ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን 'ሰፊሕ መጥቃዕቲ' ከምዝኸፈተሎም መራሕቲ ትግራይ ከሲሶም

ሰራዊት ኤርትራ ብዝተፈላለዩ ግንባራት ሓድሽ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ከሲሱ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ኣብ ዶባት ኤርትራ "ከቢድ ውግእ" ይካየድ ከምዘሎ ኣመልኪቱ። "ሓይልታት ኤርትራ፡ ሎሚ ብኹሉ ግንባራት መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ፈንዮም ኣለዉ- ካብ ተከዘ ክሳብ ኢሮብ" ኢሉ። ኣብ ግንባራት ዛላንበሳ፣ ጸሮና፣ ራማ፣ ማይ ኲሕሊ፣ ከምኡ'ውን ኣብ ዝባን ገደናን ዓዲ-ኣውዓላን "ከቢድ ውግእ" ይካየድ ከምዘሎ'ውን ኣቶ ጌታቸው ገሊጹ'ሎ። ብወገን ኤርትራ ኾነ ኢትዮጵያ ብዛዕባ'ቲ ክሲ "መጠነ ሰፊሕ" መጥቃዕቲ ዝተባህለ የለን። ካብ ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራን ወሃቢ ቃል መንግስቲ ኢትዮጵያን ምላሽ ንምርካብ ዝገበርናዮ ጻዕሪ ድማ ኣይሰመረን። ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ማይክ ሃመር ብወገኑ፡ ሓድሽ ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ከምዝፈልጥ ተዛሪቡ። "እወ፤ ምንቅስቓስ ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ከባቢ ዶባት ንዕዘብ ኣለና ኢና። ኣዝዮም ዘሻቕሉ እዮም፤ ንኹንኖ ድማ። ኩሎም ናይ ደገ ሓይልታት ግዝኣታዊ ሓድነት ኢትዮጵያ ከኽብሩን ነቲ ጎንጺ ካብ ምግዳድ ክቑጠቡን ኣለዎም" ኢሉ። እንተዀነ፡ ኣመሪካ ክትወስዶ እትኽእል ስጉምቲ በዝምልከት፡ ክዛረብ ከምዘይደሊ ገሊጹ። "ብዛዕባ ክንወስዶ እንኽእል ስጉምቲ ሕዚ ክዛረብ ኣይደልን። ብሓቂ ግን እዚ ጎንጺ ኢትዮጵያውያን፣ ተጋሩ፣ ዓፋረቶትን ኣምሓሩን ኣዐርዮም ዝተሳቐዩሉ እዩ። ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ድማ ነቶም ጸገማት ከተሓላልኾምን ነቲ ዘሕዝን ኩነታት ከጋድዶን ጥራሕ እዩ ዝኽእል”። ንትግራይ ዝግበር ርካባት ብጽኑዕ ስለዘተዓጽወ፡ ኵነታት’ዚ ኲናት ብነጻ ወገን ንምርግጋጽ ኣይተኻእለን። ክልተ ሰራሕተኛታት ረዲኤት ንሮይተርስ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ኣብ ከባቢ ዶባት ኤርትራን ኢትዮጵያን ከቢድ ውግእ ይካየድ ከምዘሎን፤ እንተዀነ ወተሃደራት ኤርትራ ንትግራይ ብዛዕባ ምስጋሮም ክረጋግጹ ኣይከኣሉን። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ዕድሚኦም ትሕቲ 55 ንዝኰኑ ኣባላት "ዕቑር ሰራዊት" ኤርትራ ናብ ግንባራት ክኸቱ ተጸዊዖም ነይሮም'ዮም። ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ርእሰከተማ ኣስመራን ካልኦት ዝተፈላለዩ ቦታትን ሰፊሕ ግፋ ከምዘካየዱ'ውን ጸብጻባት ሓቢሮም ነይሮም። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ግን እቲ ጸብጻባት ዝተጋነነ'ዩ ብምባል "ሒደት" ክብል ዝገለጾም ኣባላት ዕቑር ሰራዊት ከምዝኸተቱ ተዛሪቡ። ሰሜናዊ እዚ፣ ገለ ኽፋል እዚ ሰሜን ምዕራብ፡ ከምኡ'ውን ሰለስተ ክፍለሰራዊት ኮማንዶ ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ኣምሓራ ኣብ ጎኒ ሓይልታት ኤርትራ ተሰሊፎም ከምዘለዉ'ውን ጌታቸው ከሲሱ'ሎ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ፡ ንኣስታት ክልተ ዓመተ ዝቐጸለ ዀይኑ፡ ሰፊሕ ሰብኣዊ ቅልውላው ከምዘሰዐበ እሙናት ጸብጻባት ይሕብሩ። ሰራዊት ኤርትራ፡  ንሰራዊት ኢትዮጵያ ደጊፎም ኣብቲ መፈለምታ እቲ ኲናት ከምዝተሳተፉ ዝግለጽ ኮይኑ፡ ብገለ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ይኽሰሱ። ኤርትራ ነቶም ክስታት ትነጽጎም። ሕቡራት  ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተቓወሙ ዀይኖም፡ ካብ ዝተቖጻጸርዎ ከባቢ ለቒቖም ክወጽኡ ብቐጻሊ ክሓቱ ጸኒሖም እዮም። ድሕሪ ናይ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ናይ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ውግእ ዳግማይ ምውልዑ ይዝከር። እቲ ዳግማይ ኲናት መን ጀሚርዎ ንዝብል፡ ክልቲኦም ነንሕድሕዶም እዮም ዝካሰሱ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ ኣዘዝቲ ሓይልታት ትግራይ፡ እቲ ኣብ ልዕሊኦም ተኣዊጁ ዝበልዎ ሓድሽ ዝተዋደደ መጥቃዕቲታት ከምዘፍሸሉ ብምግላጽ፡ ኣብ ከም ሸራሮ ዝኣመሰሉ  ገለ ቦታታት ምንስሕሓቦም ገሊጾም ነይሮም። ትግራይ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ኪሎሜትሮ ምስ ኤርትራ ትዳወብ። ጸሮና ኣብ ከባቢ ዶብ ክልቲአን ሃገራት፡ ኣብ መንጎ ዛላንበሳን መስመር ራማን-ክሳድ ዒቃን ዝርከብ ቦታ'ዩ። እቲ ብወተሃደራዊ ዓይኒ ስትራተጂካዊ ምዃኑ ዝንገረሉ ቦታ፡ ኣብቲ ካብ 1998 ክሳብ 2000 ዝቐጸለ ዶባዊ ኲናት ክልቲኤን ሃገራት ደማዊ ውግኣት ዝተኻየደሉ'ዩ። እታ ኣብቲ ከባቢ ትርከብ ሓውሲ-ከተማ ጾሮና፡ ኣብቲ ኲናት ከቢድ ዕንወት ወሪዱዋ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ፈለማ ገጽ ኲናት ትግራይ'ውን ውግኣት ተኻይድሉ ምንባሩ ይግለጽ። ግንባር ዛላንበሳ'ውን፡ እቲ ካብ መቐለ ንኣስመራ ዝኣቱ ቀንዲ መስመር ዝርከበሉ እዩ። ኣብቲ መስመር ተደኲና እትርከብ ከተማ ዛላንበሳ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብቲ ዶባዊ ኲናት ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ዓንያ ዝነበረት ኮይና፡ ከምብሓድሽ ዝተሃንጸት'ያ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ሓምለ 2018 ኤርትራን ኢትዮጵያን ስምምዕ ሰላም ድሕሪ ምፍራሞም ድማ፡ ድሕሪ  20 ናይ ተፋጠጥ ዓመታት፡ ዶብ ዝተኸፈተላን ክልቲኡ ህዝብታት ዝተሰዓዓሙላን እያ። ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድን፡ መራሒ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤልን ኣብቲ ናይ ምኽፋት ጽንብል ምስታፎም ድማ ዓቢ ናይ ሰላም ተስፋ ፈጢሩ ነይሩ። ነዊሕ ከይጸንሐ መስመር ዛላንበሳን ካልኦት ዝተኸፍቱ መስመራትን ብዘይ ወግዓዊ መንገዲ ምዕጻዎም ይዝከር። እዚ ከባቢታት እዚ'ውን፡ ከም ቀንዲ መስመር ዝሓልፈሉ መጠን ኣብቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ ኲናት ረጽሚ ዝረኣየ እዩ። እታ ካብቲ ድልድል ብዙሕ ዘይትርሕቕ ከተማ ራማ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዘለዋ ከተማታት ትግራይ ሓንቲ እያ። ድልድል መረብ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ክረምቲ 2018 ብልጭ ኢሉ ዝቐሃመ ባና ሰላም ዝተራእየሉ ከባቢ'ዩ።


ኣብ ዓዲ-ዳዕሮ ብዝተፈጸመ ደብዳብ ብዙሓት ተመዛበልቲ ከምዝሞቱ ተገሊጹ

ኣብ ትግራይ፡ ዓዲ-ዳዕሮ ንኻልኣይ ግዜ ብሰሉስ 25 መስከረም 2015 ዓ.ም [ግእዝ] ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ኣየር፡ 65 ሰለማውያን ሰባት ከምዝሞቱ ኣብ ባይታ ዝርከቡ ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ንቢቢሲ ገሊፆም። ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣቶ ጌታቸው ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ "ቈልዑን ዓበይትን ዝርከብዎም" ሓያለ ሰባት ኣብቲ ደብዳብ ተቐቲሎም ኢሉ። እዚ ሰሉስ ብድሮን ከምዝተኻየደ ዝተገልጸ ደብዳብ ብሓይሊታት ኣየር ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምዝተፈጸመ'ዩ ኣቶ ጌታቸው ከሲሱ ዘሎ። ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ይዅን ኤርትራ ብዛዕባ'ዚ መጥቃዕቲ ዝተዋህበ ምላሽ የለን። ብሰንኪ ኣብታ ክልል ዘሎ ጸገማት መራኸቢታት ቢቢሲ ነቲ ክሲ ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይከኣለን። እቶም ግዳያት ካብ ምዕራብ ትግራይን ተፈናቒሎም ኣብ ኣድያቦ ተዓቚቦም ዝነበሩ ምዃኖም ጌታቸው ረዳ ጠቒሱ። እቲ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ሰራሕተኛ ሰብኣዊ ረድኤት፡ እቲ ደብዳብ ነፈርቲ ካብ ዓዲ ዳዕሮ  ናብ ኣንፈት ሽረ እንዳስላሰ 5 ኪሎ ሜትሮ ርሒቝ ኣብ ዝርከብ መዕቈቢ ስደተኛታት ከምዝተፈጸመ ሓቢሩ። ንሱ፡ ኣብዚ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 65 ሰባት ከምዝሞቱን ልዕሊ 70 ሰባት ከምዝቘሰሉን ወሲኹ ገሊጹ። “ዝተጐድኡ ሰባት ናብ ሆስፒታል ሽረ ተወሲዶም ኣለዉ። ሕጽረት መድሃኒትን ሕክምናን ስለዘሎ፡ ቍጽሪ ዝሞቱ ሰባት ክውስኽ ይኽእል'ዩ" ኢሉ። ካብቶም በቲ ደብዳብ ነፈርቲ ዝሞቱ፡ ብዙሓት ህጻናትን ዓበይትን ከምዝርከብዎም፡ እቲ ሰራሕተኛ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ኣረዲኡ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ንወተሃደራዊ መኽዘናት ሓይልታት ትግራይ ዒላማ ዝገበረ ደብዳባት ኣብታ ከተማ ኣካይዱ ምንባሩ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ገሊጾም ነይሮም። ሰብመዚ ትግራይ ግን ሓይሊ ኣየር ኤርትራ ነቲ ደብዳብ ከምዝፈጸሞ'ዮም ገሊጾም ነይሮም። ኣቐዲሙ'ውን ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ጉድኣት ዘውረደ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ድሮን ተኻይዱ ምንባሩ ነበርትን ሰብ ሞያ ሕክምናን ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ኣብ ዝተፈላለዩ ካልኦት ከባቢታት ደብዳባት ከምዝተኻየዱ'ውን ሰብመዚ ትግራይ ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። እቲ ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ተኣዊጁ ዝነበረ ሰብኣዊ ምቍራጽ ተጻብኦታት በቲ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ዳግማይ ዝተወልዐ ውግእ ከምዝፈረሰ ይፍለጥ። ኣብ ዞባ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ድማ ከቢድ ውግኣት ክካየድ ምጽንሑን፡ ብሰንኩ ኣማኢት ኣሽሓት ነበርቲ እቲ ከባቢ ከምዝተመዛበሉን ይግለጽ። ግዳይ እቲ መጥቃዕቲ ዝዀኑ ተመዛበልቲ፡ ካብቲ ኲናት ይካየደሉ ከምዘሎ ዝዝረበሉ ዓዲ ሃገራይን ከባቢኡን ሃዲሞም ዝመጽኡ፣ ካብ ኣስገደ፡ ጽምብላ፡ ደደቢትን ጸሊሞን ዝተመዛበሉ ካልኦት'ውን ከም ዝርከብዎም ሓቢሩ። ብሓፈሻ፡ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ፡ ኣስታት 300 ሽሕ ሰባት ብሰንኪ እቲ ኲናት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ኣብ ባይታ ካብ ዝርከቡ ሰራሕተኛታት ረድኤት ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የመልክት። ቢቢሲ፡ ዳግማይ ምውላዕ ናይቲ ኲናት ዝእምት፡ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ፡ ከባቢ ከተማ ሸራሮን ኣብ ከባቢ ዶባት ኤርትራን ዓቢ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ከምዝነበረ ዘርኢ ብናይ ሳተላይት ስእልታት ዝተሰነየ ጸብጻብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምውጽኡ ይዝከር። ዓዲ-ዳዕሮ ካብ ዶባት ኤርትራ ናብ ሽረ ኣብ ዝወስድ ዓቢ ጽርግያ፡ እትርከብ ኰይና፡ ካብቲ ዶብ 89 ኪሎሜትሮ ርሒቓ እትርከብ እያ። ካብታ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ዝዓበየት ከተማ ሽረ እንዳስለሰ ድማ፡ 25 ኪሎሜትሮ ርሒቓ ትርከብ። ከምኡ ድማ፡ ታሪኻዊ ከተማ ዓዲ-ነብሪኢድን ከተማ ሽረን ዝራኸቡላ እያ። ካብ ዓዲ-ዳዕሮ ናብ ዶባት ገጽ ኣብ ዝርከብ ታሕታይ ኣድያቦ ከባቢ፡ ጽዑቕ ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ዘይተረጋገጹ ጸብጻበት ይሕብሩ። ኣብታ ናይ ተደጋጋሚ ደብዳብ ነፈርቲ ግዳይ ዝዀነት ከተማ፡ መንበሪ ገዛውትን፡ ኣብያተ ትምህርትን ከምዝዓነዋ ዘርእዩ ምስልታት ክወጽኡ ቀንዮም እዮም። እቲ ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ሰራሕተኛ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብታ ከተማ ዝዀነ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ከምዘየለ እዩ ይዛረብ። ዓዲ-ዳዕሮ እንታይ ፍሉይ ወተሃደራዊ ኣገዳስነትን ዒላማታትን ከምዘለዋ'ኳ ብንጹር እንተዘይተፈልጠ፡ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ግን ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ንመኽዘናት ኣጽዋር ሓይልታት ትግራይ ከምዘዕነወ'ዮም ዝምጕቱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብ30 መስከረም ኣብ ትዊተር ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መንበሪ ኣባይቲ፡ ትካላት ጥዕና፡ ኣብያተ-ትምህርትን፡ ከምኡ'ውን ትካላት ረዲኤት ሕቡራት ሃገራትን ካልኦትን ኣጽዋርን መራሕትን ይሓብኡ ከምዘለዉ ከሲሱ ነይሩ። ሕቡራት ሃገራት ይዅን ካልኦት ትካላት ረዲኤት ብዛዕባ'ቲ ክሲ ዝሃብዎ መግለጺ የለን። እታ ከተማ ሓንቲ ካብተን ሓደስቲ ተፈናቐልቲ ናይቲ ዞባ ተዓቚበምለን ዘለዋ ምዃና ይግለጽ።


ኣብ መቐለ ብዝተፈጸመ ራብዓይ ዙር መጥቃዕቲ ድሮን፡ ሓደ ሰብ ሞይቱ፡ ብዙሐት ቆሲሎም

ናብ ሎሚ ዘጽብሕ ሰዓት 11፡00 [ግእዝ] ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዘተኻየደ መጥቃዕቲ ድሮን፡ ሓደ ሰብ ህይወቱ እንትስእን ካልኦት ድማ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከምዝበጽሖም ነበርትን ሰብ ሞያ ሕክምናን ንቢቢሲ ገሊጾም። ዳይሬክተር፡ ሆስፒታል ዓይደር መቐለ፡ ዶክተር ክብሮም ገብረስላሰ ንቢቢሲ ከምዝበሎ፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ጥቓ ደስታ ሆቴል ኣብ ልዕሊ መንበሪ ኣባይቲ'ዩ ተፈጺሙ። ካብቲ ከባቢ ናብ ስርሑ ዝወፍር ዝነበረ ሰላማዊ ሰብ ሓደጋ በጺሕዎ፡ ሬስኡ  ናብ ሆስፒታሎ ከምዝመጽአ ዶ/ር ክብሮም ተዛሪቡ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ዝበሎ የለን። ቅድም ኢሉ ግን፡ ኣብ ወሃደራዊ ናቑጣታት ዒላማ ገይሩ መጥቃዕቲ ከምዝፍጽምን፡ ነበርቲ ንነፍሶም ካብ ከምዚ ዓይነት ከባብታት ከርሕቑን ኣጠንቂቑ ነይሩ'ዩ። እዚ መጥቃዕቲ ድሮን፡ እቲ ኲናት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዳግማይ ካብ ዝጅመር፡ ራብዓይ ዙር ዝካየድ ዘሎ ዀይኑ፡ መውዓሊ ህጻናት፣ ድምጺ ወያነ፣ ዩኒቨርሲቲ መቐለን መንበሪ ኣባይትን ግዳይ እቲ መጥቃዕቲ ምዃኖም ጸብጻበት ይሕብሩ። ቴሌቪዥን ትግራይ፡ እቲ ግፍዒ ነበርቲ ደቂሶም ኣብ ዝነበርሉ እዋን ከምዝተፈጸመን ኣብ ልዕሊ ህይወት ንጹሃትን ንብረቶምን ዓቢ ኪሳራ ከምዝበጽሐ ጸብጺባ ኣላ። ኣብ ልዕሊ መሰረተ ልምዓት መብራህቲ ሓይሊ’ውን ዕንወት ከምዝበጽሐ ጸብጻባት የመልክቱ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ፡ ኣብ ቀብሪ እቲ ነባሪ ዝተሳተፈ ውልቀሰብ ከምዝብሎ እቲ ግዳይ ወዲ 61 ዓመት እንትኸውን፡ ጸባ ብምሕላብን ብምፍራይን መዓልታዊ ስራሕ ዝናበር ከምዝነበረ ተዛሪቡ። “ኣብ ደስታ ሆቴል ኣከባቢ፡ መንበሪ ኣባይቲ እዩ እቲ ሓደጋ ኣጋጢሙ። እቶም ዝተወቕዑ ሰብኣይ ናብ ስረሖም ክኸዱ እንተለዉ፡ ካብ ሰፈሮም ርሕቕ ኢሎም እዮም ተወቒዖም” ኢሉ። ካብ ለይቲ ጀሚራ ዝርብሽ ድምጺ ናይታ ነፋሪ  [ድሮን] ይስማዕ ከምዝነበረን፡ ኣስታት 11 ሰዓት አካባቢ፡ እቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመትን ወሲኹ ሓቢሩ። ሓይልታት ትግራይ ይትኩሱላ ምንባሮም ዝገለጸ እቲ ነባሪ፡ እቲ ሓደጋ፡ መጥቃዕቲ ድሮን ምዃኑ ከምዝተገንዘበ ተዛሪቡ። “ከይደ ርእየ እየ። ሕዚ ድሕሪ ሰዓት ድማ ቀብሪ ነይሩ። ሕዚ ሰብ ቀብሪ ወዲኡ ነናብ ገዝኡ ይምለስ ኣሎ” ብምባል ዝተመልከቶ ወሲኹ ገሊጹልና። ኣብቲ ከባቢ ደስታ ሆቴል ዝኾነ ወተሃዳራዊ ዒላማ ኣሎ ድዩ ኢልና ዝሓተትናዮ፡ እቲ ነባሪ፡ “ሙሉእ ንሙሉእ መንበሪ ገዛውቲ እዩ። ዝኾነ ወተሃደራዊ ዒላማ የብሉን" ዝብል ምላሽ ሂቡና። እዚ ብተደጋጋሚ ዝካየድ ዘሎ መጥቃዕቲ ድሮን ነቲ  ሕብረተሰብ የሸብሮ ከምዘሎ ድእእማ ይገልጽ። “ኣነ ከምዝመስለኒ፡ እቲ መጥቃዕቲ ዝኾነ ወተሃደረዊ ዒላማ መሰረት ዝገበረ ኣይኮነን። ኣብ ልዕሊ እቲ ሕብረተሰብ ጸቕጢ ንምፍጣር ይመስል። ክትዘውር እንተላ ድመጻ ይርብሽ። ሰዓት 9 ናይ ለይቲ ጀሚራ እያ ትዘውር ነይራ። ብድምጻ፡ ‘ትድብድ’ዶ ትኾን’  ብዝብል  እቲ ሰብ ይርበሽ። እቲ ትትኩሶ መሳርሒ’ውን ኣዝዩ እዩ ዝርብሸካ። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ማሕበረሰብ ናይ ስነ ልቦና ቅልውላው ንምፍጣር እዩ ዝመስል”። ኣብ ከተማ መቐለ ብረቡዕ 14 መስከረም 2022 ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ድሮን ብውሑድ 12 ሰባት ከምዝተቐተሉ ሜዲካል ዳይሬክተር ሆስፒታል ዓይደር ሓቢሩ። ነዚ ስዒቡ፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮን]፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ዘሎ ተስፋ ዳግም ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ እዩ ብምባል ምኹናኑ ዝዝከር እዩ። እቲ ኲናት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግም ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ሓያሎ ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ሓይልታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝተዋደደ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝተኸፍቶም እንተገለጹ'ኳ፡ ዛጊድ ካብ ክልቲኦም መንግስታት ዝተውሃበ መብርሂ የለን።


ኣብ ዓዲ ዳዕሮ እንታይ እዩ ተፈጺሙ?

ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ኣብ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ኣየር ሓያለ ሰባት ከምዝተቐትሉ ካብቲ ክልል ዝወጹ ጸብጻባት ሓቢሮም። ኣብቲ ብሰሉስ ኣብ ዓዲ-ዳዕሮ ዝተባህለ ከተማ ዝተኻየደ ደብዳብ ብውሕዱ ሽዱሽተ ሰባት ከምዝተቐትሉ ሓደ ሰራሕተኛ ዓለምለኻዊ ትካል ሰብኣዊ ረዲኤት ካብ ከተማ ሽረ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ቴሌቪዢን ናይቲ ክልል ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ፡  እቲ መጥቃዕቲ ብ"ተደጋገሚ" ከምዝተኻየደን፡ ኣብ ልዕሊ ሰብን ንብረትን ጉድኣት ከምዘውረደን ሓቢሩ። ኣብቲ ቦታ መራኸቢታት ብምቍራጹን ጋዜጠኛታት ናብቲ ክልል ከይኣትዉ ስለዝተኸልከሉን ብዛዕባ'ቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ምዕባለታት ብቐረባ ምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ። እቲ ሰራሕተኛ ረዲኤት ከምዝበሎ፡ ኣብቲ መጥቃዕቲ ዝቖሰሉ ሰባት ብኣንቡላንስ ናብ ሆስፒታላት ክወሰዱ ከምዝራኣየ ጠቒሱ። "ትማሊ ሓንቲ ኣምቡላንስ ቁሱላት ሒዛ ብጥቓ ዝሰርሓሉ ቤት ጽሕፈት ክትሓልፍ ርእየ ኣለኹ" ክብል ነቲ ኩነታት ብቐረባ ከምዘረጋገጾ ጠቒሱ። እቶም ቁሱላት ናብ ሆስፒታል ሽረ ከምዝተወስዱ ሓበሬታ ከምዘለዎ'ውን ተዛሪቡ። ሰብመዚ ትግራይ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ኣብ ዓዲ-ዳዕሮ ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተፈጸመን፡ "ሓያለ ሰባት ከምዝተቐትሉን፡ ብዙሓት ካልኦት ከምዝቖሰሉን" ሓቢሮም። እቲ መጥቃዕቲ ብሓይሊ ኣየር ኤርትራ ከምዝተፈጸመ'ውን መራሕቲ ትግራይ ከሲሶም ኣለዉ። ብወገን መንግስቲ ኤርትራ ኮነ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ብዛዕባ'ቲ መጥቃዕቲ ዝምልከት ዝተዋህበ መግለጺ የለን። እንተኾነ ግን፡ ኲናት ትግራይ ድሕሪ ምውልዑ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብቲ ክልል ተደጋጋሚ ደብዳባት ነፈርቲ ውግእን ከምኡ'ውን ሰብኣልቦ ነፈርቲን (ድሮናት) ካከይድ ምጽንሑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዘተኻየደ መጥቃዕቲ ድሮን፡ ሓደ ሰብ ክቕተል እንከሎ ሓያሎ ካልኦት ከምዝቖሰሉ ነበርትን ሰብ ሞያ ሕክምናን ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ተኻይዱ'ኳ እንተነበረ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ ግን፡ ብዝተፈላለየ ኣንፈታት ውግእ ከምዝተወልዐ ይግለጽ። ቢቢሲ ዳግማይ ምውላዕ ናይቲ ኲናት ዝእምት ዓቢ ወተሃዳዊ ምንቅስቓስ ዘርኢ ብናይ ሳተላይት ስእልታት ዝተሰነየ ጸብጻብ ኣውጺኡ'ሎ። ኣብዚ ወርሒ’ዚ ዝተወስደ ስእልታት፡ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣንጻር ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ዝገብሮ ዘሎ ኵናት ዝድግፍ፡ ኣብቲ ንኢትዮጵያን ንኤርትራን ዘዳውብ ቦታ ዝተኣኻኸበ ሰራዊትን ወተሃደራዊ ነቑጣታትን የርኢ። ኤርትራ ኣብ ቀረባ እዋን ዕቑር ሰራዊታ ከምዘኽተተት ይዝከር። ብ13 መስከረም ቅድሚ እዚ ስእሊ ሳተላይት ምውሳዱ፡ ሓላፊ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ ንመራኸቢ ብዙሃን 'ቲ ክልል ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ካብ ሽራሮ ክሳብ ኣድመይቲ ተቘጻጺሮሞ ኣለው" ኢሉ ነይሩ። ኣብዚ እዋን እዚ ሽራሮ ኣብ ኢድ መን ከምዘላ ንጹር ኣይኰነን። እቲ ኣብ ሽረን ከባቢኡን ንዓለም ለኸ ትካል ረድኤት ዝሰርሕ፡ "ኵነታት መዓልታዊ እዩ ዝቀያየር ዘሎ" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣሜሪካ ብዛዕባ እቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝሰግሩ ወተሃደራት ኤርትራ ሻቕሎት ከም ዘለዋ ብምግላጽ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ደው ክብሉ ኣለዎም" ኢሉ ነይሩ። ሰብመዚ ኤርትራ ብወገኖም ነቲ ዝቐርበሎም ነቐፌታታት ብምቅዋም፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ሃገሮም መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ሃቐነ ከምዘለዎም ይኸሱ። ዓለማዊ ፕሮግራም ምግቢ ሕቡራት ሃገራት ብሰንኪ’ዚ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ውግእ ሓድሕድ፡ ኣስታት 13 ሚልዮን ሰባት ረድኤት ከምዘድልዮም ይሕብር ። ነቲ ሂወት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ቀዚፉ ዘሎ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ጭቡጥ ፍረ ኣየምጸአን።


ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ማይክ ሃመር ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ከምዝተዘራረበ ተገሊፁ

ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ፡ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝነበሮ ፃንሒት፣ ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድን ላዕለዎት ሰበስልጣን እታ ሃገርን ከምዝተራኸበ ተሓቢሩ። ንኣዋርሕ ተቛሪፁ ዝጸንሐ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ዳግማይ ምውልዑ ስዒቡ ንመዓልታት ናብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጸአ እቲ ፍሉይ ልኡኽ፡ ክልቲኦም ተፃባእቲ ወገናት ነቲ ኲናት ደው ኣቢሎም ልዝብ ክጅምሩ ጸቕጢ ይገብር ከምዝነበረ ይግለጽ። ብ30 ነሓሰ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር ክሳብ 5 መስከረም ኣብ ዝነበሮ ፃንሒት፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወለዐ ኲናት ሓድሕድ ቀንዲ ዛዕብኡ ከምዝነበረ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ዘውፀኦ መግለፂ የመልክት። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ኢትዮጵያ ኣፈጻሚት ጉዳያት ኣሜሪካ ምስ ዝኾነት ትሬሲ ኣን ጃኮብሰን ከምኡ’ውን ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድን ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወፃእን ደመቀ መኮነን ተራኺቡ ከምዝተዘራረበ ተገሊፁ ኣሎ። ኣብቲ እዋን፡ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ዳግማይ ዝተወልዐ ኲናትን፡ ኤርትራ ዳግማይ ናብቲ ኲናት ምእታዋን ብዝምልከት ኣሜሪካ ዘለዋ ስግኣት፡ ከምኡ’ውን ብመገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣቢልካ ዘላቒ ሰላም ንምምጻእ ዝግበር ጻዕርታት ምጥንኻር ብዝምልከት ከምዝተዘራረቡ ኣብቲ መግለፂ ተጠቒሱ። ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ብተወሳኺ ምስ ሰበስልጣን ክልል ትግራይ ዝተዘራረበ ኮይኑ ምስ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ድማ ንክልላት ትግራይ፣ ዓፋርን ኣምሓራን ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዝበፅሓሉ ኩነታት ከምዝዘተየ ተገሊፁ። ማይክ ሃመር ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንመዓልታት ኣብ ዝጸንሓሉ እዋን፡ ምስ ኣቦ መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሚኒስተር ፍትሒ ኢትዮጵያ ጊዴዎን ጢሞቴዎስን ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ሬድዋን ሑሴንን ከምዝተራኸቡ ይንገር። ምስኣየኖት መራሕቲ ትግራይ ተራኺቡ ዝብል ግን እቲ መግለፂ ኣየነፀረን። ምስ ኲናት ተተሓሒዙ ሰላማውያን ሰባት ጉድኣት ከይበጽሖምን ሰብኣዊ መሰላት ክኽበርን ዘተሓሳሰበ እቲ ፍሉይ ልኡኽ፡ ንብሄር መሰረት ዝገበረ ማእሰርቲ ዝምልከቱ ጸብጻባት ብምልዓል’ውን ተዘራሪቡ። ምስቲ ዝተፈፀመ ጨፍጫፋት ብዝተኣሳሰር ተሓታትነት ክህሉ ከምዘለዎ ከምኡ’ውን ግዳያትን ካብ ዓመፅ ዝደሓኑን ፍትሒ ክረኽቡ ኣብ ዝኽእሉሉ ኩነታት ከምዝተዘራረቡ ሚንስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ዘውፅኦ መግለፂ የመልክት። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ምስ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያ፣ ወከልቲ ሕብረት ኣፍሪቃን ዓለምለኸ መሻርኽትን ኣብ ቀፃሊ ክውሰዱ ብዛዕባ ዘለዎም ስጉምትታት ድሕሪ ምዝርራቡ ብ6 መስከረም 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ናብ ዋሽንግተን ከምዝተመልሰ ተፈሊጡ። ንሱ፡ ምስቲ ሰኑይ 09 መስከረም 2015 ኣ.ግ ኣብ ኣሜሪካ ኒውዮርክ ምስ ዝጀመረ ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ጎኒ ጎኒ ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታቱ ክቕጽል ምዃኑ ተገሊጹ ኣሎ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝጸንሓሉ እዋን፡ ምስቲ ንሕብረት ኣፍሪቃ ብምውካል እቲ ኲናት ከብቅዕ ዝጽዕር ዝነበረ ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ብተደጋጋሚ ተራኺቡ፡ ኣመሪካ ሰላም ንምምጻእ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ክትህቦ እትኽእል ደገፍ ብዝምልከት ተዘራሪቡ’ዩ። ኣብ ሽምግልና ሕብረት ኣፍሪቃ እምነት ከምዘይብሎም ብተደጋጋሚ ክገልፁ ዝፀንሑ መራሕቲ ትግራይ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ትሕቲ ሓልዮት ሕብረት ኣፍሪቃ ንዝግበር ልዝብ ድልዋት ምዃኖም ብምግላፅ፣ እቲ ግጭታት ብቕልጡፍ ደው ክብል ድልየት ከምዘለዎም ምሕባሮም ይዝከር። ነዚ ስዒቡ፡ ንመዓልታት ወግዓዊ ምላሽ ከይሃበ ዝፀንሐ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትሕቲ ጽላል ሕብረት ኣፍሪቃ ንምልዛብ ድልው ከምዝኾነ፡ ብመንገዲ ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ኣቶ ደመቀመኮኖንን ኣቢሉ ንሰበስልጣን ሕብረት ኤውሮጳ ከምዘፍለጠ ፀብፃባት የመልክቱ። መንግስቲ ኣሜሪካ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ድርድር ንምስታፍ ዘለዎም ድልውነት ብእወንታ ከምዝሪኦ ብምሕባር፡ ኩሎም ተፃባእቲ ሓይልታት ጭቡጥ ስጉምቲ ብምውሳድ ብቕኑዕ ድሌት ናብ ድርድር ክኣትዉ ብመገዲ ቤት ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ እታ ሃገር ሓቲቱ ኣሎ። ማይክ ሃመር ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣሜሪካ ብምዃን ቅድሚ ሎሚ ናብ ኢትዮጵያ ኣብ ዘካየዶ ናይ መጀመርያ መገሻ ምስ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ዘትዩ ምንባሩ ይዝከር። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ብዝብል ዝተበጽሐ ስምምዕ ተኹሲ ደው ምባል ብ18 ነሓሰ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ከምዝተጠሓሰን ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ሰሜን ኢትዮጵያ ውግእ ይካየድ ከምዘሎን ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ዞባ ሰሜን ወሎ ከምኡ'ውን ምስ ክልል ትግራይ ኣብ ዝዳወቡ ከባቢታት ዝተወለዐ ኲናት መን ጀሚርዎ ኣብ ዝብል ንሓድሕዶም ኣብ ምክሳስ ይርከቡ። ብኣንፈት ዓፋር እውን ጎንፅታት ከምዝነበሩ ይግለፅ። ልዝብ ሰላም ክጅመር ትጽቢት ኣብ ዝግበረሉ ዝነበረ እዋን ዳግማይ ኲናት ምልዓሉ ስዒቡ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሓይልታት ትግራይ "ኣብዝተፈላለዩ ከባቢታት ኲናት ከፊቶም" ክብል ይኸስስ፤ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ብዘይካ'ቲ ምስ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዘዳውብ ከባቢታት፡ ብወገን ኤርትራ እውን መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ከምዝተኸፈተ ምሕባሮም ይዝከር። ኣመሪካ ሓዊሱ ዝተፈላለያ ሃገራትን ዓለምለኻውያን ትካላትን፡ ኩሎም ወገናት ካብ ግጭት ክዕቀቡ ብምሕታት፡ ሰብኣዊ ረድኤት ንዘድልዮም ወገናት ሓገዝ ክቐርበሎም ከተሓሳስባ ፀኒሔን’የን። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ 2013 ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ክልተ ዓመት ክመልኦ ቀሪቡ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብምልብዑ ዓሰርተታት ኣሽሓት ንኽሞቱን ሚልዮናት ንኽፈናቐሉን ምኽንያት ከምዝኾነ ይግለፅ። ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝርከቡ ሰባት እውን ተፀበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ኮይኖም ኣለዉ።


