ኢንዶነዥያ፡ ንደቂ-ኣንስትዮ ንመርዓ ዝዝርፉ ደሴት

ምጭዋይ መርዑት ሓደ ኣዘራራቢ ስርዓት ኮይኑ፡ ደቂ ኣንስትዮ ብሰብኡት ኣባላት ስድራ ቤተን ወይ ከኣ አዕሩኽ ኣንስቶም ንክኾና ብሓይሊ እናተዘርፋ ስቕ ኢሉ ዝዕዘብ ልምዲ እዩ። እዚ ልምዲ፡ ኣብ ርሑቕ ደሴታት ኢንዶነዥያ፡ ኣብ ምብራቕ በይል፡ ብገለ ክፋል ማሕበረሰብ ሱምባ፣ ይቕጽል ኣሎ። ክልተ መርዑት ድሕሪ ምጭዋየን፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ብተንቀሳቓሲ ስእሊ ብሰፊሑ ድሕሪ ምዝርግሑ፡ እቲ ማእከላይ መንግስቲ እቲ ዝጸንሐ ልምዲ ጠጠው ክብል ጸዊዑ። ጭውያ እተን ክልተ ደቂ ኣንስትዮ ብዘስዓቦ ሃገራዊ ክትዕ፡ እዚ ኣብ ርሑቕ ደሴታት ሱምባ ዝካየድ ልምዲ ከብቅዕ ሓለፍቲ ኢንዶነዥያ ቃል ኣትዮም። ሲትራ (ንክብራን ድሕነታን ስማ ዝተቐይሩ ኣሎ)፡  ክልተ ናይቲ ከባቢ ሓለፍቲ ኢና ዝብሉ ሰባት፡ ንሲትራ ነቲ ብሓገዝ ትካላት ናይቲ ከባቢ እተካይዶ ዝነበረት ፕሮጀክት ክንርኢ ኢና ኢሎማ። እታ ጓል 28 ዓመት መንእሰይ ንበይና ክትከይድ ስክፍታ እኳ እንተነበራ፡ ናይ ስራሕ ኣኼባ ስለዝመሰላ ተቐቢላቶም። እቶም ሰብኡት ግን እቲ ኣኼባ ኣብ ካልእ ቦታ ከምዝኾነን ብመኪናኦም ምሰኦም ክወስድዋን ሓቲቶማ። ንሳ ግን “ደሓን ብሞተር ሳይክለይ ክኸይድ እየ” ኢላ፡ ንሞቶርሳይክላ ከተበግስ ምስ ጀመረት፡ ብሃንደበት ካልኦት ጉጅለ ሰብኡት በእዳዋ ሒዞማ። “ኣብ መኪናኦም ጎቲቶም ከእትዉኒ እንከለዉ ይቃለሶምን የእውን ነይረ። ዝሕግዘኒ ግን ኣይነበረን። ብኣንጻሩ ክልተ ሰብኡት ጸቒጦም ሒዞሙኒ” ትብል። ሽዑኡ “እንታይ ይካየድ ከም ዝነበረ ፈሊጠ ነይረ” ድማ ትብል። ንኽምርዓውዋ እዮም ሒዞማ። ምጭዋይ/ምዝራፍ መርዓት፡ ወይ ከኣ 'ካዊን ታንግካብ'፡ ማለት ኣብ ሱምባ፡ ደቂ ኣንስትዮ በተን ክምርዓውወን ዝደልዩ ኣባላት ስድራ ቤት ወይ አዕሩኽቲ ንኽምርዓዋ ዝጭወያሉን፡ ብዛዕባ ኣመጻጽኣኡ ብዙሕ ዘዛርብን ኣካታዒ ልምዲ እዩ። ሽሕ’ኳ ካብ ነዊሕ ጀሚሩ ብተሓለቕቲ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ጠጠው ክብል ጻውዒት ይግበር እንተነበረ፡ ኣብ ገለ ገለ ክፍላት ናይ ሱምባ፡ ኣብ ርሑቕ ከባቢታት ደሴታት ኢንዶነዥያ ኣብ ምብራቕ በይል ግን ክሳብ ሕጂ ኣሎ። እንተኾነ ክልተ መርዑት ድሕሪ ምጭዋየን፡ እቲ ፍጻሜ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ብተንቀሳቓሲ ስእሊ ብሰፊሑ ምስተዘርገሐ፡ እቲ ማእከላይ መንግስቲ ነቲ ዝጸንሐ ልምዲ ጠጠው ክብል ጸዊዑን ተማሕጺኑን። “ዝመውት ዘለኹ ኮይኑ ተሰሚዑኒ” ሲትራ ኣብ ውሽጢ እታ መኪና ኮይና፡ ቅድሚ ናብቲ ነዊሕ ናሕሲ ዘለዎ ባህላዊ ገዛ ምብጻሓ፡ ናብ ኣፍቃሪኣን ስድራኣን መልእኽቲ ክትሰድድ ክኢላ። እቶም ዝጨወዩዋ ሰባት ከኣ ብናይ ወገን ኣቦኣ ዝኾኑ ናይ ሩሑቅ ኣዝማድ ምዃኖም ተገንዚባ። “ኣብቲ ቦታ ብዙሓት ሰባት ይጽበዩ ነይሮም። ኣብኡ ምስ በጻሕኩ ከኣ ብበትሪ ዝህረም ጎንጎ ዝበሃል ጸወታ ገይሮም፡ ስርዓታቶም ክገብሩ ጀሚሮም።” ኣብ ሱምባ፡ ማዕረ ማዕረ ናይ እምነት ክርስትናን ምስልምናን፡ ጥንታዊ እምነት ነፍሳውነት ማራፑ ዝበሃል እውን ኣሎ። መናፍስቲ ነዛ ዓለም ንክሕልውዋ ከኣ ብበዓላትን መስዋእትታትን ከም ዝሕጎሱ ይግበር። “ኣብ ሱምባ፡ እቶም ህዝቢ፡ ኣብ ግንባርካ ማይ ኣንተደኣ ተንኪፉካ፡ ነቲ ገዛ ገዲፍካዮ ክትከይድ ኣይትኽእልን ኢኻ ዝብል እምነት ኣለዎም፡” ትብል ሲትራ። “እንታይ ይካየድ ከም ዝነበረ ኩሉ ይፈልጥ ነይረ፡ ስለዚ ነቲ ናይ ማይ ስርዓት ክገብሩ ምስ ጀመሩ፡ መታን ግንባረይ ከይትንክፈኒ ገጸይ ስለዝኸወልኩ ኣይተተንከፍኩን።” ጨወይታ/ዘረፍታ፡ እቲ ዝገብርዎ ዝነበሩ ካብ ፍቕሪ ዝተላዕለ ከም ዝኾነ ብተደጋጋሚ ይነግርዋ ነይሮም፡ ንጠለብ መርዕኦም ክትቅበል ከእምንዋ ከኣ ይፍትኑ ነይሮም። “ጎሮሮይ ክሳብ ዝነቅጽ ይበኪ ነይረ። ብሕርቓን ኣብ መሬት ጻሕ ኢለ ወዲቐ። በቲ ዝሓባእኩዎ መፍትሕ ሞተርሳይክል ከብደይ ክሳብ ዝቖስል ንከብደይ ይወግኦ ነይረ።  ንርእሰይ ከኣ ምስቲ ዓንድታት የጋጭዎ ነይረ። መታን ክርህርሁልይ ነቲ ተግባር ከም ዘይደለኹዎ ከረድኦም ፈቲነ” ግን ኣይሰለጣን። ንሽድሽተ መዓልታት ዝኣክል ከም እስርቲ ኣብቲ መንበሪ ገዛ ተዓጽያ፡ ኣብኡ ትድቕስ ነይራ። “ምሉእ ለይቲ ብብኽያት ኣይደቀስኩን። ዝመውት ዘለኹ ኮይኑ ተሰሚዑኒ።” ሲትራ፡ በቲ ዝህብዋ ዝነበሩ መግብን መስተን ከይስርይዋ ኢላ ምብላዕን ምስታይን ኣብያ፡ “መግቦም ምብላዕ ማለት ንመርዕኦም ኣሜን ኢልካ ምቕባል ማለት እዩ።” ስድራኣ፡ ብሓገዝ ጉጅለ መሰል ደቀንስትዮ፡ ምስ ዓበይቲ ዓድን፡ ስድራ እቲ ክምርዓዋ ዝደሊ ዘሎን እናተላዘቡ እንከለዉ፡ ሓፍታ ብሕቡእ ዝብላዕን ዝስተን ትሰድደላ ነይራ። ንኽትላዘብ ባይታ የብልካን ጉጅለ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ፐሩዋቲ፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ሸውዓተ ናይ መርዑት መጭወይቲ ከም ዝሰነደ ክገልጽእ እንከሎ፡ ኣብቲ ርሑቕ ከባቢታት ናይታ ደሴት ብዙሕ ከምዚ ዓይነት ተግባራት ከም ዝፍጸም ይኣምን። ሲትራ እትርከበን ከኣ ካብቲ ዘጋጠመን መጭወይቲ ነጻ ኮይነን። ካብተን ኣብ ሰነ ጸገመን ብማሕበራዊ መራኸቢታት ብተንቀሳቓሲ ስእሊ ካብ ዝተራእያ ክልተ ጎራዙ፡ እታ ሓንቲ ነቲ መርዓ ቀጺላቶ። “ግን ኣብኡ ክቕጽላ ዝወሰናሉ ምኽንያት ካልእ ምርጫ ስለዘይነበረን እዩ፡” ትብል ናይ ፐሩዋቲ ዋና ሓላፊት ኣባል ምንቅስቓስ ኣፕሪዛ ታራናው። “ሓደ ሓደ ግዜ ካዊን ታንግካብ ንደቂ ኣንስትዮ ዘየሳትፍን፡ ናይ መርዓ መደባተን ዝሕንጽጽ ኣገባብ እዩ። ንሳ፡ እተን ካብዚ ክወጽኣ ዝኸኣላ፡ ኩሉ ግዜ ካብቲ ሕብረተ ሰብን ጠቀነን ምንሻውን የጋጥመን ኢላ። “ንሳተን ከም ውርደተኛታት ይሕሰባን፡ ድሕሪ ሕጂ ከኣ ክምርዓዋን ክወልዳን ኣይክእላን ይብልወን። ካብ ከምዚ ዓይነት ተነጽሎ ብምፍራሕ ከኣ ኣብኡ ክቕመጣ ይመርጻ” ብምባል ትውስኽ። እቲ ንሲትራ ዘጋጠማ ከኣ እዚ እዩ። “ኣምላኽ ይመስገን ኣነ ሕጂ ንኣፍቃርየይ ተመርዕየ ወዲ ሓደ ዓመት ህጻን ከኣ ኣለና፡” ትብል ሲትራ፡ ብዓቢ ፍሽኽታ ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ናይቲ መከራኣ። ነዚ ልምዲ ዘይሕጋዊ ናይ ምግባር መብጽዓታት ወዲ እታ ዓዲ ዝኾነ ምሁር ታሪኽን ጭቃ ዓድን ፍራንስ ዎራ ሄቢ፡ እዚ ልምዲ እዚ ክፋል ናይ ሃብታም ዝኾነ ባህሊ ሱምባ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ በቶም ብዘይ ሳዕቤን ንደቀንስትዮ ክምርዓዉ ዝደልዩ ሰባት ዝፍጽምዎ ተግባር’ዩ ይብል። ንሱ ደጊሙ፡ ብመራሕቲ ሕግን ሰበ ስልጣንን ተሪር ስጉምቲ ክውሰድ ዘይምኽኣሉ ከኣ እዚ ተግባር ይቕጽል ኣሎ ይብል። “ኣንጻሩ ዝኾኑ ሕግታት የለዉን፡ እንታይ ደኣ ሓደ ሓደ ግዜ ኣንጻር እቶም ነዚ ተግባራት ዝፍጽሙ ማሕበራዊ መግናሕትታ ድኣ’ምበር፡ ሕጋውን ባህላውን መዕገቲታት የለዉን።” ድሕሪ እቲ ሃገራዊ ጻውዒትን ጸቕጥታትን፡ እቶም መራሕቲ ዞባ ሱምባ፡ ኣብ መጀመርያ ናይዚ ወርሒ፡ ነቲ ልምዲ ዝኹንን ሓባራዊ ኣዋጅ ብኽታሞም ኣጽዲቖም። ናይ ዊመንስ ኤምፓወርመንት ሚኒስትሪ ቢንታንግ ፑስፓዮጋታ ከኣ ኣብዚ ኣጋጣሚ ንምስታፍ፡ ካብታ ርእሲ ከተማ ጃካርታ ናብዛ ደሴት በሪራ። ድሕሪ እቲ ፍጻሜ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ “እዚ ዘሚትካ ተመርዖ ዝብል ልምዲ ሓቀኛ ባህሊ ክፋል ናይ ሱምባ ከም ዘይኮነ፡ ካብ መራሕቲ ቤት ፍርድን፡ መራሕቲ ሃይማኖትን ሰሚዕና” ኢላ። እዚ ኣዋጅ እዚ ከኣ ነዚ ከም ዓመጽ ኣንጻር ደቂ ኣንስትዮ ተባሂሉ ዝተገልጸ ደው ንምባል፡ ፈላሚ መጠነ ሰፊሕ ጻዕርታት ናይ መንግስቲ ምዃኑ ቃል ኣትያ። ተጣበቕቲ መሰላት ነዚ ተበግሶ ሓንጎፋይ ኢሎም ድሕሪ ምቕባል፡ “ኣብ ነዊሕ ጉዕዞ ፈላሚ ስጉምቲ” ክብሉ ገሊጾሞ። ሲትራ፡ ነዚ ተግባር እዚ መንግስቲ ቆላሕታ ሂቡ ክሰርሓሉ ብምጅማሩ ሓጎሳ ድሕሪ ምግላጽ፡ ከም ውጽኢቱ ከኣ በቲ ንሳ ዝሓለፈቶ ጉዕዞ ማንም ከይሓልፍ ዘለዋ ተስፋ ሓቢራ። “ንገሌና፡ እዚ ምናልባት ካብ ኣበሓጎታትና ዝወረስናዮ ልምዲ ይኸውን። ይኹን ደኣ እምበር፡ እዚ ግዜኡ ዘሕለፈን ንደቂ ኣንስትዮ ጎዳኢ ዝኾነን ተግባር ናይ ግድን ደው ክብል ኣለዎ።” *ስም ሲትራ ንመንነታ ንምክልኻል ተቀዪሩ ኣሎ።


ኢንዶኔዥያ፡ ሬሳ ህጻን ክወስዱ ሆስፒታል ዘጻበቡ ሞተረኛታት

ብምኽንያት ዘይተኸፈለ ሕሳብ ካብ ሆስፒታል ከይወጽእ ተኸልኪሉ ዝነበረ ሬሳ ሓደ ህጻን ንቤተሰቡ ክርከብ ብምጥላብ ነቲ ሆስፒታል ዘጨናነቑ ሞተረኛታት፡ ነቲ ተግባሮም ''ሰባዊ ተልእኾ'' ክብሉ ገሊጾሞ። ኣብቲ ከባቢ ዝተቐድሐ ምስሊ፡ ብዙሓት ሰባት፡ ሬሳ ህጻን ኣሊፍ ፑትር ምስ ዝሓቖፈ ሰብኣይ፡ ካብቲ ሆስፒታል እንትወጹ የርእይ። ኣብ እስልምና ሰብ ምስሞተ ቀልጢፉ ቀብሪ ክፍጸም ኣለዎ። እንተኾነ፡ እቲ ሆስፒታል ኤም ጃሚል ግን ወጻኢታት እቲ ሽዱሽተ ወርሒ ዝዕድሚኡ ህጻን ኣሊፍ እንተዘይከፊሎም ወሲዶም ከምዘይቐብርዎ፡ ንቤተሰቡ ነጊርዎም። ነዚ ዝሰምዑ ሞተረኛታት እቲ ሆስፒታል ነቲ ሬሳ እቲ ህጻን ክወጽእ ንምጥላብ ናብቲ ሆስፒታል ውሒዞም እቲ ህጻን ወዱ ንሓደ ካብ መሳርሕቶም ስለዝኾነ እዮም ከምኡ ክገብሩ ክኢሎም። ዋርድያንሳህ ካብቶም ኣብቲ ሰልፊ ዝተረኸቡ ሞተረኛታት ሓደ እዩ። ''እቶም ቤተሰብ፡ 25 ሚልዮን ሩፒ (ከባቢ 1800 ዶላር) እንተ ዘይከፊልኩም፡ ነቲ ሬሳ ኣይትወስዱን ክምዝተብሃሉ ምስ ሰማዕና ኢና ነቲ ስጉምቲ ወሲድና'' ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ''እቶም ኣባላት ጸጥታ ክኽልክሉና ፈቲኖም ነይሮም፡ ግን ብዙሓት ስለዝነበርና ሂቦሙና'' ኢሉ። ነቲ ኩነታት ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምስተቓልሐ፡ ሕክምናዊ ወጻኢታት ክኸፍሉ ዘይክእሉ ቤተሰባት ክተኣናገዱሉ ዝግበኦ መገዲ ኣመልኪቱ ከም ብሓዱሽ ክርክር ተላዒሉ እዩ። ተመሳሳሊ ተርእዮታት ኣብ ብዙሓት ትካላት ጥዕና እታ ሃገር ተራእዩ ምንባሩ'ውን ተፈሊጡ። ነዚኦም ዓይነታት ጸገማት ክፈትሕ ዝተብሃለሉ ሕክምናዊ ውጥን እኳ ተጀሚሩ እንተኾነ፡ ብሕጽረት ፋይናንስ እኹል ግልጋሎት ከምዘይህብን ብዙሓት ድኻታት'ውን ከምዘይምዝገቡን ይግለጽ። ኣዶ እቲ ህጻን፡ ደዊ ሱርያ፡ ኣብቲ ሕክምናዊ ውጥን ናይ ምምዝጋብ ከይዲ ጀሚሮም ከም ዝነበሩን፡ ኣብ መንጎ ግን ኣሊፍ ከምዝሓመመን ትገልጽ። መጥባሕቲ ተገይሉ ነይሩ፤ ግን ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ሞይቱ። ''እቲ ሆስፒታል እቲ ወጻኢ ክንከፍል ደልዩ፤ ነቲ ከይዲ ድማ ኣጓቲቶምዎ'' እትብል ሱርያ ዳሓር ግን እቶም ዝተቖጥዑ ሞተረኛታት ብሓይሊ ከምዝወሰድዎ እናነብዐት ትዛረብ። እቲ ሆስፒታል ድማ ነቲ ተግባር ይቕረታ ብምሕታት ካልኣይ መዓልቲ ከምዘይድገም ገሊጹ። ዳይረክተር ዩሲርዋን የሱፍ፡ እቲ ወጻኢታት እቲ ህጻን በቲ ቦርድ እቲ ሆስፒታል ከምዝተሸፈነን እቲ ኣጋጣሚ ብዘይምርድዳእ ከምዝተፈጠረን ገሊጹ። ብዛዕባ እቲ ኩነታት እቶም ስድራ ድሕሪ ዘቕረብዎ ቕረታ ከምዝፈለጡን እቶም ሞተረኛታት ዝወሰድዎ ስጉምቲ ግን ኣግባብነት ዘይብሉን  ሓደገኛ ምዃኑን ገሊጹ።


ኢንዶነዢያውያን ቅድሚ ሓዳር ጾታዊ ርክብ ንዝኽልክል ሓድሽ ሕጊ ተቓውሞ የስምዑ ኣለው

ፖሊስ ኢንዶነዢያ፡ ቅድሚ መርዓ ዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ዘክልክል ሓድሽ ሕጊ ብምቅዋም ሰልፊ ኣብ ልዕሊ ዝወጹ ሰባት መንብዒ ጋዝ ከም ዝተኮሰን መበተኒ ኣድማ ማይ ከም ዝነጸገን ተሓቢሩ። እቶም ተቓወምቲ ኣብ ከተማ ጃካርታ ናብ ዝርከብ ባይቶ'ታ ሃገር ብምኻድ ተቓውሞ ዘስምዑ ኮይኖም፡ ኣብ ካልኦት ከተማታት'ውን ተመሳሳሊ ተቓውሞ ተላዒሉ'ሎ። ሓድሽ ሕጊ ኢንዶነዥያ፡ ምንጻል ጥንስን ንፕረዚደንት ምጽራፍን ሕጋውነት ከም ዘይብሎም ይድንግግ። ዛጊት ግብራዊ'ኳ እንተዘይኮነ፡ ተቓወምቲ ግን፡ ባይቶ'ታ ሃገር ምናልባት ብሃንደበት ከጽድቖ ይኽእል'ዩ ብዝብል ተቓውሞ የስምዑ ኣለዉ። ኣዘራራቢ ረቂቕ ሕጊ እቲ ረቂቕ ሕጊ ዝስዕቡ ነጥብታት ይርከብዎ፡ እቲ ረቂቕ ሕጊ ሰሉስ ድምጺ ክወሃበሉ ተሓሲቡ ዝነበረ ኮይኑ፡ ፕረዚደንት ናይታ ሃገር ጆኮ ዊዶዶ ግን ናብ ዓርቢ ኣናዊሕዎ'ሎ። ሰባት ንምንታይ ይቃወሙ ኣለዉ? ዛጊት ግብራዊ'ኳ እንተዘይኮነ፡ ተቓወምቲ ግን፡ ባይቶ'ታ ሃገር ምናልባት ብሃንደበት ከጽድቖ ይኽእል'ዩ ብዝብል ተቓውሞ የስምዑ ኣለዉ። ተቓወምቲ፡ ምጽዳቕ ናይቲ ረቂቕ ሕጊ፡ ኣብ ቃልሲ ብልሽውና ቀንዲ መሳርሒ ንዝኾነ ኮሚሸን ምውጋድ ብልሽውና ዘዳኽም ምዃኑ ብምግላጽ ቁጠዐኦም ይገልጹ ኣለዉ። ሎሚ ሰሉስ በዝሒ ተመሃሮ ዝርከብዎም ተቓወምቲ ናብ ጎደናታት ዝተፈላለያ ከተማታት ኢንዶነዥያ ብምውጻእ ሰልፊ እናካየዱ እዮም። ፖሊስ ካብ ተቓወምቲ ንዝድርበየሉ ኣእማን ግብረመልሲ፡ መንብዒ ጋዝን ኣድማ መበተኒ ማይን ይጥቀም ኣሎ።


ቦይንግ፡ ንስድራ ግዳያት ሓደጋታት ማክስ 8 ነፈርቲ ክኽሕስ'ዩ

ኩባንያ መፍረዪ ነፈርቲ ቦይንግ፡ ንቤተሰብ ግዳያት ሓደጋ ቦይንግ 737 ማክስ 8 ነፈርቲ  መንገዲ ኣየራት ኢንዶነዥያን ኢትዮጵያን ሓደ ሚእቲ ሚልዮን ዶላር ክክሕስ ምዃኑ ኣፍሊጡ እዚ ገንዘብ፡ ክልቲኦም መገዲ ኣየራት ብዘጋጠሞም ሓደጋ ናይ ዝሞቱ 346 ስድራ ግዳያት ዝወሃብ'ዩ። እዚ ገንዘብ፡ ስድራ ግዳያት ብቤት ፍርዲ ንዘቕረቡዎ ኽሲ ዘይኮነ፡ እቲ ትካል ካብ ከይዲ'ቲ ፍርዲ ወጻእ ዘቕረቦ ክፍሊት'ዩ። እዚ ኣብ ነዊሕ እዋን ክኽፈል ዝተብሃለ ካሕሳ ገንዘብ፡ ናይ ትምህርትን ካልኦት ወጻኢታቶምን ንምሽፋን ዝውዕል ምኻኑ ቦይንግ ሓቢሩ። ኣብ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ድሕሪ ዘጋጠመ ሓደጋ ምሕምሻሽ ነፋሪት፡ ቦይንግ ማክስ 737፡ ካብ ወርሒ መጋቢት ጀሚሩ ብርክት ዝበላ ሃገራት ካብ በረራ ኣጊደንኦ'የን። ዋንነት መገዲ ኣየር ኢንዶኖዢያ ዝኾነ ቦይንግ ማክስ 737፡ ናብ ጃካርታ ኣብ ዝተበገሰሉ፡ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2018 ሓደጋ ምሕምሻሽ ኣጋጢሙዎ። ናይ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ዕድመ ዝገበረ ዝተብሃለ ዋንነት መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ዝኾነ ተመሳሳሊ ፍርያት ድማ ካብ ኢትዮጵያ ናብ ኬኒያ ኣብ ዝበረሉ እዋን ተሓምሺሻ። መርመርቲ እዞም ሓደጋታት፡ ኣብ ስርዓት ምቁጽጻር ብምትኳሮም፡ ቦይንግ እዚ ሶፍትዌር ኣብ ምምሕያሽ ክሰርሕ ጸኒሑ። እንተኸነ፡ ቦይንግ ማክስ 737 መዓዝ'ዩ ዳግም በረራ ዝጅምር ዝብል ንጹር ኣይኮነን። ቦይንግ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ገንዘብ "ስድራ ግዳያት ንትምህርቲ፣ ካብ ጸገም ንምውጻእ ከምኡ'ውን ግዳያት እቲ ሓደጋ ዝኾኑ ስድራ ዕለታዊ ወጻኢኦም ንምሽፋንን ንቑጠባዊ ልምዓትን ዝውዕል'ዩ። ቦይንግ እዞም ጉዳያት ንምፍታሕ፡ ምስ መንግስታውን ምንግስታዊ ዘይኮኑ ትካላትን ብሓባር ክሰርሕ'ዩ። እዚ ናይ መበገሲ ኢንቨስትመንት ድማ ኣብ ቐጸልቲ ሰለስተ ዓመታት ግብራዊ ክኸውን'ዩ" ኢሉ። ቦይንግ፡ ብስድራ ግዳያት ሓደጋታት መገዲታት ኣየር ኢትዮጵያን ኢንዶኖዢያን ብዙሓት ክስታት ተመስሪትሉ'ዩ። እቲ ኩባኒያ ድማ፡ ሽሕ'ኳ እቶም ስድራ ግዳያት ንክሰማምዑ ድሉዋት እንተዘይኮኑ፡ ምስ ስድራ ግዳያት ብምልዛብ ብስምምዕ ክውድኦን ገንዘብ ንክኸፍልን ይዘራረብ ኣሎ።


ኣብ ልዕሊኣ ፆታዊ ትንኮያ ንዝፈፀመ ሓለቕኣ ብምቅልዓ ዝተኣሰረት ሰበይቲ

ሓንቲ ኢንዶኖዥያዊት ሓለቕኣ ኣብ ልዕሊኣ ንዝፍፅሞ ፆታዊ ትንኮያ ንምቅላዕ፡ ናይ ስልኪ ዝርርቦም ብምቕዳሕ ዕላዊ ብምግባራ፡ ንሽድሽተ ኣዋርሕ ክትእሰር ተፈሪዳ። እዛ ባይቅ ኑሪ ማንኩን ዝተብሃለት ሰበይቲ፡ ናብ ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ኢንዶኔዥያ ይግባይ እንተበለት'ውን ሰማዒ ኣይረኸበትን። እኳድኣስ እቲ ቤት-ፍርዲ"ጭውነት ዝጎደሎ ድምፂ ብምልባዕ" ጥፍኣተኛ ዝበላ እንትኸውን፡ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰል ግን ንውሳነ እቲ ቤት-ፍርዲ ኮኒነምዎ። ውሳነ እቲ ቤት-ፍርዲ፡ ፆታዊ ጥቕዓት ኣብ ልዕሊ ዝተፈፀመን ደቂኣንስትዮ ፅዕንቶ ዘሕድር ከምዝኾነ ብምግላፅ፡ ተሓለቕቲ ተቓውመኦም የስምዑ ኣለዉ። እቲ ውሳነ ኣብ መላእ ኢንዶኔዥያ'ውን ቁጠዐ ፈጢሩ ኣሎ። ዋና ሓላፊ ትካል ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰል 'ሌጋል ኤይድ ፋውንዴሽን ፎር ዘ ፕረስ'  ኣዴ ዋሃዲን፡ "እዚ ውሳነ፡ ጥቕዓት ዝፍፅሙ ውልቀሰባት፡ ንግዳያት ጥፍኣተኛታት ንምግባር በሪ ዝኸፍት እዩ ዝብል ስግኣት ኣለና" ክብሉ ንሮይተርስ ተዛሪቦም። ባይቅ ትሰርሐሉ ኣብ ዝነበረት ቤት-ትምህርቲ ዝርከብ ሓላፊ፡ ፆታዊ ትንኮያ ከምዘብፅሐላ ብተደጋጋሚ ተዛሪባ እያ። ዘየድሊ እናሃለወ፡ ቴሌፎን ይድውለላ ከምዝነበረ እውን ገሊፃ። ነዚ ድማ እዩ፡ ስልኪ ክድውለላ እንከሎ፡ ድምፁ ንክትቀድሕ ዝወሰነት፤ እቲ ሓለቕኣ ብስልኪ ዝተፈላለዩ ፆታዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ዝርርባት ተዛሪቡ ነይሩ። ቅዳሕ እቲ ድምፂ ብሰራሕተኛታት እቲ ቤት-ትምህርቲ ተላቢዑ፡ ናብ ትካላት ትምህርትን ዋና ቤትፅሕፈትን ንክወሃብ ተገይሩ እዩ። በዚ ኣየብቅዐን፡ ናይቲ ሓለቓ ጉድ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተዘርጊሑ፤ እቲ ሓላፊ እውን ካብ ስራሕ ተሰጒጉ። ካብ ስርሑ ተባሪሩ ግን ስቕ ኣይበለን፤ ንባይቅ ከሲስዋ። ዋላ እኳ ባይቅ ግዳይ ትንኮያ ፆታዊ መጥቃዕቲ ትኹን፡ ቤት-ፍርዲ ኢንዶኔዥያ ግን፡ ናይታ ሃገር ናይ ኤሌክትሮኒክስ ልውውጥ መረዳእታ ሕጊ ብምፅራሕ ገበነኛ ኢኺ ክብል፡ ኣብ ልዕሊኣ ፈሪዱ። ወሃቢ ቃል እቲ ቤት-ፍርዲ ዓብዱላህ፡ "ጥፍኣተኛ ምዃና ስለዝተረጋገፀ፡ እቲ ይግባይ ተቐባልነት ኣይረኸበን" ኢሎም። ባይቅ ማእሰርቲ ጥራሕ ኣይኮነን፡ 35,200 ዶላር  ንክትቅፃዕ'ውን እዩ ተበይኑ። ባይቅ፡ እቲ ቅዳሕ ንሳ እንተይኮነትስ መሓዝሓ ከምዘላብዐቶ ብምግላፅ ተኻቲዓ እያ። ጠበቓኣ ጆኮ ጃማዲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ባይቅ ዋላ እኳ ነቲ ፍርዲ እንተተቐበለት፡ "ኣብ ኣደባባይ ብዛዕባ ፆታዊ መጥቃዕቲ ብምዝራባ ትቕፃዕ ናይ መወዳእታ ጓልኣንስተይቲ  ከምትኸውን እያ ተስፋ ትገብር" ኢሎም። ድሕሪ እዚ ውሳነ፡ ይግባይ ምባል ዋላ እኳ እንተዘይተኽኣለ፡ ንፕረዚደንት ኢንዶኔዥያ ጆኮ ዊዶዶ ይቕረታ ንክገብሩላ ምሕታት ከምዝከኣል፡ ናይ ሕጊ ኣማኸርታ ገሊፆም። ሻብዓይ ፕረዚደንት ኢንዶኔዥያ ጆኮ ዊዶዶ፡ እቲ ቤት-ፍርዲ ናይ ባይቅ ይግባይ እንተዘይተቐቢሉ፡ ምሕረት ከምዝገብሩላ ዋላ እንተገለፁ፡ ባይቅ ግና ዋላ ሓንቲ ጥፍኣት ስለዘይብላ ይቕረትኦም ከምዘይትደልይ ጠበቕኣ ተዛሪቦም።


