሳሲ ከበደ ገመቹ'ውን ገበነኛ ክብሎ እንከሎ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ካልኣይ ተኸሳሲ ገበነኛ'ዩ ንምባል ካብ ዝተጠቀመሎም መርትዖታት ሓደ ናይ ተሌፎን ቅዳሕ ድምጺ'ዩ። ከበደ ገመቹ ብሕጊ ኣብ ዝድለየሉ ዝነበረ እዋን ኣብ ህድማ እዩ ነይሩ፡ ካብ ፖሊስን ሕግን ኣብ ዝሃድመሉ ዝነበረ እዋን ኸኣ ብቴሌፎኑ ካብ ፖሊስ ይሃድም ከምዘሎ ይዛረብ ከምዝነበረ ዘረጋግጽ እቲ ቤት ፍርዲ ቅዳሕ ድምጺ ምስምዑ ገሊጹ። እቲ ቤት ፍርዲ ካልኣይ ተኸሳሲ ከበደ ገመቹ ዘቕረቦ ናይ ነብሰ ምክልኻል መርትዖታት ንሓድሕዱ ዝጋጮ ኮይኑ ከምዝረኸቦ'ዩ ዝገልጽ። ከበደ ገመቹ ቅድሚ ሕጂ ንቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ምስ ቀዳማይ ተኸሳሲ ጥላሁን ያሚ 'ንሰብ ሃሪምና ንስረቅ' ተባሃሂሎም ምንባሮም ገሊጹ ነይሩ'ዩ። ከበደ ገመቹ በዚ ገበነኛ ተባሂልሉ ዘሎ ካብ 5 ክሳብ 20 ዓመት ክእሰር ከምዝኽእል እዩ ዝግለጽ። ብ10 ሽሕ ብር ዋሕስ ካብ ቀይዲ ተፈንዩ ጉዳዩ ብደገ ኮይኑ ክከታተል ዝጸንሐ ሳልሳይ ተኸሳሲ ኣብዲ ኣለማዩሁ'ውን ቤት ፍርዲ ገበነኛ ኢልዎ ኣሎ። እቲ ቤት ፍርዲ ሳልሳይ ተኸሳሲ ኣብዲ ኣለማዩሁ፡ ገበነኛ ስለዝኾነ ዋሕሱ ተላዒሉ ኣብ ቀይዲ ክኣቱ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ ኣሎ። ኣብዲ፡ እቲ ገበን ክፍጸም እንከሎ ብዓይኑ ርእዩ ብመሰረት ገበናዊ ሕጊ ዓንቀጽ 443 እዝባር 1 ንዝምልከቶ ኣካል ስለዘይሓበረ እዩ ገበነኛ ተባሂሉ ዘሎ። ፍሉጥ ስነጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣብ ወርሐ ሰነ ምሸት ሰዓት ትሽዓተን ፈረቓን ኣብ ጥቃ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ገዝኡ ብጥይት ተቐቲሉ። ቤት ፍርዲ ምስ ቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ምትእስሳር ኣለዎም ንዝበሎም ኣርባዕተ ሰባት ጉዳዮም ክኸታተሎ ምጽንሑ ይፍለጥ። ቤት ፍርዲ ነታ ራባዓይቲ ተኸሳሲትን ሓጫሉ ሁንዴሳ ንኽቕተል ነገራት ኣጣጢሓ ዝተበሃለት ላምሮን ከማል፡ ናይ ሰነደ መርትዖ ስለዘይተረኸባ ነጻ ከምዝበላ እኳ ገሊጹ እንተነበረ፡ ኣኽባሪ ሕጊ ንውሳነ እቲ ቤት ፍርዲ ብምቅዋም ኣቤቱታ ስለዘቕረብ፡ እቲ ጉዳያ ከምብሓድሽ ክርአ ቆጸራ ተታሒዙላ ኣሎ።


ኢትዮጵያ፡ ስለምንታይ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ተቓውሞ ገጢሙዎ?

ኣብ ኢትዮጵያ ዘለው ጸገማት ንምፍታሕ ኣብ ልዕሊ እቲ ህዝቢ ዝበጽሐ በደል ምሕባእ ኣየድልን ይብል ሙሁር ፖለቲካን ኣቦ መንበር ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስን ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ዘሳተፈ ሃገራዊ ዕርቂ ኣብ ምፍጣር ዘተኮረ ሓደ መጽናዕታዊ ዘተ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኻይዱ ነይሩ። ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ኣብዚ መድረኽ ዘቕረቦ ጽሑፍ ኣካታዕን ካልእ ዘይምቅድዳው ዝፈጥርን እዩ ብምባል ገለ ፖለቲከኛታትን ሚዲያታትን ክቃወሙዎ ቐንዮም። እዚ፡ "ታሪኽ ኢትዮጵያን፤ ብሄራዊ ዕርቂ ብኸመይ ይመጽእን?" ብዝብል ኣርእስቲ እቲ ፖለቲከኛ ዘቕረቦ ሓሳብ እዩ ነይሩ። "እቲ ጽሑፍ መሓውር እታ ሃገርን ማዕርነታዊ ስርዓት ንምህናጽን ዝተገብሩ ፈተነታት ብኸመይ ኣንፈቶም ስሒቶም ዝብል ንምርዳእ ካብ ዘመነ ሚኒሊክ ጀሚሩ ዘሎ ጊዜ'የ ኣልዒለ" ይብል ፕሮፌሰር መረራ። ብፍላይ ስርዓት ሚኒሊክ 'ከመይ ተወዲቡ፣ ውጽኢቱ እንታይ ነይሩ፣ ኣብ ልዕሊ ህዝብታት ኦሮሞን ደቡብን ዘብጽሖ በደል' ዝምልከት ሓሳባት ከም ዘልዓለ ወሲኹ ሓቢሩ። ካብዚ ወጻኢ "ድሕሪ ስርዓት ሚኒሊክ ልጅ እያሱ ህንጸት እታ ሃገር ብኸመይ ከቐጽሎ ፈቲኑ፣ ስርዓት ሃይለስላሰ፣ ደርግን ብቐዳማይ ሚኒስትር ነበር ኣቶ መለስ ዜናዊ ዝምራሕ መንግስትን ከምኡ'ውን እቲ ሕጂ ካብ ኢድና ዝሃድም ዘሎ ዕድል ኣልዒለ'የ" ይብል። ኣብቲ መድረኽ ዘተ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ኢትዮጵያ፡ ስርዓት ሚኒሊክ ኣብ ልዕሊ ህዝብታት ኦሮሞን ካልኦትን ዘብጽሖ በደል ምስ ኣልዓልኩ'ዩ ተቓውሞ ገጢሙኒ ይብል ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና። "ስለምንታይ ብዛዕባ ሚኒሊክ ሕማቕ ነገር ትዛረብ? ዝብሉ ነይሮም። እዚ ሓሳብ ሓድነትና ዘፍርስ እምበር ንቕድሚት ዝወስደና ኣይኮነን ድማ ይብሉ ነይሮም" ኢሉ። ብኣንጻሩ ነቲ ዘልዓሎ ሓሳብ ደጊፎም ኣብ ዙርያ ሓቂ ተዘራሪብና ጸገማት እታ ሃገር ክንፈትሕ ኣለና ዝበሉ ከም ዝነበሩ ጠቒሱ። ኣብ ዙርያ ህንጸት ሃገር ዝነበሩ ጸገማት ከይለዓል ዝደልዩ ኣካላት እቲ ድልየቶም ካብ ክልተ ጸገማት ዝብገስ'ዩ ይብል እቲ ሙሁር። "እቲ ሓደ ታሪኽ እዛ ሃገር ብትኽክል ካብ ዘይምፍላጥ ዝብገስ ኮይኑ፡ እቲ ኻልኣይ ድማ ኣብ ህንጸት እታ ሃገር ዝነበሩ ጸገማት እንተፈለጡ'ውን ክለዓል ዘይምድላይ'ዩ" ኢሉ። ከምቲ ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ዝብሎ እንተኾይኑ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብታ ሃገር ክልተ ዝተፈላለዩ  ድልየታት ዘለው [ናይ ቡዳ ፖለቲካ ኢሉ ዝጽውዖ] እዮም ዘለውዋ። ነዚ ከብርህ እንከሎ ድማ፡ "እቲ ሓደ ወገን ኣብ ሕልሚ ዝተመስረተ ፍቕሪ ሃገር ዘለዎ ኮይኑ፤ ካልኦት ድማ ንኢትዮጵያ ከፍርሱልና'ዮም ኢሎም ይጉስጉሱ። እዚ ንጹህ ፍቕሪ ኣይኮነን። ነቶም ሃገር ከፍርሱ'ዮም ዝተባህሉ'ውን ሽም ተዋሂቡዎም'ዩ" ይብል። ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባን ጠቐነን ንህንጸት ሃገር ሓደገኛ'ዩ ዝብል ፕሮፌሰር መረራ፡ "ደርጊ ኣብ ኤርትራ ጀነራል ኣማን ዓምዶም ብምቕታሉ ሻዕቢያ ፈጢሩ፤ ሃይለስላሴ ድማ በዓል ጀነራል ታደሰ ኣሲሩ ምሉእ ዕድሚኡ ከሳቕዮም እንከሎ ግንባር ነጻነት ኦሮሞ ተወሊዱ። ስለዚ ነቲ ሓደ ምግላል ካልእ ኒሕ ክውለድ ዝገብር እምበር ፍታሕ ዘምጽእ ኣይኮነን'የ ኢለ" ኢሉ። ካልእ ኣብቲ መድረኽ ተላዒሉ ዘካትዕ ዝነበረ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝተተኸለ ብዛዕባ ታሪኽ ምቑራጽ ኢድን ጡብን ስርዓት ሚኒሊክ ዘዘንቱ ሓወልቲ ኣኖሌ ኮይኑ፡ ፕሮፌሰር መረራ እዚ ሚኒሊክ ኣብ ልዕሊ ኦሮሞ ዝፈጸሞ በደል መረጋገጺ'ዩ ዝብል መካትዒ ሓሳብ ዘቕረበሉ ነይሩ። "ኣኖሌ ናይ ሓሶት ታሪኽ'ዩ ዝብሉ ነይሮም" ዝበለ ፕሮፌሰር መረራ፡ ይኹን'ምበር ነዚ ክፈልጥ ዝደሊ ካብ ኣዲስ ኣበባ 160 ኪሎ ሜትሮ ርሕቕ ኢላ ናብ እትርከብ ኣኖሌ ብምኻድ እቲ ሓቂ ካብቲ ሕብረተሰብ ክሰምዖን ክፈልጦን ይኽእል'ዩ ኢሉ። ኣብዛ ሃገር ዘለው ጸገማት ንምፍታሕ ኣብ ልዕሊ ህዝብታት ዝተፈጸመ በደል ምዕባስ መፍትሒ ክኸውን ኣይኽእልን ብማለት ድማ ይካታዕ። "ሚኒሊክ ጅግና'ዩ ዝብሉ ኣለው፤ ብኣንጻሩ ድማ ጨቋኒ'ዩ ዝብሉ ኣለው። ክልቲኦም ድማ ዜጋታት እዛ ሃገር እዮም። ስለዚ ክልቲኡ ሓሳብ ብምቕባል እንታይ ክግበር ኣለዎ ኣብ ዝብል ምዝርራብ እምበር ታሪክ ክክሓድን ክዕበስን የብሉን"። ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ናይዛ ሃገር ዓብዪ ጸገም ዝብሎ 'ንኢትዮጵያ ኣነ'የ ዝፈትዋ' ዝብል ኣተሓሳስባ ምዃኑን እዚ ነታ ሃገር ዘፍርስ ጸገም ከም ዝኾነን ይኣምን። ብተወሳኺ እቲ ሕጂ ኣብ መሪሕነት ዘሎ መንግስቲ ብማእሰርቲ ዜጋታት ነቶም ዘለው ጸገማት ክፈትሕ ከም ዘይኽእል ብምጥቃስ፡ "ሕጂ መንግስቲ ኣጻብዕቱ ናብ ተቓወምቲ፤ ተቓወምቲ ድማ ናብ መንግስቲ እዩ ዘሎ። ግን ድማ ካብዚ ወጺእና ነናይ ባዕልና ጥፍኣት ኣሚንና ብሓባር ናብ ምስራሕ ክንመጽእ ኣለና" ኢሉ። ፖሊቲካዊ ተሳትፎ ፕሮፌሰር መረራ ተመሃራይ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ አምቦ እንከሎ'ዩ ጀሚሩ። ተምሃራይ ዩኒቨርስቲ አዲስ አበባ እናሃለወ'ውን ኣብ ልዕሊ ስርዓት ሃጸይ ሃይለስላሴ ኣብ ዝተወደበ ተቓውሞ ተሳትፎ ዝነበሮን ጸኒሑ ኣባል መኢሶን ዝኾነን'ዩ። ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ መምህር ፖሎቲካል ሳይንስ ኮይኑ ኣንጻር ወታደራዊ ስርዓት ደርጊ ጎስጓሳት የካይዱ ስለ ዝነበረ በዚ ምኽንያት ደርጊ ንሸውዓተ ዓመታት ብዘይ ክስን ብይንን ኣሲሩዎ። ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ተፈትሐ ድማ ኣብ ካይሮ ዝርከብ ዩኒቨርስቲ አመሪካ ንትምህርቶም ከይዱ። ፕሮፌሰር መረራ ድሕሪ ውድቀት ደርግ ብሄራዊ ኮንግረስ ኦሮሞ ዝተብሃለ ውድብ መስሪቱ ናብ ፖለቲካ ተመሊሱ። እቲ ውድብ ህዝቢ ኦሮም መሰል ዓርሰ-ውሳነ ከረጋግፅን ቋንቋ ኦሮምኛ ምስ ኣምሓርኛ ናይ ስራሕ ቋንቋ ክኸውንን ዝቃለስ እዩ። ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ሕፁይ ኣባል ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኮይኑ ክወዳደር እንከሎ፤ መካትዒን ብዝተፈላለዩ ተጓንፎታቱ ዝዝከርን መረፃ 1997 ኣብ ከባቢ ትውልዲ ዓዱ ተወዳዲሩ ብምስዓር ንሓሙሽተ ዓመታት ኣባል ባይቶ ኮይኑ ሰሪሑ። ፕሮፌሰር መረራ ብፖለቲካል ሳይንስን ብኣመራርሓ ተቓዋሚ ሰልፍን ብዝረኸቦ ዓᎁቕ ልምድን ተሞክሮን ብዛዕባ ኢትዮጵያ ዝተፈላለዩ ፀሑፋት ከቕርብ ኣብ ዓበይቲ መድረኻት ዕድመ ይቐርበሉ እዩ። ካብዚ ሓደ ፓርላማ ኣውሮጰዓ ዝገበረሉ ዕድመ ይጥቀስ። ብ2016 ኣብ ብራስልስ ኣብ ዝተኻየደ አኼባ ኣባላት ፓርላማ ኣውሮጰዓ ተሳቲፉ ምስተመልሰ ግን ብገበን ግብረ ሽበራ ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ኣቲዩ። ንሓደ ዓመት ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ጸኒሑ። ኣብ 2018 ድማ ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሑ።


“ኣብዪ፡ ኣብ 1960ታት ንዝነበሩ ውልቀ-መለኽቲ ኣፍሪቃ እዩ ዝመስል” ዶክተር ኣወል ኣሎ

ኣብ ብሪጣንያ፡ ዩኒቨርስቲ ኪል መምህር ዝኾነ፡ ዶክተር ኣወል ኣሎ ቃሲም፡ ምስ መደብ ቢቢሲ ኒውስሃዎር ኣብ ዝገበሮ ሓጺር ጻንሒት፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ መረጻ፤ ዘይሕጋዊ ምባል ኣይከኣልን ኢሉ። ኣብዪ፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ መራሒ ለውጢን ዕርያን ተባሂሉ ብዙሕ ናእዳ ዝቐረበሉ እዩ። ዶክተር ኣል ግን፡ ምልስ ኢለ ክርእዮ እንከለኹ፡ ኣብዪ ዘበገሶ ናይ ዕርያ ስጉምትታት፡ ስልጣኑ ክሳብ ዘደላድል ዝተጠቐመሉ ሜላ እዩ ነይሩ ይብል። ስለዝኾነ ድማ፡ ንቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ምስ ኣብ 1960ታት ዝነበሩ ውልቀ መለኽቲ መራሕቲ ኣፍሪቃ ኣመሳሲልዎ። እቲ ተንታኒ ፖለቲካ ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ክልል ትግራይን፡ መንግስቲ ፌዴራልን ዘሎ ወጥሪ ካብ መንጽር ሕጊ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ህወሓትን ብልጽግናን ዘሰጉምዎ ካብ ዘለውዎ ፖሊቲካዊ ስነ-ሓሳብ ክረአ ከምዘለዎ ይዛረብ። “ብመነጽር ፌዴሬላዊ ሕገ መንግስታዊ ስርዓት ኢትዮጵያ፡ ትግራይ ዘካየደቶ መረጻ፡ ዘይሕጋዊ ንምባል ዝከኣል  ኣይኮነን” ድማ ኢሉ። ብመሰረት እቲ ስርዓት፡ መንግስቲ እቲ ክልል ኣብ ክልሉ መረጻ ኾነ ካልእ ናይ ምክያድ ሕገ-መንግስታዊ መሰል ከምዘለዎ እዩ ዝትንትን። ፌዴራል መንግስቲ፡ ሃገራዊ መረጻ ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ -19 ንዘይተወሰነ እዋን ምስ ኣናወሐ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ነቲ ውሳነ ኣይተቐበሎን። ቅድሚ ኮሮና ምምጽኡ፡ መንግስቲ ፌዴራል፡ መረጻ ንምክያድ ምድላው ኣይገብርን ዘሎ ኢሉ ክኸስስ ጸኒሑ እዩ። ንውሳነ ቤት ምኽሪ ፌዴሬሽን፡ ጥሒስካ መረጻ ምክያድ፡ ብኸመይ ሕጋዊ ክኸውን ይኽእል ዝብል ሕቶ ካብ ቢቢሲ ዝቐረበሉ ዶክተር ኣወል፡ ካብ መትከል እቲ ሕገ መንግስቲ እንተተራእዩ፡ ፌደራል መንግስቲ ከምኡ ናይ ምግባር ስልጣን ከምዘይብሉ የረድእ። “መንግስቲ ፌዴራል ሃገራዊ መረጻ ምንውሑ፡ ኣይተስማማዕኹን ምባሉ፡ እቲ ክልል ዘካይዶ መረጻ ዘይሕጋዊ እዩ ወይከኣ ሕገ መንግስቲ ዝጥሕስ እዩ ማለት ኣይኮነን” ኢሉ። እቲ ፌዴራላዊ ስርዓት፡ ክልላት ባዕለን ንባዕለን ናይ ምምሕዳር ስልጣን ከመዘለዎን ድማ ኣስሚርሉ። ብካልኣይ ብርኪ ድማ፡ ዝጸንሐ ሕገ መንግስታውን ፖሊቲካውን ፍሕፍሕ ምርኣይ ጠቓሚ ከምዝኾነ የረድእ። “እቲ መረጻ፡ ‘ሕገ መንግስታዊ ኣይኮነን’ ኢልካ ብዓይኒ ሕጊ ጥራሕ ካብ ምርኣይ፡ ካብቲ ዝሓደረ ክልቲኦም ዘሰጉምዎ ዘሎ ፖለቲካዊ ራእይ እዩ ክረአ ዝግባእ” ዝብል ምላሽ ሂቡ። ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብዪ ኣሕመድ ነቲ ናይ ሰፈር መረጻ ክበል ዘናአሶ መረጻ ጠጠው ንምባል፡ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክወስድ ከመዘይደሊ እንተተዛረበ’ኳ፡ ነቲ መረጻ አፍልጦ ዘይምሃብ ከይዱ ከይዱ ናብኡ ከይወስዶም ስግኣታት ኣሎ። “ፌዴራል መንግስቲ ክሳብ ናይ ሓይሊ ስጉምቲ ምውሳድ እንተበጺሑ፡ እቲ ኣብዪ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጀሚሩ ኣብ መንጎኦም እናሰፍሐ ዝመጽአ ወጥሪ ዘዕርግ እዩ ክኸውን” ይብል ኣወል። ህወሓት ኣብቲ ዝሓለፈ ዳርጋ 30 ዓመታት ኣብታ ሃገር ኣብ ሕማቑን ጽቡቑን ዓብዪ እጃም ዝተጻወተ ምዃኑ፡ በቲ ጸረ -ዴሞክራስያዊ ተግባራቱ ድማ ዝውቀስ ምዃኑ እቲ ዶክተር አዘኻኺሩ። እቲ ብህወሓት ዓብላለይነት ዝፍለጥ ገዛኢ ውድብ ኢህወዴግ ዝፈረሰሉ መገዲ፡ ሱር ናይቲ ጸገም ከምዝኾነ እቲ ምሁር የመልክት። “ኣብዪ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ፡ ንህወሓት ኣጓንዩወዎ እዩ፤ ሓድሽ ውድብ ብልጽግና መስሪቱ። ህወሓት ነቲ ሓድሽ ውድብ፤ ኣይኣመነሉን፤ ክጽምበር ኣይደለየን። ስለዚ እቲ ሕዚ ዝረአ ዘሎ ወጥሪ ካብዚ ዝጸንሐ ኣፈላለይ ስነ-ሓሳብ እዩ ክረአ ዘለዎ።” ይብል። ኣብታ ሃገር ከምቲ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ መረጻ ተኻይዱ እንተዝኸውን፡ ብልጽግና ክስዕር ኣይኽእልን ኢሎም ምስ ዝኣመኑ ሰባት ከምዝኾነ ዶክተር ኣዎል ኣንጸባሪቑ። “ሃገር ክትብተን ትኽእል እያ” ነዚ ክልላዊ መረጻ ስዒቡ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ትካላት ፌዴራል ተጠቒሙ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ናይ ሓይሊ ስጉምቲ እንተወሲዱ፡ እቲ ጎንጺ ናብ ዘይምለስ ብርኪ ክበጽሕ ምዃኑ እቲ ምሁር ይኣመን። ኣስዒቡ ድማ፡ “ኣብ ትግራይ ናይ  ሓይሊ ስጉምቲ እንተተፈቲኑ ግን፡ እታ ሃገር ንሓላላ ክትብተን ትኽእል እያ” ኢሉ። “ትግራይ ክንደይ ዝኣክል ኣገዳሲት ስለዝኾነት እዩ፡ ኣብ ልዕሊኣ ስጉምቲ ምውሳድ፡  ክሳብ ሃገር ምፍራስ ዘብጽሕ?” ዝብል ሕቶ ካብ ቢቢሲ ቀሪብሉ ነይሩ። “ኣብዚ እዋን፡ ውድብ ብልጽግናን እቲ ቀዳማይ ሚኒሰተርን  ዘይቆጻጸርዋ ክልል ንሳ ጥራሕ እያ” ዝብል ምላሽ ዝሃበ፡ ዶክተር ኣወል፡ እታ ክልል ሕገ-መንግስታዊ መሰላ ተረጋግጽ ከምዘላ የረድእ። ብሱረ’ውን፡ ኣንጻራዊ ናጽነት ዘለዎን፡ ኣብታ ሃገር ካብ ዘለዉ ክልላት ራብዓይቲ ዓባይ ክልል ምዃና ኣረዲኡ። ኣብ እዋን ኢህወዴግ ኮነ ሕዚ፡ እቲ ማእኸላይ መንግስቲ ኣባላት እቲ ፌዴሬሽን ዝኾና ክልላት ናይ ምዕብላል ምልካዊ ዝንበለ ከምዘሎ ጠቒሱ። “ሕዚ ንሪኦ ዘለና ግን፡ ትግራይ፡ ነቲ ናይ ፌዴራል ትእዛዝ ምንጻጋ ምስ ምትግባር’ቲ ሕገ መንግስቲ ዝሳነ’ምበር ዝጥሕስ ኣይኮነን” ኢሉ። ኣብዪ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ፡ ውሳነታት ዕርያ-ኢህወዴግ ብቕልጣፈ እዩ ኣፈጺምዎም። ነዚ ድማ ብፍላይ ምስ ኤርትራ ሰላም ንምምጻእ፡ ዝወሰዶ ተበግሶ፡ ዓለማዊ ሽልማት ረኺብሉ እዩ። ዶክተር ኣዎል ግን፡ “እቲ ተበግሶ ዕርያ ካብ ልቢ ኣይነበረን፡ ካብ ሃገር ውሽጢ ኾነ ካብ ዓለም ለኸ ኣካላት ድጋፍ ንምርካብ ዝተገብረ 'ምበር ሓቃዊ ኣይኮነን። ስልጣኑ ንምድልዳል ዝተጠቐመሉ መይላ እዩ” ክብል ኣናኢስዎ። “ብፍላይ ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ተወላዲ ኦሮሞ ኣርቲስት ሃጫሉ ሁንዴሳ ምስተቐትለ፡ ዳርጋ ንኹሎም ቀንዲ ተቓወምቱ ካብ ገጽ ፖለቲካ ክጠፍኡ ገይርዎም ኣሎ። ሕዚ ንኢትዮጵያ ከፍውስ ዝኽእል ሰብ ንሱ ጥራሕ ከምዝኾነ እዩ ክረአ ዝደሊ ዘሎ” ኢሉ። ቀጺሉ ድማ፡ ንኣብዪ ምስ ውልቀ መላኽቲ መራሕቲ ኣመሳሲልዎ። “ቀዳማይ  ሚኒሰተር ኣብዪ ልክዕ ኣፍሪቃ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ነጻ ምስ ወጽኣት፡ ኣብ 1960ታት ዝነበሩ ውልቀ-መለኽቲ መራሕቲ እዩ ዝመስል ዘሎ” ክብል ደምዲሙ።


ምምሕዳር ኣብይ ኣሕመድ ናበይ ገጹ’ዩ ዘብል ዘሎ?

ድሕሪ ሞት ውሩይ ስነ ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ኣብ ክልል ኦሮምያ ብዘጋጠመ ህዝባዊ ናዕቢ ኣስታት ክልተ ምኢቲ ሰባት ሞይቶም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣብ ቀረባ እዋናት ብዝወሰዶም ስጉምትታት ኮን ዶኾን ብሰለይታ ናብ ውልቀ መላኺ የምርሕ ኣሎ ኮይኑ? ዝብል ስግኣት ፈጢሩ’ዩ።


ኣብ ኢትዮጵያ፡ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ዛጊድ እንታይ ጉድኣት ኣብጺሑ?

