መንሽሮ ጡብ ጠንቁ እንታይ'ዩ? ክፍወስከ ይኽእል ዶ?

ኣብ 2020፡ ብደረጃ ዓለም ኣስታት 23 ሚሊዮን ደቂ ኣንስትዮ ብመንሽሮ ጡብ ክሓማ እንከለዋ፡  ካብኣተን እተን 685 ሽሕ ከም ዝሞታ ሓበሬታ ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክት። ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ኣስታት 7.8 ሚሊዮን ደቂ ኣንስትዮ ብመንሽሮ ጡብ ከም ዝሓመማ ክረጋገጽ እንከሎ፡ መንሽሮ ጡብ ዝበዝሐ ሰብ ብምጥቃዕ ቀዳማይ ደረጃ ክሕዝ ክኢሉ እዩ። ጓል ኣንስተይቲ ንእተዄንኪ፡ ኣብ ዝዀነ ክሊ ዕድመ እናሃለኺ መንሽሮ ጡብ ክትሓሚ ትኽእሊ ኢኺ። ቍጽሩ ውሑድ’ዩ ዝብሃል እንተዀነ’ውን ደቂ ተባዕትዮ’ውን ብመንሽሮ ጡብ ይተሓዙ’ዮም። ነዚ ሕማም የቃልዑ’ዮም ተባሂሎም ዝተነጸሩ ዝተፈላለዩ ምኽንያታት፡ ነቲ ሕማም ናይ ምቅላዕ ዕድል ብ30 ሚኢታዊት ጥራይ’ዮም ዝንክዩ። ስለዚ፡ ምልክታት እቲ ሕማም፡ ቅድመ ጥንቃቐን ሕክምናኡን ዝምልከት ክትፈልጢ ኣለኪ። ኣብዚ ጉዳይ፡ ኣገደስቲ ሓበሬታታት ንምርካብ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መደወላቡ ሪፈራል ሆስፒታል ጐባ ክኢላ መጥባሕትን ኣብ መንሽሮ ጡብ መጽናዕቲ የካይድ ንዘሎን ዶክተር ከበበ በቀለ ተወኪስናዮ ኣለና። መንሽሮ ጡብ ካበይ ከም ዝመጽእ ይፍለጥ’ዶ? ዶክተር ከበበ ከም ዝብሎ፡ መንሽሮ ጡብ ይዅን ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ ብጭቡጥ እንታይ’ዩ መንቀሊኦም ዝብል ብመጽናዕቲ ዝተረጋገጸ ነገር የለን። ውድብ ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ 85 ሚእታዊት መንሽሮ ጡብ ‘epithelium of the ducts’ ዝብሃሉ ሆርሞናት ኣብ ውሽጢ ዋህዮታት ምዕባይ ክጅምሩ እንከለው’ዩ ይብል። እዞም ዋህዮታት መንሽሮ ካብ ካልኦት ዋህዮታት ሰብነትና ቀልጢፎም ክባዝሑን ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ክዀኑን እንከለው ናብ ሞት የቃልዑ። እዚ ሕማም፡ ካብ ምንታይ ዝመጽአ’ዩ ዝብል'ኳ እንተዘይፈልጥና ተቓላዕነት ክውስኹ ዝኽእሉ ጉዳያት እንታይ ክዀኑ ይኽእሉ ክንብል ግን ነቲ በዓል ሞያ ሓቲትና። ዕድመ መንሽሮ ጡብ ኣብ ኢትዮጵያ ብብዝሒ ዕድሚአን ልዕሊ 30 ኣብ ዝዀና ደቂ ኣንስትዮ ዝርአ እንተዀነ’ውን ኣብ 20ታት ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ’ውን በቲ ሕማም ከም ዝትሓዛ ይዛረብ። “ቅድሚ ሕጂ ዝተኻየዱ መጽናዕታት፡ እቲ ሕማም ኣብ 20ታት ኣብ ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ክርከብ ከም ዝኽእል ተረጋጊጹ’ዩ። እንተዀነ ዕድመ እናወሰኸ ተቓላዕነት’ውን እናወሰኸ’ዩ ዝኸይድ” ይብል። ሓበሬታ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እዚ ሕማም መብዛሕትኡ ግዜ ዕድሚአን ልዕሊ 40 ንዝዀና ደቂ ኣንስትዮ’ዩ ዘጥቅዕ'ኳ እንተበለ ዶክተር ከበበ ግን “ኣብ ሃገርና ብብዝሒ ዕድሚአን ካብኡ ንታሕቲ ኣብ ዝዀና ደቂ ኣንስትዮ ይርአ’ዩ ዘሎ” ኢሉ። ጾታ ጓል ኣንስተይቲ ምዃን ንርእሱ ንሕማም መንሽሮ ከም ዘቃልዕ ዶክተር ከበበ ይዛረብ። እዚ ማለት ግን ደቂ ተባዕትዮ ፈጺሙ ብሕማም መንሽሮ ኣይጥቅዑን ማለት ኣይኰነን። 99 ሚእታዊት ደቂ ኣንስትዮ ንመንሽሮ ጡብ ዝቃልዓሉ ምኽንያት ከብርህ እንከሎ፡ ዑደት ወርሓዊ ጽግያት ይጠቅስ። “ጓል ኣንስተይቲ ወርሓዊ ጽግያት ኣብ እትርእየሉ ግዜ፡ ኣጥቧታ ይውስኽን ይንክን’ዩ። ኣብዚ ኦስትሮጅን ዝተባህለ ሆርሞን ስለ ዝፈርን ንነዊሕ ግዜ ነቲ ሆርሞን ስለ እትቃላዕን፡ በብግዜኡ ዝህሉ ዑደት ስለ ዝዀነ ዋህዮታት መንሽሮ ንኽፈርዩ ምቹእ ኵነታት ክፈጥር ይኽእል’ዩ፡” ይብል። ደቂ ተባዕትዮ’ኸ ስለ ምንታይ ብመንሽሮ ጡብ ይትሓዙ? ኣብ ደቂ ተባዕትዮ እቲ ልክዕ ምኽንያት ኣይፍለጥን። ግን ክኣ፡ ብተወርሶ፡ ኣብ ውሽጢ ሰብነት ዝህሉ መጠን ኤስትሮጅን ሓፍ ክብል ዝገብሩ ነገራት - ልዕሊ ዓቐን ርጉድን በሰላ ጸላም ከብዲ - ከም ምኽንያት ይጥቀሱ’ዮም። ብተወሳኺ፡ ቅድም ኢሉ ኣብ ከባቢ ኣፍ ልቢ ዝተገብረ ራዲዮቴራፒ ነዚ ሕማም ከቃልዕ ከም ዝኽእል ኣገልግሎት ጥዕና ዓዲ እንግሊዝ ይገልጽ። ደቂ ተባዕትዮ፡ ነዚ ሕማም ዘለዎም ስግኣት ንምንካይ ተመጣጣኒ መግቢ ክምገቡ፡ ልዕሊ ዓቐን ክብደት ከይህልዎም ምክትታል ክገብሩን ልዕሊ ዓቐን ኣልኮል ከይሰትዩን ይምከር። መንሽሮ ጡብ ብዘርኢ ይመሓላለፍ’ዶ? ዶክተር ከበበ ከም ዝብሎ፡ 20 ሚእታዊት መንሽሮ ጡብ ብዘርኢ ዝመሓላለፍ’ዩ። እዚ ድማ፡ ኣደ፡ሓፍቲ ወይ ቈልዑ በቲ ሕማም እንተ ተለኺፎም ኣባል እቲ ስድራቤት ዝዀነት ጓል ኣንስተይቲ ነዚ መንሽሮ ናይ ምቅላዕ ዕድላ ሰፊሕ’ዩ። ብተወሳኺ፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ፡ ምዝውታር ኣልኮላዊ መስተ፡ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይምግባር፡ ንነዊሕ ሰዓታት ኰፍ ምባልን፣ እታ ሓንቲ ጡብ ብመንሽሮ ተለኺፉ እንተዀይና ነታ ካልኣይቲ ናይ ምትሓዝ ዕድላት ክሰፍሕ ይገብሩ። ጡብ ዘይምጥባው'ውን ነዚ ሕማም ካብ መንጐ ዘቃልዑ ምኽንያታት'ዩ ተባሂሉ ይጥቀስ። “ጡበይ ዓቢ’ዩ፤ ንመንሽሮ ዘቃልዓኒ’ዶ ይኸውን? ዶክተር ከበበ፡ ጡብ ዓቢይ ስለ ዝዀነ ጥራይ ንመንሽሮ ዝተቓልዐ ከም ዘይከውን ንእሽቶ ስለ ዝዀነ ድማ ካብ መንሽሮ ከም ዘይተርፍ ይዛረብ። “ጡብ ካብ ሰለስተ ነገራት’ዩ ዝፍጠር። መንሽሮ ጡብ ድማ ካብቲ ጸባ ዘመንጩ ቲሹ እምበር ጡብ ብምዕባዩ ኣይኰነን” ኢሉ። መትሓዚ ጡብከ? ክሳብ ሕጂ መትሓዚ ጡብ ምግባር፡ ንመንሽሮ የቃልዕ’ዩ ተባሂሉ ብወግዒ ዝተፈልጠ ነገር ከም ዘየሎ ሰብ ሞያ ሕክምና ይዛረቡ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ እዚ ሕማም ምስ ጀነቲክ ዝተሓሓዝ ስለ ዝዀነ፡ ኣብ ደጋዊ ክፍሊ ኣካላትና ምስ ዝግበሩ ነገራት ዝትሓሓዝ ጉዳይ የብሉን። መንሽሮ ጡብ ክፍወስ ዝኽእል ሕማም ድዩ? መጀመርታ ክንፈልጦ ዝግብኣና ጉዳይ፡ መንሽሮ ጡብ ክሕከምን ክፍወስን ዝኽእል ሕማም’ዩ ይብል ዶክተር ከበበ። እዚ ግን፡ እቲ ሕማም ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ሱር ከይሰደደ እንተ ተፈሊጡ ጥራይ እዩ። ብእዋኑ ተፈሊጡ ክብሃል ዝኽእል መዓስ ምዃኑ ከብርህ እንከሎ፡ “መንሽሮ ጡብ ኣርባዕተ ደረጃታት ዘለውዎ ኰይኑ፡ እቲ ናይ መጀመርታ ደረጃ እቲ መንሽሮ ኣብ ዝቦቘለሉ ክፍሊ ሰብነት ዝርከብ’ዩ። እቲ መንሽሮ ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ደረጃ እናሃለወ እንተ ተፈሊጡ ብእዋኑ ክፍወስ ይኽእል እዩ ማለት’ዩ። ሳልሳይን ራብዓይን ደረጃ እንተዀይኑ ናብ ትሽቱሽ ከምኡ’ውን ሳንቡእ ምስ ተዘርግሐ’ዩ ዝፍለጥ” ክብል የረድእ። ስለዚ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ጡበን ዝዀነ ዓይነት ሕበጥ እንተርእየን ብቕልጡፍ ናብ ትካል ጥዕና ብምኻድ መርመራ መንሽሮ ክገብራ ኣለወን ይብል። መንሽሮ ጡብ መጀመርታ ክወጽእ እንከሎ ዝዀነ ዓይነት ቃንዛ ስለ ዘየስምዕ፡ “እዚኣ ንእሽቶ’ያ፣ ዋላ ሓደ ኣይከውንን ብዝብል ካብ ኣርባዕተ ክሳብ ሽዱሽተ ወርሒ ምጽናሕ” እቲ ሕማም ንኽስፋሕፋሕ ዕድል ምሃብ ምዃኑ እቲ በዓል ሞያ ይጠቅስ።  ጡብና፡ ኣብ ዝዀነ እዋን መዓልታዊ ክንተናኽፎ እንኽእል ክፍሊ ሰብነትና እዩ። ስለ ዝዀነ ድማ፡ ዕድሚአን ትሕቲ 45 ዓመት ዝዀናን ወርሓዊ ጽግያት ዝርእያን ደቂ ኣንስትዮ “ወርሓዊ ጽግያተን መጺኡ ምስ ከደ፡ ወርሓዊ ጡበን ብኣግባቡ ብምፍታሽ ሕበጥ ምህላውን ዘይምህላውን ከረጋግጻ ኣለወን። ብፍላይ ዓቢይ ጡብ ዘለወን ላዕለዋይ ቆርበተን ጥራይ ብምትንኻፍ ዝገድፋኦ እንተዀይነን ክረኽባኦ ስለ ዘይኽእላ፡ ብግቡእ ምሉእ ብምሉእ ክፍትሻኦ ኣለወን” ክብል ዶክተር ከበበ የገንዝብ። ወርሓዊ ጽግያት ዘይርእያ እንተዀይነን ድማ፡ ኣብ ወርሒ ሓደ መዓልቲ ጡበን ብኣግባቡ ክፍትሻ ይመዓድ። “ዝዀነ ዓይነት ሕበጥ እንተርእየን፡ ቃንዛ እንተዘይሃለዎ’ውን ምልክት መንሽሮ ክኸውን ስለ ዝኽእል ናብ ሕክምና ክኸዳ ይግባእ።" ብተወሳኺ፡ ኣብ ውሽጢ ቤተሰብ ብመንሽሮ ዝተጠቕዐ ሰብ እንተሃልዩን ዕድሚአን ልዕሊ 40 ዓመት እንተዀይኑን ዝዀነ ዓይነት ምልክት ኣብ ዝርእያሉ ግዜ ናብ ሕክምና ክኸዳ ይግባእ። መንሸሮ ጡብ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ምልክት ሕበጥ እንከየርኣየ ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ክጠፍእ ከም ዘይክእል ዝገልጽ ዶክተር ደበበ፡ ሓሓሊፉ ኸኣ እቲ ሕበጥ ንጡብ ገዲፉ ኣብ ትሽትሽ ክወጽእ ከም ዝኽእል ይዛረብ። ስለዚ፡ ኣብ ትሽትሽና ገጽ ክንፍትሽ ይግባእ። መንሽሮ ጡብ ኣብ ሰብነትና ምስ ተስፋሕፍሐ፡ ኬሞ ቴራፒን ካልኦት ዝተፈላለዩ ሕክምናታትን ይወሃቡ። በዚ ሰባት ክፍወሱ ይኽእሉ’ዮም። ደረጃ እቲ መንሽሮ ክውስኽ እንከሎ ግን እቲ ሕክምና’ውን ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ስለ ዝገብሮ፡ ኣቐዲምካ ምክትታል ይምዓድ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሆስፒታል ዓይደር ብሰንኪ ኲናት ሕክምና መንሽሮ ጠጠው ኣቢሉ - ሓካይም

ኣብ ትግራይ እቲ ዝዓበየ ሆስፒታል ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታል እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ሕሙማት መንሽሮ ብህይወት ንምጽናሕ ዘኽእሎም ሕክምናዊ ረድኤት ንምርካብ ከም ዝተጸገሙ ገሊጹ። ሓካይም ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ዓይደር ንቢቢሲ ከም ዝበሉዎ፡ ብምኽንያት ካብ መርመራ ቤተ ፈተነ [ላባራቶሪ] ክሳብ መድሃኒት ኬሞቴራፒ ሕጽረት ብምህላዩ ልዕሊ 1700 ሕሙማት መንሽሮ ንሓደጋ ሞት ተቓሊዖም ይርከቡ። እቲ ሆስፒታል፡ ንትሸዓተ ሚሊዮን ህዝቢ ትግራይ ኣገልግሎት ዝህብ ዝነበረ ኮይኑ፡ ብምኽንያት እቲ ንልዕሊ 17 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ስርዓት ጥዕና እቲ ክልል "ኣብ ኣፍ ዕንወት" እዩ ዝርከብ ክብሉ እቶም ሰብ ሞያ ተዛሪቦም። እቲ ሕጂ ኣጋጢሙ ዘሎ ቅልውላው ንምፍታሕን ሕሙማት መንሽሮ ዝረኽቡዎ ኣገልግሎት ንምምሕያሽን ድማ ሚኒስትሪ ጥዕና ኣገደስቲ ቐረባት ክልእኸሉ እቲ ሆስፒታል ሓቲቱ። ዘለውዎ ጸገማት እንተዘይተፈቲሖም ግን፡ እቲ ሆስፒታል ንህጻናትን ኣባጽሕን ሕሙማት መንሽሮ ሕክምና ክህበሉ ኣብ ዘይኽእል ደረጃ ከይበጽሕ ስግኣቶም ገሊጾም። ሆስፒታል ዓይደር ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት'ዩ ክፍሊ ሕክምና መንሽሮ ከፊቱ።


ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ፡ መንሽሮ ኦቫሪያን እንታይ'ዩ?

ሓደ ካብቶም ንትዕግስቲ መጥባሕቲ ዘካይዱላ ዝነበሩ፡ አእዳው ብደም ዝተዓለሰ ጓንቲ ዝወደየ ሓኪም፡ "ትዕግስቲ ብዙሕ ደም ስለ ዝፈሰሳ፡ ሽዱሽተ ደም ዝህቡ ሰባት ኣምጽእ" ክብል ነቲ ኣብ መጸበይ ሕሙማት ኰይኑ ከብዱ ሓቑፉ ብተስፋ ዝጽበ ዝነበረ በዓል ቤታ ድቦላ ትእዛዝ ኣውደቐሉ። በዚ ዝሰምበደ ሙሉጌታ፡ ኣብታ ንበዓልቲ ቤቱ ከሐክም ዝገሻ ሃገረ ሱዳን ብዘይካ ሓደ ሰብ ካልእ ስለ ዘይፈልጥ ዓቕሉ ጸበቦ። እታ ብሕማም መንሽሮ ዝተሃስየት ዘፍቅራ በዓልቲ ቤቱ ርእዩ ከይስእና ብምስጋእ ናብቲ ጸግዐይ ዝብሎ ሰብ እናጎየየ ከይዱ እቲ ዝተባህሎ ነገሮ። "ኣጆኻ ጸገም የለን ገበርቲ ሰናይ ኣይክንስእንን ኢና" ኢሉ ኣረጋጊኡዎ። ሰባት ሓታቲቶም ከኣ ካብቲ ዝተባህሉዎ ንላዕሊ ወለንተኛታት ለገስቲ ደም ሱዳናውያን ሒዞም ናብቲ ሕክምና ከዱ። እቲ ሓኪም ነቶም ወሃብቲ ደም ሱዳናውያን ምስ ረአየ፡ "እዚ ኩሉ ናይ ሱዳናውያን ደም እንተወሲዳ ድሕሪ ሕጂ፡ ሱዳናዊት እምበር ኤርትራዊት ኣይኰነትን" ክብል ብምጭራቕ ነቶም ለገስቲ ደም ኣመስጊኑዎም። ድሕሪ ነዊሕ ትጽቢት እታ ሞተት ሰረረት እትበሃል ዝነበረት ትዕግስቲ ኣብ መጥባሕቲ ንዝተገብረላ መደቀስን መደንዘዝን መድሃኒት ምስ ተበራበረት፡ ነቲ ምስ ንብዓቱ እናተቓለሰ ንድሕነታ ጸሎቱ ዘዕርግ ዝነበረ በዓል ቤታ " እንደገና ርእየካ!" ክትብል ብድኹም ፍሽኽትኣ ፍቕራ ገሊጻትሉ። ንሱ ከኣ ብክቱር ሓጎስ 'ኩል ግዜ ክትርእይኒ ኢኺ' ኢሉዋ" ክብል መለሰላ። ሙሉጌታ በርሀ ከም ማንም ኤርትራዊ መንእሰይ ኣብ ቀዳማይ ዙርያ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣብ ሳዋ ተዓሊሙ ፈለማ ኣብ ሓይሊ ባሕሪ ካብኡ ኣብ ሚኒስትሪ ምክልኻል ክፍሊ ፋይናንስ ተመዲቡ ሰሪሑ። ጐድኒ ጐድኑ ከኣ ኣብ ኣስመራ ሞዴርና ኣብ ዝተባህለ ካፌ ከም ኣካያዲ ስራሕ ይዓዪ ነይሩ። ትዕግስቲ ዮውሃንስ'ውን፡ ኣብቲ ንሱ ዝሰርሓሉ ቤት ጽሕፈት ትሰርሕ ነይራ። ግን ሙሉጌታ ግን ብፍቕሪ ስለ ዘይጠመታ ብዙሕ ኣቕሊቡላ ኣይፈልጥን ነይሩ። ንሳ ግን ኣብ ሚኒስትሪ ምክልኻል እናሰርሐ ኣብታ ብሓባር ዝግልገሉላ ዝነበሩ መመላለሲት መኪና (ሰርቪስ) ትርእዮ ስለ ዝነበረት ክትፈትዎ ጀሚራ። ዳሕራይ ትዕግስቲ ኣብ ትርፊ ግዜኣ ኣብቲ ናይ ቤተሰቡ ካፌ ተቐባሊት ሕሳብ [ካሼር] ኮይና ምስ ተቐጽረት "ሻሂ . . . ምሳሕ . . . ድራር" እናተበሃሃሉ ንሓድሕዶም ክፋለጡ ጀሚሮም። ፍቕሮም እናዓሞቐን እናሞቐን ምስ ከደ ብ2014 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብ ቀረባን ርሑቕን ዝተዓደመ መቕርብን ፈታውን ኣብ ዝተኣከበሉ ውራይ "ፈረይትን ጸገይትን ይግበርኩም" ተባሂሎም ተመሪቖም ተመርዕዮም። ሕጽኖቶም ግን ብሰንኪ ዘይገመቱዎ ሕማም ትዕግስቲ ከም ዝተጸበዩዎ ኣይኮነን። ትዕግስቲ ከብዳ ክሓብጥ ጀሚሩ። ኣብ እዋን መርዓ እውን እንተኾነ ብዙሓት ካብ ቤተሰብ ነቲ ግዝፊ ከብዳ ምስ ጥንሲ እዮም ኣተኣሳሲሮሞ ነይሮም። ግን ከምቲ ብዙሓት ዝተመነዩሎም ኣይኮነን። እቲ ናይ ጥዕና ጸገም ርኡይ ምስ ኮነ ናብ ሕክምና ተጓይዮም። ኣብ ኣስመራ ኩሉ ናይ ማህጸን ሕክምና እኳ እንተበጽሑዎ እዚ እዩ ሕማማ ስለ ዘይተባህሉ ተተሓሒዞም ንሱዳን ወጺኦም። ሓካይም ካርቱም ከኣ ሕማም ትዕግስቲ መንሽሮ ማህደር እንቋቑሖ [Ovarian cancer] ምዃኑ ነጊሮምዎም። ሽዑ ኣዝዮም ሰንቢዶም። ግን ብዘይካ ነቲ ሕማም ተቐቢልካ ሕክምናዊ ረድኤትን ክንክንን ምግባር ካልእ ኣማራጺ ስለ ዘይነበሮም ተቐቢሎምዎ። ሙሉጌታ ከኣ ብኹሉ ዓቕሙ ይከናኸናን የተባብዓን ነይሩ። ማህጸን ዝተፈላለዩ ክፍልታት ከም ዘለውዎ ዝገልጽ ክኢላ ማህጸንን ጥንስን ዶክተር ዳዊት መስፍን፡ ማህጸን፣ ሻምብቈታት፣ እንቋቑሖ ዝጻግየሉ ቦታ ወይ'ውን ኦቫሪ ከም ዝኾኑ የረድእ። መንሽሮ ኦቫሪ ዝብሃል ድማ፡ ኣብቲ እንቋቑሖ ዝጻግየሉ ክፍሊ ዘለው ዋህሳት ትኽክለኛ ናይ ምርባሕ ዘዴ ወጻኢ ኮይኖም ክዓብዩ እንከለውን እዞም ዘይስሩዕ ብዝኾነ መገዲ ዝዓበዩ ዋህዮታት ድማ ክባዝሑ እንከለው ዝፍጠር ዓይነት መንሽሮ እዩ። እዚ መንሽሮ፡ ኣብ ዓለም ብምቕታል ኣብ ሓምሻይ ደረጃ ዝተሰርዐ ምዃኑ እቲ በዓል ሞያ የረድእ። ዶክተር ዳዊት፡ ደቂ ኣንስትዮ ንመንሽሮ ኦቫሪ ዝቃልዓሉ ምኽንያት እቲ ሓደ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ሰብነት ከም ዝኾነ ይጠቅስ። ካልእ ዕድመ እዩ፤ ዚ መንሽሮ ዕድሚአን ልዕሊ 50ን 60ን ኣብ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ዘጋጥመሉ ዕድል ኣዝዩ ሰፊሕ እዩ ይብል። ብተወሳኺ ዘይተመርዓዋ፣ ጠኒሰን ዘይፈልጣ ወይ ድማ ቈልዑ እንከለዋ ወርሓዊ ጽግያት ክርእያ ዝጀመራ ደቂ ኣንስትዮ ነዚ መንሽሮ ኣዝየን ተቓላዕቲ ከም ዝኾና ዶክተር ዳዊት ይዛረብ። ከም ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝኣመሰሉ ዝበዝሕ ሕብረተሰብ ሳልሳይ ዓለም ሓሚሙ ማእሲ ከይሓዘ ኩነታት ጥዕንኡ ክፈልጥ ናብ ሕክምና ናይ ምኻድ ልምዲ የብሉን። ብፍላይ ከም መንሽሮ ዝኣመሰሉ  ሕማማት ከኣ ደንጕዮም እዮም ዝፍለጡ። ገሊኦም ሕማማት እውን ብሽሞም ኣይጽውዑን እዮም። ንኣብነት ሕብረተሰብና ንመንሽሮ፡ 'እታ ግናይ' እናበለ'ዩ ዝጽውዖ። ካብዚ ብዝብገስ መብዛሕትኡ ብዛዕባ ከምዚኦም ዝበሉ ሕማማት ዘለዎ ግንዛበ ውሑድ እዩ። ሙሉጌታ'ውን፡ "መጀመርታ ክብደት ናይቲ ሕማም ዝምልከት እኹል ኣፍለጦ ስለ ዘይነበረና፡ ማዕረ ክንድ'ዚ ገፊሕን ኣሸጋርን ምንባሩ ኣፍልጦ ኣይነበረንን። ኣብቲ ሕማም ምስ ኣተናዮ እየ ተሞኩሮ ረኺበሉ። ክሕዘካን ክቐትለካን ሓደ ኮይኑ'ዩ ዝስምዓኒ ነይሩ" ይብል። ትዕግስቲ፡ ዘለዋ ጸገም ክንገራ እንከሎ ግን ከየማትአት፣ ተስፋ ከይቖረጸት ተቐቢላቶ። ሙሉጌታ ግን፡ እቲ ብምውቕ ፍቕሪ ዝመስረቶ ህይወትን ሓዳርን ገና ኣብ ምጅማሩ ብፈተና ምጅማሩ ኣሰንቢዱዎ። በዓልቲ ቤቱ፡ ሕማም መንሽሮ ከምዘለዋ ክትንገር እንከላ ጓል 25 ዓመት እያ ነይራ። ንዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ከኣ ምስ መንሽሮ ማህደር እንቋቑሖ [Ovarian cancer] ከቢድ ቃልሲ ከተሕልፍ ጸኒሓ። ንሓሙሽተ ዓመታት፡ ኣብ ሱዳን ሕክምናዊ ክትትል ዝገብሩላ ዝነበሩ ሓካይምን ብዙሓት ዝፈልጡዋ ሰባትን 'ሓቦኛ ተቓላሲት' እናበሉ ይንእዱዋ ነይሮም። "ህይወት ጥዑም ጥራይ ዘይኮነ እቲ ሕማቕ'ውን ክተስተማቕሮ ከም ዘለኻ ሽዑ እየ ፈሊጠ። ጸጽብቑ እናሓሰብና ንነብር ስለ ዝነበርና እቲ ዘጋጠመና ኩነታት ዝምከት ኮይኑ ኣይስምዓንን ነይሩ፤ ሳላ ናታ ሞራል ግን ክሳብ መወዳእታ ኢድና ከይሃብናን ተቓሊስና" ይብል ሙሉጌታ። ቀለበት ብዙሓት፡ ሰብ ሓዳር፡ 'ኣብ ክፉእካን ጸጋኻን፣ ኣብ ሕማምክን ጥዕናኽን ክሳብ ብህይወት ዘለና ካብ ጎንኻ/ኺ ኣይፍለን' ብዝብል ማሕላ ቃል ኪዳን ዝተኣስረ'ዩ። እዚ፡ ዝበዝሕ ክፋል ህዝቢ ዓለም እቲ ኣብ ሓዳር ነቕ ዘይብል፣ ከም ብዋዛ ዘይፈርስ ቃል ምድርን ሰማይን ገይሩ ዝተቐበሎ ማሕበራውን ሃይማኖታውን ስርዓት እዩ። ከይሓመመ ክነብር፣ ወሊዱን ዘሚዱን እናተሓጎሰ ጥራይ ክነብር ዘይደሊ እሞ መን ኣሎ? ትዕግስቲ፡ እቲ ውላድ ከፍሪ ዝኽሊ ክፍሊ ኣካላ'ዩ ብከቢድ ሕማም መንሽሮ ተጠቒዑ። ብክልተ ጥቅምቲ 2014 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ፈላማይ መጥባሕቲ ክትገብር እንከላ ካብቲ ማህደር እንቋቑሖ ሽዱሽተ ኪሎ ግራም ዝምዘን ሕበጥ'ዩ ተኣልዩ። ማህደር እንቋቑሖ ደቂ ኣንስትዮ የማንን ጸጋምን ክፍሊ ዘለዎ ኮይኑ፡ ጸጋማይ ኦቫሪ ትዕግስቲ ኣዐርዩ ተጎዲኡ ስለ ዝነበረ፡ ብመጥባሕቲ ክእለ ግድን ኮይኑ። ሓካይም ሱዳን ናይ ምውላድ ተኽእሎ ክህሉ ስለ ዝኽእል እታ ካልአይቲ ኦቫሪ ኣብ ቦትኣ ክትጸንሕ እኳ እንተፍቀዱ፡ ምስ ግዜ እታ ካልኣይቲ'ውን እቲ ሕማም ስለ ዘጥተቅዓ ምፍራይ ኣቋሪጻ። ብኡ ምኽንያት ወርሓዊ ጽግያት'ውን ኣቋሪጹ። እቲ፡ መንሽሮ ንምሕካም ዝውሰድ ሕክምና ኬሞቴራፒ'ውን ናይ ባዕሉ ጽልዋ ስለ ዘሕድር፡ እቶም ለውጢታት ቀለልቲ ከም ዘይነበሩ ሙሉጌታ ይገልጽ። "ኩሉ ተደማሚሩ፡ ነቲ ዝነበረና ናይ ውላድ ሃረርታ ከቢድ ገይሩዎ። ኣነ ግን ይፈትዋን የፍቅራን ስለ ዝነበርኩ ብዛዕባ ውላድ ምሕሳብ ረሲዐዮ እየ። ኣዝያ ስለእተሓልየለይ ኣነ ከኣ ዝደለየቶ ክኾነና እፍትን ነይረ" ይብል። ሓካይም ንትዕግስቲ ሰለስተ ግዜ ብመጥባሕቲ ዓበይቲ ሕበጥ ኣልዮም ኬሞቴራፒ ይህቡዋ ነይሮም። "ንሳ፡ ዋላ እቲ ሕማም ምስ ኣጋጠመ'ውን ሞራላ ልዑል'ዩ ነይሩ፤ ብናታ ሞራል እየ ንዓኣ ክኣሊ ተገዲደ እምበር መጀመርያ እቲ ሕማም ምስ ፈለጥኩዎ ተሰሚዑኒ ብጣዕሚ'የ ኣምሪረ። ንሳ ግን እዚ ሰብ ይሓምም ይሓዊ፤ ናይ ኣምላኽ ነገር እዩ ኢላ ሞራል ኣስኒቓትኒ። ካብ ሽዑ ኣትሒዘ ምስኣ ገጥ ክብል ከም ዘለኒ ንኣእምሮይ ኣእሚነዮ፤ እቲ ፍቕርን ክብርን ናታ ንዓይ ሓቦ ሂቡኒ" ይብል ሙሉጌታ። መንሽቶ ኦቫሪያን ወይ እንቋቑሖ ኣብ ዝፈርየሉ ክፍሊ ዘጋጥም ዓይነት መንሽሮ ዝተፈላለየ እዩ። ዶክተር ዳዊት ከም ዝብሎ፡ እቲ እንቋቑሖ ኣብ ዝፈርየሉ ክፍሊ ዘጋጥም ሕበጥ ጉድኣት ዘስዕብን ዘየስዕብን ብዝብል ክርኣ ይኽእል። እቲ ጉድኣት ዘየስዕብ ሕበጥ፡ ኣብቲ እንቋቑሖ ዝጻፍየሉ ክፍሊ ማይ ብምዕቛር ካብ ሰለስተ ክሳብ ሽዱሽተ ወርሒ ኣብ ዘሎ ግዜ ይጠፍእ። እዚ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ንክትትል ጥንሲ ወይ ካልእ ሕክምና ኣልትራሳውንድ ኣብ እትልዓለሉ ጊዜ ዝፍለጥ ከም ዝኾነን ምልክት ከም ዘየርእን ሓቢሩ። እቶም ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ዝቕየሩ ዓይነታት መንሽሮ ኦቫሪያን ድሕሪ ብዙሕ ግዜ'ዮም ዝፍለጡ። ስለዚ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ናብ ሕክምና ኣብ እትኸደሉ እዋን ከብዳ ሓቢጡ፣ ማይ ዓቚሩን ዓብዪ ሕበጥ ኮይኑ ክኸውን ይኽእል። ብኻልእ ወገን፡ ሕበጥ ከየርኣየ ናይ ሑቘ ሕመም፣ ኣብ ከባቢ ማህጸን ወይ ምሕኵልቲ ቃንዛ ተሰሚዑዋ ናብ ሕክምና ክትኸይድ ትኽእል እያ። እዚ መንሽሮ፡ ወርሓዊ ጽግያት ምርኣይ ኣብ ዘይጀመራ ኣዋልድ ከጋጥም ከም ዝኽእል እቲ በዓል ሞያ ይጠቅስ። ዕድሚአን፡ ኣብ 30ታት፣ 50ታትን 60ታትን ኣብ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ'ውን ከጋጥም ይኽአል። እተን ኣብ 50ታትን ልዕሊኡን ዘለዋ፡ ከብደን ሓቢጡ ናብ ሕክምና ከም ዝኸዳ ዝገልጽ ዶክተር ዳዊት፡ እተን ኣብ 30ታት ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ደም ፈሲሱወን ወይ'ውን ኣብ ከብደን ሕበጥ ሓቢጡ ከም ዝኾነ የረድእ። ትዕግስቲ፡ ኣብቶም ናይ መጀመርታ ሓሙሽተ ዓመታት ኣብ ሱዳን ሕክምና እናገበረት እንከላ ጥዕንኣ ምምሕያሽ ከርኢ እንከሎ ብዘይ ዝኾነ ሓገዝ ናብ ኤርትራ ብምኻድ ቤተ ሰብ ትሓትት፣ ከም እምነታ ማይ ጸሎት ትሕጸብ፣ ትገይሽ ዕድላት ትረክብ ነይራ። ብ2019 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ንዝሓሸ ሕክምና ናብ ካናዳ ግዒዞም። እንተኾነ፡ እቲ ክውንነትን ትጽቢትን በበይኑ ኮይኑ ስለ ዝጸንሖም ከቢድ እዋን ከም ዘሕለፉ በዓል ቤታ ሙሉጌታ ይዛረብ። "ንካናዳ ክንመጽእ ንከለና ጥዕይቲ ሰብ ኮይና እያ ኣትያ፤ ካልጋሪ መጽእና ክትሓዊ'ያ ዝብል ተስፋ ነይሩኒ፤ ኣብ ሱዳን ኮይነ ኣብ ቱርኪ፣ ሜክሲኮ ምስ ዝነበሩ ብዙሓት ሰባት ይራኸብ ነይረ። ተዳኺማ እናርኣኹዋ ክትሓዊ'ያ እየ ዝብል እምነት ነይሩኒ" ይብል ሙሉጌታ። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ንዝሓሸ ሕክምና ናብ ካናዳ ምስ ከዱ፡ ሓካይም "ንክልተ ወርሒ ጥራሕ ኢኺ ብህይወት ክትነብሩ ዕድል'ዩ ዘለኪ" ኢሎማ። እንተኾነ ሕክምናዊ ክትትል እናገበረት ንልዕሊ ሓደ ዓመት ጸኒሓ። ንሙሉጌታ፡ ንሕሙም መንሽሮ እቲ ዝዓበየ ግድል፡ መነባብሮ ወይ ገንዘብ ጥራይ ዘይኮነ ሞራል እዩ። ብፍላይ እቲ ንሕሙም መንሽሮ ዘድልዮ ኣብ ጎኑ ኮይንካ ሞራል ምሃብ'ዩ፤ ከምኡ እንተኾይኑ ናይ ምሕዋይ ተኽእልኡ ዓብዪ እዩ ዝብል። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ክብደት እቲ ሕማም ብዘየገድስ ስነ ልቦናዊ ኩነታት በዓልቲ ቤቱ ንምሕላው ኣብ ዝሕግዙዎ ነገራት ትኹረት ከም ዝገብር ይዛረብ። "እንትርፎ ብስራሕ ወይ ብኻልእ ጉዳይ እንተዘይተኣልየ ንሓሙሽተ ደቒቕ ካብኣ እንተተኣልየ ብጣዕሚ'የ ዝስንብድ፤ ብፍላይ ናታ ቴሌፎን እንተተደዊሉ ገለ ኮይና ኣላ ማለት እዩ ኢለ ሃለዋተይ የጥፍእ፤ ምኽንያቱ እቲ ሕማም የዘንግዐካ እዩ፤ ሓውዮም ጥዕዮም እናበልካዮም ዝቐትል ስለ ዝኾነ ከምኡ ዓይነት ሻቕሎት እንተዘይኮይኑ ተስፋ ቖሪጸ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ንዓ'ውን ተስፋ ምቑራጽ ኣርእየያ ኣይፈልጥን እየ፤ ናይ ህይወት መምህረይ እያ ነይራ፤ ኩሉ ካብኣ እየ ተማሂረዮ። ንሳ ንዓይ 'ኣጆኻ ፍቅር ክሓዊ እኮ'የ' እያ ትብለኒ። ኣብ ኢትዮጵያ ተወሊዳ ስለ ዝዓበየት ፍቅር ጥራይ እንተዘይኮይኑ ብሽመይ ጸዊዓትኒ ኣይትፈልጥን . . . [ነዊሕ ስቕታን ብኽያትን] . . ."። ብደረጃ ዓለም፡ ሕማም መንሽሮ እቲ ዝዓበየ ምኽንያት ሞት ሚሊዮናት ኮይኑ፡ ኣብ 2020 ጥራሕ ኣስታት 10 ሚሊዮን ሰባት በዚ ሕማም ከም ዝሞቱ መረዳእታ ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክት። ዝበዝሓ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ብዝተፈላለዩ ዓይነታት መንሽሮ ከም ዝጥቅዓ ሰብ ሞያ ይገልጹ። ሙሉጌታን በዓልቲ ቤቱን፡ ንሸውዓተ ዓመታት ምስዚ ሕማም ክቃለሱ እንከለው ካብ ዝሓገዞም ነገራት እቲ ሓደ ክቕበሉዎ ምኽኣሎምን ግቡእ ሕክምናዊ ክትትል ምግባሮምን ከም ዝኾነ ይዛረብ። "ቀሊል ኣይኮነነን። ብዙሕ ነገር ርኢና ብዙሕ ተማሂርናን ፈሊጥናዮን ኢና፤ ምሟትን ምጽናሕን ኣብ ትሕቲ ፈጣሪ ኮይኑ እንተተቐቢልካዮ ግን እቲ ዝዓበየ ፍወሳ እዩ። ምስቲ እትወስዶ መድሃኒታት ተሓዋዊሱ ናይ ምጽናሕ ተክእሎኻ ይውስኸልካ" ይብል። ስለዚ ክሳብ መወዳእታ ተስፋ ኣይቆረጸን። ክልቲኦም፡ ጌና ኣብ ሕጽኖት እንከለው ዝፈለጡዎ ሕማም ስለ ዝኾነ፡ እቲ ንዓመታት ዝብድሆም ዝነበረ ኣካላውን ስነ ኣእምሮኣውን ግድላት'ውን ንማሙቕ ፍቕሮም ኣየዝሓሎን። "ናይ ምውላድ ተኽእሎ ኣየጋጠመናን [ነዊሕ ስቕታ] . . . ንዓይ ብኣካል እምበር ብመንፈስ ጥዕይቲ እያ ነይራ። ስለዚ ብዛዕባ ውላድ ይኹን ምስ ውላድ እዩ ሙቁር ዝብል ኣብ ሓንጎልና ኣይነበረን፤ ጥዕና እንከሎ እዩ ኩሉ ነገር ክትገብሮ እትኽእል፤ ሽማ ክንዲ ኩሉ ነገራ . . . ዘይሃስስ እዩ" ይብል። ሙሉጌታ፡ ኣብዚ ህሞት ስምዒታቱ ክትንከፉ ስለ ዝጀመሩ፡ ብሙሉእ ልቡ ከውግዕ ኣይክኣለን። ትዕግስቲ፡ ብ25 ግንቦት 2021 ብሰንኪ እቲ ዝነበራ መንሽሮ ማህደር እንቋቑሖ ህይወታ ሓሊፉ። "ኣብ ቅድሚ ንዝኽራ ዝወላዕኹዎ ሽምዓ ኮይነ'የ ዘዕልለኪ ዘለኹ . . . [እህታን ብኽያትን] . . . እዚ ኩሉ ዓመታት ተስፋ ዘይቆረጽኩ ኣብ ኢደይ ክትመውት እንከላ እየ ተስፋ ቖሪጸ። ምስ ሞትኩ ካብ ጥቓካ ከይተርሕቀኒ ስለ ዝበለትኒ ኣብዚ እያ ተቐቢራ፤ ብዝተፈላለዩ ኣጋጣሚታት እናኸድኩ ኩል ግዜ ይበጽሓ" ክብል ሓዘን ብዝሰበሮ ስምዒት ይዛረብ። ኣብዚ ዓለም፡ ደቂ ኣንስትዮ ዝሓልፍኦ ከቢድ ህይወት ኣብ በዓልቲ ቤተይ ርእየዮ እየ ዝብል ሙሉጌታ፡ ብፍላይ ምስ ሕማም መንሽሮ ብዙሕ ዋጋ ዝኸፍላ ደቂ ኣንስትዮ ከም ዘጋጠምኦ ይጠቅስ። "እዚ ሕማም ዝሓዞ ኩሉ ይመውት ማለት ኣይኮነን፤ ኣብ ሱዳን ሕክምና ገይረን ሓውየን ክሳብ ውላድ ዝበጽሓ ዝፈልጠን ኣለዋ" ኢሉ። ብኻልእ ወገን፡ ብዙሓት ግዳያት እዚ ሕማም ንሕክምናን ካልእን ብዙሕ ወጻኢታት ከም ዝቃልዑ ይፍለጥ። ብፍላይ መጥባሕቲ ንምግባርን ካልኦት ሕክምናታት ንምርካብን ናብ ሃገራት ወጻኢ ተላኢኾም ብዙሕ ገንዘብ ክሕተቱ ይስማዕ። ኤርትራውያን ድማ፡ ምስቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ትሕተ ቕርጺ ሕክምና ናብ ኢትዮጵያ፣ ሱዳን፣ ቱርኪ፣ ካናዳን ካልኦት ሃገራት ወጻእን ብምኻድ እዮም ዝሕከሙ። ብዙሓት ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ዲያስፖራ ድማ፡ ብገንዘብን ካልእ መገዲታትን ክሕግዙ ይርኣዩ። ሙሉጌታ'ውን፡ ንዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ኣብ ጎኑ ኮይኖም ገንዘባውን ሞራላውን ሓገዝ ንዝገበርሉ ብዙሓት ኤርትራውያን፣ ሱዳናውያን፣ ኢትዮጵያውያንን ካልኦትን ዘለዎ ምስጋና ልዑል እዩ። እቲ ናይ ምትሕግጋዝ ባህሊ ክቕጽል ኣለዎ ዝብል ሙሉጌታ፡ ዘላቒ ፍታሕ ንምምጻእ ብፍላይ ድማ ሕሙማት ካብ ተወሳኺ ወጻኢታት ንምድሓን ግን ኣብ ኤርትራ ሕሙማት መንሽሮ ዝእለይሉ ማእከል ሕክምና ክህሉ ኣለዎ ይብል። "ብሓገዝ ህዝብን ዘይመንግስታዊ ትካላትን ማእከል ሕክምና መንሽሮ ተሰሪሑ ህዝቢ እቲ ካብ ዓዱ ወጺኡ ዘውጽኦ ዘሎ ገንዘብ ኣብ ዓዱ ኮይኑ እንተዝሕከሞ ደስ ምበለኒ፤ እዚ ሕማም ፖለቲካውን ኣረኣእያኻን ሃይማኖታዊ እምነትካን ዝሓትት ስለ ዘይኮነ ክልቲኡ ንጎኒ ገዲፍና ኩሉ ብሓደ ኮይኑ ምስ መንግስቲ ድዩ ካልኦት ወከልቲ ተዘራሪቡ ኣብ ኤርትራ ሓደ ማእከል ሕክምና ምተኸፈተ'የ ዝብል። ኣነ ን6 ዓመት ኣብ ካልእ ሃገራት ወጺአ ዘጥፋእኩዎ ግዜን ገንዘብን ኣብ ጎኒ ስድራቤተይ እንተዝኸውን ነይረ ብዙሕ ረብሓ ምሃለዎ" ኢሉ። መንሽሮ ኦቫሪያን ልክዕ ከምቶም ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ ብቐሊሉ ዝፍለጠሉ ዕድል ኣዝዩ ትሑት እዩ። ንፍላይ ኣብ ከም ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝበላ ኣብ ምዕባይ ዝርከባ ሃገራት፡ ሰባት በብግዝኡ ሕክምናዊ ክትትል ስለ ዘይገብሩ ምስ ዘንግዐ እዩ ዝፍለጥ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለወንን ዘይወለዳን ደቂ ኣንስትዮ ግን ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው መርመራ ክገብራ ይምዓድ። ብፍላይ፡ ንመንሽሮ ጡብን መዓንጣን ዝተቓልዐ ኣባል ስድራቤት ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ንመንሽሮ ኦቫርያን ናይ ምቅላዕ ተኽእሎ ስለ ዘለወን ቅድመ ክትትል ክገብራ ኣለወን። ሙሉጌታ፡ ሕጂ ኣብ ካናዳ ዞባ ኣልቤርታ ከተማ ካልጋሪ እዩ ዝነብር። በዓልቲ ቤቱ ብሞት ካብ እትፍለዮ 11 ኣዋርሕ እኳ እንተሓለፉ፡ ፍርቂ ህይወተይ ንሳ እያ ነይራ ክብል ይዝክራ። "ሕጂ ግን እቲ ንሳ እትሽፍኖ ባዶ ኮይኑ . . . [ዳግም ነዊሕ ስቕታን ብኽያትን]  . . .  ሕጂ'ዩ ከቢድ እምበር ኣብ ግዜ ሕማማ ንዓይ ከቢድ ኣይነበረን" እዩ ዝብል። ከምኡ እናበለ ግን ሕጂ ናብ ስርሑ ተመሊሱ እዩ፤ ኣብታ ከተማ ኣብ ዝርከብ 'ሆም ዲፖ' ዝተባህለ ዓብዪ ናይ መኽዝን ትካል ይሰርሕ ኣሎ። ጎድኒ ጎኑ ከኣ ኣብ ምምሕዳር መኽዝንን ሎጀስቲክስን ናይ ኦንላይን ትምህርቲ ይወስድ ኣሎ። ብዓብይኡ ግን፡ ሕሙማት ካንሰር ኣብ ምትሕግጋዝን ኣብ ዙርያ እቲ ሕማም ኣብ ዝስርሑ ናይ ግንዛበ ምዕባይ ስራሕትን ብምንጣፍ ወንለታዊ ሓገዛት ይገብር። "ኣብ ገለ ናይ ወለንታዊ ተበግሶታት ማሕበረኮም ኤርትራውያን፣ ቤተክርስቲያን ተሳትፎ ይገብር እየ፤ ገለ ኮምፒዩተር ክመሃሩ ንዝደልዩ ኣባላት እቲ ቤተክርስቲያን ክኣ መሰረታዊ ስልጠናታት ኮምፒዩተር ይህብ። "ዝተረፈ ክኣ ቁሩብ ምስ ኣዕርክተይ የሕልፎ። ከምኡ እናበልኩ እቲ ዝኽሪ [በዓልቲ ቤቱ] ኣብ ቦትኡ እንከሎ ህይወት ንምስትኽካል ይጽዕር ኣለኹ" ይብል።


ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት፡ ሰባት ካብ ብሕማም ልቢ ብዝያዳ ብመንሽሮ ይጥቅዑ

ሕማም መንሽሮ፡ ዛጊት ዘተኣማምን መድሃኒት ዘይተረኽቦ ሕማም እዩ። ይኹን እምበር፡ ተመራመርቲ ርሑቕ ኣብ ዘይኮነ መጻኢ ዘተባብዕ መድሃኒት ክርከቦ ምዃኑ ይሕብሩ። ብዙሕ ግዜ ሕማም መንሽሮ እናክለዓል፡ ኣብ ሓንጎል ሰባት ቀልጢፉ ዝመጽእ ነገር ሞት እዩ። ይኹን እምበር ሓካይም ዓለም፡ ነቲ ሕማም ብደቂቕ ብምጽናዕ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ዘተስፉ ምርምር የካይዱ ኣለው። ዋላኳ ቅልጡፍ እንተዘይኮነ፡ ክሳብ ሕጂ ከኣ ዘተባብዕ ምልክታትሲ ተረኺቡ እዩ። ላንሰት ኣብ ዝተባህለ ሕክምናዊ ጆርናል ዝተሓትመ ኣብዚ ቐረባ እዋን ዝተዛዘመ መጽናዕቲ፡ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ካንሰር ካብ ወቕዒ ልቢ ንላዕሊ እቲ ዝዓበየ ቀታሊ ሕማም ማእከላይ ዕድመ ምዃኑ ሓቢሩ። እቲ ኣብ 21 ዝማዕበላ ሃገራት ካብ 2005-2016 ዝተኻየደ ዓለማዊ መጽናዕቲ፡ ልዕሊ 50 ዝዕድመኦም ሰባት ካብ ብወቕዒ ልቢ ብካንሰር ከምዝጥቅዑ ሓቢሩ። ኣጋጣሚ ኮይኑ ዓዲ እንግሊዝ ኣብቲ ዝተኻየደ ምርምራዊ መጽናዕቲ ኣይተጸንበረትን። ብዓለም ደረጃ፡ ሕማም ልብን ወቕዕን እቲ ቐንዲ ቀታሊ ሕማም ማእከላይ ዕድመ ሰባት እዩ።  ይኹን እምበር፡ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ዝርከቡ አህዛብ፡ ካብ ሕማም ልቢ ንላዕሊ ብሕማም ካንሰር ከምዝጥቅዑ ተመራመርቲ ሓቢሮም። ኣብተን ዘይማዕበላ ሃገራት ግን እቲ መጽናዕቲ በንጻሩ እዩ ዝነግር። ማእከላይ ዝዕደመኦም ሰባት ካብ ብሕማም ካንሰር፡ ዝያዳ ብወቕዒ ልቢ ይጥቅዑን ይጉድኡን። እቲ መጽናዕቲ ላንሰት ኣብ ዝተባህለ ናይ ምርምር ጆርናል እዩ ተሓቲሙ። እቶም ተማሃሮ ማስተርስ ዩኒቨርስቲ ካናዳ ዘካየዱዎ መጽናዕቲ፡ ካብ 2005 ክሳብ 2016 ኣብ ዘሎ ግዜ ህይወት ናይ 160 ሽሕ ሰባት እዮም ኣጽኒዖም። እቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተመዝገቡ ወለንተኛታት ሰባት እቲ መጽናዕቲ ክጅምር እንከሎ ብማእከላይ ገምጋም ዕደመኦም 50 እዩ ነይሩ። መጠን ሞት እቲ ሕማም፡ ኣብተን ትሑት ኣታዊ ዘለወን ሃገራት ብኣስታት 11 ሽሕ ሞት ከምዝዛይድ እቲ መጽናዕቲ የረድእ። እቲ መጽናዕቲ ኣብ መወዳእታ ኣብተን ዝማዕበላ ሃገራት ዝርከቡ ሰባት ብሕማም ልቢ ዘይሞትሉ ቀንዲ ምኽንያት ምናልባት ዝሓሸ ሕክምናዊ ረድኤትን ክንክንን ስለዝረኽቡ ክኾን ከምዝኽእሉ ይግምት። ብዙሓት ሊቃውንቲ እቲ ዓውዲ፡ ንሕማም መንሽሮ ከምዝን ከምትን እንተገይርና ክንከላኸሎ ንኽእል ኢና ዝበል ውዱእ መጽናዕቲ እኳ እንተዘይብሎም፤ ሓደጋ ሕማም መንሽሮ ንምውጋድ ኣልኮላዊ መስተን ሽጋራን ምቁራጽ፡ ጥንቁቕ ኣመጋግባን ምንቅስቓስ ኣካላት ምዝውታር፡ ሚዛን ሰብነትና ምቁጽጻር ከይንኽስዕ ምጥንቃቕ፡ ኣብ ኣጠቓቕማ ጨው፣ ሽኮርን ስብሕን ጥንቃቐ ክንገብር ይመኽሩ።


ኤርትራ፡ ምስ መንሽሮ ን10 ዓመት ዝተጋጠመት ተጋዳሊት ዮርዳኖስ ሃይለ

ዮርዳኖስ ሃይለ ኣብ ቃልሲ ሓርነት ኤርትራ ክቡር ንእስነታ ዝወፈየት፡ ድሕሪ ናጽነት ክሳብ ብስደት ዓዲ ተርሕቕ ኣብ ሃገራ ብተወፋይነት ዘገልገለት፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመታት ብኒሕን ሞራልን ንዝሓደራ ከቢድ ሕማም ብትብዓት ዝገጠመት ዘይትሕለል፡ ፈቃር፡ ለዋህ፡ ለጋስ፡ ኩሉ ዓይነት እወታዊ ቅጽላት ክገልጻ ዘይበቅዕ ፍትውቲ ሓፍትን መሓዛን እምንቲ ብጸይትን እያ። እቶም ኣብ ቑልዕነታ ዝፈልጡዋ መተዓብይታን መማህርታን፡ እቶም ኣብ ንእስነታ ኣብ ቃልሲ ዝፈልጡዋ ብጾታ፡ እቶም ኣብ ዲያስፖራ ኣብ ስደታ ብቐረባ ዝፈልጡዋ ሰባት ብኮኾብ እዮም ዝምስሉዋ - ብኹለንትናኣ ኮኾብ ስለዝኾነት። እቶም ከም ዮርዳ ንሽግርን መከራን ብፍቕርን ሕውነትን፡ ንጭንቅን ጸበባን ብትብዓትን ጽንዓትን ዝገጥሙዎ ላህመት ሕብረተሰብ ልክዕ ከምቶም ካብ ርሑቕ ኣርያም ንጸልማት ገሊሆም ንምድሪ ዘብርሁን ዘድምቑን ከዋኽብቲ ክምሰሉ ዘይግባእ ኣይኮነን። እቶም ብሽግር ዘይጸዓዱ ብመከራ ዘይርዕዱ ጽኑዓት፡ ብልግስን ፍቕርን ብሓልዮትን ክብርን ዝልለዩ ከም ዮርዳ ዝኣመሰሉ ሰሪሖም ሰሪሕና፡ ገይሮም ገይርና ዘይብሉ ትሑታት፡ ንዝተጸገመ ዝሕግዙን ዘተባብዑን፡ ንዝወደቐ ዘተንስኡን ዘቕንዑን፡ ንዝሓዘነ ዘጸናንዑን ዘበርትዑን ፈቃራት እንከለውን ምስ ሓለፉን ከምዛ ንምድርና ብብርሃን እተድምቓ ብሙቐታ እተሙቓ ኮኾብና ክምሰሉ ግቡእ እዩ። ዮርዳኖስ ሓንቲ ሰብ ኣይነበረትን - ብሰሓቓን ፍሽኽታኣን እተማሙቕ ጋንታ እያ። ምስ ዮርዳኖስ እንተሊኻ ጽምዋ ዝበሃል ነገር የሎን - ማሙቕ እያ። ምስ ዮርዳኖስ ኩራን ቂምታን የሎን - 'ገባር ክፉእ ንዕኡ ይኸፍኦ' በሃሊት ዮርዳ፡ ወትሩ ኣዎንታ ጥራሕ እያ ትሓስብ። ብሓጺሩ ዮርዳ እትረፍ እቲ ኣጸቢቑ ዝፈልጣን ዝቀርባን ሓንሳብ ዝረኣያን ዝተላለያን እንተኾነ እውን ዘይርስዓ። እዛ ብጸበባ ቃልሲ ዝተፈተነት ተጋዳሊት፡ ከም ሓፍቲ ፈቃር፡ ከም ብጸይቲ ጸዋር፡ ከም ሰብ ከኣ ደንጋጽ፡ እምንትን ጽንዕትን'ያ ነይራ። ንዮርዳኖስ ኣብ መፋርቕ ሰማንያታት ኣብ ክፍለ ሰራዊት 61 ኣብ ግንባር ናቕፋ እየ ዝፈልጣ። ኣብ ሓደ ናይ ምዝንጋዕ ኣጋጣሚ ብሰላምታ ዝጀመረ ሌላና ኣብቲ ዳሕራይ እዋን ዓሚቚን ደልዲሉን ነይሩ። ኣብ ዝተራኸብናሉ ኣጋጣሚ ከኣ ዕላልና ብዝኽሪ ብጾትናን ፍጻሜታትን ይደምቕ ነይሩ። እታ ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ ዝዓበየት ዮርዳ ምስ ኩሉ ኣብ ቃልሲ ሓርነት ዝተሰለፈ ወዲ ኸተማን ገጠርን ጓሳን ሓረስታይን እትሳነ ሕውስቲ ብኹሉ እትፍቶ ቅብልቲ እያ ነይራ። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ ግን ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብዙሓት ካብቶም ንናጽነት ኤርትራ ዝተቓለስና ተጋደልቲ ብጾት ብዝተፈላለየ ምኽንያት ካብ ሃገር ተሰዲድና ኣብ ዝተፈላለየ ክፍልታት ዓለም ስለዝተዘራእና ዮርዳ እውን ንዝሓለፈ 25 ዓመታት ኣቢሉ ኣቐዲሞም ምስ ዝተሰዱ አሕዋታ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ እያ አሕሊፋቶ። ኣብ ኣመሪካ ዓቕማ ኣማዕቢላ ኣብ ሕክምና እናሰርሐት ንብዙሓት ብርሑቕን ቀረባን እትፈልጦም ብጾታ ብንዋትን ሞራልን ብዝከኣላ ሓጊዛን ኣተባቢዓን እያ። ከም ዮርዳ ኣጆኻ - ኣጆኺ ዝብል ዘሎ ኣይመስለንን። ኩለንትናኣ ሞራል እዩ። ክንዲ እምባ ዝምግዛፉ ጸገምን ሽግርን ኣብ ቅድሚ ዮርዳ ቀሊል እዩ። ስለዝኾነት ከኣ እያ ብጸበባ ጸገምን ዘይትጭነቕ። "ኩሉ ከከም ኣመጻጽኣኡ ክሓልፍ እዩ!" በሃሊት ዮርዳ ኣብ ሓደ እዋን ከቢድ ናይ ጥዕና ጸገም ኣጋጢሙዋ። ግን ነቲ ከቢድ ፈተነ ኣቕልል ኣቢላ ሒዛ "ጸገም የሎን ኩሉ ክስገር እዩ። ደሓር ከኣ ብጾትና እኳ ዘለውዎ፡ ዕሸላት ቖልዑ ኣብ ፈቐዶ ሰሃራን ባሕርን እናጠፍኡስ ንሕና ግዳ ብዓቕምና ጸበባ ገድሊ ዝረኣና ካብ ብሱል ጥረ ዝወጻእና እንተሞትና እንታይ ጸገም ኣለዎ" ብምባል ነብሳን ብጾታን እተጸናንዕ ፍልይቲ እያ ነይራ ዮርዳ። ኩሉ እቲ እትብሎ ናይ ልቢ እምበር ናይ ቃልዓለም ኣይነበረን። ኣብ መፋርቕ 90ታት ምስተፈላለና ኣብ 2009 ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ ብኣካል ተራኺብና፡ ኣብቲ ዝነበረና ግዜ ብሓደ ቐኒና ሕሉፍና እናዘከርና ዛንታ ቐደም አዕሊልና-ስሒቕና ተጻዊትና። ብቴሌፎን ግን ንኤውሮጳ ካብ ዝኣቱ ኣትሒዝና ብቐጻሊ ኢና ንራኸብ ነይርና። ምኽራን ሞራላን ብቐጻሊ ዝጽበዮ መድሃኒት ህይወት ስለዝነበረ ኩሉ ሳዕ እየ ዝናፍቖ። ንዝሓመመ፡ ብተስፋ ንዝተፈተነ፡ ብናብራ ንዝተጸገመ ዮርዳ ፍልይቲ መድሃኒት እያ። "ኣንታ ነብሲ እንታይ ኬንካ ደኣ ነብስኻ ተውድቕ፡ ክንደይ ነገራት እንድዩ ዘጋጥም፡ በዚ ቐሊል ነገር ክትጭነቕ፡ ናዓ ደኣ ብድድ በል፡ ንጸገም ገጽ ኣይትሃቦ" ኩሉ ምኽራ ኣዎንታዊ እዩ። ኣብ ኣመሪካ ምስተራኸብና ዮርዳ፡ ንእሽቶ ናይ ጥዕና ጸገም ከም ዘጋጠመ ሕሹኽ ኢላትኒ።  "እዞም ሓካይም ሓደ ባህ ዘየብል ነገር ነጊሮሙኒ ይቃለሶ ኣለኹ። ክስዕሮ ኸኣ እየ" ናይ ፍረታትን ኣሕምልትን ጽማቚ እናዳለወት ከኣ፡ " ርኢኻ ከምዚ ዓይነት ጽማቚ ጽቡቕ እዩ። ኣይትርጎድ ከኣ፡ ኣይትእረግ፡ ነብስኻ ሓሉ፡ እዛ ኸብዲ ከኣ ኣጥፍኣያ!" ክትብል ናይ ዓባይ ሓፍቲ ምኽሪ ለጊሳትለይ። እቲ ሕማም፡ መንሽሮ (ካንሰር) ምዃኑ ኣይጠፍኣንን። እቲ ሞራላን ጽንዓታን ስለዘሐጎሰኒ ከኣ "ኣጆኺ ዮርዲና፡ ከምቲ ትብልዮ፡ ልዕሊ ኩሉ ሕማምካ ምፍላጥን ንሕማምካ ተቐቢልካ እንታይ ከምእትገብር ምፍላጥን እዩ ኣገዳሲ" ኢለያ ነቲ ኣብ ሕክምና ዝነበርከሉ ግዜ ንሳን መሓዙታን እናደወላ ዝህባኒ ዝነበራ ቀጻሊ ሞራልን ምትብባዕን ነዚ ዛንታ እዚ ክምስክር ሓይሊ ኮይኑኒ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሕማም ኮሮና ኣብ ዝተወዓወዓሉ እዋን ኣብ ኣሜሪካ እየ ነይረ።  እቲ ቐንዲ መገሻይ ንነዊሕ እዋን ዘይረኣኹዎም ስድራ-ቤት ክርኢ እኳ እንተነበረ ዝፈትዎም ብጾተይን አዕሩኽተይን ክረክብ እውን መደብ ነይሩኒ። ሓንቲ ካብቶም ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ሰሪዐያ ዝነበርኩ ሰብ ከኣ ዮርዳ ሃይለ እያ ነይራ። ምኽንያቱ ኣብቲ ብስራሕ ዝነብረሉ ሃገረ ኬንያ ንዮርዳ ብቐረባ እትፈልጣን ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ኣብ ኣመሪካ ዝረኸበታ መቓልስታ ብጸይታ ተጋዳሊት ኣበባ ወልደ ዮሃንስ፡ ብዛዕባ ዮርዳ ብዙሕ ዘይፈልጦ ዝነበርኩ ነገራት ስለዘዕለለትኒ፡ እቲ ዝሰማዕኩዎ ዛንታ ንታሪኽ ክስነድ ስለዝደለኹዎ፡ ንዮርዳ ብኣካል ረኺበ፡ ምስኣ ገለ መዓልታት ኣሕሊፈ፡ ብንእስነታን ዝሓለፈቶ ጉዕዞን ተሞኩሮን ምስቲ ኣበባ ዘዕለለትኒ ዛንታ ከካትቶ ልዑል ባህጊ ነይሩኒ። ኣመሪካ ምስ ኣተኹ ቴሌፎን ደዊለላ - ዮርዳ ኣልዒላትኒ። ድምጻ ድኽም ኢሉ'ኳ እንተነበረ ሞራላ ግን ልዑል ነይሩ። " ሳሚ እንቋዕ ደሓን መጻእካ" " እንቋዕ ደሓን ጸናሕኪ ዮርዲና" ደሃይ ሓድሕድ ምስተለዋወጥና፡ ክርእያ ዝኽእል እንተኾይነ ሓቲተያ። " ናይ ግድን እምበር፡ ኣብዚ መጺእካ እሞ ከይረኣኻኒ ኣይትምለስን ኢኻ። ዋላ ማስክ ጌርካ ትመጽእ" ምስበለትኒ፡ ንቐዳመ ሰንበት ተቛጺርና። ምስቲ ዝሰምዖ ዝነበርኩ ድኹም ድምጻ ከምቲ ዝደልዮ ከዕልላ ከምዘይክእል ይርድኣኒ እኳ እንተነበረ፡ ነዛ ንዓይነይ ክርእያን ናፍቖተይ ክገልጸላን ዕድል ምርካበይ ተሓጒሰ ቀዳመ ሰናብቲ ክመጽኣለይ ክጽበ ጸኒሐ። እንተኾነ ዕለተ ቖጸራና ኣኺሉ ክብገስ እናሓሰብኩ፡ ቴሌፎን ተደዊሉ፡ ዮርዳ እያ ነይራ። "ሳሚ ሓወይ ምስዚ ዘሎ ኹነታት ምርኻብ ንኹላትና ኣይጥዑምን እዩ እሞ ደሓን ብቴሌፎን ንራኸብ። ገጽ ንገጽ እንራኸበሉ መዓልቲ ክመጽእ እዩ። ሽዑ ኣስፊሕና ከነዕልል ኢና" ኢላትኒ ብልዑል ሞራልን ተስፋን። ዋላ'ኳ ድምጻ ድኽም ኢሉ እንተነበረ፡ "ኣይትሕመቑ ሳሚ፡ በርትዑ ኢኹም እዚ ናተይ ናይ ጥዕና ጸገም ግዝያዊ'ዩ ክስገር እዩ። ጽባሕ ክንተሓቛቖፍ ኢና። እዚ ግዝያዊ ሕማም ኮሮና ምስ ከደ ንራኸበሌ ግዜን መዓልትን ብዙሕ እዩ - ኣጆኹም!" ኢላትኒ ብፍቕሪ። ድምጻ ይደኽመኒ ስለዝነበረ እናተሰከፍኩ ደሓን አዕርፊ ዮርዳ ክንራኸብ ኢና ኣጆኺ፡ ኣብ ካልኣይ እግረይ ብሰፊሑ ከነዕልል ኢና ኢለ ተፋንየያ። ንሳውን ንኹላቶም ብሓባር እንፈልጦም ብጾት ሰላም ክብለላ ብምልባው፡ ኩለን ኣብ ኣመሪካ ዝርከባ ብጾታ ካብ ዝተፈላለያ እስተይት እናመጽኣ ምስኣ ከምዝቕንያን ከምዘተባብዓኣን ደረት ብዘይብሉ ብጻያዊ ምስጋና ገሊጻትለይ። እቲ ብኣካል ረኺበ ክህባ ዝሓሰብኩ ካብ ኬንያ ተማሊአላ ዝመጻእኩ ንእሽቶ ህያብ (ፒጃማ)፡ እቲ ኩነታት ምስ ተረጋግአ ሓደ መዓልቲ ደዊሎም ከብጽሑላ ገዲፈሎም። ጽቡቓ ክሰምዕ እናተጸበኹ ከኣ ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ ሎሚ ዳዊት ፍሰሃየ (ወዲ መምህር) ዮርዳ ካብዝዓለም ምስንባታ ኣርዲኡኒ። ዮርዳ፡ ደጋጊማ "ክሓዊ እየ'ሞ ዳግማይ ተራኺብና ከነዕልል ኢና" ትብል ስለዝነበረት በቲ ጽኑዕ እምነታስ፡ ሓደ መዓልቲ ተራኺብና ነዕልል ግዲ ንኸውን ዝብል ተስፋ ነይሩኒ። ግን ኣብ መወዳእታስ እቲ ንዓሰርተ ዓመታት ዝተቓለሰቶ ሕማም ኣሸኒፉዋ፡ ካብዚ ዓለምሓሊፋ ኣላ። መስዋእታ ዝሰምዐ ሓው ከኣ " ፍቱዋት ከዋኽብትና እምበር በብሓደ ይወድቁ ኣለዉ!" ክብል ሓዘኑ ገሊጹለይ። ምስ ዳዊት ፍስሃየ ብዛዕባ ዮርዳ ዘዝስመዓና አዕሊልና፡ ምስቶም ሕልፈታ ዝተረድኡ ብቐረባ ዝፈልጡዋ ብጾት፡ በላይነሽ ኣርኣያ፡ ጋይም ክብረኣብ፡ ኣለም ሃብተጽየን፡ ምሕረት ሃይለ  እውን፡ ዮርዳ ማዕረ ክንደይ ተፈታዊት ምንባራን ኣብዚ ዝሓመመ ሰብካ ክትበጽሕን ዝሞተ ክትቀብርን ዕድል ዘይህብ እዋን ኮሮና ምሕላፋ ብጓሂ ተዛሪብና። ኣብ ንቡር እዋን እንተዝኸውንሲ ቀብሪ ዮርዳስ ቀብሪ እታ ተፈታዊት ብጸይትስ እንታይ ኮን ምመሰለ ዝብል ሕቶ እውን ኣልዒልና። እምበኣር ዮርዳ፡ እታ ድምቕቲ ኮኾብ ከምቶም ኣብ ስደቶም ዝሓልፉ ዘለው ፍቱዋት ኤርትራውያን ትማሊ 09 መጋቢት 2020 ሓሊፋ ኣላ። ወላ እውን ኣብ ስደትን ኣብ ሕማቕ ናይ ኮሮና ኣጋጣምን ትሕለፍ ኩሉ'ቲ ንዮርዳ ዝፈልጥን ዘኽብርን ኣኣብ ቤቱን ሕልንኡን ብኽብርን ብሕቋፍ ዕምበባ ሕልናን ክዝክራን ከፋንዋን እዩ። ዮርዳ እታ ድምቕቲ ኮኾብ ምስቶም ድሙቓት ብጾታ ወትሩ ኣብ ሕልናን ሓንጎልን ብጾታን ፈተውታን ኣላ። ኩሎም ፈለጥታን ፈተውታን ከኣ መቃብርኪ ጽሩይ ማይ ይፈልፍል እዝግሄር ኣብ ገነቱ ይቀበልኪ ብምባል ይፋነውዋ ኣለው።


ኣብ መዓልቲ 3 ፍንጃል ቡን ዝሰቲ ሰብ ጥዕንኡ ዝተሓለወ እዩ

ኣብ መዓልቲ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ፍንጃል ቡን ምስታይ ጥዕናዊ ረብሓታት ክህልዎ ከምዝኽእል፡ መፅናዕቲ ብሪትሽ ሜዲካል ጆርናል (BMJ) ይገልፅ። ብውሱን መልክዑ ብሕማም ፀላም ከብዲ (liver disease)፣ ብካንሰርን ብስትሮክ ናይ ምሟት ኣጋጣምታት ክህልዉ ከምዝኽእሉ ተሰጊኡ ዝነበረ'ኳ እንተኾነ፡ ተመራመርቲ ግና እዞም ስግኣታት ብሰንኪ ቡን ምዃኑ ከረጋግፁ ኣይከኣሉን። ኣብ ግዜ ጥንሲ ብዙሕ ቡን ምስታይ ግና ጎዳኢ ከምዝኾነ እቲ መፅናዕቲ ኣፍሊጡ። ቅድሚ ሕዚ ቡን ዘይሰትዩ ሰባት ድማ ብጥዕናዊ ምኽንያታትን ሕማም ንምክልኻልን ክብሉ፡ ቡን ምስታይ ክጅምሩ ከምዘይግባእ ሰብ ሞያ ይገልፁ። ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝ ሃምፕተን፡ ቡን ኣብ ሰብነት ወዲሰብ ክህልዎ ኣብ ዝኽእል ፅልዋ፡ ዝተፈላለዩ ፀብፃባት ብምእካብ፡ ልዕሊ 200 መፅናዕትታት ዝተዓዘቡ እንትኾኑ፡ መብዛሕትኦም ግና ትዕዝብታዊ መፅናዕቲ እዮም ነይሮም ይብሉ። ቡን ዝሰትዩ ሰባት ቡን ምስ ዘይሰትዩ ሰባት እንትነፃፀሩ፡ እቶም ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ፍንጃል ቡን ዝሰትዩ ሰባት፡ ንሕማም ልቢ ናይ ምቅላዕን በቲ ሕማም ናይ ሙሟትን ዕድሎም ዝነኣሰ እዩ። እቲ ቀንዲ ረብሓ ቡን ድማ፡ ንሕማም ፀላም ከብድን ሕማም መንሽሮ (ካንሰር) ክንኪ ወይ ድማ ከድሕን ዝኽእል ምዃኑ እዩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝ ሃምፕተን መተሓባበሪ እቲ መፅናዕቲ ፕሮፌሰር ፓውል ሮድሪክ ግና፡ እቲ ክለሳ ቡን ምስታይ ለውጢ ከምዘምፅአ ክረጋገፅ ኣይከኣለን ይብሉ። "ምድፋእ ዕድመ፣ ምትካኽ  ሽጋራን ኣካላዊ ምንቅስቀቓስ ዘይምስራሕን ፅልዋ ኣለዎም" ክብሉ ገሊፆም። ሓፈሻዊ ውፅኢታት እቶም መፅናዕትታትን  ካልኦት ናይ ቀረባ ግዜ መፅናዕትታትን፡ ቡን ምስታይ  ዘተባብዑ እዮም። "ኣብ ሂወት ሚዛናዊ ስግኣታት ኣለዉ፡ ቡን ብመጠኑ ምስታይ ግና ጥቕሙ እዩ ዘመዝን" ብምባል ኣገዳስነት ቡን የረጋግፁ። ነብሰ-ፁር ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መዓልቲ ልዕሊ 200 ሚሊግራም ካፊን ክወስዳ ከምዘይብለን ድማ፡ ሃገራዊ ግልጋሎት ጥዕና ኢንግሊዝ (NHS ) የገንዝብ። ክልተ ኩባያ ቡን እኹል ከምዝኾነ ብምሕባር። ናይዚ ምኽንያት ከኣ፡ ኣብ ግዜ ጥንሲ ብዙሕ ቡን ምውሳድ ጠንቂ ምንፃል (ምቁራፅ) ጥንሲ ክኸውን ስለዝኽእል እዩ። እቲ ትንተና፡ ፀገም መስበርቲ ዓፅሚ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ እውን፡ ብፍፁም ቡን ክሰትያ ከምዘይብለን የጠንቅቕ። ኣባፅሕ ክሳብ 400 ሚሊግራም ወይ ድማ ትሕቲኡ፡ ወይ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ፍንጃል ቡን ኣብ መዓልቲ ምውሳድ ንጥዕነኦም ፅቡቕ ምዃኑ ይገልፅ። "ይኹን እምበር ቡን ብሕታዊ ምግቢ ወይ ድማ መስተ ከምዘይኾነ ምፍላጥ ግድን እዩ" ይብል እቲ ተካል። እቶም ተመራመርቲ ንጥዕንኦም ቡን ዝሰትዩ ሰባት፡ ተወሰኽቲ ነገራት ከም ሽኮር፣ ፀባ፣ ክሬምን ስብሒ ዘለዎም ቁርስታትን ከወግዱ ከምዝግባእ ይገልፁ። ብሕክምና መድሓኒት ዝእዘዞም ሰባት ድማ ኣብ ኣጠቃቕማ ቡን ግቡእ ጥንቃቐ ንክወስዱ ይምዕዱ። ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ቡን ንጥዕና ሰባት ጠቓሚ ምዃኑ ምርዳእ 'ከቢድ' ከምዝኾነ እቶም ተመራመርቲ ይዛረቡ፡ ዘይምጡን ኣጠቓቕማ ቡን ኣብ ጥዕና ዘስዕቦ ፅልዋ ርግፀኝነት ከምዘይነበሩ ብምግላፅ። ይኹን እምበር፡ ቡን ብመጠኑ ምስታይ ብፍላይ ኣብ ኣባፅሕ፥ ምዕሩይ ኣመጋግባ ክኸውን ከምዝግባእ የስምሩ።


