ኢጣልያ፡ ደቂ ተባዕትዮ ስደተኛታት ካብ መራኽብ ከይወርዱ ከልኪላ

መንግስቲ ኢጣልያ 250 ሰባት ካብ ክልተ መራኽብ ምድሓን ስደተኛታት ከይወርዱ ድሕሪ ምኽልካል፡ ትካላት ግብረ ሰናይ ነቲ ስጕምቲ "ዘይሕጋዊ" ክብላ ኰኒነናኦ። ‘ጂኦ ባረንትስ’ 215፡ ኣብ 'ሂዩማኒቲ 1' ድማ 35 ስደተኛታት ተዓጊቶም ይርከቡ። እቶም ኣብ ካታንያ ከተማ ሲሲሊ ዝርከቡ ስደተኛታት፡ ህጻናትን ሕክምናዊ ጸገም ዘለዎም ሰባትን ካብተን መራኽብ ክወጽኡ ተፈቒዱሎም እዩ፤ እቶም ዝተረፉ ግን ኣይተፈቕደሎምን። ካልኦት ክልተ ጀላቡ ምድሓን ህይወት ኣብቲ ባሕሪ ተሪፈን ኣለዋ። ሓዳስ ቀዳማይቲ ሚኒስተር ኢጣልያ፡ ኣብ ልዕሊ 'ቶም ብማእከላይ ባሕሪ ዝጓዓዙ ስደተኛታት ስጕምቲ ክትወስድ ምዃና ኣጠንቂቓ ነይራ። ኢጣልያ ሓንቲ ካብተን ስደተኛታት ናብ ኤውሮጳ ዝኣትውለን ቀንዲ ሃገራት ኰይና፡ ካብ ምጅማር እዚ ዓመት ኣትሒዙ 85 ሽሕ ስደተኛታት ብጀላቡ ናብታ ሃገር ከም ዝኣተዉ ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። ካብ ሰሜን ኣፍሪቃ ዝብገሱ ስደተኛታት፡ ብንኣሽቱን ልዕሊ ዓቐን ዝጽዓናን እዮም ዝጓዓዙ። እዚኦም መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣብ ጭንቀት ዝኣተውን ብመራኸብ ገበርቲ ሰናይ ዝድሕኑን እዮም። ኣብታ፡ ብሰንበት ንግሆ ኣብ ትሕቲ ባንዴራ ጀርመን እትጓዓዝ ዝነበረት ሁማኒቲ 1 ዝተባህለት መርከብ ምድሓን ህይወት ዝነበሩ 144 ሰባት፡ ካብታ መርከብ ክወርዱ ተፈቒዱሎም። ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ክኣ፡ 357 ሰባት ካብታ ብ’መደስንስ ሳንስ ፍሮንቲየረስ’ (MSF) እትመሓደር ጂኦ ባረንትስ ዝተባህለት ኣብ ትሕቲ ባንዴራ ኖርወይ እትጓዓዝ መርከብ ክወርዱ ተፈቒዱሎም። ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ኢጣልያ ማትዮ ፒያንተዶሲ፡ እቶም ተቓላዕቲ ኰይኖም ዘይተረኽቡ ስደተኛታት ካብ ማያት ኢጣልያ ክወጽኡ ከም ዘለዎምን በታ "ባንዴራ ሃገር" ክሕብሕቡ ከም ዘለዎምን ገሊጹ። ይዅን እምበር፡ ካፕተን መርከብ ሂዩማኒቲ 1 "ኵሎም ካብ ጭንቀት ዝደሓኑ ሰባት ክሳብ ዝወርዱ" ካብ ወደብ ካታንያ ኣይወጽእን ምባሉ ኣካያዲ ስራሕ እታ መርከብ፡ ጀርመናዊ ገባሪ ሰናይ ትካል ኤስኦኤስ ሂዩማኒቲ ገሊጹ። ወሲኹ፡ እቲ ትካል ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ተኸታታሊ ጽሑፍ፡ "ሕጊ ባሕሪ ንዕኡ [ንካፕተን] ንዅሎም ካብ ጭንቀት ዝደሓኑ ሰባት ናብ ውሑስ ቦታ ከብጽሖም የገድዶ’ዩ" ኢሉ። "ካብ ሞት ዝደሓኑ ሰባት ውልቃዊ ናይ ሓለዋ መሰል ኣለዎም፤ እዚ ድማ ኣብ መሬት ጥራይ እዩ ክግበር ዝኽእል። ነቶም ኣብ መርከብ ሂዩማኒቲ 1 ሓለዋ ዝደልዩ 35 ሰባት ካብ ግዝኣታዊ ማያት ምንጻግ ሓደ ዓይነት ሓባራዊ እምቢታ እዩ፡ ስለዚ ድማ ዘይሕጋዊ እዩ።" ኤስኦኤስ ሂዩማኒቲ፡ እዚ ተግባር ኢጣልያ ንሕጊ ኣውሮጳን ውዕል ስደተኛታት ጀነቫን ዝጥሕስ እዩ ብምባል፡ ሎሚ ሰኑይ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ እታ ሃገር ሕጋዊ ስጕምቲ ክወስድ ምዃኑ ገሊጹ። ወሲኹ፡ ኵሎም ስደተኛታት ካብ መርከብ ክወርዱ ዘይምፍቃድ ዘይሕጋዊ ምዃኑ ብምግላጽ፡ እቶም ኣብታ መርከብ ዝተረፉ ካብ መርከብ ክወርዱን ሕቶ ዑቕባ ክጅምሩን ንምፍቃድ፡ ኣብ ካታንያ እውን ሕጋዊ መስርሕ ክጅምር እዩ ኢሉ። ንመርከብ ጂኦ ባረንትስ ዘካይድ ኤምኤስኤፍ'ውን፡ ውሳነ መንግስቲ ጥልያን "ብመሰረት ውዕላት ሕጊ ባሕሪ ሕጋዊ ውሳነ ገይርካ ኣይቁጸርን" ክብል ነቒፉ። እቲዶብ ኣልቦ ሓካይም ኢንግሊዝፍለጥ ገባሪ ሰናይ፡ "ስርሒት ምድሓን ህይወት  ኩሎም እቶም ዝደሓኑ ኣብ ውሑስ ቦታ ምስ ወረዱ ጥራይ እዩ ሙሉእ [ስራሕ] ገይርካ ዝውሰድ" ክብል ወሲኹገሊጹ። ክልቲአን ገበርቲ ሰናይ ትካላት፡  ኵሎም እቶም ኣብ መራኽቦም ዝነበሩ ኣብ ባሕሪ ዝደሓኑ ሰባት ተቓላዕቲ ምዃኖም ገሊጸን። ካልኦት ክልተ ብዘይመንግስታዊ ትካላት ዝመሓደራ ጀላቡ ክቕበላአን ዝኽእላ ፍቓደኛ ዝዀና ወደባት የብለንን። ኣብታ ብጀርመን እትመሓደር 'ራይዝ ኣባቭ' 93 ሰባት፡ ኣብታ ብኣውሮጳዊ ገባሪ ሰናይ ትካል ኤስኦኤስ ሜዲተራኒ እትመሓደር ኦሽን ቫይኪን ድማ 234 ሰባት ኣለዉ። ኣርባዕቲአን ጀላቡ፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ መሬት ደቂሶም፡ ሰዓል ዘስዕቡ ረኽስታት ከም ዝተቓልዑን መግብን ሕክምናዊ ናውትን ከም ዝወሓደን ጸብጺበን። ገለ ስደተኛታት ኣብተን መራኽብ ካብ ዝጸንሑ ንልዕሊ ክልተ ሰሙን ኣቝጺሮም ኣለዉ። ሰብኣዊ ጕጅለታትን ክልተ ፖለቲከኛታትን ኢጣልያን ነቲ መስርሕ ብምቅዋም ናብ ሲሲሊ ተጓዒዞም ኣለዉ። "ኵሉ ህዝቢ ሓራ ኣውጽእዎ፤ ሓራ ኣውጽእዎም" ዝበለ ኢጣልያዊ ኣባል ባይቶ ኣቡባከር ሶማሆሮ፡ ነቲ ሓድሽ ፖሊሲ መንግስቲ "ኢሰብኣዊ" ክብል ገሊጽዎ። ሓዳስ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ኢጣልያ ጆርጅያ ሜሎኒ ንኣባላት ባይቶ ኣብ ዘስምዓቶ ናይ መጀመርታ መደረ፡ ጉዳይ ስደት ቀንዲ ትዅረት መንግስታ ከም ዝዀነ ገሊጻ እያ። "ዘይሕጋዊ ምብጋስን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባትን ደው ከነብሎ ኣለና" ዝበለት ሜሎኒ፡ "ነቶም ካብ ኲናትን ቅትለትን ዝሃድሙ ዘለዉ ዝሓቱዎ መሰል ዑቕባ” ግን ኣብ ሕቶ ዝኣቱ ኣይኰነን ኢላ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ፡ ሓላፍነት ናይቶም ኣብታ መርከብ ዘለዉ ስደተኛታት፡ እታ መርከብ ዝተመዝገበትሉ ሃገር ምዃኑ'ውን ገሊጻ።


11 ስደተኛታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ጥሒሎም

ኣብ ገማግም ባሕሪ ቱኒዝያ ብዘጋጠመ ሓደጋ ጃልባ፡ ብውሕዱ 11 ሰባት ክጥሕሉ እንከለው ካልኦት 12 ሃለዋቶም ከምዘይፍለጥ ተገሊጹ። ሓለዋ ገማግም ቱኒዝያ፡ ናብ ዓዲ ጥልያን ዝሰግሩ ዝነበሩ 37 ስደተኛታት ጽዒና ዝነበረት ጃልባ ብሰሉስ ድሕሪ ምጥሓላ፡ 14 ሰባት ከምዘድሓነ ሓቢሩ። ቀዳም ምሸት ሓሙሽተ ተወሳኺ ኣስከሬናት ከምዝተረኽበን፡ ቁጽሪ ምውታት ናብ 11 ክብ ከምዝበለን ማእከን ዜና ቲኤፒ ኣቃሊሑ። ብመሰረት ጸብጻብ ዓለምለኻዊ ትካል ስደት፡ ዛጊት ኣብዚ ዓመት፡ ልዕሊ 1,000 ሰባት ንማእከላይ ባሕሪ ክሰግሩ ኣብ ዝፈተኑሉ እዋን ከም ዝሞቱ ይፍለጥ። ካብቶም ከምዝሞቱ ወይ ሃለዋቶም ከምዘይፍለጥ ዝተገለጹ 1033 ስደተኛታት፡ እቶም 960 ጥሒሎም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። እታ ጃልባ ካብ ዞባ ኤስፋክስ ተበጊሳ ከባቢ 64 ኪሜ ንሸነኽ ሰሜን ድሕሪ ምጉዓዛ ኣብ ከባቢ ገማግም ቸባ ማህድያ ጥሒላ። ገማግም ኤስፋክስ፡ ነቶም ናብ ኣውሮጳ ክሰግሩ ዝፍትኑ ስደተኛታት ቀንዲ መበገሲ ኮይኑ ከምዘሎ ይግለጽ። ኣብ መንጎ ምብራቓዊ ገማግም ቱኒዝያን ሲሲሊን እትርከብ ኢጣልያዊት ደሴት ላምፔዱሳ፡ ዋና መሰጋገሪ ናይ’ቶም ናብ ኣውሮጳ ንምእታው ዝፍትኑ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት እያ። ብመሰረት ጸብጻብ ትካል ዶባት ኣውሮጳ፡ ፍሮንቴክስ፡ ኣብዚ ዓመት፡ ካብ ወርሒ ጥሪ ክሳዕ ነሓሰ ኣብ ዝነበረ ግዜ ከባቢ 52000 ሰባት ብማእከላይ ባሕሪ ኣቢሎም ኣትዮም ኣለው። እቶም ስደተኛታት ብቐንዱ ካብ ቱኒዝያ፡ ግብጺን ባንግላደሽን ከምዝነቐሉ እቲ ጸብጻብ የረድእ።


ብቕትለት 'ቲ ሞይቱ ዝተረኽበ ኤርትራዊ ሽዱሽተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

መርመቲ ገበን ስቲቭናጅ - ዓዲ እንግሊዝ፡ ምስ ቅትለት'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሞይቱ ዝተረኽበ በረኸት ሰሎሞን ዝተባህለ ኤርትራዊ መንእሰይ ብዝተኣሳሰር፡ ሽዱሽተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከም ዘእተው ኣፍሊጦም። ሬሳ ናይቲ ብተደጋጋሚ ብኻራ ተወጊኡ ዝተቐትለ መንእሰይ ብሓሙስ ሰዓት 07፡30 ናይ ንጉሆ ካብ ከተማ ለንደን ንሰሜን ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ስቲቭናጅ ዝተባህለ ቦታ ተረኺቡ። ወዲ 20 ዓመት በረኸት ሰለሙን፡ ትሕቲ ዕድመ ኮተቴ ኮይኑ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተወን ዑቕባ ዝተዋህቦን ምንባሩ ፖሊስ ሀርትፈርድሻየር ጠቒሱ ምንባሩ ይፍለጥ። መበገሲ ናይቲ "ጨካን መጥቃዕቲ" እንታይ ምዃኑ ክርድኦም ከምዘይክኣለ፡ ኣፈኛ ፖሊስ ተዛሪቡ ነይሩ። ፖሊስ ስቲቭናጅ - ዓዲ እንግሊዝ ትማሊ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ሓሙሽተ ሰባት ብቕትለት ተጠርጢሮም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ክኣትዉ እንከለው፣ እቲ ሻድሻዮም ድማ ነቲ ዝተፈጸመ ገበን "ሓጊዙ" ተባሂሉ ተጠርጢሩ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ'ሎ። ሽዱሽተኦም ጥርጡራት ኣብ 20ታት ዕድመ ዝርከቡ ኰይኖም፡ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ኣትዮም ኣለው። ኣባል ኣሃዱ ምርመራ ዓበይቲ ገበናት ቤድፎርድሻየር፡ ኢንስፔክተር ኢያን ማክፈርሰን፡ “ብዘይካ’ዚ ማእሰርቲ ናይዞም ጥርጡራት፡ ኣብ ዙርያ ሞት በረኸት ዘሎ ጉዳያት ብግቡእ ንምጽራይ ሰፊሕ መርመራ ንቕጽል ኣለና፡” ኢሉ። ንሱ ብተወሳኺ፡ “ዝዀነ ምስክር ወይ ብዛዕባ’ዚ ፍጻመ ሓበሬታ ዘለዎን፣ ቅድሚ ሕጂ ከኣ ምስ ሓለፍቲ መርመራ ገበን ዘይተዘራረበን፡ ክመጽኣናን ሓበሬታ ክህበናን እላቦ፡” ክብል ጻውዒት ኣቕሪቡ’ሎ። “ነቶም ቅድሚ ሕጂ ናባና ቀሪቦም ሓበሬታ ዝሃቡና ድማ፡ ንስለዝገበርዎ ምትሕብባር ከመስግን እፈቱ፡" ኢሉ። ብዛዕባ መንነት እቶም ተጠርጢሮም ኣብ ቀይዲ ኣቲዮም ዘለው ሰባት ግን ፖሊስ፡ ዛጊት ዝዀነ መግለጺ ኣይሃበን።


ብቕትለት በረኸት ሰሎሞን ሓሙሽተ ሰባት ብገበን ተኸሲሶም

ምስ ቅትለት'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ሞይቱ ዝተረኽበ ኤርትራዊ መንእሰይ ብዝተኣሳሰር፡ ሓሙሽተ ሰባት ብገበን ቅትለት ክሲ ከምዝቐረበሎም ፖሊስ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብተደጋጋሚ መውጋእቲ ካራ ሞይቱ ምስ ዝተረኽበ ኤርትራዊ በረኸት ሰሎሞን ተኣሳሲሩ፡ ወዲ 23 ዓመት ጀላኒ ዑመር፡ ወዲ 23 ዓመት ሮቤል ምስግና፡ ወዲ 23 ዓመት መልኣከ ፍሰሃ፡ ወዲ 20 ዓመት ተመስገን ገብረመድህን ከምኡ'ውን ወዲ 18 ዓመት ናትናኤል ሓድጉን ምዃኖም ፖሊስ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣፍሊጡ። እዞም ጥርጡራት፡ ኣብቲ 'ቲ ወዲ 20 ዓመት መንእሰይ በረኸት ሞይቱ ዝተረኽበሉ፡ ካብ ለንደን ንሰሜን ገጹ ኣብ ዝርከብ ስቲቭናጅ ዝበሃል ቦታ ዝነብሩ ምዃኖም እቲ ዝወጽአ ሓበሬታ የረድእ። እቲ ሬሳ ምስ ተረኽበ፡ ፖሊስ ናይቲ ከባቢ፡ ጠንቂ እቲ "ጨካን መጥቃዕቲ" ክብሉ ዝገለጽዎ ኢሰብኣዊ ቅትለትን ገበንን እንታይ ምዃኑ ክርድኦም ከምዘይክኣለን ብምሕባር፣ ንገበነኛታት ናብ ሕጊ ንምቕራብ ይሰርሑ ከምዘለው ብምግላጽ፡ ብዛዕባ’ቲ ፍጻመ ሓበሬታ ዘለዎ ዝዀነ ምስክር ክተሓጋገዞም ጻውዒት ኣቕሪቦም ነይሮም። ዓቕመ ኣዳም ቅድሚ ምብጽሑ ኣብ ብሪጣንያ ዑቕባ ሓቲቱ መንበሪ ፍቓድ ዝተዋህቦ ወዲ 20 ዓመት በረኸት ሰሎሞን፡ ኣብቲ ዝነብረሉ ከባቢ፡ ኣብ ሓደ ኣግራብ ዝበዝሖ ጫካ’ዩ ብተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ካራ ተወጊኡ ሞይቱ ተረኺቡ። እቶም ዳርጋ ኣብ ተመሳሳሊ ክሊ ዕድመ ዝርከቡ ብቕትለት ዝተኸሰሱ ሓሙሽተ መንእሰያት፡ ጀላኒ ዖመር ካብ ፕላሽ ድራይቭ - ስቲቭናጅ፤ መንበሪ ፍቓድ ዘይብሉ ሮቤል ምስግና፡ መልኣከ ፍሰሃ ካብ ማኖር ቪው - ስቲቭናጅ፤ ተመስገን ገብረመድህን ካብ ቤድዌል ክረሰንት - ስቲቨናጅን፡ ናትናኤል ሓድጉ ከኣ ካብ ሪፖን ሮድ - ስቲቨናጅን እዮም። ፖሊስ ስቲቭናጅ - ዓዲ እንግሊዝ ከኣ ኣብ ልዕሊ እዞም ብቕትለት ተጠርጢሮም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ዘለው ሓሙሽተ ክሱሳት፡ ብቕትለት በረኸት ሰሎሞን ክሲ መስሪቱሎም ኣሎ። ሓደ ስሙ ዘይተረቝሐ፡  ነቲ ዝተፈጸመ ገበን "ሓጊዙ" ዝተባህለ ሻድሻይ ሰብ እውን ኣብ ቀይዲ ኣትዩ’ሎ። ኣባል ኣሃዱ ምርመራ ዓበይቲ ገበናት፡ ኢንስፔክተር ኢያን ማክፈርሰን፡ "ኣብዚ ኣዝዩ ከቢድ እዋን ብመንፈስን ሓሳብን ምስ ስድራ ቤት መዋቲ በረኸት ኣሎ" ክብል ናይ ሓዘን መግለጺ ሂቡ። ፖሊስ ናይቲ ከባቢ እቲ ምርመራ ይቕጽል ምህላውን፡ ዝዀነ ተወሳኺ ሓበሬታ ኣለኒ ዝብል ሰብ ክተሓባበሮምን ጻውዒት ኣቕሪቡ ኣሎ።


ኢጣልያ፡ ዓሌትነት ማዕረ ክንደይ'ዩ ንጸለምቲ ዝድህል ዘሎ?

ብዙሓት ኣብ ኢጣልያ ዝነብሩ ጸለምቲ፡ “ዓሌትነት” ኣብታ ሃገር ብዕቱብ ከም ዘይጥመት እዮም ዝገልጹ። ኣርያም ተኽለ ዝተባህለት ኢጣልያዊት-ኤርትራዊት ኣፍራይት ፊልምን ፖድካስተርን፡ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ኢጣልያ ኣብ ልዕሊ ሓደ ኣብ ጐደና ዝሽቅጥ ስንኩል ናይጀርያዊ ኣሊካ ኦጐርቹኩዉ ዝተፈጸመ ቕትለት፡ "ዓሌታዊ ቅትለት" ምዃኑ ኣይትጠራጠርን። ፖሊስ ግን፡ ምኽንያት እቲ ኣብ ገምገም ባሕሪ ኣብ እትርከብ ከተማ ሲቪታኖቫ ማርቸ ዝተፈጸመ ቅትለት እቲ ወዲ 39 ዓመት መንእሰይ፡ ብዓሌትነት ዝተደረኸ እዩ ንዝብል ሓሳብ ይነጽግ። ኣሊካ፡ መንዲል ይሸይጥ ከምዝነበረን ተሃንዲዱ ብዝሰዓቦ ኢጣልያዊ ተሃሪሙ ከምዝሞተን’ዩ ዝንገር። ነቲ ብብርሃን ቀትሪ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ይርእዩ ካብ ዝነበሩ ሰባት ግን፡ ዋላ ሓደ’ኳ ክገላግል ክፍትን ኣይተራእየን። እቲ ጕዳይ ቅትለት ኣብ ዝምርመረሉ ዘሎ እዋን፡ ፊሊፖ ክላውድዮ ጁሰፐ ፈርላዞ ዝተባህለ ጻዕዳ፡ ብቕትለት ተጠርጢሩ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይርከብ ኣሎ። ሓደ መርማሪ ፖሊስ ከም ዝበሎ፡ ኦጎርቹኩዉ መናዲል እናሸያየጠ ነቲ ጥርጡርን መጻምድቱን ማልስ ክሓድጉሉ "ኣጥቢቝ" ድሕሪ ምሕታቱ’ዩ፡ መጥቃዕቲ ተፈጺምዎ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ እቲ ብቪድዮ ዝተቐድሐ ዘስካሕክሕ ቅትለት ጸሊም ኣፍሪቃዊ፡ ኣብ ኢጣልያ ንዘሎ ዓሌትነት ልዑል ትዅረት ክረክብ ደሪኹ እዩ። ኣብ 2016፡ ኣማኑኤል ቺዲ ናምዲ ዝተባህለ ካልእ ናይጀርያዊ ሰብኣይ፡ ኣብ ማእከላይ ኢጣልያ ኣብ እትርከብ ከተማ ፈርሞ፡ ንበዓልቲ ቤቱ ካብ ዓሌታዊ ግህሰት ድሕሪ ምክልኻሉ ከም ዝተቐትለ ይፍለጥ። ድሕሪ’ዚ ፍጻመ ድሕሪ ክልተ ዓመት - 2018፡ ካብዚ ሕጂ ሚስተር ኦጎርቹኩዉ ተቐቲሉሉ ዝበሃል ዘሎ ቦታ ኣስታት 25 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ፡ ሓደ ኣኽራሪ- ሕሉፍ የማናዊ፡ ካብ መኪናኡ ብዝኸፈቶ መጥቃዕቲ ተዅሲ፡ ሽዱሽተ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ብጥይት ተሃሪሞም። ፈጻሚ’ቲ ገበን ብፖሊስ ኣብ ዝተታሕዘሉ፡ "ቪቫ ኢጣልያ" እናበለ፡ ንነብሱ ብባንዴራ ኢጣልያ ጠቕሊሉ፡  "ንዅሎም ክቐትሎም" ከም ዝደሊ ነጊሩ። ብርግጽ፡ እዚ ዞባ ‘ለ ማርቸ’ ካብ 2020 ጀሚሩ በቲ ሕሉፍ የማናዊ ሰልፊ ‘ፍራተሊ ዲ ኢጣልያ (ኣሕዋት ኢጣልያ) እዩ ዝመሓደር ዘሎ። እቲ ሰልፊ፡ ብጆርጅያ ሜሎኒ ዝምራሕ ኰይኑ፡ ኣብ ወርሒ መስከረም ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ  ምርጫ እንተተዓዊታ ናይ መጀመርታ ጓል ኣንስተይቲ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ኢጣልያ ክትከውን ትኽእል እያ። እቲ ሓደ ዝዓበየ ሰልፊ ኰይኑ ክቕልቀል ትጽቢት ዝግበረሉ ዘሎ ሰልፊ፡ ኣካል ናይቲ ብማትዮ ሳልቪኒ ዝምራሕ ሰልፊ የማናዊ ሊግን ብቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ሲልቪዮ በርሉስኮኒ ዝምራሕ ‘ፎርዛ ኢጣልያ’ ን ዝሓቘፈ ሰፊሕ ዓቃባዊ ግንባር ክኸውን እዩ። ኣርያም ተኽለ፡ ኣብ ኢጣልያ ጸለምቲ ሰባት ብቐጻሊ ዓሌታዊ ዓመጽ፡ ምግፋዕን ኣድልዎን ፖሊስ የጋጥሞም፡ ምምጻእ የማናውያንን ጸረ ስደተኛታት ዝዀኑ ውድባትን ድማ ዓሌትነት "ንቡር" ከምዝኸውን ገይሮምዎ እዮም፡ ክትብል ትዛረብ። ንሳ ወሲኻ፡ መብዛሕትኦም ኢጣልያውያን ግን፡ ዓሌትነት ኣብ ሃገሮም ክሳብ ክንድኡ ከቢድ ኣይኰነን ዝብል ኣተሓሳስባ ሒዞም እዮም ዝዓብዩ፡ ትብል። "ኵሉ ግዜ ንሳቶም፡ 'ድንቁርና' ወይ ካልእ'ዩ እዮም ዝብሉ። ኣብ ኢጣልያ ዓሌትነት ከምዘሎ ክእመኑ ኣይደልዩን። ኣብ ኣሜሪካን ብሪጣንያ ዝኸፍአ ምዃኑ እዮም ዝከራኸሩ።"  ካብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣትሒዙ፡ ኢጣልያ፡ ኣፍደገ ናይቲ ኣብ ታሪኽ ዝተራእየ ጃምላዊ ስደት ብምዃን ክትፍለጥን፡ ሓንቲ ካብተን ስደተኛታት ብብዝሒ ዘረኣዩለን ቦታታት ኤውሮጳን ኰይና ኣላ። እታ ሃገር ነዚ ታሪኻዊ መቐይሮ ንምጽዋርን ስደተኛታት ኣብ ሕብረተሰብ ጥልያን ብዕዉት ኣገባብ ንምውህሃድን ክትቃለስ ጸኒሓ እያ። ኣርያም፡ ኣብ ከተማ ሚላኖ ኣብ ዝርከብ ከባቢታት ማእከላይ ደርቢ እያ ተወሊዳ ዓብያ። ስድራቤታ ኣብ ኢጣልያ ንሓሙሽተ ዕቝድ ዝጸንሑ’ኳ እንተዀኑ፡ እቲ ሕብረተሰብ [ኢጣልያ] ከም ኣካሉ ከም ዘይወስዳን ከም እትዋሰንን ትዛረብ። "ብላህጃ ሚላኖ እየ ዝዛረብ፡ ኵሉ ግዜ ግን ካበይ ከም ዝመጻእኩ እዮም ዝሓቱኒ።” ኢጣልያ፡ ነቶም ካብ ስደተኛታት ወለዲ ዝተወልዱ፡ ብቐጥታ ኢጣልያዊ ዜግነት ምርካብ፡ ዝያዳ ዝተሓላለኸ ገይራቶ እያ። ብቐጥታ መሰል ዜግነት ዝረኽቡ ዘይኰነስ ንኸመልክቱ ክሳብ 18 ዓመት ዝኣኽሉ ክጽበዩ ኣለዎም። እዚ ድማ ዝያዳ ከም መጻእተኛታት ኰይኑ ክስምዖም ዝገብር እዩ። ኣሌስያ ረይና ዝተባህለት ተመሃሪትን ኣባል መርበብ ጸረ-ዓሌታውነትን፡ ዋላ'ኳ ኣዝያ ኢጣልያዊት እንተዀነት፡ ጸላም ብምዃና ግን ፈጺማ ኣፍልጦ ከም ዘይረኸበት ትዛረብ። ሚስ ረይና ካብ ኣፍሪቃዊ ኣሜሪካዊ ኣቦን ኣፍሮ-ፔሩቭያዊት ኣደን ኣብ ሮማ ተወሊዳ። ኣብ ጥቓ ሚላኖ ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ኸተማ ኸኣ ዓብያን ተማሂራን። እንተዀነ ትምህርታ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ክትቅጽል'ያ መሪጻ። ረይና፡ “ኢጣልያ ንጕዳያት መዋቕራዊ ዓሌትነት ክትፈትሖ” ድልውቲ ከምዘይኰነት ትዛረብ። ንሳ፡ ንጕዳይ ቢዩቲ ዳቪስ ዝተባህለት ናይጀርያዊት ጓለንስተይቲ ትጠቅስ። ቢዩቲ፡ ኣብ ደቡባዊ ኢጣልያ ኣብ ዝርከብ ካላብሪያ ኣብ ዝበሃል ከተማ ኣብ ሓደ ቤት መግቢ ሓጻቢት ሸሓውንቲ ኰይና ትሰርሕ ኰይና፡ ደሞዛ ብምሕታታ ብጽፍዒት ዝተሃርመት እያ። "ክትክፈል ጥራይ እያ ሓቲታ፡ እንተዀነ ጽፍዒት ወሪዱዋ። ጻዕዳ ጓለንስተይቲ ብኸምኡ ዓይነት ትጥቃዕ ኣይመስለንን፡" ትብል ረይና። እታ ተዓዋቲት ሽልማት ዝዀነት ኢጣልያዊት-ሶማላዊት ጸሓፊት ልብ-ወለድ ኡባ ክርስቲና ዓሊ ፋራሕ እውን ተመሳሳሊ ኣረኣእያኣ ትገልጽ። ንሳ፡ እቶም ብዛዕባ መግዛእታዊ ታሪኽ ሃገሮምን፡ ኣብ ተመኵሮታት ዘይጸዓዱ ኢጣልያውያን ብኸመይ ጽልዋ ከሕድር ከም ዝኽእልን ዝፈልጡ ኣዝዮም ውሑዳት ምዃኖም ትዛረብ። ኢጣልያ፡ ንኤርትራ፡ ሶማልያን ሊብያን ገዚኣ፤ ኣብ 1930ታት ኣብ ትሕቲ ፋሽሽታዊ ስርዓት ቤኒቶ ሙሶሊኒ እውን ንኢትዮጵያ ጐቢጣ ነይራ እያ። ስድራቤት ኡባ ዓሊ ፋራሕ ኣብ ኢጣልያ ንልዕሊ ፍርቂ ዘመን ዝነበሩ’ኳ እንተዀኑ፡ "ነቶም ምስ ኢጣልያ መግዛእታዊ ምትእስሳር ዘለና’ኳ ከም ኢጣልያውያን ኣፍልጦ ዘይሃቡናስ፡ ከመይ ገይሮም እዮም ነቶም ብጀላቡ ባሕሪ ሰጊሮም ዝኣትዉ ዘለዉ ኣፍልጦ ክህብዎም?" ትብል።


ኤርትራዊት ስደተኛ፡ ኣኻውሕ ኣብ ዝበዝሖ ደሴት ግሪኽ ሓሪሳ

ሓንቲ ኤርትራዊት ስደተኛ፡ ኣብ ከባቢ ሌስቦስ ግሪኽ ኣብ ዝርከብ ሰብ ዘይነብረሉ ኣኻውሕ ዝበዝሖ ደሴት ከም ዝሓረሰት ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣቓሊሐን። እታ ጓል ኣንስተይቲ ምስ ካልኦት ካብ ቱርኪ ዝመጹ ስደተኛታት ኣብ ጕዕዞ እንከላ’ያ ሓሪሳ። ሓደ ኣባል ሰብመዚ ሓለዋ ባሕሪ ግሪኽ፡ 29 ኤርትራውያን ማለት 24 ደቂ ተባዕትዮን 5 ደቂ ኣንስትዮን ኣብ ጥቓ ምብራቓዊት ደሴት ሌስቦስ ግሪኽ ከም ዝተራእዩ ሓቢሩ። ሓንቲ ካብተን ደቂ ኣንስትዮን፡ ባዕላ እታ ሓራስ’ያ ነይራ። እቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ብኣባላት ሓለዋ ባሕሪ ግሪኽ ድሒኖም ናብ ሌስቦስ ተወሲዶም ኣለው። እታ ኣደን እቲ ዕሸልን ኣብ ሆስፒታል ሕክምናዊ ክንክን ይግበረሎም ከምዘሎ፡ ካብቲ ቦታ ዝተዘርግሐ ዜና ሓቢሩ። "እታ ኣደን ውላዳን'ውን ኣብ ጽቡቕ ጥዕና ኣለዉ" ክብል ሓደ በዓል ስልጣን ግሪኽ ሓቢሩ። እቶም ስደተኛታት፡ ካብ ሌስቦስ ንምብራቕ ኣስታት ሰለስተ ኪሎሜተር፡ ካብ ገማግም ባሕሪ ቱርኪ ኣስታት 20 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ደሴት ባርባልያስ እዮም ተረኺቦም። ሰበስልጣን እቲ ከባቢ፡ እቲ ውላድ፡ ወዲ ምዃኑ ገሊጾም ኣለው። ሚኒስተር መጓዓዝያ ባሕሪ ጂያኒስ ፕላኪዮታኪስ፡ “ሓንቲ ኣብታ ኣኻውሕ ዝበዝሓ ደሴት ዝሓረሰትን፡ ስነ-ምግባር ብዘይብሎም ኣሰጋገርቲ ዝተደርበየትን ኣደን ውላዳን ንዘድሓኑ ሓለፍቲን ኣባላትን ሓለዋ ባሕሪ እንቋዕ ሓጐሰኩም” ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ’ሎ። ሌስቦስ፡ ብፍላይ ኣብ 2015 ክሳብ 2016 ኣብ ዝነበረ ቅልውላው፡ ኣማኢት ኣሽሓት ስደተኛታትን ካብ ዒራቕን ሶርያን ካልኦት ቦታታትን ካብ ኲናት ኣብ ዝሃደሙሉ እዋን፡ መእተዊት ኣፍደገ  ሕብረት ኤውሮጳ ኰይና እያ። ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝርከብዎም ኣፍሪቃውያን’ውን ናብ ኤውሮጳ ንምእታው ካብ ቱርኪ ናብ ግሪኽ ከም ዝኸዱ ይግለጽ።


ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኣለምዋጭ ክልል ኣምሓራ ኣብ ሓደጋ ወዲቖም ከምዘለው ይገልጹ

ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኣለምዋጭ ክልል ኣምሓራ ዝርከቡ ኤርትራውያን ብሰንኪ ክራማት ኣብ ኣዝዩ ሕማቕ ኩነታት ወዲቖም ከምዘለው ገሊጾም።


ስደተኛታት ካብ ብሪጣንያ ናብ ርዋንዳ ንምምላስ ዝተሓሰበ በረራ ተሰሪዙ

ካብ ብሪጣንያ ናብ ርዋንዳ ስደተኛታት ንምምላስ ክትበርር ተዳልያ ዝነበረት ነፋሪት፡ ብምኽንያት'ቲ ትማሊ ሰሉስ ኣማስያኡ ዝተመሓላለፈ ውሳነ ቤት ፍርዲ በረርኣ ተሰሪዙ። ክሳብ ትማሊ ብዝነበረ ኵነታት ኣስታት 7 ስደተኛታት ጥራይ ናብታ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክምለሱ ትጽቢት ይግበር ነይሩ። እንተዀነ ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ ድሒሩ ብዝገበሮ ምትእትታው፡ ኣብ ቤት ፍርዲ ሓድሽ ክትዓት ብምጅማሩ ናብ ምስራዝ በረራ ተበጺሑ'ሎ። ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል "ከም ዝጓሃየት" ብምግላጽ፡ "ንቐጻሊ በረራ ካብ ሎሚ ቅድመ ምድላው ከም ዝጅመር" ኣፍሊጣ። ጀምስ ዊልሰን ዝተበሃለ ሓደ ካብ ኣባላት ጕጅለ ጐስጓስ 'ዲቴንሽን ኣክሽን' ብወገኑ እዚ ምትእትታው ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ፡ እቲ ናብ ርዋንዳ ዝግበር ምጥራዝ "ክሳብ ክንደይ ሓደገኛ ከምዝዀነ ዘርኢ እዩ፡" ኢሉ። ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ፡ እቲ ፖሊሲ ምምላስ ስደተኛታት ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ ምሉእ ብምሉእ ኣድቒቅካ ክሳብ ዝምርመር ዋላ ሓደ ሰብ ተገዲዱ ናብ ነፋሪት ክድይብ ከምዘይብሉ ዘገናዘበ ምዃኑ'ውን ጀምስ ኣረዲኡ። እቲ ምስራዝ በረራ ብድሕሪ ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ብሪጣንያ ንመዓልታት ክካየድ ዝጸንሐ ክትዓትን ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ንገለ ካብቶም ሓተትቲ ዑቑባ ከግዕዝ ፍቓድ ምስረኸበን ዝሰዓበ እዩ። ብኣስታት 500 ሽሕ ፓውንድ ወጻኢ ንፍሉይ በረራ ዝተዳለወት ቦይንግ 767 ካብቲ ኣብ ዊልሻየር ዝርከብ ወተሃደራዊ መዕርፎ ነፈርቲ ኣብ ሰዓት 22፡30 [ብኣቈጻጽራ ሰዓት ምብራቕ ኣፍሪቃ ፍርቂ ለይቲን 30 ደቒቓን] ክትብገስ ኣብ ናይ መወዳእታ ሰዓታት በፂሓ ምንባራ ተፈሊጡ'ሎ። ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ ግን ሰዓት 19፡30 ሓደ ስደተኛ ካብ ምጥራዝ ክተርፍ ውሳነ ሂቡ ነይሩ። ነዚ ውሳነ ስዒቡ ከኣ ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ለንደን ሰፊሕ ክትዓት ተላዒሉ። ሰዓት 22፡15 [በረራ 15 ደቒቕ ምስ ተረፎ] ድማ ኵሎም ተሳፈርቲ ካብታ ነፋሪት ክወርዱ ተገይሩ። ሽዑ እታ ነፋሪት ናብ ስፐይን ተመሊሳ። እቲ ዒራቃዊ ከምዝዀነ ዝተሓበረ ሓታቲ ዑቑባ ኣብታ ናብ ርዋንዳ እትበርር ነፋሪት ክኣቱን ክጓዓዝን እንተ ተገይሩ፡ "ምምላስ ዘይከኣል ሓደጋ" ከምዘንፀላልዎ ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ ኣጠንቂቑ'ዩ። ቤት ፍርዲ ለንደን ድማ እቲ ውልቀሰብ ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ንጉዳዩ ብምክትታል እንተ ተዓዊቱ፡ ዳግም ናብ ብሪጣንያ ዝምለሰሉ ዕድል ክህሉ ከምዝኽእል ሞጒቱ። ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ ግን እቲ ሓታቲ ዑቑባ ሓንሳብ ናብ ርዋንዳ ምስ ኣተወ ክምለስ ዝኽእለሉ ሕጋዊ መርትዖ ከምዘየለ ብምግላፅ ተኻቲዑ።


