ሕቡራት ሃገራት ኣብ መዕቆቢ ስደተኛታት ሱዳን ወተሃደራዊ ምልመላ ተኻይዱ ዝብል ሓበሬታ ከምዝበጽሖ ገሊጹ

ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሱዳን ኣብ ዝርከብ መዕቆቢ ስደተኛታት ወተሃደራዊ ምልመላ ይግበር ከምዝነበረ ዝሕብር ሓበሬታ ከምዘለዎ  ገሊጹ። ላዕለዋይ ኮሚሽነር ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣብ ዘለዉዎም መዕቆቢ ስደተኛታት ሱዳን፡ ወተሃደራዊ ምልመላ ከምዝካየድ፡ ሓበሬታ ከምዘለዎ ሓቢሩ። እቲ ትካል ኣብ ፈለማ ኣዋርሕ 2022 ኣብ ምብራቓዊ ሱዳን ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ስደተኛታት ብግዱድ መገዲ ሓዊሱ ወተሃደራዊ ምልመላ ከምዝተፈጸመ ተኣማንነት ዘለዎ ጸብጻባት ከምዝበጽሖ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ኮሚሽን፡ ወተሃደራዊ ምልመላ ከምዝካየድ ምስ ፈለጠ፡ ንማእከላይ መንግስትን ምምሕዳራት እቲ ከባብን ሱዳን ስክፍትኡ ከም ዝገለጸ፡ እቲ ኩነታት ዝተመሓየሸ ይመስል ነይሩ፡ ክብል ብኢመይል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መልሲ ሓቢሩ። እቲ ትካል፡ "እቲ ወተሃደራዊ ምልመላ ንምፍጻም ካብ ኢትዮጵያ ዝመጹ ሰባት ከምዝነበሩ" ካብቶም ስደተኛታት ከምዝተረድአ እኳ እንተገለጸ፤ ኣየናይ ኣካል እዩ ነቲ ምልመላ ዘካየደ ንዝብል፡ "ከረጋግጽ ኣይከኣልኩን” ኢሉ። እዚ ከምዚ እናሃለወ፡ ፌደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፡ ካብቶም ዶብ ሰጊሮም ኣብ ሱዳን ከም ስደተኛታት ዝተመዝገቡ ሰባት፡ ምስ ሓይልታት ትግራይ ኮይኖም ተዋጊኦምኒ እዮም፡ ክብል ብተደጋጋሚ ክኸስስ ፀኒሑ እዩ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ዳርጋ ንክልተ ዓመታት ዝጸንሐ ኩናት ሓድሕድ ስዒቡ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ተወለድቲ ትግራይ፡ ካብ ምዕራብ ትግራይ ናብ ሱዳን ከምዝተሰደዱ ዝዝከር እዩ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብዚ ብቐንዱ ሓይልታት ኣምሓራ ተቖጻጺሮምዎ ዝርከብ ግዝኣት፡ እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ብቐጻሊ፡ ከበድቲ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸሙ ምኽሳሶም ይዝከር። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መዕቖቢ ስደተኛታት ዝግበር ዝኾነ ይኹን ወተሃደራዊ ንጥፈታት፡ ምስ ዓለምለኻዊ ሕግታት ኲናትን መትከላት ስደተኛታትን ዝጻረር ብምዃኑን፡ ድሕነት ስደተኛታትን ሰራሕተኛታት ረድኤትን ንሓደጋ ዘሳጥሕ ብምዃኑን፡ ደው ክብል ጠሊቡ። ብተወሳኺ፡ እቶም ኣብ ምልመላ ስደተኛታት ዝተዋፈሩ ሰባት ካብዚ ተግባር ክቑጠቡን ሰብኣዊ ሕግታት ከኽብሩን እቲ ትካል ጸዊዑ ኣሎ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ብሉምበርግ ዝተባሃለ ማእከን ዜና፡ ኣብ ሱዳን ተዋፊሮም ዝነበሩ፡ ተወለድቲ ትግራይ ዝዀኑ፡ ኣባላት ዓቃብ ሰላም ሕቡራት ሃገራት፡ ምስ ሓይልታት ትግራይ ወጊኖም ይዋግኡ ከምዘለው፡ ዝሕብር ፀብፃብ ዘርጊሑ ነይሩ። ንደቡብ ሱዳንን ንሱዳንን ኣብ እተሰሓሕብ ገዝኣት ኣቢየ ተዋፊሮም ካብ ዝነበሩ ወተሃደራት ዓቃብ ሰላም ከባቢ 500 ዝኾኑ ተወለድቲ ትግራይ 'ናብ ኢትዮጵያ ኣይንምለስን ኢና' ብምባል ኣብ ሱዳን ምትራፎም ተገሊጹ ኔሩ። ኣብ ሱዳን ዑቕባ ዝሓተቱ እዞም ኣማኢት ኣባላት ሓይሊ ዓቃቢ ሰላም ሕቡራት ሃገራት ነበር፡ ምስ ካልኦት ተወለድቲ ትግራይ ብምዃን ዶብ ሰጊሮም፡ ንከተማ ሑመራ ክቆጻጸሩ ቀሪቦም ከምዘለዉ፡ ምስዚ ጉዳይ ቅርበት ዘለዎም ምንጭታት ሓቢሮምኒ ይብል ጸብጻብ ብሎምበርግ። ድሕሪ’ቲ ናይ ብሉምበርግ ጸብጻብ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንዓቃብ ሰላም ነበር፡ 'ናይ ስደተኛነት መሰል ድሕሪ ምሃቡ እዮም ናብ ኲናት ተዋፊሮም ዘለዉ' ዝብል ክሲ ተደጋጋሚ ክቐርብ ጸኒሑ’ዩ። ይኹን እምበር፡ ንስደተኛታት ኣፍልጦ ዝህብ መንግስቲ ሱዳን ምዃኑን፡ ናቱ ተራ፡ ቴክኒካዊ ምኽርን ደገፍን ካብ ምሃብ ከምዘይሓልፍ እቲ ኮሚሽን ኣመልኪቱ። ብጠቕላላ 650 ኣባላት ዓቃቢ ሰላም ነበር ኣብ ሱዳን ዑቕባ ምሕታቶምን፡ ካብዚኦም እቶም 247 ከም ስደተኛታት ኣፍልጦ ከምዝተዋህቦምን እቲ ኮሚሽን ኣብሪሁ። ይኹን’ምበር፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ ኢመይል፡ ብዛዕባ እቶም ከም ስደተኛ ኣፍልጦ ናይ ምርካብ መስርሕ ከይወድኡ ካብ ዝነበሩሉ ከባቢታት ዝወጹኡ ውልቀሰባት ብዝምልከት፡ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ገሊጹ። እቲ ላዕለዋይ ኮሚሽን ወሲኹ፡ "ዓለምለኻዊ ሕጊ፡ ኣፍልጦ ስደተኛነት፡ ምስ ዝኾነ ወተሃደራዊ ንጥፈታት ከምዘይሳነን፡ ሓደ ወተሃደር ዑቕባ ክሓትት እንተደልዩ ድማ ካብ ውትህድና ክወጽእ ከምዘለዎ ይድንግግ" ኢሉ።  ላዕለዋይ ኮሚሽነር ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ዳግማይ ኲናት ምጅማሩ "ነቶም ኣብ ጸበባ ዝርከቡ ሲቪላት ዝያዳ ሕሰም ከምጽእ'ዩ" ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ሓድሽ ግጭት፡ ብዙሓት ሰባት፡ ድሕነትን ሰብኣዊ ሓገዝን ንምድላይ ካብ መረበቶም ክመዛበሉ ከምዝኽእሉ እቲ ትካል ኣተንቢሁ ነይሩ። ኣብ ሱዳንን ኣብ መላእ ዓለምን ንዝርከቡ ተመዛበልቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብ እኹል ገንዘብ ዘይምህላዉ'ውን ስክፍታኡ ይገልጽ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ብሰንኪ ኩናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሱዳን ዝተዓቆቡ ዝበዝሑ ሰባት፡ ኣብ መዓስክር ስደተኛታት፡ ሩካባን ቱናያዳባን ከምዝርከቡ እቲ ትካል ጠቒሱ። እዞም መዕቖቢ ስደተኛታት፡ ካብ ዶብ ኢትዮጵያን ሱዳንን ከባቢ 500 ኪሎሜትር ርሒቖም ይርከቡ። እቲ ኮሚሽን፡ ድሕሪ ምውላዕ እቲ ጎንጺ፡ ሓደሽቲ ካብቲ ቦታ ዝኣተዉ ሰባት እንተሃልዮም ይከታተል ከምዘሎ ገሊፁ። ክሳብ ሕዚ ኣብ መዕቆቢ ስደተኛታት ይኹን ኣብ መቐበሊ ማእከል ስደተኛታት ሓምዳይት ዘጋጠመ ጎንጺ ከምዘየለ ሓቢሩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ በቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ሱዳን ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ዝኾነ ጉድኣት ከምዘይበፅሐ እቲ ትካል ገሊፁ።


ኤርትራ፡ ንምንታይ'ያ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝካየድ ኣኼባ መራሕቲ ኣፍሪቃ ዘይተዓደመት?

ሰብ መዚ ኣሜሪካ፡ ኣብቲ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ኣሜሪካ ምስ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ዘካይድዎ ኣኼባ ንኤርትራን ካልኦት ኣርባዕተ ሃገራትን ከምዘይዓደምወን ገሊጾም። ኣኼባ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ፕረዚደንት ጆ ባይደንን ዝርከቦም ሰብ መዚ ኣሜሪካን ካብ 13 ክሳብ 15 ታሕሳስ’ዩ ክካየድ። ሰብ መዚ ኣሜሪካ ንኤርትራ በቲ ዘለዎም ሓርፋፍ ዲፕሎማስያዊ ርክብ፡ ንሶማሊላንድ ከኣ ከም ሃገር ስለዘይፈልጥዎ ከምዘይዓደምወን ገሊጾም። ኣሜሪካ፡ ንኤርትራ ኣብ ልዕሊ ኵናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኢዳ ኣእትያ ብምባል ኣብ ልዕሊ ትካላት ህግደፍን ኣብ ልዕሊ ሓለቃ ስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ጀነራል ፍሊጳስ ወልደዩውሃንስን ዝርከቦም ላዕለዎት ሰብ መዚ እገዳ ምንባራ ዝዝከር’ዩ። ብዘይካ’ዚ ኤርትራ ንሩስያ ንምኹናን ኣብ ዝተጸወዐ ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ፡ ኣብ ጎኒ ሩስያ ምህላዋ ዘርኢ መርገጺ ምውሳዳ’ውን ኣሜሪካ ብጽቡቕ ከምዘይትርእዮ ብብዙሓት ይግለጽ’ዩ። ላዕለወይቲ ኣማኻሪት እቲ ዝካየድ ኣኼባን ፍልይቲ ኣማኻሪት ፕረዚደንት ጆ ባይደንን ዳና ባንክ 49 መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ኣቦ ወንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂን ናብቲ ኣኼባ ከምዝተዓደሙ ገሊጻ። ብዘይካ’ዚ እተን ብሕብረት ኣፍሪቃ ካብቲ ሕብረት ደስኪለን ዘለዋ ማሊ፣ ሱዳን፣ ጊኒን ቡርኪና ፋሶን’ውን ናብቲ ኣኼባ ከምዘይትዓደማ ተገሊጹ ኣሎ። ኣማኻሪት ጸሓፊ ጉዳያት ኣሜሪካ ኣብ ጉዳይ ኣፍሪቃ ሞሊ ፒ “ንሕና ውጥንናን ራኢናን ምስ ራእን ውጥንን ሕብረት ኣፍሪቃን ኣህጉር ኣፍሪቃን ከምዝሳነ ገይርና ኢና ንሰርሕ ዘለና፡ እዘን ሃገራት [ማሊ፡ ሱዳን፡ ጊኒን ቡርኪና ፋሶን] ናብ ዲሞክራስያዊ ለውጢ ንኽመጽኣ ብፍሉይ ምስራሕ ክንቅጽል ኢና” ኢላ። ቤት ጽሕፈት ጸሓፊ ጉዳያት ኣሜሪካ ንኤርትራ ኣመልኪቱ ኣብዝሃቦ መግለጺ፡ ምስ ኤርትራ ዝኾነ ክልትኣዊ ምትሕግጋዝ ከምዘይብላ ብምሕባር እንተኾነ “ምስ ህዝቢ ኤርትራ  ባህላዊ ምትእስሳራት ምክያድ” ክትቅጽል ምዃና ገሊጹ። ኣሜሪካ ንኤርትራ ብተደጋጋሚ ብጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ክትከሳ ጸኒሓ’ያ። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ’ውን፡ ኤርትራ ሓዊሱ ኣብ 12 ክልተ ሃገራት ዘሎ ሃይማኖታዊ ነጻነት ኣብ ኣዝዩ ኣሰካፊ ኵነታት ከምዘሎ ገሊጻ ምንባራ ዝዝከር’ዩ። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ብቤት ጽሕፈቱ ኣቢሉ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣሜሪካ ኣብተን ኣህጉራዊ ሕግታት ነጻነት ሃይማኖት ዝጥሕሳ ኢላ ዝዘርዘረተን ሃገራት ዘሎ ኵነታት ከምዘተሓሳስባ’ዩ ገሊጹ። ኤርትራ ብወገና፡ ኣሜሪካ ንዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመት ንኤርትራ ንምድኻም ብእገዳን ካልእን ፈቲና ከምዘይኮነላ'ያ ትገልጽ። ንመጀመርታ እዋን ኣብ ሰነ ናይቲ ዓመት ኣብ ኣስመራ ቤት ጽሐፈት (ቆንስል) ብምኽፋት ዝጀመረ ፕሎማስያዊ ርክብ ኣመሪካ ምስ ኤርትራ ኣብ ታሕሳስ 1993 ናብ ምኽፋት ኤምባሲ ተሰጋጊሩ። እንተኾነ ግን፡ ብፍላይ ካብ 2001 ጀሚሩ እንናሓርፈፈ ዝመጸ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ነቲ ብደረጃ ኣምባሳደር ዝነበረን ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ናብ ደረጃ ፈጸምቲ ጉዳያት (ቻር ዲ ኣፌርስ) ኣውሪድዎ። ጠንቂ ምሕርፋፍ ናይቲ ዝምድና፡ እቲ ኣብ ኤርትራ ካብ 2001 ጀሚሩ ኣብ ልዕሊ ፓለቲካዊ ተቓውሞኦም ዘስምዑ ዜጋታት ዝተወስደ ናይ ምእሳር ስጉምቲ፡ ምዕጻው ናይ ብሕቲ ጋዜጠኛታትን፡ ምድራት ሲቪላዊ መሰላትን ምግሃስ መሳባዊ መሰላትን ምዃኑ ኣመሪካ ክትገልጽ ጸኒሓ'ያ። ኣብ መስከረም 2005 ክልተ ኤርትራውያን ሰራሕተኛታት ኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ኣስመራ ክሳብ ሎሚ ኣብ ቀይዲ ምህላዎም ይንገር። ኤርትራ ብወገና፡ ቅድሚ'ዚ ዘሎ ምምሕዳር ኣመሪካ ዝነበሩ ሰለስተ ምምሕዳራት ኣብ ጉዳያ ኢድ ብምእታው ኣንጻራ ይሰርሑ ከም ዝነበሩ ክትከስስ ጸኒሓ። ኣብ 2010 ድማ እቲ ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ኣስመራ ዝነበረ ኣምባሰደር ኣመሪካ ክወጽእ ተጌሩ። ድሒሩ'ውን ናይ ቪዛ ኣገልግሎት ምሃብ ኣቋሪጽዎ ከም ዝነበረ ይዝከር። ኣብ ኤርትራ ካብ 2009 ጀሚሩ ጸኒዑ ዝጸንሐ ናይ ኣጽዋር እገዳ ክግበር ኣመሪካ ብምድጋፋ'ውን ነቲ ዝነበረ ዝምድና መሊሱ ከም ዘጋደዶ ይንገር። እቲ እገዳ ኣብ መወዳእታ 2018፡ ንስምምዕ ሰላምን ምሕዝነትን ኤርትራን ኢትዮጵያን ስዒቡ ከምዝተሰረዘ ይዝከር። ብዘይካ'ዚ፡ ኣብ መጋቢት 2017 ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ሓይሊ ባሕሪ ኤርትራ ናይ ባዕላ ማዕቀብ ምንባራ ንመንግስቲ ኤርትራ ዘቖጠዐ'ዩ ነይሩ። ''ንምርድኡ ዘጸግምን ዘይምኽኑይ ተወሳኺ ስጉምቲ...ዘይሃናጺ መሰረት ሕግን ሕጋውነት ዘይብሉ ኣረጊት ጸወታ'ዩ" ብምባል'ውን ግብረመልሲ ሂቡሉ ነይሩ። ይኹን'ምበር ካብ 2017 ጀሚሩ ኣብ መንጎአን ዝነበረ ርክብ ክመሓየሽ ጀሚሩ ነይሩ። ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዝነበራ ኩነተ-ኲናት ከብቅዕ ብምስምምዓ ዲፕሎማስያዊ ዝምድንአን ናብ ንቡር ናይ ምምላስ ኣንፈታት ኣርእዩ ነይሩ። ላዕለዎት ሰበስልጣን ኣመሪካ ናብ ኤርትራ ምብጽሖም'ውን ነቲ ኣንፈታት ዘርኢ'ዩ ነይሩ። ኣብ ሚያዝያ 2018 ኣምባሳደር ዶናልድ ያማማቶ ድሕሪ 20 ዓመት ናብ ኤርትራ ዝበጽሐ ላዕለዋይ ብዓል ስልጣን ኣመሪካ ኮይኑ። ኣብ ታሕሳስ ናይቲ ዓመት'ውን ተሓጋጋዚ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣብ ጉዳያት ኣፍሪቃ ቲቦር ናዥን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቅን ተራኺቦም ኣብ ክልተኣዊን ዞባውን ጉዳያት ከም ዝዘተዩ ኣብ እዋኑ ብማዕከናት ዜና ተቓሊሑ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ሃገሩ ምስ ኣመሪካ ዘለዋ "ኣብ ምትሕግጋዝ ዝተሰረተ ምውቕ ዝምድና ንምድንፋዕ ሃናጺ ጽምዶ ከተካይድ ድልውቲ ምዃና" ምግላጹ'ውን እቲ ሚኒስተር ጠቒሱ። ኣብ 2019 እውን፡ ብኣሜሪካዊት ኣደ መንበር ባይቶ ኣሜሪካ ካረን ባስ ዝተመርሑ ሓደስቲ ኣባላት ባይቶ ኣመሪካ፡ ኤርትራዊ ኣሜሪካዊ ጆ ንጉሰን፡ ኣሜሪካዊት ሶማላዊት ኢልሃም ዖመርን ናብ ኤርትራ በጺሖም ነይሮም። ኣብ ግንቦት 2021 ድሕሪ ምውላዕ ኲናት ትግራይ ድማ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብቲ ዞባ ዝነበረ ኣምባሳደር ጀፍሪ ፈልትማን ናብ ኣስመራ ብምኻድ ብዛዕባ ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ተዘራሪቡ ነይሩ። አሜሪካ፡ ኤርትራ ሰራዊታ ኲናtእ ሕድሕድ ኢትዮጵያ ክትስሕብ ደጋጊማ ክትሓትት ጸኒሓ እያ። ጸኒሑ ድማ ምምሕዳር ባይደን፡ ምስ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ትግራይ ብዝተሓሓዝ፡ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ምክልኻል ዝርከቦም ትካላትን ላዕለዎት ሰብ መዝን ኤርትራ እገዳ ኣንቢሩ። መንግስቲ ኤርትራን ደገፍቱን፡ ኣሜሪካ ኣንጻር መንግስቲ ኤርትራ ተጻባኢ መርገጺ ወሲዳ ክብሉ ተቓውሞኦም ክገልጹ ጸኒሖም። ሰብ መዚ ኤርትራ ብመንግስቲ ኣሜሪካ ኮነ ኣህጕራዊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ንዝቐርበሎም ክስታት፡ ንምስሊ ሃገር ንምድዋን ዝቐርብ "ውዲት'ዩ" ክብሉ እዮም ዝነጽግዎ። ኤርትራን ኣሜሪካን፡ ኣብ ሃገረን ናይ ሓድሕደን ኣብያተ ጽሕፈት ኤምባሲታት'ኳ እንተለወን፡ ካብ ክልቲኤን ኣብ ክንዲ ብኣምባሳደራት ብፈጸምቲ ጉዳያት ዝምራሕ'ዩ።


ሱዳን ናይ ምክፍፋል ሓደጋ ከጋጥማ ይኽእል'ዩ - መራሒ ዕጡቕ ጉጅለ

እቲ ሕጂ ንሱዳን ዝመርሕ ዘሎ ወተሃደራዊ ጁንታ "ንሰላማዊ ፍታሕ ድልው ስለዘይኮነ" እታ ሃገር ከይትምቀል ስግኣት ከምዘሎ መራሒ ሓደ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ እታ ሃገር ገሊጹ። ሳሕቲ ቃለመሕትት ዘካይድ መራሒ ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ሱዳን-ሰሜን (SPLA-North) ዓብደልዓዚዝ ኣል-ሂሉ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት፡ ኣብ ካርቱም ዘሎ መንግስቲ እንተዘይተቐይሩ፡ ጉጅልኡ ንናጽነት ዞባ ኑባ ምንቅስቓስ ክገብር ምዃኑ ኣጠንቂቑ ። ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ሱዳን-ሰሜን፡ ኣብ ደቡብ እታ ሃገር ኣብ ዝርከብ ኣኽራናት ኑባ ዝርከብ ሰፊሕ መሬት ከምኡ’ውን ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ንገለ ክፋል ሰማያዊ ናይል ተቆጻጺሩ ይርከብ። ዓብደልዓዚዝ ኣል-ሂሉ፡ ነታ ሃገር ዝመርሕ ዘሎ ወተሃደራዊ ጉጅለ ድልየቱ ኣብ ስልጣን ምጽናሕ ከምዝኾነ ይዛረብ። ንሱ፡ ጉጅልኡ "ሓድነት ዝመርጽ" ከምዝኾነ'ኳ እንተገለጸ፡ መንግስቲ እታ ሃገር ነታ "ምፍልላይ"ን "ወጽዓ"ን ትመርጽ ዝበላ ናይ ቀደም ሱዳን ክዕቅባ እንተደልዩ ግን "ናጽነት ክንመርጽ ኢና" ክብል ኣጠንቂቑ። ማሕበረሰባት ኑባ ንዓሰርተታት ዓመታት ተገሊሎም ጸኒሖም እዮም። ተቐቲሎም፡ ተሳቒዮም፡ ካብ መሬቶም ተባሪሮምን ብሓይሊ ናብ እስልምና ተቐይሮምን። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2021 ወተሃደራዊ ሓይሊ ሱዳን፡ ፖለቲካዊ ጉጅለታት ኣንጻር ሓይልታት ጸጥታ ሰላማውያን ሰባት ከለዓዕሉ ስለዝጸንሑ፡ ሰራዊት ኲናት ሓድሕድ ንምክልኻል ስጉምቲ ወሲዱ ብምባል ነቲ ሽዑ ዝነበረ መሰጋገሪ መንግስቲ ከምዝኣለዮ ይዝክር። እቲ ወተሃደራዊ ዕልዋ ዓለምለኻዊ ውግዘት ኣስዒቡ ነይሩ። ኣሜሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ኩሎም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ፖለቲካዊ መራሕቲ ብቕልጡፍ ክፍትሑ ጠሊቦም ነይሮም። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ’ውን፡ ሱዳን ሓንቲ ካብቶም ንኣፍሪቃን ኤስያን ዝጸልዉ ዘለዉ "ለበዳ ዕልዋ መንግስቲ" ዝራኣየላ ምዃና ብምግላጽ፡ "ዓበይቲ ሓይልታት" ዓለም ብባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣቢለን "ውጽኢታዊ ምዕጋት" ክትግብራ ኣተሓሳሲቡ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝመርሐ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣልቡርሃን፡ ወተሃደራዊ ሓይሊ "ኲናት ሓድሕድ" ንምክልኻል ስልጣን ከምዝሓዘ እዩ ዝምጉት። ጀነራል ኣልቡርሃን፡ ናብ ሲቪላዊ ምሕደራ ንምስግጋር ተወፋይነት ከምዘለዎ'ውን ወሲኹ ምሕባሩ ይዝከር። እንተኾነ ግን፡ ሰራዊት እታ ሃገር ክሳብ ሎሚ ስልጣን ብሒቱ ይርከብ። ኣብ መንጎ ዝተፈላለዩ ፖለቲካውያን ሓይልታት ሱዳን ክፍተን ዝጸንሐ ልዝብ ዛጊት ነታ ሃገር ናብ ደሞክራስያዊ ምስግጋር ክወስዳ ኣይክኣለን ዘሎ።


ሱዳን: ንገበናት ኲናት ዳርፉር ዝርእይ መጋባእያ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ገበነኛታት ክጅምር እዩ

ቅድሚ 20 ዓመታት ኣብ ዳርፉር ሱዳን ንዝተፈጸመ ጥሕሰታት ዝምርምር መጋባእያ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ገበነኛታት ስርሑ ክጅምር እዩ። መራሒ ናይ'ቶም ደገፍቲ መንግስቲ ዝኾኑ ሚሊሻታት ጃንጃዊድ ዝነበረ ጥርጡር: 31 ክስታት ገበናት ኲናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ቀሪቡሉ ኣሎ። ዓሊ ሙሓማድ ዓሊ ዓብዳል-ራሕማን ግና ነቲ ክስታት ይነጽጎ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ሱዳን ነቲ ሓድሽ ምዕባለ ታሪኻዊ ክብሉ ገሊጾምዎ። ጠበቓ ሰብኣዊ መሰላት ሞሳድ ኣሕመድ ዓሊ "እቲ ናይ ዘይተሓታትነት ዓንኬል ክሳዕ ዝስበር ቃልሶም ንዘየቋረጹ ንግዳያትን ኣብ ዳርፉር ካብቲ መጥቃዕቲ ንዝደሓኑን [ሰሉስ] ዓቢይ መዓልቲ እዩ" ኢሉ። ወሲኹ'ውን "እቲ ኣብ ልዕሊ ዓብዳል-ራሕማን ተኸፊቱ ዘሎ መስርሕ ፍርዲ ነቲ ብእኡን ንሱ ዝመርሖም፡ ብመንግስቲ ዝድገፉ ሚሊሻታት ጃነጃዊድን ዝተፈጸመ ከቢድ ጾታውን ካልእን ገበናት ዘቃልዕ ክኸውን ተስፋ ንገብር" ኢሉ። እቲ ብዓሊ ኩሻይብ ዝፍለጥ ዓብደል-ራሕማን፡ ነቲ ልዕሊ 300,000 ሰባት ዘህለቐን ልዕሊ 2 ሚልዮን ካብ መንበሪኦም ዘመዛበለን ግጭት ብዝምልከት ኣብ መጋባእያ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ገበነኛታት ዝቐርብ ናይ ፈለማ ሰብ እዩ። ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሽር፡ ምስቲ ገበናት ብዝተኣሳሰር ዛጊት ኣብ ቀይዲ ኣይኣተወን። ኣብ 2019 ብዕልዋ ካብ ስልጣን ድሕሪ ምእላዩ ኣብ ቀይዲ ዝርከብ ኣልበሽር ብገበናት ኲናትን ምጽናት ዓሌትን ዝድለ እኳ እንተኾነ ነቲ ክስታት ኣይቕበሎን። ዓብደል-ራሕማን ን13 ዓመታት ክድለ ድሕሪ ምጽንሑ ኣብ 2020 እዩ ኢዱ ሂቡ። ንሱ ካብ ነሓሰ 2003 ክሳዕ መጋቢት 2004 ኣብ ዘሎ ግዜ ኣብ ክልተ ከተማታት ዳርፉር ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕትታት ኢድ ከም ዘለዎ ይኽሰስ። ንሱን እቶም ዝእዝዞም ሚሊሻን ጾታዊ ዓመጽ፣ ምስቓይ፣ ቅትለትን ዝምታን ከምዝፈጸሙ ዓለምለኻዊ ቤትፍርዲ ገበነኛታት ይኸስስ። ዓብደል-ራሕማን ቅድሚ ሕጂ ናብ መጋባእያ ኣብ ዝቐረበሎም ኣጋጣሚታት ስሙ ምስ ናይ ካልእ ሰብ ተደናጊሩ ምህላው ምግላጹ ጸብጻባት ሮይተርስ ይሕብር። ሕቡራት ሃገራትን ኣፍሪቃዊ ሕብረትን ኣብ ዳርፉር ኣዋፊርዎ ዝጸንሐ ዓቃብ ሰላም ሓይሊ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣቢሉ ድሕሪ ምስሓቡ ኣብቲ ከባቢ ግጭትታት እናወሰኸ ይመጽእ ምህላው ይግለጽ። ኣብቲ ዞባ ግጭት ፈለማ ዝተወልዐ ኣብ 2003 ኮይኑ፤ ከምዝተገለሉን ልምዓት ትሕተ ቅርጺ ከምዘይተገበረሎምን ዝገልጹ ኣዕራብ ዘይኮኑ ነበርቲ እቲ ከባቢ ኣንጻር መንግስቲ ብረት ድሕሪ ምልዓሎም ዝሰዓበ እዩ። መንግስቲ ነቶም ብጃንጃዊድ ዝፍለጡ ብቐንዱ ኣዕራብ ዝኾኑ ሚሊሻታት ብምልዕዓል ነቶም ዕጡቓት ክዋግኡ ብምብጋስ እዩ ግብረመልሲ ሂቡ። እቲ ዝሰዓበ ጎንጺ ከኣ ዓለምለኻዊ ቁጥዐ ኣልዒሉ። ብኣማኢት ዝቑጸር ቁሸታት ክቃጸልን ክዝመትን እንከሎ፡ ኣብ ለዕሊ ሲቪላውያን ምጽናት ዓሌት ከምዝተፈጸመ ይግለጽ።


ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኢትዮጵያን ሱዳንን ካብ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክቑጠባ  ጸዊዑ

ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ሱዳንን ዘሎ ምስሕሓብ ዶብ ይጋድድ ኣብ ዘሎሉ እዋን፡ ሓላፊ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ‘ህድኣትን ዘተን’ ጸዊዑ። ሙሳፋቂ ማሃማት፡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ክልቲአን ሃገራት ዝኾነ ዘይምርድዳእ ብሰላማዊ መንገዲ ክፈትሐኦ ይግባእ ኢሉ። ሰራዊት ሱዳን ኣብቲ ምስ ኢትዮጲያ ዘዳውብ ከባቢታት ደብዳብ ከቢድ ብረት ከም ዘካየደ ኣመሓደርትን ነበርትን እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ረቡዕ 16 ሰነ 2014 [ግእዝ] ተፈጢሩ ብዝተባህለ ግጭት፡ ሸውዓተ ወተሃደራትን ሓደ ሰላማዊ ሰብ ብሓይልታት ኢትዮጲያ ከም ዝተቐትሉ ብምግላጽ፡ ሱዳን ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዘስምዓቶ ክሲ እዩ ነቲ ወጥሪ ኣለዓዒልዎ። ነዚ ስዒቡ፡ ሰራዊት ሱዳን ብመዳፍዕን ሞርታራትን ካልኦት ከበድቲ ኣጽዋርን፡ ኣብቲ ከባቢ ደብዳብ ከም ዘካየደ፡ ኣመሓዳሪ ወረዳ ኣርማጭሆ ኣቶ ደላሰኝ ኣያና ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ቅድሚ ሕጂ ወተሃደራት ሱዳን ነቲ ከባቢ ብሓይሊ ኣብ ርእሲ ምሓዞም፡ ናብ ግዝኣት ኢትዮጲያ ብምእታው፡ ምስ ሚሊሻታት ከባቢ ብዝገበርዎ ግጭት ጉድኣት ከም ዝወረደ፡ እቲ ኣመሓዳሪ ኣተሓሒዙ ይገልጽ። ብሰኑይ ዝተኻየደ ደብዳብ ኣመና ጽዑቕ ምንባሩን፡ ክሳብ ሰሉስ ድሕሪ ቐትሪ’ውን እቲ ደብዳብ ከም ዝቐጸለ ነበርቲ እቲ ከባቢ ብተወሳኺ ገሊጾም። መንግስቲ ሱዳን ግን፡ እቲ ግጭት ብሰንኪ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ዝተፈጸመን፡ ኣብ ውሽጢ ግዝኣት ሱዳን ከም ዝተኸስተን ዝነግር መግለጺ እዩ ኣውጺኡ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ነቲ ሱዳናውያን ምሩኻት ኣብ ኣደባባይ ቀቲሉ ዝብል ብሱዳን ዝቐረበሉ ክሲ ብምንጻግ፡ እቲ ሰራዊት ኣብቲ ቦታ ግጭት ከምዘይነበረን፡ እቲ ክስተት ኣብ መንጐ’ቲ ግዝኣት ኢትዮጵያ ሰጊሩ ዝኣተወ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሱዳንን ሚሊሻታት ከባቢን ዝተፈጥረ እዩ፡ ኢሉ። ኣቶ ደሳለኝ፡ እቲ ግጭት ዝተፈጥረ፡ ሰራዊት ሱዳን ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብሓይሊ ዝሓዞን፡ መንግስቲ ድማ ብዘተ ክፍታሕ እዩ ዝበለሉን፡ 30 ሽሕ ሄክታር መሬት ሰጊሩ ንውሽጢ ኣብ ዝኣተወሉ ከም ዝተፈጥረ የነጽር። እቶም ንሱ፡ “ወተሃደራት ሱዳን እናመርሑ ዝመጽኡ ኣርባዕተ ተለኣኣኽቲ ህወሓት” ዝበሎም ሰባት ወሲኽካ ሸውዓተ ሰባት ከም ዝተቐትሉን፡ ብወገን ሚሊሻ ድማ ሓደ ሰብ ከም ዝሞተን ዝቘሰሉ ድማ ከም ዘለውን ይዛረብ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጲያ ነቲ ብሰኑይ ዝቐረበሉ ክሲ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ እቲ ግጭት ዝተፈጥረ፡ ብደገፍ ህወሓት፡ ዶብ ሰጊሩ ብዝኣተወ ምዱብ ሰራዊት ሱዳን ዝተፈጥረ ግጭት እዩ ብምባል፡ ነቲ ክሲ ነጺግዎ እዩ። መራሕቲ ትግራይ ነዚ ብምንጻግ፡ መንግስቲ ኣንፈት ንምጥምዛዝ ዓሊሙ ንህወሓት ተሓታቲ ምግባር’ዩ ብምባል፡ ነቲ ተግባር ከም ዘይወዓሎ ይገልጽ። ኣብቲ ብሰሉስ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ነቲ ክሲ ብምንጻግ፡ ከምዚ ዓይነት ክሲ ምቕራቡ፡ እቲ ብቐዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ዝምራሕ መንግስቲ ንሰላም ዘለዎ ዕቱብነት ኣብ ምልክት ሕቶ ዘእቱ ምዃኑ ኣሚቶም። ኣብ ዶባት ኢትዮጵያን ሱዳንን ብሰንኪ ዘይተፈትሐ ዘሎ ሕቶ ይግብኣኒ፡ ኣብ ክልቲኡ ወገን ብዘለው ዕጡቓት ሓይልታት ሓሓሊፉ ግጭት ከጋጥም ከም ዝጸንሐ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ እዚ ናይ ሕጂ ግን ንመዓልታት ዝቐጸለ ወጥሪ ኣስዒቡ ኣሎ። ብሰንኪ’ዚ ድማ ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ እቲ ግጭት ከይዓርግ ስግኣት ከም ዘለዎም ብምግላጽ፡ ካብኡ ሓሊፉ’ውን ናብ ውሑስ ከባቢ ክግዕዙ ከም ዝሓስቡ ይገልጹ’ለው። በቲ ዝተኻየደ ደብዳብ፡ ኣብ ሰብ ዝወረደ ጉድኣት’ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብ ግራውትን ሓፈሻዊ ቦታታት ሕርሻን ጉድኣት ከም ዘውረደ ግን፡ እቲ ኣመሓዳሪ ይገልጽ። ብሰንኪ’ዚ ብዝተፈጥረ ስግኣት፡ ነበርቲ ካብ ንቡር ዕዮ ማሕረስ ከም ዝበዀሩ ሓቢሮም። ኣብ ርእሲኡ፡ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ዝካየድ ዝነበረ ንግዳዊ ንጥፈታት ከም ዝተኣጓጐለን፡ እታ መሰጋገሪት ኰይና ዝጸንሐት ገላባት ዝተባህለት ቦታ’ውን ከም ዝተዓጽወት ኣመሓዳሪ ኣቶ ደሳለኝ ይገልጽ። እቲ ብማዕከናት ዜና፡ ኣብ መንጐ ወተሃደራት ክልቲአን ሃገራት፡ ኲናት ከም ዝተኻየደ ዝገልጽ ዜና ሓቅነት ከም ዘይብሉ ዝገለጸ ኣቶ ደሳለኝ፡ እቲ ዝኸውን ዘሎ ብወገን ሱዳን ዝግበር ዘሎ ደብዳብ ከቢድ ብረት ጥራይ እዩ ኢሉ። ብኻልእ ሸነኽ ወሃቢ ቓል ሓይልታት ሱዳን፡ ሰራዊት ሱዳን ዶብ ሰጊሩ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመን ወተሃደራት ኢትዮጵያ ከም ዝማረኸን ዝገልጽ ዜና ቅኑዕ ከም ዘይኰነ ገሊጹ’ሎ። ፕረዚደንት ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ዝሓለፈ ሰኑይ ኣብ ምብራቓዊ ግዝኣት’ታ ሃገር ምብጻሕ ብምክያድ ምስ ሰራዊትን ነበርትን እቲ ከባቢ ከም ዝተዘራረበ፡ ኣገልግሎት ዜና ሱዳን ገሊጹ። ድሕሪ’ቲ ኣብ ትግራይ ሰሜን ኢትዮጲያ ዝተወልዐ ኲናት፡ ወተሃደራት ሱዳን ነቶም ኣከራኸርቲ ኰይኖም ዝጸንሑ ቦታታት ብሓይሊ ከም ዝሓዙን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ ሱዳን ወተሃደራታ ከተውጽእን እቲ ጉዳይ ብዝርርብ ክፍታሕን ክትሓትት ከም ዝጸንሐ ይፍለጥ። ብመሰረት ሓበሬታ ኣመሓዳሪ ኣቶ ደሳለኝ፡ ስናር፡ ገላሉባን፡ ጐረደም፡ ልዕላይን ታሕታይን ኣቦጠር፡ ከምኡ’ውን ሰላም በር ዝተባህሉ ቦታታት ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ሱዳን ኣትዮም ጸኒሖም ኣለው።


