ሩስያ፡ ካብ ኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃን እንታይ ትደሊ?

ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ሰርገይ ላቭሮቭ፡ ንዝሓለፉ ሽዱሽተ መዓልታት ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ምብጻሕ ክገብር ቀንዩ። እቲ ሚኒስተር፡ ኣብ መወዳእታ ዑደቱ ኣብ ዝበጽሓ ኢትዮጵያ ኰይኑ፡ "ሃገራት ምዕራብ፡ ኣብ ዓለም ንዘጋጠመ ቅልውላው ዋጋ ነዳድን መግብን ተሓተትቲ እየን" ኢሉ። ላቭሮቭ፡ ምስ ኢትዮጵያዊ መዘናኡ ደመቀ መኮንንን ካልኦት ላዕለዎት ሰብ መዚ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተራኺቡ ኣብ ዝተፈላለዩ ጉዳያት ዝዘተየ ኰይኑ፡ ክልቲኦም ሰበስልጣን ኣብ ዝሃብዎ ሓበራዊ መግለጺ፡ ውጽኢታዊ ዘተ ከም ዘካየዱ ገሊጾም። "እቲ ዘተ ውጽኢታዊ ነይሩ፤ ሩስያ ከምቲ ሕሉፍ ንኢትዮጵያ ኣብ መትከልን ሓቅን ዝተሞርኰሰ ድጋፍ ምሃባ ዝንኣድ እዩ። እዚ ተጠናኺሩ ክቕጽል ከም ዘለዎ ተዘራሪብና ኣለና" ክብል ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻእን ደመቀ መኮንን ተዛሪቡ። ሚኒስትር ላቭሮቭ ብወገኑ፡ "ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ቍጠባዊ ምትእስሳር ንኽመሓየሽ ክንሰርሕ ኢና" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ “ኣብ ጽዓት፡ ቴሌኮምን ሕርሻን ዘለና ርክባት ተጠናኺሩ ክቕጽል’ዩ፤ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ወተሃደራውን ቴክኒካውን ዓውዲ ጽቡቕ ርክብ’ዩ ዘለወን። ኣብዚ መዳይ’ውን ምትሕብባርና ክጠናኸር እዩ” ክብል ገሊጹ። ንምኽባር ዋጋ መግብን ነዳድን ኣብ ዝምልከት ዛዕባ፡ ሃገራት ምዕራብ ተሓተትቲ እየን ዝበለ ሰርገይ፡ እተን ሃገራት “ብዘይተጨበጠ ምኽንያት ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብትሪሊዮን ዶላር ዝግመት መግቢ” ብምዕዳገን ሕጂ ንዘጋጠመ ቅልውላው ምኽንያት ኰይኑ’ዩ ክብል ተዛሪቡ። “እወ፤ እቲ ኣብ ዩክረይን ዘሎ ጉዳይ ኣብቲ ዕዳጋ ተወሳኺ ጽልዋ ፈጢሩ’ዩ፤ ግን ከኣ እዚ ሩስያ ብዝወሰደቶ ስርሒት ዘይኰነ ሃገራት ምዕራብ ኣብ ዕዳጋ ዘሎ ትሕዝቶ ኣብ ግምት ከየእተዋ እገዳታት ብምግባረን ዝስዓበ’ዩ” ክብል መብርሂ ሂቡ። ዕላማ እቲ ላዕለዋይ ልኡኽ መንግስቲ ሩስያ ኣብ ኣፍሪቃ ከካይዶ ዝቐነየ ምብጻሕ፡ እታ ሃገር ምስ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘለዋ ርክብ ንምድልዳል ከም ዝዀነ ተገሊጹ ኣሎ። ንምዃኑ፡ ሩስያ ገጻ ናብ ኣፍሪቃ ዘዘረትሉ ምኽንያት እንታይ እዩ? ካብ ኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃንከ እንታይ ትረክብ? ኢትዮጵያን ሩስያን 124 ዓመታት ዘቝጸረ ክልተኣዊ ርክብ ኣለወን። እዚ ኣብ መንጐ መስፍናዊ ስርዓት ሃጸይ ሚኒሊክን ንጉስ ሩስያ ኒኮላይ ኣሌክሳንድሮቪች ሮማኖቭን ዝጀመረ ምዃኑ ይዝረብ። ብዙሓት ኢትዮጵያውያን፡ ሕብረት ሶቭየት ትብሃል ናብ ዝነበረት ዓባይ ግዝኣት ብምኻድ ተማሂሮም ተመሊሶም’ዮም። ሕጂ’ውን ብትምህርቲ፡ ስራሕን ካልኦት ምኽንያታትን ኣብ ሞስኮ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ወይ ናብራኦም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝሰረቱ ሩስያውያን ምርካብ ልሙድ እዩ። ካብ ግዜ እቲ ንጉስ ጀሚሩ፡ ንኢትዮጵያ ዘመሓደሩ ስርዓታት ምስ ሩስያ ዘለዎም ርክብ ሚዛኑ ሓልዩ ክኸይድ ክገብሩ ከም ዝጸንሑ ይንገር። ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ተባሂሉ ዝፍለጥ ግዜ ዝነበረ ወተሃደራዊ ስርዓት ደርግ፡ ምስ ሶቭየት ሕብረት ጥቡቕ ርክብ ነይርዎ። ኣብቲ እዋን፡ ኢትዮጵያ ምስቲ ርእሰማላዊ ስርዓተ ቍጠባ ዝመርሖ ምዕራባዊ ደንበ  ጥቡቕ ርክብ'ኳ እንተዘይነበራ፡ ምሉእ ብምሉእ ግን ማዕጾኣ ዕጽው ኣይነበረን። ደርግ ምስ ተኣልየ እውን እንተዀነ፡ ክልቲአን ሃገራት ዝጸንሐን ርክብ ሓርፋፍ ዝበሃል ኣይኰነን፤ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ቅድሚ ምምጽኡ ዝነበረ፡ ብኢህወደግ ዝምራሕ መንግስቲ ኢትዮጲያ፡ ምስ ኣሜሪካ፡ ቻይናን ሩስያን ዝነበሮ ዲፕሎማሲያዊ ርክብ ጽቡቕ ዝበሃል ከም ዝዀነ ተንተንቲ ይገልጹ። ይዅን’ምበር፡ ኢትዮጵያን ሩስያን ዘለወን ዝምድና፡ ብልክዕ ከምቲ ምስ ቻይና ዘሎ ኣብ ህንጸት ትሕተ ቕርጺ ዝተሞርኰሰ ጥቡቕ ርክብ፡ ወይ’ውን ከምቲ ምስ ኣሜሪካ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ግብረሽበራ ዘሎ ዓይነት ርክብ ኣይኰነን። ኢትዮጵያ፡ ድሕሪ ኲናት ትግራይ ምስ ሃገራት ምዕራብ ዘለዋ ርክብ እናላሕለሐ ከም ዝመጽአ ይፍለጥ። ምስቲ ኲናት ብዝተሓሓዝ፡ ካብ ሕቡራት ሃገራት ጀሚሩ ሃገራት ኤውሮጳን ኣሜሪካን ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ክነቕፋኦ ተሰሚዐን እየን። ኣሜሪካ፡ ብሰንኪ እዚ ኲናት፡ ኢትዮጵያ ንዕዳጋ ወጻኢ እተቕርቦም ምህርቲ ዕድል ካብ ዝፈጥር ኣጐዋ ከም ዝኣገደታ ይዝከር። ዓለምለኻዊ ትካላት’ውን፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ውሳነ ንኽሓልፍ ብተደጋጋሚ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ተኣኪቡ ድምጺ ክህብ ገይሮም እዮም። ይዅን’ምበር፡ ሩስያን ቻይናን ኣብቲ ውድብ ዘለወን ድምጺ ብድምጺ ናይ ምስዓር ስልጣን - ቀውፊ - ተጠቒመን ኣብ ጐኒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ደው ኢለን እየን። ኣብ እዋን ኲናት ትግራይ፡ ኢትዮጵያ ካብ ኣሜሪካ ሓያል ጸቕጢ ክበጽሓ ምስ ጀመረ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኢትዮጵያ “ኢድ ኣእታውነት ኣሜሪካ ደው ይበል” ዝብሉ ሰልፍታት ተራእዮም። ንዝኽሪ በዓል ዓድዋ ኣብ ዝተዳለወ መድረኽ ድማ፡ ሩስያ ንዘርኣየቶ ድጋፍ ብምንኣድ፡ ባንዴራ ኢትዮጵያን ሩስያን ማዕረ ኣንበልቢለን። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይይን ኲናት ምስወልዐት ድማ፡ ትዅረት ማሕበረሰብ ዓለም ናብ ኪቭ ዘይሩ። ሓያላት ሃገራት ንወራር ሩስያ ክዅንና እንከለዋ፡ ኢትዮጵያ ካብ ነቐፌታ ተቘጢባ እቲ ኲናት ብሰላም ክፍታሕ ኣለዎ ዝብል መግለጺ ሰዲዳ ምንባራ ይዝከር። ካብኡ ሓሊፉ፡ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊ ሩስያ ውሳነ ንምሕላፍ ድምጺ ሃገራት ክሓትት እንከሎ፡ ኢትዮጵያ ካብቲ ኣኼባ በዂራ። ኣብ ጐድኒ ሩስያ ተሰሊፍና ክንዋጋእ ኢና ዝበሉ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ኢትዮጵያውያን መናእሰይ ድማ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ሩስያ ተሰሊፎም ምንባሮም ዝዝከር እዩ። እቲ ኤምባሲ ግን፡ ቍጹራት ወተሃደራት ንምምዝጋብ ዘውጽኦ ሓበሬታ የለን ኢሉ ነይሩ። እዚ ምዕባለታት፡ ክልቲአን ሃገራት ብሰንኪ እዞም ኲናታት ንዝወርደን ዘሎ ጸቕጢታት ንምጽዋር ንሓድሕደን ክደጋገፋ ዘርእዩ ምዃኖም ተዓዘብቲ ይገልጹ። “ውሽጣዊ ሰላም እንተዘይሃልዩ፡ ዝዀነ ዓይነት ደጋዊ ጸቕጢ ንሓንቲ ሃገር ከንበርክኻ ይኽእል እዩ። ጸጥታ፡ ሰላምን ቍጠባዊ ዕብየትን ምህላው ካብ ምዕራባውያን ይዅን ካብ ቻይናን ሩስያን ክመጽእ ንዝኽእል ጸቕጢ ንምጽዋር ይጠቅም’ዩ” ክብል ተመራማሪ ምብራቕ ኣፍሪቃን መጽናዕቲ ኦሬንታልን ነኣምን ኣሸናፊ ይገልጽ። ወሲኹ፡ ኢትዮጵያ ረብሓኣ ንምሕላው ግሉጽ ፖሊሲ ዝምድናታት ወጻኢ ክህልዋ ኣለዎ ብምባል፡ ኣብ ሃገራት 'ቲ ዞባ'ውን   ሰላም ንኽህሉ ከም ዝግባእ የስምረሉ። “ብዛዕባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክንዛረብ እንከለና ኢትዮጵያ ጥራይ ኣይኰነትን እትዋሳእ፤ ኤርትራ፡ ሶማልያን ካልኦትን'ውን ኣለዋ። ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ዘሎ ሰላማዊ ርክብ ረብሓኻ ሓሊኻ ንምኻድ ዝግበር ጕዕዞ’ዩ ዘጠናኽር” ዝብል እምነት ኣለዎ። ኢትዮጵያ፡ ምስ ሃገራት ምዕራብ ይዅን ቻይናን ሩስያን እትምስርቶ ክልተኣዊ ርክብ፡ ረብሓኣ ዘቐደመ እምበር “ፖለቲካውን ቍጠባውን ረብሓ ወይ’ውን ኣጽዋር ንምርካብ” ብዝብል ዝቀያየር ፖሊሲ ክህልዎ የብሉን ኢሉ። ኢትዮጵያ ምስ ምዕራባውያን ሃገራት ዘለዋ ዲፕሎማሲያዊ ርክብ እናሓርፈፈ ይመጽእ ከምዘሎ እንተተገልጸ፡ መንግስቲ ግን እዚ ልክዕ ከምዘይኰነ እዩ ዝገልጽ። ወሃቢ ቓል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ነበር ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ፡ "ኣብ ታሪኽ፡ ኢትዮጵያ ካብ ርእሰማልነትን ማሕበርነትን ንሓደኡ ክትመርጽ ዝተገደደትሉ ግዜ ነይሩ'ዩ። ሕጂ ዘሎ ኵነታት ግን ከምኡ ኣይኰነን፤ ምስዛ ሃገር እዚኣ'ምበር ምስቲኣ ኣይደልን ዝበሃል ነገር የለን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ሰርገይ ሕጂ ናብ ኢትዮጵያ ምምጽኡ ድማ ምናልባት ኣብቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ዘሎ ፍልልይ ብዘተ ንምፍታሕ ድርድር ንምጅማር ዝግበር ዘሎ ጻዕርታት ንምስታፍ ክኸውን ከም ዝኽእል፡ ኣቶ ነኣምን ኣሸናፊ ገሊጹ። ብሓፈሻ እቲ ጕዕዞ፡ ምስቲ ኣሜሪካን ቻይናን ኣብቲ ዞባ ዘለወን ጽልዋ ንምውድዳር ወይ’ውን ካብኡ ዝሓሸ ንምግባር ዝዓለመ ክኸውን ይኽእል’ዩ ዝብል ኣቶ ነኣምን፡ ብቐንዱ ግን “ብመንጽር እቲ ሕጂ ሩስያ ዘላቶን [እቲ ሚኒስተር] ዝገሸለን ሃገራትን ክርአ እንከሎ፡ ኣካል እቲ ዘጋጠማ ዲፕሎማሲያዊ ተነጽሎ ንምስዓር እትገብሮ ቃልሲ ገይረ’የ ዝርእዮ” ይብል። ኢትዮጵያ 40 ሚእታዊት ጠለብ እኽሊ ካብ ዩክረይንን ሩስያን ብዝመጽእ ምህርቲ ከም እትሽፍኖ መረዳእታታት የመልክቱ። ዓለምለኻዊ ንግዲ ዝከታተል ኦብዘርቫቶሪ ኦፍ ኢኮኖሚክስ [ኦኢሲ] ብ2020፡ ሩስያን ስርናይ ሓዊሱ 44.2 ሚሊዮን ዶላር ዘውጽእ ምህርቲ ናብ ኢትዮጵያ ከም ዝልኣኸት ይገልጽ። ኢትዮጵያ ብወገና፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ብብዝሒ ምህርቲ ቡን ዝርከቦም ፍርያት ናብ ሩስያ ከም ዝለኣኸትን፡ እዚኦም 17 ሚሊዮን ዶላር ዝግመቱ ምዃኖም እቲ ትካል የመልክት። ሩስያ፡ ምስ ኣፍሪቃ ዘለዋ ንግዳዊ ምልውዋጥ ካብ 2015 ጀሚሩ ብኽልተ ዕጽፊ ዝዓበየ ኰይኑ፡ ኣብ መንጐ ሩስያን እቲ ኣህጕርን ዘሎ ንግዲ ብገንዘብ ክትመን እንከሎ 20 ቢልዮን ዶላር ዝጽጋዕ ምዃኑ ይዝረብ። ካብ 2015 ጀሚሩ ሩስያ 14 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ምህርቲ ናብ ኣፍሪቃ ክትልእኽ እንከላ፡ ሓሙሽተ ቢልዮን ዶላር ዝግመት ምህርቲ ድማ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣታዊ ገይራ። ሩስያ፡ ዝያዳ ምስ ኤውሮጳን ሃገራት ኤስያን ሰፊሕ ንግዳዊ ምትእስሳር ኣለዋ። ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ክኣ፡ ኣክንዲ ምስ ሩስያ ምስ ህንዲ፡ ቻይናን ኣሜሪካን ጥቡቕ ንግዳዊ ርክብ ኣለወን። ኣሜሪካ፡ ቻይናን ሕብረት ኤውሮጳን ንሃገራት ኣፍሪቃ ድጋፍ ልምዓትን ኢንቨስትመንትን ብምሃብ ይፍለጣ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ኣብ ሃገራት ማእከላይ ምብራቕ ዝነበሮ ዑደት ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ናብ ኣፍሪቃ ገይሹ። ይዅን'ምበር፡ ብዙሓት ሃገራት ዓረብን ሃገራት ኣፍሪቃን ምስ'ዘን ሓያላት ዝበሃላ ሃገራት ዘለወን ርክብ ጽንፊ ሒዘን ከበላሽውኦ ዝደለያ ኣይመስላን። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ምስ ፈጸመት፡ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ናብ ሓደ ሸነኽ ዘዘንበለ ሓሳብ ካብ ምሃብ ተቘጢበን እየን። እንተዀነ፡ ዜጋታት ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ ባንዴራ ሩስያ ሓፍ ኣቢሎም ኣንበልቢሎም፤ ጸንቢሎም'ዮም። ንኣብነት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዕልዋ መንግስቲ ምስ ተኻየደ ዝተሰለፉ ዜጋታት፡ ባንዴራ ሩስያ ሒዞም ተራእዮም። ካብዚ ሓሊፉ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ወራር ሩስያ ንምዅናን ናይ ውሳነ ሓሳብ ከሕልፍ ኣብ ዝተኣከበሉ ግዜ፡ ካብ 54 ሃገራት እተን 28 ጥራይ እየን ደጊፈናኦ። ኣብዚ ጕባኤ ዘይተረኽበት ኢትዮጵያ ግን ድምጻ ኣይሃበትን። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን፡ ብ2020 ሩስያ ኣብ እትኽተሎ ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ንኣፍሪቃ ቀዳምነት ከም እትህብ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ፕረዚደንት፡ ሃገሩ ምስ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘለዋ ፖለቲካውን ዲፕሎማሲያውን ርክብ ክጠናኸር ከም እትገብርን ኣብ ምክልኻል፡ ድሕነትን ቍጠባን ሓገዝ ከም እትገብርን'ውን ተዛሪቡ። ኣፍሪቃ፡ ዓባይ ዕዳጋ መሸጣ ኣጽዋር ሩስያ'ኳ እንተዘይኰነት፡ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ግን ኣጽዋር ይዕድግላ እየን። ካብ 2014 ክሳብ 2019 [ኣ.ኤ] ንግብጺ ከይሓወሰ ሩስያ 16 ሚእታዊት ኣጽዋር ናብ ኣፍሪቃ ልኢኻ ምንባራ ትካል ምርምር ሰላም ስቶክሆልም ይጠቅስ። ሩስያ ብ 25 ቢሊዮን ዶላር [ብለቓሕ] ኣብ ግብጺ ዝሃነጸቶ ፈላማይ ፋብሪካ ኑክሌር’ውን ካልእ መርኣያ ሩስያ ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ተሳትፎ እዩ። ካብ 2015 ጀሚሩ ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ልዕሊ 20 ሃገራት ምስ ሩስያ ወተሃደራዊ ምትሕብባር ንምግባር ስምምዕ ገይረን እየን። ኣብ 2017 ጥራይ ሩስያ ምስ ኣንጎላ፡ ናይጄሪያ፡ ሱዳን፡ ማሊ፡ ቡርኪናፋሶን ኢኳቶሪያል ጊኒን ስምምዕ ኣጽዋር ፈሪማ። ነፈርቲ ውግእ፡ ሄሌኮፕተራት መጓዓዝያ፡ ጸረ ሚሳይል ታንክታትን ሞተራት ነፈርቲ ውግእን ድማ ሩስያ ናብ ኣፍሪቃ ካብ ዝልኣኸቶም ኣጽዋራት እዮም። ሩስያ ብወገና፡ ከም ማግኒዥየም፡ ቦክሳይት፡ ክሮሚንየም ዝበሃሉ ኣገደስቲ እታወታት ኢንዳስትሪ ዝዀኑ ማዕድናት ሕጽረት ስለ ዘለዋ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ግሁድ ቍጠባዊ ድልየት ኣለዋ። ኩባንያታት መንግስቲ ሩስያ፡ ኣብ ጊኒ ኣብ ዕደና ቦክሳይት ክዋፈራ እንከለዋ፡ ኣብ ኣንጎላ ድማ ኣልማዝ ንምቝራጽ ስምምዕ ኣለወን። ሩስያ፡ ኣብዚ እዋን ገጻ ናብ ኣፍሪቃ ዘዘረትሉ ምኽንያት፡ እቲ ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን ተጓኒፍዋ ዘሎ ተነጽሎ ንምምካት ምዃኑ ተመራማሪ ምብራቕ ኣፍሪቃን መጽናዕቲ ኦሬንታልን ነኣምን ኣሸናፊ ይዛረብ። ሃገራት ምዕራብ፡ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ልዑል ዲፕሎማሲያውን ቍጠባውን ጸቕጢ የውርዳ ምህላወን ብምጥቃስ፡ ነዚ ንምጽዋር ዘኽእል ዝምድናታት ንምእላሽ ሰርገይ ላቭሮቭ ናብ ኣፍሪቃ ምምጽኡ የረድእ። “ሩስያ፡ ድሕሪ ኲናት ዩክረይን ምስ ሃገራት ኤውሮጳ ዘለዋ ርክብ ብፍላይ ድማ ንግዲ ነዳዲ ተኣጓጒሉ’ዩ። ሞስኮ ኣብ ዓለም ዘለዋ ደረጃ ሓፍ ንምባል ወይ’ውን ኣብ ዘለወሉ ንምዕቃብ ድማ ናብ ኣፍሪቃ መጺኣ ኣላ፡” ይብል። ሩስያ፡ ምስ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ዘለዋ ርክብ “ጽኑዕ” ዝበሃል እዩ ዝብል ነኣምን፡ ኣብቲ ዞባ “ሰራዊት ንኽህልዋ ልዑል ስራሕ ትሰርሕ ኣላ፤ ምስ መንግስቲ ሱዳን ዝኣተወቶ ስምምዕ ምጥቃስ ይክኣል’ዩ” ኢሉ። እዚ ምስ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘለዋ ርክብ ንምጥንኻር ብዝብል ድማ፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ጉባኤ ሩስያ-ኣፍሪቃ ኣበጊሳ እያ። ፈላማይ ጉባኤ፡ ኣብ ሩስያዊት ከተማ ሶሺ ክካየድ እንከሎ፡ ኢትዮጵያ እትርከበን መራሕቲ 43 ሃገራት ኣፍሪቃ ተሳቲፎም። ኣብቲ እዋን፡ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን፡ ዕላማና ንኣፍሪቃ ንምክፍፋል ዘይኰነ ምስ ኣፍሪቃ ብሓባር ንምስራሕ እዩ ዝብል ትሕዝቶ ዘለዎ ዘረባ ኣስሚዑ ነይሩ። ኣብቲ ጕባኤ፡ መንግስቲ ሩስያን መራሕቲ ኣፍሪቃን ኣብ ፖለቲካ፡ ድሕነት፡ ንግድን ቍጠባን፡ ሳይንስን ትምህርትን፡ ክሊማዊ ለውጥን ካልኦት ግንባራትን ብሓባር ንምስራሕ ስምምዕ ከም ዝገበሩ ገሊጾም ነይሮም። ካልኣይ ጕባኤ ሩስያ-ኣፍሪቃ ድማ ኣብ ዝቕጽል ዓመት [2023] ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክካየድ እዩ ተባሂሉ ትጽቢት ይግበር።


ብሊንከን፡ ጽልዋ ሩስያ ኣብ ኣፍሪቃ ንምዕጋት ዝዓለመ ዑደት ጀሚሩ

ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ጽልዋ ሩስያ ኣብ ኣፍሪቃ ንምዕጋት ዝዓለመ፡ ኣብ ሰለስተ ሃገራት ዘካይዶ ምብጻሕ ብደቡብ ኣፍሪቃ ጀሚሩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ሰርገይ ላቭሮቭ፡ ኣብቲ ሃገሩ ምስ ዩክረይን ተካይዶ ዘላ ኲናት ድጋፍ ንምርካብ ናብ ኣርባዕተ ሃገራት ኣፍሪቃ ምብጻሕ ምክያዱ ዝዝከር እዩ፡፡ ሃገራት ግብጺ፡ ኮንጎ ብራዛቪል፡ ዩጋንዳን ኢትዮጵያን ላቭሮቭ ዝገሸለን ሃገራት እየን፡፡ ኣብ ጕዕዞኡ ብሰንኪ ኲናት ዩክረይን ኣብ ኣፍሪቃ ዘጋጠመ ሕጽረት ስርናይ ኣመልኪቱ ዝተዛረበ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ፡ ነቲ ዘጋጠመ ሕጽረት ምግቢ ምዕራባውያን ሃገራት ተሓተትቲ እየን ኢሉ ነይሩ፡፡ "ምዕራባውያን ኣብ ልዕሊ ካልኦት ሃገራት ልዕልና ንምርካብ ይፍትና ኣለዋ" ብምባል ድማ ነቲ ሃገሩ ኣብ ዓለም ሕጽረት ምግቢ ከጋጥም ጠንቂ ኰይና ዝብል ክሲ ነጺጕ፡፡ ሩስያ ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ብፍላይ ኣብ ሃገራት ዓረብን ኣፍሪቃን ከቢድ ሕጽረት ምግቢ ኣስዒቡ እዩ፡፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ነቲ ሃገራት ንወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ክዅንና ምዕራባውያን ዘውጽኣኦ ጻውዒት ብምንጻግ፡ ዘይሻራዊት ኰይና እያ ጸኒሓ፡፡ ብሊንከን ድሕሪ ፕሪቶርያ ናብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን ርዋንዳን ክበጽሕ እዩ፡፡ ኣብ ምብራቓዊ ኮንጎ ጎንጺ ዓሲልሉ ኣብዘሎ እዋን፡ ኣብ መንጎ ክልቲአን ጎረባብቲ ሃገራት ወጥሪ ሰፊኑ ይርከብ፡፡


ኲናት ዩክረይን ንክሬምያ ሓራ ብምውጻእ ክዛዘም ኣለዎ- ዘለንስኪ

ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ኣብ ክሬምያ ዝተጀመረ ኲናት ዩክረይን ንክሬምያ ሓራ ብምውጻእ ክዛዘም ኣለዎ ኢሉ፡፡ ንሱ ድሕሪ እቲ ኣብ ማእከል ሓይሊ ኣየር ሩስያ፡ ሓደ ሰብ ዝቐተለ ነትጒ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እዩ ነቲ ሓሳብ ሂቡ፡፡ ዋላኳ ኣብ ዘረብኡ ብዛዕባ እቲ ነትጒ ዝበሎ ነገር እንተዘይሃለወ፡ ሙሉእ መልእኽቱ ክሬምያ ዝምልከት እዩ ነይሩ፡ ‘‘ክሬምያ ዩክሬናዊት እያ፤ ኣይንገድፋን’’ ድማ ኢሉ፡፡ ሩስያ እቲ ነትጒ ቀሊል ምዃኑ ክትገልጽ እንከላ፡ ሓደ ላዕለዋይ ዩክሬናዊ ኣማኻሪ ድማ ብዩክረይን ከምዘይተፈጸመ ሓቢሩ፡፡ ኣካል ዩክረይን ዝነበረት ክሬምያ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ 2014 ዝተኻየደን ማሕበረሰብ ዓለም ዘይተቐበሎን ህዝበ ውሳነ ብሓይሊ'ያ ናብ ሩስያ ተወሲዳ፡፡ ብዙሓት ዩክሬናውያን ምስ ሩስያ ዘካይድዎ ኲናት ኣብቲ እዋን ከምዝጀመረ እዮም ዝኣምኑ፡፡ ብሰሉስ ኣብ ምዕራባዊ ክሬምያ ኣብ ዝርከብ ሳኪ ዝተባህለ ወታሃደራዊ ማእከል ተኸታታሊ ነትጒታት ተሰሚዑ፡፡ ሩስያ እቲ ፍጻመ ብነትጒ ኣጽዋር ዘጋጠመ ከምዝኾነ ኣፍሊጣ ኣላ፣ ብሳልሳይ ወገን ግን ኣይተረጋገጸን፡፡ ዩክረይን ኣብ ልዕሊ ክሬምያ መጥቃዕቲ እንተፈጺማ ከቢድ ሳዕቤን ከምዝህልዎ እያ ሩስያ እትገልጽ፡፡ ብዛዕባ እታ ደሴት ነዊሕ ዝተዛረበ ዘለንስኪ ግና ሓርነት እታ ግዝኣት ዘይተርፍ ምዃኑ ተሓንዩ፡፡ ‘‘እዚ ናይ ሩስያ ኲናት ብክሬምያ እዩ ተጀሚሩ፤ ብክሬምያ እውን ክውዳእ ኣለዎ… ሓራ ኮይና’’ ኢሉ፡፡ እዚ ርእይቶ ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ ዩክረይን፡ እቲ ኲናት ቅድሚ ምዝዛሙ ንክረምያ ዳግማይ ናብ ግዝኣታ ክተእቱ ከምዘለዋ ዘመላኽት ክኸውን እንከሎ፣ ካብቲ ኣቐዲሙ ዝጸንሖ መርገጺ ዝተፈለየ እዩ። ንሱ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ሩስያ ቅድሚ 24 ለካቲት ናብ ዝነበረቶ ቦታታት እንድሕር ተመሊሳ ሃገሩ ሰላም ከምእትቕበልን ጉዳይ ክሬምያ ቅድመ ኩነት ከምዘይኸውንን ገሊጹ ነይሩ፡፡ ሩስያ ኣብቲ ብ 24 ለካቲት ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ንዝጀመረቶ ወራር ነታ ግዝኣት ከም መበገሲ ተጠቒማትላ እያ፡፡


ሩስያ ናብ ዶባዊ ኲናት ንዝኣተዋ ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ክተላዝብ እያ

ሩስያ፡ ነቲ ንኣርመንያን ኣዘርባጃንን ንዓሰርተታት ዓመታት ከዋጥጠን ዝፀንሐን ሕዚ ድማ ምኽንያት ሓድሽ ውግእ ኮይኑ ዘሎን ጉዳይ ግዝኣት ኖጎርኖ-ካራባህ ንከብቅዕ፡ ንክልቴአን ሃገራት ክተላዝብ ተበጊሳ። ንክልቲአን ሃገራት ፃውዒት ዘተ ሰላም ዘቕረበ፡ ሚኒስተር ጉዳይ ወፃኢ ሩስያ ሰርጌ ላቭሮቭ፡ ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ንኩናት ካብ ምምዳር ክቑጠባ ጸዊዑ። ኣብ ሞንጎ ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ብዝተኸፈተ ኩናት፡ ካብ ዝሓለፈ ሰንበት ጀሚሩ፡ ልዕሊ 100 ሰባት ዝሞቱ ኮይኖም፡ እዚ ድማ  ግዝኣት ኖጎርኖ-ካራባህ ይግበኣኒ ብዝብል፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ንዓመታት ካብ ዝተኻየዱ ውግኣት እቲ ዝኸፈአ ይገብሮ። ዋላ እኳ ኖጎርኖ-ናካርባህ፡ ብወግዒ ግዝኣት ኣዘርባጃን እንተኾነት፡ ብኣርመንያውያን እያ ትመሓደር ዘላ። ቅድሚ ሕዚ፡ ኣካል ሶቭየት ሪፐብሊክ ዝነበራ እዘን ሃገራት፡ ካብ 1988 ክሳብ 1994 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ብሰንኪ ግዝኣት ኖጎርኖ-ካራባህ ናብ ኩናት ኣምሪሐን ተዋጊአን እየን። ሕዚ እውን እንተኾነ ዓለም-ለኸ ሓይልታት ናብዚ ጎንፂ  ክፅምበራ እየን ዝብሉ ስግኣታት ሰማይ ይዓርግ ኣሎ። ሚኒስትር ጉዳይ ወፃኢ ላቭሮቭ ትማሊ ረቡዕ፡ ናብ ሚኒስተራት ወፃኢ ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ብምድዋል፡ ሩስያ ንክልቲኤን ሃገራት ክተላዝበን ድልውቲ ምዃና ሓቢሩ። ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ሩስያ’ውን፡ ፕረዝደንት ቭላድሚር ፑቲን፡ ምስ ፕረዝደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮን ኣብዚ ጉዳይ ብስልኪ ከምዝዘተየን፡ ጉጅለ ምትሕብባርን ፀጥታን ኣውሮጳ (ሚንስክ) ነዚ ጉዳይ ንምፍታሕ ከምዝሰርሕን ኣፍሊጡ ኣሎ። መራሕቲ ክልቲኤን ሃገራት፡ ብቀጥታ ተኹሲ ደው ከብሉ ተደጋጋሚ ፃውዒት ቀሪብሎም እዩ። ምስ ኣርመንያ ወተሃደራዊ ሽርክና ዘለዋን ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ኣርመንያ ወተሃደራዊ መዓስከር ዘለዋን ሩስያ፡ ምስ መንግስቲ ኣዘርባጃን’ውን ጥቡቕ ርክብ ኣለዋ። እዚ ሕዚ ኣብ ሞንጎ ኣርመንያን ኣዘርባጃንን ተወሊዑ ዘሎ ሓድሽ ኩናት፡ መሊሱ ዝተበገሰሉ ምኽንያት ግልፂ ኣይኮነን። ፕረዝደንት ኣዘርባጃን ኢልሃም  ኣሊየቭ ግና ትማሊ ረቡዕ፡ ወተሃደራት ኣርመንያ ካብታ ግዝኣታ ክሳብ ዝወፅኡ ከምዝዋግኡ ፈኺሩ። “ሓደ ቅድመ ኩነት ጥራሕ እዩ ዘለና። ወተሃደራት ኣርመንያ ብዘይ ቅድመ ኩነት፡ ምሉእ ብምሉእ ብቅልጡፍ ካብ መሬትና ክወፅኡ ኣለዎም” ኢሉ። ኣዘርባጃን ብወገና፡ ክልተ ናይ “ፀላኢ” ታንክታት ኩናት ከምዝዓነዋ ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ (ቪድዮ) ዕላዊ ዝገበረት እንትትኾን፡ ቦጦሎኒ ኣርመንያ ካብ ከባቢ ቁሸት ቶናሸን ከምዝሃደመን ገሊፃ። ትማሊ ረቡዕ ኣዘርባጃን  ኣብ ማርታከርት ዝተባህለ ቦታ ብዝፈፀመቶ ደብዳብ፡ ሰለስተ ሰለማውያን ከምዘተቐተሉ መራኸቢ ሓፋሽ ኣርመንያ ፀብፂቡ። ከም ሓበሬታ ወኪል ዜና መንግስቲ እታ ሃገር ኣርመንፕረስ ድማ፡  እቲ ውግእ ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ ሸውዓተ ሲቪላትን 80 ወተሃደራትን ተቐቲሎም። ካብዚ ብተወሳኺ ሚኒስተር ምክልኻል ኣርመንያ፡ ብቱርኪ ኤፍ-16  ናይ ዝተወቕዐት ጀት ኤስዩ-25 ዘርእይ ምስሊ ዕላዊ  ገይሩ ኣሎ። መሻርኽቲ ኣዘርባጃን ዝኾነት ቱርኪ ግና፡ ንክሲ ኣርመንያ “ሕሳር ፕሮፖጋንዳ” ብምባል ነፂጋቶ። ይኹን’ምበር ሓደ ወተሃደር፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ሰሜን ሶርያ ከምዝተመልመለን፡ ናብቲ ኩናት ብቱርኪ ኣቢሉ ከምዝተልኣኸን ንቢበሲ ዓረብኛ ገሊፁ እዩ። ኣማኻሪ ፕረዝደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይፕ ኤርዶኻን ዝኾነ ኤልኑር ሴቪክ ግና፡ ነዚ ፀብፃብ “ምሉእ ብምሉእ ዘየለ” ክብል ተቓዊምዎ። እዚ ውግእ ኣብ ሞንጎ ኣባል ኔቶ ዝኾና ሃገራት ፈረንሳን ቱርክን ውጥረት ኣስፊኑ'ሎ። ፈረንሳይ መንበሪት ብዙሓት ኣርመናውያን እንትትኾን፡ ቱርኪ ድማ ኣብ ኣዘርባጃን ንዝርከቡ ቱርካውያን ትድግፍ። ሚኒስተር  ጉዳይ ወፃኢ ቱርኪ ሜቭሉት ካቩሶግሉ፡ ፈረንሳን “ንኣርመንያውያን ትድግፍ እያ” ክብል ትማሊ ረቡዕ ከሲሱ። ነዚ ምላሽ ዝሃበ ፕረዝደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮን ድማ፡ ካብ ቱርኪ ንዝመፅኡ “ኩናታዊ ቃላት” ነቒፉ። ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ሩስያ ድማ፡ ፕረዝደንት ቭላድሚር ፑቲን፡  ምስ ፕረዝደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮን ኣብ ጉዳይ ክረምሊን ብስልኪ ከምዝዘተዩን፡ ጉጅለ ምትሕብባርን ፀጥታን ኣውሮጳ (ሚንስክ) ነዚ ጉዳይ ንምፍታሕ ከምዝሰርሕን ኣፍሊጡ ኣሎ። ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ብ 1992 ዝተጣየሸ ጉጅለ ሚንስክ፡ ብሃገራት ፈረንሳይ፣ ሩስያን ኣሜሪካን ዝምራሕ እዩ።