ኲናት ትግራይ፡ ህወሓት ወተሃደራዊ ምድላዋት ይገብር ኣሎ ክብሉ ሰብመዚ ኤርትራ ገሊጾም

ህወሓት፡ ነቲ ኣሰሓሓቢ ዝነበረን "[ብ]ኣህጉራዊ ሕጊ ልኡላዊ መሬት ኤርትራ ምዃኑ" ዝተረጋገጸን ከባቢታት ንምቁጽጻር ዝዓለመ ወተሃደራዊ ምድላዋት ይገብር ኣሎ ክትብል ኤርትራ ከሲሳ። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ከባቢ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝርከባ ከተማታት ራማን ባድመን ምስ ሰራዊት ኤርትራ ተራጺሞም ምንባሮም ምንጭታት ቢቢሲ ምሕባሮም ይዝከር። ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ጎኒ ፈደራላዊ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብምስላፍ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ከምዝተዋግኡ ይፍለጥ። ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ ሓተታ፡ መራሕቲ ህወሓት "[ን]ሓድሽ ወተሃደራዊ ዕንደራ ይዳለዉ ከምዘለዉ ምስጢር ኣይኮነን" ክብል ገሊጹ'ሎ። "ኣህጉራዊ ሕጊ ልኡላዊ መሬት ኤርትራ ምዃኑ ንዘረጋገጾ መሬትና ዳግም ምጒባጥ፣ ክቱር-ጽልኦም ዝድርኾ ዝምታን ግፍዕን ኣብ መሬት ኤርትራ ዳግም ንምፍጻም" ዕላማ ከምዘለዎም'ውን እቲ ጽሑፍ ይጠቅስ። ሓይልታት ኤርትራ ዝርከቦም ኩሎም ወገናት ኲናት ትግራይ፡ ጃምላዊ ቅትለትን ጾታዊ ዓመጽን ዝርከብዎ ከቢድ ሰባዊ ምግሃስ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። እታ ቀንዲ መበገሲ ናይቲ ካብ 1998 ክሳብ 2000 ዝቐጸለ ዶባዊ ኲናት ኤርትራን ኢትዮጵያን እትውሰድ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል ዶባት ክልቲአን ሃገራት እትርከብ ባድመ፡ ብመንጎኛ ኮሚሽን ዶብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ 2002 ንኤርትራ ክትወሃብ "ናይ መወዳእታን ቀያድን" ውሳነ'ኳ እንተ ተዋህበ፡ ንሓያሎ ዓመታት ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ኢትዮጵያ ምጽንሓ ይዝከር። ኣብ'ዚ እዋን'ዚ ግን፡ ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር ሰራዊት ኤርትራ ትርከብ። እቲ መራሕቲ ትግራይ ይዳለውሉ ኣለዉ ዝተባህለ ሓድሽ ዙር ውግእ፡ "ንኤርትራ ምንብርካኽ፣ ጽባሕ ድማ፡ ንኤርትራ ዝጎበጠት፣ ኣፍደገ ባሕሪ ዘለዋ ዓባይ ትግራይ ምህናጽ" ዝብል ዕላማ ከምዘለዎ'ውን ገሊጹ። ብዘይካ'ዚ፡ ነቲ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ክልል ኣምሓራ ዝርከብ ምዕራብ ትግራይ "ዳግም ብምቁጽጻር መስመር ሱዳን ምኽፋት" ውጥን ከምዘለዎ መግለጺ ኤርትራ ይትርኽ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኣብዚ ቅነ ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ኤርትራ ሰራዊታ ሙሉእ ብሙሉእ ካብ ኢትዮጵያ ክተውፅእ ምፅውዖም ይፍለጥ። መራሕቲ ትግራይ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ዝርከብ ገለ ከባቢታት ናይቲ ክልል ብሓይልታት ኤርትራ ተታሒዙ ከምዘሎ ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ኣብዚ ቀረባ ዋን፡ መራሒ ትግራይን ኣቦ መንበር ህወሓትን ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ማሕበረሰብ ዓለም ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብቲ ኣብ ዕጽዋ ትርከብ ትግራይ ንክበጽሕ ጸቕጢ ክገብር እንተዘይኪኢሉ፡ "ህዝቢ ትግራይ ርእሱ ንምድሓን" ኣድላዪ ዝበሃል ስጕምቲ ከምዝወስዱ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን፡ ኣብ ሓደ ኣኼባ፡ "ንሕና ከምዚ ኢልና ክንቅጽል ኣይንኽእልን ኢና። ድሕሪ ሰሜን ሸዋ ምእንቲ ሰላም ኢልና ዕድል ሂብና ኢና። ቅድሚ ውግእን ድሕሪ ውግእን ንሰላም ብዙሕ ዕድል ሂብና ኢና። ይዅን እምበር ሕጂ ከምዚ ኢልና ክንቅጽል ኣይንኽእልን ኢና። ኵሉ ነገር ብፖለቲካ ጥራሕ ኣይፍታሕን እዩ፡" ክብል ተሰሚዑ። ዋላ'ኳ "ምዕራባውያን ሓይልታት" ነቲ ናይ ህወሓት ወተሃደራዊ ምድላዋት ዘይሰማምዕሉ እንተኾኑ፡ "ናቶም ቡራኬን ደገፍን ከምዘለዎ ግሉጽ" እዩ ይብል ሓተታ ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራ። እንተኾነ ግን ብዛዕባ'ቲ ደገፍን ደገፍትን ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ የለን። "ክቡር መስዋእቲ ተኸፊልዎ ህያው ንዝኾነ ህላዌናን ናጽነትናን ልኡላውነትናን ክብረትናን ንምክልኻል ግን፡ ኣህጉራዊ ሕጊ ዘረጋገጾ መሰልን፣ ሃገራውን ሰብኣውን ግቡእን ኣለና" ብምባል ነቲ ክመጽእ ዝኽእል መጥቃዕቲ ንምግጣም ድሉው ምዃኑ ኣጠንቂቑ። ኣብታ ብሰንኪ'ቲ ክሳብ ሎሚ ፍታሕ ዘይተረኽበሉ ኲናት ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ትግራይ፡ ከም መራኸቢታት፣ ባንክ፣ ትምህርትን ዝበሉ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብምቁራጾም፡ ህዝቢ ኣብ ከቢድ ጸገም ወዲቑ ከምዝርከብ ጸብጻባት ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ናብቲ ብሕጽረት መግቢ ንጥምየትን ዓጸቦን ዝተቓልዐ ተጸባዪ ህጹጽ ረዲኤት ብስሩዕ ንምብጻሕ ከምዘይተኻእለ ትካላት ሰብኣዊ ደገፍ ክገልጻ ምጽንሐን ይፍለጥ። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ጨንፈር ኢትዮጵያ፡ ቅድሚ ክልተ ሰሙን 165 ረድኤት ዝጸዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ብመገዲ ትዊተር ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ሓሓሊፉ ዝኣቱ ቀረባት መግብን ሕክምናን ምስቲ ከቢድ ቅልውላው ዝዳረግ ከምዘይኮነ'ዩ ዝግለጽ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሞም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ

ኩሎም ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ኣካላት ግህሰት ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ብምግላጽ ገሊኦም ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም ክብል ሓድሽ ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። እቲ ብምትሕብባር ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ዝተኻየደ መጽናዕቲ መረዳእታታት ገበናት ኲናት'ውን ረኺበ ይብል። እቲ ኲናት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 4 ሕዳር 2020 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ከም ዝተጀመረ ይፍለጥ። ኣብቲ እዋን ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣንጻር ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ስጉምቲ ክውሰድ ወተሃደራዊ መምርሒ ምሃቡ ይዝከር። ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባቻሌት እቲ ጎንጺ ከቢድ ጭካነ ዝተርኣዮ'ዩ ብምባል ዘላቒ ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበር ጸዊዓ። ኣካል ናይቲ ኲናት ዝኾኑ መራሕቲ ትግራይ፡ ኤርትራን ፈደራላዊ መንግስቲን ነቲ ዝወጸ ጸብጻብ ዘለዎም ተቓውሞን ነቐፌታታትን ገሊጾ ምኣለዉ። እቲ ጸብጻብ፡ ዘይሕጋዊ ቕትለትን ጃምላዊ ቕትለትን፣ ምስቓይ፣ ጾታውን ጾታ መሰረት ዝገበረ ዓመጽን ሓዊሱ ከበድቲ ዝርዝራት ግህሰታትን መጥቃዕታትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ስደተኛታትን ከምኡ'ውን ግዱድ ምፍንቓል ሰላማውያን ሰባት ዝሓዘ እዩ። "ኩሎም ኣብቲ ጎንጺ ዝተሳተፉ ኣካላት ብቐጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ንብረትን መጥቃዕቲ [ከም ኣባይቲ፣ ኣብያተ ትምህርቲ፣ ሆስፒታላትን ትካላት እምነትን] ፈጺሞም ወይ ብዘይኣፈላላይ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ንብረቶምን ጉድኣት ዘብጽሕ መጥቃዕቲ ፈጺሞም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ዘተኣማምን ነገር ኣሎ" ክብል እቲ ጸብጻብ ይገልጽ። ኣብዚ፡ ዘይሕጋዊ ወይ ጃምላዊ ቕትለታትን ከም ዝተፈጸሙ ተመዝጊቡ ኣሎ። 'ሳምሪ' ብዝብል ዝፍለጥ ጉጅለ ተጋሩ መናእሰይ፡ ልዕሊ 200 ኣብ ማይካድራ ዝነበሩ ተወለድቲ ኣምሓራ ከም ዝቐተሉ ብምግላጽ፡ ኣብታ ከተማ ናይዚ መጥቃዕቲ ሕነ ንምፍዳይ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ መጥቃዕቲ ቅትለት ከም ዝተፈጸመ ይገልጽ። ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኤርትራ ድማ ኣብ ከተማ ኣኽሱም ልዕሊ 100 ሰላማውያን ሰባት ከም ዝቐተሉ ሓቢሩ ኣሎ። "ኣብቲ ጎንጺ ቀጥታዊ ተሳትፎ ዘይብሎም ሰባት በቶም ኣብቲ ጎንጺ ዝተሳተፉ ኣካላት ስለ ዝተቐትሉ ገበናት ኲናት ተፈጺሞም ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም" ክብል እቲ ጸብጻብ ይገልጽ። ብተወሳኺ ኣብቲ ኲናት ብጉጅለ ዝርከቦም ጾታዊ ዓመጻት ተፈጺሞም'ዮም ብምባል መንግስቲ ኢትዮጵያ "ነዞም ክስታት ብናጻ ኣካል ዘይሻራዊ ምጽራይ ብምክያድ ገበነኛታት ተሓተትቲ ክገብር" ጸዊዑ። ግብረመልሲ እቶም ወገናት ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒሰተር ኢትዮጵያ፡ ሎሚ ረፋድ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ "ኣብዚ ኣጸጋሚ እዋን ኮይንኩም ዝሰራሕኽምዎ ሞያውን ተኣማንን መርመራ ሰብኣዊ ሰብኣዊ መሰላት ከድንቕ ይፎቱ" ክብል ንሰራሕተኛታት ክልቲኦም ትካት ኣመስጊኑ። እቲ ብስም ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢዪ ዝወጽአ ምላሽ፡ ወሲኹ ድማ፡ "ገለ ዘይንቕበሎ ክፋል እንተሎ'ኳ፡ ኣብ ቀጻሊ ንዝተበደሉ ፍትሒ ክረኽቡን ገበነኛታት ተሓተትቲ ንምግባርን ኣብ እንገብሮ ጻዕሪ፡ እቲ ጸብጻብ ኣዝዩ ጠቓሚ ሰነድ ኮይኑ ከገልግል እዩ" ይብል። መራሕቲ ትግራይ ብወገን 'ቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ወጻኢ ትግራይ' ኣቢሎም ኣብ ዝሃበዎ መግለጺ እቲ ጸብጻብ ብዙሓት ጸገማት ከምዘለዉዎ ብምሕባር ተቓዊሞምዎ፡፡ እቲ ምርመራ ንኹሎም ግፍዒ ዝተፈጸመሎም ከባቢታት ዘይሸፈነ ምዃኑ ዝሓበረ እቲ መግለጺ፡ ንኹሎም ወገናት ዘይምስታፉ እውን ካልእ ጸገም ከምዝኾነ ጠቒሱ፡፡ ''ንመንግስቲ ትግራይ ንምርካብ ዝተገበረ ጻዕሪ የለን፤ ኣብ ከም ናይ ማይ ካድራ ዝበሉ ከባቢታት እውን ንኹሉ እቲ ሰብመዚ ኣምሓራ ዝተዛረብዎ ጥራሕ ዝወሰደ እዩ'' ኢሉ፡፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብቶም ምርመራታት ምስታፉ ከም ተወሳኺ ጸገም ዘቐመጠ መግለጺ ቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ወጻኢ ትግራይ፡ እዚ ንመትከል ዘይሻራውነት ከምዝጻባእ እውን ሓቢሩ፡፡ ኤርትራ ብወገና ኣብ ዝሃበቶ ግብረመልሲ፡ ዘይሻራዊነትን ሕጋውነትን ናይቲ መጽናዕቲ ኣብ ምልክት ሕቶ ብምእታው፡ እቲ ጸብጻብ "ተቐባልነት የብሉን" ክትብል ተቓዊማቶ'ላ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ብረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ብዛዕባ "ጃምላዊ ቅትለት ኣክሱም" ዝወጸ ጸብጻብ ካብቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ እናተቐያየረ ዝመጸ'ዩ ብምባል ኣብቲ ጸብጻብ ወጺኡ ዘሎ "መደምደምታ ክቐውም ዘይክእል'ዩ"ኢሉ። ብዛዕባ'ቲ ኩነታት ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ ግን የለን። ንጉዳይ ጾታዊ ዓመጽ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ'ውን፡ ወተሃደራት ኤርትራ ንደቂ-ተባዕትዮን ቆልዑን ከይተረፈ ዕርቃኖም ብምውጻእ ይላገጽሎም ነይሮም ዝብል ጸብጻብ "ባዕዳዊ" ባህሊ'ዩ ክብል ብትሪ ተቓዊሙ። "ከምዚ ዝበለ ኣረሜናዊ ተግባራት ንባህሊን ልምድን ኤርትራ፡ ከምኡ'ውን ንመትከላትን ክብርታትን ሓይልታት ምክልኻል ባዕዳዊ እዩ" ይብል እቲ መግለጺ። ሓይልታት ኤርትራ ስደተኛታት ቀቲሎም ንዝብል ክሲ'ውን "ውጹእ ሓሶት'ዩ" ክብል ሚኒስትሪ ወጻኢ ጉዳያት ነጺግዎ'ሎ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሕዳር ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ሰራዊት ሰሜን እዝ መጥቃዕቲ ኣብጺሖም ብዝብል ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ መምርሒ ሂቡ። እዚ፡ ብድሕሪ እቲ ኣብ ሞንጎ መራሕቲ ህወሓትን መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድን ንኣዋርሕ ክርኣይ ዝጸንሐ ወጥርን ፖለቲካዊ ዘይምቅዳውን ዝስዓበ እዩ። እቲ ኲናት ምስ ተጀመረ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ንህወሓት ኣብ መዝገብ ሽበራ ብምስፋር ምስ ኣመራርሓ እቲ ውድብ ዝኾነ ዓይነት ልዝብ ከም ዘይካየድ ኣፍሊጡ። ድሕሪ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝልሓመ እዚ ኲናት፡ ኣብ ቀረባ ሰሙናት ብዝተጀመረ ሓድሽ መጥቃዕቲ ሓይልታት ትግራይ ንደሴን ኮምቦልቻን ዝኣመሰላ ስትራቴጂካዊ ከተማታት ኣምሓራ ክቆጻጸሩን ክደፍኡን ክኢሎም። በዚ ምኽንያት ኣብዪ ኣሕመድ ግስጋሰ እዚ ሓይሊ ንምዕጋት ኩሉ ሰብ ዝኾነ ዓይነት 'ዕጥቅን ዓቕምን' ሒዙ ክኸትት ጸዊዑ ኣሎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራን ካልኦትን ዝተነበረ እገዳ ብቅልጡፍ ክልዓል ጸዊዑ

መበል 35 ስሩዕ ኣኼባ መራሕቲ ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ ካብ 5 ክሳብ 6 ጥሪ 2022 ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኻይዱ ነይሩ። እቶም መራሕትን ወከልትን ሃገራት ድሕሪ ኣኼባ ኣብ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ ኣብ ልዕሊ ኤርትራን ካልኦት ሃገራትን ዝተነብረ እገዳ ብቅልጡፍ ክልዓል ጸዊዖም። ኤርትራ ኣብቲ ካብ ወርሒ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝተፈጸሙ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኢዳ ሓዊሳ ብዝብል ኣመሪካ እገዳ ከም ዘንበረትላ ይፍለጥ። ኣብቲ ሓባራዊ መግለጺ፡ ገለ ሃገራት ኣብ ልዕሊ ኣባላት ሕብረት ኣፍሪቃ ፖለቲካውን ቁጠባውን እገዳታት ብምግባር ጸቕጥታት ይግብራ ኣለዋ ብምባል እቲ ተግባር ብተሪር ኩኑን ምዃኑ ገሊጹ። መራሕቲ ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ዝኾና ሃገራት ኣብ ልዕሊ ኣባላት ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ ንቅዋም ሕብረት ኣፍሪቃን ንቻርተር ሕቡራት ሃገራትን ዝጥሕስ ተግባራት ካብ ምግባር ክቁጠባ ኣለወን ኢሎም። ከምዚ ዓይነት ተግባራት ዝገብራ ሓያላት ሃገራት ድማ ሰብኣዊ መሰላት ይጥሕሳ ከም ዘለዋ ክፈልጣ ኣለወን ኢሎም። ኣብቲ ሓባራዊ መግለጺ ኣብ ልዕሊ ልኡላውያን ሃገራት ዝግበር ግዳማዊ ምትእትታው ክውገድ ከም ዘለዎን ኣባላት ሃገራት ብትሪ ከም ዝቃወመኦን ተገሊጹ። መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ህዝብን መንግስትን ዚምባብወ ኣንቢርዎ ዘሎ እግዳ ንቁጠባዊ ሕውየት እታ ሃገር ዝሃስዮ ምዃኑ ብምግላጽ ነቲ እገዳ ከልዕሎ ኣብቲ ሓባራዊ መግለጺ ምሕጽንታ ቀሪቡ። ዓባይ ብሪጣንያን ሰሜን ኣየርላንድን'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ልዕሊ ህዝብን መንግስትን ዙምባብወ ዘንበረኦ እገዳ ከልዕልዎ ጻውዒት ቀሪቡ። ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ደቡብ ሱዳን ብኣመሪካ ተነቢሩ ዘሎ እገዳ ምሽማት ኣጽዋር ክልዓል'ውን እቶም መራሕቲ ጸዊዖም። እቲ ሕብረት፡ ኣውሮጳን ኣመሪካን ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዘንበረኦ እግዳ ከልዕልኦ ብምጽዋዕ፡ ንሃገራት ዚምባብወ፣ ደቡብ ሱዳንን ኤርትራን ዘለዎ ደገፍ ገሊጹ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ናብ መጽሄት ታይም ቅረታ ኣቕሪቡ

ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ መጽሄት ታይም ናይ ቅረታ ደብዳበ ልኢኹ። ሴክረታሪ ፕረስ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኾነት ቢልለኔ ስዩም፡ መጽሄት ታይም ንኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዝርዝር 100 ጽልዋ ፈጠርቲ 2022 ድሕሪ ምክታቱ እያ ነቲ ናይ ቅረታ ደብዳበ ጽሒፋ ዘላ። ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ዝርዝር ፈጠርቲ ጽልዋ ዘካተተ ታይም፡ እቲ መራሒ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ሰላም ክወርድ ምስርሑ ስዒቡ ሽልማት ኖቤል ከምዝወሰደን ኣብ ኲናት ትግራይ ኣብ ዝተፈጸሙ ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰላት ተሓታቲ ከምዝኾነን ገሊጹ። ኣብቲ ዝርዝር ንኣብዪ ኣሕመድ ዝምልከት መግለጺ ዝጸሓፈት ወኪል ታይም ኣሪያን ቤከር " ሓይልታት ኣብዪ ብጃምላዊ ቕትለት፣ ጾታ መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲታትን ምጽጻይ ዓሌትን ክሲ ቀሪብሎም እዩ። ንሚልዮናት  ዘሻቕል ጥምየት እውን ተኸሲቱ ኣሎ" ኢላ። ነዚ ስዒቡ ቢልለኔ ስዩም ናብ መጽሄት ታይም ኣብ ዝጸሓፈቶ ኢሜይል፡ እቲ መግለጺ "ኮነ ተባሂሉ ስም ንምጥፋእ" ብዝተሓሰበ መንገዲ ዝተጽሓፈ እዩ ኢላ። ብተወሳኺ እቲ ተግባር ኣብ ልዕሊ መንነት እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዘቕነዐ ከቢድ መጥቃዕቲ ከምዝኾነን ብዛዕባ እቲ ኲናት ብሓደ ወገን ዝግለጽ ተረኽ ጥራሕ ዘቃልሕን እዩ ብምባል "ንምንታይ ነቲ ሓቂ ገዲፉ ናይ ባዕሉ ተረኽ ናብ መላእ ዓለም ከባጽሕ" ከምዝደለየ መብርሂ ክህብ ቢልለነ ሓቲታ። ሓላፊት ናይቲ ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከብ መጽሄት ታይም ዝኾነት ቤከር፡ ኣብቲ ንኣብዪ ኣሕመድ ኣመልኪታ ዝጸሓፈቶ፡ ቅድሚ ቁሩብ ኣዋርሕ ንሰብኣዊ ሓገዝ ተባሂሉ መንግስቲ ፌደራል ተኹሲ ደው ከምዘበለ ዘዘኻኸረት ኮይና፡ እቲ ተኹሲ ደው ምባል ብቐንዱ ንስትራተጂካዊ ረብሓ ዝተገበረ ከምዝኾነ ብምጥቃስ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ሓገዝ ውሑድ ምዃኑ ሓቢራ። ኣብ መንጎ መንስታት ፌደራልን ትግራይን ዝተወለዐ ጎንጺ ኣስታት 19 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኮይኑ፡ ሚልዮናት ኣብ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ክጥሕሉ ገይሩ እዩ። ንሓይልታት ፌደራል ሓጊዞም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወታሃደራት ኤርትራ ሓዊሱ ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ከበድቲ ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ እዩ ዝግለጽ። ናይቲ ዓመት ፈጸርቲ ጽልዋ ንምምራጽ "እንትንእከብ ኣብ ሓደ መለክዒ ኢና ትኹረት እንገብር" ይብል መጽሄት ታይም። "መን ለውጢ ፈጢሩ? መን ጎሊሁ ተራእዩ? ብኣወንታ ይኹን ብኣሉታ።" መጽሄት ታይም ኣብ ናይ ሎምዘበን ዝርዝር ፈጠርቲ ጽልዋ ኣብ ክልተ ጫፋት ዝተሰለፉ መራሒ ሩስያ ቭላድሚር ፑቲንን ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስክን እውን ኣካቲቱ እዩ። "ኣብ ድሕሪት እቲ ዘሕዝን ኲናት ዝርከቡ መራሒ ሩስያን ነቲ ወራር ንምክልኻል ጻዕሪ ዝገብር ዘሎ ፕረዚደንት ዩክረይንን" ኣብዚ ዝርዝር ኣብ ሓደ ተርታ ምእታዎም ኩሎም ፈጠርቲ ጽልዋ ኣወንታዊ ዘይምዃኖም ዝገልጽ እዩ ይብል ታይም። መጽሄት ታይም፡ ንክኢላ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ትምኒት ገብሩ፡ ኣብ 2022 ጸለውቲ ካብ ሞንጐ ዝኾኑ 100 ሰባት ክብል ሓርዩዋ። መራሒት ጉጅለ ስነምግባር ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ጉግል ዝነበረት ትምኒት፡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2020 ካብቲ ትካል ከም ዝተሰጐገት ይዝከር። ኣብ ውሽጢ እቲ ኩባኒያ ዘሎ ዓሌታዊ ኣድልዎን፡ ውጽኢት ናይቲ ምርምር ድማ ቅኑዕ ከም ዘይኰነን ንህዝቢ ከጋጊ ከም ዝኽእልን ዝሕብር ኢመይል ድሕሪ ምልኣኻ ካብ ስርሓ ክትስጐግ ምኽንያት ከም ዝኾነ ኣብቲ እዋን ገሊጻ ነይራ። ትምኒት፡ ቍጽሪ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ እቲ ዓውዲ ትሑት ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ነዚ ንምፍታሕ ከም እትቃለስ ክትገልጽ ጸኒሓ'ያ። መጽሄት ታይም፡ ሓንቲ ካብ ጸለውቲ ዓለም ኢሉ ዝሓረያ ትምኒት፡ "ኣብ ውሽጢ ዓበይቲ ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ ኴንካ ሓቂ ምዝራብ ትብዓት ይሓትት፤ ትምኒት ገብሩ ኸኣ ነጋሪት ሓቂ 'ያ" ክብል ንኢዱዋ። ትምኒት ገብሩ ካብ ጉግል ቅድሚ ምስጓጓ፡ ምስ ካልኦት ተመራመርቲ እቲ ትካል ኰይና ዘዳለወቶ መጽናዕታዊ ጽሑፍ፡ ሽማ ካብቶም ኣዳለውቲ እቲ ምርምር ክእለ ተሓቲታ ምንባራ ብምጥቃስ እዚ ሽማ ንኸይጐልሕ ኮነ ኢልካ ዝተገበረ ምዃኑ ትማጐት።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ወተሃደራት ኤርትራ ንኣኰይ ቀቲሎሞ' - ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም

ዳይሬክተር ጀነራል ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብታ ብኵናት ዝዓነወት ትግራይ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ንኣኮኡ ከም ዝቐተልዎ ኣፍሊጡ። ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ኣብ ተመሳሳሊ ቁሸት ካልኦት 50 ሰባት ብወተሃደራት ኤርትራ ከምዝተቐተሉ ገሊጹ። ኣብዚ እዋን'ውን በዚ ዘጋጠሞ ኵነታት ከም ዝተናወጸ ዝርአ እዚ ካብ ተጋሩ ስድራ ዝመጽአ ዳይረክተር፡ “ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ኣይነበርኩን” ክብል ተኣሚኑ። ኤርትራ ኣብዚ ሕጂ ቀሪቡላ ዘሎ ክሲ ብወግዒ ዝሃበቶ ምላሽ የለን። እንተዀነ መንግስቲ ኤርትራ፡ ‘ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ንመድረኽ ትካል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ኣፈኛ ወጻኢን ተሓላቕን ህወሓት ኰይኑ ብኽልቲኡ ይጥቀመሉ’ሎ’ ክብል ንዶክተር ቴድሮስ ክኸሶ ምጽንሑ ይዝከር። ዶክተር ቴድሮስ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ጀኔቫ ኣብ ዝሃቦ ሓጺር መግለጺ ውድብ ጥዕና ዓለም ብዛዕባ ኮቪድ-19 ኣብ ዝተዛረበሉ፡ “ብቐዳም፡ ኣኰይ ብሰራዊት ኤርትራ ከም ዝተቐተለ ተረዲአ” ኢሉ። “ንኣደይ ኣዛሪበያ፡ ካብ ስድራኦም እቲ ናይ መወዳእታ (ንእሽተይ) ስለዝነበረ ብጣዕሚ እያ ሓዚና።  ምሳይ ዳርጋ ኣብ ተመሳሳሊ ክሊ ዕድመ ኢና ነይርና” ዝበለ እቲ ወዲ 57 ዓመት ዳይረክተር ጀነራል ጥዕና ዓለም፡ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ቁሸት ይዅን እዋን ዝሃቦ ዝርዝር ሓበሬታ የለን። ዶክተር ቴድሮስ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተፈረመ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦ “ክጸንዕ’ዩ፡ እዚ ዕብዳን ከኣ ደው ክብል’ዩ” ዝብል እምነት ከምዘለዎ ገሊጹ። እንተኾነ፡ እቶም መሻርኽቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምዃን ኣብ ኵናት ትግራይ ዝተሳተፉ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ጐረቤት ክልል ኣምሓራን ኣካል እቲ ስምምዕ ኣይኰኑን። ኵናት ትግራይ ኣብ መወዳእታ 2020 ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ከም ግብረመልሲ ናይቲ ኣብ ልዕሊ እዝ ሰሜን ብሓይልታት ትግራይ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ እቶም ክልላዊ ሓይልታት ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ክፍጸም ድሕሪ ምእዛዙ’ዩ ተባሪዑ። ኣብ መንጐ'ቲ ብኣቢይ ዝምራሕ መንግስትን መራሕቲ ገዛኢ ውድብ ፖለቲካ ትግራይ ዝዀነ ህወሓትን ዝነበረ ምትፍናን ድሕሪ ምዕራጉ እዩ እቲ ኵናት ተወሊዑ። ብሰንኪ እዚ ደማዊ ኵናት፡ ኣብታ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝዓበየ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ሞይቶም፤ ካልኦት 350 ሽሕ ዜጋታት ድማ ኣብ ኵነታት ጥሜት ይርከቡ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ - ኢትዮጵያ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ መን'ዩ?

