ስሙይ ድምጻዊ ዳዊት ነጋ ዓሪፉ

ስሙይ ድምጻዊ ዳዊት ነጋ ትማሊ ሰንበት 05 ሰነ 2014 [ግእዝ] ኣብ ሰዓታት ኣጋግዘ ከምዝዓረፈ መሓዙቱን መታዓብይቱን ንቢቢሲ ኣረጋጊፆም። ዳዊት ነጋ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ንዘጋጠሞ ሃንደበታዊ ሕማም ስዒቡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ናብ ዝርከብ ኣዲስ ህይወት ዝተበሃለ ሆስፒታል ኣትዩ ክትትል ሕክምና ክግበረሉ ከምዝፀንሐ ድማ እቶም ምንጪታት ሓቢሮም። እቲ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ከም ሰዓል ኣቢሉ ዝጀመሮ ሕማም እናኸበዶ ምስከደ ብዓርቢ ናብቲ ሆስፒታል ከም ዝተወስደን፡ ክሳብ ትማሊ ሰንበት ኣብ ስሩዕ ክፍሊ ክትትል ሕክምና እቲ ሆስፒታል ከም ዝጸንሀን ተፈሊጡ። ኣብቲ ሆስፒታል ሕክምናዊ ክትትል ክግበረሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብፍላይ ትማሊ ሰንበት ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቐትሪ ሕማሙ ስለዝፀንዖ ናብ ክፍሊ ጽዑቕ ክንክን ከምዝኣተወን ምሸት ከባቢ ሰዓት 01፡00 [07፡00] ኣቢሉ ካብዛ ዓለም ብሞት ከምዝተፈለየን እቶም ኣብ ጐድኑ ኮይኖም ክከታተልዎ ዝፀንሑ መሓዙቱን መተዓብይቱን ንቢቢሲ ሓቢሮም። ዳዊት ነቲ ከም ሰዓል ኣቢሉ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ዝጀመሮ ሕማም፡ ኣብ ገዛኡ ብምዃን ንምክልኻል ግሉኮስ ይወስድ ከምዝነበረን ምምሕያሽ ከርእይ ብዘይምኽኣሉ ናብቲ ኣዲስ ህይወት ዝተበሃለ ሆስፒታል ከምዝኸደን ተገሊፁ’ሎ። ኣብቲ ሆስፒታል "መጠን ሽኮሩ ከም ዝወሰኸ" ክንገሮ እንከሎ፡ "ሕማምካ ናብ ኒሞኒያ ተሰጋጊሩሎ" ዝብል'ውን ብሰብ ሞያ ጥዕና ከም ዝተነገሮ ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ። ትማሊ ካብዛ ዓለም ብሞት ዝተፈለየ ፍሉጥ መንእሰይ ድምፃዊ ዳዊት ኣብ ኣስከሬኑ ተወሳኺ ምርመራ ክካየድ ምዃኑ'ውን ተገሊፁ። ዳዊት ኣብ 2 ሚያዝያ 1980 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ከተማ መቐለ ተወሊዱ። ኣብታ ከተማ ዝዓበየን ዝተምሃረን ድምፃዊ ዳዊት፡ ገና ወዲ ዓሰርተ ዓመት እንከሎ ወለዱ ብሞት ከምዝተፈልይዎ ኣብ ሓደ ፕሮግራም ቴለቪዥን ኣብ ዘካየዶ ቃለ-መጠይቕ ተዛሪቡ ነይሩ። ገና ኣብ ዕድመ ቍልዕነቱ ወለዱ ብምስኣኑ ህይወትን ናብራን ስለዝኸበዶ ካብ ሽጋራን ማስቲካን ክሳብ ዝተፈላለዩ ሸቐጣት ተሰኪሙ ኣብ ጐደናታት መቐለ እናዞረ መዓልታዊ ቐለቡ ንምርካብ ክፅዕር ተገደደ። ኣብ 15 ዓመት ዕድሚኡ ይኸውን ድማ ነቲ ንሙዚቃ ዝነበሮ ፍቕሪን ሕልምን ናብ ተግባር ንምቕያር፡ ናብቲ ምርኢታት ሰርከስ፡ ሙዚቃን ተዋስኦን ዝነጥፍ ዝነበረ ጕጅለ ሰርከስ ትግራይ ከም ድምጻዊ ክጽምበር ሕቶ ኣቕረበ። እዚ ሕቶኡ ብእዋኑ እወታዊ መልሲ ክረክብ'ኳ እንተዘይከኣለ፡ ሽዑ "ማርሽ ባንድ" ብዝብል ናብ ዝፍለጥ ክፍሊ ክፅምበርን ድራም (ከበሮ) ክሕዝን ዕድል ረኸበ። ኣብ ውሽጡ ግን ድምፃዊ ናይ ምዃን ባህግን ሕልምና ስለዝነበሮ ደርፊ ምፍታን ኣየቋረፀን። "ዓወት ኵልግዜ ኣብ ቀረባና እያ ዘላ" ክብል ኣብ ሓደ ቃለ-መሕትት ዝተዛረበ ዳዊት፡ እንተጽዒርካን ተስፋ እንተዘይቈሪፅካን ኣብ ዝሓሰብካዮ ደረጃ ምብፃሕ ከቢድ ከምዘይኮነ ምዒዱ ነይሩ። ወለዲ ካብ ምስኣን ዝጀመረ ብድሆ ህይወት፡ መዓልታዊ ድራርን ብኽራይ ንዝነብረሉ ገዛ መኽፈልን ክሳብ ምስኣን ዝበጽሓሎም እዋናት ኣሕሊፉ እዩ። ዳዊት ነቲ ከቢድ ጉዕዞ ፈተና ብጽንዓትን ብፃዕርን እናሰዓረ ብምምፃእ ናብቲ ዝደልዮ ሞያ ድምጻዊ ክቕልቀል ከሎ፡ ብፍሉይነት ድምፁን ቃናኡን ብቐሊሉ ንብዙሓት ክስሕብ ክኢሉ እዩ። በቲ ሓፊስ ድምፁ ክሰርሖም ዝጀመረ ደርፍታት ብቐሊሉ ናብ እዝኒ ሰማዕቲ ክበፅሑን ተቐባልነት ክረኽበሎምን ኣይተጸገመን። "ዳኣመና"፡ "ባባ ኢለን"፡ "ሕድያት መቐለ"፡ "ወዛመይ"፡ "ዘዊደሮ"፡ "ብነፀላይ"፡ "ቅዱስ ፀባያ"፡ "ቸቸኮላታ" ዝብሉ ደርፍታቱ ካብቶም ኣብ እዝኒ ኣድነቕቱ  በፂሖም ዝለዓለ ተቐባልነትን ናእዳን ዝረኸቡ ስራሓውቱ እዮም። ንጽል ደርፍታት ጥራሕ ብምፍናው ዝፍለጥ ዳዊት ምሉእ ኣልበም ዝሰርሓሉ ዓቕሚን ተቐባልነትን እናሃለዎ፡ "ንምንታይ ዘይሰርሐ?" ዝብል ሕቶ ካብ ብዙሓት ብተደጋጋሚ ክቐርብ ይስማዕ። ናቱ ሓፂር መልሲ ድማ "ይሓስብን የዳልውን ኣለኹ" ዝብል ነይሩ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ኣቢሉ ድማ "ኣክሱማዊት" ዘርእስታ ኣልበም ናብ ኣድነቕቱ ከብፅሕ ኪኢሉ። ንመወዳእታ ግዜ ዝሰርሓ ስራሕ "ኣጆኺ ትግራይ" ዝብል ኣርእስቲ ዘለዋ ኰይና ናፍቈት ስድራ ዝገለፀላ ነይራ። ዳዊት ብ2017 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብቲ ንሓደሽትን ብሉፃትን ደረፍቲ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣብ ሓደ መድረኽ ክራኸቡን ስራሕቶም ብውህደት ከቕርቡን ዕድል ዝህብ መድረኽ ሙዚቃ 'ኮክ ስቱዲዮ' [Coke Studio] ስርሑ ኣቕሪቡ ምንባሩ ይዝከር። ድምፃዊ ዳዊት ነጋ በዓል ሓዳርን ኣቦ ሓደ ቘልዓን ነይሩ። ስርዓተ ቀብሩ ፅባሕ ሶሉስ ድሕሪ ቐትሪ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ መንበረ ፀባኦት ቅድስት ስላሴ ካቴድራል ቤተክርስትያን ክፍጸም ምዃኑ ነቲ ቀብሪ ዘተሓባብሩ ዘለዉ ኣካላት ንቢቢሲ ሓቢሮም።


ቃንዛ ወሎዶታት' ብስእልታት ቡን ትስንድ ዘላ- ስነ-ጥበባዊት ገሊላ ረዳ

ኣብ ልዕሊ መሬት ዘለዉ ኩሎም ነገራት ናብ ጥበብ ክቕየሩ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ኣተሓሳስባ ዘለዋ ሰኣሊት ገሊላ ረዳ፤  ብዙሓት፡ በቶም ቀልቢ ዝገዝኡ ብቀለም፣ ብቡንን ጨውን ትስእሎም ስእልታታ'ዮም ዝፈልጥዋ። ንጥበብ  "ኣብ ናትካ ኣእምሮ ዝነበረ ጥራሕ ኣውፂእኻ ሂወት ትዘርአሉ ውህበቶ ኣምላኽ ንስእሊ ድማ ኣብ ውሽጥካ ዝስመዐካ ሓዘንካን ሓጎስካን ትገልፀሉ ፈውሲ (therapy)'' ብምባል'ያ ትገልፆ። ኣብ እንዳ ኣቦይ ረዳ፡ ጥበብ ኣብ ገሊላ ጥራሕ ኣይኮነትን ሓዲራ፡ ሕዚ ብህይወት ዘየለ ምዕባይ ሓዋ ንገሊላ'ውን፡ ንፉዕ ሰኣላይ እዩ ነይሩ። ሓዋ ክስእል እትዕዘብ ዝነበረት ህፃን ገሊላ'ውን፡ ጦብላሕታ ጥበብ ስእሊ ኣብ ናይ ቁልዕነት ኣእምሮኣ ሓዲሩ። ገሊላ ገና ቆልዓ ሽድሽተ ዓመት እንከላ እያ፡ ዘይተርነዓ ኣእዳዋ ብራሽ ጥበብ ጨቢጠን። ምዕባይ ሓዋ ዝሰኣሎም ስእልታት ኣብ መንደቕ፣ኣብ እምንን ደፍተርን ንድፊ ስእልታት ደጊማ ብምስኣል'ያ መገዲ ጥበብ ኣሃዱ ኢላ ዝጀመረት። ወላዲታ እትሰፍዮም መጋየፅታት ስፈን ጥልፍታትን'ውን፡ ኣብ መገዲ ጥበብ ገሊላ ዓብይ ፅልዋ ኣሕዲሮም'ዮም። ኣብ ግዘ ቁልዕነታ ንዕግበታ ኢላ ትስእሎም ዝነበረትን ንቀልባ ዝገዝአን ጥበብ ገዊዱ ምስ ዓበየት ድማ ፡ ቅብኣ ናይ ሙሉእ ግዘ ዓውዲ ስራሕ እያ ገይራቶ። ኣእምሮኣ ዝጠነሶም ጥበባዊ ሓሳባት ናብ ቅብኣ ንምቕያር፡ 'ኣክረሊክ' ቀለም፣ ቡንን ጨውን ብምጥቃም  'ፊገራቲቭ ኣብስትራክት' ዝበሃሉ ቅድታት ቅብኣ ትስእል። ገሊላ ኣብ ሃገረ ኖርወይ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ከይዳ ዘፅንዓቶ ትምህርቲ ኢንፎርሜሽን ቴክሎጂ'ኳ እንተኾነ፡ ናይ ሙሉእ ሰዓት ስርሓ ግና እቲ ንርእሳ ባዕላ ብምምሃር ዝመለኸቶ ስእሊ'ዩ። "ብዙሕ ግዘ ዝተሰምዐኒ፣ ዝርእዮ፣ ዘለዓዕለኒ'የ ዝስእል" ትብል ገሊላ፡ ዝበዝሕ ግዘ ፅባቐን ጥንካረን ደቂኣንስትዮ ኣብ ስእልታታ ተወኪሎም ይረኣዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ሃገረ ስዊድን እትነብር ሰኣሊት ገሊላ ረዳ፡ ብፍላይ ካብ 2011 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ንነዘ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ዓለም ብምዛር ናይ ብሕታ ምርኢት ቅብኣ ( solo exhibition ) ብምድላው፡ ስራሕታ ንኣፍቀርቲ ጥበብ ኣላልያ። ሃገራት ኖርወይ፣ ስዊድን፣ ኣሜሪካ ዋሽንግተን ዲሲ፣ ቤልጂየምን ድማ፡ ካብ ሞንጎ ኣብ ቅድሚ ተዓደምቲ፡ ብቀለምን ብቡንን ዝቐብኣቶም ስእልታታ ብቐጥታ ዘቕረበትለን ሃገራት እየን። "ብስራሕተይ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ብዙሓት ኣድነቕቲ ረኺበ'የ። ካብዚ ዝዓቢ ሽልማት የለን" ትብል። ገሊላ ኣብ ዓለም ለኸ መዓልቲ ቡን፡ ምስቲ ዝዓበየ ትካል 'ኖሽክ ካፈላይክ' ብምዃን ብቡን እትስእሎም ስራሕታ ዘቕረበት እንትትኾን ነቲ ኣጋጣሚ "ንዓይ ዓብይ ዕድልን ልምድን ዝፈጠረለይ'ዩ። ብድሕሪኡ ምስ ብዙሓት ክሰርሕ ዕድል ዝኸፈተለይ'ዩ" ብምባል እያ ትገልፆ። ሰኣሊት ገሊላ ረዳ ንንጉሰ ነገስት ዘ ኢትዮጵያ ሃፀይ ዮውሃንስ ራብዓይን ንጀነራል ኣሉላ ኣባነጋን፡ ካብ ሃገራት ወፃኢ ድማ ንፍሉጥ ኣሜሪካዊ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል ማልኮም ኤክስ ልዑል ክብሪ ኣለዋ። "ንጉሰ ነገስት ሃፀይ ዮውሃንስን ጀነራል ኣሉላ ኣበነጋን ናይ ፀለምቲ ህዝብታት ጀጋኑ'ዮም።  ማልኮም ኤክስ ድማ ንቅዋሙ ክንደየናይ ጅግናን ተባዕን፥ ንመሰሉ ዝማጎት ተቓላሳይ ነፃነት'ዩ፤ ንክሰርሕ የለዓዕለኒ።ከም ሓንቲ ስነ ጥበባዊት ድማ ነዚ ናይ ሕዚ ወለዶ ታሪኽ ንከመሐላልፍን ንክዕቅብን ሓላፍነት ስለዘለኒ እየ ድማ ስኢለዮም" ትብል። ስራሕታ ሓደ ካብ ሓደ ንምውድዳር ከቢድ እኳ እንተኾነ፡ ብቡን እትስሎም ስእልታታ ግና ዝያዳ ብብዙሓት ተፈተውቲ ከምዝኾኑ እያ ትዛረብ። "ስለዘይተለመደን ፍሉይን ስለዝኾነን፡ ኣብ ልዕሊኡ ድማ ሰብ ንቡን ዘለዎ ፍቕሪ እመስለኒ፡ ብዙሕ ሰብ ናይ ቡን ስእለይ ብጣዕሚ እዩ ዝፈትዎም"። ብቀለም ካብ ዝሰኣለቶም ስእልታት ድማ ኣብ ግዘ ወራር ኣምበጣ፡ ኣብ ደቡብ ትግራይ ራያ፡ ህፃን ቆልዓ ሓዚላ ኣንበጣ ክተባርር ዝሰኣለቶ ስእላ ብብዙሓት ተፈታውነት  ዝረኸበ ነይሩ። ካብ ሃገራት ወፃኢ ኣብ 2021 ዝሰኣለቶ ቅብኣ ማልኮም ኤክስ ድማ ብብዙሓት  ዝተፈትወን ካብ ስድርኡ ምስጋና ዝረኸበትሉን ውላድ ጥበባ'ዩ። "ጓሉ ንማልኮም ኤክስ፡ ኢልያሳህሻባዝ፡ ንወላዲኣ ስለዝሰኣልክዎ ናእድኣ ገሊፃትለይን ኣመስጊናትንን'ያ" ትብል። ኣሜሪካዊ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል ማልኮም ኤክስ፡ ብፍላይ ንመሰል ፀለምቲ ተጣባቒ ብምዃኑ ይፍለጥ ነይሩ። ኵናት ትግራይ ካብ ዝውላዕ ንነዘ፡ ኣብ ትግራይ ካብ ዘጋጠመ ሞት፣ ስደትን ሰብኣዊ ቅልውላውን ብተወሳኺ፡ ብዙሓት ሕልሚ ኣብ ዝመስል ቃንዛ ይነብሩ ከምዘለዉ ትገልፅ ሰኣሊት ገሊላ፡ ነዚ ከቢድ ኩነታት 'ቃንዛ ወሎዶታት' (generational trauma) ኢላ ብምስያም፡ ቃንዝኣን ቃንዛ ብዙሓትን ብጥበብ ገሊፃቶ'ያ። "መብዛሕትኦም ስእልታተይ ስምዒታተይ እዮም ዝገልፁ። ኣብዚ ዓመት እዚ ካብ ዝሰራሕክዎም ስእልታት፡ 'generational trauma'፡ እቲ ሰብ ናይ ባዕሉ ታሪኽ ስለዝኾነ ብዙሕ ሰብ ዝፈተዎ ስእሊ'ዩ" ትብል። ገሊላ ናብ ኣእምሮ ሰኣልቲ ብልጭ ዝብሉ ሓሳባት፡ ግዘ ዝህቡ ከምዘይኮኑን ነዞም ኣብ ፃት ኣእምሮ ዝመፅኡ ሓሳባት ብቕልጡፍ ናብ ንድፊ (sketch) ንምልዋጥ፡  ፅምዋ ዘለዎ ቦታ ከምዝጠልብን እያ ትገልፅ። "ኣብ ዘይትፅበዮ ቦታ ኮይንካ'ውን ናብ ኣእሙሮኻ ሓሳብ ክመፀልካ ይኽእል'ዩ። ነዚ ሓሳብ ናብ ስእሊ ንምቕያር ናይ በዓልኺ ፀጥ ዝበለ ቦታ የድልይ፣ ሰብ ክርብሸኪ ወይ ድማ ዝኾነ ነገር ከተዓናቕፈኪ ኣይትደልይን። ኣብ ከምዚ ዓይነት ኩነታት ኣብ ዝኾነሉ፡ እቲ ዝመፀለይ ሓሳብ ፀኒሑ ክጠፍእ ስለዝኽእል ይነድፎ" ትብል። ሰኣሊት ገሊላ፡ ሓደ ስእሊ ስኢልካ ንምውዳእ ብግዘ ምድራት ከምዘይከኣልን ዓመታት ወይ ድማ ሰዓታት ክወስድ ከምዝኽእል ትገልፅ። "ሓደ ሓደ ግዘ ዝኾነ ሓሳባዊ ስእሊ ዓመታት ክወስደልካ ይኽእል'ዩ፤ ብሓደ ግዘ ዘይውዳእ ስእሊ ኣሎ። ሓደ ሓዲኡ ድማ ኣብ ውሽጢ ሓደ መዓልቲ ክውዳእ ይኽእል'ዩ። ብቡን ዝሰርሖም ስእልታት ግን ኣብ ሰዓታት'የ ዝውድኦም" ትብል። ቅብኣታት ንጉሰ ነገስት ዘ ኢትዮጵያ ሃፀይ ዮውሃንስ ራብዓይ፣ ኣሉላ ኣባነጋ፣ ማልኮም ኤክስ፣ ቃንዛ ወለዶታትን ዊል ስሚዝ ኣብ መድረኽ ሽልማት ኦስካር ንተዋዛይ ክሪስ ሮክ እንትፀፍዖ ዘርእይ ስእልን፡ ካብቶም ብቡዝሓት ኣፍቀርቲ ጥበብ ናእዳ ዝረኸቡ ስእልታት ገሊላ ረዳ እዮም። ገሊላ ክሳብ ሕዚ ካብ ዝሰኣለቶም ቅብኣታት፡ ንመቐለ ሃምሊን ፌስቱላ ማእኸል ብመልክዕ ሓገዝ  ኣጫሪታ ምስ ገንዘብ ዘበርከተቶ ስእሊ ፍሉይ ስምዒት ይፈጥረላ። ኣቦይ ረዳ ካብ ዝወለድዎም ሸሞንተ ደቆም፡ ኩሎም ምስኣል ዝስእሉ እኳ እንተኾኑ፡ ገሊላን ምዕባይ ሓዋን'ዮም ንቕብኣ ናይ ምሉእ ግዘ ሞይኦም ገይረሞ። ገሊላ ዋላ'ኳ ካብ ቁልዕነታ ጀሚራ ምስ ብራሽ ዘይትፈላለይ እንተነበረት፡ ንወላዲታ ብዘለዋ ፍቕሪ ግና፡ እናሓገዘተን ስእሊ ትስእል ከምዝነበረት'ያ፡ ግዘ ቁልዕነታ ትዝክሮ። "ገዛና ንብዙሕ ዓመታት እንዳ ምግቢ ነይሩና። ቆልዓ 12 ዓመት ኮይነ ንኣደይ ብጣዕሚ ስለዝፈትዋ፡ ንዓማዊል ምግቢ ይሰርሕን እንጀራ ይስንክትን ነይረ። እዚ እናሰራሕኩ ብጎኒ ኸኣ ይስእል ነይረ" ብምባል ንወላዲታ እትሕግዝ ምእዝዝቲ ቆልዓ ከምዝነበረት ትዝክር። ሕዚ ገሊላ ኣደ ሓንቲ ቆልዓን በዓልቲ ሓዳርን'ያ።  ምስ ወለድኩ እየ ንኣደይ ብጣዕሚ ከምዘኽብራ ዝተረደአኒ ትብል ገሊላ፡ "ኣደነት እቲ ኣብ ዓለም ክኽበር ዝግበኦን መወዳድርቲ ዘይብሉን'ዩ። ኣደ ምስ ኮንካ ዝነበረ ኣተሓሳስባኻ ኩሉ'ዩ ዝቕየር፤ ኣብ ዓለም ዘሎ ኩሉ'ዩ ዘገድሰካ" ትብል። ስእልን ኣደነትን ብኸመይ ከምተዋድዶ ክትገልፅ እንከላ ድማ፡ "ኣደ ኮይንካ ሓላፍነት ስለዝስመዓካ፡ ክስእል ከለኹ፡ ጓለይ ትድቅሰሉ፣ ትምግበሉን ትፃወተሉን ሰዓት ስለዘሎ፡ ትኹረት ገይርካ ክትስእል የፀግም'ዩ። እንተኾነ፡ ጓለይ ክትህርስ ከላ እናጠዓዓምኩ እየ ዝስእል። በዓል ገዛይ ድማ ብጣዕሚ ስለዝሕግዘኒ፡ ንክስእል ብዙሕ ኣየፀገመንንን" ትብል። መብዛሕትኡ ግዘ ኣደታት ኣብ ግዘ ጥንሲ፡ ብዙሕ ነገር ደስ ክብለን ወይ ድማ እቲ ቅድሚ ሕዚ ብጣዕሚ ዝፈትውኦ ዝነበራ ነገር ኣፅሊኡኒ ክብላ ይስምዓ። ገሊላ ነብሰ ፆር ኣብ ዝነበርክሉ ግዘ እቲ ብጣዕሚ ትፈትውዮ ጥበብ ስእሊ ኣፅሊኡኪ'ዶ ነይሩ ይኸውን? ዝብል ሕቶ ኣቕሪብናላ። እዚ ግዘ ንዓኣ ፈታኒ ግዘ'ዩ ነይሩ። ሰኣሊት ገሊላ፡ "ሰብሞያ ሕክምና እቲ ኣብ ስእሊ ዝጥቀሞ ቀለም ዘሎ ኬሚካል ነታ ቆልዓ ይፀልዋ'ዩ ስለዝበሉኒ፡ ንከይስእል ብጣዕሚ ፈሪሐ ነይረ። ስለዘየኽኣለኒ፡ ንዝተወሰኒ ግዘ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ገይረ ስኢለ። ግና ብጣዕሚ ከቢድ'ዩ፡ ንዕኣ ከይጎድኣ እናበልኩ ደፊረ ክሰርሕ ኣይከኣልኩን።  ምስኣል ለሚደ ከመይ ገይረ ከቋርፅ? ምስኣል ንዓይ ወልፊ'ዩ፤ ዓመት ሙሉእ ምስኣል ናፊቐ ነይረ" ብምባል፡ ፈውሲ ርውየታ ብቡን ጥራሕ ንምስኣል ትፍትን ከምዝነበረት ትገልፅ። ምስ ወለደት'ውን እንተኾነ፡ ናብቲ ኣብ ግዘ ጥንሳ ኣዝያ ዝናፈቐቶ ስእሊ ኣይተመለሰትን። ንውላዳ ትኹረት ክትገብርን ክትሕብሕብን፡ ናብቲ ስሩዕ ናይ ስእሊ መደባታ ንምምላስ ግዘ ከምዝወሰደላ ትዛረብ። ኣብ ዓዲ ብዘሎ ኩነታት ኣነባብራ ብዙሓት ሰባት ኣብ ሂወቶም ንጥበብ ቀዳምነት ኣይህብዎን እትብል ገሊላ፡ ኣብዚ እዋን ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ብዙሓት ሂወቶም ብቃንዛ የሕልፍዎ ስለዘለዉ፡ ብጥበብ ዝፍወስሉ ማእኸል ክትኸፍት ትሓስብ። "በቲ ዘሎ ኩነታት ብብዙሕ ፀገማት ዝሓለፈ ሰብ ስለዘሎ ምስ ካልኦት ተሓባቢረ፡ ሰባት ካብ ቃንዛ ኣእሙርኦም ዝፍወስሉ፣ ቆልዑን መናእሰይን ዝዘናግዕሉ ደምበ ጥበብ (ኣርት ጋለሪ) ክከፍትን ንካልኦት ኣብዚ ዓውዲ ዘለዉ ሰብሞያ ዘድልዮም ናውቲ ክሕግዝን እብህግ" ትብል።


ጸሃይቱ በራኺ፡ ካብ እንዳ ስዋ ናብ መድረኽ- 'ኣባሻውል ዝባን ጨርሒ፡ ተወሊዓ ወርሒ'

ኣስመራ' ዘርእስታ ደርፋ ሓንቲ ካብ'ተን ዕድመ ምስ ኣርከባ ኣብ ዓዲ ስደት ኰይና ዝደረፈታ ደርፊ እያ። እታ ደርፊ ብጥምሮ-ጓሂ ክትግለጽ ይከኣል። ብትካዘ ተሰንያ ንኣስመራ ሰፍ ዘይብል ክሲ ተቕርበላ። "ኣስመራ ወርቂ ሚለንየ፡ ወርቂ ሚለንየ ክዓዶ ኣምጺእኪ ኣመልየ፡ ኣምጺእኪ ኣመልየ ደቅኺ ፋሕፋሕ ኢሎም ንዒባ ኣክብዮምየ ሕጅስ ይኣክል በሊ ደቀይ'ባ በልዮም'የ" ... እናበለት ክትደርፍ ንተራ ሰማዒ ኣብ ህቦቡላ ሓሳብ እተእቱ ንቦቕባቝ ኸኣ ሃጽ እትብል ደርፊ'ያ። ዋላ'ኳ ኣብቲ ዕድመ'ቲ ስሕለት ቀደማ ይጕደም፡ ካብ ቃና-ወጻኢ ሸተት ትበል፡ ጐሮርኣ'ውን ብመጠኑ ይጥለማ "ኣደይ ጨኪና ንመንየ ዝነግሮ" ክትብል ከብዲ ሰማዒ ትበልዕ ነበረት። "ገንዘብ ሰብ ኣይጠመትኩን፡ ሕድሪ ሰብ ኣይጠለምኩን።  ብዕድመ ደፊአ'የ ... ነታ ዘላትኒ ምስ ሰበይ ክማቐላ በቒዐ'የ። ሕጅስ ይኣክል ... ኣቦይዝጊ ብክብረተይ ይውሰደኒ።  ኣብ ኤርትራ ቅበሩኒ፡ ንኣዕጽምተይ ዋላ ኣብ ባሕሪ ሃገረይ ይደርብይዎ፡ ሓመድ ሃገረይ ዘየልበስኩም ኣይብልን" ክትብል ብቝስላ ትዛረብ ዝነበረት ትጥዕም። እዛ ብ1977 ኣብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ዝተሰለፈት፡ ብ1988 ናብ ሆላንድ ዝሰገረት፡ ኣብኡ ኸኣ ክሳብ መዓልቲ ስንብትኣ - ዕለት 24 ግንቦት 2018 - ዝነበረት ኣደ፡ ከምታ ድልየታ፡ ሬሳኣ ብኽብሪ ኣብ እንዳ ማርያም ኣስመራ ተቐብረ። እታ ናይ ቀደም ጸሃይቱ በራኺ ኣብ 60'ታት መብዝሕትኡ ትዕይንቲ ሙዚቃ ኤርትራ ብማሕበር ትያትር ኣስመራ (ማ.ት.ኣ.) ተዓብሊሉ'ኳ እንተነበረ፡ ኣብ መሸጓሹጓት ሃገር ግን ብውልቀ ሰባት ዝድረፍ ዝነበረ፡ ባህሊ ዝሓለወ፡ ምስ ሃገራውነት ዝተኣሳሰረ፡ ካብ ኣዒንቲ ሳንሱር ተኸዊሉ ኣብ ቤት-መስተታት ኰነ እንዳ-ስዋታት ብሓመድሓፋሽ ዓቢ ተቐባልነት ዝነበሮ ዓይነት ሙዚቃ-ዉሻጠ ዝውቱር ነበረ። ሓንቲ ካብ'ቶም ናይ ዉሻጠ-ሙዚቀኛታት፡ ኣብ እንዳ ስዋ ዀይና ነቲ ብሉጽ ጥበባን ቅዲ ሙዚቃኣን ዜማዕበለት፡ ብእኡ ኣቢላ ድማ ቀስ ኢላ ዝና ዜጥረየት ነፍሲሄር ጸሃይቱ በራኺ ነበረት። ድምጺ ጸሃይቱ በራኺ፡ ምናዳ ኣብ 70'ታት፡ ንጹር፣ ልዙብ፣ ጽሩይ፣ ዕምቈት ዝነበሮ ኰይኑ ንሰማዒ ኣብ ሓውሲ ዕዛመ ዘእቱ ዓይነት ነበረ፣ ምኽንያቱ ኸኣ ድምጻ ህዱእን በለላ ዘይብሉን ኰይኑ ካብ መዓሙቝ ሩሓ ዝመንጨወ ድምጺ ስለ ዝነበረ። ሕላያት ደርፋ ድማ ኣብ ሕሉፍ ታሪኻ ዝተመርኰሱ ናይ በይኖም መንፈስን ባንዴራን ነይሩዎም። በይና፡ እኳድኣ ብዘይ መሰነይታ ባንድ፡ ክራራ እናተጻወተት ከተዘናግዕ ከኣ ናታ ፍሉይ ቅዲ ጸወታ ነበረ። እቶም ንጸሃይቱ ኣብ ጥርዚ ዝናኣ ዝነበረትሉ እዋን ዝዝክሩዋ ሰባት ክገልጹዋ ምስምዖም ባዕሉ ትንግርቲ'ዩ። ሙዚቃዊ ኣቛማ ስነ-ብሂልተኛ ኰይኑ ዜማታታ ያታዊ ጣዕመ-ዜማ ዘሎዎም፡ ተደፋንቖ ዝፈጥሩ ሕጡበ-ግጥምታት ተጠቒማ ዘዚሙ ደርፍታት ዘቕረበት ስነ-ጥበባዊት ምንባራ ይገልጹዋ። ኣብ እንዳ ስዋኣ ዀይና "ዝባን ጨርሒ ተወሊዓ ወርሒ" እናበለት ንዓማውላ እተዘናግዓሉ ዝነበረት እዋን ንገሊኡን ኣብ ትካዘ ንገሊኡን ድማ ኣብ ምስትንታን እተእቱ ድምጻዊት'ያ ነይራ እናበሉ ይዝክሩዋ። እቲ እንዳ ሱዋ ምስ ዝዕምር፡ ጸሃይቱ ንዓማውላ 'ኣጣቕዑ' ኢላ ኣብ ጓይልኣ ትኣቱ ነበረት - ገሊኦም ኣጆኺ እንክብልዋ፡ እቶም ዝኸኣሉ ኸኣ ብድድ ኢሎም ብምዅዳድ ምስኣ እናተቐባበሉ ንጸገማቶም ብሳዕስዒትን ብሱዋን ከም ዝድበሱ ትገብር ዝነበረት ሰብ'ያ ኢሎም የዘንትዉላ። ካብ እንዳ ስዋ ናብ መድረኽ ጸሃይቱ ካብ እንዳ ስዋ ኣብ ዝዓበየ መድረኽ ክትሰጋገር ምስ ከኣለት ዓለማ ተኸፍተላ። ተወልደ ረዳ ኣብ ህይወታ ዓቢ ተራ ከም ዝተጻወተ ደጋጊማ ባዕላ ዝመስከረትሉ ሰብ'ዩ። ዲስኮታት ከሕትመላ ምስ ጀመረ ኮኾባ ንሰማይ ተሰቕለ፡ ካብ'ቶም ካልኦት ከዋኽብቲ ኸኣ ብዝያዳ ብድምቀት ኣብለጭለጨ። ኣብቲ እዋን፡ ብፍላይ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ በዓል ኣምለሰት ኣባይን በረኸት መንግስትኣብን እቶም ዝበለጹ ድምጻውያን ነበሩ። ጸሃይቱ ምስ ተሓወሰቶም ከኣ ባህላዊ ሙዚቃ ትግርኛ ኣብ ዝባን ወጸ። ጸሃይቱ ካብ ጸበብቲ ክብታት ወጺኣ ናብ ዓቢ መድርኽ ምስ ሰገረት ኤርትራውያንን ተጋሩን ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ተቐዳደሙላ። ኣብ ተለቪዥን ደጋጊማ ክትርአ ምስ ጀመረት ከኣ ሰብ ብኡንብኡ ፈተዋ። ብኤርትራውያን ተማሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ኸኣ ብዙሕ ደገፍን ጠለባትን ከምዝነበራ ይዝረብ። ደርፍታታ ኣብ ፈቐድኡ ቤት መሸጣ ሙዚቃን ባራትን - ፒያሳ፡ መራካቶ - ተዘርግሐ። ተወልደ ረዳ፡ ኣቦ ዘመናዊ ሙዚቃ ኤርትራ፡ ንጸሃይቱ ከምዚ ኢሉ ይገልጻ ... "ጸሃይቱ ናይ ብሓቂ ተፈጥሮኣዊ ተውህቦ ዘለዋ ደራፊት'ያ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከም ደራፊት ዝያዳ ነብሰ-ምትእምማን ብምጥራይ ነቲ ሓዲሽ ኵነታት ዓትዒታ ሓዘቶ። ኣብ ሰብዓታት እታ ዝለዓለ ዝና ዝነበራ ደራፊት ክትከውን በቕዐት፣ ኣብ ምምዕባል ደርፊ ትግርኛ ኸኣ ዓቢ ተራ ተጻወተት። ብተወሳኺ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ንኣስመራ ምስ ተመልሰት ንመንእሰያት ኤርትራ ሃገራዊ ስምዒቶም ክትጉስጉስ ከኣለት፡ ንስነ-ጥበባውያን ደቂ ኣንስትዮ ድማ መንገዲ ገሊሃትለን'ያ" እናበለ ይምስክረላ። ኣብ ዘበና - ንሜዳ ኣዲስ ኣበባ ምስ ጠሓሐሰቶ - 'ንጸሃይቱ ዘይፈልጥ ሰብ ይከሰስ' ዝበሃለሉ እዋን ነበረ። ድምጺ ክራራ ምስቲ ልዙብን ሓፊስን ድምጻ ኣወሃሂዳ፡ መረዋሕ ብዚጥዕም ዜማታታን፡ ኣውራ ኸኣ በቶም ልቢ ዝነኽኡ ግጥምታታ ተሰንያ ንህርመት ልቢ ዜንህሩ፡ ንመንፈስ ሃገራውያን ዜሐይሉ፡ ዉዕዉዓት ስምዒታት ዝፈጥሩ፡ ንተዘክሮታት ቀደም ኣብ ቅድሚት ዝሰርዑ ደርፍታታ ገይራ ንኤርትራውያን ወለል ዘበለት ገጸባህራዊት ዜጋ ነበረት። ስዋ ንመለሊኽ ብሰናቲም ዝሽየጠሉ ዝነበረ እዋን፡ እንዳ ስዋ ጸሃይቱ በራኺ መራኸብን መዘናግዕን-ኹሉ ነበረ። ኣብ ስራሕ ክሃልኽ ዝወዓለ ርሂጸ-በላዕ ዝዛነይሉ፡ ገሊኦም ኣብ በረኻታት ኤርትራ እንታይ ይካየድ ከም ዝነበረ ሕሹኽ ኢሎም ንሓድሕዶም ሓበሬታ ዝለዋወጥሉ፡ መንእሰያት ሃገራዊ መንፈስ ዝቐስምሉ፡ ብዓቢኡ ኸኣ ጸሃይቱ ንዜማታታ መኣዛ ብዘለዎ ኣገባብ እተስንቐሉን ቦታ ነበረ ኢሎም ዝገልጹዋ ሰባት ኣሎዉ። ኣደ ዛንታ-ፍቕሪ ደርፍታት ጸሃይቱ፡ ዋላኳ ጨሊፋ ፖለቲካ ትሓውሰሎም፡ መብዝሕትኦም ፍቕራዊ ዝንባሌ ነበሮም። ኣብቲ እዋን "ኣፍቅራና፡ ኣፍቅራና እንተበልናየን ይኣብያና" ዝድረፈሉ ዝነበረ እዋን፡ ንሳ ድማ "ደቂ ብዳማ ዓቢደን ስዓሙና ለሚደን" ፣  "ፍቕረይን ፍቕርኻን መዓስ ረሲዐዮ፡ ደይ ጊዜ ስኢነሉ በዚሑኒ ዕዮ" ... እናበለት ክትደርፍ ዝሰምዐ ሰብ ልቡን ቀልቡን ይስለብ ነበረ ይበሃል። ናይ ፍቕሪ ምድራፍ ካብ ብንእሽትኣ'ያ ጀሚራቶ። ንኣብነት ናይ ጓል ዝናር ደርፊ ተለቂሓ ... "ደርጊስነይ ዘምጽኣለይ መዘዝ፣ ዘምጽኣለይ መዘዝ ክኸይድ'ዶ ናብ ቀሸይ ክናዘዝ፣ ኣብ ቀሸይ ክናዘዝ።" ... እናበለት ክትደርፍ ኣብ ሰማዒ ዝዓስሉ ሓሳባት ምግማቱ ኣየጸግምን፣ እንተ ንሳ ግን ዕጅብ ከይበላ ናይ ህይወት እማን ብደርፋ ኣቢላ ከተቕርብ እትኽእል ሓያል ስነ-ጥበበኛ ነበረት። ይዅን'ምበር፡ እቲ ዛዕባ ፍቕሪ ኣብ ሓቂ ዝተመርኰሰ ስምዒት'ኳ ይንበር ምስ'ቲ ዓቃብተኛ ባህሊ ሕብረተሰብ ዝጋጨዉ ሓረጋት ነበሩ ክበሃል ይከኣል። እዛ ኣደ ዛንታ-ፍቕሪ ብምኡዝ ደሃያ ኣቢላ፡ ካብ ባህላዊ፡ ማሕበራዊ ዀነ ጾታዊ ተጽዕኖ ዝተላቐቐ፡ ከምኡ'ውን ነቲ ሓፋርን ቀያድን ባህሊ ፈንጢዛ ከምዚ እናበለት ዝደረፈት ስነ ጥበባዊት ነበረት ... "ዓርበረቡዕ ግመ ደብረቢዘን ካፋ ሓንሳብ ስዓመኒ ስዕሚ ናይ ሕቝፍኻ ኣይርስዖን'የ ጠባይካ ዀነ 'ቲ ወልፍኻ ኣይርስዖን'የ ጠባይካ ዀነ 'ቲ ባህሪኻ ሓንሳብ'ሞ ስዓመኒ ክሳደይ ጠዊኻ።" ኣደይ ዉባ እንድርያስ ዝበሃላ ኣደ፡ ንጸሃይቱ ንመጀመርታ እዋን ኣብ ስራሕ ዝቘጸርኣ፡ "ብናይ ፍቕሪ ደርፍታታ ኣዝያ ፍትውቲ'ያ ነይራ" ይብላ። ሰማዕታ ድማ ነቶም ናይ ፍቕሪ ሓረጋታ ብቅጭንን ምዕሩግን ኣገባብ ናይ ምቕራብ ዓቕሚ ከም ዝነበራ የስተብህልሉ ነይሮም። እዋን ቁልዕነትን ዕቤትን ጸሃይቱ ጸያቱ በራኺ ኣብ ሰላሳታት ኣብ ኳዓቲት ተወልደት። ቅኒት ኣብ ዝተባህለ ናይ ተሌቪዥን መደብ ባዕላ ከም ዝበለቶ፡ ብ 1933 ከም ዝተወልደት'ያ ትዛረብ። ዝዀነ ኰይኑ ጸሃይቱ ዕባይ ኣስመራ'ያ፣ ኣስመራ ብኣስመርኡ ድማ ኣብቲ ቀንዱ - ኣብ ዓባይ ኣባሻዉል። "ኣቦይ ምስ ሞተ - ብቖልዓይ ከሎኹ ምዃኑ'ዩ - ኣደይ ንኣስመራ ሒዛትኒ ገዓዘት። ኣደይ እንጀራ እናሸጠት፣ እናቘነነት፣ እናሰፈየት'ያ ኣዕብያትኒ"  ትብል ጸሃይቱ። ኣብ ገዛ ብርሃኑ ኣብ እንዳ ሃለቃ ኣፍወርቂ ፊደል ድሕሪ ምቝጻር፡ ኣብ እንዳ ሴታ (ትምህርቲ ኣዋልድ) መባእታ ትምህርቲ ከም ዝተማህረት ተዘንቱ። "ኣብ ጐረባብትና ክራረን እንዳተጻወታ ዝደርፋ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ነይረን... ከም ብዓል ጸሃይቱ ገርጊሽ፣ ፋና ዒተል፣ ኣበባ ጓል ኣደይ ደስታ፡ ጽሃይቱ ዝናር ዝበሃላ ነይረን" ትብል ጸሃይቱ ... ኣብ 'ሰላም' ዘርእስቱ (ክልተ ሲዲ ዝሓቘፈ) ብዛዕባ ዛንታ-ህይወታ ኣብ ሆላንድ ዝተጻሕፈ ንኡስ መጽሓፍ። ቀጺላ፡ "ጓል ዝናር ጽብቕቲ'ያ ነይራ፣  ዘድንቓ  ሰብ፡ ደርፍታታ ኸኣ ይምስጡኒ ነይሮም" ኢላ ምንጪ ሙዚቃኣ ትገልጽ። ጸሃይቱ 16 ዓመታ ምስ መልአት፡ ንጸወታ ክራር ከኣ ምስ መለኸት፡ ብነብሳ ክትሓድር ጀመረት። ኣብ ኣባሻውል፡ ኣብ እንዳ ኣደይ ዉባ እንድርያስ ዝበሃላ ጸማቚት ስዋ ስራሕ ጀመረት።  ካብ ሽዑ ጀሚራ ንድሕሪት ከይበለት ካብ ሙዚቃ ኣይተፈልየትን። ፈተውታ፡ ጽብቕቲ፣ ምጭውቲ፣ ዘይትሓፍር፣ ኣይግዳዳ፣ ብቀይዲ ሕብረተሰብ ዘይትቕየድ፣ ልበ-ምልእቲ ሰብ'ያ ነይራ እናበሉ እዮም ዝገልጹዋ። ትዅን'ምበር፡ ሽግር ንጕዕዞ ህይወታ ከየናሕሰየ እናጓነጸ ኣሰንይዎ'ዩ። "ኣብ ሙዚቃ ዓለም ምስ ኣተኹ ስድራ-ቤተይ ኣጥቢቖም ይቃወሙኒ ነይሮም" ኢላ ትዝክር። "ኣዝማደይ'ውን 'ዋጣ፡ ሓሜን' እናበሉ የሳቕዩኒ ነይሮም" ኢላ ተዕልል። ኣብ ልዕሊኡ ድማ፡ ጸገም ጸብለልተኝነት ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ምስ ድፍረትን ስድነትን ናይ ገሊኦም ዓማውል እናተጋጨወት ትኸይድ ከም ዝነበረት የይዝረብ። ስለዚ እዛ ብሙዚቃኣ ንዓለም ኤርትራውያን ዝለወጠት በሃር ብዙሕ ሕማቕ ርእያ'ያ፣ ተዋሪዳ'ያ። ጸሃይቱ ምስ ኣደይ ዉባ ዳርጋ ንዓሰርተ ዓመት'ያ ሰሪሓ። "ኣብኡ መጺኦም ደርፈይ ኣብ ቴፕ-ሪኮርደር ክቐድሑ ዝመጹ ሰባት ነይሮም'ዮም ... ንዓይ ብሒደት ኣቕራሽ ኣታሊሎም ንደርፍታተይ ንጥቕሞም የውዕሉዎ ነይሮም" እናበለት ትዝክሮም ሰባት ነይሮም'ዮም። ሓቃ፡ ደርፍታት ጸሃይቱ - ከም 'ኣስካርባይ ጎማ፡ ክዳነይ ካኪ' - ኣብ እንዳ ሻሂታት፡ ኣብ ኣውቶቡሳት፡ ክድረፍ ዝዝክሩ መሰኻኽር ኣለዉ። ብስሳታት፡ ኣስመራ ተብለጭልጨሉ ዝነብረ እዋን'ዩ ነይሩ። ደገዝማቲ ሓረጎት ኣባይ ከንቲባ ኣስመራ ዝነበርሉ ዘበን ነበረ። ደገዝማቲ ሓረጎት ንመልክዕ ኣስመራ ኣዝዮም ዘመዓራረዩ ከንቲባ ነበሩ። ብዘበኖም ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ኣባይቲ፡ ጽርግያታት፡ ብምስራሕ ንስርሓት ቤት-መዘጋጃ ገጥ ኣቢሎም ዝሓዙ ክኢላ ከንቲባ ነበሩ። ንኣባሻዉል'ውን ፈንጢሖም ንክሰርሕዋ መደባት ከም ዝነበሮም ይዝረበሉ ነይሩ'ዩ። ነፍሲሄር ትካቦ ወልደማርያም፡ ምስ ማ.ት.ኣ. ዀይኑ ኣብ ምዕባለ ሙዚቃ ሃገር ዝነጥፍ ዝነበረ ስነ-ጥበበኛ፡ "ጨርሒ ከይተሰርሐት ኸላ ጸሃይቱ 'ኣባሻውል ዝባን ጨርሒ ተወሊዓ ወርሒ' እናበለት ትደርፈላ ነይራ" ዝበለሉ እዋን ነይሩ። ጸሃይቱ ዕድል ጌራ ብተወልደ ረዳ ተጠሊባ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከደት። ኣብቲ ዘበን'ቲ ዓሰርተ ክልተ ኣዝዮም ዉሩያት ደርፍታት ኣብ ዲስኮ ኣሕተመት - 'ኣብ ማይ ጃሕ-ጃሕ'፡ 'መጀመርያ ፍቕሪ'፡ 'ኣሚነይ'፡ 'ላለይ በላ'፡ 'ኣኸዛ ኾይኑ'፡ 'ኣባሻዉል ዝባን ጨርሒ'፡  'ኣዋልደይ ኪዳ ዕበዳ'፡ 'ሓዳረይ መን ክኣልየለይ' ...ወዘተ.። እቲ ዘገርም፡ ጸሃይቱ ንናይ ደርፍታታ ግጥምታት ኰኑ ዜማታት ባዕላ ብምጽሓፍን ምድላውን፡ ብክራራ ተሰንያ ኸኣ ባዕላ ትደርፎም ነበረት። ጸሃይቱ ካብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ናብ ሆላንድ ኣብ ዘበን ደርጊ ኵነታት እናኸፍአ ይኸይድ ስለ ዝነበረ፡ ህዝቢ ኤርትራ ድማ ልቡ ብዝያዳ ናብ ሓርነታዊ ቃልሲ ምስ ኣንቀደ ጸሃይቱ ኸኣ ናብ ሜዳ ኤርትራ ንክትጋደል ወረደት። "መጀመርታ ንጸዓዘጋ፡ ካብኡ ንመንደፈራ፡ ካብኡ ድማ ንባርካ ወሪደ" ትብል ጸሃይቱ።  "ኣብ ባርካ ወተሃደራዊ ታዕሊም ተማሂረ ኣብ ክፍሊ ሙዚቃ መደቡኒ" ኢላ ወሰኸትሉ። "ዕለት 5 ግንቦት 1978 ኣብ ተሰነይ ምርኢት እንዳርኣና ነፋሪት ኢትዮጵያ ደበደበትና፣ ካብቶም ቦምባታት  ኣብ እኩብ ሰብ ወደቑ። ብዙሓት ተወጊኦም ሸውዓተ ሰባት ከኣ ሞቱና፣ ኣነ ኸኣ ፍንጫል ቦምባ ኣብ ርእሰይ ሃሪሙኒ ተሃሰኹ። ንሓደ ዓመት ዝኸውን ኣብ ሕክምና ተዓቘብኩ" እናበለት ብተዘክሮታት ሜዳ ተዕልል። ብድሕሪኡ ኣብ ዉሽጢ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ፡ ስኒት ስለ ዘይተረኽበ፡ ኣብ ሱዳን ንሓያሎ ዓመታት ድሕሪ ምጽናሕ ጕዕዞኣ ንሆላንድ ኣቕንዐት። ኣብ ሆላንድ ኰይና፡ ብደገፍ ሓደ ዘ-ኤክስ ዝተባህለ ሆላንዳዊ ባንድ ተሰንያ፡ "ሰላም" ዘርእስቱ ማንታ ሲዲ ኣሕተመት። ምስኡ ኸኣ፡ ምስቲ ሲዲ ጠቢቑ ዝሽየጥ፡ ታሪኽ ህይወታ ዚገልጽ ንኡስ መጽሓፍ ቀረበ። እቶም ሲዲታት ናይ ቀደም ብሉጻት ደርፍታትን ገለገለ ሓደስትን ሒዙ ቀረበ። ኣብታ ሰላም ዘርእስታ ደርፊ ንበዓል ኣብርሃም ተኽለ፡ ደረስ ብርሃነ ዘኣመሱ ጀጋኑ ተ.ሓ.ኤ. ከመይ ኢሎም ከም ዝሓለፉ ብምዝካር ትደርፈሎም'ያ። ጸሃይቱ ኣብ ስደት ጸሃይቱ ኣብ ሮተርዳም (ሆላንድ) ን30 ዓመት'ያ ነቢራ።  ንምንታይ ድሕሪ ናጽነት ንኤርትራ ዘይተመልሰት ንዓኣ ክግደፍ ዘሎዎ ሕቶ'ዩ፣ ምሳና ግን የላን። ብዙሓት ሰባት እዛ ንኤርትራ ኣብ ቅድሚት ሰሪዓ ንሰላሳ ዓመታት ብጥበባ ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ወሪዳ ንናጽነት ዝተጋደለት ኣደ ብክብሪ ክትእለ ምተገብአ ዝብሉ ብዙሓት ኣለዉ። እዛ ኣብ ሞንጎ ድኻታት፡ ዉጹዓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ሸቃሎ ዝተመላለሰት፣ ኣብቲ ጭቕጫቕ ሰፈር - ከባቢ ኣባሻዉል - ንእስነታ ዘሕለፈት፣ ምስ ጎበዘት ከኣ ኣብ ሽቕለትን ስዋ ምጽማቝን ምድራፍን ዝኣተወት፣ ብዜማታታ ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዓቢ ዝና ዘጥረየት፣ ዝናኣ ኣብ ሓገዝ ሃገራ ዘውዓለት፣ ምስ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ - እኳድኣ ምስ መውጋእቱ - ኣብ ሜዳን ሱዳንን ኰይና ዝተቓለሰት፣ ከም ሰባ ድማ ኣብ ሆላንድ ዑቝባ ዝሓተተት፣ ኣብኡ ኸኣ ተፈላጥነታ ሃሲሱ ሽም ከምዘይብላ ንበይና ዝነበረት፣ ኤርትራ መበል 27 መዓልቲ ናጽነት ከተብዕል ጸሃይቱ ኸኣ ኣብ ሮተርዳም ኣብታ መዓልቲ'ቲኣ ካብዛ ዓለም ተፈልየት።


