ኣብ መቕለዊ ባዴላን ሜክኣፕን ዝርከቡ 'ጐዳእቲ ከሚካላት'

ተመራመርቲ፡ ናብ 'ፒኤፍኤኤስ' [PFAS] ናብ ዝተባህለ ከሚካል ምቅላዕ፡ መንሽሮን ጸገማት ወሊድን ዝኣመሰለ ከቢድ ጥዕናዊ ሳዕቤናት ከም ዘኸትል ገሊጾም። እዚ ከሚካል፡ ካብ መቕለዊ ባዴላን ሜክኣፕን [መመላኽዒ] ዝኣመሰሉ መዓልታዊ እንጥቀመሎም ኣማኢት ነገራት ዝርከብ ኰይኑ፡ ማይ ዘይትን ቀለምን ዝጸዓወር ብምዃኑ ኣዝዩ ኣገዳሲ ባእታ ይገብሮ። እዞም ኣቝሑ ድማ፡ እቲ ኬሚካል ከምዘይጠፍእ ይገብርዎ። ሕጂ ግን ተመራመርቲ፡ ነዚ ‘ፎርኤቨር ኬሚካል’ ብትሑት ወጻኢ ንምጥፋእ ዘኽእሎም ሓድሽ ሜላ ከም ዝረኸቡ ገሊጾም ኣለው። ፒኤፍኤኤስ፡ ንጥረ ነገራት ‘poly- and perfluoroalkyl’ ዝገልጽ ኰይኑ፡ ካብዞም ፍሎራይን ዝተመስርሑ ኣስታት 45 ሽሕ ዝዀኑ ውሁዳት ኣለው። እዚኦም ኣብ ገዛና እንረኽቦም ፍርያት መዐሸጊ መግቢ፡ ዘይጣበቕ መብሰሊ መግቢ፡ መከላኸሊ ዝናብ፡ ወረቐትን ቀለማትን ዝኣመሰሉ እዮም። ብተወሳኺ፡ እዞም ንጥረ ነገራት ብደረጃ ዓለም ብዝተሓተ መጠን ካብ ዝናብ ኣብ ዝርከብ ማይ’ውን ከም ዝርከቡ ተፈሊጡ’ዩ። ይዅን’ምበር፡ ብዝለዓለ ደረጃ ናብ ውሽጢ ማይ ወይ መሬት ዘሪቘም እንተኣትዮም ጐዳእቲ ክዀኑ ይኽእሉ። ብሰንኪ እዚ ዝህሉ ተቓላዕነት ጥዕናዊ ጸገማት ንምፍላጥ ከኣ ቀጻሊ መጽናዕታት ይግበሩ ኣለው። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫድ ፕሮፌሰር ከሚስትሪ ከባቢ ዝዀነት ኤልሲ ሰንደርላንድ፡ “ኣብ ኵሉ ኣካላትና፡ ኣብ መንጐ ተቓላዕነትን ጐዳኢ ሳዕቤንን ዝዀነ ዓይነት ዝምድና ኣሎ’ዩ” ትብል። ፒኤፍኤኤስ ንምጥፋእ ኣብ ግብሪ ክውዕል ዝጸንሐ ኣገባብ፡ ምቅጻል ኰይኑ ኣዝዩ ልዑል ሙቐት ዝጠልብን ክቡርን ኰይኑ፡ ኣመና ውጽኢታዊ ኸኣ ኣይኰነን። ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ኖርዝዌስተርን ግን፡ ሕጂ ብዝተሓተ ወጻእን ዝተሓተ ሙቐትን ተጠቒምካ እዞም ኬሚካላት ምጥፋእ ይከኣል እዩ ይብሉ ኣለው። ፒኤፍኤኤስ፡ ብዙሕ ካርበንን ፍሎራይንን ዝሓዘ ስለ ዝዀነ፡ ንምጥፋእ ኣጸጋሚ ኰይኑ ጸኒሑ። ሕጂ፡ ሶዲየም ሃይድሮክሳይድ ብምጥቃም ክጠፍእ ከም ዝኽእል እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ ኣለው። ሶድየም ሃይድሮክሳይድ፡ ኣብ ከም ሳሙና፡ መዐገሲ ቃንዛ ዝበሉ ኣብ ገዛና እንረኽቦም ምህርታት ዘሎ ከሚካል እዩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ዕርቃን ስእሊ ደቀንስትዮ እናሸጡ ዝናበሩ ሸፋቱ ኢንስታግራም

ኣብ ኢንስታግራም፡ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ብፍላይ  ከኣ እተን ኣካለን ቀሊዐን ዝስኣላ ጸገማት የጋጥመን ኣሎ። ደቀንስትዮ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ስእሊ እናሸጡ ናብራኦም ዝመርሑ ሸፋቱ ኢንስታግራም ኣብዚ እዋን ተቐልቂሎም ኣለዉ። እዞም ሸፈቱ ማሕበራዊ ሚድያ፡ ስእሊ ዝዀነት ጓለንስተይቲ ሰሪቘም፡ ብሓገዝ ኮምፒተር ኣመዓራርዮም [ኤዲት ገይሮም]፡ ነቲ ከፊላዊ ዕርቃኑ ዝነበረ ኣካላ ምሉእ ብምሉእ ዕርቃና ከምዝዀነት ኣምሲሎም’ዮም ናብ ዕዳጋ ዘቕርብዎ ዘለዉ። እዚ ኣሳእል ኣብ ‘ሬዲት’ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ መተግበሪ’ዩ ንዕዳጋ ዝቐርብ። ሬዲት ልክዕ ከም ፈይስቡክን ትዊተርን መተግበሪ ማሕበራዊ ሚድያ ኰይኑ፡ ኣብ 2005’ዩ ብወግዒ ጀሚሩ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ንሓደ ካብቶም፡ ዕርቃን ስእሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝሸይጥ ውልቀሰብ ንምርካብ ዘካየደቶ ጻዕሪ ይስዕብ። “ንሓደ ጓል ኣንስተይቲ ዕርቃና እንከላ ዘርኢ ስእሊ፡ ብ5 ፓውንድ፡ ዓቢ ምጕዳል ዋጋ’ዩ” እቲ ስእሊ ዝሸይጥ ንዓማዊሉ ምውዕዋዕ ይገብር። ዕዳጋ ዝሕል ክብሎ እንከሎ ኸኣ፡ “ስእሊ ጥራይ ዘይኮነ ዕርቃና ዘርኢ ቪድዮ’ውን ኣሎና” ይብል። እዚ ሰብ ዚፓማድ’ዩ ዝበሃል፡ ካብቶም ኣብ ሬዲት ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን ዘርኢ ስእልታት ካብ ዝሸጡ ሓደ እዩ። ንሱ ኣብ ዝመስረቶ፡ ብዙሕ ሰብ ዘለዎ ጕጅለ ሬዲት፡ ናይ ሓንቲ ዕርቃና ጓል ስእሊ ተለጢፍዎ ኣሎ። ብኻልእ ኣዘራርባ ስእሊ ናይዛ ጓል ንኽሽየጥ'ዩ ንጨረታ ወሪዱ ዘሎ። ኣብ ትሕቲ እቲ ስእሊ፡ ርእይቶ ዝተፈላለዩ ሰባት ሰፊሩ'ሎ። እቲ ዝወሃብ ርእይቶ “ሕማቕ’ዩ” ጥራይ ኢልካ እትገልጾ ኣይኮነን። ሓደ ካብ ወሃብቲ ርእይቶ፡ ነታ ስእላ ተለጢፉ ዝነበረ ጓለንስተይቲ ክዕምጻ ከምዝደሊ ብጽሑፍ ኣስፊሩ ኣሎ። እዛ ጓል ስእላ ካብ ኢንስታግራም ተወሲዱ’ዩ ኣብዚ ንዕዳጋ ቀሪቡ ዘሎ። እቲ ኣሳእል ብዝተፈላለየ መንገዲ’ዩ ናብ ከም ዚፓማድ ዝኣመሰሉ ሸፋቱ ማሕበራዊ ሚድያ ዝኣቱ። ሓደ ካብቲ ኣገባብ፡ ነተን ደቂ ኣንስትዮ የዕሩኽተን ዝነበሩ ንኽፋእ ወይ ንሕነ ምፍዳይ ኢሎም ናብ ኢድ እዞም ሸፈቱ ማሕበራዊ ሚድያ ኣሕሊፎም ስለዝህብዎም’ዩ። ኣብ ‘ሬዲት’ ንደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን ዘርኢ ስእልታት ጥራይ ኣይኮነን ዘሎ፤ ስጋዊ ርክብ እናፈጸማ ዘርኢ ቪድዮታት’ውን ንዕዳጋ ይቐርብ’ዩ። ብዙሓት ሕነ ንምፍዳይ ኢሎም ናብዞም ሸፋቱ ማሕበራዊ ሚድያ ኣሕሊፎም ዝህብዎ ኣሳእል፡ ቀስ ኢሉ ካብ ቍጽጽሮም ወጻኢ’ዩ ዝኸውን። ክጥዓሱ’ውን ይኽእሉ’ዮም፣ እንታይ’ሞ ይዓብስ እቲ ኣሳእልን ቪድዮታትን ቀልጢፉ’ዩ ኣብ ኢድ ኣሽሓት ዝበጽሕ። እቶም ነዚ ዕዳጋ ዝፍጽሙ ሰባት ካልእ ሰልዲ ዝረኽብሉ ኣገባብ’ውን ፈጢሮም’ዮም። ነታ ኣብ ስእሊ ዘላ ጓል ኣንስተይቲ መን ምዃናን ኣድራሻኣን ፈሊጦም፡ ክንድዚ ክፈልና ነቲ ስእሊ ወይ ቪድዮን ክንኣልዮ ብምባል ዘይተኣደነ ሰልዲ ይሓቱ። እቲ ‘ሬዲት’ ዘበሃል መተግበሪ፡ መዓልታዊ ልዕሊ 50 ሚልዮን ተጠቐምቲ ዘለዉዎ ዓቢይ ማሕበራዊ ሚድያ እዩ። ሰለዚ ሓንሳብ ኣብቲ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተለጠፈ ስእሊ ይዅን ቪድዮ፡ ካብ ኵሉ ከብሕታት እቲ ማሕበራዊ ሚድያ ክድምሰስ ቀሊል ኣይኮነን፤ ግዜ ይወስድ'ዩ። ኣብዚ ዓመት ናይ ብዙሓት ሰብ ዝና ደቂ ኣንስትዮ፡ ስጋዊ ርክብ ዝፍጽማ ዘለዋ ኣምሲሉ ዝተዳለወ ቪድዮታት ኣብ ከብሕታት እቲ ማሕበራዊ ሚድያ ቀሪቡ’ዩ። ናይ ገሊአን ከኣ ብሓቂ ነቲ ተግባር እናፈጸመኦ እንከለዋ ብሕቡእ ካሜራ ዝተሰኣለ’ዩ። እንተዀነ ‘ሬዲት’ ንኸምዚኦም ዝኣመሰሉ ስእልታትን ቪድዮታትን ንኽድምስሶም ብዙሕ ግዜ’ዩ ወሲድሉ። ‘ሬዲት’፡ ሰብ ዝና ደቂ ኣንስትዮ ስጋዊ ርክብ ኣናፈጸማ ዘምስል ቪድዮ ዝሰንዑ ገለ ሰባት ሕሳቦም ዓጽዩሎም'ዩ። ኣብ ‘ሬዲት’ ንመሸጣ ካብ ዝተዘርግሑ ኣሳእል፡ ሓንቲ ጓል ስጋዊ ርክብ እናፈጸመት ዘርኢ ስእሊ ተዘርጊሑ ይርከብ። ኣብ ትሕቲ እቲ ስእሊ ሓደ ወሃቢ ርእይቶ፡ “ናይዛ ጓል ቪድዮ ኸ ይህልወኩምዶ?” ኢሉ ይሓትት። ሸያጢ “ምሉእ ኣልበም ኣለኒ፡ 5 ፓውንድ ጥራይ’ዩ ዋጋኡ፡ ብናይ ውሽጢ መስመር ርኸበኒ” ኢሉ ይምልስ። ፓኪስታናዊት ዓይሻ [ኣብዚ ጽሑፍ ሽማ ዝተቐየረ] ኣብ ዝሓለፈ ዓመት’ያ ስእላ ኣብ ሬዲት ከምዝወጽአ ፈሊጣ። ስጋዊ ርክብ እናፈጸመት እንከላ፡ ዓርካ ዝነበረ ብዝተሓበአት ካሜራ ገይሩ ከምዝስኣላ’ያ ትጥርጥር። ብሰንኪ እዚ ኣብ ምሉእ ፓኪስታን ፎእ ተባሂላ። መንነታ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ እናተጠቐሰ ብዙሕ ምፍርራሓት ወሪዱዋ። ካልእ መንነቱ ዘይትፈልጦ ሰብ’ውን “እዚ ቀቀሊሉ’ዩ ምሳይ ስጋዊ ርክብ እንተዘይፈጺምኪ ካልእ ቪድዮታት’ውን ኣለኒ ክዝርግሖ’ዩ” ኢልዋ። “ዋላ እምቢ እንተኢልኪ ናብቲ ዘለኸዮ መጺአ ክዕምጸኪ’የ”ብምባል ከፈራርሓ ጀሚሩ። ኣብ ፓኪስታን ጓል ኣንስትይቲ ሓዳር ቅድሚ ምግባራ ስጋዊ ርክብ ክትፍጽም ፈጺሙ’ዩ ዘይፍቀዳ። ዓይሻ ብድሕሪ እዚ ካብ ገዛ ፈጺማ ምውጻእ ገዲፋቶ፣ እቲ ዝወርዳ ዝነበረ ውርደት’ውን ክትጻወሮ ኣይከኣለትን። ብዘይካ ነብሳ ምጥፋእ ዝዀነ ካልእ ኣይተራእያን። ነፍሳ ከተጥፍእ ኣብ ዝፈተነትሉ ሰባት ኣድሒኖማ። ስድራቤታ ከቢድ ተነጽሎ ኣጋጢምዎም፡ ብሕበረተሰብ እቲ ከባቢ’ውን ተወጊዞም። ዓይሻ፡ “ስድራይ ኣብ ከቢድ ተነጽሎ ስለዘእተኸዎም ልዕሊ ዝዀነ ከቢድ ሕፍረትን ውርደትን ተሰሚዑኒ” ትብል። ዓይሻ፡ እቲ ቪድዮ ናብ መሸጣ ምስ ተዘርገሐ ንሬዲት ጠሪዓ ነይራ፡ እቲ ቪድዮ’ውን ክድምሰስ ክኢሉ። እንተዀነ ድሕሪ ኣርባዕተ ኣዋርሕ’ውን ተመሊሱ ብኻልእ ሸያጢ ንመሸጣ ቀሪቡ፣ ነቲ ዳግማይ ዝመጽአ ቪድዮ ንኽድምሰስ’ውን ተወሳኺ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ወሲዱ። እንተዀነ ናብ ካልእ ማሕበራዊ ሚድያ’ውን ተላቢዑ ስለዝነበረ ካብ ቍጽጽራ ወጻኢ ኰይኑ። እዚ ኣብ ሬዲት ዝግብር ዕዳጋ፡ ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን ዘርኢ ኣሳእል ኣብ ዝተወሰኑ ጕጅለታት’ዩ ዝካየድ። እንተዀነ እቲ ዕዳጋ ኣዝዩ ዕሙር’ዩ። ሬዲት ኸአ ዝዀነ ጥርዓን ክቐርበሉ እንከሎ፡ ነቲ ስእሊ ቀልጢፉ ኣይኣልዮን’ዩ። ነዚ፡ ሸውዓተ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ስእሊ ተሰሪቑ ኣብቲ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተለጠፈ ደቂ ኣንስትዮ መስኪረናኦ ኣለዋ። ሬዲት፡ ድኽመታት ከምዘለዎ ብምእማን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ 88 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ስእልታት ካብ ከብሕታቱ ከምዝደምሰሰ ገሊጹ። ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ስእልታት ብምሻጥ ካብ ዝመሓደሩ ሓደ ዚፓማድ ይበሃል። ኣብቲ ‘ፕሮፋይሉ’ ብዘይካ ስሙ፡ መንንቱ ይዅን ኣድራሻኡ ዝገልጽ ሓበሬታ የለን። እንተዀነ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ስእሊ ትገዝእ ብምምሳል ክትረኽቦ ክኢላ ኣላ። “ኣነ ደቂ ኣንስትዮ ንምጕዳእ ኢለ ኣይኰንኩን ዝገብሮ” ብምባል ጣዕሳኡ ብምግላጽ፡ ባዕሉ ዝሰንዖ ደቂ ኣንስትዮ ዕርቃነን እንከለዋ ዘርኢ ኣሳእል ደምሲስዎ። ሓቀኛ መንነቱ ከምቲ ኣብ ሬዲት ዘሎ ኣይነበረን፡ ብተግባሩ ብርቱዕ ጣዕሳ ከምዝተሰመዖ’ዩ ገሊጹ። እቶም ንኸምዚ ዓይነት ዘቃልዑ ማሕበራዊ ሚድያታት ሸለልትነቶም ክሳብ መዓስ’ዩ ዝብል ግን ሕጂ’ውን ኣዘራራቢ ጉዳይ እዩ ኰይኑ ዘሎ። ልክዕ ከም ዓይሻ፡ ብዓርካ ነበር ዕርቃና እንከላ ዘርኢ ስእሊ ኣብ ሬዲት ዝተዘርግሓ ጆርጅያ ዝተባህለት ጓለንስተይቲ ዘለዋ ርእይቶ “ኣነ ኣብ ልዕሊኡ ሕነ ክፈዲ ሃቐነ የብለይን፣ ንሱ ኣብ ካልእ ጓል ኣንስተይቲ ነዚ ኣጸያፊ ተግባሩ ከይደግሞ ጥራይ’የ ዝምሕጸኖ” ኢላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ንጽፈ-ጽግያት' እንታይ'ዩ? ምልክታቱኸ?

ንጽፈ-ጻግነ [ምቍራጽ ጽግያት - menopause] ኣብዚ ቀረባ እዋን ብዙሕ ኣቓልቦ ረኺቡ ኣሎ - ነፍሲ ወከፍ ጓል ኣንስተይቲ እትሓልፎ ዘላ ኵነታት ግንዛበ ንምዕባይ፡ ፍሉጣት ሰባት ብዛዕባ ተመኵሮታተን ብግልጺ ክዛረባ ጀሚረን። እቶም ምልክታት፡ ብንቡር ኣብ መፋርቕ 40ታት ይጅምሩ። ወርሓዊ ጽግያት ቅድሚ ምቍራጹ ግን እንታይ ከም ዘጋጥም ክንሕብረኩም። ምቍራጽ ጽግያት፡ ወርሓዊ ጽግያት ጓል ኣንስተይቲ ደው ክብል እንከሎ ማለት’ዩ። እዚ ኣብ ከባቢ 51 ዕድመ ዘጋጥም እዩ። እዚ ኸኣ፡ ዓመታት ጽግያት ወይ መፍረ ኣብቂዖም ሓድሽ ምዕራፍ ህይወት ይጅመር ምህላው የመልክት። ፔሪ-ሜኖፖዝ ተባሂሉ ዝፍለጥ ወርሓዊ ጽግያት ዘይስሩዕ ምዃን፡ መበገሲ ምኽንያት እዩ። እዚ ኸኣ፡ ብማእከላይ ገምጋም ካብ 46 ዓመት ይጅምር። ኣብዚ ግዜ፡ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ወርሓዊ ጽግያተን ዘይግመት ወይ ከቢድ ክኸውን ከምኡ’ውን ቅድሚ ሕጂ ኣጋጢሙወን ዘይፈልጥ ስምዒታት ወይ ኣካላዊ ጸገማት ክርኣየን ይጅምር። ን12 ኣዋርሕ ወርሓዊ ጽግያት እንተዘይመጺኡ፡ ንድሕሪት ተመሊስኪ (መወዳእታ ወርሓዊ ጽግያት ዝርኣኽሉ ግዜ ቈጺርኪ) ብምርኣይ ምቍራጽ ጽግያት ኣጋጢሙኒ ነይሩ ክትብሊ ትኽእሊ። ኣብ ገለ ደቂ ኣንስትዮ፡ ብተፈጥሮ ይዅን ድሕሪ ካልኦት ሕክምናዊ ኵነታት ቀልጢፉ ክኽሰት ይኽእል እዩ። መጠን ሆርሞናት ይቀያየር’ዩ፤ ብፍላይ ዑደት ወርሓዊ ጽግያት ዝቈጻጸር ኢስትሮጅን። ጓል ኣንስተይቲ ዕድመኣ ክውስኽ እንከሎ፡ እቲ ማህደር እንቋቍሖ ሒደት እንቃቝሖ የፍሪ፤ መጠን ኢስትሮጅን ክብ ለጠቕ ይብል፤ ቀስ ብቐስ ክኣ ይንኪ። እዚ ናብ ምልክታት ምቍራጽ ጽግያት የምርሕ። እዚ ግን፡ ኣብ ሓደ ለይቲ ዝኽሰት ኣይኰነን። እዚ ኣገዳሲ ሆርሞን ናብ ዝተሓተ ደረጃ ንክወርድ ብዙሓት ዓመታት እዩ ዝወስዶ። ከምኡ ኢሉ ኸኣ ይጸንሕ - ኣብ ከይዲ ኣብ ሰብነትና ለውጢታት የስዕብ። ማህደር እንቃቝሖ ምፍራይ ደው ከብል እንከሎ፡ ጥንሲ ክፍጠር ኣይክእልን፤ ምቍራጽ ጽግያት ክኣ የጋጥም። ምቍራጽ ጽግያትን እቶም ናብኡ ዘምርሑ ዓመታትን ንደቂ ኣንስትዮ ብዝተፈላለየ መገዲታት’ዮም ዘጥቅዑወን። መጠን ኢስትሮጅን ክንኪ እንከሎ፡ ርእሲ፡ ወርሓዊ ጽግያት፡ ቈርበት፡ ጭዋዳታትን ስምዒታትን ኵሎም ይጥቅዑ። ብዙሓት ምክልታት ኣለው፤ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ክኣ ገሊኦም ወይ ኵሎም ወይ ድማ ዋላ ሓደ ክስምዑዋ ይኽእሉ። እቶም ኣዝዮም ዝተለመዱ ምልክታት፥ ካብኡ ሓሊፉ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ዕንብረ ሓንጎል ተባሂሉ ዝጽዋዕ ድኹም ዝኽርን ምትኳርን እውን ብዙሕ ግዜ ይጥቀስ እዩ። ከምኡ’ውን ኣብ መላግቦታት ዝህሉ ቃንዛን ደረቕ ቆርበትን እውን ምልክታት ምቍራጽ ጽግያት ኰይኖም ይጥቀሱ። ኵለን ደቂ ኣንስትዮ ነዞም ምልክታት ግን ኣየርእያን- ኣስታት 75 ሚእታዊት ደቂ ኣንስትዮ ግን ምልክታት ይርእያ። ርብዒ ካብተን ብምቍራጽ ጽግያት ዝሓልፋ ደቂ ኣንስትዮ፡ ከቢድ ምልክታት ይርእያ። እዚኦም፡ ብማእከላይ ክሳብ ሸውዓተ ዓመት ክጸንሑ ይኽእሉ፤ ካብ ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮ እታ ሓንቲ ክኣ ካብኡ ንላዕሊ ንነዊሕ እዋን ከጋጥማ ይኽእል። መከላኸሊ ጥንሲ ትወስዲ እንተሃሊኺ፡ እቶም መድሃኒታት ንወርሓዊ ጽግያት ብዝተፈላለየ መገዲታት ክጸልውዎ ስለ ዝኽእሉ፡ ጽግያትኪ መዓስ ከም ዘቋረጸ ንምፍላጥ ክትጽገሚ ትኽእሊ ኢኺ። ሕጽረት ኢስትሮጅን፤ እዚ ኣሰራርሓ ናይቲ ኣብ ሓንጐል ዝርከብ ተርሞስታት ኣካላትና ዘሳተፈ እዩ። ብንቡር፡ ሰብነትና ንለውጢ ሙቐት ብጽቡቕ ይጻወሮ እዩ። ኢስትሮጅን ምስ ዝሓጽር ግን እቲ ተርሞስታት ድኹም ይኸውን እሞ ሓንጐል ድማ ኣካላትና ከይውዓየ እንከሎ ልዕሊ ዓቐን ይውዒ ኣሎ ኢሉ ይሓስብ። ኢስትሮጅን ንመንፈስና እውን ክጸልዎ ይኽእል እዩ። እቲ ሆርሞን፡ ንስምዒታትና ዝቈጻጸሩ ኣብ ሓንጐል ዝርከቡ ከሚካላት ብምስሓብ፡ እዚ ኣብ ትሑት ደረጃ ክኸውን እንከሎ ጭንቀትን ትሑት ስሚዒትን ከስዕብ ይኽእል። እወ፤ ፕሮጀስትሮንን ቴስቶስትሮንን። ግን ክኣ፡ ብልክዕ ትሑት መጠን ኢስትሮጅን ዘለዎ ጽልዋ የብሎምን። ፕሮጀስትሮን፡ ወርሓዊ ሰብነትና ንጥንሲ ክዳሎ ዝሕግዝ ሆርሞን ኰይኑ፡ ምፍራይ እንቃቝሖን ወርሓዊ ጽግያትን ምስ ዝቋረጽ ይንኪ። ደቂ ኣንስትዮ ብዝለዓለ መጠን ዘፍርያኦ ቴስቶስትሮን ድማ፡ ምስ ድሌት ጾታዊ ርክብን ሓይልን ዝተኣሳሰር እዩ። እዚ፡ ካብ 20ታት ንደሓር እናነከየ ይኸይድ። መርመራ ክግበር ከም ዝኽእል ይንገር፤ ሰብ ሞያ ግን ድሕሪ 45 ዓመት ጠቓሚ ከም ዘይኰነ ይሰማምዑ። እቲ ዝሓሸ መገዲ፡ ብዛዕባ ዑደት ወርሓዊ ጽግያትኪ ከምኡ’ውን ዝርኣዩኺ ምልክታት ንሓኪም ወይ ነርስ ምዝራብ እዩ። እቶም መርመራታት፡ ኤፍኤስኤች [follicle-stimulating hormones] ዝተባህለ መርመራ መጠን ሆርሞን እዮም። ይዅን’ምበር፡ ኣብ ዝዀነ መዓልቲ መጠን ሆርሞን ወትሩ ይውስኽን ይትሕትን እዩ። ስለዚ፡ እዚ መርመራ እንታይ’ዩ ዝፍጠር ዘሎ ዝብል ነገር ብርግጽ ዘመላኽት ዘይክኸውን ይኽእል። ወርሓዊ ጽግያት ዘይስሩዕ እንተዀነ’ውን፡ ደቂ ኣንስትዮ ክጠንሳ ይኽእላ እየን፤ መከላኸሊ ጥንሲ ድማ ክሳብ 55 ዓመት ክጥቀማ ከም ዘለወን ሰብ ሞያ ይምዕዱ። ፍወሳ ምትካእ ሆርሞን (HRT)፡ ኣብ እዋን ምቍራጽ ጽግያት ክንክዩ ዝጅምሩ ከም ኢስትሮጅን ዝኣመሰሉ ሆርሞናት ክውስኹ ይገብር። ብተወሳኺ፡ እቶም ኣብቲ ግዜ ዝርኣዩ ምልክታት ንምዕጋስ’ውን ይሕግዝ። እንተዀነ፡ መንሽሮ፡ ምርጋእ ደምን ልዑል ጸቕጢ ደምን ንዘለወን ሰባት ዘይምቹእ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ደቂ ኣንስትዮ፡ እዞም ዝስዕቡ ነገራት ብምግባር ስምዒተን ከመሓይሻ ይኽእላ፥ ድሕሪ ሓደ ዓመት እቲ ናይ መወዳእታ ጽግያትኪ፡ ናብ ደረጃ ድሕረ-ጽግያት ኢኺ ትኣትዊ። ምፍራይ ኢስትሮጅን ጠቕሊሉ ምስ ተቛረጸ፡ ኣብ ኣዕጽምትን ልብን ናይ ነዊሕ ግዜ ጽልዋ ኣለዎ። መብዛሕትኡ ናይዚ፡ እርጋን እዩ። ሰባት ብህይወት ናይ ምጽናሕ ዕድመኦም እናወሰኸ ብምምጽኡ፡ ሕጂ ደቂ ኣንስትዮ ድሕሪ ጽግያተን ልዕሊ ሲሶ ህይወተን ይነብራ ኣለዋ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ቀልጢፍካ ምጥናስ ሓደጋ ኣለዎዶ?

ከምቲ ኣብዚ እዋን ዝወሃብ ዘሎ ምኽሪ ዘይኮነስ፡ ድሕሪ ምንጻል ወይ ምስዳድ ጥንሲ፡ ኣብ ውሑድ ኣዋርሕ ምጥናስ ኣብ ኣደ ይዅን ዕሸል ሓደጋ ከምዘይብሉ፡ ኣብ ሓቀኛ መረዳእታ ምርኩስ ብምግባር መጽናዕቲ ዘካየዱ ተመራመርቲ ገሊጾም። ውድብ ጥዕና ዓለም ግን ብውሑድ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ዕረፍቲ ክህሉ እዩ ዝመክር። ዕላማ እቲ ዕረፍቲ ነታ ኣደ ናብ ንቡር ጥዕናዊ ቁመናኣ ክትምለስ ንምሕጋዝ እዩ። ፕሎስ መዲስን፡ ኣብ 72 ሽሕ ጥንሲታት ዘካየዶ መጽናዕቲ ስዒቡ ዕላዊ ኣብ ዝገበሮ ርኽበት ግን፡ ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ መጻምዲ ቀልጢፎም ንምውላድ ክፍትኑ ከምዝኽእሉ የረድእ። ጥንሲ ንዝኸዶም መጻምዲ ዝሕግዝ ቶሚስ ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ፡ ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ቀልጢፈን ክጠንሳ ድሌት ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ፡ ከይጠንሳ ዝኽልክል ጥዕናዊ ጸገም እንድሕር ዘይሃልዩወን፡ ክጠንሳ ከምዘለወን ይመክር። ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ክንደይ ዝኣክል ግዜ ዕረፍቲ የድሊ፡ ኣብ ዝብል መጽናዕቲ የካይድ ከምዘሎን፡ ሓድሽ ርኽበት እንተሃልዩ ዕላዊ ከምዝገብርን ኣፍሊጡ። እቲ ካብ 2008 ክሳብ 2016 ንሸሞንተ ዓመታት ኣብ ኖርወይ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ቀልጢፈን ኣብ ዝጠነሳን ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ ኣብ ዝጠነሳን፡ ኣብ ውጽኢት ዝረኸቦ ፍልልይ የለን። እዚ ድማ ካብቲ ኣብ ላቲን ኣሜሪካ ተኻይዱ ንውሳነ ውደብ ጥዕና ዓለም ምኽንያት ዝዀነ ውጽኢት ዝተፈለየ እዩ፡፡ ነቲ ናይ ኖርወይ መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰባት፡ መጻምዲ ቈልዓ ንምውላድ መዓስ ክፍትኑ ከምዘለዎም ንጹር ውሳነ ንኽወስዱ እቲ ምኽሪ ክግምገም ከምዘለዎ ይገልጹ። ድሕሪ ምኻድ ወይ ምንጻል ጥንሲ፡ ስድራቤታት ደጊሞም ንምጥናስ ሽዱሽተ ወርሒ ክጽበዩ ምሕታት፡ ብፍላይ ዝዀነ ጥዕናዊ ምኽንያት ኣብ ዘይብሉ፡ ንገለ ስድራቤታት ኣዝዩ ነዊሕ ክኸውን ይኽእል እዩ ይብሉ፡፡ ተወሳኺ መጽናዕቲታ ክግበር ከምዘለዎ እውን ይምዕዱ፡፡ ጽቡቕ ኵነታት ጥዕና፡ ናይ ምጥናስ ተኽእሎ ከምዘዕቢ ሰብ ሞያ ይሰማምዑ። ደቂ ኣንስትዮ ንምጥናስ ኣብ ዝፍትናሉን፡ ኣብ እዋን ጥንሲ ድማ ክሳብ 12 ሰሙናት ከኒና ፎሊክ ኣሲድ ክወስዳ ይምከር፡፡ እቲ ከኒና ጸገም ኣእምሮ፡ ዓንዲ ሕቘን ዕትብቲ ዓንዲ ሕቘን ዘለዎም ህጻናት ናይ ምውላድ ኣጋጣሚ ዝቕንስ እዩ፡፡ ድሕሪ ጥንሲ ቀልጢፉ ዝፍጠር ምንጻል፡ ኣብ ዕድመ ምሉእ፡ ካብ ሓሙሽተ ኣብ ሓንቲ ዘጋጥም ኰይኑ፡ ምኽንያቱ ግን ክሳብ ሕጂ ፍሉጥ ኣይኰነን። ምንጻል ጥንሲ ዘጋጠመን ደቂ ኣንስትዮ፡ መብዛሕትኡ እዋን፡ ቀጻሊ ጥንሰን ዕዉት ናይ ምዃን ዕድል ኣለዎ። ካልኣይ ምንጻል ሓሊፉ እዩ ዘጋጥም። ምንጻል ጥንሲ ዘጋጠመን ደቂ ኣንስትዮ፡ ቀልጢፈን ከይጠንሳ ዝገብር ጥዕናዊ ጸገም ዘለወን ምዃኑ ንምፍላጥ ምስ ሓኪመን ክማኸራ ከምዘለወን ትካል ገባሪ ሰናይ ቶሚስ ይምዕድ። እንተዀነ ስምዒታዊ ጥዕና እውን ኣብ ግምት ክኣቱ ዘለዎ እዩ። ገለ መጻምዲ ደጊሞም ንምጥናስ ስምዒታውን ኣካላውን ምድላው ከድልዮም ይኽእል እዩ። ብፍላይ ሓዘን ንዝተሰመዖም ሰባት መጸናንዒ ግዜ ከድልዮም ይኽእል ይብል እቲ ትካል።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ብሰንኪ ወርሓዊ ጽግያት ካብ ትምህርቲ ንዘብኩራ ደቂኣንስትዮ መናፅሂ እትህብ ኢትዮጵያዊት