ጆ ባይደን፡ ኣብ ፈላማይ ዓለም ለኻዊ መገሽኡ፡ ንፕረዚደንት ፑቲን ኣጠንቂቑ

ጆ ባይደን ፕረዚደንት ኣመሪካ ኾይኑ ካብ ዝምረጽ ንደሓር ንፈለማ እዋን ኣብ ዘካይዶ ዘሎ ዓለም ለኻዊ መገሻ ዓዲ እንግሊዝ፡ ብዛዕባ 'ጎዳእቲ ተግባራት' ሩስያ  ብዝዛመድ ንፕረዚደንት ፑቲን ኣጠንቂቕዎ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ኣብዚ ፈላማይ ፕረዚደንታዊ መገሽኡ፡ ሩስያ ነቶም እትገብሮም ዘላ ‘ጎዳእቲ ተግባራት’ ጠጠው እንተዘየኣቢላ ‘ትርጉም ዘለዎም ሳዕቤናት’ ከምዝኽተልዋ ኣፍሊጡ። ባይደን፡ ኣብ እዋን ምምሕዳር ትራምፕ ዝተበላሸወ ዓለማዊ ርክባት ኣመሪካ ንምምሕያሽ ከምዝዓለመ ግልጺ ገይሩ እዩ። ንሱ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ትማሊ ረቡዕ እዩ በጺሑ። ምስ ፕረዚደንት ቦሪስ ጆንሰን ተራኺቡ ‘ኣትላንቲክ ቻርተር’ ዝተሰምየ ስምምዕ ክፍርሙ ምዃኖም ድማ ይዝረብ ኣሎ። እዚ ድማ፡ ኣብ 1941 ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ዊንሰተን ቸርችልን ፍራንክሊን ሮዝቨልትን ዝተፈረመ ኣብ ጉዳይ ከባብያዊ ኣየርን ድሕነትን ዘተኮረ ስምምዕ፡ ንምዝማን ዝዓለመ እዩ ተባሂሉ። ፖሊቲካዊ ኢዲተር ቢቢሲ ለውራ ክዋንስበርግ፡ ኣብ እዋን ትራምፕ ዝተበላሸዉ ርክባትን ጸቕጥታት ኮሮናቫይረስን ስዒቡ፡ ርክባት ክልቲአን ሃገራት ከምሓድሽ ንምህዳስ ዝዓለመ ክኸውን እዩ ኢሉ። ጆ ባይደን፡ ኣብዚ ናይ 8 መዓልታት ጻንሒቱ ምስ ንግስቲ ኤሌሳቤጥ ኣብ ዊንድሶር ካስትል ከምዝራኸብ፤ ኣብ ኣኼባ ጉጅለ-7 ከምዝሕወስን ከም ሓደ ፕረዚደንት ኣመሪካ ድማ ንፈለማ እዋን ናይ ኔቶ [ሰሜናዊ ኣትላንቲክ ቃልኪዳን]  ኣኼባ ከምዝካፈልን ምፍላጥ ተኻኢሉ። ኣብ መወዳእታ ግን ኣብ ከተማ ጀኔቫ ምስ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ክራኸብ ምዃኑ እዩ ተገሊጹ። ካብ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ዝተረኸበ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ጻንሒቶም ኣዝዮም ኣገደስቲ ኣብ ዝኾነኑ ጉዳያት ክዘራረቡ እዮም። ብፍላይ ድማ፡ ኣብ ምቁጽጻር ኣጽዋር ውግእ፣ ኩነታት ለውጢ ኣየር፣ ወተሃደራዊ ምትእታታዋት ሩስያ ኣብ ዩክረይን፣ ኣብ ጉዳይ ሰርሰርቲ ሩስያ ከምኡ’ውን ኣብ ጉዳይ ማእሰርቲ ተቓዋሚ ኣሌክሲ ናቫልኒ ክዝተዩ ትጽቢት ይግበር። ሰለስተ ምስቲ እሱር ተቓዋሚ ርክባት ኣለዎም ዝተብሃሉ ውድባት ፖለቲካ ‘ሕሉፋት’ ተባሂሎም ካብ ዝኾነ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ  ብቤትፍርዲ ሞስኮ ተኣጊዶም ኣለዉ። ባይደን፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ምብጋሱ ቅድሚ ናብ ነፋሪት ምእታዉ ንወተሃደራት ኣመሪካን ስድረኦምን ኣብ ዘዛረበሉ እዋን እዩ ንፕረዚደንት ሩስያ ግልጺ ዝኾነ መልእኽቱ ከሕልፈሉ ምዃኑ ዝተዛረበ። “ምስ ሩስያ ጎንጺ ኣይኮናን ነጓሃህር ዘለና፤ ዝተረጋገአን ዝግመትን ርክባት ክምስረት ኢና ንደሊ። ኣብዚ ጉዳይ ግልጺ እየ። እንተኾነ ሩስያ በቲ ሒዛቶ ዘላ እንተቐጺላን ጎዳእቲ ተግባራት ካብ ምግባር ዘይትቑጠብ እንተኾይናን ግና፡ ኣመሪካ ትርጉም ብዘለዎ  መገዲ ምላሽ ክትህበሉ እያ ” ክብል ተዛሪቡ። ርክባት ኣመሪካን ሩስያን ብሰንኪ ገለ ዛዕባታት ተዘሪጉ'ዩ ጸኒሑ። ፑቲን፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ፡ መራሕቲ ምዕራባውያን ንሩስያ ሽማሽም እናሃቡ የልዕልዋ ኣለዉ ኢሉ ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ‘ቀይሕ መስመር’ ከይሓልፉ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ጆ ባደን ከምዝበሎ፡ ኣብ ሕድሕድ ርክባት ወጻኢኡ ኣመሪካ ናብ ንቡር ተመሊሳ ከምዘላን፡ ዲሞክራስያዊ ሃገራት ዓለም ምትሕብባራት ብምግባር ነቶም ዝጎበጡ ነገራት ንምቕናዕ ኣብ ዘገድሱ ጉዳያት ሓቢርካ ንምስራሕ ድልው ምዃኑ ከረጋግጽ ከምዝደሊ ኣብሪሁ። ካልኦት መራሕቲ ኣባል ሃገራት ጉጅለ 7 ‘ውን ጽባሕ ዓርቢ ክበጽሑ ትጽቢት ዝግበረሎም ኮይኑ፡ ኣብ መጻኢ ቀዳመ ሰንበት ዓቢ ኣኼባ ከምዝሳለጥ ተፈሊጡ። ጂ7 ካብ ዓለምና ኣዝየን ዝማዕበላ 7 ሃገራት ማለት’ውን ካናዳ፣ ፈረንሳይ፣ ጀርመኒ፣ ጣልያን፣ ጃፓን፣ እንግሊዝ፣ ኣመሪካ ከምኡ’ውን ሕብረት ኣውሮፓ ኣባል ዝኾንሉ ድልዱል ማሕበር እዩ። ቀንዲ ዛዕባ ኣኼባ ጂ7 እዚ እዋን፡ ካብ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኸመይ ምሕዋይ ይከኣል ዝብልን፡ ንሓዋሩ ካብ ተመሳሳሊ ጉድኣት ንምክልኻል፡ ብቐሊሉ ዘይዳኸም ስርዓተ ጥዕና ብኸመይ ምህናጽ ይካኣል ዝብል ይርከቦ። ቦሪስ ጆንሰን  ታይምስ ኣብ ዝተብሃለ መጽሄት ኣብ ዝወጽአ ጽሕፉ፡ ዓለም ብተመሳሳሊ ኩነታት ዘይትጥቀዐሉ ኩነታት ምፍጣር ኣድላይነት ኣመልኪቱ ክስራሕ ዝግበኦ ነገር ኣንፊቱ ኣሎ። ምምሕዳር ባይደን ብወገኑ፡ ኣብ መጻኢ ክልተ ዓመታት 500 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ፋይዘር ንኣስታት 100 ሃገራት ከከፋፍል ትልሚ ሒዙ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ዓለማዊ ንግድን ዛዕባ ክሊማን ኣጀንዳ ክኾኑ ከምዝኽእሉ ተፈሊጡ ኣሎ። ካልኦት እዋናዊ ጉዳያት’ውን ክዝተዩ ከምዝኽእሉ ይግመት። ባይደን ኣብ መንጎ እንግሊዝን ሕብት ኣውሮጳን ዘሎ ዘይምቅድዳው’ውን ንሰላም ሰሜን ኣየርላንድ ክጎድእ ከምዝኽእል ንመራሕቲ ከስምዕ ክፍትን ምዃኑ ይግለጽ። ካብኡ ቀጺሉ ድማ፡ ባይደን ምስ ቃልኪዳን ሰሜናዊ ኣትላንቲክ ምስ መራሕቲ ሕብረት ኣውሮጳን ዝርርብ ክቕጽለሉ እዩ ተባሂሉ። ርክባት ኣመሪካ ምስ ኔቶ ኣብ እዋን ምምሕዳር ትራምፕ ተዘሪጉ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። እንተኾነ፡ ኣብ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ተረኺቡ ዝርርብ ዘካየደ ዋና ጸሓፊ ኔቶ፤ ባይደን ምስ መሻርኽቲ ኣመሪካ ተሪሩ ነንምስራሕ ዘለዎ ድልውነት ሓያል እዩ ኢሉ።


ኣዋጅ ክተት ዕቑር ሰራዊት ሩስያ ተፈሪሙ

ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብታ ሃገር ዘለዉ ኣስታት 300 ሽሕ ዕቑር ሰራዊት ክኸቱ ኣብቲ ብቴሌቭዥን ዘሕለፎ መልእኽቲ ኣዚዙ። ኣመሪካ ነቲ ሩስያ ኣብ ቁጽጽራ ኣእትያቶ ዘላ ግዝኣት ዩክረይን ብሪፈረንደም መዕለቢ ክረክብ'ዩ ንዝብል መርገጺ ሩስያ ኮኒናቶ'ላ።


ፖለቲካ 'መርዛም' ስለዝዀነ ክኣቱ ኣይደልን'የ - ግሬታ ተንበርግ

ተሓላቒት ክሊማ ግሬታ ተንበርግ፡ ፖለቲካ ኣዝዩ “መርዛም” ስለ ዝዀነ ኣብ ፖለቲካ ክትኣቱ ከም ዘይትደሊ ተዛሪባ። እዛ ስዊድናዊት ንእስቲ፡ ኣብ 2018 ትምህርታ ብምቁራጽ ክሊማዊ ለውጢ ንምቅላስ ዓለምለኻዊ ቃልሲ ንክለዓዓል ብምግባር ጸላዊት ከም ዝዀነት ይፍለጥ። ጓል 19 ዓመት ግሬታ፡ እቲ ኣድላዪ ለውጢ “ካብ ደገ እኹል ህዝባዊ ጸቕጢ ምስ ዝህሉ ጥራይ’ዩ ዝመጽእ፤ እዚ ድማ ንሕና እንፈጥሮ’ዩ” ኢላ። ገጽ ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ክትከውን ድማ ፈጺማ ሓሲባቶ ከም ዘይትፈልጥ ተዛሪባ። “ብዙሕ ሓላፍነት እዩ። ሓሓሊፉ ክሓስቦ እንከለኹ፡ ‘ተስፋ ዓለም ኣብ መንኩብ ሓይሎም ዝወድኡ መናእሰይ ዝምርኰስ እንተዀይኑ፡ ጽቡቕ ኣይኰነን’ እየ ዝብል” ኢላ። መበል 27 ዋዕላ ማዕቀፍ ክሊማዊ ለውጢ ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ኮፕ-27] ካብ 6 ክሳብ 18 ሕዳር ኣብ ግብጺ ክካየድ’ዩ፤ ግሬታ ግን ኣብቲ ዋዕላ ኣይክትርከብን። “ኣብኡ ኣይድለን፤ ካልኦት ብክሊማዊ ለውጢ ኣዝዮም ካብ ዝተጠቕዑ ከባቢታት ዝመጽኡ ዝሳተፉ ሰባት ክህልው’ዮም። ናቶም ድምጺ ክኣ ዚያዳ ኣገዳሲ’ዩ ኢለ እሓስብ” ትብል። ተንበርግ፡ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ዕላል፡ በቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝበጽሓ መድሃልቲ ከም ዘይጸለወት ገሊጻ። “ኣነ ዚያዳ ዘጨንቐኒ፡ ሰባት ብዛዕባይ ክሕስው እንከለውን ከም ናይ ውዲታዊ ክልሰ - ሓሳባት ክዝርግሑ እንከለውን’ዩ - ምኽንያቱ ኣነ ክሕሱ ኣይኽእልን። ስለዚ ካልኦት ሰባት ብዛዕባይ ክሕስው እንከለው ‘ኣይፋል’ እየ ዝብል።” ተንበርግ፡ ብፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲንን ዶናልድ ትራምፕን ሓዊሱ ብብዙሓት መራሕቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዒላማ ተገይራ እያ። ከምኡ ከጋጥም እንከሎ፡ ኣብ ትዊተር መለለዪ ስእላ [ፕሮፋይል] ብምቕያር እያ መልሲ ትህብ። “ናይ ብሓቂ መስሓቕ ኰይኑ’ዩ ዝስምዓኒ፤ ማለት እቶም ሓያላት ሰባት ብመንእሰያት ክፈርሑ እንከለው - መስሓቕ’ዩ። እዚ ኽኣ ካባይ ንላዕሊ ዝያዳ ብዛዕብኦም ዝገልጽ እዩ” ኢላ። ኣብዚ እዋን፡ ተንበርግ ብዛዕባ ክሊማዊ ለውጢ ግንዛበ ከትሕዝ ኣብ ዝኽእል ሓጸርቲ ጽሑፋት ብርክት ዝበሉ ክኢላታት ዘተኣኻኸበ መጽሓፍ ኣብ ምድላው ትርከብ።


ኣብ ታዕሊም ዝነበሩ 11 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ሩስያ ትማሊ ቀዳም ክልተ ዕጡቓት ኣብ ሓደ ማእከል ወተሃደራዊ ታዕሊም ብዝኸፈትዎ ተዅሲ፡ ዓሰርተ ሓደ ሰባት ከምዝቐተሉ ተገሊጹ። ኣብቲ ብዛዕባ ኣተዃኹሳ ስልጠና ዝወሃበሉ ዝነበረ ግዜ፡ ክልተ ሰባት ኣብ ልዕሊ እቶም ብወለንታኦም ኣንጻር ሰራዊት ዩክረይን ክዋግኡ ዝኸተቱ ተዓለምቲ ተዅሲ ከምዝኸፈቱ መንግስታዊ ማዕከን ዜና ሪያ ሓቢሩ። እቶም መጥቃዕቲ ዝኸፈቱ ውልቀ ሰባት፡ ተወለድቲ እታ ሪፐብሊክ ሶቭየት ነበር  ከምዝዀኑ፡ ሚኒስትሪ ሓይልታት ምክልኻል ሩስያ ኣፍሊጡ፤ ተወሳኺ ዝርዝር ሓበሬታ ግን ኣይሃበን። እቶም ኣብ ልዕሊ ተዓለምቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት ኣብቲ ሩስያ ምስ ዩክረይን ዝዳወብ ግዝኣት ቤልጎርድ ከምዝተቐተሉ ተፈሊጡ። በቲ መጥቃዕቲ ካልኦት 15 ሰባት ቈሲሎም። ሓይልታት ምክልኻል ሩስያ፡ “እቶም ኣሸበርቲ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ተካይዶ ኣብ ዘላ ወተሃደራዊ ስርሒት ብፍቓዶም ክኸቱ ተመልሚሎም ታዕሊም ዝወስዱ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ ሰባት መጥቃዕቲ ከፊቶም” ከምዝበለ እታ መንግስታዊት ማዕከን ዜና ኣቃሊሓ። ብሰንኪ እቲ መጥቃዕቲ ድማ 11 ሰባት ሽዑ ንሽዑ ክሞቱ እንከለዉ ካልኦት 15 ሰባት ዝተፈላለየ መጕዳእቲ ኣጋጢምዎም ናብ ማእከላት ሕክምና ተወሲዶም። ካብ ነበርቲ ግዝኣት ቤልጎሮድ፡ ሞት ይዅን መቝሰልቲ ዝገጠሞ ከምዘየለ ኣመሓዳሪ እቲ ከባቢ ሓቢሩ። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዝሓለፈ መስከረም ኣስታት 300 ሽሕ ቅድሚ ሕጂ ታዕሊም ዝወሰዱ ኣባላት ዕቝር ሰራዊት እታ ሃገር ክኸቱ ከምዝጸውዐ ዝፍለጥ’ዩ። እቲ ኣዋጅ ክተት ኣብ ሩስያ ናዕብታት ዘለዓዓለ ኰይኑ ገለ ሰባት ድማ ካብታ ሃገር ክሃድሙ ይፍትኑ ከምዘለዉ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ክተት ድሕሪ ምእዋጁ ሓደ መልማሊ ወተሃደራት ኣብ ሳበርያ ብጥይት ከም ዝተቐትለ ይዝከር። ፕረዚደንት ፑቲን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ልዕሊ 200 ሽሕ ሰባት ከምዝኸተቱን ተወሳኺ ዝኸትት ሓይሊ ከምዘየድልን ኣፍሊጡ ነይሩ።


ሩሲያ ‘ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ሰፊሕ መጥቃዕቲ’ ክትፍንው ከምእትኽእል ኣመሪካ ኣጠንቂቓ

ፕረዝደንት  ኣመሪካ ጆ ባይደንን ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲንን ብዛዕባ እታ ዓብይ ወጥሪ ዓሲልዋ ዘሎ ዩክሬን ኣብ መጻኢ ሰሉስ ብቪድዮ ክዘራረቡ ምዃኖም ምፍላጥ ተኻኢሉ። ኣብዚ ሰሙን፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡  ሩሲያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን "መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ከምዝተለመት” ዘርኢ መረዳእታ ኣመሪካ ከምዘረኸበት ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፡  ፕሬዚዳንት ፑቲን ንዩክሬን ንምውራር ናይ መወዳእታ ውሳነ ከምዝበጽሐ ግልጺ ኣይኮነን ኢሉ። ሩስያ ብወገና፡ ናይ ምጥቃዕ ኾነ ናይ ምውራር ሓሳብ ከምዘይብላ ውድቂ ገይራ፡ እኳ ደኣስ ዩክሬን ሰራዊታ ብዝለዓለ ብርኪ ተበርትዕ ከምዘላ ከሲሳ። ፕሬስ ሴክሬተርያት ዋይት ሃውስ፡ ጄን ሳኪ፡ ብቀዳም ኣማስዩ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ ፕረዚደንት ባይደን ኣብ ጉዳይ’ቲ ኣብ ሩስያን ዩክሬንን ዘዋስን ዶብ ዘሎ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስን ከምኡ’ውን ኣመሪካ ንግዝኣታዊ ሓድነት ዩክሬን ዘለዋ መርገጺ ከፍልጥ ምዃኑ ኣብሪሁ። ዩክሬን፡ ሩስያ ኣብ ከባቢ ዶብ  ዕጥቂ ዝሓዙ ተሽከርከርትን ኤሌክትሮኒክስ መሳርሒ ኲናትን ከምኡ’ውን ኣስታት 94 ሽሕ ወተሃደራት ኣጸጊዓ ከምእትርከብ ከሲሳ። ሩስያ፡ ኣብ 2014  ግዝኣት ክሪሚያን ካብ ዩክሬን ምስ ኣሕደገት ልዑል ቁጽሪ ዘለዎ ኣጽዋርን ሰራዊትን ናብቲ ከባቢ ክተጽግዕ ንመጀመርታ እዋን እዩ። ሚኒስትር ምክልኻል ዩክሬን ኦሌክሲይ ሬዝኒኮቭ፡ ጸብጻባት ድሕነት ብምጥቃስ ሩስያ ኣብ ወርሒ ጥሪ መጥቃዕቲ ክትፍጽም ተዳልያ ከምዘላ ተዛሪቡ። እቲ ሕዚ ዝረአ ዘሎ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ሩስያ፡ ነቲ ኣብ መንጎ ኣመሪካን ሩስያን ዝጸንሐ ዝሓርፈፈ ርክብ ናብ ወጥሪ ከይወስዶ ተስጊኡ ኣሎ። ባይደን፡ እቲ ብሩስያ ከይፍጸም ብዙሓት ዝሰግእዎ ዘለዉ ተግባር ‘ኣጸጋምን ፈታንን ክኸውን ክገብሮ እየ” ክብል ንፕረዚደንት ፑቲን ኣጠንቂቑ። ሩስያ ስጉምቲ ትወስድ እንተኾይና፡ ኣመሪካን ሃገራት ኣውሮጳን ኣብ ልዕሊኣ እገዳ ንምንባር ተዘራሪበን እየን። ዩክሬን ኣባል ወተሃደራዊ  ኪዳን ሰሜን አትላንቲክ [ኔቶ] እንተዘይኮነት’ኳ፡ ምስቲ ኪዳን ዝጠበቐ ርክብ ከምዘለዋን ጸረ ታንክ ሚሳኤላት ኣመሪካ (ጄቭሊን) ሓዊሱ ካብ ምዕራባውያን ብዙሕ ከበድቲ ኣጽዋራት ድጋፍ ከምትረክብ ይዝረብ።


ሚሳይላት ሩስያ ንትሕተ ቕርጺ ዩክረይን እናደብደበ ፑቲን ምስ ጀነራላቱ ተራኺቡ

ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን፡ ሓይልታቱ ኣብ ትሕተ-ቅርጺ ዩክረይን ማዕበላዊ ሚሳይላት ኣብ ዝድብድቡሉ ዘለዉ እዋን ምስ ወተሃደራውያን ሓለፍቱ ተራኺቡ። ሚስተር ፑቲን ዝሓለፈ ዓርቢ ምሉእ መዓልቲ ኣብቲ ቀንዲ ቤት ጽሕፈት "ፍሉይ ሓይልታቱ" ኰይኑ፡ ብዛዕባ እቲ ሩስያ ንቐጻሊ ክትገብሮ ዘለዋ ስጕምቲ እንታይ ክኸውን ከም ዘለዎ ክዘራረብ ውዒሉ። ሓደ ሓደ ወተሃደራት ዩክረይን፡ ሩስያ ምናልባት ኣብዚ ሓዲሽ ዓመት ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ክትፍኑ መዲባ ምህላዋ ኣብ ዝገለጽሉ ዘለዉ እዋን እዩ እቲ ኣኼባ ተኻይዱ። ኣብዚ እዋን’ዚ ሩስያ ንብዙሕ ትካላት መመንጨዊ ጸዓት ስለዝሃረመት ብዙሕ ህዝቢ ኣብ ጸልማትን ቁርን ተሸሚሙ ይርከብ። ኣብቲ ወተሃደራዊ ኣኼባ፡ ፑቲን ብሚኒስተር ምክልኻል ሰርገይ ሾጊን ሓለቓ ስታፍ ሓይልታት ቫለሪየ ጀራሲሞቭን ተዓጂቡ ይርአ። እቲ መራሕ ክረምሊን፡ “ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኩርናዕ ዘለኹም ኣዘዝቲ ስርሒታት ብዛዕባ እቲ ኣብ ቀረባን ማእከላይን እዋን እንፍጽሞ ተግባራት ዘለኩም እማመን ውጥንን ሓሳብኩም ክሰምዕ እደሊ’የ” ኢሉ ክዛረብ ኣብ ተሌቪዥን እታ ሃገር ተራእዩ። ኣብቲ ኣኼባ፡ እቲ ብመርበብ ሓበሬታ ካብ ስልጣኑ ተባሪሩ ተባሂሉ ዝዝረበሉ ዝነበረሉ ጀነራል ገናሲሞቭ ስለዝነበረ እቲ ወረ ሓሶት ምዃኑ ተቓሊዑ። እቲ ወዲ 67 ዓመት ጀነራል፡ ብማሕራዊ መራኸቢታት “ኣዝዩ ጥንቁቕ እዩ” እናተባህለ ብዙሕ ክሲ እዩ ዝወርዶ ነይሩ። እቲ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ኣብ ዩክረይን ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ሩስያ ኰይኑ እተሸመ ሓለቓ ሰርጌ ሱሮቪኪን፡ ኣብቲ ኣኼባ ተረኺቡ ምንባሩ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ብስእሊ ኣብ ዘቕረባኦ ጸብጻብ ተራእዩ። ሓይልታት ዩክረይን፡ ኣብዚ ቀረባ ኣዋርሕ ነታ እንኮ ብሓይልታት ሩስያ እተታሕዘት ዓባይ ከተማ ኬርሶን ብምሓዝ ተኸታታሊ ምዕባለታት ገይሮም እዮም። ኣብዚ ዓመት ኣብ ምብራቓዊ ዩክረይን ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ሞስኮ ምስ ፈረሰ፡ እቶም ሓለቓታት ሰራዊት ንክረምሊን ካብ ዝድግፋ መራኸቢ ብዙሃን ሓያል ነቐፌታ ወሪዱዎም እዩ። ሓለቓ ስታፍ ሰራዊት ዝነበረ ቫለሪየ ጀራሲሞቭ ካብ ስልጣኑ ከም እተባረረ ዝገልጽ ወረታት ነይሩ። ኣብቲ ኣኼባ፡ ኣዛዚ ሰራዊት ዩክረይን ነበር ገን ቫለሪ ዛሉዥኒ፡ ሞስኮ ኣብ መጀመርታ 2023 ሓድሽ መጥቃዕቲ ክትጅምር ከም እትኽእል ገሊጹ። ሩስያ ኣብቲ ወጢናቶ ዘላ ሓዲሽ መጥቃዕቲ ኣስታት 200 ሽሕ ሰራዊት ኣሰሊፋ ከምዘላ ሓቢሩ። ኣስዒቡ'ውን "ንኪቭ ከጥቅዑ ከምዝፍትኑ ኣይጠራጠርን እየ" ኢሉ። "ኣብዚ እዋን'ዚ ክንደይ ዝኣኽሉ ኣሃዱታት ከም ዘሎኒ እፈልጥ እየ።  ኣብ መወዳእታ ናይዚ ዓመት ከኣ ክንደይ ዝኣኽላ ኣሃዱታት ከዳሉ ከምዘለኒ እውን እፈልጥ እየ። ልዕሊ ዅሉ ድማ  ዋላ'ውን ከቢድ እንተዀነ፡ ሕጂ ብዝዀነ ይዅን መገዲ ክትንክፎም ከምዘይብለይ እፈልጥ እየ።" ብዘይካ'ዚ፡ እቲ መጥቃዕቲ "ናብ ኪቭ ዝቐንዐ ክኸውን ይኽእል እዩ።" ምናልባት እውን ብቤላሩስ ክጅምር ይኽእል እዩ። ኣብቲ ናይ ለካቲት መጥቃዕቲ፡ ወተሃደራት ሩስያ ካብ ቤላሩስ ዶብ ሰጊሮም ናብ ዋና ከተማ ዩክረይን ኪቭ ክግስግሱ ፈቲኖም እዮም። መራሒ ቤላሩስ ኣለክሳንደር ሉካሸንኮ፡ ሰራዊቱ ኣብቲ ወራር ከም ዘይተሳተፉ ብተደጋጋሚ'ኳ እንተገለጸ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ወተሃደራት ሩስያ ኣብታ ሚኒስትሪ ምክልኻል ሞስኮ "ጽዑቕ ስልጠና ውግእ" ዝብሎ ስርሒት ይሳተፉ ከምዘለው እዩ ዝፍለጥ። ቭላድሚርፑቲን ጽባሕ ሰኑይ፡ ምስ ቤላሩስያዊ መዘናኡ ኣብ ሚንስክ ክራኸብ እዩ። ይዅን እምበር፡ ተንተንቲ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ርእሰ ከተማ ዩክረይን መጥቃዕቲ ከተካይድ ትኽእል እያ ንዝብል ነገር ኣብ ምልክት ሕቶ እዮም ዘእትውዎ። ወሃብ ቃል ዋይት ሃውስ ጆን ኪርቢ ብወገኑ፡ "ክሳብ ሕጂ ናብ ኪቭ ዝግበር ዝዀነ ይዅን ምንቅስቓስ ከም ዘሎ ዝሕብር ነገር ከም ዘየልቦ" እዩ ዝገልጽ። ላዕለዎት ሰበስልጣን ምክልኻል ኣሜሪካ ንማዕከናት ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ሩስያ ንዓሰርተታት ዓመታት ተኸዚኑ ዝጸንሐ ተተኳሲ፡ ክትጥቀም ከም ዝተገደደት ገሊጾም። ንሳቶም ወሲኾም፡ "ሩስያ ቦምባታት መዳፍዕን ተወንጫፊ ሚሳይልን ኣብ መጀመርታ 2023 ክትጽንቅቕ ከም እትኽእል ገሊጾም። እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ ብቐዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሩስያ ኣብ መመንጨዊ ጸዓት ዩክረይን ንዘውረደቶ ዕንወት ብምጽጋን ንኣስታት ሽዱሽተ ሚልዮን ሰባት ንቡር ኣገልግሎት ኤለትሪክ ከምእትመልሰ ሓቢሩ። ከንቲባ ኪቭ ቪታሊ ክላትሽኮ፡ እታ ከተማ እትጥቀመሉ ዝነበረት መገዲ ባቡርን ሻምብቆታት መስመር ማይን ከም እተዓረየን ናብ ንቡር ስርሑ ከም እተመልሰን ገሊጹ። ብዘይካ'ዚ፡ ነቲ ኣብ ቘራሪ ወርሓት ልደት ዘጋጥም ጸገማት ብምቅላል፡ ጸዓት ብዝቑጥብ ኣምፑል ክበርህ ምዃኑ ሓቢሩ። ኣብታ ሃገር ኣብ እትርከብ ካልአይቲ ዝዓበየት ከተማ ካርኪቭ እውን ሓይሊ ኤለክትሪክ ከም እተመልሰ ሰበስልጣን እታ ሃገር ገሊጾም ። ሩስያ፡ ኣብ ዝሓለፈ 10 ጥቅምቲ ብልዕሊ 1,000 ሚሳይላትን ብኢራናውያን እተዋህባኣ ድሮንን ተጠቒማ ኣብ ትሕተ-ቅርጺ ሓይሊ ኤለክትሪክ ዩክረይን ከቢድ መጥቃዕቲ ፈንያ እያ። ፕረዚደንት ፈረንሳ ኢማኑዌል ማክሮን ዝርከቦም ኣህጉራውያን መራሕቲ፡ እቲ መጥቃዕቲ ገበን ኵናት ምዃኑ እዮም ገሊጾም። ሚኒስትሪ ምክልኻል ብሪጣንያ ከም ዝሓበሮ፡ ሩስያ ኣብ ቀረባ መዓልታት ኣብ ልዕሊ ትሕተ ቅርጺ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወፈራ ዘሕዝን እዩ ክብል ተዛሪቡ።


ቭላድሚር ፑቲን፡ ዩክረይን ንኽትውረር ዝኣዘዘ ፕረዚደንት ሩስያ መን እዩ?

ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ዩክረይን ዝገበሮ ወራር ንብዙሓት ኣሰንቢዱ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ናይ ሕጂ ወራር ካብቲ ብ2014 ኣብ ክረሚያ ዝገበሮ ጎበጣ እቲ ዝዓበየ'ኳ እንተኾነ ፑቲን ዳግም ጽልዋ ሩስያ ንምስፋሕ ከም ሕጂ ቖሪጹ ኣይተላዕለን። ፑቲን ድሕሪ እቲ ብ1953 ዝሞተ ውልቀ-መላኺ ሕብረት ሶቭየት ነበር ጆሴፍ ስታሊን ካብ 2000 ኣትሒዙ ኣብ ስልጣን ክርምሊን ንነዊሕ ዓመታት ዝጸንሐ ፕረዚደንትን ቀዳማይ ምኒስተርን ሩስያ ኮይኑ ዝመርሕ ዘሎ እዩ። እቲ ብ2020 ዝተኻየደ ኣካታዒ መስርሕ ምምሕያሽ ሕገ-መንግስቲ፡ ኣብ 2024 ዝዛዘም ራብዓይ ዘመን ስልጣን ፑቲን ክሳብ 2036 ኣብ ክረምሊን ንኽጸንሕ ዕድል ሂቡዎ ኣሎ። ግን እዚ ሕጂ ርእሰ ዜና ዓለም ኮይኑ ዘሎ መራሒ ብኸመይ እዩ ናብዚ ዘለዎ ደረጃ በጺሑ? ኣብዚ ዝቕጽል ጽሑፍ ንፖለቲካውን ውልቃውን ህይወት ፑቲን ክንርኢ ኢና። ናይ ቀደም ሰላይ ሃየስቲ ናብቲ ንመንነት ፑቲን ዝቐረጸ ፖለቲካ ዘመነ ሕብረት ሶቭየት እዮም ዝምለሱ። ፑቲን ሕብረት ሶቭየት ቅድሚ ምውዳቓ፡ ኣባል'ቲ ሓያል ትካል ስለያ  ከይ.ጂ.ቢ. ኮይኑ ኣብ ትካል ጸጥታ እታ ሃገር ከም ሰላዪ  ይሰርሕ ነይሩ። መብዛሕትኦም ቀረባ ፈተውቱን ኣዕሩኽቱን ምስቲ ምስጢራዊ ትካልን ስራሕን ርክባት  ዘለዎምን ዝነበሮምን እዮም። ፖለቲካዊ ተሳትፎ ፑቲን ኣብ መጀመርታ 1990ታት እዩ ዝጅምር።  ሽዑ  ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሕጊ ምስ ዝመሃሮ ከንቲባ ሰይንት ፒተርስበርግ ነበር ኣናቶሊ ሶብቻክ ከም ላዕለዋይ ተሓጋጋዚኡ ኮይኑ ይሰርሕ ነይሩ። ብ1997 ኣብ ክረምሊን ሓለቓ ኣገልግሎት ፌደራላዊ ጸጥታ (ኤፍ.ኤስ.ቢ. ቀንዲ ተተካኢ ከይ.ጂ.ቢ.) ኰይኑ ድሕሪ ምእታዉ ከኣ ነዊሕ ከይጸንሐ ቀዳማይ ምኒስተር ንክኸውን ተረቚሑ። ኣብ ሓድሽ ዓመት 1999፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቦሪስ የልሲን ስልጣኑ ክሓድግ እንከሎ ከም ምኽትል ፕረዚደንት መዚዙዎ። ፑቲን፡ ዋላ'ኳ ካብ 2008 ክሳዕ 2012 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ብሕገ-መንግስቲ ሩስያ ንሳልሳይ ተኸታታሊ እዋን ከገልግል ዘይክእል እንተነበረ፡ ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ግን ከሳብ ሕጂ ኣብ ስልጣን እዩ ዘሎ። ኣብ 2012 ኣብ ዝተኻየደ ብክሲ ምጭብርባር ድምጺ ዝጥቀስ ምርጫ ፑቲን ልዕሊ 66% ድምጺ ሒዙ ናብ ስልጣን ተመሊሱ፡ ነቲ ተኣጊዱ ዝነበረ ወተሃደራዊ ሰልፊ ሶቭየትን ምስሊ ስታሊንን ከም ብሓድሽ ከም ዝምለስ ገይሩ። ነቲ ሩስያ ዝሰርሓቶ  ክታበት ኮቪድ ከይተረፈ፡ ብስም ናይታ  ኣብ 1957 ሕብረት ሶቬት ዝሰርሓታ "ስፖትኒክ" እተሰምየት ሳተላይት ሰይምዎ። ፑቲን ንፍጻመ ውድቀት ሕብረት ሶቭየት፡ 1990፡ "ኣብ [መበል 20] ክፍለ ዘመን ዘጋጠመ ዝዓበየ ጂኦፖለቲካዊ ዕንወት" ክብል ብምግላጽ፡  ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ (ኔቶ) ካብ 1997 ኣትሒዙ ኽሳብ ዶባት ሩስያ ብምጽግዑ ብተደጋጋሚ ክነቕፎ ጸኒሑ። ምስ ሃገራት ምዕራብ ዝግበር ኣሰካፊ ርክብ ኣቐዲሙ ኣብ መንጎ ሩስያን ዩክረይንን ዝነበረ ወጥሪ፡ ከምኡ እውን ሞስኮ ንፕረዚደንት ባሻር ኣል-ኣሳድ ብምድጋፍ ኣብ ውግእ ሓድሕድ ሶርያ ዝገበረቶ ምትእትታው፡ ምዕራባውያን  ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ፑቲን ዝነበሮም ጥርጣረ ኣሐይሉዎ። ርክቦም ከኣ ከም ናይ ዝሑል ኲናት ዝሑል እዩ ነይሩ። ይኹን እምበር ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ንሩስያዊ መዘናኡ ፑቲን ብኣድናቖት ክገልጾ እንከሎ፡ እቲ ንዕኡ ዝትከኦ ፕረዚደንት  ጆ ባይደን  ግን ንፑቲን "ቀታሊ" ክብል እዩ ዝገልጾ። ፑቲን፡ ኣብ 2000  ነፋሪት ኲናት ሒዙ ንቸቺንያ በሪሩ። ብ 2011 ከኣ ኣብ ጥቓ ጸሊም ባሕሪ ኣብ እተገብረ ፈስቲቫል ብሸክለታ ማቾ ንእተባህለት ከልቡ ሓቚፉ ተራእዩ። ፑቲን፡  ኣኽላባት ብምሕቋፍን ነቶም ኣብ ሓደጋ ምጥፋእ ዝርከቡ ኣናብር ኣሙር ብምክንኻን ኣብ ሚድያ ሩስያ ኣወንታዊ ምስሊ ረኺቡ ንምርጫ እውን ተጠቒሙሉ። ኣብ ለካቲት 2021 ኣብ ሩስያ ዝርከብ ማእከል መጽናዕቲ ከም ዝሓበሮ፡ 48% ሩስያውያን፡ ፑቲን ካብ 2024 ንደሓር እውን ፕረዚደንት ኰይኑ ክቕጽል ድላይ ከምዘለዎም የርኢ። እቲ ኣሃዝ ንብዙሓት ሰባት እዩ ዘጠራጥሮም፣ ፑቲን ከኣ ከም ሓያል መወዳድርቲ እዮም ዝርእይዎ። ድሕሪ እቲ ብ1990 ዘጋጠመ ውድቀት ሕብረት ሶቬት፡ ፑቲን  ተዛማዲ ቍጠባዊ ርግኣት ንምፍጣርን ሃገራዊ ሓበን ንምምላስን ተቓሊሱ እዩ። ኣብ ዘበነ ስልጣኑ ቍጠባ ሩስያ ተበራቢሩ መነባበሮ ሰባት ናብ ማእከላይ ደረጃ'ኳ እንተ ተሰጋገረ ኣብ ገጠራት ግን ገና ድኽነት ኣሎ። ኣብታ ሃገር ዘሎ ዘይምርግጋእ እቶም ዓበይቲ ሩስያውያን ንፑቲን ይፈትዉዎ እዮም። እቶም ኣብ ዘበኑ ዝዓበዩ መንእሰያት ጽምኣት ለውጢ ዘለዎም ይመስሉ ። ኣብ ጥሪ 2021 ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሩስያውያን መንእሰያት፡ ነቲ ካብ በርሊን ምስ ተመልሰ ብኡ ንብኡ እተኣስረ ቀንዲ ተቓዋሚ ፑቲን ዝነበረ ኣለክሲ ናቫልኒ ብምድጋፍ፡ ኣብ መላእ'ታ ሃገር ሰልፊ ወጺኦም። ናቫልኒ፡ ነቲ ኣብ ሩስያ ኣስፋሕፊሑ ዘሎ ብልሽውና ብምቅላዕ፡ ንፑቲንን ሰልፉን፡ "ምትእኸኻብ ሰረቕቲ" ክብል ይገልጾ። እቲ  ሽዑ ዝተራእየ ተቓውሞታት ካብቲ ሩስያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት  ዝረኣየቶ ሰልፍታት ተቓውሞ እቲ ዝዓበየ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ፖሊስ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ዳጒኖም። ፑቲን፡ ብሰንኪ'ቲ ብምጥፍፋእ ሃብቲ ከሲሱ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝዳጎኖ ጥዕና ስኢኑ ዘሎ ናቫልኒ፡ ብምዕራባውያን ብኸቢድ ተነቒፉ። ናቫልኒ፡ ኣብ ነሓሰ 2021 ካብ መጥቃዕቲ ነርቭ ንስክላ እዩ ድሒኑ። ምዕራባውያን ከኣ በቲ ተግባር ንፑቲንን ኣገልግሎት ፌደራላዊ ድሕነት (ኤፍ.ሲ.ቢ.) ብትሪ ወቒሰንኦ። እቲ ኖቪቾክ ዝበሃል ሓደገኛ ቀመማዊ መርዚ ሩስያ፡ ነቲ ኣብ 2018 ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝነብር ዝነበረ ሩስያዊ ሰርጌ ስኪፕራልን ዩልያ ጓሉንን ኣብ ምምራዝ ውዒሉ እዩ። ፑቲን ግን ምስ ምስማም ናይቶም ውሩያት ፖለቲካውያን ተጻረርቱ ምንም ርክብ ከም ዘይብሉ እዩ ዝኽሕድ። ኣሸጋሪ እዋን ቁልዕነት ቭላድሚር ፑቲን፡ ኣብ ለኒነግራድ - ሕጂ ኣብ ሰይንት ፒተርስበርግ ኣብ ዝርከብ ሓባራዊን መንበሪ ኣባይቲ እዩ ዓብዩ። ኣብ ንእስነቱ ከኣ ምስቶም ካብኡ ዝዓብዩን ሓያላትን ኣወዳት ይበኣስ ስለዝነበረ ጂዶ ንክመሃር ከምዝተደረኸ ይዝረብ። ብመሰረት መርበብ ሓበሬታ ክረምሊን፡ ፑቲን "ትምህርቱ ከይዛዘመ" ከሎ ኣብ ክፍሊ ጸጥታ ሕብረት ሶቭየት ክሰርሕ ድላይ ነይሩዎ። ኣብ ጥቅምቲ 2015 ከኣ ፑቲን፡ "ቅድሚ ብዙሕ ዓመታት፡ ጎደናታት ለኒነግራድ ሓደ ሕጊ ምሂሩኒ ነይሩ። ንሱ ከኣ ባእሲ ዘይተርፍ እንተ ኰይኑ ቀዳመይቲ ጉስጢ ንምውርዋር ክትቅደም የብልካን፡" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ኣንጻር ተቓወምቲ ቸችንያውያን ክዋጋእ እንከሎ እውን፡ ጭውነት ብዝጎደሎ ኣበሃህላ፡ "ኣብ ሽቓቕ ከይተረፈ ኣትየ ክድምስሶም እየ፡" ዝብል ተሪር ቋንቋ ብምጥቃሙ ይውቀስ። ኣብ ሪፓብሊክ ሰሜን ካውካሱስ ዝርከቡ ሰዓብቲ እምነት ምስልምና፡ ብ1999 ክሳዕ 2000 ብእተጓሃሃረ ከቢድ ኲናት ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰላማውያን ሰባት ሞይቶም። ኣብ 2008 ሓይልታት ሰራዊት ፑቲን ኣብ  ጆርጅያ ኣትዮም ንክልተ ግዝኣታት እታ ሃገር ኣብካዚያን ደቡብ ኦሰሽያን ተቘጻጺሮም ። እቲ ውግእ፡ ምስቲ ሽዑ ምስ ኔቶ ዝነበረ ፕረዚደንት ሚኪኤል ሳካሽቪሊ ኮይኑ፡ ፑቲን ነቶም ቀደም ኣብ ግዝኣት ሶቭየት ዝነበሩ ድሕሪ ውድቀት እቲ ሕብረት ምስ ምዕራባውያን መራሕቲ ንዝመሓዘዉ መራሕቲ ንምድኻም ድሉው ምዃኑ ዘርኢ ስጕምቲ ከምዝነበረ እዩ ዝውሰድ። ዓርኪ ቢልዮነራት ፑቲን ኣዝዮም ሃብታማት ኣዕሩኽ ኣለውዎ። ንሱ ንባዕሉ እውን ብዙሕ ሃብቲ ከም ዘለዎ እዩ ዝእመን። ንስድራ ቤቱን ቍጠባዊ ትሕዝቶኡን ከኣ ካብ ህዝቢ ይኽውሎም እዩ። ኣብ 2016፡ ጸብጻብ ፓናማ፡ ፑቲን ብመገዲ ክኢላ ሙዚቃ፡ ዝኾነ ናይ ቀረባ ዓርኩ ሰርጂ ሮልጅን ምስ ኩባንያታት ወጻኢ ርክብ ከምዘለዎ ኣቃሊዑ ነይሩ። ድሕሪ ኣስታት 30 ዓመት መርዓ፡ ብ2013 ምስ ፑቲን ዝተፋትሐት ብዓልቲ ቤቱ ነበር፡ "ሉድሚላ" ከኣ "ውፉይ ሰራሕተኛ እዩ" ክትብል ገሊጻቶ ነይራ። ኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ፡ ጓል ፕረዚደንት ፑቲን፡ ካተሪና ፑቲን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሞስኮ ዝለዓለ ስራሕ ምምሕዳር ከምእትሰርሕን ኣብ ናይ ኣክሮባቲክ ሮል ውድድራት ከምእትሳተፍን ጸብጺቡ ነይሩ። እታ በዅሪ ጓሉ ማሪያ ከኣ ኣብ ስነ-ፍልጠት ኢንዶክኖሮሎጂ ኣዝያ ፍልይቲ ኣካዳምያዊት ምዃና ትጥቀስ። ሊበራል ተደፊኦም ወጺኦም ሓርበኛነት ፕረዚደንት ፑቲን ዝብል ሕላገት ንማዕከናት ዜና ሩስያ ዓብሊልዎ ይርከብ። እቲ ጸብጻባት ሚድያ ናብ ፑቲን ስለዘዳሉ ኣብታ ሃገር ዘሎ መጠን ተቓውሞ ንምልካዕ ኣሸጋሪ እዩ። ፑቲን ፕረዚደንት ኣብ ዝነበረሉ መጀመርታ ክልተ እብረ፡ ካብቲ ቀንዲ ሰደድ ሩስያ ዝኾን ነዳዲን ጋዝን ጥዑይ ኣታዊ ይረክብ ስለዝነበረ፣ ብዘይካ፡ "ደሞክራሲ" መነባብሮ መብዛሕትኦም ሩስያውያን ተመሓይሹ ነይሩ። ነቲ ኣብ 2008 ኣብ ዓለም ዘጋጠመ ፊናንሳዊ ቅልውላው፡ ቁጠባን ምንቁልቋል ዋጋ ነዳድን እኳ እንተተቓለሶ፡ ሩስያ ብብዙሓት ወጻእተኛታት ኣውፈርቲ ቢልዮናት ዶላራት ከሲራ እያ። ግዝኣት ፑቲን፡ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስትያን እተተባብዖ ንዓቃባዊ ሃገራውነት ሩስያ ዘንጸባርቕ እዩ። ፑቲን፡ ፕረሲደንት ድሕሪ ምዃኑ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ንብዙሓት ፖለቲከኛታት ከግልልን ሐራይ ብዝብሉ ደገፍቱ ወይ ከኣ ሻራ ብዘይብሎም ሰባት ክትክኦምን ተራእዩ። ንኣብነት፡ ንከም በዓል ቦሪስ በረዞቭስኪን ቭላድሚር ጉሲንስኪን ዝኣመሰሉ ኣዝዮም ሃብታማት ንፕረዚደንት የልሲን ቀረባ ዝነበሩ ሰባት ንስደት ከምዝሃድሙ ገይሩዎም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ሰብኣዊ መሰላት ሩስያ ኣህጉራዊ ሻቕሎት እናዓበየ መጺኡ። ብፍላይ እቲ ሓደ እዋን ኣብ ዓለም ካብ ዘለዉ ዝሃብተሙ ቢልዮነራት፡ ከምኡ'ውን ካብቶም ጕጅለ ፓንክ ዝበሃሉ ኣንጻር ፑቲን ዝነጥፉ ዝነበሩ ከም ሚኻኤል ኮዶርኮቪስኪ ምስ ተኣስረ ህዝባዊ ተቓውሞ ንሂሩ ነይሩ። ሕጂ ሩስያ ንዩክረይንን ምስ ወረረትን፡ ፑቲን፡ ዝዀነ ይኹን ሰብ ኣብ ጉዳይ ሩስያ ክኣቱ እንተፈቲኑ ሞስኮ እትህቦ ምላሽ "ቕጽበታዊ" እዩ እናበለ የጠንቅቕ ብምህላው፡ ዓለም፡ ፕረዚደንት ሩስያ ነቲ ቀጺሉ ዝገብሮ ነገራት ክትርኢ ተቋምት ኣላ።