ህንዲ፡ 'ናይ ምርሳዕ መሰል' ንክረክብ ዝቃለስ ዘሎ ስነ ጥበባዊ

ብሓንቲ ጌጋ ንኽንደይ እዋን ክትቕጻዕ ትኽእል? ህንዳዊ ተዋሳእን ፍሉጥ ኣቕራቢ ሪያሊቲ ሾውን ኣሹቶሽ ኩሺክ'ውን ነዚ ኣመልኪቱ ዘተኣኻኸቦ ፊርማ ሎሚ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዴልሂ ከቕርቦ'ዩ። ንሱ፡ እቲ ብጌጋ "ቅድሚ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ዝፈጸሞ ስሕተት" ህይወቱ ቖሪኑዎ ሒዙዎ ብምህላው እቲ ቤት ፍርዲ "ናይ ምርሳዕ መሰል" ክህቦ ይጠልብ። እቲ "ናይ ምርሳዕ መሰል" ወይ "ናይ ምጥፋእ መሰል" ኣብ ኢንተርነት ዝርከቡ ህዝቢ ዝፈልጦም ውልቃዊ ሓበሬታታት ዝጠፍእሉ መሰል ምርካብ እዩ ክብሉ ሰብ ሞያ የረድኡ። እዚ ዋላ'ውን ሕብረት ኤውሮጳ ኣፍልጦ ዝሃቦ መሰል እንተኾነ፡ ኣብ ህንዲ ግን ሓድሽ ሓሳብን ብሕጊ ዘይተነደፈን እዩ። ኩሺክ ኣብ 2007 ሓምሻይ ዙርያ ሽልማት ሪያሊቲ ሾው ኤምቲቪ፣ ኣብ 2008 ድማ 'ቢግ ቦስ' ዝተባህለ ፍሉጥ ሽልማት ህንዲ ምስ ተዓወተ'ዩ ኣብ ህንዲ ኣዝዩ ህቡብ ኮይኑ። እዞም ሽልማታት "ካብ መላእ ህዝቢ ህንዲ ምስጋና፣ ፍቕርን ናእዳን" ከም ዘውሓዝሉ ይዛረብ። እዚ ህቡብነት ግን ነዚ ተዋሳኢ ጽቡቕ ፋል ኣየምጽኣሉን። ድሕሪ ሓደ ዓመት (2009) መስተ ሰትዩ መኪና እናዘወረ ተታሒዙ። ቤት ፍርዲ 2,500 ሩፒ (33 ዶላር) ክኸፍልን ናይ መኪና መምርሒ ፍቓዱ ንሓደ ዓመት ክእገድን ክውስን እንከሎ፡ ኣብታ መዓልቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ክጸንሕ ተኣዚዙ ነይሩ። ኣብታ ሃገር ፍሉጥ ስለ ዝነበረ እዚ ክስተት ርእሰ ዜና ማዕኸናት ዜና ኮይኑ። ብዛዕባ እዚ ዝምልከቱ ዝኾነ ሰብ ጉግል ገይሩ ክረኽቦም ዝኽእል ብዙሓት ዜናታት፣ ስእሊታትን ቪድዮታትን ተዘርጊሖም። እዚ ኹሉ ብውልቁን ብሞይኡን ዓብዪ ዋጋ ከም ዘኽፈሎ ይዛረብ። "ሽዑ ወዲ 27 ዓመት'የ ነይረ። ኣብ ህይወተይ ብኣጋ'የ ኩሉ ክረክብ ደልየ። ኣቦይ ስለ ዝሞተ ዝኾነ ዝገንሓኒ ሰብ ኣይነበረን። ልምዲ ስለ ዘይነበረኒ ኣጥፊአ፤ ንዕኡ ኽኣ ተቐጺዐ'የ። ሕጂ ግን ወዲ 42 ዓመት'የ፤ ግን ክሳብ ሕጂ ዋጋ ዝኸፍል ዘለኹ ኮይኑ'ዩ ዝስምዓኒ" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ድሕሪ እቲ ክስተት፡ ሰባት ከጓንዩዎ ከም ዝጀመሩ ዝገልጽ ኩሺክ፡ ሕጂ ሰባት ብዛዕብኡ ዘለዎም ኣጠማምታ ሕማቕ ምዃኑን ካብ ስርሑ ከም ዘብኾሮን የረድእ። "ብተደጋጋሚ ንሓዳር ዝሓተትኹወን ነጺገናኒ'የን። ገዛ ብዝቐየርኩ ቑጽሪ ድማ ጎረባብተይ ብጎቦ ዓይኒ ይርእዩኒ" ይብል። ኣብ 2020 ግን፡ ኣሪፕታ ዝተባህለት ሰራሕተኛ ባንኪ ተመርዒያቶ። ወለዳ ግን ብሰንኪ እቶም ኣብ ኢንተርነት ዝርኣዩዎም ቪድዮታት ኩሺክ ከይትምርዓዎ ኣእሚኖምዋ ነይሮም። "ኣዝማደይ ሕሉፍ ህይወቱ የተሓሳስቦም ነይሩ። ሓወይ እዚ ሓዳር ስለ ዘይተቐበሎ ክሳብ ሕጂ ኣየዛርበንን። ግን ክኣ ኩሉ ሰብ ይጋገ'ዩ፤ ንምንታይ ድኣ በዓል ቤተይ ህይወቱ ሙሉእ ይቕጻዕ?" ትብል። ኩሺክ ብወገኑ "ቤት ፍርዲ ክቐጽዕ እንከሎ 'ግዜ ገደብ' ኣለዎ። እቲ ዲጂታላዊ መቕጻዕቲ'ውን ናይ ግዜ ገደብ ክህልዎ ኣለዎ" ኢሉ። ንዝሓለፉ ዓመታት ብርክት ዝበሉ ድረ ገጻት ዜናን ቻነላትን ዝሰቐሉዎም ጽሑፋት፣ ስእልን ቪድዮታትን ከውርዱዎም ወይ ክኣልዩዎም እኳ እንተሓተተ መብዛሕትኦም ሕጂ'ውን ኣይጠፍኡን ዘለው። ናብ ሚኒስትሪ ሓበሬታን ብሮድካስትን ህንድን ጉግልን'ውን ጽሒፉ፤ መልሲ ግን ኣይረኸበን። ኩሺክ፡ ኣብ ፊልምታት ቦሊውድ ብምውሳእ ዝፍለጥ ኮይኑ ኣብቲ ሕጂ ኣተኣኻኺቡዎ ዘሎ ፌርማ ድማ እቶም ብዛዕብኡ ዝተጽሓፉ ጽሑፋት "ዓሚቕ ቓንዛን ስነ ልቦናዊ ቓንዛን" ከም ዘስዓብሉ ብምጥቃስ ቤት ፍርዲ: መንግስቲ ህንዲ: ጉግልን ቤት ምኽሪ ፕሬስ ህንድን "እቶም ትሕዝቶታት ካብ ዝተፈላለዩ ናይ ኦልናይን ገጻት ክኣልዩዎም" ትእዛዝ ክህብ ይጠልብ። ኣብታ ሃገር ንሱ ጥራሕ ኣይኮነን ናይ ምርሳዕ መሰል ክረኽቡ ዝሓትት ዘሎ። ካልኦት ብርክት ዝበሉ ሰባት'ውን - መብዛሕትኦም ናይ መቕጻዕቲ ግዝኦም ዝወድኡ - ተመሳሳሊ ጠለብ የቕርቡ'ዮም። ክኢላ ቴክኖሎጂ ፕራሳንቶ ኬ ሮይ ግን ኣብዚ ሕጂ እዋን ህንዳውያን ናይ ምርሳዕ መሰል ክረኽብሉ ዝኽእሉ መገዲ የለን እዩ ዝብል። "ንጉግል ሓዊስካ ኢንተርነት ዓብዪ ምህዳር'ዩ። ዊኪፒዲያ፣ ሚዲየም ዝብሃሉ ምስ ከም ፌስቡክን ትዊተርን ዝበሉ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ኣሽሓት ብሎጋትን ኣለው" ይብል። ቅድሚ ገለ ዓመታት "ብዛዕባ ሓንቲ ብተደጋጋሚ ሽማ 'ናታ ምስ ዘይኮነ ሰብኣይ' ዝለዓል ዝነበረት ጓል ኣንስተይቲ ንጉግል ኣዘራሪበዮ ነይረ። ግን ሓገዝቲ ኣይነበሩን፤ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ'ውን ሓደ ናይ ጸጥታ ኣካል ሽሙ ክለግስ ደልዩ ወግዓዊ ብዘይኮነ መገዲ ሓቲቱ ኣይሰርሐን፤ ብወግዓዊ መገዲ ግን ተዓዊቱ" ክብል ይገልጽ። ጉግል፡ ብቐሊሉ ንገለ ሓበሬታታት ክዓጽዎም ዝኽእል እኳ እንተኾነ ምስቲ ኣብ ህንዲ ዘሎ ተኣፋፊ ናይ ማሕበራዊ ሚዲያ ኩነታት ሰባት ሃጽ ኢሎም ተቓውሞ ከልዕሉ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ዓብዪ ስግኣት ከም ዘሎ እቲ በዓል ሞያ ኣረዲኡ።


ሮበርት ሂዩዝ: ኣውስትራልያዊ ተዋሳእን ፆታዊ በደል ዘብፀሐን ናብ ብሪጣንያ ክስጐጕ እዩ

ኣውስትራልያዊ ተዋሳኢ ሲትኮም ሮበርት ሂዩዝ  ኣብ ልዕሊ ቘልዑ ብዘብፀሖ ፀታዊ ማህሰይቲ ተፈሪድዎ ድሕሪ ምፅንሑ ካብ ቤት ማእሰርቲ ወፂኡ ናብ ብሪጣንያ ክስጐግ እዩ። ህዩዝ ኣብቲ ኣብ ቲቪ ኣውስትራልያ 'ሄይ ዳድ'  ኣብ ዝብል ልዕሊ 20 ሃገራት እተራእየ ናይ መደብ ቴሌቪዥን ብዝነበሮ መሪሕ ግደ እዩ ዝና ዝረኸበ።\nብ2014 ኣብ 1980ታትን 1990ታትን ኣብ ልዕሊ ኣዋልድ ብዝፈፀሞ ፀታዊ ገበን ቈልዑ ገበነኛ ዀይኑ ተፈሪድዎ።\nእቲ ወዲ 73 ዓመት ዝኾነ ህዩዝ፡  ሓሙስ ብሰበ ስልጣን ኣውስትራልያ ናጻ ኾይኑ እዩ።\nናይ ኣውስትራልያ ዜግነት ስለ ዝተሓደገ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ተፈትሐ ምስ ሰበይቱ ናብ ዝነብረሉ ብሪጣንያ ኪስጐጕ እዩ።\nህዩዝ ናፃ ንኽኸውን ንልዕሊ ኽልተ ዓመት ብቑዕ እንተነበረውን ስግኣት ማሕበረሰብ ክኸውን ስለዝኽእል ኽልተ ሳዕ ናፃ ከይከውን ተኸልኪሉ ኢዩ። ንሱን ስድራ ቤቱን ነቲ ዝፈፀሞ ገበን እንተነፀግዎ እውን ካብ'ቲ ናፃ ንኽወፅእ ዘቕረቦ ናይ መወዳእታ ሕቶ ኣትሒዙ ምስ ተፈትሐ ስነ-ኣእምሮኣዊ ሕክምና ክግበረሉ ከም ዝፅዕርን ምስ ቈልዑ ብዘይ ቍፅፅር ከምዘይራኸብን ቃል እትዮም እዮም።\nእቶም ናፃ ከምዝወፅእን ከምዝስጐግን ዝተነግሮም ሰበ ስልጣን ብሪጣንያ ክትትል ከምዝግበረሉ ኣረጋጊፆም ኣለዉ።\nእዚ ዀነ እቲ ህዩዝ ካብ ናይ ምጕዳእ ኣጋጣሚ ዝተሓተ ምዃኑ ዝገልጽ ስነ ኣእምሮኣዊ ገምጋም ነቶም ሰበ ስልጣን ንምዕጋብ እኹል እዩ ነይሩ ። እስካብ ሰነ 14 ከምዝፍታሕ ድማ ትፅቢት ይግበር።\n\n'ሃዳናይ ጠባይ' ቤት ፍርዲ ብ2014 ህዩዝ ን20 ዓመት ዝፀንሐ ፆታዊ ርኽሰት ከምዝፈፀመ ዝሕብር መርትዖ ምስሰምዐ ኣብ ልዕሊ እተን ካብ ሸውዓተ ኽሳዕ 15 ዝዕድመአን 10 ኣዋልድ ብፆታዊ መጥቃዕቲ ብምፍጻሙ ገበነኛ ዀይኑ ተፈሪድዎ።\nፒተር ዛህራ ዝበሃል ዳኛ ንቲ ብይን ክፈርድ ከሎ ነቲ ዝነበሮ መትከል ብዘይግቡእ ተጠቒሙ ገርህነትን መንእሰይነትን ቈልዑ ይምዝምዞ ኸም ዝነበረ ገሊፁ ነይሩ፤ 'ንብዙሕ ዓመታት ኣብ ንኣሽቱ ኣዋልድ ብመይላ ፆታዊ ማህሰይቲ ይፍፅም ነይሩ።'\n''ባህሪኡ ሃዳናይ ጠባይ እዩ ዘርእይ ነይሩ'' ይብል። ዴቪድ ፍሪርሰን ዝተባህለ ዳኛ ናፃ ምዃኑ እቶም ግዳያት ንምቕባል ከምዝኸብዶም ይገልፅ። "እቲ ኣብቶም ግዳያት ዝወርድ ዓሚቝን ጐዳኢን ሳዕቤን ንፁር ኢዩ።... ክሳዕ እዛ መዓልቲ እዚኣ ዝቕፅል ምናልባት እውን ኣብ መላእ ህይወቶም ሳዕቤን ዝህልዎ እዩ̃" ይብል። ኣስዕብ ኣቢሉ እውን "ብዙሓት መሰኻኽር ዘእምንን ማእለያ ዘይብሉን መርትዖ እናሃለወ፡ እቲ በዳሊ ብቐፃልን ብድርቅና ክኽሕዶ ኸሎ ምርኣይ ብፍላይ ነቶም ግዳያት ኣዝዩ ዘጕሂ እዩ።"\n‘ሄይ ዳድ!’ ኣብ ኣውስትራልያ ኣዝዩ ህቡብ ዝነበረን ክሳዕ 1994 ድማ ንሸሞንተ ወቕቲ ዝተራእየን እዩ።


ኮኾብ ሆሊውድ ዊል ስሚዝ ንተዋሳኣይ ክሪስ ሮክ ኣብ መድረኽ ኦስካር ጸፊዑዎ

ኮኾብ ተዋስኣይ ሆሊውድ ዊል ስሚዝ ነቲ ብስም ሰበይቱ ጃዴ ፒንኬት ዝቐይዐ ተዋስኣይ ክሪስ ሮክ ናብ መድረኽ ብምድያብ ብጽፍዒት ሃሪምዎ። ምሉእ ብምሉእ ንዝተላፀየ ፀጉሪ ርእሲ ፒንኬት ስሚዝ ኣልዒሉ ክቕይዕ ዝተሰምዐ ክሪስ ሮክ፡ ንስሚዝ ዘሕጎስ ኣይነበረን። ዊል ስሚዝ ናብቲ መድረኽ ብምድያብ ንክሪስ ሮክ ኣምሪሩ ብፅፍዒት ክሃርሞ እንከሎ፡ ናብ መንበሩ ተመሊሱ ኰፍ ምስ በለ ድማ ብሕርቃን “ሽም በዓልቲ ገዛይ” ኣይተልዕል ክብል ንክሪስ ሮክስ ገኒሕዎ። ፀኒሑ ግን ብሉጽ ተዋስኣይ ብዝብል ሽልማቱ ኣብ ዝተቐበለሉን መደረ ኣብ ዘስምዓሉን ይቕሬታ ሓቲቱ’ሎ። “ነዚ ኣካዳሚ [ሽልማት ዘዳለወ ኦስካር ኣካዳሚ] ይቕሬታ ክብል እደሊ። ንኹልኹም ሕጹያት ብጾተይ ይቕሬታ እብል” ክብል ተዛሪቡ። ንሱ ኣቦ ናይተን ኣብ ግጥማት ቴኒስ ስሙያት ዝኾና ቬነስን ሰሪና ዊልያምን ኮይኑ ብዝተዋስአሉ ‘ኪንግ ሪቻርድ’ ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ ፊልም ብዘርኣዮ ብሉፅ ብቕዓት’ዩ ነቲ ሽልማት ተዓዊቱ። ጽፍዒት ኣብ መድረኽ? በዓልቲ ግዝኡ ንዊል ስሚዝ ጃዴ ፒንኬት ናብቲ መድረኽ ሽልማት ክትመጽእ ከላ ጸጉሪ ርእሳ ምሉእ ብምሉእ ዝተላጽየ ነይሩ። ፒንኬት፡ ‘ኣለፒሽያ’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ጸጉሪ ዘጥፍእ ጸገም ጥዕና ከም ዘለዋ ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት ኣቢላ ኣፍሊጣ ነይራ። ናብ መድረኽ ዝደየበ ፍሉጥ ተዋዛዪን ተዋሳኣይን ክሪስ ሮክ ግን ንስም በዓልቲ ቤት ዊል ስሚዝ ኣልዒሉ ምስቲ ጸጉሪ ዘይብሉ ርእሳ ብዝተሓሓዝ ክዋዘ ተሰሚዑ። ክሪስ ንጃዴ ስሚዝ ምስታ ኣብ 1997 ኣብ ዝተሰርሐት “ጂ ኣይ ጄን” ዝብል ኣርእስቲ ኣብ ዘለዋ ፊልም ምስ እትዋሳእ ገጸ-ባህሪ ከነጻጽራ’ዩ ፈቲኑ። ኣብታ ናይ ሽዑ ፊልም ዝሰርሐት ፍልጥቲ ተዋሳኢት ደሚ ሙር ምሉእ ብምሉእ ጸጉሪ ርእሳ ዝተላጸየት ገጸ-ባህሪያት ተጠቂማ ነይራ። ንጄ ኣይ ጂን ንጃዴ ፒንኬትን ብምምስሳል ክዋዘ ዝፈተነ ክሪስ ሮክ ንተዓደምቲ እቲ መድረኽ ከስሕቖም’ኳ እንተኽኣለ ንዊልስሚዝን በዓልቲ ቤቱን ግን ኣየሐጎሶምን። ጃዴ ኣብ ገፃ ሕርቃን ክረኣይ ከሎ ዊል ስሚዝ ካብ መንበሩ ተሲኡ ናብቲ መድረኽ ብምኻድ ንክሪስ ሮክ ብጽፍዒት ኣትሪሩ ወቕዖ። ብተግባር ዊል ስሚዝ ዝተሰናበደ ክሪስ ንዕዱማት እቲ መድረኽ “እዚ ምሸት ኣብ ታሪኽ ቴሌቪዥን ዝዓበየ ምሸት’ዩ” ክብል ተዛሪቡ። ንሱ ናብቲ መድረኽ ዝደየበሉ ምኽንያት ብሉጽ ሰነዳዊ ፊልም (ቤስት ዶክመንታሪ) ብዝብል ዓውዲ ንዝተዓወተ ከፋልጥን ሽልማቱ ክህብን’ዩ ነይሩ። ንተዓዋቲ ሽልማት ሂቡ ድማ ካብቲ መድረኽ ወሪዱ።