ሕዚ'ውን ኦባሳንጆ መስርሕ ሰላም ክመርሑ ድልየትና ኣይኮነን'- ሰብመዚ ትግራይ

ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ቀጺሉ ዝነበረ ምቁራጽ ተጻብኦ ፈሪሱ፡ ናብ ካልእ ዙር ኲናት ካብ ዝኣትዉ ኣስታት ክልተ ሰሙናት ተቖጺሮም ኣለዉ፡፡ ንነዊሕ እዋን ብሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝምራሕ ዘተ ሰላም እምነት ከምዘይብሎም ክገልጹ ዝጸንሑ ሰብ መዚ ትግራይ፡ ኣብ መጀመርታ መዓልቲ ዓመት ግእዝን ቅዱስ ዮሃንስን ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ተኹሲ ደው ንምባል፣ ብመሪሕነት እቲ ውድብ ኣብ ዝካየድ ልዝብ ሰላም ንምስታፍ ድሉዋት ከምዝኾኑ ብምሕባር መሪሕ ወኪላቶም ዕላዊ ገይሮም፡፡ እቲ ስጉምቲ ብሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳን ሕብረት ኣፍሪቃን ሓዊሱ ብዝተፈላለዩ ኣካላት ናእዳ ዝረኸበ ኮይኑ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ዛጊድ ዝሃቦ ምላሽ የለን፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ትግራይ ዝካየድ ዘተ ብሕብረት ኣፍሪቃ ‘ጥራሕ’ ክምራሕን ካልኦት ኣካላት ካብ ተዓዛብነት ዝዘለለ ተራ ከይህልዎምን ከምዝደሊ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ጸኒሑ እዩ፡፡ ተወካሊ መንግስቲ ትግራይ ኣብ ሰሜን ኣመሪካ ኣይተ ዮሃንስ ኣብርሃ፡ ኣብ ቅዋም ሕብረት ኣፍሪቃን ኣደራዳሪ ገይሩ ዝመረጾ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሴጉን ኦባሳንጆን እምበር ምስቲ ትካል ተቓውሞ ከምዘይብሎም እዩ ዝገልጽ፡፡ ‘‘እተን እነልዕለን ዝነበርና ነጥቢታት ንጹራት እየን ነይረን፡፡ ሓደ ኣፍሪቃ ሕብረት ከም ትካል ብዛዕባ እቲ ኣብ ትግራይ ዝነበረ ኲናት ግጉይ ዝኾነ ርድኢት እዩ ዘለዎ፣ ኣረኣእይኡ የስተኻኽል፡፡ ካልኣይ እቶም ፍሉይ ልኡኽ ተባሂሎም ዝተቐመጡ ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ እቲ ዝድለ ውጽኢት ኣየምጽኡን ዘለዉ፣ ስለዚ ነቲ ጉዳይ ብልክዕ ክሕዝ ዝኽእል ሰብ ክኸውን ኣለዎ ዝብል እዩ’’ ይብል፡፡ ብዛዕባ'ቲ ኦባሳንጆ ሒዝዎ'ሎ ዝበሎ "ግጉይ ርድኢት" ዝምልከት ንጹር ሓበሬታ ግን ኣይሃበን። እቲ ልዝብ ብፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ክምራሕ ክጠልቡ ዝጸንሑ ሰብ መዚ ትግራይ፡ ሐዚ እውን ነቲ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምውጋን ዝኸሱዎ ኦባሳንጆ ከምዘይቅበልዎ ኣቶ ዮሃንስ ይዛረብ፡፡ ‘‘ሕዚ እውን ነበር ፕረዚደንት ናይጄርያ [ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ] ነቲ መስርሕ ክመርሑ ናትና ድልየት ኣይኮነን፡፡’’ ኮይኑ ግና ሕብረት ኣፍሪቃ ንመግለጺ ሰብመዚ ትግራይ ስዒቡ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ነቲ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ግብረ ሽበራዊ ተባሂሉ ዝተበየነ ውድብ ሕወሓት ዝመርሖ ምምሕዳር ‘ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ’ ኢሉ ምጽዋዕ ምጅማሩ ዓብዪ ለውጢ ከምዝኾነ እቲ ወኪል ይጠቅስ፡፡ ሰብመዚ ትግራይ ነቲ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዘለዎም ፍልልይ ብሰላማዊ መንገዲ ናብ ዝፍተሐሉ ዘተ ሰላም ንምእታው፡ ኣብቲ ክልል ተቋሪጾም ዘለዉ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱን ሓይልታት ኤርትራን ኣምሓራን ካብ ትግራይ ክወጹን ክጽውዑ ምጽነሖም ዝዝከር እዩ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብኣንጻሩ ብዘይዝኾነ ቅድመ ኩነት ዘተ ሰላም ክጅመር ከምዘለዎ ዝገለጸ ኮይኑ ኣብቲ ዘተ ሰላም ዝውክልዎ ሰባት ዕላዊ ካብ ዝገብር ጸኒሑ'ሎ፡፡ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ትማሊ ጻንሒት ዝገበረ ኣቶ ዮሃንስ ኣብርሃ፡ ብዘይ ቅድመ ኩነታት ናብ ድርድር ንምእታው ዲኹም ተጻብኦ ደው ንምባልን ዘተ ሰላም ንምክያድን ድልየት ከምዘለኩም ገሊጽኩም ዘለኹም ዝብል ሕቶ ቀሪብሉ ነዚ ዝስዕብ ምላሽ ሂቡ፡ ‘‘ፕረዚደንት ትግራይ ዶ/ር ደብረ ጽዮን ናብ ናይዚ ወርሒ ናይ ባይቶ ጸጥታ ፕረዚደንት ናብ ዝኾነት ፈረንሳይ ኣምባሳደር ዝለኣኾ ደብዳበ ኣሎ፡፡ ትግራይ ክማላኣ እትደልየን ኣብታ ደብዳበ ተዘርዚረን ኣለዋ፡፡ ዘይተዓናቐፈ ቀረብ ሓገዝ፣ ዕጽዋ ክለዓል ኣለዎ፣ ትግራይ ሒዞም ዘለዉ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ብዘይ ወዓል ሕደር ክወጹን ኩነታ ቅድሚ ኲናት ናብ ዝነበሩዎ ክምለሱ ዝብልን መርገጺ ኣሎ፡፡ ምስ ተኹሲ ደው ምባል እውን ዝተኣሳሰር ኣይኮነን’’። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ መንጎ ተወከልቲ ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ጁቡቲ ዝርርብ ከምዝተኻየደ ዝገልጹ ጸብጻባት ክወጹ ቀንዮም እዮም፡፡ ወኪል ትግራይ ኣብ ኣመሪካ ኣይተ ዮሃንስ ኣብርሃ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንኽልቲኦም ወገናት ናይ ምቅርራብ ስራሕቲ ከምዝተሰርሐ ዝገለጸ ኮይኑ ኣበይ ንዝብል ግን ከረጋግጽ ከምዘይክእል ሓቢሩ፡፡ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ መራሕቲ ትግራይ ንቕልጡፍ ምቁራጽ ተጻብኦን ሰላማዊ ፍታሕን ድልዋት ምዃኖም ንዘውጽእዎ መግለጺ ከም ዝቕበል ብምሕባር፡ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ መስርሕ ሰላም ንምስታፍ ንዘርኣይዎ ድልውነት ንኢዱ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ብወገኑ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ “ኣብ ዝዀነ ቦታ ኣብ ዝዀነ እዋን” ድልው ከምዝዀነ ብምግላጹን፡ ህወሓት እውን እቲ ኲናት ብሰላም ክዛዘምን ጉዳያት ብዘተ ንምፍታሕን ብምግላጹን፡ ብቕልጡፍ ናብ መስርሕ ሰላም ምእታው ከምዘተባብዕ ገሊጹ።


ኣብ ዘተ ሰላም ደቡብ ኣፍሪቃ 'ከቢድ ናይ ወፃኢ ኢድ ኣእታውነት ኣሎ'-ኣብዪ ኣሕመድ

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ ኲናት ትግራይ ብሰላም ንክፍታሕ ኣብ መንጎ ፌደራል መንግስቲን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም "ከቢድ ናይ ወፃኢ ኢድ ኣእታውነት" ከምዘለዎ ገሊጹ። መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ዘካይድዎ ዘተ ሰላም ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዝተጀመረ ይፍለጥ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ፡ እቲ ካልኣይ ዓመቱ ዝደፍን ዘሎ ኲናት ደው ክብል ዓለምለኸ ፀቕጢ እኳ እንተሃለወ ኢትዮጵያውያን ግን ጸገማቶም ባዕሎም ክፈትሑ ከምዝኽእሉ ተዛሪቡ። "ኢትዮጵያውያን ጸገማትና ብገዛእ ርእስና ክንፈትሕ ከም እንኽእል ክንግንዘብ ይግባእ" ኢሉ። ኣብቲ ዘተ ጣልቃ ዝኣተዉ መን ምዃኖም ግን ብንጹር ኣይጠቐሰን። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት፡ንዓለምለኻዊ ተለቪዥን ቻይና ሲጂቲኤን ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዕ ሰላም ክበጽሑ ተስፋ ከምዘለዎ ሓቢሩ ነይሩ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ንሽረ፡ ኣኽሱምን ዓድዋንን ከምዝተቖጻጸረ ዘረጋገጸ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር "ህወሓት ሕጊ ሃገር ከኽብር፡ ቅዋም ከኽብርን ከም ሓደ ክልል ኢትዮጵያ ክዋሳእን ከነእምኖ ንፍትን ኣለና" ኢሉ። ይኹን እምበር እቲ ኲናት ቅድሚ ምውልዑ ኣትሒዙ ህወሓት፡ ፌደራል መንግስቲ ሕጊ ሃገር ይጥሕስ ከምዘሎ ብምግላጽ ቅዋም መንግስቲ ከኽብር ይጽውዑ ምንባሮም ይዝከር። ኣብ ድሮ ምጅማር እቲ ዳግማይ ኲናት ኣቦ መንበር ህወሓት ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ንማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ዝጽሓፎ ደብዳበ፡ “ሞት ናብ እንገጥመሉ ደረጃ ብፍጥነት ንጽጋዕ ኣለና። ምርጫና ብጥምየት ምጥፋእ’ዶ ንመሰልናን ክብርናን እናተቓለስና ንሙት ዝብል ጥራሕ’ዩ” ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ። መርማሪ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝፍጸም ዘሎ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፡ መንግስቲ ኢትዮጲያ ተሓታቲ ምዃኑ ከም ዝኣምን፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ነዚ ፀብፃብ፡ “ብመረዳእታ ዘይተደገፈን ምስሊ እታ ሃገር ብሕማቕ ንምቕራብ ዝዓለመን እዩ” ክብል ነፂግዎ እዩ። እቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ደው ኢሉ ዝነበረ ተጻብኦ ካብ ዝጥሓስ ኣትሒዙ ኣብታ ንክልተ ዓመታት ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ከቢድ ውግእ ይቕጽል ከም ዘሎ ይግለጽ። እቲ ኲናት ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ዕንወት ከም ዘስዓበ ብኹሉ ወገናት ዝጸብጸቦ ኮይኑ፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ተጸበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ኮይኖም ይርከቡ። መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን እቲ ደማዊ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ንኸብቅዕ ዘተ ሰላም ንከካይዱ ጻዕርታት ክግበር ጸኒሑ እዩ። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘተ ሰላም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዝተጀመረ ይፍለጥ። እቲ ዘተ ብላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ማላምቦ-ንጹካን ዝምራሕ እዩ። ብተወሳኺ ዞባዊ ውድብ ቀርኒ ኣፍሪቃ (ኢጋድ)፡ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ ኣሜሪካን ከም ተዓዘብቲ ይሳተፉ ምህላዎም ይግለጽ። ብብዙሕ ዘይተመለሱ ሕቶታት ዝተኸበበ ኰይኑ፡ ምዕራባውያን ሃገራት፡ ብፍላይ ድማ ኣሜሪካ ብቐረባ ትከታተሎ ከምዝዀነ ይእመን። እዚ ኣብ ርእሰከተማ ፕሪቶርያ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ ሕቶታት ሉኣላውነት፡ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላትን፡ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ሰብኣዊ ረድኤትን ናይ መሬት ምሰሕሓብን ከምዝለዓለሉ ኣብ ባይታ ዘለዉ ጉዳያት ይእንፍቱ። እቲ ዘተ ሰላም ትማሊ ሰንበት 30 ጥቅምቲ ክዛዘም ትፅቢት ተገይሩ’ኳ እንተነበረ፡ ኣብ ዝተመደበሉ ግዜ ስለዘይተዛዘመ ግን ክሳብ ረቡዕ ከምዝቕጽል ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት። ወሃቢ ቃል ኣቦ መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ ማሃማት ትማሊ ሰኑይ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ነቲ ዝርርብ "ዝተወሰነ ናይ ግዜ ገደብ የለን" ክብል ሓቢሩ። ዛጊት ግን ኣጀንዳ ናይቲ ልዝብ ኮነ ኣብ ምንታይ ደረጃ ከምዝበጽሐ ዝፍለጥ ነገር የለን። እንተኾነ ግን ኣብ መዛዘሚ እቲ ብብዙሕ ዘይተመለሱ ሕቶታት ዝተኸበበ ልዝብ፡ ሓበራዊ መግለፂ ክወሃብ ትፅቢት ይግበር። እቲ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ካልኣይ ዓመቱ ዝመልኦ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ስፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ እዩ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ኣደዳ ጥምየት ክዀኑ እንከለዉ፡ ንዓጸቦ ዝተቓልዑ'ውን ውሑዳት ኣይኰኑን። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ባንኪ፡ ተሌፎን፡ መብራህቲን መጓዓዝያን ብምቍራጹ ነበርቲ እታ ክልል ንሕሰም ተቓሊዖም ይርከቡ። ምናልባት ኣብ ኣፍሪቃ ናይ ቀረባ እዋን ታሪኽ እቲ ዝሓሰመ ደማዊ ኵናት ከም ዝኾነ ዝንገረሉ እዚ ኵናት፡ ካብ 600 ሽሕ ክሳብ 800 ሽሕ ሂወት ሰባት ከም ዝበልዐ፡ ነዚ ኵናት ብቀረባ ዝከታተሉ ተንተንቲ ይገልፁ።


መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ቀጥታዊ ዘተ ንምክያድ ዝቐረበ ሓድሽ ጻውዒት ሕብረት ኣፍሪቃ ተቐቢሉ

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ምስ መራሕቲ ትግራይ ብቐጥታ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንምዝታይ ብሕብረት ኣፍሪቃ ንዝቐረበሉ ሓድሽ ጻውዒት ከምዝተቐበሎ ኣፍሊጡ። ኣማኻሪ ጉዳያት ጸጥታ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ሬድዋን ሑሴን ሎሚ ረቡዕ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ እቲ ጻውዒት፡ ዘተ ብዘይ ቅድመ ዅነት ክካየድ ንዝብል መትከል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝሰማማዕ ምዃኑ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝተቐበሎ ሓቢሩ። ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ፈደራል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ቃሉ ብምጽናዕ፡ ዘላቒ ሰላም ብምርግጋጽን ግዝኣታዊ ሓድነትን ሃገር ብዘኽብር መልክዑ ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ዘኽእል ኵሉ ዓይነት ስጕምቲ ክወስድ ምዃኑ ኣፍሊጡ'ሎ። ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ሰላማዊ መፍትሒ ንምርካብ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ንቐጥታዊ ዘተ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክራኸቡ ዕድመ ከም ዝለኣኸ ተፈሊጡ። እቲ ብዋና ጸሓፊ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተጻሕፈ ደብዳበ፡ ዘተ ሰላም ክልቲኦም ወገናት ካብ ሰንበት 8 ጥቅምቲ 2022 ጀሚሩ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ምዃኑ ዘመልክት እዩ። እንተዀነ ቢቢሲ ዝረኣዮ ካብ ኣፍሪቃዊ ሕብረት ተላኢኹ ዝተባህለ ደብዳበ፡ እቲ ዘተ ዝጅምረሉ መዓልቲ ሰንበት 8 ጥቅምቲ ምዃኑ'ኳ እንተተመልከተ፡ ሰንበት 9 ጥቅምቲ እዩ ዝውዕል። እቲ ዘተ ሰላም ብላዕለዋይ ወኪል ኣፍሪቃዊ ሕብረት ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ከምዝምራሕ እቲ ደብዳበ የረድእ። ብዘይካ’ዚ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ዶክተር ፉምዚለ ምላምቦ-ንጉካን እውን ኣብቲ መስርሕ ሰላም ከም ሸምገልቲ ከገልግሉ ምዃኖም ይገልጽ። ዛጊት ካብ መራሕቲ ትግራይ ብዛዕባ እቲ ደብዳበ ጻውዒት ዝተዋሃበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። መራሕቲ ትግራይ ኣብ ሓድሽ ዓመት ኣቆጻጽራ ግእዝ 2015 ዓ.ም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመርሖ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድሉዋት ምዃኖም ጻውዒት ምቕራቦም ግን ዝዝከር እዩ። ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ማይክ ሃመር፡ ነቲ ኩናት ጠጠው ክብልን ብቕልጡፍ ልዝብ ክጅመርን ንምድጋፍ ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ጕዕዞኡ ምጅማሩ ተገሊጹ እዩ። ማይክ ሃመር፡ ካብ ሰኑይ 3 ጥቅምቲ ክሳብ 18 ጥቅምቲ 2022 ንክልተ ሰሙን ኣብ ዝቕጽል መገሻኡ ናብ ኬንያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን ኢትዮጵያን ከምዝበጽሕ ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣፍሊጡ። ኲናት ትግራይ፡ ብ24 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ተበጊሱ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተዘርገሐ ዀይኑ፡ ብሰንኩ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝፀሩ ሰባት ሞይቶም ኣማኢት ኣሽሓት ድማ ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉ ይግለጽ። ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ዝኽሰሱ ኮይኖም፡ ብፍላይ ኣብ ክልል ትግራይ፡ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባትንጥሜት ተሳጢሖም ከምዝርከቡ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓድሽ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብአዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ፡ ጥሜትን ጾታዊ ግህሰትን ከም መሳርሒ ኲናት ይውዕል ኣሎ ምባሉ ዝዝከር እዩ።


ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ኣብ መቐለ ምብጻሕ የካይድ ኣሎ

ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ምስ መራሕቲ ትግራይ ክዘራረብ ሎሚ 24 ሕዳር ናብ መቐለ ከምዝኣተወ ተገሊጹ። ቴሌቪዥን ትግራይ ኣብ ናይ እንግሊዝኛ ፌስቡክ ገጹ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ መራሒ ህወሓት ደብረፅዮን ገብረሚካኤል ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ መቐለ ኣሉላ ኣባነጋ ተረኺቡ ናይ እንቋዕ ደሓን መጻእኩም ኣቀባብላ ከምዝገበረሉ ገሊጹ። ኦባሳንጆ፡ ዝኾነ ሰብ “ሓይልታት ወጻኢ ኣብዛ ሃገር ምህላዎም ክቕበል የብሉን” ከምዝበለ እቲ ማዕከን ዜና ይሕብር። መንግስታዊ ማዕከን ዜና ኢትዮጵያ (ኢቢሲ)'ውን ብኦባሳንጆ ዝምራሕ ጉጅለ ኣብ ትግራይ ከምዝበጽሐ ኣረጋጊጹ'ሎ። ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ዕላማ እቲ ምብጻሕ ፍሉይ ልኡኽ ከም ሸምገልቲ ናይቲ ውዕል ኣፈጻጽማ ኣብ ምንታይ ኩነታት ከምዝርከብ ንምርግጋጽ እዩ። እቲ ምብጻሕ ንቡር ኣካይዳ ሸምገልቲ ከምዝኾነ ዝገልጽ ኣምባሳደር ወንድሙ “ከም ሸምገልቲ ናይቲ ውዕል ኣፈጻጽማ ስታተስ ከመይ እዩ? እንታይ ጸገም ኣሎ? እንታይ ክንሕግዘኩም ንምባል እዩ” ኢሉ። እቶም ሸምገልቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምስ ተወከልቲ ፌደራል መንግስቲ’ውን ከምዝተዘራረቡ ወሲኹ ገሊጹ። ነቲ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሓፈሻ፡ ኣብ ትግራይ ድማ ብፍላይ፡ ጠንቂ ሞት፡ ምፍንቓልን ዕንወትን ኰይኑ ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ብሰላም ንምፍታሕ ጻዕሪታት ክግበር ከምዝጸንሐ ይዝከር። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ብሕብረት ኣፍሪቃ ተማእዚኑ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ርእሰከማ ፕሪቶርያ ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም፡ ካብ ትጽቢት ብዙሓት ወጻእ ዝዀነ ተስፋ ዝተረኸበሉ'ዩ ነይሩ። ኣብቲ ዘተ፡ ናብታ ንኽልተ ዓመት መሰረታዊ ቀረባት ተሓሪማ፡ ሚልዮናት ነበርታ ንከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዝተቓልዑላ ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክምለሱ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱን ኣንጻር መንግስቲ ኢትዮጵያ ክዋግኡ ዝጸንሑ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ሰላማዊ ናብራኦም ዝምለሱሉ ኵነታት ክፍጠር ዝብሉ ነጥብታት ዝሓዘ ስምምዕ ተፈሪሙ እዩ። ኣባል ናይቲ ነቲ ስምምዕ ዘሳለጠን ንትግባሪኩ ክከታተልን ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተመዘዘ ጉጅለ (ላዕለዋይ ፓነል) ዝኾነት ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካ'ውን ምስ ኦባሳንጆ ናብ መቐለ ከምዝጓዕዘት ነቲ ሓበሬታ ዘሰነየ ስእሊ የርኢ። እቲ ጉጅለ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ'ውን ዝርከቦ ምዃኑ ይፍለጥ። ሎሚ ንጉሆ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ጉጅልኡ ንፖለቲካዊ ፀገማት ብ“ሰላማዊ” ኣገባብ ንምፍታሕ ድልው ምዃኑ ንቢቢሲ ገሊጹ'ሎ። ኣብ ፕሪቶርያ ስምምዕ ሰላም ካብ ዝፍርም ንደሓር፡ ተጋደልቲ ሓይልታት ህወሓት ዕጥቆም ንኽፈትሑ ዘለኩም ተወፋይነት ዝቕይር ነገር ተፈጢሩ ድዩ? ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ጌታቸው፡ “ዝተቐየረ ነገር የለን” ኢሉ። እንተኾነ ግን ቅድሚ እቲ ዕጥቂ ምፍታሕ “ብርክት ዝበሉ ተግባራት ክፍጸሙ ንጽበ” ይብል። “እቲ ንብሎ ዘለና፡ ሕሉፍ ሓዲግና፡ እቲ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ዝተሳቐየ ህዝብና ዝግብኦ ዓይነት ዕረፍቲ ክረክብ፡ ንፖለቲካዊ ጸገማት ብሰላማውን ፖለቲካውን ኣገባብ ክንፈትሖ ድሉዋት” ከምዝኾኑ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ ብቅድሚ ትማሊ ሰሉስ፡ ዋና ኣዛዚ ሰራዊት ትግራይ ሌተናል ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ብመሰረት እቲ ስምምዕ፡ ሓይልታት ትግራይ ካብቲ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያን መላፍንቶምን ኲናት ከካይዱሎም ዝጸንሑ ግንባራት ናይ ምስሓብ መስርሕ ኣብ ዝቕጽሉ ውሑዳት መዓልቲታት ከምዝጅመር ንመራኸቢ ብዙሓን ትግራይ ምግላጹ ይዝከር። ጀነራል ታደሰ፡ ድሕሪ ምፍራም ውዕል ሰላምን ብድሕሪኡ ዝተፈረመ ኣዋጅ ናይሮቢን ንፈለማ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ብዛዕባ እቲ መስርሕ ሰላም ንሓይልታቶም ናይ ምርዳእ ስራሕቲ የጻፍፉ ከምዘለዉ ክገልጽ እንከሎ፡ ምስሓብ ሰራዊት ከምዝቕጽል ተዛሪቡ። “እቲ ምርድዳእ ይግበር ኣሎ፤ ድሕሪኡ ሓይሊ ምልቓቕ ‘ዲስኢንጌጅ ምግባር’፡ ኣጐዓዒዝካ፡ ክዀነሉ ኣብ ዝግባእ ቦታ ንምግባር ድማ ኣብዚ ክልተ ሰለስተ መዓልቲ ዝጅመር ክኸውን እዩ” ኢሉ። ብካልእ ሸነኽ፡ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሓይልታት ወጻኢን ፌደራል ሰራዊት ዘይኮኑ ዕጡቓት ካብቲ ክልል ክወጹ ኣለዎም ዝብል ነጥቢ ኣካል እቲ ስምምዕ’ኳ እንተኾነ፡ እዞም ሓይልታት ግን ክሳዕ ሕጂ ካብቲ ክልል ከምዘይወጹ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ቅድሚ ሒደት መዓልቲ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን፡ ኣብ ተፈጻምነት እቲ ውዕል ሰላም ተስፋ ከምዘለዎም፡ እንተዀነ ምውጻእ ናይቶም ኣብ ትግራይ “ግፍዒ ይፍጽሙ ኣለዉ” ክብሉ ዝኸሰሰሱዎም ሓይልታት ኤርትራን ኣምሓራን ዕንቅፋት ክዀኑ ከምዝኽእሉ ምሕባሮም ዝዝከር እዩ። ብዛዕባ እቲ ብወገን ትግራይ ዝቐርብ ዘሎ ክሲ፡ ካብ መንግስቲ ኤርትራ ይዅን ኢትዮጵያ ዝተወሃበ ምላሽ የለን። ጀነራል ታደሰ ወረደ ግን፡ ህላወ ሰራዊት ኤርትራን ዕጡቓት ኣምሓራን ኣብ ትግራይ፡ ጭቡጥ ስግኣት እቲ ሰላም ከምዝዀነ ብምግላጽ፡ እቶም ሓይልታት ብቕልጡፍ ክስሕቡ ጸዊዑ እዩ። ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ተኻይዱ ንሞት ኣሽሓት፡ ምፍንቓል ሚልዮናትን ዕንወትን ምኽንያት ዝዀ'ነ ኲናት፡ ደው ንምባል ውዕል ሰላም ድሕሪ ምኽታሙ፡ ናብታ ሚልዮናት ነበርታ ኣብ ዕጽዋ ብጥሜትን ስእነት መድሃኒትን ዝሳቐዩ ዘለዉ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ብቕልጡፍ ክኣቱን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክጅመሩን ትጽቢት ይግበር። ክንድቲ ዝድለ ኣይዅን እምበር፡ ሰብኣዊ ሓገዝን መድሃኒትን ምእታው ከምዝጀመረ ጸብጻባት ይሕብሩ። ብዘይካ'ዚ፡ መንገዲ ኣየር ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ ኲናት ተቋሪጾም ዝጸንሑ ናብ ትግራይ ዝግበሩ በረራታት ንምጅማር ምድላዋቱ ምሉእ ብምሉእ ከምዝዛዘመ ንቢቢሲ ገሊጹ፡፡ ድሕሪ እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተጀመረ ኲናት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንዝበዝሐ ከባቢታት ትግራይ ምስተቖጻጸረ ንሓጺር እዋን እኳ በረራ ተጀሚሩ እንተነበረ፡ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ትግራይ ምስወጽአ ግን መንገዲ ኣየር ኢትዮጵያ እውን በረራ ደው ኣቢሉ እዩ ጸኒሑ፡፡


ዘተ ሰላም ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልቲ ከምዝካየድ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ

ኣብ መንጐ ፈደራል መንግስቲ እትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን፡ ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልቲ፡ ን 24 ጥቅምቲ 2022 [14 ጥቅምቲ 2015 ግእዝ]፡ ዘተ ሰላም ከም ዝካየድ፡ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ገሊጹ። ኣምባሳደር ሬድዋን ሎሚ 20 ጥቅምቲ  [10 ጥቅምቲ 2015] ኣብ ትዊተር ገጹ ከም ዘስፈሮ፡ ብመሰረት ካብ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ዝረኸብዎ ሓበሬታ፡ እቲ ትጽቢት ዝግበረሉ ዘተ ሰላም  ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክጅመር እዩ። ኣምባሳደር ሬድዋን “ኣብቲ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ዘለና ቈራጽነት ደጊምና ነረጋግጽ፡" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ "እንተዀነ፡ ገለ ውሑዳት ነቲ ዝርርብ ሰላም ዋጋ ኣስኢኖምዎ ኣለዉ። ብዛዕባ እነካይዶ ናይ ምክልኻል ስጕምቲ ናይ ሓሶት ክስታት ምቕራቦም ኣዝዩ ኣሕዚኑና እዩ፡" ኢሉ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡  ውድብ ጥዕና ዓለምን ኣሜሪካን፡ ኣብ ትግራይ ብሰንኪ'ቲ እናጸንከረ ዝኸይድ ዘሎ  ኲናት ተኣሳሲሩ፡ ሰለማውያን ሰባት ንመጥቃዕቲ ዘቃልዕ ደብዳባትን ብሃበ ተረኽበ መቕተልትን ይካየድ ምህላዉ ምግላጾም ዝዝከር እዩ። ብፍላይ፡ እታ ብዙሓት ተመዛበልቲ ኣዕቍባ ዘላ ከተማ ሽረ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምእታዋ ከቢድ ሻቕሎት ፈጢሩ ኣሎ። ዛጊድ እቲ ብኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪካ ዝምራሕ ዘተ ብዝምልከት፡ ካብ ሰብ መዚ ትግራይ ዝተወሃበ ቃል የለን። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ቀዳማይ ሰሙን 'ዚ ወርሒ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ ዘተ ሰላም ክሳተፉ ንዘቕረበሎም ጻውዒት፡ ተቐቢሎም ምንባሮም ዝዝከር እዩ። ምኽንያቱ ብዕሊ’ኳ እንተዘይተገልጸ፡ ብሰንኪ ሕጽረት ሎጂስቲክስ እቲ ዘተ ከም ዝተቓረጸን ንዘይተወሰነ ዕለት ከም ዝተናውሐን ይዝከር። መዓልቲ ዘተ ሰላም ድሕሪ ምስግጋሩ፡ ኣብ ዘለዉ መዓልታት ከቢድ ውግእ ዝቐጸለ ኰይኑ፡ መንግስቲ ፈደራል ንከተማ ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ከም ዝተቘጻጸረ ጸብጻባት ይሕብሩ። እንተዀነ መራሕቲ ትግራይ ከተማ ኮረም ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ሓይልታት ትግራይ ምህላዋ ንቢቢሲ ገሊጾም። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብልን ሰብኣዊ ሓገዝ ክግበርን ጸዊዑ እዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ብ 15 ጥቅምቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ሙሳ ፋኪ መሃማት እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ጸንኪሩ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣመና ከም ዘሻቐሎ ገሊጹ፤ ብፍላይ ኣብዚ መወዳእታ እዋን ካብ ዘቕረቦ መጸዋዕታ ፍልይ ብዝበለ ቃና፡ "ህጹጽ፡ ዘይቅድመኵነታዊ ምቍራጽ ተዅሲን ምጅማር ሰብኣዊ ኣገልግሎታት፡" ክትግበርን ጸዊዑ። ሓይልታት ትግራይ፡ ነቲ ጻውዒት ተቐቢሎም ነዚ ተግባራዊ ክገብር ሓቲቶም። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን፡ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ" ብምባል እቲ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብል ጸዊዑ። ብተወሳኺ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቕልጡፍ ክወጽእ" ጸዊዑ። ሕብረት ኣውሮጳ ተመሳሳሊ ጻውዒት ከም ዘቕረበ ኰይኑ፡ ሓይልታት ትግራይ እውን ካብ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ክቝጠብ  ኣተሓሳሲቡ። እቲ ኣብ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ካልኣይ ዓመቱ ተቓሪቡ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ህይወት ኣማኢት ኣሽሓት ወሲዱ፡ ንሚልዮናት ግዳያት ጥሜት ምምዝባልን ዝተፈላለዩ ኣስካሕካሕቲ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ኣቃሊዑ'ኳ እንተዀነ፡ ዛጊት ሰላማዊ መዕለቢ ኣይተረኽቦን።