ቭላድሚር ፑቲን፡ ኣብ እዋን ውድቀት ሶቭየት ሕብረት መራሒ መኪና ኮይኑ ከም ዝሰርሐ ተዛሪቡ

ፕሬዝደንት ሩሲያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ 1991 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] እዋን ውድቀት ሕብረት ሶቭየት ዝረኽቦ ዝነበረ እቶት ንምድንፋዕ መራሒ ታክሲ ኮይኑ ምስርሑ ተዛሪቡ። ብሰንኪ ምፍራስ ሕብረት ሶቭየት ዝስዓበ ቑጠባዊ ዝሕታለ ብዙሓት ሩሲያውያን ገንዘብ ንምርካብ ሓደሽቲ ምንጪታት እቶት ክእልሹ ተገዲዶም'ዮም። ፑቲን፡ ምብትታን ሶቭየት ሕብረት ውድቀት ታሪኻዊት ሩሲያ ክብል ገሊጹዎ። እቲ ፕሬዝደንት ምፍራስ ሕብረት ሶቭየት ከም ዘሕዝኖ ክገልጽ እንከሎ፡ እዚ ርኢይትኡ ኣባል እቲ ሪፐብሊክ ዝነበረት ዩክሬን ዝምልከት ዘለዎ መርገጽን ድልየትን ኣፋፍኖት ዝህብ ክኸውን ይኽእል'ዩ ዝብሉ ግምታት ኣማዕቢሉ ኣሎ። ኣብ ጥቓ ዶብ ዩክሬይን ልዕሊ 90 ሽሕ ወተሃደራት ዘውፈረት ሩሲያ፡ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ወራር ክትፍጽም ትኸውን እያ ዝብል ስግኣት ኣሕዲሩ ይርከብ። ሩሲያ ነዚ ክትነጽጎ እንከላ፡ ዩክሬን ነገር ትጽሕትር ኣላ ክትብል ትኸሳ። ፑቲን ኣብ ዙርያ ምፍራስ ሶቭየት ዘለዎ ካብ ምግላጽ ብተወሳኺ ገንዘብ ምርካብ ግድን ከም ዝነበረ ብምግላጽ "ሓቂ ንምዝራብ ናይ ውልቂ መራሒ መኪና ኮይንኻ ገንዘብ ምርካብ ባህ ዘይብል ነገር ኣለዎ። ግን ብዘሕዝን መልክዑ እቲ ኹነታት ከምኡ ነይሩ" ኢሉ። ኣብቲ እዋን ኣብ ሩሲያ ብዙሓት ታክሲ ኣይነበራን። ኣብ ክንድኡ መኪና ዘለዎም ሰባት ንኻልኦት ንምሕጋዝ ንዝፈልጡዎም ሰባት የሳፍሩ ነይሮም። ገሊኦም ድማ ከም ኣንቡላንስ ዝበላ ተሽከርከርቲ ከም ታክሲ ይጥቀሙለን ነይሮም። ፕሬዝደንት ፑቲን ኣብ እዋን ሶቭየት ወኪል ኣገልግሎት ድሕነት ኬጂቢ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ 1990ታት ኣብ ቤት ጽሕፈት ከንቲባ ሴንት ፒተርስበርግ ኣናቶሊ ሶብቻክ ሰሪሑ'ዩ። ብነሓሰ 1991፡ ኣብ ልዕሊ ፕሬዝደንት ሶቭየት ሕብረት ሚካኤል ጎርቫቾቭ ወይ ድማ ንምፍራስ ሶቭየት ምኽንያት ዝኾነ ዕልዋ መንግስቲ ምስ ተኻየደ ናብ ኬጂቢ ከም ዝተጸንበረ ይፍለጥ።


ኲናት ዩክረይን፡ ፑቲን ኣብ ጉዳይ ዩክረይን ኣንጻር ኢድ ኣእታውነት ሃገራት ኣጠንቒቝ

ዝዀነት ሃገር፡ ኣብዚ ምስ ዩክረይን ዝግበር ዘሎ ኲናት ኢዳ ክትመልስ እንተፈቲና፡ ቅጽበታዊ ግብረመልሲ ክወሃባ ምዃኑ፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣጠንቂቝ። "ካልኦት ዘይውንናኦ ኣጽዋር ዓጢቕና ኢና፣ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ድማ ክንጥቀመሉ ኢና፡" ክብል፡ ነቲ ሃገሩ ዘለዋ፡ ባልቲክ ሚሳይልን ኑክሊየራዊ ኣጽዋርን ኣመልኪቱ። ኣሜሪካ፡ ዩክረይን ንሩስያ ክትብድህ ትኽእል እያ ብምባል ብዝተተስፈወቶ ተተባቢዐን፡ መሻርኽቲ ዩክረይን ዝዀና ሃገራት ዝተፈላለየ ወተሃደራዊ ኣጽዋር ነታ ሃገር ከቕርባ ይርኣያ ኣለዋ። ምዕራባውያን፡ ሩስያ ኣብቲ ን ምብራቕ ዩክረይን ንምቍጽጻር ትገብሮ ዘላ ጻዕሪ፡ ኣብ ወጥሪ ከም ዝኣተወትን ከምቲ ዝሓሰበቶ ከምዘይሰልጣን እዮም ዝገልጹ። ሩስያ፡ ካብ ከባቢታት ርእሰ ከተማ ኪቭ ብምንስሓብ፡ ንዞባ ዶንባስ - ምብራቕ ዩክረይን - ንምቍጽጻር፡ ዝሓለፈ ሰሙን መጠነ-ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከም ዝጀመረት ይፍለጥ። እንተዀነ፡ ሓደ በዓል ስልጣን ነዚ ኣመልኪቱ፡ ሓይልታት ሩስያ፡ "ነቲ ክምህ ዘይብል ጽንዓት ምክልኻል ዩክሬናውያን ክጻወርዎ ኣይከኣሉን፣ ከቢድ ክሳራታት'ውን ይወርዶም ኣሎ፡" ክብል ገሊጹ። ብኻልእ ምዕባለ፡ ኮሚሽን ኤውሮጳ፡ ነቲ ሩስያ ናብ ሃገራት ፖላንድን ቡልጋርያን ትሰዶ ዝነበረት ጋዝ ብምቍራጽ፡ ንእትገብሮ ዘላ ምፍርራህ ከሲሱ'ሎ። ፕረዚደንት'ቲ ኮሚሽን፡ ኡርሳላ ቮን ደር ለየን፡ እዚ፡ ሩስያ ከም ቀራቢት ጋዝ መጠን ን "ዘይተኣማንነታ" ዘርኢ እዩ ክብል ገሊጽዎ'ሎ። ሩስያ፡ እዚ ስጕምቲ'ዚ በቲ ሃገራት ምዕራብ ዝወስዳኦ ዘለዋ ተጻባኢ ስጕምቲታት ዝተደረኸ ምዃኑ'ያ ትገልጽ። ፑቲን፡ ድሕሪ ኲናት ዩክረይን ብሰንኪ ዝሰዓበ ቁጠባዊ እገዳ ሃገራት ምዕራብ ንዝተራእየ ዝቕባበ ንምጽጋን፡ ሃገራት ፖላንድን ቡልጋርያን፡ ነቲ ካብ ሩስያ ዝወስዳኦ ጋዝ ብ 'ሩብል' ባጤራ ሩስያ፡ ክኸፍላ ንዘቕረቦ ሕቶ ብምንጻገን እዩ፡ እዚ ስጕምቲ ምብታኽ ቀረብ ጋዝ ስዒቡ ዘሎ። ፑቲን፡ ኣብቲ ረቡዕ ኣብ ፒተርስበርግ ንሓገግቲ ኣካላት ሩስያ ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ፡ "ዝዀነት ሃገር ኣብ ዩክረይን ኢዳ ክትመልስ እንትፈቲና'ሞ፡ ንሩስያ ስትራተጅያዊ ስግኣት ዝኸውን እንተመሲሉ፡ እንወስዶ ግብረመልሲ ዘየናሕሲ ቅጽበታዊ ክኸውን እዩ፡" ኢሉ። "ንስለጃህራ ዘይኰነ፡ ዝዀነት ሃገር ኣለኒ ክትብሎ ዘይትኽእል ኣጽዋራት እዩ ዘለና፣ ኣብ ዘድልየሉ ኸኣ ክንጥቀመሉ ኢና።" እቲ ፕረዚደንት ብተወሳኺ፡ እቲ እንህቦ ግብረመልሲ እንታይ ከምዘጠቓልል ድሮ ተወሲኑ እዩ፡ ኢሉ። እንተዀነ ዝርዝር ናይቲ ሩስያ ክትወስዶ እትኽእል ስጕምታት ኣይሃበን። ሩስያ፡ ብ 24 ለካቲት ኣትሒዛ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ተካይድ ከም ዘላ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ድሕሪ ሒደት መዓልታት ከኣ ፑቲን፡ ኣሃዱታት ኑክሌር ሩስያ ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ተጠንቀቕ ክጸንሑ ትእዛዝ ከም ዘሕለፈ ይዝከር። ተንተንቲ ከም ዝብልዎ ግን፡ እዚ ብፑቲን ዝወሃብ ዘሎ መጠንቀቕታ፡ መሻርኽቲ ዩክረይን ዝዀና ሃገራት ምትእትታው ንኸይገብራ ንምህዳድ ዝዓለመ ጥራይ ምዃኑ ይገልጹ። እዚ መግለጺ ፑቲን፡ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ፡ እቲ ሃገራት ምዕራብ ንዩክረይን ዝወሃብ ወተሃደራዊ ሓገዝ ንምዕባይ ዓሊመን፡ ኣብ ጀርመን ዝገበራኦ ኣኼባ ዝሰዓበ እዩ። ጸሓፊ ክፍሊ ምክልኻል ኣሜሪካ፡ ሎይድ ኦስቲን፡ ዩክረይን ነዚ ኲናት ከም እትዕወተሉ ንኸእምን ዘይፈልቀሎ እምኒ ከም ዘየለ እዩ ዝግለጽ ዘሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ንዩክረይን ዝወሃብ ሓገዝ ንምዕባይ ዝተፈላለየ መብጽዓታት ተሰሚዑ። ሓደ ካብኡ፡ ጀርመን ነቲ ዝጸንሓ ፖሊሲ ምስግጋር ወተሃደራዊ ኣጽዋር ምሉእ ብምሉእ ብምቕያር፡  50 ጸረ ነፈርቲ ዝዓጠቓ ታንክታት ክትህብ ምዃኑ ኣፍሊጣ'ላ። ኣብቲ ኣኼባ፡ ሰበስልጣን ሃገራት ምዕራብ ብዛዕባ ምዕባለታት ኲናት ሩስያ-ዩክረይን ብምድህሳስ፡ ሩስያ ሓይልታታ ኣብ ዶንባስ ትኣኻኽብን ተሐይልን ከም ዘላ፣ ዝተወሰነ ዓወት'ውን ረኺባ ከም ዘላ ገምጊሞም። "እንተዀነ ብመንጽር ሓቀኛ ወተሃደራዊ ዕላማ፡ ነቲ ዘይተጸዓድነት ዩክሬናውያን ክትሰብሮ ኣይከኣለትን፣ ክሳራታት'ውን ይገጥማ ኣሎ፡" ክብሉ እቶም ሰበስልጣን ይግምግሙ። ብተወሳኺ፡ ከቢድ ዝናብ'ውን ንገስጋስ ሩስያ ገቲእዎ እዩ። "ሩስያ'ውያን ማይ እናሃረመ ክዋግኡ ኣይደልዩን እዮም፡" ብምባል ሓደ ሰበስልጣን፡ ነቲ ወተሃደራት ሩስያ ዘለዎም ድኹም ሜላታት ውግእን ቀረብ ሎጀስቲክን የመልክት። ኣብ ማሪዮፖል ኣብ ዝተገብረ ውግእ ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡ ዩክሬናውያን ተኸቢቦም እንከለው'ውን፡ ንሓይልታቶም ዘድሊ ኣጽዋርን ስንቅን ንምቕራብ ዘደንቕ ብልሓታት ከም ዘርኣዩ፡ ሰበስልጣን ይገልጹ። ብተወሳኺ፡ ሩስያውያን ኣብ ዝሓዝዎ ኣገደስቲ ቦታታት ከይተረፈ፡ ሓይልታት ዩክረይን ጸረ-መጥቃዕቲ ብምግባር ቦታታት ክምንዝዑ፡ ዝድነቕ ስልቲ ውግእ ከም ዘርኣዩ፡ ይንገር። ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ዩክረይን'ውን፡ ብድሕሪ መስመር ሩስያ ብምስላዅ፣ ነቲ ነዊሕ መስመር ቀረብ ሩስያ እናበተኹ፡ ግዜ ንምኽሳብ ዘኽእሎም ስርሒታት ክገብሩ ተራእዮም እዮም።


“ሕብረተሰብና ድሕሪ እዚ ኩሉ ወራር ንሩስያውያን ዘለዎ ምልከታ ኣይተቐየረን”

ምስ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣብ እዋናዊ ጉዳያት ኣድሂቡ ቃለ መሕትት ዝሃበ ፕረዚደንት ዩክረይን፡ ቮሎድሚር ዘለንስኪ ዩክሬናውያን ድሕሪ እቲ ኩሉ ዝተፈጸሞም ወራር ይኹን 8 ዓመታት ዝወሰደ ደማዊ ኵናት’ውን እንተኾነ ንሩስያውያን ዝርእይሉ ምልከታ ከምዘይተቐየረ ገሊጹ።


ተመሪዙ ዝነበረ ተቓዋሚ ፑቲን ናብ ሩስያ ክምለስ እዩ

ብምኽንያት ምምራዝ ኣብ ጀርመን ኣብ ሕክምና ዝጸንሐ መራሒ ተቓዋሚ ወገን ሩስያ ኣሌክሰይ ናቫንሊ ናብ ሃገሩ ክምለም ምዃኑ ወሃቢት ቃሉ ገሊጻ፡፡ ድሕሪ ምምራዙ ንፈለማ እዋን ኣብ ኢንስታግራም ፎቶ ዝጠቀዐ ናቫንሊ ብዘይ ሓገዝ ናይ መተንፈሲ መሳርሒ ምትንፋስ ከምዝኸኣለ ሓቢሩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ 20 ነሓሰ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ኣብ ጉዕዞ እናሃለወ ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ውንኡ ዝሰሓተ ናቫንሊ፡ ኖቪቾክ ብዝተብሃለ ባእታ ከምዝተመረዘ ይግለጽ፡፡ ንሕክምና ናብ ጀርመን ዝተወሰደ ናቫንሊ፡ ደገፍቱ ብትእዛዝ ፕርዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ከምዝተመረዘ እዮም ዝኸሱ፡፡ መንግስቲ ሩሰያ ግን ነቲ ክሲ ኣይወዓልኩዎን ብምባል ይነጽጎ፡፡ ጋዜጠኛታት ናቫንሊ ናብ ሩስያ ክምለስ እዩ ዝብል ሓበሬታ ሓቂ ምዃኑ ክተረጋግጸሎም እናሓተትዋ ከምዘርፈዱ ዝገለጸት ወሃቢት ቃል ኣሌክሰይ ናቫንሊ ዝኾነት ኪራ ያርሚሽ፡ ሰባት ክምለስ ምዃኑ ምጥርጣሮም ከምዘገረማ ኣብ ትዊተር ተዛሪባ፡፡ ናቫንሊ ደሓን ከምዘሎን ባዕሉ ምትንፋስ ከምዝጀመረን ኣብ ኢንስታግራም ምስሓገለጸ እዩ ክምለስ ምዃኑ ዝገልጽ ሓበሬታ ወጺኡ ዘሎ፡፡ እቲ ናቫንሊ ግልጋሎት ሕክምና ዝረኽበሉ ዘሎ ሆስፒታል ብፖሊስ ይሕሎ ከምዘሎ እዩ ዝግለጽ፡፡ ብካልእ ገጽ መንግስቲ ሩስያ፡ ኣሌሰይ ናቫንሊ ምስሓወየ ምስ ቭላድሚር ፑቲን ክራኸቡ ዝቐረበ ሓሳብ፡ ኣድላዪ ኣይኮነን ብምባል ከምዘይራኸቡ ገሊጹ ኣሎ፡፡


ናብ ግንባራት ክኸቱ ዘይደለዩ ሩስያውያን ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ይሃድሙ

ሩስያውያን ደቂ ተባዕትዮ፡ መንግስቲ ካብ ዘቕረቦ ጻውዒት ወተሃደራዊ ክተት ንምህዳም ካብታ ሃገር ክወጽኡ ይፍትኑ ኣለው። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣስታት 300 ሽሕ ዕቑር ሰራዊት ክኸትት ምስ ጸውዐ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ጥቓ ዶብ ነዊሕ መስርዕ ሒዞም ተራእዮም። ቤተ መንግስቲ ሩስያ ግን፡ ዕድሚኦም ንውግእ ዝኣኸለ ደቂ ተባዕትዮ ይሃድሙ ኣለው ዝብሉ ጸብጻባት ዝተጋነኑ እዮም ኢሉ። ይኹን’ምበር፡ ምስ ጆርጂያ ኣብ ዘዋስን ዶብ፡ ካብቲ ኲናት ዝሃደሙ ደቂ ተባዕትዮ ሓዊሱ መካይን፡ ነዊሕ መስርዕ ሒዘን ኣለዋ። ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ሓደ ውልቀሰብ፡ እቲ ፕረዚደንት ድሕሪ ዘቕረቦ ጻውዒት፡ ዕድሚኡ ኣብቶም ናብ ኲናት ክለኣኹ ዝኽእሉ ሰባት ስለ ዝርከብ፡ ዋላ ሓደ ነገር እንከይሓዘ ፓስፖርቱ ሒዙ ናብቲ ዶብ ከም ዝኸደ ተዛሪቡ። ገለ መሰኻኽር ዓይኒ፡ ክሳብ ሓሙሽተ ኪሎ ሜትሮ ዝኸውን ሪጋ ዝሓዛ መካይን ኣለዋ ይብሉ። ካልኦት ድማ፡ ናብ ከባቢ እቲ ዶብ ንምብጻሕ ሸውዓተ ሰዓታት ከም ዝወሰደሎም ተዛሪቦም። ጆርጂያ፡ ዜጋታት ሩስያ ብዘይ ቪዛ ክኣትውላ ዝኽእሉላ ጐረቤት ሃገር እያ። ምስ ሩስያ ናይ 1,300 ኪሎ ሜትሮ ዶብ እትካፈል ፊንላንድ ግን፡ ንተጉዓዝቲ ቪዛ ትሓትት። ከም ኢስታንቡል፣ ቤልግሬድ ወይ ዱባይ ናብ ዝኣመሰላ ከተማታት ዘሎ ዋጋታት ትኬት ነፋሪት፡ ነቲ ወተሃደራዊ ክተት ስዒቡ ክውስኽ ተራእዩ፤ ኣብ ገሊአን ድማ ትኬት ተሸይጡ ተወዲኡ። ሚዲያ ቱርኪ፡ ዋጋ ሓደ ትኬት ኣዝዩ ከም ዝነሃረን፡ ቪዛ ናብ ዘየድልዮም ዝግበሩ ዝተረፉ በረራታት ክኣ ኣሽሓት ዩሮ ከም ዝሓቱ ገሊጹ። ሚኒስትሪ ውሽጢ ዓዲ ጀርመን፡ ትማሊ ሓሙስ ካብ ሃገሮም ንዝሃድሙ ዘለው ሩስያውያን ሃገራ ከም እትቕበሎም ሓቢራ። ሊቱወንያ፣ ላቲቭያ፣ ኤስቶኒያን ቼክ ሪፓብሊክን ግን ንሩስያውያን ዕቑባ ከም ዘይህባ ገሊጸን። ሰርገይ- ትኽክለኛ ሽሙ ኣይኰነን - ድሮ ክኸትት ተጸዊዑ ኣሎ። እዚ ወዲ 26 ዓመት መንእሰይ ተመሃራይ ሳልሳይ ዲግሪ [ፒኤችዲ] መምህር ዩኒቨርሲቲ ኰይኑ፡ ክልተ ሲቪል ዝተኸድኑ ሰባት ናብ ገዝኡ መጺኦም ወተሃደራዊ ወረቓቕቲ ክፍርም ሂቦምዎ። ክሬምሊን፡ ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝነበሩ፣ ዝተፈለየ ክእለት ዘለዎምን ናይ ውግእ ልምዲ ዘለዎምን ክኸቱ’ዮም ይብል። ሰርገይ ግን፡ ወተሃደራዊ ልምዲ የብሉን። እቲ ኣዋጅ ክተት፡ ብሰሉስ ኣብ ኣብ ቀንዲ ከተማታት እታ ሃገር ሞስኮን ሴንት ፒተርስበርግን ተቓውሞ ከስዕብ እንከሎ፡ 1,300 ሰባት ተኣሲሮም። እቶም ዝተኣሰሩ ሰባት ድማ፡ ኣብ መደበር ፖሊስ እንከለው ነቲ ወተሃደራዊ ወረቓቕቲ ክፍርሙ ተገይሩ ዝብሉ ጸብጻባት ኣለው። ወሃቢ ቃል ክሬምሊን ዲመትሪ ፔስኮቭ ብዛዕባ እዚ ተሓቲቱ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ኣንጻር ሕጊ ኣይኰነን ኢሉ። ካልእ ነቲ ኣዋጅ ክተት ዝቃወም ሩስያዊ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ናብ ኲናት ምኻድ ንምውጋድ ዘኽእሉ ኩሉ ከም ዝገብር ተዛሪቡ። “ኢደይ፣ እግረይ ክሰብሮ እየ፤ ናብ ቤት ማእሰርቲ ክኸይድ፤ ማለት እዚ ኹሉ ነገራት ንምውጋድ ዘኽእለኒ ዘበለ ኩሉ ክገብር እየ”። ፕረዚደንት ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ሩስያውያን ነቲ ክተት ክቃወሙዎ ብምጽዋዕ፡ ሩስያውያን ኣብቲ ኲናት ዘጋጥሞም ዘሎ ሞት ብምምልኻት “ተወሳኺ ትደልዩ? ኣይፋል? ከምኡ እንተዀይኑ፡ ተቓወሙ፤ መክቱዎ፤ ህደሙ። ወይ ኢድኩም ንዩክሬናውያን ሃቡ” ክብል ተዛሪቡ።


ኲናት ዩክረይን፡ ፑቲን ምስ ዘለንስኪ 'ቀጥታዊን ዕቱብን ዝርርብ' ከካይድ ተሓቲቱ

መራሕቲ ፈረንሳን ጀርመንን ንፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ምስ ፕረዚደንት ዩክረይን ዘለንስኪ "ቀጥታዊ ዕቱብ ዝርርብ" ከካይድ ከም ዝሓተትዎ ቤት ጽሕፈት ቻንስለር ጀርመን ገሊጹ። ኣማኑኤል ማክሮንን ኦላፍ ሾልዝን ምስ ፑቲን፡ ጉዳይ ዩክረይንን ተዛመድቲ ዛዕባታትን ኣልዒሎም ብተሌፎን ን80 ደቓይቕ ተዘራሪቦም። ብተወሳኺ ቤት ጽሕፈት ቻንስለር ጀርመን፡ ክልቲኦም፡ "ብቕልጡፍ ተዅሲ ደው ክብልን ሰራዊት ሩስያ ካብ ዩክረይን ክስሕብን ሓቲቶምዎ'ለው" ክብል ይገልጽ። መራሒ ሩስያ፡ ሞስኮ ምስ ኪቭ ዳግማይ ዘተ ክትጅምር ድልውቲ ከም ዘላ ኣረጋጊጹ'ሎ። እቲ መግለጺ፡ ኣብ መንጐ ፑቲንን ዩክሬናዊ መዘናኡ ቮሎድሚር ዘለንስኪን ቀጥታዊ ዝርርብ ክካየድ ብዛዕባ ዘሎ ተኽእሎ ግን ኣይጠቐሰን። ፕረዚደንት ዩክረይን ኣቐዲሙ ንዝርርብ ብዙሕ "ህንጡይ" ከምዘይኰነ'ኳ እንተገለጸ፡ ነቲ ግጭት ንምዕራፍ ግን ኣድላዪ ምዃኑ ከም ዝኣመን ገሊጹ ነይሩ። ሩስያ ብ24 ለካቲት ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ካብ እትጅምር ንደሓር፡ ልኡኻት ሩስያን ዩክረይንን ካብ ርሑቕን ብኣካልን ሓያለ ዙርያታት ዘተ ኣካይዶም'ኳ እንተነበሩ፡ ኣብዚ ዳሕረዋይ እዋን ግን እቲ ዝጸንሐ ጻዕርታት ደው ኢሉ እዩ። ፈረንሳን ጀርመንን ብተወሳኺ፡ ፕረዚደንት ፑቲን ካብ ፋብሪካ ሓጺን ኣዞቭስታል ከም ምሩኻት ኲናት ዝተወስዱ 2500 ዩክሬናውያን ተዋጋእቲ ክፈትሕ ተማሕጺነናኦ ኣለዋ። እቲ ዓቢይ ፋብሪካ ሓጺን፡ ኣብታ ካብ ሓይልታት ሩስያ ዝወረዳ ደብዳብ ቦምባታት ነዊሕ ተጻዊራ፡ ሕጂ ግን ዑና ኰይና ዘላ ደቡባዊት ወደባዊት ከተማ ማርዮፖል ዝርከብ እዩ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ፡ ሰበስልጣን ሩስያ እቶም ኣብ መወዳእታ ኣብቲ ፋብሪካ ዓሪዶም ዝነበሩ ዩክሬናውያን ተቓለስቲ ኢዶም ከምዝሃቡ ክገልጹ እንከለዉ፡ ፕረዚደንት ዘለንስኪ ግን ንኽወጹ ፍቓድ ከምዝተዋህቦም እዩ ዝዛረብ። ሩስያ ኣቐዲማ፡ ልዕሊ 900 ካብቶም ዩክሬናውያን ናብታ ኣብ ዝሓዘቶ ግዝኣት ዶነስክ ትርከብ 'ኦሌኒቭካ' ዝተባህለት ቁሸት ዝተኸፍተ ሓድሽ ቤት ማእሰርቲ ከምዝተሰጋገሩ ገሊጻ ነይራ። ውሑድ ቁጽሪ ዘለዎም ብኸቢድ ዝቘሰሉ ዩክሬናውያን'ውን ናብ ሆስፒታል ተወሲዶም እዮም። ዩክረይን ከም ኣካል ናይቲ ዝግበር ምልውዋጥ እሱራት፡ ዜጋታታ ክፍትሑ ተስፋ'ኳ እንተለዋ ኣለዋ፡ ሩስያ ግን ነዚ ኣየረጋገጸትን። ገለ ኣባላት ባይቶ ሩስያ፡ እቶም ተታሒዞም ዘለው ዩክሬናውያን ክፍረዱ ወይ ክቕተሉ ይከራኸሩ ከም ዘለው ይፍለጥ። ኣብቲ ሰለስቲኦም መራሕቲ ዝገበርዎ ናይ ተሌፎን ዝርርብ ብተወሳኺ፡ መራሕቲ ፈረንሳን ጀርመንን፡ ሰደድ እኽሊ ንምርግጋእ ምእንቲ ክሕግዝ፡ ነቲ ሩስያ ኣብ ወደብ ኦዴሳ ዩክረይን ኣጽኒዓቶ ዘላ እገዳ ከተልዕሎ፡ ንፑቲን ተማሕጺኖምዎ። ፑቲን ብወገኑ ንሓደጋ ዓለማዊ ቅልውላው መግቢ ንምፍታሕ ክሕግዝን ኣማራጺታት ክርኢን ምዃኑ ቃል ብምእታው፡ እንተዀነ ምዕራባውያን ነቲ ኣብ ልዕሊ ሃገሩ ኣሕሊፎምዎ ዘለው እገዳታት ከልዕሉ ሓቲቱ'ሎ። ሩስያ ብተወሳኺ፡ ፈረንሳን ጀርመንን ንዩክረይን ዝገብራኦ ዘለዋ ቀረብ ኣጽዋር፡ ዝያዳ ዘይምርግጋእ ዝፈጥር ምዃኑ ብምግላጽ፡ ደው ከብላኦ ኣጠንቂቓ። ኣብ ዩክረይን ኣብ ባይታ ዘሎ ወተሃደራዊ ኵነታት ከም ዘለዎ እናቐጸለ፡ እዞም ክልተ መራሕቲ ሓያላን ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳ ምስ ፕረዚደንት ፑቲን ቀጥታዊ ዝርርብ የካይዱ ምህላዎም ትርጕም ዘለዎ ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ። እዚ ንዲፕሎማስያዊ ፍታሕ ዝገብርዎ ጻውዒት፡ እቲ ብዅሎም ምዕራባውያንን መሻርኽቶምን ዘይተደገፈ ገስጋስ ሓይልታት ሩስያ ኣብ ዶንባስ ይቕጽል ኣብ ዘለወሉ እዩ። ዝያዳ ስግኣት ምዕራባውያን እዚ እዋን ድማ፡ ዩክሬናውያን ምእንቲ ሰላም ክብሉ መሬት ንኽለቍ ጸቕጢ ከይስዕብ ምዃኑ ይንገር። እዚ ዅሉ ዝሰዓበ፡ ሞስኮ ነታ ወሳኒት መስቀላዊት ከተማ ሊማን ከም ዝሓዘታ ኣብ እትገልጸሉ ዘላ እዋን እዩ። ኣብ ልዕሊ ሰቨሮዶነስክ ዝገበረቶ መጥቃዕቲ'ውን ትቕጽል ኣላ። እታ ኢንዱስትርያዊት ከተማ ዩክረይን ንመዓልታት ተኸቢባ ጸኒሓ'ላ፣ ዩክረይን ከኣ ንሓይልታታ 'ስትራተጂያዊ ምንስሓብ' ክትእዝዝ ዘሎ ተኽእሎታት ዘመልክት ጸብጻባት ይቐርብ ኣሎ። ከመይነት 'ዚ ፈተነታት ዲፕሎማሲ ንምድምዳም ሃወኽ ዝኸውን'ኳ እንተዀነ፡ ምብትታን ምዕራባዊ ኪዳን ኣብ ጉዳይ ዩክረይን ዘመላኽት ክኸውን ከም ዝኽእል ግን ዝተፈላለዩ መርገጺታት ክቕልቀሉ ጀሚሮም ኣለዉ።