ራሄል ኣስገዶም፡ ባህሊ ንባብ ንምምሕያሽ ኣንቂላ 16 መጽሓፍቲ ቈልዑ ዘሕተመት ኤርትራዊት

ኣብ ሕብረተሰብና ዘሎ ትሑት ባህሊ ንባብ ካብ ታሕቲ ካብ ሱሩ ንምምሕያሽ፡ ኣብ ቈዑን ህጻናትን ኣድሂብና ክንሰርሕ ኣለና ዝብል እምነት ከም ዘለዋ ትገልጽ ራሄል ኣስገዶም፡ ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ስለስተ ምድብ ዝመቐለተን 16 መጻሕፍቲ ቈልዑ ኣሕቲማ። ዝሓለፈ መጋቢት 2022 ድማ ኣብ ኣስመራ ኣመሪቓ፡ ኣብዚ እዋን ብውሱን ቁጽሪ ንዕዳጋ ዘርጊሓ’ላ። ራሄል፡ ጐድኒ ጐድኒ’ቲ ኣካዳምያዊ ንጥፈታታን ካልእ ሞያኣን ኣብ ድርሰት’ውን ዝነጠፈት ኰይና፡ ‘ኣብ ሞያ ድርሰት ኣድማዒ ተራ ክህልወካ እንተዀይኑ፡ ኣንበብቲ ክህልዉ መሰረታዊ እዩ፣ ብዘይ ህልወ ንጡፋት ኣነብበቲ ዝጸሓፍካዮ ዕላማኡ ክወቅዕ ኣይክእልን እዩ፡ ዝብል መርሓ ኣለዋ። ኣብዚ እዋን ምሉእ ብምሉእ ኣብ ስነጽሑፍ ቈልዑን ህጻናትን ጥራይ ኣድሂባ ትሰርሕ ከም ዘላ እያ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ ዝገበረቶ ቃለመጠይቕ ትገልጽ። እዛ ከምዚ ዝበለ ምስ ሕብረተሰብን ዝጸንሐ ባህሉን ዝተኣሳሰር ብዓቢይ ዓሊማ ብዕትበት ትሰርሕ ዘላ ጸሓፊት ግን ብቐዳምነት መን እያ? ራሄል ኣስገዶም ዘርአ ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ ዓብያ፣ ኣብኡ ኸኣ ትነብር ኣላ። መባእታ ትምህርታ ኣብ ካምቦኒ - ላልምባ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ቤት ትምህርቲ ድሕሪ ምምሃር፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ሰማእታት ካልኣይ ደረጃ ትምህርታ ዛዚማ። ብድሕሪኡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ብቛንቋን ስነጽሑፍን እንግሊዝ ቀዳማይ ዲግሪ ወሲዳ፣ ብዘመዝገበቶ ነጥቢ ድማ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ከም ተሓጋጋዚት መምህር [Graduate Assistant] ኰይና ክትሰርሕ ዕድል ረኺባ። ቀጺላ ትምህርታ ንምቕጻል ናብ UCLA ኣሜሪካ ብምኻድ፡ ኣብ ስነጽሑፍ ኣፍሪቃ ኣድሂባ ናይ ማስተርስ ትምህርታ ዛዚማ። ናብ ኤርትራ ተመሊሳ ድማ ኣብ ሞያ ምምህርና ኣብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ፣ ኣብ ደረጃታት ፊልም ኤርትራ ንዓመታት ሰሪሓ እያ፤ ጐድኒ ጐድኑ ድማ ኣብ ድርሰት፡ ኣርትዖትን ዝተፈላለየ ስርሓት ትርጕምን ክትነጥፍ ጸኒሓ። ራሄል ቅድሚ ሕጂ፡ 'Before she breaks my heart' ትብል ሓንቲ ልበወለድ፣ ሓንቲ እኩብ ግጥሚታትን ሓጸርቲ ዛንታታትን ዝሓዘት ‘Some sweetly kept thoughts ትብል’ውን መጽሓፍ፣ ከምኡ’ውን፡ እኵብ ዛንታታት ቈልዑ ዝሓዘት፡ ‘Colorful stories’ እትብል መጽሓፍ ምስ ተመሃሮኣ ብሓባር - ኵለን ብቛንቋ እንግሊዘኛ - ኣሕቲማ እያ። ራሄል፡ ኣብዚ እዋን ምሉእ ብምሉእ ኣብ ዛንታታ ቈልዑ ኣድሂበ ኣብኡ ጥራይ እየ ዝሰርሕ ዘለኹ እያ ትብል። ድርኺት’ዚ ዕላማኣ ክትገልጽ እንከላ፡ ‘ኣብ ምጽሓፍ ዓለም ኴንካ ብኣድማዕነት ክትወጽእ፣ ዝጸሓፍካዮ ናብቲ ዝተደልየ ክበጽሕ ኣንባቢ ክርከብ ኣለዎ - ዓይነት ኣንባቢ ድማ ንቑሕ/ንፉዕ ወይ ክሪቲካል ኣንባቢ ክህሉ ኣለዎ ኢላ እያ ትኣምን። “ኣብዚ ኣብ ዓድና ግን እቲ ባህሊ ንባብ የለን። ስለዚ ንዕኡ መፍትሒ ክኸውን ብምሕሳብ ደቅና ካብ ብንእሽቶኦም ክንኵስኩሶም እሞ ንፉዓት ኣንበብቲ፡ ‘ክሪቲካል ሪደርስ’ ንክዀኑ፡” ካብ ታሕቲ ንምዅስኳስ ምእንቲ ክንክእል ዝብል ሓሳብ እያ ተልዕል። ስለዚ እቲ ጸገም ካብቶም ቈልዑ ጀሚርካ ክፍታሕ ኣለዎ፣ ብምባል ንታሕቲ ወሪዳ ክትሰርሕ ከም ዝወሰነት ተረድእ። ብመሰረት ኣገላልጻኣ፡ ልምዲ ንባብ ከሕድሩ ክበሃል እንከሎ፡ ስቕ ኢልካ ተራ ንባብ ዘይኰነስ ብቝዕ ኣናብባ ማለት እዩ። በዚ ኸኣ እቶም ቈልዑ፡ “ብ ወለዲ፡ ብ መምህራኖም ተሓጊዞም፡ ኣብ ንጥፈታት ንባብ ክዋስኡ ይኽእሉ፡” ትብል። እንተዀነ፡ “ባህሊ ንባብ የለን፡” ዝብል ንባዕሉ ኣከራኻሪ እዩ፣ ኣንበብቲ ብኣንጻሩ ዝንበብ ማተሪያል ዘይምህላው እዩ ከም ምኽንያት ዝቐርብ ንዝብል ሕቶ ቢቢሲ ትምልስ። ብፍላይ ኣብ ጽሑፋት ቈልዑ መጺእና እንተርኢና ልክዕ እዩ ቈልዑ ኣብ ከባቢኦም፡ ምስ ባህሎምን ከባቢኦምን ብቐጥታ ዝዕዘብዎ ዝሳነ፡ ዝስሕቦም፡ ብቛንቛኦም ዝዳሎ ብቝዕ መጻሕፍቲ ብብዝሕን’ውን ዳርጋ ኣይርከብን እዩ። ካብዚ ብምንቃል’ውን ነዚ መጽሓፍቲ ከዳሉ እንከለኹ ነዚ ሕጽረት’ዚ ከም መፍትሒ ብምሕሳብ፡ “ንደቅና ነዳልወሎም፡ ንዕኦም ዝመስል፡ ንሳቶም ብቐሊሉ ክርድእዎ ዝኽእሉ እሞ ስምዒት ክፈጥረሎም ዝኽእል ጽሑፋት ከነዳልወሎምን ኣማራጺታት ክንፈጥረሎምን፡” ብምባል ዝተዳለወ እዩ ብምባል ተብርህ። “እዚ’ውን ሓደ ካብቲ ኣብ መጽሓፍቲ ቈልዑ ከድህብ ዝገበረኒ እዩ፣ ንዕኦም ዝበቅዕ ብቐሊሉ ዝረኽብዎ - ብዋጋኡ’ውን - ዓይነታት ጽሑፋትን መጽሓፍትን ምድላው።” እዘን ተሓቲመን ተዘርጊሐን ዘለዋ 16 መጽሕፍቲ፡ ኣብ ሰለስተ ምድብ ዝተዳለዋ ኰይነን፡ እቲ ቀዳማይ ምድብ ስርሓት ትርጕም እዩ። “ካብ ካልእ ቋንቋታት ንደቅና ይበቕዑ እዮም ዝበልናዮም፡ ብመልክዕ ትርጕም ዝቐረበ፣ ሌላ ምስቲ ካልእ ሕብረተሰብን ዓለምን ክህልዎም’ውን ስለዘለዎ ብኸምኡ ተሓሲቡ ዝተዳለወ እዩ፡” ብምባል እተን ኣብዚ ምድብ ዝተዳለዋ መጽሓፍቲ ብዝሐን ሰለስተ ምዃኑ ተነጽር። እቲ ካልኣይ ምድብ፡ “ነንብበሎም” ዝብል ኰይኑ፡ ወለዲ ንደቈም ኮፍ ኢሎም ዘንብቡሎም፡ ዝተፈላለየ ዛንታታት ብስእሊን ብሕብሪን ኣሰኒኻ ዝተዳለወ፣ ሸውዓተ ዝብዝሑ መጽሓፍቲ እዩ። እቲ ሳልሳይ ምድብ ድማ “ንመሃር” ዝብል ኰይኑ፡ እዚ ኣብ መዋእለ ህጻናት ዘለው ቈልዑ፡ ምስ መማህራኖም ኰይኖም ኣብኡ ዘልዕልዎ ቴማታት ብመልክዕ መጽሓፍ ቀሪብካ ከንብብዎ ዝኽእሉ ኰይኑ ዝተዳለወ፣ ሽዱሽተ መጽሓፍቲ ዝሓቘፈ ምዃኑ ራሄል ትገልጽ እዩ። ንቘልዑ ዝበቅዕ መጽሓፍቲ ምድላው ቀሊል ኣይኰነን፣ ምስ ኣተሓሳባኦም ደረጃኦም ዝሳነ ምእንቲ ክኸውን ፍሉይ ጻዕሪን መጽናዕትን ዝሓትት ምዃኑ ዝሰሓት ኣይኰነን። ራሄል እቲ ኣብ ሞያን ትምህርትን ስነጽሑፍን ዝጸንሓ ውህሉል ተመኵሮ ከም መበገሲ ዝውሰድ ኰይኑ ብግብሪ ንምትርጓሙ ካብ ዘካየደቶ ንጥፈታት ግን ተበርህ። “ብውሑዱ ኣብ ሃገርና ኣብ መዋእለ ህጻናት ዘልዕልዎ ኣርእስታት ኣሎ፡ ነዕኡ ርእየዮ እየ። ካብኡ ነቒለ እየ ክዳልዎ ክኢለ። ንኣብነት ኵነታት ኣየር፡ ሰላምታ፡ ዜና ኢሎም ዘቕርብዎ’ውን ኣሎ ብዛዕባ መዓልታዊ ንጥፈታት፡ ንዅሉ ብጥንቃቐ ኣጽኒዐዮ እየ፡” ብምባል እዚ መጽሓፍቲ ከም ሓጋዚ ንባባት ኰይኑ ይጠቕሞም ዝብል መረዳእታኣ ተካፍል። “እቲ ኣብ ምድብ ‘ነንብበሎም’ ዘሎ ጽሑፋት ከኣ ኣብ ደቀይ እየ ፈቲነዮ፣ ኣንቢቦሞ እዮም ዓብዮም ውጽኢቱ ድማ ርእየዮ፣ ጽቡቕ ስለዝዀነ እየ ኸኣ፡ እቲ ዝሰፍሐ ሕብረተሰብ ተጠቃሚ ክኸውን ኣሕቲመ ክዝርግሖ ወሲነ፡” ትብል። በዅሪ ወዳ ኤታን ዳዊት ገና ተማሃራይ መባእታ እናሃለወ፡ ካብ እንግሊዝኛ ናብ ትግርኛ ዝተርጐሞ መጽሓፍ’ውን ኣብቲ ናይ ትርጕም መጽሓፍቲ ቀሪቡ'ሎ። በዚ መሰረት፡ እቲ ኣብ ደቃ ዝረኣየቶ ፍቱን ውጽኢት ከም ነጸብራቕ ኣድማዕነት እዚ መጻሕፍቲ ምዃኑ’ያ ተረድእ። ብሓፈሻኡ እዚ መጽሓፍቲ ንምድላው ልዕሊ 10 ዓመታት ጻዕሪ ሓቲቱ እዩ። “ምስ ደቀይ ብዙሕ ግዜ ኣንቢብናዮ፡ ሓሊፍናዮ፡ ግዜ ዝወሰደ ብዙሕ ምትዕርራይ’ውን ተገይሩሉ እዩ፡” ኸኣ ትብል። ኣብ ርእሲ’ዚ እቲ መጽሓፍቲ ሕብራዊ ብምዃኑ ዋጋ ሕትመት’ውን ከቢድ እዩ። ስለዚ፡ ክብደት’ቲ ስራሕ ቀሊል ዘይምንባሩ ዘይሓብአት ራሄል፡ “ከቢድ እዩ ኢልካ ግን ስቕ ኣይበሃልን፣ ትኽእሎ ምግባር እዩ፣ እቲ ኣብ ደቀይ ዝረኣኽዎ እወታዊ ውጽኢት ኣብ ካልኦት ክርእዮ ኸኣ እብህግ።” ኣብዚ ቀዳማይ መፈተኒ ስራሕ፡ ብውሑድ ቁጽሪ ንውሑዳት ኣንበብቲ ከም ዝበጽሕ እዩ እቲ ዕላማ፡ ካብኡ ድማ እቲ ግብረመልሲ ተራእዩ ከመይ ከም ዝኸውን ይርአ” ኢላ። ምስኡ ተተሓሒዙ ንዝርጋሐኡ ኣብ ዝምልከት ዛዕባ እንክትገልጽ ራሄል፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኣስመራ ኣብ ኣውገት መሸጣ መጽሓፍትን ኣርት ጋለርን ጥራይ ተዘርጊሑ ከም ዘሎ ትዛረብ። ካብ ወለዲ ተረኺቡ ዘሎ ግብረመልሲ ኣዝዩ ጽቡቕን ኣዝዩ ዘተባብዕን ምዃኑ፣ በቲ ዝወሃባ ዘሎ ግብረመልሲ ድማ ዕግብቲ ምዃና ትገልጽ። “ጽቡቕ ውጽኢት ረኺብናሉ፡ ምስ ደቅና ከነንብብ ጀሚርና፡ ሓድሽ ተመኵሮ እዩ ንዓና፡ ምስ ደቅና ጽቡቕ ምትእስሳር ፈጢሩልና . . . ዝብል ጽቡቕ ግብረመልሲ ረኺበሉ ኣለኹ፡” ብምባል ግብረመልሲ ኣንባብቲ ወይ ተጠቀምቲ ኣገዳሲ ምዃኑ እምነታ ትገልጽ። “ከም ዝርድኣኒ ኣብ ምርጋሑ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ድዩ ወይ ዝዀነ ኣካል ሓላፍነት ክወስድ እንተዝኽእል ጽቡቕ ምዀነ፡” ብምባል ከኣ ነቲ ኣብ ምዝርጋሑ ዘሎ ድሩትነት ኣመልኪታ ትዛረብ። እቲ ዕላማ ገዚፍ እዩ፡ ብመሰረቱ ነቲ ባህሊ ንባብ ንምቕያር፡ ደቅና ኸኣ ኣብ ፈላሚ ደረጃ ትምህርቲ እንከለው ሓጋዚ ጽሑፋት ንባብ ክረኽቡ ምእንቲ እዩ። ነቲ ተተሊሙ ዘሎ ዕላማ ክሃርም ግን ሓገዝቲ ወይ መሻርኽቲ ኣካላት ከም ዘድልይዋ ኣይሓብአትን። “እምነተይ፡ ዝዀነ ሰብ በቲ ዝኽእሎ ዓቕሚ ክገብር ኣለዎ እየ ዝብል፣ መደበይ ኣብ ርእሲ’ዚ ሰለስተ ምድባት ክውስኽ እዩ። ብኸምኡ ኸኣ ክቕጽል እዩ ‘ቲ ስራሕ ደው ኣይብል እዩ።” እዚ መጽሓፍቲ ክሳብ ሕጂ ብውሱን መጠን እዩ ተሓቲሙ ዘሎ፣ “ግን ጐድኒ ጐድኒ ‘ክሕግዝ እየ ወይ ብኸምዚ መገዲ ኣሎ’ ዝብል፡ እንተ ተረኺቡ ብሕጂ ዝርአ እዩ፡” ድሕሪ ምባል፡ ካልኦት በዚ ጉዳይ ዝግደሱ እንተ ተረኺቦም፡ ኣብ ባህሊ ንባብ መቐይሮ ክትፈጥር፡ እቲ ስራሕን ዕላማን ናይ ሓባር ክኸውን፡ ሓሳብ ዘለዎም እንተ ተረኺቦም ሓቢራ ክትሰርሕ ድልውቲ ምዃና ኸኣ ተረጋግጽ - ራሄል ኣስገዶም። ራሄል ኣስገዶም ኣብ መወዳእታ፡ “ኵሉ ግዜ ዝላበዋ፡ ንደቅና ነንብበሎም፡ ኣንበብቲ ንግበሮም፣ ምስኣቶም እሂን ምሂን ንበል ፡ ንፍለጦም እየ ዝብል። ንደቅና ብመገዲ መጽሓፍ ክንፈልጦም ከኣ ጥዑም እዩ” ትብል። ብመሰረት ኣበሃህላኣ፡ ወለዲ ንደቈም ዛንታታት ኣብ ዘንብቡሎም እዋን፡ ዝንባለኦም ክፈልጡ፡ እንታይ ከም ዝሓስቡ፡ ክበጽሕዎ ዝደልዩ ደረጃን ኣተሓሳስባኦምን ክፈልጡ ዝያዳ ምስ ውሉዳቶም ምትእስሳር ክፈጥሩ ዕድል ይረኽቡ። “ስለዚ ወለዲ፡ እቲ መፍትሕ ኣብ ኢድና እዩ ዘሎ። ደቅና እቶም ንደልዮም ዓይነት ሰባት ኰይኖም ክዓብዩልና ንቕድም ንሕና ትራና ክንጻወት ይግባእ፣ እቲ መሰረት ንሃንጸሎም ንሕና ስለዝዀንና ሃየ ነንብበሎም፡ ኢለ እላቦ፡” ትብል።


ዊል ስሚዝ፡ ካብ ስነስርዓት ኦስካር ክወጽእ ተነጊርዎ ነይሩ

ዊል ስሚዝ፡ ንክሪስ ሮክ ብጽፍዒት ምስ ሃረሞ ካብቲ ኦስካር ክወጽእ ተጊግርዎ ግን ከም ዝኣበየ እቲ ኣካዳሚ ገሊጹ። እቲ ብድሕሪ ኦስካር ዘሎ ኣካል፡ ኣብ ልዕሊ ዊል ስሚዝ ስነ-ምግባር ጉድለት መርመራ ጀሚሩ ከምዘሎ'ውን ሓቢሩ። ኦስካር ኣካደሚ፡ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ "ዊል ስሚዝ ካብቲ ስነስርዓት ኦስካር ክወጽእ ተነጊርዎ ነሩ። እንተኾነ፡ ኣብዩ። ርግጽ ንሕና'ውን እንተኾነ፡ እቲ ጉዳይ ብኻልእ መልክዑ ክንኣልዮ ነይሩና"ይብል። ስሚዝ ይቕሬታ ቅድሚ ምሕታቱ እቲ  ትካል ኦስካር "ተግባር ስሚዝ ይኹንኖ" ክብል መግለጺ ኣውጺኡ ነይሩ። "ኣብ ዙርያ እቲ ዘጋጠመ ክስተት መርመራ ጀሚርና ኣለና። እዚ መካየዲ ደንብና፣ መትከላት ስነ ምግባርናን ሕጊ ካሊፎርኒያን መሰረት ገይርና ተወሳኺ ስጉምቲ ንምውሳድ ክንምርምሮ ኢና" ኢሉ። እቲ ዝውሰድ ስጉምቲ፡ ኣብ ዝመጽእ 18 ሚያዝያ ኣኼባ እቲ ቦርድ  ከፍልጥ እዩ። እቲ ውሳነ፡ "ምእጋድ፣ ምብራር ወይ ድማ ካልእ ዓይነት ማዕቀብ ምንባር ክኸውን ይኽእል እዩ" ኢሉ። ንሮክ፣ ንሕጹያት ሽልማት፣ ኣጋይሽን ዕዱማትን ድማ ይቕሬታ ሓቲቱ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ሮክ ድሕሪ እቲ ተጓንፎ ንፈለማ እዋን፡ ኣብ ዝሃቦ  ርእይቶ፡ እቲ ኩነታት ኣብ ኣእምርኡ ይመላለሶ ከምዘሎ ተዛሪቡ። ኣብ ቦስተን ኣብ ዝነበሮ ምድላው፡ ብዛዕባ እቲ ተጓንፎ ብዙሕ ክዛረብ ከምዘይደሊ ብምግላጽ፡ "ቀዳመ ሰንበትኩም ከመይ ነበረ" ብዝብል ሓውሲ ዋዛ ጀሚርዎ። "ዛጊድ ብዛዕባ እቲ ዛጋጠመ ይሓስብ ኣለኹ። ስለዚ ብዛዕባኡ ሓደ ግዜ ብሰፊሑ ምዝራበይ ኣይተርፍን" ኢሉ። "ትርር ዝበለ ክኸውን እዩ። መዛነዪ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ሕዚ ግን ናብ ካልኦት ዋዛታት ክኣቱ" ኢሉ። ኮሜዲያን ክሪስ ሮክ ብዛዕባ በዓልቲ ቤት ስሚዝ ጃዳ ፒንኬት ምስ ተዋዘየ ናብ መድረኽ ወጺኡ ንክሪስ ሮክ ብጽፍዒት ከም ዝሃረሞ ይዝከር። ሮክ፡ ብዝተላጸየ ርእሲ ጃዳ እዩ ክዋዘ ፈቲኑ ነይሩ፤ ንሳ ኣልፒሲያ ዝተባህለ ጸጉሪ ርእሲ ዘርግፍ ሕማም ከም ዘለዋ ቅድሚ ዓመታት ተዛሪባ እያ። ሮክ፡ እቲ ብ1997 ዝተሰርሐ ፊልም 'GI Jane' ብምልዓል ክዋዛ ከም ዝፈተነ ይፍለጥ። ኣብቲ ፊልም ዝሰርሐት ዴሚ ሙር ጸጉራ ላጽያ ቀንዲ ተዋሳኢት ኮይና ሰሪሓ። ጃዳ ፒንኬት ግን፡ ሮክ ክዋዘ እንከሎ ብሕርቃን ኣዒንታ ንየማነ ጸጋም ከተዝሮም እንከላ፡ መጀመርታ ይስሕቕን የጣቕዕን ዝነበረ ስሚዝ ሃንደበት ናብቲ መድረኽ ደይቡ። እቲ ኮሜዲያን በቲ ዝተፈጥረ ነገራት ዝተሰናበደ እንተመሰለ'ውን "እዚ ኣብ ታሪኽ ቴሌቪዥን ዓብዪ ምሸት'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ዊል ስሚዝ፡ ኣቦ ጀጋኑ ቴኒስ ዝኾና ቬኑስን ሴሬና ዊልያምስን ኮይኑ ብዛተዋስኣሉ ፊልም ኪንግ ሪቻርድ ናይ መጀመርታ ሽልማት ኦስካር ወሲዱ'ሎ። ስሚዝ፡ ብኢንስተግራም ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ "ብዝኾነ መልክዕ ዝፍጸም ጎንጺ ኣዕናውን መርዛምን'ዩ" ኢሉ። ስሚዝ ብቐጥታ ንሮክ ብምጥቃስ "ካብ መስመር" ወጺአ ነይረ እየ ብምባል ይቕሬታ ሓቲቱ ኣሎ። ነቲ ኣካዳምን ንመላእ ስድራ ዊልያምስን'ውን ይቕሬታ ሓቲቱ። "ብሰንኪ ባህርያተይ ንኹላትና ዘሐጉሰና ዝነበረ ምሸት ስለ ዘበላሸኹዎ ኣዝየ ይሓዝን" ኢሉ።


ኣፍሪቃውያን ስነጥበባውያን ሽልማት ግራሚ ተዓዊቶም

ቤኒናዊት ደራፊት ኣንጌሊ ኪጆን ደቡብ ኣፍሪቃዊ ዲጄ ብላክ ኮፊን ናይዚ ዓመት ሽልማት ግራሚ ተዓዊቶም። ኪድጆ፡ 'Mother Nature' ዝብል ኣልበማ ናይዚ ዓመት ብሉጽ ኣልበም ዓለም ብዝብል ግራሚ ዝወሰደት ኮይና፡ ሰለስተ ናይጄሪያውያን ስነ ጥበባውያን ተሳቲፎምሉ'ዮም። ጓል 61 ዓመት ኪጆ፡ ነዚ ሽልማት መነሓንሕታ ኮይኖም ንዝተሓረዩ ናይጄሪያውያን ዊዝኪድ፣ ፌሚ ኩቲን ጋናዊ ሮኪ ዳዊንን በሊጻ'ያ ተዓዊታ። እዛ ስነ ጥበባዊት፡ ኣብ 2014፣ 2015ን 2019 እውን ንሽልማት ግራሚ ተዓዊታትሉ ነይራ እያ። ኪጆ ኣብቲ ስነ ስርዓት ሽልማት ኣብ ዘስምዓቶ መደረ፡ ንዓለም ብኸቢድ ማዕበል ክወስዱዋ እዮም ንዝበለቶም ሓደሽቲ ስነ ጥበባውያን ዘለዋ ናእዳ ገሊጻ። ደቡብ ኣፍሪቃዊ ብላክ ኮፊ፡ ብብሉጽ ሳዕስዒት/ኣልበም ሙዚቃ ኤሌክትሮኒክ ክዕወት እንከሎ፡ 'Subconsciously' ብዝብል ኣልበሙ ሽልማት ግራሚ ወሲዱ። ኮፊ፡ እዚ ናይ መጀመርታኡ ሽልማት ግራሚ ኮይኑ ምስ ንኡሽቶ ወዱ ኦሶና ኮይኑ ተቐቢሉዎ። "ፈጣሪ ዝሃበኒ ውህብቶ ሙዚቃ ከመስግን ይደሊ፤ በዚ ኣቢለ መንፈስ ሰባት ከሕውን ኣብ ዝሓልፉዎ ጉዕዞ ህይወቶም ሓቢረ ክሓልፍን ብምኽኣለይ የመስግን" ኢሉ።


ትግራይ፡ ዓመታዊ ጉዕዞ ማህሌተ-ጉማየ ኣብ ፍራንክፈርት ተኸቢሩ ውዒሉ

ማህሌተ-ጉማየ: ጠገለ ስነ-ፅሑፍን ጉማየን ኣብ ዝደምቀሉ ኣብ እዋን ክረምቲ፡  ኣብ ደቡባዊ ትግራይ ኣብ ማእኸል ራያን ወጀራትን ኣብ ዝርከብ  'ዓውዶውር' ኣብ ዝበሃል ቦታ ዝኽበር፡ ሃገረሰባዊ ጥበባት ትግራይ ዝውሕዘሉ፡ መስትያት ላዛን ባህልን ትግራይ እዩ። ማህሌተ-ጉማየ፡ ማሕበረሰብ ሓዘኑ፣ ሓጎሱ፣ ሕርቃኑ ኮታስ ነቲ ዘለዎ ኣመለኻኽታ ዝገልፀሉ፣ ስምዒቱ ብተመስጦ ዘስቆንቁነሉ መገዲ ፍልስፍና ህይወት እዩ። ማህሌተ-ጉማዬ ኣብ ዓውዶውር እንትኽበር፡ ኩሉ ሰብ ዓለባ ዓዲ ቦፌ'ዩ ዝኽደን፣ መናእሰይ ብኣከዳድንኦም፣ ደቂኣንስትዮ'ውን ብውቁባት ባህላዊ ኣልባሳትን ቁኖ ትግራይን ማዕሪገን፡ ነቲ ክብረ-በዓል ድምቀት ይፈጥራሉ። ኣብ ማህሌተ-ጉማየ ካብ ወነንቲ እዚ ባህሊ ዝኾኑ ተጋሩ ወፃኢ ካልኦት ክፋላት ማሕበረሰብ'ውን ክሳተፉ ከምዝኽእሉ ይዝረብ። ናብ ደምበ ማህሌተ-ጉማየ ዝወረደ ሰብ ምውዓሉ ምሕዳሩ ኣብ ዓውዶውር'ዩ። ዓውዶዉር  ኣብ ትግራይ ኣብ ማእኸል ራያን ዋጅራትን ዝርከብ ስም ቦታ'ዩ። ዶውር ማለት ከፍቲ ዝሓድራሉ ወይ ደምበ እንትኾን፡ ኣብ በረኻ ወይ ኣብ ማእኸል ዱር ካብ 200 ክሳብ 300 ከፍቲ ዝሓድራሉ ደምበ እንድሕር ኮይኑ ዶውር ይበሃል። ማህሌተ-ጉማየ  እንትቐውም፡  ኩሉ ኣብ ሓደ ከቢቡ ሓዊ ኣጊዱ፣  መበቆላዊ መሳርሕታት ሙዚቃ ከም ዕንድርፋፃ፣ ጭራዋጣን ፋዱማን እናተወቕዐ፣ ስነ-ፅሑፍ፣ ግጥሚ፣ ልቦወለድ፣ ሓፀርቲ ፅሑፋት እናተነበበ፣ ዝንታዊ ጓስነት እናተዘንተወን ጉማየ እናተብሃለን ጥበብ ክውሕዝ ይሓድር። ኣብ ማህሌተ-ጉማየ፡ ጉማየ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ንምግብነት ዝቐርብ መኣዲ'ውን ኣብኡ ሻቡ ንሻቡ'ዩ ዝዳሎ፤ ዓውሶ ይሕቆን፣ ጠስሚ ይወፅእ፣ ቡርክታ ይቡርከት ይብላዕ፡ ይስተ- ይበሃል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ መምህር ስነ-ልሳን ዝነበረ፣ መስራትን መተሓባበርን ማእኸል ምርምር ቅዱስ ያሬድ፣  ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ጀርመን ዩኒቨርሲቲ ሃምቡርግ ብዛዕባ ብራናታት ትግራይ 'ፖስት ዶክትራል' ፕሮጀክት ዝሰርሕ ዘሎ ዶክተር ሓጎስ ኣብርሃ ኣባይ፡ እቲ ንዘበናት ኣብ ትግራይ ዝዝየም ጉማየ፡ ማሕበረሰባዊ ክብርታቱ ሓልዩ፡ ዓመታዊ ጉዕዞ (ኣድቬንቸር ቱር) ኮይኑ ካብ ውሉድ ወለዶ ክሰግር፡ ካብ 2011 ዓ.ም ጀሚሩ በብዓመቱ ኣብ ዓውዶውር ማህሌተ ጉማየ ክኽበር ተበግሶ ከም ዝወሰደ ይዛረብ። ዶክተር ሓጎስ ኣብርሃ፡ ኣቐድም ኣቢሉ'ውን፡  ኣብ 2011 ዓ.ም ብላዛ ራያን ዋጅራትን  'ማህሌተ-ጉማየ' ዝብል መድብል ግጥምታት ፅሒፉ'ዩ። እዚ ካብ ህዝቢ ዝቕዳሕ፡ ነፀብራቕ ባህልን ላዛን ትግራይ ዝኾነ ጉማየ፡ ማህሌት ንክቕወመሉ ምስ ተበገሰ ድማ፡ ማህሌተ- ጉማየ ዓመታዊ ጉዕዞ ኮይኑ ብተኸታታሊ ኣብ  ትግራይ ማእኸል ራያን ዋጅራትን ኣብ ዝርከብ 'ዓውዶውር'  ኣብ ዝበሃል ቦታ ድማ ምኽባር ከምዝተጀመረ ይገልጽ። "ኣብ ራያ፣ ዋጅራትን እንደርታን እዩ ጉማየ ዝበሃል። ኣብ ካልኦት ከባብታ ትግራይ'ውን ማሰን ኣውሎን ይፍለጥ። ስለዚ ብዝተፈላለየ መገዲ ብዝተፈላለየ መልክዑ ጉማየ፣ ጉማየ ዝመስሉ ሃገረሰባዊ ክዉን ጥበባት፣ ስነ-ቃላት ኣብ መላእ ትግራይ ወይ ኩሉ ህዝቢ ትግራይ ዝብሎም ስለዝኾነ፡ ሰረቱ ማህሌተ-ጉማየ ዝተጀመረሉ ዓውዶውር ይኹን'ምበር፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ክኽበር ብምዕላም'ዩ ተጀሚሩ" ይብል ዶክተር ሓጎስ ኣብርሃ። ማህሌተ-ጉማየ፡ ኣብ ዓመት ሓደ ግዘ ኣብ ዓውዶዉር ማእኸል ራያን ወጀራትን  ምስ ተኸበረ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት  ኣብ ሰለስተ ወይ ኣብ ሽድሽተ ወርሒ ኣብ ካልኦት ከባብታት ትግራይ ንክኽበር ዓሊሙ ዝተበገሰ፡ 'ዓመታዊ ካልቹራል ኢንሸቲቭ' ከምዝኾነ ይገልፅ። ናብ 270 ገዳማት ትግራይ ብእግሩ ዝተጓዓዘ ዶክተር ሓጎስ፡ እዚ ትግራይ ኣፀቢቑ ክፈልጣ መገዲ ኮይንዎ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ እቲ ንሱ ቆልዓ ኮይኑ ዝዓበየሉ ሂወት መጓሰን ጉማየን፡  ካልኦት'ውን ንድሕሪት ምልስ ኢሎም ብእግሮም ተጓዒዞም ክርእይዎ ኣለዎም ኢሉ ሓሲቡ።  ልዕሊ ኩሉ ድማ እቶም ኣብ ሓደጋ ዘለዉ ባህልታት ትግራይ ምዕቃብን ወናኒ ከምዘለዎ ምርኣይን ዝብል ድማ፡ ዝያዳ ኩሉ ትኩረት ገይሩ፡ ዓመታዊ 'ጉዕዞ ዓጋም ጠሓስ (ኣድቬንቸር ቱር) ማህሌተ ጉማየ' ከካይድ ዝደረኾ ሓሳብ'ዩ። "ባህልታትና መብዛሕትኦም ኣብ ሓደጋ እዮም እኔሀዉ፤ እናጠፍኡ ከይኸዱ ክዕቀቡ ስለዘለዎም፤ ካብ ምዕቃብ ንላዕሊ ኸኣ ክነንበረሎም ስለዘለና፤ መንነትና ንሕና ተጋሩ ኢና ክንብል ከለና፡ ባህልና፣ ቋንቋናን ላዛታትናን ኩሎም ተዓቂቦም እንድሕር ፀኒሖምና'ዩ መግለፂና ከግሉሁልና ዝኽእሉ እሞ፡ ብኡ ምኽንያት አዕ ክጅመር እኔሀዎ ኢለ" ዝብል እቲ ምሁር፡ ሓሳቡ ተግባራዊ ንክኾን ሰባት ሓጊዞሞ፡ 25 ነሓሰ 2011 ዓ.ም፡ ዓመታዊ ጉዕዞ ማህሌተ-ጉማየ ኣብ ማእኸል ራያን ወጀራትን ኣብ ዓውዶውር ከምዝፈለሞ ኣውጊዑና። ጉማየ- 'ዘየድርዕ ዓርኪ' ንጉማየ፡ ናይ ውሽጠይ ዝርደአኒ መሓዛ ወይ ድማ መቕርብ የድልየሊ እዩ ኢልካ ዘይትድረዐሉ "ዘየጉብዕ ዘመድ ወይ ዓርኪ" ኢሉ ዝገልፆ ዶክተር ሓጎስ፡  ምስ ውሽጥኻ ብጣዕሚ ትምሰጠሉ (meditative effect) ዘለዎ እዩ ይብል። ፆታን ዕድመን ከይፈለየ፡ ሓደ ማሕበረሰብ ካብ ካልእ ዓይነት ቅዲ ሙዚቃ ብዝተፈለየ፡ ኣመለኻኽትኡ፣ ናብርኡ፣  ስምዒቱ ዝገልፀሉ፣ ካብኡ ሓሊፉ'ውን ብዛዕባ ዘመን ዘንፀባርቐሉ ነዊሕ ስልጠት ዘለዎ ደምበ ኪነ-ጥበብ ምዃኑ ይገልጽ። ጉማየ፡ ፍቕሪ፣ ምውያን፣ ዘበን ኮታስ ኩለመዳያዊ መስተጋብር ማሕበረሰብ  ከከም ግዘኡ ዝግለፀሉ'ዩ። ማህሌተ-ጉማየ ዝቕወመሉ እዋን ክረምቲ ካብ ካልኦት እዋናት ብዝተፈለየ፡  ሰማይን ምድርን ፍቕሪ'ዩ ዝሰብኽ። ብፍላይ መናእሰይ ራያ፣ ወጀራትን እንደርታን ስምዒቶም ዘንፍስሉ'ዩ፡ ጉማየ!....  ብብዝሒ ወዲተባዕታይ ንጓልኣንስተይቲ ጉማየ ዝብለላ እንትኾን፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ድማ 'ውሉለይ' ትብል። ዶክተር ሓጎስ: "ኩሉ ትግርኛ ፍቕሪ ገላፂ'ዩ፤ ጉማየ ኸዓ ፍልይ ዝበለ መግለፂ ፍቕሪ ትግራዋይ'ዩ"ይብል፡ ኣብቲ ከባቢ ንሱ ተወሊዱ ዝዓበየሉ፡ ጉማየ ዘይብል ሰብ ከምዘየለ ብምሕባር። ብናይ ሓንቲ ፅብቕቲ ፍቕሪ ዝተትሓዘ መንእሰይ፡ እታ ንልቡ ዘሸፈተት ጎርዞ ዘመዱ ኮይና ትርከብ እሞ፡ ንማሕበረሰባውን ሃይማኖታውን ሕግታት ከይተሰከፈ፡ ፍቕሩ ልዕሊ ኩሉ ከምዝኾነ ኣሚኑ፡ ከምዚ ዝስዕብ ጉማየ ይብለላ። " ጉማየ! ጉማየ! ጉማየ! ኣነስ ክፀዊ ደኣም ተነፊሐ ከይሞትየ ቀተለኒ ፍቕርይ ሕውነትየ ስንኺ'ለ ዓፍራይ ወረቐትየ ኣነስ ክፀዊ ደኣ ፍቕሪ ሕውነትየ….. " ብምባል፡ ዋላ ናይ ስጋ ዘመዱ ትኹን'ምበር ፍቕራ ልዕሊ ዓቕሙ ስለዝኾኖ በዚ ጉማየ ሓፍቱን ፍቕሩን ምዃና ብጉማየ ይገልፀላ። ካልእ ትምህርቲ ንዝቖፀረት ጎርዞ ዘፍቀረ መንእሰይ ድማ ናፍቆት ምስ ሓየሎ፡ "ጉማየ! ጉማየ! ጉማየ! ኣቲ ቆልዓ ብወረቐት ስደድለይ መልሱ ከለ ሰሓቕ ከለ ክምስምሱ ከለ ቁጭይ፡ ከለ ቅንጥስጥሱ……." እናበለ፡  እቲ ዝፈትወላ መግለፅታታ፡ እቲ ሰሓቕን ቅንጥስጥስን፡ ብብርዒ ከቲባ  ብደብዳበ ክትሰደሉ ይምሕፀና። እቲ ጉማየ ዝበሃለሉ እዋን፡ ግዘ ምውያንን ምግዳልን እንተኾይኑ ዝስዕብ ጉማየ ይበሃል። " ጉማየ! ጉማየ! ጉማየ! መገዲ መቐለ ዓዲጉምየ ክላሽንካ ሓጫር እያ ሰጉደምየ ሓደርካ ተኩሳ ከይትቕደምየ" "ዝናብ መፀ ደበና ደበነ ከይወስዱኺ መሲሎም ወያነ…." ብምባል: ጉማየ እናበሉ ነቲ እዋን ይገልፅዎ። "ጉማየን ወያነን ኣይነፃፀሉን፤ ቀዳማይ ወያነ ዝመስረቱ ህዝቢ ብጉማየ ዝባፅሑ እዮም'ሞ፡ ምውያን፣ ኒሕን ሓቦን ምስ ጉማየ ብዙሕ ዝተኣሳሰረ ነገር ኣለዎ" ይብል፡ ምሁር ስነ-ልሳን ዶክተር ሓጎስ ኣብርሃ ኣባይ። ጉማየ ካብ ሰባትን ፍልስፍና ህይወትን ሓሊፉ፡ ንእንስሳት፣ ግኡዝ ነገራት ንሰማይን መሬትን'ውን ይበሃል እዩ ይብል ዶክተር ሓጎስ። ንኣብነት፡ ሓደ ኣፍቃሪ'ዩ፡ ኣብ ዓዘቦ  ትነብር ንዝነበረት ኣበሩ ገብረመስቀል ትበሃል ብጣዕሚ የፍቅራ እሞ፡ ከሞግሳ፣ ኩሉ ንብረቱ ክህባ ደለየ። ኩሉ ነገር 'ይግበአኪ እዩ' ንምባል ድማ ብዝስዕብ ጉማየ በለላ። " ጉማየ! ጉማየ! ጉማየ! ዳርጋጋላ ዓድኺ እግሪ ጎሾየ ጭራ'ዶ ክመፅእ ዕያም ደርሆ እየ ለይቲ ዶ ክመፅእ ወጋግሖየ ምድሪ ፈረቓኺ ሰማይ ሲሶየ…….." ብምባል፡ መሬትን ሰማይን ናህቱ እንተዝኸውን፡ እታ ሓንቲ ንሱ ዘፍቀራ ክንዲ ሙሉእ ህዝቢ ዓለም ርእይዋ፣ እታ መሬት ንኽልተ ብምኽፋል ድማ ፍርቂ ንህዝቢ ዓለም፡ እቲ ፍርቂ መሬትን ሲሶ ሰማይን ድማ ንተፈቃሪት ኣበሩ ገብረመስቀል ከምዝግበኣ ይገልፀላ። ጉማየ ወዲ ተባዕታይ ንጓልኣንስተይቲ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ እታ ጓልኣንስተይቲ'ውን ንወዲ 'ውሉሉይ' ትደርፈሉ፡ ጉማየ እውን ከምትብል እቲ ተመራማሪ ይገልፅ። እቲ ኣብ  ዝሓለፈ ዓመት 2013 ዓ.ም ክኽበር ዝነበረ  ሳልሳይ ዙር ዓመታዊ ጉዕዞ ዓጋም ጥሓስ ማህሌተ-ጉማየ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ኣይተኸበረን። ትማሊ ቀዳም ድማ፡ ካብ ትግራይ ባሕሪ ተሳጊሩ ኣብ ጀርመን ከተማ ፍራንክፈርት ንፈለማ እዋን ማህሌተ-ጉማየ ተኸቢሩ ውዒሉ። ከምቲ ማህሌተ-ጉማየ ኣብ ዓውዶውር ኣብ ራያን ወጀራትን  ዝተብሃለ፡ 'ዓውዶውር ኣብ ፍራንክፈርት! ማህሌተ-ጉማየ ኣብ ፍራንክፈርት' ብዝብል ተኸቢሩ። ኣብዚ ንፈለማ እዋን ካብ ትግራይ ባሕሪ ተሳጊሩ ኣብ ፍራንክፈርት ዝተኸበረ ፈላማይ  ሳልሳይ ዓመታዊ ጉባኤ ማህሌተ-ጉማየ ድማ፡ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣውሮጳ፡ ካብ ዩክሬን፣ ስዊድን፣ ፈረንሳይን ቤልጅየምን ዝተፈላለዩ ክፋላት ጀርመንን ዝመፁ ተወለድቲ ከምዝተሳተፍሉ ኣዋሃድቲ እቲ መደብ ይዛረቡ። ኣዋሃሃዲ ማህሌተ-ጉማየ ዶክተር ሓጎስ ኣብርሃ፡  ዋላ'ኳ እቶም ዝሓለፉ 11 ኣዋርሕ ብሰንኪ ኵናት ትግራይ ንትግራይን ተጋሩን ከቢድ እንተነበሩ፡  ምኽባር ማህሌተ-ጉማየ ኣብ ፍራንክፈርት ሰለስተ ዓበይተ ዕላማታት ከምዘለዎ'ዩ ንቢቢሲ ዝገልፅ። "ጉማየይ ወያነይ፡ ጉማየን ስነ ልቦናን ህዝቢ ትግራይን፡ ንዘጋጥሞም ፀገማት ርእስኻ ካብ ምድናን፡ ብምቅላስ'ዩ ዝከላኸሎም። ስለዚ ክንዲ ዝደለየ ፀገም፣ በደል ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ይውረድ ስራሕና ክንሓድግ ከምዘይንኽእል፣ ሞራልና ክስበር ከምዘይብሉ መልእኽቲ ንምሕላፍ እዩ። ካልኣይ ባዕሉ ኣብቲ ጉማየ ብፍላይ ድማ ጉማየ ራያ፡ ባህሊ ራያ መህረፋይ ካብ ምዃኑ ዝተልዓለ ክመናጠሉ ዝደልዩ ብዙሓት'ዮም እሞ፡ እቲ ባህሊ ክንደየናይ ባህሊ ትግራዋይ ምዃኑ፣ ኣብ ሕቶ ውሽጢ'ውን ክኣቱ ከምዘይኽእል ንምርኣይ ዝዓለመ'ዩ" ይብል። ሳልሳይ ብዙሕ ትግራዋይ በዚ ሕዚ ዘሎ መከራንን ሰቖቓን ኣብ ጭንቀት ኣብ ብዙሕ ሓሳብ እዩ ዘሎ እሞ፡ መፅዩ ዝጋነየሉ፣ እሂን ምሂን ዝብለሉ፣ ውሽጡ ከም ውሽጡ እቲ ዝነበረ ዓመታዊ ጉባኤ ክቋረፅ ከምዘይብሉ መልእኽቲ ዘዕሃለፈሉ ከምዝኾነ'ውን ይዛረብ። ኣብ ማህሌተ-ጉማየ  ዝሓድር ሰብ ካልእ 'ኣድቨንቸር' ምርኣይ ኣየድልዮን'ዩ ዝብል ዶክተር ሓጎስ፡ ትግራይ ክንብል ከለና ትግራይ 'ኣብስትራክት' ኣይኮነትን፥ ኣብ ሕድሕድ ከባቢ ዘሎ ትግራዋይነት ክንሕብሕቦ፣ ክንጠዓዕሞን ክንዕቅቦን ኣለና ዝብል ቅዋም ኣለዎ። ንቐፃሊ፡ ማህሌተ ጉማየ ኣብ ዓለምለኸ መድረኻት ንምልላይ፣ ካብ ዝተፈላለዩ ዓለማት መፅዮም ኣብ ትግራይ ማህሌተ-ጉማየ ከኽብሩ፣ ካብቶም ዘይድህሰሱ ክብረበዓላት ሓደ ኮይኑ ዓለምለኻዊ ኣካዳሚክ ኮንፈረንስ ኮይኑ፡ ካብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዓለም መፅዮም ጉባኤ ዘካይድሉ መድረኽ ንምግባር ከምዝዓለሙ ድማ ይገልፅ። ጉማየ፡ ካብቶም ህዝቢ ትግራይ ዝኾርዐሎም ወያነ ባህሊ ዝፈጠረ ስነ-ቃልን ኪነ ጥበብን ከምዝኾነ ዝገልፅ ዶክተር ሓጎስ፡ "ኮፍ ኢልና ኣቐሚጥናዮ ደው ኢልና ከይንስእኖ፡ ኩሎም ባህልታት፣ ቋንቋታትን ላዛታትን እንትዓብዩ ትግራይ ስለትዓቢ፡ ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ዘሎ ባህልን ትውፊትን ህዝቢ ትግራይ ክዕቀብ ኩላትና ክንሰርሕ ኣለና" ብምባል፡ ሓሳቡ ይዛዝም።