ቀዳምነት ልዝብ ናይሮቢ፡ ምጅማር መሰረታዊ ኣገልግሎታት  ምዃኑ ኣሜሪካ ኣፍሊጣ

ትማሊ ሰኑይ ኣብ ናይሮቢ ዝጀመረ፡ ዘተ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሓይልታት ምክልኻል መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ሎሚ’ውን ከምዝቐጸለ ተፈሊጡ። እቲ ብቐንዱ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝእለ ዘሎን፡ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆን፡ ፕረዚደንት ኬንያ ዝነበረ ኡሁሩ ኬንያታን ብመንጐኝነት ዝመርሕዎ ዘለውን ዘተ፡ ሓደ ካብ ቀንዲ ኣጀንዳኡ ብሰንኪ'ቲ ኲናት ኣብ ትግራይ ተቛሪጾም ዘለው መሰረታዊ ኣገልግሎታት ንምጅማር ምዃኑ ኣሜሪካ ሓቢራ። ወሃቢ ቃል ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ነድ ፕራይዝ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ናይሮቢ ኣዳራሽ ካረን ሞራን ዝቕጽል ዘሎ ልዝብ ኣመልኪቱ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ቀዳማይ ዕላማ እዚ ዘተ፡ ኣብ ትግራይ ንኽልተ ዓመት ተቛሪጾም ንዝጸንሑ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ምጅማር፤ ሰብኣዊ ረዲኤት ምቅልጣፍ ከምኡ'ውን ብሰንኪ'ቲ ኲናት "ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ተቛሪጹ ዘሎ ኣገልግሎታት ምጅማር ምዃኑ ተረዲእና ኣለና" ኢሉ። ካብ ቀንዲ ዕላማታት እዚ ዘተ፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቈም ብዛዕባ ዝፈትሕሉ ኣገባባት ከምኡ'ውን እቶም ኣብ ውግእ ዝጸንሑ ዕጡቓት ዝህደሱሉን ናብ ሰላማዊ መነባብሮኦም ዝምለሱሉን ኵነታት ብዛዕባ ዝመቻችኣሉ መስርሕ ንምዝርራብ ምዃኑ'ውን ይፍለጥ። ብመሰረት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ “ሓለቓ ስታፍ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይን ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ተራኺቦም ኣፈጻጽማ እቲ ስምምዕ ዝምልከት ይዛተዩ ኣለው” ክብል ወሃቢ ቃል ተዛሪቡ። \nክልቲኦም ላዕለዎት ኣዘዝቲ ርክብ ተሌፎን ከም ዘካየዱ ዝጠቐሰ ነድ ፕራይዝ፡ "እዞም ጭቡጣት ስጕምትታት ክልቲኦም ወገናት ድምፂ ጠበንጃ ንምቁራፅ ዘለዎም ተወፋይነት ዘንጸባርቝ'ዮም" ክብል ኣረዲኡ። ናይዚ ዘተ ኣጀንዳታት ንትግባረ ስምምዕ ንምቍጽጻር ዘኽእሉ መንገድታት ምዝታይን ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይን ዘጠቓልል ምዃኑ እቲ ኣፈኛ ወሲኹ ሓቢሩ። መንጐኛታት እዚ ዘተ፡ ፕረዚደንታት ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆን ኡሁሪ ኬንያታን፡ ናይ መወዳእታ ውጽኢት እዚ ዘተ እወታዊ ከም ዝኸውን ዘለዎም እምነት ገሊጾም ኣለው። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ ነቲ ክልተ ዓመቱ ዝመልአ ኲናት ሓድሕድ ሰላማዊ መኸተምታ ንምግባር፡ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ ን10 መዓልቲ ድሕሪ ዘካየድዎ ዘተ፡ ብ 2 ሕዳር ውዕል ምቍራጽ ተጻብኦታት ምፍራሞም ዝዝከር እዩ። ስምምዕ ካብ ዝፍረም ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት መስርሕ ትግባረኡ ኣብ ዝምልከት ልዝብ ክጅምሩ ንዝተበጽሐ ምርድዳእ መሰረት ብምግባር፡ ጠቕላሊ ሓለቓ ስታፍ ምክልኻል ኢትዮጵያ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ላዕለዋይ ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደን  ክዛተዩ ጀሚሮም ኣለው። "ካብዚ ኣኼባ'ዚ ትጽቢት ዝግበረሎም ስምምዓት፡ ዕጥቂ ንምውራድ፣ ሰብኣዊ ተበጻሕነት፣ ከምኡ'ውን ኣብ ክልል ትግራይ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ምምላስን" ምዃኑ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣነጺሩ እዩ። ኣብ መኽፈቲ’ቲ ንሰለስተ መዓልቲ ክቕጽል ትጽቢት ዝግበረሉ ዘሎ ልዝብ፡ መራሕቲ ጕጅለ ተዛተይቲ ክልቲኦም ወገናት፤ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴንን ኣቶ ጌታቸው ረዳን በብወገኖም መደረ ኣስሚዖም። ንጕጅለ ተዛተይቲ ኢትዮጵያ ዝመርሐ ሬድዋን፡ ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት እቶም ኣዘዝቲ ክራኸቡ ምኽኣሎም ብምንኣድ "እዚ ውሕስነት ዝፈጥርን ናብቲ ክሳብ ሎሚ ክብጻሕ ዘይከኣለ ሰብኣዊ [ሓገዝ] ንኽውሕዝ ዘቀላጥፍን እዩ" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ "ኣገልግሎታት ባንክ፣ መብራህትን ተሌፎንን ደጊምና ከነራኽቦ ኣለና፤ ቅድሚኡ ግን ሰባት መግብን መድሃኒትን እዮም ዝደልዩ ዘለው፣ ነዚ ንምቅልጣፍ ድማ ንጽዕር ኣለና" ክብል ገሊፁ። ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብወገኑ፡ ኣብቲ ስምምዕ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተጠቓለሉ ሓያለ ስምምዓት ከም ዘለው ጠቒሱ። ካብኣቶም ምጅማር ኣገልግሎታት ካብቶም ቀንዲ ምዃኑ ብምሕባር “ኣገልግሎታት እናወሰኹ ኣብ ዝኸዱሉ እዋን እቲ ምትእምማንን ተስፋን ብኡ መንጽር እናዓበየ ከም ዝኸይድ” ገሊፁ። እዚ ድማ ነቲ ንግብራውነት እቲ ስምምዓት ሓጋዚ ምዃኑ ኣገንዚቡ። ኣቶ ጌታቸው ድሕሪ’ቲ ናይ ትማሊ ኣኼባ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ፍጡር ክጻወሮ ካብ ዝኽእል ንላዕሊ ዝተሳቐየ ህዝብና ንምድሓን ዝሕተት ዘበለ ክንገብር ኢና” ኢሉ። “ህዝብና ካብ ኩሉ ንላዕሊ ሰላም’ዩ ዝደሊ። ንህዝብና ዝኣተናዮ መብጽዓ ከነተግብር ዲና ዝብል ግዜ ክምልሶ’ዩ” ዝበለ ኣቶ ጌታቸው፡ ኣብቲ ስምምዕ ዝገበርዎ ሕድገታት “ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ንምውሓስ” ምዃኑ ሓቢሩ። ሰብመዚ ኤርትራ ብወገኖም፡ ሰላም ንቀርኒ ኣፍሪቃ ከምዘድልዮ ድሕሪ'ቲ ስምምዕ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ ገሊጾም ኣለዉ። "ቀዋሚን ዘይቅልበስን ሰላም ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝደልዮ እዩ፣ ይቐርብ’ውን ኣሎ። እዚ ኸኣ፡ ኣካል ታሪኻዊ ስምምዕ ሰላም ኤርትራን-ኢትዮጵያን 2018 እዩ" ክብል ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ትማሊ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።


ሰነድ ስምምዕ ናይሮቢ ዘስፈሮ ነጥብታት እንታይ እዩ?

ኣብ ኢትዮጲያ ንኽልተ ዓመት ምሉእ ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ ድው ንምባል፡ ኣብ ፕሪቶርያ - ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ንዓሰርተ መዓልታት ድሕሪ ዝተኻየደ ልዝብ፡ ተጻብኦታት ብዘላቕነት ድው ንምባል ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐ ዝዝከር እዩ። ነቲ ሰነድ መሰረት ብምግባር፡ ንኣተጋባብራ ‘ቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣብ ዝምልከት፡ ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ሓይልታት ምክልኻል መንግስቲ ፈደራልን ሓይልታት ትግራይን፡ ኣብ ናይሮቢ ንሓሙሽተ መዓልታት ዘካየድዎ ልዝብ ድማ፡ ሰነድ ትግባረ ስምምዕ ብምኽታም ብ12 ሕዳር 2022 ተዛዚሙ። ድሕሪ’ዚ፡ ጠቕላሊ ሓለቓ ስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ፈደራል ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላ፡ ከምኡ’ውን ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደ፡ ተሰማሚዖም ዝኸተሙሉ ሰነድ ወግዓዊ ኰይኑ። እዚ ብ 7 ሕዳር፡ ኣብ ዕጽው ኣዳራሽ ካረን ሞራን - ናይሮቢ ዝጀመረ ልዝብ፡ ንሰለስተ መዓልታት ክጸንሕ ተባሂሉ’ኳ እንተነበረ፡ ክሳብ 12 ሕዳር ተናዊሑ። እዚ ሰነድ ብሓፈሻ፡ ግጭት ብዘላቕነት ደው ምባል፡ ምፍታሕ ዕጥቂ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት፡ ድሕነት ሰላማውያን ሰባት፡ ሓላፍነታዊ ኣጠቓቕማ ሚድያ፡ ምክትታልን ምርግጋጽን [ትግባረ] ዝብሉ ሽዱሽተ ቀንዲ ጉዳያት ዘስፈረ እዩ። ክልቲኦም ወገናት ነዚ ስምምዕ ኣመልኪቶም ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ “ኣብ ትግራይ ይዅን ኣብ ካልኦት ጐረባብቲ ክልላት ዘድሊ ሰብኣዊ ረድኤት ምእንቲ ክባጻሕ፡ ዘድሊ ነገራት ከዋድዱ ተሰማሚዖም ኣለዉ፡” ኢሎም። ካብ ቀንዲ ኣላዘብቲ ዝዀነ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ተመሳሳሊ ኣሰቃቒ ተግባር ንዝፍጽሙ ኣካላት፡ “ከቢድ ማዕቀብ” ክግበረሎም እዩ ክብል ኣብቲ ኣጋጣሚ ኣጠንቂቝ። “ቀዳምነት ዝወሃቦ ግን” ዝበለ ኡሁሩ ኬንያታ፡ “. . .ጠበንጃ ምዕጋስ፡ ንነበርቲ ዘድሊ ረድኤት ምእታውን፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ዝነበሮ ምምላስን እዩ፡” ኢሉ። ዋና ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ብወገኑ፡ “ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ዘይተነግረ ስቓይ እዩ ወሪዱና፡ ሕጂ’ውን ንሳቐ ኢና ዘለና፡” ድሕሪ ምባል፡ “ስለዚ፡ እዚ ሎሚ እንኣትዎ ዘለና ውሳነ፡ ስቓይ ህዝብና ኣብ ሓጺር ግዜ ከብቅዕ ተስፋ ብምግባር እዩ፡” ኢሉ። ንምዃኑ፡ እዚ ሰነድ ኣተግባብራ ስምምዕ እንታይ ዝርዝራት ዝሓዘ እዩ? ክልቲኦም ወገናት ካብ ዝዀነ ወተሃደራዊ ግጭት ክቝጠቡን ደው ከብሉን ሓፈሻዊ ዕላማ ትግባረ ስምምዕ ንምዕዋት ዘድሊ ዘበለ ስጕምትታት ከም ዝተወስደ ከረጋግጹ። ብመሰረት ዓንቀጽ 6 ስምምዕ ፕሪቶርያ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ተግባራዊ ከም ዝኸውን እቲ ሰነድ ይጠቅስ። ኣብዚ ሰነድ ትግባረ፡ ካብ ክልል ትግራይ ክወጽኡ እዮም ዝተባህሉ ሓይልታት ወጽኢ ከምኡ’ውን ካብ ሓይልታት ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ሓይልታት ብስም - ብግልጺ - ኣይተረቝሑን። እታ፡ ኣብዚ ኲናት ሰራዊታ ኣሰሊፋ ንፈደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ ደጊፋ ክትዋጋእ ዝጸንሐት ኤርትራ፡ ኣብቲ ልዝብ ኣይተሳተፈትን። ኣብዚ ሰነዳት ስምምዕ ሰላም፡ ኤርትራ ብቕሉዕ’ኳ እንተዘይተጠቕሰት፡ ምዕራባውያን ሃገራትን ዝተፈላለያ ኣህጉራውያን ትካላትን ግን፡ ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ነቲ ጉዳይ ይሓላልኾ ኣሎ ብምባል ጠቕሊላ ሰራዊታ ካብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ክትስሕብ ክሓታ ጸኒሐን እየን። ብመሰረት ዓንቀጽ 4 እቲ ስምምዕ፡ ትካላት ጸጥታ ፈደራልን ትካላት ጸጥታ ክልልን ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ 'ታ ሃገር ድሕነት ሰላማዊ ህዝቢ ምርግጋጽ ሓላፍነት ኣለዎም። ብመሰረት ዓንቀጽ 5 ውዕል ፕሪቶርያ፡ ተዋጋእቲ ወገናት እዚ ዝስዕብ ከተግብሩ ተሰማሚዖም ኣለዉ፤ ዓንቀጽ 11 ስምምዕ ፕሪቶርያ ምርኩስ ብምግባር፡ ተዋጋእቲ ወገናት፡ ምስቲ ብላዕለዋይ ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተመስረተ ጕጅለ ምክትታልን ምርግጋጽን ክተሓባበሩ ከምዝተሰማምዑ ይጠቅስ። ብተወሳኺ፡ መግለጺን መረጋገጺ ውዕልን እዚ ጕጅለ፡ ምስ ክልቲኦም ወገናት ብምምኽኻር ክዳሎ ከምዘለዎ የመልክት። እዚ ሰነድ፡ ክልቲኦም ተዋጋእቲ ወገናት ሚድያ ብኸመይ ክጥቀሙ ከም ዘለዎም እውን ከም ሻድሻይ ነጥቢ ኣቐሚጡ’ሎ። በዚ መሰረት እቲ ሰነድ፡ ተዋጋእቲ ወገናት ብመሰረት ዓንቀጽ 3ን ዓንቀጽ 12ን ስምምዕ ፕሮቶርያ፡ ዝቈጻጸርዎም ሚድያታት፡ ኣብ ትግባረ እዚ ስምምዕ ሓጋዚ ተራ ክጻወቱ ከምዘለዎም ብንጹር ይገልጽ። እዚ ዘተ ብላዕለዋይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኣቦሳንጆ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃን ጀነራላት ኬንያን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝተመርሐ እዩ። ኣብዚ ዘተ፡ ኣብ በይነመንግስታዊ ውድብ ምብራቕ ኣፍሪቃ (ኢጋድ) ናይ ተዓዛብነት ግደ ከም ዝሓዘ’ውን ተገሊጹ። እታ ብፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ዝተወከለት ኣሜሪካ፡ ስምምዕ ፕሪቶርያ ኣብ ግብሪ ክሳብ ዝውዕል ኣብቲ ዞባ ክትጸንሕን እትገብሮ ደገፍ ክቕጽል ምዃኑን ወሃቢ ቃል ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ነድ ፕራይስ ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ገሊጹ ነይሩ። ነድ ፕራይስ ኣብ መግለጺኡ፡ ብመሰረት እቲ ስምምዕ ኣብ ትግራይን ጐረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ምቅልጣፍን ተቛሪጹ ዝጸንሐ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ናብ ንቡር ምምላስን ሓደ ካብ ቀንዲ ኣጀንዳታት ልዝብ ናይሮቢ ምዃኑ ኣሚቱ ነይሩ። ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ፈደራል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ እቲ ስምምዕ ሰላም ከምቲ ዝተሓሰበ ንምትግባር ይሰርሕ ከምዘሎ ጠቒሱ፡ ነዚ ድማ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ፈደራል ዝርከቡ ከባቢታት ትግራይ ሓገዝ ይበጽሕ ከምዘሎን መሰረታዊ ኣገልግሎታት በብቕሩብ ስራሕ ይጅምሩ ከምዘለዉን ገሊጹ። ትካላት ረድኤት’ውን ናብ ዞባ ኲናት ንምእታው፡ ረዲኤት ኣዳልየን ፍቓድ ይጽበያ ከምዘለዋ ገሊጸን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ትግራይ ጥምየት ከም ኣጽዋር ይጥቀመሉ’ሎ ክብል ክኸስስ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተነብረ ዕጽዋ፡  90 ሚእታዊት ህዝቢ ‘ቲ ክልል  ንሓደጋ ተቓሊዑ እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም እውን፡ ድሕሪ እቲ ስምምዕ ምቍራጽ ተጻብኦታት፡ ዛጊት ዝዀነ ዓይነት መግቢ ይዅን መድሃኒት ካብ ናብቲ ክልል ከምዘይኣተወ ሓቢሩ ነይሩ። ዳይረክተር እቲ ውድብ፡ ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ "ሽዱሽተ ሚልዮን ሰባት ብህይወት ክምዘየለዉ ክሳብ ዝርስዑ ንኽልተ ዓመት ካብ ዓለም ተገሊሎም ኣለዉ" ብምባል፡ ኣገልግሎታት ናብቲ ዝነበሮ ክምለስ ጻውዒት ኣቕሪቡ። ቀንዲ ተዛታዪ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ኣገልግሎት ቴሌኮም፣ ኤሌክትሪክን ባንክን ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ክጅመር ከም ዝግባእ ብምግላጽ፡ ዘድሊ ጻዕሪታት ይግበር ከምዘሎ ገሊጹ። ቅድሚኡ ግን "ህዝብና መጀመርያ መግብን መድሃኒትን የድልዮ፡ ንሕና ድማ ከምኡ ንምግባር ንጽዕር ኣለና" ኢሉ። ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ መፋርቕ እዚ ሰሙን ክኣቱ ክፍቀደሉ ምዃኑ ኣምባሳደር ሬድዋን ከም ዝገለጸ ኣሶሸይትድ ፕረስ ሓቢሩ።


ኣንቶኒ ብሊንከን ብዛዕባ እቲ ዘተ ሰላም ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ተዘራሪቡ

ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብዛዕባ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ከምዝተዘራረበ ገሊጹ። ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ፡ ትማሊ ሰሉስ 15 ጥቅምቲ 2015 (ኣቆጻጽራ ግእዝ) ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብሊንከን እቲ ግጭት ብቕልጡፍ ደው ብዛዕባ ዝብለሉ ኣገባብ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ከምዝተዘራረበ ሓቢሩ። ብተወሳኺ፡ ብሊንከን ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶን ሚኒስተር ኣህጉራዊ ዝምድናን ምትሕግጋዝን ደቡብ ኣፍሪቃ ፓንዶርን እውን ብዛዕባ’ዚ ጉዳይ ከምዝተዘራረበ ገሊጹ። እቲ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣብ መግለጺኡ፡ ነቲ ግጭት ፖለቲካዊ ፍታሕ ንምርካብ ምስ ሕብረት ኣፍሪቃ ምምኽኻር ክቕጽል እየ ኢሉ። ወተሃደራዊ ስጉምቲ ነቲ ግጭት መፍትሒ ከምዘይከውን ዝገለጸ ኣንቶኒ ብሊንከን እቲ ልዝብ ሰላም ንኹሉ ኢትዮጵያዊ ቀጻሊ ሰላም ከምጽእ ተስፋ ዘለዎ መገዲ ከምዝኾነ ኣፍሊጡ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝግበር ዘተ ሰላም፡ ትማሊ ሰሉስ ከምዝተጀመረ ተገሊጹ’ዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣሜሪካ፡ ሕቡራት ሃገራትን ምትሕግጋዝ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃን (ኢጋድ) ከም ተዓዘብቲ ይሳተፉ ከምዘለዉ ኣፍሊጡ እዩ። ኣቦ መንበር ናይቲ ነቲ ዘተ ሰላም ዝመርሕ ዘሎ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ኣቶ ሙሳ ፋኪ መሓመት፡ እቲ ሕብረት፡ ተሳተፍቲ እቲ ዘተ ሰላም፡ ዝኣተውዎ ግጭት ፖለቲካዊ ፍታሕ ንኽረክብ ዝገብሮ ፃዕሪ ከምዝጀመረ ኣብቲ መግለጺ ሓቢሩ። ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ክዘራረቡሉ ዝኽእሉ ጉዳያት ብግልፂ እኳ እንተዘይኣፍለጡ፡ ኣባል ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት ፕሮፌሰር ክንደያ ግን፡ እቲ ግጭት ብቕልጡፍ ምቁራጽ፡ ደረት ኣልቦ ሰብኣዊ ረድኤት ምሃብን ሓይልታት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጹን ዝብሉ ኣብቲ ዘተ ዝለዓሉ ህጹጽ ጉዳያት ከምዝኾኑ ኣፍሊጡ እዩ። መንግስቲ ፌደራል ግን ብወገኑ ቅድሚ ሕጂ፡ "ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኩነት" ንዝርርብ ድሉው ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ትማሊ ኣብ ዘውፅእዎ መግለፂ፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ብሓልዮት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ብሓጎስ ከምዝቕበሎ ኣንቶኒ ብሊንከን ገሊጹ’ዩ። ስለዚ ኣብቲ ዘተሰላም ዝሳተፉ ዘለዉ ተዛተይቲ እቲ ግጭት፡ ናይ መወዳእታ ፍታሕ ንክረክብ ትኹረት ገይሮም ንኽዛተዩ እቲ ሚኒስተር ኣተሓሳሲቡ። እቲ ግጭት ብቕልጡፍ ምቁራጽ ቀዳምነት ክወሃቦ ከምዘለዎ ዝሓበረ እቲ መግለጺ፡ እቶም ተደራደርቲ ነቶም በቲ ኲናት ዝተሃሰዩን ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮምን ሰባት፡ ደረት ኣልቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ንክወሃብ፡ ድሕነት ሲቪላውያን ንምሕላው ስጉምትታት ንክወስዱ፡ ከምኡ’ውን ሓይልታት ኤርትራ ካብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኽወጹ ክሰማምዑ ጸዊዑ። ደቡብ ኣፍሪካ ነዚ ናይ ሰላም ልዝብ ብምውዳባ ዘድነቐ እቲ ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ፡ ነቲ ዘተ ዝመርሕዎ ዘለው፡ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪካ ኤሊሰጉን ኦባሳንጆ፡ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ማላምቦ ንግኩካን ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ዘለዎ ድጋፍ'ውን ወሲኹ ይገልጽ።


ኣፍሪቃ፡ ወተሃደራዊ ዕልዋ እናበዝሐ ዶ ይመጽእ ኣሎ?

ኣብ ኣፍሪቃ፡ ድሕሪ ናጽነት ሃገራት ኣብ ዝነበረ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ወተሃደራዊ ዕልዋ ልሙድ ተርእዮ እዩ ነይሩ። ሕጂ ግን ዝያዳ እናወሰኸ ይኸይድ ምህላው ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ኰይኑ ኣሎ። ኣብዚ ዓመት እዚ፡ ኣብ ቡርኪናፋሶ ክልተ ግዜ ዕልዋ መንግስቲ ተራእዩ። ኣብ ጊኒ ቢሳው ድማ ሓደ ዝፈሸለ ዕልዋ መንግስቲ ርኢና። ኣብ 2021፡ ኣፍሪቃ ምስ ናይ ዝሓለፈ ዓመታት ክነጻጸር እንከሎ፡ ኣዝዩ ብዙሕ ምልክታት ዕልዋ መንግስቲ ርእያ ኣላ። ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ ማሃማት፡ እቲ ብተደጋጋሚ ዝረአ ዘሎ "ዘይሕጋዊ ሕገመንግስታዊ ለውጥታት" ከም ዘተሓሳሰቦ ገሊጹ። እቲ ቐዳማይ ትርጕም፡ ዕጡቓት ወይ ወተሃደራት፡ ንሰበ ስልጣን ብሓይልን ብዘይ ሕጋዊ መገድን ካብ ሓላፍነቶም ክኣልዩዎም እንከለው እዩ። ጆናታን ፓወልን ክለይተን ትይንን ዝተባህሉ ክልተ ኣሜሪካውያን ተመራመርቲ ዝገበርዎ መጽናዕቲ፡ ካብ 1950ታት ንደሓር ኣብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 200 ተመሳሳሊ  ፈተነታት ዕልዋ ከም እተገብረ ሓቢሮም። ዳርጋ ፍርቂ ካብቲ ተዓዊቱ ዝበሃል ፈተነታት ከኣ ንልዕሊ ሸውዓተ መዓልቲ ከምዝጸንሐ እዩ ዝግለጽ። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ እትርከብ ቡርኪናፋሶ፡ ትሽዓተ ዕውት ዕልዋ መንግስቲ ተኻይዱ። ሓንቲ ዕልዋ ጥራሕ እያ ፈሺላ። እቶም ኣብ 2017 ኣብ ጉዳይ ፕረዚደንት ሙጋበ ጣልቃ ዝኣተዉ ሰራዊት ዚምባብወ ነቲ ኵነታት ከም ዕልዋ ኣይርእይዎን እዮም። ኣብቲ ዓመት እቲ  ወተሃደራት ዚምባብወ፡ ነቲ ን37 ዓመት ሰሪቱ ዝጸንሐ ግዝኣት ሮበርት ሙጋበ ኢዶም ብምትእትታው ኣተሃዳዲኦምዎ። ሽዑ ሓደ ካብቶም መራሕቲ ሜጀር ጀነራል ሲቡሲሶ ሞዮ፡ ኣብ ተሌቪዥን ቀሪቡ ስጕምቲ ከምዝወስድ ሓቢሩ፤ ግን ከኣ ኢድ ኣእታውነት ወተሃደራት ዕልዋ ከምዘይኰነ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት መራሕ ጫድ ኢድሪስ ደቢ ድሕሪ ምማቱ፡ እቲ ሰራዊት ንወዱ፡ ከም ግዝያዊ ፕረዚደንት ብምሻም ንመሰጋገሪ ወተሃደራዊ ቤት ምኽሪ ክመርሕ ምስ ሸሞ፡ ተቓወምቱ፡ እዚ ንግስነታዊ ውርሻ እዩ ክብሉ ገሊጾምዎ። ጆናታን ፖወል፡ "መራሕቲ ዕልዋ፡ ኵሉ ሳዕ ተግባራቶም ሕጋዊ መሲሉ መታን ክርአ ነቲ ዝገበርዎ ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ይኽሕድዎ እዮም” ይብል። ኣብ ኣፍሪቃ ካብ 1960 ክሳብ 2000 ኣብ ዝነበረ ኣርባዕተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ብገምጋም ኣርባዕተ ግዜ ኣብ ዓመት ተኻይዱ። ጆናታን ፓወል፡ “እቲ ጉዳይ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ድሕሪ ናጽነት ኣብ ዝነበረ ዓመታት ዝተራእየ ዘይምርግጋእ ብዙሕ ዘገርም ኣይኰነን” ይብል። "ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ድኽነትን ድዅም ቊጠባዊ ኵነታትን ብዝኣመሰለ ጉዳያት እዩ ዕልዋ መንግስቲ ዝካየድ። ሓንቲ ሃገር ሓንሳእ ዕልዋ መንግስቲ እንተጋጢምዋ ከኣ ብተደጋጋሚ እዩ ዘጋጥማ” ይብል። ክሳብ 2019 ኣብ ዝነበረ ዕስራ ዓመታት ግን እቲ ዕልዋ መንግስቲ ዓመታዊ ናብ ክልተ ሳዕ ፈተነ ዕልዋ ወሪዱ እዩ። ኣብ 2020 ሓንሳብ ኢና ዕልዋ መንግስቲ ርኢና።  ኣብ 2021 ግን ብገምጋም ሽዱሽተ ሳዕ ፈተነ ዕልዋ ተመዝጊቡ’ሎ ። ኣብታ ዓመት እቲኣ፡ ኣብ ጫድ፡ ማሊ፡ ጊኒን ሱዳንን ዕዉት ፈተነ ዕልዋ ተኻይዱ። ኣብ ኒጀርን ሱዳንን ግን ዘይዕዉት ወተሃደራዊ ፈተነ ተኻይዱ። ኣብ መስከረም 2021፡ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተረስ፡ "ወተሃደራዊ ዕልዋ ይምለስ ኣሎ" ብምባል ሻቕሎቱ ድሕሪ ምግላጽ፡ ወተሃደራዊ ዕልዋ ኣብ ዝካየደሉ ዘሎ እዋን ማሕበረ-ሰብ ዓለም ሓድነት ብዘይምህላው ወቒሱ። "ጂኦ-ፖለቲካዊ ምክፍፋል ንኣህጉራዊ ጥምረት የዳኽሞን ናይ ዘይምትእምማን ስምዒት ይፈጥርን ኣሎ” ኢሉ። ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ማእከል ስትራተጂያውያንን ኣህጉራውያንን መጽናዕትታት ዝነጥፍ ጁድ ዴቭርሞንት፡ መራሕቲ ዕልዋ መንግስቲ ኣብ ስልጣን ንምጽናሕ ኣብ ዝዳለዉሉ እዋን ብዙሕ ሕድገታት እዮም ዝገብሩ ዝብል እምነት ኣለዎ። ወዲ መራሕ ጫድ ማህማት ኢድሪስ ዴቢ ኢትኖ ኣብ ሚያዝያ 2021፡ ድሕሪ ሞት ኣቦኡ መራሒ ጫድ ንክኸውን ተሓጽዩን ኰይኑን። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኩዋዙሉ-ናታል ዝነብር ዱቡሲ ክርስትያን ኣኒ ከምዝበሎ፡ ኣንጻር እቶም ንነዊሕ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንሑ ውልቀ-መለኽቲ ዝግበር ዘሎ ናዕቢ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዳግማይ ዕልዋ መንግስቲ ንኽምለስ ደፋፊኡ ኣሎ ይብል። "ህዝባዊ ናዕቢ ብህዝቢ ስለዝግበር ተቐባልነት ዘለዎ ምንቅስቓስ’ኳ እንተዀነ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ግን በቲ ወተሃደር እዩ ዝውሰን” ይብል። እታ ዝበዝሐ ዕልዋ መንግስቲ ዝተገብረላ ሱዳን እያ። ካብቲ ዝተገብረ 17 ፈተነ ዕልዋ እቲ ሽዱሽተ ዕውት ነይሩ። ኣብ 2019 እቲ ንኣስታት 30 ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ መራሒ መንግስቲ ዑመር ኣልበሽር፡ ንኣዋርሕ ብዝቐጸለ ህዝባዊ ተቓውሞ ካብ ስልጣን ተኣልዩ። ዑመር ኣልበሽር ብ1989 እዩ ብወተሃደራዊ ዕልዋ ናብ ስልጣን መጺኡ። ናይጀርያ ድሕሪ ናጽነታ ካብተን ብዕልዋ መንግስቲ ዝፍለጣ ሃገራት እያ። ካብ ጥሪ 1966 ኣትሒዛ ክሳብ ብ1993 ብጀነራል ሳኒ ኣባቻ ዝተታሕዘትሉ እዋን  ሸሞንተ ሳዕ ወተሃደራዊ ዕልዋታት ተኻይድዋ። ይዅን እምበር፡ ካብ 1999 ንደሓር ኣብታ ዝበዝሐ ህዝቢ ዘለዋ ኣፍሪቃ፡  ምስግጋር ስልጣን ብደሞክራሲያዊ ምርጫ’ዩ ተኻይዱ። ታሪኽ ብሩንዲ ኣብ ማሕበረሰብ ሁቱን ቱትሲን ብዘሎ ውጥረት እተደረኸ ዓሰርተ ሓደ ዕልዋ መንግስቲ ተራእዩ። ሰራልዮን ካብ 1967 ክሳዕ 1968 ኣብ ዝነበረ እዋን ሰለስተ ሳዕ ዕልዋ መንግስቲ ኣጋጢምዋ። ብድሕሪኡ እውን ካብ 1971፡ 1992፡ 1997 ካልእ ሓሙሽተ ተወሳኺ ፈተነ ዕልዋ ኣጋጢምዋ። ጋና እውን ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት ሸሞንተ ሳዕ ወተሃደራዊ ዕልዋ መንግስቲ ኣጋጢሙዋ። እቲ ቀዳማይ ብ1966 ዝተገብረ ኰይኑ ብንኣሽቱ ወተሃደራት ንክዋሜ ንኩሩማ ካብ ስልጣን ንምእላይ ዝተኻየደ ፈተነ እዩ። ብሓፈሻኡ፡ ኣፍሪቃ ካብ ካልኦት ኣህጉራት ዝበዝሕ ዕልዋ መንግስቲ ኣካይዳ።  ካብተን ካብ 2017 ንደሓር ኣብ መላእ ዓለም እተመዝገባ 14 ዕልዋ መንግስታት፡ ብዘይካ ሓንቲ ኣብ ሚያንማር ኵለን እተን ኣብ 2021 ኣብ ኣፍሪቃ ዝተኻየዳ እየን።


ኣብ ዋዕላ ኣፍሪቃ-ኣሜሪካ እንታይ ክለዓል ይኽእል?