ሰነዳት ፓንዶራ፡ ሚስጢራዊ ሃፍትን ስምምዓትን መራሕቲ ዓለም ዘቃልዑ ሰነዳት ፓንዶራ

ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ልሒኾም ዝወጽኡ ሰነዳት ፋይናንስ፡ መራሕቲ ዓለም፣ ፖለቲከኛታትን ቢልየነራትን ዓለም ብሚስጢር ዘኻዕበቱዎ ሃፍቲ ኣቃሊዑ። እዚ 'ፓንዶራ ፔፐርስ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሰነድ፡ ገለ 35 ኣብ ስልጣን ዝርከቡን ነባራትን መራሕቲ ከምኡ'ውን 300 ሰብ መዚ መንግስቲ ዝጓሓልዎ ሃፍቲ ኣቃሊዑ። ንጉስ ዮርዳኖስ ብሕቡእ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝን ኣመሪካን 70 ሚሊየን ፓውን ዘውጽእ ንብረት ከም ዘኻዕበተ እዚ ሰነድ ይጠቅስ። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ነበር ቶኒ ብሌየርን በዓልቲ ቤቱን'ውን ኣብ ለንደን ቤት ጽሕፈት ክገዝኡ እንከለው ብኸመይ ካብ ቐረጽ ቴምብር 312 ሽሕ ፓውንድ ከም ዘትረፉ የርኢ። እቶም መጻምዲ ነቲ ህንጻ ዝውንን ኩባኒያ ዓዲጎምዎ'ዮም። እቲ ልሒኹ ዝወጽአ ሰነድ ፕረዚደንት ሩሲያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ሞናኮ ሚስጥራዊ ንበረት ኣለዎ ይብል። ወሲኹ፡ ኣብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ውድድር መረጻ ዝጽበዮ ቀዳማይ ሚኒስትር ቼክ ሪፐብሊክ ኣንድሬይ ባቢስን ኣብ ደቡብ ፈረንሳ ብ12 ሚልዮን ፓውንድ ክልተ ቪላ ንምዕዳግ ብዛዕባ ዝተጠቐመሉ ኩባኒያ ኢንቨስትመንት ወግዓዊ ኣይገበረን ኢሉ። ኣብ ዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ቅድም ኢሉ ሰነዳት ፊንሴን፣ ሰነዳት ፓራዳይዝ፣ ፓናማን ሉክስሊክስን ወጺኦም ብዙሓት ሚስጢራዊ ሰነዳት ሃፋትምን መራሕቲ ዓለምን ኣቃሊዖም'ዮም። መርመራ እዞም ሰነዳት ብማሕበር ዓለምለኸ ጋዜጠኛታት መርመራ [ኣይሲኣይጄ] ዝተወደበ ኮይኑ ልዕሊ 650 ጋዜጠኛታት ተሳቲፎምሉ። ቢቢሲ ፓኖራማ ምስ ጋርዲያንን ካልኦት ማዕኸናት ዜናን ተላፊኑ ኣብ ዘካየዶ መርመራ ኣብ ብሪጣኒያ ደሴታት ቨርጂኒያ፣ ፓናማ፣ ቤሊዝ፣ ቆጵሮስ፣ ሕቡራት ዓረብ ኢመራት፣ ሲንጋፑርን ስዊዘርላንድን ካብ 14 ኩባኒያታት ፋይናንስ ዝረኸቦም ናብ 12 ሚሊዮን ዝጽግዑ ሰነዳትን ረኺቡ። ገሊኦም ብገበናት ብልሽውና፣ ዘይሕጋዊ ዝውውር ገንዘብን ዓለምለኸ ምስዋርን ይኽሰሱ። ይኹን'ምበር ዕላዊ ካብ ዝኾኑ ዓበይቲ ጉዳያት እቲ ሓደ፡ ብኸመይ ፍሉጣትን ሃፋትምን ሰባት ኣብ ብሪጣኒያ ብሕጋዊ ግን ድማ ብሕቡእ መገዲ ንብረት ንምዕዳግ ኩባኒያታት ከም ዘጣየሹ የረድእ። ፕረዚደንት ሩሲያ ቭላድሚር ፑቲንን ንጉስ ዮርዳኖስ ዓብዱላህ ካልኣይ ቢ ኣል-ሑሴንን ግን ዋላ ሓደ ዝፈጸምናዮ ስሕተት የለን ክብሉ ነቲ ጸብጻባት ነጺጎምዎ። ንጉስ ዓብዱላህ ኣብ ወጻኢ ንብረት ምውናኑ "ዘይተለምደን ዘይቅኑዕን ኣይኮነን" ኢሉ። ወሃቢ ቃል መንግስቲ ሩሲያ ዲመትሪ ፔስኮቭ "መርትዖ ዘይብሉ" ሓበሬታ ብምባል "ሕጂ እቲ ሓበሬታ ብዛዕባ እንታይ ምዃኑ ግልጺ ኮይኑ ኣሎ። ዋላ ሓደ ዝተሓብአ ሃፍቲ ፑቲን ክኣ ኣብ ውሽጢ ኣይርኣናን" ኢሉ። እቶም ሰነዳት ብድሕሪ እቶም ዕድጊታት 95 ሽሕ ኩባኒያታት ወጻኢ ከም ዘለው'ውን ይገልጹ። ብመንግስቲ ብሪጣንያ ብተደጋጋሚ መብጽዓ ዝኣተዎ ግን ድማ ዘይተግበሮ ምዝገባ ሰብ ሃፍቲ ወጻኢ ዘስዓቦ ምዃኑ የርኢ። ኣብታ ሃገር፡ ገለ ዓደግቲ ንብረት ገንዘብ ብምትላል ዕድጊታት ክሓብኡ ይኽእሉ'ዮም ብዝብል ስግኣት ምዝገባ ከም ዝግበር ብተደጋጋሚ ቃል ተኣትዩ ነይሩ። ኣብ ገዛእ ሃገሮም ይዘምቱ'ዮም ተባሂሉ ዝተኸሰሱ ፕረዚደንት ኣዘርባጃን ኢልሃም ኣሊዮቭን ስድራቤቱን ናይዚ ኣብነት እዮም። እቲ መርመራ፡ ፕረዚደንት ኣሊዬቭን ናይ ቐረባ ኣዝማዱን ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ብሕቡእ ኣብ ዕድጊት ንብረት ልዕሊ 400 ሚልዮን ፓውንድ ተሳቲፎም ይብል። እቶም ሰነዳት እቲ ፕረዚደንት ሓደ ካብቶም ዝዓደጎም ንብረታት ብ31 ሚሊየን ፓውንድ ከም ዝሸጠ ኣቃሊዖም። እዚ ንብረት እታ ንግስቲ ኮይኑ ነታ ሃገር ገንዘብ ዘተኣኻኽብን ብግምጃ ቤት ዝመሓደርን'ዩ። መብዛሕትኦም ልውውጣት ግን ዋላ ሓደ ዘይሕጋዊ ተግባር ከም ዘይተፈጸመ እቶም ሰነዳት የርእዩ። ጋዜጠኛ ኣይሲኣይጂው ፈርጉስ ሺየል፤ "ዋላ ሓደ ልክዕ ዝተገብረ ነገር የለን። እዞም ኩባኒያታት ሰባት ብዙሕ ገንዘብ ንክሓብኡ ወይ ግብሪ ክስውሩ ከም ዝሓገዙ ዘርኢ ሓቂ'ዩ" ኢሉ። ወሲኹ "እዞም ኩባኒያታት ናይ ደገ ኣካውንታት ተጠቒሞም ኣብ ካልኦት ሃገራት ብኣማኢት ሚሊዮናት ዶላራት ዝግመት ንብረት ንምዕዳግን ብወጻኢ ዜጋታቶም ቤተሰቦም ክህብትሙ ይጠቕሙዎም ኣለው" ይብል። ኣይሲኣይጄ እቲ መርመራ "ዓይኒ ዘንቁሕ" ክብል ክገልጾ እንከሎ 'ሰንዳት ፓንዶራ' ዝብል ሽም ሂቡዎ ኣሎ። ሰነዳት ፓንዶራ፡ ንጉስ ዮርዳኖስ ብኸመይ ኣብ ኣመሪካን ኢንግሊዝን ልዕሊ 100 ሚልዮን ዶላር ዝግመት ንብረት ከም ዝኣከበ የርእዩ። ንሱ፡ ብ1999 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ ንጉስ ዓብዱላሂ ካልኣይ ቢል ኣል-ሒሴን 15 መንበሪ ኣባይቲ ንምግዛእ ኣብ ብሪጣኒያን ደሴታት ቨርጂንን ካልኦትን ዝርከቡ ኩባኒያታት ወጻኢ ተጠቒሙ'ዩ። እዚ፡ ኣብ ማሊቡ፣ ካሊፎርኒያን ለንደንን ዝርከቡ ንገምገም ባሕሪ ዝጥምቱ 50 ሚሊየን ፓውንድ ወጻኢ ዝተገብረሎም ንብረታት ዝሓውስ'ዩ። ንሱ፡ ኣብታ ሃገር ብዝኽተሎ ምልካዊ ስርዓትን ካብ ቀረባ ዓመታት ተግባራዊ ዝገበሮ ወሰኽ ግብርን ጥንኩር ስጉምታት ክኽሰስ ጸኒሑ'ዩ። ጠበቓታቱ ግን ኩሎም ብናይ ውልቁ ሃፍቲ ዝተዓደጉ'ዮም ብምባል ይካትዑ። ፍሉጣት ሰባት ኩባኒያታት ወጻኢ ተጠቒሞም ንብረት ዝዕድጉሉ መገዲ ልሙድ ከም ዝኾነን ንውሕስናን ውልቃዊ ድሕነትን ብዝብል ከም ዝኾነን'ውን ገሊጾም። ቀዳማይ ሚኒስተር ቼክ ሪፐብሊክ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ መልሲ እቲ ክሲ ነዚ ኣብዚ ሰሙን ዝተወደበ መረጻ ንምጽላው ዝዓለመ'ዩ ብምባል "ዋላ ሓደ ዘይሕጋዊ ወይ ጌጋ ነገር ኣይፈጸምኩን" ክብል ተቓዊሙ። ፕረዚደንት ኡህሩ ኬንያታ ብወገኑ እቲ መርመራ "ንሕና ኣብ ኬንያን ዓለምን እንደልዮ ፋይናንሳዊ ግልጽነትን ተኣማንነትን ንምዕባይ ዓብዪ ግደ ኣለዎ" ብምባል "ኣብ ወጻኢ ሃገር ዘለኒ ዑደት ወዲአ ምስ ተመለስኩ ግቡእ መልሲ ክህበሉ'የ" ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ፓኪስታን ብወገኑ መርመራ ከካይድ ቃል ኣትዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ነበር ቶኒ ብሌርን በዓልቲ ቤቱ ቼሪ ብሌየርን ሃብቶም ብዛዕባ ምሕብኦም ኣብ ውሽጢ ሰነዳት ፓንዶራ ዝተገልጸ ነገር የለን። እቶም ሰብኣይን ሰበይትን ግን 6.45 ሚልዮን ፓውንድ ዘውጽእ ንብረት ክዕድጉ እንከለው ቐረጽ ቴምብር ከም ዘይኸፈሉ ይጠቅስ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር፡ ብሓምለ 2017 ዓ.ም ኣብ ማእኸላይ ለንደን ሜሪሌቦን ዝርከብ ህንጻ ክዕድጉ እንከለው ነቲ ዋና ዝነበረ ኩባኒያ ገዚኦምዎ። እዚ ህንጻ ሕጂ በዓልቲ ቤቱ ናይ ሕጊ ምምኻር እተሳልጠሉ ኮይኑ፡ ኣብ መላእ ዓለም ንዘለው መንግስታትን ንዘጣየሸቶ ፋውንዴሽን ደቂ ኣንስትዮን ናይ ምምኻር ኣገልግሎት ይህብ። ኣብ ኢንግሊዝ ብተመሳሳሊ መገዲ ንብረት ምርካብ ሕጋዊ ኮይኑ ቐረጽ ቴምብር ዘይክትኸፍል ትኽእል ኢኻ። እንተኾነ ቶኒ ቤሌየር ቅድም ኢሉ ክፍተታት ግብሪ እናልዓለ ክነቅፍ ጸኒሑ'ዩ። በዓልቲ ቤቱ ግን እቲ ህንጻ ካብቲ ኩባኒያ ከም ዝዓገደጉዎን ብመሰረት ሕግታት ብሪጣኒያ ከም ዝኾነን ብምግላጽ ንሓዋሩ ክሸጡዎ እንተኾይኖም ግብሪ ክኸፍሉ ምዃኖም ተዛሪባ። ወነንቲ እቲ ንብረት ምስ ባሕሬን ፖለቲካዊ ርክብ ዝነበሮም ስድራቤት ኮይኖም እቲ ንብረት ንምሻጥ ካብ መጀመርታ ኣትሒዙ ምስ መን ይደራደሩ ከም ዘለው ከም ዘይፈልጡ ገሊጾም። ካልኦት ሰነዳት'ውን ቤተሰብ ኣመሓዳሪ ኣዘርባጃን ነቶም ኩባኒያታት ተጠቒሞም ብሕቡእ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ንብረት ዝረኸብሉ መገዲ የርእዩ። እቶም ሰነዳት ስድራቤት ፕሬዝደንት ኣዘርባጃን ብሕቡእ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ንብረታት ከም ዝዓደጉ ይጠቕሱ። እዞም ንነዊሕ ዓመታት ብብልሽውና ዝኽሰሱ ስድራቤታት ኣብ ኤውሮጳ 17 ንብረታት ክዕድጉ እንከለው፡ ኣብ ለንደን ንወዲ 11 ዓመት ወዲ እቲ ፕሬዝደንት ሄይደር ኣሊዬቭ ዝተዓደገ 33 ሚሊየን ፓውንድ ዘውጽእ ንብረት ኣሎ። ኣብ ሜይፈር ውሽጢ ዘሎ ህንጻ ብ2009 መሓዛ ቤተሰብ ፕሬዝደንት ኢልሃም ብዝኾነ ኩባኒያ ተዓዲጉ። ድሕሪ ሓደ ወርሒ ናብ ሽም ሄይደር ተዛዊሩ። ፕረዚደንት ኣዘርባጃንን ስድርኡን ግን መልሲ ንምሃብ ፍቓደተኛታት ኣይኮኑን። መንግስቲ ብሪጣንያ ብሓያል ሕግታትን ኣፈጻጽማን ኣብ ልዕሊ ዘይሕጋዊ ዝውውር ገንዘብ ስጉምቲ ክወስድ'የ ኢሉ።


ብሰንኪ ኣዋጅ ክተት ዶባት ክሰግሩ ዝግደዱ ዘለዉ ዜጋታት

ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣስታት 300 ሽሕ ዕቑር ሰራዊት ብከፊል ክኸትት ድሕሪ ምእዋጁ፡ ኣማኢት ሩስያውያን ናብ ጆርጅያ ክሰግሩ ነዊሕ ሪጋ ሒዞም ይረኣዩ።


ሩስያ፡ ገዛኢ ሰልፊ ኣብ ምርጫ ርእሰ ከተማ ሞስኮ ከቢድ ስዕረት ኣጋጢምዎ

ብፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ዝምራሕ ሰልጣን ጨቢጡ ዘሎ ሰልፊ ሓድነት ሩስያ፡ ኣብ ብሰንበት ዝተኻየድ ባይቶኣዊ ምርጫ ርእሰ ከተማ ሞስኮ ከቢድ ስዕረት ኣጋጢምዎ'ሎ። እቲ ሰልፊ፡ ሓደ-ሲሶ ናይቲ 45 ዝኣባላቱ ባይቶ እታ ከተማ ብኻልኦት ተመንጢሉ። ይኹን 'ምበር 26 መናብር ብምርካብ ላዕለዋይ ኢድ ሒዙ ይርከብ። ኣብቲ ሓያሎ ሕጹያት ተቓውምቲ ከም ዝግለሉ ዝተገብረሉ ምርጫ፡ ዴሳውያን፡ ብውልቆም ዝተወዳደሩን ካልኦትን ሓደስቲ መናብር ተዓዊቶም። ምእጋድ ሕጹያት ቀንዲ ተቓውምቲ ሰልፍታት ኣብታ ከተማ ተሪር ተቓውሞ ገጢምዎ'ዩ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ከም ዝተዳጎኑን፡ ፓሊስ ኣብ ልዕሊኦም መጠኑ ዝሓለፎ ሓይሊ ተጠቒሙ ተባሂሉ ይኽሰስ። እቲ ስዕረት፡ በሰንኪ ኣብ ውሽጢ እቲ ሰልፊ ዘሎ ዘይምቅዳው ምዃኑን፡ ሓያሎ ካብ ሕጹያቱ ብውልቆም ክወዳደሩ ብምውሳኖም ዝሰዓበ'ዩ ተባሂሉ። ሓላፊ ናይቲ ሰልፊ ኣብ ሞስኮ ንባዕሉ ዘይምምራጹ፡ ነቲ ስዕረት ዘጉልሕ'ዩ። ኣብ ካልእ ከባቢታት ዝተኻየደ ዞባዊ ምርጫታት ግን፡ ሕጹያት ሰልፊ ሓድነት ሩስያ ጽቡቕ ውጺኢት ኣመዝጊቦም ኣለዉ። ኣመሓደርቲ ናይተን 16 ዞባታት ንምምራጽ ኣብ ዝግበር ምርጫ፡ ሕጹያት ሰልፊ ሓድነት ክዕወቱ ትጽቢት ይግበር። እቲ ምርጫ ትሑት (20%) ተሳታፍነት ዝተራእየሉ ምዃኑ ተገሊጹ። ሰልፊ ሓድነት ሩስያ፡ ንቭላድሚር ፑቲን ንምድጋፍ ኣብ 2001 ዝቖመ ሰልፊ'ዩ።


ፕረዚደንት ፑቲን ሩስያ 'ዘይጽዓድ' ኑክሌራዊ ኣጽዋር ከም ዝሰርሐት ኣፍሊጡ

ሩስያ ክስነፉ ዘይክእሉ ሓደስቲ ኑክሌራዊ ኣጽዋራት ኣማዕቢላ ከምዘላ፡ ፕረዚደንት ቭላዲሚር ፑቲን ሓቢሩ። ቭላዲሚር ፑቲን ነዚ ዝገለጸ፡ ንራብዓይ ግዜ ፕረዚደንት ኮይኑ ንኽምረጽ ኣብ ዝሸባሸበሉ ዘሎ እዋን፡ ሓንጺጹዎ ንዘሎ ናይ መጻኢ ቀንዲ ፖሊሲታቱ ኣብ ዝሓበረሉ'ዩ። እቲ 'ኣማዕቢልና ኣለና' ዝበሎ ኣጽዋራት፡ ናይ ርሕቀት ደረት ዘይብሉ ክሩዝ ሚሳይል የጠቓልል። ኣብ መግለጺኡ፡ ፑቲን እቲ ሓዲሽ ሚሳይል በቲ ኣብ ኤውሮጳን ኤስያን ዝርከብ ናይ ኣሜሪካ መከላኸሊ'ውን እንተኾነ፡ ክጎናደብ ዝኽእል ኣይኮነን ኢሉ። "ትሒቱ ዝበርርን ብቐሊሉ ክረአ ዘይክእልን ክሩዝ ሚሳይል ሰሪሕና ኣሎና። እዚ ናይ ርሕቀት ደረት ዘይብሉን፡ ዝኸደሉ መስመር ክፍለጥ ዘይክእልን ኣጽዋር፡ ኹሎም እቶም ኣብዚ እዋን'ዚ ዝምዕብሉ ዘለዉ ናይ ኣየርን ምክልካልን ሚሳይላት ክገጥምዎ ዘይክእሉ'ዩ፡" ድማ ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ብዛዕባ ካብ ሳብማሪን ዝብገስ ነዊሕ ክጓዓዝ ዝኽእል ኑክሌራዊ ሚሳይል'ውን ተዛሪቡ። ኣብቲ ብተሌቪዥን ዝተመሓላለፈ፡ ንኣባላት ባይቶ'ታ ሃገር ንኽልተ ሰዓት ዝሃቦ መግለጺ፡ ሩስያ፡ ንሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ካብ ዉዕል  ጸረ-ሚሳይላት ንኸይትወጽእ ንዓመታት ክትላበዋ ድሕሪ ምጽናሓ'ያ ነዚ ስጉምቲ'ዚ ትወስድ ዘላ ኢሉ። ኣብ'ቲ ድሕሪ 17 መዓልታት ዝካየድ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ ዋላ'ኳ ብዘይካ ፑቲን ካልኦተ 7 ሕጹያት እንተለዉ፡ ሰፊሕ ደገፍ ሃሊዩዎም ንፑቲን ከስግእዎ ዝኽእሉ ኣይኮኑን። ረቡዕ ኣብ ዘተኻየደ ብተሌቪዥን ዝተመሓላለፈ ርሱን ክትዕ ፕረዚደንታዊ ሕጹያት'ውን እንተኾነ፡ ፑቲን ገዲፍካ እቶም ዝተረፉ ኩሎም ዝተሳተፉዎ'ዩ ኔይሩ። ኣብቲ ክትዕ ዘይተሳተፈ፡ ካብ ምውድዳር ተኣጊዱ ዘሎ መራሒ ሓንቲ ካብተን ተቓዋሚት ሰልፊ፡ ኣሌክሴይ ናቫልኒ ብወገኑ ሩስያውያን ንኸየድምጹ ይጽዉዕ ኣሎ። ፑቲን ክሳብ ሕጂ ፕረዚደንታዊ ጎስጓስ ብግቡእ ኣይጀመረን ዘሎ፡ ብዛዕባ ንዝመጽእ 6 ዓመታት ዘለዎ መደባት'ዉን ኣይገለጸን። እዚ ሕጂ ሩስያ ኣጽዋር ኣማዕቢላቶ'ላ ኢሉ ፑቲን ዝዛረበሉ ዘሎ፡ ነጽብራቕ ናይ'ቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ ክቐርብ ዝጸነሐ ተመሳሳሊ መግለጺታት'ዩ። ፑቲን ኣብ መደረኡ፡ ሩስያ ካብ ምክልኻል ጸረ-ባሊስቲካዊ ሚሳይላት ኣሜሪካ ከምልጣ ዝኽእላ ክልተ ሓደስቲ ሲስተማት ሚሳይል ኣማዕቢላ ከምዘላ'ዩ ኣስሚሩሉ። እታ ሓንቲ ኑክላራዊት ሚሳይል ነዊሕ ናይ ምጓዓዝ ክእለት ዘለዋ ኾይና፡ ካብ እዋን ሶቭየት ሕብረት ኣትሒዛ ክትስራሕ ዝጸነሐት ክትከውን ትኽእል'ያ ዝብል ግምታት ኣሎ። ኣሜሪካውያን ተንተንቲ ድማ እዚ ስግኣት ክፈጥር ዝኽእላ ሓድሽ ኩነታት'ዩ ይብሉ። እታ ልዕሊ ፍጥነት ድምጺ ክትዉንጨፍ እትኽእል ካልኣይቲ ሚሳይል ግን ጌና ኣብ ምስራሕ ዘላ'ያ ትመስል። እዚ ኾይኑ ግን፡ ካብቲ ኣብዚ እዋን ኣሎ ዝበሃል  ጸረ-ሚሳይላት ናይ ምምላጥ ተኽእሎ ክህልዋ ይኽእል'ዩ። ቻይናን ኣሜሪካን ብወገነን ተመሳሳሊ ሓይሊ ኣብ ምምዕባል ይርከባ።ፑቲን፡


"ትብፃሕ ካብ እትውለዲ ናብ ዘይረኣኹኺ ጓለይ...” ናብ ትግራይ ዝተላእኹ ደብዳቤታት

ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብ ዝበልዖ ህይወት ሰባት፣ ዘብፅሖ ኣካላውን ስነ-ልቦናውን ጉድኣት ብተወሳኺ፡ መሰረተ ልምዓት ትግራይ ንዓመታት ናብ ድሕሪት ተመሊሱ ኣሎ። ካብዚ ብተወሳኺ ቴሌፎን፣ ኢንተርኔትን ባንኪን ካብ ዝቋረፅ ክልተ ዓመት መሊእዎ ይርከብ። ድምጺ ቤተሰብ፣ ኣዝማድ፣ መቕርብን መሓዙትን ምስማዕ ብርቂ ካብ ዝኸውን ነዊሕ እዋን ዝተቖፀረ ኮይኑ፡ቴለፎን ኣልዒልካ ናብ እትፈትዎ ሰብ ምድዋል ዝሕሰብ ኣይኮነን። ዓሚ ኣብ ዝተዳለወ ሓደ ቪድዮ፡ ኣብ መቐለ ዝርከቡ መንእሰያት፡ “ድምጺ ቴለፎን ክትሰምዑ ከለኹም እንታይ ይስምዓኩም?” ዝብል ሕቶ ምስቀረበሎም፡ “ኣላርም [መዘኻኸሪ ደወል] ትድውል ከምዘላ እየ ዝሓስብ” ዝብል መልሲ ሂቦም ነይሮም። እቶም ዕድለኛታት ዝኾኑ ሰባት ብፍላይ ብሰራሕተኛታት ረድኤት ኣቢሎም ናብ ስድርኦም ናይ ድምጺ መልእኽቲ ወይ ስእሊን ቪድዮን ይልእኹ። እዚ መልእኽቲ ግን ድሕሪ ሰሙናት ወይ ኣዋርሕ ኣቢሉ እዩ ዝበፅሕ። ኣብ ሞንጎ ፌደራል መንግስቲን መራሕቲ ትግራይን ስምምዕ ሰብኣዊ ምቁራፅ ተኹሲ ኣብ ዝተገበረሉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ፡ ተወለድቲ ትግራይ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብምኻድ ናብ ስድርኦም ስልኪ ይድውሉ ነይሮም። ኣብቲ ክልል ቴሌፎንን ኢንተርኔትን ካብ ዝተቛረጸሉ እዋን ንደሓር ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ትግራይ ዘለዉ ሰባት ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ሓንቲ ከተማ ዝርከቡ ሰባት እውን፡ ከም ቀደሞም ክራኸቡ ኣይክእሉን። በዚ ምኽንያት ደብዳቤታት ናብ ምፅሕሓፍ ክምለሱ ተገዲዶም ኣለዉ። ቢቢሲ ንኻልኣይ ዓመት ምጅማር ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ንምዝካር ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት፡ ኣብ ትግራይ ናብ ዝርከቡ ስድርኦምን ፈተውቶምን ደብዳቤ ክፅሕፉ ሓቲቱ’ሎ። ገለ ካብቶም ኣብዚ ጸብጻብ ዝተኻተቱ ደብዳቤታት ኣቐዲሞም ዝተጻሕፉ ኮይኖም፡ ገሊኦም ድማ ምስዚ ጸብጻብ ብዝተኣሳሰር ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሎም ሕቶታት ምላሽ ንምሃብ ዝተጻሕፉ እዮም። ነቲ ኣቐዲሞም ዝጸሓፍዎ ደብዳቤ ዳግማይ ጽሒፎም ዝለኣኹልና ገለ ሰባት’ውን ኣለዉ። ብዘይካ ሓንቲ ደብዳበ ዝተረፉ ደብዳቤታት ብባዕሎም እቶም ሰባት ዝተፀሓፉ እዮም። ሃፍቶም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ እዩ ዝነብር። ኣብ ትግራይ ምስ ዝርከቡ በዓልቲ ቤቱን ቦኽሪ ወዱን ካብ ዝራኸብ ክልተ ዓመት ኮይንዎ ኣሎ። እቲ ኲናት ኣብ ዝተጀመረሉ እዋን በዓልቲ ቤቱ ነፍሰጾር እያ ነይራ። ካልኣይቲ ጓሉ ክትውለድ ከላ ምስ በዓልቲ ቤቱ ኣይነበረን። እታ ቆልዓ ካብ እትውለድ ኣይረኣያን። “መግቢ ክበልዕ ምስ ቀረብኩ ንስኻትኩም ትዝከሩኒሞ ናይ ገበን ስምዒት ይስምዓኒ። ብድሕሪኡ ከይበላዕኩ እየ ዝሓድር” ይብል ሃፍቶም። ብዛዕባ እታ ብዓይኑ ክርእያ ስለዘይከኣለ ጓሉ ድማ "እታ ብሓሳብ እምበር ብኣካል ዘይፈልጣ ጓለይ ከመይ ኣላ? ስማ መን ከምዝበልክያ’ኳ እንተዘይፈለጥኩ ኣነ ግን 'ናፍቖት' ኢለያ ኣለኹ" ክብል ኣብ ደብዳቤኡ ገሊጹ። ስመይ ከይግለፅ ኢሉ ነዚ ዝቕፅል ደብዳበ ዝለኣኸልና ውልቀሰብ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ እዩ ዝነብር። ኣብ ትግራይ ምስ ዝርከቡ ስድርኡ ካብ ዘዘራረብ ክልተ ዓመት ኮይኑዎ ኣሎ። ኣብታ ደብዳበ "ክቡራት ስድራይ፡ ብሂወት እንተሃሊኹም ከመይ ኣለኹም?" ክብል ይሓትት። ብዛዕባ እቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ክገልጽ እንከሎ፡ "ዓሙቝ ጓሂ፣ ጭንቀት፣ ቅዛነትን ስቓይን ዝዓሰሎ፤ ክሳብ ዓጽሚ ዝበጽሕ ናፍቖትን ስቑንቁንን ዝሓየለሉ እዩ" ይብል። ነዚ ደብዳቤ ዝሰደደትልና ውልቀሰብ ካብ ኢትዮጵያ ወጺኣ እትነብርን ዳርጋ ክልተ ዓመት ምስ ወዳ ክትዘራረብ ዘይከኣለትን ኣደ እያ። ቅድሚ ኲናት ናብ ኣዲኣን ወዳን ገንዘብ ብምልኣኽ እያ ትሕግዞም ነይራ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ነዚ ክትገብር ኣይከኣለትን። ወዳ ብሰንኪ ሕጽረት መድሃኒት ብሕማም ኣዝማ ከም ዝሳቐን ቅድሚ ኣዋርሕ ሓደ ሰራሕተኛ ትካል ረድኤት ብሰብ ኣቢላ ምስረኸበት ‘ኢንሂለር’ (ንሕሙማት ኣስሚ ዝውዕል መተንፈሲ መሳርሒ) ከም ዝሰደደትን ሓቢራትና። ዝጸሓፈቶ ደብዳቤ ዝስዕብ እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ እትነብር ጸሓፊት እዚ ደብዳበ፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ንስድራኣ ክትሓትት ወይ ናታቶም ድምፂ ክትሰምዕ ከም ዘይከኣለት ትዛረብ። ናብ ኣዲኣን ኣሓታን ዝጸሓፈቶ ደብዳበ "ፍትውቲ ኣደይን ስድራይን፡ ንዓኽን ክርእይ እግረይ መሬት ትግራይ ካብ ዝረግፅ ዳርጋ ክልተ ዓመት ኮይኑ ኣሎ" ብምባል ትጅምሮ። ኣስዒባ፡ “ካብ ሓደጋ ነጻ ዝኾነ ህይወት ሕልሚ ኣብ ዝመስለሉ ኩነታት ምንባር ከመይ ይገብረኩም ኣሎ? እቶም ቆልዑ ኸ ድምጺ ደብዳባት ለሚዶሞ’ዶ?" ትብል። ጸሓፊ እዚ ደብዳቤ ሰሎሞን ኣብ ኡጋንዳ እዩ ዝነብር። ኣብቲ ደብዳበ፡ ካብ ስድርኡ ድምፂ ክሰምዕ ዘይምኽኣሉን ክበፅሓሎም ኣብ ዝግባእ እዋን ክበጽሓሎም ዘይምኽኣሉን ይገልጽ። ንሱ "ኣቦይ ሓሚምካ ሰሚዐ ክበጽሓልካ ብዘይምኽኣለይ ብዘይካ ንብዓት ካልእ ኣማራጺ የብለይን" ይብል። ወሲኹ ድማ "ኣደይ ነቲ ዘሳቕየኪ ሕማም ዝኸውን መድሃኒት ዘይምርካብክን ግዜኡ ዝሓለፎ መድሃኒት ትወስዲ ምህላውክን ምስ ሰማዕኩ፡ ንምፍጣረይ ክሳብ ዝጸልእ ሓዚነ" ይብል ሰለሞን። ካልእ ንቢቢሲ ዝበጽሖ ደብዳበ ናይ ፍቕሪ ደብዳበ እዩ። ስሙን ዝነብረሉ ቦታት ከይጥቀስ ዝደለየ ጸሓፊ፡ ምስታ ኣብ ትግራይ እትነብር ኣፍቃሪቱ መብዛሕትኡ ጊዜ ብደብዳቤ እዩ ዘዕልል። ከምኡ ንምግባር’ውን ደብዳቤ ዘብጽሕ ሰብ እንተተረኺቡ እዩ። ሓሓሊፋ ኣብ ኢንተርነት ዘለዎ ቦታ ክትኸይድ እንተኽኢላ ናይ ድምጺ መልእኽቲ ትሰደሉ። እቲ ኲናት እንተዘይውላዕ ነይሩ፡ እቶም መጻምድቲ ዓሚ ክምርዓዉ መደብ ነይርዎም። እቲ ውልቀሰብ ነቲ ደብዳበ ብኮምፒተር ጽሒፉ ድሕሪ ምልኣኹ፡ ቢቢሲ ንገለ ክፋሉ ብኢድ ሳልሳይ ኣካል ኣዳልይዎ’ሎ። ናይ ኣምሓርኛ ትርጉም ናይቲ ብትግርኛ ዝተጻሕፈ ደብዳቤ ከምዚ ዝስዕብ ቀሪቡ ኣሎ። ከመይ ቀኒኺ መዓረይ ድሓን ዲኺ? ነዚ እዋን ከመይ ትሓልፍዮ ኣለኺ? ንነገሩ እየ ዝሓተኪ ዘለኹ’ምበር መዓረይ ንስኺ ፅንዕቲ፡ ንዝመጽእ ፈተና ተጻዊርኪ ንጽባሕ ተስፋ ሒዝኪ ከምእትነብሪ ጠፊኡኒ ኣይኮነን። ኣነ ድሓን እየ፤ [ሓደ ሰብ] ‘ክኸይድ ስለዝኾንኩ መልእኽቲ ኣለካ ድዩ’ ኢሉ ምስሓቲቱኒ ብታህዋኽ፤ ኣብ ካፌ ምሳሕ እናበላዕኹ ኣብ እዝነይ ኢርፎን ጌረ ድምጸይ ስለዝቐዳሕኽዎ እምበር ኣነስ ድሓን እየ። ሰላም ኣለኹ። እቲ ዝገርመኪ ጨጓራይ እኳ ኣሕሚሙኒ ኣይፈልጥን። መልእኽትኺ ምስ በፅሓኒ ገጸይ ከመይ ብርህ ከምዝብልን ነፍሲ ወከፍ መልእኽትኺ ከመይ ከም ዘስተማቕሮን ምናልባት እዚ እዋን ምስሓለፈ ክነዕልሎ ንኸውን ኢና። እንታይ ከም ዘሐጉሰኒ ትፈልጥ ዲኻ? ኩሉ ቃልትኪ እዩ ዝገርመኒ። ነፍሲ ወከፍ ዘረባኺ ኣልዒለ ንኣዕሩኽተይ ክጀሃረሎም እየ ዝውዕል። ምእንታኺ ዝነብር፡ ኣፍቅሪኺ እየ ክንራኸብ ኢና! ሓደራ ኣይትጨነቑ። ዝደለኽዮ ሕተትኒ። ኩሉ ክኾነልኪ እየ። Love you


ብጾታዊ መጥቃዕቲ ዝኽሰስ ፍሉጥ ጋዜጠኛ ኣልጀዚራ

ከማል ሳንታማርያ፡ ፍሉጥ ኣቕራቢ ዜና ተሌቪዥን’ዩ። እዚ ህቡብ ጋዜጠኛ ኣብ ኣልጀዚያ ን16 ዓመታት ዘገልገለ ኰይኑ፡ ኣብ ላዕለዋይ በዓል መዚ ኒውዚላንድ ቲቪኤንዘድ ሓድሽ ስራሕ ጀሚሩ ነይሩ። ኣብዚ ትካል፡ ን32 መዓልታት ጥራይ ድሕሪ ምስራሕ፡ ስርሑ ከም ዝገደፎ ብወግዒ ኣፍሊጡ። ኣብ ክፍሊ ዜና ዘርእዮም ዝነበሩ ዘይግቡእ ባህርያት ዘስዓቦ ክስታት ምኽንያት ከም ዝዀኑ ይግለጽ። ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ኣብቲ ን16 ዓመታት ዝሰርሓሉ ማዕከን ዜና ኣልጀዚራ ዝነበራ መሳርሕቱ ጾታዊ መጥቃዕቲ ይፍጽመልና ነይሩ’ዩ ዝብሉ ክስታት ከስምዓ ጀሚረን። ቢቢሲ ምስ ሓያሎ ናይ ሕጅን ቅድምን ሰራሕተኛታት እቲ ትካል፡ ቃለ መጠይቕ ብምክያድ፡ ሰነዳዊ መረዳእታታት ዘይእዱባት መልእኽታትን ጥርዓን ሰራሕተኛታትን መሰረት ገይሩ ብዘካየዶ መርመራ፡ ኣብ ልዕሊ ሳንታማርያ ኣብ ክፍሊ ዜና ደውሓ ዘነጻጸሩ ሓያሎ ክስታት ጾታዊ ምትንኻፋት ረኺቡ። ገሊኦም ወሃብቲ ርእይቶ፡ ንሱ ጥራይ ከም ዘይነበረ ይዛረቡ። ብተወሳኺ፡ እቲ ኩባንያ ጽቡቕ ባህሊ ስራሕ ከም ዘይብሉ ብምግላጽ፡ ብዓቢኡ ጥርዓናት ምግፋዕ፡ ጾታዊ ኣፈላላይ፡ መድሃልትን ዓሌታውነትን ፍታሕ ከም ዘይረኽቡ ይገልጹ። እቶም ቃሎም ንቢቢሲ ዝሃቡ ሰራሕተኛታት፡ ስርሖም ከይጽሎ ስለ ዝሰግኡ ስሞም ከይጥቀስ ስለ ዝሓተቱ፡ መንነቶም ክዕቀብን ኣስማቶም ክቕየርን ተገይሩ ኣሎ። ሳንታማርያ ንቢቢሲ ብቐጥታ መልሲ'ኳ እንተዘይሃበ፡ ንዕኡ ዝምልከት ጥቕሉል መግለጺ ግን ኣውጺኡ ኣሎ። “ገሊኦም ዝበሃሉ ዘለው ክስታት ሓቅነት ኣለዎም፤ ገሊኦም ግን ካብ ዓውዲ ወጻኢ ዝተወስዱ’ዮም” ይብል። ወሲኹ፡ ዘርኣኽዎም “ባርህያት ንሰባት ምቹእነት ዝኸልኡ እንተነይሮም ይቕሬታ እሓትት፡” ኢሉ። ቢቢሲ፡ ካብ ኣልጀዚራ መልሲ ንምርካብ ዝርዝር 22 ክስታት እኳ እንተለኣኸ፡ እቲ መደበር ዜና ግን ንነፍሲ ወከፍ ክስታት መብርሂ ኣይሃበን። ኣክንድኡ፡ "ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ሰራሕተኛታቱ ዓንዲ ሕቘን መሰረትን ናይቲ ኩባንያ” ገይሩ ከም ዝቘጽሮም ብምግላጽ፡ “ንድሕነቶምን ጽቡቕ ህይወቶምን ልዑል ተገዳስነት ይህብ” ኢሉ። ወሲኹ፡ “ልዕሊ 95 ዜግነት ዘለዎ ሰራሕተኛታት ዘለዎ ዓለምለኻዊ ትካል ከም ምዃኑ መጠን፡ ንኹሉ ጥዑይን ሃናጽን ናይ ስራሕ ሃዋህው ንምህናጽ” ብቐጻሊ ጻዕሪ ከም ዝገብር ሓቢሩ። እታ ብሃብቲ ነዳዲ ዝበልጸገት ንኡሽቶ ሃገር ቀጠር፡ ብብዙሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ማዕርነት ጾታን ትኽሰስ። ኣብቲ ትካል ዝሰርሑ ሰራሕተኛታት ድማ፡ ብዛዕባ እቲ ዝበጽሖም በደላት ኣብታ ሃገር ክዛረቡ ከም ዝሰግኡ ይገልጹ። ኣብ ተሌቪዥን ኒውዚላንድ ሪፖርተር ዝነበረ ሳንታማርያ፡ ብ2005’ዩ ኣቕራቢ ዜና ቋንቋ እንግሊዘኛ ኰይኑ ኣብ ኣልጀዚራ ተቘጺሩ። ኣብ ስርሑ ቀልጢፉ ዕብየት ዘርኣየ ኰይኑ፡ ንፕረዚደንታዊ መረጻ ኣሜሪካ 2020ን ካልኦት ዓበይቲ መደባትን ብቐጥታ ከቕርብ በቒዑ። መሳርሕቱ፡ ተዋዛዪ፡ ብቐሊሉ ምስ ሰባት ዝተኣታቶን ንፉዕ በዓል ሞያ ተሌቪዥንን ከም ዝዀነ ይምስክሩ። ንሱ ኣብ ኣልጀዚራ ምስ ተቘጽረ፡ ቶሪ መንእሰይ ፕሮዲዩሰር ተሌቪዥን ነይራ። “ገለ ነገራት ንግበር እምበር . . . ኣብ ዕረፍትኺ ኸ ናብ ገዛኺ ኣይትጽውዕንን ዲኺ” ዝብሉ መልእኽታት ብትዊተር ይሰደላ ከም ዝነበረ ትዛረብ። ቢቢሲ፡ እቶም ብትዊተር፡ ዋትስኣፕን ኢመይልን ዝሰዶም ዝነበረ ዘይእዱባት መልእኽታት ርእዩ እዩ። “ድሕሪኡ፡ ኣብ ቦታ ስራሕምትንኻፍ ጀሚሩ። ኢዱ ኣብ መንኰበይ ምግባር፡ ባህ ዘይብል ምሕቛፍ፡ እቲ ዝኸፍአ ድማ ኣብ ገጽ ምስዓም ጀሚሩ። ሓደ ግዜ፡ ኣብ ገጸይ ዝዓለበ ምራቝ ክጸርግ ናብ ሽቓቕ ከይደ’የ” ትብል ቶሪ። ቶሪ፡ እዚ ምስ ኣብ ማእከላይ ጽፍሒ ሓላፍነት ዝነበረ ሰብ ከም ዝተዘራረበትሉ ሓቢራ፤ ክልቲኦም ክኣ፡ እቲ ዝርርብ ከም ዝተኻየደ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። "ኣብ ዕቱብ ክፍሊ ዜና ዝሰርሕ ሞያዊ ሰብ፡ ናብ መሳርሕቱ፡ ብዛዕባ ቁመናኣ ኰነ 'ጡባ' ወይ ‘ኣዕሩኽ’ ኢና ኢሉ እንተሓሰበ’ውን ንምትሕቝቛፍ ክዕድም ከም ዘይብሉ ብተደጋጋሚ ክንገሮ የብሉን” ትብል ትሮይ። ሳንታማርያ፡ ብዛዕባ ኣጥቧታ እተን ሓቢረናኦ ዜና ዘቕርባ ደቂ ኣንስትዮ ርእይቶ ከይሃበ ከም ዘይውዕል ንቢቢሲ ርእይቶኦም ዝሃቡ ሰባት ይገልጹ። ሓያሎ ናይ ሕጂን ነባር ሰራሕተኛታት እቲ ትካል፡ ባህርያት ሳንታማርያ ካብ ሓደ ኣጋጣሚ ንላዕሊ ዝተዓዘብዎ ምስክርነት ሂቦም። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣልጀዚራ ዝሰርሕ ዘሎ ወዲ ተባዕታይ ሰራሕተኛ፡ ሳንታማርያ ኣብ ከንፈሩ ከም ዝሰዓሞ ገሊጹ። እዚ ኤዲተር ዜና ዝዀነ ሰብ [ሕጂ ላዕለዋይ ሓላፊ] ከም ዝረኣዮ ይዛረብ። ካልእ፡ ፕሮድዩሰር ሳንታማርያ ኣብ ስራሕ - ኣብ ቅድሚ ብዙሓት ሰባት - ኣብ ናይ ስራሕ ቦታ ኣብ ክሳዳ ከም ዝሰዓማ ገሊጻ። “ኣዝዩ ሕፍረትን ሕርቃንን ተሰሚዑኒ፤ ሰባት ምስኡ ዝዀነ ነገር ዝጀመርኩ ክመስሎም እዩ ኢለ ስክፍታ ተሰሚዑኒ። ጋሻ ስለ ዝነበርኩ፡ ብዛዕባኡ ዘዛርቦ ዝፈልጦ ናይ ምምሕዳር ሰብ ኣይነበርን፡” ትብል። ብዙሓት ካብኣቶም ንባህርያት ሳንታማርያ ድፍረት ዝመልኦ’ዩ እኳ እንተበሉ፡ ንርእሶም፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ገና ጀመርቲ ሰራሕተኛታት ገይሮም ብምሕሳብ ንዕኡ ኰኾብ ሚድያ ገይሮም ይርእዩዎ ስለ ዝነበሩ፡ ብዛዕባ እቲ ዝበጽሖም ዝነበረ ጾታዊ መጥቃዕቲ ሪፖርት ከም ዘይገብሩ ሓቢሮም። ንኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ኣልጀዚራ ፍሪላንሰር ዝነበረት ፊዮና፡ ሳንታማርያ ኣብ ክፍሊ ዜና ክሓቝፋ፡ ጾታዊ ርእይቶታት ክህባን ዘይግቡእ ጽሑፋት ክሰድድን ከም ዝፈተነ ገሊጻ። ብወግዒ ጥርዓን’ኳ እንተዘይኣቕረበት፡ ናብ ሓደ ማእከላይ ደረጃ ሓላፍነት ዘለዎ ሰብ ግን ሪፖርት ከም ዝገበረት ትዛረብ። ንሱ ግን "ዎ! እቲ ትንኮያ ሕጂ’ውን ቀጺሉ ድዩ? መቸስ ሕጂ ደው ኣቢሉ’ዩ” ጥራይ ከም ዝበላ ሓቢራ። ድሕሪኡ፡ ናብ ምምሕዳር ዓቕሚ ሰብ ከተመልክት ደልያ፡ ንስኺ ናይ ሓጺር ግዜ ኮንትራት ስለ ዘለኪ ከምኡ ክትገብሪ ኣይትኽእልን ከም ዝተባህለት ገሊጻ። መብዛሕትኦም ጾታዊ ትንኰያታት ዝወረዶም መሳርሕቲ ሳንታማርያ፡ ስርሖም ከይስእኑ ብዝብል ስግኣት ንሓለፍቶም ካብ ምዝራብ ይቝጠቡ ከም ዝነበሩ ይገልጹ። ኣብ ውሽጢ ኣልጀዚራ ግልጽነትን ተሓታትነት ዘለዎ ኣሰራርሓ ስለ ዘየሎ ድማ ከም ዝሰግኡ ሓቢሮም። እዚ ግን፡ ኣብ መደበር ዜና ኒውዚላንድ ተቐባልነት ኣይነበሮን። ኣብቲ ንሓደ ወርሒ ዝሰርሐሉ መደበር ተሌቪዥን ክሲ ጾታዊ ትንኰያ ምስ ቀረበሉ፡ እቲ ዝቘጸሮ ሰብ ንርእሱ ካብ ስራሕ ተሰጒጉ። ኣብ ውሽጢ ኣልጀዚራ ዘሎ ጾታዊ ትንኰያ፡ ልዕሊ ጉዳይ ሳንታማርያ ከም ዝዀነ እትዛረብ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ፡ ካልእ ሓለቓኣ በዓልቲ ቤቱ ኣብ ዘይትህልወሉ ግዜ ናብ ገዛኡ ክትመጽእ ከም ዝጸውዓ ተዛሪባ። ካልእ ወሃቢት ርእይቶ ድማ፡ ሓለቓኣ ‘ኣብ እዋን ረመዳን ጾታዊ ርክብ ንፈጽም ይብለኒ . . .’ ነይሩ ትብል። እንተዀነ ስርሐይ ከይስእን ኢላ ብምስጋእ ሪፖርት ኣይገበረትን። እዚ፡ ኣብ ደውሓ ጥራይ ዘይኰነ ኣብ ለንደን ኣብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ኣልጀዚራ’ውን ዝፍጸም ምዃኑ ቢቢሲ ዝረኸቦ መረዳእታ የመልክት። ይዅን’ምበር፡ ኣብ ደውሓ ዝያዳ ጾታዊ ትንኰያን ዓሌታውነትን ከም ዝንጸባረቕ ሰራሕተኛታት ገሊጾም። ጥርዓን ንምቕራብ ዝፈርሕሉ ምኽንያት ክዛረቡ እንከለው ድማ፡ ኣብ ደውሓ ብዙሓት ነገራት ምስ ኮንትራት ስራሕ ዝተኣሳሰሩ ምኽንያታት ከም ዝዀኑ የረድኡ። ካብ ስራሕ እንተተሰጒግካካ፡ መንበሪ ፍቓድ ትስእን፣ መድሕን ትምህርቲ ደቅኻ፣ መንበሪ ገዛን ጥዕናን ትስእን። ስለዚ፡ ሰባት እቲ ዝወርዶም ጾታዊ መጥቃዕቲ ሪፖርት ምግባር ይፈርሑ። ኣልጀዚራ፡ ናጻን ዘይሻራውን ሚድያ ከም ዝዀነ’ዩ ዝገልጽ። እንተዀነ ምንጪ ገንዘብ እቲ ትካል ካብ ኣሚር ቐጠር ዝመጽእ ስለ ዝዀነ፡ ኣብ ጉዳይ ቐጠር ጋዜጠኛታት ዝደለይዎ ክጽብጽቡ ኣይክእሉን። ሕጊ እታ ሃገር’ውን ናይ ምዝራብ ናጽነት ኣይፈቅድን። ኣልጀዚራ፡ ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶታት ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ “ጾታዊ ትንኰያ ዝምልከት ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታቱ ዝቐረቡ ክስታት ብቐሊሉ ከም ዘይርእዮም” ብምግላጽ እቲ ጉዳይ ከም ዝምርምሮ ኣብሪሁ። ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ከም ዝብሉዎ ግን፡ ‘ገለ ሰራሕተኛታት ልዕሊ ሕጊ’ዮም።'


ንጉስ ዓለም' ክኸውን ዝምነ ዝነበረ ቦሪስ ጆንሰን ድሕሪ ሕጂ እንታይ እዩ ክሰርሕ?