ሱዳን፡ ህላወ ሩስያውያን ዕሱባት ወተሃደራት ነጺጋ

ሱዳን፡ ህላወ ሩስያዊ ብሕታዊ ወተሃደራዊ ትካል ኣብ ሃገራ ነጺጋ። እዚ፡ ነቲ ብወከልቲ ብሪጣንያ፡ ኣመሪካን ኖርወይን፡ 'ኣባላት ዋግነር ግሩፕ ኣብ ወፍሪ ምዝባዕ ሓበሬታ ኣብ ማሕበራዊ መድያን፡ ኣብ ዘይሕጋዊ ዕደና ወርቅን ኣብ ሱዳን ተጸሚዶም ኣለው፡' ዝብል ሓባራዊ መግለጺ ዝሰዓበ ምላሽ እዩ። "መንግስቲ ሱዳን ነዚ ጸብጻብ ብምሉኡ ክነጽጐ ይደሊ፡" ይብል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን። ምዕራባውያን ዲፕሎማሰኛታት ንሱዳን ናብቲ ኣብ መንጐ ሩስያን ዩክረይንን ዝካየድ ዘሎ ኲናት ክእትውዋ ይደልዩ ኣለው ብምባል ሰበስልጣን ሱዳን ይኸሱ። ምኽትል ጀነራል ኣብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን ኰይኑ ዝሰርሕ ዘሎ፡ ጀነራል መሓመድ ሓምዳን [ሕሜቲ] ዳጋሎ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ሩስያ ምብጻሕ ኣካይዱ ከም ዝነበረ ይዝከር። ሩስያውያን ዕሱባት ኣብ ማእከላይ ሪፑብሊክ ኣፍሪቃ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብምፍጻም ክኽሰሱ ጸኒሖም እዮም። ምዕራባውያን ሃገራት፡ ዕሱባት 'ዋግነር' ኣብ ማሊ ተዋፊሮም ምንባሮም ይገልጻ። እዚ ወተሃደራዊ ጕጅለ፡ ኣብ ሊብያ ኣንጻር 'ቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝድገፍ መንግስቲ ንዝቃለስ ዘሎ ሓይሊ ዓለወኛ ጀነራል ኸሊፋ ሓፍተር ዝድግፉ ኣሽሓት ተዋጋእቲ ኣለውዎ። ወተሃደራውያን መራሕቲ ሱዳን፡ ካብ ዘመነ-ስልጣን 'ቲ ኣብ ሚያዝያ 2019 ብህዝባዊ ናዕቢ ዝተዓልወ ጀነራል ዑመር ኣልበሽር ኣትሒዞም ምስ ሩስያ ጥቡቕ ዝምድና ጸኒሕዎም እዩ። ኣልበሽር፡ ኣብ 2017 ኣብ 'ሲቺ ሪዞርት' ምስ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዝገበሮ ርክብ፡ ካብ "ተጻባኢ ተግባራት ኣሜሪካ" ክለላ ሩስያ ከም ዝደሊ ሓቲቱ ነይሩ። ዋግነር እዚ ኣዝዩ ሓደገኛን ምስጢራዊ ዝኾነ ጉጅለ፡ ኣብ 2014 ነቶም ኣብ ምብራቓዊ ዩክረይን ኣብ ዝነበረ ግጭት ነቶም ክንጸሉ ዝደልዩ ሩስያውያን ጕጅለ ኣብ ዝድግፈሉ ዝነበረሉ እዋን’ዩ ንፈለማ ግዜ ተለልዩ። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ከኣ፡ ኣብ ሶርያ፡ ሞዛምቢክ፡ ሱዳን፡ ሊብያን ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃን ኣብ ዝርከባ ሃገራት ይሳተፍ ኣሎ ተባሂሉ ይኽሰስ።


ሱዳን፡ ኣንጻር ወተሃደራዊ ዕልዋ ብምቅዋሞም ተኣሲሮም ዝጸንሑ እሱራት ተፈቲሖም

ሰብመዚ ሱዳን፡ ምስቲ ኣንጻር ወተሃደራዊ ዕልዋ ክካየድ ዝጸንሐ ህዝባዊ ተቓውሞታት ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዝጸንሑ 125 እሱራት ፖለቲካ ከምዝፈትሑ ተፈሊጡ። ወተሃደራዊ መራሒ እታ ሃገር ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን፡  ኣብታ ሃገር ተኣዊጁ ዝጸንሐ ህጹጽ እዋን ብሰንበት ምልዓሉ ይዝከር። እቶም ዝተፈትሑ፡ መራሕቲ ናይቲ ብ'ረሲስታንስ ኮሚቲታት' (ሽማገለታት ተቓውሞ) ዝፍለጥ፡ ኣንጻር ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ዝተፈጸመ ወተሃደራዊ ዕልዋ ዝካየድ ዝነበረ ህዝባዊ ተቓውሞታት ምዃኖም፡ ጠበቓታት ናይቲ ጉጅለ ብምጥቃስ ሱዳን ትሪቡን ዝተባህለ ማዕከን ዜና ሓቢሩ። እቶም ተፈቲሖም ዘለዉ እሱራት ኣብ ኣብያተ-ማእሰርቲ ርእሰከተማ ካርቱም፡ ወደባዊት ከተማ ፖርት ሱዳን፡ ከምኡ'ውን ኣብ ደቡባዊ-ምብራቕ እትርከብ ከተማ ራባክ ተታሒዞም ዝጸንሑ'ዮም። እቶም ህዝባውያን ሽማገለታት ተቓውሞ፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣንጻር እቲ ብቐዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ዝምራሕ ንዝነበረ ሲቪላዊ መሰጋገሪ መንግስቲ ብምውጋድ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ሰራዊት እታ ሃገር ህዝባዊ ናዕቢ ከወሃህዱ ዝጸንሑ'ዮም። እቲ ዕልዋ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ካብ ዝካየድ ኣትሒዙ፡ ሱዳናውያን ን7 ኣዋርሕ ኣብ ጎደናታት እታ ሃገር ብምውጻእ ኣዘዝቲ ሰራዊት ስልጣን ንሲቪላዊ ምምሕዳር ከረክቡ ክጠልቡ ጸኒሖም ኣለዉ። ምልዓል ኣዋጅ ህጹጽ እዋንን ምፍታሕ ናይቶም መራሕቲ ተቓውሞ ዝኾኑ ጉጅለታትን፡ ኣብ መንጎ ወተሃደራውያን መራሕቲን ተቓወምቲ ጉጅለታትን ቀጥታዊ ልዝብ ንክጅመር መንገዲ ዝጸርግ ክኸውን ትጽቢት ይግበር። ዋላ'ኳ ገለ ወገናት ከይሳተፉ እንተወሰኑ፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ንምፍታሕ ብመንጎኝነት ሕቡራት ሃገራት ዝተጀመረ ተበግሶ ልዝብ ይቕጽል ምህላዉ ይዝረብ። ሰራዊት ሱዳን፡ ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ኣፍሪሱ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ብምእታውን ነቲ ቤት ምኽሪ ብምፍራስን ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ከም ዝኣወጀ ይዝከር። እቲ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብዝተኻየደ ዕልዋ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ ሕዩር ገዛ ዝነበረ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ዓብደላ ሓምዶክ፡ ካብ ማሕዩር ተፈቲሑ ብ 20 ሕዳር 2021 ናብ ስልጣኑ'ኳ እንተተመልሰ፡ ብሰንኪ ዝቐጸለ ህዝባዊ ጸቕጢ ኣብ ፈለማ ጥሪ ናይዚ ዓመት'ዚ፡ ስልጣኑ ከም ዝለቐቐ ይዝከር። ሱዳን፡ ፕረዚደንት ነበር ዖማር ኣል-በሺር ብህዝባዊ ተቓውሞ ኣብ ሚያዝያ 2019 ካብ ስልጣኑ ካብ ዝእለ ጀሚራ ኣብ ፖለቲካዊ ቅልውላው ኣትያ ትርከብ።


ቅልውላዉ ሱዳን፡ ኤርትራ ውሽጣዊ ፖለቲካዊ ቅልውላው ሱዳን ንምፍታሕ 'ተበግሶ' ኣቕሪባ

መንግስቲ ኤርትራ ንውሽጣዊ ፖለቲካዊ ቅልውላው ሱዳን ንምፍታሕ ዝሕግዝ "ተበግሶ" ከምዘቕረበ ኣገልግሎት ዜና ሱዳን ሓቢሩ። እቲ ብፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ከምዝተበገሰ ዝተገልጸ መርገጺ፡ ንርእይቶ ኩሎም ሓይልታት ሱዳን ዘንጸባርቕ'ዩ ክብል ሱና ጠቒሱ። ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ዑስማን ሳልሕ ዝምራሕ ልኡኽ ትማሊ ምስ ኣባል ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ሌ/ጀነራል ሸምስ ኣል-ዲን ካባሺ ኣብ ዝተራኸበሉ ብዛዕባ'ቲ ተበግሶ ከምዝተዘራረበ እቲ ሓበሬታ የረድእ። "ጀነራል ካባሺ ንጸጥታን ምርግጋእን [ሱዳን] ዘሐይልን ንፖለቲካዊ ቅልውላው ዝፈትሕን ኩሉ ተበግሶታት" ብሓጎስ ከምዝቕበልዎ ከምዝገለጸ'ውን ጸብጻብ ሱና ጠቒሱ'ሎ። እንተኾነ ግን እቲ ጸብጻብ ብዛዕባ'ቲ "ተበግሶ" ዝኾነ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃበን። ኤርትራ'ውን ብወገና ብዛዕባ'ቲ ዝተባህለ "ተበግሶ" ብወግዒ ዝሃበቶ መግለጺ የለን። ኣማኻሪ ፕረዚደንት ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብርኣብ ዝርከቦ ልኡኽ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ካርቱም ብምኻድ ምስቶም ብዕልዋ ስልጣን ጨቢጦም ዘለዉ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ዝርከብዎም ሰብመዚ ሱዳን ተራኺቡ ነይሩ'ዮ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ሰራዊት ሱዳን፡ ነቲ ብሲቪላዊ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ዝምራሕ መሰጋገሪ መንግስቲ ብምፍራስ ስልጣን ጠቕሊሉ ኣብ ኢዱ ድሕሪ ምእታዉ፡ እታ ሃገር ኣብ ዝኸፍአ ፖለቲካዊ ቅልውላዉ ተሸሚማ ትርከብ። እቶም ብቐደሙ'ውን ብልፍንቲ ሲቪላውያንን ወተሃደራውያንን መራሕቲ ዘይቀሰኑ ብዙሓት ሱዳናውያን ንኣዋርሕ ህዝባዊ ተቓውሞታቶም ከስምዑ ጸኒሖም ኣለዉ። ኣብቲ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ናዕብታት ሓያሎ ሱዳናውያን ብሓይልታት ጸጥታ ከምዝተቐትሉ ይግለጽ። ኣመሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ዝርከብኦም ሓያሎ ምዕራባውያን ሃገራት፡ ንጎነጻዊ ግብረመልሲ ሓይልታት ጸጥታ ብምኹናን ስልጣን ንሲቪላዊ መንግስቲ ከረክቡ ጸቕጥታት ክገብራ ምጽንሐን ይፍለጥ። ወተሃደራውያን መራሕቲ ሱዳን፡ ነቲ ብመሰረት ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ሃገራዊ ምርጫ ብምክያድ ስልጣን ናብቲ ብህዝቢ ዝምረጽ መንግስቲ ከምዘረክቡ'ኳ ቃል እንተ ኣተዉ፡ ኣብ ዝተመደበሉ እዋን ክካየድ ዝኽእል እንተኾይኑ ንጹር ኣይኮነን ዘሎ። ብወተሃደራዊ ዕልዋ ካብ ስልጣን ድሕሪ ምእላዩ ድሕሪ ሽዱሽተ ሰሙናት ናብ መዝነቱ ተመሊሱ ዝነበረ ሓምዶክ ካብ ስልጣን ንምውራድ ብምውሳኑ መንግስቲ ሱዳን ምሉእ ብምሉእ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ክኸውን ገይሩ’ሎ። እቲ ሰራዊት ኣብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ ዕልዋ መንግስቲ ብምፍጻም ንሲቪላውያን መራሕቲ ድሕሪ ምብታኑ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን እኳ እንተኣወጀ ነቲ ህዝባዊ ተቓውሞታት ክገትኦ ኣይከኣለን። ቀንዲ ጠለባት እቲ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ህዝባዊ ተቓውሞ፡ እቲ ሰራዊት ስልጣን ንሲቪላዊ ምምሕዳር ከረክብን ካብ መሪሕነት ክእለን ዝብል ምዃኑ ኣወሃሃድቲ እቲ ሰልፍታት ይገልጹ። ኤርትራ ነቲ ኣብ ሚያዝያ 2019 ንፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣል-በሽር ካብ ስልጣኑ ዝኣለየ ህዝባዊ ምንቅስቓስን ወተሃደራዊ ዕልዋን ደጊፋ ገሊጻ ምንባራ ይዝከር።


ሰራዊት ሱዳን ንስቪላዊ ምምሕዳር ባይታ ከጣጥሕ’ዩ - ኣልቡርሃን

ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ሰራዊት እታ ሃገር ስልጣን ናብ ስቪላዊ ምምሕዳር ንኽምለስ ባይታ ከም ዘመቻችእ ተዛሪቡ። ንሱ ብተሌቪዥን ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ሰራዊት ኣብታ ሃገር ንዝግበር ዲሞክራሲያዊ ምስግጋር ዕንቅፋት ከምዘይከውንን፡ ኣብ መጻኢ ንዝግበር ምርጫ ንምሕጋዝ ድልውነት ከም ዘለዎን ሓቢሩ። ደሕሪ ሕጂ፡ ፖለቲካዊ ቅልውላው እታ ሃገር ንኸብቅዕ ብሲቪላዊ ማሕበራት ኣብ ዝካየዱ ዝርርባት፡ እቲ ሰራዊት ጣልቃ ከም ዘይኣቱ'ውን ገሊጹ። እንተዀነ፡ ጀነራል ቡርሃን እቲ መሰጋገሪ እዋን መዓስ ከም ዘብቅዕ ዘነጽር ደረት ግዜ ኣየቐመጠን። ሰራዊት ሱዳን፡ ደገፍቲ ዲሞክራሲ ዝዀኑ ሱዳናውያን ከካይድዎ ብዝጸንሑ ቀጻሊ ሰልፊታት ተቓውሞ፡ ኣብ ሓያል ወጥሪ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ብቐዳማይ ሚኒስትር ዓብደላ ሓምዶክ ዝምራሕ ዝነበረ ሲቪላዊ መንግስቲ ብዕልዋ ምስ ተኣልየ፡ ሰራዊት እታ ሃገር ምሉእ ስልጣን ከም ዝተቘጻጸረ ይዝከር። ጀነራል ቡርሃን፡ ቅድም ኢሉ’ውን ዲሞክራሲያዊ ምስግጋር ንኽህሉ ውፍይነት ከም ዘለዎ ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። ብኻልእ ወገን ሰብ መዚ እታ ሃገር፡ ብ30 ሰነ ኣብ ዝተኻየዱ ሰልፍታት ተቓውሞ ተኣሲሮም ንዝነበሩ 145 ተሓለቕቲ ፈቲሖም። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ድሕሪ ዝተፈጸመ ወተሃደራዊ ዕልዋ፡ ልዕሊ 100 ሰባት ከም ዝሞቱ ይግለጽ።


ተበግሶ ቻይና ኣብ ምርግጋእ ቀርኒ ኣፍሪቃን ብልጫታቱን

ቻይና፡ ነቲ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ተፈጢሩ ዘሎ ዘይምርግጋእ፡ ጸጥታዊ ብድሆታትን ግጭታትን ንምፍታሕ ዝዓለመ ዋዕላ ሃገራት ናይቲ ዞባ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣካይዳ። ኣብቲ ባዕላ ዘስራሓቶ ህንጻ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ካብ 20 ክሳብ 21 ሰነ ዝተጋብአ “ቀዳማይ ዋዕላ ብቝዕ ምሕደራን ልምዓትን ቻይና-ቀርኒ ኣፍሪቃ” ዝተሰምየ ኣኼባ፡ ወከልቲ ቻይና፡ ኢትዮጵያ፡ ሱዳን፡ ኬንያ፡ ዩጋንዳ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ጂቡቲን ሶማልያን ተሳቲፎም ነይሮም። ኤርትራ ኣብቲ ዋዕላ ዘይምስታፋ ግን ንብዙሓት ተዓዘብቲ ግር ዘበለ ፍጻመ ኰይኑ’ሎ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ምስ ፍሉይ ልኡኽ ቻይና ኣብ ኣስመራ ኣብ ዝተራኸበሉ እዋን፡ ኤርትራ ኣብቲ ብቻይና ዝዳሎ ዋዕላ ቀርኒ ኣፍሪቃ ክትሳተፍ ምዃና ቃል ኣትዩ ነይሩ’ዩ። ስለ ምንታይ ክትሳተፍ ከም ዘይደለየት’ኳ ብንጹር እንተዘይተፈልጠ፡ ምትእትታው ምዕራባውያን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ሃገራት ናይቲ ዞባ ኣትሪራ ክትቃወሞ ምጽንሓ ይፍለጥ። ኣብቲ ፈላሚ ኣኼባ ቻይናን ቀርኒ ኣፍሪቃን ዝተሳተፉ ወከልቲ ሃገራት፡ ምክትል ሚኒስተራት፡ ኣምባሳደራት፡ ታሕተዎት ሚኒስተራት (ዲኤታ) ምንባሮም ኣብቲ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ ተጠቒሱ’ሎ። ብወገን ቻይና ድማ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዡ ቢንግ ተሳቲፉ። ኣብቲ 12 ነጥብታት ዝሓዘ ሰነድ፡ “ንዘላቒ ሰላም፡ ተኵሲ ዝሃድኣላ ቀርኒ ኣፍሪቃ ንምህናጽ” ዘለዎም ራእይ ከም ዘረጋገጹን ብምግላጽ፡ “ሰላምን ጸጥታን ናይቲ ዞባ ንምውሓስ ብሓባር ክሰርሑ” ከም ዝተረዳድኡ የመልክት። “ተሳተፍቲ ወገናት ዘለዎም ፖለቲካዊ ምትእምማን ንምስሳን፡ ኣብ መንጐ ሃገራት ናይቲ ዞባ ዘሎ ርክባት ንምምሕያሽን ዝለዓለ ደረጃ ጽምዶን ምሕያልን ኣብ ኵሉ ደረጃታት ልዝብ ምክያድን ድሉዋት” ምዃኖም ኣብ መግለጺኦም ሓቢሮም ኣለዉ። እቲ “ዝለዓለ ደረጃ ጽምዶ” መዓስን ብደረጃ መንን ከምዝካየድ ግን እቶም ተሳተፍቲ ኣየነጸሩን። ኵለን ተሳተፍቲ ሃገራት ኣባላት ናይቲ “ድኹም” ተባሂሉ ዝግለጽ ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ምዃነን ይፍለጥ። “ዲሞክራሲ፡ ሃገራዊ ሰላም፡ ምርግጋእን ልምዓትን ኣብ ምምጻእ ዓቢ ኣበርክቶ ከም ዘለዎ ኵላትና ንፈልጥ ኢና። ኵሎም ዜጋታት ሃገራት 'ዚ ከባቢ፡ ጾታ፡ ዓሌት ወይ ፖለቲካዊ መርገጽ ብዘየገድስ ዲሞክራሲ ንምርግጋጽ ክከኣል ምእንቲ፡ ተሳትፎኦም ኣብ ፖለቲካ ንምሕያል ክጣበቑ ተሰማሚዖም” ኢሉ። ቻይና ብወገና፡ ኣብ ጥዕና፡ ድኽነት ንምንካይ ዝካየድ ሕርሻዊ ልምዓት፡ ንግዲ፡ ወፍሪ፡ ትሕተ-ቅርጺ፡ ሓምለዋይ ልምዓትን ጸጥታን ኣብ ዝኣመሰሉ ዓውድታት ምስተን ሃገራት ከተካይዶ ዝጸንሐት ምትሕግጋዝ ከተዕምቘ ቃል ኣትያ’ላ። ኣብ ዙርያ እቲ (“Two Axes Plus Two Coasts”) ተባሂሉ ዝጽዋዕ ምህናጽ ትሕተ ቅርጺ ወደባትን መስመራትን (ጂቡቲ-ኣዲስ ኣበባ ከምኡ’ውን ሞምባሳ-ናይሮቢ) ንዝግበር ጻዕርታት ክትድግፎ ምዃና’ውን ቻይና ገሊጻ’ላ። ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ግጭታት ንምፍታሕ ይዅን፡ ነቲ ኣብቲ ዞባ ንዘሎ ዘይምርግጋእ ንምህዳእ፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ዞባዊ ውድብ ኢጋድን ከካይድዎም ዝጸንሑ ተበግሶታት መሰረታዊ ፍታሕ ከምጽኡ ኣይክኣሉን። እቲ ኣብ ፈለማ ጸግዒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝወሰደ ዝንገረሉ ዝነበረ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንኲናት ትግራይ ንምፍታሕ፡ ንፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ ፍሉይ ወኪል ገይሩ ድሕሪ ምምዛዙ፡ ናብ መቐለን ኣዲስ ኣበባን ብምምልላስ ክላዘብ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኦባሳንጆ፡ እቲ መስርሕ “ተስፋ” ከም ዘለዎ ኣብዚ ቀረባ እዋን ተዛሪቡ ነይሩ። ብኣመሪካ ዝምራሕ ፈተነታት ምዕራባውያን ሃገራት’ውን፡ እንተኾነ ዛጊት ኣብ ኢትዮጵያ ይዅን ኣብቲ ዞባ ብሓፈሻ ነባሪ ሰላምን ጸጥታን ከረጋግጽ ኣይክኣለን። ኣመሪካ ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ንምህዳእ፡ ከምኡ’ውን ንውሽጣዊ ፖለቲካዊ ቅልውላው ሱዳን ንምፍታሕ ክሳብ ሕጂ ሰለስተ ፍሉያት ልኡኻት መዚዛ’ላ። እንተዀነ፡ ደማዊ ኲናት ትግራይ ብዝምልከት ብተናጸል ዝተኻየደ ተነቃፊ ምቁራጽ ተጻብኦታት እንተዘይኮይኑ፡ ሓደጋ ዳግማይ ውግእ ጠቕሊሉ ከወግድ ዝኽእል ስምምዕ ኣይተፈረመን። ምስ ኬንያ ብምትሕብባር ተጻረርቲ ወገናት ናይቲ ኲናት ዘተ ሰላም ዘካይድሉ ምርድዳእ ተበጺሑ’ኳ እንተሃለወ፡ ናበይ ከምርሕ’ዩ ብሕጂ ዝረአ’ዩ ክኸውን። መራሕቲ ትግራይ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክዛተዩ ድሉዋት ምዃኖምን፡ ሓደ ላዕለዋይ ልኡኽ ከምዝሰዱ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ብወገኑ፡ ኣብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንቤት ምኽሪ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኲናት ትግራይ ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሕ ዝከታተልን ዝላዘብን ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስተር ደመቀ መኮነን ዝምራሕ ኮሚቴ ቈይሙ ከም ዘሎን ተዛሪቡ ኣሎ። ኵነታት ሱዳን'ውን  እንተኾነ፡ ዋላ’ኳ ህዝቢ’ታ ሃገር ኣብ ሚያዝያ 2019 ንስርዓት ፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣል-በሽር ብናዕቢ ካብ ስልጣኑ እንተኣለዮ፡ ናብ ዲሞክራሲ ንምስግጋራ ዝጀመረ ፓለቲካዊ መስርሕ ብወተሃደራዊ ዕልዋ በርዒኑ፡ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ምቁጽጻር ሰራዊት ትርከብ ኣላ። ኣብ ጉዳይ ዝምድና ቻይናን ሱዳንን መጽናዕቱ ዘካየደን ናይ ዶክትረይት ትምህርቱ ዝቕጽል ዘሎን፡ ክኢላ ዓለምለኻዊ ርክባት ኣቶ ተስፋኣለም ሃብተ፡ ከምዝብሎ፡ ዋላ’ኳ ሰላምን ምርግጋእን ናይቲ ዞባ ብቐንዱ ብውሽጣዊ ረቛሒታት ዝውሰን እንተዀነ፡ ተኣማንነት መንጐኛታት ወጻኢ ኣገዳሲ ምዃኑ ይዛረብ። “ኣመሪካ ከምዘይሻራዊት ኣቃራራቢት ኮይና ክትረኣ ዘለዋ ተኽእሎታት ትሕት ዝበለ ኮይኑ ይስመዓኒ” ይብል። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኤርትራን ኢትዮጵያን ነታ ምስ ለውጢ ምምሕዳራታ ዝቀያየር ፖሊሲ ወጻኢ ዘለዋ ኣመሪካ፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘለዋ ፖሊሲታት ክነቕፋ ጸኒሐን’የን። እታ ብዙሕ ተበግሶታት ሰላም ክትወስድ እትርአ ኣመሪካ፡ ኣብቲ ዞባ ቅልውላዋት ኣብ ምፍጣር’ውን ኣበርክቶ ከምዘለዋን፡ ንተራኣ ከምዝሓላልኾን’ዩ ኣቶ ተስፋኣለም ዝገልጽ። እታ ኣብ ጂቡቲ፡ ነቲ ዞባ ዝከታተል ወተሃደራዊ መዓስከር ዘለዋ ኣመሪካ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ወተሃደራታ ናብታ ክሳብ ሎሚ ምርግጋእን ጸጥታዊ ውሕስነትን ከትፈጥር ዘይክኣለት ሶማልያ ክትሰድድ ምዃና ኣፍሊጣ ነይራ። እዚ ምትእትታው እዚ ካብቲ ስንብራት ዝገደፈ ናይ ፈለማ 1990ታት ወተሃደራዊ ፍሽለት ኣመሪካ ዝተፈለየ ውጺት ዝህልዎ እንተኾይኑ፡ ኣብ መጻኢ ዝረአ ክኸውን’ዩ። ፖለቲካዊ ቅልውላው ሶማልያ ብምርጫ ሓድሽ ፕረዚደንትን ድሕሪ ነዊሕ ዝወሰደ ምትፍናን ሰላማዊ ምስግጋር ንግዚኡ ሃዲኡ’ኳ እንተሎ፡ ብናይ ወጻኢ ሓይሊታት ዝሕሎ ንመጥቃዕትታት እስላማዊ ጕጅለ ኣል-ሸባብ ክብድህ ዘይክእል መንግስቲ’ዩ ዘሎ። ብመንጽር ናይዚ ክርአ እንከሎ፡ እታ “ግብራውን ዘወሃሃድን” ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ከምእትኽተል ዝንገረላ ቻይና፡ ሃጓፍ ኣብ ዝረኸበትሉ እዋንን ቦታን ኢዳ ከምእተእቱ’ዮም ተንተንቲ ዝገልጹ። ኣብ ሱዳን ዝተኸተለቶ ፖሊሲ ከም ኣብነት ዝጠቅስ ኣቶ ተስፋኣለም፡ ኣብ ከባቢ 2003 ኣቢሉ ኣብ ስልጣን ዝነበረ ስርዓት ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣል-በሽር ብጉዳይ “ምጽናት ዓሌት” ዳርፉር ተኸሲሱ ግዳይ እገዳን ተነጽሎን ምስ ኮነ፡ ቻይና ኣብ ሕቡራት ሃገራት ዘለዋ ቦታ ተጠቒማ ዲፕሎማስያዊ ከውሊ ገይራትሉ ጥራይ ዘይኮነ፡ ወተሃደራዊ ኣጽዋር ሸይጣትሉ፡ ካብኡ ሓሊፋ’ውን ኣብታ ሃገር ወፍርታታ ከተስፍሕ ጀሚራ። ደቡብ ሱዳን ናጽነታ ምስ ረኸበትን፡ 75 ሚእታዊት ናይቲ ሱዳን ትረኽቦ ዝነበረት ምስተዋህባን ግን፡ ተገዳስነት ቻይና ኣብ ሱዳን ላሕሊሑ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ልዕሊኣ ጸቕጥታት ከተካይድ ጀሚራ። ኣብ ክሊ እዚ ድማ’ያ ፍሉይ ልኡኽ ብምምዛዝ፡ ገና ናይ ኣመሪካን መሻርኽታን ተበግሶታት ዘገም እናለ እንከሎ “ቻይና ዲፕሎማስያዊ ኣገዳስነታ ንምርግጋጽ ትጸቓቐጥ ኣላ ክንብል ንኽእል” ይብል ተስፋኣለም። “እዚ ቻይና ወሲዳቶ ዘላ ተበግሶ ብኣወንታዊ ዓይኒ ክርአ ዝኽእል ኰይኑ እስመዓኒ። ክሳብ ክንደይ ዕውት ይኸውን ዝበል ሕቶ ንምርኣይ ግን ብልክዕ ተታሒዞም ዘለዉ ተበግሶታት/እማመታት ሰላም እንታይ ይመስሉ? መን`ዮም`ከ ተዋሳእቱ ዝብል ሕቶ ምርኣይ ዘድሊ እመስለኒ። “ንኣብነት ተራ ኤርትራ፡ ኣዕናዊ ዋላ`ኳ እንተኾነ፡ ኣብቲ ዞባ ኣብ ግምት ብምእታው፣ ብኩራታ ኣብዚ ዋዕላ ኣቕሊልካ ዝረኣ ኣይኮነን” ድማ ይብል። ሉኣላውነት ሃገራት ክኽበርን ኣብ ውሻጣዊ ጉዳያት ሃገራት ጣልቃ ዘይምእታው ዝብል ፖሊሲ ወጻኢ ስለእትኽተልን፡ ከምኡ’ውን ንእትህቦ ልምዓታዊ ደገፍን ልቓሕን ወይ ንግዳዊ ሽርክነት፡ “ዘይቅድመ-ኵነታዊ” ብምዃኑን ተበግሶ ቻይና ብልጫ ኣለዎ ክብሃል ከምዝክኣል ተንተንቲ ይሰማምዑሉ። እንተዀነ፡ ገለ ምዕራባውያን ሃገራትን ተሓለቕቲ ሰባዊ መሰላትን፡ ቻይና ብውልቀመለኽትን ብገበናት ኲናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ዝኽሰሱ ከይተረፈ ምስራሓ ክነቕፉ ይስምዑ። ንምዕባለታት እቲ ዞባ ብቐረባ ካብ ዝከታተሉ ሓደ ዝኾነ ዶ/ር መብራህቱ ኣተወብርሃን ከምዝብሎ፡ ምዕራባውያን ሃገራት’ውን ንረብሐን ብምቕዳም ንጸጋታት ድኻታት ሃገራት ብምግሓጥ ምስ መለኽቲ ስርዓታት ክማሓዘዋ ዝጸንሓ ስለዝዀና፡ ንቻይና ክወራዘያላ ከምዘይክእላ’ዩ ዝምጉት። “በዚ መንጽር እዚ ክረአ እንከሎ፡ ኣካይዳ ቻይና ናይተን ምዕራባውያን ኣካይዳን ፍልልይ ዘለዎ ኣይኮነን” ሓደ ፍሉይ ዝገብሮ ነገር፡ ቻይና ነቲ ብ'በልት ኤንድ ሮድ' (Belt and Road) ዝፍለጥ ዓለምለኻዊ ተበግሶኣ ንምህናጽ ትሕተ-ቅርጺን፡ ምስተን ኣብቲ ዞባ ተመሳሳሊ ተበግሶታት ዝወስዱ ዘለዉ ወገናት (ኣመሪካ፡ ኣውሮጳን ሩስያን) ንምውድዳር ኣብ ግምት ብምእታው ተካይዶ ከምዘላ ይገልጽ፡ ዶ/ር መብራህቱ። እቲ ካልእ ብልጫ ተበግሶታት ቻይና፡ “ንነብሳ ኵሉ ግዜ ከም ኣካል ናይተን ግዳይ መግዛእትን ዳግመ-መግዛእትን (colonialism and neo-colonialism) ዝዀና ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ገይራ ብምቕራብ (እዚ ሓቂ ኰይኑ) ኵሉ ግዜ ኣብ ሓባራዊ ቃልሲ ኣንጻር ዳግመ-ሃጸይነት ከም ዘላ`ያ ትርአ። እዚ ድማ እምንቲ ኣቃራራቢት ኰይና ንኽትረአ ተወሳኺ ጸጋ ኮይኑ ይስመዓኒ” ይብል ተስፋኣለም። እዞም ብልጫታት እዚኦም ኣብዚ ኣራግጽ ሓይልታት ወጻኢ ዝበዝሖ ዘይርጉእ ዞባ፡ ክሳብ ክንደይን ክዕወቱ’ዮም ግዜ ዝፈርዶ ክኸውን’ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ኣስታት 30 ዓመታት ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ዝጸንሓ ዲፕሎማስያውን ቁጠባውን ዝምድናታትን ሽርክነትን እናሓየለ መጺኡ’ሎ። እቲ ምትእስሳር፡ ክሳብ ሕጂ ብቐንዱ ኣብ ንግዲ፡ ምምዕባል ትሕተ-ቅርጺታትን ልቓሕን ዝተሞርኮሰ’ዩ። መብዛሕትኡ እቲ ቻይና ዝሃበቶ ልቓሕ ዓበይቲ ጽርግያታት፡ መንገዲ ባቡርን ወደባትን ብምስራሕ፡ ኣብ ጸዓትን ኢንዱስትሪን ወፍሪ ብምግባርን 'ቤልት ኤንድ ሮድ ኢንሸቲቭ' ብዝብል ዝወሃብ ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ። ኣፍሪቃ ንመንግስታውን ብሕታውን ትካላት ቻይና፡ ከም ዕዳጋን ምንጪ ባህርያዊ ጸጋታትን ኰይና ትርከብ። ብዙሓት ኩባንያታት ቻይና ኣብ ዕደና ተዋፊረን ይርከባ። ቀንዲ ንግዳዊ መሻርኽቲ ኣፍሪቃ’ውን ቻይና እያ። ቻይና፡ ካብታ ሃገር ወጻኢ ዝሃነጸቶ እንኮ ወተሃደራዊ መዓስከር ኣብ ጂቡቲ ምህናጹ’ውን፡ ኣብ ኣፍሪቃን ጐዶቦታቱን ዘለዋ ጂኦፖለቲካዊ ተገዳስነትን ጥሙሕን ዘመልክት’ዩ። ኣብ ዝሓለፉ ልዕሊ 10 ዓመታት፡ ቻይና ምስ ኢትዮጵያ ዘለዋ ምትእስሳር እናዓበየን እናሰፈሐን’ዩ ክመጽእ ጸኒሑ። ብመሰረት ጸብጻብ ኣመሪካዊ ዩኒቨርሲቲ ጆንስ ሆፕኪንስ፡ ዝበዝሐ ዕዳ ቻይና ካብ ዘለወን ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትስራዕ። ክሳብ 2019 ኣብ ዝነበረ እዋን ጥራይ ኢትዮጵያ ኣስታት 14 ቢልዮን ዶላር ዕዳ ቻይና ኣዋህሊላ ነይራ። ኣንጎላ 42.8 ቢልዮን ዶላር ካብ ቻይና ብምውሳድ ኣብ ቅድሚት ትስራዕ። ኬንያ ድማ ብ 9.8 ቢልዮን ኣብ ሳልሳይ ትርከብ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ፡ እቲ ልዑል ወለድ ከምዘለዎ ዝንገረሉ ዕዳ ዝኽፈለሉ ገደብ ግዜ ክናዋሕን ወለድ ናይቲ ክሳብ 2018 ዝተዋህለለ ዕዳ ክስረዝን ምስ ቻይና ስምምዕ ተገይሩ። ብዘይካ’ዚ፡ ትካላት ህንጻ ቻይና ኣብ ምምዕባል ትሕተ-ቅርጺ ኢትዮጵያ ሰፊሕ ተሳታፍነት’ዩ ጸኒሕወን። ናብ ጂቡቲ ዝኣቱ መስመር ባቡር ይዅን ኣብ ውሽጢ ኣዲስ ኣበባ ዝተሃንጸ መስመራት ባቡር ብኩባንያታት ህንጻ ቻይና’ዮም ተሰሪሖም። ኣብ ምምዕባል ትሕተ-ቅርጺ ኣገልግሎት ተሌፎን’ውን እንተዀነ፡ ትካላት ቻይና ወሳኒ ተራ ክጻወታ ምጽንሐን ይጥቀስ። ቻይናን ኤርትራን ካብ ነዊሕ ዝጀመረ ዲፕሎማስያውን ቁጠባውን ዝምድና ከምዘለወን ይፍለጥ። ክልቲአን ሃገራት ኣብ ህንጻ፡ ዕደና፡ ጥዕናን ትምህርትን ዝኣመሰሉ ዓውድታት ክተሓጋገዛ ከምዝጸንሓ ይግለጽ። ኩባንያታት ህንጻ ቻይና ካብ ፈለማ ናጽነት ጀሚረን ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት ኤርትራ ይሳተፋ ነይረን'የን። ኣብዚ ቀረባ ዓመታት ድማ፡ ሓያሎ ኩባንያት ዕደና ቻይና ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ዕደና ዳህሳሳት ይኹን ምውጻእ ማዕድናት ኢድ ከምዘለወን ይንገር። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር 2021 ኤርትራን ቻይናን ነቲ ብ'በልት ኤንድ ሮድ' (Belt and Road) ዝፍለጥ ናይ ቻይና ዓለምለኻዊ ተበግሶ ምህናጽ ትሕተ-ቅርጺ ዝምልከት ሰነድ ምርድዳእ ፈሪመን። ኣብ ዝሓለፋ ዓመት እታ ኣብ ተነጽሎ ዝጸንሐት ኤርትራ ብምዕራባውያን ሃገራት እገዳታት ክግበረላ እንከሎ፡ ቻይና ክትቃወሞ፡ ኣብ ካልእ እዋን ድማ ብድምጺ-ተዓቅቦ ክትከላኸለላ ምጽንሓ ይፍለጥ። ኣብ ትምህርቲ፡ ቻይና ንምምዕባል ዓቕሚ ሰብ ንምድጋፍ፡ ኣብ ዓመት ክሳብ 15 ተመሃሮ ክትወስድ ጀሚራ። ካብ 2008 ክሳብ 2017 ኣብ ዝነበረ እዋን ጥራይ ኣስታት 225 ኤርትራውያን ብመንግስቲ ቻይና ዕድላት ማህደረ-ትምህርቲ ምርካቦም ይፍለጥ። ሓደ ካብኦም ኣብ ቻይና ናይ ዶክትረይት (ፒ-ኤች-ዲ) ዝተማህረን ኣብ ኣንግልያ ራስኪን ዩኒቨርስቲ ክኢላን ተመራማርን ትምህርትን ማሕበራዊ ፍትሕን ዶ/ር ሳምሶን ማእከለ እዩ። ዋላ’ኳ ቻይና ንብዙሓት ትምህርቶም ክቕጽሉ ዝደልዩ ኤርትራውያን ዓቢይ ዕድል እንተኸፈተት፡ ኣብ ገለ ክፍልታት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኤርትራ ዘሎ ብዙሕነት ግን የጽብቦ’ዩ” ብምባል፡ ነቲ ናብ ኣውሮጳን ኣመሪካን ዝወሃብ ዝነበረ ዕድላት ከምዝደረቶ ይዛረብ። “ቻይና፡ ክንዮ ማህደረ-ትምህርቲ ምሃብ’ውን ብመንገዲ እቲ ኣብ ኤርትራ ዝኸፈተቶ ኮንፊሺየስ ማእከል ቻይና፡ ባህላዊ ጽልውኣ ንምስፋሕ ትፍትን ኣላ” ይብል ዶ/ር ሳምሶን። መራሒ ኤርትራ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ኣብ መወዳእታ 1960ታት ኣብ ቻይና ፖለቲካውን ወተሃደራውን ስልጠና ምውሳዱ፡ ስነልቦናውን ዲፕሎማስያውን ዋጋ ኣለዎ ዝብሉ’ውን ኣይሰኣኑን። ቁጠባዊ ርክብ ሱዳንን ቻይናን፡ ኣብ መወዳእታ 90ታት’ዩ ዝጅምር። ኣብቲ እዋን፡ ንመራሒ ኣልቃዒዳ ቢን ላደን ኣዕቊባትሉ ዝነበረት እዋን፡ ካብ ምራባውያን ሃገራት እገዳታትን ተነጽሎን ምስ ኣጋጠማ፡ ቻይና ንሃብቲ ነዳዲ ሱዳን ንምምዕባል ዕድል ተኸፊቱላ። ካብ 2003 ክሳብ 2010 ኣብ ዝነበረ እዋን ጥራይ፡ ንናይ ጸዓትን መጓዓዝያን ፕሮጀክትታት ዝውዕል ኣስታት 6 ቢልዮን ዶላር ንሱዳን ሂባ። ካብ 2011 ክሳብ 2018 ኣብ ዝቐጸሉ ዓመታት ድማ 143 ሚልዮን ዶላር ንሱዳን ከምዘለቀሓታ ጸብጻባት ይገልጹ። ሕጀ’ውን፡ ዋላ’ኳ ድሕሪ ሃብቲ ነዳዲ ሱዳን እንተቋረጸ (ደቡብ ሱዳን ሃገር ድሕሪ ምዃና) ሓንቲ ካብ ቀንዲ ንግዳዊ መሻርኽቲ ቻይና እያ። ኩባንያታት ቻይና፡ ኣብ ዕደናን፡ ህንጻ ትሕተ-ቅርጺታት፡ ኣገልግሎትን ካልእ ክፋላት ቁጠባን ይሳተፋ ምህላወን ይፍለጥ። ቀንዲ ዒላታት ነዳዲ ሱዳን ኣብ ደቡብ ሱዳን ብምንባሩ ግን፡ ድሕሪ 2011 ብጽሒታት ከንቆልቁል ግድን’ዩ ነይሩ። እቲ ኣብ 2011 ዝተፈጥረ ሓድሽ ምዕባለ ኸኣ ንቻይና ኣንፈታ ናብቲ ነዳዲ ዝነበሮ ደቡብ ሱዳን ክትጠዊ ኣገዲዱዋ’ዩ። ቻይና ድማ ቀንዲ ኣቕራቢት ወተሃደራዊ ኣጽዋር ደቡብ ሱዳን ምዃና’ውን ስማ ምስቲ መዕገቲ ዘየተረኽበሉ ግጭታት ተተሓሒዙ ክለዓል ጸኒሑ’ዩ። ቻይና፡ ሃብታን ሰባን ንምድሓን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ካልኦት ሃገራት ክትኣቱ ዝተገደደትሉ ኣብ ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ፈላሚ ተመኵሮ ተባሂሉ ይግለጽ ኣሎ። ቻይና ምስተን ካልኦት ሃገራት ናይቲ ዞባ (ጂቡቲ፡ ሶማልያን ዩጋንዳን’ውን) ቀሊል ዘይብሃል ቁጠባዊ ምትእስሳር ከምዘለዋ ይፍለጥ።


መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊት ሱዳን ሰፊሕ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ከፊቱ ንዝብል ሓበሬታ ነጺጉ

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ሰራዊት ሱዳን ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኢትዮጵያ ሰፊሕ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ከፊቱ ብዝብል ዝዝርጋሕ ዘሎ ሓበሬታ ስኑዕ ክብል ነጺጉ። ሰራዊት ሱዳን ቅድሚ መዓልታት ኣብ ዘውጽኦ መግለፂ፡ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ረቡዕ 16 ሰነ 2014 [ግእዝ] ተፈጢሩ ብዝተባህለ ግጭት፡ ሸውዓተ ወተሃደራትን ሓደ ሰላማውን ብሓይልታት ኢትዮጲያ ከም ዝተቐትሉ ብምጥቃስ ከሲሱ ነይሩ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ነቲ ሱዳናውያን ምሩኻት ኣብ ኣደባባይ ቀቲሉ ዝብል ብሱዳን ዝቐረበሉ ክሲ ብምንጻግ፡ እቲ ሰራዊት ኣብቲ ቦታ ግጭት ከምዘይነበረን፡ እቲ ክስተት ኣብ መንጐ’ቲ ግዝኣት ኢትዮጵያ ሰጊሩ ዝኣተወ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሱዳንን ሚሊሻታት እቲ ከባቢን ዝተፈጥረ እዩ፡ ምባሉ ይዝከር። ድሕሪ እዚ ክስተት ድማ ሱዳን ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተት ዝሕብሩ ዜናታት ኣብ ምቅላሕ ይርከቡ። ሚኒስትር ዲኤታ ኣገልግሎት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ከበደ ደሲሳ ግን እዚ ሓበሬታ ሓሶት ከምዝኾነ ንቢቢሲ ገሊፁ’ሎ። “ዝተፈላለዩ ማዕከናት ዜና ሱዳን ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተት ኣብ ምውዕዋዕ ይርከቡ። ብርግፅ ምትዅታዃት ኣለዉ እዮም። ናብ ቁሸታትን ገለ ከባብታትን ካብ ምትኳስ ብዝሰገረ ዝተኸፈተ መጥቃዕቲ ኮነ ዝጠፍአ ህይወት ሰብን ዝዓነወ ንብረትን የለን። እቲ ብማዕከናት ዜና ዓለምን ብማሕበራዊ መራኸብታትን ዝዝርጋሕ ዘሎ ሓበሬታ ሓሶት’ዩ። ብፍሉይ ዝተኸፈተ መጥቃዕቲ ወይ ዝተኸፈተ ኲናት የለን፡" ኢሉ። ኣመሓደርትን ነበርትን እቲ ከባቢ ግን ሰራዊት ሱዳን ኣብቲ ምስ ኢትዮጲያ ዘዳውብ ከባቢታት ደብዳብ ከቢድ ብረት ከም ዘካየደ ትማሊ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም ኣለዉ። ሰራዊት ሱዳን ብመዳፍዕን ሞርታራትን ካልኦት ከበድቲ ኣጽዋርን፡ ኣብቲ ከባቢ ደብዳብ ከም ዘካየደ፡ ኣመሓዳሪ ወረዳ ኣርማጭሆ ኣቶ ደላሰኝ ኣያና ንቢቢሲ ተዛሪቡ። መንግስቲ ሱዳን ግን፡ እቲ ግጭት ብሰንኪ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ዝተፈጸመን፡ ኣብ ውሽጢ ግዝኣት ሱዳን ከም ዝተኸስተን ዝነግር መግለጺ እዩ ኣውጺኡ። ብሰኑይ ዝተኻየደ ደብዳብ ኣመና ጽዑቕ ምንባሩን፡ ክሳብ ሰሉስ ድሕሪ ቐትሪ’ውን እቲ ደብዳብ ከም ዝቐጸለ ነበርቲ እቲ ከባቢ ብተወሳኺ ገሊጾም። ሚኒስተር ዲኤታ ኣገልግሎት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ከበደ ግን ብነፈርትን ከበድቲ ኣፅዋርን ዝተሓገዘ መጥቃዕቲ ተኸፊቱ ዝብሃል ዘሎ ፈጺሙ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ምዃኑ’ዩ ተዛሪቡ። ሰራዊት ሱዳን ኣብዚ ክልተ መዓልታት ተወሰኽቲ ቦታትት ከምዝተቘጻጸረ ንዝገልፅ ሓበሬታ ኣመልኪቱ ድማ ዝስዕብ ኢሉ። “ዝተቘጻጸርዎ ተወሳኺ መሬት የለን። ቅድም ክብል ምስ ሓይልታት ህወሓት ንዝተወለዐ ኲናት ተበሊፆም ዶብ ጥሒሶም ከም ዝኣተዉ ዝፍለጥ’ዩ። ነቲ ኣቐዲሞም ዝሓዝዎ መሬት ከኣ ለቒቘም ክወጽኡ ብተደጋጋሚ ንሓቶም ኣለና። እቲ ኵነታት ብሰላም ክፍታሕን መሬትና ብሰላማዊ መገዲ ክገድፉልናን ኣብ ምሕታት ኣለና። እቲ ቅድሚ ሰለስተ መዓልታት ዝገብርዎ ግን ፈተነ እዩ ነይሩ” ይብል ኣቶ ከበደ። ንሱ፡ ወሲኹ ድማ፡ ሰራዊት ሱዳን ንዕጡቓት ሓይልታት ትግራይ ሒዙ ብናታቶም ሓገዝ ንምእታው ዝግበሩ ፈተነታት ከም ዘለዉ ብምኽሳስ፤ እንተዀነ፡  ካብዚ ሓሊፉ ዝተትሓዘ ሓድሽ ቦታ ከምዘየለ ተዛሪቡ። መራሕቲትግራይ ነቲ ሓይልታቶም ምስ ሱዳን ብምውዳድ መጥቃዕቲ ከፊቶም ብዝብል ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተደጋጊሙ ዝቐርበሎም ክስታት ነፂጎምዎ ኣለዉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣንፈት ንምቕያር ዓሊሙንህወሓት ተሓታቲ ክገብር ከምዝደለየ ብምግላፅ፡ ሓይልታቶም ነቲ ተግባር ከም ዘይወዓልዎ ይሕብሩ። መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብቲ ብሰሉስ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ከምዚ ዓይነት ክሲ ምቕራቡ፡ እቲ ብቐዳማይ ሚኒስተር ኣቢዪ ዝምራሕ መንግስቲንሰላም ዘለዎ ድልውነት ኣብ ምልክት ሕቶ ዘእቱ ምዃኑ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ብ ዶባት ኢትዮጵያን ሱዳንን ብሰንኪ ዘይተፈትሐ ዘሎ ሕቶ ይግብኣኒ መሬት፡ ኣብ ክልቲኡ ወገን ብዘለው ዕጡቓት ሓይልታት ሓሓሊፉ ግጭት ከጋጥም ከም ዝጸንሐ ዝዝከር ኰይኑ፡ እዚ ናይ ሕጂ ግን ንመዓልታት ዝቐጸለ ወጥሪ ኣስዒቡ ኣሎ። ብሰንኪ’ዚ ድማ ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ እቲ ግጭት ከይዓርግ ስግኣት ከም ዘለዎም ብምግላጽ፡ ካብኡ ሓሊፉ’ውን ናብ ውሑስ ከባቢ ክግዕዙ ከም ዝሓስቡ ይገልጹ’ለው። በቲ ዝተኻየደ ደብዳብ፡ ኣብ ሰብ ዝወረደ ጉድኣት’ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብ ግራውትን ሓፈሻዊ ቦታታት ሕርሻን ጉድኣት ከም ዘውረደ ግን፡ እቲ ኣመሓዳሪ ይገልጽ። ብሰንኪ’ዚ ብዝተፈጥረ ስግኣት፡ ነበርቲ ካብ ንቡር ዕዮ ማሕረስ ከም ዝበዀሩ ሓቢሮም። ኣብ ርእሲኡ፡ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ዝካየድ ዝነበረ ንግዳዊ ንጥፈታት ከም ዝተኣጓጐለን፡ እታ መሰጋገሪት ኰይና ዝጸንሐት ገላባት ዝተባህለት ቦታ’ውን ከም ዝተዓጽወት ኣመሓዳሪ ኣቶ ደሳለኝ ይገልጽ። ወሃቢ ቓል ሓይልታት ሱዳን፡ ሰራዊት ሱዳን ዶብ ሰጊሩ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመን ወተሃደራት ኢትዮጵያ ከም ዝማረኸን ዝገልጽ ዜና ቅኑዕ ከም ዘይኰነ ገሊጹ’ሎ። ፕረዚደንት ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን፡ ዝሓለፈ ሰኑይ ኣብ ምብራቓዊ ግዝኣት’ታ ሃገር ምብጻሕ ብምክያድ ምስ ሰራዊትን ነበርትን እቲ ከባቢ ከም ዝተዘራረበ፡ ኣገልግሎት ዜና ሱዳን ገሊጹ። ድሕሪ’ቲ ኣብ ትግራይ ሰሜን ኢትዮጲያ ዝተወልዐ ኲናት፡ ወተሃደራት ሱዳን ነቶም ኣከራኸርቲ ኰይኖም ዝጸንሑ ቦታታት ብሓይሊ ዝሓዘ ዀይኑ፡ እቲ ጉዳይ ብዝርርብ ክፍታሕን ጻዕርታት ክፍተኑ እንተቨንሑ’ኳ፡ ዛጊድ ኣይሰመሩን። ብመሰረት ሓበሬታ ኣመሓዳሪ ኣቶ ደሳለኝ፡ ስናር፡ ገላሉባን፡ ጐረደም፡ ልዕላይን ታሕታይን ኣቦጠር፡ ከምኡ’ውን ሰላም በር ዝተባህሉ ቦታታት ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ሱዳን ኣትዮም ይርከቡ።


ኣብ ምዕራብ ሱዳን ዞባ ዳርፉር ዓሌታዊ ግጭት የስፋሕፍሕ ምህላው ተገሊጹ

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ መንጐ ኣዕራብን ዘይኣዕራብን ማሕበረሰባት ዳርፉር ምዕራብ ሱዳን ዝዀና ንኣሽቱ ከባቢታት ዝተላዕለ ዓሌታዊ መልክዕ ዘለዎ ጐንጺ፡ ናብ ርእሰ መዲና ዳርፉር ዝዀነት ከተማ ኣልቐነይና ከም ዝለሓመ ማዕከናት ዜና 'ታ ሃገርን ትካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ይገልጹ ኣለው። እዚ ግጭት፡ ብሰንኪ'ቲ ብ22 ሚያዝያ 2022፡ ካብታ ዓባይ ከተማ 80 ኪሎ ሜትር ርሒቓ ኣብ እትርከብ፡ ከረኒኽ ኣብ ዝተባህለት ንእሽቶ ከተማ፡ መንነቶም ዘይተፈልጡ ሰባት ኣብ ልዕሊ ክልተ ኣዕራብ ብዝፈጸምዎ ቅትለት ዝተወልዐ ምዃኑ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ኣፍሊጡ። መግለጺ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ልክዕ ቍጽሪ ግዳያት - ምዉታትን ቍሱላትን -እዚ ግጭት ከረጋግጾ ከም ዘይከኣለ'ኳ እንተገለጸ፣ ኣሽሓት ሰባት ከም ዝተመዛበሉን፡ ሆስፒታላት፡ ንግዳዊ ትካላትን ነቝጣ ፖሊስን ከም ዝተጠቕዑን ኣረጋጊጹ'ሎ። ማዕከናት ዜና ሱዳን ግን 201 ሰባት ከም ዝሞቱ ሓቢረን ኣለዋ። ብሰንኪ'ዚ ግጭት፡ ትካል ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣስታት 62,000 ህዝቢ 'ቲ ከባቢ ዝዕድሎ ዝነበረ ረዲኤት ከም ዘቋረጸ ኣፍሊጡ'ሎ። ኣብ ከተማ ኣልቐነይና ዝተደንገገ ኣዋጅ ሕላፍ ሰዓትን፡ ናብቲ ቦታ ዝተንቀሳቐሰ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሱዳንን ነቲ ዝላባዕ ዘሎ ደማዊ ግጭት ከህድኦ ከም ዘይከኣለ ዝተፈላለዩ ጸብጻባት ካብቲ ቦታ የመልክቱ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ፡ ኣብ መንጐ ሳገምቲ ኣዕራብን ተወለድቲ 'ቲ ከባቢ ዝዀኑ ኣባላት ቀቢላ 'ማሳሊት' ኣብ ከረኒኽ ዝተላዕለ፡ ብንብረት ዝተበገሰ ምስሕሓብ፡ ጠንቂ ሞት 67 ሰባት ከም ዝዀነ ይዝከር። ኣብ ሱዳን፡ እቲ ኣብ መንጐ ኣዕራብን ጸለምቲ ሱዳናውያንን ዘሎ ምትፍናን ነዊሕ ዝጸንሐን ንፖለቲካዊ ህይወት እታ ሃገር ዝጸሉ ምዃኑን ይንገር። እዚ ዓሌታዊ ኣተሓሳስባን ፍልልይን ኣብ ሱዳይ ድሕሪ ናጽነት - 1956 እዩ ኣብ ብሕታውን መንግስታውን መሓውራት 'ታ ሃገር ከስፋሕፍሕ ተራእዩ። እዚ ኸኣ፡ እቲ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን፡ ኣውሮጳውያንን ኣዕራብን ነጋዶ፡ ንመሸጣ ዝዀኑ ምሩኻት ንምሓዝ ንደቡብ ገጾም ብምውራር ዝፈጠርዎ ንግዲ ገላዩ ዝመበገሲኡ ምዃኑ ይግለጽ። እዚ ዓሌታዊ ኣጠማምታ፡ ንታሪኽ ናይታ ሃገር ዓብሊሉ፡ ኣብ ክሊ ልሂቃን ኻርቱም ደራኺ ሓይሊ ሒዙ ነዊሕ ሰሪቱ ዝጸንሐ እዩ። ዞባ ዳርፉር ከኣ ሓደ ቅሉዕ መርኣያ ናይዚ ዓሌታዊ ኣመለኻኽታ ሱዳናውያን ብሓፈሻ፡ ልሂቃን ሱዳን ከኣ ብፍላይ፡ እዩ። እዚ ዓሌታዊ ኣጠምምታ መወዳእታኡ፡ ደቡብ ሱዳን ናጽነታ ንኽትእውጅ ካብ ደራኺ ምኽንያታት ሓደ ነይሩ። ኣብቲ ዘይ-ኣዕራብ ዓሌታት ብብዝሒ ዝነብርዎ ግዝኣታት ደርፉር፡ ከባቢታት ኑባን ብሉ-ናይልን 'ውን ጸረ-ዓሌትነትን ኣድልዎን ሓያል ምልዕዓላት ክፈጥር ተራእዩ እዩ። እቲ ብ 1989 ብዕልዋ ናብ ስልጣን ዝመጸ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሽር፡ እቶም ብኡኡ ዝድገፉ ዝነበሩ ብ 'ጃንጃዊድ' ዝፍለጡ ፈረሰኛታት ሚሊሻ ኣዕራብ፡ ኣብ ፈለማ 2000 ኣብ ልዕሊ'ቶም "ዙርጋ" ዝበሃሉ ጸለምቲ ተወለድቲ 'ቲ ከባቢ ዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ፡ ብገበን ኲናትን ምጽናት ዓሌት ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ተኸሲሱ ነይሩ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ዓሌታዊ መጥቃዕቲታት ሱዳን፡ እቲ ቐንዲ ማእከል ትዅረት ቤት ፍርዲ ሄግ እዩ። መራሕቲ ዕጡቓት ሚሊሽያ ጃንጃዊድ ዝነበሩ ግን፡ ነቲ ዝቐርብ ክሲ ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ይነጽግዎ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ብ"ዓሊ ኩሻይብ" ዝፍለጥ ዓሊ መሓመድ-ዓሊ ዓብዱራሕማን፡ ኣብ ጉዳይ'ቲ ኣስታት 300,000 ሰባት ዘህለቐን፡ ንልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ቤት-ኣልቦ ዝገበረን ግጭት ዳርፉር፡ ቀዳማይ ተኸሳሲ ኰይኑ ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ እዩ። ዝሓለፈ ሳሙን ጉዳይ ክሲ፡ ፕረዚደንት ሱዳን ዝነበረ ዑመር ሓሰን ኣልበሽርን ስበስልጣናቱን ካብ ዝርኢ ዝነበረ ቤት ፍርዲ፡ ብቐጥታ ብተለቪዥን እናተመሓላለፈ ዝተሰምዐ ናብቲ ፍሉጥ ጋዜጠኛ ተወላዲ ዳርፉር ዝዀነ ሉቕማን ኣሕመድ ዝቐንዐ ዓሌታዊ ጸርፊ ንብዙሓት ኣሰንቢዱ እዩ። እቲ፡ ብሓደ ካብ ጠበቓታት ኣልበሽር ዝተዘርበ፡ "እዚ'ባርያ' ምስቲ ክፉእ ኣፍንጫኡ ክጽለአኒ መዓት እዩ . . ." ዝብል ዓሌትነት ዘንጸባርቕ ጸርፊ፡ ነቲ ድሕሪ ዕልዋ ኣልበሽር እውን ንሰለስተ ዓመታት ዝቐጸለ፡ ኣብ ርእሲ'ቲ ካልእ ቅልውላው እታ ሃገር፡ 'ጸረ-ዓሌትነት' እውን ካብ ምኽንያታቱ ዝገበረ ኣድማ ሱዳናውያን መሊሱ ክጓሃሃር ከም ዘክኣለ ይፍለጥ። እዚ ኣብ ዳርፉር ፈኸም ዝብል ዘሎ ረጽሚ ድማ፡ መርኣያ ናይቲ ተደጕሉ ዝጸንሐ ኣተሓሳስባታት ምዃኑን፣ እቲ ኣተሓሳስባን ኣጠማምታን ድማ ኣብ ሱዳን ገና ከምዘይጠፍአን ዘመልክት ምዃኑ፡ ይግምገም።


ኣብ ዶብ ኢትዮ-ሱዳን ዝተፈጥረ ሓድሽ ኵነታት እንታይ እዩ?

ኢትዮጵያ፡ ሱዳን ሓደ 'ስቪል' ዝርከቦም ሸውዓተ ወተሃደራታ ብሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ዝተቐትሉ ዘቕረበቶ ክሲ ብምንጻግ ዕጡቓት ሚሊሻ ዝፈጸሙዎ ምዃኑ ገሊጻ። ኣብ ቀረባ ዓመታት፡ ብምኽንያት እቲ ክልቲአን ዝስሓሓባሉ ልሙዕ መሬት ኣልፋሻጋ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ግጭታት ብተደጋጋሚ ክለዓሉ ጸኒሖም። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ሱዳን ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቶም ዝተቐትሉ ሰባት ብ22 ሰነ 2022 ኣብ ከም ዝተማረኹን ናብ ኢትዮጵያ ተወሲዶም ከም ዝተቐትሉን ገሊጹ ክብል ሮይተርስ ጸብጺቡ። ነዚ ስዒቡ፡ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ክስተት ኣመልኪቱ ዝወጽኡ ሓቅታት ምዝባዕ ከም ዘለዎ ብምግላጽ ኣብ ሞንጎ ናብ መሬት ኢትዮጵያ ዝኣተው ወተሃደራት ሱዳንን ናይቲ ከባቢ ሚሊሻን ብዘጋጠመ ግጭት ከም ዝተቐትሉ ሓቢሩ። እቲ ክስተት ከም ዝምርምሮ እውን ሓቢሩ። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብወገኑ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ግጭት ኣብ ዝተፈጸመሉ ቦታታት ከምዘይነበረ ብምግላጽ፡ ወተሃደራቱ ኣብቲ ቅትለት እቶም ሱዳናውያን ምሩኻት ከምዘይተሳተፉ ብምጥቃስ ነቲ ክሲ ነጺግዎ። ወተሃደራታ ብሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ከም ዝተቐትሉ እትኸስስ ሱዳን ግን፡ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ኣምባሳደራ ናብ ካርቱም ከም ዝጸውዓቶ ተገሊጹ። ብተወሳኺ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ እታ ሃገር ብዛዕባ እቲ ክስተት ወግዊ ስምዕታ ናብ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ንምቕራብ ይዳሎ ምህላው ሓቢሩ። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ግን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ “መንግስቲ ሱዳን ነቲ ክስተት ካብ ምዕራግ ክዓግቶን ነቲ ኩነታት ዘህድኡ ስጉምታት ክወስድ ትጽቢት ከም ዝገብርን” ኣብሪሁ። ክልቲአን ሃገራት፡ ብፍላይ ምስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዙርያ ሩባ ኣባይ ትሃንጾ ዘላ መመንጨዊ ጸዓት ዓብዪ ግድብ ሕዳሰ ብዝተሓሓዝ ርክበን ክሕርፍፍን ወጥርታት ክርኣየንን ጸኒሑ’ዩ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ፡ ዓሰርታት ኣሽሓት ኢትዮጵያውያን ናብ ሱዳን ከም ዝሃደሙ ይፍለጥ። ሱዳን፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ፡ ሓደ ሲቪል ዝርከቦም ወተሃደራተይ ቀቲላ ክትብል ከሲሳ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን እቲ ቕትለት ብሰንኪ ኣብ ሞንጐ ሰራዊት ሱዳንን ሚሊሻታትን ብዘጋጠመ ረጽሚ ዝሰዓበ ምዃኑ ይምጕት። ሱዳን ትሪቡን ዝተባህለ ብሕታዊ ማዕከን ዜና፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንወተሃደራዊ ምንጪታት ጠቒሱ ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ፡ ወተሃደራት ሱዳን ኣብ ዶብ ሱዳን ኣብ እትርከብ ከተማ ኣል-ቁሬይሻ ስጕምቲ ምስ ወሰዱ ኣብ መንጐ ኣባላት ሰራዊት ክልቲአን ሃገራት ግጭት ከም ዝተላዕለ ሓቢሩ። እቲ ግጭት ብ22 ሰነ 2022 ከም ዘጋጠመ ብምግላጽ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያ፡ ኢትዮጵያውያን ሓረስቶት ንምሕላው ብዝብል ኣብ ምብራቕ ሱዳን ከተማ ኣል ቁሬይሻ ሰፊሮም ዝብል ጸብጻባት ድሕሪ ምውጽኡ ዓሰርተ ወተሃደራቱ ናብቲ ከባቢ ከም ዝልኣኸ ይገልጽ። ብኻልእ ወገን፡ ብመሰረት ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ዝወጽኡ ጸብጻባት ኢትዮጵያን ሱዳንን ኣብ ዝዋሰናሉ ዞባ ምዕራብ ጎንደር ከተማ መተማ ግጭታት ከም ዝነበሩ ተሓቢሩ። ኣብታ ከተማ ኣብ ዝርከብ ሽመት መገዱቃ ዝተባህለ ጣብያ፡ ዕጡቓት ሱዳን ፈጺሞምዎ ብዝተባህለ መጥቃዕቲ ሓረስቶት እቲ ከባቢ ካብ ሕርሻዊ ንጥፈቶም ከም ዝተጐናደቡ ተገሊጹ። ራድዮ ድምጺ ኣመሪካ፡ ንኣመሓዳሪ ዞባ ምዕራብ ጐንደር ኣቶ ቢክስ ወርቁ ጠቒሱ ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ፡ “ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ኣብ ሕርሻ ዝተዋፈሩ 246 ሰብ ሃብቲ ስርሖም ደው ኣቢሎም ኢሉ።” ማዕከን ዜና መንግስቲ ሱዳን ሱና፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ነቶም ሱዳናውያን ምስ ቀተሉ “ኣስከሬኖም ኣብ ኣደባባይ ንህዝቢ ኣርእዮምዎ” ብምባል፡ ነዚ ተመጣጣኒ ስጕምቲ ብምውሳድ ምላሽ ከም ዝህበሉ’ውን ኣጠንቂቑ ኣሎ። ኣብቲ ከባቢ ምብጻሕ ከም ዝገበረ ዝንገረሉ ዘሎ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን “እቲ ምላሽ ኣብ ባይታ ዝርአ ክኸውን’ዩ” ከምኡ’ውን “ናብ መሬት ሱዳን ዝግበር ካልእ ምንቅስቓስ ኣይፍቀድን” ምባሉ ሮይተርስ ጸብጺቡ። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኢትዮጵያ ግን፡ “እቲ ክስተት ኣብ ውሽጢ ግዝኣት ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ኰይኑ፡ እቲ ግጭት ብድጋፍ ህወሓት ዶብ ኢትዮጵያ ሰጊሮም ብዝኣተው ወተሃደራት ሱዳን ዘጋጠመ’ዩ” ብምባል ንኽሲ ሱዳን ኣቈናጺብዎ። ህወሓት፡ ነዚ ዝቐረበሉ ክሲ ዝምልከት ክሳብ ሕጂ ዝሃቦ ርእይቶ የለን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ዘረባ ዘስምዐ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ደመቀ መኮንን፡ መንግስቲ ምስ ሱዳን ዘለዎ ወጥሪ “ብምሕዝነት ንምፍታሕ ሰላማዊ መገዲ ዝርርብ ከም ዝመርጽ” ተዛሪቡ ነይሩ። ሰራዊት ሱዳን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝወሰዶ ስጉምቲ ሕጋዊ ከም ዘይኰነ ብምግላጽ ወራር ፈጺሙ ብምባል፡ ኢትዮጲያ ክትከስስ ጸኒሓ እያ። ክልቲአን ሃገራት ብሰንኪ እቲ ኣብቲ ዞባ ዝርከብ ልሙዕ መሬት ኣልፋሸጋ ክዋጠጣን ናብ ግጭት ክኣትዋን ምጽንሐን ይፍለጥ። ኣልፋሸጋ፡ ካብ 1990ታት ጀሚሩ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ሱዳን ብሕዳር 2020 ወተሃደራታ ናብቲ ከባቢ ክተሰፍር እንከላ፡ ብግንቦት 2021 ምሉእ ብሙሉእ ከም ዝተቘጻጸረቶ ኣዊጃ። ኣብቲ ከባቢ ብዝለዓሉ ግጭታት፡ ብዙሓት ወተሃደራት ሱዳንን ሓረስቶትን ሞይቶም’ዮም። ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ሞንጐ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ዘይምቅዳው ብድርድር ንምፍታሕ፡ ሱዳን ካብቲ ብሓይሊ ዝሓዘቶ ከባቢ ክትወጽእ ኣለዋ ዝብል ቅድመ ኩነት ኣቐሚጣ እያ። ሱዳን ብወገና፡ ካብቲ ካብ ኢትዮጵያ መንዚዓ መሊሳ ዝወሰደቶ መሬት ከም ዘይትወጽእ ኣፍሊጣ ነይራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት፡ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቶ ደመቀ መኮንን ንኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣብ ዘስምዖ ዘረባ፡ መንግስቱ ነቲ መሬት ንምምላስ፡ “እቲ ጉዳይ ብምሕዝነት ንምፍታሕ ሰላማዊ መገዲ ዘተ ይመርጽ” ኢሉ ነይሩ። እንተዀነ፡ “መንግስቲ ኣብ ሰሜን ኣብ ወፍሪ ምኽባር ሕጊ እንከሎ፡ ሱዳን ዶብ ምጥሓሳ ዘሕዝን’ዩ” ብምባል ሓይልታት ሱዳን ኢትዮጵያውያን ከም ዘፈናቐሉን ንብረቶም ከም ዘዕነውን ገሊጹ። ሱዳን ምስ ኢትዮጵያ ትሰሓሓበሉ ዘላ ከባቢ፡ ልሙዕ ኮይኑ፡ ኩርናዕ ኣልፋሸጋ ብዝብል ይፍለጥ። ኣብቲ ዶብ ብኽልቲኡ ሸነኻት ዝርከቡ ሓረስቶት፡ ነቲ ልሙዕ መሬት ይምነዩ። ኩርናዕ ኣልፋሸጋ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ሱዳን፡ ምብራቓዊ ገዳርፍ ዝርከብ መሬት እዩ። እዚ 250 ትርብዒት ኪሎ ሜትር ዝሽፍንን ልዕሊ 240 ሄክታር ልሙዕ መሬት ዘለዎ ከባቢ’ዩ። ክልቲአን ሃገራት፡ ኣብዚ ከባቢ ሕቶ ይግብኣኒ ኣለወን። ቅድሚ ሕጂ፡ መንግስታት ክልቲአን ሃገራት፡ ነዚ ኣሰሓሓቢ ዶብ፡ ዳግማይ ንምምልካት ናይ ሓባር ፕሮጀክትታት ንምጅማርን ንህዝቢ እቲ ከባቢ ተረባሒ ንምግባር ስምምዓት ገይሮም ነይሮም። ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ባዕዳውያን ገዛእቲ ዝሓንጸጽዎ ዶባት፡ ሱዳን፡ ግብጺ፡ ኤርትራን ካልኦት ሃገራት ሰሜንን ምብራቕን ኣፍሪቃ ሕጂ ሒዘናኦ ዝርከባ ቅርጽን መልክዕን ኣትሒዙወን እዩ። እዚ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ዶባት ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ምስሕሓብ ከልዕል ጸኒሑ’ዩ። ቅድሚ ዓሰርታት ዓመታት ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን ሶማልያን ኣብ ኦጋዴን ኲናት ተላዒሉ ነይሩ። ከምኡ’ውን ቅድሚ 20 ዓመታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ባድመ ይግብኣኒ ብዝብል ምስምስ ናብ ኲናት ኣትየን ነይረን። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ድማ፡ ኢትዮጵያን ሱዳንን ንነዊሕ ዓመታት ተቛሪጹ ዝነበረ 774 ኪሎ ሜትሮ ንውሓት ዘለዎ ዶባተን ንምጥራር ዘኽእል ዝርርብ ጀሚረን ነይረን። ኣልፋሸጋ ግን፡ በዚ መገዲ ፍታሕ ክርከበሉ ኣይተኻእለን። ብመሰረት ኣብ1902ን 1907ን [ኣ. ኤ] ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን እንግሊዝን ዝተገብረ ምምልካት ዶብ፡ እቲ መሬት ናብ ሱዳን ክኣቱ እንከሎ፡ ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ግን ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ግብሪ ክኸፍሉ ጸኒሖም። መንግስታት እዘን ሃገራት ክገብራኦም ድሕሪ ዝጸንሓ ድርድራት ብ2008 [ኣ. ኤ] ኣብ ስምምዕ በጺሐን ነይረን። በዚ መሰረት፡ ኢትዮጵያ ነቲ ሕጋዊ ዶብ ኣፍልጦ ክትህቦ እንከላ ሱዳን ድማ ኢትዮጵያውያን ብዘይ ዝዀነ ጸገም ኣብቲ ግዝኣት ክነብሩ ፈቒዳ። ክልቲአን ሃገራት፡ ኣብ ዙርያ ኣልፋሸጋ ንዓመታት ዝጸንሐ ሕቶ ይግብኣኒ ዘለወን ኰይኑ፡ እዚ ምላሽ ንኽረክብ ኮሚሽን ዶብ ኣጣይሸን ክዘራረባ'ኳ እንተጸንሓ መዕለቢ ኣይረኸበን። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቱርኪ፡ ሱዳንን ኢትዮጵያን ዘለወን ምስሕሓብ ዶብ ንምፍታሕ፡ ንኽልቲአን ሃገራት ክተሸማግል ሕቶ ኣቕሪባ ነይራ። እንተዀነ ሱዳን ሰራዊታ ካብቲ ዝተቘጻጸሮ ቦታ ከም ዘይተውጽእ ክትገልጽ እንከላ፡ ኢትዮጵያ ድማ ስጕምቲ ሱዳን ወራር ከም ዝዀነ ብምግላጽ፡ ዝዀነ ዓይነት ዝርርብ ቅድሚ ምጅማሩ ክወጽኡ ትሓትት።


ቻይና እትድግፎ፡ ዋዕላ ሰላምን ድሕነትን ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣብ ኢትዮጵያ