ሎሚ ኣብ ዝጀመረ 6ይ ዘመን ስራሕ ሓድሽ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ [24 መስከረም 204 ዓ.ም] ሰልፊ ብልጽግና ንዝቕጽሉ ሓሙሽተ ዓመታት ነታ ሃገር ንክመርሕ ሕጹይ ገይሩ ዘቕረቦ ኣብዪ ኣሕመድ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ተሸይሙ። በዚ መሰረት ኣብዪ ኣሕመድ መራሒ እታ ሃገር፣ ኣካቢ ቤት ምኽሪ ሚኒስትራትን ጠቕላሊ ኣዛዚ ሰራዊት ምክልኻልን ኮይኑ ክቕጽል'ዩ። ቢቢሲ፡ ኣብ እዋን ምጅማር እቲ ክሳብ ሕጂ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ትግራይ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ መን'ዩ? ዝብል ዛንታ ኣዳልዩ ነይሩ። መንግስቲ ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ነቲ ብውሳነ መንግስቲ ፌደራል ዝተወሰነ ምንዋሕ ሃገራዊ መረጻ ንጎኒ ገዲፉ፡ ክልላዊ መረጻ ንክካየድ ወሲኑ'ዩ። እቲ መረጻ፡ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ክናዋሕ ክኢሉ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ "ኣነ ኢትዮጵያ ኲናት የድልያ'ዩ ኢለ ኣይኣምንን። ምስቶም ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ዝደልዩ ሰባት ክጽምበር ኣይደልን። ናብ ትግራይ ዓረር ዘይኮነ፡ ኮሮናቫይረስ ዝከላኸል መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን'የ ክልእኽ ዝደሊ" ኢሉ ነይሩ። ኣብቲ ግዜ፡ መንግስቲ ፌደራል ምስ ክልል ትግራይ ዝኾነ ዓይነት ወተሃደራዊ ጎንጺ ከም ዘይደሊ ክገልጽ እንከሎ፡ ሕጂ ድማ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ወተሃደራዊ ስርሒት ብላዕለዋይነት ይመርሕ ኣሎ። እዚ ምኽንያት ሞት ኣሽሓት ሰባት ከም ዝኾነ'ውን ይግመት። ትካላት ሰብኣዊ ረዲኤት፡ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ናብ ጎረቤት ሃገር ከም ዝተዘናበሉ ክገልጹ እንከለው፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ድማ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጋጥም ስግኣቱ ይገልጽ። ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ወርሒ ሚያዚያ 2018 ዓ.ም እዩ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኮይኑ። ህዝቢ ኦሮሞ ዘካየዶ ናዕቢ ድማ እቲ ቀደማይ ሚኒስትር ናብ ስልጣን ክመጽእ ምኽንያት ኮይኑዎ። ሽዑ፡ እታ ሃገር ኣብ ገምገም ኲናት ሓድሕድ'ያ ነይራ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ድማ ገሊኦም ክትሓስቦም ዘይትኽእል ታሪኻዊ ጽገናታት ክገብር ጀሚሩ። ንውሕ ንዝበሉ ዓመታት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብናጽነት ናይ ምዝራብ መሰላት ብምዕፋን፣ መራሕቲ ተቓወምቲ ውድባት ብምእሳርን ተቓውሞታት ብምዕፋንን ጉጅለታት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ክነቕፉዎ ጸኒሖም። ብተወሳኺ፡ ምስ ጎረቤት ሃገር ኤርትራ ንክልተ ዓሰርተ ዓመታት ዝዘለቐ ኩነተ ኲናት ንምእላይ ውሳነ ኮሚሽን ዶብ ኣብ ምትግባር ዓንቂጹ ጸኒሑ። ኣብዪ ኣሕመድ ምስ መጽአ ግን ኩሎም ተቐይሮም። ነቲ ውሳነ ተቐቢሉ ምስ ኤርትራ ውዕል ሰላም ከቲሙ። እዚ፡ ታሪኻዊ ውሳነ መሪሕነቱ ኮይኑ ብ2019 ዓ.ም ተሸላሚ ሽልማት ኖቤል ሰላም ክኸውን በቒዑ። ምስ ኩሎም 'ጸላእቲ' እቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ መራሕቲ ድማ ሰላም ክፈጥርን ናብ ሃገር ከእትዎምን ተራእዩ። ንሱ ቀዳማይ ሚኒስትር ምስ ኮነ ድሕሪ ሓደ ዓመት ዝሞቱ ኣቡኡ ኣሕመድ ዓሊ፡ "ምስ ኩሉ ተመሓዛዪ'ዩ" ክብሉ ብሓምለ 2018 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮም ጻንሒት ገሊጾምዎ'ዮም። ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብዝተፈላለየ መገዲ ዝርእዩዎ ሰባት ስለ ዘለው ድሕረ ባይትኡ ምርኣይ ኣገዳሲ'ዩ። ንሱ፡ ካብቲ ንኣስታት ሰለስተ ዓመታት ኣንጻር መንግስቲ ተቓውሞ ዘካይድ ዝነበረ ሰፊሕ ብሄር ኦሮሞ ዝወጽአ ፈላሚ መራሒ እዩ። ኣብቲ ተቓውሞ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ብዘጋጥም ዝነበረ ጎነጽ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም'ዮም። እቶም ተቓወምቲ ካብ ዘልዕሉዎ ዝነበረ ሓደ ኣገዳሲ ሕቶ፡ ህዝቢ ኦሮሞ ንዓመታት ፖለቲካዊ፣ ቁጠባውን ባህላውን ኣድልዎ ይበጽሐና ኣሎ'ዩ ዝብል እዩ። ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ድማ ኩሉ ክቕየር ጀሚሩ። ንሱ፡ ኣቦ መንበር ዴሞክራሲያዊ ግንባር ህዝቢ ኦሮሞ (ኦፒዲኦ) ዝነበረ እዩ። እዚ ሰልፊ ድማ ካብቶም ንኢህወደግ ብልፍንቲ ዝመስረቱ ሓደ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ታሕሳስ፡ ኣብዪ ኣሕመድ ነዚ ንኣስታት 30 ዓመታት ፖለቲካ ኢትዮጵያ ብሒቱ ዝጸንሐ ልፍንቲ ብምፍራስ፡ ብልጽግና ዝተባህለ ሓደ ውሁድ ሰልፊ መስሪቱ። መስራቲ ኢህወደግ ዝነበረ ህወሓት ግን ነቲ ውህደት ነጺጉ። ወዲ 44 ዓመት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ኣጋሮ ኣብ ዝበሃል ከተማ ክውለድ እንከሎ፡ ወለዱ እስላምን ክርስቲያንን'ዮም። ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ 1980ታት'ዩ ኣባል ኦፒዲኦ ኮይኑ። ቅድሚ መስራትን ዳይሬክተርን እቲ መንግስቲ ኣብ ኢንተርነት ጥቡቕ ክትትል ዝገብረሉ ዝነበረ ኤጀንሲ ድሕነትን ሓበሬታን እታ ሃገር ምዃኑ፡ ኣብ ውትህድርና ክሳብ መዓርግ ሌተናል ኮነሬል በጺሑ'ዩ። ቀጺሉ ከኣ ሚኒስትር ሳይንስን ቴክኖሎጅን ኮይኑ። መራሒ ሃገር ምስ ኮነ ድማ፡ እቲ መንግስቲ ዘመሓድሮ ዓወዲ ቴሌኮም እታ ሃገር ናብ ብሕቲ ክሰጋገር ከም ዝገብር ተመጻቢዑ። ኣገደስቲ ሓቅታት ኣብይ ኣሕመድ ኣብዪ፡ ነቲ ካብ 1998 ክሳብ 2000 (ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ) ብምኽንያት እቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተኻየ ዶባዊ ኵናት ን20 ዓመታት ዝዘለቐ ኩነተ ኲናት ከብቅዕ ገይሩ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ መበል 100 ተዓዋቲ ሽልማት ኖቤል ኮይኑ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2019 ኣብ ኦስሎ ነቲ ሽልማት ተቐቢሉ። እቲ ሽልማት ክወስድ ከሎ ድማ፡ "ኵናት ንምጅማር ውሑድ እዩ ዝወስድ፤ ሰላም ንምህናፅ ግና ቁሸትን ሃገርን የድሊ። ንዓይ ሰላም ምህናጽ ማለት ልክዕ ተኽሊ ማይ ኣስቲኻ ከም ምዕባይ እየ ዝሪኦ። ተኽሊ ማይን ጽቡቕ ሓመድን ክደሊ እንከሎ፡ ሰላም ድማ ትዕግስትን ቆራጽነትን ይደሊ" ኢሉ ነይሩ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ግን፡ ብርክት ዝበሉ ዜጋታት፡ "ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ሞይቶምን ተመዛቢሎምን'ዮም" ብዝብል ጎስጓስ ኮሚቴ ኖቤል ነቲ ሽልማት ከሕድጎ ፊርማ ኣኪቦም ክሓቱ ተራእዩ። ኮሚቴ ኖቤል ኖርወይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ግን፡ "ኣብ ጎኒ ክቡር ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብ2019 ሽልማት ኖቤል ንክሽለም ዝገበረ ውሳነ እየ። እቲ ኮሚቴ ንውሳንኡ ዳግማይ ርእዩ ወይ'ውን ንክርኢ ሓሲቡ ኣይፈልጥን" ዝብል ምላሽ ሂቡሉ። ወሲኹ፡ "ሕግጋት ኮሚቴ ኖቤል ኖርወይ'ውን ሽልማት ሰላም ንክስረዝ ኣየፍቅድን" ኢሉ። ኣብዪ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጀሚሩ 'መደመር' ኣዝዩ ኣዘራራቢ ዝኾነ ቃል ነይሩ። እዚ ናይ ኣምሓርኛ ቃል ኮይኑ፡ "ሓደ ምዃን ወይ'ውን ናብ ሓደ ምምጻእ" ዝብል ትርጉም ኣለዎ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር'ውን ጸገማት ኢትዮጵያ በዚ መገዲ'ዮም ዝፍትሑ ኢሉ ይኣምን። እዚ ብደረጃ መጽሓፍ'ውን ዝተሓተመ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝተፈላለያ ከባቢታት ኢትዮጵያ ተመሪቑ። ብቋንቋታት ኣምሓርኛን ኣፋን ኦሮሞን ተጻሒፉ ድማ ብኣማኢት ኣሽሓት ተሓቲሙ ተዘርጊሑ። እቲ መጽሓፍ፡ 16 ምዕራፋትን 280 ገጻትን ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብዪ ኣሕመድ ኣፈላላያት ብምኽባር ሓድነት እታ ሃገር ክቕድም ኣለዎ ኢሉ ይኣምን። ሕምብርቲ፡ ናይዚ ናተይ ዝብሎ ፍልስፍና፡ ምትዕጽጻፍን ኣፈላላይካ ሒዝካ ሓቢርካ ምስራሕ ምኽኣልን ዝብል እዩ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2019 ዓ.ም፡ ኣብ ኣኼባ ሰልፊ ዴሞክራሲያዊ ምንቅስቓስ ህዝብታት ደቡብ (ዴኢህዴን) ተረኺቡ፥ "ሓንቲ ምርጫ ኣላትና፤ እዚ ከኣ ምሕባር'ዩ። ምትሕግጋዝን ምትሕብባርን ጥራሕ ዘይኮነን ብሓባር ንምንባር ምውህሃድ ከድልየና እዩ። እቲ ካልእ ምርጫ ከኣ ሓድሕድና ምቅታል" ኢሉ ነይሩ። ወሲኹ፡ "ይኹን'ምበር፡ እዚ ምርጭኡ ዝገብር ኣይህሉን። ስለዚ ምርጫና ንሓድሕድና ምትእምማን፣ ቁስልና ምፍዋስን ንዕብየት ሃገርና ብሓባር ምስራሕን'ዩ ክኸውን ዘለዎ" ኢሉ። ብ4 ሕዳር 2020፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ሰራዊት እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ስጉምቲ ንክወስዱ ኣዚዙ። ንሱ፡ እቶም ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ሰሜን እዝ መጥቃዕቲ ፈጺሞም'ዮም ብማለት ይኸሶም። "ስለ ዝኾነ ድማ መንግስቲ ፌደራል ወተሃደራዊ ስጉምቲ ንክወስድ ተገዲዱ ኣሎ" ኢሉ። ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ፌደራልን ኣመራርሓ ህወሓት ዝኾኑ ሰብ መዚ ትግራይን ዝነበረ ውጥጥ በብግዝኡ እናዓረገ ክመጽእ እንከሎ፡ ንሕንሕ ስልጣን፣ መረጻ፣ ፖለቲካዊ ጽገናታት ዘይምቕባልን ካልኦትን ምኽንያት እቲ ዘይምቅዳው'ዮም። ህወሓት፡ ንኣስታት 30 ዓመታት ብዓብላልነት ክመርሕ ጸኒሑ። ሕጂ ድማ ኣብዪ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ንኣመራርሓ ህወሓት ኣጓንዩ'ዩ ኢሎም ይነቕፉዎ። ኣብዪ ኣሕመድ ኣብታ ሃገር ጽገናታት ክገብር'ኳ እንተፈተነ፡ ካብ ወገን ትግራይ ግን ተቓውሞ ገጢሙዎ። እዚ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ቅልውላው ክዓርግ ምኽንያት ኮይኑ። መራሕቲ ህወሓት፡ እቲ ኣብዪ ኣሕመድ ዝገብሮ ዘሎ ጽገናታት ማእከላይ ስልጣን ንምምስራትን ፌደራላዊ ስርዓት ንምዕናውን'ዩ ኢሎም ይቃወሙዎ። ዞባዊ ጽልዋ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመትን ፈረቓን፡ ኣብ'ቲ ዞባ ጎንጺ ኣለዎም ኣብ ዝበሃሉ ቦታታት ኣብ ምሽምጋል ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ እዩ። ኣብ ሱዳን፡ ወተሃደራዊ መራሕቲ ናብ ልዝብ ክመጽኡ ኣብ ምግባር ኣበርክቶ ገይሩ። እዚ ከኣ፡ ሱዳናውያን ናብ ስግግርን ምምቕራሕ ስልጣንን ክመጽኡ ክኢሎም። ብተወሳኺ ድማ፡ ኣብ መንጎ ኤርትራን ጅቡትን ንዝጸንሐ ሓርፋፍ ዲፕሎማሲያዊ ርክብ ኣብ ምምሕያሽ ክሰርሕ ፈቲኑ። ኬንያን ሶማልያን ኣብ ማያዊ ዶባተን ምስተሰሓሓባ'ውን ኣብዪ ኣሕመድ ክሽምግል ድልየት ኣርእዩ'ዩ። ኣብ ዘተ ሰላም ደቡብ ሱዳን፡ ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ሳልቫ ኪርን መራሒ ተቓውሞ ሪክ ማቻርን ኣብ ዝግበር ልዝብል'ውን ብንጥፈት እዩ ዝሳተፍ። ኣብዪ ኣሕመድ፡ እቲ ሕጂ ኣብ ትግራይ ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ፡ 'ምኽባር ሕጊ' እዩ ክብሎ እንከሎ፡ ክልቲኦም ወገናት ናብ ልዝብ ክመጽኡ ዝቐረበሉ ዓለምለኻዊ ጻውዒት ዘተ ነጺጉዎ እዩ። ኣብዚ ሰሙን፡ "ናይ መወዳእታ" ምዕራፍ ናይቲ ዛካይዶ ዘሎ መጥቃዕቲ ክውሰድ ዝኣዘዘ ኮይኑ ወተሃደራቱ ንከተማ መቐለ ክቆጻጸሩዋ መምርሒ ሂቡ ይርከብ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ክልል ኣምሓራ፡ ዕጡቓት ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት መጥቃዕቲ ፈጺሞም- ሕቡራት ሃገራት

ኣብ ክልል ኣምሓራ: ዞባ ሰሜን ጎንደር፡ ኣብ ከባቢ ዳባት ዝርከብ፡ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኣለምዋጭ፡ ኣብ ልዕሊ ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ብዕጡቓት መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ኣፈኛ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃን ዞባ ዓበይቲ ቀላያትን ፌይስ ኪሲንጋ ንቢቢሲ ኣብ ዝሓበቶ ሓበሬታ፡ ዝሓለፈ ቀዳም ምሸት ዕጡቓት ኣብቲ ሓድሽ መዓስከር ብምእታው ኣብ ዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ሸሞንተ ስደተኛታት ብጥይት ከም ዝተሃረሙን ሕክምናዊ ረድኤት ከም ዝተገበረሎምን ገሊጻ። ኩነታት ጥዕና እቶም ስደተኛታት ኣብዚ እዋን ኣብ ደሓን ከም ዘሎ ዝሓበረት እታ ኣፈኛ፡ መንነትን ዕላማን እቶም ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሽዱሽተ ዕጡቓት ጌና ከም ዘይተነጸረ ሓቢራ። ሰብ መዚ ዩኤንኤችሲኣር ኣብ ጽባሕ እቲ መጥቃዕቲ ምስ ሰብ መዚ ምምሕዳር ጉዳይ ስደተኛታትን ካብ ስደት ተመለስትን ኢትዮጵያ ብምዃን ናብቲ መዓስከር ከም ዝበጽሑን ንውሕስነት እቶም ስደተኛታት ብዝምልከት ምስ መንግስቲ ከም ዝተዘራረቡን ፌይዝ ገሊጻ። “መንነት ናይቶም ነዚ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት ጌና ኣይተፈለጠን ኣሎ። ፖሊስ እቲ ከባቢ መርመራታት ይገብሩ ከም ዘለው ግና ፈሊጥና ኣሎና” ኢላ። ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ኲናት ድሕሪ ምውልዑ ኣብታ ክልል ኣብ ኣርባዕተ መዓስከራት ኣጽሊሎም ዝነበሩ ስደተኛታት ግዳይ መቕተልቲ ዓመጽን ዝተፈላለየ ግህሰትን ኮይኖም ምጽንሖም ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ብፍላይ ኣብ ፈለማ ምጅማር እቲ ኲናት ኣብ ሰሜን ትግራይ ተደኲነን ዝነበራ መዓከራት ሽመልባን ሕጻጽን ምሉእ ብምሉእ ከዓንዋ እንከለዋ እቶም ስደተኛታት ናብ ካልእ ከባቢታት ከም ዝሃደሙን ገለ’ውን ብኣስገዳድ ናብ ኤርትራ ከም ዝተመለሱን ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ እዩ። ቅደሚ እቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ኣብታ ክልል ኣስታት 100 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝነበሩ ጸብጻባት ይሕብሩ። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣብ መስከረም 2021 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ሰራዊት ኤርትራን ምልሻታት ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ዝርከቦም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ገሊጹ። ፍረዝጊ ዘርኣይ ተቐማጢ መዓስከር ዓዲ ሓሩሽ ዝነበረ ኤርትራዊ ስደተኛ ኮይኑ ኣብ ወርሒ ለካቲት እዩ ካብቲ ዝትኮሰሉ ዝነበረ ጠያይቲ ድሒኑ ናብ ዳባት በጺሑ። ንሱ፡ ነቲ ኣብ መዓስከር ዓዲ ሓሩሽ ዝነበረ ኩነታት ከረድእ ከሎ፡ እቶም ስደተኛታት መዐደጊ መግቢ ዝኸውን ገንዘብ ንምርካብ፡ ክዳውንቶም ክሳብ ምሻጥ ከም ዝበጽሑ፡ ብሰንኪ እዚ ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ብምእታው ናብ ክልል ኣምሓራ ክሰግሩ ከም ዝግደዱን ኣረዲኡ። ፌይዝ ንኩነታት ናይቶም ኣብተን መዓስከራት ዝርከቡ 22500 ስደተኛታት ብዝምልከት ኣብ ዝሃበትና መብርሒ “ኩነታቶም ኣዝዩ ሕሱም እዩ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ከኣ እናኸፍአ እዩ ዝመጽእ ዘሎ” ድሕሪ ምባል፡ በቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተበጽሐ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ዘለዋ ተስፋ ገሊጻ። እንተኾነ ግና ዛጊት 21 መካይን ጥራሕ እየን ናብ ትግራይ ኣትየን፤ እዚ ከኣ ምስቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ኩነታት ኣዝዩ ሒደት ምዃኑ ትካላት ረድኤት ይገልጹ። “ኣብ ወወዳእታ ወርሒ ለካቲት ምስ ሰብ መዚ እቲ ከባብን መንግስቲ ኢትዮጵያን ድሕሪ ምዝርራብ ኣስታት 290 ሜትሪክ ቶን እኽሊ ካብ ዝተፈላለያ ከባቢታት ትግራይ ናብ ሽረ ከም ዝኸይድ ብምግባር ናብ ማይዓይንን ዓዲሓሩሽን ተዓዲሉ” ኢላ ፌይዝ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ተኸሲቱ ዘሎ ቅልውላው፡ ብዙሓት ስደተኛታት ንህይወቶም ኣብ ሓደጋ ብምእታው፡ ካብ መዓስከራት ዓዲ ሓሩሽን ማይዓይንን ናብቲ ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝተመስረተ ሓድሽ መዓስከር ክሰግሩ ከም ዝፍትኑ ቢቢሲ ካብቶም ስደተኛታት ክርዳእ ክኢሉ እዩ። ብወገን ሕቡራት ሃገራት ነዚ ብዝምልከት ዝተታሓዘ መደባት እንተሎ ዝተሓተት እታ ኣፈኛ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ነቶም ስደተኛታት ንምስግጋር ውሑስ ኮሪደር ከም ዘድልይ ሓቢራ። “እተን መዓስከራት ዝርከባሉ ከባቢ ውሑስ ስለዘይኮነ ነቶም ስደተኛታት ናብ ካልእ ክነግዕዞም ኣይከኣልናን። ስደተኛታት ብውሑስ ዝሰጋገሩሉ ኮሪደር ክኽፈትን ናብ ካልእ ቦታ ክሰጋገሩን ምስ መንግስቲ ንዘራረብ ኣሎና።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራ ኣብ ዕርቀ ሰላም ኢትዮጵያ ማዕረ ክንደይ ግደ ይህልዋ?

ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን መንግስቲ ክልል ትግራይን ብመንጎኛነት ፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ፡ ኣብ ኬንያ ዝርርብ ሰላም ከምዝጅምሩ ብማዕከናት ዜና ክቃላሕ  ድሕሪ ምቕናዩ፡ ሰልፊ ብልጽግና ኣብ ዘተ ሰላም ዝውክልዎ፡ ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ጉዳያት ወጻእን ደመቀ መኮነን ዝምራሕ ሸውዓተ ዝኣባላቱ ኮሚተ ኣቝሙ ኣሎ። መራሒ መንግስቲ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽየን ገብረሚካኤል እውን ኣብቲ ዝርርብ ላዕለዎት ወከልቲ ክልእኽ ምዃኑ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ኣብ ትግራይ ጀሚሩ፡ ናብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ዝለሓመ፡ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ሰራዊት ኤርትራን ዝተሻረኽሉ፡ ኣሽሓት ህይወትን ብቢልዮናት ዝግመት ንብረትን ዘጥፍአ፡ ሚልዮናት ሰላማውያን ዘመዛበለ ምስ ሓይልታት ትግራይ ዝተገብረ ውግእ፡ ‘ኵሎም ተጻባእቲ ኣብ ዘይራኸቡሉ መኣዲ ዘተ ብኸመይ ነባሪ ፍታሕ ክመጽእ ይኽእል?’ ዝብል ነገር ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። ቢቢሲ ትግርኛ ነዚ ብዝምልከት ንገለ  ምሁራን ኤርትራውያን ኣዘራሪቡ ኣሎ። እቲ ግጭት ብሕዳር 2020 ምስ ኣጋጠመ፡ ማሕበረሰ ሰብ ዓለም፡ ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣሜሪካን ብሪጣንያን ውግእ ደው ክብልን ዘተ ሰላም ብህጹጽ ክጅመርን ተማሕጺኖም። ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ እቲ ዓመት ዝነበረ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሲሪል ራማፎሳ፡ ንፕረዚደንት ሞዛምቢክ ነበር ጃኮሞ ቺሳኖ፡ ንፕረዝደንት ላይበርያ ነበር ኢለን ጆንሰን-ሲርላፍን ከምኡ’ውን ክጋለማሞ ሞታላንቴ ነቲ ጉዳይ ክሽምግሉ ከም ዝመዘዞም ይዝከር። እንተዀነ፡ ዶ/ር ኣቢይ ኣሕመድ፡  ‘ሰሜን እዝ ኣብ ድቃሱ እንከሎ ብጁንታ ህወሓት ስለዝተወቕዐ፡ ምስ ገበነኛታት ዝካየድ ሰላም የሎን’ ብምባል ነቲ ሕቶ ዕርቂ ኣይተቐበሎምን። ሽዑ ኸኣ መንግስቲ ፈደራል፡ ንህወሓት ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ብሓይሊ ከምዝስዕሮ ተማኣሚኑ እዩ ነይሩ። እንተዀነ፡ ህወሓት “ሓመድ ልሒሱ” ሓይልታቱ ወዲቡ ንመቐለን ንዝበዝሐ ከባቢታት ትግራይን ተቘጻጺሩ፡ ናብ ደሴን ኮምቦልቻን ምስ ሰጎመ፡ እንደገና ማሕበረሰብ ዓለም መጠን ህልቂት ከይዛየደ ዕርቂ ክግበር ተማሕጺኑ። መራሕቲ ሰራዊት ትግራይ፡ “ናብ ደሴን ኮምቦልቻን ዝቐጸልና ንመንግስቲ ፈደራል ዘተ ሰላም ንኽቕበል ጸቕጢ ንምፍጣር’ዩ” ኢሎም፡  ሰፊሕ ቅድመ ኵነት'ውን ኣቐሚጦም። ወተሃደራዊ ጸብለልታ ምስ ጨበጡ ግን፡ “እቲ ኲናት እናተዛዘመ እዩ፡ ምስ መን ኢና ንዛተ?" ክብሉ ተሰሚዖም። ሚዛን ሓይሊ ተቐያይሩ፡ እቲ ውግእ ዕለታዊ ሰባት እናቐዘፈ፡ ንብረት እናዕነወን ሰላማውያን እናመዛበለን ንኣዲስ ኣበባ ገጹ ምስ ቀጸለ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዕርቂ ክግበር ተማሕጺኑ። ወሃብ ቃል መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣምበሳደር ዲና ሙፍቲ፡ ዕርቂ ክግበር እንተዀይኑ፡ “ህወሓት መጥቃዕቲ ደው ክብልን ንመንግስቲ ፈደራል ኣፍልጦ ክህብን ኣለዎ” ክብል ንዕርቂ ድሉው ምዃኑ ኣሚቱ። እንተዀነ፡ ሃንደበት እቲ ሎሚ ጽባሕ ንኣዲስ ኣበባ ክኣቱ እዩ ዝበሃል ዝነበረ ሓይሊ ህወሓት፡ ካብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ተደፊኡ ናብ ትግራይ ምስተመልሰ፡ መንግስቲ ፈደራል፡ “ሰራዊት ህወሓት ዕጥቁ ከየውረደ ዘተ ሰላም ዝበሃል የሎን” ናብ ዝብል ቃናኡ ተመሊሱ። ስለዝኾነ ይብል ዓብዱራሕማን ሰይድ ኣቡሃሺም፡ "ፖለቲካዊ ኵነታት ኢትዮጵያ ኣዝዩ ስለዝተሓላለኸ፡ ኵሎም ተቐናቐንቲ ከይረደዩ ዘተ ሰላም ግብራዊ ክኸውን ይኽእል እዩ” ዝብል ነገር ከም ዘጠራጥሮ ይዛረብ። “ኣብቲ ንኣስታት 20 ኣዋርሕ ዝተኻየደ ደማዊ ውግእ ብዙሕ ደም ፈሲሱ፡ ዓቢ ሰብኣዊ ግህሰት ስለዝተፈጸመ ዘተ ሰላም ብቐሊሉ ንክረጋገጽ ግዜ ከድሊ እዩ” ይብል። ድሕሪ ነዊሕ ምትህልላኽ፡ ሕጂ ክልቲኦም ወገናት ክዘራረቡ ስለዝፈቐዱ ግን፡ ዘተስፉ ምዃኑ ይገልጽ። ኤርትራን ኢትዮጵያን ነቲ ኣብ መንጎአን ዝነበረ ዶባዊ ግጭት ብሰላም ክፈትሓኦ ስለዘይከኣላ፡ ን20 ዓመታት ዶባተን ተዓጽዩ ንግዳዊ ይዅን ሰብኣዊ ርክብ ተቛሪጹ ጸኒሑ። ብሰንኪ ኣይ-ኩናት ኣይ-ሰላም፡ ኣብ ክልቲኡ ህዝብታት ዝተፈጥረ ስደትን ድኽነትን ከቢድ እዩ። ስለዝዀነ ህዝቢ ኤርትራን ኢትዮጵያን ንሰላም ዝጸንሖ ናፍቘትን ፍቕርን ዶባት ጽልኢ ብዕርቀ ሰላም ኣብ ዝፈረሰሉ እዋን ሓጐሱ ብንብዓትን ፍቕርን ገሊጽዎ እዩ። እዚ ሕጂ ተጀሚሩ ዘሎ ዘተ ሰላም’ውን፡ ንሓደ ነጺልካ ዘይኮነስ ንዅሎም ተቐናቐንቲ ዘጸንበረ ክኸውን ኣሎዎ፡ ይብል፡ ኣብ ሃገራዊ ባይቶ ኢትዮጵያ ተወካሊ ክልል ኣምሓራ፡ ኣቶ ደሳለኝ ጫኔ። ድሕሪ ናይ 18 ኣዋርሕ ኵናት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሳምንታት ንባይቶ ሃገሩ ብዛዕባ ምስ ህወሓት ዝግበር ዘተ ሰላም ድሕሪ ምግላጹ እዩ፡ ኣቶ ደሳለኝ ጫኔ፡  “እቲ ዘተ ክልል ኣምሓራን ኤርትራን እንተዘይተሳቲፎምዎ ክዕንቀፍ ይኽእል’ዩ” ዝብል ርእይቶ ዝሃበ። ነቲ ሕልኽልኽ ዝበለ ኵነታት ብቐረባ ዝከታተል ናይ ነዊሕ ዓመታት ናይ ውግእ ተመኵሮ ዘለዎ ገዲም ተጋዳላይ መጎስ ብርሃነ ግን፡ “እዚ ሕጂ ዝበጋገስ ዘሎ ኣጀንዳ ሰላም ንዘይተርፍ ካልእ ኵናት ንምድላው እኹል ግዜ ንምርካብ ዝግበር ዘሎ መዐደግ ግዜ ከይኮነ ኣይተርፍን’ዩ” ዝብል ርእይቶ የቐምጥ። ሰላም ማለት፡ ኣብ መወዳእታ ረብሓታትካ ብዘይ ጐነጽን ግጭትን ብሰላም ምርካብ ማለት ምዃኑ ዝገልጽ ዓብዱራሕማን ኣቡሃሺም፡ “እዚ ናይ ሕጂ ዘተ ሰላም ንኢትዮጵያውያን ጥራሕ ዝምልከት'ኳ እንተኾነ፡ ንኤርትራን ኵሎም እቶም ኣብ ውግእ ብቐጥታን ብተዘዋዋርን ዝተሳተፉ ሓይልታት ዘማእክል ሓያል ዲፕሎማሲያዊ ጻዕርታት እንተዘይተኻይዱ፡ ክዕንቀፍ ይኽእል እዩ” ክብል ስክፍታኡ የቐምጥ። ኣቶ ሰንጋል ወልደንሰአ ግን፡ እዚ ሕጂ ብኸቢድ ጸቕጢ ማሕበረ ሰብ ዓለም፡ ኣመሪካ፡  ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኤውሮጳን መሻርኽቲ ሰላም ሕብረት ኣፍሪቃን ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ እቲ እንኮ ንሰላማዊ ፍታሕ ተጻባእቲ ሓይልታት ምዃኑን ካልእ ኵሉ ናይ ውግእን ሓይልን ኣማራጺ ፈጺሙ ዘየዋጽእን ክኹነን ከምዝግባእን ብምግላጽ፡ እቲ ሰላም ክዕወት ከምዝኽእል ይኣምን። “እዛ ብቝጠባ ተዳኺማ ኣብ ከቢድ ጸገም እትርከብ ዘላ ኢትዮጵያ ብዘይ ሰብኣዊ ረድኤትን ናይ ምዕባለን ወፍርን ሓገዝን ክትነብር ስለዘይትኽእልን ስለዘየዋጽኣን፡ እዚ ዘተ ሰላም ዘገም እናበለ ናብ ፍታሕ ከምርሕ እዩ፡” ዝብል  እምነቱ የቕርብ። እቲ ዕርቀ ሰላም ኣብ መንጐ ኢትዮጵያውን ተቐናቐንቲ ህወሓትን ብልጽግናን ይግበር ስለዘሎ፡ ኤርትራ ክትሳተፍ ምተገብኣ ዝብል ዘረባ ከቢድ ምዃኑ ዝጠቅስ ኣቶ መጎስ፡ “እቲ ድሕሪ ኵናት ዶባት ኢትዮ-ኤርትራ 1998-2000፡ ብኣህጉራዊ መጋባእያ ዝተዋህበ ቀያድን ናይ መወዳእታን ብይን፡ ብሰንኪ ኣብቲ እዋን ንኢትዮጵያ ዓብሊሉ ዝነበረ ውድብ ህወሓት ብኣግባቡ ስለዘይተፈጸመ፡ እዚ ሕጂ ስዒቡ ዘሎ ከቢድ ጥፍኣትን ህልቂትን እኹል መምሃሪ ስለዝኾነ፡ ሕጂ'ውን ካልእ ህልቂት ከይስዕብ ኣብ ኵናት ትግራይ እተሳተፉ ሓይልታት ዝዕረቕሉ መገዲ ክናደ ይግባእ፡” ክብል ይዛረብ። ኣብ ውግእ ትግራይ፡ ሓይልታቱ ምስ መንግስቲ ፈደራል ዘሰለፈ ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ምስ ኣቢይ ኣሕመድ ዝነበሮ ዝምድና ከምዝዘሓለን ኣብ ኣተኣላልያ እቲ ውግእ ዘይምርድዳእ ከም ዝጸንሖምን ዝዛረብ ኣቶ መጎስ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያ ጸገማቶም ብዕርቀ ሰላም ክውድእዎ ማዕረ ክንደይ ድላይ ይህልዎ ዝብል ሕቶ ኣዘራራቢ ምዃኑ ይጠቅስ። “ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚ ሓደ ሓደ መራሕቲ ህወሓት፡ ‘ንኤርትራ ኣቲና ድላይና ጌርና ክንወጽእ ዝኽልክለና የሎን’ ስለዝብሉ፡ ስርዓት ኤርትራ ምስ መራሕቲ ወያነ ንዘለዎ ከቢድ ቅርሕንቲ ብሰላም ዝውድኦ ኣይመስለንን” ብማለት ከምቲ ኣቡሃሺም ዝበሎ ምስ መንግስቲ ኤርትራ ኮነ ኣብ ኵናት ሰሜን ኢትዮጵያ ጽልዋ ዝህልዎም ሓይልታት ብዲፕሎማሲያዊ ዝርርብ ክሕቈፉ ይግባእ ይብል። ኣብ ርእሲኡ ኣብዚ እዋን እዚ መንግስቲ ኤርትራን ካብ ህወሓት “ወራር ይሽትት ኣሎ” ብምባል ኵሉ ሓይልታቱ ኣብ ዝለዓለ ተጠንቀቕ ገይርዎ ከምዘሎ ኣቶ ሰንጋል ይገልጽ። እዚ ማለት ከኣ፡ እቲ ኣብ ዕጽዋን ከበባን ንእትርከብ ክልል ትግራይ ዝመርሕ ዘሎ ህወሓት፡ ምስ መንግስቲ ፈደራል ንዘለዎ ጉዳይ ብሰላማዊ ዘተ እንተዘይፈቲሕዎ፡ ናብ ሱዳን ዘእቱ መስመር ሑመራ ክኸፍቶ ክግደድ ስለዝኾነ፡ ምስ ሰራዊት ክልል ኣምሓራ ዝሻረኽ ምስ ዘሎ መንግስቲ ኤርትራ ውግእ ከምዘይተርፍ ይሕብር። ኣቶ ሰንጋል ወሲኹ፡ ኣብዚ ሕጂ ዝበጋገስ ዘሎ “ብባይታ ንስምምዕ” ዝገለጾ ዝርርብ ሰላም ከምቲ ትጽቢት ዝግበረሉ እንተዘይሰሪሑ፡ እቲ ዘሰክፍ ተፈቲኑ ዘየፍረየ ናይ ውግእ ሃዋህው ክመጽእ ከምዝኽእል ግምቱ የቐምጥ። እተን ብማይ ፈለግ ኣባይ [ኒል] ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ቀጻሊ ምስሕሓብን ዘተን ዝርከባ ግብጽን ሱዳንን ከይተረፈ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፈደራልን ህወሓትን ግጭት ምስ ተኸስተ እቲ ጉዳይ ብሰላማዊ ዘተ ክዓርፍ ጸዊዐን ነይረን። ብፍላይ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ነበር ዓብደላ ሓምዶክ፡ ኣስታት 60ሽሕ ተጋሩ ስደተኛታት ንሱዳን ምስ ፈሰሱ፡ ንህወሓትን መንግስቲ ፈደራልን ንኽሽምግል ብዛዕባ ተበግሶኡ ንሓለፍቲ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ኢጋድ፡ ኤርትራን ፈረንሳን ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካን ብዙሓት ምቕሉላት ምዕራባውያን ሃገራትን ሓቢሩ ንኣዲስ ኣበባ ኣትዩ ነይሩ። እንተኾነ፡ ሽዑ ወተሃደራዊ ጸብለልታ ዝነበሮ ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣቢይ ኣሕመድ ግን ኣይተቐበሎን። ሽዑ እቲ ብሲቪልን ሚሊታሪን ዝቘመ ንስርዓት ኣልበሽር ብዝዓለወ ህዝባዊ ናዕቢ ስልጣን ዝተረከበ መንግስቲ፡ ገና ድልዱል መሰረት ስለዘይተኸለ፡ እቲ መሪሕነት ኣብ ግጭት ኢትዮጵያ ሓባራዊ ስሙር ኣረኣእያ ከምዘይነበሮ ኣቶ መጎስ ይሕብር። ኣይደንጐየን’ውን ሱዳንን ኢትዮጵያን ኣልፋሽጋ ብዝተባህለ ስቡሕ መሬት ሕርሻ ኣብ ግጭት ኣትየን። እቲ ሽዑ ዝተወልዐ ግጭት፡ መንግስቲ ሱዳን ብፍላጥ ንህወሓት ንምሕጋዝን ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ፈደራል ጸቕጢ ንምግባር እዩ ወሲድዎ ከም ዝበሃል’ውን የረድእ። ኣቶ ሰንጋል ወልደንሰአ ኢትዮጵያ እትኣክል ልዕሊ 100 ሚልዮን ብዝሒ ህዝብን ገዚፍ ሰብኣዊ ጸጋታት ዘለዋ ሃገር ብዘይ ሰላማዊ ምርግጋእ ክትዓብን ክትምዕብልን ስለዘይትኽእል፡ ንሰላም ከቢድ ዋጋ ክትከፍል ስለዘለዋ፡ እቲ ዘተ ሰላም ክዕወት ይኽእል እዩ ዝብል እምነት ከምዘለዎ ወሲኹ ይገልጽ። እንተዀነ፡ ነቲ ዘተ ሰላም ብቐረባ ዝከታተልዎ ዘለዉ ወገናት፡ ህወሓት ኣብ ኣመራርሓ ኮሚሽን ሕብረት አፍሪቃ እምነት ከምዘይብሉ ምግላጹን ፈደራላዊ መንግስቲ ከኣ ነቲ ዝርርብ ሕብረት ኣፍረቃ እንተመሪሕዎ ጥራሕ ከምዝሳተፍ ምሕባሩን እቲ ዘተ ሰላም ከይብርዕን ስክፍታ ከም ዝፈጠረሎም ዝገልጹ ኣለው።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራ፡ ኣብ ዘተ ሰላም ኢትዮጵያ ክትሳተፍ ዝቐረበላ ዕድመ ኣሎ ድዩ?