ዓቃባዊ ሰልፊ ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ኣብ ውሽጢ 30 ዓመታት እቲ ዝለዓለ ዓወት መረጻ ድሕሪ ምርካቡ ንሰለስተ ዓመታት ክመርሕ ዝጸንሐ ቦሪስ ጆንሰን ካብ ስልጣኑ ይወርድ ኣሎ። ኣብ እዋን ቍልዕነቱ፡ “ንጉስ ዓለም” ክኸውን ዝሓልም ዝነበረ ሰብኣይ፡ ሕጂ እንታይ ከም ዝሰርሕ የሰላስል ኣሎ። ጸሓፊ ታሪኽ ህይወቱ ዝዀነ ኣንድሪው ጊምሰን፡ “ሃገረሰብ ከይዱ፡ ንቤተክርስትያን እቲ ከባቢ ዝዀነ ስርሓት ዘካይድን ካብ ነቐፌታ ወጻኢ ዝዀነ ህይወት” ዝመርሕን ዓይነት ሰብ ኣይኰነን፡ ይብል። ስለዚ፡ ኣብ ቀጻሊ እንታይ ክገብር ይኽእል? ቦሪስ ጆንሰን፡ ናብ ፖለቲካ ቅድሚ ምእታው፡ ልዑል ደሞዝ ዝነበሮ ሞያዊ ጋዜጠኛ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ፡ ንዝተፈላለዩ ጋዜጣታትን መጽሄታትን ይጽሕፍ'ኳ እንተነበረ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ቅድሚ ምዃኑ ነዚ ጠንጢኑ ናብ ወስት ሚኒስተር መጺኡ። ሰሙናዊ፡ ንዓምዲ ደይሊ ቴሌግራፍ ብምጽሓፍ ኣብ ዓመት 275 ሽሕ ፓውንድ ይኽፈሎ ነይሩ። ዝተፈላለያ ትካላት ጽሕፈት፡ ጆንሰን ኣብ ስልጣን እናሃለወ መጽሓፍ እንተዝጽሕፍ ነይሩ “ልዕሊ ሓደ ሚሊዮን ፓውንድ” ምተኸፍሎ ነይሩ ብምባል ገምጋመን የቐምጣ። ጆንሰን፡ ክሳብ ሕጂ ሸሞንተ መጽሓፍቲ ጽሒፉ ኣሎ [ኣብ ዓምዲታት ዝጽሓፎም ሓዊስካ]። ካብዚኦም፡ ታሪኽ ህይወት ናይቲ ጀግናይ ዝብሎ ዊንስተን ቸርችል፡ ከምኡ’ውን ‘ሰቨንቲ ቱ ቨርጅንስ’ ዝተሰምያ መጽሓፍቲ ይጥቀሳ። ካብ ስልጣን ድሕሪ ምውራዱ ግን፡ ናይ መጀመርታ ዘውጽኦ መጽሓፍ ታሪኽ ዊልያም ሼክስፒር ክኸውን እዩ። እዚ መጽሓፍ፡ ንዝሓለፉ ዓመታት ብጅምር ግድፍ ክጽሕፎ ዝጸንሐ እዩ። እዚ "Shakespeare: The Riddle of Genius" ዝተሰምየ መጽሓፍ፡ ብ2016 ክሕተም መደብ ወጺኡሉ ነይሩ። ግን ክኣ፡ ኣብ ጉዳይ ብረክዚት ተዓዊቱ ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ጸኒሑ ክኣ ቀዳማይ ሚኒስተር ስለ ዝዀነ፡ ጆንሰን ንዝጽሕፈሎም ሰዓታት ተሻምዮምዎ። ኣብ ዝቕጽል ወርሒ ዝወጽእ ካልኣይ ክፋል ታሪኽ ህይወት ጆንሰን ዝጽሓፈ ጊምሰን፡ “ሼክስፒር፡ ብዛዕባ ስልጣንን ዓሚጽካ ንጉስ ምቕታልን እዩ” ይብል። “ሕጂ፡ ናይ ባዕሉ ሰልፊ ኣንጻሩ ክኸውን እዩ፤ መጽሓፉ ንምውዳእ ድማ ውዱእ ዝዀነ ነገር ኣለዎ” ኢሉ። ከም ሓደ ነባር ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ህዝባዊ መደረታት ብምግባር ብዙሕ ገንዘብ ክረክብ ይኽእል'ዩ። ቀዳመይቲ ሚኒስተር ነበር ተሬሳ መይ፡ ኣብ 2022 ጥራይ ትሸዓተ ምደረታት ብምቕራብ 715 ሽሕ ፓውንድ ረኺባ እያ። ጆንሰን፡ ናብ ስልጣን ቅድሚ ምምጽኡ፡ ዘለዎ ክእለት ምውዛይ ድሕሪ እንግዶት ድራር ኣብ ዝህልው ምድላዋት ተበሃጊ ክኸውን ኣኽኢልዎ ነይሩ። ካብኡ ንላዕሊ ክገብር ይኽእል እዩ። ኣብ መጋቢት 2019፡ ክልተ መደረታት ጥራይ ብምስማዕ [ሓደኡ፡ ንባንክ እቲ ካልእ ድማ ንሓደ ጕጅለ ሚዲያ ህንዲ] ልዕሊ 160 ሽሕ ፓውንድ ተኸፊሉ ነይሩ። ንነዊሕ እዋን ኣማኻሪ ጆንሰን ዝነበረ ሎርድ-ላይስተር፡ “ብዘይጥርጥር ብዙሕ ክጽሕፍን መደረታት ክገብርን እዩ” ይብል። ንሱ፡ ጆንሰን ከንቲባ ለንደን ካብ ዝነበረሉ ኣትሒዙ ኣማኻሪኡ ዝነበረ ኰይኑ፡ እቲ ናይ ቀደም ሓለቓኡ ካብ ስልጣን ምስ ወረደ፡ “ንልቡ ቀረባ ብዛዕባ ዝዀኑ ነገራት ክዛረብ እዩ” ኢሉ። ኣብ ኲን ሜሪ ዩኒቨርሲቲ ለንደን፡ ፕሮፌሰር ፖለቲካ ቲም ባሌ ብወገኑ፡ “ብዅሉ መዐቀኒታት፡ ቦሪስ ጀንሰን ምስ መሓዙቱ ክወዳደር እንከሎ፡ ፈታዊ ገንዘብ እዩ። ነዚ ድማ ኵሉ ነገር ክገብር ይኽእል እዩ” ይብል። ቦሪስ ጆንሰን፡ ኣባል ባይቶ ኰይኑ ክቕጽል ድዩ ዝብሉ ብዙሓት ግምታት ኣለዉ። በቲ ዝመጽእ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ክኣ፡ ናይ ካቢነ ስራሕ ክወሃቦ’ዩ ዝብል ተኽእሎ ዳርጋ የለን። ሕጂ፡ ካብ ስልጣኑ ክወርድ እንከሎ ንኽልተ ዓመት ብቐጥታ ስራሕ መንግስቲ ንኸይሰርሕ ንኽልተ ዓመት ክእገድ እዩ። ሎርድ ላይስተር ግን “ቀልጢፉ ካብ ፓርላማ ዝወጽእ ኣይመስለንን። ኣብኡ፡ ብድሕሪት ኰይኑ ኣእማን ክድርቢ’ዩ ኢለ ኣይሓስብን” ይብል። ቦሪስ ጆንሰን፡ ንቐዳማይ ሚኒስተር ኣብ ዝቐርቡ ሕቶታት ንመወዳእታ ግዜ ተረኺቡ፡ "hasta la vista, baby" [ቻው፤ ክምለስ እየ] ኢሉ ቅድሚ ምስንባቱ፡ “ንሕጂ፡ ዝለዓለ ልኡኽ ተዓዊቱ’ዩ”  ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። እማን ግን፡ ኣብ ዝቕጽል መረጻ እቲ ዝትክኦ ሰብ እንተዘይተዓዊቱ ናብ ፖለቲካ ክምለስ ድዩ? ታሪኽ ዓቃባዊ ሰልፊ ዝጸሓፈ ፕሮፌሰር ባሌ፡ “ናብ ቦሪስ ጆንሰን እንተተመሊሶም [እቲ ሰልፊ] መጻኢ እቲ ሰልፊ ከጨንቐኒ’ዩ” ይብል። ከቋርጽ ዘይደልዮ ናይ ነዊሕ እዋን መላፍንቲ ጆንሰን ጃኮብ ሪስ-ሞግ፡ ድሕሪ ዊልያም ግላድስቶን ተመሊሱ ናብ መሪሕነት ዝመጽአ የለን ይብል። ጊምሰን ግን፡ ታሪኻዊ ንጽጽር ኣገዳሲ ኣይኰነን ኢሉ። “ዝገበሮ ብዘየድስ፡ ኣምልኾ ቦሪስ ክህሉ’ዩ። ብዙሓት ሰባት ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ክልተ ሰለስተ ሻብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኰይኖም’ዮም።” ቦሪስ፡ ድሕሪ ሕጂ ዝሰርሐ እንተሰርሐ፡ ዓመታዊ ወጻኢታቱ ክሽፈነሉ እዩ። ኵሎም ቀዳሞት ሚኒስተራት ነበር፡ ንቤት ጽሕፈትን መካየዲ ስራሕን ኣብ ዓመት 115 ሽሕ ፓውንድ ይወሃቦም’ዩ። ጆንሰን፡ ንነዊሕ ግዜ ልሙዳት ሕግታት ፖለቲካ እናጠሓሰ ዝመጽአ ሰብ ስለ ዝዀነ፡ እቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ ዝተኸተሉዎ መገዲ ክስዕብ’ዩ ኢልካ ምእማን ከቢድ እዩ። “እዚ ወይ ክኣ እዚ - ዝብል ዓይነት ሰብ ኰይኑ ኣይፈልጥን። እኳ ደኣ፡ ምቍር ሕብስትኻ- ሒዝካ- ብልዓዮ- ዝዓይነቱ ሰብ እዩ ነይሩ። ዝዀነ ዝገብሮ ነገር ስራሕ ዝበዝሖ እዩ ዝመስለኒ፤ ስቕ ክብል ኣይክእልን” ይብል ጊምሰን። ፕሮፌሰር ባሌ ብወገኑ፡ “ፖለቲካዊ ጐስጓስ፡ ናብ ስልጣን ምምላስን ገንዘብ ምርካብን ኵሎም ጐድኒ ጐድኒ ከኺዶም ይኽእል እዩ፡” ኢሉ።


ክትልሀ ዝተራእየት ቀዳመይቲ ሚኒስተር ትንቀፍ

ኣብ ሓደ ልሒዅ ዝወጽአ ቪድዮ ክትልሀ ዝተራእየት ቀዳማይቲ ሚኒስተር ፊንላንድ ሳና ማሪን ሓያል ነቐፌታ ገጢሙዋ። ኣብቲ ካብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተረኽበ ቪድዮ፡ እታ መራሒት መንግስቲ ምስ ህቡባት ፊንላንዳውያን ዝርከብዎም መሓዙታ ክትስዕስዕን ክትደርፍን ትረአ። ብሓርነት ክትቆጻጸ ምርኣዮም ባህ ዘይበሎም ተቓወምቲ ሰልፍታት ዕጸ-ፋርስ ወሲዳ ነይራ ከይትኸውን መርመራ ክትገብር ኣለዋ ክብሉ ይነቕፉ ኣለዉ። ጓል 36 ዓመት ዝኾነት መንእሰይ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ግን፡ ዝወሰደቶ ዕጸ-ፋርስ ከም ዘየለ ብምግላጽ፡ ኣልኮላዊ መስተ ሰትያ " ኣብ ውዕዉዕ ትልሂት" ከም ዝነበረት ተዛሪባ። ጓል 34 ዓመት እንከላ ስልጣን ዝተረከበት ማሪን ፡ ኣብ ዓለም እታ ብዕድመ ዝነኣሰት መራሒት ሃገር'ያ ነይራ። ኣብዚ እዋን'ዚ ፕረዚደንት ቺለ ጋብሪኤል ቦሪክ እቲ ዝነኣሰ መራሒ ምዃኑ ይግለጽ። እታ ናብ ትልሂታት ከም እትኸይድ እትእመን ሳና ማሪን፡ ብዙሕ ግዜ ኣብ ፈስቲቫላት ሙዚቃ ክትሳተፍ ትርአ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ምስ ብኮቪድ-19 ዝተለኽፉ ሰባት ተራኺባ እንከላ፡ ናብ ለይታዊ ትልሂት ብምኻዳ ይቕሬታ ክትሓትት ተገዲዳ ነይራ። ብሓሙስ ብዛዕባ'ዚ ሓድሽ ቪድዮ ኣብ ዝሃበቶ ግብረመልሲ፡ ትቕዳሕ ምንባራ'ኳ ትፈልጥ እንተነበረት ናብ ህዝቢ ምልሓዂ ከም ዘሕረቓ ተዛሪባ። "ሳዕሲዐ፡ ደሪፈን ተዘናጊዐን- ፍጹም ሕጋዊ ነገር'ዩ። ኣብ ዕጸ-ፋርስ ዝራኣኹሉ ይኹን ሰባት ዝተጠቕምሉ ኩነታት ተረኺበ ግን ኣይፈልጥን" ብምባል ነቲ ዝቐረበላ ክስታት ነጺጋ። ይኹን'ምበር፡ መራሒት ተቓዋሚ ሰልፊ ሪካ ፑራ፡ ኣብ ልዕሊኣ "ጥርጣረ ኣንጸላልዩ" ስለ ዘሎ ማሪን ብፍቓዳ ናይ ዕጸ-ፋርስ (ዘደንዝዝ ዕጽ) መርመራ ክትገብር ጸዊዓ'ላ። ካልኦት ተቓወምቲ ሰልፍታት'ውን፡ እታ ቀዳመይቲ ሚኒስተርን ማዕከናት ዜና እታ ሃገርን፡ ብዛዕባ ካልኦት ኣገደስቲ ጸገማት ኣብ ክንዲ ዝዛረቡ ኣብ ትልሂትን ምዝንጋዕን ምትኳሮም ነቒፎም። ሳና ማሪን ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ "ስድራቤታዊ ህይወት ኣለኒ፡ ናይ ስራሕ ሂወት ኣለኒ፡  ምስ መሓዙተይ ዘሕልፈሉ ናይ ምዝንጋዕ ግዜ'ውን ኣለኒ። ከም ኩሉ ኣብ ክሊ ዕድመይ ዝርከብ ሰብ'ዩ" ክትብል ርእሳ ተኸላኺላ። ውልቃዊ ጠባያታ ክትቅይር ኣገዳሲ ከም ዘይኮነ እትምጉት እታ ቀዳመይቲ ሚኒስተር፡ "ከምታ ዝጸናሕክዋ ኰይነ ክቕጽል'የ፤ ተስፋ እገብር እዚ ተቐባልነት ክረክብ" ኢላ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓደ ብልድ ዝተባህለ ፍሉጥ ጀርመናዊ ጋዜጣ "ኣብ ዓለም እታ ዝሓረፈት ቀዳመይቲ ሚኒስተር" ክብል ገሊጹዋ ነይሩ። ማዕከናት ዜና ፊንላንድ፡ ነቲ ህዝባዊ ኣገዳስነት ዘለዎ'ዩ ዝበልዎ ዝላሓዄ ቪድዮ መሰረት ብምግባር ነቲ ጉዳይ ሰፊሕ ሸፈነ ሂቦሞ ኣለዉ። ሳና ማሪን ኣብ ታሕሳስ 2019 ናብቲ ዘላቶ ስልጣን ዝደየበት ኰይና፡ ሓያል ደገፍ ናይቲ ንሳ ትመርሖ ሰልፊ ዘለዋ'ያ። "እቲ ዝተራእየ ግብረ መልሲ፡ ከምቲ ንኹሉ ነገራት ማሪን ዝወሃብ ንቡር ኣቓልቦ'ዩ- ዝተመቓቐለ" ክብል ፊንላንዳዊ ጋዜጠኛ ፖለቲካን ተንታኒን ሮበርት ሳንድማን ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ዕድሚኣ ዘላ ጓል ክትዘናጋዕ ልሙድ'ዩ ዝብሉ ሰባት ክህልዉ እንከለዉ፡ ዝሰንበዱ'ውን ኣለዉ። "ክሳብ ሕጂ ዝተረጋገጸ ሓደ ነገር እንተሃልዩ ግን፡ ቅድሚ ሕጂ ዝወጽአ ስእልታት፡ ክሳብ ክንድ'ዚ ናታ ይኹን ናይ ሰልፋ ህቡብነት ዝጸለወ ኣይነበረን"። ሳንድማን ከም ዝብሎ፡ ብዛዕባ ምስ ህቡባት ፊንላዳውያን ዘለዋ ርክብ ብዙሕ ኣቓልቦ ዝሰሓበ ኮይኑ፡ ካብቶም ቅድሚኣ ዝነበሩ ቀዳሞት ሚኒስተራት ፍልይ ዝበለ'ዩ።


መበል 100 ዓመት ቢቢሲን 10 ተዘክሮታትን

ኮርፖሬሽን ፈነወ ብሪጣንያ (ቢቢሲ) መበል 100 ዓመቱ ይጽምብል ኣሎ። እቲ ኣብዚ እዋን ኣብ ዓለም ዝዓበየ ኮርፖሬሽን ፈነወ 18 ጥቅምቲ 1922 እዩ ብወግዒ ኣብ ለንደን ዓዲ እንግሊዝ ተተኺሉ። ኣብ ዝሓለፈ 100 ዓመታት ከኣ ዝተፈላለየ መሳጢ መድረኻት ኣሕሊፉ እዩ። እቶም ፍልይ ዝበሉ ፍጻመታትን ኣብ ቢቢሲ ፍሉይ ተራ ዝነበሮም ሰባትን ክንነግረኩም። ቢቢሲ፡ ብርክት ዝበሉ ኣማተር መደበራት ድሕሪ ምዕጻዎም፡ ፈላሚ መዓልታዊ ናይ ራድዮ ኣገልግሎቱ 14 ሕዳር 1922 እዩ ካብ ለንደን ዓዲ እንግሊዝ ጀሚሩ። እቲ ናይ ፈለማ ፈነወ ሰዓት 6፡00 ድቀ ክግበር እንከሎ፡ ዜናዊ ጸብጻብ ኮይኑ፡ ንዕኡ ስዒቡ ካብ ኣገልግሎት ሜትሮሎጂ ብሪጣንያ ዝተረኽበ ትንቢት ኩነታት ኣየር እዩ ቀሪቡ። ኣርተር በሮውስ ነቲ ጸብጻብ ክልተ ጊዜ ከንብቦ እንከሎ፡ ኣብቲ ካልኣይ እዋን፡ ሓበሬታ ክጽሕፉ ንዝደልዩ ሰማዕቲ ዕድል ንምሃብ፡ ህድእ ኢሉ እዩ ኣንቢብዎ። ንጉስ ጆርጅ ሓምሻይ ብ19 ታሕሳስ 1932፡ ፈላሚ ናይ በዓል ልደት መልእኽቲ ንብሪጣንያን ንገለ ክፋል ዓለምን ኣመሓላሊፉ። እቲ ብሓጺር ማዕበል ዝተመሓለለፈ ፈነወ፡ ብቐንዱ ኣብ ንግስነት ብሪጣንያ ንዝርከቡ ተዛረብቲ ቋንቋ እንግሊዝ ዝዓለመ ኔሩ። ንሱ ኣብ መደረኡ “ሰብኡትን ኣንስትን፡ ብውርጪ፡ ብምድረበዳ፡ ወይ ብባሕሪ ተፈላልዮም ኣለው፤ ብኣየር ዝመሓላለፍ ድምጺ ጥራሕ’ዩ ክበጽሖም ዝኽእል” ኢሉ። እዚ መደረ ነቲ ሎሚ ‘ቢቢሲ ዎርልድ ሰርቪስ’ ተባሂሉ ዘሎ ኣገልግሎት ሃጸያዊ ኣገልግሎት ቢቢሲ ዘበገሰ ነበረ። ቢቢሲ ዎርልድ ሰርቪስ፡ ሎሚ፡ ብስፍሓት ሸፈነ፡ ቋንቋታትን ብዝሒ ተኸታተልትን ዝዓበየ ትካል ትካል ፈነወ እዩ። ብኢንተርነት፡ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ቴለቪዥንን ራድዮን፡ ብልዕሊ 40 ዝተፈላለዩ ቋንቋታት ዓለም ይፍኑ። ኣብ 1930ታት፡ ዋጋ ማይክሮፎናት ክቡር ብምንባሩ፡ ቢቢሲ ምስ ትካል ማርኮኒ ብምስምማዕ ናይ ባዕሉ ሓድሽ ማይክሮፎን ኣማዕቢሉ። እቲ ፍርያት ምስ ግዜ እናተመሓየሸን እናማዕበለን ክኸይድ እንከሎ፡ ኣብ ተኸታታሊ ድራማታትን ፊልምታትን ይርአ ብምንባሩ፡ ከም ናይ ቢቢሲ ማይክሮፎን ክፍለጥ ክኢሉ እዩ። ኣብ 1938 ዝጀመረ ፈነወ ቢቢሲ ዓረብኛ፡ ፈላሚ ኣገልግሎት ቋንቋታት እቲ ኮርፖሬሽን ኮይኑ። ኣላላዪ መደባት ኣሕመድ ከማል ካብ ራድዮ ግብጺ ክቑጸር እንከሎ፡ ኣዝዩ ህቡብ ብምንባሩ፡ እቲ ፈነወ ኣብ ሃገራት ዓረብ ኣብ ሓጺር ግዜ ኣዝዩ ፍሉጥ ኮነ። ኣብ ዝሰዓቡ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ብዝተፈላለዩ ቋንቋታት ዓለም ዝመሓላለፉ መደባት ራድዮን ቴለቪሽንን ተኣታተው። ብኢንተርነት ዝመሓላለፍ ቢቢሲ ኦንላይን፡ ኣብ 1997 እዩ ጀሚሩ። ምትእትታው ማሕበራዊ መራኸቢታት ስዒቡ እቲ ንብሪጣንያ ኣተኲሩ ዝሰርሕ ቢቢሲ ኒውስን ንዝተፈላለዩ ቋንቋታት ዓለም ዘጠቓልል ቢቢሲ ዎርልድ ሰርቪስን ተፈላለዩ። ሎሚ ቢቢሲ ዎርልድ ሰርቪስ ቀዳምነቱ ንጂጂታዊ ትሕዝቶ ናብ ምግባር ገጹ ይኸይድ ኣሎ። ኡና ማርሰን ኣብ ፈላሚት ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ኣዳላዊት መደባት ቢቢሲ ብምዃን ታሪኽ ሰሪሓ። ትውልደ ጃማይካዊት ኡና ኣብ 1939 ናብ ቢቢሲ ክትጽምበር ከላ፡ ምኩርቲ ጋዜጠኛ እያ ኔራ። ንሳ ፈለማ ተሓጋጋዚት ኮይና እያ ጀሚራ ኣብ 1941 ግና ናይ ምሉእ ግዜ ሰራሕተኛ ኮነት። 1 ግንቦት 1945 ቢቢሲ፡ መራሒ ጀርመን ኣዶልፍ ሂትለር ርእሰ ቅትለት ከምዝፈጸመ ኣቃልሐት። ንጽባሒቱ ምሸት ሰዓት 7፡00 ኣብ ኢጣልያ ዝነበሩ ወተሃደራት ጀርመን ኢዶም ከምዝሃቡ ተገሊጹ። 4 ግንቦት ኣብ ዴንማርክ ኢዶም ምስ ሃቡ፡ እቲ ኲናት ምብቅዑ ኣመላኸተ። እንተኾነ ግና ንዝተወሰነ መዓልትታት ወላ ሓደ’ውን ርግጸኛ ኣይነበረን። 7 ግንቦት ብርክት ዝበሉ ሰባት ኣብ ከባቢ ቤተመንግስቲ ባኪንግሃም እከዕ እንተተኣከቡ እታ ሃገር ንሓሙሽተ ዓመታት ዝተጸበየቶ ዜና ኣይተነገረን ነበረ። ምሸት ግና፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ዊንስተን ቸርቺል እቲ ዝቕጽል መዓልቲ፡ ዕለት ዓወት ኣውሮጳ ምዃኑ ብቢቢሲ ተዛረበ። ኣብ 1967 'ዓለምና' ("'Our World') ዝተሰመየ መደብ ተለቪዢን ቢቢሲ ታሪኽ ሰርሐ። ቅድሚኡ፡ ብሳተላይት ዝፍኖ ፈነወ ቴለቪዥን ንዝተወሰና ሃገራት ጥራሕ ዘራኽብ ኮይኑ ኣብ ደረጃ ፈተነ እዩ ኔሩ። ንኣብነት ቢቢሲ ካብ 1936 ጀሚሩ ኣዝዩ ንጹር ዝኾነ (ሃይ ደፊኒሽን) ምስሊ ብቴለቪዥን ብምፍናው ፈላሚ ማእከን ዜና እዩ። “ኣወር ዎርልድ” ግና ካብዚ ብዝተፈለየ መገዲ ኣብ ኩለን ክፍለ ዓለማት ንዝርከቡ ሰባት ብሳተላይት ቀጥታዊ ፈነወ ቴለቪዥን ከቕርብ ይፍትን ኔሩ። ዘ ቢትልስ፡ ደሓር ፍሉጥ ንዝኾነ ሙዚቃኦም ‘ኦል ዩ ኒድ ኢዝ ላቭ’ ኣብ ቢቢሲ ኣቕረቡ። እዚ ድሕሪ ምዕዋቱ፡ ኣብ 1985 ዓለም፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኸሰተ ጥሜት ሓገዝ ከበርክት ዘኽኣለ ‘ላይቭ ኤይድ’ ከመሓላልፍ ከኣለ። እዚ ካብ ብዙሕ መድረኻት ዝተመሓላለፈ ሙዚቃዊ ምርኢት ብ ቦብ ጌልዶፍን ሚጅ ኡርን ዝተሰናደወ ነበረ። ኣብ ምዕዋት እቲ ሙዚቃዊ ምርኢት እጃም ቢቢሲ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ ኔሩ። እቲ ምርኢት ኣብ 60 ሃገራት ዝርከቡ ከባቢ 400 ሚልዮን ሰባት ብቐጥታ ክከታተልዎ ክኢሎም እዮም። እዚ ስእሊ፡ ብተምሳል እቲ ንጋዜጠኛ ቢቢሲ ዎርልድ ሰርቪስ ጆርጂ ማርኮቭ ንምቕታል ዝወዓለ ንዋት ዝተዳለወ እዩ። 7 መስከረም 1978፡ ማርኮቭ ናብ ስርሑ እናኸደ እንከሎ ሓደ ጽላል ሒዙ ዝነበረ ሰብ ብድሕሪት ኣብ እግሩ ወጊእዎ ተሰወረ። ማርኮቭ ናብ ሆስፒታል ክውሰድ እንከሎ ብኣባል ስለያ ቡልጋርያን ኬጂቢን ተመሪዙ ክኸውን ከምዝኽእል ተዛረበ። ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ከኣ ኣብ መበል 49 ዓመቱ ህየወቱ ሓለፈ። እቲ ኣገባብ ቅትለትን እቲ ጋዜጠኛ ኣብ ልዕሊ ስርዓት ኮሚኒስት ቡልጋርያ ዘቕርቦ ዝነበረ ነቐፌታን፡ ኬጂቢ ወይ ኣገልግሎት ጸጥታ ቡልጋርያ ኣብቲ ቅትለት ኢድ ከምዘለዎም ክጥርጠሩ ጌሩ እዩ። እቲ ቅትለት “ፒካዲሊ” ብዝተባሃለ ኣባል ስለያ ከምእተፈጸመ ድሒሩ ዝተረኽበ ሰነዳት ኣረዲኡ። እንተኾነ ግና ምስቲ ቅትለት ብዝተኣሳሰር ናብ ሕጊ ዝቐረበ የለን። እዚ ዋንጫ ንስፖርታውያን ዝወሃብ ዓመታዊ ሽልማት ኮይኑ፡ ኣብ 2018 ግብጻዊ መሓመድ ሳላሕ ተዓዊቱሉ። ካብ 2001 ጀሚሩ ንተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ጥራሕ እዩ ዝወሃብ ኔሩ። ካብ 2012 ጀሚሩ ግና ንኹሉ ዓውድታት ስፖርት ከምዘካትት ተጌሩ። እቲ ናይ መጀመርታ ቅርጺ እቲ ዋንጫ ብሓደ ሴራልዮናዊ ወተሃደር ነበር እዩ ተዳልዩ። እቲ ወተሃደር ኣብ ስነጥበብ ዘለዎ ዝንባለ ምስ ተገንዘበ ህይወቱ ከምዝተቐየረ ይግለጽ። ሰነዳዊ ፊልምታት ዝርኢ ሰብ ንዴቪድ ኣተንብሮ ኣይስሕቶን እዩ። እቲ ፊልምታት ንሸሞንተ ዓሰርተ ዓመታት ዝዘለቐ ኣብ ህይወት መሮር ዘተኩር እዩ። ከም ‘ብሉ ፕላኔት’፡ ከምኡ’ውን ‘ናቹራል ዎርልድ’ ዝኣመሰሉ መደባቱ፡ ብሚልዮናት ተራእዮምን ብዙሕ ሽልማታት ክወስድ ኣኽኢሎምዎን እዮም። ኣብ መላእ ዓለም ተፈላጥነት ዘለዎ ዴቪድ ካብ 1960ታት እዩ ኣብ ቢቢሲ ኣቕራቢ ኮይኑ ክሰርሕ ጀሚሩ፡ ክሳዕ ዝለዓለ ኣካያዲ ስራሕ ክኸውን ከኣ በቒዑ እዩ። ብፍላይ ኣብ ኩነታት ኣየር መሃሪ ትሕዝቶታት ብምድላው በቲ ብሕቡራት ሃገራት ዝወሃብ ሽልማት ሻምፕዮና መሬት 2021 ተዋሂቡ።


እስራኤል ኣብ ምጽራይ ቅትለት ጋዜጠኛ ሽሪን ኣቡ ዓቕላ፡ ምስ ኣመሪካ ከምዘይትተሓባበር ኣፍሊጣ

እስራኤል ኣብ ጉዳይ ቅትለት ጋዜጠኛ ሽሪን ኣቡ ዓቕላ፡ ኣብ ዝግበር ዝዀነ “ደጋዊ መርመራ” ከም ዘይትተሓባበር ገሊጻ። ሚኒስትር ምክልኻል በኒ ጋንትዝ፡ ሰብ መዚ ኣመሪካ ኣብ ቅትለት እታ ጋዜጠኛ መርመራ ምጅማሮም ጌጋ ምዃኑ ሓቢሩ ኣሎ። እታ ፍልጤማዊት-ኣመሪካዊት ጋዜጠኛ፡ ኣብቲ ብእስራኤል ዝተትሓዘ ከባቢ ዌስት ባንክ፡ ወተሃደራት እስራኤል ስርሒት ኣብ ዘካይዱሉ፡ ኣብ ስራሕ እናሃለወት ብጥይት ኣብ ርእሳ ተወቒዓ ከም ዝሞተት ይዝከር። ኣቐዲሙ፡ ሽሪን ብወተሃደራት እስራኤል ከም ዝተቐተለት መሰኻኽር ዓይኒ ዝገለጹ ኰይኖም፡ ሰብመዚ እስራኤል እውን ብእስራኤላዊ ወተሃደር ተቐቲላ ክትከውን ከም እትኽእል ገሊጾም እዮም። ቤት ጽሕፈት መርመራ ፌደራል ኣሜሪካ (ኤፍ.ቢ.ኣይ) ኣብ ቅትለት እታ ጋዜጠኛ መርመራ ከም ዝጀመረ ንሚኒስትሪ ፍትሒ እስራኤል ምሕባሩ ኣሜሪካዊት ትካል ዜና ኣዝዮስ ብሰኑይ ገሊጻ። ሰራዊት ምክልኻል እስራኤል “ሞያዊን ዘይሻራውን መርመራ” ከም ዘካየደ ዝሓበረ ሚኒስተር ምክልኻል ገንትዝ ግና ኣብ ልዕሊ ወታሃደራቶም ንዝካየድ ዝኾነ ምርመራ ከም ዘይተሓባበሩን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ምጽራይ ከካይዱ ከም ዘይፈቕዱሎምን ንሰብ መዚ ኣመሪካ ከም ዝሓበሩሎም ተዛሪቡ። ኣብ ሃገራት ዓረብ ኣዝዮም ፍሉጣት ካብ ዝዀኑ ጋዜጠኛታት ሓንቲ ዝነበረት ሽሪን ኣቡ ዓቕላ፡ ብ11 ጉንበት 2022፡ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ጀኒን፡ ወተሃደራት እስራኤል የካይድዎ ዝነበረ መጥቃዕቲ ኣብ እትጽብጽበሉ እዋን እያ ተቐቲላ። ኣብቲ እዋን ኣብ መንጎ ወተሃደራት እስራኤልን ፍልስጤማውያን ሚልሻታትን ልውውጥ ተኹሲ ዝነበረ ኰይኑ፡ እታ ጋዜጠኛ መለለዪ ጋዜጠኛታት ዝዀነ ቆቢዕን ጃኬትን ተኸዲና ነይራ። መሰኻኽር ዓይንን ሰብመዚ ፍልስጤምን፡ እታ ጋዜጠኛ ብወተሃደራት እስራኤል ከም ዝተቐተለት ዝገለጹ ኰይኖም ብሕቡራት ሃገራትን መራኸቢ ብዙሃንን ዝተገበሩ መርመራታት እውን ነዚ ኣረጋጊጾም እዮም። ገምጋም ኣሜሪካ እውን እቲ ነታ ጋዜጠኛ ዝቐተለ ጥይት ካብ ወተሃደራት እስራኤል ዝተተኰሰ ክኸውን ተኽእሎ ከም ዘሎ ኣመልኪቱ። ኣብ ወርሒ መስከረም ሓደ በዓል መዚ ሚኒስትሪ ምክልኻል እስራኤል ጋዜጠኛ ምዃና ብዘይፈለጠ ወተሃደር ብጌጋ ተወቒዓ ክትከውን “ዓብዪ ተኽእሎ” ምህላዉ ተዛሪቡ ነይሩ። “ነቲ ዝገበሮ ነጊሩና እዩ፤ ከምኡ ገይሩ እንተዀይኑ እውን ብስሕተት ዝተገበረ እዩ” ኢሉ። ብተወሳኺ ኣብቲ እዋን እቶም ወተሃደራት ዝነበሩዎ ኩነታት ጽንኩር ከም ዝነበረን ካብ ኩሉ ኣንፈት ይትኰሰሎም ምንባሩን እቲ በዓል መዚ ዝሓበረ ኰይኑ፡ ካብቲ ኣቡ ዓቕላ ዝተቀተለትሉ ከባቢ ዝተረኸበ ናይ ቪድዮ ሓበሬታ ግን ነዚ ዝድግፍ ኣይኰነን። ወተሃደራት እስራኤል ኣስታት 200 ሜትሮ ጥራሕ ርሒቖም ምንባሮም ይግመት።እቲ ቪድዮ ድማ፡ ማቲ እታ ጋዜጠኛ ዝነበረትሉ ከባቢ ብተደጋጋሚ ጠያይቲ ክትኩሱ የርእይ። ኣብ እየሩሳሌም ዝተወለደት ጋዜጠኛ ኣቡ ዓቕላ፡ ዝበዝሕ እዋን ኣብ ኣሜሪካ ዝተቐመጠትን ዜግነት ኣሜሪካ ዝነበራን እያ። ዝበዝሕ ናይ ስራሕ ግዚኣ ድማ ጎንጺ እስራኤልን ፍልስጤምን ኣብ ምጽጻብ ኣሕሊፋቶ። ሓደ እዋን “ጋዜጠኝነት ናብ ህዝቢ ዝቐረበ ክኸውን እየ ዝደልዮ። እቲ ሓቂ ንምቕያር ቀሊል ዘይክኸውን ይኽእል፤ እንተወሓደ ግን ድምጾም ናብ እዝኒ ዓለም ከምጸኦ ይኽእል እየ” ኢላ ነይራ።


ኣብ ቅንያት መርዕኣ ንኣቦኣ ኣሊሻ ዝረኸበት ጋዜጠኛ

ኬንያዊት ጋዜጠኛ ናሙካቦ ወሩንጋ ንኣስታት 30 ዓመታት ኣቦኣ መን ከምዝኾነ እንከይፈለጠት ጸኒሓ መርዕኣ ምስተቓረበ ግን “ኣቦይ ግን መን’ዩ?” ዝብል ሕቶ መመሊሱ ክርብሻ ጀሚሩ። ንሳ ድሕሪ ክንደይ ላዕልትን ታሕትን ኣቦኣ መን ምዃኑ ኣሊሻ ረኺባቶ ኣላ።