ዛንታ ናይ ሓንቲ ግዳይ ሕማም መንሽሮ ዝኾነት ኤርትራዊት ስድራቤት

"እሞ ኣብዚ ዝገበርናዮ መርመራ፡ ክንጽረልና እንደልዮ ነገር ስለዘሎ፡ ንሓደ ሰሙን ዝኸውን ኣብዚ ምሳና ክትድቅስ ኢኻ" ምስ ተበሃልኩ ልበይ ምሽት ኢላ ሰንቢደ። ግን ከኣ ንዝመጽአ ነገር ካብ ምግጣም ካልእ ምርጫ ኣይነበረንን - ንጽሕፍቶይ ይገጥሞ ኣለኹ። ቅድሚ ሓያሎ ኣዋርሕ ስሩዕ ሕክምናዊ መርመራ ክገብር ናብ ሆስፒታል ከይደ፡ ዝተሓተትኩዎ ደምን፡ ሽንትን፡ ንላባራቶሪ ሂበ፡ ምስቶም ኣብ መጸበይ ክፍሊ ዝነበሩ ሰባት ውጺአተይ እጽበ ነበርኩ። ተርታይ በጺሑ ተጸዊዐ ናብ ሓኪመይ ምስ ኣተኹ፡ ብፍሕሹው ገጽን ቃልን "ኣብ ደምካ ብዙሕ ዘይነጸረልና ነገራት ስለዘሎ ንሓደ ሳልስቲ ኣብዚ ሆስፒታል ክንሕዘካ ኢና" ምስበለኒ፡ ከምዚ ንቕሎኻ በጺሑ'ዩ እሞ ምስ ነብስኻ ተሓሳሰብ ዝበሃል ዘለኹ ኮይኑ ተሰሚዑኒ፡ ደንዚዘ፡ ቀልጢፈ ኣይመለስኩን። ቅድሚ ሕጂ ኣብ ስድራይ ዘጋጠመ ናይ ቀረባ ተዘክሮ ስለዝነበረኒ፡ እቲ ዝሓለፈ እናተራእየኒ፡ "እንታይ ድኣ ረኺቦሙለይ ኮይኖም እዮም? እንታይ እየ ኮይነ" ኢለ ተጨነቕኩ። ስምባደይ ዘስተብሃለ ሓኪመይ "ኣጆኻ ብዙሕ ዘጨንቕ ኣይኮነን። ብዝያዳ ክንጽረልና ስለዝደለና ኢና። ጽባሕ ክምለስ እየ እንተይልካ እውን ትኽእል ኢኻ" ክብል ኣፋኾሰለይ - ግን ኣይቀሰንኩን። ኣብዛ ሕክምና ዝገብረላ ዘለኹ ሆስፒታል፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት፡ በዓልቲ ቤተይ ንነዊሕ እዋን ብሕማም ካንሰር ክትሳቐ ድሕሪ ምጻናሕ ምኽኣል ስኢና ተሰኒፋ ብሞት ተፈልያትና እያ። ካብ ሽዑ ክሳብ ሕጂ ክንዲ ኣቦን ኣደን ኮይነ ንበይነይ'የ ደቀይ ዝኣሊ ዘለኹ። ግደ ሓቂ ንሳ እያ ካብ ቑልዕነቶም ኣትሒዛ ኩለንትናኦም እናተኸታተለት አዕብያቶም። ጉዳይ ናብራ ኮይኑ ብደገ እምበር ኣብ ቤትሲ ክንድቲ ኽገብሮ ዝግበኣኒ ኣይደገፍኩዋን። ብቐንዱ እውን ስግኣትን ስደትን ንነዊሕ እዋን ፈላልዩና'ዩ። ድሕሪ ክንደይ ገልጠምጠም፡ ድሕሪ ክንደይ ጻዕርን ፈተናን ኢና ቅድሚ ሒደት ዓመታት ተጠራኒፍና። ቖልዑ ዝገደፍኩዎም ደቀይ ብስነ-ምግባርን ሞራልን ሃኒጻ አዕቢያን ኣጎቢዛን ተጸምቢራትኒ። ኣብ መወዳእትኡ ኣብ ሃገረ ስደትና ብደቅና ማᎁቕና ክንነብር እናተጸበና ግን ዘይሓሰብናዮ ኣጋጢሙና። ሓደ እዋን፡ ከምዚ ናይ ሕጂ ናተይ ስሩዕ መርመራ ክንገብር ናብ ሕክምና ምስ ከድና "ኣብዚ ከባቢ ጡብኪ ገለ ነገር ንርኢ ስለዘለና ፍሉይ መርመራ ክንገብር ኢና" እዮም ኢሎማ ንበዓልቲ ቤተይ። ብዙሕ ግዜ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ካባቢ ጡብ ተራእዩ ዝበሃል ነገር ምስ ሕማም መንሽሮ ስለዝተኣሳሰር ሰንቢድና። ኣብ ሳልስቱ ኣቢሉ ከኣ እዝግሄርና ኣሚንና ውጽኢት መርመራና ክንሰምዕ ኣብ መዓልቲ ቖጸራና ተረኸብና። እንተኾነ ከኣ ካብ ዝፈራሕናዮ ኣይወጻእናን። እቲ ኣብ ከባቢ ጡብ ተራእዩ ዝበሉዎ ነገር፡ ካንሰር ምዃኑ ሓቢሮሙና። ክልቴና ርእስና ሒዝና ሰምቢድና። በዓልቲ ቤተይ "እውይ ኣነ ደቀይ!" ኢላ ተኾርምያ ነቢዓ። ኣነ እውን ቀዚዘ። እቶም ሓካይም፡ "ኣጆኹም እኹል ሕክምና እኮ ኣሎና። እቲ መድሃኒት ብዝግባእ እንተወሲድክዮ ክትሓውዩ ኢኺ። ልዕሊ ኩሉ ሞራል እዩ ዘድሊ" ኢሎም ኣተባቢዖሙና። ኣነ ከኣ ካብ ስምባደይ ተበራቢረ፡ ብዓቕመይ ኣጆኺ ፍትውተይ፡ ፈጣሪ እንከሎ ሰብ እንታይ ዓቕሚ ኣለዎ። ከም ቀደምና፡ ነቲ ካብ ኩሉ ጸገምን መከራን ኣውጺኡ ንዝኣኻኸበና ኩሉ ዝከኣሎ ፈጣሪና ንእመን - ኣጆኺ ቅንዒ!" ክብል ኣጸናኒዐያ። ንሳ ግን ብኽያት ኣየቋረጸትን። ከም ሕሱም ነቢዓ። ንዝሃበካ ምቕባልን ምግጣምን እምበር ነቢዕካ ኣብ ዝእቶ ስለዘይነበረ ንዝመጽኣና ገጢምናዮ። በዓልቲ ቤተይ ብሌን፡ (ብሌን ተራኺ ዝመረጾ ስም እዩ)  እናተመላለሰት ዝተኣዘዘላ መድሃኒት ኬሞ-ቴራፒ ክትወስድ ጀሚራ። ኬሞ ተራፒ ዝበሃል ዓይነት ሕክምና ነቶም ጥዑያትን ሕሙማትን ዋህዮታት ሰብነትና አሕቢሩ ዘዕኑ ብርቱዕ መድሃኒት ምዃኑ ገለ ቑሩብ ኣንቢበ ኣዋህሊለ እየ። ግን ስግኣተይ ኣብ ውሽጠይ ገይረ ንበዓልቲ ቤተይ ኣብ ምጽንናዕ ኣትየ። ብዓቕመይ ኩሉ እየ ዝገብር፡ እቲ ብዙሓት ሰብኡት ሓበሻ  ዘይንገብሮ ስራሕ ክሽነ ኣነ ከም መዘናግዒ እየ ዝወስዶ። መግቢ ደቅናን ስድራን ከዳሉ እኸእል እየ። በዚ ኸኣ ብሞራልን ተግባርን ኪድግፋ ፈቲነ። መድሃኒት ካብ እትጅምር ክሳብ ተዳኺማ ትፍለየና ሓሙሽተ ዓመት ብቓልስን ተስፋን ጸኒሕና። ንሓንሳብ ፍኹስ ይብላ እሞ፡ ሕጅስ ሓውያ ሒሹዋ እዩ እናበልና፡ እንደገና ኣብ ገለ ክፋል ኣካላታ፡ በዚኣ እውን ንእሽተይ ምልክት ተራእያ ኣላ ይብሉና'ሞ ኩርምይ ንብል - ዘሕለፍናዮ ጸገምን ሽግርን ንጸላኢኻ እውን ኣይትምነየሉን ኢኻ። ኮይኑ ከኣ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ኮነ ተባሂልና። መቸም፡ እትፈትዎን ተፍቅሮን፡ ጸግዐይን ጽላለይን እትብሎ፡ እትኣምኖ ዓንዲ ካብ ጎድንኻ ክፍለየካ እንከሎ ከቢድ እዩ። ዝፈተኖ ጥራሕ እዩ ዝፈልጦ። ብሌን ከኣ በዓልቲ ቤተይን ኣደ ደቀይን ጥራሕ ኣይነበረትን። ብሌን ማለት ዓንዲ እያ። ክንዲ ሓው ክንዲ ሓፍቲ፡ ክንዲ መሓዛን ዓርክን፡ ክንዲ ኣቦን ኣደን፡ መማኽርቲ መዛትይቲ፡ ፈቃር ሕያወይቲ፡ ጻዕራም ሰራሕተኛ፡ ዋላ እውን እቲ ከቢድ ሕማም ሒዙዋ እንከሎ ዘይትንብርከኽ፡ ዘይትደንን ጽንዕትን ጸዋርን ሰብ እያ። ንሓደ ስድራ ከምዚ ዓይነት ሰብ ክፍለዮ እንከሎ ምድረ ሰማይ እዩ ዝጽልምቶ። ንዓና እውን ብርሃን ብሌን ስለዝጎደለና ጸልሚቱና ግን ከኣ ብሓይሊ ፈጣርን ደገፍ አሕዋትን ፈተውትን ነቲ ዘይተርፍ ህይወት ዓለም ንቕጽሎ ኣሎና ንብሌን ካብ እንፋነዋ  ኣብ ሳልሳይ ዓመትና እዩ ዝኸውን ዘሎ፡ ፕሮስተይት ካንሰር ከምዘሎኒ ዝንገር ዘለኹ።  ሓካይመይ እቲ ምልክት ከይዓበየን፡ ናብ ካልእ ኣካላት ከይተዘርአን እንከሎ ከነርክብ ኣሎና ኢሎም ነቲ ዝእለ ብመጥባሕቲ ኣልዮሙለይ። ክሳብ ሕጂ ከኣ ኬሞ ቴራፒ እናወሰድኩ፡ እንተኾነ እሓውን እድሕንን ካብኡ ተረፈ ከኣ መዓስ እምበር ሰብ ሞቱ ስለዘይተርፎ ነዞም ደቀይ ኣሰጉም ከብሎም ዕድመ ክህበኒ እናተተስፈኹ እነብር ኣለኹ። ሰንቢድካ፡ ተኾርሚኻ፡ ፈሪሕካ፡ ተሸቁሪርካ ዝግበር ነገር የለን። ንኹሉ ከከም ዝመጽኦ ምግጣሙ እዩ። ኣብ ሆስፒታል ምስ ደቀስኩ ካባይ ንላዕሊ ንደቀይ እዩ ከፊኡዎም። "ደሓን ዲኻ፡ ደሓን ድዩ ኣቦይ፡ እንታይ እዩ ኮይኑ?" ክብሉ ኩሎም ተጨኒቖም። ኣብዚ ዘለውዎ ዕድመ ኸኣ ብዝኾነ ነገር ከተዕሽዎም ኣይእትኽእል ኢኻ። ደሮ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ዝበጽሑ ኣንቢቦም ዝመራመሩ፡ ሓቲቶም ክፈልጡ ዝጽዕሩ፡ ትኩራትን በላሕትን እዮም። ስለዝኾነ ኣቕልል ኣቢለ እየ ነጊረዮም። እንተኾነ በዲኦም ስለዝተዳህሉ ሰምቢዶም፡ "ሕጂ ኸኣ፡ እዚ ኣምላኽሲ እንታይ ኢና ገይርናዮ"  ኢሎም ተጸሊሎም፡ በኽዮም። ምኽንያቱ ገና ምስሊ ኣዲኦም ካብ ዓይኖም ኣይተፈልየን። ኩሉ ግዜ እዮም ዝዝክርዋ፡ ኩሉ ግዜ ነልዕላ ምኽንያቱ ኣብ ቤትናን ልብናን ስእላን ምስላን ኣሎ። ብሌን ምቕልልትን ሕያወይትን ስለዝነበረት ኣብ ልቢ ኩሎም ፈተውታን ኣድነቕታን ኣላ። ደጊም ኬሞ ተራፒ ወዲአስ ሓካይመይ "ዕድለኛ ኢኻ ኣብ ኩሉ ክፍልታት ኣካላትካ ምልክት ናይዚ ሕማም የሎን። ተስፋ ንገብር መወዳእታና ክኸውን" ኢሎም ንጽንዓተይን ኣዎንታዊ ኣተሓሳስበይን ኣመስጊኖም ኣፋንዮሙኒ ኣለው። ኣብዛ ዓለማዊት መዓልቲ እዚ ሕማም ከኣ ንኹሎም እቶም እናደወሉን ብኣካል መጺኦም ዘተባብዑንን ዘጸናንዑንን፡ መሓዙተይ፡ እዕሩኽተይ፡ ኣሕዋተይ፡ ብጾተይ፡ ኩሎም ዝቀርቡኒ ዘበሉ ዝህቡኒ ተስፋን ምጽንናዕን ስንቂ ስለዝኾነኒ - የቐንየለይ እብሎም። እዛ መዓልቲ እናኽትመጽእ፡ ነብሲ ወከፍ ሰብ በዛ ሕማም ዝተተንከፈ፡ ዝተጠቕዐ፡ ኣቡኡ- ኣዲኡ፡ ሓዉ - ሓፍቱ፡ ውላዱ - ብጻዩ፡ ዝሓመሞ፡ ወይ ብሞት ዝተፈልዮ ዘበለ ብስቓይ ዝዝክራ ዕለት እያ። ምናልባት እውን ብዙሓት ከምዚ ከማይ፡ ካብዛ ሕማም እዚኣ ተናጊፎም፡ ንፈተናኣ በዲሆም ስዒሮም፡ ጠጠው ዝበሉ ሰባት ከኣ ኣፍልጦ እቲ ሕማምን ተመኩሮኦምን ክነግሩ ይዝክሩዋ እዮም። ኣነ ከኣ በዚ ኣጋጣሚ እዚ ዕድል ገይረ ካብቲ ሕማም ጸርየን ጸፊፈን ብምውጽአይ፡ ልዕሊ ኹሉ ንልዑል ፈጣሪ ኣብ ትሕቲኡ ከኣ ንሓካይመይን ንኹሎም እቶም ኣብ ጸገመይ ተስፋ ዝሃቡኒ፡ ዘጸናንዑኒ ፈተውተይ ኣመስገንኩ፡ ጽሕፍቶን ዕድልን ንዘጽንሓ ህይወተይ ደቃ ከተዕብን ኣብ ዝብጻሕ ከተብጽሕ ዕድል ስለዝረኸበት ደጊም ንፈጣሪ አመስግን - ሓውኹም እየ።


ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ናይ ማህጸን መንሽሮ ኣስታት 5 ሽሕ ከምዝሞታ ተገሊጹ

ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ኣብ ጫፍ ማህጸን ዝፍጠር ሕማም ካንሰር ዓመታዊ ልዕሊ 5 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝሞታ ኣብ ሚኒስትሪ ጥዕና እታ ሃገር ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ጥዕና ኣደታትን ህጻናትን ከምኡ’ውን ስርዓተ ምግቢን ዶ/ር መሰረት ዘለኣለም ገሊጻ። ብናይ ማህጸን ጫፍ ካንሰር ዝተሓዛ ደቂ ኣንስትዮ እኹል ሓበሬታ እኳ እንተዘየሎ ዓመታዊ ኣስታት 7 ሽሕ ከምዝልከፋ ተፈሊጡ’ሎ። ነቲ ብሰንኪ ቫይረስ 'ሂውማን ፓፒሎማ' ዝኽሰት ናይ ማህጸን ካንሰር ንምክልኻል ካብ 17 ክሳዕ 23 ጥሪ ኣብ ዘሎ ግዜ ኣብ መላእ እታ ሃገር ወፍሪ ክታበት ይካየድ ኣሎ። ኣብቲ ንሳልሳይ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ወፍሪ ክታበት 14 ዝዕድሚኤን ደቂ ኣንስትዮ ይኽተባ ከምዘለዋ ዶ/ር መሰረት ሓቢራ። ካብ ናይ ጡብ ካንሰር ቀጺሉ ሓደገኛ ከምዝኾነ ዝዝረበሉ ናይ ማህጸን ካንሰር ብክታበት ምክልኻል ከምዝከኣል ሰብ ሞያ ጥዕና ይገልጹ። “ጾታዊ ርክብ ቅድሚ ምጅማረን ክኽተባ ስለዘለወን 14 ዓመት ንዝገበራ ኢና እንኸትብ ዘለና” ዝበለት ዶ/ር መሰረት መከላኸሊ ክታበት ይወሃብ ከምዘሎ ሓቢራ። እቲ ዝወሃብ ክታበት ክልተ ንጣብ ኮይኑ እቲ ፋልማይ ምስተወሃበ ድሕሪ 6 ወርሒ ድማ እቲ ካልአይ ንጣብ ከምዝወሃብ ይግለጽ። ከም ሓበሬታ ዶ/ር መሰረት “ደቂ ኣንስትዮ እዘን ክልተ ንጣብ ምስተኸተባ ብድሕሪኡ ካልእ ተመሳሳሊ ክታበት ኣይደልየንን። እንተኾነ ግን ኤችኣይቪ ኤዲስ ኣብ ደመን ንዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ዳግማይ ክወሃብ ይኽእል’ዩ”። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ምስ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ብምትሕብባር 14 ዓመት ንዝገበራ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝተኸተባ’ውን እታ ሓላፊት ኣዘኻኺራ። “ኣብ ዓመት ን1.2 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ክንከትብ ኢና ኢልና እንሓስብ” ዝበለት ዶ/ር መሰረት ሎምዘበን’ውን ኣብ ኣብያተ ትምህርትን መደብራት ጥዕናን ጎስጓስ ከምዝተኻየደ ንቢቢሲ ገሊጻ። ዝሓለፈ ዓመት እቲ ናይ መጀመርታ ክታበት ከምዝተውሃበን እንተኾነ ግን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካልአይ ክታበት ስለዘይተውሃበ ሎምዘበን ምስተን ሓደሽቲ ዝኽተባ ብሓንሳብ ከምዝኽተባ ተፈሊጡ’ሎ። ሎምዘበን ቀዳማይ ክታበት ዝወስዳ ደቂ ኣንስትዮ እቲ ካልአይ ክታበት ኣብ ዝመጽእ ወርሂ ሓምለ ወይ ድማ ጥቅምቲ ከምዝኽተባ ተገሊጹ። እቲ ክታበት ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ዘሎ ኩነታት ከምዘይወሃብ ዝሓበረት ዶ/ር መሰረት፡ እቲ ክታበት ምብጻሕ ኣብዘይተኻኣለሎም ከባቢታት ብኸመይን መዓዝን ከምዝውሃብ ዝመርሕ ትልሚ ክሕጸጽ ምዃኑ ገሊጻ። እተን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ብሚኒስትሪ ትምህርቲ ኣቢልካ፡ እተን መኣዲ ትምህርቲ ዘየለዋ ድማ ብመደብራት ጥዕናን ገዛ ንገዛ እናዘርካን ክወሃብ እዩ ኢላ። ደቂ ኣንስትዮ ናይ ማህጸን ጫፍ ካንሰር መከላኸሊ ክታበት ንኽወስዳ ብመራኸብቲ ሓፋሻት ጎስጓስ ከምዝግበር ዝገለጸት ዶ/ር መሰረት ቀዳማይ ክታበት ዝወሰዳ ድማ ካልኣይ ንኽኽተባ ወፍሪ ከምዝግበር ሓቢራ።


ኣስፕሪን፡ መንሽሮ-ጡብ ንምፍዋስ ክሕግዝ ይኽእል'ዶ?

ኣስፕሪን፡ መንሽሮ (ካንሰር) ጡብ  ንምፍዋስ ካብ ዝሕግዙ ጸረ መንሽሮ መድሃኒታት ብዝበለጸ ግብረ-መልሲ ክህብ ከም ዝኽእል ሓካይም ገሊጾም። ኣብ ከተማ ማንቸስተር ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከብ ክሪስቲ ፋውንደሽን ዝተባህለ ትካል ጥዕና እትነጥፍ ጋንታ፡ ኣብ ሰለስተ ሕሙማት መንሽሮ-ጡብ ዘለወን ሰባት መርመራ ጀሚራ ኣላ። ኣስፕሪን ከም መድሃኒት ነድሪ እምበር ንኣፋውስ ሕማም መንሽሮ ንምብርባር ከምዝሕግዝ ኣይፍለጥን እዩ ጸኒሑ። ይኹን እምበር ኣብ እንስሳታት ዝተገብረ መጽናዕትታት ዘተባብዕ ውጽኢት ከምዘርኣየ ሓበሬታ ኣሎ። ኣብ ናእሽቱ ደቀንስትዮ'ኸ? ኣስፕሪን ንገለ ዓይነት ሕማማት መንሽሮ ከምዝከላኸልን ንኸይዝርጋሕ ከምዝዓግትን ሓደ ሓደ ጭብጥታት ኣሎ። ይኹን እምበር እቲ ክሳብ ሕጂ ተረኺቡ ዘሎ ሓበሬታ ክሳብ ብተወሳኺ ምርምራት ዝድራዕ ሰባት ንኣስፕሪን ከም መድሃኒት ክወስዱዎ ከምዘይብሎም ይምከር። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዓመታዊ ኣስታት 8,000 ደቂ ኣንስትዮ፡ ምልክታት መንሽሮ-ጡብ ይርከበን። እዚ ከኣ መብዛሕቱ ንነኣሽቱን: ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮን ብዝያዳ ዘጥቅዕ ቁጡዕን ሓደገኛን ዓይነት መንሽሮ እዩ። ኣብዚ ንመንሽሮ-ጡብ ንምፍዋስ ብትካል ግብረ ሰናይ ብረስት ዝግበር ዘሎ ፈተነታት: ንገለ ሕሙማት ኣብ ልዕሊ እቲ ቅድመ መጥባሕቲ ዝወሃብ ኬሞቴራፒ: ኣስፕሪን ከም መፈተኒ ይወሃብ እዩ። እዚ ሕጂ ኣብ ልዕሊ ኤቨሎተራፒ ዝበሃል መድሃኒት መንሽሮ: ንፈተነ ዝወሃብ ዘሎ ኣስፕሪን ኣብ ገለ ሕሙማት ነቲ ሕማም ካብ ምዝርጋሕ ስለዝዓግቶ ናይ ብሓቂ ዘተስፉ ውጽኢት የርኢ ኣሎ። ዕዉት እንተ ኰይኑ፡ ካልኣይ ደረጃ ሰለስተ ኣሉታዊ መንሽሮ ጡብ ንምርካብ፡ ተወሳኺ ሕክምናዊ ፈተናታት ኣስፕሪንን ኤቭሉማብን ክህሉ ይኽእል እዩ፣ ኣብ ጡብ ዝጀመረ ዋህዮታት መንሽሮ ናብ ካልእ ክፍሊ ኣካላት ምስ ዝላባዕ ። ኣብ 2019፡ ጓል 44 ዓመት ነባሪት ሃምፕሻየር ቢትራያል፡ ሕማም መንሽሮ-ጡብ ከም ዘለዋ ተፈልጠት ። ''መንሽሮ ንነዊሕ እዋን ዘማስን ሕማም ስለዝኾነ ቀሊል መንሽሮ ዝበሃል የሎን። ሕክምና መንሽሮ፡ ከም ምርጋፍ ጸጕሪ፡ ዕግርግር ምባል፡ ቃንዛ መላግቦን ጭዋዳን፡ ውጽኣት፡ ከምኡ" ውን፡ ኣእዳውን ኣእጋርን ዘቃጽል፡ ውጽኣት፡ ምቅጻል ከብዲ ኢድ፡ ለይቲ ረሃጽን ድኻምን፡ መርዘን፡ ቅድሚ ሽዑ ርእየዮ ዘይፈልጥ ድኻም ኣጋጢሙኒ። "እቲ ዝወሃበኒ ዝነበረ መድሃኒት ክሰርሓለይ ብምጅማሩ ዕድለኛ እየ። ግን ከኣ እቲ ናይ 18 ወርሒ ሕክምና ንዓይን ንስድራ ቤተይን ኣዝዩ ከቢዱና። "ንልዕሊ ክልተ ዓመት ዝኸውን ከኣ ሕክምናን ክንክን ተዋሂቡና" ትብል። ሓድሽ ኣገባብ ነቲ ናይ ፈተነ መጽናዕቲ እትመርሕ ዘላ ዶር ኣን ኣርምስትሮንግ፡ "ኵሉ እቲ ንመንሽሮ ጡብ ዝወሃብ መድሃኒት ብግቡእ ኣይሰርሕን እዩ። ይኹን እምበር ከም ኣስፕሪን ዝኣመሰለ ኣብ ኩሉን ብቐሊሉን ዝርከብ ሕሱር መድሃኒት ናይ ብሓቂ ተስፋ ዝህብ እዩ። ""እዚ ኣስፕሪን ምስ ካልእ ናይ መንሽሮመድሃኒት ተወሃሂዱ ዝግበር ዘሎ ናይ ምርምር ፈተነ ዘተስፉ ውጽኢት ክርከቦ ተስፋ ንገብር" ትብል። ተሓጋጋዚት ኮማንደር ዶክተር ረቤካ -ሊ ኣስፕሪን ንምክልኻል ሕማም መንሽሮ ዝወሃብ መድሃኒት ስለዘበራብርን ንዝርገሐ ዋህዮታት መንሽሮ ስለዝገትእን ነቲ ሕማቕ ነድሪ ከዳኽሞ ስለ ዝኽእል፡ ናይ ብሓቂ ዓቢይ ተስፋ እዩ ክትብል ተስፍኣ ትገልጽ።


መንሽሮ እንታይ እዩ? ክትከላኸሎ'ኸ ይከኣል'ዶ?

ኣብ ትግራይ ኣብ ተንብየን ዓብዪ ዓዲ ዝነብሩ ወለዲ ቈልዓ ይወልዱ። ኣብታ ቈልዓ ዝተወለደላ መዓልቲ ኣብ ኣፍሪቃ ሓደ ዓብዪ እማመ ይፍፀም። ውድብ ሓድነት ኣፍሪካ ብዕሊ ተመስሪቱ። እዞም ወለዲ ኣብ ከተማ ዓብዪ ዓዲ እሞ ድማ ዓብዪ ዋኒን ኣብ ዝተፈፀመላ መዓልቲ ዝተወለደ ወድና ኣብዪ ንበሎ እንትብሉ ሰየምዎ። ወላዲኡ ብምኽንያት ስራሕ ናብ መቐለ ስለዝተዛወሩ ኣብዪ ካብ ወዲ ክልተ ዓመት ንደሓር ኣብ መቐለ ዓብዩ። ቀዳማይ ብርኪ ትምህርቱ ኣብ ሃፀይ ዮሃንስ፤ ሻውዓይ ክፍሊ ኣብ ከሳቴ ብርሃንን መሰረተን፤ ታሽዓይ ክፍሊ ድማ ኣብ ሃፀይ ዮንሃስ ምስ ተመሃረ ናብ ኣሕዋቱ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከይዱ። ካብ ዓስራይ ክሳብ ዓሰርተ ክፍሊ 'ማትሪክ' ዝፍተን ኣብ ጀነራል ዊንጌት ተማሂሩ። ትምህርቱ ንፉዕ ኰይኑ ብፅቡቕ ውፅኢት ሓሊፉ። ኣፈወርቂ ምስ ዝበሃል መሓዝኡ ቀዳሞት ኰይኖም ብምውፃእ ናብ ሃገረ ግሪክ ከይዶም ንኽመሃሩ ነፃ ዕድል ትምህርቲ ረኸቡ። ኰይኑ ግና ኣብቲ ግዜ'ቲ ኣብ ግሪክ ብዝተፈጠረ ምቅይያር መንግስቲ፡ እቲ ዕድል ትምህርቲ ተዓንፂሉ። ክንብል በለ እምበር ኣይፈሰሰን፤ ኣብታ ዝቐፀለት ዓመት ነፃ ዕድል ትምህርቲ ረኺቡ ናብ ቺኮዝላቫክያ ይብገስ። ኣብ ቺኮዝላቫክያ ቋንቋ ቸክ ንሓደ ዓመት ተማሂሩ፤ ኣብ ከተማ ፕራግ ዩኒቨርሲቲ ቻርለስ፡ ሽድሽተ ዓመታት ቀዳማይ ዲግሪ ትምህርቲ ሕክምና ኣፅኒዑ። ትምህርቲ ሕክምና ዛዚሙ፤ናብ ዓዲ እንግሊዝ ከተማ ለንደን ድማ ኣምረሐ። "ቺኮዝላቫክያ ካልኣይ ዓደይ እዩ፤ ቋንቋ ብደንቢ እዮም ኣምሂሮምኒ፤ ሕክምና ዝተመሃርኩሉ ዩኒቨርሲቲ ቻርለስ ብ13 ክፍለዘበን (ቅድሚ ምፍጣር ኣመሪካ) ዝተመስረተ ፍሉጥ ዩኒቨርሲቲ እዩ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብቲ ክፍሊ ሕክምና 10 ሓበሻ ነይርና፤ ኣብ መወዳእታ ሓሙሽተ ጥራይ ተመሪቕና" ብምባል ኣብታ ሃገር ዝነበሮ ግዜ ይዝክር። ዶ/ር ኣብዪ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ ሕክምና ወፃኢ ሰለስተ ዓመታት ምስ ሰረሐ፡ ናብ ኣመሪካ ድማ ኸደ። ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝርከብ 'ሜዮ' ዝበሃል ስሙይ ውልቀ ክልኒክ ኣብ ስራሕቲ ምርምር ተዋፊሩ ሰሪሑ። ኣብ ኣመሪካ ሓኪም ኰይንካ ንኽትሰርሕ፡ 'ቅድሚ ሎሚ ኣብ ካልእ ሃገር ዝተመሃርኩ ሓኪም እየ' ብምባል ጥራይ ስራሕ ኣይጅመርን። ኣብ ኣመሪካ ኰነ ኣብ ካልእ ሃገር ብትምህርቲ ሕክምና ዝሰልጠነ  ክኢላ፡ ፈተና ተወሂብዎ እንተሓሊፉ ጥራይ እዩ ክመሃርን ክሰርሕን ዝኽእል። ብመሰረት'ዚ ዶ/ር ኣብዪ ኣብ ፍላደልፍያን ፍሎሪዳን ንተወሳኺ ኣርባዕተ ዓመታት 'ፓቶሎጂ' ኣፅኒዑ። ብድሕሪኡ እውን ኣብ ትምህርትን ምርምርን ክወፍር ስለዝሃቀነ ተወሳኺ ክልተ ዓመታት ድማ ኣብ ፍሎሪዳ ተማሂሩ። ስራሕ 'ሀ' ኢሉ ቅድሚ 17 ዓመታት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቨርማንት ጀሚሩ። ቨርማንት ሓደ ካብቶም ኣብ ኣመሪካ ዘለዉ ስሙያት ዩኒቨርሲትን ሕክምናን እዩ። ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ክኣትው እንተሎ፡ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር እዩ ነይሩ። ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ምስኣተወ ኣብ ሰፊሕ ስራሕቲ ምርምርን መፅናዕትን ወፊሩ፡ ብዙሕ ኣፍርዩ። ኣብ መስርሕ ምስትምሃር እውን ልዑል ኣበርክቶ ኣመዝጊቡ። ድሕሪ ሸውዓተ ዓመታት ካብ ተሓጋጋዚ ናብ 'ኣሶሽየት ፕሮፌሰርነት' ደረጃ በፂሑ። ብድሕሪኡ ንሽድሽተ ዓመታት ብዘርአዮ ህርኩት ስራሕን ምዕቡል ውፅኢትን፤ ከምኡ እውን ኣብ ስራሕቲ ምርምር፣ መፅናዕትን ኣብ ምምሃርን ብዘመዝገቦ ንኡድ ውፅኢትን ተገምጊሙ ናብ ምሉእ ፕሮፌሰርነት ሰጊሩ። እቲ ገምጋም ሓደ ዓመት ምሉእ ብዝተፈላለዩ ሊቃውንቲ ዝካየድ እዩ። ገምጋም ተምሃሮ እውን ዝለዓለ ቦታ ይሕዝ። ኮታስ ካብ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰርነት ክሳብ ምሉእ ፕሮፌሰር ንምብፃሕ 15 ዓመታት ጉዕዞ ሓሊፉ። ፓቶሎጂ ማለት ካብ ኣካል ሰብ ቈንጢርካ ብምውሳድ፡ እቲ ሕማም ንምንጻር ዝግበር ናይ ላቦራቶሪ መርመራ እዩ። ብድሕሪኡ እቲ ሕማም መንሽሮ ተባሂሉ ምስ ተረጋገፀ፡ እንታይ ዓይነት መንሽሮ ተባሂሉ ድማ ይንፀር። ፕሮፌሰር ኣብዪ ብመሰረት እቲ ብቐዳምነት ዝተመሃሮ፡ ሕማም ኩሉ ኣካል መንሽሮ ኣብ ዝንፀረሉ ስራሕቲ ምርምር ተወፊሩ ሰሪሑ። ድሕሪ ዝተወሰኑ ዓመታት ግና ፕሮፌሰር ኣብዪ ናብቲ ዝለዓለ ድልየት ዝሓደሮ፤ ኣብ ምንፃር መንሽሮ ጡብን ኣፍደገ ማህፀንን ኣድሂቡ ናብ ምፅናዕን ምምርማርን ኣተወ። "ኣብ ባዕሉ ኣብቲ መንሽሮ ጡብ፤ እንታይ ዓይነት መንሽሮ ጡብ? ሓደ ዓይነት ኣይኰነን፤ ብዙሕ ዓይነታት ኣለዎ። ብቀልጡፉ ድዩ ተገንዩ ወይስ ፀኒሑ እዩ? ብቕልጡፍ ኣቀዲሙ እንድሕር ተነፂሩ፡ ሰፊሕ ናይ ምሕዋይ ዕድል ኣለዎ፤ እቲ ዝሓመመ ሰብ ደንጕዩ እንድሕር መፂኡ ግና ንምድሓኑ ይኸብድ። ኣብዚ ኣድሂበ ምርመራ ብምክያድ፡ ብኸመይ እንተዝሕከም ከምዝሓይሽ ነቲ ሓኪም መረዳእታ የቕርበሉ" ብምባል ቀንዲ ዋኒን ሞያዊ ሓላፍነቱ ይገልፅ። ንምዃኑ መንሽሮ (ካንሰር) እንታይ እዩ? ወላ እኳ ዓሚቝ ሞያዊ ትንታነ ዝሓትት ዓውዲ እንተዀነ፡ ፕሮፌሰር ኣብዪ ቅልል ብዝበለ መንገዲ ብኸምዚ የብርሆ። "ናይ ሰብ ኣካል ብጣዕሚ ዝተሓላለኸ እዩ፤ ኰይኑ ግና ኣካላትና ተመጢኑ ዝተፈጠረ እዩ። ንኣብነት ኢድና ክሳብ ክንደይ ክነውሕ ከምዘለዎ ንዓና ብዝምችው ተመጢኑ እዩ ተፈጢሩ። ኩሉ ክፋል ነብስና ሓደ ነቲ ካልእ ብዘየዐንቅፍ ተመጢኑ እዩ። ኣብ ውሽጢ ነብስና ዘለዉ ዋህዮታት ክኣርጉ እንተለዉ ይሞቱ፤ ብሓድሽ ይትክኡ። ብዓቐን እዮም ዝትክኡ፤ ሓደ እንተሞይቱ ሓደ ይትክኦ። እዚ ንቡር ስርዓት ኣካል ሰብ እዩ። ገሊኦም ዋህዮታት ይቕየሩ እሞ ካብ ቁፅፅር ወፃኢ ይዓብዩ። ውሽጣዊ ትሕዝቶኦም ይቕየር። ኣብ ውሽጦም ዝነበረ ጥዑይ ባህሪ ናብ ፋሉሉነት ይልወጥ። ብድሕሪኡ እቲ ዝተቐየረ ባህሪ ከም ድላዩ ናብ ድላዩ ይዓብይ፤ ክትቈፃፀሮ እውን ኣይትኽእልን። ክዓብይ እንተሎ ድማ ነቶም ጥዑያት ኣጥፊኡ እዩ ዝዓብይ። እዚ መንሽሮ ወይ ድማ ካንሰር ይብሃል" ብምባል ሞያዊ ትንታነ ይህብ። ሕማም መንሽሮ (ካንሰር) ብኸመይ ይብገስ? መንሽሮ ብዋናነት ሰብ ዕድሚኡ እንትውስኽ እሞ ድማ ኣካላቱ እንትዳኸም እንከሎ ይለዓል። ብኬሚካል እውን ክለዓል ይኽእል። ንኣብነት፥ ብመሰረት ኣብ ኣመሪካ ዝተገብረ መፅናዕቲ፡ መንሽሮ ሳምቡእ 90 ሚኢታዊት ብሽጋራ እዩ ዝመፅእ። ሽጋራ ዘየትክኽ ሰብ ብሕማም መንሽሮ ሳንቡእ፡ ናይ ምልካፍ ዕድሉ ብጣዕሚ ዝተሓተ እዩ። እቲ ዝተረፈ 10 ምኢታዊት ብዘርኢ፣ ከምኡ እውን ዘይስሩዕ ሽጋራ ብምትካኽን ካልኦትን ዝኣመሰሉ ዝልከፍ እዩ። ከም ኢትዮጵያ ኣብ ዝኣመሰላ ሃገራት፡ ቀደም ብዙሕ ዘይፍለጥ ዝነበረ ሕማም መንሽሮ፡ ሎሚ ብበዝሒ ዝረአየሉ ዘሎ ምኽንያት ፕሮፌሰር ኣብዪ ኣምባየ ይገልፅ። "ቅድሚ 30 ዓመታት ዝነበረ ማእኸላይ ዕድመ ምንባር ሰብ 45 እዩ ነይሩ። ሎሚ ልዕሊ 60 ኮይኑ'ሎ።  ብሓደ ገፁ እዚ ፅቡቕ እዩ። ኰይኑ ግና ብተፈጥርኡ ብዕድመ ዝዓበዩ ሰባት ንመንሽሮ ዝተቓልዑ እዮም። ካልኣይ ኣነባብራ ምዕራባውያን ንለምዶ ኣለና። ኣመጋግባና ተቐይሩ፤ ተዓሺጉ ዝፀነሐ ምግቢ ምብላዕ ተለሚዱ፣ ቀደም ብእግርና ነዊሕ ንጓዓዝ ዝነበርና፡ ሎሚ ኣይንኸድን። ዋላ እኳ ተወሳኺ መፅናዕቲ ዘድልዮ እንተዀነ፡ እዚኣቶም ግና ፍሉጣት ጠንቂታት እዮም" ይብል። ኣብ ኣመሪካ ብፍላይ ልዕሊ 45 ዓመት ዕድመ ዘለወን ኣደታት ብመንሽሮ ጡብ ከይህሰያ፡ ዓመታዊ ብግድን ምርመራ ከካይዳ ኣለወን። ኣብዚ ዝሓመማን ዘይሓመማን ተባሂሉ ኣይፍለይን፤ኩለን ክምርመራ ይግባእ። ብፍላይ ኣደታት ብመንሽሮ ጡብን ኣፍደገ ማህፀንን ከይልከፋ፡ ዓመታዊ ይምርመራ። ኣብቲ ምርመራ ኣብ ሓንቲ ኣደ፡ ምልክት እንተተራእዩ፡ ካብታ ደቃቕ ፅኪ ቆንጢሮም ንምርመራ ይልኣኽ። ንኣብነት፥ ኣብ ቨርሞንት ናብ ፕሮፌሰር ኣብዪ ይልኣኽ እሞ፡ መንሽሮ ምዃኑ ብምርመራ እንድሕር ኣረጋጊፅዎ፡ እታ ዝሓበጠት ብመጥባሕቲ ክትወፅእ ትግበር፤ ብኸምዚ ድማ እታ ኣደ ካብ መንሽሮ ናይ ምድሓን ዕድላ ዝለዓለ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። "ኣብ ኣመሪካ ዓመታዊ ኩሉ ሰብ ገንዘብ ይሃልዎ ኣይሃልዎ ብግድን ክምርመር ኣለዎ፤ 'ስክሪኒንግ' ክበሃል እንተሎ ዳርጋ እቲ ሕማም ኣሎ ዶ የለን ምእላሽ ማለት እዩ። ሃብታም ከይዱ ድኻ ዝተርፈሉ ኣይኰነን። ዋግኡ እውን ትሑት እዩ። ኢንሹራንስ (መድሕን) እዩ ዝኸፍሎ። ኣብ ሓደ ሓደ ክልላት ድማ ብነፃ እዩ ዝወሃብ። ብሳላ እዚ ጥቡቕ ምርመራን ክትትልን ድማ ሞት ይንኪ" ብምባል ይገልፅ። ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝበላ ገና ዘይዓበያ ሃገራት፡ ንኹሉ ሰብ ዓመታዊ ምርመራን ክትትልን ንምግባር ኣዝዩ ስለዘፀግም፡ ሰባት ሓሚሞም ብድሕሪኡ ናብ ማይጸሎት ተመላሊሶም እንድሕር ዘይተመሲሉሎም ናብ ሕክምና ይመፅኡ። ኣብ ሕክምና ብጋንኡ ብመሳርሒ ሃሰስ ኢልካ ርኢኻ ክሕከም ዝነበሮ፡ ብኢድካ ዝጭበጥ ሕበጥ ይኸውን እሞ ንምሕካሙ የፀግም። "ግዜ ብዝወሰደ ቁፅሪ፡ ንኣብነት፥ እቲ ኣብ ጡብ ተላዒሉ ዝነበረ መንሽሮ ናብ ሓንጐል፣ ፀላም ከብድን ካልኦት ኣካላትን ብቐሊሉ ክላበድ ይኽእል። ብምኽንያት እዚ ድማ ክሓዊ ኣይኽእልን፤ ሞት ምፅባይ እዩ ዝኸውን" ይብል ዶ/ር ኣብዪ። ብመሰረት መብርሂ ፕሮፌሰር ኣብዪ፡ ኣብ ከይዲ ምርመራ እታ መንሽሮ ምህላው ትሕብር ሕበጥ ዕብይ እንተኢላ፡ ብሰንቲሜትር ተዓቂኑ ይፍለጥ እዩ። ንሓደ ሓደ ሰብ ሕክምና ጨረር የድሕኖ እዩ። ብፍላይ እቲ ሕበጥ ዕንትር እንተኢሉ፡ መጥባሕቲ ጥራይ ኣይኣኽሎን። በቲ ጨረር እቲ ሕማም ይቕተል። ስለ'ዚ ብመሰረተ ሓሳቡ፡ ሕማም መንሽሮ ኣቀዲምካ ብጋንኡ ክንፀርን ክፍለጥን እንተኽኢሉ ናይ ምሕዋይ ዕድሉ ዝሰፈሐ ይኸውን። ይሓዊ ዶስ ኣይሓውን ቅድሚ ምባል፡ ቅድመ መጠንቀቕታ የድልዮ። ኣብ ዓመት ክልተሻዕ፡ እንተወሃደ ግን ሓደሻዕ ምርመራ ምግባር፡ እቲ ሕማም ሱር ከይሰደደ ገና ብዕሸሉ እንተሎ ብሕክምና ንምምካን ዝበለፀ ይኸውን። ብፍላይ መንሽሮ ጡብን ኣፍደገ ማህፀንን ኣቀዲምካ ብምንፃር ተፈሊጡ ማለት ናይ ምሕዋይ ዕድሉ ኣየማትእን። ልዕሊ 45 ዕድመ ዝገበራ ኣደታት ብጡብ መንሽሮ ይህሰያ። መንሽሮ ኣፍደገ ማህፀን ግን ኣብ ደቂ 20 ዓመት መናእሰይ እውን ይረአ። መንሽሮ ጡብ ኣብ ትሕቲ 40 ብበዝሒ ኣይረአን። ገለ ሰባት ግን ብዘርኢ ተመሓሊፉ ዘጥቅኦም እውን ኣለዉ። ንኣብነት፥ ኣይሁድ ብፍላይ 'ኣስከናዢ ኣይሁድ' ዝበሃሉ ወላ እውን ኣብ ዕድመ ቁልዕነት ብበዝሒ ይህሰዩ። ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ ዓሌት፡ እቲ መንሽሮ ኣሎ ዶ የለን ኢልካ ንምንፃር ኣቐዲምካ ፈተሻ ምክያድ ከምዘድሊ ፕሮፌሰር ኣብዪ የስተምህሩ። መንሽሮ ሳምቡእ ኣቐዲምካ ንምንፃር ኣይካኣልን፡ዝተሓላለኸ እዩ። ኣብ ኣመሪካ ብዙሕ ይፃዓር'ሎ፤ ግና ዛጊድ ውፅኢታዊ ኣይኰነን። ኰይኑ ግና ጠንቂን መከላኸልን መንሽሮ ሳምቡእ ንፁር እዩ። ሓደ ሰብ ሽጋራ ምስታይ እንድሕር ዘይጀመረ፡ ብመንሽሮ ሳምቡእ ናይ ምልካፍ ዕድሉ ኣዛዩ ትሑት እዩ። 90 ሚኢታዊት ጠንቂ መንሽሮ ሳምቡእ፡ ሽጋራ ምዃኑ ብዘየላጢ ርዱእ ክኸውን ኣለዎ። ካብዚ ወፃኢ ብኻልኦት ጠንቂታት፡ ወይ ድማ ኣብ ካልእ ኣካሉ መንሽሮ ዝተለኸፈ ሰብ ብእዋኑ ሕክምና ብዘይምውሳዱ ናብ ሳምቡእ ክላበድ እንተዘይክኢሉ፡ ሽጋራን መንሽሮ ሳምቡእን ቀጥታዊ ርክብ ከምዘለዎም ክፍለጥ ይግባእ ይብሉ ኣብቲ ዓውዲ ዝለዓለ ምሁር ፕሮፌሰር ኣብዪ። ኣብ ኣመሪካ ቁፅሪ ኣትከኽቲ ሽጋራ ብተኣምር ይንኪ'ሎ። ካብ 60ታት ኣትሒዙ እናነከየ ከምዝመፀአን ኣብዚ ሕዚ እዋን ብውሑድ ቁፅሪ ከምዝግመትን ይግለፅ። እዚ ድማ ህዝቢ ግንዛበኡ ይውስኽ ምህላዉ የርእየካ። ሽጋራ ዘፍርዩ ዝነበሩ ፋብሪካታት ብቢልዮናት ዶላር ተቐፂኦም እዮም። እቲ ብቕፅዓት ዝተረኸበ ገንዘብ ንመመሀሪ ሳዕቤን ሽጋራ ውዒሉ። ኣብ ኢትዮጵያ እውን ህዝቢ ፍልጠት ክረክብ እንተኽኢሉ ካብቲ ሓደጋ ክድሕን ከምዝኽእል እቶም ፕሮፌሰር ገሊፆም። ፕሮፈሰር ኣብዪ ወላ እኳ ኣብ ኣመሪካ ይንበር እምበር ሃገሩ ኣይረሰዐን። ናብ ኢትዮጵያ ብምምልላስ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስን ኣብ መቐለ ኣብ ዝርከብ ላዕለዋይ ሆስፒታል ዓይደርን ተረኺቡ ንሓካይም የምህር፤ ልምድን ዓቕሙን የሕልፍ፤ ዘድሊ ትምህርታዊ ናውቲ እውን ይሕግዝ ኣሎ። ብፍላይ ብዝመፀአ ቁፅሪ መጽሓፍቲ ካብ ምስካም ዓዲ ኣይወዓለን። ፕሮፌሰር ኣብዪ ኣብ መንሽሮ ጡብን ኣፈደገ ማህፀንን ዝለዓለ ተመራማሪ ኰይኑ ድሕሪ ምፅናሕ ሕዚ ድማ 'ኢሚኖሂስቶኬሚስትሪ' ማለት ድማ፡ ናብ ዝዓመቘ እንታይ ዓይነት መንሽሮ ጡብ ኢሉ ዘሊቑ ዝኣትው ምርምር ኣብ ምክያድ ይርከብ። እዚ ዓውዲ መፅናዕቲ እዚ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ገና ኣይተጀመረን። "እዚ መፅናዕቲ እዚ፡ መንሽሮ ጡብ ምስተነፀረ እንታይ ዓይነት መንሽሮ ጡብ ብምባል ናብ ውሽጢ ዘሊቑ ዝኣትው ዓውዲ ምርመራ እዩ። ክልተ ዓይነት ኣሎ፤ መንሽሮ ብመሰረቱ ፅቡቕ ዝበሃል የብሉን ግን፡ ዕብይ ዝበለ ሕማቕን ንእስ ዝበለ ሕማቕን ከም ምባል ንበሎ። ነዚኦም ንምንፃር ዝግበር ምርመራ እዩ" ፕሮፌሰር ኣብዪ ኣብዚ ዓውዲ እዚ ኣብ ኣመሪካ ፍሉጥ ላዕለዋይ ክኢላ ኰይኑ'ሎ። ምስ ከምኡ ዝበሉ ክኢላታት ብሓባር ይሰርሑ። "በዚ ምርመራ ዝተነፀረ መንሽሮ ጡብ፡ እቲ ዝሓሸን መድሓኒት ዘለዎን እዩ። እዚ ዓውዲ'ዚ ኣብ ኢትዮጵያ ብፍላይ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክጅምሩ ስለዝደለዩ፡ ትምህርቲ ይህብ ኣለኹ" ብምባል የብርህ። ብተመሳሳሊ ሓሙሽተ ኣባላት ዝሓዘ፡ ማሕበር ኢትዮጵያውያን ፓቶሎጂስታት እውን ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመታት ተመስሪቱ እዩ። ኣብዚ ፕሮፌሰር ኣብዪ ምስ መሓዙቱ ብምዃን ርኡይ ፃዕሪ ኣካይዱ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ቅድሚ ውሱናት ዓመታት ብዙሕ ደሃዩ ዘይፍለጥ ዝነበረ፡ ካብ ቀረባ ዓመታት ንነዘ ብዙሓት ሰባት ብመንሽሮ ይህሰዩ ከምዘለዉ ይፍለጥ። ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝተማለአ ሕክምና ስለዘይርከብ ድማ ግዳያት ናብ ታይላንድን ህንድን ከይዶም ንኽሕከሙ ስድራቤታት ክሳብ ገዛውቶም ምሻጥ ይበፅሑ። ህዝቢ እውን ገንዘብ ኣዋፂኡ ወገናቱ ኣብ ምሕካም በፂሑ'ሎ። ኣብ መንጐ እዚ፡ ግዜ ስለዝወስድ፡ ገሊኡ ይምሰለሉ፤ ገሊኡ ድማ ኣይዀነሉን። ንምዃኑ ዝርገሐ እቲ ሕማም፡ ኣብ ምንታይ ኩነታት ይርከብ? "ኣብ ኢትዮጵያን ኣብ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃን፡ ዝተወሰነ መፅናዕቲ ተገይሩ እዩ። ምስቲ ዝፍጠር ዘሎ ለውጢ ኣነባብራ፡ ቁፅሪ በቲ ሕማም ዝህሰ ሰብ ይውስኽ'ሎ። ኣብዚ ዘጠራጥር ነገር የለን። ኰይኑ ግና ቁፅሪ ሕሙማትን እቲ ዝወሃብ ኣገልግሎት ሕክምናን ኣይተጠዓዓመን። "ካብዚ ብምብጋስ፡ ሓደ ሰብ መንሽሮ ክሓምም እንተሎ ናበይ እዩ ዝኸይድ? ብምንታይ እዩ ዝሕከም? እንተኢልካ ሕክምንኡ ድማ ክባር እዩ። በዚን ክንድ'ዚን ሽግር'ሎ። ሕዚ እቲ ዋና ክስመረሉ ዘሎ፤ መንሽሮ ምስ ሓዘካ ምሕካም ተይኰነስ ንኸይሕዘካ ክትገብሮ ዝግባእ ስራሕ እዩ እቲ ቀንዲ ተግባር" ብምባል የረድእ። መንሽሮ ዝተሓላለኸ ጥዕናዊ ፀገም ምዃኑ ርዱእ ካብ ኰነ፤ እሞ ድማ ሕክምንኡ ከቢድ ምስ ምዃኑ፤ ቅድሚ ሕማም ምክልኻል ይከኣል ዶ? ዝብል ኣገዳሲ ሕቶ እዩ። መንሽሮ ቅድሚ ምንቃሉ ምክልኻል ዝከኣለሉ ኩነታት ኣሎ። እቲ ምክልኻሉ ከከም ዓይነታት መንሽሮ ክፈላለ ይኽእል። ብመሰረት መብርሂ እቶም ምሁር፡ ንኣብነት፥ መንሽሮ ሳምቡእ ንምክልኻል ሽጋራ ዘይምትካኽ ወይ ድማ ምቁራፅ፣ ልዕሊ ዓቐን ኣልኮላዊ መስተ ዘይምውሳድ ምዃኑ ተገሊፁ ኣሎ። ብዙሕ መስተ እሞ ድማ ደጋጊሙ ዝሰቲ ሰብ ንመንሽሮ ፀላም ከብዲ ብቐሊሉ ይህሰ። ዓቐን ዘይብሉ መስተ ጠንቂ ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ እውን ይኽእል። ንኣብነት፥ ንመንሽሮ ጣፍያ፣ ፍሕኛን ካልኦትን ከንቅል ይኽእል። ኣብ መንጐ ሰታይን ዘይሰታይን ሰብ ርኡይ ዝዀነ ኣፈላላይ ይረአ። እዚ ድማ ብቐሊሉ ምክልኻል ይከኣል እዩ። ኣመጋግባና እውን ኬሚካል ዘለዎን ዝተዓሸገን ምግቢ ብበዝሒ ዘይምብላዕ፤ ብእግርኻ ምኻድ (ስፖርት ምስራሕ)፣ ክብደትካ ብምንካይን ካልኦት ጥዕናዊ መንገድታት ምትግባር ኣቐዲምካ ካብ መንሽሮ ምህዳም ይከኣል። እቲ ሕማም ዳርጋ ናይ ሃብታም ሰብ ሕማም ዝበሃለሉ ኩነታት ኣሎ። ጮማን ሓኸለን ምብዛሕ፣ እሞ ድማ ምስኡ ዘይምውስዋስ ዝያዳ የቃልዕ። መኪና ገዲፍካ ብበዝሒ ብእግርኻ ምኻድ፣ ሓምሊ ኣድርን ሽሮን ምብዛሕ ልዑል ተመራፅነት ኣለዎ። "መንግስቲ ክወስዶ ዝግበኦ ስጉምቲ እውን'ሎ፤ ትኪ መካይን ንምንካይ ዝኣረጋ መካይን ኣገልግሎት ከይህባ ምግባር ሓደ ሜላ መከላኸሊ ምዃኑ ብኣግባቡ ክፍለጥ ኣለዎ" ኢሉ። በጀት መንግስቲ እውን ኣብ ምንታይ ክውዕል ኣለዎ ዝብል ክፅናዕ ኣለዎ ይብል ፕሮፌሰር "ንኣብነት፥ መንሽሮ ሓንጐል ንምክልኻል ክንድ'ዚ ገንዘብ ንመድብ ከበሃል እንተኽኢሉ፡ ምናልባሽ ኣብዚ ዓዲ ብበዝሒ ዘይክህሉ ይኽእል እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ መንሽሮ ኣፍደገ ማህፀን ብበዝሒ እዩ ዝረአ፤ ጠንቁ ድማ ረኽሲ እዩ፤ ብቫይረስ እዩ ዝለዓል፤ ብኣመንዝራን መከላኸሊ ብዘይብሉን ጥንቃቐ ብዝጐደሎን ፆታዊ ረኽቢ ይመፅእ። ግን ድማ ግዜ ከይወሰደ እንተተነፂሩ ማህፀን ከየውፃእኻ ክድሕን ዝኽእል ሕማም እዩ። ምናልባሽ መንሽሮ ጡብ ንምክልኻል ዓመታዊ ምርመራ ንምክያድ ከም ሃገር ክቡር እዩ፤ መንሽሮ ኣፍደገ ማህፀን ግን ቀሊል እዩ" ብምባል ይገልፅ። ኣብ ኢትዮጵያ ተጀሚሮ ዘሎ ሕብረተሰባዊ መድሕን፡ ብፍላይ ኣብ ገጠር ህዝቢ ገንዘብ ክውህልል ይግበር ስለዘሎ፡ ሕክምናዊ ኣገልግሎት ኣብ ምሃብ ነቲ ብበዝሒ ዝረአ ዘሎ መንሽሮ ኣፍደገ ማህፀን ኣቐዲምካ ንምክልኻል ክሕግዝ ከምዝኽእል እቶም ምሁር ተዛሪቦም። ፕሮፌሰር ኣብዪ ኣምባየ ኣብ መቐለ ኣብ ጅብሩኽን ቀበሊ 14ን እዩ ዓብዩ። ኣብታ ዝመፅአላ ግዜ ምስቶም ስዋ እናሰተዩ ዝዓበዩ ኣዕሩኹ ይራኸብ። ካብ ኢትዮጵያ ካብ ዝወፅእ 37 ዓመታት፡ ካብ ትግራይ ካብ ዝወፅእ ድማ 42 ዓመታት ገይሩ'ሎ። ፕሮፌሰር ኣብዪ ኣቦ ክልተ ኣዋልድ እዩ። ምስቶም ሞያዊ መሓዙቱ ኰይኑ ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክልኒክ ከፊቶም ስለዘለዉ ናብ ዓዲ ምልስ ምልስ ይብል'ሎ። መንግስቲ ትግራይ ድማ ምስ ምሁራን ተደጋጊፉ ንምስራሕ ዝጀመሮ ለውጢ ኣዝዩ ከምዝንእድን ምስ ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል እውን ተራኺቡ ከምዝዘተየን ገሊፁ። "ዘይረ ዘይረስ ናብ ዓደይ ገፀይ እየ" እዩ ዝብል።


