ዝተምሃረሉ ዩኒቨርሲቲ ዲግሪኡ ወሲዱ ገንዘቡ ክምልሰሉ ዝሓተተ ናይጀርያዊ

ዝተምሃረሉ ዩኒቨርሲቲ ነቲ 'ረብሓ ዘይብሉ' ዝበሎ  ዲግሪ ወሲዱ ገንዘበይ ይምለሰለይ ክብል ዝሓተተ ናይጄርያዊ ኣዘራራቢ ኮይኑ፡፡ ወዲ 36 ዓመት ኦሉዴር ኣላባ ንሓሙሽተ ዓመታት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ተማሂሩ ኣብ 2015 ብዲግሪ ተመሪቑ፡፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ገንዘቡ ክመልሰሉ ዝሓተተ ኣላባ፡ ካብቲ ዩኒቨርሲቲ እኳ ምላሽ እንተዘይረኸበ፡ በቲ ኩነታት ዝሓዘኑ ሰባት ግን ገንዘባዊ ሓገዝ ገይሮምሉ፡፡ ንሱ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ደቡብ ምዕራባዊ ናይጄርያ ናብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት መንግስታዊ ኣኮንዴ ኣኪንቶላ ዩኒቨርሲቲ ከይዱ ገንዘቡ ክመልሰሉ እንትሓትት ዘርእይ ቪድዮ ብዙሓት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዘርጊሖምዎ ነይሮም፡፡ ብድሕሪኡ፡ ምስ ቢቢሲ ዮሩባ ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት፡ በቲ ብዙሕ ገንዘብ ከፊሉ ዝረኸቦ ዲግሪ ስራሕ ክረክብን ኣብ ህይወቱ ዝረብሕ ለውጢ ከምጽእን ከምዘይከኣለ ተዛሪቡ፡፡ እንተኾነ ነቲ ዲግሪ ንምርካብ ከንደይ ከምዘውጸአ ኣይገለጸን፡፡ ‘‘ወዲ 90 ዓመት ኣቦይ፡ ከምቲ ተለቂሑ ዘምሀረኒ፡ ‘ተለቂሕካ ዲኻ ክትቀብረኒ?’ ኢሉ ይሓተኒ’’ ኢሉ፡ ‘‘ካብ ሰብ ዝነኣስኩ መሲሉ ስለዝስመዓኒ፡ ተስፋ ቆሪጸ ካብ ገዛይ ወጺአ፡፡’’ ዋላኳ እቲ ዩኒቨርሲቲ ገንዘቡ እንተዘይመለሰሉ፡ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ናይ ዝተምሃሩ ማሕበር ግን ኣስታት 1200 ዶላር ኣተኣኻኺቡ እግሪ ክተክል ሂብዎ፡፡ ኣላባ በቲ ዝረኸቦ ሓገዝ ገንዘብ ላፕቶፕን ካልኦት መሳርሕታትን ገዚኡ ኣብ ኢንተርነት መደባት እናዳለወ ህይወቱ ንምቕያር ተስፋ ገይሩ ኣሎ፡፡


ዴንማርክ ኣብ ቁጽጽራ ኣእትያቶም ዝጸንሐት ጥርጡራት ሸፋቱ ባሕሪ ፈቲሓ

እቶም ኣብ ሓንቲ ንእሽተይ ጀልባ ተሳፊሮም ዝተለቀቑ ሰለስተ ጥርጡራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ኣብ ወሽመጥ ባሕሪ ጊኒ ድሕሪ ናይ ተኹሲ ልውውጥ ኣብ ቁጽጽር ዝኣተው እዮም። ሓይልታት ምክልኻል ዴንማርክ እቶም ብናይ ባሕሪ ሽፍትነት ዝተጠርጠሩ ሰባት ኣብቲ ኣብ ቁጽጽር ዝኣተውሉ ዞባ እትርከቦም ሃገር ክረክብ ኣይከኣልኩን ኢሉ። በዚ ምኽንያት እቶም ኣብ ቀይዲ ዝጸንሑ ጥርጡራት ሸፋቱ ባሕሪ እኹል መግብን ነዳድን ተዋሂብዎም ኣብ ከባቢ ማያት ናይጄርያ ነጻ ከምዝተሰደዱ ተፈሊጡ። እቶም ሰባት ብ 24 ሕዳር ኣብ ልዕሊ ሓንቲ ኮንተይነር ዝጽዓነት መርከብ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም ብዝተኻየደ ናይ ተኹሲ ልውውጥ ኣብ ቁጽጽር ከምዝኣተዉ ሰበ ስልጣን ዴንማርክ ኣብሪሆም። ካብቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ እቶም ኣርባዕተ ብወተሃደራት ዴንማርክ ክቕተሉ እንከለው ካልኦት ኣርባዕተ ድማ ኣብ መርከብ ሓይሊ ባሕሪ ዴንማርክ ተኣሲሮም ይርከቡ። ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት ዴንማርክ መጥቃዕቲ ፈጺሞም ብዝብል ዝተኸሰሱ ኮይኖም ንሳቶም ግን ከምዘይወዓልዎ ተዛሪቦም። ካብቶም ጥርጡራት ሓደ: ሓንቲ እግሩ ናብ ዝተቐረጸሉ ጋና ከይዱ’ኳ እንተነበረ ብናይ ቅትለት ፈተነ ተኸሲሱ ናብ ዴንማርክ ተዛዊሩ። ንእኡ ኣብ ባሕሪ ነጻ ምስዳድ ውሑስ ከም ዘይነበረ ሚኒስትሪ ፍትሒ ዴንማርክ ሓቢሩ። ኣብቶም ካልኦት ሰለስተ ተመስሪቱ ዝነበረ ክሲ ግና ከምዝተቛረጸ ጠበቓታቶም ንኤኤፍፒ ተዛሪቦም። እንተኾነ ግን ናይቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘሎ ተጠርጣሪ ጠበቓ ዝኾነ በርጊት ስኪጆት ኣብ ልዕሊኡ ክሲ ክምስረት ምውሳኑ ክነቅፍ እንከሎ ንመራኸብቲ ሓፋሽ ውሽጢ ሃገር “ንኣርባዕቲኦም ብማዕረ ዓይኒ ዘይምርኣይ ልክዕ ኣይኮነን” ክብል ተዛሪቡ። ዴንማርክ ብናይ ባሕሪ ሽፍትነት ዝተጠርጠረ ሰብ ናብ ግዝኣታ ክተእቱ እዚ ንፈለማ እዋን እዩ። ዴንማርክ ኣብ ወሽመጥ ባሕሪ ጊኒ ምስ ዝርከባ ሃገራት ሸፋቱ ባሕሪ ኣሕሊፍካ ንምሃብ ዘስገድድ ውዕል የብላን። እቲ ነዳድን ጋዝን ዝጽዓና መራኽብ ዝመላለሳሉ ወሽመጥ ባሕሪ ጊኒ ንዝተወሰነ ዓመታት መዕንደሪ ሸፋቱ ባሕሪ ኮይኑ ጸኒሑ’ሎ። ፖለቲካዊ ዘይምርግጋዕ፣ ልሕሉሕ ተፈጻምነት ሕግን ድሕነትን ኣብቲ ዞባ ሽፍትነት ባሕሪ ክስፋሕፋሕ ምኽንያት ኮይኑ’ዩ። እንተኾነ ግን ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጸጥታዊ ኩነታት ንምሕያል ሰበ ስልጣናት እተን ሃገራትን መራኽብ ወጻኢ ሓይልታትን ሓበራዊ ጻዕሪ የካይዱ ኣለዉ።


ዝልሓኹ ሰነዳት፡ ኣብ ናይጄሪያ ሓደ ሕቡእ ጉጅለ ገበን ምትላላትን ቕትለትን ክፍጽም ምጽንሑ ሓቢሮም

ኣብ ናይጄሪያ ምስ ቕትለትን ምትላላትን ብዝተሓሓዝ ሓደ ጨካን ጉጅለ ማፊያ ኣብ ፖለቲካዊ ስርዓት እታ ሃገር ልሒኹ ብምእታው ዶብ ሰጊሩ ዓለምለኻዊ ናይ ምትላል ስራሕቲ ከም ዝጀመረ ቢቢሲ ዝርኣዮም ኣሽሓት ዝልሓኹ ሰነዳትን መሰኻኽር ዓይን ኣረጋጊጾም። እዚ 'Black Axe' ዝተባህለ ጉጅለ ንዓሰርታት ዓመታት ኣብታ ሃገር ክንቀሳቐስ ዝጸንሐን ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ዝፍርሑ ውዱብ ናይ ገበን ማሕበር እዩ። ኣባላት እዚ ማሕበር ኣብታ ሃገር ዝተኸልከሉን "ኣሕዋት" ተባሂሎም ዝጽውዑን እዮም። ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ቢቢሲ ኣፍሪቃ ኣይ ኣባላት እዚ ማሕበር ንዝነበሩ ከዘራርብን ካብ ብርክት ዝበሉ ፍሉጣት ኣባላት እዚ ጉጅለ ዝተጠለፉ ልሒኾም ዝወጽኡ ኣሽሓት ሰነዳትን ክከታተልን ጸኒሑ። ኩሎም እቶም ዝተጠለፉ ሰነዳት ምርግጋጽ ዝክኣል ኣይነበረን፤ እንተኾነ ኣገደስቲ ሰነዳት ብቢቢሲ ክረጋገጹ ክኢሎም እዮም። ካብኣቶም፡ ብ2019 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ሕጹይ ሰልፊ ፖለቲካ ኤፒሲ ዝነበረ ፍሉጥ ናይጄሪያዊ በዓል ሃፍቲ ኣጉስተስ በሚግሆ ላዕለዋይ ኣባል እዚ ጉጅለ ምንባሩን ሚሊዮናት ዶላራት ምትላላት ኢንተርነት ኣብ ምውህሃድን ኢድ ከም ዝነበሮ ዘረጋግጽ ኢሜይል ይርከብ። እቲ ቢቢሲ ዝርኣዮ ዕቑር ሰነዳት ልዕሊ 18 ሽሕ ገጻት ዘለዎ ምስ መጥቀሚ ኢሜይል በሚግሆ ዝተኣሳሰረ ኮይኑ፡ ንሱ ኣብ 62 ኣጋጣሚታት ናብ ተሓባበቱ መምርሒታት ምትላላት ከም ዝልኣኸን ብዛዕባ ገለ ዒላማ ምትላላት ምስ ካልኦት ከም ዝተዘራረበን የረድኡ። ንሓደ ግዳይ ዝምልከት ሓደ ናብ በሚግሆ ዝተላእኸ ኢሜይል "ካብ ሓደ ሚሊዮን ዶላር ዝጽጋዕ ኣሊናዮ ኣለና" ይብል። እዚ ኢሜይል ሙሉእ ሽም እቲ ግዳይ፣ ናይ ኢሜይል ኣድራሻን ቑጽሩ፣ እቲ ምትላል ከመይ ክፍጸም ከም ዘለዎ ዘረድእ መምርሒታት ዝሓዘ እዩ። ቢቢሲ በዚ መገዲ፡ ኣስታት 3.3 ሚሊዮን ዶላር ከም ዝተታለሉ ዝገልጹ ክልተ ግዳያት ረኺቡ እዩ። ዓለምለኻዊ ኤጀንሲታት ምኽባር ሕጊ እዚ ጉጅለ ካብ ዝፍጽሞም ምትላላት ቢሊዮናት ከሲቡ ክኸውን ከም ዝኽእል የመልክቱ። ቢቢሲ በሚግሆ ርኢይትኡ ክህብ ሓቲቱዎ'ዩ፤ እንተኾነ ነቲ ዝቐርበሉ ክሲ መልሲ ኣይሃበን። ገሊኦም ምስዚ ሰነድ ዝተትሓሓዙ ጉዳያት ኣዝዩ ዘሰክፍ ናይ ገበን ምንቅስቓሳት ዘርእዩ ስለ ዝኾኑ ንክትሓትሞም ዘሰንብዱ'ዮም። እንተኾነ እዚ መረዳእታ ጉጅለ 'Black Axe' ካብ 2009 ክሳብ 2019 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዘለው ዓመታት ኣብ ፖለቲካ ናይጄሪያ ግዝኣት ኢዶ ዝነበሮ ኢድ ኣእታውነት ክሳብ ክንደይ ዘስግእ ምዃኑ የመልክት። ክልተ ሰነዳት፡ ኣብ ከተማ ቤኒን 35 ሚሊዮን ኒራ [ልዕሊ 64 ሽሕ ፓውንድ] ኣብ ናይጄሪያ ንዝተመዝገበ ኩባኒያ ኤንቢኤም [Neo-Black Movement of Africa] ከም ዘመሓላለፈ ይገልጹ። እዚ ትካል ኣብ መረጻ 2012 ዓ.ም "ድምጽታት ንምሕላው" ከምኡ'ውን ዓወት ንምርግጋጽን ብዝብል ዝተጣየሸ እዩ። ነቲ ዝተገብረሉ ሓገዝ ድማ "ኤንቢኤም ዞባ ቤኒን ብቐጥታ ብመንግስቲ ቑጻር ንክረክብ 80 ክፍቲ ቦታ ተመዲብሉ ኣሎ" ይብል። መናእሰይ ናብ ከም 'ብላክ ኣክስ' ዝበሉ ጉጅለታት ንከይምልመሉ ዝቃለስ ነባሪ እታ ከተማ ዝኾነ ኩርቲስ ኦጌቤቦር ፖለቲካ ናይጄሪያ "ናይ ማፊያ ፖለቲካ" ኮይኑ እዩ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "እዚ ኣብ ኩሉ መንግስታዊ ቦታታት ዘሎ'ዩ ዝመስል፤ ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ። ኣብ ኹሉ ኢኻ ትረኽቦም" ይብል። ኤንቢኤም ነቲ ምስ 'ብላክ ኣክስ' ርክብ ኣለዎ ብዝብል ዝቐረበሉ ክሲ ክነጽጎ እንከሎ ጠበቓታቱ ድማ ዝኾነ ኣባል እቲ ጉጅለ ማፊያ ዝነበረ "ብቐጥታ ተሰጒጉ'ዩ" ኢሎም። ኤንቢኤም ኣብ መላእ ዓለም ሰለስተ ሚሊዮን ኣባላት ከም ዘለውዎ ክገልጽ እንከሎ ኣብ ናይጄሪያን ሃገራት ወጻእን ንኣብያተ ትምህርቲ፣ ፖሊስን ዘኻትምን ስራሕቲ ምግባረ ሰናይ ከም ዝሰርሑ ገሊጹ። ፕሬዝደንት እቲ ትካል ኢሴ ካኮር "ኤንቢኤም ብላክ ኣክስ ኣይኮነን። ምስ ገበን ዋላ ሓደ ርክብ የብሉን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ዓለምለኻዊ ኤጀንሲታት ምኽባሪ ሕጊ ግን ዝተፈለየ መርገጺ ኣለዎም። ቤት ጽሕፈት ፍትሒ ኣመሪካ ኤንቢኤም "ገበነኛ ትካል" ኢሉ ክፍርጆ እንከሎ ኣካል "ብላክ ኣክስ እዩ" ብምባል ይጽውዖ። ሰብ መዚ ካናዳ'ውን ብላክ ኣክስን ኤንቢኤምን "ሓደ እዮም" ይብሉ። ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ኤፍቢኣይን ኢንተርፖልን ኣብ ዘካየዱዎም ስርሒታት ኣብ መሪካን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝነበሩ ልዕሊ 35 ኣባላት ኤንቢኤም ኣሲሮም'ዮም። እዚኦም ምስ ብርክት ዝበለ ሚሊዮናት ዶላራት ናይ ኢንተርነት ምትላል ገበን ተኸሲሶም ኣለው። ኤንቢኤም ግን እዞም ውልቀሰባት ካብ ኣባልነት ተኣጊዶም ዝነበሩ'ዮም ኢሉ። ሰብ መዚ ካናዳ'ውን ብላክ ኣክስን ኤንቢኤምን "ሓደ እዮም" ይብሉ። ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ ኤፍቢኣይን ኢንተርፖልን ኣብ ዘካየዱዎም ስርሒታት ኣብ መሪካን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝነበሩ ልዕሊ 35 ኣባላት ኤንቢኤም ኣሲሮም'ዮም። እዚኦም ምስ ብርክት ዝበለ ሚሊዮናት ዶላራት ናይ ኢንተርነት ምትላል ገበን ተኸሲሶም ኣለው። ኤንቢኤም ግን እዞም ውልቀሰባት ካብ ኣባልነት ተኣጊዶም ዝነበሩ'ዮም ኢሉ። ብ2017 ዓ.ም፡ ሰብ መዚ ካናዳ ምስቲ ጉጅለ ብዝተሓሓዝ ክፍጸም ተሓሲቡ ዝነበረ ዘይሕጋዊ ዝውውር ገንዘብ ሓሙሽተ ቢሊዮን ዶላር ክስበር ገይሮም'ዮም። እዚ ሓደ ካብቶም ዓለምለኻዊ ስርሒታት ምትላል እዚ ጉጅለ ገበን ተባሂሉ ዝውሰድ እዩ። ክሳብ ሕጂ ክንደየናይ ተመሳሰልቲ ምትላላት ተፈጺሞም ዝብል ኣይፍለጥን፤ እንተኾነ እቶም ልሒኾም ዝወጽኡ ሰነዳት ኣብ ሌጎስ፣ ለንደን፣ ቶክዮ፣ ዱባይን ካልኦት ብዙሓት ሃገራትን ኣባላት ከም ዘለውዎ የርእዩ። ኣብ ናይጄሪያ ብላክ ኣክስ ኣብ ጎደናታት ብዝፍጸሙ ገበናትን ምስቓያትን ከምኡ'ውን ምስ ፖለቲካን ንግድን ዝተኣሳሰሩ ገበናትን እዩ ዝፍለጥ። ንፈለማ እዋን ንዓለምለኻዊ ሚዲያ ዝተዛረበ ሓደ ኣባል መንግስቲ ግዝኣት ኢዶ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ኣባልነት እዚ ጉጅለ ኣብ ውሽጢ መንግስቲ ዝኣተወ እዩ ኢሉ። "ንዓይ ኣብ ውሽጢ መንግስቲ ዘሎ ኣባል ብላክ ኣክስ ኣለሊ እንተኢልኩምኒ ክፈልጦ ይኽእል'የ። መብዛሕትኦም ፖለቲከኛታት፡ ዳርጋ ኩሎም ኢድ ኣለዎም" ኢሉ ቶኒ ካባካ። ንሱ ስልጣን መንግስቲ ካብ ዝገድፎ ኣትሒዙ ብዙሕ ናይ ሞት ፈተነ በጺሑዎ እዩ። መንግስቲ ኢዶ ኣብዙ ጉዳይ ርኢይቶ ክህብ ተሓቲቱ፤ እንተኾነ ኣይመለሰን።


ሃድን ንሰብ ናብ ድሙ ክንቅይሮ ንኽእል ኢና ዝብሉ ናይጀርያውያን

በሊሕ ካራን መጉልሒ ድምጽን ሒዙ ሙሉእ ንሙሉእ ጸሊም ዝተኸድነ ጂበንጋ ኣዴዎይን፡ ናይ ማእከላይ ዘመን ጠንቋሊ፣ ባህላዊ መድሃኒት ዝሸይጥ ወይ ናይ ከተማ ሰባኺ ንምርካብ ኣብ ደቡባዊ  ምዕራብ ናይጄሪያ ኣብ እትርከብ ከተማ ኢባዳን ኣብ ዝርከብ ዕዳጋ ይዘውር ነበረ። መጠንቀቕታ፡ እዚ ጽሑፍ ንገለ ኣንበብቲ ዘቖጥዑ ትሕዝቶታት ኣለዎ። እቶም ኣብ ዕዳጋ ግባጊ ላዕልን ታሕትን ዝብሉ ዝነበሩ ነዚ መልእኽቲ ምስ ሰምዑ ተበቲኖም። ጂበንጋ ኣዴዎይን ግን፡ "ጁጁ በልዎ ኣስማት ቩዱ ህላወ መለኮታዊ ሓይሊ ዘረጋገጸ 2.5 ሚሊዮን ናይራ (6000 ዶላር) ክወሃቦ'ዩ" ክብል ብተደጋጋሚ ብቋንቋ ኢንግሊዘኛን ዮርባን ይዛረብ። እዚ ወዲ 26 ዓመት ዘይኣማኒ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብታ ኣዝያ ሃይማኖታዊ ሕብረተሰብ ዘለዋ ሃገር ንመለኮታዊ ሓይሊታት ወይ እምነታት ብምምጓት ዝፍለጥ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ናይጄሪያ፡ ባህላዊ እምነት ወይ ጁጁ ዝብሉዎም ሽሕር [ኣስማት] ምእማን ብዙሕ እዩ። እዚ ገሊኦም ምስ ክርስትና ወይ እስልምና ሓዊሱም ዝኣምኑሉ ምዃኑ ማእከል መጽናዕቲ ፒው ብ2010 ዘውጽኦ ጸብጻብ የመልክት። ብዙሓት ናይጀርያውያን ኣስማታዊ ሓይሊ ሰባት ናብ ዱሙ ክቕየሩ፣ ካብ መጥቃዕቲ በሊሕ ካራ ዝከላኸል ቆርበት ክህልወካ ይገብር፣ ካብ ዕትሮ ገንዘብ ይወጽእ ኢሎም ይኣምኑ። ከምዚኦም ዝበሉ እምነታት ኣብቲ ዘይተማህረ ዝብሃል ክፋል ሕብረተሰብ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ትምህርቲ ዝበጽሑ ሰባት'ውን ዘሎ'ዩ። ዶክተር ኦላሌይ ካዮዴ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኢባዳን መምህር ሃይማኖታት ኣፍሪቃውያን ደቀባት እዩ። ብሽሑር ገንዘብ ናይ ምስራሕ ስርዓታት ኣምልኾ ክፍሊታት ሰብነት ወዲሰብ ምስ መጋየጺታት ክሕወሱ ምግባር ካብ ዕትሮ ገንዘብ ከም ዝወጽእ ምግባር ብሓቂ ይሰርሕ እዩ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ይወጽእ እዩ ዝብሃል ገንዘብ "መናፍስት ካብ ባንኪታት ዘውጽኡዎ እዩ" ኢሉ። ጁዴ ኣካንቢ ድማ መምህር ስነ ሃይማኖት እዩ፤ "ንባዕልኻ ናብ ድሙ ናይ ምቕያር፣ ምጥፋእ ወይ ተመሊስኻ ምምጻእ ብባህላዊ ኣፍሪቃዊ ሃይማኖት ዝክኣሉ ነገራት እዮም" ይብል። "ዋላ እውን ስነ ሞጎታዊ ኣይምሰል በቲ ብኣፈ ታሪኽ ንሰምዖ ከምዚኦም ዝበሉ ነገራት ይክኣሉ እዮም" ኢሉ። ከምዚኦም ዝበሉ እምነታት፡ ብፍላይ ገለ ክፋል ሰብነት ወዲ ሰብን መጋየጺታትን ኣብ ዕትሮ ገንዘብ ክወጽእ ይገብሩ እዮም ኢልካ ምእማን ኣብ ቀረባ እዋናት ብሰንኩ ዝፍጠሩ ቅትለታት ወዲ ሰብ ክውስኹ ምኽንያት ኮይኖም ኣለው። በዚ ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ኮይነን ኣለዋ። "መንእሰያት ኣብ ከምዚ ዝበለ ቕትለት ተዋፊሮም ምርኣይ ኣዝዩ ዘሕምም እዩ። እዚ ገንዘብ ብሽሑር ክመጽእ ዝክኣል እንተዝኸውን ነይሩ ንዓሰርታት ዓመታት ብዙሓት ካብ ቁጠባዊ ጸገማት ክናገፉ ምርኣና ነይርና" ይብል ኣዴዎይኒ። ንሱ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ከምዚኦም ዝበሉ ስርዓታት ብተግባር ኣርአዩ ከእምኖ ንዝኽእል ሰብ 2.5 ሚሊዮን ናይራ ንምሃብ ጎስጓስ ይገብር ነይሩ። እዚ ብትዊተር ብዝግበር ምንቅስቓስ ዝእከብ ገንዘብ እዩ። "እቲ ካራ ድማ ነቶም ኣስማት ከይትውጋእ ይገብር እዩ ንዝብሉ እዩ" ኢሉ። ዝበዝሕ ሕብረተሰብ ናይጄሪያ፡ ህላወ ስነ መለኮታዊ ሓይሊ ኣብ ሕቶ ምእታው ነውሪ'ዩ ኢሉ ዝኣምን እዩ። ከምቲ መንእሰይ ኣዴዎይኒ ኣብ ዕዳጋ ዝገበሮ ብቕሉዕ ንዕኡ ዘለካ ተቓውሞ ምግላጽ ንነብስኻ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ እዩ። ብቐሊሉ ብዕስለ ክቕጥቐጥ ወይ ክእሰር ይኽእል። ሓደ ኣብቲ ዕዳጋ ካብ ዝነበሩ ሰባት "ዝዛረቦ ዘሎ ኣይፈልጥን፤ ጁጁ ከመይ ከም ዝሰርሕ'ውን ኣይፈልጥን" ክብል ተዛሪቡ። ንሱ፡ ኣብ ጁብኡ ይከላኸለለይ እዩ ዝበሎ ካብ ንኡሽቶ ቆርበት ዝተሰርሐ ኣስማታዊ ጸላም ክታብ ሒዙ ነይሩ። ይኹን'ምበር ኣብቲ እኩብ ህዝቢ ነዚ ኣውጺኡ ከመይ ከም ዝሰርሕ ከርእዮም ኣይደፈረን፤ ዋላ'ውን 6000 ዶላር ዝውህብ እንተኾነ። እዚ እምነት፡ ጎና ጎኒ ሃይማኖታት እስልምናን ክርስትናን'ውን ዝኸይድ ስለ ዝኾነ፡ ብርክት ዝበሉ ፓስተራት ኣስማት መርገም ሰይጣን የርሕቕ እዩ እናበሉ ሃፍቲሞምሉን ህቡብነት ኣጥርዮምሉን እዮም። ይኹን'ምበር ዋላ ሓደ ነቲ መንእሰይ ኣዴዎይኒ ዘልዕሎ ዘሎ ሕቶ ብተግባር ክምጉት ዝኽኣለ ሰብ የለን። ዋላ'ውን እቲ ዝዛረቦ ዘሎ እንተዘይተቐበሉዎ ኣብ ቀረባ ብሰንኪ እቲ ገንዘብ ዘርክብ ስነ ስርዓት ጥንቆላ ወይ ኣምልኾ ሽሕር ዝተረኽቡ ኣስክሬናት ግን ዋላ ሓደ ክሓብኦም ኣይክኣለን። ኣብ ናይጀርያ፡ ሰባት ናይ ሰብነት ኣካላቶም ንሽሕር [ኣስማታዊ] መዓላ ንክውዕል ብዝብል ምቕታል ኣብ መፋርቕ 1990ታት ዝጀመረ ኮይኑ ብ1996 ወዲ 11 ዓመት ቖልዓ ተጨውዩ ተወሲዱ ምስ ተቐትለ ዓበይቲ ዓመጻት ተላዒሎም እዮም። ሕጂ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ሰብ ጠፊኡ ምባልን ስእልታት ጥንቆላ ምልጣፍን ብብዝሒ ይርኣይ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ግዝኣት ኦጋን ንሓደ ሃፍታም ክኸውን እዩ ብዝብል ኣካላት ሰብነት ወዲ 17 ዓመት ቖልዓ ዝቐተሉ ሰለስተ ሰባት ዓብዪ ተቓውሞ ዘልዓለ ኮይኑ ፖሊስ ናብ ቤት ፍርዲ ምስ ኣቕረቦም ከም ዝቐተሉዎ ተኣሚኖም እዮም። መናእሰይ ቐልጢፎም ሃፋትም ክኸኑ ይኽእሉ'ዮም ብዝብል ኣብ ኢንዳስትሪ ፊልሚ እታ ሃገር ከይተረፈ ዝስራሕ ዘሎ ስራሕቲ ማሕበረሰባዊ ጸቕጢ የሕድር ኣሎ ክብሉ ብዙሓት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ይዘራረብሉ ኣለው። እቲ ቕትለታት፡ ሓገግቲ'ውን ኣብ ባይቶ እታ ሃገር ክካትዑን "ከምዚኦም ዝበሉ ኣምልኾታዊ ስርዓታት ዝፍጸሙ ቕትለታት" ኣመልኪቱ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ክድንገግን ገይሮም እዮም። ሚኒስትሪ ሓበሬታ እታ ሃገር ፊልምታትን ማሕበራዊ ሚዲያን ምኽንያት ከምዚኦም ዝበሉ ቕትለታት ከም ዝኾኑ ነቒፉ። ነዚኦም ተሓታቲ መን'ዩ ብዘየገድስ ስርዓት ትምህርቲ ናይጄሪያ ሽሕር ወይ እምነት ስነ መለኮታዊ ሓይሊ ሓቂ ኣይኮነን ኢሉ ኣብ ምእማን ግን ወዲቑ እዩ ክብል ኣዴዎይን ይካታዕ። እቲ ሕጂ ዝገብሮ ዘሎ ጎስጓስ ድማ መታለልቲ ወይ ኣስማት ዝጥቀሙ ዘለው ሰባት ክቃልዑን ኣብታ ሃገር ዘጋጥም ዘሎ ቕትለት ጠጠው ከብልን ጸቕጢ ከሕድር ተስፋ ይገብር። "ምኽንያታዊ ንዝኾነ ሰብ ናብ ባናና ወይ መቁር ድንሽ ክቕየር እዩ ኢልካ ምእማን ስነ ሞጎታዊ ኣይኮነን፤ መጨነቒ እዩ" ኢሉ።


‘ኣብዚ ካብ ምንባር ኣብ ዩክረይን ምውጋእ ይሓይሽ’- ናይጀርያዊ ወለንተኛ

ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ከምዝጀመረት ዝገልጽ ዜና ምስ ሰምዐ፡ ወዲ 27 ዓመት ናይጄርያዊ ኦታህ ኣብርሃም ኣዝዩ ሰንቢዱን ሓሪቑን ነይሩ፡፡ ሽዑ ንሽዑ ድማ ቴሌፎኑ ኣልዒሉ ‘‘ናብኣቶም (ዩክሬናውያን) ክጽምበር እየ’’ ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ፡፡ ንሱ፡ ካብቲ ኲናት ዝካየደሉ ግንባር 8700 ኪሜ ርሒቓ ኣብ እትርከብ ዋና ከተማ ናይጄርያ ሌጎስ፡ ኣብ ሓንቲ ንኡሽተይ ገዛ እዩ ነይሩ፡፡ እዚ ምሩቕ ትምህርቲ ፍልስፍና መንእሰይ፡ ሓደ ካብቶም ኣብቲ ኣንጻር ወራር ሩስያ ዝካየድ ዘሎ ቃልሲ ክሳተፉ ከምዝደልዩ ዝገለጹ ናይጄርያውያን፣ ኬንያውያን፣ ሰኔጋላውያን፣ ደቡብ ኣፍሪቃውያንን ኣልጄርያውያንን ሓደ እዩ፡፡ ሓደ ምኽንያት እዞም መናእሰይ እቲ ጽንኩርን ተስፋ ዘይብሉን  መነባብሮ ኣፍሪቃ እዩ፡፡ "ኵናት ምዃኑ ንፈልጥ ኢና፤ ጸወታ ቆልዑ ኣይኮነን’’ ክብል ንቢቢሲ ዝተዛረበ ኣብርሃም ‘‘ እንተኾነ ኣብ ዩክረይን ወታሃደር ምዃን ኣብዚ ካብ ምንባር ክሓይሽ እዩ፡፡ እቲ ኲናት እንተተወዲኡ እውን ኣብኡ ክጸንሕ ክፈቕዱለይ ይኾኑ እዮም፤ ብተወሳኺ ንፍሉጥ ጸላኢ ብምቅላሰይ ጅግና ክኸውን እየ’’ ይብል። ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ወጻእተኛታት ተዋጋእቲ ኣብ ጎኖም ተሰሊፎም ክዋግኡ ዘቕረቦ ጻውዒት ስዒቡ ካብ መላእ ዓለም ኣስታት 20 ሽሕ ወለንተኛታት ንዕስክርና ከምዝተኸተቡ እዩ ዝግለጽ፡፡ እቲ መንግስቲ ድማ ነቲ ልሙድ ናይ ቪዛ ከይዲ ኣትሪፉ፡ ፓስፖርት ንዘለዎምን ወታሃደራዊ ስልጠና ዝወሰዱን ሰባት፡ መሃያን ኣጽዋርን እናሃበ የሰልፎም ኣሎ፡፡ እንተኾነ እቶም ተዋጋእቲ ድሕሪ እቲ ኲናት ኣብ ዩክረይን ክጸንሑ ክፍቀደሎም ብዛዕባ ምዃኑ ግን ብወግዒ ዝተገለጸ ነገር የለን፡፡ ኬረቲ ኦሰሮ፡ ኣብቲ ኲናት ክሳተፍ ዝደልይ ካልእ ናይጄርያዊ እዩ፡፡ እቲ ኣብ ከተማ ኣቡጃ ዝነብር ወዲ 29 ዓመት መንእሰይ፡ ድልየቱ  ገንዘብ ወይ ዜግነት ምስ ምርካብ ዘራኽብ ከምዘይብሉ እዩ ዝገልጽ፡፡ ‘‘ኣብ ምቹው ናብራ እየ ዝነብር፡፡ ናብ ኣውሮጳ ክኸይድ እንተደልየ፡ ብኲናት ዘይኮነስ ብትምህርቲ ክኸይድ ይኽእል እየ፡፡እዚ ንዓመጸኛታት ናይ ምስዓር ጉዳይ እዩ፤ ናይ ሓደ ፍትሒ ምጉዳል ናይ ኩሉ ፍትሒ ምጉዳል እዩ’’ ይብል፡፡ ድሕሪ ጻውዒት ዘለንስኪ ብዓሰርተታት ዝቑሩ ናይጄርያውያን ኣብ ኣቡጃ ናብ ዝርከብ ኤምባሲ ዩክረይን ብምቕናዕ ንዕስክርና ክምልመሉ ሓቲቶም፡፡ 'ዕሱባት ኣይንፈቅድን' ልክዕ ከም ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ መንግስቲ ናይጄርያ እውን ዜጋታቱ ኣብ ኲናት ዩክረይን ክሳተፉ ብዘይምፍቃዱ፡ ኣብ ናይጄርያ ዝርከብ ኤምባሲ ዩክረይን እውን ነቲ ዝሓሰቦ ከሳልጥ ኣይከኣለን፡፡ ሚኒስተር ወጻኢ ናይጄርያ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ‘‘ናይጄርያ ኣብ ዝኾነ ዓለም ዕሱባት ምጥቃም ኣይትድግፍን፤ ዕሱባት ምምልማል እውን ኣይትጻወርን’’ ኢሉ፡፡ ኣፍሪቃውያን ንክዋግኡ ከምዘይኸፍሉዎም ዝገልጽ ኣብ ናይጄርያ ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ዩክረይን በዓል መዚ ዝኾነ ቦህዳን ሶልቲስ፡ እቶም ፍቓደኛታት ናብ ኣውሮጳ ንምብጻሕ ናይ በረራ ክፍሊቶም ባዕሎም ክሽፍኑ ከምዘለዎም እዩ ዝገልጽ፡፡ ‘‘ኣብ መንጎ ወለንተኛ ወጻእን ዕሱባትን ንጹር ዝኾነ ኣፈላላይ ኣሎ’’ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ጸኒሑ ድማ ዝኾነ ወለንተኛ ከይቅበል መምርሒ ከምዝተውሃቦ ተዛሪቡ፡፡ መንግስቲ ሰኔጋል እውን ዜጋታቱ ንዕስክርና ከይምዝገቡ ዝኣዘዘ ኮይኑ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከብ ኤምባሲ ዩክረይን ንዘውጸኦ ናይ ተመዝገቡ መጸዋዕታ እውን ዘይሕጋዊ ብምባል ከውርዶ ገይሩ እዩ፡፡ መንግስቲ ኣልጄርያ እውን ኣብታ ሃገር ንዝርከብ ኤምባሲ ዩክረይን ተመሳሳሊ ትእዛዝ ሂቡ፡፡ ‘‘ሃገረይ ክኸይድ ከምዘይተፍቅደለይ ነጊራትኒ፡፡ ናብ ሚኒስትሪ ወጻኢ ክጽሕፍ ፈቲነ ነይረ፤ ኣይመለሱለይን፤ ግን ደጊመ ክፍትን እየ’’ ክብል ንቢቢሲ ዝተዛረበ ድማ ወዲ 28 ዓመት ኣልጄርያዊ በልሃጅ ሃኒ ኣሚር እዩ፡፡ ‘‘ናብ ዩክረይን ክኸይድ ይደሊ እየ፤ ግን ድማ እቲ ኲናት ቀልጢፉ ክውዳእ ተስፋ ይገብር’’ ይብል፡፡ ኣምባሳደር ዩክረይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ሞዛምቢክን ቦትስዋናን ሊውቦቭ ኣብራቪቶቫ፡ ኣብቲ ኲናት ክዋግኡን ኣብ ሰብኣዊ ሓገዝ ክሰርሑን ዝደልዩ ኣማኢት ዜጋታት ደቡባዊ ኣፍሪቃ ከምዘመልከቱን ካብ መንግስታ ምላሽ ትጽበ ከምዘላን ትገልጽ፡፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣንጻር ዕሱባት ተሪር ሕጊ እዩ ዘለዋ። ብምኽንያት ክልከላ መንግስታት፡ ኣፍሪቃ ካብቲ ብመንግስቲ ዩክረይን ዝቖመ ዓለም ለኻውያን ወለንተኛታት ዝምስገቡሉ ድህረ ገጽ ተኣልያ ከምዘላ ሰብመዚ ዩክረይን ገሊጾም እዮም፡፡ "ሩስያውያን ኣሕዋትና" ኣልጄርያ፣ ሰኔጋልን ደቡብ ኣፍሪቃን ካብ መንጎ እተን ኣብቲ ንወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝኹንን እማመ ውድብ ሕቡራት ሃገራት  ድምጸን ዝዓቀባ 54 ሃገራት እየን፡፡ ምስ ሩስያ ክቃራሓና ኣይደለያን፡፡ ሩስያ በቲ ኣብ ከም ሃገራት ማእከላይ ኣፍሪቃ ሪፓብሊክ፣ ሊብያ ፣ ማሊን ሱዳንን እትገብሮ ወታሃደራዊ ሓገዝ ኣቢላ ኣብታ ኣህጉር ዘለዋ ጸቕጢ ኣሐይላ እያ፡፡ ዋላኳ ቢቢሲ እንተዘየረጋገጾ ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ ሪፓብሊክ ዝርከቡ ወታሃደራት  ምስ ‘‘ሩስያውያን ኣሕዋትና’’ ተሰሊፍና ክንዋጋእ ኢና ኢሎም ቃል እንትኣትዉ ዘርእይ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይዘውር ነይሩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ሚኒስትሪ ምክልኻል ሩስያ ሰርገይ ሾይጉ፡ ካብ ማእከላይ ምብራቕ ኣብ ጎኒ ሩስያ ተሰሊፎም ክዋግኡ ዝደልዩ  ‘‘ልዕሊ 16 ሽሕ ተዋጋእቲ’’ ፍቓደኛታት ከምዘለዉ ተዛሪቡ፡፡ እዚ ንሃገራት ሰሜን ኣፍሪቃ ዝሓውስ ምዃኑ ግን ኣየነጸረን፡፡ ንከም ናይጄርያዊ ደቪድ ኦሳጊ ዝበሉ፡ እቲ ክልከላ ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ፡፡ እቲ ወዲ 21 ዓመት መንእሰይ ኣብ ናይ ቀይሕ መስቀል ህይወት ምድሓን ክሰርሕ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ኣብ ዩክረይን ተዋጋኣይ ኮይኑ ክምልመል ኩሉ ሰነዳት ኣጻፊፉ ይጽበ ነይሩ፡፡ ‘‘እቲ ኤምባሲ ንኣፍሪቃውያን ከምዘይወስድ ምስ ሰማዕኩ ቅር ኢሉኒ’’ ይብል፡፡ ልቡ ዘንቀለ እዚ መንእሰይ ግን ካልእ ኣማራጺታት ይደልይ እዩ ዘሎ፡፡ ‘‘ኣብቲ ኣብ ናይጄርያ ዝርከብ ኤምባሲ ፖላንድ፡ ቃለ መሕተት ኣለኒ’’ ኢሉ፡፡ ፕሪንስ ንከም ንዱቼ ካብቶም ኣብ ኤምባሲ ዩክረይን ዝነበሩ ናይጄርያውያን ሓደ ኮይኑ፡ ኣብ ሩስያ ዝተቐመጠን ኣብ ወታሃደራዊ ቤት ትምህርቲ ሩስያ ዝተምሃረን እዩ፡ ኣብ ኤምባሲ ኣመሪካ ስለዝተርኣየ ሰላሊ ተባሂሉ ንቑሩብ እዋን ከምዝተኣሰረን ድሕሪኡ ብዩክረይን ኣቢሉ ከምዝሃደመን ይገልጽ፡፡ ንሱ ናብ ዩክረይን ክወፍር ድልየት እኳ እንተሃለዎ፡ መንግስቲ ስለዘየፍቅድ  ግን ነቲ ትእዛዝ ከምዝቕበል ተዛሪቡ፡፡


ናይጀርያ፡ በላዕቲ ሰብ ብዝብል ዝተኸስሱ ኣርባዕተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣእትያ

ፖሊስ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ናይጀርያ እትርከብ ግዝኣት ዛማፋራ፡ ኣብ ተግባራት ምብላዕ ስጋ ሰብን ኣካላት ሰባት ኣብ ምሻጥን ከም እተዋፈሩ ዝከሰሶም ኣርባዕተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ምእታው ገሊጹ። እቶም ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ዝኣተው መርመርቲ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዘይተዛዘመ ህንጻ ገለ ኣካላት ዝጎደሎ ኣስከሬን ድሕሪ ምርካቦም ምዃኑ ኮምሽነር ፖሊስ እቲ ዞባ ኣያቡ ኤልካና ብሓሙስ ንጋዜጠኛታት ሓቢሩ። እቲ መርመራ ሓደ ወዲ ትሽዓተ ዓመት ቆልዓ ድሕሪ ምጥፍኡ እዩ ተጀሚሩ። እቶም ተጠርጢሮም ዘለው ክልተ ሰብኡትን ክልተ ኮተቴታትትን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተው ዝገለጸ ሚስተር ኤልካና ካልኦት ኣባላት እቲ ጭፍራ ይህደኑ ከም ዘለው ኣረዲኡ። ዛጊት ብዝተኻየደ መርመራ፡ ሓላፊ እቲ ጭፍራ ምዃኑ ዝተነገረሉ ውልቀሰብ ኣብ ክልተ ኣጋጣሚታት ኣካላት ናይ ሰብ ምእንቲ ከምጽኡሉ ነቶም ካልኦት ጥርጡራት 1200 ዶላር ከም ዝኸፈለ ተቓሊዑ ኣሎ። ዛማፋራ ሓንቲ ካብተን ብብዝሒ ቅትለትን ገንዘብ ንምርካብ ጭውያን ዝረኣየለን ግዝኣታት ናይጀርያ ክትኸውን እንከላ፡ ሰብ መዚ ነቲ ጎንጺ መግትኢ ብዘይምግባሮም ይንቀፉ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብታ ቁሸት ኣብ ዝተኻየደ ተደጋጋሚ ሃንደበታዊ መጥቃዕትታት ኣስታት 200 ዝኾኑ ሰባት ከምዝተቐተሉ ጸብጻባት ይገልጹ።


ቅልውላው ዩክረይን፡ ሩስያ ምስ ኣፍሪቃ ዘለዋ ርክብ ከመይ ክተደልድል ክኢላ?