ኣብ ሰላምን ድሕነትን ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣቓልቦ ዝገብርን ሃገራት ናይቲ ከባቢ ዘሳትፍን ብቻይና ዝተደገፈ ኣኼባ፡ ካብ ሎሚ ሰኑይ ጀሚሩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክካየድ እዩ። እዚ ብዓይነቱ ፈላማይ ዝዀነ ኣኼባ ብሓገዝ መንግስቲ ቻይና ዝተዳለወ እዩ። እዚ ድማ ቻይና ኣብቲ ከባቢ ጽልዋ ንኽህልዋ ዘለዋ ድልየት የመልክት። እቲ ዋዕላ፡ ወፍርን ፖሊሲ ወጻኢን ቻይና ኣብቲ ከባቢ እናዓበየ ምምጽኡ ዘርኢ እዩ ዝብሉ ኣለዉ። ብኻልእ ወገን፡ ቻይና፡ ድሕነት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘተሓሳስባ ዘሎ ፡ ኣብቲ ከባቢ ሓያሎ ርእሰማል ኣዋፊራ ስለዘላ እዩ ዝብሉ’ውን ኣለው። ኣብዚ ናይ ክልተ መዓልቲ ዋዕላ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ማለት ኤርትራ፡ ኬንያ፡ ኢትዮጵያ፡ ሱዳን ደቡብ ሱዳንን ዝተወከሉ ላዕለዎት ሰበ ስልጣን ክሳተፉ ትጽቢት ይግበር። ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ እተን ዝለዓለ ሓገዝ ገንዘብ ካብ ቻይና ዝረኽባ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ እየን። ኢትዮጵያውን ካብ መንግስቲ ቻይና ዝለዓለ ሓገዝ ገንዘብን መዋዕለ ንዋይን ትረከብ ሃገር እያ። ይዅን እምበር ካብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣትሒዙ ዝርአ ዘሎ ዘይምርግጋእን ኲናት ሓደሕድን፡ ንቻይና ዘተሓሳስባ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። ኣብዚ ዓመት ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ ዘካየደ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና፡ ዋንግ ዪ ንሰላም ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ቻይና፡ “ዓቢይ እጃም” ከተበርክት ከምእትደሊ ተዛሪቡ ነይሩ። እዚ ድሕሪ ምባሉ ድሕሪ ሓጺር ግዜ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ቻይና ቅድመኡ ብዘይተለምደ ኣገባብ ኵነታት ናይቲ ዞባ ዝከታተል ፍሉይ ልኡኽ ከም ዝመዘዘት ይዝከር። ቻይና ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ኲናት ሓድ ሕድ ተጸሚዶም ንዘለው ሓይልታት ንምዝርራብ ዘርኣየቶ ወግዓዊ ድልየት ግን የለን። ነዚ መዝነት ዝተመመዘ ዡ ቢንግ ቅድመኡ ኣብ ፓፓው ኒው-ጊኒ ኣምባሳደር ኰይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ብዘይካ’ዚ እቲ ኣምባሳደር፡ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣሜሪካን ኦሻኒያን ሃገሩ ወኪሉ ከም ዝሰርሐ’ውን ይፍለጥ። ቻይና፡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ወተሃደራዊ፡ ፖለቲካውን ቍጠባውን ተገዳስነት ከም ዘለዋ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ኣብ ጅቡቲ ዘቘመቶ ሓይሊ ባሕሪ ከኣ መርኣያ እዩ። ብተወሳኺ፡ ንኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃን ብዙሕ ገንዘብ ከም ዘለቅሐትን፡ ኣብዘን ሃገራት ድማ ዓበይቲ ፕሮጀክታት ተተግብር ከምዘላን ይፍለጥ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ኤርትራ፡ ደቡብ ሱዳንን ሶማልያን ዘተኣማምን ሰላም ዘይምህላው፣ ከምኡ’ውን ፍታሕ ዘይረኸበ ቅልውላው ፖለቲካ ሱዳን ንሰላም እቲ ዞባ ዓበይቲ ብድሆታት ኰይኖም ምህላዎም ይፍለጥ። ብዘይካ ቻይና፡ ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ንጉዳያት ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብቐረባ ዝከታተሉ ፍሉያት ልኡኻት ከምዘለወን ይፍለጥ። ፍሉያት ልኡኻት ሕብረት ኤውሮጳ: ካብ 6 ክሳብ 8 ሰነ ኣብ ኣብ ኤርትራ ከምዝበጽሓን ብዛዕባ ህሉው ኩነታት ኤርትራን ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃን ብዝምልከት፣ ምስ ዝተፈላለዩ ሰበ ስልጣን መንግስቲ ከምዝተዘራረቡ' ይፍለጥ።


‘ትሕቲ ክሳዱ ዝተቐብረ ሰብ ኴንና ንነብር ኣለና’ - ተጋሩ ስደተኛታት ኣብ ሱዳን

ንብርክት ዝበሉ ማሕበራውን ስነልቦናውን ጸገማት ከም ዝተቓልዑ ዝገልጹ ኣብ ምብራቕ ሱዳን ምምሕዳር ገዳርፍ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ቱናይድባህ ዝርከቡ ተጋሩ ስደተኛታት፡ ተጻባእቲ ሓይልታት ኢትዮጵያ ሰላም ኣውሪዶም ናብ ዓዶም ክምለሱ ተስፋ ይገብሩ። ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ከተማ ሑመራ ክትነብር ዝጸንሐት ጓል 46 ዓመት ወይዘሮ ኣልጋነሽ ገብረእግዝኣብሄርን ደቃን ካብቲ ኲናት ሃዲሞም ዶብ ሱዳን ካብ ዝሰግሩ 19 ኣዋርሕ ሓሊፎም ኣለው። ንሳን ደቃን ዝለመድዎ ጽቡቕ መግብን መደቀስን ካብ ዝሓርሞም’ውን ኣዋርሕ ተቘጺሮም። መዓስከር ቱናይድባህ፡ ንዓሰርታት ኣሽሓት ስደተኛታት መጽለሊ እንተዀነ’ውን፡ ከቢድ ሕጽረት ቀረብ መግብን ዘተኣማምን መጽለሊ ቦታን ግን ኣለዎ። ትካል ሰብኣዊ ረድኤት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ] ኣብ ወርሒ መጋቢት 2022 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ክሳብ 28 ለካቲት 2022፡ ኣብቲ መዓስከር፡ 23ሽሕን 750 ስደተኛታት ከም ዝነብሩ የመልክት። እዚኦም፡ ካብ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ወርሓዊ ብዝረኽብዎ 14 ኪሎ ማሽላ፡ ሓደ ሊትሮ ዘይቲን ሓደ ኪሎ ዓደስን፡ ምንባር ጥራይ ከም ዝቕጽሉ እቶም ስደተኛታት ብምስትንታን ይዛረቡ። “እዚአን ቁንጣሮ ጥረ ጨው ተወሲኸንአን’የን ዝወሃባና። ካልእ ምንም ተወሳኺ ነገር የብሉን። ንሕና'ውን እቲ ኣመጻጽኣና ብጣዕሚ ዝኸፍአ’ዩ ነይሩ። ኣብ ዝባንና ዝነበረ ዝተቐደደ ይዅን ጥዑይ ጨርቂ ሒዝና ሬሳታት እናሰገርና ኢና መጺእና፤ ከቢድ’ዩ” ብምባል ወይዘሮ ኣልጋነሽ ነቲ ኵነታት ተረድእ። በዚ ምኽንያት፡ ንሳን ካልኦት ስደተኛታት መነባብሮኦም፡ “ካብ ክሳዱ ንታሕቲ ዝተቐበረ፡ ግን ትንፋሱ ዘይሓለፈ ኴንና ኢና ንነብር ዘልና” ክትብል ነቲ ናይ ስደት ህይወታ ትገልጾ። ንሳ፡ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ምጅማር ኲናት ትግራይ፡ ዶብ ሱዳን ሰጊራ ኣብ ሓምዳይት ክትጸንሕ እንከላ፡ ካብ 11 ለካቲት 2013 ዓ.ም [ግእዝ] ጀሚሩ ግን ኣብቲ መዓስከር ኣትያ። እቲ ዝቐርበሎም ሓገዛት፡ እዋኑ ሓልዩ ከም ዘይመጽእን ዝተቘራረጸ ከም ዝዀነን እትዛረብ ካልእ ስደተኛ እቲ መዓስከር ለተብርሃን ተኽላይ፡ ሕጽረት ዝተመጣጠነ መግቢ ብምህላዩ ብዙሓት ንሕማማት ተቓላዕቲ ኰይኖም’ዮም ትብል። “ኣብ ኵሉ ጐዶሎ ኣሎ፤ ሰብ ክኣ ብጣዕሚ’ዩ ዝሓምም፤ ዕፍሽዋን ካልእን እናሓመመ መብዛሕትኡ ሰብነቱ ምልክት ጥራይ ኰይኑ’ዩ። መድሃኒት’ውን ብኡ መንጽር ኣይርከብን፡” ትብል። ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት ኣስታት 60 ሽሕ ነበርቲ ምዕራብ ትግራይ ናብ ሱዳን ከም ዝሰገሩ ጸብጻባት ትካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። መዓስከር ቱናይድባህ ካብ ገዳርፍ ብመኪና ኣስታት ክልተ ሰዓት ርሒቑ ዝርከብ ኰይኑ፡ ኣብ ጐልጎል ዝተደኰነ ንንፋስን ዝናብን ዝተቓልዐ ከም ዝዀነ ይግለጽ። መብዛሕትኦም፡ ብገመድን ጀዲድ ጨርቅን ተወጢሮም ዝተሰርሑ እዮም ዝብል ኣመሓዳሪ እቲ መዓስከር ኣቶ ኣስማረ ኣዳል፡ ኣብቲ መዓስከር ካብ ዘለው 14 ብሎካት፡ ኣብ ሓደ ብሎክ ክሳብ 550 ዝበጽሕ ካብ ቴንዳ ዝተሰርሑ መጽለሊ ቦታታት ከም ዝርከቡ ሓቢሩ። “ቅድም ኢሉ፡ ነቶም ኣካላዊ መጉዳእትን ጥዕናዊ ጸገማትን ዘለዎም ሰባት ኣጉዶ ዝመስል ገዛ ተሰሪሑሎም’ዮም፤ ኣብ ዝተወሰነ ብሎካት’ውን ዝተጀመረ ስርሓት ኣሎ። ዝበዝሕ ህዝቢ ግን ኣብ ቴንዳ እዩ ዘሎ፤ ንሳተን ከኣ ኣብዚ እዋን ኣሪገን ስለ ዝተቐደዳ፡ እቲ ስደተኛ ብቐዳድ ጨርቂ፣ ሳዕሪ ገይሩ እናለገበ መጸገኒ ስኢኑለን። ሕጂ ክኣ ክረምቲ ይመጽእ ስለ ዘሎ፡ ኣብ ከቢድ ጭንቂ ኣሎ” ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብቲ መዓስከር ዘጋጠመ ብርቱዕ ንፋስን ብርክት ዝበለ መጽለሊ ቦታ ከዕኑ እንከሎ፡ ብዝስዓበ ሓያል ውሑጅ ድማ ተዋሒጡ ነይሩ። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [UNHCR] ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ 2021 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ምብራቓዊ ሱዳን ንሰሙናት ብዘጋጠመ ብርቱዕ ንፋስ፡ ናውትን መዕቀሊን ስደተኛታት መዓስከራት ኡም ራኩባን ቱናይድባህን  ከም ዘዕነወ ገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ካብ 10 ሽሕ ስድራቤታት ናይቶም ኣርባዕተ ሽሕ መንበሪ ቴንዳ ብሰንኪ ብርቱዕ ንፋስ፡ ዝናብን በረድ ዝተሓወሶ ህቦብላን ከም ዝዓነዉ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ'ዩ። “ኣስታት 568 ዝኣኽሉ መራሕቲ ስድራ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኮለልን ጥርዓንን’ዮም ዘለው። ገዛውትና ተቐዲደንን ፈሪሰንን ጀማይካ ብዝተባህለ ገመድ ተሸቂጠን፡ ጨርቂ ዘርጊሕና ኣብ ንፋስን ቁርን ካብ እንነብር ዓመትን ሸውዓተ ወርሕ ሓሊፉና። ካልኣይ ክረምቲ ኣርኪቡና ኣሎ፤ ንንፋስን ውሑጅን ኢና ድሉዋት ኴንና ዘለና እምበር፡ ክረምቲ ይመጽኣኒ ኣሎ’ሞ ኣብ ገዛይ ከጽልል ዝብል ተስፋ የብልናን” ክትብል ወይዘሮ ኣልጋነሽ ስግኣታ ትገልጽ። እቲ ስደተኛ ብትኽክል ኣይተሓገዘን ዝብል ኣመሓዳሪ እቲ መዓስከር ኣቶ ኣስማረ ብወገኑ፡ ቅድም ኢሉ ዝተዋህቦም ናይ ሶላር መብራህቲ ተበላሽዩ ከም ዘይተተክኣሎምን ብዝቐርበሎም ሓገዝ ዕጉባት ዘይኰኑ ናብራኦም ንምሕጋዝ ዝተዋህቦም ኮበርታ ከም ዝሸጥዎን ሓቢሩ። “እቲ ሰፋራይ፡ መጀመርታ ካብ ኲናት ተመዛቢሉ ስለ ዝመጽአ እቲ ዝጸንሖ ከም ናብራ ተቐቢልዎ፡ ስፋር እኽልን፡ ኮበርታን ተዋሂብዎ ኣብ መሬት ስጋጃ ኣንጺፉ ናብራ ክደፍእ ጀሚሩ። ሕጂ ግን ዝተጐሳቘለ ህይወት ኰይኑ፤ መማረጺ ዝሰኣነ ህይወቱ ንምሕጋዝ ዝተዋህቦ ኮበርታን ዝመጽኣሉ እኽልን ሸይጡ ንበርበረን ዕንጸይትን ዘውዕል ኣሎ፡” ይብል። በዚ ምኽንያት፡ ኣብቲ መዓስከር ስርቅን ካልኦት ጸገማትን የጋጥሙ ምህላዎም’ውን እቶም ወሃብቲ ርእይቶ ሓቢሮም። እቶም ስደተኛታት፡ ኣብ ክሊ እቲ ዝሓልፍዎ ዘለው ህይወት እቲ ዝኸፍአ ሸነኹ፡ ቤተይ ካብ ዝብልዎ ከባብን ስድራ ቤትን ዝርሓቑ ብምዃኖም እዩ። ኣብ ቀረባ፡ መራሕቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ፍልልያቶም ብዘተ ንምፍታሕ ንምዝርራብ ቅሩባት ምዃኖም ምግላጾም ክኣ፡ ተስፋታት ሰላም ክቀላቐል ገይሩ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንኣባላት ባይቶ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ኲናት ትግራይ ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሕ ዝከታተልን ዝላዘብን ኮሚቴ ቈይሙ ምህላው ሓቢሩ ነይሩ። ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል’ውን፡ ሓይልታት ትግራይ ምስ መንግስቲ ፌደራል ንምዝርራብ ድሉዋት ከም ዝዀኑ ብምግላጽ፡ “ኣብቲ ብመንግስቲ ኬንያ ዝዳሎ ዘተ ዝሳተፍ ሓላፍነትን መምርሕን ዝተዋህቦ ልኡኽ ንምስዳድ ተዳሊና ኢና” ኢሉ። “ኣብ ግዜ ሰላም፡ ወሊደ ደቀይ ኣምሂረ ኣብ ስራሕ ኣብጺሐ’የ፤ ጽቡቕ ህይወት ነይሩኒ። ኣብ ልምዓትን ስራሕን ኢና ነይርና፤ ድሕሪ እቲ ኲናት እንነብሮ ዘለና ግን እቲ ዝኸፍአ ዝብሃል እዩ” እትብል ወይዘሮ ኣልጋነሽ፡ ንተግባራውነት እዚ ተበግሶ ብሃንቀውታ ካብ ዝጽበዩ ስደተኛታት ሓንቲ እያ። ክሳብ ሕጂ፡ ደሃይ ኣብ ዞባ ማእከል ዝነብሩ ወለዳን ኣሕዋታን የብላን። “ዋይ ዋይ! ክሳብ እዛ ዕለት፡ ስድራይ ተወዲኦም’ዶ ይዀኑ?እቲ ዝነብሮ ዘለኹ ድማ ከመይ ኢለ ክደፍኦ? እናበልኩ እየ ዝጭነቕ። እቲ ሃዋሁ ሰላም ካብ ዘሕደረለይ ተስፋ ሓደ፡ ዓዲ ተመሊሰ ዝተወሰነ ስድራ’ዶ ይረክብ ይኸውን? ዝብል ኰይኑ፡ ናብ ዓዲ ተመሊሰ  ንቡር ህይወትይን ናብራይን ክምለስ ተስፋ እገብር፡” ኢላ። ለተብርሃን፡ ብዛዕባ እዞም ምዕባለታት ከም ዘይሰምዐትን፡ እትሰምዓሉ መገዲ'ውን ከም ዘይብላ ብምግላጽ፡ “ወትሩ፡ ዋላ’ውን እቲ ህይወት እንተመረረ፣ ብሽግራት'ውን እንተመልአ፡ ሰላም መጺኡ ክርኢ ተስፋ እገብር፡” ትብል። እቲ ንኣስታት 19 ኣዋርሕ ዝቐጸለን ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝለሓመ ኲናት ትግራይ፡ ሰፊሕ ምፍንቓልን ስደትን ከም ዘስዓበ ይዝረብ። ኢትዮጵያ፡ ኣብ 2021 ኣብ ዓለም ካብተን ዝበዝሐ ተመዛበልቲ ዘለወን ሃገራት ከም ዝኾነት፡ ኣብ ቅድሚት ከም እትስራዕን ንውሽጣዊ ምዝንባል ዝከታተል ትካል (IDMC) ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ትካል ኣብ መወዳእታ ወርሒ ግንቦት 2022 ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ፡ ኣብታ ሃገር ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ጥራይ 5.1 ሚሊዮን ሰባት ብሰንኪ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዝቕጽሉ ዘለው ጐንጽታትን ብሄር ተኰር መጥቃዕታትን፣ ደርቂ ከምኡ’ውን ቍጠባዊ ዘይምርግጋእ ካብ ቤት ንብረቶም ተፈናቒሎም። ካብዚኦም፡ እቶም 4.2 ሚልዮን ሰባት ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝተመዛበሉ’ዮም።


ፍልጥቲ ሱዳናዊት ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ዓለምለኻዊ ሽልማት ተዓዊታ

ኣብ ሱዳን ነቲ ኣብ ጥቅምቲ 2021 ዝተኻየደ ወተሃደራዊ ዕልዋ ስዒቡ ኣብ ፈለማ ናይ’ዚ ዓመት ተኣሲራ ዝነበረት ፍልጥቲ ሱዳናዊት ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ፡ ዓለምለኻዊ ሽልማት ሰብኣዊ መሰላት ተዋሂባ። ኣሚራ ዑስማን ሓምድ ሓንቲ ካብቶም ናይ’ዚ ዓመት ተዓወትቲ ‘ፍሮንትላይን ዲፈንደርስ ኣዋርድ ፎር ሂዩማን ራይትስ ዲፈንደርስ ኣት ሪስክ’ ከምዝኾነት እቲ ትካል ብዓርቢ ኣፍሊጡ። እታ ብሞያ መሃንዲስ ዝኾነት ጓል 40 ዓመት ተሓላቒት ንኽልተ ዓሰርተ ዓመታት ዝኣክል ንመሰላት ደቂ ኣንስትዮ ሱዳን ክትቃለስ ምጽንሓ ይግለጽ። ንሳ ንባዕላ ግዳይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝኾነትን ኣብ 2013 ኣስላም ደቂ ኣንስትዮ ርእሰን ንምሽፋን ዝወድይኦ መጎልበቢ ርእሲ ንምግባር ፍቓደኛ ብዘይምዃና ኣብ ቀይዲ ኣትያ ምንባራን እቲ ትካል ሓቢሩ። ብዘይካ’ዚ ኣብ 2002 ስረ ብምልባሳ ክሲ ክምስረታ እንከሎ፡ ኣብ ጥሪ ናይ’ዚ ዓመት ብሓይልታት ጸጥታ ካብ ገዝኣ ተወሲዳ ንዝተወሰነ እዋን ምስ ሰባት ኣብ ዘይትራኸበሉ ስፍራ ተቐዪዳ ኔራ። “እንተኾነ ካብ ተልእኾኣ ፍሕት ኣይበለትን ኣብ ሰላማዊ ሰልፍታት’ውን ትሳተፍ ነይራ” ኢሉ ፍሮንትላይን ዲፈንደርስ ንተዓወትቲ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ። ማሕበር መማህራን ገጠር ዚምባብወ’ውን ትሑት መሃያን ኩነታት ስራሕን መምህራን ገጠር ንምምሕያሽ ብዝዓመሞ ንጥፈታት ነቲ ሽልማት ከምዝበቕዐ ተገሊጹ። ብዘይካ’ዚ እቲ ትካል ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ቤላሩስን ሜክሲኮን ዝርከቡ ተሓለቕቲ መሰላት ሸሊሙ ኣሎ።


ሱዳን፡ ምልሶት መሓውራትን ሰዓብትን ኣልበሽር

ፕረዚደንት ሱዳን ዑመር ኣልበሽር ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣኑ ካብ ዝእለ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት፡ ኣባላት ሰልፊ ሃገራዊ ኮንግረስ (ኤንሲፒ) ነበር፡ በቲ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ወተሃደራዊ ጕጅለ ኣገዳሲ ጽፍሕታት ይወሃቦም ስለ ዘሎ፡ ፖለቲካዊ ምልሶት ከይከውን ብዝብል ስግኣት የለዓዕል ኣሎ። ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን ኣብ ልዕሊ እቶም ኣንጻር ምልካዊ ምሕደራ ስርዓት ኣልበሽር ኣብ ዝተኻየደ ህዝባዊ ተቓውሞታት ዓቢይ ተራ ዝነበሮም ሲቪላውያን መሻርኽቱ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዕልዋ ድሕሪ ምፍጻሙ፡ እቲ ሰንኮፍ ዝነበረ መሰጋገሪ መንግስቲ ሽዑ ኣኽቲሙ እዩ። ላዕለዎት ጀነራላት ሱዳን፡ ኵሎም ኣባላት ናይቲ ኣብ ኣጋ ሕልቀት ስርዓት ኣልበሽር ዝተመዘዘ ሽማግለ ጸጥታ ዝነበሩ - ነቲ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ጽኑዕ ስርዓተ ሕጊ ሸሪዓ (እስላማዊ ሕጊ) ዘተግበረ ሰልፊ ሃገራዊ ኮንግረስ ከም ዝድግፉ እዩ ዝንገር። ሃምዛ ባሎል - ላዕለዋይ ኣባል ናይቲ ክሳብ ዕልዋ መንግስቲ ምስቶም ጀነራላት ስልጣን ዝተላፈነ ደጋፊ ዲሞክራሲ ዝዀነ ምንቅስቓስ ሓይልታት ንናጽነትን ለውጥን (FFC) - እዚ ወተሃደራዊ ጕጅለ፡ ነቲ ሕሉፍ ሰልፊ 'ኤንሲፒ' ብምሕብሓብ ነቲ መስርሕ ሰውራዊ ለውጢ የበላሽዎ ከምዘሎ እዩ ዝኣምን። እቶም መራሕቲ ዕልዋ መንግስቲ፡ "ፖለቲካዊ መሰረታቶም ንምጥጣሕ ምስ መራሕቲ ናይቲ ዝሓለፈ ስርዓት ጽኑዕ ምትሕብባር ክገብሩ ጸኒሖም እዮም፡" ክብል ከኣ ይገልጽ። ባሎል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "እቶም ሓይልታት ሰውራ፡ ነቲ ዕልዋ ንምስዓር ሓድነት ክፈጥሩ ጥራይ ኣለዎም" ኢሉ። ድሕሪ’ቲ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ዝተኻየደ ወተሃደራዊ ዕልዋ፡ ሲቪላዊ ምሕደራ ክምለስ ጠሊቡ ኣብ ዝተኻየደ ተቓውሞ፡ ዛጊት ልዕሊ 100 ሰባት ተቐቲሎም። ድሕሪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ካብቶም ቀንዲ ብጀነራል ኣልቡርሃን ዘተዋህቡ ቀዳሞት መምርሒታት፡ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ስርዓት ዝነበሩ መዋቕራት "ንምፍራስ" ዝተመስረተ ኮሚቴ ስራሕ ደው ከም ዘብልን፡ ኵሉ ውሳነታቱ ክቕልበስ ምግባርን እዩ ነይሩ። እዚ፡ ድሕሪ ወተሃደራዊ ምምንዛዕ ስልጣን ዝተኣስረ ጠበቓ ዋጅዲ ሳልሕ ዝመርሖ ዝነበረ ኮሚቴ፡ ነቲ ኣብ ትሕቲ ስርዓት ኣልበሽር ሰፊኑ ዝነበረ ግኑን ብልሽውና ኣብ ምቅላዕ ዓቢይ ኣበርክቶ ነይርዎ። እዚ ኮሚቴ፡ ዝርዝር ኣስማት ብልሹዋት ሰበስልጣንን ነጋዶን ኣቕሪቡ፣ ብልሹዋት ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣባሪሩ፣ ንብረት ከም ዝተታሕዘ ኣፍሊጡ፣ ትእዛዛት ማእሰርቲ ኣመሓላሊፉ፣ ሕሳብ ባንክታት ኣደስኪሉ፣ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ኣብ ዝተኻየደሉ እዋን ኣብ መንጐ መሪሕነት ኤንሲፒን እቶም ጀነራላት ሰራዊትን ዝነበረ ውዕላት ከኣ ይምርምሮ ነይሩ። እዚ እናዀነ ግን እቲ ኮሚቴ፡ ብገለ ወገናት ብዘይሕጋዊ መንገዲ ከምዝሰርሕ፣ ብገለ ድማ ዘይፍትሓዊ መቕጻዕቲ ንምውሳን መሳርሒ ኰይኑ የገልግል ኣሎ ተባሂሉ ክውቀስ ጸኒሑ እዩ። ድሕሪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ፡ እዚ ስልጣን ሒዙ ዘሎ ወተሃደራዊ ጕጅለ መሰረታት ስልጣኑ ንምዕማቝን ንምድላዳልን ናብ ሰልፊ ሃገራዊ ኮንግረስን ተደናገጽቱን ገጹ ኣቕኒዑ ይርአ’ሎ። ብኣማኢት ዝቝጸሩ ካብ ስራሕ ተባሪሮም ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ማእከላይ ባንክ፡ ኣብያተ ፍርዲ፡ ኣገልግሎት ዓቃብ ሕጊ፣ ኣባላት መንግስታዊ ማዕከን ዜና፡ ሚኒስተራት መንግስትን ዝነበሩ ናብ ስርሖም ይምለሱ ኣለው። እሙናት ኣባላት’ቲ ዝሓለፈ ስርዓት/ሰልፊ ዝነበሩ ቁልፊ ጽፍሕታት ክሕዙ ይረኣዩ ኣለው፤ ንኣብነት ኣመሓዳሪ ደቡብ ኮርዶፋን ነበርን ሓደ እዋን ኣብቲ ዞባ መራሒ ሰልፊ ኤንሲፒ ዝነበረን ጀነራል ኣሕመድ ሙፍዳል ክጥቀስ ይከኣል። ንሱ ኣብዚ እዋን’ዚ፡ ነቲ - ኣብ እዋን ስርዓት ኣልበሽር ኣመና ተፈራሒ ዝነበረ ትካል ሃገራዊ ትካል ስለያን ጸጥታን - ሕጂ ‘ሓፈሻዊ ኣገልግሎት ስለያ (GIS)’ ዝብል ሓድሽ ስያመ ዝቐየረ ትካል ይመርሕ ኣሎ። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ ሕሳብ ባንክታት ኣማኢት ኣባላት ሰልፊ ሃገራዊ ኮንግረስ ነበር ካብ እገዳ ናጻ ምዃኖምን፡ ሓያለ ካብቶም መሪሕ ኣባላቱ ካብ ማእሰርቲ ምፍትሖምን ድማ፡ መሓውራት ‘ቲ ሕሉፍ ስርዓት ናብ ህዝባዊ መድረኻት እታ ሃገር ይምለስ ምህላው ዘርኢ ተወሳኺ ምልክት እዩ። ገለ ካብኣቶም ኣልበሽር ብቐንዱ ግን በቲ ወተሃደራዊ ጕጅለ ገና ተኣሲሩ እዩ ዘሎ። ኣብ 2019 ብብልሽውና ተፈሪዱ፣ ካብ ሓምለ 2020 ጀሚሩ ድማ በቲ ኣብ 1989 ናብ ስልጣን ዝመጽኣሉ ዕልዋ መንግስቲ ተኸሲሱ ኣብ ቤት ፍርዲ ይመላለስ ኣሎ። እዚ ድማ እቲ ደጋፊ ዲሞክራሲ ዝዀነ ምንቅስቓስ ዘበገሶ ኰይኑ፣ እቲ መስርሕ ፍርዲ ቅድሚ ጀነራል ኣልቡርሃን ስልጣን ምምንዝዑ ዝጀመረ እዩ። እዚ ወተሃደራዊ ጕጅለ ግን፡ በሽር በቲ ምስ ግጭት ዞባ ዳርፉር ተኣሳሲሩ ዝኽሰሰሉ ገበናት ኲናት - ግን ከኣ ዝኽሕዶ ክስታት፡ ናብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን ክቐርብ ኣሕሊፉ ካብ ምሃብ ሓንጊዱ እዩ። እቶም ጀነራላት ግን ኣብ መወዳእታ፡ ልክዕ ከምቲ ኣብ 2013 ግብጺ፡ ወተሃደራዊ ሓይሊ ስልጣን ድሕሪ ምሓዙ ዝተራእየ ፕረዚደንት ነበር ሑስኒ ሙባረክ ናጻ ዝተባህለሉ ኵነታት፡ ንበሽር’ውን ናጻ ክፈትሕዎ ይኽእሉ እዮም ዝብል እምነት ብዙሓት ተንተንቲ እዩ። ሕኑን ኣባል ሰልፊ ሃገራዊ ኮንግረስ ሱዳን ከምኡ’ውን ግዝያዊ ዋና ጸሓፊ ናይቲ ሰፊሕ ኪዳን እስላማውያን ጕጅለታት ዝዀነ እስላማዊ ምንቅስቓስ ሱዳን - ዓሊ ካርቲ፡ እቲ ቐንዲ ተዋሳኢ ኣብ ዳግመ ትንሳኤ ኤንሲፒ ዘሎ ሰብ ምዃኑ ይግመት። ዓሊ ካርቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ቱርኪ ዝነብር ዘሎ ኰይኑ፡ ድሕሪ ልዕሊ ሰለስተ ዓመት ንመጀመርያ ግዜ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ተሌቪዥን ቃለ መጠይቕ ኣካይዱ። ኣብ ዘረባኡ፡ ንኤንሲፒ ብምክልኻል፡ እስላማውያን ዳግማይ ክውደቡን ኣብ ዝቕጽል ምርጫ ክወዳደሩን መሰል ከም ዘለዎም ገሊጹ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ነበር ዓሊ ካርቲ፡ በታ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ስርዓት ኣልበሽር ነበር ስጕምቲ ንምውሳድ ዝቘመት ኮሚተ ዒላማ ዝተገብሩ ሓደ ካብ ላዕለዎት ሰባት'ዩ ነይሩ። ኣብ ሰሜን ካርቱም ብስሙ ዝተመዝገቡ ኣማኢት ቃጽዖታት መሬት ተታሒዞም፣ ገለ’ውን ነቲ ከባቢ ‘ካርቲስታን’ ኢሎም ክጽውዕዎ ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ንሱ ግን ዝዀነ በደል ከምዘይፈጸመ እዩ ዝኽሕድ። ዓሊ፡ ኣብ ግዜ ስርዓት በሽር ሓደ ካብቶም ሓራምዝ ከም ዝነበረ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ እቲ መንግስቲ ኣብ ዝለዓለ ጥርዚ እስላማዊ ስምዒት ኣብ ዝነበረሉ፡ ኣብ 1990ታት፡ ንዝተመስረተ ህዝባዊ ሓይልታት ምክልኻል ዘቘመ እዩ። እዚ ሓይሊ፡ ኣንጻር ህዝባዊ ምንቅስቓስ ሓርነት ሱዳን (SPLM) - ደሓር ደቡብ ሱዳን ዝፈጠረ ምንቅስቓስ - ዝተገብረ ኲናት ንምምካት ኣስተዋጽኦ ከም ዝገበረ ይንገረሉ። ሚኒስተር ዜና ስርዓት ኣልበሽር ዝነበረ ኣሚን ሓሰን ዑመር እውን ኣብዚ ቐረባ እዋን ኣብ ዝገበሮ ቃለመጠይቕ፡ እስላማዊ ምንቅስቓስ፡ ንሱዳን ካብ ዝዀነ ስግኣታት ክከላኸሉላ ዝኽእሉ 500,000 ተዋጋእቲ ከም ዘለውዎ ይዛረብ። እዚ ዘረባ’ዚ ብናጻ ወገን ክረጋገጽ’ኳ እንተዘይተኻእለ፡ እስላማውያን ክሳብ ክንድዚ ዝኣክል ዕጡቕ ሓይሊ እንተደኣ’ለዎም ኰይኑ፡ ነቲ ብጃንጃዊድ ምልሻ ዝቘመ፡ ኣብ ዳርፉር መጠነ-ሰፊሕ ግፍዒታት ብምፍጻም ዝኽሰስ ወተሃደራዊ ጕጅለ ይዕብልልዎ ኣለው ማለት እዩ። እዚ ብህጹጽ ወሃብ ደገፍ ሓይሊ[ Rapid Support Force – RSF] ዝፍለጥ ወተሃደራዊ ክንፊ ካብ 50,000 ክሳብ 150,000 ኣባላት ከም ዘለውዎ እዩ ዝግመት። ጀነራል ቡርሃን ዝርከቦም ላዕለዎት ወተሃደራውያን ሓለፍቲ ሱዳን፡ ነቲ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ጽልዋ ናይቲ ኣዛዚ ናይዚ ወተሃደራዊ ሓይሊ RSF ዝዀነን ምክትል መራሒ’ቲ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ዓላዊ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ዝዀነ ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ [ሕሜቲ] ንምቕልባስ፡ ነቶም እስላማውያን ክጥቀሙሎም ከም ዝኽእሉ ተንተንቲ ይግምቱ። እዚ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ዝመጽእ ዓመት ምርጫ ከም ዘካይድን ስልጣን ንሲቪላዊ መንግስቲ ከም ዘረክብን መብጽዓ ኣትዩ’ሎ። ኣብዚ እዋን፡ ኣሜሪካን ስዑዲያን ነቲ ኣብ መንጐ ጀነራላት ሱዳንን ሓይልታት ምቅስቓስ ናጽነትን ለውጥን ዘሎ ፍልልይ ንምትዕራቕ፡ ዘይወግዓዊ ዝርርባት የካይዳ ከም ዘለዋ ይፍለጥ። እንተዀነ፡ እቶም ኣንጻር’ቲ ዝተኻየድ ዕልዋ ደው ዝበሉ፡ ካብ ታሕቲ ተወዳዲቦም ናይ ዝቘሙ ህዝባዊ ምንቅስቓሳት መራሕቲ፡ ኣብ ልዕሊ’ቶም ወተሃደራት እምነት የብሎምን፣ ናዕብን ተቓውሞን ድማ ይቕጽል ኣሎ። እቲ ዘሎ ስግኣት፡ እቶም ላዕለዎት ጀነራላት፡ ነቲ ዝካየድ ዝርርብ ይሓስብዎ ንዘለው - ሓደ ዘሕንኽ ምርጫ ኣካይድካ ብሓድሽ እስላማዊ ቀጽሪ [ን ኤንሲፒ ሓድሽ ስም ኣልቢስካ] ስልጣን ምጭባጥ ዝብል ናይ መወዳእታ ዕላማኦም - ቅቡል ንምግባር ክጥቀምሉ ይኽእሉ እዮም ዝብል እዩ። "ንሳቶም [ኤንሲፒ] ብውደባዊ/ትካላዊን ፋይናንሳውን ብልጫታቶም ኣብ ምርጫ እንተዝወዳደሩ ሕጉሳት ምዀኑ። እዚ እዩ እቲ ዘተሓሳስብ" ይብል ላዕለዋይ ተንታኒ ትካል ‘ክራይስ ግሩፕ’ ዮናስ ሆርነር። ስለዚ፡ ሽማግለታት ተቓውሞ ሱዳን፡ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሱዳን ናብ መዓስከራቱ ክምለስ፡ ንሱዳን ናብ ዲሞክራስያዊ ምርጫ ክመርሓ ዝኽእል ሓድሽ መሰጋገሪ መንግስቲ ክቐውም እዮም ዝደልዩ። ነዚ ዕላማ’ዚ ክወቅዑ ይኽእሉ ዶ ኣይክእሉን ኣብዚ እዋን ንጹር ኣይኰነን። እንተዀነ ሓይልታት ናጽነትን ለውጥን ምስቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሓድሽ ምቕርሐ ስልጣን ከይሰማማዑን ሕድገታት ምእንቲ ከይገብሩን ግን ጸቕጢ ክገብሩ ተኽእሎ ኣሎ።