ዶክተር ደራርቱ ነጋሽ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ሕክምና ዩኒቨርሲቲ ሰላሌ መምህር ኮይና ኣብ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ሰላሌ ድማ ሓፈሻዊ ሓኪም እያ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብቲ እትሰርሓሉን እትምህረሉን ከባቢ ኣብ ዝርከባ ኣብያተ ትምህርቲ ዝገበረቶ ምብፃሕ፡ ናብቲ ሎሚ ትሰርሖ ዘላ ሰናይ ተግባር ንኽትኣቱ ምኽንያት ኮይኑ’ሎ። “ዓሚ ናብ ዝተፈላለያ ኣብያተ ትምህርቲ ክበጽሕ ክኢለ እየ። ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ካብ ትምህርተን ከምዝተርፋ ሪኤ" ትብል ዶክተር ደራርቱ። ብፍላይ ኣብ ገጠራት፡ ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ትምህርቲ ዘቋርፃሎም ምኽንያታት ብዙሓት እዮም። ዶክተር ደራርቱ ቅድሚ ናብተን ኣብያተ ትምህርቲ ምብጽሓ፡ ደቂ ኣንስትዮ ተማሃሮ ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽግያት መናፅሂ ስለዘይረኽባ ካብ ትምህርቲ ክቦኽራ እየን ኢላ ሓሲባ ኣይትፈልጥን። “ኣብተን ዝበጻሕክወን ኣብያተ ትምህርቲ ንደቂ ኣንስትዮ ተመሃሮ ኣዘራሪበ እየ። ብዛዕባ ወርሓዊ ጽግያት ብግቡእ ከም ዘይመሃራ ነጊረናኒ። መምህራን ነቲ ዛዕባ ሽፍንፍን ኣቢሎም ምሕላፍ እምበር ጽቡቕ ጌሮም ከም ዘይገልጹለን ተገንዚበ" ትብል። ኣብ ገጠራት፡ ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ወርሓዊ ጽግያት ክርእያ ከለዋ ንስድራቤተን ብግልጺ ብምዝራብ መናፅሂ ክግዝኣለን ልሙድ ኣይኮነን። ሓደ ካብቶም ምኽንያታት ድማ እቶም ሓረስቶት ኣብ ፅጉም ኩነታት ናብራ ስለዝነብሩ ነቲ መናፅሂ ወርሓዊ ክዕድጉ ከምዝፅገሙ ተገንዚባ። "ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ወርሓዊ ጽግያት ምስ ኣጋጠመን እንታይ ከም ዝጥቀማ ምስ ሓተትክወን፡ ገሊኤን ጨርቂ፤ ገሊኤን ድማ ዒባ፡ ካልኦተን ድማ ደም ወርሓዊ ጽግያት ንኸይረኣይ ብዝብል ሓመድ ከም ዝጥቀማ ሓቢረናኒ። "ምታንቲ’ኳ ዘይብለን ከምዘለዋ ዝሓበራኒ ነይረን። እዚ ምስ ሰማዕኩ እየ እንታይ ክገብር ከም ዘለኒ ክሓስብ ዝጀመርኩ" ትብል እታ ዶክተር። ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ወርሓዊ ጽግያት ኣብ ዝርእያሉ እዋን መናፅሂ ስለዘይብለን ጥራይ እንተወሓደ ካብ 4 ክሳብ 10 መዓልታት ካብ ትምህርቲ ከም ዘብኩራ ካብ መምህራን ሓበሬታ ምርካባ ትዛረብ። ነዚ ኣብ ትምህርታዊ ተሳትፎን ውፅኢትን ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ፅልዋ ዝፈጥር ዘሎ ጉዳይ ንምፍታሕ፡ ኣብቲ እትምህረሉ ዩኒቨርሲቲ ሰላሌ ምስ ዝርከቡ ኣዕሩኽታን መሳርሕታን ኮይና ክትሰርሕ ጀመረት። "ምስ ዩኒቨርስቲናን ካልኦት ዘይመንግስታዊ ትካላትናን ብምትሕብባር ንደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ መናፅሂ ናይ ምቕራብ ስራሕ ጀሚርና። በዚ ድማ ኣብ ሰሜን ሽዋ ንዝርከባ 18 ኣብያተ ትምህርቲ ንኽልተ ዓመት ዝኸውን መናፅሂ ኣቕሪብና" ትብል ዶክተር ደራርቱ። ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ ድማ ሰባት ኣብ ዕለተ ልደቶም፡ ንደቂ ኣንስትዮ ተማሃሮ መናፅሂ መዕደጊ ዝኸውን ገንዘብ ከወፍዩ እናገበረት ኣብ ሓሙሽተ ኣብያተ ትምህርቲ ንዝርከባ ተምሃሮ ዝውዕል ሓገዝ ኣተኣኻኺባ። “እቶም ብምኽንያት ዕለተ ልደተይ ህያብ ክህቡኒ ዝደልዩ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ መናፅሂ ገዚኦም ክህቡኒ ሓቲተ። ብመሰረት እዚ ካብ ውሽጥን ወፃእን ብዙሓት ሰባት ሓጊዞምኒ እዮም" ትብል። በዚ ኣቢላ ድማ ን467 ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ንኽልተ ዓመት ዘገልግል ሙታንታን መናፅሂ ፅግያትን  ክትህብ ክኢላ። ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ወርሓዊ ጽግያት ምስ ጀመረን ዘጋጥመን ናይ ኣተሓሳስባ ጸገም ንምብዳህን ወርሓዊ ጽግያት ባህርያዊ ህያብ እምበር ዘሕፍር ነገር ከምዘይኮነ ንምምሃርን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ቤት ትምህርቲ ብምኻድ ናይ ምንቃሕ ስራሕ ኣብ ምክያድ ትርከብ። ብተወሳኺ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ቤት ትምህርቲ ናይ ደቂኣንስትዮ ጉጅለታት ክጣየሳ ትገብር ከምዘላ ትዛረብ። ንደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ እውን መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ኣብ ዝውድኣሉ እዋን ብዘይ ዝኾነ ሕፍረት ንስድራቤተን ንምሕታት ትብዓት ክረኽባ ትምህር ኣላ። ኣብ ሰሜን ሽዋ ኣብ ዝርከባ 18 ኣብያተ ትምህርቲ ንደቂ ኣንስትዮ ተማሃሮ መናፅሂ ክትህብ ምኽኣላ ጽቡቕ ውጽኢት ዝረኣየትሉ ብምዃኑ፡ ነዚ ወፍሪ ክትቅጽሎ ሕጂ’ውን ተገዳስነት ኣለዋ። “ኣብዚ እዋን ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረ ብዝሰፍሐ ይሰርሕ ኣለኹ፤ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ’ውን ጎስጓስ ነካይድ ኣለና። ጽቡቕ ሓገዝ ብምትእኽኻብ ጸገም ደቂ ኣንስትዮ ተማሃሮ ብግቡእ ክሳብ ዝፍታሕ፡ ንኹለን እኳ እንተዘይከኣልና ግን ድማ ናብ ብዙሓት ንምብጻሕ ንሰርሕ ኣለና" ብምባል ንፃዕርታት ትገልፅ። ዶክተር ደራርቱ ነዚ ናይ መናፅሂ ቀረብ ንምምላእ ብቐጻሊ ካብ ሰባት ደገፍ ምሕታት ኣጸጋሚ ምዃኑ ትግንዘብ’ያ ዘላቒ ፍታሕ ንምርካብ ብዝብል ድማ፡ ተሓፂቡ ዳግማይ ኣብ ረብሓ ዝውዕል ዓይነታት መናፅሂ ወርሓዊ ጽግያት ተበጻሒ ኣብ ምግባር ትሰርሕ ኣላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣብ ሓድሽ ዓመት ንመንእሰያታ ኮንዶም ብናጻ ክትህብ ዝወሰነት ሃገር

መንእሰያት ፈረንሳ ብጾታዊ ርክብ ንዝመሓላለፉ ሕማማት ንምክልኻል ካብ ዝመጽእ ዘሎ ወርሒ ጥሪ ጀሚሮም ኮንዶም ብናጻ ክረኽቡ መንግስቲ እታ ሃገር ወሲኑ'ሎ። ፕረዚደንት ፈረንሳ፡ ብሓሙስ ንጥዕና መንእሰያት ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ'ዩ ነቲ ውሳነ ኣፍሊጡ። ኢማኑዌል ማክሮን ከምዝበሎ፡ ካብ 18 ክሳብ 25 ዓመት ዝዕድሚኦም መንእሰያት ናብ ፋርማሲታት ብምኻድ ኮንዶማት ብናጻ ክወስዱ ክኽእሉ'ዮም። እቲ ስጉምቲ "ንእሽቶ ሰውራ ኣብ ምክልኻል ጥንሲ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። ፈረንሳ፡ ኣብ 2020 ከምኡ'ውን ኣብ 2021 ዝተራእየ ብጾታዊ ርክባት ዝመሓላለፍ ሕማማት ብ30 ሚእታዊት ወሲኹ ነይሩ። እዚ ሓድሽ ስጉምቲ፡ ኣካል ናይቲ ነቲ ጸገም ንምቁጽጻር ዝውሰድ ዘሎ ዝተፈላለየ ተበግሶታት ኮይኑ፡ መከላኸሊ ጥንሲ ብቐሊሉ ንምርካብ ዝዓለመ'ዩ። ኣብ 2018 መንግስቲ ፈረንሳ፡ ነቶም ብትእዛዝ ሓካይም ወይ መሕረስቲ ኮንዶም ዝዓደጉ ሰባት ዋጋ ናይቲ ዝገዝእዎ ኮንዶም ክኸፍል ወሲኑ ነይሩ። ኣብ ፈለማ ናይዚ ዝውዳእ ዘሎ ዓመት ድማ፡ መከላኸሊ ጥንሲ ክሳብ 26 ዓመት ዝዕድሚአን ኩለን ደቂኣንስትዮ ብናጻ ክወሃብ ተወሲኑ። እቲ ስጉምቲ ንኣስታት ሰለስተ ሚልዮን ደቂኣንስትዮ ዕድል ዝፈጠረ'ዩ። ኣቐዲሙ ካብ 18 ዓመት ንታሕቲ ንዝኾና ደቂ ኣንስትዩ እቲ ዕድል ተዋሂቡ ነይሩ'ዩ። ፕረዚደንት ማክሮን ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ተወሳኺ መብርሂ፡ እቲ ስጉምቲ ንበይኑ ዘይኮነ ኣካል ናይቲ ዝውሰድ ዘሎ ካልእ ናይ ጥዕና ተበግሶታት ምዃኑ ጠቒሱ። ገለ ካብቲ ካልእ ተበግሶታት፡ ኩለን ደቂኣንሰትዮ ህጹጽ መከላኸሊ ጥንሲ ብናጻ ካብ ፋርማሲታት ክወስዳ፡ ከምኡ'ውን ነተን ካብ 26 ዓመት ንታሕቲ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ብዘይ ትእዛዝ ሓኪም ብናጻ መርመራ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፍ ሕማማት (ብዘይካ ኤች-ኣይ-ቪ) ክግበረለን ዝብሉ ይርከብዎም።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ስኮትላንድ ደቂኣንስትዮ መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ብነፃ ክቐርበለን ወሲና

ስኮትላንድ ደቂኣንስትዮ ፍርያት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ብነፃ ክቐርበለን ዝድንግግ ሕጊ ኣፅዲቓ። ካብ ሰኑይ ጀሚሩ ኣብ ግብሪ ዝወዓለ ሓድሽ ሕጊ ብምውፃእ፡ መሰል ነፃ ፍርያት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ክኽበር ዝገበረት ፈላመይቲ ሃገር ኮይና'ላ። ብመሰረት እቲ ሕጊ ድማ ኣብያተ ምኽርን ትካላት ትምህርትን እቲ ፍርያት ንዘድልየን ደቂኣንስትዮ ብነፃ ከቕርባ ክግደዳ እየን። ካብ 2017 ጀሚሩ፡ ነቲ ፍርያት ኣብ ህዝባዊ ቦታታት ንምቕራብ ኣስታት 27 ሚልዮን ፓውንድ ወጻኢ ኮይኑ ኣሎ። ኣባል ሰልፊ ኤምኤስፒ ሞኒካ ሌኖን እቲ ብ2020 ኣብ ባይቶ ስኮትላንድ ብሙሉእ ድምጺ ዝተደገፈ ሕጊ ንኽወጽእ ጎስጓስ ኣካይዳ እያ። ሌኖን፡ "ከባብያዊ ሹመኛታትን መሻርኽቲ ትካላትን እቲ ሕጋዊ መሰል ነጻ ፍርያት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ክውን ንምግባር ኣበርቲዖም ሰሪሖም" ትብል። እዚ ውሳነ ድማ ንጎስጎስቲ ክብሪ ወርሓዊ ፅግያት ዓቢ ምዕራፍ ከምዝኾነ ተዛሪባ። "ቅልውላው ዋጋ መነባብሮ ኣብ ዝውስኸሉ ዘሎ እዋን፡ ሕጊ ነፃ ፍርያት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ምፅዳቕ ማለት፡ ፖለቲከኛታት ነቲ ዘገልግልዎ ህዝቢ ጽቡቕ ንምግባር ምስዝክእከቡ  እንታይ ውጽኢት ክርከብ ከም ዝኽእል ዘርኢ ናይ ተስፋ መብራህቲ'ዩ" ክትብል'ውን ወሲኻ ገሊፃ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ንዘጋጥም ድኽነት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ንምምካት ዝሰርሕ 'ሄይ ገርልስ' ዝተብሃለ ማሕበራዊ ትካል፡ ልክዕ ከምቲ ሶፍት ኣብ ህዝባዊ ሽቓቕ ዝቕመጥ እቲ ፍርያት እውን ብኸምኡ መልክዑ ተበጻሒ ክኸውን ከምዘለዎ ይሕብር። ጆርጂ ኒኮልሰን ካብ ሄይ ገርልስ፡ ንሬድዮ ቢቢሲ ጉድ ሞርኒንግ ስኮትላንድ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ትካል ቅድሚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ መጽናዕቲ ከምዘካየደ ብምዝኽኻር ኣብ ስኮትላንድ ካብ ኣርባዕተ ደቂ ኣንስትዮ እታ ሓንቲ ኣብ ገለ እዋን ድኽነት ፍርያት መናፅሂ ከምዘጋጠማ ከምዝተገንዘቡ ተዛሪባ። "ብዙሓት ኣዴታት ንደቀን ንምምጋብ ክብላ ብዘይ መናፅሒ ወርሓዊ ጽግያት ዝኸዳ ኮይነን ከም ኣብ ካልሲ ዝተመልአ ጋዜጣ ወይ ካልእ ነገራት ክጥቀማ ንሰምዕ ኢና" ትብል ነቲ ዘሎ ፀገም ክተረድእ። ኒኮልሰን ወሲኻ፡ ስኮትላንድ ነጻ ናይ እዋን ወርሓዊ ፅግያት መናፅሂ ፍርያት ንምቕራብ ዝወሰነት ኣብ ዓለም ናይ መጀመርታ ሃገር ምዃና "ናይ ብሓቂ ዓቢ ምዕራፍ"  ክትብል ገሊጻቶ። ጸሓፊት ማሕበራዊ ፍትሒ ስኮትላንድ ሾና ሮቢሰን ብወገና፡ እቲ ፍርያት ብናጻ ተበጻሒ ምግባር "ንማዕርነትን ክብርን መሰረታዊ እዩ" ኢላ። ንሳ ወሲኻ፡ "ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ብምውሳድ ኣብ ዓለም ፈላሞት ብምዃንና ሕቡናት ኢና" ክትብል ተዛሪባ። ዝኾነት ትኹን ጓልኣንስተይቲ ፍርያት መናፅሂ ወርሓዊ ፅግያት ክትረክብ ኣብ ዘይትክእለሉ ኩነታት ክትህልው ድልየት ከምዘይብሎም እውን ወሲኻ ሓቢራ። ሻውና ጋንትለት ፈለማይ ወዳ ድሕሪ ምውላዳ ብስእነት መናፅሒ ወርሓዊ ፅግያት ትጸገም ከምዝነበረት ትገልፅ። ንሳ ንቢቢሲ ስኮትላንድ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ ብፍላይ ድሕሪ ምውላዳ ናይ ጥዕና ጸገም ምስ ኣጋጠማ፡ ነቲ ፍርያት መናፅሂ ንምዕዳግ ፋይናንሳዊ ፀገማት የጋጥማ ምንባሩ ተዘሪባ። "ክትወልዲ ከለኺ እንታይ ከም ዘጋጥም፤ ኣየናይ ነገር እዩ ንቡር፤ እንታይ ክትጽበ ከም ዘለካ ምሉእ ብምሉእ ዝነግረካ ሰብ የለን" ትብል። "እቶም ፍርያት ንምርካብ ኣብ ኣዕሩኽተይን ቤተሰብን ክምርኮስ ነይሩኒ"

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቀ'ንስትዮ ስለምንታይ ካብ ተባዕትዮ ንላዕሊ ይቑጥዓ?

ሓደ ኣብ ጉዳይ ቍጥዐ ኣድሂቡ ዝተኻየደ ዓለምለኻዊ መጽናዕቲ፡ ስለምንታይ እየን ደቀ'ንስትዮ ልዕሊ ደቂተባዕትዮ ቍጥዕ ቍጥዕ ከምዝብላ ኣመልኪቱ'ሎ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣውሮጳውያን ደቂ ተባዕትዮ ዘይክንሸብሉን ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብሰፊሕ ዝዝውተረሉን ምኽንያት እንታይ'ዩ?

ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ኤውሮጳ ልሙድ ኣይኰነን። ኣብ ኣፍሪቃ፣ ኣመሪካን ሃይማኖት እስልምና ኣብ ዝኽተላ ሃገራትን ድማ፡ ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ምስ ባህልን እምነትን ዝተትሓሓዘ እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ጋዛ ዘለው 99.9 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ተኸንሺቦም’ዮም። ኣብ ሞሮኮን ኣፍጋኒስታንን ድማ ልዕሊ 99 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ዝተኸንሸቡ’ዮም። 'ወርልድ ፖፒዩሌሽን ረቪው' ዝተባህለ መርበብ ሓበሬታ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 92 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ፡ ኣብ ኤርትራ ድማ ልዕሊ 97 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ከም ዝኽንሸቡ ይሕብር። ብኣንጻሩ ኣብ ኣውሮጳን ደቡብ ኣመሪካን፡ ቑጽሪ ዝኽንሸቡ ደቂ ተባዕትዮ ብሚኢታዊት ክርአ እንከሎ ትሕቲ ባዶ'ዩ። ስለ ምንታይ? ጥቕሚ ምኽንሻብ እንታይ እዩ? ጐናዊ ሳዕቤንከ ይህልዎ'ዶ? ንዝብሉ ሕቶታት ዝወሃብ ምላሽ ክትፈልጡ ትደልዩ ትዀኑ ኢኹም። ዶክተር ባእደ ለማ፡ ኣብ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ኣዳማ ክኢላ ሻንብቆታት ሽንትን ናይ ምርባሕ ኣካላት ደቂ ተባዕትዮን [ዩሮሎጂስት] እዩ። ንሱ፡ ቅድሚ ረብሓን ሳዕቤንን ምኽንሻብ ምርኣይና ከመይ ተጀሚሩ ዝብል ምፍላጥ ኣገዳሲ'ዩ ይብል። ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ብርክት ዝበላ ሃገራት ዘሎ ኣጀማምራ ምኽንሻብ ምስ ሃይማኖትን ባህልን ዝተኣሳሰር እዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተኻየዱ መጽናዕታት ድማ፡ ምኽንሻብ ምስ ዝርግሐ ቫይረስ ኤችኣይቪ ዘለዎ ምትእስሳር ዘርእዩ ምዃኖም እቲ በዓል ሞያ ይገልጽ። ምስ ዘይተኸንሸቡ ክነጻጸር ከሎ፡ ዝተኸንሸቡ ደቂ ተባዕትዮ ንሕማም ኤችኣይቪ ናይ ምቅላዕ ዕድሎም ካብ 50 ክሳብ 60 ሚኢታዊት ዝጎደለ እዩ። ነዚ መጽናዕቲ መሰረት ብምግባር ክኣ፡ ደቂ ተባዕትዮ ክኽንሸቡ ምኽሪ ክወሃብ ከም ዝተጀመረ ዶክተር ባእደ ይዛረብ። “[ምኽንሻብ] ብፍላይ ኣብ ውሽጢ ውልቃዊ ጽርየቱ ክሕሉ ኣብ ዘይኽእል ሕብረተሰብ ዝኽንሸቡ ደቂ ተባዕትዮ ክሳብ መንሽሮ ዝበጽሕ ረኽሲ [ኢንፌክሽን] ንምክልኻል ክጠቕሞም ይኽእል’ዩ” ይብል። ምኽንሻብ፡ ብፍላይ ምስ ዕልቦ [Foreskin] ብዝተሓሓዝ ዝመጽኡ ሕማማት ከም ዝከላኸል የረድእ። እዚ፡ ኣብ ሃገራት ምዕራብ ካብ ጽልዋ ሃይማኖትን ባህልን ውጽእ ዝበለ ስለ ዝዀነ፡ ብዙሕ ተቐባልነት ከም ዘይብሉ ዶክተር ባእደ ተዛሪቡ። ቫቲካን፡ ኣብ ዓለም እቲ ዝተሓተ ቑጽሪ ዝተኸንሸቡ ደቂ ተባዕትዮ ዘለዋ ሃገር ከም ዝዀነት መረዳእታታት የመልክቱ። ኣብ ሕክምና ከም ኣብነት ኣብ እትለዓል ደቡብ ኣመሪካዊት ሃገር ኲባ ዘሎ ዝርግሐ ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ክርኣይ እንከሎ፡ 0.10 ሚኢታዊት ጥራይ እዩ። ኣብ ፖርቹጋል 0.6%፣ ጃፓን 9%፣ ፈረንሳ 14%፣ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ድማ 20 ሚኢታዊት እዩ። በዚ መሰረት፡ ዝልዓለ ቑጽሪ ዝተኸንሸቡ ደቂ ተባዕትዮ ዘለወን ሃገራት ብብዝሒ ተኸተልቲ እምነት እስልምና ዘለወን እየን። ካብኡ ሓሊፉ፡ ኣብ ከም ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምኡ'ውን ናይጀሪያ ዝኣመሰላ ሃገራት ኣፍሪቃ ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ዝተኸንሸቡ እዮም። ሃገራት ኣውሮጳ፡ ዋላ'ውን እምነት ክርስትና ዝኽተላ እንተዀና፡ ምኽንሻብ ሃይማኖታዊ ግቡእ ገይረን ከም ዘይወስድኦ ዶክተር ባእደ ገሊጹ። ስለዚ ምኽንሻብ፡ "ሃይማኖታውን ስነፍልጠታውን ድጋፍ ስለ ዘይብሉ ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ኣይኽንሸቡን። ካብዚ ብዝብገስ ኣብ ገለ ቦታታት ዝተኸልከለ'ዩ" ይብል። መብዛሕትኦም ሃይማኖት ክርስትና ኣብ ዝኽተላ ሃገራት ዝውለዱ ደቂ ተባዕትዮ፡ ምስ ተወለዱ ኣብ ውሽጢ ሒደት መዓልታት እዮም ዝኽንሸቡ። እዚ፡ ሕብረተሰብ ካብ ውሉድ ወለዶ ሒዙዎ ዝመጽአ ባህላዊ ስርዓት፡ ብልምዲ ወይ ናይ ባህሊ ሓኪም ብዝብሃሉ ውልቀሰባት እዩ ዝፍጸም። ባህላዊ ክሽቦ ደቂ ተባዕትዮ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሃይማኖታዊ ድሕረ ባይታ ዘለዎ ኰይኑ ኣብዚ ዘመን መብዛሕትኦም ተኸተልቲ እምነት እስልምናን ኣይሁድን ደቂ ተባዕትዮ ደቈም የኸንሽቡ። ሓበሬታ ውድብ ጥዕና ዓለም ከም ዘመልክቶ፡ ኣብ ዓለም 30 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ይኽንሸቡ፤ ካብዚኦም እቶም ክልተ መሰለስ ተኸተልቲ እምነት እስልምና እዮም። ኣብ ሃይማኖት እስልምና፡ ስነ ስርዓት ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ፡ 'ታሄራ' ተባሂሉ ይጽዋዕ፤ ምንጻህ ማለት እዩ። ኣብ ውሽጢ እምነት ኣይሁድ ድማ፡ ደቂ ተባዕትዮ ምስ ተወለዱ ኣብ ሻምናይ መዓልቶም ይኽንሸቡ። ተኸተልቲ እምነት ሂንዱን ቡድሃን’ውን ይኽንሸቡ’ዮም። ኣብ ግብጺ ምእመናን ቤተ ክርስቲያን ኮፕቲክ፣ ኣብ ኢትዮጵያ ኤርትራን ድማ ኣመንቲ ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስቲያን ተዋህዶ ነዚ ጥንታዊ ስርዓት ኣይሁዳውያን ይኽተሉ። ኣብ ኬንያ ናይሮቢ፡ ጸሓፊ ቤተ ክርስቲያን መድሃኒኣለም ሊቀ ስዩማን ቀሺ ኣክሊሉ ገብረስላሰ፡ ኣብ ውሽጢ ተኸተልቲ እምነት ክርስትና ክሽቦ ደቂ ተባዕትዮ ኣስገዳድ ዝነበረሉ እዋን ነይሩ'ዩ ይብሉ። እዚ ብፍላይ ኣብ ብሉይ ኪዳን "ዘይተኸንሸበ ኣይድሕንን፤ ናይ እግዚኣብሄር ህዝቢ ዘይኰነ ኣህዛብ'ዩ" ብምባል ምልክት ተገይሩ ይወሰድ ከም ዝነበረ ይጠቅሱ። እስራኤላውያን፡ ዘይተኸንሸበ ወዲ ኣብርሃም ስለ ዘይብሃልን ስለ ዘይድሕንን፡ ክኽንሸቡ ግድን ስለ ዝነበረ ሕጂ'ውን ነቲ ስርዓት ከም ዝትግብሩዎ ቀሺ ኣክሊሉ የረድኡ። ድሕሪ ልደተ ክርስቶስ ግን፡ እዚ ኣብ ብሉይ ኪዳን ካብ ዝተረፉ ስርዓታት ሓደ ስለ ዝዀነ፡ ብሃይማኖታዊ ስርዓት ምኽንሻብ ወዲ ተባዕታይ ግዴታ ከም ዘይኰነ ኣብሪሆም። ኣብቲ ግዜ፡ ካብ ግሪኽን ማእከላይ ምብራቕን ክርስትና ተቐቢሎም ናብ እስራኤል ዝኸዱ ዝነበሩ ሰባት ዘይተኸንሸቡ ስለ ዝነበሩ፡ ንስኻትኩም ኣይተኸንሸብኩምን፣ ኣይትድሕኑን ኢሎም ኣይሁዳውያን ይነቕፉዎም ነይሮም። ሽዑ ቅዱስ ጳውሎስ፡ ክርስትና ኣብ ዘስፋሕፍሐሉ እዋን “ምኽንሻብን ዘይምኽንሻብን ኣይጠቅምን፤ ብክርስቶስ ዝኣመነ ይድሕን” ኢሉ ከም ዘምሃሮም እታ ቤተ ክርስቲያን ትጠቅስ። “ሕጂ፡ ብክርስቶስ ምእማንን ምጥማቕን እዩ ምልክት ድሕነት። ስለዚ ወዲ ተባዕታይ ዋላ  እንተዘይተኸንሸበ ኣብ እምነቱ ዝፈጥሮ ጸገም የለን። ኣብ ሃገርና ግን ዘይምኽንሻብ ከም ነውሪ’ዩ ዝቑጽር። እዚ ንሕና’ውን ብሉይ ኪዳን ተቐቢልና ስለ ዝነበርና፡ እቲ ባህሊ ምትራፍ ከቢዱ እምበር ምስ ክርስትና ዘተኣሳስር ነገር የብሉን” ይብሉ ቀሺ ኣክሊሉ። ገለ ክፋላት ሕብረተሰብ ዓለም ድማ፡ ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ምልክት መሰጋገሪ ንዓቕመ ኣዳም ዝበጽሐ ወዲ ተባዕታይ ገይሮም ይወስዱዎ። ኣብ ትሕቲ ሰሃራ ዝርከባ ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ኣመሪካ፣ ደሴታት ፓስፊክን ፖሊኔዥያን ዝነብሩ ሕብረተሰብ፡ ባህላዊ ግቡእ ንምፍጻም ብዝብል ንኣሽሓት ዓመታት ክሽቦ ደቂ ተባዕትዮ ክፍጽሙ ጸኒሖም። እዚኦም፡ ክሽቦ ባህላዊ ስነ ስርዓት ገይሮም ክወስዱዎ እንከለው፡ ካብዚ ብዝብገስ ዝርግሐ ክሽቦ ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ሃገር ኣብ ዝነብር ህዝቢ ዝተፈላለየ ምዃኑ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ንኣብነት፡ 84 ሚኢታዊት ደቂ ተባዕትዮ ኬንያ ተኸንሺቦም’ዮም፤ እንተዀነ እዚ ሉዎን ቱርካናን ተባሂሎም ኣብ ዝጽውዑ ዓሌታት ኣዝዩ ዝተሓተ እዩ። ብተወሳኺ ኣባላት ማሕበረሰብ ሉዎ ኣብ ዝነብሩሎም ከባቢታት ኡጋንዳን ደቡብ ሱዳንን ዝርከቡ ደቂ ተባዕትዮ ኣይኽንሸቡን። ኣብ ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ ዘለዋ ሃገራት ድማ፡ ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ዝርግሐ ኤችኣይቪ ንምንካይ ይሕግዝ’ዩ ብዝብል ኣካል ጥዕና ማሕበረሰብ ተገይሩ ዓብዪ ጐስጓስ ይግበረሉ። “ኣነ፡ ምኽንሻብ ኣይምዕድን” ይብል ዶክተር ባእደ። ናይዚ ምኽንያት ከረድእ እንከሎ፡ “ክሽቦ ብሕክምና ግዴታ ስለ ዘይኰነ፡ ሰባት ክኽንሸቡ ኣለዎም ኣይብልን። ግን ክኣ ኩነታት እቲ ሕብረተሰብ ኣብ ግምት ብምእታው ደቂ ተባዕትዮ እንተተኸንሸቡ’ውን ኣይቃወምን” ኢሉ። ረብሓታት ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ከንጠቅስ እንካብ ጸናሕና፡ ጐናዊ ሳዕቤንከ ይህልዎ’ዶ? ኢልና ክንሓትት ግድን እዩ። እቲ ክኢላ “እወ! ሳዕቤን ክህልዎ’ዩ” ይብል። ዶክተር ባእደ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ምኽንሻብ ደቂ ተባዕትዮ ብሰብ ሞያ ሕክምና ኣይኰነን ዝፍጸም። ስለ ዝዀነ ድማ፡ እቲ ስነ ስርዓት ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን ብልዕቲ ወዲ ተባዕታይ ክደሚ ስለ ዝኽእል፡ ረኽሲ ከጋጥም ከም ዝኽእል ይሕብር። ካብኡ ሓሊፉ፡ ትኽክለኛ ዘይኰነ ኣካል'ውን ክቑረጽ ይኽእል'ዩ። እዚ፡ ኣብ ትካል ሕክምና ዝወሃብ እንተዀይኑ ግን፡ ተመሳሰልቲ ሓደጋታት ዘጋጥምሉ ዕድል ትሕቲ ሓሙሽተ ሚኢታዊት'ዩ ይብል። "እቲ ዕልቦ ልዕሊ ዓቐን እንተተሳሒቡ ሓደጋ ከብጽሕ ይኽእል'ዩ"። ዶክተር ባእደ ወሲኹ፡ ክኽንሸቡ ዘይግብኦም ህጻናት ከም ዘለው ይጠቅስ። ክኽንሸቡ ዘይብሎም ክብሃል እንከሎ፡ ብሕክምና ተራእዮም ዘይኽንሸቡ ህጻናት ማለት'ዩ። ንኣብነት 'ሄሞፊሊያ' ዝብሃል ሕማም ኣሎ። እዚ ብተወርሶ'ውን ክመጽእ ስለ ዝኽእል ህጻናት ናይ ምጥቃዕ ዕድል ኣለዎ። ስለዚ እዚ ሕማም ዘለዎም ሰባት ክኽንሸቡ ኣይምክርን። ብባህላዊ መገዲ ዝፍጸም ክሽቦ ግን ነዚ ኣብ ግምት ዘእተ ኣይኸውንን። ገለ ሕክምናዊ ጸብጻባት ድማ፡ ክሽቦ ደቂ ተባዕትዮ ዕግበት ጾታዊ ርክብ ክንኪ ከም ዝኽእል ይጠቅሱ ይብል ዶክተር ባእደ። ክሽቦ፡ ኣብ ክልቲኡ ጾታ ዝፍጸም ስርዓት’ዩ። ይኹን’ምበር፡ ኣብ ልዕሊ ጓል ኣንስተይቲ ዝፍጸም ክሽቦ፡ ኰነ ተባሂሉ ናይ መራብሒ ኣካላ እዩ ዝቑረጽ። በዚ ምኽንያት፡ ክሽቦ ጓል ኣንስተይቲ ኣካላውን ኣእምሮኣውን ጉድኣት ስለ ዘስዕብ ሕቡራት ሃገራት እቲ ተግባር ብደረጃ ዓለም ጠጠው ክብል የተሓሳስብ። እቲ ትካል ብ2019 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ዓለም ኣስታት 200 ሚሊዮን ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ከም ዝተኸንሸባ ገሊጹ ነይሩ። እዚ፡ ኣብ ኣስታት 30 ሃገራት ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ብሰፊሑ ዝርአ ኰይኑ፡ ኣብ ኤስያን ደቡብ ኣመሪካን ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ’ውን ይኽንሸባ እየን። ሕቡራት ሃገራት ከም ዝብሎ፡ ኣብ ኤውሮጳ፣ ሰሜን ኣመሪካ፣ ኣውስትራሊያን ኒውዝላንድን ዝነብሩ ስደተኛታት ሕጊ እተን ሃገራት ጥሒሶም ደቂ ኣንስትዮ የኸንሽቡ’ዮም።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


መሰል ምንጻል ጥንሲ ክኽበር ዝፅውዓ ኣሽሓት ኣመሪካውያን ተቓውሞ የስምዓ ኣለዋ

ቀዳም ኣብ ርእሰ ከተማ ኣሜሪካ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተለወጠ ናይ ምንጻል ጥንሲ መሰላት ብምቅዋም ድምፆም ኣስሚዖም። እቲ ን ኣስታት 50 ዓመታት ዝፀንሐ ምንጻል ጥንሲ ዝፈቅድ ዝነበረ ሕጊ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ካብ ዝስረዝ ድሕሪ ክልተ ሰሙን እዩ እዚ ሰልፊ ተኻይዱ። እቶም ተቓወምቲ "ኣይንምለስን ኢና" እናበሉ ኣብ ከባቢ ዋይት ሃውስ ዝተኣካቡ ኮይኖም ገሊኦም እውን ንብዓሎም ምስቲ ኣፍ ደገ ክኣስሩ ተራእዮም። ብግምት 10,000 ዝዀኑ ሰባት ካብ መላእ ኣሜሪካ ከም ዝተኣከቡ እቶም ኣዳለውቲ ገሊጾም። ጓል 33 ዓመት ሎረን ፒርስ ኣብቲ ሰልፊ ንኽትሳተፍ ካብ ዳላስ ኣስታት 2,100 ኪሎ ሜተር ተጓዒዛ እያ መፂኣ። " ንዓይ ኣብ ሰብነትና ናይ ምውሳን መሰረታዊ መሰል ክኽበር ካብ ምቅላስ ዝበልፅ ጉዳይ የለን። እዚ ከዓ ማእሰርቲ ዘኸትል እንተድኣ ዀይኑ ድልውቲ እየ" ትብል። ፒርስ ትነብረላ ግዝኣት ቴክሳስ ሓንቲ ካብተን ምንጻል ጥንሲ ዝተኸልከለለን 10 ግዝኣታት ኣሜሪካ እያ። መብዛሕትኦም ምንጻል ጥንሲ ከም "ቅትለት" ዝቖፅርዎ ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ወፈራ ዘካይዱ ሰባት፡ ነቲ ብቤት ፍርዲ ዝተወሰነ ውሳነ ብታሕጓስ'ዮም ተቐቢሎምዎ። ፒርስ ልክዕ ከምቶም ኣብ ዋይት ሃውስ ዝተኣከቡ ብዙሓት ሰባት ንፕረዚደንት ጆ ባይደንን ምምሕዳሩን እቲ መሰል ንክኽበር ዝያዳ ጻዕሪ ብዘይምግባሮም ከም ዝተበሳጨወት ትገልጽ። ፕረዚደንት ባይደን ካብ ደለይቲ ለውጢ ንዘጋጠሞ ጸቕጢ ስዒቡ፡ ኽፍሊ ጥዕና ንምንጻል ጥንሲ  ዝከላኸለሉ ቐንዲ መምርሒ ብዓርቢ ፈረሙ እዩ። ስልጣን እቲ ፕረዚደንት ግን ድሩት 'ዩ፤ ንሕጊ ኮንግረስ ሓሊፉ ነቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዘውጽኦ ሕጊ ከልዕሎ ኣይክእልን። ፈጻሚት ዳይረክተር ወመንስ ማርች፡ ሬቸል ኦሊሪ ካርሞና፡ "ስልጣኑ ድሩት ከምዝኾነ ንፈልጥ ኢና፤ እንተዀነ ግን ብዝተኽኣለ መጠን ነቲ ስልጣን ክጥቀመሉ ኢና እንደልዮ" ትብል። "ፕረዚደንት ባይደን ኣብታ ሃገር መሰል ምንጻል ጥንሲ ዝሕሉ ስጕምትታት ንኽወስድ ኢና እንጽውዖ ዘለና። ኣብ ስልጣኑ ኮይኑ ገለ እኳ ክገብር እንተዘይክኢሉ ኸኣ [ከማና] ናብ ጐደናታት ይውጻእ" ኢላ። ካብ ቨርጂንያ ዝመጸት ጓል 56 ዓመት ሄለን ሚለር "ቅዋማዊ መሰል ክኽልከል እዚ ንፈለማ ግዜ እዩ። ንኣዋልድ ደቅና፣ ንደቅናን ንህይወትናን ክንብል ኢና ወፂና ዘለና" ትብል ሓቢራ። ኣስታት 40 ሚልዮን ዝዀና ደቂ ኣንስትዮ ካብ ዝቕጽል ሰሙናት ጀሚሩ ግልጋሎት ምንጻልጥንሲ ከምዝስእና ይግመት። ኣብቲ ተቓውሞ ምስ ጓላ ሊሳ ዝተሳተፈት ሞሪስ፡ ነታ ጓል 16 ዓመት ዝኾነት ጓል ጓላ ክትብል ካብ ፐንሲልቫንያ ከምዝመጸት ትዛረብ። "ከምቲ ኣነ ዝነበረኒ ዓይነት ምርጫ ኽህልዋ ይደሊ እየ" ትብል። ጡረታ ዝወጸት ሞሪስ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ንመሰል ምንጻል ጥንሲ ኣፍልጦ ክህብ ከሎ ጓል 26 ዓመት እያ ነይራ። ብህይወት ክሳብ ዘላ እዚ መሰል ክቕየር ዝብል እምነት ከምዘይነበራ ብምሕባር "እታ ሃገር ናብ ግጉይ ኣንፈት ትጐዓዝ ከምዘላ ይስምዓኒ" ኢላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ሄፓታይተስ ከም ዘለኒ ምስተነገርኩ፡ ሽዑ ዝመውት'ዩ መሲሉኒ'