ሩስያ ካብ ቀረባ ዓመታት ንነጀው ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ጽልዋ ክተስፍሖ ተራእያ። ድሕሪ ወራር ዩክሬይን እተን ሓደሽቲ መሓዙታ ዝኾና ሃገራት ኣፍሪቃ ድጋፍ ክህብኣ ወይ ኣብ ከም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝበሉ ትካላት ዘይሻራውያን ክኾና ትጽቢት ትገብር። ካብ ሊብያ ክሳብ ማሊ፣ ሱዳን፣ ማእኸላይ ሪፐብሊክ ኣፍሪቃ፣ ሞዛምቢክን ካልኦትን ሩስያ ሰፊሕ ተሳትፎ ኣለዋ። መብዛሕትኡ ወተሃደራዊ ኮይኑ ዓመጽቲ ወይ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ምውጋእ ዝሓወሰ እዩ። ኬንያ ቐዋሚት ኣባል ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት እኳ እንተዘይኮነት ኣብ ልዕሊ ዩክሬይን ዝተወስደ ስጉምቲ ዝምልከት ግን ብግልጺ ተቓዊማ እያ። ነዚ መርገጺ ኬንያ ዝድግፋ ካልኦት ሃገራት ግን ኣይተራእያን። ሕብረት ኣፍሪቃ እቲ ጎንጺ “ከም ዘተሓሳሰቦ” እኳ እንተገለጸ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዝሃቦ ነቐፌታ ግን የለን። ኣብ ጉጅለ ብሪክስ መሓዛ ሩስያ ዝኾነት ደቡብ ኣፍሪቃ ሩስያ ሰራዊታ ካብ ዩክሬይን ክተውጽእ ክትሓትት እንከላ እቲ ጸገም ብዘተ ክፍታሕ ሓቲታ። ፕሬዝደንት ማእኸላይ ኣፍሪቃ ሪፐብሊክ ፋውስቲን ኦርቻንግ ቱዋዴራ ሩስያ ንክልላት ዶኔክስን ሉሃንስክን ከም ሃገር ኣፍልጦ ምሃባ ከም ዝድግፍ ተገሊጹ ነይሩ። ብረቡዕ ድማ ኣብ ሱዳን ዓብዪ ስልጣን ዘለዎ መሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ ናብ ሩሲያ ምብጻሕ ገይሩ። እዚ ኣብ ሞንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ጥቡቕ ዝምድና ዘርኢ እዩ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬይን ወራር ቅድሚ ምፍናዋ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ፈረንሳ ኣብ ማሊ ኣንጻር ጅሃዳውያን ዕጡቓት ትገብሮ ዝነበረት ቓልሲ ከብቅዕ ምግባራ ሓደ ካብ መርኣያ ኣብነታት ምቅይያር ልፍንቲ ሃገራት ኤውሮጰ ኣብ ኣፍሪቃ እዩ። ቐዳማይ ሚኒስትር ማሊ ቾጌል ማይጋ ምስ ፍራንስ 24 ኣብ ዝነበሮ ቃለ መጠይቕ ሃገሩ ምስ ሩስያ ወተሃደራዊ ስምምዓት ከም ዝፈረመት ተዛሪቡ። ግን እቲ ኣዝዩ ኣካታዒ ዝኾነ ናይ ብሕቲ ወተሃደራዊ ኩባኒያ ዋግነር ግሩፕ ኢድ ከም ዘይሓወሰ ግን ተገሊጹ። እቲ ሩስያ ንማሊ እትገብሮ ወተሃደራዊ ሓገዝ ንወተሃደራዊ መንግስቲ ቡርኪናፋሶ ዝሃበቶ ሓገዝ ሓዊሱ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት ሩስያ ቀጥታውን ቀጥታዊ ብዘይኮነ ኣገባብን ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ጽልዋ ንምዕባይ ስጉምታት ትወስድ ምህላዋ ዘርኢ እዩ። ሩስያ ምስ ኣፍሪቃ ዝነበራ ርክብ ካብ እተሕድሶ ንድሓር ብ2019 ዓ.ም ኣብ ከተማ ሩስያ ሶቺ ኣብ ዝተኻየደ ጉባኤ  43 ፕሬዝደንታትን ዝርከቡዎም መራሕቲ ልኡኻት ልዕሊ 50 ሃገራት ኣፍሪቃ ተሳቲፎም። ፕሬዝደንት ፑቲን ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ ዘስምዖ ዘረባ ምንቅስቓሳት ናጽነት ናይ ምድጋፍን ታሪኽ ንምሕላውን ከምኡ’ውን ንግድን ኢንቨስትመንትን [ወፍሪ] ንምዕባይ ቃል ኣትዩ። ሩስያ ንብዙሓት መራሕቲ ኣፍሪቃ ግልጺ ዘይኾነ ናይ ጸጥታ ሓለዋ፣ ስልጠና፣ ስለላ፣ ኣጽዋር ከምኡ’ውን ኣብ ውሽጢ ጎንጺታት ዝሳተፉ ሩስያውያን ብምስዳድ ትፍለጥ። ፑቲን ከም ዝብሎ እቲ ታሪኻዊ ርክብ ቅድሚ ሩስያ ብዝነበረት ሶቭየት ሕብረት ዝጀመረ ስለ ዝኾነ ኣብ ሞንጎ ሩስያን ኣመሪካን ካብ ሞንጎ ዘለው ናይ ውድድር ቦታታት ኣፍሪቃ ሓንቲ እያ። ብ1991 ሕብረት ሶቭየት ካብ እትፈርስ ጀሚሩ ክሳብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ሩስያ ኣብ ናይ ስግግር እዋን ስለ ዝነበረት ምስ ኣፍሪቃ ዝነበራ ርክብ ቀዳምነት ዝሃበቶ ኣጀንዳ ኣይነበረን። ሓይላ ዳግም ምስ ኣረጋገጸት ግን ፖሊሲ ጉዳይ ወጻኢ ቀዳምነት ዝሃበትሉ ጉዳይ ኮይኑ። ብ2014 ሩሲያ ንክሬሚያ ምስ ጎበጠት ዓለምለኻዊ እገዳታት ክስዕባ እንከሎ ምስ ኣመሪካን ኤውሮጳን ዝነበራ ርክብ እውን ክበላሾ ክኢሉ። እቲ ክገጥማ ዝኽአል ተነጽሎ ብምስጋእ ድማ ሓደሽቲ መሓዙት ክተእልሽ ጀሚራ። ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት ኣፍሪቃ ኣካዳሚ ሳይንስ ሩሲያ ኢሪና ኣብራሞቫ “ብምኽንያት እቶም እገዳታት ሩሲያ ናብ ወጻኢ እትልእኾ ምህርቲ ዝቕበል ዕዳጋ ክትእልሽ ነይሩዋ” ኢላ። ሩስያ ዕዳጋ ጥራይ ኣይኮነትን እትደሊ። እቲ እናወሰኸ ዝመጽአ ዓለምለኻዊ ጽልዋ’ውን ትደልይ እያ። ብ2014፡ ኣብ ኲናት ሓድሕድ ሶርያ ንፕሬዝደንት በሽር ኣልዓሳድ ደጊፋ ክትሳተፍ እንከላ ሃገራት ምዕራብ ዝፈጥርኦ ዘለዋ ቅልውላው ንምጉላሕን ሩስያ ነዚ ከመይ ተዕርዮ ትኽእል ዝብል ንምርኣይን እዩ። ድሕሪኡ ናብ ሃገራት ኣፍሪቃ መጺኣ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ፕሮፌሰር ዩኒቨርሲቲ ኩዋዙሉ-ናታል ኢሪና ፊላቶቫ ሩስያ ኣብ ኣፍሪቃ ዝነበራ ቑልፊ ተግባር ብልክዕ እቲ ኣብ ሶርያ ዝገበሮ ጽልዋ ምዕራባውያን ምቅላል እዩ ትብል። ንኣብነት ኣውሮጳውያን ኣብ ሳሕል ዝንቀሳቐሱ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ክቆጻጸሩዎም ከም ዘይኽኣሉ ክተርእዮም ትደሊ ነይራ። ነዚ ንከተዐውቶ ድማ ክልተ ፖሊሲ ተጠቒማ። እቲ ሓደ ኣብ ገለ ሃገራት ወግዓዊ ወተሃደራዊ ስልጠናታት ምሃብ ኮይኑ፡ እቲ ኻልኣይ ድማ ወግዓዊ ዘይኮኑ ከም ዋግነር ግሩፕ ዝበሉ ትካላት ኣብ ውግኣት ክሳተፉ ብምግባር እዩ። ብ2017 ዋግነት ግሩፕ ዘዋፈሮም ቐተልቲ ዝተርኣየላ ናይ መጀመርታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ድማ ማእከላይ ሪፐብሊክ ኣፍሪቃ እያ። ብድሕሪኡ ጉጅለ ኣማኸርቲ ሰራዊት ሩስያ ኣትዩ። ዕላምኡ ፕሬዝደንት ቱዋዴራ ኣብ ስልጣን ንክጸንሕ ምሕጋዝ እዩ። እቲ ዕሱባት ብምውፋር ዝፍጸም ቕትለት እናተለመደ እኳ እንተመጽአ ሩሲያ ግን ዋላ ሓደ ዜጋኣ ብኲናት ገበንን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ብዝፍጸም መጥቃዕትን ከም ዘይሳተፍ ትገልጽ። እቶም ብሩሲያ ዝዋፈሩ ሰባት ግን ኣብ ሊብያ፣ ሱዳን፣ ሞዛምቢክን ማልን ብዝተፈላለየ ዓቐን ክሳተፉ ጸኒሖም’ዮም። ብኻልእ ወገን ኣፍሪቃ ዋና ዕዳጋ ኣጽዋር ሩስያ እያ። እቲ ናብ ኣፍሪቃ ካብ ዝኣቱ ኣጽዋር ፍርቁ ካብ ሩስያ ከም ዝኾነ ኣጽዋር ዝልእኽ ኤጀንሲ እታ ሃገር ዘውጽኦ መረዳእታ የመልክት። ኣልጄሪያን ግብጽን ድማ ቐንዲ ዓደግቲ ኾይነን፡ ናይጄሪያ፣ ታንዛኒያንን ካሜሩንን’ውን ሓደሽቲ ዓሚል ሩስያ ኮይነን ኣለዋ። ብዓውዲ ዲፕሎማሲ ግን ኣፍሪቃ ካብ ሓፈሻዊ ጉባኤ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ልዕሊ ርብዒ ድምጺ ዘለዋ ኮይና ኣብ ካልኦት ዓለምለኻዊ ጉዳያት ጠንካራ ድምጺ ክትኸውን ትኽእል እያ። ቤት ትምህርቲ ስነ ቑጠባ ሞስኮ ዘሐተሞ ብዛዕባ ምትሕብባር ኣፍሪቃን ሩስያን ዝገልጽ ጸብጻብ 2021 ቅድሚ ሕጂ ተግባራት ሩስያ ዝምልከት ሃገራት ኣፍሪቃ ዘይሻራዊ ዓይነት ዝንባለ ኣርእየን ይብል


ናይጀርያ: ክልተ ዝተባእሱ ደቂ-ሓወቦታት ብዘደንጹ ኩነታት ኢድ ሓድሕዶም ተቖራሪጾም ተባሂሉ

ኣብ ናይጀርያ ክልተ ቤተሰብ ምዃኖም ዝተነግረሎም ደቂ-ተባዕትዮ ድሕሪ ምብኣሶም፡ ኢድ ሓድሕዶም ከምዝተቖራረጹ ፖሊስ ሓቢሮም። እቲ ዘደንጹ ፍጻመ ኣብ ሓንቲ ኣብ ሰሜናዊ-ምብራቕ ዘሎ ዞባ ዮበ እትርከብ ኣልካሊ ዝተባህለት ቁሸት'ዩ ኣጋጢሙ። ኣፈኛ ፖሊስ ናይቲ ዞባ፡ ዱንጉስ ኣብዱልካሪም ንቢቢሲ ከምዝበሎ፡ እቶም ክልተ መንእሰያት ብጎዞሞ ድሕሪ ዘካየድዎ ቃልሲ ሓሓደ ኢዶም ተቖራሪጾም። እቶም ጸጋማይ ኢዶም ዝተቖረጹ መንእሰያት ክልቲኦም ደቂ 25 ዓመት እዮም። ጠንቂ ናይቲ ባእሲ እንታይ ምዃኑ'ኳ ዛጊት እንተዘይተፈልጠ ምስ ሕርሻ ዝተሓሓዝ ጉዳይ ዘንቀሎ ክኸውን ከምዝኽእል ፖሊስ ኣተንቢሆም። ሰብመዚ'ቲ ከባቢ፡ ነቲ ዝተቖርጸ ኣእዳው ናብ ሆስፒታል ከምዝወሰድዎ ተፈሊጡ'ሎ። እቶም ብኸቢድ ዝቖሰሉ ደቂ-ሓወቦታት ኣብ ሓደ ማእከል ጥዕና ጽኑዕ ክንክን ይግበረሎም ከምዘሎ ጸብጻባት ካብታ ሃገር ሓቢሮም። እቲ ዘገርምን ዘሕዝንን ኩነታት ኣቓልቦ ማዕከናት ዜና ናይጀርያ ስሒቡ'ሎ።


ናይጀርያ: ሓደ 57 ኣንስቲ ዝተመርዓወ ተኸታሊ ሰይጣናዊ እምነት ኣብ ሞተራ ዝተወልዐ መኪና ተቐቢሩ

ናይጀርያዊ ሲሞን ኦዶ፡ "ንጉስ ሸይጣን" ብዝብል ዝፍለጥ ኮይኑ ተኸታሊ ሰይጣናዊ  እምነት ኣብ መበል 74 ዓመት ዕድሚኡ ከምዝዓረፈ ወዱ ኡቼና ኦዶ ኣፍሊጡ። ስነ-ስርዓት ቀብሩ'ውን ፍልይ ብዝበለ ኣገባብ ሎሚ ተፈጺሙ'ሎ። ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ሞተራ ዝተወልዐ መኪና ኣትዩ ከምዝተቐብረ ጸብጻባት ካብቲ ቦታ ሓቢሮም። ኣብታ ከም ሳንዱቕ ሬሳ ዘገልገለት መኪና፡ ዝፈትዋ ደርፊ ተወሊዓ ምንባራ'ውን ተፈሊጡ። ኡቼና፡ ከቢድ ዝበሃል ሕማም ዘይሓመመ ኣቡኡ ትማሊ ሰሉስ 12 ታሕሳስ 2021 ንጉሆ ከምዝሞተ ኣብ ናይጀርያ ንዝርከብ ቢቢሲ - ኢግቦ ተዛሪቡ። "ሞይቱ'ሎ" ክብል ብስልኪ ዝገለጸ ወዱ ኡቼና፡ "ስርዓተ ቀብሩ ክነፈጽም ንዳሎ ኣለና" ኢሉ ነይሩ። ሳይመን ኦዶ ኣብ ናይጀርያ ካብ እትርከብ ኣጂ ዝተባሃለት ቁሸት ኮይኑ ኣብቲ ከባቢ ድማ ተፈላጢ ካህን ምንባሩ ይግለጽ። ኣብ 2020 ምስ ቢቢሲ-ኢግቦ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት፡ 57 ኣንስቲ ከምዘለውዎ ብምግላጽ፡ ብዝሒ ደቁን ደቂደቁን ንምፍላጥ ከምዝጽገም ሓቢሩ ነይሩ። ኣምልኾ ሸይጣን ካብ ወለዱን ኣያታቱን ከምዝወረሶ ዝተዛረበ ሳይመን፡ ሰባት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ሰባት ክፉእ ነገር ንኽፍጽሙ ሓገዝ ከምዘይገብረሎም ኣረዲኡ። ኣብ ዝነብረሉ ከባቢ ብህላዊ መድሓኒታት ብምቕማም ዕውት ከምዝኾነ'ውን ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ።


ናይጀርያ: ስለምንታይ ጽንብል ዕለተ-ልደት ብዓልቲ-ቤት ፕረዚደንት ቁጠዐ ፈጢሩ

ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሐ ንጽንብል ዕለተ-ልደት ቀዳመይቲ እመቤት ናይጀርያ ዘርኢ ቪድዮ ንብዙሓት ናይጀርያውያን ኣቖጢዑ። እቲ ቪድዮ፡ ሓያሎ ባህላዊ ክዳን ዝለበሳ ደቂ-ኣንስትዮ ናብ ዱባይ ብምኻድ ንወይዘሮ ዓይሻ ቡሃሪ ርሑስ ዕለተ-ልደት ክብላ ዘርኢ'ዩ። ጓል 51 ዓመት ብዓልቲ ቤት ፕረዚደንት መሃማዱ ቡሃሪ ዕለተ-ልደታ 17 ለካቲት እዩ። እቲ ቪድዮ መዓስ ከም ዝተሳእለ ግን ብንጹር ኣይተፈልጠን። እተን ደቂ-ኣንስትዮ ሓደ ዓቢ ሳንዱቕን ዕንባባን ሒዘን ዝራኣያ ደቂ-ኣንስትዮ ኣንስቲ ኣመሓደርቲ ዞባታት ናይጀርያ ምዃነን ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። ገለ ናይጀርያውያን፡ እተን ኣንስቲ ሰበ ስልጣን መን ከፊሉለን ናብ ዱባይ ክኸዳ ከም ዝኽኣላ ክፈልጡ ከም ዝደልዩ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ክገልጹ ተሰሚዖም። "ክንደይ ካብአን'የን ብናተን ገንዘብ ናብ ዱባይ ክኸዳ ዝኽእላ?" ክብል ሓደ ሰብ ኣብ ትዊተር ሓቲቱ። "ኣብ ናይጀርያ ተራ ሰብ ነዳዲ ስኢኑ፡ ዜጋታት እናተሳቐዩ እንከለዉ ዓይሻን ብዓል-ቤታን ግን ሂወት ካብ ናይጀርያ ወጻኢ የስተማቕሩ ኣለዉ" ክብል ጃክሰን ኡደ ዝተባህለ ጋዜጠኛ ነቒፉ። እቲ ቪድዮ ፕረዚደንት ቡሃሪ ኣብቲ ጽንብል ምንባሩ ኣየርእን'ዩ። ቢቢሲ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ሓበሬታ ንምርካብ ንሰብ መዚ ናይጀርያ ተወኪስዎም'ኳ እንተነበረ መልሲ ኣይሃቡን። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ እቲ ምሉእ ጥዕና ከምዘይብሉ ዝንገረሉ ፕረዚደንት ሙሃማዱ ቡሃሪ ንሕክምና ናብ ለንደን ክኸይድ ምዃኑ ጸብጻባት ሓቢሮም። ቅድሚ ሕጂ'ውን ብተደጋጋሚ ንሕክምና ናብ ወጻኢ ሃገራት ምኻዱ ክንቀፍ ጸኒሑ'ዩ። ንነዊሕ እዋን ንሕክምና ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ብመሰረት ቅዋም እታ ሃገር ስልጣን ንምክትሉ ዘይምርካቡ'ውን ካብ ነቐፌታ ዓዲ ኣይወዓለን። ብዙሓት ዜጋታት እታ ሃገር ከም ዝብልዎ ስርዓተ-ጥዕና እታ ሃገር ብሰንኪ ጉድለት ምሕደራ ኣብ ዘንቆልቁለሉ ዘሎ እዋን እቲ ፕረዚደንት ኣብ ወጻኢ ሃገራት ሕክምናዊ ክንክን ምርካቡ ርትዓዊ ኣይኮነን ክብሉ ይነቕፉ።


ናይጄሪያ፡ ፕሬዝደንት ይቕሬታ ክሓትት ዝገበረ ምጥፋእ መብራህቲ

ናይጄሪያዊት ጸሓፊት ኣዶቢ ትሪሳ ዋባኒ ኣብ ሃገራ ብዛዕባ ዘሎ ምቁራጽ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክን ብኸመይ ከም ዘዘናግዓን ብኸምዚ ዝስዕብ ተዘንቱ። ብዙሓት ናብ ሃገራት ወጻጺ ከይዶም ዘይፈልጡ ናይጄሪያውያን ቈልዑ፡ ብዛዕባ ሃገራት ምዕራብ ብዝሰምዑዎም ዛንታታት ኣዝዮም ይድንቑ። ብፍላይ፡ ሰሙን ሙሉእ ካብ ንጉሆ ክሳብ ምሸት መብራህቲ ጠፊኡ ከም ዘይፈልጥ ክሰምዑ እንከለው ኣዝዩ ይገርሞም። ብምግራም ከኣ "አሀሀሀ?" ክብሉ ብተደጋጋሚ ሰሚዐ ኣለኹ። ኣብኡ፡ መግቢ ከተብስል ናብ ክሽነ ከይድኻ ኣቑሑ ክትቐራርብ እንከለኻ ወይ ከመይ ዝበለ ጸወታ ኩዕሶ እግሪ እናርኣኻ እሞ ሸቶ ክቑጽር ኣብ ዝተሃንጠኻሉ: ሃንደበት መብራህቲ ኣይቋረጽን። ብዛዕባ ውርጪ፣ ናይ ትሕቲ ባይታ ባቡር ኮነ ብዛዕባ በዓል ክልተ ደርቢ ኣውቶብሳት ዝኣመሰሉ ዝንገሩ ዛንታታት ክንዲ እቲ ናይ ቀጻሊ ቀረብ ሓይሊ ኤለክትሪክ ኣየደንቖምን። ዘየቋርጽ ቀረብ ሓይሊ ኤለክትሪክ ሓደ ካብ መሰረታውያን ነገራት ናይ ዘመናዊ ኣገባብ ናብራ እኳ እንተኾነ፡ ንፍትውቲ ሃገርና ንዓሰርተታት ዓመታት ብድሆ ኮይንዋ ዘሎ እዩ። ኣነ ክሳዕ ዝዝከረኒ፡ ኣብዚ እዋን ናይጄርያ እቲ ዝኸበደ ብድሆ ምቁርራጽ ኤለክትሪክ ገጢምዋ ኣሎ። እዝክር፤ ኣብ 1980ታት ኣብ እዋን ቁልዕነተይ ኣብ ደቡብ ምብራቕ ናይጄሪያ ከተማ ኡማሂ ኣብ ዝርከብ ገዛና ምሸት ምስ ስድራይ ኰፍ ክንብል እንከለና፡ እንትርፎ ኣብ ክቢ ጠረጴዛና ከፍ ዝበለት ኩራዝ ዝተረፈ ጸልማት እዩ። ቴሌቪዥን ጠፊኡ፤ ብሙሉኡ መንደር ግስም ምስ በለ፤ ሽዑ ኩሉ ሰብ ነቲ ጸልማት ዝሰግረሉ መገዲታት ክጣበብ ይጅምር። ኣብ ገዛና፡ ወትሩ ወለደይ ጽውጽዋይ ወይ ከኣ ናይጀርያ ኣብ ትሕት መግዛእቲ ናይ ዝነበረትሉ እዋን ዛንታታት'ዮም ዝነግሩና፤ መብዛሕትኦም ብደርፊ ዝስነዩ እዮም። ወለድና ኣብ እዋን ቁልዕነቶም ብዛዕባ ዘሕለፍዎ ኮይኑ፡ ዝበዝሕ ህዝቢ ናይ ኤለክትሪክ መብራህቲ ኣይነበሮን። ኡሙጂዝ ትውልዲ ዓዲ ወለደይ እያ፤ ክሳብ መወዳእታ 1970ታት ኣገልግሎት መብራህቲ ኣይነበራን። ኣብቲ ሽዑ እዋን ሓላፊ ኩባኒያ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይጄሪያ- ኔፓ: ዝነበረ መሓዝኡ እቲ ከባቢ ኤሌክትሪክ ንክረክብ ሓያል ጽልዋ ከም ዝገበረ ኣቦይ ክዛረብ ይሰምዖ። ኣብ መንጎ እቶም ኣቦይ ዛንታታት ዝነግረና ዝነበረ እዋንን ሎምን ግና ዓቢይ ፍልልይ ኣሎ። ኣብቲ ሽዑ እዋን መብራህቲ ተመሊሳ ክሳብ እትመጽእ፤ ምናልባት ንሓደ፣ ክልተ ወይ ሰለስተ ሰዓት ትጽበ። ምናልባት ኣብቲ ናይ ወረዳ ትራንስፎርመር ከቢድ ጸገም እንተዘይተፈጢሩ፡ ንመዓልትታት ይትረፍ ንሰዓታት'ውን መብራህቲ ሳሕቲ እዩ ዝጠፍእ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ግና፡ ናይጀርያውያን፡ መንግስቲ ንመላእ እታ ሃገር እኹል ኤለክትሪክ ከቕርብ ከምዘይኽእል ክግንዘቡ ጀሚሮም ኣለው። እቲ ብኣሕጽሮተ ቃል ኔፓ ዝፍለጥ በዓል መዚ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይጄሪያ "Never Expect Power Always" ማለት'ውን "ወትሩ ኤሌክትሪክ ፈጺምኩም ከይትጽበዩ" እናተባህለ ይቕለደሉ። መንግስቲ ሽም እቲ በዓል መዚ፡ 'ፓወር ሆልዲን ካምፓኒ ኦፍ ናይጀርያ' ኢሉ ምስ ቀየሮ ድማ እቲ ቀልዲ "Problem Has Changed Name" ማለት'ውን "ጸገም ሽሙ ቐይሩ" ወይ "በጃኹም፡ ሕጂ ሽምዓ ሓዙ" ናብ ዝብል ተቐይሩ። በዚ ምኽንያት፡ ብዙሓት ብምጥፋእ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝተሸገሩ ናይጄውያን መንግስቲ ዘይክኣሎ ጸገም ንክፈትሑ ናይ ባዕሎም መገዲታት ይጥቀሙ። ገሊኦም፡ ኣብ ድሕሪ ገዝኦም ማይ ንምርካብ ዝሕግዞም ጎዳጉዲ ይኹዕቱ። ፎቖድኡ ዘለው ብዝተኹዓዓቱ መገዲታት ዝተጸገሙ ሰባት ድማ፡ ኣጸጋሚ መልክኣ ምድሪ ክጻወራ ዝኽእላ ናይ ስፖርት መካይን ይገዝኡ፤ ወይ ክኣ ዝሓልፍሉ መገዲ ንምምችቻዉ ቡልዶዞር ተኻርዮም መገዲ ይጸርጉ። ካልኦት ድማ፡ ውሕስና ናብ ዘይብለን ዞባታት ክጉዓዙ እንከለው ርስቶምን ከባቢኦምን ዝሕልውሎም ናይ ውልቂ ኣካላት ጸጥታ ይቖጽሩ። ንመንበሪ ገዝኦም ኮነ ንቤት ጽሕፈቶም ዝኸውን ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንከይስእኑ ድማ ዓቕሞም ዘፍቀዶ ጀኔሬተራት ይገዝኡ። እዚአን ብሕሳር ዋጋ ካብ ቻይና ዝመጽኣ ኮይነን፤ ድምጸንን ዘውጽእኦ ትክን ኣዝዩ'ዩ ዝርብሽ። ኣገልግሎት ክህባኻ ነዳዲ ክትገዝኣለን ስለ ዘለካ፡ ብሱሩ'ውን ንተወሳኺ ወጻኢ ዘቃልዓ እየን። ሃፍታማት ድማ፡ ድምጺ እዘን ጀነሬተራት ክሳብ ክንደይ ይርብሸኻ ብዘየገድስ፡ ገንዘብ ስለ ዘለዎም ዝጠፍኣሉ ሰዓታት ኣዝዩ ውሑድ እዩ። እቲ ሕጂ ኣብ ከተማታት ሌጎስን ኣቡጃን ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ዓበይቲ ከተማታት ናይጄሪያ ዘጋጠመ ምጥፋእ ኣገልግሎት መብራህቲ ምስቲ ኣብታ ሃገር ዘጋጠመ ሕጽረት ነዳዲ ተወሲኹዎ እተን ከተማታት ንመዓልታት ብጸልማት ተዋሒጠን ኣለዋ። ፕሬዝደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን "በቲ ዝተፈጥረ ጸገም ኣዝየ ይሓዝን" ኢሉ ነይሩ። ነቲ ዘጋጠመ ሕጽረት ነዳዲ ንነጋዶ ክነቅፍ እንከሎ፡ ንምቁራጽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ድማ ቴክኒካዊ ጸገም ክብል'ዩ ገሊጹዎ። እዚኦም ኣብ ቀረባ ከም ዝፍትሑ ድማ ተመጻቢዑ ነይሩ። እንተኾነ፡ ብዙሓት ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ ኤሌክትሪክ ዝህባ ማሽናት ባትሪ ወዲአን ጠጠው ኢለን፤ ብዙሓት ክኣ ጀነሬተር ኣለዎም፤ ግን ነዳዲ ክረኽቡ ኣይክአላኡን። ዋላ'ውን ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ ናይ ጸገም ጊዜያት ዋጋ ወሲኾም ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዝሸጡ ሰባት ነዳዲ የብሎምን። እቶም ብዝኾነ ዋጋ ነዳዲ ክዕድጉ ዝኽእሉ ሃፋትም'ውን እዚ ናይ ጸልማት መዓልታት ክሰግሩወን ኣይክኣሉን። ሕጂ ግን፡ ከምቲ ናይ ቀደም መብራህቲ ክትጠፍእ እንከላ ጽውጽዋያት ንምውጋዕ ድልየት ዘለዎ ዘሎ ኣይመስለንን።


ናይጀርያ፡ ኣሽሓት ኣባላት ዕጡቕ ጂሃዳዊ ጉጅለ ቦኮ-ሓራም ንሰራዊት መንግስቲ ኢዶም ሂቦም

ኣብ ናይጀርያ ኣስታት 6000 ኣባላት ናይቲ ጂሃዳዊ ጉጅለ ቦኮሓራም ኢዶም ከምዝሃቡ ሰራዊት'ታ ሃገር ኣፍሊጡ። እቶም ኣብ ዝሓለፈ ሳምንታት ኢዶም ዝሃቡ ኣዘዝቲ፡ ተራ ተዋጋእቲን ቤተሰቦምን ዝርከብዎም ምዃኖም እቲ ሓበሬታ ገሊጹ። ጎረቤት ሃገር ካሜሩን'ውን ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኣባላት ናይቲ ቀጻሊ መጥቃዕትታት ብምፍጻም ኣብቲ ዞባ ከቢድ ጸጥታዊ ጸገም ዝፈጠረ ጉጅለ ኢዶም ከምዝሃቡ ገሊጻ ነይራ'ያ። መራሒ ናይቲ ጉጅለ ኣብ ዝሓለፈ ግንቦት ምቕታሉን ሓይልታት መንግስቲ ኣብ ልዕሊኦም ዘካይድዎ ዘለዉ ስርሒታትን ኢዶም ንምሃብ ኣገዲድዎም ክኸውን ከምዝኽእል ሰብመዚ ተዛሪቦም። ድሕሪ ሞት ኣቡባካር ሻኩ፡ ዝበዝሑ ኣባላት እቲ ጉጅለ፡ ወይ ኢዶም ሂቦም ወይ ድማ ናብቲ ተቐናቓኒኦም ዝነበረ ካልእ ጂሃዳዊ ጉጅለ ዳዕሽ ምዕራብ ኣፍሪቃ ከምዝተጸምበሩ ይግለጽ። እቶም ኢዶም ዝሃቡ ዕጡቓት፡ ናብ ሕብረተሰብ ቅድሚ ምጽንባሮም፡ ካብ ሕሉፍ ኣተሓሳስባ ከናግፎም ዝኽእል ተሓድሶ ክወስዱ ከምዝጀመሩ ሰብመዚ ሓቢሮም ኣለዉ። ይኹን እምበር፡ ገለ ናይጀርያውን፡ እቶም ዕጡቓት ናብ ሕብረተሰብ ምጽንባሮም ሓደጋ ከምዘለዎ ስግኣቶም ይገልጹ። ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ እቲ ጉጅለ ኣብ 2009 ኣትሒዙ ኣብ ናይጀርያን ሓያሎ ካልኦት ሃገራት ናይቲ ዞባን ኣብ ዘካየዶም መጥቃዕትታት ልዕሊ 300,000 ሰባት ከምዝተቐትሉን፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ካልኦት ካብ መንበሪኦም ከምዝተፈናቐሉን ይፍለጥ። ጉጅለ ቦኮሓራም ኣብ ሰሜናዊ-ምብራቕ ናይጀርያን ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ዞባታት ካልኦት ሃገራትን ዝንቀሳቐስ ኮይኑ፡ ቀጻሊ ጭውያታት ክፍጽም ምጽንሑ ይዝከር።


ኣብ ኣፍሪቃ ፍሉጥ ዝነበረ መራሒ ሃይማኖት፡ ቲቢ ጆሽዋ መን እዩ?