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ ዝርከቦም መራሕቲ 49 ሃገራት ኣፍሪቃ ዝሳተፍሉ ካልኣይ ዋዕላ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ሎሚ 4 ታሕሳስ 2015 ክጅምር እዩ። እቲ ሎሚ ሰሉስ ዝጅምር ንሰለስተ መዓልታት ዝጸንሕ ዋዕላ፡ ኣብ ቅልውላው ለውጢ ከባቢ ኣየር [ክሊማ]፡ ሰናይ ምምሕዳር፡ ውሕስነት መግብን ዓለማዊ ጥዕናን ዘጠቓልል ንዓለም ዘጋጥማ ዘሎ ብድሆታት፡ ከምኡ’ውን ምሕያል ዕድላት ንግድን ወፍርን ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ዘተኮረ ክኸውን እዩ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ኣሜሪካ ጄክ ሱሊቫን፡ ትማሊ ሰኑይ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “እቲ ዋዕላ... ኣፍሪቃ ቁልፊ ጂኦፖለቲካዊ ተጻዋቲት ምዃና ኣፍልጦ ኣብ ምሃብ ዝተመርኮሰን እዩ። እታ ኣህጉር ንህዝቢ ኣፍሪቃ ጥራይ ዘይኰነ፡ መጻኢ ዓለም ክትውስን እያ” ኢሉ። 49 መራሕቲ ኣፍሪቃ ከምኡ’ውን ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብቲ ዋዕላ ተዓዲሞም ምህላዎም ሱሊቫን ኣብ ጋዜጣዊ መግለጺኡ ሓቢሩ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝካየድ ዋዕላ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ጕጅለ 20 ቀዋሚ ውክልና ክህልዋ ኣለዎ ዝብል መርገጺ ክድግፍ ትጽቢት ይግበረሉ። ብተወሳኺ ሱሊቫን ፕረዚደንት ባይደን፡ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ "ቀዋሚ ኣባልነት" ንዝግበር ደገፍ ሓዊሱ ጽገና ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ከምዝድግፍ ገሊጹ። እቲ ፈላሚ ኣጀንዳ ዋዕላ መራሕቲ፡ ኣብ መንእሰያት መራሕቲ ኣፍሪቃን ዲያስፖራን ዘተኮረ ክኸውን እዩ። እዚ "ምጉላሕ ድምጽታት፡ ዘላቒ ምሕዝነት ምፍጣር" ብዝብል መሪሕ ቃል ዝካየድ ዋዕላ፡ ኣብ መንጐ ኣፍሪቃውያንን ዲያስፖራታትን ምስታ ኣህጉርን ሰበስልጣን ኣሜሪካን ጥቡቕ ርክብ ዘለዎም ዝምድና ዘጠናኽር ምዃኑ እውን ተገሊጹ ኣሎ። ፕረዚደንት ባይደን ስትራተጂ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ኣብ ዝገለጸሉ እዋን፡ "ኣፍሪቃዊ ዲያስፖራና ምንጪ ሓይልና'ዩ" ክብል ኣፍሊጡ። ምስታ ኣህጉር ጥቡቕ ስድራቤታዊ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ርክብ ዘለዎም ኣስታት ክልተ ሚልዮን ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት፡ ካብታ ኣህጉር ከም ባሮት ተዓዲጎም ናብ ኣሜሪካ ዝኣተዉ ደቂ ደቂ ኣፍሪቃውያን፡ ኣብ ምህናጽ እታ ኣህጉር ዓቢ ተራ ዝጻወቱ ዘጠቓልል እዩ። ዋዕላ መንእሰያት መራሕቲ ኣፍሪቃን ዲያስፖራን ኣብ ፈጠራዊ ኢንዱስትሪታትን ከባብያዊ ፍትሕን ዘተኰረ ምዃኑ ካብ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ዝተረኽበ መረዳእታ ይሕብር። ምስ ሚኒስተራት ንግዲ ተጠቀምቲ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ንረብሓ ዕድላት ንግዲ ሃገራት ኣፍሪቃ (AGOA) ብዝምልከት ሎሚ መዓልቲ እውን መደብ ተታሒዙሉ ኣሎ። ብኣምባሳደር ካትሪን ዋት፡ ዝተባህለት ላዕለወይቲ በዓል ስልጣን ፖሊሲ ንግዲ ኣሜሪካ ዝምራሕ እዚ ዋዕላ ኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ፡ ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ ኣሜሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን፡ ሴክረታርያት ናጻ ንግዲ ኣህጉር ኣፍሪቃ፡ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ሕቡራት ሃገራት ዝሳተፍሉ እዩ። ኮሚሽን ኣፍሪቃ፡ ባንክ ልምዓት ኣፍሪቃን ዞባዊ ቁጠባዊ ማሕበረሰባትን'ውን ክሳተፉ ምዃኖም ተገሊጹ። ኣብዚ ዋዕላ ብቐንዱ ብዛዕባ ኣተገባብራ ኣጎዋ ኣብ ምሕያል ቁጠባዊ ምትሕግጋዝ፡ ምስፍሕፋሕ ክልተኣዊ ንግድን ኢንቨስትመንትን፡ ምድጋፍ ዞባዊ ቁጠባዊ ውህደትን ካልኦት ምስ ንግዲ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ዝተኣሳሰሩ ንኽልቲኡ ዝጠቕሙ ጉዳያት ክዛተዩ እዮም። ኢትዮጵያ፡ ምስ ኲናት ትግራይ ዝተተሓሓዘ ጥሕሰት ኣሜሪካ ብምኽንያት ካብ ቀረጽ ነጻ ንግዲ ኣጎዋ ተኣጊዳ ምህላዋ ዝዝከር እዩ። ማሊን ጊኒን እውን ብሰንኪ ስክፍታ ሰብኣዊ መሰላትን ዲሞክራሲን ካብ ኣባልነት ተኣልየን እየን። ኣብቲ እዋን ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ናብ ኮንግረስ ኣሜሪካ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ኢትዮጵያ "ብደረጃ ዓለም ኣፍልጦ ዘለዎም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺማ" ክብል ገሊጹ ነይሩ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ዕድላት ኣጎዋ፡ ተረባሕነት ንልዕሊ 200 ሽሕ ትሑት እቶት ዘለወን ስድራቤታት ብፍላይ ድማ ምስቲ ግጭት ምንም ርክብ ዘይብለን ደቂ ኣንስትዮ ዝጸሉ ምዃኑ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ኢትዮጵያ ናብ ነጻ ቀረጽ ንግዲ [ኣጎዋ] ክትምለስ እንተዀይና፡ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝተፈጸሙ ግህሰታት ዝምርምር ጕጅለ ክኢላታት ሰብኣዊ መሰላት- ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ምቛሙ ዝዝከር እዩ። ጋዜጣ ሪፖርተር - እንግሊዝኛ፡ ንበዓል ስልጣል ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ጠቒሱ ከምዝጸብጸቦ፡ ክኢላታት እታ ጕጅለ ናብታ ክልል ኣትዮም ክምርምሩ ቅድመ ኵነት ከምዝተገብረ ሓቢራ። እቲ ኮሚሽን ዘውጽኦ 19 ገጻት ዝሓዘ ጸብጻብ፡ ገበናት ኲናትን ኣንጻር ሰብኣውነትን ከምዝተፈጸሙን፡ ናብቲ ኲናት ዝተፈጸመሎም ከባቢታት ክልል ትግራይ ክኸዱ ከምዘይተፈቕደሎምን ይዝከር። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ሲቪላዊ ማሕበራት፡ ኣፍሪቃዊ ህዋ፡ ሰላም፡ ድሕንነትን ምሕደራን፡ ጥዕናዊ ምትሕብባር ኣጀንዳ እቲ ሎሚ ዝካየድ ዋዕላ ክዀኑ እዮም። ብዕለት 5 ታሕሳስ 2015 ዝካየድ ዋዕላ፡ ኣብ ጉዳያት ንግዲ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ዘተኰሩ ክዀኑ እዮም። ፕረዚደንት ባይደን ኣብቲ ዋዕላ መደረ ከስምዕ ትጽቢት ይግበር። ኣብ መወዳእታ፡ ሓሙስ 6 ታሕሳስ መዛዘሚ ዋዕላ ክካየድ እዩ። በዚ ድማ፡ ሰናይ ምምሕዳር፡ ዲሞክራሲ፡ ሰብኣዊ መሰላት፡ ፍትሕን ልዕልነት ሕግን፡ ዕብየትን ልምዓትን ኣብ ሰለስተ ክፋላት ተመቒሎም ኣጀንዳታት ኰይኖም ክዝተዩ እዮም። እዚ ዋዕላ ኣሜሪካ ከም ቀንዲ ዓለማዊ መወዳድርታ እትርእያ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ እትገብሮ ወፍሪ ኣብ ዘዕበየትሉ እዋን'ዩ ዝካየድ ዘሎ። ሩስያ ካብ ቻይና ብተወሳኺ፡ ኣብ ዩክረይን እትገብሮ ኲናት ኣፍሪቃ ክትድግፍ ትጽዕር ኣላ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ነሓሰ ምምሕዳር ባይደን ንሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ኣፍሪቃ ዝምልከት ሓድሽ ስትራተጂ ሰነድ ኣውጺኡ ነይሩ። እዚ ሰነድ እዚ ንኣገዳስነት እታ ኣህጉር ዘጕልሐ ኰይኑ፡ ምስተን ንርእዮተ ዓለም ኣሜሪካ ዝካፈላ ሃገራት ምትሕብባር ምክልኻል ኣገዳሲ ምዃኑ ጠቒሱ። ፕረዚደንት ባይደን፡ ዝምድና ሃገሩ ምስ ካልኦት ሃገራት፡ እንተላይ ምስ ከም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝኣመሰሉ ኣህጉራዊ ትካላት ክሃንጽ ይጽዕር ኣሎ። ብፍላይ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ "ኣሜሪካ ቀዳመይቲ" ብምባል ዝተመስረተ ናይ ወጻኢ ፖሊሲ ስዒቡ፡ ፕረዚደንት ባይደን፡ ነቲ ጌጋ ንምእራም ይጽዕር ኣሎ። ፈላማይ ዋዕላ ኣሜሪካን ኣፍሪቃን ቅድሚ ሸሞንተ ዓመት ኣብ ዘመነ ፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ዝተኻየደ ኰይኑ፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ናብ ስልጣን ምስ መጸ፡ ግደ ኣሜሪካ ኣብ ኣፍሪቃ ከምዝነከየ ይግለጽ። ኣብዚ እዋን፡ ካብ ሰበ ስልጣን ምምሕዳር ባይደን፡ ኣሜሪካ ምስ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘለዋ ርክብ ምጥንኻር ከምዘድሊ ይስማዕ ኣሎ። ሱሊቫን፡ ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ምስ ኮንግረስ ብቐረባ ብምስራሕ ኣሜሪካ ኣብ ዝቕጽሉ ሰለስተ ዓመታት ንኣፍሪቃ 55 ቢልዮን ዶላር ክትህብ እያ" ኢሉ።


ኲናት ትግራይ፡ 'ወግዓዊ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት' ክግበር ኣብ ስምምዕ ተበጺሑ

መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ተሰማሚዖም። 'ክልቲኦም ወገናት ወግዓዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ከካይዱ ተሰማሚዖም ኣለዉ' ክብል ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሶጉን ኦባሳንጆ ኣብ ፕሪቶርያ ኣብ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ኣፍሊጡ። "ኣብ ባይታ ዘሎ ጸጥታዊ ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው ዕጡቓት ህወሓት ብረቶም ኣውሪዶም ናብ ማሕበረሰብ ተመሊሶም ንክጣየሱ ተሰማሚዕና" ክብሉ ክልቲኦም ኣብ ዘውጽእዎ ሓበራዊ መግለጺ ኣፍሊጦም። "ተጻባኢ ፕሮፓጋንዳ ንምቁራጽ" ተሰማሚዖም ከምዘለዉ'ውን ገሊጾም ኣለዉ። ነቲ ሓሙስ 3 ሕዳር ካልኣይ ዓመቱ ዝመልእ ኲናት ትግራይ ንምፍታሕ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ቀጥታዊ ዘተ ሰላም ኣብ መንጎ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ክካየድ ምጽንሑ ይፍለጥ። እቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ክካየድ ዝጸንሐ ልዝብ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦባሳንጆ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡህሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ዶክተር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካን ክምራሕ ዝጸንሐ'ዩ። እቲ ጉጅለ ተግበራውነት እቲ ሎሚ ዝፍረም ዘሎ ስምምዕ ንምርግጋጽ ክካታተል ምዃኑ ኣብቲ እቶም ኣዛተይቲን ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተረኽብሉ ጋዜጣዊ መግለጺ ተገሊጹ። መራሒ ጉጅለ ልኡኽ ትግራይ ጌታቸው ረዳ ኣብቲ ኣጋጣሚ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ "ሕድገታት" ከምዝገበሩ ተዛሪቡ። እቲ ስምምዕ ኣብ ግብሪ ክትርጎም ዝተማሕጸነ ጌታቸው፡ እቲ ኩናት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዘውረዶ ጉድኣት ዓቢ ምዃኑ ኣብሪሁ። መራሒ ጉጅለ ልኡኽ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሬድዋን ሑሴን ብወገኑ፡ እቲ ስምምዕ ከምዘሐጎሶ ብምግላጽ ንሕብረት ኣፍሪቃን እቶም ኣሻማገልቲን ዘለዎ ናእዳ ገሊጹ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብቲ ናይ ፌርማ ጽንብል ኣብ ዘስምዓቶ ቃል፡ "ኣብዚ ክፍሊ'ዚ እታ ዝለዓለ እፎይታ ዝረኸበት ሰብ ኮይነ ኣለኹ" ክትብል በቲ ስምምዕ ዝተሰምዓ ሓጎስ ገሊጻ። ስምምዕ ምቀራጽ ተጻብኦታት ብምግባሮም "ንመራሕቲ ክልቲኦም ወገናት እንቋዕ ኣሓጎሰኩም" ድሕሪ ምባል፡ ፕረዚደንት ሲሪል ራማፖዛ ሃገሩ ነቲ ዘተ ሰላም ከተአንግድ ብምፍቃዱ ንኢዳ። እቲ ጽባሕ ሓሙስ ካልኣይ ዓመቱ ዝመልእ ዘሎ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ሰፊሕ ምፍንቓልን ጥምየት ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ምቕታሎም ይግለጽ።


ኲናት ትግራይ፡ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ ምስ ዶ/ር ደብረጽዮን ተራኺቡ

ንኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ዝተመዘዘ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ ምስ መራሕቲ ትግራይ ከምዝተራኸበ ተገሊጹ። ሎሚ ሰሉስ፡ ኣብ ትግራይ ምብጻሕ ዘካየደ ኦባሳንጆ ምስ መራሒ ህወሓት ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ከምዝተዘራረበ ሓደ ካብ ላዕለዎት ሰብመዚ ትግራይ ዝኾነ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብትዊተር ሓቢሩ። እቲ ኣብ መንጎ'ቲ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃን ዶክተር ደብረጽዮንን ዝነበረ ልዝብ ብዛዕባ "ዞባዊ ጉዳያት" ኢሉ ካብ  ምጥቃስ ዘሊሉ ዝርዝር ሓበሬታ ኣይሃበን። ኦባሳንጆ ቅድሚ ሕጂ'ውን ናብ ትግራይ ብምኻድ ነቲ ንኣስታት 19 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ብሰላም ንምፍታሕ ምስ መራሕቲ ትግራይ ክዘራረብ ምጽንሑ ይዝረብ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ናይጀርያ ብምብጻሕ መራሕቲ እታ ሃገር ተዘራሪቡ ነይሩ። እተንኾነ ግን፡ ኣብቲ ርክብ ጉዳይ ኲናት ትግራይ ተላዒሉ እንተነይሩ ዝተገልጸ ነገር የለን። ድሕሪ ሒደት መዓልታት'ውን፡ ብቐዳም 28 ግንቦት እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ኬንያ ብምኻድ ምስ ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ብዛዕባ "ክልተኣዊ ጉዳያት ሰላምን ልምዓትን፡ ከምኡ'ውን ዞባዊ ጉዳያት" ከምዝተዘራረበ ቤት ጽሕፈቱ ገሊጹ ነይሩ። ኬንያ ምስ ኣመሪካ ብምትሕብባር፡ ንኲናት ትግራይ ንምፍታሕ ተበግሶታት ክትወስድ ምጽንሓ ይግለጽ። እንተኾነ ግን፡ ብዛዕባ'ቲ ክግበር ዝጸንሐ ዝርርባት ዝተዋህበ ወግዓዊ ዝርዝር ሓበሬታ የለን። ኦባሳንጆ፡ ምስ ሰበስልጣን ፈደራላዊ መንግስቲን ሰብመዚ ጎረባብቲ ክልላትን ክዘራረብ ምጽንሑ'ውን ይፍለጥ። መራሕቲ ትግራይ፡ ሰራዊት ኤርትራ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ ሓደ ከሲሶም ኣለዉ። ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብሰኑይ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ገለ ኣሃዱታት ሰራዊት ኤርትራ ብ24 ግንቦት ኣብ ከባቢ ዓዲ-ኣውዓላ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙን ብሓይልታቶም ከምዝበርዓነን ጠቒሱ። ብወገን ኤርትራ ብዛዕባ'ዚ ኣቶ ጌታቸው ዝጠቐሶ ረጽሚ ዝተዋህበ መግለጺ'ኳ እንተዘየለ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን ህወሓት ንዳግማይ ኲናት ወተሃደራዊ ምድላዋት ይገብር ከምዘሎ ሰብመዚ ኤርትራ ገሊፆም ነይሮም'ዮም። ኣፈኛ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶ/ር ለገሱ ቱሉ ብወገኑ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብዛዕባ'ቲ ዝተባህለ ናይ ኤርትራ መጥቃዕቲ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ብምግላጽ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ግና መጥቃዕቲ ክፍጽም ኣይክእልን" ኢሉ። መራሕቲ ህወሓት "ባዕሎም ንኲናት ይዳለዉ ስለዘለዉ፡ ንማሕበረሰብ ዓለም ንምድንጋር ዝፈጠርዎ" እዩ ብምባል ድማ ንመግለጺ ኣቶ ጌታቸው ነጺግዎ። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ብወገን ኤርትራ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ክወሃብ ዝጸንሐ መግለጺታት፡ ዳግማይ ውግእ ከይውላዕ ስግኣታት ፈጢሩ ጸኒሑ'ዩ።


መራሕቲ ትግራይ፡ ጻውዒት ዘተ ሰላም ሕብረት ኣፍሪቃ ተቐቢሎም

መራሕቲ ትግራይ፡ እቲ ሕጂ ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ንኽፍታሕ ድሉዋት ምዃኖም ብምግላጽ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ንዘቕረቦ ሓድሽ ጻውዒት ከም ዝተቐበሉ ኣፍሊጦም። ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ትማሊ ረቡዕ ናብ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝለኣኾ ደብዳበ፡ ናብቲ ኣብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተመዲቡ ዘሎ ምስ ማእከላይ መንግስቲ ዝግበር ዘተ ብምዕዳሞም ኣመስጊኑ። ኣቐዲሙ፡ ብ11 መስከረም 2022፡ መራሕቲ እቲ ክልል ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ'ውን፡ ነቲ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ልዝብ ምቹእ ኵነታት ንምፍጣር ህጹጽ ሓባራዊ ስምምዕ ብምግባር፡ ግጭታት ንምቍራጽ ከም ዝሰማምዑ ብምሕባር ነዚ ስዒቡ ኣብ ዝካየድ ልዝብ ንምስታፍ ድልዋት ምዃኖም ኣረጋጊጾም ነይሮም። መንግስቲ ፌደራል ብወገኑ፡ ምስ መራሕቲ ትግራይ ብቐጥታ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንምዝታይ ብሕብረት ኣፍሪቃ ንዝቐረበሉ ሓድሽ ጻውዒት ከም ዝተቐበሎ ገሊጹ ኣሎ። ኣማኻሪ ጉዳያት ጸጥታ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ሬድዋን ሑሴን ትማሊ ረቡዕ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ እቲ ጻውዒት፡ ዘተ ብዘይ ቅድመ ዅነት ክካየድ ንዝብል መትከል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝሰማማዕ ምዃኑ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝተቐበሎ ሓቢሩ። እዚ ኲናት፡ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንኽልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምሽምጋል ኣዋርሕ ዝወሰዱ ጻዕርታት'ኳ እንተተገብሩ፡ እቲ ደማዊ ኲናት ደው ከብል ዘኽእል ውጽኢት ግን ኣይተረኽበን። ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ሰላማዊ መፍትሒ ንምርካብ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ንቐጥታዊ ዘተ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክራኸቡ ዕድመ ከም ዝለኣኸ ይፍለጥ። ዶ/ር ደብረጽዮን ኣብ ደብዳበኡ፡ ናብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ልዝብ ልኡኻት ንምስዳድ ድሉዋት ኢና ኢሉ። ይዅን እምበር እቲ ሕብረት ብዛዕባ እቲ ዝተሓስበ ዘተ ኣቐዲሙ ከም ዘየማኸሮም ብምግላጽ፣ ኣብቲ ዘተ ብዛዕባ ዝህልዉ ካልኦት ተዋሳእቲ፡ ተዓዘብቲ ወይ ኣውሓስቲ ኣካላትን፡ ንተራ ማሕበረሰብ ዓለም ዝተሓስበን ብዝምልከት፣ ከምኡ'ውን ንጕዕዞን ጸጥታ ተዛታዪ ጕጅለ ዝምልከቱ ነጥብታት ጠቒሱ መብርሂ ንኽወሃቦም ሓቲቱ’ሎ። እቲ ብዋና ጸሓፊ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተጻሕፈ ደብዳበ፡ ዘተ ሰላም ክልቲኦም ወገናት ካብ ሰንበት 8 ጥቅምቲ 2022 ጀሚሩ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ምዃኑ ዘመልክት እዩ። እንተዀነ ግን ቢቢሲ ዝረኣዮ ካብ ኣፍሪቃዊ ሕብረት ተላኢኹ ዝተባህለ ደብዳበ፡ እቲ ዘተ ዝጅምረሉ መዓልቲ ሰንበት 8 ጥቅምቲ ምዃኑ'ኳ እንተተመልከተ’ኳ፡ ሰንበት ግን 9 ጥቅምቲ እዩ ዝውዕል። ብኻልእ ወገን ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ንሓያሎ ሰሙናት ኣብቲ ክልል ተዓጽዮም ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ብሰላም ይወጽኡ ከም ዘለዉ ተገሊጹ። ሓላፊ ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ማርቲን ግሪፊስ፡ እቶም ሰራሕተኛታት ትማሊ ሰሉስ ብሰላም ካብ ትግራይ ክወጹ ከም ዝኸኣሉን ተወሳኺ ምንቅስቓሳት ብዘይ ገለ ጸገም ክቕጽል ተስፋ ከም ዘለዎምን ኣብ ትዊተር ገሊጹ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከብ ሓደ በዓል ስልጣን ሕቡራት ሃገራት፡ ነቶም ሰራሕተኛታት ረድኤት ኣብ ቀረባ እዋን ንምትካእ ተስፋ ዘለዎም’ኳ እንተዀነ ዛጊት ዝተቐመጠ ፍሉይ ዕለት ግን ከምዘየለ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ትግራይ ዝነብሩ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ህጹጽ ረድኤት ከምዘድልዮም ይፍለጥ። እቲ ሓላፊ፡ ፌደራል መንግስትን መራሕቲ ትግራይን፡ ሓገዝ ዳግማይ ክጅመር ክፈቕዱን፡ ውሕስነትን ድሕነትን ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ከረጋግጹ ኣተሓሳሲቡ’ሎ። ሕቡራት ሃገራት ካብ 18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም [ግእዝ] ጀሚሩ፡ ብሰንኪ እቲ ዳግማይ ዝተወልዐ ኲናት ኣብቲ ክልል ዝገብሮ ዝነበረ ‘ኣዝዩ ኣገዳሲ’ ዝብሎ ሓገዝ ከም ዘቋረጸ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ ካብ 19 ነሓሰ ጀሚሩ ናብ ትግራይ ዝግበሩ ኣገደስቲ በረራታት ሰብኣዊ ረድኤት ደው ከም ዝበለ ሓቢሩ እዩ። ድሕሪ ናይ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ረቡዕ 18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም፡ እቶም ተጻባእቲ ኣካላት፡ ከም ብሓድሽ ናብ ግጭት ከም ዝኣተዉ ይዝከር። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣትን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳትን ይካየድ ከም ዘሎ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። እቲ ጎንጺ ዳግማይ ምልዓሉ፡ ነቲ ንሚልዮናት ዜጋታት ዝወሃብ ዝነበረ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ክብል ጠንቂ ከምዝኰነ ዝገልጽ እቲ ውድብ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ትግራይ ክበጽሕ እንተዘይክኢሉ ሚልዮናት ንሓደጋ ጥሜት ከምዝቃልዑ ብተደጋጋሚ ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት፡ ሚልዮናት ሰባት ኣደዳ ጥምየት ክዀኑ እንከለዉ፡ ንዓጸቦ ዝተቓልዑ'ውን ውሑዳት ኣይኰኑን። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ባንክ፡ ተሌፎን፡ መብራህቲን መጓዓዝያን ብምቍራጹ ነበርቲ እታ ክልል ንሕሰም ተቓሊዖም ይርከቡ።


ሓደ ዕላማ ዘተ ሰላም ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ንክወፅእ ምዃኑ ኣሜሪካ ገሊፃ

ኣሜሪካ ሓደ ካብቶም ዕላማታት እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ልዝብ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ንክወፅእ ምዃኑ ገሊጻ። ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኔድ ፕራይስ ትማሊ ሰኑይ 01 ሕዳር 2022 ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቶም ተጻባእቲ ወገናት ዘካይድዎ ዘለዉ ዘተ ሰላም ኣርባዕተ ጉዳያት ንምዕዋት ዝዓለመ ከምዝኾነ ሓቢሩ። ዕላማታት እቲ ዘተ፡ እቲ ኵናት ብቕልጡፍ ከብቅዕ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ነቶም ዘድልዮም ክበጽሕ ምግባር፣ ድሕንነት ሰላማውያን ሰባት ንምርግጋፅ ተወሳኺ ስጉምትታት ምውሳድን፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኽወፅእን ምዃኑ እቲ መግለፂ ይጠቅስ። ኔድ ፕራይስ ኣብ መግለጺኡ፡ ፍሉይ ልኡኽ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ‘ተሳታፍን ተዓዛብን’ ኰይኑ ከምዝቕጽል’ውን ሓቢሩ። ንሱ ብተወሳኺ፡ ኣብቲ ዘተ ክልቲኦም ሓይልታት ፍልልያቶም ኣጽቢቦም፡ ኣብተን ኣርባዕተ ሸቶታት እወንታዊ ለውጢ ንምምጻእ ዕድል ክህቦም ኣሜሪካ ተስፋ ከምዘለዋ ገሊጹ። ውድብ ልምዓት ምብራቕ ኣፍሪቃ (ኢጋድ)፣ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ ኣሜሪካን ከም ተዓዘብቲ ይሳተፉ ምህላዎም ክግለጽ ጸኒሑ’ዩ። ዛጊድ ግና ኣጀንዳ ናይቲ ዕፁው ኣኼባታት ኣብ ምንታይ ደረጃ ከም ዝበፅሐ ዝፍለጥ ነገር የለን። እንተኾነ፡ ኣብ መዛዘሚ እቲ ብብዙሕ ዘይተመለሱ ሕቶታት ዝተኸበበ ልዝብ፡ ሓበራዊ መግለፂ ክወሃብ ትፅቢት ይግበር። እቲ ዘተ ሰላም ትማሊ ሰንበት 30 ጥቅምቲ ክዛዘም ትፅቢት ተገይሩ’ኳ እንተነበረ፡ ኣብ ዝተመደበሉ ግዘ ስለዘይተዛዘመ ግና ክሳብ ረቡዕ ከምዝቕጽል ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት። ኔድ ፕራይስ፡ እቲ ዝርርብ ኣብ ዝተመደበሉ ግዘ ክዛዘም ዘይምኽኣሉ፡ መንግስቲ ፌደራልን  ትግራይን፡"ረቂቅ" መርገጺ ሒዞም ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዘምርሑ ዘመልክት እዩ ኢሉ። እንተኾነ፡ መንግስቲ ፌደራልን ትግራይን ነቲ ዘተ ምቕጻሎም "ንምዝታይ ዘለዎም ድልውነቶም ዘርእይ’ዩ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። "ኮፍ ኢሎም ተዛትዮም ፍልልያቶም ዘጽብብሉ ኽኸውን ተስፋ ንገብር" ኢሉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኲናት ዳግማይ ምልዓሉ ስዒቡ፡ ኣሜሪካ ተኹሲ ደው ክብልን ናብ ልዝብ ሰላም ከምርሑን ክትጽውዕ ጸኒሓ እያ። ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ንክልተ ዓመታት ዝጸንሐ ደማዊ ኲናት ንምቁራጽ ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ዕዉት ክኸውን ትጽቢት ይግበር። ብሰንኪ’ቲ ንክልተ ዓመት ዝቐፀለ ደማዊ ኲናት፡ ትግራይ፡ ሰላም ርሒቝዋ፣ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝፀሩ ነበርታ ረጊፎም፣ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ተመዛቢሎም፣ ንሕልና ዝኸብዱን ንሰማዒ ዘሰንብዱን ግፍዕታት ተፈፂሞምዋ እዮም።


ኣኼባ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ መራሕቲ ኣፍሪቃ ንዝፍጸሙ ዘለው ዕልዋታት ተቓዊሞም

መራሕቲ ኣፍሪቃ ድሕሪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተፈጸሙ ሓሙሽተ ዕልዋታት መንግስቲ፡ ነቲ ዝረኣ ዘሎ "ማዕበል" ዕልዋታት ተቓዊሞም። ምስ ምርጫን ሰላማዊ ምስግጋር ስልጣንን ብዝተኣሳሰር ኣብ ኣፍሪቃ ብርክት ዝበሉ ዕልዋታት መንግስቲ ይርኣዩ ኣለው። ኣብ ቀረባ፡ ሰራዊት ጉጅለታት ራዕዲ ዝፍጽሙዎ መጥቃዕታት ክሽገራ ዝጸንሓ ሃገራት ቡርኪናፋሶን ማሊን ዕልዋ ፈጺሞም ስልጣን ተቖጻጺሮም'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ጒኒ-ቢሳው'ውን ዕልዋ መንግስቲ ከምዝተፈተነን፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር እቲ ፈተነ ዕልዋ ብዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ዕጸ ፋርስ ከምዝተፈጸመ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፕረዚደንት ጋና ናና ኣኩፎ-ኣዶ፡ እቲ ኣብ ማሊ ዝተፈጸመ ዕልዋ ኣዘዝቲ ወተሃደራት፡ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ንዘለዋ ሃገራት ዘተበባብዐ "ለብዒ" ኮይኑ ክብል ገሊጽዎ። እንተኾነ፡ ዜጋታት ሃገራት እቲ ዞባ በቶም ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝተፈጸሙ ዕልዋታት ሕጉሳት ኮይኖም ተቐቢሎምዎ እዮም። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2021 ኣብ ሱዳን ዝተፈጸመ ዕልዋ መንግስቲ ግን እቲ ስልጣን ናብ ስቪላዊ ምምሕዳር ንክምለስ ዝጠልቡ ሰልፍታት ተቓውሞ ክሕይሉ ምኽንያት ኮይኑ እዩ ተራእዩ። እቶም ኣብ ዝሓለፈ ቐዳመ ሰናብቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተራኸቡ ኩሎም መራሕቲ ኣፍሪቃ "ብዘየሻሙ  . . . ነቲ ማዕበል ዘይሕገመንግስታዊ ለውጢታት ኮኒኖም" ክብል ሓላፊ ቤት ምኽሪ ሰላምን ድሕነትን ሕብረት ኣፍሪቃ ባንኮሌ ኣዶዬ ተዛሪቡ። ድሕሪ እቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ፣ ጒኒን ማሊን ሱዳንን ዝተኻየዱ ዕልዋታት፡ እቲ ሕብረት ነተን ሃገራት ካብ ኣባልነት ኣጊዱወን እዩ። እዚ ኣብ ውሽጢ 12 ኣዋርሕ ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ሃገራት ዝተወስደ ስጉምቲ ንፈለማ እዋን ምዃኑ ተገሊጹ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ሕብረት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዚያ ፕረዚደንት ጫድ ኢድሪስ ዴቢ ምስ ዕጡቓት ኣብ ዝኻየድ ዝነበረ ጎንጺ ድሕሪ ምቕታሉ ተመሳሳሊ ስጉምቲ ብዘይምውሳዱ ይንቀፍ። ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ኣብ 1960ታን 1970ታትን ኣብ ዘለው ዓመታት ድሕሪ ዝነበሩ ናይ ናጽነት ዓመታት ኣትሒዞም ብርክት ዝበሉ ዕልዋታት ክካየደለን እንከሎ፡፡ ካብ 1990ታት ጀሚሩ ግን ምንካይ ኣርእዩ እዩ። ኣብ መጀመርታ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት እዚ ክፍለ ዘመን፡ ሸሞንተ ዕልዋ መንግስቲ ክፍጸም እንከሎ ካብ 2020 ጀሚሩ ግን ድሮ ሽዱሽተ ዕልዋ መንግስቲ ተፈጺሙ ኣሎ።


ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ኣብ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ንደቡብ ኣፍሪቃ ኣቕኒዖም

ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጲያ ሰላማዊ መዕለቢ ንኽረከብ፡ ብመንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ሎሚ 24 ጥቅምቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ልዝብ ንምስታፍ ወከልቲ ፈደራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ንደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዘቕንዑ፡ ብኽልቲኦም ወገናት ዝተዋህበ መግለጺ የመልክት። ላዕለዋይ ተዛታዪ ጕጅለ ትግራይ ኣብቲ ዝካየድ ዘተ ንምስታፍ ድሮ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዝኣተወ ተፈሊጡ'ሎ። ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ዝዀነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወት ብሰንበት ብትዊተር ኣብ ዝጸሓፎ ሓበሬታ፡ “ኣብቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘተ ሰላም ኢትዮጵያን ትግራይን ዝሳተፍ ልኡኽ መንግስቲ ትግራይ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ በጺሑ ኣሎ፡” ኢሉ። ንሱ “ብቕልጡፍ ተጻብኦ ደው ምባል፡ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይን” ቀዳምነት ክወሃቦም ጸዊዑ ኣሎ። ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ፈደራል ሎሚ 24 ጥቅምቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ንግሆ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዝተበገሱ ኣፍሊጡ’ሎ። እቲ መግለጺ ብተወሳኺ፡ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘተ፡ ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ዘኽእል ዕድል ከም ዝርእዮ ጠቒሱ፡ ኣብቲ ዘተ ክሳተፍ ምዃኑ ኣረጋጊጹ'ሎ። እቲ መግለጺ፡ ንመንግስቲ ወኪሎም ዝሳተፉ ተዛተይቲ ኣይጠቐሰን፤ እንተዀነ ኣቐዲሙ ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ደመቀ መኮነን ዝምራሕ ሸውዓተ ኣባላት ከምዘለውዎ ሽማግለ ከም ዝቘመ መንግስቲ ኣፍሊጡ ምንባሩ ይዝከር። በቲ ቅድም ኢሉ ዝተዋህበ መግለጺ መሰረት፡ ወከልቲ መንግስቲ፡ ኣቶ ደመቀ መኮነን፡ ዶ/ር ጌድዮን ጢሞቲዮስ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ኣቶ ተመስገን ጥሩነህ፡ ሌተናል ጄነራል ብርሃኑ በቀለ፡ ዶ/ር ጌታቸው ጀምበር፡ ኣምባሳደር ሓሰን ዓብደልቓድር ተረቝሖም ምንባሮም ኣይርሳዕን። ብወገን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ'ውን፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ንሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳን ኣባል ማእከላይ እዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን ንትግራይ ወኪሎም ኣብ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ከምዝተመዘዙ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ መስከረም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተሓሲቡ ዝነበረ ዘተ ሰላም፡ ብምኽንያት ሎጅስቲካዊ ጸገማት ምንውሑ ይዝከር። ኣብቲ ዘተ ሰላም ካብ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ ብተወሳኺ፡ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ዶክተር ፉምዚለ ምላምቦ-ናግኩካን ከምዝሳተፉ እውን ተገሊጹ ነይሩ። ብካልእ ዜና ጸሓፊ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ዘተ ሰላም ብዝምልከት ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ደቡብ ኣፍሪቃን ፕረዚደንት ኬንያን ከምዝዘተየ ትማሊ ብትዊተር ገሊጹ። ምስ ደቡብ ኣፍሪቃዊ መዘናኡ፡ “ዘተ ሰላም ኢትዮጵያ ኣብ ዝዕወተሉ መንገዲ” ከምዝዘተዩ ዝሓበረ ብሊንከን፡ ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ዊልያም ሩቶ ኣብ ዘካየዶ ዘተ ድማ እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዞባዊ ሰላም፡ ከምኡ'ውን ጸጥታ ኢትዮጵያን ቀርኒ ኣፍሪቃን ንዝጻወቶ ወሳኒ ተራ ናእዳ ከምዘለዎ ገሊጹሉ። ክልቲኦም ወገናት ፍልልዮም ብዘተ ክፈትሑ ማሕበረሰብ ዓለም ጻውዒት ይገብር እኳ እንተ'ሎ፡ ኣብ ባይታ ግን ኲናት ደው ኣይበለን። ኣብ ትግራይ ንዘለዉ መዕርፎ ነፈርቲን ትካላት ፌደራልን ክቈጻጸር ከምዝዀነ ዝሓበረ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ዛጊድ ሽረን ኣላማጣን ዝርከበአን ከተማታት ትግራይ ተቘጻጺሩ ኣሎ። 21 ጥቅምቲ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ዝዘተየ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣባል ሃገራት ሓበራዊ ቅዋም ክሕዙ ብዘይምኽኣሎም መግለጺ ከየውጸአ ተበቲኑ። ኣምባሳደር ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ቶማስ ሊንዳ ግሪንፊልድ፡ እቲ ባይቶ ሓባራዊ መግለጺ ከውጽእ ብዘይምኽኣሉ ከምዘሕዘና ብምግላጽ፡ ሃገራ ነቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘተ ሰላም ትድግፍ ከምዘላ ተዛሪባ። ኣምባሳደር ግሪንፊልድ ኣብቲ ንክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት፡ ክሳብ ፍርቂ ሚልዮን ዝበጽሕ ሰባት ከምዝሞቱን፡ ኣሜሪካ ተወሳኺ ጃምላዊ ግፍዕታት ከየጋጥም ኣዝያ ከምዝተሻቐለትን ወሲኻ ገሊጻ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተረዝ ብወገኑ፡ “ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ” ብምባል ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብል ጸዊዑ እዩ። እቲ ዛጊድ እናጸንከረ ዝኸይድ ዘሎ ኲናት፡ ሕጂ እውን ምኽንያት ሞትን ምፍንቓልን ሰላማውያን፡ ከምኡ'ውን ዕንወት ንብረትን ትሕተ ቕርጽን ኰይኑ ቀጺሉ ኣሎ። ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቝራጽ ተጻብኦ ምፍራሱ ስዒቡ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዘካይድዎ ዘለዉ ኲናት ሎሚ ሰኑይ ክልተ ወርሒ መሊእዎ ኣሎ። እቲ ከም ብሓድሽ ዝተወለዐ ኲናት፡ ኣብታ ንልዕሊ ዓመትን ፈረቓን ኣብ ትሕቲ ጥቡቕ ዕጽዋ ዘላ ትግራይ ንዝጸንሐ ሰብኣዊ ቅልውላው ከምዘጋደዶን ድሮ መግብን መድሃኒትን ይውዳእ ከምዘሎን፡ ነበርቲ ቅድሚ ሰሙናት ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም።


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ኦባሳንጆ ምስ መራሕቲ ትግራይ ኣብ መቐለ ተወሳኺ ርክብ ኣካይዱ

ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ጉዳይ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝኾነ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ናብ ትግራይ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ህወሓት ተወሳኺ ዝርርብ ከምዘካየደ ተገሊጹ። ኦባሳንጆ ትማሊ ሰሉስ ናብ ርእሰከተማ ክልል ትግራይ መቐለ ከምዝኣተወ፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ብትዊተር ሓቢሩ። "ምስ መራሒ ትግራይ [ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል] ጽቡቕ ምይይጥ ኣካይዶም ክኾኑ ተስፋ እገብር" ክብል'ውን ጽሒፉ። እቲ ንክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ንምትዕራቕ ዝጽዕር ዘሎ ኦባሳንጆ፡ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ'ውን ብውሕዱ ክልተ ግዜ ናብ መቐለ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ትግራይ ተራኺቡ ምንባሩ ይዝከር። እንተኾነ ግን፡ ብወገን መንግስቲ ኾነ ሕብረት ኣፍሪቃ ብዛዕባ'ዚ ናይ ትማሊ ጉዕዞ ዝተዋህበ ወግዓዊ ሓበሬታ የለን። ኣቶ ጌታቸው ከምዝበሎ ግን፡ ድሕሪ'ቲ ናይ መቐለ ርክብ ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሱ'ሎ። ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኦባሳንጆ ካብ መቐለ ድሕሪ ምብጋሱ፡ ኣብ ናይ ደቓይቕ ግዜ ኣብ ከተማ መቐለ ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተፈጸመ ጠቒሱ። ብወገን ሰብመዚ ኢትዮጵያ ብዛዕባ'ቲ ደብዳብ ዝተዋህበ ሓበሬታ የለን። እንተኾነ ግን ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ቀጻሊ ደብዳባት ነፈርቲን ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲን (ድሮናት) ከካይድ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ኣብ ዝርከብ መዕቆቢ ናይቶም ብሰንኪ'ቲ ኲናት ዝተፈናቐሉ ሰባት ዝተፈጸመ ናይ ኣየር መጥቃዕቲ ልዕሊ 56 ሰባት ከምዝተቐትሉ ጸብጻባት ሓቢሮም። ብሰሉስ ድማ ኣብ ማይ-ጸምሪ ዝተባህለ ቦታ ኣብ ዝተኻየደ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ'ውን ብውሕዱ 17 ሰባት ከምዝተቐትሉ ይግለጽ ኣሎ። ቅድሚ'ውን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ማይ-ዓይኒ ሰለሰተ ሰባት ከምዝሞቱ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ ነይሩ። ኦባሳንጆ፡ ቅድሚ ሕጂ ምስ መራሕቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰብመዚ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ተዘራሪቡ ምንባሩ'ውን ይግለጽ። እዚ ናይ ትማሊ ጉዕዞኡ ግን፡ ሓይልታት ትግራይ ካብተን ጎረባብቲ ክልላት ድሕሪ ምውጽኦም ንፈለማ እዋን'ዩ ተኻይዱ ዘሎ። እቲ ፍሉይ ልኡኽ፡ ክልቲኦም ወገናት ምቁራጽ ተጻብኦታት ከካይዱ ክገብሮ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ኣይሰለጦን ዘሎ። ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምንዳይ፡ ዝተፈላለዩ ወገናት ጻዕርታት ከካይዱ ምንሖም ይፍለጥ። ድሕሪ ኣስታት ሓደ ዓመት መዝነቱ ዘርክብ ዘሎ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀይኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ጀፍሪ ፈልትማን'ውን ነቲ ግጭት ንምህዳእ ክሰርሕ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣመሪካ፡ ንፈልትማን ብምትካእ ሓድሽ ፍሉይ ልኡኽ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ክኸውን ንኣምባሳደር ዴቪድ ሳተርፊልድ መዚዛ'ላ። ኣምባሳደር ፈልትማን መዝነቱ ቅድሚ ምርካቡ ኣብዚ ዝሓለፈ ቀረባ መዓልታት ብመሰረት ጠለብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናይ መወዳእታ ምብጻሕ ብምክያድ ምስ ሰበስልጣን'ታ ሃገር ከምዝተዘራረበ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ኣመሪካ ተዛሪቡ። ብወገን ኢትዮጵያ ግን ብዛዕባ መገሻ ፈልትማን ዝተዋህበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ቻይና ብወገና ነቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያን ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ጸጥታዊ ብድሆታትን ንምህዳእ ንፈለማ እዋን ፍሉይ ልኡኽ ክትምዝዝ ምዃና ኣብቲ ዞባ ምብጻሕ ከካይድ ዝቐነየ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ዋንግ ዪ ኣፍሊጡ ምንባሩ ይዝከር። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ኣብ ትግራይ ሰፊሕ ምፍንቓል፡ ቅትለትን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ይርከብ።


ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ዝጋደድ ዘሎ ጎንጺ ኢትዮጵያ ከምዘሻቐሎ ገሊጹ

ኣቦ መንበር ኮምሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ መሃመት፡ ኣብ ኢትዮጵያ እናተጋደደ ዝኸይድ ዘሎ ወታሃደራዊ ጎንጺ ከምዘሻቐሎን ብቐረባ ይከታተሎ ከምዘሎን ኣፍሊጡ፡፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ነቲ እቲ ኣቦ መንበር ኣብ መጀመርታ ሰሙን እቲ ኲናት ኣውጺእዎ ዝነበረ መግለጺ ብምዝኽኻር፡ ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ግዝኣታዊ ሓድነትን ሉኣላውነትን እታ ሃገር ክሕልዉ ኣተሓሳሲቡ፡፡ ነቲ ጸገም ሰላማዊ መፍትሒ ንምርካብ ድማ ኩሎም ወገናት ናብ ዘተ ክኣትዉ ጸዊዑ። እቲ ኲናት ብህጹጽ ደው ክብል፣ ህይወትን ንብረት ዜጋታት ሙሉእ ብሙሉእ ክኽበር፣ ከምኡ ድማ መሰረተ ልምዓት መንግስቲ ክሕሎ ሙሳ ፋቂ ሓቲቱ፡፡ ካብዚ ብተወሳኺ ተሳተፍቲ እቲ ኲናት፡ ደገፍቶም ኣብ ዘይኮነ ማሕበረሰብ ሕነ ናይ ምፍዳይ ስጉምቲ ከይወስዱ፡ ከምኡ እውን ካብ ናይ ጽላኣት ተረኽ፣ ፍልልይን ጎንጽን ካብ ዘጋድዱ ኩነታት ክቑጠቡ ክገብሩን ኣተሓሳሲቡ፡፡ ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ዓለም ለኻዊ ድንጋገታት ሰብኣዊ መሰል ብምኽባር ብፍላይ ኣብ ሓለዋ ሲቪላትን ንጸገም ዝተቓልዑ ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ክበጽሖም ብምግባር  ዓለም ለኻዊ ግዴተኦም ክዋጽእ እውን ኣቦ መንበር ኮምሽን ሕብረት ኣፍሪቃ መልእኽቲ ኣሕሊፉ፡፡ ቅዋም ሕብረት ኣፍሪቃ ብዝምልከት ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ድማ ሓበራዊ ስምምዕ እቶም ኣብቲ ጎንጺ ዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት መሰረት ዝገበረ ፖለቲካዊ ከይዲ ንምድጋፍ ውፉይ ከምዝኾነ ገሊጹ፡፡ ብተወሳኺ ምስ ተወካሊ እቲ ሕብረት ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝኾነ ፕረዚደንት ናይጄርያ ነበር ኦሊሴጎን ኣባሳንጆ ዝካየድ ዘተ ብቕልጡፍ ክጅመር ጻውዒት ኣቕሪቡ፡፡


ቅልውላው ኢትዮጵያ: ሰላም ክወርድ ህወሓት ካብ ዝሓዞም ከባቢታት ክወጽእ ከምዘለዎ መንግስቲ ገሊጹ

ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ደው ክብልን ሰላም ክወርድን እንተዳኣ ተደልዩ ህወሓት ካብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ክወጽእ ኣለዎ ክብል ወሃቢ ቃል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ ገሊጹ፡፡ ኣብ እዋናዊ ጉዳያት መግለጺ ዝሃበ እቲ ወሃቢ ቃል: ሰላም ክወርድ እንተኾይኑ ህወሓት ሰለስተ ነገራት ከማልእ ኣለዎ ኢሉ፡፡ ‘‘ሰላም ንክወርድ’’ እንተኾይኑ ፈለማ ህወሓት ካብ ዝተቖጻጸሮም ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ክወጽእ ኣለዎ ዝበለ ኣምባሳደር ዲና፡ ካልኣይ ድማ ንመንግስቲ ፌደራል ሕጋዊ ኣፍልጦ ክህቦን ክቕበሎን ኣለዎ ኢሉ፡፡ ሳልሳይ ድማ መጥቃዕቲታት ምፍጻም ደው ከብል ኣለዎ ክብል ተዛሪቡ፡፡ እዞም ሰለስተ ነገራት ‘‘መደራደሪ ቅደመ ኩነታት ክኾኑ ወይ ዘይክኾኑ ይኽእሉ እዮም’’ ዝበለ ኣፈኛ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ መንጎ ህወሓትን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዝተጀመረ ዝርርብ የለን ኢሉ፡፡ ብዛዕባ ድርድር ዝተወሰነ ውሳነ ከምዘየለ እውን ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ፡፡ መንግስቲ ኩሉሻብ ናይ ሰላም ድልየት ከምዘለዎ ዝሓበረ ኣምባሳደር ዲና: ‘‘ድኻ ሃገር ከምዃንና ንልምዓት ኢና ቀዳምነት እንህብ’’ ኢሉ፡፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መንግስቲ ‘‘ከይደለየ ተገዲዱ ዝኣተዎ እዩ’’ ክብል ድማ ተዛሪቡ፡፡ መራሕቲ ኢትዮጵያ ምስቲ ኣብ ቤት ምኽሪ ግብረሽበራዊ ጉጅለ ኢሎም ዝበየንዎ ህወሓት ክደራደሩ ከምዘይደልዩ ብተደጋጋሚ ክዛረቡ ተሰሚዖም እዮም፡፡ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ ፡ ኣብ ቀረባ ምስ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ህወሓትን ተራኺቡ ምዝታዩ ዝዝከር እዩ፡፡ ኣምባሳደር ዲና ንጉዕዞ እቲ ልኡኽ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኦባሳንጆ ‘‘ኣብ ኣፈናዊ ዳህሳስ ('ፋክት ፋይንዲንግ ሚሽን') እዩ ዘሎ’’ ኢሉ፡፡ ኦባሳንጆ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፣ መቐለን ካልኦት ከባቢታትን ከምኡ እውን ምስ ሕብረት ኣፍሪቃ ይዛተ ከምዘሎ እቲ ወሃቢ ቃል ሓቢሩ፡፡ ‘‘ብወገን ኢትዮጵያ ዘሎ ቅዋም እንታይ እዩ እንተተባሂሉ፡ ንሕና ንሰላም ሓድሽ ቅዋም የብልናን’’ ዝበለ ኣምባሳደር ዲና፡ መንግስቲ ንሰላም ዕንቅፋት ዝኾኑ ማሕለኻታት ዝውገዱሉ መንገዲ ክፍጠር ድልየት ከምዘለዎ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ንሰላም ዕንቅፋት ዝኾኑ ነገራት እንድሕር ተወጊዶም ናብ ሰላም ዘይንኸደሉ ምኽንያት የብልናን’’ ብምባል ‘‘መስረትቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ኢና፡፡ ስምዒት ሕብረት ኣፍሪቃ ንቕበል ኢና፡፡ ጸገማት ንምፍታሕ ብወገን ኣፍሪቃ ዝግበሩ ጻዕሪታት ካብ ዝኾነ ኣካል ንላዕሊ ቀዳምነት ንህብ ኢና፡፡ ነዚ ኢና ንኣፍሪቃዊ ጸገማት ኣፍሪቃዊ መፍትሒ እናበልና ብዙሕ ግዘ ዝደጋገምና፡፡ ስለዚ ኦባሳንጆ ንምንታይ መጺኡ? ንምንታይ ከይዱ ክንብል ኣይንኽእልን’’ ኢሉ፡፡ ቅድም ክብል መንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ሕብረት ኣፍሪቃ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ትካላትን ሃገራትን ንዝቐረበሉ ናይ ተዛተዩ ሕቶ፡ ብሽም ሕጊ ምኽባር ይነጽጎን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ እታ ሃገር ከይኣትዉ ይጽውዕን ምንባሩ ዝዝከር እዩ፡፡ ብኻልእ ገጽ: ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰራሕተኛታቱትን ቤተሰቦምን ኣብ ኣዲስ ኣበባን ዓፋርን ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝተኣሰሩ ምግላጹ ዝዝከር እዩ፡፡ ኣምባሳደር ዲና ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ሰባት ህጹጽ ኣዋጅ ብምጥሓሶም ከምዝኣሰሩ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ሰራሕተኛ ሕቡራት ሃገራት ይኹን ካልእ ሰብ ናይ ኢትዮጵያ ሕጊ ናይ ምኽባር ግዴታ ኣለዎ፡፡ ሕጊ እንድሕር ዘየኽቢሩ ዝኾነ ይኹን ሰብ ይሕተት እዩ፡፡ ዝተኣሰሩ ኣለዉ፡፡ ናይ ኢትዮጵያ ሕጊ ናይ ህጹጽ እዋን ኣዋጅ ብምጥሓስ እዮም ተኣሲሮም’’ ኢሉ፡፡ እንተኾነ ሓይልታት ትግራይ ንከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ድሕሪ ምቁጽጻሮም ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ይግስግሱ ምህላዎም ድሕሪ ምግላጾም ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ዝነብሩ ተወለድቲ ትግራይ መሰረት ዝገበረ ጃምላዊ ማእሰርቲ ይፍጽም ከምዘሎ ትካላት ሰብኣዊ መሰልን መሰኻኽር ዓይንን ይኸሱ፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ ቅልውላው ትግራይ እንታይ ኢሉ?

ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ እኹል ረዲኤት እኳ እንተዘይበጽሐ ጻዕሪ ናይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ዘተባብዕ እዩ ኢሉ። ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ንኢትዮጵያ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ ናይ መጀመርታ ጸብጻብ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ዝተፈጸመ ምህጋስ ሰብኣዊ መሰላት ዘተሓሳስብ እዩ ድሕሪ ምባል፡ ኣባላት ሃገራት እቲ ቤት ምኽሪ ልኡላውነትን ፖሎቲካዊ ናጽነትን ኢትዮጵያ ከምዘኽብራ ሓቢሩ። ወኪል ኢትዮጵያ ኣብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣባላት ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት "ንዝሃቦ ደገፍን ሃኒጺ ርእይቶን" ኣመስጊኑ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዝነበሩ መዓስከራት ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ድሕሪ ምኽፋቶም፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ነቲ ኣብቲ ክልል ዝመርሕ ዝነበረ ክልላዊ መንግስቲ ህወሓት ንምእላይ ወታሃደራዊ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተ ይፍለጥ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ሰባት ከም ዝተቐትሉን፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ከም ዝተመዛበሉን ይግለጽ። ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ከምኡ እውን ተኸሲቱ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ከምዘተሓሰሰቦ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰብኣዊ ሓገዛት ንምቅራብን፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ንኽቀርብን ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ዝምስገን እዩ ኢሉ። እቲ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብቲ ክልል ብመንገዲ ሕቡራት ሃገራት እኹል ሰብኣዊ ሓገዛት ክቐርብ ኣለዎ'ውን ኢሉ። ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጉድለት ናይ ጸጥታ፤ ሰብኣዊ ሓገዛት ናብ ኩሉ ከይባጻሕ ዕንቅፋት ፈጢሩ ከምዘሎ'ውን ሓቢሩ። እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ጾታዊ ዓመጽ ዘርከቦ ምጥሓስ ሰብኣዊ መሰላት ብዘይሻራውያን ክጻረን እቶም ፈጸምቱ ኣብ ፍርዲ ክቐርቡን እቲ ኮምሽን ብምጽዋዕ፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ብሓባር ኮይኖም ምጽራይ እቲ ገበናት ከካይዱ ሓንጎፋይ ኢሉ ከምዝተቐበሎ ሓቢሩ። እቲ ቤት ምኽሪ፡ ዓለምለኻውያን ሕጋጋት ክኽበሩ ከምዘለዎም ብምልባው፡ ከም ኢጋድን ሕብረት ኣፍሪቃን ዝኣመሰላ ውድባት ነቲ ቅልውላው ንምፍታሕ ዝወስድኦ ተበግሶ ደገፉ ከምዘበርክት ገሊጹ'ሎ። ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ንኢትዮጵያ ኣመልኪቱ ብተደጋጋሚ እኳ ክእከብ እንተጸነሐ ኣብ ሓደ ሓባራዊ ስምምዕ ክበጽሕ ከምዘይጸነሐ ይዝከር። እቲ ቤት ምኽሪ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ኣመልኪቱ ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ በዘይ ስምምዕ ከምዝተበተነ ንዲፕሎማስያውያን ምንጭታት ብምጥቃስ ኤኤፍፒ ኣቃሊሑ ነይሩ። እቲ ቤት ምኽሪ፡ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኵናት ልኡላዊነት ናይ ኢትዮጵያ ብዘረጋግጽ መንገዲ ደው ክብልን ሰብኣዊ ሓገዝ ክግብርን ዝብል ዝርከቦ መግለጺ ከውጽእ ኣብ ዝፈተነሉ ብናይ ቻይናን ሩስያን ተቓውሞ እቲ መግልጺ ክወጽእ ኣይከኣለን። ሩስያን ቻይናን እቲ መግለጺ "ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ናይ ኢትዮጵያ ምትእትታው'ዩ" ብምባል እየን ተቃዊመንኦ። ብተመሳሳሊ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከብ ኤምባሲ ሩስያ፡ ኣመሪካ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ናይ ኢትዮጵያ ኢዳ ከይተእቱ ሓቲቱ ነይሩ እዩ። ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት 15 ሃገራት ዝሓቐፈ'ዩ። ካብትን 15 ሃገራት እተን ሓሙሽተ ሃገራት ፍሉይ መሰል ሕርያ ናይ ድምጺ ዘለወን ኮይን፡ እተን ዝተረፋ ዓሰርተ ሃገራት ዓመት ዓመት ዝቀያየር እየን። እተን ፍሉይ መሰል ሕርያ ዘለወን ሃገራት ኣመሪካ፡ ሩስያ፡ ዓባይ ብርጣንያ፡ ፈረንሳን ቻይናን እየን። እተን ዝተረፋ ዓሰርተ ሃገራት ኸኣ ኢስቶንያ፡ ህንዲ፡ ኣየርላንድ፡ ኬንያ፡ ሜክሲኮ፡ ኒጀር፡ ኖርወይ፡ ሴንት ቪንሰንት ኤንድ ዘ ግሬናዲንስ፣ ቱኒዚያን ቬትናምን እየን። ኣመዓባብላ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኵናት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለ ዘይተቐበሎ ከም ዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ወርሒ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከም ዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብወገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።


መገሻታት ኡሁሩን ኣንቶኒ ብሊንከንን ጻዕርታት ሰላም ኦባሳንጆን

ካብ ሎሚ ሰኑይ ጀሚሩ፡ ንኬንያ ሓዊሱ ኣብ ሰለስተ ሃገራት ምብጻሕ ከካይድ ትጽቢት ዝግበረሉ ሓላፊ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ካብ ኣመሪካ ቅድሚ ምብጋሱ መራሒ ኬንያ ትማሊ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝኣተወ ተገሊጹ ኣሎ፡፡ ኡሁሩ ኬንያታ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝኣተወሉ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ሳህለወርቅ ዘውደን ከምዝተቐበልዎ መራኸብቲ ሓፋሽ እታ ሃገር ጸብጺበን ነይረን። ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ኬንያ፡ ጉዕዞ እቲ መራሒ ኣመልኪቱ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ፡ ንፕረዚደንትን ቀዳማይ ሚኒስተርን ኢትዮጵያ ብምጥቃስ ኬንያታ ምስ ላዕላዎት መራሕቲ ኢትዮጵያ ከምዝዘተዩ ኣፍሊጡ፡፡ ፕረዚደንት ኬንያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበሮ ናይ ሰዓታት ጻንሒት ዛዚሙ ኣብ ናይ ምሸት ሰዓታት ናብ ሃገሩ ከምዝተመለሰ'ውን ጸብጺባት ይሕብሩ፡፡ ዛጊድ ብዛዕባ ዝተዘራረቡሎም ጉዳያት ብወገን ክልቲኦም ኣካላት ዝተገለጸ ነገር እኳ እንተዘይሃለወ፡ ቀንዲ ዛዕበኦም ኣብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተፈጠረ ቅልውላው ዝተመርኮሰ ከምዝኾነ ይግመት፡፡ ብፍላይ ኬንያታ፡ ቅድሚ ሓላፊ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ናብ ኣፍሪቃ ምምጽኡ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምብጽሑ፡ ምስ ጉዕዞ ብሊንከን ዝተሓሓዝ ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብሉ ግምታት ኣለዉ፡፡ ሓላፊ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ኣብቲ ሎሚ ዝጅምሮ ጉዕዞ ናብ ሃገራት ኬንያ፣ ናይጄርያን ሰኔጋልን ከምዝበጽሕ ቤት ጽሕፈቱ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣፍሊጡ እዩ፡፡ ምብጻሕ እቲ ሓላፊ ካብ ናይሮቢ ከምዝጅመር ትጽቢት ዝግበር ኮይኑ፡ ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ተራኺቡ ኣብ ጉዳያት ኢትዮጵያ፣ ሶማልያን ሱዳንን ካልእን ክዝትዩ እዮም ተባሂሉ ኣሎ፡፡ ካብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ጽቡቕ ርግኣት ዘለዋ ኬንያ፡ ኣብዚ እዋን ናይ ቀረባ መሓዛ ኣመሪካን ምስ ኢትዮጵያ ጥቡቕ ዝምድና ዘለዋን ሃገር እያ፡፡ ሰብመዚ ኣመሪካ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ጎንጺ ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ብዛዕባ ቅልውላው እቲ ከባቢ ምስ ፕረዚደንት ኬንያ ክመኽሩ ከምዝጸንሑን፡ ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ኡሁሩ ኬንያታ ናብ ኣመሪካ ተዓዲሙ ምስ ፕረዚደንት ባይደን ተዘራሪቡ እዩ፡፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ዝተዘራረበ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጄፍሪ ፌልትማን'ውን ኣብ መንጎ ንኽልተ መዓልቲታት ናብ ናይሮቢ ተጓዒዙ ምንባሩ ዝዝከር እዩ፡፡ ነቲ ኣብ መንጎ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ደማዊ ኲናት መፍትሒ ንምርካብ፡ ዘሰማምዕ ሓሳብ ክርከብ ከምዝኽእል እዩ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሴጎን ኦባሳንጆ ዝገልጽ፡፡ እቶም ተጻባእቲ ወገናት ቀዳምነት ክወሃቦ ኣለዎ ዝበሉዎ ነጥታት ከምዘቐመጡ እቲ ፍሉይ ልኡኽ ዝሓበረ ኮይኑ፡ ብተወሳኺ ምስ መራሕቲ ክልላት ኣምሓራን ኦሮምያን ከምዝተዘራረበን ኣብ ቀጻሊ ምስ መራሕቲ ክልል ዓፋር ከምዝዝትን እቲ ሕብረት ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ኣፍሊጡ፡፡ ብተወሳኺ ኦባሳንጆ ምስ መራሕቲ ኬንያ፣ ዩጋንዳ፣ ጂቡቱ፣ ሶማልያ፣ ሱዳንን ደቡብ ሱዳንን ከምዝተዘራረበ መግለጺ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣመልኪቱ፡፡ ‘‘ኲናት ናይ ፖለቲካዊ ውድቀት ነጸብራቕ እዩ፡፡ እቲ ጎንጺ ወታሃደራዊ ፍታሕ የብሉን፡፡ኣብ ዓውደ ኲናት ዝርከብ ዓወት ዘተኣማምን ፖለቲካዊ ምርግጋእ ኣየምጽእን፡፡ ስለዚ ብዘተ፡ ሰላም ምምጻእ ብሕታዊ ዘላቕን ዘተኣማምንን መንገዲ እዩ’’ ኢሉ ኦባሳንጆ፡፡ ብተወሳኺ ‘‘ወታሃደራዊ ጎንጺ ኣብ ዝካየደሉ ኩነታት ዝካየድ ዘተ ዝድለ ውጽኢት ስለዘየምጽእ፡ ኩሎም ገናት ወታሃደራዊ መጥቃዕቲ ደው ብምባል’’ እቲ ዘተ ንምቕጻል ዕድል ክህቡ ጻውዒት ኣቕሪቡ፡፡ ካብቶም ተጻባእቲ ወገናት ብተወሳኺ ኣብ ኣፍሪቃ ይኹን ብደረጃ ዓለም ዘለዉ መራሕቲ ናይ ምሽምጋል ጻዕሪ ክሕግዙን "ብፍላጥ ኮነ ብዘይ ፍላጥ ነቲ ጎንጺ ካብ ዘበኣእሱ ስጉምቲታትን ዘረባታትን ክቑጠቡን" ኦባሳንጆ ሓቲቱ፡፡ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ዓመት ተጀሚሩ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተጋፈሐን ካብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ተጋዲዱ ዝቐጸለን ጎንጺ፡ ሰላማዊ ምፍትሒ ክርከቦ ዝተፈላለዩ ወገናት ጸቕጢ ይገብሩ ኣለዉ፡፡ ብፍላይ ነቶም ወገናት ንምሽምጋል ናብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ዝተመላለሰ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦባሳንጆ፡ ዕላማ እቲ ጉዕዞ ነቲ ብወገን ክልቲኦም ኣካላት ዘሎ ሓሳብ ንምርዳእ ከምዝነበረን ኣወንታዊ ምላሽ ከምዝረኸበን ገሊጹ እዩ፡፡ ንሱ ነቲ ጎንጺ ቅልጡፍ ፍታሕ ክድለየሉ ከምዝግባእን እቲ ዘሎ ዕድልን እዋንን እውን ዉሱን ከምዝኾነን ንባይቶ ጸጥታ ኣፍሊጡ፡፡ ኣብዚ ቀረባ ምልስላስ ዘርኣየ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ጎንጺ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ድልየት ከምዘለዎ ብምግላጽ ሓይልታት ትግራይ ካብ ዝሓዙዎም ከባቢታት ኣምሓርን ዓፋርን ክወጹ ዝጠልብ ዝርከቦም ቅድመ ኩነታት ኣቐሚጡ እዩ፡፡ ቅድም ክብል ብወገን ሓይልታት ትግራይ ዝተቐመጡ ቅድመ ኩነታት እውን ከምዘለዉ እዮም፡፡ በቲ ሓደ ዓመት ኣሕሊፉ ዘሎ ኲናት ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝሞቱ ዝግለጽ ኮይኑ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ኣስታት 7 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮም ትካላት ረድኤት ኣፍሊጦም፡፡


ደቡብ ኣፍሪቃ፡ እስራኤል ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብተዓዛብነት እትሳተፈሉ ቦታ ምርካባ ኣቖጢዑዋ

መንግስቲ ደቡብ ኣፍሪቃ እስራኤል ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ናይ ተዓዛብነት ቦታ ምርካባ ተቖጢዑ፤ በቲ ውሳነ ከም ዝሰንበደ'ውን ኣፍሊጡ። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ እቲ ሕብረት ን55 ኣባል ሃገራት ከየማኸረ ዘሕለፎ ውሳነ'ዩ ክብል'ውን ከሲሱ። "እቲ ውሳነ ኣብ ልዕሊ ውጹዓት ህዝብታት ፍልስጤም መጥቃዕቲ ኣብ ዝተፈጸመሉን መሬቶም ብዘይሕጋዊ መገዲ ኣብ ዝተወረረሉን እዋን ዝተመሓላለፈ ምዃኑ ከኣ ዚያዳ ዘሰንብድ ይገብሮ" ክብል ቤት ጽሕፈት ዓለምለኻዊ ርክባትን ምትሕብባርን እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ወሲኹ፡ "እስራኤል ዝፈጸመቶም ዘይሕጋዊ ስጉምታት እቲ ሕብረት ዝተጣየሰሉ ዕላማን መንፈስን ዝጥሕስ'ዩ" ብምባል ተቓዊሙዎ። እቲ መግለጺ ብተወሳኺ ደቡብ ኣፍሪቃ ንኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ሙሳ ፋቂ መሃማትን ንኣባል ሃገራትን መግለጺ ክትህብ ድልየት ኣለዋ ይብል። እዚ ውሳነ፡ ተቓዋሚ ሰልፊ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝኾነ ተጋደልቲ ናጽነት ቑጠባ [ኢፌኤፍ] እውን ኣቐጢዑዎ ኣሎ። "ውሳነ ሙሳ ፋቂ ኣዝዩ ዘሕፍርን ኣብ ልዕሊ ፍልስጤም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሰብኣዊ መሰል"ን እዩ ብምባል እቲ ኣቦ መንበር ካብ ስልጣኑ ንክወርድ ጸዊዑ። እስራኤል፡ ቅድም ኢሉ ትካል ሓድነት ኣፍሪቃ ተባሂሉ ኣብ ዝጽውዓሉ ግዜ ናይ ተዓዝብነት ቦታ'ኳ እንተነበራ ብ2003 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ሽሙ ናብ ሕብረት ኣፍሪቃ ክልወጥ እንከሎ ወጺኣ። ንብዙሕ ዓመታት እዚ ቦታ ንምርካብ ጻዕሪ ክትገብር ክትጸንሕ እንከላ፡ ገለ ኣባል ሃገራት እቲ ሕብረት ፍቓደኛታት ብዘይምዃነን ግን ከይሰመረላ ጸኒሑ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ግን ሚንስተር ወጻኢ ጉዳያት እስራኤል ያይር ላፒድ እስራኤል ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብተዓዛብነት እትሳተፈሉ ቦታ ረኺባ ብምባል “እዚ ዕለት ርክባት እስራኤል-ኣፍሪቃ እንጽምብለሉ እዩ” ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ንሱ እዚ ዕድል እስራኤል ምስ ደገ ንዘለዋ ርክባት ኣብ ምጥንኻር ዓብዪ ትርጉም ከም ዘለዎ ገሊጹ’ዩ።