ኣብ መዓስከር ስደተኛታት በራሕለ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሑድ ሓሙሽተ ኤርትራውያን ተቐቲሎም

ኣብ ኢትዮጵያ ሰሜናዊ ምብራቕ ክልል ዓፋር ኣብ ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ብውሑድ ሓሙሽተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝተቐተሉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ መፈለምታ እዚ ወርሒ ከምዝተፈጸመ እዩ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ ዘሎ። ኣብቲ ክልል ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን ክልል ዓፋርን ኲናት ቀጺሉ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ፈለማ ወርሒ ጥሪ  ኣብ ትግራይ መዓስከር ስደተኛታት ማይዓይኒ ብዝተፈፀመ ደብዳብ ኣየር፡ ሰለስተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ፊሊፖ ግራንዲ ብምኽንያት እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ ስደተኛታት ዒላማ ክኾኑ ከምዘይግባእ ምግላጹ ይዝከር። ኲናት ትግራይ ኣብ ዝተጀመረሉ ቅድሚ 15 ኣዋርሕ ልዕሊ 100 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ክልላት ትግራይን ዓፋርን ተዓቚቦም ዝነበሩ ኮይኖም፡ ድሕሪ እቲ ኲናት ግን ብኣሻሓት ዝቑጽሩ ስደተኛታት ኣበይ ከምዘለዉ ኣይፍለጥን። ካብ ፖለቲካዊ ጸቕጥን ግዱድ ዕስክርናን ዝሃደሙ ኤርትራውያን ንዓመታት ኣብ ጎረቤት ሃገር ኢትዮጵያ ኣብ መዓስከራት ተቐሚጦም'ዮም። ኮይኑ ግና ድሕሪ እቲ ኣብ ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ዝተጋፈሐ ጎንጺ ብዓሰርተታት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ኣብ መንጎ ኲናት ተቐርቂሮም። እቶም ስደተኛታት ንመንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ኣብ ኲናት ትግራይ ብዝተሳተፉ ወታሃደራት ኤርትራ ከምኡ ድማ ሰራዊት ትግራይ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ተገሊጹ እዩ። ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መፈለምታ እዚ ወርሒ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት በራሕለ ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ብውሑድ ሓሙሽተ ስደተኛታት ከምዝተቐተሉን ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ከምዝተጨወያን ሎሚ ዓርቢ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ሓቢሩ። በቲ ዝተፈጠረ ዕግርግር ብዙሓት ሰባት ነቲ መዓስከር ገዲፎም ከምዝሃደሙን ሓያሎ ስድራቤታት ከምዝተጠፋፍኡን እውን እቲ ትካል ገሊጹ። ኣብ መብዛሕትኡ ከባቢታት ሰሜን ኢትዮጵያ ወታሃደራዊ ጎንጺ ከምዝነከየ'ኳ እንተተገለጸ፤ ኣብቲ ብሓይልታት ትግራይ ወራር ከምዝተፈጸሞ ዝገልጽ ክልል ዓፋር ግን ኲናት ቀጺሉ ከምዘሎ እዩ ዝንገር። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ብመንግስቲ ኤርትራ ብዝድገፉ ሓይልታትን ሓይልታት ክልል ዓፋርን መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞምን ነቶም ሓይልታት ንምብታን ናብ ዓፋር ዘሊቑ ምእታዉን ይገልጽ። ብወገን መንግስቲ ኤርትራ ግን ብዛዕባ እቲ ዝቐረቦ ክሲ ዝሃቦ መብርሂ የለን።


ሩዋንዳ፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 120 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ተቐቢላ

ሩዋንዳ፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ኣስታት 120 ዝዀኑ ስደተኛታት ካብ ሊብያ ከምዝተቐበለት ኣፍሊጣ። እዞም ደቂተባዕትዮን ደቂኣንስትዮን ክሳብ ትሕቲ ሓደ ዓመት ዕድመ ዝረከቦም ቈልዑን ዘለውዎም ስደተኛታት፡ ካብ ኤርትራ፡ ሱዳን፡ ድቡብ ሱዳንን ሶማልያን ኰይኖም፣ ኣብዚ ዓመት ብኸምዚ ዓይነት መገዲ [ካብ ሊብያ ንሩዋንዳ] ዝሰጋገሩ ዘለው ቀዳሞት ጕጅለ ስደተኛታት እዮም። መብዛሕትኦም ካብዞም ስደተኛታት፡ ኣብ ማእከል ክፋል ርእሰ ከተማ ሊብያ - ትሪቡሊ ዝነብሩ ዝነበሩ ኰይኖም፡ ካልኦት ድማ ብኣልማማ ተገፊፎም ንሓያለ ኣዋርሕ ኣብ ማሕዩር ዝጸንሑ እዮም። እዞም ሰሉስ ምሸት ዝተሰጋገሩ ጕጅለ፡ ምስቶም 'ጋሾራ' ኣብ ዝበሃል መዕቈቢ ስደተኛታት ሩዋንዳ፡ ብላዕለዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝእለዩ ዘለው፡ 269 ሓተቲ ዑቕባ ክጽንበሩ እዮም። "እዚ መስርሕ ምስግጋር ስደተኛታት ካብ ሊብያ፡ ነቶም ገና ኣብ ሊብያ ተዓጊቶም ዘለው ተስፋን ውሕስነትን ዝፈጥር እዩ፡" ይብል ሓላፊ ተልእኾ ጉዳይ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሊብያ፡ ጃማል ዛሞም። እቶም ኣብ ሓያለ ማእከላት ስደተኛታት ሊብያ ተሓዪሮም ዝጸንሑ ስደተኛታት፡ ንሰቘቓ፡ ዓመጽን፡ ጕድለት-ሓነዅ [malnutrition]፡ ከምኡ'ውን ንከም ቲቢ ዝኣመሰሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ተቓሊዖም ዝጸንሑ እዮም። ጕጅለ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ እቲ ኵነታት "ኣሰቃቒ" ን "ኢሰብኣውን" ኢሉ ገሊጽዎ ነይሩ። ሰበስልጣን ሊብያ ነዚ፡ ነተን ኣብ 2019 ዝተዓጽዋ ሰለስተ ማእከላት ማሕዩር፣ ኣብ ሚስራታ፡ ታጁራን ኾምስን ከም ኣብነት ጠቒሶም ግብረመልሲ ሂቦምሉ። ሩዋንዳ፡ ድሕሪ'ቲ ምስ ኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታትን ሕብረት ኣፍሪቃን፡ ኣብ መፋርቕ 2019 ዝኸተመቶ ስምምዕ፡ ክሳዕ ሕጂ ልዕሊ 900 ስደተኛታት ተቐቢላ'ላ። ሊብያ፡ ንዓመታት ቀንዲ መሰጋገሪ 'ቶም ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኤውሮጳ ክሰግሩ ዝሕልኑ ስደተኛታት ኰይና እያ ጸኒሓ። መብዛሕትኦም ከኣ ብመገዲ ሊብያ ንባሕሪ መዲተራንያን ክቘርጹ ዝፍትኑ እዮም። ኣህጉራዊ ትካል ስደተኛታት፡ ካብ ምጅማር እዚ ዓመት'ዚ ጥራይ፡ ልዕሊ 215 ስደተኛታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ጥሒሎም ከም ዝሞቱ፡ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊርዎ'ሎ።


ሳሙኤል ሃብተ፡ ንፍሉጣት ተጻወቲ ኩዕሶ እግሪ ዓለም ዝቐምቀመ ሜዳልያታት ዝተሸለመ ኤርትራዊ

ከም ኩሎም ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን፡ ናብ ስደት ምስ ኣምርሐ ቀልጢፉ ርእሱ ንምኽኣል ፋሕተርተር ኣይገደፈን። ኣብ ጉዕዞ ስደቱ ንወጻኢታቱ ብምሽፋን ርእሱ ዝኽእለሉ ዕድላት ሃሰው ክብል ምስ ጀመረ፡ ኣታዊ ክረኽበሉ ዝኽእል ዝነበረ ኣብ ሰራዊት ኤርትራ ዘጥረዮ ፍሉይ ክእለት ኮይኑ ረኺቢዎ። እቲ ኣባል ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝነበረ ሳሙኤል ሃብተ፡ ኣብ ሰራዊት ምስ ብጾቱ ንሓድሕዶም ይቀማቐሙ ከምዝነበሩ ብምግላጽ፡ ውሕሉል ቀምቃማይ ክኸውን መሰረት ዘንጸፈሉ ምንባሩ'ዩ ዝዛረብ። ቅድሚኡ'ውን ወላዲኡ ኣብ ገዛ ይቕምቅሞ ምንባሩ፡ ኣፋፍኖት ከሕድርን ከምዝካኣል ክፈልጥን ሓጊዙዎ'ዩ። ኣብቲ ፈለማ ዝኣተዎ ሃገረ ሱዳን ድማ ንፈለማ እዋን "ከም ፕሮፈሽናል" መቐስን ማሽንን ብምምላኽ ንመጓዕዝቱን ካልኦትን ኣገልግሎት ክህብ ጀሚሩ። ናብራ ስደት ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ናብታ ናይ መወዳእታ መዕለቢቱ ዝኾነት ብሪጣንያ ምስ ኣተወ ኸኣ ናብራ ስደት ሀ . . . ኢሉ ጀሚሩዎ። ብዙሓት ካብቶም ኣብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ኣብቲ ኣህላኺ ዝኸነ ናይ ጉልበት ስራሓት ብትሑት ደሞዝ ይሰርሑ። ኣብ ፋብሪካታት፡ መኽዘናት፡ ህንጻን ናይ ኣገልግሎት ትካላትን ገለ እቶም ስደተኛታት ናይ ስራሕ ዕድላት ዝረኽብሎም ክፋላት ቁጠባ'ዮም። ሳሙኤል፡ ፈለማ ናብታ ዝነብረላ ዘሎ ከተማ ማንቸስተር ምስ ኣተወ ዘጋጠሞ ዕጫ'ውን ካብዚ ወጻኢ ኣይነበረን። "ኣብዚ ምስ መጻእኩ፡ ምስ ራኣኹዎ ኩነታት ናይዚ ዓዲ፡ ተቖጺርካ ምስራሕ፡ ኣብ ፋብሪካታት ምስራሕ ምስ ራኣኹዎ እቲ ውጽኢቱ ቁሩብ መጽናዕቲ ገይረ: 'ኣብዚ ይሕሸኒ' ኢለ ተበጊሰ፡ ምቕምቃም ክቕጽሎ ወሲነ" ብምባል ስለምንታይ ኣብቲ ሞያ ክቕጽል ከምዝተደረኸ ይዛረብ። ፈለማ ብንእሽቶይ ኣብ ሓደ ካልኦት ቀምቀምቲ ዝሰርሕሉ ዕዳጋ ነቲ ስራሕ ከምዝጀመሮ ዝገልጽ ሳሙኤል፡ ቅድሚ 12 ዓመታት ነዛ ሕጂ ዝሰርሓላ ዘሎ ኣብ ማእከል ከተማ እትርከብ "ዲሰንት ካት" (ምዕሩግ ምቕምቃም) ዝተባህለት እንዳ-ቐምቃማይ ጸጉሪ ከፊቱ። ንርእሱን ካልኦትን ናይ ስራሕ ዕድል ዝኸፈተ ትካል እዚ ኣብ ሓደ ፍሉጥ ዕዳጋ (ኣርንዴል ሞል) ዝርከብ ትካል፡ ብቕዓቱ ዝሓለወ ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ፍሉጣት እንዳ-ቀምቃማይ ክኸውን ዝበቕዐ'ዩ። እቲ ብሓንቲ መቐስ ዓቢ ሞያ ዘጥረየ ሳሙኤል፡ ሓለቓ ርእሱ ኮይኑ፡ ንካልኦት'ውን ናይ ስራሕ ዕድል ፈጢሩ ይርከብ። ሎሚ ኣብታ ትካል ኣስታት 10 ሞያውያን ቀምቀምቲ ተቖጺሮም ይሰርሑ ኣለዉ። ሓያሎ ካብኦም ኤርትራውያን ክኾኑ እንከለዉ፡ ኩርዲስታናውያን፣ ብራዚላውያን፣ ህንዳውያንን ቻይናውያንን ዝርከብዎም ካልኦት'ውን ኣብታ ትካል ተቖጺሮም ሰሪሖምን ይሰርሑ ኣለዉን። ብዙሓት ካብቶም ኣብታ ትካል ተቖጺሮም ዝሰርሑ ዝነበሩ ቀምቀምቲ'ውን፡ ናይ ባዕሎም ተመሳሳሊ ትካላት መስሪቶም ይሰርሑ ከምዘለዉ ሳሙኤል ይሕብር። "ኣብ ውሽጢ 12 ዓመት፡ ብዙሓት ካብዚ ወጺኦም ናቶም ዝገበሩ ሰራሕተኛታት ኣለዉ . . .ኣብዚ ካባቢ መንቸስተር ጥራይ 14 እንዳ ቐምቃማይ ኣለዋ፡ ገለ ሸውዓተ ዝኾና ኣብ ውሽጢ ማንቸስተር ኣለዋ፡ ገሊኦም ክኣ ውጽእ ኢሎም"። "ብዙሓት ዓሌት ኣብዚ ገዛ ሰሪሖም'ዮም፡ ምኽንያቱ ንሕና ንናትና ዓሌት ጥራይ ኣይኮናን ነሕጽር" ዝብል ሳሙኤል፡ ሰራሕተኛታቱ ንዝተፈላለየ ዓይነት ጸጉሪ ክቕምቅሙ ዝኽእሉ ምዃኖም፡ ሓደ ካብ ምስጢራት ዓወቱ ምዃኑ'ዩ ዝዛረብ። ኣብ ሰለስተ ውሉድ ዝኾነ ሳሙኤል፡ ምስ ቢቢሲ ቃለመሕትት ኣብ ዝገበረሉ እዋን'ኳ፡ ወሓለ ኣእዳዉ መቐስን ማሽንን ክሕዛ እንተ ተገደዳ፡ ከም ኣካያዲ እታ ትካል ቀንዲ ስርሑ ኣብ ምምሕዳር'ዩ ተጸሚዱ ዘሎ። ዋላ'ኳ መንግስቲ ኣብ ምኽፋል ደሞዝ ሰራሕተኛታት እንተደገፎም፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘስዓቦ ዕጽዋን እገዳታትን ሃስያ ከምዝነበሮ ዝገልጽ ሳሙኤል፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ስራሕ ናብ ንቡር ከምዝተመልሰ ተዛሪቡ። ዋንጫን ሜዳልያታትን ሳሙኤል፡ ኣብዚ ናይ ኣስታት 15 ዓመታት ሞያዊ ስርሑ፡ ዳርጋ ካብቶም ኣብ ትካሉ ዝተቐምቀሙ ብሉጻት ተጻወቲ ኩዕሶ እግሪ ዘይንእስ ዋንጫታትን መዳልያታትን ዝዓተረ ቀምቃማይ ክኸውን ዝበቕዐ'ዩ። ኣብታ ብዓማዊል መሊኣ ዝረኸብናያ ማእከሉ፡ መዳልያታት፣ ዋንጫታት፣ ምስክር ወረቐትን ስእልታትን ተሰቒሉ ይርአ። ኣብ ዝተፈላለዩ ውድድራት ምቕምቃም ጸጉሪ ብምስታፍ ንዝረኸቦም ሃገራዊ ኣፍልጦን ሽልማትን ዘረጋግጹ ድማ'ዮም። ፍሉይ ቅርጽታት ('ፓተርን ዲዛይን') ብምትእትታው ዝፍለጥ ሳሙኤልን፡ ኣብ 2012 ኣብ ዝተኻየደ ኦሊምፒክስ ብዘቕረባ ዲዛይን ቀዳማይ ደረጃ ብምዃን ዋንጫ ዓቲሩ። "ናይ ብላክ ፑል ኦሊምፒክ ቻለንጅ ብቀዳማይ ደረጃ ዋንጫ ተዓዊተ . . .ኣብኡ ጥራይ ኣይተሓጽረን፡ ካብ 2010 ጀሚረ ናብ ውድድር ምስታፍ ቀጺለዮ፡ ምኽንያቱ ንቢዝነስ ሓጋዚ ስለዝኾ"። "ኣብዚ ዓዲ፡ እንታይ ኣለካ'ዮም ዝኣምኑ፡ ኣብ ኣድቨርታይዝመንት፡ ጽሑፍ ብዙሕ'ዮም ዝኣምኑ። ማለትሲ፡ ክኢለ ጥራይ ኢልካ ናይ ዝቐምቀምካ ኣይኮነን፡ ክሳብ ክደፍኦ ትኽእል እቲ ክእለትካ ከተሪኦም ኣለካ። ብኣድቨርታይዝመንት'ዩ ሰብ ዝሰርሕ ብሓጺሩ ኣብዚ ዓዲ"። በዚ መሰረት ብመንገዲ ኦንላይን መርበብ ሓበሬታ ብምኽፋትን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ንትካሉን ክእለቱን የፋልጥ። ኣብ 2015 ሳሙኤል ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ (ኢንግላንድ)  "በሉጽ ቀምቃማይ" ብምዃን'ውን ተዓዊቱን ኣፍልጦ ረኺቡን። በዚን በቲ ውጺኢታዊ ዝኾነ ትካሉን ዝተተባብዐ ሳሙኤል ሃብተ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ንክእለቱ ናብ ዝቕጽል ደረጃ ንምዕባይ ይሸባሸብ ኣሎ። እቲ ንባዕሉ'ውን ቅድሚ ሕጂ ኮርስ ከምዝወሰደ ዝዛረብ ሳሙኤል፡ ግዱሳት ገንዘብ ከፊሎም ዝስልጥንሉ ፍሉይ ቤት-ትምህርቲ ምቕምቃም ጸጒሪ (ባርበር ኣካዳሚ) ብምኽፋት፡ ንግዳዊ ንጥፈታቱ ከስፍሕ ይዳሎ ኣሎ። "ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ኮርስ ምሃብ ክንጅመር ኢና። ንሱ ምስተኸፍተ፡ ካብኡ ንኔው፡ ነቲ ትካል ፍራንቻይዝ [ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ዝኽፈት] ምግባር ክንጅምር ኢና"። እዚ ማለት፡ ኣብ መጻኢ ተመሳሰልቲ ትካላት ምቕምቃም ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ማንቸስተር ከም'ውን ካልኦት ከተማታት ክቦቚላ ይኽእላ'የን፡ መን ይፈልጥ ኪኖኡ'ውን ይብጻሕ ይኸውን። እቲ ናይ ምስፋሕ መደብ ግን ኣብ ምቕምቃም ዝተሓጽረ ጥራይ ኣይኮነን። ብንኡሱ ኣብ ናይ ስድርኡ ትካል ንግዳዊ መንቆቛሕታ ንግዲ ዝረኸበ ሳሙኤል፡ ምስ መሻርኽቱ ብምዃን ንኣሽቱ ናይ መግቢ ክሽነታት ('ቴክ ኣወይ') ከፊቶም ኣለዉ። እቲ ሓደ ኣብ ውሽጢ ቀጽሪ ዩኒቨርሲቲ፡ እቲ ካልኣይ ድማ፡ ኣብ ሓደ ናይ ዝተፈላለዩ ሃገራት ባህላዊ መግቢ ዝሽየጠሉ ዕዳጋ ከፊቶም ኣለዉ። ነዚ ምስፋሕ'ውን ሓደ ካብ ሕልምታቱ'ዩ። ኣብቲ ትካል ካብ ዝተቐምቀሙ ህቡባት ውልቀሰባት ኣብ ከተማ ማንቸስተር ኣዝዩ ህቡብ ዝኾነ ትካል 'ዲሰንት ካት'፡ ፍሉጣት ውልቀሰባት ነበርቲ እታ ከተማ ዘዘውትርዎ'ዩ። ቅድሚ ሓያሎ ዓመታት፡ ሓደ ውሩይ ወልቀሰብ ዝዘገፈ ጸጉሩ ንከሕጽር ናብታ ትካል መጺኡ ከምዝነበረ ሳሙኤል ይዝክር። ንሱን መሳርሕቱን፡ ንዓማዊሎም ብሓደ ዓይኒ ዝርእዩ ስለዝኾኑ፡ መንነቶም፡ ደረጃኦም ይኹን ስርሖም ዘድህብሉ ነገር ኣይኮነን። ሓደ መዓልቲ ግን፡ እቲ ውሩይ ውልቀሰብ ናብኦም ምስ መጸ፡ ብዙሓት ሰባት ተኸቲሎሞ ናብ ኣፍደገ እቲ ትካል መጺኦም። ብሰንኩ ድማ እቲ ውልቀሰብ፡ ዝረኸቦ 'ምዕሩግ ምቕቃም' ካብ ዓይኒ ደገፍቱን ኣድነቕቱን ክሰትሮ ስለዘይክእል፡ ብዝኣተዎ ክወጽእ ኣጸጋሚ ኮይኑ። "ሓደ ግዜ መን ምዃኑ ኣይዝክሮን'የ ስሙ፡ ኣብዚ ምስ በጽሐ ብዙሓት ሰባት ደድሕሪኡ መጺኦም፡ [ምስ ተቐምቀም] ድማ፡ ብድሕሪት ገይርና ኣህዲምና'ዮ፡ ምኽንያቱ ክንቆጻጸሮ ኣይክኣልናን እቲ ኩነታት" ብምባል ሳሙኤል ነቲ ፍጻመ ይዝክሮ። እታ ሳሙኤል ኣዝዩ ከምዝፈትዋን ከምዝተሰማምዓቶን ዝገልጻ ከተማ ማንቸስተር ካብ እትፍለጠሉ ዓበይቲ ነገራት ሓደ ኩዕሶ እግሪ'ዩ። ኣብታ ከተማ ክልተ ካብ ዓበይቲ ክለባት ፕሪሜርሊግ ዓዲ-እንግሊዝ ኣለዋ- ብሓደ ጫፍ ማንቸስተር ዩናይትድን በቲ ካልእ ድማ ማንቸስተር ሲቲ። ክልቲአን ጋንታታት ዓበይቲ ኮዋኽብቲ ተጻወቲ ዝርከቡለን ድማ እየን። ቅርጺ ኣቀማቕማ ጸጒሪ ድማ ሓደ ካብቶም ንመንነትን ገጸ-ባህሪን ናይቶም ተጻወቲ ዝገልጹ'ዮም። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ ናብ ዝበለጸ እንዳ-ቀምቃማይ ከምዝኸዱ ርዱእ'ዩ። ገለ ካብቶም ናብ ሳሙኤልን ሰራሕተኛታቱን ዝመጹ ብሉጻትን ፍሉጣትን ተጻወቲ ኩዕሶ እግሪ እቲ ዲዛይን ጸጒሪ ርእሱ ዝልለ ጸሊም ኢጣልያዊ ማርዮ ባለቶሊ ይርከቦም። ኣብ መንደቕ 'ኪሰንት ካት' ዝተሰቕለ ሳሙኤልን እቲ ብፍሉይ ጠባዩ ዝፍለጥን ኣብ ሓደ እዋን ምስ ማንቸስተር ሲቲ ዝጻወት ዝነበረ ባለቶሊን ብሓባር ዝተሳእልዎ ኣብ ፍሬም ዝኣተወ ስእሊ ድማ ንመዘከርታ ተሰኒዱ ዘሎ'ዩ። ምስ ሲቲ ዝጻወቱ ዝነበሩ ክልቲኦም ደቂ ቱረ፡ ማለት ያያ ቱረን ኮሎ ቱረን'ውን ካብቶም ብቐጻሊ ኣብኡ ዝቕምቀሙ ዝነበሩ ውሩያት ኣፍሪቃውያን ተጻወቲ'ዮም። ከም ብዓል ፖርቱጋላዊ በርናርዶ ሲልቫ ዝበሉ ሓያሎ ካልኦት'ውን ውሕሉላት ኣእዳው ሳሙኤልን መሳርሕቱን ጥዒሞም'ዮም። "ብዙሕ ከተወዓውዖ የብልካን እምበር፡ መጺኦም ከም ኖርማል ሰብ ተቐምቂሞም'ዮም ዝኸዱ። ገለ ዝፈልጥዎም ሰባት እንተዘይረኺቦም፡ ከም ኖርማል ሰብ ተኸዲኖም፡ ዋላ እቲ ዝኸፍልሉኻ ገንዘብ፡ እቲ ዘድልዮም ሒዞም'ዮም ዝመጹ" ይብል ሳሙኤል። ኣብዚ እዋን'ዚ ናብታ ናይ ቀደም ክለቡ ማንቸስተር ዩናይትድ ዝተመለሰ ክርስትያኖ ሮናልዶ ውልቃዊ ሓላዊ'ውን ኣብቲ ትካል ጸጉሩ ይቕምቀም ከምዝነበረን፡ ሮናልዶ ናብ ማንቸስተር ምስ ተመልሰ'ውን ሰላም ክብሎን ከምዝመጸን ሳሜኤል ይዛረብ። ናብቲ ማእከል ከተማ ክመጹ ዘይደልዩ ካልኦት ፍሉጣት ውልቀሰባት'ውን ናብቲ ዘለውዎ ከይዶም ዝቐምቀምዎም ከምዘለዉ ገለ ካብ ሰራሕተኛታት ናይቲ ትካል ጠቒሶም።


ኣብ ትግራይ ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት 'ፈሪሖምን ዝብላዕን ስኢኖምን' ከምዘለዉ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ

ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ሳምንታት ኣብ መዓስከራት ማይ ዓይንን ዓዲ ሓርሹን ልዕሊ 20 ስደተኛታት ብምኽንያት ሕጽረት መድሃኒትን ኣገልግሎት ጥዕናን ከም ዝሞቱ ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሊጹ። ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ብዓርቢ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብተን መዓስከራት ዝርከባ ክሊኒካት ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ ዝነበረን ቀረባት መድሃኒት ከም ዝተወድአ ብምጥቃስ ምክልኻል ብዝክኣሉ ሕማማት ናይ ዝሞቱ ሰባት ቑጽሪ ይውስኽ ኣሎ ኢሉ። ኣባላት ናይቲ ትካል ድሕሪ'ቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ፡ ናብ መዓስከራት ስደተኛታት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን ከምዝበጽሑ ብምግላጽ፡ ኩነታት ናይቶም ስደተኛታት ህጹጽ መፍትሒ እንተዘይረኺቡ ቁጽሪ ዝሞቱ ክውስኽ'ዩ ክብል ኣጠንቂቑ። "እቶም ስደተኛታት ፈሪሖም፡ ዝብላዕ ንምርካብ ተጻጊሞም፡ መድሃኒታት ስኢኖምን ጽሩይ ማይ ተሓሪምዎን" ከምዝረኸብዎም ጠቒሱ። "ስደተኛታት ጆሆ ናይዚ ግጭት ክኾኑ የብሎምን" ክብል ድማ እቲ ንመሰላት ስደተኛታት ንምሕላዉ ዝቖመ ትካል ተማሕጺኑ'ሎ። ሕጽረት ነዳዲ ብምህላው፡ እቶም ስደተኛታት ካብ ወሓዚ ሩባታት ዝስተ ማይ ይጥቀሙ ብምህላዎም ስግኣታት ማይ-ወለድ ሕማማት ከም ዘለው ዝጠቐሰ እቲ መግለ:ጺ እቶም ስደተኛታት ጸገማት እኹል መግቢ፣ ሕጽረት መድሃኒትን ቀረብ ጽሩይ ዝስተ ማይን ከም ዘለዎም ሓቢሩ። ኣብተን መዓስከራት ልዕሊ 25 ሽሕ ስደተኛታት ምህላዎምን እዚኦም ናብቲ ኣብ ክልል ኣምሓራ ዳባት ዝተባህለ ቦታ ዝተደኮነ ሓድሽ መዓስከር ንምስግጋር ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ከም ዝሓተተ ብምሕባር: ነቶም ስደተኛታት መግብን ካልእ ቀረባትን ምብጻሕ እንተዘይተኻኢሉን ሓገዝ ናብ ዝረኽብሉ ቦታ ክሰጋገሩ እንተዘይክኢሎምን ብዙሓት ካብኦም ክሞቱ'ዮም ክብል ኣጠንቂቑ'ሎ። "ነቲ ብሓፈሻ ሕቡራት ሃገራት ዘቕረቦ ጻውዒት ብምድጋፍ፡ ኩሎም ወገናት [ናይቲ ግጭት] ኢትዮጵያ ውሕስነት ሲቪላውያን ከረጋግጹን፡ ንመሰረታዊ ናጽነታት ኩሎም ሰባትን ስደተኛታትን ከኽብሩን" ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ጸዊዑ'ሎ። ብ5 ጥሪ 2022 ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ብዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ ክልተ ህጻናት ዝርከቡዎም ሰለስተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝተቐትሉን ካልኦት ብዙሓት ከም ዝቖሰሉን ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ ነይሩ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ እቶም ስደተኛታት ኣብ ሓደገኛ ኩነታት ወዲቖም ምንባሮም ይዝከር። ልዕሊ 20 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዘዕቆባ ክልተ ኣብ ሰሜናዊ-ምዕራብ ተደኲነን ዝነበራ መዓስከራት ሕጻጽን ሽመልባን በቲ ኲናት ምሉእ ብምሉእ ብምዕናወን፡ ኣብአን ዝነበሩ ስደተኛታት ኣደዳ ምብትታንን ጭውያን ኮይኖም እዮም። ብሰንኪ'ቲ ንልዕሊ 14 ኣዋርሕ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ክልል ትግራይ ክኣቱ ከምዘይክኣለ ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት ኣብዚ ቀረባ እዋን ክገልጹ ምጽንሖም ይፍለጥ። እቲ ግጭት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ሞትን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ምህላዉ ይፍለጥ። ነቲ ክሳብ ሕጂ'ውን ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ንምፍታሕ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ጭቡጥ ፍረ ኣይሃበን ዘሎ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ኣብዚ ዝሓለፈ ቀረባ መዓልታት፡ ሰላማዊ ፍታሕ ዝርከበሉ ዕድል ተፈጢሩ ምህላዉ ከምዘሐጎሶ ተዛሪቡ ነይሩ።


ልዕሊ ርብዒ ሚልዮን ዶላር ሎተሪ ዝተዓወተ ስደተኛ ነቲ ገንዘብ ክርከብ ተጸጊሙ

ሓደ ኣፍሪቃዊ ስደተኛ፡ ንዝተዓወቶ ናይ ልዕሊ ርብዒ ሚልዮን ዶላር ሎተሪ ክርከቦ ተጸጊሙ'ሎ። እቲ ኣልጀርያዊ ዜግነት ዘለዎ ውልቀሰብ፡ ኣብ ሃገረ ቤልጂም ብዝፈተኖ ሎተሪ €250,000 ዩሮ ($270,000 ዶላር) ተዓዊቱ'ሎ። እንተኾነ ግን ኣብታ ሃገር መንበሪ ወረቐት ስለዘይብሉ ንዕድሉ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቕዎ ይርከብ። እቲ ገንዘብ ብዙሕ ስለዝኾነ ብጥረኡ ኣብ ኢዱ ክወሃቦ ስለዘይክእል ከኣ ናይ ባንክ ሕሳብ ክህልዎ ኣለዎ። በዚ ዝተጸገመ እቲ ስደተኛ፡ ንሓደ ዓርኩ ነቲ ገንዘብ ክረከበሉ ድሕሪ ምፍታኑ፡ እቲ ሰብ ብስርቂ ተኸሲሱ ንሓጺር ግዜ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ነይሩ። እቲ ዕድል ዘይገበረ ወዲ 28 ዓመት ዕድለኛ ስደተኛ በቲ ዝተዓወቶ ናይ ሎተሪ ገንዘብ ገይሩ፡ ሂወቱ ኣብ ቤልጂም ክመርሕ ከምዝደሊ ይዛረብ። "እቲ ገንዘብ ኣብ ኢደይ ምስ ኣተወ፡  ብራስለስ [ርእሰከተማ] ዝነብረሉ ገዛ ክገዝእ'የ። ምናልባት'ውን መኪና" ይብል እቲ መንነቱ ብጋዜጣ 'ሄት ላስተ ኒውስ' ዘይተጠቕሰ ኣልጀርያዊ። እንተኾነ ግን፡ ቅድሚ ሕልምታቱ ምግሃዶም፡ ፈለማ እቲ ገንዘብ ናብ ኢዱ ወይ ጅብኡ ወይ ሕሳቡ ዝኣትወሉ ዕድል ከናዲ ክግደድ'ዩ። ዛጊት፡ ወረቐት መንነት ይኹን ዝነብረሉ ቀዋሚ ቦታ ከምዘይብሉ፡ መደበር ተለቪዥን ብልጂም ቪ-ኣር-ቲ ገሊጹ። እቲ ስደተኛ ናይ ባንክ ሕሳብ ክኸፍት ስለዘይፍቀደሉ ድማ፡ እቲ ናይ ሎተሪ ትካል ነቲ ገንዘብ ኣይክህቦን'ዩ ይብል ጠበቓኡ ኣለክሳንደር ቨርስትራተ። "ንመንነቱ ዘረጋግጹ ሰነዳት ንምርካብ ኢና ንጽዕር ዘለና። ነቶም ኣብ ኣልጀርያ ዘለዉ ስድራቤቱ ክውከሶም ኣለዎ" ክብል እቲ ጠበቓ ንኤ-ኤፍ-ፒ ተዛሪቡ። ኣፈኛ ትካል ሎተሪ፡ ኣየናይ ሰነድ ክቕበሉ ከምዝኽእሉ ንኤ-ኤፍ-ፒ ኣየነጸረን። ሓደ ካብቶም መንበሪ ፍቓድ ዘለዎም ኣዕሩኽቱ፡ ኣብ ክንድኡ ነቲ ገንዘብ ክርከብ ናብቲ ኣብ ብራስለስ ዘሎ ቤት ጽሕፈት ትካል ሎተሪ ከይዱ። ዝኾነ ልዕሊ 100 ሽሕ ዩሮ ዝተዓወተ ሰብ ናብቲ ቤት ጽሕፈት ብኣካል ክኸይድ ኣለዎ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ሰብ ምስ ካልኦት ክልተ ብጾቱ ብፖሊስ ተታሒዞም ንሓደ ለይቲ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ነይሮም። ሰብመዚ፡ ነቲ ናይ ሎተሪ ካርድ ሰሪቖሞ ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም ኢሎም ጠርጢሮሞም ነይሮም። እቲ ዕዉት ስደተኛ ነቲ ኩነታት ምስ ገለጸሎም ግን እቶም ሰባት ተፈቲሖም። ኣብዚ እዋን'ዚ፡ እታ ዕውትቲ ካርድ ብቤት ፍርዲ ናይታ ኣብ ጥቓ ወደብ ዚብራግ እትርከብ ከተማ ብራግስ ተታሒዛ ኣላ። እታ ካርድ ኣብታ ከተማ'ያ ተዓዲጋ ነይራ። ጠበቓኡ ከምዝበሎ፡ ሰብመዚ ነቲ ገንዘብ ክሳብ ዝርከቦ ከምዘይጥርዝዎ ቃል ኣትዮም ኣለዉ። እቲ ስደተኛ፡ ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ካብ ሃገሩ ኣልጀርያ ተበጊሱ፡ ብጃልባ ናብ ስፔን ድሕሪ ምእታዉ፡ ብእግሩ ንፈረንሳ ሓሊፉ ናብ ቤልጂም ከምዝኣተወ ማዕከናት ዜና ጸብጺበን። ውጥኑ ናብ ብሪጣንያ ምእታው'ኳ እንተነበረ፡ ሕጂ ግን ስድራቤት መስሪቱ ኣብ ቤልጂም ክነብር ተስፋ ከምዘለዎ ይገልጽ። "ሰበይቲ ድማ ከናድየ" ክብል ንጋዜጣ ላሰተ ኒውዝ ዝተዛረበ እቲ ስደተኛ፡ "እንተኾነ ግና፡ ብገንዘብ ዘይኮነስ ብልበይ ክረኽባ'የ ዝደሊ" ክብል ገሊጹ'ሎ።