መጽሓፍ ምልምማድ፡ ምውጋድ ኣሉታዊ ኣተሓሳስባን ሳዕቤናቱን

ደራሲ ክፍለዮሃንስ ተወልደብርሃን (ጎርደን) ዝሓለፈ ሰንበት 14 ሕዳር 2021፡ "ምልምማድ፡ ምውጋድ ኣሉታዊ ኣተሓሳስባን ሳዕቤናቱን" ብዝብል ኣርእስቲ ዝጸሓፋ ምስተን ነብስኻ ባዕልኻ ንምሕጋዝ ዝጸሓፉ ናይ ምኽርን ልቦናን መጻሕፍቲ እትምደብ ሓዳስ መጽሓፍ ኣመሪቑ። እቲ ኣብ ለንደን እተኻየደ ገምጋም ዘተን ዘካተተ ናይ ምፍራም መጽሓፍ ስነ ስርዓት: ደራሲ ቅድሚ ሕጂ ካብ ግብራዊ ተመኩሮ ብዙሓት ስድራቤታት ተበጊሱ ምስ ባህልን ልምድን ሕብረተሰብ ኣወሃሂዱ ንዝጸሓፈን "ምክእኣልን ምምልላእን" ዝኣርእስተን ክልተ መሃርትን ሓበርትን መጻሕፍቱ  ዘንበቡ ሓያሎ ግዱሳት ሰባት ተሳቲፎም። ነታ መጽሓፍ ዝገምገሙ፡ ኣብ ተመኩሮኡ ብዙሕ ዓንቀጻት ዝጸሓፈ ገዲም ምኩር ተጋዳላይ ሰብዓታት ኣሰናዳእን ኣካያድን ስኒትና ዳት ኮም ኣቶ ዮውሃንስ ጸጋይን ደራሲ ሳሙኤል ገብረሂወትን፡ ኣብታ መጽሓፍ ተኻቲቱ ንዘሎ ትሕዝቶ፡ ንጻረን ጽሬትን ቋንቋ፡ ዋሕዝን ምትእስሳር ሓሳባትን፡ ኣወዳድባን ውደናን እቲ መልእኽቲ፡ ርዕመት ምዕራባዊ ተመኩሮ ምስ ሕብረተሰብ ኤርትራ፡ ደራሲ ንዝያዳ ሓበሬታን መርትዖን ዝተወከሶ መጻሕፍትን መላግቦ (ሊንክታት) መርበባት ሓበሬታን ብዝርዝር ተዛሪቦሙሉ። እታ ብሸውዓት ምዕራፋትን ሓያሎ ንኡስ ምዕራፋትን እተነድቀት መጽሓፍ፡ "ናይ ለወጢ ግዴታን ስግኣትን፤ ስምዒታት ፍርሂ፤ ምምማይን ምውጋድን ሓሶት፤ ቅንእን ሳዕቤናቱን፤ ጠንቅታት ቂምን ሳዕቤናቱን፤ ይቕሬታ ንምግባር እንቃለሰሉ ኣገባብ፤ ሜላ ኣተሓትታ ይቕሬታ፤ ምስትኽኻል ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ፤ ምቁጽጻር ኣሉታዊ ስምዒት ዝብል ኣርእስታት ሓቚፋ ትርከብ። ኣብ ቀዳማይ ምዕራፍ፡ እታ መጽሓፍ ብዛዕባ እቲ ክንቆጻጸሮ ዘይንኽእል፡ ወይ ኣብ ምቁጽጻሩ ንእሽቶ ኣበርክቶ ጥራሕ ክህልወና ዝኽእል፡ ዘይተርፍ ግዙፍ ዓለማዊ ለውጢ ክላይመት፡ ግሎባላይዜሺን ዝፈጠሮ ቴክኖሎጂካውን ዲጂታላውን ምዕባለ፡ ኣብ ከባቢናን ህይወትና ጥራሕ ዘይኮነ ኣብ ገዛእ ነብስና ንዝፍጠር ለውጢ እውን ብኸመይ ክግጠም ከምዝግባእ መሃሪ ሓሳባት ሰፊሩ'ሎ። ስምዒታት ፍርሒ ዝብል ኣርእስቲ ዘልዓለት ካልኣይ ምዕራፍ እታ መጽሓፍ ከኣ፡ እንታይነት ፍርሒን ኣገዳስነቱን? ጠቕምን ጉድኣትን ፍርሒ፤ ብሃይማኖታውን ባህላውን ቀይድታት ዝመጽእ ፍርሒ ብኸመይ ንፍርሒ ብኸመይ ክግጠም? ጸሓፊ፡ ኣብ ቁልዕነቱ ንዝዝክረን ኣደይ ስላስ ዝተባህላ ከንሻቢት/ገራዚት፡ መሕረሲት፡ ገርናቢት፡ ኮላሊት ከምኡ እውን ከላኢት ዓንቀር ጓል ዓዶም ኣደ፡ ምስ መዛንኡ "ቆራጺት መትሎ" እናበሉ፡ ብእምኒ "ሁር" ይብሉወንን ይፈርሑወን  ምንባሮም ዳሕራይ ግን ሓደ ለባም ወዲ ዓዲ ኣቦ፡ ነቶም ቖልዑ ኣኪቦም ድሕሪ ምምዓዶም ከምዝተቐየረ ብምዝካር እዩ መቕድም መጽሓፉ ዝፍልም። ቖልዑ እታ ዓዲ ስለምንታይ ነተን ኣደ ይጸልእወንን ይፈርሕወንን ነይሮም ዳሕራይ'ከ ስለምንታይ ክፈትውወንን ከኽብሩወንን ኪኢሎም ኣብተን ቀዳሞት ሰለስተ ገጻት ኣቐሚጡዎ ኣሎ። እታ መጽሓፍ ቅድሚ ምሕታማ፡ ሰለስተ ሰባት፡ ዶር ኣማንኤል ምሕረተኣብ: ዶር ሳራ ዑቕባይ፡ ከምኡ እውን መጋቢ  ዑቕባስላሰ  ሃይለ ኣንቢቦም ኣብ ኣብ ገበራ ርእይተኦም ኣስፊሮም ኣለው። ዶር ኣማንኤል "…እዛ ምስ ሕልናኻ ተዛቲኻ ሓላፍነት ክትስከም እትድርኸ መጽሓፍ፡ ኵሎም ኣባላት ሕብረተ-ሰብና፡ ነቲ ኣብ መስርሕ ጉዕዞ ህይወት ዘጋጥሞም መሰናኽል፡ ኣተሓሳስበኦም ብምትኽኻልን ስምዒቶም ብምትዕርራይን ከቐርፍዎ ከም ዝኽእሉ ስለ እትምህር፡ ከም ሓባሪ ሽግ ናይ ነብሱ ንከተገልግሎ ክውንና ይግባእ" ክብል እንከሎ ዶር ሳራ ዑቕባይ ከኣ፦  "… ክፍለዮሃንስ (ጎርደን) ካብተን ብትምህርቲ ዝሰጎማ ሃገራት እንደልዮ ዝነበርና መወከሲ፡ ምስ ናይ ገዛእ ርእስና ባህልን ስነ-ምግባርን ኣወሃሂዱ ኣቕሪቡልና ኣሎ፡፡ ኣብዚ መጽሓፍ'ዚ ከበድቲ ዝተጠላለፉ ሓሳባት ብሓጺርን ንጹርን መንገዲ ክግለጽ ምኽኣሉ፡ ትግርኛ ሃብታም ቋንቋ ምዃኑ ዘመስከረሉ ኣጋጣሚ ኮይኑ ይስመዓኒ" ክትብል ርእይቶኣ ኣስፊራ። መጋቢ ዑቝባስላሴ ሃይለ ከኣ  "… እዛ ኣተሓሳስባናን ስምዒትናን ቀሊዓ፡ መገዲ የማን ክንሕዝ እትሕግዘና መጽሓፍ፡ ነቲ ኣብ ውሽጣ ተጠቒሱ ዘሎ መትከላት እንተ ስዒብና፡ ንኹሉቲ ብምኽንያት ድሑር ባህልን ከይብሉንን ዝምንጩ ምሕባእ ወይ ምኽሓድ ኣዕናዊ ስምዒታት ወጊድና፡ መንገዲ ሓርነት ክንጓዓዝ ክንክእል ኢና። ደራሲ ሰፊሕ ናይ ንባብ ዳህሳስ ብምክያድ ነቲ ኣብ ባህልን ስነምግባርን ሕብረተ-ሰብና ዘለዎ ግንዛበ፡ ምስ ስነ-ፍልጠት ኣዋሲቡ ብምቕራቡ አድንቖ" ክብል ርእይትኡ ኣቐሚጡ። እቶም ኣብታ ዕለት ገምጋም ዘቕረቡ ክልተ ሃየስቲ ከኣ ነታ መጽሓፍ ብዕምቆት ድሕሪ ምንባብ እቶም ኣብ ገበር እታ መጽሓፍ ርእይተኦም ዝሃቡ ምሁራት ምዙን ገምጋም ከምዝሃቡ ተሰማሚዖም  ኣብ ቅድሚ ተጋባኢ ምስክርነቶም ሂቦም። እቶም ተጋባእቲ፡ ደራሲ ብትምህርቲ ንዘዋህለሎ ፍልጠትን ካብ ዝተፈላለየ መጻሕፍቲ ዝኣከቦ ሓሳባትን ምስ ሓሳባቱ ኣጋጭዩ ስሒሉን ጎጒሉን ምስ ያታን ልምድን ሕብረተሰብ ብምስናይ፡ ቀሊል ግብራዊ ተኣማኒ መረዳእታታት ብምቕራብ ኣብ ሒደት ዓመታት ሰለስተ መሃርን ሓባርን መጻሕፍቲ ከበርክት ብምኽኣሉ ዘለዎም ኣድናቖትን ገሊጾም። ኣብ ርእሲኡ ደራሲ፡ ነቲ ዝጸሓፎ ናይ ምኽሪ መጻሕፍቲ ብመገዲ ዙም ክሳብ ሽዱሽተ ወርሒ ዝኸይድ ኣስተምህሮ ስለዝህበሉ፡ ኣብቲ ትምህርቲ ካብ ዝሳተፉ ዓበይትን ናእሽቱን ዝተፈላለየ ተመኩሮን ብምቕሳም ንጽሑፋቱ ብጭቡጥ ሓቅታት ስለዘሀብትሞ ነዛ ሓዳስ መጽሓፍ ምልምማድ እውን ናይ ትምህርቲ መደብ ከዳልወላ ምሕጽንታ ኣቕሪቦም። ኣብ መወዳእታ ደራሲ ነቶም ኣብ ምምራቕ መጽሓፉ ተገዲሶም ዝመጽኡ ተጋባእትን ነቶም ሃናጺ ርእይቶታት ዝሃቡ ተሳተፍትን ድሕሪ ምምስጋን መጽሓፍ ናይ ምፍራም ስነ-ስርዓት ተኸናዊኑ።


ሓደ ሰብኣይ ኣብ ዋና ቤትጽሕፈት ቢቢሲ ኣብ ልዕሊ ዝርከብ ሓወልቲ ጉድኣት ኣብጺሑ

ሓደ ሰብኣይ ኣብ ለንደን ኣብ ዋና ቤትጽሕፈት ቢቢሲ ኣብ ልዕሊ ዝርከብ ሓወልቲ ብመዶሻ ጉድኣት ኣብጺሑ። 'ዘ ቴምፐስት' ኣብ ዘርእስቱ ናይ ድራማዊ ጽሑፍ ዊልያም ሼክስፒር ንዝርከቡ 'ፕሮስፔሮን ኤርየልን' ዝበሃሉ ገጸ ባህርያት ዘርእይ እቲ ሓወልቲ ኤሪክ ግሪል ብዝበሃል ስነጥበባዊ ዝተወቐረ ኮይኑ ካብ 1933 ጀሚሩ እዩ ኣብ ዋና ቤትጽሕፈት ቢቢሲ ተተኺሉ ጸኒሑ። እቲ ነቲ ሓወልቲ ዝወቐረ ስነጥበባዊ ብህይወት እንከሎ ኣብ ዝጸሓፎ መዘክር፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ጥቕዓት ይፍጽም ምንባሩ ብምስፋሩ፡ እቲ ሓወልቲ ክለዓል ዝጠልብ ጎስጓስ ንዓመታት ክካየድ ጸኒሑ እዩ። ትማሊ እቲ ፍጻመ ምስ ኣጋጠመ ፖሊስ ናብቲ ስፍራ ክጽዋዕ እንከሎ፡ እቲ ሰብኣይ ድሕሪ ኣርባዕተ ሰዓታት ክወርድ ከምእተገበረ ተገሊጹ። እቲ ውልቀሰብ ተቓውሞኡ ንምግላጽ ነቲ ሓወልቲ ኣብ ዝሃርመሉ ዝነበረ እዋን፡ "ንህጻናት ዝዕምጽ" እናበለ ይጭርሕ ምንባሩ ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ መሰኻኽር ዓይኒ  ተዛሪቦም። እቲ ሰብኣይ ካብቲ ሓወልቲ ብሓገዝ ሰራሕተኛታት መጥፋእቲ ሓዊ  ክወርድ ከም ዝኸኣለ፡ ኣፈኛ 'ሜትሮፖሊታን ሙዚየም ኦፍ ኣርት' ሓቢሩ። ኣብ ቀይዲ ቅድሚ ምእታው ከኣ ኩነታት ጥዕንኡ ብሰራሕተኛታት ኣምቡላንስ ከምዝተፈተሸ'ውን ተዛሪቡ። ወነንቲ እቲ ሓወልቲ ንዝበፅሐ ጉድኣት ይምርምሩ ከም ዘለው'ውን ገሊጹ። ኣፈኛ ቢቢሲ ግና፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ክዛረብ ፍቓደኛ ኣይኮነን። ኣብ ቀረባ ዓመታት ከም 'ኪውኣኖን' ዝኣመሰሉ ጉጅለታት፡ ኣንጻር እቲ ብ 1940 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝሞተ ጊል ዝተወቐረ ሓወልቲ ጎስጓስ ከካይዱ ጸኒሖም። ኣብዚ እዋን ኣዘራረብቲ ዝኾኑ ሓወልትታት ክውገዱ ዝጠልብ ተቓውሞታት ብብዝሒ ክስማዕ እንከሎ፡ ኣብ ብሪስቶል ኣብ መበል 17 ክፍለዘበን ኣብ ንግዲ ባራዩ ተሓጋጋዚ ናይ ዝነበረ ኤድዋርድ ኮልስተን ሓወልቲ ብዘይሕጋዊ መገዲ ንምእላይ ዝፈተኑ ኣርባዕተ ሰባት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ቀይዲ ኣትዮም እዮም። ንሳቶም ኣብ እዋን ምንቅስቓስ 'ብላክ ላይቭስ ማተር' ኣብ 2020 ነቲ ተግባር ከም ዝፈጸምዎ እዮም ዝኽሰሱ። ብዝተፈላለዩ ሕብረተሰባት ከም ጥሩፋውያን ዝርኣዩ ታሪኻዊ ሓወልትታት ኣብዚ እዋን እንታይ ዓይነት ስፍራ ክወሃቦም ይግባእ ዝብል ዛዕባ ኣካታዒ ኮይኑ ይርከብ። ጸሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ብጻዕዳ ፖሊስ ድሕሪ ምቕታሉ ዝተልዓዓለ ተቓውሞ ኣብ ምዕራባውያን ዓቢይ ስፍራ ንዝወሃቦም ናይ ዳህሰስቲ፣ መራሕቲ ኲናትን ነገስታትን ሓወልታት ክውገዱ ኣለዓዒሉ እዩ።


ሲነማ ሶማልያ ድሕሪ 30 ዓመታት ንፈለማ እዋን ፊልም ኣርእዩ

ሶማልያ ድሕሪ ሰላሳ ዓመታት ንፈለማ እዋን ኣብ ሲነማ ፊልም ኣርእያ፡፡ ኣብ ትሕቲ ከቢድ ሓለዋ ጸጥታ ዝተኻየደ ምርኢት ፊልም ኣብታ ንዓመታት ዘይረገአት ሃገር፡ ባህላዊ ተሓድሶ ከምጽእ ተስፋ ተገይሩ ኣሎ፡፡ እቲ ምርኢት ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ ኣብ ዝርከብ ‘ናሽናል ትያትር ሶማልያ’ እዩ ትማሊ ረቡዕ ተኻይዱ፡፡ ኣብ እዋን ሓድሕድ ኲናት ሲኒማ ምስ ተቛረጸ፡ ትያትር ሶማልያ ወታሃደራዊ መዋፈሪ ኮይኑ ጸኒሑ፡፡ ተዓደምቲ እቲ ሲኒማ ብሶማላሊያዊ ዳይሬክተር ኢብራሂም ሲኤም ዝተዳለዋ ክልተ ሓጸርቲ ፊልምታት  10 ዶላር ከፊሎም ርእዮም፡፡ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳ 1967 ዝተሃነጸ ትያትር ሶማልያ፡ ኣብ 1970ታትን 80ታትን ከም ቀንዲ መዘውር ምዕባለ ባህሊ ሶማልያ ተገይሩ ይውሰድ ነይሩ፡፡ ኣብ መጀመርታ እቲ ሓድሕድ ኲናት ኣብ 1991 ምስ ተዓጸወ ግና መዋፈሪ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ኮይኑን ዓንዩን ነይሩ፡፡ ኣብ 2012 ብልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ሶማልያ (ኣሚሶም) ተጸጊኑኳ ዳግም ስራሕ ጀሚሩ እንተነበረ፡ ብዙሕ እንከይጸነሐ ፊልምን ምዝንጋዕን ከም ጉድለት ስነ ምግባር ገይሩ ብዝወስድ እስላማዊ ዕጡቕ ኣልሻባብ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዓንዩ ነይሩ፡፡


ፊልም ጄምስ ቦንድ ኣብ ናይ መጀመርታ መዓልቲ 5 ሚልዮን ፓውንድ ኣታዊ ረኺቡ

ዳኒኤል ክሬግ ዝዋሰአሉ ናይ መወዳእታ ፊልም ጄምስ ቦንድ ‘ኖ ታይም ቱ ዳይ’ ኣብ መጀመርታ መዓልቲ ኣብ ሲነማታት ዩናይትድ ኪንግደምን ኣየርላንድን ካብ 4.5 ክሳብ 5 ሚልዮን ፓውንድ ዝግመት ኣታዊ ከምዝረኸበ ኣፍረይቲ (ፕሮዲዩሰርስ) ገሊጾም። እቲ ፊልም ናብ ተመልከትቲ ዝበጽሓሉ ግዘ ብምኽንያት ኮቪድ-19 ብተደጋጋሚ ዝተናወሐ ኮይኑ፡ እቲ ፊልም  በዝሒ ተመልካቲ ቅድሚ እቲ ለበዳ ናብ ዝነበሮ ክመልሶዶ ይኸውን ብዝብል ሰብሞያ እቲ ዓውዲ ይከታተልዎ ኣለዉ፡፡ እቲ ብሓሙስ ዝነበረ በዝሒ ተመልካቲ ካብቲ ናይ 2015 ፊልም ስፐክትረ ብ 13 ምኢታዊት ዝዛየደ ኮይኑ፡ ካብቲ ኣብ 2012 ዝወጸ ፊልም ስካይፎል ግን ብ 26 ምኢታዊት ዝነከየ ከምዝኾነ ዩኒቨርሳል ፒክቸርስ ገሊጹ፡፡ እቲ ፊልም ኣብ ታሪኽ ሲኒማ ዩኬ ብሓደ ግዘ ኣብ ብዙሕ ከባቢታት ብምኽፋት ክብረ ወሰን ከምዝሓዘ እውን እቲ ኣፍራዪ ሓቢሩ፡፡ ፊልም ‘ኖ ታይም ቱ ዳይ’ ኣብ ዩናይትድ ኪንግደምን ኣየርላንድን ብሓሙስ ኣብ 772 ሲኒማቤታት ከምዝተኸፈተ ዝገለጸ ዩኒቨርሳል፡ ካብቲ ኣብ 2019 ክብረ ወሰን ሒዙ ዝነበረ ‘ስታር ዋርስ፡ ራይዝ ኦፍ ስካይዎከር’ ብ 25 ከምዝበልጽ ኣፍሊጡ፡፡ በዝሒ ተመልከትቲ ሲኒማ ዘጽንዕ ስትሪት ኣናሊቲክስ ድማ እቲ ፊልም ኣብ ፈላማይ ሰሙኑ 92 ምኢታዊት  ሽፋን ቦክስ ኦፊስ ዩከይን ኣየርላንድን ከምዝሕዝ ግምት ኣቐሚጡ፡፡ ካብቶም ኣብ ናይ መጀመርታ ኣርባዕተ መኽፈቲ መዓቲታት ነቲ ፊልም ክርእዩ ትኬት ዝገዝኡ 1.6 ሚልዮን ነበርቲ ዩከይን ኣየርላንድን ልዕሊ 30 ሽሕ ብሓሙስ ፍርቂ ለይቲ ነቲ ፊልም ርእዮምዎ፡፡ እቲ ፊልም ተመልከትቲ ናብ ሲኒማታት ክምለሱ ብምግባር ካብ ሻቕሎት ወጺአን ሩፍታ ክረኽባ ከምዝሕግዝ ብዙሓት ሰብሞያ ተስፋ ገይሮም ኣለዉ፡፡ ናይ ዳኒኤል ክሬግ ሓምሻይን ናይ መወዳእታን ፊልም ጄምስ ቦንድ ዝኾነ ኖ ታይም ቱ ዳይ፡ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ኣብ መላእ ዓለም 90 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ክረክብ ትጽቢት ተገይሩሉ ኣሎ፡፡ እቲ ፊልም ኣብ ደቡብ ኮርያ ብረቡዕ ዝተኸፈተ ኮይኑ፡ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ድማ ኣብ ዩኬ፣ ኣየርላንድ፣ ብራዚል፣ ጀርመን፣ጥልያንን ኔዘርላንድን ተኸፊቱ፡፡ ኣመሪካውያን ኣፍቀርቲ ሲኒማ ግና ክሳብ 8 ጥቅምቲ ክጽበዩ እዮም፡፡


ኣብ ግራት ሓደ ሓረስታይ ዘደንቕን ታሪኻውን ሮማዊ ቅብኣታት ተረኺቡ

ናይ ሆሜር ኢልያድ ምስልታት ዘርኢ ብርቂ ቅብኣታት ኣብ ትሕቲ መሬት ግራት ሓደ ሓረስታይ ተረኺቡ። እቲ ኣብ ሩትላንድ ዓባይ ብሪጣንያ ብሓደ ሓረስታይ ዝተረኽበ ጥንታዊ ቅብኣ፡ ኣብታ ሃገር ዝተረኽበ ፈላሚ ኣብነታዊ ርኽበት ሞዛይክ'ዩ ተባሂሉ። ብተመራመርቲ ስነ ጥንቲ ዩኒቨርሲቲ ሌስተር ምርምር ዝግበረሉ ዘሎ እቲ ጥንታዊ ቅብኣ ሞዛይክ ኣብ ብሪጣንያ ዝተረኽበ ኣዝዩ ዘደንቕን ታሪኻውን ጥንታዊ ቅብኣ ምዃኑ ተገሊጹ። እቲ ሞዛይክን ኣብ ከባቢኣ ዝተረኽበ ዘደንቕ ቪላን፡ ብክፍሊ ዲጂታል፡ ባህሊ፡ ሚድያን ስፖርትን ዓባይ ብሪጣንያ ከም ኣገዳሲ ቅርሲ ኰይኑ ተዓቂቡ ኣሎ። እቲ ዘደንቕ ቪላን ጥንታዊ ሞዛይካዊ ቅብኣን፡ ኣብ ዘበነ ሮማውያን ሓደ ሃብታም ውልቀ-ሰብ ይውንኖ ከም ዝነበረ እዩ ዝእመነሉ ። ጂም ኢርቪን ዝተባህለ፡ ወዲ እቲ ወናኒ መሬት ብራያን ናይሎር ኣብቲ 2020 ኣብቲ ግራት እናተንቀሳቐሰ ሓደ ፡ "ፍልይ ዝበለ ሰራሕ ካይላ" ምስ ረአየ ኣብ ለይስተርስ ንዘለዉ ጕጅለ ስነ-ጥንቲ ድሕሪ ምሕባሩ እዩ እቲ ዳህሳስ ተኻይዱ። "ስድራ ቤተይ ነዛ ምድሪ እዚኣ ን50 ወይ 60 ዓመት ሓሪሶምዋ እዮም። "ዓሚ ብምኽንያት ኮቪድ ኣብ ዕጽዋ እንከለኹ፡ ቅድሚ ሕጂ ርእየዮ ዘይፈልጥ ስርሓት ካይላ ርእየ። ኣብቲ ካይላ ዝረኣኹሉ ቦታ ቁሩብ ምስኳዓትኩ ን1700 ዓመት ወይ ልዕሊኡ ዝተደብየ ዘደንቕ ነገር ርእየ። ካብቲ ቦታ ኣዝዩ ዘደንቕ ክቡር ነገር ይወጽእ ስለዘሎ ከኣ ኣዝየ እየ ዝድነቕ" ኢሉ። ኣብ ታሪኻዊ ቅርሲ ዝግደስ ትካል ዓዲ እንግሊዝ ከኣ ዩኒቨርሲቲ ሌስተር ኣብቲ ቦታ ህጹጽ ናይ ኩዕታ ስራሕ ከካይድ ገንዘብ ሰሊዑሉ። እቲ ኣብ ባይታ ናይቲ ከም መመገቢ ወይ ከም መዘናግዒ ዝግመት ኣብቲ  ቪላ እተረኽበ ስእላዊ ሞዛይክ ፡ 11m x 7m ኣቢሉ ይኸውን። ሞዛይክ ስእልታት  ኣብ መላእ ሃጸያዊ ግዝኣት ሮማ ኣብ ዝርከብ ብሕታውን ህዝባውን ህንጻታትን መብዛሕትኡ ግዜ ድማ፡ ኣብቲ ጽውጽዋያዊ ዛንታታት ዝሓቘፈ  ውሩያት ሰባትን ቦታታትን እዩ ዝርከብ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብ ሩትላንድ ዝተረኽበ ፍልይ ዝበለ ሞዛይክ እቲ ቅርጽታቱን ምስሉን ነቲ ኣክሊስን ሄክተርን ኣብ ኵናት ትሮጃን ዝተዋግኡሉ መደመደታ እቲ ውግእ ከምዝመስል ይእመነሉ ። ትንታነ፦ ብፊል ማኪ፡ ሪፖርተር ቢቢሲ ኣብ ሚድላንድስ እተጻሕፈ እቲ ዘደንቕ ቪላ ኣበይ ከም እተረኽበ እፈልጥ እየ፡ ግን ብዙሕ ዝርዝር ሓበሬታ ክህብ ኣይተፈቕደንን።  ምኽንያቱ ዝኾነ ናይ ገዛእ ርእሱ መርመራ ክገብር ብምምጻእ ነቲ ቦታን ስራሕን ክርብሾን ኣይተደልየን። ኣብዚ ግዜ እዚ፡ እቲ ናይ ሞዛይክ ምስሊ ተጐልቢቡ'ዩ ። እቲ ንልዕሊ ሓደ ሽሕ ዓመትን ፈረቓን ኣብ ትሕቲ ክልተ ጫማ ዕምቆት ኣብ ትሕቲ መሬት ተሰቲሩ ዝጸንሐ መሬት ብዝግባእ ተዓቂቡ ኣሎ። ምንም ጉድኣት ኣይክበጽሖን እዩ። ጂም ኢርቪን፡  እቲ ስራሕ ምስተኸናወነ ሰባት ናብቲ ቦታ መጺኦም ነቲ ኩነታትን ርኽበትን ክዕዘቡ ተስፋ ኣለዎ። ግን መዓስ ክኸውን ከምዝኽእል ኣይተወሰነን። እቲ ቦታ ኣዝዩ ዓብዪ ካብ ምዃኑ እተላዕለ፡ ሒደት ክፋል እቲ እተወሳሰቨ ክፋል እቲ ጥራይ እዩ ተፋሒሩ። ኣብ ቀጻሊ ኩዕታ ብዙሕ ርኽበታት ክርከብ ይከኣል እዩ። እቲ ዝተገብረ ምርምር እቲ ሞዛይክ ኣብ መኽዘን እቲ ዓቢ ቪላ ወይ ኣብቲ ከቢብ ህንጻ፡ ምናልባት እውን ኣብ መሕጸብ ሰብነት ክኸውን ከምዝኽእል ይግመት። እቲ ዝተወሳሰበ ቪላ ኣብ መንጎ 3ይን 4ይን ክፍለ-ዘመን ድ.ል.ክ. ኣብቲ ክላሲካዊ ስነ-ጽሑፍ ዝማዕበለሉ ግዜ ዝነበረ ክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሌስተር ኣርኪዮሎጂካል ሰርቪስን ሓላፊ ፕሮጀክት ስነ ቅርስን ዝዀነ ጆን ቶማስ፡ "እዚ ርኽበት ኣብ ዝሓለፈ ዘመን ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ እተረኽበ ጥንታዊ ርኽበታት ሮማዊ ስልጣነ  እቲ ኣዝዩ ዘሐጕስ እዩ። እዚ ርኽበት ኣብቲ ግዜ እቲ ብዛዕባ ዝነበሩ ሰባትን ሃብቶምን፡  ብዛዕባ እቲ ምስ ክላሲካዊ ጽሑፋት ዘለዎም ርክብን ዝምልከት ሓድሽ ኣረኣእያ ከም ዝህልወና ዝገብር እዩ" ኢሉ። ዋና ኣካያዲ ታሪኻዊ ርኽበታት ዓዲ እንግሊዝ ዴንካን ዊልሰን ከኣ ፡ "ከምዚ ዝኣመሰለ ሳሕቲ ዘጋጥም ስእልን ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ቪላን ምርካብን ምፍታሽን ኣዝዩ ዘደንቕ እዩ ።ከምዚ ዝኣመሰለ ርኽበት፡ ነቲ ሓባራዊ ታሪኽና ግቡእ ዳህሳስን መረዳእታን ክንረኽበሉ ዝሕግዝ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ ። ነዚ ቦታ እዚ ክንዕቅቦን ክንመሃረሉን ኣሎና። እቲ እነካይዶ ኵዕታ ብዛዕባ እቶም ቅድሚ 1,500 ዓመት ዝነበሩ ሰባት ብዙሕ ክምህረና ብሃንቀውታ ንጽበ" ኢሉ። እቲ ርኽበት ኣብ ናይ ውልቂ ሰብ መሬት ስለዝተረኽበ  ዛጊት ንህዝቢ ክፉት ኣይኮነን። ንመጻኢ ግን  ምስ ቤት ምኽሪ ሩትላንድን ንታሪኽ ዝምልከት ዝከታተል ትካል ዓባይ ብሪጣያን ቀጻሊ ምይይጥ ክግበር እዩ።  ኣብ 2022 ከኣ ፡ ኣብቲ ቦታ ተወሳኺ ኩዕታ ክግበር መደብ ኣሎ ። ኣቶ እርቪን፡ ነቲ ቅርሲ ንምዕቃብ እቲ ግራት ከምዘይሕረስ ሓቢሩ።


ብላይንዲንግ ላይትስ፡ ሙዚቃ ኣቤል ተስፋዬ ኣብ ቢልቦርድ ቁጽሪ ሓደ ናይ ወትሩ ሙዚቃ ኮይና

ብላይንዲንግ ላይትስ' ዝተሰምየ ሙዚቃ ትውልደ ኢትዮጵያዊ ካናዳዊ ሙዚቀኛ ኣቤል ተስፋዬ [ዘ-ዊኬንድ] ኣብ ሰደቓ ሙዚቃ ቢልቦርድ ናይ ወትሩ ቑጽሪ ሓደ ሙዚቃ ንምዃን በቒዓ። ብመሰረት ሓበሬታ ቢልቦርድ፡ እዚ ሙዚቃ ንዝሓለፉ 90 ሰሙናት ካብ ብሉጻት 100 ሙዚቃታት ኮይና ጸኒሓ'ያ። በዚ መሰረት 'ብላይንዲንግ ላይትስ' ኣብ 1960ታት ዝወጽአት 'ዘ ትዊስት' ዝተሰምየት ሙዚቃ ቹቢ ቼከር ሒዛቶ ንዝጸንሐት ሰደቓ ቢልቦርድ ብምብላጽ ቀዳመይቲ ኾይና። ብሉጻት ሙዚቃታት ቢልቦርድ ንዝሓለፉ 63 ዓመታት ሓደ ሙዚቃ ኣብ ሬድዮ ዝፍነወሉን ዝርግሐ መሸጥኡን መሰረት ብምግባር ብሉጻት ደርፍታት ክሓሪ ጸኒሑ። ኣቤል ተስፋዬ ብሕዳር 2019 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ዝዘርግሓ 'ብላይንዲንግ ላይትስ' ክሳብ መስከረም 2021 ኣብ ስፖቲፋይ ልዕሊ 2.5 ቢሊየን ግዜ ተሰሚዓ። እታ ሙዚቃ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብምዝርግሓ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ቲክቶክ ብዝለዓለ ደረጃ ክትድመጽን ኣብ 2021 ድማ ኣብ ዓብዪ ውድድር ስፖርት ኣመሪካ ዝኾነ 'ሱፐር ቦውል' ናይ ዕረፍቲ ሰዓት ብምቕራባ ነዚ ደረጃ ከም ዘብቅኣ ይግለጽ። ቹቢ ቼከርስ ዝሰርሓ ሙዚቃ 'ዘ ትዊስት' ኣብ ቢል ቦርድ ቀዳመይቲ ኮይና ክትጸንሕ እንከላ ምስታ ዘ ዊከንድ ዝሰርሓ ሙዚቃ ተመሳሳሊ ቅዲ ሙዚቃ ዘለዋ ኮይና ሕጂ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትርከብ። ኣቤል፡ ካብ ሙዚቃ ሓሊፉ ኣብ ስራሕቲ ምግባረ ሰናይ ገንዘብ ብምልጋስ ዝፍለጥ ኮይኑ ኣብዚ ዓመት ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣምባሳደር ምግባረ ሰናይ ገይሩ ሸይሙዎ'ዩ። 1. Blinding Lights - ዘ ዊኬንድ 2. The Twist - ቹቢ ቼከር 3. Smooth - ሳንታና ምስ ሮብ ቶማስ 4. Mack the Knife - ቦቢ ዳሪን 5. Uptown Funk! - ማርክ ሮንሰን ምስ ብሩኖ ማርስ 6. How do I Live - ሊኣን ሪመስ 7. Party Rock Anthem - LMFAO ምስ ላውረን ኔመትን ጉንሮክ 8. I Gotta Feeling - ዘ- ብላክ ኣይድ ፒስ 9. Macarena (Bayside Boys Remix) - ሎስ ዴል ሪዮ 10. Shape of You - ኢዲ ሼረን


ፊልም፡ ወታ ዲጂታል ዝተባህለ መስራሒ ‘ቪዝዋል ኢፌክት’ ብ1.6 ቢልዮን ዶላር ተሸይጡ

ብተዓዋቲ ኦስካር ኣላዪ ፍልም ሰር ፔተር ጃክሰን ዝተመሰርተ፡ ኣብ ኒውዝላነድ ዝመደበሩ ወታ ዲጂታል ዝተባህለ መስራሒ 'ቪዥዋል ኢፌክት' ብ1.6 ቢልዮን ዶላር ተሸይጡ። ወታ ዲጂታል፡ ፊልምታት ሎርድ ኦፍ ዘሪንግ ከምኡ'ውን ኣብ ኣቫተር ዝርከበን ፊልምታት 'ቪዝዋል ኢፈክት' ዝተሰርሖ ትካል ኮይኑ ብሓደ ዩኒቲ ቴክኖሎጂ ዝተባህለ ትካል ቪድዮ ጌም እዩ ተዓዲጉ። ሰር ፒተር ጃክሰን ንመሸጣ ወታ ዲጂታል ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ "ምስ ዩኒቲ ብሓባር ብምዃን ወታ ዲጂታል ኣደነቕቲ ዝኾኑ ፍርያት ከፍሪ እዩ" ኢሉ። ኣፍራዩ ቪድዩ ጌማት ዩኒቱ ቴክኖሎጂ ከም በዓል Pokémon Go and Call of Duty: Mobile ዝኣመሰሉ ናይ ቪድዮ ጌማት ዘፍረየን ዝውንን ትካል'ዩ። ኣብ 1993 ኣብ ኒውዝላንድ ብሰር ፒተር ጃክሰን ዝተመስረተ ወታ ዲጂታል ንገጸ ባህርያት ኣቫተር ንነይሪቲ፣ ጎሉም -ሎርድ ኦፍ ዘሪንግስ ከምኡ'ውን ሴዛር - ፕላኔት ኦፍ ዘ ኤፕስ ዝሰርሐ ትካል እዩ። ኣብ ሲድኒ ዝመደበሩ ሃያሲ ፊልምታት ጀምስ ፍሌቸር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ነዞም ኣብ ደቡባዊ ንፍቀ ክቢ ንርከብ [ወታ ዲጂታል ኣብ ኒውዝላንድ ስለ ዝርከብ] ወታ ሆሊዉድና እዩ" ኢሉ። ብምስዓብ "ሰር ፒተር ጃክሶን ዓቢ ራኢ ዘለዎ ኣፍራዪ ፊልም'ዩ። ፊልም ንኽሰርሕ ነቲ ኣብ ኣእምርኡ ዝቀረጾ ገጸ ባህሪ ኣብ ባይታ ዘተግብር ተክኖሎጂ ኣብ ዘይነበረሉ፡ ክኢላታት ጠርኒፉ ንወታ ዲጂታል መስሪትዎ" ኢሉ። ብመስረት ኣብ ሞንጎ ትካላት ወታ ዲጂታልን ዩኒቲ ቴክኖሎጅን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ወታ ዲጂታል ኣብ ክልተ እዩ ክምቀል። እቲ ቴክኖሎጂካዊ ኣካሉ ድማ ንዩኒቲ ቴክኖሎጂ ክወሃቦ'ዩ።


ፍሉጥ ኣመሪካዊ ተዋሳኢ ባልድዊን ኣብ እዋን ቀረጻ ጥይት ተኲሱ ሰብ ቀቲሉ

ፍሉጥ ኣመሪካዊ ተዋሳኢ ፊልም ኣሌክ ባልድዊን ኣብ እዋን ቀረጻ፡ ንቐረጻ ተባሂሉ ዝተዳለወ ብረት ተኲሱ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ቀቲሉ። ኣሌክ ባልድዊን ኣብቲ ናይ ቀረጻ እዋን ስሩዕ ዘይኮነ ንቐረጻ ዘገልግል ብረት ምስ ተኮሰ ነታ ሰበይቲ ክቐትላ እንከሎ ሓደ ሰብ ቖሲሉ። እዚ፡ ሴንቸሪ ዌስተርን ረስት ዝብል ፊልም ኣብ ዝቕረጸሉ እዋን ዘጋጠመ ምዃኑ ፖሊስ ገሊጹ። እታ ግዳይ ናብ ሆስፒታል'ኳ እንተተወስደት በቲ ዝበጽሓ ጉድኣት ክትድሕን ኣይክኣለትን። እቲ ዝቖሰለ ኣላዪ እታ ፊልም ድማ ሕክምናዊ ናብዮት ይግበረሉ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ተዋሳኢ ባልድዊን ንማዕኸን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ባዶ ክኸውን ዝግብኦ ዝነበረ ስሩዕ ዘይኮነ ብረት ብጌጋ ምስ ተተኮሰ ዘጋጠመ ሓደጋ እዩ ኢሉ። እታ ህይወታ ዝሓለፈ ጓል 42 ዓመት ሃልይና ሁትቺንስ ዝተባህለት ዳይሬክተር ስእሊ ኮይና ተገልግል ዝነበረት እያ። ኣላዪ እታ ፊልም ድማ ወዲ 48 ዓመት ዮኤል ሱዛ ኮይኑ፡ ባልዲውን ተሓባባሪ ፕሮዲዩሰር እታ ፊልም እዩ። እቲ ሓደጋ ኣብቲ ፍሉጥ ፊልም ዝቕረጸሉ ቦናንዛ ክሪክ ራንች ዝተባህለ ቦታ እዩ ኣጋጢሙ። ፖሊስ ኣብቲ ጉዳይ መርመራ'ኳ እንተጀመረ ክሳብ ሕጂ ግን ክሲ ኣይተመስረተን። ሳንታ ፌ ኒው ሜክሲካን ዝተባህለት ጋዜጣ ወዲ 68 ዓመት ባልድዊን ብሓሙስ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ መደብር ፖሊስ እናበኸየ ከም ዝተራእየ ጸብጺባ። እታ መዋቲት ካብ ዩክሬይን ከም ዝመጽአት ዝሓበረት እታ ጋዜጣ፡ ኣብ ወተሃደራዊ መዓስከር ሶቭየት ከም ዝዓበየትን ኣብ ኣመሪካ ጋዜጠኝነትን ፊልምን ከም ዘጽንዐት ጠቒሳ። ብ2019 ድማ መጽሄት ሲነማቶግራፈር ኣመሪካ 'ተስፋ ዘለዋ' በዓልቲ ሞያ ክብል ሓሪዩዋ ነይሩ። ኣብቲ ብግብጻዊ ኣላዪ ኣዳም ሞርቲመር ኣብ 2020 ዝፈረየ ፊልም 'Archenemy' ኣላዪት ስእሊ'ያ ነይራ። "ብሞት ሃሊይና ሓዚነ'የ፤ ዳግም ከምዚ ዓይነት ክስተት ከይፍጠር ክኣ ስግኣት ሓዲሩኒ ኣሎ" ክብል ብትዊተር ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጹ። ዓለምለኸ ሲኒማቶግራፈር ጊልድ ሞት እታ ክኢላ "ዘሕዝንን ክፉእ ክሳራን" ክብል ገሊጹዎ። ኣመሪካዊ ተዋሳኢ ባልድዊን፡ ካብ 1980ታት ጀሚሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ፊልምታትን ናይ ቴሌቪዥን ድራማታትን ክዋሳእ ዝጸንሐን ዝተፈላለዩ ሽልማታት ዝወሰደን እዩ።