ስነ ስርዓት መርዕኣ ኣብ ሆስፒታል ዘካየደት ግዳይ ሕማም ካንሰር

ንኣስታት 6 ኣዋርሕ ኣብ ሆስፒታል ምስ ካንሰር ክትቃለስ ዝጸንሐት ታሽ፡ መርዓ ክትገብር ሕልሚ ስለዝነበራ ምስ ክምርዓዋ ዝደሊ ዝነበረ ኣፍቃሪኣ ስነ ስርዓት መርዕኣ ኣብ ሆስፒታል ክትገብሮ ተገዲዳ። ድሕሪ ናይ ሓደ ወርሒ ሓዳር ንሳ ሞይታ በዓል ቤታ ድማ ዘይሃስስ ተዘክሮ ኣትሪፉ።


ሴኔጋል ሕክምና መንሽሮ ጡብ ብናጻ ክትህብ እያ

መንግስቲ ሰኔጋል፡ ብናይ ጡብ መንሽሮ ከምኡ ድማ ብመንሽሮ ኣፍ ማህጸን (ሰርቪካል ካንሰር) ንዝሳቐያ ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ህዝባዊ ሆስፒታላት ናጻ ናይ ኬሞቴራፒ ሕክምና ከምዝህብ ኣፍሊጡ'ሎ። እቲ ናጻ ናይ ሕክምና ኣገልግሎት፡ ካብ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ እዩ ክወሃብ ተባሂሉ። "ብቀንዱ ንደቂኣንስትዮ ዘጥቅዑ ዓይነታት መንሽሮ እዚኦም ስለዝኾኑ፡ [እቲ ኣገልግሎት ክወሃብ ብምዃኑ] እፎይታ ረኺብና'ለና" ኢላ ፕረዚደንት ማሕበር ጸረ ሕማም መንሽሮ ሴኔጋል። ንኻልእ ዓይነት ሕማማት መንሽሮ ዝወጽእ ናይ ሕክምና ወጻኢታት፡ እቲ 60% ሚእታዊት ተመላሲ ከምዝኸውን ድማ መንግስቲ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ከም ሩዋንዳ፡ ናሚብያን፤ ሲሸልስን ዝኣመሰላ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ'ውን፡ ሕክምና ኬሞቴራፒ ብናጻ ይህባ እየን። መንግስቲ ሰኔጋል ነዚ ሓድሽ ውጥን መፈጸሚ ዝኸውን 1.6 ቢልዮን ዶላር ኣመሪካ መዲቡ'ሎ። ኣብ 2015፡ ብውሕዱ 30% ሚእታዊት ናይ ኩሎም ዓይነታት ሕማም መንሽሮ ናይ ሕክምና ወጻኢ ክሽፍን፡ መንግስቲ እታ ሃገር ተሰማሚዑ እዩ። እንተኾነ፡ ዓቕሚ ኣብ ግምት ብዘእተወን ዕውት ብዝኾነ መገዲን፡ ኣገልግሎት ሕክምና ሕማም መንሽሮ ንምሃብ፡ ሕዚ'ውን እንተኾነ ብዙሕ ብድሆታት ኣሎ። ንኣብነት፡ ሕማም መንሽሮ ጡብ ንምልላይ ዘገልግል ማሞግራም ዝበሃል መሳርሕታት፡ አብታ ሃገር ዝያዳ ከምዘድሊ ሓደ በዓል ሞያ ይገልጽ። ካብ ሕክምና ኬሞቴራፒ ብተወሳኺ፡ ኣብቲ መንሽሮ ዝጀመረሉ ኣካል፡ ነቲ ሕማም ንምቁጽጻር ዘኽእል ሕክምና ሬድዮቴራፒ'ውን ኣድላዩ ምዃኑ ይጥቀስ።


ተመራመርቲ፡ ሕንዚ ንህቢ ንዋሕዮታት መንሽሮ ጡብ ከምዝቐትል ኣረጋጊጾም

ኣውስትራልያውያን ተመራመርቲ ሕንዚ ንህቢ ንዋህዮታት መንሽሮ ጡብ ከምዝቀትል ኣረጋጊጽና ኢሎም። እቶም ተመራመርቲ፡ ኣብ ቤተ ፈተነ ኣብ ዝገበርዎ ፈተነ እቲ ሕንዚ መሊቲን ዝብሃል ባእታ ከምዘለዎን ነቶም ንኽሓውዩ ኣዝዮም ከበድቲ ዝኾኑ ትሪፕል ነጋቲቭን ኤችኢኣር2 ዝተብሃሉን ዓይነታት መንሽሮ [ሕማም ካንሰር] ከሕውዮም ከምዝከኣለ ገሊጾም። እቲ ውጽኢት ኣተባባዒ ከምዝኾነ ዝሓበሩ እዞም ተመራመርቲ ተወሳኺ ምርምራት ከምዘድልዩ ግን ኣይሓብኡን። ናይ ጡብ መንሽሮ ሓደ ካብ ዓይነታት መንሽሮ ኮይኑ፡ ኣብ መላእ ዓለም ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ዘጥቅዕ ዘሎ ሕማም እዩ። ኣብ ቤተ ፈተነ ነቶም መንሽሮ ዘስዕቡ ዋህዮታት ዘጥቅዑ ብዙሓት ከሚካላት ከምዝተስርሑ ብምሕባር እንተኾነ እቶም ውሑዳት ጥራይ ኣብ ሰብ ተፈቲኖም ነቲ መንሽሮ ኣብ ምሕዋይ ተራ ይጻወቱ ከምዘለዉ እዩ ዝግለጽ። ሕንዚ ንህቢ፡ ጸረ ዋህዮታት መንሽሮ  ከምዘለዎ ኣቐዲሙ ዝተገበረ ምጽናዕቲ እኳ ኣረጋጊጽዎ እንተነበረ ኣብ ማላኖማ ዝብሃል መንሽሮ እምበር ኣብ ትሪፕል ነጋቲቭን ኤችኢኣር2 ዝተብሃሉን ዓይነታት መንሽሮ ውጽኢት ከምጽእ እዩ ዝብል ትጽቢት ኣይነበረን። እዚ ኣብ ኣውትራልያ ዝርከብ ሃሪ ኦርኪንስ ዝተብሃለ ትካል ምርምር ዝገበሮ መጽናዕቲ ነቲ ዝተረኸበ ውጽኢት ተቐባልነቱ ንከውሕስ ኣብ ናቹራል ፐሪሲሽን ኦንኮሎጂ ዝተብሃለ መጽሄት ኣሕቲምዎ ኣሎ። እቲ ምርምር እንታይ’ዩ ሓዲሽ ርኽበት እዩ ኣመዝጊቡ? እቲ ሕንዚ ካብ 300 ኣናህብ እዩ ተዋህሊሉ። ሓንቲ ካብቶም ነቲ መጽናዕቲ ብምሪሕነት ዘካየደቶ ጓል 25 ዓመት ዶክትር ሲያራ ዱፊ ኮይና  እቲ ውጽኢት ሕማም መንሽቶ ጡብ ንኽፍውስ “ኣዝዩ ዓቢ ዓቕሚ ዘለዎ’ዩ” ኢላ። ዶክትር ሲያራ ዱፊ “እቲ ሕንዚ ናይቲ ንህቢ፡ ንኻልኦት ዋህዩታት ናይቲ ሕሙም ሃስያ ከየውረደ ነቶም ዋህዮታት መንሽሮ ጡብ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰዓት ናይ ምቕታል ዓቕሚ ዘለዎ’ዩ” ኢላ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብቲ ሕንዚ ንህቢ ዝርከብ መሊቲን ዝባህል ባእታ እቶም ዋህዮታት ናይ ጡብ ካንሰር ከይራብሑ ዝኽልክል ኮይኑ ከምዝረኸብዎ’ውን እታ ዶክተር ገሊጻ። እቲ ኣብ ሕንዚ ንህቢ ዝርከብ መሊቲን ዝተብሃለ ባእታ ኣብ ቤተ ፈተነ ክስራሕ ስለዝኽእል ከኣ ዝያዳ እፎይታ ዝፈጥር እዩ ይብል እቲ መግለጺ። እቲ ካብ 10 ክሳብ 15 ካብ ሕሙማት መንሽሮ ጡብ ዝሓመኦ ትሪፕል ነጋቲቭ ዝተሰመየ መንሽሮ ጡብ ሓደ ካብ ሓደገኛታት መንሽሮታት ጡብ ኮይኑ ንምፍዋሱ ብመጥባሕቲ፡ ራድኦትራፕን ኬሞትራፕን እዩ ክፍተን ጸኒሑ።


ሓንቲ ኣውስትራልያዊት ሓድሽ ሕጊ ተጠቒማ ብፍቓዳ ሞይታ

ሓንቲ ኣውስትራልያዊት፡ ብሕክምና ተሓጊዛ ክትመውት ዘኽእላ ሓድሸ ሕጊ ኣውስትራልያ ብምጥቃም፡ ብፍቓዳ ዝሞተት ፈላመይቲ ሰብ ኮይና። ብዘይድሕን ሕማም መንሽሮ [ካንሰር} ክትሳቐ ዝጸንሓት ጓል 61 ዓመት ኬሪ ሮበርትሰን፡ ኣብ ግዝኣት ቪክቶርያ ኣብ ሓደ ጣብያ ጥዕና እያ ብፍቓዳ ሞይታ። ብሕክምና ተሓጊዛ ክትመውት፡ ኣዘራራቢ ዝኾነን ንክጸድቕ 26 መዓልታት ዝወሰደ ክትዕ ዝተገበረሉን ኣብ ግዝኣት ቪክቶርያ ጥራሕ ዝርከብ ሕጊ እዩ ፈቒዱላ። ስዳራኣ "እቲ ዝደለየቶ ሞት እያ ረኺባ" ዝብል ርኢይቶ ሂቦም። እዚ ኣብ 2010 ኣብ ኣጥቧታ ዝጀመረ ሕማም መንሸሮ፡ ጸኒሑ ናብ ኣዕጽምታ፣ ሳንባኣ፣ ሓንጎላን ከብዳን እዩ ተላቢዑ። ቤተሰባ ከምዝበሉዎ፡ ክትወስዶ ዝጸንሓት ኬሞቴራፒን ካሊእ ሕክምናዊ ረድኤትን ጎናኣዊ ጉድኣቱ ስለዘመዘነን ነቲ ቃንዛ ክትጻወሮ ስለዘይከኣለትን ጠጠው ኣቢላቶ እያ ጸኒሓ። እዚ ዛጊድ ኣብ ግዝኣት ቪክቶርያ ጥራሕ ዝርከብ ሕጊ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዩ ክትግበር ጀሚሩ። ብዘይድሕንን ዘይሓውን ሕማም ዝሳቐዩ ሰባት፡ ብሕክምና ተሓጊዞም ብፍቓዶም ክሞቱ ድማ ይፈቅድ። ጓላ ኒኮላስ ሮበርትሶን ነቲ ፍጻመ ኣመልኪታ ክትዛረብ ከላ "ኣብ ህይወታ ክንሕግዛ ዝከኣለና ኩሉ ገይርና ኢና። ዘናስሕ የብልናን። ኣብ መወዳእትኡ ድማ ክትመውት'ያ መሪጻ። ዕረፍቲ ይሃባ። እዚ ዓብይ ነገር እዩ" ኢላ። እዚ ሕጊ ተፈጻሚ ክኸውን እንተድኣኾይኑ፡ እቲ ሰብ ካብ 18 ዕድመ ንላዕሊ ክኸውን ከምዘለዎ፣ ናይ ምንባር ዕድሉ ድማ ትሕቲ 6 ወርሒ ምዃኑ ዝተረጋገጸ ክኸውን ከምዘለዎ የገድድ። እቲ ፍቓድ ዝሓትት ሰብ ድማ ሰለሰተ ግዘ ከመልክት ኣለዎ። ካልኦት ግዝኣታት ኣውስትራልያ ነዚ ሕጊ ከጽድቓ ምንቅስቓሰ ከምዝጀመራ ተፈሊጡ። ፈዴራል መንግስቲ ኣውስትራልያ ነዚ ኣካታዒ ሕጊ ዛጊድ ኣይጽደቖን። ካናዳ፤ ቤልጂየምን ኔዘርላንድስን ነዚ ሕጊ ዘጽደቓ ሃገራት ኮይነን ይጥቀሳ።


ወርሒ ምዕባይ ግንዛበ መንሽሮ ጡብ፡ 'ኣብ ዝኾነ ዕድመ ዘጋጥም ምዃኑ ኣነ ምስክር'የ'

ሉሲ መጀመርታ ኣብ ጡባ ሕበጥ ክትረክብ እንከላ፡ ፈጺሙ መንሽሮ [ካንሰር] ክኸውን'ዩ ዝብል ግምት ኣይነበራን። ጡባ ናይ ምፍታሽ ልምዲ ስለ ዘይነበራ "ሃንደበት" እያ ኣብቲ ከባቢ ሕበጥ ምህላው ፈሊጣ። "ጓል 50 ዓመት ምስ ኮንኩ ምፍታሽ ክጅምር'የ ኢለ ይሓስብ ነይረ" ዝበለት ሉሲ መርመራ ምስ ገበረት ኣብ 26 ዕድሚኣ መንሽሮ ጡብ ከም ዘለዋ ፈሊጣ። ኣብዚ ወርሒ ኢንግሊዛዊት ድምጻዊት ሳራ ሃረዲንግ ብሰንኪ መንሽሮ ጡብ ከም ዝሞተት ይፍለጥ። በዚ ምኽንያት መናእሰይ ደቂ ኣንስትዮ ብኣጋ ኣጥባተን ሕበጥ ከይህሉ ክፍትሻን መርመራ ክገብራን ይምዓድ። ብዙሓት መናእሰይ እቲ ሕማም ከጥቅዐን ከም ዝኽእል ግንዛበን የብለንን፤ እንተኾነ መንሽሮ ካብ 25 ክሳብ 49 ዕድመ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ከጋጥም ምርኣይ ልሙድ ይኸውን ኣሎ። 'ዶክተር ትም ኢሉ' ሉሲ፡ ሃንደበት ካብ ስራሕ ናይ ሓደ መዓልቲ ዕረፍቲ ወሲዳ ናብ ሕክምና ከይዳ። "እዚ ኩል ግዜ'የ ዝሓስቦ፤ ሽዑ ካብ ስራሕ ዕረፍቲ ምውሳደይ ዕድለኛ እየ። ሳልኡ'የ ሕጂ ኣብዚ ዘለኹ እምበር ካልእ ነገር ክፍጠር ይኽእል ነይሩ" ትብል። ሉሲ፡ መጀመርታ ሓኪም ናብ ናይ ጡብ ሕክምና ኪዲ ክብላ እንከሎ ሕጂ'ውን ኣይጠርጠረትን። ሓፍታ በጃኺ ኣልትራሳውንድ ግበሪ ኢላ ክትጭቕጭቓ ከላ ግን ገለ ሕማቕ ነገር ኣሎ ኢላ ክትሓስብ ጀሚራ። "እቲ ሓኪም ትም ኢሉ" ዝበለት ሉሲ ድሕሪ ሰሙን መንሽሮ ከም ዝኾነ ተነጊሩዋ። ድሮ ክኣ ናብ መትንታታ ክዝርጋሕ ጀሚሩ። ስለዚ ብቕልጡፍ ኬሞቴራፒ፣ ጸርገ ምፍዋስን [ራዲዮቴራፒ] መጥባሕትን ክትገብር ግድን ኮይኑ። "ክበልዕ ኮነ ክድቅስ ዘይኽኣልኩሉ ግዜ ነይሩ። ኣብ መዓልቲ ን20 ሰዓታት ከይደቀስኩ . . . ካብቲ ዝተጋደምኩሉ ዓራት ከይተሳእኹ ይሓልፍ። ተዳኺመ፣ ቆርበተይ ሓሚቑ፣ ሽፋሽቲ ዓይነይ ከይተረፈ ኩሉ ጸጉሪ ርእሰይ ረጊፉ" ትብል። ሉሲ፡ መጥባሕቲ ምስ ተገብረላን ራዲዮቴራፒ ምስ ወሰደትን ጽቡቕ ብስራት ትሰምዕ፤ ዋላ ሓደ መንሽሮ ዘለዎም ዋህዮታት ከም ዘይተረፉ ተነጊሩዋ። ሕጂ ናይ ሆርሞን ሕክምና እናወሰደት ኣብ ለንደን CoppaFeel! ተባሂሉ ምስ ዝጽዋዕ ኣብ ምዕባይ ግንዛበ መንሽሮ ዝነጥፍ ገባሪ ሰናይ ትካል ትሰርሕ ኣላ። "ኣየጋጥመንን ኢልክን ኣይትሕሰባ። ክፉእ ምሕሳብ ዘይኮነስ ናይ ግንዛበ ጉዳይ'ዩ" ክትብል ትምዕድ። ብኻልእ ወገን "ኣብ ዙርያ ሕማም ዝስዕብ ኢንታ ስለ ዘሎ ኣግሂድና ብዛዕባ ሕማማት ከነውግዕ ኣይንደልን፤ ክንዛረብ'ዩ ዝግባእ። ኣብቶም ብዛዕባ መንሽሮ ዝስርሑ መወዓውዒታት'ውን ጸለምቲ ሰባት ኣይርእን . . . ጸለምቲ ብዛዕባ መንሽሮ ክዛረባ ኣይርእን። ዘጋጥመና ኣይመስልን" ኢላ። ፍራን'ውን መንሽሮ ጡብ ከጋጥመኒ'ዩ ዝብል ግምት ኣይነበራን፤ እንተኾነ ጓል 14 ዓመት እናሃለወት ኣብ ጡባ ሕበጥ ምህላው ኣለልያ። መጀመርታ ዶኳትር "ናይ ሆርሞን" ሕበጥ'ዩ ኢሎም መሊሶምዋ። ድሕሪ 18 ኣዋርሕ ግን ካልእ ሕበጥ ምስ ረኸበት ዳግም ተመሊሳ ብምኻድ መርመራ ገይራ። ብተደጋጋሚ ድሕሪ ዝተገብረላ መርመራ ድማ ደረጃ ኣርባዕተ መንሽሮ ጡብን ናይ ርእሲ ሕበጥን  ከም ዘለዋ ፈሊጣ። ንኽልተ ዓመት ጥራይ ብህወይት ክትጸንሕ ከም እትኽእል ሓካይም ነጊሮምዋ። "ጓል 25 ዓመት ነይረ፤ ጽቡቕ ተኽለ ሰብነት ዝነበረኒ ሰብ እየ። ግን ድማ እዚ ንኹሉ ኣብ ዝኾነ ዕድመ ከጋጥም ዝኽእል ምዃኑ ህያው ምስክር'የ" ትብል። "ተኸታታሊ ናይ ኬሞቴራፒ" ሕክምና እናገበረት ስለ ዝመጽአት ሕጂ እቲ መንሽሮ ዝግ ኢሉ ኣሎ። "መናእሰይ ደቂ ኣንስትዮ መንሽሮ ጡብ ክገጥመን ይኽእል'ዩ" ዝብል ግንዛበ ንምዕባይ ድማ ታሪኻ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ተካፍል ኣላ። "ኩሉ ዝሓለፍኩዎ ሰኒደዮ'የ፤ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ'ውን ብግልጺ ኣውጊዐሉ። እዚ ጉዳይ ናይ ዓበይቲ ጥራሕ ዝመስሎ ኣሎ። ኣነ'ውን ቅድሚ ሓደ ዓመት ክሳብ ዝዓቢ ክጭነቐሉ የብለይን ኢለ ይሓስብ ነይረ" ትብል።


መንሽሮ ኣብ ሰኔጋል፡''ሕክምና መንሽሮ ንምግባር ዝነበረኒ ኩሉ ሸይጠ''

' ብጣዕሚ ክቡር እዩ። እዚ ክጅምር ከለኹ ዝነበረኒ ኩሉ ክሸይጥ ተገዲደ'' ትብል ብሕማም ካንሰር ዝተጠቕዐት ኣዋ ፎሎረንስ። ''ዝተረፈኒ ነገር የብለይን። በዓል ገዛይ 'ውን ሞይቱ እዩ፤ ንተወሳኺ መርመራ ዝኸውን ገንዘብ የብለይን" ክትብል'ውን ትዛረብ። እዛ ነባሪት ርእሰ ከተማ ሰኔጋል፡ ዳካር፡ ዝኾነት ሰራሕተኛ መንግስቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሕክምና መንሽሮ ማህጸን ገይራ ነይራ። መንሽሮ ኣብ ኣፍሪካ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ጸገም ጥዕና ኮይኑ፤ ሰኔጋል ድማ ኣብ ሆስፒታላት መንግስቲ ዝግበር ሕክምና ጨረር (ኬሞቴራፒ) ብምድጓም ኣገልግሎት ሕክምና ንምምሕያሽ እትፍትን ዘላ ሃገር እያ። መንግስቲ ብናይጡብን ካልእ ዓይነት መንሽሮ ንዝተጠቕዓ ደቂ ኣንስትዮ መድሓኒት ብነጻ ከምዝህብን፡ ዋጋ መድሓኒታት ካልኦት ዓይነታት መንሽሮ ድማ ክሳብ 60 ምኢታዊት ከምዝንክን ኣፍሊጡ ኣሎ። ገለ ንጎናዊ ሳዕቤናት ሕክምና ጨረር ዝሕክሙ መድሓኒታት'ውን ክሽፍን ምዃኑ ዳይረክተር ሆስፒታላት መንግስቲ ካዲ ምባየ ሲላ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እንተኾነ ካንሰር ብዙሕ ግዘ ክንዮ ጨረር ዝተሓላለኸ ሕክምና ዝጠልብ እዩ። እዚ ድማ ነቲ ሕክምና ዝወጽእ ዋጋ ክቡር ክኸውን ገይሩ እዩ። '' ሓዱሽ ጎማ ከም ምግዛእ እዩ። መኪናኻ ንኽትንቀሳቐስ ብተወሳኺ ነዳዲ፣ መገድን መዘወሪ ፍቓድን የድልየካ'' ይብል ዳይረክተር ምንቅስቓስ ዓለማዊ ጥዕና ጡብ ዶክተር ቤን ኣንደርሰን። ናይጡብን ካልእ ዓይነት መንሽሮን ኣብ ትሕቲ ሳህራ ኣብ ዝርከባ ሃገራት ኣፍሪካ እቶም ቀንዲ ሞት ዝኾኑ ዓይነታት ሕማም እዮም። እንተኾነ ካብ ቀረባ እዋን ጀሚሩ እዩ ምክልኻልን ምቁጽጻርን እዞም ሕማማት ጉዳይ ማሕበራዊ ጥዕና ተገይሮም ክውሰዱ ጀሚሮም። ኣብ ገለ ሃገራት ዝላብዑ ዘይተላገብቲ ሕማማት ብሚልዮን ንዝቑጸሩ ሰባት ናብ ድኽነት ከምዘቃልዕዎም ውድብ ጥዕና ኣለም ኣብ 2011 ኣ.ኣ ገሊጹ ነይሩ። ክሳብ ቀረባ እዋናት ሓለዋ ጥዕና ኣደታት ኣፍሪቃ ኣብ ግዘ ዘይህቡ ሕማማት፣ ተመሓላለፍትን ምስ ጥንሲ ተተሓሒዞም ኣብ ዝመጹ ሕማማትን ዘተኮሩ እዮም ነይሮም። ብምኽንያት ድኹም ኣመጋግባ፣ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይምግባር፣ ምጥቃም እጽን ትምባኮን ሸከም መንሽሮ ኣብቲ ኣህጉር እናዓበየ መጺኡ። መንሽሮ ካብ ምርመራ ጀሚሩ ክሳብ ሕክምንኡ ድጎማ ክግበረሉ ከምዘለዎ ኣብ ዳካር-ሰኔጋል ካብ ዝርከቡ ውሑዳት ሰብ ሞያ ሓደ ዝኮነ ዶክተር ማማዱ ድዮፕ ይገልጹ። ኣብ ሰኔጋል ሕክምና ጨረር ከባቢ 250 ዶላር፡ መጥባሕቲ ድማ 330 ዶላር ይውድእ። እዚ ከኣ እቲ ሕሙም ክሳብ 1600 ዶላር ዝሓትት ምርመራታት ምስ ኣካየደ እዩ። ከም ፍሎረንስ ንዝኣመሰላ ብወርሒ ካብ 80 ዶላር ዘይበልጽ ኣታዊ ዘለወን ኣዝዩ ክባር እዩ። እቲ ሓዱሽ ኣካይዳ ግን ከምኣ ንዝበላ ክሕግዝ ከምዝኽእል ፍሎረንስ ትገልጽ። እንተኾነ ክብደት እቲ መስርሕ ህጹጽ መድሓኒት ምስ ዘድሊ ከመይ ከምዝግበር ሰለዘይትፈልጥ ገለ ስክፍታታት ኣለዋ። ሕጽረት ሓበሬታ ''መጀመርያ ነቲ ክፍሊት ምስ ረአይኹዎ ምብካይ ጀሚረ። ክኸፍል ዓቅሚ ከምዘይብለይ ነቲ ዶክተር ነጊረዮ'' እትብል ፍሎረንስ፡ ክሕግዝዋ ምስዝኽእሉ ኣብ ምክልኻል መንሽሮ ዝሰርሑ ትካላት ከምዘራኸባ ትዛረብ። ''ሕክምና ጨረር ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ነቲ ሕክምና ደጊመ ከምዘይወስዶ ክነግረኒ ይመርጽ። ጎናዊ ሳዕቤኑ ስቓይ ኣለዎ፤ ጽቡቕ መግቢን ፍረታትን ክትምገብ ኣለካ፤ ነዚኦም እትረኽበሉ መገዲ እንተዘይ ሃልዩ ግን ከቢድ እዩ'' ትብል። መንግስቲ ሰኔጋል ከምዚ ይበል እምበር፡ በቲ ሕማም ዝተጠቕዓን እቲ ሕማም ከምዘለዎም ከይፈለጡ ብዙሕ ዝሳቐዩን ሰባት ኣብታ ሃገር ከምዘለዉ ዶክተር ድኦፕ ይዛረብ። ብሓፈሻ ኣብ ድኻታት ሃገር ዘሎ ናይ ሓሙሽተ ዓመት ካብ መንሽሮ ናይ ምድሓን መጠን፡ ካብ 10 ክሳብ 20 ምኢታዊት እንትኾን ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ግን ካብ 80 ክሳብ 90 ምኢታዊት ከምዝበጽሕ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ካብቶም ቀንዲ ምኽንያታት ድማ እንተኾነ እቲ ኣብ ሃገራት ኣፍሪካ ዘሎ ቀንዲ ጸገም፡ ኣብ ምግፋሕ መንሽሮ ትኽክለኛ ሓበሬታ ዘይምህላዉ እዩ። እዚ ድማ ሓንፈጽቲ ፖሊሲ ክፍትሹን መፍትሒ ክውስዱን ኣጸጊሙሎም እዩ። ሲሶ ረኽሲታት ካንሰር፡ እቶም ቀንዲ መንቀሊ ዝኾኑ ነገራት ብምትራፍ ክንከላኸሎም ከምእንኽእል ዶክተር ባራንጎ ይገልጽ። መብዛሕተአን ሃገራት ኣፍሪካ ትምባኾ ንምክልኻል ዘኽእሉ ውጥናት ብምውጻእ መንሽሮ ንምክልኻል ስጉምቲታት ጀሚረን ከምዘለዋ ዝገልጽ ዶክተር ባራንጎ፡ ሕማማት መንሽሮ ማህጸን ንምክልኻል ዘኽእሉ ናይ ምምያ ስራሕቲ ይካየዱ ከምዘለዉ ሓቢሩ። ኣብ መብዛሕተአን ሃገራት ኣፍሪካ ልሙድ ዝኾነ ሕማም መንሽሮ ማህጸን፡ ብኽታበትን ምመያን ምክልኻል ከምዝከኣል ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ሃገራት ኢትዮጵያ፣ ቦትስዋና፣ ደቡብ ኣፍሪካ፣ ዚምባብወ፣ ሰኔጋልን ማላዊን ነቲ ሕማም ንምክልኻል ዘኽእል ክታበት ኤችፒቪ ዘተኣታተዋ ሃገራት እየን። እቲ ዝበዝሕ ገንዘብ ግንዛበ ኣብ ምፍጣር፣ ሰባት ፈለምቲ ምልክታት ሕማም መንሽሮ ክርድኡ ኣብ ምግባርን ጥዕንኡ ዝተሓለወ ኣመጋግባ ክህልዎም ኣብ ምምሃርን እንተዝውዕል፡ ብዙሕ ህይወት ምድሓን ከምዝከኣል ሰብሞያ ይዛረቡ።