ብሰኑይ ካብ ኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንዝቐረበሉ ሕቶታት መብርሂ ዝሃበ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብ 240 ወረዳታት እታ ሃገር ከም ዝተራእየ ተዛሪቡ ነይሩ። እቶም እቲ ዕስለ ዝወረሮም ከባቢታት ድማ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራ፣ ኦሮምያ፣ ዓፋርን ምምሕዳር ከተማ ድሬዳዋን ከም ዝኾኑ ብምግላጽ፡ ካብቶም 240 ወረዳታት ድማ ኣብ 705 ጣብያታት ጥራሕ ጉድኣት ከም ዘብጸሐ ተዛሪቡ። ኣብቶም ዝተጠቐሱ ከባቢታት ብድምር 4 ሚልዮን ሄክታር መሬት ከም ዝተሓረሰን፡ ካብዚ ኣስታት 420 ሽሕ ሄክታር ጉድኣት ከም ዝበጽሖ'ዩ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ገሊጹ። ብተወሳኺ ካብ ወጻኢ ኬሚካል ዝነጽጋ ነፈርትን ድሮናትን (ሰብ ኣልባ ነፈርትን) ናብ ውሽጢ ሃገር ንምእታው ጻዕሪ ይግበር ከም ዘሎን እንተኾነ እቲ መስርሕ ቀሊል ከም ዘይኮነ እውን ተዛሪቡ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ካብ ዝሓለፈ 25 ዓመታት እቲ ዝኸፍአ ዝተባህለ ወራር ዕስለ ኣንበጣ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ጉድኣት የብጽሕ ኣሎ። መበገሲ እቲ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ጉድኣት ዘብጽሕ ዘሎ ዕስለ ኣንበጣ፡ ኣብ 2018ን 2019ን ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዘጋጠመ ከቢድ ንፋስን ዝናብን ከም ዝኾነ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ከም ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ደቡባዊ ዓረብ ዝነበረ ጠሊ ዝሓዘ ምቹእ ኩነታት ኣየር፡ እቲ ኣንበጣ ከይተፈለጠ ንሰለስተ ትውልዲ ክፋረ ዕድል ስለ ዝፈጠረሉ እዩ እቲ ሕጂ ዝርአ ዘሎ ወራር ተኸሲቱ። ወራር ዕስለ ኣንበጣ ካብ ዝተኸሰተሉ ወርሒ ሰነ 2011 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ግእዝ) ጀሚሩ ናይ ምቁጽጻር ስራሕቲ እናሰርሐ ከም ዝጸንሐ ዝገልጽ ሚኒስትሪ ሕርሻ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዕስለ ኣብ ወርሒ መስከረም 2013 ብየመንን ሶማሊያን ኣቢሉ ናብ ኢትዮጵያ ከም ዝኣተወ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ ገሊጹ። ነቲ ዕስለ ናይ ምክልኻል ስራሕቲ ብተሳትፎ ሕብረተሰብ ይስራሕ ከም ዘሎን ሰብ ሞያ'ውን ይረባረቡ ከምዘለዉን ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሓለፍቲ ኣብያተ ጽሕፈት ሕርሻ ይገልጹ። ሚኒስትሪ ሕርሻ ምስ ተሓባበርቲ ኣካላት ብምዃን ዳህሰስቲ ሄሌኮፕተራት፣ ኬሚካል ዝነጽጋ ነፈርቲ፣ ኣብ መካይን ዝግጠምን ብሰብ ዝንቀሳቐስን መንጸግን ከምኡ'ውን ኬሚካላት መከላኸሊ ክዳውንትን መካይንን ከም ዘቕረበን ይገልጽ። እንተኾነ ሕጸረት ነፈርቲ ስለዘ ዘሎ ተወሰኽቲ ንምርካብ ኣብ ጻዕሪ ከም ዘሎ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ገሊጹ እዩ። እቲ ዕስለ ንዝተወሰነ ግዜ ከም ዝቕጽል ዝሕብር ሚኒስትሪ ሕርሻ ብወገኑ፡ ነዚ ንምክልኻል ክሳብ 10 ነፈርቲን 150 ናይ ስራሕ ተሽከርከርትን ከምዘድልያ ገሊጹ። ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ክልል ኦሮምያ፡ ክልተ ዞባታት ሃረርጌን ዞባ ሰሜን ሽዋን ከም ዝተራእየ ቢሮ ሕርሻ ክልል ኦሮምያ ንቢቢሲ ገሊጹ። እቲ ኣብ ሰሜን ሽዋ ዝተርኣየ ዕስለ ኣብ ቀረባ መዓልታት ዝኣተወ'ዩ ዝብል ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ እቲ ክልል ኣቶ ዳባ ደበሌ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰሉስ ጀሚሩ ምስ ክልል ዓፋር ኣብ ዘዋስን ዞባ ሰሜን ሽዋ ወረዳ ፋንታሌ ከም ዝኸሰተ ይዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ ኣብ 850 ሽሕ ሄክታር መሬት ኣብ ዝተገበረ ዳህሳስ፡ 288 ሽሕ ሄክታር ዝኸውን ብኣንበጣ ከምዝተጠቕዐ እቲ ሓላፊ ተዛሪቡ። ነቲ ወራር ንምክልኻል ስራሕቲ ምንጻግ ኬሚካል ይካየድ ከም ዘሎ ኣብ ሚኒስተር ሕርሻ፡ ዋና ዳይሬክተር ዳይሬክቶሬት ልምዓት ኣዝርእቲ ኣቶ ኢሳይያስ ለማ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ ክልተ ዞባታት ሃረርጌ ጉድኣት ካብ ዝበጸሖም ኣዝርእቲ፡ ምሸላ ሓደ ከም ዝኾነ ዝገልጽ ኣቶ ዳባ ማሕበረሰብ ዝሓቖፈ ኣገባብ ምክልኻል እቲ ወራር ሓዊሱ ሰፋሕቲ ስራሕቲ ይስርሑ ኣለው ኢሉ። ብመሽን፣ መኪና፣ ኣውሮፕላንን ድሮንን ዝተሓገዘ ነጸጋ ኬሚካል ይካየድ ከምዘሎ 'ውን ገሊጹ። ሕጽረት ቀረብ ኣውሮፕላን ከም ዝነበረ ብምግላጽ ድማ " ሄሊኮፕተር ኣለና፣ ኬሚካል ንምንጻግ ዝሕግዛ ናእሽቱ ነፈርቲ ኣለዋና፤ ሰብ ኣልባ ነፈርቲ ንምጥቃም እውን ንፍትን ኣለና" ኢሉ። ብተወሳኺ ካብ ሚኒስትሪ ሕርሻን ቢሮ ሕርሻ ክልል ኦሮምያን ዝተዋጽኡ ሰብ ሞያ ድማ ናብቲ ወራር ኣንበጣ ዝተርኣየሉ ከባቢ ይዋፈሩ ከምዘለዉ ኣቶ ዳባ ገሊጹ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ካብ ሰሜን ሽዋ ክሳብ ሰሜን ወሎ፡ ብዕስለ ኣንበጣ ከቢድ ጉድኣት ካብ ዝበጸሖም ወረዳታት ሓደ፡ ወረዳ ሃብሩ እዩ። ኣብቲ ወረዳ ኣብ ሸውዓተ ጣብያታት ዝነበረ ኣዝርእቲ በቲ ዕስለ ባዲሙ እዩ። ሓረስታይ ዓሊ ስዒድ፡ ነባሪ ጣብያ ጥልፌ እዩ። ካብ ኣርባዕተ ናይ ሕርሻ መሬት ኣስታት 13 ጽምዲ ዘውዕል ( ልዕሊ 3 ሄክታር) ኣዝርእቱ ጠፊኡ። ሓንቲ መሬት ከም ዝተረፈቶ ዝገልጽ ኣቶ ዓሊ "እቲ ዝተረፈ ንቀለብ ወርሒ እኳ ኣይኸውንን፤ ዓመት ምሉእ ዝደኸምናሉ ይትረፍ ንዓና ንከፍትና እኳ ከም ዘይተርፍ ገይሩ ኣጥፊእዎ" ብምባል ዝወረዶ ዕንወት ይገልጽ። እቲ ዕስለ ኣንበጣ ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ 4 ዞባታት፣ 18 ወረዳታትን 136 ጣብያታትን ከም ዝተራእየ ዝገልጽ ምክትል ቢሮ ሕርሻ ክልል ኣምሓራ ኣቶ ፋንታሁን መንግስቴ፡ ብሓፈሻ ልዕሊ 328 ሽሕ ሄክታር መሬት በቲ ዕስለ ከም ዝተወረረን ፍርቁ ዝኸውን ኬሚካል ብዝነጽጋ ነፈርቲ ሓዊሱ ብዝተፈላለየ መገዲ ናይ ምክልኻል ስራሕቲ ከም ዝተሰረሐሉ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ዕስለ ኣብ ልዕሊ 87 ሽሕ ሄክታር እኽእልን ቀለብ እንስሳን ጉድኣት ከም ዘብጸሐ ዝሕብር ኣቶ ፋንታሁን፡ እቲ ኣስታት 30,500 ሄክታር ኣዝርእቲ ከም ዝኾነ ጠቒሱ። ብተወሳኺ ናይቲ ክልል ኮሚሽን ምክልኻል ሓደጋን ውሕስነት ምግብን፡ ኣዝርእቶም ንዝጠፈኦም ሓረስቶት ንምሕጋዝ ይሰርሕ ከም ዘሎ ገሊጹ። ሓረስታይ ንጉስ ሲሳይ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ነባሪ ወረዳ ጨርጨር እዩ። እዚ ወዲ 50 ዓመት ሓረስታይ፡ ብማሕረስ እዩ ሸውዓተ ኣባላት ቤተሰቡ ዘመሓድር። ካብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ መጋቢት ጀሚሩ፡ ክልቲኦም ዓበይቲ ደቁ ሒዙ መሬቱ እናተኸናኸነን እናዳለወን ከምዝጸንሐን፡ ምስ በቖለ ድማ በዓልቲ ገዝኡ እውን እግሪ እግሩ እናሰዓበት በብእዋኑ ክትጽህይ ምጽናሓ ይገልጽ። ካብ መጋቢት ክሳብ ግንቦት ኣብ 250 ሄክታር መሬት ጣፍ፣ዕፉንን ዓተርን ዘሪኡ ከም ዝነበረ ዝገልጽ ኣቶ ንጉስ "ጽቡቕ ተስፋ ዝህብ ዝናብ ስለዝነበረ፡ ካብ ሓደ ሄክታር ክሳብ 80 ኩንታል ዕፉን፣ 40 ኩንታል ጣፍ ክረክብ እየ ዝብል ተስፋ ነይሩኒ። እዚ ኹሉ ብዕስለ ኣንበጣ ተበሊዑ ጠፊኡ" ይብል። ነዚ ብቴክኖሎጂ ተሓጊዙ ዝሰረሐሉን ዓብዪ ተስፋ ዝገበረሉን ዝራእቲ፤ ሃንደበት ብዕስለ ኣንበጣ እንትውረር፡ ካብ ጉድኣት ንምድሓን ብባህላዊ መንገዲ ምስ መናእሰይን ማሕበረሰብን ብምትሕብባር ንምክልኻል 'ኳ እንተፈተኑ ውጽኢት ከምዘይተረኸቦ ገሊጹ። "ኣብ ቀረባ ግዜ ንሳልሳይ እዋን ዝመጽአ ወራር ኣንበጣ ካብ ዓቕምና ንላዕሊ ስለዝኾነ ክንከላኸሎ ኣይከኣልናን። ኣብዚ እዋን ደቂ ኣንስትዮ ኣዐርየን ተጨኒቐን። ደሓን ሰብነት ዝነበረን ኣንስትና ተስፋ ቖሪጸን ጸሊመን። እንታይ ክንበልዕ ኢና? ናበይ ኢና ኽንከይድ? እየን ዝብላ ዘለዋ" ክብል ምረቱ ገሊጹ።


ሚኒስተር ምክልኻል ኢትዮጵያ ኣቶ ለማ መገርሳ ካብ ሰልፊ ብልጽግና ተኣጊዱ

ሰልፊ ብልጽግና ኦሮሚያ ኣቶ ለማ መገርሳ ዝርከቦም ሰለስተ ኣባላት ማእከላይ ኮሚቴን ላዕለዎት ኣመራርሓን ብግዝያውነት ከም ዝኣገደ ኣፍሊጡ። ብሰንበት ምሸት፡ ሓላፊ ክልላዊ ቤት-ፅሕፈት ብልጽግና ኣቶ ፈቃዱ ተሰማ ብቴሌቪዥን ክልል ኦሮሚያ (ኦቢኤን) ሚኒስተር ምክልኻል ኢትዮጵያን ኣባል ፈፃሚ ስራሕ እቲ ሰልፊ ኣይተ ለማ መገርሳ፡ ከምኡ እውን ኣማኻሪት ማሕበራዊ ጉዳያት ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ወይዘሮ ጠይባ ሓሰን፡ ቅድም ሓላፊ ምምሕዳር መሬት ክልል ኦሮሚያ ዝነበረ ዳሕራይ ኣማኻሪ ሰልፊ ብልፅግና ኦሮሚያ ዝኾነ ዶክተር ሚልኬሳ ሚደጋ ብግዝያውነት ካብ ኣባልነቶም ከምዝተኣገዱ ሓቢሩ። ሰልፊ ብልጽግና ኦሮምያ፡ ካብ 2-3 ነሓሰ 2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ኣብቲ ክልል ብዛዕባ ዘሎ እዋናዊ ኩነታትን ውሽጣዊ ጉዳያት እቲ ውድብን ንክልተ መዓልቲ ኣብ ዘካየዶ ገምጋም፡ ንኣቶ ፈቃዱ፡ ኣይተ ለማ፣ ወይዘሮ ጠይባ ሓሰንን ዶክተር ሚልኬሳ ሚደጋን 'ሓላፍነቶም ኣይተዋጽኡን' ብዝብል ካብ ኣባልነት ፈጻሚ ስራሕን ማእከላይ ኮሚቴን ኣጊዱዎም። እቲ እገዳ፡ ብፈጻሚ ስራሕ እቲ ሰልፊ ዝጸድቕ ኮይኑ፡ እቶም ኣባላት ሓላፍነቶም ንክዋጽኡ ድልዋት ምዃኖም ኣብ ዝተኣመነሉ ኣብ ዝኾነ ሰዓት ክምለሱ ከም ዝኽእሉ ኣቶ ፈቃዱ ሓቢሩ። እቶም ዝተኣገዱ ላዕለዎት ኣመራርሓን ኣባላትን "መርገጺ እቲ ሰልፊ ሒዝካ ኣብ ምቅላስ ክፍተት ከም ዝነበሮምን፤ ጉሕለት/ስርቂ እውን ካልእ ማሕለኻ ከም ዝነበረን" ገሊጹ። ብኻልእ ወገን፡ "እቲ ሰልፊ ኣብ ልዕሊ 800 ሰበ ስልጣን ወረዳን 117 ኣመራርሓ ዞባን ከተማን ናይ ምጽራይ ስራሕቲ ንምስራሕ ፈቲንና ኢና" ኢሉ። ኣብቲ ንኢህወዴግ ዝተከአ ሓዲሽ መሪሕነት ጉሉሕ ስም ዝነበሮ ኣይተ ለማ መገርሳ ካብ ሓላፍነት ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኦሮምያ ተኣልዩ ሚኒስተር ምክልኻል ሃገር ካብ ዝኸውን ንደሓር ድምጹ ብዙሕ ኣይተሰምዐን። ኣይተ ለማ፡  ምስ ምፍራስ ኢህወዴግን ውህደት ሰልፊ ብልጽግናን ብዝተኣሳሰር ሕቶ ከምዝጸንሖን ምስ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ምቅዳው ከምዘይነበሮን ክዝረብ ጸኒሑ እዩ። እቲ ን27 ዓመታት ንኢትዮጵያ ክመርሕ ዝጸንሐ ብልፍንቲ ኣርባዕተ ውድባት ዝቖመ ኢሂወደግ ድሕሪ ለውጢ ሚያዝያ 2018 ኣብ ውሽጡ ዝጸንሐ ዘይምርድዳእ ዓብዩን ሰፊሑን ኣብ መወዳእትኡ ምፍልላይ ስዒቡ። ህወሓት ብተደጋጋሚ ክንምረሓሉ ዝጸናሕና መስመር ኣብዮታዊ ደሞክራሲ ይጠሓስ ኣሎ ኢሉ ክኸስስ ድሕሪ ምጽናሕ እቲ ውድብ ኣብ ዝምረሓሉ ስነ-ሐሳብ ስለዘይተሰማምዑ እቶም ሰለስተ ውድባት ሰልፊ ብልጽግና መስሪቶም ክቕጽሉ እንከለው፡ ህወሓት ግን ብዝኣምነሉ መስመር ሰውራዊ ደሞክራሲ ክቕጽል መሪጹ  ካብቲ ውህደት ተኣልዩ ክልሉ የመሓድር ኣሎ። ካብ ሓላፍነት ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኦሮሚያ ተላዒላ ኣብ በት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ክትሰርሕ ዝጸንሐት ወይዘሮ ጠይባ ሓሰንን ዶክተር ሚልኬሳ ሚደጋን ኣባላት ማእኸላዊ ኮሚቴን ላዕለዎት ኣመራርሓን እቲ ሰልፊ እዮም።


ጃዋር መሐመድ፡ ቤት ፍርዲ ባንኪ ሒሳብ ጃዋር መሓመድ ከም ዘይኣገደ ገሊጹ

ቀዳማይ ደረጃ ቤት ፍርዲ ፌደራል መጋብእያ ኣራዳ ትማሊ ኣብ ዝነበሮ ቖጸራ ቤት ፍርዲ ኣብ ልዕሊ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝተኸፈተ መዝገብ ቅድመ መርመራ ዝምልከት ቃል መሰኻኽር ዓቃቢ ሕጊ ሰሚዑ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቖጸራ ጥርጡራትን ዓቃቢ ሕግን ንዘልዓሉዎም ቅርታታት ዝምልከት ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። እቲ ሓደ ኣቶ ጃዋር መሓመድን ኣቶ በቀለ ገርባን ቅድሚ ሕጂ ሚዲያታት ካብ ፍቓድና ወጻኢ ስእሊ ይወስዱን ቪድዮ ይቐርጹን ኣለው ዝብል እዩ። ነዚ ብዝምልከት እቲ ጉዳይ ጥርጡራት ናጻ ኾይኖም ዝርኣይሉ መሰሎም ዝዳፋእ ስለ ዝኾነ፡ ሚዲያታት ካብ ውዕሎ ቤት ፍርዲ ወጻኢ ፍቓድ ከይሓተቱ ስእሊ ክስእሉ ኮነ ምስሊ ክቐርጹ ከም ዘይኽእሉ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ኣዚዙ። ብኻልእ ወገን ኣብቲ መጋብእያ ብብዝሒ ዝቐርቡ ዘለው ኣባላት ፖሊስ ፌደራል'ዮም፤ ስለዚ ኣባላት ስድራ ክኣትው ይፈቐደልና ዝብል ኮይኑ፡ እቶም ኣባላት ፖሊስ ብብዝሒ ዝርከብሉ ዘለው ምኽንያት ንድሕነትን ሓለዋን ከም ዝኾነ ብምግላጽ ካብ ኣርባዕተ ዘይበዝሑ ኣባላት ስድራ ጥርጡራት ክኣትው ክፍቀደሎም ኣዚዙ። ብተወሳኺ፡ ጋዜጠኛ ኦኤምኤን መለሰ ድሪባ ቅድሚ ሕጂ ብተደጋጋሚ ብቴሌፎን ምስ ስድርኡ ክራኸብ ከም ዘይኽኣለ ጥርዓን ኣቕሪቡ ነይሩ። እቲ ቤት ፍርዲ እቲ ጋዜጠኛ ምስ ስድርኡ ክራኸበሉ ዝኽእል ኩነታት ክፈጥር ተወሳኺ ትዝዛዝ ሂቡ። ካልእ፡ ኣብቲ ትማሊ ዝወዓለ መጋብእያ ጠበቓታት ዘልዓልዎ ጉዳይ ቴሌፎን'ዩ። እቶም ጠበቓታት፡ ዓቀብቲ ሕጊ ቴሌፎን ሒዞም ክኣትው እናተፈቐደሎም ንሕና ንኽልኸል ኣለና ዝብል ጥርዓን ዘቕረቡ ኮይኖም፡ ክልቲኤና ማዕረ ይፈቐደልና ወይ'ውን ማዕረ ክንክልከል ኣለና ኢሎም ተቓዊሞም። እንተኾነ እቲ ቤት ፍርዲ ክልቲኦም ወገናት ቴሌፎን ሒዞም ክኣትው ከም ዘይኽእሉ ኣዚዙ። ፖለቲከኛ ጃዋር መሓመድ ትማሊ ኣብ ዘቕረቦ ጥርዓን ድማ፡ ሲራጅ ዝብሃሉ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ንብረቶም ክእገድ ተገይሩ ዝብል እዩ። ብፍላይ ኣብ ምዕራብ ሃረርጌ ዝርከባ ወረዳታት ብምጥቃስ ከምኡ'ውን ኣብ ኣርሲ ዘለው ሰብ ሃብቲ፡ ብናይ ጃዋር ገንዘብ ኢኹም ትነግዱ ተባሂሎም ንብረቶም ከም ዝተኣገደን ይውሰድ ከም ዘሎን ብምግላጽ እዚ ተግባር ጠጠው ክብል ኣለዎ ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ናይ ስድርኡ ኾነ ናይ ውልቂ ሒሳብ ባንኪ ከም ዝደስከለ ብምግላጽ፡ ፖሊስ መርመራ ስለ ዝወድአ እቲ ትእዛዝ ንክለዓል ሓቲቱ። እቲ ቤት ፍርዲ ብወገኑ፡ ባንኪ ሒሳብ ኣባላት ስድርኡ ኮነ ናይ ውልቁ ከም ዘይደስከለ ሓቢሩ፤ ዝኣገዶ ኣካል እንተሃልዩ ግን ክሓትት ከም ዝኽእል ገሊጹ። ኣቶ በቀለ ገርባ ብወገኑ፡ ብሚዲያታት ኣብ ልዕሌና ሓያል ጸለመ ይግበር ኣሎ ኢሉ። "እዚ መንግስቲ ኣብ መረጻ ንከይንሳተፍ ወይ'ውን ተቓወምቲ ሰልፍታት ኣብ መረጻ ንከይሳተፉ ዝጥቀመሉ ዘሎ ሜላ'ዩ" ዝብል ቅርታ ኣቕሪቡ። "እዚ ብሚዲያታት ዝግበር ዘሎ ወፍሪ ህይወትናን ህይወት ስድራናን ኣብ ሓደጋ ኣውዲቑ ኣሎ። ስለዚ መንግስቲ ነዚ ጠጠው የብለልና" ኢሉ። እቲ ቤት ፍርዲ ክትዕ ክልቲኡ ወገን ብምስማዕ፡ ዝተረፈ ቃል መሰኻኽር ዓቃቢ ሕጊ ንምቕባል ንጽባሕ ቖጸራ ሂቡ ኣሎ።


መንግስቲ ኢትዮጵያ አብ ልዕሊ ዝኣሰሮም 'ክሲ ክምስርት ወይ ብህጹጽ ክፈትሕ’ ተሓቲቱ

ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ እዋን ብዘጋጠመ ቅልውላው ዝተኣሰሩ ፖለቲከኛታት፣ ጋዜጠኛታትን ካልኦትን፡ ኣብ ከመይ ዝኣመሰለ ኩነታት ከምዘለዉ መንግስቲ ሓበሬታ ክህብ፡ ንመሰል ሰባት ዝሕለቕ ዓለማዊ ትካል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ጸዊዑ። እቲ ትካል ከምዝበሎ፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ክልል ኦሮሚያን ብውሕዱ 5 ሽሕ ዝኾኑ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ዝጠቐሰ ኣምነስቲ፡ ካብዚኦም መብዛሕተኦም ኣበይ ከምዘለዉ ኣይፍለጥን ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቶም እሱራት ዘለውሉ ኩነታት ንቤተሰቦም ስለዘየፍለጠ፡ ሻቕሎት ይፍጠር ምህላዉ ብምግላጽ “ብህጹጽ ዘለዉሉ ቦታ ኣፍሊጡ ክሲ ክምስርተሎም እንተዘየለ ግን ብህጹጽ ክፍትሑ” ክብል ሓላፊ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ ዲፕሮስ ሙቼና ሓቲቱ። ኣምነስቲ ወሲኹ ድማ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣስጋኢ ኮይኑ ኣብ ዘለሉ ኣብ’ዚ እዋን፡ እሱራት ተጸቓቒጦምን ጽርየቱ ኣብ ዘይተሓለወን ኩነታት ክእሰሩ ይኽእሉ እዮም ዝብል ስግኣት ከምዘሎ ገሊጹ። መግለጺ ኣምነስቲ ከምዝብሎ፡ ሓለፍቲ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ኣበይ ከምዘለዉ ጠበቓታቶም ኣይፈልጡን። ፖሊስ ፌደራል፣ ፖሊስ ከተማ ኣዲስ ኣበባን ፖሊስ ኦሮሚያን፡ እቶም ሰባት ምሳና የለዉን ከምዝበሉ’ውን ተገሊጹ’ሎ። “ሰባት ተኣሲሮም ክጸንሑ ዘለዎም፡ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ እቶም ተጠርጠርቲ ጥንኩር መረዳእታ እንተሃልይዎ ጥራይ እዩ። ካብዚ ወጻኢ፡ ፖሊስ መርትዖ ኣብ ዝእልሸሉ እዋን፡ ዜጋታት ናጽነቶም ተገፊፎም ክእሰሩ ኣይግባእን” ኢሉ ዲፕሮስ ሙቼና። ኣምነስቲ ኣብ መግለጺኡ፡ እቶም ኣብ ማእሰርቲ ዝርከቡ ጋዜጠኛታትን ፖለቲከኛታትን ክሲ ክምስረተሎም እንተዘየሎ ግን ክፍትሑ ሓቲቱ። ወሲኹ ድማ “መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ’ቲ ልሙድ ናይ ጭቆና መገዲ ክምለስ የብሉን። መሰል ምቅዋምን ዝተፈለየ ፖለቲካዊ ሓሳብ ናይ ምስጓምን መሰል ከኽብሩ ኣለዎም” ኢሉ እቲ ሓላፊ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ከምዝበሎ፡ ድሕሪ ቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ዘጋጠመ ዕግርግር፡ ብሓይልታት ጸጥታን ኣብ ገለ ቦታታት ድማ ብሰንኪ ማሕበረሰባዊ መጥቃዕትን ብውሕዱ 177 ሰባት ከምዝተቐተሉን ብኣማኢት ዝቑጸሩ መማ ከምዝቖሰሉን ገሊጹ።


ኣብ ነቀምቴ ኣባላት ‘ኣባ ቶርቤ’ እዮም ዝተብሃሉ 4 መናእሰይ ተቐቲሎም

ብዓርቢ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ከተማ ነቀምቴ፡ መንግስቲ ‘ኣባላት ኣባ ቶርቤ ዝበሃል ንሰበስልጣን ዝቐትል ጉጅለ እዮም’ ንዝበሎም ኣርባዕተ መናእሰይ ቀቲሉ። ቤት ጽሕፈት ኮሚዩኒኬስን ናይ’ቲ ክልል “ሓይልታት ጸጥታ ምስ ህዝቢ ተዋዲዶም ብዝገበርዎ ጥንኩር ስርሒት፡ ዓብዪ ሓደጋ ንምውራድ ዝዳሎ ዝነበረ ዕጡቕ ሓይሊ ሽፍታ ስጉምቲ ተወሲድዎ” ኢሉ። መንግስቲ ናይ’ቲ ክልል፡ እቶም ኣርባዕተ መናእሰይ ኣብ ዝተኻረይዎ ገዛ፡ ነቲ ዝፍጽምዎ መጥቃዕቲ እናተዳለዉ እንከለዉ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ቀይዲ ከእትውዎም እንትፍትኑ፡ ተኹሲ ብምኽፋቶም እዮም ተቐቲሎም እዩ ዝብል። “ኢድ ኣይንህብን ኢሎም. . . እናተኮሱ’ውን ነይሮም። ሽጉጥን ቦምባን ሓዊሱ ዕጥቅታት ነይርዎም” ክብል ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ከተማ ነቀምቴ ኮማንደር ግርማ አብዲሳ ንቢቢሲ ተረሪቡ። በቲ ተኹሲ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ፖሊስ ዝበጽሐ ጉድኣት ግን የለን። ካብቶም ዝተቐተሉ ኣርባዕተ ሰባት፡ ራጉኤል ኃይሉ ዝበሃል መንእሰይ፡ ‘እቲ ኣባ ቶርቤ ዝበሃል ጉጅለ ንዝፍጽሞም መጥቃዕትታት ዝመርሕ ዝነበረ እዩ’ ክብል ቤት ጽሕፈት ኮሚዩኒኬሽን ናይ’ቲ ክልል ኣብ ፌስቡኩ ጽሒፉ። ቅድሚ ሰሙን፡ እቲ ‘ኣባ ቶርቤ’ ዝበሃል ጉጅለ፡ ንኽልተ ኣዘዝቲ ፖሊስ ከምዝቐተለ ኮማንደር ግርማ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ መንበሪ እቶም ዝተቐተሉ መናእሰይ፡ ክልተ ቦምባ፡ ሰለስተ ሽጉጥን ናይ ቀደም ክዳን ሰራዊት ኢትዮጵያን ከምዝተረኸበ ኮማንደር ግርማ ተዛሪቡ። ነበርቲ እንታይ ይብሉ? ሓደ ካብቶም መወትቲ መሓዝኡ ከምዝኾነ ዝዛረብ፡ ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ነባሪ ነቀምቴ፡ እቶም ዝተቐተሉ መናእሰይ ዕድመኦም ካብ 23 ክሳብ 24 ዓመት እዩ ይብል። “ቆልዑ እዮም። ኣኽበርቲ ሰብ እዮም። ተማሂሮም ዝተመረቑ’ውን ኣለዉ” ኢሉ። ካልእ ነባሪ ናይ’ታ ከተማ ድማ፡ እቶም መናእሰይ ቅድሚ ሓደ ሰሙን እዮም ነቲ ገዛ ተኻርዮምዎ ይብል። “ነቶም መናእሰይ እፈልጦም እየ፤ ከም’ቲ ዝተብሃልዎ ዓይነት ሰባት ኣይኮኑን ይብል። “ሰዓት ሓሙሽተን ፈረቓን [ወተሃደራት] ብሓሙሽተ ፓትሮል መኪና መጺኦም፡ ነቲ ገዛ ከቢቦምዎ” ዝብል እዚ ነባሪ፡ ሓይልታት ጸጥታ ድሕሪ ስጉምቲ ምውሳዶም ድማ፡ ኣብ መረባ ሬሳ ከምዝረኣየ ይዛረብ። እቲ 'ኣባ ቶርቤ' ወይ ድማ (በዓል ሰሙን) ዝበሃል ጉጅለ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብሕቡእ ንሰበስልጣን ከምዝቐትል እዩ ዝንገረሉ።