ፍሉጥ ናይጀርያዊ ሰባኺ ቴምቲዮፔ ባሎጎን ጆሽዋ ካብዚ ዓለም ብሞት ተፈልዩ ኣሎ። እቲ ኪንዮ ናይጀርያ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ፍሉጥ ናይ ወንጌላውያን ሃይማኖት ሰባኺ፡ ቀዳም ሃይማኖታዊ ኣገልግሎት ኣካዪዱ ድሕሪ ምፍጻሙ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት ምዕራፉ ተገሊጹ። ሞት እቲ ሰባኺ ኣብ ናቱ ገጽ ፌስቡክ "ኣምላኽ ንኣገልጋሊኡ ቲቢ ጆሽዋ ናብ ቤቱ ወሲድዎ" ብዝብል ሓጺር መልእኽቲ እዩ ንዓለም ተነጊሩ። ቴምቲዮፔ ባሎጎን ጆሽዋ ወይ ቲቢ ጆሽዋ ብዝብል ዝጽዋዕ እቲ ሰባኺ ብዙሕ ተኣምራት ከም ዝገበረ ይዛረብ። ካብ ንዓይነስውራን ክርእዩ ምግባር ክሳብ ካብ ኤችኣይቪ ምፍዋስ ዝኣክል ተኣምራት ከም ዝገብር ይንገረሉ። ቲቢ ጆሽዋ ኣዝዩ ሃብታምን ብዙሕ ጽልዋ ዝነበሮን ኮይኑ ኣብ 57 ዓመቱ እዩ ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ። መጽሔት ፎርብስ ኣብ 2011 ኣብ ዘውጽኦ ሕታሙ፡ መጠን ሃብቲ ጆሽዋ ካብ 10 ክሳዕ 15 ሚልዮን ዶላር ዝበጽሕ ግምቱ ኣስፊሩ። 'ነብይ' ጆሽዋ ኣብ 1963 እዩ ተወሊዱ። ትሑት መነባብሮ ካብ ዝነበሮም ስድራ ዝተወለደ ጆሽዋ፡ ቅድሚ ምውላዱ ኣብ ማህጸን ወላዲቱ ን15 ኣዋርሕ ምጽንሑ ይዛረብ። ጆሽዋ ራእይ ድሕሪ ምርኣዩ ነቲ ሃይማኖታዊ ኣገልግሎት ከም ዝጀመሮ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ኣብ ስብከታቱ ክገልጽ እንከሎ፡ 'ሲኖጎግ ቸርች ኦፍ ኦል ኔሽንስ' ዝተሰመየ ዓቢይ ቤተ ክርስትያን መስሪቱ። ኣብታ ኣብ ናይጀርያ ዝዓበየት ከተማ ዝኾነት ሌጎስ ዝርከብ ቤተ ክርስትያኑ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ሰሙናዊ መደባት እታ ቤተክርስትያን ይሳተፉ። 'ተኣምራት' ንምርኣይን ንኻልእ መንፈሳዊ ኣገልግሎታትን ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ናብኡ ዝውሕዙ'ውን ብዙሓት እዮም። ጆሽዋ ሰባት ካብቲ ሓደገኛ ሕማም ኢቦላ ክፍውስ ዝኽእል ማይ ናብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ምልኣኹ ተነጊሩ ነይሩ። ጆሽዋ ነቲ ፍሉይ ማይ፡ ተጠቀምቲ "ምሕረት ክረኽቡ፡ ክባረኹ፡ ዕውታት ክኾኑን ክብልጽጉን ከም ዘኽእል" ይዛረብ ነይሩ። ነቲ 'ፍሉይ ማይ' ንምርካብ ብዝግበር ምጽቕቓጥ ህይወቶም ዝሰኣኑ'ውን ነይሮም። ኣብ 2013 ኣብ ርእሰ ከተማ ጋና ኣክራ፡ ነቲ ማይ ንምርካብ ብዝተፈጥረ ምጽቕቓጥ ኣርባዕተ ሰባት ህይወቶም ሓሊፉ እዩ። ቲቢ ጆሽዋ ብዝህቦ ትንቢት ኣብ ሰዓብቱ ልዑል ተፈላጥነት ኣትሪፉ እዩ። ብደረጃ ዓለም ኣዘራረብቲ ኣብ ዝኾኑ ጉዳያት ርእይቶኡ ብምሃብ ድማ ፍሉጥ እዩ። ሞት ፍሉጥ ኣመሪካዊ ድምጻዊ ማይክል ጃክሰን ከምኡ'ውን ኩነታት ናይታ ኣበይ ከም ዝኣተወት ከይተፈለጠ ንነዊሕ ግዘ ዝጸንሐት ነፋሪት ማሌዥያ ኣመልኪቱ ጆሽዋ ኣቐዲሙ ተነቢዩ ምንባሩ ይንገረሉ። ንማይክል ጃክሰን ኣመልኪቱ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ "ኣብ ዝተዋፈረሉ ዓውዲ ተፈላጥነት ዝረኸበ እዩ። ኣብ ኩሉ ስፍራ ፍሉጥ እዩ። ኣዝዩ ፍሉጥ። ኣብ ልዕሊ እዚ ኮኾብ ዝኾነ ሰብ ገለ ነገር ከጋጥም ከም ዝጅምር ይረኣየኒ። እዚ ድማ ንድሕሪት መምለሲ ናብ ዘይብሉ መገዲ ከምርሕ ይረኣየኒ። እዚ መኣስ ከም ዝኸውን ኣይፈልጥን" ኢሉ ነይሩ። ድሕሪ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ሞት ማይክል ጃክሰን ምስ ተሰምዐ፡ ቲቢ ጆሽዋ እቲ ዝተዛረቦ ብዛዕባ ማይክል ጃክሰን ምንባሩ ሓቢሩ። ነቐፍቲ ቲቢ ጆሽዋ ግና እቶም ትንቢታት ንጹራት ከም ዘይኮኑን፡ ንዝደለኻዮ ዕላማ ብቐሊሉ ክትጥቀመሉ ከም እትኽእል ተጌሮም ዝንገሩ እዮም ይብሉ። ቲቢ ጆሽዋ ዝመስረቶ ቤተ ክርስትያን፡ ብዙሓት ተዓዘብቲ ዘለዎ 'ኢማኑኤል ቲቪ' ዝተሰመየ መደበር ቴለቪዥን ኣለዎ። ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ተኸታተልቲ ዘለዎ ናይ ዩትዩብ ቻነልን ናይ ፌስቡክ ገጽን'ውን ኣለዎ። ነዚኦም ሜላታት መራኸቢ ብምጥቃም፡ ቲቢ ጆሽዋ ስብከታቱ፡ ዝገብሮም ተኣምራታትን ምስክርነታትን የመሓላልፍ። በዚ ድማ መራሕቲ ሃገራት ነበርን ፍሉጣት ፖለቲከኛታትን ዝርከብዎም ብዙሓት ሰዓብቲ ከጥርይ ክኢሉ እዩ። ደቡብ ኣፍሪቃዊ ፖለቲከኛ ጁልየስ ማሌማ፡ ፕረዚደንት ማላዊ ነበር ጀይስ ባንዳን ፕረዚደንት ጋና ዝነበረ ጆን ኣታ ሚልስን ኣብ ናይ ቲቢ ጆሽዋ ቤተ ክርስትያን ካብ ዝተረኽቡ ፍሉጣት ፖለቲከኛታት እዮም። ሰዓብቱ ብነቢይ ዝጽውዕዎ ቲቢ ጆሽዋ፡ ብንጥፈታት ግብረ ሰናይ'ውን ተፈላጥነት ኣጥርዩ እዩ። በቲ ዝገብሮ ናይ ረድኤት ስራሓት ካብ ዝቐደመ ፕረዚደንት ናይጀርያ፡ ዝለዓለ ሽልማት እታ ሃገር ምዃኑ ዝተገለጸ 'ሽልማት ፌደራል ሪፓብሊክ' ተዋሂቡ እዩ። ካብ መንጎ ፕሮጀክትታት ግብረ ሰናይ ቲቢ ጆሽዋ 'ማይ ፒፕል ኤፍሲ' ዝተሰምየ ኣካዳሚ ኩዕሶ እግሪ ሓደ እዩ። እቲ ኣካዳሚ ኣብ መድረኻት ኣውሮጳ ዝሳተፉ ናይጀርያውያን ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ከፍርይ ክኢሉ እዩ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ትካል ዩትዩብ፡ ቲቢ ጆሽዋ ምስ ዘረባ ጽልኣት ብዝተኣሳሰር ቅረታ ቀሪብሉ ብምባል ነቲ ናይ ዩትዩብ ቻነሉ ክእግዶ እንከሎ፤ ፌስቡክ ብወገን ንሓደ ቪድዮ ካብ ገጽ እቲ ሰባኺ ደምሲሱ። ነቲ ቅረታ ዘቕረበ ሓደ ማሕበር ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ፡ ጆሽዋ ኣብ ሸውዓተ ኣብ ዩትዩብ ዝተዘርግሐ ቪድዮታት ንኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ ናይ ፈውሲ ጸሎት ምግባሩ ይገልጽ። ፌስቡክ ብወገኑ ንቪድዮ እቲ ሰባኺ ዝኣለየሉ ምኽንያት ከብርህ ከሎ፡ ቲቢ ጆሽዋ ኣብቲ ቪድዮ "ርኹስ መንፈስ" ንምውጻእ ብዝብል ንሓንቲ ሰበይቲ ክጸፍዓ ከም ዘርእይ ሓቢሩ። ጆሽዋ ብወገኑ ንውሳነ ዩትዩብ ብምቅዋም ቅረትኡ ኣስሚዑ። ንሱ ብመገዲ ናይ ፌስ ቡክ ገጹ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ "ምስ ዩትዩብ ንነዊሕ ዝጸንሐ ጽቡቕ ዝምድና እዩ ነይሩና። ሕጂ'ውን ሓሊፉ ዘሎ ውሳነ ብታሕዋኽ እዩ" ይብል። ካብቶም ቅረታ ዝቐረበሎም ቪድዮታት እቲ ሓደ ኣብ 2018 ዝተጽዓነ ኮይኑ፡ ቲቢ ጆሽዋ ንሓንቲ ስማ ዘይተጠቐሰት ሰበይቲ 16 ግዜ ክጸፍዓን "ዝርብሸኪ መንፈስ ኣብ ውሽጥኺ ኣትዩ ኣሎ። ናይ ሰበይቲ መንፈስ እዩ" ክብላ ይስማዕ። ኣብቲ እቲ ገጽ ቅድሚ ምዕጻው 1.5 ሚልዮን ግዜ ዝተራእየ ቪድዮ፡ እታ ሰበይቲ ጸኒሓ ኣብ ቅድሚ እቲ ጉባኤ "ናይ ሰበይቲ መንፈስ" ህይወታ ከም ዘበላሸዎን እቲ ሰባኺ ምስ ጸለየላ ከም ዝተፈወሰትን ክትዛረብ የርእይ። ንሳ ወሲኻ ንደቂ ኣንስትዮ ዝነበራ "ፍትወት" ከም ዝጠፍአን "ሕጂ ናይ ሰብኡት ፍትወት ከም ዝሓደራን" ትዛረብ። እቲ ናይ ዩትዩብ ቻነል 1.8 ሚልዮን ተኸታተልቲ ነይርዎ።


ናይጀርያ፡ ዕጡቓት ኣስታት 240 እሱራት ኣህዲሞም

ኣብ ናይጀርያ ዞባ ኮጊ፡ ብሰንበት መንነቶም ዘይተፈለጠ ዕጡቓት ንሓደ ቤት ማእሰርቲ ብምጥቃዕ ኣስታት 240 እሱራት ከምዘህደሙ ሰብ መዚ እቲ ዞባ ገሊጾም። ኣብታ ብብዙሕ ጉድለት ናይ ጸጥታ ትሕመስ ዘላ ናይጀርያ፡ እሱራት ብጅምላ ካብ ቤት ማእሰርቲ ክሃድሙ ኣብዚ ዓመት ንኻልኣይ ግዜ'ዩ ዘጋጥም ዘሎ። እቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ መንነቶም ዘይተፈለጡ እሱራት፡ ንቀጽሪ እቲ ቤት ማእሰርቲ ብነታጒ ብምፍንጃር ነቲ ናይ መህዳም ስርሒት ከምዝፈጸምዎ ሮይተርስ ሓቢሩ። ክፍሊ ኣገልገሎት ተሃድሶ ናይጀርያ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቶም ዕጡቓት ምሉእ ኣጽዋር ዓጢቖም ከምዝነበሩን ምስቶም ሓለውቲ እቲ ቤት ማእሰርቲ ቶኵሲ ከምዝተለዋወጡን ሓቢሩ። ናይ ዓይኒ መሰኻክር ከብቶም ሓለውቲ እቲ ቤት ማእሰርቲ ክልተ ከምዘተቐተሉ ክገልጹ እንከለዉ እዚ ግን ብሰብ መዚ ናይጀርያ ኣይተረጋገጸን። ክንደይ እሱራት ከምዝሃደሙን፡ ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ውልቀሰባት ወይ ጉጅለ ንምልላይን መርመራ ይካይድ ምህላዉ ሰብ መዚ ናይጀርያ ገሊጾም። ኣብ ወሰን ጽርግያ ንከተማታት ካባን ሎኮጃን ዘራኽብ መስመር ዝተደኮነ ቤት ማእሰርቲ 294 እሱራት ከምዝነበሩን መብዛሕትኦም ካብቶም እሱራት ናይ ፍርዲ መስርሕ ዝጽበዩ ምንባሮምን'ውን ተሓቢሩ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ዓመታት ኣብ ናይጀርያ ዝንቀሳቐሱ ቦኮ ሓራም ዝብሃሉ እስላማውያን ዑጡቓት፡ ናብ ቤት ማእሰርቲ ብምውራር ብዙሓት እሱራት ነጻ ከውጽኡ ተራእዮም እዮም። እቶም ኣብ ካባ ተኣሲሮም ዝነበሩ እሱራት ኸኣ መብዛሕትኦም ምስ ቦኮ ሓራም ርክብ ኣለዎም ተባሂሎም ዝተጠርጠሩ እዮም። እንተኾነ ሰብ መዚ ናይጀርያ ነቲ እሱራት ናይ ምህዳም ስርሒት ብበኮ ሓራም ከምዝተፈጸመ መረጋገጺ ከምዘይረኸቡ'ዮም ዝሕበሩ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ'ውን ብተመሳሳሊ ኣገባብ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ ኣብ ዝርከብ መደበር ፖሊስ ኦውሪ 1800 እሱራት ብዕጡቓት ነጻ ከምዝወጽኡ ይዝከር።


ዶክተር ንምዃን እትሓልም ጓል ሽዱሽተ ዓመት ናይጄሪያዊት 'ዲጄ'

ዲጄ ኣይሪሽ ብዝብል መጸውዒ ዝያዳ እትፍለጥ ጓል ሽዱሽተ ዓመት ናይጄሪያዊት ኪንግ ቺካምሶ፡ እቲ ሙዚቃ ናይ ምጽዋት ሞያኣ እናቐጸለቶ፡ ሕክምና ክተጽንዕ ከም እትደልይ ተዛሪባ። ንሳ ምስ ቢቢሲ ቋንቋ ኢግቦ ኣብ ዝገበረቶ ዕላል፡ ንኽልቲኡ ብምምዝዛን ክትሰርሕ ከም እትብህግ ገሊጻ። "ሰባት ምስ ሓመሙ ከሕውዮም ምእንቲ፡ ሓኪም ክኸውን እደልይ። ቀሊል ኣይኸውንን ግና ዶክተር ክኸውን እየ ነዚ ናይ ዲጄ ሞያይ ድማ ክቕጽሎ እየ" ኢላ። ንሳ እቲ ሙዚቃ ናይ ምጽዋት ዝንባለ ዝሓደራ ጓል ሓሙሽተ ዓመት እንከላ እዩ፤ ንኣቡኣ ድማ እቲ መሳርሒታት ክዕድገላ ሓቲታ። ከመይ ጌራ ከተጻውት ከም እትኽእል ሓደ ሰብ ምስ መሃራ፡ ሕጂ ብዘይ ዝኾነ ጸገም ተጻውት ኣላ። "ኣብ ቤት ትምህርቲ መሓዙተይ፡ ንፍዕቲ ዲጄ ምዃነይን ሰባት ጽቡቕ ከም ዘዘናግዕን ከም ዘሕጉስን ይነግሩኒ እዮም" ትብል። ወላዲታ ኣዳኦቢ ኪንግ፡ እቲ ናይ ዲጄ ስርሓ ኣብ ትምህርታ ዝኾነ ጽልዋ ከም ዘይብሉ ብምግላጽ ኣድላዪ ሓገዝ ከም እትገብረላ ተዛሪባ።


ናይጄሪያ፡ ወተሃደራዊት ነፋሪት ኣብ ጥቃ ቀላይ ጫድ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ደብዳብ ኣካይዳ

ወተሃደራዊት ነፋሪት ናይጄሪያ፡ ኣብቲ ናይጄሪያ ምስ ሰለስተ ሃገራት [ጫድ፣ ካሜሮንን ኒጀርን] ዘዳውብ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ እታ ሃገር ዝርከብ ቀላይ ጫድ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ንምቕታል ብዘካደቶ ደብዳብ ነፈርቲ ብርክት ዝበሉ ሰላማውያን ሰባት ተቐቲሎም ተባሂሉ። እቲ ብሰንበት ሰላማውያን ሰባት ዝሞትሉ ቦታ ክዋንታን ዳባን ማሳራ ዝብሃል ኮይኑ፡ ቁጽሪ ምውታትን ዝሰዓብ ዕንወትን ብወግዒ ኣይተሓበረን ዘሎ። ቅድሚ ሰሙን'ውን ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጄሪያ ናብ እስላማውያን ዕጡቃት ዝተሓስበ ደብዳብ ወተሃደራዊት ነፋሪት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ሞት ከም ዘስዓበ ዝዝከር እዩ። ኣብቲ ብሰንበት ዝተኻየደ ደብዳብ፡ ብሰንኪ እቲ ደብዳብ ናይ ነፋሪት ክንደይ ሰላማውያን ሰባት ከም ዝሞቱ ገና ኣይተሓበረን ዘሎ። እቶም ሰላማውያን ሰባት ምስቲ ኣብ ዞባ ምዕራብ ኣፍሪቃ እስላዊት ሃገር ንምምስራት ዝቃለስ ኢስዋኦፕ [Islamic State West Africa Province (Iswap)] ዝብሃል ጉጅል ርክብ ኣለዎም ድዩ ዘይብሎምን'ውን መንግስቲ ናይጄሪያ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን። ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ብውሕዱ 20 ገፈፍቲ ዓሳ በቲ ደብዳብ ነፋሪት ከም ዝተቐተሉ ገሊጹ። ሮይተርስ ብወገኑ፡ ንሓደ ነባሪ እቲ ከባብን ንሓደ በቲ ደብዳብ ዝተሃረመን ሰብ ብምጥቃስ፡ በቲ ደብዳብ ነፋሪት ብውሕዱ 50 ሰላማውያን ሰባት ከም ዝተቐተሉ ኣቃሊሑ። ጸብጻብ ስለያ ናይጄሪያ"በቲ ደብዳብ ሓደ ገፋፊ ዓሳ ተቐቲሉ ሽዱሽተ ኸኣ ቖሲሎም" ዝብል ጽሑፍ ከም ዝርከቦ ቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ሓይሊ ኣየር ናይጀርያ ብዛዕባ እቲ ደብዳብ ኣመልኪቱ ወግዓዊ መግለጺ ከውጽእ ትጽቢት ይግበር። ኣብ ከባቢ ቀላይ ጫድ ዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ጉጅለ ኢስዋፕ ሰባት ኣብቲ ቀላይ ገንዘብ እናኸፈሉ ዓሳ ክገፉ ፈቒዱ ይርከብ። መንግስቲ ግን እቲ ዕጡቕ ጉጅለ ካብቶም ከፈፍቲ ዓሳ ዝረኽቦ ገንዘብ ኣብ ግብረሽበራዊ ተግባራት የውዕሎ ኣሎ ብምባል፡ ዝኾነ ሰብ ኣብቲ ቀላይ ዓሳ ከይገፍፍ ምኽልካሉ ይዝከር።


ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 44 ሽሕ ሰባት ጠፊኦም

ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከም ዝጠፍኡ ተገሊጹ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ልዕሊ 44 ሽሕ ሰባት ምጥፍኦም ከም ዝተረጋገጸ ኮሚቴ ዓለምለኸ ቀይሕ መስቀል ኣፍሊጡ። እቲ ኮሚቴ ንዓለም ለኸ መዓልቲ ምጥፋእ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ካብዚኦም እቶም 45 ሚኢታዊት ህጻናት ምዃኖም ሓቢሩ። ካብዞም ጠፊኦም ዘለው 82 ሚኢታዊት ብምኽንያት ጎንጺ ይሕመሳ ካብ ዘለዋ ሃገራት ጥራሕ ምዃኖም እውን ይሕብር። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝጠፍኡ ሰባት ብጠቕላላ ልዕሊ ፍርቂ ካብ ናይጄሪያ ኮይኖም፡ ኣብታ ሃገር ኣስታት 24 ሽሕ ሰባት ከም ዝጠፍኡ ተሓቢሩ። ምጥፋእ ብዙሓት ሰባት ካብ ዘመዝገባ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ ድማ ኢትዮጵያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ሶማሊያ፣ ሊቢያ፣ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎን ካሜሩንን ይርከብአን። እቲ ኮሚቴ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዝተልዓሉ ጎንጺታትን ካልኦት መጥቃዕታትን ቑጽሪ ኣብታ ኣህጉር ዝጠፍኡ ሰባት እናወሰኸ ምምጽኡ ሓቢሩ። ብምኽንያት ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብዝተነብሩ እገዳታት፡ እቶም ዝጠፍኡ ንምርካብን ምስ ስድራቤቶምን ንምሕዋስን ዝግበር ጻዕሪ ከም ዝተዓናቐፈ'ኳ እንተገለጸ እቶም ዝጠፍኡ ሰባት ግን ዝተረስዑ ኣይኮኑን ኢሉ።


መንግስቲ፡ ተጨውዮም ዝነበሩ 100 ኣዴታትን ህጻናትን ከምዘድሓነ ኣፍሊጡ

ሰብ መዚ ሰሜን ምዕራብ ናይጄሪያ ብሸፋቱ ተጨውዮም ዝጸንሑ 100 ኣዴታትን ህጻናትን ከም ዘፍትሑ ኣፍሊጦም። እተን ኣዴታት መብዛሕትአን ቖልዑት ዘዕብያ ዝነበራ ምዃነን ክግለጽ እንከሎ፡ ብ8 ሰነ 2021 ካብ ግዝኣት ዛምፋራ ዝተጨወያ’የን። ኣብቲ እዋን ካልኦት ኣርባዕተ ሰባት ተቐቲሎም ምንባሮም ይዝከር። ምምሕዳር ግዝኣት ዛምፋራ ዝኾነ ዓይነት ገንዘብ ከይተኽፍለ ክፍትሑ ከም ዝኽኣሉ ካብ ምግላጽ ወጻእ ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ የለን። እተን ኣዴታትን ህጻናትን ናብ ስድራቤቶም ቅድሚ ምጽንባሮም ሕክምናዊ ኣገልግሎት ክረኽቡ ከም ዝግበር ተሓቢሩ ኣሎ። ካብ ቀረባ ኣዋርሕ ንነጀው ኣብዛ ግዝኣት ተደጋጋሚ መጭወይቲ ከጋጥም እንከሎ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ 2020 ጀሚሩ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ብሸፋቱ ተጨውዮም። መብዛሕትኦም ከኣ ንመፍትሒኦም ዝኸውን ገንዘብ ተኸፊሉ ክወጽኡ እንከለው፡ ገሊኦም ተቐቲሎም። ሰብ መዚ እዚ ከባቢ እቲ ተግባር መብዛሕትኦም ሸፋቱ፣ ጨወይቲ ጉጅለታት፣ ዕጡቓት ሰረቕቲ፣ ጓሶትን ኣብቲ ዞባ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ሚሊሻታትትን ፈጺሞምዎ ብምባል ይኸሱ። ኣብ 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዞባ ቦርኖ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ቦኮሓራም ድሕሪ ዝፈጸሞ ኣዘራራቢ መጭወይቲ 276 ተመሃሮ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ፡ ብዙሓት ዕጡቓት ጉጅለታት ብብዝሒ ተመሃሮ ክጨውዩ ይርኣዩ ኣለው። ፕሬዝደንት መሓሙድ ቡሃሪ ኣብ ግዝኣት ዛምፋራን መዋስንቲ ዞባታት ካዱናን ካትሲናን ገበነኛታት ከጽሪ ንሰራዊት ምክልኻል መምርሒ ሂቡ’ዩ። ትማሊ ሓይሊ ኣየር እታ ሃገር፡ ብሰንበት ኣንጻር ዕጡቕ ጉጅለ መጥቃዕቲ ትፍጽም ዝነበረት ነፋሪት ኣብ ዶብ ግዝኣታት ዛምፋራን ካዱናን 'ብሸፋቱ ተሃሪማ ወዲቓ' ምባሉ ይዝከር። ኣብራሪ እታ ነፋሪት ብህይወት ከም ዘሎን ከም ዝሃደመን ከኣ ተገሊጹ።


ሰራዊት ምክልኻል ናይጄሪያ ነፋሪት ውግእ 'ብሸፋቱ ተሃሪማ ወዲቓ' ኢሉ

ሸፋቱ ናይጄሪያ ብሰንበት ኣብታ ሃገር ብዘይተለመደ ነፋሪት ውግእ ሃሪሞም ከም ዘውደቑ ተገሊጹ። ኣብራሪ እታ ነፋሪት ኣብ ልዕሊ ጭውያ ዝፍጽሙ ገበነኛታት ዝተወስደ ስጉምቲ ደብዳብ ወዲኡ ነይሩ ክብል ሓይሊ ኣየር እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ኣብራሪ ሌተናል ኣባዮሚ ዳሪዮ ከይማረኽ ዓርሱ ናይ ምድሓን ስጉምቲ ብምውሳድ ከምልጥ ምኽኣሉ እውን ተሓቢሩ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዶብ ግዝኣታት ሰሜናዊ ዛምፋራን ካዱናን'ዩ ተፈጺሙ። "ባንዲት" ተባሂሎም ዝጽውዑ ዕጡቓት ኣብ ቀረባ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ናይጄሪያ ንዘጋጥም ዘሎ ጭውያ ይኽሰሱ። ካብ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ተምሃሮን ህጻናትን ዒለማ ጭውያ ክኾኑ እንከለው፡ መብዛሕትኦም ነቶም ጨወይቲ ገንዘብ ብምኽፋል ክፍትሑ ክኢሎም፤ ገሊኦም ግን ተቐቲሎም። ኣብ ቀረባ መዓልታት ፕሬዝደንት መሓሙዱ ቡሃሪ ኣብ ልዕሊ'ቶም ዕጡቓት ስጉምቲ ክውሰድ ንሰራዊት ምክልኻል ሃገሩ መምርሒ ምሃቡ ይዝከር። ሓይሊ ኣየር ናይጄሪያ ድማ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ብምትሕብባር ቀትርን ለይትን ነዞም ሸፋቱ ንምጽራግ ይሰርሕ ኣለኹ ይብል። እቲ ብሰንበት ዝተኻየደ ደብዳብ ነፈርቲ ሓደ ካብቶም ዝውሰዱ ዘለው ስጉምታት ኮይኑ "ተኸታታሊ ስርሒት ደብዳብ ነፈርቲ ብምውሳድ ኣማኢት ሸፋቱ ክጽረጉን ተሓቢኦምሉ ኣብ ዝነበረ ክጠፍኡን ክኢሎም" ክብል መግለጺ እቲ ሓይሊ ኣየር ሓቢሩ። ኣብዚ ዓመት ብርክት ዝበላ ነፈርቲ ውግእ ተሃሪመን እኳ እንተወደቓ እዚ ግን ብዕጡቓት ዝተፈጸመ ተባሂሉ ክንገር ፈላማይ'ዩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት ኣዛዚ ሰራዊት እታ ሃገር ሌፍተናል ጀነራል ኢብራሂም ኣታሂሩ ምስ ካልኦት ዓሰርተ ኣዘዝቲ ሰራዊት ብሓደጋ ነፋሪት ምሟቱ ይዝከር። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ድማ ካልእ ነፋሪት ኣብ ዞባ ቦርኖ ተሓምሺሻ። እዚ ሓደ ካብቶም ዕጡቓት ቦኮሓራም ዝንቀሳቐሰሎም ከባቢታት እዩ። እዛ ነፋሪት ብጅሃዳውያን ዕጡቓት ከም ዝተሃረመት'ኳ እንተተገለጸ ሰራዊት ምክልኻል ግን ነጺግዎ ነይሩ። ቅድሚኡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ዝተጨወዩ ተምሃሮ ክትእልሽ ካብ ኣቡጃ ናብ ግዝኣት ኒጀር ዝተበገሰት ነፋሪት ሰራዊት ሓደጋ ኣጋጢሙዋ ሸውዓተ ሰባት ሞይቶም'ዮም። ናይጄሪያ፡ ብ496 ሚሊየን ዶላር ዝዓደገተን ኢ-29 ሱፐር ቱካኖ ዝተባህላ 12 ነፈርቲ ውግእ ካብ ኣመሪካ ዝዓደገት ኮይና እተን ሽዱሽተ ኣብዚ ወርሒ ክትርከበን'ያ።


ናይጀርያዊ ጂሃዳዊ ጉጅለ ቦኮ ሓራም መራሒኡ ከምዝተቐትለ ዘረጋግጽ ቪድዮ ኣውጺኡ። እቲ ቦኮሓራም ዘውጽኦ ቪድዮ፡ ኣቡባከር ሸኩ ብሂወት ከምዘየለ ዝሕብር'ዩ ተባሂሉ'ሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ምስ ሓደ ካብ ቦኮሓራም ዝተፈንጨለ ጉጅለ ኣብ ዝተኻየደ ውግእ ከምዝተቐትለ ተሓቢሩ ነይሩ። መንግስቲ ናይጀርያ ግን ብዛዕባ'ቲ ዝወጸ ሓበሬታ'ውን ዝሃቦ መግለጺ የለን። እቲ ቪድዮ ነቲ ኣቡባከር ሻኩ ብርግጽ ሞይቱ ክኸውን ከም ዝኽእል ዝያዳ መረጋገጺ ምዃኑ ይግለጽ። ኣብቲ ሰለስተ ደቓይቕ ንውሓት ዘለዎ ቪድዮ፡ ሓደ ጻዕዳ ክዳን ምስ ጸሊም ዕማመት ዝለበሰ ሰብኣይ፡ ኣብ የማነ ጸጋሙ ብርክት ዝበሉ ብረት ምስ ጠያይቲ ብዝዓጠቑ ሰባት ተኸቢቡ ብቋንቋ ዓረብ ጽሑፍ ከንብብ ይርአ። ናይ ቦኮሓራም ጸሊም ባንዴራ'ውን ኣብቲ ምስሊ ዝርአ ኮየኑ፡ እቲ ቦታ ገጠር ይመስል። እቲ ነቲ ጽሑፍ ዘንብብ ሰብኣይ፡ እቲ ብሳሃላባ ዝፍለጥ ኣዛዚ ቦኮሓራም ባካሩ ሞዱ ምዃኑ ይንገር። ንሱ ሓድሽ መራሒ እቲ ጉጅለ ኮይኑ ክኸውን ከም ዝኽእል ተንተንቲ ጸጥታ ይግምቱ። ብዙሓት፡ ሸኩ እንተሞይቱ፡ እቲ ኣብ መንጎ ቦኮሓራምን ካብኡ ተፈንጪሉ ዝወጸአ እስላማዊ ጉጅለ ዞባ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝጸንሐ ተጻብኦታት ደው ክብል ከም ዝኽእል ይዛረቡ። ንልዕሊ 10 ዓመታት ንቦኮሓራም ዝመርሐ ሸኩ፡ ብፍላይ በቲ ኣብ 2014 ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ ኣብ ቺቦክ ዘካየዶ ጭውያ 200 ደቂ ኣንስትዮ ተማሃሮ ይፍለጥ። ቦኮሓራም ካብቲ ዝተመስረተሉ 2009 ጀሚሩ፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ፡ ጫድ፡ ኒጀርን ካሜሩንን መጥቃዕታት ከካይድ ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ናይጀርያ በቲ ጎንጺ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ክፈናቐሉ እንከለው፡ ብውሕዱ 30,000 ሞይቶም ኣለው።


ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ብራስለስ ብሽም ኣብታ ሃገር ዝተቐትለት ፋይቶት ሓድሽ ጎደና ክትስይም'ያ

ከተማ ብራስለስ፡ ብሽም ኣብታ ሃገር ዝተቐትለት ናይጄሪያዊት ፋይቶት ሓድሽ ጎደና ክትስይም'ያ። እዚ ኣካል እቲ ኣብ ቤልጅም ንደቂ ኣንስትዮ ኣፍልጦ ክወሃብ ኣለዎ ብዝብል ዝካየድ ዘሎ ሰፊሕ ጎስጓስ ከም ዝኾነ ተገሊጹ። ቤት ምኽሪ እታ ከተማ ከም ዝበሎ፡ እቲ ጎደና ብሽም እታ ኣብ ወርሒ ሰነ 2018 ብካራ ተወጊኣ ዝሞተት ኢዩኒሴ ሳያንዲ ክኸውን'ዩ። እታ ግዳይ ኣብ ኤውሮጳ ጽቡቕ ዕድል ስራሕን ህይወትን ክትረክብ ከም ዝሕግዙዋ ቃል ብዝኣተውላ ሰባት ተታሊላ ብ2016 ናብታ ሃገር መጺኣ። እቲ ናብ ኤውሮጳ ዕድመ ዝገበረላ ውልቀሰብ ወኪል እቶም ኮኸብ ተዋሳኢት ፊልሚ ክንገብረኪ ኢና ዝበሉ'ዩ መሲሉዋ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ እዞም ሰባት ዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ ሰባት'ዮም ነይሮም። ናብ ብራስለስ ምስ መጽአት ድማ ኣገዲዶም ኣብ ምንዝርና ክትዋፈር ገይሮማ። ናብ ኤውሮጳ ናይ ዘስገሩዋን ክራይ ገዛ ናይ ዝኸፈሉላን ድማ 52 ሽሕ ዶላር ንእውደኪ ኢና ኢሎምዋ። ኣብቲ ዝሞተትሉ ሰሙን፡ ኣብቲ ዝተዋፈረትሉ ስራሕ ምፍርራሕን መጥቃዕትን ይበጽሓ ከም ዘሎ ንሓደ ገባሪ ሰናይ ፋይቶት ኣዘራሪባ ነይራ። ኣብታ ሃገር ሕጋዊ ስደተኛ ስለ ዘይኮነት ድማ ናብ ፖሊስ ምኻድ ከም ዘስግኣ ሓቢራ። ኣብ ወርሒ ሰነ 2018 ግን ሳያንዲ ብሓደ ውልቀሰብ 17 ግዜ ብካራ ተወጊኣ ኣብ መበል 23 ዓመታ ሞይታ። ድሕሪ'ዚ፡ ኣብዚ ስራሕ ዝተዋፈራ ስደተኛታት ደቂ ኣንስትዮ ዝወደብኦ ተቓውሞታት ክካየድ ጀሚሩ። እዞም ሰልፍታት ዝሓሸ ናይ ስራሕ ኩነታት ክፍጠረለንን ናይ ከባቢ ኣመሓደርትን ነቲ ዓውዲ ዝጥምት ሕጋዊ ኣሰራርሓ ክትግብሩን ዝሓቱ ነበሩ። ኣብ ቤልጅም፡ ምንዝርና ዘይሕጋዊ እኳ እንተዘይኮነ፡ ንኹሉ ዝገዝእ ሃገራዊ ሕጊ ግን የለን። ብቕትለት ሳያንዲ ዝተኸሰሰ ወዲ 17 ዓመት ጥርጡር ጉዳዩ ብቤት ፍርዲ ይርኣይ ኣሎ። እቶም ኣርባዕተ ዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ'ውን ኣብ ቀይዲ ውዒሎም ኣብ ወርሒ ጥሪ እዚ ዓመት [2021] ክሳብ ኣርባዕተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ ተፈሪዱዎም። ሕጂ ሓድሽ ጎደና ብሽም እታ ግዳይ ክስየም ምግባር ኩለን "ግዳያት ዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ ሰባት፣ ጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ" ዝተዘንግዓ ደቂ ኣንስትዮ ትኹረት ንክረኽባ ንምግባር ዝዓለመ'ዩ ክብል ቤት ምኽሪ ብራስለስ ገሊጹ። እዚ ኣብ ሰሜናዊ ሸነኽ እታ ከተማ ዝርከብ ጎደና ኣብታ ሃገር ብሽም ፋይቶት ዝተሰየመ ፈላማይ ጎደና ከም ዝኾነ ማዕኸን ዜና እታ ሃገር ኣርቲቢኤፍ ሓቢሩ። ቤት ምኽሪ ብራስለስ፡ ቅድም ኢሉ ብብርክት ዝበላ ፍሉጣት ደቂ ኣንስትዮ ጎደናታት ሰይሙ'ዩ። ኣባል እቲ ቤት ምኽሪ ኣንስ ፐርሱንስ ግን፡ ኣብ ክሊ ዕድመ 16 ክሳብ 69 ዓመት ዝርከባ 42 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ እታ ሃገር ኣብ ዝኾነ እዋን ኣካላዊ ጾታዊ መጥቃዕቲ በጺሑወን'ዩ ኢላ። "ኣብተን ፋይቶት እንተኾይኑ ድማ እዚ ቑጽሪ ዝለዓለ ይኸውን። ነዚ'ዩ ሳያንዲ ብሽማ ጎደና ክስየም ዝኽኣለ" ትብል። እቲ ኣብ መስርሕ ህንጸት ዝርከብ ጎደና ኣብ ዝቕጽሉ ሒደት ኣዋርሕ ክዛዘም ትጽቢት ይግበር።


መራሒ ቦኮ ሓራም ኣቡባከር ሼካው ነፍሰ-ቅትለት ከምዝፈፀመ ተገሊፁ

መራሒ ናይቲ ኣብ ናይጄርያ ዝርከብ ዕጡቕ ጉጅለ ቦኮ ሓራም ኣቡባከር ሼካው ንርእሱ ከምዝቐተለ፡ መነሓንሕቲ ቦካሓራም ዝኾነ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ገሊፁ። ማዕኸናት ዜና ከምዝረኸብዎ፡ እቲ ዕጡቕ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ብዝብል ዝፍለጥ ዝዘርሖ ቅዳሕ ድምፂ፡  ድሕሪ እቲ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ጉጅለታት ዝተኻየደ ውግእ፡ ኣቡባከር ሼካው ፈንጂ ብምፍንጃር ንባዕሉ ቀቲሉ ኢሉ። ዝሓለፈ ወርሒ ኣቡባከር ሼካው ከምዝሞተ ተገሊፁ ኔሩ፤ ቅድሚኡ'ውን ብተመሳሳሊ መገዲ ተቐቲሉ ተባሂሉ ተወሪዩ ምንባሩ ይፍለጥ። እንትኾነ፡ ሞት ኣቡባከር ሼካው ብበኮ ሓራም ኮነ ብመንግስቲ ናይጄርያ ኣይተረጋገፀን። ኣብቲ መዓዝ ከምዝተቐድሐ ዘይፍለጥ ድምጺ፡ መራሒ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ኣቡ ሙሳብ ኣል-ባርናዊ ከምዝኾነ ዝእመን  "ሼካው ብቕፅበት ፈንጂ ብምፍንጃር ንርእሱ ቀቲሉ" ኢሉ። ተቓለስቲ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ነቲ ኣርሓ ኩናት ዝኾነ ኣቡባከር ኣብ ቀይዲ ብምእታው ንክጠዓስን ናብኦም ክፅንበርን ዕድል ሂቦሞ ከምዝነበሩ ኣል-ባርናዊ ገሊፁ። "ሼካው ኣብ መሬት ካብ ዝሓስር፡ ኣብቲ ክንዮ ህይወት (ህይወት ድሕሪ ሞት) ክሓስር እዩ መሪፁ" ኢሉ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ኣቡባከር ሼካው ሞይቱ ዝብሉ ሓበሬታት ኣብ ዝወፅሉ ግዘ፡ ሰራዊት ምክልኻል ናይጄርያ ከምዝምርምሮ ምግላፁ ይዝከር። ወሃቢቃል እቲ ሰራዊት ብርጋዴር ጀነራል ሞሓመድ ዬርማ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣብቲ እዋን፡ እቲ ሰራዊት እንታይ ከምዘጋጠመ ይምርምር ኔሩ፡ እንተኾነ ዘየማትእ መረጋገፂ ክሳብ ዝርከብ ዛዕባ ክኸውን ኣይኽእልን ኢሉ። ሓደ ምስ ትካላት ፀጥታ ርክብ ዘለዎ ጋዜጠኛ ብወገኑ፡ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጄርያ፡ ኣብ ዱር ሳምቢሳ ንዝነበረ ክንፊ ቦካሓራም ድሕሪ ምጥቅዑ ሼካው ከምዝሞተ ገሊፁ። ኣቡባከር ሼካው ቅድሚ ሕዚ ዋላ'ኳ ብዙሕ ግዘ  ከምዝሞተ እንተተገለፀ፡ ብህይወት ከምዘሎ ደሃይ ብምግባር ከረጋግፅ ፀኒሑ እዩ። ኣብ 2009 መስራቲ ቦካሓራም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ እንከሎ ድሕሪ ምሟቱ፡ ኣቡባከር ሼካው፡ ንጉጅለ ቦካሓራም ብምልዋጥ ዓበይቲ ወተሃደራዊ ስርሒታት ንኸካይድ ኣኽኢልዎ እዩ። ቦካሓራም ብሼካው እናተምርሐ፡ ኣብቲ ዞባ ኣብያተ ማእሰርቲ ካብ ምስባር ብተወሳኺ፡ ጭውያታትን ነትጉታትን ፈፂሙ እዩ። ኣብ 2014 ድማ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ሸሪዓ ዝመሓደር እስላማዊ ግዝኣት ንምፍጣር፡ ንከተማታት ክቆፃፀር ጀሚሩ። እቲ ኣብ 40ታት ዕድመ ከምዝርከብ ዝእመን ኣቡባከር ሼካው፡ ከም ኦሳማ ቢንላደን፡ ነቲ ደማዊ ጂሃዳዊ ጎስጓስ ናይ ፕሮፖጋንዳ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ብምዝርጋሕ ደጊፍዎ። ኣብ 2012 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ኣብ ዝዘርግሖ ቪድዮ፡ "ከምቲ ደርሆን ኣባጊዕን ዝሓርድ፡ ምቕታል የሕጉሰኒ እዩ" ኢሉ ኔሩ። ኣቡባከር ሼካው ንቦካሓራም ምምራሕ ካብ ዝጅምር ንነጀው፡ ልዕሊ 30 ሽሕ ሰባት ተቐቲሎም ልዕሊ ክልተ ሚልየን ሰባት ድማ ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም። ኣብ 2014 እቲ ጉጅለ ኣብ ግዝኣት ቦርኖ ብኣማኢት ዝቑፀራ ተምሃሮ ደቂኣንስትዮ ቺቦክ ድሕሪ ምጭዋዩ፡ ስም ቦካሓራም ገኒኑ፤ #ኣዋልድና መልስወን (BringBackOurGirls) ዝብል ጎስጓስ ክካየድ'ውን ምኽንያት ኮይኑ። ኣብቲ እዋን ተጨውየን ካብ ሞንጎ ዝተወሰዳ ተምሃሮ፡ መብዛሕትአን ደሃየን ኣይተረኸበን። ንመራሒ ቦካሓራም ኣቡባከር ሼካው "ዓለማዊ ኣሽባሪ" ብዝብል ዝሰመየቶ ኣሜሪካ'ውን፡ ዘለዎ ንዝሕብር ኣካል ሸውዓተ ሚልየን ዳላር ከምትሽልም ኣዊጃ ኔራ። ናይ ሼካው ኣጀንዳ ኣኽራሪ ምዃኑን ኣብ እስላማዊ ግዝኣት (ኣይኤስ) ተቐባልነት ምስኣኑን ስዒቡ፡ ኣብ 2016፡ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ካብቲ ጉጅለ ተነፂሉ ተመስሪቱ። ሞት ኣቡባከር ሼካው ምርግጋፅ፡ መወዳእታ ቦካሓራም እዩ ምባል ከምዘይከኣል እዮም፡ ተንተንቲ ዝገልፁ። እስላማዊ ግዝኣት ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ካብቲ ጉጅለ ብምንፃል ንቦካሓራም ስዒቡ ዓብላሊ ዓማፂ ኮይኑ እዩ። ገለ ተንተንቲ ድማ፡ ሞት ኣቡባከር ሼካው፡ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ጉጅለ ዝዓረገ ምውጣጥ ክገትእን፡ እስላማዊ ግዝኣት ምዕራብ ኣፍሪቃ (Iswap) ድማ ንተዋጋእቲ ቦካሓራም ክወስድን ዘኽእል'ዩ ይብሉ።