ሕቡራት ሃገራት፡ ኢራን ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት እትፍጽሞ ዘላ ግፍዒ ከጻርይ እዩ

ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ መንግስቲ ኢራን ሰላማዊ ሰልፍታት ንምብታን ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ንዝወስዶ ዘሎ ቀታሊ ስጉምቲ ዘጻርይ ጉጅለ ንምጥያስ ወሲኑ። ምዕራባውያን ዲፕለማሰኛታት፡ ነቶም ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት በደል ዝፍጽሙ ዘለዉ ተሓተትቲ ንምግባር ዘይሻራዊ ምጽራይ ከምዝካየድ ዝገለጹ ኮይኖም እቲ ውሳነ ነተን ኣብ ኢራን ተቓውሞ ዘካይዳ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ ሓያል ናይ ደገፍ  መልእክቲ ከምዝኾነ ሓቢሮም። ኢራን ብወገና እቲ ውሳነ ፖለቲካዊ ተንኮል ክትብል ነጺጋቶ። ነቲ ውሳነ ንምሕላፍ እቲ ባይቶ ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ 25 ሃገራት ናይ ደገፍ ድምጺ ክህባ እንከለዋ ኤርትራ እትርከበን ሽዱሽተ ሃገራት - ኣርሜንያ፡ ቻይና፡ ኩባ፡ ፓኪስታንን ቬንዝዌላን- ተቓዊመንኦ። 16 ሃገራት ከኣ ድምጸን ዓቂበን። ኣብ መኽፈቲ እቲ ኣብ ጀነቫ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ ሓላፊ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ቮልከር ተርክ፡ ኢራን ኣብ “ምሉእ ቅልውላው” ከምዘላ ኣጠንቂቑ። ኣብታ ሃገር ኣብ ዝሓለፉ ትሸዓተ ሰሙናት ልዕሊ 300 ሰባት ምቕታሎምን ኣስታት 14 ሽሕ ምእሳሮምን እውን “ዘይቅቡል” ክብል ወቒሱ። እቲ ብደቂ ኣንስትዮ ዝምራሕ ተቓውሞ፡ ማህሳ ኣሚኒ ዝተባህለት ጓል 22 ዓመት ንእስቲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ጸጉረን ክሽፈና ዝእዝዝ ሕጊ ጥሒሳ ተባሂላ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ድሕሪ ምእታዋ ምሟታ ስዒቡ ዝተጀመረ እዩ። እቲ ተቓውሞ ኣብዚ እዋን ናብ ልዕሊ 150 ከተማታት፣ 140 ዩኒቨርሲቲታትን ኩለን 31 ግዝኣታትን እታ ሃገር ክሰፍሕ እንከሎ፡ ድሕሪ 1979 ነታ እስላማዊት ሃገር ዝፈተነ ከቢድ ተቓውሞ ከምዝኾነ እዩ ዝእመን። ነቲ መርማሪ ጉጅለ ንምጥያሽ ዝቐረበ እማመ ግን ከምቲ ዝተሓሰበሉ ድጋፍ ኣይረኸበን። ንውሳነ እቲ ካውንስል ዝነኣደ፡ ጸሓፊ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ እቶም ንህዝቢ ኢራን ዝዕምጽጹ ዘለዉ ክፍለጡን ተግባራቶም ክስነድን ዝሕግዝ እዩ ኢሉ። ኮይኑ ግና መንግስቲ ኢራን ነቶም ጉጅለ መርመርቲ ናብታ ሃገር ክኣትው ከፍቅደሎም ዘለዎ ተኽእሎ ሒደት እዩ። ሓላፊ እቲ ካውንስል ተርክ ኣብ መኽፈቲ ዘረብኡ “ዘየድልን መጠን ዝሓለፎን ሓይሊ ምጥቃም ደው ክብል ኣለዎ” ክብል ዝገለጸ ኮይኑ፡ በቲ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ዝፍጸም ዘሎ ግፍዒ ከምዝሓዘነ እውን ተዛሪቡ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ጀርመን ኣነሊና በይርቦክ ብተመሳሳሊ፡ ኢራን ሰብኣዊ መሰላት ክተኽብርን ተቓውሞ ከይትጭፍልቕን ዝቐረበላ ተደጋጋሚ ጻውዒት፡ ክትነጽጎ ጸኒሓ ኢላ። ተወካሊት ኢራን ከዲጃ ካሪሚ ግና ሃገራት ምዕራብ “ነዚ ክሰብካ ሞራላዊ ተኣማንነት የብለንን” ክትብል ነቶም ክስታት ነጺጋቶም። ንሳ “ንቡራት ጉዳያት ሰብኣዊ መሰላት ከም መሳርሒ ፖለቲካዊ ዕላማታት ውሑዳት ጉጅለ ሃገራት ምዕራብ ምጥቃም ዘሕዝንን ዘዋርድን እዩ” ኢላ። ኣምባሳደር ቻይና ብተመሳሳሊ “ሰብኣዊ መሰላት ናብ ውሽጣዊ ጉዳይ ካልኦት ሃገራት ንምትእትታው ከም መሳርሒ ምጥቃም” ንዝግበር ምንቅስቓስ አጠንቂቑ። ብካልእ ዜና ኣባል ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኢራን ዝነበረ ወዲ 35 ዓመት ቮርያ ጋፎሪ፡ ንመንግስቲ ብምውቃስ ንተቓወምቲ ደጊፉ ብዝብል ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ተገሊጹ።


ቀንዲ ፍጻመታት ዓለም 2022

መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ድሕሪ እቲ ንኽልተ ዓመት ዘካየድዎ ደማዊ ኵናት፡ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃን ኬንያን ዝኸተምዎ ስምምዕ ሰላም ሓደ ካብ ቀንዲ ፍጻመታት ዓለም 2022 ኰይኑ ተዳህሲሱ'ሎ።


ኢራን፡ ንመንግስቲ ዝተቓወሙ ኣርባዕተ ሰባት ንሞት ፈሪዳ

ኣብ ኢራን ብሰንኪ እቱ ኣብዚ ቐረባ እዋን ኣንጻር መንግስቲ ብዝተላዕለ ተቓውሞታት ብዝተሓሓዝ፡ "ጽልኢ ኣንጻር ፈጣሪ" ብዝብል ክሲ ኣርባዕተ ሰባት ንሞት ተፈሪዶም። ኣብ ቴህራን ዝርከብ ሰውራዊ ቤት ፍርዲ፡ ሓደ ካብቶም ስሞም ዘይተጠቕሱ "ናዕበኛታት" ንሓደ ፖሊስ ብመኪና ወቒዑ ከም ዝቐተሎ ሚዛን ዝተባህለት ማዕከን ዜና እቲ ቤት ፍርዲ ገሊጻ። እቲ ካልኣይ ካራን ሽጉጥን ስለ ዝነበሮ: እቲ ሳልሳይ ድማ መስመር ትራፊክ ዓጽዩ "ናዕቢ" ስለ ዝፈጠረ ብዝብል እዮም ተኸሲሶም። እቲ ራብዓይ ከኣ፡ ብካራ ሰብ ኣጥቂዑ ብዝብል ከምዝተኸሰ ማዕከን ዜና ሚዛን ትማሊ ሰሊስ ጸብጺባ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ነቲ ካብ ሰንበት ኣትሒዙ ንሓሙሽተ ሰባት ብሞት ዝቐጽዐ ፍርዲ ዘይፍትሓዊ ናይ ፍርዲ መስርሕ ዝፈጠሮ እዩ ክብሉ ኰኒኖምዎ። ሓላፊ እቲ ኣብ ኖርወይ ዝመደበሩ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን፡ ማሕሙድ ኣሚር-ሞጋዳም  "ተቓወምቲ፡ኣብ እዋን መስርሕ መርመራ ምስ ጠበቓታቶም ክራኸቡ ኣይፍቀደሎምን፤ ኣብ ርእሲኡ ኣካላውን ኣእምሮኣውን ስቅያት ይወርዶም። "ብድሕሪኡ ከኣ ብመሰረት እቲ ኣብ እዋን ስቅያት ብዝሃቡዎ ናይ እምነትን ክሕደትን ቃሎም ይፍረዱ" ክብል ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ሓቢሩ። ኣጻራይ ሓቂ (ፋክት ቼክ) ኣብ ኢራን ኣስታት 15,000 ሰባት ንሞት ከም ዝተፈርዱ ሓቢሩ። ስለ ዝዀነ ኢራናውያን ተቓወምቲ ሓገዝ ወጻኢ ዓለም የቋምቱ። መራሕቲ ኢራን ብሃገራት ወጻኢ ዝተደፍአ "ናዕቢ" ክብሉ ኣብ ዝገገለጹዎ ክሲ  ብውሑዱ 348 ተቓወምቲ ከም እተቐትሉን 15,900 ካልኦትድማ ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከም ዝኣተዉን ኣብ ወጻኢ ዝመደበሩ ሓራና (HRANA) ዝተባህለ ማዕከን ዜና ንተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ሓቢሩ ። ብውሕዱ 15 እሱራት "ጽልኢ ኣብ ኣምላኽ" ከምኡውን "ብልሽውና ኣብ ምድሪ" ብዝብል ብሕጊ ሸሪዓ ኢራን ብሞት ዘቕጽዕ ምስ ጸጥታ ዝተሓሓዝ ክስታት ከም ዘጋጥሞም እዩ ዝእመን። እቲ ብደቂ ኣንስትዮ ዝተመርሐ ህዝባዊ ተቓውሞ፡ ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ ማህሳ ኣሚን ዝተባህለት ጓል 22 ዓመት መንእሰይ ኣብ ልዕሊ ሕጃብ ንዝወጽአ ጽኑዕ ሕጊ ብምቅዋም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ድሕሪ ምሟታ እዩ ተላዒሉ ። እዚ ሓድሽ መምርሒ፡ ኣብቲ ትማሊ ሰሉስ ዝጀመረ ሓድሽ ዕግርግር ሸውዓተ ሰባት ምስ ተቐትሉ ብቤት ፍርዲ ዝተዋህበ'ዩ። እቶም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ነቲ ብ15 ሕዳር 2019 ዘጋጠመ ብተቓውሞ ወሰኽ ነዳዲ ዝተላዕለ ብዙሓት ሰባት ዝሞቱሉ ብ“ደማዊት ሕዳር” ዝፍለጥ ኣጋጣሚ ንምዝካር ናይ ሰለስተ መዓልቲ ሰላማዊ ሰልፊ ክግብር ድሕሪ ምጽውዐኦም እዩ እቲ መጠንቀቕታ ተዋሂቡ። ብሰሉስ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝወጸ ቪድዮታት ከም ዝሕብሮ ኣብ ቴህራንን ካልኦት ዓበይቲ ከተማታትን ዝነብሩ ሰባት ኣንጻር ላዕለዋይ መራሒ ኣያቶላህ ዓሊ ኾመይኒ፡ "ሞት ንውልቀ መላኺ" ዝብል ጭርሖታት የስምዑ ነይሮም ። ኣብቲ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኣብ ዝርከብ መደበር  ባቡር፡ ሰልፈኛታት ንመጎልበቡ ጸጒሩ እናቃጸሉ ኣያቶላህ ኾመይ "ክወርድ ኣለዎ" ዝብል ድምጺ እናስምዑ ነቲ ሕጃባት ብሓዊ ኣንዲዶምዎ ። ካብቲ መደበር ባቡር እተወስደ ካልእ ናይ ቪድዮ ክሊፕ ወተሃደራት ኣብተን ባጎኒታት ባቡር ኮይኖም ሰባት እናሃረሙን የርኢ። ኣብ ካልእ ሳልሳይ ቪድዮ ከኣ ሓይልታት ጸጥታ ተዂሲ ክኸፍቱን ሰባት ክወድቁን ክሃድሙን የርኢ። ብረቡዕ፡ ኩርዳውያን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝሓበሩዎ፡ ሓደ ተቓዋሚ ኣብታ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ኩርዲስታን እትርከብ ከተማ ካምያራን ሓደ ሰብ ብኣባላት ጸጥራ ብጥይት ተወቒዑ ከም ዝተቐትለ ሓቢሮም። ብሰሉስ ኣብ ጥቓ እቲ ብሓይልታት ጸጥታ እተቐትለ ሰብ ሓደ ካልእ  ሰብኣይ ደው ኢሉ ከም ዝነበረ ይንገር። ካልኦት ክልተ ሰብኡት እውን ኣብ ጥቓኦም ኣብ እትርከብ ከተማ ሰናንዳጅ ከም ዝተቐትሉ ጸብጺቦም። ኣብ ኖርወይ ዝመደበሩ ሄንጋው፡ ትማሊ ሰሉስ ተቓወምቲ ነታ ኣብ ምዕራብ ኣዘርባጃን እትርከብ ከተማ ቡካን ከም እተቘጻጸርዋ እውን ገሊጹ። ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ብረቡዕ ኣብ ዝዘርግሓኦ ጸብጻብ፡ "ናዕበኛታት "ንሓደ ኮሎኔል ሓዊስካ ኣብ ቡካን ካሚራን ንዝነበሩ ክልተ ኣባላት እስላማዊ ሰራዊት ((IRGC)) ብጥይት ከም ዝቐተልዎ ሓቢረን። እቲ ኣብ ደቡባዊት ከተማ ሺራዝ ኣብ ዝርከብ ሞሎቶቭ ዝተባህለ ቦታ ብጥይት ምስ ተሃርመ ካህን ኣባል እቲ ብIRGC ዝፍለጥ ሓይሊ ምዃኑ ተገሊጹ። እቲ ተቓውሞ ካብ ዝጅምር ዛጊት 38 ኣባላት ጸጥታ እታ ሃገር ከም ዝሞቱ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን ኣለዋ። ሓራና ዝተባህለ ማዕከን ዜና ግን ብዝሒ ምውታት ናብ 43 ኣደይቡዎ ኣሎ።


ኢራን ንእስራኤል ሰሊሎም ዝበለቶም ኣርባዕተ ዜጋታታ ረሺና

ኢራን ምስ ትካል ስለላ እስራኤል ርክብ ኣለዎም ተባሂሎም ዝተኸሰሱ ኣርባዕተ ሰባት ከም ዝረሸነት ተገሊፁ። ከም ሓበሬታ ማዕከን ዜና ሚዛን፡ እቲ ምስ “ስለላ እስራኤል ተሓባቢሮምን “ጭውያ” ፈፂሞምን ናይ ዝተበሃሉ ኣርባዕተ ሰባት መርሸንቲ ብሰንበት እዩ ተፈጺሙ። ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ኢራን፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ዝሓለፈ ግንበት ዝተኣሰሩ ኣርባዕተ ደቂተባዕትዮ፡ ብሞት ክቕጽዑ ብረቡዕ እዩ ብይን ኣሕሊፉ። እዚ መቕጻዕቲ ሞት ንልዕሊ ክልተ ወርሒ ብዝቐፀለ ሰልፍታት ተቓውሞ ኣንጻር መንግስቲ፡ ኣብ ኢራን ሓያል ወጥሪ ሰፊንሉ ኣብ ዘሎ እዋን እዩ ተፈጺሙ። ምስ ገበን ኣንጻር ድሕነት ሃገር፣ ኣብ ጭውያን ምውናን ኣጽዋርን ኢድ ኣሎዎም ዝተበሃሉ ካልኦት ሰለስተ ሰባት ድማ፡ ካብ ሓሙሽተ ክሳብ ዓሰርተ ዓመት ማእሰርቲ ከም ዝተፈረዱ ተገሊፁ። ኣብቲ ዞባ ቀንዲ መነሓንሕቲ ዝዀና ኢራንን እስራኤልን፡ ንነዊሕ እዋን ኣብ ዝቐጸለ ደበና ኵናት ተጸሚደን ይርከባ። ጭውያ ምፍጻም ዝብል ክሲ ካብ ዝቐረበሎም እቲ ሓደ፡ ነቲ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ማዕከናት ዜና እስራኤል ዝተቓልሐ ዛዕባ እዩ ዘመልክት፤ ኣብቲ ጸብጻብ ምስ ሓይልታት እስላማዊ ሰውራ ሕብረት ከምዘለዎ ዝገልፅ ሓደ ውልቀሰብ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኣውሮጳ ንእስራኤላውያን ዲፕሎማሰኛታት ዒላማ ዝገብር ዝበሎ ሽርሒ ክዛረብ ተራእዩ ነይሩ። ማዕከናት ዜና ኢራን ብወገነን ነዚ ትረኻ'ዚ ብምንጻግ፡ እቲ ውልቀሰብ ኣብ 2021 [ኣ.ኣ] ብገበነኛታት ተጨውዩ ዝተወሰደን ብፍሉይ ነዞም ሓረጋት ክዛረብ ዝተገደደን ሓረስታይ ምዃኑ ኣቃሊሐን። ድሕሪ'ቲ 'ጉልባብኪ ብዝግባእ ኣይገበርክን' ተባሂላ ብኣካላት ፀጥታ ኢራን ተኣሲራ እንከላ ዝሞተት ኢራናዊት ጓልኣስተይቲ ዝሰዓበ ናዕቢ ኣንፃር መንግስቲ ብምስዋር፡ ኢራን ካብ እትኸሰን ሃገራት ሓንቲ እስራኤል እያ። ነዞም ኣብ ጐደናታት ኢራን ዝተኻየዱ ሰልፍታት ተቓውሞ ስዒቡ፡ ቤት-ፍርዲ እታ ሃገር ሽድሽተ ሰባት ፍርዲ ሞት ከም ዝተበየነሎም ዝገለፀ ኰይኑ፡ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ግን ኣብዚ እዋን ብውሑዱ 21 ሰባት ብማሕነቕቲ ብዘቕጽዑ ገበናት ተኸሲሶም ከምዝርከቡ ኣፍሊጡ። ኢራን ኣብዚ እዋን ብዘይካ ቻይና፡ ልዕሊ ዝዀነት ሃገር በብዓመቱ ሰባት ብምርሻን ዝወዳደራ ከምዘየለ ትካላት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይገልፁ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኢራን፡ እቲ ዝጸንሐ ሓይሊ 'ፖሊስ ስነምግባር' ከም እትደስክል ኣኽባሪ ሕጊ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። እዚ ሓይሊ ፖሊስ፡ ደቂኣንስትዮ እታ ሃገር እስላማዊ ኣከዳድና ከም ዝተኸደና ዝቈጻጸር እዩ። ዓቃቢ ሕጊ እታ መሓመድ ጃዕፈር መንተዝሪ ስነ-ምግባር ዝቈጻጸሩ ፖሊስ ካብ ስራሕ ይእለዩ ከምዘለዉ’ኳ እንተፍለጠ፡ ሰብመዚ እታ ሃገር ግን ነዚ ኣየረጋገጹን። ፖሊስ ስነ-ምግባር ይእለዩ ከምዘለዉ ዝሓበረ እቲ ኣኽባሪ ሕጊ፡ እቲ ፖሊስ ምስ ሚኒስትሪ ፍትሒ ዘራኽብ ከምዘይብሉን፡  ተሓታትነቱ ንሚኒስትሪ ውሽጢ ጉዳያት ከምዝዀነን ተዛሪቡ።


ዋንጫ ዓለም 2022፡ ሃገራዊ መዝሙሮም ካብ ምዝማር ዝሓንገዱ ተጻወትቲ ኢራን

ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኢራን፡ ትማሊ ሰኑይ ኣንጻር እንግሊዝ ኣብ ዝነበሮም ቀዳማይ ናይ ምድብ ጸወታ፡ ነቲ ኣብ ሃገሮም ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞታት ኣንጻር መንግስቲ ዘለዎም ደገፍ ንምርኣይ፡ ቅድሚ ጸወታ ሃገራዊ መዝሙር ሃገሮም ካብ ምዝማር ሓንጊዶም። ሃገራዊ መዝሙር ኢራን ምስ ተወለዐ፡ ገለ ኢራናውያን ተዓዘብቲ፡ “ደቂ ኣንስትዮ፡ ህይወት፡ ናጽነት” ብምባል ብዓውታ ኣድሚጾም። ነቲ ውድድር ብቐጥታ ከተመሓላልፈ ዝጀመረት መንግስታዊት ተለቪዥን ኢራን፡ ኢራናውያን ተጻወትቲ ሃገራዊ መዝሙር ኢራን ምዝማር ምስ ኣበዩ፡ ነቲ ካብ ስታድዮም ዝመሓላለፍ ዝነበረ ቀጥታዊ ፈነወ ደው ብምባል፡ ነቲ ስታድዮም ካብ ላዕሊ ዘርኢ ኣቐዲሙ ዝተሳእለ ስእሊ ከተርኢ ጀሚራ። ኣብ ኢራን ካብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ጀሚሩ ኣንጻር መንግስቲ ዘቕንዐ ብርቱዕ ህዝባዊ ተቓውሞታት ይካየድ ምህላዉ ይፍለጥ። እቲ ኣብ ኢራን ዝካየድ ዘሎ ህዝባዊ ተቓውሞታት፡ ማህሳ ኣማኒ ዝተበሃለት ጓል 22 ዓመት ኢራናዊት፡ ጸጕርኺ ዘይሸፈንኪ ተባሂላ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከላ ድሕሪ ምማታ’ዩ ተላዒሉ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ድሕሪ ሞት ማህሳ ኣማኒ ብዝሰዓበ ተቓውሞታት፡ ብትካላት ጸጥታ ኢራን ልዕሊ 400 ሰባት ከምዝተቐተሉን ኣስታት 16,800 ሰባት ከምዝተኣሰሩን ይሕብሩ። ሰብ መዚ ኢራን ብወገኖም፡ እቲ ተቓውሞታት ጸላእቲ ኢራን ብዝዀና ሃገራት ይሳወር ምህላዉ’ዮም ዝገልጹ። እቶም ኣብ ውሽጢ ስታድዮም ዝነበሩ ኢራናውያን፡ ስም ናይቲ ንመንግስቲ ኢራን ብምቕዋም ዝፍለጥ ተጻዋታይ ሃገራዊት ጋንታ ኢራን ዝነበረ ዓሊ ከሪሚ ብዓውታ ብምጽዋዕ ሕጂ’ውን ከምዝዝክርዎ ይገልጹ ነይሮም። ሓያለ ንእስላማዊ ሪፓብሊክ ኢራን ዝቃወሙ ሰባት፡ እቶም ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኢራን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምስ ፕረዚደንት ኢብራሂም ራይሲ ምርኻቦምን ኣቐዲሞም ንምንታይ ነቲ ዝካየድ ዘሎ ህዝባዊ ተቓውሞታት ዘለዎም ደገፍ ብግሉጽ ዘየርኣዩን ብምባል ክነቕፍዎም ተሰሚዖም። ቅድሚ ምጅማር እቲ ጸወታ፡ ሓለቓ ጋንታ ኢራን ኢህሳም ሓጅሳፊ ኵሎም ተጻወትቲ ነቶም ዝሞቱ “ደገፍ” ከም ዘለዎም ገሊጹ። ኣሰልጣኒ እታ ሃገራዊት ጋንታ ካርሎስ ቔሮዝ ብወገኑ፡ ተጻወትቲ “ንድላዮም ክድግፉ ነጻ እዮም” ብምባል፡ ነቲ ኣብ ኢራን ዝካየድ ዘሎ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ምቅዋሞም ንሕጋጋት ዋንጫ ዓለም ዝጻረር ከምዘይኰነ ገሊጹ። ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኢራን ኣብ መስከረም ንዋንጫ ዓለም ንምድላው ኣብ ዘካይድዎ ዝነበሩ ምሕዝነታዊ ጸወታታት፡ ነታ ኣብ ማልያኦም ትግበር ምልክት ኢራን ሸፊኖማ ከምዝነበሩ ዝዝከር’ዩ። ኣብ ምድብ ክልተ ምስ እንግሊዝ፡ ዌልስ፡ ኣሜሪካን ተመዲባ ዘላ ኢራን፡ ትማሊ ኣብ ዘካየደቶ ቀዳማይ ናይ ምድብ ጸወታ ብዓዲ እንግሊዝ 6 ን 2 ተሳዒራ’ያ። በዚ መሰረት እንግሊዝ ነቲ ምድብ ብሰለስት ነጥቢ ሽዱሽተ ጸብለልታ ሽቶ ክትመርሖ እንከላ፡ ኢራን ብዘይ ነጥቢ ብኣርባዕተ ሸቶ ዕዳ ኣብ ራብዓይ ደረጃ ተሰሪዓ ትርከብ፡ እተን 1ብ 1 ማዕረ ዝተፈላለያ ኣሜሪካን ዌልስን ከኣ፡ ነፍሲ ወከፈን ሓሓደ ነጥቢ ብምውህላል ኣብ ካልኣይን ሳልሳይን ደረጃ ተሰሪዐን ኣለዋ። ፖርቱጋላዊ ኣሰልጣኒ እታ ሃገራዊት ጋንታ ካርሎስ፡ ጠንቂ ስዕረት እታ ሃገራዊት ጋንታ፡ እቲ ኣብ ኢራን ዘሎ ዘይርጉእ ኩነታት ምዃኑ ድሕሪ ጸወታ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ኣሰልጣኒ፡ እቶም ተጻወትቲ ብደገፍቶም ክቱር ጸቅጢ ይግበረሎም ከምዝነበረ ብምሕባር “ናብ ዋንጫ ዓለም መጺእካ ብቐጥታ ንዕኦም ዘይምልከቶም ነገራት ክገብሩ ጸቕጢ ምግባር ቅኑዕ ኣይኰነን። ንሶም [እቶም ተጻወትቲ] ንህዝቦም ሓበንን ሓጐስን ከምጽኡ’ዮም ናብዚ መጺኦም” ኢሉ። ነቲ መደብ ብቐጥታ ዘመሓላልፍ ዝነበረ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ጋሪ ሊንከር፡ 45 ደቓይቕ ተወዲኡ ተጻወትቲ ናብ ዕረፍቲ ምስ ኣምርሑ፡ ነቲ ኢራናውያን ሃገራዊ መዝሙሮም ዘይምዝማሮም ኣመልኪቱ ርእይቶ ኣብ ዝህበሉ ዝነበረ እዋን፡ “ኣዝዩ ሓያልን ወሳንን ምልክት’ዩ፡ ሓይሊ ኵዕሶ እግሪ ንሰናይ ዝዀነ ነገር ክውዕል ይፍተን ኣሎ፡” ኢሉ።


ኣብ ኢራን ዝለዓለ ስልጣን ዘለዎ መን’ዩ?

ሓይልታት ጸጥታ ኢራን፡ ነቲ ሓንቲ ኢራናዊት ኣብ ቀይዲ ፖሊስ እንከላ ምማታ ስዒቡ ኣብታ ሃገር ተጓሃሂሩ ዘሎ ተቓውሞታት ንምህዳእ ጐነጽ ይጥቀሙ ከምዘለው ይግለጽ ኣሎ። ጓል 22 ዓመት ማሻ ኣሚኒ፡ ርእስኺ ብግቡእ ብሕጃብ ኣይተጎልበብክን ብዝብል እዩ ብኣባላት ፖሊስ ስነምግባር ኣብ ቀይዲ ዝኣተወት። ኣብ መላእ እታ ሃገር ተቓውሞታት ካብ ዝተላዕለሉ፡ ብውሕዱ 150 ሰባት ከምዝተቐትሉ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይገልጹ። ግን፡ ተቓውሞታት ንምጭፍላቕ መዓስ ሓይሊ ክትጥቀም ከምዘለካ ዝውስን መን እዩ? ኣብ ኢራን፡ ካብ 1989 ኣትሒዙ እቲ ዝለዓለ በዓል ስልጣን፡ ላዕለዋይ መራሒ እታ ሃገር፡ ኣያቶላህ ዓሊ ኻመይኒ እዩ። ንሱ መራሒ መንግስትን ዋና ኣዛዚ ሰራዊት እታ ሃገርን ኰይኑ፡ ሃገራዊ ፖሊስን ስነ-ምግባራዊ ፖሊስን እውን ኣብ ትሕቲ ስልጣኑ እዮም። ኣያቶላህ ኻመይኒ፡ ኣዛዚ ናይቲ ሓላፍነት ውሽጣዊ ጸጥታ ኢራን ዘለዎ ኣሃዱ ንእስላማዊ ሓለዋ ሰውራ፡ ከምኡ’ውን ሓይልታት ተቓውሞ ባሲጅ እዩ። ባሲጅ ኣብ ኢራን ንዝተርኣየ ተቓውሞታት ብምጭፍላቕ ኣብ ቅድሚት ዝጥቀስ ኣሃዱ እዩ። ስለዚ ኻመይኒ፡ ተቓውሞታት ብኸመይ ክተሓዙ ከምዘለዎም ዝውስን ዝለዓለ በዓልስልጣን እዩ። ፕረዚደንት ኢብራሂም ራይሲ እቲ ዝለዓለ ብህዝቢ ዝተመረጸ በዓል ስልጣን ኰይኑ ካብቲ ላዕለዋይ መራሒ ቀጺሉ፡ ዝዓበየ ስልጣን ዘለዎ እዩ። ንሱ መዓልታዊ ንጥፈታት መንግስቲ ክመርሕ እንከሎ፡ ኣብ ፖሊሲታት ውሽጣውን ወጻእን ጉዳያት ዓቢይ ጽልዋ ኣለዎ። እንተዀነ፡ ብፍላይ ምስ ጸጥታ ኣብ ዝተኣሳሰሩ ጉዳያት ዘለዎ ሓይሊ ብተዛማዲ ድሩት እዩ። እቲ ንተቓውሞታት ብሓይሊ ዝጭፍልቕ ዘሎ ሃገራዊ ሓይሊ ፖሊስ፡ ኣብ ትሕቲ ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት'ኳ እንተዀነ፡ ኣዛዚ እቲ ኣሃዱ ብላዕለዋይ መራሒ ዝምረጽ ኰይኑ ተጸዋዕነቱ’ውን ብቐጥታ ናብኡ እዩ። እዚ ኣሰራርሓ ኣብ ኣሃዱታት እስላማዊ ሓለዋ ሰውራ ከምኡ’ውን ባሲጅ ተመሳሳሊ እዩ። እቲ ላዕለዋይ መራሒ፡ ዝዀነ ተቓውሞ ብሓይሊ ክጭፍለቕ እንተደልዩ፡ ፕረዚደንት ተቓዊሙ ደው ከብሎ ኣይክእልን እዩ። ስልጣን እቲ ፕረዚደንት፡ በቲ ሓደስቲ ሕግታት ዘተኣታቱ፡ ፓርላማ’ውን ምቍጽጻር ክግበረሉ ይኽእል እዩ። እቲ ምስ ላዕለዋይ መራሒ ቅርበት ዘለዎም ኣባላት ዝርከቡሉ ቤት ምኽሪ ሞግዚት ግን ሓደስቲ ሕግታት ናይ ምጽዳቕን ድምጺ ብድምጺ ናይ ምስዓርን ስልጣን ኣለዎ። እቶም ብ ‘ሓለውቲ ሞግዚት’ እውን ዝፍለጡ ሞራላዊ ፖሊስ ኣካል እቲ ሃገራዊ ፖሊስ እዮም። እቲ ሓይሊ ኣብ 2005 ዝተመስረተ ኰይኑ፡ ነቶም ድሕሪ እስላማዊ ሰውራ ኢራን 1979 ዝተኣታተው፡ ን “ግቡእ” ኣከዳድና ዝምልከቱ እስላማዊ ስነ-ምግባርን ሕጋጋትን ንምዕቃብ ዝዓለመ እዩ። ኣስታት 7000 ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ኣባላት ከምዘለዎን፡ ንጥርጡራት ከጠንቅቕ፡ ክቐጽዕ ወይ ክኣስር ስልጣን ኣለዎ። ተሪሪ መርገጺ ዘለዎ ፕረዚደንት ራይሲ፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ደቂ ኣንስትዮ ሕጃብ ክገብራ ዘገድዱ ብርክት ዝበሉ ሓደስቲ ስጕምትታት ወሲዱ እዩ። ዘይተጐልበባ ደቂ ኣንስትዮ ንምልላይ፡ መከታተሊ ካሜራታት ክትከል እንከሎ፡ ነቶም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንሕግታት ሒጃብ ዝጥሕሱ ሰባት ብማእሰርቲ ዝቐጽዕ ሕጊ ተኣታትዩ። ኣሃዱ እስላማዊ ሓለዋ ሰውራ ኢራን፡ እታ ሃገር ንእስላማዊ ስርዓት ንምዕቃብ ድሕሪ ዝገበረቶ ሰውራ ዝቘመ፡ ንምዕቃብ ውሽጣዊ ጸጥታ ብዝምልከት ቀንዲ ተጸዋዒ ትካል እዩ። ኣሃዱ እስላማዊ ሓለዋ ሰውራ ኣብ ኢራን ዝዓበየ ወተሃደራዊ፡ ፖለቲካውን ቁጠባውን ሓይሊ ኰይኑ ልዕሊ 150 ሽሕ ዓቕሚ ሰብ ኣለዎ። ናይ ገዛእ ርእሱ ሓይልታት ምድሪ፡ ባሕሪን ኣየርን ክህልዎ እንከሎ፡ ንስትራተጂያዊ ኣጽዋር ኢራን ይቈጻጸር። ኣብ ሃገራት ወጻኢ ዝነጥፍ ‘ሓይሊ ኩድስ’ ዝጽዋዕ ኣሃዱ ክህልዎ እንከሎ፡ ኣብ መላእ ማእከላይ ምብራቕ ንዝርከቡ መሻርኽቲ ብሕቡእ ገንዘብ፡ ኣጽዋር፡ ቴክኖሎጅን ስልጠናን ይህብ። ንሓይልታት ተቓውሞ ባሲጅ እውን ይቈጻጸር። ቅድም ብትካል ምልዕዓል ጭቁናት ብዝብል መጸውዒ ዝፍለጥ ዝነበረ፡ ሓይልታት ተቓውሞ ባሲጅ፡ ከም ወተሃደራዊ ኣሃዱ ወለንተኛታት ኣብ 1979 ዝተመስረተ እዩ። ኣብ ኵለን ዞባታትን ከተማታትን ኢራን ኣብ መንግስታዊ ኣብያተ ጽሕፈት ጨናፍር ኣለዎ። እቶም ‘ባሲጂስ’ ተባሂሎም ዝጽውዑ፡ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ኣባላቱ፡ ነቲ ሰውራ እሙናት እዮም። ከባቢ 100,000 ዝዀኑ ባሲጂስ ኣብ ምሕላው ውሽጣዊ ጸጥታ ተዋፊሮም ይርከቡ። እቲ ኣሃዱ፡ ካብቲ ኣብ 2009 ዝተኻየደ ኣካታዒ ፕረዚደንታዊ መረጻ ጀሚሩ፡ ጸረ-መንግስቲ ንዝዀነ ተቓውሞታት ኣብ ምጭፍላቕ ብቐንዱ ክነጥፍ ጸኒሑ ኣሎ።


ኢራን፡ መንግስታዊ ተሌቭዥን ብተቓወምቲ ተጠሊፋ

መንግስታዊ ተለቪዥን ኢራን ትማሊ ቀዳም ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን፡ በቶም ንመራሒ ‘ታ ሃገር ዝቃወሙ ዘለው ኣድመኛታት ተጠሊፋ። መሸፈኒ ገጽ - ማስክ ኣብቲ ስክሪን ተለቪዥን ድሕሪ ምርኣዩ፡ ምስሊ ላዕለዋይ መንፈሳዊ መራሒ ዓሊ ኻመይኒ ኣብ ዙርያኡ ሃልሃልታ ተገይርዎ ተራእዩ። እቲ ጕጅለ ንነብሱ፡ "ዓዳላት ዓሊ"፡ ወይ 'ፍትሒ ዓሊ' ኢሉ ሰምዩ’ሎ። [ዓሊ፡ ኣመንቲ ሺዓ እስላም ድሕሪ ነቢይ መሓመድ ኣብሊጾም ንዝርእይዎ ሓደ ካብ ቀዳሞት መራሕቲ እስልምና ንምምልካት እዩ።] እዚ ፍጻመ’ዚ፡ ብሰንኪ ሞት ማሕሳ ኣሚኒ ድሕሪ ዝትፈጥረ ዕግርግር ኣብታ ሃገር፡ ኣብ ሓድሽ ናዕቢ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ብምግጫው ብውሕዱ ሰለስተ ሰባት ብጥይት ድሕሪ ምቕታሎም ዝሰዓበ እዩ። ኣሚኒ ጸጕራ ብግቡእ ኣይተጐልበበትን ብዝብል ክሲ ኣብ ቴህራን ብፖሊስ ስነምግባር ተኣሲራ ምንባራ ዝዝከር ኰይኑ፡ እታ 22 ዝዕድመኣ ኢራናዊት ኩርዳዊት ጐርዞ፡ ድሕሪ ማእሰርታ ኣብ ሳልሳይ መዓልቲ፡ ብ16 መስከረም ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ምማታ ይፍለጥ። ሞታ፡ ኣብ መላእ ሃገር ትጽቢት ዘይትነብሮ ማዕበል ተቓውሞ ቀስቂሱ’ሎ። እቲ ቀዳም ዝተኻየደ ጠለፋ ተሌቪዥን ኢራን፡ ኣስታት ሰዓት 21፡00 ብኣቈጻጽራ እታ ሃገር ዝተገብረ ኰይኑ፡ ንላዕለዋይ መራሒ ኢራን ኣብ ርእሱ ዒላማ ዝገበረን፡ ስእልታት ኣሚኒን ካልኦት ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዝተኻየደ ተቓውሞታት ዝተቐትላ ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮን ዘጠቓለለ ስእሊ ዘርኣየ እዩ ነይሩ። ሓደ ካብቲ ዝተራእየ እግረ ጽሑፍ፡ "ተጸንበሩና ተንስኡ!" ዝብል ክኸውን እከሎ፡ ካልእ ድማ "ደም መንእሰያትና ካብ ከብዲ እግርኹም ይነጥብ ኣሎ!" ዝብል ይንበቦ ነይሩ። እቲ ምቍራጽ መደብ ተሌቪዥን፡ ንገለ ሒደት ካልኢታት ጥራይ እዩ ጸኒሑ። ከምዚ ዓይነት ናዕቢ ኣንጻር ኣያቱላህ ዓሊ ኻመይኒ፡ ኣብ ታሪኽ ኢራን ዳርጋ ተራእዩ ኣይፈልጥን። ንሱ ኣብ ኢራን ዳርጋ ምሉእ ስልጣን ዘለዎ መራሒ እዩ። ድሕሪ ሞት ኣሚኒ ግን ኣንጻሩ ቅሉዕ ተቓውሞ ክጕህር ይርአ’ሎ። ብተወሳኺ ብቐዳም፡ ኣብ ሓደ ዩኒቨርሲቲ ቴህራን ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ተመሃሮ፡ ፕረዚደንት ኢብራሂም ራይሲ ኣብ ዝገበሮ ዑደት፡ “ኪድ ውጻእ!” እናበላ ክሸዳኦ ዘርኢ ቪድዮታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተዘርጊሑ’ሎ። ኣቐዲሙ ኣብ ከተማ ሳንዳንጅ ክልተ ሰባት ተቐቲሎም ነይሮም፤ ሓደ ሰብኣይ ኣድመኛታት ንምድጋፍ ጥሩምባ መኪናኡ ድሕሪ ምንፍሑ፡ ብጥይት ተሃሪሙ። ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝተዘርግሐ ቪድዮ ከም ዘርእዮ፡ ኣብ ማሽሃድ ኣብ ክሳዳ ዝተወቕዐት ሰበይቲ'ውን፡ ሃለዋታ ኣጥፊኣ ኣብ ጽርግያ ተደርብያ ትርአ። ኣብ ሳናንዳጅ፡ ሓደ በዓል ስልጣን ፖሊስ፡ ሓደ ሰብ ብ"ጸረ-ሰውራ" ተቐቲሉ ክብል ንኣገልግሎት ዜና ኢርና ኣመልኪቱ። ብዓርቢ፡ ትካል ‘ፎረንሲክ’ መድሃኒት ኢራን፡ ንሞት ኣሚኒ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ንሳ ከምቲ ስድራቤታን ሰልፈኛታትን ዝምጕትዎ ኣብ ርእሳ ብዘጋጠመ መውቃዕቲ ዘይኰነስ፡ ብሰንኪ ምጉዳል ኦክስጅን ሓንጐል ብዝተፈጥረ ፍሽለት ኣካላት ምዃኑ ገሊጹ። ጕጅለ ተጣበቕቲ መሰላት ከም ዝገልጽዎ፡ ኣብቲ ካብ 17 መስከረም ዝጀመረ ናዕቢ ኢራን፡ ልዕሊ 150 ሰባት ተቐቲሎም ኣለው። ኣብ ሓያሎ ከተማታት ዝርከባ ትካላት ንግዲ ነቲ ኣድማ ንምድጋፍ ተዓጽየን ኣለዋ።