“ንመሳርሕተይን ኣዕሩኽተይን ዝነበሩ ብጾተይ’የ ዝናፍቕ” ኤርትራዊት ገጣሚት ሳባ ኪዳነ

“ዓለም ሓንቲ ሃገር’ያ፣ ደቂ-ሰብ ድማ ዜጋታታ’ዮም” ንዝብል እምነት ብሃይ ርዒማ “ሱረይ ኤርትራ፡ ጨናፍረይ ድማ ዓለመይ እዩ” እትብል ኣብ ፓሪስ-ፈረንሳ እትነብር ኤርትራዊት ገጣሚት ሳባ ኪዳነ ፍሉይ ስነ ጥበባዊ ትዕድልቲ ካብ ዘለዎም ገጠምቲ ሓንቲ እያ። ሓራም ዝበሃል ዛዕባ ሓኺኻ ብምድርባይ ምስ ጽላሎት ዜናግሩን ዜካትዑን ሓሳባት እትገጥም ሳባ ንኣስመራ ስለእትናፍቕ’ዶ ትኸውን ብገዛውታን ኣተዓባብያኣን እትገጥም? እታ ውቅብትን ግርምትን ኣስመራ’ኸ  ትናፍቓ’ዶ ትኸውን? ንክትምለሶ ካብ ዝቐረበላ ሕቶታት እዩ ነይሩ። “እወ ንናፋፈቕ እመስለኒ።  ብሸነኸይ ንኣስመራ ኣዝየ’የ ዝናፍቓ፣ ኣብኡ ተወሊደ ስለ ዝዓበኹ።  ምናልባሽ ኣብ ዓመት ሒደት መዓልታት የምልጣኒ ይዀና ኣስመራ ብሓሳበይ ከይበጻሕኩ ዝሓድረሉ፣  ንኣስመራ ዜብጽሕ ናይ ምሸት ፍሉይ ፓስፖርት ኣሎኒ ክብል እኽእል፡ ኣበሃህላይ እንተድኣ ተረዲኡካ" ኢላ ካዕ-ካዕ በለት። ቀጺላ ድማ “እቲ ኣነ ዝፈልጦ ሰብ ይዅን ቦታ ብሓሳበይ ሓደ-ብሓደ እበጽሖ'የ - ነቲ ምብጻሕ ዝኽልክል ሓይሊ ስለ ዘየለ። ከምኡ ክብል ከለኹ ግን ድሕሪ ናይ ዕስራ ዓመታት ምፍላይ እቲ ዝተፈጥረ ክዉንነት ዝተፈልየ ምዃኑ ኣይስሕቶን - ተዘክሮታትን ክውንነትን ኣይቃራረቡን’ዮም” ትብል ሳባ። “ይዅን’ምበር፡ ሕጂ፡ ኣብዚ ዘለናዮ ኵነታት ማለተይ’ዩ፡ እቲ ኣገባብ ናፍቖት ተለዊጡ ዘሎ እመስለኒ” ዜስምዕ ፍላስፍናዊ ስኽነት ዝሓዘለ መልሲ ሃበትሉ - ብዙሕ ነገር ከም ዝተለወጠ፡ ብዙሓት ደቂ ኤርትራ ከም ዝተሰደዱ፡ ሕመረት ቤተሰብ ከም ዝተበከለ፡ ወለድና ከም ዝሓለፉ፡ ዝዓበየትሉ ጐረቤት ከም ዘይልለ፡ ኣስመራ ድማ ብዓቢኡ ከም ዝተዳህኸት ብምዝካር። “እቲ ኣስመራ ትናፍቐኪ’ዶ ዝበልካዮ ግን እንድዒ’ዩ መልሱ። ‘ረምታ’ ዝበሃል መደብ ተለቪዥን ኣብ ዘዳልወሉ ዝነበርኩ እዋን ከምዚ ትማል-ትማል ዝነበረ ኰይኑ ይስምዓኒ። ሽዑ’ዩ ምስ ኣስመራ ጽኑዕ ምትእስሳር ዝነበረኒ። እታ መደብ እውን ጌና ትቕጽል ኣላ። እቲ ሽዑ ዝቐርብ ዝነበረ መደብ ዘኪሮም ዜዛርቡኒ ሰባት’ውን ኣለዉ” ትብል። ንረምታ ብኻልእ ሸነኹ ንምርኣይ ንሓደ ካብ'ቶም ንሳባን ንግጥምታታን ብቐረባ ዝፈልጥን ንፈለማ እዋን ንስርሓታ ኣብ ወጻኢ ዘፋለጠን ኣኪቡ ዜሕተመን፡ ኣብ ስነ-ጥበብ ልዑል ፍቕሪ ዘለዎ መስራትን ወናንን ኣዝማሪኖ.ኮም ናይ ቴክኖሎጂ ኪኢላ  ተስፋልደት ኣለም መሓረና። “ ንሳባ ኣብ ቅርዓታዊ ምርኢት ረምታ ዝረኣየ ሰብ ንሓዋሩ ካብ ሓሳቡ ትፍለ ዀይኑ ኣይስምዓንን" ይብል እሞ፡ ብሜሎድራማን ርሱን ስምዒታትን ዝተሰነዩ ግጥምታት ኣብ ሓንጐል ተዓዛቢ ተወቂጦም ከምዝተርፉ ይምስክር። ንሒደት ካልኢታት ሕስብ ኣቢሉ ድማ "ብሓቂ ንልቢ ዝምስጥ፡ ንሕልና ዝጕርጕር፡ ንሕፍረትና ዜየናሕሲ፡ ንሓጥያትናን ዜናስሕ፡ ንመንነትና ዜቃልሕ፡ ኣብ መሽጐራጕራት ልባትና ዝተዓቝቡ ሕንከታትና ዝምርምር፡ ብሓጺሩ ገው ዜብልን ዜቕዝዝን ምርኢት ርእየ ክብል እኽእል"  ብምባል ንኣሰዃዅዓ ቃላታን ኣደማምጻኣን ብምድናቕ፡ ብ1996፡ ኣብ ኣስመራ ዜቕረበታ 'ነቦኻ' ዘርእስታ  ግጥሚ  ከም ኣብነት የቕርብ። ነቦኻ ኣብቲ መገዲ ኣርብዓ ይሓይሽ ኣብ ዝበለቶ ተጸጊዓ፣ ዝፍቀዳ ሰናቲም ኣብ ቅድሚኣ ዝርካቡ ጉልባባ፡ ንወዳ ኣማሚቛ! ኣእዳዋ ናብቲ ቀዝሒ ለልኢኻ፣ ዕሸላ ክትዕንግል ስለ ዝነበራ፣ ከይፈተወት ከምኡ ጌራ። ጌና፣ ጌና: ብሓራሳ’ያ ሓጋዚ ስኢና ዝርንዛሕ ነቢዓ: ዕድላ ኣማሪራ:: “ሓራስ ጓል ማርያም” ዘበላ እነሆ ሕጅስ ዓዂኹላ: የጻውታ ኣሎ የዕልላ። ‘ማማየ’ቲ ጅንሒ ከልኤኪ ...’ “እንታይ? ” ‘ከምጂ ...’ ዝጸምለወ ገጻ፡ ተስፋ ተቐልቂልዎ ጻዉቱ ርእያ ሰሓቓ ክትትውሖ! ኣብ ተጠንቀቕ’ያ ኔራ፡ ተዋዲዱ ፍቕራ። ንሱ ድማ ፍንጭሕ-ጭሕ እናበለ: ከምቲ ናታ ስለ ዝኸኣለ፣ ‘ሽለ ማልያም’ በለ፣ ኢዱ እናሰደደ። ስንባደ ከምሕሱም ዘበጣ! ንኸይስበሎ ኣንፈጥፊጣ! ምስ ተበራበረት ግን ካብቲ ዘኸንደዳ ገለ ነገር ክትገብር ተገዲዳ። ጀመረት ድማ ክትዝርዝሮ ነቲ ጻውቲ-ቐደማ፡ ነቲ‘ትዝክሮ “በዚኣ ጻጸ፡ በዚኣ መላጸ እምባሕ! ‘ኛው-ኛው ኣቀናጥዋ ድሙ፡ ቲኽቲኽ!’ ቱፍ እሞ በለለይ ቱፍ እሞ በለይ’ ለመድዎ እቲ ሰሓቕ ለመዶም፡ ለመድዎ ምጽዋት:: ሓደ መዓልቲ ግን ኣይከምቀደሙን ቀጨውጨው ኣብዚሑ ግዲ ኣይጠዓሞን። ሽዑ ምስ ተኣበደ ”ቱፍ እሞ በለለይ” ንሱ ድማ በለ ‘ቡፍ እሞ በልለይ’ “ንመን ዕዕ’ ክብለልኪ ማማየይ?” ምስ በላ.. “ነቦኻ ...!” በለቶ ሞሊቑዋ፡ ኣፋ ግን ዓበሰት: ነታ ቃል ትመልሳ መሲሉዋ ጣዕሳ እናለለዋ። “ሳባ ምስ ብዙሕ ዉጹዕ ሸነኻት ሕብረተሰብና ጽኑዕ ምትእስሳር ዘለዋ፡ ኣእምሮኣዊ ስእሊ ክትስእልን ዓቕሚ ዘለዋን ገጣሚት’ያ። እታ ግጥሚ ክንዓቢ እንከለና ንደወል ሕልናና ኣይንሰምዖን ከም ዝነበርና’ያ ትሕብር ... ክንደይ ስኡናት፡ ኣብ ጽርግያ ዝልምና ዝነበራ ኣዴታታ፡ እሞ ኸኣ ገሊአን ሓራሳት፡ ረጊጽናየን ክንሓልፍ ይዝከረኒ። ሳባ ከኣ ኣብ’ቶም ደቀቕቲ ነገራት ብምትኳር ንስምዒታት ምስ ቃላት ኣተኣሳሲራ ንትዕዝብታት ክትገልጽ ብምኽኣላ ዓቢ ጸጋ’ዩ። መበቈላውነት (originality) ዘለዎ ግጥሚ ብምቕራብ ኣብ ስነ-ጽሑፍና ነባሪ ኣስተዋጽኦ ትገብር ዘላ ገጣሚት’ያ። መልእኽታ ምስጢራዊ ዀይኑ ምስጢራት ህይወት ብሜሎድራማ ዜቃልዑ እንተበልኩኻ ትርድኣኒ’ዶ ትኸውን?” ክብል ደጊሙ ብኣድናቖት ገለጻ። ሳባ ኣብቲ ኣብ ናፍቖት ዘተኮረ ኣርእስቲ ከምዚ ክትብል ሓሳባ ትምልእ። “ኣብ መራኸብ ብዙሃን ብዙሕ ጊዜ ስለ ዝሳተፍ ብዙሓት ሰባት ብናፍቖት ክዛረቡ እሰምዕ’የ። እቲ ዜገርም ግን እቶም ሓሓሊፎም ኣስመራ በጺሖም ንመደበሮም (ኣአንጋዲ ሃገሮም) ዝምለሱ ሰባት ካብ ኣስመራ ሒዞምዎም ዝመጹ: ስጊንጢር ግን ሓቀኛ ትዕዝብትታት ኣለዉ - እዚ ማለት ኣብ ኣስመራ ኰይኖም ነቶም ዘአንገዱዎም ሃገራት ከም ዝናፍቑ ክዛረቡ ምስምዐይ’ዩ” ትብል ሳባ። “እዚኣ ደኣ ከመይ’ያ?” ንእትብል በዳሂት ሕቶ ከኣ ... “ናተይ ኣብነት ክህበካ ... ኣብ ኣስመራ እነብረሉ ኣብ ዝነበርኩ እዋን ነዛ ሓድሽ ናብራ ንክጅምር ዕድል ዝሃበትኒ ሃገር ፈረንሳ ኣይናፍቓን’የ ነይረ - ኣይፈልጣን ስለ ዝነበርኩ። ድሓር ግን፡ ኣብ ኤርትራ ክነብር ከም ዘይክእል ምስ ተረድኣኒ ናብ ፓሪስ ንክግዕዝ ዕድል ረኸብኩ፣ እቲ ዕድል ከኣ ተጠቐምኩሉ ... ምሉእ ብምሉእ” ትብል። ወሲኻ ድማ “ኣብ ኤርትራ ተወሊደን ዓብየን፡ ሕጂ ኣብዚ ሃልየ ብዘየገድስ፡  ኣብ ኤርትራ ኣይጠዓመንን፡ ኣብዚ ግን ብኣንጻሩ ብጽቡቕ እነብር ኣለኹ እናበልኩ ክምስክር እደሊ። ኣብ ኤርትራ ከም ሓንቲ ዜጋ ዝተነፈጉኒ መሰላት ብዙሓት’ዮም፣ ከም ሰብ መጠን እቶም መሰላት ኣብዚ ምሉእ-ብምሉእ ተኸቢሮምለይ እነብር እኔኹ። ደቂ-ሰብ ካብ ሓደ ዕቡስ ናብራ ኣልጊሶም ኣብ ሓደ ክፉትን እፎይ ኢሎም ዝሓድረሉን ሃገር ምንባሮም ዝመስልዎ የለን” ኢላ ድሕሪ ምግላጽ ናብ ዛዕባና ትምለስ። “ዝናፍቖ ሸነኽ ኣስመራ ኣሎ፣ እዚ ኸኣ ምስ ኣደይን መቕርበይን ዜሕለፍክዎ ናብራ፡ ምስ ብጾተይ ሓቢረ ዜዀማሳዕክዎ ህይወት ዜኣመስሉ’ዮም። ይዅን’ምበር ኣነ ኣየስቈርቍርን’የ። ምኽንያቱ ዝሓለፈ ሓሊፉ፡ ብዝሓሸ ናብራ ኸኣ ተተኪኡ ስለ ዝረኽቦ። ስለዚ እቶም ኣብ ኤርትራ ዀይኖም ንፓሪስ ናፊቕና ዝብሉ በጻሕቲ ኵነታቶም ኣጸቢቐ’የ ዝርድኦ። ሃገርና መናፈቒ ምኽንያት ኣይሃበትናን፣ መህደሚ’ምበር” ኢላ ደርጒሓ ገደፈቶ። ንግልባጥ ናፍቖት ንምግላጽ ኣብ ፓሪስ ኰይና ግጥምታታ ከመይ ኢላ ከም ዜማዕበለት፡ ከመይ’ላ ቍሊሕ-ምሊሕ ከይበለት ዝደለየቶ ክትሓስብን ክትገጥምን ከም ዝኸኣለት፡ ትርጕም ሓፈሻዊ ዕለታዊ እፎይታ ዓቢ ዋጋ ከም ዘለዎ፡  ከምኡ’ውን ካልኦት ዜኻዕበተቶም ጸጋታታ ሓደ ብሓደ ክትዝርዝሮም ጀመረት። “ኣርባዕተ ደቀይ ብሰላም ኤዕቢ ኣለኹ፡ እታ ዓባይ ድሮ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣትያትለይ። ካብ’ዚ ዝዓቢ ጸጋ ኣበይ ይርከብ? ጽባሕ ብጭቕ እንተ ድኣ ኢሉኒ ዝኣስረኒ ሰብ የለን። ብፍርሂ ተዋሒጠ ኣይነብርን። ምስ ክንደይ ፈረንጂ ዀኑ ደቂ ካልኦት ዓልየት፡ ኣብ ግጥሚ-ዓለም ዝመላለሱ ፈላጣት ኰይነ ነብሰይ ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እናኣማዕበልኩ እነብር ኣለኹ። ብሓቂ ኣዝየ’የ ዜመስግን” እናበለት ብዘይ ውልውል መርገጺታት ህይወታ ተነጽር። “ከምዚ ክብል ከለኹ ግን ናይ መን ናፍቖት ኣሎኪ ኢልካ እንተድኣ ሓቲትካኒ ኣብ ኤርትራ ካብ ዝእሰሩ ክሳብ ሕጂ ዘይረኣኽዎም ብጾት ከም ዘለውኒ ድየ ክብል ዝነበሩኒ ናፍቖት ኣለኒ እብለካ፣ ብዛዕብኣቶም ሕልናይ ደጋጊሙ የዘኻኽረኒ’ዩ ... ከም ዝበልኩኻ እናፍቖም ስለ ዝዀንኩ” ትብል ሳባ። “እዚኣቶም ካብ ኤርትራ ዘይኰነስ ካብ ማሕቡስ ክወጹ ዘይከኣሉ’የ ዝብለካ ዘለኹ” እናበለት ብምረት ትዛረብ። ድምጻ ፈጥፈጥ እናበለ ኸኣ “ኤርትራ እዞም እሱራት እተዘይብላ ንዓይ ትርጕም ኤርትራ ጥፉእ’ዩ!” በለት። “ንሳቶም ንዓይ ኣንጕዕ’ዮም ከም ሰብ መጠን” ምስ በለት ገለገለ ካብኣታቶም ጦብላሕ ይብሉዋ። “ዝገርመካ ካብኣታቶም ኣብ ሕልመይ ተመላሊሶም ዝረኣኹም ሰባት ኣለዉ። ብተደጋጋሚ ዝርእዮ ሰብ ኣማኒኤል ኣስራት’ዩ። ካልኦት’ውን ኣለዉ ... ከም መድሃኔ ሃይለ፡ ሳልሳይ ድማ ስዒድ ዓብደልቃድር’ዩ። “ንኣማኒኤል ኣብ ወጻኢ ሓዉ ኣለዎ። ሓደ መዓልቲ ንኣማኒኤል’ምበር ሓሊመዮ ኢለ ምስ ጸሓፍክሉ ‘ክሊ ኣይተቕንእኒ!’ ክብለኒ ይዝከረኒ። እዞም ሰባት’ዚኦም ኣዝየ እናፍቖም’የ” ትብል። በሪ-ዉሕጃ ተኸፊቱ ተወሳኺ ዛንታ ኣዕለለትና። “ሓደ መዓልቲ ንፔን-ኤርትራ ዝበሃል ማሕበረይ ወኪለ ኣብ ሓደ ኣህጕራዊ ኣኼባ - መበል 100’ዊ ዓመት ምምስራት ፔን ኢንተርናሽናል ምዃኑ’ዩ - ተሳቲፈ ነይረ። ሓደ ካብ’ቶም ዕማማት ነቶም ኣብ ዓለም ሙሉእ ተኣሲሮም እንጕስጕሰሎም ዝነበና ጸሓፍቲ ደብዳቤ ምልኣኽ ነበረ። ኵሎም ኣብቲ ኣኼባ ምሳይ ዝነበሩ ብጾተይ ደብዳቤ ክጽሕፉ ሸበድበድ ክብሉ ኣነ ግን ንበዓል ኣማኒኤል ኣስራት ብኽያት-ንብኽያት ክኸውን ይዝከረኒ” በለት። “ንምንታይ?” ምስበልኩዋ፡ “ኣበይ ከም ዝጽሕፈሎም ጠፊኡኒ” ኢላ ዝን በለት። ካብቲ ዝኣተወቶ ትካዘ ንኸገላግላ ... “ናይ ግጥሚ መጽሓፍኪ ድኣ መዓስ’ያ ትሕተም?” ኢለ ብሃንደበት ዛዕባ ለወጥኩ። እቲ ምኽንያት ተረዲኡዋ ከኣ “ዉድእቲ’ያ። ኣብቲ ናይ መጠረስታ ደረጃ  በጺሓ’ያ፣ እንተዀነ ኣነ ኣይህወኽን’የ” በለት። “ኣንበብቲ ግን ንህወኽ ኢና” ብማለት ሰናይ ትምኒትና ተገላሊጽና ተፈላለና።


ስነ-ጥበብ፡ ቤልጂየም ኣብ እዋን ባዕዳዊ መግዛእቲ ዝተወሰዱ ባህላዊ ደርፍታት ርዋንዳ ኣረኪባ

ኣብ ርዋንዳ ኣምባሳደር ቤልጂየም፡ ሃገሩ ኣብ እዋን ባዕዳዊ መግዛእቲ ዝወሰደቶም ባህላዊ ሙዚቃታት፣ ደርፍታትን ዛንታታትን ብወግዒ ንመንግስቲ እታ ሃገር ኣረኪቡ። እቶም በቲ እዋን ዝተቐድሑ ስራሕቲ ስነ-ጥበብ ብዲጂታላዊ ቅዳሕ ንርዋንዳ ከምዝተወሃብዋ ድማ ተፈሊጡ። ካብ 1954 ጀሚሩ ዝተቐድሑ ልዕሊ 4,000 ደርፍታትን ሙዚቃን ዝርከብዎ ኮይኑ፤ መብዛሕቲኦም ኣብ ቤልጂየም ብራስለስ ቤተ-መዘክር 'ሮያል ሰንትራል ኣፍሪቃ' ተዓቂቦም ዝጸንሑ'ዮም። "እዚ ቀዳማይ ስጉሚ እዩ፤ ካብ ቤልጂየም ሓድግታትና (ውርሻታትና) ዝኾነ ብዙሕ ንብረትን ነገራትን ኢና ንጽበይ" ክብል ሓደ በዓል ስልጣን ኣካዳሚ ባህላዊ ውርሻታት ቤልጂየም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሓይልታት ቤልጂየም ነታ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃዊ ግዝኣታት ጀርመን ዝነበሩ ከባቢታት ሓንቲ ንዝኾነት ርዋንዳ ኣብ እዋን ቀዳማይ ኲናት ዓለም ከምዝተቐጻጸረታ ይግለጽ። እቶም ሎሚ ተመሊሶም ዘለዉ ደርፍታት፣ ሙዚቃታትን ዛንታታትን ህዝቢ ክሪኦም ኣብ ዝኽእል ቤተ-መዘክር እታ ሃገር ክቕመጡ ምዃኖም ተሓቢሩ'ሎ። "ርዋንዳውያን መናእሰይ በዞም ተመሊሶም ዘለዉ ባህላዊ ሙዚቃን ስነ-ጥበብን ክመሃሩ ከምኡ'ውን ክነቓቕሑ እዮም" ክብል እቲ በዓል ስልጣን ኣረዲኡ።


ሶማልያዊት ናይ ፍቕሪ ፊልም ኣብ ውድድር ኣፍሪቃዊ ፌስቲቫል ተዓዊታ

ዘ ግሬቭዲገርስ ዋይፍ' [ሰበይቲ ናይቲ ኳዓቲ መቓብር] ብዝብል እትፍለጥ ሶማልያዊት ፊልም ኣብ ኣህጉራዊ ውድድር ኣፍሪቃ  'ፌስፓኮ' ናይ ፊልም ፌስቲቫል ተዓዋቲት ኮይና። እታ ብፊንላንዳዊ ትውልደ ሶማሊያዊው ኣላዪ ፊልሚ ከድር ኣሕመድ ዝተሰርሐት ፊልሚ፡ ካብ መንጎ 16 ፊልምታት እያ ተዓዋቲት ኮይና ወጺኣ። ፌስፓኮ ፍሉጥ ኣህጉራዊ ውድድር ፊልሚ ፈስቲቫል እዩ። እቲ ሎሚ ዘበን ንመበል 27 ግዜ ኣብ ቡርኪና ፋሶ ዝተኻየደ ፌስቲቫል፡ ኣብ ኣፍሪቃ ብኣፍሪቃውያን ዝተሰርሑ ፊልሚታት ጥራይ እዩ ዘወዳድር። እታ ናይ ሎሚዘበን ተዓዋቲት ፊልሚ፡ ጉሌድ ኣብ ዝተብሃለ ኳዓቲ መቃብር እያ ተትኩር። እቲ ኣብ ኣፍ ደገ ሆስፒታል  ኮይኑ ናይ ዝሞቱ ሰባት ኣስከሬን ምጽባይ ዋና ስርሑ ዝኾነ ጉሌድ፡ ናብ ስራሕቲ ኳዕቲ መቓብር ክኣቱ ዝተገደደ ዝሓመመት ሰበይቱ ንምሕካም ክብል እዩ። ቀንዲ ዳኛ እቲ ውድድር ፊልም ፈስቲቫል ዝኾነ፡ ዓብደራሕማን ሲሳኮ፡ "ሰብ ማለት እንታይ ማለት ከምዝኾነ እትትርኽ ጽቡቕቲ ፊልም እያ" ክብል ኣድናቖቱ ገሊጹ። ኣዳላዊ እታ ፊልሚ ኣሕመድ ብወገኑ ኣብ ኢንስታግራም ገጹ፡ "ሓጎሰይ ንምግላጽ ቃላት የብለይን። ካብ ኣህጉር ኣፍሪቃ ከምዚ ዓይነት ሽልማት ምርካበይ ኣዝየ እየ ዘመስግን" ኢሉ። ኣብ ፊልምታት ሶማልያ ብዙሕ ብዘይተለምደ መልክዑ፡ ንውሕ ዝበለት ፊቸር ፊልም ኾይና፡ ኣብ ኦስካር ብሉጽ ዓለምለኸ ፊልምታት ኣብ ዝርዝር ንውድድር ዝቐረበት ናይ መጀመርታ ኣፍሪቃዊ ስራሕ እያ። እታ ኣብ ጅቡቲ ኮይና እትስራሕ ፊልም፡ ጉሌድ ዝተብሃለ ቀንዲ ገጸ ባህሪ ብሕማም ኩላሊት እትሳቐ ሰበይቱ ንምሕካም ክብል ዝኸፍሎ ዋጋን ላዕልን ታሕትን እያ እትትርኽ። ጉሌድ ኮይኑ ዝዋሳእ ዖማር ዓብዲ ዝተብሃለ እንትኸውን፡ በዓልቲ ገዝኡ ናስራን ወኪላ እትሰርሕ ድማ ያስሚን ዋስሳሜ ትበሃል። እቲ ኣላዪ'ታ ፊልሚ ምስ ጋዜጣ ጋርድያን ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት፡ "ኣብቲ ፊልሚ ብክብርን ርህራሄን ንምስራሕ ፈቲነ እየ። እዚ ባህርታት ካብ ኣተዓባበያይ ሒዘዮ ዝመጻኹ እዩ" ኢሉ። ኣብ ሶማልያ ዝተወልደ ኣሕመድ ቆልዓ ኾይኑ እዩ ናብ ፊንላንድ ከይዱ። ነታ ፊልሚ፡ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመትታ'ኳ እንተጸሓፋ፡ ኣሰራርሓ ፊልም ክሳብ ዝመሃር ዓሰርተ ዓመት ከምዝወሰደሉ ገሊጹ። 'ጎልደን ስታሊየን ኦፍ የኔጋ'  ዝተብሃለ ሽልማት ዘረኸበ እቲ ኣላዪ፡ ብተወሳኺ ድማ ናይ 36,000 ዶላር ሽልማት ተዋሂብዎ። ካብ ኣሕመድ ቀጺላ፡ ናይ ብ ሩር ሽልማት ዝረኸበት 'ቴል ኦፍ ላቭ ኤንድ ዲዛየር' ዝተብሃለ ፊልም ዝሰርሐት ቱኒዝያዊት ኣላዪት ፊልሚ  ለይላ ቦውዚድ ትበሃል።


ኣመሪካ፡ ኣር ኬሊ ገበናቱ ንክኣምን ዝቐረቡ መሰኻኽር ዓይኒ

ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ወርሒ፡ ብደርዘን ዝቑጸሩ ግዳያት ገበናት ጾታዊ ዓመጻት ኣር ኬሊ፡ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ምስክርነቶም ኣስሚዖም እዮም። ካብ 11 ግዳያት ኣብዝሓ ብሕቡእ ስመን፡ ኣብ ትሕቲ ዕድመ ኮይነን ምስ ኣር ኬሊ ጾታዊ ርክብ ከም ዝፈጸማ ክገልጻ እንከለዋ ገለ ደቂ ተባዕትዮ'ውን ይርከብዎም። እተን ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ንኣር ኬሊ፡ 'ቁጡዕ፣ ተቖጻጻርን ብስጭውን' ክብላ ዝገልጸኦ ኮይነን 'ዳዲ' ኢለን ክጽውዕኦ'ውን የገድደን ከም ዝነበረ ይዛረባ። ካልኦት ድማ፡ ናይ ጸለመ ደብዳበታት ክጽሕፋ ይግደዳ ከም ዝነበራ ገሊኡ ንደሓር ከም ምስክር ኮይኑ ንክቐርብ ዝተሃቀነ ከም ዝኾነ ድማ ኣቃሊዐን። ትማሊ በቶም ተደራረብቲ ክስታት ገበነኛ ኮይኑ ዝተረኽበ ኣር ኬሊ፡ ናይ መወዳእታ ብይኑ ንክሰምዕ ንግንቦት 4 2022 ተቖጺሩ ኣሎ። ንምዃኑ እተን ግዳያት እንታይ እየን ኢለን? ኣስማተን ብቤት ፍርዲ ጥራይ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ብካልእ እየን ዝጽወዓ። "ካብኡ ከምልጥ ጎየ ነይረ" ጄን ዶ ቁጽሪ 5 ብዝብል ስማ ተቐይሩ ዝቐረበት ሓንቲ ምስክር፡ ኣብ 17 ዓመታ እንከሎ ዝተጀመረን ንሓሙሽተ ዓመታት ዝዘለቐን ምስ ኬሊ ኣብ ዝነበራ ጾታዊ ርክብ ብዙሕ ከም ዝበደላ ትዛረብ። ንሳ፡ ኣብ 2015 ብልጽቲ ደራፊት ምዃን ሕልሚ ነይሩዋ። እታ ሕዚ ጓል 23 ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ፡ ምስኡ ጾታዊ ርክብ ምስ ፈጸመት ድማ ሄርፕስ ዝበሃል ቆርበት ዘቑስል ሕማም ከም ዝለገባ ተዛሪባ። ንሱ እናፈለጠ ኮነ ኢሉ ከምኡ ከም ዝገበረን፡ ቀዲሙ ክነግራ እናተገበኦ ስቕ ኢሉ ምፍጻሙን መስኪራ። "እዚ ስብኣይ ኩሉ ነገር እናፈለጠ እዩ ሂቡኒ" እትብል እዛ ግዳይ ክቇጻጸሮ ዝኽእል ነገር ኮነ ኢሉ ከም ዘመሓላለፈላ ከሲሳ። ርግጽ፡ ናቱ ዶክተር'ውን ኣር ኬሊ ካብ 2007 ጀሚሩ ነቲ ሕማም መድሓኒት ይወስደሉ ከም ዝነበረ መስኪሩ። ስለ ምንታይ ከምኡ ከም ዝገበረ ምስ ሓተተቶ ድማ፡ "ካብ ካልእ ሰብ'ውን እንተኾነ ክትረኽበዮ ነይርኪ ኢኺ" ዝብል ናይ ይበተኹ ምላሽ ከም ዝሃበ ዘኪራ። ድሒሩ ድማ፡ በቲ ሕማም ምኽንያት፡ ሰብነታ ብምቑሳሉ ጾታዊ ርክብ ምፍጻም ምስ ተጸገመት፡ 'ኣካላትኪ ፈሪሱ ኣሎ' ብዝብል ከም ዘንጸርጸረ ወሲኻ ሓቢራ። ፋይዝ ብዝብል ስም ዝተገልጸት ካልእ ግዳይ ድማ፡ ብተመሳሳሊ እቲ ሕማም ከም ዘመሓላለፈላ መስኪራ። ከምኡ'ውን፡ ኬቲ ብዝብል ስም ዝተገልጸት ካልእ፡ በቲ ሕማም ምስ ተትሓዘት ካብኡ 200 ሽሕ ዶላር ካሕሳ ከም ዝረኸበት ኣፍሊጣ። ጄን፡ መዓልታዊ ህይወታ ከም ዝቆጻጸራን ዝበላ እንተዘይተማእዚዛ ድማ፡ ቆርበታ ክሳብ ዝምለጥ የንበርክኻን ይገርፋን ከም ዝነበረ ኣዘኻኺራ። "በብሰለስተ ወይ ክልተ መዓልቲ ይግረፍ ነይረ" ኢላ ንቤት ፍርዲ ተዛሪባ፤ ጄን። ብፍላይ ሓደ እዋን፡ ንመሓዛኣ 'ኩሉ ግዜ እዩ ዝወቕዐኒ' ዝብል መልእኽቲ ምስዳዳ ምስ ፈለጠ፡ ብገዚፍ ጫማ ገይሩ ረጊጹ ከም ዘሳቐያ ተዛሪባ። "ካብኡ ከምልጥ ጎየ ነይረ፤ ተቓሊሰዮ ድማ" ኢላ። ካልእ ግዜ ድማ ምስ ኣጥነሳ፡ ነቲ ጥንሲ ክተውርዶ ዘገደዳ ኾይኑ፡ ኣብ መወዳእታ ሓደ ካብቶም ኣገልገልቱ ናብ ክሊኒክ ከም ዝወሰዳ ተዛሪባ። ከምኡ ድማ፡ ጄን ከም መቕጻዕቲ ፍታና ናብ ገጻ እናጣሰመት ቪድዮ ክትቀርጽ የገድዳ ከም ዝነበረን ንቐጻሊ'ውን ክትደግሞ ምዃና 'ኣጠንቂቑኒ' ትብል። ካልእ ኣና ብዝብል እትጽዋዕ ጓል ኣንስተይቲ ድማ፡ 'ንጾታዊ ርክብ ዘለዓዕል' ፈሳሲ ሰውነታ ተለኽያ ባዕላ ዕርቃና ቪድዮ ክትቀርጽ ከም ዘገደዳ ንቤት ፍርዲ ተዛሪባ። ጃርሆንዳ ፔስ እዚኣ ቀዳመይቲ ምስክር እንትትከውን፡ ኣብ ግዝኣት ቺካጎ ኣብ 2009 ንፈለማ እዋን ምስ ኬሊ ጾታዊ ርክብ ዝፈጸምሉ እዋን፡ ዕድሚኣ ንከምኡ ዘይኣኸለ ከም ዝነበረ ተዛሪባ። ንሳ፡ ሕዚ ጓል 28 ዓመት ኮይና ኣብ ናይ መጀመርታ ናይ መጋባእያ መዓልቲ ንኬሊ ጓል 19 ምዃነይ እየ ነጊረዮ ኢላ እንተነበረት'ኳ፡ ብትኸክል ዕድሚኣ ከምኡ ከም ዘይነበረ ድሒራ ኣፍሊጣ። ዘይግቡእ ኣከዳድናን ተኸዲና ብናቱ ድሌት ኣሰራርሓ ጸጉራን  ክትረአ የገድዳ ከም ዝነበረን፡ ጾታዊ ርክብ እንትፍጽሙ ድማ ቪድዮ ይቐርጽ ከም ዝነበረን ወሲኻ ተዛሪባ። ሽቓቕ ንምጥቃም ከይተረፈ ናቱ ፍቓድ የድልያ ከም ዝነበረን፡ ባህ እንተዘይኢልዎ ክሳብ ሳልሳይ መዓልቲ ዓይኒ ሚድሪ ከይረእየት ክትጽበ የገድዳ ከም ዝነበረን'ውን ወሲኻ ሓቢራ። ካብ ደገ ናብ ገዛ እንትኣቱ፡ ተንከባኺባ ክትቅበሎን ከምኡ እንተዘይገይራ ይጸፍዓን ጡፍ ይብለላን ከም ዝነበራ'ውን ኣቃሊዓ። ምስ ኬሊ ኣብ ዝነበራ ጻንሒት ኣመልኪቱ፡ ብስማ ካብ ዝተሓተመ መጽሓፍ ድማ 25 ሽሕ ዶላር ከም ዝረኸበት ዝተገብሩ መርመራታት የረጋግጹ። እንተኾነ፡ ንሳ ኣብ ሚድያታት ወጺኣ ንዝሃበቶም ቃለ መሕትትታት ዝኾነ ክፍሊት ከም ዘይተውሃባ ትዛረብ። "እንታይ ዓይነት ሙዚቃ ክትሰርሕ ደስ ይብለካ" ክልተ ኣወዳት ድማ፡ ናቱ ዓጀብቲ ኮይኖም ተጓንፎታቶም ኣካፊሎም። ሓደ ካብኣቶም፡ ሎዊስ ብዝብል ኣብቲ ቤት ፍርዲ ዝቐረበ ኮይኑ ኣብ 2006 ወዲ 17 ዓመት ኮይኑ ምስኡ ኣብ ቺካጎ ኣብ ማክዶናልስ ናይ ለይታዊ ተልሂት ይሰርሕ ዝነበረ እዩ። ኬሊ ቴሌፎኑ ሂቡ ናብ ገዝኡ ከም ዝኣንገዶን ኣብ ዝኾነ ሰዓት ናብቲ ድምጺ ዝቐርጸሉ ስቱድዮ ኣእትዩ 'እንታይ ዓይነት ሙዚቃ ክትሰርሕ ትደሊ' ከም ዝበሎን ይዝክር። ካብኡ ሰብነቱ ተናኺፉ፡ ትሕቲ ዕድመ እናሃለወ 'ሶዶማዊ'  [ሕዳዊ] ርክብት ከም ዝፈጸመሉ ተዛሪቡ። ካብኡ፡ "እዚ ምስጢር እዩ ከይትዛረብ፤ ኣባይን ኣባኻን ይትረፍ። ድሕሪ ሕዚ ስድራ ኢና፤ ኣሕዋት ኢና" ክም ዝበሎ ኣዘኻኺሩ። እቲ ካልኣይ ወዲ ተባዕታይ ድማ፡ ኣሌክስ ብዝብል ስም ዝተገልጸ ኾይኑ፡ ኣብ 20 ዓመቱ እንከሎ ምስኡ ርክብ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ኣብ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ከም ዝፋለጡ ይዛርበ። ሓደ ግዜ 'ኣጆኻ ግልጽ ኢልካ ረአ' ብምባል ኣገዲዱ ከም ዝሰዓሞ እዩ ዝዛረብ። ካልእ ግዜ ድማ፡ ንሱ ምስ ባዕሉ ዘምጸአሉ ኣጓላት እናረእየ ጾታዊ ርክብ ክገብር ከም ዘገድዶን ሓደ ሓደ ግዜ ድማ ክሕወሶምን ይዝክር። ኣብ መንጎኦም ካብ ጾታዊ ርክብ ወጻኢ ዝኾነ ዓይነት ካልእ ዝርርብ ከይገብሩ ኣጠንቂቑ ከምኡ ይገብር ከም ዝነበሩ ይዛረብ። ምስኡ ዝኾነ ቤተሰባዊ ርክብ ዘይብሎም እንተኾኑ'ኳ፡ 'ወዲ ሓፍተይ' እናበለ ይጽወዐኒ ነይሩ -ይብል። 'ክዋረድ ኣይደለኹን' ካልእ ኣዲ ብዝብል ስማ ዝተገልጸት ሰበይቲ ድማ፡ ኣብ ግዝኣት ሚያሚ ድሕሪ ሓደ ኮንሰርት ኬሊ ከም ዝዓመጻ ትዛረብ። ንሳ ምስ ካልእ መሓዛኣ፡ ክልተ ኣወዳት ምስ ኣዛረብወን ድሕሪ እቲ ኮንሰርት ኣብ ድሕሪ መጋረጃ ክራኸቡ ኣመቻችዮም ትብል። ካብኡ ኬሊ፡ ነቲ ምድሪ ጽርግ ጽርግ ኣቢሉ ኣብኡ ከም ዝተጋሰሳ ንቤት ፍርዲ ተዛሪባ። "ኣብቲ እዋን ልበይ ጠፊኡኒ እዩ ነይሩ" እትብል ኣዲ፡ 'ውሽጠይ ባዶ ተሪፉ' ኢላ። ካብኡ እታ መሓዛኣ፡ ናብ ፖሊስ ክትሕብር እንተደፍአትኒ'ኳ፡ በቲ ምዝንጋዕ ኢንዳስትሪ ንሓዋሩ ናብ ኮንሰርት ምእታው ከይክልከላ ፈሪሓ ኣግዲፋታ። "ክኣምኑና ምዃኖም'ውን ኣይፈለጥኩን፤ ካብኡ ድማ ንባዕለይ ኣቃሊዐ ክሓፍርን ክዋረደን ኣይደለኹን" ኢላ። እዚ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመ፡ ኬሊ ኣልያህ ንዝተባህለት ትሕቲ ዕድመ ምስ ተመርዓወ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ምዃኑ ሰነዳት ይሕብሩ።