ኡጋንዳ: 15 ኤርትራውያን 'ብዘይሕጋዊ' መንገዲ ናብታ ሃገር ኣትዮም ብዝብል ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ኣብ ኡጋንዳ "ብዘይሕጋዊ" መንገዲ ኣብታ ሃገር ኣትዮም ዝተባህሉ 15 ኤርትራውያን ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ጸብጺበን። እቶም ካብ ኬንያ ተበጊሶም ናብታ ሃገር ክኣትዉ ዝፈተኑ ኤርትራውያን ኣብ ቶሮሮ ዝተባህለት ኣብ ጥቓ ዶብ ኬንያ እትርከብ ከተማ ከም ዝተታሕዙ እቶም ጸብጻባት ጠቒሶም። እቶም 11 ደቂ-ኣንስትዮ ዝርከብኦም ስደተኛታት፡ "ሰነድ መንነት" ከም ዘይነበሮምን፡ ኣብ "ምባለ ማእከላይ መደበር ፖሰስ" ተታሒዞም ከም ዘለውን 'ደይሊ ሞኒተር' ዝተባህለ ጋዜጣ እታ ሃገር፡ ንምጭታት ጸጥታ ብምጥቃስ ሓቢሩ። ኣፈኛ ፖሊስ ናይቲ ዞባ ሮጀርስ ታይቲካ ንደይሊ ሞኒተር ኣብ ዝሃቦ ቃል "ናበይ ይኸዱ ከም ዝነበሩ ብንጹር ንምፍላጥ ንምርምሮም ኣለና። ብድሕሪኡ ብኡ መሰረት ኣብ ቅድሚ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ክሲ ክምስረተሎም'ዩ" ኢሉ። ሓይልታት ጸጥታ ዩጋንዳ ኣብ ዶባት እታ ሃገር ኣብ ዘካየድዎ ስርሒት ክሕዝዎም ከም ዝኻኣሉ'ውን እቲ ሓበሬታ የረድእ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብታ ሃገር ዘጋጠመ ናይ ቦምባ መጥቃዕቲ ኣብታ ሃገር ናይ ጸጥታ ስግኣት ፈጢሩ ምህላዉ ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብቲ ብቐዳምን ሰኑይን ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገርን ናብ ርእሰከተማ ኣብ እትጓዓዝ ዝነበረት ኣውቶቡስን ዝተኻዱ መጥቃዕትታት ክልተ ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ሓያሎ ካልኦት ምቑሳሎም ይዝከር። ድሕሪ'ቲ መጥቃዕቲ፡ ሓይልታት ጸጥታ ዩጋንዳ ኣብ ካምፓላ ዘይልሙድ ምቁጽጻርን ምሕታት ወረቐት መንነትን ጀሚሮም ከም ዘለዉ ምንጭታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። እቲ ኩነታት ነቶም ዛጊት ምሉእ ዕቑባ ዘይረኸቡ ስደተኛታት ስግኣት ከም ዝፈጠረሎም እቶም ምንጭታት ገሊጾም። ብዛዕባ ኩነታት ኤርትራውያን ኣብታ ሃገር ዝከታተል ሓደ "ኤርትራውያን ኣብ ዩጋንዳ" ዝተባህለ ናይ ፈይስቡክ ምንጪ ሓበሬታ ከም ዝበሎ፡ ዛጊት ሓያሎ ኤርትራውያን ኣብ ቀይዲ ከም ዝርከቡን ሓደጋ ምጥራዝ ገጢምዎም ከም ዘሎን ይሕብር። "ክሳብ ሕጂ ኣብ ዩጋንዳ ልዕሊ 30 ኤርትራውያን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዩጋንዳ ከም ዝርከቡን ብቤት ፍርዲ ናይታ ሃገር ናይ ምጥራዝ ሓደጋ ኣንጸላልይዎም ከም ዝርከብን ንምውጽኦም ዝተገብረ ተደጋጋሚ ፈተነታት ከምዘይተዓወተን ይፍለጥ" ይብል ሓበሬታ ናይቲ ገጽ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ብሰንኪ ኲናት ትግራይ ኣብ ሓደጋ ድሕሪ ምውዳቖም፡ ንዝረኸብዎ ዕድል ብምጥቃም ካብታ ሃገር ክወጹ ከም ዝፍትኑ ይግለጽ። እቶም ናብ ኬንያ፡ ካብኡ ሓሊፎም'ውን ናብ ዩጋንዳ ዘምርሑ ሓተቲ ዑቕባ፡ ኣብ ጉዕዝኦም ከቢድ ሓደጋታት'ዩ ዝገጥሞም። ኣብዚ ቀረባ እዋን ክልተ ኤርትራውያን ደቂ-ኣንስትዮ ኣብቲ ጉዕዞ ድሕሪ ምጥፍአን ሃለዋተን ከምዘይተፈልጠ ስድራቤተን ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። እቶም ስደተኛታት ግዳይ ኣሰጋገርትን ዘይተጸበይዎ ካልእ ባህርያውን ገበናውን ሓደጋታት ከምዝገጥሞምን ይዛረቡ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ኣብ ርእሰከተማ ካምፓላ ከምዝነብሩ ይንገር።


ላዕለዋይ ቤት ፍረዲ ኣመሪካ ሓተቲ ዑቕባ ጉዳዮም ክሳብ ዝጻረ ኣብ ሜክሲኮ ክጸንሑ ወሲኑ

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣመሪካ፡ ሓተትቲ ዑቕባ ጉዳይ ሕቶ ዑቕበኦም ክሳብ ዝጻረ ኣብ ሞክሲኮ ክጸንሑ ዘገድድ ፖሊስ ዳግማይ ናብ ተግባር ከውዕል ንፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣዚዙ። ሓተትቲ ዑቕባ ክሳብ ሕቶ ዑቕበኦም ዝጻረ ኣብ ሜክሲኮ ክጸንሑ ዝእዝዝ ፖሊስ ኣብ እዋን ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ'ዩ ኣብ ግብሪ ውዒሉ ነይሩ፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኸኣ ኣብ መጀመርታ መዓልቲ ናይ ስልጣኑ ነቲ ሕጊ ምእላዩ ዝዝከር እዩ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ እቲ ብዶናልድ ትራምፕ ዝተደንገገ ሕጊ ስደተኛታት ኣብተን ምስ ኣመሪካ ዘዳውባ ከተማታት ናይ ሜክሲኮ ንሕሱም ናብራ ከምዘቃልዖም'ዮም ዝማጎቱ። እቲ  ቤት ፍርዲ ብሰሉስ ኣብ ዝሃቦ ውሳነ፡ እቲ ብጆ ባይደን ዝተወሰነ ውሳነ 'ዝኾነ ዓወት ከመዝግብ ኣይክኣለን' ብምባል እቲ ኣቐዲሙ ዝወጽአ ሕጊ "ዊን ከምዝበለካ ዝእለን ብሃንደብት ዝልወጥን ኣይኮነን" ኢሉ። ማሕበር 'ኣመሪካን ሲቪል ሊቢሪትስ' ፕረዚደንት ጆ ባይደን ነቲ ኣቐዲሙ ኣብ እዋን ዶናልድ ትራምፕ ዝጸደቐ ሕጊ ንምንታይ ክኣልዩ ከምዝመረጸ እኹል መግለጺ ክህብ ሓቲቱ ኣሎ። ጆ ባይደን ናብ ስልጣን ኣብ ዝመጽኣሉ ኣስታት 70 ሽሕ ዝኾኑ ስደተኛታት ሕቶ ዑቕበኦም ንኽጻረ ኣብ መክሲኮ ኮይኖም ይጽበዩ ነይሮም፡  ፕረዚደንት ጆ ባይደን ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ግን ምምሕዳሩ፡ ጉዳያቶም ኣብ ምጽራይ እንከሎ ናብ ኣመሪካ ክኣትዉ ከምዝፈቐደሎም እዩ ዝግለጽ። በዚ ሕጂ ዳግማይ ናብ ቦትኡ ተመሊሱ ዘሎ ሕጊ ክንደይ ዝኾኑ ስደተኛታት ክጽለዉ ከምዝኽእሉ ኣይተፈለጠን ዘሎ። ክፍሊ ጸጥታ ኣመሪካ ብውሳነ እቲ ቤት ፍርዲ ከምዘይዓገበ ብምግላጽ ነቲ ውሳነ ብጽኑዕ ከምዝብድሆ ገሊጹ ኣሎ።


ብዛዕባ ጥዕና ኣእምሮ ብግልጺ ምዝርራብ ናይ ኩላትና ጥዕና'ዩ' - ያእቆብ ተኪኤ

ያእቆብ ተኪኤ [ዶክተር] ኣብ ኣመሪካ ዩኒቨርሲቲ ፔንሲልቫኒያ ክኢላ ስነ ኣእምሮ'ዩ። ብትምህርቱ ክሊኒካል ሳይኮሎጂስት ኮይኑ ቴራፒስትን መምህርን እቲ ዩኒቨርሲቲ'ዩ። ንሱ ኣብ ኤርትራ ተወሊዱ ክዓቢ እንከሎ ናይ ማስተርስ ትምህርቱ ምክትታል ካብ ዝጅምር ንድሓር ኣብ ዘለው ግዜያት ኣብ ኣመሪካ'ዩ ዝነብር። ኣብ ስደትን ስደተኛታትን ትኹረት ገይሩ ብምስራሕ ብፍላይ ድማ ካብ ኣፍሪቃ ብቐንዱ ኢትዮጵያ፣ ኤርትራን ሱዳንን ንዝተሰደዱ ከቢድ ሓደጋ፣ ጾታዊ ዓመጽን ካልኦት ጸገማትን ንዝበጽሖም ሰባት ድጋፍ ጥዕና ኣእምሮ ይህብ። እዚ ስራሕ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣዝዩ ከም ዝጽዓቐ ዝገልጽ ያእቆብ፡ ኣብ ርእሲ እቶም ዝጸንሑ ጸቕጥታት ኣእምሮ ተደሪቡ ምስቲ ለበዳ ዝመጽኡ ዝተፈላለዩ ወጥርታት ንምቅላል ብዙሕ ስራሕ ይሓትት ይብል። እቲ ለበዳ ኣብ ዝጀመረሉ እዋን ስግኣት፣ ተነጽሎ ዝኣመሰሉ ተዛመድቲ ጸገማት ስለ ዝነበሩ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ብዝተፈለየ መልክዑ ሓገዝ የድልዮም ነይሩ ኢሉ። ኣብቶም ስደተኛታት ዝርኣይ ናይ ቋንቋ ጸገማት፣ ናይ ባህሊ ኣፈላላይን ምስቲ ሕብረተሰብ ናይ ምውህሃድ ጸገማትን፣ ብምኽንያት እቲ ለበዳ ዝስዓበ ምርሕሓቕን ብሕታውነትን ኣብ ኣእምሮ ከቢድ ጸቕጢ ከም ዘሕድሩ ይዛረብ። ነዚ ንምፍታሕ መንግስቲ ዝህቦም ኣገደስቲ ዝብሃሉን ንጥዕና ኣእምሮ ዝሕግዙን ሓበሬታታት ብዝዛረቡዎ ቋንቋ ክበጽሖም ብምግባር ክሕገዙ ከም ዝተገብረ ሓቢሩ። "ኣብ ባህልና ብዛዕባ ጥዕና ኣእምሮ ብግልጺ ምዝርራብ ከቢድ ስለ ዝኾነን እቶም ዝዛረቡ ሰባት'ውን ተነጽሎ ስለ ዝገጥሞም ፍቓደኛታት ኮይኖም ሓገዝ ንክረኽቡ ጻዕሪ ዝገብሩ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን የለውን። ግን ድማ እዚ መፍትሒ ኣይኮነን፤ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ግዜ ብዝወሰደ ቑጽሪ እናኸፍአ ስለ ዝመጽእ የኽብዶ። ነዚ መፍትሒ ክረክብ ይደሊ ነይረ" ይብል። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ዩትዩብ ከም ሓደ ኣማራጺ ብምውሳድ ኣገደስቲ ሓበሬታታትን ማዕዳታትን ከሕልፍ ጀሚሩ። በዚ መገዲ እቶም ብስክፍታ ኣብ ገዝኦም ዝተሓብኡ ሰባት ዝደልዩዎ ሓገዝ ክረኽቡ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ግምት ነይሩዎ። "ብልክዕ ከምቲ ብኣካል ረኺብና እንሕግዞም ብዩትዩብ ዕምቆት ዘለዎ ሓገዝ ክትገብር ከቢድ'ዩ። ግን ድማ ሰባት ከይተሸማቐቑ ዝደልዩዎ ኣገልግሎት ምኽሪ ክረኽቡ ይኽእሉ'ዮም" ኢሉ። ወሲኹ "ከም ኮቪድ ዝበለ ለበዳ ሰባት ካብ ገዝኦም ከይወጽኡ ዝገብር እንተኾይኑ ወይ'ውን ካብ ዝለመዱዎ ማሕበራዊ ምትእኽኻባት ከትርፎም እንከሎ ሰባት ጸቕጢ በዚሑዎ ነቶም ዝጸንሑ ጸገማት ኣእምሮ ከጋድዶም ይኽእል'ዩ" ይብል። ሰባት እቲ ዘድልዮም ሓገዝ ንምርካብ ካብ ዝድርቱዎም ነገራት እቲ ሓደ ካብቲ ማሕበረሰብ ክበጽሖም ዝኽእል ተነጽሎ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ሕጂ ግንዛበ ሰባት እናተመሓየሸ ይመጽእ ምህላው ይገልጽ። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ዝነበሩ ጸገማት ብምዝኽኻር "ብዛዕባ ሕማማት ኣእምሮ ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሕቲ ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን ሰባት ንዕላማይ ይጥርጥሩዎ ነይሮም። ሰባት ጸገማት ጥዕና ኣእምሮ ከይሓሰብካዮ ዝወርድ መዓት ይመስሎም። ግን ድማ ቀስ እናበለ ጭንቀት እናተደራረበ ዝዓቢ'ዩ" ኢሉ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ግን ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ኣመሪካን ካናዳን ብምኻድ ሞያዊ ተሞክርኡ ንከካፍልን ንኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ሓገዝ ክገብርን ተሓቲቱ ነይሩ። "ናይ ኣእምሮ ሕሙም ክብሃል እንከሎ ጥራይ ዝባኑ ሰባት ብእምኒ ዘባርር ውልቀሰብ ዝመስሎም ብዙሓት ኣለው። እዚ ግን ጌጋ'ዩ" ዝብል ያእቆብ ምጉዳል ጥዕና ኣእምሮ ብዝተፈለየ መልክዑ ዝግለጽ ምዃኑ የረድእ። ብፍላይ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ "ኣብ ዝቕጽሉ ገለ ዓመታት ለበዳ ምጉዳል ጥዕና ኣእምሮ እንርኢ ይመስለኒ" ክብል እንከሎ ብኣጋ ክንዘራረበሎም ዝግብኡ ነገራት ኣለው ይብል። ብቐንዱ ትኹረት ክንገብረሎም ይግባእ ዝብሎም ምልክታት ይኹን'ምበር፡ ምጉዳል ጥዕና ኣእምሮ ዘላቒ ኣይኾነን ዝብል ያእቆብ፡ ልክዕ ከምቲ "ኣካላዊ ጸገም ገጢሙና ናብ ሆስፒታል ከይድና እንሕከሞ፡ ንኣእምሮና'ውን ተመሳሳሊ ክንክን ክንገብር ይግባእ" ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት 'ገበናት ኵናት' ተፈጺሙ፡ ሁማን ራይትስ ዎች

ሰራዊት ኤርትራን ምልሻታት ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ዝርከቦም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ሁማን ራይትስ ዎች ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። ካብ ሕዳር 2020 ክሳብ ጥሪ 2021 ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣብ ውግእ ዝተጸምዱ ሓይልታት ኤርትራን ምሊሻታት ትግራይን ናብ መዓስከራት ስደተኛታት ሕጻጽን ሽመልባን ብምእታው ዝተፈላለዩ ግፍዒታት ከምዝፈጸሙ እቲ መግለጺ የመልክት። ሰራዊት ኤርትራ: ኣብ ከባቢ መዓስከር ስደተኛታት ንዝነበሩ ተጋሩ ዒላማ ከምዝገበረ እውን እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ። ዳይረክትር ሁማን ራይትስ ዎች ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ላቲሻ ባደር "ኤርትራውያን ስደተኛታት ብሓይልታት ኤርትራን ትግራይን ተጠቒዖም'ዮም" ድሕሪ ምባል "እቲ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝተፈጸመ ዘሰንብድ ቅትለት፤ ጾታዊ ዓመጽን ዝምታን ናይ ኵናት ገበን ከምዝተፈጸመ ዘጉልሕ'ዩ" ኢላ። እቲ ጸብጻብ "ብተመሳሳሊ፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ'ውን እቲ ኵናት መዓስከራት ማይ ዓይንን ዓዲ ሓርሽን ናብ ዝርከባሉ ቦታታት ስለዝለሓመ እቶም ስደተኛታት ንሕሱም ስእነት ጸጥታን ረድኤትን ተቓሊዖም'ዮም" ይብል። ሓላፊ ትካል ስደተኛታትሕቡራት ሃገራት ፊሊፖ ግራንዲ ኣብ ወርሒ ሓምለ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናይ ሕነ ምፍዳይ መጥቃዕትታት፡ ጭውያን፡ ማእሰርትን ጎነጽን ከምዝተፈጸመ እሙንን ዝተረጋገጸን ሓበሬታ ኣለና" ኢሉ ነይሩ። ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብቲ ኲናት ክሳተፉ ዝጸንሑ ተጻረርቲ ወገናት ዝተቐርቀሩ ስደተኛታት ዝፍጸም ዘሎ "ጎነጽን ምፍርራሕን" ደው ክብል ድማ ጸዊዑ ነይሩ። ወሃቢ ቃል ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ጌታቸው ረዳ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ሰራዊትና ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ'ዩ ናብቲ ካባቢ ተንቀሳቒሱ፡ ኣብቲ እዋን ብዙሓት ጉጅለታት ኣብቲ ቦታ ስለዝነበሩ፡ [እቲ ግህሰት] ኣይተፈጸመን ኢለ ክኽሕዶ ኣይክእልን'የ" ድሕሪ ምባል ዓለምለኻዊ መርማሪ ጉጅለ መጺኡ ከጻሪ ድልዋት ምዃኖም ጠቒሱ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ብዛዕባቲ  ሂዩማን ራይትስ ዎች ዘውጽኦ ጸብጻብ ዝሃቦ መግለጺ እኳ እንተዘየለ፡ ሰራዊቱ ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰባት ዝኾነ ሕማቕ ተግባራት ከምዘይፈጸመ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ መዓስከር ሕጻጽ እንታይ'ዩ ኣጋጢሙ? ብመሰረት ጸብጻብ ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ሓይልታት ኤርትራ ብ19 ሕዳር ናብ ከተማ ሕጻጽ ብምእታው ብዘይ ኣፈላላይ ብዙሓት ነበርቲ ቐቲሎምን ዝምታ ፈጺሞምን ይብል። ብምቕጻል "ብ23 ሕዳር ምሊሻታት ትግራይ ናብ መዓደስከር ስደተኛታት ሕጻጽ ብምእታው ነቶም ኣብ ጥቓ እታ መዓስከር እትርከብ ቤተክርስትያን ዝነበሩ ስደተኛታት ኣጥቂዐሞም" ኢሉ። ኣብ ከባቢ እቲ መዓስከር ኣብ ሞንጎ ምልሻታት ትግራይን ሰራዊት ኤርትራን ብዝተኸፈተ ኵናት 9 ስደተኛታት ክቕተሉ እንከለዉ 17 ስደተኛታት ብኸቢድ ምቑሳሎም ሂዩማን ራይትስ ዎች ይገልጽ። ሰራዊት ኤርትራ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ታሕሳስ ካብቲ ከባቢ ምስ ለቀቑ ምልሻታት ትግራይ ብ5 ታሕሳስ ናብቲ መዓስከር ብምእታዉ ተዅሲ ከፊቶም፡ ነቶም ዝሃደሙ ስደተኛታት ሒዞም ናብ መዓስከር ሕጻጽ ብምምላስ ኣብ ልዕሊኦም ማእሰርትን ጾታዊ ዓመጽን ከምዝፈጸሙ ኣብቲ ጸብጻብ ተገሊጹ ኣሎ። ሂዩማን ራይትስ ዎች "እቲ ኣብ ሕጻጽ ዝተፈጸመ ምእሳር ስደተኛታት ብምልሻታት ትግራይ፡ ፍሉይ ሓይሊ ትግራይን መንነቶም ዘይተፈለጠ ናይ ኤርትራ ዕጡቓትን እዩ ተፈጺሙ" ይብል። ብ4 ጥሪ ወተሃደራት ኤርትራ ናብቲ ከባቢ ምስ መጺኡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ከባቢ ሕጻጽ ኣንሳሒቦም፡ ብድሕሪ እዚ ሰራዊት ኤርትራ ነቶም ኣብቲ መዓስከር ዝጸንሕዎም ስደተኛታት ናብቲ ናብ ኤርትራ ዘምርሕ ጽርግያ ገጾም ክኸዱ ኣዚዘሞም፡ ካብ 5 ክሳብ 8 ጥሪ ኣብ ዝነበረ ግዜ ኸኣ ነቲ መዓስከር ከምዘቃጸልዎ ሂዩማን ራይትስ ዎች ይኸስስ። ኣፈኛ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ክሪስ መልዘር ኣብ ወርሒ ለካቲት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ካብቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ብዙሓት ካብኦም ኣብ ከባቢ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ፋሕ ኢሎም ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከም ዝርከቡ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብሰንኪ'ቲ ብ4 ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት፡ እቶም ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ ኣርባዕተ መዓስከራት ተዓቚቦም ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት እቲ መዓስከራት ኣብቲ ኵናት ዝካየደሉ ቦታ ስለ ዝርከብ ዝኾነ ሰብኣዊ ሓገዛት ክበጽሖም ብዘይምኽኣሉ ኣብ ከቢድ ሓደጋ ወዲቖም ምንባሮም ይፍለጥ። ዩኤንኤችሲኣር ካብቶም ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2020 ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሕጻጽን ሸመልባን ዝነበሩ 20 ሽሕ ዝኾኑ ስደተኛታት እቶም 7643 ኣብ ወርሒ ነሓሰ 2021 ኣብ ዝተገበረ ተፍትሽ ኣበይ ከምዘለዉ ከምዘይፍለጥ ምግላጹ ይዝከር። ሰራዊት ኤርትራ ካብ 19 ክሳብ 23 ሕዳር ኣብ መዓስከር ከተማን መዓስከርን ሕጻጽ እንታይ'ዩ ገይሩ? ሰራዊት ኤርትራ ብ19 ሕዳር ምስ ሓይልታት ትግራይ ድሕሪ  ምውጋእ ንከተማ ሕጻጽን ነታ ኣብ ጥቃኣ ትርከብ መዓስከር ስደተኛታትን ተቖጻጺሩ። እቶም ወተሃደራት፡ ብዙሓት ነበርቲ'ቲ ከባቢ ከምዝቐተሉን ከምዝዘመቱን፤ ገለ ካብቶም ስደተኛታት ድማ ኣብ ዘመተ ከምዝተሳተፉን ወጥሪ ንክጋደድ ተወሳኺ ምኽንያት ከምዝኾኑን እቲ ጸብጻብ ኣስፈሩ። ካብ 19 ክሳብ 23 ሕዳር ኣብ ዝነበረ ግዜ ብውሕዱ 31 ነበርቲ ከምዘተቐትሉ ሂዩማን ራይትስ ዎች ካብ እሙናት ምንጪ ሓበሬታ ኣለኒ ይብል። ብ23 ሕዳር፡ ኣብቲ ከባቢ ዝነጥፍ ከባብያዊ ማሕበር'ውን ናይ 26 ዝተቐተሉ ሰባት ዝርዝር ኣስማት፡ ዝበዝሑ ካብ ሓደ ስድራ ዝኾኑ፡ ንሂዩማን ራይትስ ዎች ከምዘረከበ እቲ ጸብጻብ የረድእ። ሓደ ነባሪ፤ "ዳርጋ ኩሎም ገዛውቲ ብወተሃደራት ኤርትራ ተፈቲሹ እዩ፤  ብዙሓት ሰባት እውን ተቐቲሎም እዮም" ከምዝበሎ ጸብጺቡ'ሎ። ሂዩማን ራይትስ ዎች "ካብቶም ዝተቐተሉ ብውሕዱ እቶም ኣርባዕተ ሰራሕተኛታት ናይተን ኣብ ሕጻጽ ዝነጥፋ ዝነበራ ሰብኣዊ ሓገዛት ዘበርክታ ትካላት እዮም" ኢሉ። ምልሻታት ትግራይ ኣብ መዓስከር ሕጻጽ እንታይ'ዩም ፈጺሞም? ብ23 ሕዳር ንግሆ ሰዓት ሽዱሽተ ኣብ ከተማ ሕጻጽ ከቢድ ኵናት ከምዝጀመረ ናይ ዓይኒ መሰኻክር ንሁማን ራይትስ ዎች ጠቒሶም። እቶም ምልሻታት ብኽልተ ሸነክ ናብቲ መዓስከር ብምእታው ተዅሲ ከምዝኸፈቱሎምን ነቶም ኣብ ቤተ ክርስተያን ዝጸንሕዎም ብጥይት ከምዝሃረምዎም'ውን ኣብቲ ጸብጻብ ሰፊሩ ኣሎ። ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ትሽዓት ስደተኛታት ከምእተቐትሉን 17 ካልኦት ብኸቢድ ከምዝቖሰሉ፡ ሓንቲ ሰበይትን ሓደ ንእሽተይ ቆልዓን ኣብ ዓንዲ ሕቖኦም ከምዝተሃረሙን ይገልጽ። ክልተ ስደተኛታት ንሁማን ራይትስ ዎች ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ምልሻታት ትግራይን ካራን ጎዞሞን ዝሓዙ ሰባትን፡ ንስደተኛታት ብለይቲ ወሲዶሞም ብምባል፡ ሓደ ካብቶም ግዳያት "ናብ ሓደ ደንደስ ሩባ ወሲዶሙና፡ ኣብ ሓደ ወርቂ ክኣርዩ ዝኾዓትዎ ጉድጓድ ኣእትዮም ን15 ደቓይቕ ኣጽኒሖም ናይ ኢድ ቦንባ ደርብዮሙልና፡ ጥይት ብዝትኩሱ ሰባት ተኸቢብና ስለዝነበርና ክንሃድም ኣይክኣልናን" ኢሉ። ኣብ ዝሰዓበ መዓልታት እቶም ምልሻታተት ናብቲ መዓስከር እናመጽኡ ደቂ ኣንስትዮ ይዕምጹ፡ መግብን ካልእ ንብረታትን ይዘምቱ ምንባሮምን'ውን ሂዩማን ራይትስ ዎች ገሊጹ ኣሎ። እቶም ተኸሰስቲ ኣካላትከ እንታይ ይብሉ? ሚኒስተር ዜና ኤርትራ፡ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ ብዛዕባ'ዚ ሂዩማን ራይትስ ዎች ዘውጽኦ ጸብጻብ መልሲ ከምዘይሃበ ዝገለጸ ሮይተርስ፡ እንተኾነ መንግስቲ ኤርትራ ሰራዊቱ ንሰለማውያን ሰባት ዕላማ ከምዘይገብርን ዝኾነ ግህሰት ከምዘይፈጸመን ገሊጹ ምንባሩ ይዝከር። ወሃቢ ቃል ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ጌታቸው ረዳ ብወገኑ፡ ስሩዓት ሰራዊት ትግራይ ኣብዚ ቀረባ እዋን ጥራይ ናብቲ ከባቢ ከምዝተንቀሳቐ ብምሕባር እቲ ዝብሃል ዘሎ በቶም ኣብቲ ከባቢ ዘለዉ ምልሻታት ዝተፈጸመ ከኸውን ከምዝኽእል ግምቱ ሂቡ። ጌታቸው ረዳ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ሰራዊትና ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ'ዩ ናብቲ ካባቢ ተንቀሳቒሱ፡ ኣብቲ ቦታ ብዙሕ ሰራዊት ኤርትራ ኣሎ፡ ኣብቲ እዋን ውግእ ብዙሓት ጉጅለታት ኣብቲ ቦታ ስለዝነበሩ ኣይተፈጸመን ክብል ኣይክእልን'የ" ድሕሪ ምባል ዓለምለኻዊ መርማሪ ጉጅለ መጺኡ ከጻሪ ድልዋት ምህላዎም ጠቒሱ። ስደተኛታት ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ጥቅምቲ 2020 ብዝነበረ ጸብጻብ ኢትዮጵያ ኣስታታት 149 ሽሕ ኤርትራውያን ሰደተኛታት መዝጊባ ነይራ፡ እቶም ዝበዝሑ ኸኣ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ ኣርባዕተ መዓስከራት እዮም ነይሮም። 20,000 ኣብ ሕጻጽን ሸመልባን፡ 31 ሽሕ ኸኣ ኣብ ማይ ዓይንን ዓዲ ሓርሽን ነይሮም። ትካል ስደተኛታት ኢትዮጵያ ግን ካብ ወርሒ ጥሪ ናይ 2020 ጀሚሩ ስደተኛታት ምምዝጋብ ደው ኣቢልዎ ምንባሩ ይዝከር። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ኣብ ወርሒ መጋቢት 2020 ነቲ መዓስከር ክዓጽዎ ምዃኑ ሓበሬታ ሂቡ ነይሩ እዩ። ኣብ ትግራይ ኵናት ድሕሪ ምውልዑ ኸኣ መዓስከራት ሕጻጽን ሸመልባን ከምዝተዓጸዋ ኣራ ኣፍሊጡ። ዩኤንኤችሲኣር'ውን ካብ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ናብ መዓስከራት ሸመልባን ሕጻጽን ብሰንኪ እቲ ኵናትን መንግስቲ ዘቐመጦ ናይ ምንቅስቓስ እገዳን ዝኾነ ሰብኣዊ ረድኤት ከብጽሕ ከምዘይክኣለ ኣፍሊጡ ነይሩ። ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ብሰንኪ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ዝተናውሐ ግዱድ ሃገራዊ ኣገልግሎት ከምዝተሰደዱ እዮም ዝሕብሩ።


ዘሕዝን ርእሰ-ቕትለት ኤርትራውያን ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ

ብቑልዕነቱ፡ ካብ መበቆል ዓዱ ኤርትራ ሃዲሙ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዑቕባ ሓቲቱ ክነብር ዝጸንሐ ስደተኛ ሄኖክ ዛይድ ገብረስላሰ ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ህይወት ክመርሕ ተስፋ ነበሮ። እንተኾነ ኣብ መበል 23 ዓመቱ፡ ኣብ ምዕራብ ሚድላንድስ ኣብ እትርከብ ከተማ ኮቨንተሪ ኣብ ዝርከብ  ትካል ጥዕና አእምሮ ባዕሉ ህይወቱ ከም ዘጥፍአ ይእመን። ሞቱ ከኣ ነቲ መንእሰያት ሓተቲ ዑቕባ በብእዋኑ ዝፍጽምዎ ዘለው ነብሰ ቅትለት ናብ ዝለዓለ ጫፍ ከምዘዕረጎ ሓደ ማሕበር ግብረ-ሰናይ ይገልጽ። ሄኖክ፡ ምቕሉል፡ ሕያዋይ ፈቃርን ፈታው ጸወታ ኩዕሶ እግርን መንእሰይ ምንባሩ ሓው ይሕብር። "ዝኾነ ሰብ እንተ ተጨኒቑ ወይ ሓገዝ እንተ ደልዩ፡ ሄኖክ ቅድሚ ኩሉ እዩ ዝርከብ" ይብል ሓው ተወልደ ዛይድ። እዚ ወዲ 23 ዓመት መንእሰይ፡ ኩሉ ሳዕ በአዕሩኽቱ ከም ሕውስ: ፈቃርን መትከለውን ሰብ እዩ ዝረአ ነይሩ ። ካብ ግዱድ ወተሃደራዊ ኣገልግሎት ምእንቲ ክርሕቕ፡ ገና ወዲ 14 ዓመት ቈልዓ እንከሎ እዩ ካብ ኤርትራ ሃዲሙ ዶብ ሰጊሩ ንሱዳን ኣትዩ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ንገለ እዋን ተቐሚጡ ። እንተዀነ ግን፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ክነብር ስለዝሓሰበ ብምድረ-በዳ ሰሃራ ናብ ሊብያ ኣትዩ። ካብኡ ብማእከላይ ባሕሪ ተጓዒዙ፡ ወዲ 21ዓመት ምስ ኮነ  ኣብ ግንቦት 2020 ናብ ኮቨንትሪ መጺኡ ። "ኣብ ጕዕዞ ስደት ብዙሕ ስቓይ እኳ እንተ ኣሕለፈ፡ ተስፋ ግን ኣይቈረጸን። ሓደ መዓልቲ እፎይ ዝብለሉን ቤተይ ዝብሎን መዕቈቢ ክረክብ ተስፋ ነይሩዎ" ይብል ሓው ተወልደ ። ሄኖክ ናብ ዓዲ-እንግሊዝ ክኣቱ እንከሎ "ኣዝዩ-ሕጉስ" እዩ ነይሩ ይብል ሓው። "[ድሕሪ ብዙሕ ጸበባ] ህይወቱ ክቕይር ኣዝዩ ትስፉው ነይሩ" ከኣ ይብል ። ሄኖክ ከም ብዙሓት ሓተትቲ ዑቕባ መንእሰያት፡ ብሰንኪ ጉዕዞ ስደቱ ንዓዲ-እንግሊዝ ክኣቱ እንከሎ ከቢድ ስነ እምሮኣዊ ሃስያ ከምዝነበሮ፡ ሰራሕተኛ ግብረ-ሰናይ በኒ ሃንተር ይገልጽ። በኒ፡ መስርሕ ሕቶ ዑቕባ ዓዲ-እንግሊዝ ቀሊል ከምዘይኮነ ካብ ተመክሮኡ ይዛረብ። ሚስተር ሃንተር ኣብታ ዳዕሮ እተሰምየት ድሕሪ ሞት ኣርባዕተ መንእሰያት ኣዕሩኽ: ብኤርትራውያን ማሕበረሰብ ዝቖመት ትካል እዩ ዝሰርሕ። "ብዙሓት ካብቶም ምሳና ዝሰርሑ መንእሰያት፡ ብዙሕ ግፍዒ፡ ጾታዊ ዓመጽ፡ ሞት ዝረኣዩን ንገዛእ ርእሶም ዓመጽ ዘጋጠሞምን እዮም" ይብል። እቲ ናይ ሕቶ ዑቕባ መስርሕ ንባዕሉ ኣዝዩ ዘሰንብድ ተመኩሮ ምዃኑ ይጠቅስ። "ኣብ ሆቴል እናተቐመጥካ፡ ክትሰርሕ ዘይፍቀደካ ሰሙናዊ ብእትወሃቦ ኣዝዩ ውሑድ መቑነን ክትነብር ብፍላይ ንበይንኻን መንእሰይ እንተኼንካን ንብዙሓት ሰባት ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ " መብዛሕትኡ ግዜ ንሓተትቲ ዕቚባ፡ ማሕበራዊ ተነጽሎ፡ ኣድልዎ፡ ሓደ ሓደ ግዜ እውን ጽልኢ የጋጥሞም እዩ፡ ይብል ሚስተር ሃንተር ። "እዚ ከነጕልሖ ዝጸናሕና መስርሕ ሕቶ ዑቕባ ኣብ ልዕሊ እቶም በቲ መስርሕ ዝሓልፉ ሰባት፡ ብፍላይ ድማ ኣብ መንእሰያትን ተነቀፍቲ ሰባትን ዘጋጥም እዩ" ክብል ኣብሪሁ ። እቶም ካብ ኤርትራ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝመጽኡ "ኣዝዮም ብዙሓት" ሰባት ፡ ናይ ስደተኛነት መሰል ይወሃቦም እዩ። ይኹን እምበር ብዙሓት ካልኦት እውን ሓተትቲ ዑቕባ ምላሽ ሕቶኦም ንክረኽቡ ንዓመታት ክጽበዩ ንርኢ ኣለና " ኢሉ ። 'እዋን ቅልውላው' ሄኖክ ዝሓሸ ህይወት ንክረክብ እዩ ንዓባይ ብሪጣንያ ኣትየ። ነብሱ ከመሓይሽን ብትምህርቲ ክስጉምን ዝከኣሎ ይገብር ነይሩ። "ትምህርተይ ተኸታቲለ ነብሰይ ከመሓይሽን ካብ ዝኾነ ሰብ ከይተጸበኹ ሰሪሐ ክነብርን እየ" ይብለኒ ነይሩ ይብል፡ ሓው ተወልደ ዛይድ። ንመጨረሽታ ግዜ ከኣ ብ4 ነሓሰ ከምዘዛረቦ ይሕብር። "[ሽዑ] ንነዊሕ ሰዓታት ተዘራሪብና። ስእሊ ናይቲ ኣብ ሱዳን ዝገበርክዎ መርዓ ክርኢ ይደሊ ነይሩ" ይብል። እንተዀነ ግን፡ ሄኖክ ድሕሪ ሸሞንተ መዓልቲ ኣብ ኮቨንትሪ ኣብ ዝርከብ ማእከል ጥዕና ኣእምሮ ካልዶናውያን ርእሰ-ቕትለት ከምዝፈጸመ ተገልጸ። ንሱ ኣብቲ ናይ ቅልውላው ግዜ ናይ ኣእምሮ ናይ ጥዕና ኣገልግሎት እኳ ረኺቡ ክኸውን ይኽእል እዩ ይብል ሚስተር ሃንተር። ትካሎም ነቲ ናይ ሕቶ ዑቕባ መስርሕ ኣብ ኣእምሮ መንእሰያት ዘሎ ጉዳያት ንምጕላሕ ይሰርሕ ከምዘሎ ገሊጹ ። ኣማውታኡ "ንምእማኑ ዘጸግም" 'ዩ ዝበለ ኣቶ ዛይድ፡ ሬሳኡ ናብ ኤርትራ ንምምላስ ዝተገብረ ጻዕሪ ብምድንጓዩ፡ እታ ስድራ-ቤት ኣዝያ ከም እተጨነቐት ገሊጹ ። "ክሳዕ እቲ ቀብሪ ዝፍጸም፡ እቲ ቤተ ሰብ ኣብ ሓዘን እዩ ዝቕኒ፤ ወለደይ: ወዶም ብምስኣኖም ንዘለኣለም ክሳቐዩ እዮም። ይኹን እምበር ንሄኖክ ስለ ዘይቀበርዎ ክሳብ ሕጂ ኣብ ብርቱዕ ሓዘን እዮም ዘለው" ይብል። "ኩሉ እቲ  ሰበ ስልጣን ዝሓተቱና ነገራት ኣማሊእና ኢና። ስለምንታይ ነገራት ከምዝተሓላለኹ ኣይርደኣንን እዩ። እቶም ፖሊስ ስለምንታይ ክሳብ ሕጂ መርመራ ከምዘይወድኡ የተሓሳስበኒ እዩ። እቶም ሰበ-ስልጣን ብዝገበሩዎ ተግባር እሓርቕን እጕህን "ይብል ። ናይ ምጥራዝ ፍርሒ ቅድሚ'ዚ ዓመት'ዚ ኣብ ለንደን ዝመደበሮም 46 ትካላት ግብረ ሰናይ ኣብ ልዕሊ ሓተትቲ ዕቚባ ብዘጋጥም ዘሎ ብዝሒ ርእሰ ቕትለትን ብዛዕባ እቲ ናብ ሃገሩ ንኸይጥረዝ ብምፍራሕ ኣብ በርሚንግሃም ነብሱ ዝቐተለ ወዲ 19 ዓመት  ኣፍጋናዊ ዝምልከት መጠንቀቕታ ናብ ሆም ኦፊስ ደብዳበ ጽሒፎም ነይሮም። እቲ ኣብ 13 ዓመቱ ናብ ዓዲ-እንግሊዝ ዝመጽአ፡ መንእሰይ ክሳዕ 18 ዓመት ዝመልእ ኣብ ትሕቲ ኣልያ ሰበ ስልጣን እዩ ጸኒሑ። ኣብ ብሪጣንያ ግዝያዊ መንበሪ ፍቓስ ጥራሕ ስለዝተዋህቦ ናብ ኣፍጋኒስታን ንኸይምለስ ብርቱዕ ፍርሒ ነይሩዎ። እቲ ኣብቲ ምርመራ እቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ዝተኻፈለ ሚስተር ሃንተር፡ እቲ መንእሰይ ከም መብዛሕትኦም እቶም ካልኦት፡ ብዘይ ኣላዪ ንበይኑ ናብታ ሃገር ከም ዝመጽአ ተሓቢሩ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ ዝተገብረ መጋባእያ ምርመራ ሓደጋ ርእሰ ቕትለት፡ ወዲ 19 ዓመት ኤርትራዊ ሙሉብርሃነ መድሃኔ ክፍለየሱስ ኣብ ለካቲት 2019  ህይወቱ ከምዘሕለፈ ተሰሚዑ። ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ድሕሪ ምእታዉ ኣብ ውሽጢ 16 ኣዋርሕ ካብቶም ነብሶም ዝቐተሉ ኣርባዕተ አዕሩኽ ከም ዝዀነ፡ ዘ ጋርድያን ኣቐዲሙ ሓቢሩ ነይሩ ። ኣብቲ መጋባእያ፡ ከቢድ ናይ ኣእምሮ ሕማሙ ነይሩዎ ዝብል ተቐባልነት ኣይረኸበን ። ወዲ 18 ዓመት ፊልሞን የማነ፡ ኣብ ሕዳር 2017 ከምኡ እውን ዓርኩ ኣለክሳንደር ተኽለ፡ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ነብሱ ቐቲሉ ተባሂሉ። ወዲ 19 ዓመት ዑስማን ኣሕመድ ኑር፡ ኣብ ግንቦት 2018፡ ኣብ ካምደን- ለንደን፡ ኣብ ዝርከብ መንበሪኡ ሞይቱ ተረኺቡ። እቲ መጋባእያ ሞት ክልተ አዕሩኽቱ ምስ ሰምዐ ኣዝዩ ከም እተተንከፈ ተሓቢሩ። ካብቶም ኣርባዕተ ስድራ ቤታት ናይቶም ሰለስተ መወትቲ ዝወከለት ኦሊቭያ ኣነስ ዝተባህለት፡ ናይ ባት ሙርፊ ዝተባህለ ትካል ጠበቓ ወኪል እቲ ሞት ዘሰምብድ እዩ ክትብል ትገልጾ። "እዚ ናይ መንእሰያት ሓተትቲ ዑቕባ ርእሰ ቕትለት  ሶሻል ሰርቪስን ትካል ጥዕና ዓባይ ብሪጣንያ እውን ዝፈልጡዎን ከቢድ ሕቶታት ዘለዓዕል እዩ " ኢላ። "እዞም ካብ ውግእን ሃድንን ስርዓታት ሃዲሞም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝመጽኡ ሰባት ስለምንታይ ኣብ ትሕቲ ዑቕባና ነብሶም ይቐትሉ ከምዘለው ክንፈልጥ ይግባእ" ትብል። "ብዛዕባ'ዚ ሞት'ዚ ብዝምልከት፡ ህዝባዊ መጋባእያ ምርመራ ክክየድ ይግባእ እዩ። እቲ ምድንጓይ ከኣ፡ መዓልታዊ ካልእ ሓደጋን ዘየድሊ ሞትን እዩ ዘስዕብ" ኢላ። 'እቲ ምልክቱ ዝረአ ዘሎ ሕቡእ ሓደጋ' "[መንግስቲ] ብዙሓት መንእሰያት ከም ዝሞቱ፡ ዝፈልጥ ኣይመስልን። ከምኡ እንተኾይኑ ከኣ እዚ ጕዳይ ከመይ ገይሩ ኣቓልቦ ክረክብ ይኽእል? በቲ ሓደጋ ክንደይ ሰባት ከም ዝጸልዉ ርግጸኛ እንተ ዘይኴንካ፡ ከመይ ጌርካ ንሞት ክትከላኸሎ ትኽእል?" ክብል ሚስተር ሃንተር ገሊጹ። ብግብረ-ሰናይ እተገብረ መርመራታት፡ ኣብዚ ቀረባ ዓመታት ጥራይ ልዕሊ ዓሰርተ ዝዀኑ ሰባት ከምዝሞቱ ይሕብር። እዚ ከኣ ኣብ ውሽጢ ሃገር ከም ዘጋጠመ ዘሕዝን ፍጻመ እዩ ዝግለጽ። እዚ ከኣ፡ "ውሑድ ምልክት ናይቲ ከቢድ ሓደጋ" ጥራይ ክኸውን ከም ዝኽእል ሚስተር ሃንተር ገሊጹ ኣሎ ፣ ኸመይሲ፡ ኮሮናቫይረስ ዜግነት ወይ ኩነታት ኢሚግሬሽን ናይቶም ዝሞቱ ሰባት ክምዝግብ ኣየድልዮን እዩ። እቲ መንግስቲ፡ ዛጊት፡ ነቲ ብትካላት ግብረ ሰናይ ክሕተት ዝጸንሐ ሕቶ ምጽራይን ምርመራን ወግዓዊ ምላሽ ኣይሃበን ዘሎ። ወሃቢ-ቃል እተን ትካላት ግብረ ሰናይ ግን "ንጽጉማት ሓተትቲ ዑቕባ ናይ ምልላይን ምስ ናይ ጥዕናን ማሕበራዊ ክንክን ትካላት ዝድግፉ ሓላፍነት ዘለዎም ውፉያት ጉጅለ ኣለዋ" ይብል። እቲ ወሃቢ ቃል "ኣብዚ ጽንኩር እዋን ልብናን ሓሳብናን ምስ ስድራ ቤት ኣቶ ገብረስላሰ ከምኡውን ምስ ፈተውቱን እዩ" ይብል ። እቲ ንማእከል ጥዕና አእምሮ ትካል ካሉዶ ዘመሓድር ናይ ዋርዋክሼርን ኮቨንትሪን ትካል ጥዕና "በቲ ኣብዛ ዓመት እዚኣ ኣብ ሓደ ካብቶም ሕሙማትና ዘጋጠመ ፍጻመ፡ ኣዚና ከም ዝጓሃና ክንገልጽ ንደሊ" ኢሉ። ብዛዕባ እቲ ፍጻሜ ግቡእ መርመራ ክካየድ ምዃኑ ወሲኹ ሓቢሩ። ትካል ምክትታል ጉዳያት ምውታን ከተማ ኮቨንተሪ ብዛዕባ ሞት ሄኖክ ዝሰምዕ መገባእያ ግቡእ ምርመራ ከምዘካይድ ሓቢሩ።