ኢራን፡ ምስ ተቓውሞታት ብዝተሓሓዝ ብሞት ዝተቐጽዐ ሞሕሰን ሸካሪ

ኢራን ንሓደ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣንጻር መንግስቲ ኣብ ዝተኻየደ ናዕብታት ብምስታፉ ዝተኸሰሰ  ዜጋ እታ ሃገር ብሞት ቀጺዓ። ሞሕሰን ሸካሪ፡ ሓሙስ ንጉሆ ብማሕነቕቲ ከምዝተቐተለ መንግስታዊ ማዕከን ዜና ሓቢሩ። ሰውራዊ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር፡  "ሞሃረበህ" (ኣንጻር ኣምላኽ ጽልኢ) ፈጺሙ ብዝብል ክሲ ገበነኛ ኮይኑ ብምርካቡ'ዩ ንሞት ፈሪድዎ ነይሩ። ሞሕሰን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ንሓደ ካብ ቀንዲ ጎደናታት ርእሰ ከተማ ጣህራን ከምዝዕጾ ዝገበረን ብጎዞማ ሓደ ኣባል ጸጥታ ዘቑሰለን "ናዕበኛ" ዝብል ክሲ'ውን ቀሪብሉ ነይሩ። "ንራኣዩለይ ኣብ ዝተኻየደ ዘይግቡእ ፍርዲ" እዩ ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ ክብል ሓደ ኢራናዊ ተሓላቒ ተቓውምኡ ገሊጹ። "ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ መርሸንቲ ቅልጡፍን ሓያልን ግብረመልሲ ክህበሉ ኣለዎም" ክብል ዳይረክተር ናይቲ ኣብ ኖርወይ ዝመደበሩ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን ዝተባህለ ጉጅለ ማሕሙድ ኣሚሪ-ሞጋዳም ጸዊዑ። "መርሸንቲ ሞሕሰን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ዕቱብ ሳዕቤን እንተ ዘይኣብጺሑ፡ ጃምላዊ መርሸንቲ ናዕበኛታት ከጋጥም'ዩ" ሚዛን ዝተባህለ ማዕከን ዜና ክፍሊ ፍትሒ እታ ሃገር ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሞሕሰን ሸካሪ፡ ኣብ ዝሓለፈ 25 መስከረም ንጎደና ሳታር ካሃን ከምዝዓጸወን፡ ንሓደ ኣባል ባሲጅ ዝተባህለ ሓይሊ ጸጥታ ብጎዞሞ ክሃርም ፈቲኑ ዝብል ክሲ ነቲ ሰውራዊ ቤት ፍርዲ ቀሪብሉ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር ድማ ብረት ብምውጥዋጥ "ክቐትል፡ ግብረሽበራ ከስዕብን ጸጥታ ሕብረተሰብ ዘሪጉን" ብዝብል በቲ ቤት ፍርዲ ናይ ሞት ፍርዲ ተወሲኑሉ። ይግባይ ኢሉ'ኳ እንተነበረ፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ብ20 ሕዳር እቲ ቀዳማይ ፍርዲ ክጸንዕ ብምውሳኑ ኣይሰለጦን። ተሓላቒ ሰባዊ መሰላት ኢራን ከምዝብሎ፡ ሞሕሰን "ኣብ ዝምርመረሉ ዝነበረ እዋንን [ፍርዳዊ] መስርሕን ምስ ጠበቓኡ ከይራኸብ ተሓሪሙ"። እቲ ዓቃባዊ ኣገልግሎት ዜና ፋርስ'ውን ሰዓታት ቅድሚ ምርሻኑ "ግዱድ ኑዛዘ" ኣቃሊሓ ነይሩ። ኣብቲ ዝተቓልሐ ቪድዮ፡ ኣብ ምዕጉርቱ ጎርጺ ይርአ። ሰውራዊ ኣብያተ-ፍርዲ እታ ሃገር ንካልኦት 10 ሰባት'ውን ምስቲ ናዕቢ ብዝተሓሓዝ ተመሳሳሊ ክስታት "ጽልኢ ኣንጻር ኣምላኽ" ወይ "ብልሽውና ኣብ ምድሪ" ንሞት ተፈሪዶም ምህላዎም ሰብመዚ ኣፍሊጦም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ከምዝብሎ፡ እቲ ፍርዲ፡ "ነቲ ህዝባዊ ምልዕዓል ንምጭፍላቕ" ከምኡ'ውን "ኣብ ህዝቢ ራዕዲ ንምፍጣርን" ዝዓለመ'ዩ። ሰውራዊ ኣብያተ-ፍርዲ ብጽልዋ ሓይልታት ጸጥታን ስለያን ነቲ "ዘይርትዓዊ ፍርድታት" ይህቡ ከምዘለዉ'ውን ኣምነስቲ ይኸስስ። ሓላፊ ፍትሒ እታ ሃገር፡ ጎላምሑሴን ሞሕሰኒ ኢጀይ፡ "ንቀንዲ ባእታታት ናይዚ ናዕቢ ዘየድሊ ምድንጋጽ ገዲፎም ተሪር ፍርዲ ወስኑሎም" ክብል ንዳያኑ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። ዝበዝሑ ኣባላት ባይቶ እታ ሃገር'ውን ኣብ ልዕሊ'ቶም ኣንጻር እታ ሃገር "ኲናት ዝኣወጁ" ዝበልዎም ናዕበኛታት "ወሳኒ ስጉምቲ" ክውሰድ ክጽውዑ ጸኒሖም። ሓላፊ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ቮልከር ተርክ፡ ኣብ ኢራን እናወሰኸ ዝመጽእ ዘሎ ናይ ሞት ፍርዲ "ዘሰንብድ" ምዃኑ ይገልጽ። ድሕሪ 2017፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ ጥራይ ልዕሊ 400 ብሞት ከምዝተቐጽዑ ጸብጻባት ይሕብሩ። እቲ ናዕብታት፡ መጎልበቢ ኣይገበረትን ብዝብል ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ ጓል 22 ዓመት ማህሳ ኣሚኒ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምማታ ዝተወልዐ'ዩ። እቲ ናዕቢ ካብ ርእሰከተማ ጣህራን ሓሊፉ ናብ 160 ከተማታትን 31 ኣውራጃታትን ልሒሙ። እዚ ድማ ድሕሪ'ቲ እስላማዊ ስርዓት ዝተኸለ ናይ 1979 ሰውራ፡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ዓቢ ስግኣት ፈጢሩ'ሎ። ሰብመዚ ግን፡ እቲ ናዕቢ ብወጻእተኛታት ዝድገፍ "ምልዕዓል" ምዃኑ'ዮም ዝምጉቱ። ዝበዝሕ እቲ ተቓውሞታት ግን ዘይጎነጻውን ሰላማውን'ዩ ነይሩ። ፕረዚደንት ኢራን ነበር መሓመድ ካታሚ ግን፡ ነቶም ንመሰላት ደቂኣንሰትዮ ንምጥባቕ ተቓውሞታቶም ዘስምዑ ዜጋታት ዘለዎ ናእዳ ገሊጹ'ሎ። እቲ ወዲ 79 ዓመት ብረቡዕ ኣብ ዝሃቦ ዘይልሙድ መግለጺ፡ ሰብመዚ እታ ሃገር "ግዜ ከይቀደሞም" ንጠለባት እቶም ናዕበኛታት ክቕበሉ ተማሕጺ። ሓይልታት ጸጥታ ንዝወስድዎ ዘለዉ ናይ ምእሳር ስጉምቲ ድማ ነቒፉ። ነቲ "ጓልኣንስተይቲ፡ ህይወት፡ ናጽነት" ጭርሖ ናይቲ ህዝባዊ ተቓውሞታት ድማ፡ ሕብረተሰብ ኢራን ናብ ብሩህ መጻኢ ገጹ ይጓዓዝ ከምዘሎ ዘርኢ "ጽቡቕ ጭርሖ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ካብ 1997 ክሳብ 2005 ንክልተ እብረ ነታ ሃገር ዝመርሓ ጸጋናይ ካታሚ፡ "ናጽነትን ጸጥታን ንሓድሕዶም ከምዝጻረሩ ጌርካ ምቕራብ ክፍቀድ የብሉን" ብምባል ብስም ምስፋን ጸጥታ ናጽነታት ምርጋጽ ወይ ምእንቲ ናጽነት ጸጥታ ዕሽሽ ክብሃል ቅኑዕ ኣይኮነን ኢሉ። ዛጊት ብውሕዱ 475 ሰባት ኣብቲ ተቓውሞታት ብሓይልታት ጸጥታ ተቐቲሎም ኣለዉ። ልዕሊ 18,240 ኸኣ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ጸብጻባት ይሕብሩ። ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ኢራን ግን፡ ኣባላት ሓይልታት ጸጥታ ዝርከብዎም ልዕሊ 200 ከምዝተቐትሉ ገሊጹ።


ኢራን ድሮናት ናብ ኢትዮጵያ ከምዝለኣኸት ኣሜሪካ ኣፍሊጣ

ኢራን ሞሃጀር-6 ዝበሃላ ዓይነታት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮናት) ናብ ኢትዮጵያ ከምዝለኣኸት ኣሜሪካ ኣቃሊዓ። ምክትል ወሃቢ ቓል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ትማሊ ሰሉስ 8 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ እስላማዊት ሪፓብሊክ ኢራን ቅድሚ ሓደ ዓመት ድሮናት ኲናት ናብ ኢትዮጵያ ከምዝለኣኸት ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ቬዳንተ ፓቴል ከምዝበሎ፡ ኢራን ብዘይካ ናብ ኢትዮጵያ ናብታ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ዝፈጸመት ሩስያ እውን ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ሰዲዳ እያ። "ኢራን ንውሳነ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ቁፅሪ - 2231 ብምጥሓስ’ያ ናብ ክልቲአን ሃገራት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ሰዲዳ ዘላ" ኢሉ። ኢራን ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ኲናት ናብ ሩስያ ምልኣኻ ኣሜሪካ ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዘፍለጠት እቲ ምኽትል ወሃቢ ቃል ወሲኹ ተዛሪቡ። ብመሰረት እቲ ውሳነ፡ ኢራን ኣቐዲማ ፍቓድ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት እንተዘይረኺባ፡ ፍርያት ቴክኖሎጂ፣ እታወታትን ንዋትን ናብ ካልኦት ሃገራት ክተሰጋግር ከምዘይትኽእል’ውን ኣብሪሁ። ብተወሳኺ ድማ ሓደ ካብ ኣፍረይቲ እተን ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ዝኾነ ‘ኮድስ ኣቬሽን’ ብመሰረት እቲ ውሳነ ንብረቱ ከይንቀሳቐስ ከምዝተኣገደ እቲ ወሃቢ ቃል ገሊፁ። ቬዳንተ ፓቴል፡ "ኩለን ሃገራት ንብረት ናይዚ ኩባንያ ከይንቀሳቐስ ክዓግታ ይግባእ" ኢሉ’ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ዝውዕላ ብኢራን፣ ቱርኪን ቻይናን ዝስርሓ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ከምዝተጠቕመ ዘመልክቱ ብዙሓት ጸብጻባት ክወፅኡ ጸኒሖም’ዮም። ቢቢሲ ኣብዚ ኲናት ኣየኖት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ንኣየናይ ወተሃደራዊ ተልእኾ የገልግላ ከምዘለዋ ከረጋግጽ እኳ እንተዘይከኣለ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ግን ድሮናት ኣብዚ ኲናት ንረብሓ ይውዕላ ምህላወን ኣመልኪቱ ነይሩ። ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር እታ ሃገር ሜጀር ጀነራል ይልማ መርዳሳ እውን ኣብ ወርሒ ሕዳር 2013 ኣቆፃፅራ ግእዝ፡ ኣብ ሃገራዊ ቴሌቪዥን [ኢቢሲ] ኣብ ዝቐረበሉ እዋን፡ ኢትዮጵያ ኣብዚ ኲናት ድሮናት ከምዝተጠቐመት ኣረጋጊፁ እዩ። ይኹን እምበር፡ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ኣየኖት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ይጥቀም ከምዘሎ ኣይገለጸን። ‘ሞሃጀር-6’ ብዝብል ዝፍለጣ ድሮናት ኣብ ተልእኾታት ስለላ፣ ዳህሳስን መጥቃዕትን ዕውት ዝኾነ ኣፈጻጽማ ዘለወን ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ከምዝኾና ይግለፅ። ምክትል ወሃቢ ቃል ሚኒስቴር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ከምዝበሎ፡ ብኮድስ ኣቬሽን ዝፈርያ ሞሃጀር-6 ክሳብ 300 ኪሎ ሜትር ዝበጽሕ ርሕቐት ናይ ምሽፋን ዓቕሚ ኣለወን። ክሳብ 40 ኪሎ ግራም ክብደት ተሰኪመን ኣብ 18 ሽሕ ጫማ (ኣስታት 5.5 ኪሎ ሜትሮ) ብራኸ ን12 ሰዓታት ኣብ ኣየር ክፀንሓ ይኽእላ። ኢትዮጵያ ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ካብ ሞንጎ ትጥቀመለን ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ብቱርኪ እትፈርይ ‘ባይራክታር ቲቢ-2’ ትርከበን። እዛ ‘ብባይካር ዲፈንስ’ እትፈርይ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ክሳብ 150 ኪሎ ግራም ክብደት ተሰኪማ ክትበርር ትኽእል ኮይና ክሳብ ኣብ ናይ 300 ኪ.ሜ ርሕቐት ኮይንካ ክትቆጻጸራ ትኽእል። ኣብ መርበብ ሓበሬታ ናይቲ ኣፍራዪ ዝርከብ መረዳእታ ከምዘመልክቶ፡ ክንፋ 12 ሜትሮ፤ ቁመታ (ብራኽኣ) 2.2 ሜትሮ፤ ንውሓታ 6.5 ሜትሮ ክኸውን ከሎ 300 ሊትሮ ነዳዲ ናይ ምሓዝ ዓቕሚ ኣለዋ። እዛ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ብዘይ ቁጽጽር ሰብ ባዕላ ክትብገስን ክትዓልብን ትኽእል ኮይና፡ ካብ 18 ሽሕ ክሳብ 27 ሽሕ ጫማ [ 5.5 ክሳብ 8.2 ኪ.ሜ] ብራኸ ኮይና ልኡኽቶኣ ክትፍጽም ትኽእል እያ።


ቱርኪ፡ ናብ ሶርያ መጥቃዕቲ ኣጋር ክትፍኑ ምዃና ኣፍሊጣ

ቱርኪ፡ ኣብ ሶርያን ዒራቕን ንኣርባዕተ መዓልቲ ድሕሪ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ሶርያውያን ኩርዲ መጥቃዕቲ ኣጋር ክትከፍት ከምዝመደበት ገሊጻ። ፕረዚደንት ረሲፕ ጠይብ ኤርዶጋን፡ ምክልኻል ሃገሩ ድሮ ን 254 ኣሸበርቲ ካብ ስራሕ ወጸኢ ከምዝገበረ ብምሕባር እዚ ስርሒት ገና "መጀመሪ ጥራይ እዩ" ክብል ኣጠንቂቝ። ቱርኪ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ኣብ ኢስታንቡል ንዘጋጠመ መጥቃዕቲ ቦምባ ንኩርዳውያን ጕጅለታት እያ ትወቅስ። እቲ ዩ.ፒ.ጂ. ተባሂሉ ዝፍለጥ ዕጡቕ ሓይሊ፡ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዘይፈጸሞ ብምግላጽ፡ ብንጻሩ እቲ ብቱርኪ ዝተተኮሰ ሚሳይል ኣብ ሰሜን ምብራቕ ሶርያ 30 ሰላማውያን ሰባትን 11 ተቓወምትን ከም ዝቐተለ ሓቢሩ። ክፍሊ ምክልኻል ኣሜሪካ፡ መጥቃዕቲ ቱርኪ ንድሕነት ናይቶም ኣብ ሶርያ ንዳዕሽ፡ እስላማዊ መንግስቲ (ISIS) ንምስዓር ዝሰርሑ ዘለዉ ኣባላት ስለያ ኣሜሪካ ኣብ ሓደጋ ከምዘእተወ ሓቢሩ። ቱርኪ ነቲ ብኣሜሪካ ዝድገፍ ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር YPG ዝዓስከረ ሰራዊት ሶርያ (SDF)፡ ዝርከብ ሓይሊ ነቲ ኣብ ኢስታንቡል ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ቦምባ ከም ምኽንያት ተጠቒማ ንነዊሕ እዋን ከተካይዶ ወጢናቶ ዝነበረት ስግረ-ዶባዊ መጥቃዕቲ ከም ዘካየደት ከሲሱ ኣሎ። ሰራዊት ቱርኪ፡ ምስቶም ኣብ ሰሜናዊ ሶርያ ምስ ዝርከቡ ኣንጻር መንግስቲ ሶርያ ዝቃለሱ ተቓወምቲ ጕጅለታት፡ ካብ 2016 ኣትሒዙ ሰለስተ ዓበይቲ ስርሒታት ከም ዘካየደን ካብ ዶባቱ ልዕሊ 325 ኪ.ሜ. ንውሽጢ ሶርያ ኣትዩ መሬት ከምዝተቘጻጻረን ይፍለጥ። ኣብ 2019፡ ሩስያ ኣብ መንጎ ኣትያ ነቲ ውግእ ብስምምዕ ደው ክሳብ እተብሎ፡ ቱርኪ ነቲ ኣብ መንጐ ከተማታት ታል ኣቢያድን ራስ ኣልዓይንን ዝነበረ ቦታ ተቘጻጺራቶ ነይራ። ቱርኪ፡  “ንዋይፒጂ” ከም መቐጸልታ ናይቲ ኣብ ቱርኪ ንዓሰርተታት ዓመታት ንርእሰ-ምምሕዳር ኩርዲስታን ዝቃለስ ሰልፊ ሰራሕተኛታት ኩርዲስታን (PKK) ከም ዝዀነ ብምግላጽ፡ ከም ግብረ-ሽበራዊ እያ እትቘጽሮ። ፒከይከይ እውን ብወገኑ ኣብቲ ብ13 ሕዳር ኣብ ማእከል ኢስታንቡል ሽዱሽተ ሰባት ዝቐተለ ነትጒ ኢድ ከምዘይነበሮ እዩ ዝገልጽ። ፕረዚደንት ኤርዶጋን፡ ቱርኪ ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝሓየለ፡ ነቲ ምስ ሶርያ ዘራኽባ ዶብ ኣጽኒዓ "ጸጥታዊ ኮሪደር" ከምእትምስርት ብሓሙስ ንኣባላት ባይቶ ኤይ.ከይ ገሊጹ። "መጥቃዕቲ ኣየር ንቕጽል ኣለና። ነቶም ኣሸበርቲ ድማ ኣብቲ ንዓና ዝጥዕመና ግዜ ኣበርቲዕና ከነጥቅዖ ኢና" ክብል ኣጠንቂቝ። ኣዛዚ ኤስ.ዲ.ኤፍ. ማዝሉም ዓብዲ ንኣልሞኒተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እታ ዝዓበየላ ከተማ ኮባነ፡ ኣብ ዝዀነ ይዅን መሬት እተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ "ናይ ሓቂ ዕላማ" ከም ዝዀነ ከም ዝኣምን ብምግላጽ፡ እቲ ኣብ ኢስታንቡል ዘጋጠመ መጥቃዕቲ፡ ኣብ ትሕቲ ቝጽጽር ቱርኪ ብዝንቀሳቐሱ ተቓወምቲ ሶርያውያን ዕጡቓት ከም ዝተፈጸመ ሓቢሩ። ሚስተር ዓብዲ ብተወሳኺ፡ ሩስያን አሜሪካን ንቱርኪ ንምዕጋት እኹል ምድላው ኣይገበራን ኢሉ። እታ ንመንግስቲ ሶርያ እትድግፍ ሩስያ፡ ቱርኪ እትፍጽሞ መጥቃዕቲ ኣጋር ዕግርግር ዝፈጥር እዩ ክትብል ኣጠንቂቓ ኣላ። ኣሌክሳንደር ላቭረንየቭ ብረቡዕ ኣብ ካዛኽስታን ዝርርብ ድሕሪ ምክያዱ፡ "ኣብ ኣንካራ እንገብሮ መጐተና፡ ነቲ ጸገም ንምፍታሕ ዝሕግዝ ካልእ መገድታት ክርከቦ ተስፋ ንገብር" ኢሉ። ኣሜሪካ፡ ነታ ኣባል ኔቶ ዝዀነት ቱርኪ፡ ኣብቲ ከባቢ ዝፍጠር ዝዀነ ምስሕሓብ ንዳዕሽ ንምቅላስ ዝግበር ቃልሲ ክዕንቅፎ ከምዝኽእል ኣጠንቂቓ። ኣሜሪካ ኣብ ምብራቓዊ ሶርያ ንዝርከብ ኣይሲስ ንምስዓር፡ ምስ ዩ.ፒ.ጂ.ን ካልኦት ሚሊሻታት ኤስ.ፒ.ጂን እያ ትሰርሕ። ኤስ.ኤስ. ብረቡዕ ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ ፡ ሓሙሽተ መጥቃዕቲ ኣየር ቱርኪ ነቶም ኣብቲ ኣል-ሖል ዝበሃል መዳጐኒ ማእከል ዝሕልዉ ሓይልታት ጸጥታ ኩርድ ዒላማ ዝገበረ ከም ዝነበረ፡ ኣዝማድ እቶም ወተሃደራት ከም ዝዀኑ እተጠርጠሩ ድማ ኣብኡ ከም ዘለዉ ገሊጹ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ሰራዊት ኣሜሪካ ብሰሉስ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ከተማ ሃሳቀ ኣብ ዝርከብ ቀንዲ ቤት ጽሕፈት ማዝሉም ዓብዲ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት ኣሜሪካ መጥቃዕቲ ዘውረደ ቱርካዊ ሰርኲይት፡ ንሰራዊት ኣሜሪካ ኣብ ሓደጋ ከም ዘእተወ ገሊጹ።


ኢራን፡ ትካላት ዘቃጽሉ ዘለዉ ሰርሰርቲ መን ይዀኑ?

ኣብ ዲጂታዊ ተክኖሎጂ ዝሰርሑ ሰርሰርቲ፡ ኣብ ግኡዝ ዓለም ጕድኣት ከውርዱ ሳሕቲ እንተ ዘይኰይኑ ኣየጋጥምን። እንተዀነ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ኢራን; ኣብ ሓደ ፋብሪካ ሓጺን ብኢንተርነት ዝወረደ መጥቃዕቲ፡ ሓደ ካብ ኣሻቐልቲ ጕዳያት ኰይኑ ኣሎ። ፕሬዳቶሪ ስፓሮው ዝበሃል ጕጅለ መጥቃዕቲ፡ ነቲ ከቢድ ባርዕ ባዕሉ ከምዝፈጸመ ብምግላጽ፡ ንብህሎኡ መራትዒ ዝኸውን ስእሊ ዘርጊሑ። እዛ ካብ ካሜራ መቈጻጸሪ ድሕነት ዝተረኸበት ትመስል ስእሊ፡ ሰራሕተኛታት ንገለ ክፋል እቲ ፋብሪካ ገዲፎም ድሕሪ ምኻዶም፡ ሓንቲ ማሽን ዝመኸኸ ሓጺንን ሓውን ከተፍስስ ትርአ። እታ ቪድዮ፡ ሰባት ማይ ኣፍሲሶም ነቲ ሓዊ ከጥፍኡ እንከለዉ ኸኣ ትዛዘም። ኣብ ካልእ ብኢንተርነት ዝተራእየ ቪድዮ፡ ሰራሕተኛታት ፋብሪካ መጥፋእቲ ሓዊ ክጽውዑን ኣብ መሳርሒታት ዝወረደ ጕድኣት ክገልጹን ይስምዑ። ብቛንቋ ኢራን፡ 'ጎንጀሽክ ዳራንድ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ፕሬዳቶሪ ስፓሮው፡ እቲ ብ27 ሰነ ኣብ ፋብሪካ ሓጺን ካብ ዝተፈጸሙ ሰለስተ መጥቃዕቲታት እቲ ሓደ ከምዝዀነን፣ ኢራን ንዝፈጸመቶ “ዘይተገለጸ” መጥቃዐቲ ዝተወሃበ ግብረ መልሲ ከምዝኾነን ይገልጽ። እቲ ጕጅለ ካብተን ኩባንያታት ከም ዝተሰርቀ ዝገልጽ ምስጢራዊ ኢ-መይላት ዘጠቓልል፡ ብርክት ዝበለ ሓበሬታ እውን ክዝርግሕ ጀሚሩ ኣሎ። ኣብ ናይ ቴለግራም ገጹ፡ "እዘን ኩባንያታት እዚኣተን ኣብ ዓለምለኻዊ ቀይድታት እንከለዋ ስርሐን ይቕጽላ ኣለዋ። እዚ ብኢንተርነት ዝተገብረ መጥቃዕቲ፡ ንጹሃት ሰባት ንዘይምጕዳእ ብጥንቃቐ ዝፍጸም እዩ" ኢሉ ጽሒፉ። ኣብ መወዳእታ ዘቐመጥዎ ሓሳብ፡ ኣብ ድሕነት መጥቃዕቲ ኢንተርነት ንዝሰርሑ ሰባት ዘሰንበደ እዩ። ፕሬዳቶሪ ስፓሮው ህይወት ሰባት ኣብ ሓደጋ ክእትዉ ከም ዝኽእሉ ይፈልጡ ነይሮም፤ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምፍጻሞም ግን እቶም ሰራሕተኛታት ክሳዕ ዝወጹ ተዓጊሶም ተጸብዮም እዮም፤ ክሳዕ ክንደይ ጥንቁቓት ምዃኖም ድማ ክፍለጠሎም ይደልዩ ነይሮም። እዚ ኸኣ ንብዙሓት ሰባት፡ ፕሬዳቶሪ ስፓሮው ስርሒት ቕድሚ ምክያዱ፡ ገምጋም እቲ ዝስዕብ ሓደጋ ክገብር ዝግደድ፡ ወተሃደራዊ ስርሰራ ዘካይድ፡ ጽኑዕ ቍጽጽርን ዝግበረሉን ሞያውን ሓላፍነታውን ከምኡ'ውን መንግስታዊ ምወላ ዝግበረሉ ጕጅለ ክኸውን ከም ዝኽእል ክጠራጠሩ ገይርዎም እዩ። "ጕጅለ ሰርሰርቲ ውልቀነጠፍቲ ምዃኖም እዮም ዝዛረቡ። እንተዀነ ዝተሓላለኸ ኣሰራርሓኦምን ልዑል ጽልዋኦምን ኣብ ግምት ብምእታው፡ ብመንግስቲ ከም ዝሰርሑ ወይ ዝምወሉ ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ኢና ንኣምን።" ይብል ኣብ ‘ቼክ ፖይንት ሶፍትዌር’ ሓላፊ ምርምር ሳይበር ኢታይ ኮሀን። ኣብ ቀረባ እዋን ኢራን፡  ኣብ ግሁድ ዓለም ጽልዋ ዘሕደሩ ዝተፈላለዩ መጥቃዕቲታት ኢንተርነት ግዳይ ኰይና እያ። ግን ከኣ ከምዚ ዝኣመሰለ ከቢድ መጥቃዕቲ ኣየጋጠማን። "እዚ ብመንግስቲ ዝምወል ብኢንተርነት ዝግበር መጥቃዕቲ እንተደኣ ዘይኮይኑ፡ ኣዝዩ ኣገዳሲ ክኸውን ይኽእል እዩ፡" ትብል ኣሰናዳኢት ጆርናል ፖሊሲ ሳይበር ፖሊሲ ኤሚሊ ቴይለር። "ታሪኻዊ ጸብጻብ ከም ዝሕብሮ፡ እቲ ኣብ 2010 ኣብ ልዕሊ ትካል መሳለጢ ዩራንየም ዝወረደ መጥቃዕቲ 'ስታክስነት' ካብቶም ብኢንተርነት ተፈጺሞም ኣካላዊ ጕድኣት ዘስዓቡ መጥቃዕቲታት እቲ ጐሊሑ ዝርአ እዩ።" ስታክስነት ንፈለማ ግዜ ብ2010 ዝተረኽበ ቫይረስ ኮምፕዩተር እዩ። እዚ ቫይረስ፡ መጻረዪ ናይቲ ኣብ ናታንዝ ዝርከብ ትካል ዩራንየም ከዕንዎ ከሎ፡ ነቲ ኑክልየራዊ መደብ ዕንቅፋት ኰይንዎ እዩ። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ኣካላዊ ጕድኣት ከም ዘውረዱ ዝተረጋገጹ መጥቃዕትታት ሒደት እዮም። ኣብ 2014 ኣብ ጀርመን ዝተፈጸመ ምናልባት እቲ እንኮ መርኣያ እዩ። ኣብቲ ሰብመዚ ሳይበር ጀርመን ዘውጽኦ ዓመታዊ ጸብጻብ፡ ብኢንተርነት ኣብ ሓደ ፋብሪካ ሓጺን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ "ብዙሕ ጕድኣት" ከም ዘውረደን እቲ ፋብሪካ እውን ብህጹጽ ከምዝተዓጽወን ዝሕብር ኰይኑ ተወሳኺ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይተዋህበሉን። ከቢድ ጕድኣት ከውርዱ ዝኽእሉ ዝነበሩ ግን ከይተዓወቱ ዝተረፉ ካልኦት ብኢንተርነት ዝፍነዉ መጥቃዕቲታት እውን ነይሮም እዮም። ንኣብነት ሰርሰርቲ ሃካይ፡ ነቲ ማይ ንምጽራይ ዝሕግዝ መሳለጥያታት ብምቍጽጻር ኣብ ቀረብ ማይ ከሚካላት ክውስኹ ፈቲኖም፣ ግን ኣይሰለጦምን። ንኣብነት ኣብ መራኸቢ መጓዓዝያ ብኢንተርነት መጥቃዕቲ ምፍጻም ልሙድ'ኳ እንተዀነ ኣካላዊ ጕድኣት ኣየስዓበን። ኤሚሊ ተይለር ከም ዝገለጸቶ፡ እዚ ዓቢይ ፍልልይ እዩ። ምኽንያቱ ሓንቲ ሃገር ኣብ ፋብሪካ ሓጺን ኢራን ኣካላዊ ጕድኣት ከም ዘውረደት እንተደኣ ተረጋጊጹ፡ ሓይሊ ምጥቃም ዝኽልክል ኣህጉራዊ ሕግታት ጥሒሳ ክትከውን ትኽእል እያ። ኢራን ድማ ሕነ ንኽትፈዲ ሕጋዊ ምኽንያት ክትረክብ የኽእላ እዩ። ስለዚ፡ ፕሬዳቶሪ ስፓሮው ብመንግስቲ ዝምወል ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ዝፍኑ ጕጅለ እንተዀይኑ፡ ነየነይቲ ሃገር ዝውክል እዩ? እቲ ስም [ገባሪት] ኣብ ኢራን ሓያል ተገዳስነት ዘለዋ ሃገር ምዃና ዝሕብር ኣፋፍኖት ክኸውን ይኽእል እዩ። መጥቃዕቲ ስታክስነት እስራኤል ብሓገዝ ኣሜሪካ ዝፈጸመቶ ከምዝኾነ ይግመት። ሕጂ እውን ፕሪዳቶሪ ስፓሮው ምስ እስራኤል ዝተተሓሓዘ ከምዝዀነ ዘመላኽቱ ወረታት መንግስቲ እስራኤል ግብረመልሲ ንኽህብ ደፋፊእዎ እዩ። ሚኒስተር ጸጥታ ቤኒ ጋንትዝ ብዛዕባ እቲ እስራኤላውያን ጋዜጠኛታት ዘውጽእዎ፡ እስራኤል ጠንቂ እቲ መጥቃዕቲ ምዃና ዝሕብር  ወረ ንኽምርመር ትእዛዝ ከምዝሃበ መራኸቢ ብዙሃን እስራኤል ይሕብራ። እቲ ሚኒስተር፡ እስራኤል ኣብ ልዕሊ ኢራን ትገበሮ ንጥፈታት ብዝምልከት፡ "ዘይንጹር ፖሊሲ" እስራኤል ተበላሽዩ ከይከውን ስግኣት ከምዘለዎ ይሕበር። "እዚ ብኢንተርነት ዝፍኖ መጥቃዕቲ፡ ብመንግስቲ ዝምወል እንተዀይኑ እስራኤል ቀንዲ ተጠርጣሪት እያ። ኢራንን እስራኤልን ብኢንተርነት ኣብ ዝፍጸም ኲናት ተጸሚደን ኣለዋ፤ ክልቲአን ሃገራት ከኣ ነዚ ብወግዒ ኣፍልጦ ዝህባሉ ነገር እዩ፡" ይብል ኣብ ኣንካራ ኣብ ‘ኤዲኢኦ ሳይበር ሴኵሪቲ’ ዝሰርሕ ኤርሲን ካህሙቶግሉ። "ክልቲአን ሃገራት ትካላት ኣገልግሎት ስለያ ኣቢለን ብኢንተርነት ዝፍኖ መጥቃዕቲ ይውድባ እየን፤ ካብ 2020 ኣትሒዙ ኢራን ኣብ ትሕተ-ቕርጺ ማይ እስራኤል ዝፈሸለ መጥቃዕቲ ኢንተርነት ብምፍናው፡ ኣብ መጠን ክሎሪን ለውጢ ክትገብር ምስ ፈተነትን እስራኤል እውን ግብረመልሲ ምስ ሃበትን ርክበን መሊሱ እናሓርፈፈ እዩ ይመጽእ ኣሎ።" ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ጥቅምቲ፡ ፕሬዳቶሪ ስፓሮው፡ ስርዓተ ክፍሊት ሃገራዊ መደበር ነዳዲ ኢራን ካብ ኢንተርነት ወጻኢ ክኸውን ከምዝገበረ ሓላፍነት ወሲዱ ነይሩ። ብተወሳኺ'ውን እቲ ጕጅለ ኣብ ጽርግያታት ዘሎ ዲጂታዊ ምልክታት ሰሌዳ "ካሚኒ፡ ነዳዲና ኣበይ ኣሎ?" ክብል ከም ዝገበረ ገሊጹ እዩ። ኣብዚ'ውን እቶም ሰርሰርቲ ብዛዕባ እቲ ክፍጠር ዝኽእል ሕንፍሽፍሽ ኣቐዲሞም ኣብ ኢራን ንዘሎ ኣገልግሎት ህጹጽ እዋን ብምጥንቃቕ ዝተወሰነ ሓላፍነት ከምዝስምዖም ኣርእዮም እዮም። ተመራመርቲ ‘ቼክ ፖይንት’ ኣብቲ ፕሬዳቶሪ ስፓሮው ዝጥቀመሉ ጎዳኢ ሶፍትዌር፡ ሓደ ኮድ ከም ዝረኸቡ ይገልጹ። እዚ ሶፍትዌር እዚ ምስቲ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ሓምለ ኣብ መደበር ባቡር ኢራን ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ እቲ ጕጅለ ኢንድራ ዝተጠቐመሉ ዝመሳሰል እዩ። ብመሰረት ጸብጻባት ዜና ኢራን፡ እቶም ሰርሰርቲ ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣብ ዝርከብ መደበራት ባቡር ምድንጓይ ምስራዝ ከምዝተፈጠር ብምሕባር፡ ተጓዓዝቲ ድማ ነቲ መራሒ ክጽውዑ መኺርዎም። እንተዀነ፡ እቲ ኣብ ፋብሪካ ሓጺን ዝወረደ መጥቃዕቲ እቲ ስግኣት እናወሰኸ ይኸይድ ከም ዘሎ ዝሕብር ምልክት ከምዝኾነ ክኢላታት ይገልጹ። ኣካያዲ ስራሕ እቲ ባርዕ ዘጋጠመሉ ኩባንያ ሓጺን፡ ሙባረክ፡ ናይቲ ትካል መዓልታዊ ስራሕ ከም ዘይተጸልወን ዝተጐድአ ዝኾነ ይዅን ሰብ ከምዘየለን ሓቢሩ። እቶም መጥቃዕቲ ዝወረዶም ካልኦት ክልተ ኩባንያታት'ውን ዋላ ሓንቲ ጸገም ከም ዘየጋጠሞም ገሊጾም እዮም። ናሪማን ጋሪብ ዝበሃል ኣብ ብሪጣንያ ዝነብር ኢራናዊ ተቓዋሚን ተጣባቒን፡ ብናጻ መርማሪ ስለያ ኢንተርነት እታ ስእሊ ሓቀኛ ምዃና ከምዝተቐበለ ገሊጹ እዩ። ብዛዕባ እቲ ባርዕ ዝገልጽ ክልተ ኻልእ ቪድዮታት'ውን ኣብ ተዊተር ከም ዝተዘርገሐ ሓቢሩ። "እቲ መጥቃዕቲ ናይ ሓቂ ከምዝዀነ ሰራሕተኛታት ብኻልእ ኵርናዕ ዝቐድሕዎ ስእሊ የመልክት። ኣብ ገጽ ቴለግራም 'ቲ ሓደ ኩባንያ'ውን፡ ደሒሩ'ኳ እንተተኣልየ፡ መስመር ምህርቲ ተቛሪጹ ከምዝነበረ ዝገልጽ ጽሑፍ ርኢና ኢና።" እቲ ቀይሕ መስመር ከም ዝተሓለፈ ስግኣት ኣለዎ። "እስራኤል ጠንቂ እዚ መጥቃዕትታት እዚ እንተዀይና፡ ንሓደ ኣገልግሎት ምዕንቃፍ ጥራይ ዘይኮነስ ናይ ሓቂ ጕድኣት ከውርዱ ከም ዝኽእሉ ዘረጋግጹ ዘለዉ እመስለኒ። እዚ ኸዓ እቲ ኵነታት ብኸመይ እናገደደ ይኸይድ ከምዘሎ ዝሕብር እዩ።"