መስሓቕቲ ፍጻመታት 2022

ኣብ 2022 ብዙሓት ሰባት 'ካዕካዕ' ዘበሉ ፍጻመታት ነይሮም። ካብ ሞንጎኦም ኬኒያዊ ጋዜጠኛ ኣብ እንዳ ሓራምዝ ኣትዩ ጸብጻብ ይሰርሕ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ብንእሽቶ ሓርማዝ ክርትም ኢሉ ዝስሓቐሉ ተጓንፎ'ዩ።


ተዋዛዪ ትሬቨር ኖህ፡ ምስናዳእ ‘ዘ ደይሊሾው’ ደው ከብል እዩ

ተዋዛዪ ትሬቨር ኖህ፡ ኣዳላዊ መደብ ዘ ደይሊ ሾው ስርሑ ደው ከብል ምዃኑ ኣፍሊጡ። ኖህ፡ "ኣብቲ መደብ ዝነበሮ ጻንሒት ከም ዘሐጕሶ’ኳ እንተገለጸ፡ "ካልእ ክድህስሶ ዝደሊ ክፋል ህይወተይ ኣሎኒ" ኢሉ። እዚ ወዲ 38 ዓመት መንእሰይ፡ ነቲ መደብ ኣብ 2015 ካብ ጆን ስቲዋርት ካብ ዝርከቦ ንደሓር፡ ነቲ ዋዛ ዝመልኦ ዜናን ቶክ ሾውን ኣአንጊዱ'ዩ። ስራሕ ደው ዘብለሉ ግዜ ድሒሩ ከምዝግለጽን ክሳብ ሕጂ'ውን ከም ኣአንጋዲ ኰይኑ ከምዝቕፅልን ተፈሊጡ። ኖህ፡ ኣብ ትውልዲ ዓዱ ደቡብ ኣፍሪቃ እዩ እቲ ሞያኡ ጀሚርዎ። ኣብ 2011 ናብ ኣሜሪካ ቅድሚ ምግዓዙ፡ ተኸታታሊ ስታንድ-ኣፕ ፍሉያት መደባትን ምሸት ምሸት መደብ ዕላልን የቕርብ ነይሩ። ንደይሊ ሾው ክሕዝ ኣብ ዝተመርጸሉ እዋን ብዙሕ ስሙይ ኣይነበረን፤ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ግን ዓለምለኻዊ ተፈላጥነት ዘለዎ ኮኾብ ኰይኑ ብዙሕ ሽልማታት ተለቪዥን’ውን ተዓዊቱ። ኖህ፡ ነዚ ዝገለጸ ኣብ መወዳእታ ናይቲ ሓሙስ ምሸት መደቡ ኰይኑ፡ እቲ ሓበሬታ ንዕዱማት መደቡ ዘሰንበደ ነይሩ። ንሱ ንሰራሕተኛታት ናይቲ መደብን ንኣድነቕቱን፡ “እቶም ዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ዝገርሙ ነይሮም" ክብል ኣመስጊኑ፡ “ዕብዳን እዩ ዕብዳን!" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። "መጀመርታ ክንጅምር እንከለና ይዝከረኒ... ብዙሓት ሰባት ኣይኣመኑናን ነይሮም። ርግጽ፡ ንዓይ ንሓደ ወዲ ኣፍሪቃ ናብዚ ቦታ ምሻም ጽላለ እዩ። ክሳብ ሕጂ ጽሉል ውሳነ እዩ ዝመስለኒ" ክበል ይዋዘ። "በቃ! ምስ ኮነ ግን ንነብሰይ ኣብዚ ረኺበያ፣ በቲ ጕዕዞ ኸኣ ምስጋና መሊአ። ፍጹም ዘገርም'ዩ ነይሩ። ፈጺመ ዘይተጸበኽዎ ነገር'ዩ።" ንሱ፡ ድሕሪ ኵሉ እቲ ኣብቲ መደብ ዘአንግድሉ ዝነበረ እዋን - እንተላይ ኣብ እዋን ፕረዚደንትነት ዶናልድ ትራምፕን ለበዳ ኮቪድን፡ ኣዝዩ ዝገርም ከምዝነበረ ገሊጹ፡ “ሕጂ ግን ይኣኽለኒ እየ ዝብል። ብዝጸበቐ መገዲ እዩ ድማ ዘቋርጾ ዘለኹ"ክብል ውሳነኡ ኣፍሊጡ። "ነዚ መደብ ምድላው ኣዝየ እየ ዝፈትዎ፡ ሓደ ካብቲ ዝዓበየ ብድሆታተይ'ዩ ነይሩ፡ ሓደ ካብቲ ዝዓበየ ሓጎሰይ'ዩ ነይሩ። ድሕሪ 7 ዓመት ግን፡ ደው ምባል ግዜኡ ዝኣኸለ ኰይኑ ይስምዓኒ" ኢሉ። "ካልእ ክፋል ህይወተይ ክድህስሶ ዝደሊ ከምዘሎ ተገንዚበ። ካልኦት ቋንቋታት ምምሃር እናፍቕ፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ምኻድን ምርኢታት ምቕራብን እናፍቕ። ኣብ ኵሉ ቦታ፡ ኵሉ ነገር ምግባር እየ ዝናፍቕ።" "ኣብዚ ክኣቱ እየ ኢለ ሓሊመ ኣይፈልጥን። ብገለ መልክዑ፡ ከም ቻርሊንን ‘ፋብሪካ ቸኮሌትን’ ኰይኑ ተሰሚዑኒ። እቲ ዝሓለፈ ምርኢት እንታይ ምዃኑ ንምርኣይ ኣትየ፡ ድሕሪኡ እቲ ዝቕጽል ዝፈልጠሉ መፍትሕ ተዋሂቡኒ።" "ኣነ ክብሎ ዝኽእል፡ ኣዝየ የመስግን ጥራይ"።


ዋንጫ ዓለም 2022፡ ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ስፖርት ግራንት ዋል ኣብ ቐጠር ዓሪፉ

ኣብ ቐጠር ዝካየድ ዋንጫ ዓለም ዝጽብጽብ ዝነበረ ፍሉጥ ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ኩዕሶ እግሪ ከምዝሞተ ተገሊጹ። እቲ ወዲ 48 ዓመት ግራንት ዋል ዓርቢ ምሸት ኣርጀንቲናን ሆላንድን እናተጻወታ እንከለዋ ተወሳኺ ግዜ ኣብ ዝጀመረሉ እዋን እዩ ወዲቝ። ኣቐዲሞም ዝወጹ ጸብጻባት፡ ወቕዒ ልቢ ኣጋጢምዎ ክኸውን ከምዝኽእል ዝሓበሩ’ኳ እንተዀነ፡ እዚ ግን ክሳብ ሕጂ ብወግዒ ኣይተረጋገጸን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግራንት ዋል ንመሰላት ሕደ-ጾታውነት [ኤጂቢቲ] ንምድጋፍ፡ ቀስተ ደመና ማልያ ተኸዲኑ ናብ ስታድዩም ክኣቱ ብምፍታኑ ንሓጺር እዋን ብሰበስልጣን ቐጠር ተኣሲሩ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ነይሩ። ፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ኣሜሪካ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ በቲ ዜና "ልቡ ከምዝተሰብረ" ገሊጹ። "ኣድነቕቲ ኩዕሶ እግሪን ዝለዓለ ጽሬት ዘለዎ ጋዜጠኝነትን፡ ብዛዕባ ጸወታታት፡ ከምኡ'ውን ዓበይቲ ቀንዲ ተሳተፍቲ፡ ልቦና ዝመልኦን ኣዘናጋዕን ዛንታታት ከምዘቕርብ ኵሉግዜ ብግራንት ንተኣማመን ከምዝነበርና ይፈልጡ ነይሮም" ይብል እቲ መግለጺ። በዓልቲ ቤት ግራንት ዋል፡ ሰሊን ጉንደር፡ "ምሉእ ብምሉእ ዘሰንብድ" ክትብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ወሲኻ’ውን፡ ካብ ኣዕሩኽታ ንዝረኸበቶ ደገፍ ዘለዋ "ልዑል ምስጋና" ገሊጻ። ግራንት ዋል ቅድሚ ምውዳቑ ሓደ መዓልቲ፡ ልደቱ ምስ ኣዕሩኽቱ ኣብ ቐጠር ኣኽቢሩ እዩ። ንሱ፡ ብሰኑይ ኣብ መርበብ ሓበሬታኡ ከምዝገለጾ፡ ኣብ ዝሓለፉ 10 መዓልታት ጥዕና ኣይነበሮን፤ ንዝተጠርጠረ ሕማም ብሮንካይትስ ድማ መድሃኒት ይወስድ ነይሩ። "ኣብ መወዳእታ ኣካላተይ ደኺሙ" ክብል ጽሒፉ። "እቲ ንዝሓለፈ 10 መዓልታት ሰዓል ዝነበረ፡ ኣሜሪካን ሆላንድን ኣብ ዝተጻወታሉ ምሸት ናብ ዝኸበደ ነገር ተቐይሩ፡ ኣብ ላዕለዋይ ክፋል ኣፍልበይ ድማ ሓድሽ ደረጃ ጸቕጥን ዘይምቹእነትን ክስምዓኒ ጀሚሩ። "ኮቪድ ኣይኮነን (ኣብዚብስሩዕ ይምርምር እየ)፡ ሎሚ ግን ናብ ክሊኒክን ቀንዲ ማእከል ሚድያን ኣትየ፡ ምናልባት ብሮንካይትስ ክኸውን ከምዝኽእል ሓቢሮምኒ።" ፕረዚደንት ፊፋ ጂያኒ ኢንፋንቲኖ፡ ግራንት ዋል ንኩዕሶ እግሪ ዘለዎ ፍቕሪ "ዓቢ ምዃኑ" ብምግላጽ፡ ጸብጻቡ "ብዅሎም  ተኸታተልቲ ጸወታ ዓለም ከም ዝናፍቕ" ገሊጹ። ሓያሎ ጋዜጠኛታት ዓባይ ብሪጣንያ ክብሮም ገሊጾም ኣለዉ። ፒርስ ሞርጋን ንግራንት ዋል "ንፉዕ ጋዜጠኛ" ክብሎ እንከሎ፡ ጋዜጠኛ ታይምስ ሄንሪ ዊንተር ድማ "ጽቡቕ ሰብ፡ ኣብ መዳይ ፕረስ ዝበረኸ ሰብ" ምዃኑ ገሊጹ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ስፖርት ዳን ሮኣን ኣብ ትዊተር፡ "ግራንት ዋል ፍሉጥን ኣዝዩ ዝኽበርን ጋዜጠኛ እዩ ነይሩ፡ እቲ ዝውሕዝ ዘሎ መግሊታት ክብሪ ድማ... ምስክር'ዩ" ኢሉ። ኮሚሽነር ኩዕሶ እግሪ ሜጀር ሊግ ዶን ጋርበር ብወገኑ፡ "ብዘሕዝን ሞት ግራንት ዋል ሰንቢድና፡ ሓዚንናን ልብና ተሰቢርናን። ንሱ ንዅዕሶ እግሪ ዘለዎ ፍቕሪን ንጋዜጠኝነት ዘለዎ ተወፋይነትን መዐቀኒ ዘይብሉ ሕያዋይን ሓላዪን ሰብ እዩ ነይሩ" ክብል ዘለዎ ናእዳ ኣብ ትዊተር ኣስፊሩ። ኣሜሪካዊት ምልክት ቴኒስ ቢሊ ጂን ኪንግ እውን፡ "ተጣባቒ ማሕበረሰብ ኤልጂቢቲኪዩን ፍሉጥ ድምጺ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ኣንስትዮን" ብምባል ንግራንት ዋል ዘለዋ ክብሪ ገሊጻ። ወሃቢ ቃል ናይቲ ንዋንጫ ዓለም ንምውጣን ሓላፍነት ዝተወሃቦ ላዕለዋይ ኮሚቴ፡ "ብሞት ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ግራንት ዋል ኣዚና ሓዚንና" ኢሉ። "ግራንት ንኩዕሶ እግሪ ብዘለዎ ዓቢ ፍቕሪ’ዩ ዝፍለጥ፤ ንሻሙናይ ግዜ ዋንጫ ዓለም ፊፋ ንምጽብጻብ ኣብ ቐጠር ነይሩ። "ኣብ ሉሳይል ስታድዩም ንኣባላት ሚድያ ኣብ ዝተመደበ ክፍሊ ሓሚሙ ወዲቑ... ኣብቲ ቦታ ቅልጡፍ ህጹጽ ሕክምና ተገይሩሉ፤ እቲ ሕክምና፡ ብኣምቡላንስ ናብ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ሓማድ ኣብ ዝሰጋገረሉ እዋን እውን ቀጺሉ ነይሩ። "መስርሕ ምምላስ እቲ ሬሳ ምስ ድሌት ስድራቤት ዝሰማማዕ ምዃኑ ንምርግጋጽ ምስ ኤምባሲ ኣሜሪካን ዝምልከቶም ሰበስልጣን እቲ ከባቢን ርክብ ንገብር ኣለና።" ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን፡ ሚስተር ዋል ካብ 1994 ጀሚሩ ኣብ ሸሞንተ ተኸታተልቲ ዋንጫታት ዓለም ብምጽብጻቡ ብብራዚላዊ ኮኸብ ኩዕሶ እግሪ ሮናልዶ ሽልማት ተዋሂብዎ እዩ።


ሹመት ኣባላት ቦርድ መራኸብቲ ብዙሃን ኢትዮጵያ ሕቶ ኣልዒሉ

ሃገራዊ ባይቶ ተወከልቲ ሕዝቢ ኢትዮጵያ፡ ኣባላት ቦርድ ብዓል መዚ መራኸብቲ ብዙሃን ብዝምልከት ዝገበሮ ሹመት ሕቶ ኣልዒሉ። ቤት ምኽሪ ተወከልቲ ሕዝቢ ትማሊ መጋቢት 29/2014 ዓ.ም. ናይ ብዓል መዚ መራኸብቲ ብዙሃን 9 ኣባላት ቦርድ ብድምፂ ብልጫ ኣፅዲቑ። እቲ ቤት ምኽሪ ሹመት ካብዘፅደቐሎም ውልቀሰባት ሚኒስትር ዴኤታ ወፃኢ ጉዳያት አምባሳደር ሬድዋን ሁሴን፣ ሚኒስትር ቱሪዝም አምባሳደር ናሲሴ ጫሊ፣ ካብ ማእከል ህንፀት ስርዓት ዴሞክራሲ አምባሳደር ሀሰን አብዱልቃድርን ኣባል ቤት ምኽሪ አዲስ አበባ  ዶ/ር አጋረደች ጀማነህ ን ይርከቡዎም። ይኹን እምበር እቲ ቤት ምኽሪ ብዓል መዚ መራኸብቲ ብዙሃን ኢትዮጵያ ንምጥያሽ ዝወፀ ኣዋጅ ቁፅሪ 1238/2013 ዝጥሕስ ሹመት እዩ ሂቡ ብዝብል ብርክት ዝበሉ ሰባት እናሞገቱ ይርከቡ። ካብ መንጎ እቶም መካትዒ ነጥብታት ንኣባላት ፖለቲካ ፓርቲ ሹመት ምሃብን ውስንነት ተዋጽኦ ኣባላትን ዝብሉ ይርከቡ። ኣዋጅ መራኸብቲ ብዙሃን ቁፀሪ 1238/2013 ከምዝገልፆ፡ ኣባላት ቦርድ ብዓል መዚ መራኸብቲ ብዙሃን ካብ ዝምረፁሉ ረቛሒ ሓደ፡ እቲ ዝምረፅ ውልቀሰብ ናይ ዝኾነ ይኹን ፖለቲካ ፓርቲ ኣባል ወይድማ ቁፃር ክኸውን የብሉን ዝብል ይርከቦ። ይኹን እምበር ካብ መንጎ እቲ ቤት ምኽሪ ዘፅደቖም ኣባላት ቦርድ ኣባላት  ብልፅግና ፓርቲ ይርከቡ። ሕቶ ካብ ዘልዓሉ ነጥብታት እቲ ካልእ ውስንነት ተዋጽኦ ኣባላት ቦርድ ዝምልከት እዩ። ብመሰረት ኣዋጅ ቁፀሪ 1238/2013 ዓንቀፅ 9.5 ካብ መንጎ እቶም ኣባላት ቦርድ እቶም ክልተ ካብ ሲቪል ማሕብረሰብ፣  ክልተ ካብ መራኸብቲ ብዙሃን፣ ክልተ ምስመራኸብቲ ብዙሃን ረብሓን ኣግባብነትን ካብ ዘለዎም ትካላትን ክፍሊ ሕብረተሰብን ከምኡ'ውን እቶም ሰለስተ ኣግባብነት ካብዘለዎም ናይ መንግስቲ ኣካለት ዝተዋፅኡ ክኾኑ ኣለዎም። ኮይኑ ግና ካብቶም ሹመት ካብ ዝፀደቐሎም ትሸዓንተ ኣባላት ዋላ ሓደ ካብ መራኸብቲ ብዙሃን ዝተወከለ የለን። ካልእ መከራኸሪ ነጥቢ እቲ ከይዲ ምልመላ ሕፁያትን ምፅዳቕ ሹመትን ግልፂ ኣይነበረን ዝብል እዩ። ኣዋጅ መራኸብቲ ብዙሃን ከምዝብሎ፡ ከይዲ ምልመላ ሕፁያትን ምፅዳቕ ሹመትን ንሕዝቢ ግልፂ ብዝኾነ መገዲ ክፍፀም ኣለዎ። ዓንቀጽ 9.2 ሕዝቢ ሕፁያት ክስይምን ርእይቶ ክህበሎምን ከምዝግባእ ይሕብር። ብተወሳኺ እውን እቲ ከይዲ መራኸብቲ ብዙሃን ክቐርብን ሕዝቢ ኣቐዲሙ ክፈልጦን ይግባእ። ካብ'ዞም ነጥብታት ብምብጋስ ብርክት ዝበሉ ውልቀሰባት ኣብቲ ከይዲ ዝተፈላለዩ ሕቶታት እናልዓሉ ይርከቡ። እቲ ቀንዲ ሓላፍነት ናይቲ ቦርድ ኣፈፃፅማ ስራሕ ናይቲ ብዓል መዚ ምቁፅፃር እዩ። ትልሚ ስራሕ፣ በጀትን ምንቅስቓሳትን ይግምግም፤ ምሕደራን ቁፃርን ሰራሕተኛታት ዝምልከት መምርሒ የውፅእ ከምኡ ድማ ናብ መንግስቲ ኣቐሪቡ ዋና ዳይሬክተር እቲ ብዓል መዚ የፅድቕ።


ኵናት ዩክረይን፡ ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ብረንት ርኖድ ኣብ ዩክረይን ተቐቲሉ

ኣብ ዩክረይን ይሰርሕ ዝነበረ ኣሜሪካዊ ጋዜጠኛ ኣብ ከተማ ኢርፒን ከምዝተቐተለ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ወዲ 50 ዓመት ጋዜጠኛን ኣዳላዊ ፊልምን ብረንት ርኖድ፡ ኣብቲ ዞባ እዩ ዝሰርሕ ነይሩ። ሓለቓ ፖሊስ ከተማ ኪቭ ኣንድሪ ነቢቶቭ፡ ብወተሃደራት ሩስያ ከምዝተቐተለ ገሊፁ። ካልኦት ክልተ ጋዜጠኛታት’ውን ተጎዲኦም ናብ ሆስፒታል ተወሲዶም። ኵናት ዩክረይን ካብ ዝውላዕ ንነዘ፡ ነቲ ኵናት ሽፋን ዝህቡ ጋዜጠኛታት ወፃኢ ግዳይ ሞት እንትኾኑ እዚ ፈላማይ እዩ። ጉድኣት ካብ ሞንጎ ዝበፅሖም ጋዜጠኛታት ጁዋን ኣርዶንዶ ንሓደ ጣልያናዊ ሪፖርተር ከምዝገለፀሉ፡ ተኹሲ ኣብ ዝተኸፈተሉ እዋን ምስ ርኖድ ብሓደ እዮም ነይሮም። “ኣብ ኢርፒን ካብ ዘለዉ ድልድላት ስግር እቲ ፈላማይ ኢና ነይርና፡፡ ንዝወፅኡ ካልኦት ስደተኛታት ንምቕራፅ  እናኸድና ነይርና፤ ካብኡ ናብ መኪና ኣቲና” ኢሉ፡ ኣብቲ ብመገዲ ትዊተር ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ። “ናብቲ ካልእ ድልድል ክወስደና ዝኾነ ሰብ ረኺብና ኬላ ምስ ሓለፍና፡ ኣብ ልዕሌና ክትኵሱ ጀሚሮም። ካብኡ እቲ ዘዋሪ መኪና ተጠውዩ፤ ግና ምትኳስ ቀፂሎም። ክልቴና ኢና፣ መሓዛይ በርንት ርኖድ’ዩ፤ ብዝተተኮሰ ዓረር ኣብ ክሳዱ ክውቃዕ ርእየዮ” ኢሉ። ርኖድ ካብ ኒውዮርክ ታይምስ ከምዝተውሃበ ዝገልፅ መለለይ መንነት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ  ተዘርጊሑ ኣሎ። ጋዜጣ ኒውዮርክ ታይምስ ብሞት ርኖድ “ኣዝዩ ከምዝሓዘነ” ብምግላፅ፡ ርኖድ ኣብ ዩክረይን ንኒውዮርክ ታይምስ ይሰርሕ ኣይነበረን ኢሉ። ርኖድ ኣብ 2015 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ንመወዳእታ ግዘ ነቲ ጋዜጣ ከምዝሰርሐን፡ እቲ ሒዝዎ ዝነበረ መለለይ መንነት ድማ ቅድሚ ዓመታት ኣገልግሎቱ ከምዘብቀዐን ኣፍሊጡ። መግለፂ ኒውዮርክ ታይምስ፡ “ተዓዋታይ ሽልማት ፒቦይ ጋዜጠኛን ኣዳላዊ ፊልምን ብረንት፡ ብዙሕ ግዘ ምስ ሓዉ ብምዃን ከበድቲ መደባት (ዛንታታት) ከምዘዋደደ” ሓቢሩ። ብረንት ርኖድ፡ ካብ ኣፍጋኒስታን፣ ዒራቕን ሃይትን ዝፀብፀበ እንትኾን፡ ነቲ ኣብ 2014 ብዛዕባ ምዕፃው ኣብያተ ትምህርቲ ቺካጎ ብተኸታታሊ ዘዳለዎ ሰናዳዊ ምድላው ድማ ንሽልማት ‘ፒቦይ ኣዋርድ’ ተዓዊትሉ’ዩ። ርኖድ ዝበዝሕ ግዘ  ኣዳላዊ ፊልም ምስ ዝኾነ ሓዉ ክረይግ እዩ ዝሰርሕ። ክረይግ ናብ ዩክረይን ምስኡ ተጓዒዙ ድዩ ዝብል ግና ዛጊድ ኣይተፈለጠን። ቅድም ክብል፡ ሩስያ ኣብ ኪቭ ንዝርከብ መደብር ተሌቬዥን ኣብ ዝደብደበትሉ እዋን፡ ዩክሬናዊ በዓል ሞያ ካሜራ የቭሀኒ ስኳም ከምዝተቐለ ይፍለጥ። ድሕሪ ሒደት መዓልቲ ከኣ፡ ብሪጣንያዊ  ጋዜጠኛ ብዝተተኮሰ ብረት ቆሲሉ’ዩ።


ቱርኪ፡ ክሲ ጀማል ካሾጊ ክቋረጽ ብምውሳና ቁጠዐ ፈጢሩ

ቤት ፍርዲ ቱርኪ ብቕትለት ጋዜጠኛ ጀማል ኻሾጊ ንዝተኸሱ 26 ናይ ስዑዲ ዓረብ ዜጋታት መስርሕ ፍርዲ ክቋረጽ ብምውሳኑ ዓቢ ቁጠዐ ፈጢሩ። እቲ አዘራረቢ መስርሕ ፍርዲ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ክቕጽል ምዃኑ እቲ ውሳነ የመልክት። ኣብ ኣመሪካ ተቐማጢ ዝነበረ፡ ንስርዓት ስዑዲ ዓረብ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ስሙይ ስዑዳዊ ጋዜጠኛ ጀማል ኻሾጊ፡ ብ2018 እዩ ኣብ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ናይ ስዑዲ ቆንስል ብዘስካሕኽሕ ኩነታት ተቐቲሉ። እቲ ኣብ ውሽጢ ኤምባሲ ስዑዲ ዝተፈጸመ ዘሰምብድ ቕትለት ኣብ እዋኑ ንማሕበረ ሰብ ዓለም ኣቖጢዑ፡ መንግስታት ስዑድን ቱርክን እውን ብዙሕ ተሰሓሒበን ነይረን። ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ስዑዲ ዓረብ፡ በቲ ቕትለት ንዝጠርጠረቶም ሸሞንተ ክሱሳት ኣሲራ። ይኹን እምበር ነቶም ቱርኪ ዝጠርጠረቶም ስዑዳውያን አሕሊፋ ክትህባ ፍቓደኛ ኣይነበረትን። ኣመሪካ እትርከበን መንግስታት ምዕራብን ቱርክን ካሾጊ ብመንግስቲ ስዑዲ ብዝተላእኩ ሰባት እዩ ተቐቲሉ ክብላ እንከለዋ፡ ስዑዲ ግን ካሾጊ በቶም ንስዑዲ ንክምለሱዎ ዝሓባብሉዎ ዝነበሩ ሰባት ብዘይ ናይ ማንም ኣፍልጦ ሃንደበት ከምዝተፈጸመ እያ ትዛረብ። ካሾጊ ምስተቐትለ ፕሬዝደንት ረሲፕ ታይፕ ኤርዶጋን እቲ ጋዜጠኛ ካብ ሪያድ ብዝተላእከ "ጨካኝ ናይ ቅትለት ጉጅለ " ብመደብ እዩ ተቐቲሉ ኢሉ ነይሩ። ናይ ኣሜሪካ ናይ ስለላ ትካል ሲአይኤ፡ ወራስ ዓራት ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢን ሳልማን ካሾጊ እንተተኻኢሉ ብህይወቱ ናብ ስዑዲ ክኣቱ እንተዘይተኻእለ ከኣ ንኪቕተል ከምዝኣዘዘ ሓቢሩ። ይኹን እምበር እቲ ወራስ ዓራት ብተደጋጋሚ ኣብቲ ቕትለት ፈጺሙ ኢድ የብለይን ክብል ጸኒሑ ኣሎ። ሕጽይቲ ጀማል ካሾጊ ሃቲስ ሰንጊዝ ብውሳነ እቲ ቤት ፍርዲ ሕጉስቲ ዘይምዃናን ይግባይ ክትብል ምዃናን ሓቢራ ኣላ። እቲ ኣብ ዋሽንግተን ፖስት ብቐዋሚ ዝጽሕፍን ንመንግስቲ ስዑዲ ዝነቅፍን ዝነበረ ወዲ 59 ዓመት ጋዜጠኛ ጀማል ኻሾጊ  ምስ ቤተሰብ ንግስነት ስዑዲ ቀረባ ከምዝነበረን ኣብ ሓደ እዋን ኣማኻሪ መንግስቲ  ኰይኑ የገልግል ከምዝነበረን ይፍለጥ። ዓቃቤ ሕጊ፡ እቶም ተኸሰስቲ ጥርጡራት፡  ኣብ ዘይጋብኡሉ ቤት ፍርዲ ዝስማዕ ክሲ ናይ ገዜ ምጉታት ከኸትል ይኽእል'ዩ ክብል ንምኒስተር ፍትሒ ቱርኪ ኣቤቱታ ምስ ኣቕረበ'ዩ ቤት ፍርዲ ቱርኪ ነቲ ሓሳብ ተቐቢሉዎ። እቲ ዓቃቤ ሕጊ ኣብ ንቅትለት ካሾኪ ዝምልከት ክሲ ስዑዲ ዓረብ ባዕላ ከምእትምርምሮ ቃል ኣትያ እያ ኢሉ። ይኹን እምበር እቲ ሕጂ ተዋሂቡ ዘሎ ውሳኔ ብተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዓቢ ነቐፌታ ኣጋጢሙዎ ኣሎ። ኣብ ቱርኪ ዝርከብ ናይ ኣምኒስቲ ኣህጉራዊ ሓላፊ እቲ ውሳነ ፖለቲካዊ እዩ ክብል ገሊጹዎ ኣሎ። ብሰንኪ ቅትለት ካሾጊ ዝምድነአን ሓርፊፉ ዝጸንሐ ስዑድን ቱርክን ኣብዚ እዋን እዚ ዝምድነአን ንምምሕያሽ ጻዕሪ የካይዳ ከምዘለዋ ይፍለጥ።


ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ መራኸቢ ብዙሓን ንዝውሰድ ዘሎ ተሪር ስጉምቲ ኮኒኑ

ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ መራኸቢ ብዙሓን ንዝውሰድ ዘሎን ዛጊት 19 ጋዜጠኛታትን ናይ ሚድያ ሰራሕተኛታትን ኣብ ቀይዲ ዘእተወን ተሪር ስጉምቲ ኮኒኑ። እቲ ምስ መንግስቲ ምትእስሳር ዘለዎ ኮምሽን ነቲ ማእሰርትታት “ዘይሕጋዊ” ብምባል ክገልጾ እንከሎ፡ እቲ ተግባር ነታ ብተደጋጋሚ ንነጻ ሚድያ ተጻባኢ ኩነታት ብምፍጣር እትኽሰስ ሃገር ናብ ዝተሓተ ደረጃ ዘውርድ ምዃኑ ሓላፊ እቲ ኮምሽን ዶ/ር ዳንኤል በቀለ ገሊጹ። እቲ ማእሰርቲ ሎሚ ቀዳም'ውን ዝቐጸለ ኮይኑ፡ ኤዲተር ናይ ሓደ ንመንግስቲ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ኣባይ ሚድያ ዝተባህለ ዩትዩብ ቻነል ጋዜጠኛ መኣዛ መሓመድ ኣብ ቀይዲ ኣእትዩ ኣሎ። ንሳ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኢትዮጵያ ምስቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ዝቕጽል ዝነበረ ኲናት ሓድሕድ ብዝተኣሳሰር ሕጹጽ ኣዋጅ ምስ ኣወጀት ንሓደ ወርሒ ኣብ ቀይዲ ምጽንሓ ይዝከር። በዚ ከኣ ብዘይካ’ቶም ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ካብ መንበሪኦምን ካብ ስርሖምን ከምእተትሓዙ እተነግረሎም ጋዜጠኛታት፡ ትማሊ ዓርቢ 27 ግንቦት ጋዜጠኛ ቴለቪዥን ፊንፊኔ ኢንተግሬትድ ኔትዎርኪንግ (ኤፍቢኣይ) ሰቦንቱ ኣሕመድን ጋዜጠኛ ኣልፋ ዩትዩብ ቲቪ በቃሉ ኣላምረውን ከምእተኣሰሩ ጸብጻባት ሓቢሮም። በቲ ኣብ ክልል ኣምሓራ ንኽልተ ሰሙን ቀጺሉ ዘሎ ‘ስርሒት ምኽባር ሕጊ’ ዝተሰመየ ስጉምቲ ልዕሊ 6,000 ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለው። እዚ ጃምላዊ ማእሰርቲ ጋዜጠኛታት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝጀመረ ኮይኑ ምስቲ ሰብ መዚ ኣብ ክልል ኣምሓራ ‘ምኽባር ሕጊ’ ዝበልዎን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ቀይዲ ዘእተውሉን ስጉምቲ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን እዩ ዘጋጥም ዘሎ፡፡


ኤርትራ፡ ፈጻሚ ጉዳያት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ስንብታኡ እንታይ ኢሉ?

ላዕለዋይ ፈጻሚ ጉዳያት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኤርትራ፡ ስቲቨን ዎከር ናይ ክልተ ዓመትን ፈረቓን ስርሑ ዛዚሙ ናብ ሃገሩ ኣብ ዝምለሰሉ ዘሎ እዋን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ንህዝቢ ኤርትራ ልዑል ምስጋና ከምዘለዎ ገሊጹ። ንሱ፡ ብማሕበራዊ ሜድያ ኤምባሲ ኣመሪካ ኣብ ኣስመራ ኣብ ዘዘርግሖ መልእኽቲ፡ “ናብዛ እትድነቕ ሃገር ኣዝዩ ምዉቕ ኣቀባብላ ዝገበርኩምለይ፡ ሃብታም ባህልኹምን ታሪኽኩምን ስለዘካፈልኩምኒ፡ ብፍላይ ኣብ 1993 ብዝረኸብኩምዎ ናጽነት ብቝዕ ዝዀነ ሓበንኩምን አመስግነኩም’’ ክብል ንህዝቢ ኤርትራ ናእዳኡ ገሊጹ። ስቲቨን ዎከር፡ ህዝቢ ኤርትራ ብሰንኪ ፖለቲካውን ቍጠባውን ጸገማት ከቢድ ኵነታት የሕልፍ ከምዘሎ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ኤርትራ ዘድሊ ጽገናታት ክገብር ጸዊዑ። ንሱ፡ “ህዝቢ ኤርትራ ዝገብሮ ቃልሲ፡  ኣነን ብዙሓት ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ካልኦትን፡ ሓቅነት መከራኹም፡ ትብዓትኩም፡ ከምኡ’ውን ህዱእ ክብርኹምን ንፈልጦ ኢና፤ መስዋእትኹምን ቃልስኹምን ንፈልጦ ኢና’’ ድሕሪ ምባል፡ “ህዝቢ ኤርትራ፡ ወትሩ ኣብ ሓሳበይን ጸሎተይ ክትህሉ እዩ’’ ክብል ጽሒፉ። ስቲቨን ዎከር፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ፡ ኣብ ወጻኢ ዝመደበሩ ኤርትራዊ ሳተላይት ተለቪዥን ኤሪሳት ኣብ ዘዳለዎ ናይ ሜድያ ኮንፈረንስ፡ ምስ ኣብ ደገ ዝርከቡ ኤርትራውያን ካብ ኣስመራ ቃለመሕትት ዘካየደ ናይ ፈለማ ኣሜሪካዊ ዲፕሎማት እዩ። ኣብቲ ኮንፈረንስ ኣብ ዘቕረቦ መደረ ከኣ፡ ኣብ መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኤርትራ፡ ብዛዕባ ፖሊሲ ኣሜሪካ ኣብ ጉዳይ ኤርትራ መብርሂ ንኽህብ ተደጋገሚ ሕቶታት’ኳ እንተቕረበ ከምዝተነጽገ ብምጥቃስ፡ ኣብ ዝዀነ እዋን ንመንግስታዊ ትካላት ሜድያ ሓሳቡ ክህብ ፍቓደኛ ምዃኑ ኣብሪሁ ነይሩ። ስቲቨን ዎከር፡ “ናጻ ፕረስ እምነ-ኵርናዕ ናይ ጥዕና ዘለዋ፡ ደሞክራስያዊትን ናጻን ሃገር’ዩ” ብምባል፡  መሰረት ሰብኣዊ መሰላትን ቍጠባዊ ምዕባለን ምዃኑ መጒቱ። ኣብዚ ቀረባ ዓመታት፡ ቤት ጽሕፈት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኤርትራ፡ ካብ ቅድሚ ሕጂ ፍልይ ብዝበለ፡ ኣንጻር እቲ ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራ ዝህቦ ዝነበረ ሓደ ሓደ መግለጺታት ብዓውታ ግብረ መልሲ ይህብ ብምንባሩ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣቓልቦ ብዙሓት ኤርትራውያን ስሒቡ ጸኒሑ እዩ። እቲ ኤምባሲ ኣብ ፈይስቡክ ኣብ ብዘውጽኦ መግለጺ፡ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ዘይቅኑዕ ሓበሬታ ይዝርግሕ ኣሎ ክብል ክነቅፍ ጸኒሑ። ኣብ መንጎ እቲ ሚኒስተርን ኣብ ርእሰ ከተማ ኣስመራ ዝርከብ ኤምባሲ ኣሜሪካን ዝግበር ናይ ቃላት ምልልስን ምጉትን ብዙሕ ከዘራርብ ጸኒሑ እዩ። እቲ ኤምባሲ፡ ብማሕበራዊ ሜድያ ኣቢሉ፡ መንግስቲ ኤርትራ ፖለቲካዊ ጽገናታት ክገብርን፡ እቶም ኣብ መስከረም 2001 ተኣሲሮም ዝተሰወሩ ኤርትራውያን ጋዜጠኛታት ክፍትሑ ክጽውዕ ጸኒሑ። ብተወሳኺ፡ ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኤርትራ፡  መንግስቲ ኤርትራ፡ ሓይልታቱ ካብ ትግራይ ከውጽእን፡ ነቶም ግፍዕታት ዝፈጸሙ ኣባላት ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ብሓላፍነት ክሓቶምን ብተደጋጋሚ ክጽውዕ ጸኒሑ። ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝመጽኣሉ እዋን፡ ኤርትራን ኣሜሪካን ነቲ  ቅድሚኡ ኣብ ምምሕዳር ባራክ ኦባማ ዝነበረ ሓርፋፍ ዝምድናአን ከመሓይሻኦ ተራእየን ነይረን። ኣብ 2018 ተሓጋጋዚ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣብ ጉዳያት ኣፍሪቃ ቲቦር ናዥን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቅን ተራኺቦም ኣብ ክልተኣዊን ዞባውን ጉዳያት ከም ዝዘተዩ ኣብ እዋኑ ብማዕከናት ዜና ተቓሊሑ ነይሩ። ኣብ 2019 እውን፡ ብኣሜሪካዊት ኣደ መንበር ባይቶ ኣሜሪካ ካረን ባስ ዝተመርሑ ሓደስቲ ኣባላት ባይቶ ኣመሪካ፡ ኤርትራዊ ኣሜሪካዊ ጆ ንጉሰን፡ ኣሜሪካዊት ሶማላዊት ኢልሃም ዖመርን ናብ ኤርትራ በጺሖም ነይሮም። እንተዀነ ዳሕራይ፡ ምምሕዳር ባይደን፡ ምስ ቅልውላዉ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ምክልኻል ዝርከቦም ትካላትን ላዕለዎት ሰብ መዝን ኤርትራ እገዳ ኣንቢሩ። ብተወሳኺ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ብ/ጀነራል ኣብርሃ ካሳ ነማርያምን ሓላፊ ቁጠባዊ ጉዳያት ህግደፍ ኣቶ ሓጎስ ገብረሂወት ወልደኪዳንን እገዳ ኣንቢራ። ዳርጋ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ኣብ ልዕሊ ጠቕላሊ-ሓለቓ-ስታፍ ሰራዊት ኤርትራ ጀነራል ፊሊጶስ ወልድዮሃንስ  እውን እገዳ ኣንቢራ። ብድሕሪ እቲ ውሳነ ኸኣ፡ መንግስቲ ኤርትራን ደገፍቱን፡ ኣሜሪካ፡ ኣንጻር መንግስቲ ኤርትራ ተጻባኢ መርገጺ ወሲዳ ክብሉ ተቓውሞኦም ገሊጾም። ሰብ መዚ ኤርትራ ብመንግስቲ ኣሜሪካ ኮነ ኣህጕራዊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ንዝቐርበሎም ክስታት፡ ንምስሊ ሃገር ንምድዋን ዝቐርብ "ውዲት'ዩ" ክብሉ እዮም ዝነጽግዎ። መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ብተደጋጋሚ ዝቐርበሉ “ሓቅነት ዘይብሉ” ዝብሎ ክስታት መልሲ ካብ ምሃብ ስቕ ከምዘይብል ብምግላጽ ከኣ፡ "ምምሕዳር ኣሜሪካ ነቲ ዘቕርቦ ዘሎ ናይ ሓሶት ክሲ፡ መረጋገጺ ጭብጥታት እንተልይዎ ናብ ናጻን ዘይሻራውን ኣካል ከቕርቦ" ክጽውዕ ጸኒሑ ኣሎ። ኤርትራን ኣሜሪካን፡ ኣብ ሃገረን ናይ ሓድሕደን ኣብያተ ጽሕፈት ኤምባሲታት'ኳ እንተለወን፡ ካብ ክልቲኤን ወገን ዝተመዙ ኣምባሳደራት ግን የብለንን። ኣሜሪካ፡ ካብ 1993 ኣትሒዙ ምስ ኤርትራ ጥቡቕ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና እኳ እንተነበራ፣ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ግና እቲ ዝምድና እናንቈልቆለ ምምጽኡ ይፍለጥ። ኣባል ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ መንግስቲ ኣሜሪካ ስቲቨን ዎከር፡ ካብ ታሕሳስ 2019 ላዕለዋይ ፈጻሚ ጉዳያት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኤርትራ ኰይኑ ሰሪሑ። ቅድሚኡ ኣብ ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ ዓቕሚ ምክትልን ተሓጋጋዚ ጸሓፍን ኰይኑ ዘገልገለ ስቲቨን ዎከር፡  ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ኣብ ዒራቕ፡ ማልታ፡ ሊብያ፡ ሶርያ፡ የመን፡ ማውሪታንያን ቱርክን ከም ዲፕሎማት ሰሪሑ። ኣብ ሃዋይ ተወሊዱ ዝዓበየ ስቲቨን፡ ቀዳማይ ዲግሪ ካብ ሪድ ኮሌጅ፣ ካልኣይ ዲግሪ [ማስተርስ] ብኣህጉራዊ ዝምድናታት ካብ ናይ ሕግን ዲፕሎማስን ዩኒቨርሲቲ ፈልትቼር፣ እንደገና ብስትራተጂ ሃገራዊ ድሕነት ካልኣይ ማስተርስ ካብ ናሽናል ዎር ኮሌጅ፡ ዝተመረቐ ኰይኑ፡ ምርዑውን ኣቦ ክልተ ቈልዑን እዩ።