ሱዳን፡ ኣብ መስርሕ ፍርዲ ኣልበሽር ዝተሰምዐ ዓሌታዊ ጸርፊ ቁጥዐ ፈጢሩ

ጉዳይ ክሲ፡ ካብ ስልጣን ዝተኣልየ ፕረዚደንት ሱዳን ዝነበረ ዑመር ሓሰን ኣልበሽርን ስበስልጣናቱን ካብ ዝርኢ ዝነበረ ቤት ፍርዲ፡ ብቐጥታ ብተለቪዥን እናተመሓላለፈ፡ ዓሌታዊ ጸርፊ ተሰሚዑ። ነቲ ድሕሪ ዕልዋ ኣልበሽር እውን ንሰለስተ ዓመታት ዝቐጸለ፡ ጸረ-ዓሌትነት ካብ ምኽንያታቱ ዝገበረ ኣድማ ሱዳናውያን ከኣ መሊሱ ኣጕሂርዎ:: ጕጅለ ጠበቓታት ኣልበሽር፡ ኣብ ማእከል‘ቲ ኣብ ካርቱም ዝርከብ ቤት ፍርዲ ኮፍ ኢሎም ንሓድሕዶም ክዘራረቡ እንከለው፡ እቲ ማይክሮፎን ክፉት ምንባሩ ፍጹም ኣየስተውዓሉን። ሓደ ካብኣቶም፡ “እዚ‘ባርያ’ ምስቲ ክፉእ ኣፍንጭኡ ክጽለአኒ መዓት እዩ . . .” ክብል ተሰምዐ። ብቛንቋ ዓረብ፡ ን ‘ባርያ’ ዝውክል፡ “ዓብድ” ዝብል ቃል፡ ንዘይኣዕራብ፡ ኣፍሪቃ ዝመበቈሎም ሱዳናውያን መጸውዒ/መፍለዪ ዝዝውተር ቃል እዩ፤ ንጸለምቲ መጽረፊ ድማ። እቲ ዘረባ፡ ምስቲ ብተለቪዥን፡ ዩትዩብን ገጽ ፈይስቡክ ሱና - ኣገልግሎት ዜና ሱዳን ዝፍኖ ዝነበረ መስርሕ ፍርዲ ምንም ምትሕሓዝ ኣይነበሮን። እቶም ሰባት ዝዘራረቡሉ ዝነበሩ ሉቕማን ኣሕመድ ዝተባህለ ዳይረክተር ኣገልግሎት ዜና መንግስቲ ዝዀነ ህቡብ ጋዜጠኛ ካብ ስርሑ ተባሪሩ እዩ። ኣሕመድ፡ ወኪል ቢቢሲ ዓረብ ዝነበረ፡ ወዲ ዳርፉር እዩ። ነዚ መዝነት’ዚ [ዳይረክተር] ዝተዋህቦ ድማ ድሕሪ ምእላይ ኣልበሽር፡ ኣብ መንጐ ወተሃደራትን ሲቪላውያንን ብዝተበጽሐ ምክፍፋል ስልጣን እዩ። ዝሓለፈ ጥቅምቲ፡ እቶም ጀነራላት ነቲ ውዕል ምክፍፋል ስልጣን ብምስራዝ፡ ዕልዋ ገይሮም። ኣሕመድ ግን ንዝሰዓበ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣብ ሓላፍነቱ ጸኒሑ ነይሩ። እንተዀነ፡ ነቲ ጀነራል ርእሰ-ብሄር ብዘይምኽባርን፡ ብዛዕባኡ ዝዝርግሑ ዜናታት ኣብ እግሪ ወይ ኣብ ታሕተዋይ ክፋል መጋዚን ከም ዝኸውን ብምግባርን ክኽሰስ ጸኒሑ። እታ ዘረባ ናይቶም ጠበቓታት እተርኢ ሓጻር ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ መድያ ብቕልጡፍ ተዘርጊሓ። እቲ ብዋጋ ኣሕመድ ዝተገብረ ዓሌታዊ ጸርፊ ድማ ብብዙሓት ተወጊዙ’ሎ። ነቲ ኣብ 2019 ብደለይቲ ለውጢ ተቓወምቲ ዝዝመር ዝነበረ፡ “ኦ ኣንቱም ዕቡያት ዓሌታውያን፣ ብመላኣ ‘ዛ ሃገር እኮ ዳርፉር እያ!” ዝብል መዛሙር ድማ የዘኻኽር። እዚ፡ ናብቲ ኣብ 1989 ብዕልዋ ናብ ስልጣን ዝመጸን፡ ምስ ግጭት ዳርፉር ኣብ ዝተኣሳሰር ኣብ ዓለም ፍሉጥ ዝዀነን ዑመር ኣልበሽር ዝቐንዐ እዩ ነይሩ። ንሱ [ኣልበሽር]፡ እቶም ብመንግስቲ ዝድገፉ ብ ‘ጃንጃዊድ’ ዝፍለጡ ፈረሰኛታት ሚሊሻ ኣዕራብ፡ ኣብ ፈለማ 2000 ኣብ ልዕሊ’ቶም “ዙርጋ” ዝበሃሉ ጸለምቲ ተወለድቲ ‘ቲ ከባቢ ዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ፡ ብገበን ኲናትን ምጽናት ዓሌት ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ተኸሲሱ ነይሩ። እቲ ብሓደ ካብ ጠበቓታት ኣልበሽር ዝተሰምዐ ዘረባ፡ ንተቓለስትን ደለይቲ ለውጥን፡ ሱዳን ንድሕሪት ተንደልህጽ ከም ዘላ ዘዘኻኸረ ነይሩ። ኣልበሽርን መሳርሕቱ ነበርን ገና ኣብ ፍርዲ እዮም ዘለው። እንተዀነ እቲ ዝለዓለ ወተሃደራዊ ኣዛዝነት ሒዙ ን 30 ዓመታት ነታ ሃገር ክመርሓ ዝጸንሐ ኣልበሽር፡ ኣብ ማሕቡስ ኣይኣተወን ዘሎ። ካብቲ ዝተኻየደሉ ዕልዋ ኣትሒዙ፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ሓደ ብሕታዊ ወተሃደራዊ ሆስፒታል እዩ ዘሎ። ብዙሓት ከም ዝግምትዎ’ውን እዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ጕጅለ ወተሃደራት፡ ኣብ መወዳእታኡ ኣብ ትሕቲ ናይ ገዛ ማሕዩር  ናብ ገዛኡ ክሰዶ ይኽእል እዩ።  እዚ ግን፡ ነቲ ንዕኡ ካብ ስልጣን ክእለ ዝገበረ ሰውራ ንድሕሪት ዝቕልብስ እዩ ተባሂሉ ድማ ይንቀፍ። “እዚ ውጽኢት ናይቲ ብልሽው ኣተሓሳስባ እዩ፡” ይብል መራሒ ሰልፊ ኮንግረስ ሱዳንን ኣባል ናይቲ ስልጣኑ ዝተሓድገ ሲቪላዊ ክፋል መንግስቲ ሱዳን ነበር፡ ኣብ ትዊተሩ። ኣብ ርእሲኡ፡ ‘ዳርፉር ባር’ ዝተባህለ ማሕበር፡ ኣብ ጐድኒ ኣሕመድ ደው ብምባል፡ ኣንጻር ጕጅለ ጠበቓታት ክሲ ኣበጊሱ’ሎ። ኣሕመድ ንቢቢሲ ከም ዝገለጾ፡ እቲ ቓልሲ “ዓሌታውነት ኣብ ሱዳን ንምግታእ” ዝዓለመ እዩ ነይሩ። ከምዚ ዝበለ ቅሉዕ ዓሌታውነት፡ ኣብ ሓደ ወግዓዊ ኣጋጣሚ እሞ ድማ ካብ ናይ ሕጊ ሰባት ክትሰምዕ እንከለኻ ኣመና ዘሰንብድን ዘሻቕልን ምዃኑ፡ ኣሕመድ ይገልጽ። እቲ ጉዳይ ዝኸፍአ ዝገብሮ ድማ ሓደ ካብቶም ጠበቓታት፡ ‘ሃይማኖቱ ዘራኸሰ’ ኢሉ ክጸርፎ ምስምዑ እዩ። እቲ ሓቂ ግን ኣሕመድ ኣብታ ብዓብላልነት ምስልምና እትኽተል ሃገር - ሱዳን፣ ንሱ’ውን ሃይማኖቱ ዘኽብር ኣስላማይ ምዃኑ እዩ። ዓሌታዊ ኣተሓሳስባ ኣብ ሱዳይ ድሕሪ ናጽነት - 1956 እዩ፡ ኣብ ብሕታውን መንግስታውን መሓውራት ከስፋሕፍሕ ተራእዩ።  እዚ ኸኣ፡ ሓድጊታት ናይቲ ኣብ መበል 19 ክፍለዘመን፡ ኣውሮጳውያንን ኣዕራብን ነጋዶ፡ ንመሸጣ ዝዀኑ ምሩኻት ንምሓዝ ንደቡብ ገጾም ብምውራር ዝፈጠርዎ ንግዲ ገላዩ። እዚ ዓሌታዊ ኣጠማምታ፡ ንታሪኽ ናይታ ሃገር ዓብሊሉ፡ ኣብ ክሊ ልሂቃን ኻርቱም ደራኺ ሓይሊ ሒዙ ነዊሕ ሰሪቱ ዝጸንሐ እዩ። ኣብ መወዳእታኡ፡ ደቡብ ሱዳን ናጽነታ ንኽትእውጅ ደፋኢ ምኽንያት ኰይኑ፤ ኣብቲ ዘይ-ኣዕራብ ህዝብታት ብብዝሒ ዝነብርዎ ግዝኣታት ደርፉር፡ ዝባውንቲ ኑባን ብሉ-ናይልን ’ውን ጸረ-ዓሌትነትን ኣድልዎን ቁጡዕ ምልዕዓላት ፈጢሩ። ዓሌትን ኣብ ሱዳን፡ እቲ ቐንዲ ማእከል ትዅረት ቤት ፍርዲ ሄግ እዩ። እንተዀነ፡ መራሕቲ ዕጡቓት ሚሊሽያ ጃንጃዊድ ዝነበሩ፡ ነቲ ዝቐርብ ክሲ ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ይነጽግዎ። እቲ ብ “ዓሊ ኩሻይብ” ዝፍለጥ ዓሊ መሓመድ-ዓሊ ዓብዱራሕማን፡ ኣብ ጉዳይ’ቲ ኣስታት 300,000 ሰባት ዘህለቐን፡ ንልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ቤት-ኣልቦ ዝገበረን ግጭት፡ ቀዳማይ ተኸሳሲ ኰይኑ ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ዝቐረበ እዩ። ድሕሪ’ዚ ኣብ ጥቅምቲ ዝተገብረ ዕልዋ፡ ጉዳይ ዓሌትነት፡ ጽልኢን ግርጭትን ዝቱኽቱዅን ዘረባታት ንህዝባዊ መድረኻት ብሒቶምዎ እዮም። ዳርፉር ከም እንደገና ማእከል ዓሌታዊ ግጭት ብምዃን ጠንቂ ብዙሓት ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ሱዳን ዝተራእየ ገበናትን ምልዕዓላት ክተከውን ተራእያ እያ። እቶም ካብ ኻርቱም ወጻኢ ዝነብሩ፡ ካብ ካልእ ዓሌት ዝዀኑ ጕጅለታት፡ ነቲ ብሞተር ብሽክለታን ዕጥቅን ዝስነ፡ ኣብ ጽርግያ ዝግበር ናዕቢ፡ ቀንዲ ተወቀስቲ እዮም። ማሕበራዊ ሜድያታት’ውን ዓሌታዊ ወጥሪ ዘጋድዱ፡ ጥርጡራት ክቕጥቀጡ፡ ክሳቕዩን ብዘይሕጋዊ ብይን ክቐተሉን ዘርኢ ኣሳእል ብብዝሒ የስፍሩ እዮም። እቶም ናዕበኛታት፡ እቲ ዝድግፍዎ ዝነበሩ ወተሃደራዊ ሓይሊ ስልጣን ድሕሪ ምብሓቱ፡ ‘ተጠሊምና’ ዝብል ስምዒት ሒዞም ምስቶም ኣንጻሮም ዝቃለሱ ዝነበሩ ተቓወምቲ ሓይልታት ዳርፉር፡ ኑባን ብሉ ናይልን ብኣድማዕነት ክተኣሳሰሩ ጀሚሮም ኣለው። ምክትል መራሒ ሱዳን፡ ሌተና ጀነራል መሓመድ ሓምዳን “ሕሜቲ” ዳጋሎ ግን፡ ነዚ ዅሉ ንረብሓ የውዕሎ’ሎ። [ንሱ] በቶም ልሂቃን ከም መጻእተኛ እዩ ዝርአ፣ ብወገን ዳርፉር ድማ፡ መራሒ ናይቲ ካብ ጃንጃዊድ ዝወጽአ፡ ቅልጡፍን ሓያልን ወተሃደራዊ ደጋፊ ሓይሊን ይርአ። እንተዀነ፡ እዚ ሕጂ  ምስቶም ናይ ቅድም ጸላእቱ ዝነበሩ ተቓልስቲ ዳርፉርን ዕሱባት ሚሊሻን፡ ፈጢርዎ ዘሎ ሽርክነት፡ ስልጣኑ ዝያዳ ከዕሙቕ ዕድል ፈጢሩሉ’ሎ። ኣብ ርእሲ’ዚ መዛም ውህደት’ዚ፡ ሱዳን ንዓሌትነት ዝርኢ ሕጊ ስለዘይብላ፡ ኣሕመድ ብሕጊ ተማጕቱ ክረትዕ ዘሎ ተኽእሎ ኣመና ጸቢብ እዩ። እንተዀነ፡ ንሱ ይዅን ሰዓብቱ፡ ናይቲ ማሕበራዊ ውህደት ምትእስሳርን ’ታ ሃገር ዘዕኑ ዘሎ ዓሌትነትን፡ ንሱ ክፈጥሮ ዝኽእል ለውጥን መርኣያ ክኸውን ከም ዝኽእል ይትስፈው።


ሱዳን፡ ስለምንታይ እዮም ጃንጃዊድ ኣብ ዳርፉር ዳግማይ መጥቃዕቲ ፈጺሞም?

ቅድሚ ገለ መዓልታት ብፈረስ ብዝጋልቡ ጃንጂውድ ሚሊሻታት ዓረብ፡ ከተመኦም ዝተባርዐቶም ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ነብሶም ከድሕኑ ኣብ ዞባ ዳርፉር ሱዳን ናብ እትርከብ ዓባይ ከተማ ምስ ኣተው ከቢድ መጥቃዕቲ ኣጋጢሙዎም። ኮሚተ ሓካይም ሱዳን "ኣብ ታሪኽ ጂኒና ንፈለማ እዋን ኵለን ትካላት ጥዕና ተዓጽየን ኣለዋ። ኩሉ ሕክምናታት ከኣ ካብ ስራሕ ጠጠው ኢሉ'ሎ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እቲ ብ2003 ዝጀመረ ግጭት ዳርፉር ኣብቲ ኣስታት 300 ሽሕ ሰባት ዝሞቱሉን ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ብዘይ መንበሪ ዝተረፉሉን እዋን ኣብያተ ሕክምና ስርሑ ኣቋሪጹ ኣይፈልጥን እዩ. ሕጂ ግን ኩሉ ኣገልግሎት ጥዕና ደው ኢሉ ኣሎ። ኣብ ጂኒና ዝነብር ሓደ ሰራሕተኛ ረድኤት ንሱን መሳርሕቱን ኣብ ውሑስ ገዛ ከም ዘለው ኣብ መላእ እታ ከተማ ግን ተዅሲ ከም ዘሎ ንቢቢሲ ሓቢራ። እቲ ኣብዚ ቐረባ መዓልታት ዝተኸስተ  ህይወት 200 ሰባት ዝቐዘፈ ግጭት  ካብ ጄኔና 80 ኪሎ ሜትር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ ክሪኒክ እዩ ጀሚሩ። ኣብ ደቡብ እታ ከተማ ኣብ ዝርከብ ደምበታት ዝነብሩ ዝነበሩ ብዙሓት ስድራቤታት ከኣ ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ዘጋጠመ ሃደን ጃንጃዊድ ፈሪሖም መንበሪኦም ገዲፎም ይሃድሙ ኣለው። እቲ ብመሬት ዘጋጠመ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ግጭት ኣብ መንጎ እቶም ሰበኽ ሳግም ኣዕራብን ኣባላት ማሕበረሰብ ማሳሊትን ውግእ ኣላዒሉ። ኣብ ዝሓለፈ ዕስራ ዓመታት ኣብታ ብጃንጃዊድ ዓረብ ዝተፈናቐሉ  ጸሊም ሕብረተሰብ ዝነብረላ ከተማ ክሬኒክ  ክልተ ሰበኽ ሳግም ዓረብ ምስተቐትሉ እዪ እቲ ግጭት ተጓሃሂሩ። ዓርቢ ንግሆ ጃንጃዊድ ዕጡቓት፡ ነቶም ኣብ ከባቢ ክሬኒክ ዝተቐትሉ ክልተ ዓረብ ሰበኽ ሳግም ዓሌቱ ሕነ ንምፍዳይ፡ ንክሬኒክ ብምጥቃዕ ትሽዓተ ሰባት ቀቲሎም 16 ድማ ቈሲሎም ። ብሰንበት ድማ፡ ኣቐዲሙ ካብ ጃንጃዊድ ዝተወልደ ናይ ሱዳን ፈጥኖ ኣብቲ መጥቃዕቲ ስለ ዝተሳተፈ እቲ መጥቃዕቲ ተጋዲዱ። እቶም ዕጡቓት 4x4 ብዝዓይነተን ተሽከርከርቲ፡ ሰብ ሞተር ብሽክለታ፡ ኣግማልን ኣፍራስን ዝጋልቡ ሰባት ብብረት መጥቃዕቲ ከም ዘውረዱ ናይ ክሬኒክ ማሕበር ወለንተኛታት መንእሰያት ዝተባህለ ጉጅለ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ሓቢሩ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት እተዘርገሐ ገና ብነጻ ኣካል ዘይተረጋገጸ ተንቀሳቓሲ ስእሊ ብዙሓት ኣዕራብ ተዋጋእቲ፡ ኣብ ፒክ ኣፕ መካይንን ሞተር ብሽክለታን ኰይኖም መጥቃዕቲ ክፍንዉ እንከለዉ ዘርኢ ቪድዮ ተዘርጊሑ ኣሎ። ኣብቲ ቪድዮ ከኣ ኣባላት ፈጥኖ ደራሽ RSF ብድኻም ተጠቒዖም ከም ዝነበሩ የርኢ። እቶም ዕጡቓት ኣብያተ ትምህርትን ክሊኒካትን እውን ከም ዘይነሓፋ ፡ ሽዱሽተ መምህራን ድማ በቲ ወራር ከም እተቐትሉ ምንጭታት እታ ሃገር ሓቢሮም ። "ክልተ ሰራሕተኛታት ሕክምና ዝርከብዎም ሰለስተ ሰባት ተቐቲሎም። እቲ ናይ ሆስፒታል ፋርማሲ እውን ተዘሪፉ እዩ" ክብል ኤም ኤስ ኤፍ ዝተባህለ ትካል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ ። ዓቀብቲ ሰላም ው.ሕ.ሃ. ንሓያሎ ዓመታት  ሰላም ከስፍኑ እኳ እንተ ጸዓሩ ናይ ስራሕ ዕድመኦም ኣብ መወዳእታ 2020 ምስ ኣብቀዐ፡ ኣብቲ ከባቢ ምምቕቓል ስለ ዝነበረ ናብ ካልእ ቦታ ግዒዞም። ይኹን እምበር ኣብቲ ቦታ ኣብ እተዋፈርሉ እዋን እውን እንተዀነ ግን ከምዚ ናይ ሕጂ ዝኣመሰለ ጭካነ ዝተመልኦ መጥቃዕቲ ደው ከብልዎ ኣይከኣሉን ነይሮም ። እቲ ኣብ ዳርፉር ሰላምን ምርግጋእን ከሰፍን ዝተዋፈረ ሓይሊ ብፖሊስ፣ ሰራዊት፣ ፈጥኖ ደራሽ (RSF)ን በቶም ኣብ 2020 ሰላም ዝፈረሙ ዕጡቓት ተቓወምቲ ጉጅለታትን ዝቘመ ሓባራዊ ሓይሊ እዩ ነይሩ ። ይኹን እምበር ኵሎም ነንሓድሕዶም ክወዳደሩ ይደልዩ ስለዝነበሩ ከም ሓደ ግንባር ኮይኖም ክሰርሑ ኣይከኣሉን። ንኣብነት እቲ ሓይሊ ፖሊስ ብዙሓት ተወለድቲ ዓረብ ዘይኮኑ ካብ ሕብረተሰብ ማሳሊት ኣባላት ኣለውዎ። እቲ ፈጥኖ ደራሽ ዝበሃል ሓይሊ ግን ብዙሓት ናይ ቀደም ኣባላት ጃንጃዊድ ኣለውዎ። ገለ ካብዚኣቶም ከኣ ኣብዚ ናይ ቀረባ እዋን ውግእ ከሳተፉ እንከለው ዝተታሕዙ ኣለው። እቲ ንክሬኒክ ንኽከላኸል ኣብቲ ከባቢ ዝተዋፈረ ኣሃዱ፡ ቅድሚ እቲ መጥቃዕቲ ምግጣሙ ካብ ቦታኡ ከም ዘልገሰ፡ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ሰባት ገሊጾም ። ጃንጃወድን ናይ መንግስቲ ፈጥኖ ደራሽን ካብ ክሬኒክ ክሳብ ጂኒና ንዝነበሩ ተዋጋእቲ የጓይዩዎም ነይሮም። ዓሌታዊ ውጥረት እናበርትዐ ምስ ከደ ድማ ምዕጻው ኣገልግሎት ሆስፒታል ምምዝባል ሰራሕተኛታት ጥዕናን ኣኸቲሉ። ጂኒና ናይ ጸሊም ዓሌት ምልክትን ልምዳዊት ርእሲ ከተማ ናይ ምምሕዳር ማሳሊት እያ። ስለ ዝኾነ እቶም ኣብ ዳርፉር ብምጽናት ዓሌት ዝኽሰሱ ጃንጃዊድ ብንዕቀት እዮም ዝርእዩዋ። ኣብ 2003 መብዛሕትኦም እቶም ኣዕራብ ዘይኰኑ ሰባት ብሰንኪ ኣድልዎን ጉድለት ምዕባለን  ኣንጻር መንግስቲ ብረት ስለዘልዓሉ እዩ እቲ ናይ ዳርፉር ግጭት ተወሊዑ። እቲ መንግስቲ ከኣ ሕነ ናይቶም ለውጢ ብምጥላብ ብረት ዘልዓሉ ተቓወምቲ ንጃንጃዊድ ብምዕጣቕ ስጉምቲ ወሲዱ። እቲ ሽዑ ኣብ መላእ ዓለም ነውጺ ዝፈጠረ ዓሌታዊ መጥቃዕቲ ንምግታእ ዓለም ዓቀብቲ ሰላም ብምውፋር ነገበነኛታት ናይ ማእሰርቲ ውሳነ ኣውጺኣ። ጂኒና ካብ 2019 ኣትሒዛ ንሳልሳይ ግዜኣ እያ መጥቃዕቲ ዘጋጥማ ዘሎ። ንኣስታት 30 ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፕረዚደንእተ ዑመር ኣል-በሽር  ካብ ስልጣን ድሕሪ ምእላዩ ኣብ ወርሒ መጋቢት ናይዚ ዓመት እዚ ብብርቱዕ ግጭት ብዙሓት ሰባት ሞይቶም ቆሲሎም ከምኡ'ውን ኣብ ከባቢ ጀበል ሙን ብሰሜን ጂኒና ሓያሎ ኣቝሻት ሓሪሮም። ዳርፉር ብወርቂ ሃብታም ስለዝኾነ ወራር ጃንጃዊ ነቲ ጸጋታት ንምቁጽጻር እዩ ዝብል ክስታት እውን ኣሎ። እቲ ካብ 2003 ኣትሒዙ ካብ መንበሪኦም ንዝሃደሙ ሰባት ዘዕቁብ ዘሎ መዓስከራት ዘመሓድር ኮሚተ ኣፈኛ ኣዳም ራጃል እቲ ዝግበር ዘሎ መጥቃዕቲ ነቲ ሰፈራታት ንምፍራስ ዝዓለመ ፈተነ ምዃኑ እውን ሓቢሩ ኣሎ ። ኣብ ዳርፉር ተፈጺሙ ብዝበሃል ገበናት ኲናት ዝኽሰሱ ሰባት ብጽሕፍቶ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት (ICC) መርመራ ክቐርብ እዩ ዝበሃል ጃንጃዊ መራሒኦም ከም ዝሻቐሉ እዩ ዝእምት ። ዓሊ ኩሻይብ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዓሊ ሙሓመድ ዓሊ ዓብዱራሕማን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ፈጺሙ ንዝብል ክስታት ነጺግዎ ኣሎ። ንሱ እቲ ብ ICC ኣብ ልዕሊ ግጭት ዳርፉር ዝተኸሰ ናይ መጀመርታ ሰብ እዩ። በሽር እውን ፈጺሙዎ ብዝበሃል ገበናት ውግእን ጃምላዊ ቅትለትን ክተሓዝ ብቤት ፍርዲ ይድለ እዩ። ራጃል፡ "እቲ ዕላማ፡ ከተማታት ምምንዛዕን ነቲ መዓስከራት ምፍራስን እዩ። እዚ ሕጂ ኣብ መዓስከራት ኢዴፓ ዝርአ ዘሎ ከኣ መቐጸልታ ናይቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ስርዓት ዝፈጸሞ ገበናት ጃምላዊ ቅትለት ፡ ምጽናት ዓሌት ፡ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ገበናት ውግእን እዩ" ኢሉ ። ኣመሓዳሪ ዞባ ዳርፉር ሚንኒ ሚንናዊ፡ መራሒ ደባይ ተዋጋኢ ዝነበረ ፡ እቶም ኣብ ካርቱም ዘለው ሰበ-ስልጣን ንRSF ክቆጻጸሩዎ እኹል ዓቕሚ የብሎምን ክብል ኸሲስዎም ኣሎ ። እንተኾነ ሓይልታት ምክልኻል እታ ሃገር ኣብቲ መንግስቲ ብዙሕ ቦታ ሒዙ ኣሎ። መራሒኡ ሌተናል ጀነራል መሓመድ ሓምዳን "ሄሜቲ" ዳጎሎ ድማ ምክትል መራሒ ሱዳን እዩ ። እቲ ጫዳዊ ዓረብ ዝመበቆሉ ኣብ ዳርፉር ዝዓበየ ሄሜቲ  ንኣባልነት ፈጥኖ ደረሽ ካብ መላእ እታ ሃገር ብዝመጹ ተዋጋእቲ ኣስፊሕዎ እዩ ። ነቲ ኣብ ዳርፉር ዝካየድ ዘሎ ሓድሕዳዊ ግጭት ከኣ ፖለቲካዊ ድሌቱ ንምጉልባት ይጥቀመሉ ከም ዘሎ ተዓዘብቲ ይዛረቡ ። ጃንጃዌድ ካብ ጫድን ካብ ካልኦት ሃገራት ሳሕልን ዝመጹ ኣዕራብ ዕጡቓት ከም ዝመልመለ ካብ ዝኽሰስ ነዊሕ እዋን ገይሩ እዩ። ኣብ ርእሲኡ ኣብ ዳርፉር ፖለቲካዊ ስልጣን ንምጭባጥ ኣብ ዝካየድ ዝነበረ ጻዕሪ ንስድራቤቶም ከምጽእዎም ዘተባብዕ እዩ ። ጀነራል ሄሜቲ ዳጎሎ ብዛዕባ እቲ ኽሲ ወይ ብዛዕባ እቲ ኣብ ቀረባ ግዜ ኣብ ምዕራብ ዳርፉር እተራእየ ጎንጺ ርእይቶ ሂቡ ኣይፈልጥን እዩ። እንተኾነ ኣብቲ ዝሃቦ ህዝባዊ መግለጺ፡ ዝተፈላለዩ ማሕበረሰባት ዳርፉር ብሰላም ክነብሩ'ዩ ዝጽውዕ ።


ሱዳን ኣብ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዘዳውብ ግዝኣታ ሰዓታት እቶ እቶ ኣዊጃ

ሰበስልጣን ሱዳን ‘ብሉ ኒል’ ኣብ ዝብሃል ግዝኣት ብዘጋጠመ ጎንፂ ቀቢላታት ብዙሓት ሰባት ድሕሪ ምሟቶም ኣብ ሰዓታት ምሸት ኣዋጅ እቶ እቶ ኣዊጆም። ኣብቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘዳወብ ግዝኣት ብሉ ኒል፡ ኣብ መንጎ ማሕበረሰባት ንመዓልታት ድሕሪ ዘጋጠመ ጎንጺ፡ 31 ሰባት ብምሟቶም፡ እቲ ኣዋጅ ከምዝተኣወጀ ሮይተርስ ፀብፂቡ። ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ሓደ ሓረስታይ ምስተቐተለ ዝተወልዐ ግጭት ኣካላት ፀጥታ ኣብ ሞንጎ ኣትዮም ቅድሚ ምቁፅፃሮም፡ ናብ ሓያሎ ከባቢታት ከምዝተዘርገሐ ምምሕዳር ግዝኣት ብሉ ኒል ዘውፀኦ መግለፂ ኣመልኪቱ። ብዘይካ እቶም ዝሞቱ ሰባት ካልኦት 39 ሰባት ከምዝቖሰሉን 16 ሹቓት ከምዝዓነዉን እቲ ምምሕዳር ወሲኹ ገሊፁ። ነዚ ስዒቡ ኣብ ከተማታት ዳማዚን ሮዛሳይሪስን ኣብ ሰዓታት ምሸት እቶ እቶ ተኣዊጁ ኣሎ። ነበርቲ እቲ ከባቢ ንወኪል ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ዘይተዋፈሩሎም ብዙሓት ከባብታት እቲ ግዝኣት፡ ትማሊ ቀዳም’ውን ኣብ መንጎ ቀቢላታት ጎንጺ ከምዝቐጸለ ሓቢሮም። ማሕበር ዶካትር ሱዳን ነቲ ክስተት ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብቀዳም’ውን ጉድኣት ዝበጽሖም ተወሰኽቲ ሰባት ናብ ሆስፒታላት ዳማዚን ሮሳይሪስን ይመጹ ከምዝነበሩ የመልክት። ብተወሳኺ እቶም ሆስፒታላት እኹል ናውቲ ሕክምና ስለዘይብሎም ሚኒስቴር ጥዕና እታ ሃገር ደገፍ ክገብርን ነቶም ዝተጎድኡ ሰባት ብነፋሪት ናብ ካልኦት ቦታታት ክወስድን እቲ ማሕበር ሓቲቱ። ኣብ መንጎ እቶም ዓመጽቲ ጉጅለታት ቅድሚ ክልተ ዓመት ሃገራዊ ስምምዕ ሰላም እንተተፈረመ’ኳ፡ ሓሓሊፉ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ባሕርን ምዕራብ ዳርፉርን ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ግዝኣታት ሱዳን ተመሳሰልቲ ግጭታት ክረኣዩ ፀኒሖም’ዮም። ንኣሽቱ ዓመፅቲ ጉጅለታት ነቲ ስምምዕ ሰላም ክፍርሙ እንከለዉ፡ እቲ ኣብ ደቡብ ኮርዶፋን ሎሚ ግጭት ኣብ ዘጋጠመሉ ግዝኣትን ዝንቀሳቐስ ኣብታ ሃገር ዝሓየለ ከምዝኾነ ዝዝረበሉ ምንቅስቓስ ሓርነት ህዝቢ ሰሜን ሱዳን ግን ነቲ ስምምዕ ኣይፈረመን። ጸብጻብ ኤኤፍፒ ከምዘመልክቶ፡ እቲ ሎሚ ምኽንያት ሞት ብዙሓት ሰባት ዝኾነ ግጭት፡ ብሰንኪ ኣብ መንጎ ቀቢላታት ሃውሳን በርቲን ዝተፈጠረ ናይ መሬት ይግብኣኒ ዘይምርድዳእ ዝሰዓበ እዩ። ፖለቲካዊ ሓይልታት ሱዳን ኣብታ ግዝኣት ዝካየድ ዘሎ ግጭት ደው ኢሉ ምርግጋእ ክፍጠር ይጽውዑ እኳ እንተሃለዉ፡ እቲ ብጀነራል ኣል ቡርሃን ዝምራሕ ወተሃደራዊ ምምሕዳር ግን ዛጊት ብዛዕባ’ቲ ግጭት ዝበሎ ነገር የለን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ልዕሊ መሰጋገሪ መንግስቲ ወተሃደራዊ ዕልዋ ድሕሪ ምክያዱ፡ ኣብታ ሃገር ናይ ጸጥታ ክፍተት ከምዘሎ ዘመልክት ኤኤፍፒ፡ ከም ውጽኢቱ ድማ መሬት ይግብኣኒ ብዝብል ሕቶ ከምኡ’ውን ብሰንኪ ጥሪት (ሃብቲ እንስሳት)፡ ማይን መግብን ዝውላዕ ደማዊ ግጭታት ይላባዕ ምህላዉ ጠቒሱ። እቲ ብጀነራል ዓብዱልፋታሕ ኣልቡርሃን ዝምራሕ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ዕልዋ መንግስቲ ብምፍፃም ስልጣን ካብ ዝሕዝ ንደሓር ንዝሓለፉ ሸውዓተ ኣዋርሕ ኣንፃሩ ሰልፍታት ተቓውሞታት ኣብ ምክያድ ይርከቡ።


ኢትዮጵያ ንጐረባብቲ ሃገራት እትሸጦ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከመይ ይመስል?

ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ናብ ጐረቤት ሃገር ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክትሸይጥ ዝጀመረትሉ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት 2003 [ግእዝ] ናብ ጂቡቲ እዩ። ኢትዮጵያ፡ ካብ ባንኪ ልምዓት ኣፍሪቃ ብዝተረኸበ 95 ሚልዮን ዶላር ሓገዝ ዝተሃነጸ መስመር መተሓላለፊ ኤሌክትሪክ ኣቢላ፡ ንጂቡቲ ዓመታዊ 22 ሜጋ ዋት ክትሸጠላ ጀሚራ። 'ግልገል ግቤ -ክልተ' ዝተባህለ መመንጨዊ ጸዓት ብዘጋጠሞ ቴክኒካዊ ፀገም ስለ ዝተዓፀወ፡ ካብቲ ክዛዘም ዝተሓሰበሉ እዋን ሓደ ዓመት ደንጉዩ'ዩ ናብ ስራሕ ኣትዩ። ኢትዮጵያ ኣብቲ እዋን ካብ ዝነበረ መሸጣ ሓይሊ ዓመታዊ 10 ሚልዮን ዶላር ትረክብ ከም ዝነበረት፡ ንቝጠባ ሃገራት ኣተኲሩ ትንበያታት ዘውጽእን መጽናዕቲ ዘካይድን 'ኢኮኖሚክ ኢንተለጀንስ ዩኒት' ዘውጽኦ መረዳእታ የመልክት። ካብቲ ንጂቡቲ ኤሌክትሪክ ብምሻጥ ዝርከብ ኣታዊ ፡ ኣብ ገለ ገጠራት ኢትዮጵያ ንዝርከብ ህዝቢ መስመር ኤሌክትሪክ ክዝርግሓሎምን ብሓፈሻ ኣብታ ሃገር ንዘሎ ቀረብ ኤሌክትሪክ ንምሕያልን ውጥን ተታሒዙ ነይሩ። ኢትዮጵያ፡ ኤሌክትሪክ ምሻጥ ካብ እትጅምር፡ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመታት፡ ማለት ኣብ 2013 [ግእዝ] ድማ 90 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ክትረክብ ክኢላ እያ። ንጂቡቲ 22 ሜጋ ዋት ብምሻጥ ዝጀመረት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ማእከል ሓይሊ (ጸዓት) ኣፍሪቃ ንምዃን ናይ 10 ዓመታት ፍኖተ-ካርታ ኣዳልያ'ላ። ብሓፈሻ መጠን እተመንጭዎ ሓይሊ ኣብ 2022 ናብ 20 ሽሕ ክተብፅሖ ከምኡ ድማ እቲ ንሃገራት እትሸጦ ናብ 7 ሽሕን 184 ጊጋ ዋት ከተብፅሖ መደብ ኣለዋ። ኣብዚ እዋን ንሱዳንን ጂቡትን ሓይሊ ትሸይጥ ዘላ ክትከውን እንከላ፡ ናብ ኬንያ'ውን መስመር ካብ እትዝርግሕ ሓደ ዓመት ሓሊፉ'ሎ፤ ኣብ ቀረባ እዋን ክጅምር ከኣ ትፅቢት ይግበር። ኢትዮጵያ ካብ ማይ፡ ንፋስ፡ ሃፋን ብርሃን ጸሓይን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብምምንጫው ንጐረባብቲ ሃገራት ናይ ምሻጥ ትልሚ ሒዛ ኣብ ምስራሕ ትርከብ። ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ብመሸጣ ሓይሊ ምትእስሳር ብምፍጣር ንጂቡትን ሱዳንን ካብ እተቕርቦ ዓመታዊ 70 ሚልዮን ዶላር ክትረክብ ትእምት። ብመሰረት'ቲ ምስተን ሃገራት ዝተበጽሐ ስምምዕ 100 ሜጋ ዋት ንምቕራብ ከም ዝተሓሰበን እዚ ግን ክውስኽ ወይ ክንክይኪ ከም ዝኽእል ኣብ ኮርፖሬሽን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዳይሬክተር ኮሚዩኒኬሽን ኣይተ ሞጎስ መኮነን ይዛረብ። መረዳእታ ናይቲ ኣብ ዝሓለፉ 9 ኣዋርሕ ናብ ሱዳን ዝተሸጠ ሓይሊ ኤሌክትሪክ እንተርኢና፣ 746.9 ሚልዮን ኪሎ ዋት ሰዓት [KWH] ንምሻጥ ውጥን ተታሒዙ'ኳ እንተነበረ፡ ካብቲ ውጥን ብ4 ሚእታዊት በሊጹ 774.2 ሚልዮን ኪሎ ዋት ንግዲ ከም ዝተፈጸመ የመልክት። ናብ ጂቡቲ'ውን 385 ሚልዮን ኪሎ ዋት ንምሻጥ ተሓሲቡ ግን ከኣ 427.1 ሚልዮን ኪሎ ዋት ተሸይጡ'ሎ። በዚ መሰረት ካብቲ ንሱዳን ዝተሸጠ ኤሌክትሪክ 38.7 ሚልዮን ከምኡ ድማ ንጂቡቲ ካብ ዝተሸጠ 27.8 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ረኺባ። ነተን ጐረባብቲ ኢትዮጵያ ዝዀና ሃገራት ካብ ዝሽየጥ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዓመታዊ 70 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ንምርካብ ትልሚ ይተሓዝ እምበር፡ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ግን ይውስኽ ከም ዘሎ ኣይተ ሞገስ ይዛረብ። ክሳብ ሎሚ ካብ ዝተረኸበ ኣታዊ እቲ ዝለዓለ ኮይኑ ዝተመዝገበ ዝሓለፈ ዓመት [2013] እዩ ነይሩ፣ ኣስታት 90 ሚልዮን ዶላር ድማ ተረኺቡ። ቅድሚ ክልተ ዓመታት እቶም ሓይሊ ዘመንጭዉ ግድባት እዅል ማይ ብዘይምሓዞም ንዘጋጠመ ሕጽረት ሓይሊ ስዒቡ፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ምቁርራፅን ኣብቲ ናብ ሱዳን ዝሽየጥ ድማ ብፈረቓ ምቕራብን ኣጋጢሙ ነይሩ። ዝነበረ ሕፅረት ዝናብ ብፍላይ ሰለስተ ግድባት (ዲጋታት) ማለት ቆቃ፡ መልካን ዋከናን እዅል ማይ ከይሕዙ ከም ዝገበሮም ይግለፅ። ኣብቲ እዋን ሱዳን ዝለዓለ ሓይሊ ትጠልብ ምንባራ ዘዘኻኽር ኣቶ ሞገስ፡ ግን ድማ እቲ ናይ ውሽጢ ሃገር ጠለብ'ውን ክማላእ ብዘይምኽኣሉ እቲ ናብ ደገ ዝቐርብ መሸጣ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ተቛሪፁ ከም ዝነበረ ይሕብር። በዚ ምኽንያት እቲ ዓመታዊ እቶት ናብ ትሕቲ 60 ሚልዮን ዶላር ወሪዱ። ሱዳን ኣብዚ ዓመት ዘይከፈለቶ ዕዳ ዕድጊ ጸዓት ስለ ዘለዋ፡ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ናብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ሱዳን ክፍሊት ዝሓትት ደብዳበ ከም ዝእተወ ይግለፅ። ብወገን ሱዳን ዝተወሃበ ምላሽ፡ እታ ሃገር ኣብ በዳሂ ኵነታት ከምእትርከብ ዝገልፅን እቲ ቀረብ ከይቋረፅ ዝሓትትን ከም ዝዀነ ኣይተ ሞገስ ኣረዲኡ'ሎ። ቅድሚ ሎሚ ክሳብ ሰለስተ ኣዋርሕ ክፍሊት ከይተፈጸመ ዝድንጉየሉ ኵነታት ከም ዝነበረ ብምዝኽኻር ድማ እቲ ናይ ሕዚ ግን 6 ወርሒ ከም ዝሓለፎ ተዛሪቡ። ኢትዮጵያ ንኬንያ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክትሸጠላ ካብ እትውጥንን ናብ ስራሕ ካብ እኣቱን ዓመታት ሓሊፎም ኣለው። ክልቲአን ሃገራት ስምምዕ መሸጣን ዕድጊን ኤሌክትሪክ ካብ ዝፈራረማ ዓሰርተ ዓመታት ኰይኑ'ሎ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ መንጐ ሚኒስተር ማይን መስኖን ነበር ኣይተ ኣለማየሁ ተገኑን ሚኒስትር ጸዓት ኬንያን ዝተገብረ ስምምዕ፡ እቲ መሸጣ ድሕሪ ኣርባዕተ ዓመታት [ድሕሪ ምፍርራም] ከም ዝጅምር ዘመልክት ምንባሩ ፀብፃባት ማዕከናት ዜና ኢትዮጵያ የመልክቱ። ህንጸት ንምብራቕ ኣፍሪቃ ብቐረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣብ ምትእስሳር ዝለዓለ ብጽሒት ከም ዝህልዎ ዝንገረሉን ብ1.3 ቢልዮን ዶላር ወጻኢ ዝተገብረሉን ፕሮጀክት ዝርግሐ መስመር ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ከም ዝዛዘመቶ ይፍለጥ። ወጻእታት ናይዚ ድማ ካብ ባንኪ ዓለም ብዝተረኸበ 684 ሚልዮን ዶላር፣ ካብ ኢትዮጵያ 441 ሚልዮን  ከምኡ ድማ 27.4 ሚልዮን ካብ ኬንያ ይሽፈን። ባንክ ልምዓት ኣፍሪካ ብወገኑ ነቲ ካብ ኢትዮጵያ ግድብ ግልገል ግቤ ዝቐርብ ጸዓት መተሓላላፊ ዝኸውን መስመር ንምዝርጋሕ ዝውዕል ንኢትዮጵያ 232 ሚልዮን ዶላር ንኬንያ ድማ 116 ሚልዮን ዶላር ሓገዝ ኣጽዲቑ'ዩ። ብወገን ኢትዮጵያ ዝርግሐ መስመር፡ ፈተሻን ፈተነን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ኳ እንተተኻየደ፡ ብወገን ኬንያ ግን ዘይተመልኡ ስራሓት ዝርግሐ መስመርን ምትካል ዓንዲታት ኤሌክትሪክን ብምህላዎም እቲ መሸጣ ከም ዝተደናጐየ ይግለፅ። ኣብ ወርሒ መስከረም 2014 [ግእዝ] ብሚኒስትር ጸዓት ኬንያ ዝተመርሐ ጕጅለ ልኡኽ ናብ ኢትዮጵያ ከይዱ ምንባሩ ዝዛረብ ኣይተ ሞገስ፡ ኣብቲ ስምምዕ ዝተረፉ ነገራት ንምምላእን እቲ ፕሮጀክት ክዛዘምን ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐን ይገልፅ። ኣብዚ ቕነ ኢትዮጵያን ሱዳንን ኣብ ጉዳይ መሸጣ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ሓበራዊ ስምምዕ ተፈራሪመን ኣለዋ። ብሚኒስትር ጸዓትን ግድብን ደቡብ ሱዳን ዝተመርሐ ጕጅለ ልኡኽ ናብ ኢትዮጵያ ከይዱ እቲ መሸጣ ሓይሊ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት ክጅመር ዘኽእል ስምምዕ ተፈራሪሙ'ሎ። እቲ መሸጣ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት ክጅመር ዝተወሰነሉ ምኽንያት ድማ ቅድሚኡ ዝስርሑ ስራሓት ስለ ዘለዉ እዩ። ኣብቲ ፈላማይ ዓመት ክልተአን ሃገራት ዝርግሐ መስመር ዝካየደሎም ከባቢታት ኣብ ምምራጽን፡ ግብራውነት እቲ መሸጣ ብዝተሓሓዝ መጽናዕቲ ዘካይድን ጕጅለ ተክኒክ ከቝማ እየን። ብድሕሪኡ ኣብ ዘለዉ ክልተ ዓመታት ድማ ዝርግሐ መስመር ክካየድ፣ እቲ ህንጸት ከኣ ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ክፍጸም ተገሚቱ'ሎ። እቲ ቀዳማይ መስመር 357 ኪሎ ሜትር ንውሓት ዘለዎ ኰይኑ፡ ካብ ጋምቤላ ናብ ደቡብ ሱዳን ግዝኣት ማላካል ይበጽሕ፤ 230 ኪሎቮልት ሓይሊ ድማ የመሓላልፍ። ካልኣይ 700 ኪሎ ሜትር ንውሓት ዘለዎ መስመር፡ ካብ ቴፒ ናብ ቦር ጁባ ይዝርጋሕ። ካብ 400 ክሳብ 500 ኪሎቮልት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከኣ ይስከም። ህንፀት ምስተዛዘመ ኣብ ፈላማይ ዓመት 100 ሜጋዋት ኤሌክትሪክ ንምሻጥ ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐ ይግለጽ፣ ኣብ ግዜ ክውስኽ ከም ዝኽእል ተሓቢሩ'ሎ። እቲ ዝለዓለ ንደቡብ ሱዳን ክሽየጥ ዝኽእል ግን ካብ 400 ሜጋ ዋት ከምዘይበልፅ'ዩ ኣብ ስምምዕ ዘመልክት። ኢትዮጵያ ኣብ ነዊሕ እዋን ውጥና ንሶማሊ ላንድ፡ ርዋንዳ፡ ታንዛንያን ብሩንዲን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይ ምሻጥ መደብ ኣለዋ። እንተዀነ ስምምዓት ተኻይዶም፤ ዝርግሐ ትሕተ ቅርጺ ንምስላጥ ዓመታት ዝወስድ ከም ዝዀነ ኣብ ኮርፖረሽን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዳይረክተር ኮሚዩኒኬሽን ኣይተ ሞገስ ይዛረብ። እተን ጐረባብቲ ኢትዮጵያ ዝዀና ሃገራት ጸዓት ንምዕዳግ ድልየት ከም ዘለወን ምግላጸንን፡ ሱዳን ከኣ ተወሳኺ ክቐርበላ ትሓትት ምህላዋን ወሲኹ ሓቢሩ። ሱዳን 1200 ተወሳኺ 1 ሽሕን 200 ሜጋ ዋት ክቐርበላ'ያ ትሓትት ኣላ። "ነዚ ሱዳን ትጠልቦ ዘላ 1200 ሜጋ ዋት ከነቕርብ ዓቕሚ የብልናን። እቲ ዘሎና ትሕተ ቅርጺ'ውን ነዚ ዘፍቅድ ኣይኮነን። ኣብ ግዜ ግን እዚ ሕቶ መልሲ ክረክብ ይኽእል'ዩ፡" ይብል ኣይተ ሞገስ። ኣብዚ እዋን ንሱዳን ብመሸጣ ዝቐርበላ ዘሎ ሓይሊ፡ ክሳብ 300 ሜጋ ዋት ይበፅሕ። እቲ ዳይረክተር፡ እቲ ካብ ሃገራት ዝቐረብ ጠለብ ምስቲ ዘሎ ቀረብ ዘይመጠጣን ምዃኑ ከም ሓደ ጸገም ይጠቅስ። ቀዳምነት ዝወሃቦ ነቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ጠለብ ስለ ዝዀነ፡ ብሰንኪ እቶም ስምምዓት ኣብ ናይ ውሽጢ ዓዲ ቀረብ ምስንኻል እንተ ተፈጢሩ ነቶም ስምምዓት ምሉእ ብምሉእ ክሳብ ምቁራፅ ከም ዝብጻሕ ብወገን ኢትዮጵያ ይግለፅ። ኣይተ ሞገስ ነዚ ብኣብነት ከደግፍ ከሎ፡ ኣብ 2011 [ግእዝ] ሕጽረት ሓይሊ ኣጋጢሙ ብምንባሩ እቲ ናብ ሱዳን ዝቐረብ ብምሉእ ክቋረጽ፡ ካብ ናይ ጂቡቲ ድማ ብፍርቂ ክጐድል ተገይሩ ምንባሩ ይጥቀስ። እዚ ግን ነተን ዝዕድጋ ሃገራት ከም ዘየሕጕሰን ካብ ምግላፅ ኣይተዓቀበን። ኢትዮጵያ ንመሸጣ እተቕርቦ ጸዓት፡ ካብቲ ብሓፈሻ እተመንጭዎ ክሳብ 10 ሚእታዊት ጥራሕ ከም ዝዀነ ዘነፅር መስርሕ ንግዲ ተዳልዩ'ሎ። ኢትዮጵያ፡ ህንጸት 6 ሽሕ ሜጋ ዋት ከመንጩ ዝኽእል ግድብ ህዳሰ ትዛዝም ብምህላዋ፡ እተመንጭዎ ሓይሊ ከም ዝውስኽ ብምግባር ነቲ ናብ ሃገራት እተቕርቦ መሸጣ ብ10 ሚእታዊት ክብ ከም ዘብሎ ይእመን። "ልዑል ሓይሊ ኣፍሪና ኢና ኢልና ንዘመንጨናዮ ሰደድ ኣይንገብርን፤ ኣብ ሃገርና ጠለብ ኣሎ። ትሕተ ቅርጺ ኤሌክትሪክ ናይ ምስፍሕፋሕ መደባት'ውን ኣሎ። እዚኦም እናሃለዉ ዝመንጨወ ጸዓት ሰደድ ኣይግበርን" ይብል ኣይተ ሞገስ። ኣይተ ሞገስ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ሰዓታት ንግሆ ሰራሕተኛታት ቅድሚ ናብ ስራሕ ምኻዶም ምግቢ ከዳልውን ካልኦት ስርሓት ክፍፅሙን ልዑል ጸዓት የድሊ። ኰይኑ ግን ድሕሪ ክልተ ሰዓት፡ መጠን ተጠቃምነት እናነከየ ከም ዝመፅእን ድሕሪ ሰዓት 2፡00 [ግእዝ] ድማ መሊሱ እናወሰኸ ከም ዝኸድን የረድእ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ምሸት ድሕሪ ሰዓት 12፡00 ይውስኽ እሞ ድሕሪ ሰዓት 4፡00 ድማ ምንካይ የርኢ። ዝለዓለ ጠለብ ካብ ዝረኣየሉ ሰዓት (ፒክ ኣወር) ወፃኢ ዘሎ ኣጠቓቕማ ትሑት ኰይኑ፡ ብፍላይ ኣብ ሰዓታት ምሸት ኣብ ጂቡቲን ሱዳንን ከቢድ ሃሩር ስለ ዝህሉ፡ ተጠቃምነት መዝሓዚ ኣየር [ኤየር ኮንዲሽነር] ግድን ይኸውን። ስለ ዝዀነ ኣጠቓቕማ ኤሌትሪክ ኢትዮጵያ ትሕት ኣብ ዝብለሉ እዋን ምሸት፡ ናይተን ሃገራት ጠለብ ልዕል ስለ ዝብል፡ ኢትዮጵያ ነዚ መስርሕ መሰረት ብምግባር፡ ናብተን ጐረባብቲ ሃገራት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተቕርብ።


ሱዳን፡ ድሕሪ ዕልዋ መንግስቲ ጸኒዑ ዝጸንሐ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ኣልዒላ

ወተሃደራዊ መንግስቲ ሱዳን ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ብዕልዋ መንግስቲ ስልጣን ድሕሪ ምሓዙ፡ ኣንቢርዎ ዝጸንሐ ኣዋጅ ህጹጹ እዋን ኣልዒልዎ ኣሎ። ገዛኢ ቤት ምኽሪ ጸጥታን ምክልኻልን እታ ሃገር፡ እዚ ውሳነ ኣብቲ ብወተሃደራዊ መራሒ ጀነራል ዓብደልፈታሕ ኣልቡርሃን ዝተመርሐ ኣኼባ ከምዝተወሃበ ኣፍሊጡ። ብተወሳኺ፡ እቲ ስጕምቲ ንዘተ ምቹእ ሃዋህው ንምፍጣር ዝዓለመ ምዃኑ፡ እቲ ቤት ምኽሪ ገሊጹ። ኣብ ሱዳን፡ እቲ ንነዊሕ ዓመታት ዝገዝአ ፕረዚደንት ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽር፡ ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ፡ ኣብ 2019 ኣብ መንጐ ወተሃደራውን ሲቪላውን መራሕቲ ናይ ስልጣን ምምርቓሕ ስምምዕ ከም ዝተገብረ ይፍለጥ። እንተዀነ፡ ብ27 ጥቅምቲ 2021፡ ጀነራል ኣልቡርሃን ኣብ ተለቪዥን እታ ሃገር ቀሪቡ፡ ኣብ መንጐ ሲቪላውያን መራሕቲ ብዝተፈጥረ ውሽጣዊ ቁርቁስ ነቲ ወተሃደራውያን መራሕቲ ዕልዋ ከካይዱ ከምዝተገደዱ ተዛሪቡ ነይሩ። በዚ መሰረት ሰራዊት ሱዳን፡ ንመሰጋገሪ መንግስቲ'ታ ሃገር ኣፍሪሱ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ንዝርከቦም ሲቪላውያን መራሕቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ብምእታውን ነቲ ቤት ምኽሪ ብምፍራስን ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ከም ዝኣወጀ ይፍለጥ። እቲ ኣብ ጥቅምቲ ብዝተኻየደ ዕልዋ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ ሕዩር ገዛ ዝነበረ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ዓብደላ ሓምዶክ፡ ካብ ማሕዩር ተፈቲሑ ብ 20 ሕዳር 2021 ናብ ስልጣኑ'ኳ እንተተመልሰ፡ ብሰንኪ ዝቐጸለ ህዝባዊ ጸቕጢ ኣብ ፈለማ ጥሪ ናይዚ ዓመት'ዚ፡ ስልጣኑ ከም ዝለቐቐ ይዝከር። ድሕሪ'ቲ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ዝተፈጸመ ዕልዋ መንግስቲ ግን፡ ኣንጻር ወተሃደራዊ መንግስቲ ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞታት ቀጺሉ'ሎ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ብሰንኪ'ቲ ምስ ፖሊስ ዘጋጠመ ግጭታት ኣስታት 100 ሰባት ሞይቶም። ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ንመራሕቲ ምንቅስቓስ ተቓውሞ ዒላማ ብምግባር፡ ብዙሓት ሰልፈኛታት ኣብ ቀይዲ ኣእትዮም ኣለዉ።


ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ምስ ጀነራል ኣል ቡርሃን ተዘራሪቡ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ ምስ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃን ኣብ ኬንያ ተራኺቦም ተዘራሪቦም። እቶም መራሕቲ ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝካየድ ፍሉይ ጉባኤ መራሕቲ ኢጋድ ንምስታፍ ኣብ ዝኸዱሉ እዮም ተራኺቦም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ "ምስ ጀነራል ዓብደልፈታሕ ኣልቡርሃን ኣብ ዝገበርክዎ ዘተ፡ ክልቲአን ሃገራት ብሰላማዊ መንገዲ ዝሰርሓሎም ብዙሓት ጉዳያትከም ዘለው ኣብ ስምምዕ በጺሕና ኢና፡” ኢሉ። ብተወሳኺ፡ “ካብቶም ንክልቲአን ሃገራት ዝፈላልዩ ጉዳያት እቶም ዘተኣሳስሩ ይበዝሑ” ዝበለ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ክልቲአን ሃገራት ፍልልያተን ብሰላማዊ መንገዲ ንምፍታሕ ቃል ምእታወን ሓቢሩ። ብሕቶ ይግበኣኒ ኣብ ምስሕሓብ ዝረከባ ኢትዮጵያን ሱዳንን፡ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሰ ብዝተኣሳሰር'ውን ርክበን ሓርፊፉ ጸኒሑ እዩ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን ወተሃደራተይ ብሰራዊት ኢትዮጵያ ተቐቲሎምኒ ዝበለት ሱዳን፡ ኣብ ኣዋሰንቲ ከባቢታት ኢትዮጵያ ደብዳብ ከቢድ ብረት ምክያዳ ይዝከር። ቅድሚ ሓደ ዓመት ሰራዊት ሱዳን ኣልፋሽጋ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ብኢትዮጵያውያን ሓረስቶት ክለምዕ ዝጸንሐ ከባቢ ምቍጽጻሩ ስዒቡ፡ ኣብ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ወጥሪ ነጊሱ። ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተጋደደ ወጥሪ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ልኡላዊ መሰጋገሪ ቤት ምኽሪ ሱዳን ጀነራል ዓብዱልፈታሕ ኣልቡርሃንን ሎሚ ኣብ ናይሮቢ ከም ዝተራኸቡ ተገሊጹ ኣሎ። ሎሚ ኣብ ኬንያ ዝጀመረ መበል 39 ፍሉይ ጉባኤ በየነ መንግስታት ልምዓት ምብራቕ ኣፍሪካ (ኢጋድ)፡ ኣብ “ሓባራዊ ጉዳያት” ኣባል ሃገራት ከምዝዝቲ ገሊጹ። እዚ ጉባኤ ኣብ መንጐ ሱዳንን ኢትዮጵያን ጎንጺ ከይለዓል ኣብ ዝተሰግኣሉ ቅንያት ዝካየድ ዘሎ ኮይኑ፡ ዋና ጸሓፊ ኢጋድ ወርቅነህ ገበየሁ (ዶ/ር) ቅድሚ መዓልታት ናብ ሱዳን ኣምሪሑ ምስ ጀነራል ኣልቡርሃን ብምዝርራብ ክልቲአን ሃገራት ዘለወን ናይ ወሰን ምስሕሓብ፡ ዲፕሎማስያዊ መፍትሒ ከናድያሉ ጸዊዑ እዩ። እቲ ጉባኤ “ኣዝዩ ኣገዳስን ኵሎም መራሕቲ ኣባል ሃገራት ዝሳተፉሉን” ከምዝኾነ እቲ ዋና ጸሓፊ ኣቐዲሙ ገሊጹ ነይሩ።


መማህርቲ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝነበረ፡ ምስጉን መምህር ሚኪኤል ጋብር መን እዩ?

ብኣበርክቶኡን ሞያኡን ኣብ ዝተፈላለየ ዓለም ብዝርከቡ ተማሃሩኡ ዝዝከር ዘሎ ሚኪኤል፡ ንልዕሊ 30 ዓመት ስልጣን ሃገር ተረኪቡ ብምልኪ ዝገዝእ ዘሎ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቅ ኣብ ዓመተ ትምህርቲ 1961-1962 ኣብ ቤት ትምህርቲ ልኡል መኮነን፡ ኣብ ሓንቲ ሰደቓ ኮፍ እናበሉ ታሽዓይ ክፍሊ ተማሂሮም። ድሕሪኡ እውን ክሳብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ብሓደ ቀጺሎም። ከም ደቂ ቤት ትምህርትን መንእሰያትን ኣብ ስሳታት ሓቢሮም ኣንጻር መግዛእታዊ ጎበጣ፣ ሰብኣዊ መሰልን ክብረትን ህዝቢ ኤርትራ ብሓባር ኣብ ጎደናታት ኣስመራ ተቓውሞኦም ኣስሚዖም። ኣብ መወዳእትኡ ግን ብፖለቲካዊ ኣረኣእያኦም ተፈላልዮም በብመገዶም ተጓዒዞም። ንምዃኑ እዚ ኣብ ሓደ እዋን መማህርትን መዘናን እቶም ኣብ ብረታዊ ተጋድሎ ብዝለዓለ ሓላፍነት ድሕሪ ነጻነት ከኣ ብደረጃ ምኒስተርነት ዝሰርሑ ብዙሓት ሃገራውያን ተቓለስቲ ዝነበረ መምህር ምኪኤል ጋብር መን እዩ? ቢቢሲ ትግርኛ ንመተዓብይቱን ብጾቱን፡ ከምኡ እውን ንገለ ካብ ዕውታት ተምሃሩኡ ብምዝርራብ ንድሕረ ባይትኡ፡ ንልደቱን ዕቤቱን፡ ንሞይኡን ኣበርክቶኡን ዳህሲሱዎ ኣሎ። ምኪኤል ጋብር ኣብ ፈለማ ኣርብዓታት ኣብ ገማግም ፈለግ ዓንሳባ ካብ ከተማ ከረን ሸሞንተ ኪሎ ሜትር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ሙሻ እተባህለት ዓዲ ካብ ድኻታት ሓረስቶት ተወሊዱ። ከም ኩሎም መዘናታቱ ብሕርሻ ንዝነባበሩ ስድርኡ ኣብ ጕስነትን ካልእ ንጥፈታት ሕርሻን እናተሓጋገዘ ተመሪቑ ዓበየ። ዕድሚኡ ንትምህርቲ ምስ ኣኸለ ኣብ ከረን ምስ ዝነብር ዝነበረ ጥሉቕ ሓምድ ዝተባህለ ሓወብኡ ንክመሃር ንከረን መጽአ። ኣብ ከረን ካብ መባእታ ክሳብ ማእከላይ ደረጃ ምስ ተማህረ ኣብ ኣስመራ ዝነብር ዝነበረ ካልእ ሓው ኣብኡ ካብ ታሽዓይ ክፍሊ ንላዕሊ ንዘሎ ትምህርቱ ንኺቕጽል ንኣስመራ ኣምጸኦ። ኣብ ዓመተ ትምህርቲ 1961-62 ከኣ ኣብ ቤት ትምህርቲ ልኡል መኮነን ታሽዓይ ክፍሊ ንክመሃር ምስ መዝንኡን ዓርኩን ወልደየሱስ ዓማር ንኣስመራ ገዓዘ። ምኪኤልን ወልደየሱስን ካብ ንእስነቶም ኣትሒዞም  ክሳብ  ሚኪኤል ብ1992 ብሞት ዝፍለ አዕሩኽን ናይ ቃልሲ ብጾትን ነይሮም። ክልቲኦምን ምስ መዘናታቶም መንእሰያት ስሳታት ካብ 1961 - 1965 ኣብ ኣስመራ፡ ቀጺሉ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ንህዝቢ ብዘነቓቕሕ ጽሑፋትን ንጎበጣ ኢትዮጵያ ብዝብድህ ሰላማዊ ሰልፍታትን ናይ ተቓውሞ ውዳበታትን ንሃገራዊ ቃልሲ ናጽነት ኤርትራ ኣብ ምብርባር ልዑል ኣስተዋጽኦ ገይሮም። ኣብቲ እዋን እቲ ከኣ እዩ እዚ ዳሕራይ መምህር ዝኾነ ምኪኤልን ካብ ነጻነት ክሳብ ሕጂ ፕረዚደንት ሃገረ ኤርትራ ዘሎ ኢሳይያስን ኣብ ሓንቲ ሰደቓ ኮፍ እናበሉ ታሽዓይ ክፍሊ ሓቢሮም ዝተማህሩ። እንተኾነ ምኪኤል ምስ ኢሳይያስ ብተደጋጋሚ ኣብ ሓሳባት ይሰሓሓብ ከም ዝነበረ ኣብቲ እዋን መራሕ ዋህዮ ናይ ክልቲኦም ዝነበረ ወልደየሱስ ዓማር ተዘክሮኡ የካፍል። ኣብቲ እዋን ዳሕራይ ኣብ ታሪኽ ሰውራን ቃልስን ልዑል ስም ዝነበሮም ከም ኣቦ መንበር ሰውራዊ ባይቶ ነበር ነፍስሄር ስዩም ዑቕባሚካኤል፡ ንልዕሊ 20 ዓመታት ብዘይ ንቡር መስርሕ ቤት ፍርዲ ብዓመጽ ምስ ዝተኣስረ ምኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ ነበር ሃይለ ወንደንሰኤ (ድሩዕ)፡ ኣብ 1973 ኣብ ሜዳ ኣብ ህዝባዊ ሓይልታት (ዳሕራይ ህዝባዊ ግንባር) ንመሪሕነት ብምንቃፎም ምስ ብጾቱ ዝተቐንጸለ ተጋዳላይ ሙሴ ተስፋሚካኤል፡ ነፍሲ ሄር ወልደ ዳዊት ተመስገን ፡ ሕጂ ሚኒስተር ሕርሻ ዘሎ ኣረፈይን በርሀ፡ ኣብ ሓደ እዋን ምኒስተር ፋይናንስ ኤርትራ ነበር ዮሴፍ ገብረስላሰ (እንጦጦ)ን ካልኦት ብዙሓት መዛንኡን ብሓባር እዮም ተማሂሮም። "ሚኪኤል ኩሉ ግዜ መምህር እዩ። ብዛዕባ ህዝቢ ኤርትራ ቃልሳን ክነግር ፈጺሙ ኣይደክምን ነይሩ። ሓደ ግዜ እኳ  ናይ ኢትዮጵያ ፕረዚደንት ነበር ነጋሶ ጊዳዳ፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣብ ዝነበረሉ እዋን 'ኣብ 60ታት ኣብ ኤርትራ ውግእ ከምዝነበረ ኣይንፈልጥን ኢና ነይርና ኣብ 1966-7 ካብ መማህርተይ ምኪኤል ጋብር እየ ሰሚዐን ፈሊጠን' ክብል ጽሒፉ" ይብል ወልደየሱስ። ምኪኤል ኣብ ዩኒቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ ትምህርቱ ምስ ዛዘመ ንኤርትራ ተመሊሱ ኣብ ኣቑርደት መምህር ኮነ። ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ኤርትራ ኣብ መንጎ ውድባት ኤርትራን ስርዓት ደርግን ሓያል ወተሃደራዊ ግጥማት ይካየድ ብምንባሩ፡ "እምቢ ያለ ሰው ጥይት ኣጕርሶው" ብዝብል ጭርሖ ዝምራሕ ዝነበረ ስርዓት ደርግ ብ09 ግንቦት 1975 ኣብ ኣቑርደት ኣስታት 200 ሰላማውያን ሰባት ብጃምላ ቀተለ። ብድሕርዚ ምኪኤል ምስ ህዝቢ ኣቑርደት ኮይኑ ነቶም ግዳያት ድሕሪ ምቕባር  ደቁን በዓልቲ ቤቱን ሒዙ ናብ ትውልዲ ዓዱ ናብ ሙሻ ከደ። ንሕብረተሰብ ናይ ምምሃር ክቱር ባህጊ ስለዝነበሮ ከኣ ምስ ተሓኤ ብምትሕብባር ንቖልዑን ዓበይትን ናይተን ኣብ ጎደቦታት ዓዱ ዝርከባ ህዝቢ ኣካዳምያዊ ትምህርቲ ምምሃር ቀጸለ። እንተኾነ ሽዑ ኣብ መንጎ ተሓኤን ህዝባዊ ግንባርን ሓድሕዳዊ ምትንዃይ ስለዝነበረን ተጻብኦን ስለዝበዝሖን ኣብ 1976 ስድርኡ ሒዙ ንሱዳን ኣተወ። ኣብቲ እዋን እቲ ከኣ ላዕለዎት መራሕቲ ተሓኤ ነቶም ካብ ሃገሮም ዝስደዱ ዝነበሩ ኤርትራውያን መንእሰያት ትምህርቶም ዝቕጽልሉ ዕድላት ንኽህሉ ንላዕላዋይ ኮምሽነር ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት አእሚኖም ኣብ ከሰላ ቤት ትምህርቲ ከም እትኽፈት ገበሩ። ሚኪኤል ጋብርን ሓያሎ ህርኩታት መማህራንን ብጾቱን ከኣ ነታ  ኣሻሓት ዕውታት ተማሃሮ ዘፍረየት ቤት ትምህርቲ ኣቚሞዋ። ምኪኤል ከኣ ከም መምህርን ርእሰ መምህርን ኮይኑ ካብ 1976 ክሳብ ብ25 ግንቦት 1992 ፡ ብሞት ዝፍለ ነታ ቤት ትምህርቲ ኣመሓደራ። ኣብታ ቤት ትምህርቲ ንሒደት ዓመታት ክመሃር ዕድል ዝረኸበ ሕጂ ኣብ ሃገረ ኣውስትራልያ ዝርከብ ናይ ዶክተረይት መዓርግ ዝለበሰ ዶክተር ሳላሕ ንምኪኤል ጋብር " ንአእምሮ ኣሽሓት ቀንዴል ዝወለዐ ብርሃን እዩ" ክብል ይገልጾ። "ኣጋጣሚ ኮይኑ ምኪኤል ጋብር ኣይመሃረንን። ልዕለይ ዝፈልጡዎን ብዛዕብኡ አዕሚቖም ክዛረቡ ዝኽእሉ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ዝበጽሑ ኣማኢት ዕውታት ተማሃሮኡ ኣለው። ብዛዕብኡ ክነግር ስለዝተሓተትኩ ግን ኣብ ልቢ ኣሻሓት ዝበርህ ዘሎ ቀንዴል እዩ" ብምባል ክገልጾ እደሊ ብምባል ርእይትኡ የካፍል። ኣብተን ኣብ ከሰላ ዝተማህረን ዓመታት ከኣ ዩኤንኤችሲኣር ንተማሃሮን መማህራንን ብዝህቦ ዝነበረ ናይ ገንዘብ ደገፍ ትምህርቱ ክከታተል ከምዝኸኣለ ይሕብር። ዳሕራይ ግን ዩኤንኤችሲኣር ብ 1997 ነቲ ንመምህራንን ተመሃሮ ዝህቦ ዝነበረ መተባብዒ ገንዘብ ደው ስለዘበሎ እታ ቤት ትምህርቲ ብሓገዝ ሚስዮናውያን ካቶሊክ ብመጠኑ እናተሓገዘት ንጥፈታታ ትቕጽል ከምዘላ ወልደየሱስ ይሕብር። ብምኽንያት እዚ ኣብ ምድላው ዝርከብ ናይ ዝኽሪ ሲምፖዝዩም ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ዓለም ዝርከቡ መሳርሕቱን ተማሃሮኡን ምስ ዝተፋላለያ ማዕከናት ዜናን መርበባት ሓበሬታን ኣብ ዝገብሩዎ ዘለው ናይ ዝኽሪ ቃለ መሕትት፡ ምኪኤል  ብጻዕሩን ህርኩትንኡን ዝፍለጥ ዘይስልኪ፡ ርእይቶ መሳርሕቱን ተማሃሮን ጽን ኢሉ ዝሰምዕ ፍቱው መምህር ምንባሩ ይጠቕሱ። ኣብታ ቤት ትምህርቲ ከም መሓመድ ዑመር፡ ገብረመድህን ዓሰባ፡ ማሕሙድ ኢብራሂም፡ ገብርሂወት ጋይምን ካልኦትን ምኩራት ግዱሳት ሃገራውያን ሞያውያን  ክኢላታት ከምዝነበሩ ከኣ ይዝክሩ። መሓመድ ብርሃን ብላታ ብወገኑ እቶም መማህራን ናይታ  ቤት ትምህርቲ ኣብ ልዕሊ'ቲ ንተማሃሮ ዘስንቑዎ ፍልጠት ኣብ ማሕበራዊ ህይወቶም ከይተረፈ ብጽኑዕ ድስፕሊን ክዓብዩን ኣብ ህይወቶም ዕውታት ንክኾኑን ልዑል ኣስተዋጽኦ ከም ዝገበሩ ይምስክር። "እቶም መማህራን፡ ተማሃሮኦም ኣብ ኩሉ ዓውድታት ጸብለል ክብሉሎም ስዘዝደልዩ ካብቲ ንቡር ናይ ስራሕ ሰዓታት ወጻኢ ብገዛእ ፈቓዶም ይሕግዙዎም ስለዝነበሩ ብዙሓት ካብኣቶም ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ትምህርቲ በጺሖም" ይብል። ወልደየሱስ ዓማር ብወገኑ ምኪኤል ጋብር ዝተራእዮን ዝተሰመዖን ዓው ኢሉ ዝዛረብ፡ ዋላ እውን ኣብ ትሕቲ ጸገማት ሓሳቡ ብናጻ ዝዛረብ ተባዕ ምንባሩ ብምግላጽ ብሞት ምፍላዩ ዓቢ ክሳራ ከምዝኾነ ይገልጽ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ብታሪኽ ቀዳማይ ዲግሪ ዝጨበጠ ምኪኤል ጋብር ንመምሃሪ እትኸውን "ሓጺር ታሪኽ ናይ ኤርትራ" እትብል ንእሽቶ መጽሓፍ ኣዳልዩ ይምህረላ ከም ዝነበረን ክሳብ ሕጂ እውን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኣብ ዝርከብ ኣብያተ ትምህርቲ ይምህሩላ ከምዘለውን ወልደየሱስ ይሕብር። ምስ ትምህርትን ምንቕቓሕን ብዝተኣሰሰር ውድባዊ ተልእኾ ብቐረባ ዝፈልጦ ኣብ 1964 ናብ ተሓኤ ዝተጸንበረ መሓመድ ብርሃን ብላታ "ሚኪኤል ንቖልዑን መንእሰያትን ፍልጠት ከስንቕን መጻኢኦም ከቕንዕን ከይደቀሰ ዝሓድር ጻዕራም ሃገራዊ መምህር እዩ ነይሩ" ክብል ይገልጾ። ምኪኤል ጋብር ብሓደጋ ቅድሚ ምማቱ ኣብ ጽድያ 1989፡ ኣብ ከሳላ ኣብ ጥቓ ቤቱ "መንነቶም ዘይተፈልጡ" ሰረቕቲ እዮም ኢሉ ዝጠርጠሮም ሰባት ብሓጺን ቀጥቂጦም ንብረቱ ዘሚቶም ሞይቱ ኢሎም ገዲፎምዎ ከምዝኸዱ ወልደየሱስ ይዝክር። ሽዑ ምኪኤል ነቲ ዘጋጠሞ ፍጻሜ ተራ ናይ ስርቅን ቅጥፈትን ተረኽቦ እምበር ብፖለቲካዊ ውዲት ከምዘይጠርጠሮ ወልደየሱስ ይገልጽ። እንተኾነ ዳሕራይ ኣብ ፈለማ 1990ታት፡ ንኣቦ መንበር ቤት ምኽሪ ሃገራዊ ባይቶ (ልጅና ኣልሰውሪያ) ንዓብዱልቃድር ጀላኒ ክቐትሉ ዝፈተኑ ኣብ ከሰላ ዝተታሕዙ ጥርጡራት፡ ፖሊስ ሱዳን ምስ መርመሩዎም ኣባላት ጸጥታ ህዝባዊ ግንባር ከምዝኾኑን ንምኪኤል ጋብር ዝሃረሙ እውን ንሳቶም ምንባሮም ከምዝተዛረቡ ይዝረብ። ይኹን እምበር ህዝባዊ ግንባር ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ኣብ ከምኡ ዝኣመሰለ ንጥፈታት ከምዘይተሳተፈ እዩ ዝሕብር። ወልደየሱስ ዓማር፡ ሕጂ ድሕሪ 30 ዓመት እውን እንተኾነ ብሕልፈት ናይ ቀረባ ዓርኩን መማህርቱን ኣዝዩ'ዩ ዝሓዝን። "ምኪኤል ጋብር ብ25 ግንቦት 1992 ብብሽክለታ እናተጓዕዘ ሱዳናዊ ብዝመርሓ ኣውቶቡስ ብሓደጋ እኳ እንተሞተ፡  ሽዑን ቅድሚኡን፡ ከም  በዓል ስዒድ ሳልሕ፡ ወልደ ዳዊት ተመስገን፡ ኢድሪስ ሃንጋላ ፡ ሃይለ ጋርዛ፡ ማሕሙድ ሓሰብን ዝኣመሰሉ ተጋደልቲ ተሓኤ ዝነበሩ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ብቓጻ ተቐቲሎም'ዮም። "ቅድሚ ሰለስተ ሰሙን ሞት ሚኪኤል ጋብር እውን ኣባላት ተሓኤ ሰውራዊ ባይቶ ዝነበሩ ወልደማርያም ባህልቢን ተኽለብርሃን ገብረጻድቕን (ወዲ ባሻይ)ን ተጨውዮም ናብ ኤርትራ ስለ ዝተወስዱ፡ እታ ንምኪኤል ገጭያ ዝቐተለት ኣውቶቡስ ናይ ብሓቂ ብሓደጋ ድያ ወይስ ብውዲት እያ ዝብል ነገር  ጥርጣረ ሓዲጉ እዩ" ክብል ገና ሕርኽርኽ ዝብል ነገር ከምዘሎ የረድእ። ፈለጥትን መቕርብን ምኪኤል፡ ህይወቱን መነባብሮኡን ንከመሓይሽ ናብ ኤውሮጳን ኣመሪካን ክወጽእ ቀጻሊ ጠለብን ምኽርን የቕርቡሉ ነይሮም። ንሱ ግን፡ "ንደቀይ ካብ ከባቢ ሃገሮም ከርሕቖም ኣይደልን እየ" ብምባል ሓደ መዓልቲ ምስ ደቁን ስድርኡን ናብ ኤርትራ ክምለስን ኣብታ ተወሊዱ ዝዓበየላ ሃገር ክነብርን እናሓለመ'ዩ ኣብ ጽባሕ ጽምብል ነጻነት ኤርትራ 25 ግንቦት 1992 ኣብ ከሳላ ዓሪፉ። ድሕሪ ሞቱ ከኣ እቶም ንዓዲ ናብ ሃገሮም ሒዙዎም ክኣቱ ዝሕልን ዝነበረ በዓልቲ ቤቱ ግምጃን ክልተ ደቁን ናብ ኣውስትራልያ ኣርሒቖም ተሰዲዶም። ብሊና ጃህራይ ሚድያ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ክፍለ ዓለም ዝነብሩ ዕውታት ተመሃሩኡን መሳርሕቱ ነበር መምህራንን ተቓለስትን ብምዕዳም ን21 ግንቦት 2022 ንዝኽሩን ኣበርክቶኡን ንምዝካር ዓቢ ሲምፖዝዩም ኣዳልዩ ምህላው ኣዳለውቲ እቲ መደብ ይሕብሩ።


ወተሃደራት ሱዳን ብሓይልታት ኢትዮጵያ ተቐቲሎም

ሓይልታት ኢትዮጵያ ሸውዓተ ሱዳናውያን ወተሃደራትን ሓደ ሲቪልን ከም ዝቐተሉ ሱዳን ከሲሳ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቶም ግዳያት ዝሓለፈ ረቡዕ 22 ሰነ ካብ መሬት ሱዳን ተጨውዮም ናብ ኢትዮጵያ ድሕሪ ምውሳዶም ከም ዝተቐትሉ ሓቢሩ። "ሬሳኦም ንህዝቢ ክርአ" ከም ዝተገብረ'ውን ሱዳን ከሲሳ'ላ። ነቲ "ዘይሰብኣዊ" ክትብል ዝገለጸቶ ቕትለት ብምኹናን፡ ግብረመልሲ ከም እትህበሉ ኸኣ ኣጠንቂቓ። እቲ ፍጻመ ኣብ መሬታ ከም ዘጋጠመ ዝገለጸት ኢትዮጵያ ብወገና፡ ብቕትለት ናይቶም ሱዳናውያን ከም ዝሓዘነትን ከተጻርዮ ምዃና ኣፍሊጣ'ላ። "መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብ መንጐ ሰራዊት ሱዳንን ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ሚሊሻ [ኢትዮጵያን] ዘጋጠመ ረጽሚ ዝጠፍአ ሂወት ዝተሰምዖ ሓዘን ይገልጽ" ክብል፡ ነቲ ኵነታት ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ ገሊጹ። እንተኾነ፡ እቲ ፍጻመ ብህወሓት ዝተደገፈ ሰራዊት ሱዳን ናብ መሬት ኢትዮጵያ ድሕሪ ምእታዉ ከም ዝሰዓበ ኢትዮጵያ ትምጉት። ህወሓት ብዛዕባ'ቲ ክሲ ዛጊት ዝሃቦ መግለጺ የለን። ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣዕቊባ ከምዘላ ዝተጠቐሰት ሱዳን፡ ዘለዋ ተቓውሞ ንምግላጽ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከብ ኣምባሳደራ ናብ ካርቱም ክትስሕቦ ምዃናን፣ ኣብታ ሃገር ዝርከብ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ብምጽዋዕ ብዛዕባ'ቲ ኵነታት መብርሂ ክህብ ክትሓቶ ምዃናን እቲ ሚኒስትሪ ገሊጹ'ሎ። "መንግስቲ ሱዳን፡ ብመሰረት ቻርተር ሕቡራት ሃገራት ዝህቦ ውሕስነት፡ መሬቱን ሰብኣዊ ክብሩን ንምክልኻል ምሉእ መሰል ከምዘለዎ የፍልጥ" ይብል እቲ መግለጺ ወሲኹ። ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ግጭት ዶብ ከም ዘሎን ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመት ኣብ ከባቢ ኣልፋሽጋ ሓሓሊፉ ግጭት ክርአ ከም ዝጸንሐን ይፍለጥ። ሱዳን፡ ኢትዮጵያ ትሃንጾ ብዘላ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ እውን ከም ዝተቘጥዐት ዝፍለጥ እዩ። ንጉዳይ ናይቲ ግድብ ዝከታተል ላዕለዋይ ኮሚቲ ሱዳን፡ ሎሚ ብሚኒስተር ማይን መስኖን እታ ሃገር ንዝቐረበሉ ጸብጻብ ከምዝሰምዐ ኣገልግሎት ዜና ሱና ኣብ ፌስቡክ ሓቢሩ'ሎ። ሱዳን ምስ ኢትዮጵያ ትሰሓሓበሉ ዘላ ከባቢ፡ ልሙዕ ኰይኑ፡ ኩርናዕ ኣልፋሽጋ ብዝብል ይፍለጥ። ኣብቲ ዶብ ብኽልቲኡ ሸነኻት ዝርከቡ ሓረስቶት፡ ነቲ ልሙዕ መሬት ይምነዩ። ኩርናዕ ኣልፋሸጋ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ሱዳን፡ ምብራቓዊ ገዳርፍ ዝርከብ መሬት እዩ። ኣልፋሸጋ 250 ትርብዒት ኪሎሜትር ዝሽፍንን ልዕሊ 240 ሄክታር ልሙዕ መሬት ዝሽፍን እዩ። ሰበ ስልጣን ሱዳን፡ ኣልፋሸጋ ናይ ሱዳን ግዝኣት ምዃኑ ይዛረቡ። ሕጂ ስለምንታይ ብኢትዮጵያውያን ተታሒዙ ንዝብል ክምልሱ እንከለው፡ "ሱዳን ምስታ ሃገር ብዝነበራ ናይ ምትሕብባርን ምርድዳእን ስምምዓት፡ ኢትዮጵያውያን ሓረስቶት ነቲ ስፍራ ከልምዕዎ ጸኒሖም" ይብሉ። ክልቲኦም መንግስታት ኣቐዲሞም፡ ነዚ ኣሰሓሓቢ ዶብ፡ ዳግማይ ንምሕንጻጽ ናይ ሓባር ፕሮጀክትታት ንምጅማርን፡ ንህዝቢ እቲ ከባቢ ተረባሒ ንምግባርን ተሰማሚዖም ምንባሮም ይዝከር። ኣብ 2014 ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ነበር ሃይለማርያም ደሳለኝን ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽርን ናይ ክልቲአን ሃገራት ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ፡ እቲ ዶብ ኣብ ባይታ ዝምልከተሉ ዕለት ክውስኑ ትእዛዝ ኣመሓላሊፎም ነይሮም። እንተኾነ ኣብ ባይታ ዶብ ናይ ምምልካት ስራሕ ክሳዕ ሎሚ ኣይተፈጸመን።


ተጋሩ ስደተኛታት መዓስከር ኡምራቑባ ድሕሪ ዘጋጠሞም ሓደጋ ባርዕ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣለዉ?

ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኡምራቑባ ሱዳን ብዘጋጠመ ባርዕ ሓዊ ብዙሓት ስድራታት ተጋሩ መጽለሊኦምን ንብረቶምን ከምዝሰኣኑ ንቢቢሲ ገሊጾም። መንቀሊ እቲ ባርዕ? ኣብቲ መዓስከር ስደተኛታት ዝነብሩን ነቲ ክስተት ብዓይኖም ዝረኣዩን መሰኻኽር ዓይኒ፡ እቲ ባርዕ ኣብቲ ብቴንዳ ዝተሰርሐ መጽለሊ ዝተረስዐ ሓዊ ከም ዘንቀሎም ሓቢሮም። እንተኾነ ምሉእ ሓበሬታ ንምሓዝ ብዝብል ምጽራይ ይካየድ ከምዘሎ ወሲኾም ሓቢሮምና። "ብሎክ ክልተ ብዝብል ዝፍለጥ መጽለሊ ስደተኛታት ካብ ድሕሪ ቀትሪ ሰዓት 10፡00 [04፡00] ብሃንደበት ክነድድ ጀሚሩ። እቲ ብዕሽሽነት ሓንቲ ኣደ ከምዝተበገሰ ዝግለጽ ባርዕ ኣብ ውሽጢ ሓጺር ጊዜ ብዙሕ ገዛውቲ ኣቃጺሉ" ትብል ኣልማዝ ገብረእግዚኣብሄር ዝተባሃለት ስደተኛ ነባሪት እቲ መዓስከር። ካብ ከተማ ሑመራ ተሰዲዱ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኡምራቑባ ዝርከብ መምህር ተሻለ ደበበ ብወገኑ "ኣብ ልዕሊ ህይወትናን ኣካልናን ጉድኣት እንተዘየብጽሐ'ኳ ዝርካቡ ንብረትና ግን በቲ ባርዕ ተበሊዑ እዩ" ክብል ነቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ገሊጹልና። ኣልማዝ፡ ኣብቶም ብባርዕ ዝዓነዉ ብቴንዳ ዝተሰርሑ ግዝያዊ መጽለሊ ኣረጋውያን፣ ህጻናትን ነብሰጾራትን ከምዝነበሩ እንተኾነ ብጻዕሪ ስደተኛታት ከምዝደሓኑ ትዛረብ። "ዝነበረና ኩሉ ብሓዊ ተበሊዑ። እቲ ሓዊ ካብ ገዛ ናብ ገዛ እናሰገረ ብቕልጡፍ ይላባዕ ነይሩ። ዋላ ካብተን ኣብ መወዳእታ ዝነደዳ ገዛውቲ ዋላ ሓደ ንብረት ምድሓን ኣይተኽኣለን። ብረድኤት ዝተወሃባና መግብን ኣቑሑትን ሓቂ በሊዕወን" ክትብል ሓቢራ። ኣብ መዓስከር ኡምራቑባ ንዘለዉ ስደተኛታት ኣብ እተተሓባበር ኮሚቴ ኣባል ብምዃን ዝነጥፍ ኣይተ ካሕሳይ ገብረሚካኤል እቲ ባርዕ ብዕለት 01 ታሕሳስ 2014 [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ከምዘጋጠመ ብምዝኽኻር ንስደተኛታት ዝሃሰየ ክስተት ምንባሩ ገሊጹ። "67 ገዛውቲ ዓንዮም ኣለዉ። በዚ ከኣ ኣብ ውሽጢ እተን መጽለሊ ዝነብሩ 175 ሰባት መጽለሊኦም ስኢኖም። ብዘይክኦም ድማ ብግዝያውነት ምስኦም ተጸጊዖም ዝሓድሩ ስደተኛታት ነይሮም'ዮም" ኢሉ። እቲ ሓደጋ ኣብ ቀትሪ ስለዘጋጠመ ኣብ ልዕሊ ንብረት ጥራሕ እምበር ኣብ ልዕሊ ሰብ ጉድኣት ከምዘይወረደ እቲ ኣተሓባባሪ፡ እቶም ብቴንዳ ዝተሰርሑ መጽለሊን ኣብ ውሽጦም ዝነበረ ንብረትን ግን ምሉእ ብምሉእ ከምዝነደዱ ገሊጹ። ኩነታት ስደተኛታት ድሕሪ ባርዕ ኣብቶም ዝነደዱ መጽለሊ ዝጸንሑ ስደተኛታት ናብ ካልእ ብጊዚያውነት ዝህነጽ ዝነበረ ዳሳት ክሰጋገሩ፤ ገሊኦም ድማ ምስ ካልኦት ተደሪቦም ከምዝጸንሑ ተገይሩ'ሎ። "ኣብኡ ዘሎ ስደተኛ ነቶም መጽለሊኦም ዝነደዶም ሰባት ንጊዚኡ መጽንሒ ዝኸውን መግብን ማይን ብምቕራብ ተሓባበርዎም'ዩ። ከም ዩኤንኤችሲኣር [ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት]፣ ፕላን ኢንተርናሽናል [ኣብ ጉዳይ ህጻናት ዝሰርሕ ትካል]፣ ዲኣርሲ [ትካል ስደተኛታት ዳኒሽ] ዝተፈላለዩ ቅልጡፍ ሓገዛት ኣቕሪቦም'ዮም" ይብል ኣይተ ካሕሳይ። "ንመብሰሊ መግቢ ዝኸውን ድስቲ፣ መንጸፍን ኮበርታን ሽዑ ተዋሂቡ'ሎ። ግን ድማ እዋኑ ዛሕሊ ዝበዝሖን ጣንጡ ዝረኣያሉን ብምዃኑ እኹል ኣይኮነን። ገሊኦም ህጻናት ብፕላን ኢንተርናሽናል ክዳን ተዓዲልዎም ኣሎ" ዝበለት ድማ ሓንቲ ካብ ስደተኛታት ዝኾነት ኣልማዝ'ያ። ንኹሉ እኹል ሓገዝን መተካእታን ከምዘይቀረበሉ እትዛረብ ኣልማዝ ናብቲ ብጊዚያውነት ዝተሃነጸ ዳሳት ከምዝኣተው ትገልጽ። መምህር ተሻለ'ውን እቲ ቅድሚ ሓደጋ ንስደተኛታት ተዓዲሉ ዝነበረ ከም መብሰሊ መግቢ ዝበለ ኣቑሑት ዳግም ብዩኤንኤችሲኣር ከምዝተዓደለ ብምሕባር፡ ብፍሉይ ድማ ንነብሰጾራትን ኣረጋውያንን ዝተገበረ ጊዝያዊ ሓገዛት ከምዘሎ ጠቒሱ። ኣልማዝን መምህር ተሻለን፡ እቶም መጽለሊኦም ብባርዕ ዝዓነዎም ስደተኛታት ብጊዚያውነት ክጽንሑሉ ኣብ ዝተገበረ መጽለሊ ንስደተኛታት ዝምቹእ ብዘይምዃኑ ቅልጡፍ መፍትሒ ክወሃብ ንዝምልከቶም ትካላት ረድኤት ሕቶ ከምዝቐረበ ንቢቢሲ ሓቢሮም። መተሓባበሪ ስደተኛታት ኣይተ ካሕሳይ ብወገኑ ነዚ ጉዳይን ካልኦት ዝለዓሉ ቅሬታትን ብዝምልከት ምስ ትካላት ረድኤት ኣብ ምዝርራብ ከምዝርከቡን ተስፋ ዝህብ ምርድዳእ ከምዝሎን ይሕብር። "ምስጋና ንተጋሩ ዳያስፖራ" ካብ ጽባሕ እቲ ዘጋጠመ ባርዕ ጀሚሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ዝርከቡ ተጋሩ ዳያስፖራ ብውልቆም ኮነ ብውዳበታቶም ኣቢሎም ነቶም ስደተኛታት ዝኸውን ሓገዛት ኣብ ምልኣኽ ይርከቡ። "መግብን ካልእ ነገራትን ይበጽሑና ኣለው። ብሳላ እቶም ኣብ ደገ ዝርከቡ ተጋሩ ኣብዚ ዘለና ማሕበረሰብ ንንቀሳቐስ ኣሎና" ትብል ኣልማዝ። መምህር ተሻለ ድማ "ይበል ዘብል ምንቅስቓስ ዳያስፖራ ኢና ንርኢ ዘለና። ከም ማሕበር ቅዱስ ያሬድ ዝበሉ ኣብ ደገ ዝርከቡ ውዳበታት ዳያስፖራ ካብታ ሓደጋ ዘጋጠመትላ መዓልቲ ጀሚሮም ንነብሲ ወከፍ ሰብ ሕሩጭ፣ ዘይቲ፣ ሽኮርን ካልኦት ነገራትን ሓገዝ ተገይሩልና" ክብል ኣረዲኡ። ካልኦት ናይ ተጋሩ ማሕበራትን ውልቀሰባትን ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኮይኖም ዘተኣኻኸብዎ ሓገዛት ናብቶም ብሓደጋ ባርዕ ዝተጸለዉ ስደተኛታት ኡምራቑባ ይበጽሕ ከምዘሎ ብምግላጽ እዚ ዝግበረሎም ደገፋት ድማ ተስፋ ከምዝኾኖም ሓቢሮም። "[ስደተኛ] እቲ ዘጋጠሞ ነገር ንኽርስዕ፣ ንኽዕንገልን ናብ ዝነበሮ ኩነታት ንኽምለስን ዓብዪ ናይ ሞራልን ገንዘብን ደገፍ ይገብሩልና ኣለዉ። ኣብዛ ቁርጺ እዋን ኣብ ሓጺር እዋን ከምዚ ዝበለ ሓገዝ ምልኣኾም ኣዝዩ ዘኹርዕ'ዩ" ይብል መምህር ተሻለ። ኣባል ኣተሓባበሪት ኮሚቴ ስደተኛታት መዓስከር ኡምራቑባ ኣይተ ካሕሳይ ብወገኑ ኣብዚ እዋን ካብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ብተጋሩ ዳያስፖራ ዝለኣኹ ሓገዛት ይበጽሕዎም ከምዘለዉ ብምሕባር ካብ ክዳን ክሳብ መግቢ ንስደተኛታት ከምዝተዓደለ ገሊጹ።


ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን ንወተሃደራዊ መሪሕነት ሱዳን ኣጠንቂቐን

ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ፡ ኖርወይ፡ ብሪጣንያን ሕብረት ኣውሮጳን፡ ወተሃደራዊ መሪሕነት ሱዳን ካብ ውሽጦም ቀዳማይ ሚኒስተር ከይሮቍሑ ኣጠንቂቐን። እተን ሃገራት፡ እቲ ወተሃደራዊ መሪሕነት ባዕሉ ቀዳማይ ሚኒስተር እንተመዚዙ እታ ሃገር ናብ ዝኸፈአ ግጭት ከተምርሕ ከምእትኽል እየን ዘጠንቅቓ ዘለዋ። እተን ሃገራት ብዘይ ተሳትፎ ሰፊሕ ህዝቢ ዝምረጽ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮነ ዝትከል መንግስቲ ከምዘይድግፋ'ውን ኣፍሊጠን ኣለዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ነበር ዓብደላ ሓምዶክ ብሰንበት ብገዛእ ፍቃዱ ካብ መዝነቱ ከምዝተኣለየ ዝዝከር ኮይኑ፡ ንሱ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብዕልዋ መንግስቲ ተኣልዩ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ምስቲ ነቲ ዕልዋ ዝመረሐ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ድሕሪ ዝተገበረ ዘተ ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ ነይሩ እዩ። እንተኾነ እቲ ህዝባዊ ተቃውሞ ስለዝቐጸለን፡ ምስ ጀነራል ዓብደል ፈታሕ ኣልቡርሃን ዝጀመርዎ ክርክር ናብ ሓደ መዕለቢ ስለዘይበጽሐን ካብ ስልጣኑ ከምዝወረደ'ዩ ገሊጹ። ኣብቲ ኣብ ሱዳን ዝኻየድ ዘሎ ህዝባዊ ተቃውሞ፡ ድሕሪ ዕልዋ መንግስቲ ምክያዱ ጥራይ ልዕሊ 50 ካብ ሰልፈኛታት ተቐቲሎም ኣለዉ። ብሰንኪ እዚ ሃገራት ምዕራብ ነቲ ብወተሃደራዊ ምሕደራ ሱዳን ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ዝውሰድ ዘሎ ጎነጻዊ ስጉምቲ ብዓውታ ይቋወመኦ ኣለዋ። ትማሊ ሰሉስ ኣብ ሓያለ ከተማታት ሱዳን፡ ኣንጻር እቲ ወተሃደራዊ ምሕደራ ንዝካየድ ዝነበረ ህዝባዊ ተቃውሞ ንምብትታን ኣካላት ጸጥታ ናይቲ ወተሃደረዊ ምምሕዳር ዘንብዕ ጋዝ ናብ ሰልፈኛታት ከምዝቶኮሱ ተገሊጹ።


ወጥሪ ሱዳንን ኢትዮጵያን፡ ሱዳን ወተሃደራታ ናብ ዶባት ኢትዮጵያ ተጸግዕ ምህላዋ ተገሊጹ

ሱዳን ሰራዊታ ናብቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘሰሓሕብ ዘሎ ዶባት ክልቲአን ሃገራት ተጸግዕ ምህላዋ ተገሊጹ። ሱዳን ነቲ ብኢትዮጵያ ተታሑዙ ነይሩ ዝበለቶ ኣብ ልሙዕ ናይ ሕርሻ መሬት ኣልፋሽጋ ዝርከብ መሬታ ምሉእ ንምሉእ ተቖጻጺራቶ ምህላዋ እያ ትገልጽ። ሰራዊት ሱዳን፡ ንሱዳናውያን ነበርቲ እቲ ኸባቢ ምሉእ ውሕስነት ከምዝህቦም ብምግላጽ "ቀሲንኩም ደቅሱ" ዝብል  መልእኽቲ ከምዘመሓላለፈሎም'ውን ተገሊጹ። ሱዳን 1 ታሕሳስ ከምዝሓበረቶ፡ ሳራዊታ ነቲ ኣብቲ ኣሰሓሓቢ ቦታ ናይ ኣልፋሺጋ ዳገማይ ክሰፍር ፈቲኑ ዝነበረ ሰራዊት ኢትዮጵያ፤ ደሕሪ ምልውዋጥ ቶኵሲ ናይ ከቢድ ብረት ምሉእ ንምሉእ ጸራሪጋ ከምዘውጸአቶ ምግላጻ ይዝከር። ኣብቲ 27 ሕዳር ኣብ ቢርካት ናውራን ዝተብሃለ ክፋል ናይ ኣልፋሽጋ ኣብ ዝተኻየደ ምልውዋጥ ናይ ቶኵሲ 21 ካብ ሰራዊት ሱዳን ከምዝሞቱን 30 ከምዝቖሰሉን መንግስቲ ሱዳን ምግላጹ ይዝከር። እዚ ሓዲሽ ናይ ምትፍናን ኩነት ስዒቡ ወተሃደራዊ ሓላፊ ሱዳን ሊተናል ጀነራል ዓብደል ፈታሓ ኣል ቡርሃን ሃገሩ "ዋላ ሓንቲ ኢንች' ካብ መሬታ ናብ ኢትዮጵያ ኣሕሊፋ ከምዘይትህብ ገሊጹ። እንተኾነ ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ኢትዮጵያ ጄነራል ብርሃኑ ጁላ ድሕሪ መግለጺ ናይ ሱዳን ነቲ ካብ ሱዳን ዝቐረበ ክሲ ብምንጻግ፡ ሃገሩ ኣብ ልዕሊ ሱዳን መጥቃዕቲ ከምዘይፈጸመት ሓቢሩ። እቲ ጄነራል ንኢትዮጵያ ሳተላይት ቴሌቪዥን (ኢሳት) ከምዝበሎ፡ "ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሱዳን መጥቃዕቲ ኣይፈነወትን፣ መጥቃዕቲ እትፍንወሉ ምኽንያት'ውን የለን" ብምባል ካብ ሱዳን ንዝቐረበ ክሲ ነጺግዎ። ሰራዊት ሱዳን ኣብ ፌስቡክ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ "ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሚሊሻን ኣብ ኣል ፋሽጋ ኣል ሹግራ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ ሓይልታቱ መጥቃዕቲ ከም ዝኸፈቱን ሞት ከም ዝስዓበን" ብምግላጽ  . . .  "እንተኾነ ሰራዊት ሱዳን ብዝሃቦ ዓጸፌታዊ ምላሽ ኣብ ልዕሊ እቶም መጥቃዕቲ ዝኸፈቱ ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ኪሳራ በጺሑ'ዩ" ኢሉ ነይሩ። ሓላፊ ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን፡ ሚኒስትር ለገሰ ቱሉ (ዶ/ር) ብወገኑ፡ ንሃገራዊ ቴሌቪዥን ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብዶብ ሱዳን ኣቢሉ ክኣቱ ኣብ ልዕሊ ዝፈተነ ጉጅለ ዕጡቓት ስጉምቲ ከምዝተወስደ ብምሕባር ብመንግስቲ ሱዳን ንዝቐረበ ክሲ ምንጻጉ ይዝከር። ክልቲአን ሃገራት ብምኽንያት እቲ ኣብ ከባቢ ዶብ ዘሎ ልሙዕ መሬት ኣል ፋሽጋ ካብ ወርሒ ሚያዚያ 2020 ጀሚሩ ናብ ግጭት ዝኣተዋ ኮይነን ክሳብ ሕጂ 90 ወተሃደራት ሱዳን ከም ዝሞቱ ይግለጽ። ኣል-ፋሽጋ ኣብ ከባቢ ዶብ ሱዳን ዝርከብ ዓቢ ናይ ሕርሻ ቦታ ኮይኑ፡ ንብዙሓት ዓመታት ግን ዕጡቓት ኢትዮጵያ ሒዞምዎ ከምዝጸንሑ እዩ ዝፍለጥ። ኢትዮጵያን ሱዳንን 750 ኪሎ ሜትር ሓባራዊ ዶብ ኣለወን። እንተኾነ ግን እዚ ዶብ ዝበዝሕ ክፋሉ፡ ንጹር ብዝኾነ መገዲ ኣብ ባይታ ኣይተከለለን። ኢትዮጵያን ሱዳንን ከባቢ 750 ኪ.ሜ ዝበጽሕ ናይ ሓባር ዶብ ክህልወን እንከሎ፤ እቲ ዝበዝሐ ክፋሉ ብንጹር ኣብ ባይታ ኣይተመልከተን። ነዚ ንምፍጻም ተደጋጋሚ ዝርርባት ተጀሚሮም ብተደጋጋሚ ተቋሪጾም እዮም። ንሱዳንን ኢትዮጵያን ዘዋጥጥ ዘሎ ጉዳይ እንታይእዩ? ሱዳን ምስ ኢትዮጵያ ትሰሓሓበሉ ዘላ ከባቢ፡ ልሙዕ ኮይኑ፡ ኩርናዕ ኣልፋሽጋ ብዝብል ይፍለጥ። ኣብቲ ዶብ ብኽልቲኡ ሸነኻት ዝርከቡ ሓረስቶት፡ ነቲ ዘሎ ልሙዕ መሬት ይምነዩ። ኩርናዕ ኣልፋሽጋ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ሱዳን፡ ምብራቓዊ ገዳርፍ ዝርከብ መሬት እዩ። ኣልፋሽጋ 250 ትርብዒት ኪሎሜተር ኮይኑ ልዕሊ 240 ሄክታር ንሕርሻ ዝኸውን ልሙዕ መሬት ኣለዎ። ክልቲኦም መንግስታት ቅድሚ ሕጂ፡ ነዚ ኣሰሓሓቢ ዶብ፡ ዳግማይ ንምሕንጻጽ፡ ናይ ሓባር ፕሮጀክትታት ንምጅማርን ንህዝቢ እቲ ከባቢ ተረባሒ ንምግባር ስምምዓት ተጌሮም ነይሮም። ኣብ 2014 ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ነበር ሃይለማርያም ደሳለኝን ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ሓሰን ኣልበሽርን ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ ክልቲአን ሃገራት፡ እቲ ዶብ ኣብ ባይታ ዝምልከተሉ ዕለት ክሕብሩ ትእዛዝ ኣመሓላሊፎም ነይሮም። እንተኾነ ነቲ ዶብ ናይ ምምልካት ስራሕ ክሳዕ ሎሚ ኣይተፈጸመን።


መገሻ ሱዳናዊ ጀነራል ሓምዳን 'ሄመቲ' ዳጋሎ ናብ ኢትዮጵያ እንታይ ትርጉም ይህብ?

ምኽትል ፕረዚደንትን ሉኣላዊ ቤት ምኽሪ ስግግር ሱዳን ሌፍተናንት ጀነራል ሞሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ [ሓመቲ] ኣብ ቀዳምን ሰንበትን ናብ ኣዲስ ኣበባ ብምግያሽ ቀዳማይ ሚንስትር ምስ ዝርከቦም ላዕለዎት ሰበስልጣን እታ ሃገር ተራኺቡ። ጀነራል ዳጋሎ ኣብታ ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ኣብ ቅልውላው ዘላ ሱዳን ካብ ጀነራል ዓብዱል ፈታሕ ኣልቡርሃን ቀጺሉ ቁልፊ ሰብ ኮይኑ፡ ብዘሰለፎ ወተሃደራዊ ሓይሊ’ውን ኣብ ፖለቲካ እታ ሃገር ወሳኒ ግደ ኣለዎ። ሓሚቲ ብዝብል ሳጓ ዝፍለጥ ሞሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ፡ ኣብቲ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝገበሮ ናይ ክልተ መዓልታት ምብጻሕ፡ ብመንጽር እቲ ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያን ሱዳንን ዝሓርፈፈ ፖለቲካዊ ርክብ ክረኣይ ከሎ ሃንደበታዊን ዘይልሙድን’ዩ ነይሩ። ኣብ ኢድ ኢትዮጵያውያን ሓረስቶት ዝነበረን ክልትኤን ሃገራት ብይግባኣኒ ክዘራረባሉ ዝጸንሓን ኣብ ከባቢ ዶባተን ዝርከብ መሬት፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ሱዳን ምእታዉ ስዒቡ ርክብ ክልቲኤን ሃገራት ሓርፊፉ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣልበሺር ካብ ስልጣን ምስተኣለየ ነቲ ኣብ ሞንጎ ወተሃደራዊ ክንፊን ሲቪል ፖለቲከኛታትን ዝተፈጠረ ዘይምስናይን ወጥሪን ንምህዳእ ኢትዮጵያ ዓብዪ እጃም ከምዝነበራ ይዝረብ። በዚ ምኽንያት ከኣ መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት ካብን ናብን ካርቱም-ኣዲስ ኣበባ እናተመላለሱ፡ ኣብ ክልቲኣዊ ጉዳያት ብተደጋጋሚ ይዘራረቡ ነይሮም። ብድሕሪ እቲ ብጉዳይ ዶብ ዘጋጠመ ዘይምስናይ ግን ርክበን ካብ ምዝሕሓሉ ሰጊሩ ንሓድሕደን ክካሰሳ ጸኒሔን’የን። እዚ ሎሚ ብጀነራል ሞሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ ዝተኻየደ ምብጻሕ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ ሓደ ዓመት፡ ብላዕለዋይ በዓል ስልጣን ሱዳን ዝተገበረ ፈላማይ ዑደት እዩ። ጻንሒት ምስ ቀንዲ ሰበስልጣን ዳጋሎ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስኣተወ ንዝተቐበልዎ ሰበስልጣን ብምርኣይ፡ እቲ ምብጻሕ ብወገን ኢትዮጵያ ኣቕሊልካ ዝተረኣየ ከምዘይነበረ ምግንዛብ ይከኣል። ሚንስተር ምክልኻል ኢትዮጵያ ዶክተር ኣብርሃም በላይን ዋና ዳይሬክተር ኣገልግሎት ብሄራዊ መረዳእታን ድሕነተን ኣይተ ተመስገን ጥሩነህን ነቲ ጀነራል ከምዝተቐበልዎ ይፍለጥ። ብድሕሪኡ ከኣ ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድን ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ዝኾነ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ከምዝተራኸቡ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሔን ኣለዋ። እዚ ከኣ ክልቲኤን ሃገራት ኣብ ወተሃደራውን ጉዳያት ድሕነትን ዘድሃበ ዝርርብ ከምዘካየዳ የመልክት። ወኪል ዜና ሱዳን፡ ጀነራል ዳጋሎ ምስ ቀዳማይ ሚንስተር ኣብይ ኣብ ክልቲኣዊ ርክብ ከምኡ’ውን ርክብ ህዝቢ ምስ ህዝቢ ብዝያዳ ኣብ ዘጠናኽሩ ጉዳያት ከምዝዘተዩ ሓቢሩ። ሚንስተር ሰራዊት ምክልኻል ዶክተር ኣብርሃም በላይ ንኣገልግሎት ዜና ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ምስ ጀነራል ሓምዳን ዳጋሎ ኣብ ዝነበሮም ጻንሒት ኣብ ክልትኣዊ ጉዳያት ከምዝተዘራረቡ ብምሕባር “ተቐራሪብና ክንሰርሕ ከምዝግባእ ኣብ ምርድዳእ በጺሕናለና” ኢሉ። ምዝሕሓል ወጥሪ ኣብ ሞንጎ ሱዳንን ኢትዮጵያን ንዘሎ ዘይምርድዳእ ሓደ ምኽንያት ኮይኑ ዘሎ ጉዳይ ህንጸት ዓብዪ ግድብ ህዳሰ’ዩ። እቲ ግድብ ኣብ ዝህነጸሉ ዘሎን ምስ ሱዳን ብዶብ ዝራኸብን ክልል ቤኒሻንጉል ዘሎ ኩነታት ጸጥታ ተደራቢ ጭንቀት ኢትዮጵያ ኮይኑ ይርከብ። ካብ ሱዳን ዶብ ጥሒሶም ናብቲ ክልል ከምዝኣትዉ ዝዝረበሎም ዕጡቓት መጥቃዕቲ እናፈጸሙ ምኽንያት ሞትን ምፍንቓልን ብዙሓት ነበርቲ ካብ ምዃኖም ብተወሳኺ፡ ዝበዝሕ ክፋል እቲ ክልል ኣብ ትሕቲ ሓይሊ ዕማም (‘ኮማንድ ፖስት’) ክጸንሕ ምኽንያት ኮይኖም ኣለዉ። ቅድሚ ሰሙናት ካብ ሱዳን ግዝኣት ብሉናይል ዝመጽኡ ልኡኻት ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ኩነታት ጸጥታ ብዝምልከት ምስ ሰበስልጣን ክልል ቤኒሻንጉል ከምዝተዘራረቡሉን ብሓባር ንምስራሕ ኣብ ስምምዕ ከምዝበጽሑን ይግለጽ። ኣብ ሞንጎ ክልቲኤን ሃገራት ንዝተፈጠረ ምትፍናን ስዒቡ ንአዋርሕ ተዓጽዩ ዝነበረ ዋና መንገዲ ጋላባት-መተማ’ውን ኣብ ቀረባ ከምዝተኸፈተ ይዝከር። ኣብቲ ሕቶ ይግባኣኒ ዝለዓለሉ መሬት ኣልፋሽቃ ብዝምልከት ግን ዛጊድ ዝተረኣየ ለውጢ የለን። ሱዳን ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ ሰራዊታ ብምልኣኽ ነቲ ኣካታዓይ ዝነበረ መሬት ምስተቖጻጸረቶ ወጥሪ ከምዝፈጠረ ይዝከር። ሰራዊት ሱዳን ብኢትዮጵያውያን ንዝውነኑ ሰፋሕቲ ናይ ሰሊጥ ሕርሻን ዓበይቲ መኽዘናትን ብምቁጽጻር ነቶም ሓረስቶት ክወጽኡ ከምዝገበርዎም ዝግለጽ ኮይኑ፡ ሰበስልጣን እታ ሃገር ሰራዊቶም ንሕጋዊ መሬቶም ከምዘምለሰን ድሕሪ ሕዚ ዝቕየር ነገር ከምዘይህልውን ኣፍሊጦም ነይሮም። ብወገን ክልቲኤን ሃገራት ናብ ኲናት ናይ ምእታው ድልየት ከምዘይብለን’የን ዝገልጻ። ኢትዮጵያ እቲ ጉዳይ ብኮሚሽን ዶብ ኣቢሉ ክፍታሕ ክትሓትት ምጽንሓ ይግለጽ። ሱዳን ብወገን ኢትዮጵያ ዘለዉ ሚሊሻታት ክልተ ጊዜ መጥቃዕቲ ብምፍናው ኣብ ልዕሊ ሱዳናውያን ነበርቲ ጉድኣት ከምዘብጽሑ ትኸስስ። ዕጡቓት ሓይልታት ኢትዮጵያ ከምዝፈጸምዎ ብዝገለጸቶ መጥቃዕቲ ወተሃደራት ከምዝተቐተልዋ’ውን ሓቢራ’ላ። ንኽልቲኤን ሃገራት ናብ ዘዳብው ከባቢ ዝኣትዉ ዕጡቓት መጥቃዕቲ ከምዝፍጽሙ ዝገልጽ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ናይ ጸጥታ ሓይልታቱ ስጉምቱ ከምዝወስዱ ሓቢሩ ነይሩ። ምምሕያሽ ርክባት ጀነራል ሞሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ ናብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝገበሮ ምብጻሕ ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ፣ ሚንስተር ምክልኻል ኣብርሃም በላይ፣ ምስ ኢታማዦር ሹምን ሓላፊ ሕነትን ተራኺቦም ብዛዕባ ዝገበርዎ ዝርርባት ዝተወሃበ ዝርዝራዊ መግለጺ የለን። እንተኾነ ኣብ እዋናዊ ፖለቲካዊ ኩነታት ሱዳን ካብ ምዝርራቦም ብተወሳኺ፡ ንኽልቲኤን ሃገራት ናብ ምስሕሓብ ኣብ ዘእትዉ ጉዳያት እውን ከምዝተዘራረቡ ይግመት። እቲ ልዕሊ ሓደ ዓመት ኣቐዑጺሩ ዘሎ ኲናት ትግራይ ብድሕሪ ምዝዛሙ፡ ካብ ቀጻሊ ቆላሕታ ሰራዊትን ድሕነትን ኢትዮጵያ  እቲ ሓደ ምስ ሱዳን ዘሎ ምስሕሓብ ዶብ ምዃኑ ኣይተርፍን። ኣብዚ እዋን ሰራዊት ትግራይ ናብ ድሕሪት ምንስሓቡ ስዒቡ ናብ ሰላማዊ ድርድር ንምምጻእ ዝግበሩ ጻዕሪታት ተጠናኺሮም ይቕጽሉ ምህላዎም ይዝረብ። ነታ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ኣብ ውሽጣዊ ቅልውላው ዘላ ሱዳን ዝመርሕ ዘሎ ወተሃደራዊ ሓይሊ፡ ብህዝባዊ ተቓውሞታት ተወጢሩ ኣብ ዝርከበሉ እዚ እዋን ነቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘሎ ዶባዊ ምስሕሓብ ብዘተ መዕለቢ ክግበረሉ ጻዕሪ ኣብ ምክያድ ዘሎ ይመስል። ኢትዮጵያ፡ ነቲ ኣብ ሱዳን ዘሎ ቅልውላው ኣብ ምፍታሕ ሓገዝ ክትገብር ዝጠልብ ድልየት ብወገን ሰበስልጣን ሱዳን ክህልው ይኽእል ዝብል ግምት'ውን ኣሎ። ነቲ ኣብ ሱዳን ዝጓሃሃር ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ከምኡ’ውን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ስዒቡ፤ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ከምዝመዘዘት ይፍለጥ። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣሜሪካ ኮይኑ ከገልግል ንዝጸንሐ ጄፍሪ ፌልትማን ተኪኡ ስርሑ ዝጀመረ ኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ፡ ኣብ ፈላማይ መገሽኡ ናብ ካርቱምን ኣዲስ ኣበባን በጺሑ ነይሩ። ንሱ ምስ ኣብ ቤት ዕዮ ሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሓጋዚት ጉዳያት ኣፍሪቃ ንዝኾነት ሞሊ ፊ ኣኸቲሉ ኣብ ዝገበሮ ዑደት፡ ናብ ሱዳን ከይዱ ምስ ወተሃደራውን ሲቪላውን መራሕቲ እታ ሃገር ከምዝተዛተየ ይዝረብ። ኣብታ ሃገር ምርግጋእ ክህልውን መስርሕ ስግግር መንግስትን ብዝምልከት ድማ ተዛራሪቦም። ብዛዕባ መገሻ እቶም ልኡኻት ዝርዝር መብርሂ’ኳ እንተዘይተወሃበ፡ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያን ሕብረት ኣፍሪቃን እውን ከምዝዘተዩ ግን ይዝረብ። ቀጥታዊ ርክብ ይሃለዎ ኣይሃልዎ እንተዘይተፈለጠ’ውን፡ ሌፍተናንት ጀነራል ሞሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምብጻሕ ኣካይዱ ዘሎ ግን ብድሕሪ እቲ ሰበስልጣን ኣሜሪካ ናብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ዝገብርዎ ዑደት’ዩ።


ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ስደተኛታት ኣብ ሱዳን ይግፈፉ ኣለዉ

ኣብ ሱዳን ዝርከቡ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ነበርትን ስደተኛታትን ብኣካላት ፀጥታ ሱዳን ብጅምላ ተገፊፎም ይእሰሩ ከምዘለዉ ተገሊፁ። እዚ ግፋ ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ይፍፀም ከምዘሎን ብዙሓት ንርእሶም ንምድሓን ኣብ ገዝኦም ተዓፅዮም ከምዝርከቡ መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣይተ ሃብቶም ኣብ ሱዳን እዩ ተወሊዱ ዓብዩ፤ ብሰንኪ እቲ ጃምላዊ ሓፈሳ ብዙሓት ካብ ዕለታዊ ስራሕቶም ክቦኽሩ ከምዝተገደዱን ኣብ ፀገም ከምዝወደቑን ይገልፅ። “ዕለታዊ ምንቅስቓስ የብልናን፤ ገዛ ንገዛ ይኣትዉ ኣለዉ፤ ኣብ ሱዳን ዘለና ኩለና፡ ዋላ ኣብዚ ተወሊድና ዝዓበና ኮነ ካብ ዓዲ ዝመፅአ ሰብ፡ ንግፋዕ ኢና ዘለና” ብምባል "ኣብ ሕማቕ  ኩነታት ኢና ዘለና” ኢሉ። እዚ ፅዑቕ ግፋ ሓደ ወርሒ ከምዘቑፀረ ዝገልፅ ኣይተ ሃብቶም፡ ተሓፊሶም ናብ ቤት ማእሰርቲ ዝተወሰዱ ድማ 400 ዳላር ክኸፍሉ ይገደዱ ከምዘለዉ ሓቢሩ። ነዚ ገንዘብ ንኣካላት ፀጥታ ዝኸፈለ ሰብ ጥራሕ ካብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝወፅእ ዝዛረብ ኣይተ ሃብቶም፡ “እንድሕር ዘይብልካ ግና ንሽድሽተ ወርሒ ትእሰር እሞ ናብ ዓድኻ ይጥርዙኻ” ይብል። ኣብታ ንሱ ዝነብረላ ከተማ ካርቱም ብፍሉይ ኡንድርማን፣ ዴም፣ ሰሓፍን ጅሬፍን ካብ ዝበሃሉ ከባብታት ልእሊ 100 ሰባት ተገፊፎም ሁዳ ኣብ ዝበሃል ቤት ማእሰርቲ ተዳጒኖም ከምዘለዉ ገሊፁ። “ትማሊ እኳስ ኣደ ቆልዑ ዝርከብኦም ክልተ መኻይን መሊኦም ወሲዶም” ብምባል ንደቂኣንስትዮን ህፃናትን እውን ግዳይ ከምዝገበረ ኣረዲኡ። ካልእ ነባሪ ሱዳን ኣይተ ሚኪኤለ ብወኑ: እዚ ግፋ ንኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ዘነፃፀረ ከምዝኾነን፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ዝተሰደቱ ተጋሩ’ውን ግዳያት ከምዝኾኑ ይዛረብ። “እዚ ግፋ ኣብ ኩሉ እዩ፡ ምስቲ ካብ ትግራይ ዝተመዛበለን ኣብዚ ንነብርን ብዙሓት ስለዝኾንና፡ ንሕና ኢና ብሰንኪ እዚ ግፋ ኣብ ፀገም ወዲቕና ዘለና። ኤርትራውያን’ውን ግዳይ እዚ ግፋ እዮም” ኢሉ። ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ሱዳን ነዚ ፀገም ንምፍታሕ ክሳብ ሕዚ ዝገበረሎም ደገፍ ከምዘየለ ድማ ኣይተ ሚኪኤለ ይገልፅ። እዚ ፀገም ንዘይበፅሖም ሰባት ተቓላዕቲ ንከይኾኑ፡ ኣብ ካርቱም ንርከብ ተጋሩ ብማሕበር ተወዲብና ንሰርሕ ኣለና ዝብል ኣይተ ሚኪኤለ፡ “ኤምባሲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እዚ ዘሎ ኩነታት ኣፀቢቑ ይፈልጥ እዩ፡ ክሳብ ሕዚ ግና ዝገበሮ ምንቅስቓስ የለን” ይብል። ኣብዚ ጉዳይ ካብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ሱዳን ምላሽ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ብወተሃደራውን ሲቪላውን ጥምረት ክትመሓደር ዝፀንሐት ሱዳን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካልእ ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ ምትእንጋዳ ዝዝከር እዩ። ነቲ ወተሃደራዊ ክንፊ ዝመርሕ ዝነበረ ጀነራል ዕብድል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን ንቀዳማይ ሚኒስትር ዓብደላ ሓምዶክ ካብ ስልጣን ኣልዒሉ ሕዚ ስልጣን ንበይኑ ብሒትዎ ይርከብ።


ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ኣል ቡርሃን 15 ዝኣባላቱ ካቢነ ረቚሑ

ወተሃደራዊ መራሒ ሱዳን ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል ቡርሃን ሓድሽ መንግስቲ ንምምስራት 15 ሚኒስተራት መዚዙ። ንሱ ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ ወተሃደራዊ ዕልዋ ብምክያድ ነቲ ሓፈሻዊ ምርጫ ከካይድ ዝግብኦ ዝነበረ መሰጋገሪ መንግስቲ ምብታኑ ዝዝከር እዩ። እቲ ዕልዋ ካብ ዝተፈጸመሉ እዋን ጀሚሩ ኣብታ ሃገር ብተደጋጋሚ ዓበይቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ክካየድ ምጽንሑ ዝፍለጥ ኮይኑ ልዕሊ 70 ሰልፈኛታት ብሓይልታት ጸጥታ ከምዝተቐትሉ ይግለጽ። ምርቋሕ ሓድሽ መንግስቲ ነቶም ምሉእ ብምሉእ ሲቪላዊ ምሕደራ ክህሉ ዝጠልቡ ሰልፈኛታት ካብ ምቅዋም ደው ዘብል ከምዘይኮነ ነቲ ኩነታት ብቕርበት ዝከታተልዎ ተንተንቲ ይዛረቡ። ኣቐድም ኣቢሎም፡ ብዙሓት ሰብ ሞያ ሕጊ ነቲ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ዝውሰድ ዘሎ ጎነጻዊ ዓፈና ዝምልከት ገበናዊ መርመራ ክካየድ ጸዊዖም ኣለው። እቶም ወተሃደራውያን መራሕቲ ኣብ ልዕሊ ዘይዓጠቑ ሰልፈኛታት ከቢድ ግህሰት ከምዝፈጸሙ እቶም ሰብ ሞያ ሕጊ ይኸስሱ። ኣሜሪካ ብወገና ሱዳን ጎነጻዊ ስጉምትታት ምውሳድ ክሳዕ እተቋርጽን ሲቪላዊ መንግስቲ ናብ ቦትኡ ክሳዕ ዝምለስን ቁጠባዊ ሓገዝ ከምዘይትህብ ኣፍሊጣ እያ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ካብ ስልጣኑ ዝተኣለየ ቀደማይ ሚኒስተር ሱዳን ነበር ዓብደላ ሓምዶክ ምስ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል ቡርሃን ድሕሪ ዝተበጽሐ ስምምዕ ናብ መዝነቱ ተመሊሱ እኳ እንተነበረ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ብወለንትኡ ስልጣኑ ከምዝሓደገ ይዝከር። ብወተሃደራዊ ዕልዋ ካብ ስልጣን ድሕሪ ምእላዩ ድሕሪ ሽዱሽተ ሰሙናት ናብ መዝነቱ ተመሊሱ ዝነበረ ሓምዶክ ካብ ስልጣን ንምውራድ ብምውሳኑ መንግስቲ ሱዳን ምሉእ ብምሉእ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ክኸውን ገይሩ’ሎ። እቲ ሰራዊት ኣብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ ዕልዋ መንግስቲ ብምፍጻም ንሲቪላውያን መራሕቲ ድሕሪ ምብታኑ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን እኳ እንተኣወጀ ነቲ ህዝባዊ ተቓውሞታት ክገትኦ ኣይከኣለን። ቀንዲ ጠለባት እቲ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ህዝባዊ ተቓውሞ፡ እቲ ሰራዊት ስልጣን ንሲቪላዊ ምምሕዳር ከረክብን ካብ መሪሕነት ክእለን ዝብል ምዃኑ ኣወሃሃድቲ እቲ ሰልፍታት ይገልጹ።


ክልተ ላዕለዎት ሰብመዚ ኣሜሪካ ኣብ ዝቕፅል ሰሙን ናብ ኣዲስ ኣበባ፣ ካርቱምን ሪያድን ክበፅሑ’ዮም

ላዕለዎት ሰብመዚ ጉዳይ ወፃኢ ኣሜሪካ ኣብ ዝቕፅል ሰሙን ንኣርባዕተ መዓልታት ናብ ከተማ ኣዲስኣበባ፣ ካርቱምን ሪያድን ብምብፃሕ ከምዝዝትዩ ተገሊፁ። እቶም ሰብመዚ፡ ኣብ ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ተሓጋጋዚት ሓላፊት ሞሊ ፊን ንኣምባሳደር ጄፍሪ ፌልትማን ተኪኡ ኣብ ቀረባ ግዘ ዝተሾመ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዴቪፍ ሳተርፊልድን እዮም። ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ፡ እቲ ካብ ፅባሕ ሰኑይ ዝጅምር ጉዕዞ ዲፕሎማሰኛታት ኣሜሪካ፡ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያን ሱዳንን ትኹረት ከምዝገብር ኣፍሊጡ። እቶም ሰብመዚ ናብ ኢትዮጵያ ኣብ ዘምርሕሉ፡ ፕረዝደንት ባይደን ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብቲ ዝሓለፈ 10 ጥሪ ዘካየድዎ “ሃናፂ ናይ ስልኪ ዝርርብ ዝስዕቡ ጉዳያት ከልዕሉ’ዮም” ክብል ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ሓቢሩ። ብመሰረት እዚ፡ እቶም ሰብመዚ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝፍፀሙ ናይ ኣየር መጥቃዕትታን ካልኦት ጎንፅታትን ደው ክብሉ፣ ኣብ ድርድር ዝተደረኸ ተኹሲ ደው ምባል ክግበር፣ ኩሎም እሱራት ፖለቲካ ክፍትሑ፣ ቀረብ  ሰብኣዊ ሓገዝ ክጠዓዓምን ንሃገራዊ ልዝብ ዘድልዩ ጉዳያት ክዳለዉን ኣብዚ እዋን ንዝተኸፈተ ዕድል ሰላም ክጥቀምሉ፡ ንሰብመዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከበረታትዑ’ዮም ተባሂሉ። ኣብ ቤት-ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ተሓጋጋዚት ሓላፊት ሞሊ ፊን ፍሉይ ልኡኽ ሳተርፊልድን፡ ናብ ከተማ ኣዲስኣበባ ቅድሚ ምኻዶም፡ ኣብ ስዑድ ዓረብን ሱዳንን ምብፃሕ ከካይዱ’ዮም። በዚ ድማ፡ ኣብ ቅልውላው ትርከብ ሱዳን ብሲቪል ዝምራሕ ዲሞክራስያዊ ስግግር ኣብ ዝምልከት ጉዳይ ኣብቲ ብሕቡራት ሃገራት ኣቢሉ ዝካየድ ኣኼባ ክሳተፉ’ዮም። ድሕሪ እዚ፡ ክልቲኦም ሰብመዚ ናብ ሱዳን ብምምራሕ፡ ምስ ነጠፍቲ ደገፍቲ ዲሞክራሲ፣ ምስ ጉጅለታት መናእሰይን ደቂኣንስትዮን፣ ሲቪል ማሕበራት፣ ምስ መራሕቲ ሰራዊትን ፖለቲከኛታትን ከምዝዝትዩ ተገሊፁ። ኣብ መወዳእታ ድማ ናብ ኢትዮጵያ ከተማ ኣዲስኣበባ ብምምራሕ ምስ ሰብመዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክዝትዩ ትፅቢት ይግበር። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ፕረዝደንት ጆ ባይደንን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ብዛዕባ ህልው ኩነታት ኢትዮጵያ ብስልኪ ከምዝተዘራረቡ ይፍለጥ። ዋይት ሃውስ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ መንግስቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝወሰዶ ምፍታሕ ፍሉጣት እሱራት ፖለቲካ ብምንኣድ፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ኵናት ንሲቪላውያን ግዳይ ይገብር ምህላዉ ከምዘሻቐሎ ገሊፁ። "ክልቲኦም መራሕቲ ብልዝብ ዝተበፅሐ ምቁራፅ ተፃብኦታት ዝግበረሉ መንገዲ ንምቅልጣፍ፡ ሰብኣዊ ዝበፅሓሉ ኩነታት ምምሕያሽን ብዛዕባ ሰብኣዊ መሰላት ኩሎም ዝተፀልዉ ኢትዮጵያውያን ዘሎ ስክፍታታት ንምፍታሕን ተመያዪጦም" ክብል መግለፂ ዋይት ሃውስ ጠቒሱ። "ፕረዝደንት ባይደን ብዛዕባ ዝቕፅል ዘሎ ተፃብኦታት፡ እንኮላይ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተኻየደ መጥቃዕትታት ኣየር ሲቪላውያን ግዳያት ይገብር ብምህላዉ ዘለዎ ሻቕሎት ገሊፁ" ክብል'ውን ገሊፁ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ይቕፅል ዘሎን ኵናት ስዒቡ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ብዝወሰደቶም ስጉምትታት፡ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ሓርፊፉ’ዩ ፀኒሑ። መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሰብመዚ ኢትዮጵያን  ተሳተፍቲ እቲ ኵናትን ብዘንበሮ እገዳ ቪዛን ንኢትዮጵያ ካብ ኣጎዋ ምእጋዱን ይፍለጥ። ኣሜሪካ፡ እቲ ሂወት ኣሽሓት ዝቐጠፈ፣ ሚልየናት ዘመዛበለን፣ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝተፈፀምሉን ሚልየናት ንጥምየት ኣቃሊዑን ዘሎ ኵናት ከብቅዕ ብተደጋጋሚ ክትፅውዕ እኳ እንተፀንሐት፡ ዛጊድ ፍረ ኣየፍረየን። እዞም ካብ ሰኑይ ጀሚሮም ናብ ስዑድ ዓረብ፣ ሱዳንን ኢትዮጵያን ዘምርሑ ላዕለዎት ሰብመዚ ኣሜሪካ፡ ንነዊሕ ዓመታት ሞያ ዲፕሎማሲ ዘኻዕበቱ ከምዝኾኑ ይግለፅ። ቅድሚ ሕዚ ንሰለስተ ዓመታት ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ደቡብ ሱዳን ዝነበረትን ኣብ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ላዕለወይቲ ሓላፊት ኮይና ዘገልገለትን ሜሪ ካትሪን ሞሊ ፊ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም እያ ተሓጋጋዚት ሓላፊት ጉዳያት ኣፍሪቃ ኮይና ተሾይማ። ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ቱርኪ ዝነበረ፡ ሓድሽ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኮይኑ ተሾይሙ ዘሎ ዴቪድ ሳተርፊልድ ድማ፡ ኣብ ዲፕሎማሲ ማእኸላይ ምብራቕ ናይ ኣርብዓ ዓመታት ውህሉል ልምዲ ዘለዎ’ዩ። ኣምባሳደር ሳተርፊልድ፡ ኣብ ቱርኪ፣ ሶርያ፣ ቱኒዝያ፣ ስዑድዓረብን ሊባኖስን ንሃገሩ ወኪሉ ዲፕሎማት ኮይኑ ዝሰርሐ እንትኾን፡ ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ቱርኪ ኮይኑ ቅድሚ ምስርሑ ድማ ኣብ ዘበን ስልጣን ዶናልድ ትራምፕ ሓላፊ ጉዳይ ወፃኢ ኣሜሪካ ንዝነበረ ማይክ ፖምፔዮ ኣማኻሪ ኮይኑ ምስርሑ ይዝከር።


ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ብወተሃደራዊ ክንፊ ዝተሾሙ ኣመሓደርቲ ኣውሪዱ

ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ዝተኻየደ ዕልዋ ስዒቡ ብወታሃደራዊ መራሒ እታ ሃገር ብግዝያዊነት ዝተሸሙ ኣመሓደርቲ ግዝኣታት ካብ ሓላፍነቶም ኣውሪዱ፡፡ ኣዛዚ ሰራዊት ሱዳን ጀነራል ዓብደልፈታሕ ኣል-ቡርሃን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነቲ ዕልዋ ድሕሪ ምክያዱ፡ ንኩሎም ትካላት መሰጋገሪ መንግስቲ ብምፍራስ ንብዙሓት ሰበስልጣን ካብ መዝነቶም ከም ዘውረዶም ይዝከር። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ፡ ምስቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝመርሐ ጀነራል ዓብደልፈታሕ ኣልቡርሃን ብዝገበሮ ስምምዕ እዩ ድሕሪ ዕልዋ ናብ መዝነቱ ተመሊሱ ዘሎ፡፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ቀረባ እውን ንኻልኦት በቲ ወታሃደራዊ ምምሕዳር ዝተሸሙን ገሊኦም ድማ ምስ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣል-በሽር ርክብ ዝነበሮምን ሓያሎ ሚኒስተራት ሰጒጉ እዩ፡፡ ብዘይካ'ዚ፡ ሓምዶክ ካብ ዝሓለፈ 25 ጥቅምቲ 2021 ጀሚሩ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ንዝተፈፀመ ግህሰት ምርመራ ክካየድ ምዃኑ ከም ዝተዛረበ'ውን መንግስታዊ ማዕከን ዜና ሓቢሩ ነይሩ። ብፖለቲካዊ ተሳትፎ ወታሃደራዊ ክንፊ ሱዳን ሕጉሳት ዘይኮኑ ብዙሓት ሱዳናውያን ሲቪላዊ መንግስቲ ናብ ቦትኡ ክምለስ ተቓውሞ ቀጺሎም ኣለዉ፡፡ ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ነቶም ኣንጻር ወታሃደራዊ መግዛእቲ ዝካየዱ ዘለዉ ሰልፍታት ተቓውሞ ንምብታን ብዝወሰዱዎም ስጉምቲታት ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ሰባት ከም ዝተቐተሉ ጸብጻባት ይሕብሩ፡፡ ብተወሳኺ ዓበይቲ ፖለቲካዊ ውድባትን ሰልፈኛታትን፡ ሓምዶክ ምስ'ቲ ሰራዊት ዝኸተሞ ስምምዕ እውን ኣይተቐበሉዎን ዘለዉ፡፡ ገለ ወገናት ከም ጥልመት ክርእይዎ እንከለው ነቲ ወተሃደራዊ ዕልዋ ፖለቲካዊ ሸፈነ ምግባር ምዃኑ ይገልጹ።


ሱዳን፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት መጥቃዕቲ ፈጺሞም ተባሂሎም

ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም ኣንጻር ወተሃደራዊ ምምሕዳር ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ዘይተመጣጠነ ሓይሊ ተጠቒሞምን ኣጋፊዖምን ዝብል ክሲ ቀሪብሎም ኣሎ። ምስቲ ተቓውሞ ምትእስሳር ዘለዎ ማሕበር ሓካይም  ትማሊ ቀዳም 178 ሰልፈኛታት ከም ዝቘሰሉ ብምግላጽ ሓይልታት ጸጥታ ጠያይቲ ናብ ልክፈኛታት ከምዝተኮሱ ከሲሱ'ሎ። ሰበስልጣን መንግስቲ ሱዳን ብወገኖም ኣብቲ ዝተኻየደ ሰልፊ 58 ኣባላት ፖሊስ ጉድኣት ከም ዝበጽሖምን ኣብታ ርእሰ ከተማ ልዕሊ 100 ሰባት ከም እተኣስሩን ገሊጾም። ኣብቲ ብቐዳም እተገብረ ሰልፊ ዲሞክራሲ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰልፈኛታት ተቓወምቲ ባንዴራታቶም እናወዛወዙን ኣንጻር'ቲ ወተሃደራዊ  ዕልዋ እናጨርሑን  ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ንኻልኣይ ግዜ ናብ ፕሬዝዳንታዊ ቤተ መንግስቲ መሪሾም። እቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ኣብ ከባቢ እቲ ቀጽሪ ምስ በጽሐ፡ እቶም ብረት ዝዓጠቑ  ኣባላት ጸጥታ ነቶም ሰልፈኛታት ብዘንብዕ ጋዝ ክብትንዎ ፈቲኖም። ኣብ ከም ፖርት ሱዳን ዝኣመሰላ ካልኦት ከተማታት ሱዳን  እውን፡ ሰባት ይእሰሩን ይህረሙን ከም ዝነበሩ ዝገልጽ መርኣያታት ቀሪቡ ኣሎ። ሰራዊት ሱዳን ስለምንታይ ብመጻኢ እታ ሃገር ዝጣላዕ ዘሎ? ጀነራላት ሱዳን ቅድሚ ክልተ ወርሒ ዕልዋ ምስ ኣካየዱ ተጣበቕቲ መሰላት፡ ብቐዳም፡ ኣብ ጐደናታት ሱዳን ተኸታታሊ ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ክገብሩ መዲቦም። ድሕሪ እቲ ብ25 ጥቅምቲ እተኻየደ ወተሃደራዊ ዕልዋ፡  ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ-ሰንበት፡ ሲቪላዊ ምምሕዳር ክምለስ ዝጠልቡ ብኣማእታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰልፈኛታት፡ ብጎደናታት ካርቱም መሪሾም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን እተኻየደ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ፡ ልዕሊ 100 ሰባት ምስ ፖሊስ ተጋጭዮም። እቶም ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ዓሰርተ ዝኾና ኣዋልድን ኣንስትን ጾታዊ ግፍዒ ብምፍጻሞም ተኸሲሶም። መራሒ ዕልዋ መንግስቲ ጀነራል ዓብደል ፋታሕ ኣል-ቡርሃን፡ ነቲ ኣብ ጥቅምቲ እተኻየደ ወተሃደራዊ ሓደ ሓደ ፖለቲካውያን ጉጅለታት ንሰላማውያን ሰባት ኣንጻር ሓይልታት ጸጥታ የለዓዕሉ ብምንባሮም፡ ሰራዊት ሱዳን ውግእ ሕድሕድ ንኸይውላዕ ብምስጋእ ዝወሰዶ ስጕምቲ ከም ዝዀነ እዩ ዝገልጽ። እቲ ስልጣን ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ንምስግጋር ጻዕሪ ከም ዝገብርን ነቲ ኣብ ሓምለ 2023 ክካየድ ተመዲቡ ዝነበረ ምርጫ ከምዝፍጽሞን ገሊጹ። እንተኾነ ኩሉ እቲ ሓለዋ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ስለዝካየድ፡ እቲ ሓድሽ ሲቪላዊ መንግስቲ ክንደይ ዝኣክል ሓይሊ ክህልዎ ከምዝኽእል ንጹር ኣይኰነን። እቲ ጀነራል፡ ተቓውሞታ ነቲ ልሙጽ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ክዕንቅፎ ከም ዝኽእል እውን ኣጠንቂቑ ኣሎ። እቶም ተጣበቕቲ ዲሞክራሲ ተቓወምቲ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ነቲ ኣብ 2019 ንኣስታት 30 ዓመታት ዝገዝአ ስርዓት ዑመር ኣል-በሽር ዝኣለየ ሰውራ ከምዝጨወዮ እዮም ዝነቕፉ።


ኣብ ናይ ጓሓፍ መኪና ንሰዓታት ተታሒዙ ዝጸንሐ ሱዳናዊ ህጻን ድሒኑ

ኣብ ካርቱም ሱዳን ሓደ ወዲ 10 ዓመት ቆልዓ ንሸሞንተ ሰዓታት ኣብ ናይ ጓሓፍ መኪና ተዓጊቱ ድሕሪ ምጽናሕ ከም ዝድሓነ ተገሊጹ። እቲ ማጂድ ሙባረክ ኢብራሂም ዝተባህለ ቆልዓ ብኮርፖሬሽን ጽሬት ካርቱም ምስ ዝውነን ናይ ጓሓፍ መኪና ይሰርሕ ምንባሩ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ንሱ ገለ ጓሓፍ ክድርብይ እንከሎ በቲ ማሽን ተሳሒቡ ክኸውን ከም ዝኽእል ይእመን። ማጂድ ኣብዚ እዋን ኣብ ሆስፒታል ከም ዝርከብ እኳ እንተተገለጸ፡ ፖሊስ ብዛዕባ ኩነታቱ ካልእ ዝርዝራት ኣይሓበን። ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ለይቲ ነቲ ህጻን ንምድሓን እናጸዓሩ ዘርእይ ስእሊ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሰባት ክቀባበልዎ ተራእዩ። መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ከም ዝነገርዎ፡ እቲ ቆልዓ ኣብ ውሽጢ እቲ ናይ ጓሓፍ ማሽን እኳ እንተተቐርቀረ ከብድ-ኢዱ ተቐልቂሉ ይርአ ነይሩ። እቲ ሓደጋ ንኹነታት ናይቲ ቆልዑ ዝምዝመዝሉን ኣብ ውትህድርና ከይተረፈ ዝቑጸሩሉን ሸቕሊ ቆልዑ ኣብ ሱዳን ዘቃልዕ ምዃኑ ገለ ወሃብቲ ርእይቶ ገሊጾም። ኣብ ሱዳን ዘሎ ከቢድ ቁጠባዊ ኩነታት፡ ገለ ቆልዑ ኣብ ሓደገኛ ስራሓት ክዋፈሩ ገይሩ እዩ። ኣብ ካርቱምን ካልኦት ዓበይቲ ከተማታትን ብዙሓት ቆልዑ ኣብ ጎደናታት ይረኣዩ። ብመሰረት ጸብጻብ ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣስታት 3 ሚልዮን ዝኾኑ ሱዳናውያን ህጻናት ካብ መኣዲ ትምህርቲ ርሒቖም ይርከቡ። ኣብ ስራሓት ጽሬት፣ ሸቐጥ፣ ህንጻን ምእካብ ጓሓፍን ተዋፊሮም ንምዝመዛን ዓመጽን ከም ዝቃልዑ ይግለጽ። ኣብ ኮርፖሬሽን ጽሬት ካርቱም ዘሎ ትሑት ክፍሊት'ውን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት መዘራረቢ ኮይኑ ኣሎ፤ ኣብ ቀረባ እዋን ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ተቓውሞታት ምግባሮም ይዝከር። ሓደ ኤል ሳዲቕ ኢሳ ዝተባህለ ተሓላቒ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዝዘርግሖ ሓደ ሰራሕተኛ እቲ ትካል ነበር ኣብ ስራሕ እንከሎ ብዘጋጠሞ ሓደጋ እግሩ ከም ዝተቖረጸን እቲ ትካል ንሕክምና ዝኸውን ገንዘብ ክኸፍለሉ ስለ ዘይከኣለ እቲ ሰብኣይ ኣብዚ እዋን ኣብ ጎደናታት ይልምን ከም ዘሎን ጽሒፉ።


የመን፡ ዕጡቓት ተቓወምቲ ሑቲ 80 ወተሃደራት ሱዳን ከምዝቐተሉ ገሊጾም

ኣንጻር ብስዑዲ ዝምራሕ ወተሃደራዊ ኪዳን ክቃለሱ ዝጸንሑ የመናውያን ዕጡቓት ሑቲ ኣብ ዘካየድዎ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 80 ወተሃደራትሱዳን ከም ዝቐተሉ ሓቢሮም። ምስቲ ጉጅለ ቅርበት ዘለዋ መደበር ተለቪዢን ኣል-ማሲራ ኣብ ዝፈነወቶ ቪድዮ፡ ኣብ ሰሜናዊ-ምዕራብ ኣብ እትርከብ ከተማ ሃራድ ንክልተ መዓልታት ዝቐጸለ ውግእ ከም ዝተኻየደ ይገልጽ። ኣብቲ ቪድዮ፡ ዝሞቱ፣ ዝቖሰሉን ዝተማረኹን ወተሃደራት ይራኣዩ። ብዘይካ'ዚ 15 ወተሃደራት ንግስነት ስዑዲ ዓረብ ከም ዝተቐትሉን፡ ኣስታት 500 ሱዳውያንን ስዑዳውያንን ወተሃደራትከምዝቖሰሉን እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። ብርክት ዝበለ ብረታትን ተተኮስትን ከም ዝመንዝዑ'ውን እቶም ዕጡቓት ገሊጾም። ብዛዕባ ኣብ ልዕሊኦም ዝወረደ ክሳራ ግን ኣይገለጹን። ሓይልታት ሱዳን ካብ 2015 ጀሚሩ ኣካል እቲ ብስዑዲ ዝምራሕ ንግዲ ብምዃን ኣብቲ ካብ 2011 ጀሚሩ ዝቐጸለ ኲናት እቲ ናብ ከተማ ዓደን ክግዕዝ ዝተገደደ መንግስቲ ይሳተፉ ምህላዎም ይፍለጥ። ኣብቲ እዋን ፕረዚደንት ሱዳን ዝነበረ ዑመር ኣል-በሽር ነቲ ኪዳን ንምድጋፍ ኣባላት ምዱብ ሰራዊትን ብፍሉጥ ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጎሎ (ሕመቲ) ዝምራሕ ተወርወርቲ ሓይልታትን ክሰድድ ተሰማሚዑ ነይሩ'ዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ክንደይ ዝኣኽሉ ወተሃደራት ሱዳን ከም ዘለዉ ንጹር ኣይኮነን። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ሓደ እዋን ኣስታት 30,000 ምንባሮም ጸብጻባት ይሕብሩ። ዕጡቓት ሑቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ኣብ ስዑዲን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን መጥቃዕትታት ምፍጻሞም ስግኣት ተፈጢሩ ነይሩ'ዩ። ኲናት የመንን ምትእትታው ስዑዲን ኢማራትን ኣብ 2011 ብቀውዒ ሰውራ ዝፍለጥ ህዝባዊ ኣብያ፡ እቲ ንነዊሕ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ስልጣኑ ንዓብዱ ሮቦ መንሱር ኣብ ምርኽኻብ ብዘጋጠመ ዉድቀት ፖለቲካዊ ምስግጋር ዝሰዓበ ዘይምርግጋእ ንየመን ናብ ኲናት ሸሚሙዋ። ዓብዱሮቦ መንሱር ሓዲ፡ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ዝንቀሳቐስ ኣልቃዒዳ ዘውረዶ መጥቃዕታትን ብልሽውናን ስእነት ስራሕን ሕጽረት ምግብን እታ ሃገር ንምቅላስ ጻዕሪታት ገይሩ ነይሩ። እንተኾነ ንዝሓለፉ ዓሰርታት ዓመታት፡ ኣንጻር መንግስቲ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ክካየድ ዝጸንሐ ምንቅስቓስ ሑቲ፡ ነቲ ዝነበረ ድኽመት መንግስቲ ተጠቒሙ ወሰንቲ ዞባታት ክሕዝ ኪኢሉ። ኣብ መስከረም 2014 ከኣ መንገድታት ብምዕጻዉ ንርእሰ ከተማ የመን ሰንዓ ድማ ተቖጻጺሩ፡ ኣብ ጥሪ 2015 ከኣ ንፕረዚደን ሓዲን ካቢነ ሚኒስትራቱን ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩ ኣእትይዎም። ድሕሪ ወርሒ ከኣ ፕረዚደንት ሃዲ፡ ናብ ወደባዊት ከተማ ደቡብ ዓደን ሃዲሙ። ሑቲን እሙናት ሓይልታት ጸጥታ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕን ነታ ሃገር ሙሉእ ንሙሉእ ብምቁጽጻር ንሃዲ ሃገር ለቒቑ ከምዝወጽእ ገይሮሞ። ኣብ 2015 ስዑዲ ዓረብ እትመርሖ ልፍንታዊ ኪዳን ንፕረዚደንት ዓብዱሮቦ መንሱር ሃዲ ንምምላስን፡ ብኢራን ይድገፉ እዮም ንዝብሎም ምሊሻ ሑቲን ንምድኻምን መጥቃዕቲ ነፈርቲ ኸፊቶም። እዚ ልፍንታዊ ኪዳን ካብ ሃገራት ኣሜሪካ፡ ብሪጣኒያን ፈረንሳይን ንዋታዊ ሓገዝን ስለያዊ ሓበሬታን ይረክብ ምንባሩ ይፍለጥ። ኤርትራ'ውን ድሒራ ነቲ ኪደን ዘለዋ ደገፍ ብምግላጽ፡ ኢማራት ዓረብ ኣብ ከባቢ ወደባዊት ከተማ ዓሰብ ወተሃደራዊ መዓስከር ክትሃንጽ ኣፍቂዳትላ እያ።


ኣብ ሱዳን ብሓሙስ ኣብ ዝተኻየደ ሰላማዊ ሰልፊ ብውሕዱ ኣርባዕተ ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ሱዳን ቀጺሉ ኣብ ዘሎ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ትማሊ ሓሙስ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ብዝወሰድዎ ስጉምቲ ብውሕዱ ኣርባዕተ ሰባት ከምዝተቐትሉ ተገሊጹ። ስልጣን ሒዙ ዘሎ ሰራዊት እታ ሃገር ስልጣኑ ንሲቪላውያን ከረክብ ዝጠልቡ ሰልፈኛታት ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ሱዳን ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ምክያድ ካብ ዝጅምሩ ሳምንታት ተቖጺሮም ኣለው። ብመሰረት ሓበሬታ ጉጅለ ሓካይም ሱዳን እቶም ኣርባዕተ ሰባት ዝተቐትሉ ብሓሙስ ኣብ ኦምዱርማን ኣብ ዝተካየደ ሰልፊ ተቓውሞ እዩ። መንግስቲ ነቲ ሰልፍታት ተቓውሞ ንምቁጽጻር ብዝሒ ዘለዎም ሓይልታት ጸጥታ ከዋፍር እንከሎ፡ ናይ ቴለፎንን ኢንተርኔትን ኣገልግሎት ኣቋሪጹ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ልዕሊ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ድሕሪ ዝተኻየደ ወተሃደራዊ ዕልዋ ብዝተጉሃሃረ ተቓውሞ ክሳዕ ሕጂ ልዕሊ 50 ሰባት ከምዝተቐትሉ ይግለጽ። ንነዊሕ ዓመታት ነታ ሃገር ዝመርሐ ዑመር ኣልበሽር ብህዝባዊ ተቓውሞ ካብ ስልጣን ድሕሪ ምእላዩ ስልጣን ንዝሓዘ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዝቃወሙ ደሞክራስያዊ ለውጢ ዝጠልቡ ሱዳናውያን ተኸታታሊ ሰልፍታት ተቓውሞ ይገብሩ ኣለው። ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱምን ኣብ ካልእ ከባቢታትን ሱዳን ንሰራዊት ዝቃወምን ሲቪላውያን መራሕቲ ስልጣን ክርከቡን ዝጠልብ ሰልፍታት ኣብ ምክያድ ይርከብ። ብፍላይ ኣብ ካርቱም ሓይልታት ጸጥታ እኳ እንተተዋፈሩ፡ ሰልፈኛታት ድምጾም ንምስማዕ ናብ ኣደባባያት ካብ ምውጻእ ኣይተቖጠቡን። ብሓሙስ ኣብታ ጥቓ ካርቱም ኣብ እትርከብ ኦምዱርማን ኣብ ዝተኻየደ ሰላማዊ ሰልፊ ኣርባዕተ ሰባት ብጥይት ከምዝተቐትሉ ጉጅለ ሓካይም ገሊጹ። ብዘይካ’ዚ ካልኦት ብዙሓት ከምዝቖሰሉ’ውን ተገሊጹ። እቶም ሰልፈኛታት ናብታ ርእሰከተማ ከይኣትው ንምክልኻል ናብ ካርቱም ዘሳግሩን ኣብ ኣብ ፈለግ ኒል ዝርከቡን ድልድላት እንተወሓደ ብኽልተ ዓበይቲ ናይ ንብረት መጉዓዓዚ ኮንተይነራት እቲ መገዲ ከምዝዕጾ ከምዝተገበረ ይንገር። እቶም ብጀነራል ኣልቡርሃን ዝምራሕ መንግስቲ ካብ ስልጣን ክወርድን እቲ ሰራዊት ካብ ፖለቲካ እታ ሃገር ክስሕብን ዝጠልቡ ሰልፈኛታት ግና ነቲ መኸልከሊ ብምጥሓስ ናብ ቤተመንግስቲ ኣብ ዝተቓረቡሉ ብፖሊስ ተበቲኖም። ብመሰረት እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመትን ገለ ኣዋርሕን ብዝተበጽሐን ዘይተተግበረን ስምምዕ ነቲ ዕልዋ ዝመርሐን መራሒ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን ዝኾነን ጀነራል ኣልቡርሃን ስልጣኑ ኣብ ወርሒ ሕዳር ንሲቪላውያን ከረክብ ነይርዎ። እቲ ጀራል ነቲ ዕልዋ ዝፈጸመ፡ ፖለቲከኛታት ንሰላማውያን ሰባት ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ የለዓዕሉ ብምህላዎም ኲናት ሓድሕድ ከይክሰት ንምክልኻል ምዃኑ ብምግላጽ እቲ ስጉምቲ ግቡእ ምዃኑ የረድእ። ሱዳን ኣብ መስርሕ ምስግጋር ከምዘላ ዝሕብር እቲ ጀነራል፡ ነታ ሃገር ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ንምስግጋር ድልው ምህላው ብምግላጽ ድሕሪ ክልተ ዓመት ምርጫ ከምዝካየድ’ዩ ተዛሪቡ። ድሕሪ እቲ ዕልዋ ጸኒሑ ናብ ስልጣኑ ምስ ዝተመለሰ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ብዝተበጽሐ ስምምዕ ምርጫ ክሳዕ ዝካየድ ናይ ሞያውያን ካቢነ ከምዝህሉ ተገሊጹ እዩ። እንተኾነ ግና እቲ ሓድሽ ሲቪላዊ መንግስቲ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ኣዘዝቲ ሰራዊት ስለዝኸውን ነታ ሃገር ኣብ ዝመርሓሉ እዋን ዝህልዎ ስልጣን ንጹር ኣይኮነን። ንኣዋርሕ ነቲ ወተሃደራዊ መንግስቲ ብምቅዋም ኣብ ጎደናታት ሱዳን ብምውጻእ ድምጾም ከስምዑ ዝጸንሑ ሱዳናውያን ግና ኣብቲ ሰራዊት እምነት ከምዘይብሎምን ንዝኾነ ዓይነት ስምምዕ ምምቕራሕ ስልጣን ፈጺሞም ኣይቕበሉን። ንኣስታት 30 ዓመታት ንሱዳን ዝመርሐ ኣልበሽር ብህዝባዊ ተቓውሞ ካብ ስልጣን ተኣልዩ ኣብ ማእሰርቲ ድሕሪ ምእታው ነታ ሃገር ናብ ደሞክራስያዊ ስርዓት ንምምራሕ መሰጋገሪ መንግስቲ እኳ እንተተመስረተ፤ ኣብ መንጎ ወተሃደራውን ሲቪላውያንን መራሕቲ ምርድዳእ ከይተፈጠረ ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ብጀነራል ዓብዱል ፈታሕ ኣል ቡርሃን ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ከኣ ነቲ ኣብታ ሃገር ተኸሲቱ ዘሎ ቅልውላው ኣብኢስዎ ይርከብ።