ዶረቲ በትለር ጊልያም፡ 'ኣነ ከዳሚት ኣይኰንኩን ሪፖርተር እየ'

ዶረቲ በትለር ጊልያም፡ ኣብቲ ጸሊም ሕብረተሰብ ብዓሌታዊ ኣድልዎ ዝግለሉ ዝነበረሉ እዋን ኣብ ሓንቲ ዓባይ ጋዜጣ ኣመሪካ ክትዓዪ ዝጀመረት ፈላመይቲ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ጋዜጠኛ'ያ። ሓደ እዋን፡ ኣብ ናይ መበል 100 ዓመት ልደት ዋሽንግተን ፖስት ፓርቲይ ክትሳተፍ ምስ መጽአት እቲ ሓላዊ ማዕጾ "መእተዊ ከደምቲ ብድሕሪት እዩ " ክብል በቲ ቀንዲ ኣፍደገ ክትኣቱ ከም ዘይትኽእል ሓበራ። "ኣነ ከዳሚት ኣይኰንኩን፡ ሪፖርተር ጋዜጣ ዋሽንግተን ፖስት እየ" ክትብል መለሰትሉ። ዶረቲ ኣብ ጋዜጣ ዋሺንግተን ፖስት ከም ሪፖርተር ዝተቖጽረት ፈላሚት ጸላም ኣፍሪቃዊት ኣመሪካዊት ጓለንስተይቲ እያ። ብ1961 እያ ኣብታ ጋዜጣ ስራሕ ጀሚራ። ኣብ ዝሰዓበ ሰለስተ ዓመት ከኣ ኣሰናዳኢትን ኣዳላዊ ዓምዲን ኰይና ብምዕያይ፡ ኣብ ሕብረተሰብ ኣመሪካን መራኸቢ ብዙሃንን ዓቢ ለውጥታት ክኽሰት ርእያ። ዶረቲ ተመሃሪት ቀዳማይ ዓመት ኮሌጅ እንከላ እያ ሃንደበት ናብ ጋዜጠኝነት ኣትያ። ኣብታ ሉዊስቪል ደፍራንደር እትበሃል ሰሙናዊት ጋዜጣ ከም ጸሓፊት [ሰክረታሪ] ኰይና እናሰርሐት፡ ሓደ መዓልቲ እቲ ኣሰናዳኢ ስለ ዝተጸለኦ ቦትኡ ንኽትትክእ ይሓታ። ዋላ ሓደ ተመኵሮ እኳ እንተዘይነበራ ብዛዕባ እታ ሽዑ ንእሽቶ ዝነበረት ከተማ ኬንታኪ ደረጃ መነባብሮ ማእከላይ ዝደረጃኦም ጸለምቲ ጸብጻብ ከተቕርብ ተላእከት ። "እታ ፍጻሜ ዓይኒ ዝኸፈተትለይ ኣጋጣሚ እያ ነይራ። ጋዜጠኝነት ብግቡእ እንተተማሂረዮ ከም ሞያ ክስረሓሉን ምስቲ ካልእ ዓለም ከላልየኒ ከም ዝኽእልን ተረዲኡኒ" ትብል። ኮሌጅ ድሕሪ ምውዳኣ ኣብ ከም ጀትን ኢቦኒን ዝኣመሰላ ፍሉጣት ናይ ጸለምቲ መጽሔታት ሰርሐት። እቲ ቀንዲ ድሌታ ግን ኣብ መዓልታዊ ዜና ምስራሕ ነበረ። ዕድል ገይራ ከኣ ኣብቲ ኣብ ኒው ዮርክ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ኮሎምብያ ናይ ጋዜጠኝነት ትምህርቲ ንኽትመሃር ቦታ ረኸበት። ኣብቲ ትምህርቲ እቲ እንኮ ኣፍሪቃዊት ኣመሪካዊት ተማሃሪት ነበረት። ትምህርታ ምስ ወደአት ከኣ ኣብ መበል 24 ዓመት ዕድሚኣ ኣብ ዋሽንግተን ፖስት ስራሕ ተዋህባ ። ኣብ ዋሺንግቶን ፖስተ ናይ መጀመርታ ጸላም ኣፍሪቃዊት ኣመሪካዊት ጓለንስተይቲ ጋዜጠኛ ኬንካ ምስራሕ ንዶረቲ ኣዚዩ በዳሂ ነይሩ። ስርሓ ከተሳልጥ ታክሲ ክትወስድ ምስ እትደሊ ሰብ ታክሲ ጠጠው ኣየብሉላን ነይሮም። ኣብቲ ታክስታት ሰብ ዝጽዕናሉ ቦታ ደው ኢላ ኢዳ ተወዛውዝ እሞ እቶም ሰብ ታክሲ ደው ንኽብሉ ቀስ ኢሎም ምስ ቀረቡዋን ነቲ ጸሊም ቡናዊ ገጻ ምስ ረኣዩን ገዲፎሙዋ ይኸዱ። መብዛሕትኡ ግዜ ሰባት ሪፖርተር ናይ ዋሺንግተን ፖስት ክትከውን ትኽእል እያ ኢሎም ስለ ዘይኣምኑ ኣብቲ ዜና ኣብ ዝወሃበሉ ቦታ እውን ዓሌታዊ ኣረኣእያታት የጋጥማ ነይሩ። "ኣብ ጋዜጣ ዋሺንግቲን ፖስት እናሰራሕኩ ኣረኣእያኦም ዘይቀየሩ ኣሰናዳእቲ ነይሮም። ሓደ ካብኣቶም ከኣ፡ 'ናይ ጸሊም ቅትለት ኣይንሽፍንን ኢና፣ ሞት ጸሊም ሕሱር እዩ' ምስ በለ ተጠሊዐ ከእውን ክሃድምን ደለኹ" ትብል ዶረቲ። እንተኾነ ኣብቲ ቦታ ክትሰርሕ እንተኾይና ንነብሳ ከተርግኣን ነቲ ከምቲ ዓይነት ኣመለኻኽታ ቀስ ኢላ ክትገጥሞን ከም ዘለዋ ተረደአት። ናብ ስራሓ እናኸደት ሃንደበታዊ ስምባደ ከጋጥማ እንከሎ ነቶም ኣብ መጽሔት ጀት መሳርሕታ ዝነበሩ ጸለምቲ ጋዜጠኛታት ሓገዝ ትሓትት ነበረት። እቲ ክርስትያናዊ እምነታ በቶም ጸዓዱ መሳርሕታ ንዘጋጥማ ምጕናይ ንምጽዋር ከም ዝሓገዛ ትገልጽ። እቶም ጸዓዱ መሳርሕታ፡ "ኣብ ስራሕ ሰላም ዶረቲ ይብሉንን ሓሓሊፎም እውን የዛርቡንን ክነሶም ኣብ ግዳም ግን ከምዛ ዘይፈልጡኒ እዮም ረጊጾሙኒ ዝኸዱ። እቲ ተግባር ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ። ንሓደ ጸሊም መሳርሕቶም  ኣብ ቅድሚ ካልኦት ጸዓዱ ከም ዝፈልጥዎ ክእመኑሉ ዘይምድላይ እዩ" ትብል። ይኹን እምበር፡ ዶረቲ ብዛዕባ እቲ ምስ ኣሰናዳእቲ ዘጋጠማ ዝኾነ ይኹን ብድሆታት ክትጠርዕን ክትዛረበሉን ኣይትደልን ነበረት። ዝኾነ እተቕርቦ ጥርዓን ጸለምቲ ጋዜጠኛታት ንኸይቈጽሩ ዓቢ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል'ዩ ዝብል የተሓሳስባ ነበረ። ኣብ 1960 ኣብ ኣመሪካ፡ ንዶረቲ ከም ጸላም ሰበይቲ መጠን ምሳሕ ክትረክብ እኳ ኣጸጋሚ እዩ ዝነበረ ። ዶረቲ ኣብቲ ጸለምትን ጸዓዱን ብሕብሪ ቆርበቶም ርኡይ ዓሌታዊ  ፍልልይ ዝረኣየሉ ከባቢ እያ ዓብያ። ጸለምቲ ከድምጹ ዕድል ኣይነበሮምን። ትምህርታዊ ኰነ ናይ ስራሕ ዕድላቶም ድሩት እዩ ነይሩ። መሰረታዊ ሰብኣዊ ክብረት እውን ክሕደጉ ይኽእሉ ነይሮም እዮም ። እንተኾነ ዋላ እውን ኣብ ዋሽንግተን እተን ኣብያተ መግቢ ከይተረፈ ንጸለምቲ የግልላ እየን። እተን ናብ ቤት ጽሕፈት ዋሽንግተን ፖስት  ቀረባ ዝኾና ኣብያተ መግቢ ንኣፍሪቃውያን ኣሜሪካውያን  ኣገልግሎት ኣይህቡን ነይሮም። ስለ ዝኾነ ዶረቲ ቁሩብ ርሕቕ ናብ ዝበለ ቦታ ብእግራ ተጓዒዛ ምስሓ ትበልዕ ነበረት። ዛንታታት ጸለምቲ ብኻልእ መገዲ ናይ ምንጋር ኽእለት ከም ዘለዋ ኣጸቢቓ ትፈልጥ ነይራ። እቲ ኣብ ቀንዲ ማዕከናት ዜና ዝንበብ ኣሉታዊ ስእሊ ኣፍሪቃውያን ኣመሪካውያን ብቐንዱ ድምጺ ጸለምቲ ስለ ዘይሰምዑ እዩ ። "ነቲ ብዛዕባ ጸለምቲ ዝገልጽ ኣሉታዊ ወረ ጥራይ ሪፖርት ክገብር ድላይ ኣይነበረንን፣ ምሉእነት ናይ ጸሊም ህይወት ክሽፍን እየ ዝደሊ ነይረ" ከኣ ትብል። ዶረቲ ዓበይቲ ፍጻሜታት ሲቪላዊ መሰላት ሸፊና እያ። እቲ ብ1962 ዩኒቨርሲቲ ሚሲሲሲፒ  ንሓደ ጀምስ መርዲት ዝተባህለ ጸሊም ኣፍሪቃዊ ኣመሪካዊ መንእሰይ ናይ ትምህርቲ ዕድል ምስሃበ ዝተፈጥረ ናዕብን ዕግርግርን ሰኒዳቶ እያ። ዶረቲ፡ ድሕሪ እቲ ዕግርግር ንማሕበረሰብ ጸለምቲ ኣዘራሪባ ዛንታ ክትጽሕፍ ዕዮ ተዋህባ። እቶም ጸለምቲ መንእሰያት ልክዕ ከምቲ ናይ ተባዕ ጀምስ መርዲት ናይ ትምህርቲ ዕድል ክረኽቡ ከምዝደልዩ መጻኢ ተስፋኦም ነገሩዋ። ኣብ ኣብያተ ትምህርትን ዩኒቨርሲትን ዝያዳ ውህደት ክህሉን ናይ ጸዓዱ ልዕልና ክለዝብን ተስፋ ናይ ዝነበሮም ተባዓትን ትስፉዋትን ሰብኡትን ኣንስትን ዛንታ ጸሓፈት። ነቶም ብጸዓዱ ጋዜጠኛታት ዝተጻሕፉ ዛንታታት ከተንብብ እንከላ፡ ጸለምቲ ከም ፈራሓትን ነብሰ ምትእምማን ዘይብሎምን ገይሮም ይርእይዎ ነይሮም። "ኣነ ግን ከምኡ ኣይኰንኩን ረኺበዮም" ትብል። ኣብ ሚሲሲፒ ንስራሕ ምስ ከደት ኣብቲ ናይ ጸዓዱ ሆቴላት ኽትሓድር ስለ ዘይተፈቕደላ ኣብቲ ናይ ጸለምቲ ሬሳታት ዝጸንሓሉ ቦታ ምስ ምውታት ሓዲራ። "ነቲ ዝደልዮ ዛንታ ንኽረክብ ምስ ምዉታት እየ ዝድቅስ ነይረ። ስራሕካ ንከተስልጥ ከምኡ ኢኻ ክትገብር ዘሎካ" ትብል ። ዶረቲ ሳልሳይ ቖልዓ ምስ ወለደት ኣብ መፋርቕ 1960 ካብ ዋሽንግተን ፖስት ወጸት። ፈለማ ፍርቂ ካብ ግዜኣ ጥራሕ ንኽትስረሕ ደፋፊኦማ። ዳሕራይ ግን ንቝሩብ ግዜ፡ ኣብ ሰሙን ኣርባዕተ መዓልቲ ክትሰርሕ ተፈቕደላ። ብ1972 ግን ኣብቲ እትፈትዎ ናይ ስታይል (ኣከዳድና) ዓምዲ ከም ተሓጋጋዚት ኣሰናዳኢት ተቖጽረት። "ብዛዕባ ናይ ጸለምቲ ባህሊ ብዝያዳ ክንዛረብ ብምኽኣልና ናይ ብሓቂ ዘሐጕስ ነይሩ፤ ምኽንያቱ ፡ ኣብቲ ግዜ እቲ ጸዓዱ ብዘይካ እቲ ምስ ገረድቶም ወይ ዓሻኽሮም ዝዛረቡዎ ካልእ ዝፈልጡዎ ኣይነበሮምን። እቲ ቀንዲ ነጥቢ ከኣ፡ ነቲ ናይ ጸለምቲ ባህሊ ምፍላጥን ምዝርጋሕን እዩ ነይሩ" ትብል። ኣብቲ እዋን እቲ ዶረቲ፡  ብዛዕባ ጸሊም ተመክሮ ክጽሕፉ ዝኽእሉ ጋዜጠኛታት ክትቆጽር ኪኢላ እያ። ድሕሪኡ ብ1979 ኣዳላዊት ዓምዲ ኰነት'ሞ ኣብ ትምህርቲ፣ ፖለቲካን ዓሌትን ብምትኳር ን19 ዓመታት ስረሐት። ብ2003 ከኣ ጡረታ ወጽአት። ኣብቲ ናይ 50 ዓመት ናይ ጋዜጠኝነት ሞያኣ ዶረቲ ኩሉ ሳዕ መሪሕ ናይ ብዙሕነት እያ ነይራ። ዶረቲ ፕረዚደንት ሃገራዊ ማሕበር ብላክ ጆርናላትን ንሳ ዝመስረተቶን ኣባል ቦርድ ኮይና ዝመርሓቶን ንኣሽሓት ሰባት ዝተፈላለዩ ዓሌታት ዓውደ ጋዜጠኛታት ዘምሃረን ዘሰልጠነን ቤት ትምህርቲ መሪሕ እያ። " ንሓደ ዛንታ ብዓይኒ ሓደ ጕጅለ ሰባት ጥራይ ትጽሕፎ እንተኼንካ ዝተማልአ ሓቀኛ ዛንታ ክትነግሮ ኣይትኽእልን ኢኻ። ንዓለም ብዝተፈላለየ ዓይኒ ዝርእይዋ ሰባት እንተዘይሃልዮም ዝተማልአ ስእሊ ኣይህልወካን እዩ" ትብል። ዶሮቲ በትለር ጊልያም፡ ደራሲት ትሮልማዘርን፡ ንመራኸቢ ብዙሃን ኣመሪካ መልክዕ ኣመሪካ ንክህልዎ ዝጸዓረት ፈላሚት ጆርናል ተቓላሲት እያ። ብ1968 ናይ ብሪጣንያ ቲቪ ነታ ናይ መጀመርታ ጸላም ጓለንስተይቲ ጋዜጠኛ ምስ ቖጸረ፡ ብዙሓት ተዓዘብቲ ተሪር ተቓውሞ ስለ ዝገብሩ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ካብ ስርሓ ተሰጎት። ድሕሪ ፍርቂ ዘመን ግን፡ ኣብ ብሪጣንያ ሽልማት ጆርናል ንኽብራ ተሰይሙ ኣሎ። ባርባራ ብሌክ ሃና ንድሕሪት ምልስ ኢላ ነቲ ዘጋጠማ ክትርእዮ እንከላ እታ ሃገር ኣብ ልዕሌኣ ዝገበሮ ነገር ከመይ ኮን ይስምዓ ይኸውን?


ሓያሎ ጥንታዊ ቅርሲታት ኢትዮጵያ ኣብ ድህረ ገጻት ሕሱር ዋጋ ንመሸጣ ቀሪቦም

ሓያሎ ቅርሲታት ኢትዮጵያ ኣብ ከም ኢቤይን ኣማዞንን ዝበሉ ናይ ኢንተርነት መርበባት ዕዳጋ ንመሸጣ ቀሪቦም። እዞም ካብ ኢትኦጵያ ዝተወሰዱ ከምዝኾኑ ዝተገለጹ ቅርሲታት ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ኣብ ናይ ዕዳጋ ድህረ ገጻት ሕሱር ብዝበሃል ዋጋ ይሽየጡ ከምዘለዉ መራኸብቲ ብዙሃን ዓለም ይጽብጽቡ ኣለዉ። ካብዚኦም እቶም ዝበዝሑ ኢቤይ ኣብ ዝተባህለ ድህረ ገጽ ተዘርጊሖም ይረኣዩ። ሃንደበት ኣብዚ እዋን ብዙሓት ቅርሲታት ናብ ዕዳጋ ምውጸኦም፡ ምናልባት ኣብ እዋን ኲናት ካብ ትግራይ ዝተሰረቑ ክኾኑ ይኽእሉ እዮም ዝብል ጥርጣረ ኣልዒሉ ኣሎ። ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ፡ ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ኣካላት ኣብ ማእከላት ሃይማኖት እስልምናን ክርስትናን መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙ ተገሊጹ ምንባሩ ይፍለጥ። ብተወሳኺ ጥንታዊ ቅርስታት ከምዝተዘረፉ እውን ተሓቢሩ ነይሩ። ኣብዚ ጉዳይ ቢቢሲ ካብ በዓል ስልጣን መጽናዕትን ሓለዋን ቅርሲ ፌደራል መብርሂ ንምርካብ ዝገበሮ ፈተነ ንግዚኡ ኣይሰመረን። ኣብዚ ዛዕባ ቢቢሲ ኒውስደይ ዘዘራረቦ ተመራማሪ ቋንቋ ታሪኽን ምሩቕ ዶከተር ዩኒቨርሲቲ ሃምቡርግን ሓጎስ ኣብርሃ ኣብ እዋን እቲ ኲናት "ካብ ብዙሓት ገዳማትን ኣብያተ ክርስትያናትን ትግራይ ቅርሲታት ከምዝተዘረፉ ኣረጋጊጸ እየ" ይብል። ካብቶም ዝተዘረፉ ቅርሲታት ገሊኦም ጥንታውን ኣብ ካልእ ዘይርከቡን ከምዝኾኑ ዝገለጸ ዶ/ር ሓጎስ፡ እቶም ቅርሲታት ዝሽየጡሉ ዘለዉ ዋጋ ኣዝዩ ሕሳር ዝበሃል ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ኣብዚ እዋን ብኸመይ ተዘሪፎም ካብ ሃገር ክወጹ ከምዝኸኣሉ ምፍላጥ ኣጸጋሚኳ እንተኾነ፡ ብሱዳንን ኬንያን ኣቢሎም ወጺኦም ክኾኑ ከምዝኽእሉ እውን ግምቱ ኣቐሚጡ። ኣብ ዝሓለፉ ውሑዳት ኣዋርሕ ብዙሓት ካብ ኢትኦጵያ ዝተወሰዱ ቅርሲታት ኣብ ድህረ ገጽ 'ኢቤይ' ካብ ዘቕረቡ ትካላት ሓደ ዎርለይ ኢንተርፕራይዝስ ኢንተርናሽናል ኤልኤልሲ (Worley Enterprises International LLC) እዩ። እዚ ሸያጣይ ናብ ዕዳጋ ካብ ዘቕረቦም ጥንታውያን ቅርሲታት ሓደ ካብ 15 ክሳብ 17 ክፍለ ዘበን ኣብ ዘሎ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ብኢድ ዝተጽሓፈ ሃይማኖታዊ መጽሓፍ ይርከቦም። እቲ ኣብ ቆርበት እንስሳታት (ብራና) ዝተጽሓፈ መጽሓፍ ብ12 ጥሪ 2014 ዓ/ም ብ240 ዶላር ኣመሪካ ንመሸጣ ቀሪቡ። ካልእ ካብ 15 ክሳብ 16 ክፍለ ዘበን ኣብ ዘሎ እዋን ተጻሒፉ ክኸውን ከምዝኽእል ዝግመት መጽሓፍ ብተመሳሳሊ ብ1250 ዶላር ኣመሪካ ኣብቲ ድህረ ገጽ ንመሸጣ ቀሪቡ። ኣብ ከም ኢቤይ ዝበሉ ናይ ኢንተርነት ዕዳጋታት ውልቀ ሰባት ተመዝጊቦም፡ ፎቶን መግለጽን ኣተሓሒዞም ኣቑሑት ንመሸጣ የቕርቡ። ዎርለይ ኢንተርፕራይዝ ኢንተርናሽናል ኤልኤልሲ ዘቕረቦም ካብ ኢትዮጵያ ዝወጹ ቅርሲታት " ምኢቲ ካብ ምኢቲ ሓቀኛ" ምዃኖም ብምግላጽ፡ ነቶም ገዛእቲ "እዚ ጽቡቕ ኣጋጣሚ ከየምልጠኩም" እናበለ ክገዝኡ ይደፋፍኦም። እቲ ትካል፡ ሰባት ነዞም ጥንታዊ ቅርሲታት ክሸጠሎም ምስሃብዎ ናብ ዕዳጋ ከምዘቕርቦም ኣብ መግለጺ እቶም ዝሸጦም ቅርሲታት ይሕብር። ካብዚ ብተወሳኺ ባዕሉ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ካብ ዝኣከቦም፡ ወይ እውን ካብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ገዚኡ ኣብ ኢቤይ ከምዝሸጦም ይገልጽ። እቲ 15 ኣዋርሕ ኣቑጺሩ ዘሎ ሓድሕድ ኲናት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሓድግታት ካብ ዘብጸሖ ጉድኣት ብተወሳኺ ከቢድ ዕንወትን ሰብኣዊ ቅልውላውን  ፈጢሩ እዩ። ዛጊድ ብልክዕኳ እንተዘይተፈለጠ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ከምዝሞቱን ሚልዮናት ከምዝተፈናቐሉን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ብተወሳኺ ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተጀሚሩ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝተጋፈሐ ኲናት ብኣማኢት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ንጥምየት ዝተቓልዑ ኮይኖም ኣስታት 10 ሚልዮን ተጸበይቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዝኾኑ እቲ ትካል ኣመልኪቱ። ነቶም ተጻባእቲ ወገናት ናብ ዘተ ሰላም ንምምላስ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ተስፋ ከምዝተረኸቦ እዮም ላዕለዎት መራሕቲ ሕቡራት ሃገራት ዝገልጹ ዘለዉ። እንተኾነ ሕዚ እውን ብፍላይ ኣብ ከባቢታት ክልል ዓፋርን ትግራይን ኲናት ቀጺሉ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ።


ብዛዕባ ፍትሕ ሓዳርን ምንካይ ክብደትን ዝተዘራረባ ኣድልን ኦፕራን

ድምጻዊት ኣድል ሓዳራ ብምፍትሓ "ከም ዝሓፈረት" ምስ ኦፕራ ዊንፍረይ ኣብ ዝነበራ ሰፊሕ ቃለ መጠይቕ ተዛሪባ። እዛ ህብብቲ ድምጻዊት፡ ብ2018 ዓ.ም ምስ በዓል ቤታ ሲሞን ኮኔኪ ክትፈላለ እንከላ ሓዳር ዝበሃል ነገር "ናይ ሕስረት" ስምዒት ከም ዝፈጠረላ ትዛረብ። ድሕሪ ፍትሕ ሓዳራ "ከቢድ ጭንቀት" ከም ዘጥቅዓን ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ልዕሊ 45 ኪሎ ግራም ከም ዝነከየት ትገልጽ። ኣቡኣ ገና ቖልዓ ክልተ ዓመት እናሃለወት ካብ ሓዳሩ ዝተፈላለየ ብምዃኑ፡ ኣድል "ካብ ቑልዕነተይ ጀሚረ ኣብ ሓዳር ቖልዑ ክህልውኒ እንከለው ኣይፈላለን ይብል ነይረ። ስለ ዝኾነ ድማ እዚ ንከየጋጥም ንነዊሕ ግዜ ጽዒረ" ትብል። ጓል 33 ዓመት ኣድል ኣብ መጽሄት ግሎሲ ናይ ሰብኣዊ መንነት [personality] ፈተና ምስ ወሰደት ሓዳራ ድልዱል ከም ዘይኮነ ክትፈልጥ ከም ዝኽኣለት ትዛረብ። ሓደ ካብቶም ሕቶታት "ብዛዕባኺ ዋላ ሓደ ሰብ ፈጺሙ ክፈልጦ ዘይኽእል ነገር እንታይ'ዩ?" ዝብል ኮይኑ፡ ንመሓዙታ "ሕጉስቲ ኣይኮንኩን፤ ዘለኹዎ ናብራ ኣይኮነን - ስቕ ኢለ ሰለይ'የ ዝብል ዘለኹ" ኢላቶም። ኩሎም ግን እንቅዓ እንቅዓ ካብ ምትንፋስ ሓሊፉ ካልእ ኣይሓገዙዋን። ሽዑ "እንታይ እየ ዝገብር ዘለኩ?" ኢለ ንነብሰይ ሓቲተ ትብል። ኣድልን በዓል ቤታ ሲሞንን ንሸሞንተ ዓመታት ብሓባር ጸኒሖም። እንተኾነ፡  ቅድም ኢላ ሓዳርን ምፍልላይን ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት [2018] ከም ዝተፈጸሙ ተዛሪባ ነይራ። ብጣዕሳ "ሓዳር ኣቕሊለ ኣይርእዮን . . . [ሓዳረይ ምፍትሐይ ክኣ] ዘይፈልጥ ይመስል" ዝበለት ኣድል፡ ነዚ እዩ ድማ "ብምምርዓውን ቐልጢፈ ብምፍታሕን [ሓዳር] ዘሕሰርኩዎ መሲሉ ተሰሚዑኒ። ኩሉ ስለ ዝቐልጠፈ ሓፊረ" ኢላ። ኣድል፡ ዋላ'ውን "ኣብ ፍቕሪ" እንተዘይሃለወት ሕጂ'ውን ንኮኔኪ ትፈትዎ'ያ። ክልቲኦም፡ ኣብ ሎስ ኣንጅለስ ማዕዶ ንማዕዶ'ዮም ዝነብሩ፤ ወዶም ኣንጄሎ ክኣ ብሓባር የዕብዩ ኣለው። ኣድል ህብብቲ ምስ ኾነት ኮኔኪ "ህይወተይ ኣድሒኑዋ'ዩ" ክትብል ተመስግኖ። "ኣብቲ ግዜ፡ ንኡሽቶ ስለ ዝነበርኹ ኩሉ ነገር ክገብር ይኽእል ነይረ። ብቐሊሉ ናብ ዘየድሊ ኣንፈት ጥሒለ ብኹሉ ነገር ንባዕለይ ዘጥፍእ ሰብ ምኾንኩ ነይረ። ንሱ ናብ ህይወተይ ምስ መጽአ ግን ከምቲ ሽዑ እዋን ኣብ ህይወተይ ዝተረጋጋዕኹሉ ግዜ ኣይነበረን" ትብል። ከም Hello ፣ Someone Like You ዝበሉ ሙዚቃታት ኣድል፡ ልቢ ሚሊዮናት ተንኪፎም'ዮም። ንሳ ግን ሓይሊ ስራሕታ ንርእሳ'ውን ሚስጢር ከም ዝኾና ተዛሪባ። "ከም ሰብ፡ ደርፍታተይ ዘሎዎም ነገር ኣለኒ'ዩ ኢለ ኣይሓስብን። ናቱ ሓይሊ [ሙዚቃ] ካብ ዝኾነ ቦታ'የ ዝስሕቦ ይመስለኒ፤ ግን ከመይ ኣቢለ ይረኽቦ ዝብል ኣይፈልጥን። ምኽንያቱ ኣብ ናይ ግሃድ ህይወጠይ ከምኡ'የ ኢለ ኣይሓስብን" ብምባል እናስሓቐት ተውግዕ። ኣብቶም ግጥምታት 'ስለ ምንታይ ናይ ውልቂ ዝኾኑ ሓበሬታታት ኣካቲትኺ?' ተባሂላ ተሓቲታ። ንሳ ድማ፡ ተመሳሳሊ ናይ ህይወት ተሞኩሮ ንዝሓልፉ ዘለው ሰባት ክትገልጽ ካብ ምድላይ ዝነቅል ምዃኑ ኣብሪሃ። "ሙዚቃ ኣብ ብዙሕ ኩነታት ሓጊዙኒ'ዩ፤ ስለዚ ኻልኦት ሰባት'ውን በይኖም ከም ዘይኮኑ ብምርኣይ ብተመሳሳሊ ክሕገዙ እየ ዝደሊ"። ወሲኻ፡ "ሓሓሊፉ ክጽሕፎም ከለኹ ወይ'ውን ተመሊሰ እንትሰምዖም 'እዚ'ኮ ኣመና ናይ ውልቂ ጉዳይ ኣለዎ' ኢለ ይግረም። ግን ክኣ ዋላ ሓደ ካብቲ ንዝሓለፉ ክልተ ወይ ሰለስተ ዓመታት ገዛ ዓጽየ ዘሕለፍኹዎ ንላዕሊ ዘፍርሕ የለን። ስለዚ ኣይፈርሕን' ኢላ። ኣድልን ኦፕራ ዊንፍረይን ብዙሓት ውልቃዊ ጉዳያት ኣልዒለን'የን ኣውጊዐን። እታ ስነ ጥበባዊት ኣብ ህይወታ እቲ "ዝዓበየ ሰበላ" ዝገደፈላ ነገር ንኦፕራ ክትነግራ እንከላ ኣቡኣ ማርክ ኢቫንስ ቖልዓ እንከላ "ዳርጋ ኣይነበረን፤ ጻዕሪ'ውን ኣይገበረን" ኢላ። 'ካብ ዋላ ሓደ ሰብ ተጸብየ ኣይፈልጥን፤ ምኽንያቱ ካብ ኣቦይ ስለ ዝተምሃርኹ። ንሱ ምስ ዝኾነ ሰብ ኣብ ብጣዕሚ ጥዑም ፍቕራዊ ዝምድና ንክትህሉ ዘኽእል ነገር ንኸይረክብ ምኽንያት'ዩ" ትብል። እንተኾነ፡ ዋላ'ውን ንዓመታት ተራኺቦም ዘይፈልጡ እንተኾኑ ኢቫንስ ብጽኑዕ ምስ ሓመመ ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ተዓሪቖም'ዮም። ኣብቲ እዋን፡ ነታ ናይ መጀመርታ ስርሓ ዝኾነት Hometown Glory እትሰምየት ደርፊ ጥራይ ይሰምዕ ከም ዝነበረ ነጊሩዋ። "ካልኦት ሙዚቃታተይ ሰሚዑ ኣይፈልጥን። 'ብጣዕሚ ዘሕምም'ዩ ይብል ነይሩ' "ኢላ። ንሳ ግን፡ ካብቶም ሕጂ ዝሰርሐቶም ደርፍታት ሓደ ዝኾነ To Be Loved ዝተሰምየት ኣቡኣ ኣብ ህይወታ ዘይምንባሩ ብኸመይ ኣብ ሰባት እምነት ከይተሕድር ከም ዝሃሰያ እትገልጽ ሙዚቃ ንዕኡ ሰሪሓ ኣላ። "ንዓይን ንዕኡን ጽቡቕ'ዩ፤ ክደርፍ ከለኹ ክሰምዕ'ዩ ኢለ ይግምት" ትብል። ኣብ መወዳእታ ድማ ብሚያዚያ ቅድሚ ምሟቱ ብዙም እቲ ሓድሽ ናይ ሙዚቃ ኣልበማ ደሪፋትሉ። "ንዓይ ብሉጻት ዝኾና ደርፍታት ንዕኡ'ውን ብሉጻት ነይረን፤ ይገርመኒ'ዩ። ክርእየኒ ከሎ ክኣ ብኣይ ሕቡን ነይሩ" ክትብል ንኦፕራ ኣውጊዓታ። ስለ ዝኾነ ድማ "እዚ ኹሉ ፈውሲ ኮይኑኒ'ዩ፤ ክመውት ከሎ ኽኣ እቲ ዝነበረ በሰላ ሓውዩ" ኢላ። ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት፡ ኣድል ኣዘራራቢት ኮይና እያ። ኣብዞም ዓመታት 45 ኪሎ ግራም ነክያ። እዚ ነቲ ዘጋጠማ "ጭንቀት" ንምቁጽጻር ዝገበረቶ ምዃኑ ትዛረብ። "ካብ ሓዳረይ ምስ ተፋታሕኹ ኣዝዩ ዘፍርሕ ጭንቀት እዩ ኣጋጢሙኒ። ሙሉእ ንሙሉእ ኣልሚሱኒ፤ ሰብነተይ ክቆጻጸሮ ስለ ዘይኽኣልኩ ድማ ተደናጊረ" ክትብል ተብርህ። ናብ ጂም ብምኻድ እቲ ዝነበራ መጠን ጭንቀት ክንኪ ምስርኣየት ድማ ናይ መዓልታዊ ንጥፈታ ገይራ ወሲዳቶ። "እዚ ድማ ርእሰይ ንክስተኻኸል ሓጊዙኒ'ዩ"። ኣብ ሞንጎ እዚ፡ ዊንፍረይ ናይ ባዕላ ተሞኩሮ ምንካይ ክብደት ኣልዒላ ሰባት በዚ "ሓሪቖም" ከምኡ'ውን "ራሕሪሖምኒ" ክትብል ተዛሪባ። ኣድል'ውን ተመሳሳሊ ርኢይቶታት ትሰምዕ ከም ዝነበረት ገሊጻ። "ኣነ ግን ሰብነተይ ብምንካዩ ኣይሰንበድኩን፤ ሰባት ብዛዕባ ሰብነቶም እንታይ ይሓስቡ ዝብል ምርግጋጽ ክኣ ናተይ ስራሕ ኣይኮነን። ኣነ ናይ ባዕለይ ህይወት ከዐሪ'የ ዝፍትን ዘለኹ፤ ካልእ ጭንቂ ክውስኽ ኣይደልን" ኢላ። Hold On፡ "ሃገራዊ መዝሙር" ክኸውን ዝኽእል ደርፋ 30፡ ናይቲ ሓድሽ ኣልበም መጸውዒ እዩ። I Drink Wine, Love Is A Game ከምኡ'ውን Hold On ደርፍታት ኣብዚ ኣልበም ተኻቲቶም ኣለው። "I'm such a mess / The harder that I try, I regress / I am my own worst enemy /  Right now I truly hate being me" ካብ ተለላታት  Hold On እዮም። ኣድል፡ ምስ ተፋትሐት ዝነበራ ስምዒት እዚ ከም ዝነበረ ተዛሪባ። መሓዙታ ድማ "Hold On" ይብልኣ ነይረን። "ኣነ ግን ነቲ ኩነታት ተቐቢለ ክስጉም ጻዕሪ ምግባር ይደኽመኒ ነይሩ፤ መስርሕ'ዩ - ናይ ፍትሕ መስርሕ፣ መስርሕ ንብሕትኻ ቖልዓ ምዕባይ፣ መስርሕ መዓልታዊ ውላድኻ ዘይምርኣይ እዩ ነይሩ" ትብል። ቅድሚ እቲ ቃለ መጠይቕ፡ ኦፕራ እቲ ደርፊ፡ ኣብ መላእ ዓለም ምስ ዝተፈላለዩ ጸገማት ንዝገታገቱ ዘለው ሰባት "ሃገራዊ መዝሙር" ክኸውን ዝኽእል እዩ ኢላ ከም ዝሓሰበት ተዛሪባ። ንማዕኸን ዜና ሲቢኤስ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ድማ "እዚ ደርፊ ኣዝዩ ሙቁርን ሰርሳርን'ዩ" ኢላ። ኣድል፡ ብ2018 ወዳ ኣንጄሎ ኣብ መበል ሓምሻይ ምርኢት ሙዚቃ ታይለር ስዊፍት ክዕደም ወሲዳቶ ነታ ኩለ መዳለዊት ስነ ጥበባዊት ምስ ርኣየ ሃኒኑ'ዩ። ሽዑ ቖልዓ ሽዱሽተ ዓመት ነይሩ። ኣብቲ ምርኢት ክዕደሙ ዝመጽኡ ሰባት ብዝሖም ምስ ርኣየ ግን ክኣምን ኣይክኣልለን። ኣድል እናስሓቐት "ኣነ ኣብ ስታድየም ንዘቕርቦ ምርኢት ምድላው ክገብር ይመጽእ ነይሩ'ዩ፤ ሽዑ ጥርሑ ይርእዮም ስለ ዝነበረ በዚ ተገሪሙ" ኢላ። ኣድል፡ ከም በዓል ኣመሪካዊት ድምጻዊት ሊዞ፣ ኢንግሊዛዊ ተዋሳእን ድምጻውን ጄምስ ኮርዴንን ተዋሳኢትን በዓልቲ ሞያ ቅዲ ፋሽንን ሜሊሳ ማክካርቲን ዝበሉ ፍሉጣት ድምጻውያን ዝተሳተፍሉ ናይ ሙዚቃ ምርኢት ኣብ ሎስ ኣንጅለስ ከተቕርብ እንከላ፡ ኣንጄሎ ንፈለማ እዋን ብቐጥታ ሙዚቃ ክተቕርብ ተዓዲሙ። ካብ ቀረባ እዋናት ናብዚ ድማ ሓቀኛ ናይ ኣዲኡ ህቡብነት ክርዳእ ክኢሉ'ዩ። "ሓደ ግዜ Easy On Me ብቐጥታ ብዩትዩብ ምስ ተፈነወ፡ ዝከታተል ዝነበረ ብዝሒ ሰብ እናቖጸረ . . . 150,000 ሰባት ይጽበዩ ነይሮም። ዝውሃቡ ዝነበሩ ርኢይቶታት ኣንቢቡ ክኣ 'ብሓቂ ሰባት ይፈትውኺ'ዮም' ኢሉኒ። በዚ ብዙሕ ኣይኮነን ግን ቁሩብ ክርድኦ ጀሚሩ ኣሎ" ኢላ።