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ኣቦ መንበር ኮምሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ዘትዩ

ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ኣቦ መንበር ኮምሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ ዘትዩ፡፡ ሙሳ ፋቂ  ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያን ሱዳንን ምስቲ ፍሉይ ልኡኽ ከምዝዘተየ፡ ኣብ ናይ ትዊተር ገጹ ሓቢሩ፡፡ ንሱ "ምስ ሃገራውን ኣህጉራውን ኣካላት ብምዃን ዘተን ፖለቲካዊ መፍትሕን ንምምጻእ ክንገብሮ ብዛዕባ እንኽእል ጻዕሪ ተዘራሪብና" ኢሉ፡፡ ሎሚ ቐትሪ ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወ ኣምባሳደር ፌልትማን፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ  እናተጋደደ ዝመጸ ኲናት መፍትሒ ንምንዳይ ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ፡፡ ቤት ጽሕፈት ሚኒስተር ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ከምዝሓበሮ ስፍሓት እቲ ኲናት ኣብ ዘሻቕል ደረጃ በጺሑ ኣሎ፡፡ ደሴን ኮምቦልቻን ተቖጻጺሮም ዝቐነዩ ሓይልታት ትግራይ፡ ትማሊ ንከተማ ደሴ ከምዝተቖጻጸሩ ገሊጾም ኣለዉ፡፡ መንግስቲ ግና ኣብዚ ጉዳይ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን፡፡ ከሚሴ ካብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኣዲስ ኣበባ ንኣንፈት ሰሜን 330 ኪሜ ርሒቓ እትርከብ ከተማ እያ፡፡ ብዙሓት ሃገራት እቲ እናተጋደደ ዝኸይድ ዘሎ ኲናት ከምዘሻቐለን ዝገልጻ ዘለዋ ኮይነን፡ ኣመሪካ ብወገና ዘተ ክጅመር እትገብሮ ጻዕሪ ኣጠናኺራ ቀጺላቶ ኣላ፡፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብስልኪ ከምዝተዛተየ ዝገለጸ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ እውን ፡ ናብ ዘተ ዝወስድ ዝኾነ ዓይነት ሓገዝ ከምዝገብር ነቲ መራሒ ከምዝለጸሉ  ብትዊተር ሓቢሩ፡፡ እንተኾነ ኩሎም ተጻባእቲ ወገናት ነቲ ዘተ ዕሽሽ ዝበሉዎ እዮም ዝመስሉ፡፡ ኣብ ዓውደ ኲናት ጸብለልታ ከምዝረኸቡ ዝገልጹ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ ‘ኣብ ኣፍ ምውዳቕ’ ኣሎ ምስዝብልዎ መንግስቲ ዘተ ምጅማር ኣድላዪ ከምዘይኮነ ይሕብሩ ኣለዉ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ እውን ኩሉ ዓቕሚ ዘለዎ ናብ ዓውደ ኲናት ክኸትት ኣብ ምጽዋዕ እምበር ንዘተ ክለሳለስ ኣይተርኣየን፡፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ልዕሊ 7 ሚልዮን ህዝቢ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ገሊጹ እዩ፡፡ ኣብ ክልል ትግራይ ጥራሕ ኣስታት 400 ሽሕ ህዝቢ ኣብ ጫፍ ዓጸቦ ከምዘሎ ብተደጋጋሚ ተሓቢሩ እዩ፡፡ ኮይኑ ግና ኣብቲ ከባቢ ዝካየድ ዘሎ ኲናትን መንግስቲ ዘንበሮ ገደባትን ሰብኣዊ ሓገዝ ንምብጻሕ ፈታኒ ከምዝገበሮ ትካላት ረድኤት ይገልጹ፡፡


ቅልውላው ሊብያ፡ ልኡኻት ሊብያ ምክፍፋል እታ ሃገር ከብዕቕ ተሰማሚዖም

ግዝያዊ መንግስቲ ሓድነት ሊብያ ነቶም ተነሓናሕቲ  ምምሕዳራት እታ ሃገር ተኪኡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ መረጻ ከካይድ ተሓርዩ። ውድብ ሕቡራት መንግስታት ኣብ ዝመርሖ ፎረም ዝተረኸቡ ልኡኻት፡ እቲ ኣብ ጀኔቫ ንሓሙሽተ መዓልታት ክካየድ ዝቐነየ ዘተ ምስ ተዛዘመ፡ ሰለስተ ኣባላት ፕሬዝደንታዊ ባይቶን ቐዳማይ ሚኒስትርን መሪጾም ኣለው። እዚ ድሕሪ'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተበጽሐ ስምምዕ ምቁራጽ ተኵሲ ዝመጽአ መስርሕ ህንጸት ሰላም እዩ። ሊብያ፡ ናይ ነዊሕ እዋን መራሒኣ ሙዓማር ጋዳፊ ብኔቶ ብዝድገፉ ሓይልታት ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ ምስ ተቐትለ ብ2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ናብ ዕግርግር ከም ዝኣተወት ይፍለጥ። እዛ ሰሜን ኣፍሪቃዊት ሃገር፡ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ትሕዝቶ ጋዝን ነዳድን ዘለዋን ንሙሉእ ቲ ዞባ ትምግብን እኳ እንተነበረት፡ ንነዊሕ ዓመታት ናብ ኤውሮጳ ክሰግሩ ንዝደልዩ ስደተኛታት ቀንዲ መሳገሪት ዘይሕጋዊ ስደኛታት ኮይና ጸኒሓ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣምባሳደር ሊብያ ኣብ ግሪክ ዝነበረ መሓመድ ዮኑስ መንፊ፡ ሓላፊ እቲ ፕሬዝደንታዊ ቤት ምኽሪ ክኸውን'ዩ። ነዳጋይ ዓብዱል ሓሚድ መሓመድ ድቢባህ ድማ ናይ ስግግር ቀዳማይ ሚኒስትር ኮይኑ ኣሎ። እዚኦም፡ ኣብቲ 24 ታሕሳስ 2021 ዓ.ም ዝካየድ መረጻ ኣይወዳደሩን። እቶም ሕጹያት ኣብ ኩሎም መንግስታዊ መሓውራት 30 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ ክሾሙ ቃል ኣትዮም ኣለው። ኣብ ሊብያ ድሕሪ'ቲ ኣብ 2014 ዝተኻየደ መረጻ ዝተፈጥረ ዘይምቅዳው፡ ፖለቲካዊ ስሕበት እታ ሃገር ኣብ ክልተ ተገሚዑ ይርከብ። እቲ ሓደ ኣብ ምብራቕ እታ ሃገር  ብጀነራል ካሊፋ ሓፍጣር ዝምራሕ ኮይኑ እቲ ካልእ ኣብ ምዕራብ ዝርከብ መንግስቲ ብሄራዊ ስምምዕ ተባሂሉ ዝፍለጥ ኣብ ትሪፖሊ ዘሎ መንግስቲ'ዮም። ክልቲኦም ወገናት ደገፍ ዓለምለኻዊ ሓይልታት ዝረኽቡ ኮይኖም፡ ኣብታ ሃገር ካልኦት ብዙሓት ጉጅለታትን ዕጡቓት ሚሊሻታትን'ውን ኣለው። ልኡኽ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሊብያ ስቴፋኒ ዊልያምስ እቲ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስትር ካብ ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ፖለቲካ ዝተወጻጽአ ካቢኔ ንምጥያስ 21 መዓልታት ከም ዝተዋህቦ ገሊጻ።


እስራኤል ‘ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብተዓዛብነት እትሳተፈሉ ቦታ ረኺባ’

እስራኤል ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ተዓዛቢት ኮይና እትሳተፈሉ ቦታ ከም ዝረኸበት ሚንስትሪ ወጻኢ ጉዳያት እታ ሃገር ኣፍሊጡ። ሚንስተር ወጻኢ ጉዳያት እስራኤል ያይር ላፒድ “እዚ ዕለት ርክባት እስራኤል-ኣፍሪቃ እንጽምብለሉ እዩ” ክብል ተዛሪቡ። ንሱ እዚ ዕድል እስራኤል ምስ ደገ ንዘለዋ ርክባት ኣብ ምጥንኻር ዓብዪ ትርጉም ከም ዘለዎ ገሊጹ’ሎ። “እዚ ዲፕሎማሲያዊ ዓወት ውጽኢት ናይቲ ብሚንስትሪ ወጻኢ፣ ኣፍሪቃዊ ትካላትን ኣብታ ኣህጉር ዝርከቡ ኤምባሲታት እስራኤልን ክግበር ዝጸንሐ ጻዕርታት እዩ” ኢሉ። እስራኤል ኣብዚ እዋን ካብ ሞንጎ’ተን 55 ኣባላት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝኾና ሃገራት ምስተን 46 ዲፕሎማሲያዊ ርክባት ኣለዋ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ከኣ ምስ ሞሮኮን ሱዳንን ዝነበራ ርክባት ክመሓየሽ ከም ዝገበረት ይፍለጥ። እስራኤል ኣብ 2002 ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ ፈሪሱ በቲ ሕዚ ዘሎ ሕብረት ኣፍሪቃ ክሳብ ዝተትኣሉ እዋን ተዓዛቢት ኣባል ምንባራ ይዝከር።


ሕብረት ኣፍሪቃ ጉዳይ ቱኒዝያ ብሰላማዊ መንገዲ ክፍታሕ ጸዊዑ

ሕብረት ኣፍሪቃ ጉዳይ ቱኒዝያ ብሰላማዊ መንግዲ ክፍታሕ ምስ ዝጽውዑ ዘለዉ ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን ተጸንቢሩ። ፕረዚደንት ቱኒዝያ ንባይቶ እታ ሃገር ብምድስካል ቀዳማይ ሚኒስትር ዝርከቦም ሰብ መዚ መንግስቲ ካብ መዝነቶም ምስ ሰጎጎም ኣብታ ሃገር ዕግርግር ተላዒሉ ይርከብ። ወሃቢ ቃል ኣውሮጳዊ ሕብረት፡ ቱኒዝያ ብቅዋማ ክትምእዘዝን እቲ ተላዒሉ ዘሎ ዕግርግር ክሃድን ጸዊዑ ኣሎ። ዋና ጸሓፊ ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ መሃማት ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቱኒዝያ ብቴሌፎን ኣብ ዝገበሮ ዝርርብ፡ መንግስቲ ንድሌት ህዝቢ ክምልስ ከም ዝግብኦ ደጋጊሙ ከም ዝሓበሮ እቲ ሕብረት ኣብ ዝውጽኦ መግለጺ ጠቂሱ። ወሃቢ ቃል ሚኒሰትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ነድ ፕራይስ ኣብ ዝሃቦ መግልጺ "ቱኒዝያ ነቲ ዘለዋ ዲሞክራሲ ከተባኽኖ የብላን" ኢሉ ድሕሪ ምምሕጻን "ንዲሞክራሲ ዝዕፍንን ናብ ግጭት ዝዕድምን ተግባራት ካብ ምግባር ክትቁጠብ ኣለዋ" ኢሉ። ሚኒስተር ወጻኢ ጉዳያት ቱኒዝያ እቲ ዝጥለብ ዘሎ ከም ዘማልእዎ ንሚኒስተራት ወጻኢ ጉዳያት ፈረንሳ፣ ቱርኪ፣ ጣልያንን ጀርመንን ብቴሌፎንን ኣብ ዝገበሮ ዝርርብ ተመባጺዑሎም። ብምስዓብ ፕረዚደንት ቱኒዝያ ነቲ ስጉምቲ ንግዙኡ ወሲድዎ ከም ዘሎ'ውን ገሊጽሎም። ኣብ ቱኒዝያ ዝዓበየ ፖለቲካዊ ሰልፊ ዝኾነ ኢናህዳ፡ ደገፍቱ ሰላማዊ ሰልፊ ከይገብሩን ነቲ ዘሎ ኩነታት ከይጋድድዎን ብምጽዋዕ ዘሎ ጸገማት ብዘተ ክፍታሕ ሓቲቱ ኣሎ።


ኣፍሪቃዊ ሕብረት ኣብ ትግራይ ጥሜት ከየጋጥም ቀረብ ረድኤት ክቀላጠፍ ጸዊዑ

ኣፍሪቃዊ ሕብረት ኣብ ክልል ትግራይ ዓጸቦ ከየጋጥም መንግስቲ ኢትዮጵያ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ከቀላጥፍ ሓቲቱ። ወኪል ዜና ፈረንሳ ኤኤፍፒ ንሓደ ላዕለዋይ በዓልስልጣን እቲ ውድብ ጠቒሱ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ሰራሕተኛታት ረድኤት፡ ነቶም ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ንምብጻሕ ኣብ ዝተጸገሙሉ እዋን፡ መንግስቲ ረድኤት ተበጻሒ ንምግባር ዝገብሮ ጻዕሪ ከሐይሎ ምሕታቱ ገሊጹ። ኮምሽነር ፖለቲካዊ ጉዳያትን ሰላምን ድሕነትን ኣፍሪቃዊ ሕብረት ዝኾነ ባንኮሌ ኣዶዬ "መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኽእሎ ይገብር ምህላው፡ እንተኾነ ግን ሰባት ከይጠምዩ ብዝበለጸ ክስራሕ ንደሊ ኢና" ምባሉ ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ወሲኹ'ውን "ደቀንስትዮን ህጻናትን ኣብ ዘይምልከቶም ግጭት ግዳይ ክኾኑ የብሎምን" ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ሕቡራት ሃገራት ኣወሃሃዲ ሰብኣዊ ረድኤት፡ ኣብ ትግራይ ካብ ዘሎ ነባሪ እቲ 90 ሚእታዊ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮ ን400 ሽሕ ዝኾኑ ድማ ኣብ ንጥምየት ተቓሊዖም ምህላዎም ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ትግራይ ዝጸንሐ ቀረብ ረድኤት ካብ ዝውዳእ ክልተ ሰሙናት ኣቑጺሩ ምህላው ሓላፊ እቲ ትካል ብሓሙስ ገሊጹ። ብተወሳኺ ኣድላዪ ሰብኣዊ ረድኤት ምቕራብ ከምዘይከኣለ፣ ናይ ነዳድን ጥረ ገንዘብን ሕጽረት ብምህላው ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ከቢድ ቅልውላው ከስዕብ ከም ዝኽእልን ስግኣቱ ገሊጹ። ብዘይካ'ዚ ምስ ክልል ትግራይ ኣብ ዝዋሰኑ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን 1.7 ሚልዮን ሰባት ንጥሜት ክቃልዑ ተቓሪቦም ምህላዎም ሓላፊ እቲ ምውህሃድ ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት ዝኾነ ግራንት ሌይቲ ተዛሪቡ። እቲ ሓላፊ፡ ኣብ ትግራይ ናይ ድሕነት ኩነታት ተመሓዪሹ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ዝኸኣለሉ ኩነታት እኳ እንተሎ፡ እቲ ክልል "ወግዓዊ ኣብ ዘይኮነ ክልከላ ሰብኣዊ ረድኤት ይርከብ" ኢሉ። ምድንጓያት ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ብዝምልከት ወሃቢት ቃል ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ቢልለኔ ስዩም ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ረድኤት ናብ ክልል ትግራይ ንምብጻሕ ዕንቅፋት እዮም ዝተባሃሉ ኣሰራርሓታት ከምዘተዓራረየ ገሊጻ። ንሳ ወሲኻ፡ ረድኤት ብዝግባእ ኩነታት ከይበጽሕ "ዕንቅፋት ዝፈጥር ዘሎ ህወሓት ብምዃኑ ናይ ተበጻሕነት ጸገም እንተሎ እቲ ሕቶ ነቲ ጉጅለ ዝምልከት እዩ" ኢላ። ብወገን ሓይልታት ትግራይ ዝቐረብ ክሲ ድማ፡ መንግስቲ ፌደራል ኮነ ኢሉ ኩሎም ኣማራጺ መገዲታት ብምዕጻው ናብቲ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘጋጠሞ ህዝቢ ትግራይ ረድኤት ከይበጽሕ ይገብር ከም ዘሎ የመልክት። ቁጠባ እታ ክልል ከምዝለመሰ ዝሓበሩ እቶም ሓይልታት፡ ኣብታ ክልል ኣገልግሎት ባንክታትን ሓይሊ ኤሌክትሪክን ብዘይምህላዉ፡ ትካላት ካብ ንግዲ ክወፅኡ ከምዝተገደዱ ይገልጹ። ኣብ ክልል ትግራይ ንኣዋርሕ ዝተኻየደ ኲናት ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብምልሓሙ ኣብተን ክልላት ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሰባት ከም ዝተፈናቐሉን ንዝተፈላለየ ጸገማት ከም ዝተቓልዑን ይግለጽ። ኮምሽነር ባንኮሌ ኣዶዬ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ክሕይል ምሕታቱ ወሲኹ፡ "ወተሃደራዊ መፍትሒ ተመራጺ ብዘይምዃኑ" ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ወገናት ናብ ዘተ ክመጹ ጸዊዑ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብመንግስቲ ፌደራል ዝምራሕ ሰራዊት እታ ሃገር፣ ፍሉይ ሓይሊ ክልላትን ሚሊሻታትን ምስ ሓይልታት ትግራይ ዝገብርዎ ኲናት ቀጺሉ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣፍሪቃዊ ሕብረት ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ደው ዘብል መፍትሒታት ከናድይ ምእንቲ ንፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሴጉን ኦባሳንጆ ፍሉይ ልኡኽ ጌሩ ምምዛዙ ይዝከር።


ተልእኾ ዓቃብ ሰላም ሰራዊት ሕብረት ኣፍሪቃን-ሕቡራት ሃገራትን ኣብ ዳርፉር ኣብቒዑ

ኣብ ምዕራባዊ ሱዳን ኣብ ዝርከብ ዞባ ዳርፉር ተዋፊሮም ዝርከቡ ዓቀብቲ ሰላም ሕብረት ኣፍሪቃን ሕቡራት ሃገራትን ተልእኾኦም ከብቅዕ ምዃኑ ተፈሊጡ። እቲ ን13 ዓመታት ኣብቲ ዞባ ዝጸንሐ ወታሃደራዊ ሓይሊ ብወግዒ ትማሊ ሓሙስ 31 ናይ መወዳእታ ዕማማቱ ብምስላጥ ከብቅዕ ምዃኑ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ስጉምቲ፡ ብመሰረት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብ22 ታሕሳስ ዘሕለፎ ውሳነ'ዩ ዝውሰድ ዘሎ። ክሳብ እቲ ናይ መወዳእታ ምውጻእ ኣባላት ናይቲ ሓይሊ፡ ግን ምስ ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ክተሓባበር ምዃኑ ጠቒሱ። ኣብቲ ኣብ 2003 ዝተወለዐ ግጭት ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰላማውያን ሰባት ምቕታሎም ይዝከር። ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሽርን ገለ ሰበስልጣናት ነበርን ምስቲ ቅትለት ብዝተሓሓዝ ክሲታት ገበናት ኲናትን ምጽናት ዓሌትን ከምዝቐረበሎም ይፍለጥ። ኣስታት 500,000 ካብ ኣባይቶም ዝተፈናቐሉ ሰባት ኣብ መዓስከራት ይነብሩ ምህላዎም ይፍለጥ። እዚ ሕጂ ኣብ ስልጣን ዘሎ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን፡ ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ዘይምርግጋእ፡ ምስ ተቓወምቲ ወገናት ስምምዕ ሰላም ብምፍራም ክፈትሖ ጀሚሩ ከምዘሎ ይግለጽ። ይኹን እምበር፡ ሕጂ'ውን ብቐጻሊ መጥቃዕትታት የጋጠም ብምህላዉ፡ ምውጻእ ዓቀብቲ ሰላም ንህዝቢ እቲ ከባቢ ኣሻቒልዎ ከምዘሎ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቲ ዓቃብ ሰላም ሰራዊት ምስ ክፍልታቱ ኣስታት 20,000 ዝበጽሕ ምንባሩ ጸብጻባት የረድኡ።


ኤርትራ፡ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ ኣብ መበል 75 ዓመቱ ዓሪፉ

ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣምባሳደር ኤርትራ ኮይኑ ዝሰርሐ ኣቶ ኣርኣያ ደስታ ብሕማም ከምዝዓሪፉ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል ሎሚ ብትዊተር ሓቢሩ። ኣብ 1945 ዝተወለደ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ ኣብ  1981 ናብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝተሰለፈ ኾይኑ፡ ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ሃገራት ስዊድንን ቻይናን ከምኡ'ውን ኣብ ኮምሽን ቁጠባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣፍሪቃን (UNECA) ኣብ ሕቡራት ሃገራትን ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኮይኑ ሰሪሑ። ስነስርዓት ቀብሪ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ 6 ሰነ 2021 ኣብ መቃብር ሓርበኛታት ኣስመራ ከምዝፍጸም ሚኒስተር የማነ ገብረመስቀል ብትዊተር ሓቢሩ ኣሎ። ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ፡ ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ ከምኡ'ውን ኣብ ኮምሽን ቁጠባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣፍሪቃን ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረ እዩ። ካብ 1994 ክሳብ 2001 ኣብ ቻይና ቆንስል ናይ ኤርትራ ኮይኑ ዝሰርሓ ኣምባሳደር ኣርኣያ ደስታ ማዕረ ማዕሪኡ ካብ 1997 ክሳብ 2002 ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ ሰሪሑ። ጸኒሑ'ውን ካብ 2006 ክሳብ 2014 ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ ዳግማይ ተመዚዙ። ካብ 2002 ክሳብ 2005 ኣብ ዝነበረ ግዜ ቀዋሚ ቤት ጽሕፈቱ ኣብ ስዊድን ብምግባር ቀዋሚ ኣምባሳደር ኣብ ሃገራት ዴንማርክ፡ ኖርወይ፡ ስዊድን፡ ፊንላንድን ኣይስላንድ ካልኦትን ሃገራት ዝሓቆፈ ዞባ ኖርዲክ ኮይኑ ሰሪሑ። ኣምባሳደር ኣርኣያ ደሰታ ካብ 2014 ጀሚሩ ክሳብ ዕለተ ሞቱ፡ ቀዋሚ ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ ኮምሽን ቁጠባ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኣፍሪቃን  ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረ እዩ።


ኮቪድ-19፡ ኣፍሪቃ 270 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ኮሮናቫይረስ ረኺባ

ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንኣህጉር ኣፍሪቃ ዝኸውን 270 ሚልዮን ክታበት ኮቪድ-19 ከምዘዳለወ ኣፍሊጡ። እቲ ክታበት ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ከምዝባጻሕ ድማ ሓቢሩ። እቲ ክታበት ኣብዚ ዓመት ኣብ ረብሓ ከምዝውዕል ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ስሪል ራማፎዛ ተዛሪቡ። ቅድሚ'ዚ 600 ሚልዮን ክታበት ንኣፍሪቃ ከምዝቐርብ ቃል ዝተኣተወ ኮይኑ፡ እዚ ተረኺቡ ዘሎ 270 ሚልዮን ድማ ተወሳኺ ምዃኑ ተገሊጹ። እዚ'ውን ንኹለን ሃገራት ኣፍሪቃ እኹል ኣይኮነን። ሃብታማት ሃገራት ንዜጋታተን ከቲበን ክሳብ ዝውድኣ ድኻታት ሃገራት ዓለም ንነዊሕ እዋን ክጽበያ ከምዝግደዳ ስግኣታት ኣሎ። እንተኾነ እቲ ኣብ ኣፍሪቃ ዘጋጥም ዘሎ መልከፍትን ሞትን ኣብ ብዙሓት ሃገራት ክነጻጸር እንከሎ ዝተሓተ እዩ። ኣብ ገለ ሃገራት ግን ኣብ ቁጽሪ መልከፍቲ እናወሰኸ ይኸይድ ምህለው ይግለጽ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከኣ እቲ ሓድሽ ዓሌት ኮሮናቫይረስ ስግኣት ኮይኑ'ሎ። እቲ ቫይረስ ካብ ዝርከቦም ሰባት እቶም ዝበዝሑ በቲ ሓድሽ ዓሌት ኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ምዃኖም ይግለጽ። "ብዝገበርናዮ ጻዕሪ ዛጊድ 270 ሚልዮን ክታበት ክነቕርብ በቒዕናለና" ዝበለ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛ፡ እቶም ክታበታት ካብ ፋይዘር፣ ኣስተራዜኔካን ጆሰን ኤንድ ጆሰንን ከምዝተዓደጉ ሓቢሩ። እንተውሓደ 50 ሚልዮን ክታበት "ኣብ ኣዝዩ ወሳኒ ጊዜ ካብ ሚያዝያ ክሳብ ሰነ 2021" ክቐርብ ምዃኑ'ውን ገሊጹ። ኣፍሪቃ አስታት 600 ሚልዮን ክታበት ብዓለማዊ መስርሕ ኮቫክስ [ድኻታት ሃገራት ክታበት ኮሮናቫይረስ ፍትሓዊ ብዝኾነ መገዲ ንኽበጽሐን ዝተወደበ ስምረት] ኣቢሉ ክበጽሓ ትጽቢት ይግበር። እተን ሃገራት ብዛዕባ እቲ ኣሰራርሓ ዝርዝር ሓበሬታ ኣብ ምጽባይ ዝርከባ ኮይነን ሎሚ ከኣ "ኣማራጺ ፍታሕ ምርካብና ዘሕጉስ'ዩ" ይብል ላዕለዋይ ኣማኻሪ ማእከል ምክልኻል ሕማማት ኣፍሪቃ ኒካያስ ደምቢ ንወኪል ዜና ኤፒ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ። ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃን ካልኦት ሰብመዚን፡ እቲ ብኮቫክስ ኣቢሉ ክሳብ ቀዳማይ መፋርቕ 2021 ዝቐርብ ክታበት ንሰብ ሞያ ጥዕና ጥራይ ዝበጽሕ ምዃኑ ስክፍትኦም ይገልጹ። እታ 1.3 ቢልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ኣህጉር ብነብሲ ወከፍ ዜጋ ክልተ ብልቃጥ ክታበት የድልያ። ስለዚ ንኹሉ ክትኸትብ እንተኾይና ብድምር ዘድልያ ብዝሒ ክታበት 2.6 ቢልዮን ይበጽሕ ኣሎ። ዘድሊ መጠን ክታበት ብዝቐልጠፈ ኩነታት ንምርካብ ዝግበር ጻዕሪ ክቕጽል ምዃኑ ሲሪል ራማፎዛ ገሊጹ። ኣብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 3 ሚልዮን ሰባት በቲ ቫይረስ ክተሓዙ እንከለው ኣስታት 75,000 ድማ ሞይቶም ኣለው። እዚ ኣሃዝ ምስታ 23 ሚልዮን መልከፍትን  ልዕሊ 383,000  ሞትን ዘመዝገበት ኣመሪካ ክነጻጸር እንከሎ ትሑት ምኳኑ እዩ ዝግለጽ።


ቅልውላዉ ኢትዮጵያ፡ ኦባሳንጆ ከም ኣተዓራቒ ኢትዮጵያ ዝነጸጎ ኣካል ከምዘየለ ተዛሪቡ

ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መፍትሒ ንምርካብ ኣሸማጋሊ ኮይኑ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተመዘዘ ፕረዚደንት ናይጄርያ ነበር ኦሊሴጎን ኦባሳንጆ፡ እቶም ተጻባእቲ ኣይተቐበሉዎን ዝብል ወረ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ እዩ ኢሉ፡፡ ናብ ኢትዮጵያ ተጓዒዙ ነቶም ወገናት ዘዘራርብ ዘሎ ኦባሳንጆ ምስ ቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪቃ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕተት ‘‘ኣይንቕበለካን ዝበለኒ ኣካል የለን’’ ክብል ተዛሪቡ፡፡ ‘‘እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር [ኣብዪ ኣሕመድ] እቲ ኣነ ዝጠልቦ ኣቓልቦ ሂቡኒ እዩ፡፡ ዝግባእ ክብሪ ሂቡ ኣተኣናጊዱኒ እዩ፡፡’’ ብዛዕባ እቲ ትማሊ ኣብ ክልል ትግራይ ከተማ መቐለ ዝገበሮ ምብጻሕ ድማ ‘‘ ፕረዚደንት ትግራይ ልክዕ ከምቲ ዝኾነ ኣፍሪቃዊ መራሒ ክቕበለኒ ዝኽእል ገይሩ እዩ ተቐቢሉኒ፡፡ ስለዚ እቲ ፈንፊኖምዎ እዮም፤ ኣይተቐበሉዎን ዝብል ወረ ሓቂ ኣይኮነን’’ ይብል እቲ ፍሉጥ ኣፍሪቃዊ መራሒ፡፡ ‘‘ኩሎም ‘ስለዝተሓረኻ ንንእደካ ኢና፤ እቲ መንገዲ ከምኡ ምዃኑ ንፈልጥ ኢና፡፡ ቅኑዕ ዝኾነ ማእከላይ ኢና እንደሊ፤ ካባኻ ዝበልጽ እውን ኣይረክብን ኢሎምኒ ’’ ክብል እውን ወሲኹ ገሊጹ፡፡ ነቲ ሓደ ዓመት ዘቑጸረን ንሚልዮናት ኣብ ሰብኣዊ ቅልውላው ዘውደቐን ጎንጺ መፍትሒ ከምጽእ ዝኽእል ዘተ እንታይ እዩ ንዝብል ሕቶ ግን እቲ ልኡኽ ብዙሕ መብርሂ ክህብ ኣይደለየን፡፡ ንሱ እዚ ደረጃ መደራደሪ ኣርእስቲ ዝዝተየሉ ዘይኮነስ ‘‘ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ዝግደሱሎም ጉዳያት እንታይ እዮም ዝብል ንምርዳእ’’ ይፍትን ከምዘሎ ገሊጹ፡፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ ኣብ ትዊተር ስእሊ ኣሰንዩ ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ፡ ኦባሳንጆ ምስ መራሒ ህወሓት ደብረጽዮም ገብረሚካኤል ተራኺቦም ‘‘ዕዉት’’ ዘተ ከምዘካየዱ ገሊጹ ነይሩ፡፡


ኮሮናቫይረስ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ካብ ህንዲ ክታበት ኣስትራዜኔካ ናይ ምምጻእ መደባት ሰሪዝዎ

ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ካብቲ ካብ ዓለም ዝዓበየ ክታበት ኣስትራዜኒካ ዘፍሪ ሰሩም ኢንስቲቱት ዝብሃል ህንዳዊ ትካል ክታበት ኣስትራዜኔካ ናይ ምምጻእ ዝነበሮ መደባት፡ ምስ ቀረባት ብዝተሓሓዝ ጉዳያት ዘይዕግበት ስለዝፈጠረሉ፡ ንዕኡ ኣቋሪጹ ምስ ኣመሪካዊ ትካል ጆንሶን ኤንድ ጆንሶን ሓድሽ ውዕል ከምዝተፈራረመ ገሊጹ። ዳይሬክተር ማእከል ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማማት ሕብረት ኣፍሪቃ ዶክተር ጆን ኒከንጋሶንግ ቀጻልነት ዘለዎ ቀረባት ክታበት ኣዝዩ ወሳኒ እዩ ድሕሪ ምባል፡ ህንዲ ኣብ ሰደዳት መድሃኒት ትኽተሎ ተሪር ሕጋጋትን እገዳታትን ንኣፍሪቃ ሕልኽላኻት ይፈጥረላ ምህላዉ ገሊጹ። ዶክተር ጆን ኒከንጋሶንግ ብምቕጻል፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ንኣስትራዜኒካ ምስ ናይ ቀረብ ጸገማት ብዝተሓሓዝ’ምበር፡ ምስቲ ኣስትራዜኒካ ኣብ ገለ ሰባት ምርጋእ ደም የስዕብ’ዩ ዝብል ዘረባታት ዝተሓሓዝ ከምዘይኮነ ብምግላጽ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ብወጻኢታቱ ካብቲ ክታበት ከውሕስ ዝነበሮ መደባት’ዩ ደው ኣቢልዎ’ምበር፡ ብመንገዲ ኮቫክስ ናብ ኣፍሪቃ ዝመጽአ ክታበታት ኣስትራዜኔካ ክቕጽል ምዃኑ ገሊጹ። ህንዳዊ ትካል ሰሩም ኢንስቲቱት ዓለማዊ ቀረባት ክታበት ኣስትራዜኔካ ከማልእን ነቲ ክታበት ከፍርን በቲ ንክታበት ኣስትራዜኔካ ዝሰርሐ ኦክስፎርድ ወግዓዊ ፍቓድ ዝተውሃቦ ትካል እዩ። እቲ ኣብ ኒው ደልሂ ዝመደበሩ ትካል ንሃንደበታዊ ምልባዕ ኮሮናቫይረስ ዝውዕል ክታበት ከዚኑ ምህላዉ እዩ ዝገልጽ። ዳይሬክተር ማእከል ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማማት ሕብረት ኣፍሪቃ ዶክተር ጆን ኒከንጋሶንግ ኣፍሪቃዊ ሕብረት ምስ ክታበት ጆንሶን ኤንድ ጆንሶን ዘፍሪ ኣመሪካዊ ትካል፡ 400 ብልቃጥ ክታበት ንኽውሓሰሉን ክቐርበሉን ተፈራሪሙ ምህላዉ’ዩ ዝገልጽ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ንሕብረት ኣፍሪቃ ነቒፎም