ኬንያዊት 'ናይ ሓሶት ፖሊስ' ኣብ ቲቪ ድሕሪ ምቕራባ ተኣሲራ

ሓንቲ ፖለቲከኛ ክትከውን እትደሊ ኬንያዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ኣብ ሓደ ናይ ተለቪዥን መደብ ከም ተዛታዪት ኮይና ክትርከብ ከላ፡ ፖሊስ መሲላ ስለዝቐረበት፡ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትያ። መንነታ ሞኒካ ዋማይታይ ጊታው ዝተባህለት ጥርጥርቲ፡ ትማሊ ረቡዕ ንግሆ ኣብ ሓደ ብቋንቋ ውሽጢ ዓዲ ኣብ ዝተኻየደ መደብ ዘተ፡ ምሉእ ዩኒፎርም ፖሊስ ተኸዲና ነይራ። ፖሊስ፡ ኣብቲ ናይ ቁርሲ ሰዓት መደብ ከም ኣባል ፖሊስ ኰይና ዝቐረበት፡ ወ/ሮ ዋማይታይ፡ ድሕሪ ምጥርጣሮም፡ ናብቲ መደበር ቲቪ ተጓይዮም።  እታ ጥርጥርቲ ትኹን እቲ መደበር ቴሌቪዥን ኢኖሮ ብዛዕባ እዚ ክሲ ርእይቶ ኣይሃቡን። ፖሊስ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ "ኣብዚ እዋን'ዚ ገበናት ጠልቆምቆም ንምቅላዕ ኣብ መርመራታት ፖሊስ መሲላ ትሕግዝ ኣላ" ኢሉ። እታ ውልቀሰብ: ኣብቲ ንነሓሰ ክካየድ ተመዲቡ ዘሎ መረጻ ኬንያ፡ ንባይቶ ከተማ ናይሮቢ ሕጽይቲ ተወዳዳሪት ምዃና ፖሊስ ይገልጽ። ፖሊስ፡ ማዕከናት ዜና፡ "ኣብ መጻኢ ተመሳሳሊ ፍጻመታት ንኸይፍጠር"፡ ንመኮንናት ቅድሚ ንቃለ መሕትት ምዕዳሞም፡ ግቡእ ምጽራይ ክገብሩ ኣተሓሳሲቡ። ኣብ 2013፡ ጆሹዋ ዋይጋንጆ ዝተብሃለ ውልቀሰብ፡ ንሓሙሽተ ዓመታት፡ ሓጋዚ ኮሚሽነር ፖሊስ ኬንያ መሲሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ተኸሲሱ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ’ቲ እዋን፡ እቲ ውልቀ ሰብ፡ ኣብ ዞባ ሪፍት ቫሊ ንዝርከቡ ኣባላት ፖሊስ ካብ ስልጣን ከም ዘባረረን ካልኦት ከም ዝቖጸረን ይግለጽ። ሚስተር ዋይጋንጆ ኣብ ግንቦት 2020 ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ነጻ ኮይኑ። ዓቃቢ ሕጊ ነቲ ብይን ይግባይ ኢሉ ኣሎ።


ኣብ ትግራይ ሓሙሽተ ጋዜጠኛታት ተሌቪዥን ትግራይ ተኣሲሮም

ሓደ በዓል ሞያ ሒሳብ ዝርከቦም ብውሕዱ ሓሙሽተ ጋዜጠኛታት ቴሌቪዥን ትግራይ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ምንጭታት ቢቢሲ ኣረጋጊጾም። እቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ጋዜጠኛታት እቲ ትካል፡ ምስግና ስዩም፣ ሓበን ሓለፎም፣ ሃይለሚካኤል ገሰሰ፣ ተሾመ ጠማለውን ዳዊት መኮነንን ዝበሃሉ እዮም። ካልእ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ በዓል ሞያ ፋይናንስ፡ ክፍሎም አፅብሃ ከምዝርከቦም እቶም ምንጭታት ወሲኾም ሓቢሮም። ብፍላይ ኣርባዕተ ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ጋዜጠኛታት ንኣስታት ክልተ ሰሙን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣቲዮም  እኳ እንተጸንሑ፡  ዛጊድ ናብ ቤት ፍርዲ ከምዘይቀረቡ ይዝረብ። እቲ ሓደ ኣብ ቀይዲ ካብ ዝኣቱ ሻድሻይ መዓልቱ ኣቑጺሩ ኣሎ ተባሂሉ። ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ካልኦት መሻርኽቱ ዀይኑ ንከተማ መቐለ ኣብ ዝተቖጻጸረሉ እዋን፡ ምስ ውድብ ብልጽግና ተሓባቢርኩም ብዝብል ጥርጣረ ከም ዝተኣስሩ መሳርሕቶም ይዛረቡ። እዚ ብዝምልከት፡ ዓቃቢ ሕጊ ከተማ መቐለ ኣዲስ ገብረስላሰ ምስ ቪኦኤ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ እቶም ጋዜጤኛታት ብሰንኪ ሞየኦም ዘይኮነስ ‘ብኻልእ ገበን ተጠርጢሮም’ ከምዝተኣስሩን ጉዳዮም ኣብ ምጽራይ ከምዝርከብን ኣረዲኡ። ኣብዚ ጉዳይ ካብ ሓላፊት ቢሮ ርክብ ህዝብን መንግስትን ትግራይ ወይዘሮ ሊያ ካሳ ምላሽ ንምርካብ ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተው፡ ምስግና ስዩምን ተሾመ ጠማለውን ምስ'ቲ ትካል ቴሌቪዥን ክሰርሑ ዝጸንሑ ዀይኖም፡ ሓበን ሓለፎም፣ ሃይለሚካኤል ገሰሰን ዳዊት መኮነን ድማ፡ ቅድም ኢሉ ‘ብገምጋም’ ተኣጊዶም ከም ዝፀንሑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ጋዜጠኛታት ሓደ ዝዀነ ሓበን ሓለፎም፡ ኣብ ትግራይ ግዝያዊ ክልላዊ ምምሕዳር ኣብ ዝቖመሉ እዋን’ውን ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ኣብ ቀይዲ ኣቲዩ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ቴሌቪዥን ትግራይ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ንዝተወሰነ እዋን ኣገልግሎቱ ተቛሪጹ ዝነበረ ዀይኑ፡ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ብዝተገበረሎም ጻውዒት መሰረት ስራሕ ጀሚሩ ምንባሩ ይዝከር።


ዓብዲዓዚዝ መሓመድ ጉለድ፡ ፍሉጥ ሶማልያዊ ጋዜጠኛ ብመጥቃዕቲ ቦምባ ተቐቲሉ

ሓደ ንኣልሻባብ ኣትሪሩ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ስሙይ ሶማልያዊ ጋዜጠኛ ብነፍሰ ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ቦምባ ኣብ ከተማ ሞቓድሾ ከም ዝተቐትለ ተፈሊጡ። ዓብዲዓዚዝ መሓመድ ጉለድ ፡ ዓብዲዓዚዝ ኣፍሪቃ እናተባህለ'ውን ዝጽዋዕ ኾይኑ፡ ትማሊ ፍርቂ መዓልቲ ካብ ሓደ ቤት መግቢ ክወጽእ ክብል እዩ እቲ መጥቃዕቲ በጺሕዎ። ካልኦት ኣብ ጥቓኡ ዝነበሩ ክልተ ሰባት ድማ በቲ መጥቃዕቲ ጉድኣት ከም ዝበጽሖምን ሽዑ ንሽዑ ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወስዱን ተፈሊጡ። ኣልሻባብ ነቲ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመ ሓላፍነት ዝወሰደ ኾይኑ፡ ዕላምኡ ድማ ነቲ ኣብ ራድዮ ሞቃዲሾ ዝሰርሕ ዝነበረ ጋዜጠኛ ከም ዝኾነ ዕላዊ ገይሩ። ራድዮ ሞቃዲሾ ንምንጭታት ፖሊስ ጸሪሑ ከም ዝጸብጸቦ፡ እቲ መጥቃዕቲ ቦምባ እቲ ጋዜጠኛ ምስ ዳይሬክተርን ሃገራዊ ቴሌቪዥን ሶማያልን ሹፌርን እንከሎ እዩ እዩ ተፈንጂርዎ። እቲ ጸብጻብ ድምጺ ቀዳማይ ሚኒስተር ሶማሊያ መሓመድ ሑሴን ሮብል'ውን ዘካተተ ኾይኑ፡ ንሱ ንስድራ እቲ ጋዜጠኛ ሓዘኑ ከም ዝገለጸን ጽንዓት ይሃብኩም ከም ዝበለን ገሊጹ። "ዓብዲዓዚዝ ኣዝዩ ትጉህ ጋዜጠኛ እዩ ነይሩ። ንሱ ንሃገሩ፣ ንሃይማኖቱን ንህዝቡን ብወነን ሓቦን ዘገልግል ዝነበረ ንፉዕ ጋዜጠኛ እዩ" ክብል ንኢድዎ። ጉለድ ብፍላይ ምስ ኣልሻባብ ርክብ ዘለዎም ጥርጡራት ቃል መሓትት ብምግባር ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ኣዝዩ ብዙሕ ሰማዒ ይስሕብ ከም ዝነበረን ህቡብ ኮይኑ ከም ዝነበረን ይዝረብ። መናእሰይ ዝብል ትርጉም ዘለዎ ኣልሻብብ ብዝብል ዝፍለጥ እስላማዊ ጉጅለ፡ ነቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገረት ዝቖመ ድኹም መንግስቲ ንልዕሊ ዝሓለፉ ኣሰርተ ዓመታት ተቓሊስዎ ኣሎ። እቲ ጂሃዲስት እስላማዊ ጉጅለ፡ ብወተሃደራት ሕብረት ኣፍሪቓ ኣብ 2011 ክሳብ ዝወጽእ ንሞቓድሾ ሓዊሱ ንኣብዝሓ ከባብታት ሶማልያ ተቖጻጺሩ ነይሩ። ሕዚ'ውን ብፍላይ ኣብ ገጠራት እታ ሃገር ሰፋሕቲ ግዝኣታት ብምቁጽጻር ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቃዲሾን ኣብ ካልኦት ከባብታት እታ ሃገርን ተኸታተልቲ መጥቃዕቲ ክፍጽም ይስትውዓል። ኣብዝሓ ህዝቢ ሶማልያ ተኸተልቲ ሱፊ እንትኾኑ፡ ኣልሸባብ እቲ ኣዝዩ ኣኽራሪ ኣተሓሳስባ ዝብሃል ሃገረ ስስዑዲ ዝድገፍ ወሃብያ ተባሂሉ ዝፍለጥ ኣተሓሳስባ እዩ ዘሰጉም። ካብዚ ብዝብገነስ  እቲ ጉጅለ ኣብ ዝቆጻጸሮም ከባብታት ኣዝዩ ሕሱም ዝኾነ ስጉምቲታት ክወስድን ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮን ጭካነ ዝተመልኦ መቕጻዕቲታት ክትግበር ይስትውዓል። ሓደ መረዳእታ ከም መላኽቶ፡ ካብ 2010 ጀሚሩ ዛጊድ ልዕሊ 4 ሽሕ ሶማልያውያን ብኢድ እቲ ጉጅለ ህይወቶም ስኢኖም እዮም።


ብምስላ ንፕረዚደንት ቱርኪ ጸሪፋ ዝተባህለት ጋዜጠኛ ተኣሲራ

ቤት ፍርዲ ቱርኪ ንፕረዚደንት እታ ሃገር ተጻሪፋ ንዝበላ ጋዜጠኛ ሰደፍ ካባስ ኣሲሩ፡፡ እታ ጋዜጠኛ ብቀዳም ኣብ ቀይዲ ዝኣተወት ኮይና ቅድሚ ናብ መጋባእያ ምቕራባ ክትእሰር ኣዚዙ ኣሎ፡፡ ካባስ ምስ ሓደ ምስ ተቓወምቲ ምትእስሳር ዘለዎ ናይ ቴሌቪዥን ጣብያ ኣብ ቐጥታ ፈነወ ቀሪባ ዝተዛረበቶ ምስላ ንፕረዚደንት ኤርዶጋን ዕላማ ዝገበረ እዩ ዝብል ክሲ ቀሪቡላ ኣሎ፡፡ ንሳ ግን ነቲ ክሲ ኣይትቕበሎን፡፡ እቲ ቀሪቡላ ዘሎ ክሲ ካብ ሓደ ክሳብ ኣርባዕተ ዓመት ዘእስር እዩ፡፡ ‘‘ ሓደ ፍሉይ ኣበሃህላ ኣሎ፤ ዘውዲ ዝጸዓነ ርእሲ በሊሕ ይኸውን ዝብል፡፡ እንተኾነ ሓቂ ከምዘይኮነ ኢና እንርእይ ዘለና’’ ኢላ ኣብቲ ቴሌቪዥን፡፡ ቀጺላ ድማ ‘‘ተፊን (ኣርሓ) ናብ ቤተ መንግስቲ ስለዝኣተወ ንጉስ ኣይኸውን፤ እቲ ቤተ መንግስቲ እዩ ደምበ ዝኸውን’’ ክትብል ወሲኻ፡፡ ጸኒሓ ድማ ነቲ ብሂል ኣብ ትዊተር ጠቂዓቶ፡፡ ወሃቢ ቃል ፕረዚደንት ኤርዶጋን፡ ፋህረቲን ኣልቱን፡ ንዘረባ እታ ጋዜጠኛ ‘‘ሓላፍነት ዝጎደሎ’’ ክብል ገሊጽዎ፡፡ ‘‘ሓንቲ ጋዜጠኛ እየ በሃሊት፡ ኣብ ቴሌቪዥን ብዘይ ሕንከት፡  ጽልኣት ካብ ምግፋሕ ወጻኢ ካልእ ዕላማ ዘይብሉ ጸርፊ ንፕረዚደንትና ትጻረፍ ኣላ’’ ክብል እውን ኣብ ትዊተር ጽሒፉ፡፡ ጋዜጠኛ ካባስ ንቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ግን ንሳ ነቲ ፕረዚደንት ናይ ምጽራፍ ሓሳብ ከምዘይነበራ ተዛሪባ፡፡ ሓላፊ ናይታ ቴሌ 1 ዝተባህለት ጣብያ ቴሌቪዥን ዝኾነ መርዳን እውን ‘‘ምስላዊ ኣዘራርባ ተጠቒምኪ ኢልካ ብለይቲ ምእሳር’’ ተቐባልነት ዘይብሉ እዩ ክብል ነቒፉ፡፡ እቲ ስጉምቲ ጋዜጠኛታት ንምቁንጻብ ዝተወሰደ ከምዝኾነ እውን ገሊጹ፡፡ ጠይብ ኤርዲጋን፡ ቅድሚ ኣብ 2014 ፈላማይ ብቐጥታ ዝተመረጸ ፕረዚደንት ምዃኑ፡ ን 11 ዓመታት ብቐዳማይ ሚኒስተርነት ኣገልጊሉ፡፡ ንነቐፍቱ ስቕ ንምባል ዝወስዶም ስጉምቲታት ኣብ ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳ  ስግኣት ፈጢሮምን እታ ሃገር ኣባል እቲ ሕብረት ንምዃን ዝነበራ ድልየት ኣተዓናቒፎምን እዮም፡፡ ኤርዶጋን ፕረዚደንት ካብ ዝኸውን ናብዚ ብዙሓት ንዕኡ ብምጽራፍ ተኸሲሶም እዮም፡፡ ከም ጸብጻብ ወኪል ዜና ሮይተርስ ኣብ 2020 ምስዚ ዝተኣሳሰሩ ልዕሊ 31 ሽሕ ክስታት ተኸፊቶም ነይሮም፡፡


ጋዜጠኛ ሲ-ኤን-ኤን ንበዓልስልጣን ሓዉ ሓጊዙ ተባሂሉ ካብ ስርሑ ተኣልዩ

ኣመሪካዊ ጋዜጠኛ ቴሌቪዥን ክሪስ ኩሞ ኣማሓዳሪ ክፍለሃገር ኒውዮርክ ንዝነበረ ሓዉ ኣብ ዝቐረቦ ክሲ ገበን ጾታዊ ትንኮያ ንምክልኻል ሓጊዙ ተባሂሉ ካብ ሲኤንኤን ተባሪሩ። ሲኤንኤን ኣብዚ ውሳነ ክበጽሕ ዝኸኣለ፡ ጋዜጠኛ ክሪስ ኩሞ ኣብ ገበን ክሲ ሓዉ ዝነበሮ ተሳትፎ ብዝምልከት ተወሳኺ መረዳእታ ምርካቡ ስዒቡ ከምዝኾነ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣማሓዳሪ ከተማ ኒውዮርክ ዝነበረ ኣንድሪው ኩሞ፡ ካብ ዓቀብቲ ሕጊ ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ጾታዊ ትንኮያ ፈጺምካ ዝብል ክሲ ምስ ቀረቦ፡ ካብ ሓላፍነቱ ዝለቐቐ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ነሓሰ እዩ ነይሩ። ወዲ 51 ዓመት ጋዜጠኛ ክሪስ ኩሞ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ውሳነ ሲኤንኤን ከምዘሕዘኖን ምስቲ ትካል ዝነበሮ ጻንሒት ብኸምዚ ኩነታት ክዛዘም ድሌት ከምዘይነበሮን ተዛሪቡ። እቲ ጋዜጠኛ ካብ 2013 ጀሚሩ ምስ ሲኤንኤን ክሰርሕ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ካብቶም ኣዝዮም ዝፍለጡ ኣቕረብቲ ዜና ሓደ እዩ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተኻየደ መረጻ ኣመሪካ’ውን ኣብ ግንባር ኮይኖም ካብ ዝመርሑ ጋዜጠኛታት ሓደ እዩ። መግለጺ ሲኤንኤን ከምዝብሎ፡ ክሪስ ኩሞ ፖለቲከኛ ሓዉ ካብ ዝቐረቦ ገበን ጾታዊ ትንኮያ ንምክልኻል እንታይ ተሳትፎ ከምዝነበሮ ንምጽራይ ኣዝዩ ፍሉጥ ናይ ሕጊ ትካል ቆጺሩ እዩ። እንተኾነ፡ እዚ ሕጋዊ ምርመራ ኣብ ዝካየደሉ እዋን፡ ኣብ መንጎኡ ሓድሽ ሓበሬታ ከምዝረኸበ ዝገለጸ እቲ ትካል ሚድያ፡ ነዚ ክውስን ከምዝተገደደ ገሊጹ። ክሪስ ኩሞ፡ ሓዉ ካብቲ ዝተመስረቶ ክሲ ነጻ ንክወጽእ ብድሕሪት ኮይኑ ሓጊዙ ዝብል ሓበሬታ ካብ ዝስማዕ ጀሚሩ ካብ ስራሕ ተኣጊዱ እዩ ጸኒሑ። ሲኤንኤን፡ ክሪስ ኩሞ ኣብቲ እዋን ዝነበረሉ ኩነታት ኣጽኒዑ፡ ንሱ ጉዳይ ስድርኡ ከምዘቐድምን እንተኾነ ነቲ ፖለቲከኛ ዝገበሮ ሓገዝ፡ ስነ ምግባር ጋዜጠኝነት ዝጥሕስ ከምዝኾነ ገሊጹ ነይሩ። ካብ  ላዕለወይቲ ዓቃቢት ሕጊ ኒውዮርክ ሌቲሺያ ጀምስ ኣቢሉ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ዝወጽአ ሰነድ፡ እቲ ጋዜጠኛ ሓዉ ካብ ገበን ንምክልኻል ዓቢ ተራ ከምዝተጻወተን ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት እቲ ሓው ዝሰርሐሉ ቤት ጽሕፈት ጸቕጢ ክፈጥር ከምዝፈተነን እዩ ዘርኢ። "ንዓይ ክትኣምኑኒ ይግባእ"  ክብል ንጸሓፊት ሓዉ ሜሊሳ ዴሮሳን ናይ ስልኪ መልእኽቲ ዝሰደደ ኾይኑ፡ ወሲኹ ድማ፡ "ዘይንወጽኦ ጌጋ ኢና ንፍጽም ዘለና" ኢሉ። ኣብ ካልኦት መራኸቢ ብዙሃን ኣመሪካ ዝሰርሑ ንምዝርራብን ተመሳሳሊ ገበናት ክሲ ጾታዊ ትንኮያ ንምክትታልን ተመጻቢዑ ከምዝነበረ’ውን ተዛሪቡ። ንሰራሕተኛታት ሲኤንኤን ዝተጽሓፈን ኒውዮርክ ታይምስ ዝተመልከቶን ደብዳበ ፕረዚደንት ሲኤንኤን  ጄፍ ዙከር፡ "እዞም ውሳነታት ቀለልቲ ኣይኮኑን፤ ካልኦት ሕልኽልኽ ዝበሉ ጉዳያት’ውን ኣለዉ" ኢሉ።


ድሕሪ ዝፈጸሞ ስርቂ ከይፈለጠ ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ ኢንተርነት መንነቱ ዝቐልዐ ግብጻዊ

ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ግብጺ፡ ንሓደ ከይፈለጠ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት መንነቱ ዘቃልዐ ግብጻዊ "ምርኡይ ሰራቒ" ክብሉ ይገልጽዎ ኣለዉ። ናይ ሓደ 'ዮም7' ዝተባህለ መርበብ ዜና ዝኾነ ጋዜጠኛ ዝኾነ ማሕሙድ ራገብ ብቐጥታ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ጸብጻብ ኣብ ዘመሓላለፈሉ ዝነበረ እዋን፡ ሓደ ሰራቒ ሞተርብሽክሌታ ተጠቂሙ ንእግረመገዱ ንቴለፎኑ መንዚዕዋ። እንተኾነ ግን እቲ 'ተዓዊተ' ኢሉ ሽጋራኡ እናትከኸ ዝሕንበብ ዝነበረ ጒሒላ፡ ከይተፈለጦ ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ ብምእታዉ ገጹ ምስ ኣሽሓት ተኸታተልቲ ኣላልዩ። ብድሕሪ'ዚ ድማ ፓሊስ ኣብ ቁጽጽር ከእትውዎ ኪኢሎም። ብመሰረት ሓበሬታ፡ መርበብ ሓበሬታ ዮም7፡ እቲ ፍጻመ ኣብ ሓደ ኣብ ከተማ ሹብራ ኣል-ኻማይማ ዝርከብ ድልድል'ዩ ኣጋጢሙ። ኣብቲ እዋን እቲ ጋዜጠኛ ብዛዕባ ኣብቲ ከባቢ ዘጋጠመ 6.2 ዝዓቐኑ ምንቅጥቃጥ ምድሪ'ዩ ዝጽብጽብ ነይሩ። ነቲ ዝነበሮ ድልድል እናስኣለ እንከሎ ድማ'ዩ ቴለፎኑ በቲ ስሙ ዘይተገልጸ ሰራቒ ተመንዚዑ። ካሜራ ናይታ ቴለፎን ምንቅስቓስ ምስ ኣቋረጸ ኸኣ ምስሊ ናይቲ ኣብ ኣፉ ሽጋራ ሒዙ ዝነበረ ዘይተጸበዮ ዝረኸበ ሰራቒ ንዓለም ኣቃሊዓቶ። ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሜድያ ግን፡ ኣብ ክንዲ ነቲ ጋዜጠኛ ዝሓዝንሉ፡ ቀልጢፎም ብባህሪ ናይቲ ዘይዓጀቦ ሰራቒ ከምዝተገረሙ'ዮም ዝገልጹ ዘለዉ። ከምዛ ሓንቲ ዘይገበረ፡ ተረጋጊኡ ሽጋርኡ እናትከኸ ጉዕዝኡ ምቕጻሉ ዘይሓሰቦ ናእዳ ኣጥርይሉ። ሓደ ተጠቃሚ ፈይስቡክ፡ "ብስሓቕ ሞይተ" ብምባል ክገልጽ እንከሎ፡ ሓደ ካልእ ድማ፡ "ዓለም ምሉእ እናርኣየካ" እንታይ ንድሕሪት ምርኣይ ኣድለየካ ክብል ርእይቶኡ ሂቡ። ነታ ቴለፎን ክምንዝዓ እንከሎ ልዕሊ 20,000 ሰባት ነቲ ጸብጻብ ይከታተልዎ ነይሮም። ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ጥራይ  ከኣ ዛጊት ልዕሊ 6.5 ሚልዮን ሰብ ነታ ኣብ ፈይስቡክ ዘላ ቪድዮ ተኸታቲልዋ ኣሎ። 45 ሽሕ ርእይቶታት ድማ ተዋሂቡዋ። ሕማቕ ዕድል ኮይኑ (ነቲ ሰራቒ)፡ ባዕሉ ገጹ ዘላለዮም ፖሊስ ንክረኽብዎ ብዙሕ ኣይተጸገሙን። ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ኣፍሊጡ። እቲ ሰራቒ "ስራሕ ኣልቦ" ምዃኑ ዝገለጸ እቲ ሚኒስትሪ፡ ነታ ዝመንዝዓ ቴለፎን'ውን ድሮ ሸይጡዋ ከምዝጸንሐ ሓቢሩ።


‘‘ኣብ 43 መዓልታት ልዕሊ 7 ኪሎ ነክየ እየ ወጺአ’’ -ኢያስፔድ ተስፋዬ

ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝጉስጉስን ኣብ ዝተፈላለየ መራኸቢ ብዙሃን ዝሰርሕን ኢያስፔድ ተስፋዬ ድሕሪ ናይ 47 መዓልቲታት ማእሰርቲ ቅድሚ መዓልቲታት ተፈቲሑ፡፡ ኢያስፔድ፡ ኣባል ሰልፊ ሰማያዊ ካብ ዝነበረሉ ኣትሒዙ ክሳብ እዚ ናይ ሕዚ 10 ግዘ ተኣሲሩ እዩ፤ ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ክእሰር ግን እዚ ናይ ሎሚ ንፈለማ እዩ፡፡ ኣብ ቀረባ እዋን ምስ መሓዙቱ ኣብ ዝመስረቶ ‘ኡቡንቱ’ ዝተባህለ ናይ ዩትዩብ ቴሌቪዥን እናሰርሐ ዝጸንሐ ኢያስፔድ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስተፈተሐ ምስ ቢቢሲ ቃለ መሕተት ኣካይዱ ኣሎ፡፡ ----------- ቢቢሲ፡ ኣብ ቤት ማእሰር ኣብ ዝነበርካሉ እዋን ሓሚምካ ከምዝነበርካ ካብ ቤተሰብካን መቕርባትካን ንሰምዕ ኔርና፤ ሕክምና ከምዘይረኸብካ እውን ከምኡ፡፡ እንታይ እዩ ኣጋጢሙካ ነይሩ? ኢያስፔድ፡ ከምዝፍለጥ ኣብ ናይ ኢትዮጵያ ቤት ማእሰርቲታት ኣብ ጸቢብ ቦታ ብዙሕ ሰብ እዩ ዝእሰር፡፡ብጉድለት ጽርየትን ብምትንፋስ ዝመሓላለፉን ሕማማት አለዉ፡፡ ብፍሉይ ድማ ቅድሚ ምእሳረይ ናይ ስኒ ሕክምና ጀሚረ ነይረ፡፡ እዚ ከምዝፍለጥ ከይዲ እዩ፡፡ ናይ መጀመርታ መዓልቲ ሕክምና ምስጀመርኩ እየ ተኣሲረ፡፡ ንሱ ኣጸጊሙለይ ነይሩ፡፡ ናብ ዝሓሸ ሕክምና ክኸይድ ሓቲተ ኣይፈቐዱለይን፡፡ ኣብ ውሽጢ 43 መዓልቲታት ልዕሊ 7 ኪሎ ነክየ እየ ወጺአ፡፡ ቢቢሲ፡ ኣብቲ ዝተኣሰርካ መዓልቲ ብዛዕባ ዝነበሩ ኩነታት ውሱን ነገር ሰሚዕና ኢና፡፡እስኪ ብሓጺሩ ንገረና? ኢያስፔድ፡ ብኣጋጣሚ ኣብ ገዛይ እየ ነይረ፡፡ ኣብቲ ሰሙን ብዙሓት ይታኣሰር እናበሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይጉስጉሱ ነይሮም፡፡ በዚ ምኽንያት ብዙሕ ምንቅስቓስ ኣይገብርን ነይረ፡፡ ብዙሓት ፖሊስ፣ ፖሊስ ፌደራልን መካይንን ነይሮም፡፡ ሓደ ከቢድ ገበነኛ ዝተሓዝ እዩ ዝመስል ነይሩ፡፡ ልክዕ ከምቲ ብዙሕ ሰብ ክተሓዝ ከሎ ዝግበር፡ ገዛይን ቤት ጽሕፈተይን ተፈቲሹ፡፡ ብዙሕ ዝተፈለየ ነገር ኣይነበረን፡፡ ቢቢሲ፡ በቲ ዝጠቐስካዮ ጎስጓስ እየ ተኣሲረ ኢልካ ዲኻ ትኣምን? ወይ ንምንታይ ከምዝተኣሰርካ ምኽንያት ተነጊሩካዶ? ኢያስፔድ፡ ብሓፈሻ ክልተ ግዘ ንምርመራ ተጸዊዐ ነይረ፡፡ መጀመርታ ኣብታ ዝተኣሰርኩላ መዓልቲ ካልኣይ ድማ ምስተኣሰርኩ ድሕሪ ሓደ ወርሒ፡፡ ኣብ ክልቲኡ መዓልቲታት ዝተነገሩኒ ነገራት ዝተፈላለዩ እዮም፡፡ መጀመርታ ሓደ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝፍለጥ ኣካውንት ኣሎ፤ ‘መረዳእታ ረኺብና፡ ናትካ ድዩ?’ ኢሎምኒ፡፡ ከረደኦም ፈቲነ ዝተቐበሉኒ ይመስለኒ፡፡ ድሕሪ 30 መዓልቲ ድማ፡ በዓል መዚ መራኸቢ ብዙሃን ዝሰረሖ ንክሲ መልዓሊ ዝኸውን ናይ ሚድያ ሞኒተሪንግ ሰነድ ልኢኹሎም ነይሩ፡፡ እቲ ዝገርም ምስ ወቕታዊ ጉዳይ ኣይተሓሓዝን፡፡ ሰለስተ ዓመት ንድሕሪት ተመሊሱ ኣብ መደብር ቴሌቪዥን ኣዲስ ኣብ ዝነበረ ናይ ክትዕ መድረኽ ዝተዛረብኩዎም ነገራት እዩ ዝዝርዝር፡፡ ከምቲ ዝጠርጠርኩዎ ምስ ህጹጽ እዋን ዝራኸብ ነገር የብሉን፡፡ ነቲ በዓል ሰልጣን መራኸቢ ብዙሃን ዝጸሓፎ ክሲ እየ መልሲ ሂበ፡፡ ንኣብነት ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ‘‘ናይ ህዝቢ ሶማል ባህሊ፣ መንነት ወዘተ ኣብ ኢትያጵያዊ መንነት ኣይተወከለን ኢሉ ኣብ ኣዲስ ቲቪ ብምዝራብ ሓደ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ ካልእ ከለዓዕል ፈቲኑ እዩ’’ ዝብል ይርከቦ፡፡ ቅድሚ ከልተ ዓመት ኣብ ቢቢሲ ይመስለኒ ቀሪቡ ህዝቢ ንዓመጽ ከለዓዕል ፈቲኑ ዝብል 10 ገጽ ዝኸውን፣ ወቕታዊ ዘይኮኑን ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ጀሚሩ  ዝተዛረብኩዎም ነገራት ተኣኪቦም ክሲ ብዝመስል መልክዕ ቀሪቦም፡፡ ብርግጽ ኣብ ቀረባ ዝተዛረብኩዎም እውን ወሲኾም እዮም፡፡ ብሓፈሻ ግን፡ ከምቲ ዝፍለጥ ናይቲ ዘሎ ፌደራላዊ ስርዓት ደጋፊ እየ፡፡ ንዕኡ ብዝምልከት ዝተዛረብኩዎም ነገራት እዮም ህዝቢ ምስ ህዝቢ ከም ምግጫው ዝረኣዩ፡፡ ቢቢሲ፡ ብምንታይ ምኽንያት ከ ተፈቲሕኻ? ኢያስፔድ፡ ፖሊስ ናይ መለለዪ መንነት (ታሴራ) ዋሕስ ዝብልዎ ኣሎ፤ ብእኡ እየ ተፈቲሐ፡፡ካብ በዓል መዚ መራኸቢ ብዙሃንን ካልኦትን ዝረኸብዎ መረዳእታ ክሲ ንምምስራት እኹል ዘይምዃኑ ስለዝተረድኡ እዩ ኢለ እየ ዝኣምን፡፡ ክብደት ዘለዎ ነገር ስለዘይነበረ እየ ተፈቲሐ ኢለ ይኣምን፡፡ ቢቢሲ፡ ናይቲ ካብ መስረትቲ ሓደ ዝኾንካሉ ኡቡንቱ ቲቪ ዝወሰድዎ ንብረት መሊሶምዎዶ? ኣብ ቀረባ ናብ ስራሕ ናይ ምምላስ ትልሚ ኸ ኣለኩምዶ? ኢያስፔድ፡ ነቲ ሚድያና ፈቲሾምዎ ነይሮም፡፡ ኣቑሑቱ እውን ተወሲዶም እዮም፡፡ ከምዝፍለጥ ኣቁሑት ሚድያ ክባራት እዮም፡፡ ብዙሓት ካሜራታትን ኣቑሑትን ተወሲዶምና እዮም፡፡ ብቃለ ጉባኤ ተፈሪሙ ኣብ ቅድሚ መሰኻኽር እዮም ወሲዶምዎም፡፡ ዓቃቢ ሕጊ ድሕሪ ሕዚ ኣየደልዮምን፤ ናብ ዋነኦም ይመለሱ ምስበለ እዮም እቶም ኣቑሑት ዝምለሱ፤ ስለዝኾነ መስተፈታሕኩ ኣይረኸበኩዎምን፡፡ ፖሊስ ክምልሰልና ፍቓደኛ እዩ ኢለ እየ ዝኣምን፡፡ እቲ ከይዲ ምስተወደአ ዝምለስ ይመስለኒ፡፡ እንተኾነ እቶም ኣቑሑት ተመለሱ ኣይተመለሱ፡ ሚድያና ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰለስተ መዓልቲ ክጅምር እዩ ኢለ ተስፋ ይገብር፤ ስራሕና ክንጅምር ኣብ  ምንቅስቓስ አለና፡፡ ቢቢሲ፡ ኣብቲ ዝተኣሰርካሉ ጣብያ ክልኦት ጋዜጠኛታት ነይሮም ዶ? በዓል መን? ኢያስፔድ፡ ጋዜጠኛታት ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ተኣሲሮም ከምዘለዉ ኣብኡ እናሃለኹን መስተፈታሕኹን ሰሚዐ እየ፡፡ኣብቲ ኣነ ዝተኣሰርኩሉ ናይ ኤፒ ጋዜጠኛ ዝነበረ ኣሚር ኣማንን በዓል ሞያ ካሜራ ቶማስ እንግዳን ነይሮም፡፡ ሕዚ እውን ኣብ ማእሰርቲ ኣለዉ፡፡ ቢቢሲ፡ ከም ሓደ ንፖለቲካ ኢትዮጵያ ዝከታተል፡ ንኲናት ኢትዮጵያ ዝምልከት ዘለዉ ለውጢታት ሓዊሱ ሐዚ ዘለዉ ፖለቲካዊ ሓቅታት ኣብቲ ምህዳር እንታይ ሒዞም ዝመጹ ይመስለካ? ኢያስፔድ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ስለዝጸናሕኩ ዘይበሰለን ዘይምጥንን ትንታነ ከይህብ ስለዝሰግእ ሓንቲ ነገር ጥራሕ ከብል፡፡ ነቲ ኲናት ብዝምልከት ኣብ መስከረም ሓደ እንታይ ክመጽእ ይኽእል ዝብል ግምታዊ ሓሳብ አቐሚጥና ኔርና፡፡ ካብቶም ዘቐመጥናዮም ክልቲኦም ኣካላት ኣብ ኲናት ብዝጸንሑ ቁጽሪ እናዘሓሉ ክኸዱ እዮም ዝብል ሓደ እዩ፡፡ ኲናት ቁጠባን ህይወትን ዝበልዕ ኣድካሚ ነገር እዩ ኢልና ኔርና፡፡ ክልቲኦም ወገናት ምስሃድኡ ናብ ዘተ ክመጹ እዮም ኢልና ኔርና፤ ሐዚ ናብዚ ምዝሕሓል ዝኸዱ ዘለዉ ይመስለኒ፡፡ ክልቲኦም ወገናት ከም ግዘ መግዝእን ሓይሊ መአከብን ከምዘይጥቀሙሉ ተስፋ ይገብር፡፡ ብአግባቡ ከምዝጥቀሙሉ እውን ተስፋ ይገብር፡፡ በቲ ዘሎ ነገር ሕጉሳት ዘይኮኑ ኣካላት ከምዘለዉ ይስመዐኒ፡፡ ካብቲ ዝበጸሐን ንቕድሚት ዝበጽሕን ዕንወት እቶም ሐዚ ዝውሰዱ ስጉምቲታት ዝሐሹ እዮም፤ ክበረታትዑ ኣለዎም ኢለ እውን ይሓስብ፡፡ ኣፍቲ ዝተጀመረ ምድላው ዘተ ትኹረት እንተዝግበር ጽቡቕ ይመስለኒ፡፡


ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉ ጋዜጠኛታት ኣበይ ይርከቡ?