ድሕነትን ጸጥታን ናይጄሪያ፡ ሓሙሽተ ስግኣታት ድሕነት

ናይጄሪያ ተራእዮም ብዘይፈልጡ ግን ድማ ንሓድሕዶም ብዝገራጨው ቅልውላው ጸጥታ ዝተጠቕዐት ሃገር'ያ። ኣብታ ሃገር ዳርጋ ኣብ ኩሉ ኩርናዕ ካብ ጭውያ ክሳብ መጥቃዕታት ግብረ ሽበራ ዝፍጸሙ ገበናትን ናዕብን ብዙሕ እዩ። ኣብ ኢንስቲትዩት ቶኒ ብሌየር ተንታኒ ድሕነት ዞባ ሳሕል ዓብዱ ቡላማ ቡካሪት ኣብታ ሃገር ተኸሲቱ ዘሎ ስግኣት ጸጥታ ንመሰረታዊ ጉዳይ ህዝቢ ናይጄሪያ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቑ'ዩ ይብል። "በቶም ዝፍጸሙ መጥቃዕታት ህይወት ሰብ ይጠፍእ ወይ'ውን ነባሪ ኣካላዊ መጉዳእቲ ይበጽሕ። በዚ ምኽንያት ኣብ ደሞክራስን ኣብታ ሃገርን ዘሎ እምነት ይጎድል ኣሎ" ኢሉ። ኣብ 2015፡ መሓሙድ ቡሃሪ ክምረጽ ከሎ ዜጋታት ካብ ገበነኛታትን ኣሸበርትን ንክሕልዎም ቃል ኣትዩ ነይሩ። እንተኾነ፡ እታ ሃገር ኣብ ዓሰርተታት ዓመታት ካብ ዝነበረቶ ብዝኸፍአ ኣብ ዘይምርግጋእ ጥሒላ፡ እቲ ዝኣተዎ መብጽዓ'ውን ከየፈጸመ ዕምሪ ስልጣኑ ከብቅዕ ክልተ ዓመት ዘይመልእ እዋን ተሪፉዎ ኣሎ። ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ዝምዕብል ዘሎ ስግኣት ጸጥታ መበገሲኡ ድኽነት'ዩ ዝብሉ ኣለው እታ ሃገር ከኣ ኣብ ውሽጢ 27 ዓመታት ዝኸፍአ ቑጠባዊ ዝሕታለ ካብ ዘርኣያ ሃገራት ሓንቲ'ያ፤ ሽቕለት ኣልቦነት 32.5 ሚኢታዊት በጺሑ ኣሎ። ዝኾነ ኾይኑ፡ እቶም ሓሙሽተ ዓበይቲ ስግኣታት ድሕነት ናይጄሪያውያን እዞም ዝስዕቡ'ዮም። ኣብ መጀመርታ ዓመት መሪሕነቱ፡ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ቦኮሓራም "ቴክኒካዊ" ስዕረት በጺሑዎ'ዩ ዝበለ ፕሬዝደንት መሓሙዱ ቡሃሪ፡ ሕጂ ሰሜናዊ ምብራቕ እታ ሃገር ኣቢሉ ዝጀመረ መጥቃዕታት እቲ ጉጅለ: ክገትኦ ከም ዘይክኣለ ይገልጽ። ቦኮሓራም፡ ድኽነትን ካልኦት ስነ ሓሳቡ ኣብ ምስራጽ ዘይግድቡዎ ጸገማት ጸጥታ እታ ሃገርን ተበሊጹ ናብ ሓደሽቲ ከባቢታት የስፋሕፍሕ ኣሎ። ከም ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ መወዳእታ 2020፡ እዚ ጉጅለ ኣስታት 350 ሽሕ ሰባት ክቐትል እንከሎ ሚሊዮናት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም። ቦኮሓራም፡ ከበድቲ መጥቃዕታት ብምፍጻም ኣብ ዝቆጻጸሮም ገለ ከባቢታት ባንዴራ ተኺሉ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ሕሉፍ ሕግታት ክትግብር'ውን ይስትውዓል። ንኣብነት፡ ኣብ ልዕሊ ሕርሻን መሸጣ ምህርትታት ሕርሻን ግብሪ ይድንግግ። ካልእ ተሪፉ፡ እቲ ሕጂ ኣብ ተፋሰስ ጫድ ዝዕምብብ ዘሎ ዓለምለኻዊ ንግዲ ዓሳ ኣብ ሙሉእ ቑጽጽር እዚ ጉጅለ ኣትዩ ይርከብ። እቲ ካልእ ዓብዪ ጸገም፡ መንግስቲ ክበጽሖም ኣብ ዘይክኣለን ዝተረስዑን ገጠር ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ንጭቆና እዞም ጉጅለታት ዝተቓልዑ ምዃኖም'ዩ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ካብ ጉጅለ ቦኮሓራም ዝተነጸለ እስላማዊ ጉጅለ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጉጅለ ብዓቐንን ዓቕምን ንቦኮሓራም በሊጹ ይርከብ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብቲ ዞባ ልዑል ጽልዋ ካብ ዘለዎም ዕጡቓት እስላማዊ ጉጅለታት ሓደ'ዩ። መንግስቲ ክሳብ ሕጂ ኣንጻር እዞም ጉጅለታት ዝወስዶ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክዕወተሉ ኣይክኣለን። ንብዙሕ ዓመታት፡ ሳገምቲ ኣርባሕቲ እንስሳን ሓረስቶትን ናይጄሪያን ናብ ጎንጺ ክኣትው ጸኒሖም። ብመሬትን ማይን ከምኡ'ውን መጋሃጫ ዝልዓሉ ዝነበሩ ግጭታት ሕጂ ብምኽንያት ለውጢ ኩነታት ኣየርን ምስፋሕ ምድረበዳ ሰሃራን ተወሲኽዎ እቶም ኣርባሕቲ እንስሳ ሰውሒ ዘለዎ ቦታ ብምድላይ ናብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ይደፍኡ ኣለው። ሕጽረት ሃፍቲ ተፈጥሮ ብዘስዕቦም ግጭታት ከኣ ኣሽሓት ተቐቲሎም'ዮም። ኣብ ማእከል እታ ሃገር እትርከብ ክልል ቤኑ እታ ዝኸፍአ መጥቃዕታት ዘአንገደት እያ። ኣብ ቀረባ ኣብ ሓደ ካብ ግጭት ዝሃደሙ ዝተዓቖብሉ ግዝያዊ ቦታ ብዝተኸፍተ ተኹሲ ሸውዓተ ሰባት ሞይቶም። ገሊኦም ከኣ እቶም ኣርባሕቲ እንስሳ ሰብ ጨውዮም ብምውሳድ ገንዘብ ከም ዝሓቱዎም ይኸሱ። ብምኽንያት እቲ ኣብ ሞንጎ ሓረስቶትን ኣርባሕቲ እንስሳን ዝለዓል ጎንጺ፡ ገለ ኣመሓደርቲ ኣብ ጎላጉል መጋሃጫ ኸልኺሎም። እዚ ከኣ ኣብቲ ማእከላይ መንግስቲ ምክፍፋል ይፈጥር ኣሎ። ኣብ 2019፡ ሰብ መዚ ፌደራል ፍርያምነት እንስሳት ክውስኽ፤ ጎንጺ ከኣ ከትርፍ እዩ ዝበሉዎ ናይ 10 ዓመት ብሄራዊ መደብ ስግግር እንስሳት ወግዓዊ ገይሮም። ይኹን'ምበር ብምኽንያት ሕጽረት ፖለቲካዊ መሪሕነት፣ ሰብ ሞያን በጀትን ክዕወት ከም ዘይክኣለ ነቐፍቲ መንግስቲ ይዛረቡ። ስድራቤታት ናይጄሪያ፡ ብምኽንያት ካብ ኣብያተ ትምህርትን ኣሕደርቲ ኣብያተ ትምህርትን ዘጋጥም ዘሎ ጭውያ ህጻናት ተመሃሮ ውሕስና ኣይስምዖምን። ካብ ወርሒ ታሕሳስ 2020 ጀሚሩ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ተመሃሮ ካብ ቤት ትምህርቲ ክጭወዩ እንከለው፡ መብዛሕትኦም ኣሽሓት ዶላራት ተኸፊሉ ክፍትሑ ክኢሎም። ገለ ካብ'ዞም ጨወይቲ ኣብ ናይጄሪያ "ባንዳ" ተባሂሎም እዮም ዝጽውዑ። እዞም ገበነኛታት ናብ ገጠራት ብምእታው ሰላማውያን ሰባት ይጨውዩን ኣባይቲ የቃጽሉን። ካብዚ ብዝብገስ ኣሽሓት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ኣብ ዝተፈላለያ ኩርናዓት እታ ሃገር መዕቖቢ ይጠልቡ። ሰሜን ምዕራብ ክፋል እታ ሃገር ማእከል እዞም መጥቃዕታት'ዩ። ዛምፋራ ኣብ እትብሃል ግዝኣት ጥራሕ ካብ 2021 ጀሚሩ ልዕሊ 3,000 ሰባት ተቐቲሎም፤ እቲ መጥቃዕቲ ግን ሕጂ'ውን ይቕጽል ኣሎ። ኣብ ዛምፋራን ኒጀርን ካብ ቖልዓ ሰለስተ ዓመት ጀሚሩ ብዘጋጥም ጭውያ ተመሃሮ: ብኣማኢት ዝቑጸራ ኣብያተ ትምህርቲ ተዓጽየን'የን። እዚ ኣብታ ሃገር እናዓበዩ ይመጽኡ ካብ ዘለው ኢንዳስትሪታት ሓደ ኮይኑ፡ ቅድሚ ሕጂ ውሑሳት ናብ ዝብሃሉ ከባቢታት ከይተረፈ ይዝርጋሕ ኣሎ። ብሱሩ'ውን ካብ ቑጽጽር ሰራዊት ወጻኢ ይኸውን ምህላው ይግለጽ። ስለ ዝኾነ ድማ ኣብ ዙርያ ንግድን ትምህርትን ከምኡ'ውን ሕርሻ እታ ሃገር ዓብዪ ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። ሕቶ ምግንጻል ዘለዎ ጉጅለ ደቀ'ባት ህዝቢ ባያፍራ [ኢፖብ] ንነዊሕ ዓመታት ምስ ኤጀንሲታት ድሕነት ናይጄሪያ ናብ ጎንጺ ክኣቱ ጸኒሑ'ዩ። እዚ ጉጅለ፡ ኣብ ደቡብ ምብራቕ እታ ሃገር ዝርከባ ዞባታት ሓቚፉ ሃገር ክምስርት ይጠልብ። ኢግቦ፡ እቲ ዝዓበየ ብሄር እዚ ጉጅለ ኮይኑ ካብ 1960ታት ጀሚሩ ናጻ ሃገረ ባያፍራ ክምስርቱ ባህጊ ኣለዎም። ጉጅለ ኢፖብ ብ2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ብናምዲ ካኑ ተመስሪቱ፤ ካኑ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተኣሰረ ኮይኑ ክስታት ግብረ ሽበራን ጥልመት ሃገርን ይቐርበሉ ኣሎ። ማእሰርቲ ካኑ ሓያል ምንቅስቓስ ጉጅለ ኢፖብ ምልዕዓሉ ከኣ ይዝከር። ስነሓሳብ ምስረታ ሃገረ ባያፍራ ሓድሽ ኣይኮነን። ብ1967 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣመሓደርቲ እዚ ከባቢ ዓርሰ ምሕደራ ኣዊጆም። እዚ ኸኣ ምኽንያት ሞት ሚሊዮናት ዝኾነ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ኣልዒሉ። ደገፍቲ ምንቅስቓስ ናምዲ ካኑ ኣብ ልዕሊ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ፣ ቤት ማእሰርቲ፣ መንበሪ ገዛ ፖለቲከኛታትን ዓበይቲ ዓድን መጥቃዕቲ ብምፍጻም ይኽሰሱ። ፕሬዝደንት መሓሙድ ቡሃሪ ከኣ ነዚ ጉጅለ ክድምስሶ ቃል ኣትዩ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ "እዞም ሎሚ ዘይእርነቡ" ሰባት "ብዝርድኦም ቋንቋ" ኣደብ ክገዝኡ'ዮም ኢሉ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ይኹን'ምበር ትዊተር ንሕግታተይ ዝጻባእ'ዩ ብምባል ነዚ ጽሑፍ ኣልዩዎ። እዚ ከኣ መንግስቲ: ትዊተር ኣብ ናይጄሪያ ንክእግዶ መበገሲ ኮይኑ ዓለም ከዘራርብ ቀንዩ። ነዳዲ ኣብ ዝፈርየሉ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ጸገማት ድሕነት ኣለው ክብሃል ሓድሽ ኣይኮነን። እዚ ከባቢ ናይጄሪያ ዝለዓለ ሸርፊ ወጻኢ እትረኽበሉ ኮይኑ፡ ኣብ ኒጀር ዴልታ ዝርከቡ ሚሊሻታት ከኣ ይብጽሓና'ዩ ዝብል ቅርታ ኣለዎም። ዝበዝሕ ነዳዲ ካብ ዞብኦም ዝርከብ ስለ ዝኾነን ነዳዲ ኣብ ምውጻእ ዝበጽሕ ከባቢያዊ ሓደጋ ኣብ ልዕሊ ሕብረተሰቦም ጽልዋ ብምሕዳር ዓሳ ንምርባሕ ኮነ ንሕርሻ የጸግመሎም ከም ዘሎ ይካትዑ። ንዓመታት ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ሚሊሻታት ሰራሕተኛታት ኩባኒያታት ነዳዲ ብምጭዋይን ኣብ ልዕሊ ኣካላት ጸጥታን ትሕተ ቕርጺ ናይቲ ነዳድን መጥቃዕቲ ብምፍጻም ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ጸቕጢ ክፈጥሩ ጸኒሖም። ነዚ ጸገም ንምፍታሕ ፕሬዝደንት ነበር ኡማሩ ሙሳ ያርኣዱላ ኣብ 2009 ፕሬዝደንታዊ ፕሮግራም ምሕረት ኣዊጁ እኳ እንተነበረ ሕጂ'ውን ዕጡቓት ጉጅለታት ጸገማት ድሕነት ምፍጣር ቐጺሎም ኣለው።


መቕርቦም ብሞት ምስ ዝፍለዮም መፈጸሚ ስነስርዓት ቀብሪ ዘጨንቖም ዘሎ ናይጀርያውያን

ሰባት ካብዚ ዓለም ብሞት እንትፍልይዎም መቕርቦም ስለዝተፈለይዎም ዘጸናንዖም ሰብ ይደልዩ። እንተኾነ ግን ኣብ ናይጀርያ ሰባት መቕርቦም እንትሞትዎም ንገዛእ ርእሶም ኣብ ክንዲ ዘጸናንዑ መፈጸሚ ስነ ስርዓት ቀብሮም እዩ ዘሻቕሎም። ምኽንያቱ ድማ ቤተ ክርስትያን መቕበሪ ዋጋ ሰማይ ስለዝሰቐለቶ’ዩ።


ፖሊስ ናይጀርያ ኣብ ማእኸል መሳቐዪ ንዝነበሩ ሰባት ኣድሒኑ

እቲ ኣብ ከተማ ካኖ ዝተረኸበ ቦታ ናይ ተሃድሶ ማእኸል ክኸውን'ዩ ትጽቢት ዝግበሮ ነይሩ። ብኻልእ ኣዘራርባ ብናይ ውልቀ ሰባት ዝመሓደር ማእኸል ኮይኑ ወለዲ ብወልፊ ዝዓወኑን ገበን ናይ ምፍጻም ባህሪ ዘርእዩን ደቆም ንተሃድሶ ኢሎም ዝሰድሉ ቦታ እዩ። እንተኾነ ግን ፖሊስ ብቕድሚ ትማሊ ሓሙስ ነቲ ማእኸል ኣብ ቁጽጽሩ ምስ ኣእተወ 47 ሰባት ዝረኸበ ኮይኑ ኣብ ክሊ ዕድመ 14 ክሳብ 35 ዝርከቡ መናእሰይ ደቂ ተባዕትዮ እዮም። ኣብ ነብሶም ማህረምቲ ከምዘጋጠሞም'ውን ንፖሊስ ኣርእዮም። በዓል ዋናን ኣካያዲ ስራሕን እቲ ማእኸል ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ፖሊስ ከምዝኣተወን ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ቤት ፍርዲ ከምዝቐርብን ወሃቢ ቃል ፖሊስ ዓብዱላሂ ሃሩና ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቶም ናይ ተሃድሶ ማእኸላት ተባሂሎም ዝጽውዑ ትካላት ቅድሚ 10 ኣዋርሕ ብክልላዊ መንግስቲ ተኣጊዶም እዮም። ምኽንያቱ ድማ ፖሊስ ሃንደበታዊ ተፍቲሽ ኣብ ዝገብረሉ ግዜ ናይ መንከላበቲ ማእኸላት ኮይኖም የገልግሉ ስለዝነበሩ እዩ። እንተኾነ ግን ገሊኦም ማእኸላት ብሕቡእ ሎሚ እውን ስራሕቶም የካይዱ ከምዘለዉ'ዩ ዝግለጽ። ወለድን መቕርባትን ደቆም ናብቶም ማእኸላት ክልእኹ ዝግደዱ ዘለዉ ሕጽረት መንግስታዊ ማእኸላት ተሃድሶ ስለዘሎ'ዩ ክብሉ ሓቢሮም። እቶም ፖሊስ ናይጀርያ ሓራ ዘውጽኦም ግዳያት ማህረምቲ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ሆስፒታል ሕክምናዊ ኣገልግሎት ይግበረሎም'ሎ።


ብናይ ውልቀ ነፈርቲ ዝተጨናነቐ መርዓ ወዲ ፕረዚደንት ናይጀርያ

መጉየዪ ጽርግያ መዓርፎ ነፈርቲ ሰሜናዊት ከተማ ናይጀርያ ካኖ፡ ብናይ ውልቀ ነፈርቲ ተጨናኒቑ ይርአ። ምኽንያቱ ድማ ወዲ ፕረዚደንት ናይጀርያን ጓል ሓደ ፍሉጥ ሃይማኖተኛን ባህላዊ መራሒን ስነ ስርዓት መርዕኦም ይፍጽሙ ስለዝነበሩ ናብኡ ዝተዓደሙ ሊሂቃን ናይጀርያ እዮም ኣጨናኒቖሞ። መርዓ የሱፍ ቡሃሪን ዛሃራ ናስርን ኣብዚ ዓመት ኣብ ናይጀርያ ካብ ዝተፈጸሙ ውሩያት ክስተታት ሓደ እዩ። ኣብቲ ኣብ ካኖ ቤተ መንግስቲ ቢቺ ዝተፈጸመ ስነ ስርዓት መርዓ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተረኺቦም። ኣብ ናይጀርያ መውስቦ ኣብ መንጎ መራሕትን ንጉሳውያን ቤተሰብን ተሰሚዑ ከምዘይፈልጥ ሓደ ምሁር ታሪኽ ንቢቢሲ ገሊጹ። እቶም መርዕኦም ዝፈጸሙ ሕጹያት ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዩኒቨርስቲ ሱረይ ከምዝተላለዩ ተገሊጹ። ኣቦ ናይታ መርዓት ናስር ኣዶ ባየሮ ናይ ቢቺ ‘ኢሚር’ ኮይኑ ምስተሰየመ ብወግዒ እቲ ስነ ስርዓት መርዓ ተጀሚሩ። ሓዉ ኢሚር ካኖ ኣብ ናይጀርያ ሓደ ካብ ፍሉጣት መራሕቲ ሃይማኖት እስልምና’ዩ። እንዳ ወዲ ንእንዳ ጓል 500 ሽሕ ናራ [ባጤራ ናይጀርያ] ዘግዘሙ ኮይኖም እዚ ድማ ብልሙድ ኣብ ናይጀርያ ካብ ዝኽፈል መጠን ገዝሚ 10 ዕጽፊ ከምዝኾነ ተገሊጹ። ኣብ ናይጀርያ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኢሻቕ ካልድ ቅድሚ መርዕኦም ዝተስኣልዎ ስእልታት ሕጽኖት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ መካትዒ ኮይኑ ከምዝቐነየ ተገሊጹ። ገለ ነቕፍቲ ኣከዳድና ናይታ መርዓት ኣብ ከባቢ ማእገራ ዕርቃና ተራእያ ዝበሉ ኮይኖም እዚ ድማ ምስ ባህሊ ሕብረተሰብና ዘይኸይድ ኢሎም ነቒፎምዋ። ገለ ገሊኦም ድማ ጽቡቕ ገበረት ክብሉ ድጋፎም ገሊጾሙላ። ናብቲ መርዓ ንምክፋል 100 ናይ ውልቀ ነፈርቲ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ካኖ ከምዝኣተዋ ሓበሬታታት የመልክቱ። ካብ ሓለፍቲ እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ሓደ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ግን ትሕቲ 50 ከምዝኾና ገሊጹ። እንተኾነ ግን ድባብ እቲ መርዓ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝሕትል ከምዝበለ ተገሊጹ። መብዛሕቲኦም ዕድሟት ኣጋይሽ ‘ማስክ’ ገይርኦም ከምዝተርኣዩ ተፈሊጡ’ሎ። እቲ መርዓ ብኣዝዩ ጥቡቕ ሓለዋ ዝተሰነየ ዝነበረ ኮይኑ ፍሉጣት ፖለቲከኛታት ናይጀርያ እንኮላይ ተቓወምቲ መንግስቲ ተረኺቦም። ካብቶም ዝተረኸቡ ፖለቲከኛታት ሓደ ኣብ 2015 ፕረዚደንታዊ መረጻ ተሳዒሩ ስልጣኑ ዘረከበ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ጉድላክ ጆናታን ይርከቦም።


ናይጀርያ፡ ዋና መደበር ወተሃደራዊ እዚ ኣሜሪካ ናብ ኣፍሪቃ ክግዕዝ ሓቲታ

ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሓማዱ ቡሃሪ፡ ኣሜሪካ ነቲ ኣብ ጀርመን ዝርከብ እዚ ሰራዊት ኣፍሪቃ [ኣፍሪኮም] ናብ ኣፍሪቃ ክግዕዝ ሓቲቱ። ንሱ ኣብቲ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ብሰንኪ እቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ተነቢሩ ዘሎ ቀይድታት፡ ኣብ ኣፍሪቃ ማንዛዊ ዑደት (ቨርቹዋል ቪዚት) ኣብ ዝገበረሉ ዘሎ እዋን እዩ ነቲ ጠለብ ኣቕሪቡ። ካብ ቤትጽሕፈት እቲ ፕረዚደንት ዝወጸ ሓበሬታ ከም ዘረድኦ፡ ቡሃሪ "ነቲ ኣብ ምብራቕን ማእከላይን ኣፍሪቃ፡ ወሽመጥ ጊኒ፡ ዞባ ቀላይ ጫድን ሳሕልን እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ናይ ጸጥታ ብድሆታት ኣብ ኣፍሪቃ ዝፈጥሮ ዘሎ ጸቕጢ ኣብ ግምት ብምእታው፤ ኣመሪካ ንዋና ቤትጽሕፈት ኣፍሪኮም ነቲ ዞባ ቅርበት ናብ ዘለዎ ከባቢ ክተግዕዞ ከም ዘድልይ ዘነጽር እዩ" ኢሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ኣብ ኣመሪካ ንትምህርቲ ምስ ዝኸዱ መንእሰያት ኣፍሪቃውያን ዝተራኸበ ብሊንከን፡ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ህላወኣ እናዓዘዘ ይኸድ ምህላው ዘሻቕል ምዃኑ ኣጠንቂቑ። "ንሕና ንዝኾነ ኣካል ካብ ኣመሪካን ቻይናን ሓዲአን ክመርጽ ንሓትት የሎናን፤ እንተኾነ ግና ነዞም በዳህቲ ሕቶታት ክትሓቱ፡ ኣዕሚቕኩም ክትፍሕሩ፡ ግሉጽነት ክህሉ ክትጠልቡን ብዛዕባ ውልቅኹምን ሃገርኩምን እኹል ሓበሬታ ሒዝኩም ክትውስኑ አተባብዓኩም" ኢሉ።


ናይጀርያ: መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት ሓደ ቆልዓ ብምቕታል 27 ካልኦት ጨውዮም

ኣብ ናይጀርያ መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት፡ ሓደ ቆልዓ ብምቕታል ካልኦት 27 ከምዝጨወዩ ኣማሓዳሪ ዞባ ኒጀር ገሊጹ። ኣብቲ ትማሊ ኣብ ሓደ ኣሕዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ 3 ኣለይቲን፡ 12 ቤተሰብ ናይቶም ቆልዑ'ውን ተጨውዮም ኣለዉ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተኻየደሉ እዋን ኣስታት 600 ኣወዳት ቆልዑ ኣብ መደቂሲ ክፍልታቶም ከም ዝነበሩ ሓላፊ ናይቲ ቤት ትምህርቲ ዳናሳበ ኡባይዱ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ሓይልታት ጸጥታ ነቶም ዝተጨውዩ ንምርካብ ተዋፊሮም ከምዘለዉ ተፈሊጡ። ዋላ'ኳ ዕላማ ናይዚ ኣብ ከተማ ካጋራ ዝተኻየደ ጭውያ ብንጹር እንተ ዘይተፈልጠ፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ናይጀርያ ዕስለ ገበነኛታት ንገንዘብ ኢሎም ቀጻሊ ጭውያታት ከምዝፍጽሙ ወኪል ቢቢሲ ካብ ርእሰከተማ ኣቡጃ ይገልጽ። ኣብዚ ዝሓለፈ ሰኑይ፡ ኣስታት 20 ካብ መርዓ ዝምለሱ ዝነበሩ ሰባት ተጨውዮም ነይሮም'ዮም። እቶም ኣብ ኣውቶቡስ እናተጓዕዙ ዝተኸትሩ ግዳያት ዛጊት ሃለዋቶም ኣይተፈልጠን። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ'ውን ልዕሊ 300 ኣወዳት ተምሃሮ ካብታ ኣብ ዞባ ካሲና እትርከብ ከተማ ካንካራ ተወሲዶም ምንባሮም ይዝከር። ምስቶም ዕጡቓት ድሕሪ ዝተገብረ ልዝብ ግን ድሒሮም ተፈቲሖም። ኣብዚ ናይ ሕጂ መጥቃዕቲ ግን፡ እቶም ዕጡቓት ወታሃደራዊ ክዳን ብምልባስ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ ብመንግስቲ ዝመሓደር ኣሕዳሪ ቤት ትምህርቲ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸምዎ፡ ኣግልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ንምንጭታት ጸጥታ ብምጥቃስ ጸብጺቡ። ብነፈርቲ ዝተደገፉ ወታሃደራት መንግስቲ ነቶም ጨወይቲ ንምህዳን ተዋፊሮም ከምዘለዉ እቲ ኣገልግሎት ዜና ሓቢሩ'ሎ። ገለ ካብቶም ዝተጨውዩ ቆልዑ፡ ካብ ኢድ ናይቶም ዕጡቓት ብምህዳም ናብ ጣሻታት ተሓቢኦም ድሕሪ ምጽናሕ ይምለሱ ከምዘለዉ ሓላፊ ናይታ ቤት ትምህርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሃማዱ ቡሃሪ፡ ነቲ መጥቃዕቲ "ናይ ፈራሓት" ክብል ብምግላጽ፡ ነቲ ናይ ምድሓን ዕማም ንምስላጥ ሓደ ብኣዘዝቲ ሓይልታት ጸጥታ ዝቖመ ጉጅለ ኣዋፊሩ ምህላዉ ገሊጹ። እቲ ፕረዚደንት ነቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ስእነት ጸጥታ መፍትሒ ክረኽበሉ ሓያል ጸቕጢ ክግበረሉ ምጽንሑ ይፍለጥ። እቲ እስላማውያን ዕጡቓት ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ብቐጻሊ ዝፍጽምዎም ይኹን ነቲ ኣብቲ ደቡባዊ ክፋል ኣብ ልዕሊ ትካላት ነዳዲ ዝካየድ መጥቃዕትታት ነታ ሃገር ከቢድ ናይ ጸጥታ ስግኣት ኮይኑዋ ይርከብ።


ሰብኣይ ጓሉ ንፕረዚደንት ናይጀርያ ብገበን ብልሽውና ይድለ’ሎ

መርማሪ ገበን ብልሽውና ናይጀርያ ሰብኣይ ጓል ፕረዚደንት እታ ሃገር ጊምባ ያዩ ኩሞ ብናይ 65 ሚልዮን ዶላር ገበን ምጥፍፋእ ከምዝድለ ብወግዒ ኣፍሊጡ። እቲ ገበን ምስ ህንጸት መንበሪ ኣባይቲ ዝተሓሓዝ ከምዝኾነ ተገሊጹ'ሎ። ኣብ ህንጸት መንበሪ ኣባይቲ ንዝሳተፉ ትካላት ልቓሕ ብምሃብ ናይ ዝፍለጥ ባንኪ ሞርትጌጅ ፌደራል ዳይሬክተር ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረ እዚ ውልቀሰብ ብኮምሽን ምጽራይ ብልሽዉና ናይጀርያ ክድለ ጸኒሑ'ዩ። ናይቲ ኮምሽን ወሃቢ ቃል ዝኾነ ኣዙካ ኦጉጓ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ "ስእሎም ኣብዚ ተጠቂዑ ናይ ዘሎ ሰባት ኣቶ ታሪ ሩፉስ፣ ኣቶ ጊምባ ያዩ ኩሞን ኣቶ ቦላ ኦጉንሶላን 65 ሚልዮን ዶላር ዝግመት መጠን ገንዘብ ብምጥፍፋእ  ስለዝድለዩ ኣበይ ከምዘለዉ ሓበሬታ ዘለዎ ሰብ ንኮምሽን ምጽራይ ብልሽውና ወይ'ውን ኣብ ጥቕኡ ንዝርከብ መደበር ፖሊስ ከመልክት ኣለዎ" ኢሉ። ኣቶ ኩሞ ምስ ጓል ፕረዚደንት ሙሓመድ ቡሃሪ ፋጢማ  ኣብ 2016 እዩ ተመርዕዩ። እቶም ሰለስተ ብገበን ብልሽውና ዝድለዩ ዘለዉ ሰባት ብዛዕባ እቲ ቀሪብሎም ዘሎ ክሲ ርእይቶ ክህቡ'ኳ እንተፈተነ ክረኽቦም ከምዘይከኣለ ወኪል ዜና ኤ ኤፍፒ ጸብጺቡ። ይድለዩ ከምዘለዉ ግን ወሃቢ ቃል ፕረዚደንት ናይጀርያ ኣረጋጊጹ'ሎ። ኮሚቴ ላዕለዋይ ባይቶ ናይጀርያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ንሰብኣይ ጓል እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዘይቅርጥው ኣወሃህባ ውዕሊ ዝምልከት ጉዳይ ጸዊዑ ኣዘራሪብዎ ከምዝነበረ ኣብ ናይጀርያ ዝመደብራ ማዕኸን ዜና ናይጀርያ ፕርሚየም ታይምስ ጸብጺባ። ኣዛዚ ሓይልታት ምክልኻል ናይጀርያ ዝነበረ ፕረዚደንት መሓመድ ቡሃሪ ንካልኣይ ግዜ እዩ ብፕረዚደንትነት ዝመርሕ ዘሎ።


ፖሊስ ናይጀርያ ንዝተጨወያ ልዕሊ 300 ተምሃሮ ይደልየን ከምዘሎ ገሊጹ

ጥራዩ ዝተረፈ መደቀሶኢ ተማሃሮ ፖሊስ ናይጀርያ ነተን ካብ ዞባ ዛምፋራ ካብ ቤት ትምህርቲ ዝተጨወያ 317 ተማሃሮ ንምርካብ ስርሒት ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ። እቲ ናይ ምድላይ ስርሒት፡ ድሕቲ እተን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ዞባ ኒጀር ዝተጨወያ 42 ተማሃሮን ኣለይተንን ነጻ ምፍናወን እዩ ዝእወጅ ዘሎ። ኣብ ሰሜን ናይጀርያ መጭወይቲ ተማሃሮ ብተደጋጋሚ ዘጋጥም ኮይኑ፡ እቶም ጨወይቲ ነተን ዝጨወይወን ተምሃሮ ንኽፍንውወን ገንዘብ ከምዝሓቱ እዩ ዝግለጽ። ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሓመዱ ቡሃሪ፡ ነቲ ጭውያ ‘ዘይሰብኣውን ዘይቅብሉን’ ብምባል ኮኒንዎ ኣሎ። ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ፡ ነቲ ጭውያ ብምኹናን እተን ተጨውየን ዘለዋ ተማሃሮ ብቅልጡፍ ክፍነዋ ጸዊዑ ኣሎ። ኣብ 2014 ካብ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ እትርከብ ከተማ ቺቦክ 276 ተማሃሮ ብእስላማዊ ጉጅለ ቦኮ ሓራም ድሕሪ ምጭዋየን እቲ መጭወይቲ ተምሃሮ ኣቓልቦ ማሕበረ ሰብ ዓለም ከምዝረኸበ ይዝከር። እዚ ሕጂ ዝግበር ዘሎ ጭውያ ተምሃሮ ግን ብዕጡቃት ገበነኛታት ይፍጸም ምህላዉ እዩ ዝንገር። ፖሊስ ናይጀርያ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ዝተወሃሃደ ድልያን ምድሓን ህይወትን እዘን ተማሃሮ ንምክያድ ምድራውን ኣየራውን ስርሒት ከነካይድ ኢና” ኢሉ ኣሎ። ኣብ'ቲ ነተን ተጨውየን ዘለዋ ተማሃሮ ንምድላይ ዝግበር ስርሒት፡ ክልተ ሄሊኮፕተራት ከምዝሳተፋ’ውን መግለጺ ፖሊስ ናይጀርያ ኣነጺሩ ኣሎ። እተን ተምሃሮ  ካብ ከተማ ጃንገበ እየን ተጨውየን። በቲ ጭውያ እተን ተማሃሮ ዝተቖጥዑ ነበርቲ እታ ከተማ፡ ተቓውመኦም ንምግላጽ ናብ ጎደናታት ብምውጻእ መካይን ከቃጽሉ ድሕሪ ምጅማሮም ፖሊስ ናይጀርያ ክሃድኡ ተላብይዎም ኣሎ። ቫንጋርድ ዝተብሃለት ጋዜጣ እታ ሃገር’ውን ነበርቲ ከተማ ጃንገበ ተቓውሞ ኣብ ዘስምዕሉ ዝነበሩ ኣጋጣሚ ንጋዜጤኛታት’ውን ከምዝሃረሙ ኣቃሊሓ። ጭውያ እተን ተምሃሮ ብዓርቢ ብኣቆጻጽራ እቲ ከባቢ ልክዕ ሰዓት ሓደ ድሕሪ ቀትሪ እዩ ተፈጺሙ። ብረት ዝዓጠቑ ጉጅለ ናብታ ብመንግስቲ እትውነን ቤት ትምህርቲ ብምእታው፡ ነተን ተምሃሮ ጨውዮም ወሲዶምወን። ገለ ማዕከናት ዜና፡ እተን ተማሃሮ ዕድሚኤን ካብ 12 ክሳብ 16 ኮይኑ እቶም ጨወይቲ ናብ'ቲ ኣብቲ ካባቢ ዝርከብ ዳንጉልቢ ዝብሃል ጫካ ሒዞመን ከምዝኸዱ ገሊጸን። ድሕሪ እዚ ክስተት እዚ፡ ኣብ ዞባ ዛንፋራ ዝርከባ ኩለን ኣሕደርቲ ኣብያተ ትምህርቲ ከምዝዕጸዋ ኮይነን ኣለዋ። ክሳብ ሕጂ ነቲ ጭውያ ሓላፍነት ይወስደሉ’የ ዝበለ ጉጅለ’ውን የለን። ቅድሚ ዓሰርተ መዓልታት፡ 27 ተምሃሮ ዝርከብዎም 42 ሰባት ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ናይጀርያ ካብ እትርከብ ዞባ ኒጀር ካብ ካጋራ ዝብሃል ቤት ትምህርቲ ዝተጨወዩ ነጻ ተለቒቖም ኣለዉ። ቅድሚ ዓሰርተ መዓልታት ብረት ዝዓጠቑ ጉጅለ፡ እቶም ተማሃሮ ደቂሶም እንከለዉ ናብቲ ቤት ትምህርቲ ብምእታው፡ ንሓደ ተምሃራይ ቀቲሎም ነቶም ዝተረፉ ናብ'ቲ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ጫካ ሒዘምዎም ከይዶም። ኣመሓዳሪ ዞባ ኒጀር ኣቡበከር ሳኒ ቤሎ፡ ብቀዳም ብትዊተር “እቶም ካብ ቤት ትምህርቲ ካጋራ ዝተጨወዩ ተማሃሮ ነጻ ወጺኦም ናብ ምምሕዳር ዞባ ኒጀር ተረኪቦም ኣለዉ” ኢሉ። እቶም ተጨውዮም ጸኒሖም ነጻ ዝወጹ ተምሃሮን ምምሕዳር እቲ ቤት ትምህርትን ናብ ርእሰ ከተማ ዞባ ኒጀር ዝኾነት ከተማ ሚና ከምዝተወሰዱ'ውን ተፈሊጡ ኣሎ። ብዛዕባ ህሉው ኩነታት ጥዕነኦም፡ ኣብቲ እዋን ጭዋያ ዝሓለፍዎ ኩነታትን ብኸመይ ከምዝተፈትሑን ግን ብንጹር ኣይተሓበረን።


ናይጀርያዊ ሰባኺ ቲቢ ጆሽዋ ንኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ 'ንምፍዋስ' ጸሎት ብምግባሩ ኣብ ዩትዩብ ተኣጊዱ ትካል ዩትዩብ ምስ ዘረባ ጽልኢ ብዝተኣሳሰር ንገጽ ናይቲ ፍሉጥ ናይጀርያዊ ሰባኺ ቲቢ ጆሽዋ ከም ዝኣገደ ተገሊጹ። እቲ ሰባኺ ተመሳሳሊ ጾታ ንዘፍቅሩ ሰባት ክፍወሱ እናጸለየ ዘርእይ ከባቢ ሸውዓተ ዝኸውን ቪድዮታት ኣብቲ ገጽ ድሕሪ ምርካቡ ሓደ ጉጅለ ተሓላቒ መሰላት ጥርዓን ከም ዘቕረበ ተፈሊጡ። ፌስቡክ'ውን ብውሕዱ ሓደ ዘቖጥዕ ምዃኑ ዝተነግረሉ ቪድዮ ከም ዝኣለየ ተፈሊጡ። ኣብቲ ቪድዮ ጀሽዋ ንሓንቲ ሰበይቲ ካብ "ርኹስ መንፈስ" ክትናገፍ እናጸለየላ ክጽፍኣ እንከሎ ዘርእይ እዩ ነይሩ። እቲ ሰባኺ ኣንጻር ውሳነ ዩትዩብ ጥርዓን ከእትው ምዃኑ ሓቢሩ ኣሎ። ዩትዩብ ቻነል እቲ ፍሉጥ ሰባኺ 1.8 ሚልዮን ሳብስክራይበርስ ነይርዎ። ቲቢ ጆሽዋ ሓደ ካብቶም ኣብ ኣፍሪቃ ጸለውቲ ዝበሃሉ ወንጌላውያን ኮይኑ ካብ መንጎ ሰዓብቱ ላዕለዎት ኣፍሪቃውያን ፖለቲከኛታት ይርከብዎም። ኣብ ብሪጣንያ ዝመደበሩ 'ኦፐን ደሞክራሲ' ዝተባህለ ማሕበር ካብ 2016 ክሳዕ 2020 ነቲ ኣብ ዩትዩብ ቻነል 'ቲቢ ጆሽዋ ሚኒስትሪይስ' ዝተጻዕነ፡ እቲ ሰባኺ፡ "ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ" ንዝኾኑ ሰባት ክፍወሱ ጸሎት እናገበረ ዘርእዩ ቪድዮታት ድሕሪ ምፍታሽ ጥርዓን ኣቕሪቡ። ሓደ ኣፈኛ ዩትዩብ ንኦፐን ደሞክራሲ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ፖሊሲ ዩትዩብ "ንኻልእ ሰብ ናይ ኣእምሮ ጸገም ከም ዘለዎ፡ ሕሙም ከም ዝኾነ፡ ወይ'ውን ኣባል ገለ ጉጅለ (ኣፍቀርቲ ተመሳሳሊ ጾታ ዝርከወዎም) ብምዃኑ ደረጅኡ ዝተሓተ ምዃኑ ዝነግር ትሕዝቶ ኣየፍቅድን እዩ" ብምባል እቲ ገጽ ከምዝተኣገደ ነጊሩ። ኣብ ናይ ፌስቡክ ገጽ 'ቲቢ ጆሽዋ ሚኒስትሪይስ' ዝወጸ መግለጺ ብወገኑ፡ "ምስ ዩትዩብ ንነዊሕ ዝጸንሐን ውጽኢታውን ዝምድና እዩ ጸኒሑና፤ እዚ ውሳነ ብታህዋኽ ዝሓለፈ ምዃኑ እኣምን" ይብል። እቲ ቪድዮ ፈለማ ኣብ 2018 ዝተጽዓነ ኮይኑ፡ ቲቢ ጆሽዋ  ኦኮየ ንዝተባህለት ሰበይትን ካልኣይታን 16 ግዜ ክጸፍዓን "ዝርብሸኪ መንፈስ ኣብ ውሽጥኺ ኣትዩ ኣሎ። ናይ ሰበይቲ መንፈስ እዩ" ከም ዝብላ 'ኦፐን ደሞክራሲ' ይነግር። ኣብቲ እቲ ገጽ ቅድሚ ምዕጻው 1.5 ሚልዮን ግዜ ዝተራእየ ቪድዮ፡ እታ ሰበይቲ ጸኒሓ ኣብ ቅድሚ እቲ ጉባኤ "ናይ ሰበይቲ መንፈስ" ህይወታ ከም ዘበላሸዎን እቲ ሰባኺ ምስ ጸለየላ ከም ዝተፈወሰትን ክትዛረብ የርእይ። ንሳ ወሲኻ ንደቂ ኣንስትዮ ዝነበራ "ፍትወት" ከም ዝጠፍአን "ሕጂ ናይ ሰብኡት ፍትወት ከም ዝሓደራን" ትዛረብ። መስራቲ 'ሲናጎግ፡ ቤተክርስትያን ናይ ኩሎም ህዝብታት' ዝኾነ ቲቢ ጀሽዋ ሓደ ካብቶም ኣብ ናይጀርያ ፍሉጣት ብቴለቪዥን ዝሰብኹ ወንጌላውያን ኮይኑ ዘይከም እቶም ካልኦት ምርኡይ ኣይኮነን። ኣብቲ ዝዓበየት ከተማ ሌጎስ ናይጀርያ ዝርከብ ሰሙናዊ ኣገልግሎቱ ብኣሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ይሳተፉ። ኣብቲ ናቱ ኣገልግሎት ኤችኣይቪ/ኤይድስ ዝርከቦም ኩሉ ዓይነት ሕማማት ከም ዝፍወስ ስለዝንገር ሰባት ካብ ዙርያ ዓለም ናብኡ ይውሕዙ። ሰዓብቱ "ነቢይ" ኢሎም ዝጽውዕዎ ጆሽዋ 'ኢማኑዌል ቲቪ' ዝበሃል ናቱ መደበር ቴለቪዥን ክህልዎ እንከሎ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ፤ ኣመሪካ፡ ብሪጣንያን ደቡባዊ ኣመሪካን ብተደጋጋሚ ይንቀሳቐስ። ኣብ 2014 ሓደ ካብ ህንጻታት እቲ ቤተክርስትያን ብምፍራሱ ብዙሓት ደቡብ ኣፍሪቃውያን ዝርከብዎም 116 ሰባት ሞይቶም እዮም።


ኣፍሪቃ ንማእከላይ ምብራቕ ተኪኣ 'ምድረ ኵናት ጂሃድ' ክትከውን ዶ ትኽእል?

ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዓስኪሮም ዝነበሩ ኣስታት 300 ወተሃደራት ዓባይ ብሪጣንያ፡ ናብታ ማእከል ምንቅስቓስ እስላማዊ ሓይሊ (ኣይ ኤስ) ኮይና ዘላ  ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ እትርከብ ማሊ ግዒዞም ኣለው። እቲ ሓይሊ ኣብቲ 'ኒውኮምብ' ዝተሰምየ ብሰራዊት ፈረንሳ ዝምራሕ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝተዋጽአ ኣስታት 15ሽሕ ሰራዊት ሕቡራት ሃገራት ዝሓቁፍ ናይ ሰለስተ ዓመት ወፍሪ ምጽራይ ጂሃዲስት ኣብ ሳሕለ ሰሃራ ንምስታፍ እዩ ተንቀሳቒሱ። ማሊ፡ ሓንቲ ካብተን እናገደደ ዝኸይድ ዘሎ ምንቅስቓስ እስላማዊ ጥሩፍነት ዝምክታ ዘለዋ ሓያሎ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ኣፍሪቃ  እያ። ብመሰረት እቲ ብ 25 ታሕሳስ 2020 ዝተሓትመ መጽናዕቲ 'ግሎባል ቴሮሪዝም ኢንደክስ'፡ ማእከል ስሕበት እስላማዊ ግዝኣት ካብ ማእከላይ ምብራቕ ናብ ኣፍሪቃ ብመጠኑ እውን ናብ ደቡብ ኤሽያ ከምዝሰገረ የመልክት። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብኣይሲስ ኣብ  ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ዘጋጥም መጠን ሞት ናብ 67% ከምዝዛየደ እቲ መጽናዕቲ የረድእ። እቲ ጸብጻብ፡ ምስ ኣይሲስ ዝተኣሳሰር ዝርገሐ እስላማዊ ጥሩፍነት ኣብ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ንዘጋጥም ግብረ ሽበራ ከምዘንሃሮ ይጠቅስ። ኣብ ሸውዓት ካብ ዓሰርተ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ቡርኪና ፋሶ፡ ሞዛምቢክ፡ ዴሞክራቲክ ሪፖብሊክ ኮንጎ፡ ማሊ ኒጀር ካሜሮንን ኢትዮጵያን ዝርገሐ ግብረ ሽበራ ከምዝወሰኸን ኣብ 2019 ጥራሕ፡ ኣብ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ምስ ኣይሲስ ብዝተኣሳሰር መጥቃዕቲ ግብረ ሽበራ ኣስታት 1000 ሰባት ከምዝሞቱን እቲ ሓበሬታ የርኢ። ካልኣይ መድረኽ ቃልሲ ኣንጻር ግብረ ሽበራ እስላማዊ ጥሩፋት ጉጅለ (ጂሃዲስት)፡ ኣብ ኣፍረቃ ካብ ነዊሕ እዋን እዮም ክንቀሳቐሱ ጸኒሖም። ቀንዲ መራሕ ኣልቃዒዳ ነበር ኦሳማ ቢን ላደን ኣብ 1996  ናብ ኣፍጋኒስታን ቅደሚ ምግዓዙ ቀንዲ መደበሩ ሱዳን እዩ  ነይሩ። እቲ ኣብ 2014 ካብ ቺቦክ ናይጀርያ፡ ተማሃሮ ደቀንስትዮ ብምጭዋዩ ዝፍለጥ ቦኮ ሓራም ኣብ 2010 እዩ ኣብታ ሃገር ጂሃድ ኣዊጁ። ሕጂ ግን ኣብታ ኣህጉር ብዝተፈለላየ ተወዳደርቲ  ጉጅለታት ጂሃድ: ንጥፈታት ግብረ ሽበራ መመሊሱ ይዛይድ ኣሎ። ኣወሃሃዲ ክፍሊ ጸረ ግብረ ሽበራ ኣመriካ ኣምባሳደር ናታን ሳለስ፡ ንጥፈታት ኣይሲስን ኣልቃዒዳን ካብቲ ቀንዲ መደበረን ሶርያን ዒራቕን  ናብ ምዕራብን ምብራቕን ኣፍሪቃን ኣፍጋኒስታንን ከምዘግዓዘ ሓቢሩ። “ኣፍሪቃ እታ ቀንዲ ካልአይቲ ግንባር ኣንጻር ግብረ ሽበራ ትኸውን ኣላ” ክብል ተዛሪቡ። እቲ ኵናት፡ ዕጡቓት ተቓወምቲ ኣንጻር መንግስታት ኣይኮነን። ኣብ መንጎ ኣልቃዒዳን ኣይሲስን እውን ሞትን ዕንወትን ዘኸትል ቀታሊ ንጥፈታት ግብረ ሽበራ ኣሎ። ፈረንሳዊ ኣማኻሪ ኣንጻር ግብረ ሽበራ ኦሊቨር ጒዩታ “ኣፍሪቃ ኣብ ዝመጽእ ዕስራ ዓመት ንማእከላይ ምብራቕ ብምትካእ ቀንዲ ዓውደ ኵናት ንጥፈታት ግብረ ሽበራ ክትከውን እያ” ክብል ተነብዩ። ኣልቃዒዳን ኣይሲስን ኣልቃዒዳን አይኤስን “ከሓድቲ” ኣብ ዝብልዎም ብምዕራባውያን ንዝድገፉ ዓለማውያን ገዛእቲ ናይ ሓባር ጽልኢ እኳ እንተለዎም፡ ኣብ ኣቀራርባኦም ሓደ ሓደ ነጥብታት ርኡይ ፍልልይ ኣለዎም። አይኤስ፡ ክሳድ ሰባት እናተሰየፈ ዘርኢ ጎንጽን ግጭትን ዝቕስቅስ ሓደገኛ ቪድዮታት ብምዝርጋሕ ዝፍለጥ ሕሉፍ ኣኽራሪ ጉጅለ እዩ። እቲ ተግባር፡ ማሕበራዊ ጸገማት ዘለዎም ገበነኛታት ናብ ጎድኑ ንኽስለፉ ዘተባብዕ እኳ እንተኾነ፡ ንብዙሓት ኣመንቲ ምስልምና ግን ዘህድም ተግባር እዩ። አልቃዒዳን መሰልቱን ግን ንልባት እቶም ኣብ መንግስቶምን ምምሕዳራቱን እምነት ዘይብሎም ሕብረተሰብ ንምኽሳብ እዮም ዝጽዕሩ። እተን ኣብ ሓደጋ ዘለዋ ቀንዲ ሃገራት ኣየኖት እየን? ማሊን ሳሕልን ብዙሓት ካብተን ካብ ዓለምና ዝደኸያ ሃገራት ምስ ሰሃራ ይዳወባ። እቲ “ሳሕል” ዝብል ቃል ብቋንቋ ዓረብ ገማግም ማለት እዩ። እቲ ዞባ ከኣ “ሳሕለ ሰሃራ” ተባሂሉ ይጽዋዕ። እተን ነቲ ዞባ ሳሕለ ሰሃራ ዘቑማ ሃገራት፡ ማሊ፡ ቻድ፡ ኒጀር፡ ቡርኪናፋሶን ማውሪታንያን እየን። ኩለን ከኣ ብመጥቃዕቲ ግብረ ሽበራ ዝሽገራ ሃገራት እየን። እቲ ዞባ ብደርቂ፡ ድኽነት፡ ሽቕለተ ኣልቦነት፡ ብልሽውና ዝተጠቕዐ እዩ። ኣብ ገሊኡ እውን ካብ መንግስታዊ ቁጽጽር ወጻኢ ዝኾነ ሰፊሕ ቦታ ኣሎ። መንግስታት ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ መሬታዊ ግዝኣቶም ኮነ ብገዛእ ሰራዊቶም ኣብ ግዝኣቶም ዝፍጸም ዓመጽን ግህሰትን  ክቆጻጸሩ ከምዝጽገሙ ኣምባሳደር ሴልስ ይገልጽ። ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ዓብላሊ እስላማዊ ጉጅለ ጂሃድ፡ እቲ ምስ ኣልቃዒዳ ምትእስሳር ዘለዎ፡ ጃሚዓ ኣት ኑስራት ኣል-ኢስላም ዎል ሙስሊሙን ( (JNIM) ዝበሃል  እዩ። ኣብዚ ዓመት’ዚ፡ እዚ ጉጅለ’ዚ፡ ምስቲ ምስ ኣይሲስ ጽኑዕ ምትእስሳር ዘለዎ፡ ኣብ ምድረ ሰሃራ ዝንቀሳቐስ ሓይሊ ብዙሕ ሳዕ ተዋጊኡ ኣሎ። ናይጀርያ ኣብ'ቲ ከባቢ ዝለዓለ መጥቃዕቲ ግብረ ሽበራ ዘጋጥማ ዘሎ ሃገር ናይጀርያ እያ። መንግስቲ ናይጀርያ ነቲ ብቦኮ ሓራም ዝፍለጥ ጂሃዳዊ ምንቅስቓስ ዝተመስረተሉ ሰሜናዊ ምብራቕ ክፋል እታ ሃገር  ንምቁጽጻር ከኣ ኣብ ቀጻሊ ጻዕሪ ይርከብ። ብመሰረት መረዳእታ ዓለም ለኻዊ ተርታ ግብረ ሽበራ፡ ቦኮሓራም፡ ካብ 2011 ኣትሒዙ፡ ኣብ ናይጀርያን ጎረባብቲ ሃገራትን፡ ምስ ኵናት ብዝተኣሳሰር ሞት ልዕሊ 37,500 ሰባት፡ ምስ ግብረ ሽበራ ብዝተኣሳሰረ ድማ ንሞት ልዕሊ 19 ሽሕ ሰባት ተሓታቲ እዩ። ኣብ 2015 ምስ ኣይ-ኤስ ክሰርሕ ቃል ዝኣተወ ሓደ ጉጅለ ካብ ቦኮ ሓራም፡ “ናይ ምዕራብ ኣፍሪቃ እስላማዊ መንግስቲ” እየ ብምባል፡ ዶባት እቲ ኸባቢ ብቐሊሉ ብምስጋር ኣብ 2018 ኣብ ቀላያት ጫድ ድልዱል መዓስከር ኣቚሙ ይርከብ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ አይ ኤስ ነዚ ኣብ ኣፍሪቃ ዝተራእየ ምትሕብባር ብቐጻሊ ክዛረበሉ ጸኒሑ ኣሎ። ሕጂ እውን ብቦኮ ሓራም ቀጻሊ መጥቃዕቲ ይካየድ ኣሎ። እቲ ጉጅለ ብ 01 ታሕሳስ 2020 ኣብ ዝዘርገሖ ቪድዮ፡ ቦርኖ ኣብ ዝተባህለ ግዝኣት ናይጀርያ ምስ መንግስቲ ተሓባቢሮም ንዝበሎም ብደርዘን ንዝቑጸሩ ሓረስቶት ብምቕታል ሓላፍነት ወሲዱሉ ኣሎ። ሃገራት ምዕራብ፡ ንናይጀርያ ውሑድ ወተሃደራውን ጸጥታውን ደገፋት እየን ዝገብራላ። ዲፕሎማሰኛታት ምዕራብ ኣብ ሰራዊት ናይጀርያ ብዘሎ ሕሉፍ ብልሽውናን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ተማሪሮም እዮም። እቲ ኣብ ናይጀርያ ዘሎ ኩለንትናዊ ብልሽውና ኣብ መንግስቲ እምነት ብምጥፋእ ቦኮ ሓራም ኮነ ካልኦት ጉጅለታት ጂሃድ ከምድላዮም ሰባት ከዕጥቑን ኣረኣእያኦም ከስፍሑን ዕድል ከምዝኸፈተ ኦሊቨር ጉታ ይዛረብ። ሰሜን ኣፍሪቃ ምንቅስቓስ ኣልቃዒዳ ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃ ኣብ ኣልጀርያ እዩ ጀሚሩ። ስለዝኾነ እቲ ሓዲሽ መራሕ ኣልመቕርብ ኣልቃዒዳ ኣልጀርያዊ ምዃኑ ዘገርም ኣይኮነን። ነቲ ኣብ ወርሒ ሰነ ብሰራዊት ፈረንሳ ኣብ ማሊ ዝተቐትለ ንአብዴልማልክ ድሩቅደል ዝተከአ እቲ ጻዕዳ ዝጭሕሙ ወዲ 51 ዓመት አቡ ኦባይዳ አል-ነቢ እዩ። ይኹን እምበር ኣልቃዒዳ ንሽመት ኣቡ ኦባይዳ ብሓጎስ ክቕበሉዎ እንከለው፡ እቲ ተቐናቓኒኦም ኣይሲስ ግን ንኦባይዳ ኣብ ጂሃዲነቱ ጥራጣረ ከምሓደሮ ክገልጽ ጸኒሑ ኣሎ። ካብ 2013-2018 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ካብታ ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃ ዝነኣሰት ሃገረ ቱኒዝያ ካብ 15-20 ሽሕ ዝገማገሙ ወለንተኛታት ሰባት ምስ ኣይሲስ ክስለፉ ናብ ሶርያ ከይዶም። ኣብታ ሃገር ብዘሎ ልዑል ሽቕለተ ኣልቦነት ቱኒዝያ ብቐጻሊ ስግኣት ግብረ ሽበራ የጋጥማ። ጎረቤት እታ ድሕሪ ውድቀት መንግስቲ ሙዓመር ጋዳፊ ርጉእ መንግስቲ ክትምስርት ዘይከኣለት ሃገረ ሊብያ ብምዃና እውን ካልእ ጸገም እዩ። እቲ ካብ መንግስቲ ሊብያ ዝተማረኸ ብኣሽሓት ቶናት ዝግመት ኣጽዋርን ተተኳስን ነቶም ኣብ ሃገራት ሳሕለ ሰሃራ ተዘርጊሖም ዝርከቡ ኣባላት ኣይኤስ ድልዱል ዕጥቂ ኮይኑዎም። ኣብ ምብራቓዊ ሊብያ ቦታ ክረኽቡ እውን ዕድል ፈጢሩሎም። ሶማልያ እቲ ብዓረብ “መንእሰያት” ዝብል መርሖ ዘለዎ ናይ ሶማልያ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ኣብታ ኣህጉር ካብ ዘሎ ጂሃዳዊ ምንቅስቓስ እቲ ሓደገኛን ዝደልደለን እዩ። ናታን ሴልስ፡ “ኣልሸባብ ንነብሱ ሓደ ካብቶም ዕውታት ጉጅለ ናይ ኣልቃዒዳ ገይሩ እዩ ዝርእያ” ክብል ይገልጾ።  ኣልሸባብ፡ ኣንጻሩ ንዝተገብረ ኩለንትናዊ ወፍሪ ዝተፈላለያ ሃገራት በዲሁ ኣብ ኬንያን ዩጋንዳን መጥቃዕቲ ዘካየደን ኣብ ሞቓዲሾ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ቦምባ ዘካይድ ሓያል ጉጅለ እዩ። ናይ ኣመሪካ ፍሉይ ናይ ስርሒት ሓይሊ ካብ ጂቡቲ ብዝብገሳ ድሮን (ሰብ ኣልቦ ነፋሪት) ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ብምክያድ ንሓያሎ መራሕቲ ቀቲሉ ከብቅዕ፡ ኣልሸባብ ሓለፍቲ እናተከአ ክሳብ ሕጂ ጸኒዑ ዝቕጽል ዘሎ ጉጅለ እዩ። ኣብ ርእሲኡ ነቲ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝቀላቐል ዘሎ ምስ ኣይኤስ ዝምድና ዘለዎ እስላማዊ ሓይሊ ዝበደሀን ዘርሓቐን ሓይሊ እውን እዩ። ሞዛምቢክ ኣይሲስ፡ ኣብ ሰሜናዊ ኣውራጃ ካቦ ዴልጋዶ ሞዛምቢክ፡ “እስላማዊ መንግስቲ ኣብ ኣውራጃ ማእከላይ ኣፍሪቃ” (ISCAP) ብዝብል ጭርሖ ረኺቡዎ ዘሎ ካብ  ዝተቐናበረ ዓመጽን ሽበራን እዩ። ሰበ-ስልጣን ጸረ ሽበራ ሞዛምቢክ፡ እቶም ኣብቲ ዝዓበየ ዕደና ጋዝ እታ ሃገር ተሰዊሮም ክሰርሑ ዝጸንሑ ጂሃዲስት ኣብ ዶባት ታንዛንያ ካብ ዝርከብ ቦታ ዝተኸትቡ ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይኣምኑ። ብዛዕባ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ግዜ ኣብ ካቦ ዴልጋዲ፡ ኣይሲስ ፈጺሙዎ ዝበሃል ጨካን ቅትለት ነንሓድሕዱ ዝገራጮ ሓቅታት እኳ እንተሎ፡ ኣብ መጻወቲ ሜዳ ኩዕሶ 50 ሰባት ከምዝቐትሉ ሓበሬታ ኣሎ። ኣይሲስ ብዘይ ዝኾነ ይኹን ዕንቅፋትን ተጻብኦን ልዕሊ ሓይልታት መንግስቲ ካብን ናብን ሞዛምቢክ ይንቀሳቐስ ከምዘሎ ኦሊቨፈር ጊታ ይሕብር። ጭውያን - ገንዘብቤዛን (ራንሳም) እዚ ኣዝዩ ተኣፋፉን ኣዘራራብን ጉዳይ እዩ። ኣብ ሰነ  2013  ኣብ ብሎክ ኤርኔ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ ብጉጅለ ሸውዓተ (G7) ዝፍለጡ መራሕቲ ሸውዓተ ሓያላን ሃገራት ዓለም፡ ብጉጅለ ኣሸበርቲ ንዝሕተት ዝኾነ ይኹን ዓይነት ገንዘባዊ ክፍሊት ክኸፍሉ ከምዘይብሎም ስምምዕ ፈሪሞም። ድሕሪ ሸውዓተ ዓመት ከምዝተራአየ፡ ዝበዝሑ፡ ብጉጅለ ኣሸበርቲ ዝተጨውዩ ዜጋታት ኤውሮጳ ብዘይፍለጥ ምኽንያት ክፍትሑ እንከለው መብዛሕቶም ዜጋታት ኣመሪካን ዓባይ ብሪጣንያን ግን ይቕተሉ እዮም። ኣብ ሳሕለ ሰሃራ ብጂሃድ ዝተጨውዩ ሓያሎ ዜጋታት ፈረንሳ ምስቶም ኣብ ማሊ ተታሒዞም ዝጸንሑ ሓደገኛታት ኣባላት ምንቅስቓስ ጂሃድ ብለውጢ ተፈቲሖም ኣለው። ተኸታተልቲ ፖለቲካን ጸጥታን ሰሜንን ምዕራብን ኣፍሪቃ ከምዝብልዎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ልዕሊ 100 ሚልዮን ዩሮ (120 ሚልዮን ዶላር፡ 90 ሚልዮን ፓውንድ) ንጂሃዳውያን ጨወይቲ  ተኸፊሉ። እቲ ንጂሃዳውያን ዝኽፈል ገንዘብ ቤዛ (ራንሳም) ከኣ እቶም ግብረ ሽበራውያን ዝተፈላለየ ኣጽዋርን ነታጒን፡ ዝሓሻ ተሽከርከርትን ዕጥቅን፡ ብቐትርን ለይትን ብርሕቀት እትንጽረሉ ኪሻፋ፡ ናይ ርክብ መሳርሒ ከምኡ እውን ንታዕሊምን ስልጠናን ከምኡ እውን ንብልሹዋት ሰበስልጣን ንምኽፋልን ይጥቀምሉ። ብኣጋ ዘይዕረ ሽግር ስለዚ ከም'ቲ ሓደ ሓደ ተነበይቲ ዝብልዎ፡ ኣፍረቃ፡ ልዕሊ ማእከላይ ምብራቕ፡ ዓውደ ትያትር ጂሃዳዊ ምንቅስቓስን ንጥፈታት ግብረ ሽበራን ክትከውን ትኽእል’ዶ ትኸውን? እዚ ነገር እዚ ብዙሕ ረቛሒታት ዝሓትት እኳ እንተኾነ፡ ጽሬትን ብቕዓትን ምምሕዳር እቲ ቀንድን ኣገዳስን ነገር እዩ። ፍታሕ ጂሃዳዊ ሽበራ፡ ዝሓሸ ፖሊስን ጽኑዕ ምቁጽጻር ዶባትን ጥራሕ ኣይኮነን። እቲ ቀንዲ ንኹሉ ህዝቢ ዘርግእን ዘዕግብን ምዕሩይ ቁጠባዊ ዕድላትን ናጻ ተሳትፎ ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያትን ክህሉ ኣለዎ። ሽዑ ጥራሕ እዮም ሰባት ካብ ዓመጻዊ ተግባራት ክቑጠቡን ነብሶም ክሕይቡን ዝጅምሩ።


"ተጨውዮም ዝነበሩ ኣማኢት ተመሃሮ ተፈንዮም"፡ ሰብ መዚ ናይጄርያ

እቶም ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝተጨወዩ ኣማኢት ተማሃሮ ነጻ ከም ዝተፋነዉ ሰብ መዚ ናይጀርያ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ወሃቢ ቃል ኣማሓዳሪ ዞና ኪትሲና ዓብዱል ላባራን ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ 344 ተማሃሮ ነጻ ከም ዝተለቐቁን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ከም ዘለዉ ንቢቢሲ ገሊጹ። እንተኾነ፡ ገለ ጸብጻባት ገለ ካብቶም ተማሃሮ ምስቶም ጨወይቲ ከም ዘለዉ ይሕብሩ ኣለዉ። እቲ ጭውያ ኣብ ናይጀርያ ዝንቀሳቀስ እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ቦኮ ሓራም ከም ዝፈጸሞ ብምሕባር፡ ድሕሪ ምጭዋይ እቶም ተመሃሮ ናይቶም ዝተጨወዩ ተመሃሮ ምስሊ ዘርኢተንቀሳቓሲ ምስሊ ምዝርግሑ ይዝከር። ወሃቢ ቃል ኣማሓዳሪ ዞና ኪትሲና ዓብዱል ላባራን ኣብ መግለጺኡ፡ እቶም ተማሃሮ ናብ ርእሰ ኸተማ ዞባ ኪትሲና ተወሲዶም ከም ዘለዉን ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ምስ ስድርኦም ክራኸቡ ምዃኖምን ኣብሪሁ። እቲ ወሃቢ ቃል፡ እቲ ብቦኮ ሓራም ዝተዘርግሐ ምስሊ ናይ ብሓቂ ናይቶም ተማሃሮ ምንባሩ ብምእማን፡ እቲ ናይ ላዕለዋይ ሓላፊ ቦኮ ሓራም ኣቡበከር ሸኩዋ ተባሂሉ ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ግን ብምስሊ ካልእ ሰብ ዝተመስረሐ እዩ ኢሉ። ቦኮ ሓራም፡ ብዝሒ ጨዊናዮም ዝበልዎም ተማሃሮ ምስቲ ሰብ መዚ ተጨውዮም ዝበልዎ ብዝሒ ዝውሓደ ስለ ዝኾነ ኩሎም እቶም ተማሃሮ ብድሓን ይህልዉ'ዶ ዝብል ሻቕሎት ፈጢሩ ኣሎ። ኣመሓዳሪ ዞባ ኪትሲና ኣሚበኑ ቤሎ ማሳሪ “ንዝበዝሑ ተማሃሮ ነጻ ኣውጺእናዮም ኢና፡ ኩሎም ነጻ ኣይወጽኡን” ኢሉ ብምባል ሮይተርስ ገሊጹ ኣሎ። ገለ ምንጭታት’ውን ምስቶም ጨወይቲ እተረፉ ተማሃሮ ከም ዘለዉ ንኤኤፍፒ ሓቢሮም። ወሃቢ ቃል ኣማሓዳሪ ዞና ኪትሲና ዓብዱል ላባራን ብወገኑ ካብቶም ተማሃሮ ዝተቐተለ ከም ዘየለ እኳ እንተገለጸ፡ ኣብቲ ብቦኮ ሓራም ዝተፈነወ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ እቶም ተመሃሮ ብነፈርቲ ናይጀርያ ዝተቐተሉ ተማሃሮ ከም ዘለዉ ክዛረቡ ይስምዑ እዮም። እዞም ተመሃሮ፡ ከመይ ኢሎም ነጻ ከም ዝወጽኡ'ኳ እንተዘይተገለጸ፡ ምፍታሕ እቶም ተመሃሮ ግን ቢቢሲ ካልእ ሰብ መዚ ናይጄርያ ብምውካስ ከረጋግጾ ክኢሉ እዩ። እቲ ጭውያ ናይ ተመሃሮ ከመይ እዩ ተፈጺሙ? ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ከም ዝሓበርዎ፡ ብረት ዝዓጠቑ ጉጅለ ብዓርቢ ናብ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ከተማ ካናካራ ብምእታው  ነቲ ቤት ትምህርቲ ተቆጻጺረሞ። ቶክሲ ዝሰምዑ ገለ ተማሃሮ ሓጹር እቲ ቤት ትምህርቲ ብምዝላል ክሃድሙ ክኢሎም። እቶም ሰብ ብረት፡ ናይ ናይጄርያ ኣካላት ጸጥታ ኢና ስለ ዝበልዎም ግን ገለ ተማሃሮ ኣሚነሞም ከም ዝተመለሱ ካብቶም ዝሃደሙ ተመሃሮ ሓቢሮም። እቶም ተመሃሮ ምስ ተኣኻኻቡ እቶም ሰብ ብረት ከቢቦም ናብቲ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ጫካ ሒዘምዎም ኣትዮም። ብድሕሪ እዚ ቦካ ሓራም ነቶም ተማሃሪሮ ስኢሉ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻሩ ከም ዘለዉ ገሊጹ። ሓደ ካብቶም ተመሃሮ ብቦኮ ሓራም ከም ዝተጨወዩን፡ እቶም ንዕኦም ነጻ ከውጽኡ ዝምጽኡ ዘለዉ ሰራዊት ናይጄርያ ክምለሱ እናተማሕጸኖም ይስማዕ።


ሌጎስ፡ ንዘይተመርዓዋ ደቂ ኣንስትዮ ገዛ ዘይተካሪ ከተማ

ጓል 36 ዓመት ኢዶንጌሲት ኣብ ሓደ ትካል ሓላፊት ክፍሊ ሒሳብ እያ። ኣብ ዓባይ ከተማ ናይጄሪያ ዝኾነት ሌጎስ ሓድሽ ስርሓ ንምጅማር ፈለማ ክትመጽእ ከላ፡ ብውልቃ ገዛ ምክራይ ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ትሰምዕ። ጓል ኣንስተይቲ: እሞ ድማ ዘይተመርዓወት ስለ ዝኾነት ዋናታት ገዛ ንከካርዩዋ ገለ መዐሸዊ መገዲ ክትጥቀም ከም ዘለዋ መሓዙታ ይነግርኣ። "ገዛ ክካረ ክኸይድ እንከለኹ ምስ ወዲ ተባዕታይ ክኸይድ ከም ዘለኒ ነጊረናኒ። እዚ ዋላ'ውን ኣኮይ: ወይ ወዲ ተባዕታይ መሓዛይ ክኸውን ከም ዝኽእልን ሓዲኦም ምስ ኣካረይቲ ወይ ደለልቲ ብቐጥታ ከም ዝዘራረቡን ተነጊሩኒ" ትብል። ሌጎስ፡ ኣዝያ ዝተጨናነቐት ከተማ ኮይና ተባዕታዊ ኣተሓሳስባ ዝነገሰላ'ያ። ካብዚ ብዝብገስ ኣብታ ከተማ ዘለው ኣካረይቲ ገዛ ኣብ ልዕሊ ዘይተመርዓዋ ደቂ ኣንስትዮ ዘለዎም ኣመለኻኽታ ቅኑዕ ኣይኮነን። ዳርጋ ኩሎም ንዘይተመርዓወት ጓል ኣንስተይቲ ገዛ ኣየካርዩን። ስለ ዝኾነ ድማ ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ ወዲ ተባዕታይ ሒዛ ክትቐርብ ኣለዋ። እዚ 'ንሽፋን' ዝመጽአ ሰብኣይ ከኣ ምስቲ ኣካራዪ ስምምዕ ገይሩ ናይ መጀመርታ ክፍሊት ይፍጽም፤ ድሕሪ ግዜ ኣገዳስነቱ እናሃሰሰ ይመጽእ። "እቶም ገዛ ንክንካረ ዝተሓጋገዙና ደቂ ተባዕትዮ ምህላዎም ንከርእዩ ንሓደ፣ ክልተ፣ ሰለስተ ወይ ሽዱሽተ ወርሒ ናብ ገዛና ይመላለሱ። እዚ ብምርኣይ እቶም ኣካረይቲ ምህላዎም ምስ ኣረጋገጹ ምምጻእ ክገድፉዎ ይኽእሉ። ሽዑ ተፈላሊና ኢና'ውን ክትብል ትኽእል" ትብል። ኣብዛ ተባዕታዊ ኣረኣእያ ጎሊሑ ዝወጽአላ ከተማ ሌጎስ፡ ኣስታት 20 ሚሊየን ህዝቢ ከም ዝነብር ይግመት። እዚ ልዑል ጠለብ ገዛ ከኣ ኣካረይቲ ኣብ ልዕሊ ተኻረይቲ ዘይምዕሩይ ስልጣን ክህልዎም ገይሩ። ብዙሓት፡ ኣቐዲሞም እዮም ናይ ሓደ ዓመት ክፍሊት ገዛ ክራይን ናይ ደላልን'ዮም ዝቕበሉ። ብዙሓት ዘይተመርዓዋ ደቂ ኣንስትዮ ግን ዋላ'ውን እዚ ጠለብ ከማልኣ እንተኽኣለ፡ ገዛ ዘካርየን ኣይረኽባን። ጓል ኣንስተይቲ ገዛ ክራይ ክትከፍል ኣይትኽእል ካብ ዝብል ግጉይ ርድኢት መብዛሕትኦም ኣካረይቲ ከም ዝኽልክሉወን ይዝረብ። ብኻልእ ወገን፡ ሓዳር ዘይገበረት ጓል ኣንስተይቲ ክሳብ እትምርዖ ምስ ወለዳ ክትነብር ኣለዋ ብዝብል'ውን ፍቓደኛታት ኣይኮኑን። እታ ጓል ኣንስተይቲ ገዛ ክራይ ክትከፍል ከም እትኽእል እንተፈለጡ'ውን፡ ሰብኣይ ሰብኣይ ዝጨኑ ነገር'ማ ክህሉ ኣለዎ ብዝብል፡ እቲ ክፍሊት ብወዲ ተባዕታይ ክፍጸም ይሓቱ። ጓል 32 ዓመት ክኢላ ማሕበራዊ ዕዮ ዳሚሎላ ኦሉሾላ ናብ ስርሓ ቐረባ ዝኾነ ገዛ ትደሊ፤ ግን ድማ ቀሊል ኣይኮነን። "ካብ ታሕሳስ ጀሚረ ገዛ ክቕይር ደልየ፤ ግን ክሳብ ሕጂ ክረክብ ኣይክኣልኩን" ትብል። እታ ዘካረየታ ሰበይቲ ናይ ክራይ ውዕላ ኣብ ወርሒ መጋቢት ስለ ዝወድአ ክትወጽእ ትጭቕጭቓ እያ ዘላ። ክትጸንሕ እንተኾይና ከኣ ተወሳኺ ናይ ሓደ ዓመት ክትከፍል ትግደድ። "ክሳብ ሕጂ ገዛ ይደሊ ኣለኹ፤ እቶም ደለልቲ ከኣ እቲ በዓል ገዛ ዘይተመርዓወት ጓል ኣንስተይቲ ኣይደልን ይብሉኻ። እንተዘይኮይኑ ሕጹይ ክህልዋ ኣለዎ ይብሉ" ትብል። በዚ ምኽንያት ሓደ መሳርሕታ ዝኾነ ወዲ ተባዕታይ ነቲ መካረይቲ ዝደልዩዎ 'ሽፋን' ኮይኑ ክቐርበላ ትሓስብ ኣላ። ኢዶንጌሲት ገዛ ክትካረይ እንከላ ኣፍቃሪኣ ዝነበረ ወዲ ተባዕታይ ዳርጋ ዋሕስ ኮይኑ ሓጊዙዋ። ግን ድሕሪ ሰሙን እቲ ኣካረዪ ከም ዝተታለለ ስለ ዝፈለጠ ሰጒጉዋ። እቶም ደለልቲ፡ ድልየት ዋናታት ገዛ ንምምላእ ስለ ዝሰርሑ ደቂ ኣንስትዮ ዝደልይኦ ዓይነት ገዛ ክረኽባ ብዙሕ ኣይትሓጋገዙወንን። ኣብ ሪል ስቴት እትነጥፍ ኦጎንማ ኣርሁሬ፡ ዘይተመርዓወት ጓል ኣንስተይቲ፣ ካብ ሓዳራ ዝተፋትሐት፣ መበለት፣ ውላዳ ንበይና እተዕቢ ጓል ኣንስተይቲ ከምኡ'ውን ሰብኣያ ሓቢሩዋ ዘይነብር ጓል ኣንስተይቲ ገዛ ንምርካብ ኣዝየን ከም ዝጽገማ ትዛረብ። እቲ ጸገም ወነንቲ: ጓል ኣንስተይቲ ጸገም ከተምጽኣልና እያ ወይ'ውን ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ናብቲ ገዛ ከተመላልስ እያ ብዝብል ዝፈርዱወን ምዃኖም እዩ ኢላ። እዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ቀልጢፉ ክእለ እንተዘይክኢሉ፡ ህይወት ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ከመዛብል ከም ዝኽእል ስግኣተን ይገልጻ። ዘይተመርዓው ደቂ ተባዕትዮ'ውን ተመሳሳሊ ጸገም የጋጥሞም እዩ። "ብዙሓት ከባቢታት ሌጎስ ኣጸገምቲ'ዮም" ዝብል ኤዲተር ጋዜጣ እታ ሃገር ሳምሶን ቶሮማድ፡ "ኣብታ ከተማ ዘሎ መስርሕ መካረይቲ ገዛ ነቲ ዘለኹዎ እውን ከይስእኖ ብዝብል ዘይዓገብካሉ ዓይነት ገዛ ክትካረ'ዩ ዘገድደካ" ይብል። ኣብዚ እዋን ነዞም ከምዚ ዓይነት ጸገማት ዘለዎም :ዘይተመርዓው ሰባት ዝኸውን መፍትሒ ይመጽእ ኣሎ። ኣብ 2017 ዝተላለየ 'ስሊፕት' ዝተባህለ ቴክኖሎጂ ካብ ናይጄሪያ ሓሊፉ ኣብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ በጺሑ ኣሎ። እዚ፡ ምስ ኣቑሑቱ ዝተማልአ ገዛ ኣብ ድረ ገጽ ከላሊ እንከሎ፡ ጓል ኣንስተይቲ ንምክራይ ዘውጽኦም ረቛሒታት የብሉን። ግቡእ ምጽራይ ድሕረ ባይታ ከም ዘሎ ዝዛረብ ምኽትል ፕሬዝደንት ቪክቶር ኢክዌሎር "ግን ድማ ደቂ ኣንስትዮ ተጠቀምቲ: ካልእ ረቛሒታት ኣይሕተታን። መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ፍትሓዊ ብዝኾነ ኣገባብ ከተኣናግደን ዝኽእል ስርዓት ስለ ዘይነበረ፡ ኩነታት ሓዳረን ብዘየገድስ ጽቡቕ ናይ መንበሪ ቦታ ክረኽባ ኢና ንሰርሕ" ኢሉ። ዋጋ እቶም ዝካረዩ ኣባይቲ ኣዝዩ ክቡር ምዃኑ ከኣ ንደቂ ኣንስትዮ ዝኸብደን ነገር እዩ። ኣብታ ከተማ ወርሓዊ ክራይ ገዛ ካብ 650 ዶላር ክሳብ 800 ዶላር እዩ ዝግመት። ኣብዚ እዋን ሰባት ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሎም ዓቕሞም ማእከል ዝገበረ ገዛ ንክካረዩ ኣብ ህንጸት መገዲ ባቡርን መራኽብን ትኹረት ገይሩ ኣሎ። በዚ ምኽንያት ገለ ምምሕያሽ ዘርእዩ ዝንባለታት'ኳ እንተሃለው ሕብረሰተብ ናይጄሪያ ብሓፈሻ ግን ኣብ ልዕሊ ዘይተመርዓወት ጓል ኣንስተይቲ ዘለዎ ኣረኣእያ ጥርጣረ ዝተመልኦ'ዩ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ብዙሓት ናይ ማይ፣ መብራህትን ካልእ ጸገማትን ተጻዊረን ኣብታ ብገለ ኣጋጣሚ ዝረኸብኣ ገዛ ተጨቊነን ክነብራ ይግደዳ።