ብሄራዊ ኩርዓት ኦሮሞ ብቅዲ ክዳን እንትግለጽ

ኣብ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዝበዝሐ ቁጽሪ ዘለዎም ህዝቢ ኦሮሞ፡ ክሳብ ቀረባ ዓመታት ባህሎምን መንነት ብሄሮምን ኣውጺኦም ንምዝራብ ኮነ ንምጉላሕ ስክፍ ይብሉ ነይሮም። እዚ ድማ፡ ቋንቋ ኣፋን ኦሮሞ ንምዝራብ’ውን ዝሓውስ’ዩ። መብዛሕትኦም፡ ኣብ ማእከል ካልኦት ህዝብታት ኢትዮጵያ ኾይኖም ብቋንቁኦም ክዛረቡ ከም ዝሰግኡ ክገልጹ እንከለው፡ እዚ ድማ ኢትዮጵያውያን ኣይኮንኩምን ካብ ዝብል ተረኽ ዝነቅል ምዃኑ ይዛረቡ። እንተኾነ፡ ካብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ንደሓር ፖለቲካዊ ንቕሓት ተሓዊሱዎ፡ ብዙሓት መናእሰይ ኦሮሞ፡ ብባህሎምን ታሪኮምን ኩርዓት ከም ዝስምዖም ክገልጹ፤ ንባህላዊ ክዳን እቲ ህዝቢ ድማ ብሓድሽ ቅዲ ከመላኽዑዎ ጀሚሮም። እዚ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ኣብ ዝተኸብረ መዓልቲ ምስጋና (በዓል ኢሬቻ) ጎሊሑ ተራእዩ እዩ። ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት፡ ከም ኣንቲኮ ዲዛይን ዝበሉ ሰብ ሞያ ዘበናዊ ቅዲ ዓለባ፡ ነቲ ዝነበረ ብምውሳድ’ዮም ዘመናዊ መልክዕ ዘትሕዙዎ። ቀይሕ፣ ጸሊምን ጻዕዳን፡ ኣብ ህዝቢ ኦሮሞ ልዑል ቦታ ዘለዎምን መግለጺኡን ኮይኖም ክውሰዱ ከለው፡ ደቂ ኣንስትዮ ዝሕዝኦ ስንቄ ተባሂሉ ዝጽዋዕ በትሪ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረሰተብ ጓል ኣንስተይቲ ንርእሳ ንምክልኻል እትጥቀመሉ ባህላዊ ውርሻ ምዃኑ ይእመን። እዚ ኣብ ላዕሊ እትርእዩዎ ዘለኹም ብቅዲ ክዳን ኩሽ ዝተሰርሑ ባህላዊ ክዳውንቲ ኦሮሞ’ዮም። ሰኣሊ ኤሊያስ ባድሃሳ “ቅድም ኢሉ ናትና ዘይኮነ ናይ ካልኦት ብሄራት ኢትዮጵያ ባህሊ ክስኣል’የ ዝርኢ ነይረ” ይብል። “ድሕሪኡ ስለምንታይ ኢና ናይ ባዕልና ዘይነዕቢ ኢለ ንርእሰይ ሓቲተ። ኦሮሞ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ሓሊፉ ዝርአ ህዝቢ ክኸውን እውን ደልየ” ኢሉ። ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብርክት ዝበሉ ባህላዊ ትሕዝቶታት ኣለው። እዘን ኣብ ላዕሊ ቓርሒት ሒዘን እትርዩወን ዘለኹም ደቂ ኣንስትዮ ካብ ምብራቕ ኦሮሚያ ዝመጽኣ እየን። እቲ ዝተዓጠቕኦ መቐነት ድማ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እቲ ክልል ዝዝውተር እዩ። በዓል ኢሬቻ ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ዝሳተፍሉ’ኳ እንተኾነ ኣብዚ ዓመት ግን ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ቁጽሪ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንበዓል ኢሬቻ ዘኽበረ ሰብ ውሑድ’ዩ ነይሩ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት፡ ኣብቲ ጽምብል ኣብ መንጎ ፖሊስን ሰልፈኛታትን ብዝተፈጥረ ዕግርግር፡ ኣስታት 55 ሰባት ሞይቶም’ዮም። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት እዚ ቁጽሪ ብኣማኢት ከም ዝግመት ይገልጹ። እዚ ክስተት፡ ህዝቢ ኦሮሞ ፖለቲካውን ቁጠባውን ወጽዓ ይበጽሖ ኣሎ’ዩ ናብ ዝብል ዓመጽ ዓብዩ። ድሕሪኡ’ዩ ካብቲ ክልል ዝወጽአ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ደይቡ። እንተኾነ ሕጂ’ውን ኦሮሚያ ኣይተረጋግአትን። መነእሰይ ኦሮሞ ሰብኣዊ መሰላት ህዝቢ ናይ'ቲ ክልል ንክኽበር ዝገብሩዎ ቃልሲ ኣብ ሃገራት ወጻእ ብዝቕመጡ ተወለድቲ እቲ ክልል’ውን ዝድገፍ እዩ። እዚ ኣብ ታሕቲ እትርእዩዎ ዘለኹም ስእሊ ድማ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ሚነሶታ ዝተስኣሉ ንባህላዊ ክዳን ኦሮሞ ዘላልዩ ቅዲ እዩ። ጓል 27 ዓመት ዲዛይነር ሰናቄቤኪ ግርማ ኣብ ዙርያ ቅዲ ክዳን ኦሮሞ ዝመጽአ ለውጢ ኣረኣእያ “ንምእማኑ ዝኸብድ” እዩ ትብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ “ብዙሓት ብናይ ኦሮሞ መንነቶም ይኾርዑ ኣለው” ትብል።


ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ፡ ንሰበስልጣን መንግስቲ ሓላፍነቶም ዘንጊዖም ክትብል ነቒፋ

ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቀረባ እዋናት ተፈጢሮም ኣብ ዝነበሩ ጎንጺታት ሰበስልጣን መንግስቲ ሓላፍነቶም ብብቕዓት ኣይተዋጽኡን ኢላ። እታ ቤተክርስትያን ንሞት ስነጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ስዒቡ ኣብ ዝተወለዐ ናዕቢ ኣብ ልዕሊ ሰዓብታ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ኣብቲ ሎሚ ረቡዕ ዘውጽኣቶ መግለጺ ሓቢራ። መንግስቲ ክልል ኦሮምያ ነቲ ክሲ፡ መሰረት ዘይብሉ ክብሉ ነጺጎዎ። ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ብ22 ሰነ 2012 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምስተቐተለ ኣብታ ከተማን ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝርከቡ ገለ ከባብታንን ዘይምርግጋእ ከምዝተፈጠረ ይዝከር። እቲ መግለጺ 'ኣብ ገለ ዞባታት ክልል ኦሮሚያ ተዋዲዶም ብዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ንዝተጎድኡ ምእመናን እታ ቤተክርስትያን እግሪ ንምትካል ዓሊሙ ከምዝተዘርግሐ ድማ ተሓቢሩ'ሎ። ሰዓብቲ እምነት ኦርቶዶክስ ብምኽንያት እምነቶም ጥራይ ብዘስካክሕ ኩነታት ከምዝተቐተሉ፣ ጾታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸመን ንብረቶም ከምዝዓነወን እታ ቤተክርስትያን ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ ኣዘኻኺራ። "ብዙሓት ካብ መንበሪ ገዝኦም ተፈናቒሎም ኣብዚ እዋን ክረምቲ ኣብ ቀጽርታት ኣብያተ ክርስትያን፣ ዝተፈላለዩ መንግስታዊ ትካላትን መንበሪ ገዛ ውልቀሰባትን ኣዕቚቦም ይርከቡ፤ ንኸቢድ ማሕበራውን ስነልቦናውን ቅልውላው ድማ ተሳጢሖም ኣለዉ" ይብል እቲ መግለጺ። እታ ቤተ ክርስትያን፡ ሰበስልጣን መንግስቲ ፍትሒ ክረጋገጽ ንምግባር ግቡእ ስጉምትታት ኣይወሰዱን ክትብል ትነቅፍ። ዝምልከቶም ኣካላት መንግስቲ፤ ንጥፍኣተኛታት ከምዘይዕገሱ፣ ግቡእ ፍትሒ ከምዝህቡን ንዝተጎድኡ ከምዝክሕሱን ዝኣተውዎ ቃል ንኸተግብሩ ብትዕግስቲ ክትጽበይ ምጽንሓ ዘዘኻኸረት ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ፤ እንተኾነ ነቲ ዝኣተውዎ ቃል ብእዋኑን ብብቕዓትን ክፍጽሙ ከምዘይረኣየት ሓቢራ። ካብ 22 ክሳብ 24 ሰነ 2012 ኣብ ዝነበሩ ሰለስተ መዓልታት ኣብ ዝነበረ ጎንጺ፡ ብውሑድ 67 ኣመንቲ ከምዝተቐተሉ፣ 38 ኸቢድ 29 ድማ ቐሊል ኣካላዊ መጉዳእቲ ከምዝበጽሖም እቲ ሎሚ ረቡዕ ዝወጸአ መግለጺ ኣመልኪቱ። ልዕሊ 7 ሽሕ ኣመንቲ ካብ መንበሪኦም ካብ ምፍንቓሎም ብተወሳኺ ንስነልቦናውን ኣእምሮኣውን ቅልውላው ከምዝተሳጥሑ ኣብቲ መግለጺ ሰፊሩ'ሎ። ልዕሊ 5 ቢልዮን ዝግመት ንብረት ብዘመተን ብቓጸሎን ከምዝሰኣኑ ነቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ንምጽናዕ ኣብ ትሕቲ ቤት ጽሕፈት ዋና ቤተክህነት ዝተጣየሸ ዓብዪ ኮሚቴ ኣፍሊጡ'ሎ። ሓላፊ ቢሮ ርክብ ህዝብን መንግስትን ክልል ኦሮምያ፡ ኣይተ ጌታቸው ባልቻ፡ ነቲ ዝወጽአ መግለጺ ከምዘይቕበልዎ ንቢቢሲ ገሊጹ። "ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ ዘውጽአቶ መግለጺ ንሓቃዊ ኩነታት እቲ ክልል ዘየረጋገጸ ከምኡ'ውን ዝስርሑ ዘለዉ ስራሕትን ዝርከበሉ ደረጃን ዘየርእይ ምዃኑ ኢና ክንሕብር ንፈቱ። ስለዚ እቲ ስምዕታ ንመንግስቲ እቲ ክልል ከምዘይምልከት ኢና ንወስዶ" ኢሉ። ኣይተ ጌታቸው ባልቻ ብምቕጻል፡ "ንሕና ነቶም ዝተጎድኡ እግሪ ነትክሎም ዘለና ሰብ ብምዃኖምን ኣብ ክልልና ስለዝነብሩን ጥራይ እምበር ብብሄር ወይ ብሃይማኖት ፈሊና ኣይኮነን። ነዚ ሓላፍነትና እውን እናፈጸምና ኢና። . . . ንጥፍኣተኛታት ናብ ሕጊ ነቕርብ ኢና ዘለና። ነቶም ካብ ገዝኦም ዝተመዛበሉ እውን ምስ ህዝቢ ብምትሕብባር ብዘይኣፈላላይ ሃይማኖት ናብ ገዝኦም ናይ ምምላስን ምሕጋዝን ንሰርሕ ኣለና። ስለዚ እቲ ዝወጸ መግለጺ ንሓቃዊ ኩነታት ክልልና ዘየገናዘበን ካብ ሓቂ ዝረሓቐን ኢልና ኢና ንወስዶ" ዝብል ምላሽ ሂቡ።


ጃዋር መሓመድ ዝርከቦም 18 ተኸሰስቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኮይኖም ጉዳዮም ክከታተሉ ተወሲኑ

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣብ ዙርያ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝተኸፈተ ክሲ ንምንባብ ን21 መስከረም 2013 ዓ.ም ቖጸሮ ሒዙ። እቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ልዕሊ እቶም ተኸሰስቲ ዝተመስረተ ክሲ ንምንባብ ንሎሚ መዓልቲ ቖጸሮ ሒዙ'ኳ እንተነበረ ካብ ጠበቓታት ተኸሰስቲ ብዝቐረበ ሕቶ ናብ ካልእ ግዘ ተመሓላሊፉ። ብኻልእ ወገን እቲ ቤት ፍርዲ ድሕሪ ሕጂ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ሓዊሱ ካልኦት 18 ተኸሰስቲ ጉዳዮም ኣብ ቤት ህጸንት ኮይኖም ክከታተሉ ኣዚዙ። ቅድሚ ሕጂ በዓል ኣቶ ጃዋር መሓመድ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ከባቢ ሜክሲኮ ኣብ ዝርከብ ማእከል መርመራ ገበን ፖሊስ ፌደራል እዮም ዝቐርቡ ነይሮም። ኣብቲ ሎሚ መዓልቲ ዝወዓለ መጋባእያ ኣብ ትሕቲ መዝገብ በዓል ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝተኸሰሰሉ ዝርከቡ ተኸሰስቲ ኣቶ ደጀኔ ጣፋን ኣቶ መስተዋርድ ተማምን ንኻልኣይ ግዜ ኣይቐረቡን። ካብ ሃገር ወጻኢ ዝርከቡ ተኸሰስቲ ብዝምልከት ድማ ፖሊስ እዞም ተኸሰስቲ ንምቕራብ ዝተዋህቦ ናይ ቖጸራ ግዙ ሓጺር ስለ ዝኾነ ከፈጽሞ ኣይክኣልኩን ኢሉ። ጠበቓታት ብወገኖም እዞም ሰባት ኣብ ወጻኢ ሃገር ምህላዎምን እቲ ክሲ ኣብ ዘየለውሉ ዝተኸፍተ ምዃኑን እናተፈልጠ፡ ፖሊስ ሒዙ ከቕርቦም ብዝብል ምኽንያት ቖጸራታት ክናውሑ ምግባር ልክዕ ኣይኮነን ኢሎም ተካቲዖም። ጉዳይ ኣቶ ደጀኔ ጣፋን መስተዋርድ ተማምን ብዝምልከት ድማ ክልቲኦም ተኸሰስቲ ብካልእ መዝገብ ስለ ዝተኸሰሱ ኣብቲ ንሎሚ መዓልቲ ዝተዋህበ ቖጸራ ክቐርቡ ከም ዘይክኣሉ ዓቃቢ ሕጊ ኣረዲኡ። ብኻልእ ወገን ኣቶ ደጀኔ ጣፋ ቤተሰቦም ክሓቱዎን ከም ዘይክኣሉን መሰረታዊ ነገራት ከም ዘይረኸበን ጠበቕኦም ተዛሪቡ። ኣብቲ መጋብኣያ ዝተዛረበ ኣቶ ሸምሰዲን ጠሃ ሓሚሙ ናብ ሕክምና ይመላለስ ከም ዘሎ ብምግላጽ ናይ ሕክምና ቖጸሮ እናሀለዎ ከም ዝተኸልአን እቲ ሕማም ይጸንዖ ከም ዘሎን ጥርዓኑ ኣቕሪቡ። ክሲ ንክስማዕ ቖጸሮ ሒዙ ዝነበረ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣቶ ደጀኔን ኣቶ መስተዋርድን ስለ ዘይተረኸቡ እቲ ዝቐረበሎም ክሲ ይነበብ ኣይነበብ ዝብል ክትዕ ዝነበረ ኮይኑ፡ ጠበቓታት እቶም ተኸሰስቲ ካልእ ቖጸሮ ይወሃበና ኢሎም። ዓቃቢ ሕጊ ተኸሰስቲ እቲ ክሲ ምስ በጽሖም ብግዝያውነት ካብ ዝጸንሕሉ ቦታ ናብ ቤት ህንጸት ክውሰዱ ኣለዎም ክብል ሃቲቱ። ጠበቓታት ብወገኖም ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሳልሳይ ዘለው ተኸሰስቲ ኣብ ፖለቲካ እታ ሃገር ጽልዋ ፈጠርቲ ስለ ዝኾኑ ንድሕነቶም ብዝብል ኣብቲ ዝነበርሉ ቦታ ክጸንሑ ኣለዎም ብምባል ተቓዊሞም። ቤት ፍርዲ ድማ ክትዕ የማነ ጸጋም ምስ ሰምዐ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። በዚ መሰረት እቶም ተኸሰስቲ ናብ ቤት ህንጸት ክዛወሩ ወሲኑ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሽብር ዝተኸሰሰ ኣቶ እስክንድር ነጋ ጉዳዩ ኣብ ቤት ህንጸት ቅሊንጦ ኮይኑ ክከታተል ከም ዝወሰነ ይዝከር። ኣብ ወጻኢ ሃገር ዝርከቡ ተኸሰስቲ ዝምልከት ድማ ፖሊስ ኣብ ዝቕጽል ቖጸሮ ዝበጽሖ ደረጃ ከብርህ ትእዛዝ ተዋሂቡዎ።


ጃዋር መሐመድ፡ ኣብ ኦሮሚያን ድሬዳዋን ብዝነበረ ጎንጺ ብውሑድ 4 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባታት ሃረርጌ፣ ምዕራብ ኣርሲን ከተማ ድሬዳዋን ብዘጋጠመ ጎንጺ ብውሑዱ ኣርባዕተ ሰባት ከም ዝሞቱን ብዙሓት ከም ዝቆሰሉን ካብ ፖሊስ፣ ሆስፒታልን ነበርትን ዝተረኽበ ሓበሬታ የመልክት። ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር መንግስቲ ዝርከብ ፖለቲከኛ ጃዋር መሓመድ ሓሚሙ ዝብል ዜና ምስ ተሰምዐ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ከተማ ጭሮ ብዙሓት ሰባት ተቓውሞ ኣካይዶም። በዚ ምኽንያት ብውሑዱ ክልተ ሰባት ከም ዝተቐትሉ ምንጪታት ሆስፒታል ንቢቢሲ ሓቢሮም። ምክትል ዳይሬክተር ሆስፒታል ጭሮ ዶክተር ሳዳም ኣሉዋን፡ ብጥይት ተሃሪሞም ናብ ሆስፒታል ካብ ዝመጽኡ 24 ሰባት እቶም ክልተ ከም ዝሞቱ ተዛሪቡ። ዶክተር ሳዳም፡ "ካብቶም ዝሞቱ እታ ሓንቲ ዓባይ ሰበይቲ'ያ። ኣብ ክሊ ዕድመ 40ታት ትርከብ። ኣብ ሑቕኣ ተሃሪማ እያ ተቐቲላ። እቲ ሓደ ድማ ኣብ ክሊ ዕድመ 20ታት ዝርከብ መንእሰይ ኮይኑ ንሱ'ውን ብድሕሪት'ዩ ተወቒዑ" ኢሉ። ንሱ ከም ዝብሎ እንተኾይኑ ሓደ ብጽኑዕ ዝሓመመ ካልእ መንእሰይ ሕክምናዊ ክትትል ንክግበረሉ ናብ ኣዳማ ተላኢኹ ኣሎ። እቶም ዝተረፉ መብዛሕትኦም ኢዶምን እግሮምን ዝተሃረሙን መስበርቲ ዓጽሚ ዘጋጠሞምን ከም ዝኾኑ ገሊጹ። ንድሕነቱ ብዝብል ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ሓደ ነባሪ ከተማ ጭሮ ብሰኑይ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቐትሪ ሰዓት 11፡00 [ብኣቆጻጽኣረ ኢትዮጵያ] ቀበሌ 03 ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ ጎንጺ ነይሩ ኢሉ። ትማሊ'ውን ኣብ ከባቢ ጭሮ ብርክት ዝበሉ ተቓውሞ ንምክያድ ዝመጽኡ ሰባት ከም ዝነበሩን፡ ሓይልታት ጸጥታ ነቶም ዝቓወሙ ዝነበሩ ንምብታን ተኹሲ ከም ዝኸፈቱን ተዛሪቡ። ፖሊስ ምምሕዳር ድሬዳዋ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብታ ከተማ ብዝተላዕለ ናዕብን ዕግርግርን ህይወት ክልተ ሰባት ከም ዝጠፍአን ካልኦት ኣርባዕተ ከም ዝቖሰሉን ኣፍሊጡ። "ናይ ጥፍኣት ዕላማ ዝሓዙ ሓይልታት ኣብ ውሽጢ እቲ ሰላማዊ ሕብረሰተብ ተሓቢኦም "12.12.12" ብዝብል ካብ ደገ ዝተዋህቦም ልኡኽ ጥፍኣት ንከፈጽሙ ላዕልን ታሕትን ክብሉ'ኳ እንተውዓሉ፡ ብሓይልታት ጸጥታን ብድጋፍ ነባሪ ከተማናን ፈሺሉዎም እዩ" ኢሉ። ፖሊስ እታ ከተማ ወሲኹ፡ ድሕነት እታ ከተማ ንምሕላውን ሕጊ ንምኽባርን 'ንሴኮንድ'ውን ዕጽፍ ከም ዘይንብል ከነረጋግጸልኩም ንፈቱ" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ከተማ ኣወዳይ ንተቓውሞ ዝወጽኡ ሰባት ምስ ሓይልታት ጸጥታ ተጋጭዮም ተባሂሉ። ሓደ ነባሪ ኣወዳይ፡ ብሰኑይ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ሓሚሙ ዝብል ዜና ምስተሰምዐ 'ጃዋር ክሕከም ኣለዎ'፣ 'ካብ ቤት ማእሰርቲ ይፈታሕ' ዝብሉ ጭርሖታት ዘስምዑ መናእሰይ ክእከቡ ከም ዝጀመሩን ሓይልታት ጸጥታ ሰባት ንምብታን ተኹሲ ከም ዝኸፈቱን ንቢቢሲ ገሊጹ። "እቶም መናእሰይ እናጨርሑ ምስተለፉ ፍሉይ ሓይሊ ኦሮሚያን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ጠጠው ከብሉዎም ጀሚሮም። ድሕሪኡ ተኹሲ ተኸፊቱ 10 ዝኾኑ ሰባት ከኣ ብጥይት ተሃሪሞም" ክብል፡  ክልተ ከም ዝሞቱ ገሊጹ። ብሰሉስ'ውን ኣብታ ከተማ ሰልፊ ተቓውሞ ክካየድ ተፈቲኑ ከም ዝነበረ ሓቢሩ። "ሰዓት 4፡00 ናይ ንጉሆ ጀሚሩ ሰልፊ ይካየድ ነይሩ፤ በሽር ኣብ ዝበሃል ከባቢ ተኹሲ ተኸፊቱ ሓደ ሰብ ሞይቱ። ኣብዚ ሰዓት እታ ከተማ ጭር እትብል ምንቅስቓስ የለን፤ ድኳናት ተዓጽዮም'ዮም" ኢሉ። ኣብ ሃረር'ውን፡ ሰልፊ ተቓውሞን ኣድማ ዕዳጋን ክግበር ኣለዎ ዝብሉ ሰባት ምስ ተኣኻኸቡ፡ ሰራዊት መንግስቲ ከም ዝበተኖም ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። መጉዳእቲ ዝበጽሖም ሰባት ድማ ኣብ ሆስፒታል ዩኒቨርሲቲ ሃረማያ ሕክምናዊ ምክትታል ይግበረሎም ኣሎ ኢሎም። ብተመሳሳሊ ኣብ ሻሸመኔ ኣቶ ጃዋር መሓመድ ሓሚሙ ዝብል ዜና ምስ ተሰምዐ፡ "ሰባት ናብ ጽርጊያ ክወጽኡ" ከም ዝጀመኑ ተገሊጹ። ሓንቲ ነባሪት እታ ከተማ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ ሃንደበት ብዝተፈጥረ ዘይምርግጋእ ሓደ መንእሰይ ብጥይት ተሃሪሙ ክወድቕ ከም ዝርኣየት ተዛሪባ። ወሃቢ ቃል መንግስቲ ኦሮሚያ ኣቶ ጌታቸው ባልቻ፡ ኣብ ዞባታት ኣርሲን ሃረርጌን ግጭት ከም ዝተልዓለ ብምግላጽ ኣብ ልዕሊ ሰብን ንብረትን ብዛዕባ ዝበጽሐ ጉድኣት ሓበሬታ ከም ዘይብሉ ገሊጹ። "ኣብ ሻሸመኔ ነይሩ ብዛዕባ ዝተባህለ ግን ሓበሬታ የብለይን። ኣብ ከተማታት ዶዶላን ኣሳሳን ግን ምልክታት ተራእዮም'ዮም። ኣብ ኣወዳይ'ውን መንገዲ ንምዕጻው ጻዕሪ ተገይሩ ነይሩ። እዚ ግን ካብ ፈተነ ዝሓለፈ ኣይነበረን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ወሃቢ ቃል ዋላ'ኳ ዝተፈላለዩ ኣካላት ጻውዒት ኣብ መላእ ኦሮሚያ ዝካየድ ተቓውሞን ኣድማ ዕዳጋን እንተገበሩ ኣይሰለጦምን ኢሉ። "ናብ ዝኾነ ክፋል ኦሮሚያ ክንቀሳቐስ ዝደሊ ሰብ ክኸይድ ይኽእል'ዩ። ብዛዕባ ዝተዓጸወ መንገዲ ዝኾነ ሓበሬታ የብለይን" ኢሉ ኣቶ ጌታቸው። "ኣብዛ ሃገር ኩሉ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ'ዩ፤ ብሕጊ ክሕተት ዘለዎ ብሕጊ ክሕተት'ዩ" ዝበለ ኣቶ ጌታቸው፡ ሰባት ድምጾም ብሰላማዊ ሰልፊ ከስምዑ እንተደልዮም ብሕጋዊ መገዲ ንዝምልከቶ ኣካል ኣፍሊጦም ክኸውን ኣለዎ። ካብዚ ወጻእ ብሃበ ተረኽበ እትነብረሉ ሃገር ኣይኮነን" ኢሉ። ድሕሪ ሕጂ'ውን እንተኾነ፡ "ኣብ ድላይካ እናነበርኻ ጻውዒት ዓመጽን ምዕጻው መገድን ክግበር ጻዕሪ ምግባር ዝከኣል ኣይኮነን" ኢሉ ኣቶ ጌታቸው።


ኣቶ ዳውድ ካብ ኣቦመንበርነት ኦነግ ከም ዝተኣገዱ ዝገልጽ ደብዳበ ክጻረ እዩ ተባሂሉ

ኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ [ኦነግ]፡ ንነዊሕ ዓመታት ኣቦ መንበር እቲ ግንባር ዝነበሩ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ካብ ሓላፍነት ከም ዝኣገዶም ዝገልጽ ደብዳበ ናብ ሃገራዊ ቦርድ መረጻ ከም ዝቐረበ እቲ ቦርድ ኣረጋጊጹ። ወሃቢት ቃል እቲ ቦርድ ሶሊያና ሽመልስ፡ ፈጻሚ ስራሕ ኦነግ ብመሰረት ዘካየዶ ኣኼባ፡ "ኣቆ ዳውድ ኢብሳ ስነ ምግባራዊ ጥሕሰት ፈጺሞም'ዮም" ብዝብል ካብ ኣመራርሓ ከም ዝኣገዶም ንቢቢሲ ገሊጻ። እቲ ደብዳበ ምኽትል ኣቦ መንበር ኣቶ ኣራርሳ ቢቂላ ከም ዝፈረሙሉ'ውን ኣብሪሃ። ብመሰረት መተሓዳደሪ ደንቢ እቲ ሰልፊ፡ ኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ ክእግድ እንከሎ ኮሚቴ ቁጽጽርን ስነ ምግባርን ከም ዝልእኽ ዝገለጸት ሶሊያና፡ ኣብቲ ደብዳበ ነቲ ኮሚቴ ከም ዘፍለጡ ካብ ምግላጽ ወጻእ ካብቲ ቦርድ ዝሓተቱዎ ውሳነ ከም ዘየለ ተዛሪባ። እቲ ቦርድ፡ ተኣጊዶም ካብ ዝተባህሉ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ'ውን ካልእ ደብዳበ ከም ዝበጽሖ እታ ወሃቢት ቃል ገሊጻ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ደብዳበ ቅድም ኢሉ ብዝነበረ ኮሚቴ ቁጽጽርን ስነ-ምግባርን ዝተጻሕፈን ቅድም ኢሎም ብዛዕባ ዝተኻየዱ ኣኼባታት ዝምልከት ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ምስቲ ዝተኣገድሉ ጉዳይ ኣይራኸብን ኢላ። ስለ ዝኾነ ድማ ካብ ክልቲኦም ወገናት ንዝመጽኡ ደብዳበታት፡ ብመሰረት መተሓዳደሪ ደንብን ኣዋጅን ፖለቲካዊ ውድባት ምጽራይ ከም ዝግበረሉ ገሊጻ። ካብ ቀረባ ግዜ ናብዚ ኣብ መንጎ ላዕለዎት ኣመራርሓ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ ዘይምቅዳው ተፈጢሩ ምንባሩ ይዝከር። እዚ፡ ንነዊሕ ዓመታት ኣቦ መንበር እቲ ግንባር ዝነበሩ ኣቶ ዳውድ ኢብሳን ምኽትሎም ኣቶ ኣራርሳ ቢቂላን ዝመርሑዎም ክልተ ጉጅለታት ከም ዝተፈጥሩ ዘመላኽት'ዩ። በዚ ምኽንያት ሓደ ነቲ ሓደ ኣፍልጦ ካብ ምሃብ ጀሚሩ ናይ ምእጋድ ውሳነታት የሕልፍ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ኦነግ ከም ዝኾነ ዝዛረብ ኣቶ ቀጄላ መርዳሳ፡ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ካብ ሓላፍነቶም ምእጋዶም ሕጋዊ መስርሕ ዝተኸተለ'ዩ ክብል እንከሎ፡ ብተመሳሳሊ ወሃቢ ቃል ኦነግ እየ ዝብል ኣቶ መሓመድ ረጋሳ ድማ፡ እቶም ንኣቶ ዳውድ ዝኣገዱ ኣባላት ኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ ኦነግ ቅድም ኢሉ ካብ ስራሕ ዝተኣገዱ'ዮም ኢሉ። ኣቶ ቀጄላ ከም ዝብሎ፡ "ሕጊ ዝተመሓላለፉ፣ ስነ ምግባራዊ ጥሕሰት ዝፈጸሙ ብኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ ክእገዱ ይኽእሉ'ዮም። እዚ'ዩ ናይቲ ሰልፊ ኣሰራርሓ" ይብል። ኣቶ መሓመድ ድማ፡ "ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ከም ዝተኣገደ ካብ መራኸብቲ ብዙሃን ሰሚዕና፤ እዚ መግለጺ ግን ናይ ኦነግ ኣይኮነን። ኦነግ ኣይፈልጦን" ብምባል እቲ መግለጺ ዘውጽኡ ሰባት ቅድም ኢሉ ካብቲ ግንባር ዝተኣገዱ ምዃኖም ተዛሪቡ። እዚ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ኣብ ዝተረኸብሉ ብወርሒ ነሓሰ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ኮሚቴ ቁጽጽርን ስነ-ምግባርን፡ ውሳነ ክሳብ ዝህብ ምኽትል ኣቦ መንበር ዝኾነ ኣቶ ኣራርሳ ቢቂላ ሓዊሱ 6 ኣባላት ኮሚቴ ፈጻሚ ስራሕ ተኣጊዶም'ዮም ኢሉ። ምእጋድ እቶም ኣቦ መንበር ዝምልከት ብሰንበት ኦነግ ዘውጽኦ'ዩ ዝተባህለ ነዊሕ መግለጺ፡ ኣቶ ዳውድ ኢብሳ ነቲ ሰልፊ ጎዲኦም'ዮም ብዝበሎም ዝተፈላለዩ ጉድለታት ክኸስስ እንከሎ፡ እቲ ሰልፊ ንራብዓይ ግዜ ይከፋፈል ከም ዘሎ ገሊጹ። እቲ መግለጺ፡ ኣቶ ዳውድ ሃብትን ንብረትን እቲ ውድብ ብዘይ ኣግባብ ብምጥቃም፣ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ናይ ሓሶት ክሲ ብምቕራብን እቲ ውድብ ዘይፈቐዶም ርክባት ብምግባርን ካብ ኣቦ መንበርነት ክለዓሉ ከም ዝተገብረ ይሕብር።


ኣብ ኦሮምያ፡ ዝፍጸም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ደው ክብል: ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሓቲቱ

ኣብ ክልል ኦሮምያ ናዕቢ ደጊሙ ምልዓሉ ስዒቡ ብዝሖም ብትኽክል ዘይተፈለጡ ሰባት ዝሞቱ እንትኸውን፡ ሓይልታት ጸጥታ ዘይተመጣጠነ ስጉምቲ ካብ ምውሳድ ክቑጠቡ፡ ከሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ሓቲቱ። ኣብቲ ክልል፡ ይፍጸም ኣሎ ዝበሎ ልዑል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ጠጠው ክብል ከምዝግባእ ድማ እቲ ኮሚሽን ኣፍሊጡ። ኣብቲ ክልል ብፍላይ ኣብ ከተማታት ኣሳሳ፣ ኣሰቦት፣ ኣወዳይ፣ ባሌ ሮቤ፣ ጭሮ፣ ደንገጎ፣ ድሬ ጠያራ፣ ዶዶላ፣ ገለምሶ፣ ጊኒር፣ ሮማያ፣ ሂርናን ሻሸመኔን ናይ ሰባት ህይወት ከምዝሓለፈ መረዳእታ ረኺባ ይብል- እቲ ኮሚሽን። ወሃቢ ቃል እቲ ኮሚሽን ኣይተ ኣሮን ማሾ፡ "ኣካላት መንግስቲ፡ ዜጋታት ብሰላማዊ መገዲ ተቓውሞ ናይ ምስማዕ መሰሎም ክሕልውሎም፡ ሕግ ናይ ምኽባር ተግባሮም ድማ፡ ዝተመጣጠነ ሓይሊ ተጠቒሞም ክኸውን ይግባእ" ክብል ኣተሓሳሰቡ። ኣብ ሓደ ዓመት ኣብቲ ክልል፡ ከምዚ ዓይነት ተደጋጋሚ ናዕብታትን መቕተልትን ምርኣዩን እዚ ናይ ሐዚ እዋን ምውሳኹን ዘሕዝንን ዘሰክፍን ኣጋጣሚ እዩ ክብል ገሊጽዎ። "እዚ ልዑል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክቕጽል ክፍቀድ የብሉን" ድማ ኢሉ ወሲኹ። ብዛዕባ ብዝሒ ምውታት፡ ካብ ዝተፈላለዩ ምንጭታት ዝወሃብ ዘሎ ዝተፈለለየ ምዃኑ ገሊጹ፡ እቲ ኮሚሽን ብናይ ባዕሉ መንገዲ ኣቢሉ ካብ ዝተፈላለዩ ኣካላት ኣጻርዩ ከምዝመጽእ ሓቢሩ። መንግስታት ክልልን ፌዴራልን፡ ነቲ ጉዳይ ብህጹጽ ምርመራ ክገብሩን ከጻርዩ ድማ ሓቲቱ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ክልል ኦሮምያን ኣብ ድሬዳዋን፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ብውሕዱ 4 ሰባት ከምዝተቐተሉን ብዙሓት ከምዝቖሰሉን ምንጭታት ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም።


ኢትዮጵያ፡ ብምኽንያት ኣብ ፌስቡክ ዝተዘርግሐ ስእሊ ታሪኹ ዝተቐየረ ቤት ትምህርቲ ቦረና

ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ቦረና ካብ ዝናብን ንፋስን ዘይከላኸል ዚንጎን መንደቕን ዘይነበሮ ቤት ትምህርቲ፡ ብማሕበራዊ መራኸቢ ፌስቡክ ኣቢሉ ብዝተዘርግሐ ሓበሬታ ገንዘብ ስለዝተኣኻኸበ፡ ብብሎኬት ክህነጽ በቒዑ'ሎ። ስእሊ ናይቲ ቤት ትምህርቲ ኣብ ፌስቡክ ዝረኣዩ ሰባት፡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ብር ከዋጽኡ ብምኽኣሎም፡ ናብቲ ሕዚ ዝርከበሉ ደረጃ ከምዝበጽሐ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ኣባላት ኮሚቴ ህንጸት እቲ ቤት ትምህርቲ ሓቢሮም። ነባሪ እቲ ዞባ ዝኾነ ኣይተ ጎዳና ጨፊቅ ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓመታት ኣብ ከባቢኦም ቤት ትምህርቲ ብዘይምንባሩ ንነበርቲ ብምትሕብባር ሓደ ቤት ትምህርቲ ክሃንጽ ክኢሉ ነይሩ። እንተኾነ፡ እቲ ቤት ትምህርቲ መምሃሪ ክፍልታቱ ብግቡእ ዝተሃነጹን ናውቲ ዝተማልአሉን ኣይነበረን። መንደቑ ብዕንጸይቲ፤ ናሕሱ ድማ ብላስቲክ ዝተሸፈነ ኮይኑ፡ ማዕጹኡ'ውን ብጽቡቕ ዝተሰርሐ ኣይኮነን። በዚ ምኽንያት፡ ማይ ስለዘፍስስ ክረምቲ ብዝመጽአ ቁጽሪ እናተሓደሰ'ዩ ተምሃሮ ትምህርቶም ክጅምሩ ዝግበር ዝነበረ። ኣይተ ጎዳና ከምዝብሎ ተምሃሮ ኮፍ ዝብሉሉ መንበር ስለዘይነበሮ፡ ኣብ ኩርሲን ካልእ ዝረኸብዎ ነገርን ኮፍ እናበሉ'ዮም ትምህርቶም ዝከታተሉ ነይሮም። ነጥቢ መቐይሮ! ኣይተ ጎዳና፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብታ ከተማ ንዝርከቡ ተምሃሮ ሓድሽ መፍለዪ ክዳን ተምሃሮ (ዩኒፎርም) ከምዘዳለወን መግቢ ከምዘቕርብን ኣብ ፌስቡክ ይርኢ። ነዚ ሪኡ ስቕ ክብል ብዘይምኽኣኩ ድማ ነታ ኣብ ከባቢኡ ዘላ ቤት ትምህርቲ "ከሕድሳ ኣለኒ" ዝብል ሓሳብ ከምዝመጸሉ ይገልጽ። ሽዑ ሓደ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ዝምህር መምህር ስእሊ ናይቲ ኣብ ዞባ ቦረና ወረዳ ዱቡሉቅ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ምስቲ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝወሰዶ ስጉምቲ ብምንጽጻር፡ ኣብ ፌስቡክ ከምዝጠቅዑ ኣይተ ጎዳና ይዝክር። ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ፌስቡክ ድማ፡ ነቲ ስእሊ እናተቐባበሉ ብብዝሒ ክባጻሕ ገይሮምዎ። ብድሕሪኡ ኣብ ውሽጢ ዓድን ደገን ዝርከቡ ሰባት፡ ነታ ቤት ትምህርቲ ንምሕዳስ እንታይ ክገብሩ ከምዘለዎም ክሓቱን ክመኻኸሩን ጀመሩ። ነቲ ኩነታት ምስረኣዩ ሓደ ኮሚቴ ብምጥያሽ ሓሳባት ክቀያየሩ ከምዝጀመሩ ኣባል እቲ ኮሚቴ ዝኾነ ኣይተ ዳበሶ ዋሪዮ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓሳብ "ዋዛ ዝመስል ዝነበረ ነገር'ዩ ናብ ቁምነገር ተቐይሩ" ኢሉ። "ፈለማ ሓደ ኣብ ያቤሎ ዝነብር ሰብ 30 ሽሕ ብር ክልግስ'የ ኢሉ። ብድሕሪኡ ኣብ ኣሜሪካ ዝነብሩ ካልኦት ሰባት'ውን ክሕግዙ ከምዝደልዩ ጽሒፎምለይ። ሽዑ ንሕና ብቕልጡፍ ኮሚቴ ብምጥያሽ ሕሳብ ባንኪ ከፊትና ኣፍሊጥናዮም። ኣብ ሓጺር ግዜ 1 ሚልዮንን 3 ሚኢቲ ሽሕን ብር ኣኪብና" ክብል ድማ ይገልጽ። በቲ ዝተኣከበ ገንዘብ ነቲ ዓንዩ ዝነበረ ቤት ትምህርቲ ብብሎኬት ሃኒጾም ንመስርሕ ምምሃር ምስትምሃር ድልው ከምዝገበሩዎ ኣይተ ዳበሶ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ሰለስተ ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ጊዜ ኢና ነቲ ቤት ትምህርቲ ኣሕዲስናዮ። ንህንጸቱ ክሳብ 1 ሚልዮን ብር ወጻኢ ተገይሩ፤ እቲ ገንዘብ ከኣ ብፌስቡክ ብዝገበርናዮ ጻውዒት ዝተኣከበ እዩ" ይብል። ኣይተ ዳበሶ ንፌስቡክ ብምጥቃም ከምዚ ዝበለ ጸገም ሕብረተሰብ ዝፈትሕን በቀዋምነት ዘገልግልን ስራሕ ብምስርሖም ንኹሎም ተሳተፍቲ ሓጎስ ከምዝፈጠረሎም ይዛረብ። "ካብ ፌስቡክ ተበጊስና ከምዚ ዝበለ ዓብዪ ነገር ብምስራሕና ሕጉሳት ኢና። ኣባል እቲ ኮሚቴ ብምዃነይ ድማ ሕጉስ'የ። ሕዚ ካልእ 'ፕሮጀክት' ጀሚርናለና" ክብል ገሊጹ። ኣይተ ጎዳና እቲ ብዕንጸይቲ መንደቕን ብፕላስቲክ ናሕስን ተሃኒጹ ንተምሃሮ ፍልጠት ከስንቕ ዝጸንሐ ቤት ትምህርቲ ብፌስቡክ ንዝተዘርግሐ ሓበሬታ ብዝረኣዩ ወለንተኛታት ተሃኒጹን ተቐይሩን ብምርኣዩ ሕጎሱ ደረት ከምዘይብሉ ይዛረብ። "ተምሃሮ ኮፍ ዝብሉሉ ነገር ኣይነበሮምን። ንደብተሮም'ኳ ዘቐምጡሉ ቦታ ኣይነበሮምን። ሕዚ ግን ስለዝተማልአሎም ሕጉስ እየ" ብምባል ኣብዚ ሕዚ እዋን ግን መምሃሪ ክፍልታት ጥራይ ዘይኮነስ ኮፍ መበሊ መናብር'ውን ክማላእ ብምኽኣሉ ዝፈጠረሉ ፍሉይ ስምዒት ንቢቢሲ ገሊጹ።


ኢትዮጵያ፡ ዝተበከለ ስጋ ገመል ዝበልዑ ልዕሊ 100 ሰባት ሓሚሞም

ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ኦሮምያ፡ ዝሓመመ ገመል ሓሪዶም ተማቒሎም ዝበልዑ ልዕሊ 110 ከምዝሓመሙ ተገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን እዞም ናይ ዝሓመመ ገመል ስጋ ዝበልዑ ሰባት፡ ኣብ ክልል ኦሮምያ ቦርቦሪ ኣብ ዝተብሃለ መደበር ጥዕና ሕክምና ረድኤት ክግበረሎም ቀንዩ። እታ ናይ መወዳእታ ዝሓመመት ሰብ ኣብቲ ማእከል ጥዕና ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሕክምና ተገይሩላ ወጺኣ ተባሂላ። ናይዚ ገመል ስጋ በሊዖም ካብ ዝሓመሙ ሰባት ሓንቲ ዝኾነት፡ ወይዘሮ ቦሪ ጃርሶ፡ ነቲ ስጋ ኣብሲላ ከምዝበልዐቶ እንተተዛረበት'ኳ፡ ንሳ'ውን ከምዝሓመመት ገሊጻ። "ዋና እታ ገመል ጎረቤትና እዩ። እቲ ገመል ምስ ሓመመ ዝተፈላላዩ ባህላዊ መድሓኒት የስትይዎ ነይሮም። እንተኾነ፤ እቲ ገመል ሕማሙ እናገደዶ ምስከደ ተሓሪዱ። ንዓና ድማ እቲ ስጋ ተልኢኹልና ተማቒልና በሊዕና" ኢላ። ዋላ እቶም ነቲ ስጋ ኣብሲሎም ዝተመገቡ ሰባት ሓዊሱ፡ ኩሎም ናይቲ ገመል ስጋ ዝበልዑ ሰባት ብናይ ሰዓታት ኣፈላላይ ከምዝሓመሙ ወ/ሮ ቦሪ ትዛረብ። "ሕማም ርእሲን ተምላስን ዘለዎ ኾይኑ ሓያል ሕማም እዩ ኣስዒቡልና። ፈጣርን ሓኪምን እዮም ኣድሒኖምና። እቲ ሕማም ገና ኣይገደፈናን ዘሎ" ትብል። ኣብ መደበር ጥዕና ቦርቦር ነርስ ዝኾነ፡ ኣቶ ኮኮብ መሓሪ፡ መጀመርታ ዕስራ ዝኾኑ ሰባት ናብቲ ማእከል ሕክምና ከምዝመጽኡ ይዛረብ። "ውጽኣትን ተምላስን ከምኡ ድማ ልዑል ርስኒ ነይርዎም" ኢሉ። ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ናብቲ ማእከል ጥዕና ዝመጽኡ ሰባት፡ ሓደ ዓይነት ምልክት ሕማም ከምዘርአዩ እዩ ዝዛረብ። ቀስ ብቐስ ቁጽሮም እናወሰኸ ብምኻዱ ድማ፡ ብዝሖም 110 ከምዝበጽሐ ይዛረብ። ዕድሚኦም ካብ ሓደ ዓመት ጀሚሩ ክሳብ 70 ዓመት ከምረዝኾነን፡ ኣብ ህይወት ዝበጽሐ ሓደጋ ከምዘየለን እቲ ነርስ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ክልል ኦሮምያ ዞባ ዳሲ ናይ እንስሳታት ሓኪም ዝኾነ ዶ/ር ፍራኢል ዋቆ፡ እቲ ማሕበረሰብ ናይ ዝሓመመ እንስሳን ዘይበሰለ ስጋን ምምጋብ ጠጠው ከብሉ ከምዘለዎም'ዩ ዝመክር። "ሓደ ሕማም ካብ እንስሳ ናብ ሰብ ክተሓላለፍ ይኽእል እዩ። እቲ ዝሓመመ እንስሳ መድሓኒት ተዋሂብዎ እንተነይሩ  ድማ እቲ መድሓኒት ካብ ሰውነቱ ክሳብ ዝወጽእ ምጽባይ የድሊ" ኢሉ።


ድምጺ ሚልዮናት ዝነበረ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ኣብ ሓደ ወርሑ እንትዝከር

ብብዙሓት ኣድነቕቱ ዝፍቶ ስነ-ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ሰነ 15/2012 ዓ/ም [ብኣቆጻጽራ ግእዝ] እዩ ንመወዳእታ ግዘ ኣብ መስኮት ተሌቬዝን ኦኤምኤን ዝቐረበ። ድሕሪ ሓደ ሰሙን 22/2012  ምሸት ድማ ዜና ቕትለቱ ተሰሚዑ፤ 24/2012 ከኣ ኣብ ዝተወለደላ ከተማ ኣምቦ ስርዓተ ቀብሩ ተፈፂሙ። ቅትለት ሃጫሉ ንሚልዮናት ዘሰንበደ፣ ዘሕዘነን ዘቖጠዐን ኣጋጣሚ እዩ።  ነቲ ቅትለት ስዒቡ ብዝተፈጠረ ናዕቢ ድማ፡ ህይወት ልዕሊ 200 ሰባት እንትጠፍእ፡ ናይ ብዙሓት መንበሪ ኣባይትን ንብረትን ኣሽሓት ሰባት ድማ ዓንዩ እዩ። ምስቲ ስዒቡ ዝተፈጠረ ናዕቢ ብዝተሓሓዝ ልዕሊ 7 ሽሕ ሰባት ከምዝተኣሰሩ መግለፂ ሰብመዚ እታ ሃገር የረድእ። ቃለ-መሕተት ኦኤምኤን ስነ-ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ቅድሚ ምቕታሉ ቅድሚ ሓደ ሰሙን  ምስ ኦሮሚያ ሚድያ ኔትዎርክ  ዝገበሮ ቃለ-መሕተት ነይሩ። ሃጫሉ ንመወዳእታ ግዘ ንህዝቢ ዝተርኣየ'ውን ኣብዚ ቃለ-መሕተት እዩ። ሃጫሉ ኣብዚ ቃለ-መሕተት፡ ብፍላይ ብዛዕባ ሓወልቲ ሃጸይ ሚኒሊክ ኣመልኪቱ ዝሃቦም ርኢቶታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ። 23 ሰነ፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ናይ ኦኤምኤን ቢሮ፡ ብፌደራል ፖሊስ እታ ሃገር ተፈቲሹን ተዓፅዩን። ንሃጫሉ ሁንዴሳ ንመወዳእታ ጊዜ ቃለ-መሕተት ዝገበረ ጋዜጠኛ ጉዮ ዋሪዮ'ውን ተኣሲሩ። ኣብቲ ዕለት፡ ኮሚሽነር ኮሚሽን ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ፡ ጌቱ አርጋው፡ ኣብ ሃገራዊ ቴሌዥን ቀሪቡ፡ በቲ ገበን ዝተጠርጠሩ ገለ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ኣፍሊጡ። ቅትለት ሃጫሉ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ክቃላሕ ዝጀመረ ግን ካብ ሰዓት 5፡30 ጀሚሩ እዩ ነይሩ። ሃጫሉ፡ ብጥይት ምስተወቕዐ፡ ናብ ሆስፒታል ጥሩነሽ ቤጂንግ  ተወሲዱ ዝነበረ ኾይኑ፡ ካብኡ ድማ ሬስኡ ንምርመራ ናብ ሆስፒታል ጳውሎስ ተልኢኹ ነይሩ። ቀትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ስዒቡ፡ ብፍላይ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ኦሮምያን ህዝባዊ ቁጥዐን ጎንጽታትን ተራእዮም። ኣብ ጽባሒትኡ ድማ፡ ኣብ ከም ከተማታት ኣዳማ፣ ጅማን ጭሮን ሰልፍታት ተቓውሞ ተኻይዶም እዮም። ናብ ከተማታት ምዕራብን ምብራቕን ኦሮምያ ዝወስዱ መንገድታት ድማ ተዓጽዮም ነይሮም። ብፍላይ ኣብ ከባብታት ባሌን ኣርሲን፡ ገለ ዓሌታውነትን ሃይማኖታውነትን ተንጸባሪቕዎ ዝተብሃለ ጎንጺ ተልዒሉ፤ ህይወት ሰባት ሓሊፉ፣ ንብረት ድማ ዓንዩ። ሬሳ ሃጫሉ ሁንዴሳ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተዓጂቡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ክንቀሳቐስ ምስ ጀመረ 'ኣበይ ይቀበር?' ብዝብል ዘይምርድዳእ ተፈጢሩ። ሰበ ስልጣን መንግስቲ፡ ፍቓድ ስድርኡ እዩ ብምባል፡ ሃጫሉ ኣብ ከተማ ኣምቦ ክቕበር ይደልዩ ነይሮም። ፈተውቲ ናይቲ ስነጥበባዊ ድማ፡ ሓመድ ድብኡ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ክፍጸም ኣለዎ ዝብል ሓሳብ ኣልዒሎም። ሬሳ ኣርቲስት ሃጫሉ፡ ናብ ኣምቦ ኣብ ጉዕዞ እንተሎ፡ ብመሰረት ጽዕንቶ እቶም መናእሰይ ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሱ ኣብ ማእከል ባህሊ ኦሮሞ ንዝተወሰኑ ሰዓታት ጸኒሑ። ካብኡ ግን፡ ብድፍኢት መንግስቲ ብሆሊኮፕተር ተጻዒኑ ናብ ጥቓ ከተማ ኣምቦ ክውሰድ ተገይሩ። መንግስቲ ነቲ ሬሳ ናብ ኣምቦ ምስ ኣግዓዘ ብኻሊእ ገጽ ድማ፡ ኣብቲ መሰነይታ ዝተረኸቡ በዓል ጀዋር መሓመድን ኣይተ በቀለ ገርባን ኣብ ቀይዲ ውዒሎም። ፖሊስ ብጽባሒትኡ ከምዝገለጾ፡ ብሓፈሻ ምስ እኒ ጃዋር 35 ሰባት እዮም ተኣሲሮም። ኣብቲ እዋን ዝቐረበ ክሲ፡ 'በዓል ጀዋር መሓመድ እቲ ሬሳ ናብ ኣምቦ ከይኸይድ ዓንቂፎም-ዝብል እዩ ነይሩ። ኣብ ጽባሒትኡ ዝተቛረጸ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ድማ ንሰለስተ ሰሙናት ተዓጽዩ ጸኒሑ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽልን ካልኦት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን፡ እቲ ኢንተርኔት ብህጹጽ ክኽፈት ሓቲቶም ነይሮም። ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ፡ ኣብ ዝሓለፉ ልዕሊ 2 ዓመታት፡ ኢንተርኔት እንትዕጾ ንራብዓይ ግዜኡ እዩ። ሰነ 24፡ ሬሳ ሃጫሉ ኣብ ከተማ ኣምቦ ኣብ ዝበጽሐሉ እዋን፡ ብዝተፈጥረ ጎንጺ ኣኮኡ ንሃጫሉ ሓዊሱ 5 ኣባላት ስድራ ተቐቲሎም። ካልኦት ሰለስተ ኣባላት ስድራ ድማ፡ ብጥይት ተወቒዖም ጉድኣት ከምዝበጽሖም ሓው ንሃጫሉ ሃብታሙ ሁንዴሳ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሰነ 25፡ ስነስርዓት ቀብሪ ድምጻዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብታ ከተማ ውሽጢ ዝርከብ ገዳም ኢየሱስ ቤተ ክርስቲያን ተፈጺሙ። ኣብ ስታድየም ዩኒቨርሲቲ ኣምቦ ኣብ ዝተኻየደ ምፍናው ሬሳ ሃጫሉ፡ ብሰንኪ ስግኣት ድሕነት ውሕድ ሰብ ጥራሕ ክርከብ እዩ ተፈቒዱ። ካብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ኦሮምያ፡ ክቐብሩ ዝመጽኡ ሰባት፡ ፖሊስ መንብዒ ጋዝ ተጠቒሙ ከምዘባረሮም ገለ ነበርቲ ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ሓምለ 3፡ ላዕለወይቲ ዓቃቢት ሕጊ  ኢትዮጵያ ወይዘሮ ኣዳነች ኣቤቤ፡ ብቕትለት እቲ ስነጥበባዊ ዝተጠርጠሩ ዝበለቶም፡ ጥላሁን ያሚ፣ ኣብዲ ኣለማዮን ከበደ ገመቹን ዝበሃሉ ሰባት ከምዝኾኑ ጠቒሳ። ጥላሑን ያሚ ብጥይት ተኲሱ ከምዝቐተሎ ተዛሪባ። ሰለስቲኦም ውልቀሰባት፡ ኦነግ-ሸኔ ካብ ዝተብሃለ ጉጅለ ዝተውሃቦም ተልእኾ ከምዝፈጸሙ ወሲኻ ሓቢራ። እንተኾነ፡ ቅድሚ መግለጺ እታ ዓቓቢት ሕጊ፡ ሰብ ስልጣን መንግስቲ ኣብ ልዕሊ 'ጸላእቲ' ዝበልዎም ጉጅለታት፡ ኢድ ምውጥዋጥ ጀሚሮም ነይሮም። ስለዝኾነ ድማ፡ ኣብ'ቲ ከይዲ ሕቶታት ግልጽነት ኣልዒሉ፤ ብፍላይ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ነቐፌታታት ተሰሚዓም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን፡ እቲ ገበን 'ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረ'ን ቅድሚ መርመራ ምጥቕቓን ክተርፍን ሓቲቶም ነይሮም። ቅትለት ኣርቲስት ሃጫሉ ስዒቡ፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ጥራሕ ከይኮነስ ኣብ ካልኦት ክፋላት ዓለም ብፍላይ ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ኣመሪካ፣ ኣብ ከተማታት ኣውሮጳ፣ ኣብ ማእከላይ ምብራቕን ኣውስትራልያን ሰልፍታት ተቓውሞ ተኻይዶም እዮም። መብዛሕተኦም ተወለድቲ ኦሮሞ ዝርከብዎም እዞም ተቓውሞታት፡ ንስርዓት ኣብዪ ዝቃወሙ ኮይኖም፤ ሰልፈኛታት ንሃጫሉ መንግስቲ ባዕሉ ከምዘቐተሎ ብምኽሳስ ኣብዪ ኣሕመድ ስልጣን ክለቕቕ ዝሓቱ ነይሮም። ካልኦት ንዓርሶም 'ኢትዮጵያውያን' እናበሉ ዝጽውዑ ሰልፈኛታት ድማ፡ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝድግፉን ዓሌት መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ጠጠው ክብል ዝሓቱን ነይሮም። ኣይተ ሁንዴሳ ቦንሳ፡ ወዶም እንትዝክሩ፡ "ወደይ ጅግና እዩ፤ ንሓቂ እዩ ዝሞተ" ኢሎም። ሃጫሉ ካብ ብቖልዕኡ ጀሚሩ ደፋርን ሓቀኛን ከምዝነበረ ዝዛረቡ፡ ኣቶ ሁንዴሳ፡ 'ክቕተል ዝኸኣለ ንወገኑ ተገዳስነት ሰለዘርአየ እዩ' ይብሉ። "ዘሕርቐኒ ግን ከምኡ ጀጋኑ ብዝኾኑ ዘይኮነስ ብገንዘብ ብዝተገዝኡ ፈራሓት ኣብ መንገዲ ምትራፉ እዩ" ኢሎም። ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ንኣንፈት ምዕራብ 100 ኪሎሜትር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ ኣምቦ እዩ ተወሊዱ ዓብዩ። ኣዲኡ ወይዘሮ ጉደቱ ሆራ፡ ሃጫሉ ካብ ቁልዕነቱ ጀሚሩ ታሪክ ምስማዕን ምዝንታውን ከምዝፎቱ ተረዲአን፡ የተባበዐኦ ከምዝነበራ ብተደጋጋሚ ተዛሪቡ እዩ። ኣቦኡ ሁንዴሳ ቦንሳ ድማ ኣብ ትምህርቱ ክነፍዕን ዶክተር ወይ ድማ መምህር ዩንቨርሲቲ ክኾነሎም ይደልዩ ነይሮም። ሃጫሉ ግን ዝንባልኡ ናብ ሙዚቃ እዩ ነይሩ። ኣብ ዓሰርተታት ዕድምኡ እዩ ሙዚቃ ክጻወት ጀሚሩ። ሃጫሉ፡ ተምሃሪ ካልኣይ ደረጃ ኣብ ዝነበረሉ ኣብ 1998 ተኣሲሩ፡ ንሓሙሽተ ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ኣሕሊፉ እዩ። ፖለቲካዊ መልእኽቲ ዝሓዘሉን ንቃልሲ ኦሮሞ ዘንጸባርቑን ሙዚቃታት ምድራፍ ደው ከብል መታን ከምዝተኣሰረ እዩ ዝዛረብ ነይሩ። ንሱ ግን፡ ኣብ ውሽጢ ቤት ማእሰርቲ ኾይኑ'ውን ብዙሓት ግጥምታት ከምዝጸሐፈ እዩ ዝንገር። ንሚልዮናት መናእሰይ ድምጺ ዝኮኖም ሃጫሉ ፡ 'ሳኚ ሞቲ' ብዝብል ስርሑ እዩ ብዝበለጸ ውሩይ ኮይኑ። ወዲ 36 ዓመት ሃጫሉ፡ በዓል ሓዳርን ኣቦ 3 ቖልዑን ነይሩ። ኣርቲስት ሃጫሉ፡ ናብ ህዝቢ ዘይወጽኡ 7 ስራሕቲ ሙዚቃ ከምዘለውዎ ስድርኡ ይዛረቡ።


ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብሰንኪ ናዕቢ ንዝዓነወ ንብረት ‘ዝኽፈል ካሕሳ የለን’ ተባሂሉ

ድሕሪ ቅትለት ስነጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ናዕብን ዕግርግርን ንብረቶም ንዝዓነዎም ኣውፈርቲ (ኢንቨስተራት)፡ መንግስቲ ዝኸፍሎ ካሕሳ ከም ዘየለ ኣፍሊጡ። ኮሚሽን ኢንቨስትመንት ናይ'ቲ ክልል፡ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት 89 ትካላት ሙሉእ ንሙሉእ ወይ’ውን ብኽፋል ከም ዝዓነው ገሊጹ። ቅድሚ ኣዋርሕ፡ ኣብ'ቲ ክልል ብዝተፈጥረ ናዕቢን ዕግርግርን ከቢድ ጉድኣት ካብ ዝበጽሐን ከተማታት፡ ሻሸመኔን ዝዋይን እተን ቀንዲ ኮይነን፡ ኣብ ብርክት ዝበሉ ወፍሪታት ሰፊሕ ጉድኣት በጺሑ እዩ። ምክትል ሓላፊ ናይ'ቲ ኮሚሽን፡ ኣቶ ዋሲሁን ጎልጋ ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ ድሕሪ ቅትለት ስነ-ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ልዕሊ ዝተፈላለዩ ኣውፈርቲ ትካላት ዝበጽሐ ጉድኣት፡ ብገንዘብ ልዕሊ ሰለስተ ቢሊየን ብር እዩ ኢሉ። ክሳብ ሕጂ ድማ፡ ንዝተፈላለዩ ትካላት ንምሕጋዝ ጻዕሪ ክገብር ምጽንሑ ተዛሪቡ። “እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ምስተነጸረ፡ ምስ ኮሚሽን ኢንቨስትመንት ፌደራል ብምዝታይ ቅድሚ ሕጂ መካይንን መሽናትን ካብ ቀረጽ ናጻ ብዝኾነ ኣገባብ ዘእተው፡ ሕጂ’ውን ብናጻ ንከእትው፣ ልቓሕ ባንኪ ዘለዎም ድማ ግዜ ንክውሃቦም ተወሲኑ’ዩ” ኢሉ። ብተወሳኺ፡ እዞም ጉድኣት ዝበጽሖም ኣውፈርቲ፡ ቅድሚ ሕጂ ናይ መሬት ሕቶ ኣቕሪቦም እንተነይሮም፡ ቀልጢፉ ንክውሃቦም ከም ዝተወሰነ እቲ በዓል መዚ ገሊጹ። ቀልጢፎም ናብ ስራሕ ንክኣትው ካብ ምሕጋዝ ወጻኢ ግን፡ መንግስቲ ዝኸፍሎ ካሕሳ ከም ዘየለን ንምኽፋል ዝኣተዎ ቃል ከም ዘየለን ኣቶ ዋሲሁን ሓቢሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ጉድኣት ካብ ዝበጽሖም 89 ትካላት እቶም ውሑዳት ናብ ስራሕ ከም ዝተመለሱ ይገልጽ። ኣብ ክልል ኦሮሚያ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ብዝተፈጥረ ናዕቢ፡ ኣብ ልዕሊ ኣውፈርቲ ትካላት ጉድኣት ስለ ዝበጽሐ ኣብ ስራሕ ዘለው ትካላት፡ ብሙሉእ ዓቕሞም ንከይሰርሑ ጸቕጢ ከም ዝፈጥረሎም እቲ በዓል ስልጣን ገሊጹ። “ኢንቨስትመንት ዝተረጋግአ ሰላም ይደሊ’ዩ። ስግኣት ሰላም ኣብ ዘለዎም ከባቢታት ሰብ ሃፍቲ ብሙሉእ ዓቕሞም ክሰርሑ ስግኣት ይፈጥረሎም ኣሎ” ኢሉ። ኣብ ክልል ኦሮሚያ፡ ልዕሊ 12 ሽሕ ትካላት ኢንቨስትመንት ከም ዘለው እቲ ክልል ይገልጽ።