"ዝመውት ዘለኹ መሲሉኒ፣ ኣዝየ እየ ፈሪሐ ነይረ”። ቬትናማዊት ላይን ትራን፡ ጓል 18 ዓመት መንእሰይ ኰይና ሕማም ሄፓታይተስ ቢ ከም ዘለዋ ዝፈለጠትላ መዓልቲ፡ ፈጺማ ኣይትርስዓን። “ኣብ ቬትናም፡ ሄፓታይተስ ቢ፡ 'ነድሪ ጸላም ከብዲ' ተባሂሉ'ውን ይጽዋዕ እዩ” ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። “ኣብ ሽዱሽተ ዓመተይ፡ እኖ ሓጎይ ብመንሽሮ ጸላም ከብዲ ሞይታ፤ ናተይ ዕጫ እውን ከምኡ ዝኸውን'ዩ መሲሉኒ ነይሩ።” እንተዀነ ድሮ 20 ዓመታት ሓሊፉ፤ ላይን ድማ ብዛዕባ ሄፓታይተስ ዝበሃሉ ግጉያት ሓበሬታታትን ምግላልን ንምእራም ትቃለስ ኣላ። እቲ ሕማም ኣለካ ማለት ከምቲ መጀመርታ ዝመስላ ዝነበረ ፍርዲ ሞት ከምዘይኰነ እውን ትገልጽ። ሄፓታይተስ ሓፈሻዊ መጸውዒ ነድሪ ጸላም ከብዲ እዩ። ኤ፡ ቢ፡ ሲ፡ ዲ ን ኢን ዝበሃሉ ልሙዳት ዓይነታት እቲ ሕማም ድማ፡ ነናይ ባዕሎም ብዝዀኑ ረኽሲታት ቫይረስ ዝብገሱ እዮም። ከበድቲ ረኽሲታት ሄፓታይተስ ቢ ን ሲ ን በሰላ ጸላም ከብድን መንሽሮ ጸላም ከብድን ከስዕቡ ይኽእሉ። ጸብጻባት ውድብ ጥዕና ዓለም ከምዝሕብርዎ፡ ኣብ 30 ካልኢት፡ ብውሑድ ሓደ ሰብ ብሄፓታይተስ ይመውት። በዚ መሰረት በብዓመቱ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት በዚ ሕማም ይሞቱ ማለት እዩ። እዚ ድማ ብሕማማት ኤችኣይቪን ዓሶን ተደሚሩ ካብ ዝሞቱ ሰባት ይበዝሕ። ኣብ መላእ ዓለም ልዕሊ 350 ሚልዮን ሰባት ብዝተፈላለዩ ዓይነታት ሄፓታይተስ ከምዝተሓዙ ጸብጻባት ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክቱ። ብዛዕባ ሕማም ሄፓታይተስ ግንዛበ ንምፍጣር፡ ንምክልኻልን ምሕካምን ዓሊሙ በብዓመቱ 28 ሓምለ መዓልቲ ሄፓታይተስ ይኽበር እዩ። “ካብቶም ምስ ሄፓታይተስ ቢ ዝብሩ ኣስታት 296 ሚልዮን ሰባት፡ እቶም ዝበዝሑ ኣብ እስያን ኣፍሪቃን ዝነብሩ ኰይኖም፡ 14 ሚልዮን ኣብ ኣውሮጳ፡ 5 ሚልዮን ድማ ኣብ ሰሜንን ደቡብን ኣመሪካ ይርከቡ” ይብል ፈጻሚ ዓለማዊ ጥምረት ሄፓታይተስ ኬሪ ጄምስ። ሄፓታይተስ መብዛሕትኡ እዋን ብረኽሲ ቫይረስ ዝመጽእ ኰይኑ፡ ንኬሚካላት፡ ኣልኮላዊ መስተታትን እጻትን ምቅላዕ ከምኡ እውን ብጀነቲካዊ ጸገማት ክስዕብ ይኽእል። ዝበዝሑ ሕሙማት ሄፓታይተስ ቀልጢፎም ምልክታት ኣየርእዩን እዮም። እቲ ዝበዝሕ ምልክት ክረኣዮም ዓሰርተታት ዓመታት ክወስድ ይኽእል እዩ። ማእከል ምቍጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ ካብ ዝዘርዘሮም ምልክታት እዚ ሕማም፡ ረስኒ፡ ድኻም፡ ምስኣን ሸውሃት፡ ስግድግድ (ዕውልውል)፡ ተምላስ፡ ቃንዛ ከብዲ፡ ጽልም ዝበለ ሕብሪ ዘለዎ ሽንትን ቃንዛ መላግቦን ይርከብዎም። ላይን ኣብ ሰሜናዊ ቬትናም ካብ ሓደ ትሑት መነባብሮ ዘለዎ ስድራ እያ ተወሊዳ። ኣብ ምረቓኣ ኣብ ኣውሮጳ ተወሳኺ ትምህርቲ ክትረክብ ዝሕግዝ ዕድል ትምህርቲ ረኺባ። ኰይኑ ግን ናብ ወጻኢ ንምኻድ ሕክምናዊ ምርመራ ኣብ ዝገበረትሉ፡ ሄፓታይተስ ከምዘለዋ ፈሊጣ። “እቲ ዶክተር ሄፓታይተስስ ስለዘለኒ ናብ ወጻኢ ክኸይድ ከምዘይክእል ነጊሩኒ” ትብል። ላይን፡ ሕማማ ክትዛረብ ስለዘይደለየት ብቤተሰባዊ  ምኽንያታት ነቲ ዕድል ትምህርቲ ከምዝገደፈቶ ነቶም ነቲ ዕድል ዘቕረቡላ ነጊራቶም። "ኣብ ቬትናም ብዙሕ ኣድልዎን ምጕናይን ነይሩ፤ ሄፓታይተስ ከምጽዩፍ ነገር ይረአ ነይሩ። ሰባት ምስ ኤችኣይቪ የተኣሳስርዎ ነይሮም፡” ትብል። ሄፓታይተስ ቢ ብቐሊሉ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፍ ኰይኑ፡ ንሳ ድማ ኣብቲ እዋን ኣይተመርዓወትን ነይራ። ኣብቲ እትነበረትሉ ማሕበረሰብ  ቅድሚ መርዓ ጾታዊ ርክብ ምፍጻም ከም ነውሪ እዩ ዝቝጸር። “ሄፓታይተስ ኣብቲ ማሕበረሰብ ብጽቡቕ ከምዘይርአ ተሰሚዑኒ፣ ስለዚ ንዝዀነ ሰብ ዘይምዝራብ መሪጸ።" ላይን በቲ ካብ ሓኪማ ዝረኸበቶ ሕክምናዊ ምኽሪ ከምዘይዓገበት እያ እትገልጽ። ድሕሪ ምረቓ ጽቡቕ ክፍሊት ዘለዎ ስራሕ ዝረኸበት ላይን፡ ንኣደኣ ናብ ምርመራ ክትወስዳ ወሲና። እቲ ምርመራ ነቲ ዝፈርሓቶ ዘረጋግጽ ነይሩ። ኣደኣ እውን እቲ ሕማም ተረኺብዋ። "ውጽኢት እቲ ምርመራ ምስነገርክዋ፡ ናባይ እናረኣየት ክምእትፈልጥ ነጊራትኒ። ናዓይ ነፍሰጾር ኣብ ዝነበረትሉ ዝፈለጠት እመስለኒ።” “ክሳብ ባዕለይ ዝፈልጦ ከይነገረትኒ ምጽናሓ ድማ ንርእሳ ወቒሳ።” እንተዀነ ኣደኣ መዓልታዊ ጸረቫይረስ መድሃኒት ትወስድን፡ ቀጻሊ ምርመራታት ትገብርን ነይራ። ዝተበከለ ደም ምቕባል፣ ብዝተበከሉ ሕክምናዊ ኣቝሑ ዝካየድ ሕክምና፣ ኣብ እዋን ወሊድ ካብ ኣደ ናብ ህጻንን ከምኡ'ውን ጾታዊ ርክብ ሄፓታይተስ ዝመሓላለፈሎም ልሙዳት ጠንቂታት እዮም። ላይን ቅድሚ መርዓኣ ንሕጹያ ሄፓታይተስ ከምዘለዋ ነጊራቶ። ይሕግዛ ከምዝነበረ እውን ትገልጽ። ተመርዕዮም ድማ ወሊዶም። “እቲ ሕማም ካብ ኣደ ናብ ህጻን ከምዝሓልፍ ፈሊጠ። ደቀይ መከላኸሊ ከም ዝረኽባ ገይረ። ሕጂ ክልቲአን ካብቲ ሕማም ናጻ እየን።” ኣብ መላእ ዓለም ልዕሊ 296 ሚልዮን ሰባት ብከቢድ ሄፓታይተስ ቢ ዝተታሕዙ ኰይኖም፡ መብዛሕትኦም ካብ ኣደ ናብ ህጻን ዝተመሓላለፉ እዮም። ውድብ ጥዕና ዓለም ከምዝሓበሮ፡ ኣብ 2019 ጥራሕ፡ ሄፓታይተስ ቢ ጠንቂ ሞት 820,000 ሰባት ኰይኑ እዩ። ንሄፓታይተስ ቢ ካብ 98 ክሳብ 100 ሚእታዊት ዝከላኸሉ ክታበታት ከምዘለዉ እዩ እቲ ውድብ ዝገልጽ። ብሄፓታይተስ ዲ ዝከላኸል ክታበት ግን የለን። ክታበት ሄፓታይተስ ቢ ንረኽሲ ሄፓታይተስ ዲ ዝከላከል ኰይኑ፡ ሄፓታይተስ ኤ እውን ናይ ባዕሉ ክታበት ኣለዎ። ንሄፓታይተስ ሲ ዝኸውን ክታበት እውን ኣብዚ እዋን የለን። ገለ ጸረቫይረስ ክኒናታት ግን ካብ ኣስታት 90 ሚእታዊት ሰባት ነቲ ረኽሲ ናይ ምውጋድ ዓቕሚ ኣለዎም። ንሄፓታይተስ ኢ ዝምልከት ድማ፡ ቻይና ንክታበቱ ኣፍልጦ ዝሃበት እንኮ ሃገር እያ። ላይን ደቃ ክታበት ክረኽባ ነፍስወከፈን 100 ዶላር ከፊላ እያ። መብዛሕትኦም ኣብ ኣፍሪቃን እስያን ዝርከቡ ስድራቤታት ግን ነዚ መጠን ክኸፍሉ ዓቕሚ የብሎምን። ኣብ ቀረባ እዋናት፡ ወሰኽ ጸሊም ከብዲ ህጻናት ዘጥቅዕ ዘይተፈለጠ ሕማም ኣብ መላእ ዓለም ተራእዩ እዩ። ክልተ ልሙዳት ቫይረሳት ተመሊሶም ምጥቃዕ ከምዝጀመሩ ድማ መጽናዕቲታት ይሕብሩ። ኣብዚ እዋን ኣብ 35 ሃገራት ብውሑድ 1,010 መልከፍቲታት ክዀኑ ከምዝኽእሉ ዝተገመቱ ርኽበታት ከምዘለዉ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ሄፓታይተስ ዋላ'ኳ ንሚልዮናት ዘጥቅዕ ሕማም እንተዀነ፡ ዝተወሃቦ ትዅረት ግን ብኣንጻራውነት ዝነኣሰ እዩ። ምስቲ ሕማም ዝተወለዱ ሰባት ቀልጢፎም ንሕማም መንሽሮ ዘይቃልዑ ምዃኖም፡ ነቲ ሕማም ብእዋኑ ንዘይምሕካምን ሸለል ክበሃልን ከምዝገበሮ እዩ ኬሪ ጄምስ ዝገልጽ። "መብዛሕትኦም በቲ ሕማም ዝጥቅዑ፡ ካብ ትሑት መነባብሮ ዘለዎ ማሕበረሰብ ምዃኖም'ውን ምኽንያት ክኸውን ይኽእል።” ላይን ንትምህርቲ ናብ ኣውስትራልያ ምስከደት፡ ግንዛበ ኣብ ምፍጣር ክትዋሳእ ጀሚራ። "ናብ ኣውስትራልያ ምስ መጻእኩ፡ ድሕሪ ኣርባዕተ ወርሒ፡ ምስ ሚኒስተራት መንግስቲ ቪክቶርያ ኮፍ ኢለ ተዘራሪበ።” ኣብዚ እዋን ድማ ተመኵሮኣ ንሕሙማት ተካፍል ኣላ። “ሓይሊ ከምዝረኸብኩ ይስመዐኒ። ብዛዕባ ሄፓታይተስ ክዛረብ ሓጐስ ይስመዐኒ። ዝሓብኦ ነገር የብለይን።” ኣብዚ እዋን ላይን ጓል 38 ዓመት እያ፤ ንመንእሰያት ድማ ዝስዕብ መልእኽቲ ተሕልፍ። “ ዓቢይ ጸገም ኣይኰነን፤ ምስ ሄፓታይተስ ክትነብሩ ትኽእሉ ኢኹም። ኣብ ሞያውን ውልቃውን ህይወትኩም ዕዉታት ክትኰኑ ትኽእሉ ኢኹም፡” ትብል።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ሶማላዊት ኣሜሪካዊት ኣባል ባይቶ ኢልሃን ዖማር ኣብ ቀይዲ ኣትያ

ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ኣብ ዝካየድ ዝነበረ ንመሰል ምንጻል ጥንሲ ዝድግፍ ሰላማዊ ሰልፊ ተኣሳሲሩ ብውሕዱ 17 ደሞክራስያውያን ኣባላት ባይቶ ኣሜሪካ ተኣሲሮም። ኢልሃን ዖማር፡ ኣሌክሳንድርያ ኦካስዮ-ኮርተዝን ራሺዳ ቲላይብን ካብቶም ኣብ ጥቓ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ዝተኣሰሩ እየን። ኢልሃን ብዛዕባ ማእሰርታ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሐቶ ሓበሬታ፡ “ሎሚ ኣብ ከባቢ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ኣብ ህዝባዊ ተቓውሞ እናተሳተፍኩ እንከለኹ ምስ ካልኦት ኣባላት ባይቶ ተኣሲረ፡” ኢላ። እታ ኣባል ባይቶ ኣሜሪካ ወሲኻ፡ ነቲ ኣሜሪካውያን ደቂ ኣንስትዮ ጥንሲ ናይ ምንጻል መሰል ንምርካብ ዘካይዳኦ ቃልሲ ምሕጋዝ ክትቅጽል ምዃና ሓቢራ። ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዝተዘርግሐ ቪድዮ፡ ኢልሃን ዖማር እትርከቦም ኣባላት ባይቶ፡ ኣእዳዎም ብካቴና ከም እተኣስረ ብምምሳል ኣብ ፊት ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ኣሜሪካ ተቓውሞታት እናስምዑ የርኢ። ፖሊስ ኣሜሪካ ብወገኑ 17 ኣባላት ባይቶ ዝርከብዎም 35 ሰባት ኣብ ቀይዲ ምእታው ኣረጋጊጹ። “ንምንቅስቓስ ተሽከርከርቲ ምኽልካል ሕጋዊ ኣይኮነን። ስለዚ ፖሊስ ሰለስተ ግዜ መጠንቀቕታ ድሕሪ ምሃብ፡ ስጕምቲ ወሲዱ” ይብል ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዘውጽኦ መግለጺ። እቶም ሰልፈኛታት ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ቅድሚ ምእታዎም፡ “ካብ ኣካላትና ኢድኩም ኣልዕሉ” እናበሉ ብምጭራሕ ነቲ ጽርጊያ ዓጊቶምዎ ምንባሮም ኣብቲ ዝተዘርግሐ ቪድዮ ይርአ። እቲ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ኣሜሪካ ኣብታ ሃገር ንዝጸንሐ መሰል ምንጻል ጥንሲ መኸተምታ ድሕሪ ብምግባሩ ዝተበገሰ እዩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


መድሃኒት ብግቡእ ዘይምጥቃም ‘ስሚ' እዩ ዝቕየር

ሓንቲ ከኒና ክተድሕነና ወይ’ውን ክትቀትለና ትኽእል እያ። ስለ ዝዀነ’ዩ ድማ መብዛሕትኦም ኣፋውስ ብዘይ ትእዛዝ ሓኪም ክሽየጡ ዘይፍቀድ። ሓደ መድሃኒት ክንዕድግ እንከለና መዓስን ብኸመይን ከምእንወስዶ መምርሒ ዝወሃበናን’ውን ብዘይ ምኽንያት ኣይኰነን። ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ጸረ-ነፍሳት መድሃኒት ዘይስዕሮም ደቀቕቲ ነፍሳት ኣዝዮም በዚሖም ከም ዘለው እዩ ዝንገር። እዞም ደቀቕቲ ነፍሳት ብመድሃኒት ክሞቱ እናተገብአ ዘይሞቱሉን እቲ ዝሓመመ ሰብ’ውን ዘይፍወሰሉን ኵነታት ብብዝሒ ይርአ ኣሎ። እዚ ኸኣ ንሰብ ሞያ ጥዕና ኢትዮጵያ ዘጨንቕ ዘሎ ጉዳይ ኰይኑ’ሎ። ዶ/ር እስከዳር ፍርዱ ኣብ ሆስፒታል ጥቁር ኣንበሳ ትሰርሕ ሐኪም እያ። “እዚ ነገር ንዅሉ ሓኪም ዘጨንቕ ዘሎ ጉዳይ እዩ፡” ትብል። እዚ ጭንቀት ካብ ምንታይ ዝነቅል'ዩ? ካብ ቀረባ እዋን ጀሚሩ፡ ብፍላይ ኣብ ከም ኣሞክሲሊን፡ ሜትሮኒዳንዞል፡ ሲፕሮፍሎክሲን ዝኣመሰሉ ጸረ-ነፍሳት መድሃኒታት፡ ናይ ምፍዋስ ዓቕሞም እናደኸመ ክመጽእ ይስትውዓል ኣሎ። ዓቕሞም ዝዳኸም ዘሎ ግን እንታይ ሓድሽ ክስተት ስለዘሎ እዩ? እቲ ሓደ ምኽንያት፡ ገለ ሰባት ነዞም መድሃኒታት ብዘይ ትእዛዝ ሓኪም ካብ ሰባት እናወሰዱ ስለዝጥቀሙ እዩ። ሓያለ ኢትዮጵያውያን፡ ሓኪም ን7 መዓልቲ ዝኣዘዘሎም መድሃኒት ጸረ-ነፍሳት ምውሳድ ጀሚሮም ለውጢ ክርእዩ እንከለው፡ “ሒሹኒ'ኮ” ኢሎም ኣብ ሳልሳይ መዓልቶም ከቋርፅዎ ይረኣዩ። ከምዚ ዝበለ ኣጠቓቕማ ሓደገኛ ሳዕቤን ዘለዎ ምዃኑ ሰብ ሞያ ጥዕና የጠንቅቝ። መድሃኒት ምቁራፅ ሳዕቤኑ ኣብቲ ሰብ ጥራሕ ዘይኮነስ ነቲ ሕብረተሰብ ከይተረፈ ዝጸሉ እዩ። እቶም ነፍሳት ምስቲ መድሃኒት እናተላመዱ ስለዝመጽኡ ተጻዋርነት የማዕብሉ። ከምዚ ዝበለ ኵነታት ብነፍሳት ዝምዕብል ተጻዋርነት “Antimicrobial resistance” ተባሂሉ’ዩይፍለጥ። ነፍሳት ክቐትለልና ኢልና ንወስዶ መድሃኒት እቲ ዝድለ ፍወሳ ከየምጽአ ይተርፍ ኣሎ ማለት እዩ። እቶም ተህዋስያን ነቲ መድሃኒት ተጻዊሮም ኣብ ኣካላትና ሰሪቶም ይተርፉ። ብኸምዚ ኣጠቓቕማ መድሓኒት ዕሽሽ ብምባል ኣብ ዓለም ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ንሞት ተቓሊዖም እዮም። ኣብ ኢትዮጵያ ግን ብልክዕ ዝፍለጥ ቍጽሪ የለን። እዚ ብነፍሳት ዝምዕብል ተጻዋርነት መድሃኒት፡ ኣብ 2050 [ኣ.ኤ] እቲ ቀዳማይ ቀታሊ ከም ዝኸውን ክኢላታት ይንበዩ። ኣብ ኢትዮጲያ ሰብ ሞያ ጥዕናን ሓካይምን ኣብ ዝሰርሑሎም ትካላት፡ ብነፍሳት ዝምዕብል ዘሎ ተጻዋርነት መድሃኒት የስተውዕሉ ከምዘለው ይዛረቡ። ካብዞም ሓኻይም ሓደ ዶ/ር እስከዳር እዩ። ኣብ ትካላት ጥዕና ተጻዋርነት መድሃኒት ዘማዕበሉ ነፍሳት ምርኣይ ልሙድ’ኳ እንተኾነ ኣብዚ እዋን ግን ናብ ሕብረተሰብ ከምዝወረደ ዘርእዩ ምልክታት ይረኣዩ ከምዘለው፡ ዶ/ር እስከዳር ይሕብር። ዶ/ር እስከዳር ከምዝብሎ ብርክት ንዝበሉ ተሓከምቲ ዝተኣዘዘ መድሃኒት ጸረ-ነፍሳት ውጽኢታዊ ኣይከውንን ዘሎ። ንሰዓል፡ ንረኽሲ፡ ንውጽኣት እናበልና ከም ቀሊል ነገር እናረኣና ብዘይ ትእዛዝ ሓኪም መድሃኒት ምዕዳግ ጌጋ ምዃኑ የጠንቅቕ። እዚ ጕድለት’ዚ ዝፍጽሙ ዘለው ኸኣ እቶም ዓደግቲ ጥራይ ዘይኰኑስ እንተላይ እቶም ሸየጥቲ ትካላት - ፋርማሲታት’ውን እዮም። እዞም መድሃኒታት ብዘይ ሕጋዊ ትእዛዝ ሓኪም ከይሽየጡ ዝተባህለ እምበኣር ብዘይ ምኽንያት ኣይኮነን። ተመራመርቲ ጥዕና እዮሳይት ዝዀኑ፣ ገብረመድህን በዕደማርያምን ትንሳኤ ተክሌን ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ዘሐተምዎ መጽናዕታዊ ጽሑፍ፡ ካብ 262 ፋርማሲታት እተን 166 ብዘይ ሕጋዊ ትእዛዝ ሓኪም መድሃኒታት ከም ዝሸጣ ይሕብር። ኣብዚ ምቍጽጻር ክገብር ዘለዎ በዓል መዚ መግቢን መድሃኒትን ኢትዮጵያ እዩ። ነዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ እንታይ ዝገበሮ ነገር ኣሎ? ኣብቲ ትካል፡ ኣተሓባባሪ ግቡእ ኣጠቓቕማ መድሓኒት ዝዀነ ኣቶ ሚሊዮን ትርፌ፡ እቲ በዓል መዚ ብዛዕባ’ዚ ጉዳይ ኣፍልጦ ከም ዘለዎ ይዛረብ። እቲ በዓል መዚ ኣብ 7 ክልላት ጨናፍር ኣብያተ ጽሕፈት’ኳ እንተለዎ፡ ብቐጥታ ስጕምቲ ኣብ ምውሳድ ግን ጸገማት ከም ዘለዎ ብምጥቃስ እዚ ዝስዕብ ምላሽ ይህብ። “ንሕና ኣብ ፌደራል ኢና ዘለና፣ ናብ ሓደ ክልል ኬድና እዚ ጌጋ ርኢና ኣለና እንተበልና ስጕምቲ ክንወስድ ግን ኣይንኽእልን። እተን ክልል ናይ ባዕልና ሓላፍነት እዩ እየን ዝብላ።” እቲ ጸገም ኣብ ትካላት መሸጣ መድሃኒት ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ውልቀ ሰባት እውን ከም ዘሎ ዝገልጽ ኣቶ ሚሊዮን፡ ብትህኪት፡ ኣቐዲሞም ዝገዝእዎ መድሃኒት ደጊሞም ምውሳድ ዝመርጹ ሰባት ከም ዘለው ይሕብር። ወይ’ውን ናብ ፋርማሲ ከይዶም ባዕላቶም ዝፈልጦ መድሃኒት ይዕድጉ። ብኻልእ ኣዘራርባ እቲ ሰብ ባዕሉ ይሕከም ኣሎ ማለት እዩ። ሰባት ስለምንታይ እዮም ባዕላቶም መድሃኒት ክወስዱ ዝመርጹ? ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ኮሌጅ ጥዕና ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ክሊኒካል ፋርማሲ ዝዀነ ጌታቸው አለምቀረ፡ “ሕጽረት ግንዛበ ዘስዓቦ እዩ፡” ይብል። “ኵሉ ሳዕ ኣብ መንጐ ተራ ሰባትን ዝተማህሩን ዘሎ ፍልጠት ይፈላለ እዩ።" ሓደ-ሓደ ግዜ ዝሓሸና ይመስለና ይኸውን፣ ግን ሕማምና ይጋደድ እዩ ዘሎ። ሓደ-ሓደ ግዜ ከሕውዩ ዝተሰርሑ መድሃኒታት ባዕላትና ሰኣን ግቡእ ኣጠቓቕማ ናብ ስሚ ንልውጦም ኣለና።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ምኻድ ጥንሲ፡ 'ሬሳ ዕሸል ውላድና ኣብ ናይ ገዛና ፍርጅ ከነጽንሖ ተገዲድና'

ኣብ ጠረጴዛ ክሽነኦም ኮፍ ኢሎም፡ ርእሶም ብኢዶም ደጊፎም ብዛዕባ'ቲ ዘጋጠሞም ዘሕዝን ዛንታ ክዛረቡ እንከለዉ፡ ቃንዝኦም ኣብ ገጾም ይንበብ። ላውራን ሎረንስን፡ ውላዶም ብዛዕባ ዝሰኣንሉ "ገሃነማዊ" ኩነታት'ዮም ዘዘንትዉ። እቲ ዘጋጠሞም ኩነታት፡ ፈጺሙ ዘይሕሰብ ነገር ክገብሩ ዘገደዶም ነይሩ። "ንውላደይ ኣብ ናይ መግቢ መትሓዚ ገይረ ካብ ሆስፒታል ብታክሲ ናብ ገዛ ብምውሳድ፡ ኣብቲ ፍርጅ ዝነበረ ኣስቤዛ ኣጸጋጊዐ ኣብኡ ኣቐሚጠዮ" ይብል ሎረንስ። መጻምድቱ ዝኾነት፡ ላውራ ምኻድ ጥንሲ ምስ ኣጋጠማ፡ ናብቲ ኣብ ከተማ ለንደን ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ሆስፒታል ለዊሻም፡ ክፍሊ ህጹጽ ኣገልግሎት ከይዶም። እንተኾነ ግን፡ ነቲ ዕድመ ደፊኡ ዝተወልደ ዕሸል ዝኸውን ውሑስ መቐመጢ ከምዘይነበረ'ዩ ተነጊርዎም። በዚ ተስፋ ዝቖረጹ እቶም መጻምድቲ፡ ዝነበሮም ኣማራጺ ንሬሳ ናይቲ ህጻን ናብ ገዝኦም ምውሳድ ጥራይ ነይሩ። ሰብመዚ ጥዕና 'ኤን-ኤች-ኤስ' ግሪንችን ለዊሻምን፡ ብዛዕባ'ቲ ቅድሚ ገለ ኣዋርሕ ዘጋጠመ ፍጻመ ምሉእ መርመራ ይግበር ምህላዉ ገሊጾም ኣለዉ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ጉዳይ ብዛዕባ ኣብ ብሪጣንያ ዘሎ ምስ ምኻድ ጥንሲ ዝተሓሓዝ ኣገልግሎት ኣቓልቦ ስሒቡ ኣሎ። ድሕሪ ናይ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ጥንሲ፡ ላውራ ክትደሚ ምስ ጀመረት ክልቲኦም መጻምድቲ ገለ ጸገም ከምዘሎ ክርድኦም ጀሚሩ። ሕክምናዊ ሓገዝ ንምርካብ ናብ ዩኒቨርሲቲ ሆስፒታል ለዊሻም፡ ክፍሊ ጥንሲ፡ ምስ ከዱ ድማ፡ ህርመት ልቢ ናይቲ ዕሸል ደሓን ከምዘሎን፡ ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ከምዘሎን ተነጊርዎም። ድሕሪ ቁሩብ መዓልታት ብዝገበርዎ ተወሳኺ 'ስካን' ግን፡ እቲ ህጻን ከምዝሞተ ሓካይም ኣረጋጊጾም። ላውራ ነቲ ድሮ ኣብ ማህጸና ዝሞተ ዕሸል ንክትገላገል ኣብቲ ሆስፒታል ዓራት ክሳብ ዝርከብ ክጽበዩ ተነጊርዎም ንገዝኦም ተመሊሶም። ድሕሪ ሒደት መዓልታት ግን፡ ላውራ ከቢድ ቃንዛ ክስምዓ ጀሚሩ። ናብ ሽቓቕ ጎያ ብምኻድ ድማ ኣብኡ ተገላጊላ። ፈለማ እንታይ ከምዘጋጠማ ከምዘይተፈለጣ'ያ ትዛረብ። ነቲ ኣብቲ ዝነበረቶ ዓይኒ-ምድሪ ዝወደቐ ነገር ምስ ኣልዓለቶ ግን፡ ሬሳ ውላዳ ምዃኑ በሪሁላ። "ሽዑ ድማ'የ ወዲ ምዃኑ ክርእዮ ኪኢለ" ትብል። ብስንባድ እናወጨጨት ካብቲ ሽቓቕ ብምውጻእ ድማ፡ ማዕጾ ብድሕሪኣ ረጊጣ፡ ንመጻምድታ "ናብኡ ኣይትኺድ" ኢላቶ። ብድሕሪኡ ዘጋጠመ ዕግርግር በቲ ኩነታት ዝሰንበዱ መጻምድቲ፡ 999 ብምድዋል ህጹጽ ደገፍ ክመጾም ተማሕጺኖም። ነቲ ሂወት ዘይነበሮ ውላዶም ብዝጠልቀየ ጨርቂ ጠቕሊሎም ኣብ ናይ መግቢ መትሓዚ ሳጹን ኣእትዮም ናብ ክፍሊ ህጹጽ ሕክምና ኣምሪሖም። ኣብኡ ምስ በጽሑ ግን ዕግርግር ኮይኑ ይብሉ። "ኣብቲ ህዝቢ ዝጽበየሉ ሓፈሻዊ ክፍሊ ክንጸንሕን፡ ኣብ ድሕሪት ኮፍ ክንብልን ተገኒሩና" ትብል ላውራ። "ንውላደይ ኣብ ጎማ ሒዘ፡ እናበኸኹ ምስ 20 ወይ 30 ሰባት ኣብ መጸበዪ ክፍሊ ኮፍ ክብል ተገዲደ" ክትብል ወሲኻ ትዛረብ። ኣብ መወዳእታ፡ መዳሕንታ ንምውጻእ ናብቲ መጥባሕቲ ዝግበረሉ ቦታ ተወሲዳ። እዚ ኹሉ ክኸውን፡ ኣብቲ ውዑይእን ዕቡጥን ክፍሊ ህጹጽ ሕክምናዊ ኣገልግሎት እቲ ምዉት ህጻን ኣብቲ ሒዞሞ ዝነበሩ መትሓዚ ጎማ'ዩ ነይሩ። "ነቲ መትሓዚ ከፊቱ ንውላድና ክርእዮ ዝፈተነ ሰብ ኣይበረን" ትብል ላውራ ዝተሰምዓ ሓዘን ንምግላጽ። "ንህላዌኡ ኣፍልጦ ክህቦ ዝደለየ ሰብ ከምዘይነበረ ኮይኑ'ዩ ዝስምዓካ። ምኽንያቱ ከምኡ እንተኾይኑ፡ ነቲ ጸገም ክፈትሑ ክግደዱ እዮም" ይብል ሎረንስ ብወገኑ። ፍርቂ ለይቲ ምስኮነ ኸኣ፡ ሬሳ ውላዶም ናብ ገዝኦም ካብ ምምላስ ካልእ ኣማራጺ ኣይነበሮምን። "ኣብቲ ሆስፒታል ብዛዕባ ውላድና ሓላፍነት ክወስድ ዝደለየ ሰብ ኣይነበረን። እንታይ ይካየድ ከምዝነበረ ዝፈልጥ ሰብ ኣይነበረን" ይብል ሎረንስ። "ውላድ፡ ንኣስታት ሓሙሽተ ሰዓታት ኣብቲ ውዑይ ክፍሊ'ዩ ነይሩ። ሽዑ ኣነ ናብ ገዛ ክወስዶ ተሰማሚዕና" ይብል። ከም ተራ ነገር ወዱ ኣብ መትሓዚ መግቢ ኣንጠልጢሉ ብታክሲ ንገዛ ክምለስ ከቢድ ምንባሩ ድማ የዘንቱ። "ኣብ ፍርጅ ቦታ ንምርካብ ከጸራርግ ዝነበረኒ ስምዒት ጽምዋ ሕልሚ-መሰል'ዩ ነይሩ" ክብል ነቲ ዝነበረ ኩነታት ይገልፆ። "ሕማቕ ትርኢት'ዩ ነይሩ" ትብል ላውራ ብወገና። ሰብመዚ ትካል ጥዕና ናይቲ ከባቢ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ "ኣዚና ይቕሬታ ንሓትት። ብዘሕዝን ሞት ወዶምን ዘሕለፍዎ ዘሰቅቕ ተሞክሮን ዝተሰምዓና ሓቀኛ ሓዘን ንላውራን መጻምድታን ንገልጽ" ኢሉ። "ኣድላዪ ለውጥን ምምሕያሽን ክግበር ምእንቲ፡ ኣብቲ ጉዳይ ዝነበረ ናይ ኣገልግሎት ጌታታት ንምርዳእ ምሉእ መርመራ ይካየድ ኣሎ" ክብል'ውን ቃል ኣትዩ። 'ናብ ገሃነም ተጸጊዕና' ቢቢሲ ብዛዕባ ኣብ ምሉእ ዓለም ዘጋጥም ምኻድ ጥንሲን ዝወሃብ ኣገልግሎትን ኣመልኪቱ ዘዳለዎ ጸብጻብ ዝተኸታተሉ ላውራን ሎረንስን፡ ተሞክሮኦም ንምክፋል ተወኪሶሞ። ንካልኦት ከምኡ ከየጋጥሞም ክዛረቡ ከምዝወሰኑ'ዮም ዝገልጹ። "ምስ ጥንሲ ዝተሓሓዝ ጸገማት ምስ ዘጋጠም ውሕስነት ከምዘየሎ'ዩ ዝስምዓካ" ትብል ላውራ። "ዋላ'ኳ ኩሎም እቶም ሰራሕተኛታትን ሰብሞያን ዝካኣሎም ዝገብሩ እንተኾኑ፡ እቲ መስርሕ ግን ብዙሕ ነቓዕ ስለዘለዎ፡ ናብ ገሃነም ዝተጸጋዕና ኮይኑ'ዩ ተሰሚዑና" ክብሉ ነቲ ዘሕለፍዎ ኩነታት ይዝክርዎ። ነተን ምኻድ ጥንሲ ዘጋጥመን ደቂ-ኣንስትዮ ብኸመይ ክእለያ ከምዘለወን ዝሕብር ኣብ ምሉእ ብሪጣንያ ዝሰራሓሎም ሃገራዊ መምርሒታት ኣለዉ። እንተኾነ ግን ሰብሞያ ጥዕና ብግቡእ ንክርድእዎም፡ እኹል ግዜን ስልጠናን ዘይረኽቡ ምዃኖም ስክፍታታት ኣሎ። ክፍሊ ጥዕና ከምዝብሎ፡ ሓደስቲ ዝወጹ መምርሒታት ብኸመይ ሆስፒታላት ንግዳያት ምኻድ ጥንሲ ኣገልግሎት ክህቡ ከምዘለዎም ክሕግዙ እዮም። ኪኢላ መወልዳንን ኣፈኛ ማሕበር ሮያል ኮለጅ መወልዳንን ጥንስን ፕሮፌሰር ለስሊ ሬጋን ከምዝበለቶ፡ ዝደንጎየ ምኻድ ጥንሲ ሳሕቲ- ንሓንቲ ካብ 100 ጥኑሳት- ዘጋጥም ብምዃኑ፡ ብዙሓት ሰራሕተኛታት ህጹጽ ረዲኤት እንታይ ከምዝገብሩ ዘይክፈልጡ ይኽእሉ እዮም። ብሉጻት መምርሒታት ምኻድ ጥንሲ ምንጪ፡ ማሕበር ምኻድ ጥንሲን ሃገራዊ ኣገልግሎት ምሕዛንን (Miscarriage Association and National Bereavement Care Pathway) ሓላፊት ማሕበር ምኻድ ጥንሲን ሃገራዊ ኣገልግሎት ምሕዛን ሩት በንደር ኣቲክ፡ ንላውራን ሎረንስን ዘጋጠሞም "ዝጽወር ኣይኮነን" ክትብል ብምግላጽ፡ ኩሉ ኣገልግሎታት "ሕማቕ" እዩ ኢልካ ምሕሳብ ግን ጸቡቕ ከመዘይኮነት'ያ ተጠንቅቕ። "ኣብ ክፍሊ ህጹጽ ረዲኤት ዝኸደ ጥንሲ ወይ ናኣሽቱ ዕሸላት ብውሕስነት፡ ብኽብሪን ጥንቃቐን ዝቕመጥሉ ንጹር መለለዪ ዘለዎ ዝሑል ቦታ ክህሉ ኣለዎ" ትብል ኣቲክ። ኣባል 'ድሓን ኩኑ' (Saying Goodbye) ዝተባህለ ማሕበር ዝኾነትን፡ ማንታ ኣደ-መንበር 'ፕረግናንሲ ሎስ ረቪው' ዝተባህለ መንግስታዊ ኣካልን ዝኾነት ዞዊ ክላር-ኮትስ ግን፡ እቲ ጉዳይ ሳሕቲ ዘጋጥም ከምዘይኮነን፡ ገለ ወለዲ  ኣብ ቀዳመ-ሰንበት ሆስፒታላት ክሳብ ዝቕበልዎም ሬሳ ደቆም ኣብ ገዝኦም ሒዞም ክጸንሑ ይንገሮም'ዩ ትብል። ምኻድ-ጥንሲ ዘጋጥመን ደቂ-ኣንስትዮ፡ ጠንቁ ንምፍላጥ መርመራ ምእንቲ ክግበረሉ እቲ ዝኸደ ጥንሲ ይኹን ሬሳ ናይቶም ዕሸላት ናብ ሆስፒታላት ክወስደኦ'የን ዝምከራ። ምስ ምኻድ ጥንሲ ብዝተሓሓዝ ሓገዝ ንምርካብ ኣብዚ ክትጥውቑ ትኽእሉ ኢኹም።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ጥንሲ ስለ ዝኸደኒ ተኣሲረ'