ኣዛዚ ሰራዊት ናይጄርያ ብሓደጋ ነፋሪት ሞይቱ

ኣዛዚ ሰራዊት ናይጄርያ ሌተናል ጀነራል ኢብራሂም ኣታሂሩ ብሓደጋ ነፋሪት ከም ዝሞተ ተገሊጹ። እታ ነፋሪት ኣብ ሰሜን ምዕራብ ኣብ እትርከብ ግዝኣት ካዱንጋ ስለዝተሓምሸሸት እቲ ጀነራል ከም ዝሞተ ሰብ መዚ እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ኣብታ ነፋሪት ዝነበሩ ዓሰርተ ወተሃደራትን ሰራሕተኛታት እታ ነፋሪትን’ውን ሞይቶም። ፕሬዝደንት እታ ሃገር መሓሙዱ ቡሃሪ ብሞት እቲ ኣዛዚ ከም ዝሓዘነ ብምግላጽ “በቲ ሓደጋ ዓᎁቕ ሓዘን ተሰሚዑኒ’ዩ” ዝብል መልእኽቲ ኣሕሊፉ። እቲ ፕሬዝደንት እቲ ሓደጋ “ሃገርና ዝበጽሓ ጸገም ድሕነት ንምእላይ ኣብ እትገብሮ ጻዕሪ ዘጋጠመ ምዃኑ ዓብዪ ክሳራ’ዩ” ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ወዲ 54 ዓመት ጀነራል ኢብራሂም ኣብ ወርሒ ጥሪ 2021 ኣዛዚ ሰራዊት ናይጄሪያ ኮይኑ ከም ዝተሾመ ተገሊጹ ኣሎ። መንግስቲ ንዓሰርታት ዓመታት ዝቃለሶም ዘለው ጅሃዳውያን ዕጡቓት ንምድምሳስ ሰራዊት እታ ሃገር ንምጥንኻር ብዝብል ከም ዝተሾመ እዩ ዝግለጽ። ምስ’ዚ ብዝተኣሳሰር ናይጄሪያ ሰራዊታ ተጠናኽር ምህላዋ ተሓቢሩ። ሓይሊ ኣየር ናይጄሪያ ብወገኑ እታ ነፋሪት ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካዱና ክትዓርፍ ኣብ ዝፈተነትሉ ሓደጋ ከም ዘጋጠማ ሓቢሩ። ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ ነፋሪት ሰራዊት ናይጄሪያ ሓደጋ ኣጋጢሙዋ ሸውዓተ ሰባት ከም ዝሞቱ ይዝከር።


እስላማውያን ዕጡቓት ቦኮሓራም ኣብ ካሜሩን 14 ሰባት ቀቲሎም

እስላማውያን ዕጡቓት ቦኮሓራም፡ ኣብ ሰሜናዊ ካሜሩን ከተማ ሞዞጎ፡ ኣብ ሓደ ለይቲ ብዝፈጸምዎ መጥቃቲ 14 ሰባት ቀቲሎም፡፡ መንግስቲ እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት ከምዝተዓወተ እኳ እንተገለጸ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብቲ ከባቢ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲታት ፈጺሞም እዮም፡፡ ነበርቲ እታ ከተማ እቶም ዕጡቓት ይመጹ ከምዘለዉ ምስ ሰምዑ ናብ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ዱር ከምዝሃደሙ ከንቲባ እታ ከተማ ይገልጽ፡፡ ኮይኑ ግና ምስቶም ነበርቲ ተመሳሲሉ ዝሃድም ዝነበረ ሓደ ርእሰ-ቅትለታዊ ኣባል ናይቶም እቶም ጂሃዳውያን ዕጡቓት፡ ነታጒ ኣፈንጂሩ 11 ሰባት ቀቲሉ፡፡ ቀጺሉ ድማ እቶም ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ተወሰኽቲ ሰለስተ ሰባት ተቐቲሎም፡፡ ወታሃደራት መንግስቲ ቀልጢፎም ግብረ መልሲ ክህቡ ከምዝፈተኑ ዝገልጽ ከንቲባ እታ ከተማ ቦካር ማጀወ፡ እቶም ዕጡቓት ናብቲ ህዝቢ ስለዝተሓወሱ ግን እቶም ወታሃደራት ክትኩሱ ከምዘይከኣሉ ተዛሪቡ፡፡ እቲ መጥቃዕቲ፡ ነቶም እስላማውያን ዕጡቓት ደምሲሰዮም እየ ዝብል ሓሳብ እቲ መንግስቲ፡ ኣብ ሕቶ ብዙሓት ካሜሩናውያን ክኣቱ ገይሩዎ ኣሎ፡፡


ናይጀርያዊት ንጎዚ ኦኮንጆ-ኢዊላ ፈላመይቲ ኣፍሪቃዊት ዋና ዳይረክተር ውድብ ንግዲ ዓለም ኮይና

ሚኒስተር ፋይናንስ ናይጀርያ ነበር፡ ንጎዚ ኦኮንጆ-ኢዊላ ፈላመይቲ ኣፍሪቃዊት ዋና ዳይረክተር ውድብ ንግዲ ዓለም (WTO) ኮይና ተመሪጻ። እታ ፈላመይቲ ጓለንስተይቲ መራሒት ናይቲ ውድብ ኮይና ዘላ ኣፍሪቃዊት፡ ብምሉእ ድምጺ ኣኼባ ሓፈሻዊ ቤት ምኽሪ ናይቲ ውድብ'ያ ተሓርያ። ናይ ኣመሪካ ዜግነት ከምዘለዋ እትፍለጥ ዶ/ር ኦኮንጆ-ኢዊላ፡ ኣካያዲት ዓለማዊ ባንክ ዝነበረት ምዃና'ውን ይፍለጥ። ካብ ቀንዲ ዝጽበይዋ ዓበይቲ ብድሆታት፡ ኣብ መንጎ ሃገራት ዘሎ ንግዳዊ ምስሕሓባትን እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ዓጋቲ ንግዳዊ ፖሊሲታትን ከምኡ'ውን እቲ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣጋጢሙ ዘሎ ምድስካል ቁጠባ ዓለም ክኾኑ'ዮም። እቲ ነዞም ዓበይቲ ብድሆታት መፍትሒ ከይረኸበሎም ዝጸንሐ ውድብ ኣብ ቅልውላዉ ከምዝርከብ ተንተንቲ ይዛረቡ። ድሕረ-ባይታ ኦኮንጆ-ኢዊላ እታ ጓል 66 ዓመት ኦኮንጆ-ኢዊላ፡ ኣብ ሃገራን ኣብቲ ን25 ዓመታት ዝሰርሓትሉ ዓለማዊ ባንክን ዘዋህለለቶ ዓለምለኻዊ ተሞክሮታት ዘለዋ'ያ። ኣብቲ ባንክ ብሓላፍነት ኣብ እትሰርሓሉ ዝነበረት እዋን፡ ትሑት እቶት ንዝነበረን ሃገራት ዝድግፉ ተበግሶታትን፡ ንድኻታት ሃገራት ዝድግፍ ማዕከን ኣብ ምቛምን ዓቢ ተራ ከምዝነበራ ይንገረላ። ሓደ ካብ ቀንዲ ዝተዓወተትሉ ነገራት ድማ፡ ሃገራ ናይ 18 ቢልዮን ዶላር ዕዳ ክስረዘላ ምግባራ'ዩ። እታ ሃገር ካብ 1980ታት ኣትሒዛ ዘዋህለለቶ ልዕሊ 35 ቢልዮን ዶላር ምንባሩ ይፍለጥ። እቲ ኣብ ሃገራ ዘተኣተወቶ ቁጠባዊ ጽገናታት ንቁጠባ'ታ ሃገር ዘድሓነ ምንባሩ ይግለጽ። እንተኾነ ግን፡ ብፍላይ ኣንጻር ናይቲ ኣብ ጽላት ቀንዲ ምንጪ ሃገራዊ እቶት ዝኾነ ነዳዲ ዝርአ ብልሽውና ዘካየደቶ ዕዉት ወፍሪ ዋጋ ኣኽፊሉዋ'ዩ። ኣብ 2012 ሓኪምን ፕሮፌሰር ስነሕብረተሰብን ዝኾነት ጥሮተኛ ጓል 82 ዓመት ወላዲታ፡ ካማነ ኦኮንጆ፡ ካብ ገዝኣ ተጨውያ ነይራ። ጨወይታ ድማ፡ እታ ሚኒስተር ካብ መዝነታ ክትወርድን ገንዘብ ክትከፍልን ጠሊቦም። እንተኾነ፡ ንጎዚ ኦኮንጆ-ኢዊላ ንክልቲኡ ጠለባቶም ነጺጋቶ። ድሕሪ 5 መዓልቲ ድማ ኣዲኣ ተፈቲሓ። ጭውያ ኣብ ናይጀርያ ልሙድ መዝማዚ ተግባር ምዃኑ ይፍለጥ። እታ ምርቕቲ ፍሉጥ ኣመሪካዊ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ዝኾነት ኦኮንጆ-ኢዊላ ኣብ 2006 ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ናይጀርያ ኮይና ኣገልጊላ ምንባራ'ወን ይዝከር። ኣብ ሰነ 2020 ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሃማዱ ቡሃሪ ዋና ኣካያዲት ውድብ ንግዲ ዓለም ክትከውን ሓጽዩዋ።


ናይጄሪያ፡ መልከፍቲ ኮቪድ-19 ሌጎስ 'ልዕሊ'ቲ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ዝተመዝገበ ክኸውን ይኽእል እዩ'

ኣብ ናይጀርያ ኣብ ዝተገበረ ኣፈናዊ ዳህሳስ ኣብ ዞባ ሌጎስ ጥራይ ዝተረኸበ መጠን መልከፍቲ ልዕሊ እቲ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ ተመዝጊቡ ዘሎ መልከፍቲ ከም ዝኾነ ተገሊጹ። ክሳብ ሕጂ ተረኺቡ ብዘሎ ሓበሬታ ኣብ ናይጀርያ  153,000  ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ሞት 1,862 ኸኣ ተመዝጊቡ ኣሎ። እቲ ኣብ ናይጀርያ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣብ ኣርባዕተ ዞባታት እታ ሃገር ኣብ 10000 ሰባት ዝተኻየደ እዩ። እቲ መጽናዕቲ ኣብታ ካብ ኣፍሪቃ ብብዝሒ ህዝቢ ኣብ ቅድሚት ትስራዕ ሃገረ ናይጀርያ መጠን መልከፍቲ ኣብ ከመይ ደረጃ በጺሑ ኣሎ ንምፍላጥ ዓሊሙ'ዩ ተኻይዱ። እቲ መጽናዕቲ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ታሕሳስ፡ ኣብታ ሃገር ካልኣይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከይጀመረ እንከሎ እዩ ካብ ሰባት ቅምሶ ብምውሳድ ተካይዱ። ኣብ ናይጄርያ ኣብ ወርሒ መስከረምን ጥቅምትን'ውን ብማእከል ምክልኻለን ምቁጽጻር ሕማማት ናይጄርያን ትካል መጽናዕቲ ሕክምናን መጽናዕቲ ተኻይዱ ነይሩ። ክልቲኡ እቲ መጽናዕቲ (ዳህሳስ) ኣብ እዋን ቀዳማይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ስለ ዝተኻየደ እቲ ቁጽሪ ትሑት ክኸውን ትጽቢት ከም ዝነበረ'ዩ ዝጥቀስ። እታ ሃገር ኣብ ሓደ መዓልቲ ዝለዓለ ቁጽሪ መልከፍቲ ዘመዝገበትሉ እዋን ኣብ ወርሒ ጥሪ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ ኣብ ሓደ መዓልቲ 1600 ሓዲሽ መልከፍቲ ተመዝጊቡ ነይሩ። ብዙሓት ሰባት በቲ ኣብታ ሃገር ተኸሲቱ ዘሎ ካልኣይ ማዕበል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተለኺፎም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ድማ ይግመት። ብመሰረት እዚ ሓዲሽ መጽናዕቲ ኣብ ዞባታት ሌጎስ፡ ኢንጉን ናሳራዋን ካብቶም ንፈተነ ቅምሶ ዝተወሰደሎም ሰባት ሓደ ካብ ሓሙሽት በቲ ቫይረስ ተለኺፎም ጸኒሖም። ኣብታ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቅ ናይጀርያ እትርከባ ዞባ ጎምበ ኸኣ ሓደ ካብ ዓሰርተ በቲ እቲ ቫይረስ ተረኺብዎም። እቲ ለበዳ ካብ ኣብ ደቂ ኣንስትዩ ኣብ ደቂ ተባዕትዩ ከም ዝዛይድን ካብቶም ኣብ ገጠር ዝነበሩ'ውን እቶም ኣብ ከተማ ዝነብሩ ዝያዳ በቲ ቫይረስ ተለኺፎም ከም ዝጸንሑ እቲ ዝተረኸበ ውጽኢት የርኢ። ብመሰረት እዚ ዝተኻየደ መጽናዕትን ዝተረኸበ ውጽኢትን ካብቶም 186 ሚልዮን ህዝቢ ናይጀርያ እቶም ዝበዝሑ ኣብ ስግኣት መልከፍቲ ከምዝርከቡ እቲ ነዚ መጽናዕቲ ዘካየደ ትካል ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማማት ናይጄርያ ኣጠንቂቁ ኣሎ። ዳይሬክተር ጀነራል ምክልኻለን ምቁጽጻርን ሕማማት ናይጄርያ ዶክተር ቺከወ ኢህከዋዙ "ካብ ሸሞንት ክሳብ ትሽዓተ ሚኢታዊት ህዝቢ እዘን ኣርባዕተ ዞባታት ነዚ ቫይረስ ተቃሊዖም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ እዩ እዚ መጽናዕትና ዘርኢ፤ በዚ መሰረት እዚ ክንጅምሮ ንሸባሸብ ዘለና ክታበት ክሳብ ክንደይ ኣገዳሲ ምዃኑ ብሩህ እዩ" ኢሉ። ናይጄርያ ንክታበት ኣስተራ ዘኒካ ኣብታ ሃገር ኣብ ጥቅሚ ክውዕል ኣጽዲቃ ኣላ። እንተኾነ እቲ ክታበታት ምዓስ ከም እትቕበሎ ብንጹር ኣየቐመጠትን። ሰብ ሞያ፡ ክንደይ ሰብ ተቃሊዑ ኣሎን ኣበይን ዝብሉ ሕቶታት ክምልሱ እንተኺኢሎም እቲ ዝህልወካ ጸጋታት ኣበይ ከተውፍሮ ከም ዘለካ ንጹር ስእሊ ስለ ዝህበካ ኣዝዩ ሓጋዚ'ዩ ይብሉ። ብመሰረት እዚ ኣብ ናይጀርያ ተረኺቡ ዘሎ ውጽኢት እቲ ኣብ ኣፍሪቃ ተመዝጊቡ ዘሎ መጠን መልከፍትን መጠን ሞትን ካብዚ ተገሊጹ ዘሎ ብዝተዓጻጸፈ ቁጽሪ ክዛይድ ከም ዝኽእል እዩ ዘርኢ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ኣፍሪቃ እኹል መርመራ ይግበር ስለዘየሎ መጠን መልከፍትን መጠን ሞትን ከምዚ ዝግለጽ ዘሎ ክኸውን ከም ዘይክእል'ውን ክግለጽ ጸኒሑ እዩ።


ብፕረዚደንት ናይጄሪያ ነበር ሳኒ ኣባቻ ዝተሰረቐ ቢሊዮናት ንምርካብ ዝነበረ ጉያ

ብመስከረም 1999፡ ስዊዘርላንዳዊ በዓል ሞያ ሕጊ ኢንሪኮ ሞንፍሪኒ፡ ናይ 20 ዓመታት ህይወቱ ክቕይር ዝኽእል ጻውዒት ቴሌፎን ይበጽሖ። "ኣብ ከውታ ለይቲ'ዩ ደዊሉለይ፤ ዝዀነ ዝጠቅም ነገር ስለ ዝነበሮ ናብቲ ዝዓረፍኩሉ ሆቴል ክትመጽኣኒ'ዶ ትኽእል ኢሉኒ። ኣነ'ውን ቁሩብ'ኳ መስዩ እንድዩ ግን ሕራይ ኢለዮ"። እቲ ደዋሊ፡ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን መንግስቲ ናይዴሪያ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን መንግስቲ ናይጄሪያ'ዩ ናብ ጄኔቫ ልኢኹዎ። ኦሊጋን ኦባሳንጆ ከኣ እቲ ፕሬዝደንት። እዚ ሰብ ንኣኼባ ዘይኮነ ተላኢኹ፡ ኣዛዚ ሰራዊት ከምኡ'ውን ፕሬዝደንት ናይጄሪያ ሳኒ ኣባቻ፡ ዝሰረቖ ገንዘብ ኣሊሹ ንክረክብ'ዩ ነይሩ። ሳኒ ኣባቻ፡ ካብ 1993 ክሳብ 1998 ኣብ ስልጣን ጸኒሑ ሞይቱ። ሞንፍሪኒ ከም በዓል ሞያ ሕጊ፡ ካብ 1980ታት ጀሚሩ ኣብ ሕርሻ ቡን፣ ኮካን ካልኦትን ዝሰርሑ ናይጄሪያውያን ዓማዊል ኣጥርዩ'ዩ። ስለ ዝኾነ ከኣ ንሳቶም'ዮም ነዚ ጋሻ ልኢኾምሎም ኢሉ'ዩ ሓሲቡ። " 'እቲ ገንዘብ ረኺብካ ክትዓጽዎ ትኽእል'ዶ? እዚ ገንዘብ ናብ ናይጄሪያ ክምለሰሉ ዝኽእል ነገር ክተመቻቹ ትኽእል'ዶ?' ኢሉ ሓቲቱኒ። "ኣነ'ውን፤ 'እወ። ግን ድማ ኣብዚ እዋን ብዛዕባ እቲ ስራሕ ዝፈልጦ ስለ ዘይነበረኒ፤ ቐልጢፈ ክመሃር ነይሩኒ። ተማሂረ ከኣ" ይብል። ስርሑ ንክጅምር፡ ፖሊስ ናይጄሪያ ኣባቻን ተሓባበርቱን ሰሪቘም ዝሓብኡዎ ገንዘብ ዝሓዘ'ዩ ዝተባህለ ዝርዝር ኣብ ስዊዝ ዘለው ዕጽው ሕሳብ ባንኪ ሂቦምዎ። ፖሊስ ኣብ ወርሒ ሕዳር 1998 ወግዓዊ ዝገበሮ ጸብጻብ፡ ልዕሊ 1.5 ቢሊየን ዶላር ገንዘብ ብኣባቻን ተሓባበርቱን ከም ዝተሰረቐ የመላኽት። እዚ ኹሉ ገንዘብ ሕንከት ብዘይብሉ መገዲ'ዩ ተሰሪቑ። ኣባቻ ከምዚ'ዩ ገይሩ፤ ብግልጺ ንዘይፍለጥ ጉዳያት ድሕነት ወጻኢ ዝኸውን ገንዘብ ወጻኢ ክኸውን ክሓትት ንኣማኻሪኡ ይነግሮ። ድሕሪኡ፡ ኣባቻ ኣብቲ ዝተዳለወ ቅጥዒ ወጻኢ ዝኸውን ገንዘብ ይፍርመሉ'ሞ እቲ ኣማኻሪ ናብ ማእከላይ ባንኪ ከይዱ ብጥረ ገንዘብ የውጽኦ። እቲ ዝበዝሕ ገንዘብ ከኣ ናብ መንበሪ ገዛ ኣባቻ ይወስዶ። በዓል ሞያ ሕጊ ሞንፍሪኒ 'Recovering Stolen Assets' ኣብ ዝብል መጽሓፉ ከም ዘስፈሮ ገለ መጠን እቲ ገንዘብ ብዶላር 'ብናይ ጽዕነት መኪና' እዩ ዝውሰድ ነይሩ። ኣባቻን መሻርኽቱን ብኸምዚ መገዲ ልዑል መጠን ዘለዎ ገንዘብ ይዘምቱ ነይሮም። ካልእ መገዲታት'ውን ነይሩዎም። ኮንትራት ኣብታ ሃገር ዝስርሑ ፕሮጀክታት ብዝለዓለ ገንዘብ ንመሓዙቶም ብምሃብ እቲ ትርፊ ምክፋል፣ ከምኡ'ውን ኣብታ ሃገር መዋእለ ንዋዮም ከውፍሩ ዝመጽኡ ናይ ወጻኢ ኩባኒያታት ፍቓድ ንክረኽቡ ዘይሕጋዊ መቑሽሽ ክኸፍሉ ምግባር ዝብሉ ይጥቀሙ። ብኸምዚ ንሰለስተ ዓመት ተጓዒዞም። ሃንደበት ኣባቻ ኣብ መበል 54 ዓመቱ ብ1998 ምስ ሞተ ግን ኩሉ ነገር ተቐይሩ። ናይ ውልቂ ዶክተሩ ዝነበረ ንቢቢሲ ብመሰረት ዝሃቦ ቃል፡ ናይ ሬሳ መርመራ ስለ ዘይተገብረ ብወቕዒ ልቢ ድዩ ሞይቱ ወይስ ተመሪዙ ዝብል ኣይፍለጥን። ኣባቻ፡ እቲ ብቢሊየን ዶላር ዝሰረቖ ገንዘብ ከይተጠቐመሉ ክመውት እንከሎ፤ ክጠፋፋእ ዝተገብረ ገንዘብ ምህላው ዝሕብሩ ውሑዳት ናይ ባንኪ መረዳእታታት ጥራሕ'ዮም ተረኺቦም። "እንተኾነ እቶም ሰነዳት ምስ ካልኦት ናይ ባንኪ ሕሳብ ዘራኽቦም ልጓም ምህላው ንምፍላጥ ድሕረ ባይታ ኮይኖምኒ'ዮም" ይብል ሞንፍሪኒ። ዝሓዘ ሒዙ ከኣ ናብ ዓቃቢ ሕጊ ስዊዝ ይኸይድ። ስድራ ኣባቻን መሻርኽቱን ድማ ትካላዊ ገበን ፈጺሞም'ዮም ዝብል መርትዖ ሒዙ ክካታዕ ጀሚሩ። ሳኒ ኣባቻ መን'ዩ? ድሕሪኡ እቲ ዓቃቢ ሕጊ ኩሎም ባንኪታት ስዊዘርላንድ ብሽም ኣባቻን መሻርኽቱን ዝተኸፍተ ሕሳብ ባንኪ ኣሎ እንተዀይኑ ወግዓዊ ክገብራ መምርሒ ይህብ። "ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት 95 ሚኢታዊት ባንኪታትን ካልኦት ትካላት ፋይናንስን ንስድራ ኣባቻ ዝቀራረብ ትሕዝቶ ኣለዎም ዝበልኦም ወግዓዊ ገይረን"። እዚ ኣብ መላእ ዓለም ዘለው ባንኪታት ኣለና ዝብሉዎ መረዳእታ ከፍልጡ ዝደፋፍእ ክኸውን'ዩ። "እተን ባንኪታት ዘለወን ሰነድ ንኣብ ጀኔቫ ዝርከብ ኣኽባሪ ሕጊ ከረክባ እንከለዋ፤ ኣነ ኸኣ ዕማም እቲ ዓቃቢ ሕጊ ወሲደ ይሰርሕ" ይብል ሞንፍሪኒ። 'እቶም ባንኪ ሕሳብ ብዙሕ ይዛረቡ' "ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሕሳብ ባንኪ ዝነበረት ገንዘብ ብትኽክል ካበይ መጺኡ ናበይ ከይዱ ዝብል ከነጻሪ ነይሩና። መውጽእን መእተውን እቶም ዝተኸፍቱ ፍቕዲታት ባንኪ ምስርኣኹ ኣብ ሞንጎ ሃገራት ዝተገብረ ልውውጥ ገንዘብ ከም ዘለዎ ዘርእይ ኣንፈት ከኣ ረኺበ። "ስለዚ ቀልጢፉ ዝዓበየ'ዩ ነይሩ፤ ብውሑዳት ሕሳብ ባንኪ ጀሚሩ ናብ ዓበይቲ ሕሳብ ባንኪ ተሰጋጊሩ። እዚ ዓብዪ ዓለምለኻዊ ስርሒት ከም ዘድሊ ዘመላኽት ኰነ። እቶም ባንኪ ሕሳብን ዝረኸብናዮም ሰነዳትን ተሳንዮም ዝኸዱ ስለ ዝነበሩ ብዙሕ ዝዛረቡ ነይሮም። "ካብ ናብ ዝተላእኸ ብዙሕን ዝተፈላለየን ገንዘብ ከም ዘሎ ዘረጋግጽ'ዩ ነይሩ"። ካብዚ ብዝብገስ ኣባቻ ዝዘርግሖ ሰንሰለት ንሞንፍሪኒ ዓብዪ ጻዕሪ ዝሓትት ስራሕ ኰነ። "ክንደይ ዝኣክል ስራሕ ከም ዘድልዮ ዋላ ሓደ ዝርድኦ ዝነበረ ኣይመስለንን። ንብዙሓት ሰባት፣ ክኢላታት ሕሳብን ካልኦት ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝረኽቦም ሰብ ሞያ ሕግን ገንዘብ ክኸፍል ነይሩኒ" ይብል። ስለ ዝዀነ ድማ ሞንፍሪኒ ካብቲ ናብ ናይጄሪያ ዝምለስ ገንዘብ 4 ሚኢታዊት ክኸፍሎም ተሰማምዐ። ከም ግምቱ "ኣዝዩ ሕሱር" ክፍሊት ነይሩ። "ስድራ ኣባቻ ከም ከልቢ ይብኣሱ ነይሮም፤ ኣብ ኩሉ እንሰርሖ ነገር ይግባእ ይሓቱ ስለ ዝነበሩ ንስራሕና ይጎቶ ነይሩ"። ፖለቲከኛታት ስዊዘርላንድ ከኣ እቲ ገንዘብ ናብ ናይጄሪያ ምስ ተመልሰ ዳግም ክስረቕ'ዶ ይኸውን ዝብል ሕቶ ስለ ዘልዓሉ ተወሳኺ ምዝንጋዕ ክፍጠር ምኽንያት ኮይኖም። ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመት፡ ዝተወሰነ ገንዘብ ናብ ናይጄሪያ ይምለስ። ሞንፍሪኒ፡ ብ2008 ኣብ ዝጽሓፎ፡ ስድራ ኣባቻ ኣብ ባንኪ ስዊዘርላንድ ኣብ ዝኸፈቶም ዝተፈላላዩ ሕሳብ ባንኪ ዝተረኸበ 508 ሚሊየን ዶላር ካብ 2005 ክሳብ 2007 ኣብ ዘሎ ግዜ ክምለስ ክኢሉ'ዩ ኢሉ። ብ2018 ድማ፡ ኣብ ስዊዘርላንድ ዝነበረ ልዕሊ ሓደ ቢሊየንደ ኦላር ናብ ናይጄሪያ ተመሊሱ። ካልኦት ግኑናት ሰረቕቲ ፕሬዝደንታት መሓመድ ሹሃርቶ - ፕሬዝደንት ኢንዶኔዥያ - ካብ 1967 ክሳብ 1998 ካብ 15 ክሳብ 35 ቢሊየን ዶላር ሰሪቑ ፈርዲናንድ ማርቆስ - ፕሬዝደንት ፍሊፕንስ - ካብ 1972 ክሳብ 1986 ካብ 5 ክሳብ 10 ቢሊየን ዶላር ሰሪቑ ሙቡቱ ሴስ ሴኮ - ፕሬዝደንት ዛየር- ካብ 1965 ክሳብ 1997 ኣስታት 5 ቢሊየን ዶላር ሰሪቑ ካልኦት ሃገራት ግን እቲ ገንዘብ ንምምላስ ዘንጊዐን ነይረን። እቲ በዓል ሞያ ሕጊ፡ ንኣብነት ሊቼስታይን ክትምልስ እያ ኢልካ ምሕሳብ ሕልሚ ነይሩ ኢሉ። ኣብ ወርሒ ሰነ 2014 ግን 227 ሚሊየን ዶላር ናብ ናይጄሪያ ክትመልስ ክኢላ። ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት፡ ብግንቦት 2020 ኣብ ከተማ ጀርሲ ኣብ ዝነበረ ሕሳብ ባንኪ ዝነበረ 308 ሚሊየን ዶላር ተመሊሱ። ሰበ ስልጣን ናይጄሪያ እዚ ገንዘብ ናይ ፍጥነት መገዲ ሌጎስ - ኢባዳንን ጽርጊያ ኣቡጃ - ካኖን ንምህናጽ ከነውዕሎ ኢና ኢሎም ምሒሎምን ተገዚቶም ምስተኣመኑ'ዩ ተመሊሱ። ክሳብ ሕጂ ግን ገና ዘይመለሳ ሃገራት ኣለዋ። በዓል ሞያ ሕጊ ሞንፍሪኒ ሕጂ'ውን ኣብ ዓዲአ ኢንግሊዝ ዝርከብ ክምለስ ዝግብኦ 30 ሚሊየን ዶላር ከምኡ'ውን ኣብ ፈረንሳ 144 ሚሊየን፣ ኣብ ጀርሲ ድማ 18 ሚሊየን ዶላር ኣሎ'ዩ ይብል። ብጠቕላላ፡ ልዕሊ 2.4 ቢሊየን ዶላር ናብ ዋንኡ ክምልስ ከም ዝጽዓረ ይዛረብ። እቲ በዓል ሞያ ሕጊ ብስርሑ ሕቡን ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። "ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ንደቀይ ክነግሮም እንከለኹ፡ ዝጠፍአ ገንዘብ ረኺበ ክዕጾ ብምግባር፤ ሰብ መዚ ንህዝቦም ክኾኑ ከም ዘለዎም ብምሕባር እቲ ገንዘብ ንህዝቢ ናይጄሪያ ክምለሰሉ ገይረ ኢለ የውግዖም። እቲ ስራሕ ክስራሕ ገይርናዮ ኢና" ኢሉ።


ኣብ ናይጀርያ ሃንደበታዊ ጉድኣት ዘብጽሑ ዕጡቓት ሸውዓተ ፖሊስ ቀቲሎም ተሰዊሮም

ዕጡቓት ናይጀርያ ኣብ ደቡባዊ ግዝኣት እታ ሃገር ኣብ ዝርከብ ሓደ ነቑጣ ተፍትሽ፡ መጥቃዕቲ ብምፍጻም ሸውዓተ ኣባላት ፖሊስ ቀቲሎም። እቶም ዕጡቓት ናይ ፖሊስ መኪና'ውን ኣቃጺሎም ተባሂሉ። ፖሊስ ብዝወሰዶ ዓጸፋ ምላሽ፡ ክልተ ኣባላት እቶም ዕጡቃት ዝቐተለ ኾይኑ፤ ዝተረፉ ከምዘምለጡ ተገሊጹ። ነቶም ዝተረፉ ንምሓዝ ድማ፡ ሓያል ኣለሻ ይካየድ ኣሎ። እቶም ዕጡቃት ነቲ መጥቃዕቲ ስለምንታይ ከምዝፈጸሙ ምኽንያቱ ዛጊድ ዘይተፈልጠ እንተኾነ'ኳ፡ ኣብቲ ከባቢ ቅድሚ ሕዚ ተመሳሳሊ ክስተት ኣጋጢሙ ከምዝነበረ ተገሊጹ። እቶም መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት፡ ቾባ ኣብ ዝተብሃለ ዓብዪ ድልድል ኣብ ዝርከብ ናቑጣ ተፍትሽ፡ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ብናይታ ሃገር ኣቆጻጽራ ናይ ምሸት ሰዓት 02፡30 ከምዝኾነ ወሃቢ ቃል ፖሊስ እቲ ከባቢ ኣፍሊጡ። እቲ ወሃቢ ቃል፡ ክልተ ኣብቲ ናቑጣ ዝነበሩን ካልኦት ክልተ ኣብ መንገዲ ዝጸንሑን ከምዝቐተሉ፤ ካብኡ ድማ ሩሙጂ ኣብ ዝተብሃለ ከባቢ ዋንነቱ ናይ ፖሊስ ዝኾነ መኪና ብሓዊ ከምዘቃጸሉ ኣረዲኡ። ክልተ ካብቶም ዕጡቓት ከምዝተቐትሉ፡ ካብኡ  ዘምለጡ ግና፡ ‘ኤሊምቡ’ ኣብ ዝተብሃለ ካልእ ፖሊስ ጣብያ፡ ሰለስተ ፖሊስ ከምዝቐተሉ እቲ ወሃቢ ቃል ወሲኹ ሓቢሩ። ኣብቲ ከባቢ፡ ኣባላት ፖሊስን ኣባላት ሰራዊትን ብተደጋገሚ ዝቕተሉ ኮይኖም፡ ካብ ኣጋምሸት ጀሚሩ ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ ይርከብ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ፡ ናብቲ ሕዚ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ከባቢ ቀረባ ዝኾነ፡ ኣናምብራ ኣብ ዝበሃል ክልተ ፖሊስ ከምዝተቐትሉ እውን ይዝከር። ናይጀርያ፡ ኣብ ምብራቓዊ ክፋል እታ ሃገር ኢስላማውያን ኣኽረርቲ ብዝኸፍትዎ መጥቃዕቲ ኣብ ከቢድ ፈተና ወዲቓ ትርከብ። ከምኡ’ውን ኣብ ሰሜን ምዕራብ እታ ሃገር፡ ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ጥራይ፡ 700 ህጻናት ካብ ቤት ትምህርቲ ተዓጨውዮም ከምዝተወስዱ ይፍለጥ።


ኣብ ክልተ ገጠራት ኒጀር ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ 100 ሰባት ተቐቲሎም

ቀዳማይ ሚኒስተር ኒጀር ከምዝበሎ፡ ቀጽሪ ናይቶ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ብጂሃዳውያን ዕጡቓት ዝተቐትሉ ሰባት 100 በጺሑ። እቶም 70 ኣብ ትኮምባንጎ ዝተባህለ ቁሸት፡ እቶም ዝተረፉ 30 ድማ ኣብ ዛሮምዳረየ ዝተባህለት ቁሸት ከምዝተቐትሉ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጊ ራፊኒ ኣፍሊጡ። እቲ መጥቃዕቲ ምስ ማሊ ኣብ ዘዋስን ምዕራባዊ ዶብ እታ ሃገር እዩ ተፈጺሙ። ኣብዚ ቀረባ ኣብ ዞባ ሳሕል ብዙሓት መጥቃዕቲታት ብዕጡቓት ተፈጺሞም እዮም። ፈረንሳ እኳ፡ ትማሊ ቀዳም ክልተ ወታሃደራታ ኣብ ማሊ ከምዝተቐተሉ ገሊጻ እያ። ሰዓታት ቅድሚ እቲ ናይ ትማሊ መጥቃዕቲ ምፍጻሙ፡ ምስ ኣልቃዒዳ ርክብ ዘለዎ ሓደ ጉጅለ ዕጡቕ፡ ነቲ ብሶኒ ኣብ ማሊ ኣብ ልዕሊ ሰለስተ ወታሃደራት ፈረንሳ ዝተፈጸመ ቅትለት ሓላፍነት ከምዝወስድ ኣፍሊጡ ነይሩ። ፈረንሳ ነቲ ኣብ ዞባ ሳሕል እስላማውያን ዕጡቓት ንምድምሳስ ብሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃን ኣውሮጳውያን መሓዙተንን ዝቖመ ልፍንቲ ክትመርሖ ጸኒሓ እያ። ኮይኑ ግና እቲ ዞባ ብዓሌታዊ ጎንጺ፣ ሽፍትነት፣ ዘይሕጋዊ ዝውውር ደቂ ሰባትን እጻትን ምሕማሱ ቀጺሉ ኣሎ። ድሕሪ እቲ ኣብተን ገጠራት ዝተፈጸመ ቅትለት፡ ናብቲ ከባቢ ወታሃደራት ከምዝተልኣኹ ሚኒስተር ውሽጢ ዓዲ ኒጀር ገሊጹ ኣሎ፤ እንተኾነ ብትኽክል ክንደይ ሰባት ከምዝተቐትሉ ኣይሓበረን። ኤኤፍፒ ዘዘራረቦ ሓደ በዓል ስልጣን እቲ ከባቢ ብዙሓት ሰባት ከምዝተቐተሉ ክገልጽ ከሎ፡ ሓደ ጋዜጠኛ ድማ ክሳብ 50 ሰባት ከምዝተቐተሉ ተዛሪቡ። እቲ ሰለስተኣዊ ወሰን ሃገራት ኒጀር፣ ማልን ቡርኪናፋሶን ዝኾነ ከባቢ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ጂሃዳውያን ዝፍጸመሉ ከባቢ እዩ። ካብ ናይጄርያ ሰሊኾም ዝኣትዉ ዕጡቓት ቦኮ ሓራም እውን ኣብ ኒጀር ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ይፍጽሙ እዮም፤ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እኳ ደቡብ ምብራቓዊ ኒጀር ኣብ ዝርከብ ዞባ ዲፋ፡ 27 ሰባት ቀቲሎም ነይሮም። እቲ ናይ ትማሊ መጥቃዕቲ ግን፡ ኒጀር ሃገራዊ መረጻ እተካይደሉ ኣብ ዘላ እዋን እዩ ተፈጺሙ ዘሎ።