ፖለቲካ ኢትዮጵያ፡ ጠበቓታት በዓል ጃዋር ምፍርራሕን ጸቕጥን ይበጽሖም ከምዘሎ ኣፍሊጦም

ጉዳይ ናይቶም ብድሕሪ ቅትለት ተወላዲ ኦሮሞ ዝኾነ ስነጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ መራሕትን ኣባላትን ፖለቲካዊ ውድባት፡ ከምኡ'ውን ካልኦት ተጠርጠርቲ ዝከታተሉ 13 ጠበቓታት፡ ምፍርራሕን ጸቕጥን ይበጽሖም ከምዘሎ ተዛሪቦም። ምኽትል ዓቃቢ ሕጊ ፌደራል ኣይተ ፍቃዱ ጸጋ ብወገኑ "[እቶም ጠበቓታት] ንመሰል ተኸሰስቲ ዝከራኸሩ እዮም። ስለዚ ኣብ ሓቅነት እቲ ዝቐረበ ጥርዓን ጥርጣረ ኣለኒ" ዝብል መልሲ ሂቡ። ተወካሊ ናይቶም ሰብ ሞያ ሕጊ ዝኾነ ኣይተ ምስጋን ሙለታ፡ ካብ ሞንጎ እቶም ጠበቓታት ገሊኦም፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣጋጣምታት ዝበጽሖም ዘሎ ጸቕጥን ምፍርራሕን እናወሰኸ ምምጽኡ ሓቢሩ። ንሱ ኣብ ልዕሊኡን ካልኦትን መሳርሕቱን ከምዚኦም ዝበሉ ጸገማት የጋጥሙ ከምዘለዉ ንዘቕረቦ ክሲ መሰረት ብምግባር ቢቢሲ ንዓቃቢ ሕጊ ፌደራል ኣዘራሪቡ'ዩ። ምኽትል ዋና ዓቃቢ ሕጊ ኣይተ ፍቃዱ ጸጋ ድማ፡ እቶም ጠበቓታት ኣጋጢሙና ብዛዕባ ዝብልዎ ዘለዉ ጸቕጥታት ብዝምልከት ናብ ቤት ጽሕፈቶም ዝቐረበ ሓበሬታ ከምዘየለ ገሊጹልና። "ብዛዕባ እቲ ዝበሃል ዘሎ ሓበሬታ የብለይን። ንሳቶም ሰብ ሞያ ሕጊ እዮም፤ ስለዚ ከምዚ ዝበለ ጸገም ከጋጥሞም ከሎ ነየናይ ኣካል ክሕብሩ ከምዘለዎም ይፈልጡ እዮም። ክሳብ ሕዚ ግን ዝበጽሓና ጥርዓን የለን" ኢሉ። ተወካሊ ናይቶም ጠበቓታት ብወገኑ "ብሞያና ንዓማዊልና ወኪልና ስለዝተኸራኸርና ካብ ቀረባ እዋናት ናብዚ ኣብ ልዕሌና ዝበጽሕ ምፍርራሕን ጸገማትን እናሓየለ መጺኡ'ሎ" ክብል ኣረዲኡ። "ሓደ መዓልቲ ኣብ ከተማ ቡራዩ ንሓደ ተኸሳሲ ተኸራኺረሉ ምስወጻእኹ ፖሊስ ጸዊዑኒ። ካብኡ ናብ ቤት ጽሕፈት'ቲ ብፖሊስ ዘጸውዓኒ ሰብ ምስኣተኹ እናተጻረፉን ዘይግቡእ ቃላት እናተጠቐሙን ስልከይ ተቐቢሎም ክፍትሹ ጀሚሮም። ሸኔ [ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝገብር ዘሎ ኣካል ኦነግ ዝነበረ ሓይሊ] ኢኻ ኢሎም ኣሲሮም ኣንከላቢቶምኒ" ክብል ኣብ ልዕሊኡ ንዘጋጠሞ ብኣብነት ጠቒሱ። ናብ ኣዲስ ኣበባ ጣብያ ፖሊስ ኣራዳ ዝኸዱ ካልኦት ኣባላት ጠበቓታት በዓል ጃዋር፤ ሓደ በዓል ሞያ ሕጊ ሽጉጥ ኣውጺኡ ከምዘፈራርሖም'ውን ወሲኹ ኣዘኻኺሩ። "ብምኽንያት'ቲ ዝበጽሖም ዘሎ ማእሰርቲ፣ ምንሻው፣ ምንክልባትን ምፍርራሕን፡ ንዝነብሩሉ ዝነበሩ ከባቢ ክሳብ ምግዳፍ ዝበጽሑ ጠበቓታት ኣለዉ። ስለ'ዚ ኣብ ልዕሌና ርኡይ ዝኾነ ስነልቦናዊ ጸቕጢ እዩ ዝፍጸም ዘሎ" ኢሉ ምስጋን። ምኽትል ዓቃቢ ሕጊ ፌደራል ኣይተ ፍቃዱ "ክሳብ ሕዚ ጠበቓታት ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ንዓማዊሎም ብነጻነት ክከራኸሩ ኢና ንርእይ። ከምዚ ዝበለ ቅሬታ እንተሃልይዎም ግን ኣብቲ ፍርዲ ብምቕራብ ንኽእረም ክሓቱ ይኽእሉ እዮም" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። እቲ ዝበሃል ዘሎ ነገር ኣጋጢሙ እንተኾይኑ "ኣብ ልዕሊ ጠበቓታት ዝበጽሕ ጽዕንቶ ብዝኾነ ይኹን መዐቀኒ ተቐባልነት የብሉን" ኢሉ። ኣስዒቡ ድማ "ውልቀሰብ ነዚ ተግባር ክፍጽም ይኽእል እዩ። ብደረጃ ቤት ጽሕፈት ግን ከምዚ ዝበለ ተግባር ክፍጸም ይኽእል'ዩ ኢለ ኣይግምትን። ተፈጺሙ እንተኾይኑ ከኣ ከቢድ ገበን'ዩ" ክብል ኣረዲኡ። ዝኾነ ይኹን ጠበቓ 'ኣብ ልዕለይ ተፈጺሙ' ዝብሎ ጸቕጢ ኣብ ዝህሉን ጭቡጥ መረዳእታ እንተሃልይዎን ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ፌደራል ብምውሳድ ክሱ ከቕርብ ከምዝኽእል ኣይተ ፍቓዱ ኣዘኻኺሩ።


ኣብ ኢትዮጵያ ተኣሲሮም ዝነበሩ 2 ኣመሪካውያን ብዋሕስ ክፍትሑ ተወሲኑ

ቅድሚ’ቲ  ሓደ ወርሒ ኣብ ኢትዮጵያ ምስዘጋጠመ ዕግርግር ብዝተኣሳሰር፡ ኣብ ቀይዲ ካብ ዝኣተዉ ሰባት፡ እቶም ክልተ ኣመሪካዊ ዜግነት ዘለዎም እዮም። ምስ'ቲ ድሕሪ ቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ዝተልዓለ ናዕቢ ብዝተኣሰሰር፡ ብዝሒ ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉ ሰባት ልዕሊ 7 ሽሕ ከምዝኾነ ሰብ ስልጣን መንግስቲ ኣፍሊጦም እዮም። ካብ መንጎ እዞም ሰባት፡ እቶም ሰለስተ ትውልደ ኢትዮጵያውያን ኮይኖም ግን ድማ ኣመሪካዊ ዜግነት ዘለዎም እዮም። ካብኣቶም፡ ትማሊ ናብ ቤት ፍርዲ ዝቐረቡ፡ ሬድዋን ኣማንን ዩሱፍ በሽርን ብዋሕስ ክፍትሑ ቤት ፍርዲ ከምዝወሰነ ጠበቐኦም ንቢቢሲ ኣፍሊጡ። እዞም ሰባት፡ ቅድም ክብል ኣብ ኣመሪካ እዮም ዝነብሩ ነይሮም። ኣብዪ ኣሕመድ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ናብ ስልጣን ምስመጸ ግን፡ ተስፋ ገይሮም እዮም ናብ ዓዶም ተመሊሶም ነይሮም። ክልቲኦም፡ ትማሊ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም፡ ነፍሲወከፎም ብ6 ሽሕ ቅርሺ ዋሕስ ካብ ቤት ማእሰርቲ ክወጽኡ ከምዝተወሰነ፡ ጠበቓ እቶም ውልቀ ሰባት፡ ኣይተ ከድር ቡሎ ንቢቢሲ ገሊጹ። ካብ'ቲ ቤት ማእሰርቲ ተሎ ክወጽኡ ተስፋ ኣለዎም ድማ ኢሉ። እቲ ሳልሳይ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘሎ ኣመሪካዊ፡ ሚሻ ጪሪ ዝበሃል ኮይኑ፡ ኣብ ኦኤምኤን ቴክኒሽያን ኮይኑ ዘገልግል ዝነበረ እዩ። ሚሻ ቅድሚ ሕዚ ኢምባሲ ኣመሪካ ንምርካብ ሓቲቱ ከምዘይተፈቐደሉ ቅሬትኡ ገሊጹ እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ኢምባሲ አመሪካ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ ኣመሪካውያን እንተሃልዮም ኣድላዪ ድጋፍ ከምዝገብረሎም ኣብ ፌስቡኩ ኣፍሊጡ ኣሎ።


"ሓለውተይ ምሳይ ክጸንሑ እዮም" ጀዋር መሓመድ

ብመንግስቲ ተመዲቦም ንጃዋር መሓመድ ክሕልው ዝጸንሑ ኣባላት ፌዴራል ፖሊስ፡ ብውልቀኦም ምስኡ ክጸንሑ ወሲኖም። ኣብ ቀረባ ኣባል ፌደራሊስት ኮንግረስ የኦሮሞ (ኢፌኮ) ዝኾነ ኣክቲቪስት ጃዋር መሓመድ ካብቲ ቅድም ክብል 'ፈተነ ቅትለትተኣኒቡኒ ነይሩ' ዝበሎ  ንዘድሐንዎ ሓለውቱ፡ መንግስቲ ሓለዋ ጃዋር ክለዓል ምውሳኑ ስዒቡ፡ ነቲ ትካል ለቒቖም ምስኡ ክጸንሑ ከምዝወሰኑ ንቢቢሲ ገሊጹ። ቴሌቪዥን ጣብያ ኦሮምያ፡ ንፖሊስ ፌዴራል ጠቒሱ ንጃዋር ሞሓመድ ዝህቦ ዝነበረ ሓለዋ ከምዘልዐለ ምግላጹ ከዘረራርብ ቀንዩ። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ጃዋር ንደገፍቱ፡ "ሰላም እዩ። ተዘራሪብና ኣብ ስምምዕ በጺሕና ኢና። ኣይትጨነቑ" ዝብል መልእኽቲ ብፌስቡክ ኣመሓላሊፉ። ጃዋር፡ እቶም ናቱ ሓዊሱ፡ ገለ ሓለውቲ ንስልጠና ከምዝድለዩ፡ ምስ ኮሚሽነር፡ ኮሚሽን ፌዴራል ፖሊስ፡ ኣይተ እንደሻው ጣሰው ከምዝተዘራረቡ ገሊጹ። እዚ ካብ ምዃኑ ኣቐዲሙ ምስቶም ሓለውቱ ዝተዘራረበ ጃዋር፡ "ናብ ፌዴራል ፖሊስ ክምለሱ ከምዘይደልዩን፡ ሓለውተይ ምሳይ ክጸንሑ ከምዝደልዩን ነጊሮምኒ" ክብል ንቢቢሲ ኣረዲኡ። ብምዃኑ ድማ፡ ኣብ ኢዶም ዝነበረ ንብረትን ዕጥቅን ኣረኪቦም ምስኡ ከምዝጸንሑ ወሲኹ ኣረጋጊጹ። እቶም ሓለዋ ክገብርሉ ዝጸንሑ ኣባላት ፌዴራል ፖሊስ ኣርባዕተ እንትኾኑ፡ ናይ ፖሊስ ኣባልነቶም ገዲፎም ብውልቀኦም ንጃዋር ክሕልዉ እዮም። ንፌዴራል ፖሊስ  ዝነቐፈ ጃዋር ሞሓመድ፡ "ኣነስ ደሓን ኣብ ጎነይ ብዙሕ ሰብ እዩ ዘሎኒ። እቲ ስጉምቲ ግን ልክዕ ኣይኮነን" ክብል ተዛሪቡ። "ንጃዋር ክጎድኡ ክብሉ፤ ካልኦት ንሓደጋ ከየሳጥሕዎም ጥራይ" ብማለት ብውልቀ ሓለውቱ ጸጥትኡ ውሕስ ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ፍርቂ ለይቲ፡ ሃንደበት ሓለውቲ ጃዋር ንክለዓሉ ብዝተገብረ ፈተነ፡ ጃዋር ንዚ ስጉምቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዕላዊ ምግባሩ ስዒቡ፡ ብዝተፈጥረ ጎንጺ ካብ 80 ንላዕሊ ሰባት ዝተቐትሉ እንትኾን፡ ጃዋር ካብቲ ተኣኒቡኒ ነይሩ ዝበሎ መጥቃዕቲ ግዳይ ከይኮነ ተሪፉ እዩ። "ሕዚ ኣብ ኢትዮጵያ መንግስቲ ኣሎ ንምባል ኣይከኣልን" ጃዋር መሓመድ


ምዕራብ ክልል ኦሮሚያ፡ ህይወት ኣብ ትሕቲ 'ኮማንድ ፖስት' እንታይ ይመስል?

ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ ኣብ ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ከባቢታት፡ ኣብ ትሕቲ ጽኑዕ ወተሃደራዊ ሓለዋ ዝግበረሉ 'ኮማንድ ፖስት' ክመሓደር ካብ ዝጅምር ጸኒሑ'ሎ። ብፍላይ ኣብ 'ቄለም ወለጋ' ከምኡ ድማ 'ምዕራብ ወለጋ' ኣብ ዝበሃሉ ዞባታት ምዕራብ ኦሮሚያ ዘሎ ኩነታት ጸጥታ ዘሰክፍ ምዃኑ፡ ነበርቲ ክገልጹ ጸኒሖም እዮም። ኣብ መንጎ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ኦሮሞን ሓይልታት ጸጥታ መንግስትን፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ብዝተልዓለ ጎንጺ፡ ኣብ ልዕሊ ሰባት ብተደጋጋሚ ጉድኣት ክወርድ ጸኒሑ'ሎ። ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ድማ፡ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ብዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ኣገልግሎት ሜመራኸቢታት ዝተቛረጸ ኮይኑ፡ ነበርቲ ናይቲ ከባቢ ናይ ውሕስነት ስግኣት ኣለዎም። ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ኩነታት ጸጥታን ናብራ ናይቶም ነበርትን እንታይ ከምዝመስል ንምርኣይ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ናብቲ ካባቢ ከይዶም ዝተዓዘብዎ ነዚ ይመስል። ብሰንኪ እቲ ኣብ  'ቄለም ወለጋ' ከምኡ ድማ 'ምዕራብ ወለጋ' ዘሎ ጸገም፡ ብዙሓት ሰባት መረበቶም ገዲፎም ናብ ነቀምቴ መጺኦም ኣለዉ። ስሞም ክጥቀስ ዘይደለዩ ወዲ 42 ዓመት፡ ነቲ ኣብ ከባቢኦም ዘሎ ኩነታት "ንክትዛረቦ ዘጸግም" ክብሉ እዮም ዝገልጽዎ። ኣብታ ንሶም ዝነብሩላ ዝነበሩ 'ላሎ አሳቢ' እትበሃል ወረዳ ቀትሪ ኮነ ላይቲ ሰላም ከምዘየለ እዮም ዝዛረቡ። "ሰላም ስለዘየለ፡ ቀትሪ ገንዘብ ሒዝካ ክትንቀሳቐስ ከለኻ ንወተሃደራት መንግስቲ ትፈርሕ፤ ምሸት ድማ ነቶም ኣብ ጫካ ዘለዉ ንፈርሕ። ኣብቲ ከባቢ ክትነግድ ኮነ ወጺእካ ክትኣቱ ከቢድ ኮይኑ'ሎ።" በዚ ዕኽንያት ድማ፡ ንሶምን ካልኦት ነበርትን መረበቶም ገዲፎም ናብ ነቀምቴን ካልኦት ከታማታትን ክስደዱ ከምዝተገደዱ ይገልጹ። "ካብ  ክልቲኦም ሓይልታት መጥቃዕቲ ክበጽሓኒ'ዩ ዘዝበለ፡ ናብርኡ እናራሕረሐ ቤተሰቡ ሒዙ ይስደድ እዩ ዘሎ" ይብሉ። "ቀትሪ ኣብቲ ከባቢ ተዋፊሩ ዘሎ ናይ መንግስቲ ሰራዊት አንተደኣ ኣዘራሪቡና ከይዱ፡ እቶም ኣብ ጫካ ዘለዉ ዕጡቓት 'ናይ መንግስቲ ሰላሊ ኢኻ' ኢሎም ለይቲ መጺኦም ይወስዱኻሞ፤ ከየጻረዩ ስጉምቲ ይወስዱ። "ወተሃደራት መንግስቲ ድማ'ዕጡቓት ምሸት ናብዚ መጺኦም ነይሮም፡ መግቢ ሂብኩምዎም' ብምባል ነቲ ነባሪ ኣኪቦም ይቐጽዕዎ" ብምባል እቲ ጸቕጢን ስግኣትን ካብ ክልቲኡ ወገን ምዃኑ ይዛረቡ። ብምኽንያት ጸገም ጸጥታ፡ ነበርቲ ዕለታዊ ተግባሮም ክፍጽሙ ከምዘይከኣሉን ገሊኦም ድማ ንጥምየት ይቃልዑ ምህላዎም ይገልጹ። "ህዝቢ መንነት ናይቶም ኣብ ጫካ ዘለዉ ዕጡቓት ክሕተት ከሎ፡ ንህይወቱ ስለዝሰግእ ኣይዛረብን። እቶም ዕጡቓት ኣብ ውሽጢ እቲ ህዝቢ ስለዘለዉ ድማ መንግስቲ ከለልዮም ኣይከኣለን" ብምባል እቲ ጉዳይ ሕልኽልኽ ዝበለ ምዃኑ የብርሁ። ርክብ ቴሌፎንን ኢንተርኔትን ንኣዋርሕ ብምቁራጹ፡ ህዝቢ ብዛዕባ ኩነታቱ ኣብ ካልእ ከባቢታት ንዘለዉ ኣዝማዱን ካልእን ከፍልጥ ከምዘይከኣለ እዮም ዝዛረቡ። "ዓብዪ ይኹን ንእሽቶ ኩሉ ሰጊኡ'ሎ" ካብቲ ዝነብረሉ ዝነበረ ከባቢ 'ቄለም ወለጋ' ሃዲሙ ኣብ ነቀምቴ ዝርከብ ሓደ መንእሰይ ድማ፡ ከባቢታት ምዕራብ ኦሮሚያ ካብቲ ካልእ ከባቢ ተፈልዩ ኣብ ትሕቲ ኮማንድ ፖስት ክመሓደር ስለዝተገበረ ኣብ ነበርቲ ስነልቦናዊ ጸቕጢ ይፈጥር ምህላዉ ይዛረብ። "ኣብ ከባቢና ዓብዪ ይኹን ንእሽቶ ኩሉ ብስግኣት እዩ ዝነብር" ብምባል ኩሉ ነባሪ ብኽልቲኦም ሓይልታት ይህሰ ምህላዉ ይገልጽ። "ነዚ ቃለመሕትት ክህብ እንከለኹ ኣብ ከቢድ ስግኣት ኮይነ እየ። እንተ ተራእየ እንታይ ከጋጥመኒ ከምዝኽእል ኣጸቢቐ እየ ዝፈልጥ" ብምባል ንምዝራብ እውን ዘጸግም ኩነታት ከምዘሎ ይዛረብ። እቲ መንእሰይ፡ እቲ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን ዕጡቓትን ዘሎ ኩነታት ብቕልጡፍ ተፈቲሑ ናብ ዝተረጋገአ ህይወት ክምለስ እዩ ዝደሊ። ነዚ ድማ፡ ሰላማዊ መገዲ ክናደ ኣለዎ በሃሊ እዩ። "እቲ ጎንጺ ኣብ መንጎ ክልተ ኣሕዋት ዝካየድ ዘሎ ብምዃኑ፡ ብኩናት ክፍታሕ እዩ ዝብል እምነት የብለይን" ይብል። እቲ ጸገም፡ ካብ ከተማ ንላዕሊ ኣብ ከባቢታት ገጠር ከምዝገድድ ድማ ይገልጽ። ከተማ ነቀምቴ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ኣብ ከተማ ነቀምቴ ኣብ ዝነበሮም ጻንሒት ከምዝተዓዘብዎ፡ ካብ ከባቢታት ጊንቢን ደንቢ ዶሎን ዝሓሸ ርግኣት ስለዘሎ፡ ብዙሓት ሰባት ካብቲ ዘሎ ጸገም ጸጥታ ብምህዳም ኣብታ ከተማ ይነብሩ ኣለዉ። ኣብታ ከተማ ዘሎ ምንቅስቓስ ንግዲ ኣብ ቀትሪ ስሩዕን ምውቕ ዝበለን ኮይኑ፡ ኣጋምሸት ግን ቁጽሪ ኣብታ ከተማ ዝንቀሳቐሱ ሰባት ይቕንስ'ሞ ጸው እዩ ዝብል። ኣብታ ከተማ፡ በዓል ሰለስተ ጎማ ተሽከርከርቲ (ባጃጅ)፤ ድሕሪ ምሸት ሰዓት ሓደ (ሰዓት ሸውዓተ) ክንቀሳቀሳ ስለዘይፍቀደለን፡ ምንቀስቓስ ናይታ ከተማ ይዝሕትል። ኣብ ዝተፈላለዩ ነቁጣታት ናይታ ከተማ፡ ሓይልታት ጸጥታ ስለዘለዉ፡ ብጥቐኦም ምሕላፍ ክልኩል ምዃኑ ዝገልጹ ምልክታት ይረኣዩ። ምክትል ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ጄነራል ብርሃኑ ጁላ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃለመሕተት፤ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ምዕራብ ኦሮሚያ "ዝተፈለየ" ወተሃደራዊ ወፍሪ የካይድ ምህላዉ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ጀነራል ከምዝብሎ፡ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ዘለዉ ዕጡቓት ናብ ሰላም ክመጹ ይልመኑ ከምዝነበሩ "እቲ ምሕጽንታ ምስበዝሖም ክጠናኸሩ ጀሚሮም፤ ኣብ ህዝቢ ዝበጽሕ በደል'ውን ቀጺሉ። ህዝቢ የፈራርሑ፣ ይዘምቱ፣ የሳቕዩ፣ ጨውዮም ወሲዶም ወቒዖም ይሰዱ" ብምባል መንግስቲ ንምንታይ ስጉምቲ ይወስድ ከምዘሎ ተዛሪቡ ነይሩ። ወተሃደራት መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ በደል የብጽሑ እዮም ዝብል ክሲ ብዝምልከት ክዛረብ እንከሎ ድማ፡ "ኣነ ዝወደብኩዎ ወተሃደር ንህዝቢ ኣይትንክፍን። ወተሃደራት መንግስቲ ኣብ ህዝቢ በደል ኣብጺሖም እንተኾይኖም ግን መንግስቲ ክሕተት እዩ። ኣነ'ውን ብውልቀይ ንህዝቢ ይቕረታ ክሓትት እየ፤ ክኽሕስ እየ" ክብል መልሲ ሂቡ።


ኣብ ኦሮምያ ኣብዪ ኣሕመድ ንምድጋፍ ሰልፊ ኣብ ልዕሊ ዝወጽኡ ሰባት ብዝተደርበየ ቦምባ ብዙሓት ቆሲሎም

ትማሊ ሰንበት፡ ኣብ ኣምቦ ንቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ሰልፊ ብልጽግናን ንምድጋፍ ሰላማዊ ሰልፊ ኣብ ልዕሊ ዘካይዱ ዝነበሩ ሰባት ብዝተደርበየ ቦምባ ብውሕዱ 29 ሰባት ከም ዝቖሰሉ ምምሕዳር እታ ከተማን ሓላፊ ጸጥታን ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብመሰረት ሓበሬታ ኣቶ ሂንሰርሙ ደለሳ እቲ ቦምባ ኣብ ልዕሊ ንድጋፍ ዝወጸኡ ፈረሰኛታት እዩ ተኻይዱ። ካብ መንጎ እቶም ዝቖሰሉ፡ ብዙሓት ሕክምናዊ ረድኤት ተገይሩሎም ካብ ሆስፒታል ከም ዝተፋነው እቲ ሓላፊ ገሊጹ። ምስቲ ገበን ብዝተኣሳሰር ተጠርጢሮም ኣብ ቀይዲ ዝኣተው ሰባት ከም ዘለው ዝገለጸ ኣቶ ሂንሰርሙ፡ "እቲ ገበን ኣብ ጫካታት ዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ሓይሊ ፈጺምዎ ክኸውን ከም ዝኽእል" ጥርጣረታት ከም ዘለዎ ሓቢሩ። በቲ መጥቃዕቲ ብዙሓት ኣፍራስ ከም ዝተጎድኡ፡ ቢቢሲ ካብ ነበርቲ ኣምቦ ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ከተማ ኣወዳይ ኣብ መንጎ ንቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ንምድጋፍ ሰላማዊ ሰልፊ ዝወጽኡ ሰባትን ተቓወምትን ብዝተፈጥረ ጎንጺ ብዙሓት ሰባት ከም ዝቖሰሉ ተገሊጹ ነይሩ። ኣብዚ ቅንያት ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኦሮሚያ፡ ንምምሕዳር ኣብዪ ኣሕመድን ንሓድሽ ሰልፉ ብልጽግናን፤ ዘለዎም ድጋፍ ዝገልጹ ነበርቲ ሰላማዊ ሰልፍታት የካይዱ ኣለው። ዝሓለፈ ዓርቢ ካብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ናይ ቀረባ ርሕቀት እትርከብ ቡራዩ፡ ኣዛዚ ፖሊስ እታ ከተማ መንነቶም ብዘይተፈለጡ ዕጡቓት ክቕተል እንከሎ፡ ካልኦት ሰለስተ ዝቆሰሉ ድማ ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወሰዱ ተገሊጹ ነይሩ። ፖሊስ፡ ኣብ ቡራዩ ኮነ ኣብ ኣምቦ ምስ ዝተፈጸሙ መጥቃዕትታት ብዝተሓሓዝ ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ከምዝእተወ ክገልጽ እንከሎ፡ ዛጊት ነቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ዝወሰደ ኣካል የለን።