ንኣስታት 20 ኣዋርሕ ኣብ ኲናት ጸኒሖም ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ተጻብኦ ዘቋረጹ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ቀረባ እዋን ንሰላማዊ ዘተ ኰፍ ክብሉ’ዮም ዝብል ተስፋታት ይርአ ኣሎ። እቲ መኣዲ ዘተ ክውን እንተዀይኑ፡ ኲናት ሓድሕድ ከብቅዕን ብኲናት ዝተጎድኡ አህዛብ ንፋስ ሰላም ከስተንፍሱ ትጽቢት ይግበር። ኣብ ዝሓለፈ 14 ሰነ 2014 [ግእዝ] ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ፡ መንግስቲ ንሰላማዊ ዝርርብ ድልው ምዃኑ ገሊጹ። መራሕቲ ትግራይ እውን ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ንልዝብ ቅሩባት ምዃኖም ብወግዓዊ ደብዳበ ገሊጾም። ብድሕሪኡ ማእከላይ መንግስቲ፡ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ደመቀ መኮንን ዝርከቦም ሸውዓተ ኣባላት ዘለውዎ ተደራዳሪ ኮሚቴ ኣቊሙ። እዚ ዓሰርታት ኣሽሓት ህይወት ዘህለቐን፡ ሚልዮናት ሰባት ዘመዛበለን  ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ሞንጐ ፌደራላዊ መንግስትን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ'ኳ እንተጀመረ ናብ ጐረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልሒሙ ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ክሳራን ግህሰት ሰባዊ መሰላትን እውን ኣኸቲሉ እዩ። ብተወሳኺ ምስ ሰራዊት ፈደራል ተሻሪኹ ኣብቲ ኵናት ዝተሳተፈ ሰራዊት ጐረቤት ሃገር ኤርትራ ሰብኣውን ንዋታውን ጉድኣትን ሰብኣዊ ግህሰትን ከምዝፈጸመ ብዓለምለኻዊ ትካላት ክንቀፍ ጸኒሑ ኣሎ። ሕጂ፡ ህወሓትን መንግስቲ ፌደራልን ናብ መኣዲ ዘተ ክቐርቡ ኣብ ዝሰማምዕሉ ዘለው እዋን፡ ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ንኤርትራን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ዝውክል ድምጺ’ውን ክስማዕ ኣለዎ ዝብል ጽንጽንታታት ክስማዕ ጀሚሩ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ ቅንያት፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣውጺኡዎ ዝተባህለ፡ እቲ መኣዲ ዘተ ንኤርትራ እውን ክሕውስ ከም ዘለዎ ዝሕብር ደብዳበ'ውን ስኑዕ ከም ዝዀነ እዩ ዝግለጽ። ዋላ’ውን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ ኣብዚ ልዝብ ክውከል ይግባእ’ዩ እንተተባህለ፡ እቲ ክልል፡ በቶም ብሸነኽ መንግስቲ ፌደራል ተሓጽዮም ዘለው ምኽትል ኣመሓዳሪ እቲ ክልል ኣቶ ጌታቸው ጀምበሬ፡ ፕረዚደንት እቲ ክልል ነበር ሓላፊ ሃገራዊ ድሕነት ኢትዮጵያ ኣቶ ተመስገን ጥሩነህን ብዝኣመሰሉ ሰባት ክውከል’ዩ ዝብል ርእይቶ ይቐርብ እዩ። እቲ መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣብዚ ዘተ ሰላም ዘተ ክሳተፍ ይግባእ’ዶ ኣይግባእን ዝብል ጉዳይ ግን ኣካታዒ ኰይኑ ኣሎ። መራሕቲ ትግራይ፡ ምስ ማእከላይ መንግስቲ ንምዝርራብ ቅሩብነቶም ኣብ ዝገለጽሉ እዋን፡ እቲ ዘተ ብሸምግልና ኬንያ ንኽካየድ ልኡኻቶም ናብ ኬንያ ክሰዱ ድሉዋት ምዃኖም ገሊጾም ነይሮም። ኣብቲ ኣቦ መንበር ህወሓትን ፕረዚደንት እቲ ክልልን ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ዝኸተመሉ ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተዘርግሐ ደብዳበ፡ ኣብቲ ብመሪሕነት መንግስቲ ኬንያ ዝካየድ ድርድር ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣሜሪካን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ተሳተፍቲ ክዀኑ ይሓትት። ይዅን’ምበር፡ እቶም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ መንግስቲ ኤርትራን ክሳብ ሕጂ፡ ‘ኣብ ክልል ትግራይ ናይ መሬት እጀታ ኣሎና’ ዝብሉ ሓይልታት ኣምሓራን ኣብዚ ድርድር ክሳተፉ ድዮም ኣይሳተፉን ዝብል ብወግዒ ዝተገልጸ ነገር የለን። ረብሓ ህዝቢ ኣምሓራ ነኽብር ኢና ዝብሉ ፖለቲካዊ ሓይልታትን ተሓለቕቲ መንግስቲ ኤርትራን ግን፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብቲ ዘተ ክካተቱ ኣለዎም ዝብል ሓሳብ የልዕሉ። ዲፕሎማሲያዊ ንጥፈታት ህወሓት ዘካይድ ኣምባሳደር ፍስሃ ኣስገዶም ቅድም ኢሉ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ህወሓት ኣብዚ ድርድር ኣብ ሓሙሽተ ነጥብታት ትዅረት ከም ዝገብር ሓቢሩ ነይሩ። እዚኦም ድማ፡ ግዝኣታዊ ሓድነት ትግራይ ናብቲ ቅድሚ ኲናት ዝነበሮ ክምለስ፣ ኣብ ትግራይ ድምጺ ህዝበ ውሳነ ክካየድ፣ ኣብቲ ኲናት ዝተፈጸሙ ግህሰታት ዝምልከት ተሓታትነት ክህሉ ምግባር፣ ንዝበጽሐ በደል ምኽሓስን ሰራዊት ትግራይ ዕጥቁ ዘይምፍታሕን ምዃኖም ጠቒሱ’ዩ። እንተዀነ፡ እቲ ቅድሚ ኲናት ኣብ ትሕቲ ምሕደራ ትግራይ ዝነበረን ካብ ክልል ኣምሓራ ሕቶ ይግብኣኒ ዝቐርበሉን ዘሎ ምዕራብ ትግራይ ሓዊሱ ኣብ ዶባት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝርከቡ ገለ ከባቢታት ትግራይን ሕጂ’ውን ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ኣምሓራን ሰራዊት ኤርትራን ከምዘለው እዩ ዝግለጽ። መንግስቲ ትግራይ ድማ፡ እቲ ድርድር ቅድሚ ምጅማሩ እዞም ሓይልታት ካብቲ ክልል ክወጽኡ ይሓትት። ሓይልታት ኤርትራ፡ ኣብቲ ኲናት ብምስታፎምን ሕጂ’ውን ኣብ ትግራይ ምህላዎምን ድማ ኣብቲ ልዝብ ንኽሳተፉ ምኽንያታት ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ገለ ወሃብቲ ርእይቶ ይገልጹ። ኣማኻሪ ሕግን ፖለቲካን ሙሴ ኤፍሬም፡ ጉዳይ ኢትዮጵያ ብሰላማዊ መገዲ ምፍታሕ ብሓፈሻ ኣብቲ ዞባ [ቀርኒ ኣፍሪቃ] ዘላቒ ሰላም ንኽህሉ ሓጋዚ ተራ ከም ዘለዎ ብምግላጽ፡ ነዚ ኣብ ኲናት ትግራይ ተሳተፍቲ ዝነበሩ ኵሎም ሓይልታት ኣብቲ ድርድር ክሳተፉ ኣለዎም ይብል። “ኣብዚ ጕዳይ [ኲናት] ኤርትራ ኢድ ከም ዘለዋ ግልጺ’ዩ። ኵላትና ሰላም ንኽንረክብ፡ ኣብቲ ዞባ ብሓባር ክንነብር ዘኽእል ሰላም ክመጽእ እንተዀይኑ ድማ፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ናይ ውሽጢ ይዅኑ ናይ ወጻኢ ኣብቲ ድርድር ክሳተፉ ኣለዎም። እንተዘይኰይኑ ነቲ መስርሕ ዘበላሽው ባህርያት ክንርኢ ንኽእል ኢና” ኢሉ። በዓል ሞያ ዓለምለኻዊ ሕጊ ኤልያስ ሃብተስላሴ ግን በዚ ሓሳብ ኣይሰማማዕን። ናይዚ ምኽንያት ከረድእ እንከሎ ድማ፡ እቲ ኲናት ብባህሪኡ ኣብ ሞንጐ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ማእከላይ መንግስትን ብዝነበረ ምስሕሓብ ስለዝመጽአ ብመሰረት ዓለምለኻዊ ሕጊ ውሽጣዊ ጐንጺ ተባሂሉ’ዩ ዝጽዋዕ ይብል። ስለ ዝዀነ ድማ፡ ኣብ ውሽጣዊ ጐንጺ ሓንቲ ሃገር ኢድ ዘእተወ ናይ ወጻኢ ሓይሊ ተሓታቲ’ዩ ዝኸውን እምበር ንሰላም ኣብ ዝግበር ድርድር ዝኣትወሉ ምኽንያት የለን ክብል ይካታዕ። “ኣብ ጉዳይ ካልእ ሃገር ምእታው ብሕጊ ዝተኸልከለ’ዩ ። ስለዚ ኤርትራ ኣብቲ ጐንጺ ብምንታይ መልክዕ’ያ ተሳቲፋ? ተሳትፎኣ የሕትታ ድዩ? ኢዳ ዘእተወትሉ መገዲ ትኽክል ድዩ ኣይኰነን? ዝብሉ ብዙሓት ሕቶታት ኣለው። "ነዚኦም ዝምልስ ነብሱ ዝኽኣለ ዓለምለኻዊ ሕጊ ኣሎ። እቲ ሕጂ ዝካየድ ድርድር ግን ውሽጣዊ ጕዳይ’ዩ ዝብል እምነት ስለዘለኒ ናይ ኤርትራ ምስታፍ ሕጋዊ መሰረት የብሉን" ይብል። ዊልያም ዴቪሰን ብወገኑ፡ መንግስቲ ኤርትራ ኣብቲ ልዝብ ክሳተፍ እንተዀይኑ’ውን ግዜኡ ሕጂ ኣይኰነን ይብል። “መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ኲናት ደው ኣቢሎም ንልዝብ ቆራጽነት ምርኣዮም ሓደ ዓቢይ ነገር’ዩ። ኣብዚ መንግስቲ ኤርትራ ክሳተፍ ኣለዎ ዝብል ሓሳብ ጸገም የብሉን። ግን መንግስቲ ኤርትራ ክሳተፍ ከም ዝደሊ እንታይ መረጋገጺ ኣሎና? ብወገኑ ዝሰማዕናዮ ነገር የለን” ኢሉ። ኣብቲ ኲናት ሓድሕድ፡ ሰራዊት ካልእ ሃገር [ኤርትራ] ተሳቲፉ’ዩ ዝብል ዴቪሰን፡ ንዅሉ ዘሳተፈን ሰላምን ርግኣትን ምምጻእ ዝድለ እንተዀይኑ ግን፡ ኣብ ሓደ እዋን ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኤርትራን ክዘራረቡ ከም ዝግባእ ይጠቅስ። ይዅን’ምበር፡ እቲ ሕጂ ዘሎ ኵነታት ኣብ ግምት ብምእታው “መራሕቲ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ናብ ሓደ ጠረጴዛ ምምጻእ ንርእሱ ከቢድ ኰይኑ’ዩ” ይብል። ኣብ ናይ ታሪኽ ኣጋጣሚ መላፍንቲ ቓልሲ ዝነበሩ ህወሓትን እቲ ንኤርትራ ዝገዝእ ዘሎ ህዝባዊ ግንባርን፡ ብኵናት ዶባት ምስተዳመዩ ዝነበሮም ርክብ ሓርፊፉ ንሓድሕዶም ከም ጸላእቲ ክጠማመቱ እዮም ጸኒሖም። ሓይልታት ትግራይ ምስ መንግስቲ ፌደራል ናብ ጐንጺ ምስ ኣምርሑ ድማ መንግስቲ ኤርትራ ንፌደላራዊ መንግስቲ ደጊፉ ኣብቲ ኲናት ተሳቲፉ። ሓይልታቱ ድማ፡ ኣብቲ ኲናት ብዝተፈጸሙ ከበድቲ ግህሰታት ገበን ኲናት ክኽሰሱ ጸኒሖም። መንግስቲ ኤርትራ ግን ነቶም ክስታት ይነጽጐም’ዩ። እቲ ኣብ ሞንጐ ህወሓትን ማእከላይ መንግስትን ዝነበረ ኲናት ምዝሕሓል እንተኣርኣየ’ውን፡ ሓሓሊፉ ኣብ ሞንጐ ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ኤርትራን ዝልዓሉ ረጽሚታት ከም ዘለው ይዝረብ። ስለ ዝዀነ ድማ፡ እቲ ጐንጺ ፍታሕ ንኽረክብ ከምኡ’ውን ኤርትራ እተልዕሎም ሕቶታት ዘተ ንኽግበረሎም፡ እቲ ዝውጠን ዘሎ ልዝብ መንግስቲ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዘካተተ ክኸውን ኣለዎ ዝብሉ ኣለው። ይዅን’ምበር፡ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዘለዋ ሕቶ ዶብ፡ ንክልል ትግራይ ዘይኮነስ ንኢትዮጵያ ብዓባያ እዩ ዝምልከት ዝብል ምሁር ሕጊ ኤልያስ፡ እዚ ድማ ብጉዳያት ወጻእን ዓለምለኻዊ ሕግን ዝፍታሕ እዩ ኢሉ። “ነዚ ኣመኻንያ ኤርትራ ኣብ ውሽጣዊ ጕዳይ ኢትዮጵያ እትኣትወሉ ዝዀነ ዓይነት ምኽንያት የብላን። ክሳብ ሕጂ ንዝገበረቶ ምትእትታው ብሕጊ ክትሕተት ትኽእል እያ።" ንዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ዙርያ ኣፈታትሓ ጐንጺ ሶማልያ ተሳትፎ ዝነበሮ በዓል ሞያ ሕጊ ሙሴ ኤፍሬም ግን፡ ኤርትራ ንጐኒ ምግዳፍ ነቲ ናይ ሰላም ጻዕሪ ከዐንቅፎ ይኽእል’ዩ ዝብል ርእይቶ እዩ ዘለዎ። “ንኤርትራ ዘየካተተ ልዝብ እንተተጀሚሩ፡ ከምቲ ኣብ ሶማልያ ዝርኣናዮ፡ [ኤርትራ] ዝዀነ ሓይሊ ተጠቒማ ነቲ ሰላም ክትዘርጐ ትኽእል እያ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ኣብ ሶማልያ ዘለው ኵሎም ሓይልታት ሓቢሮም ከምዝዛተዩ ብዘይምግባሩ እቲ ጸገም ክሳብ ሕጂ ኣይተፈትሐን። "ስለዚ ንድሕሪት ዝግደፍ ሓይሊ ክህሉ የብሉን። ድሕሪኡ፡ ንውሽጣዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ ዝምልከቱ ዛዕባታት ምስ ዝህልው ግን ኢትዮጵያውያን ጥራይ ዝሳተፉሉ ዝርርብ ክግበር ኣለዎ” ይብል ሙሴ። ተቓወምቲ ሰልፍታት ትግራይ፡ ማሕበረሰብ ዓለም እቲ ንልዕሊ 20 ኣዋርሕ ዝዘለቐ ኲናት ብሰላማዊ መገዲ ንኽውዳእ ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ብምንኣድ ውጽኢታዊ ክኸውን እዩ ዝብል ተስፋ ከም ዘለዎም ይገልጹ። እንተዀነ፡ ኣብቲ መስርሕ ዘተ ሰላም ዝተታሕዘሉ ኣገባብ ዝምልከት ሕቶ የልዕሉ። ውድባት ብሄራዊ ባይቶ ዓባይ ትግራይ፡ ሳልሳይ ወያነ ትግራይን ውድብ ናጽነት ትግራይን ብሓባር፡ እቲ ድርድር ኣብ ሞንጐ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ጥራይ ክካየድ ምሕሳብ ልክዕ ኣይኰነን ይብሉ። እቶም ሰልፊታት ብ23 ሰነ 2022 ኣብ ዘውጽኡዎ ሓበራዊ መግለጺ፡ "ህወሓት ትኽክለኛ ድልየትን ረብሓን ህዝቢ ትግራይ ስለ ዘየኽብር፡ ኣብ ዙርያ ዕጫ ህዝቢ ትግራይ ናይ ምድርዳር ሕጋዊ ስልጣን የብሉን። ካብኡ ሓሊፉ ህዝቢ ትግራይ ንህልውንኡ ይቃለስ ስለ ዘሎ ኣብቲ ድርድር፡ ብሰፊሕ ውህደት ወከልቱ ክውከል ኣለዎ" ይብል። ተቓወምቲ ሰልፊታት ትግራይ፡ ህወሓት ብሕታዊ ወኪል ህዝቢ ትግራይ ገይርካ ምውሳድ ዘላቒ ሰላም ኣየምጽእን ክብሉ ይምጉቱ። ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ሰልፊ ሳልሳይ ወያነ ትግራይ ሃይሉ ከበደ፡ እቶም ሰልፍታት ኣብቲ ልዝብ ክንሳተፍ ኣለና ዝብልሉ ዘለው ምኽንያት፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ቃልሲ “ህዝባዊ ቃልሲ’ዩ ኢልካ ካብ ምእማን ዝምንጩ’ዩ” ይብል። ብተወሳኺ፡ “ኣብ ልዕሊ ህወሓት እምነት የብልናን፤ ምኽንያቱ ታሪኽ ድርድር ህወሓት ድኹምን ወትሩ ተሳዒሩ ዝመጽእን እዩ። እቲ ልዝብ ትግራይ ናብ ዝነበረቶ ኵነታት ናይ ምምላስ ጥራይ ዘይኰነ ዕጫ ህዝቢ’ውን ዝውስን ስለ ዝዀነ፡ እዚ ንሓደ ሓይሊ ጥራይ ዝግደፍ ኣይኰነን” ኢሉ። ይዅን'ምበር፡ ኣብ መጀመርታ ዙርያ እቲ ልዝብ ዝጭበጥ ውጽኢት ትጽቢት ከም ዘይገብር እቶም ወሃብቲ ርእይቶ የረድኡ። ኣብ ሞንጐ እቶም ተደራደርቲ ሓይልታት ዘሎ ኣፈላላይ ሰፊሕ ምዃኑ፡ ፖለቲካዊ ምትፍናንን ኲናትን ዘስዓቦ ምቅሕሓር፡ ከምኡ'ውን ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ሓይልታት ዝፈጸሙዎም ገበናት ዝምልከቱ ክትዓት ትጽቢት ስለ ዝግበር፡ እቲ ልዝብ ግዜ ክወስድ ከም ዝኽእል እቶም ሰብ ሞያ ሓቢሮም። ብኻልእ ወገን፡ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን፡ ንሰላም ቅሩባት ከም ዝዀኑ'ኳ እንተገለጹ፡ "ንኽልቲኦም ክጠቕሞም ዘይክእል ቅድመ ኵነት ምስ ዝህሉ ንምቕባል ድሉዋት ዘይምዃኖም" ስግኣት ዝፈጥር'ዩ ክብል ዴቪሰን ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ናይጄሪያ ነበር ኦሊሰንጎን ኦባሳንጆ፡ ኣብ ቀረባ ናብ ኢትዮጵያ ብምኻድ ምስ መራሕቲ ትግራይን ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተዛትዩ ነይሩ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝዀነ ኦባሳንጆ፡ ነቲ ሕብረት ብምውካል ኣብ ሞንጐ መንግስቲ ኣቢይ ኣሕመድን መራሕቲ ትግራይን ዘሎ ጐንጺ ብልዝብ ንምፍታሕ ጻዕሪ ክገብር ጸኒሑ'ዩ። ይዅን'ምበር፡ ህወሓት እቲ ልዝብ ብሕብረት ኣፍሪቃ ክምራሕ ድልየት ስለ ዘይብሉ፡ መንግስቲ ኬንያ ዘማእዝኖ ልዝብ ክካየድ ይጠልብ። ላዕለዋይ ተመራማሪ ክራይስስ ግሩፕ ዊልያም ዴቪሰን እቲ ልዝብ ዝተጓተተን ምድንጓያት ዝበዝሖን እዩ ይብል። “መንግስቲ ፌደራል፡ ንዕኡ ወኪሎም ኣብቲ ዘተ ዝሳተፉ ሰባት ሰምዩ እዩ፤  ህወሓት ግን ገና ኣየፍለጠን። ይዅን’ምበር ክልቲኦም ናብ ግብሪ ኣይኣተውን ዘለው” ይብል። ክልቲኦም ተደራደርቲ ወገናት፡ እቲ ልዝብ ቅድሚ ምጅማሩ ክሰማምዑሎም ኣብ ዝግብኡ ነገራት ተሰማሚዖም ድዮም ኣይተሰማምዑን ዝብል ብወግዒ ዝፍለጥ ነገር ዘይምህላው’ውን ይጠቅስ። “ንኣብነት ህወሓት፡ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ክኽፈቱ ይጠልብ’ዩ፤ መንግስቲ ፌደራል ከኣ ኣቐዲሙ እቲ ልዝብ ክጅመር ይደሊ” ዝብል ዴቪሰን፡ ክልቲኦም ሓይልታት ኣብ ረጽሚ'ኳ እንተዘይሃለው ናብ ዘተ ሰላም ንምእታው ግን ልዕሊ እቲ ትጽቢት ዝተገብሮ ግዜ ከምዝወሰዱ ይኣምን። ነዚ ከደናጕይዎ ዝኽእሉ ጉዳያት ከይተፈትሑ እንተቐጺሎም ድማ ብዙሓት ነገራት ክተሓላለኹ ከም ዝኽእሉ ይገልጽ። “እቲ ዝርርብ ክሳብ ሕጂ ዘይምጅማሩ ከተሓሳስበና እዩ ዝግባእ። እዚ ኣብ ሞንጐ ክልቲኦም ዝጸንሐ ኲናት ክደግስ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል’ዩ። ኣብ ሞንጐ ሓይልታት ትግራይን ኤርትራን ወይ’ውን ኣብ ሞንጐ ሓይልታት ትግራይን ኣምሓራን ጐንጺ ክልዓል ከም ዝኽእል’ውን ክንዝንግዖ የብልናን” ይብል።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኢትዮጵያ ቅልውላው ትግራይ፡ ካብ ምንኵስና ናብ ወተሃደርነት-ንቤተክርስትያን ናብ ክልተ ዝመቐለ ውግእ

ኣብታ ካብ ኣኻውሕ ብዝተፈልፈለ ጥንታውን ታሪኻውን ኣብያተ-ክርስትያናት እትፍለጥ ሃገር መስቀልን መጽሓፍ ቅዱስን ሒዙ ንፈጣርን ምእመናን ዘገልግል ዝነበረ ሓደ ኢትዮጵያዊ ፈላሲ፡ ኣብቲ ንኢትዮጵያን ቤተክርስትያን ኣርቶዶክስን ዝኸፈለ ኵናት ኣንጻር ሓልታት ትግራይ ክዋጋእ ጠበንጃ ዓጢቑ ኣሎ። "ብጸሎትን ብረትን ብኽልቲኡ ክዋጋእ እየ” ይብል ኣባ ገብረማርያም ኣደራው። እቲ ስሙ "ኣገልጋሊ ማርያም" ዝትርጕሙ ፈላሲ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኵሉ ዓቕሚ ዘለዎ ዘበለ ኢትዮጵያዊ፡ ኣብቲ ምስ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ዝግበር ቃልሲ ክሳተፍ ጻውዒት ምስ ኣቕረበ’ዩ ኣባ ገብረማርያም ናብ ሰራዊት ኢትዮጵያ ተጸምቢሩ። ህወሓት፡ ኣብ ብዙሕ መዳያት ፖለቲካዊ ጽገና ኣብዪ ኣሕመድ ምስምማዕ ምስ ሰኣነ እዩ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ማእከል ክልል ትግራይ ዕጥቃዊ ተቓውሞ ጀሚሩ። ኣባ ገብረማርያም፡ "ኢትዮጵያ ክትፈርስን፡ ካህናት ክቕተሉን ምስ ረኣኹ፡ብዘይካ ምቅላስ ካልእ ምርጫ የሎን ብማለት እየ ናብ ሓይልታት ምክልኻል ተጸንቢረ” ክብል ንቢቢሲ ኣምሓርኛ ተዛሪቡ። ንሱ ድሮ ኣብ ጐረቤት ናይቲ ዝነብረሉ ክልል ኣምሓራ ካብ ዝርከቡ ሚሊሻ ወተሃደራዊ ስልጠና ከም ዝረኸበ ሓቢሩ። "ኣብ ውግእ ከይውጋእ፡ ከይስንክል ወይ ከይመውት ምንም ስግኣት የብለይን። ንዅሉ ነገር ክቕበል ድሉው እየ። ንኣምላኽ ጥራይ እየ ዝፈርሕ” ኢሉ። ሓይልታት ትግራይ፡ ከም ምላሽን ግብረ መልስን ናይቶም ንሓያሎ ቦታታት ትግራይ ተቖጻጺሮም ዝነበሩ ሓይልታት ኣምሓራ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ ንከም ላሊበላ ዝኣመሰላ ኣብ ትሕቲ ዓለማዊ ውርሻ ተፈላጥነት ዘለወን ኣብ መበል 12ን 13ን ክፍለ ዘመን ካብ ኣኻውሕ ዝተፈልፈለን ዝተጸርበን ኣብያተ ክርስትያን ዘለዋ ጥንታዊት ገዳምን ንካልኦት ሓያሎ ኣገደስቲ ከተማታት ኣብ ክልል ኣምሓራ ተቖጻጺሮም። "ኣብ ላሊበላ ልዕሊ 700 ካህናት ኣለዉ። ሕጂ ግን ህወሓት ነቲ ከባቢ ስለዝተቖጻጸሮ ኣገልግሎታት ስለዝተቛረጸ ደሞዝ እውን ኣይክረኽቡን ዘለዉ" ይብል ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ዝምህር ምንይችል መሰረት። ኣብ ላሊበላ ዝኾነ ዕንወት ከምዝወረደ እኳ እንተዘይተገለጸ፡ ኣቶ ምንይችል ግን፡ ኣብቲ ዞባ ዝርከባ ሓያሎ ካልኦት ኣብያተ ክርስትያናት፡ ገንዘበን ምግብን ከምኡ'ውን ጥንታዊ ሃይማኖታዊ ጽሑፋት ከም እተዘርፈን፡ እዚ ከኣ መርኣያ ናይቲ ውድብ ህወሓት "ንሃይማኖታውን ባህላውን ክብርታትን ቦታታትን ግቡእ ዕቝባ ከይሃበ ውግእ የካይድ ከምዘሎ ዘርኢ እዩ” ይብል። ኣብ 5ይ ክፍለ-ዘመን ዝተሃንጸ ቤተ-ክርስትያን ጨጨሆ መድሃኔም ካብ ሰራዊት ህወሓት ብዝተተኮሰ ከቢድ ብረት ዕንወት ከምዘጋጠሞ ማዕከናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። ኣገልግሎት ዜና ኣሶሸትድ ፕረስ ብወገኑ፡ ልኡኻቱ፡ ጨና ተክለሃይማኖት ኣብ ዝተባህለት ዓዲ ኣብ ዝዓነወ ቤተ-ክርስትያን ቀልሃታት ተተኳሲ ከምዝረኣዩ ሓቢሮም። እቶም ደቂ እታ ዓዲ ከኣ ኣብቲ ኣብ ነሓሰ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ካብቶም ብዙሓት ዝተቐትሉ ሰባት ሽዱሽተ ካህናት ከምዝርከቡዎም ሓቢሮም። ኣብቲ ግጭት ዝሳተፉ ዘለዉ ኵሎም ወገናት፡ ግፍዒ ከም ዘይገብሩ እዮም ብተደጋጋሚ ክግልጹ ጸኒሖም። እታ ኣብታ ሃገር ካብ ዘለዉ ሃይማኖታውያን ጕጅለታት 43% ካብ ህዝቢ ኢትዮጵያ እተቕውም ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስትያን ዝዓበየን ጽልዋ ዘለዋ ሃይማኖታዊት ትካል እያ። ይኹን እምበር ሕጂ እቲ ግጭት ንመብዛሕትኦም ኣመንታ ከፋፊልዎም እዩ ። ተጋሩ ፈለስቲ፡ መንግስቲ ፈደራል ካብ ጎረቤት ሃገር ብዝመጹ ወተሃደራት ኤርትራ ተደጊፉ ኣብ ትግራይ ብዘካየዶ ወተሃደራዊ ስርሒት፡ ኣስታት 325 መራሕቲ ሃይማኖት፡ ከምኡ'ውን ካብ ሰዓብቲ እምነት ምስልምና ከምዝቐተሉን ኣብቲ ናይ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ፈላሚ ኵናት ኣብ ልዕሊ 12 ኣብያተ-ክርስትያንን መሳጊድን መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ገሊጾም። ኣቢይ  ኣሕመድ፡'ካብቲ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝመስረተ ዓለማዊነት ወጺኡ' ኣብ ካናዳ ዝመደበሩ፡ ኣብ ሰሜን ኣመሪካ ኣብ ዝርከብ ቤተ-ክርስትያን ልዑል ቦታ ዘለዎ ኣካዳሚያዊ መምህር ጌታቸው ኣሰፋ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ፡ መንፈስ ትግራዎት፡ ንምስባርን ኣብ ትሕቲ ኣቢይ ኣሕመድን ፕረዚደንት ኢሳይያስን ንምብርካኾም ምዃኑን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ገሊጹ። ሰራዊት ኤርትራ፡ እቲ ኣብ 6ይ ዘመን ኣብ ኣኽራን ትግራይ ኣብ ኣስታት 80 ጫማ (24ሜ) ኣብ ዝንውሓቱ ኣጻድፍ ኣብ ዝተሃንጸ ገዳም ደብረ ዳሞ ንዝነበረ ጥንታዊ ጽሑፋትን ካልእ ባህላዊ መዛግብቱን ከም ዝዘረፈ ይኽሰስ እዩ። ፕሮፈሰር ጌታቸው እቲ ውግእ ኣብታ ቤተ-ክርስትያን ከቢድ ዕንወት ከም ዘስዓበ፡ ጨንፈር ትግራይ ድማ "ብዘይወግዓዊ ኣገባብ ናቱ መገዱ" ሒዙ ይኸይድ ከም ዘሎ ገሊጹ። "ዋላ እውን ኣብ ዲያስፖራ እንተ ኰነ፡ ሰባት ብሓባር ኽጽልዩ ድላይ የብሎምን። ኣብ ኦንታርዮ [ካናዳ]፡ እትርከብ ቤተክርስትያ፡ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን ትግራይ ዝብል ስም ተዋሂብዋ ኣሎ። ኣብ ኣመሪካ ኣብ ፊላደልፍያን፡ ኣብ ኣውስትራልያ እውን ብተመሳሳሊ ከምኡ ኣጋጢሙ እዩ "ይብል። ፕሮፈሰር ጌታቸው፡ ኣቢይ ኣሕመድ፡ ጴንጠ ቆስጠ ክርስትያን ካብቲ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝመስረተ ዓዓለማዊነት ወጺኡ እዩ ይብል። "ነቲ ዘካይዶ ዘሎ ውግእ፡ መንፈሳዊ ቃልሲ ከም ዝዀነ ገይሩ እዩ ዘቕርቦ። ብዛዕባ እቲ ነቲ ውግእ ደው ንምባል ዝግበር ዘሎ ኣህጉራዊ ጸቕጢ ብዝምልከት ክዛረብ እን ከሎ፡ እታ ሃገር [ኢትዮጵያ] ነቲ እየሱስ ክርስቶስ ኣብ መስቀል ምስተሰቕለ ክሰትዮ ዝተገደደ መሪር መስተ ኽትሰቲ ፍቓደኛ ምዃና፡ ኣብ መወዳእታ ድማ 'ክንዕወት ኢና " ኢሉ። ብተወሳኺ "ሰባት ክጽልዩ ኣብ ዝተኣከብሉ ሃይማኖታዊ በዓላት ከይተረፈ፡ ተመሳሳሊ ዘረባ ይዛረብ እዩ" ይብል ፕሮፌሰር ጌታቸው። ኣብ ብዙሓት ሰዓብቲ መንእሰያት ኦርቶዶክስ ዓቢ ጽልዋ ዘለዎ ሓደ ካብ ኣማኸርቲ ሚስተር ኣቢይ፡ ዲያቆን ዳንኤል ክብረት፡ ንህወሓት፡ “ክጠፍኡ” ዘለዎም "ሰይጣውንቲ" ክብል ገሊጹዎም። "ኣብዛ ሃገር እዚኣ፡ ንከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጻህያይ ዝኸውን ምድሪ የሎን” ከምዝበለ ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ንዝበሎ ጠቒሱ ገሊጹዎ ኣሎ። ፕሮፈሰር ጌታቸው ፡ እቲ ዲያቆን [ክብረት] ዓርኩ ከም ዝነበረን እቲ ግጭት ምስ ተባርዐ ግን ነዊሕ ኸይጸንሑ ምዝርራብ ከምዝሓደጉ ሓቢሩ። "ኣብ ዝህቦ ሃይማኖታዊ ስብከት ዓሌታውን ጃምላውን ቅትለት ከምዝሓቖፈ ኣስተብሂለ” ይብል።ክፍሊ ወጻኢ ጉዳያት መንግስቲ ኣመሪካ ነቲ [ዳንኤል ክብረት] ዝበሎ ዘረባ "ሓደገኛ"ን ከምኡ እውን "ጽልኢ" ዝዘርእን’ዩ ክብል ድሕሪ ምዅናኑ፡ ዲያቆን ዳንኤል ብዛዕባ እቶም "ግብረ-ሽበራውያን" ደኣ እምበር ብዛዕባ ህዝቢ ትግራይ ኣይኰንኩን ተዛሪበ ኢሉ። ወሃቢ ቃል ሚስተር ኣቢይ እውን ብሓሳብ ዲያቆን ዳንኤል ከምእተሰማምዐ ብምግላጽ፡ ተደናገጽቲ ትግራይ ነቲ ዘረባ ብጌጋ ከምዝተርጎሙዎ ንኤኤፍፒ ሓቢሩ። ኣቶ ምንይችል፡ ህወሓት፡ ኩሉ ሳዕ "ጽልኢ" ከም ዘተባብዑን ዓሌታውን ከፋፋሊ ፖለቲካዊ ከምዝኽተሉን ጠንቂ ናይቲ ግጭት ንሳቶም ምዃኖምን ይዛረብ። "ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ እውን ልክዕ ከም ዝሓለፉ ሃጸያት ኣምሓራ፡ ሃጸያዊ ራእይ ከም ዘለዎን ከጥፍኦም ከምዝደልን ኪኸሱዎ ይስምዑ እዮም። እዚ፡ ህወሓት ንህዝቢ ትግራይ ንምድንጋር ዝጥቀምሉ ውጹዕ ዓሌታዊ ቀቢላዊ ፕሮፓጋንዳ እዩ "ይብል ምንይችል። ንፕሮፌሰር ጌታቸው እቲ ውግእ ከብቅዕ ዝኽእል ኣብ መንጎ መንግስትን ውድብ ህወሓትን ዝርርብ ምስ ዝግበር ጥራይ እዩ። "ድሕሪ ጃምላዊ ህልቂትን ጥሜትን ዓጸቦን ክዘራረቡ እዮም" ይብል። ብምውሳኽ፡ ማሕበረ ሰብ ዓለም ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኣቢይ ቀጻሊ ጸቕጢ ክገብርሉ ይትስፎ። ኣቐዲሞም ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ቅትለት ከምዝተፈጸመ ዝገለጹ፡ ተወላዲ ብሄረ ትግራይ ፓትርያርክ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን እውን ሰላም ንኽሰፍን ፃውዒት ኣቕሪቦም እዮም። ኣቡነ ማትያስ ኣብቲ ኣብ መስከረም ኣብ ሃይማኖታዊ በዓል ዝሃቡዎ ጸሎተ ቡራኬ "እቲ ኣብ ኣልባሳትና ሰብነትናን ዝርከብ መስቀል ንእምነትና ዝውክል እምበር ንጽባቐን መልክዕን ንገብሮ ኣይኰነን። ትርጕም መስቀል ከኣ ሰላምን ዕርቅን እዩ፤ ስለዝኾነ ኣብ ሓድሕድናን ምስ ኣምላኽናን ሰላምን ዕርቅን ኽሰፍን ይግባእ "ኢሎም። ይኹን እምበር ኣባ ገብረማርያም ካብ ክልል ኣምሓራ ንህወሓት ንምስዓር ኣብ ውግእ ተጸሚዶም ይርከቡ። "ክሳብ ሕጂ ብጸሎት ፈቲንና ኢና። ሕጂ ግን ብጥይት ኢና ክንዕወት። ንጸላእቲ ኢትዮጵያ ብምቕባር ሓድነት ኢትዮጵያ ክንዕቅብ ኢና” ከኣ ይብሉ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ማሕበረሰብ ዓለም፡ መንግስትን ህወሓትን ናብ ልዝብ ክመጽኡ 'ጸቕጢ' ክገብር ይኽእል'ዶ?