ቦኮሓራም ኣብ ድሮ በዓል ልደት ብዝወሰዶ መጥቃዕቲ ሰባት ቀቲሉ

ዕጡቓት ቦኮሓራም ኣመንቲ ሃይማኖት ክርስትና ብበዝሒ ኣብዝነብርሉ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ብርክት ዝበሉ ሰባት ከምዝተቐትሉ ተገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ድሮ በዓል ልደት ዝተፈጸመ ኮይኑ ቤተ ክርስትያን’ውን ኣባሪዖም እዮም። ብሰንኪ እቲ መጥቃዕቲ ብውሑዱ 11 ሰባት ከምዝተቐትሉ ኤኤፍፒ ንዘቤታውያን ምንጭታት ጠቒሱ ጸብጺቡ። እቶም ዕጡቛት ኣብ ጥቓ ግዝኣት ቦርኖ ናብ እትርከብ ፔሚ ብሞተር ሳይክልን መኪናን መጺኦም ብኣልማማ ናብ ዝረኸብዎ ክትኩሱ ከምዝጀመሩ መራሒ እቲ ከባቢ ንኤኤፍፒ ሓቢሩ። ፔሚ ቅድሚ 6 ዓመታት 200 ደቂ ኣንስትዮ ተጨውየን ካብዝተወሰዳሉ ቺኮብ ኣብ ቀረባ ርሕቐት እትርከብ እያ። ሓለፍቲ ድሕነት ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ፡ ኣብ በዓል ኣመንቲ ሃይማኖት ክርስትና መጥቃዕቲ ክፍጸም ይኽእል ዝብል መጠንቀቕታ’ኳ ኣሕሊፎም እንተነበሩ ዕጡቓት ቦኮሓራም ንፔሚ ሃንደበት ወሪሮማ። ነብርቲ ፔሚ ናብ ጫካ ክሃድሙ ዝተገደዱ ኮይኖም ሃለዋት ገለ ሰባት’ውን ከምዘይተፈልጠ ተሓቢሩ። መራሒ ሚሊሻ እቲ ከባቢ ዝኾነ ኣብዋኩ ካቡ እቶም ዕጡቓት ሸውዓተ ሰባት ከምዘቃጸሉን ዓሰርተ መንበሪ ኣባይቲ ከምዘንደዱን ሓቢሩ። ብምኽንያት በዓል ልደት ንነበርቲ እቲ ከባቢ ክዕደል ተባሂሉ ዝነበረ ናይ መግቢ ኣስቤዛ ተዘሪፉ’ዩ። ካብኡ ብተወሳኺ “ቤተ ክርስትያን ኣቃጺሎም፣ ሓደ ቀሺ ጨውዮምን: ቅድሚ ማእኸል ሕክምና ምቅጻሎም ከኣ መድሓኒት እቲ ሆስፒታል ዘሪፎም ወሲዶም” ክብል መራሒ ሚሊሻ እቲ ከባቢ ኣብዋኩ፡ ወሲኹ ገሊጹ። ቦኮሓራም ንመንግስቲ ናይጀርያ ኣልዩ እስላማዊ መንግስቲ ንምቛም ዓሊሙ ኣብዝቃለሰሉ ሰሜናዊ ክፋል ናይጀርያ ብዙሕ መጥቃዕቲ ፈጺሙ’ዩ። ቦኮሓራም ኣመንቲ ሃይማኖት እስልምና ካብ ናይ እስልምና ሃይማኖት ሕጊ ወጻኢ ንኸይንቀሳቐሱን ከይሳተፉን ዝኽልክል ኮይኑ መጸውዒ ሽሙ “ኣስተምህሮ ምዕራባውያን ክልኩል’ዩ” ዝብል ትርጉም ዝሓዘ’ዩ። እቲ ዕጡቕ ጉጅለ ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመታት ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ቺቦክ ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ኣዝዩ መሰንበዲ ነይሩ። ኣብቲ ንኣስታት ዓሰርተ ዓመታት ዝዘለቐ ጎንጺ ቦኮሓራም: ኣስታት 36 ሽሕ ሰባት ከምዝተቐትሉን ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ከኣ ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ መረዳእታ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። ቦኮሓራም ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ካሲና ካብ ዝርከብ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ቤት ትምህርቲ 3 ሚኢቲ ሰባት ብምጭዋይ ተሓታቲ ኮይኑ’ሎ። ሰብ ስልጣን እታ ሃገር ግን እቲ ጭውያ ኣብቲ ከባቢ ብዝርከቡ ናይ ቦኮሓራም ተሓባበርቲ ሸፋቱ ከም ዝተፈጸመ’ዮም ዝገልጹ። ተዋጋእቲ ቦኮሓራም ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንብዙሓት ሰራሕተኛታት ሕርሻ ከምዝቐተሉ ገሊጾም ምንባሮም ይዝከር።


ናይጄርያውያን ሓገግቲ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ንከይኽፈታ ተቓዊሞም

ኣባላት ባይቶ ናይጄርያ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ንምኽፋት ዘሎ መደብ ብሰለስተ ወርሒ ክናዋሕ፡ ንመንግስቲ ፌደራል ሓቲቶም። እቶም ኣባላት ነዚ ሕቶ ዘቕረቡ፡  ኣብታ ሃገር ቁፅሪ ብኮሮናቫይረስ ዝልከፉ ሰባት ይውስኽ ብምህላዉ እዩ። ኣብያተ ትምህርቲ ናይጄርያ ሰኑይ ክኽፈታ እዩ፡ ተወሲኑ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኮሚቴ ጉዳያት ትምህርቲ ባይቶ እታ ሃገር፡ በብመዓልቱ 1 ሽሕ ሰባት ብኮሮናቫይረስ ከምዝተለኸፉ ፀብፃባት ኣብ ዝወጽአሉ ግዘ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ንምኽፋት ዝግበር ዘሎ ምሽብሻብ ከምዘሻቐሎ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣቦወንበር እቲ ኮሚቴ ጁልየስ ኣይሆንቭቤር፡ ኣብያተ ትምህርቲ 75 ሚእታዊት መምርሕታት ኮሮናቫይረስ   ክሳብ ዘማልኣ፡ ተምሃሮ ኣብ ገዝኦም ክፀንሑ ይግባእ ኢሉ። “ኣብ ሌጎስን ካልኦት ከባብታትን፡ መንግስታት መምርሕታት ኮቪድ-19 ተግባራዊ ንክኾኑ ኣይገበሩን። ሰባት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን (ማስክ) ኮነ ሳኒታይዘር ኣይጥቀሙን” ኢሉ፡ ጁልየስ ኣይሆንቭቤር። እቲ ኮሚቴ፡ ተምሃሮ ቅድሚ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ምምላሶም፡ መንግስቲ ኣብቲ ማሕበረሰብ ዘሎ ምእዙዝነትን ምድላዋት ኣብያተ ትምህርትን ከፅንዕ ከምዝግባእ ድማ ሓቢሩ።


መጥቃዕቲ ናይጄሪያ፡ መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት ናይጀርያ ልዕሊ 300 ደቂ ኣንስትዮ ተመሃሮ ጨውዮም

ኣብ ናይጄሪያ መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት ልዕሊ 300 ተምሃሮ ደቂ-ኣንስትዮ ከምዝተጨወዩ ተገሊጹ። ኣብቲ ትማሊ ኣብ ሓደ ኣሕዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝተፈጸመ ጭውያ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ኣብ እትርከብ ከተማ ዛምፋራ ከምዝተፈጸ ፖሊስ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ሓደ መምህር ከምዝሓበሮ፡ እቶም ዕጡቓት ኣስታት 300 ተመሃሮ ከምዝወሰዱ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሃማዱ ቡሃሪ፡ ነቲ ጭውያ "ኢሰብኣውን ተቐባልነት ዘይብሉን" ክብል ብምግላጽ፡ ነቲ ናይ ምድሓን ዕማም ንምስላጥ ብኣዘዝቲ ሓይልታት ጸጥታ ዝቖመ ጉጅለ ኣዋፊሩ ምህላዉ ገሊጹ። ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ልዕሊ 100 ዝኾኑ ዕጡቓት ኣብቲ ቤት-ትምህርቲ ከምዝኣተው ሓቢሮም። እቶም ዕጡቓት፡ ነቲ መዓጾ ቤት-ትምህርቲ ሰይሮም ብምእታው፡ ነተን ኣብ ገዛውተን ዝነበራ ደቂ-ኣንስትዮ ኣተንሲኦም ከምዝወሰድወን ገሊጾም። ናይቲ ቤት-ትምህርቲ ወርድያ ቐቲሎም ድማ ነተን ተምሃሮ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዘሎ ጫካ ሒዞመን ከምዝተሰወሩ እቶም ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ገሊጾም። ዋላ'ኳ ዕላማ ናይዚ ኣብ ከተማ ዝተኻየደ ጭውያ ብንጹር እንተ ዘይተፈልጠ፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ናይጀርያ ዕስለ ገበነኛታት ንገንዘብ ኢሎም ቀጻሊ ጭውያታት ከምዝፍጽሙ ወኪል ቢቢሲ ካብ ርእሰከተማ ኣቡጃ ይገልጽ። ኣብ ናይጄሪያ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ሓይልታት፡ ገንዘብ ደሊዮም ተመሃሮ ጅሆ ከምዝሕዝዎም ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ'ውን ልዕሊ 300 ኣወዳት ተምሃሮ ካብታ ኣብ ዞባ ካሲና እትርከብ ከተማ ካንካራ ተወሲዶም ምንባሮም ይዝከር። ምስቶም ዕጡቓት ድሕሪ ዝተገብረ ልዝብ ግን ድሒሮም ተፈቲሖም። ዝሓለፈ ሰሙን'ውን መንነቶም ዘይተፈልጡ ዕጡቓት፡ ሓደ ቆልዓ ብምቕታል ካልኦት 27 ከምዝጨወዩ ኣማሓዳሪ ዞባ ኒጀር ገሊጹ ነይሩ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተኻየደሉ እዋን ኣስታት 600 ኣወዳት ቆልዑ ኣብ መደቂሲ ክፍልታቶም ከም ዝነበሩ ሓላፊ ናይቲ ቤት ትምህርቲ ዳናሳበ ኡባይዱ ንቢቢሲ ሓቢሩ።


ምሕረት ዝተገብረሉ ፍሉጥ ናይጀርያዊ ዓማጺ፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ተመሊሱ ኣትዩ

ኣብ ናይጀርያ ሓደ ፍሉጥ መራሒ ዓመጺ ጉጅለ ዝኾነ ምሕረት ተገይርሉ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽአ ናብ ቤት ትምህርቲ ኣምሪሑ። ዛምፋራ ዝተብሃለት ግዝኣት ናይጀርያ፡ መራሒ እቲ ጉጅለ ኣዋሉን ዳውዳዋ፡ ተግባራት ዓመጽ ጠጠው ኣቢሉ ምስ ኣርባዕተ ርእሱ  ኢዱ ከምዝሃበን 20 ጠመንጃ ከምዘረከበን ኣፍሊጣ ነይራ ። ሓለፊ ጸጥታ እታ ግዝኣት፡ ሚስተር ዳውራን፡ እቲ ውልቀሰብ እቲ ካብ ጎረቤት ግዝኣት፡ ካንካራ ካብ ዝተብሃለት ቤት ትምህርቲ፡ 300 ተምሃሮ ዝተጨውይሉ ኣጋጣሚ ንሱ ቀንዲ ኣዋሃዲ እቲ ሰርሒት ምንባሩ ኣዘኻኺሩ። እቶም ኩሎም ደቂ ተባዕትዮ ዝኾኑ ዝተጨውዩ ተምሃሮ ብዝርርብ ነጻ ተሰዲዶም እዮም። ካብታ እቶም ተምሃሮ ዝተጨውዩላ ግዝኣት ካስቲና ዛጊድ ዝተብሃለ ነገር የለን። ንሱ፡ "ኣነ ተቐይረ እየ፤ ካልእ ሰብ እየ። ዕላማይ ድማ ናብ ቤት ትምህርቲ ተመሊሱ ጥዑይ ዜጋ ምዃን እዩ " ኢሉ። ሚስተር ዳውራን ንቢቢሲ ከምዝበሎ፡ መራሒ እቲ ዓመጽ ዘካይድ ገበነኛ ጉጅለ መሻርኽቱን ዕኑድ ገበነኛታት'ኳ እንተነበሩ፡ ንስሓ ገይሮም እዮም ኢሉ። ገለ ሰባት፡ ከምዚ ዓይነት ምሕረትን ዕርቅን ንገበነኛታት ግቡእ ቅጽዓት ከይረኽቡ ዝገብር እዩ ይብሉ። ሰብ ስልጣን እታ ግዝኣት ግን፡ ነዚ ስጉምቲ ስዒቡ ኣብ 2019 ጥራይ 80 ጨወይቲ ባዕሎም ኢዶም ከምዝሃቡ ይገልጹ። ብኻልእ ዜና ድማ፡ እታ ግዝኣት፡ ንሓደ ኣብ ተግባራት ግብረ ሽበራ ይሳተፍ ነይሩ ዝበሎ መራሒ ጉጅለ፡ ሓሩና ሙሳ ሞታ፡ ኣብ ቀይዲ ኣውዒሉ ኣሎ።


ናይጀርያ፡ ልዕሊ 1800 እሱራት ሃዲሞም

ኣብ ሓደ ቤት ማእሰርቲ ናይጀርያ ብዕጡቓት  ድሕሪ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ልዕሊ 1800 እሱራት ካብቲ ቤት ማእሰርቲ ከምዝሃደሙ ሰብ መዚ እታ ሃገር ሓቢሮም። እቲ ቤት ማእሰርቲ  ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ናይጀርያ ኣብ እትርከበ ኦወሪ እትብሃል ከተማ ዝርከብ ኮይኑ፡ እቶም ዕጡቓት  ነቲ ናይቲ ቤት ማእሰርቲ ቤት ጽሕፈት ምምሕዳር ብተፈንጃሪ ኣፍሪሶም ናብ ቀጽሪ እቲ ቤት ማእሰርቲ ከምዝኣተዉ ክፍለጥ ተኻኢሉ። ካብቶም ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ዝነበሩ እሱራት 35 ኣይንሃድምን ኢና ኢሎም ክኣብዩ እንከለዉ ሽዱሽተ ኸኣ ተጣዒሶም ናብቲ ቤት ማእሰርቲ ከምዝተመለሱ ተሓቢሩ። ፖሊስ ናይጀርያ እቲ እሱራት ካብ ቤት ማእሰርቲ ንምህዳም ዝተገበረ ስርሒት፡ በቶም ካብ ናይጀርያ ክፍለዩ ዝደልዩ ደቀባት ተወለድቲ ብያፍራ’ዩ ተኻይዱ ኢሉ እዩ ዝኸስስ፡፡ እቶም ብመንግስቲ ናይጀርያ እገዳ ተነቢርዎም ዘሎ ዕጡቓት ተወለድቲ ብያፍራ ግን ነቲ ብተደጋጋሚ ብመንግስቲ ዝቐርብ ተመሳሳሊ ክስታት ወትሩ ምስ ነጸግዎ’ዮም። ቤት ጽሕፈት ኣገልግሎት ኣብያተ መእሰርቲ ናይጀርያ፡ በቲ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ 1844 እሱራት ከምዝሃደሙ ሓቢሩ ኣሎ። እቲ ብሰኑይ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ብንኣሽቱ መካይንን ብኣውቶቡስን ተጻዒኖም ዝመጽኡ ዕጡቓት ከምዝፈጸምዎ እቲ ዝተውሃበ ሓበሬታ የነጽር። ውሃቢ  ቃል ፖሊስ ናይጀርያ ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ነቲ ቤት ማእሰርቲ ዘጥቅዑ ዕጡቓት ተጸዋሪ ሮኬት፣ ናይ ኢድ ቦንባ፣ ዘመናዊ ብረትን ጠበንጃን ተዓጢቖም ምንባሮም ገሊጹ። ፕረዚደንት ናይጀርያ  ሙሓማዱ ቡሃሪ ነቲ መጥቃዕቲ “ብፋሉላት ዝተፈጸመ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ” ኢሉ ገሊጽዎ። ንሱ ብምስዓብ ሓይልታት ጸጥታ ናይጀርያ ነቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙን ነቶም ዝሃደሙ እሱራትን ሃዲኖም ክሕዝዎም ጸዊዑ ኣሎ። ውሃቢ ቃል ደቀባት ብያፍራ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል ብወገኑ፡ እቲ ነቲ መጥቃዕቲ ብተወለድቲ ብያፍራ’ዩ ተፈጸሙ ዝብል መግለጺ መንግስቲ “ሓሶት’ዩ” ኢልዎ ኣሎ። ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ናይጀርያ ካብ ወርሒ ጥሪ ንነጆ፡ ኣብ ብዙሓት ኣብያተ ጽሕፈት ፖሊስን መካይንን መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመን ብዙሕ ወተሃገራዊ ንብረት’ውን ከምዝተዘመተ ይግለጽ፡፡ እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ነዚ መጥቃዕትታት ሓላፍነት ዝወሰደሉ ኣካል የለን።


ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ብመንግዲ ኮቫክስ ክታበት ኮቪድ 19 ይቕበላ ኣለዋ

ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ በቲ ንድኻታት ሃገራት ክታበት ኮሮናቫይረስ ከከፋፍል ብሕቡራት ሃገራትን ውድብ ጥዕና ዓለምን ዝቆመ ፕሮግራም ኮቫክስ ቀዳማይ ገጽ ክታበት ኮሮናቫይረስ ይበጽሕን ከምዘሎ ተፈሊጡ። ኬንያ ሎሚ ሮቡዕ 1.02 ሚልዮን ብልቃጥ ብኦክስፎርድ ዝፈረየ ክታበት ኣስትራ ዘኔካ ተቐቢላ ኣላ። በዚ መሰረት ኬንያ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እታ ሳልሰይቲ ሃገር ብፕሮግራም ኮቫክስ ክታበት ዝተቐበለት ሃገር ኮይና ኣላ። እዚ ኬንያ ተቐቢላቶ ዘላ ቀዳማይ ገጽ ዕደላ ክታበት ብውሕዱ ንፍርቂ ሚልዮን ሰባት ክልተ እብረ ክታበት ከኽትብ ዝኽእል እዩ፡ ብመሰረት ኬንያ ዝሰረዓቶ ቀዳምነታት ሰራሕተኛታት ትካላት ጥዕና፡ መምሃራን፡ ፖሊስን ኣረጋውያንን ተጠቀምቲ እዚ ቀዳማይ ገጽ ክኾኑ እዮም። ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ’ውን ሰሉስ ምሽት ብመንገዲ ሚኒሰትር ጥዕና እታ ሃገር ኢተን ሎንጎዶ ኣቢላ  1.7 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ኣስትራ ዘኔካ ካብ ፕሮግራም ኮቫክስ ተቐቢላ ኣላ። ብመሰረት ፕሮግራም ኮቫክስ ኣውጽኢዎ ዘሎ መደብ፡ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ክሳብ ወርሒ ግንቦት 2021 ኣብ ዘሎ ግዜ ብሓፈሻ 6.9 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ክትርከብ እያ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣንጎላ 624,000 ብልቃጥ፡ ካምብያ 36,000 ብልቃጥ ክታበታት ሎሚ ሮቡዕ ካብ ፕሮግራም ኮቫክስ ተረኪበን ዘለዋ ሃገራት ኣፍሪቃ እየን። ሃገራት ጋና፡ ናይጀርያን ኣይቮሪኮስትን’ውን ካብ ፕሮግራም ኮቫክስ ክታበት ተቐቢልን ድሮ ምኽታብ ጀሚረን ዘለዋ ሃገራት እየን። ፕሮግራም ኮቫክስ ኣብ ታሪኽ ዓለም እቲ ዝዓበየ ውህደት ምክፍፋል ክታበታት እዩ። ኮቫክስ ክሳብ መወዳእታ እዚ ዓመት ክልተ ቢልዮን ብልቃጥ ክታበታት ናብ ድሩት ዓቕሚ ዘለወን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ከከፋፍል እዩ ተሊሙ ዘሎ። እንተኾነ፡ እዚ ክልተ ቢልዮን ብልቃጥ ክታበት፡ 20 ሚእታዊት ህዝቢ ናይተን ክሕገዛ ተሰሪዐን ዘለዋ ሃገራት ስለዝኾነ እኹል ከምዘይኮነ እዩ ዝግለጽ። ሃብታማት ሃገራት ንምሉእ ህዝበን ዝኸውን ዝተፈላለየ ዓይነት ክታበት ኣቐዲመን  ምስተን ክታበት ዘፍርያ ትካላት እናተሰማማዓ ይዕድግኦ ስለዘለዋ፡ ኣብ መስርሕ ክታበት፡ ድኻታት ሃገራት ድሕሪት ከይተርፋን ግዳይ ከይኾናን ውድብ ጥዕና ዓለም ብተደጋጋሚ ስክፍትኡ ክገልጽ ይስማዕ እዩ።


ፕረዚደንት ናይጀርያ ንላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት እታ ሃገር ኣባሪሩ

ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሃማድ ቡሃሪ፡ ንላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ምክልኻል ናይጀርያ ካብ ስርሖም ከምዘባረሮም ኣፍሊጡ። እዞም ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ናይጀርያ፡ ንሱ፡ ኣብ 2015 ስልጣን ኣብ ዝተረከበሉ እዋን'ዩ ሽመት ተዋሂብዎም። እቲ ፕረዚደንት ኣስማት እቶም ዝትክእዎም ኣዘዝቲ ሰራዊት'ውን ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣፍሊጡ። እቶም ካብ ስርሖም ዝተባረሩ፡ ኣዛዚ ሓይሊ ባሕሪ፡ ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ከምኡ'ውን [ኢታማጆር ሹም] ጠቕላሊ ሓለቓ ስታፍ እቲ ሰራዊት ምክልኻል ናይጀርያ እዮም። እዞም ሰብመዚ ስለምንታይ ካብ ስርሖም ተባሪሮም ግና ዝተዋህበ መብርሂ የለን። እንተኾነ፡ እቲ ስጉምቲ ምስቲ ጂሃዳዊ ጉጅለ ቦኮሓራም ዝፍጽሞም ዘሎ መጥቃዕትታትን፡ ቀጻሊ ጭውያታትን ብዝተሓሕዝ ከምዝተወስደ'ዩ ዝግለጽ። እዞም ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት እታ ሃገር፤ ካብ ስርሖም ክባረሩ ካብ ኣመሓደርቲ ግዝኣታት ናይጀርያን ባይቶ እታ ሃገርን ብዙሕ ጻውዒት ክቐርብ ከምዝጸንሐ'ውን ይግለጽ። ፕረዚደንት ቡሃሪ፡ ኣብ 2015 ኣብ ስልጣን ክመጽን እንከሎ፡ ነቲ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ እታ ሃገር ዘሎ ዕግርግር ከምዘኽትሞ ተመባጺዑ ነይሩ። እንተኾነ፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ናይጀርያ ዝንቐሳቐን ግብረ-ሽበራዊ ጉጅለ ቦኮ-ሓራም ብቐጻሊ መጥቓዕትታት ከካይድ ጸኒሑ። ካልኦት ግበረ-ሽበራዊ ጉጅለታት'ውን ኣብቲ ዞባ ወተሃደራዊ ስርሒታት የካይዱ ምህላዎም ይግለጽ። ኣብ ትሕቲ ስልጣን ቡሃሪ፡ ኣብ ማእከላይ ዞባ እታ ሃገር ኣብ መንጎ ሓረስቶትን ጓሶትን ጎንጺ ብቐጻሊ ይውላዕ ከምዘሎን፡ ከምኡ'ውን ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ እታ ሃገር ጭውያት ይፍጸም ከምዘሎን ይሕበር። ቦኮ ሓራም መንግስቲ ናይጀርያ ነቲ ብቦኮ ሓራም ዝፍለጥ ጂሃዳዊ ምንቅስቓስ ዝተመስረተሉ ሰሜናዊ ምብራቕ ክፋል እታ ሃገር ንምቁጽጻር ኣብ ቀጻሊ ጻዕሪ ይርከብ። ብመሰረት መረዳእታ ዓለም ለኻዊ ተርታ ግብረ ሽበራ፡ ቦኮሓራም፡ ካብ 2011 ኣትሒዙ፡ ኣብ ናይጀርያን ጎረባብቲ ሃገራትን፡ ምስ ኵናት ብዝተኣሳሰር ሞት ልዕሊ 37,500 ሰባት፡ ምስ ግብረ ሽበራ ብዝተኣሳሰረ ድማ ንሞት ልዕሊ 19 ሽሕ ሰባት ተሓታቲ ኮይኑ ይርከብ። ኣብ 2015 ምስ ኣይ-ኤስ ክሰርሕ ቃል ዝኣተወ ሓደ ጉጅለ ካብ ቦኮ ሓራም፡ “ናይ ምዕራብ ኣፍሪቃ እስላማዊ መንግስቲ” እየ ብምባል፡ ዶባት እቲ ኸባቢ ብቐሊሉ ብምስጋር ኣብ 2018 ኣብ ቀላያት ጫድ ድልዱል መዓስከር ኣቚሙ ይርከብ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ አይ ኤስ ነዚ ኣብ ኣፍሪቃ ዝተራእየ ምትሕብባር ብቐጻሊ ክዛረበሉ ጸኒሑ ኣሎ። ወተሃደራት ናይጀርያ ካብ 2009 ጀሚሩ ነቶም እስላማዊ ዕጡቓት ሓይልታት ቦኮ ሓራም ክዋጋእ ጸኒሑ'ሎ። በቲ ጎንፂ ልዕሊ 30,000 ሰባት ክሞቱ እንከለው ኣስታት 18 ሚልዮን ካብ ገዛውቶም ተመዛቢሎም ይርከቡ።


ኮቪድ-19፡ ኣብዚ ዓመት እቲ ብብዝሒ ኣብ ጉግል ዝተኣለሸ ኮይኑ

ኣብዛ ብጽልዋታት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተጠቕዐት ዓመት፡ ኣብ ኬንያ፣ ደቡብ ኣፍሪቃን ናይጄሪያን ኮሮናቫይረስ ኣብ ጉግል ብብዝሒ ዝተኣለሸ ክኸውን ግድን'ዩ። ኣብታ እዚ ለበዳ ከቢድ ማህሰይቲ ዘውረደላ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሰባት ብዛዕባ እቶም ዝተነበሩ መምርሒታት ዕጽዋ፣ ዜናታት ሲጋራን ኣልኮላዊ መስተን ዝርዝር ሓበሬታ ንምርካብ ኣብ ጉግል ይእልሹ ነይሮም። ኣብ ኬንያ፡ ምስቲ ለበዳ ብዝተኣሳሰር ኣልኮል ዘለዎ መጽረዪ ኢድ (ሳኒታይዘር) ከመይ ይስራሕ? ዓቕሚ ምክልኻል ሕማማት ብኸመይ ተዕቢ? ዝብሉ ይእለሹ ነይሮም። ሓምሻይ ወለዶ (5ጂ) 'ኣብ ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ እጃም ኣለዎ እዩ' ብዛዕባ ዝብል ዝምቡዕ ሓበሬታ፡ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ካብ ሞንጎ ብብዝሒ ሓበሬታ ክረኽብሉ ዝደለዩዎ'ዩ። ብተወሳኺ፡ ብዛዕባ መረጻ ኣመሪካ፣ ዝርዝር ሓበሬታ ጆ ባይደንን ምኽትሉ ካማላ ሃሪስን'ውን ኣብ ሰለስቲአን ሃገራት ትኹረት ዝሰሓበ ዛዕባ ነይሩ። ብኻልእ ወገን ናይጄሪያውያን፡ ዜናታት ህቡባት ሰባት ክረኽቡ ይደልዩ ነይሮም። ፕሪሚየር ሊግ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣብ ኬንያ እቲ ዝለዓለ ትኹረት ዝረኸበ ጉዳይ ኮይኑ፡ 'ፌም' ዝብል ሙዚቃ ኣፍሮ ቢት ዴቪዶ ኣብ ናይጄሪያ ብብዝሒ ኣብ ጉግል ተኣሊሹ። ደቡብ ኣፍሪቃውያን ከኣ ብዛዕባ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ፍሉጥ ዝኾነ ካብ ፍራምረ ዝስራሕ ኮክቴይል ማርቲን፡ ኣሰራርሕኡ ዝምልከት ንምፍላጥ ይእልሹ ነይሮም።


ናይጀርያ፡ ሓደ ቤት ትምህርቲ ብዕጡቓት ምስ ተጠቕዐ ኣማኢት ተምሃሮ ደሃዮም ጠፊኡ

ኣብ ሰሜን ምዕራብ ናይጀርያ፡ ዕጡቓት  ንሓደ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ምስ ኣጥቅዑ ፡ ብኣማኢቲ ዝቑጸሩ ተምሃሮ ናብ ዝኣተውዎ ኣይተፈልጠን ተባሂሉ። እቶም ዕጡቓት ብሞቶርሳይክል መጺኦም ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ተኹሲ ምስ ከፈቱ፡ ብዙሓት ሰንቢዶም ፋሕ ብትን ክብሉ ከምዝጀመሩ መሰኻኽር ዓይኒ ተዛሪቦም። እቲ መጥወቃዕቲ ኣብታ ሃገር ካጺና ኣብ ዝተብደሃለት ግዝኣት ዝርከብ መንግስታዊ ቤት ትምትህርቲ ሳይንስ ዝተፈጸመ ኾይኑ፡ ልዕሊ 800 ተምሃሮ ድማ ኣብኡ ይነብሩ። ትማሊ ቀዳም ሰራዊት እታ ሃገር፡ እቶም ዕጡቓት ዝተሓብእሉ ጣሻ ከምዝፈለጠን ከምዝተታኸሶምን ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ገና ብዝርዝር ኣይተፈልጠን፤ ዝተጎድኡ ተምሃሮ ምህላዎምን ዘይምህላዎን ኣይተሓበረን። ብዙሓት ተምሃሮ ግና ናብ ዝኣተውዎ ኣይተፈልጠን። ፕረዚደንት ናይጀርያ፡ ሙሓሙዱ ቡሃሪ፡ ነቲ መጥቃዕቲ ብምኹናን፡ እቲ ቤት ትምህርቲ  ክንደይ ዝኣኽሉ ተምሃሮ ከምዝጠፍኡን መንነቶምን ከጻሪ ኣዚዙ ኣሎ። ደቆም ዝወሰዱ ተምሃሮ ድማ ከፍልጡ ጻውዒት ቀሪቡ። ኣብ ጥቓ እቲ ተምሃሮ ኣብኡ እናነበሩ ዝመሃሩሉ ቤት ትምህርቲ ዝነብሩ መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ከምዝበልዎ፡ እቲ መጥቃዕቲ ዓርቢ ናይ ምሸት ሰዓት 11 [5] እዩ ዝጀመረ ኾይኑ ንልዐዕሊ ሓደ ሰዓት ጸኒሑ። ሓጹር ዘሊሎም ኣምሊጦም ዝነበሩ ልዕሊ 200 ተምሃሮ ዝተመልሱ ኮይኖም፡ ዝተረፉ ግን ናብ ዝኣተዉዎ ኣይተፈልጠን። እቶም ዕጡቓት ብዙሓት ተምሃሮ ሒዞም ክኸዱ ከምዝረእዩ መሰኻኽር ዓይኒ ይዛረቡ።


ሂወት 9 ደቂ-ኣንስትዮ ዝቐዘፈ ዕሉል ናይጀርያዊ ቀታሊ ክሕነቕ ተፈሪዱ

ሓደ ን9 ደቂ ኣንስትዮ ዝቐተለ ናይጀርያዊ ገበነኛ ኣብ ወደባዊት ከተማ ፖርት ሃርኮርት ንሞት ተፈሪዱ። ኣኽበርቲ ሕጊ ከም ዝብልዎ፡ ወዲ 40 ዓመት ግሬሼስ ዴቪድ-ዌስት፡ ነተን ግዳያት ናብ ሆቴል ብምውሳድ ሓኒቑ'ዩ ዝቐትለን ነይሩ። እቲ ቀታሊ፡ ካብ ሓምለ ክሳብ መስከረም 2019 ኣብ ዝነበረ እዋን'ዩ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ናይጀርያ ነቲ ገበን ፈጺምዎ። ኣብታ ሃገር፡ ናይ ሞት ፍርዲ ክፍጸም ንቡር ኣይኮነን- እቲ ዝደሓረ ፍጻመ ናይቶም ኣብ 2016 ዝተቐትሉ ሰለስተ ሰባት ጥራይ'ዩ ነይሩ። ሓንቲ ካብ ግዳያቱ ብሂወት'ኳ ክትድሕን እንተኸኣለት፡ ኣብቲ ናይ ፍርዲ መስርሕ ግን ምስክርነታ ኣይሃበትን። ዋላ'ኳ ካብቲ እትነብረሉ ዞባ ከይትወጽእ እንተ ተነግራ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ኣበይ ከምዘላ ከምዘይፍለጥ ሰብመዚ ገሊጾም። ቤት ፍርዲ፡ ኣብ ናይታ ውልቀሰብ ጉዳይ'ውን ብፈተነ ቅትለት ገበነኛ ኮይኑ ረኺብዎ'ዩ። እቲ ቀታሊ፡ ዋላ'ኳ ካልኦት 6 ደቂ-ኣንስትዮ ከምዝቐተለ'ውን እንተ ተኣመነ፡ ጭብጢ ብዘይምርካቡ ብዛዕብኡ ክሲ ኣይቀረበሉን። ሰብመዚ ከምዝገለጽዎ፡ እተን ግዳያት ዝተቐትላሉ ኣገባብ ተመሳሳሊ'ዩ። ምስተን ግዳያት ጾታዊ ርክብ ድሕሪ ምፍጻም፡ ኣእጋረንን ኣእዳወንን ብዝተቐደ ጻዕዳ ኣንሶላ ይኣስረን ከምዝነበረ ጠቒሶም። ብዝተቐደ ጨርቂ ኣንሶላ ሓኒቑ ከምዝቐተለን'ውን ኣብቲ ቤት ፍርዲ ተገሊጹ። ዝበዝሓ ካብተን ግዳያት ፋይቶት ምዃነን ይፍለጥ። ብኸመይ'ዩ ክትሓዝ ኪኢሉ? ኣብ መጀመርታ፡ ብዘይ ሕጋዊ ጠበቓ ኣብ ዝተሓተተሉ ዴቪድ-ዌስት ዝፈጸሞ ገበናት ተኣሚኑ ነይሩ'ዩ። ዳኛ ቤት ፍርዲ ግና፡ "ንክብደት ናይቲ ገበን" ኣብ ግምት ብምእታው ብመስርሕ ቤት ፍርዲ ክሓልፍ ወሲኑ። ኣብቲ እዋን'ቲ፡ ዝምልከቶም ሰብመዚ፡ ካልኦት ተሓባበርቲ ክህልውዎ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ጥርጣረ ነይሩዎም። ይኹን እምበር ነዚ ዝድግፍ ጭብጢ ኣይረኸቡን። ኣብ መስከረም ናይቲ ዝሓለፈ ዓመት፡ እቲ ቅትለት ኣብ ዝለዓለ ደረጅኡ ኣብ ዝበጽሓሉ እዋን፡ በቲ ቅትለታት ዝተቖጥዑ ዜጋታት ከተማ ፖርት ሃርኮርት፡ ናብ ጎደናታት ብምውጻእ ሰብመዚ ነቲ ቅትለት ደው ከብልዎ ጠሊቦም። ኣብ 19 መስከረም ድማ፡ ካብታ ከተማ ክወጽእ ኣብ ዝፈተነሉ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ። እቲ ገበነኛ፡ ካብ ሓደ ሆቴል ክወጽእ እንከሎ ዘርኢ ናይ 'ሲሲቲቪ' ስእሊ ምስ ተዘርገሐ፡ ቀልጢፉ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተላቢዑ። ብድሕሪ'ዚ፡ ኣባላት ጸጥታ፡ ኣብ ናይ ህዝቢ መጓዓዝያ ኣውቶቡስ ተሰቒሉ ናብ ካልእ ከባቢ ክኸይድ 45 ደቒቕ ምስ ተጓዕዘ ኣርኪቦም ሓዞሞ። ፖሊስ ከምዝበሎ፡ እቲ ገበነኛ ኣባል ናይ ሓደ 'ደይ ባም' ዝተባህለ ብቕዲ ማፍያ ዝንቀሳቐስ ጉጅለ ገበነኛት እዩ ነይሩ። እቲ ጉጅለ ኣካል ናይቲ ኣብ ሓደ እዋን ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐሱ ዝነበሩ ዕጡቓት ተቓወምቲ መንግስቲ ዝነበረ'ዩ። ነተን ግዳያት ንምቕታል፡ ግልል ዝበሉ ሕሱራትን ካሜራታት ዘይብሎምን ሆቴላት ይመርጽ ነይሩ። እተን ግዳያት ከመይ ዝበላ'የን? እተን ግዳያት፡ ማውሪን ኢዉሩ፡ ጀኒፈር ዎኮቻ፡ ሊንዳ ዋሪፓ፡ ብለሲንግ ኢፊዮንግ፡ ሮዝ ሳሙኤል፡ ከለቺ ብሪጂት ኦኑዎሃ፡ ፔሸንስ ሃሞን ኣንቶኒያ ኢበን ብዝብል ኣስማት ዝጽውዓ'የን። ብዘካ ኣብ መጀመርታ ናይቲ ፍርዳዊ መስርሕ ዝተቐልቀለ ኣቦኣ ንሓንቲ ካብኣተን፡ ቤተሰብን መሓዙትን ናይተን ግዳያት ኣብቲ ቤትፍርዲ ከምዘይተረኽቡ፡ ወኪል ቢቢሲ ሓቢራ። ዝበዝሓ ካብተን ግዳያት ፋይቶት ምዃነን ይፍለጥ። "ከምዛ ዋላሓደ ሰብን ኣድራሻን ዘይበለን፡ መለለዪ ዘይብለን ዓይነት'ዩ ነይሩ" ትብል ካሪና ኢጎኒኮን። መርመርቲ ከምዝብልዎ፡ እቲ ቀታሊ፡ ንግዳያቱ ወታሃደራዊ መኮንን ተመሲሉ፡ ብዙሕ ገንዘብ ክህበን ምዃኑ እናታለለ'ዩ ናብቲ ሆቴል ዝወስደን ነይሩ። ሓንቲ ካብኣተን፡ መዓልቲ ልደታ ንምብዓል ካብ ንግዳዊት ከተማ ናይጀርያ ዝኾነት ሌጎስ ምስ ከደት ከም ዝተቐትለት ጸብጻባት ሓቢሮም። "ኣብቲ ኣዕሪፋትሉ ዝነበረት ሆቴል'ዮም ተራኺቦም። መስተ ሰትዮም ቁጽሪ ቴለፎን ተለዋዊጦም ከይዶም። ሞታ ከኣ ሽዓ ምሸት ረኺባቶ" ክብል ሓደ መርማሪ ፖሊስ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ገበነኛ፡ ነተን ግዳያት ቅድሚ ምቕታሉ፡ ከየእውያ ብካራ ከምዘፈራርሐን ፖሊስ ይገልጹ። "እተን ግዳያት ዕርቃነን ወጺአን፡ ኣብ ኣእጋረን፡ ቅልጽመንን ክሳደንን ብጻዕዳ ጨርቂ ተኣሲረን ኢና ረኺብናየን። "ዋላ'ኳ ርጉጽ መርትዖ እንተዘይተረኽበ፡ ናብ እምነት ዝተሓወሶ ኣገባብ ቅትለት ዘመልክት'ዩ፡ ኣነ ብውልቀይ ከምኡ ምዃኑ'የ ዝኣምን" ይብል መርማሪ ኤከህ። እታ እንኮ ካብተን ዘይምሕራ ኣእዳው ናይቲ ቀታሊ ዘምለጠት ጓል 23 በኒታ ኤቲም፡ ሓደ ለይቲ ምስ ተራኸቡ ካብ ሞት ዝደሓነት'ያ። እታ ፋይቶት ዝነበረት በኒታ፡ ኣብቲ ናይ ፍርዲ መስርሕ ግን ምስክርነታ ኣይሃበትን። ዋላ'ኳ ካብቲ እትነብረሉ ዞባ ከይትወጽእ እንተ ተነግራ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ኣበይ ከምዘላ ከምዘይፍለጥ ሰብመዚ ገሊጾም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ግን፡ ብ18 ነሓሰ 2019 ከምዝረኸበቶን፡ ተተሓሒዞም ናብ ሓደ ሆቴል ምስ ከዱ፡ ብሓይሊ ድሕሪ ምዕማጹ፡ ብኻራ ከምዘፈራርሓን ምስ መንበር ከምዝኣሰራን ተዛሪባ ነይራ። "ነቲ ናይ ዓራት ኣንሶላ ኣቕጢኑ ቀዲዱ፡ ኣእጋረይን ኣእዳወይን ኣሲሩኒ፡ ካልእ ጭርቂ ጌሩ ድማ ኣፈይ ኣሲሩኒ። "ኡይ'ኳ እንተበልኩ፡ ቴለቪዥን ዓው ስለዘበላን፡ ኣብ ጥቓ'ቲ ክፍሊ ናይ መብራህቲ ጀነሬተር ስለዝነበረትን ዝሰምዓኒ ኣይረኸብኩን" ኢላ። "ከይቀትለኒ ለሚነዮ" ኣብታ ህሞት እቲኣ፡ ቴለፎና ሒዙ ጥራይ ምስ ወጸ፡ ካልኣይ ኣይተመልሰን። ንጽባሒቱ፡ ከም ገለ ገይራ ኣብ ኣፋ ዝነበረ ጨርቂ ፈቲሓ ኡይ ምስ በለት፡ ሰራሕተኛታት ናይቲ ሆቴል መጺኦም ገላጊሎማ።