5ይ ፓትርያርክ ወርእሰ-ሊቃነ ጳጳሳት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ ዓሪፎም

ብጹእ ወቅዱስ ኣቡን ቀዳማዊ ቄርሎስ - ሓሙሻይ ፓትሪያርክ ወ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ንሓጺር መዓልታት ድሕሪ ምሕማሞም ትማሊ 2 ታሕሳስ 2022 ኣብ መበል 96 ዓመቶም ከምዝዓረፉ ቤት ጽሕፈት መንበሪ ፓትርያርክ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ኤርትራ ኣፍሊጣ። ብጹእ ወቅዱስ ኣቡን ቀዳማዊ ቄርሎስ - ሊቀ ጳጳስ ሃገረ ስብከት ዓዲ-ቐይሕ ኰይኖም ከገልግሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብመሰረት ሲነዶስ ዘካየዶ ጉባኤን ምርጫን፡ ኣብ ግንቦት 2021፡ 5ይ ሊቃነ-ጳጳስ ፓትሪያርክ ኦርቶዶክስ ተዋሃዶ ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ ኮይኖም ብምሻም፡ ክሳብ ዕለተ ዕረፍቶም፡ ንቤተክርስትያን ከገልግሉ ምጽንሖም ይፍለጥ። እቶም ሊቃነ-ጳጳስ፡ ኣብ 2021/22 ናብ ግብጺ፡ ግሪኽ፡ ጀርመን ብምጋሽ፡ ከምኡ'ዉን ንልኡኻን ሶሪያ፡ ዮርዳኖስ፡ ካልኦትን ብምቅባል፡ ምስ ላዕለዎት መራሕቲ ቤተ ክርስቲያን ተራኺቦም፡ መንፈሳዊ ዕማም ከምዘሰላሰሉ ይፍለጥ። ሲኖዶስ ኦርቶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ፡ ንኣቡነ ቄርሎስ መበል 5ይ ፓትርያርክ ንክኾኑ ኣብ ወርሒ ግንቦት 2021 እዩ ሸይማቶም። ብሰንኪ ምእጋድን፡ ምውጋዝን ምሕያርን 3ይ ፓትርያርክ፡ ኣቡነ ኣንጦንዮስ፡ እታ ቤተ-ክርስትያን ብዘይ ፓትርያርክ ንዓመታት ምጽንሓ ይፍለጥ። ኣቡነ ኣንጦንዮስ ኣብ ጥሪ 2006 ንፈለማ እዋን ካብ መዝነቶም ክወርዱ ድሕሪ ምግዳዶም፡ ንዕኦም ተኪኦም 4ይ ፓትሪያርክ ኮይኖም ዝተመርጹ፡ ኣቡነ ድዮስቆሮስ ኣብ ታሕሳስ 2015 ካብ ዝሞቱ ንድሓር፡ እታ ቤተክርስትያን ክሳብ 2021 በዘይ ፓትርያርክ'ያ ጸኒሓ። ቅዱስ ኣቡነ እንጠንዮስ ሳልሳይ ፓትሪያርክ ኤርትራ፡ ካብ ሕጊ ቤተ-ክርስትያን ወጻኢ ኣብ 2006 ካብ መዓርገ ፓትሪያርክነት ተኣልዮም፤ ንልዕሊ 15 ዓመታት ኣብ ማሕዩር እንከለው ኣብ መጀመርታ ወርሒ ለካቲት 2022 ከም ዝዓረፉ ይዝከር። ኣብ ሓምለ 2019፡ ሲኖዶስ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ፡ ነቶም 3ይ ፓትሪያርክ ኣቡነ እንጦንዮስ ካብ መዝነቶም ከም ዘውረዶምን፡ ካብታ ቤተ-ክርስትያን ከም ዝወገዞምን ኣፍሊጡ ነይሩ'ዩ። ደገፍቶምን ተጣበቕቲን ከምዝብልዎ፡ እቶም ፓትርያርክ፡ ንማእሰርቲ መራሕቲ መንእሰያት "ትምህርቲ ሰንበትን" ዝነበሩ ኣቕሽቲ ብምቅዋሞም'ዮም ካብ ስልጣኖም ክውገዱ ተደልዮም። ፓትርያርክ ኦርቶዶስክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ንምሉእ ዕድሚኡ ዝሽየም ኮይኑ፡ ብዝሙት፡ ናይ እምነት ክሕደት ወይ ድማ ናይ ኣእምሮ ጸገም ምስ ዘጋጥሞ ጥራይ ካብ ስልጣኑ ከምዝወርድ ይንገር። ኣብ ኤርትራ ብመንግስቲ ወግዓዊ ኣፍልጦ ዝተወሃበን ሃይማኖታት፡ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ፡ ምስልምና፡ ካቶሊክን ወንጌላዊት ሉተራዊት ቤትክርስትያን እየን። ብመንግስቲ "ኣፍልጦ ዘይተዋህቦም" እምነታት ዘምልኹ ኤርትራውያን ግን፡ ኣባላት ጸጥታ ካብ ገዝኦም ብሃንደበት ብምውሳድ ንነዊሕ እዋን ከምዝኣስርዎም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይሕብሩ። ምኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ ኣብ 2018 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ "ብዛዕባ ኤርትራ ግጉይ ስእሊ ወይ ዝንቡዕ ሓበሬታ ስለዘሎ'ዩ እምበር ኤርትራ፡ መሰል ናይ እምነት እተኽብር ሃገር እያ. . . መንግስቲ ኣብ ሃይማኖታት ኢዱ ኣየእቱን እዩ" ክብል ምላሽ ሂቡ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ኤርትራ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ናይ ሕልና እሱራት ከም ዘለዉ ጸብጻባት ጉጅለታት ተሓለቕቲ ሰባዊ መሰላት ይሕብሩ።


ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ትግራይ 'ሓባራዊ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ' ደው ከብላ ጸዊዑ

ኣንቶኒ ብሊንከን፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ትግራይ ዘካይድዎ ዘለዉ "ሓባራዊ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ" ደው ከብሉ ጸዊዑ። እቲ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣብ'ቲ ብትዊተሩ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ ብተወሳኺ ሰበስልጣን ክልል ትግራይ’ውን ሓይልታቶም፡ "ቆስቆስቲ" ዝበሎም ተግባራት ካብ ምውሳድ ክቑጠቡ ኣተሓሳሲቡ። እቲ ኣስታት ክልተ ዓመት ክመልኦ መዓልታት ዝተርፍዎ ኲናት፡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ሃዲኡ ጸኒሑ፡ ኣብ ፍርቂ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ምስተወለዐ፡ ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣብ ብዙሓት ዶባት ክልል ትግራይ፡ ከቢድ ኲናት ይካየድ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። መራሕቲ ትግራይ፡ ካብ መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ‘ሰፊሕ ሓበራዊ መጥቃዕቲ’ ከምዝተፈነዎም ይኸሱ። ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ ሃገሩ ምትእታዋት ሓይልታት ኤርትራ ከምዘፍለጡ ተዛሪቡን ኮኒኑን ነይሩ። ብሊንከን ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዘስፈሮ መልእኽእቲ ወሲኹ “መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰበስልጣን ክልል ትግራይን ኲናት ንምቁራፅ መንገዲ ሰላም ዝኽተልሉ እዋኑ ሕዚ እዩ” ክብል'ውን ኣጽነዖት ገይርሉ። ብሊንከን፡ ነዚ ንምትግባር ድማ፡ ኣመሪካ ኣብ ትሕቲ መሪሕነት-ሕብረት ኣፍሪካ ዝካየድ ዘተ ሰላም ከምእትድግፍ ሓቢሩ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ሕብረት ኣፍሪቃ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ዘተ ሰላም ክሳተፉ ጸዊዑ ምናባሩ ዝዝከር ኮይኑ፣ ክልቲኦም ወገናት ድማ  ክሳተፉ ዘለዎም ድልውነት ገሊጾም ነይሮም። ይኹንእምበር፡ እቲ ልዝብ ዝካየደሉ ዕለት ብንጹር ብዘይተገልጸ ምኽንያት ከምዝተናወሐ ይዝከር። ሓደ ካብቶም ኣሸማገልቲ ሰለስተ መራሕቲ ኣፍሪቃ ነበር፡ ዝኾነ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር፡ ኡሁሩ ኬንያታ፡ ብገለ ምክንያታት ኣብቲ ሽምግልና ክሳተፍ ከምዘይክእል ገሊጹ። . ኣብ መጻኢ፡ ቀዲሙ ኣጀንዳን ኣገባብ እቲ ሽምግልና ክንጸረሉን’ውን ኣብ ደብዳብኡ ሓቲቱ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኾነ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ምስ ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ኢትዮጵያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተራኺቡ ዘትዩ ኣሎ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኩናት፡ ብሰላማዊ መንገዲ ንኽውዳእ ንምሕጋዝ ናብ ኣፍሪካ ዝመጸ ኣምባሳደር ሃመር፣ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ፣ ኬንያን ኣዲስ ኣበባን ምብጻሓት የካይድ ኣሎ። ብመሰረት ሓበሬታ ሚኒስቴር ጉዳያት ወፃኢ ኢትዮጵያ፣ ኣምባሳደር ሓመር ትማሊ ዓርቢ ምስ ሚኒስትር ደመቀ መኮነን ብዛዕባ እቲ ኲናት ንምቁራፅ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ ሰላም ተዘራሪቦም ኣለዉ። ኣቶ ደመቀ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተሓባባሪን ነቲ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ድሉውን ምዃኑ ኣፍሊጡ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣሜሪካ እትርከበን ሽዱሽተ ምዕራባውያን ሃገራት፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ እናገደደ ዝኸይድ ዘሎ ግጭትን ሰብኣዊ ቅልውላውን ኣዝዩ ከምዘሸዓቕለን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኩሎም ወገናት ነቲ ግጭት ወታደራዊ ፍታሕ ከምዘይህልዎ ብምግንዛብ፣ ኣብ ኢትዮጵያ ዘላቒ ሰላም ንምምፃእ፣ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰበስልጣን ክልል ትግራይን ብሕብረት ኣፍሪካ ዝምራሕ ዘተ ክሳተፉ ፀዊዖም። ብዕለት 24 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም ኽልተ ዓመት ዝመልኦ እዚ ኲናት፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንሞት ዘቃለዐ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ዘማዛበለ፡ ከምኡ’ውን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ተጸበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ዝገበረ፡ ከምኡ’ውን ከቢድ ንዋታዊ ዕንወት ከምዘስዓበ’ዩ ዝግለጽ። ብፍላይ ኣብታ መሰረታዊ ግልጋሎት ዝተቛረጽዋ ክልል ትግራይ ድማ፡ ንዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው ተቓሊዓ ከምዘላ ጸብጻባት ይሕብሩ። ብዙሓት ሰባት ብጥሜትን ሰኣን ሕክምናን ይሞቱ ከምዘለዉ ካብ'ታ ክልል ዝወጽኡ ሓበሬታት ይገልጹ።


መንግስቲ ኤርትራ፡ ካህናት ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ከምዝኣሰረ ተፈሊጡ

ኣቡነ ፍቕረማርያም ሓጐስ ጳጳስ ዘመንበረ ሰገነይቲ፡ ቀዳም ንግሆ 15 ጥቅምቲ ካብ መገሻኦም ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ምስ ኣተው፡ ብኡ ንብኡ ኣባላት ጸጥታ ኤርትራ ተሲሮም ከምዝወሰድዎም ምንጭታት ካብ ውሽጥን ወጻእን ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። ኣቡነ ፍቕረማርያም ድሕሪ ማእሰርቶም፡ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ንዝምልከቶ ኣካላት መንግስቲ፡ ብዛዕባ ሃለዋቶም ምስ ሓተተት፡ “ሒዝናዮም ኣሎና” ዝብል ምላሽ ከም ዝተዋህበ እቶም ምንጭታት ሓቢሮም። ይዅን እምበር መንግስቲ ኤርትራ ነቶም ኣቡነ ብምንታይ ምኽንያት ከምዝኣሰሮም ዝዀነ ይዅን ወግዓዊ መግለጺ ኣይሃበን። ኣባ ፍቕረማርያም ሓጐስ፡ ከምቲ ቤተ ክርስትያን ንህዝቢ ብመንፈሳዊ ሓልዮትን ብፍቕሪን እትናብዮ፡ መንግስቲ ከኣ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ብምቕራብ ንህዝቢ ከገልግሎ ኣለዎ ዝብል መንፈሳዊ ማዕዳኦም ከቕርቡ ዝጸንሑ ኣቡን ምዃኖም ይፍለጥ። ብተወሳኺ ኣባላት ጸጥታ መንግስቲ ኤርትራ፡ ንቆሞስ ቤተክርስትያን ቅዱስ ሚኪኤል ኣባ ምሕረትኣብ እስቲፋኖስ እውን ዝሓለፈ ሰሉስ ካብ ሰገነይቲ ንደልየካ ኣለና ኢሎም ከምዝወሰድዎም  ምንጭታትና ሓቢሮም። ሰበስልጣን መንግስቲ ንሃለዋት እቶም ካህን ብዝምልከት ካብታ ዝተኣስሩላ ሰዓት ክሳብ ሕጂ ዝዀነ ይዅን ሓበሬታ ኣይሃቡን። ኣበይ ከምዝተቐየዱን ስለምንታይ ከምዝተታሕዙን እውን ዝተገልጸ ነገር የለን። ብተወሳኺ፡ ኣብዚ ቐረባ ዕለታት ኣባ ኣብርሃም ዝተባህሉ ካህን ማሕበር ካፑቺኒ እውን ካብ ከተማ ተሰነይ ብኣባላት ጸጥታ ተኣሲሮም ከምዘለው ምንጭታትና ኣረጋጊጾም። ኵሎም እዞም ኣገልገልቲ ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን፡ ኣቡንን ካህናትን ምኽንያት መእሰሪኦም ኣይተገልጸን። ዝሓለፈ መስከረም ኣብ ዓድታት ጸንዓደግለ ዝጀመረ ሓያል ግፋን ሃድንን መንእሰያት፡ ናብ ኵሉ ከባቢታት ኤርትራ ከምዝለሓመን ኣዴታት ደቅኽን ኣምጽኣ እናተባህላ ይእሰራን ይጋፍዓን ከምዘለዋ ዝፍለጥ እዩ። እቲ ኣብ ከተማታትን ገጠራትን ኤርትራ ዝካየድ ዘሎ ግፋታት ንደቂ ኣንስትዮን ጸገማት ጥዕና ንዘለዎም ከይተረፈ ክሳብ ልዕሊ 55 ዝዕድመኦም ደቂተባዕትዮ ዒላማ ስለዝገብር ኣብ ህዝቢ ከቢድ ጭንቀትን ስንባደን ፈጢሩ ዘሎን እዩ። ካብታ ሃገር ዝውጽኡ ዘለዉ ጸብጻባት ከምዝሕብርዎ፡ ምስቲ ዝካየድ ዘሎ ግፋታት ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ስድራቤታት ማእሰርቲን ምዕሻግ መንበሪ ኣባይትን ትካላትን ዝርከብዎ ምስርጣያት ብቐጻሊ ይካየድ ኣሎ። መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ እዋን ብማሕበር ላሳለ እትመሓደር ኣሕዳሪት ቤት-ትምህርቲ ሕርሻን ቴክኒክን ሓጋዝ ከምኡ’ውን ኣብ ደቀምሓረ እትርከብ ቤት-ትምህርቲ ቴክኒክ ዶንቦስኮ ከምዝሃገረ ይፍለጥ። ኣብ 2019 እውን ብካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን፡ እምነት ሚስዮን፡ ኦርቶዶክስን፡ ከምኡ'ውን ሃይማኖት እስልምና ዝመሓደራ ንዝነበራ ኣብያተ ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ ሃጊሩ እዩ። ኣብ መላእ ሃገር ንዝርከባ ትካላት ጥዕና ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን እውን ከም ዝወረሰን ኣብ እዋኑ ከምዝተቓለሐ ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ንኣዋጅ ቑጸሪ 73/1995 መሰረት ብምግባር እየ ዝወርሰን ዘለኹ እዩ ዝብል። ነተን ትካላት ምስ ሃገረን ከኣ ጉባኤ ካቶሊካውያን ጳጳሳት ኤርትራ፡ እቲ ናይ ምህጋር ውሳነ ልክዕ ከምቲ ስርዓት ደርጊ ብ1982 ዓ/ም ብካቶሊካዊት ቤተክርስትያንን ዝመሓደራ ዝነበራ፡ ከም ካምቦኒ፡ ላሳለን ቅድስቲ ሃናን ዝኣመሰላ ዘካየዶ ተግባር ከም ዝርእዮ እቲ ጉባኤ ገሊጹ ነይሩ። ኣቡናት ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን መንግስቲ ኤርትራ ንዅሉ ዘማእከለ ዴሞክራስያዊት ሃገር ክሃንጽን እቲ ዘሎ ምልካዊ ኣተሓሕዛ ንከቋርጽ ብተደጋጋሚ ክጽውዑ ጸኒሖምን ኣለዉን። ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ኤርትራ፡ ሓንቲ ካብተን መንግስቲ ወግዓዊ ኣፍልጦ ዝህበን ኣርባዕተ ትካላት ሃይማኖት እያ። ኣብዚ እዋን ርክብ መንግስትን ቤተክርስትያን ኣዝዩ ኣብ ዝተሓተ ደረጃኡ በጺሑ ከምዘሎ ይግለጽ። ኣብ መንግስቲ ኣሜሪካ ንጉዳይ ናጽነት ሃይማኖት ዝከታተል ኣካል፡ ኮሚሽን ኣህጉራዊ ናጽነት ሃይማኖት ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ኣብ 2020 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ኤርትራ ምግሃስ ሃይማኖታዊ ናጽነት ከም ዝቐጸለን ኣብ ዝበኣሰ ኵነታት ከምዝወረደን ኣፍሊጡ ነይሩ። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣብ 2018 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለመጠይቕ ግን፡ "ኣብ ኤርትራ ግጉይ ስእሊ ወይ ዝንቡዕ ሓበሬታ ኣሎ ኰይኑ'ምበር፡ ኤርትራ መሰል እምነት ተኽብር ሃገር እያ" ዝብል ምላሽ ሂቡ ምንባሩ ይዝከር።


ፍርቂ ብርክታት ዕደና ፖታሽ ኤርትራ ንቻይናዊ ኩባንያ ክሽየጥ'ዩ

ኣብ ኤርትራ ዓቢ ተስፋ ዝተነበረሉ ዕደና ፖታሽ ንምምዕባል ዝተመስረተ ኩባንያ ዳናካሊ (DNK) ኣብ ዕደና ኮሉሊ ዝነበሮ ብጽሒት ብምልኡ ክሸጦ ኣፈናዊ ስምምዕ ከምዝገበረ ኣፍሊጡ። ኩባንያ ዕደና ዳናካሊ (ዲ-ኤን-ከይ) ብሰኑይ 03 ጥቅምቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ኩባንያ ኮሉሊ ዝነበሮ 50 ሚእታዊት ብርክታት ንቻይናዊ ናይ ዕደና ትካል ክሸጦ ምስምምዑ ሓቢሩ'ሎ። በዚ መሰረት ሲችዋን (Sichuan Road and Bridge Group Co., Ltd.) ዝተባህለ ቻይናዊ ኩባንያ ዕደና 166 ሚልዮን ዶላር፡ ከምኡ'ውን ዝነበሮ ናይ 31 ሚልዮን ዶላር ዕዳ ክኸፍል ምዃኑ እቲ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ዳናካሊ ዝወጸ ሰነድ የረድእ። ግብሪ ምስ ከፈለ ድማ፡ ኣስታት 121 ሚልዮን ዶላር ኣብ ኢዱ ክቕበል ምዃኑ ዳናካሊ ገሊጹ ኣሎ። እቲ ፖታሽ ኣብዚ ዓመት'ዚ ንወጻኢ ክሰድድ ትጽቢት ዝግበረሉ ዝነበረ ኩባንያ ዕደና ኮሉሊ፡ ብዳናኪልን መንግስቲ ኤርትራ ዝውነን'ዩ። ሃገራዊ ኮርፖሬሽን ዕደና ኤርትራ ኣብቲ ኩባንያ 50 ሚእታዊት ብጽሒት ኣለዎ። ናይ ብርኪ ኩባንያ ዕደና ኮሉሊ (CMSC) ነቲ ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ዝርከብ ናይ ፓታሽ ፕሮጀክት ከማዕበል ብክልቲኦም ወገናት ዝቖመ ትካል ምዃኑ ይፍለጥ። ትካል ዕደና ኮሉሊ፡ ኣብ ጥሪ 2017 ኣብ ከባቢ ባዳ፡ ፍሉይ ስሙ ኮሉሊ ኣብ ዝተባህለ ቦታ፡ ፖታሽ ንምዕዳን ብወግዒ ፍቓድ ረኺቡ እዩ። እቲ ሕጂ ተበጺሑ ዘሎ ስምምዕ ዕድጊ ቅድሚ ምፍጻሙ ግን፡ ብወነንቲ ብርኪ ዳናኪል፡ ሃገራዊ ኮርፖረሽን ዕደና ኤርትራ፡ ሚኒስትሪ ጸዓትን ማዕድንን ኤርትራን ሰብመዚ ቻይናን ክጸድቕ ኣለዎ። እቲ ኣፈናዊ ስምምዕ ምስ ተፈጸመ፡ ኩባንያ ዳናኪል ሓድሽ ዳህሳስ ንምክያድ ህላወኡ ኣባታ ሃገር ክቕጽል ምዃኑ ሓቢሩ'ሎ። እቲ ኣብ ኣስመራ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኣብ ዝመጽእ ዓመት፡ ካብ ወርሒ መጋቢት ክሳብ ግንቦት ኣብ ዘሎ እዋን ክፍጸም ትጽቢት ይግበር። "ብሰብ ብርኪ እንተጸዲቑን፡ እቲ ዕድጊ እንተ ተፈጺሙን፡ ዲ-ኤን-ከይ፡ 90 ሚእታዊት እቲ ዝተረኽበ ገንዘብ ንወነንቲ ብርኪ ዲ-ኤን-ከይ ከመቓርሖ'ዩ" ይብል እቲ መግለጺ። እቲ ቻይናዊ ትካል፡ ቅድመ-ዕድጊ ዝፍጸም ገምጋም (ዱ ደሊጀንስ) ኣብ መወዳእታ ናይዚ ወርሒ ክውድእ ከምዝተሰማምዐ እቲ ሰነድ ጠቒሱ'ሎ። ትካል ጽርግያን ድልድልን ሲቹዋን (ኤስ ኣር ቢ ጂ) በቲ ኣብ ዙርያ ዓለም ኣብ ምስኣልን ምህናጽን ትሕተ ቅርጺ መጉዓዝያ ተወዳዳሪ ከም ዝኾነ ዝንገረሉ፡ ኩባንያ ሽዳዎ ዝውነን ኮይኑ ኣብ ዕዳጋ ስቶክ ኤክስቼንጅ ሻንጋይ ዝተመዝገበ እዩ። እቲ ትካል ኤርትራ ኣብ እትርከበን ልዕሊ ሰላሳ ሃገራትን ዞባታትን ዓለም ኣብ ዝተፈላለየ ዋኒናት ይነጥፍ። ትካል ጽርግያን ድልድልን ሲቹዋን ኣብ መጀመርታ 2016 ካብ መሻርኽቲ እቲ ብፕሮጀክት ኣስመራ ፈቓድ ዕደና ዝረኸበ ኣውስትራልያዊ ትካል ሳንሪጅ፡ ብ88 ሚልዮን ዶላር 60% ብርኪ ከምዝዓደገን፡ ካብቲ ንእምባ ደርሆ፣ ዓዲ ነፋስ፣ ጉፖ ጎልድን ድባርዋን ዝሽፍን ዕደና ፕሮጀክት ካብ 2016 ምህርቱ ጀሚሩ ክኸውን ከምዝኽእል ይግለጽ። ፖታሽዩም ሳልፌት ፖታሽ፡ ኣብ ምፍራይ ድዂዒ ዝውዕል ማዕድን ኮይኑ፡ ብመልክዕ ሳልፌት ምስ ዝከውን ፖታሽዩም ሳልፌት ወይ ሳልፌት ኦፍ ፖታሽ ይበሃል። ሳልፌት ኦፍ ፖታሽ ኣብ ምሕርቲ ፍሩታታት፡ ኣሕምልትን ዓይነታት ፉልን ዝኣመሰሉ ካብ ክሎራይን ነጻ ዝኾነ ድዂዒ ዘድልዮም ሕርሻዊ ፍርያት ንምፍራይ ዝውዕል ተጠላቢ ድዂዒ እዩ። እዚ ኣብ ዕደና ሳልፌት ኦፍ ፖታሽ ዝነጥፍ ኮሉሊ፡ ኣውስትራልያዊ ኩባንያ ዳናካሊ ምስ ሃገራዊ ኩባንያ ዕደና ኤርትራ ብሓባር ዘቖምዎ ናይ ብርኪ ኩባንያ ኮይኑ ከባቢ 13 ዓመታት ኣቑጺሩ ኣሎ። ኣብ መወዳእታ 2021 ወይ መጀመርታ 2022 ምፍራይን ናብ ወጻኢ ምስዳድን ክጅምር መደብ ከምዝነበሮ ሓለፍቲ ናይቲ ትካል ገሊጾም ምንባሮም ይዝከር።


ኣደታት ዓዲጥልያን፡ ንዓመታት ንሰውራ ኤርትራ ዝደገፋ ሃገራውያን ከመይ ኣለዋ?

መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣደታት ዓዲጥልያን ክበሃል እንከሎ ነተን ኣብ ከተማታት ዓዲጥልያን - ሮማ፡ ሚላኖ፡ ፊረንሰ፡ ቦሎኛ፡ ፓርማ፡ ናፖሊ፡ ባሪ ... ወዘተ - ብፓስፖርት ኢትዮጵያ ክሰርሓ እተሰዳ፡ ኣብ ሽቕለት ተዋፊረን ብዅለንትነአን ንሰውራ ዝደገፈ ኤርትራውያን ኣደታት’ዩ ዘመልክት። ይዅን እምበር ኣብ ከም በዓል ሱዳን፡ በይሩት፡ ኩወይት፡ ብሪጣንያን ካልእን'ውን ንነጻነት ሃገረን ዝተቓለሳ ኤርትራውያን ኣደታት ኣለዋ። ኣብዚ እዋን ብዛዕባ ኣበርክቶ እዘን ኣደታት እናኽለዓል ቅድሚ ዅሉ ዝመጽእ ሕቶ እቲ ዝተቓለሳሉ ዕላማን መትከልን ከመይ ከምዘሎን፡ ትጽቢትን ክውንነትን ከመይ ከምዝተጋጠመ ምርኣይ ኣገዳሲ እዩ ይብል፡ ብዛዕባ እዘን ዝጥቀሳ ዘለዋ ኣደታት ናይ ቀረባ ፍልጠት ዘለዎ ኣቶ ኤልያስ ሃብተስላሰ። እተን ኣብ ጽባሕ ነጻነት ካብ ሃገረ ስደተን ናብታ ዋጋ ዝኸፈላላ ብ1991 ነጻ ዝወጽአት ሃገረን ክምለሳ ዝሓልማ ዝነበራ ኣደታት ከምቲ ዝሓሰበኦ ኣይኰነለንን። እተን ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ዘቤታዊ ዕዮ ተጸሚደን ከቢድ ስራሕ ዝሰርሓ ዝነበራ ኣደታት ኣክንዲ ንዓዲ ዝምለሳ፡ ብኣንጻሩ፡ ብዙሓት ኤርትራውያን እቶም ንናጽነት ዝተጋደሉ ከይተረፈ ንስደት ይውሕዙ ብምህላዎም፡ ትጽቢትን ክውንነነትን ኤርትራውያን ከምዘይተጋጠመ ኣብ ሰብዓታት ኣብ ሮማ ዝነብር ዝነበረ ኣቶ ኤልያስ ይዛረብ። “መብዛሕተአን እተን ናይ ሰብዓታት ኣደታት ሕጂ ብዕድመ ደፊአን፡ ካብቲ ዓቢ ስእሊ ሰውራ ተገሊለን፡ ጥሮታ ወጺአን፡ ሓያሎ እውን ድሮ ካብዛ ዓለም ብሞት ሓሊፈን እየን። ብዙሓት ካብተን ብህይወተን ዘለዋ ከኣ ገና ኣብ ዓዲ ስደተን ኣብ ጥልያን ይነብራ ኣለዋ። ዛንታአን ከኣ ምስ ምንዋሕ ግዜ ዳርጋ ተረሲዑ ክበሃል ይከኣል፡” ይብል። እተን ኣብ ፈለማ 60’ታት ንዓዲ ጥልያን ዝኣተዋ ኣደታት፡ ኣብ ኤርትራ ይነብሩ ምስ ዝነበሩ ወሃብቲ ስራሕ ኢጣልያውያን እየን ዝሰርሓ ነይረን። ኣብ 1962 ስርዓት ሃይለስላሰ ንፈደራላዊ ውዕል 1952 ግሂሱ ንኤርትራ ምስተቘጻጸራ፡ ብዙሓት ኣብ ኤርትራ  ዝነበሩ ኢጣልያውያን ንዓዶም ክምለሱ እንከለው፡ ንገለአን ሰራሕተኛታቶም ሒዞመን ንዓዲ ጥልያን ተመልሱ። ሓያሎ ኣብ ማእከላይ ዕድመ ዝነበራ ኣደታት ከኣ ካብ ወደብ ባጽዕ ብመራኽብ ንናፖሊን ጀኖዋን ከምዝኣተዋ ገዲም ነባሪ ሮማ ኣቶ ኪዳነ የዘንቱ። ኣብቲ እዋን እንትርፎ ሰራሕተኛታት ኤምባሲ፡ ኣብ ዓዲ ጥልያን ብዙሓት ጸለምቲ ስደተኛታት ዳርጋ ኣይነበሩን። ብ1919 ኣብ ቫቲካን ናይ ኢትዮጵያውያን ኮለጅ ተተኺሉ ስለ ዝነበረ ግን፡ ብቕሽነት ክስልጥኑ ዝለኣኹ ኤርትራውያንን ኢትዮጵውያንን ተመሃሮ ኣብ ሮማ ነይሮም። ኤርትራውያን ኣደታት ግን ዳርጋ ኣይነበራን። ካብተን ፈለማ 60ታት ዝዝከራ ምስ ዶክተር ቶማሲ ዝበሃል ጣልያን (ሓኪም) ዝሰርሓ ዝነበራ ንሮማ ዝኣተዋ ኣደይ ሳራ ሰለባ እየን። ንሰን ኣብ ቪያ ናስዮናለ ዝበሃል ዓቢይ ጐደና ይነብራ ምንባረን ይዝንቶ። “ኣብ ከባቢ 1972 ኤርትራውያን ኣደታት ብብዝሒ ንዓዲ ጥልያን ክስደዳ ጀመራ” ይብል ኪዳነ። ኣብ ኣስመራ ‘ኣጀንሲያ ማሪያ’ ዝበሃል ብሓንቲ ኢጣልያዊት ዝካየድ ቤት ጽሕፈት ነበረ - ናይ ስራሕ-ገዛ ኣብ ዓዲ ጥልያን ተቘጺረን ክሰርሓ ንዝደልያ ደቂ ኣንስትዮ እተሳልጥ ሰብ’ያ ነይራ። ብንየው ከኣ ምስ ሃብታማት ጠላይን - ኣብ ሰሜንን ማእከላይን ሸነኽ ኢጣልያ - እተታኣሳስር ኣጀንሲያ’ያ ነይራ። እተን ዝስደዳ ዝነበራ ኣደታት መብዝሕትአን ብትምህርቲ ንክደፍኣ ብዙሕ ዕድላት ዘይነበረን፡ ብጁዋትን ዓቢ ሓላፍነት ቤተ-ሰብ ዝተሰከማን እየን ዝነበራ። እተን ኣደታት፡ ስኣን ብቝዕ ማሕበራዊ ፍልጠት (ንኣብነት ብጕዳይ መሰላት ሰራሕተኛታት)፡ ብትሑት ደሞዝን ብዘይ ተጣበቕቲ መሰላተንን ብተኣማንነትን የዋህነትን ይሰርሓ ነበራ። እቲ ስራሕ ከቢድ ነበረ፤ ኣብ ሰሙን ክልተ ፍርቂ መዓልታት (ሓሙስን ሰንበትን) ጥራይ ከዕርፋ ይፍቀደለን፣ ኣብቲ ዝሰርሓሉ ገዛ ኸኣ ይሓድራ ነበራ። ብጽምዋ ይሽገራ ስለ ዝነበራ ድማ፡ ዝገበራ ገይረን ንሓድሕደን ብሰበ-ሰብ ኣቢለን ክጫነዋ ጀመራ። ቍጽረን እናበዝሐ ምስ ከደ ኸኣ ኣብ ማእከላት ከተማ ክተኣኻኸባ ጀመራ። ንኣብነት ኣደታት ሮማ ኣብ ስታስዮነ-ተርሚኒ (ማእከላይ መደበር ባቡር) ዝበሃል ቦታ ይእከባ ነበራ። እተን ኣደታት ኣብቲ ከባቢ ስታስዮነ ዓሲለን፡ ክዳን ሓበሻ ተኸዲነን ምርኣይ ንባዕሉ ንጣልያን ዓቢ ምርኢት ነበረ። ንኵነታት ንጥፈታት ኣደታት ዓዲጥልያንን (ከምኡ’ውን ምንቅስቓስ ኤ.ና.ሰ.ኤ. - ኤርትራውያን ንናጽነት ኣብ ሰሜን ኣሜሪካ) ንምርዳእ እቲ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ኵነታት ምርዳእ ኣድላዪ’ዩ። ፈለማ 70’ታት ብውግእ ሓድሕድ’ዩ ዝዝከር። ህዝቢ ንሰላምን ሕብረትን እናጠለበ ኵነታት ሜዳ ግን ጽቡቕ ኣይነበረን። ተጋደልቲ ኣክንዲ ሓቢሮም ዝሰርሑ ነቲ ምስ ጸላኢኦም ክገጥምሉ ዝዓጠቑዎ ብረት ናብ ሓድሕዶም ኣቕንዑዎ። ኣብቲ እዋን’ቲ ዑስማን ሳልሕ ሳበ ኣብ ሰውራ ኤርትራ ልዑል ተራ ነይርዎ። ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት፡ ተጋደልቲ ጀብሃ (ተ.ሓ.ኤ.) ኣብ ከተማ እናኣተዉ ብዙሕ ንጥፈታት የካይዱ ነይሮም። ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ኣብ ኣስመራን ከባቢኣን ውግእ ጻዕጺዑ ብዙሓት በርጌስ [ሲቪል] ይቐተሉ ስለዝነበሩ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ኤርትራውያን ንኽቃለሱ ንሜዳ ይውሕዙ ነበሩ። ኣብቲ እዋን ከኣ ተሓኤ ኣስታት ሓደ ሽሕ ዝዀኑ እሱራት ካብ ኣብያተ ማእሰርቲ ሰምበልን ዓዲዃላን ሓራ ኣውጺኦም። ብተወሳኺ፡ ኣብ ወኪዱባ፡ ኦምሓጀር፡ ኣቝርደት ጃምላዊ ግፍዒ ስለዝተፈጸመ፡ ህጹጽ ግዜ ተኣዊጁ፡ ብዙሓት ኣባላት ፖሊስ ኤርትራ ናብ ገድሊ ሰዲዖም። ኮንግረስ ጀብሃ፡ ንኣሕመድ ናስር ከም መራሒ መሪጾም  ምስ ዑስማን ሳልሕ ሳበ (ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ) ንሕብረት ክሰማምዑ፡ ብሸነኽ ህዝባዊ ግንባር ከኣ ንሳበ በቲ ምስ ጀብሃ ዘካየዶ ናይ ሕብረት ፈተነ ኰኒኖም ክንጽልዎ፣ ብሰንኪ እቲ ግፍዒ፡ ኣስታት 220,000 ኤርትራዊ ንሱዳን ከም ዝተሰዱን፡ ካብኣቶም'ውን ብዙሓት ንኤውሮጳ ከም ዝሰገሩን ኣቶ ኤልያስ ይዝክር። ብዛዕባ ታሪኽ ሰውራ ኤርትራ ኣዕሚቝ ዝፈልጥን ተንታኒ ፖለቲካን ኤልያስ ሃብተስላሴ ከም ዝብሎ፡ ህዝባዊ ግንባር ንሳበ ምስ ኰነኑን ሰጐጉን፡ እቲ ብሳበ ኣቢሉ ዝመጽእ ዝነበረ ሓገዝ ምስ ተነፍጐም፡ ካልእ ኣታዊ ንምርካብ’ዮም ኣብ ኣደታት ዓዲ-ጥልያን ከድህቡ ዝጀመሩ፤ ከምኡ’ውን ናብቶም ኣብ ኣተንስ (ግሪኽ)፡ ሃገራት ዓረብ፡ ኣብ ፈቐዶኡ ዝነበሩ ኤርትራውያን ሰራሕተኛታት። “ምንቅስቓስ ሓፋሽ ውድባት ኣብ ፓዶቫ ዝበሃል ከተማ ብበዓል ነፍሲሄር ወዲ ቫካሮ (ተወልደ ተስፋማርያም) ክጅመር እዝከረኒ” ይብል ኤልያስ። “ኣነ ንሮማ ብታሕሳስ 1975 ምስ ኣተኹ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸራ ኣደታት ነይረን፣ ሚእቲ-ክልቲ-ሚእቲ ዝዀኑ ኤርትራውያን ከኣ ተወዳዲቦም ጸንሑኒ” ይብል። “በዓል ንጉሰ ዑቕበ (ኣብ ሚላኖ) በዓል ጎቴ፡ ኣሕመድ፡ ሃይለ ኣስፍሃ (ኣብ ሮማ)፡ ግርማይ ገብረማርያም (ሳንቲም) ኣብ ግሪኽ፡ ኰይኖም ከገልግሉ እዝከረኒ። ዓንዲ ሕቘ ናይቲ ምንቅስቓስ ግን ብርግጽ ኣደታት’የን ነይረን” ይብል። ርግጽ’ዩ፡ ኣደታት ንዓዲ-ጥልያን ብብዝሒ ዝሰገራሉ ዝነበረ ግዜ፡ ሰውራ ኤርትራ ኸኣ እናዓበየ ይኸይድ ስለ ዝነበረ፡ እቶም ካድራት ኣደታት ሓደ ምንጪ ሓገዝ ምዃነን ኣስተብሃልሉ’ሞ ኣይጸንሑን፡ ኣብ ፈቐድኡ ኣደታት ዝነበራሉ ከተማታት ክውሕዙ ጀመሩ። ኣደታት ምንጪ ሞራላዊ ደገፍ፡ ምንጪ ናውቲ፡ ከምኡ’ውን ምንጪ ገንዘብ ስለ ዝነበራ ክውድብወንን ፖለቲካዊ ንቕሓት ክህብወንን ጀመሩ። ተዓወቱ ኸኣ። ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ ጥራይ ዘይኰነስ ክልተ ግዜ ኣብ ኣኼባ ይሳተፋ ነበራ፤ ክብላ-ክብላ ኸኣ ዝተረፈ ናጻ ግዜአን ብምሉእ ንገድሊ ክዉፍያ ጀመራ። ወፈያታት ወሰኸ፡ ንመናበርን ንክራይ ገዛውቲ ካድረታትን (ቤት-ጽሕፈታቶም) ከምኡ’ውን ምግቦም ካብ ምኽኣል ሓሊፈን ኣብቶም ዝካየዱ ዝነበሩ ፕሮጀክትታት ምውጻእ ገንዘብ ይሳተፋ ነበራ፡ ይብል ኪዳነ። እተን ኣደታት ኣብ ዓዲ ንዝርከቡ ቤተሰበንን ንሰውራ ክሕግዛን፡ እቲ ሒደት ደሞዘን ተመቓቒሉ ግን ዒምም ከይበላ ወፈያአን ቀጸላ። ሕልመን ዝሓሸት ሃገር ምስ ኣምጻእና ክሓልፈልና’ዩ፡ ብምባል መዓንጠን ሸጥ ኣቢለን ዝከኣለን ከምዝገበራ፡ ኣቶ ኤልያስ ይሕብር። ካብ ሜዳ ኤርትራ ንሕክምና ዝመጹ ዝነበሩ ዉጉኣት ተቐቢለን፡ ኢደይ-ኢድኪ እናተበሃሃላ ዘስተናግዳሉ እዋን’ውን ነይሩ’ዩ።  በብእዋኑ መራሕቲ ክፍሊ ህዝቢ ካብ ሜዳ (ከም በዓል ስብሓት ኤፍረም ዘኣመሰሉ) በብተራ እናመጹ ዝያዳ ገንዘብ ንኸዋጽኣ ሰሚናራት እናዳለዉ ፖለቲካ ቀዳማይ ዕማመን ከም ዝኸውን ገበሩ። ሰሚናራት፡ ኣኼባ ፖለቲካዊ ንቕሓታት፡ ፈስቲቫላት፡ ቍጽሮም ወሰኹ።  ቀስ ኢሉ ቀዳማይ ተልእኾ ህይወተን ሰውራ ኤርትራ ኰነ፣ ምዑታት ኣደታት ሰውራ ተባሂለን ንኽጽውዓ በቕዓ። “ሰውራን ሓፋሽ ውዱባትን ቅዱስ ዕላማአን ኰነ ክበሃል ይከኣል” ይብል ኪዳነ። ‘ዓወታት’ ብቪድዮ ተቐሪጹ ካብ ሜዳ ይለኣኽ ስለዝነበረ፡ ኣብ ኣኼባ ‘ዓወታት’ እናዓለላ ወርቀን ቀንጢጠን ንሰውራ ክህባ ልሙድ ተርእዮ እናዀነ ከደ። ዓመታዊ ኣኼባ ቦሎኛ ኸኣ፡ ኤርትራውያን ካብ ምሉእ ዓለም ዝእከብሉ እዋን ስለ ዝነበረ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ሰባት ይእከቡ ነበሩ።  ኣደታት ዓዲጥልያን ድማ ነዚ ዅሉ ህዝቢ ንኽናብያ ከም ስርሐን ሒዘን እንጀራን ቅጫን ሕምባሻን ክስንክታ፡ ኣጻብሕ ክሰርሓ፡ ክሳብ ናጽነት ንዅሉ ብዘይ ገለ ምዕዝምዛም ይሰርሓኦ ምንባረን ሰነዳት ይነግሩ። ኣብ ኢትዮጵያ ደርግ ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ኵነታት ኤርትራ ክገድድ ጀመረ። ኣብ መታሕት ይዅን ማእከል ኣስመራ ቅትለት ወሰኸ። ኣደታት ዓዲጥልያን ንዓዲ ደዊለን ወረ ይረኽባ ስለ ዝነበራ፡ ወረ ተጋደልቲ ድማ ካብቶም ካድረታት (ብዝያዳ ካብ ካድራት ህዝባዊ ግንባር) ይረኽባ ስለ ዝነበራ፡ ኣብ ፖለቲካ እናጠለቓ ኸዳ። ንጡፋት ኣባላት ሓፋሽ ውዱባት ኰይነን ወፈያአን እናወሰኸ ከደ። “ይዅን’ምበር” ይብል ኤልያስ፡ “እቲ ቀንዲ ንሜዳ ዝስደድ ዝነበረ ሓገዝ ብ“ማሕበር ረዲኤት ኤርትራ” (E.R.A.) ኣቢሉ’ዩ ነይሩ። እቲ ኣብ ዓዲጥልያን ዝዋጻእ ዝነበረ ገንዘብ ነቲ ኣብ ኤውሮጳ ዝካየድ ዝነበረ ስርሓት ይዓመሎም ነይሩ በሃላይ’የ” ይብል። ኣደታት ዓዲጥልያን ቀልበንን ሃለዋተንን ምስ ተጋደልቲ ኣሕዋተንን ደቀንን ብምኻዱ፡ ነተን ዘይተወደባ ብጾተን ንኽውደባ ይደፋፍአአን ከምዝነበራ፤ ምስ ግዜ ከኣ እቶም ካድረታት ‘መን ግቡኣ ከፈለት - መን ኣይከፈለትን’ ዝብል ምቍጽጻር ስለዘተኣታተው፡ እተን ብኡ-ንብኡ ክኸፍላ ዘይከኣላ ካብ ናይ ዝመጽእ ወርሒ ደሞዘን ክኸፍላ ይመባጽዓ ንሓንሳብ እውን ኣዋርቐን ዝህባሉ እዋን’ውን ከምዝነበረ ኣቶ ኤልያስ ይዝክር። ፖለቲካዊ ንቕሓተን ድሩት ብምንባሩ፡ ገሊአን ኣደታት ‘ምሁር ተበላጻይ’ ወይ ከኣ ‘ተመሃራይ ንኡስ ብርዡዋ’፡ ብምባል ናብቲ ግንባር ንዘይተወደበ ኸኣ ከም ጸላኢ ይርእያኦ ምንባረን ዝገልጽ ኣቶ ኤልያስ፡ ሕጽረታተን ብዘየገድስ ተወፋይነት ኣደታት ዓዲጥልያን ሓወልቲ ክትከለሉ ይግባእ ይብል ኣቶ ኤልያስ። ኣበርክቶ ኣደታት ዓዲጥልያን ብሓጺር ዛንታን ሒደት ቃላትን ዝግለጽ ኣይኰነን። ካብ ፈለማ ሰብዓታት ጀሚረን ክሳብ ግዜ ናጽነት ረብሪብና ከይበላ ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት፡ ኣብ ዓዲጥልያን ንዝነበሩ ካድረታት ይዅኑ ስንኩላን ተጋደልትን ብገንዘብን ጉልበትን ናውትን ብልዑል ዓቕመን ከምዘበርከታ ሓያሎ ተመራመርቲ ታሪኽ የዘንትው። ኣብ መወዳእታኡ ግን መብዛሕትአን ናብታ ዝተቓለሳላ ሃገር ተመሊሰን እቲ ዝተረፈ ዕድመአን/ግዜ ጥሮታአን ብሰላም ቀሲነን ከሕልፋ ኣይከኣላን። ብ1991 እቲ ዝዓበየ ዝተኻየደ ጽንብል ብግዜ ናጽነት ነበረ። ኣደታት ዓዲጥልያን ጻምአን ዝረኽባሉ እዋን በጽሐ ኢሎም ዝገልጽዎ ሰባት ነበሩ። ምናዳ እተን ብሽቕለት ዝደኸማ፡ ብዕድመ ዝደፍኣ ኣደታት ንዓደን ተመሊሰን እፎይ ኢለን ዘዕርፋሉ ዘመን ኣተወ ይበሃል ነበረ። ሽዑ ዝተኣታተወ ዘይውዳእ ቢሮክራሲ ግን ዕንቅፋት ኰነን። ኣደታት ዓዲጥልያን እቲ ዝርካቡ ዝዓቘራኦ ገንዘብ ሒዘን፡ ንጥሮታአን ብግቡእ ክጥቀማሉ ኢለን ንኤርትራ ንኽምለሳ መደባት ሰሪዐን ክጽበያ ጀመራ። ገሊአን ድማ ኵነታት ንኽዕዘባ ኢለን ንዓዲ ክበጽሓ ጀመራ። መንግስቲ ግን ግደ ትጽቢት ደኣ ገበረን’ምበር መደበን ንኽሳኻዕ ኣይሓገዘን። ኪዳነ ሚኪኤል ከም ዝበሎ፡ “መብዛሕትአን ኣደታት፡ ንዓዲ ምምላስ’ምበር ካልእ ሕልሚ ኣይነበረንን። እተን ንኤርትራ ዝነበረን ዝሃባን ዝተበጀዋን፡ ብ "ወፈራ/መሸጣ ቦንድ መንግስቲ” እቶት ዘይርከቦ ቦንድ ክገዝኣ ጀመራ። እቲ ግዝያዊ መንግስቲ ስልጣን ምስ ኣጣጠሐ፡ እተን ኣደታት ኣብ ሓዳስ ኤርትራ ከም ጾር’ምበር ከም ኣደታት-ሰውራ ኤርትራ ገይሩ ኣይረኣየንን፡” ይብል።


ጀርመን ንኤርትራውያን ስደተኛታት ዝምልከት ዘጽደቐቶ ሓድሽ ሕጊ እንታይ’ዩ?

ኣብ ጀርመን ዝነብሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ኣገደስቲ ሰነዳት መገሻ ንምርካብ ካብ ኤምባሲ ኤርትራ መረጋገጺ ወረቐት ከቕርቡ ዘገድድ መስርሕ፡ ፌደራላዊ ቤት ፍርዲ ጀርመን ውዱቕ ከምዝገበሮ ተገሊጹ። መንግስቲ ጀርመን፡ ናብታ ሃገር ብዝተፈላለየ መንገዲ ኣትዮም ዑቕባ ንዝሓተቱ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ከምኡ'ውን ብመስርሕ 'ምትእኽኻብ ስድራቤት' ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣባላት ስድራኦም ናብታ ሃገር ክኣትዉ ንዝደልዩ ኤርትራውያን፡ ካብ ኤምባሲ ኤርትራ ፖስፖርትን ካልእ መሰነይታ ሰነዳትን ከምጽኡ ከምዘለዎም ከገድድ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ውሽጢ ጀርመን’ውን እንተዀነ፡ እቶም እታ ዓዲ እትደልዮ ግቡኣት ኣማሊኦም ዜግነት ናይ ጀርመን ክወስዱ ዝግባኦም ኤርትራውያን፡ ካብ ኤምባሲ ኤርትራ ሰነዳት ከምጽኡ ከምዘለዎም ስለዝሕበሮም፡ ንጉዳዮም ብጠበቓ ንኽማጐቱ ናብ ዘየድሊ ወጻኢታት ክቃልዑ ምጽንሖም ዝሕብሩ’ውን ኣለዉ። ኣብ ሚያዝያ 2021 ብኣማኢት ዝቝጸሩ ኤርትራውያን ነቲ መንግስቲ ጀርመን ብዝኽተሎ ተሪርን ዘየድልን ሕግታት ኣብ ጸገም ብምውዳቘም ሰለማዊ ሰልፊ ምክያዶም ዝዝከር ኰይኑ፡ ቅድሚኡ’ውን ነቲ ጸገማት ንምፍታሕ ካብ ኣብያተ ፍርዲ ክሳብ ኣብ ጐደናታት ሰላማዊ ሰልፍታት ብምክያድ ጥርዓናቶም ከቕርቡ ጸኒሖም'ዮም። ኤርትራዊ ክኢላ ሕጊ፡ ዶ/ር ዳኒኤል ረዘነ መኮነን ምስ ስጳኛዊት ሳራ ፓላሲዮስ ኣራፒለስን ብሓባር ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ሓደ መጽናዕታዊ ጸብጻብ ኣዳልዮም ነይሮም። እቲ ብምትሕብባር 'ኢኳል-ራይት'ን 'ኢንተርናሽናል ረፊዩጂ ኣሲስታንስ ፕሮጀክት'ን ዝተባህሉ ተጣበቕቲ ጕጅለታት ዝወጸ ጸብጻብ፡ ሰብመዚ ጀርመን ዝጠልብዎ ወግዓዊ ሰነዳት መንነት ሓደ ካብ ማሕንቘታት መስርሕ ምጥርናፍ ስድራቤታት ምዃኑ የነጽር። ኤርትራውያን ስደተኛታት ድማ፡ ከም ፓስፖርት፡ ካርድ መንነት፡ ምስክር ወረቐት መርዓ፡ ጥምቀትን ልደትን ዝበሉ ሰነዳት ከቕርቡ ከምዝሕተቱ እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። "ኤርትራ ብግቡእ ዝሰርሕ ስርዓተ-ሰነድ የብላን። ከምኡ ስለዝዀነ፡ ብዙሓት ምዕራፋት ሂወት (ከም ልደትን መርዓን) ብዘይ ወግዓዊ ሰነድ ይተርፉ" ክብል ኢኳል-ራይትስ ይገልጽ። ኣብታ ሃገር ወረቐት ምስክር ልደት ብስሩዕ ከምዘይወሃብን፡ እቲ ዝወሃብ ንባዕሉ ሓደ ከምዘይኰነን፡ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ከምዝፈላለን እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። "ከም ናይ ልደትን ካልኦት ኣገደስቲ ሰነዳትን ግድፈት ፊደላት ምርካብ'ውን ዘይልሙድ ኣይኰነን፡ ምኽንያቱ ጸገም ምዕሩይነት [standardization] ኣብ ኤርትራ ልሙድ ስለዝዀነ" ድማ ይብል። ክኢላ ዓለምለኻዊ ሕግን ሰባዊ መሰላትን ዝዀነ ዶ/ር ዳኒኤል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ዕላማ ናይቲ ጸብጻብ፡ ጥርዓናት እቶም ስደተኛታት ኣብ ኣብያተ-ፍርዲ ብምቕራብ ንጥብቅናን ምጕትን ከገልግል ትጽቢት ከምዘሎ ይገልጽ። ካብ ሃገሮም ሃዲሞም ዝወጹ ስደተኛታት ሰነዳዊ መርትዖታት ከቕርቡ ዝኽእልሉ መንገዲ ጸቢብ ምዃኑን፡ እቲ ዝቐርበሎም ዘሎ ቅጥዕታት ከኣ ርትዓዊ ከምዘይኰነን ይዛረብ። "ንሓደ ካብ ሃገሩ ሃዲሙ ዝመጸ ስደተኛ፡ (ኤርትራውያን መብዛሕትኦም ብኸምኡ ስለዝኣትዉ)፡ ካብቲ ብቐንዱ ሃዲሙ ዝመጸሉ ሃገር፡ ኤምባሲ ከይዱ፡ ወረቐት ሰነድ ወይ ካልእ ነገራት ከምጽእ ክትሓቶ ቅቡል ኣይኰነን። "ምኽንያቱ ናብታ ዝሃደምካላ ሃገር ተመለስ ኢኻ ትብሎ ዘለኻ፡ ወይ ከኣ ናብ ተደናጋጽነትን ምሕረትን ናይቲ ንዕኡ [መንግስቲ] ዝውክል ኤምባሲ ተመለስ ኢኻ ትብሎ ዘለኻ።" እዚ ድማ፡ "ምስቲ ንመሰል ስደተኛታት ዝምልከት ኣህጉራዊ ሕጊ ዝራጸም'ዩ" ዝብል ዶ/ር ዳኒኤል ረዘነ፡ ናብ ናይ ኤርትራ ኤምባሲ ኪዱ ምባል ነቶም ስደተኛታት "ሓደጋታት ኣለዎ" ብምባል ገሊጹ ነይሩ። ካብ ሃገሮም ወጻኢ ዝነብሩ ኤርትራውያን ካብ ኤምባሲታት ሃገሮም ዝዀነ ኣገልግሎት ንምርካብ ካብ ኣታዊኦም ክልተ ሚእታዊት ክኸፍሉ፣ ካብታ ሃገር ብዘይ ሕጋዊ መንገዲ ዝወጹ ስደተኛታት ድማ፡ ኣብቲ ኤምባሲ ቀሪቦም ወረቐት ጣዕሳ ክመልኡን ይግደዱ’ዮም። ካብዚ ብምብጋስ እተን ከም ሃገረ ጀርመን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ትርር ዝበለ ሕጋጋት ዘለወን ሃገራት፡ ነቶም ካብ መንግስቲ ኤርትራ ሃዲሞም ዝወጽኡ ስደተኛታት፡ "ተመሊሶም ናብ መንግስቲ ኤርትራ ክሰግዱን መጋበርያ ናይቲ ዝሃደምሉ መንግስቲ ክዀኑን" ከምዘገድዶም ርእይቶታት ክወሃበሉ ጸኒሑ’ዩ። ብሰሉስ ግን ፌደራላዊ ቤት ፍርዲ ጀርመን፡ ነቲ ጉዳይ መርሚሩ፡ እቶም ስድራኦም ክጥርንፉ ዘኽእል መሰል ዘለዎምን፡ ሕቶ ዕቝባኦም ቅብል ኰይኑ ክንሱ ካብ ኤምባሲ ኤርትራ ሰነዳት ከምጽኡ ዘይክኣሉን ብቐጥታ ፓስፖርት ክወሃቦም ዘኽእል ሕጊ ኣጽዲቝ። ነዚ ውሳነ ኣመልኪታ ኣብ ጀርመን እትነብር ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ፌቨን ጊደወን፡ “ቅድሚ ሕጂ መንግስቲ ጀርመን ነቶም 'ብትራቭል ዶኵመንት' ናብ ጀርመን ክምጽኡ ዝኽእሉ፡ ካብ ኤምባሲ ኤርትራ መረጋገጺ ኣምጽኡ ዝብል ሕጊ’ዮም ክኽተሉ ጸኒሖም፣ ሕጂ ግን እቶም ናብ ጀርመን ክኣትዉ ዘኽእል ምኽንያት ዘለዎም ብቐጥታ ትራቭል ዶኵመንት ክወሃቦም ጸዲቝ ኣሎ፣ ስለዚ ናብ ኤምባሲ ኤርትራ ከይዶም 2 ሚእታዊት ክኸፍሉ ይዅን ናይ ጣዕሳ ክመልኡ ኣይክግደዱን’ዮም፡” ትብል። ቅድሚ ሕጂ ዝዀነ ብፖለቲካዊ ይዅን ብቝጠባ ዑቕባ ዝሓትት፡ ብምጥርናፍ ስድራቤት ናብቲ ሃገር ክኣቱ ንዝደሊ ብሓፈሻ፡ ብመንግስቲ ጀርመን፡" መረጋገጺ ሰነዳት ካብ ኤምባሲ ኤርትራ ኣምጽእ" እዩ ክበሃል ጸኒሑ። ፌቨን ጊደወን፡ እዚ ክሲ ብሓደ ሰብ ከምዝተጀመረ ብምግላጽ፡ እንተዀነ ንብዙሓት ሰባት ከሳቒ ዝጸንሐ ጉዳይ ምዃኑን’ያ ትሕብር። “ገሊኦም ከይፈተዉ ሰነዳት ንምርካብ ንመንግስቲ ኤርትራ 2 ሚእታዊት ክኸፍሉን ናይ ጣዕሳ ፎርም ክመልኡ ዝተገደዱን ኣለዉ፣ ገለ ኸኣ ተበሳጭዮም ነዛ ዓዲ ገዲፎማ” ትብል። ንሳ ኣተሓሒዛ፡ “ኣብ ነሓሰ ኣብ ፌስቲቫል ናይ ኤርትራ ኣብ ዝነበረ ተቓውሞታትን፡ መንግስቲ ጀርመን ነዚ ክኽተሎ ዝጸንሐ ኣካይዳ ዝያዳ ከስተብህለሉን ጸገማት ኤርትራውያን ኣተኵሮ ክህቦን ደሪኹ’ዩ” ትብል። እቲ ፌደራላዊ ቤት ፍርዲ ጀርመን፡ ብ 1 C 9.21 ዝብል ዓንቀጽ ዝመሓላለፎ ውሳነ፡ ንብዙሓት በቲ መንግስቲ ክኽተሎ ዝጸንሐ ኣተሓሕዛ ኣብ ጸገም ዝወደቝ ኤርትራውያን መስተርሆት ከምዝፈጠረሎም ርእይቶኦም ክህቡ ጀሚሮም ኣለዉ።


ሓይልታት ትግራይ፡ ኩሎም ተወለድቲ ትግራይ ናብ ኲናት ክዘምቱ ጸዊዑ

ምስ መንግስቲ ፌደራል ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት ትግራይ ኩሎም ተወለድቲ ትግራይ ናብ ኲናት ክኸቱ ጸዊዖም። ትማሊ ምሸት ብቴሌቪዥን ድምጺ ወያነ ኣብ ዝተመሓላለፈ መግለጺ፡ “ህልውናና ንምርግጋጽ” ኩሎም ተወለድቲ ትግራይ “ኣብዚ ወሳኒ ምዕራፍ ዝበጽሐ” ኲናት ክሳተፍ ጸዊዑ። “ሃብትና ብምውዳድ ኣብቲ ኣብ ወሳኒ ምዕራፍ ዝበጽሐ ኲናት ብምስታፍ ህልውናና ንምርግጋጽ መንግስቲ ትግራይ ይጽውዕ” ይብል እቲ መግለጺ። መንግስቲ ፌደራልን ደገፍቱ መራሕቲ ኤርትራን ኣብ ልዕሊ ሲቪላዊ መንበርታት ዒላምኡ ዘይፈለየ ደብዳብ  መዳፍዕ ይፍጽሙ ከምዘለዉ ሰበስልጣን ትግራይ ከሲሶም። እቶም መጥቃዕቲታት ራማን ዓዲግራትን ዝርከብዎም ናብ ዶብ ኤርትራ ኣብ ዝቐረቡ ከባቢታት ዘነፃፀሩ ምዃኖም እውን እቶም ክልላዊ መራሕቲ ገሊጾም። መራሕቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን ግን ዛጊት ኣብዚ ክሲ ርእይቶ ኣይሃቡን። እዚ ሳልሳይ ዙርያ ውግእ ምስ ተጀመረ፡ መንግስቲ ኤርትራ ዕድሚኦም ትሕቲ 55 ዓመት ዝዀኑ ዕቑር ሰራዊት ብህጹጽ ክኸቱ ጸዊዑ ነይሩ። እቲ ክልተ ዓመት ክመልኦ ቀሪቡ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ብዝተፈላለዩ ግንባራት ብዝካየዱ ዘለው ውግኣት ከም ዝቐጸለ ይግለጽ። እዞም ጻውዒት ዝተገብረሎም ኣባላት ሰራዊት፡ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ እትዋሰነሉን ስግኣት ኲናት ኣለዎም ናብ ዝተባህሉን ከባቢታት ከም ዝተወስዱ ተገሊጹ ነይሩ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ፡ ትማሊ ሰንበት ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጽሓፎ መልእኽቲ፡ መራሕቲ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ወተሃደራት ብዝተፈላለዩ ግንባራት ከም ዘዋፈሩ ይገልጽ። ንሱ ከም ዝበሎ እንተዀይኑ፡ መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን መጠነ ሰፊሕ ጸረ መጥቃዕቲ ንምውሳድ ልዑል ወተሃደራት ዝሓዘ ሜካናይዝድ ሰራዊት ኣብ ጥቓ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝርከቡ ከባቢታት ዛላምበሳ፣ ጾረናን ራማን ኣውፊሮም ኣለው። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተሓሲቡ ዝነበረ ዘተ ሰላም መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ከም ዝተናውሐ ይዝከር። ኲናት ትግራይ ፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ካብ ዝጅመር ንድሓር ናብ ጐረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ ልዑል ሰብኣዊ ክሳራታት ከም ዘስዓበ ይፍለጥ። እቲ ኲናት፡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ሃዲኡ ድሕሪ ምጽንሑ፡ ኣብ መፋርሕ ወርሒ ነሓሰ ዳግም ከም ዝተወልዐ ይዝከር። ሰራዊት ኤርትራ’ውን ኣብዚ ኲናት ይሳተፍ ከም ዘሎ ይግለጽ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣትን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳትን ይካየድ ከም ዘሎ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። እቲ ጎንጺ ዳግማይ ምልዓሉ፡ ነቲ ንሚልዮናት ዜጋታት ዝወሃብ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ክብል ጠንቂ ከምዝኰነ ዝገልጽ እቲ ውድብ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ክበጽሕ እንተዘይክኢሉ ሚልዮናት ንሓደጋ ጥሜት ከምዝቃልዑ ብተደጋጋሚ ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት፡ ሚልዮናት ሰባት ኣደዳ ጥምየት ክዀኑ እንከለዉ፡ ንዓጸቦ ዝተቓልዑ'ውን ውሑዳት ኣይኰኑን። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ባንክ፡ ተሌፎን፡ መብራህቲን መጓዓዝያን ብምቍራጹ ነበርቲ እታ ክልል ንሕሰም ተቓሊዖም ይርከቡ።


ህልቂት ላምፔዱሳ፡ 'ዝነባዕናዮ ንብዓት ኣይርስዖን እየ'

ህልቂት ላምፔዱሳ ድሮ ትሽዓተ ዓመቱ ገይሩ ከብቅዕ ንዓይ ግን ትማሊ ዝተፈጸመ ኰይኑ እዩ ዝስመዓኒ። ሃልሃልታ ናይታ ሓሙሽተ ሚእቲ ስደተኛታት ዝጸዓነት ኣብ ስግር ላምፔዱሳ ብባርዕ እትህሞኽ ዝነበረት መርከብ፡ ካብ ቅድሚ ዓይነይ ፈጺሙ ርሒቝ ኣይፈልጥን እዩ። ብውነይን ብሕልመይን ብኽያትን ኣውያትን ናይቶም ዓዲ ሰብ ኣቲና፡ ዓዲ ተስፋ በጺሕና ብምባል ብልዑል ሃንቀውታ መሬት ክረግጹ ዝጽበዩ ዝነበሩ ቈልዓ ሰበይትን መንእሰያትን እዝክሮ እሞ ክቈጻጸሮ ዘይክእል ንብዓት ይስዕረኒ። ቅድሚ እቲ እዋን ዝተፈላለየ ዛንታታት ምጥሓል ስደተኛታታት ዝጸዓና ጀላቡ ሰሚዕናን ሞት ናይ ፍትዋት ኣሕዋትን መቕርብን ተረዲእና ኢና። ግን ከኣ ነቲ ፍጻመ ብዓይንና ስለዘይረኣናዮ ከምዚ ናይ ላምፔዱሳ ገይሩ ኣይሃሰየናን። ምርኣይ ምእማን ስለዝዀነ ግን ሚድያታት ዓለም ንህልቂት ላምፔዱሳ ብድምጽን ስእልን ቀሪጸን ኣብ መስኮት ተሌቪዥናት ምስ ኣቕረባልና ዝተሰምዓና ስምዒት ዝነባዕናዮ ንብዓት ኣይርስዖን እየ። እቶም ኣብቲ ዘሕዝን ትራጄዲ፡ ደቈም ኣሕዋቶም መቕርቦም ዝጠፍእዎም ስድራ ቤታት ነቲ ፍጻመ ዕለታዊ ክዝክርዎ ባህሪያዊ እዩ። ዝበዝሐ ሰብ ግን ነታ ጸላም ናይ ሓደጋ ዕለትን ቅንያታን እዮም ዝዝክሩ። ኣብ ቦሎኛን ከባቢኣን እንርከብ ኤርትራውያን ንዝኽሪ ታሽዓይ ዓመት ህልቂት ላምፔዱሳ፡ ብሰንበት ክልተ ጥቅምቲ ንበይንና፡ ሰኑይ 03 ጥቅምቲ ከኣ ምስ ዝተፈላለያ ኢጣልያውያን ማሕበራት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብቲ ምምሕዳር ከተማ ቦሎኛ ንዝኽሪ እቶም ግዳያት ዝወፈዮ ብስሞም ዝጽዋዕ ፓርክ ኣኽቢርናዮ። ኣብቲ ናይ ዝኽሪ ምትእኽኻብ፡ ሰብኣውነት ዝስመዖምን ስቓይ ስደተኛታት ዘሕምሞምን ግዱሳን ኢጣልያውን ንክብሪ እቶም ቅድሚ ትሽዓተ ዓመት ንቝጽ መሬት እናማዕደው ብሓደጋ ባርዕ ብጃምላ ዝሞቱ ልዕሊ 360 ኤርትራውያን ብሓባር ናይ ዝኽሪ ጸሎት ኣዕሪግና። ነብሲ ወከፍ እቲ ንዝኽሪ ዝተኣኻኸበ ሰብ ኣብታ ነቶም ብሓደጋ ዝተፈልዩና ኣሕዋት ንምዝካር ናይ ሕልና ጸሎት ከዕርግ እንከሎ፡ ርእሱ ዘድነነላ ሰዓት እንታይ ኮን ይዝክር ይህሉ ክብል እሓስብ ነይረ። እንተ ኣነ ኣብታ ጸሎተ ሕልና እነብጽሓላ ዝነበርና ደቒቕ ብሓሳብ ናብታ ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ቅድሚ ትሽዓተ ዓመት ዝማዕክዋ ሰበር ዜና ተመሊሰ ነቲ እዋን ብሕልናይ ዳህሰስክዎ። ኣብተን ናይ ዝኽሪ ደቓይቕ ከኣ ፈለማ እታ ባባርዕ ሓዊ እትልብለብ ዝነበረት ኣማኢት ኣሕዋተይ ብኽፉእ ዝጠፍኡላ ጃልባን እቲ ማዕከናት ዜና ዓለም ዝቀባበላሉ ዝነበራ ትራጄዲን ተራእየኒ። ንባዕለይ ብኣጻምእ ሰሃራን በቲ ተደጋጋሚ ሓደጋ ጀላቡ ዘጋጥመሉ ማእከላይ ባሕሪ ስለዝመጻእኩ፡ እቶም ኣሕዋት ክብገሱ እንከለው ዝህልዎም ሻቕሎትን ብርሃን ላምፔዱሳ ምስ በጽሑ ዝሓደሮም ተስፋን ብዓይነ ሕልናይ ክስእሎ ፈቲነ። ሞት ንደቂ ሰባት ዝተዋህበና ትዕድልቲ'ኳ እንተዀነ ብኸምቲ ጃምላዊ ሓደጋ፡ ኣብ ሓደ ወጋሕታ፡ ልዕሊ 360 ሰባት ብባርዕ ሓውን ባሕርን ክጠፍኡ ኣብ ኣእምሮኻ ዘይሃስስ በሰላ’ዩ ዝገድፈልካ። ብፍላይ ዳሕራይ፡ እቶም ሕማቕ ሓደጋ ዘጋጠሞም ኣሕዋት “ ኣብ መጨረሻ ስንብታኦም ዝበልዎ” ካብቶም ውጻእ መዓት ክዝንቶ ዝሰማዕክዎ ልብኻ ዝትንክፍ ዘረባ ኣይርስዖን እየ። “እዋይ ኣነ ደቀይ ለከምኩኹም እባ” እናበለት ምስ ሰለስተ ደቃ ዝጠሓለት ወላዲት፡ ናይታ ንኢጣልያዊ ዳይፐር ዘንበዐት ኣብ ባሕሪ ዕሸል ዝተገላገለት መንእሰይ፡ “ሓደ ንወላዲተይ እየ፡ እንተድሒንኩም ነደይ ንገሩለይ!” እናበለ ዝተሰናበተ መንእሰይ፡ ብሓደ ተጓዒዞም መጺኦም ኣብታ መልኣከ ሞት ምስከተሮም ዝተፈላለዩ ኣሕዋት፡ ቤተሰብ፡ መቕርብ በብሓደ ኣብ ዝኽረይ መጺኦምኒ። እቲ ዝኽሪ ንዓይ ክሳዕ ክንድዚ ዘቃጸለንስ ነታ ሬሳ ውላዳ ዘይቀበረት ወላዲት፡ ነቲ ሬሳ ውላዱ ዘይረኣየ ወላዲ፡ ነቲ በዓልቲ ቤቱ ምስ ደቃ ክትሰግር ዝጽበ ዝነበረ በዓል ኪዳና፡ ነቶም ሎሚ ዶ ጽባሕ ይኣትው ይዀኑ እናበሉ ኣብ ስግር ማእከላይ ባሕሪ ብተስፋ ዝጽበዩዎም ዝነበሩ ኣሕዋትን መቕርብን ማዕረ ክንደይ የቐንዝዎም ከምዘሎ ክሓስቦ ይኸብደኒ። እቲ ሓደጋ ምስ ኣጋጠመ ፈለማ ብማዕከን ዜናኡ“ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ጥሒሎም!” ዝበለ ኣማኢት ዜጋታቱ ብጃምላ ዝሞቱዎ መንግስተይ፡ ዳሕራይ “እቲ ቀንዲ ተሓታቲ ስርዓት ዋሺንግተን’ዩ” ክብል እቲ ሓጢኣት ንኻልእ ከሰክሞ’ኳ እንተፈተነ፡ ንዓይ ሓዊስካ እቲ ዅሉ ንስደት ዝፈለሰ መንእሰይ ኤርትራ፡ ኣብ ዓዱን መሬቱን ስለዘይጠዓሞ፡ ሕልምታቱ ከተግብር ስለዘይከኣለ እምበር ከምቲ መንግስትና ዝብሎ፡ ብጻውዒት ሃገራት ምዕራብ ወይ ብምድፍፋእ ኣሜሪካ ኣይኮነን ካብ እንፈትዎም ወለድናን ህዝብናን ተሰዲድና። ኣብቲ ሓጺር ደቓይቕ፡ ዝኽረይ ናብትን ናብዝን ሒዙኒ ስለዝወናጨፍ ብዙሕ ክብል ክዝክርን ምደለኹ። እንተዀነ ኵላትና እቶም ነታ ዕለትን እቲ ፍጻመ ሓደጋን እንዝክር ሰባት ነናትና ዝኽሪ ስለዘለና፡ ሰንበትን ሰኑይን በዓለ ዝኽርና ከመይ ከምዝነበረ ብሓጺር ገሊጸ ክውድእ። ብዙሓት ኣሕዋት ሽዑኡ፡ ቅድመኡን ድሕሪኡን ዝሰምዕዎን ዝረኣይዎን ዝተመኮርዎን ምስክርነት ብምቕራብ፡ ንመጻኢ ከምኡ ዝኣመሰለ ጃምላዊ ህልቂት ንኸየጋጥም ምኽሪ ሂቦም። ነቶም ኣብ ኢጣልያ ዝተወልዱን ብናእሽትኦም ንስደት ዝሰገሩን ቈልዑ ቅድሚ ትሽዓተ ዓመት እንታይ ከምዘጋጠመን ስለምንታይ ብጸሎት ኣሕዋትና ንዝክር ከምዘለና ነጊርናዮም። ሓያሎ ኣሕዋት እውን ብዛዕባ እቲ ሓደጋ ዝተገጥመ ልቢ ዝትንክፍ ፍርያት ስነ ጥበብ እውን ኣቕሪቦም። ልዕሊ ኵሉ ግን ዝሰምዕ እዝኒ ዘለዎ ንኽሰምዕ፡ ንኤርትራውን ኣሕዋትን ኣብቲ ዝኽሪ ዝተሳተፉ ግዱሳት ወከልቲ ዝተፈላለያ ማሕበራት፡ ከም ኣምኒስት ኢንተርናሽናል፡ ዩኤንኤችሲኣር፡ ኦኤኤስ ሜዲተራንያን፡ ሓካይም ብዘይ ዶብ ዝኣመሰሉ ንሰብኣዊ መሰላት ህዝቢ ዝቃለሱ ማሕበራት፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ኣሕዋትናን ህዝብናን ዝወርድ ዘሎ ወጽዓን ሽግርን ጭንቅን ሕሰምን ነጊርናን ተሪኽናን ሕልናና ኣቕሲንና፡ ዳግማይ ከምኡ ዝኣመሰለ ጃምላዊ ቅዝፈትስ ይትረፍ፡ ሞት ውልቀ ስደኛታት ኣሕዋት እውን ከይንሰምዕ እናተመነና ነንቤትና ተፋኒና። ውልቃዊ ዝኽሪ ኣብ ታሽዓይ ዓመት ላምፔዱሳ - ኣብርሃም ተስፋይ