ኣሜሪካ ኣብ መሳለጥያታት ብኢራን ዝድገፉ ጉጅለታት መጥቃዕቲ ኣካይዳ

ኣሜሪካ ምስ ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ዝተኣሳሰሩ ጉጅለታት ኣብ ዝጥቀሙሉ ኣብ ምብራቓዊ ሶርያ ኣብ ዝርከቡ መሳለጥያታት ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝፈፀመት ገሊፃ። ኣብ ግዝኣት ደይር ኣል ዙር ዝርከቡ ትሽዓተ ድፋዓት ተተኮስትን መኽዘንን ብረቡዕ ኣጋ ምሸት ከምዝተሃረሙ ወተሃደራዊ ሰበስልጣን ኣሜሪካ ገሊጾም። ጎስጎስቲ ፍትሒ፡ ሽዱሽተ ሓለውቲ ከምዝተቐትሉ ክገልጹ እንከለዉ፡ ኢራን ድማ ምስቶም ዒላማታት ምትእስሳር ከምዘይብላ ሓቢራ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ብኢራን ዝድገፉ ጉጅለታት፡ ኣብ ሶርያ ኣብ ዝርከቡ ሓይልታት ኣሜሪካ  ሓያሎ መጥቃዕቲ ምፍጻሞም ስዒቡ "ሓይልታት ኣሜሪካ ንምክልኻልን ንምዕቃብን" ነቲ መጥቃዕቲ ከምዝኣዘዞ ይግለጽ። ብ15 ነሓሰ ክልተ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ኣብ ደቡባዊ በረኻ ዝርከብ ወተሃደራዊ ቦታ ኣል-ታንፍ ከምኡ’ውን ኣብ ጥቓ መደበር ግሪን ቪለጅ ደይር ኣል-ዙር መጥቃዕቲ ክፍጽማ እንከለዋ ኣብ ህይወት ዝበጽሐ ጉድኣት ግን ኣይነበረን። ከም ኣካል ናይቲ ብኣሜሪካ ዝምራሕ ኣንጻር ጂሃዳዊ ጉጅለ ኣይኤስ ዝዓለመ ዓለማዊ ጥምረት፡ ኣስታት 1,000 ወተሃደራት ኣሜሪካ ካብቲ መደበራት ወጺኦም፡ ብዘይ ፍቓድ መንግስቲ ሶርያ፡ ይንቀሳቐሱ ኣለዉ። እዞም ሓይልታት ኣሜሪካ፡ ኣይኤስ ዳግማይ ከይትንስእ ናይ ምክልኻል ዕማም ዝተውሃቦም እዮም። ትማሊ ረቡዕ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣሜሪካ ብኤፍ-15ን ኤፍ-16ን ጀት ከምዝተኻየደ ወተሃደራዊ ሰበስልጣን ንማዕከናት ዜና ኣሜሪካ ሓቢሮም። ወሲኾም’ውን እቲ ውጥን 11 ድፋዓት ንምውቃዕ እዩ ነይሩ፡ እንተኾነ ግን ኣብ ጥቓኦም ሰባት ብእግሮም ክኸዱ ስለዝተራእዩ እቶም ኣብረርቲ ኣብ ልዕሊ ክልተ ድፋዓት ቦምባ ከምዘይደርበዩ ገሊጾም። ወሃቢ ቃል ማእከላይ ትእዛዝ ኣሜሪካ ኮሎኔል ጆ ቡቺኖ "ኣሜሪካ ነቲ ናይ ምብራኽ ሓደጋ ንምግዳብን ጉድኣት ንምንካይ ዝዓለመን ተመጣጣንን ዝኾነ ስጉምቲ ወሲዳ" ክብል ሓቢሩ። ተኸታታሊ ሰብኣዊ መሰላት ሶርያ ብወገኑ፡ እተን ጀት ኣብታ ካብ ከተማ ደይር ኣል ዙር ንሰሜን ኣስታት 10 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ ሩባ ኤፍራጥስ እትርከብ ከተማ ኣያሽ፡ ከምኡ’ውን ብኢራን ዝድገፍ ሚሊሻ ብርጌድ ፋተሚዩን ዝሰርሖ  መዓስከር ዒላማ ከምዝገበራ ሓቢሩ። ብርጌድ ፋተሚዩን፡ ኣብ ሓድሕድ ኲናት ሶርያ ንሓይልታት ሶርያ ዝድግፍ ብዓቢኡ ካብ ሺዓ ኣስላም ኣፍጋናውያን ተዋጋእቲ ዘለዎ ብርጌድ እዩ። እቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝመደበሩ ተቖጻጻሪ ጉጅለ፡ ኣብ ኣያሽ ዝተፈጸመ ዓቢ ፍንጀራ ዘርኢ ቪድዮ ብምዝርጋሕን ምንጭታት ብምጥቃስን ኣብቲ መጥቃዕቲ ነቶም ቦታታት ዝሕልዉ ዝነበሩ ሽዱሽተ ሶርያውያንን ወጻእተኛታትን ተዋጋእቲ ከምዝሞቱ ሓቢሩ። እቶም ዒላማ ዝተገበሩ ቦታታት "ምስ እስላማዊት ሪፓብሊክ ኢራን ዝኾነ ርክብ ዘይብሎም'ዮም" ዝበለ ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢራን ናስር ካናኒ፡ እቲ መጥቃዕቲ "ምግሃስ ልኡላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን ሶርያ" ከምዝኾነ ገሊጹ። መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኢራን፡ ሓደ ጀነራል ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ኣብ ሶርያ "ኣብ ተልእኾ" እንከሎ ከምዝተቐትለ ምግላጸን ስዒቡ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ'ዩ እዞም መጥቃዕቲታት ተፈጺሞም። እቶም መንግስታዊ ማዕከናት ዜና ኢራን፡ ኣቦልፋዝል ዓሊጃኒ ከም ወተሃደራዊ ኣማኻሪ ኮይኑ ይሰርሕ ምንባሩ እኳ እንተገለጹ፡ ብዛዕባ ኩነታት ሞቱ ግን ዝኾነ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃቡን። ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን፡ ኲናት ሓድሕድ ሶርያ ካብ ዝተጀመረሉ 2011 ኣትሒዙ ኣብ ሶርያ ርኡይ ህላወ ሃኒጹ ኣሎ፡ ኣማኢት ሰራዊት ብምልኣኽ ንሓይልታት ፕረዚደንት በሽር ኣል ኣሳድ ክምዕድን ደገፍቲ መንግስቲ ዝኾኑ ምልሻታት ከሰልጥንን ጸኒሑ እዩ። ኣሜሪካ መግዛእቲ ኣሳድ ከብቅዕ ንዝፍትኑ ተቓወምቲ ጉጅለታት ትድግፍ'ኳ እንተኾነት፡ ኣብቲ ግጭት ቀጥታዊ ወተሃደራዊ ምትእትታው ንዘይምግባር ግን ጻዕሪ ክትገብር ጸኒሓ እያ።


ማእከላይ ምብራቕ፡ ታሪኻዊ ዋዕላ ሃገራት ዓረብን እስራኤልን ኣብ ምድረበዳ ነጌቭ

እቲ ወከልቲ ሓያሎ ሃገራት ዓረብን እስራኤልን ዝተሳተፍዎ ኣኼባ፡ "ቅድሚ ኹሉ" ነቲ ካብ ኢራን ዝምንጩ ስግኣት ንምግጣም ዝሕግዝ'ዩ ክብል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል ተዛሪቡ። ኣብቲ እስራኤል ዘአንገደቶ ዋዕላ፡ ሚኒስተራት ጉዳያት ወጻኢ ናይተን ኣብ 2020 ምስታ ሃገር ሓድሽ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ዝመስረታ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ባሕሬን፡ ሞሮኮን ተረኺበን። እቲ ጸሓፊ ጉዳያት ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን'ውን ዝተሳተፎ ኣብ መንጎ ሃገራት ዓረብን እስራኤልን ዝተኻየደ ዋዕላ፡ ኣብ ታሪኽ እተን ሃገራት ፈላሚ'ዩ ተባሂሉ። ኩሎም ወገናት፡ ኣብ መንጎኦም ዘሎ ሽርክነት ንምምዕባል ተሰማሚዖም ኣለዉ። ኣብቲ ኣብ ምድረበዳ ነጌቭ ዝተፈኻየደ ታሪኻዊ ዋዕላ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ግብጺ ዝርከቦም ዕለዎት ዲፕሎማሰኛታት፡ እቲ ኣብ መንጎ እስራኤልን ፍልስጤምን ዘሎ ግጭት ብሰላማዊ ኣገባብ ክፍታሕ ዘለዎም ደገፍ ደጊሞም ኣረጋጊጾም ኣለዉ። ብዘይካ እስራኤል፡ ኩለን ኣብቲ ኣኼባ ዝተወከላ ሃገራት ናጻ ሃገረ ፍልስጤም ክትምስረት ዝድግፋ'የን። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ፍልስጤም ብወገኑ፡ እቲ ዋዕላ "ሓያል መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ፍልስጤም'ዩ" ክብል ነቒፉ። ነተን ኣብቲ ኣኼባ ዝተሳተፋ ሃገራት ዓረብ ግን ብቐጥታ ኣይነቐፈንን። እቲ ኣኼባ ኣብ ሓደ ሆቴል ኣብ ዝካየደሉ ዝነበረ እዋን ግን፡ ገለ ዕጡቓት እስራኤላውያን ዓረብ፡ ኣብ ሰሜናዊት ከተማ ሃደራ ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ክልተ ኣባላት ፖሊስ ብምቕታል ሽዱሽተ ሰባት ኣቚሲሎም። እቶም ሚኒስተራት ነቲ ቅትለት ክኹንንዎ እንከለዉ፡ ሞሮ ድማ እቲ ዋዕላ ናይቲ መጥቃዕቲ "ዝበለጸ ግብረመልሲ'ዩ" ኢላ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል ያኢር ላፒድ ድሕሪ'ቲ ኣኼባ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ዋዕላ "ቀዋሚ መድረኽ" ኮይኑ ክቕጽል እቶም ዲፕሎማሰኛታት ከምዝወሰኑ ተዛሪቡ። "ኣብዚ ታሪኽ ንሰርሕን ኣብ ገስጋስ፡ ቴክኖሎጂ፡ ሃይማኖታዊ ተጻዋርነት፡ ጸጥታን ስለያዊ ምትሕብባርን ዝተመስረተ ሓድሽ ዞባዊ ቅርጺን ኢና ንሃንጽ ዘለና። እዚ ሓድሽ ቅርጺን ንሃንጾ ዘለና ዝተማቓርሐ ዓቕምታትን ንናይ ሓባር ጸላእትና ዘፈራርሕን ዝገትእን'ዩ፡ ፈለማን ቀንድን ኢራንን ተሓባበርታን" ክብል ሊፒድ ገሊጹ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ንጉስ ዮርዳኖስ ዓብደላ ካልኣይ፡ ናብ ምዕራባዊ ገማግም ብምብጻሕ ምስ ፕረዚደንት ምምሕዳር ፍልስጤም ማሕሙድ ዓባስ ኣብ ከተማ ራማላህ ተራኺቡ። ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን'ውን ብሰንበት ምስ ዓባስ ብምርኻብ፡ ነቲ "ክልተ-ሃገራት" ዝብል ፍታሕ ግጭት እስራኤልን ፍልስጤምን ዘለዎ ደገፍ ብምግላጽ፡ ሃገሩ ንፍልስጤማውያን እትህቦ ደገፍ ከምእተዛይዶ ገሊጽሉ። ብሊንከን ኣቐዲሙ'ውን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር እስራኤል ናፍታሊ በነት ተራኺቡ ነይሩ። ድሕሪ'ቲ ኣኼባ ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ብኮቪድ-19 ከምዝተለኽፈ ተረጋጊጹ። እቲ ኣኼባታት፡ ኣመሪካ ምስ ኢራንን ዝኣተወቶን ጸኒሓ ዘፍረሰቶ ውዕል ኑክሌር ክትምለሶ'ያ ኣብ ዝበሃለሉ ዘሎ እዋን'ዩ ክካየድ ቀንዩ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ነቲ ብዘመነ ስልጣን ፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ስምምዕ ብምቅዋም፡ ኣመሪካ ከተንሳሕብ ድሕሪ ምውሳኑ፡ ኢራን በቲ ውዕል ዝተደረተ መስርሕ ኑክሌራዊ ምምዕባል ከምዝቐጸለቶ ይፍለጥ። እስራኤል፡ ዝኾነ ምስ ኢራን ዝግበር ውዕል ንኢራን ዘሐይል ስለዝኾነ ስግኣት ከምዝፈጥረላ'ያ ትምጉት። ሃገራት ዓረብ'ውን ተመሳሳሊ መርገጺ ከምዘለወን ይግለጽ።


መጥቃዕቲ ኢርቢል፡ ኢራን ናብ ሰሜናዊት ከተማ ኢርቢል ሚሳይላት ወንጪፋ

ሓይልታት ሓለዋ ሰውራ ኢራን ሎሚ ለይቲ (13 መጋቢት 2022) “እስትራቴጂካዊ ማእከል እስራኤል” ናብ ዝበሉዎ ኣብ ዒራቓዊት ኩርዳዊት ከተማ ኢርቢል ናይ ሚሳይል መጥቃዕቲ ኣካይዶም። ኣብ ጥቓ ቆንስል ኣመሪካ ዝዓለበ 12 ሚሳይላት ኣብ ልዕሊ ዝተፈላለየ  ህንጻታት ጉድኣት ከምዘውረደን ሓደ ሲቪል ከም ዝተወግአን ዞባዊ መንግስቲ ኩርዲስታን ሓቢሩ። መንግስቲ ኣመሪካ በቲ ናይ ፈራሓት ዝበሎ ኣብ ስቪላዊ ቦታታት ኢርቢል ዝወደቐ መጥቃዕቲ ሚሳይል፡ ዝኾነ ኣመሪካዊ ከምዘይተጎድአን መሳለጥያታቱ እውን ዝዀነ ዕንወት ከምዘይወረዶን ሓቢሩ። መንግስቲ እስራኤል ኮነ ወተሃደራዊ ሓይሊ እታ ሃገር ብዛዕባ’ቲ ኢራን ዝበለቶ ርእይቶ ክህብ ኣይደለየን ። ይኹን እምበር፡ ሰብ መዚ ኩርዲ እቲ ሰራዊት ሓለዋ ሰውራ ኢራን ዝበሎ፡  ኣብ ሲቪላዊ ቦታታት  መጥቃዕቲ ንምክያድ ከም መመኽነይታ ዝቐረበ "መሰረት ዘይብሉ" ፕሮፓጋንዳ እዩ ክብሉ ገሊጾም። ኣውቲስታ ታክሲ ዚርያን ዋዚር ኣብ ጥቓ ቆንስል ኣመሪካ ኣብ መኪናኡ እንከሎ ሰምበት ሰዓት ሓደ ናይ ለይቲ፡ ወይ (ቀዳም 23፡ 00 ሰዓት 11 ናይ ምሸት ብኣቆጻጽራ ለንደን) እቲ ሚሳይላት ከምዝወደቐ ሓቢሩ። ፈለማ ብርቱዕ ዒግታን ሓመድን ርእየ። ካብኡ ብርቱዕ ድምጺ ተዅሲ ሰሚዐ። መሳዅቲ ናይ መኪናይ ተሰባቢሩ፡ ኣብ ገጸይ ድማ ተሃሪመ” ክብል ንማዕከናት ዜና AFP ሓቢሩ ። ኩርዲስታን -24 እተሰምየት መደበር ተሌቪዥን ፡ ኣብ ልዕሊ ኣብያተ-ጽሕፈታ ዝወረዳ ዕንወት ዘርኢ ስእሊ ዘርጊሓ። ማዕከናት ዜና ኢራን'ውን  እቲ ሰውራዊ ሓይሊ ኢራን ነቲ "ኣብ ቀረባ ግዜ ንዝፍጸም ገበናት" ኣመልኪቱ፡ ኣብ ኢርቢል ፡ “ስትራተጂያዊ ማእከል ውዲትን እከይን ጽዮናውያን ዒላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ከም ዘካየደ ገሊጸን ። ሓይልታት ሓለዋ ሰውራ  ኢራን፡ እስራኤላውያን ብሰኑይ ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ሶርያ ደማስቆ ዘካየዱዎ ንክልተ ላዕለዎት ኢራናውያን መኰንናት ዝቐተለ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ዋጋ ክኸፍልሉ ከምዝኾኑ ተዛሪቦም ነይሮም። ባይቶ ሚኒስተራት ዞባ ኩርዲስታን፦ "እዚ ኣብ ኢርቢል ኣብ ጥቓ ቆንስል ኣመሪካ ዝርከብ መደበር እስራኤል ከምዝተሃርመ ኣምሲልካ ዝግለጽ ዘሎ ናይ ፈራሓት መጥቃዕቲ ንሲቪላዊ ዒላማታት ንምህራም ከም መመኽነይታ ዝቐርብ ዘሎ ዕባራ ምኽንያት ምዃኑ ገሊጹ። " ፕሮፖጋንዳ ናይቶም ነዚ መጥቃዕቲ’ዚ ዝፈጸሙ ሰባት ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ምዃኑ ደጊምና ነረጋግጽ" ቀዳማይ ሚኒስተር ዒራቕ ሙስጣፋ ቃዲሚ እውን ነቲ መጥቃዕቲ ኰኒንዎ ኣሎ ። ንሱ ፡ "ነታ ፍትውቲ ከተማ ኢርቢል ዒላማ ዝገበረን ኣብ ልዕሊ ነበርታ ፍርሒ ዘስፍን መጥቃዕቲ፡ ኣብ ልዕሊ ጸጥታ ህዝብና ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እዩ" ክብል ትዊት ገይሩ። "ሓይልታት ጸጥታና ኣብ ልዕሊ ህዝብና ንዝወርድ ዝኾነ ይኹን ምፍርራሕ መርሚሮም ብጽንዓት ደው ክብሉ እዮም " ከኣ ኢሉ። ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ዒራቕ፡ ማቲው ቱለር፡ ኢራን፡ በዚ ንልኡላውነት ዒራቕ ዝጥሕስን ኣብ ልዕሊ ንጹህ ሲቪላዊ ሕብረተሰብ ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ ብምፍጻማ ተሓታቲ ክትከውን ኣለዋ" ኢሉ ።


ተዋጋእቲ የመን፡ ንክልተ ኣዋርሕ ተኩሲ ደው ከብሉ ተስማሚዖም

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ተዋጋእቲ የመን ንክልተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ምግባሮም ኣፍሊጡ። ካብ 2016 ጀሚሩ፡ ኣብ መላእ የመን ተግባራዊ ዝኸውን ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ እንትብጻሕ፡ ንፈለማ ግዜ እዩ። ኲናት ሕድሕድ የመን፡ ኣብታ ሃገር ኣዝዩ ዝኸፍአ ሰብኣዊ ቅልውላው ከም ዘስዓበ ጸብጻባት ይሕብሩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ምስዚ ኲናት ሕድሕድ ብዝተኣሳሰር፡ ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ከይሞቱ ኣይተርፉን ይብል። ካብ መንጎ 'ዚኦም፡ እቶም 60 ሚእታዊት፡ ብሕጽረት መሰረታዊ ኣገልግሎት ሕክምናን ጽሩይ ዝሰተ ማይን ንሞት ከም ዝተቓልዑ ይገልጽ። እዚ ኣብ መላእ፥ታ ሃገር ተግባራዊ ክኸውን ዝትስፈወሉ ሓድሽ ስምምዕ፡ ኣብ መንጎ 'ቶም ብስዑዲ ዝምራሕ ጥምረት ዝድገፍ 'ዕላዊ መንግስት'ን ብኢራን ዝድገፉ ሓይልታት ሑትን እዩ ተኻይዱ። እዚ ተዅሲ ደው ምባል ተፈጻሚ ክኸውን ዝጀምር፡ ጾመ ረመዳን ካብ ዝኣቱ ጀሚሩ ምዃኑ ተገሊጹ'ሎ። ፕረዚደንት ኣመሪካ፡ ጆ ባይደን፡ እዚ ብሽምግልና ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ንየመናውያን ዕረፍቲ ዝህብ ምዃኑ ይገልጽ። "እዚ ጽቡቕ ጅማሮ'ኳ እንተኾነ፡ እኹል ግን ኣይኮነን። እቲ ስምምዕ ክኽበር ኣለዎ። ቅድሚ ሕዚ'ውን ተዛሪበ ነይረ። እዚ ኲናት ደው ክብል ኣለዎ"። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣንቶኒዮ ጉተሬዝ ብወገኑ፡ ስምምዕ ተዅሲ ደው ምባል ብቕልጡፍ ተግባራዊ ክኸውን ተላብዩ ኣሎ። እቲ ስምምዕ፡ መራኽብ ናብታ ዕጡቓት ሑቲ ተቘጻጺሮምዋ ዘለዉ ወደብ ኣል-ሑዳይዳ ክእትዋ፤ ከምኡ'ውን፡ ነፈርቲ ኣብ ምቁጽጻር ሑቲ ናብ እትርከብ፡ ርእሰ ከተማ የመን፡ ሰንዓ፡ ክዓርፋ ይፈቅድ። እቲ ብስዑዲ ዝምራሕ ጥምረት ሃገራት፡ ኣብ የመን ዕላዊ መንግስቲ ብምድጋፍ ምስ ዕጡቓት ሑቲ ንዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ክዋጋእ ጸኒሑ እዩ። ዕጡቓት ሑቲ ብወገኖም፡ ሰብ-ኣልቦ ነፈርትን [ድሮን] ሚሳይላትን ተጠቒሞም፡ ንስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ከጥቅዑ ጸኒሖም ኣለዉ።


ንኽምርዓዋ ናይ ድንግልና ምስክር ወረቐት ዘድልየን ደቂ ኣንስትዮ

ኣብ ኢራን ድንግልና ንብዙሓት ኣዋልድን ስድራቤተንን ቅድሚ መርዓ ኣገዳሲ እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም (WHO) ነቲ ተግባር ኣንጻር ሰብኣዊ መሰላት እዩ ክብል እንተነቐፎ’ኳ ሓደሓደ ግዜ ደቂ ተባዕትዮ ናይ ድንግልና ምስክር ወረቐት ክጠልቡ ይረኣዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግን ብዙሓት ሰባት ኣንፃር እቲ ልምዲ ተቓውሞ ከስምዑ ጀሚሮም ኣለዉ። በዓል ገዝኣ ንሜሪ ኣብታ ንመጀመርታ ግዜ ጾታዊ ርክብ ዝፈጸሙላ መዓልቲ "ድንግል ስለ ዘይኮንኪ ኣታሊልኪ ክምርዓወኪ ጌርክኒ። እቲ ሓቂ እንተዝፍለጥ ዝምርዓወኪ ሰብ ኣይምሃለወን" ከም ዝበላ ትዝክር። ዋላ እኳ ኣብቲ ፆታዊ ርክብ ዝፈጸሙሉ እዋን ደም እንተዘይፈሰሳ ቅድሚኡ ጾታዊ ርክብ ዝብሃል ፈጺማ ከም ዘይትፈልጥ ክተረድኦ እያ ፈቲና። ንሱ ግን ኣይኣመናን፤ ናይ ድንግልና ምስክር ወረቐት ክተምፅእ እውን ሓተታ። እዚ ኣብ ኢራን ዘይተለምደ ኣይኮነን። ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ድሕሪ ሕፀ ናብ ሓኪም ብምኻድ ጾታዊ ርክብ ፈጺመን ከምዘይፈልጣ ዘረጋግጽ መርመራ ክገብራ ይግደዳ። ይኹን እምበር ውድብ ጥዕና ዓለም ምርመራ ድንግልና ሳይንሳዊ ረብሓ ከም ዘይብሉ እዩ ዝሕብር። ኣብ ሜሪ ዝተርኣየ ምስ ድንግልንኣ እናሃለወት ናይ ዘይምድማይ ኩነታት፡ ብምኽንያት ኣቀማምጣ ድንግልንኣ ክትደሚ ከምዘይትኽእል እዩ ብሓኻይም ዝተወሃበ መረዳእታ ዘረጋግፅ። "እዚ ኩነታት ንኽብረይ ዝጎድእ እዩ። ዝኾነ በደል ኣይፈጸምኩን፤ በዓል ቤተይ ግን ምጽራፍ ኣየቋረፀን" ትብል። ነቲ ዘጋጠማ ክትፃወሮ ስለዘይከኣለት መድሓኒት ብምውሳድ ነብሰ ቅትለት ክትፍጽም ፈቲና ነይራ። ናብ ሆስፒታል ተወሲዳ ድማ ብህይወት ክትተርፍ ኪኢላ። "ነተን ፀልማት እዋናት ፈጺመ ኣይርስዐንን። ኣብቲ ግዜ ካብ ክብደተይ 20 ኪሎ ነክየ ነይረ" ትብል። ዛንታ ሜሪ ኣብ ህይወት ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኢራን ዘጋጥም እዩ። ቅድሚ መርዓ ድንግልና ዓቒብካ ምፅናሕ ክሳብ ሎሚ ንብዙሓት ኣዋልድን ስድራቤተንን ወሳኒ ጉዳይ ኮይኑ ይርከብ። ብፍላይ ኣብ ባህላዊ ዓቃባውነት ዓሚቝ ሰረት ኣለዎ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ግን ነገራት ክቕየሩ ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብ መላእ እታ ሃገር ዝርከቡ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን መርመራ ድንግልና ደው ንኽብል ጎስጓስ ኣብ ምክያድ ይርከቡ። ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር፡ ብኢንተርነት ዝተኻየደ ፊርማ ናይ ምትእኽኻብ ወፍሪ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ጥራሕ ኣስታት 25 ሽሕ ፌርማታት ክረክብ ኪኢሉ ነይሩ። ኣብ ኢራን መርመራ ድንግልና ብብዙሓት ቅሉዕ ተቓውሞ ከጋጥሞ ከሎ ሽዑ ንፈለማ እዋን እዩ። "እዚ ንውልቃውነት (ምስጢራውነት) ዝግህስን ንኽብሪ ዘዋርድን'ዩ" ትብል ኔዳ። ንሳ ጓል 17 ዓመት ተማሃሪት እንከላ እያ ኣብ ቴህራን ብኣፍቃሪኣ ድንግልንኣ ከይዱ። "ሽዑ ብጣዕሚ ሰንቢደ። ስድራይ እንተፈሊጦም እንታይ ክፍጠር ከምዝኽእል ኣዝየ እየ ፈሪሔ ነይረ" ትብል። በዚ ምኽንያት ኔዳ ንድንግልንኣ ክትጽግኖ ወሰነት። ብርግፅ እዚ ኣገባብ ዘይሕጋዊ ተግባር ኣይኮነን፤ ግን ድማ ሓደገኛ ማሕበራዊ ሳዕቤናት ስለዘለዎ ዝኾነ ይኹን ሆስፒታል ነቲ ተግባር ክፍጽሞ ኣይሰማማዕን። ስለዚ ኔዳ ነቲ ፅገና ብሕቡእ ክፍፅመላ ዝኽእል ናይ ብሕቲ ክሊኒክ ደልያ ረኸበት፡ እቲ ዋጋ ግን  ኣዝዩ ከቢድ ነበረ። "ኩሉ ዝዓቖርክዎ ገንዘበይ ኣውጺአ፤ ላፕቶፐይ፣ ሞባይለይን ካብ ወርቂ ዝተሰርሐ ስልማተይን ሸይጠ" ትብል። ኣብ ሞንጎ እቲ መስርሕ ፅገና ድንግልና ገለ ስሕተት እንተኣጋጢሙ ድማ ምሉእ ሓላፍነት ክትወስድ ፈረመት። ብድሕሪኡ ሓንቲ መዋልዳን (መሕረሲት) ነቲ ስራሕ ፈጸመትላ። ዝወሰዶ ግዜ ድማ 40 ደቓይቕ ነይሩ። ኔዳ ግን ንኽትሓዊ ብዙሕ ሰሙናት’ዩ ወሲድዋ። "ብዙሕ ቃንዛ ነይሩኒ። እግረይ ከንቀሳቕስ ኣይከኣልኩን" ክትብል ትዝክር። ንኹሉ ነገር ካብ ወለዳ ሓቢኣ እያ ኣሕሊፋቶ። "ኣዝዩ ጽምዋ ተሰሚዑኒ። ንሳቶም ከይፈልጡ ነቲ ሽግር ፍታሕ ክረኽበሉ ምኽኣለይ ግን ነቲ ቃንዛ ክጻወሮ ዝሓገዘኒ ይመስለኒ" ትብል። ኣብ መወዳእታ ግን እቲ ኔዳ ዝፈጸመቶ ኩሉ ነገራት ንኸንቱ እዩ ነይሩ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ክምርዓዋ ምስ ዝደሊ ሰብ ተራኸበት። ጾታዊ ርክብ ኣብ ዝፈጸሙሉ እዋን ግን ኣይደመየትን። እቲ ዝፈጸመቶ ጽገና ድንግልና ፈሺሉ። "ኣፍቃሪየይ ኣታሊለ ናብ ሓዳር ከእትዎ ከምዝፈተንኩ ብምሕባር ከሲሱኒ። ሓሳዊት ከምዝኾንኩ ነጊሩ ገዲፉኒ ከይዱ" ክትብል ነቲ ዘሕለፈቶ ተዘንትው። ውድብ ጥዕና ዓለም ንመርመራ ድንግልና ስነ-ምግባራዊ ከምዘይኮነን ሳይንሳዊ ረብሓ ከምዘይብሉን ብምግላፅ እኳ እንተኹነኖ፡ እቲ ተግባር ግን ክሳብ ሕጂ ኢንዶነዥያ፣ ዒራቕን ቱርክን ኣብ ዝርከብአን ብዙሓት ሃገራት እዩ ዝፍጸም። ትካል ሕክምና ኢራን፡ መርመራታት ድንግልና አብ ከም ናብ ቤት ፍርዲ ዝቐርብ ጉዳያትን ክስታት ዓመጽን ዝበሉ ፍሉይ ኩነታት ጥራሕ ክካየዱ ኣለዎም ዝብል መርገጺ ኣለዎ። ይኹን እምበር፡ መብዛሕትኡ ናይ ድንግልና ምስክር ወረቐት ንምርካብ ዝቐርብ ሕቶታት ካብቶም ንኽምርዓዉ ዝሓሰቡ መጻምድቲ እዩ። ምርጭኦም ድማ ናይ ብሕቲ (ውልቀ) ክሊኒካት ይኾኑ። መብዛሕትኡ ግዜ እተን ደቂኣንስትዮ ብኣዴታታተን ከይተረፈ ተዓጂበን ነቲ ምርመራ ከካይዳ ይግደዳ። ሓካይም ማህጸን ወይ መዋልዳን ከኣ ነቲ መርመራ ብምክያድ ምስክር ወረቐት ይህቡ። እቲ ምስክር ወረቐት ስም እታ ጓል ኣንስተይቲ፣ ስም ኣቦኣ፣ ቁፅሪ ሃገራዊ መለለዪ መንነታ፣ ሓደ ሓደ ግዜ ድማ ስእላ ዝሓዘ ይኸውን። ንኹነታት ድንግልና እታ ጓል ኣንስተይቲ ዝገልጽ ኮይኑ፡ "እዛ ጓል ድንግል ትመስል" ዝብል መግለፂ’ውን የጠቓልል። ኣብቶም ኣዝዮም ዓቃባውያን ዝኾኑ ስድራቤታት፡ ኣብቲ ሰነድ ኽልተ መሰኻኽር - ብፍላይ ኣዴታት ክፍርማ ይግበር። ዶክተር ፋሪባ ሰርቲፊኬት ኣብ ምሃብ ዓመታት ኣቑጺራ ኣላ። ንሳ ዘዋርድ ተግባር ምዃኑ’ያ ቅቡል ትገብር። ግን ድማ ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ትሕግዝ ከምዘላ ትኣምን። "ካብ ስድራቤተን ኣብ ዝበፅሐን ከምዚ ዝበለ ጸቕጢ እየን ዘለዋ። ሓደ ሓደ ግዜ ነቶም መጻምድቲ ብቓል ክሕስዎም እየ። ብሓባር እንተ ደቂሶም ክምርዓዉ እንተደልዮምን፡ እታ ሰበይቲ ድንግል ከምዝኾነት እየ ኣብ ቅድሚ ስድራቤቶም ዝዛረብ" ትብል። ንብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ግን ድንግል ንዝኾነት ምምርዓው ሕዚ እውን ወሳኒ ጉዳይ እዩ። "ሓንቲ ጓል ቅድሚ መርዓኣ ድንግልናኣ እንተስኢና ተኣማኒት ክትከውን ኣይትኽእልን እያ። ንሰብኣያ ገዲፋ ናብ ካልእ ወዲ ተባዕታይ ክትከይድ ትኽእል እያ" ይብል ወዲ 34 ዓመት ዓሊ። ንባዕሉ ግን ምስ 10 ኣዋልድ ጾታዊ ርክብ ከም ዝፈጸመ ይዛረብ። ዓሊ ኣብ ሕብረተሰብ ኢራን ንደቂኣንስትዮን ደቂተባዕትዮን ብማዕረ ናይ ዘይርእይ ፀገም ከምዘሎ ይቕበል፡ እንተኾነ ግን ነቲ ልምዲ ንምስባር ምኽንያት ከምዘየድልይ ይዛረብ። "ማሕበራዊ ስርዓታት እታ ሃገር ደቂ ተባዕትዮ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ዝያዳ ናጽነት ከም ዘለዎም እዮም ዝቕበሉ" ይብል። ኣረኣእያ ዓሊ ብፍላይ ኣብ ገጠራትን ዓቃባውያንን ከባቢታት ኢራን ብዙሓት ሰባት ዝቕበልዎ እዩ። ዋላ'ኳ ኣንጻር መርመራ ድንግልና ዝግበር ሰልፍታት እናወሰኸ ይመፅእ እንተሃለወ፡ እዚ ልምዲ ግን ኣብ ውሽጢ ባህሊ ኢራን ኣዝዩ ሱር ዝሰደደ ምዃኑ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ብዙሓት መንግስትን ኣውፃእቲ ሕግን ነቲ ተግባር ፈጺሙ ዝእግድ ሕጊ ኣብ ቀረባ እዋን ከውጽኡ ከምዘይክእሉ ይኣምኑ። ሜሪ ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ህይወታ ክተጥፍእ ድሕሪ ምፍታንን ምስቲ መጥቃዕቲ ዘብፅሓላ በዓል ቤታ ድሕሪ ምቕማጣን፡ ኣብ መወዳእታ ብቤት ፍርዲ ኣቢላ ፍትሕ ክትፍፅም ክኢላ’ላ። "ንሰብኣይ ዳግማይ ክኣምኖ ኣዝዩ ከቢድ ክኾነኒዩ። ኣብ ቀረባ እዋን መሊሰ ክምርዖ ከምዝኽእል ኣይረኣየንን" ትብል። ንሳ’ውን ልክዕ ከም ካልኦት ዓሰርተታት ኣሽሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ነቲ ምሃብ ምስክር ወረቐት ድንግልና ደው ንምባል ብኦንላይን ዝካየድ ዘሎ ወፍሪ ፊርምኣ ከምዝሃበት ትዛረብ። ዋላ እኳ ኣብ ቀረባ እዋን ዝቕየር ነገር እንተዘይተጸበየት፡ ምናልባት ኣብ ውሽጢ ዕድሚኣ እውን እንተዘይኮነ፡ ሓደ መዓልቲ ግን ደቂ ኣንስትዮ ሃገራ ማዕርነት ክረኽባ እየን ዝብል እምነት ኣለዋ። "ሓደ መዓልቲ ከም ዝኸውን ርግጸኛ እየ። ኣብ መጻኢ ዝኾነት ጓልኣንስተይቲ በቲ ኣነ ዝሓለፍክዎ ክትሓልፋ ከምዘይትግደድ ተስፋ እገብር" ትብል። [ኣስማት ኩሎም ቃለ መሕትት ዝተገብረሎም ሰባት ንድሕነቶም ብዝብል ተቐይሩ’ሎ። ኣብዚ ፅሑፍ ብዝተልዓሉ ዛዕባታት ብዝኾነ ይኹን ኩነታት ዝተፀለውኩም እንተሃሊኹም ንደገፍ ናብ ቢቢሲ ኣክሽን ላይን ተወከሱ]


ኣሜሪካዊ ብሪጣንያዊ ሞራድ ጣህባዝ፡ ብስለያ ተጠርጢሩ ኣብ ኢራን ዳግማይ ተኣሲሩ

ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ካብ ቤት ማእሰርቲ ኢራን ዝተፈትሐ ብሪጣንያዊ ኣመሪካዊ ሞራድ ጣህባዝ  ዳግማይ ከምዝተኣሰረ ስድርኡ ገሊፆም። ዜግነት ኢራን'ውን ዘለዎ ሞራድ ጣህባዝ፡ ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ብመንግስቲ ኢራን ተኣሲሮም ዝፀንሑ ካልኦት ዜግነት ኢራንን ብሪጣንያን ዘለዎም እንትፍትሑ፡ ንሱ'ውን ምስኦም እዩ ተፈቲሑ። ምስኡ ዝተፈትሑ ብሪጣንውያን ኢራናውያን ናዛኒን ዛጋሪ ራትክሊፍን ኣኖሸህ ኣሾሪን ምስ ተፈትሑ ቀጥታ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ብምምላስ ምስ ስድርኦም ተራኺቦም'ዮም። ወዲ 66 ዓመት ሞራድ ጣህባዝ፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2018፡ ስራሕቲ ዕቀባ ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን'ዩ ተኣሲሩ። ሰብመዚ ኢራን፡ ንጣህባዝን ካልኦት ሸውዓተ ሰራሕተኛታት ዕቀባን፡ ብዛዕባ ስትራቴጂካዊ ቦታታት ኢራን ሓበሬታ ትእክቡ ነይርኩም ኢሎም ይኸስዎም። ፀሓፊት ጉዳያት ወፃኢ ዓባይ ብሪጣንያ ሊዝ ትሩስ፡ ጣህባዝ ኣብ ቴህራን ናብ ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ ክኸይድ ብዕረፍቲ ከምዝተፈትሐ ኣብቲ ዝሓለፈ ረቡዕ ኣፍሊጣ ነይራ። ሊዝ ትሩስ ኣብ ሃውስ ኦፍ ኮሞንስ፡ ሞራድ ጣህባዝ፣ ዛጋሪ ራትክሊፍን ኣኖሸህ ኣሾሪን "ብሳላ ዘይሕለልን ሃናፅን ዲፕሎማሲ ዓባይ ብሪጣንያ ተፈቲሖም" ኢላ። እንተኾነ ትማሊ ዓርቢ፡ ስድራ ሞራድ ጣህባዝ፡ ናብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝመለስዎ "ዘሰንብድ ዜና" ሰሚዕና ኢሎም። ስድርኡ ኣብ ዘውፅእዎ መግለፂ፡ "ሕዚ ተሻቒልና ኢና ዘለና። ዛጋሪ ራትክሊፍን ኣኖሸህ ኣሾሪን ናብ መንበሪ ገዝኦም ብምምላሶም ዝነበረ ፈንጠዝያ ስዒቡ፡ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ምፍታሕ ጣህባዝ ንምውሓስ ሓላፍነት ከምዝወሰደ ርግፀኛታት ኢና ነይርና። ግና መንግስቲ ብሪጣንያ ኣብ ጉዳይ ናፅነት ሞራድ ኣብ ልዕሊ ሰብመዚ ኢራን ተመሳሳሊ ፀቕጢ ዝገበረ ኣይመስለናን" ኢሎም። ጉዳያት ወፃኢ ዓባይ ብሪጣንያ ነዚ ምዕባለ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡  ኢራናውያን፡ ጣህባዝ ቅድሚ ምፍትሑ ፖሊስ ገበን ንዝሰርሐ ሰብ ዝፈልጠሉ ኤሌክትሮኒካዊ መሳርሒ (ankle tag) ንክገጥመሉ ናብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝተወሰደ ንመንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ኣፍሊጦም'ዮም ኢሉ። "ኣብ ዝቕፅሉ ሰዓታት ናብ ገዝኡ ክምለስ ነተስፉ። ሞራድ ጣህባዝ ሰለስተ ዜግነት ስለዘለዎ፡ ብቐዋምነት ንክፍታሕ ምስ ኣሜሪካ ብቕርበት ንሰርሕ ኣለና" ኢሉ። ሞራድ ጣህባዝ፡ መንግስቲ ኢራን  ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2018 ኣብ ልዕሊ ነጠፍቲ ስነ ከባቢ ስጉምቲ ኣብ ዝወስደሉ እዋን'ዩ ተኣሲሩ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ኣባል ፋውንዴሽን ውርሻ እንስሳ ዘገዳም ፐርሺያ ዝነበረ ሞራድ፡ ኣብ ሓደጋ ዘለዉ ዓሌታት ብካሜርኡ ይከታተል ከምዝነበረ ይገልፅ። ኣብ 2018 ወርሒ ጥቅምቲ ድማ ኣብ ኢራን በቲ ዝለዓለን ብሞት ዘቕፅዕን ገበን (corruption on earth) ተኸሲሱ ነይሩ፤ ደሓር ግና እቲ ክሲ 'ምስ ተፃባኢት ሃገር ኣሜሪካ' ይተሓባበር ነይሩ ናብ ዝብል ተቐይሩ። ኣብቲ እዋን ካልኦት ሰለስተ ሰባት'ውን ብገበን ስለላ ዝተኸሰሱ እንትኾኑ፡ ካልእ ራብዓይ ተኸሳሲ ድማ 'ኣንፃር ሃገራዊ ድሕንነት' ሰሪሑ ዝብል ክሲ ቀሪብሉ። ኩሎም ብመንግስቲ ኢራን ዝተኸሰሱ ነጠፍቲ ግና ነቲ ዝቐረበሎም ክሲ ከምዝነፀግዎ ይዝከር።