እቶም ኣንጻር ሰራዊት ፌደራልን ኣብ ጎኑ ተሰሊፎም ዘለው ሓይልታት ዝዋጋኡ ዘለው ሓይልታት ትግራይ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ 'ዘይሻራዊ' ኣይኮነን ክብሉ ነቒፎም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣቦ መንበር ኮሚሽን እቲ ሕብረት ሙሳ ፋቂ፡ ኣብቲ ዞባ ሰላም፣ ድሕነትን ፖለቲካዊ ዘተን ንምምጻእ ብዝብል ንፕረዚደንት ናይጄሪያ ነበር ኦሉሳጎን ኦባሳንጆ ላዕለዋይ ወኪል ቀርኒ ኣፍሪቃ ገይሩ ከም ዝሸሞ ይፍለጥ። ድሕሪ ሹመት እቲ ልኡኽ ርኢይቶ ዝሃበ ህወሓት ግን፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ጉዳይ ኲናት ትግራይ ዘይሻራዊ ክኸውን እዩ ዝብል እምነት ከም ዘይብሉ ኣንጸባሪቑ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ንህወሓት ኣብ መዝገብ ግብረሽበራዊ ጉጅለ ኣስፊርዎ ከምዘሎን ፡ ንሳቶም ግን ሕጋዊ ኣመሓደርቲ ትግራይ ከም ዝኾኑን ይገልጹ። ኣቦ ወንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ፡ ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ትግራይ ዘጋጠመ ቅልውላው ብዝምልከት፡ ፈዴራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወሰዶ ስጉምቲ "ሕገ መንግስቲ ናይታ ሃገር ንምኽባር'ዩ" ብምባል፡ እዚ ኸኣ "ዝኾነት ሃገር ክትገብሮ ሕጋዊ ሓላፍነት ኣለዋ" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ''ናይታ ሃገር ሓድነትን ምርግጋእን ንምውሓስ ተባዕ ስጉምቲ እዩ ወሲዱ'' ድሕሪ ምባሉ ካብ ብዙሓት ወገናት ነቐፌታታት ክበጽሖ ጸኒሑ። እንተኾነ፡ እቲ ኣቦ ወንበር ክልቲኦም ወገናት ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ክዘራረቡ ጻውዒት ክገብር ከም ዝጸንሐን፡ ኣብ ኲናት ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ንምምርማር ዘጻሪ ኣካል ኣበጊሱ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ሃለዋት እቲ ንዓሰርተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ብዝተወሰነ መልክዑ ኣሚኑ ዝተቐበለን ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወገነን እዩ ክብል ነቒፉ። ንሱ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ ውድቡ ሽመት እቲ ኣሸማጋሊ ዝቃወም'ኳ እንተዘይኮነ እቲ ልኡኽ ግን "ውጽኢት ከምጽእ'ዩ ኢልካ ትጽቢት ምግባር ዕሽነት'ዩ" ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብተደጋጋሚ ምስ ህወሓት ንምዝታይ ፍቓደኛ ከም ዘይኮነ ክገልጽ ጸኒሑ'ዩ። እቲ ወሃቢ ቃል ብሰንበት፡ "ሰባት ከመይ ኢሎም ብኣድልዎ ሕማቕ ሽም ካብ ዝተዋህቦ ትካል ሃናጺ እጃም ክጽበዩ ይኽእሉ? ሓደ ቅልውላው ንምፍታሕ ዓቐን እቲ ጸገም ይትረፍ እሞ ብውሑድ ንህላውኡ ክትቕበል የድሊ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሩሲያን ቻይናን ዝድገፋ ኣባል ሃገራት እቲ ሕብረት እቲ ቅልውላው ውሽጣዊ ጉዳይ ኢትዮጵያ ስለ ዝኾነ ዝኾነ ዓለምለኻዊ ጻዕሪ ብኣፍሪቃውያን መራሕቲ ወይ'ውን ሕብረት ኣፍሪቃ ኣቢሉ ክሓልፍ ኣለዎ ምባለን ይዝከር። እቲ ኲናት ምኽንያት ምዝንባል ኣሽሓት ክኸውን እንከሎ፡ ሚልዮናት ንሓደጋ ጥምየት ከም ዝተቓልዑ ብምግላጽ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ክኽሰት ከም ዝገበረ ዓለምለኻዊ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ይገልጻ። ኣብቲ ክልል ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ከም ዝርከቡን፡ መኽዝን ትካላት ረድኤት ጥርሑ ክብሃል ኣብ ዝኽእል ደረጃ ከም ዝርከብን'ውን ክግለጽ ጸኒሑ ኣሎ። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ 2021 ንርእሰ ከተማ መቐለ ሓዊሱ ንኣብዝሓ ከባቢታት ትግራይ ካብ ዝቆጻጸሩ ንድሓር፡ እቲ ኲናት ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒኹ ምኽንያት ምምዝባል ሰላማውያን ሰባት፣ ሞትን ዕንወት ንብረትን ይኸውን ከም ዘሎ ይግለጽ። መንግስቲ፡ ህወሓት ኣብ ከባቢታት ኣምሓራ፡ ኣብ ልዕሊ ትካለት ጥዕናን ኣብያተ ትምህርትን ዝምታን ዕንወትን ከም ዝፈጸሙ፣ ኣባይቲ ከም ዝተቓጸለ ብምጥቃስ ቤት ጽሕፈት ቐዳማይ ሚኒስተር ይኸስስ። ይኹን'ምበር እቲ ብህወሓት ዝምእዘን ንርእሱ 'ሕጋዊ መንግስቲ ትግራይ' ኢሉ ዝጽውዕ ኣካል "ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸም ዝኾነ ይኹን ጭካነ ዝተላበሰ ተግባር ብትሪ ከምዝቃወም" ብምግላጽ ነቲ ዝቀረበሉ ክሲ ክነጽጎ ጸኒሑ እዩ። ብሓፈሻ ኣብ ክልል ኣምሓራ ሓይልታቱ ኣብ ዝተቖጻጸርዎም ቦታታት ተፈጺሞም ዝበሃሉ ገበናት እንተሃልዮም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብዝስይሞ ዘይሻራዊ ኣካል ምጽራይ ክግበር'ውን ይሓትት።


ኤርትራ ዘይተሳተፈቶ ዋዕላ መራሕቲ ሃገራት ኢጋድ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ይካየድ ኣሎ

ዋዕላ መራሕቲ ሃገራት ዞባዊ ውድብ ኢጋድ ኣብ ኢትዮጵያ ይካየድ ኣሎ። ኣብቲ ብኣአንጋድነት ኣቦ-መንበር ናይቲ ውድብ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ፡ መራሕቲ ኡጋንዳ፡ ሶማልያ፡ ሱዳን፡ ደቡብ ሱዳን፡ ጂቡቲን ይሳተፉ ኣለዉ። ፕረዚደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታ ብላዕለዎት ሰብስልጣኑ ተወኪሉ'ሎ። እታ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ምስ ኣባል ሃገራት ዝምድናኣ ዘመሓየሸት ኤርትራ ግን ኣብቲ ኣኼባ ኣይተሳተፈትን። ኣብ ሚያዝያ 2007 ብሰንኪ'ቲ ምስ ኢትዮጵያን ዝነበራ ግርጭትን ጉዳይ ሶማልያን፡ ኤርትራ ካብቲ ውድብ ወጺኣ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ 2011 ተመሊሳ ነይራ። ኣብ ነሓሰ 2011፡ ሓደ ኤርትራዊ ዲፕሎማሰኛ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ ኣኼባ ናይቲ ውድብ ክሳተፍ ኣብ ዝፈተነሉ፡ ብሓይሊ ከም ዝወጽእ ተጌሩ። ድሕሪ'ቲ ፍጻመ ድማ፡ ኤርትራ ኣብ ኣኼባታት ናይቲ ውድብ ኣይተሳተፈትን። ሃገራት ኢጋድ፡ ኤርትራ ኣብቲ ዞባ ዘይምርግጋእ ትፈጥር ኣላ ብምባል፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ማዕቀባት ክገብረላ ጸዊዑ ምንባሩ ይፍለጥ። ይኹን እምበር፡ ድሕሪ ውዕል ሰላም ኢትዮ-ኤርትራ ግን፡ ናብቲ ውድብ ክትምለስ ሰብመዚ'ቲ ውድብ ከተባብዑ ጸኒሖም ኣለዉ። ስለምንታይ ክትምለስ ከም ዘይደለየት ዛጊት ብንጹር ኣይገለጸትን። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ግጭታት ኣብ ምፍታሕን ተጻብኦታት ኣብ ምቁራጽን ሃገራት ናይቲ ዞባ ኣብ ቀረባ እዋን ዘርኣይኦ ገስጋስ ንኢዱ። "ኣብ ሰላምን ልምዓትን ናይቲ ዞባ ንምርግጋጽ ዝገበርኦ ጻዕርታት'ውን ኣመጒሱ" ክብል ቤት ጽሕፈቱ ገሊጹ። ኢትዮጵያ ንነዊሕ ዓመታት ነቲ ውድብ ከም ዝመርሓቶ ይፍለጥ። ዋና-ጸሓፊ ናይቲ ውድብ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ነበር ዶ/ር ወርቅነሕ ገበየሁ እዩ። እቲ በይነመነግስታዊ ብዓልመዚ ንልምዓት፡ ዝተባህለ ዞባዊ ውድብ ኣብ መጋቢት 1996 ኣብ ናይሮቢ ዝተመስረተ ኾይኑ፡ ንሰላም፡ ብልጽግናን፡ ውህደትን ናይቲ ዞባ ክሰርሕ ዝቖመ'ዩ።


ኢትዮጵያ፡ ንሕብረት ኣፍሪቃ ስለምንታይ ተናእሶ ኣላ?

ኢትዮጵያ ኣብ ምስረታ ኣህጉራዊ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝነበራ  መሪሕ   እጃም ዝፍለጥ'ዩ። እንተኾነ ተንታኒ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ኣሌክስ ደ ዋል እታ ሃገር ኣብዚ ሕዚ ጊዜ እቲ ሕብረት ንዝቖመሎም መሰረታዊ መትከላት ናብ ሓደጋ ተእትው ከምዘላ ይሕብር። ሰለስተ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝነበሩ ኣባላት ፍሉይ ልኡኽ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ፤ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጎንጺ ሰላማዊ መፍትሒ ንምድላይ ናብ ኣዲስ ኣበባ ቅድሚ ምእታዎም፡ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ "ሕጊ ንምኽባር ዝፍጸም ናይ መወዳእታ ወፍሪ" ዝበሎ መምርሒ ሂቡ ምንባሩ ይዝከር። እዚ ድማ ጉሉህ ዝኾነ ንጽገት ጻውዒት ንሰላማዊ ፍታሕ ነይሩ። ፕረዚደንታት ነበር ኤለን ጆንሰን ሰርሊፍ ካብ ላይቤሪያ፣ ጆኣኪም ቺሳኖ ካብ ሞዛምቢክ ከምኡ'ውን ክጋሌማ ሞትላንቴ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብዓርቢ ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ተራኺቦም'ኳ እንተነበሩ፤ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ወተሃደራዊ ወፍሪ ከምዝቕጽለሉ እዩ ተነጊርዎም። እቲ ቀዳማይ ሚንስትር፡ ምስ ዝኾነ ይኸን ተወካሊ ናይቲ ንሱ "ጉጀለ ገበነኛት" ክብል ዝገልጾም መራሕቲ ህወሓት ክራኸቡ ከምዘይክእሉ'ውን ነቶም ልኡኻት ገሊጹሎም'ዩ። በዘይካ'ዚ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ውሽጣዊ ሕጊ ናይ ምኽባር ወፍሪ ከምእትርከብ ብምግላጽ፡ ነቲ ኣብ ቻርተር ሕቡራት ሃገራት ሰፊሩ ዝርከብ መትከላት ጣልቃ ዘይምእታው ጠቒሱ ኣብ ጉዳይ ሉኣላዊት ሃገር ከይኣትዉ ኣተሓሳሲቡ ምንባሩ ይዝከር። ናይጀያዊ ምሁር ሕጊ ቺዲ ኦዲንካሉ ግን፡ ኢትዮጵያ ነቲ ቻርተር ኲናት ንምጉህሃር ትጥቀመሉ ምህላዋ'ዩ ዝገልጽ። ንሱ፡ ኤርትራ'ውን ናብቲ ኲናት ኢዳ ከምዝሓወሰት ይግለጽ ብምህላዉን ስደተኛታት ናብ ሱዳን እናሰገሩ ብምዃኖምን እቲ ኲናት ዓለምለኻዊ መልክዕ ከምዝሓዘ ይዛረብ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኩለን ሃገራት ንመትከላት ዘይምትእትታው [ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ሉኣላዊት ሃገር] ከም ጉልባብ ብምጥቃም  ግፍዕታት ከይፍጽማ ንምክልኻል ዘኽእል መሰረታዊ ሕጊ ኣታኣታትዩ'ዩ። ካብ 1981 ጀሚሩ ጎንጺ ናይ ምፍታሕ ግቡእን መሰልን ዘለዎ ኮይኑ፤ ካብ 2005 ንደሓር ድማ ሃገራት ዜጋታተን ካብ ጎንጽታት ክሕልዋ ሓላፍነት ክወስዳ ይግደዳ። ስግኣታት ገበናት ኲናት ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ንኣፍሪቃውያን ሸምገልቲ ብምንጻጉ፡ ንሰላም ዘሎ ተበግሶ ጥራይ ኣይኮን ዓጽዩ፤ እኳ ደኣስ ንመሰረታውያን መትከላት ሕብረት ኣፍሪቃ'ውን ተፈታቲኑ'ሎ። ኢትዮጵያ ኣብ 2002 ዝተሰማማዐትሉ ገዛኢ ሕጊ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝርከብ ዓንቀጽ 4 (ጂ)፡ 'ዝኾነት ኣባል ሃገር ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ካልእ ኣባል ሃገር ምትእትታው ዘይትገብረሉ" ኩነታት ብንጹር ኣስፊሩ ይርከብ። እንተኾነ ዓንቀጽ 4 (ኤች) ነቲ ልዕል ክብል ዝተገለጸ ዓንቀጽ ይስዕቦ። እዚ ድማ  "ብዝርዝር ዝተገለጹ ከም ገበናት ኲናት፣ ዓሌታዊ ምጽናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ዝበሉ ሕሱም ኩነታት ኣብ ዝህልዉ ናብ ጉዳይ'ታ ኣባል ሃገር ኢዱ ክሓውስ" ንሕብረት ኣፍሪቃ  መሰል ይህቦ። እዚ ሕጋዊ መስርሕ ብድሕሪ'ቲ ኣብ ሩዋንዳ ብ1994 ዘጋጠመ ዓሌታዊ ምጽናት ዝተኣታተወ ኮይኑ፤ ኣፍሪቃ ኣብ መጻኢ ንኸምኡ ዝበለ ግፍዕታት ብኸመይ ክትከላኸሎ ከምዘለዋ ኣንፈት ንምንጻር ብሓባር ዝተወሰነ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ግፍዕታት ብምፍጻም ንህወሓት ይኸስስ'ኳ እንተሃለወ እቲ እኹል ሓበሬታ ንምርካብ ዝሕግዝ ተዓጽዩ ዘሎ ሜላታት መራኸቢ ምስዝኽፈት ግን ብኽልቲኦም ወገናት ዝተፈጸሙ ገበናት ኲናት ክቃልዑ ከምዝኽእሉ ይገልጹ ተዓዘብቲ። ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ናብ ዝርከቡ መዓስከራት ኤርትራውያን ስደተኛታት ብምእታው ዝጨወይዎም ሰባት ከምዘለዉ ዝገልጹ ሓበሬታታት ይወጽኡ ኣለዉ። እዚ ድማ ንውዕሊ ጉዳይ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ዝጥሕስ ከምዝኸውን ይፍለጥ። ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ንባዕሉ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ጉዳይ እታ ከቢድ ፖለቲካዊ ቅልውላው ዘጋጠማ ሱዳን ምትእትታው ከምዝገበረ ይዝከር። እቲ ተፈጢሩ ዝነበረ ጎንጺ ብሰላማዊ መገዲ ክፍታሕ ንምግባር ዝከኣሎ ገይሩ ነይሩ። ሱዳን ናብ ዴሞክራሲ እትገብሮ ስግግር ኣብ ኢድ ሕብረት ኣፍሪቃ እንተወደቐ፡ እቲ ሕብረት ግን ጥንኩር ኣይኮነን። ዝተሓተ ዓቕሚ በጀት'ዩ ዘለዎ። ውሳነታቱ ከፈጽም'ውን ኣይክእልን። ሓይሊ ኣብ ዘይተመልኦ ኣካይዳታት ዝምስረት እቲ ሕብረት፤ ንልምድታት ሰላምን ምትሕብባርን ኣጥቢቑ ብምሓዝ፤ መራሕቲ ኣፍሪቃ ብሓባር ክዓብዩስ ወይ ብሓባር ክወድቁ እንተኾይኖም ኣብ ሓበራዊ ጉዕዞኦም ከምዝምስረት'ዩ ዘእምኖም። ኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎሳ፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ብሰላማዊ ዝርርብ ከብቅዕ'ዩ ጸዊዑ። እንተኾነ ኣካይድኡ ነቶም ክማልኡ ዝነበሮም ዲፕሎማሲያዊ ረቛሕታት ኣብ ግምት ዘየእተወን ትርር ዘይበለን ከምዝኾነ ይግለጽ። ምስቲ ኣብ ጉዳይ ሊብያን ሱዳንን ዝነበረ ኩነታት ክነጻጸር ከሎ፤ ኣብቶም እዋናት መራሒ ሕብረት ኣፍሪቃ ንመራሕቲ ሃገራት ዘሳተፈ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ኣካይዱ ነይሩ። ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ግን ነዚ ምግባር ኣይተኽኣለን። እታ ኣብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ንኣፍሪቃ ካብ ዝወከላ ሰለስተ ሃገራት ሓንቲ ዝኾነት ደቡብ ኣፍሪቃ፤ ነቲ ሕቡራት ሃገራት ብሰኑይ ከካይዶ ሓሲቡ ዝነበረ ኣኼባ ኣተኣጓጒላቶ'ያ። ነዚ ዘቕረበቶ ምኽንያት ድማ ፈለማ ንጸብጻብ እቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝኸዱ ሰለስተ ኣባላት ፍሉይ ልኡኽ ክንሰምዕ ዝብል'ዩ። ኢትዮጵያ ቤት ጽሕፈት ሕብረት ኣፍሪቃ ብምዃና፤ ኣብ መዓልታዊ ጉዳያት እቲ ሕብረት ሰፊሕ ጽልዋ'ያ ትገብር። ኣብ ካልኦት ሃገራት ግን ልክዕ ከምቲ ኣብዚ ሕዚ እዋን ንኢትዮጵያ ተዋሂቡ ዘሎ መላወሲ ዕድል ተራእዩ ዘይፈልጥ ምዃኑ ዘተሓሳሰበን ሃገራት ኣይተስኣናን። "ሕብረት ኣፍሪቃ ንኻልኦት ሃገራት እምበር ንኢትዮጵያ ኣይኮነን" መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቶም ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ምስዝተዋፈሩ ዓቀብቲ ሰላም ዝተልኣኹ ተወለድቲ ትግራይ ይስሕብ ከምዘሎ ንሰነድ ሕቡራት ሃገራት ዝጠቅስ ጸብጻብ መጽሔት ፎረይን ፖሊሲ የመልክት። ሕብረት ኣፍሪቃ ተወላዲ ትግራይ ንዝኾነ ሓላፊ ጉዳያት ጸጥታ ካብ ስርሑ ክስጎግ  እውን ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሕቶ ብምቕራቡ ተፈጻሚ ኮይኑ'ዩ። ኣብዚ ሰሙን ድማ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ንላዕለዎት ሸምገልቲ ኣፍሪቃ ነጺጉ'ዩ። ትማሊ ሰራዊቱ ንከተማ መቐለ ከምዝተቖጻጸሩን እቲ ወተሃደራዊ ወፍሪ ከምዝተዛዘመን ዝገለጸሉ መገዲ ድማ፡ ንሰለም ዝሽምግሉ ኣካላት ከምዘየድልዩ ንምሕባር ከምዝደለየ የመልክት። እንተኾነ ሸምገልቲ ኣፍሪቃ ግን በዚ ዝተኣማመኑ ኣይመስሉን። ሓደ ላዕለዋይ ሲፕሎማሰኛ ሕብረት ኣፍሪቃ "ኣብዪ ሕብረት ኣፍሪቃ ንኻልኦት ሃገራት እምበር ንኢትዮጵያ ከምዘይኮነ እዩ ዝሓስብ" ክብል ብዓርቢ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ቀዳማይ ሚንስትር ንዝቐረበ ሽምግልና ምንጻጉ፤ ቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ኣብ ኣፍሪቃ ዘጋጥሙ ዝነበሩ ኲናት ሓድሕድ ብሓይሊ ኣጽዋርን ሰላማዊ ዝርርብ ብዘይብሉ መገዲን ናብ ዝፍትሑሉ መገዲ ዘዘኻኽር'ዩ።


መንግስቲ ሶማልያ ምስ ኬንያ ዘለዎ ዲፕሎማስያዊ ርክብ በቲኽዎ

ፈደራላዊ መንግስቲ ሶማልያ ምስ ጎሮቤቱ ሃገረ ኬንያ ዝነበሮ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ከምዝበተኾ ኣፍሊጡ። መንግስቲ ሶማልያ ኣብ ናይሮቢ ዝነበሩ ዲፕሎማሰኛታቱ ብምስሓብ፡ ኣብ መቓድሾ ዘለዉ ዲፕሎማሰኛታት ኬንያ ካብ ሃገሩ ንክወጹኡ ናይ ሸውዓተ መዓልታት ዕድል ሂብዎም ኣሎ። ነዚ ምቁራጽ ዲፕሎማስያዊ ርክባት፡ ሚኒሰትር ዜና ሶማልያ ዖስማን ኣቡካር ዱበ ኣብ ሃገራዊት መደበር ተለቪዥን ብምቕራብ እዩ ገሊጽዎ። ሚኒስተር ዖስማን ኣቡካር ዱበ ኣብ መግለጺኡ፡ መንግስቱ ምስ ኬንያ ዝነበሮ ርክብ ከቋርጽ ከምዝወሰነ ኣፍሊጡ። “መንግስቲ ሶማልያ፡ ነቲ ብዓለም ለኻዊ ሕጊ ዝተወሓሰ ልዑላውነቱ ተጠቒሙ፡ ቅዋም ሶማሊያ ንምሕላውን ርግኣትን ሓድነትን ንምውሓስን ምስ መንግስቲ ኬንያ ዝነበሮ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ከቋርጽ ወሲኑ’ሎ” ኢሉ። እቲ ውሳነ፡ ሶማልያ ኣብ ልዕሊ ኬንያ ዘለዋ ተቓውሞ ናብ ኣቦ ወንበር ኢጋድ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ድሕሪ ዝጽሓፈቶ ደብዳበ እዩ ተወሲኑ። ሶማሊያ ኣቐድም ኣቢላ፡ ኬንያ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያታ ትኣቱ ምህላዋ ብተደጋጋሚ ክትገልጽ ጸኒሓ እያ።


ኣብ ካሜሩን ኣስታት 22 ሰለማውያን ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ካሜሩን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካብ ሓንቲ ቁሸት ጥራይ፡ ኣስታት 22 ሰባት ከምዝተቐትሉ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ካብቶም ዝተቐትሉ ፍርቆም ቆልዑ ከም ዝኾኑን፡ ገለ ካብቶም ግዳያት ድማ ብህይወቶም እንከለው ከም ዝነደዱን ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። ክሳብ ሕጂ ሓላፍነት ናይቲ መጥቃዕቲ ዝወሰደ ኣካል የለን። እንተኾነ ግን፡ ተቓወምቲ ሰልፍታት ንሰራዊት እታ ሃገር እዮም ዝነቕፉ። መንግስቲ ካሜሩን ኣብ ዝሓለፈ ተኸታተልቲ ዓመታት፡ ኣብ ዞባ ኣንግሎፎን ምስ ዝርከቡ ተቓወምቲ ኣብ ኲናት ተጸሚዱ ከምዝርከብን፡ እቲ ኲናት ህይወት ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ከም ዝለከመን ይሕበር። መንግስቲ ካሜሩን ግን ብዛዕባ'ዚ መጥቃዕቲ ኣመልኪቱ ዝሃቦ ርእይቶ የለን። እቲ ዝጋጠመ መጥቃዕቲ፡ ንነበርቲ እቲ ከባቢ ኣብ ስንባደ ከም ዘእተዎም ሓለፊ ሓገዛት ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ሓቢሩ። ሓደ ካብቶም ቀንዲ ተቓወምቲ ሰልፍታት'ውን፡ እቲ መጥቃዕቲ በቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ "ውልቀ-መላኺ" መንግስቲ ካሜሩን፡ ብሓላፊ ሓይልታት ጸጥታ ካሜሩን ተፈጺሙ ክኸውን ይኽእል እዩ ክብል ተዛሪቡ። ሰብመዚ ሰራዊት ከሜሩን ንኤ.ኤፍ.ፒ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ ግን፡ ነቲ ክሲ ነጺጎምዎ ኣለው። ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ዝርከብ ዞባ ኣንግሎፎን፡ ርእሰ-ምምሕዳር ክፍቀደሉ ንዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ዘቕረቦ ጠለብ፡ ነታ ሃገር ኣብ ፖለቲካዊ ቅልውላው ክትሽመም ገይሩዋ እዩ። መንግስቲ ካሜሩን ግን፡ ነዚ ንነዊሕ እዋን ተዓቢጡ ክኸይድ ዝጸንሐ ሕቶ ርእስ-ምምሕዳር ከም ዘይቅበሎ'ዩ ዝገልጽ። መንግስቲ ካሜሩን፡ ነዞም ርእሰ-ምምሕዳር ዝጠልቡ ከም "ግበረ-ሽበራውያን" ከም ዝርእዮምን ንሓያሎ መራሕቲ ናይቲ ዞባ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእትዩ ከም ዘሎን ይሕበር። ብሰንኪ እቲ ተፈጢሩ ዘሎ ኲናት ልዕሊ 3,000 ሰባት ክሞቱ እንከለው፡ ኣስታት 70 ሽሕ ሰባት ካብ ቤቶም ከምዝተመዛበሉ ጸብጻባት የመልክቱ።


መራሕቲ ዕልዋ መንግስቲ ማሊ ምስ ተቓወምቲ ዘትዮም

መራሕቲ እቲ ብሰሉስ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ማሊ ነቲ ስጉምቲ ምስ ዝደገፉዎ መራሕቲ ተቓወምቲ ሰልፊታት ተዛትዮም። እቲ ፕሬዝደንት ምስፍሕፋሕ ጅሃዳውያን ዕጡቓትን ውድቀት ቑጠባዊ ዕብየት እታ ሃገርን ክቆጻጸር ኣይክኣለን ብዝብል ነቒፎምዎ። እቲ ልፍንቲ ተቓወምቲ ድማ፡ እቶም ወተሃደራት ስቪላዊ ስግግር መንግስቲ ንክምስረት ንዝወሰዱዎ ስጉምቲ ንንእድ ኢሉ። ወተሃደራዊ ኮሎኔል ኣሲሚ ጎታ ሓድሽ መራሒ ሰራዊት ማሊ ኮይኑ ኣሎ። ሰራሕተኛታት መንግስቲ ድማ ናብ ስራሕ ቦትኦም ክምለሱ ጸዊዑ። እንተኾነ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ኾኒኑ። መራሕቲ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ብወገኖም፡ እቲ ስጉምቲ 'ክርደና' እዩ ኢሎም ብምኹናን ሎሚ መዓልቲ ብቪድዮ ኮንፈረንስ ከም ዝዛተዩ ኣፍሊጦም። ኮሚሽን ሰላምን ጸጥታን ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ብምኽንያት እቲ ዕልዋ መንግስቲ ንማሊ ካብ ኣባልነት ኣጊዱዋ ይርከብ። እቲ ኮሚሽን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ እታ ሃገር ሕገ መንግስታዊ ስርዓት ክሳብ ዝህሉዋን ኣብ ቀይዲ ዘሎ ፕሬዝደንት፣ ቀዳማይ ሚኒስትርን ካልኦት ሰበ ስልጣንን ክሳብ ዝፍትሑ ክትእገድ እያ ይብል። ኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ስሪል ራማፎሳ'ውን እቲ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዘሎ ፕሬዝደንት ኢብራሂም ባውባካር ኬታ ክፍታሕ ሓቲቱ። እታ ሃገር'ውን ቐልጢፋ ናብ ስቪላው ምምሕዳር ክትምለስ ኣተሓሳሲቡ። ሕብረት ኤውሮጳ ብወገኑ እቲ ፕሬዝደንት ንክፍታሕ ከም ዝሓተተ ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። እዞም ንፕረዚደንት ማሊ ኢብራሂም ባቡከር ከይታ፡ ኣብ ቀይዲ ዘእተዉ ወተሃደራት፡ ሲቪላዊ መሰጋግሪ ምምሕዳር ከምዝመስሩ'ውን ገሊጾም ኣለው። ነዚ ድማ፤ ኣብ ቀረባ እዋን ሃገራዊ መረጻ ንክካየድ ከምዝገብሩ ቃል ኣትኦም። ወሃቢ ቃል ቶም ዝኣደሙ ወተሃደራት፡ እቲ ዝወስደ ስጉምቲ እታ ሃገር ናብ ቅልውላው ከይትኣቱ ንምድሓን ምዃኑ ተዛሪቡ'ሎ። እቶም ኣብቲ ኣድማ ዝተሳተፉ ወታደራት፡ ንባዕሎም 'ሃገራዊ ኮሚቴ ንህዝባዊ ድሕነት' ኢሎም ዝሰየሙ ኮይኖም ኣብ ስልጣን ናይ ምጽናሕ ድሌት ከምዘይብሎም ይገልጹ።


ሕብረት ኣፍሪቃ ኩሎም ወገናት ጎንጺ ካብ ዘጓሃህሩ ተግባራት ክቑጠቡ ኣተሓሳሲቡ

ፖሊስ ክልል ኦሮሚያ በቲ ኣብ ምዕራብ ወለጋ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ 32 ሰባት ከምዝሞቱ ክሕብር ከሎ፡ መሰኻኽር ዓይኒ ብወገኖም፡ እንተወሓደ 54 ከምዝበጽሑ ይዛረቡ። ኮሚሽነር ፖሊስ ኦሮሚያ ኣራርሳ መርዳሳ ንሃገራዊ ቴለቪዥን ከምዝገለጾ፡ ብሰንበት ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝተቐተሉ ንጹሃን ዜጋታት 32 እዩ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብወገኑ፡ ነቲ ኮሚሽን ፖሊስ ኦሮሚያ ዘቐመጦ ቁጽሪ ብምጥቃስ፡ እንተኾነ ብዝሒ ግዳያት ክውስኽ ከምዝኽእል ይሕብር። ኣቦመንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ ማህማት፡ በቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ንዘጋጠመ ሞት ንጹሃን ዜጋታት ኮኒኑ’ሎ። እቲ ሕብረት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ጉጅለታት ተሓተትቲ ክገብር ኣተሓሳሲቡ። ኣብ ሞንጎ ማሕበረሰብ ዝፍጠሩ ጎንጽታት እናተጋደደ ምምጽኡ ዘዘኻኸረ መግለጺ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ፡ “ኩሎም ኣካላት ጎንጽታት ካብ ዘጓሃህሩ ተግባራት ክቑጠቡ ኣለዎም” ኢሉ። ኣብታ ሃገር ዝፍጠር ጎንጺ ንምህደእ ጻዕሪ ምግባር ከምዘድልይ ብምሕባር ድማ፡ ንኹሉ ዘሳትፍን ናብ ብሄራዊ ዕርቂ ዝወስድን ዘተ ፖለቲከኛታት ክካየድ ከምዘለዎ ገሊጹ። እዚ ኣብ ዘይኸውን ግን እቲ ዘይምርግጋእ ካብ ኢትዮጵያ ሓሊፉ ስግኣት እቲ ዞባ ክኸውን ከምዝኽእል፡ ኣቦ መንበር እቲ ኮሚሽን ሙሳ ፋኪ ኣጠንቂቑ። ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላምን ምርግጋእን ንክሰፍን ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ከምዝሕግዝ ድማ፡ ተዛሪቡ። ዓለም ለኻዊ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ካብ 54 ዘይውሕዱ ተወለድቲ ኣምሓራ በቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ከምዝተቐተሉ፡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ የመልክት። ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ነቲ ከባቢ ገዲፉ ምስወጽአ ኣባላት ኦነግ (ግንባር ናጽነት ኦሮሞ) ከምዝኾኑ ዝግመት ዕጡቓት፡ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙ እቲ ትካል ይሕብር። ሰራዊት ምክልኻል ንምንታይን ብኸመይን ነቲ ከባቢ ገዲፉ ክወጽእ ከምዝኸኣለ፡ ክጻረይ ይግባእ ኢሉ’ሎ፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል። በቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካብ ሞንጎ ዝሞቱ ሰባት፡ ህጻናትን ደቂኣንስትዮን ከምዝርከብዎም’ውን፡ ኣፍሊጡ።