ኣሜሪካ ሕገ መንግስታዊ መሰል ምንጻል ጥንሲ ምቁራጻ ስዒቡ ዝተፈላለየ ግብረመልሲ ክወሃብ ቀንዩ እዩ። ኣብ ኤል ሳልቫዶር እውን ዝተፈለየ ኣይኮነን። ኤል ሳልቫዶር ምንጻል ጥንሲ ዝኽልክሉ ጽኑዕ ሕግታት ኣለዋ። ኣብ ዝሓለፈ ለካቲት ብዛዕባ ዘጋጠመን ነገር ንፈለማ ግዜ ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ቀሪበን ዝተዛረባ ኣርባዕተ ደቂ ኣንስትዮ ዝተኣሰራሉ ግዜ ብሓፈሻ ኣስታት 50 ዓመት ይኸውን። እዘን ኣርባዕተ ደቂ ኣንስትዮ ዝተኸሰሳሉ ገበን ከምዕድል ኰይኑ ጽኑዕ ሕግታት ምንጻል ጥንሲ ኣብ ዘለዋ ሃገር ምኻድ ጥንሲ ስለዘጋጠመን እዩ። ካብዚአን ሓንቲ ኤልሲ ትበሃል። ኣብ 2011 (ኣ.ኣ.) ኤልሲ ነፍሰጾር ኮይና እናሰርሐት ነይራ። ሽቓቕ ክትከይድ ትዝ ይብላ። ብድሕሪኡ ሃለዋታ ስሒታ። ቅሩብ ጸኒሓ ምስ ተበራበረት፡ ብፖሊስ ተኸቢባ ረኺባቶ። እቲ ዕሸል ከይዱ እዩ። ሓለቓኣ ነቲ ጥንሲ ከም ዝነጸለቶ ንፖሊስ ስለዝጠቈመ እዮም ክሕዝዋ መጺኦም። ኤልሲ ኣብ ቤት ፍርዲ ምስ ቀረበት ብኸቢድ ቅትለት ን30 ዓመት ክትእሰር ተፈሪዳ። ተጣበቕቲ ብዝገበርዎ ወፍሪ፡ ፍርዳ ሓጺሩ ድሕሪ 10 ዓመት ማእሰርቲ ክትወጽእ ክኢላ። "ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሕማቕ ይስምዓኒ ነይሩ፣ ኵሉ ዝሓስቦ ነገር ብዛዕባ እቲ 30 ዓመት ጥራይ እዩ ነይሩ" ክትብል ንቢቢሲ ገሊጻ። “ንኣደይ ኰነ ንስድራቤተይ ደጊም ኣይክርእዮምን እየ ኢለ ሓሲበ" ትብል። ኤልሲ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ኮፍ ኣይበለትን። ትምህርቲ ተማሂራ ዲፕሎማ ተቐቢላ፣ ኣብ ዓወደ-ዘተታት ተሳቲፋን ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝርከብ ቤተ-ክርስትያን ድማ ብወለንታ ኣገልጊላ። እዚ ዅሉ ግን ኣእምሮኣ ነጻ ክኸውን ኣይገበሮን። "ኵልሳዕ 'እቶም መሰኻኽር ስለምንታይ ከምኡ መስኪሮም?' ኢለ እሓስብ።" ኣብዚ ሎሚ እዋን ምስ ስድራኣ ትነብር ዘላ ኤልሲ፡ ዘጋጠማ ነገር ኣብ ኤልሳልቫዶር ዝፍጸም "በደል" ከምዝዀነ ትገልጽ። ከምኣ ኣጸጋሚ ኵነታት ዘጋጥመን ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ከምዘለዋ’ውን ትሕብር። ኣብ ዝሓለፈ ግንቦት፡ "ኢስመ" ዝተባህለት ጓል ኣንስተይቲ፡ ምኻድ ጥንሲ ምስ ኣጋጠመ ከቢድ ቅትለት ፈጺምኪ ተባሂላ 30 ዓመት ተፈሪድዋ እዩ። ፕረዚደንት ኤልሳልቫዶር ናዪብ ቡከለ፡ ፖሊስ ማእሰርቲ ንኽፍጽሙ ዘኽእሎም ፍልይ ዝበለ ሕጊ ካብ ዝፈቅድ ኣትሒዙ፡ ኣብታ ሃገር ተቓውሞታት ምክያድ ኣጸጋሚ ኰይኑ’ሎ። ቀንዲ ተጣባቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ኤል ሳልቫዶር ዝዀነት ማሪያና ሞይሳ፡ ሓንቲ ኣካል እቲ ኣብ ላቲን ኣሜሪካ ዝዝርጋሕ ዘሎ ሓምላይ ምንቅስቓስ "green wave" መሰል ምንጻል ጥንሲ እያ። እቲ ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ነጻ ንምውጻእ ወይ ነቲ ሕጊ ንምቕያር ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብቲ ማሕበረሰብ ዘሎ ኣረኣእያ እውን ንምልዋጥ ከምዝዀነ ትገልጽ። "ኣባና እምበር ኣብቶም ፖለቲካዊ ሰልፊታት ዝተመስረተ ስለዘይኮነ፡ ቃልስና ክንቅጽል ይግባእ። "ንክውንነትና ክንቃለስን ናይ ሓቂ ባህላዊ ለውጥታት ከነስፋሕፍሕን ኣለና፡" ትብል። ኣብ ኣሜሪካ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሕገ መንግስታዊ መሰል ምንጻል ጥንሲ ከምዘቋረጸ ዝዝከር እዩ። ከም ማሪያና ሞይሳ ዝኣመሰሉ ተጣበቕቲ፡ እዚ ኣሜሪካ ዝወሰደቶ ስጕምቲ ኣብ ማእከላይ ኣሜሪካ ዘለዉ ዓቃባውያን ከተባብዕ እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎም። ኣረኣእያ ምልዋጥ ግን ብቐሊሉ ዝመጽእ ኣይኮነን። ፓድረ ቪቶ ጓራቶ ኣብ ሳን ሳልቫዶር ናይ ዝተጠንጠኑ ቘልዑ መንበሪ እዩ፤ መብዛሕትኦም ከኣ መጉዳእቲ ኣካል ኣለዎም ። ጓል ሓሙሽተ ዓመት ኣና ሉቺያ ካብቶም ማይክሮፋሊ (ኣዝዩ ንእሽቶ ርእሲ ሒዞም ዝውለዱ ቈልዑ) ሓንቲ እያ። ብዝተወፈየላ ባምቡላታት ዝተኸበበት ኣና ሉቺያ፡ ወትሩ ኣቓልቦ ስለዘድልያ፡ እቶም ዝከናኸንዋ ሰባት ምቹእን ምዕሩግን ህይወት ምእንቲ ክህልዋ ዝከኣሎም ይገብሩ እዮም። እቲ ሓቂ ግን ገሊኦም ወለዲ ኣብ ኤልሳልቫዶር ምንጻል ጥንሲ ክፍጽሙ ስለ ዘይክእሉ፡ ቈልዑቶም ክጥንጥኑ እንተዘይኰይኑ ካልእ ኣማራጺ የብሎምን። "ነቲ ሓላፍነት ክስከማ ዘለወን ኣዴታት ይመስለኒ፡" ትብል ካብቶም ኣመሓደርቲ እቲ ቤተክርስትያን ሓንቲ ዝኾነት ሮዛ ኤቨሊን። "ኣምላኽ ኣደ ክትከውን እንተደኣ ፈቒዱላ፡ ኣምላኽ ክሳዕ ዝፈቐዶ ኣደ ክትከውን ኣለዋ።" ኣብታ ካቶሊካዊት ሃገር ብዙሓት ዝቕበልዎ ኣረኣእያ እዩ። ኣብ ርእሲ እዚ ድማ እቲ ሎሚ ኣብ ማእከላይ ኣሜሪካ ብቕልጡፍ ዝዓቢ ዘሎ ሃይማኖት ወንጌላዊ ክርስትና (evangelical Christianity) እዩ። ኣብ ውሽጢ ባይቶ ወንጌላዊ ስነምግባራዊ ስርዓታትን ኣረኣእያታትን እናወሰኸ ክኸይድ እንከሎ ፖለቲካዊ ኣረኣእያ እውን እናዓበየ ከምዝኸይድ ይግመት። ሓደ ካብቶም ምክትል ፕረዚደንት ሃገራዊ ባይቶ ዝዀነ ጕለርሞ ጋለጐስ፡ ኣኽራሪ ጸረ ምንጻል ጥንሲ እዩ። ምንጻል ጥንሲ ገበን ንኸይከውን ዝግበር ጻዕሪ፡ ነቲ ናይ መጀመርታ ሓጋጊ ዕንቅፋት፡ "ህይወት ኣደ ኣብ ሓደጋ ኣብ ዘለወሉ እዋን እውን ከይተረፈ" ፈጺሙ ከም ዘይሓልፎ ኣትሪሩ ይዛረብ። "ዝዀነ ኰይኑ እቲ ንእሽቶ ፍጥረት ህይወት ዘለዎ ክሳዕ ዝኾነ፡ ካብታ ኣደ ንላዕሊ፡ ህይወት ናይቲ ፍጥረት ምድሓን እየ ዝመርጽ" ይብል። ፕረዚደንት ቡከለ ኣብታ ሳልሰይቲ ዓመት ስልጣኑ ዘኽበረላ ዕለት፡ ኣብ ዘቕረቦ ሃገራዊ መደረ ኣብ ህዝባዊ ሆስፒታላት ኤልሳልቫዶር ሕርሲ ዝያዳ ድሕነት ክህልዎ ንምግባር ብዓልቲ ቤቱ እትመርሖ መደብ ንኢዱ እዩ። ብጾታዊ ዓመጽ ወይ ምስ ቀረባ ዘመድ ብዝግበር ጾታዊ ርክብ ዝተፈጥረ ይዅን ብዘየገድስ፡ ምንጻል ጥንሲ ኣይፍቀድን። እዚ ኣረኣእያ እዚ ድማ ኣብዚ እዋን ብስጕምቲ ኣሜሪካ ዝተተባብዐ ኰይኑ ኣሎ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ምንጻል ጥንሲ ዝብል ቃል ንርእሱ ጉግል ክገብር'የ ፈሪሐ'

ማሪያ [ሓቀኛ ስማ ኣይኰነን]፡ ከም ዝጠነሰት ምስ ፈለጠት፡ ንበይና ኣብ ሽቓቕ ተሓቢኣ ብሚስጢር ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ሓበሬታ ንምርካብ ተሌፎና ትተናኽፍ። “ፈሪሐ ነይረ፤ ፖሊስ እንታይ ከም ዝገብሩ ኣይፈልጥን። ምንጻል ጥንሲ ዝብል ቃል ጉግል ንዝገብሩ ሰባት ዝእልሹ እዩ ዝመስለኒ ነይሩ፡” ትብል። ማሪያ፡ ኣብ ማልታ እያ ትነብር። ግን ክኣ እቲ ምንጻል ጥንሲ ካብ ማልታ ወጻኢ ካብ ዝርከብ ትካል ዝረኸበቶ ከኒናታት ብምውሳድ ሕጊ ኢጣልያ ስለ ዝጥሓሰት መንነታ ክዕቀብ እያ መሪጻ። “ዶክተር ዘረጋገጾ ቅጥዒ መሊአ፤ ድሕሪኡ እቶም ከኒናታት ክገዝእ ከም ዝኽእል ዝሕብር ኢመይል ተላኢኹለይ”። ማሪያ፡ በይና'ኳ እንተዘይኰነት ብሕታውነት ከም ዝተሰምዓ ግን ትዛረብ። ደገፍቲ ምንጻል ጥንሲ ዝዀኑ ተሓለቕቲ ኣካላት፡ ከምቲ ማርያ ዝወሰደቶ ምርጫ ዝኽተላ ደቂ ኣንስትዮ ይበዝሓ ኣለዋ ኢሎም ይኣምኑ። ብፍላይ ድሕሪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ናብ ወጻኢ ሃገራት ብምኻድ ጥንሲ ንምስዳድ ዝነበረ ኣማራጺ ኣዝዩ ዝኸበደ ኰይኑ፡ ይብሉ። ካብ ክልተ ገበርቲ ሰናይ ትካላት ዝተረኽበ መረዳእታ፡ ኣብ 2021፡ ንናይ 12 ሰሙን ጥንሲ ክንጽል ዝኽእል ልዕሊ 350 ከኒና ምንጻል ጥንሲ ናብ ማልታ ከም ዝተኣዘዘ የመልክት። ኣብታ ሃገር፡ ምንጻል ጥንሲ ዘእስር ተግባር ኰይኑ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ክሳብ ሰለስተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ፣ ዶክተር ድማ ክሳብ ኣርባዕተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ፡ ከምኡ’ውን ክሳብ ምሕዳግ ፍቓድ ሕክምና ከቕጽዕ ይኽእል። ይዅን’ምበር፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ማልታ ክሲ ገበን ዝቐረበላ ጓል ኣንስተይቲ ከም ዘየላ ማዕከን ዜና ማልታ ይገልጽ። ማልታ፡ እታ እንኮ ምንጻል ጥንሲ ዝኸልከለት ኣባል ሕብረት ኤውሮጳ እያ። ኣብታ ሃገር፡ ዋላ’ውን 'ብሰንኪ ጾታዊ ዓመጽ ወይ’ውን ካብ ዘመድ ዘጋጠመ ጥንሲ ክንጸል ይኽእል እዩ' ዝብል ፍቓድ የለን። ፖለቲካዊ ሰልፍታት ማልታ’ውን፡ ምንጻል ጥንሲ ካብ ገበን ናጻ ክኸውን ዝቐረበ እማመ ኣይደገፉዎን፤ ጐስጐስቲ ግን እቲ ሕጊ ዳግመ ግምት ክግበረሉን ናይ ኣረኣእያ ለውጢ ክመጽእን ተስፋ ይገብሩ። ላራ ዲሚትሪዤቪክ፡ ኣብ ማልታ መስራቲት ጕጅለ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ’ያ፤ ንሳን ጓላ ማያን ምንጻል ጥንሲ ቀስ ብቐስ ኣነዋሪ ዛዕባ ምዃኑ እናነከየ ይመጽእ ኣሎ ይብላ። “ናይ ባዕሉ ግዜ ክወስድ ኣለዎ፤ ክሳብ ሒደት ቀረባ ዓመታት ኣነ ንርእሰይ ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ኣግሂደ ኣይዛረብን፤ ቃለ መጠይቕ'ውን ኣይገብርን ነይረ።" ኣሜሪካዊት በጻሒት ሃገር፡ ኣንድሪያ ፕሩደንት፡ ኣብ ማልታ ንዕረፍቲ መጺኣ እንከላ ዘይምሉእ ምኻድ ጥንሲ ኣጋጢሙዋ። እቲ ጥንሲ ክቕጽል ከም ዘይክእል፡ እቲ ዕሸል’ውን ብህይወት ከም ዘይተርፍ ተፈሊጡ እናሃለወ፡ ሓኻይም ግን ህርመት ልቢ ደው ስለ ዘየበለ እቲ ጥንሲ ከነቋርጾ ኣይንኽእልን ኢሎም። እታ ኣደ፡ ንህይወታ ዘስግእ ረኽሲ ከየጋጥማ ስለ ዝተሰግአ ግን፡ ናብ ስጳኛ ተላኢኻ፤ ሕጂ ንሳን በዓል ቤታን ንመንግስቲ ማልታ ክኸሱ ይሓስቡ። ላራ ድማ ጠበቓ ኣንድሪያ እያ። ጉዳይ ኣንድሪያ ዓለምለኻዊ ኣቓልቦ ብምስሓብ፡ ሕጊ ማልታ ኣብ ዓይኒ ከም ዝኣቱ ገይሩ። መንግስቲ ድማ ነቲ ሕጊ ምምሕያሽ ከም ዝገብረሉ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ፡ ሚኒስተር ጥዕና ክሪስ ፊረን “ሕጊ ማልታ ዶክተራት ስርሖም ክሰርሑ ክሕግዞም ኣለዎ። ብርግጽ፡ እቲ ሕጊ ዶክተራትን ሰብ ሞያ ሕክምናን ህይወት ንኸድሕኑ ዝኽልክል ዓንቀጽ ክህልዎ የብሉን” ኢሉ ነይሩ። ቢቢሲ፡ ካብ ክሪስ ቃለ መጠይቕ ንምርካብ ዝገበሮ ፈተነ ኣይሰመረን። እቲ ዝግበር ለውጢ ግን ኣዝዩ ድሩትን ምንጻል ጥንሲ ካብ ገበን ናጻ ንምግባር ዘይእኹል ክኸውን ከም ዝኽእል ብዙሓት ይግምቱ። ብሕልፊ ኣብ መናእሰይ ዘሎ ኣረኣእያ እናተቐየረ ይመጽእ’ኳ እንተሃለወ፡ መብዛሕትኦም ኣብ ማልታ ዝነብሩ ሰባት ግን ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ከም ዝዀኑ መጽናዕታት ይሕብሩ። ነበርቲ ኰሪም ዝተባህለት ከተማ፡ ዝኽሪ ቅዱስ ሰባስቲያን ይጽምብሉ’ዮም። ምስ ስድራኡ ዝጽንብል ዝነበረ ወዲ 67 ዓመት ጆሴፍ ሳሊባ ኣብኡ ኢና ረኺብናዮ። ቢቢሲ፡ ብዙሓት ኣብ ማልታ ዝረኸቦም ሰባት ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ርእይቶ ንምሃብ ፍቓደኛታት ኣይነበሩን፤ ጆሴፍ ግን ሕራይ ኢሉ። “ካቶሊክ’የ፡ ምንጻል ጥንሲ ፈጺመ ኣይቕበሎን። እቲ ዕሸል ንርእሱ ክከላኸል ኣይክእልን” ኢሉ። ህይወት እታ ኣደ ንምድሓን እንተዀይኑ ግን ሓካይም ግቡእ ስርሖም ክሰርሑ ኣለዎም ይብል። ቤተ ክርስቲያን ካቶሊክ፡ ምንጻል ጥንሲ ብተደጋጋሚ ኰኒናቶ እያ። ክኢላ ሕክምና ማህጸን ፕሮፌሰር ኢዛቤል ስታቢል፡ እቶም ሕግታት ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ሕክምናዊ ረድኤት ዝደልያ ደቂ ኣንስትዮ ብዛዕባ ዘጋጠመን ኵነታት ክሕስዋ [ጥንሲ ከይዱኒ ክብላ] ከም ዝግበር ትዛረብ። “ዝዀነ ሰብ ብዛዕባ ኵነታቱ ከም ዝሕሱ ምግባር ኣመና ዘጽልእ እዩ” ብምባል ኣብ ቀረባ ለውጢ ክመጽእ እዩ ዝብል ተስፋ ከም ዘለዋ ገሊጻ። ብዙሓት ጐስጐስቲ’ውን ኣብ ዝቕጽሉ 10 ዓመታት ለውጢ ክመጽእ’ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ኣብዚ ዓመት ድማ መንግስቲ ጸብጻብ ዝገበሮ ምምሕያሽ ከቕርብ ትጽቢት ይግበር።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ብሰብኣያ ን17 ዓመታት ተኣሲራ ዝነበረት ጓል ኣንስተይቲ ነጻ ወጺኣ

ምስ ክልተ ደቃ፡ ብሰብኣያ ን17 ዓመታት ተኣሲራ ዝጸንሐት ብራዚላዊት ጓል ኣንስተይቲ ነጻ ወጺኣ። ኣብ ርእሰ ከተማ ብራዚል ሪዮ ዲ ጃኔሮ: ኣብ ዝርከብ ጉዋራቲባ ዝተብሃለ ሰፈር፣ በዓል ቤታንዓመታት ኣሲርዋ ጸኒሑ። እቲ ንዘመናት ኣብ ልዕሊ በዓልቲ ቤቱ በደል ዝፈጸመ ሰብኣይ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ይርከብ። እታ ብራዚላዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ንኣስታት 17 ዓመታት ዘጋጠመ ግህሰት ድሕሪ ምዝራባ ኣብ መላእ እታ ሃገር ህዝባዊ  ቁጥዐ ተዓዒሉ ኣሎ። ብመሰረት ማዕከናት ዜና ብራዚል፡ እቲ ሰብኣይ ነታ በዓልቲ ቤቱ "ካብዚ ገዛ ዝወጽእ ሬሳኺ ጥራይ'ዩ" ኢሉ የፈራርሓ ነይሩ። G1 ዝተብሃለ ማዕኸን ዜና ፡ ሉዊዝ ኣንቶንዮ ሳንቶስ ሲልቫ ዝተባህለ ውልቀሰብ ነቲ ተግባር ከምዝፈጸመ ሓቢሩ። እዞ ምሰባት ብሓዳር ተጣሚሮም 23 ዓመታት ኣቑጺሮም ኣለዉ። እታ ብራዚላዊት ኣደ ድሕሪ ሓራ ምውጽኣ ከም ዝበለቶ፡ ንሳንደቃን መግቢ ከይጠዓሙ ንሰለስተ መዓልቲ ዝጸንሕሉ እዋናት ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ ምስቶም ደቃ ሰፊሕ ኣካላውን ስነ-ኣእምሮኣውን መህሰይቲ በጺሕዎም እዩ። እቲ ዝተኣስሩሉ ገዛ ብርሃን ዘይኣትዎ ጸልማትን ረሳሕን እዩ ነይሩ። እቶም ደቂ 19ን 22ን ዓመት ቆልዑት ተኣሲሮም ዝተረኽቡ ዀይኖም፡ ሰብነቶም ኣዝዩ ተሃስዩ እዩ ዝረአ። ብራዚላዊ ጋዜጣ 'ኦ ዲያ' ንሓለቓ ምክልኻል እታ ሃገር ዊልያም ኦሊቨራ ብምጥቃስ፡ እቶም ቆልዑ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ዝተረኽበሉ እዋን፡ ሰብነቶም ኣዝዩ ተሃስዩ፡ መንእሰያት ዘይኮኑስ ህጻናት መሲሎም ይረአዩ ምንባሮም ጸብጺቡ። "ምስ ረኣናዮም፡ንሓደ ሰሙን ብህይወት ዝጸንሑ'ውን ኣይመሰለናን ነይሩ" ኢሉ። እታ ኣደን እቶም ክልተ ቆልዑን፡ ናብ ሆስፒታል ከምዝተወስዱን፡ ብሰንኪ ሕጽረት መግብን ማይን ንሕማም ከምዝተቓልዑ ተገሊጹ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ብራዚል፡ እታ ኣደን ምስ ደቃ ን17 ዓመታት ብኸመይ ንክንድዚ ዝኣክል ግዜ ክትእሰር ከምዝኸኣለት፡ ይምርምር ከምዘሎ ኣፍሊጡ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ብሰንኪ ዋሕዲ ማይ ኣብ ዒላታት ዝዳፍኡ ህንዳዉያን

ኣብ ህንዲ ግዝኣት ማሃራሺትራ ዝርከቡ ማሕበረሰብ ዋሕዲ ማይ ስለዘጋጥሞም ኣብ ዒላታት ክዳፍኡ ልሙድ እዩ። ኣብተን ምምሕዳር እቲ ከባቢ ዘከፋፍለን ማይ ከኣ እቶም ጉልበተኛታት ተዳፊኦም ስለዝወስድዎ እቶም ብዕድመ ዝደፍኡ ሽማግለታትን ኣንስትን ኣመና ከምዝተጸገሙ ይግለጽ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


በዓልቲ ቤቱ ንዝነበረት 'ብሎገር'፡ ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ እንከላ ብሓዊ ዘቃጸለ ቻይናዊ፡ ብሞት ተቐጺዑ

በዓልቲ ቤቱ ንዝነበረት 'ብሎገር'፡ ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ ቪድዮ እንከላ ብሓዊ ኣቃጺሉ ዝቐተለ ቻይናዊ፡ ብሞት ተቐጺዑ። እታ ላሙ ብዝብል ስም ትፍለጥ ግዳይ፡ ኣብቲ 'ዲወዩን' ዝበሃለ ቻይናውያን ዝጥቐምሉ ዓይነት ቲክቶክ ኣዝያ ፍልጥቲ ዝነበረት ውልቀ ሰብ’ያ። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቍጸሩ ሰዓብቲ ከምዝነበርዋ’ውን ይፍለጥ። እቲ ኣብ ልዕሊ ላሙ ዝተፈጸመ ኣሰቃቒ ቅትለት፡ ኣብ ልዕሊ ቻይናውያን ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም መጥቃዕቲታት ኣቓልቦ ንኽረክብ ኣኽኢልዎ’ዩ። ሓደ ኣብ ቻይና ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ሓደ ርብዒ ካብ ቻይናውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ገዛአን በደላት ከምዝፍጸመን የርኢ። ኣደ ክልተ ውሉዳት ዝነበረት ላሙ፡ ምስ ቀታሊኣ ኣብ ሓዳር ኣብ ዝነበሩሉ፡ ነቲ በዓልቤታ ዘውርደላ ዝነበረ በደላት ናብ ፖሊስ’ኳ እንተ ኣመልከተት፡ ጉዳይ ስድራ እዩ እናተባህለ ጥርዓና ብተደጋጋሚ ይንጸግ ነይሩ’ዩ። እቲ ታንግ ሉ ዝተበሃለ በዓል ቤታ ነበርን ቀታሊኣን፡ ንሞት ኣብ ዝተፈረደሉ፡ ቤት ፍርዲ፡ እቲ ዝፈጸሞ ገበን “ኣዝዩ ጭካነ ዘለዎን ኣዝዩ ኣሰቓቕን” ምዃኑ ብምግላጽ’ዩ ብሞት ክቕጻዕ ወሲኑ። ቤት ፍርዲ፡ ክልቲኦም ኣብ ሰነ 2020 ከም ዝተፋትሑ፡ ኣብ ልዕሊኣ በደላት ይፍጽም ምንባሩን ኣመልኪቱ። ድሕሪ ፍትሖም ድሕሪ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣቢሉ፡ ላሙ ኣብ መንበሪ ገዛ ኣቦኣ እንከላ በንዚን ኣብ ዝባና ብምኽዓው ብሓዊ ኣቃጺልዋ። 90 ሚእታዊት ኣካላታ በቲ ሓደጋ ስለዝተሃስየ፡ ንኽልተ ሳምንታት ኣብ ሆስፒታል ክንክን ተገይሩላ ክትድሕን ግን ኣይከኣለትን። እቲ ጉዳይ ኣብ መላእ ቻይና ቍጠዐ ከለዓዕል እንከሎ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም በደላት ግቡእ ኣቓልቦ ንኽውሃቦ ድርኺት ክፈጥር ክኢሉ እዩ። ኣሽሓት ስዓብቲ ላሙ፡ ኣብቲ ዳውዩን ዝበሃል ማሕበራዊ ሜድያ ሓዘኖም ገሊጾም። ቻይና ኣብ 2016 ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝወርድ በደላት፡ ገበን’ዩ ኢላ’ኳ እንተደንገገት፡ ኣብ ገጠራት ቻይና ግን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም በደላት ገና ብስፍሓት ይዝውተር ምህላው ይፍለጥ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ዕንጸይቲ ተሰኪሙ ንኣዲኡ ክብሪ ዝሃበ ኢትዮጲያዊ፡ ገዛን ስራሕን ረኺቡ

ኤፍሬም በለጠ ዝተባህለ ኢትዮጲያዊ መንእሰይ፡ ኣብ መዓልቲ መመረቕታኡ፡ ነታ ዕንጸይቲ እናሸጠት ንኸተዕብዮ ብዙሕ ዝተሸገረት ኣደኡ፡ ንጻዕራ ክብሪ ንምሃብ፡ ክዳን ምረቓኡ ንዓኣ ኣልቢሱ፡ ንባዕሉ ዕንጸይቲ ክሽከም ተራእዩ። ብዝገበሮ ፍሉይ ተግባር ኣቓልቦ ስሒቡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ከዛርብ ዝቐነየ መንእሰይ ኤፍሬም፡ ዕድል ስራሕን ክልተ መደቀሲ ዝኽፍሉ መንበሪ ገዛን ተበርኪትሉ። ካብ ዩኒቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ ብኮምፒተር ሳይንስ ዝተመረቐ ኤፍሬም በለጠ፡ ኣብ ልዕሊ ኣደኡ ዘለዎ ክብሪ ንምርኣይ ዝወሰዶ ተበግሶ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰንበት ብዙሕ ሰብ ክዘራረበሉ ተራእዩ። ኤፍሬም ምስ ተመረቐ፡ ብቐጥታ መመረቒ ክዳኑ - ጋውን - ብምውጻእ ንኣደኡ ኣልቢሱዋ፤ ነቲ ተሸኪማቶ ዝነበረት ዕንጨይቲ ተቐቢልዋ። እዚ ምስ ገበረ ኣደኡ ክትነብዕ’ያ ተራእያ። ኤፍሬም ነቲ ንብዓት ኣደኡ፡ “ንብዓት ሓጐስ’ዩ” ብምባል’ዩ ገሊጽዎ። ኣስዒቡ፡ “እዚ፡ ነቲ ጸዕሪ ኣደይ ዋጋ ንምሃብ ዝገበርክዎ’ዩ፡ እዚ ናተይ ህይወት ከኣ ናይ ሚልዮናት ኢትዮጵያውያን ህይወት’ዩ” ኢሉ። ኤፍሬም፡ ትማሊ ሰኑይ ካብ ኤጄንሲ ጸጥታ መርበብ ሓበሬታ ኢትዮጵያ [ኢንሳ] ዕድል ስራሕ’ኳ እንተቐረበሉ፡ ንሱ ግን፡ ንመንእሰያት ኢትዮጵያ ክጠቅም ዝኽእል ካልእ ሓሳብ ከምዘለዎ ብምግላጽ፡ ነቲ ዕድል ስራሕ ኣይተቐበሎን። ከንቲባ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣዳነች ኣበቤ ብወገና ንኣደ ኤፍሬም ስራሕ ክትህባ እንከላ፡ ነቶም ስድራ ዝኸውን ክልተ መደቀሲኡ መንበሪ ገዛ ኣበርኪታትሎም። ኤፍሬም፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ኣደኡ ዘለዎ ክብሪ ንምግላጽ ዝገበሮ ተግባር፡ ንብዙሓት መንስእሰያት ኢትዮጵያ ትምህርቲ ክኸውን ከምዝኽእል'ዩ ዝገልጽ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ንኻልኣይ ጊዜ ብዋና ዳይሬክተርነት ተመሪፁ

ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ንኻልኣይ እብረ ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ኮይኑ ተመሪፁ። ኣብቲ እንኮ ሕፁይ ኮይኑ ኣብ ዝቐረበሉ መረጻ፡ ንኻልኣይ ዙር ነቲ ትካል ክመርሖ ምዃኑ ዝተፈለጠ ጀኔቫ ኣብ ዝተኻየደ መበል 75 ሓፈሻዊ ጉባኤ'ዩ። ድሕሪ ምፍፃም ቃለ-መሓላ ኣብ ዘስምዖ ዘረባ፡ ነተን ብሕፁይነት ክቐርብ ድምፂ ዝሃብኦ ሃገራት ምስጋና ኣቕሪቡ። ንዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት ነቲ ዓለማዊ ትካል ሕቡራት ሃገራት ክመርሕ ዝጸንሐ ዶክተር ቴድሮስ፡ ለበዳ ኮቪድ 19 ከምኡ ድማ ካብ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ዝቐርበሉ ዝነበረ ነቐፌታ ንግዜ ስልጣኑ ዝተፈታተኑ ምንባሮም ይግለፅ። ትራምፕ "ኣብ ጉዳይ ኮሮና ምስ ቻይና ወጊንካለኻ" ዝብል ነቐፌታታት የስምዕ ምንባሩ ይዝከር። ብኣንፃሩ ድማ ነቲ ዓለማዊ ለበዳ ኣብ ምልክኻል ብዝገበሮ ዝለዓለ ፃዕሪ ናእዳታት ክቐርበሉ ተሰሚዑ። ንኻልኣይ ዙር መረፃ ምስተዓወተ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ "ኣባይ ንዘለኩም ምትእምማንን ንዝሓብኩምኒ ሓላፍነትን ኣመስግን" ኢሉ። ካብ ዝመፅእ ዘሎ ወርሒ ሰነ 2022 ጀሚሩ ንዝቕጽሉ ሓሙሽተ ዓመታት ብዋና ዳይሬክተርነት ነቲ ዓለምለኻዊ ትካል ክመርሖ'ዩ። እንታይ በለ? ንስምዒቱ ብቓላት ክገልፆ ከምዝጽገም ዝሓበረ ዶክተር "ብኣይ ስለዝተኣማመንኩምን ኣባይ እምነት ስለዘሕደርኩምን ብጣዕሚ አመስግን" ኢሉ'ሎ። ገና ሕፁይ ኮይኑ ካብ ዝቐረበሉ እዋን ሃገራት ድጋፈን ከምዝገለፃሉ ብምዝኽኻር ድማ ንሱን መሳርሕቱን ነቶም ዘጓንፍዎም ዝነበሩ ብድሆታት ብኸመይ ከምዝሰገርዎም ካብ ሰባት ሕቶታት ከምዝቐርበሉ ሓቢሩ። ገለ ሰባት "ቴድሮስ ኣብ ፀቕጢ ኢኻ ነይርካ። ኩሉኹም ኣባላት ውድብ ጥዕና ዓለም። ንልዕሊ ክልተ ዓመት ከቢድ እዋን እዩ ነይሩ። ካብኡ ድማ ከቢድ ነቐፌታን መጥቃዕትን ካብ ብዙሓት ኣካላት ይቐርበልካ ነይሩ።  ብኸመይ ክኢልካዮ? ምናልባት መብዛሕትኹም ረጉድ ቆርበት ኣለኩም ማለት እዩ" ከምዝበልዎ ጠቒሱ። ናቱ መልሲ ድማ ክንዲ ድላዩ ረጉድ ቆርበት ይሃልኻ ናብ ውሽጢ ክሰርፅ ይኽእል እዩ። ተረጋጊዕና ክንሰርሕ ዝኸኣልና ግና፡ ነቐፌታ ኮነ ፀርፊ እንትመፅእ ኣብቲ ሰብ እንተይኮነስ ኣብቲ መልእኽቲ ስለነትኩር እዩ" ዝብል ምንባሩ ኣረዲኡ። እቲ ኣባል ላዕለዋይ መሪሕነት ህወሓት ዝነበረ፡ ዶክተር ቴድሮስ ካብ 2012 ክሳብ 2016 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ሚንስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ብምዃን ከምዘገልገለ ይፍለጥ። ብተወሳኺ ድማ ኣብታ ሃገር ብሚንስተርነት ጥዕና ሰሪሑ ነይሩ። ኣብዚ ሓላፍነት ኣብ ዝነበረሉ እዋን ከኣ ኣብ ኢትዮጵያ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክሰፍሕን ሞት ህፃናትን ኣዴታትን ክንክይን ከምዝኸኣለ ይጥቀስ። ኲናት ትግራይ ብድሕሪ ምውልዑ "ንህወሓት ትድግፍ ኢኻ" ብዝብል ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ክስታት ክቐርበሉ ይስማዕ። ንሱ ብወገኑ፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዕፅዋን ከበባን ብምፍፃም ሰባት ንሞትን ሕማምን ክቃልዑ ከምዝገበሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣጋጣምታት ክገልጽ ምጽንሑ ይፍለጥ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ቅድም ክብል፡ ናብ ላዕለዋይ ቦርድ ውደብ ጥዕና ዓለም ኣብ ዝልኣኾ ናይ ጥርዓን ደብዳበ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ብሰንኪ ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ዘይሻራውነቱ ኣብ ምልክት ሕቶ ይኣቱ  ክብል'ውን እንትኸስስ መንግስቲ ኤርትራ ድማ "መዝነቱ ብዘይ ኣግባብ ይጥቀመሉ ኣሎ"  ኢሉ ነይሩ። እንተኾነ ድጋፎም ንዶክተር ቴድሮስ ዘርኣዩ መራሕቲ ሃገራት ዓለም ቁፅሮም ቀሊል ኣይነበረን። ፕረዚደንት ናሚብያ ሃጌ ጄኒግቦ፡ "ዓለም ሓድነት ኣብ እትጠልበሉ እዋን ኣርአያ ዝኾነ መራሒ" ክብል ንዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም ንኢድዎ ነይሩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ከኒና ምንጻል ጥንሲ፡ ሓድሽ ግንባር ንመሰል ምንጻል

ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣሜሪካ መሰል ምንጻል ጥንሲ ቅድሚ ምቍራጹ፡ ብዙሓት ነቲ ውሳነ ኣብ ደገ ኰይኖም ይጽበዩ ነይሮም። ካብዚኣቶም እታ ቐንዲ ክሪስታን ሃውኪንስ እያ። ሚስ ሃውኪንስ፡ ነቲ ቤት ፍርዲ ዘሕለፎ ውሳነ፡ ነቶም እኩባት ብመጕልሒ ድምጺ ኣንቢባትሎም፡ "እቲ ቅዋም መሰል ምንጻል ጥንሲ ፈሪሱ" በለት። እቲ ውሳነ፡ ንምንቅስቓስ ጸረ ምንጻል ጥንሲ፡ ናይ ወለዶታት ዓወት እዩ ነይሩ። ንሚስ ሃውኪንስ ግን ገና መበገሲ ጥራይ እዩ። ጕጅለ ሚስ ሃውኪንስ Students for Life of America' (ተማሃሮ ንህይወት ኣሜሪካ) ዝበሃል ማሕበር ኰይኑ፡ ሓደ ካብቶም ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ዓበይቲ ማሕበራት ጸረ ምንጻል ጥንሲ እዩ። ንሳ ንቢቢሲ፡ "ውድብና ድሕሪ ሮይ እዩ ከም ማሕበር ተመስሪቱ" ክትብል ገሊጻ። 'ድሕሪ ሮይ' ክትብል እንከላ ነቲ ኣብ ሰነ 1973 ኣብ ምሉእ ኣሜሪካ ንደቂ ኣንስትዮ መሰል ምንጻል ጥንሲ ዘረጋገጸ ውሳነ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ማለታ እዩ። እቲ ቤት ፍርዲ ነቲ መሰል ምፍራሱ እተን ዝተፈላለያ ግዝኣታት ኣሜሪካ ምንጻል ጥንሲ ዝምልከት ናይ ባዕለን ውሳነ ክውስና ዝፈቅድ እዩ። እዚ ድማ ነቲ ናይ ሚስ ሃውኪንስ ናይ መወዳእታ ሸቶ መገዲ ዝጸረገ ኰይኑ'ሎ። ከምዚ ድማ ትብል፡ "ኣብ መላእ ኣሜሪካ ዝርከባ ኵለን ግዝኣታት ንምንጻል ጥንሲ ዘይርከብን ዘይሕሰብን ንምግባር ክግስግሳ ኢና ንደሊ፡" ትብል። ሕጂ ሚስ ሃውኪንሰን ደገፍታን ኣብ ቅድሚኦም ሓድሽ ዕላማ ሒዞም ኣለው፤ እዚ ኸኣ ከኒና ምንጻል ጥንሲ ዝምልከት እዩ። መሰል ምንጻል ካብ ዝለዓል ኣትሒዙ ኣብ ዘለዋ መዓልትታት፡ ጠለብ እቲ መድሃኒት ኣዝዩ እናነሃረ ይርከብ። እዚ ነቲ ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ዝካየድ ቃልሲ ሓድሽ ግንባር ከፊትሉ ኣሎ። ትካል ምምሕዳር ምግብን መድሃኒትን ኣሜሪካ (FDA) ነቲ ከኒና ምንጻል ጥንሲ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ 2000 እዩ ተቐቢልዎ። እዚ ክልተ ከኒና ዘለዎ ኣገባብ፡ 10 ሰሙን ኣብ ዘይሓለፎ ጥንሲ ምጥቃም ይካኣል። እቲ ቐዳማይ መድሃኒት ነቲ ጥንሲ ዘቋርጽ ኾይኑ እንቲ ኻልኣይ ድማ ንማሕጸን ጥርሑ ኽኸውን ይገበር። ኽልቲኡ ከኒና ካልኦት ሕማማት'ውን ንምሕካም የገልገል እዩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣሜሪካ ብድፍኢት መድሃኒት ዝግበር ምንጻል ጥንሲ፡ እቲ ካብ ኵሉ ንላዕሊ ልሙድ ዝኾነ ሜላ ምቁራጽ ጥንሲ እዩ። ካብ መጥባሕቲ ዝግበረሉ ኣማራጺ ዝሓሰረን ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዙ ተመራጺ ሜላ ኰይኑ ጸኒሑ እዩ። ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት ከምዝሕብርዎ እዚ ብመድሃኒት ዝግበር ምንጻል ጥንሲ 95 ሚእታዊ ውጽኢታዊ ክኸውን እንከሎ፡ ድሕረ ክትትል ዘድልየሉ ግዜ ካብ 1 ሚእታዊ ኣይዛይድን። እንተዀነ እቶም ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ዝቃለሱ ወፈራ ዘካይዱ ሰባት፡ እቲ "ከሚካላዊ ምንጻል ጥንሲ" ዝብልዎ ሜላ ውጽኢታዊ ከምዘይኮነን ሓደገኛን ምዃኑ ይገልጹ። "እዚ መድሃኒት እዚ ጕድኣት መኻንነትን ሞትን የስዕብ እዩ፡" ትብል ሚስ ሃውኪንስ። “ነፍሲ ወከፍ ምንጻል ጥንሲ ሓደ ህይወት ይቐትል፣ ኰይኑ ግን ኬሚካላዊ ምንጻል ጥንሲ ክልተ ህይወት እዩ ከጥፍእ፣ ንሳቶም ከኣ [እቶም ምርጫ ዘለዉ] ተሓተትቲ ክዀኑ ኣለዎም።" ኣብ ቀረባ መዓልትታት ሓደሓደ ግዜ ምግሳስ ወይ ምስ ቀረባ ዘመዳ ብዝግበር ጾታዊ ርክብ እንተ ዘይኰይኑ፡ ምንጻል ጥንሲ እንተ ወሓደ ኣብ 10 ግዝኣታት ተኸልኪሉ እዩ። ይዅን እምበር እገዳታት ስለ ዝተኣታተወን ክሊኒካታት ምንጻል ጥንሲ ስለ ዝተዓጸዋን ጠለብ እቲ መድሃኒት ምንጻል ጥንሲ ዳርጋ ብዕጽፊ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ድሕሪ እቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዝገበሮ ውሳነ 'ፕላን ሲ' ዝበሃል ብመድሃኒት ዝግበር ምንጻል ጥንሲ ዝድግፍ ጕጅለ፡ ኣብ ሓንቲ ቀዳመ-ሰንበት ጥራይ ኣብ ወብ ሳይቱ 311,000 በጻሕቲ ነይርዎ። መስራቲ እቲ ጕጅለ ዝኾነት ኤሚ መሪል፡ ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብገምጋም ብ 50,000 በጻሕቲ ከምዝዛይድ ንቢቢሲ ገሊጻ። "እቲ ደረት ዝተሰብረ እዩ ዝመስል፡" ኢላ። እቶም ምርጫ ዝድግፉ ተጣበቕቲ እቲ መድሃኒት ምንጻል ጥንሲ ኣብተን እቲ መስርሕ ዝተኸልከለለን ግዝኣታት ንዝርከባ ደቀንስትዮ መድሕን ህይወት ከም ዝኸውን ይገልጹ። ከኒና ምንጻል ጥንሲ፡ እቲ መስርሕ ሕጋዊ ኣብ ዝኾነሉ ግዝኣት ንዝርከብ ሰብ ጥራይ እዩ ክእዘዝ ዘለዎ። እንተዀነ እቶም ምርጫ ዝድግፉ ጕጅለታት ኣብተን እገዳ ዝገበራ ግዝኣታት ዝሰርሕሉ ኣካይዳ ኣማዕቢሎም እዮም። ገሊኣቶም ተንቀሳቓሲ ክሊኒካት ናብ ዶባት እተን ንምንጻል ጥንሲ ዝኣገዳ ግዝኣታት ይልእኩ ኣለዉ። ገሊኣቶም ከኣ ኣብተን ንምንጻል ጥንሲ ዝእግዳ ግዝኣታት ንዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ከኒና ንምልኣኽ መደብ የዳልዉ ኣለዉ። ሓንቲ ካብዘን ጕጅለታት እዚኣተን "ንምንጻል ጥንሲ ከሕግዝ እየ" ዝብል ማልያታት ሸይጣ እያ። "ዝዀነ ይዅን እገዳ ይሃልወና ብዘየገድስ እቲ ንምንጻል ጥንሲ ዝምልከት ከኒና ብጶስጣ ኣብ ኵለን 50 ግዝኣታት ጋህዲ ኰይኑ ክቕጽል እዩ ኢልና ኢና እንኣምን፡” ትብል ሚስ ሜሪል። መብዛሕትኦም ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ዝቃለሱ ተጣበቕቲ እቶም ንምንጻል ጥንሲ ዘዳልዉ እምበር እተን ኣደታት ባዕለን ክቕጽዓ ኣይደልዩን እዮም። ኣባል 'ናሽናል ራይት ቱ ላይፍስ' ዝኾነ ካሮል ቶቢያስ "ደድሕሪ እቶም ንምንጻል ጥንሲ ዘዳልዉ ሰባት ኢና እንኸይድ" በለ። "ነቲ ከኒና መን ከምዘቕርቦ ክፈልጥ ይደሊ እየ፡" ይብል። እንተዀነ ሓንቲ ሰብ ካብ ግዝኣታ ወይ ካብ ሃገራ ወጻኢ  መድሃኒት  ምንጻል ጥንሲ እንተ ረኺባ ክቐጻዕ ዘለዎ መን እዩ? ደሞክራስያዊ መርሓ ዘኽተላ ግዝኣታት ድሮ ክሕግዛ ጀሚረን ኣለዋ። ካሊፎርንያ፡ ኒው ዮርክ ከምኡ'ውን ኮኔክቲከት ኣብ ቀያዲ ግዝኣታት ንዝነበራ ደቂ ኣንስትዮ ምንጻል ጥንሲ ንኽፍጽማ ንዝሓገዙ ሓኻይም ዑቑባ ብምሃብ ካብ መቕጻዕቲ ይከላኸሉሎም ኣለዉ። ሓደ ካብቶም ቐንዲ መዳለውቲ ምንጻል ጥንሲ ዝኾነ ኤድ ኣክሰስ ከኣ ኣብ ኣውሮጳ እዩ ዝርከብ። ስለዝኾነ፡ ብሕጊ ኣሜሪካ ዝግዛእ ኣይኮነን። ኰይኑ ግና ተጣበቕቲ ምርጫ እቶም ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ወፈራ ዘካይዱ ሰባት እገዳታቶም ብሰፊሑ ከም ዘጸጽሙ የጠንቅቑ ኣለዉ። ዳይረክተር ምርምር ናራል ፕሮ-ቾይስ ኣመሪካ ዲና ሞንቴማራኖ፡ "ንዝዀነ ይዅን ንምንጻል ጥንሲ ዝከናኸን ሰብ 'ዝሕግዝን ዝጥሕስን'  ብገበን ብዛዕባ ምቕጻዕ ይዛረቡ ኣለዉ" ትብል። "እቲ ካብ ግዝኣት ወጻኢ ምንጻል ጥንሲ ንኽፍጽሙ ኢሉ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ዝወስዶም መራሕ ማኪና ኡበር ድዩ? እቲ ንምህዳም ዝሕግዞም ዓርኮም ድዩ?" “ነዛ ሕቶ እዚኣ ዕሽሽ ይብልዋ ኣለዉ፡" ኢላ። ብግዝኣታት ዝፍጸም እገዳታት  ከኒና ምንጻል ጥንሲ እውን፡ ሕጋዊ ዕንቅፋታት ከጋጥሞ ይኽእል እዩ። ዓርቢ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ንጸሓፊ ጥዕናኡ "ብከኒና ንዝፍጸም ምንጻል ጥንሲ ክከላኸል" ዝእዝዝ ፈጻሚ ትእዛዝ ኣውጺኡ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ዋና ኣኽባሪ ሕጊ ኣሜሪካ ሜሪክ ጋርላንድ ግዝኣታት ነቲ ትካል ምምሕዳር ምግብን መድሃኒትን ኣሜሪካ (FDA) ዘጽደቘ መድሃኒት ክእግዳ ከምዘይክእላ ገሊጹ ነይሩ። ሚስ ሃውኪንስ፡ ከኒና ምንጻል ጥንሲ ሓደገኛ ከምዝኾነ ብምሕባር እቲ ትካል ምምሕዳር ምግብን መድሃኒትን ኣሜሪካን (FDA) ባይደንን ነቲ ከኒና ዘርኣይዎ ሓገዝ "ምሉእ ብምሉእ ግብዝና ዝመልኦ" ክትብል ገሊጻቶ። ጀንባዮፕሮ ዝተበሃለ ነቲ ክኒና ዝሸይጥ ኩባንያ፡ ነቲ ሚሲሲፒ ኣብ ልዕሊ እቲ መድሃኒት ዘለዋ ቀይድታት ድሮ ተቓዊሙ እዩ። ምኽንያቱ ፈደራላዊ ሕጊ ናይታ ግዝኣት፡ ሕጊ እገዳ ይቕይሮ እዩ  ዝብል እዩ። "እዚ መፈጸምታ ኣይኰነን " ትብል ሚስ ሜሪል። ወሲኻ እውን “ተስፋ እንተሃልዩኒ እዚ ኵነታት እዚ ዝቀያየር እዩ" ኢላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቂኣንስትዮ፡ 13 ተምሃሮ ዝዓመጸ መምህር ንማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ተፈሪዱ

ቤት ፍርዲ ኢንዶኔዥያ 13 ደቂ እንስትዮ ተምሃሮኡ ንዝዓመጸ መምህር፡ ብማእሰርቲ ዕድመ ልክዕ ክቕጻዕ ፈሪዱ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሄሪ ዊራማን ዝተባህለ መምህር፡ ካብ 11 ክሳብ 16 ዝዕድሚአን ህጻናት ከምዝዓመጸ ምስተገለጸ፡ ኢንዶኔዥያውያን ኣዝዮም ሰንቢዶም ነይሮም፡፡ ናይ ሃይማኖት መምህር'ውን ከምዝኾነ ዝተገለጸ እቲ ውልቀ ሰብ፡ ነቲ ተግባር ዓመጽ ካብ 2016 ጀሚሩ ከምዝፈጸሞ ተፈሊጡ። ንሸሞንቲአን ክጠንሳ ከለዋ፤ ብሓፈሻ 9 ቖልዑ ወሊደን፡፡ ኣኽበርቲ ሕጊ እቲ ውልቀ ሰብ ብሞት ክቕጻዕ ንቤት ፍርዲ ተማሕጺኖም ነይሮም፡፡ ብሰሉስ ዝወዓለ መጋባእያ ግና እቲ ወዲ 36 ዓመት ተኸሳሲ ብዕድመ ልክዕ ማእሰርቲ ክቕጻዕ ወሲኑ ኣሎ፡፡ እቶም ዳያኑ ሚራዋን ብኬሚካዊ ባእታ ክስንገው [ፍረ-ነብሱ ክቕጥቀጥ] ንዝቐረበ ሕቶ እውን ነጺጎምዎ፡፡ እቲ በቲ ውልቀ ሰብ ክፍጸም ዝጸንሐ ተግባር ዓመጽ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጉንበት ስድራ ናይ ሓንቲ ካብተን ግዳያት፡ ጓሎም ከምዝጠነሰት ምስፈለጡ እዩ ተቓሊዑ፡፡ ድሕሪ እዚ፡ ቤት ፍርዲ እቲ መምህር ኣብ 2016 ኣሕዳሪ ቤት ትምህርቲ እስልምና ካብ ዝኸፍት ጀሚሩ ዝፈጸሞም ጾታዊ ዓመጻት ፈሊጡ፡፡ መራኸብቲ ብዙሃን እቲ ከባቢ ከምዝጸብጸበኦ ዊራማን ነቶም ኣብቲ ድኻታት ዝበዝሑሉ ከባቢ ዝነበሩ መንእሰያት ነጻ ናይ ትምህርቲ ዕድልን ጥቕማ ጥቕምን እናሃበ ናብቲ ቤት ትምህርቲ ክሰሓቡ ገይሩዎም'ዩ፡፡ ብተወሳኺ እተን ደቂ ኣንስትዮ ካብ ቤተን ርሒቐን ስለዝነብራን ምስ ስድረአን ክራኸባ ስለዘይፍቀደለንን ነቲ በደል ተቓላዕቲ ክኾና ከምዝገበረን ኣኽበርቲ ሕጊ ገሊጾም፡፡ እተን ተምሃሮ ስልከን ዝተመንጠላ ኮይነን ኣብ ዓመት ሓደ ግዘ ጥራሕ እዩ ናብ ገዝአን ክኸዳ ዝፍቀደለን ነይሩ፡፡ እቲ ውልቀ ሰብ ብሞት ክቕጻዕን ንግዳያት 300 ሚልዮን ሩፐያህ (21 ሽሕ ዶላር) ክኸፍልን ኣኽበርቲ ሕጊ ጸዊዖም ነይሮም፡፡ ጉዳይ ዊራዋን ኣብ ኢንዶኔዥያ ብዛዕባ ዘሎ መጠን ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም ዓመጽ ሓድሽ ቁጠዐ ዘልዓለ ኮይኑ፡ ዜጋታት ንጾታዊ ዓመጽ ከጥፍእ ዝኽእል ተሪር ሕጊ ክወጽእ ይሓቱ ኣለዉ፡፡ መንግስቲ ኢንዶኔዥያ ነተን ግዳያት ሓድሕደን 85 ሚልዮን ሩፕያህ ( 5945 ዶላር) ካሕሳ ክኸፍል እዩ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ቅልውላው ትግራይ፡ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ኣብ ትግራይ ዝበጽሐን ዘሎ ማሕበረሰባዊ ተነጽሎ

መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እዋን ኲናት ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽን ኣደዳ ሞትን ከምዝኾና ብተደጋጋሚ ክግለጽ ጸኒሑ'ዩ። እቲ ብ4 ሕዳር 2020 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ትግራይ ኣብ ሞንጎ ሰራዊት ምክልኻል ሃገርን ሓይልታት ትግራይን ዝተወልዐ ጎንጺ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ'ዩ። ኣብዚ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝልሓመን ንልዕሊ 15 ኣዋርሕ ዝቐጸለን ኲናት ድማ ኣሽሓት ክቕተሉ እንከለው ኣማኢት ኣሽሓት ኣብ ኩነታት ዓጸቦ ይርከቡ። ብተወሳኺ ኣብቲ ውግእ፡ ገበን ኣንጻር ኲናትን ኣንጻር ሰብኣውነትን ክብሃሉ ዝኽእሉ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክፍጸሙ እንከለው፡ ኣብ ልዕሊ ብርክት ዝበላ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዘስካሕክሕ ጾታዊ ዓመጻት ከም ዝተፈጸሙ ጸብጻባት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት የመልክቱ። ጸጋ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ዓ.ም ኣብ ትግራይ ጾታዊ ዓመጽ ካብ ሞንጎ ዝበጽሐን ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ እያ። ምስ ክልተ ደቃን በዓል ቤታን ኣብ ሰሜን ምዕራብ ከተማ ሸራሮ ትቕመጥ ዝነበረት ጸጋ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ምጅማር እቲ ኲናት ብሰንኪ መንሽሮ ጡብ መጥባሕቲ ገይራ ሕክምና ናብዮት ይግበረላ ነይሩ። እቲ ኲናት ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ክጅመር እንከሎ ልክዕ ከምቶም ካልኦት ብዝተፈላለየ ኣንፈት ዝትኮስ ከቢድ ብረትን ካልእን ምስ በርትዐ ለኪሙዎ ክሓልፍ ዝኽእል ሞት ሰጊኦም ካብ ቤት ንብረቶም ዝወጽኡ ሰባት ንሳ'ውን ንኣሽቱ ቖልዑት ደቃ ሒዛ ናብ ዝባን ገደና ተመዛቢላ። ኣብቲ ቦታ ንሓደ ወርሒ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ንቖልዑ እኽለ ማይ ክትረክብ ኢላ ኣብ ዝተንቐሰትሉ እዋን ግራት ረዳ ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ወተሃደራት ኤርትራ ከም ዝረኸቡዋን ብጉጅለ ጾታዊ ዓመጽ ከም ዘብጽሑላን ንቢቢሲ ተዛሪባ። "ካብቶም ደቀይ ሒዘ ኣብ መገዲ ዝረኸቡኒ ወተሃደራት እቲ ሓደ 'ወያነ ኣበይ ኣለው ኢሉኒ፤ ኣነስ ንባዕለይ ካብቲ ኲናት እየ ዝሃድም ዘለኹ ምስ በልኩዎ ሓሲኺ ግጉይ ሓበሬታ ሂብክና ኢሎም ሒዞምኒ። ደፊኦም ናብ መሬት ምስ ኣውደቑኒ ድማ ከብደይ ረጊጾምዎ። ጡበይ ክኣ ሓድሽ ስፋይ ስለ ዝነበረ ደምየ፤ ድሕሪኡ ኣብቲ ከባቢ ናብ ዝነበረ ቀጽሪ ቤተ ክርስቲያን ወሲዶም ብጉጅለ ዓሚጾምኒ" ትብል። ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር ንቤት ምኽሪ ጸጥታ ተቕርቦም ኣብ ዝነበረት ጸብጻባት ኣብቲ ኲናት ዝምታ፣ ግዱድ ምምዝባል፣ ማእሰርቲ፣ ጾታዊ ዓመጽን ቕትለትን ከም ዝተፈጸመ ዘረጋግጹ እሙናት ጸብጻባት ይበጽሑና ኣለው ክትብል ተዛሪባ እያ። ኣምባሳደር ቶማስ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል "ሕጂ'ውን እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ህጹጽ እዩ፤ ብቐረባ ድማ ንከታተሎ ኣሎና - ብቐንዱ ጾታዊ ዓመጽ። ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ኣካላት ኣዝዩ ዘሰክፍን ዘፍርሕን ጾታዊ ዓመጻት ፈጺሞም'ዮም። እንተኾነ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝተፈጸሙ ግህሰታትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ፍጹም ተቐባልነት የብሎምን" ኢላ። ኣብ መጀመርታ ሰሙን ወርሒ ሕዳር 2021 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ብሓባር ዘካየዱዎ መርመራ ዝኣከቡዎ ሓበሬታ፡ ዘይሕጋዊ ቕትለትን ጃምላዊ ቕትለትን፣ ምስቓይ፣ ጾታውን ጾታ መሰረት ዝገበረ ዓመጽን ሓዊሱ ከበድቲ ዝርዝራት ግህሰታትን መጥቃዕታትን ግህሰት ስደተኛታትን ከምኡ'ውን ግዱድ ምፍንቓል ሰላማውያን ሰባት ዝሓዘ እዩ ይብል። ኩሎም ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ኣካላት ግህሰት ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ብምግላጽ ገሊኦም ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም ክብል እቲ ጸብጻብ ገሊጹ። ኣብቲ እዋን፡ ብሽም ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣቢሉ ዝወጽአ ምላሽ "ገለ ዘይንቕበሎ ክፋል'ኳአ እንተሃለወ፡ ኣብ ቀጻሊ ንዝተበደሉ ፍትሒ ክረኽቡን ገበነኛታት ተሓተትቲ ንምግባርን ኣብ እንገብሮ ጻዕሪ እቲ ጸብጻብ ኣዝዩ ጠቓሚ ሰነድ ኮይኑ ከገልግል እዩ" ምባሉ ይዝከር። መንግስቲ ኤርትራ ብወገኑ ዘይሻራዊነትን ሕጋውነትን ናይቲ መጽናዕቲ ኣብ ምልክት ሕቶ ብምእታው፡ እቲ ጸብጻብ "ተቐባልነት የብሉን" ክትብል ተቓዊምዎ። መራሕቲ ትግራይ'ውን 'ቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ወጻኢ ትግራይ' ብዝብል ኣብ ዝሃቡዎ መግለጺ እቲ ጸብጻብ ጸገማት ዘለዎ'ዩ ብምባል ስክፍትኦም ገሊጾም ነይሮም። ብሰኑይ ድማ፡ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰል ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ዝፈጸሞም ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ክሪኦም ይግባእ ብዝብል ክሲ ናብቲ ኮሚሽን ኣቐሪቡ ኣሎ። እዚ፡ Legal Action Worldwide (Law)፣ US legal firm Debevoise ከምኡ'ውን Plimpton and the Pan African Lawyers Union (Palu) ዝተባህሉ ሰለስተ ትካላት ሕጊ ዘቕረቡዎ ኮይኑ፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ክልል ትግራይ ገበን ኲናት ፈጺሙ'ዩ ብምባል እቲ ኮሚሽን ንፈለማ እዋን እቲ ጉዳይ ንክሪኦ ዘገድድ ክሲ ኣእቲዮም ኣለው። ዋና ፈጻሚ ስራሕ ፓሉ ዶናልድ ዴያ መንግስቲ ኢትዮጵያ "ብመሰረት ሕገ መንግስቲ እታ ሃገርን ዓለምለኻዊ ሕጋጋትን ኩሎም ዜጋታትን ነበርትን ካብ ጃምላዊ ግፍዕታትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ክሕሉ ይግደድ። እዚ ንክገብር እንተዘይክኢሉ ወይ እንተዘይደልዩ ግን - ከምቲ ንርእዮ ዘለና- ብቑዓት ዝኾነ ዓለምለኻዊ ትካላት ከድልየና እዩ። ስለዝኾነ ድማ ንኮሚሽን ኣፍሪቃ ጻውዒትና ነቕርብ" ምባሉ ኣብቲ ደብዳበ ሰፊሩ ኣሎ። እንተኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኮነ እቲ ኮሚሽን ኣብዚ ጉዳይ ክሳብ ሕጂ ዝሃቡዎ ርኢይቶ የለን። ነዞም ሰብ ሞያ ሕጊ ናይ ቃል ምስክርነት ሂቦም ዝተባህሉ ሰባት ድማ ሰራዊት ፌደራል "ኣብ ትግራይ ዘካየዶ ወፍሪ ምኽባር ሕጊ እንተበሎ'ውን ብሕዳር 2020 ኣብ ከተማ ሽረ ወተሃደራት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፈጸሙዎ ቕትለትን ጾታዊ ዓመጽን ህዝቢ ትግራይ ንምጥፋእን መሰረተ ልምዓት ንምዕናውን እዩ" ኢሎም። ካብዞም ኣካላት ሕጊ ሓደ ንዝኾነ 'ሌጋል ኣክሽን ወርልድ ዋይድ' ተቐማጢት ኣውስትራሊያ ዝኾነት ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ፋናዬ ሰለሞን፡ ብዙሓት ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ምስክርነተን ከም ዝሃባ ብምግላጽ ኣዝዮም ዘሰክፉ ታሪኻት ከም ዝቐረቡ ንቢቢሲ ገሊጻ። "ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ተዓሚጸን፣ ኣጸጋሚ ዝኾነ መጥቃዕቲ በጺሑወንን ተሳቕየንን እየን። ኣብ ኣካላተን ብዙሕ ጉድኣት ተፈጢሩ'ዩ። ኣብ ገዝኣ ኣብ ቅድሚ ኣቡኣ ብሰለስተ ወተሃደራት ዝተዓመጸት ናብ ዋንስቶፕ ሴንተር መቐለ መጺኣ እያ። ኣብ ካምፕ ወተሃደራት ንመዓልታት ተታሒዘን ብጉጅለ ዝተዓመጻ ኣለዋ። ጓል 50 ዓመት ሰበይቲ'ውን ን5ተ መዓልቲ ተኣሲራ ተዓሚጻን ተገዲዳ ሽንታ ሰትያን እያ። ነዚ ኹሉ ተሓታትነት ክርከቦ ኢና ክሲ ንምስርተሉ ዘለና" ኢላ። ጸጋ፡ ሓንቲ ካብቶም ብሰንኪ ኲናት ዝተመዛበሉን ኣብ ጎረቤት ሃገር ዝርከቡን ልዕሊ 60 ሽሕ ስደኛታት እያ። "ብሰንኪ እዚ ኲናት ብዙሕ ነገር ተፈጢሩ'ዩ። ጾታዊ ዓመጽ ጥራይ ዘይኮነ ስነ ልቦናዊ ሃሰያ'ውን እዩ ገጢሙና። ኣምላኽ ንደቀይ ክብል ህይወተይ ኣትሪፉዋ እምበር ካልኦት ምስ ተዓመጻ ተቐቲለን እየን" ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ቐዳመ ሰናብቲ ኣብ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ምብጻሕ ዝገበረት ምኽትል ዋና ጸሓፊት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣሚና መሓመድ እቲ ኲናት ኣብተን ክልላት ብፍላይ ድማ ኣብ ልዕሊ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ዘስዓቦ ጉድኣት ከም ዝተዓዘበት ገሊጻ እያ። እታ ጸሓፊት ኣብ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ኣብ ዝነበራ ዑደት ግዳያት ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝርከባሎም ማእከላት ክትዕዘብ እንከላ እቲ ኲናት ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዘብጽሖ ግፍዕን በደልን ከምኡ'ውን ስነ ልቦናዊ ጉድኣት ንምቕራፍ እቲ ውድብ መፍትሒ ከም ዝእልሽን ሓገዝ ከም ዝገብርን ተዛሪባ። "ኣብ ውሽጢ ጎንጺ ዝዕወት የለን" ዝበለት ኣሚና ታሪኽ እተን ግዳያት ክዝረብ ከም ዝግባእን ሰላም ብሕታዊ ኣማራጺ ብምዃኑ "ህዝቢ ኢትዮጵያ ሰላም ንክረክብ ክንሕግዝ ኣለና" ኢላ። ኣምባሳደር ቶማስ ግሪንፊልድ ብወገና ብቐንዱ እተን ከም ጸጋ ዝበላ ሓገዝ ዘድልየን ዝበላ ደቂ ኣንስትዮ ንምሕጋዝ ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበር ከም ዘለዎ ተስምረሉ። "እዚ ንምዕዋት ብዙሕ ጻዕሪ ከም ዘሎ ይፈልጥ'የ። እቲ ዋና ጸሓፊ ምስ ቐዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ተዘራሪቡ'ዩ፤ እሱራት ፖለቲካ ምፍትሖም ንንእድ፤ ብሸነኽ ትግራይ እውን ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበርን ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱን ምስምምዖም ንንእድ። እንተኾነ ሕጂ'ውን ኩሎም ወገናት ናብ ስምምዕ ክመጽኡ ጸቕጢ ክንገብር ኢና" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ብዝተፈላለየ ኣጋጣሚ ኣካላውን ስነ ልቦናውን ሓገዝ ክረኽባ ዘይክኣላ ኣብ ውሽጢ እቲ ክልልን ካብቲ ክልል ወጻኢ ዘለዋን ከም ጸጋ ዝበላ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ግን ሕጂ'ውን ሳዕቤናት እቲ በደል እየን ዝነብራ ዘለዋ። ". . . አረ ናቱስ ብጣዕሚ እዩ ከቢድ፤ ክሳብ ሕጂ ዝረኸብኩዎ ስነ ልቦና ሓገዝ የለን። [እቶም ዓመጽተይ] ዓመት ሙሉእ ብሕልመይ ይመጽኡኒ፤ ክስሕቑ ከለው ይርኣዩኒ። ሕጂ ተጋሩ ዲያስፖራ ሓጊዞምኒ ኣብ ካርቱም ናይ መንሽሮ ሕክምናዊ ይረክብ ኣለኹ፤ ግን ማህጸነይ ክሕከም ይደሊ እየ። ሕቖይን እግረይን ስለ ዝሕመኒ ንብዙሕ ሰዓት ከፍ ክብል ኣይኽእልን" ትብል። ብቐንዱ ግን ናብ ሕብረተሰብ ክትጽምበር ናይ ምስካፍ ዝንባለታት እዩ ዘስግኣ። ቅድም ኢሉ ኣብ መዓስከር ቱናይድባህ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን መብዛሕትአን ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ፡ ካብቲ ካልእ ክፋል ሕብረሰተብ ክበጽሐን ንዝኽእል ተነጽሎ ሰጊአን ከም ዝሓብአኦ ትዛረብ። ንሳ፡ ክሳብ ሕጂ ድሃይ ሰብኣያ ዘይትፈልጥ እኳ እንተኾነት፡ ብሰንኪ እቲ ዝበጽሓ ጾታዊ ዓመጽ ግን "ድሕሪ ሕጂ ሰብኣየይ ይደልየኒ'ዩ ዝብል ግምት የብለይን። ክጽየፈኒ እዩ ዝብል ስክፍታ ስለ ዘለኒ ናብኡ ክምለስ ኣይደልን" እያ ትብል። ተሓላቒት መሰላት ፋናዬ ሰለሞን ኣብ ትግራይ እዚ ጸገም ድሮ ክርኣይ ከም ዝጀመረን ዓብዪ ሻቕሎም ከም ዝፈጠረላን እያ ትገልጽ። ኣብቲ ክልል ኣገልግሎት መጓዓዝያ ዝርከቦም መሰረታዊ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ብዘይምህላዎም መብዛሕትን ናብ ትካላት ጥዕና ክመጽኣ ከም ዘይክኣለ ብምጥቃስ፡ ንዝተፈላለዩ ስነ ልቦናውን ማሕበራውን ቅልውላዋት ክቃልዓ ከም ዝጀመራ ተረድእ። እቲ ሕብረተሰብ ብባህላዊ ኣረኣእያታት ዝተቖረነ ስለ ዝኾነ ንከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ከም ነውሪ ስለ ዝርእዮ እተን ግዳያት ዘጋጠመን ጸገም ካልእ ሰብ ክፈልጠለን ስለ ዘይደልያ ዳርጋ ተሓቢአንን ተነጺለን እየን ይነብራ ከም ዘለዋን እቲ ማሕበሰረብ ዝገበሮ ሓገዝ ድማ ከምቲ ትጽቢት ዝገበረትሉ ዘይምዃኑ ጠቒሳ። "ብዙሕ ጸገም እዩ ዘለወን፤ እቲ ሕብረተሰብ ኣይቕበለናን ኢለን ባዕለን ኣግሊለን ክሕወሳ ስለ ዘይደልያ ብዝፍጠር ዘሎ ስነ ልቦናዊ ጸቕጥን ማሕበረሰባዊ ተነጽሎን ክሳብ ዓርስኻ ምጥፋእ ዝበጽሕ ጸገማት ኣሎ። ሕጂ ድማ ቖልዑ ይውለዱ ኣለው፤ ግን ተዓሚጸን ዝወለድኦም ስለ ዝኾኑ ነዚኦም ክሕብሕባ ስለ ዘይደልያ ኣብ በብቦትኡን ኣብ ሆስፒታልን ገዲፈንኦም ይኸዳ ኣለዋ" ኢላ። ብሰንኪ እቲ ኣብቲ ክልል ዘሎ ማሕበራውን ቁጠባውን ቅልውላው ነቲ ኩነታት ተቐቢልና ናይ ምሕጋዝ ዓቕሚ ዝነኣሰ ምዃኑ ዝገለጸት ፋናዬ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ትካላት ሃይማኖት ነቲ ሕብረተሰብ ናይ ምርዳእ ስራሕቲ ይሰርሑ ስለ ዘለው ዝሓሸ ነገር ክርኣይ ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ትገብር። "መፍትሒ ንክመጽእ እቲ ዕጽዋ ክለዓል ኣለዎ፤ ረድኤት ኮነ ንሕና ኣቲና ንክትሕግዘን መገዲ ክኽፈተልና ኣለዎ። ሰብ ክኣቱን ክወጽእን እንተዘይክኢሉ ግን እቲ ጸገም ዓብዪ እዩ። ካብዚ ንላዕሊ ጸገም ክመጽእ ይኽእል እዩ" ክትብል ዘለዋ ስግኣት ገሊጻ። ኣብተን ግጭት ዝካየደለን ዘሎ ክልላት ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ክትዕዘብ ዝቐነየት ምክትል ዋና-ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣሚና መሓመድ ትማሊ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ዝርርብ ይቕጽል ከም ዘሎ ሓቢራ እያ። ብዛዕባ'ቲ ክሳብ ሕጂ ዘይሃድአ ዘሎ ግጭት ክትዛረብ እንከላ፡ "ብርግጽ ካብቲ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ዝነበረ ግጭታት ዝወሓደ'ዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ብርግጽ ኣብ ዝሓሸ ደረጃ ኢና ዘለና" ክትብል ብዛዕባ'ቲ ዝግበር ዘሎ ድርድር ተስፋ ከም ዘለዋ ኣሚታ ኣላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣብ ትግራይ ካብ ዝኾነ ከባቢ ዓለም ዝኸፈአ ቅልውላው'ዩ ዘሎ'- ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም

ኣብዚ እዋን ካብ ዝኾነ ከባቢ ዓለም ንላዕሊ ዝኸፈአ ቅልውላው ኣብ ክልል ትግራይ ከምዘሎ፡ ዋና ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ተዛሪቡ፡፡ ዶ/ር ቴድሮስ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ‘‘ኣብዚ እዋን ካብ ዝኾነ ከባቢ ዓለም ንላዕሊ፡ ናይ ሰባት ጥዕና ኣብ ኣሻቓሊ  ደረጃ ዝርከበሉ ኣብ ክልል ትግራይ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ‘‘እወ! ኣነ ትግራዋይ እየ፡፡ እዚ ቅልውላው ንዓይ፣ ንቤተሰበይን ንመሓዙተይን ብውልቀ ይጎድአና እዩ፡፡ ኮይኑ ግና ዋና ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ከም ምዃነይ፡ ኣብ ስግኣት ንዘሎ ጥዕና ናይ ምሕላውን ምክንኻንን ሓላፍነት ኣለኒ፡፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ካብ ዝኾነ ክፋል ዓለም ንላዕሊ ኣብ ትግራይ ብሚልዮናት ናይ ዝቑጸሩ ሰባት ህይወት ኣብ ዘሻቕል ደረጃ ይርከብ’’ ኢሉ፡፡ እቲ ዳይሬክተር ጀነራል፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጠረ ቅልውላው፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዘንበርዎ ዘይወግዓዊ ዕጽዋ ተሓታቲ ገይሩ፡፡ ዶ/ር ቴድሮስ ኣብ መግለጺኡ፡ ከምቲ ሩስያ ምስ ዩክረይን ሰላም ክተውርድ ጽውዒት እነቕርብ ዘለና ‘‘ኢትዮጵያን ኤርትራን ዘንበረኦ ወግዓዊ ዘይኮነ ዕጽዋ ከልዕላን ህይወት ንምድሓን ሰብኣዊ ሓገዝ ክበጽሕ ክፈቕዳን ጻውዒት ነቕርብ’’ ኢሉ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝኾነ ዓይነት ዕጽዋ ከምዘየንበረ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ምጽንሑ ዝዝከር እዩ፡፡ ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ትግራይ ብወገን ዓፋር ሓገዝ ከይኣቱ ዕንቅፋት ዝኸውን ዘሎ ሓይልታት ትግራይ ዝፍጽምዎ መጥቃዕቲ ከምዝኾነ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ኣሕመድ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ‘’ 95 ሜትሪክ ቶን መድሓኒት ናብ ትግራይ ንምእታው ፍቓድ ኣይረኸብናን’’ ዶ/ር ቴድሮስ ኣብ መግለጺኡ፡ እቲ ዝመርሖ ትካል ውድብ ጥዕና ዓለም፡ 95 ሜትሪክ ቶን መድሓኒት ናብ ትግራይ ከእቱ ፍቓድ ከምዘይረኸበ ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ትግራይ ዝርከቡ 6 ሚልዮን ሰባት ንዝሓለፉ 500 መዓልቲታት ኣብ ትሕቲ ወግዓዊ ዘይኮነ ዕጽዋ ክኾኑ ገይሮም እዮም ኢሉ ዋና ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንምትዕንቓፍ ፍሰት ሰብኣዊ ሓገዝ ድማ ንሓይልታት ትግራይ እዩ ተሓተትቲ ዝገብር፡፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፤ ካብ ዝሃለፈ ኣመት ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ኣብ'ቲ ክልል 'ዘይእዉጅ ኩለንተናዊ ዕጽዋ ተነቢሩ' ከምዘሎ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ‘‘ነዳዲ፣ ጥረ ገንዘብን ናይ ርክብ መስመራትን ዳርጋ ሙሉእ ንሙሉእ የለን’’ ካብ መፋርቕ ወርሒ ታሕሳስ 2014 ዓ/ም ጀሚሩ ናብ ትግራይ ሓገዝ ምግቢ ከምዘይኣተወ ዝተዛረበ ዶ/ር ቴድሮስ፡ ካብ ጠቕላላ ህዝቢ እቲ 83 ምኢታዊት ዝኸውን ውሕስና ምግቡ ዝተረጋገጸ ከምዘይኮነ ሓቢሩ፡፡ ብመሰረት መጽናዕቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ትግራይ ካብ ዘለዉ ትካላት ጥዕና ሲሶ ‘‘ተጎዲኦም ወይ ዓንዮም እዮም’’ ኢሉ እቲ ዋና ዳይረክተር፡፡ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ውድብ ጥዕና ዓለም ን 300 ሽሕ ሰባት ዝኸውን 33 ሜትሪክ ቶን መድሓኒትን ካልኦት እታወታትን ናብ ትግራይ ብነፈርቲ ከምዘብጸሐ ገሊጹ፡፡ ኣብ ዝሓፈለ ሰሙናት እውን ምስ ካልኦት መሓዙት ትካላት ብምዃን ኣብ ትግራይ ንዝርከቡ 65 ትካላት ጥዕና ሓገዝ ከምዝገበረ'ውን  ኣፍሊጡ፡፡ ‘‘ካብዚ ንላዕሊ ክንሰርሕ ኣለና፡፡ ተወሳኺ 95 ሜትሪክ ቶን እታወታት ጥዕና ንምልኣኽ ኣብ ምድላው ኣለና፤ ኮይኑ ግና ክሳብ ሕዚ ፍቓድ ኣይረኸብናን’’  ኢሉ፡፡ ኣብ ትግራይ ንዘሎ ጸገም ጥዕና ምላሽ ንምሃብ 2200 ሜትሪክ ቶን እታወታት ጥዕና ከምዘድሊ ዝገለጸ ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም ገብረእየሱስ፡ ዛጊድ 117 ሜትሪክ ቶን ምቕራብ ከምዝተኽኣለ ተዛሪቡ፡፡ ኮይኑ ግና ‘‘እዚ ካብቲ ዝድለ ትሕቲ ሓደ ምኢታዊት እዩ’’ ኢሉ፡፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ናይ ነዳዲ ሕጽረት ነቲ ናብቲ ክልል ዝኣተወ መድሐኒት ናብ ዝድለየሉ ቦታ ምብጻሕ ‘‘ከቢድ ወይ ዘይከኣል ገይሩዎ"  ኢሉ እቲ ዋና ዳይሬክተር፡፡ ዶ/ር ቴድሮስ ኣብቲ ትማሊ ዝሃቦ መግለጺ ኣብ መዋሰኒ ከባቢታት ክልል ዓፋር ዘሎ ሰብኣዊ ኩነታት እውን ካብ እዋን ናብ እዋን እናኸፈአ ከምዝመጸአ ገሊጹ፡፡ ኣብቲ ብዓሰርተታት ኣሻሓት ዝተፈናቐልሉ ኩነታት ናይ ምግቢ፣ ምጽለልን ኣገልግሎት ጥዕናን ከምዘድሊ ብምሕባር እንተኾነ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት እንትነጻጸር ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብዝሓሸ ተበጻሕቲ ከምዝኾኑ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተጎድኡ እኳ እንተኾኑ ካብ ትግራይ ብዝሓሸ ክልቲኦም ክልላት ተበጻሕቲ እዮም፡፡ ‘‘ናይ ኤችኣይቪ፣ ሳንባ፣ መንሽሮን ሕሙማት ሽኮርን ሕክምና ኣይረኽቡን ዘለዉ፤ እናሞቱ ክኸውን ይኽእል እዩ፡፡’’ ብምኽንያት ሕጽረት ነዳዲ መሓዙት ትካላት ውድብ ጥዕና ዓለም ዝበጽሑዎ ከባቢታት ክንክዩ ከምዘገደዶም ዝገልጽ፡ ዶ/ር ትድሮስ ኣድሓኖም ‘‘ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ዝኸፍአ እዩ፡፡ መስመራት ርክብ ዕጹዋት ምዃኖምን ጋዜጠኛታት ኣብ ትግራይ ተረኺቦም ክጽብጽቡ ዘይምኽኣሎምን ዝተረሰዐ ኲናት ክገብሮ እዩ’’ ኢሉ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ውሽጢ ናብ ኣሜሪካ ትበርር ዝነበረት ነፋሪት ዝሓረሰት ነብሰጾር

ጋናዊት ነብሰጾር ካብ ሃገራ ተበጊሳ ናብ ኣሜሪካ ትጓዓዝ ኣብ ዝነበረት ነፋሪት፡ ብስንባደን ጣቕዒት ተጓዓዝትን ተዓጂባ ከምዝሓረሰት ተገሊጹ። እታ ብ29 ጥሪ ካብ ጋና ናብ ኣሜሪካ ኣብ ዝነበረ ነዊሕ በረራ ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ዝተገላገለት ኣደ ነቲ ቦኽሪ ውላዳ ጂጂ ዝብል ስም ዘውጽኣትሉ ኮይና መዓልቱ ከይኣኸለ ከምዝተወለደ ተሓቢሩ። ኣብታ ነፋሪት ዝጓዓዝ ዝነበረ ጋናዊ ዶክተር ድማ ነታ ነብሰጾት ኣደ ብሰላም ክትሓርስ ሞያዊ ሓገዝ ከምዝገበረላ ተፈሊጡ። እታ ጋናዊት ነብሰጾት ኣብ መዛዘሚ ወርሒ ለካቲት ክትሓርስ ትጽቢት ይግበር ከምዝነበረ ካብ ምስክር ዓይኒ ዝተረኸበ ሓበሬታ የመልክት። ናንሲ ኣዶቢያ ኣናኔ ዝተብሃለት ጋዜጠኛ ኣብታ ካብ ዋና ከተማ ጋና ዝኾነት ኣክራ ዝተበገሰት ነፋሪት ነይራ’ያ። ንቢቢሲ - ፒጂን ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ ፈለማ ካብ ክፍሊ በረራ ሓጺር መግለጺ ክወሃብ ከሎ ኣብ ሞንጎ ገያሾ ቁሩብ ደንገርደግ ኣኸቲሉ ምንባሩ ኣረዲኣ። “እቲ ዝቐረብ ዝነበረ መተሓሳሰቢ ሓገዝ ክህብ ዝኽእል በዓልሞያ ሕክምና ኣብታ ነፋሪት እንተሃልዩ ዝጽውዕ ነይሩ። እንታይ ከምዝተፈጠረ ግን ኣይፈለጥናን” ኢላ ጋዜጠኛ ናንሲ። ኣስዕብ ኣቢላ ድማ “ጉዳይ ድሕነት እቲ ህጻንን ኣዲኡን ከጨንቐኒ ጀሚሩ፤ ነፋሪትና ብሰንኪ እቲ ኩነታት ኣብ ቀረባ ናብ ዘሎ ቦታ ክትዓልብ ከምዝግበር’ውን እሓስብ ነይረ” ክትብል ነቲ ዝነበረ ኩነታት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ ገሊጻ። ነቲ ጻውዒት ሓገዝ ዝተቐበለ ኣብ ኣሜሪካ ዝሰርሕ ዶክተር ስቴፈን ኣንሳህ-ኣዶ እታ ነብሰጾር ብሰላም ክትገላገል ብሞይኡ ሓጊዝዋ’ዩ። “ኣነ፣ ሓንቲ ነርስን ኣሳሳይት በረራን ኮይንና ነታ ኣዶ ኣብቲ ዝነበረ መስርሕ [ሕርሲ] ሓጊዝናያ፤ ምልኩዕ ቆልዓ ድማ ወሊዳ” ክብል ርእይትኡ ሂቡ ዶክተር ስቴፈን ኣንሳህ-ኣዶ። ጋዜጠኛ ናንሲ እቲ መስርሕ  ሕርሲ 45 ደቓይቕ ከምዝወሰደ ከተዘንትው ከላ ዝስዕብ ትብል። “እቲ ሕርሲ ቅልጡፍ ነይሩ። ካብ 30 ክሳብ 45 ደቓይቕ ወሲዱ። ብናይታ ኣደ ኣውያትን በቲ ልሙድ ናይ ህጻን ብኽያት ዝተዓጀበ ነይሩ” ክትብል ገሊጻቶ። እታ ነፋሪት ናብ ዋሺንግተን ምስበጽሐት፡ ኣደን ወዳን ዝሓሸ ሓገዝ ሕክምና ንክረኽቡ ብዝብል ብሰብሞያ ጥዕና ከምዝተወሰዱ ተፈሊጡ’ሎ። ነብሰጾራት ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ክወልዳ ዝተለመደ ኣይኮነን። ሓልሓሊፉ’ዩ ዝስማዕ። ኣብ ወርሒ ጥሪ ሓንቲ ካብ ስዑዲ ዓረብ ናብ ዩጋንዳ ኣብ ዝነበረ በረራ ሕማም ሕርሲ ዝተትሓዘት ነብሰጾር ብካናዳዊ ዶክተር ተሓጊዛ ከምዝወለደት ይዝከር። ገለ መንገዲ ኣየራት፡ 37 ሰሙናት ኣብ ዝመልኦ ጥንሲ፡ እቲ ናይ ምውላድ ሕማም ሕርሲ ከጋጥም ስለዝኽእል ክንድኡ ዝኣክል ግዜ ጥንሲ ዘቑጸራ ነብሰጾራት ከጓዓዛ ኣይፈቕዱን። ነብሰጾር ኮይንካ ዝግበር በረራ ንነብሰጾር ኣዴታት ዝጎድእ ከምዘይኮነ ድማ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዩናይትድ ኪንግደም የረድእ። ዝኾነ ዓይነት ጸገማት ጥዕና ወይ ምስ ጥንሲ ዝተሓሓዝ ጸገማት እንተሃልዩ ግን ቅድሚ በረራ ምስ መዋልዳን ወይ ዶክተር ምዝርራብ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ይሕብር።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ወይዘሪት ኣሜሪካ' ኣብ 30 ዓመታ ሞይታ ተረኺባ

ተዓዋቲት ውድድር ጽባቐ ወይዘሪት ኣሜሪካ ቸስሊ ክሪስት ሞይታ ከምዝተረኸበት ፖሊስ ኣፍሊጡ። ኣሰናዳኢትን ኣቕራቢትን ናይ ቴሌቪዥን ፕሮግራም፣ ጠበቓን ተዓዋቲት ውድድር ጽባቐ ወይዘሪት ኣሜሪካ - 2019 ዝነበረትን ቸስሊ ክሪስት ኣብ መበል 30 ዓመታ ከምዝሞተት ቤተሰባ ኣረጋጊጾም። ክሪስት ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ንጉሆ ኣብ ከተማ ኒውዮርክ ሞይታ ከምዝተረኸበት እዩ ፖሊስ  ገሊጹ። እታ ቅድሚ 3 ዓመታት ኣብ ዝተዳለወ ውድድር ጽባቐ ወይዘሪት ኣሜሪካ፡ ብዘይፍትሓዊ ውሳነ ንዝተኣሰሩ ሰባት ጠበቓ ብምዃን ተገልግል ከምዝነበረት ይዝረብ። “ኣብ ስንባደን ከቢድ ሓዘንን ኮይንና እታ ፍትውቲ ቸስሊ ከምዝሞተት ክነፍልጠኩም ንደልይ” ኢሎም ቤተሰባ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ። “እቲ ድሙቕ ብርሃና ብጽባቐኣን ጥንካረኣን ኣቢላ ንኻልኦት ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ተነቓቕሕ ነይራ” ይብል እቲ መግለጺ። ቸስሊ ከም ጠበቓ ፣ ተዓዋቲት ውድድር ጽባቐ ወይዘሪት ኣሜሪካ፣ ከም ናይ ቴሌቪዥን ፕሮግራም ኣቕራቢት፣ ከም ሓንቲ ፍልጥቲ ሰብን ናይ መዘናግዒ መደብ ኣቕራቢትን “ብፍቕሪ ተመሊኣ ንኻልኦት ክተገልግል እትውፈ ነይራ” ኢሎም ቤተሰባ ኣብ መግለጺኦም። ቸስሊ ክሪስት ብሰንበት ንጉሆ ኣብ ገዝኣ ሞይታ ከምዝተረኸበት ዘፍለጠ ፖሊስ ኒውዮርክ፡ ኩነታት ኣማውትኣ ድማ ርእሰ-ቕትለት (ዓርሰ-ቅትለት) ከምዝኾነ ሓቢሩ። ቅድሚ ምሟታ ኣብ ዝነበረ ናይ ሓጺር ጊዜ ኣፈላላይ፡ ስእላ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ኢንስታግራም ብምጥቃዕ “እዛ መዓልቲ ዕረፍትን ሰላምን ተምጽኣልኩም” ኢላ ጽሒፋ ነይራ። እቲ ካብ 2019 ጀሚራ ትሰርሓሉ ዝነበረት ‘ኤክስትራ’ ብዝብል ዝፍለጥ ናይ ቴሌቪዥን ፈነወ “ናይ ምድላውና ድምቀት ጥራሕ ዘይኮነትስ ኣብ ቤተሰብ ኤክስትራ ኣዝያ ተፈታዊትን ምስኩሉ ሰራሕተኛ እትመሓዞን ነይራ” ክብል ገሊጽዋ’ሎ። ክሪስት ኣብ 2019 ተዓዋቲት ውድድር ጽባቐ ወይዘሪት ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ [ሚስ ዩ ኤስ ኤ] ክትኸውን ከላ፡ ኣብ ታሪኽ ንፈለማ እዋን ኣብ ሰለስተ ውድድራት ጽባቐ ኣመሪካ ጸለምቲ ደቂኣንስትዮ ናብ ዓወት ዝበቕዓሉ ኣጋጣሚ ኮይኑ ተመዝጊቡ’ዩ። ንሳ ወይዘሪት ኣሜሪካ ኣብ ዝተበሃለትሉ ዓመተ 2019፡ ኒያ ፍራንክሊን ‘ሚስ ኣመሪካ’ ኮይና። ካሊግ ጋሪስ ድማ ‘ሚስ ቲን ዩኤስ ኤ’ ክትኸውን በቒዓ። ቅድሚ ሕልፈተ ህይወታ ኣብ ዝነበሩ እዋናት ብዛዕባ ጥዕና ኣእምሮ ትዛረብ ዝነበረት ክሪስት፡ ናብ ናይ ምምኻር ኣገልግሎታት ከይዳ ከምዝተረብሐት’ውን ትገልጽ ምንባራ ተሓቢሩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ጥዕና፡ ብሓደ እግራ ማራቶን ዝጎየየት ጃኪ ሃንት-ብሮርስማ ክብረ ወሰን ዓለም ሓሊፋ

ብሰንኪ መንሽሮ ጸጋማይ እግራ ምስ ስኣነት ጉያ ዝጀመረት ጓል ኣንስተይቲ ብተኸታታሊ ኣብ ውድድራት ማራቶን ብምጉያያ ናብ መዝገብ ክብረ ወሰን ዓለም [ጊነስ ወርልድ ሪከርድስ] ሓሊፋ። ጓል 46 ዓመት ጃኪ ሃንት-ብሮርስማ ካብ መፋርቕ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ መዓልታዊ 42.1 ኪሎ ሜትሮ ክትጎዪ ጸኒሓ፤ እዚ ኣብ ንቡር ሓሙሽተ ሰዓታት ዝወስድ እዩ። ብቀዳም፡ ንመበል 104 ግዜ ማራቶን ብምጉያይ ብመዝገብ ክብረወሰን ዓለም ኣፍልጦ ዘውህባ ውጽኢት ኣመዝጊባ ኣላ። ወሃቢ ቃል እቲ ትካል እዚ ክብረወሰን መረጋገጺ ንምሃብ ኣስታት ሰለስተ ኣዋርሕ ክወስድ ከም ዝኽእል ገሊጹ። ተቐማጢት ኣሪዞና ዝኾነት ጃኪ "ነዚ ብምፍጻመይ ብገለ ሸነኽ ኣዝየ ሕጉስ ኮይነ፤ ብገሊኡ ክኣ ጉያ ክቕጽል ኣለኒ ይብል" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ጃኪ፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክትውለድ እንከላ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝን ኔዘርላንድን ዓብያ። ጉያ ክኣ፡ ኣብ ህይወታ ተመሊሳ ክትረኽቦ ዘይትኽእል ነብሰ ምትእምማን ከም ዝፈጠረላ ትገልጽ። ኣብ 2002፡ ሓካይም ኔዘርላንድ 'Ewing's sarcoma' ዝተባህለ ብሰፊሑ ዘይርኣይ መንሽሮ ዓጽሚ ከም ዘለዋ ፈሊጦም። ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ህይወታ ንምድሓን ጸጋማይ እግራ ቖሪጾምዎ። ሽዑ ጓል 26 ዓመት እያ ነይራ። "ጕያ ጕያ እዩ ነይሩ፤ ኩሉ ብሓንሳዕ እዩ ኣጋጢሙ" ትብል። ኣብ መጀመርታ ክልተ ዓመታት ጃኪ ኣብ ህይወታ ምስ ዘጋጠመ ለውጢ ክትቃለስን ክትጽገምን ጸኒሓ። ብሕማም መንሽሮ ተጠቃዒት ምዃና ካብ ካልኦት ዝተፈለየት ኮይኑ ክስምዓ ስለ ዝገበረ ትቑጣዕ። ሰባት እቲ ሰብ ሰርሖ እግራ ንከይርእዩዎ ክኣ ነዊሕ ስረ ትኽደን። ኣብ 2016 ግን ጉያ ጀሚራ። ኣብ ናይ ነዊሕ ርሕቐት ውድድራት ንበዓል ቤታ ደጊፋ ትዕደም ነይራ፤ ንሳ ግን ከምኡ ክገብር ይኽእል እየ ኢላ ሓሲባቶ ኣይትፈልጥን። ድሕሪኡ፡ ንናይ ነዊሕ ርሕቐት ጎየይቲ ዝኸውን ፍሉይ ሰብ ሰርሖ እግሪ ገዚኣ ኣብ ህይወታ ንመጀመርታ ግዜ 10 ኪሎ ሜትር ክትጎዪ ጀሚራ። ኣብ ድሮ እቲ ውድድር፡ ኣብ ፍርቂ ማራቶን ክትወዳደር ወሲና፤ ድሕሪኡ ገጻ ንድሕሪት መሊሳ ኣይትፈልጥን። ነዊሕ ርሕቐትን ፍልይ ዝበሉ ውድድራትን እናኣተወት ክትሳተፍ ጀሚራ። "ንነብሰይ ናብ ዝኾነ እየ ዘእትዋ። ዝኾነ ዶብ ምድፋእን ክንደይ ዝኣክል ክደፍእ ከም ዝኽእል ምርኣይን ይፈቱ'የ" ትብል። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት፡ ጃኪ ንነብሳ ሓድሽ ሸቶ ኣቐሚጣትሉ። እዚ ብተኸታታሊ ዝምዝገብ ዝበዝሐ ማራቶን ዝብል እዩ። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ 95 ግዜ ዝጎየየት ኣሊሳ ኣሞስ ክላርክ ኣብቲ መዝገብ ክብረወሰን ሰፊራ እያ። ንሳ ጉያ ሓደ ካብቶም ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘስዓቦ ጸቕጢታት እትሓልፈሉ መገዲ ገይራ ብምርኣይ እያ ትጎዪ ነይራ እቲ ብደቂ ተባዕትዮ ዝተትሓዘ ክብረወሰን ጣልያናዊ ኢንዞ ካፖራሲ ኮይኑ፡ 59 ግዜ ማራቶን ጎይዪ። ኣሰልጣኒት ኣካላዊ ብቕዓትን ኣደ ክልተ ቖልዑን ዝኾነት ጃኪ ድማ፡ መዓልታዊ ናይ ማራቶን ርሕቐት ዘለዎ ክጎዪ ይኽእል እየ ብዝብል ክትጎዪ ጀሚራ። ኣብቲ ፍሉጥ ቦስተን ማራቶን ተወዳዲራ እያ፤ ግን ክኣ ውድድራት ማራቶን መዓልታዊ ዝግበሩ ስለ ዘይኮኑ ኣብ ኣሪዞና ኣብ ዘለው መጉየዪ ትራካት፣ ኣብ ገዝኣን ትጎዪ። ብሪጣኒያዊት ጎያዪት ኬት ጃይደን 101 ግዜ ብምጉያይ እቲ ብኣሊሳ ተታሒዙ ዝነበረ ክብረ ወሰን ምስ ሰዓረቶ፡ ጃኪ ነዚ ንምስዓርን "ወርሒ ሚያዚያ ናይ መወዳእታ ማራቶን ብምጉያይ" ንኽትዛዝሞ ብተኸታታሊ ክትጎዪ ጸኒሓ። ኩሎም 4,399 ኪሎ ሜትር ከምዝጎየየት እዮም ዝዛረቡ። ዓለምለኸ መዝገብ ክብረወሰን ድማ እቶም ዝቐርቡ መረዳእታትን ተመዝጊቡ ዝብሃል ክብረወሰንን ንምጽራይ ካብ 12 ክሳብ 15 ሰሙናት ክወስድ ከም ዝኽእል ንኤፒ ገሊጹ። ጃኪ፡ መዓልታዊ ክትጎዪ እንከላ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ትልጥፎ ስለ ዝነበረት ንኸምኣ ዝበሉ ሰባት ሰብ ሰርሖ እግሪ ንዘቕርብ ንትርፊ ዘይቖመ ትካል 88 ሽሕ ዶላር ኣተኣኻኺባትሉ እያ። "ጉያ ኣብ ጥዕና ኣእምሮይ ዓብዪ ለውጢ ኣምጺኡ'ዩ፤ ክንደየናይ ጠንካራ ክኸውን ከም ዝኽእል'ውን ኣርእዩኒ'ዩ። መን ምዃነይን ከበድቲ ነገራት ክገብር ከም ዝኽእልን እውን ኣርእዩኒ'ዩ" ኢላ። እዚ ቀጻሊ ከም ዝኾነ ገሊጻ፤ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥቅምቲ ድማ 386.2 ኪሎ ሜትሮ ዝሽፍን ኣብ ኡታህ ዝካየድ ውድድር ክትሳተፍ እያ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ጥዕና፡ መጠኑ ዝሓለፈ ርጉዲ ንመንሽሮ ማህጸን ከም ዘቃልዕ ተገሊጹ

ዓቐን ዝሓለፎ ርጉዲ ንተቓላዕነት መንሽሮ ማህጸን ኣዐርዩ ከምዘዛይዶ ሓደ መጽናዕቲ ሓቢሩ፡፡ ንኣብነት ሓንቲ ቁመታ 1.65 ሜትር ዝኾነት ሰበይቲ፡ ካብቲ ምስ ቁመታ ተዛሚዱ ክህልዋ ዝግባእ፡ ክብደታ ብ 12.7 ኪሎግራም እንተወሲኹ ንመንሽሮ ማህጸን ዘለዋ ተቓላዕነት ብዕጽፊ ይውስኽ፡፡ እቲ 'ምርምር መንሽሮ ዩናይትድ ኪንግደም' ዝተባህለ ትካል ግብረ ሰናይ  ብዝገበሮ ሓገዘ ገንዘብ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ኣብ  ብሪጣንያ፣ ኣመሪካን ካልኦት ሓሙሽተ ሃገራትን ኣብ ዝነበራ 120 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ዝተኻየደ እዩ፡፡ እቲ ትካል ከምዝሕብሮ፡ ጥዑይ መጠን ክብደት ምሕላው ን 13 ዓይነታት መንሽሮ ዘለና ተቓላዕነት ከምዝጎድል ይገብር እዩ፡፡ ጂንን (ሰረት ዘርኢ) ሆርሞናትን እውን ካልኦት መንቀሊታት ሕማም መንሽሮ ክኾኑ ይኽእሉ፡፡ ክሰዐ ብዝምልከት ዋህዮታት ስብሒ፡ ካልኦት ዋህዮታት ብተደጋጋሚ ክመቓቐሉ ዝሕብር መልእኽቲ የመሓላልፉ፤ እዚ ድማ መንቀሊ ሕማም መንሽሮ እዩ፡፡ ንኣብነት መበገሲ ገሊኡ ሕማም መንሽሮ ጡብ: ምስ ኤስትሮጅን ዝተባህለ ሆርሞን ደቂ ኣንስትዮ ዝተሓሓዝ እዩ፡፡ እዚ ብዋህዮታት ስብሒ እውን ይፈርይ እዩ፡፡ እቲ ብዩኒቨርሲቲ ብሪስቶል ማዕቢሉ ኣብ ቢኤምሲ መዲስን ዝተሓተመ መጽናዕቲ፡ ንርክብ ስብሕን መንሽሮ ጡብን ዝምልከት ካብ ዝተኻየዱ ዓበይቲ ምጽናዕቲታት ሓደ እዩ፡፡ እቲ መጽናዕቲ ሳዕቤን ናይቲ ኣብ መዋእል ዘጋጥም ወሰኽ ክብደት ዝመርመረ ኮይኑ ምስ ክሰዐን መንሽሮ ማህጸንን ዝተሓሓዙ 'ፋስቲንግ ሲንሱሊንን ተስተስትሮንን' ዝበሃሉ ክልተ ሆርሞናት ፈልዩ፡፡ እቶም ተመራመርቲ፡ ኣብ ቀጻሊ ንሕማም መንሽሮ ተቓላዕቲ ኣብ ዝኾኑ ሰባት መጠን እቶም ሆርሞናት ንምቁጽጻር ዘኽእል መድሃኒት ብሰብ ሞያ ክርከብ ተስፋ ይገብሩ፡፡ ካብቶም ነዚ መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰባት ሓንቲ ዝኾነት ዶ/ር ኢማ ሃዘልዉድ፡ እቲ መጽናዕቲ: ጀነቲካዊ መጽናዕቲ ተጠቒምካ ክሰዐ ማዕረ ክንደይ ንመንሽሮ ከሳጥሕ ከምዝኽእል ዘርኣየ እዩ ኢላ፡፡ ካልኦት እውን እቲ መጽናዕቲ ኣብ ቀጻሊ መንቀልን ሕክምናን ሕማም መንሽሮ ንምፍላጥ ከምዝሕግዝ ይገልጹ፡፡ ኣብ ብሪጣንያ ካብ 36 ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ: ብመንሽሮ ማህጸን ትሳቐ፡፡ ዘይልሙድ ምድማይ ብልዕቲ ቀንዲ ምልክት መንሽሮ ማህጸን እዩ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ጥዕና: ኣዶታት ጸባ ዝልግሳሉ ባንኪ ጸባ ጡብ

ዝሓመሙን ካብ ኣዴታቶም እኹል ጸባ ክረኽቡ ዘይክእሉ ኣብዘይግዚኦም ዝተወለዱ ህጻናትን ሓገዝ ጸባ ጡብ ዘቕርብ ባንኪ ኣብ ዌልስ: ብሪጣንያ ተኸፊቱ፡፡ ሆስፒታላት ዌልስ ካብ ቸስተርን በርሚንግሃምን ኣብ ዝመጽእ ጸባ እየን ተመርኲሰን ጸኒሐን፡፡ ሐዚ ግና ተረፍ ጸባ ጡብ ዘለወን ኣዴታት ኣብቲ ኣብ ስዋንሲ ሲንግልተን ሆስፒታል ዝርከብ ማእከል  ክልግሳ ይኽእላ እየን፡፡ ሳራ ኩድ ፡ ወዳ ጃኮብ ሸሞንተ ሰሙን ኣቐዲሙ ምስተወለደ፡ ካብ ኣጥባታ እኹል ጸባ ንምርካብ ተጸጊማ ነይራ፡፡ ‘‘ገና ከይሓቖፍክዎ ክንክን ክግበረሉ ብቐጥታ (ናብ ሆስፒታል) ተወሲዱ’’ ትብል እታ ጓል 32 ዓመት ኣዶ፡፡ ‘‘ካባይ ስለዝወሰድዎ፡ እቲ ቆልዓ ምሳኻ ኣብዘየለሉ ናይ ባዕልኻ ጸባ ጡብ ክተቕርበሉ ከቢድ ምዃኑ ግልጺ እዩ፡፡’’ ጃኮብ ካብ ዓዲ እንግሊዝ ብውህብቶ ኣብ ዝመጽእ ጸባ እዩ ጽግዕተኛ ኮይኑ ጸኒሑ፤ ኣዲኡ እውን እቲ ጸባ ንዕብየቱ ከምዝሓገዞ እያ እትኣምን፡፡ ‘‘ከቢድ ጾር እዩ ካብ ዝባነይ ኣውሪዱለይ፤ ምኽንያቱ ‘ወደይ እኹል ጸባ ይረክብ የለን፤ ኣይክዓብይን እዩ’ ዝብል ጸቕጢ ኣይነበረንን’’ ትብል፡፡ ኣማኻሪ ሕክምና ዕሸላት ጌራይንት ሞሪስ፡ ኣብ ዘይእዋኖም ዝውለዱ ቆልዑ ኣብ እዋኖም ዝተወለዱ ቆልዑ ንዘየጋጥምዎም ሕማማት ዝተቓልዑ ከምዝኾኑ ይገልጽ፡፡ ገሊኦም ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ዘውድቑ ኮይኖም፡ ጸባ ጡብ ኣዶ ግና ነቶም ሕማማት ክጻወሩ ክሕግዞም ይኽእል፡፡ በቲ ዝልገስ ጸባ ነቶም ህይወት ዕሸላት ኣብ ሓደጋ ዘውድቑ ክስተታት ምቕናሰ ከምዝተኽኣለ ዝልገጽ ሞሪስ፡ ናይ ህጻናት ብህይወት ናይ ምጽናሕ መጠን ከምዝተመሓየሸ እውን ሓቢሩ፡፡ እቲ ሓድሽ ባንኪ ኣዴታት ዌልስ ጸባ ጡብ ክልግሳ ዘኽእል እዩ፡፡ ቅድሚ ሕዚ ጸባ ጡብ ናብ እንግሊዝ ንምጉዕዓዝ ምቹው መጓዓዝያ ስለዘይነበረ ክልግሳ ኣይክእላን ነይረን፡፡ ክርስቲ ባከራሊ፡ ኣጥቧታ ካብቲ ወዲ 5 ወርሒ ውላዳ ዘድልዮ ንላዕሊ ጸባ እዮም ዘመንጭዉ፡፡ ስለዚ ንካልእ ጸባ ጡብ  ዘድልዮ ህጻን ናይ  ምልጋስ ሓላፍነት ከምዘለዋ እዩ ዝስመዓ፡፡ በዚ መሰረት ንክትልግስ ተመዝጊባ፡ ደማ እውን ተመርሚራ፡፡ ንኽልተ ኣዋርሕ ነቲ ተረፍ ጸባ ኣብ ጠራሙዝ እናመለአት ኣብ ፍሪጅ እናቐመጠቶ ጸኒሓ፡፡ ወለንተኛታት ድማ ነቲ ጸባ ክዳሎን ምልክት ክግበረሉን ወሲዶምዎ፡፡ ድሕሪኡ ኣብ ረብሓ ክሳብ ዝውዕል ናብ ዝቕመጠሉ ኣብ ሲንግልተን ሆስፒታል ዝርከብ ባንኪ ተወሲዱ፡፡ ወ/ሮ ባከራሊ፡ ወዳ ጸባ ጡብ እንድሕር ደልዩ፡ ክልግሳሉ ዝኽእላ ኣደታት ምህላወን ሕጉስቲ እያ፡፡ ህጻን ጃኮብ ድማ ነቲ ኣብ ዕሸል ዕድሚኡ ዝረኸቦ ጸባ ምስጋና ይብጸሓዮ፡ ይጉብዝ ኣሎ፡፡ ኣዲኡ ወ/ሮ ኩድ ድማ ኣጥቧታ ጸባ ብኣግባብ ምምንጫው ኣብ ዝኽእለሉ ብርኪ ስለዝበጸሐ፡ ንባንኪ ጸባ ስዋንሲ ክትልግስ ሓሳብ ኣለዋ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቂ ኣንስትዮ ኢራን፡ "ብተግባራተይ እሓፍር እየ፡ ግን እንታይ ኣማራጺ'ኸ ኣለኒ?"