ሰራዊት ሪፐብሊክ ኣየርላንድ፡ [IRA] ካብ መግዛእቲ ብሪጣንያ ሓራ ንምዃን ዓሊሙ ብ1919 [ኣ.ኣ] ተወዲቡ። ዘመናት ድሕሪ ዝወሰደ ጐንጽን ዕንወት ህይወትን ንብረትን፡ ብ1997 'ጉድ ፍራይደይ' ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ መዓልቲ፡ መንግስቲ ብሪጣንያን ተዋጋእቲ ኣይኣርኤን ናብ መድረኽ ልዝብ መጺኦም። ተዋጋእቲ ኣየርላንድን መንግስቲ ብሪጣንያን ኣብ ወተሃደራዊ ወጥሪ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን፡ እቲ ጐንጺ ህድእ ንኽብል ጸቕጢ ይገብሩ ካብ ዝነበሩ መራሕቲ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ኔልሰን ማንዴላ ይጥቀስ። ስርዓት ኣፓርታይድ ብምቅዋም ንዓመታት ኣብ ማሕዩር ዝነበረ ኔልሰን ማንዴላ፡ ሃገሩ ካብቲ ጨቛኒ ስርዓት ኣፓርታይድ ምስ ተናገፈት፡ ዲሞክራሲያዊ ምስግጋር ንምምጻእ ብዙሕ ተቓሊሳ እያ። ምስግጋር ደቡብ ኣፍሪቃ ዝመርሐ 'ዘ ናሽናል ፒስ ኣኮርድ' ዝተባህለ ትካል ድማ፡ ኣብታ ሃገር ሰላም ንኽመጽእ ብዙሕ ከም ዝሰርሐ ይፍለጥ። ናብ ማእከላይ ምብራቕ ገጽና ምስ እንርኢ'ውን፡ ዒራቕን ኢራንን ብ1980 ናብ ኲናት ምስ ኣተዋ፡ ድሕሪ ሸሞንተ ዓመታት እየን ናብ መድረኽ ዕርቂ መጺአን። ነቲ ዘተ ሰላም ዝመሐ ትካል ክኣ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነይሩ። ኣብ መንጐ ጐረባብቲ ሃገራት ወይ'ውን ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ሃገር ኲናት ሓድሕድ ኣብ ዝለዓለሉ፡ 'ማሕበረሰብ ዓለም' ተባሂሉ ዝፍለጥ ሓያላት ሃገራት ዝቕልሳኦ ተበግሶ፡ ግጭታት ደውው ንኽብሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ተራ ይጻወት። ይዅን'ምበር፡ እዘን ሓያላት ሃገራት ዝገብራኦ ጻዕሪ ወትሩ ውጽኢታዊ እዩ ክብሃል ኣይከኣልን። ካብኡ ሓሊፉ፡ ከም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝኣመሰሉ ዓለምለኻዊ ትካላትን ዞባዊ ውዳበታትን፡ ሰላም ናይ ምስፋን ሓላፍነት ኣለዎም። ኣፍሪቃዊ ሕብረት፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዝልዓሉ ግጭታት ምፍታሕ መባእታዊ ተልእዀኡ ከም ዝዀነ ይገልጽ። እንተዀነ፡ እቲ ትካል እቲ ዳርጋ ክልተ ዓመት ሒዙ ዘሎ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ደው ከብሎ ኣይክኣለን። ኣሜሪካ፡ ኤውሮጳዊ ሕብረት ይዅን ሕቡራት ሃገራት'ውን እዚ ኰናት ደው ንምባል ክንጽዕር ኢና'ኳ እንተበሉ፡ ደው ኢሉ ዝነበረ ዝመስል ጐንጺ ዳግም ተላዒሉ ኣሎ። ሓያላት ሃገራት ረብሓአን ካብ ምሕላው ሓሊፉ ሰላም ናይ ምምጻእ ድልየት የብለንን ዝብሉ ተንተንቲ ኣለው። ብኻልእ ወገን፡ እቶም ተራጸምቲ ሓይልታት ፍቓደኛታት እንተዘይኰይኖም'ውን ተራን ኣበርክቶን ኣደራደርቲ፡ ብሓፈሻኡ ማሕበረሰብ ዓለም ይድረት’ዩ ኢሎም ዝካትዑ ኣለው። መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ኣአንፊቶምዎ ዝነበሩ ልዝብ ሰላም ኣብ ጫፉ በጺሑ፡ 'መን የዛትየና?' ኣብ ዝብል ክትዕ እናሃለው እዩ ዳግም ኲናት ተወሊዑ ዘሎ። መንግስቲ፡ 'ህወሓት ድርድር ስለ ዘይደሊ’ ጠመንጃ መሪጹ፡ ክብል ይነቅፍ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ ማእከላይ መንግስቲ ‘ጻሕታሪ ነገር’ ኰይኑ’ዩ ክብሉ ይስምዑ። እዚ ኲናት ዳግም ምውልዑ ዘተሓሳሰቦም መራሕቲ ሃገራት ምዕራብ ድማ፡ ክልቲኦም ወገናት ረጽሚ ደው ኣቢሎም ናብ ሰላማዊ ዘተ ክመጽኡ ይሓቱ ኣለው። ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተረዝ፡ እቲ ኣብ መንጐ ክልቲኦም ወገናት ዝተጀመረ ዝርርብ ሰላም ክቕጽል ሓቲቱ ኣሎ። ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ሃገሩ እቲ ሕጂ ዳግም ዝተወልዐ ኲናት ኢትዮጵያ ስግኣት ከም ዘሕደረላ ብምግላጽ፡ ክልቲኦም ወገናት ካብ ወተሃደራዊ ሓይሊ ክቝጠቡን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ቦታኦም ክምለሱን ሓቲቱ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ሓጋዚ ፕሮፌሰር መጽናዕቲ ሰላም ዮናስ ኣዳየ፡ ኣብ ልዕሊ ማሕበረሰብ ዓለም ዝለዓል ሕቶ ሻራውነት ኣሎ ይብል። “መሰረታዊ ፍልስፍና ሰላም እወታዊ ኣተሓሳስባ እዩ፤ ኣብ መሬት ዘሎ ሓቂ’ውን ምርኣይ ኣገዳሲ’ዩ” ዝብል እቲ ምሁር፡ ማሕበረሰብ ዓለም ሻራውነቱ ይሕሉ’ዶ? ትርጕም ሰላም ይርድኦ’ዶ? ኢሉ ይሓትት። ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ምኽንያት ስደት ኣሽሓት ዜጋታት ብምዃን ኣብቲ ዞባ ዘይምርግጋእ ክልሕም ዝገብር ጽልዋ ዘሕድር ስለ ዝዀነ ጐረባብቲ ሃገራትን ኣብቲ ዞባ ረብሓ ዘለወን ሃገራትን እቲ ጉዳይ ብሰላም ንኽፍታሕ ቀጥታዊ ድልየት ኣለወን’ዩ ክብል ምሁር ዓለምለኻዊ ርክባት ዩኒቨርሲቲ ኣሜሪካ ፕሮፌሰር ማቻሪያ ሙነኔ ይዛረብ። ስለ ዝዀነ፡ ኣደራደርቲ ክልቲኦም ወገናት ናብ ጠረጴዛ ምምጻእ ዘኽእል መተኣማመኒ ኣለዎ’ዶ? ዝብል ሕቶ ክቕድም ከም ዘለዎ ገሊጹ። “ብሸነኽ ትግራይ፡ እቲ ኲናት ደው ምስ በለ እንታይ ክፍጠር ይኸውን ዝብል ስግኣት ኣሎ። ብሸነኽ መንግስቲ ፌደራል ድማ ህወሓት ዳግም ክውደብ ምኽኣሉ ዝፈጠረሉ ስግኣት ከም ዘሎ ይርኣየኒ” ይብል። እቲ ኬንያዊ ምሁር፡ እቲ ቅልውላው እናነውሐ እንተኸይዱ ክፈጥሮ ዝኽእል ዞባዊ ስግኣት ከቢድ ስለ ዝዀነ፡ መንግስቲ ሃገሩ ሓዊሱ ካልኦት’ውን እቲ ጐንጺ ደው ክብል ከም ዝደልዩ ይገልጽ። ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዮናስ’ውን ብሓሳብ ሙነኔ ይሰማማዕ። “ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም እንተጠፊኡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዘሎ ሰላም’ውን ክጠፍእ'ዩ። ንኬንያን ሱዳንን ከምኡ’ውን ካልኦት ሃገራት እቲ ከባቢ ዘሕድሮ ጽልዋ ቀሊል ኣይኰነን። ካልእ ተሪፉ ኣሜሪካን ኣውሮጳን ኣብዚ ከባቢ ዘለዎም ድልየት ይትንከፍ ኣሎ ማለት’ዩ።” ዮናስ ከም ዝብሎ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ትርጕም ሰላም ተገንዚቡ ድዩ ወይስ ረብሓኡ ኣቐዲሙ'ዩ ዝመጽእ ዘሎ ዝብል ኣገዳሲ ጕዳይ እዩ። ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሕ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣሜሪካን ኣውሮጳዊ ሕብረትን ዝተፈላለዩ ጻዕርታት ክገብሩ ጸኒሖም'ዮም። እቶም ተራጸምቲ ሓይልታት፡ ናብ ሰላም ከምጽኦም ዝኽእል ኣማራጺታት ንምርኣይ ኣብ ዙርያ ዘለውዎም ስግኣታት ንምዝርራብ ቅድሚ ወግዓዊ ዝርርብ ምጅማሮም ብምስጢር ክራኸቡ ከም ዝኽእሉ ተንተንቲ ይዛረቡ። ገለ መራሕቲ መንግስቲ ትግራይን ማእከላይ መንግስትን ወተሃደራውያን ኣዘዝትን’ውን ኣብ ዝተፈላለዩ እዋን ብምስጢር ከም ዝተራኸቡ ይዝረብ። እዚ ጐንጺ፡ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክፍታሕ ኣለዎ ኢሉ ዝኣምን ዮናስ፡ "እቲ ጸገም፡ ናይ ኣፍሪቃ ጥራይ ኣይኰነን፤ ግን ብቐንዱ ንመራሕቲ ኣፍሪቃ ዘደራድሩ ኣፍሪቃውያን ክህልው ኣለዎም፡" ኢሉ። ፕሮፌሰር ሙነኔ ድማ፡ እቲ ኣደራዳሪ ኣካል ብሸነኽ ማእከላይ መንግስትን ህወሓትን ተቐባልነት ዘለዎ ሰብ ክኸውን ኣለዎ ኢሉ ይካታዕ። "እቲ ንኽልቲኦም ወገናት ንኸደራድር ዝልኣኽ ሰብ ክልቲኦም እንተዘይተቐቢሎምዎ ትርጕም የብሉን፡" ዝብል እቲ ምሁር "መወዳእታ እዚ ኲናት ዕንወት እምበር ሰዓሪ የለን ኢሉ ከእምን ዝኽእል ብቕዓት ዘለዎ ሰብ ክሳብ ዝርከብ ግን፡ እቲ ኲናት ክቕጽል'ዩ" ዝብል ትንታነ ኣለዎ። ናይዚ ምኽንያት ከብርህ እንከሎ፡ "ሕብረት ኣፍሪቃ ይዅን ሕቡራት ሃገራት ዘለዎም ዋሕስ መተኣማመኒ፡ ክንድ'ቲ ትጽቢት ዝተገብሮ ኣይኰነን" ኢሉ። ብ1995 ዓ.ም [ኣ.ኣ]፡ ኲናት ቦዝንያ ንኸብቅዕ ኣብ ዝተገብረ ድርድር፡ ኵሎም ወገናት ዝኣመኑሎም ኣማኸርቲ ዝተሳተፍሉ ከም ዝነበረ ይዝረብ። እቲ ድርድር ሰበ ስልጣን ኣሜሪካ ክመርሕዎ እንከለው፡ ኣብ መወዳእታ ግን ፕረዚደንታት ቦዝንያ፡ ክሮኤሽያ ሰርቢያን ጥራይ ‘ስምምዕ ዳይቶን’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ስምምዕ ሰላም ብምፍራም እቲ ኲናት ንኸብቅዕ ገይሮም። ተመራማሪ መጽናዕቲ ሰላም ዮናስ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሕጂ’ውን እንተዀነ እቲ ልዝብ ብኣፍሪቃ ሕብረት ዝምራሕ እንተዀይኑ ተስፋ ኣለዎ እዩ ይብል። “ክንምህር እንከለና ‘there’s no way to peace; peace is the way [ናብ ሰላም ዝወስድ መገዲ የለን፤ ሰላም ንርእሱ መገዲ’ዩ’] ኢና ንብል። እቶም ኣደራደርቲ ግን ነዚ ብዝግባእ ተረዲኦም’ዶ እቲ ግጭት ክዝሓሓል ይደልዩ? ወይስ ረብሓኦም ክሕልው’ዮም ዝደልዩ?” ብምባል ይሓትት። ኣብዚ ጉዳይ ምሁራትን ተንተንቲ እቲ ዓውድን ዘለዎም ርእይቶ ዝተፈላለየ ስለ ዝዀነ ኣዝዩ ኣካታዒ'ዩ። ማሕረሰብ ዓለም፡ ፈጺሙ ጸቕጢ ክገብር ኣይክእልን ዝብሉ ኣለው።  ከም በዓል ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዮናስ ዝበሉ ምሁራት ድማ ጸቕጢ ክገብርሉ ዝኽእል ተኽእሎ ክህሉ ኣሎ'ዩ ይብሉ። "ግልጽነትን ተኣማንነትን ከምኡ'ውን ሻራውነት እንተሃልዩ ይከኣል'ዩ። ህጻናት ኣይተወድኡ፣ እቲ ኲናት ንዅላትና እዩ ዝጐድእ ኢልካ ብምዝራብ፣ ክዘራረቡን ክቀረራቡን ምግባር ይከኣል'ዩ" ኢሉ። ይዅን'ምበር፡ እቲ ሸምጋሊ ኰይኑ ዝኸይድ ኣካል ንሓደ ወገን ዘሻሩ እንተዀይኑ፡ ኣጸጋሚ ከም ዝኸውን ይዛረብ። ካልኦት ጸቕጥታት ብምግባር’ውን፡ ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ናብ ድርድር ክመጽኡ ምግባር ከም ዝክኣል ወሃብቲ ርእይቶ ይጠቕሱ። ኣሜሪካ፡ ማእከላይ መንግስቲ ‘በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ’ ቅድሚ ምእዋጁ ብዝተፈላለዩ መገድታት ጸቕጢ ትገብር ከም ዝነበረት እቶም ምሁራት ይዛረቡ። ንኣብነት፡ ኣሜሪካ ኢትዮጵያ ኣባል ካብ ዝዀነትሉ ስምምዕ ንግዲ ኣጐዋ ክትስረዝ ገይራ እያ። ኣብቲ እዋን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብሰንኪ'ዚ ውሳነ ልዕሊ 200 ሽሕ ትሑት እቶት ዘለዎም ስድራቤታት ከም ዝተጐድኡ ብምግላጽ፡ ብፍላይ ሳዕቤኑ ኣብ ልዕሊ እተን ምስቲ ጐንጺ ዝዀነ ዓይነት ርክብ ዘይብለን ደቂ ኣንስትዮ ከም ዝሕይል ብምግላጽ ነቲ ውሳነ ተቓዊምዎ ነይሩ። ብኻልእ ወገን፡ መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ልዕሊ ሰብ መዚ ኤርትራ፡ ኣባላት ሰራዊትን ጸጥታን፡ ከምኡ’ውን ሓይልታት ኣምሓራን ኣባላት ህወሓትን እገዳ ቪዛ ከም ዝገበረ ይዝከር። ኣብቲ ግዜ፡ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ውሳነ እቲ ግጭት ደው ንኽብልን ሓይልታት ኤርትራ ካብ ትግራይ ንኽወጽኡ፡ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ንኽመሓየሽን ተሳተፍቲ እቲ ጐንጺ ዝዀኑ ሓይልታት ናብ ድርድር ንኽመጽኡ ዝተገብረ ጻዕሪ ክዕወት ብዘይምኽኣሉን’ዩ ኢሉ ነይሩ። ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዮናስ፡ "ሻራዊ ብዝዀነ መገዲ፡ እገዳ ኣጽዋር ይዅን ካልኦት መገዲታት ተጠቒሞም ጸቕጢ ክገብሩ ይኽእሉ'ዮም። ግን ክኣ እቲ ጸቕጢ ኣብ ልዕሊ ትንኰያ ዝገብር ዘሎ ኣካል ክኸውን ኣለዎ" ዝብል እምነት ኣለዎ። ፕሮፌሰር ሙነኔ ብወገኑ፡ እቲ ማሕበረሰብ ዓለም ዝገብሮ ጸቕጢ ክንደየናይ እዩ ዝብል ኣብ ቦታኡ እንከሎ፡ "እገዳ ምግባር ግን ጭቡጥ ለውጢ ከም ዘየምጽእ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ'ዩ፡" ይብል። ንኣብነት ኤርትራ፡ "ዝተፈላለየ እገዳታት ክገበረላ ጸኒሑ፤ ግን ዝተለወጠ ነገር የለን" ዝብል እቲ ኬንያዊ ምሁር ዓለምለኻዊ ርክባት፣ "ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ከም ሃገር እገዳ ምግባር ለውጢ ኣየምጽእን፤ ምኽንያቱ እቲ ጸገም ኣብ መንግስቲ እዩ ዘሎ። መንግስትን ህዝብን ክኣ ጸቕጢ እገዳ ማዕረ ኣይስምዖምን" ክብል ይካታዕ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ዕጥቂ ተጋዳሊት ዝማረኾ ልቢ 'ምሩኽ'

ኤርትራዊት ተጋዳሊት ዝተመርዓወን ኢትዮጲያዊ ወተሃደር፡ ኣብታ ኣብዚ ቅንያት ሰፊሕ ተነባብነት ኣመዝጊባ ማእከል ዕላል ኰይና፡ ኣቓልቦ ስሒባ ዘላ፡ "አንቱ በእናት" ዝብል ኣርእስቲ ዝተዋህባ፡ መጽሓፍ ብጥበብ ተጸውዩ'ሎ። ቀዳማይ ክፋል እዚ ዛንታ ነዚ ፈለግ ተኸቲልኩም  ክትረኽቡዎ ትኽእሉ ማሞ ኣፈታ ኣዶን ተጋዳሊት ሂወት ተስፋይ ሃብቱን፡ ኣብቲ መጽሓፍ ድማ - ብ'ጆቴ'ን 'ገላየ' ን ዝተወከሉ ሰባት፡ ፈለማ ሌላኦም ኣብ ከባቢ 1982-83 ኣቢሉ እዩ ዝጅምር። እቶም ኣሽሓት ምሩኻት ወተሃደራት ኢትዮጲያ ምርጫኦም ክውስኑ ናጻ ምስ ኮኑ፡ ጆቴ ኣብ ጐድኒ ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባር ኰይኑ ክጋደል ወሰነ'ሞ፡ ወተሃደራዊ ታዕሊም ክወስድ ግድን ነበሮ። ወተሃደር ይንበር እምበር፡ በቲ ናይቲ ውድብ መስርሕ ምስራሕ ክሓልፍ ግድን ነበረ። ተጋዳሊት ሂወት ድማ ኣብቲ ዝተዓለመሉ ከባቢ ሂምቦል፡ ኣባል እንዳ ቝጠባ [ቁጠባ ውድብ] እያ ነይራ። እታ 'ገላየ' እናበለ ጆቴ ዘቀባጥረላ ተጋዳሊት፡ ሓንቲ ካብተን ኣብ መፋርቕ 1978 ኣብ እዋን ምዝላቕ፡ ካብ መላእ ኤርትራ ተሰሊፈን ንቝጽሪ ደቂኣንስትዮ ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባር ብተዓጻጻፊ ዘዕበያ፡ 'ካምቦድያ' ዝብል ቅጽል ስም ዝተዋህበን እያ ነይራ። "ኣብ ግዜ ምዝላቕ፡ ካብ ጋዴን ከባቢ ደቀምሓረ እየ ተሰሊፈ፡" ድማ ትብል። ምስ ኣፍቃሪኣ 'ጆቴ' - ናይ ሎሚ በዓልቤታ ማሞ - ቅድሚ ምልላያ ዝሓለፈቶ ገድላዊ ተመኵሮ ከተዘንቱ እንከላ፡ "ኣብ እንዳቝጠባ እንከለኹ፡ 'ፖሊስ ከባቢ' ዝብል መጺኡ፡ ስልጠና ወሲደ፡ ፖሊስ ኰይነ ኣብ ሂምቦል እየ ድማ ነይረ።" ትብል። ሂወት ጓል ማኦ፡ ባህላዊ ምርኢታት ምሒር ትፈቱ፣ ኣብ መድረኽ ደይብካ፡ 'ዓሽ' ምባል ተዘውትር፡ ዳርጋ ክሓልፋ ዘይትደልን ወናም እያ ነይራ። እዚ ባህሪኣ'ዚ እዩ ድማ ምስ ማሞ ዓይኒ ንዓይኒ ክትጋጠምን፡ ናብቲ ምሉእ ጕዕዞ ሂወታ ዝቐየረ ፍቕሪ ክትጽመድ ዝገበራ። እቶም ኣብ ጥቓና ዝነበሩ ምሩኻት፡ ዝተፈላለየ ማእቶታዊ ስራሕ ይገብሩ፡ ኣብ ርእሲኡ ድማ ጐስጓሳትን ዝተፈላለየ ባህላዊ ንጥፈታት የካይዱ ነይሮም፡ ትዝክር ጓል ማኦ። "ሓደ ግዜ፡ እታ 'ዳግማዊ ልደት ባህል ክፍል' [ዳ.ል.ባ.ክ] እትብል ብምሩኻት ዝተመስረተት፡ ጆቴ ዝመርሓ ዝነበረን ጕጅለ ባህሊ፡ ምርኢት ኣዳለወት። ጆቴ ድማ መራሕ-መደብ 'ኣናውንሰር' ነይሩ፣ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ኣሃዱታት ተዓዲሞም መጽኡ። "ሽዑ ጆቴ፡ መደባት እናመርሐ፡ ኣብ መንጐ-መንጐ ግጥምታት ከንብብን መግለጺታት ክገብርን እንከሎ፡ ኣብ ቅድመኡ ኮፍ ኢላ ብተመስጦ ትሰምዖን ትከታተሎን ተጋዳሊት ከም ዘላ ኣስተብሃለ። ጸኒሑ፡ ሓንቲ ናይ ኣምሓርኛ ደርፊ ደረፈ'ሞ፡ ሽዑ 'ገላየ' መጺኣ 'ዓሽ' በለቶ፣ ዓይኒ ንዓይኒ ድማ ተጋጠሙ።" ነታ ህሞት ክትዝክር እንከላ ጓል ማኦ፡ "ኵሉ ነገሩ፡ ቁመናኡ ኣዘራርባኡን ኣደራርፍኡን ስሒቡኒ በቃ. . . ርእይ መሰበልክዎ ኣትሒዘ እየ ፈትየዮ፣ ኣለካ ማሽ ናይ ዓይኒ ፍቕሪ'ዩ ንቕድም ተሰሚዑኒ።" ማሞ፡ ብወገኑ፡ "ሽዑ ቀንዲ ዝዓጀበኒን ዝፈተኽዎን፡ ዕጥቃን ኣተዓጣጥቓኣን እዩ ነይሩ፣ ፍሉይ. . . ንዓኣ ድማ ዘጸብቐላ እዩ ነይሩ፡" ብምባል ክሳብ ሕጂ ኣብ ቅድሚ ዓይኑ ከም ዝረኣዮ ኣይሓብአን። ካብኡ ንንየው፡ "ጆቴ እናሰረቐ ክርእያ ጀሚሩ።" ንሳ'ውን ብዓይኒ ተማሪኻ ስለዝነበረት፡ ሓደ መዓልቲ ካብ ኣሃዱኦም ፋስ - መፈለጽ ዕንጸይቲ - ክትልምን መጺኣ። ጆቴ ድማ ተረኛ መጋባይ ነበረ፣ "ኣጋጣሚ መጋባይ ስለዝነበርኩ ብደይ ዘረባ ብድድ ኢለ ሂበያ፡" ይብል። ፍቕሮም እናሓየለ ኸደ፣ መመኽነይታ እናደለኻ ክትርአአ ምድላይ ከኣ ስርሖም ኰነ። "ብዛዕባኡ ክሓስብ እንከለኹ፡ 'ኣበይ ከ ክረኽቦ እየ፣ ንሱ ኢትዮጲያዊ ዓዱ ክኸይድ'ዩ፣ ከመይ ኢሉ ክኸውን እዩ ርክብና?' ኢለ ባዕለይ እጭነቕን ተስፋ እቘርጽን ነይረ፡" እናበለት ነቲ ስምዒት እዋን ፈለማ ፍቕሪ ተዘንቱ። ብድሕረኡ፡ እቶም ኣብ ጐድኒ ህዝባዊ ግንባር ክስለፉ ዝወሰኑ፡ ኣብ ሂምቦል ታዕሊሞም ዝወድኡ ምሩኻት ነበር፡ ናብ ዝተፈላለየ ኣሃዱታት ምስ ተወዝዑ፡ ማሞ ኣብ ሕሽክብ ማእከላይ ሓለዋ ሰውራ ተመዲበ፡ ይብል። ድሕሪ ገለ እዋን ድማ ጓል ማኦ ናብ ሓለዋ ሰውራ ተመዲባ ናብ ሕሽክብ መጺኣ፣ ኣብኡ መጺኣ ኣብኡ ድማ ተራኸቡ። እንተዀነ፡ እቲ በብቝሩብ እናተጋህደ ዝኸደ ፍቕሮም ቀሊል ኣይነበረን። "ብዙሓት፡ 'ነዚ ኣምሓራይ እንታይ ኢልክዮ ኢኺ?' እናበሉ የሸግሩኒ ነይሮም፣ ብፍላይ ኣብ ፈለማ ብዙሕ ሰብ ኣይቅበለካን እዩ፡" ብምባል ነቲ ዝሓለፈቶ መሰናኽላትን ዝወርዳ ዝነበረ ሕሜታታትን ትዝክር። "ኣነ ግን፡ ዝዀነ ይዅን እንታይ ኣእተወኩም፣ ውድበይ እንተፍቂዳትለይ ንዓኻትኩም እንታይ ይምልከተኩም? ልዕሊ ዅሉ ሰብ ከማይ እዩ፣ ሰብ እየ ኣፍቂረ። ደሓር ከኣ ዝዀነ ይዅን ካብ ዝመጸ ይምጻእ፡ ኣብዚ ሕጂ ተጋዳላይ ከማይ ብጻየይ ምዃኑ እየ ዝፈልጥ. . . የፍቅሮ እየ ድማ፡ ይብሎም ነይረ።" ብምባል ፍቕሪ ዘይስዕሮ ነገር ከምዘየለ ትገልጽ። "ሓደ መዓልቲ፡ ኣብ ኣንደር - ትሕቲ መሬት - ክልተና ንበይንና እናዕለልና፡ ሓላፊኣ ኣብ ቦታኣ መጺኡ ስኢንዋ ናብቲ ዝነበርናዮ መጺኡ። ሽዓ መዓልቲ ፍቕርና ተገላሊጽና ግን ዋላ ሓንቲ ዝተገብረ ኣይነበረን፡" ይብል'ሞ ማሞ፡ ይከታተልዎም ስለዝነበሩ ግን፡ ከም መቕጻዕቲ ጕድለት ዲሲፕሊን ተሓሲቡ፡ ንዕኡ ናብ ካልእ ዝረሓቐ ቦታ ቀየርዎ። ደሓር ግን፡ ድሕሪ'ቲ ናይ መጋቢት 1984 'ውቃው እዝ' ዝተሳዕረሉ ውግእ፣ ንሱ ነቶም ዝመጽኡ ሓደስቲ ምሩኻት ክምህር፡ ንሳ ድማ ኣባል ሓለዋ ኰይና፡ ኣብ ሓደ ኣሃዱ ከም ዘተራኸቡ፡ ክልቲኦም የዘንትው። "ኵሉ ሰብ ሓደ ኣይኰነን ዝድግፈካ'ውን ኣሎ፡" ኢላ ድማ ኣብዚ ሓጐጽጐጽ'ዚ፡ ሳባ ዮሃንስ 'ቡፍ'፡ ትበሃል ተጋዳሊት ብጸይታ፡ 'ኦጆኺ፡ ንድሕሪት ከይትብሊ፡' እናበለት ኣብ ጐድና ደው ካብ ዝበሉ ተጋደልቲ ሓንቲ ምንባራ ትዝክር። በቃ ወሲነ፡ እቲ ፈለማ ዝስምዓኒ ዝነበረ፡ 'ኣበይ ክንራኸብ ኢና?' ዝብል ፍርሒ እናጠፍአ፣ ብሓደ ክንነብር ከም እንኽእል ከኣ እናኣመንኩን ልበይ እናረግአን መጺኡ፣ ብድሕሪኡ ጸኒሕና ዝምድናና ኣብ፡ 1986 ብወግዒ ኣማእኪልናዮ፡ ትብል። 'ምምእካል ዝምድና' ብባህልን ስነምግባርን ገድሊ ከም ሕጸ ስለዝሕሰብ፡ ዋላ'ኳ 'ቲ ናይ ውልቀሰባት ትሒም-ትሒም እንተዘይተረፈ፡ ብድሕሪኡ ከም ሕጹያት፡ ናጻ ኰይኖም ክበጻጽሑን ከዕልሉን፡ ብሕጊ ዘሕትቶም ኣይነበረን። ማሞ ከም ዝዝክሮ፡ ኣብ ሳሕል ጓል ማኦ 'ገላየ ገላየዋ፡' እናበለት ትደርፍ ምንባራ ዝሰምዑ፡ ንጓል ማኦ፡ 'ገላየዋ' ኢሎም ሳጓ ኣውጺኦምላ ነይሮም። ስም ናይታ ኣብቲ መጽሓፍ ንኣኣ ዝወከለት ጠባይ 'ገላየ' ዝተባህለሉ መንቀሊ ድማ፡ ንሱ ምዃኑ ይገልጽ። ማሞ፡ ድሕሪ ሓሙሽተ ዓመት ህይወት ምሩኽ፡ ኣብ 1982 ናጻ ተባሂሉ፣ ክጋደል ወሲኑን ማዕረ ካልኦት ተጋደልቲ ኤርትራውያን መሰል ረኸበ። ምስ ሓንቲ ተጋዳሊት ዝጀመሮ ፍቕሪ ድማ መዛረቢ ኰነ። ኣብ 1988፡ ኣብቲ 36 ጽምዲ [72 ተጋደልቲ] መርዓውቲ፡ ኣብ ናቕፋ ብሓደ ቃልኪዳን ዝኣሰሩሉ ኣጋጣሚ፡ "ሓደ ኢትዮጲያዊ ምሩኽ ወተሃደር ነበር፡ ማሞ ኣፈታ ምስ ሓንቲ ኤርትራዊት ተጋዳሊት - ሂወት ተስፋይ ሃብቱ - ጓል ማኦ" ተዛሚዱ [ቃልኪዳን ኣሲሩ] ተባሂሉ ኣብ እዋኑ፡ ኣብ ሰውራ ዓቢይ ኣርእስቲ ኰነ። ክልቲኦም ድማ ብውልቃዊ ሂወቶም ዓቢይ ሰውራ ከም ዘርኣዩ እዮም ዝኣምኑ። ማሞ፡ እቲ ኣብ ጽባሕ ምድምሳስ ናደውን ምፍራስ ግንባር ናቕፋን፡ [መጋቢት 1988] ኣብ ናቕፋ ቃልኪዳን ዝኣሰሩሉ ኣጋጣሚ፡ ድሙቕ ምንባሩን፡ ኣብቲ ኣጋጣሚ ንኽብሩ ተባሂሉ ብኣምሓርኛ 'እስክስታ' ከምዝተደርፈን ይዝክር። "ይዝከረኒ ሽዑ ሓላፊ ሓለዋ ሰውራ ዝነበረ ሙሳ ናይብ እዩ መግለጺ ሂቡ፡" ኣብ መንጐና ንፈለማ ግዜ ሓደ ኢትዮጲያዊ ቃልኪዳን ክኣስር ዕድል ከም ዝረኸበ ተዛሪቡ፡ ኢላ'ውን ጓል ማኦ ንዕለት መርዓኦም ትዝክር። ናቕፋ ኣብ 1976 ሓንሳእ ሓራ ምስ ወጽአት ደጊማ ብሰራዊት ኢትዮጲያ ዘይተታሕዘት፡ ክሳብ ምፋርስ ናደው ከቢድ ምርብራብ ዝተገብረላ ታሪኻዊት ከተማ እያ። መርዓኦም ካልእ ፍሉይ ዝገብሮ ኸኣ፡ ኣብ ሕጽኖቶም ኣብታ ማሞ፡ ቅድመኡ ቅድሚ 12 ዓመታት ዝተማረኸላ፡ ካብ ናቕፋ ኣስታት 65 ኪሎሜትር እትርሕቕ ኣፍዓበት ክዛወሩ ፍቓድ ምርካቦም እዩ። ማሞ፡ ነቲ ስምዒት ብመገዲ'ቲ ኣብ መጽሓፉ ዝፈጠሮ ገጸባህሪ እዩ ዝገልጾ፣ "ጆቴ ብህይወት ተሪፉ ዳግማይ ኣፍዓበት ክርእያ እንከሎ፡ ኣዕጽምቲ'ቶም ምስኡ ነይሮም ዝወደቝ ኢትዮጲያውያን ዝረግጽ ዝነበረ ኰይኑ ስለዝተሰምዖ ምኽኣል ስኢኑ ብኣፉ ወደቐ፣ 'ገላየ' እውን ምስኡ ወደቐት።" እቲ ኣብ ፈለማ ዝነበረ ስምዒታት ከኣ፡ ድሕሪ ኪዳኖም 'ኣድማስ' ዝሰመይዎ በዅሪ ወዶም ምስ ተወለደ ዝያዳ እናጠፍአ ኸደ። ሸውዓተ ኣዋርሕ ቅድሚ ናጽነት ኤርትራ ድማ፡ ኣታ 'ረቲና' ዝሰመይዋ ካልኣይቲ ውላዶም ሰዓበት። "ድሕሪ ናጽነት፡ ናብ ኣደይ፡ ናብ ጋዴን ክንከይድ እንከለና ራብዓይ ርእሰይ እየ ነይረ፣ ተመርዕየ ክልተ ወሊደ ተመሊሰያ - ነደይ።" ኣብ ገዛና፡ ኣደይ ሓፍተይ ደቂ ሓፍተይ እዮም ጸኒሖምኒ፣ ደቀይ ሓቝፈ ብምምጽአይ ነቲ ስምዒታት ውሒጥዎ እዩ - ብመጠኑ። ኣቦይ ግን ኣብ ደቀምሓረ እዩ ነይሩ፣ 'ኣምሓራይ ከኣ ሒዝክለይ መጺእኪ' [ብተለምዶ ኣብ ኤርትራ፡ ኵሉ ኢትዮጲያዊ ኣምሓራይ እዩ] ኢሉ ሓንሳእ ጸርጸር ኢሉ ነይሩ፡ ብምባል እናሰሓቐት ትዝክሮ። ኣብ ግዜ ናጽነት'ውን ኣሽሓት ምሩኻት፡ 'ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ኢትዮጲያ' ስለዝነበሩ፡ ማሞ ኣብ ስራሕ ጕዳይ ምሩኻት ጽሙድ ነበረ።  ብባጽዕ ኣቢሉ ድማ ናብ ኣስመራ ከም ዝኣተወ ይዝክር። ብዛዕባ ሓዳሮም ክዛረብ እንከሎ ማሞ፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኪዳኖም ጸኒዖም ከምዘለውን ኣርባዕተ ውሉዳት ከም ዘለውዎምን ይገልጽ። ድሕሪ ናጽነት፡ ፈለማ ኣብ ኣስመራ ገዛ ተዋሂቡና፡ ኣብኡ ሓዳር መስሪትና ናብራና ጀሚርና፡ ይብል ማሞ። ኣብ ኣስመራ ድማ፡ ነቲ ኣብ እዋን ንእስነቱ ዝተፈልዮ ትምህርቲ ክቕጽል ዕድል ረኺቡ፣ ኣብቲ ፍሉጥ ቤት ትምህርቲ ቀዳማዊ ሃይለስላሰ [ቀሃስ] - ኣስመራ፡ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ ዛዚሙ፣ ንዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ነጥቢ ኣምጺኡ ነይሩ። ፊልሞን ዝሰመይዎ ቈልዓ ሰሊሶም ድማ ናብራኦም ኣብ ኣስመራ መሊሱ ሞቐ። ብድሕሪኡ ግን፡ ኣደኡ ንኽኣሊ ተፈቒድዎ፡ ተጣይሱ ካብ 1995 ኣቢሉ ናብራኦም ናብ ኢትዮጲያ ገዓዘ። እታ ሕጂ ሆስተስ ዘላ ራብዓይቲ ጓሎም፡ "ሄናን" ድማ ኣብኡ ተወልደት። ኣብዚ እዋን ናብራኦም ኣብ ኣዲስ ኣባባ ዘሎ ማሞን ሂወት ጓል ማኦን፡ እቲ ኣብ ሳሕል ዝተወልደ ኣድማስ በዅሪ ወዶም፡ ተመርዕዩ ከም ዝወለደን ሓጐታት ክዀኑ ከም ዝበቕዑን ብሓጐስ ይገልጹ። ኣብ ሳሕል ከለና፡ ሕርስን ውላድን ምስ መጽአ፡ ኣብ እንዳ ሓራሳት እየ ነይረ፣ ድሕሪ ናጽነት ድማ ኣይጸናሕኩን ተጣይሰ። ካብኡ ኣብ 1995 ኣቢሉ ኣብ ኢትዮጲያ እናነበርና፡ ኣብ '98 ጉዳይ ባድመ ተላዒሉ፡ ትብል ጓል ማኦ። ሽዑ ተጋደልቲ 'ሻዕቢያ' ኰይኖም ኣብኡ ዝነበሩ፡ ናብ ምምሕዳራቶም ከመልክቱ ከም ዘለዎም መምርሒ ወጽአ'ሞ፡ ጓል ማኦ ከኣ ኣመልከተት። በቲ ዝሃበቶ ሓበሬታ መሰረት ድማ፡ ፖሊስ ኣብ ገዝኣ መጺኦም፡ ፈለማ ኣብ ሓደ መደበር ፖሊስ ኣሰርዋ። ካብኡ፡ 'ሸጐሌ' ናብ ዝበሃል ቤት ማእሰርቲ ተወስደት። ሞሞ ኸኣ ቈልዑ ሒዙ ኣመና ተሸገረ። እንታይ ከም ዝወርድ ከኣ ንኽልቲኦም ኣሻቓሊ ነይሩ። ማሞ ብዝፈልጦም ኣዕሩኽቱ ገይሩ ኵነታታ ክሓትት፡ ላዕልን ታሕትን ክብል ኣየዕረፈን። ድሕሪ ገለ መዓልታት ማእሰርትን ምክልባትን ግን፡ "ኣደ ቈልዑ እያ፣ ሰብኣያ ድማ ኢትዮጲያዊ እዩ፡" ተባሂሉ ክትፍታሕ ተገብረ። ጓል ማኦ፡ ናብ ደቃን ሰብኣያን'ኳ እንተተመልሰት ናብራ ግን ቀሊል ኣይነበረን። ብፍላይ ንሳ፡ ዓመታት ብሽቝረራን መንነታ ሓቢኣን ክትነብር ተገደደት። "ትግራወይቲ እየ" ኢለ ኣየ ዝነብር ነይረ፡ ኸኣ ትብል። ' ተጋደልቲ ሻዕቢያ' ኴንካ፡ ኣብ ከምኡ ዝበለ ዝተወጠረ ሃዋሁ ብዅሉ መዳያቱ ክትነብርን ደቅኻ ከተዕብን ከቢድ ሽግራት ከም ዘሕለፉ፣ ሕጂ ግን ብተዛማዲ ደቈም ኣእኪሎም ፍቕሪ ዝመልኦ ናብራ ይነብሩ ከም ዘለው፡ ፍናን እናተሰምዖም ይገልጹ። ማሞ፡ እተን ክረድአን ኢሉ ሓንሳእ ምስተፈልየን ድሕሪ 18 ዓመታት ዝረኸበን ዘቅፍረን ኣደኡ ኸኣ፡ ኣብዚ እዋን ምስኦም ይነብራ ከም ዘለዋ፡ ወሲኹ የዘንትዩ። ደራሲ ማሞ ኣፈታ፡ ካልኣይ ክፋል መጽሓፍ "ኣንቱ በእናት" ክስዕብ ምዃኑ፡ ንቐዳማይ ክፋል መጽሓፉ ከኣ፡ ኣብታ ዝዓበየላ ተገፍቲና ዝጸንሓንቶ ቤቱ፡ መንነቱ ከይነገረ ነተን ን18 ዓመታት ዝተፈልየንን ዝጋገያኦን ኣደኡ ዝረኸበሉ መሳጢ ኣጋጣሚ ኣዝንትዩ ዛዚምዋ'ሎ። ማሞ፡ ናይ ነዊሕ ዓመታት ናይ ወተሃደር ተመኵሮኡ ምርኩስ ገይሩ፡ ነቲ፡ "ሰራዊት ደርግ ኣብ መወዳእታ ዝተሳዕረሉ ምኽንያት እንታይ ኢልካ ትሓስብ?" ተባሂሉ ብጋዜጠኛ ኢቢኤስ ዝቐረበሉ ሕቶ ከብርህ እንከሎ፡ ብወተሃደራዊ ሳይንስ፡ ካብ ማእከል እናረሓቕካ ክትከይድ እንከለኻ ደጀን ትስእን፤ መልክዓ-ምድሪ እቲ ቀንዲ ማእከል ኲናት ዝነበረ ብፍላይ ሳሕል 'መፈጠርካ ክሳዕ ትጸልእ' ጽንኵር እዩ። ብኣንጻሩ ኤርትራውያ ንዕላማኦም ጸኒዖም ኣብ ከምዚ ዝበለ ጽንኩር ኵነታት ን30 ዓመታት እዮም መሬት ነኺሶም ተዋጊኦም፤ ዝዓበዩሉ፡ ዝጐበዙሉ፡ ዝተማህሩሉ፡ ዝነገዱሉ፡ ዝተመላለስዎ፡ መእተዊኡን መውጽኢኡን ኣብ ዝፈልጥዎ መሬት እዩ 'ቲ ውግእ፣ ህዝቢ ድማ ንናጽነት ብዝነበሮ ክቱር ድሌት፡ ገዚፍ ደገፍ ገይሩ እዩ፡ ብምባል ስዕረት ሰራዊት ኢትዮጲያ ብናቱ ኣረዳድኣ ኣብሪሁ። እዚ ክበሃል እንከሎ ግን፡ እቲ ብዛዕባ'ዚ ዝበሃልን ዝጸሓፍን ብዙሕ ቤላቤለውን፡ ንሰራዊት ኢትዮጲያ ኣነኣኢስካ ምርኣይን ግጕይ ምዃኑ፣ እቲ ሰራዊት ብዝከኣሎ ከም ዝተዋግአ፣ ግን ከኣ ነቲ ናይ ኤርትራውያን ናይ ናጽነት ድሌትን ንናጽነትካ ሓያል ናይ ምቅላስን ክስዕሮ ከም ዘይከኣለ ኣረዲኡ። ደራሲ ማሞ ኣፈታ፡ ኣብ ገበር ድሕሪት መጽሓፉ፡ 'መብዛሕትኡ ህዝቢ ኢትዮጲያ፡ ደቁ ኣብቲ ኲናት እንታይ ከም ዘጓነፎም ስለዘይፈልጥ፡ ደራሲ ከየጋነነን ከየጕደለን ከቕርብ ፈቲኑ'ሎ. . .።' ብምባል ንትሕዝቶን ኣገዳስነትን ኣቀራርባን እቲ መጽሓፍ ኣተንቢሁ'ሎ። "እዚ መጽሓፍ ኣብ ልቢ ኢትዮጲያውያንን ኤርትራውያንን ዝሰፍር ሰነድ እዩ፡" ድማ ይብል።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ሃገረ ስብከታት ሰሜን ኣሜሪካ፡ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያናት ኤርትራ፡ ንኵናት ኮኒኖም