ውግእ ኢትዮጵያ፡ ስእልታት ሳተላይት ኣብ ጥቓ ዶብ ኤርትራ ሰራዊት ክተኣኻኸብ የርኢ

ስእልታት ሳተላይት፡ ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ትግራይ ዳግም ዝተወልዐ፡ ካብ ዓለም ዝተኸወለ ምስሊ ውግእ የርኢ። ኣብቲ ቦታ መራኸቢታት ብምቍራጹን ጋዜጠኛታት ናብቲ ዞባ ውግእ ምእታው ስለዝተኸልከሉን ብዛዕባ'ቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ምዕባለታት ጭቡጥ ሓበሬታ የሎን። ኣብዚ ወርሒ’ዚ ዝተወስደ ስእልታት፡ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣንጻር ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ዝገብሮ ዘሎ ኵናት ዝድግፍ፡ ኣብቲ ንኢትዮጵያ ንኤርትራ ዘዳውብ ቦታ ዝተኣኻኸበ ሰራዊትን ወተሃደራዊ ነቝጣታትን የርኢ። ኤርትራ ኣብ ቀረባ እዋን ንትግራይ ንምጥቃዕ ዕቝር ሰራዊታ ከምዘኽተተት ተገሊጹ እዩ። እቲ ውግእ ምእንቲ ሰብኣዊ ረድኤት ተባሂሉ ንሓሙሽተ ወርሒ ተቛሪጹ ድሕሪ ምጽንሑ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ተባሪዑ። ዓለማዊ ፕሮግራም ምግቢ ሕቡራት ሃገራት ብሰንኪ’ዚ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ውግእ ሓድሕድ፡ ኣስታት 13 ሚልዮን ሰባት ረድኤት ከምዘድልዮም ይሕብር ። እዚ ናይ መጀመርታ ናይ ሳተላይት ስእሊ ኣብ ሰሜን-ምዕራብ እትርከብ ከተማ ሽራሮ ኣብ ኢድ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝነበረትሉ ብ26 መስከረም ዝተወስደ እዩ። እዚ ኣብ ላዕሊ ተመልኪቱ ዘሎ ስእሊ፡ ካብታ ከተማ ንምብራቕ ዝወስድ ቀንዲ መገዲ እዩ። ኣብቲ ኣብ ጸጋማይ ሸነኽ ዝርከብ ቀንዲ መንገዲ፡ ታንክታት ተሰሪዐን ይረኣያ። ብየማን ከኣ እቲ ኣብ 2014 እተኸፍተ ናይ መጥባሕቲ ክፍልታት፡ ናይ ኤክሰረይ ህንጻ፡ ከምኡ'ውን 35 ዓራውቲ እተኸፍተ ሆስፒታል ማይ ዓይኒ ኣሎ። ኣስታት 150 ዝዀኑ ምናልባት ወተሃደራት ወይ ተጋደልቲ ክዀኑ ዝኽእሉ ሰባት ካብቲ ኣፍደገ ናብ ቀንዲ መንገዲ ኣብ ዝዝርጋሕ ኣብ መስርዕ ተሰሊፎም ይረኣዩ። እቲ ሆስፒታል ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዕንወት ስለዘጋጠሞ ኣዝዩ ከም ዝተበላሸወ ጸብጻባት ሓቢሮም ነይሮም ። ኤምኤስኤፍ ዝተባህለ ትካል ግብረ ሰናይ፡ ሆስፒታል ማይ ዓይኒ ካብ መጋቢት 2021 ኣብቲ ክልል ዝርከባ መደበራት ጥዕና ከምኡ'ውን ሆስፒታል ማይዓይኒ ብፍላጥ ሰፊሕ መጥቃዕትን ዝምታን ከምዘጋጠመን ሓቢሩ ነይሩ። ካብተን ሽዑ ዝበጽሕወን 106 ማእከላት፡ እተን 13% ጥራይ እየን ንቡር ኣገልግሎት ዝህባ ነይረን። ዋላ’ኳ ናይ ኤምኤስኤፍ ገሊኡ ትካላት ጥዕና ካብ ዝምታ እንተደሓነ፡ ኣብቲ ክልል ዝርከብ መብዛሕትአን ማእከላት ጥዕና ኣገልግሎት ንኸይህባ ብፍላጥ ተበላሽየን እየን። ቢቢሲ ካብ ከተማ ሸራሮ ብምብራቕ ኣስታት 95 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ ሽረ ንሓደ ላዕለዋይ ሰራሕተኛ ረድኤት ኣዘራሪብዎ ኣሎ። ንሱ ካብ ባሕቲ መስከረም ኣትሒዙ ኣስታት 210,000 ሰባት ካብ ሽራሮን ከባቢኣን ናብ ሽረ ሃዲሞም ከም ዝኣተው ይገልጽ ። "እቶም ሰባት ካብታ ከተማ ቅድሚ ምውጻኦም፡ ንሓደ ሰሙን ዝኣክል ቀጻሊ ዘየዕርፍ ምልውዋጥ ተዅሲ ነይሩ" ክብል ንቢቢሲ. ሓቢሩ። ምእንቲ ድሕነቱ መንነት እቲ ሰራሕተኛ ረድኤት ተቐይሩ እዩ። እቶም ካብ ሽራሮ ሃዲሞም ናብ ሽረ ዝመጽኡን እቶም ናብ ሆስፒታል ሸራሮን ማይ ዓይኒን ተመዲቦም ዝተላእኩ ሰባት እተን ሆስፒታላት ኣብ ኢድ ሓይልታት መንግስቲ ኤርትራን ኢትዮጵያን ከም ዘለዋ ምግላጾም ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብ13 መስከረም ቅድሚ እዚ ስእሊ ሳተላይት ምውሳዱ፡ ሓላፊ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ ንመራኸቢ ብዙሃን 'ቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ካብ ሽራሮ ክሳብ ኣድመይቲ ተቘጻጺሮሞ ኣለው" ኢሉ ነይሩ። ኣብዚ እዋን እዚ ሽራሮ ኣብ ኢድ መን ከምዘላ ንጹር ኣይኰነን። እቲ ኣብ ሽረ ዝሰርሕ ወሃብ ረዲኤት፡ ኵነታት መዓልታዊ እዩ ዝቀያየር ዘሎ ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ማክሳር ብዝተባህለ ኩባንያ ዝተላዕለ ስእሊ ከምዝሕብሮ ካብቲ ሆስፒታል፡ ሓደ ኪሎሜተር ኣብ ዘይመልእ ርሕቀት፡ ተጎታቲ መዳፍዕ ንተዅሲ ድሉው ኰይኑ ከምዘሎ የርኢ። እቲ መዳፍዕ ናበይ ከምዝቐንዐ ግን ንጹር ኣይኰነን ። ብዛዕባ ሽራሮ ዝምልከት ብወገን መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝተዋህበ ርእይቶ የለን ። እንተዀነ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣሜሪካ ብዛዕባ እቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝሰግሩ ወተሃደራት ኤርትራ ሻቕሎት ከም ዘለዋን፡ "ሰራዊት ኤርትራ ደው ክብሉ ኣለዎም" ኢሉ። "ሰራዊት ኤርትራ ዶባት ሰጊሮም ዝገብርዎ ዘለው ንከታተሎ ኣለና። ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ምህላዎም፡ ነቲ ድሮ ዘሕዝን ኰይኑ ዘሎ ኵነታት ክሓላልኾ እዩ፡" ይብል ሃመር። ብሸነኽ ሽራሮ ኣስታት ሽዱሽተ ኪሎ ሜተር ኣብ ዝርሕቀቱ ቦታ፡ 45 ዝኣኽላ መካይንን ብዙሓት ኣውቶቡሳትን ናብታ ከተማ ገጸን ዘምርሓ ዘለዋ ይመስላ። ካብኡ ሓሙሽተ ኪሎ ሜተር ኣብ ዝርሕቀቱ ከኣ፡ ኣስታት 20 ዝዀና ወተሃደራዊ መካይንን ኣውቶቡሳትን ዝሓቘፈ ቃፍላይ እውን ናብ ኣንፈት ሽራሮ ገጹ ኣቕኒዑ ይርአ። እዚ ካብ ሽራሮ ተበጊሱ ብሩባ ተከዘ ኣቢሉ፡ ናብታ ኣብ ምዕራብ ትግራይ እትርከብ ዝዓበየት ከተማ ሑመራ፡ ሰለስተ ሰዓት ዝወስድ መንገዲ ዓዲ ጎሹ፡ ካብ ኤርትራ 180 ኪ.ሜ ርሒቑ ይርከብ። ምዕራባዊ ትግራይ እቲ ግጭት ኣብ መወዳእታ 2020 ካብ ዝጅመር ንነጀው ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ከምኡ እውን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ሚሊሻን ፋኖን እዩ ዘሎ። ክልል ኣምሓራ፡ ምዕራባዊ ትግራይ ናተይ እዩ ይብል። ኣብቲ ብሳተላይት ዝተላዕለ ስእሊ፡ ካብ መንገዲ ሽራሮ ርሕቕ ኣብ ዝበለ ቦታ፡ ኣውቶቡሳትን ወተሃደራውያን ተሽከርከርትን ኣብ ጥቓ ጽርግያ ዓዲ ጎሹ፡ ኣብ ሓደ ሓደ ህንጻታት ደው ኢለን ይረኣያ። ንጽባሒቱ ንግሆ ዝተላዕለ ስእሊ ሳተላይት ግን፡ ነተን ብድሮኡ ዘልዓለን መካይን ኣይረኸበነን። በዚ ከኣ እተን መካይን ተንቀሳቒሰን ናብ ካልእ ቦታ ከምዝኸዳ እዩ ዘመልክት። እቶም ናብ ሽረ ሃዲሞም ዝኣተዉ ሰባት፡ ኣብቲ ከባቢ ናይ ሓይልታት ምድፍፋእን ምቍጽጻር ቦታታትን ከምዘሎ ከምዘመልክት ይዛረቡ። ካብ ቤት ጽሕፈት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝወጽአ ውሽጣዊ ሰነድ ከምዝተመልከቶ፡ ክሳዕ 14 መስከረም፡ ኣብ ሽራሮን ከባቢኣን ኣብ እተገብረ ኲናት፡ ብውሑዱ 10 ሰባት ተቐቲሎም። ሓደ ላዕለዋይ ሰራሕተኛ ረድኤት፡ ካብቲ ከባቢ ድሮ 210,000 ሰባት ከምዝሃደሙን ካብኦም እቶም 45,000 ኣቐዲሞም ካብ ምዕራባዊ ትግራይ ዝሃደሙ ተመዛበልቲ ምዃኖም ይገልጽ። ብተወሳኺ ማክሰር፡ ብ19 መስከረም ኣብ ከባቢ ከተማ ሰርሓ ኣብ ኤርትራ ዝተወስደ ስእልታት ሳተላይት ኣውጺኡ ኣሎ። እዚ ስእሊ እዚ ካብ ዶብ ኢትዮጵያ ብዙሕ ኣብ ዘይትርሕቕ ከተማ ዛላምበሳ ኣብ ሓደ ኪሎሜተር ርሕቀት ዝተሳእለ እዩ ። እዚ ምስልታት እዚ ካብ ዝተወስደላ መዓልቲ ጀሚሩ ከኣ፡ ሰበስልጣን ትግራይ፡ “ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ንብምሉኡ ሰራዊቱን ዕቝር ሓይልን ምሊሻን ኣኻኺቡ ብሸነኽ ዛላንበሳ ከቢድ መጥቃዕቲ ይፍጽም ኣሎ” ክብሉ ገሊጾም። ማክሳር [ምስሊ እተልዕል ሳተላይት] ካብ ከተማ ሰርሓ ብሸነኽ ሰሜን ኣብ ዝርከብ ቦታ፡ ኤም-46 ዝበሃል ናይ ሜዳ ባትሪ ተዅሲ [ጕጅለ መዳፍዕ]  ምዃኑ የርኢ። ብሸነኽ ደቡብ እውን ኣብ ጥቓ መካነ-መቓብር ኰይኑ፡ ናይ ኤስ 21 ኤስፒን ሃውቲዘር ባትሪ መዝጊባ። እተን መካይን ካብቲ  ቦታ ቅሩብ ፍንትት ኢለን ብንጹር ይርአያ። ማክሰር፡ ኣብ ዶብ ኢትዮጵያ ካብ ሓደ ኪሎ ሜተር ኣብ ዘይርሕቕ ተሽከርከርቲ ውግእ ኣለልያ ኣላ። እቲ ቦታ ከኣ ቀንዲ መስመር ውግእ ምዃኑ የርኢ። ካብቲ ቦታ ብእግሪ ናብ መሬት ኢትዮጵያ ኣብ ርብዒ ሰዓት ክትኣቱ ትኽእል። ስእሊ፡ Maxar Technologies Inc


ጀነራል እያሱ መንገሻ ብሩ - ሓርበኛ፡ ኮማንደር፡ ሚኒስተር፡ ኣምባሳደር፡ ተጋዳላይ

ብዛዕባ ጀነራል እያሱ መንገሻ ብሩ ኣብ ሕብረተሰብ ኤርትራ ይዅን ኢትዮጵያ እኹል ኣፍልጦ የለን ክበሃል ይከኣል። ጀነራል እያሱ፡ ብ1916 ኣብ ከረን ተወሊዶም፡ ብ2005 ከኣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝዓረፉ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዑል ታሪኽ ዝነበሮም ሰብ ነበሩ። ታሪኽ ጀነራል እያሱ መንገሻ ንምርዳእ ብወላዲኦም (ኣቶ መንገሻ ብሩ) ከምኡ’ውን ብኣባሓጐኦም (ኣቶ ብሩ ጴጥሮስ) ምጅማር ኣገዳሲ እዩ። ኣቶ መንገሻ ብሩ፡ ወላዲኦም ንጀነራል እያሱ፡ ብዘበን ዳግማይ ሚኒሊክ ታሪኽ ዝሰርሑ ሰብ ነበሩ። ብ1888፡ ኣብ እምኵሉ፡ ኣብ ጥቓ ባጽዕ ዝርከብ ዓዲ - መደበር ሚስዮን ሽወደን ዝነበረ - ብሚስዮናውያን ብስርሓት ቤት-ማሕተምን ምምህርናን ዝሰልጠኑ ሰብ ነበሩ።  ኣቶ መንገሻ ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ብዘመን ዳግማዊ ሚኒሊክ ንኢትዮጵያ ዝፈለሱ ኤርትራዊ እዮም። ተቓውሞ ኣቶ መንገሻ ንኽንርድኦ እቲ ዘመን’ቲ ብሓፈሻኡ ምግላጹ ከድሊ’ዩ። ብ1872 ግብጻውያን ንድፋዓት ገማግም ባሕሪ ኣደላዲሎም ምስ ሓዙ፡ ንባጽዕ፡ ሕርጊጎ፡ ከረን ክቈጻጸርወን ከኣሉ። ሽዑ ቨርነር ሙንዚንገር ዝተባህለ ወጻእተኛ ብደገፍ ግብጺ ነቲ ዞባ ከመሓድር ዝጀመረሉ እዋን ነበረ፤ ሃጸይ ዮሃንስ 4ይ ድማ መከቶ። ድሕሪ ሒደት ዓመታት (1875-1876) ሃጸይ ዮሃንስ ንግብጻውያን ኣብ ጎዳጕድን ጉራዕን ሰዓሮም። ጸኒሑ፡ ብ1879፡ ራእሲ ኣሉላ ከም ኣመሓዳሪ ከበሳ ኰይኑ ንኤርትራ ተላእከ። ብ1885 ጣልያን ብገማግም ቀይሕ ባሕሪ  ኣትዮም ንባጽዕ ምስ ተቘጻጸሩ፡ ግብጻውያን ካብ ኤርትራ ለቐቝ። ክልተ ዓመት ጸኒሑ ከኣ ኣሉላ ንጣልያን ኣብ ዶግዓሊ (ከባቢ ባጽዕ) ሰዓሮም። ይዅን’ምበር ጣልያን ብ1889 ንኣስመራ ደፊኦም ብምእታው ተቘጻጸርዋ’ሞ፡ ብዕሊ ኸኣ ንኤርትራ ግዝኣቶም ገበርዋ። ኣብቲ እዋን እምበኣር፡ ኣቶ መንገሻ ንመግዛእቲ ጣልያን ብመሰረቱ ይቃወምዎ ስለ ዝነበሩ፡ ካብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ርሒቘም ጠቕሊሎም ንኢትዮጵያ ገዓዙ። ዶ/ር ቀሺ እዝራ ገብረመድህን ኣብ ‘ከኒሻ’ ዝተባህለ መጽሓፎም ከም ዘዘንትውዎ፡ ኣቶ መንገሻ ብ1907 ናብ ኢትዮጵያ ምስ ገዓዙ፡ ብኽእለቶም - ስርሓት ቤት-ማሕተም ምዃኑ’ዩ - ብሃጸይ ሚኒሊክ ንማሕተም ዘድሊ ኣቝሑት (ማሽናት፡ ወረቐት ማሕተም፡ ፊደል-ሕትመት ... ወዘተ.) ንክሽምቱ ንኤውሮጳ ተላእኩ፤ እቲ መደብ ከኣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ቤት-ማሕተም ንክቐውም ነበረ። እቲ ዛንታ ንምሕጻሩ፡ ኣቶ መንገሻ ካብ መገሻኦም ምስ ተመልሱ ኣብ ደሴ ንልዕሊ ኣርብዓ ዓመት ከም መምህርን ሓለቓ ቤት-ትምህርትን ኰይኖም ኣገልገሉ። ምትእስሳር ኣቶ መንገሻ ምስ ነገስታት ኢትዮጵያ ብወላዲኦም፡ ኣቶ ብሩ ጴጥሮስ፡ ኣቢሉ’ዩ ጀሚሩ። ኣቶ ብሩ ጴጥሮስ፡ ኣቦሓጐኦም ንጀነራል እያሱ፡ ብ1830 ኣብ ወልቃይት ካብ ቤተሰብ ኣቕሽሽቲ ተወልዱ። ብ’ብሩ ወልቃይት’ ከኣ ይጽውዑ ነበሩ። ንሶም ሓደ ካብቶም ኣብ ኤውሮጳ ዝተማህሩ ባሃር ኢትዮጵያዊ/ኤርትራዊ ነበሩ። ብ1848 ኣቶ ብሩ ጴጥሮስ ምስ ኣኮኦም ዝብጽሕዎም ደብተራ ተወልደመድህን ኰይኖም ብስራሕ ምኽንያት ንእየሩሳሌም ተጓዕዙ። ብእኡ ኣቢሎም ከኣ ንኽምሃሩ ኣብኡ ተረፉ፤ ተማህሩ ኸኣ። ብተወሳኺ ትምህርቶም ንኽቕጽሉ ንማልታ (ኤውሮጳ) ሰገሩ። ኣብ ማልታ ኸኣ ቋንቋታት ላቲን፡ ዓረብኛ፡ እንግሊዝኛ፡ ፈረንሳይኛ ተማህሩ። ኣቶ ብሩ ጴጥሮስ ንኢትዮጵያ ተመሊሶም ንሃጸይ ቴዎድሮስ ከም ኣስተርጓሚ ኰይኖም ኣገልገሉ። ጸኒሖም፡ ንሰሜን ብምጕዓዝ፡ ፍሉይ ልኡኽ ሃጸይ ዮሃንስ ኰይኖም ኣብ ባጽዕ ተመደቡ። ካብኡ ኣጋይሽ መሪሖም ንመተማ እናተመላለሱ ንሃጸይ ዮሃንስ የገልግሉ ነበሩ። ንጉስ ምስ ወጻእተኛታት ኣብ ዝራኸብሉ እዋን ድማ ከም ኣራኻቢ መኰነን (ሊያዞን ኦፊሰር) ኰይኖም የገልግሉዎም ነበሩ። እዚ ድሕረባይታ’ዚ ኣብ ግምት ብምእታው ናብ ጀነራል እያሱ መንገሻ ንስገር። ጀነራል እያሱ መባእታ ትምህርቶም ኣብ ከረን፡ ብድሕሪኡ ኸኣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተማህሩ። ምስ ጐበዙ ኸኣ ትምህርቶም ኣብ ወተሃደራዊ ኣካዳሚ ፈረንሳ ንኽቕጽሉ ተመሪጾም ንፓሪስ ተጓዕዙ። ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ዓመት ኣካደምያውን ወተሃደራውን ስልጠና (ልምምድ ውግእ፡ ምህናጽ ኣካላት፡ ወተሃደራዊ ስትራተጂ፡ መሪሕነትን ውደባን) ተማሂሮም ንኢትዮጵያ ተመልሱ። ኣብ ኢትዮጵያ ኣባል ክቡር ዘብዐኛ ኰይኖም ወተሃደራዊ ስርሖም ጀመሩ።  ኣብቲ እዋን’ቲ (1935) ጣልያን ንኢትዮጵያ ስለ ዝወረረት ንምክልኻል ንማይጨው ተላእኩ፤ ኣብኡ ኸኣ ኣብቲ ውግእ ተሳተፉ። ጣልያን ደፊኦም ንጉስ ሃይለስላሰ ንኽስደዱ ኣብ ዝተገደዱሉ፡ እያሱ መንገሻ ንጃንሆይ ክሳብ ጅቡቲ ኣሰነይዎም’ሞ ናብቲ ውግእ ተመልሱ። እያሱ መንገሻ ኣብ ውግእ ብጣልያን ተማሪኾም ኣብ ሶማልያ ዝርከብ መዓስከር ጣልያን ከኣ ተኣስሩ። ኣብ ሶማል ካብ 1937-1941 - ክሳብ እንግሊዝ ዝኣተወሉ ግዜ ምዃኑ’ዩ - ተኣስሩ። እንግሊዝ ምስ ኣተወ ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሖም ኣብቲ ብእንግሊዝ ዝምራሕ ዝነበረ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኢትዮጵያ፡ ብመዓርግ ካፕቴን ሓይሊ ፖሊስ ንኽሃንጹ ተጸውዑ።  ኣይጸንሑን ከኣ፡ ብመንፍዓቶም መዓርግ እናወሰኹ ቅልጡፍ ዕብየት ኣርኣዩ። ሰላም ምስ ኰነ ንኽፍሊ ፖሊስ ኢትዮጵያ እናገልገሉ ንሚኒስትሪ ምክልኻል - ኣብ ትሕቲ ራእሲ ኣበበ ኣረጋይ - ከም ሊያዞን ኦፊሰር ኰይኖም የገልግሉ ከም ዝነበሩ መጻሕፍቲ ታሪኽ ይገልጹ። ዎልበርት ስሚዝ ዝበሃል ተመራማሪ ታሪኽ ኢትዮጵያ ከም ዘዘንትዎ፡ እያሱ መንገሻ ምስ መራሕቲ ኢትዮጵያ ብዘይተፈልጠ ምኽንያት ተጋጭዮም ካብ ስልጣኖም ከም ዝእለዩ ተገብረ፣ ናብ ማጂ ዝበሃል (ኣብ ጠቕላይ-ግዝኣት ከፋ፡ ጥቓ ዶብ ሱዳን ዝርከብ ቦታ) ንሓደ ዓመት ተሓየሩ። ወተሃደርዊ ማዕርጐም ግን ኣይተቐንጠጡን። ካብ ማሕዩር ወጺኦም፡ ብ1950 ናብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዝርከብ ብሉጽን ፍሉጥን መሰልጠኒ ውትህድርና (ወስት ፖይንት) ንተወሳኺ ትምህርቲ ተላእኩ። ትምህርቶም ፈጺሞም ከኣ ንኢትዮጵያ ተመልሱ። እያሱ መንገሻ፡ ብማዕርግ ብሪጋዴር ጀነራልነት፡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ሕቡራት ሃገራትን ብምውካል ምስ ሓይሊ ዓቃብ ሰላም፡ ብ1960 ንኮንጐ ተላእኩ። ኣብ ኮንጐ ከም ኣዛዚ ወተሃደር ጥራይ ዘይኰነስ ከም ሓውሲ (ዘይዕላዊ) ኣምባሳደር ኢትዮጵያ - ኣብ መንግስቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ፓትሪስ ሉሙምባ - ኰይኖም ኣገልገሉ። ዳግ ሃመርስሾልድ፡ ሽዑ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት፡ ንጀነራል እያሱ ከም ሓለቓ ስታፍ ወተሃደራት ሕቡራት ሃገራት ኰይኖም ከገልግሉ መረጾም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኮንጐ ዝነበረ ፓትሪስ ሉሙምባ ምስ ተቐትለ፡ ጀነራል እያሱ ነቲ ጕዳይ ክምርምሩ ተመዘዙ። እቲ ምርመራ ንኸካይዱ ንካታንጋ ዝተባህለ ቦታ (ሉሙምባ ዝተቐትለሉ ቦታ) ወተሃደራት ከግዕዙ ምስ ጀመሩ  ስርሖም ደው ከብሉ ብሃይለስላሰ ተኣዘዙ። ጀነራል እያሱ ንትእዛዝ ሃይለስላሰ ብምጥሓስ ስርሖም ቀጸሉ። እቲ ጕዳይ ከይተፈትሐ ጀነራል እያሱ ንኢትዮጵያ ከም ዝምለሱ ተገብረ። በቲ ጕዳይ ምስ ጃንሆይ ምትፍናን ከም ዝተፈጥረ ኸኣ ኣይሰሓትን። ዝዀነ ኰይኑ፡ ጀነራል እያሱ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለዩ ስርሓት ኣገልገሉ - ከም ሓለቓ ስታፍ (1968)፡ ኣብ ሚኒስትሪ ምክልኻል ከም ክልል ሚኒስተር ኰይኖም ኣገልገሉ። ብ1970 ጀነራል እያሱ ከም ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ለንደን ኰይኖም ክሳብ (1974፡ ደርግ ኣብ ስልጣን ዝመጸሉ እዋን ኣገልገሉ። ኣመሓዳሪ ኤርትራ ንክዀኑ ብደርግ ተሸይሞም’ኳ እንተነበሩ፡ ነቲ ስልጣን ግን ነጸግዎ። በዚ ምኽንያት መንግስቱ ሃይለማርያም ካብ ስራሕ ኣባረሮም፤ ክሳብ 1991 ከኣ ኣብ ብሪጣንያ ተዓቚቦም ነበሩ። ጀነራል እያሱ፡ ብ1975፡ ኣብ ስደት ዝነበርሉ እዋን፡ ምስ ራእሲ መንገሻ ስዩም ሓቢሮም ዲሞክራስያዊ ሕብረት ኢትዮጵያ (ኢ.ዲ.ዩ. ወይከኣ  Ethiopian Democratic Union) ዝተባህለ ሰልፊ መስሪቶም፡ ኣብ ካርቱምን ለንደንን ኰይኖም ኣንጻር ደርግ ክንቀሳቐሱ ጀመሩ። ጀነራል እያሱ ከም ኣቦ መንበር፡ ራእሲ መንገሻ ኸኣ ከም ምክትል ኰይኖም ይንቀሳቐሱ ነበሩ። ሰነዳት ታሪኽ ከም ዘዘትውዎ፡ ጀነራል እያሱ ገንዘብ ናይ ምእካብ ዓቕሚ ስለ ዝነበሮም ካብ ሻህ ናይ ኢራን እኹል ገንዘብ ረኸቡ። በቲ ገንዘብ ከኣ ኣብ ሰገደ (ምዕራብ ትግራይ) ተጋደልቲ ኣዋፈሩ። ክኢላ ጐስጓሲ ስለ ዝነበሩ ኸኣ ደገፍ ብዙሓት ምሁራን ረኸቡ ይበሃል። ኣብቲ እዋን’ቲ ኢ.ዲ.ዩ. ንገዚፍ ግዝኣት ጐንደር (ሕጂ ምዕራባዊ ትግራይ) ክወሮ ከኣለ። ብ1977፡ ክሳብ 10,000 ዝግመቱ ደገፍትን ተሓባበርትን ተጋደልትን ነይሮሞ። ታሪኻዊ መዝገበ ቃላት ኢትዮጵያ ከም ዝሕብሮ፡ ብ1976 ኢ.ዲ.ዩ. ብደገፍ ሱዳን፡ ከምኡ’ውን ምስ ህዝባዊ ግንባር ተሓባቢሮም ንሑመራን መተማን ተቘጻጸረ፤ ንጐንደር ግን ክሕዛ ኣይከኣለን። ጸኒሑ ግን ጀነራል እያሱን ራእሲ ስዩም መንገሻን ብስነ-ሓሳብ እናተረሓሓቑ ከዱ፤ ውዒሉ ሓዲሩ ኸኣ እቲ ሰልፊ ኣብ ክልተ ተገምዐ። ጀነራል እያሱ ምስ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ርክባት ጀመሩ፣ ዝነበረ ንብረት ኢ.ዲ.ዩ. ንተጋዳላይ ስዩም መስፍን (ህ.ወ.ሓ.ት.) ኣብ ካርቱም ኣረከብዎ። ደርጊ ምስ ተሳዕረ፡ ኢ.ዲ.ዩ. ምስ ህ.ወ.ሓ.ት. ኣይተቓደወን፣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተኻየደ ዋዕላ ሰላምን ዲሞክራስን  (1-5 ሓምለ 1991) ስለ ዘይተዓደመ። ደሓር ግን፡ እቲ ብኢህወደግ ዝቘመ መንግስቲ  ኢትዮጵያ ንጀነራል እያሱ ብምዕዳም ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ፈረንሳ ክዀኑ መዘዞም’ሞ፡ ካብ 1992 ክሳብ 1994 ኣገልገሉ። ከም ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ቫቲካን ኰይኖም’ውን ኣገልገሉ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ዩነስኮ ከም ላዕለዋይ ወኪል ኢትዮጵያ ኰይኖም ክሳብ 1995 ኣገልገሉ። ብዕድመ ስለ ዝደፍኡ ካብ ስርሓት መንግስቲ ተገሊሎም ኣብ 89 ዕድሚኦም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብሕማም ዓረፉ። ጀነራል እያሱ ብዛዕባ መበቈሎምን ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራን ዝነበሮም ርእይቶታት ክርከብ ኣይተኻእለን። ኣብ ኢትዮጵያ ግን ዓቢይ ሓርበኛ፡ ኮማንደር፡ ሚኒስተር፡ ኣምባሳደር፡ ተጋዳላይ ከም ዝነበሩ፡ ኣብ ሰነዳት ታሪኽ  ሰፊሩ ንረኽቦ።


ደቡብ ሱዳን 20 ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ጠሪዛ

ደቡብ ሱዳን ብዘይወግዓዊ ሰነድ ናብታ ሃገር ክኣትዉ ረኺበዮም ዝበለቶም 20 ኤርትራውያን ኢትዮጵያውያንን ከምዝጠረዘት ተገሊጹ። እቶም ስደተኛታት ካብ ዩጋንዳ፡ ሱዳንን ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን  ዝተበገሱ ኮይኖም ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ጁባ’ዮም ተታሒዞም። ሓላፊ ኢሚግሬሽን ደቡብ ሱዳን ሌተናል ጀነራል ኣተም ማሮል ቢያር፡ እቶም 20 ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ናብቲ ዝተበገስሉ ቦታ ከምዝተመለሱ ምግላጹ፡ ራድዮ ካቶሊክ ኔትዎርክ ነቲ ሓላፊ ብጥቃስ ገሊጻ። ሰብመዚ ኢሚግሬሽን ደቡብ ሱዳን፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ዝርከብዎም መበቆሎም ካብ ልዕሊ 20 ሃገራት ዝኾኑ ስደተኛታት ክሰጉ ምዃኖም ገሊጾምነይሮም’ዮም። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ጁባ ምስበጽሑ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝኣተዉ እዞም ስደተኛታት ብዘይ ፓስፖርት ይኹን ናይ መገሻ ሰነድ ናብታ ሃገር ከምዝኣተዉ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። እቶም ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ጁባ ዝተተሓዙ ስደተኛታት፡ ኣብ ሰሜናዊ ደቡብ ሱዳን ካብ ዝርከባ ከተማታት ቤንቲዩን ፓሎችን ብናይ ውሽጢ ሃገር በረራታት ናብ ጁባ ከምተጓዓዙ ሓደ በዓል ስልጣን ኢሚግሬሽን ተዛሪቡ። ኣብ ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት፡ ሓላፊ ኢሚግሬሽን ሌተናል ጀነራል ኣተም ማሮል ቢያር ናብ ዝመጹሉ ቦታ ከም ዝጥረዙ'ውን ገሊጹ። ናይ መገሻ ሰነድ ይኹን ምስ ዝኾነ ኣብ ደቡብ ሱዳን ዝንቀሳቐስ ትካል ርክብ ስለዘይብሎም ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ እቲ ሌተናል ጀነራል ወሲኹ ገሊጹ። ናይ’ቲ ከባቢ ጋዜጣ 'ዘ ዳውን'፡ “ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ሰነድ ዘይብሎም ሰባት ምቕባል ክንቅጽል ኣይንኽእልን። ናይ መገሻ ሰነድ ዘይሓዙሉ ምኽንያት እንታይ ከምዝኾነ ስለዘይንፈልጥ፡ ንሃገርና ኣብ ሓደጋ ከእትዋ ይኽእል’ዩ” ክብል ነቲ ጀነራል ብምጥቃስ ጸብጺቡ። እቶም ስደተኛታት፡ ክሳብ ዝጥረዙ ንወጻእተኛታት ኣብዝተዳለወ፡ ኣብ ጁባ ዝርከብ ፍሉይ ማእከል ስደተኛታት ኮሎሎ ተኣሲሮም ከምዝጸንሑ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ገሊጸን ኔረን። እታ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነት ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገረ ደቡብ ሱዳን ክነግዱ ናይ ዝመጹ ብዙሓት ስደተኛታት መዕረፊት እያ። ብሰንኪ እቶም ብቐሊሉ ዝስገሩ ዶባታ ግን ዋሕዚ ዘይሕጋውያን ስደተኛታት ክትቆጻጸሮ ተጸጊማ ትርከብ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ኣብ ሱዳን ብፍላይ ከኣ ኣብ ካርቱም ዝነብሩ ኤርትራውያን ኢትዮጵያውያንን፡ ብሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ብቐጻሊ እናተገፉ ይእሰሩን ዘይተኣደነ ገንዘብ ክኸፍሉ ይግደዱን ከም ዘለው፡ ምንጭታት ካብ ካርቱም ንቢቢሲ ሓቢሮም ምንባሮም ይዝከር። ብሰንኪ እዚ ካብቲ ኣብ ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ግፋታት ንምህዳም ብዙሓት ሰባት ናብ ደቡብ ሱዳንን ካልኦት ሃገራትን ክስደዱ ተገዲዶም ምህላዎም ይግልጽ።