"ብተግባራተይ እሓፍር እየ፣ ግን፡ እንታይ ኣማራጺ'ኸ ኣሎኒ?" ትብል ነዳ፡ ሓንቲ ፍትሕቲ ካብ ቴህራን። ቀትሪ ኣብ እንዳ መሻጢት እያ ትሰርሕ። ምሸት ግን ዕረ እናጠዓማ፡ ኣብቲ ነብስኻ ሼጥካ ገንዘብ ዝርከቦ  ኣመንዝራነት ከም ካልኣይ ስራሕ ትወፍር። "ደቀንስትዮ ኣብ ዘይክበራሉ፡ ቍጠባ ኣብ ዝወደቐሉ፡ ዋጋታት መዓልታዊ ኣብ ዝንህረሉ ሃገር እየ ዝነብር፡" ድሕሪ ምባል፡ "በይና ውላዳ እተዕቢ ኣደ እየ፣ ስለዚ ወደይ ብግቡእ ከዕቢ ግድን እዩ። ምንዝርና ጽቡቕ ኣታዊ'ዩ ዘለዎ። ድሮ'ኳ ኣብ ማእከል ከተማ ሓደ ንእስ ዝበለ ገዛ ክገዝእ ወጢነ ኣለኹ። እዚ እቲ ዘሕዝን ክውንነት ህይወተይ እዩ፣ በቃ መንፈሰይ እየ ዝሸይጥ ዘለኹ።" ኢራን፡ ኣብ 2012 'ሃገራዊ መደብ ምዕጋት ኣመንዝራነት' ኣዊጃ ነይራ። እንተዀነ ዘይወግዓዊ ጸብጻባት ገለ ዘይመንግስታውያን ትካላትን ተመራመርትን ከም ዝሕብርዎ፡ ቍጽሪ ናይቶም ኣብ ጾታዊ ስራሕ ዝወፍሩ ሰባት እናዛየደ እዩ መጺኡ። ዓቃባዊ ሃይማኖታዊ ኣቃውማ ኢራን፡ ዛዕባ ኣመንዝራነት ኣብታ ሃገር ካብ ነዊሕ ኣትሒዙ ብዕሊ ክነጽግ ጸኒሑ እዩ። ብኣንጻሩ፡ ኣመንዝራነት፡  መንእሰያት ንምዝራግ ወይ ውድቀት ደቀንስትዮ ንምውቃስ ብምዕራባውያን ዝተኣልመ ሽርሒ ምዃኑ ይገልጽ። ዘይወግዓዊ ጸብጻባት ከም ዝመልክትዎ፡ ኣመና ንኣሽቱ ኢራናውያ ከይተረፋ ኣብ ጾታዊ ስራሕ ይዋፈራ ኣለዋ። ካብ ዝተፈላለየ ዘይመንግስታውያን ትካላት ዝተኣከበ ሓበሬታ፡ ኣብ 2016፡ ደቂ 12 ዓመት ከይተረፋ ኣብ ምንዝርና ከም ዝተዋፈራ ይነግር። "ኣፍታብ ሶሳይቲ" ዝተባህለ፡ ኣብ ኢራን ብወልፊ ሓሽሽ ንዝተጠቕዓ ደቀንስትዮ ኣብ ምእላይ ዝግደስ ዘይመንግስታዊ ትካል፡ ኣብ 2019 ከም ዝበሎ፡ ኣብ ቴህራን ጥራይ 10 ሽሕ ዝዀና ደቀንስትዮ ኣመንዝራታት ኣለዋ። ካብኣተን ብገምጋም እተን 35% ምርዑዋት እየን። ኣሚር ማሕሙድ ሃሪቺ ዝተባህለ ፕሮፈሰር 'ማሕበራዊ ውሕስና' ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቴህራን ከም ዝሕብሮ፡ ቍጽሪ ኣመንዝራታት ቴህራን ካብዚ ዝተባህለ ዕጽፊ ክኸውን ይኽእል እዩ። ዕድል ስራሕ ዘይምርካብ፣ ጾታዊ ማዕርነት ዘይምህላው፣ ብዙሓት ደቀንስትዮ ኣብ ትሕቲ መሰመር ድኽነት ክነብራን፡ ከም ሳዕቤኑ ነብሰን ሸይጠን ክነብራን የገድድ። እዚ ስራሕ ግን ብዙሕ ሓደጋታት ከኣ ኣለዎ። "ኣመንዝራነት ኣብ ኢራን ነታ ጓለንስተይቲ ብሕማቕ ዘቕጽዕ፡ ዘይሕጋዊ ስራሕ ምዃኑ እቶም ደቂተባዕትዮ ይፈልጡ እዮም፣ ነዚ ድማ ከም ሓደ ዕድል ክብለጽሉ ይደልዩ፡" ትብል ተመሃሪት ዩኒቨርሲቲ ቴህራንን፡ ኣመንዝራ ትርፊ ግዜ ዝዀነት ማህናዝ። "ብዙሕ ግዜ ከይከፈሉኒ ዝኸዱ ደቂ ተባዕትዮ ኣጋጢሞምኒ ኣለው፣ ክኸስስ ድማ ኣይክእልን እየ፡" ብምባል ማህናዝ፡ መነባብሮ ኣብ ቴህራን ኣመና ከቢድ ስለዝዀነ ካልእ ዓይነት ስራሕ ሰሪሕካ ድማ ወጻኢታትካ ክትሽፍን ከም ዘይትኽእል ተረድእ። 'መደሰቲ መርዓ' ኣብ 1979 ድሕሪ ዝመጽአ እስላማዊ ሰውራ ኢራን፡ ሓያለ ኣመንዝራታት ንሞት ተፈሪደን፡ ትካላት ምንዝርና'ውን ተዓጽዩ። እንተዀነ፡ ንጓለንስተይቲ ከም ጾታዊ ኣቕሓ ናይ ምጥቃም ተግባር ሕጋዊ ንምግባሩ ዘኽእል፡ "ዘዋጀ 'ል 'ሙትዓ" [መደሰቲ መርዓ] ዝበሃል፣ ዝጸንሓሉ ግዜን ዝወሃብ ካሕሳን ብውዕል ዝውሰን፣ ንግዚኡ ግዚያዊት ሰበይቲ ናይ ምእታው ተግባር ኣስፋሕፊሑ። ብመሰረት ስርዓት ሺዓ ኢራን፡ 'ሙትዓ' ፍቝድ እዩ፣ ከም ሽርሙጥና ድማ ኣይሕሰብን። እዚ ተግባር ኣብተን ካብ መላእ ዓለም ብዝመጽኡ ኣመንቲ ሺዓ ዓመታዊ ዝንገዳ፡ ማሻድን ቘምን ዝበሃል 'ቅዱሳን' ከተማታት ከየተረፈ ዝውቱር ኰይኑ። ሓደ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝተዘርግሐ ቪድዮ ከም ዘርእዮ፡  ዒራቓውያን ሰብኡት ኣብ ማሻድ ምስ በጽሑ፡ ንስለ ጾታዊ ድሌታቶም ብወግዒ ግዚያዊ መርዓ ከም ዝገበሩ ይዛረቡ። ኣብዚ እዋን፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ግዝያዊ መደሰቲ መርዓ ብኢንተርነት፡ በመገዲ ቴሌግራምን ዋትስኣፕን ከይተረፈ ዘሳልጣ፣ መንግስታዊ ፍቓድ ከም ዝረኸባ ዝገልጻ ማእለያ ዘይብለን ትካላት ተፈጢረን ኣለዋ። ኣብ ኢራን፡ መነባብሮ እናዕረገ፡ ገሊኡ ኸኣ መሰረታዊ ሃለኽቲ ክዕድግ ዘይክእለሉ ደረጃ ተበጺሑ'ሎ። ሓደ ካብ ጠንቂ ክብደት መነባብሮን ምስፍሕፋሕ ሽርሙጥናን፡ እቲ ምስ መደባት ኑክሊየር ኢራን ተኣሳሲሩ ብኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ 'ታ ሃገር ዝጸንዐ ቍጠባዊ ማዕቀብ እዩ። ካብ ዝሓለፈ ዓመት፡ መጠን ዝቕባበ ናብ 48.6% ደይቡ። ሽቕለት ኣልቦነት'ውን ወሲኹ፣ ብዙሓት ካብቶም ስራሕ ዝረኽቡ'ውን፡ ዝኽፈሎም ደሞዝ ምስ ንናብራኦም እኹል ኣይኰነን። እዚ እናዀነ፡ ቍጽሪ ናይቶም ገንዘብ ምእንቲ ክረኽቡ፡ ምስ ደቀንስትዮ ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ፡ ካብ 20-35 ዓመት ዝዕድመኦም መንእሰያት እናወሰኸ፣ እዚ ተርእዮ ኣብተን ዓበይቲ ከተማታት ኢራን ብፍላይ እናገነነ ይመጽእ ኣሎ። ካምያር ዝተባህለ፡ ኣብ ሓደ ሱፐርማርኬት ከም ተቐባል-ገንዘብ [ካሸር] ዝሰርሕ ወዲ 28 ዓመት መንእሰይ፡ ብዘይ ሓገዝ ኣቦኡ ወጻኢታቱ ክሽፍን ስለዘይክኣል ክሳብ ዝሓለፈ ዓመት ምስ ስድራኡ  ይነብር ነይሩ። ሕጂ ግን ኣብ ማእከል ቴህራን ሓደ ኣፓርታማ ክካረ ክኢሉ፣ ሓደ መዓልቲ ድማ ንወጻኢ ሃገር ክኸይድ ይትስፎ። "ዓማዊለይ ብመገዲ ማሕበራዊ ሜድያ ዝረኽበን፡" ይብል ካምያር። "መብዛሕትአን ዓማዊለይ ኣብ 30ታት 40ታት ዕድመ ዘለዋ እየን። ሓደ ግዜ ግን ሓንቲ ጓል 54 ዓመት ረኺበ ነይረ። ኵለን ጽቡቕ ይከናኸናኒ፡ ጽቡቕ ገንዘብ ድማ ይኸፍላኒ፣ ሕድሮ ኵሉ ግዜ ኣብ ገዝአን እዩ። ብቐጥታ ባዕለይ ዝረኽበን ሓያለ ዓማዊል'ውን ኣለዋኒ።" ካምያር፡ ኢንጂነሪንግ እዩ ተማሂሩ፣ ግን በዚ ዝፈትዎ ዓውዲ ዝዀነ መጻኢ ኣይረኣዮን። "ኢንጂነር ምዃን እዩ ናይ ወትሩ ድሌተይ ነይሩ። ኣብዚ ግን ንዓይ ዝኸውን ዝዀነ ስራሕ የለን ፡" ይብል። "ሓደ ግዜ ሓንቲ ጓል ኣፍቂረ ነይረ፣ ስሩዕ ስራሕ ስለዘይነበረኒ ግን ክንምርዖ ኣይከኣልናን። በዚ ዝሰርሖ ሕጉስ ኣይኰንኩን። ንገንዘብ ክትብል ምስ ዝተፈላለያ ደቀንስትዮ ምድቃስ ፈጺሙ ኣብ ሕልመይ ኣይነበረን። ብርግጽ ሕፍረት ይስምዓኒ እዩ፣ ወጻኢታተይ ግን እሽፍን ኣለኹ። ኣብ ቅድመይ መከራ ጥራይ ኣብ ዝርእየሉ ሃገር እየ ዘለኹ።" ናይዞም ኣብ ጾታዊ ስራሕ  ከም ዝተዋፈሩ ተገሊጾም ዘለው ሰባት፡ መንነቶም ንምዕቃብ ሓቀኛ ኣስማቶም ተቐይሩ እዩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ማሊ፡ እንኮ ትሽዓተ መናቱ ዓለምና ቀዳማይ ዓመት ልደቶም ጸንቢሎም

ማላውያን 9 መናቱ ኣብ ፅቡቕ ኩነታት ጥዕና ኮይኖም ቀዳማይ ዓመት ልደቶም ትማሊ ከም ዘኽበሩ ተፈሊጡ። ኣብ ዓለም እንኮ ካብ ሓደ ጥንሲ ዝተወለዱን ብህይወት ዘለዉን ትሸዓተ መናቱ ኣብ “ፅቡቕ ኩነታት ጥዕና ኮይኖም” ቀዳማይ ዓመት በዓል ልደቶም ከም ዘኽበሩ ኣቡኦም ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “ኩሎም ይፋሓዅ ኣለዉ። ገሊኦም ኰፍ ይብሉ፤ ዝኾነ ነገር እናተደገፉ’ውን ታተ ክብሉ ጀሚሮም” ይብል ኣባል ሰራዊት ማሊ ዝኾነ ኣቦ እቶም ህፃናት ኣቡበከር ኣርቢ። እቶም ህፃናት ክሳብ ሎሚ ኣብታ ዝተወለዱላ ሞሮኮ ኣብ ዝርከብ ትካል ጥዕና ክትትል ይግበረሎም’ዩ። ጓል 26 ዓመት ኣደ እቶም መናቱ ሓሊማ ሲሴ ‘ውን ኣብ ፅቡቕ ኩነታት ጥዕና ከምእትርከብ ኣቡበከር ገሊፁ’ሎ። “ቀሊል ነገር'ኳ እንተዘይኮነ ግን ከኣ ዓብዪ ነገር እዩ። ገለ እዋናት ድኻም እንተተሰምዓካ’ውን ኩሎም ህጻናት ኣብ ፅቡቕ ኩነታት ጥዕና ኮይኖም ክትሪኦም ከለኻ ቅሳነት’ዩ ዝስምዓካ። ንኹሉ ነገር ኢና ንርስዖ” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ፡ ንጓል 3 ዓመት ጓሎም ሱዓዳ ሒዙ፡ ናብ ሞሮኮ ብምምላስ፡ ምስ ሰበይቱን ምስቶም ትሽዓተ መናቱ ደቁን ተራኺቡ። “ምስ ምሉእ ስድራይ ብምርኻበይ ኣዝየ ተሓጒሰ ኣለኹ” ክብል ድማ ስምዒቱ ገሊፁ። ኣብቲ ንእስ ዝበለ ውራይ በዓል ልደት እቶም መናቱ ነርስታትን ጎረባብቶምን ከም ዝዓደሙ ዝሓበረ ኣቡበከር ኣርቢ “ከም ቀዳማይ ዓመት ዝበለ ነገር የለን። ነቲ ነሕልፎ ዓብዪ መዓልቲ ክንዝክሮ ክንነብር ኢና” ኢሉ። እቶም መናቱ ህፃናት ካብ ሓደ ጥንሲ ተወሊዶም ብህይወት ዘለዉ ብዝብል ኣብ መዝገብ ክብረወሰን ዓለም ክሰፍሩ በቒዖም ኣለዉ። ኣደ እቶም ህጻናት ናብ ሕርሲ ምስ ተቓረበት መንግስቲ ማሊ በዓልሞያ ሕክምና መዲቡ ኣብ ሞሮኮ ከይዳ ብዝሓሸ ክትትል ክትወልድ ከም ዝገበረ ይዝከር። ብዙሓት መናቱ ዝርከብዎ ጥንሲ ዝተሰከማ ኣዴታት ንሓደጋ ዝተቓልዓ ከም ዝኾና ዝግለጽ ኮይኑ፤ ኣብ ገለ ምንፃል ጥንሲ ሕጋዊ ዝኾነለን ሃገራት ገሊኦም ካብቶም ድቂ ክንፀሉ ከም ዝምዕዳ ይግለፅ። እቶም ህጻናት እውን ኣብ ዘይመዓልቶም ዝውለዱሉ ኩነታት ስለ ዝህሉ ንኸም ናይ ሓንጎል መልመስቲ ዝበሉ ጸገማት ጥዕና ዝቃልዑሉ ኩነታት ኣሎ። እቶም ማላውያን 9 መናቱ ኣብዚ እዋን ኣብ ሞሮኮ ክትትል ሕክምና እናተገበረሎም ምስ ኣዲኦም ይነብሩ ዘለዉ ኮይኖም፡ ኩነታት ኣመጋግብኦም ከይተረፈ በቲ ክሊኒክ ክትትል ከም ዝግበረሉ ኣቡበከር ኣርቢ [ኣቦ እቶም መናቱ] ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሓሙሽተ ደቂኣንስትዮ ኣርባዕተ ድማ ደቂ ተባዕት እዮም። ኩሎም ከኣ ነናቶም ባህርያት (ጠባይ) ከም ዘለዎም ኣቦኦም ገሊፁ’ሎ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኢትዮጵያ፡ ዘውድቕ ሕማም ካብ ምንታይ ይመጽእ?

ብስነፍልጠታዊ መገዲ ብሓጺሩ፡ እዚ ሕማም ብሰንኪ ግዚያዊ ምርባሽ፡ ኣብ ኣእምሮ ነዝሪ [ተዘዝታ] ኤሌክትሪክ ከጋጥም እንከሎ ዝኽሰት እዩ። እንተዀነ፡ ሕብረተሰብና ብዛዕባ'ዚ ዝተፈልየ ኣረኣእያ እዩ ዘለዎ። ጠንቂ ናይቲ ሽግር ድማ ካብዚ እዩ ዝነቅል። ጐዳኢ ልምድታትን ኣጕል እምነትን ኣብ ዘለዎ ሕብረተሰብ፡ ዘውድቕ ሕማም፡ "ኢፒለፕሲ" ከም መርገም እዩ ዝቝጸር። "ን 30 ዓመታት ምስዚ ሕማም እናነበርኩ፡ ብዙሕ ውረድ ደይብ ኣጋጢሙኒ እዩ። ጓል 18 ዓመት እንከለኹ እዩ ጀሚሩኒ፣ ሽዑ ኣብ ኢትዮጲያ እየ ነይረ። ብዙሕ ኣካላዊ መጕዳቲ ወሪዱኒ። ካብቲ ሕማም ንላዕሊ ግን ኣረኣእያ ሰባት እዩ ዝያዳ ኣሕሚሙኒ። ሰባት  ኣእምሮኻ መመሊሱ ዘናውጽ ነገር እዮም ዝዛረቡኻ፣ ዘርእዩኒ ዝነበሩ ገጽ ከኣ መመሊሱ ይርብሸኒ። ናብ ዓዲ እንግሊዝ ምስ ከድኩ ግን እዚ ዅሉ ተቐይሩ እዩ። ኣብኡ ዘውድቕ ሕማም ማለት ከም ዝዀነ ተራ ሕማም እምበር ካልእ ኣይኰነን። ጠንቂ ምዝባዕ መትንታት ሓንጐል እዩ - ኣኸለ። ከም ካልኦት ሕማማት፣ ከም ጸቕጢ ደም፡ ሓማም ሽኮርን ካልእን እምበር ክንዮኡ ዝኸደ ትርጕም የብሉን። ኣብ ርእሲኡ ሕክምና ይዅን መድሃኒት ብቐሊሉ እዩ ዝርከብ። እዚ ዕድል'ዚ ደቂ ዓደይ ክረኽብዎ ዘይምኽኣሎም ድማ ብዙሕ ግዜ የተሓሳስበኒ ነይሩ። ሓደ ግዜ ናብ ኢትዮጲያ ኣብ ዝተመስለኩሉ፡ ኣብ ሂልተን ምስ መሓዙተይ ሻሂ ሰቲና፣ ኣንፈትና ንሸነኽ ቤተ-መንግስቲ ገይርና ብእግርና እናተጓዓዝና፡ ሓደ ሰብ ብዘውድቕ ሕማም ከንፈርፍር ተጓኒፉና። ኣነ ነቲ ሰብ ክሕግዞ ኢለ ድንን ክብል፡ መሓዙተይ ግን ፈሪሖም። 'ክተኣታተወኪ እዩ፣ ይትረፍኪ!' ኢለን ጨዲረን። ናይ ልበን ከምኡ እየን ዝኣምና፣ ሽዑ ብሓቂ ሕማቕ ተሰሚዑኒ። ምኽንያቱ፡ መሓዙተይ ካብቲ ተማሂሩ ዝበሃል ክፋል ሕብረተሰብና እየን - ገሪሙኒ። 'ዝተማህረ ክፋል ሕብረተሰብና ገና ከምዚ ይብል እንተሎ ደኣ እቲ ኻልእ እንታይ ክሓስብ እዩ?' ዝብል ነገር ድቃስ ከሊኡኒ። ዓዲ ኣትየ ገለ ነገር ክገብር ኣለኒ ዝብል ውሳነ ዝወሰድኩ ድማ፡ ድሕሪ'ዛ ሕማቕ ኣጋጣሚ እዩ። "ናይ 8 ወርሒ ጥንሲ እንከለኒ ብገጸይ ወዲቐ" ወ/ሮ እናት እውነቱ፡ ተቐማጢት ሃገረ እንግሊዝ ኰይና፡ ነዚ ኣተሓሳስባ'ዚ ንምስዓር'ያ፡ "ኬር ኢፒለፕሲ ኢትዮጲያ" ዝብል ማሕበር መስሪታ። እናት፡ ነዚ ማሕበር ድሕሪ ምምስራታ ኣብ ብዙሕ ከባቢታት ኢትዮጲያ ዘይራ፣ ብዙሕ ዛንታታት'ውን ሰሚዓ እያ። ኵነታት እዞም ሕሙማት፡ 'ኣካላውን ኣእምሮኣውን' ኢላ ብኽልተ መገዲ ትርእዮ። ኣካላዊ ሕማም እትብሎ፡ ተመኵሮኣ ምርኩስ ብምግባር፡ "ንኣብነት ኣነ ብዙሕ ግዜ ብሕማቕ ወዲቐ እየ፣ ብፍላይ ኣብተን ቀዳሞት ሓሙሽተ ዓመታት ብዝኸድክዎ እየ ዝወድቕ ነይረ። ብሰንኪ'ዚ ድማ፡ መስበርቲ ኢድን ስኒን፣ ከምኡ'ውን ማህረምቲ ኣፍንጫ ኣጓኒፉኒ፣ ክሳብ መጥባሕቲ'ውን ገይረ እየ።" እናት፡ ሓደ ግዜ ኣብ ዝቦኽዐ ውዑይ ኖራ ወዲቓ፡ ቈርበት ገጻ ተገሃሂጹ። ምቝራጽን ምስንጣቕን ከንፈር ኣጋጢምዋ ድማ መጥባሕቲ ኣካይዳ እያ። "ሓደ ግዜ፡ እንዳመሓዘይ ኣብ ዝኸድኩሉ ሃንደበት ወዲቐ። እቲ ሕማቕ ነገር ድማ፡ ኢደይ ኣብ ራድያቶረ መውዓዪ ገዛ ኣትዩ፣ መሓዛይ ከኣ ኣይረኣየትንን። ምስ ተበራበርኩ፡ ፍርቂ ኢደይ ተመላሊጡ ጸኒሑኒ።" እናት፡ ብዙሕ ተጓንፎታት እዩ ዘለዋ፣ እቲ ካብ ኵሉ ዝኸፍአ ግን ነፍሰ-ጾር ኰይና ዘጓነፋ እዩ። "ጥንስቲ ሸሞንተ ወርሒ ኣብ ዝነበርኩሉ፡ ብኣፈይ ተደፊአ። ምስ ተበራበርኩ ውላደይ ዝሰኣንኩ እዩ መሲሉኒ ዝነበረ። ሽዑ ጭንቀት እዩ ከፊኡኒ። ጥዑይ ቈልዓ ወሊደ ኣብዚ ደረጃ'ዚ ክበጽሕ እየ ዝብል ግምት ኣይነበረንን። እግዚኣብሄር እዩ ባዕሉ ሓልዩኒ።" እናት፡ ካብዚ ዅሉ ኣብ ኣካላ ዝወረደ መጕዳእቲ፡ እቲ ስነኣምሮኣዊ ቃንዛኡ ዝያዳ ከም ዝብእስ እያ ትዛረብ። ከም ኣገላልጻኣ፡ ቀዲሙ ዝመጽእ ጉዳይ፡ ብዛዕባ ነብስኻ ዘለካ ኣመለኻኽታ ምቅዋስ እዩ። መብዛሕትኡ፡ ነዚ ሕማም ዝወሃብ መድሃኒት ዝሰርሕ፡ ፍጥነት ኣእምሮ ብምጕዳል እዩ። ብሰንኪ'ቲ መድሃኒት ከኣ፡ ኣካላትና ማይ ክመልእ ይኽእል፣ እዚ ኸኣ ጠንቂ ምውሳኽ ክብደት ይኸውን። "ሚዛን ሰብነት ምውሳኽ ድማ፡ ኣብ ገዛእ ርእሰይ ንዝነበረኒ ኣመለኻኽታ ጽቡቕ ኣይገብሮን። ኣይወጽእን ነይረ።" ትብል። "ዘውድቕ ሕማም እንተለካ ስምዒትካ ኣመና እዩ ዝጕዳእ። ኣብተን ቀዳሞት ዓመታት፡ እንታይ መርገሙ እዩ ነይሩኒ፡ እናበልኩ የመርር ነይረ፣ ፍርሒ ዝመልኦ ሂወት እዩ ነይሩኒ።" ኣብቲ ግዜ እናት ካብ ገዛ ምውጻእ ኣመና እዩ ዘፍርሓ ነይሩ። "ቈጸራ ክነብረኒ እንከሎ፡ 'እንተሓመምኩ'ኸ?' እናበልኩ ኣመና እጭነቕ ነይረ። 'ካልኦት ከ ብዛዕባይ እንታይ እዮም ዝሓስቡ ዝህልዉ?' ዝብል ጭንቀት የናውጸኒ ነይሩ። ብሰንኪ'ዚ ድማ ብሕቱው ህይወት መሪጸ።" እናት ከም እትብሎ፡ እቲ 'ሕብረተሰብ ኣይቅበለንን እዩ፡' ዝብል ኣተሓሳስባ ብቐሊሉ ካብ ኣእምሮ ዝለቅቕ ኣይኰነን። ሓደ ግዜ ግን፡ ኣብ ህይወታ ክልተ ኣምራጺታት ከምዘለዋ ተኸሲቱላ፣ ወሲና። "ኣብ ሻድሻይ ዓመት እዩ መስለኒ ወሲነ፣ 'ወይ ኢፒለፕሲ ከጥፍኣኒ እዩ ወይ ኣነ ክስዕር እየ' ኢለ። ካብኡ እዩ ህይወተይ ዝተቐየረ። ትምህርቲ ጀሚረ፡ ብቢዝነስ ማነጅመንት ማስተርስ ወዲአ፣ ቈልዓ ወሊደ።" ተመስገን ፈጣሪ፡ ካብቲ ናይ ካልእ ዝተሓተ ናብራ እነብር ኣለኹ ኢለ ኣይሓስብን እየ። ካብዚ ናተይ ዓወት ነቒለ እየ ድማ፡ ህይወት ኣሕዋተይን ኣሓተይን ንምቕያር ናብ ኢትዮጲያ ዝመጻእኩ።" እናት፡ ኣብ ኢትዮጵያ መጺኣ፡ ማሕበር መስሪታ፡ ኣብ ካልኦት ወገናት ዝወርድ ዘሎ መጕዳእቲ ክትርኢ እንከላ ግን፡ እቲ ናታ ንእሽቶ ምዃኑ ተረዲእዋ። "ኣብ ገጠራት ብዘወድቕ ሕማም ዝሳቐያ ብዙሓት ኣሕዋተይ ዝወርደን ነገር ልብኻ ዝሰብር እዩ። ብፍላይ እንጀራ ክስንክታ፣ ጸብሒ ክሰርሓ እንከለዋ ኣብ ዝወድቃሉ ግዜ፡ ብሓዊ ይህሰያ። ፍርቂ ገጸን ብሓዊ ዝነደደ ኣጓኒፈናኒ እየን።" እቲ ዝኸፍአ ናይዚ ሕማም፡ መዓስን ኣበይን ከም እትወድቕ ዘይምፍላጥ እዩ፤ ህይወት ድማ ክትቅጽል ኣለዋ። ኣብ ገጠራት ህይወት ደቀንስትዮ ኣብ ውሻጠ እዩ፣ ኣብኡ ድማ ሓዊ ኣሎ። ምውዳቕ ከጋጥም እንከሎ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ሓዊ እዩ። ኣብ ሆስፒታላት ገጠር ኬድካ፡ ብሰንኪ ምንዳድ ሓዊ መጥባሕቲ ዘካየዳ ደቂ ኣንስትዮ እንተርኢኻ፡ መብዛሕትአን በዚ ሕማም ዝወደቓ እየን። እዚኣተን፡ እተን ዕድለኛታት ዝበሃላ እየን። ምኽንያቱ፡ እቲ ቤተሰብ ነቲ ሕማም ምስ መርገም ከየተኣሳሰረ፡ ሕክምና ንምውሳድ ዝወሰነ፡ ዝነቕሐን ዝተማህረን እዩ ማለት እዩ። እናት፡ ንብዙሓት ኣብ ሓዊ ወዲቐን ገጸን ዝነደዳ ደቀንስትዮ በጺሓ እያ። ሓደ ግዜ ኣብ ጂማ ዝረኣየቶ፡ ክሳዕ ሕጂ ዘይትርስዖ ፍጻመ እዩ። "እታ ቘልዓ ዘውድቕ ሕማም ነይርዋ፣ ኣብ ሓዊ ወዲቓ። ገጻ ምሉእ ብምሉእ ነዲዱ፣ መን ምዃና ምፍላጥ ክሳብ ዝስኣን ተለብሊባ። "እታ ጓል ዛንታኣ ክትነግረኒ እንከላ፡ 'ኣብ ኣውቶቡስ ኣይሰቕሉንን እዮም' ኢላትኒ። "'ገለ ተጓዓዝቲ ይልምኑለይ እምበር፡ ገጸይ ስለዘፍርሕ ኣይሰቕሉልል እዮም' ኢላትኒ። ኵነታታ ኣመና ኣሕዚኑኒ። "ገሊአን ብህይወት እንተ ተረፋ'ውን፡ ቁስሊ ዘልኣለም ሒዘን እየን ዝነብራ፣ ካብዚ ንላዕሊ ልቢ ዝሰብር ነገር እሞ እንታይ ኣሎ? "ካልእ ግዜ'ውን ኣብ ከባቢ ሚዛን ከነስተምህር ምስከድና፡ ኣብኡ ዝረኸብናየን ነርሳት ሓደ ዘሰንብድ ነገር ነጊረናና። 'ዘውድቕ ሕማም ዘለወን ደቀንስትዮ፡ መከላኸሊ ጥንሲ'ውን ምስቲ መድሃኒት ናይቲ ሕማም ክወስዳ ኣለወን' ኢለናኒ። 'ስለምንታይ?' ኢለ እንተሓተትኩ፡ 'ናባና ካብ ዝመጽኣ መብዛሕትአን ተሓከምቲ፡ ካብ መን ከም ዝጠነሳ ኣይፈልጣን እየን፤ ምስ ጨነቐን ከኣ ወሊደን ኣብ መገዲ ይድርብያኦ'።" ኣቶ ኣቢይ ኣስራት፡ ምኽትል ኣካያዲ ስራሕ 'ኬር ኢፒለፕሲ ኢትዮጲያ' እዩ። እዚ ካብ ዝምስረት 7 ዓመት ዝገበረ ማሕበር፡ ኣስታት 1 ሽሕ ኣባላት ኣለውዎ። ንሰናይ ተግባር ኢሎም ዝሕግዙ፡ ናይ መትኒ ክኢላታት ሓካይም'ውን ኣለውዎ። ምስ ማሕበር 'ኒዩሮሎጂስት' ብውህደት ዝሰርሕ ኰይኑ፡ ብክኢላታት ሕክምና ህጻናት'ውን ይሕገዝ። እዚ ማሕበር፡ ዓቕሚ ንዘይብሎም ሕሙማት መድሃኒት ምሃብን፡ ድጋፍ ህጹጽ ረዲአት ሕክምናንን ይገብር። "ዘውድቕ ሕማም ዘለዎ ሰብ፡ በይኑ ጥራይ ኣይኰነን ዝሓምም፣ ቤተሰቡ'ውን ክሓሙ ይኽእሉ እዮም። ዓቕሚ ንዘይብሎም ድማ ክሳብ ንገዝኦም እናኸድና ንሕግዝ ኢና። ሓርጭ፡ ፓስታን ካልእ መሰረታውያን ነገራትን ሒዝና ብምኻድ ኢና ንበጽሖም።" ኣብቲ ማሕበር ኣዝዮም ንኣሽቱ ህጻናት፣ ሊስትሮ፡ ተናበይቲ ጐደና. . . ወዘተ ከም ዘለው፡ ኣቶ ኣቢይ ይገልጽ። ወሲኹ፡ ኣብቲ ማሕበር ብዙሓት ደቀንስትዮ ከም ዝመጽኣን፡ ካብኣተን ዝተደፍራ/ዝተዓመጻ ተናበይቲ ጐደና ከም ዘለዋ የረድእ። "ዘውድቕ ሕማም ዘለወን፡ ተናበይቲ ጐደና ደቀንስትዮ ናባና ዝመጽኣ ኣለዋ፣ ዘጋጠመን ድማ ይነግራና እየን። ኣብቲ ዝነብራሉ ጐደና፡ ኣእምሮአን ስሒተን ከንፈጥፍጣ እንከለዋ፡ ነቲ ዕድል መዝሚዞም፡ ገለ ደቂ ተባዕትዮ ይደፍሩወን እዮም።" "ልዕሊ 1.5 ሚልዮን ኢትዮጲያውያን ብዘውድቕ ሕማም ይሳቐዩ" ብመሰረት ገምጋም ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ ኢትዮጲያ ልዕሊ 1.5 ሚልዮን ብዘውድቕ ሕማም ይሳቐዩ። ካልኦት መጽናዕትታት'ውን እዚ ቍጽሪ ክሳብ 5 ሚልዮን ከም ዝበጽሕ ይግምቱ። ኬር ኢፒለፕሲ ኢትዮጲያ፡ ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ቤት ጽሕፈት ኰይኑ እዩ ብዙሕ ተግባራት ዘሳልጥ ዘሎ። "ህዝብናን ወገንናን እነገልግለሉ ማእከል የድልየና። ቦታ ክወሃበና ሓቲትና ግን ምላሽ ኣይረኸብናን። መንግስቲ ነዚ ጉዳይ ትዅረት ክህቦ ንጽውዕ፡" ይብል ኣቶ ኣቢይ። ዘውድቕ ሕማም ዘለወን ደቀንስትዮ፡ ብብዙሕ ነገራት እየን ዝሳቐያ። ፍቕራዊ ዝምድና ክምስርታ፡ ንኣብነት፡ ብዙሕ ይሽገራ። በቲ ኣብ ሕብረተሰብ ዘሎ ቄናን ኣመለኻኽታ፡ ፍቕራዊ ምቅርራብ ዝሰልጠን ዳርጋ የለዋን። ብዘርኢ መርገም ዝሰዓበ እዩ ስለዝበሃል፣ እቶም ዝውለዱ ቈልዑ'ውን ክሓልፎም ምዃኑ ስለዝእመን፡ ዝተማህሩ ኣወዳት ከይተረፈ እዚ ጉዳይ የፍርሖም እዩ። ወ/ሮ እናት፡ ብዛዕባ'ዚ ጉዳይ ንቢቢሲ ከተዕልል እንከላ፡ "ኣብ ማሕበርና እትመጽእ ሓንቲ ጓል ነይራ። ክትምርዖ ኢላ ኵሉ ነገር ተወዲኡ፣ መርዓኣ ሓደ ሰሙን ምስተረፎ፡ ሕጹያ ትሓምም ምዃና ፈሊጡ። ቅድሚኡ ግን ክትወድቕ ርእይዋ ኣይፈልጥን ስለዝነበረ፡ ምስ ረኣያ ግን እቲ መርዓ ሰሪዝዎ፣ ክትምርዖ ሓደ ሰሙን ምስተረፋ መርዓዊ ጠፊኡ።" እታ ጓል ናብ ቤት ጽሕፈት 'ቲ ማሕበር ከይዳ ዝበኸየቶ፡ ወ/ሮ እናት ትዝክሮ። "እቲ ዘሕዝን ንሱ ኣይኰነን፣ እታ ጓል ትበኽዮ ዝነበረት፡ ካባይ ንላዕሊ ንኣደይ ኣሕፊረያ እናበለት እያ ትበኪ ዝነበረት።" ወ/ሮ እናት፡ ስነኣምሮኣዊ መስበርቲ 'ዛ ሓፍተይ ክማቐሎ ኣለኒ ኢለ እየ ንዓደይ ተመሊሰ ዘለኹ፡ ትብል። ሓደ ሰብ ኵሉ ክቕይር ከምዘይክእል እትኣምን ወ/ሮ እናት፡ ነቲ ንሳ ዝጀመረቶ ካልኦት ክቕጽልዎ ከም ዝኽእሉ ድማ ትኣምን። ብሓፈሻኡ እዚ ሕማም፡ ምስ ጸገም ስርዓተ-መትኒ ዝተኣሳስር፣ ሕክምናዊ ምክትታል እንተ ተገይርዎ ግን ክፍውስ ዝከኣል እዩ። እንተዀነ፡ ሕክምናዊ መስርሕ ንውሕ ዝበለን ዕቱብ ምክትታል ዝደልን እዩ። እቶም ኣፋውስ'ውን ንንውሕ ዝበለ ግዜ ዝውሰዱ እዮም። መብዛሕትኡ ግዜ፡ 'ኮርተክስ' ኣብ ዝበሃል ክፋል ሓንጐልና ሽግር ከጋጥም እንከሎ፣ ዙረት ደም ኣብ ዝተወሰነ ክፋል ሓንጐልና ይተኣጓጐል። ወይ ከኣ ኣብዚ ክፋል ሓንጐልና በሰላ ወይ ዝዀነ ጽኪ መሳሊ ምስዝህሉ፡ እዚ ሕማም ከጋጥም ከም ዝኽእል መጽናዕትታት የመልክቱ። ብሰንኪ'ዚታት ድማ ምጭባጥ መትኒታት ይስዕብ'ሞ፡ እቲ ሕሙም ንዝተወሰን ደቓይቕ ሃለዋቱ የጥፍእ፣ ምግትታር ጭዋዳታትን፡ ምንቅጥቃጥ ሰብነትን የጋጥም። እዚ ዝዀነሉ፡ ስርዓተ-ኤሌክትሪክ ኣእምሮ ንዝተወሰነ ግዜ ስለዝዛባዕ እዩ። ንዘውድቕ ሕማም፡ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ኢትዮጲያ ኣብ ሆስፒታል ኣማኑኤል ይወሃብ ነይሩ። እዚ ግን ኣብ ልዕሊ ሕሙማት ኣሉታዊ ኣረኣእያ ንኽፍጠር'ውን ናይ ገዛእ ርእሱ ጽልዋ ከም ዝገበረ'ውን ይዝረብ እዩ። ኣብዚ እዋን ግን፡ ክፍሊ ኒዮሮሎጂ ኣብ ዘለወን ኵለን መንግስታውያንን ብሕታውያንን ትካላት ጥዕና ሕክምና ይወሃብ እዩ። ኣቶ ኣቢይ ከም ዝብሎ፡ እቲ ማሕበር፡ ካብ ማእከል ጥዕና ጀሚርካ ዘድሊ ቀረባት ምእንቲ ክህሉ፡ ጐስጓሳትን ዘድሊ ደገፋትን ገይሩ እዩ። ብተወሳኺ፡ ዓቕሚ ዘይብሎም እሞ ዝለዓለ ናይ ኢኢጂ [EEG] ወይ ኤምኣርኣይ [MRI] መርመራታት ንዘድልዮም'ውን እቲ ማሕበር ይደጋገፍ እዩ። "መሳርሒ ኢኢጂ፡ ብገበርቲ ሰናይ ካብ ወጻኢ ሃገር ተለጊሱልና እዩ። ዓቕሚ ዘይብሎም ሰባት፡ ምስ ወለንተኛታት ክኢላታት ኒዩሮሎጂስት ብምትሕብባር፡ ምክትታል ከም ዝግበረሎም ንገብር፡" ይብል ኣቶ ኣቢይ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ክልተ ማህጸን፣ ክልተ ክሳድ ማህጸንን ክልተ ርሕሚን ኣለኒ'

"ኤልሳቤጥ ኣሞኣ ይብሃል፤ ክልተ ማህጸን፣ ክልተ ክሳድ ማህጸንን ክልተ ኣፍደገ ርሕሚን ኣለኒ" ትብል። እዛ ጓል 38 ዓመት ጋናዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ምስዚ ዘይተለምደ ጥዕናዊ ኩነታት ክንደየናይ ከም ዝተሳቐየት ንክተረድእ ናይ ጣዕሳ ብዝመስል ድምጺ እያ ትዛረብ። ጓል 32 ዓመት ክሳብ እትኸውን ዶኳትር እቲ ጸገም እንታይ እዩ ዝብል ከለልዩዎ ኣይክኣሉን ነይሮም። ኤልሳቤጥ ሕጂ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ እያ ትነብር። ክሳብ ብሕክምና ክልተ ማህጸን ከም ዘለዋ እትፈልጥ ግን [እዚ ሳሕቲ ዘጋጥም ተወርሶኣዊ ጸገም ጥዕና'ዩ] ንብዙሕ ዓመታት ብቃንዛ ከብዲ እናተሳቐየት መብዛሕትኡ ግዜ ስራሕ'ውን ክትሰርሕ ኣይትኽእልን ነይራ። ብ2010፡ ብመርመራ ከይፈተልጠ ነፍሰ ጾር ኮይና መዓልታ ዘይኣኸለት ቈልዓ ወሊዳ እያ። ኣብቲ ግዜ፡ ዋላ'ውን ነፍሰ ጾር ኮይና፡ እቲ ዕሸል ኣብ የማናይ ማህጸና እናዓበየ ንሳ ወርሓዊ ጽግያት ትርኢ ነይራ። "ብየማናይ ማህጸነይ ድቂ ክሕዝ ይኽእል፤ ብጸጋማይ ከኣ ወርሓዊ ጽግያት ይርኢ። ነዚ እዩ ነፍሰ ጾር እናሃለኹ'ውን ወርሓዊ ጽግያት ጠጠው ዘይበለ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ድሕሪ ብዙሕ መጥባሕቲ፣ ሕክምናታትን መድሃኒትን ብ2015 ኣብ ሰብነታ እንታይ ይፍጠር ከም ዘሎ ክትፈልጥ ክኢላ። ንሳ፡ ሕጂ ዓለም እቲ ንሳ እትሓልፎ ዘላ ስቓይ ክትፈልጥ እሞ ካልኦት ብተመሳሳሊ ጸገም ከይሳቐያ ግንዛበ ክፍጠር ትደሊ። መጀመርታ ብዛዕባ ኩነታት ጥዕንኣ ንሓደ መደበር ራድዩ ጋና ምስ ተዛረበት፡ ብዙሕ ነቐፌታ ኣጋጢሙዋ'ዩ። እንተኾነ ሰባት ኣፍልጦን ግንዛበን ንክህልዎም ኣብ ምስራሕ ቐጺላ። "ብኸም ናተይ ዝበለ ኩነታት ንዝሓልፋ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ፡ ስቕ ኣይትበላ፣ ንበይንኽን ኣይትቀንዘዋ፣ ብኣጋ ናብ ሕክምና ብምኻድ ግቡእ ክትትል ግበራ። ፍሉያት ምዃንክን ክኣ ከይትዝንግዓ" ክብለን ይደሊ ኢላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ “ኣውያት ዘምጽኦ ለውጢ ኣይነበረን”

እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ በሰላኡ ኣብ ብዙሓት ነበርቲ እተን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝርከባ ክልልት ሓዲጉ ኣሎ። ብኣሽሓት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ፡ በቶም ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ኩሎም ወገናት ጾታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸመን ገሊጸን ኣለዋ። ካብዘን ደቂ ኣንስትዮ ሰለስተ ነቲ ዝገጠመን ዘሰቅቕ ፍጻመ ነጊረናና ኣለዋ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ንባዕሉ ካብ ኤችኣይቪ ዘድሕን ሰብነት ውሑዳት ደቂ ኣንስትዮ

ኣብ ኣርጀንቲና ሓንቲ ሰበይቲ ብዘይ ዝኾነ መድሓኒትን ሕክምናዊ ክንክንን ካብ ኤችኣይቪ ነጻ ኮይና ተረኺባ፤ እዚ ኣጋጣሚ ንኻልኣይ እዋን ዝተመዝገበ ክስተት እዩ፡፡ ዶኳትር፡ ናይቲ ተሓካሚ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ባዕሉ፡ ነቲ ቫይረስ ከምዘጥፈኦ እዮም ዝኣምኑ። ኣብ ልዕሊ ሓደ ቢልዮን ዝኾኑ ዋህዮታት ሰብነታ ብዝተገበረ ምርመራ፡ እዚ ዝበሃል መልከፍቲ ቫይረስ ከምዘይተረኸባ እዩ ሕክምናዊ ውጽኢታ ዘመላኽት፡፡ እዚ ከይዲ ክፍለጥ እንድሕር ዳኣ ተኻኢሉ ኤችቫይቪ ንምጥፋእ ወይ ብዘተኣማምን ኩነታት ንምሕካም መገዲ ክፈጥር ከምዝኽል ሰብሞያ ዝገልጹ። ምጥፋእ ኤችኣይቪ እዚ ክስተት፡ ውሑዳት ሰባት ነቲ ቫይረስ ተፈጥሮኣዊ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ከምዘለዎም ዘርእይ ተወሳኺ መረዳእታ እዩ፡፡ ገለ ሰባት ረኽሲ ዝከላኸል ሰረት ዘርኢ (ጂን) ኣለዎም፡፡ ካልኦት ከምዛ ሽማ ክጥቀስ ዘይደለየት ኣርጀንቲናዊት ዝበሉ ሰባት ድማ እቲ ቫይረስ ይሕዞም እሞ ግን ከኣ ይጠፍእ፡፡ መብዛሕተኦም ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት ግና ብህይወት ንምቕጻል ዕድሚኦም ሙሉእ ዝወስድዎ ‘ኣንታይሪትሮቫይራል ቴራፒ’ (ኤኣርቲ) የድልዮም፡፡ ነቲ መድሓኒት ምውሳድ እንተቋሪጾም ድማ፡ እቲዝደኸመ ቫይረስ ተመሊሱ ጸገም ክፈጥረሎም ይኽእል፡፡ ካብ ቀረባ እዋናት ግና ብዛዕባ ‘‘ ዘይፍለጡ’’ ግን ድማ ብዘይ ዝኾነ ሕክምና ኤችኣይቪ ኣብ ሰብነት ወዲሰብ ክዳኸም ብዛዕባ ዝገብሩ ነገራት ዝገልጹ ጸብጻባት ይወጹ ኣለዉ፡፡ ኣዳም ካስቲለጆ ንካንሰር ንምሕካም ተባሂሉ ድሕሪ ዝተገበረሉ ናይ ዋህዮ ስግግር፡ መዓልታዊ ዝወስዶ ናይ ኤችኣይቪ መድሃኒት ደው ኣቢሉ እዩ፡፡ ኣብ ከይዲ እቲ ሕክምና ብኤችኣይቪ ተጠቒዖም ዝነበሩ ዋህዮታቱ  ብሓደሽቲ ዋህዮታት ተተኪኦም፡፡ ከም ኣጋጣሚ እቲ ዋህዮታት ዝለገሰሉ ውልቀ ሰብ፡ ካብቶም ኣስታት 1 ምኢታዊት በዝሒ ህዝቢ ዓለምና ዝኾኑ ኤችኣይቪ ከይሕዞምን ከየጥቀዖምን ዝከላኸል ሰረት ዘርኢ ዘለዎም ሰባት እዩ፡፡ እንተኾነ እቲ ለንደነታይ ካስቲለጆ ዝረኸቦ ዕድል ንኽንደይ ዝኣክል እዋን ከምዝጸንሕ ዝፍለጥ ነገር የለን፡፡ እታ ኣርጀንቲናዊት ንዝሓለፉ ሸሞንተ ዓመታት ብዝተገበረላ ምርመራታት ዝረአ ቫይረስ ኣይተረኸባን፡፡ ተቐማጢት ሳን ፍንሲስኮ ዝኾነት ሎሪን ዊለንበርግ እውን ብናይ ባዕላ ተፈጥሮኣዊ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ካብቲ ቫይረስ ናጻ ኮይና እያ፡፡ እዚ ከኣ እቲ ቫይረስ ክመክን ብምግባር ዝድሕኑሉ መገዲ ክፍጠር ከምዝኽእል ብዙሓት ተሓከምቲ ተስፋ ይገብሩ፡፡ ሰብሞያ ሕክምና እውን ኣብዚ ኣተኲሮም መጽናዕቲ የካይዱ ከምዘለዉ እዮም ዝሕብሩ፡፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ዝሰርሕ ፐሮፌሰር ጆን ፍራተር፡ ሰብነት እቶም ሕሙማት ብትኽክል ንባዕሉ ኣድሒኑ ድዩ ወይስ እቲ ናብ ሰብነቶም ዝኣተወ ቫይረስ ገና  ከይተስፋሕፈሐ ጠፊኡ? ዝብል ሕቶ የልዕል፡፡ "እቲ ናይ ምክልኻል ዓቕማ ተጠቒዑ ምንባሩ የርእይ እዩ፡፡ ስለዚ እቲ ቫይረስ ከምዝነበራ ሕቶ የብሉን፡፡ እንተኾነ ኣብቲ መድሓኒት ኤችኣይቪ ንምርካብ ክንመሃረሎም እንኽእል ተመሳሰልቲ ሰባት ይህልዉ እዮም" ኢሉ፡፡ ኣብ ካርዲፍ ዩኒቨርሲቲ ዝሰርሕ ዶ/ር ኣንድሪው ፍሪድማን ግና፡ ኣብዚ እዋን ዝወሃቡ ዘለዉ ጸረ ኤችቭኣይቪ መድሓኒታት ውጽኢታዊ ስለዝኾኑ ጎና ጎኒ እቶም መጽናዕቲታት፡ መድሓኒታት ናብ ሙሉእ ዓለም ተበጻሕቲ ዝኾኑሉ መንገዲታት ምድላይ ቀዳምነት ክወሃቦ ከምዝግባእ ይገልጽ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ቅልውላው ትግራይ፡ ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ዋጋ መሰረታዊ ሃለኽቲ ኣዝዩ ከምዝንሃረ ኦቻ ገሊጹ

ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ጽሕፈት መተሓባበሪ ሰብኣዊ ረድኤት (ኦቻ) ኣብ ትግራይ ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ዋጋ ሃለኽቲ ሸቐጣት ብዝለዓለ ደረጃ ከም ዝወሰኸ ኣፍሊጡ። መግለጺ እቲ ቤት ጽሕፈት ከም ዘመልክቶ ኣብቲ ክልል ዘጋጠመ ሕጽረት መድሓኒታትን ናውቲ ሕክምናን በዳሂ ኮይኑ’ሎ። ኣብ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር ድማ ሓደ ህጻን ዝርከቦም 18 ሰባት ብሰንኪ ሕጽረት ንዝውውር ደም ዝሕግዝ ‘ሄሞዲያሊስስ ካቴተር’ ዝተባህለ መሳርሒ ሕክምና ከም ዝሞቱ ሓቢሩ። ኣብ ሽረ ዋጋ ነዳዲ ብ2,300 ሚኢታዊት ከም ዝወሰኸ ዘመልከተ ኦቻ፡ ኣብ መቐለን ካልኦት ከተማታትን ሕጽረት ኣገደስቲ ዝበሃሉ ኣቑሑት ከም ዘጋጠመ ኣፍሊጡ። “መሰረታዊ መግብታትን ካልኦት ኣገስቲ ዝበሃሉ ናውትን ዋግኦም ብምንሃሩ ንነበርቲ በዳሂ ኮይኑ’ሎ። ካብ ስራሕ ዝቦኸሩ ኣብ ትሑት ቁጠባዊ ዓቕሚ ዝነብሩ ሰባት ናይ ምዕዳግ ዓቕሞም ኣንቆልቊሉ” ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። ብፍላይ ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ሰራሕተኛታት መንግስትን ካልኦት ተቖጺሮም ዝሰርሑ ሰባትን መሃይኦም ስለ ዝተቛረጸ መሰረታዊ ጠለባቶም ንምምላእ ከም ዝተጸገሙ ዘመልከተ ኦቻ ኣብ ባንክታት እኹል ገንዘብ ብዘይምህላዉ ድማ ሰራሕተኛታት ትካላት ረድኤት’ውን ንኣዋርሕ መሃይኦም ከም ዘይወሰዱ ገሊጹ። “እሙናት ምንጪታት ከም ዝሕብርዎ እቶም ካብ መረበቶም ዝተፈናቐሉ ሰባት መግቢ ተንከፍ ዘይኮኑን ብሓገዝ ዝተውሃብዎምን ናውቲ እናሸጡ መግቢ ንምዕዳግ ተገዲዶም ኣለዉ” ኢሉ። ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ካብ ካባቢኦም ዝተፈናቐሉ ሰባት እውን ንኸቢድ ጸገም ከም ዝተቓልዑ ብምሕባር፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝተፈናቐሉ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ነበርቲ ቅልጡፍ ረድኤት ከም ዘድልዮም ኣረዲኡ። ብድሆ ቀረባት ረድኤት ዝኾነ ሕጽረት ነዳዲ ኦቻ፡ ካብ 29 መስከረም ክሳብ 4 ጥቅምቲ 2021 ኣብ ዝነበረ እዋን ንዝኣከቦ ሓበሬታ መሰረት ዝገበረ ጸብጻብ ትማሊ 07 ጥቅምቲ ወግዓዊ ገይሩ። እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝኽሰት ዘሎ ኩነታት ኣቐዲምካ ንምግማት ናብ ዘጸግመሉ ደረጃ ይበጽሕ ምህላው ድማ ኣመልኪቱ። ኣብ ትግራይ ብፍላይ ምስ ኤርትራ ኣብ ዘዳብው ሰሜናዊ ክፋል ከምኡ’ውን ከባብታት ምዕራብን ሰሜን ምዕራን ኣብ ዘተኣማምን ኩነታት ጸጥታ ስለ ዘይርከቡ ክሳብ ሕጂ ረድኤት ምሃብ ከም ዘይተኸኣለ ኦቻ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕጽረት ነዳዲ ድማ ቀንዲ ማሕለኻ ምብጻሕ ረድኤት ከም ዝኾነ ኣፍሊጡ። ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ክሳብ ሕዚ ውግእ ዝካየደሎም ከባብታት ብምህላዎም ከኣ ረድኤት ንምቕራብ ከም ዝተጸገመ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። ካብ 29 መስከረም ክሳብ 5 ጥቅምቲ ኣብ ዘሎ እዋን 80 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ብዓፋር አቢለን ናብ ትግራይ ከም ዝኣተዋ ይፍለጥ። ትካላት ረድኤት ከም ዝብልዎ ግን ናብ ትግራይ ኣብ መዓልቲ 100 መኻይን ረድኤት ጽዒነን ክኣትዋ ኣለወን። እተን መኻይን መግቢ፣ ማይ፣ ሃነጽቲ መግብታትን መሕለዊ ጽርየትን ሒዘን ከም ዝኣተዋ ዝሓበረ ኦቻ፡ “ኣዝዮም ኣገደስቲ ዝኾኑ ናውቲ ሕክምናን ነዳድን ግን ምእታው ኣይተፈቐደልናን” ኢሉ። ናብ ትግራይ ቅድሚ ትሸዓተ ሰሙናት ነዳዲ ከም ዝተልኣኸ ብምዝኽኻር ድማ ኣብዚ ሕዚ እዋን ከኣ 8 ነዳዲ ዝጸዓና ተሽከርከርቲ ካብ መንግስቲ ፍቓድ ክሳብ ዝረኽባ ኣብ ዓፋር ደው ኢለን ምህላወን ኣፍሊጡ። ሕብረት ኣውሮጳ ቅድሚ ክልተ መዓልታት ናብ መቐለ ዝለኣኻ ነፋሪት 10.6 ቶን መድሕን ህይወት ዝኾነ ቀረባት ረድኤት ሒዛ ነይራ። እቲ 4.4 ቶን ድማ ንህጻናት ዝኸውን ሃናጺ/ሓይሊ ወሃቢ መግቢ’ዩ። ‘ኣብ ገዛ ዝወለዳ ኣደታት ሞይተን’ “ሕጽረት መድሓኒትን ናውቲ ሕክምናን ኣዝዩ በዳሂ ኮይኑ’ሎ” ዝብለ ጸብጻብ ኦቻ፡ ብዘይካ እቶም ብሰንኪ ጽሕረት ‘ሄሞዲያሊሲስ ካቴተር’ ዝተባህለ ዝሞቱ 18 ሰባት ካልኦት ተወሰኽቲ 34 ኣብ ሓደጋ ሞት ከም ዝወደቑ ኣጠንቂቑ። ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ዝርከብ ናይ ኦክሲጂን ማሽን ከም ዝተሰበረን ንጽገንኡ ዝኸውን መለዋወጢ ኣቑሑ ኣብቲ ክልል ከም ዘይርከብን ድማ ሓቢሩ። ሰላዋ ኣብ ዝበሃል ቦታ ጥራሕ ሓሙሽተ ኣደታት ኣብ ገዝአን ክወልዳ ህይወተን ከም ዝሰኣና ገሊጹ’ሎ። ኣብ ሓውዜን፣ ኣኽሱም፣ ዓዲግራትን ካልኦት ከተማታትን ዝርከቡ ሆስፒታላት ድማ ብሰንኪ ሕጽረት ዝተመጣጠነ መግቢ ንዘጋጥም ጸገም ጥዕና ክሕክሙ ኣብ ዘይክእሉሉ ደረጃ ይርከቡ ኢሉ። “ሕጽረት ነዳዲ፣ ገንዘብን ናውቲ ሕክምናን ብምህላዉ ኣብዚ እዋን ኣብ 10 ወረዳታት ኣብ ዝርከባ 13 ትካላት ጥዕናን 39 መቕቖቢ ተፈናቐልትን ጥራሕ ኣገልግሎት ንህብ ኣለና” ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ዝድለ መጠን ቀረብ ረድኤት ንምብጻሕ ሰሙናዊ 6.5 ሚልዮን ዶላር ከም ዘድልይ ኣመልኪቱ። “እዚ ክኸውን ዝኽእል ድማ ባንክታት ኣገልግሎት ምሃብ እንተኺኢለን ወይ መንግስቲ እኹል መጠን ክንቀሳቐስ እንተፈቒዱን ጥራሕ እዩ” ክብል ኣፍሊጡ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ክታበት ኮቪድ ኣብ ምዝባዕ ወርሓዊ ጽግያት ዝህልዎ ጽልዋ ክጽናዕ ኣለዎ ተባሂሉ

ድሕሪ ክታበት ኮሮናቫይረስ ኣብ ደቂኣንስትዮ ንዝረኣይ ምዝባዕ ወርሓዊ ጽግያትን ዘይልሙድ ምፍሳስ ደምን መጽናዕቲ ክካየደሉ ከምዝግባእ ተሓቢሩ። ኣብ ብሪጣንያ ጥራይ ግን ልዕሊ 30,000 ደቂኣንስትዮ ድሕሪ ክታበት ምስ ወርሓዊ ጽግያተን ዝተሓሓዝ ጸገማት ከምዘጋጠመን ኣመልኪተን ኣለዋ። እቶም ድሕሪ ምውሳድ ሰለስተ ዓይነታት ክታበት ኮቪድ ዝረኣዩ ምልክታት ድማ ካብቲ ልሙድ መጠን ዝሓየለ ምፍሳስ ወርሓዊ ጽግያ፣ ምድንጓይ ወርሓዊ ጽግያን ዘይልሙድ ምፍሳስ ደምን ከምዝኾኑ ተፈሊጡ። ኣብ ኢምፐሪያል ኮሌጅ ለንደን ተመራማሪትን መምህርን ስነ-ብየና [‘ኢምዩኖሎጂ’ - መጽናዕቲ ዓቕሚ ምክልኻል ሕማማት ሰብነት ደቂሰብ] ከምኡ’ውን በዓልቲ ሞያ ፍርያምነት ዶክተር ቪክቶሪያ ማሌ ሰብነት ናይ ምክልኻል ግብረ-መልሲ ዝህበሉ ምኽንያት ምስቲ ክታባት ዘራኽብ ነገር ከምዘይብሉ ትገልጽ። ክታበታት ኮሮናቫይረስ ምስ ጥንስን ፍርያምነትን ዝራኸብ ጽልዋ ከምዘለዎም ዝረጋግጽ መረዳእታ’ውን ዛጊት ኣይተረኸበን። ኣብታ ሃገር ዛጊድ 47 ሚልዮን ክታበት ንደቂኣንስትዮ ተዋሂቡ’ሎ። ኤጀንሲ ቁጽጽር ኣፋውስን ናውቲ ክንክን ጥዕናን ብሪጣንያ ግን ነቶም ዝቐረቡ ጸብጻባት መሰረት ብምግባር ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣብ ሞንጎ ክታበት ኮቪድን እቶም ዝበሃሉ ምልክታትት “ዘራኽብ ነገር የለን” ይብል። ምዝባዕ ወርሓዊ ጽግያ ኣዝዩ ዝተለመደን ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ከጋጥም ከምዝኽእልን ብምሕባር እተን ሕዚ ድሕሪ ክታበት ምልክታት ተራእዩና ዝብል ደቂኣንስትዮ ከኣ ቁጽረን ውሑድ ከምዝኾነ ገሊጹ። እቲ ምዝባዕ ወርሓዊ ጽግያት ዝምልከት ሓበሬታ ካብ ውሱናት በቲ ቫይረስ ተታሒዘን ዝሓወያን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ኮቪድ ዘለወንን ደቂኣንስትዮ’ውን ይቐርብ’ዩ ዘሎ። ንጥዕና ዝምልከቱ ጽሑፋት ኣብ ዝሕተመሉ ‘ብሪቲሽ ሜዲካል ጆርናል’ ጽሑፋ ዘቕረበት ዶክተር ቪክቶሪያ ኣብቲ ምስ ሳዕቤናት ወርሓዊ ጽግያት ብዝተሓሓዝ ዝቐርብ ዘሎ ሓበሬታ “ኣዝዩ ሰፊሕ መጽናዕቲ” ምክያድ ነቲ ምስ ክታበት ብዝተሓሓዝ ዝዝርጋሕ ግጉይ ሓበሬታ ንምቅላስ ከምዝሕግዝ ተረድእ። “ስኑዓት ሓበሬታታት ዘበግስዎ ኣብ መናእሰይ ደቂኣንስትዮ ዝረኣይ ናይ ዘይምኽታብ ድልየት ነቲ ኣብ መጻኢ ዝህልወን ናይ ምጥናስ ዕድላት ክሃስዮ ይኽእል’ዩ” ትብል። ንኹሎም እቶም ድሕሪ ክታበት ኮቪድ ምዝባዕ ወርሓዊ ፍግያት ከምዝጋጥም ኣመልኪቶም ዝቐርቡ ዘለዉ ሓበሬታታት ምምርማር ኣገዳሲ ከምዝኸውን ድማ ትምዕድ። ኣብዚ ጉዳይ “ንጹርን ተኣማንን ሓበሬታ” ምቅራብ ነተን ዑደት ወርሓዊ ጽግያተን ብኣጋ ክፈልጣ ዝደልያ ደቂኣንስትዮ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ዶክተር ቪክቶርያ ወሲኻ ትገልጽ። ተመራመርቲ፡ ክታበት ኮሮናቫይረስ ብኸመይ ምዝባዕ ወርሓዊ ጽግያት ከኸትል ከምዝኽእል ብትኽክል ከረጋግጽዎ ኣይከኣሉን። ብሰንኪ ክታበት ግን ቆልዓ ናይ ዘይምውላድ ጸገም ከጋጥም ከምዘይክእል ይሰማምዑ። ዝተኻየዱ ፈተነታት’ውን ክታበት ደቂኣንስትዮ ኣብ ዝጠንሳሉ ኩነታት ዘምጽኦ ለውጢ ከምዘየለ የረጋግጹ። ብተመሳሳሊ ምስ ፍርያምነት ደቂተባዕትዮ ብዝተሓሓዝ ኣብ ዝተገበረ መጽናዕቲ ክታበት ኣብ ዘርኦም ዘምጽኦ ጽልዋ ዘይምህላዉ የመልክቱ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ቅልውላው ትግራይ፡ ብሕጽረት ቐረባት መድሓኒት ዝለምስ ዘሎ ዓይደር ሆስፒታል

ዶክተር ፍረወይኒ ተስፋይ፡ ኣብ ትግራይ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከብ ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታል ክኢላ ማህጸንን ጥንስን ኮይና፡ ህይወታን ሞያዊ ባህጋን 'ቅድሚ ኲናት ዶስ ድሕሪ ኲናት?' ናብ ዝብል ተቐይሩዋ ኣሎ። ዶክተር ፍረወይኒ፡ ኣደ ቖልዑን በዓልቲ ሓዳርን ስለ ዝኾነት "እዚ ኩነታት ቅድሚ ምፍጣሩ ወትሩ ደቀይ ናብ ቤት ትምህርቲ ሰንየ ደስ ኢሉኒ ናብ ስራሕ ይወፍር ነይረ" ክትብል ትዝክሮ። ከም ሓንቲ ክኢላ ማህጸንን ጥንስን ኣዴታት ድማ፡ ኣብቲ እተገልግለሉ ሆስፒታል ዝሓሸ ሕክምና መጥባሕቲ ንምሃብ፡ ኣብ ቐጻሊ ድማ ኣዴታትን ናይ ምውላድ ጸገም ዘለወን ደቂ ኣንስትዮን ኣገልግሎት ዝረኽባሉ ፍሉይ ማእኸል ንክኽፈት ጻዕሪ ትገብር ነይራ። ድሕሪ እቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመትን ሰለስተ ወርሕን ዝቐጸለ ኲናትን ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ዕጽዋን ግን፡ ዶክተር ፍረወይኒ ሓንቲ ካብቶም ሰአን ቀረባት መድሃኒት ኣገልግሎት ሕክምና ንምሃብ ዝጽገሙ ዘለው ክኢላታት ጥዕና ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታል ኮይና ዝበዝሕ ግዝኣ ምስ ተሓከምታ ብሓዘን ተሕልፎ ኣላ። "ሕዚ፡ ካብ ገዛ ክወጽእ ከለኹ ንርእሰይ ወጺአ ከም ዝምለስ ይጠራጠር፣ ደቀይ'ውን ኣብ ገዛ [ብሰንኪ እቲ ደብዳብ ነፈርትን ድሮንን] 'ብሰላም'ዶ ይጸንሑ?' ኢለ ይሰግእ። ናብቲ ዋላ'ውን ኣገዳሲ ዝብሃል ኣገልግሎት [Essential care] ክንህበሉ ዘይንኽእል ናይ ስራሕ ቦታ ድማ መዓልታዊ ብዙሓት ሕማቕ ነገራት ዝርእየሉ ክኸውን ከም ዝኽእል እናሓሰብኹ'የ ዝኸይድ" ብምባል ተዘንቱ። ሆስፒታል ዓይደር፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብሕታዊ ኣገልግሎት ክህብ ዝኽእል ዝዓበየ ሆስፒታል እቲ ክልል እኳ እንተኾነ ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ሕጽረት መድሃኒት ሕክምናዊ ኣገልግሎት ክህብ ኣብ ዘይኽእለሉ ደረጃ ከም ዝበጽሐ ሓካይም ይገልጹ። ኣብቲ ክልል ሰኣን ቀረብ ኣፋውስ ህፃናት ዝርከብዎም ተሓከምቲ ይሞቱ ከም ዘለዉ ዝገልጹ እቶም ሓካይም፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊ እቲ ክልል ዘሎ ዕጽዋ ኣፋውስን ናውታት ሕክምናን ክበፅሖም ከም ዘይከኣለ ንቢቢሲ ሓቢሮም። መንግስትን መራሕቲ ትግራይን ነቲ ኣብ ትግራይ ቀረባት መድሃኒት ሓዊሱ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ዘጋጥም ዘሎ ምትዕንቓፍ ዝምልከት ንሓድሕዶም ክነቓቐፉ'ዮም ዝስምዑ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ትካሉ ካብ ዝሓለፈ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ሕክምናዊ ቀረባት ናብ ትግራይ ንምብፃሕ ብተደጋጋሚ'ኳ እንተሓተተ፡ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ከም ዘይተውሃቦ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ገሊጹ ነይሩ። ሚኒስትሪ ኮሚዩኒኬሽን ለገሰ ቱሉ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "መንግስቲ ፌደራል ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዘንበሮ ዕግታ የለን፤ ኣብዚ እዋን ኣብ ትግራይ ንዘጋጠም ዘሎ ምሉእ ብምሉእ ሓላፍነት ናይ ህወሓት'ዩ" ኢሉ። 'ዝተሓጽበ ጓንት' ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ብሰሉስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ኣብ ትግራይ ንሓደ ግዜ ጥራይ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ ከም ጓንትን ንመጥባሕቲ ዘገልግሉ ጨርቅን ሓጺብካ ደጊምካ ኣብ ጥቕሚ ይውዕሉ ኣለዉ። እዚ ድማ ንተመሓላለፍቲ ሕማማት ሓደገኛ እዩ" ምባሉ ይዝከር። ክኢላ ማህጸንን ጥንስን ዶክተር ፍረወይኒ፡ ኣብዘን ቀረባ መዓልታት ናብ ስራሕ ክትኣቱ እንከላ ኣቐዲሙ ኣገልግሎት ሂቡ ዝነበረ ሓኪም ዝጥቀምሉ ጓንት ዳግም ኣብ ረብሓ ንምውዓል ከም ጻዕዳ ነጸላ ተሓጺቡ ኣብ ገመድ ተሰጢሑ'ዩ ዝጸንሓ። ካብዚ ሓሊፉ እቶም ሰብ ሞያ ብፍላይ ኣብ እዋን መጥባሕቲ ዝጥቀምሉ ናይ ጡጥ ጨርቂ ስለ ዝተወድአ ካብ ነበርቲ ጋብን ነጸላን ይእክቡ ምህላዎም ትዛረብ። በዚ ምኽንያት ጨርቂ የለን እናተባህለ መጥባሕቲ ከም ዝስረዝን ሰብ ብቐሊል ነገር ህይወቱ ይሓልፍ ምህላውን እታ በዓልቲ ሞያ ትገልጽ። "ኣብዚ ግዜ መጥባሕቲ ዘድልያ ኣደ ቀደም ብ60 ብር ትግዛእ ዝነበረት ግሉኮዝ ስለ ዘየላ፡ እናደመየት ጽንሒ ትብሃል። መደንዘዚ ኣይርከብን፣ ጓንት ኮነ ጡጥ የለን። ጓንት ተሓጺቡ'ዩ ዝስጣሕ፤ ናይ ጡጥ ጨርቂ ስኢንና። ተሓጺቡ ኣብ እዋን መጥባሕቲ ንክንጥቀመሉ ጋቢ ገዛ ንገዛ'ዩ ዝዋጻእ ዘሎ፤ ኣዴታት ነጸልአን ይህባ ኣለዋ . . . ኣዝዩ የሕምም" ትብል። ምስ'ዚ ብዝተሓሓዝ፡ ቑጽሪ መዓልቶም ከይኣኸለ ዝውለዱ ከም ዝወሰኸ፣ ትሕቲ ዓቐን ዝኾኑን ተፈጥሮኣዊ ጸገም ዘለዎምን ዕሸላት ይውለዱ ከም ዘለውን ኣብ ውሽጢ ማህጸን ኣዲኦም እንከለው ዝሞቱ ምህላዎምን እታ ክኢላ ተረድእ። ኣብቲ ክልል ዝተማልአ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ብዘይምህላው ድማ እቶም መዓልቶም ከይኣኸለ ዝተወልዱ ህጻናት ሙቐትን ኦክስጅንን ንክረኽቡ ኣጸጋሚ ብምዃኑ ናይ ሞት ሓደጋ የጋጥሞም ከም ዘሎ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሓካይም እቲ ሆስፒታል ገሊጾም። ብቐንዱ ኣብቲ ኲናት መብዛሕትአን ታሕተዎት ትካላት ጥዕና ብምዕናወን ቑጽሪ እቲ ሪፈራል ሆስፒታል ዘተኣናግዶም ሕሙማት ከም ዝበዝሐ ዝጠቅስ ዶክተር መሓመድ ሙስጦፋ፡ ህጻናት ዚያዳ ተቓላዕቲ ምዃኖም ሓቢሩ። ምስቲ ዘሎ ኩነታት ብርክት ዝበሉ ህጻናት ክወስዱዎ ዝግባእ ክታበት ንልዕሊ ዓመት ብዘይምውሳዶም ቐልጢፎም ብቐለልቲ ሕማማት ክልከፉ ዝርኣይ ኮይኑ፡ ሕጽረት መግቢ እቲ ዝዓበየ ጸገም ምዃኑ ይጠቅስ። ብፍላይ ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ብኸቢድ ዝተሓላለኸ ሕጽረት መግቢ ዝተጠቕዑ ኣስታት 170 ህጻናት ኣብቲ ሆስፒታል ሕክምናዊ ናብዮት ከም ዝተገብረሎም ብምሕባር እቲ ጸገም ብሰለስተ ዕጽፊ ዝወሰኸ ምዃኑ ተዛሪቡ። ትካል ህጻናት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ዩኒሴፍ] ኣብ ወርሒ ሓምለ 2021 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ኣብዚ ዓመት ልዕሊ 100 ሽሕ ህጻናት ትግራይ ብሰንኪ ሕጽረት ግቡእ ኣመጋግባ ህይወቶም ክስእኑ ከም ዝኽእሉ ኣጠንቂቑ'ዩ። ብተወሳኺ 47 ሚኢታዊት ነፍሰ ጾርን ዘጥቡዋን ኣዴታት ብሕጽረት መግቢ ከም ዝተጠቕዓ ክገልጽ እንከሎ፡ ምስ ጥንሲ ዝተሓሓዝ ጸገማት ከጋጥመን፣ ኣብ እዋን ሕርሲ ሞት ኣዴታት ከምኡ'ውን ትሕቲ ዓቐን ዝኾኑ ህጻናት ምውላድ ከጋጥም ከም ዝኽእል ጠቒሱ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም'ውን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝህቦ ዝነበረ ረዲኤት ከቋርጾ ከም ዝግደድ ከጠንቅቕ እንከሎ ብሰንኪ እቲ ወግእ ኣገዳሲ ረዲኤትን መሳርሒ ሕክምናን ናብቲ ከባቢታት ከሕልፍ ከም ዘይክኣለ ሓቢሩ ነይሩ። "መግቢ፣ ነዳዲ፣ ገንዘብ የለን . . . ተኸዚኑ ዝጸንሐ ብሕጽረት መግቢ ንዝሳቐዩ ህጻናትን ደቂ-ኣንስትዮን ተባሂሉ ዝተሰርሐ ዝተደረዐ መግቢ'ውን ተወዲኡ'ዩ። እቲ ዝተረፈ እኽሊ፣ ጥረምረን ዘይትን ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ክዕደል'ዩ" ክብል እቲ ኩነታት ኣዝዩ ዘሰክፍ ምዃኑ ገሊጹ። ኣብ ክሊ እዚ፡ ብሰንኪ ሕጽረት መድሃኒት ብቐሊሉ ክድሕኑ ዝኽእሉ ሕማማት ሞትን ጉድኣትን የስዕቡ ኣለው ዝብል ዶክተር መሓመድ፡ "ኣብ ኢድና ዘሎ ቐረብ ተወዲኡ ሕዚ ብፍርሒ ተዋሒጥና፤ ኣማራጺ ብምስኣን ግዝኡ ዝሓለፎ መድሃኒት ንህብ ኣለና። ንሓኪም፡ ብቐሊሉ ክግነዩ ዝኽእሉ መድሃኒት ብዘይምርካቦም ዝጉድኡ ህጻናትን ኣዴታትን ምርኣይ ከቢድ እዩ" ኢሉ። ኣብ ትግራይ ክሳብ ሕጂ መሰረታዊ ኣገልግሎታት መብራህቲ፣ ስልኪ፣ መጓዓዝያ፣ ባንክን ካልእን ተቛሪጾም ብምህላዮም፡ እቶም ሓካይም መሰረታዊ ቐረባት ምርካብ ዝከኣለሉ ዕድላት ክመቻቾን ስሩዕ ሕክምናዊ ናብዮት ምሃብ ዘኽእሎም ቐረባት ክረኽቡን ተማሕጺኖም። ትማሊ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተሬስ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ሰላማዊ ፍታሕ ክርከቦ ተስፋ ከም ዝረኸበ ብምግላጽ ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ንሰላም ዕድል ዝህብ ግብራዊ ጻዕርታት የካይዱ ኣለዉ ክብል ከም ዝገለጸሉ ሓቢሩ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ድማ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክገብሩ ጸዊዑ። እንተኾነ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ መዋስንቲ ከባቢታት ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ጎንጺ ክረአ ጸኒሑ'ሎ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ምዕራብን ሰሜናዊ-ምዕራብን ትግራይ ዝተፈጸመ ተኸታታሊ ደብዳብ ነፈርቲ ልዕሊ 100 ሰባት ከም ዝቐተለን ብሰንኩ ንጥፈታት ሰብኣዊ ረዲኤት ከም ዝተቛረጸን ትካላት ረዲኤት ገሊጸን ነይረን። ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወለዐን፡ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝለሓመን ኲናት ሕድሕድ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት ክሳብ ሎሚ ዝጭበጥ ፍረ ኣየፍረየን።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ደቂ ኣንስትዮ፡ ሩስያ ኣእዳዋ ንዝተቖረጸት ሰበይቲ ካሕሳ ክትከፍል ተኣዚዛ

ሩስያ ብበዓል ቤታ ኣእዳዋ ንዝተቖረጸት ሰበይቲ ናይ 315 ሽሕ ፓውንድ ካሕሳ ክትከፍል ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ ኣዚዙ፡፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸሙ ዘቤታዊ ዓመጻት  ክትከላኸል ከምዘይከኣለት ዝገለጸ እቲ ቤት ፍርዲ፡ ጫካነ ዝተመለኦ ጥቕዓት ንዝተፈጸመን ኣርባዕተ ደቂ ኣንስትዮ ክትክሕስ ኣዚዙ፡፡ ተመሳሰልቲ በደላት ደው ንምባል እታ ሃገር ቀልጡፍ ምምሕያሽ ክትገብር'ውን እቲ ቤት ፍርዲ ሓቢሩላ ኣሎ፡፡ ኣብ 2017 በዓል ቤታ ናብ ጫካ ወሲዱ ኣእዳዋ ብፋስ ዝቖረጻ ማርጋሬታ ግራቼቫ ካብተን ኣርባዕተ ሓንቲ እያ፡፡ ንሳ ብዛዕባ ጎነጸኛ ባህርያት በዓል ቤታ ኣቐዲማ ንፖሊስ እኳ እንተሓበረቶም፡ ንሳቶም ግን ዕሽሽ ኢሎምዋ፡፡ ጸጋማይ ኢዳ ካብቲ ጫካ ተኣልሹ ደጊሙ ተሰፍዩ ክጣበቕ ዝተገበረ ኮይኑ፡ ኣብ የማን ድማ ለገስቲ ብዘተኣኻኸብዎ ሓገዝ ሰብ ዝሰርሖ ኢድ ተገጢሙላ፡፡ ነቲ በደል ዝፈጸመላ በዓል ቤታ ነበር ዲሜትሪ ግራቸቭ ድማ ን 14 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ፡፡ እቲ ኩነታት ሰበስልጣን ሩስያ ገበን ምስተፈጸመ እምበር ኣቐዲሞም ከምዘይከላኸሉ ዘመላኽት እዩ ይብል ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ኣውሮጳ፡፡ ኣብ 2017 ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን  ዘቤታዊ ጥቕዓት  ንዝፍጽሙ ሰባት ዝወሃብ መቕጻዕቲ ዘቕልል ሕጊ ፈሪሙ ነይሩ፡፡ እቲ ተበዳሊ ናብ ሆስፒታል ዘየብጸሖ እንተዳኣኮይኑ፡ እቲ በደል ከም ገበን ዘይቑጸርን መቕጻዕቱ እውን ዝወሓደን እዩ፡፡ ናታልያ ቱኒኮቫ፣ የለና ገርሻምን ኢሪና ፐትራኮቫን ብመንግስቲ ሩስያ ካሕሳ ክወሃበን ዝተወሰነለን ከልኦት ደቂ ኣንስትዮ እየን፡፡ ሜሪ ዳቭትያን ዝተባህለት ሓንቲ ጠበቓ እተን ግዳያት ‘‘ተዓዊትና’’ ክትብል ኣብ ፌስቡክ ጽሒፋ፡፡ ‘‘እታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ዘቤታዊ ጥቕዓት ስጉምቲ ክትወስድ ብዘይምኽኣላ፡ እዘን ደቂ ኣንስትዮ፡ ጉድኣት በጺሕወን እዩ’’ ኢላ፡፡ ቅድም ክብል እተን ደቂ ኣንስትዮ ካሕሳ ክኽፈለን ንዘቕረበኦ ሕቶ ሩስያ ነጺጋቶ ነይራ፡፡ ምክትል ሚኒስተር ፍትሒ ሩስያ ሚክሄል ጋልፐሪን፡ እታ ሃገር ውልቀ ሰባት ንዝፈጸምዎ ዘቤታዊ ዓመጽ ተሓታቲት ክትከውን የብላን ኢሉ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