ኤርትራ፡ ኣብ 2021 ካብ ዝዓረፉ 10 ሓለፍቲ መንግስትን ጸለውቲ ኤርትራውያንን

ዓመተ 2021 ብተዛማዲ ከትረኣ እንከላ ብዙሓት ሓለፍቲ መንግስቲ ነበርን ጸለውቲ ኤርትራውያን ዝሞቱላ ዓመት ተባሂላ ክትጥቀስ እትኽእል ዓመት እያ። እዛ ዘፋነናያ ዓመተ 2021 ካብ መራሕቲ መንግስቲ ኤርትራ፡ ወተሃደራውያን ሓለፍቲ፡ ውሩያት ጋዜጠኛታት፡ ስነጥበባውያንን ስፖርተኛታትን ንኹሎም ብሞት ተናኺፋ እያ ሓሊፋ። 5 ብጽፍሒ ሓላፍነት መንግስቲ ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣምባሳደር ኤርትራ ኮይኑ ዝሰርሐ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ 2 ሰነ 2021 ብሕማም ዓሪፉ። ኣብ 1945 ዝተወለደ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ ኣብ  1981 ናብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝተሰለፈ ኾይኑ፡ ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ሃገራት ስዊድንን ቻይናን ከምኡ'ውን ኣብ ኮምሽን ቁጠባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣፍሪቃን (UNECA) ኣብ ሕቡራት ሃገራትን ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኮይኑ ሰሪሑ። ኣምባሳደር ኣርኣያ ደሰታ ካብ 2014 ጀሚሩ ክሳብ ዕለተ ሞቱ፡ ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ ኮምሽን ቁጠባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣፍሪቃን  ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረ እዩ። ኣዛዚ ማእከል ስልጠና ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ነበር:  ገዲም ተጋዳላይ ብሪጋደር ጀነራል ነጋሽ ተስፋጼን ፡ ብ18 ሕዳር 2021 ኣብ መበል 84 ዓመት ዕድሚኡ ዓሪፉ። ጀነራል ነጋሽ ተስፋጼን፡ ኣብ እዋን ብረታዊ ቃልሲ፡ ኣብ ኣሃዱ ከቢድ ብረትን ክፍሊ ወተሃደራዊ ስልጠናን ብዝተፈላለየ ጽፍሕታት ሓላፍነት፣ ካብ 1985 ክሳብ 1987 ከም ኣዛዚ ክፍሊ ወተሃደራዊ ኣካዳሚ፣ ካብ 1987 ክሳብ ዕለተ ናጽነት ድማ ኣዛዚ ወተሃደራዊ ኣካዳሚ ኢብራሂም ዓፋ ኰይኑ ሰሪሑ። ድሕሪ ናጽነት፡ ጀነራል ነጋሽ፡ ኣዛዚ ቤት-ትምህርቲ መኰንናት፣ ኣባል ኮሚሽን ቅዋምን ምኽትል ኣዛዚ ማእከል ስልጠና ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራን፣ ካብ 2000 ክሳብ 2013 ከኣ ኣዛዚ ማእከል ስልጠና ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ኮይኑ ን44 ዓመታት ሰሪሑ። ጸሓፊ ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን (ህግደፍ) ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ኤርትራ ዝኸነ ኣቶ ኣልኣሚን መሓመድ ስዒድ  ኣብ መፋርቅ ወርሒ ሕዳር'ዩ ኣብ መበል 74 ዓመቱ ኣብ ስዑድ ዓረብ ብሕማም ኮሮና ዓሪፉ። ሓደ ካብ መስረቲ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝኾነ ኣቶ ኣልኣሚን፡ ቅድሚን ድሕርን ሓርነት ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለዩ ላዕለዎት ጽፍሕታት ሓላፍነት ዘገልገለ'ዩ። ድሕሪ'ቲ ኣብ 1994 ኣብ ናቕፋ ዝተኻየደ 3ይ ውድባዊ ጉባኤ ከኣ ኣብ ትሕቲ ኣቦ መንበር ኮይኑ ዝተመረጸ ኣቶ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ላዕዋይ ሓላፊ ናይቲ ስሙ ካብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ  ናብ ህዝባዊ ግንባር ዲሞክራስያ ፍትሕን ዝቐየረ ውድብ ብምዃን ክሳብ ዕለተ ሕልፈቱ ክሰርሕ ጸኒሑ። ኣቶ ኣልኣሚን፡ ኣብ ከባቢ ዓመተ 2000 ኣብ መንጎ ላዕለዎት መራሕቲ መንግስትን ህግደፍን ምምቕቓል ምስ ተፈጥረ፡ ነቶም ብጉጅለ-15 ዝፍለጡ ብጾቱ ብምኹናን ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ዝወገነ ምዃኑ ይፍለጥ። ሓደ ካብ መስረትቲ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ፡ ህዝባዊ ሓይልታትን ህዝባዊ ግንባርን ዝኾነ ገዲም ተጋዳላይ ሮሞዳን መሓመድ ኑር ኣብ መበል 83 ዓመቱ 29 ታሕሳስ 2021 ኣብ ሱዳን ዓሪፉ። እቲ ዋና ጸሓፊ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ብምዃን ንነዊሕ ዓመታት ዝመርሐ ኣቶ ሮሞዳን፡ ኣብ 1964 ናብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ተሰሊፉ። ኣብ 1966 ኣብታ ኣብ ሰምሃርን ደንከል እትንቀሳቐስ ዝነበረት ራብዓይቲ ክፍሊ ከም ኮሚሽነር እታ ክፍሊ ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣብቲ እዋን እቲ ሰውራ ኤርትራ ኣብ ሓሙሽተ ክፍልታት ተወዲቡ እዩ ዝንቀሳቐስ ነይሩ። ኣብ 1967 ምስ ኢሳይያስ ኣፈወርቅን ካልኦት ተጋደልትን ፖለቲካውን ወተሃደራውን ትምህርቲ ክቐስሙ ናብ ቻይና ካብ ዝኸዱ ተጋደልቲ ሓደ ነበረ። ካብ ቻይና ምስተመልሰ እቲ ካብ ቃልሲ ኣልጀርያ ዝተቐድሐ ናይ ክፍልታት ምውድዳብ ዓሌታውን ሃይማኖታዊ ስምዒታትን ክፈጥርን ብግብሪ እውን ነቲ ቃልሲ ክዕንቅፎን ስለዝጀመረ ሓደ ካብቶም ንውህደት ዝደፍኡ ተቓለስቲ ነበረ። ኣብ 1970 ከኣ መራሒ ናይቶም ካብ ዓደን ብሸነኽ ደንከል ዝኣተው ቀዳማይ ወገን ህዝባዊ ሓይልታት ኮይኑ ቃልሱ ቀጺሉ። ኣብ ሓምለ 1971፡ ቀዳማይ ወገን ኣብ ዘካየዶ ዋዕላ እምባህራ (ሃበሮ፡ ሰሜን ካብ ከረን) ኣቦመንበር ናይቲ ምግምማዕ ኣጋጢምዎ ዝነበረ ጉጅለ ኮነ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ 1973 ምስታ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ምስ ዝመርሓ ዝነበረ ካልኣይ ወገን ህዝባዊ ሓይልታት ምስ ሓበሩ ከኣ ኣባል መሪሕነት ኮይኑ ቀጺሉ። ኣብ ሰነ 1974 እዋን፡ ሓደ ብሓልታት ሓርነት ኤርትራ (ዑበል) ዝፍለጥ ፍንጫል ሓይሊ ምስ ክልቲኦም ወገናት ህዝባዊ ሓይልታት ተጸንበረ። ኣብ 1977 ሰለሰቲኦም ዝሰመሩ ወገናት ጉባኤ ብምክያድ ሓደ ውድብ መስረቱ- ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህግሓኤ)። ኣብቲ ዝተኻየደ ቀዳማይ ውድባዊ ጉባኤ ህግሓኤ ከኣ ሮሞዳን ኣባል ፖለቲካዊ ቤት ጽሕፈትን ዋና ጸሓፊን ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ኮይኑ ክምረጽ እንከሎ፡ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ከኣ ምክትሉ ኮይኑ። እንተኾነ እቲ ውድብ ንኣባላት ግንባር ብዘይግለጽ ሕቡእ ሰልፊ ይምራሕ ስለዝነበረ፡ ኣቦ መንበርን ሓላፍን እታ ሕብእቲ ሰልፊ ከኣ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብምንባሩ ሮሞዳን ብስም እምበር ብግብሪ መራሒ ናይቲ ውድብ ከምዘይነበረ ቀረባ ብጾቱ ይሕበሩ። ድሕሪ ናጽነት ላዕለዋይይ ሓላፊ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ጨንፈር ፍትሒ፡ ኣመሓዳሪ ኣውራጃ ደንከል ከምኡ'ውን ሚኒሰተር ፍትሒ ኮይኑ ክሳብ ቀዳማይ ርብዒ ዓመት 1994 ሳልሳይ ውድባዊ ጉባኤ ኣገልገለ። ኣብ 1994 ኣብ ናቅፋ ኣብ ዝተኻየደ  ሳልሳይ ውድባዊ ጉባኤ ግን፡ ብገዛእ ፍቃዱ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። ኣምባሳደር ኣድሓኖም ገብረማርያም ኣብ 1972 ዝተሰለፈ ገዲም ተጋዳላይ ይ ኣምባሳደር ኣድሓኖም ገብረማርያም  ኣብ ወርሒ ለካቲት ናይ 2021 እዩ ዓሪፉ። ኣምባሳሰር ኣድሓኖም ኣብ 1987 ኣብ ዝተኻየደ ካልኣይን ሓድነታውን ውድባዊ ጉባኤ፡ ኣባል ማእከላይ ሽማግለ ህዝባዊ ግንባር ኮይኑ ተመሪጹን ኣገልጊሉን። ኣብ 1989 ከኣ ካብ ተዋጋኢ ሰራዊት ተሳሒቡ ንክፍሊ ንግድ እቲ ውድብ እናመርሐ፡ ኣብ 1991 ናጽነት ኤርትራ ክርኢ በቒዑ። ኣምባሳሰር ኣድሓኖም ካብ ዝስለፍ ኣትሒዙ ክሳብ ቅድሚ ናጽነት ዓመትን መንፍቕን ኣብ ተዋጋኢ ሰራዊት እዩ ኣገልጊሉ። ኣብቲ ዕረፍቲ ዘይነበሮ ኵናት ሓያሎ ሳዕ ተወጊኡ፡ ኣብ መወዳእታ ኣብ ምድምሳስ ናደው እዝ ኣብ ኵናት ኣፍዓበት ምስ ኣዛዚ ግንባር ናቕፋ ተጋዳላይ ዓሊ ኢብሪሂም ብነፋሪት ተሃሪሙ። ዓሊ ኢብሪሂም ዓሪፉ፡ ኣድሓኖም ግን ተወጊኡ ተሪፉ። ብድሕሪኡ ከኣ'ዩ ንክፍሊ ንግድ ክመርሕ ናብ ካብ ግንባር ተሳሒቡ። ድሕሪ ናጽነት ቀዳማይ ኣኽባር ሕጊ ሃገረ ኤርትራ ኮይኑ ተመዚዙ፡ ኣብ ቤት ጽሕፈት ምኒስትሪ ፍትሒ ብሞይኡ መሰረት ኣንቢሩ። ኣብ ሳልሳይ ውድባዊ ጉባኤ (1994) ኣባል ሃገራዊ ባይቶ ኮይኑ፡  ብድሕሪኡ ኣብ ዝተገብረ ዳግመ ውደባ ከኣ ኣመሓዳሪ ኣውራጃ ሰራየ ኣገልጊሉ። ኣብ 1996 ኣምባሳደር ሃገረ ኤርትራ ኣብ ስዊድን፡ ብድሕሪኡ ከኣ ክሳብ ኣብ ኤርትራ ቅዋም ክትግበርን ሰላማዊ ደሞክራሲያዊ ምስግጋር ክካይድ ምስ ዝጠለቡ ብጉጅለ-15 ዝጽውዑ ብጾቱ ናብ ህዝብን ሰራዊትን ቅሉዕ ደብዳበ ብምጽሓፍ፡ ዝነበሮ መዝነት ገዲፉ፡ ምእንቲ ልዕልና ግዝኣተ ሕጊ ቃልሱ ብምቕጻል ድምጺ ናይቶም ኣብ ሸላታት ዒላዒሮ ተኣሲሮም ዘለው ጋዜጠኛታትን ሰበ ስልጣን መንግስትን ኮይኒ ጽሒፉን ተጣቢቑን። 5 ውሩያት ኤርትራውያን ድምጻዊ ተኽለንኪኤል ገብሩ ዉሩይን ሓደ ካብ ገዳይምን ኤርትራውያን ድምጻውያን ዝኾነ ተኽለንኪኤል ገብሩ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ'ዩ ብሕማም ዓሪፉ። ተኽሊንኪኤል ገብሩ ካብ ኣቡኡ ገብሩ ወልደጋብርን ወላዲቱ ደሃብ ገብረዮውሃንስን ኣብ 1950 ኣብታ ብዜምኡ ዝነገረላ ዓዱ ዑናናላይ ተወሊዱ። ገና ኣብ ንእስነቱ ኣቡኡ ስለዝሞቱዎ ኣብ ካልኣይ ክፍሊ ትምህርቱ ኣቋሪጹ፡ ንነብሱን ወላዲቱን ክጥዉር፡ ኣብ ኣቑርደት ኣብ ጀርዲን ሰሪሑ። ካብኡ ኣብ እንዳ ክርቢት ኣስመራ እናሰርሐ ክራር መሊኹ፡ ኣብ ውሽጡ ንጸንሐ ስነ ጥበባዊ ተውህብኡ ኣብ እንዳ ስዋታት ኣባሻውል ኣበራቢሩ ኣብ ጓይላን ዉራይትን ክጻወት ከም ዝጀመረ ናይ ቀረባ ፈለጥቱን ኣብ ፋንዎኡ ዝተነበ ዛንታን የረድእ። ተኽሊንኪኤል ገብሩ፡ ኣዝዩ ብዙሕ ሃገራዊ ደርፍታት ዘፍረየ ድመጻዊ እዩ። ሚልክያስ ምሕረትኣብ፡ ሓደ ካብ ኣሰናዳእቲ እተን ኣብ 1996 ብዝተኣወጀ ሃገራዊ ሕጊ ፕረስ ቆይመን፡ ኣብ ህዝቢ ልዑል ተቐባልነት ከሕድራ ጀሚረን ዝነበራ'ሞ ርእይቶን ሓሳብን ደለይቲ ለውጢ ፖለቲከኛታት ኣብ ዓምድታተን ስለዘአንገዳ፡ ኣብ መስከረም 2001 ዝተዓጽዋ ጋዜጣታት ብሕቲ እዩ። ኣካያዲ ጋዜጣ ቀስተ ደበና ነበር ጋዜጠኛ ሚልክያስ ምሕረትኣብ ከኣ፡ ነቲ ዝስዕብ ዝነበረ ኩነታት ቀልጢፉ ስለዘንበቦ፡ ቀቅድሚ መሳርሕቱን ብጾቱን ምእሳሮም ኣብ 2001፡ ካብ ሃድን ማእሰርቲ መንግስቲ ኤርትራ  ኣምሊጡ ኣብ ኣመሪካ ተሰዲዱ ክነብር ጸኒሑ። ኣጋጣሚ ኮይኑ ከኣ ብዝሓደሮ ሕማም፡ ኣብ ሆስፒታል ክእለ ድሕሪ ምጽናሕ ረቡዕ 21 መጋቢት 2021 ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ዓሪፉ ብ28 መጋቢት ከኣ ወለዱን አሕዋቱን ኣብ ዝነብርሉ ዘለው ኣዲስ ኣበባ ሓመድ ኣዳም ለቢሱ። ኣብ ባሕቲ ግንቦት 2021 ብሃንደበታዊ ሕማም ዝተኾልፈ መስራትን ኣዳላውን ናይታ ፈላሚት ኤርትራዊት ጋዜጣ ብሕቲ "ሰቲት" ነበር ኣሮን ብርሃነ ኣብ ዓመተ 2021 ካብ ዝዓረፉ ዉሩያት ጋዜጠኛታት እዩ። ኤርትራዊ ጋዜጠኛ ኣሮን ብርሃነ ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ተቓሊሱ፡ ሰለስተ ኣባጽሕ አሕዋቱ ከፊሉ ምስ ዝተረፉ አሕዋቱን ወለዱን ኣብ 1991 ናጽነት ክርኢ በቒዑ። ኣሮን ብርሃነ ናይ ዘተን ልዝብን መድረኽ ዝኸፍት ናይ ብሕቲ ጋዜጣ ኣገዳሲ እዩ ስለዝበለ ብዓቕሞ ዝኽእሎ መጽናዕቲ ብምክያድ ብ1996 ሕጊ ፕረስ ምስተኣወጀ ቀዳመይቲ ነጻ ናይ ብሕቲ ጋዜጣ ሰቲት መስሪቱ ንሓርነታዊ መሰል ዜጋታት ክቃለስ ጀሚሩ። እተን ዝበዝሓ ኣብ ጽንኩር እዋን ኩናት ዶባት ዝተወልዳ ጋዜጣታት ብሕቲ ብሰንኪ እቲ ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ኢሳይያስን ብጾቱን ብዝተኸስተ ናይ ደሞክራሲያዊ ሕቶን ለውጥን ምኽንያት እተን ጋዜጣታት ርእይቶ ናይቶም ኣብ ጋዜጣታት መንግስቲ ርእይተኦም ከይቃላሕ ዝተነፍጉ ነቐፍቲ መራሕቲ ስለዘአንገዳ ብሰሉስ 18 መስከረም 2001 ብወግዒ ተኣጊደን ኣባላተን ከኣ ክእሰሩን ክህደኑን ጀሚሮም። ኣይደንጎየን ከኣ መንግስቲ ንኣሰናዳእቲ እተን ጋዜጣታት  ክኣስሮም ምስ ጀመረ ኣብ ዶብ ብጠያይት አሕዋቱ ተሳሒቱ ንሱዳን ኣትዩ። ካብኡ ንካናዳ ኣትዩ ኣብቲ ንሓርነት ዝግበር ቃልሲ፡ ፊተ መሪሕ ኮይኑ ክዋሳእ ከምዝጸንሐ ኣብ ሓያሎ መደባት ሓቢራቶ ዝሰርሐት ተቓላሲት ሰብኣዊ መሰላት ኣካያዲት ሓልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ኤልሳ ጭሩም ትሕብር። ኣሮን ኣብ ከናዳ ድሕሪ ምእታው ደኺመ ከይበለ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቶሮንቶ፡ ካብ 2003-2004 ኣባል ክፍሊ ጋዜጠኝነት፣ ካብ 2005-2006 ኣብ ጆርጅ ብራውን ኮሌጅ ኣብ 'ምትሕብባር ፍሉይ ፕሮጀትታት'ን መምህርን ኰይኑ ሰርሐ። ጋዜጠኛ ኣሮን ሓያለ ኣህጕራዊ ሽልማትን ኣፍልጦን ከምዝረኸበን፡ ካብ 2005-2006 ኣብ ሸሪዳን ኮሌጅ ተሓጋጋዚ ምርምር፣ ካብ 2015 ኣብ ዩኒቨርሲቲ ርየርሰን ከም ተሓጋጋዚ ምርምር፣ ካብ 2016 ኣትሒዙ ከኣ ኣብ ክፍሊ Liberal Art & Science ኮሌጅ ጆርጅ ብራውን፡ መምህር [ፕሮፈሰር] ኰይኑ ክሰርሕ ጸንሐ። በቲ ንሱ ዝገብሮ ዝነበረ ኣበርክቶ ድማ ኣብ 2009 ካብ ኢድ ቀዳማይ ሚኒስተር ካናዳ ነበር ስቲፈን ሃርፐር፡ ሽልማት ክወስድ ዝበቕዐ፡ ዕውት በዓል ሞያ እዩ ነይሩ። ኣብ ነሓሰ 1968 ኣብ ከተማ ቢሾፍቱ ደብረ ዘይት ተወሊዱ ዝዓበየ ውሩይ ጋዜጠኛን ደራስን ተስፋዬ ገብረኣብ  ብዝሓደሮ ውሽጣዊ ሕማም ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ኣብ ሆስፒታል ኣጋካን ክሕከም ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ መበል 53 ዓመቱ 24 ታሕሳስ ዓሪፉ። ክሳብ እዛ ብሕማም ዝዓረፈላ ልዕሊ ዓሰርተ መጻሕፍትን ብዙሕ ዓንቀጻትን ዝጸሓፈ ብፍሉይ ኣዘናትውኡን ቅዲ ኣጸሓሕፋኡን ዝፍለጥ ተስፋዬ ምስጉንን ተነቃፍን ጸሓፋይ እዩ ነይሩ። ብዝነበሮ ፍቕሪ ስነ-ጽሑፍ ኣብ 1988 ላዕለዋይ ደረጃ ትምህርቱ ምስ ዛዘመ፡ ናይ ዓውደ ኵናት ትምህርቲ ጋዜጠኝነት ወሲዱ፡ ምስ ሰራዊት ደርጊ ተሰሊፉ ጋዜጠኛ ዓውደ ኵናት ኮይኑ እናሰርሐ  ብሰራዊት ኢህወደግ ከምእተማረኸ ንድሕረ ባይትኡ ኣብ ዝነግር ባዕሉ ዝጸሓፎ ዛንታ ተሰኒዱ ኣሎ። ተስፋዬ ገብረኣብ ካብ ዘሕተመን መጻሕፍቲ መጻሕፍቲ እተን ኣዝየን ኣዘራረብቲ እዘን ዝስዕባ ይርከበአን። ኤርትራዊት ፕሮፌሽናል ተቐዳዳሚት ብሽክለታ ደሴት ኪዳነ   9 ሕዳር ኣብ ስዓታት ናይ ንግሆ ኣብ መንገዲ ማይ ነፍሒ ኣብ እዋን ልምምድ ብዘጋጠማ ሓደጋ መኪና ዓሪፋ። 10 ጥቅምቲ 2000 ዝተወለደት ፕሮፈሽናል ተቐዳዳሚት ደሲት ኪዳን፡ ካብ 2019 ጀሚራ ኣብ ናይ ዩሲኣይ ጋንታ ተጠርኒፋ ንውልቃን ንሃገራዊት ጋንታ ኤርትራን ዓበይቲ ዓወታት ከተመዝግብ ዝጸንሐት ተቀዳዳሚት እያ። ጓል 21 ዓመት ደሲት ኪዳነ፡ ኣብ 2018 ርዋንዳ ኣብ ዝተኻየደ ኣፍሪካን ኮንቲነንታል ቻምፕዮን ሺፕ ብናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድርን ናይ ጽርግያ ውድድር ብናይ ጁኔርን ሲነርን ተሸላሚት ወርቂ መዳልያ  ኮይና እያ። ኣብ 2019 ኣብ ኢትዮጵያ ከተማ ባህርዳር ኣብ ዝተኻየደ ኣፍሪካን ኮንቲነታል ቻምፕዮን ሺፕ · ኣብ ናይ ጽርግያ ውድድር ኣብ ናይ ጁንየር ቀዳማይቲ · ኣብ ናይ ጋንታ ናይ ግዜ ውድድር ካልኣይቲ · ኣብ ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ሳልሰይቲ ኮይና ውድድራ ብምዝዛም ኤርትራ ዝበዝሐ ሜዳልያታት ሒዛ ውድድራ ክትዛዝም ዓቢ ተራ ተጻዊታ። ንሳ፡ ኣብ 25 መስከረም 2021 ኣብ ቤልጅም ኣብ ዝተኻየድ መበል 94 ቻምፕዮን ዓለም ምስ ኣድያም ተስፋኣለም፣ ብስራት ገብረመስቀልን ብምዃን ንሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ብምውካል ኣብቲ ዓቢ ውድድር ክትሳተፍ ክኢላ እያ።


ኣብ ዓመተ 2021 ኣብ ኤርትራ ካብ ዝተራእዩ ቀንዲ ምዕባለታት

ሎሚ ብኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ዓመተ 2021 ዛዚምና ንዓመተ 2022 ኣሃዱ ኢልና ጀሚርና ኣሎና። ንምዃኑ ኣብ ዝሓለፈ 365 መዓልታት ኣብ ኤርትራ ዝተርኣዩ ከይተጠቐሱ ክሕለፉ ዘይብሎም ጉዳያት እንታይ ይመስሉ? ጥሪ ሓይልታት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጹ፡ ንፈለማ እዋን ኣመሪካ ጸዊዓ- ሰራዊት ኤርትራ ንሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ'ዮም ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ይዋግኡ ነይሮም። ሃለዋት ናይቶም ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተቐርቀሩ ኣስታት 100 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ሻቕሎት ከምዝፈጠረሉ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ኣብ ልዕሊ ዜጋታት ኤርትራ ተነቢሩ ዝጸንሐ እገዳታት ቪዛ ሰሪዙ። እቲ እገዳታት ብፕረዚደንት ነበር ዶናል ትራምፕ ዝወጸ'ዩ ነይሩ። ለካቲት ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ኣብ ኩነታት ኢትዮጵያ 'ግቡእና ነበርክት ኣለና' ክብል ተዛሪቡ። ኣብቲ እዋን ኤርትራ ምትእትታው ሓይልታታ ኣብ ኲናት ትግራይ ኣይተኣመነትን ነይራ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኤርትራ ሰራዊታ ካብ ትግራይ ከተውጽእ ጸዊዑ። ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝነበረ ኣምባሳደር ኣድሓኖም ገብረማርያም ኣብ ኣመሪካ ዓሪፉ። ንሱ፡ ኣባል ማእከላይ ሽማግለ ህዝባዊ ግንባር፡ ኣባል ሃገራዊ ባይቶ፡ ኣዛዚ ክፍለሰራዊት ዝነበረ ምዃኑ ይፍለጥ። ሓደ ካብቶም ንፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝነቐፉ ብጉጅለ-15 ዝፍለጡ ላዕለዎት መራሕቲ ኮይኑ፡ ኣብ ስደት ተቓውሞታት ይቕጽል ምንባሩ ይፍለጥ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ብ26 ለካቲት አብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ዝተሳተፉ ወተሃደራት ኤርትራ: ኣብ መወዳእታ ሕዳር ኣብ ጥንታዊት ከተማ ኣክሱም ብምእታው: ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልታት ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝቐተሉ ናይ ዓይኒ መሰኻክር ከምዝሓበርዎ ገሊጹ'ሎ።  ኤርትራ ብወገና፡ "ኣብ ልዕሊኣ ብኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝቐረበ ዘይመስል ክስታት ብቑጠዐን ብትርን ትነጽጎ" ክብል ሚኒስተር ዜና ገሊጹ ነይሩ። መጋቢት ኣብ ትግራይ ዝነበራ ክልተ መዓስከራት ስደተኛታት 'ምሉእ ብምሉእ' ከምዝዓነዋ ሕቡራት ሃገራት ኣረጋጊጹ። ኣብ መዓስከራት ሽመልባን ሕጻጽን ዝነበሩ ስደተኛታት ብሰንኪ'ቲ ኲናት ተበታቲኖም፡ ገለ ናብ ኤርትራ ተወሲዶም፡ ገለ ናብተን ካልኦት መዓስከራት ተጸንቢሮም፡ ገሊኦም ድማ ናበይ ከምዝኣተዉ ኣይተፈልጠን። ዝተቐትሉ ከምዝነበሩ'ውን ይግለጽ። ሓይልታት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ቅትለት ከምዝፈጸሙ ሁዩማን ራይትስ ዎችን ዝተባህለ ተጣበቕቲ መሰላት ከሲሶም። ኤርትራ ግን ነቲ ክስታት ክትነጽጎ'ያ ጸኒሓ። ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ዶባት ዝርከቡ ቦታታት ኢትዮጵያ ተቖጻጺሩ ከምዝነበረ ንፈለማ እዋን ዝተኣመን ቀዳማይ ሚስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኤርትራ ሓይልታታ ከተውጽእ ከምዝተሰማምዐት ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ ብድሕሪኡ ንነዊሕ እዋን ከምዝጸንሑ'ዩ ዝፍለጥ። ኣብ ኤርትራ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ተዓጽየን ዝጸንሓ 'ኩለን' ኣብያተ ትምህርቲ ክኽፈታ'የን። ኤርትራ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተሪር ዕጽዋ ኣዊጃ ምንባራ ይዝከር። ሕብረት ኣውሮጳ ብ22 መጋቢት ኣብ ዘሕለፎ ውሳነ፡ ብብ/ጀነራልሃ ኣብርሃ ካሳ ዝምራሕ ትካል ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ፡ ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ፡ ምርሸዓንን ምስኣርን" ዝርከብዎም ዝተፈላለዩ ከበድቲ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ከምዝፈጸመ ብምኽሳስ እገዳ ከም ዘንበረሉ ሓቢሩ። እቲ ሕብረት ነቲ እገዳ ከንብር "ሕጋውን ሞራላውን ስልጣን የብሉን" ኤርትራ ተቓዊማቶ'ያ። ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ጋዜጣታት ብሕቲ ኤርትራ ዝመስረቱ ኤርትራውያን ዝኾነ ዜጠኛ፡ ሚልክያስ ምሕረትኣብ ዓሪፉ። እቲ "ሰባር ስቕታ" ተባሂሉ ዝግለጽ፡ ሚልክያስ ኣብ ስደት ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝነበረሉ እዋን'ውን ንመሰላት ፕረስን ጋዜጠኛታትን ዝጣበቕ ዝነበረ'ዩ። ኣብ ኤርትራ ልዕሊ 30 ሰዓብቲ ወንጌላውያን ኣብያተ-ክርስትያን ተፈቲሖም። ኤርትራ ንፈለማ እዋን ሰራዊታ ኣብ ኲናት ትግራይ ከምዝተሳተፉ ተኣሚና። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ካብ ትግራይ ክወጹ ከምዝጀመሩ ኣፍሊጡ። ግንቦት መሰራቲን ኣዳላዊን ናይ ብሕቲ ጋዜጣ ሰቲት ዝነበረ ፍሉጥ ኤርትራዊ ጋዜጠኛ ኣሮን ብርሃነ ብ3 ግንቦት፡ ኣብ መዓልቲ ፕረስ ዓለም፡ ኣብ ካናደ ዓሪፉ። ኣሮን፡ ተጋዳላይ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ብምዃን ኣብ ገድሊ ንናጽነት ድሕሪ ምስታፉ፡ ድሕሪ ናጽነት ናብ ትምህርቲ ዓለም ተመሊሱ፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ብጋዜጠኝነት ብዲግሪ ተመሪቑ። ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ጀፍሪ ፈልትማን ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ተራኺቡ ብዛዕባ ኲናት ትግራይን ዞባዊ ጉዳያትን ተዘራሪቡ። ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ሰበስልጣን ኤርትራ ናይ ቪዛ እገዳ ኣንቢራ። እቲ ስጉምቲ "ሕጋውነትን፡ ዞባዊ ሰላምን ጸጥታን ዘየደንፍዕ'ዩ" ክትብል ኤርትራ ተቓውሞኣ ገሊጻ። ሸኽ ሳልም ኢብራሂም ኣልሙኽታር ሙፍቲ ኤርትራ ኮይኖም ተመሪጾም። ኣብቲ ምርጫ፡ ላዕለዋይ ባይቶ ኢፍታእን እስላማዊ ጉዳያትን ኤርትራ፡ ጉባኤታት እስላም ኣውቓፍ ንኡሳን ዞባታት፡ ኣባላት ቤት-ጽሕፈት ኢፍታእ ኣብ ኩለን ዞባታት፡ ከምኡ'ውን መሻይኽን ዓበይቲ ዓዲን ዝርከብዎም 82 ወከልቲ ተሳቲፎም ነይሮም። ሸኸ ሳልም ኣካያዲ ስራሕ ሙፍቲ ኤርትራን ዋና ጸሓፊ ላዕለዋይ ባይቶ ኢፍታእን እስላማዊ ጉዳያትን ኤርትራ ኰይኖም ንነዊሕ ዓመታት ዘገልገሉ'ዮም። ሰነ ሲኖዶስ ኦርቶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ፡ ንኣቡነ ቄርሎስ መበል 5ይ ፓትርያርክ ክኸውን ብወግዒ ከምዝሾመቶ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣፍሊጡ። ብሰንኪ ምእጋድን ምውጋዝን ናይቶም ኣብ ናይ ገዛ ማሕዩር ዝርከቡ 3ይ ፓትርያርክ፡ ኣቡነ ኣንጦንዮስ፡ እታ ቤተ-ክርስትያን ብዘይ ፓትርያርክ ንዓመታት ምጽንሓ ይፍለጥ። ብ27 ሰነ ኣብ ዝተኻየደ ናይ ጽርግያ ውድድር ቻምፕዮን ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ዓመተ 2021 ዳዊት የማነ ቻምፕዮን ክኸውን እንከሎ ካብ ናይ ትሕቲ 23 ዓመት ከኣ ተቐዳዳማይ ጋንታ ሰምበል ኤፍሬም ገብረህይወት ቀዳማይ ኮይኑ። መርሃዊ ቅዱስን ኣድያም ተስፋለምን ኣብ ቻምፕዮን ኤርትራ 2021  ብግዜ ተዓዊቶም። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣምባሳደር ኤርትራ ኮይኑ ዝሰርሐ ኣቶ ኣርኣያ ደስታ ብሕማም ከምዝዓሪፉ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ። ሓምለ ኣብ ገምገም ባሕሪ ቱኒዝያ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ስደተኛታት ዝተሳፈሩላ ጃልባ ድሕሪ ምጥሓላ፡ 43 ተጓዓዝቲ ከምዝጠለቑ ማሕበር ቀይሕ መስቀል እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ወዲ 21 ዓመት ኤርትራዊ ተቐዳዳማይ ጋንታ ቲም ኩቤካ ሄኖክ ሙሉብርሃን ኣብ ዓመተ 2021 ብዘመዝገቦ ዓወታት ዝተመሰጠት ጋንትኡ ካብ ወርሒ ጥሪ 2022 ጀሚሩ ፕሮፈሽናል ተቐዳዳማይ ኮይኑ ምስ ዓባይ ጋንታ ቲም ኩቤካ ውድድሩ ከካይድ ፈሪሙ። ክልቲኦም ተጻረርቲ ወገናት ግጭት ትግራይ ንኤርትራውያን ስደተኛታት ዒላማ ገይሮም ክብል ሕቡራት ሃገራት ከሲሱ። ንፈለማ እዋን፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ናብ መዓስከራት ስደተኛታት ትግራይ ኣትዩ። ክብረ-ወሰን ጒነስ ረከርድስ ዘጻርዮ ዘሎ ዝነውሐ ከይኮነ ዘይተርፍ ዕምሪ ዝነበሮም ኣቶ ነታባይ ትንስኤው ዝተባህሉ ኤርትራዊ ኣቦ ኣብ መበል ልዕሊ 120 ዓመቶም ዓሪፎም። ኤርትራዊት ዓወት ተስፋየሱስ ፈላመይቲ ጸላም ኣባል ፓርላማ ጀርመን ብምዃን ተዓዊታ። እታ ኣባል ሓምላይ ሰልፊ ዝኾነት ጓል 47 ዓመት፡ ነቲ እትነብረሉ፡ ንከተማታት ፍራንክፈርትን ካሰልን ዘጠቓለለ ዞባ ሄሰን ብምውካልያ ተወዳዲራ። ነሓሰ ገዲም ከራራይ ነስጥበባዊ ተኽለንኪኤል ገብሩ ኣብ መበል 71 ዓመት ዕድመኡ ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ። ኣመሪካ፡ ምስ ኲናት ትግራይ ብዝተሓሓዝ  ኣብ ልዕሊ ኣዛዚ ሰራዊት ኤርትራ ጀነራል ፊሊጶስ ወልደዮውሃንስ እገዳ ኣንቢራ። ሰራዊት ኤርትራን ምልሻታት ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ዝርከቦም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ሁማን ራይትስ ዎች ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። መስከረም ቻይና ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዝግበር እገዳ ኮነ ምፍርራሕ እገዳ ከምእትቃወም ኣምባሳደር'ታ ሃገር ኣብ ኤርትራ ኣፍሊጡ። መራሒ ሰልፊ ዕዮ ብሪጣንያ ነበርን ኣባል ባይቶን ጀረሚ ኮርቢን ኩሎም ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ናይ ሕልና እሱራት ክፍትሑ ጸዊዑ። ጥቅምቲ ብኤርትራዊ ዮናስ ማይናስ ዝተሰርሐት ብዓረባዊ ቅዲ ዝተዜመት 'ሓሚዳ' ዘርእስታ ደርፊ ንኣፍሪቃዊ ሽልማት ተሓጽያ። ኢንጂነር ግርማይ ዘርኣይ ኣበርሃምን መትከል ዘርኣይ ኣብርሃምን ብዝተባህሉ ኤርትራውያን ኣሕዋት ዝውነን ኣፕቴክ ኣፍሪቃ ዝተባህለ ትካል፡ ብቻይናዊ ቢልዮነር ኣብ ዝውሃብ ሽልማት ምስ ዝበለጹ ዓሰርተ ጸለውቲ ትካላት ኣፍሪቃ ተባሂሉ ተረቑሑ። ኤርትራ ንኻልኣይ እዋን ኣባል ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኮይና ከተገልግል ተመሪጻ። ቁጠባ ኤርትራ ካብ 2022 ክሳብ 2026 ኣብ ዘሎ ዓመታት ናብ 4.8 ሚእታዊት ክዓቢ ምዃኑ ዓለምለኻዊ ማዕከን ገንዘብ (IMF) ሓቢሩ። እቲ ትካል ብ13 ጥቅምቲ ኣብ ዘውጽኦ ኣመታዊ ጸብጻብ፡ ኣብ 2026 ናብ 3.9 ከምዝወርድ'ውን ኣሚቱ'ሎ። ኣብ ኤርትራ ተወሊዳ ብንእስነታ ናብ ብሪጣንያ ዝተሰደት ነርስ ምብራቕ ገብረሂወት "ብሃር ብዓልቲ ሞያ ጥዕና" ተባሂላ ብምምራጻ ካብ ኢድ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ሽልማት ተቐቢላ። ኣብ ኢጣልያዊት ከተማ ቦሎኛ ኣብ ዝተኻየደ ዞባዊ ምርጫ፡ ስዒድ ነጋሽ ዝተባህለ ትውልደ ኤርትራዊ ንፈለማ እዋን ናብ ባይቶ ምምሕዳር እታ ከተማ ዝተመረጸ ጸሊም ኮይኑ። ሕዳር ኣዛዚ ማእከል ስልጠና ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ነበር: ገዲም ተጋዳላይ: ብ/ጀነራል ነጋሽ ተስፋጼን ኣይበል፡ ብ18 ሕዳር 2021 ኣብ መበል 84 ዓመት ዕድሚኡ ዓሪፉ። ንሳምንታት ዝቐጸለ ቅልውላው ምጥፋእ ኤልክትሪክ ኤርትራ ኣብ መነባብሮ ህዚቢን ኣፍረይቲ ትካላትን ዓቢ ጸገም ፈጢሩ። ሓደ ካብ መስረትቲ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራን ጸሓፊ ህግደፍን ዝነበረ ኣቶ ኣልኣሚን መሓመድ ስዒድ ብሰንኪ ሕማም ኮሮናቫይረስ ኣብ ስዑዲ ዓሪፉ። ኣመሪካ ምስ ቅልውላዉ ሰሜን ኢትዮጵያ ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ብ/ጀነራል ኣብርሃ ካሳ ነማርያምን ሓላፊ ቁጠባዊ ጉዳያት ህግደፍ ዝኾነ ኣቶ ሓጎስ ገብረሂወት ወልደኪዳንን ካብቶም እቲ እግዳ ዝግበረሎም ክኾኑ እንከለው፤ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ፡ ገዛኢ ውድብ ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን (ህግደፍ)፡ ከምኡ'ውን እቲ ብህግደፍ ዝውነኑ ዓቢ ንግዳዊ ኮርፖረሸን ቀይሕ ባሕሪን ማዕከን ሕድርን ኣብቲ እገዳ ኣንቢራ። ኤርትራዊ ዮናስ ምሕረትኣብ ብኮሜድያዊት ደርፊ 'ሓሚዳ' ሽልማት 'ኦል ኣፍሪካን ሙዚክ ኣዋርድ' ተዓዊቱ። ታሕሳስ ኣካየድቲ ናይቲ ኣብ ሃገረ ጋቦን ዝካየድ ዙር 'ላ ትሮፒካለ ኣሚሳ ቦንጎ' ኣብ ዘውጽእዎ ዝርዝር ብሉጻት ኣፍሪቃውያን ተቐዳደምቲ ብሽክሌታ፡ ኤርትራዊ ቢንያም ግርማይ ኣብ ዓመተ 2021 ብዘርኣዮ ብቕዓት እቲ ዝበለጸ ተቐዳዳማይ ኢሎም ሰምየሞ። ጋዜጠኛን ደራስን ተስፋዬ ገብረኣብ ብዝሓደሮ ውሽጣዊ ሕማም ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ኣብ ሆስፒታል ኣጋካን ክሕከም ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ መበል 53 ዓመቱ ብ24 ታሕሳስ 2021 ዓሪፉ። ህብብቲ ተዋሳኢት፡ ተዋዛዪትን ጸሓፊትን ኤርትራዊት ኣሜሪካዊት ቲፋኒ ሓድሽ ኣብ መበቆል ዓዳ ገዛ ከረን ንኡስ ዞባ ዓዲኳላ ጤሳ ከም ዝተዋሃበት ተገሊጹ። "ብዛዕባ መጻኢ ህዝቢ" ኤርትራ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ከምዝተዘራረበት ሓቢራ። ኤርትራ ናብታ ሃገር ንዝኣትዉ ገያሾ ዝምልከት ሓድሽ መምርሒታት ኮሮናቫይረስ ከምዘውጽአት ኣፍሊጣ። ላዕለዋይ ሓይሊ ዕማም ምክልኻል ኮሮናቫይረስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ገያሾ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ መርመራ ክግበረሎም ምዃኑን፡ ተለኺፎም ዝተረኽቡ "ብናታቶም ወጻኢ" ኣብተን ብሰብመዚ ዝተፈልያ ሆቴላት ክውሸቡ ምዃኖምን ሓቢሩ። እቲ ዋና ጸሓፊ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ብምዃን ንነዊሕ ዓመታት ዝመርሐ ኣቶ ሮሞዳን መሓመድ ኑር፡ ብረቡዕ 29 ታሕሳስ 2021 ኣብ መበል 83 ዓመቱ ኣብ ከተማ ካርቱም፡ ሱዳን ዓሪፉ።