መንበረ ጵጵስና ቀኖናዊ ሃገረ ስብከታት ሰሜን ኣሜሪካ፥ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያናት ኤርትራ፡ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ መሪር ኲናት ክብቕዕ ጸዊዖም። እቲ ትማሊ 02 ጥቅምት 2022 ዝወጽአ፡ ንኵናት ዝኹንን መግለጺ፡ “ኣብ መንጎ እዞም ኣብ ክልተ ሃገራት ዝነብሩ፡ . . . ካብ ሓንቲ መኣዲ ዝበልዑን ካብ ሓንቲ ጽዋዕ ዝሰተዩን [ቤተክርስትያን] ደቀይ እትብሎም ውሉዳ፥ ብሰይፍን ኩናትን ክጣፍኡን ክሃልቁን ምርኣይ መሪር ሓዘን እዩ” ይብል። ብምቕጻል እቲ ጽሑፍ፡ ኣብዚ ኵናት እዚ ህጻናት ኣቦታቶም ስኢኖም ክዝኽትሙ፡ ጎራዙት ሰብኡተን ሞይቶመን ጸጕረን ክድርመማ፡ ኣዴታት ክቕንዘዋን ክቑዝማን ኣቦታት ብጓሂ ክኹርመዩ፡ ማእሶም ብንብዓት ክጥልቅን ምርኣይ ንቤተ ከርስቲያን ከቢድ ጓሂ ምዃኑ ይገልጽ። እታ ቤተ ክርስትያን ውግእ ቀታል ሰባት ብምዃኑ ደው ክብል ከምዘለዎ’ውን ተማሕጺና። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ እቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣብቒዑ፡ ኣብ መንጎ ሰራዊት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዳግም ኲናት ከምዝተወለዐ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ሰሙናት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ከም ዘሎን ይግለጽ። እዚ ኲናት፡ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንኽልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምሽምጋል ኣዋርሕ ዝወሰዱ ጻዕርታት'ኳ እንተተገብሩ፡ ነቲ ደማዊ ኲናት ደው ከብል ዘኽእል ውጽኢት ግን ኣይተረኽበን። መንበረ ጵጵስና ሃገረ ስብከታት ሰሜን ኣሜሪካ፡ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን፡ ሳልሳይ ፓትርያርክ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ኣቡነ ኣንጦንዮስ ካብ መዝነቶም ድሕሪ ምውራዶም ነቲ ሰኔዶስ ብምቕዋም ኣብ 2005 ካብ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ተፈንጪሉ ዝኸይድ ዘሎ እዩ። እቲ መንበረ ጵጵስና እዚ ኩናት ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ፡ ኵናት ብህጹጽ ደው ክብልን እቶም ሰብ ጉዳይ ሽግሮም ብዘተን ልዝብን ክፈትሕዎ ጸዊዑ ምንባሩ ብምግላጽ ሕጂ እውን፡ እዚ ደጊሙ ዝተወልዐ፡ ሰብ ዘጽንት ዘሎ ከቢድ ውግእ  ኣብ ዝሓጸረእዋን ደው ክብል ምሕጽንትኡ ኣቕሪቡ። ብሰንኪ እዚ ኲናት፡ ኣብ ልዕሲ ሰላማውያንን ንጹሃት አሕዋት ህዝብታትን ዝወርድ ዘሎ ሞትን መከራን ብትሪ ብምኹናን፡ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ብዝወርድ ዘሎ ጥፍኣትን ስቓይን መሪር ጓህን ሓዘንን ከምዝሰመዓ ገሊጻ። ኣብቲ ኲናት ዝተወልዖ ዞባ ሰላምን ቅንሳነትን ንኽሰፍን ድማ ናይ ሰሙን ጾምን ጸሎትን ግዜ ኣዊጃ። ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ስፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ከምዝርከብ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ትግራይ ብርቱዕ ኲናት ይካየድ ምህላው ተገሊጹ

ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ትግራይ ኣብ ሞንጎ ዕጡቓት ትግራይን ሰራዊት መንግስቲ ፌደራልን ብርቱዕ ውግኣት ይካየድ ከም ዘሎ ጸብጻባት ገሊጾም። ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ብርክት ዝበላ ከተማታት ከም ዝተቐጻጸሩ ክገልጹ እንከለው፡ መሰኻኽር ዓይኒ'ውን ዕጡቓት ትግራይ ብከባቢኦም ክሓልፉ ከም ዝረኣዩ ተዛሪቦም። ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ግን ስኑዕ ዜና ብምባል ነጺግዎ። እቲ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝጀመረ ኵናት: ኣብ መወዳእታ እቲ ወርሒ መንግስቲ ኢትዮጵያ  ብዓወት ከምዝዛዘሞ ድሕሪ ምግላጹ፡ እዚ ሕጂ ዝካየድ ዘሎ ኵናት እቲ ዝኸበደ እዩ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብዚ ኲናት ዝተቐትሉ ኮይኖም ሚሊዮናት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ይርከቡ። በዚ ምኽንያት ኣስታት ሓሙሽተ ሚሊየን ህዝቢ ትግራይ ህጹጽ ረድኤት መግቢ ከም ዘድልዮን ልዕሊ 350 ሽሕ ሰባት ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ከም ዝርከቡን ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት የረድኡ። ብሰኑይ ሃገራዊ መረጻ ኣብ ዝካየደሉ እዋን'ዮም ኣብ ትግራይ ከቢድ ውግኣት ይካየድ ምህላው ዝገልጹ ጸብጻባት ክወጽኡ ጀሚሮም። ብምኽንያት ኣብቲ ክልል ዘሎ ኩነታት ጸጥታ ድማ ኣብ ትግራይ መረጻ ኣይተኻየደን። ወሃቢ ቃል ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ገብረ ገብረጻድቃን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰራዊቱ ከተማታት ንምቁጽጻር ትኹረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ከም ዝኸፈቱ ተዛሪቡ። ኣብዚ ወፍሪ ብርክት ዝበላ መካይን ከም ዘዕነውን ምሩኻት ከም ዝሓዙን እውን ገሊጹ። መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቡዎ ቃል፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ከተማ ዓዲ ግራት ኣትዮም ከም ዝነበሩ እዮም ዝገልጹ። እዚ እቲ ኲናት ካብ ዝጅምር ንደሓር ኣብ ዘለው ኣዋርሕ ዝተራእየ ዓብዪ ምንቅስቓስ'ዩ። ብተወሳኺ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ብሸነኽ ሰሜንን ደቡብን ኣብ ዝርከባ ብዙሓት ከተማታት ተራእዮም ነይሮም። ወሃቢ ቃል ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኮሎኔል ጌትነት ኲናት ይካየድ ከም ዘሎ እኳ እንተኣመነ፡ ዝኾነት ከተማ፣ ዕጥቂ ወይ'ውን ሰራዊት ኣይተትሓዙን ኢሉ። "መንግስቲ ኣብ ጉዳይ ግድብ ሕዳሰ ኣብ ዝተጸመደሉ ግዜ፡ ኣሸባሪ ጉጅለ ህወሓት [ኣብ ሰራዊት ምክልኻል ትግራይ ቑልፊ ተራ ኣለዎ] ምስ መናእሰይ ኮይኑ ኣብ ግብረ ሽበራዊ ተግባራት ተጸሚዱ ኣሎ" ኢሉ። እቲ ወተሃደራዊ ስርሒት ቑልፊ ኣመራርሓ ንምሓዝ ዝተኻየደ'ዩ ነይሩ'ውን ኢሉ። ብሰራዊት ኤርትራ ዝድገፍ ዘሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር 2021 ኣንጻር ህወሓት ወተሃደራዊ ስጉምቲ ምውሳድ ክጅምር እንከሎ፡ ኣብ መወዳእታ እቲ ወርሒ ብዓወት ከም ዝዛዘመ ገሊጹ ነይሩ። ኣመራርሓ ህወሓት ምስ ፖለቲካዊ ጽገናታት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ዘይሳነዩ ኮይኖም፡ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዝነበረ ወተሃደራዊ መዓስከር እዚ ሰሜን መጥቃዕቲ ፈጺሞም ዝብል ክሲ ኣፈላላዮም ናብ ረጽሚ ክዓርግ ምኽንያት ኮይኑ'ዩ። ድሕሪ'ዚ ህወሓት ምስ ካልኦት ኣብቲ ክልል ዝንቀሳቐሱ ዝነበሩ ሓይልታት ብምዃን 'ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ' ዝብል ሰራዊት መስሪቱ ይርከብ። ቐዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብድሕሪ'ቲ ክልተ ሻብ ተናዊሑ ብሰኑይ ዝተኻየደ መረጻ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርኢይቶ፡ ኣብቲ ክልል ይሳተፉ ዘለው ሰራዊት ኤርትራ ንምውጻእ ይስራሕ'ኳ እንተሃለወ "ደፊእና ግን ኣይነውጽኦምን" ኢሉ ነይሩ። ሰራዊት ኤርትራ ጃምላዊ ቅትለትን ጾታዊ ዓመጽን ብምፍጻምን ሰብኣዊ ረድኤት ብምኽልካልን'ኳ እንተተኸሰሱ፡ ኤርትራ ነዚ ክስታት "ጸለመ" ክትብል ትነጽጎም። ብተወሳኺ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ትግራይ ጥምየት የለን ኢሉ። እኳ ድኣ ኣብ ትግራይ ጸገም'ዩ ዘሎ፤ ነዚ ድማ ክንፈትሖ ንኽእል ኢና ዝብል ርኢይቶ ሂቡ። ብኻልእ ወገን ህወሓት ኣብ ዝሓለወ ወርሒ ግንቦት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ እታ ሃገር ኣብ መዝገብ ግብረ ሽበራ ስለ ዘስፈሮ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ምስዞም ሓይሊ ክዘራረብ ከም ዘይደሊ ገሊጹ'ዩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ዓቃቢ ሰላም ከይዋፈሩ ተሓቲቱ

ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ዓቃቢ ሰላም ከይዋፈሩ ክእገዱ ኣቦ መንበር ኮሚቴ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ሓቲቱ። ኣቦ መንበር እቲ ኮሚቴ ሴናተር ቦብ ሜንዴዝ፡ እቶም ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝተኻየደ ኲናት ዝተሳተፉ ወተሃደራት፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዘይምፍጻሞም  ብዕሊ ክሳብ ዘይተረጋገጸ፡ ኣብ ስራሕቲ ዓቃቢ ሰላም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከይሳተፉ ክእገዱ ኣለዎም ዝብል ሕቶ ኣቕሪቡ። ሴናተር ቦብ ሜንዴዝ እዚ ዝሓተተ፡ ትማሊ ንዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃራት ኣብ ዝጸሐፎ ደብዳበ እዩ። ኣብቲ ታሽዓይ ወርሑ ዘቑጽር ዘሎ፡ ሕሱም ኲናት ትግራይ፡ ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ወተሃደራት ኤርትራን ኣምሓራን ካልኦት ዕጡቓት ሓይልታትን ኮይኖም፡ ብዕስለን ብዝተወደበን፡ ንደቂ ኣንስትዮ ምዕማጽ፣ ሰላማውያን ሰባት ክጠምዩ ብምግባር፣ ብሃበ ተረኽበ ቀትለትን ጨፍጫፍን ምፍጻምን ካልኦትን ከም ገበናት ኲናትን ኣብ ልዕሊ ሰብኣዊነት ዝፍጸም ገበናትን ምስታፎም ዘርኢ እሙን መረዳእታ ከምዘሎ፡ ቦብ ማንዴዝ ሓቢሩ። "ኣብ ኢትዮጵያ ሕሱም ዝኾነ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ኩሎም ኣካላትን ኣባላት ሰራዊት ኢትዮጵያን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ነበርቲ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺሞም እዮም" ኢሉ። እቲ ሰናተር ወሲኹ ድማ፡ "ሓደ ወተሃደር ቀዲሙ ዝፈጸሞ ነገር: ኣብ ምኽባር ሰላም እንትሳተፍ እንታይ ዓይነት ባህሪ ከምዝህልዎ ዘመልክት እዩ። ከምዚ ዓይነት ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ምፍጻም ዝለመዱ ወተሃደራት፡ መለለዪ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ስለዝደረቡ ባህሪኦም ይቕየር ማለት ኣይኮነን" ኢሉ። ንሱ፡ ቀጺሉ፡ "ኣብ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝተሳተፉ ወተሃደራት ኣብ ዓቃቢ ሰላም ክሳተፉ ምግባር እንታይ ሳዕቤን ከምዘምጽእ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ኣብ ኲናት ትግራይ ዝተሳተፉ ወተሃደራት ካብ ዓቃቢ ሰላም ካብ ምስታፍ ክእገዱ ይግባእ" ኢሉ። ንሱ፡ ብፍላይ እቲ ገበናት ብዘይሻራዊ ኣካል ክሳብ ዝጻረ፡ እዚ እገዳ ክጸንዕ ኣለዎ'ውን ኢሉ። ኢትዮጵያ ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰላም ምኽባር ስራሕቲ ልዑል ቁጽሪ ዘለዎም ወተሃደራት ስለእተዋጽእ፡ ኣባላት ሰራዊት እታ ሃገር ኣብ ኲናት ትግራይ ብዛዕባ ምስታፎምን ዘይምስታፎምን ትርንዕ ዝበለ ምጽራይ ክግበር ኣለዎ - ኢሉ ምሕታቱ ድማ ኣብ'ቲ ደብዳበ ሰፊሩ ይርከብ። ኣቦመንበር እቲ ኮሚቴ፡ ኣብ ሃይቲ ዝተዋፈሩ ኣባላት ዓቀብቲ ሰላም ስሪላንካ ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮ ዝፈጸምዎ ዓመጽ ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡ ፈጸምቲ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ከምዚ ዓይነት ሰላም ናይ ምኽባር ወፍርታት ከይሳተፉ ተሪር ስጉምቲ ክወስድ ኣለዎ ኢሉ። ሃገር ለኸ ምጽራይ ተኻይዱ፡ ኣብ'ቲ ጎንጺ ኣብ ልዕሊ ውልቀሰባት ኮነ፡ ኣብ ልዕሊ ዝኾኑ ኣካላት ግህሰት ዝፈጸመ ክሳብ ዝፍለ፡ እቲ ስጉምቲ ክውሰድ እቲ ኣቦ መንበር እቲ ኮሚቴ ይሓትት። ብኸምዚ ዓይነት ተግባራት ዝጥርጠሩ ወተሃደራት፤ ኣብ ኣገልግሎት ሰላም ምኸባር ንክሳተፉ ብቑዓት ኣይኮኑን'ውን ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዛጊድ ንደብዳበ እቲ ሴናተር ዝሃቦ ምላሽ የለን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ወፍሪታት ዓቃቢ ሰላም 'ጾታዊ ግህሰትን በደልን' ብዝብል ኣብ 2003 ሓደ ውሳነ ምሕላፉ ይዝከር። ከምኡ ድማ፡ እቲ ውድብ ሕቡራት፡ ኣብ ዓለምለኸ ሕግታት ሰብኣዊነትን ሰብኣዊ መሰላትን ከቢድ ጥሕሰት ፈጺሞም ዝበሃሉ ወተሃደራት ኣባላት ዓቃቢ ሰላም ገይርካ ምውፋር ዝኽልክለ ሕጊ ኣብ 2011 ኣጽዲቑ እዩ። ወተሃደራት መንግስቲ ኣብ ከምዚ ዓይነት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተሳቲፎም እዮም ዝብል ጥርጣረ ኣብ ዝህልወሉ፡ ከምቲ ኣብ ከም ሃገራት ስሪላነካን ብሩንድን ዝተገበረ፡ 'ስክሪን ፕላስ' [ደጊምካ ምጽራይ] ዝብል ኣሰራርሕ ከምዝኽተል ኣብ ደብዳብኡ ኣዘኻኺሩ። እዚ፡ መንግስታት ባዕሉ ከጻርዩ ይግበር እዩ፤ እንተኾነ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንባዕሉ በቲ ገበን ኲናትን ሰብኣዊነትን ዝክሰስ ስለዝኾነ፡ ከምኡ ዓይነት ምጽራይ ክገብር ብቑዕ ኣይኮነን ይብል። ብዚ ምክንያት እዚ ተግባር ክፍጽም ዘለዎ፡ ብላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝኾነ ሓቢሩ። ------ ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ኲናት፡ ኩሎም ተሳተፍቲ ኣካላት ብግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝሕተቱ ኾይኖም፡ ትካላት ሕቡራት ሃገራትን ዓለም ለኸ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ጃምላዊ ቅትለትን፣ ጾታዊ ዓመጽ፣ ዝምታን ዕንወትን ከምዝተፈጸመ ጸብጺቦም። እዚ ከምዚ እንተሎ፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ትማሊ ኲናት ትግራይ ሰላማዊ ፍታሕ ንኽረክብ፡ ኣብ ልዝብ ዝተመስረተ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ምጽውዑ ዝዝከር እዩ። ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብስልኪ ኣብ ዝገበርዎ ዘተ ምዃኑ ካብ ቤት ጽሕፈቱ ዝወጽአ መግለጺ የመልክት። እንተኾነ እቲ ዘተ ኣመልኪቱ ካብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ዛጊድ ዝተብሃለ ነገር የለን። ሰብ መዚ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ንዓጸቦ ተቓሊዖም ከምዘለዉ ይገልጹ። ኣስታት 1.8 ሚልዮን ካብ ህዝቢ እቲ ክልል'ውን ብሰንኪ እቲ ኵናት ሓደጋ ዓጸቦ ኣንጸላልይዎም ኣሎ ይብሉ። ኣመሪካ፣ ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ዓለምለኻውያን ትካላትን ብወገኖም፡ "ጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ይስርሓሉ ኣሎ" ዝብል ክሲ ብምቕራብ፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዘይዝኾነ ገደብ ናብቲ ክልል ክኣቱ ክጽውዑ ጸኒሖም'ዮም። መንግስቲ ፌዴራል፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን በይናዊ ተኩሲ ደው ምባል እንተኣወጀ'ኳ፡ ካብቲ ዕለተ እወጃ ጀሚሩ፡ ኣገልግሎት ስልኪ፣ መብራህቲ፣ መገድን ባንክን ተዓጽዮም ከምዘለዉ ይዝራብ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ተወሰኽቲ ከተማታት ተቖጻጺሮም

ኣንጻር ሰራዊት ፌደራል ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት ትግራይ ብሰኑይ ንርእሰ ከተማ እታ ክልል ድሕሪ ምቁጽጻሮም ተወሳኺ ቦታታት ይምንዝዑ ከም ዘለው ተገሊጹ። ትማሊ ካብ መቐለ ኣስታት 310 ኪሎ ሜትሮ ርሒቓ እትርከብ ከተማ ሽረ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ምእታዋ ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣረጋጊጾም። ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ክዋግኡ ዝጸንሑ ወተሃደራት ኤርትራ'ውን ነታ ከተማ ገዲፎምዋ ከምዝወጽኡ ጸብጻባት ሓቢሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብቲ ሸሞንተ ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኲናት በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክእውጅ እንከሎ፡ ብኣንጻሩ እቶም ተዋጋእቲ "ጸላእትና" ካብ ትግራይ ክሳብ ዝወጽኡ ክንቅጽል ኢና ኢሎም። ብሰንኪ እቲ ኣብ ሞንጎ ህወሐት ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ፌደላራዊ መንግስትን ዝተወለዐ ግጭት ኣሽሓት ሰባት ከምዝሞቱ ጸብጻባት ይሕብሩ። ልዕሊ ክልተ ሚልኦን ሰባት ኣብ ውሽጢ እቲ ክልል ክመዛበሉ እንከለው 350 ሽሕ ሰባት ድማ ንዓጸቦ ከም ዝተቓልዑ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይጠቕሱ። ምስ ዕረያታት ማእከላይ መንግስቲ ዘይተቓደው ሓይልታት ትግራይ ንወተሃደራዊ መዓስከር ሰሜን እዚ ምስተቖጻጸሩ እቲ ኲናት ኣብ ወርሒ ሕዳር ክጅምር እንከሎ፤ ኣብ መወዳእታ እቲ ወርሒ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ንመቐለ ተቖጻጺሮም ነይሮም። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዙርያ መቐለ ድሕሪ ክካየዱ ዝቐነዩ ከበድቲ ውግኣት መቐለ ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ሓይልታት ትግራይ ክትኣቱ እንከላ ነበርቲ ጸምቢሎም። ማእከላይ መንግስቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ ምቁራጽ ተጻብኦ ግን "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ" ክብል ገሊጹዎ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ረዳ ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሓይልታት ትግራይ ኣገዳሲ እንተኾይኑ ክሳብ ኤርትራን ኣምሓራን ብምእታው "ንጸላእትና ክንድምስሶም ኢና"  ኢሉ። "እቲ ጸላኢ ዳግም ንህዝብና ስግኣት ከም ዘይኸውንን ዓቕሚ ከም ዘይህልዎን ከነረጋግጽ ኣለና" ኢሉ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሃለዋት ሰራዊት ኤርትራን ኣብ ትግራይ እንታይ እዩ ዝብል ንጹር ኣይኮነን። ሓደ ነባሪ ሽረ ንሮይተርስ ከም ዝበሎ ግን እቶም ሰራዊት ንኣንፈት ሰሜን ናብ ዶብ ገጽ ከም ዝኸዱ ገሊጹ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሓይልታት ትግራይ ንዝበዝሕ ከባቢታት እቲ ክልል ከም ዝተቖጻጸሩ ኢንተርናሽናል ክራይስስ ግሩፕ ገሊጹ። ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ሓይልታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ጃምላዊ ቅትለትን ከም ዝፈጸሙ ይኽሰሱ። ብሰሉስ ላዕለዋይ በዓል መዚ መንግስቲ ኣመሪካ ሮበርት ጎዴክ፡ ሃገሩ፡ ኣብ ትግራይ "ዘስካሕክሕ ግፍዕታት" ከፍጸም እንከሎ ጠጠው ኢላ ከም ዘይትርእዮ ሓቢሩ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ነድ ፕራይስ፡ ምቑራጽ ተጻብኦታት 'ኩናትን ግፍዕን' ጠጠው ክብልን ከምኡ'ውን ገደብ ዘይብሉ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኣቱ ክሕግዝ ከም ዝኽእል ብምሕባር ኣውንታዊ ስጉምትታት ከም ዘለዎ ሓቢሩ። ውድብ ሕቡራት ኣብ ትግራይ ኩነታት ዓጸቦ ኣሎ'ዩ እንተበለ'ውን ኢትዮጵያ ግን ትነጽጎ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኣብ ዓድዋ ‘ወተሃደራት ኤርትራ ብዝኸፈትዎ ተዂሲ ሰባት ተቐቲሎም’