ላምፔዱሳ፡ ታሽዓይ ዓመት ዝኽሪ ህልቂት ላምፔዱሳ

ሰለስተ ጥቅምቲ 2013፡ 350 ኤርትራዉያን ዝርከቡዎም፡ ኣፍሪቃዉያን ስደተኛታት ጽዒና ካብ ሊብያ ትጉዓዝ ዝነበረት ጀልባ፡ ኣብ ኣፍደገ ደሴት ጥልያን ላምፔዱሳ ጥሒላ። ካብ ሽዑ ኣትሒዞም ከኣ ኤርትራውያን ነዛ ዕለት ብሓዘን ይዝክርዋ ኣለዉ። ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ኤውሮጳ ኣብ ዝግበሩዎ ጉዕዞ ብዙሕ ግዜ ሓደጋ የጋጥም እዩ፤ ከምዛ ፍጻመ እዚኣ ህልቂት ዝተራእየሉን ኣብ ማዕከናት ዜና ዓለም ዝተቓለሐ ሓደጋን ግን ውሑድ እዩ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ ኤርትራዉያን በብዓመቱ እዛ ዕለት ከም ሓንቲ ሕማቕ ናይ ታሪኽ ኣጋጣሚ ገይሮም'ዮም ይዝክሩዋ። እዛ ልዕሊ 500 ስደተኛታት ጽዒና ካብ ገማግም ሊብያ ዝተበገሰት መርከብ  ንልዕሊ 25 ሰዓታት ብዘይጸገም እያ ተጓዒዛ። ናብ ደሴት ላምፓዱሳ ክትኣቱ ናይ ሓደ ኪሎሜተር ዝኸውን ርሕቀት ምስ ተረፋ ግን ብዝተፈላለየ ርእይቶ ብዝግለጽ ምኽንያት ባርዕ ሓዊ ኣጋጡሙዋ ጥሒላ። ኣብዛ መርከብ ዝነበሩ ተሳፈርቲ ንኹሉ ዓይነት ዕድመ ዝውክሉ ኮይኖም፡ ኣደ ምስ ዕሸላት ደቃ፡ ወላዲ ምስ ደቁ፡ አሕዋት፡ ደቂ ሓወቦታት፡ ደቂ ሓትነታት ፡ ደቂ ዓዲ፡ ደቂ ገዛውቲ በብጉጅለ ኮይኖም ንዝጀመረዎ ጉዕዞ ብሰላም ክውድኡ እናጸለዩን እናተዋዘዩን ኣብ ዝኸድሉ ዝነበሩ ህሞት ናብ ደሴት ላምፓዱሳ ንኽበጽሑ ኣስታት ሓደ ኪሎሜተር ክተርፎም ከሎ መርከብ ደው በለት። ኣብታ መርከብ ዝነበረ'ሞ ብሂወት ተሪፉ ዛንታ እታ ዕለት ክነግር ዝበቐዐ ኣድሓኖም ሰመረ፡ " እቲ ካፕቴይን ሃንደበት ካብዚ ንንዮው ኣይንኸይድን ኢና፡ ኣብዚ ኮይናን ሓገዝ ክንጽበ ኢና" ኢሉ ሓገዝ ንኽሓትት ንምልክት ኣንሶላ ብሓዊ ስለዘቃጸለ፡ እቶም ሰባት ሰንቢዶም ካብቲ ባርዕ ንኽሃድሙ ምስ ፈተኑ ሚዛን ናይታ መርከብ ከምዝዘበለን  እቲ ሓደጋ ከምዘጋጠመን ይዛረብ። ብዘይካ'ዚ ኣድሓኖም፡ ካብ ሊብያ ኣብ ዝተበገሱሉ'ውን እዛ መርከብ ልዕሊ እቲ ዝግብኣ ሰባት  ጽዒና ምንባራ ብምዝካር፡ እቶም ካብ ሊብያ ዘበገስዎም ዝነበሩ፡ ኣብ ምብጋሶም 25 ሰባት ካብታ መርከብ ኣውሪዶም  ናብ ገማግም ሊብያ ከምዝተመለሱ ይዝክር። ካብቲ እቲ ሓደጋ ዘጋጠመሉ ሰዓት ኣርባዕተ ወጋሕታ ክሳብ እታ ካብ ባሕሪ ዝወጽኣላ ንዝነበረ ኩነታት ክዝክር እንከሎ ኣድሓኖም፡ "እታ መርከብ ንየማን ምስተገምጠለት፡ ሓደ ሰዓት  ዝኸውን ናብኣ ንሓኩር ትግምጠለና ንሓኩር ክሳብ ጠቕሊላ ትጥሕል ኣጽኒሓትና እያ" ድሕሪ ምባል፡ ክሳብ ብሂወት ዘሎ ንዘልኣለም ካብ ኣእምርኡ ክእለ ዘይክእል ናይ ርድኡና ድምጺ ካብ ኩሉ ይስማዕ ምንባሩ ይዛረብ። "በጃኹም ንስድራይ ንገሩለይ ዝብሉ፡ 'ሓምቢሰ ኣይክእልን እየ'፡ 'ኣነ ሓደ እየ ንስድራይ' ዝብል ዘረባታት ብፍጹም ካብ ሓንጎለይ ኣይእለን እዩ፤ ብፍላይ ሄለን እትብሃል ኣደ፡ 'ዋይ ደቀይ  ለኪመኩም'ባ!' ክትብል እንከላ ክሳብ ሕጂ'ዩ ድምጻ ኣብ እዝነይ ዝመጽእ፤ 'ጓለይ ኣንታ ጓለይ' ዝብሉን ካልእ ረበሽቲ ድምጽታትን ኣይርስዖምን'የ" ይብል። በዚ ሓደጋ'ዚ ሓዉ ዝሰኣነ ተቐማጢ ሽወደን ኣዳል ንጉሰ ብወገኑ፡  ንግሆ ተንሲኡ ሬድዮ ቢቢሲ እናሰመዐ፡ ብዛዕባ እቲ ሓደጋ  ከምዝሰምዐን፡ ኣብ ሊብያ ዝነበረ ሓዉ ቅድሚ ክልተ መዓልታት ናብ ጉዕዞ፡ ክንብገስ ቀሪብና ኣለና፡ ስለዝበሎ ሓወይ ምስታ ሓደጋ ዘጋጠማ ጃልባ ክህሉ ይኽእል እዩ ብምባል ከም ዝሰምበደ ይዛረብ "ናብ ሊብያ ደዊለ ቅደሚ ሓደ መዓልቲ ተበጊሱ ኣሎ ምስ በሉኒ ሓወይ ኣብኡ ከምዝነበረ ተረዲኡኒ" ድማ ይብል። እንተስ ብሂወት ክረኽቦ እንተስ ሞቱ ክርዳእ ትኬት ኣቁሪጹ ስእሊ ሓዉ ሒዙ ናብ ላምፔዱዛ ከምዝተበግስ ከኣ ይዛረብ። ከይውዓለ ከይሓደረ ናብ ላምፓዱሳ ዝበጽሐ ኣዳል ንጉሰ፡ ነቶም ካብቲ ሓደጋ ዝደሓኑ ሰባት "ነዚ ሰብ ትፈልጥዎ'ዶ?" ብምባል ስእሊ ሓዉ ኣብ ዘርኣየሉ እዋን፡ ኣብ ገጽ እቶም ዝሓቶም ዝነበረ ምልክት ሓዘን እናተነበ፡ ርእሶም ብምንቕናቕ ናይ ኣይንፈልጦን ኢና ምልክት ሓበሬታ ይህብዎ ምንባሮም ይዝክር። ድሕሪ ክንደይ ግን ኣባላት ወኪል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወይ (UNHCR) ብምኻድ ስእሊ ናይ ሓዉ ብምሃብ ንኸጣይቕሉ ተወከሶም፡ ድሕሪ'ቲ ንዕኡ ነዊሕ ኮይኑ ዝተሰምዖ ትጽቢት " እወ ሓውኻ ኣብዛ መርከብ ነይሩ'ዩ፡ ግን ኣይደሓነን" ዝብል መልሲ ሒዘምሉ መጺኦም። ነዞም ግዳያት ሰለስተ ጥቅምቲ 2013 ንምዝካር፡ዓመት ዓመት ኣብ ላምፔዱዛ ዝኽሪ ይግበረሎም እዩ። ኣድሓኖም'ውን ነቶም ኣቲና እናበሉ ብሞት ዝተፈልዩዎ፡ መጓዕዝቲ ምድረበዳ ሰሃራን፡ ኣብ ሊብያ መኻፍልቲ ሽግሩን ዝነበሩ፡ ብዓቢኡ ከኣ ነቶም ኣብ ወጥሪ ሞት ኮይኖም፡ ይትረፉ ኣይትረፉ ከይፈለጡ፡ "ኣነ ንስድራይ ሓደ እየ፡ ንስድራይ ንገሩለይ፡ ኣንታ በጃኹም ይመውት ኣለኹ፡ ዋይ ደቀይ ለኪመኩም እባ " እናበሉ ዝጣርዑ ዝነበሩ መኻፍልቲ ሽግሩ ግን ከኣ ግዳይ እታ ርግምቲ ዕለት ዝኾኑ ብጾቱ ንምዝካር ናብ ላምፔዱዛ ተጓዒዙ። " ምስቲ ከንቲባ ናያ'ዛ ዓዲ ተራኺብና ነቲ ቅድሚ ሕጂ ዝተኸልናዮ 368 ዝኸውን ገረብ ኮስኪስና፡ ካብዚ ብተወሳኺ ንዝኽሮም ሓወልቲ ንኽስራሕ ፍቓድ ንኽህበና ሓቲትናዮ ኣለና" ድሕሪ ምባል ብበሪ ኤውሮጳ ናብ ዝፍለጥ ዝፍለጥ ስፍራ ኮይኖም ጸሎት ከምዘብጽሑን፡ ናብታ እቲ ሓደጋ ዘጋጠመላ ቦታ ብሓሙሽተ ዝኾና መራክብ ከይዶም ዕንባባ ከምዘንበሩ ይዛረብ።


ዶክተር ኒኮል ሂርት፡ 'ኣብ ኤርትራ ሕልሚ ኣይገሃድን’ዩ'

ኣብ እዋን ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ (1961-1991) ምስ ሓርነታዊ ቃልሲ'ቲ ህዝቢ ዝደናገጹን ዝሕግዙን፤ ከም 'Against all odds' ክብል ዝጸሓፈ ዳን ኮነል፡ 'Even the stones are burning' ዝበለ ሮይ ፓትማን፡ “ናደው፡ መዘና ዓወት ዴን ቤንፉ” ዝበለ ባሲል ደቪድሰን ካልኦት በብዓቕሞም ዘበርከቱ ኣብ ፈቐድኡ መጋባእያታትን መድረኽን ኣብ ኣህጉራዊ ሚድያታት ስለ’ቲ ቃልሲ ጐስጓሳት ዘካየዱን ብመጻሕፍትን ጆርናልን ንምዕባለ ቃልሲ ዘላለዩ፡ ኣውስትራልያውያን ኢጣልያውያን፡ ፈረንሳውያንን፡ ዜጋታት ብዙሓት ወጻእተኛታት ኣዕሩኽ ነይሮም። ካብዚ ታሪኻዊ ሓቂ ብምብጋስ ከኣ ‘ብዘይ ጽሑፋቶምን ምትሕብባሮምን ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ምስ ህዝቢ ዓለም ኣይምተፋለጠን’ ዝብሉ ሓያሎ ተንተንቲ ፖለቲካ ኣለዉ። ድሕሪ ናጽነት፡ ኵነታት እናተለወጠ ምስ ከደ፡ ቅዋም ሃገር ምስ ደስከለ፡ ሃገራዊ ምርጫ ምስ ተረፈ፡ ናጻ ፕረስ ምስ ተዓጽወ፡ ማእሰርቲ ዜጋታት ምስ ሳዕረረ፡ ስደት ብተዓጻጻፊ ምስ ወሰኸ፡ እቶም እወታዊ ለውጢ ክተኣታቶ ብተስፋ ዝጽበዩ ዝነበሩ ወጻእተኛታት ኣዕሩኽን ተሓባበርቲን ቃልሲ በብሓደ ካብ ጸግዒ ኤርትራ ተኣልዩ። ሓንቲ ካብቶም ኣብ ኤርትራ መሰረታውን ዓይነታውን ለውጥታት ክተኣታቶ ልዑል ትጽቢት ዝነበራ ጀርመናዊት ተመራማሪት ዶክተር ኒኮል ሂርት እያ። ኒኮል ሂርት ‘ገሽተትን’ ኣብ እትበሃል ኣብ ዞባ ባደን-ቩርተንበርግ (ደቡብ ጀርመን) እትርከብ፡ ኣብ ጥቓ ኡልም ዝበሃል ከተማ ወይከኣ ካብ ሽቱትጋርት 100 ኪ.ሜ. ዝርሕቀታ ሓንቲ ንእሽቶ ቑሸት’ያ ተወሊዳን ዓብያን። ኒኮል ኣብ ሰማንያታት፡ ኣብ ፈለማ ዕስራታት ዕድመኣ ምዃኑ’ዩ፡ ምስ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ተፋለጠት። እዚ ማለት ኣብ ግዜ ብረታዊ ቃልሲ ኣብቲ ዝነበረቶ ከባቢ ዑቝበኛታት ኤርትራውያን ተመዲቦም ምስ ኣተዉ፡ ንመጀመርታ እዋን ምስ ኤርትራውያንን ሽግራቶምን ተላለየት። ኣብቲ እዋን’ቲ ብፖለቲካ ግድስቲ ገስጋሲት መንእሰይ ብምንባራ፡ እቲ ገስጋሲ ባህሪ ሰውራ ኤርትራ ሰሓባ። ካብ 1986 ጀሚራ ኸኣ ንኤርትራ ኽትሕግዝ ተበገሰት። ንመትከላት ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ተቐቢላ ኸኣ ኣብ ህይወታ ዓይነታዊ መቐይሮ ኣታኣታተወት።  ንሓተትቲ ዑቕባ ኤርትራውያንን ንሓፋሽ ውድባትን ክትተሓበበር ጀመረት። ብፍላይ እቲ ቃልሲ፡ ንማዕርነት ደቀንስትዮ ዘኽብር ብምንባሩ ኣዝዩ ሰሓባ፤ ምስኡ ኸኣ ባህልን ልምድን ምግብን ኤርትራውያን ስለ ዝተሰማምዓ ካብኦም ሓደሓደ ቃላት ትግርኛ እናተማህረት ምስኦም ተጊሃ ክትሰርሕ ጀመረት። ሽዑ ምስ ኤራ (ERA) ዝበሃል ማሕበር ረዲኤት - ምስ ጨንፈር ጀርመን - ተሓባቢራ ብምስራሕ ንሰውራ ኤርትራ ገንዘብ ትእክብ ነይራ። ኣብቲ ዘመን’ቲ ኤርትራውያን ልደተ-ልደት ኣብ ጽርግያታት ከተማታት ጀርመን ወጺኦም ገንዘብ ይእክቡ ነበሩ። ኒኮል ድማ ብዝከኣላ መጠን ትተሓባበሮም ነበረት። ኒኮል ንኤርትራ ብመጽናዕትን በቲ ትገብሮ ዝነበረት ምትሕግጋዝን ጥራይ ኣይኰነትን ትፈልጣ። ብ1985፡ ምስ ሓደ ኤርትራዊ ሓዳር መስሪታ ሓንቲ ጓል ስለዝወለደት፡ ንኤርትራ ብመውስቦ እውን ትፈልጣ እያ። ሓደ እዋን ከኣ ኒኮል ንጓላ ምስ ዓዲ ኣቦኣ ከተላልያ ንኤርትራ ሒዛታ ከይዳ ነይራ። ምብጻሕ ጥራይ ዘይኰነ፡ ጓላ ኣብ ኤርትራ ምስኣ ንኽልተ ዓመት ናይ ምንባር ዕድል’ውን ረኺባ’ያ።  ስለዚ ንኤርትራ ዘለዋ ኣፍልጦ ልዑል’ዩ። “ናጽነት ኤርትራ ምስ መጸ ክቱር ሓጐስን ጽንብልን ህዝቢ ኤርትራ ብቐዳማይ ደረጃ ከስተማቕሮ ከኣልኩ” ትብል ኒኮል። “ኣብቲ ዝነበርክዎ ከባቢ ዝነበረ ፌስታ ክሳብ ሎሚ’የ ዝዝክሮ። ንነዊሕ እዋን ከኣ ዑቕበኛታት ንናጽነቶም ክጽንብሉ ሓደ ነገር ከስተብህል ጀመርኩ” ኢላ ንዝተራእያ ፍጻመታት ትገልጽ። “ከምቲ ኣነ ዝተጸበኽዎ፡ ኤርትራውያን ከምቲ ጌሮም ዝተቓልስዎን ዝነበሮም ፍቕሪ ሃገርን ንሃገሮም ክውሕዙ’ዮም ዝብል ትጽቢት ነይሩኒ። ኣነ ሽዑ ዝረኣኽዎ ሃገራውነት ምስቲ ዝተጸበኽዎ ዝመጣጠን ኰይኑ ኣይረኸብክዎን። ኣነ ዝመስለኒ ዝነበረ ተሓጕሶም ንሃገሮም ንኽሃንጹ ዝምለሱ’ዩ ዝመስለኒ ነይሩ። ኣይኰነን ግን፣ ሰብ ኣብ ምምላስ ዝሕጥ ክብል ርእየ፡” ትብል። “ኣነ ዘየስተብሃልኩሉ ግን ንሳቶም ዝተገንዘብዎ ዘየቕሰኖም ነገር ነይሩ ማለት’ዩ፣ ኵሎም ዓዲ ብምብጻሕ ኵነታት ዳህሲሶም ንዓዲ ስደት (ሃገረ ጀርመን) ይምለሱ ነበሩ። ብዙሓት ካባታቶም ናይ ጀርመን ወረቓቕቶም ኣሐዲሶም፡ ገሊኦም ከኣ መንነት ጀርመን ብምውሳድ፡ ኣብ ጀርመን ንሓዋሩ ዝተርፍሉ መዳያት ከደላድሉ’ምበር ንዓዶም ዝምለስሉ መዳያት ንክተሓሓዝዎ ኣይዓጀቦምን” ኢላ ነቲ ሽዑ ዝተጋህደ ኵነታት ኤርትራውያን ትገልጾ። ኒኮል ትምህርታ እናቐጸለት ካብ ጸግዒ ኤርትራ ኣየልገሰትን።  ንፈለማ ግዜ ብ1995 ንኤርትራ በጽሐት። ንመጀመርታ እዋን ንኣፍሪቃ ትበጽሕ ስለ ዝነበረት እቲ ኣብ ጀርመን ኰይና ብዛዕባ ኤርትራ ዘጽንዓቶ ምስቲ ምብጻሕ ከተነጻጽር ከኣለት። ኵሉ ግን ከም ሓደ ዓቢ ቅያ ገይራ ትርእዮ ነበረት። ዝዀነ ኰይኑ ኣብ ገጠራት ብምብጻሕ ኵነታት ሃገር ብቐረባ ክትዕዘብ ከኣለት። ኣብ ዝኸደቶ ቦታ ተመሃሮ ኣብ ናይ ሓጋይ ዕረፍቲ ኣገልግሎት ተጸሚዶም ክትርኢ ይዝከራ። “ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝኸድክዎ ቦታ እንቋዕ መንግስቱ ሃይለማርያም ከደልና ዘስምዕ ውዕዉዕ ሃገራዊ ስምዒትን ብሩህ መጻኢን ዘማዕድዉ ሰባት የጓንፍኒ ነበሩ፡” ትብል። እቲ ናይ ፒ.ኤች.ዲ. መጽናዕታን ዝኣከበቶ ሓበሬታን ብ1998’ኳ እንተወድኣቶ፡ ንምሕታሙ ኣይተሃወኸትን። እቲ ትሕዝቶ ምርምራ ብዛዕባ ኤርትራ ኰይኑ ምዕባለ ሃገር ናበይ ገጹ ይኸይድ ከም ዝነበረ ክትድህስስ ጀመረት። ሽዑ ዝነበሩ ፖሊሲታት መንግስቲ ብምፍታሽ፡ ርእሰ-ምርኰሳዊ ሞዴል ቍጠባ ብምጽናዕ፡ ኤርትራ ምስ ሃገራት ዓለም ዝነበራ ርክባት ኣብ ግምት ብምእታዉ፡ ምስ ሓለፍቲ መንግስቲ እናተራኸበት ዓሚቝ መጽናዕቲ ኣካየደት። ኣይጸንሐን ግን ብ1998ን ውግእ ኢትዮጵያን ኤርትራ ምስ ተጀመረ ኵነታት ከፍአ። መጽናዕታ ምስ ኣጠናቐቐት ድማ ነቲ እማመኣ ብመልክዕ መጽሓፍ ብ2000 ብቛንቋ ጀርመን ኣሕተመቶ። ዋላ’ኳ እቲ ውግእ ንብዙሓት ተስፋ እንተ ኣቝረጸን ክቱር ጸገም እንተ ፈጠረን፡ ኒኮል ተስፋ ከይቈረጸት ስርሓ ቀጸለት። ብ2001 ኵነታት ቅሩብ ምስ ሃድአ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ኰይና ተወሳኺ መጽናዕቲ ከተካይድን ክትምህርን ዳግም ተበገስት። ቀኒዑዋ ኸኣ ምርምራ እናካየደት ፖለቲካዊ ሳይንስ ክትምህር ጀመረት። ይዅን’ምበር፡ እቲ ውግእ’ኳ እንተ ኣብቅዐ፡ ኣብ ኤርትራ ቅሳነት ኣይነበረን። “ተመሃሮ ንዊዓ ክስደዱ፡ ሰበስልጣን-ነበርን ዓበይቲ ዓድን ክእሰሩ፡ ናብ ለውጢ ዘምርሑ ጐደናታት ምስ ተዓጽዉ፡ ብዙሕ ኣሉታዊ ሸነኻት ሃገር ክገሃደለይ ጀመረ” ትብል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ንክልተ ዓመት ዝኣክል ዝመሃረትሉ እዋን ብዙሕ ዘየሕጕስ ነገራት ከም ዝረኣየት ትገልጽ። “ህዝቢ ፈሪሑ ድልየቱ ካብ ምዝራብ ዝተቘጠበሉ፡ ሓለፍቲ-ነበር ንለውጢ ብምጥላቦም ክዳጐኑ፡ ተመሃሮ ክህደኑ፡ ኣውራ ድማ እቲ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ቅልውላው ዝኣተወሉ፡ ከምኡ’ውን እቶም ተመሃሮ ንኽርዕዱ ስጕምትታት ዝተወስደሉ እዋን ነበረ፡” ኢላ ትገልጾ። “ከምኡ ኢሉ እንከሎ ግን ከም በዓል ዶክተር ኣሌክሳንደር ናቲ ዘኣመሰሉ መምህራን ብትብዓት ንሓቂ ክዕንቅፍ ንዝፍትን ዝነበረ ኣካል ብጥንቃቐ ክምክቱ እዝከረኒ” ትብል። “እቲ ኵነታት ኣብ ውጥረት ኣትዩ ስለ ዝነበረ፡ ናጻ ዄንካ ምዝራብ እናተረፈ ክኸይድ ጀሚሩ። ኣነ ሓደ ሰሚናር ብዛዕባ መሰል ደቂ ሰባት ክምህር እዝከረኒ። እቲ ዛዕባ ንስርሓት መንግስቲ ኤርትራ ከይወቐስኩ፡ ወሰን-ወሰን እናበልኩ ክምህር ዝተገደድኩሉ እዋን ነበረ። "ንሱ ጥራይ ዘይኰነ ብዛዕባ ምንጽጻር ምልካዊ ስርዓታት ዘኣመሰሉ ዛዕባታት ክምህር ዝነበረኒ ሽግራት ርዱእ’ዩ ኢለ እኣምን” ኢላ ትገልጾ። “በቲ ዝተፈጥረ ሃዋሁ ክተባባዕ ኣይከኣልኩን። ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ መጻኢ ዕድሉ ከም ዝተሰብረ ተረድኣኒ። መጽናዕተይ ብኻልእ መዳያት ንኽቕጽል መገዲ ከናዲ ጀመርኩ፣ ኣይጸናሕኩን ከኣ ኣብ ሃምበርግ-ዩኒቨርሲቲ (ጀርመን) ዘቕረብኩዎ ፕሮጀክት ተቐባልነት ስለ ዝረኸበ፡ ካብ ኤርትራ ክወጽእ ወሰንኩ” ኢላ ካብ ኤርትራ ዝወጸትሉ እዋን ትገልጽ። “ካብ ኤርትራ ምስ ወጻእኩ ግን ብዛዕባ ኤርትራ ካብ ምሕሳብን ምርምረይ ካብ ምቕጻልን ዓዲ ኣይወዓልኩን” ትብል ኒኮል። ንሰብኣዊ ሃብታ ኣብ ግምት ብምእታው ከኣ በቲ ሕጂ እትርከበሉ ኩነታት እታ ሃገር ከምእትድንጾ ትዛረብ። ብ2003 ካብ 20 ክሳብ 25 ሓምለ 2003 ኣብ ሃምቡርግ ዝተባህለ ከተማ (ኣብ ጀርመን) ሓደ ኣኼባ ተኻየደ። ኣብቲ ኣኼባ ካብ 25 ሃገራት ዝመጽኡ ልዕሊ 400 ስነ-ፍልጠተኛታት ተረኺቦም ነይሮም። ካብ ኤርትራ በዓል ነፍስሄር ዶክተር ኣሌክሳንደር ናቲ፡ ከምኡ’ውን ዶክተር ዓብደልቃደር ሳልሕ ዝተኻፈልዎ ኣኼባ ነበረ። ክልቲኦም መምህራን ከኣ ካብቲ ኣኼባ ናብ ኣስመራ ምስ ተመልሱ ብመንግስቲ ተኣስሩ። ዶ/ር ኒኮል ሂርት ኣብቲ ኣኼባ ብምስታፍ ንኵነታት ኤርትራ፡ “ካብ ርእሰ-ምርኰሳ ናብ ምልኪ” ዘርእስቱ ጽሑፍ ከተቕርብ ይዝከራ። “ብድሕሪኡ፡ ዋላ’ኳ ሓደ-ክልተ ግዜ ኣብ ኤርትራ ንኽኣቱ እንተ ተፈቕደለይ እቲ ዝነበረ ርክብ እናማህመነ ክኸይድ ረኣኽዎ። ንዝረአኹዎ ጕዳይ ብጽሑፍ ክምስክር ምስ ጀመርኩ ግን ጨሪሰ ካብ ኤርትራ ረሓቕኩ። "ናብ ኤርትራ ንኽበጽሕ ከም ዘይከኣል ተረድኣኒ። መጽናዕተይ ከኣ፡ ናብ መጽናዕቲ፡ ክንዮ-ሃገርን ስደተኛታትን ሰገረ” ትብል ዶ/ር ኒኮል ሂርት። ዶክተር ኒኮል ሂርት፡ ኣብ 2013 ምስ ኤርትራዊ ዶክተር ሳልሕ ዓብደልቃድር ሓቢራ ዘቕረበቶ፡  “ኣብ ኤርትራ ሕልሚ ክገሃድ ጸገም’ዩ” ዘርእስቱ ጽሑፍ ኣብ “ጆርናል ዘመናዊ መጽናዕቲ ኣፍሪቃ” (The Journal of Modern African Studies) ምስ ተሓትመ ንብዙሓት ሰባት ኣዛረበ። ትሕዝቶ ናይቲ ሓተታ፡ ኣብ ሓደ ስነ-ማሕበረሰባዊ ክልሰ-ሓሳብ ተመርኲሱ (Theory of Anomie) ንሓደ ስግንጢር ፍጻመ ዝገልጽ’ዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ሓደ ፍጻመ ካብ ንቡር እምነትን መስርሕን ማሕበረሰብ ወጻኢ ዝፍጸም ተርእዮ ዝገልጽ ክልሰ-ሓሳብ’ዩ። እቲ ዛዕባ፡ ሕብረተሰብ ኤርትራ ወተሃደራዊ ባህሪ ከምዝለበሰ ዝገልጽ ኰይኑ፡ ገደብ-ኣልቦ ግዱድ ዕዮ መናእሰይ ዘስዕቦ ዘሎ መከራ፡ ዋሕዚ ንስደት፡ ድህከት ስድራቤታት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ክልተ ዘይሳነዩ ተርእዮታት ከም ዝተፈጠሩ የርኢ። እቲ ቀዳማይ ተርእዮ ምልኪ መንግስቲ ክኸውን እንከሎ እቲ ካልኣይ ድማ ባህሊ ወይ ንቡር ዝጥሕስ መስርሕ ከም ዝተኣታተወ የርኢ። ኣብቲ ሓተታ ሰፊሩ ከም ዘሎ፡ “ብ2009 ሓደ ጋዜጠኛ 'Financial Times' ኣብ ኤርትራ ክበጽሕ ምስ ከደ፡ ንሓንቲ መንእሰይ ጓል ኣስመራ ረኺቡ ከዘራርባ ኸሎ፡ ከምዚ በለቶ፣ ብንእሽተይ እንከለኹ ተስፋ ነይሩኒ፣ ሕልምታት ነይሮምኒ። ሕጂ ግን ትጽቢት ዝብልዎ የብለይን፣ መዓልቲ ይመጽእ መዓልቲ ይኸይድ። ስለዝዀነ ኣብ ኤርትራ ሕልሚ ኣይገሃድን እዩ” ኢላ ኣግሂዳ ስለዝተዛረበቶ፡ ካብኡ ብምብጋስ ንኣርእስቲ ናይቲ ሓተታ “ኣብ ኤርትራ ሕልሚ ኣይገሃድን’ዩ” ኢላ ሰመየቶ። እቲ ሓተታ ነቲ ሓቅነቱ ዝተጋህደ ህድማ መናእሰይ ካብ ኤርትራ ብዕቱብ’ዩ ዝገልጽ። መናእሰይ ካብ ኤርትራ ክሃድሙ’ምበር ረጊኦም ጸኒዖም ንሃገሮም ናይ ምክልኻል ሓሳብ ከም ዘይብሎም የርኢ። ኰይኑ ድማ ኣብቲ ሓተታ ስደት ኣብ ጽባሕ ናጽነት፡ ካብቲ ቅድሚ ናጽነት ዝነበረ ብዝተዓጻጸፉ ኣሃዛት ብምውሳኹ ንመዋቕር ሕብረተሰብ ኤርትራ ይፈታትኖ ከም ዘሎ ምስ መርትዖኡ የቕርብ። ዶ/ር ኒኮል ሂርት ዓሚ ዘካየደቶ ሓደ ኣገዳሲ መጽናዕቲ ኣሎ። እዚ ኸኣ ገለ ካብቶም ኣብ ዲሞክራስያውያን ሃገራት (ኣብ ወጻኢ) ዝተወልዱን ዝዓበዩን መናእሰይ፡ ከመይ ኢሎም "ምስ ሰማእታት ኤርትራ ዝተዋሰበ ጻውዒት ህግደፍ" ተቐቢሎም ከም ዝድግፍዎ ተርኢ። እቲ መጽናዕቲ ብ‘ክንዮ-ዝኽሪ’ (‘Post-memory’) ዝበሃል ስነ-ሓሳብ ተሰንያ’ያ ትገልጾ። እዚ ማለት መንእሰያት ቅድሚ ምውላዶም ህዝቢ ኤርትራ ዘሕለፎ ማህሰይትን ዝኸፈሎ ዋጋን ብወለዶም ኣቢሎም ዝተረከብዎ ተመኵሮታት ኣሎ። ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ንሰማእትነት ከም ውርሻ ብሕቱ ገይሩ ስለ ዝጥቀመሉ ነቶም ዝሰዓቡ ወለዶታት፡ ስምዑለይ ረኣዩለይ እናበለ ነቲ ውርሻ ንረብሓኡ ይጥቀመሉ’ዩ ትብል ዶ/ር ኒኮል። "እቶም ሰማእታት በዚ ኤርትራ በጺሓቶ ዘላ ደረጃ ክሕተቱ እንተ ዝከኣል ነይሩ ግን መልሱ እንታይ ኮን ምዀነ?” ትብል። “እቲ ንመናእሰይ ዝንገሮም ዛንታታትን ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቅታትን ኣይጋጠሙን’ዮም፣ መንግስቲ ግን ነቲ ዛንታ ብዝጥዕሞን ብዘርብሖን ኣገባብ ስለ ዝዝርግሖ ኣብ ግዳም ዝተወልዱን ዝዓበዩን መናእሰይ ጌጋ መርገጺ ንኽወስዱ የኽእሎም ኣሎ” እናበለት ኣበርቲዓ ትምጕት። ዶክተር ኒኮል ሂርት ኣብ መወዳእታ ብዛዕባ ስደተኛታት ትዛረብ። “ኤርትራውያን ሃገሮም ናጻ ምስ ወጸት ኣብ ጀርመን ንኽተርፉ፡ ንዓዶም ንኸይምለሱ፡ ዘርኣይዎ ጸደፍደፍ ንዓይ ዓቢ ዛዕባ’ዩ፣ እዚ ኸኣ በቲ ዝወሰድዎ ስጕምቲ፡ ህይወት ኣብ ኤርትራ ከቢድ ምዃኑን ኣካይዳ መንግስቲ ኸኣ ከም ዘየተኣማመኖም’ዩ ዘመልክት። "ኣብዚ ዀይኖም ግን ንውሳነኦም ንምሽፋን ወይ ከኣ ንኸምስሉ ኢሎም ምስ መንግስቲ ከሻርዉ ይርኣዩ፡” ትብል። “እዚ ነቲ ብሓደ ጂ.ቲ.ዘድ. (GTZ) ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዝነበረ ፕሮጀክት ዳግመ-ህንጻ ሃገር ንኤርትራውያን ኣስኒቑ (ናይ ባዕሎም ቤት-ዕዮ ንኽምስርቱ) ናብ ኤርትራ ዝልእኽ መደብ፡ ብቢሮክራሲ መንግስቲ ኤርትራ በርዒኑ ክተርፍ እዝከረኒ፡” ትብል። “ኰይኑ ድማ እንሆ ኣብ ሰብዓታትን ሰማንያታትን ዝተሰደዱ ኤርትራውን ገና ኣብ ጀርመን ይርከቡ። ናጽነት ንስደት ከናውሖ  ኣይምተገብአን፣ ንሽግሮም ክፈትሖ ኣይከኣለን ማለት’ዩ። ብዙሓት ብዕድመ ደፊኦም ሓደ-ብሓደ ይሞቱን ኣብ መሬት ጀርመን ክቕበሩን እርኢ ኣለኹ። "ዋላ እቶም ህ.ግ.ደ.ፍ. - ኣባላት ሰልፊ መንግስቲ - ኢና ዝብሉ። ብሓቂ ሕንቅልሕንቅሊተይ’ዩ። እቲ ዘሕዝን ከኣ ካብ ናጻ ኤርትራ ሃዲሞም ኣብ ጀርመን ዝዕቘቡ ዘለዉ መንእሰያት፡ እንሆ ቍጽሮም እናዛየደ ክኸይድ እርእዮ ኣለኹ። ጥዕና ዘለዎ ናጽነት ንዜጋታቱ ይሓቝፍ’ምበር ኣየሳጕግን’ዩ። ኵነታት እንተዘይተቐይሩ ከኣ ዋሕዚ ስደተኛታት ክቕጽል’ዩ፡” ብማለት ብዛዕባ ኤርትራ ዝምልከት መጽናዕትታን ምርምራትን ከምእትቕጽሎ ትገልጽ።


ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃዋሳ ብዘጋጠመ ሓደጋ ሃገራዊ ፈተና ከይተወሃበ ተሪፉ

ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃዋሳ ትማሊ ሰኑይ 10 መስከረም 2022 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ  ብዘጋጠመ ሓደጋ ምፍራስ መሰጋገሪ ድልድል ሃገራዊ ፈተና ከምዘይተወሃበ፡ ዳይሬክተር ቤት ፅሕፈት ርክባት ወፃኢን ኮሚኒኬሽንን እቲ ዩኒቨርስቲ ዶ/ር እመቤት በቀለ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ንሳ ከምዝበለቶ፡ ካብ ዋና ቀፅሪ ዩኒቨርስቲ ሃዋሳ ናብ ቀፅሪ ቴክኖሎጂ [ቴክኖሎጂ ካምፓስ ብዝብል ዝፍለጥ] ዝወስድ መራኸቢ ድልድል ፈሪሱ ሓደ ተማሃራይ ክመውት እንከሎ ሰለስተ ተምሃሮ ድማ ብኸቢድ ቆሲሎም። "ተማሃሮን ማሕበረሰብ እቲ ከባቢን ሰንቢዶም ዕግርግር ተፈጢሩ ስለዝነበረ ብፍላይ ኣብቲ ዋና ቀፅሪ ፈተና ክነቐፅል ኣይከኣልናን። እቶም ኣብ ዋና ቀፅሪ ዝፍተኑ ተማሃሮ ብስንባደ ናብ ደገ ስለዝወጹ ሎሚ ፈተና ኣይተኻየደን። ኣብ ቀፅሪ ቴክኖሎጂ ግን እቲ ፈተና ድሕሪ ቀትሪ ተዋሂቡ'ሎ" ኢላ። እቶም ብስንባደ ካብ ቀጽሪ ዩኒቨርሲቲ ወጺኦም ዝነበሩ ተምሃሮ ይምለሱ ምህላዎም ብምሕባር “ኣብዚ እዋን ነገራት ሃዲኦም አለዉ። ንናይ ፅባሕ ፈተና ምእንቲ ክዳለዉ እውን ሓበሬታ ንህብ ኣለና” ክትብል ኣረዲኣ። ከቢድ ጉድኣት ዝበፅሖም ሰለስተ ተምሃሮ ኣብ ሆስፒታል ከምዝርከቡን፡ 90 ሚኢታዊ ካብቶም መጉዳእቲ ዝበፅሖም ተምሃሮ ቀሊል ከምዝኾነን ዶክተር እመቤት ወሲኻ ሓቢራ። እቶም ዝተጎድኡ ተምሃሮ ከከም መጠን መጉዳእቶም ኣብ ሪፈራል ሆስፒታል እቲ ዩኒቨርስቲን ካልኦት ሆስፒታላትን ሕክምና ይግበረሎም ኣሎ። “እቶም ኣዝዩ ቀሊል መጉዳእቲ ዘጋጠሞም ቀዳማይ ረድኤት ተዋሂብዎም ናብቲ ቀጽሪ ተመሊሶም ኣለዉ። እቲ ፈተና ካብተን 7 ቀፅርታት ኣብ ሓሙሽተ ብሰላም ክካየድ ውዒሉ ኣሎ” ኢላ ዶክተር እመቤት። ኣስታት 400 ተምሃሮ፡ በቲ ንዓሰርተ ዓመታት ኣብ ጥቕሚ ዝጸንሐ ድልድል ኣቢሎም ካብ ዋና ቀጽሪ ናብ ቀፅሪ ቴክኖሎጂ ይሰግሩ ኣብ ዝነበሩሉ ሰዓት’ዩ ፈሪሱ። “ዝሰግሩ ዝነበሩ ልዕሊ 400 ተምሃሮ እዮም ነይሮም። እቲ ሓደጋ ዘጋጠመ እቶም ተምሃሮ ካብቲ ድልድል ክጻወሮ ዝኽእል ንላዕሊ ስለዝነበሩ እዩ” ክትብል ኣረዲኣ። እቲ ድልድል ምስ ፈረሰ ድማ ብሓፂን ተወቒዖም ኣካላቶም ዝተሰበሩ ከምዘለዉ ብምዝኽኻር እቲ ዝኸፍአ ሓደጋ ድማ ኣብ ርእሲ ዘጋጠመ መውቃዕቲ ከምዝኾነ ገሊፃ። ብምኽንያት ዕግርግር ኣብ ዋና ቀፅሪ እቲ ዩኒቨርሲቲ ፈተና ዘይወሰዱ ተምሃሮ ካብ ፅባሕ ጀሚሮም ፈተና ምውሳድ ክቕፅሉ ምዃኖም ይእመን። ብዛዕባ’ቲ ዝሓለፎም ፈተና ግን ዩኒቨርስቲ ሃዋሳ ምስ ሚኒስትሪ ትምህርትን ሃገራዊ ምድላው ፈተናን ይዘራረብ ከምዘሎ ሓቢራ። “ፈተና ክወስዱ ንዘይክእሉ ተምሃሮ ኣቐዲሙ ዝተቐመጠ መስርሕ ነይሩ እዩ። እቶም ተምሃሮ ኣብ ሃዋሳናን ከባቢኣን ስለዘለዉ ካብ ስንባደኦም ተመሊሶም ዝተረፈ ፈተና ክወስዱ እዮም ኢልና ንሓስብ” ኢላ። ካብ ትማሊ 30 መስከረም 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ኣብ 131 ማእኸላት ዝወሃብ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ፡ 984 ሽሕ ተምሃሮ ከምዝወስድዎ ሃገራዊ ኣገልግሎት ምዘናን ፈተናን ትምህርቲ ንቢቢሲ ሓቢሩ’ሎ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ዘጋጠም ዝነበረ ስርቂ ፈተና ንምክልኻል ብዝብል፡ ቅድሚ ሎሚ ብዘይተለመደ ኩነታት፡ ተምሃሮ ኣብ መላእ ሃገር ኣብ ዝርከባ ዩኒቨርሲቲታት ናይ 12 ክፍሊ መዛዘሚ ፈተና ክወስዱ ይግበር ምህላዉ ይፍለጥ። እቶም ተምሃሮ ፈተና ክሳብ ዝውድኡ ኣብተን ዩኒቨርስቲታት ኣብ ዝፀንሕሉ እዋን መጓዓዝያኦምን መግቦምን ብመንግስቲ ከምዝሽፈን ይግለፅ።