ናይጀርያ፡ ወታሃደራት ብዝፈጸምዎ ቅትለት ዝተቖጥዑ ናዕበኛታት ህንጻታት የቃጽሉ

ኣብ ከተማ ሌጎስ፡ ንዝተፈጸመ ቅትለት ብምቅዋም ብዙሓት ናይጀርያውያን ኣብ ጎደናታት እታ ከተማ ተቓውሞታቶም የስምዑ ኣሉ። ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞታት ተዅሲ ከምዝተሰምዐ ጸብጻባት ካብታ ከተማ ሓቢሮም። ትማሊ ሰሉስ: ሓይልታት ጸጥታ ናይጄርያ፡ ኣብ ከተማ ሌጎስ ንኢሰብኣውነት ተግባራት ፖሊስ ብምቅዋም ሰላማዊ ሰልፊ ኣብ ዘካይዱ ዝነበሩ ሰልፈኛታት ተኹሲ ከፊቶም 20 ሰባት ቀቲሎም፡ ካልኦት 50 ከምዘቑሰሉ ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ገሊጾም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ብዛዕባ እቲ ቅትለት እሙናት ምንጭታት ከምዘለውዎ ሓቢሩ። ምኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ነበር ሂላሪ ክሊንተን እውን ነቲ ፍጻሜ ብምቅዋም፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሓመድ ቡሃሪ ነቲ ቅትለት ደው ከብሎ ብትዊተር ጸዊዓ ኣላ። መንግስቲ ብዛዕባ እቲ ዝተኻየደ ቅትለት ህጹጽ መርመራ ከካይድ ምዃኑ ሓቢሩ ኣሎ። ድሕሪ እቲ ፍጻ፡: ኣብ'ታ ከተማ ን24 ሰዓታት ዝጸንዕ ሰዓታት እቶ እቶ ተኣዊጁ ኣሎ። እቶም ሰልፈኛታት ነቲ ሕጂ ዝተበተነ ኣንጻር ስርቅን ምጥፍፋእን ዝቖመ እሞ፡ በንጻሩ ዘይተኣደነ ግህሰት ዝፍጽም ዝነበረ ክፋል ፖሊስ እታ ሃገር ንኽፈርስ ንኽልተ ሰሙን ሰልፊ ከካይዱ ቀንዮም። ምስ ጋንታ ማንቸስተር ተሰሊፉ ዝጻወት ናይጀርያዊ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ኦዲዮን ጁደ ኢግሃሎ፡ መንግስቲ ናይጄርያ ንዜጋታቱ ብምቕታሉ “ብመንግስተይ ሓፊረ” ክብል ኣብ ትዊተር ብቪድዮ ኣብ ዝዘርገሖ መልእኽቲ ገሊጹ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ናየኒ ጆንስ ዕጡቓት ወተሃደራት ናብቲ ሰልፊ ዘካይድ ዝነበረ ህዝቢ ተዅሲ ከምዝኸፈቱን ጭብጥታት ንምኽዋል ነቶም ዝወደቑ ሬሳታት ኣልዒሎም ከምዝኣለዩዎምን ሓቢሩ። እቲ ዘጋጠመ ፍጻሜን መውጋእትን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብቐጥታ ተዘርጊሑ እዩ። ስሙ ዘይተገልጸ ናይ ዓይኒ ምስክር፡ ፖሊስ፡ ልክዕ ሰዓት 6.45 ናይ ድሕሪ ቀትሪ ናብቲ ሰላማዊ ሰልፊ ዘካይድ ዝነበረ ተቓዋሚ ተዂሲ ከምዝኸፈቱ ሓቢሮም። “እናተኮሱ ኣትዮሙና። ኣብ ጥቓይ ዝነበረ ሰብ ከኣ ተሃሪሙ ወዲቑ ንእለቱ ሞይቱ” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “እቶም ፖሊስ ነቲ ናዕቢ ክብትኑ ንሰዓትን ፈረቓን ዝኸውን ተኲሶም። ነቲ ዝወደቐ ሬሳ ከኣ ኣልዒሎም ይወስዱዎ ነይሮም። እቶም ወተሃደራት መከላኸሊ ዕርዲ ስለዝሃነጹ ኣምቡላንስ ናብቲ ቦታ ብቐሊሉ ክኣትዋ ኣይከኣላን” ክብል ገሊጹ። ካልኦት ኣርባዕተ ሰባት እውን ንሮይተርስ 'ፖሊስ ናብ ሰልፈኛታት ተዂሲ ከምዝኸፈቱ' ሓቢሮም። ሓደ ካብኦም ወዲ 55 ዓመት ኣልፍረድ ኦኖንገቦ ዝተባህለ፡ “ናብቲ እኩብ ህዝቢ ተዅሲ ከፊቶም ክልተ ሰባት ብጥይት ተሃሪሞም ክወድቁ ከኣ ብዓይነይ ርእየ” ክብል ምስክርነቱ ሂቡ። ኣፈኛ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዒሳ ሳኑሲ “ሰባት ካብ ፖሊስ ብዝተተኮሰሎም ጠያይቲ ሞይቶም ኣለው። ክንደይ ምዃኖም ከኣ ነጻርዮ ኣለና" ኢሉ። ሰበስልጣን ናይጀርያ እንታይ ምላሽ ኣለዎም? ኣፈኛ ከንቲባ ሌጎስ ጉቦየጋ ኣኮሲል “ንንጹሃት ዜጋታት ንምክልኻል፡ ኣብ ትሕቲ ተቓውሞ ሳርስ ዝተኸወሉ ገበነኛታት ደው ንምባል ዝተኣወጀ ናይ 24 ሰዓታት እቶ እቶ ንምኽባር ብዘጋጠመ ተዅሲ ቅትለት ኣጋጢሙ ኣሎ። ህጹጽ መርመራ ከኣ ክካየድ እዩ” ክብል ብትዊተር ሓቢሩ። ብሮይተርስ ዝተሓተተ ኣፈኛ ሰራዊት ናይጄርያ ግን ምላሽ ክህብ ፍቓደኛ ኣይኮነን። እቲ ናዕቢ ብኸመይ እዩ ጀሚሩ? ቅድሚ ክልተ ሰሙን እቲ ስርቅን ምጥፍፋእን ክቆጻጸር ዝቖመ ግን ከአ ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ፡ ማህረምትን ቅትለትን ዝፍጽም ዝነበረ ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ክፈርስ  ኣለዎ ብዝብል እዩ እቲ ሰልፊ ክካየድ ቀንዩ። ፕረዚደንት ናይጄርያ ቡሃሪ ብ11 ጥቅምቲ ነቲ ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ኣፍሪሱዎ እዩ። እንተኾነ ሰልፈኛታት ኣብ ሓይልታት ጸጥታን ምሕደራ እታ ሃገርን  ዝያዳ ለውጥን ምትዕርራይን ብምጥላብ እዮም ሰልፎም ክቕጽሉ ጸኒሖም። ከንቲባ ሌጎስ ባባጂደ ሳንዎ-ኦሉ እቲ ሰልፊ ብገበነኛታት ተጨውዩ እዩ ክብል ተዛሪቡ።


ናይጀርያ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ክትከፍት እያ

መንግስቲ ናይጀርያ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ክኽፈታ ኣዚዙ፡፡ ሚኒሰተር ትምህርቲ ናይጀርያ ኣዳሙ ኣዳሙ፡ መንግስቲ ናይጀርያ ኣብያተ ትምህርቲ ክኽፈታ ከምዝወሰነ ሎሚ ኣፍሊጡ ኣሎ፡፡ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ 12 ጥቅምቲ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ክኽፈታ ምዃነን ድማ ውሃብ ቃል እቲ ሚኒስትሪ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ክልላትን ናይ ውልቀ ኣብያተ ትምህርትን ድማ ዝኸፍታሉ ኣገባብ ክውስና ምዃነንን: ተቖጻጸርቲ ኣካላት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ድማ እተን ትካላት ምምሃር ዝጅምራሉ ግዘ ክውስኑ እዮም ኢሉ፡፡ ገለ ክልላት ናይጀርያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ቀዳማይን ካልኣይን ደረጃ ኣብያተ ትምህርቲ ጀሚረን እየን፡፡ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ተዓጽዮም ዝጸንሑ ኣብያተ ትምህርቲ ምኽፋት ሓዊሱ ኣንቢረንኦ ዝጸንሓ እገዳታት የልዕላ ኣለዋ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ዘበነ ትምህርቲ እዚ ዓመት ካብ ወርሒ ጥቅምቲ ክጅመር ምዃኑ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዝወሰነ ይዝከር፡፡ ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ተዓጽየን ዝነበራ ኣብያተ ትምህርቲ ክኽፈታ ዝገበረት ናሚብያ፡ ዛጊድ ልዕሊ 300 ተምሃሮ በቲ ቫይረስ ከምዝተለኸፉ ገሊጻ ኣላ፡፡ ኣብ ናሚብያ ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ልዕሊ 11 ሽሕ ዝበጽሐ ኮይኑ፡ 123 ሰባት በቲ ቫይረስ ሞይቶም ኣለዉ፡፡


ናይጀርያ ዝቐልጠፈ መመርመሪ ኮሮናቫይረስ ከምዝሰረሐት ገሊጻ

ናይጀርያ ኣብ ውሽጢ 40 ደቒቕ ውጽኢት መርመራ ዝነግርን ንምምርማር ብዙሕ ሞያዊ ዓቕሚ ዘይሓትትን መመርመሪ ኮሮናቫይረስ ከምዝሰረሐት ገሊጻ፡፡ ሚኒስተር ጥዕና እታ ሃገር ኦሉሩኒምበ ማሞራ፡ እቲ ናይጀርያ ዝሰርሓቶ መመርመሪ፡ ካብቲ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ጥቕሚ ዝውዕል ዘሎ መመርመሪ ፒሲኣር ቅልጡፍን ዋግኡ ድማ ብ 10 ዕጽፊ ዝነኣሰ ከምዝኾነን ገሊጹ፡፡ እቲ ገና ብተቖጻጸርቲ ኣካላት ዝረገጋጽ መመርመሪ፡ ንትሑት ዓቕሚ መርመራ እታ ሃገር ክሕግዝ ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ፡፡ እቲ ‘ሳርስ-ኮቭ-2 ኣይዞተርማል ሞለኪዩላር ኣሰይ’ ዝብል መጸውዒ ዝተውህቦ መሳርሒ ኮሮናቫይረስ፡ ብትካል ምርምር ሕክምና ናይጀርያ ዝማዕበለ ከምዝኾነ ሰብመዚ ሓቢሮም፡፡ ሓላፊ ሓይሊ  ዕማም ምክልኻል ኮሮናቫይረስ ናይጀርያ ቦስ ሙስጦፋ፡ ድማ ነቲ መመርመሪ መሳርሒ እታ ሃገር ኣብ ምክልኻል እቲ ለበዳ ዘበርከተቶ ምህዞ ከምዝኾነ ተዛሪቡ፡፡ ብተወሳኺ፡ እቲ መሳርሒ ፍቓድ ምስረኸበ ቀልጢፉ ናብቲ ማሕበረሰብ ከምዝከፋፈል ሰብመዚ ሓቢሮም ኣለዉ፡፡ ኣስታት 200 ሚልዮን ህዝቢ ዘለዋ ናይጀርያ፡ ዛጊድ ልዕሊ 500 ሽሕ ምርመራ ኣካይዳ ኣላ፡፡ ኣብታ ሃገር ልዕ 58 ሽሕ ሰባት በቲ ቫይረስ እንትልከፉ፡ ቁጽሪ በቲ ቫይረስ ዝሞቱ ድማ ልሊዕ 1000 በጺሑ ኣሎ፡፡ ቁጽሪ መዓልታዊ ዝልከፉ ሰባት ግን ይንኪ ከምዘሎ ተገሊጹ፡፡


ብባርነት ንዝገዝኣ ‘ጎይታኣ’ ኣብ ቤት ፍርዲ ደው ኣቢላ ዝተዓወተት ሰበይቲ

ሃዲዛቱ ማኒ-ካሮው፡ ገና ጓል 12 ዓመት ዕሸል እናሃለወት፡ ንናይቲ ከባቢ ባህላዊ ሓለቓ ተሸይጣ፡  "ሓምሸይቲ በዓልቲ ቤት" ክትከውን ዝተገደደት እያ። እታ ካብ ቢቢሲ 100 ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ ኮይና ዝተሓረየት፡ ማኒ፡ "ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ህይወት እዩ ነይሩ። መሰል ኣይነበረንን፡ ከዕርፍ ኣይከኣልን፡ ኣይምገብን ነይረ፡ ዋላ ናይ ገዛእ ርእሰይ ህይወት ኣይነበረንን" ክትብል ኣብ ደቡባዊ ኒጀር ካብ ዝርከብ ገዝኣ ኮይና ትዛረብ። ‘ዋሃያ’ ኣብ’ቲ ከባቢ ብሰፊሑ ዝተለምደ ዓይነት ባርነት ኮይኑ፡ ሃብታማት ደቂ ተባዕትዮ ንመንእሰያት ደቂ ኣንስትዮ ንጾታዊ ርክብን ንስራሕ ገዛን ብውሑድ ክሳብ 200 ዶላር  ገዚኦም፡ እንተበዝሐ ኣርባዕተ ኣንስቲ ዝፈቅድ እስላማዊ ሕጊ ንምዕጋት፡ ሓምሸይቲ ኣንስቲ ይገብርወን። ወይዘሮ ማኒ፡ ኣብ 1996 ተሸይጣ ን11 ዓመታት ባርያ ኮይና ኣሕሊፋ። መከራኣ ግን በዚ ኣይተዛዘመን። ኣብ 2005 ሓራ ወጺኣ ምስ ዝመረጸቶ ሰብኣይ ምስ ተመርዓወት፡ እቲ ብባርነት ዓዲጉዋ  ዝነበረ ሰብኣይ  ‘ኣብ ርእሲ ሓዳር ብምድራብ’  ከሲሱዋ፡ ወ/ሮ ማኒ ነፍሰጾር እናሃለወት ተፈሪዳ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተኣሲራ። ኣብ መወዳእታ፡ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ጸኒሑ፡ እቲ ብይን ተገልበጠ። እዚ ድሑር ልምዲ፡ ዘይሕጋዊ ንምግባር ቀጻሊ ጻዕርታት እኳ እንተተገብረ፡ እቲ ነገር ኣብ ኒጀር ሱር ዝሰደደ  እዩ ነይሩ። ሕጂ ወይዘሮ ማኒ ኣብታ ኣብ ደቡባዊ ዞባ ታሆዋ ኒጀር እትርከብ ከተማ ዞንጎ ካጋጊ ናይ ገዛእ ርእሳ ህይወት መስሪታ ትነብር፡ካልኦት ደቂ ኣንስትዮ መሰለን ተረዲአን ካብ ባርነት ንኽድሕና ድማ ጎስጓስ ትገብር። ጉዳይ ሚስ ማኒ ኣብ ዓዳ እዚ ሕጊ ንኽቕየር ዓቢ ኣበርክቶ ነይርዎ። ይኹን እምበር፡ ሎሚ’ውን ልዕሊ 130 ሽሕ ሰባት ኣብ ኒጀር ባሮት ኮይኖም ከምዘለዉ መጽናዕቲ ‘ግሎባል ባርነት ኢንዴክስ’ ይሕብር። "ሓሙሻይ ኣንስቲ" ኣብቲ ዞባ ብዝርከቡ ሃብታማት ደቂ ተባዕትዮ ባሮት ይኾና፣ ብተወሳኺ ድማ ብ'ሳዳካ' ዝፍለጥ ተዛማዲ ልምዲ ከም ህያብ ይቐርባ። ክልቲኦም፡ ዋሃያን ሳዳካን፡ ከም ዓይነታት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ጾታዊ ርክብ ይቑጸሩ። ብመሰረት ሕጊ እስልምና ባሮት ጎይታአን፡ ኣርባዕተ ክምርዐው ዝፈቕደሎም ኰይኑ፡ እዘን ‘ሓሙሻይ ኣንስቲ’ ካብ ዕዳጋ ብመሸጣ ዝኣትዋ እየን ። ኣእምሮኣዊ፡ ኣካላውን ጾታውን መጥቃዕቲ ይበጽሐን። ብተደጋጋሚ መግብን ካልእ መሰረታዊ ድሌታትን ይኽልከላ። ዕዮገዛ ይሰርሓ፡ ጥሪት ይጓስያ፡ ኣእካል ክዘርኣን ክዓጽዳን ይግደዳ። እዚ፡ ኣብ ኒጀር ተዓዲጋ ዶብ ሰጊራ ናብ ናይጀርያ ምስ ተወሰደት ልሙድ ናብራ ሃዲዛቱ ማኒ-ካሮው እዩ ይሩ። እቲ ጽልዋ ዘለዎ ‘ሓለቓ’ ንዓኣን ንኻልኦት ሸውዓተ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ብሓንሳብ ብምዕዳጉ "ጽቡቕ ዋጋ ዕዳጋ ከምዝረኸበ" ትዛረብ። እቲ ዕድጊት ብዘይ ፍቓድ ንሳ ወይ ወለዳ ዝተገብረ እዩ። ካብ ሓደ ግዜ ንላዕሊ፡ ናብ ኒጀር ተመሊሳ ክተምልጥ ፈቲና፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ እዋን ግን ተታሒዛ ናብ ናይጀርያ ክትምለስን ዝኸበደ መቕጻዕቲ ክገጥማን ርእያ። "ልክዕ ከምተን ኣጣሉ፡ ስለ ዝገዝኣኒ ከም ድላዩ ክገብረኒ ይኽእል ነይሩ" ትብል። ተዓሚጻ፡ ካብ ደቂ ብባርነት ዝሓዛ ክትወልድ ተገዲዳ። ልምዲ‘ዋሃያ’ ቅድሚ ሓያሎ ዘመናትዝጀመረ ኮይኑ ኣብ ሕብረተሰብ ኣዝዩ ሱር ዝሰደደ እዩ። በዓዳዊ ገዛእቲ ፈረንሳውያን፡ ኣብ መጀመርታ መበል 20 ክፍለ ዘመን ኣጊዶምዎ እኳ እንተነበሩ፡ ብተደጋጋሚ ግን ነቶም ገበነኛታት ካብ ምኽሳስ ሸለል ኢሎምዎም። ኣብ 1960፡ ብመሰረት ሓድሽ ቅዋም ኒጀር፡ ባርነት ዳግማይ ኣብ ወረቐት ዘይሕጋዊ ዀይኑ - ብተግባር ግን ቀጺሉ ኣሎ። ኣብ መወዳእታ፡ እታ ሃገር ፡ ኣብ 2003 ዓ.ም. ነዚ ድሑር ልምዲ፡ ብሕጊ ከም ገበን ክቑጸር ኣዊጃ። ነዚ ውሳነ ስዒቡ፡ ሚስ ማኒ ናይ ናጽነታ ምስክር ወረቐት ተዋሂብዋ፡ ኣብ 2005 ድማ ምስ ክልተ ደቃን ክልተ ብጾታን ናጻ ወጺኣ። ከም ብሓድሽ ከም ነጻ ሰብ ክትነብር ጂመራ ኣላ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ምስ ናይ ሕጂ በዓል ቤታ ክትምርዖ ምስ ከደት ግን፡ እቲ ናይ ቀደም ‘ጎይታኣ’ ናብ ቤት ፍርዲ ወሲዱ፡ ብኽልተ መርዓ ከሲሱዋ። ወይዘሮ ማኒ፡ ብ 'ኽልተ ሓዳር' ገበነኛ ኮይና ተረኺባ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ማእሰርቲ ተፈሪዳ። እዚ ውሳነ ኣብ 2019 እዩ ተሰሪዙ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኒጀር ኣብ ቤት ፍርዲ ቁጠባዊ ማሕበረሰብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ (Ecowas) እውን ክሲ ኣቕሪባ፡ እዚ ድማ ፍሉይ ፍርዲ ንኽወሃባ ምኽንያት ኮይኑ። ዳያኑ፡ ኒጀር ነቲ ባርነት ዘካይድ ሰብኣይ ብዘይ ምፍራዳ፡ ናይ ገዛእ ርእሳ ጸረ-ባርነት ሕግታት ኣፍሪሳ፡ ሕጋዊ ሓላፍነታ ከምዘይተዋጸአት ወሲኖም። ሚኒ፡ ኣብ 2009፡ 20 ሽሕ ዶላር  ተኽሒሳ፡ መንግስቲ ኒጀር ድማ ከፊልዋ። ወይዘሮ ማኒ፡ ንፍትሒ ኣብ ዝገበረቶ ቃልሲ ብናይ ኒጀር ጸረ-ባርነት ትካል ቲሚድርያ ን፡ ብሪጣንያዊ ዘይመንግስታዊ ትካል ጸረ-ባርነት ኢንተርናሽናልን ተሓጊዛ። ፕረዚደንት ማሕበር ቲሚድርያ ዓሊ ቡዞው፡ ኣብተን "ስሉስ ኩርናዕ ሕፍረት" ዝብል ስም ዝሃበን ሰለስተ ከባቢታት፡ ባርነት ክሳብ ሕጂ ኣስፋሕፊሑ ከምዘሎ ይዛረብ። "ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ ዝርከበን፡ ዋሃዮ ዝካየደለን ምሉእ ዓድታት ኣለዋ" ይብል። ኣብ ኒጀር፡ ብመሰረት ሕጊ ጸረ ባርነት ገለ ክስታት ይምስረት ኣሎ። ኣብ መንጎ 2003ን መጀመርታ 2022ን 114 ጥርዓናት ባርነት ከምዝቐረቡን ካብዚኦም 54 ክስታት ከምዝተመስረቱን፡ ሽዱሽተ ፍርዲ ከምዝተውሃቦምን ሚስተር ቡዙ ይዛረብ። እዚ ሕጋዊ ውግእ ግን ካብ ምዕዋት ዝረሓቐ እዩ። እቶም ምስ ባርነት ዝተኣሳሰሩ ገበናት፡ ገበነኛታት ኮይኖም ዝተረኽቡ ካብ 10 ክሳብ 30 ዓመት ዝበጽሕ ናይ ማእሰርቲ ፍርዲ ክወሃቦም ዝግበኦ ኮይኑ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተፈርዱ ግን ኣዝዩ ዝሓጸረ ኮይኑ፡ ትሕቲ 10 ዓመት እዩ። ነቲ ጉዳይ ንምፍታሕ ሰፊሕ ስጉምትታት ክውሰድ ክኢላታት ይጽውዑ ኣለዉ። ትካል ሚስተር ቡዞው፡ ባህላውያን ሓለቕቶት - መብዛሕትኡ ግዜ ድሕሪ እዚ ተግባራት ዝኾኑ - ስልጣኖም ክምንጠሉ ከምዘለዎም ይመክር። ብተወሳ  ልምዲ 'ዋሃያ' ምስ እስላማዊ ሕጊ ዝሰማማዕ እዩ ዝብል ሰፊሕ ግጉይ ኣረኣእያ ክቕረፍ ጸዊዑ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ባርነት ዓለማዊ ጸገም ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኬፕታውን ዲን ሕጊን ኣቦ መንበር ትራስት ፋንድ ሕቡራት ሃገራትን፡ ፕሮፌሰር ዳንውድ ቺርዋ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ባርነት እናወሰኸ ይኸይድ ከምዘሎ ይገልጽ። ብዓለም ደረጃ 50 ሚልዮን ህዝቢ ኣብ ባርነት ዝነብር ከምዘሎን ካብዚኦም 7 ሚልዮን ካብ ኣፍሪቃ ከምዝኾኑን ብ2022 ብኣህጉራዊ ውድብ ዕዮ፡ ኣህጉራዊ ውድብ ስደትን ዋክ ፍሪን ዘቕረቦ ጸብጻብ ብምውካስ፡ ይጠቅስ። "ሃገራት ኣፍሪቃ ኣህጉራዊ ግዴታታተን እናፈጸማ፡ ኣብ ውልቃዊ ግዝኣተን ብኹሉ መልክዑ ኣንጻር ባርነት ሕጊ ስለዘየውጽኣ፡ ኲናት ኣንጻር ባርነት ከቢድ ኮይኑ'ሎ" ይብል ፕሮፌሰር ቺርዋ። ሎሚ፡ ሃዲዛቱ ማኒ፡ ካብ ሓደ ክሳብ 21 ዓመት ዝዕድሚኦም ሸውዓተ ቆልዑ ዝሓቖፈት፡ ሕጉስ ሓዳር ዘለዋ ኣደ እያ። ንሳ ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ እንተላይ ንሓፍታ፡ ካብ ባርነት ሃዲመን ነጻን ኣፍራይን ህይወት ክነብራ ሓጊዛ እያ። "ብፍላይ እተን ደቂ ኣንስትዮ ብዛዕባ ናጽነተን ብሕጊ ዝተሓለወ ክኸውን እየ ዘምህረን" ትብል። "ንዓይ ዘጋጠመኒ ሓንቲ ነገር'ውን ኣይጣዓስን'የ... ብኸንቱ ኣይነበረን፡ ስቅያተይ ንጉዳይ ዋሃያ ንዓለም ኣጉሊሑዋ እዩ"።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቀን ኣብ ውሽጢ ሳንዱቕ ገዲፈን ዝኸዳ ሓራሳት

ምዝዛም ሕገ መንግስታዊ መሰል ምንጻል ጥንሲ ኣብ ውጽኢት መረጻ መፋርቕ ኣሜሪካ ልዑል ተራ ተጻዊቱ እዩ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣብ ሓጋይ መሰል ምንጻል ጥንሲ ንምቕልባስ ኣብ ዝሓሰበሉ እዋን ዝተጠቕመሉ ሓደ ስነ-መጐት፡ ሕግታት ውሑስ መዕቆቢ ኣክንዲ ምቍራጽ ጥንሲ ኣማራጺ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም ዝብል ነይሩ። እዞም ውሑስ መዕቆቢታት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግዝኣታት ኣለዉ፤ ዝተጸገማ ኣደታት ድሕሪ ምውላደን ነዊሕ ከይጸንሓ መንነተን ከይገለጻን ከይተኸሰሳን ዕሸላተን ኣብዘን ዝተመደባ ቦታታት ገዲፈን ክኸዳ ይኽእላ እየን። እዚ ዛንታ በቲ ሕጊ ውሑስ መዕቆቢ ዝተጸልዉ ሰለስተ ሰባት እዩ። ኣብ ሓደ ካብቲ መወዳእታ ዘይብሉ ቆላታት ኣሪዞና፡ ጸልማትን ዝናብ ዘለዎን ክረምቲ እዩ ነይሩ። ሚሸል፡ ሓቀኛ ስማ ከይግለጽ ስለዝሓተተት ስማ ተቐይሩ እዩ - ንሳ ኣብ ዝተነጸለ ጽርግያ መኪና እናዘወረት ከላ፡ ደው ክትብል ተገዲዳ። "ኣዝዩ ቃንዛ ነይሩኒ - ናብ ሆስፒታል ንምኻድ ክምለስ ኣይከኣልኩን" ክትብል ትዝክር። ካብ ከተማ 20 ማይልስ ርሒቓ ኣብ ጥቓ ሓደ ውሕጅ፡ ሚሸል ኣብ ውሽጢ መኪና ሓሪሳ። "ዘፍርሕ እዩ ነይሩ፣ ክጽሊ ጥራይ ይዝከረኒ። ንማማ ይጽውዓ ነይረ... ማማ ደልየያ ነይረ።" ሚሸል ክትወልድ ከላ፡ ዓባይ ጓላ ኣብ ድሕሪት ኮፍ መበሊ እታ መኪና ደቂሳ ነይራ። ኣብቲ ጸልማት፡ ሞባይላ ባትሪ ስለዝወድአ፡ ን15 ደቓይቕ ኮፍ ኢላ፡ ነታ ሓዳስ ውላዳ ብኮቦርታ ጠቕሊላ ኣብ ጉልበታ ኣቐሚጣታ። ድሕሪኡ ሞተር መኪናኣ ኣልዒላ ብቕልጡፍ ክትዝውር ጀሚራ። ሚሸል ከም ዝጠነሰት ዝነገረቶ ሰብ ኣይነበረን። ኣዝያ ፈሪሓ ነይራ። ኣቦ ዓባይ ጓላ ክትግምቶ ዘይከኣል ሰብ እዩ። ካብኡ ተፈልያ እያ። ምስቲ ኣቦ ሓድሽ ህጻና ድማ ኣይትራኸብን። ናብ ጸበባ ከምዝኣተወት ኰይኑ ተሰሚዕዋ። ኣብቲ ኣብ ቀረባ ዝረኸበቶ ሆስፒታል ደው ኢላ። ብዛዕባ ሕጊ ውሑስ መዕቆቢ ኣሪዞና - እታ ዕሸል ክሳብ ዘይተጐድአት፡ ስማ ከይገለጸት ብዘይ ክሲ ንውላዳ "ክተረክብ" ከምእትኽእል - ትፈልጥ ነይራ። ስለዚ እታ ህጻን ኣብ ሕቝፋ ሒዛ ናብ መቐበሊ ኣጋይሽ ተጓየየት። "ምስ ክፍሊ ጻዕሪ ሕማም ሕርሲን ሕርስን ክራኸብ ሓቲተ። መጺኦም ኣዛሪቦምኒ፡ ኣነ ድማ 'ነታ ህጻን ክህቦም እቲ ዝበለጸ ኣማራጺ ዝኸውን ዝመስለኒ' ኢለ ነጊረዮም። ካብ ኣቦ ዓባይ ጓለይ ውሕስቲ ክትከውን ጥራይ እየ ዝደሊ።" ሚሸል ነታ ህጻን ናብተን ኣለይቲ ሕሙማት ኣረኪባታ። ሕጂ ካልኦት ስድራቤት ነታ ህጻን ወሲዶም ከም ውላዶም ከምዘዕብይዋ ትፈልጥ እያ። ኣብ ሆስፒታል ዝጸንሓትሉ ግዜ ሰለስተ ደቓይቕ ኣይመልእን። ንሄዘር በርነር ውዕዉዕቲ ተጣባቒት ውሑስ መዕቆቢታት ክትከውን ዝደረኻ ሞት ሓደ ሓድሽ ህጻን እዩ። ቅድሚ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ኣብቲ ከም ኣላይት ህጻናት (ነርስ) ኰይና እትሰርሓሉ ዝነበረት ክፍሊ ህጹጽ ረድኤት ሆስፒታል ፎኒክስ ኣብ ፈረቓ ስራሕ ነይራ። "ሓንቲ ጓል 15 ዓመት ቈልዓ መጺኣ ብዛዕባ ቃንዛ ከብዲ ኣማረረት። ኣገደስቲ ምልክታት ምስ ተመርመረት ናብ ሽቓቕ ከይዳ። ንውላዳ ባዕላ ወሊዳ ኣብ ሳንዱቕ ጓሓፍ ኣእትያቶ። ድሕሪ 20 ደቓይቕ ኣቢሉ ድማ ሓንቲ ኣላዪት ገዛ ረኺባቶ። ህይወት ዘድሕን ጻዕርታት ፈቲንና ግን ኣይተዓወትናን።" ዋላ'ኳ መርትዖ እንተሃለወ፡ እታ መንእሰይ፡ እቲ ህጻን ናታ ምዃኑ ነጺጋቶ። ብሓደ ኣባል ስድራቤት ግዳይ ጾታዊ ዓመጽ ከምዝኾነት ተጠርጢሩ። "ኣዝዩ ዘሰንብድ'ዩ ነይሩ" ትብል ሄዘር። ሕጂ ዳይረክተር ፕሮግራም ውሑስ መዕቈቢ ኣሪዞናን ከምኡ’ውን ፈጻሚት ዳይረክተር ሃገራዊ ኪዳን ውሑስ መዕቆቢ (NSHA) እያ። ካብ 1999 ኣትሒዙ 4,687 ዕሸላት ብሃገር ደረጃ ከም "ዝተገደፉ" ትኣምን። ሃገራዊ ኪዳን ውሑስ መዕቆቢ ናይ ሓገዝ መስመር ተሌፎን ኣለዎ፣ ኣብ ወርሒ ካብ 60 ክሳብ 100 ተሌፎን ይቕበል። ኣብ ሰነ፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣብ መሰል ምንጻል ጥንሲ ክመያየጥ እንከሎ፡ እቲ ብ300 ሚእታዊ ዝዛየድ ግዜ ተሌፎን ተደዊሉ ነይሩ። ጸረ ምንጻል ጥንሲ ዝዀኑ ጕጅለታት፡ ሕግታት ውሑስ መዕቆቢታት ኣድላይነት ምቍራጽ ጥንሲ ከምዘወግድ ንነዊሕ እዋን ክምጕቱ ጸኒሖም እዮም፣ እዚ ኣረኣእያ ድማ ኣብ እዋን መስርሕ ፍርዲ ተቓሊሑ እዩ። ናብ ሃገራዊ ኪዳን ውሑስ መዕቆቢ ዝድውሉ ሰባት፡ ንሓደ ህጻን ኣብ ውሑስ መዕቆቢ ናይ ምግዳፍ ምኽሪ ናይ መወዳእታ ኣማራጺ እዩ። እቲ ትካል፡ ወለዲ ነቶም ቈልዑ ንኸየዕብዮ ዝዓግቶም እንታይ ኢሉ ከምዝሓትት ሄዘር ትገልጽ። "መብዛሕትኡ ግዜ እቲ ምኽንያት እቲ ህጻን ዘይኮነስ ኵነታቶም'ዩ። ገዛ የብሎምን ድዮም? ክንክን ህጻናት የድልዮም ድዩ? ቃል ብቓሉ ንሓንቲ ኣደ ናይ ኤሌክትሪክ ሕሳብ ከፊለላ እየ፡ እዚ ድማ ነቲ ዝቕጽል ነገር ክትጻወሮ ከምእትኽእል ክስምዓ ገይርዋ።" ገለ ደቂ ኣንስትዮ ደወልቲ ደቀን ምዕባይ ይቕጽላ። ካልኦት ድማ ብስሩዕ ካልኦት ወለዲ ከም ደቆም ከዕብይዎም ይመርጻ፣ ምናልባት'ውን ነቲ ውላደን እትወስድ ስድራቤት ይመርጻን ምስታ ስድራ’ውን ይራኸባ። ገሊኣተን ግን ዕሸላተን ኣብ ውሑስ መዕቆቢ "የረክባ" እየን። ፖርተር ኦልሰን ምስቶም ዘዕበይዎ ስድራኡን ዘምልኾ ከልቡን ይነብር። ፖርተር ናብ ካምፕ ምኻድ፡ ኣትክልቲ ምክንኻንን መግቢ ምብሳልን ዝፈቱ ወዲ 11 ዓመት ብርቱዕ ቈልዓ እዩ። ኣብ 2011 ስድራቤት ኦልሰን ካብቲ ዝተመዝገብሉ ትካል ተደዊሉሎም። "ቈልዓ ከምዝተረኸበልና ነጊሮሙና" ይብል ማይክል ኦልሰን። ሽዑ ንበዓልቲ ቤቱ ኒኮል ሰለስተ ቃላት ጥራይ ጽሒፉ "ቤስት ዴይ ኤቨር" – ማለት’ውን ክሳብ ሎሚ እታ ዝበለጸት መዓልቲ። ኒኮል ኣብ ክፍሊ ትምህር ነይራ። "ንርእሰ መምህረይ ደዊለ፡ 'ብዛዕባ ናይ ወሊድ ዕረፍቲ ክፈልጥ ኣለኒ' ኢለያ። ንሳድማ፡ ‘ስለምንታይ፧ ጥንስቲ ዲኺ?’ ኢላትኒ። ኣነ ድማ፡ 'ኣይፋልን ግን ቈልዓ ረኺበ ኣለኹ - ሎሚ!' ኢለያ።" ኣደ ፖርተር ኣብ ሓደ ሆስፒታል ኣብ ሳንዱቕ ህጻናት እያ ገዲፋቶ ከይዳ። ኣብ ኣሪዞና፡ መብዛሕትኡ ግዜ ቈልዑ ወሲዶም ዘዕብዩ ስድራቤት ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ይርከቡ እዮም። ከምኡ’ውን ከም ስድራቤት ኦልሶን፡ ብዛዕባ እቲ ሓድሽ ህጻኖም ዝፈልጥዎ ነገር ፍጹም ዘይክህሉ ይኽእል። "እዚ ብሓቂ ኣይተገደስኩሉን - ብሓባር ክንዓቢን ቀስ ብቐስ ክንፈልጦን ኢና ኢለ ጥራይ እየ ሓሲበ" ትብል ኒኮል። ይዅን እምበር፡ እቶም መጻምድቲ፡ ንባዕሉ ንፖርተር ዝያዳ ሓበሬታ እንተሃልይዎ ጠቓሚ ክኸውን ከም ዝኽእል ተሰሚዕዎም። "ስለዚ ሓደ መዓልቲ ኣደይ መርመራ ዲኤንኤ ክትገብረለይ ወሲዳትኒ። ኣነ ዝዀንኩ እንተዀንኩ፡ ንሳ ነዚ ከተብዕሎ እያ" ይብል ፖርተር ነቲ ዛንታ እናቐጸለ። "እቲ መርመራ ጌርና፡ እቲ ሓኪም ድማ 'እንቋዕ ሓጐሰካ! ኵሉ ከተብዕል ኢኻ!' ኢሉኒ። ኣነ ኣውሮጳዊ፡ ደቀባት ኣሜሪካዊ፡ ትሕቲ ሰሃራ ኣፍሪቃዊን ምብራቕ ኤስያዊን እየ።" ፖርተር ብዛዕባ ናይ ብሓቂ ወለዱ ዝያዳ ንኽፈልጥ ዝኽእለሉ ኣገባብ የለን። ስለዚ ድማ እዮም ገለ ብስድራቤት ዝዓበዩ ደለይቲ ፍትሒ ንሕግታት ውሑስ መዕቆቢ ዘይቅበሉ። ኣንስታዊ ምሁራት’ውን ብመጀመርታ ምጥንጣን ሕጻን ከገድድ ዝኽእል ማሕበረ-ቁጠባዊ በደላት ምፍታሕ ብዘይምኽኣለን ነቒፈንኦ እየን። ሓንቲ ሰበይቲ ንውላዳ ንዘልኣለም ክትህብ ዝነበራ ውሳነ ካልኣይ ግዜ እንተሓሰበትሉኸ እንታይ ይኸውን? "ገለ ግዝኣታት ብርግጽ እታ ኣደ ነቲ ቘልዓ ክትመልሶ እትፍትነሉ ዝተቐመጠ እዋን ኣለወን" ትብል ምክትል ዓቃቢ ሕጊ ዞባ ማሪኮፓ ኬት ሎውደንስላገል። "ኣብዚ ኣሪዞና ግን ሓሳበን ንዝቕይራ ኣደታት ኣማራጺ የብልናን። እቲ ቈልዓ ምግዳፈን ንባዕሉ ከም ምሕዳግ እዩ ዝቝጸር። ሓደ ኣቦ፡ ኣቦ እቲ ቈልዓ እየ ኢሉ እንተኣሚኑ ኣቦነቱ ክፍለጥ ኣብ ምዝገባ ኣቦታት ከፍልጥ 30 መዓልታት ኣለዎ።" "ገጻ ካብ ርእሰይ ከውጽኦ ኣይከኣልኩን" ትብል ሕጂ ብዛዕባ እታ ንኣለይቲ ዘረከበታ ህጻን። ሚሸል ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ናብ ሃገራዊ ኪዳን ውሑስ መዕቆቢ ደዊላ። ሄዘር በርነር ነዛ ዝተጨነቐት መንእሰይ ኣደ ክትጣበቕ ጀሚራ። "ኣዝያ ዕድለኛ እያ" ትብል ፈጻሚ ዳይረክተር ሃገራዊ ኪዳን ውሑስ መዕቆቢ። እቶም ነታ ህጻን ዝከናኸኑ መጻምድቲ ክመልሱላ ተሰማሚዖም። ሚሸል ድሕሪ 33 መዓልቲ ውላዳ ተመሊሳትላ። ውላዳ ዳግማይ ምርኣያ ኣብ ዓለም እቲ ዝበለጸ ስምዒት እዩ ነይሩ ትብል ሚሸል። እቶም መጻምድቲ እንተዝኣብዩ ሚሸል ኣብ ቤት ፍርዲ ክትቃለስ ምተገደደት። ሚሸል፡ ምናልባት ጽቡቕ ስለ ዝረኸበት ምስ ቢቢሲ ብምዝርራባ ተሓጒሳ እያ። እተን ውላደን ዳግማይ ክርእያ ዘይክኣላ ኣሽሓት ኣደታትከ እንታይ ይዀና? ምናልባት እዚ ንዓኣታተን እቲ ዝበለጸ ወይ እንኮ ኣማራጺ ነይሩ። ኣይንፈልጥን ኢና፡ ምኽንያቱ ዛንታታተን ብግልጺ ዘካፈላ ዳርጋ የለዋን።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ሰራዊት ፓኪስታን ንግዳያት ውሕጅ የድሕን ከምዘሎ ተገሊጹ

ኣብ ፓኪስታን ሓደ ሲሶ መሬት እታ ሃገር ብውሕጅ ኣዕለቕሊቁ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ከምዝሞቱ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ሰራዊት እታ ሃገር ንግዳያት ውሕጅ ንምድሓን ይረባረብ ከምዘሎ ተሓቢሩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