ሲፒጄ ዝተበሃለ ዓለምለከ ተጣባቒ መሰላት ጋዜጠኛታት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኢትዮጵያ ጋዜጠኛታት ብምእሳር ኣብ ትሕቲ ሳህራ ካብ ዝርከባ ሃገራት ብኻልኣይ ደረጃ ከምዝተሰርዐት ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ ጽባሕ እቲ ጸብጻብ ድማ ሰለስተ ጋዜጠኛታት ዝተፈላለያ መራኸቢ ብዙሃን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብኣባላት ጸጥታ ተኣሲሮም። መስራቲ ’ኡቡንቱ’ ዝተባሃለ ብዩቱዩብ ዝፍኖ ምድላው፡ እያስፔድ ተስፋዬ ቅድሚ ኩሎም ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ ኮይኑ፡ ብ28 ሕዳር 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ካብ መንበሪ ገዝኡ ከምዝተወሰደ ወላዲት ኣዲኡ ንቢቢሲ ተዛሪባ ነይራ። ስዒቡ መስራትን ዋና ኣሰናዳእን ‘ተራራ ኔትወርክ’ [ብዩቱዩብ ዝፍኖ] ታምራት ነገራ 01 ታሕሳስ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ካብ መንበሪ ገዝኡ ከምዝተወሰደ በዓልቲ ቤቱ ሰላም በላይ ንቢቢሲ ምግላጻ ይዝከር። ሳልሰይቲ ጋዜጠኛ ከኣ መዓዛ መሓመድ ትበሃል ኮይና ብ02 ታሕሳስ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ካብ እንዳወለዳ ከምዝተወሰደት ዓባይ ሓፋታ ኣገኘሁወርቅ ኣበበ ንቢቢሲ ሓቢራ። ኩሎም ጋዜጠኛታት ኣብ ሰዓታት ረፋድ ካብ መንብሪ ገዝኦም ዝተወሰዱ ኮይኖም ገዛውቶምን ዝሰርሑሉ ቦታን ተፈቲሾም’ዮም። ናይ ኮምፒተራት ‘ሃርድ ዲስክ’፣ መቕድሒ ድምጺ ናውቲ ከምኡ’ውን ካሜራታት ብፖሊስ ከምዝተወሰዱ ድማ ቤተሰቦም ሓቢሮም። ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ ትማሊ ሰኑይ [12/14/2021] ናብ መጋባእያ ቀሪቡ “ተፈቲሑ” ዝተባሃለን ጋዜጣኛ ኣሃዱ ሬድዮ ክብሮም ወርቁ ዝርከቦም ኣርባዕቲኦም ጋዜጠኛታት ኣበይ ይርከቡ ይኾኑ? ታምራት ነገራ መስራትን ዋና ኣሰናዳእን ተራራ ሚድያ ጋዜጠኛ ታምራት ኣብ  ቀይዲ ካብ ዝወዓለሉ መዓልቲ ጀሚሩ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ መዓልታት፤ ኣበይ ከምዝርከብ ከምዘይፈልጡን ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ እንተሓተቱ’ውን ሃለዋቱ ዘረጋግጸሎም ኣካል ከምዘይረኸቡ በዓልቲ ቤቱ ሰላም ንቢቢሲ ገሊጻ። ኣብቲ መዓልቲ ዝወሰድዎ ሰባት ደንቢ ክዳን ፌደራል ፖሊስ ዝተኸደኑ ከምዝነበሩ ዘዘኻኸረት ሰላም፡ ናብ ቤት ዕዮ ምርመራ ገበናት ፌደራል ፖሊስ ከምኡ’ውን ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ከይዶም እንተሓተቱ’ውን “ኣብዚ ኣሎ” ዝብሎም ከምዘይረኸቡ ሓቢራ’ላ። ምስ ፖሊስ ኦሮሚያ ከምዝርከብ ዝገልጽ ሓበሬታ ስለዝበጽሓ ድማ ቀዳምን ሰንበትን ናብ ኩለን ኣብ ዙሪያ ፊንፊኔ [ኣዲስ ኣበባ] ዝርከባ መደብራት ፖሊስ ከምዝበጽሑን ክረኽብዎ ከምዘይከኣሉን ተዛሪባ። “ ’ናብዚ ኪዱ፤ ኣብቲ ኣሎ’  ካብ ዝብል ዘረባታት ወጻኢ ዝተፈጠረ ነገር የለን” ኢላ። መንግስቲ ሕቶ እንተሃልይዎ ‘ስለምንታይ ወሲዱ ይሓትት?’ ዝብል ተቓውሞ ከምዘይብላ እትገልጽ ሰላም፡ በዓል ገዝኣ’ውን ኣብ ቀይዲ ክውዕል ከሎ ሕጋውያን ሰባት እዮም መጺኦም ብዝብል ብዘይገለተቓውሞ ተሲኡ ከምዝኸደ ኣረዲኣ። “ሒዞምዎ ክኸዱ ከለዉ ምርኣይን ኣበይ ከምዘሎ ደሃዩ ዘይምፍላጥን ንኣባላት ቤተሰብ ዝኸብድ ነገር’ዩ። ነቶም ዝወሰድዎ ሰባት’ውን ናበይ ከምዝወሰድዎ ክንሓቶም ከለና ‘ኣይንፈልጥን’ ኢሎምና። ንሓንቲ ኣደ ወዳ ብኣካላት ጸጥታ እናተወሰደ ናበይ ከምዝተወሰደ ዘይምዝራብ እንታይ ማለት’ዩ?” ትብል። ኩሉ አባል ቤተሰብ ዘኣብ ጭንቀት ከምዝርከብ ብምግላጽ፡ ናብ ትካላት ሰብኣዊ መሰላትን ካልኦት ዝምልከቶም ትካላትን ደብዳበ ከምዘእተዉ ወሲኻ ሓቢራ። ደሃይ በዓልቤታ ክሳብ እትረክብ እተካይዶ ኣለሻ ከምዘይተቋርጾ ዝተዛረበት ሰላም “ኣሎ ናብ ዝበሃለሉ ቦታ ኮነ ናብቶም መጀመርታ ዝወሰድዎ ኣካላት ሕጊን ምኻድና ደው ኣይክነብልን” ኢላ። ሓገዝ ንምርካብ ድማ ጸቕጢ ክፈጥሩ ይኽእሉ ናብ እትብሎም ትካላት መንግስቲን ማዕኸናት ዜናን ብምኻድ ነቲ ዘሎ ኩነታት ካብ ምዝራብ ከምዘይተዕርፍ’ውን ንቢቢሲ ኣፍሊጣ። “ንመንግስቲ እንሓቶ ሕቶ ግን፤ ‘ምጽራይ ምግባር ግቡኡ’ኳ እንተኾነ፤ ዝርከበሉ ቦታ ምሕባር፤ ኣዶ ንውላዳ መግብን ክዳንን ክተቐብል፤ በዓል ገዛይ ደሃዩ ምሕታት ድማ ናትና መሰል’ዩ። ብህይወት ኣሎ’ዶ? እንተሃልዩ ኣበይ? ብህይወት ምህላዉ ክፈልጥ እደልይ እየ። እንተዘይሃልዩ ድማ ብግልጺ ከፍልጡኒ እደልይ እየ” ክትብል ትሓትት ሰላም። ክብሮም ወርቁ ጋዜጠኛ ክብሮም ኣብ ኣሃዱ ሬድዮ ዋና ኣሰናዳኢ ክፍሊ ዜና ኮይኑ፡ ብዘቕርቦ ካልእ መዘናግዒ ናብ ሬድዮ ፕሮግራም’ውን ይፍለጥ። 16 ጥቅምቲ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ “ናዕብን ጎንጽን ብምልዕዓል” ብዝብል ገበን ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ከምዝወዓለ ይግለጽ። ንሱ ኣብ ቀይዲ ዝወዓለ “ከተማ ሃይቅ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ትግራይ ኣትያ” ብዝብል ኣብቲ መደበር ሬድዮ ሓበሬታ ብዝርግሑ ነይሩ። ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ደሃይ ወዶም ከምዘይፈልጡ ንቤት ፍርዲ ንዝተዛረቡ ወላዲ ኣቡኡ ብስልኪ ረኺብናዮም ኔርና። ክብሮም ፈለማ ኣብቲ ብልምዲ ‘ሶስተኛ’ ብዝብል ዝፍለጥ መደብር ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ዝነበረ ኮይኑ፡ ሽዑ ክሓትዎ፣ ሰላም ክብልዎን መግቢ ከብጽሑሉን ይፍቀደሎም ምንባሩ ይዛረቡ። ቤት ፍርዲ ብ09 ሕዳር 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ኣብ ዝወዓለ መጋባእያ ብ15 ሽሕ ብር ዋሕስ ከምዘሰናበቶን ንሶም ነቲ ገንዘብ ከምዝኸፈሉን ዝሓበሩ ወላዲኡ ኣይተ ወርቁ፡ ንሓደ ሰሙን ዝኣክል ክፍታሕ እንተተጸበዩ’ኳ ከምዝሓሰብዎ ግን ኣይኮነን። ሽዑ ንሶም ነቲ መጋባእያ ጥርዓን ኣብ ዘቕረቡሉ እዋን፡ ፖሊስ ብወገኑ ይግባይ ከምዝሓተተ ነቲ መጋባእያ ብምግላጹ ወዶም ኣብ ማእሰርቲ ክጻንሕ ከምዝተገበረ ይዛረቡ። ነቲ ጉዳይ ዝረኣየ መጋባእያ ፖሊስ ንዘቕረቦ ይግባይ ውድቂ ብምግባር “ይፈታሕ” ዝብል ብይን እንተሃበ’ውን ወዶም ግን ከምዘይተፈትሐ ወሲኾም ሓቢሮም። “ምስኣዘራረብናዮም ክፍታሕ ምዃኑ ሓቢሮምና። ንኽፍታሕ ታሴራይ ሂበዮም። ዝፍረም ነገራት ፈሪመ። ‘ኣብ ደገ ተጸበይ ኢሎምኒ’፤ ግን ከኣ ብሚኒባስ ሒዞምዎ ከይዶም” ክብሉ ነቲ ኩነታት ኣረዲኦም። ብድሕሪ’ዚ ኣባላት ቤተሰቡ ‘ኣካል ነጻ ናይ ምውጻእ ክሲ’ ናብ ቀዳማይ ደረጃ ቤት ፍርዲ ፌደራል ከምዘእተዉን እቲ መጋባእያ ንጥርዓኖም ውድቂ ገይሩ ምንባሩን ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ኣቃሊሔን ነይረን። ነቲ ክሲ ብይግባይ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሒዞምዎ ብምኻዶም ድማ ትማሊ ሰኑይ [12/14/2021] ኣብ ዝወዓለ መጋባእያ፡ ፖሊስ ንምንታይ ንክብሮም ከምዘይፈትሖ ከብርህ ተሓቲቱ ነይሩ። ፖሊስ ብጽሑፍ ሒዝዎ ኣብ ዝቐረበ መልሲ፤ ‘ንክብሮም ብ09 ሕዳር 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ፈቲሐዮ እየ’ ክብል’ዩ ገሊጹ። ወላዲኡ ኣይተ ወርቁ ብወገኖም ፖሊስ ነዚ ይበል እምበር ንወዶም ከምዘይረኸብዎን ካብ ዝሪእይዎ ልዕሊ ሓደ ወርሒ ከምዝኾኖምን ነቲ መጋባእያ ኣረዲኦም። ብድሕሪ’ዚ ናብ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላትን ኮሚሽን ሓባሲ ንብዓትን ብምኻድ ጉዳይ ወዶም ከምዘመልከቱን ክሳብ ሎሚ ዝኾነ ምላሽ ከምዘይረኸቡን ንቢቢሲ ተዛሪቦም። “ክብሮም ናይ ልቢ ሕክምና መጥባሕቲ ገይሩ ነይሩ። ድቃስ ኮነ ኣመጋግብኡ ጥንቃቐ ብዝተመልኦ ኩነታት ክኸውን ኣለዎ። ካብ ሎሚ ንደሓር ተስፋና ኣብ ፈጣሪ ጥራሕ’ዩ” ኢሎም። እያስፔድ ተስፋዬ ጋዜጠኛ እያስፔድ ኣብ ቀይዲ ዝወዓለሉ መዓልቲ፡ ፖሊስ ናብቲ ‘ኡቡንቱ’ ብዝብል ዝፍለጥ ሚድያ ዝርከበሉ ቤት ጽሕፈት ሒዝዎ ከምዝኸደን ፈተሻ ተኻይዱ ድማ ካሜራታትን ካልኦት ዝተፈላለዩ ናውትን ከምዝተወሰዱ መሳርሕቱ ንቢቢሲ ተዛሪቦም ነይሮም። ንሱ ‘ሶስተኛ’ ኣብ ዝበሃል መደበር ፖሊስ ከምዝርከብን ገለ ኣዝማዱ ብሰንበት ከምኡ’ውን ሰሉስ ከምዝረኣይዎ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብ ቀይዲ ካብ ዝኣትው ሸውዓተ መዓልታት ዝተቖጸሩ ኮይኖም፤ ክሳብ ሎሚ ናብ ቤት ፍርዲ ከምዘይቐረበ ቤተሰቡ ይገልጹ። ጠበቓ ከቑሙሉ ጻዕሪ እንተገበሩ’ውን “ምስ ኣዋጅ ህጹጽ ጊዜ ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ስለዝወዓለ ጠበቓ ክቖመሉ ከምዘይክእል” ከምዝተነበሮም ሓቢሮም። መዓዛ መሓመድ ጋዜጠኛ መኣዛ መሓመድ ኣብ ቀይድ ድሕሪ ምእታዋ ኣብ መንበሪ ገዝኣን ትሰርሓሉ ቦታን ፈተሻ ከምዝተኻየደ ቤተሰባ ንቢቢሲ ገሊጾም ኣለዉ። ካብ ዝምስረት ነዊሕ ዘይጸንሐን ክሳብ ሎሚ ክልተ ቪድዮታት ጥራሕ ኣብ ዩቱዩብ ዝዘርግሐን ‘ሮሃ’ ዝተባሃለ ብመዓዛ ዝተጣየሸ ሚድያ፡ ናይ ኮምፒተራት ‘ሃርድ ዲስክ’ን ካልኦት ናውትን ብፖሊስ ተወሲዶምዎ’ለዉ። ሓዋ ዩሱፍ መሓመድ ከምዝበሎ፡ ቤተሰባት ብሰንበት ናብ ‘ሶስተኛ’ መደበር ፖሊስ ከይዶም ሓቲቶምዋ’ዮም። ‘ሰማያዊ ፓርቲ’ ብዝብል ዝፍለጥ ፖለቲካዊ ሰልፊ ክሳብ ዝፈረሰሉ እዋን ብኣባልነት ተሳትፎ ከምዝነበራ ዝዛረብ ዩሱፍ፡ ብድሕሪኡ’ውን ፖለቲካዊ ተሳትፎ ከምዝነበራ ኣረዲኡ። ካብኡ ቀጺሉ ድማ ኣባይ ሚድያ ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ [ናይ ዩቱዩብ ቻነል] ከምዝተጸምበረት ተዛሪቡ። “ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ኣብ ግብረ-ሰናይ ስራሕቲ እምበር ኣብ ሚድያ ብዙሕ ኣይትሳተፍን ነይራ። ናብቲ ሕዚ ዝተኣሰረትሉ መደበር ፖሊስ ቅድሚ ምእታዋ እናኸደት እሱራት ትበጽሕ ነይራ። ኲናት ምስተወለዐ ከኣ ኣብ ክልል ኣምሓራ ግዳይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ንዝኾና እናረኸበት ተዘራርበን ነይራ። ረድኤት ኣብ ምብጻሕ ተጸሚዳ’ያ ጸኒሓ” ክብል ነቲ ዝነበረትሉ ኩነታት ገሊጹ። መዓዛ ክሳብ ሎሚ ጠበቓ ከምዘይቆመላን ናብ ቤት ፍርዲ ከምዘይቀረበትን ዝዛረብ ሓዋ፡ ኣደ ቆልዓን ንስድራ እትጥውርን ብምንባራ ማእሰርታ ንሙሉእ ቤተሰብ ከምዝጸለዎ ሓቢሩ። ብወገን መንግስቲ ግን ንማእሰርትን ኩነታትን እቶም ጋዜጠኛታት ብዝምልከት ዝተወሃበ መብርሂ የለን። ሲፒጄ እንታይ በለ? ንመሰላት ጋዜጠኛታት ኣብ ዝጣበቕ ዓለምለኻዊ ትካል ሲፒጄ፡ ወኪል ሃገራት ትሕቲ ሳህራ ዝኾነት ሙቱኪ ሙማ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብዙሓት ኣብ ዩቱዩብ ዝሰርሑ ጋዜጠኛታት ከምዝተኣሰሩ ዝሕብሩ ጸብጻባት ከምዝበጽሖምን እቲ ጉዳይ ዘሰንብድ ከምዝኾነን ንቢቢሲ ገሊጻ። “ነቶም ሓበሬታታት ንምርምሮም ኣለና። ኣዋጅ ህጹጽ ጊዜ ምእዋጅ ንጋዜጠኛታት ዒላማ ዝገብሩ ኮይኑ፤ ኣብዚ ቅነ ንዕዘቦ ዘለና’ውን ምስዚ ዝኸይድ’ዩ። ሰበስልጣን ነቶም ዝተኣሰሩ ጋዜጠኛታት ክፈትሑን እቲ ‘ብዙሓት ጸገማት ዘለውዎ ሕጊ ኣዋጅ ህጹጽ ጊዜ’ ናጽነት ፕረስ ንምግዳብ ምጥቃም ደው ከብሉን ጻውዒትና ነቕርብ” ኢላ። ወሲኻ ድማ መንግስቲ ድሕንነት ዜጋታቱ ውሑስ ናይ ምግባር ብቐዳምነት ዝስራዕ ሓላፍነት ከምዘለዎን ጋዜጠኛታት ከኣ ስርሖም ኣብ ዝሰርሑሉ እዋን ከለላ ክግበረሎም እምበር መጥቃዕቲ ክበጽሖም ከምዘይግባእን ተዛሪባ። “እንተኾነ ጋዜጠኛታት እውን ስርሖም ኣብ ዝሰርሑሉ እዋን ናይ ሓደጋ ዳህሳስ ከካይዱ ከምኡ’ውን ነነብሶም ኮነ ንምንጪታቶም ካብ ሓደጋ ንምክልኻል ዘኽእሉ ጥንቃቐታት ክገብሩ ኢና ነተባብዕ” ኢላ። ነዚ ድማ ሲፒጄ ኣብ ድረ-ገጹ [‘ዌብሳይት’] ንጥንቃቕ ዝሕግዙ ሓበሬታታት ከምዘዳለወን ናብ ቋንቋታት ኢትዮጵያ ከምዝተተርጎመን ሓቢራ። “ጋዜጠኛታት ክንእሰር ኢና ዝብል ስግኣት እንተሃልይዎም ከኣ ናትና ሰብሞያ ከዘራርብዎም ይኽእሉ እዮም” ክትብል ገሊጻ።


ፖሊስ ኬንያ ነቲ ምስ ቅትለት ዘተሓሓዝዎ ሞት ብሪጣንያዊት ሰራሕተኛ ቢቢሲ ይምርምርዎ ኣለዉ

ፖሊስ ኬንያ፡ ንጉዳይ ናይታ ኣብ ናይሮቢ ሞይታ ዝተረኽበት ሰራሕተኛ ቢቢሲ ይምርምርዎ ከምዘለዉ ተፈሊጡ። ብሪጣንያዊት ኬት ሚሸል፡ ኣባል 'ቢቢሲ ሜድያ ኣክሽን' ብምዃን ኣብ ሓያሎ ሃገራት ኣፍሪቃ ተመዲባ ዝሰርሕት ኮይና፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ'ያ ሞይታ ተረኺባ። ቢቢሲ ሜድያ ኣክሽን ኣካል ቢቢሲ ኮይኑ ኣብ ናይ ግብረሰናይ ንጥፈታት ዝነጥፍ ትካል'ዩ። ቀንዲ ኣድህቦኡ ድማ ብመንገዲ መራኸቢ ብዙሃን (ሜድያ) ነቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ዘይምዕሩይነት ምውጋድ'ዩ። ሞት ናይታ ኣብ ሓደ ሆቴል ዝተረኽበት ኬት ሚሸል ግን ምስቲ እተካይዶ ናይቲ ትካል ስራሕ ዝተኣሳሰር ከምዘይኮነ'ዩ ዝጥርጠር። ዋላ'ኳ ዛጊት ብዛዕባ ኩነታት ኣማውትኣ ዝተረጋገጸ እንዘየለ፡ ፖሊስ ቅትለት'ዩ ብምባል፡ መበገሲኡ ንምፍላጥ መርመራ የካይዱ ከምዘለዉ ንማዕከናት ዜና ኬንያ ሓቢሮም ኣለዉ። "እቲ ጥርጡር . . .ናይቲ ሆቴል ሓለውቲ ጸጥታ ዝመጽዎ መሲልዎ፡ ካብ ሻምናይ ደርቢ ናይቲ ሆቴል ብመስኮት ዘሊሉ" ክብል ኣዛዚ ዞባዊ ፖሊስ ናይሮቢ ኣጎስቲን ንቱምቢ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። ኬት ሚሸል፡ ኣብ ዝቐረባ እዋን ኣብታ ርእሰከተማ ኢትዮጵያ ዝኾነት ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ቢቢሲ ሜድያ ኣክሽን ክትሰርሕ ዝጸንሐት'ያ። "በዚ ዘሕዝን ዜና ኩላትና ሰንቢድናን ጒሂናን ኣለና" ክብል ዋና ኣካያዲት ናይቲ ትካል ካሮሊን ነርሲ ገሊጻ። "ኬት፡ ላዕለወይቲ ሓላፊት ፕሮጀክት ዝነበረትን ምሳና ን14 ዓመት ዝሰርሐትን ፍትውቲ ኣባልና'ያ ነይራ። ኣብ ትካልና ምሉእ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ዛምቢያን ለንደንን ጽቡቕ ተፈላጥነት ዝነበራ'ያ" ክትብል እታ ዋና-ኣካያዲት ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ ጠቒሳ። "ንስድራቤታን ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ብዙሓት መሓዙታን ጽንዓት ይሃብኩም ንብል" ድማ ኢላ። ሓዋ ፒተር ብወገኑ "ኬት፡ ኣዝያ ፍትውቲ ውላድ፡ ሓፍቲን መሓዛን እያ ነይራ። ንዓኣ ምስንኣና ዘለዎ ክብደት ብሕጂ'ዩ ክርድኣና ዝጅምር ዘሎ። "ኩነታት ኣማውትኣ ክሳብ ሕጂ ኣብ መርመራ'ዩ ዘሎ፡ ስለዚ ኣብ ገለ ክፋል ሜድያን ማሕበራዊ መራኸቢታትን ዝውረ ዘሎ ግምታት ሸለል ክትብልዎ ንምሕጸነኩም። "ንኬት ምስንኣና ኣብ ዓቢ ሓዘን ብምህላውና ተረዲኡ ኩሉሰብ ንብሕታውነትና ከኽብር ንሓትት" ኢሉ።


ኣብ 'ቲክ ቶክ' 100 ሚልዮን ሰዓብቲ ዘፍረየት ፈላሚት ጓል 16 ዓመት ኣመሪካዊት

ኣመሪካዊት ጓል 16 ዓመት ቻርሊ ዲ'ኣሜሊዮ ኣብ ዓለም ንፈለማ 100 ሚልዮን ሰዓብቲ ዘፍረየት ተጠቃሚት ማሕበራዊ መራኸቢ 'ቲክ ቶክ' ክትኸውን በቒዓ። ቻርሊ ኣብ ኖርዎክ ኣመሪካ እትነብር ኮይና ተጠቃሚት 'ቲክ ቶክ' ካብ እትኸውን ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመትን ፈረቓን እያ ዝለዓለ ብዝሒ ሰዓብቲ ክተፍርይ ዝኸኣለት። ንሳ ኣብ ናይ ዩ ቱዩብ ቪድዮ ብዘርኣየቶ ባህርያት ኣዘራራቢት ካብ ምዃና ብዝሰገረ ንብዙሓት ከም ዘቖጠዐት ይግለጽ። ብፍላይ ኣብ ሓደ ምስ ስድርኣ ኮይና እተዳልዎ 'ዲነር ዊዝ ዘ ዲ ኣሜሎስ' [ድራር ምስ እንዳ ደ ኣሜሊዮስ] ዝብል ተኸታታሊ ምርኢት፤ ኣብ ቀዳማይ ክፋሉ ነቲ ኣብ ገዝኦም መግቢ ዘዳልው በዓል ሞያ ምድላው መግቢ ክብሪ ብዘይምሃባ ንብዙሓት ኣቖጢዑ'ዩ። ተቓውሞኦም ብተግባር ክገልጹ ዝደለዩ ልዕሊ 600 ሽሕ ኣድነቕታ ድማ ንዓዓ ምስዓብ ኣቋሪጾም ማለት 'ኣንፈሎው' ገይሮምዋ። አንተኾነ ዲ ኣሜሊዮ ንዝፈጸመቶ ተግባር ይቕሬታ ብምሕታትን ነቲ ባህርያት ከምዘይትደግሞን ዝገልጽ ሓደ ቪድዮ ሰሪሓ ምስ ዘርግሐት ቁጠዐ ሰዓብታን ኣድነቕታን ክሃድእ ክኢሉ። ነቲ ሕዚ ዘመዝገበቶ ክብረወሰን ከኣ ብትዊተር ኣብ ዝጠቀዐቶ መልእኽቲ ንኣድነቕታ ኣመስጊና'ላ። "100 ሚልዮን ሰባት ሓጊዞምኒ. . . ብሓቂ እዚ ክውን ክኸውን ከም ዝኸኣለ ክኣምን ኣይከኣልኩን" ክትብል ዝተሰምዓ ገሊጻ። ጓል 16 ዓመት ቻርሊ ልክዕ ከምቲ ካልኦት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ቪድዮ ዝገብርኦ/ዎ ንሳ'ውን ኣብ መደቀሲ ክፍላ እናደነሰት ዘርእዩ ቪድዮታት'ያ ትፍንው። ኣብቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ኮነ ብደገ ዘለዋ ህቡብነት ከኣ ብፍላይ ካብ ዝሓለፈ ዓመት እናወሰኸ መጺኡ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ድማ 50 ሚልዮን ሰዓብቲ ዘፍረየት ፈላሚት ተጠቃሚት 'ቲክ ቶክ' ኮይና። በዚ ምኽንያት ኣብ 2019 'ስታርዶግ ኤንድ ቱርቦካት' ኣብ ዝብል ናይ ኣኒሜሽን ፊልም ብድምጺ ክትሳተፍ ዕድል ረኺባ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ዓለም ፍሉጣት ምስ ዝኾኑ ['ብራንድ'] ናይ ፋሽንን ሜክኣፕን ትካላት ሓቢራ ክትሰርሕ ኪኢላ'ያ። 'ቻርሊ፡ ዘ ኣልቲሜት ጋይድ ቶ ኪፒንግ ኢት ሪል' ዝብል ርእሲ ዝሃበቶ መጽሓፋ ከኣ ኣብ መዛዘሚ 2020 ናብ ኣንበብቲ ክዝርጋሕ ምዃኑ ተፈሊጡ'ሎ። ፎርብስ ከም ዝብሎ እንተኾይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ ካብ ዝፈረመቶም ስምምዓት ስራሕ ኣስታት 4 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ረኺባ ነይራ።


ናጽነት ፕረስ፡ ኢትዮጵያ ካብተን ማእሰርቲ ጋዜጠኛታት ዝወሰኸለን ሃገራት ምዃና ሲፒጄ ገሊጹ

ኣብዚ ዓመት ብደረጃ ዓለም ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ብዘይፈልጥ ብርክት ዝበሉ ጋዜጠኛታት ከምዝተኣሰሩ ተሓላቒ መሰላት ጋዜጠኛታት ሲፒጄ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣፍሊጡ። ብዛዕባ ለበዳ ኮቪድ-19፣ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእን ዝጽብጽቡ ዝነበሩ ጋዜጠኛታት ከም ዝተኣሰሩ እቲ ትካል ገሊጹ። ኣብ ኢትዮጵያ ብዘሎ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእን ወተሃደራዊ ግጭትን፡ ብርክት ዝበሉ ጋዜጠኛታት ከም ዝተኣሰሩ ዝገልጽ ሲፒጄ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓደ ጋዜጠኛ ተኣሲሩ እኳ እንተነበረ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን ብውሑዱ ሸውዓተ ጋዜጠኛታት ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ጠቒሱ። "ኣብ እዋን ለበዳ መንግስታት ንመስርሕ ፍርዲ ኣዳነጉዮሞ፡ ናብ ቤት ማእሰርቲ ዝግበር ምብጻሕ ተደሪቱ፡ ኣብ ማእሰርቲ ዘሎ ሓደጋ ጥዕና ሸለል ተበሂሉ" ዝበለ እቲ ማሕበር፡ በዚ ምኽንያት ብውሑዱ ክልተ ጋዜጠኛታት በቲ ቫይረስ ከም ዝሞቱ ሓቢሩ። ክሳብ ወርሒ ሕዳር 2020 ድማ ብውሑድ 274 ጋዜጠኛታት ተኣሲሮም'ዮም። ኢትዮጵያን ቤላሩስን፡ ብዝሒ ማእሰርቲ ጋዜጠኛታት ወሲኹ ዝተራእየለን ሃገራት ኮይንነ ኣለዋ። ካብ ሃገራት ትሕተ ሰሃራ ኣፍሪቃ፡ ኤርትራ፣ ካሜሩን፣ ብሩንዲ፣ ማሊ፣ ደቡብ ሱዳንን ኡጋንዳን ብሓፈሻ 45 ጋዜጠኛታት ኣሲረን ኣለዋ። ኣብዚ ዞባ ቁጽሪ ኣብዚ ዓመት ዝተኣሰሩ ጋዜጠኛታት ምስቲ ናይ ዝሓለፈ ዓመት ክነጻጸር እንከሎ ከምዝወሰኸ ይግለጽ። ኣብ ቤላሩስ'ውን ቁጽሪ ዝተኣስሩ ጋዜጠኛታት ወሲኹ ከምዘሎን፡ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ፕሬዝደንት ዳግም ድሕሪ ምምራጹ ብዝተላዕለ ተቓውሞ ዝተኣስሩ ከምዘለዉ እቲ ጸብጻብ ይሕብር። ኣብታ ሃገር ክሳብ 22 ሕዳር ብውሑድ 10 ጋዜጠኛታት ተኣሲሮም ኣለዉ። ብዙሓት ጋዜጠኛታት ዝኣሰራ ሃገራት ቻይና፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ዝምልከት ጸብጻባት ዝሰርሑ ጋዜጠኛታት ብምእሳር ንተኸታታሊ ክልተ ዓመት ብዙሓት ጋዜጠኛታት ዝኣሰረት ሃገር ኮይና ተመዝጊባ ኣላ። ኣብታ ሃገር 47 ጋዜጠኛታት ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉን፡ መብዛሕትኦም ንነዊሕ እዋን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝጸንሑን ምኽንያት መእሰሪኦም ከይተገለጸ ዝተኣሰሩ ምዃኖምን ይግለጽ። ቱርኪ፡ ብዋሕስ ዝተፈትሑ ጋዜጠኛታት ንፍርዲ ብምቕራብ ከምኡ'ውን ሓደስቲ ብምእሳር ካልአይቲ ኮይና ኣላ። ቱርኪ ኣብዚ ዓመት ጥራይ 37 ጋዜጠኛታት ኣሲራ። ምስቲ ኣብ 2008 (2016) ምስ ዝነበረ መጠን ማእሰርቲ ክነጻጸር እንከሎ ብፍርቂ ዝነከየ'ኳ እንተኾነ፡ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር ሕጂ'ውን ጋዜጠኛታት ይኣስሩ ምህላዎም ይግለጽ። ግብጺ፡ ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ክሲ ገበን ጋዜጠኛታት እትኣስር ሃገር ተባሂላ ኣለ። ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ ጋዜጠኛታት 27 ከምዝበጽሐን፡ ማዕረ ናይቲ ኣብ 2008 (2016) ዝተመዝገበ ዝመዓራረ ኮይኑ'ሎ። ኣብታ ሃገር ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ልዕሊ ጋዜጠኛታት ዝፍጸም ማእሰርቲ ይቕጽል ኣሎ ክብል ሲፒጄ ገሊጹ። ስዑዲ ዓረብ'ውን ንግብጺ ብምስዓብ ኣብቲ ጸብጻብ ሰፊራ ኣላ። ኢትዮጵያ ጋዜጠኛታት ብምእሳር ኣብ 7ይ ደረጃ ክትስራዕ እንከላ፡ ኤርትራ ድማ ኣብ መበል 16 ተሰሪዓ ትርከብ። ብደረጃ ዓለም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ካብ ሞንጎ ዝርከቡ ጋዜጠኛታት እቶም ክልተ ሲሶ፡ ብሽበራን ኣብቶም ብሕጊ ዝተኸልከሉ ጉጅለታት  ኣባልነት ኣለኩም ብዝብልን ዝተኸሰሱ ምዃኖም ሲፒጄ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ጠቒሱ።


ስድራ-ቤት፡ ሓዳሮም ዘፍረሱ ሓሙሽተ ቢልዮነራት ዓለምና

ኣሜሪካዊ ቢልዮነር ቢል ጌትስ፡ ምስ ሚሊንዳ ጌትስ መስሪትዎ ዝነበረ ሓዳር ድሕሪ 27 ዓመታት ንክፋትሑ ከምዝተሰማምዑ ተገሊጹ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብ 1980፡ ሚሊንዳ ናብቲ ናይ ቢልጌትስ ትካል ማይክሮሶፍት ኣብ ዝተፀንበረትሉ እዋን እዩ፡ ክልቲኦም መፃምዲ ተራኺቦም። ቢልዮነር ቢል ጌት ብመገዲ ትዊተር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ "ድሕሪ ብዙሕ ምሕሳብን ርክብና ንምምሕያሽ  ምስራሕን፡ ሓዳርና ምፍራስ ዝሐሽ ኣማራፂ ገይርና ወሲድናዮ" ኢሉ። እዞም ቢልየነራት መፃምዲ ኣብ ናይ 27 ዓመት ሓዳሮም ሰለስተ ቆልዑ ዝወለዱ እንትኾኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ዘፈራት ሓገዝ ዝገብር 'ቢል ኤንድ ሚሊንዳ ጌትስ ፋውንዴሽን' ኣጣይሾም እዮም። 'ቢል ኤንድ ሚሊንዳ ጌትስ ፋውንዴሽን'፡ ዝተፈላለዩ ሕማማት ንምምካትን፡ ክታበት ንህፃናት ንምብፃሕን ብቢልየናት ዝቑፀር ዶላር ሰሊዑ እዩ። ብመሰረት መፅሄት ፎርብስ፡ ቢል ጌትስ ናይ ዓለምና ራብዓይ ቢልየነር እንትኾን፡ 124 ቢልየን ዝተፃረየ ሃብቲ ከምዘለዎ ይግለፅ። ዋላ'ኳ ምፍራስ ሓዳር እዞም መፃምዲ ንዓለም ዘዘራረበ ዓብይ ዜና እንተኾነ፡ ዘይተለመደ ነገር ግና ኣይኮነን። ቅድሚ ሕዚ'ውን ብዙሓት ቢልየነራት ሓዳሮም ብምፍራስ ሃፍቶም ተኻፊሎም እዮም። እስኪ ነቶም ውሑዳት ንርኣይ። ቀንዲ ሃፋትም ዓለምና ዝኾነ ጄፍ ቤዞስን በዓልቲ እንድኡ ማክኬንዚን ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2019 እዮም፡ ሓዳሮም ከፍርሱ ተሰማሚዖም። ጄፍ ቤዞስ፡ ምስ በዓልቲ እንድኡ ማክኬንዚ ከምዝተፋትሑን ጉዳዮም ብስምምዕ ከምዝተዛዘመን፡ ብመገዲ ትዊተር እዩ ወግዓዊ ገይሩ። በዓልቲ ቤቱ ድማ፡ ብፅሒታ'ዩ ዝተብሃለ 35 ቢልየን ዳላር ተዋሂብዋ። ነዚ 35 ቢልየን ትቕበል ማክኬንዚ ከኣ፡ ኣብ ዝርዝር ሃፋትም ደቂኣንስትዮ ዓለም ክትስራዕ ዝገብር እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ማክኬንዚ፡ ካብቲ በዓል እንድኣ ቅድሚ 25 ዓመታት ዝመስረቶን ኣብ ዓለም ቁፅሪ ሓደ ዝኾነን ናይ ኢንተርኔት መተዓዳደጊ ትካል ኣማዞን፡ ኣርባዕተ ሚእታዊት ብፅሒት ክህልዋ እዩ። ቢልየነር ማክኬንዚ ኣብዚ ሕዚ ሰዓት ደቃ ኣብ ዝመሃርሉ ቤት-ትምህርቲ ሳይንስ ምስ ዘምህር ውልቀሰብ ሓዳር ገይራ እያ። 'ጊቪንግ ፕሌጅ' ዝተብሃለ ናይ ረድኤት ድሕረ ገፅ እዩ፡ ቢልየነር ማክኬንዚ፡ ንመምህር ሳይንስ ዳን ጄዌት ከምዘእተወት ወግዓዊ ገይርዎ። 2፡ ኣሌክ ዊልደንስቲንን ጆሰሊን ዊልደንስቲንን እዞም መፃምዲ ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 1999 ሓዳሮም ንምፍራስ እንትሰማምዑ፡ ዓለም ጉድ ኢሉ ኔሩ። ኣብቲ እዋን፡ ፍትሕ ክልቲኦም፡ ድሕሪ ሓዳር ልዑል ወፃእታት ዘስዓበ ሓዳር ኮይኑ ነይሩ። ብስራሕቲ ንግድን ስራሕቲ ጥበብ ብምእካብን ዝፍለጥ ኣሜሪካዊ-ፈረንሳዊ ኣሌክ ዊልደንስቲን፡ ድሕሪ 21 ዓመታት ሓዳሮም ከምዘፍርሱ ገሊፁ ነይሩ። በዓልቲ እንድኡ ጆሰሊን ዊልደርስቲን ድማ፡ ድሕሪ ምፍትሖም፡ ኣብ ፈለማ 2 ነጥቢ 5 ቢልየን ዳላር ከምትረክብ ተገሊፁ ነይሩ። ሻቡ፡ በብዓመቱ ንዝቕፅሉ 13 ዓመታት ተወሳኺ፡ 100 ሚልየን ዳላር ከምዝወሃባ ተገሊፁ እዩ። ስለዝኾነ ድማ፡ ብሓፈሻ ዝረኸበቶ ገንዘብ 3 ነጥቢ 8 ቢልየን ዳላር ይበፅሕ። ቢል ግሮስን ሱ ግሮስን፡ ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ሓዳሮም እንተፍርሱ፡ ድሕሪ ፍትሖም ብዙሓት ትፅቢት ዘይተገበረሎም ነገራት ተኸሲቶም ነይሮም። ኣብ ዓለምና ስሙይ ኣሜሪካዊ ቢልየነር ዝኾነ ቢል፡ ናይ መንግስቲ ቦንድ ብምዕዳግ ልዑል ከስቢ ብምኽሳብ እዩ ዝፍለጥ። ከይዲ ፍትሕ እዞም መፃምዲ ክልተ ዓመታት ዝወሰደ ነይሩ። ፍትሖም ኣብ ዕልባት ቅድሚ ምብፅሑ፡ ቢል ግሮስ፡ ነቲ 31 ሚልየን ዘውፅእ ናይ በዓልቲ እንድኡ መንበሪ ገዛ ካብ ጥቕሚ ወፃኢ ከምዝገበሮን ንዝነበሩ ተኽልታት'ውን 'ቀቲሉ' ከምዝኸደን፡ በዓልቲ እንድኡ ሱ ግሮስ ንቤት-ፍርዲ ተዛሪባ ኔራ። ቤት-ፍርዲ ድሕሪ እቲ ፍትሕ፡ ሱ ግሮስ 1 ነጥቢ 3 ቢልየንን 31 ሚልየን ዘውፅእ መንበሪ ገዛ ክህባን በይኑ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ እቶም መፃምዲ ዝዓደግዎም ሚልየናት ዘውፅኡ ስራሕቲ ጥበብ ብመዓረ ክካፈሉ ተበይኑ። ብናይ ሚድያ ቢዝነስ ዝፍለጥ ቢልየነር ሩፐርት መርዶክን ኣና ቶርቭን፡ ን31 ዓመታት ዝፀንሐ ሓዳር ዝነበሮም እንትኾን፡ ሰለስተ ቆልዑ ወሊዶም እዮም። እንተኾነ ቢልየነር ሩፐርት መርዶክ፡ ካብ ኩሉ ነገር ንርእሱ ከግልል እንትትልም፡  ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 1998 ሓዳሮም ከፍርሱ ብሓባር ተሰማሚዖም። ነዚ ስዒቡ ኣና ቶርቭ ክሳብ 1 ነጥቢ 7 ቢልየን ዳላር ዝበፅሕ ገንዘብ ከምዝተውሃባ ተገሊፁ እዩ። እዞም መፃምዲ ድሕሪ ፍትሖም፡ ናብ ካልእ ሓዳር ንምኻድ ብዙሕ ግዘ ኣይወሰደሎምን። ሩፐርት መርዶክ ሓዳሩ ምስ ኣፍረሰ ኣብ መበል 17 መዓልቱ፡ ዌንዲ ዴንግ ምስ ዝተብሃለት ውልቀሰብ ሓድሽ ሓዳር መስሪቱ። ኣና ቶርቭ ድማ፡ ድሕሪ ሽድሽተ ወርሒ ዊሊያም ማን ንዝተብሃለ ውልቀሰብ ኣእትያ። ኣብ ንግዲ ነዳድን ጋዝን ዝተዋፈረ ኣሜሪካዊ ቢልየነር ሃሮልድ ሃም፡ ክሳብ 14 ቢልየን ዶላር ዝበፅሕ ሃፍቲ ከምዘለዎ ይግለፅ ነይሩ። ምስ በዓልቲ እንድኡ ኣን ኣርኖል ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2015 ሓዳሮም ንምፍራስ እንትሰማምዑ፡ ቤት-ፍርዲ፡ ንበዓልቲ ቤቱ ሓደ ቢልየን ዶላር ክህባ በይኑ። ኣብዚ ሕዚ ሰዓት ሃሮልድ ሃም 9 ቢልየን ዝተፃረየ ሃፍቲ ከምዘለዎ ተገሊፁ እዩ።