ኦነግን ኦፌኮን ንውሳነ ቤት ምኽሪ ፌደሬሸን "ዘይሕጋዊ" ክብሉ ተቓዊሞምዎ

ኣብ ኦሮሚያ ዝመሰረቶም ውድባት ፖለቲካ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ዕድመ ስልጣን መንግስቲ ንምንዋሕ ዝተወሰነ ውሳነ ተቓዊሞምዎ። ውድባት ግምባር ናጽነት ኦሮሞ (ኦነግ) ከምኡ ድማ ፌደራሊስት ኮንግረስ ኦሮሞ (ኦፌኮ) ኣብ ዘውጽእዎ ሓበራዊ መግለጺ፡ ቤት ምኽሪ ፌደሬሸን ኢትዮጵያ ዕድመ ስልጣን መንግስቲ ንምንዋሕ ንዝወሰኖ ውሳነ ከምዘይቅበልዎ ኣፍሊጦም። "ንሕገ-መንግስቲ ዝጠሓሰ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንሰላምን ርግኣትን እታ ሃገር ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ ዘይሕጋዊ ውሳነ" ክብሉ ገሊጾምዎ። ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ምንዋሕ ስልጣን ከምዘይፈቅድ ብተደጋጋሚ ክገልጹ ምጽንሖም ብምዝኽኻር፡ ኣማራጺ ፍታሕ ኣርቂቖም ከምዘቕረቡ ሓቢሮም። "እቲ ኣብ መወዳእታ ዝተወሰነ ውሳነ፡ ንድልየት እቲ ገዛኢ ውድብ ዘንጸባርቕ" ከምዝኾነ'ውን እቲ ሓበራዊ መግለጺ ኣመልኪቱ። "መረጻ ንምንዋሕ ዘፍቅድ ኩነታት ኣብ ሕገ-መንግስቲ ዘይተቐመጠ እናሃለወ፡ እቲ ሃገራዊ መረጻ ክናዋሕ ምግባር፡ ናብ ቅልውላው ከእቱ ከምዝኽእል ስክፍታና ገሊጽና ነይርና" ይብል መግለጺ ውድባት  ኦነግን ኦፌኮን። ኣብ ሕገ መንግስቲ ዓንቀጽ 54 (1) ከምኡ'ውን 58 (3) ከምኡ ድማ ሕጊ መረጻ ዓንቀጽ 7፡ መረጻ በብ 5 ዓመት ክካየድ ካብ ምሕባር ወጻኢ፡ ዝኾነ ዓይነት ምንዋሕ ክህልዉ ከምይክእል ከምዘነጽሩ ኣመልኪቱ'ሎ። እቲ ሕዚ ዘሎ ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ መድብለ-ፓርቲ ስርዓት ዴሞክራሲ ክህነጽ ኣብ ዘፍቅደሉ ኩነታት፡ "ነቲ ብሓደ ፓርቲ ዝተወሰነ ውሳነ ምንዋሕ ዕድመ ስልጣን ፈጸምቲ ስራሕ ክልላትን ፌደራልን ኣትሪርና ንቃወሞ" ኢሉ እቲ ሓበራዊ መግለጺ። "ናብ ናዕቢ ክሰጋገር ዝኸእል ሰፊሕ ህዝባዊ ተቓውሞ ክለዓል ከምዝኽእል ዘለና ስግኣት ክንገልጽ ንፈቱ። እዚ ድማ ናብ ድሕሪት ዝመልሰና ጥራይ ዘይኮነስ፡ እቲ ብብዙሓት ማሕበረ-ቁጠባዊ ጉዳያት ዝፍተን ዘሎ መንግስቲ'ውን ክቆጻጸሮ ክኸብዶ'ዩ" ኢሉ። "ነቲ ድሕሪ መስከረም 2020 ከጋጥም ዝኽእል ሕገመንግስታዊ ቅልውላው ንምፍታሕ፡ ሓበራዊ ዘተ ንፖለቲካዊ ምርግጋእ ክካየድ ኣለዎ ብዝብል ንሕና ከምኡ'ውን ካልኦት ውድባትን ዜጋታትን ዘቕረብናዮ ረቂቕ በቲ ገዛኢ ውድብ ተቐባልነት ክረክብ ዘይምኽኣሉ ዘጣዕስ'ዩ" ክብል'ውን ስክፍትኡ ኣቐሚጡ። እቲ ገዛኢ ውድብ "ስልጣኑ ንምንዋሕ ዝወሰኖ ውሳነ" ብቕሉዕ ንሕገ-መንግስቲ ዝጠሓሰን ስልጣን ብዘይኣገባብ ዝተጠቐመን ከምዝኾነ፡ ኣብቲ መግለጺ ሰፊሩ'ሎ። ነዚ ውሳነ ብትሪ ከምዝቃወሙ ብምሕባር "ፍታሕ ንምድላይን ኣብ ፖለቲካዊ ምርድዳእ ንምብጻሕን እቲ ውድብ ምስ ተቓወምቲ ስልፍታት ኮፍ ኢሉ ክዝትይ ደጊምና ጻውዒትና ነቕርብ" ኢሎም።


መንግስታት ንመግብን ጸዓትን ድጐማ ክገብሩ ከም ዝግባእ ተገሊጹ

መንግስታት ንዝደኸዩ ኣባላት ሕብረተሰብ ዝውዕል ወጻኢታት መግብን ጸዓትን ድጐማ ክገብሩ ከምዝግባእ፡ ሓላፊ ኣህጉራዊ ትካል ገንዘብ (IMF) ንቢቢሲ ሓቢራ። ኣብዚ እዋን፡ ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ሰባት ምስቲ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ዋጋ መነባብሮ ይቃለሱ ኣለዉ። ክሪስታሊና ጆርጅዮቫ፡ "ኣዝዩ ብዝተጸንዐን ዕላማኡ ብዘነጸረን ኣገባብ፡ እንተ ተኻኢሉ ድማ ብቐጥታ ንመነባብሮ ሰባት ድጐማ ምግባር" ከም ዝግባእ ገሊጻ። ብዙሓት መንግስታት፡ ገለ ሓገዝ ይገብራ'ኳ እንተለዋ፡ ነቐፍቲ ግን እኹል ከምዘይኮነ ይምጕቱ። እታ ሓላፊት ኣህጕራዊ ትካል ገንዘብ ብዛዕባ ቅልውላው ዋጋ መነባብሮ ክትዛረብ እንከላ፡ "ክልተ ቀዳምነታት ኣለዉ፣ ሓደ እቶም ምስዚ እናዓረገ ዝኸይድ ዘሎ ዋጋ መግብን ጸዓትን ዝቃለሱ ዘለዉ ኣዝዮም ድኻታት ክፋል ሕብረተሰብ እዮም፡" ኢላ። እቲ ካልኣይ ድማ፡ ነቲ ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን "ዝያዳ ዝተሃስየ" ጽላት ንግዲ ንምድጋፍ ምዃኑ ወሲኻ ገሊጻ። ኣህጉራዊ ትካል ገንዘብ ምስ መንግስታት ብምትሕብባር፡ ቁጠባ ዓለም ንምርግጋእን ብልጽግና ንምድራኽን እዩ ዝሰርሕ። ይዅን እምበር፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ፡ ዋጋታት መግቢ ክብረወሰን ብዝሓዘ መጠን ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ብምብጽሑ፡ ዋጋታት ነዳድን ጋዝን'ውን ብሓያል ናህሪ ስለዝወሰኸ፡ ንዓለም በዳሂ ኰይኑ ይረአ ኣሎ። እዚ ድማ ብሰንኪ'ቲ ኣብ ዓለም ዝተኸስተ ማንታ ሓደጋታት፡ ማለት ለበዳ ኮሮናቫይረስን ኲናት ዩክረይንን ዝሰዓበ እዩ። ሩስያን ዩክረይንን ቀንዲ ሰደድቲ ኣእካልን ሃይድሮካርቦንን እየን ነይረን። ኣገዳስነት ናይዞም ንብረታት ኣብ ዓለማዊ ቁጠባ፡ ዓመታዊ መጠን ዝቕባበ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ኣብ ውሽጢ ዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ዝለዓለ ደረጃኡ ክበጽሕ ገይርዎ ኣሎ። በዚ መሰረት ኣብ ብሪጣንያ 9%፡ ኣብ ኣሜሪካ 8.3%፡ ኣብ ኤውሮጳ ድማ 7.4% ተራእዩ'ሎ። ማእከላይ ባንክታት፡ ናህሪ ዋጋታት ንምህዳእ፡ መጠነ-ወለድ ብምውሳኽ ክቃለሳ ይርኣያ ኣለዋ። እዚ ግን ሓደጋ ቁጠባዊ ምንቁልቋል ከስዕብ ከም ዝኽእል ብኣጋኡ መጠንቀቕታታት ይቐርበሉ'ሎ። ጆርጅዮቫ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምስጋር ዝተወስደ ገዚፍ ዕዳታት ክመልሳ ኣብ ዝግደዳ ሃገራት ዘስዕቦ ጽልዋ'ውን ኣተሓሳሳቢ ምዃኑ ስክፍታኣ ገሊጻ'ላ። እዚ ኣብ ግምት ብምእታው፡ መንግስታት ንእንታይነትን ከመይነትን ዝገብርዎ ወጻኢታት "ኣዝዮም ጥንቍቓት ክዀኑ፡" ኣተሓሳሲባ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ጀርመን ዝተኻየደ ኣኼባ ሚኒስተራት ፋይናንስ 'G-7'፡ ጸገማት ምንቁልቋል መነባብሮ እቲ ዝለዓለ ትዅረት ዝተዋህቦ ላዕለዋይ ኣጀንዳ ነይሩ። ኣኼባ ጕጅለ-7 ሃብታማት ሃገራት፡ "ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ እዋን፡ ዝተጸንዐ ደገፍ ብምሃብ፡ ኲናት፡ ብደረጃ ዓለም ከምኡ'ውን ኣብ ቁጠባናን ህዝብናን ዘስዕቦ ጽልዋ ንምንካይ ብሓባር ክንሰርሕ፡" ብዝብል መብጽዓ ተዛዚሙ። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ፡ መንግስታት፡ ዋጋ መነባብሮ ንምንካይን ዝተፈላለዩ ምትእትታዋት ክገብሩ ፈቲኖም እዮም። ኣብ ኣሜሪካ፡ ፕረዚደንት ባይደን ካብ ዕቑር ሃብቲ ነዳዲ ኣውጺኡ ዋጋታት ንምውራድ ፈቲኑ፤ ስጳኛን ፖርቱጋልን ንሕሳብ ጋዝ ባዕለን ሸፊነናኦ ኣለዋ፤ እዚ ጕዳይ ኣብ ምርጫ ኣውስትራልያ 'ውን መሪሕ ዛዕባ ኰይኑ ከም ዘሎ ይፍለጥ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ቻንስለር ሪሺ ሱናክ፡ ገለ ለውጢታት ኣብ ቀረጽ ክገብር፣ እተን መኽሰባተን ዝዓርግ ዘሎ ኩባንያታት ጸዓት ዝኸፍላኦ ግብሪ'ውን ክውስኽ ይሓስብ ኣሎ። እቲ ብሰንኪ ዘይቅኑዕ ደገፍ መንግስቲ ኣብ ስሪላንካ ዝተራእየ ተቓውሞ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ክድገም ከምዝኽእል ከኣ ጆርጅዮቫ ስክፍታኣ ገሊጻ'ላ። ብሰንኪ ምውሳኽ ዋጋታት ዝተቓወሰ ቁጠባዊ ቅልውላው ስሪላንካ፡ ንቐታሊ ናዕቢ፣ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተርን ከኣ 'ዕዳታት ዘይምኽፋል' ደሪኹ ኣሎ። እታ ሓላፊት IMF፡ ከምዚ ዓይነት ተመሳሳሊ ናዕቢ፡ ቅድሚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ካብ ፈረንሳ ክሳብ ቺለ፡ "ስምዒት ዘይምዕሩይነት እናዓበየ ብምምጽኡ" ን ብዘይ ደገፍ ህዝቢ ዝውሰዱ ውሳነታትን ዝፈጠሮ እዩ፡ ኢላ ። "ካብ ተመኵሮ 2019  ክንመሃር እንተዄንና፡ ኣብ እንውስኖም ፖሊሲታት ኣዚና ምቕሉላት ክንከውን የድሊ፣ ብብዙሕ መንገዲታት ድማ ምስ ህዝቢ ክንዋሳእ ይግባእ፣ ምኽንያቱ ፖሊሲታት ንህዝቢ እምበር ኣብ ወረቐት ዝሰፍሩ ጥራይ ኣይኰኑን፡" ትብል። ኣብዚ ሰሙን'ዚ፡ ኣህጕራዊ ትካል ገንዘብን ባንኪ ዓለምን ዝርከብዎ ሓደ ጕጅለ ኣህጉራውያን ኣካላት ልምዓት፡ ኣብ መላእ ዓለም ይርአ ንዘሎ ሓደጋጋት ውሕስነት መግቢ ንምቅላስ ዓቢ ውጥን ኣበጊሱ'ሎ። እዚ ብክፍሊ ገንዘብ ኣሜሪካ ጃኔት የለን ዝተመርሐ፡ "ዋጋታት ዓለማዊ ዕዳጋ መግብ ከምኡ'ውን ድኹዒ ምውሳኽ፡ ሰባት ንኽጠምዩ ሓደጋ ኰይኑ'ሎ፡" ብምባል ንኣገዳስነት እቲ ውጥን ገሊጻ። ጆርጅዮቫ፡ ኣብ ዓለም ብዙሕ መግቢ'ኳ እንተሃለወ፡ ብማዕረ ከምዘይዕደል ግን ገሊጻ። መፍትሒኡ፡ ኣብ ዝከኣለሉ ቦታ ዝያዳ ኣእካል ምፍራይ'ኳ እንተዀነ፡ "ብሰንኪ ኲናት ጥራይ ዘይኮነ፡ ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ" ኣብ ኣፍራይነት ሕርሻ ዝያዳ ኣተኲርካ ምስራሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ኣተሓሳሲባ። ብተወሳኺ፡ "ንግዲ ክፉት ኰይኑ ክቕጽል ኣለዎ፣ ሃገራት ካብቲ ዘድልየን መጠን መግቢ ንላዕሊ ክኽዝና ኣይግባእን፣ መግቢታት ካብ ሓደ ቦታ ናብ ካልእ ቦታ ንምግዕዓዝ ዕንቅፋታት ዝፈጥሩ ኵነታት'ውን ከነወግድ ይግባእ፡" ኢላ። ህንዲ ኣብ ዓለም ካልኣይቲ ዝዓበየት ኣፍራይት ስርናይ ኰይና፡ ንገለ ካብቲ ዩክረይን ፍርያታ ክትሰድድ ብዘይምኽኣላ ዘጋጠመ ሕጽረት ንምምላእ ሰደት ክትገብር ትጽቢት እናተገብረ፡ ሰደድ ኣጊዳ ኣላ። መንግስቲ ህንዲ ግን፡ ኣብ ገለ እዋን እዚ እገዳ ሰደድ ስርናይ ክኽለስ ከምዝኽእል ይገልጽ። "ብሓቂ፡ ዳግማይ ክሓስብሉ ምለመንክዎም፣ እዚ ንዓለም ኣጋጢሙ ዘሎ ከቢድ ኵነታት'ዩ፡" ትብል ጆርጅዮቫ። "ህዝቦም ክምግቡ ከምዝግባእ ርዱእ'ዩ። ግን ኵላትና ብሕብረት ንዋሳእ፣ ከምኡ ምስ እንገብር ጥራይ እዩ ነዚ ቅልውላው ክንሰግሮ ዕድል ዘለና።"


ኣንበጣ ክቡር መግቢ ከምዝኾነ ትፈልጡ’ዶ?

ኣንበጣ ኣብ ኣፍሪቃ፣ ኤስያን ኣመሪካን ክቡር መግቢ ከምዝኾነ’ዩ ዝግለጽ። ሎሚ ሎሚ ድማ ኣብ ኤውሮጳ’ውን እንዳተለመደ ይመጽእ’ሎ።


ቅልውላው ትግራይ፡ እተን ናብ ትግራይ ዝኣተዋ መካይን ስለምንታይ ክምለሳ ዘይከኣላ?

ኣብ ትግራይ ሕጂ'ውን ብዙሓት ስግኣት ዝፈጥሩ ኩነታት ኣብ ዘለውሉ ግዜ ብዛዕባ እተን ሰብኣዊ ረድኤት ጽዒነን ናብ ትግራይ ዝኣተዋ ብኣማኢት ዝቑጸራ ቃፍላይ መካይን ግን ብዙሓት ንሓድሕዶም ዝካሰሱ ርኢይቶታት ክወሃቡ ቀንዮም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ካብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ክሳብ መፋርቕ መስከረም ዝኣተዋ መካይን ኣይተመለሳን ክብል ገሊጹ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ብሕታዊ ናብ ትግራይ ረድኤት ዝኣትወሉ መገዲ ብክልል ዓፋር ጥራይ'ዩ ዘሎ። ትካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት መዓልታዊ መግብን ካልኦት ከም ነዳዲ ዝበሉ ቐረባትን ዝሓዛ 100 መካይን ናብቲ ክልል ክኣትዋ ከም ዘለወን ይገልጹ። ክሳብ 16 መስከረም 2021 ኣብ ዘለው ክልተ ኣዋርሕ 466 ረድኤት ዝጽዓናት መካይን ብዓፋር ናብ ትግራይ ክኣትዋ እንከለዋ፡ እተን 38 ጥራይ ከም ዝተመልሳ ቤት ጽሕፈት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ሓቢሩ። "ኣብዚ ሕጂ እዋን እዚ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ንከይኣቱ ምትዕንቓፍ ዝፈጥር'ዩ። ብምኽንያት ሕጽረት መካይን እኹል ዓቐን ዘለወን ናይ ጽዕት መካይን ክንእክብ ኣይክኣልናን" ክብል ወሃቢ ቃል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ገሊጹ። እተን መካይን ኣበይ ኣለዋ ክንብል ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓቲትና። እንተኾነ መብርሂ ክህቡ ኣይክኣሉን። ሓይልታት ትግራይ፡ ንመንግስቲ ፌደራልን ነቶም ኣብ ጎኑ ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታትን ይነቕፉ። "መራሕቲ እተን መካይን፡ ናብ ትግራይ ዘእቱ ነዳዲ ጥራይ'ዩ ዝወሃቦም። ንክምለሱ ዘኽእሎም ነዳዲ [ትርፊ] ኣይወሃቦምን" ክብል ህወሓት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ጠቒሱ። ህወሓት፡ መንግስቲ ፌደራል ብግብረ ሽበራ ዝመዝገቦ ፖለቲካዊ ሰልፊ'ኳ እንተኾነ፡ እቲ ውድብ ግን ሕጋዊ ገዛኢ ሰልፊ ትግራይ ከም ዝኾነ ይገልጽ። እቲ ሰልፊ ኣብ መግለጺኡ መራሕቲ እተን መካይን መብዛሕትኦም ተጋሩ ስለ ዝኾኑ ኣብ መፈተሺ ጣብያ ብኣባላት ሰራዊት ምክልኻልን ካልኦት ሰብ መዚ ጸጥታን [ካብ ትግራይ ወጻኢ] ብዙሕ ግህሰትን ምፍርራሕን ይበጽሐና'ዩ ዝብል ቅርታ ኣለዎም ኢሉ። ካብዚ ብዝብገስ ተመሊሶም ንክኸዱ ፍቓደኛታት ከም ዘይኮኑ ብምግላጽ፡ ኣብ ርእሲኡ መጠን እቲ ክሕዙዎ ዝኽእሉ ገንዘብ ድሩት ስለ ዝኾነን ምስ ተመለሱ'ውን ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ባንኪ ብዘይምህላዩ ገንዘብ ዘይረኽቡ ምዃኖምን ገሊጹ። መንግስቲ ኢትዮጵያ እተን ናብ ትግራይ ዝኣተዋ መካይን ዘይምምላሰን ረድኤት ኣብ ምብጻሕ ጸገም ከም ዝፈጠረ ተኣሚኑ። ይኹን'ምበር ኮሚሽነር ሃገራዊ ስግኣትን ሓደጋን ኣቶ ምትኩ ካሳ ብምኽንያት ሕጽረት ነዳዲ'የን ዘይምለሳ ዘለዋ ንዝብል ምኽንያት ነጺጉዎ። ብተወሳኺ ካብ ሰብ መዚ መንግስቲ እተን መካይን ህወሓት ንኲናት ይጥቀመለን ከይህሉ ዝብል ርኢይቶ ተዋሂቡ'ዩ። ሓይልታት ትግራይ ዋላ'ውን ናብ ገለ ከባቢታት ክልል ዓፋር ኣትዮም እንተሃለውን፡ ክሳብ ሕጂ ግን ነዚ ክሲ ዘረጋግጽ ነገር ኣይተረኽበን። ኦቻ፡ እተን መካይን ዘይተመለሳሉ ምኽንያት እቶም መራሕቲ መካይን "ብምኽንያት ሕጽረት ነዳድን ስግኣት ድሕነትን" ክምለሱ ኣይደልዩን ክብል ግልጺ ገይሩ ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ኣብ ትግራይ ቐረብ ነዳዲ ከም ዘተሓሳሰቦ ብምግላጽ ነዳዲ ዝጽዓና'ውን ናብቲ ክልል ከይኣትዋ ተኸልኪለን ክብል ቅርትኡ ገሊጹ ነይሩ። "ነዳዲ ዝጽዓና መካይን ናብ ትግራይ ንምሕላፍ ዘኽእል ፍቓድ ብተደጋጋሚ ብሰብ መዚ ዓፋር ተኸልኪልና ኢና" ክብል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብዚ ወርሒ ገሊጹ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ምስ ውድብ ሕቡራትን ካልኦት ኤጀንሲታት ሰብኣዊ ረድኤትን ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ'ውን ሕጽረት ጥረ ገንዘብን ነዳድን እተን መካይን ንከይምለሳ ጸቕጢ ይፈጥሩ ምህላዎም ክልዓል እንከሎ እተን መካይን ናብ ትግራይ ዘእትወን ነዳዲ ጥራይ ክሕዛ ከም ዝፍቀደለን ተሓቢሩ። እቶም ኤጀንሲታት "ክሳብ ሕጂ ገደብ ጥረ ገንዘብን ካልኦት ነዳዲ ንምርካብ ዘለው ጸገማትን ተደሚሮም እተን መካይን ካብ መቐለ ንክምለሳ ዓብዪ ጸገም ኮይኑ ኣሎ" ኢሎም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሰሙናዊ 200 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲ ከም ዘድልዮ ብምግላጽ ክሳብ ወርሒ 12 ሓምለ 2021 300 ሽሕ ሊትሮ ጥራይ ናብ ትግራይ ከም ዝኣተወ ሓቢሩ። እታ ናይ መወዳእታ ነዳዲ ዝጽዓነት መኪና ብ29 ሓምለ 2021 ክትኣቱ እንከላ እቲ ዝነበረ ከኣ ብ17 መስከረም ከም ዝተወድአ እቲ ውድብ ገሊጹ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ብ21 መስከረም ናብ ትግራይ ንክኣትዋ ዝግብአን ፍቓድ መንግስቲ ዝጽበያ ዘለዋ ትሸዓተ መካይን ኣብ ሰመራ ጠጠው ኢለን ምህላወን ተሓቢሩ ኣሎ። ብኻልእ ወገን ኣብ ትግራይ ዘለው ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቡዎ ቃል ብዙሓት ተጋሩ መራሕቲ መካይን ካብ ክልሎም ወጻእ ኣብ ዘለው መፈተሺ ጣብያታት ምግፋዕ ይበጽሖም'ዩ ኢሎም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት "ሓደ ካብቶም ዝጠቕሱዎም ምኽንያታት . . . ማህረምቲ፣ ምግፋዕ፣ ምፍርራሕን ካብ ሰመራ ናብ መቐለ ኣብ ዘሎ መገዲ ዘጋጥም ዝምታን ከም ዝበጽሖም ብምግላጽ ንድሕነቶም ስግኣት ከም ዘለዎም'ዩ" ኢሉ። እቲ ትካል ኣብ ወርሒ ሓምለ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣብ ክልል ዓፋር ብዘለው ዕጡቓት ፖሊስ ኣብቲ ክልል ዘሎ ኩነታት መገዲ ንምጽናዕ ዝኸዱ ሰራሕተኛታቱ ምፍርራሕን ግህሰትን ከም ዘጋጠሞም ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ምብጻሕ እቲ ሰብኣዊ ረድኤት ስሉጥ ንክኸውን ብዝሒ ናይ መፈተሺ ጣብያታት ከም ዝነከየ ብምግላጽ "ዋላ'ውን እዚ ጸገም እንተተፈትሐ ቑጽሪ በቶም ሰብኣዊ ረድኤት ዝህቡ ትካላት ዝብገሳ መካይን ግን ኣይወሰኸን" ክትብል ወሃቢት ቃል ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ቢልለኔ ስዩም ነቒፋ።


ኣብ ናይ ፒዛ ቢሑቕ ላማታት ድሕሪ ምርካቡ ሓደ ሰራሕተኛ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ኣብ ሓደ ናይ ፒዛ ትካል ሰራሕተኛ ዝነበረ ውልቀሰብ፡ ኣብ ናይ ፒዛ ቢሑቕ (ዘይተጠብሰ ፒዛ) ላማ ብምርካቡ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ፖሊስ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ኣመሪካ፡ ክፍለሃገር ሜይን ዘጋጠመ ፍጻመ፡ ሓደ ዓሚል ካብቲ ትካል ኣብ ዝገዝኦ ሓያሎ ዘይተጠብሰ ፒዛታት በሊሕ ላማ ምስ ረኸበ'ዩ ኣጋጢሙ። ሰራሕተኛ ናይቲ 'ኢት ዊል ቢ ፒዛ' ዝተባህለ ትካል ዝነበረ ኒኮላስ ሚሸል፡ ምስቲ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ'ሎ። ናይቲ ትካል ካሜራ ኣብ ዝቐድሖ ጭብጢ፡ ሓደ ወዲ-ተባዕታይ ነቲ ዝተዳለወ ቢሑቓት ክተናኽፎ ይርአ። እቲ ላማታት ንምንታይ ዕላማ ኣብቲ ቢሑቓት ክስኳዕ ከምዝተደልየ ዛጊት ኣይተነጸረን። ፖሊስ መንነት ናይቲ ዝድለ ዝነበረ ሰብ ድሕሪ ምዝርግሑ፡ እቲ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ዘሎ ውልቀሰብ፡ ኣብ ካልእ ኒው ሃምሼር ዝተባህለ ክፍለሃገር ከምዝተታሕዘ ጸብጻባት ሓቢሮም። ዓማዊል፡ ካብ 1 ነሓሰ ክሳብ 11 ጥቅምቲ ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ካብቲ ትካል ዝገዝእዎ ናይ ፒዛ ቢሑቕን፡ ዝተሰርሐ ናይ ፋርማጆ ፒዛን ክመልስዎ ብምጽዋዕ፡ ገንዘቦም ክምለሰሎምን ምዃኑ እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። "ተወሳኺ ናይ ሓጺን ነገራት ኣብ ፖርትላንድ ፓይ [ዘይተጠብሰ ፒዛ] ብምርካቡ፡ ሃናፈርድ [ትካል] ንኹሉ እቲ ፒዛታት ካብ ከብሕታት ከምዝወርዱ ጌሩ ከምዘሎን፡ ንዘይተወሰነ ግዜ ተመሳሳሊ ቀረብ ኣይክህሉን'ዩ" ይብል እቲ ትካል ዘውጽኦ መግለጺ።


ኢትዮጵያ፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ንዘሎ ጥምየት ንምቅላዕ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝዝርጋሕ ዘሎ ግጉይ ስእልታት

ኣብ ኢትዮጵያ፡ ክልል ኣምሓራ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ንዘጋጥም ዘሎ ሕጽረት መግብን ጥምየትን ንምቅላዕ መደናገሪ ስእልታት ይዝርጋሕ ኣሎ። ገለ ነጠፍቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ኣብቲ ሓይልታት ትግራይ ዝኣተውዎ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ኣጋጢሙ ዘሎ ጥምየት ካብቲ ናይ ትግራይ ከምዝኸፍእ ንምግላጽ፡ ናይ ቀደም ከምኡ'ውን ግጉይ ስእልታት ይዝርግሑ ኣለዉ። ነቶም ግዳያት ጥምየት ዝበልዎም ነበርቲ ዞባ ዎሎ ረዲኤት ክረኽቡ ንምጽዋዕ ነቶም ግጉያት ስእልታት ይጥቀምሎም ኣለዉ። ሓይልታት ትግራይ ኣብቲ ከባቢ ድሕሪ ምእታዎም፡ ሲፈሕ ምፍንቓል ህዝቢ ኣጋጢሙ ምህላዉ ጸብጻባት ይገልጹ። እንተኾነ ግን እቶም ስእልታት ኣብ ካልእ ግዜን ቦታን ዝተሳእሉ ምዃኖም ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ መገርመራ ከረጋግጽ ኪኢሉ'ሎ። ንኣብነት፡ ሓደ ካብቶም ብብዝሒ ዝዝርግሑ ዘለዉ ስእልታት፡ ኣብ ሃገረ ሶማልያ፡ ርእሰከተማ ሞቓድሾ ቅድሚ 10 ዓመት ዝተሳእለ እዩ። ናይ ሶማልያ ስእልታት ይዝርጋሕ ምህላዉ ቢቢሲ ዘጋየዶ መርመራ ኣረጋጊጹ። ኲናት ትግራይ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ጥምየትን ሰፊሕ ምፍንቓልን ምስዓቡ ይፍለጥ። ካልእ ብተመሳሳሊ ኣብ ጎስጓስ ውዒሉ ዘሎ ስእሊ ድማ ብቐንዱ ናይ ትግራይ'ዩ። ብዘይካ'ዚ፡ ቅድሚ 10 ዓመት፡ ኣብ ክልል ሶማልያ (ኢትዮጵያ) ዝነበረ ኩነታት ዝገልጽ ስእሊ'ውን ብተመሳሳሊ ኣገባብ ናይ ክልል ኣምሓራ እዋናዊ ስእሊ ከምዝኾነ ገይሮም የቕርብዎ ኣለዉ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ዘሎ ቀረብ መግቢ ብሰንኪ'ቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ከምዝተጸልወ ሕቡራት ሃገራት ምግላጹ ይዝከር። ብመሰረት ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ዝወጸ ጸብጻብ ናይቲ ውድብ፡ ኣስታት 1.7 ሚልዮን ህዝቢ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሓደጋ ውሕስነት መግቢ ኣጋጢምዎ ኣሎ። ብተመሳሳሊ ኣብቲ በቲ ኲናት ምሉእ ብምሉእ ዝተሃስየ ክልል ትግራይ'ውን 5.2 ሚልዮን ህዝቢ ሕጽረት መግቢ ኣጋጢምዎ ይርከብ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ልዕሊ 350 ሽሕ ኢትዮጵያውያን ኣብ ኩነታት ዓፀቦ ከምዝርከቡ ሕቡራት ሃገራት ገሊፁ

ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 350 ሽሕ ሰባት ኣብ ኩነታት ዓፀቦ ይነብሩ ከምዘለዉ፡ ብሕቡራት ሃገራት ዝምወልን ውሕስነት ምግቢ ዝቆፃፀርን ጉጅለ ዘዳለዎ ፀብፃብ ሓቢሩ። ዋላ'ኳ ዓፀቦ ኢልካ ንምእዋጅ ኣብ መንግስታት ዝምርኮስ እንተኾነ፡ እቲ ነቲ ፀብፃብ ዘዳለወ ደረጃ ሕፅረት ምግቢ ዝምድብ (IPC) ግና፡ ውሕስነት ምግቢ ንምልካዕ፡ ካብ "ዝወሓደ ክሳብ እቲ ዝሓሰመ ደረጃ ዓፀቦ" ንምልካዕ ሓሙሽተ ደረጃታት ረቑሑ። እዚ ፀብፃብ፡ ብሕፅረት ምግቢ ዝምድብ ጉጅለ (IPC)፡ ኣብታ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ኩናት ዝተኣወጀላ ትግራይ፣ ገለ ከባቢታት ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን፡ ኣብዚ ዓመት እዚ ኣብ ወርሒ ጉንበትን ሰነን ዝተኻየደ እዩ። ኮሚሽነር ብሄራዊ ኣመራርሓ ስራሕ ስግኣት ሓደጋ ኣይተ ምትኩ ካሳ፡ ምስ ሚንስተር ጥዕና ዶክተር ሊያ ታደሰ፡ ብሓባር ኣብ ዝሃብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ገበርቲ ሰናይ ብምትሕብባር ሰብኣዊ ሓገዛት የቕርብ ከምዘሎ ተዛሪቦም። "እዚ ኣሃዝ ዝጠመዩ ሰባት፡ ካብቲ ኣብ ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2011 ኣብ ሶማልያ ዘጋጠመ ዓፀቦ ዝለዓለ ከምዝኾነ" እቲ ፀብፃብ ጠቒሱ። "እዚ ቅልውላው ብሰንኪ እቲ ዝቕፅል ዘሎ ጎንፂ፣ ምምዝባል ህዝቢ፣ እገዳታት ምንቅስቓስ፣ ንትካላት ረድኤት ድሩት ፍቓድ ምህላው፣ ምዝማት ዝራእትን ጥሪትን፡ ኢሉ'ውን፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዕዳጋታት ብዘይምህላዎምን ዝሰዓበ እዩ" ኢሉ። ካብ ወርሒ ጉንበት ጀሚሩ 5.5 ሚልዮን ህዝቢ ከቢድ ሕፅረት ምግቢ ኣጋጢምዎ ከምዝነበረ ድማ፡ IPC ገሊፁ። እቲ ጉጅለ ነዞም ደረጃታት ከምዚ ዝስዕብ ይኸፍሎም፡ እቲ  ኩነታት ካብ ዝቕፅል ወርሒ መስከረም ጀሚሩ ከምዝጋደድ ድማ ሓቢሩ። ትካል ምግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት፣ ፕሮግራም ምግቢ ዓለምን ዩኒሴፍን፡ ነዚ ቅልውላው ህፁፅ ፍታሕ ክግበር ፀዊዖም ኣለዉ። ዳይሬክተር ምግብን ሕርሻን ዓለም ኩ ዶንዡ፡ "ብፍላይ ኣብ ገጠራት ትግራይ ዝርከቡ ማሕበረሰባት፡ በቲ ዘሎ ጎንፂ ኣዝዮም ተሃስዮም እዮም። ዝበዝሕ ሕርሻ ዓንዩ፡ ክፈርዩ ዝኽእሉ ከም ዘርእን ጥሪትን'ውን ጠፊኡ እዩ" ኢሉ። ዋና ዳይሬክተር ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢስለይ ብወገኑ፡ ኣብ ትግራይ ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ክበፅሕዎም ዘይኽእሉ ቦታታት ብዙሓት ከምዝነበሩ ገሊፁ። "ሰብኣዊ ሓገዛት ንምብፃሕ ሓቲትና ኢና፡ እንተኾነ ሕዚ'ውን ብዕጡቓት ጉጅለታት ይኽልከሉ ኣለዉ። ጥሜት ከየጋጥም ኣብ ትግራይ ዘሎ ህዝቢ ቀንዲ ኣግልግሎታት ክረክብን ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሓገዝ ምግቢ ከብፅሐሎምን ግድነታዊ'ዩ። "ካብ ዋና ዋና ከተማታት ብዝዘለለ ኣብ ካልኦት ከባብታት ኣብ ሓደጋ ዘሎ ህዝቢ ሓገዝ ንምብፃሕ ብዘይ ገለ ምድንጓይ መእተዊ ክፍቀድ ይግባእ" ኢሉ። ሕፅረት ምግቢ ዝምድብ (IPC) እቲ ዘዳለዎ ፀብፃብ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዘይተደገፈ ገሊፁ። ቢሮ ሕርሻን ልምዓትን ትግራይ፡ 6 ነጥቢ 3 ሚልየን ህዝቢ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮን፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ንከይባፃሕ ፀገማት ፀጥታ ብድሆ ከምዝኾነን፡ ንተሌቬዥን ትግራይ ገሊፁ። መንግስቲ እታ ሃገር፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኩናት፡ ድሕሪ ክልተ ሰሙናት ብዓወት ከምዘብቅዐ እኳ እንተገለፀ፡ ሕዚ'ውን ንሸውዓተ ኣዋርሕ ውግእ ይቕፅል ከምዘሎ እዩ ዝግለፅ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዋግኽምራ 'ሰባት ብጥምየት ይሞቱ' ከምዘለዉ ተገሊጹ

ኣብ ምምሕዳር ብሄረ ሰብ ዋግኽምራ ብዙሓት ሰባት ብጥምየት ይሞቱ ከም ዘለዉ ካብቲ ከባቢ ናብ ባህርዳርን እብናትን ዝመጽኡ ነበርትን ሓለፍትን ንቢቢሲ ገሊጾም፡፡ ነበርቲ እቲ ከባቢ ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ረድኤት ተዋሂብዎም ከም ዘይፈልጥ ምክትል ኣመሓዳሪ ምምሕዳር ብሄረሰብ ዋግኽምራ ኣቶ ተስፋዬ ገብሬ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ዋና ከተማ እቲ ምምሕዳር ብሄረ ሰብ ዝኾነት ሰቖጣ ሓዊሱ ካልኦት ከተማታት እቲ ዞባ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ትግራይ ከም ዘለዋ ዝገለጸ እቲ ምክትል ኣመሓዳሪ፡ መብዛሕቲኡ ተጸባዪ ሓገዝ ዝኾነ ህዝቢ እቲ ከባቢ ካብ መጀመርታ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ዝኾነ ዓይነት ረድኤት ከም ዘይረኸበ ገሊጹ፡፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝጀመረ ኲናት ናብ ክልል ኣምሓራ ምምሕዳር ዋግኽምራ ካብ ዝተጋፈሐሉ እዋን ጀሚሩ መብዛሕትኦም መንገዲታት ንሰብኣዊ ሓገዝ ዕጹዋት ኮይኖም ምጽንሖም እውን ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ገለ ነበርቲ ድማ፡ ነቲ ከባቢ ምስ ላሊበላ ኮነ ሰቖጣ ዘራኽብ መንገዲ ብኣቆጻጽራ ግእዝ ካብ 9 ሓምለ 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ጀሚሩ ስለ ዝተዓጽወ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን መድሓኒትን ሙሉእ ብሙሉእ ብምቁራጹ ነቲ ጸገም ከም ዘጋደዶ ይገልጹ፡፡ በዚ ምኽንያት ብዙሕ ህዝቢ ንከቢድ ጸገም ከም ዝተቓለዐን ብዙሓት ሰባት ብጥምየት ይሞቱ ከም ዘለዉን ኣመሓደርትን ነበርትን እቲ ከባቢ ይገልጹ፡፡ ኮሚሽን ምክልኻል ሓደጋን ውሕስነት ምግብን ክልል ኣምሓራ፡ ኣብቲ ክልል ልዕሊ 5 ሚልዮን ሰባት ሓገዝ ምግቢ ከም ዘድልዮም እዩ ዝገልጽ፡፡ ኣብቶም ሓይልታት ትግራይ ዝተቖጻጸርዎም ከባቢታት ልዕሊ 110 ኣደታት፣ ህጻናትን እናተመላለሱ ዝሕከሙን ሰባት ብሕጽረት ምግቢ፣ ማይን መድሓኒት ሞይቶም እዮም ይብል፡፡ እንተኾነ ኣብቲ ከባብያዊ ምምሕዳራት ስለ ዝፈረሱ እቲ ቑጽሪ ብትኽክል ክፍለጥ ከም ዘይተኽኣለን ክዛይድ ከም ዝኽእልን ብምሕባር፡ ካብቲ ከባቢ ተፈናቒሎም ኣብ መዕቆቢታት ዝርከቡ ሰባት እውን ንሕጽረት መግብን መድሓኒትን ተቓሊዖም ኢሉ፡፡ ‘. . . ዕሽሽ ተባሂልና ’ ሓይልታት ትግራይ ንምምሕዳር ብሄረሰብ ዋግ እንትቆጻጸሩ ብዙሕ ሰብ ካብ ከባቢኡ ከም ዝተፈናቐለ ዝገልጽ ምክትል ኣመሓዳሪ እቲ ዞባ ኣቶ ተስፋዬ፡ ‘‘ቁጠባዊ ምንቅስቓስ ሙሉእ ብሙሉእ ተቛሪጹ እዩ፤ ብዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ክብደት እቲ ጸገም ንዓለም ለኻዊ ትካላት‘ኳ እንተፍለጥና ማንም ክበጽሐልና ኣይከኣለን . . . ’’ ኢሉ፡፡ ንሱ ከም ዝሕብሮ ካብ ከባቢኦም ዝተፈናቐሉ ኣስታት 50 ሽሕ ነበርቲ እቲ ዞባ ብንጽጽር ዝሓሸ ሰብኣዊ ሓገዝ'ኳ እንተረኸቡ ንሳቶም እውን ግን ኣብ ጸገም እዮም ዘለዉ፡፡ ኣብቲ ምምሕዳር ብሄረሰብ ኣስታት 635 ሽሕ ህዝቢ ንጸገም ተቓሊዑ ኣሎ ዝብል ኣቶ ተስፋዬ፡ ቁጽሪ መወትቲ ካብቲ ኣብ መራኸቢ ሓፋሽ ዝስማዕ ዝበዝሕ ክኸውን ይኽእል እዩ ይብል፡፡ ብተወሳኺ ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ነበርቲ እቲ ምምሕዳር ብሄረ ሰብ ተጠቀምቲ ሓገዝ ሴንፍቲ ኔት ከም ዝነበሩ ብምግላጽ ሕጂ ግና ሓገዝ ክበጽሖም ከምዘይኽኣለ ተዛሪቡ፡፡ ኣብ ምምሕዳር እቲ ብሄረ ሰብ፡ ወረዳ ጋዝጊብላ ነባሪ ዝኾነ ኣቶ ወንድሙ ወዳጅ፡ ኣብዚ ሰሙን ናብ ባህርዳር ተፈናቒሎም ካብ ዝመጽኡ ሰባት ሓደ እዩ፡፡ ንሱ ከም ዝብሎ ኣብቲ ከባቢ ከቢድ ጥምየት ስለ ዘጋጠመ ክንቀሳቐሱ ካብ ዘይክእሉ ሽማግለታት ወጻእ መብዛሕትኡ ነባሪ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምርካብ ይስደድ እዩ ዘሎ፡፡ ‘‘ቤተሰብ እንተወሓደ ህይወት ደቁ ከትርፍ ሓገዝ እንተረኸቡ እናበለ ደቁ ናብ ባህርዳርን እብናትን ይልእኽ ኣሎ፡፡ ኮይኑ ግና ኣብዚ እውን ረድኤት የለን ኢሎምና’’ ኢሉ፡፡ ወሲኹ፡ "ንዝተወሰነ እዋን ሰብ ዘለዎ እናተለቓቐሐ ይበልዕ ነይሩ፡፡ ድሕሪ ግዜ ግን ብፍላይ ዓቕሞም ዝደኸመ ሰባት ኣዐርዮም ስለ ዝተጸገሙ፡ ንሕና መናእሰይ ገዛ ገዛ እናለመንና ነቶም ዝጠመዩ ንሕግዞም ኔርና፡፡ ኮይኑ ግና ሐዚ ገዲፍናዮም ስለ ዝመጻእና ይሃልዉ ይሙቱ ኣይንፈልጥን’’ ይብል፡፡ ሓላፊ ኮምኒኬሽን መንግስቲ ወረዳ ጋዝጊብላ ኣቶ ሰለሞን መዓዛ እውን፡ ኣብቲ ወረዳ ሰባት ብጥምየት ይሞቱ ከም ዘለዉ እዩ ዝገልጽ፡፡ ኣብ ኩለን ወረዳታት ተረኺብካ እቲ ሓቀኛ ኣሃዝ ንምምዝጋብ ከም ዝኸብድ ዝገልጽ እቲ ሓላፊ፡ ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሪ ብጥምየት ናይ ዝሞቱ ሰለስተ ዝፈልጦም ሰባት ከም ዝተረኸበ ተዛሪቡ፡፡ ብተወሳኺ ኣብቲ ወረዳ ካብ ዝነበሩ 23 ሽሕ ተጠቀምቲ ሴፍቲ ኔት መብዛሕትኦም ንመወዳእታ ግዘ ኣብ ወርሒ ጉንበት ሓገዝ ከም ዝረኸቡ ብምግላጽ ኣብ ወርሒ ሓምለ ብውሑድ 6 ሽሕ ሰባት ህጹጽ ሓገዝ የድልዮም ነይሩ ኢሉ፡፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብቲ ከባቢ ኣገልግሎታት ማይ፣ መብራህቲ፣ ባንክን ካልእን ተቛሪጾም ይርከቡ። ብሰንኪ እቲ ጎንጺ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ዓፋርን ኣምሓራን ኣስታት 7 ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ ከም ዘድልዮ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክቱ፡፡ ኣብ ክልል ትግራይ ጥራሕ ኣስታት 5.2 ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ ከም ዘድልዮ ዝተሓበረ ኮይኑ ኣስታት 400 ሽሕ ህዝቢ ኣብ ጫፍ ዓጸቦ ከም ዘሎ ትካላት ረድኤት ይሕብሩ፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ርሑቕ ገጠራት ዝርከቡ ቆልዑ ሕጽረት መግቢ የጥቅዖም ከምዘሎ ዶብ-ኣልቦ-ሓካይም ኣጠንቂቑ

ካብ ከተማታት ወጻኢ ዝነብር ህዝቢ ትግራይ ዝያዳ ግዳይ ናይቲ ኣብቲ ክልል ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላዉ ከምዝኾነ፡ ዶብ-ኣልቦ-ሓካይም (MSF) ዝተባህለ ዓለምለኻዊ ማሕበር ግብረሰናይ ሓቢሩ። እቲ ኣብቲ ክልል ብምእታው ኣገልግሎት ሕክምና ዝህብ ዘሎ ትካል ብሰሉስ ኣብ ዘውጽኦ መብርሂ፡ ኣብ ገጠራት ትግራይ ዝነብሩ ብዙሓት ሰባት መሰረታውያን ኣገልግሎታት ክረኽቡ ከምዘይክኣሉ ገሊጹ። ኣባላቱ ናብ ገለ ቁሸታት ኣብ ዝኸድሉ እዋን፡ ትካላት ጥዕና ፈሪሶምን ተዘሚቶምን ከምዝራኣዩን፡ ነበርቲ እቶም ከባቢታት ንኣዋርሕ ኣድላዪ ሕክምና ተሓሪምዎም ከምዝጸንሐን ኣረጋጊጾም። እቲ ብ3 ሕዳር ኣብቲ ክልል ዝተጀመረ ኲናት፡ ዋላ'ኳ ኣብ መወዳእታ ናይቲ ወርሒ ከምዝተወደአ ብመንግስቲ ፈደራል ተገሊጹ እንተነበረ፡ ንልዕሊ 6 ኣዋርሕ ይቕጽል ምህላዉ ይፍለጥ። እቲ ግጭት፡ ኣብቲ ክልል ሰፊሕ ምፍንቓል ከም ዘስዓበን፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ነበርቲ ናብ ሱዳን ክሃድሙ ከምዝተገደዱን ጸብጻባት ትካላት ረዲኤት የረድኡ። ቁጽሮም ብንጹር ዘይተፈልጠ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ኲናት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ትካላት ሰባዊ መሰላት፡ እቲ ኣብ ኩነታት ተፈጺሙ ዝብሃል ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ብናጻ ኣካል ክጻረ ክጽውዑ ምጽንሖም ይዝከር። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮ ኣብ ማእከል ኲናት ዝተቐርቀረ ህዝቢ ንምድጋፍ ትካላት ረዲኤት ናብቲ ክልል ክኣትዉ'ኳ እንተ ኣፍቀደ፡ እቲ ናብ ገጠራት ዝበጽሕ ዘሎ ሓገዝ ውሱን ምዃኑ ይግለጽ። "ዋላ'ኳ ካብ ለካቲት ጀሚሩ፡ ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ትግራይ ጉጅለታት ሰዲደን እንተ'ለዋ፡ እቲ ኣብ ባይታ ዝወሃብ ዘሎ ግን ክሳብ ሕጂ ኣዝዩ ዉሱን'ዩ። ዳርጋ ካብ ዓበይቲ ከተማታት ዝሓልፍ ኣይኮነን" ይብል ዶብ-ኣልቦ ሓካይም። ብሰንኪ'ቲ ኩነታት፡ ከቢድ ሕጽረት መግቢ ኣጋጢሙ ከምዘሎን፡ ብፍላይ ህጻናት ካብቶም በቲ ሕጽረት ዝሳቐዩ ዘለዉ ምዃኖም'ውን ሓቢሩ። ህጻናት ኣድሕን (ሰይቭ ዘ ቺልድረን) ዝተባህለ ዘይመንግስታዊ ማሕበር ኣብዚ ዝሓለፈ መዓልታት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣስታት 5 ሽሕ ህጻናት ኣብቲ ኲናት ካብ ስድራቤቶም ከምዝተፈላለዩ ትካል ገሊጹ ነይሩ። እቶም ንጥምየትን ኣካላዊ መጥቃዕቲ ዝተቓልዑ ዝበሎም ህጻናት፡ ናብ መዕቆቢ ተፈናቐልቲ ይውሕዙ ምህላዎም እቲ ማሕበር ይጠቅስ። ኣብተን ኣባላት ኤም-ኤስ-ኤፍ ዝበጽሑወን፡ ዓዲ-ፍታውን ሰበያን ዝተባህላ ዓድታት ዝርከባ ማእከላት ጥዕና፡ ተዘሚተንን፡ ብኸፊል ዓንየንን ከምዝረኸቡ'ውን እቲ ሓበሬታ ጠቒሱ። ኣብ ማእከል ጥዕና ሰበያ ዝነበረ ክፍሊ መዋልዳን ብከቢድ ብረት ተሃሪሙ ከምዝዓነወን፡ ኣብቲ ቦታ ዝነበረት ኣምቡላንስ ከምዘየለን'ውን ኤም-ኤስ-ኤፍ ሓቢሩ። ብሰንኪ'ቲ ኩነታት ነፍሰ-ጾራት ዝሓርሳሉ ቦታ ከምዘይብለን፡ ንገለ ነበርቲ ብምጥቃስ፡ ገሊጹ። ክራማት ኣብ ዝኣትወሉ ዘሎ እዋን፡ እኹል ሓገዛት ናብቲ ዘይተበጽሐ ከባቢታት ክኣቱ እንተዘይኪኢሉ፡ ህዝቢ ንሕማማትን ጥሜትን ከይቃላዕ ስግኣት ፈጢሩ'ሎ። ኣመዓባብላ ናይቲ ኵናት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለዘይተቐበሎ ከምዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ክፍላ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከምዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከምዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብወገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ልዕሊ 400 ረዲኤት ከብጽሓ ናብ ትግራይ ዝኣተዋ መካይን ኣይተመልሳን ተባሂሉ

ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ትግራይ ከብጽሓ ዝተኻረየን ብዙሓት ናይ ጽዕነት መካይን ኣበይ ከምዘለዋ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እተን ተሽከርከርቲ ካብቲ ብኲናት ዝተሓመሰ ክልል ክምለሳ ዘይምኽኣለን ከምዘሻቐሎ እቲ ትካል ኣቐዲሙ ገሊጹ ነይሩ'ዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ተቓወምቲ ሓይልታት ትግራይ ነተን መካይን ኣብ ናይ ኲናት መዓላ ይጥቀሙለን ከይህልዉ ጥርጣረ ከምዘለዎ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ብሓሙስ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መብርሂ ምግላጹ ይዝከር። እንተኾነ ግን፡ ኣፈኛ ሓይልታት ትግራይ ዝኾነ ጌታቸው ረዳ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ እተን መካይን ብሰንኪ ስእነት እኹል ነዳዲ ክምለሳ ከምዘይክኣላ ተዛሪቡ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ነተን መካይን ንምምላስ ምስ ተቓወምቲ ሓይልታት ትግራይን ትካላት መጓዓዝያን ክዘራረብ ድሉው ምዃኑ ብምግላጽ፡ ምምላስ ናይተን ተሽከርከርቲ ኣብ ምብጻሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ወሳኒ ምዃኑ ገሊጹ'ሎ። ኣብቲ 10 ወርሑ ዘቑጸረን ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመን ኲናት ትግራይ፡ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ምስዓቡን፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ረዲኤት ኮይኖም ምህላዎምን ይፍለጥ። ሰብኣዊ ረዲኤት ሒዘን ንክልል ትግራይ ካብ ዝኣተዋ መካይን 428 ክሳብ ሕጂ ከምዘይተመልሳ ኣፈኛ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ገሊጻ። ቢልለኔ ስዩም ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝሃበቶ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ብዘይመንግስታዊ ማሕበራት መግብን ካልኦት ቀረባትን ዝጸዓና 590 ናይ ጽዕነት መካይን ካብ ሰመራ (ክልል ዓፋር) ናብ መቐለ ምእታወን ሓቢራ። እተን ዘይተመልሳ ተሽከርከርቲ ኣብ ምንታይ መዓላ የገልግላ ከምዘለዋ ስለዘይተፈልጠ፡ ብወገን መንግስቲ ጥርጣረ ከምዝሓደረ'ውን ጠቒሳ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት'ውን ብወገኑ፡ ካብተን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝኣተዋ 149 ተሽከርከርቲ፡ ዝኾነት መኪና ከምዘተመልሰት ሓቢሩ። ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ናብ ትግራይ ካብ ዝኣተዋ 466 ተሽከርከርቲ፡ እተን 38 ጥራይ ከምዝተመልሳ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን፡ ሚኒስትሪ ሰላም ብዛዕባ'ተን ዘይተመልሳ ናይ ረዲኤት መካይን ተመሳሳሊ መግለጺ ሂቡ ነይሩ። እታ ኣፈኛ ከምዝበለቶ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብቲ ክልል ንምብጻሕ ናይ ምድርን ኣየርን መጓዓዝያታት ይቕጽል ኣሎ። ናይ ሕብረት ኣውሮጳ ሰብኣዊ ረዲኤት በረራታት ቅድሚ ሓደ ሰሙን ከምዝጀመረ'ውን ተዛሪባ። ካብ መግቢ ወጻኢ፡ ኣስታት 760 ሽሕ ሊትሮ ነዳዲን ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሜትሪክ ቶን ናይ ሕርሻ ቀረባትን ናብቲ ክልል ኣትዩ'ሎ ትብል እታ ኣፈኛ። ኣብቲ ረዲኤት ናብቲ ክልል ዝጓዓዘሉ መስመር ካብ ዝነበሩ 7 ኬላታት ነቲ ጉዕዞ ንምስላጥ ተባሂሉ ናብ ክልተ ከምዝወረደ'ውን ቢልለኔ ሓቢራ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብቲ ክልል ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ዓጾቦ፡ ጥምየትን ስደትን ምስዓቡ ይፍለጥ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣጋጢሙ ዘሎ ምፍንቓል ሓይልታት ትግራይ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ብምእታዎም፡ ዜጋታት ንዝተፈላለዩ ጸገማት ከምዝተቓልዑ እቲ ጋዜጣዊ መግለጺ ኣብሪሁ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ጥራይ ልዕሊ 500 ሽሕ ሰባት ከምዝተፈናቐሉ ዝገለጸት እታ ኣፈኛ፡ ዝበዝሑ ካብ ከባቢታት ዋግ ኽምራ፡ ሰሜን ጎንደር፡ ደቡብ ጎንደር፡ ሰሜን ወሎን ደቡብ ወሎን ዝተፈናቐሉ ምዃኖም ሓቢራ። ካብ ሰሜን ወሎ ተመዛቢሎም ኣብ ከተማ ደሴ ተዓቚቦም ዘለዉ ተፈናቐልቲ ኣስታት 270 ሽሕ ከምዝኾኑ'ውን ኣብቲ መግለጺ ጠቒሳ። መንግስቲ ክሳብ ሎሚ፡ ልዕሊ 53 ሽሕ ኩንታል እኽሊ ናብቶም ኣብ ደሴን ዋግ ኽምራን ዝርከቡ ተፈናቐልቲ ኣብጺሑ'ሎ። ኣብቶም ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሓይልታት ህወሓት ዝርከቡ ከባቢታት ረዲኤት ምብጻሕ ከምዘይተኻእለ ድማ ቢልለኔ ተዛሪባ። ትካላት ረዲኤት ንትግራይ ዝሃብዎ ኣቓልቦ ንክልላት ኣምሓራን ዓፋርን'ውን ክህቡ መንግስቲ ጸዊዑ'ሎ።


ውሕሰነት መግቢ፡ ኩለን ከብቲ ወረቐት ልደት ክዋሃባ እየን

ኩለን ኣብ ኡጋንዳ ዘለዋ ከብቲ ምስክር ወረቐት ክወሃባ ምዃነን ደይሊ ሞኒተር ዝተባህለ ጋዜጣ'ታ ሃገር ሓቢሩ። ዕላማ ናይቲ ውሳነ፡ ቅጥዕታት ሕብረት ኣውሮጳ ንምኽባርን፡ ብዛዕባ ድሕረ ባይታ ናይቶም እንስሳ ብቐሊሉ ክፍለጠሉ ዝኽእል መንገዲ ንምፍጣርን'ዩ። ናብ ሕብረት ኣውሮጳ ዝኣቱ ስጋ ኾነ ካልእ ዓይነት መግቢ ዝልእካ ሃገራት፡ ንድሕረ ባይታ ናይቲ ዝልእክኦ ዝምልከት ምስክርነት ክረጋግጻ ኣለወን፡ ክብል ሚኒስተር ሕርሻ፡ ኢንዱስትሪ እንስሳን ሃብቲ ዓሳን ኡጋንዳ ቪንሰት ሰምፒጃ ተዛሪቡ። ብሰንኪ ምስክርነት ዘይምህላዉ፡ ካብ ኡጋንዳ ዝተላእከ ፍርያት ብሕብረት ኣውሮጳ ከም ዝዕገትን ከም ዝእገድን ኮይኑ ክብል'ውን ገሊጹ። "ሓረስቶት ክምዝገቡ'ዮም። እቲ ዘፍርይዎም'ውን ፍሉይ 'ባርኮድ' ክወሃቦም'ዩ፡ ኣብ ሓደ ካሴታ ዝኾነ ጸገም እንተ ተረኺቡ፡ ምንጩ ኣበይ ምዃኑ ፈሊጦም፡ ነቲ ጸገም ክፈትሕዎ ይኽእሉ" ኢሉ። "ሓረስቶት ክምዝገቡ እንተ ዘይኪሎም፡ ናብ ኣኽሳቢ ዕዳጋ ክንኣቱ ኣይንኽእል ኢና"። ሕርሻ ሓደ ካብ ቀንዲ ክፋላት ቁጠባ እታ ሃገር ምዃኑ ይፍለጥ። ቡን፡ ቆጽሊ ሻሂ፡ ዕፉንን ጥረምረን ንወጻኢ ብምስዳድ ድማ ብቢልዮናት ዝቐጸር ናይ ወጻኢ ሸርፊ ትረክብ።


ን50 ዓመታት ሰብነቱ ከይተሓጽበ ዝጸንሐ ሰብኣይ ኣብ 94 ዓመቱ ዓሪፉ

ሚዲያታት ዓለም “ረሳሕ ሰብኣይ ዓለምና” ኢለን ዝጽውዕኦ፡ ነብሱ ተሓጺቡ ዘይፈልጥ ኢራናዊ ሰብኣይ ኣብ መበል 94 ዓመቱ ሞይቱ። ኣሞው ሓጂ፡ ከይሓምም ስግኣት ስለ ዝነበሮ ንልዕሊ ፍርቂ ዘመን [50 ዓመታት] ብማይን ሳሙናን ተሓጺቡ ኣይፈልጥን። እዚ ኣብ ደቡባዊ ግዝኣት ፋርስ ዝነብር ዝነበረ ኢራናዊ፡ ቅድሚ ሕጂ ደቂ ዓዲ ንኽሕጸብ ጻዕሪታት’ኳ እንተገበሩ ካብ ምሕጻብ ተቘጢቡ'ዩ ጸኒሑ። እቲ ሓዳር ዘይብሉ ኢራናዊ፡ ኣብ መወዳእታ ቅድሚ ገለ ኣዋርሕ ብጸቕጢ ተደፊኡ ተሓጺቡ ከምዝነበረ ማዕከናት ዜና ውሽጢ ሃገር ይገልጹ። ማዕከን ዜና ኢራን ኢራን ከምዝሓበሮ፡ ንቁሩብ ግዜ ድሕሪ ምሕማሙ እዩ ብሰንበት ዓሪፉ። ሓጂ ቅድሚ ሕጂ ኣብ 2014 ንጋዜጣ ቴህራን ታይምስ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መሕትት፡ እቲ ዝፈትዎ መግቢ ፖርኩፓይን ምዃኑን፡ ኣብ ሞንጐ ኣብ መሬት ዝርከብ ጉድጓድን ኣብ ቁሸት ደጅጋህ ብግዱሳት ጎረባብቲ ኣብ ዝተሃንጸ ገዛ ከም ዝነብርን ገሊጹ ነይሩ። ንዓመታት ዘይምሕጻቡ፡ ብ"ረስንን ዕንፍሩርን" ዝተሸፈነ ቆርበት ከም ዝገደፈሉ፡ ዝኣረገ ቆርቆሮ ተጠቒሙ ዝበስበሰ ስጋን ጽሬት ዘይብሉ ማይን ይምገብ ከም ዝነበረ እቲ ማዕከን ዜና ሓቢሩ። ሽጋራ ምትካኽ እውን ይፈቱ ነይሩ። እንተወሓደ ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ብሓንሳብ ካብ ሓደ ንላዕሊ ሽጋራ እናትከኸ ዝረኣየሉ ስእሊ ኣሎ። እቲ ማዕከን ዜና ወሲኹ፡ ንክሕጸብ ወይ ድማ ጽሩይ ማይ ንኽሰቲ ዝግበር ፈተነ የሕዝኖ ከም ዝነበረ ይጠቅስ። ይኹን እምበር፡ ከይተሓጸበ ነዊሕ ግዜ ብምጽናሕ ክብረወሰን ሒዙ ድዩ ዘሎ ዝብል መካትዒ ኮይኑ ጸኒሑ። ኣብ 2009፡ ሓደ ህንዳዊ ሰብኣይ ን35 ዓመታት ኣስናኑ ከም ዘይሓጸበ ወይ ከም ዘየጽረዮ ዝሕብሩ ጸብጻባት ነይሮም። ካብ ሽዑ ኣትሒዙ እንታይ ከም ዘጋጠሞ ግን ንጹር ኣይኰነን።