ስእልታት ፓብሎ ፒካሶት ፡ ድሕሪ 20 ዓመት ብ110 ሚሊዮን ዶላር ዝተሸጠ ቅብኣ

ዓሰርተ ሓደ ጥበብ ቅብኣ ፓብሎ ፒካሶ፡ ኣብ ውሽጢ ኣብ ላስ ቬጋስ ዝርከብ ሓደ ሆቴል ተሰቒሎም ዝጸንሑ ኾይኖም፡ ድሕሪ 20 ዓመታት 110 ሚልዮን ተሸይጦም። ዋንነቶም፡ ኤምጂኤም ሪዞርትስ ናይ ዝተብሃለ ኩባንያ ዝኾኑ እዞም ኣሳእል፡ ቤላጂዮ ኣብ ዝተብሃለ ሆቴል እዮም ተሸቂሎም ጸኒሖም። ናይ ፓውሎ ፒካሶ ስራሕቲ ዝሸጠ እዚ ኩባንያ፡ በቲ መሸጣ ዝተረኽበ 110 ሚልዮን ገንዘብ ካልእ ስራሕቲ ጥበብ ከምዝገዝአሉ ኣፍሊጡ ኣሎ። እቲ ትካል፡ ትሸዓንተ ናይ ፒካሶ ስእልታትን ክልተ ቅብኣ ሴራሚክን ንመሸጣ ጨረታ ድሕሪ ምቕራቡ'ዩ ክንድኡ ገንዘብ ክረኽበሎም ዝኸኣለ። ኣብ 1973 [ከም ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ] ዝሞተ ስፔናዊ ኣርቲስት ሰራሕቲ ዝኾኑ እዞም ውጽኢት ጥበባት፡  ልዕሊ 50 ዓመታት ዕድመ ከምዘቑጸሩ እዩ ዝንገር። ሓደ ካብቶም ብኽባር ዋጋ ዝተሸጡ ቅብኣታት 40 ሚልየን ዘውጸአ ስእሊ፡ ኣፍቃሪት እቲ ሰኣላይ ፓውሎ ዝነበረት፡ ሜሪ ቴሬሳ ዋልተር፡ ድሙቕ ቀይሕ ኣራንሺ ሕብሪ ዘለዎ ቆቢዕ ገይራ እትረአየሉ እዩ። እዚ ስእሊ መጀመርታ ካብ 20 ክሳብ 30 ሚልዮን ዶላር ጥራይ ከምዘውጽእ እዩ ተገሚቱ ነይሩ። ካልእ ዘበን ተሳጋሪ ዝተብሃለለሉ ስእሊ ድማ፡ 'ማን ኤንድ ቻይልድ' [ስብኣይን ቆልዓን] ብዝብል ዝፍለጥ ቅብኣ እንትኸውን 24.4 ሚልዮን ዶላር ኣውጺኡ ተባሂሉ። ክልተ ሜትሮ ቁመት ዘለዎ እዚ ስእሊ፡ ብ1959 ፓውሎ ፒካሶ፡ ስሙ ኣዝዩ ኣብ ዝገነነሉ ዘበን ዝሰርሖ እዩ። ካልእ 16.6 ሚሊዮን ዶላር ዘውጸኦ ስራሕቲ ጥበቡ ድማ፡ ከተማ ፓሪስ ኣብ ኢድ ናዚ ኣትያ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ዝተሳእለ እዩ ተባሂሉ። ወናኒ ሆቴል ቤላጂዮ ዝነበረ ኣሜሪካዊው ፍሉጥ በዓል ሃብቲ ስቲቭ ዊን፡ ንስራሕቲ ፒካሶ ቅድሚ 20 ዓመታት  እዩ ምእካብ ጀሚሩ። እቲ በዓል ሃብቲ፡ ወናኒ ዌን ሪዞርትስ ዝነበረ ኾይኑ፡ ክሲ ጾታዊ ትንኮያ ምስ ቀረበሉ ስርሑ ከምዝገደፈ ይዝረብ። ስፔናዊ ሰኣላይ ፓብሎ ፒካሶ ናይ መበል 20 ክፍለ ዘመን ዕዙዝ ኣርቲስት ነይሩ እዩ ዝበሃል። ኣብ 92 ዓመቱ ዝሞተ ፓብሎ፡  ኣብ'ቲ ዓውዲ ዝተፈላለዩ ቅድታት ኣሰኣእላ ኣርእዩ ከም ዝሓለፈ ድማ ይምስከረሉ። ፓውሎ ፒካሶ ተወላዲ ስፔን እንተኾነ'ኳ፡ ዝበዝሕ ህይወቱ ኣብ ፈረንሳይ ከም ዘሕለፈ እዩ ዝንገረሉ።


ካብ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣለይቲ ፊልም ንነብሰይ እየ ዘድንቅ' ኣርያም ወልድኣብ

ኣርያም ወልድኣብ፡ ኣብ ስነ ጥበባዊ መድረኻት ሓጸርቲ ዛንታታት ብምንባብ፡ ኣብ ኤሪ ቲቪ ኣብ ዝቐርቡ መደባት ስነ ጥበብ በቲ መሳጥን፡ ምስቲ እተዘንትዎ ዛንታታት ክብ ለጠቕ እናበለ ዝኸይድ መሳጢ ቅኒትን እትመርጾም ቃላትን ኣብ ብዙሓት ተኸታተልቲ ናእዳ  ዝረኸበት ፍትውቲ ስነ ጥበበኛ እያ። ዝያዳ ግን በቲ እተቕርቦ ዝነበረት ሓጸርቲ ዛንታታት እያ ትነኣድን ትምስገንን ነይራ። ኣርያም ንዓመታት ብተዛማዲ ካብ ተዓዘብታ ግልል ኢላ ድሕሪ ምጽናሕ፡ 'ጽቡቕ ኣላ' ትብል ብምርኢት [ተዋስኦ] ዝተሰነየት ፍሉይ ቅዲ ኣቐራርባ ዘለዋ ሓጻር ዛንታ ሒዛ ብዩትዩብ ተቐልቂላ ኣላ። መንቀሊ ሓሳብ እታ ዛንታን፡ ኣቐራርብኣን ክንምለሶ ኢና። ድሕረ ባይታ ኣርያም ወልድኣብ ኣርያም ወልድኣብ ኣብ 1990 ኣብ ሳሕል ሂምቦል ኣብ ዝተብሃለ ቦታ'ያ ተወሊዳ። ጓል ሓደ ዓመት እንከላ ኸኣ ኤርትራ ካብ ስርዓት ደርግ ሓራ ስለዝወጽአት፡ ኣብ ሕቑፊ ኣዲኣ ኮይና ምስ ክልተ ምዕባያ ኣሕዋታ ናብ ኣስመራ ኣትያ። ካብ ብንእሽትኣ ዝንባለ ስነ ጥበብ ከምዝነበራ እትገለጽ ኣርያም፡ ኣብ ሬድዮን ተለቪዥንን ጽሑፋት ብምቕራብ፡ ቀስ እናበለት ዓቕማ ብምድላብ ናብ ምጽሓፍን ምእላይን ፊልምን፡ ግጥምታትን ሓጸርቲ ዛንታታን ኣብ ምጽሓፍን መጽሓፍ ኣብ ምድራስን በጺሓ። ኣርያም ባዕላ ደሪሳ ባዕላ ዝኣለየታ ፊልም 'ይቕረ ንመን'፣ ፊልም  'ዩኤል ኣብ ፈተነ' ኣርያም ዝጽሓፈታ ፍስሃየ ወርቅነህ ዝኣለያ፣ መጽሓፍ 'ቅድሚ ቀዳማይ' እኩብ ሓጺር ዛንታታትን ግጥምታትን ናብ ህዝቢ ኣቕሪባ። ብፊልም ይቕረ ንመን ኸኣ ሽልማታት ዓቲራ። ኣርያም ነዚ ዘላቶ ናይ ስነ ጽሑፍ ዓቕሚ ንኽትድልብ ኣብ ዝተፈላላየ እዋን ንስነ ጽሑፍ ኣመልኪታ ስልጠናታት ከምዝወሰደት ትገልጽ። ኣርያም ኣብ 2007 ናብ ሳዋ ምስ ከደት ንሰለስተ ኣዋርሕ ናይ ስነ ጽሑፍ ስልጠና ወሲዳ ነይራ። "እታ ቀንዲ ንዓይ ዓቢ በሪ ዝኸፈተትለይ ግን ብብዓል መለስ ንጉሰ፡ ግርማይ ኣብርሃምን ኢሳቕን ዝተዋህበት ናይ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ስልጠና ስነ ጽሑፍ እያ፤ ኣብ 2010'ውን ብሓንቲ እንግሊዛዊት  ኣጸሓሕፋ ፊልም ተማሂረ ነይረ" ትብል። ብምስዓብ "ኣብ ስማፕ ኸኣ ካብቶም ቀዳሞት ተመራቖ [2014] ትያትሪካል ኣርትስ ነይረ" ምንባራ ትገልጽ። ኣርያም ኣብ 2016 ኸኣ ካብ ኤርትራ ናብ ኣመሪካ ኣምሪሓ። "ጽቡቕ ኣላ" ኣርያም ነዛ "ጽቡቕ ኣላ" ዝሰመየታ ብተዋስኦ ዝተሰነየት ሓጻር ዛንታ፡ ንክትጽሕፋ ዝደረኻ፡ ሰባት ብዛዕባ ምዕራባውያን ሃገራት ዘለዎም ኣመለኻኽታ ኣብ ነብሳ ዝርኣየቶ ምዃኑ'ያ ትገልጽ። "ኣብ ዓዲ እንከለኹ፡ ብዛዕባ ኣመሪካ ዝነበረኒ ትጽቢትን እቲ ክውንነትን በበይኑ ኮይኑ ረኺበዮ" ብምባል እቶም ኣብ ኣፍሪቃ ይኹን ኣብ ዓዲ ዝርከቡ ሰባት፡ እቶም ኣብ ደገ ዝርከቡ ጽቡቕ ናብራ ዝነብሩ ከምዝመስሎም ትገልጽ። ኣርያም ኣብ ነብሳ ዘጋጠመ ንምግላጽ ኸኣ ኣብ ኣመሪካ ምስ ኣተወት ኣብ ወርሓ ብዙሕ ሰብ ንሓገዝ ከምዝሓተታ ብምዝካር "ኣነ ገና ነቲ ዓዲ'ውን ኣይተላለኽዎን ነይረ፡ ብሓፈሻ ቀስ እናበልኩ ነቲ ኣብዚ ዘሎ ገልጠምጠምን ክብደት ናብራን ምስ ረኣኽዎ ከተሓሳስበኒ ጀሚሩ። እታ ጽቡቕ ኣላ ትብል ዛንታ ኸኣ ብኸምዚ እያ ተጀሚራ" ብምባል ንኣጀማምራ እታ ዛንታ ትገልጾ። ኣርያም፡ "ኣብዚ ዓዲ ብዙሓት ኤርትራውያን ንስደራቤቶም ፈተውቶምን መቕርቦምን ክብሉ ከቢድ ዋጋ ክኸፍሉን ኣብ ዘይተደለየ ከቢድ ዕዳ ክኣትው ርእየ'የ " ትብል። እቲ ኣብ ወጻኢ ኮይንካ ዝኽፈል ዋጋ ብፍላይ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ኸኣ ዝለዓለ ምዃኑ ኣርያም ትሕብር "እቲ ካብ ስድርአን ትጽቢት ዝግበረለን ዋጋ ክኸፍላ ክብላ ዕድሚኤን፡ ጽባቐኤንን ኩሉ ነገረንን ዘብለያ ኣሕዋት ኣለዋና። ብቐረባ ዝፈልጦ ምስ ጥዕናን ዕዳን ዝተሓሓዝ ዛንታታት ኤርትራውያን ኣሕዋተይ ኣሎ። እዚታትት ኩሉ እዩ ከኣ ነታ ዛንታ ክጽሕፋ ኣገዲዱኒ" ትብል። ኣብታ ዛንታ ኣርያም ነቲ ሓጺር ዛንታ ምስቲ ዛንታ ዝሳነ ምከና ብምምራጽ እናኣንበበቶ እንከላ፡ ውርይቲ ኤርትራዊት ተዋሳኢት መረብ እስቲፋኖስ ኸኣ ናይታ ኣብቲ ዛንታ ዘላ ኣብ ወጻኢ ትነብር ገጸ ባህሪ ብምልባስ'ያ ጎኒ ጎኒ እቲ ዛንታ ትዋሳእ። ንመረብ ካልኦት መሰነይታ ተዋሳእቲ የብላን። ኣርያም ነቲ ቅዲ ዝመረጸትሉ ምኽንያት ከተብርህ እንከላ "ቀደም ኣብ መድረኽ ወጺአ እናኣንበብኩ እዮም ሰባት ዝፈልጡኒ። ሓዲሽ ነገር ክፍትን ኣለኒ ስለዝበልኩ እየ ኸኣ ነዚ ቅዲ እዚ ዘይፍትኖ ብምባል ሓሲበዮ፡ ሓዲሽ ነገር ምፍታን ኸኣ ደስ'ዩ ዝብለኒ" ትብል። ብዙሓት ኤርትራውያን ስነጥበባውያን ካብ ሃገሮም ወጻኢ ኣብ ስደት ከምዝነብሩ ዝፍለጥ እኳ እንተኾነ፡ እንትርፎ እቶም ኣብ ኢትዮጵያን ኣብ ኡጋንዳን ዘለዉ፡ ብተዛማዲ ገለ ስነ ጥበባዊ ፍርያት ከፍርዩ ዝረኣዩ፡ እቶም ዝበዝሑ ሞያ ብምቕያር እዮም ናብርኦም ዝመርሑ። እቲ ምኽንያት ኣርያም ክትገልጾ እንከላ "ንኣብነት ኣብዚ ኣብ ኣመሪካ ካብ ሓደ 'ስቴት' ናብ ካልእ 'ስቴት' ጌሽካ ክትራኸብ ብዙሕ'ዩ ዘኽፍለካ፡ መነባብሮ ኣሎ፡ ምግጫው ናይ ባህሊ ኣሎ፡ ነቲ ኣብዚ ዘሎ 'ሲስተም' ክትርዕሞ ኣለካ" ብምባል ምስቲ ሰብ ንመዓልታዊ መነባብርኡ ንምምላእ ጸደፍደፍ ዝብሎ ስነ ጥበባዊ ስርሓት ንምክያድ ኣዝዩ ከምዝኸብድ እያ ተገልጽ። ሽልማታት ይቕረ ንመን' ኣርያም ወልድኣብ፡ ኣብ ዓውዲ ፊልም ክትሰርሕ ምስ ጀመረት መጀመርታ: ነታ 'ዩኤል ኣብ ፈተነ' ትብል ፊልም እያ ደሪሳ፡ ብምቅጻል ንፊልም 'ይቕረ ንመን' ባዕላ ጽሒፋ ባዕላ ኣልያታ። እዛ ፊልም ከም ብዓል ሳሮን በረኸት፡ ሲራክ ሚኪኤል፡ ስዒድ ኣንዋር፡ ዊንታ ገረዝግሄርን  ሃኒባል በለጾምን ዝኣመሰሉ ውሩያት ተዋሳእቲ ዝተዋስኡላን እያ። ኣብ መስከረም 2017 ኣብ 'ሲሊከን ቫሊ ኣፍሪካን ፊልም ፈስቲቫል' ኣብ ዝተኻየደ ናይ ፊልም ፈስቲቫል ኣርያም ንይቅረ ንመን ንውድድር ስለዝቐረበታ፡ እታ ፊልም ኣብ ምድብ ትረኻዊ ፊልምታት (achievement in narrative films) ተሸሊማ። ኣብ 2020'ውን ነታ ፊልም ኣብ ሂዩስተን ኢንተርናሽናል ፊልም ፈስቲቫል ኣወዳዲራታ 'ሲልቨር ረሚ ኣዋርድ' ከምዝረኸበት ኣርያም ትዛረብ። ብዘይካ እዚ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዘላ ማሕበር 'women of colour' ናይ ዓለም ደቂ ኣንሰትዮ ሰራሕቲ ፊለም ኣባል ብምዃን፡ ብመንገዲ እቲ ማሕበር ብዝመጻ ዕድመ 'best film directed by women of colour' ኣብ ዝብል ተወዳዲራ ብመንገዲ ይቕረ ንመን ምስ ካልኣይታ ክትዕወት ክኢላ። "ኣብዚ ውድድር ምዕዋተይ ዘሐጎሰኒ፡ ብውልቀይ ኣይኮንኩን ተዓዊተ ንሃገረይ ወኪላ እየ ተወዳዲረ" ትብል ኣርያም። ኣርያም ኤርትራዊ መበቆል ዘለዎ ድርሰት ብምሓዝ ዓለም ለኻዊ ጽልዋ ዘለዎ ስራሕ ንኽትሰርሕ ኣብ ጻዕሪ ከምዘላ ብምሕባር "ብፍላይ ብሓፈሻ ንኣፍሪቃውን ዝውክል ስራሕ ክሰርሕ'ዩ ሓሳበይ" ትብል። 'መጽሓፍ ቅድሚ ቀዳማይ . . . ብድምጺ' ኣርያም ወልድኣብ፡ እኩብ ሓጺር ዛንታታትን ግጥምታትን ዝሓዘት 'ቅድሚ ቀዳማይ' ዝሰመየታ መጽሓፍ'ውን ናብ ህዝቢ ዘርጊሓ እያ። ነቲ ዝሃበቶ ኣርእስቲ ኣመልኪታ ኸኣ "ኣነ ንዕላማ ናይቲ ናጽነት ንምምጻእ ዝተኸፈለ ከቢድ ዋጋ፡ ቀዳማይ ጥራይ ኢላ ክገልጾ ነብሰይ ኣይገበረለይን ልዕሊኡ እዩ፡ ህይወትካ፡ ስድራኻ፡ ሓዳርካ፡ ዕድላትካ ገዲፍካ'ዩ ተፈጺሙ ነዚ'ሞ ከመይ ኢለ'የ ቀዳማይ ጥራይ ኢለ ክገልጾ ብምባል እየ ቅድሚ ቀዳማይ ኢለዮ" ትብል። መጽሓፍ ቅድሚ ቀዳማይ ኣብ ኢድ ኩሎም ደለይታ ከምዘይበጽሐት እትገልጽ ኣርያም "እቲ ጸገም ኣብ ሃገርና ባዕልኻ ትጽሕፍ፡ ባዕልኻ ተሕትም ባዕልኻ ትዝርግሕ ስለዝኾነ እወ ከምቲ ዝድለ ኣብ ኢድ ኩሉ ደላይኣ ኣይበጽሐትን ኣላ" ትብል። ኣርያም ነዚ ሃጓፍ እዚ ንምምላእ ነታ መጽሓፍ ብምልክዕ ድምጺ መሊኣ 'audio book' ትገብራ ምህላዋን ኣብ ቀረባ ግዜ ናብ ሰማዕቲ ክትፍኖ ምዃናን ንቢቢሲ ገሊጻ። ኣርያም ወልድኣብ ኣብ ኣስመራ እንከላ፡ 'Aru Show' ዝሰመየቶ ብባህላውያን ሙዚቀኛታት ተሰንያ ኣብ መድረኽ ብምውጻእ ሓጸርቲ ዛንታታት ተቕርበሉ ምርኢት ጀሚራ ነይራ። እንተኾነ እቲ መደብ ምስ ናብ ኣመሪካ ምጋሻ ክትቅጽሎ ከምዘይክኣለት ሓቢራትና። 'ካብ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዩ  ኣለይቲ ፊልም ንነብሰይ እየ ዘድንቅ' ኣርያም ወልድኣብ ካብ ደቂ ተባዕትዩ ተዋሳእቲ ንመስፍን ተስፋገርግስ (ማዕበል) ካብ ደቂ ኣንስትዩ ተዋሳእቲ ኸኣ ንጽገ ተኽለሰንበት (ኣደይ ብጫ) ከምእተድንቕ ትገልጽ። ካብ ደቂ ተባዕትዩ ደረስትን ኣለይትን ንነብስሄር ኢሰይያስ ጸጋይ ከምእተድንቕ እትገልጽ ኣርያም፡ ኣብ ኤርትራ ውሑዳት ኣለይቲ ፊልም ከምዘለዋ ብምግላጽ፡ ካብተን ዘለዋ ንነብሳ ኣብ ቅድሚት ከምእትሰርዓ ትገልጽ።


ኮመድያዊት ቲፋኒ ሓድሽ ኣብ መበቆል ዓዳ ጤሳ ተዋሂባ

ህብብቲ ኮሜድያዊት ተዋሳኢትን ጸሓፊትን ኤርትራዊት ኣሜሪካዊት ቲፋኒ ሓድሽ ኣብ መበቆል ዓዳ ገዛ ከረን ንኡስ ዞባ ዓዲኳላ ጤሳ ከም ዝተዋሃበት ተገሊጹ። ኣብ ኤርትራ ምብጻሕ ተካይድ ዘላ ቲፋኒ ብሰኑይ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሐቶ ሓበሬታ ኣዝያ ከም ዝተሓጎሰት ገሊጻ። "ክብሪ ተሰሚዑኒ። ኣባሓጎታተይ ከምዝተሓበኑ እፈልጥ'የ። ምስ ህዝበይ ግዜ ንምሕላፍ ተሃንጥየ ኣለኹ" ኢላ። ሓላፊት ህዝባውን ኮማውን ጉዳያት ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣሜሪካ፡ ሓድነት ቀለታ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሐቶ ሓበሬታ ቲፋኒ ኣብ መበቆል ዓዳ ምውቕ ኣቀባብላ ከምዝተገበረላ ሓቢራ። "ቲፋኒ ኣብ ዓዳ ምውቅ ኣቐባብላ ተገይሩላ፡ ናይ ትውልዲ መሰላ ስለዝኾነ'ውን ኣበ ገዛ ከረን ንኡስ ዞባ ዓዲ ኳላ [ዞባ ደቡብ] ጤሳ ተዋሂባ" ኢላ። ኣብቲ ነቲ ጽሑፍ ኣሰንዩ ዝተዘርግሐ ስእሊ፡ ብርክት ዝበለ ህዝቢ ኣብ ሓደ ጎልጎል ተኣኪቡ ኣቀባብላ እናገበረላ ይርአ። እቲ ጉዳይ ኣብ መንጎ ኤርትራውያን ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ክርከብ እንከሎ፡ ገለ ካብቲ ርእይቶታት ንዓመታት ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝርከቡን ግቡኦም ዝፈጸሙን ዜጋታት ጤሳ ክረክቡ ከምዘይከኣሉ ብምግላጽ እቲ ኣሰራርሓ ግሉጽነት ከምዝጎድሎ ይዛረቡ። ካልኦት ከኣ ንቲፋኒ ጤሳ ምሃብ ኣብቲ ከባቢ ልምዓታዊ ወፍሪ ንክተካይድ ዕድል ዝኸፍት ምዃኑ ብምግላጽ፡ ነቲ ተግባር ናእዳኦም ገሊጾም። ካብ ኤርትራዊ ኣቦ ኣሜሪካዊት ኣደን ዝተወለደት ቲፋኒ ሓድሽ ኤርትራዊ መንነት ክወሃባ ድሕሪ ዘቕረበቶ ሕቶ፡ ኣብ 2019 ኤርትራዊ ዜግነት ከም ዝተወሃበት ተገሊጹ ነይሩ። ንሳ ኣብዚ ቀረባ ሰሙናት ምስቲ ንልዕሊ ክልተ ዓመታት ምስኣ ካብ ዝጸንሐ ብኮመን ዝፍለጥ ሙዚቀኛ ዓርካ ሎኒ ራሺድ ሊን ከምዝተፈላለየት መራኸቢ ብዙሓን ኣሜሪካ ጸብጺበን። ህብብቲ ተዋሳኢትን ኮሚድያንን ቲፋኒ፡ ካብ ኤርትራዊ ኣቦኣ- ጸሃየ ረዳ ሓድሽን ካብ ኣፍሪቃዊት ኣሜሪካዊት ኣዲኣ- ለኦላን ኣብ 1979 ኣብ ደቡባዊ ሎስ-ኣንጀለስ ካሊፎርንያ እያ ተወሊዳ። ቲፋኒ ብተለቪዥን ኣብ ዝመሓላለፍ ተኸታታሊ ፊልም 'If loving you is wrong' ከምኡውን ኮመድያዊ ፊልምታት 'Girls Trip' ብዝተዋስኣቶ ተራ ፍልጥቲ እያ። ብዘይካ'ዚ ካልኦት ብርክት ዝበሉ ፊልምታት ተዋሲኣ እያ። ተፈጥሮኣዊ ተውህቦ ምውሳእ ከም ዘለዋ ዝግለጽ ቲፋኒ፡ ኣብ ሓጺር ግዜ እያ ህቡብነት ክተጥሪ ዝኸኣለት። ጓል ሰለስተ ዓመት እንከላ ካብ ኣዲኣ ንዝተፈለየ ኣቡኣ ንምቕባር ቅድሚ ገለ ዓመታት ናብ ኤርትራ ዘምርሕት ቲፋኒ፡ በቲ ኣጋጣሚ ምስ ስድራቤት ኣቡኣ ክትራኸብ ከም ዝኸኣለትን ኣዝያ ከም ዝተመሰጠትን ምስ ቴለቪዥን ኤርትራ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕትት ተዛሪባ ነይራ። ኣብቲ እዋን፤ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ'ውን ተራኺባ ምንባራ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሐ ስእልታት የርእይ። ቲፋኒ ኣብቲ ኣብ 2018፡ መበል 90 ጽምብል ሽልማት ኦስካርስ ኣብ ዝተኣንገደሉ ከተማ ሆሊዉድ ኣሜሪካ፡ ባህላዊ ክዳን ሓበሻ ምኽዳና ኣቓልቦ ብዙሓት ማእከናት ዜና ዝሰሓበ ኮይኑ ነይሩ። ቲፋኒ፡ ኣብ መስከረም 2018 ኣብ ጽምብል ሽልማት ኤሚ ኣብ ዝተረኽበትሉ እውን ብሕብርታት ባንዴራ ኤርትራ ዝመልክዐ ክዳን ተኸዲና ምቕራባ ይዝከር። ንሳ ንኽብሪ'ቲ ቅድሚ ዓመት ዝዓረፈ ኣቦኣ፡ ከም ዝተኸደነቶ ገሊጻ ነይራ።


ዓብዱልራዛቕ ጉርናህ፡ ኣብ ትውልዲ ዓዱ ብዙሕ ዘይፍለጥ ጸሓፊ ተሸላሚ ኖቤል

ኣብ ዛንዚባር ተወሊዱ፤ ኣብዚ ዓመት ብስነ ጽሑፍ ሽልማት ኖቤል ምስ ወሰደ ዓለም ክኣ ብዛዕብኡ ብዙሕ ኣውጊዓ። ኣብ ታንዛኒያ ግን ብዙሕ ኣይፍለጥን፤ ጸሓፊ ዓብዱልራዛቕ ጉርናህ። እዚ ወዲ 72 ዓመት ጸሓፊ፡ ኣብ ስነ ጽሑፍ ኣፍሪቃ ዓብዪ እጃም እኳ እንተሃለዎ ኣብ መደብራት መጽሓፍ ሃገሩ ግን መጽሓፍቱ ኣይርከቡን። "ስእሉ እንተኣርኢኻዮም ሰባት ንመጀመርታ ግዜ'የ ዝርእዮ ዘለኹ ይብሉኻ" ትብል ጸሓፊትን ገጣሚትን ኣሊ ሳልሕ። ወሲኻ "ኣብ ታንዛኒያ ውሑዳት ሰባት'ዮም ብዛዕባ ስራሕቱ ዝፈልጡ" ኢላ። መጽሓፍቲ እዚ ደራሲ ኣብቲ ንዝሓለፉ ሓምሳ ዓመታት ዝተቐመጠሉ ዓዲ ኢንግሊዝ ግን ዓብዪ ዕዳጋ ኣለዎም። ዓሰርተ መጽሓፍቲ ከበርክት እንከሎ፡ ኣብዚኦም ንዛንዚባራውያን ቐረባ ዝኾኑ ጉዳያት ኣልዒሉ'ዩ ዝዝቲ። ባዕዳዊ መግዛእቲ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ዘሕደሮ ጽልዋን ስደተኛታት ዘሕልፉዎ ህይወትን ብስፍሓት ይድህስስ። ጉርናህ፡ ብድሕሪ እቲ ኣብ 1964 ብውሑዳት ሙሁራት ዓረብ ዛንዚባር ዝምራሕ ስርዓት ዛንዚባር ንምዕላው ዝተላዕለ ናዕቢ ወዲ 18 ዓመት እንከሎ ተሰዲዱ። ድሕሪኡ ዛንዚባር ምስ ታንዛኒያ ተጸምቢራ። እቲ ጸሓፊ ድማ ምስታ መቦቆሉ ዝኾነት ዓዲ ብዙሕ ዝኽርን ምትእስሳርን ኣለዎ። ዳይሬክተር ምኩኪ ና ንዮታ ዝተባህለ ኣሕታሚ ታንዛኒያ ምኩኪ ብጎያ "ታንዛኒያውያን መጽሓፍቲ ዓብዱልራዛቕ ከንብቡ ጠቓሚ'ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ኣፍሪቃውያን ዓለም ብዓይኒ ካልኦት ሰባት ኢና ንርእያ፤ ንሱ ግን ብናትና ዓይኒ እዩ ዝጥምታ" ይብል። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ጉርናህ ሽልማት ኖቤል ከም ዝተዓወተ ምስ ተገልጸ፡ ገለ ታንዛናውያን ከምዚ ዝበለ ሰብ ብኸመይ ኣብ ዓዲ ዘይፍለጥ ኢሎም ተገሪሞም። ብሱሩ'ውን ብዛዕባ እቲ እናደኸመ ዝመጽእ ዘሎ ባህሊ ምንባብ እታ ሃገር ዓበይቲ ክትዓት ኣልዒሉ። ድሕሪ ሰውራ ዛንዚባር፡ እቲ ሓድሽ ስርዓት ስርዓተ ትምህርቲ ክቕይሮ እንከሎ ኣብ ስነ ጽሑፍ ትሑት ትኹረት እዩ ገይሩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ዛንዚባር ካብ ዘለዋ ሰለስተ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ [ዩኒቨርሲቲ] ዋላ ሓንቲ ስነ ጽሑፍ ኣይትምህርን። "ድሕሪ እቲ ሰውራ መንግስቲ ብዙሓት ናይ ንባብ ክበባትን ኣብያተ መጽሓፍትን ዓጺዩ'ዩ። ብዙሓት ንፉዓት መምሃራን ክኣ ወጺኦም" ይብል ተቓዋሚ ዛንዚባር ኢስማዒል ጁሳ። "ትምህርቲ ጥረ ትርጉም ተዋሂቡዎ፣ መዐቀኒታት ትምህርቲ ወዲቐም፤ በዚ ኣቢሉ ባህሊ ንባብ ካብ ሞንጎ እቶም ዝተሃሰዩ ሓደ ኮይኑ" ኢሉ። ኣብ ታንዛኒያ ውጽኢት ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ስነ ጽሑፍ ከም ዝነከየ'ውን ይርኣይ። ኣብዚ ዓመት፡ ኣብያተ ንባብ ታንዛኒያ፣ ኣብያተ ትምህርቲን መደብር መጽሓፍትን ቐረባት ስራሕቲ ስነ ጽሑፍ ገዲበን ኣብ መጽሓፍቲ መምሃሪ ሓገዝን ናይ ትምህርቲ መጽሓፍትን እየን ትኹረት ገይረን። ብዙሓት ልበ ወለድ መጽሓፍትን ጋዜጣን ዘንብቡ'ኳ እንተኾኑ፡ ምስ ምምዕባል ቴክኖሎጂ ግን እቲ መንእሰይ ኣቓልብኡ ኣብ ዲጂታላዊ ሚዲያ ይኸውን ኣሎ። ከም ውጽኢቱ ድማ ኢንዳስትሪ ሕትመት ታንዛኒያ መጽሓፍቲ ክሸይጥ ይቃለስ ኣሎ። መደብር መጽሓፍቲ ቲፒኤች፡ ኣብ  ከተማ  ዳሬሰላም ዝርከብ ኮይኑ ሓደ ካብቶም ኣብታ ሃገር መጽሓፍቲ ጉርናህ ዝሕዙ መደብር መጽሓፍቲ እዩ። "ኢንዳስትሪ ሕትመት ታንዛኒያ ኣብ መምሃሪ መጽሓፍቲ ትኹረት ዝገበረ ስለ ዝኾነ ዓብዪ ክፍተት ኣሎ። ነዚ ንምፍታሕ ናይ ልበ ወለድ መጽሓፍቲ፣ መጻሕፍቱ ግጥሚ - ብቐንዱ ብታንዛናውያን ዝተጽሓፉ- ክንሕትምን ክንሸይጥን ጀሚርና" ይብል ብጎያ። "ናይ ጉርናህ መጽሓፍቲ ግን ንክሽየጡ ነዊሕ እዋን ስለ ዝወስዱ መሊስና ኣየምጻእናዮምን" ኢሉ። ውሑድ ዓሚል ስለ ዘሎ፡ ዋጋ መጽሓፍቲ ክቡር'ዩ፤ ንገሊኦም ድማ ዘይብጻሕ ይኾኖም። "እቲ ዕዳጋ ንኡሽቶ ስለ ዝኾነ ብዙሓት መጽሓፍቲ ክሕዝ ኣይክእልን። ክቡር ስለ ዝኾነ ክኣ ንገሊኡ መጽሓፍ መጋየጺ ኣቕሓ ይኸውን" ይብል። ታንዛኒያ፡ ዋላ'ውን ስዋሂሊን ካልኦት ኣፍሪቃውያን ጽሓፍትን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ሃገራ ክወሃብ እንተገበረት ስራሕቲ ጉርናህ ግን ክሳብ ሕጂ ኣብ ሓዲኦም ኣብያተ ትምህርቲ ክኣትው ኣይተገብረን። "ካብ 1967 ጀሚሩ ካብታ ሃገር ስለ ዝወጽአ ካብ ዛንዚባር ወጻእ ፍሉጥ ኮይኑ'ዩ። ስለዚ ኣብዚ ብዛንዚባራውያን ዝተጽሓፉ ስራሕቲ ብዘንብቡ ውሑዳት ሰባት ጥራይ'ዩ ዝፍለጥ" ይብል ብጎያ። መጽሓፍቲ ጉርናህ ብኢንግሊዘኛ ዝተጽሓፉ ምዃኖም ሓደ ብብዝሒ ንከይፍለጥ ዝገበረ ምኽንያት እዩ። መብዛሕትኦም ዜጋታት እታ ሃገር ስዋሂሊ'ዮም ዝዛረቡ። ኣብ ቀረባ እዋናት መጽሓፍቱ ናብ ቋንቋ ስዋሂሉ ክትርጎሙ ጻውዒት ክቐርብ ጀሚሩ ኣሎ፟። ኣብ ለንደን መምህር ስዋሂሊ ቤት ትምህርቲ ኤስኦኤስ ዶክተር ኢዳ ሃደጂቫያኒስ ጉርናህ ሽልማት ኖቤል ቅድሚ ምውሳዱ ኣብ ምትርጓም መጽሓፍቱ ክትነጥፍ ጀሚራ ነይራ። ሕጂ 'ፓራዳይዝ' ዝተሰምየ መጽሓፉ ተርጒማ ወዲኣ ኣላ፤ ኣብ ዝቕጽል ዓመት [2022] ድማ ናብ ሕትመት ክበቅዕ እዩ። ፓራዳይዝ፡ ብ1994 ዝተሓትመ መጽሓፍ ኮይኑ ኣብ መጀመርታ 20 ክፍለ ዘመን ኣብ ታንዛኒያ ብዛዕባ ዝዓበየ ቖልዓ የዘንቱ። እዚ፡ ብዙሓት ዓበይቲ ሽልማታት ዝወሰደ መጽሓፍ ኮይኑ፡ ዶክተር ኢዳ ብቋንቋ ስዋሂላ ተርጒማ ምቕራባ ካልኦት መጽሓፍቲ ጉርናህ ኣንበብቲ ክረኽቡ ክሕግዝ ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ። "መጽሓፍቱ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክንበቡ እንተኽኢሎም ጽልዋ ክፈጥሩ'ዮም" ትብል። ከም ቲፒኤች ዝበሉ ኣሕተምቲ ድማ እቶም መጽሓፍቲ ንክፍለጡ ጽልዋ ክፈጥሩ ይኽእሉ'ዮም ዝብል ግምት ኣሎ።


ቅብኣ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ዊኒስተን ቸርችል ብጨረታ ብ7 ሚልዮን ፓውንድ ተሸይጣ

ብቀዳማይ ሚኒሰትር ዓዲ እንግሊዝ ነበር ዊንስተን ቸርችል ኣብ 1943 ዝተሰኣለት ቅብኣ፡ ውርይቲ ተዋሳኢት ኣንጆሊና ጆሊ ኣብ ሎንዶን ናብ ጨረታ ምስ ኣውረደታ ካብ ትጽቢት ወጻኢ ብ7 ሚልዮን ፓውንድ ተሸይጣ። እታ ቅብኣ ኣብ መጀመርታ 1.8 ሚልዮን ፓውንድ ክትሽየጥ ትጽቢት እኳ ኣንተነበረ ካብ ትጽቢት ብዙሓት ወጻኢ ብኣስታት ኣርባዕተ ዕጽፊ እያ ተሸይጣ። እታ ‘ዘ ታወር ኦፍ ካቶቢያ ሞስክ’ ዝብል ስም ዘለዋ ቅብኣ ኣብ እዋን ካልኣይ ኵናት ዓለም ኣብ ማራካሽ እያ ተሳኢላ። እቲ ነታ ቅብኣ ብጨረታ ዝዓደጋ ውልቀ ሰብ ክሳብ ሕጂ መን ምኳኑ ኣይተገለጸን ዘሎ። እታ ኣብ ሞሮኮ ማራካሽ ዝተብሃለ ቦታ ዝተሰኣለት ቅብኣ፡ ዊኒስተን ቸርችል ድሕረቲ እቲ ኣብ ካዛብላንካ ኣብ 1943 ዝተኻየደ ኣኼባ እዩ ስኢልዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓዲ እንግሊዝ ነበር ዊኒስተን ቸርችል፡ ነታ ቅብኣ  ኣጻፊፉ ምስ ወድኣ ኣብቲ ኵናት መላፍንቱ ንዝነበረ ፕረዚደንት ኣመሪካ ፈራንክሊን ሩዝቮልት ክህቦ ወጢኑ እዩ ስኢልዋ። እንተኾነ ኣብ 2011 እታ ስእሊ ኣብ ኒው ኦርልያነስ ንመሸጣ ምስ ወረደት ውርይቲ ተዋሳኢት ኣንጆሊና ጆሊ ዓዲጋ ኣብ ኢዳ ኣጽኒሓታ። እቲ ዝበዝሓ መስርሕ ጨረታ ናይዛ ስእሊ ብቴሌፎን እዩ ነይሩ። እታ ቅብኣ ዋላ እኳ ብ7 ሚልዮን ፓውንድ ትገዛእ፡ ዓዳጊኣ ንኣጫረትቲ ዝኸፍሎን ግብሪ መንግስትን ተሓዊስዎ ልዕሊ 8.2 ሚልዮን ፓውንድ ከፊሉ እዩ ክውንንና። ብሓፈሻ ዊኒስትን ቸርችል ካብ ዝተሰኣሉ ቅብኣታት ኣቐድም ኣቢለን’ውን ሰለስተ ቅብኣታት ብሓደ ናብ ጨረታ ወሪደን 9.43 ሚልዮን ፓውንድ ተሸይጠን እየን። ዊኒስተን ቸርችል ንቅብኣ ወዲ 40 ዓመት ምስ ኮነ እዩ ጀሚርዎ። ኣብ 1930ታት ኸኣ ብዙሓት ቅብኣታት ስኢሉ።