ኣብ ኢራንን ስዑድ ዓረብን ቍጽሪ ብሞት ዝቕጽዑ ሰባት ወሲኹ- ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል

ኣብ 2021 ክልከላታት ኮቪድ-19 ምምሕያሾም ስዒቡ፡ ኣብ ሃገራት ዒራቕን ስዑድ ዓረብን ቍጽሪ ብሞት ዝቕጽዑ ሰባት ብዘሰምብድ ከም ዝወሰኸ ጸብጻብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ገሊጹ። ጸብጻብ እቲ ተሓላቒ መሰላት ከምዝሕብሮ  ኣብ 18 ሃገራት ብሓፈሻ 579 ሰባት ብሞት ዝተቐጽዑ ኰይኖም፡ እቲ ኣሃዝ ካብቲ ቅድሚ ሓደ ዓመት ዝነበሮ ብ 20 ሚእታዊት ዝወሰኸ እዩ። ኢራን ድማ ዝለዓለ ወሰኽ ዝተርኣየላ እያ፤ 314 ሰባት ንሕልፈት ዝፈረደት ኰይና፡ ኣብ 2020 ግን 246 ሰባት እዮም ነይሮም። ስዑድ ዓረብ ብወገና ን65 ሰባት ንሕልፈት ክትፈርድ እንከላ፡ እቲ ቍጽሪ ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዓመት ብዕጽፊ ወሲኹ። እንተኾነ እቲ ብደረጃ ዓለም ዝተመዝገበ ቍጽሪ፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ምምዝጋብ ካብ ዝጀመረሉ 2010 ኣብቶም ዝወሓዱ ዝምደብ እዩ። ከምቶም ኣቕዲሞም ዝነበሩ ጸብጻባት፡ እቲ ናይ ሎሚ ዓመት'ውን ንቻይና ዝሓውስ ኣይኮነን። እታ ሃገር በብዓመቱ ብኣሻሓት ዝቝጸሩ ሰባት ብሞት ከምእትቐጽዕ ዝፍለጥ'ኳ እንተኾነ፡ ቅጽዓት ሞት ከም ሃገራዊ ምስጢር እያ ትቘጽሮ። ኣብተን ብተመሳሳሊ መቕጻዕቲ ሞት ብምስጢር ዝሕዛ ሃገራት ሰሜን ኮርያን ቬትናምን ዝተፈጸመ እውን ከረጋግጾ ከምዘይከኣለ እዩ ኣምነስቲ ኣብ ጽብጻቡ ጠቒሱ ዘሎ። እቲ ተሓላቒ መሰላት ነቲ ካብ 2017 ክሳብ 2021 ብሓሙሽተ ዕጽፊ ዝወሰኸ መቕጻዕቲ ሕልፈት፡ ኣብ ኢራን ምስ ዘይሕጋዊ ተጠቃምነት ሓሽሽ ዝተታሓሓዘ ከምዝኾነ ገሊጹ። ኣምነስቲ፡ ኮነ ኢልካ ምስ ዝፍጽም  ገበናት ዝተሓሓዝ እንተዘይኮይኑ፡ ካብኡ ወጻኢ ዝወሃብ ናይ ሞት ፍርዲ "ጥሕሰት ዓለምለኻዊ ሕጊ" ከምዝኾነ እዩ ዝሕብር። ኣብ ስዑድ ዓረብ ተመሳሳሊ ቅጽዓት፡ ኣብ 2021 ብ 140 ሚእታዊት ከምዝወሰኸ ዝገልጽ እቲ ተሓላቒ መሰላት፡ ነቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት 2022 ኣብ ሓደ መዓልቲ 81 ሰባት ብሞት ዝተቐጽዕሉ ዘሕዝን ክስተት መበገሲ ኮይኑ እዩ ኢሉ። ብዝሒ ንሕልፈት ዝፍረዱ ሰባት ኣብ ሃገራት ሶማልያ (ኣብ 2011 ካብ ዝነበሮ 11 ናብ 21)፣ ደቡብ ሱዳን (ካብ 2 ናብ 9)፣ ኣብ የመን (ካብ 5 ናብ 14) ወሲኾም እዮም። ብተወሳኺ፡ ምፍኳስ ክልከላታት ኮቪድ ዳያኑ 56 ሃገራት ኣብ 2052 ሰባት መቕጻዕቲ ሞት ክፈርዱ ከምዝገበሮም ዝሓበረ ኰይኑ ካብቲ ኣብ 2020 ዝነበሮ ብ 40 ሚእታዊት ከምዝወሰኸ ተገሊጹ።


ባይደን፡ ኢራን ኣጽዋር ኑክሌር ከይትውንን 'ኣሜሪካ ሓይሊ ክትጥቀም ድልውቲ እያ'

ፕረዝደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ኢራን ኣፅዋር ኒዩኵለር ንከይትውንን፡ ኣሜሪካ ዘለዋ "ዝዀነ ሃገራዊ ሓይሊ ንምጥቃም ድልውቲ እያ” ክብል ተሓንዩ። ኣብ እስራኤል ንካልኣይ መዓልቲ ምብፃሕ የካይድ ዘሎ ባይደን፡ ምስ ቀደማይ ሚኒስትር እስራኤል ያይር ላፒድ ኣብ ዝገበሮ ዘተ እዩ፡ ነዚ ኣዋጅ ወግዓዊ ገይሩ። እስራኤል፡ ንመደብ ኒዩኵሌር ኢራን ቀንዲ ስግኣት ደሕንነት ገይራ እያ ትርእዮ፤ ኢራን ግና እተማዕብሎ ኒዩኵሌር ንልምዓት ከምትጥቀመሉ እያ ትገልፅ። ፕረዝደንት ባይደን ካብ እስራኤል ቀፂሉ፡ ኣካትዓይ ምብፃሕ ኣብ ስዑድ ዓረብ ቅድሚ ምክያዱ፡ ፅባሕ ዓርቢ ምስ ሰብመዚ ፍልስጤም ክዛተ ምዃኑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ባይደን ኣብዚ ምብፃሕ፡ ኣሜሪካ፡ ኣብ ማዕኸላይ ምብራቕ ቀንዲ ፈታዊታ ምስ ዝኾነት እስራኤል ዘለዋ ርክብ ዝያዳ ንምጉልባት ዘኽእል ሰነድ ምድላው ይዝረብ። ጆ ባይደን፡ “ኢራን ከም ሂዝቦላሕ፣ ሓማስን እስላማዊ ጂሃድን ዝኣመሰሉ ጉጅለታት ግብረ-ራዕዲ” ብምጥቃም ትፍፅሞ ንዘላ “መጥቃዕትን ሰላም ናይ ምዝራግን ምንቅስቓስ ንምግጣም፡ ምስ መሻርኽትና ክንሰርሕ ኢና” ክብል ተዛሪቡ። እስራኤልን ኣሜሪካን፡ ንኢራን ኣብ ማእኸላይ ምብራቕን ካልኦትን ንግብረ-ራዕዳውያን ትድግፍ እያ ብምባል ይኸስኣ። ኢራን ኣብ ሊባኖስ ንዝርከብ ሂዝቦላሕ፣ ንፍልስጤማዊ ሓማስን ኣብ ወሽመጥ ጋዛን ንዝንቀሳቐሱ እስላማዊ ጂሃድን ናይ ገንዘብ ሓገዝ ትገብር ተባሂላ ትኽሰስ። እንተዀነ፡ ኢራን ነቲ ንግብረ ራዕዳውያን ትድግፍ ዝብል ክሲ ኣይትቕበሎን፤ እኳ ድኣስ እቶም ትድግፎም ጉጅለታት፡ ብኣሜሪካን ብእስራኤልን ንዝፍፀሙ ወራራት ዝከላኸሉ እዮም ዝብል ቅዋም ኣለዋ። ኢራን ብተሳልጦ ዘላ ፕሮግራም ኒዩኵሌር ምኽንያት ንነዊሕ ግዘ ምስ ኣሜሪካን ሃገራት ምዕራብን ክትፋጠጥ እያ ፀኒሓ። ዋላ እኳ እትገብሮ ዘላ ምምዕባል ዩራንየም ንሰላማዊ ዕላማ ከምዝውዕል እንተገለፀት፡ ንምዕራባውያንን ንዓለምለኸ ተቖፃፃሪ ኒዩኵሌር ክተእምን ኣይከኣለትን። ባይደን እቲ ቅድሚ ሕዚ ብፕረዝደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ውድቂ ዝኾነ ስምምዕ ብምስሓብ፡ተረርቲ ሓሳባት ተወሲኽዎ ተግባራዊ ክኸውን ዝብል ሓሳብ ኣለዎ። እስራኤል ድማ ዘድልይ ሓይሊ ኩሉ ብምጥቃም፡ መደብ ኒዩኵሌር ኢራን ሙሉእ ብሙሉእ ደው ክብል ኣለዎ ኢላ ትኣምን። ቻነል 12 ምስ ዝበሃል ናይ እስራኤል ተሌቬዥን ቃለ መሕተት ዘካየደ ባይደን፡ “ናይ መወዳእታ ኣማራፂ ኮይኑ እንተቐሪቡ፡ ኣሜሪካ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን ሓይሊ ክትጥቀም ድልውቲ እያ” ኢሉ። ፅባሕ ዓርቢ ድማ ባይደን ናብታ ብወራር ዝተትሓዘት ዌስት ባንክ ብምኻድ ኣብ ቤተልሄም ምስ ፕረዝደንት ፍልስጤም ማሕሙድ ኣባስ ተራኺቡ ክዝቲ እዩ። ፕረዝደንት ባይደን ኣብቲ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ የካይዶ ዘሎ ምብፃሕ፡ ናብ ስዑድ ዓረብ ዝገብሮ ጉዕዞ ኣቓልቦ ስሒቡ ይርከብ። ስዑድ ዓረብ፡ ብሰንኪ ጉዳያት ሰብኣዊ መሰል፡ ምስ ኣብ ኣሜሪካ ይዋጠጣ እየን። ኣብ መጻኢ ቀዳም፡ ምስቲ ኣብ ቅትለት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ፡  ኢድ ኣለዎ ተባሂሉ ዝኽሰስ ልኡል ሞሓመድ ሳልማን ዝገብሮ ዘተ ድማ ብኣግኡ ወቐሳታት ኣስዒብሉ ኣሎ። ጆ ባይደን ካብ እስራኤል ናብ ስዑድ ዓረብ ብቀጥታ ዝበረረ ፈለማይ ፕረዝደንት ኣሜሪካ ክኸውን እዩ።


ኣብ ኢራን ኣብ ገዛ ዝተጾምቀ ኣልኮላዊ መስተ ዝሰተዩ ሸሞንተ ሰባት ሞይቶም

ኣብ ኢራናዊት ከተማ ባንዳር ኣባስ፡ ኣብ ገዛ ዝተጾምቀ ብኩል ኣልኮላዊ መስተ ዝሰተዩ ሸሞንተ ሰባት ህይወቶም ከምዝሓለፈ መራኸቢ ብዙሃን እታ ሃገር ገሊጸን፡፡ ብተመሳሳሊ ካልኦት 51 ሰባት ብኣልኮላዊ ምምራዝ ናብ ሆስፒታል ከምዝኣተዉ ሰብመዚ ጥዕና ኣፍሊጦም፡፡ ካብዚኦም እቶም 17 ኣብ ክፍሊ ጽኑዕ ሕሙማት ክንክን ዝግበረሎም ዘሎ ኮይኑ፡ እቶም 30 ሕጽበት ኩላሊት(ዳያሊስስ) ይግበረሎም ከምዘሎ እቶም ሰብ መዚ ሓቢሮም፡፡ ፖሊስ ብወገኑ ነቲ ኣልላዊ መስተ ብምፍራይን ብምክፍፋልን ዝተጠርጠሩ ሸሞንተ ሰባት ኣሲረ ኢሉ፡፡ ብእስላማዊ ሕጊ ኣብ እትመሓደር ኢራን፡ ካብ ውሑዳት ሰዓብቲ ካልኦት ሃይማኖታት ወጻኢ፡ ኣልኮላዊ መስተ ምፍራይ፣ ምሻጥን ምስታይን ብጥቡቕ ዝተኸልከለ እዩ፡፡ ኣልላዊ መስተ ክጥቀም ዝተረኸበ ሰብ ድማ 80 ግዘ ብሓለንጊ ይግረፍ፡፡ ኣመሓደርቲ ከተማ ባንዳር ኣባስ፡ ዛጊድ እቲ ንሕለፈት እቶም ሰባት ምኽንያት ዝኾነ ኣብቲ ኣልላዊ መስተ ዝኣተወ ባእታ ኣይፈለጡዎን፡፡ ኣብ ቀረባ ዓመታት ግና ንሞት ዝዳርግ መጠን ‘መታኖል’ ዝተባህለ ባእታ ዝኣተዎ ኣልኮላዊ መስተ ዝሰተዩ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኢራናውያን ሞይቶም እዮም፡፡ መታኖል ነዳድን ካልኦት ኣሕቐቕትን ከይረግኡ ንምግባር ዝጠቅም ኮይኑ፡ ኣፍረይቲ ዘይሕጋዊ ኣልኮላዊ መስተ ግና መጠን ኣልኮል ንምውሳኽ ይሓውስዎ፡፡ እቲ ባእታ ዋላ ብንእሽቶ መጠን እንተተወሲዱ፡ ዑረትን (ምዕዋር ዓይኒ) ሞትን ከስዕብ ይኽእል እዩ፡፡ ኣብ ምጅማር ለበዳ ኮረና ቫይረስ፡ ኣልኮላዊ መስተ ኮቪድ-19 ንምክልኻል ይሕግዝ እዩ ብዝብል ግጉይ እምነት፡ ቁጽሪ ኣብ ኢራን  ብሜታኖል ዝምረዙ ሰባት ወሲኹ ነይሩ፡፡ ሚኒስትሪ ጥዕና እታ ሃገር ኣብ ሚያዝያ 2020፡ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራሕ ብምምራዝ 500 ሰባት እንትሞቱ 5000 ሽሕ ድማ ናብ ሕክምና ምእታዎም ገሊጹ ነይሩ፡፡


ብስለያ ተጠርጢሮም ብኢራን ተኣሲሮም ዝጸንሑ ክልተ ብሪጣንያውያን ተፈቲሖም

ብሪጣንያውያን-ኢራናውያን  ናዛኒን ዛጋራ ራትክሊፍን ኣኖሸህ ኣሾሪን ካብ ኢራን ናጻ ምስ ወጽኡ ናብ ዓባይ-ብሪጣንያ ኣትዮም። ዛግሪ-ራትክሊፍ ናብ ሰብኣያን ጓል ሸውዓተ ዓመት ገብርኤላ ክትምለስ እያ፤ ጓላ ድማ ንወላዲታ ነቲ ሓድሽ መጻወቲኣ ክተርእያ እያ። ሪቻርድ ራትክሊፍ፡ እምነ መኣዝን ስድራ ቤቱ ናዛኒን ናብ ስድርኣ ትምለስ ብምህላዋ ስድራ ቤቱ ዳግም ከትህነጽን ምፍታሓ መጀመርታ ሓዲሽ ህይወት ከምዝኸውን ገሊጹ። ብተወሳኺ እቶም ንናዛኒን ድሕሪ "ሓሙሽተ ዓመት" ክልከላ ናብ ዓባይ-ብሪጣንያ ናብ ስድራኣን ሓዳራን ንክትምለስ ዝሰርሑ ኩሎም ዝምልከቶም ኣመስጊኑ። ካልእ ሞራድ ጣህባዝ ዝተባህለ ኢራናዊ - እንግሊዛዊ -ኣመሪካዊ ዜግነት ዘለዎ እውን ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሑ ኣሎ። ይኹን እምበር ገና ካብ ኢራን ንክወጽእ ኣይተፈቕደሉን ዘሎ። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ሊዝ ትሩስ ኣብ ሃውስ ኦፍ ኮሞንስ፡ ንሚስ ባግካሪ-ራትክሊፍ፡ ዛግሪ ራትክሊፍ፡  ጣህባዝን ስድራ ቤቶምን፡ ነቲ ጭንቅን ስቓይን ንኽንድዚ ዝኣክል እዋን ምጽዋሮም "ዘደንቕ ቈራጽነት" እዩ ክትብል ገሊጻ። ሚስ ትሩስ፡ ምኒስተራት፡ ታህባዝ ንክፍታሕ ብጽኑዕ ይሰርሑ ከም ዘለዉ ገሊጻ ። መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ካብ 1970ታት ንኢራን ዝሃበታ ናይ  ኣስታት 400 ሚልዮን ፓውንድ ዕዳ ከምዝሓደገትላን እቲ ገንዘብ ግን  ኣብ ሰብኣዊ መዓላ ጥራይ ከምዝውዕልን ሓቢሩ። ናይ ዛግሪ-ራትክሊፍ ኣባል ባይቶ፡ ኣብ ሃውስ ኦፍ ኮመንስ ቀሪቡ፡ "ንናዛኒን፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት እንቋዕ ብደሓን ንገዛኺ መጻእኪ ክብላ እኽእል እየ። ን ገብርኤላ ጓላ ድማ፡ ሎሚ ማማኺ ናይ ብሓቂ ንገዛ ትመጽእ ኣላ ክብላ እደሊ” ኢላ። ከምኡ ክትብል እንከላ ከኣ ሲዲቕ ምስ ገብሪኤላ ጓሉ ኣብ ህዝባዊ ጋለሪ ኰይኑ ይዕዘብ ነበረ። ራትክሊፍ፡ ሰበይቱ ናጻ ንክትወጽእ ንዝገብሮ ኩለንተናዊ ጻዕሪ፡ "ንሰብኡት ልዑል ቦታ ሂበዮም ኣለኹ” ክብ ኣቢልዎም ኣሎ። ዛግካሪ-ራትክሊፍ ንመንግስቲ ኢራን ንምዕላው ውዲት ኣሊማ ብዝብል ክሲ፡ ካብ 2016 ኣትሒዛ ኣብ ኢራን ተታሒዛ ጸኒሓ። አሾሪ እውን ብ2017 ብስለያ ተኸሲሱ እዩ ኣብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ - ንሱ ግን ነቲ ክሲ ኣይቅበሎን እዩ። ራትክሊፍ ንጓሉ ገብርኤላ እናሳለያ፡ ነቶም ጋዜጠኛታት "ንማማኣ" ምስ ረኣዩ እቲ ዜና ናይ ብሓቂ ከም ዝኾነ ከምዝኣምኑ ነጊሩዎም። ንሱ፡ ንኹሎም እቶም በዓልቲ ቤቱ ንክትፍታሕ ኣብ መላእ ዓለም ላዕልን ታሕትን ዝበሉን ነቲ ዓሚ ጥቅምቲ ዝተገብረ ምሕሳም መግቢ ዝደገፉን ኩሎም ከምዘመስግኖምን ሓቢሩ። "ብእተወሰነ መዳይ ሕሱም ተመክሮ እኳ እንተ ኣሕለፍና ፡ ለውሃትን ሓልዮትን እውን የጋጥመና እዩ። "እዚ ከኣ ኣብ ህይወትና ሓደ ካብቲ ብዙሕ ምዕራፋት ክኸውን እዩ" ኢሉ። ኣባላት ፓርላማ ኣብ ቤት ጽሕፈት ሃውስ ኦፍ ኮሞንስ ክዛረቡ ድሕሪ ምስማዕ፡ "ንሕክምናዊ ምርመራን ካልእ ጉዳያትን ንምስላጥ ንእተወሰነ መዓልትታት ጽሞና ከድልየና እዩ" ኢሉ። ናብ ገዝኦም ምስ ተመልሱ፡ ፈለማ በዓልቲ ቤቱ ክትገብሮ ዝደልዮ ነገር፡ " ሻሂና ኣፍሊሕና ኣብ ሶፋ ብሓባር ኮፍ ክንብል ኢና” ድሕሪ ምባል፡ "ዳሕራይ ኣብ ከባቢና ዘወርወር ኢልና ናብ ንቡር ናብራና ክንምለስ ኢና ንጽበ” ኢሉ። ኣብ ትሕቲ ናይ ገዛ ማሕዩር ዝጸንሐት ዛግካሪ-ራትክሊፍ ኣብዚ ሰሙን እዚ ናይ ዓዲ እንግሊዝ ፓስፖርት ተዋሂባ። በዓልቲ ቤት ሸሪ ኢዛዲ፡ ኣሽሮሪ ነቲ ዘጋጠሞ ጸበባ ረሲዑ ብቕልጡፍ ናብ ንቡር ህይወቱ ክምለስ ከም ዝቘረጸ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል ገሊጻ። ንሳ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ምስ ተመልሰ ልዕሊ ኩሉ ንስድራ-ቤቱን ፓይንት ቢራኡን ክሓቁፍ ብሃንቀውታ ከም ዝጽበዮ ገሊጻ ። ዛጋሪ ራትክሊፍን ሚስተር ኣሾሪን ካብ ቴህራን ናብ ርእሲ ከተማ ዖማን በሪሮም ኣለው፤ ካብኡ ከኣ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ክኣትው እዮም። ብረቡዕ ምሸት ሚስ ሳዲቕ ኣብ ናይ ትዊተር ገጻ ናይ መጨረሻ ስጉምቲ እግሪ መገሻ ዛግካሪ-ራትክሊፍ ለጢፋ። ኣንቶንዮ ዛፑላ፡ ዋና ኣካያዲ እቲ ዛግሃሪ-ራትክሊፍ ከም ኣካያዲ ስራሕ ፕሮጀክት ዝዓየሉ ቶምሰን ሮይተርስ ፋውንደሽን ፡ ናዛሊን ካብ ቤት ማእሰርቲ ከም እተፈትሐት ምስ ሰምዐ፡ ሰራሕተኛታቱ ኣዝዮም  ከምዝተሓጎሱ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሽዱሽተ ዓመት ፡ "ናጽነታ ተኸልኪላ፡ ካብ ሰብኣያን ህጻን ጓላን ተፈልያ፡ ከቢድ ሕማም ሓሚማ፡ ንበይና ተኣሲራ አሕሊፋቶ። ኰይኑ ግን ሕጂ ዓለም ብዜናታት ኵናት ኣብ እትናወጸሉ ዘላ እዋን ካብ ማእሰርቲ ምፍታሓ ናይ ተስፋ ጩራ እዩ ክብል ተዛሪቡ ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን፡ ዛግካሪ-ራትክሊፍን ኣሽሮሪን ናጻ ወጺኦም ናብ ስድራ ቤቶም ብምምላሶም ንኹሉ "ባህ ዘብል" ከም ዝዀነ ገሊጹ ። መንግስቲ ኢንግሊዝ ኣቐዲሙ ዝጸንሐ ኢራን ኣብ 1970ታት ንዝነበራ ናይ 1,500 ዝዀና ታንክታት ናይ 393.8 ሚልዮን ፓውንድ ዕዳ፡ ምስ ማእሰርቲ ዛግሪ-ራትክሊፍን ከምዘይተኣሳሰር እኳ ክገልጽ እንተጸንሐ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሆሴን ኣሚር-ዓብዶላህያን እቲ ምስራዝ ዕዳ ምስ ምፍታሕ ፡ ዛግሃሪ-ራትክሊፍን ኣኖሸህን ክተኣሰሳሰር የብሉን። ናይዞም ሰባት ምፍታሕ "ሰብኣዊ መሰረት" ዝገበረ እዩ ክብል ሓቢሩ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ምልቃቕ ናይዞም ናይ ኢራንን ብሪጣንያን ዜግነት ዘለዎም ክልተ ሰባት ምስ ምስራዝ እቲ ዕዳ ምትእስሳሩ "ጌጋ" ምዃኑ ገሊጹ።


ኢራን ኣብ መጥቃዕቲ ሳልማን ራሽዲ ኢድ ከምዘይብላ ገሊጻ

ኢራን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ልዕሊ ሳልማን ራሽዲ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካራ “ኢድ የብለይን” ኢላ። በቲ መጥቃዕቲ ቀንዲ ተሓተትቲ ደራሲ ሳልማንን ደገፍቱን እዮም ኢላ። እቲ ወዲ 75 ዓመት ደራሲ፡ ኣብ ኒው ዮርክ ኣብ መድረኽ እንከሎ እዩ ብኻራ ተወጊኡ። ሳልማን ራሽዲ ኣብ ሕክምና ብዝተገብረሉ ክንክን ከተንፍስ ጀሚሩ ምህላው ተሓቢሩ’ሎ። ሳልማን ራሽዲ፡ ኣብ 1988 ‘ዘ ሳታኒክ ቨርስ’ ዝተባህለት ንሃይማኖት ምስልምና ብኣሉታ ትትንክፍ መጽሐፉ ድሕሪ ምሕታሙ እዩ ምፍርራሕ ቅትለት ክወርዶ ጸኒሑ። ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ መራኸቢ ብዙሃን ኢራን፡ ሳልማን ራሽዲ ብኻራ ምውግኡ ከም ዘሐጐሰን ምግላጸን “ዘሕፍር እዩ” ኢሉ። 'ደይሊ ጃሚ ጃም' ዝተባህለት ተለቪዥን ኢራን እቲ ደራሲ ድሕሪ እቲ ዘጋጠሞ መጥቃዕቲ ዓይኑ ክጠፍእ ይኽእል እዩ ዝብል ጸብጻብ ምስ ወጽአ፡ “እቲ ሰይጣን ዓይኑ ጠፊኡ” ክትብል ጸብጺባ። ሳልማን ራሽዲ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ መጥቃዕቲ ምስ ኣጋጠሞ ኣብቲ ስርሒት ምናልባት ኢራን ክትህሉ ትኽእል እያ ዝብል ጥርጣረ ኣሕዲሩ እዩ። መንፈሳዊ መራሒ ኢራን ኣያቶላህ ኾመይኒ፡ ቅድሚ 30 ዓመት ንሳልማን ራሽዲ ንዝቐተለ ሰብ ኣስታት 3 ሚልዮን ዶላር ሽልማት ገንዘብ ሽልማት ንኽህብ መብጽዓ ምእታዉ ኣይርሳዕን’ዩ። ይዅን እምበር ወሃቢ ቃል ጉዳያት ወጻኢ ኢራን፡ ናስር ካናኒ “ምስቲ መጥቃዕቲ ዘራኽብ ስለዘይብልና ማንም ንኢራን ክወቅስ ኣይግባእን”ኢሉ። “ተሓተትቲ ናይቲ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ሳልማን ራሽዲ ባዕሉን ደገፍቱን እዮም። ነቲ ቅዱስ ናይ እስልምና ትምህርቲ ብምንእኣስ ቀይሕ መስመር ስለዝሓለፈ፡ ን 1.5 ቢሊዮን ሰዓብቲ እቲ ሃይማኖትን ተኸተልቱን ኣቐይሙ እዩ። ቁጠዐ ህዝቢ ዘለዓዓለ ባዕሉ ሳልማን ራሽዲ እዩ፡” ክብል ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ብወገኑ፡ ሳልማን ራሽዲ ንዘጋጠሞ መጥቃዕቲ ተሓተትቲ ምድላይ “ትርጕም ኣልቦ እዩ” ኢሉ። “እቲ መጥቃዕቲ ኣብቲ ደራሲ ጥራሕ ዘይኮነ ሓሳብካ ብነጻነት ኣብ ምግላጽ ዘነጻጸረ ስጉምቲ እዩ” ክብል ወሲኹ ኣረዲኡ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ አሜሪካ አንቶኒ ብሊንከን፡ እቲ ደራሲ ዓለምለኻዊ ሓሳብካ ብነጻነት ናይ ምግላጽ ተምሳሌት እዩ ኢሉ። “[ሳልማን] ንነጻነት ሓሳብካ ብነጻነት ምግላጽ፡ ንሃይማኖት፡ ንእምነት፡ ንመራኸቢ ብዙሓን ተቓሊሱ እዩ። ኢራን ከኣ ንዓመታት ኣብ ልዕሊ እቲ ደራሲ መጥቃዕቲ ንኽፍጸም ከተለዓዕል ጸኒሓ እያ” ኢሉ። “አሜሪካን መሻርኽታን ከኣ ነቲ ኣተሓሳስባ ንምስዓር ክሰርሑ እዮም” ኢሉ። ወዲ እቲ ደራሲ ብወገኑ፡ ሳልማን ዋላ’ኳ ቅሩብ ጥዕናኡ እንተተመሓየሸ፡ እቲ ዘጋጠሞ መጕዳእቲ ግን ንጥዕናኡ ኣስጋኢ እዩ ኢሉ። ብዘይ ሓገዝ ምስትንፋስ፡ ከተንፍስን “ቅሩብ ክዛረብን” ምኽኣሉ ዘሐጕስ ዜና ምዃኑ ቤተሰቡ ገሊጾም። ወኪል እቲ ደራሲ፡ ሳልማን፡ ኣብ ቅልጽሙ መጕዳእቲ ነርቭ፡ ኣብ ጸላም ከብዱ ሓያል ማህረምቲ፡ ከምኡ እውን ዓይኑ ክጠፍእ ይኽእል እዩ፡ ዝብል ስግኣት ከምዘሎ ገሊጹ ኣሎ። ሃዲ ማቴር ዝተባህለ ወዲ 24 ዓመት መንእሰይ ንሳልማን ራሽዲ ብኻራ ብምውጋእ ብፈተነ ቕትለት ተጠርጢሩ ተታሒዙ ክሲ ቀሪቡዎ ኣሎ።


ቢቢሲ፡ ኢራን ኣብ ልዕሊ ጋዜኛታት ቢቢሲ ምስርጣይ ትፍጽም ኣላ ብምባል ቢቢሲ ጠሪዑ

ኢራን ኣብ ልዕሊ ጋዜጠኛታትን ቢቢሲ ፐርሽያን ቤተሰቦምን ምስርጣያት ትፍጽም ኣላ ብምባል ቢቢሲ ናብ ሕቡራት ሃገራት ህጹጽ ጥርዓን ኣብጺሑ። ኢራን ነቲ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ኣቢላ ኣብ ልዕሊ ጋዜጠኛታት ክትፍጽሞ ዝጸንሐት ዘይሕጋዊ ስርሒታት ሕጂ እናኸፈአ ከምዝኸደ ይግለጽ። ዳይረክተር ቢቢሲ ዎርለድ ሰርቪድ ሊልያን ላንዶር፡ ኣብ ኢራን ዝርከቡ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ፡ ንብረቶም ምድስካል፡ ብመርበብ ሓበሬታ ምፍርራሕን ናይ ሞት መጠንቀቕታን ዝርከቦ ሓያለ ምፍርራሓት ከምዝበጽሖም ገሊጻ። ሊልያን ላንዶር ኣብ ኢስቶንያ ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ናጽነት ሚድያ ኣብ ዘስምዓቶ መደረ፡ ከምዚ ዓይነት ተግባራት ብቅልጡፍ 'ደው ክብል ኣለዎ' ኢላ። መንግስቲ ኢራን ንተመሳሳሊ ክስታት ቢቢሲ ክንጽጎ ከምዝጸንሐ ዝዝከር ኮይኑ፡ ብኣንጻሩ ንቢቢሲ ስኑዕ ሓበሬታት ብምዝርጋሕ ንምውዳቕ መንግስቲ ኢራን ይሰርሕ ኣሎ ብምባል'ዩ ዝኸስስ። ቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያ ሰሙናዊ ብደረጃ ዓለም ናብ ኣስታት 22 ሚልዮን ሰባት ይከታተልዎ። ካብኦም እቶም 13 ሚልዮን ኢራናውያን'ዮም። ኢራን ንቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያ ዝኣገደት ሃገር እንከላ'ያ ኣስታት 13 ሚልዮን ኢራናውያን ንቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያ ዝከታተልዎ። ቢቢሲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኢራን ንጋዜጠኛታት ቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያን ስድራቤቶምን ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ዕላማ ገይራቶም ምጽናሓ ጠቒሱ። ኢራናውያን ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ንህይወቶም ስለዝፈርሑ ንኢራን ክኣትዉ ከምዘይክእሉን እቶም ኣብ ውሽጢ ኢራን ዝርከቡ ስድራቤቶም ከኣ ናብ ወጻኢ ከይገሹ ተኣጊዶም፡ መርመራታት ይካየደሎምን ይእሰሩን ከምዘለዉ ቢቢሲ ይገልጽ። እቲ ናብ ሕቡራት ሃገራት ዝቐረበ ጥርዓን ናይ ቢቢሲ፡ ምስ ኣባላት ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያ ኣብ ዝሓለፈ ሓደ ዓመት ብዝተገበረ ቃለ መሕተታት ዝተኣከበ ምዃኑ'ውን ተገሊጹ። ኮሊፎን ጋልመግርን ጀነፈር ሪቢንሶንን ኣባላት ቤት ምኽሪ ቢበሲ ዎርልድ ሰርቪስ ኮይኖም "ካብ ዝሓለፈ ተግባራት ኢራን ብምምርኳስ፡ ኢራን ንዝቐርቡላ ነቀፌታታት ንምዕባስ ዶብ ሰጊራ'ውን ቀታሊ ስጉምቲ ክትወስድ ትኽእል እያ" ኢሎም። ብምስዓብ " ኣብ  ቢቢሲ ኒውስ ፐርሽያ ዝርከቡ ሰራሕተኛታትት፡ ጋዜጠኛታት ስለዝኾኑን ስርሖም ይሰርሑ ስለዘለዉን ጥራይ ክሳብ ናይ ሞት መጠንቀቕታ ይበጽሖም ኣሎ፡ ካብዚ ብምብጋስ ሕቡራት ሃገራትን ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላትን ግቡኦም ክፍጽሙ፡ ንኢራን ተሓታቲት ክገብሩን ጋዜጠኛታትና ብዘይ ፍርሒ ስርሖም ንኸካየዱ ኩሉ ዝክኣል ዘበል ክገብሩን ንጽውዕ" ኢሎም። ኣቐድም ኣቢሉ ዋና ፍሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኢራን ኣብ ልዕሊ ጋዜጠኛታት ቢቢሲ ብእትገብሮ ዘላ ክሳብ ናይ ሞት ምፍርራሕ ዝበጽሕ ምጥሓስ ሰብኣዊ መሰላት ዘለዎ ስክፍታ ገሊጹ ነይሩ እዩ።


"ጉልባብ ብዝግባእ ኣይገበርክንን" ዘስዓቦ ተቓውሞ ደቂ ኣንስትዮ ኢራን

ኢራናዊት ማሻ ኣማኒ ጓል 22 ዓመት ኮይና ጉልባብኪ ብዝግባእ ኣይገበርክን ተባሂላ ብፖሊስ ምስተቐየደት ቅሩብ ጸኒሓ ሞይታ። እዚ ዝሰምዓ ደቂ ኣንስትዮ ኢራን ተቖጢዔን ጉልባብ ርእሰን ብሓዊ የቃጽልኦ ኣለዋ።


ላዕለዋይ ወተሃደራዊ መኮንን ኢራን ብዘይተፈለጡ ሰባት ተቐቲሉ

ሓደ ኮሎኔል ሰራዊት ሓለዋ ሰውራ ሰራዊት ኢራን መንነቶም ብዘይተፈለጡ ሰባት ኣብ ቴህራን ብጥይት ተቐቲሉ። ኮሎኔል ሳያድ ኾዳይ ብሰንበት ኣብ ኣፍደገ ገዝኡ ኣብ መኪና እንከሎ፡ ብክልተ ኣብ ሞቶርሳይክል ዝተወጥሑ፡ ብረት ዝሓዙ ሰባት፡ ሓሙሽተ ግዜ ብጥይት ከም ዝተሃረመ ተፈሊጡ። ዛጊት ነቲ ቕትለት ሓላፍነት ዝወሰደሉ ኣካል የሎን። ኢራን ነቶም ቀተልቲ ንምህዳን ትንቀሳቐስ ኣላ። ኣብ ኢራን ኣብ 2020 ፍሉጥ ኑክለራዊ ተመራማሪ ድሕሪ ምቕንጻሉ፡ እዚ ናይሕጂ ዝዓበየ ጥሕሰት ጸጥታ እዩ። ካብቲ ቦታ ዝተዘርግሐ ስእልታት፡ ሓደ ሰብኣይ ኣብ ውሽጢ መኪና፡ መቐነቱ ከይፈትሐ ራዕ ኢሉ የርኢ። ኮሎኔል ኾዳይ ሓደ ካብ ላዕለዎት ኣባላት ናይቲ 'ሓይሊ ቁድስ' ዝበሃል ኣብ ወጻኢ ሃገራት ስርሒታት ዝፍጽም ክንፊ ጉዳያት ወጻኢ ሰራዊት ሓለዋ ሰውራ ኢራን እዩ። እቲ ሓይሊ ንግብረሽበራውያን ጉጅለታት ከም ዝሕግዝን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ንዝፍጸሙ መጥቃዕትታት ተሓታቲ ምዃኑን ኣሜሪካ ትኸስስ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢራን ሳዒድ ኻቲብዛደ፡ እቲ ኮሎኔል "ብናይ ወትሩ ጸላእቲ" ኢራን ከም ዝተፈጸመ ክገልጽ እንከሎ፡ እዚ ንኣሜሪካን መሻርኽታን ንምጥቃስ ዝጥቀመሉ ምዃኑ ይግለጽ። ሰብመዚ ኢራን ኣቐድም ኣቢሎም፡ ብድሕሪ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ንላዕለዎት ሰብ መዚ ዒላማ ዝገብር ቅንጸላታት፡ እስራኤል ኢድ ኣለዋ ኢሎም ከሲሶም። ዜናታት እቲ ቅንጸላ ድሕሪ ምውጽኡ፡ ማዕከን ዜና ኢራን ሓለዋ ሰውራ ኢራን መርበብ ሰለይቲ እስራኤል ከም ዝረኸበን ኣብ ቀይዲ ከም ዘእተወን ኣቃሊሑ። እስራኤል ዛጊት ዝሃበቶ ወግዓዊ ምላሽ የሎን። ኾዳይ ኣብ ቀረባ ዓመታት ዝተቐትለ፡ ካልኣይ፡ ላዕለዋይ ኣዛዚ 'ሓይሊ ቁድስ' እዩ። ኣብ 2020 ዝሓየለ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ኢራን ዝነበረ ጀነራል ቃሲም ሱሌማኒ ብመጥቃዕቲ ኣየር ኣሜሪካ ኣብ ዒራቕ ምቕታሉ ዝዝከር እዩ። ንሱ ኣዛዚ 'ሓይሊ ቁድስ' ብምዃን ንወተሃደራዊ ስርሒታት ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝመርሕ ዝነበረ ኮይኑ ሞቱ ኣብ ሞንጎ ቴህራንን ዋሽንግተንን ንዝነበረ ወጥሪ ዘጋደደ ቀንዲ ጠንቂ ኮይኑ እዩ። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ኑክሌራዊ ተመራማሪ ሞሕሰን ፋክሪዛደ ኣብ ቴህራን ተቐንጺሉ። ኣብ ፕሮግራም ኑክሌር ኢራን ኣገዳሲ ተራ ዝነበሮ ፋክሪዛደ ብርክት ብዝበሉ ሓለውቲ እዩ ዝሕሎ ኔሩ። መንግስቲ ኢራን ግና ኑክለራዊ መደባቱ ምሉእ ብምሉእ ንሰላማዊ መዓላ ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። እስራኤል ነቲ ተመራማሪ ንምቕንጻል ብርሑቕ ቁጽጽር ዝግበረሉ መሳርሒ ከም ዝተጠቕመት ኢራን ትኸስስ።