ሓይልታት ሩስያ ኣብ ዝሓዙዋ ከተማ ዩክሬን ኬርሶን፡ ዝተሸበሩ ኣፍሪቃውያን ተምሃሮ

ወደባዊት ከተማ ዩክሬን ኬርሶን ሓይልታት ሩስያ ካብ ዝሕዙዋ ልዕሊ ክልተ ሰሙን ኮይኑዋ ኣሎ። ኣብ'ዛ ከተማ ዝርከቡ ኣስታት 100 ኣፍሪቃውያን ተመሃሮ ድማ ካብታ ከተማ ንምውጻእ ሓገዝ ንክግበረሎም ይምሕጸኑ ኣለው። ንመዓልታት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ትሕቲ መሬት ኣብ ዝተሃነጹ መጽንሒ ቦታታት ተሓቢኦም ዝጸንሑ ኮይኖም፡ እዚኦም እንትርፎ ዛሕሊ መውዓዪ ወይ ሙቐት ዘይብሎምን መድሃኒት ብቐረባ ንምርካብ ኣጸጋሚ ዝኾኑን እዮም። ኣብታ ከተማ ዝርከቡ ተመሃሮ ይንገላትዑ ምህላዎም'ዮም ዝገልጹ። ሓደ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ተመሃራይ ክሳብ ሕጂ ኣዝዩ "ዘሰንብድ" ድምጺ ተኹሲ ከም ዝስምዖም ተዛሪቡ። ድምጺ ቦንባን ወተሃደራዊ ነፈርትን እውን ይርብሾም ኣሎ። እቶም ተመሃሮ ዝሰምዑዎ ድምጺ ሓይልታት ሩስያ ንከባቢታት ደቡብ ምዕራብ ዩክሬን ንምቁጽጻር ዝገብሩዎ ውግእ ክኸውን ይኽእል እዩ። ምስፋሕ ሩስያ ዝቃወሙ ሰባት ድማ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ሩስያ ይትኩሱ ኣለው። መንግስቲ ናይጄሪያ ግዜ ከይወሰደ ካብታ ሃገር ንከውጽኦም ናይጄሪያውያን ተመሃሮ ይሓቱ ኣለው። ንድሕነቱ ብዝብል ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ሓደ ተመሃሪ "በጃኹም ካብዚ ኣውጽኡና ኢልና ንልምን ኣለና። ዘለናሉ ኩነታት ኣዝዩ ኣጸጋሚ'ዩ" ክብል ብስልኪ ተዛሪቡ። መንግስቲ ናይጄሪያ ተመሃርኡ ንምውጻእ ጻዕሪ ይገብር ምህላው ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ እቶም ተመሃሮ ብሸነኽ ሩስያ ንክወጽኡ ነፈርቲ ይዳለዋ ከም ዘለዋ ኣምባሳደር እታ ሃገር ኣብ ሩስያ ተዛሪቡ ነይሩ። ይኹን'ምበር ክሳብ ሕጂ እቶም ተመሃሮ ኣይወጽኡን። ብተወሳኺ ናብ ሩስያ ምኻድ የስግኦም እዩ። ዘገታታት ካሜሩን፣ ጋና፣ ግብጺ፣ ቱኒዝያን ሞሮኮን ዝኾኑ ተመሃሮ'ውን ኣብታ ከተማ ይነብሩ'ዮም። ኣብቲ ዝመሃርሉ ዩኒቨርሲቲ ውሑድ መግቢ እኳ እንተሃለወ ዝነበረ ትሕዝቶ ይውዳእ ከም ዘሎ ግን ይዛረቡ። ኣብ ዕዳጋ ዝቐርብ መግቢ ድማ ብሰለስተ ዕጽፊ ከም ዝወሰኸ ይገልጹ። ሓንቲ ተመሃሪት "እቲ ዩኒቨርሲቲ ክሳብ ሕጂ መግቢ የቕርበልና  ስለ ዘሎ ብንጽጽር ኣብ ዝሓሸ ኩነታት ኢና ዘለና" ኢላ። ካልእ ተመሃሪ ድማ ነታ ከተማ ዝተቖጻጸሩ ሰራዊት ሩስያ ኣሕምልቲ፣ ሩዝ፣ ፓስታን ማይን ኣብ ህንጻታት መንግስትን ባቡርን የቕርቡሎም ከም ዘለው ተዛሪቡ። ይኹን'ምበር፡ ዩክሬናውያን መግቢ ክትቕበል እንተርእዮምኻ ምስ ሩስያ ትተሓባበር ምህላውኻ ስለ ዝቖጽሩዎ የስግእ እዩ። "ዩክሬናውያን ሃገሮም ንምድሓን እናሞቱ ንሕና ከመይ ኢልና ናይ ሩስያ ሓገዝ ንቕበል? እዚ መግቢ ተቐበሉ ዝብሉና ሰባት እንሞተሉ መዓልቲ'ዮም ዘስልጡዎ ዘለው" ኢሉ እቲ ተመሃሪ። ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት መግብን ማይን የብጽሑ እኳ እንተሃለው፡ እዚ ክሳብ መዓዝ ከም ዝጸንሕ ኣይፍለጥን፤ ከቢድ ሕጽረት ማይ እውን ኣሎ። እታ ወደባዊት ከተማ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ሓይልታት ሩስያ ካብ ሞንጎ ዝወደቓ ናይ መጀመርታ ከተማታት ሓንቲ እያ። ሓይልታት ሩስያ ነታ ከተማ ካብ ዝቆጻጸሩዋ ኣትሒዙ ግን ነበርቲ ተቓውሞ የካይዱ ኣለው። "ናብዚ ሃገር ንትምህርቲ ኢና መጺእና። ሕጂ ግን ኣብ ኲናት ወዲቕና ኣለና። ዩክሬናውያን ኢዶም ከም ዘይህቡ ነጊሮምና እዮም። እታ ከተማን መላእ ሃገሮምን ከውሕሱ'ዮም ዝደልዩ" ክብል ሓደ ተመሃሪ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ወተሃደራት ሩስያ መግቢ ናብታ ከተማ ንከይኣቱ ከም ዝኸልከሉ'ውን ገሊጹ። ዕላማ ሩስያ፡ ሓይልታት ዩክሬን ናብታ ከተማ መግቢ ንምእታው ብዝብል ናብ ውግእ ከይኣትው ምግባር እዩ። ሓንቲ ተመሃሪት "መዓልታዊ ቤተሰበይ ይድውሉ'ዮም፤ ግን ዋላ ሓደ ጽቡቕ ዜና ስለ ዘይብለይ ቴሌፎን ኣልዒለ ከዛርቦም የስግኣኒ'ዩ። ኣብ ቀረባ እንወጽእ እውን ኣይመስለንን" ኢላ። እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ኣዲኣ መዓልታዊ እናበኸየት ከም እትጽል'ውን ገሊጻ። እቶም ተመሃሮ ብጉጅለ ኮይኖም ጥራይ ካብቲ ዩኒቨርሲቲ ክወጽኡ ከም ዝኽእሉ እቲ ዩኒቨርሲቲ ኣፍሊጡ'ዩ። ካብቲ ቀጽሪ ክወጽኡ እንከለው ድማ፡ እቶም ተመሃሮ ሰላመውያን ሰባት ምዃኖም ንሓይልታት ሩስያ ንምርኣይ ኣብ መንኮቦም ጻዕዳ ጨርቂ ክኣስሩ ከም ዘለዎም ተነጊሩዎም ኣሎ። ሓይልታት ሩስያ፡ ካብ 'መስመር' ዝወጽአ ሰብ እንተርእዮም ንክትኩሱ መምርሒ ከም ዝተዋህቦም ሓደ ተመሃሪ ገሊጹ። ኣብ ዩክሬን ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣፍሪቃውያንን ኤዥያውያንን ተመሃሮ ይነብሩ ነይሮም። መብዛሕትኦም ካብታ ሃገር ክወጽኡ እንከለው፡ እቶም ዝተረፉ ድማ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ትምህርቶም ቐጺሎም ኣለው። ኣብ ወደባዊት ከተማ ዩክሬን ኬርሶን ዝርከቡ ተመሃሮ ግን ኣብ መጻብብ እዮም ዘለው። ገሊኦም ጨኪኖም ብታክሲ ክወጽኡ ፈቲኖም። "ካብታ ከተማ ንምውጻእ ዝፍትኑ ተመሃሮ ህይወቶም ንሓደጋ እዮም ዘቃልዑ። ወተሃደራት ሩስያ እቶም ተመሃሮ ንክምለሱ ብትሕትና ይዛረቡ'ዮም። ገሊኦም ግን ብጭካነ ይትኩሱ" ክትብል ሓንቲ ተመሃሪት ንቢቢሲ ገሊጻ።


ድሕሪ 30 ዓመታት 'ክልተ ጸጕሪ' ኣብቊሎም ዝተራኸቡ ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ

ሽዑ መንእሰያት እዮም ነይሮም። 30 ነሓሰ 1984 ዓ.ም [ግእዝ] ተመሪቘም። ድሕሪ 30 ዓመት፡ ማለት ብ30 ነሓሰ 2014 ዓ.ም ኣብኡ ኣብቲ ዝተማህሩሉ ዩኒቨርሲቲ ምስ ተራኸቡ ሰንቢዶም። ዝኽሪ ኣለማያ ውነኦም ወሲድዎ፣ ሓይሊ ግዜ መሲጥዎም። ገሊኦም ተረሳሲዖም እዮም። ገለ፡ ኣስማት ናይቶም ደቂ ደርሞም [መደቀሲ ተመሃሮ] ዝነበሩ'ውን ረሲዖምዎ። ገሊኦም ሰዪቦም፡ ገሊኦም በሪሖም፡ ገሊኦም ድማ ከሲዖም እዮም። ጽቡቕ ኣጋጣሚ ኰይኑ መብዛሕትኦም ዶካትር ኰይኖም፤ ገለ ካብኣቶም ፕረዚደንታት ዩኒቨርሲቲ እዮም። ገሊኦም ድማ ኣብ ወጻኢ ሃገራት፡ ፕሮፌሰራት እዮም። ገሊኦም ምስዳድ ዕምበባ [ንወጻኢ] ዝተዋፈሩ ነጋዶ ኰይኖም፣ ካልኦት ድማ ተመራመርቲ እዮም። ገለ ካብኣቶም፡ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝለዓለ መዝነት በጺሖም። ኣምባሳደር ዝዀነ እውን ኣሎ። ንኣብነት ሚኒስተር ሕርሻ ነበር፡ ሕጂ ኣምባሳደር ኣብ ጃፓን ተፈራ ደርበው፡ ምሩቕ ናይዚ 'ብላቴ ባች' እናተበሃለ ዝጽዋዕ ወለዶ እዩ። ርግጽ ሕጂ ኣብቲ ቦታ፡ ምስኣቶም ኣይተረኽበን፣ ካብ ጃፓን ግን መልእኽቲ ሰዲዱ። እዚ ቈጸራ ን 30 ዓመት ብዋዛ እዩ ተጀሚሩ። ዶክተር ኣዱኛ፡ ዝተባህለ ኣቦ፡ ንወዱ ከመርዑ ምዃኑ ኣፍለጥ። ንሱ'ውን፡ ሓደ ካብዞም 'ብላቴ ባች' እዩ። ገለ ካብቶም ዕዱማት ናይ ቀደም ናይ ኮሌጅ ኣዕሩኽ እዮም። ‘ንምንታይ ግን ዘይንራኸብ?’ ተበሃሃሉ። መዓስ? ዝብል ሕቶ ቀረበ። 'ነሓሰ 30'። 'ኣበይ? 'ኣብኡ ኣብ ሃረማያ።' ብኸምዚ እቲ ቈጸራ ተታሕዘ። እቲ ኮሌጅ፡ ኣብ መጀመርታ 1950ታት ብሓልዮት ሃጸይ ሃይለስላሰ ክኽፈት እንከሎ፡ ንኣፍሪቃ’ውን ከይተረፈ ክኸውን እዩ ዝተባህለሉ እዩ ነይሩ። ሽዑ፡ ጠቕላላ ቍጽሪ ተመሃሮ 11 ጥራይ እዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ መምህርን ምምሕዳርን ካብ ዩኒቨርሲቲ ኦክላሆማ ኣሜሪካ እዮም መጺኦም። ኣብቲ ግዜ እቲ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ‘የኔታ’ እምበር ፕሮፌሰር ዝበሃል ኣይነበረን። ሃጸይ ሃይለስላሰ፡ ኣብዚ ትውልዲ ዓዶም ንዝኸፈትዎ ‘ኮሌጅ ኣለማያ’ ኣዝዮም ይህንጠዩሉ ከም ዝነበሩ ይንገር። ኣብቲ ግዜ እቲ ጸባ ንተመሃሮ፡ ብቡምባ ማይ ይቐርብ ከምዝነበረ ይውረ። እዚ ጽውጽዋይ እዚ፡ ‘ጃንሆይ ኣይሓድጉን’ እናተበሃለ ክሳብ ሎሚ'ውን ይስማዕ እዩ። ኣብቲ ግዜ እቲ ተመሃራይ ኮሌጅ ምዃን ንባዕሉ ሳሕቲ ዝረአ እዩ። ናብ ኮለጅ ምእታው ተኣምር እዩ። ዶክተር ተፈራ ዝርከቦም እዞም ተመሃሮ፡ ናብ ዩኒቨርስቲ እንከለው በዝሖም፡ 500 እዩ ነይሩ። ሕጂ፡  ዩኒቨርስቲ ሃረማያ ክሳብ 30 ሽሕ ዝኣኽሉ ተመሃሮ የአንግድ። ኣብቲ እዋን፡ ሓሙሽተ ዓውደ ትምህርቲ ጥራይ ዝነበረ፡ ሎሚ 230 በጺሑ። በዓል ኣምባሳደር ተፈራ ዝርከብዎም፡ 500 ዝተመዝገቡ ተመሃሮ፣ ኣብ መወዳእታ ግን 230 እዮም ተመሪቘም። ኣብቲ ግዜ'ቲ፡ ዩኒቨርሲትን መንግስተ ሰማይን ሓደ እዮም ነይሮም። ብኣፍደገ ኮሌጅ ምሕላፍ ንባዕሉ፡ 'ገመል ብዓይኒ መርፍእ' ዝበሃለሉ እዋን እዩ ነይሩ። ኣብቲ ዘመን ካብ ዝነበሩ 500፡  እቶም 250 ጥራይ እዮም ተመሪቘም። ሕማቕ ዕድል ኰይኑ ድማ፡ ልክዕ ክምረቑ ኣብ ዝቀራረቡሉ ዝነበሩ ግዜ፡ ኮ/ል መንግስቱ ሃይለማርያም ኣሰናኺልዎም። “...ንዒቘምና፡ ደፊሮምና እዮም። እመኑ ኣይትእመኑ ብደውና ሞይትና ኢና። ...ክትወፍሩ ዲኹም ወይስ..." ኢሉ ናብ [ወተሃደራዊ መሰልጠኒ] ብላቴ ኣእትይዎም። ፕረዚደንት ነበር መንግስቱ ግን፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርስቲ ከምዚ ኢሉ ምስ ተዛረበ፡  ብኬንያ ኣቢሉ ናብ ዚምባብወ ሃደመ። እቲ ስነ-ስርዓት ምረቓ ተቛሪጹ፤ ደሓር ግን ብገለ መገዲ ኣብ ነሓሰ 1984 ተመሪቘም። [ኢህወደግ ኣዲስ ኣበባ ምስ ተቘጻጸረ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ማለት እዩ]። ስለዚ ድማ እዮም፡ እዞም ተመሃሮ ነቲ ወለደኦም 'ብላቴ ባች' ኢሎም ዝጽውዕዎ። ብርግጽ 'ጆርጅ ኦርወል ባች' ኢና ኢሎም ምስ ነብሶም ዝዋዘዩ’ውን ኣለዉ። ዶ/ር ኣስናቀ ፍቅሬ፡ ሕጂ ኣብ ‘ሳይንስ ኣትክልቲ’ ላዕለዋይ ተመራማሪ እዩ። ግዜ ምሕላፉ ኣይቀየሮን። ዋዛኡ ሎሚ እውን ኣብ ቦታኡ ኣሎ። 'ሽዑ እዋን ኮሌጅ፡ ብዘይ ፕረምየር ሊግ ከመይ ጌርካ ይከኣል ነይሩ?”ሓቲትናዮ። ‘እቲ እንኮ መዘናግዒና ቀዳም ምሸት ሰዓት 4፡00፡ ‘ህብረ-ትርኢት’ [ዝበሃል መደብ ቲቪ’ ነይሩ” ይብል። ካልእከ እንታይ ነይሩ? “ዓርቢ ዓርቢ ካልእ ናይ ህንዲ ፊልም ንርኢ ነይርና። ድሕሪ ድራር ሰዓት 11፡30 ይጅምር። “ማዘር ኢንዲያ እትበሃል ፊልም ደጋጊምና ርኢናያ ኢና።" ‘ሓቂ ድዩ ጸባ ብቦምባ ማይ ይቐርበልኩም ነይሩ?’ "እቲ ነገር ሽዑ እውን ይዝረበሉ ነይሩ። ምናልባት እቶም ቅድመና ዝነበሩ ቀሪብሎም ይኸውን።” 'ንዓኻ’ኸ?' “ብቡምባ እኳ እንተዘይኰነ፡ ዝፈልሐ ጸባ ብኩባያ ይወሃበና ነይሩ። ኣብ ሰሙን ሰለስተ መዓልቲ።” እዞም ነባር ተመሃሮ ድሕሪ 30 ዓመታት ተራኺቦም። ቀደም ንኣሽቱ እዮም ነይሮም። ሕጂ ግን ዓበይቲ እዮም። ቀደም ሓፋራት እዮም ነይሮም። ንሳቶም ጥራይ ኣይኰኑን ግን ተመሊጦም - በሪሖም። እቲ ዝፈትውዎ ቀላይ'ውን ተመሊጡ እዩ ጸኒሕዎም። ሎሚ፡ እቲ ጐራዙ ዓዲሞም ዝዘናግዑሉን ዝናፈሱሉን ዝነበረ ቀላይ፡ ዳርጋ የለን። “ርግጽ ሕጂ ዝሓሸ ኰይኑ ኣሎ። ካብቲ 18 ሚልዮን ኪዩቢክ ሜትሮ ማይ፡ 40 ሚእታዊ ተረኺቡ'ሎ" ይብል ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ተስፋይ። ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ተስፋይ ከ መን እዩ? ንሱ ሓደ ካብ 'ብላቴ ባች' እዩ። ምስ ተመረቐ ግን ኣብኡ'ዩ ተሪፉ። ንውሓት 30 ዓመት ግዜ፡  ምዕቃን ዝከኣል ኣይኰነን። እቲ ዝተማህሩሉ ‘ኣለማያ’ ንባዕሉ፡ ሓረማያ ዝብል ካልእ ስያመ ተዋሂብዎ እዩ። ኣብ ሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ካብ ጀማሪ ምሩቕ፡ ናብ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ደይቡ። ኣብቲ ዝተማህረሉ ኮሌጅ ሎሚ ምክትል ፕረዚደንት ጉዳያት ምርምር ኰይኑ ኣሎ። ወሊዱ ዘሚዱ እዩ። ጓሉ፡ ድሮ መምህር ዩኒቨርሲቲ ኰይና፤ ሕጂ ድማ ንላዕለዋይ ትምህርቲ ናብ ሆላንድ ከይዳ ኣላ። እቲ ቀላይ ምጽእ ክይድ እዩ ዝብል። ሰብ ግን እንተኸይዱ ንሓዋሩ እዩ። ቀላይ ኣለማያ ነቒጹ ዳርጋ ግራት ኰይኑ ነይሩ። እቲ ዘገርም ግን እዚ ከም ዝኸውን ቅድሚ ነዊሕ እዋን ተገሚቱ ምንባሩ እዩ። '...እቲ ቀላይ ኣብ ውሽጢ 15 ዓመት ክጠፍእ ምዃኑ ተገሚቱ ከምዝነበረ ይዝከረኒ' ይብል፡ ካልእ ኣባል እቲ ባች ዶክተር ኣስናቀ። ኣብቲ ግዜ እቲ፡ ተመሃሮ ብፍላይ ኣብ ዓውዲ ሕርሻዊ ሳይንስ ውዑያት እዮም ነይሮም። ስለዚ ነዚ ምግማቶም ዘገርም ኣይኰነን። እዚ ቀላይ ንብዙሓት ተመሃሮ ፍሉይ ተዘክሮታት ኣለዎ። ኣሽንኳይዶ ተመሃሮ፡ መስራቲ ኣቦ ናይቲ ኮሌጅ ጃንሆይ'ውን ዘይርሳዕ ተዘክሮታት ኣለዎም። ሓደ እዋን ኣብዚ ቀላይ እናሓንበሱ ካብ ምጥሓል ንስክላ ድሒኖም። ድሕሪ’ቲ ዘሕዝን ፍጻመ እቶም ንጉስ ረጊሞምዎዶ ይዀኑ? እዚ ከምዚ ኢሉ እናሃለወ፡ ዩኒቨርስቲ ሃረማያ ነቲ ቀላይ ናብ ንቡር ንምምላስ ዝድነቕ ስራሕ ሰሪሑ እዩ። እቲ ቀላይ እውን ቀስ ብቐስ ዝሓዊ ዘሎ ይመስል። ሓቂ እዩ፡ ቀላይ ይምለስ፣ ጸጕሪ እውን ይትከል እዩ። ሰብ ግን እንተኸይዱ ኣይምለስን እዩ። ንኣብነት ካብቶም 250 ኰይኖም ዝተመረቑ፤ ድሕሪ 30 ዓመት ኣስታት ሚእቲ ጥራይ ተራኺቦም። 17 ሰባት ብሞት ተፈልዮምዎም ኣለው። “ምስ ተራኸብና ንፈጣሪ ብሂወት ስለ ዝተራኸብና ኣመስጊንና፤ ነቶም ዝሞቱ ድማ ናይ 1 ደቒቕ ናይ ሕልና ጸሎት ጌርናሎም” ይብል ዶ/ር ኣስናቀ። ንኽልተ መዓልታት፡ ብዙሕ ተዘክሮታት እናዕለሉ ኣብቲ ቀጽሪ ተዘዋዊሮም እዮም። ኣብ ‘ጎደና ፍቕሪ’ [love street] ብዙሕ ተዘክሮታት ኣለዎም። ቅድሚ 30 ዓመት ዝደቀሱሉ መሕደሪኦም[ዶርም] እትዮም ርእዮሞ። ደጊም ከይፈላለዩ ቃል ኣትዮም። ቅድሚ ምፍልላዮም ግን እንግዶት ድራር ገይሮም። ኣብ መንጐኡ፡ ሓደ ዝተቐደሰ ሓሳብ ብልጭ ኢሉዎም። ነተን 'ዘር ፎር' ዝጸብሓሎም ዝነበረ ኣደ ክእልሹ ወጹ። ‘ማዘር’ እናበሉ እዮም ዝጽውዑወን። ኣሪገን፡ ጡረታ ወጺአን ኣብቲ ከባቢ ረኺቦመን። እማማ ቀለሟ ይበሃላ። ንዐአን፡ ናይ ክብሪ ጋይሻ ገይሮምወን። ነተን ቀደም ዘተኣናግዳኦም ዝነበራ ‘ማዘር’ ሕጂ ድማ ብጊደኦም፡ በብተራ ጸቢሑ ጨሊፎም ኣተኣናጊዶምወን። ማዘር፡ ብታሕጓስ ስምዒተን ከምዝተተንከፈ ተዛሪበን።  ‘እዚ ንዓይ ከም ዳግማይ ልደት እዩ’ ኢለን። ዶክተር ኣስናቀ፡ ነተን ኣደ ክዝክር ከሎ ጽቡቕ እዩ ዝሰመዖ። ‘ቅንዕ ኢለን ኣይርእያናን ነይረን። ኣቓልቦአን ኣብ ድስቲን ጭልፋን እዩ ነይሩ። ሚዛን ናይቲ ድስቲ ይዕቅናኦ። ልዕል ኢለን ዘይሪኣና፡ ከየዳልዋ ምእንቲ እዩ።” ካልእ ዶክተር'ውን ምስክርነት ሂቡ፣ “ብፍላይ 'ዘር ፎር' ክጸብሓልና ከለዋ ፍትሓዊት ነይረን” ይብል። ‘ዘር-ፎር’ ካብ ሜታፊዚካዊ ኣቀማምጣ ሰለስተ ነጥብታት ዝመጸ ዀይኑ፡ ቁንጣር ስጋ ድርብይ ንዝበሎ ጸብሒ ንምግላጽ እዩ። 'ቲከር' ዝበሃል ትራፊክ ድማ ነይሩ። 'ቲከር' ማለት ኣብቲ ኣዳራሽ መግቢ መዝገብ ሒዙ ደው ዝብል ተቘጻጻሪ እዩ። መመገቢ ካርድ ተመሃሮ ምልክት ይገብር። ሓደ ተመሃራይ ኣትዩ ምስ በልዐ፡ ነታ ካርድ 'ቲክ' [ምልክት] ይገብረላ። ብሓጺሩ፡ ትራፊክ ምግቢ ክትብሎ ይከኣል። ሓደ ተመሃራይ ኣደናጊሩ መግቢ ክደግም ምስ ዝመጽእ ብጐሮሮኡ ሓኒቑ የውጽኦ። ዶክተር ኣስናቀ፡ ድሕሪ 30 ዓመታት’ውን ኣብቲ እዋን’ቲ ኣደናጊሮም፡ ተመሊሶም ካፈ ይኣትዉ ምንባሮም ይዝክር። ዶክተር ኣስናቀ ብነዊሕ ሰሓቕ ተሰንዩ፡ "ነታ ምልክት ዝተገበረት፡ ብመላጸ እናሓኸኽኩ ደጋጊመ ንኽበልዕ ዕዉት ፈተነታት ገይረ ኣለኹ፡" ይብል። እዚ 'ቲከር' ዝነበረ፡ ኣማረ ጌታቸው ይበሃል። ንዕኡ’ውን ደልዮም ረኺቦምዎ። 'ቲከር ኣማረ'፡ ሎሚ  'ኣቶ ኣማረ' ኰይኖም ኣለዉ። ንሶም'ውን ምስ ‘ማዘር’ ናይ ክብሪ ጋሻ ኰይኖም። ኣብታ መዓልቲ እቲኣ፡ ድራር እናበልዑ፡ ኣቶ ኣማረ፡ ነታ ጽብቕቲ ዝኽሪ ንምዝካር መሊሶም ምልክት እናገበሩ ኣእተውዎም። ድሕሪ 30 ዓመት ድማ ካልእ ሰሓቕ ተፈጥረ። ድሕሪ 30 ዓመት እውን እንተዀነ ናብ ኣቶ ኣማረ፡ ደጊሞም ዝኸዱ ዶክተራት/ፕሮፌሰራት የለዉን ምባል ኣጸጋሚ እዩ። ጽቡቕ መዘከርታ 'ሽልማት' ተዋሂብዎም። ኣዝዮም ተሓጒሶም። “ደቀይ ድሕሪ 30 ዓመት ስለ ዝዘከርኩምኒ የቐንየለይ” ኢሎም። ኣለማያ ናይ ሕጂ ሃረማያ፡ ነባር ዝበሃል ዩኒቨርስቲ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ‘ኮሌጅ ሃይለስላሰ’ ጥራሕ እዩ ዝቕድሞ። ኣቶ ፍሬዘር፡ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ነባራት ተመሃሮ እዩ። እቲ ዩኒቨርስቲ ዛጊት፡ ብድምር 117 ሽሕ ተመሃሮ ከምዘመረቐ ይዛረብ። ‘ቻይና ባች’ ‘ወይራ ባች’ ዝበሃሉ ካልኦት ነባራት ባቻት፡ ከምዚ ምትእኽኻብ ምግባሮም ይዝክር። ምናልባትን 'ብላቴ ባች’ ፍሉይ ዝገብሮ፡ ብዲፓርትመንት ዘይኮነስ ብምሉእ ባች ዝተወደበ ምዃኑ እዩ። ንዶክተር ኣስናቀን ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ተስፋይን "30 ዓመት ኣዝዩ ነዊሕ ድዩ?" ኢልና ሓቲትናዮም። ብኸመይ ከ ተፈላሊኹም? ኢልናዮም። ነቲ ዝሓለፈ ዘመን ብምግምጋም ከም ዝተፈላለዩ ተዛሪቦም። ኣብቲ ዝተመረቝሉ ግዜ፡ ኣብታ ሃገር ሓያል ኲናት ይካየድ ነይሩ። ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ተስፋይ፡ ሽዑ መንእሰይ ኰይኑ፡ ኣብ ቤተ መጻሕፍቲ እንከሎ ተዅሲ ተኸፊቱ፡ ቬትሮ ሑጻ ክኸውን ይዝክር። ሽዑ ኲናት ነይሩ፤ ሕጂ እውን ኲናት ኣሎ። ተመሃሮ እንከለና ሓያል ጥሜት ነይሩ። ሕጂ'ውን ጥሜት ኣሎ። “ሰለምንታይ?” ክንበል ኣዕሊልና። ዶ/ር ኣስናቀ ከምዚ ይብል፣ “ኮርያ ኣብ ውሽጢ 20 ዓመታት፡ ብሕርሻ ካብ ተጸባይነት ናብ ረዳእነት ተሰጋጊራ ኣላ። 'ንሕናኸ፡ ስለምንታይ ኢና እዚ ክንገብር ዘይንኽእል' ኢልና ቆዚምና።” ‘ብዙሕ ዘይተመለሱ ሕቶታት ኣልዒልና ተፈላሊና’- ይብል። ድሕሪ 30 ዓመት ዳግማይ ምስ ዝራኸቡ፡ እዚ ሕቶ መልሲ ይረክብ’ዶ ይኸውን? እንድዒ።


ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 12 ሽሕ ተምሃሮ 'ኣይንፍተንን' ብምባል ካብ ሃገራዊ ፈተና ወፂኦም

ኣብ ኢትዮጵያ ካብቲ ቅድሚ ሎሚ ዝካየድ ዝነበረ ብዝተፈለየ መገዲ ንፈለማ እዋን ኣብ ዝተወሃበ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ፡ ልዕሊ 12 ሽሕ ተምሃሮ “ኣይንፍተንን” ብምባል ካብ ማእኸላት ፈተና ከምዝወፅኡ ተገሊፁ። ኣብ ክልተ ዙርያ ተመቒሉ ካብ ዝወሃብ ናይ ዓመተ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ሃገራዊ ፈተና፡ እቲ ካብ ሰኑይ 30 መስከረም 2015 [ኣ.ግ] ጀሚሩ ንተማሃሮ ማሕበራዊ ሳይንስ ዝወሃብ ዝነበረ ፈተና ከምዝተዛዘመ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣፍሊጡ’ሎ። ኣብቲ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ተምሃሮ ማሕበራዊ ሳይንስ ኮፍ ዝበሉሉ ፈተና፡ ካብ ኣርባዕተ ማእኸላት ኣስታት 13 ሽሕ ተምሃሮ ፈተና ኣይንወስድን ብዝብል ከይተፈተኑ ምትራፎም እቲ ሚኒስትሪ ሓቢሩ። ኣብ እዋን ፈተና ንዘጋጥም ስርቅን ምትላልን ንምክልኻል ብዝብል እቲ ሚንስትሪ ብዘዳለዎ ሓድሽ መስርሕ፣ ተምሃሮ 12 ክፍሊ ኣብ ምሉእ ኢትዮጵያ ናብ ዝርከባ መንግስታዊ ዩኒቨርሲቲታት ኣትዮም ክፍተኑ ይገብር ምህላዉ ይፍለጥ። መንግስቲ ነቶም ተምሃሮ ኣገልግሎት መጓዓዝያ፣ መግብን መደቀስን ብምቕራብ እቲ ፈተና ብፅኑዕ ቁፅፅር ከምዝተኻየደ ዝገለፀ ኮይኑ፣ ኣብ ገለ ከባብታት ግን ፀገማት ከምዝነበሩ ሓቢሩ። ካብዚኦም እቲ ሓደ፡ ኣብ ቀዳማይ መዓልቲ ፈተና ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃዋሳ ዝርከብ ድልድል ብምፍራሱ ሓደ ተማሃራይ ክመውት ከሎ ብዙሓት ተምሃሮ መቑሰልቲ ስለዘጋጠሞም ኣብታ መዓልቲ ፈተና ከይተወሃበ ተሪፉ’ዩ። ነቲ ዛጊት ዝተኻየደ ቀዳማይ ዙር መስርሕ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ ዝምልከት መግለፂ ዝሃበ ሚኒስተር ትምህርቲ ፕሮፌሰር ብርሃኑ ነጋ፡ ካብ ሞንጎ ኣብ ኣርባዕተ ዩኒቨርስቲ ዝተመደቡ ተምሃሮ ገሊኦም ከይተፈተኑ ምትራፎም ተዛሪቡ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝርከባ ዩኒቨርስቲታት መቅደላ ኣምባ፣ ደብረማርቆስ፣ ባህርዳርን ደብረ ታቦርን ክፍተኑ ካብ ሞንጎ ዝነበሮም ተምሃሮ እቶም 12 ሽሕን 787 ንገሊኡ ፈተና ወሲዶም ወይ ድማ ሙሉእ ብሙሉእ ካብቲ ፈተና ወፂኦም እዮም። 1,700 ካብ ዩኒቨርስቲ መቅደላ ኣምባ ቀፅሪ መካነ ሰላም፣ 1,226 ካብ ዩኒቨርስቲ  ደብረማርቆስ፣ 2,711 ካብ ዩኒቨርስቲ ባህርዳር፣ 7,150 ድማ ካብ ዩኒቨርስቲ ደብረታቦር ምዃኖም ሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣነፂሩ’ሎ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ "ንስርዓተ ትምህርቲ ዝጠሓሰ" ክብል ነቲ ፍጻመ ዝገለፆ ኮይኑ፡ እቶም ካብ ማእከላት ፈተና ዝወጹ ተማሃሮ ብድልየቶም ከምኡ ከምዝገበሩን ካልእ ዕድል ፈተና ከምዘይረኽቡን ኣፍሊጡ። ብሰንኪ ናዕብን ካልኦት ፀቕጢታትን ፈተና ኣቋሪፆም ካብ ሞንጎ ዝወጻኡ ተምሃሮ እቶም ልዕሊ 7 ሽሕ ናብ ፈተና ከምዝተመለሱ ሚኒስተር ትምህርቲ ፕሮፌሰር ብርሃኑ ተዛሪቡ። ካብዚ ብተወሳኺ ብፍላይ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ደብረ ታቦር፡ ተምሃሮ ብሓይሊ ፈተና ንምትዕንቓፍ ኣብ ዝፈጠርዎ ናዕቢ ሓደ ተምሃራይ ክመውት ከሎ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ፀጥታ ጉድኣት ከምዝበፅሐ ተገሊፁ። ነቲ ፈተና ንምትዕንቓፍ ዝፈተኑ ተምሃሮ ምፅራይ ብምግባር ዝወሰድዎ ፈተና ናይ ምስራዝ ስጉምቲ ከምዝውሰድ እቲ ሚኒስትሪ ገሊፁ’ሎ። ኣብ ቀዳማይ ዙርያ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ ክርከቡ ትፅቢት ካብ ዝተገበረሎም 595 ሽሕ ተምሃሮ ማሕበራዊ ሳይንስ እቶም 586 ሽሕን 541 ነቲ ፈተና ከምዝወሰዱ ይዝረብ። ብፍላይ ኣብዚ ዝካየድ ዘሎ ዓመት 2014 ንፈለማ እዋን። መንግስቲ ሃገራዊ ፈተና 12 ክፍሊ ዕዉት ንምግባር ብቢልዮን ዝግመት ገንዘብ [ብር] ብምምዳብ፣ ኣብ 160 ማእኸላት ኣስታት ሓደ ሚልዮን ተምሃሮን መምህራንን ኣብቲ ፈተና ክሳተፉ ከምዝገበረ ኣገልግሎት መራኸቢ መንግስቲ የመልክት። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ከምዝሕብሮ፡ ተምሃሮ ተፈጥሮኣዊ ሳይንስ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ብተመሳሳሊ መስርሕ ፈተና ክወሃቦም እዩ።