ፌስቱላ ደቂ ተባዕትዮ፡ ብዙሓት ዘይፈልጥዎ ሕማም

ሕማም ፌስቱላ ብዝያዳ ኣብ ደቂ ኣንስተዮ ዝረአ ሕማም ከምዝኾነ  ዝግለጽ እኳ እንተኾነ ኣብ ደቂ ተባዕትዮ እውን ብብዝሒ ይረአ እዩ። እዚ ሕማም’ዚ ኣብ ሞንጎ ክልተ ክፋል ኣካለት ደቂ ሰባት ዝፍጠር ዘይንቡር ከም ካናለ/መትረብ ዝግለጽ ፈቓቕ እዩ። ኣብ ኬንያ ከተማ ናይሮቢ ሴንተር ፎር ትሮፒካል ኤንድ ትራቭል መዲሰን ኣብ ዝብሃል መደበር ጥዕና ሓፈሻዊ ሓኪም ኮይኑ ዝሰርሕ ዘሎ ዶክተር መድሃኔ ሃይለ ፊስቱላ ኣብ ዝኾነ ክፋል ኣካላት ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዝኽሰት ሕማም ምዃኑ ይጠቅስ። ንሎሚ ግን ኣጽብብ ኣቢልና ኣብ መቐመጫ [መሃንቱስ] ደቂ ተባዕትዮ ንዝውጽእ ፊስቱላ  ክንድህስሶ ኢና። ፊስቱላ ኣብ መንጎ ክልተ ክፍሊ ኣካላት “ኣብ ሞንጎ ክልተ ሰራውር ደም፡ ኣብ መንጎ መዓንጣን ቆርበትን፡ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ኣብ ሞንጎ ፍሕኛን ርሕምን፡ ኣብ ሞንጎ ፍሕኛን መንጎ ማህጸንን ኣብ ካልእን ዝኽሰት’ዩ ዘይንቡር ካናለ እዩ” ይብል ዶክተር መድሃኔ። ኣብ መቐመጫ ደቂ ተባዕትዮ ዝወጽእ ፊሰቱላ፡ ኣብ ሞንጎ ናይ መወዳእታ ጫፍ ገፊሕ መዓንጣን ቆርበትን ዘይንቡር መትረብ ምስ ዝፍጥር ዝኽሰት እዩ።  ኣብ ደቂኣንስትዮ’ውን ጠንቁ ሓደ እዩ። ዶክተርመድሃኔ “ብዘይካ እዚ ምስ ሕርስን ጥንስን ዝተሓሓዝ ዓይነት ፊሰቱላ፡ መብዛሕትኡ ዓይነታት ፊስቱላ ጠንቁ ኣብ ክልቲኡ ጾታታት ተመሳሳሊ’ዩ” ይብል። ሕማም ፉስቱላ መብዛሕትኡ ግዜ ንደቂ ኣንስትዮ ጥራይ ዘጥቅዕ ሕማም ዝመስሎ ሰብ ብዙሕ እዩ። እንተኾነ፡ ብውድብ ጥዕና ዓለም ዝወጽአ ጸብጻም ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ኩሉ ዓይነታት ፌስቱላ እቲ ቁጽሪ ኣብ ደቂ ተባዕትዮ ከምዝዛይድ እዩ ዘርኢ። ዶክተርመድሃኔ ንጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ምርኩስ ብምግባር“ብሓፈሻ ኣብ ክልቲኡ ጾታታት ካብ 100 ሽሕ ሰባት 8.6 ብፉስቱላ ይጥቅዑ፡ ብጾታ ፈሊና ምስ ንርእዮ ከኣ  ኣብ ደቂተባዕትዮ ካብ 100 ሽሕ  ሰባት 12.3 ክኸውን እንከሎ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ከኣ 5.6 ካብ 100 ሽሕ በዚ ብፊስቱላ ይጥቅዓ” ይብል። ዶክተር መድሃኔ ዝብዝሐ ፌስቱላ ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ብዝፍጠር ረኽሲ ከምዝብገስ’ዩ ዝገልጽ። “እቲ ረክሲ መብዛሕትኡ ግዜ ምግሊ ኣንጭዋ እናተባሃለ እዩ ዝግለጽ። ብሕክምና ከኣ anal abscess ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኮይኑ፡ እቲ ሕበጥ ኣብ ቆርበትና ኣፍ ዘለዎ ክኸውን ይኽእል እዩ ወይ’ውን ብልዕሊ ቆርበት ዝኾነ ምልክት ዘየርኢ ክኸውን ይኽእል እዩ” ብምባል ይገልጾ። ቀንዲ ጠንቂ ፌስቱላ ደቂ ተባዕትዮ፡ ብማዕበስቲ ሻንብቖታት ጽክታት መሃንቱስ ዘስዓቦ ረኽሲ ዘምጽኦ ሕበጥን ነድርን ኮይኑ •   ክሮህን ዝብሃል ኣብ መዓናጡ ነድሪ ዝፍጠር ሕማም (ብሕማም ክሮህን ካብ ዝጥቅዑ ሰባት እቶም 25 ሚኢታዊት ብሕማም ፌስቱላ ይጥቅዑ)። •  ብጸርጊ ዝግበር ፍወሳ መንሽሮ •   ቁስሊ መሃንቱስ •  ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ሕማማት •   ሕማም ዓባይ ስዓል ናይ መዓንጣ •   ኣብ ገፊሕ መዓንጣ ነድሪ ዝፈጥሩ ዳይቨርቲኩሊቲስ (Diverticulitis) ዝብሃልሕማም •   ሕማም መንሽሮ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ መሃንቱስ ንዝፍጥር ዝኾነ ዓይነት ሕበጥ ብዙሕ ሰብ ሕማም ኦሞሮድዮ እናበለ ክጽውዖ ይስማዕ እዩ። ዶክተርመድሃኔ፡ ኦሞሮድዮ ብሰንኪ ነድሪ ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ዝርከብ ሰራውር ደም ዝፍጠር ኣብ እዋን ደገ ምውጻእ ቃንዛን መድመይቲ ዝፈጥር ከምዝኾነ ብምጥቃስ “ናብ ሓኪም ከይቀረብና ኦሞሮድዮ ድዩ ፌስቱላ ክንፈልጦ ኣይንኽእልን ኢና” ይብል። ልዕሊ 70 ሚኢታዊት ጠንቂ ፌስቱላ መሃንቱስ፡ ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ዝፍጠር ነድሪ ከምዝኾነ ብምግላጽ፡ “መሃንቱስ ብተረርቲ ብዙሓትት ጽክታታን ዝቖመ’ዩ፡ እዞም ጽክታት እዚኦም ነዝዒ ብምፍጣር ቀልቀል ብቀሊሉ ንደገ ንክወጽእ ዝሕግዙ’ዮም” ኢሉ። እዞም ጽክታት እዚኦም ምስ ዝዕበሱ ግን እቲ ነዝዒ ዝወጽኣሉ ሻንብቆታት፡ ረኽሲ ስለዝገብር ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ዝርከብ ስብሒ፡ ጭዋዳታትን ቆርበትን ኣነዲሩ፡ መግሊ ከምዝእክብ’ዩ ዝገልጽ። ብሰንኪ እዚ “ምስ ቀልቀል ብዙሓት ባክተርያታት ስለዝወጽኡ ናብቲ ዝነደረ ኣካለት ንምልጋብ ነቲ ረኽሲ የጋድድዎን ናቶም ከናለ ይፈጥሩን”። ከም ካልኣይ ጠንቂ ሕማም ፌስቱላ መሃንቱስ ኸኣ ኣብ ዓባይ ስዓል ናይ መዓናጡ ኣብ ዘለዎም ሰባት ከምዝርአ ዶክተር መድሃኔ ይገልጽ። ዶክተርመድሃኔ ንምልክታት ሕማም ፌስቱላ መሃንቱስ ኣመልኪቱ እቲ ቀንዲ ምልክት ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ንቡር ዘይኮነ ኣፍ ዘውጽአ ሕበጥ ወይ ቁስሊ ከምዝኾነ’ዩ ዝገልጽ። እቲ ቁስሊ “ጨና ዘለዎ ዘይንቡር ደምን ምግልን ዘለዎ ፈሳሲ ከውጽእ ይጅምር፡ እቲ ፈሳሲ ካብ ገፊሕ መዓንጣ ብቀጥታ ዝመጽእ ስለዝኾነ ኣብ ከባኢ እቲ ኣፍ ናይታ ቁስሊ ሰሓ፡ ነድርን ቃንዛን ክፈጥር ይኽእል”። ገለ ሕበጣት ሓደ ኣፍ ወይ ካናለ ዘለዎ ምስ ዝኸውን ቀሊል 'simple' ተባሂሉ ከምዝጽዋዕን ዝተፈላለየ ጨናፍር ዘለዎ ምስ ዝኸውን ግን ሕልኽልኽ ዝበለ 'complex' ተባሂሉ ከምዝጽዋዕ ዶክተር መድሃኔ ይገልጽ። ገለገለ ዓይነታት ፌስቱላ ደቂ ተባዕትዮ ብደገ ኣብ ከባቢ መሃንቱስ ኣፍ ዘለዎም ኮይኖም ገለ ኸኣ ኣብ ውሽጢ መሃንቱስ ዝፍጠሩ እዮም። ሓካይም ነቶም ኣብ ውሽጡ ዝፍጠሩ ዓይነታት ፊስቱላ፡ ኣኖስኮፒ ብዝብሃል ኣገባብ ኣብ ውሽጢ መሃንቱስ ብዝኣቱ መሳርሒ ገይሮም ክሳብ ቀልቀል ዝዕቖረሉ ዳንዱር ብምርኣይ ክፈልጥዎ ይኽእሉ። ካብዚ ብተወሳኺ ናይ ኣልትራሳውንድ ወይ ኤምኣርኣይ መርመራ ብምክያድ’ውን እቲ ሱር ናይ ፌስቱላ ክፍለጥ ይክኣል’ዩ። ዶክተር መድሃኔ ሕማም ፌስቱላ ክፍወስ ከምዝኽእል ብምግላጽ እቲ ኣገባብ ኣፈዋውስኡ ከከም ክብደቱ ከምዝፈላለ’ዩ ዝሕብር። “ንኣብነት ኮምፕሌክስ ዝበልናዮም ዓይነት ፌስቱላ ምስ ዝኾኑ ኣገባብ ኣፈዋውስኡ ክብድ ዝበለ ይኸውን” መብዘሕትኡግዜ ሕማም ፌስቱላ ደቂ ተባዕተዮ ብመጥባሕቲ እዩ ዝሕከም። እቲ ኣገባብ መጥባሕቲ ግን ንቀለቤታዊ ጭዋዳታት መሃንቱስ ከይትንከፍ ብጥንቃቐ እዩ ዝግበር። ቀሌቤታዊ ጭዋዳታት መሃንቱስ ምስ ዝትንከፍ እቲ ግዳይ ቀልቀሉ ክቆጻጸሮ ኣይክእልን እዩ። ሓደ ሓደ ግዜ እቲ ሕማም ፌስቱላ ኣዝዩ ዓሚቑ ምስ ዝኸውን፡ እቲ ሕሙም ድሕሪ መጥባሕቲ ንኣስታት 6 ሳምንታት ዝጸንሕ መውጽኢ ቀልቀል ክግጠመሉ ይኽእል እዩ።


ኮቪድ 19፡ መንግስቲ ኣመሪካ ንዝተኸተቡ ፍሉይ ፓስፖርት ይውሃቦም ንዝብል ሓሳብ ነጺግዎ

መንግስቲ ኣመሪካ፡ ክታበት ኮሮናቫይረስ ዝወሰዱ ሓዲሽ ዓይነት ፓስፖርት ክውሃቦም ንዝብል ሓሳብ 'መሰልን ብሕትውናን' ሰባት ዝግህስ እዩ ብምባል ነጺግዎ። ብደረጃ ዓለም ዝተኸተቡ ሰባት ፍሉይ ዓይነት ፓስፖርት ክውሃቦም ምግባር ኣብ ምቁጽጻር እቲ ሕማም እጃም ክህልዎ ይኽእል እዩ ዝብል ሓሳብት ብተደጋጋሚ ይልዓል እኳ እንተሃለወ፡ ገለ ነዚ ሓሳብ እዚ ብዓይኒ ነቐፌታ ዝጥምትዎ ግን ኣብ ሞንጎ ሰባት ምፍልላይ ዝፈጥርን መሰል ብሕትውና ናይ ሰባት ዝግህስን እዩ ኢሎም እዮም ዝገልጽዎ። ኣመሪካ ብወገና፡ ነቲ ዝተኸተቡ ሰባት ከምዝተኸተቡ ዝሕበር ፍሉይ ዓይነት ፓስፖርት ይውሃቦም ዝብል ሓሳብ ከምዘትድግፎ ብምግላጽ "ኣመሪካውያን ምስክር ወረቐት ሒዞም ክጉዓዙ ዝብል ሓሳብ ኣይንድግፎን ኢና" ኢላ። ብመሰረት ካብ ዩኒቨርስቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ኣብ ኣመሪካ ኣስታት 31 ሚልዮን ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ልዕሊ 550 ሽሕ ሰባት ከኣ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ሞይቶም ኣለዉ። በዚ መሰረት ኣመሪካ ብቁጽሪ ሞትን መልከፍትን ካብ ሃገራት ዓለም ኣብ ቅድሚት ተሰሪዓ ትርከብ። ፕረስ ሰክረታሪ ዋይት ሃውስ ጀን ፕሳክ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ብደረጃ ኣመሪካ ዝርዝር ዝተኸተቡ ዝዕቀበሉ ሰነድ ከምዘይህሉን፡ ኣመሪካ ዝተኸተቡ መረጋገጺ ወረቐት ክሕዙ ከምዘይተገድድን ክሕብር ይፈቱ" ኢላ። ንሳ ብምስዓብ "መንግስቲ ሕጂ ይኹን ኣብ መጻኢ፡ ሰባት ከምዝተኸተቡ መረጋገጺ ቀረቐት ክሕዙ ዝብል ሓሳባት ኣይቕበሎን'ዩ ኣይከተግብሮን'ውን እዩ፡ መርገጺ መንግስቲ ንጹር እዩ፡ መሰልን ብሕትውናን ዜጋታት ከምዝሕሎ ምርግጋጽ'ዩ" ኢላ። ብዙሓት ሃገራት ንዝተኸተቡ ፍሉይ 'ፓስፖርት ክታበት' ኢለን ዝሰመየኦ ምስክር ቀረቐት ክህባን እዚ ዘለዎም ሰባት ክተኣኻኸቡ ከፍቅዳን እየን ዝሕልና ዘለዋ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ ከምዚ ዓይነት ፓስፖርት ንኽተኣታቶ ኣብ መስርሕ እዩ ዘሎ፡ ፓስፖርት ክታበት ዘለዎም ሳባት ኸኣ ናብ ብዙሕ ሰብ ዝእከቦ ሙዚቃዊ ምርኢት ክኸዱ፡ ጸወታታት ኵዕሶ እግሪ ክዕዘቡ ክኽእሉ እዮም። እቲ ፓስፖርት ሰባት ከምዝተኸተቡ፡ ኣብ ቀረባ ግዜ ተመርሚሮም ኮሮናቫይረስ ከምዘይብሎም ዝተረጋገጸ ወይ'ውን ብኮቪድ ተለኺፎም ነይሮም ዝሓወዩ ምዃኖም ዝሕብር ጸሑፍ ክሰፍሮ እዩ። ሃገራት ኣውሮጳዊ ሕብረት'ውን ብተመሳሳሊ ንዝተኸተቡ ምስክር ወረቐት ክውሃቦም ዝብል ሓሳብ ይመያየጣሉ ኣለዋ። እስራኤል ብወገና፡ 'ግሪን ፓስ' ዝሰመየቶ ፓስፖርት ንዝተኸተቡን ሓሚሞም ነይሮም ዝሓወዩን ክትህብ ጀሚራ እያ። ኣብ እስራኤል ግሪን ፓስ ዝሓዙ ሰባት ናብ ሆቴላት፡ ናብ እንዳ 'ጂምን' ኣብያተ ትያትርን ክኸዱ ይፍቐዶም እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ ብሰሉስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ንዝተኸተቡ ምስክር ወረቀት ወይ ፍሉይ ፓስፖርት ይውሃቦም ንዝብል ሓሳብ ምፍልላይ ክፈጥር'ዩ ብምባል ከምዘይድግፎ ገሊጹ'ሎ።


ሰብኣዊ ቅልውላዉ ትግራይ፡ ሓካይም ከይተረፉ መግቢ ክልምኑ ጀሚሮም ኣለዉ ተባሂሉ

ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝዓበየን ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከብን ሆስፒታል ዓይደር ዝሰርሑ ሓካይምን ተሓጋገዝቲ ሓካይምን (ነርሳት)፡ ዝበልዕዎ መግቢ ንምርካብ ክልምኑ ከምዝጀመሩ ሓደ ካብኦም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቶም ሓካይም ን8 ኣዋርሕ ደሞዞም ከም ዘይተኸፍሉ ብምጽንሖም፡ ስድራቤቶም ንምድጋፍ ካልእ ኣማራጺታት ከናድዩ ከም ዝተገደዱ እቲ ሓኪም ሓቢሩ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ፡ ቁጽሪ ናይቶም ከቢድ ጥምየት ዘጋጠሞም ሰባት ይውስኽ ከም ዘሎ ገሊጹ። እቲ ጸብጻብ ከምዝብሎ፡ 2.2 ሚልዮን ሰባት "ብሰንኪ ሕሉፍ ጥምየት ይሳቐዩ ኣለዉ"። ብመሰረት'ቲ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ((WFP) ዘካየዶ ዳህሳስ፡ ኣብቲ ክልል ፍርቂ ነፍሰ-ጾራትን ዘጥብዋ ኣዴታትን እኹል መግቢ ብዘይምርካበን ይሳቐያ ከም ዘለዋ ኣረጋጊጹ። በቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐን ዝቕጽል ዘሎን ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን 9 ሚልዮን ሰባት ናይ መግቢ ሓገዝ ከም ዘድልዮም እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። እቲ ንኣስታት 15 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ሰፊሕ ምፍንቓልን ምግሃስ መሰላትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ግጭት ከም ዝተቐትሉ ይግለጽ። ብፍላይ ክልል ትግራይ ንዝበዝሐ እዋን ተኸርዲና ብምጽንሓ፡ ቀረባት ሕክምናን መግቢን ንምብጻሕ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ዩ ጸኒሑ። ኣብታ ክልል ኣገልግሎት ባንክ ተዓጽዩ ብምህላዉ፡ ሰባት ዘለዎም ገንዘብ ከይተረፈ ክጥቀምሉ ኣብ ዘይክእሉሉ ኩነታት'ዮም ወዲቖም። ሓካይምን ነርሳትን'ውን ኣካል ናይቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኮይኖም ይርከቡ። ሓደ ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ዝሰርሕ ሓኪም ካብ መቐለ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ መሳርሕቱ ዝኾኑ ሓካይምን ነርሳትን ናይ ሓገዝ መግቢ ንምርካብ ተሰሪዖም ምርኣይ ኣብዚ ዝሓለፈ ሸውዓተ ኣዋርሕ ልሙድ ኮይኑ'ሎ ኢሉ። ስኣን መግቢ ዝሞተ ህጻን ሓካይም ናይቲ ሆስፒታል ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ጀሚሩ ደሞዝ ኣይተዋህቦምን። "ዝበዝሑ መዓልታዊ ዝምገብዎ ኣጉዲለሞ ኣለዉ። ዋጋታት ስለዝዓረገ ነዳዲ፡ ኣሕምልቲን እኽልን ክትሽምት ዘይሕሰብ'ዩ። ገሊኦም [ሓካይምን ነርሳትን] መግቢ ክልምኑ ጀሚሮም ኣለዉ" ይብል እቲ ዶክተር። ስእነት ቀረብ ሕክምና ኣብቲ ዝህብዎ ኣገልግሎት ዘስዓቦ ጽልዋ ኣመልኪቱ'ውን ተዛሪቡ። ብሰንኪ ስእነት መጀነኒ ('ጎዝ')፡ ካብ ህዝቢ ዝተረኽበ ቅዳድ ጋቢ ክጥቀሙ ተገዲዶም ኣለዉ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ብዛዕባ ኩነታቱ ጸብጻብ ዝተሰርሓሉ ህጻን ሱራፌል መዓርግ፡ ካብ ሆስፒታል ድሕሪ ምውጽኡ ከም ዝሞተ እቲ ሓኪም ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ብዓጸቦ ዝተጠቕዐ ህጻን፡ ክብደት ወሲኹ ተማሓይሹ ተባሂሉ ናብ ገዝኡ'ኳ እንተ ተፋነወ፡ ብሰንኪ ስእነት መግቢ ብ13 ጥሪ 2022 ከም ዝሞተ ጠቒሱ። ኣብታ ክልል ኩሉ መስመራት ርክብ ተዓጽዩ ብምህላዉ፡ ቢቢሲ ነቲ ዝተባህለ ሓበሬታ ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይክኣለን። ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ኣብዚ ሰሙን'ዚ ናብ መቐለ በረራታት ብምጅማር፡ ቀረባት ሕክምናን መግብን ከብጽሕ ምኽኣሉ ነቲ ቅልውላዉ ኣብ ምቅላል ዓቢ ተስፋ ፈጢሩ'ሎ። እቲ በረራታት ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ምስከረም ጀሚሩ ንፈለማ እዋን'ዩ ተኻይዱ ዘሎ። ካብ መፋርቕ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ድማ፡ መግቢ ዝጸዓና ቃፍላይ መካይን ሕቡራት ሃገራት ናብታ ክልል ከም ዘይኣተዋ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ይሕብር። ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምዕጋስ፡ ብውሕዱ 337 ሚልዮን ዶላር ሓቲቱ'ሎ። ኣንጻር ሰራዊት ፈደራል ዝዋግኡ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሓምለ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ሰፊሕ ከባቢታት ድሕሪ ምቁጽጻሮም እቲ ቅልውላዉ ክሰፍሕ ተገዲዱ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2021 ግን፡ ሓይልታት ትግራይ ካብቶም ዝተቖጻጸርዎም ከባቢታት ጎረባብቲ ክልላት ከምዝወጹ ኣፍሊጦም። ሰራዊት ፈደራል'ውን ናብ ክልል ትግራይ ከምዘይኣቱ ትእዛዝ ከምዝተዋህቦ ኣፍሊጡ። እንተኾነ ግን ኣብ መዋስንቲ እተን ክልላት ሓሓሊፉ ግጭት ክረአ ከምዝጸንሐ ጸብጻባት ይገልጹ። ቅድሚ ሒደት መዓልትታት'ውን ሓይልታት ህወሓት ምስ ትግራይ ዝዋስኑ ሰለስተ ወረዳታት ክልል ዓፋር ምቁጽጻሮም ሰብመዚ እቲ ክልል ቢቢሲ ሓቢሮም ነይሮም። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ካብ ሓይልታት ዓፋር ክመጾም ንዝጸንሐ መጥቃዕቲ ክከላኸሉ ምጽንሖም ብምግላጽ ብሰኑይ 'ተሪር ወተሃደራዊ ስጉምቲ' ምውሳዶም ተኣሚኖም። ነቲ ኲናት ንምፍታሕ ንነዊሕ እዋን ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ጭቡጥ ፍረ'ኳ እንተ ዘይተረኽቦ፡ ናይ ተስፋ ጭላንጭል ክረአ ጀሚሩ'ሎ። ፈደራላዊ መንግስቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ መራሕቲ ህወሓት ዝነበሩ ፖለቲከኛታት ምፍትሑን፡ ን6 ኣዋርሕ ክጸንሕ ዝተባህለ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ምልዓሉን ተስፋ ሂቡ'ሎ። መንግስቲ ምስ ሓይልታት ህወሓት ክዛተ ከምዝደሊ ዝገልጹ ጸብጻባት ምውጽኦም'ውን ነቲ ተስፋ ኣዳሚቕዎ ኣሎ። ቅድሚ ሒደት መዓልትታት ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ካልኦት ሰበስልጣን መንግስትን ውጽኢታዊ ዘተ ምክያዱ ኣፈኛ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኔድ ፕራይስ ሓቢሩ'ሎ።


ኣሕምልቲ ምምጋብ በይኑ ተቓላዕነት ሕማም ልቢ ኣይንክን'፡ መጽናዕቲ

ኣሕምልቲ ምምጋብ ንጥዕና ጽቡቕ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ እንተኾነ ኣብዚሕካ ምምጋብ ሓደጋታት ሕማም ልብን ስትሮክን ናይ ምክልኻል ተኽእሎ ከም ዘይብሉ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝተኻየደ ዓብዪ መጽናዕቲ ሓቢሩ። ተመራመርቲ ከም ዝሕብርዎ ካልኦት እንበልዖም ነገራት፣ እንበልዖ መጠን፣ ኣካላዊ ምንቅስቓስን ኣበይን ከመይን ከምእንነብርን ዝያዳ ወሰንቲ እዮም፡፡ ብሓፈሻ ተመጣጣኒ መግቢ ምምጋብ ንመንሽሮን ዝተፈላለዩ ሕማማትን ዘለና ተቓላዕነት ይቕንሶ እዩ ኢሎም፡፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዓዲ ኢንግሊዝ ሓዊሱ ኣማኸርቲ ጥዕና ድማ ኣብ መዓልቲ ብውሑድ ሓሙሽተ ምቃል ፍራፍረ ክንበልዕ ከም ዘለና ይመኽሩ፡፡ እቲ ብዩኒቨርሲቲታት ኦክስፎርድ፣ ብሪስቶልን ሆንግ ኮንግን ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣስታት 400 ሽሕ ሰባት ዘሳተፈ ኮይኑ፡ መዓልታዊ ዝምገብዎን መጠን ዝበሰለን ዘይበሰለን ኣሕምልትን ዝምልከቱ ሕቶታት ክምልሱ ተገይሩ፡፡ እቶም ተሳተፍቲ  ብማእከላይ መዓልታዊ ክልተ ማንካ ዘይበሰለን ሰለስተ ማንካ ዝበሰለን ብሓፈሻ ሓሙሽተ ከም ዝምገቡ ተዛሪቦም፡፡ ንዝቕጽሉ 12 ዓመታት ድማ ብሓፈሻ ጥዕነኦምን ከምኡ እውን ናብ ሆስፒታል ዝወስድን ንሞት ዘቃልዕን ጸገማት ልብን ዝምልከት መጽናዕቲ ተገይሩሎም፡፡ ዝያዳ ፋይበር ዘለዎም መግቢታት ዋላ'ኳ ብፍላይ እቶም ብዙሕ ዘይበሰለ ኣሕምልቲ ዝምገቡ ሰባት ምስቶም ውሑድ ዝምገቡ እንትነጻጸር ንሕማም ልቢ ዘለዎም ተቓላዕነት ብ 15 ምኢታዊት እንተቐነሰ፡ እዚ ግና ብካልኦት ባእታታት ክግለጽ ከም ዝኽእል እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ፡፡ እዚ ድማ ኣገባብ መነባብሮ ዘጠቓልል እዩ፤ ሽጋራ ምትካኽ፣ እንሰትዮ መጠን ኣልኮል፣ እንዓዮ ዓይነት ስራሕ፣ ኣታዊናን ሓፈሻዊ ኣመጋግባንን ይሓውስ፡፡ ስለዚ ንሕማማት ልብን ዝውውርን ዝምልከት ‘‘እንምገቦም ኣሕምልቲ ዘለዎም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ’’ ዘመላኽት ውጽኢት ኣይረኸብናን ኢሎም። ከም ፕሮፌሰር ናቪድ ሳታር ዝበሉ ምሁራት ግና ከም አሕምልቲ ዝኣመሰሉ ብዙሕ ፋይበር ዘለዎም ምግቢታት ምምጋብ ‘‘ክብደት ንምቕናስን መጠን ናይቶም ንሕማም ልቢ ዘቃልዑ ባእታታት ኣብ ምምሕያሽን ክሕግዙ ይክእሉ እዮም’’ ይብሉ፡፡ ንሱ ከም ዝገልጾ መደምደምታ እቲ ሓድሽ መጽናዕቲ እኳ ከካትዕ ዝኽእል እንተኾነ ነቲ ሰባት ኣብ መዓልቲ ብውሑድ ሓሙሽተ ምቃል ፍራፍረ ክበልዑ ኣለዎም ዝብል ምኽሪ ግን ክልውጦ ኣይግባእን ኢሉ፡፡ ካልኦት ተመራመርቲ ድማ ንነዊሕ እዋን እንምግቦ ዓይነትን መጠንን ምግብን ንሕማም ዘለና ተቓላዕነትን ዝምልከት ዝተኻየዱ መጽናዕቲታት ጉድለት ዘለዎም ከም ዝኾኑ ይገልጹ፡፡ ብመሰረት እቲ ሓድሽ መጽናዕቲ፡ ብዙሕ ዘይበሰለ ኣሕምልቲ ዝተመገቡ ሰባት ንሕማም ልቢ ዘለዎም ተቓላዕነት ቀኒሶም እዮም፤ ምኽንያቱ ምብሳል ኣሕምልቲ ከም ቫይታሚን ሲ ዝበሉ ጠቐምቲ ቫይታሚናት ክጠፍኡ ስለ ዝገብር፡፡ ምግቢ ንምብሳል እንጥቀመሎም ዘይቲታትን ስብሕን እውን ሕማም ልቢ ከስዕቡ ዝኽእሉ ከም ሶድየምን ስብሕን ዝበሉ ባእታታት ኣብ ሰብነትና ክውስኽ ይገብሩ እዮም፡፡