ኣብ ከተማ ዓድዋ ብሰኑይ 4 ሚያዝያ 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ቅድሚ ቀትሪ ዕጡቓት ወተሃደራት ብዝኸፈትዎ ተዂሲ ሰባት ከም ዝሞቱን ከም ዝቖሰሉን ተገሊጹ። ሰብመዚ ትግራይ ብውሕዱ ሓደ ሰብ ከም ዝሞተ ክገልጹ እንከለዉ፡ ገለ ነበርቲ ናይታ ከተማ ግን 8 ሰባት ምሟቶም ተዛሪቦም። ተጣባቒ ጉጅለ ኣምነስቲ ኢንተርሽናል ብወገኑ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ከተማ ዓድዋ  ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ብውሑዱ ሰለስተ ሲቪላት ከምዝቐተሉ ሓበሬታ ከምዝረኸበ፡ ኣብቲ ትካል፡ ተመራማሪ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣይተ ፍስሃ ተክሌ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ኣብ መወከሲ ሆስፒታል ኣኽሱም ዝሰርሕ ሓደ ዶክተር ትማሊ ካብ ረፋድ ጀሚሩ ክሳብ ድሕሪ ቐትሪ 20 ዝቖሰሉ ሰባት ካብ ዓድዋ ከም ዝመጽእዎም ንቢቢሲ ሓቢሩ። ዓለምለኻዊ ማሕበር ዶብ-ኣልቦ ሓካይም (ኤም-ኤስ-ኤፍ) ንገሊኦም ቁሱላት ካብ ዓድዋ ናብቲ ሆስፒታል ከም ዘምጽኦም ዝገለጸ እቲ ዶክተር "ክልተ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከብኦም 20 ቁሱላት ንሕክም ኣለና" ኢሉ። ማሕበር ዶብ ኣልቦ ሓካይም ብወገኑ፡ ትማሊ ብትዊተር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ብሰኑይ 18 ቁሱላት ናብ ሆስፒታል ኪዳነምህረት ዓድዋ መጺኦም ሓገዝ ከም ዝተገበረሎምን 11 ብኸቢድ ዝቖሰሉ ንዝለዓለ ሕክምና ናብ ሆስፒታል ኣኽሱም ከም ዝተላእኹ ኣመልኪቱ። ወተሃደራት ኣብ ልዕሊ'ቶም ግዳያት ከምዝቶኮሱ፡ እቶም ቁሱላት ተዛሪቦም ክብል'ውን እቲ ገባር ሰናይ ማሕበር ጠቒሱ። ካብቶም ዝቖሰሉ እቶም ሽድሽተ ኣዝዮም ስለ ዝተሃስዩ ኣብ ጽኑዕ ክትትል ከምዘለዉን፤ ኣብ ሞንጎኦም ሓንቲ ሰበይቲ ከምእትርከቦምን እቲ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓኪም ገሊጹ። ንሱ ከም ዝበሎ ገሊኦም ኣብ ከባቢ ከብዶም፤ ዝተረፉ ድማ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ኣካላቶም ከም ዝተወቕዑ ሓቢሩ። እቶም ቁሱላት መብዛሕትኦም ኣብ ክሊ ዕድመ ፈለማ 20ታት ዝርከቡ መናእሰያት ክኾኑ እንከለው ሓደ ከባቢ 60ታት ዝዕድሚኦም ኣቦ ከም ዝርከብዎም እቲ ዶክተር ሓቢሩ። ኣብ ከተማ ዓድዋ 'መናሃርያ' ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ ዘረጋገጹልና ኣብ ግዝያዎ ምምሕዳር ትግራይ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጸጥታ ከተማ ኣኽሱምን ዞባ ማእኸልን ኣይተ ኣስገዶም ስዩም፡ ብመኪና ተጻዒኖም ዝኸዱ ዝነበሩ ወተሃደራት ኤርትራ ''በዓል ባጃጅ መገዲ ዓጽዩና ብዝብል'' መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ቁጽሪ በቲ መጥቃዕቲ ጉድኣት ዝበጸሖም ሰባት ክገልጽ እንከሎ ድማ ''ኣብቲ በዓል ባጃጅ እዮም ጉድኣት ኣብጺሖም፤ ዝበጸሐኒ ሓበሬታ ሓደ ሰብ ከም ዝሞተ፣ ዝተወቕዑ ልዕሊ 5 ከም ዝኾኑን እዩ፡፡ ኣብ ሪፈራል ሆስፒታል ኣኽሱም እዮም ዝርከቡ'' ኢሉ። ''ህዝቢ ኣኽሱም እውን ኣብ ጉያን ምህዳምን እዩ ውዒሉ፤ ወተሃደራት ኤርትራ ሰባት እናወቕዑ ይመጽኡ ኣለዉ ዝብል ናብ ኣኽሱም ተደዊሉ። እቲ ህዝቢ ድማ ንብረቱ ገዲፉ፣ ኣብ ዕዳጋ ዝነበረ ንብረቱ ከይዓጸወ ብምህዳም ኣደዳ ሰረቕቲ ኮይኑ ውዒሉ'' ክብል ኣይተ ኣስገዶም ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ብዛዕባ'ቲ ዝተባህለ መጥቃዕቲ ብወገን ኤርትራ ዛጊት ዝተዋህበ መግለጺ የለን። ብዛዕባ'ቲ ኣብ ከተማ ዓድዋ ተፈጺሙ ዝተባህለ መጥቃዕቲ ካብ ሓላፊ ሓይሊ ዕማም ትግራይ ሌተናል ጀነራል ዮሃንስ ገብረመስቀልን ወሃቢ ቃል ሚኒስተር ጉዳይ ወጻእን ተወሳኺ መብርሂ ንምርካብ ዝገብርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ዝሓለፈ ሰሙን ግን፡ ዶብ ሰጊሮም ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተው ወተሃደራት ኤርትራ ምውጻእ ከም ዝጀመሩ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ሓቢሩ ነይሩ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ትግራይን ዝነበረ ፍልልያት ተጋዲዱ፡ ብኣቆጸጽራ ኣውሮጳ 4 ሕዳር 2020 ኲናት ምስተወለዐ፡ ሰበስልጣን ትግራይ መንግስቲ ኤርትራ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምሕጋዝ ናብቲ ኲናት ከም ዝኣተወን ኣብ ዝተፈላለዩ ካባቢታት ምስ ሓይልታት ትግራይ ይዋግኡ ከም ዘለዉን ገሊጾም ነይሮም፡፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ነቲ ወታሃደራት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ኣለዉ ዝብል ክሲ ብተደጋጋሚ ክነጽጉዎ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ቤት ምኽሪ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ ዶብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበረ ሰራዊት ኢትዮጵያ ስለ ዝተንሳቐሰ ናይ ድሕነት ስግኣት ዝሓደሮ መንግስቲ ኤርትራ ሰራዊቱ ኣብ ዶብ ዘለዉ ከባቢታት ከም ዝተቖጻጸረ ገሊጹ። ኣብ ዓድዋ እንታይ'ዩ ኣጋጢሙ? ቢቢሲ ዘዘራረቦም ግዳያት መጥቃዕትን ነበርትን ከምዝበልዎ፤ ወተሃደራዊ ክዳን ሰራዊት ኤርትራ ብዝተኸደኑ ዕጡቓት'ዩ እቲ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ካብ ሞንጎ ቖሲሎም ኣብ መወከሲ ሆስፒታል ኣኽሱም ዝርከቡ ተሓከምቲ፤ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ኣብ ስራሕ ምቕምቃም ጸጉሪ ዝተዋፈረ መንእሰይ፡ ሰኑይ ንጉሆ ናብ ስራሕ እናኸደ፡ ኣብ ከባቢ ዲጋዲግ ተባሂሉ ዝጽዋዕ መዕረፊ ኣውቶቡስ፡ ኣብ ዝባን መኪና ኾይኖም ብዝትኩሱ: ክዳን ወታሃደራት ኤርትራ ዝተኸደኑ ወታሃደራት ብጥይት ከም ዝተወቕዐ ገሊጹ፡፡ ''ክልተ ናይ ኤርትራ ወተሃደራት ዝጸዓና መካይን፡ ኤፍኤስኣር ዝዓይነተን ይመስለኒ ኣብ ከባቢ ኣንበሳ ባንኪ ኣብ ጥቓይ ምስ በጽሑ ተኹሲ ጀሚሮም… ኣጋጣሚ ኣብ ጥቓይ ድኳን ስለ ዝነበረ ናብኡ እትው ምስ በልኩ ኣብ ሰለስተ ገጽ ወቒዖምኒ፡፡ ክልተ ኣብ ዝባነይ ብድሕሪት ገጽ፡ ሓደ ድማ ኣብ ከብደይ'' ኢሉ፡፡ ብተመሳሳሊ መቑሰልቲ ኣብቲ ሆስፒታል ዝርከብ ካልእ ነባሪ ብወገኑ ሓንቲ ባጃጅ (በዓልቲ ሰለስተ እግሪ ጎማ ተሽከርካሪት) ነተን ሰራዊት ዝጸዓና መኻይን መገዲ ከም ዝዓጸወተን ይዛረብ። ''ከመይ ምዃኑ ኣይፈለጥኩን ኣብ ቅድሚኦም ሕልኽልኽ ክትብል ንርእያ ኔርና፤ [መገዲ] ዓጽያቶም ነይራ፤ ሽዑ ተኹሲ ተጀሚሩ፡፡ ሰብ እናሃደመ ስለዝነበረ ኣነ'ውን ዝሰርሓሉ ፊት ንፊት ስለዝኾነ ተኹሲ ምስ ሰማዕኩ ልግስ ክብል ኢለ እናኸደኩ እየ ተወቒዐ'' ኢሉ፡፡ ንሱ፡ ብሓሙሽተ ጠያይቲ ከም ዝተሃርመ ድሕሪ ምግላጽ፡ ''ሓደ ኣብ ጥቓ ክሳደይ፣ ኣብ ሑቐይ ሰለስተ፣ ኣብ ኢደይ ሓደ ውቃዕ ኣለኒ'' ክብል ንቢበሲ ተዛሪቡ፡፡ ክልቲኦም ቁሱላት ሕክምና ንምርካብ ኣብ ዓድዋ ናብ ዝርከብ ብልሙድ 'ዶንቦስኮ' ብዝብል ዝፍለጥ ሆስፒታል ከምዝኸዱን ጉድኣቶም ከቢድ ብምንባሩ ግን ናብ ኣኽሱም 'ሪፈር' ከምዝተበሃሉን ይዛረቡ። ምስቲ ብሰኑይ ተፈጺሙ ዝተባህለ መጥቃዕቲ ብዝተሓሓዝ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ካልእ ተቐማጢ ከተማ ዓድዋ ብወገኑ፡ እቶም ወተሃደራት ናብታ ከተማ ክኣትዉ ኸለዉ ቅድሚ እቲ ፍጻመ ኣብ ዓድዋ ኲናት ዝበሃል ከምዘይነበረ ተዛሪቡ። ኣመዓባብላ ናይቲ ኵናት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለ ዘይተቐበሎ ከም ዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ወርሒ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከም ዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብወገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ብመንግስቲ ኣመሪካ እገዳ ዝተነብረሉ ጀነራል ፊሊጶስ ወልደዮሃንስ መን እዩ?

ጀነራል ፊሊጶስ ወልደዮሃንስ ኣብ ጥቓ ኣስመራ እትርከብ ጸሎት ኣብ እትበሃል ዓዲ ተወሊዱ፤ ኣብ 1972 ናብ ህዝባዊ ሓይልታት ተሰሊፉ። ድሕሪ ወተሃደራዊ ታዕሊም ካብ ከበሳ ናብ ሳሕል ሓደስቲ ተዓላሞ ምስ ዘመላልሱ ዝነበሩ ጉጅለ ሰሪሑ። እቲ ውድብ ብዓቕሚ ሰቡ ክዓቢ ምስ ጀመረ ከኣ ኣብ ክፍሊ ዕቃበ ብረት ንነዊሕ እዋን ኣገልጊሉ። ኣብ ቃልሲ ዝነበሮ ተራን መዝነትን ዳሕራይ ኣብ ቦጦሎኒ ትሽዓተ ከም ኮሚሽነር ጋንታ ተመዲቡ፤ ብዙሕ ከይጸንሐ ከኣ ኣዛዚ ሓይሊ ኮይኑ ተመዚዙ። ኣብ መፋርቕ 1977 ኣብ ብርጌድ 23 ኮሚሽነር ቦጦሎኒ ኮይኑ፡ ከተማታት ሓራ ንምውጸእ ኣብ ዝተኻየደ ውግኣት ተሳቲፉ። ኣብ 1978 እዋን ምዝላቕ [ሰውራ ኤርትራ ብሰንኪ ምትእትታው ሕብረት ሶቬት ካብ ዝሰፍሐ ሓራ መሬት ኤርትራ ተደፊኡ ናብ ኣኽራናት ሳሕል ዝተመልሰሉ እዋን] ኮሚሽነር ብርጌድ 44 ኮይኑ ተመዚዙ። ካብ ከበሳ ክሳብ ሳሕል ኣብ ዝተኻየደ ዓበይቲ ተኸታተልቲ ወራራት፡ ኣብ ግንባር ሰሜናዊ ምብራቕ ሳሕል ምስ ዝነበረ ሰራዊት ተዋጊኡ። ብቐረባ ዝፈልጥዎ ከምዝሕብርዎ፡ ጀነራል ፍሊጶስ ኣብ ከም ምድምሳስ ውቃው እዝ 1984፤ ምድምሳስ ናደው እዝ 1988፤ ስግረ ዶባዊ ስርሒት ኣሶሳ ኢትዮጵያ 1990፤ ንወደባዊት ከተማ ባጽዕ ናጻ ሓራ ብምውጻእ ሎጂስቲካዊ ቀረብ ስርዓት ደርግ ብምድኻም ንምስዓሩ ኣብ ዝተኻየደ ስርሒት ፈንቅል 1990፤ ከምኡ'ውን ኣብ ዛዛሚ ኵናት 1991 ንሰራዊቱ መሪሑ ንኤርትራ ሓራ ኣብ ምውጻእ ተሳቲፉ። እታ ጀነራል ፍሊጶስ ዝመርሓ ዝነበረ ክፍለ ሰራዊት ምስተን ንኸተማ ደቀምሓረ ዘጥቀዓን ንከተማ ኣስመራ ቀዲመን ዝኣተዋን ኣሃዱታት እያ ነይራ። ድሕሪ ናጽነት ዝነበሮ ሓላፍነት ፊሊጶስ፡ ድሕሪ ናጽነት ናይ ሜጀር ጀነራልነት መዓርግ ተዋሂቡ ኣዛዚ ኮር ኮይኑ ተመዚዙ። ኣብ ኵናት ዶባት ኢትዮ-ኤርትራ [1998-2000] ኣዛዚ ግንባር መረብ ሰቲት ኮይኑ ኣገልጊሉ ምንባሩ ይፍለጥ። ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ኣብ ሓሙሽተ ወተሃደራዊ ስርሒት ዞባታት ተኸፋፊሉ ኣብ ዝተመሓደረሉ እዋን ከኣ ኣዛዚ ስርሒት ዞባ ክልተ (ስርሒት ዞባ ጋሽ ባርካ) ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣብ 2014 ጠቕላሊ ሓለቓ እስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ነበር ሜጀር ጀነራል ዓንደማርያም ገረዝግሄር (ውጩ) ብሕማም ምስ ዓረፈ፡ ብዓል ኣርባዕተ ኮኾብ ምሉእ ጀነራል ብምዃን ማዕረግ ወሲኹ ንቦትኡ ተኪኡዎ። ክሳብ ሕጂ ከኣ በቲ ሓላፍነት ይሰርሕ ኣሎ። ጀነራል ፊሊጶስ፡ ኣብ ወተሃደራዊ ጉዕዞኡ፡ ኣብ ልዕሊ ሰራዊቱ ጽኑዕ ቁጽጽር ዘካይድ፡ ንወተሃደራዊ ውጥንን መደባቱን ብጥብቂ ዝቆጻጸር፡ ኣብ ኵናት ንኣሃዱታቱ ብቐረባ እናተኸታተለ ጸገማቶም ብምርዳእ መፍትሕን መምህርሕን ዝህብ ‘ተባዕ’ ወተሃደራዊ ሓላፊ ምዃኑ ይንገረሉ። ኣብ ውልቃዊ ባህሪኡ “ኣዝዩ ዕቱብ፤ ሃንደፍ ኢሉ ዘይዛረብ፤ ኣዝዩ ጥንቁቕ ግን ከኣ ንሕስያ ዘይብሉ ተሃላላኺ ወተሃደር’ዩ” ይብሉዎ መሳርሕቱ ነበር። ኣብ 2002፡ ሃገራዊ ባይቶ ኤርትራ፡ ጉዳይ እቶም ሕቶ ለውጢ ዘልዓሉ ግን ከኣ መንግስቲ 'ብኽሕደት' ሃገር ዝኸሰሶም ኣብ ትሕቲ ቐይዲ ዝኣተው ብጉጅለ-15 ዝተሰምዩ ኣባላት ማእከላይን ሃገራዊ ባይቶን ክዝቲ ኣብ ዝተጋብአ ኣኼባ፡ ካብቶም ምስ ሚኒስተር ፎዝያ ሓሺም፡ ሚኒስተር ጸዓት ተስፋይ (ቺና) ሕጂ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከብ ኣመሓዳሪ ዞባ ነበር ሙስጠፋ ኑርሑሴን እቶም ዝተኣስሩ ብተምበርካኽነትን ዕጥቂ ምፍታሕን ካብ ዝኸሰሱ ላዕለዎት ሓለፍቲ’ዩ ነይሩ። እቶም ኣብ መስከረም 2001 ዝተኣስሩ ላዕለዎት ሰበስልጣን ክሳብ ሕጂ ን20 ዓመት ኣብ ቤት ፍርዲ ኣይቀረቡን፡ ደሃዮም ኮነ ሃለዋቶም እውን ክሳብ ሕጂ ኣይፍለጥን እዩ። ጀነራል ፊሊጶስ ኣብተን ብኣሕታሚ ሕድሪ ዝሕተማ ተኸታተልቲ መጻሕፍቲ ኣብታ ዛዛሚ ኵናት እትብል መጽሓፍ፡ “ ኵናት ካብ ስነፍልጠት ንላዕሊ ስነ-ጥበብ እዩ” ብዝብል ኣርእስቲ  ኣብ ተመኩሮኡ ንዘጋጠሞ በዳሂ ኩነታትን ነቲ ጸገማት ንምፍታሕ ዝተወስደ ምትዕጽጻፍን ዘረድእ ዝጸሓፋ ጽሕፍቲ፡ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ተስፋ ኒውስ ‘A Battle is More Like an Art than Science’- Gen. Filipos Weldeyohanes ብዝብል ኣርእስቲ ብመንግስ ሳሙኤል ብኢንግሊዝኛ ተተርጒማ ኣላ። እገዳ መንግስቲ ኣመሪካ መንግስቲ ኣመሪካ፡ ንጠቕላሊ ሓለቓ እስታፍ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ጀነራል ፊሊጶስ፡ ኣብ ትግራይ ምስ ዝተፈጸመ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብዝተኣሳሰር 'ግሎባል ማግኒትስኪ ኣክት' ተባሂሉ ዝፍለጥ ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ንዝፈጸሙን ኣብ ብልሽውና ንዝሳተፉን ኣካላት ብተሓታትነት ዝሓትት 'ጸሊም መዝገብ' ኣስፊሩዎ ኣሎ። እቲ ብክፍሊ ፋይናንስ ኣመሪካ ዝወጽአ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ሓይልታት ኤርትራ ኣብቲ ከሳብ ሕጂ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ትግራይ፡ ጃምላዊ ቅትለት፣ ዝምታን ጾታዊ ዓመጽን ዝርከብዎም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ እዩ ዝኸስስ። ይኹን እምበር ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኤርትራ፡ በቲ "ዘይሕጋውን፡ መሰረት ዘይብሉ ክስን ጸለመን" ዝበሎ ተግባር ኣመሪካ ከም ዝጎሃየን ከም ዝነጽጎን ኣፍሊጡ’ሎ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት’ከ እንታይ ይብሉ? መርማሪ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ብ9 ግንቦት 2016፡ ኣብ ዝተኻየደ መበል 32 ኣኼባኡ፡  ኣቓልቦ ቤት ምኽሪ ዝሓትት’ዩ ኣብ ዝበሎ ጸብጻብ ኮምሽን ምጽራይ ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡ ‘’ኣብ ኤርትራ፡ ኣብተን ብላዕለዎት ወተሃደራውያን ኣዘዝቲ ዝመሓደራ ኣስታት 300 ኣብያተ ማእሰርቲ፡ ሲስተማቲክ/ ሜላዊ፡ ሰፊሕን ጉሉሕን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፣ ገበናት ባርነት፣ ጃምላዊ ማእሰርቲ፣ ግዱድ ምስዋር፣ ምስቓይን ምህዳንን፣ ጾታዊ ዓመጽን መቕተልትን’’ ዝኣመሰለ ተግባራት ከምዝተፈጸመ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፡ መንግስቲ ኤርትራ ሽዑን ድሕሪኡን እቲ ጸብጻብ “ፖለቲካዊ ዕላማ ዘለዎ፤ ኣብ ጭቡጥ ሓቅታት ዘይተመርኮሰ፤ ኣብ ስደት ካብ ዝነብሩ ንመንግስቲ ከጸልሙ ካብ ዝተዓጥቁ ሓተትቲ ዑቕባ ዝተኣኻኸበ ጸለመ እዩ” ክብል እዩ ዝነጽጎ። ኣብተን ኣብ ትሕቲ ጀነራል ፊሊጶስ ዝመሓደራ፡ ካብ ዝነኣሰ ክሳብ ዝዓበየ ጉዳያትን በደላትን ዝርእያ ከም ዓዲ ኣብየቶ፣ ማይ ስርዋ፣ ማይ ሑጻን ካልኦትን ኣብያተ ማእሰርቲ፡ ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ብልሽውናን ከምዘጋጥም ግዳያት እተን ኣብያተ ማእሰርቲ ይገልጹ። ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ምስመጽአ ጀነራል ፍሊጶስ ዝርከቦም ተሓታትነቶም ንፕረዚደንት ኢሳይያስ ዝኾነ ሓይሊ ዕማም ዝተሰምዩ ጉጅለ ንኤርትራ ዘመሓድሩዋ ከምዘለው ነቲ ኩነታት ብቐረባ ዝከታተልዎ ሰባት ይሕብሩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ኤርትራ፡ "ዓዲ ክንሃንጽ ኣይኮንነን ነቲ ዝነበረ'ውን ክንዕቅቦ ኣይከኣልናን" ዶክተር ተስፋማርያም