ወተሃደራት ቱርኪ ንሊብያ ክኣትው ጀሚሮም

ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይፕ ኤርዶጋን፡ ወተሃደራት ቱርኪ ናብ ሊብያ ክኣትው ከምዝጀመሩ ሓቢሩ። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ባይቶ ቱርኪ፡ ነቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ተቐባልነት ዘለዎ መሰጋገሪ መንግስቲ ንምሕጋዝ፡ ቱርኪ ሰራዊት ክትልእኽ ከምዝተማምዑ ይፍለጥ። እቲ ፕረዚደንት ከምዝሓበሮ፡ ሰራዊት ቱርኪ ኣብ ውሕስነት እቲ ኣብ ትሪፖሊ ዝርከብ መንግስቲ ከምዝዋፈር ኣፍሊጡ። እቲ ብሕቡራት ሃገራት ዝድገፍ መንግስቲ ሊብያ፡ ምስቶም ብጀነራል ካሊፋ ሓፍጣር ዝምርሑን ኣብ ምብራቓዊ ሊብያ ዓሪዶም ዘሎውን ዕጡቓት እዩ ዝዋጋእ ዘሎ። ከተማ ትሪፖሊ ንምሓዝን ዝፍትን ዘሎ ካሊፋ ሓፍጣር፡ ብሃገራት ግብጽን ኢማራት ዓረብን ዝድገፍ ኮይኑ፡ እቲ ብሕቡራት ሃገራት ዝድገፍ መንግስቲ ሊብያ ድማ፡ ብቱርክን ቐጠረን እዩ ዝድገፍ። ብካሊፋ ሓፍጣር ዝምርሑ ሓይልታት፡ ኣብ ቅንያት ብዘካየድዎ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ፡ ኣስታት 30 ሰባት ከምዘተቐትሉ ይግመት። እንተኾነ ግን፤ ኣብቲ መጥቃዕቲ ኢድ ከምዘይብሎም ገሊጾም። እስራኤል፣ ግሪኽ ከምኡ'ውን ሳይፕረስ ንምትእትታው ቱርኪ ተቓዊሞምዎ ኣለው። እቲ ምትእትታው ቱርኪ ኣብቲ ዞባ ዘይምርግጋእ ከስዕብ ከምዝኽእል ኣጠንቒቆም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ኩነታት ሊብያ ንምዝርራብ ሎሚ ክራኸቡ እዮም። ኣብ 2011 ብኪዳን ሓይልታት ኣትላንቲክ ዝተደገፈ ህዝባዊ ተቓውሞ ንስርዓት ሙዓመር ጋዳፊ ካብ ስልጣን ድሕሪ ምዕላዉ፡ ሊብያ ድልዱል መንግስቲ ክትምስርት ኣይከኣለትን ዘላ። ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዓት ናይታ ሃገር ድማ ብዝተፈላለዩ ዕጡቓት ጉጅለታት ክትሕቖን ጸኒሓ ኣላ።


ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንርክብ ኣፍሪቃን ቻይናን ይፈታተኖ ኣሎ

ቻይና ምስ ለበዳ ኮቪድ-19 ዝተኣሳሰር ዲፕሎማስያዊ ንጥፈታታ ኣብ ኣፍሪቃ ከተሐይሎ ትረአ ኣላ። ይኹን እምበር፡ ኣብዚ ህጹጽ ናይ ሓደጋ እዋን፡ ነተን ዓቢ ልቓሕ ሂባተን ዘላ ሃገራት ኣፍሪቃ ንምድጋፍ ዝኾነ ለውጥታት ዘይምግባራ፡ ነቲ ኣብታ ኣህጉር ዘለዋ ጥሙሕ ዕንቅፋት ከይኮና ኣይተርፍን'ዩ። ኮቪድ-19 ናብ ሃገራት ኣፍሪቃ ምስ ለሓመ፡ ቻይና ሰብኣዊ ሓገዛት ብምብርካት ኣብታ ኣህጉር ዘለዋ 'ልስሉስ ሓይሊ' ሱር ከምዝሰድድ ትገብር ኣላ። ነቲ ካብ ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ ዕደአን ክትስርዘለን ዝቐረበላ ምሕጽንታ ግን ዛጊት 'ጸማም እዝኒ" ሂባቶ ትርከብ። ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ ቻይና ኣብ ልዕሊ ዝርከቡ ኣፍሪቃውያን ምስ ኮሮናቫይረስ ተታሓሒዙ ዝወረዶም ኣደራዕ፡ ቻይና ነቲ ተግባር ኣመልኪታ ዝሃበቶ 'ነብሰ ምክልኻል' ዝዓብለሎ ግብረ መልሲ ኸኣ ነቲ ኣብ ሞንጎ ቻይናን ኣፍሪቃን ዘሎ ርክብ ናብ ክትዕን ጥርጣረን ከምዘምርሕ ገይርዎ'ሎ። እቲ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሚያዝያ፡ ኣብ ልዕሊ ኣብታ ሃገር ዝነብሩ ኣፍሪቃውያን ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሓያል ቁጠዐ ዝፈጠረን፡ ንርክብ ኣፍሪቃን ቻይናን ኣብ ምልክት ሕቶ ዘእተወን'ዩ ነይሩ። ዋላ'ኳ፡ ቻይና ኣንጻር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተኸተለቶ ስትራተጂ፡ ኣብ ጸለውቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣድናቖት ረኺቡ እንተነበረ፡ ሕጂ ግን፡ ንቻይና ብዓሌትነት ዝኸስስን፡ ጥቕማ ጥራይ ዘገድሳ ሃገር ከም ዝኾነት ዝገልጽን ኣሉታዊ ጸብጻባት መራኸቢ ብዙሃን እናዓብለለ መጺኡ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ ሓደ ዕቁድ፡ ቻይና ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ንዝቐርበላ ናይ ልቃሕ ሕቶ ብዘይቅድመ ኩነት ማዕጾ ካዝናኣ ወትሩ ርሑው እያ ገይራቶ ጸኒሓ። ዘይከም ካልኦት ለገስትን ኣለቃሕትን ሃገራት፡ ንገለ ሰባዊ መሰላት ዜጋታቶም ዘየኽብሩ መንግስታት ከይተረፈ ዕሽሽ ኢላ፡ ዝሓተትዎ ክትህቦም ጸኒሓ'ያ። ከም ውጽኢቱ ምስ ምዕራባውያን ሃገራትን ትካላትን ብምንጽጻር፡ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ትረኽቦ ኩንትራት ናይ ዓበይቲ ትሕቲ ቅርጺ ከተውሕስ ሓጊዝዋ እዩ። ናይ ሕክምና ዲፕሎማሲ ብ10 መጋቢት 2020 ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና፡ ዋላ መጠንን ንመንን ከምዝሃበ ኣይግለጽ፡ ሃገሩ ንኣፍሪቃ ገንዘብን ንዋታዊ ሓገዝን ከምዘበርከተት ገሊጹ ነይሩ። እቲ ካብ ቻይና ናብ ኣፍሪቃን ካልኦትን ዝውሃብ ዘሎ ሓገዝ፡ እቲ ካብ ቢልዮነር ጃክ ማ ዝውሃብ ዘሎ ሕክምናዊ ሓገዛት ክጥቀስ ይክኣል'ዩ። ጃክ ማ ካብ 27 ሚያዝያ ጀሚሩ ሰለስተ ግዜ ንዋታዊ ደገፍ ናብ 54 ሃገራት ኣፍሪቃ ሰዲዱ'ሎ። እዚ ናይ ጃክ ማ ሓገዝ 4.6 ሚልዮን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን፡ 500 ሽሕ መትሓዚ ቅምሶን መመርመርን፡ 300 መካኒካዊ ቬንትለተርን፡ 200 ሽሕ ምሉእ መከላኸሊ ልብሲን ይርከቦ። ቻይና ንኮቪድ-19 ኣብ ልዕሊ ኣፍሪቃ ዘለዋ ጽልዋ ሱር ክሰድድን፡ ሃገራት ምዕራብ ብፍላይ ኸኣ ኣሜሪካ ምስ ኣፍሪቃ ዘለወን ርክብ ብምብታኽ ላዕለዋይ ኢድ ንኽህልዋን እያ ትጥቀመሉ ዘላ። ፕረዚደንት ቻይና ዢን ጂንፒንግ ምስ ሓያለ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ከም ዝተዘራረበን ሓገዛት ከም ዘበርክተሎም መብጽዓ ብምእታው ኣብ ዓለም ዘለዎ ጽልዋ ክስርት ተራእዩ እዩ። ኣገልግሎት ዜና ሽንህዋ'ውን ነዚ ሰረት ኣብ ምድልዳል ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከቡ ኢምባሲታት ቻይና ንዝገብርዎ ሓገዛት ሰፊሕ ሸፈነ ክትህቦ ተራእያ እያ። ኣምባሳደር ቻይና ኣብ ርዋንዳ እውን "ቻይና እተበርክቶ ዘላ ልቦናዊ ሓገዝ፡ ዓለማዊ ብድሆታት ንምምካት ዘለዋ ቅርቡነት ዘረጋግጽ'ዩ" ኢሉ ነይሩ። ቻይና፡ ነዚ ጽልዋ ንምፍጣር ትገብሮ ዘላ 'ስዉር' ጎስጓስ ብሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ፡ ብመንግስታዊ ማዕከን ዜናን ቻይናውያን ሰብ ርእሰማልን እያ ትቕልሶ ዘላ። ነቲ ዝውሃብ ዘሎ ሕክምናዊ ሓገዛት ልዕሊ እቲ ዝግብኦ ምውዕዋዕን ሸፈነ ብምሃብ ንቻይና ናብ ዝለዓለ ጽፍሕን ንምድያብን ከም እንኮ መሻርኽቲ ከምዝኾነት ምስላ ንምኹላዕ ዝግበር ዘሎ'ዩ። ከም ሲጂቲኤን ከምኡ እውን ሽንህዋ ዝኣመሰላ ማዕከናት ዜና ኸኣ እተን ምስሊ ቻይና ኣብቲ ብሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ተዘርጊሒለን ዘሎ መስኣሊ (ካንባስ) ዝቐብኣ ዘለዋ እየን። እዘን ማዕከናት ዜና ቻይና ብዛዕባ ኣፍሪቃ ዘለዋ ሻቅሎትን ተገዳስነትን ብምግላጽ ውልቀ ዜጋታት ቻይና ከይተረፉ ንኣፍሪቃ ንምሕጋዝ ገንዘባውን ተክኒካውን ማሎም ከምዘይበቁ'የን ዘጋውሓ። ንኣፍሪቃ ኣመልኪቶም ኣብ ዝሰርሕዎ ዜና ከኣ "ምሕዝነት" ከምኡ እውን "እምንቲ መላፍንቲ" ዝብላ ቃላት ክደጋግምወን ይስምዑ'ዮም። 'ስሙም' ሓገዝ ፓንች ዝተበሃለት ኣብ ናይጀራያ ዓቢ ዝርገሐ ዘለዋ ጋዜጣ፡ 5 ሚያዝያ ንንባብ ካብ ዘብቅዓቶ ዓንቀጽ፡ ናይጀርያ ነቲ ካብ ቻይና ዝቐረበላ ሓገዝ ናይ ዶኳትር፡ ምስ ኮሮናቫይረስ ተተሓሒዙ ኣብ ቻይና እምነት ስለዘይብላ ነቶም ካብ ቻይና ክልኣኹ ዝተሓሰቡ ቻይናውያን ዶኳትር ከም ዝተሓሰመቶም ገሊጻ ኣላ። ቅድሚ ክልተ መዓልታት ናይዚ ፍጻመ እውን ራድዮ ብያፍራ፡ ናይጀርያ "ስኑዕ መድሃኒታትን መመርመርን ካብ ቻይና ከይትቕበል" ዝምሕጸን መደብ ኣቕሪባ ነይራ'ያ። እታ ሬድዮ ነቲ ብቻይና ናብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝምጦ ዘሎ ሓገዝ "ዝተሰመመ ሓገዝ" ክትብል እያ ገሊጻቶ። ኣብቲ ሬድዮ ነቲ ዝርርብ ዝመርሕ ዝነበረ ጋዜጤኛ ንቻይና 'ሰይጣን' 'እከይ' 'ደም እትመጹ' ኢሉ እዩ ገሊጽዋ። ንቻይና ኢድ ምንሳእን ዓሌታውነትን ኣብ ጉዋንዞ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሚያዝያ ኣፍሪቃውያን ብቻይናውያን ኣናተጋፍዑ ዘርኢ ተነቀሳቓሲ ምስሊ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ተዘርግሐ ኣብ ልዕሊ ቻይና ሓያል ነቐፌያ እዩ ወሪዱ። ኣብቲ 'ቪድዮ' ኣፍሪቃውያን ካብ መንበሪ ገዘኦም ኣናተሰጎጉን ብሓይሊ እናተወሸቡን እዩ ዘርኢ። እቲ ምኽንያት ኸኣ ጸለምቲ ቀንዲ ምኽንያት ምስፍሕፋሕ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እዮም ዝብል እዩ። ኣብ ኬንያ እትሕተም ደይሊ ኔሽን ዝተብሃለት ጋዜጣ 20 ሚያዝያ ኣብ ዝሓተመቶ ጽሑፍ "ቀንዲ ምንጭን ምኽንያትን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ማይ ንግሆ ብሩህ እንከሎስ ናብ ኣፍሪቃውያን?  እዚ መስሓቕ ዘይርትዓውን ዘለፋን'ዩ" ክትብል እያ ገሊጻቶ። እታ ጋዜጣ ብምስዓብ "መንግስትና [መንግስቲ ኬንያ] ምስ ቻይና ዘለዎ ርክብ ንምኽሳብ ኢድ ክነስእ ይረአ'ዩ፡ እዚ 'ዩ ኸኣ ዓገብ ከይብል ትብዓት ኣስኢንዎ ዘሎ" ትብል። ካልእ ስታንዳርድ ዝተብህለት ጋዜጣ ኬንያ'ውን ነቲ ግብረ መልሲ ናይ ቻይና 'ዕንጅልና' እዩ ብምባል፡ ሓደ ቻይናዊ ኣብ ኬንያ ምስ ተጋፈዐ ቻይና ዝሃበቶ ምፍርራሕ ዝሓዘለ ግብረ መልሲ ብምጥቃስ፡ ርክብ እዘን ክልተ ሃገራት ሚዛኑ ዝሓለወ ከምዘይኮነ ምጉት ተቕርብ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ እትርከብ ዓቢ ጽልዋ ዘለዋ ደይሊ ማቫሪክ እትብሃል መርበብ ሓበሬታ እውን እቲ ኣብ ቻይናዊት ከተማ ጉዋንግዙ ኣብ ልዕሊ ኣፍሪቃውያን ዝወረደ ኣደራዕ፡ ነቲ ኣብ ሞንጎ ኣፍሪቃን ቻይናን ዘሎ ርክብ ዓነውነው ከብል ዝኽእል ምንቕናቕ እምነ ኩርናዕ ምዃኑ እያ ገሊጻቶ። ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ተጠቐምቲ ማሕበራዊ ሚድያ'ውን ነቲ ኣብ ቻይና ዝተፈጸመ 'ግፍዒ' ብምኹናን ኣብ ልዕሊ ቻይና ዘለዎም ኣረኣእያ ብኣሉታ ዝተቃነየ ምዃኒ ክገልጹ ተራእዮም እዮም። ስቅታ ኣብ ሩፍታ ዕዳ ቻይናውያን ሰብ መዚ፡ ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተተሓሒዙ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝቐርበሎም ዘሎ ሕቶ ምንዋሕ ክፍሊት ዕዳን ሕቶ ሓዲሽ ልቓሕን ጸማም እዝኒ'ዮም ሂበሞ ዘለዉ። ቻይና ኣብዚ እዋን እዚ እታ ዝበዝሐ ገንዘብ ንኣህጉር ኣፍሪቃ ዘለቀሐት ሃገር እያ። ጎኒ ጎኒ እቲ ልቃሕ እውን ኣብዛ ኣህጉር ዓበይቲ ትሕተ ቅርጽታት ብምምዋል'ውን ኣብ ቅድሚት እያ ትስራዕ። ብ13 ሚያዝያ 2020 ዓለምለኻዊ ማዕከን ገንዘብ 25 ትሑት ኣታዊታት ዘለወን ሃገራት ዝነበረን ናይ 500 ሚልዮን ዶላር ዕዳ፡ ዝኸፍላሉ እዋን ብምንዋሕ 'ሩፍታ' ፈጢሩለን፡ ካብዚአን እተን 19 ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከባ ሃገራት እየን። ቻይና ግን ነቲ ዕድል ናይ ዕዳ ከተጽንዖ ከምዘድልያ እያ መልሲ ሂባትሉ። ኣቐድም ኣቢሉ'ውን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ቻይና "ምንጪ ኣፍሪቃ ትዕድየሉ ዘላ ምኽንያት ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ኮይኑ ካብ ሃገር ናብ ዝፈላለ'ዩ" ኢሉ ነይሩ። መርበብ ሓበሬታ ደይሊ ማቫሪክ፡ ቻይና ንሃገራት ኣፍሪቃ 145 ቢልዮን ከምትእውደን ብምጥቃስ፡ እዚ ሕጂ ሃገራት ኣፍሪቃ ንቻይና ዝሓተኣ ዘለዋ ሓገዝ፡ ቻይና እትህቦ ግብረ መልሲ ኣብ መጻኢ ርክባት ቻይናን ኣፍሪቃን ዓቢ ተራ ከምዝህልዎ'ያ ኣብ ጽሑፋ ኣስፊራ ዘላ። ሓደ ክስሓት ዘይክእል ከኣ ስግኣት ኮቪድ-19 ምስ ኣብቀዐ ሃገራት ቁጠባዊ ብድሆ ኣብ ቅድሚአን ተኾዲሙ ከምዝጸንሐን ፍሉጥ'ዩ፡ እቲ መድረኽ እቲ ኸኣ ንርክብ ኣፍሪቃን ቻይናን ክፍትኖ'ዩ።


ኢትዮጵያ ንሱዳናዊ መራሒ ተቓዋሚ ሒዛ ከተረክቦ ፈቲና

ኣብ ከተማ ኣዲስ አበባ ኣብ መንጎ ሓይልታት ሱዳን ይካይድ ኣብ ዘሎ ልዝብ ዝሳተፍ ዘሎ መራሒ ተቓዋሚ ውድብ ሱዳን ጂብሪል ኢብራሂም፡ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣሕሊፎም ክህቡዎ ከምዝፈተኑ ተገሊጹ። እቲ ክስተት ንምጽራይ ቢቢሲ ሕቶ ዝቕረበሉ ወሃቢ ቃል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣይተ ነቢያት ጌታቸው፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ዝፈልጦ ነገር ከምዘየለ ተዛሪቡ። እዚ ኣብ መንጎ ተቓወምቲ ሓይልታት ሱዳንን ግዝያዊ ወተሃደራዊ መንግስትን ዝካየድ ዘሎ ልዝብ ነቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ፖለቲካዊ ቅልውላው ከብቅዕ እዩ ተባሂሉ ዝተኣመነሉ እዩ። ቅድም ክብል እቲ ስልጣን ተቖጻጺሩ ዘሎ ግዝያዊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ምሰ ሓይልታት ተቓውሞ ስልጣን ንምምርቓሕ ኣብ ስምምዕ ምብጽሑ ዝዝከር እዩ። ትማሊ ሰንበት ሰብ-ስልጣን ኢትዮጵያ ብሕቡእ ነዚ መራሒ ተቓዋሚ 'ምንቅስቓስ ንፍትሕን ማዕርነትን' ካብ ካልኦት መሓዝቱ ነጺሎም ናብ ማዕርፎ ነፈርቲ ቦሌ ከምዝወሰዱዎ ካሊእ ኣብቲ ልዝብ ዝሳተፍ ዘሎ ኣባል ተቓዋሚ ውድብ ንቢቢሲ አረጋጊጹ። ኣብቲ ልዝብ ኣሸመገልቲ ኾይኖም ዝሰርሑ ዘለዉ ኣመራርሓ ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ተግባር ጣልቃ ኣትዮም ጠጠው ከብሉዎ ክኢሎም-ድማ ይብል እቲ ምንጭና። እዚ ንወተሃደራዊ መንግስቲ ሱዳን ኣሕሊፍካ ምሃብ ክውን እንተዝኸውን ነይሩ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝካየድ ዘሎ ልዝብ ኣሉታዊ ፅዕንቶ ከስዕብ ከምዝነበረ ድማ ይእመን። ካብቲ ዝሓለፈ ስምምዕ ተገሊሉ ዝነበረ ቀንዲ ተቓዋሚ ወድብ ሱዳን ዝኾነ ወያናይ (ሰውራ) ግንባር ሱዳን፡ ኣብዚ ናይ ኣዲስ አበባ ልዝብ ይሳተፍ ከምዘሎ ምፍላጥ ተኻኢሉ።


ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ስለምንታይ ድኻ ሃገራት ዝያዳ ይህሰያ ኣለዋ?

ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ቁጠባ ዓለምና ኣዝዩ እዩ ዘንቆልቁል ዘሎ። ዓለምለኸ ትካል ገንዘብን ካልኦት ሰብ ሞያ ቁጠባን ከምዝብልዎ፡ ሳዕቤን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ድሕሪ'ቲ ኣብ 1930ታት ዘጋጠመ ብ 'ግሬት ዲፕረሽን' ዝፍለጥ ቁጠባዊ ድስካለ፡ እቲ ዝኸፍአ ክኸውን ይኽእል እዩ። ዳርጋ ኩለን ሃገራት ዓለም፡ በዚ ለበዳ ይህሰያ'ኳ እንተሃለዋ፤ ዝያዳ ግን ቁጠባ ድኻታት ሃገራት ብዝተፈላለዩ መገድታት እዩ ዝህሰ ዘሎ። ብዙሓት ገና ኣብ ምምዕባል ዘሎ ቁጠባ ዘለወን ሃገራት፡ ኣብ ኢንዱስትሪታት ከም እታወት ዘገልግሉ ጥረ-ኣቑሑ ሰደድ ዝገብራ እየን። ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ፋብሪካታት ስለዝተዓጸዋ ድማ፡ ናይዞም ጥረ-ኣቕሑ ጠለብ ነክዩ ኣሎ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ ዋጋ ናይዞም ጥረ-ኣቑሑ ይጎድል፤ ኣብ ገለ ኩነታት ከኣ ሓያሎ ይወድቕ። ከም ኣብነት ከኣ፡ ምቁልቋል ዋጋ ነዳዲ፣ ነሓስን ዚንክን ምጥቃስ ይከኣል። ነሓስ ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ ካብቲ ኣብ ወርሒ ጥሪ ዝነበሮ ዋጋ ብ 18 ምኢታዊት ሓሲሩ'ሎ። ዋጋ ዚንክ ምስ እንርኢ ድማ፡ 20 ሚኢታዊት እዩ ነክዩ። ምንቁልቋል ዋጋ ናይዞም ጥረ ኣቑሑ ድማ፡ ነዞም ነገራት ሰደድ ኣብ ዝገብራ ሃገራት ንዘለዉ ንጥፈታት ንግድን ኣታዊ መንግስታቶምን ይሃስዮ ኣሎ። ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት፡ ኣብዚ እዋን ጸገም ኮይኑወን ዘሎ ካልእ ነገር፡ ዓለምለኻዊ ኣውፈርቲ (ኢንቨስተራት) ገንዘቦም ክስሕቡ ምጅማሮም እዩ። ላዕለወይቲ በዓልቲ ሞያ ቁጠባ ዓለምለኻዊ ትካል ገንዘብ (ኣይኤምኤፍ) ጊታ ጉፒናት ከምእትብሎ፡ ዓለምለኻዊ ኣውፈርቲ ብድፍረት ወፍርታት ካብ ምግባር ይቑጠቡ ምህላዎም ትገልጽ። እዚ ማለት ድማ፡ ኣውፈርቲ 'ውሕስነት ዘይብለን' ኣብ ዝብልወን ሃገራት ንዝርከብ ወፍርታቶም እናሸጡ፡ ንገንዘባቶም ናብቲ ውሑስ ኢሎም ዝሓስብዎ ከም ኣመሪካ፣ ኣውሮጳ ጃፓን ዝኣመሰለ ቦታታት ይስሕቡ። ካልእ ጸገም ኮይኑ ዘሎ ድማ ናይ ወጻኢ ዕዳ እዩ። ኣብዚ ናይ ለበዳ እዋን፡ ናይ ብዙሓት ሃገራት ባጤራ ዋግኡ ነክዩ ኣሎ። ናይ ሃገራት ባጤራ ዋግኡ ከንቆልቁል ከሎ ድማ፡ ብኻልእ ዓይነት ባጤራ (ንኣብነት ብዶላር ኣመሪካ) ንዝተወሰደ ዕዳን ወለድን ንምምላስ ኣጸጋሚ ይገብሮ። ድኻ ሃገራት ነዚ ኣጋጢሙ ዘሎ ጥዕናዊ ቅልውላውን ሳዕቤናቱን ንምምካት፡ ገንዘበን ኣብ ዘውፍራሉ ዘለዋ እዋን፡ ናይ ወአኢ ዕዳን ወለድን ክኸፍላ ከጸግመለን እዩ። ነዚ ድማ እዩ፡ ኣብ ጉዳይ ድኻተት ሃገራት ዝወሰደኦ ናይ ወጻኢ ዕዳ፡ ጽዑቕ ጎስጓሳት ዝካየድ ዘሎ። ዓለምለኻዊ ትለል ገንዘብን ምዕቡል ቁጠባ ዘለወን ሃገራትን፡ ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ድኻታት ሀገራት ዘሎ ሸኽሚ ንምቅላል ገለ ስጉምትታት ወሲደን ኣለዋ። እዚ ድማ፡ ኣብቲ ዝቕጽል ኣዋርሕ፡ ኣብ ምምላስ ዕዳን ምኽፋል ወለድን ሩፍታ ክረኽባ ብምግባረን እዩ። ብስደት ወጺኦም ኣብ ደገ ዝነብሩ ዜጋታት፡ ኣብ ሃገሮም ናብ ዘለዉ ስድረኦም ዝልእኽዎ መጠን ገንዘብ ምንካዩ'ውን ንድኻታት ሃገራት ካልእ ሃስያ እዩ። እዚ ካብ ሃብታማት ሃገራት ናብ ድኻታት ሃገራት ዝለኣኽ ገንዘብ፡ መነባብሮ ናይቶም ስድራተት ኣብ ምምሕያሽ ዓብዪ ተራ ከምዝጻወት ፍሉጥ እዩ። ኣብዚ ናይ ለበዳ እዋን ግን፡ ኣብ ደገ ዝነብሩ ስደተኛታት ዕድል ስራሕ ክስእኑ ስለዝኽእሉን ብኡ ኣቢሉ ድማ ኣታውታቶም ስለዝጎድልን ናብ ስድአኦም ክልእኹ ይጽገሙ። ከም ግምት ባንኪ ዓለም እንተኾይኑ፡ መጠን ኣብ ደገ ዝነብሩ ሰባት ናብ ስራታቶም ዝልእኽዎ ገንዘብ፡ ኣብዚ ዓመት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብ 20 ምኢታዊት ክንኪ እዩ።


ኣብ ኣፍሪቃ ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ልዕሊ 13,000 በጺሑ

ኣብ ኣፍሪቃ ዛጊት 13,814 ሰባት ብኮሮናቫይረስ ከምዝተትሓዙን ልዕሊ 2,300 ከምዝሓወዩን ይግለጽ። ቁጽሪ ዝሞቱ ድማ ብውሕድ 700 ምብጽሑ ሓበሬታ ማእኸል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ሕብረት ኣፍሪቃ የመልክት። ኣብዛ ኣህጉር በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ዘይተረኸቡለን ሃገራት ኮሞሮስን ሌሴቶን እየን። ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ዝኾነ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎሳ፡ ነቲ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ኣብ ልዕሊ ሃገራት እታ ኣህጉር ከጋጥማ ዝኽእል ቁጠባዊ ሃሰያ ንምፍታሕ ዝውዕል ዓለምለኻዊ ሓገዝ ዘተሓባብሩ ሰለስተ ፍሉይ ልኡኻት ከምዝመዘዘ ይፍለጥ። ኣቦ መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ'ውን ኣብ ፈረንሳዊ ማዕኸን ዜና ፍራንስ 24 ቀሪቡ፡ ኣፍሪቃ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ልዕሊ 100 ቢልዮን ዶላር ከምዘድልያ ሓቢሩ'ዩ። ካብ ሃገራት ትሕቲ ሳህራ 2,173  በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ዝርከብዋ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ቅድሚት ትስራዕ። እታ ሃገር ቅድም ክብል ዝኣወጀቶ እገዳ ምንቅስቓስ ኣናዊሓቶ'ላ። 12 ሓደሽቲ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ዝረኸበት ካሜሮን 848 ኮሮናቫይረስ ዘለዎም ሰባት ብምሓዝ ካብ ሃገራት ትሕቲ ሳህራ ብኻልኣይ ደረጃ ትስራዕ። እታ ኣብ ትሕቲ ሳህራ ብብዝሒ ህዝባ ብኻልኣይ ደረጃ እትስረዕ ኢትዮጵያ ድማ ለበዳ እቲ ቫይረስ ንምግታእ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ክትእውጅ ተገዲዳ'ያ። ዛጊት ደማ 71 በቲ ቫይረስ ዝተትሕዙ ኣለውዋ። ኤርትራ'ውን ክሳብ ሕጂ 34 ብኮሮናቫይርስ ዝተተሓዙ ከምዘለዉዋ ሚኒስትሪ ጥዕና እታ ሃገር ብዓርቢ ኣብ ዘውጸኦ መግልጺ ሓቢሩ ነይሩ። ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ'ኸ? ጂቡቲ ሓደ ብሰንኪ እቲ ቫይረስ ክሞታ ከሎ ቁጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ 214 ኣትዩ። ሚንስትር ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ድማ እቲ ካብ ሃገሩ ናብ ኢትዮጵያ ሰደድ ክግበር ዝተጽዓነ ዝነበረ መግቢ ከምዝተመለሰ ዝተዘርግሐ ሓበሬታ ሓቅነት ከምዘይብሉ ገሊጹ'ሎ። ኣብ ሶማሊያ 4 ሓደሽቲ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ክርከቡ ከለዉ፤ ድምር ቁጽሪ ዝተትሕዙ 25 ክበጽሕ ክኢሉ። መንግስቲ ሶማሊያ ኣብ ከተማ ሞቓዲሹ ግብራዊ ዝኸውን ካብ ምሸት ሰዓት 2 [8] ክሳብ ወጋሕታ ሰዓት 11 [5] ዝጸንዕ ኣዋጅ እቶ እቶ ትማሊ ኣዊጁ'ሎ።


ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት፡ ሱዳን ካብ መዝገብ 'ፈጠርቲ ራዕዲ' ክትእለ ሓቲቱ

ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት [ሕሃ] ኣንቶንዮ ጉተረስ፡ ሱዳን ካብ መዝገብ 'ሃገራት ፈጠርቲ ራዕዲ ክትእለ ሓቲቱ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ይካየድ ኣብ ዘሎ ጉባኤ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተረኸበ እቲ ዋና ጸሓፊ፡ እታ ሃገር የጓንፍዋ ካብ ዘለዉ ብድሆታት ቀልጢፋ ክትወጽእ ምእንቲ፡ ዓለም-ለኸ ሓገዝ የድልያ እዩ ኢሉ። ነዚ ድማ፡ ሱዳን ካብቲ መዝገብ ዝርዝር ግብረ-ሽበራ ስማ እንድሕር ተኣልዩ፡ ቤት ጽሕፈት ሕሃ እቲ ዘድሊ ዓለማዊ ድጋፍ ኣብ ምትሕብባር ክነጥፈ የኽእሎ እዩ ኢሉ። ሱዳን፡ ናብ ሰለማዊ መድረኽ ዓለም፡ ክተመጽእ ዝግበር ዘሎ፤ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ፕረዚደንት ኦማር ኣልበሺር ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣኑ ምእላዩ ስዒቡ እዩ። እቶም ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣኼበኦም ዘካይዱ ዘለዉ መራሕቲ ኣፍሪቃ፡ ብፍላይ ኣብ ሊብያ ዝረአ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ ዘብቀዐሉ መስርሕ ከምዝዝትዩ'ውን ነቲ ጉባኤ ዝከታተል ዘሎ ሪፖርተር ቢቢሲ ኣረዲኡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ልዕሊ ሊብያ፡ እገዳ ኣጽዋር ዝውውር'ኳ እንተተነበረ እቲ ጎንጺ ቀጺሉ ኣሎ ዝበለ፡ እቲ ዋና ጸሓፊ፡ ብፍላይ ኣብታ ሃገር ዘሎ ቀጻሊ ኢድ ኣእታውነት ሓይልታት ደገ ነቒፉ። ፈረንሳይ ጋዳፊ ካብ ምእላይ ጀሚራ፡ ኣብቲ ከባቢ ትንቀሳቐስ ተባሂላ ትንቀፍ። "ገለ ሓይልታት ደገ፡ ንኽልቲኦም ወገናት በብገጾም እናሓገዙ፡ ኣብቲ ዞባ ወግእን ወረ ውግእን ክቕጽል ይገብሩ ኣለዉ" ብምባል ቁጠዐኦም ገሊጾም። ፕረዚደንት ሙዓመር ጋዳፊ ካብ ስልጣኑ ክእለ ዝተገብረ ናይ ደገ ሓይሊ ምትእትታው መራሕቲ ኣፍሪቃ ክነቐፉ ጸኒሖም እኦም።  ፡ ንዐኦም ካብቲ ከይዲ ከልግሱ ገይርካ ዝፍተን ዝነበረ ግዳማዊ ናይ ሰላም ከይዲ ከምዘይሰርሐ እቲ ዋና ጸሓፊ ንቢቢሲ ኣሚኑ። ሕዚ፡ እቲ ጸገም ኣፍሪቃዊ ፍታሕ ክረክብ ድማ ጻውዒት ገይሩ። እቶም መራሕቲ ኣብ ካልኦት ከባብታት ኣፍሪቃ ዝረአ ዘለዉ መሰል-ጎንጽታትን ኲናት ሕድሕድን ፍታሕ ንምእላሽ ክዝትዩ እዮም ተባሂሉ። ካብኡ ሓሊፉ ድማ፡ ኮሮና ቫይረስን ከባብያዊ ለውጢ ኣየርን፡ ካልኦት ኣጀንዳታት'ቲ ጉባኤ  ከምዝኾኑ ምፍላጥ ተካኢሉ።