ዶክተር ተስፋማርያም መሓሪ፡ ኣብ ኣስመራ ዩኒቨርስቲ ድሕሪ ምምረቕ፡ ካብ 1988 ክሳብ 1992 ንኣርባዕተ ዓመት ኣብ ዩኒቨርስቲ ኣስመራ ከም መምህር ናይ ስነ-ቁጠባ ኮይኑ ሰሪሑ። ኣብ 1993 ሓደ ዓመት ንሃገሩ ድሕሪ ምግልጋል ናይ ትምህርቲ ዕድል ረኺቡ ናብ ዓዲ እንግሊዝ  ብምኻድ 'ብማክሮ ኢኮኖሚከልስ ካልኣይ ዲግሪ ሒዙ፡ ነዚ ስዒቡ ኣብ 1998 ምስ ምጅማር ኵናት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ሊቨርፑል ብዶክትረይት ተመሪቑ። "መጽናዕታዊ ጽሑፈይ ቁጠባዊ ሕብረት ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ'ዩ ዝብል ነይሩ" ዝብል ዶክተር ተስፋማርያም መሓሪ ኣብ ዩኒቨርሲቲታት ኖቲንግሃም፡ ሊቨርፑል፡ ሎንዶን ግሪንዊች ከም መምህር ኮይኑ ዝሰርሐ ኮይኑ፡ ኣብቲ ንሱ ዝምህረሉ ዘሎ ዩኒቨርስቲ ሎንዶን፡ ዳይረክተር ዓለምለኻዊ ሽርክና ኮይኑ ይሰርሕ ኣሎ። ብምኽንያት መበል 30 ዓመት ናጽነት ኤርትራ ኣመልኪትና ንቁጠባዊ ኩነታት ኤርትራ ኣመልኪቱ  ምስ ዶክተር ተስፋማርያም መሓሪ ዝገበርናዩ ቃለ መሕተት ይስዕብ። ቢቢሲ፡ ቁጠባ ሓንቲ ሃገር ዱልዱሉን ድኹምን ንክብሃል እንታይ ረቋሒታት ኣብ ግምት ኣትዩ'ዩ ሚዛን ዝውሃቦ? ኣብዚ ረቋሒ እዚ ተሞርኲስና ቁጠባ ኤርትራ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣሎ ክንብል ንኽእል? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ቁጠባ ናይ ሓንቲ ሃገር ምዕቡል ወይ ድኹም ንኽንብሎ፡ ምስ ምምዕባለ ብቐጥታ ዝተኣሳሰር እዩ፡ ስለዚ ሓንቲ ሃገር ምዕብልቲ እያ ክንብል እንተኾይንና በቲ ዝቀለለ መንገዲ ንምግላጹ፡ ሓንቲ ሃገር ማዕረ ክንደይ ንዜጋታት ውሕስነትን ምርጫ ትህብ ብዝብል እዩ ዝግለጽ። ቁጠባ ናይ ሓንቲ ሃገር ውሕስነት ናይ መግቢ ይህብዶ? ውሕስነት ናይ ህይወት ይህብዶ? ዝብል ረቋሒታት እቲ ዝተሓተ ኮይኑ ከምኡ እናበለ ቀረባት ሕክምና፡ ትምህርቲ፡ ትሕተ ቅርጺ እናበለ ይዓቢ፡ ብሓፈሻ ግን ሓንቲ ሃገር ምዕብልቲ ንኽንብላ በቲ ንሳ ንዜጋታታ ትህቦ ምርጫ እዩ ዝምርኮስ። ኣብዚ ተሞርኵስና ቁጠባዊ ኩነታት ኤርትራ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣሎ ክንብል እንተኾይንና፡ ኣብ ኤርትራ ህዝቢ ዝበልዖ፡ ዝሰትዮ፡ ዝንቀሳቐሶ ይመርጽዶ ወይ ከም ምርጭኡ ይኸውንዶ እንተኢልና 'ኣይፋል' እዩ እቲ መልሲ። ቢቢሲ፡ ቁጠባ ሃገራት ክግለጽ እንከሎ፡ ዓመታዊ ጃምላዊ እቶት ወይ GDP ዝብል ቃል ብተደጋጋሚ ክጥቀስ ይስማዕ እዩ፡ቅልል ብዝበለ መንገዲ ጂዲፒ እንታይ እዩ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ጂዲፒ ወይ ዓመታዊዊ ጃምላዊ እቶት ወይ ፍርያት ክንደይ እዩ ተባሂሉ ንብዝሒ ህዝቢ ናይታ ሃገር ምስ ተመቐለ እቶት ብነብሲ ወከፍ ዜጋኣ ይፍለጥ ማለት እዩ። ሓደ ሓረስታይ ዓመት ሓሪሱ ዘእትዎ ፍርያ ንገሊኡ ንሱ ምስ ስድርኡ ኮይኑ ክበልዖ'ዩ፡ ገሊኡ ኸኣ ናብ ዕዳጋ ብምኻድ ሸይጡ እቲ ኣብ ግራቱ ከፍርዩ ዘይክኣለ ክሽምተሉ እዩ፡ ናይ ሃገር'ውን ብተመሳሳሊ በዚ ክርአ ይክኣል እዩ። ቢቢሲ፡ ከም ኤርትራ ዝኣመሰላ ሃገራትከ ቁጠበኣን ኣብ ምንታይ እንተተሞርኮሰ እዩ ዕዉት ኮይኑ ክወጽእ ዝኽእል? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ምስኣ ኣቐዲምና ኣልዒልናያ ዝነበርና ኣተሓሒዘ ክምልሳ፡ ቁጠባ ሓንቲ ሃገር በቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝፈሪ ክልካዕ ይክኣል እዩ። ካልእ መለክዒ ኸኣ GNP ዝብል ኣምር'ውን እቲ ካልእ መግለጺ ኮይኑ እዚ ሓንቲ ሃገር ብናታ ጸጋታት ኣብ ምሉእ ዓለም ዝፈሪ እቶት ዝልክዓሉ እዩ። ዋላ እኳ ብምርጭኡ ኣይኹን፡ ኤርትራዊ ኣብ መላእ ዓለም'ዩ ፋሕ ኢሉ ዝርከብ፡ ስለዚ እቲ ኤርትራዊ ኣብ ፈቀዶ ሃገራት ኮይኑ ዘፍርዪ ዘሎ ፍርያት እንተርኢናዩ ሓደ ስእሊ ክህበና ይኽእል። ኣብ ኤርትራ እቲ ካብ ደገ ናብ ስድራ ዝስደድ ሰልዲ (ረሚታንስ) ምስቲ ኣብ ሃገር ዝፈሪ ተሓዊሱ እዩ ዓመታዊ ፍርያት ናይታ ሃገር ክልካዕ ዝከኣል፡ ካብዚ ብምብጋስ ዝዓበየ ክፋል ቁጠባ ኤርትራ ኣብ 'ረሚታንስ'  ዝተጸገዐ ምዃኑ ክንርዳእ ይክኣል እዩ። ቢቢሲ፡ ኤርትራ ካልእ ቁጠባዊ ሕርያ ስለዝተሰኣነ ድያ ኣብ 'ረሚታንስ' ተሞርኵሳ ዶ ዋላስ ዘይተመዝመዘን ዘይተሰርሐን ስለዘሎ እዩ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ከም ግቡእ ድልዱል ቁጠባ ክትሃንጽ እነተኾይንካ እቲ ዝዓበየ ክፋሉ ኣብ ሃገር ምስ ዝፈሪ እዩ፡ ንኣብነት ኣነ ካብዚ ዝሰዶ ሰልዲ ኣብ ሰናይ ፍቃድ ናይታ ኣነ ዝነብራ ሃገር እዩ ዝምርኮስ። ብወገን ኤርትራ'ውን እቲ ናቅፋ ኣብ ኢዱ ስለዝኾነ መጠነ ሸርፊ ከምድላዩ ክገብሮ ይክእል እዩ. ኣብ ውሽጢ ሃገር ማሕለኻታት ዝበዝሖ ቁጠባዊ ስርዓት ስለዘሎ ግን እቲ ንቁጠባ ክቅልስ ዝግብኦ ኣውፋሪ ኮነ ህዝቢ ተሓሊኹ እዩ። ቢቢሲ፡ ብዙሓት ሃገራት ንባሕራዊ ትሕዝቶን ወደብን ከም ዓንዲ ሕቖ ቁጠበኣን ገይረን ክሰርዐኦ ይርኣያ እየን? ኤርትራ ንዓቕሚ ወደባታ ኣብ ዝሓለፈ ሰላሳ ዓመታት ናጽነት መዝሚዛቶዶ ትብል? ብሕጂኸ እንታይ ክግበር ይከኣል? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ሕማቅ ዕድል ኮይኑ ኤርትራ ምስቲ ናጽነታ ጸጋታታ ክትረብሓሉ ዘይክኣለት ሃገር እያ፡ ቁጠባ ኤርትራ ካብ ባሕርና ብመንግዲ ወደባዊ ኣገልግሎት፣ ቱሪዚም፣ ባሕራዊ ትሕዝቶን [ዓሳን ክልእን] ክንረብሕ ንኽእል ነይርና ኢና፡ እንተኾነ እዚ ክግብር ኣይተኸኣለን። እቲ ቀንዲ ምኽንያት ኸኣ ፖሎቲካና ስለዘይተዓራረየ'ዩ፡ ምስ ጎረባብትና'ውን ኣብ ረጽሚ ስለዝኣተና ብጀካ እተን ድሕሪ ናጽነት ዝነበራ ሽዱሽተ ሸውዓተ ዓመት ዝተረፈ ዝባኸነ ግዜ ኮይኑ'ዩ ሓሊፉ። ነቲ ባሕርና ንኽንጥቀመሉ ኣብ ኤርትራ ብዝምዕብል ኢንዱስትርያዊ ፍርያት ንኤርትራ ዓባይ ዕዳጋ ምግባራ ይከኣል ነይሩ። ኣይተገበረን። ካልኣይ ኤርትራ ንኢትጵያን ብፍላይ ሰሜናዊ ክፋል፡  ንደቡባዊ ምብራቃውን ሱዳን ቀንዲ ውሃቢት ኣገልግሎት ወደብ ኮይና ኣፍደግኤን ክትከውን ትኽእል ነይራ'ያ እዚ'ውን ኣይተገበረን። ስለዚ ብሕጂ'ውን እዚ እንተተገይሩ'ዩ ኤርትራ ካብ ባሕራዊ ትሕዝቶን ካብ ወደባታን ክትከስብ ትኽእል። ቢቢሲ፡ ኣብ ዓለም ካብ ናይ ወደብ ኣግልግሎት ብዝረኽብኦ ኣታዊታት ቁጠበኣን ዝሃነጻ ሃገራት ብዓል መን ከም ኣብነት ክንጠቅስ ንኽእል? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ብዙሓት ክጥቀስ ይከኣል እዩ፡ ምዕባለ ሲንጋፖር ሓደ ካብኡ'ዩ፡ ዱባይ'ውን ብተመሳሳሊ ወደባታ'ዩ ናብ ትሩዚም ኣምሪሕዋ። ሰብ ሰልዲ ኣብታ ሃገር ከይዶም ከምዝሕሽሹ ገይራቶም ዘላ። ጁቡትን ግብጽን'ውን ካብ ጎረባብትና ክንጠቅስ ንኽእል ኢና። ቢቢሲ፡ ኤርትራ ዘለዋ ስትራተጂካዊ ኣቀማምጣን ከምቲ ዝገዝእዋ ዝነበሩ ሓይልታት ገይሮም ዝኸሰብሉ ኣይረበሐትሉን ይብሃል እዩ? ብሓቂ ኤርትራ ዘለዋ ስትራተጂካዊ ኣቐማምጣ ብዓይኒ ቁጠባ ተባሃጊ ድዩ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ኣዝዩ! እዚ ባሕሪ እዚ መሰረት ምዕባለ ናይ ህዝቢ እዚ ከባቢ ምዃኑ ኣይንዘንግዕ። እቲ ቅድሚ ሃገራት ምምስራተን ዝነበረ ኣኩሱማዊ ምዕባለ ከምኡ'ውን ናይ ኣዶሊስ ምዕባለ፡ ቁጠብኡን ንግዳዊ ነጥፈታቱን ኣብ ባሕሪ ዝተመርኮሰ'ዩ ነይሩ። እዚ ቅድሚ 1500 ዓመታትን ቅድሚኡን ዝነበረ እዩ። እቲ ቀደም ኣበርክትኡ ተፈሊጡ ኣብ ረብሓ ዝወዓለ ባሕሪ'ዩ ኣብዚ ዘበናዊ ግዜ ቃዲሩ ዘሎ። ባጽዕ ልክዕ ክምዚ ሕጂ ዱባይ ኢልና ንጠቅሳ ዘለና፡ ኣብዚ ዞባ ኣዝያ ጽልዋ ዝነበራ ወደብ እያ ነይራ። እዚ መስመር እዚ ንገዚፍ ቁጠባ ኤስያን ኣውሮጳን ዘራኽብ መስመር እዩ፤ ስትራተጂካዊ ከም ምዃኑ መጠን ጠመቲ'ውን ክብዝሕዎ ንቡር እዩ። ስለዚ ንኹሉ ነዚ ዝቅልስ ዓለም ኣብቲ መስመር ናይ ቀይሕ ባሕሪ ውሕስነት ዝህባ ሓደ ጽፉፍ ፖሎቲካዊ ኣካይዳ ክህልወና የድሊ። ቢቢሲ፡ ኤርትራ ነቲ 'ኢንትርናሽናል ዋተር ላይን' ከተማሓድሮ ወይ ጸጥትኡ ከተውሕስ የጸግማ ድዩ'ሞ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ከተማሓድሮ ኣይትክእልን እያ። ከተማሓድሮ'ውን ኣይግብኣን'ዩ፡ ዓለምለኻዊ መንገዲ እዩ። ኒል [ናይል] ከም ኣብነት ክንወስድ ንኽእል ኢና። ካብ ኢትዮጵያን ካብ ብዓል ኡጓንዳን'ዩ ዝብገስ፡ ኢትዮጵያ ይኹን ኡጓንዳ ኣብ ውሽጢ ዓደን ኮይነን ዝገብርኦ ነገራት ንግብጺ ዘይክምልከታ ይኽእል እዩ፡ ንዓኣ ብመንግዲ እቲ ንሳ ትምርኮሰሉ ፈለግ ኒል ዝጸልዋ እንተኾይኑ ግን ግድን'ዩ ክምልከታ፡ እዚ ናይ ባሕሪ ጉዳይ'ውን ብኸምኡ መልክዕ ንርኣዩ። ቢቢሲ፡ ልዕሊ 100 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ጎሮቤት ኤርትራ ዝኾነት ኢትዮጵያ ወደብ ኣልቦ ከም ምዃና መጠን ኤርትራ ኣብ ዝሓለፈ 30 ዓመታት ካብ ቀረብ ኣገልግሎት ወደብ ክትከስቦ ትኽእል ዝነበረት ኣታዊታት ክትመን ይክኣልዶ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ ሓደ እዋን [ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር] መለስ ዜናዊ ኣብ ኣመሪካ ከይዱ ምስ ኢትዮጵያውያን ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ "ንምንታይ ኢና ወደብ ዓሰብ ዘይንጥቀም?" ተባሂሉ ምስ ተሓተተ፡ ንሱ ምስቲ ዝነበረ ኵናት ብምዝማድ፡ ንመንግስቲ ኤርትራ ገንዘብ እዩ ዘድልዩ፡ መታን ገንዘብ ከይረክብ ኸኣ ጅቡቲ ንጥቀም ኣለና ዝብል መልሲ እዩ ሂቡ። እዝን ክምዚ ዝኣመሰለን ኣሉታዊ ፖሎቲካ እዩ ጸኒሑ። ንወደብ ቀንዲ ጎሮሮ ህዝቢ፡ መስመር ምዕባለ እዩ ኢልካ ምግላጽ፡ ዕብላለኻ ንምርኣይን መፍደዩ ሕነን ገይርካ ትሓስቦ እንተኾይንካ፡ ንኹልኻ ዘብርስ እዩ። ብኣሃዝ እኳ ክንድዚ ኢልካ ምግላጹ ዘጸግም እንተኾነ ክልቲኤን ሃገራት ቢልዩናት ዶላራት እየን ከሲረን። እዚ በቲ ወደባዊ ኣግልግሎት ጥራይ ሓጺርና ከይርኣና፡ እቲ ወደብ እንተዝሰርሕ ነይሩ ከምጽኦ ዝኽእል ዝነበረ ቁጠባዊ ምዕባለን፡ ሰብ ኣታዊታት እናወሰኸ ክኸይድ እንከሎ መንግስቲ ክረኽቦ ዝኽእል ዝነበረ ኣታውን እንተወሲኽካሉ ኸኣ እቲ ዝተኸሰረ ዕድላት ክሳብ ክንደይ ዓቢ ምዃኑ ይበርሃልካ። ቢቢሲ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ምስ ኢትዮጵያ ቁጠባዊ ሕብረት ዝብሃል ሓሳባት ካብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድን ምሁራት ኢትዮጵያውያንን ብተደጋጋሚ ክዝረብ ይስማዕ እዩ፤ እዚ ንኤርትራ የርባሓዶ ዋላስ ናብቲ ናይ ሓምሳታት ዝነበረ ፈደሬሽን ክመልሳ ይኽእል? እዚ ዝብለሉ ዘለኹ በዚ መልክዕ ዝጥምትዎ ብዙሓት ሰባት ስለዘለዉ'የ። ዶክተር ተስፋማርያም፡ ፖሎቲካን ቁጠባዊ ረብሓን ዝመላላእ እኳ እንተኾነ ፈላሊና ምርኣይ ከድልየና እዩ። ቁጠባዊ ሕብረት ክብሃል እንከሎ ሓደ ዘይነበረ ሕጂ ዝፍጠር ዘሎ የስምዕ እንተኾነ ቁጠባና ካብ ቀደም ሕቡር እዩ። ዋላ ቅድሚ ጣልያን ምምጽኡ'ውን ሓደ ቁጠባ ዝነበሮ ህዝቢ እዩ። ብሃይማኖት፡ ብቁጠባ፡ ብማሕበራዊ ኣነባብራን ብጥንታዊ ምዕባለን ብዙሕ ሕብረት ዝነበሮ ከባቢ እዩ። ኣነ ብውልቀይ፡ ኣይኮነንዶ ቁጠባ ኤርትራን ኢትዮጵያን ካብኡ ንላዕሊ እንተሰፈሐ'ውን ደጋፊኡ እየ። እንተኾነ ምስ ጎረባብቲ ዝግበር ዝኾነ ዓይነት ሽርክነት መራሕቲ ስለዝተሰማምዑ ወይ ስለዝተዓራረኹ ዘይኮነ ብድሌት ህዝቢ፡ ንዕኡ ዝውክል ሃገራዊ ባይቶን ንኹሉ ዘማእክል ቅዋምን እዩ ክኸውን ዘለዎ፡ እዚ እቲ ቀንዲ ነጥቢ እዩ። እዚ ከይተማለአ ዝግበር ነገራት ግን ኣቐዲምና ውጽኢት ከምዘየምጽእ ተመክሮ ስለዘለና ካብኡ ክንምሃር ይግባእ። ናብ ሓደ ቁጠባዊ ውህደት ክትኣቱ እንተኮይንካ፡ እቲ ኣብ ሓንቲ ሃገር ዝግበር ፖሊሲ ነተን ካልኦት ምሳኻ ኣብ ቁጠባዊ ሸርክና ዝኣተዋ ሃገራት ክጸልወን'ዩ። ስለዚ ፖሊሲ ክትነድፍ እንከለኻ ነተን መሻርኽትኻ ሃገራት ኣብ ግምት ብምእታው ኢኻ ትነድፎ ስለዝኾነ ኸኣ'ዩ ቁጠባዊ ውህደት ምሽራኽ ልኡላውነት (Sharing of sovereignity) ተባሂሉ ዝግለጽ። ናጻ ምልውዋጥ ዕዳጋ ክህልወካ እንተኾይኑ እንታይ ዓይነት መጠን ሸርፊ እዩ ክህልወካ ሓባራዊ ምርድዳእ ክህልወካ የድሊ እዩ፡ ኣይኮነን ግን ኣብታ ሓንቲ ኣዝዩ ክቡር ኣብታ ሓንቲ ኸኣ ኣዝዩ ሕሱር እንተኾይኑ ንዕሩይ ዘይክኸውን ይኽእል እዩ። ከምዚ ሃገራት ኣውሮጳ ዝወሰነኦ ሓደ ዓይነት ባጤራ ክህልወካ ምውሳን ኸኣ ሓደ ኣማራጺ ኮይኑ ክውሰድ ይከኣል እዩ። ቢቢሲ፡ ኤርትራውያን ኣውፈርቲ ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃን ሃገራት ምዕራብን ፋሕ ኢሎም እዮም ወፍሪ ኣብ ምክያድ ዝርከቡ፡ እዚ ጸጋ ንዋትን ዓቕሚ ሰብን ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ኮይኑ ከይሰርሕ ዝዓግቶ ነገር እንታይ እዩ ? ኣብ ውሽጢ ሃገሩ ንኸውፍርከ መንግስቲ እንታይ'ዩ ክገብር ዘለዎ? ዶክተር ተስፋማርያም፡ እዛ ሕቶ እዚኣ ዝኾነ ኤርትራዊ ክምልሳ ዝኽእል ሕቶ እያ፡ ፖሎቲካና ስለዝተዘረገ እዩ። ኣብ ኤርትራ ኣይኮነን ከነውፍር ረጊእና ክንነብር'ውን ዕድል ኣይረኸብናን። ብኽንደይ መስዋእቲ ዝተረኸበ ናጽነት ኤርትራ ዝሓሸ ራህዋ፡ ዝሓሸ ቅሳነት ዝሓሸ ምዕባለ ከምጽእ እዩ ነይሩ ኣብ ዝሓለፈ 30 ዓመታት ዘጋጠመና ግን ተገላቢጦሽ'ዩ። ኤርትራዊ ንውሕስነት ናይ ህይወቱ ምርግጋጽ ስኢኑ፡ ኤርትራዊ ናብታ ዓደይ ዝብላ ሃገሩ ንምኻድ ዓሰርተ ግዜ ዝሓስበሉን ነግ ፈረግ ዝብልን ሰብ ኮይኑ። ካብ ዝሓለፈ 30 ዓመታት እቲ ዝገዘፈ ክፋሉ ናይ ራዕዲ እዋን እዩ ኮይኑ ሓሊፉ። ውሕስነት ናይ ህይወት ኣብ ዘይብላ ሃገር ውሕስነት ናይ ወፍሪ ክትረክብ ኸኣ ዘይሕሰብ እዩ። ብሰንኪ እዚ ብዙሓት ሰብ ርእሰ-ማል ካብ ሃገር ወጺኦም ኣብ ካልኦት ሃገራት ወፍሪ ከካይዱ ተገዲዶም። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ እቲ ኣብ ዓደይ ወፍሪ ከካይድ እየ ኢሉ ዘለዎ ጠቕሊሉ ናብ ኤርትራ ዝኸደ ከሲሩ ጥራይ ኢዱ እዩ ተመሊሱ። እቲ ኣብ ማላእ ዓለም ፋሕ ኢሉ ዘሎ ኤርትራዊ ዘሳልጦ ዘሎ ስራሕ ርኢኻ ትሕጎስ፡ ኣብ ውሽጢ ህዝቡን ሃገሩን ዘይምዃኑ ምስ ዘከርካ ኸኣ እቲ ዝተኸሰረ ዕድላት ዝያዳ የሕምመካ። ጣልያን ንኣስመራ ከተማዊ ቅርጺ ኣትሒዙ፡ ካብ ባጽዕ ኣስመራን ካልእን ዝተዘርገሐ ጽርግያታት፡ ገለራይታት ዘለዎ መንግዲ ባቡር ኣብ 30 ዓመታት ዘይመልእ ግዜ እዩ ሃኒጽዋ። ናጽነትና 30 ዓመታት ገይሩ ኣሎ። ዓዲ ክንሃንጽ ኣይኮንናን ነቲ ዝነበረ'ውን ክንዕቅቦ ኣይከኣልናን። ብዙሕ ነገራት እዩ ተኸሲሩ ነዊሕ ግዜ እዩ ጠፊኡ። ሕጂ'ውን ቅዋምና እንተተኺሉ፡ ባይቶና እንተቆይሙ፡ ልዕልና ሕጊ እንተተኸቢሩ፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ገደብ እንተተገይርሉ ዘይዕረ ነገር የለን። ቢቢሲ፡ ኣብ መወዳእታ ክትብሎ ትደሎ ነገር እንተሃልዩ ዶክተር ተስፋማርያም ዶክተር ተስፋማርያም መሓሪ፡  30 ዓመታት ነዊሕ ግዜ እዩ፡ ህዝቢ ኤርትራ ስሩዕን ምዕቡልን ናይ ገዛእ ርእሱ ሕግታታት ዝነበሮ ህዝቢ እዩ። እዚ ህዝቢ እዚ ብቀደሙ ዲሞክራስያዊ ዝነበረ ህዝቢ እዩ፡ ብዘይ ፖሊስን መንግስትን ክነብር ዝኽእል ህዝቢ እዩ። ኣብዚ ዝሓለፈ 30 ዓመታት ግን ኤርትራዊ ንኤርትራዊ ዝፈርሓሉ፡ ኤርትራዊ ኵሊቱ ዝተሸጠሉ ኣብ ባሕሪ ዝጠለቐሉ ኣብ መላእ ዓለም ፋሕ ፋሕ ዝበለሉ ግዜ እዩ ኮይኑ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ነዚ መበል 30 ዓመት መዓልቲ ናጽነት ከም ዕድል ተጠቒሙ ንህዘቡ ኤርትራ ክድብሶ ኣለዎ ይብል። እታ ደብስ ኸኣ ምሕረት ምእዋጅ እያ። ቢቢሲ፡ የቐንየልና ዶክተር

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ላዕለዋይ ኣኽባር ሕጊ ኢትዮጵያ ጌዲዮን ጢሞቴዎስ ብዛዕባ ኲናት ትግራይ እንታይ ኢሉ?

ላዕለዋይ ኣኽባር ሕጊ ኢትዮጵያ ዶክተር ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡  ብዛዕባ እቲ ብዙሕ ሰብ ዝቐዘፈ ኲናት ሓይልታት መንግስቲ ፈደራልን ሓልታት ትግራይን፡ ከምኡ'ውን ሓደጋ ዓጸቦን ምስ ቢቢሲ ስፍሕ ዝበለ ቃለ-መሕተት ኣካይዱ'ሎ። ኣኽባር ሕጊ ጌድዮን፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት፡ በቲ ኖቤል ሰላም ዝተዓወተ ቀዳማይ ሚኒስተር መንግስቲ ኢትዮጵያ - ዶ/ር. ኣቢዪ ኣሕመድ ተመዚዙ'ዩ ነቲ ሓላፍነት ተቐቢሉዎ። ኣብቲ እዋን'ቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ከም ሰላም፣ ሃገራዊ ልዝብን ምዕባለን ዝኣመሰሉ ብዙሕ ተስፋ ዝህቡ መብጽዓታት ሒዙ ከም ዝተበገሰ ዝዝከር'ዩ።  እንተ ሕጂ ግን እቶም ናይ ሽዑ ኣጀንዳታት፡ ኣውራ በቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ዉሽጣዊ ጎንጺ - ተዓብሊሉ ይርከብ፡ ኣብ እዋኑ ኸኣ ደዉ ክብል እንተዘይክኢሉ ንሓድነት ኢትዮጵያ ዝፈታተን'ዩ። ውጽኢት እዚ ጎንጺ፡ ኣሰቃቒ ኵነታት ኣብ ትግራይ ብምፍጣሩ ናብ ጐረባብቲ ክልላት - ኣምሓራን ዓፋርን - ልሒሙ ይርከብ። ብሰንኪ እቲ ግጭት ኣሽሓት ሰባት ከም ዝተቐትሉ፡ ዘስካሕክሕ ግፍዒ ከም ዝተፈጸመ ጸብጻባት ቀሪቦም'ዮም። እቲ ጎንጺ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ንጥሜት ኣቃሊዑ ይርከብ። እቲ ምስ ኣኽባሪ ሕጊ ኢትዮጵያ ጌዲዮን ጢሞቴዎስ ዝተገብረ ቃለ መሕትት እነሆ። -------------- ስቲቭን ሳከር፡ ቅድሚ ትሽዓተ ኣዋርሕ ኣነን ንስኻን ኣብ ዝተዛረብናሉ ጊዜ ንስኻ ብርእሰ-ተኣማምነት ሓይልታት ፈዴራል ንሓይልታት ህ.ወ.ሓ.ት. ክድምስሱ'ዮም ኢልካ ኔርካ። ናይ መንግስቲ ፈዴራል ስትራተጂ ከም ዝፈሸለ ሕጂ ትቅበሎ'ዶ? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ከምቲ ሽዑ ዝበልኩዎ፡ ኣብቲ እዋን'ቲ ኣብ ዉሽጢ ሰለስተ ሰሙን ንመቐለ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽርና ከም ዘእተናያ፡ ነቲ ፈለማይ መድረኽ ዕማምና ከም ዘማላእና፡ ግዝያዊ መንግስቲ ከም ዘቋቘምና፡ ንትግራይ ናብቲ ዝነበረቶ ንምምላስ ገንዘብ ከም ዘዋፈርና፡ ነቲ ኣብ ልዕሌና ዝወረደ ኣደራዕ (ግጭት) ክንምክቶ ከም ዝኸኣልና፡ እቲ ግጭት ከኣ ብድሌትና ዝኣቶናዮ ከም ዘይነበረ ምርዳእ የድሊ። ነቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ኵነታት ብኸምኡ ኢና ንርእዮ። ስቲቭን ሳከር፡ ሕቶይ ኣይመለስካዮን። ርግጽ'ዩ ንመቐለ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽርኩም ኣእቲኹማ ኔርኩም። ብድሕሪኡ ግን እቲ ኵነታት ተለዊጡ'ዩ፣ ሓይልታቱም ካብ ሰነ ንነጀው ካብ መቐለ ከም ዝወጹ ተገይሩ። ሓይልታት ህ.ወ.ሓ.ት.  ካብ መብዝሕትኡ መሬት ትግራይ ንዓኻትኩም ኣውጺኦም ኣብ ቍጽጽሮም ከም ዝኣቱ ገይሮም'ዮም፣ ካብኡ ሓሊፎም'ውን ኣብ ጐረባብቲ ክልላት ደፊኦም ብምእታው ንመሬት ኣምሓራን ዓፈርን ኣትዮም'ዮም። ስለዚ ኣበይ ኢኹም ተጋጊኹም? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ኣብ መቐለ ዝነበርናሉ እዋን እቲ ብዛዕባ ሰብኣዊ መእቶታት፡ ሰብኣዊ ኵነታት ህዝቢ ይልዓሉ ስለ ዝነበሩ ነቲ ኵነታት ንክምሓየሽ ኣገዲሱና'ዩ። ኣብ ልዕሊኡ፡ ህ.ወ.ሓ.ት. ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ማዕበል ድሕሪ ማዕበል ሲቪላውያን መንእሰያት ኣንጻር ሓይልታትና የዋፍሩ ስለ ዝነበሩ፡ ዓቕሚ-ኣዳም ዘይበጽሑ መንእሰያት፡ ንሕና ነቲ ኵነታት ስቅያትን ንከነዝሕል ብሓላፍነት ንዝምልከቱና ስጕምትታት ወሲድና።  ኵይኑ ድማ ሓደ-ዝሸነኹ ምቑራጽ ተዅሲ ኣዊጅና፣ ሓይልታትና ኸኣ ካብ መቐለ ሰሓብና። ዘሕዝን'ዩ፡ ህ.ወ.ሓ.ት. ግን መጥቃዕትን ህውከትን ቀጺሉ፣ ነቲ ግጭት ከኣ መሊሱ ብምዕራግ ናብ ዓፋርን ኣምሓራን ከም ዝልሕም ገይሩ። ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ሰባት ከኣ ግዙፍ ግፍዒ የውርዱ ኣሎዉ። ስቲቭን ሳከር፡ ነቲ "ግዙፍ ግፍዒ የውርዱ ኣሎዉ" ዝብል ክሲ ክንምለሶ ኢና። ብዛዕባ ሰብኣዊ ኵነታት ክትዛረብሲ ኣነ ክሳብ ሎሚ ክርድኣኒ ዘይኽእል ጕዳይ'ሎ፣ ንምንታይ መንግስቲ ፈዴራል ክስብ ሎሚ ነቲ ክዋፈር ዝግብኦ ረዲኤት ኣብ ምኽልካል ይዋሳእ ኣሎ? መንግስቲ ፈደራል ኣብ ክርደና (ከበባ) ትግራይ፡ ማለት ኣብ ዕግታ ኣድለይቲ ነገራት ተዋፊሩ ይርከብ - ኤለክትሪክ፡ ስርሓት-ባንካ፡ መስመር ርክባት፡ ፋይናንሳያዊ ኣገልግሎት- ብዙሓት ናይ ሕቡራት መንግስትታትን ትካላትን ማሕበራት ረዲኤትን  ንብኣማኢት-ኣሽሓት፡ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ኣብ ጸገም ኣእትዩ ከም ዘሎ ይንገር። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ እቲ ንሰብኣዊ ኵነታት ዝምልከት ሓደ-ዝሸነኹ ምቑራጽ ተዅሲ ምስ ኣወጅና ብዓፋር ኣቢልና መተሓላለፊታት ፈጢርና ኢና። ህ.ወ.ሓ.ት. ግን ነቶም መተሓላለፊታት ነቲ ግጭት ንከረሳስን ተጠቒሙሎም'ዩ። ስቲቭን ሳከር፡ ኣቶ ኣኽባር ሕጊ፡ ንምንታይ ነቲ ዕግታ (ከበባ) ዘይተልዕልዎ? ጌዲዮን  ጢሞቴዎስ፡ ከም ዝበልኩኻ ንሕና መተሓላለፊታት ፈጢርና ኢና። ብዛዕባ ካልኦት ኣገልግሎታት ብዘርኢ ጕዳይ፡ ነቲ ኣገልግሎት ከዐርዩ ዝኽእሉ ኩባንያታት ድርጅታት ኣብ ዉሽጢ ትግራይ ኣለዉ፣ ብዙሓት ሰራሕተኛታቶም ኣብ ትግራይ ተቐቲሎም'ዮም፣ ግደ-መጥቃዕቲ ኰይኖም'ዮም። እቲ ኵነታት ከም ዘሎዎ - ብመጥቃዕትታ ህ.ወ.ሓ.ት. ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት እናቐጸለ እቲ ስራሕ ክስራሕ ኣይከኣልን። ህ.ወ.ሓ.ት. ነቲ ዘቕረብናዮ ምቑራጽ ተዅሲ እንተ ዝቕበልዎ ነይሮም እቲ ኵነታት ምስ ተለወጠ ነይሩ። ስቲቭን ሳከር፡ ተኸታተልቲ'ዚ መደብ'ዚ ነዞም እንዛረበሎም ዘሎና ዛዕባታት ንኽርድኦም ከሸግሮም'ዩ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝርከቡ ብኣማኢት-ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ዓጸቦ ከንጸላልዎም፡  ብኣማኢት-ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ካብ መነባብርኦም ተመዛቢሎም ኣብ ካምቦታት ተዓቚቦም ይርከቡ፤ መንግስቲ ፈደራል ድማ ስርሓት ናይ ብዙሓት ወሃብቲ ሓገዝ፡ ከም በዓል "ሓካይም ብዘይ ገደብ" ከምኡ'ውን  ናይ ቤት-ምኽሪ ዑቝበኛታት ኖርወይ  (Norwegian Refugee Council) - ደው ኣቢሉ ይርከብ። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ክርድኣካ ዘሎዎ ጕዳይ ኩሎም ማሕበራት ብሕግታት ሃገርና ክቕየዱ ይግባእ። ኣቐዲመ ከም ዝበልኩዎ፡ እቶም ዝበዝሑ ወሃብቲ ሓገዝ ይሰርሑ ኣለዉ፡ ሓገዝ የወፍዩ ኣለዉ። ስቲቭን ሳከር፡  እዘን ማሕበራት ትንፋስ ሰብ ንከድሕና ይጽዕራ ኣሎዋ፡እንተ ንስኻትኩም ከኣ ዓንቂፍኩመን። ጌዲዮን  ጢሞቴዎስ፡ ኣይኰነን፡ እዘን ማሕበራት ሕግታትና ንከኽብራ ኢና ንደሊ። ብኣማኢት ዝቝጸራ ማሕበራት ኣብ ምሉእ ሃገር ክሰርሓ ንተሓባበር ኢና፡ ምስ'ዘን ዝሰመኻየን ማሕበራት ድማ ኣብ ዝርርብ ኣሎና። እቲ ዝጠሓስኦ ሕግታት ድማ ቀልጢፎም ከዐርያኦም ከም ዝኽእላ እኣምን'የ። ከምኡ ምስ ዝገብራ እቲ ዝተሓድገኦ ፍቓድ  ክምለሰለን'ዩ። ስቲቭን ሳከር፡ ንስኻ ከም ኣኽባር ሕጊ መጠን፡ እቲ ብዩኒቨርሲቲ ገንት (በልጅዩም) ዝወጸ ጸብጻብ ኣንቢብካዮ'ዶ? እቲ ኣስማት ናይ ዝተቐትሉ ሰባት ዝሓዘ ረቂቕ ጸብጻብ - ሲቪላውያን ሰባት ኣብ ዝተኻየድ ግጭት ዝተቐትሉ - 2,562 ዝቝጽሮም ኣብ 232 ፍጻሜታት ዝተቐትሉ ሰባት ወጺኡ ኣሎ። እቶም ተመራመርቲ ጃምላዊ ቅትለት ኢሎም'ዮም ዝጽውዕዎ።  ኣንቢብካዮ'ዶ ነቲ ጸብጻብ? ብዛዕባኡኸ እንታይ ገበርኩም? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ከምዚኦም ዘኣመሰሉ ክስታት፡ ጸብጻባት ተጠንቂቕና ብተገዳስነት ኢና ንሕዞም። መርመራታት ነካይድ፡ ተሓታትነት'ውን ንምርምር ኢና። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንከምዚኦም ዘኣመሰሉ ገበናት ጨሪሱ ኣይጻወርን'ዩ፣ንህዝቢ ከም ዝሓበርናዮ፡ ብርክት ዝበሉ መርመራታት ኣካይድና ኢና። ብተውሳኺ ካልኦት ምርመራታት ይካየዱ ኣሎዉ - ብሲቪላዊ ይኹን ወትሃደራዊ መገድታት። ብከምዚኦም ዘኣመሰሉ ጸብጻባት እንረኽቦ ሓበሬታ፡ ዝእመኑ እንድሕሪ ኰይኖም፡ ገበነኛ ኰይኑ ንዝርከብ ሰብ፡ ስጕምቲ ንወስድ ኢና። ስቲቭን ሳከር፡ ኣምነስቲ-ኢንተርናሽናል ደጊሙ፡ እዚ ወርሒ'ዚ፡ ካብ 60 ዝኣኽሉ ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ዝኣከብዎ ሓበሬታ ተመርኲሱ፡ ሓደ ጸብጻብ ኣውጺኡ ኣሎ። እቲ ጸብጻብ፡ ኮነ ተባሂሉ ዝተፈጸመ ዓመጽ ደቂ ኣንስትዮ፡ ከምኡ'ውን ካልኦት ዘስካሕክሑ ግፍዓታት የርኢ። እዞም ግፍዕታት ብወተሃደራት ፈደራል ዝተፈጸሙ'ዮም። ብዛዕባ ፍትሕን ተሓታትነት ክትዛረብ እሰምዓካ ኣሎኹሞ በዚ ጕዳይ'ዚ እንታይ ገበርካ? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ መርመራታት ኣካይድና ኢና፣ ጌና ኸኣ ነካይድ ኣሎና። ብርክት ዝበሉ ወተሃደራትና  ኣብ ወትሃደራዊ ቤት-ፍርዲ ቀሪቦም'ዮም። ከምዚኦም ዘኣመሰሉ ገበናት ኣብ ከይዲ ሕጊ ኣሎዉ፣ ኣቕሊልና'ውን ኣይንርእዮምን ኢና። ክሕበረካ ዘሎኒ ጕዳይ ግን ኣሎ፣ እዞም ዝጠቐስካዮም ጸብጻባት ብምግናን ዝቐረቡ፡ ንቐልቢ-ሰብ ብዝስሕብ ኣገባብ፡ ብኣልማማ ዝቐርቡ ኣለዉ። ስቲቭን ሳከር፡  መንግስቲ ነዞም ዝተመስረቱ ክስታት ብዕቱብ ወሲዱ ይሰርሓሎም ኣሎ ክትብል ንምእማኑ የሸግረኒ። ሓደ ናይ መንግስቲ ኣፈኛ፡ ነቲ ብኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝቐረበ ጸብጻብ ብፍጹም ምግናን'ዩ ቀሪቡ - ጠቐነን ንመንግስቲ ንምጥቃዕ ኢሉ ዝተጻሕፈ ጸብጻብ'ዩ ክብል ኣናኢስዎ። እንድሕሪ እዞም ክስታት ብዕቱብ ክምርመሩ እንተድኣ ተደልዩ - እተን ግዳያት ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ንመዓልታት ተዳጕነን፡  ገሊአን ብደይመደይ ክዕመጻ፡ ገሊአን ናብ ካልኦት ንኽዕመጻ ምትሕልላፍ፡  ገሊአን ኣብ ቅድሚ ደቀን ክዕመጻ፡ ንከምዚኦም ዘኣመሰሉ ገበናት ብዘይ ዕሽሽነት ምስ ዝውሰዱ ብዙሓት ኣባላት ሓይልታትኩም ኣብ ማሕቡስ ምኣተዉ ነይሮም። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ከም ዝበልኩዎ ከምዚኦም ዘኣመሰሉ ክስታት/ገበናት ኣቕሊልና ኣይንርእዮምን ኢና። ሕጂ'ውን ክደግሞ ንረኣዩለይ-ስምዑለይ ዝተጋነኑ ጸብጻባት ይቐርቡ'ዮም። መሰረት ኰነ መርትዖ ዘይብሎም ክስታት ይቐርቡ'ዮም። ይዅን'ምበር ነቶም ግዳያት ተገዲስና ንውከሶም ኢና። ክልተ ደርዘን ዝቝጽሮም ኣባላት ሓይልታትና ብመርትዖ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ቀሪቦም'ዮም፡ዝግባእ መቕጻዕቲ ኸኣ ተበይንዎም'ዩ። ንሕልፈት ዝተፈርዱ'ውን ኣሎዉ። ስቲቭን ሳከር፡  ክንደይ ዝኣኽሉ? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ልዕሊ ሰላሳ ዝዀኑ። ግብርና ምስክርና'ዩ። ብተወሳኺ ክሕብሮ ዝደሊ፡ ኣባላት ሓይልታትና ዲሲፕሊን ዘሎዎም ወትሃደራት'ዮም። ወትሃደራትና ናይ ነዊሕ እዋን ተሞክሮ ዘሎዎም፡ ኣብ ተልእኾ ዉድብ ሕቡራት መንግስታት ዝተሳተፉ'ዮም። ኣብ ዉግእ ኮርያ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ኣፍሪቃ ተሳቲፎም'ዮም፡ መዛግብ ገናጺልካ ዝርከብ ሓበሬታ ኣሎ። ስቲቭን ሳከር፡  ኣይትሓዘለይ ክዀልፈካ ኣቶ ኣኽባር ሕጊ። እንድሕሪ ልዕሊ ሰላሳ ዝኣኽሉ ወትሃደራት ብኣስካሕካሒ ዝዀነ ገበናት፡ ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ፡ ገበነኛታት ኰይኖም እንድሕሪ ተረኺቦም ሓደ ዕሙቝ ዝበለ ጸገማት ከም ዘሎ የረድኣኒ። ክንደይ ክብ ዝበለ መዓርግ ዘሎዎም ሰባት በዚ (ዝጠቐስካለይ) ሰበብ'ዚ በቲ ወትሃደራቶም ዝገበርዎ ገበን ካብ ስርሖም ከም ዝእለዩ ተገይሩ? እዚ ገበን'ዚ ኮነ ኢልካ ከም ዝተኻየደ ናይ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣነጺሩ ኣቕሪቡዎ'ዩ። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ በቲ ዘቕረብዎ መደምደምታ ኣይሰማማዓሉን'የ።  እቲ ዜቕረብዎ ጸብጻብ ካብ ርሑቕ ኰይኖም'ዮም መርመራ ኣካይዶም፣ ኣብ ብሰራሕተኛታት ማሕበረሰ ዝቐረበሎም ምስክርነት ዝተሞርኰሰ ድማ'ዩ። ንሕና ኣብ'ዞም ሰራሕተኛታት ምትእምማን የብልናን። ንሕና መርመራና ኣብቲ ቦታ ከድና ኢና እነካይዶ። መርመራና ምእንቲ ሓቅነቱ ክርአ ምስ ናይ ሕቡራት ሃገራት ማሕበራት ሓቢርና ኢና ኣካይድናዮ - ምስ ናይ ኢትዮጵያ ሰብኣዊ መሰላት ኮሚሽን ኴንና።  ሓደ ከምዚ ናትና ደረጃ ዝሓለወ መንግስቲ ጥራይ'ዩ ከምዚ ዝበለ መርመራ ከካይድ ዝኽእል። ስቲቭን ሳከር፡  ልክዕ ኣሎኻ እቲ ናይ ሓባር ምርምር ኣብ ቦትኡ ሃልዩ፤ሓላፊት ሰብኣዊ መሰላት ዉድብ ሕቡራት መንግስታት ግን፡ ነቲ ብኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዝቐረበ ጸብጻብ ተገዲሳ ከም እትርእዮ'ያ ትምስክር። ካልእ ሽግር ኣሎ፡ ንስኻ ናይ ኢትዮጵያ ኣኽባር ሕጊ ኢኻ። ገለ ካብ'ቶም ሕ'ሉፋት ክስታት ብወትሃደራት ኤርትራ'ዮም ተፈጺሞም - መንግስትኹም ዓዲሙ ዘእተዎም ናይ ባዕዲ ሓይልታት። እቶም ገበናት ኣብ ዉሽጢ መሬት ኢትዮጵያ'ዩ ተኻይዱ። ንስኻ ከም ኣኽባር ሕጊ ኢትዮጵያ እብ ልዕሊኦም ፍትሕን ተሓታትነት ንምስንዛር ዋላሓንቲ ዓቕሚ የብልካን። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ መንነት ናይቲ ሰብ ብዘየገድስ፡ እንድሕሪ እቲ ሰብ ገበነኛ ኰይኑ ተረኺቡ ኣህጕራዊ መስርሕን ፕሮቶኮላትን ስለ ዘሎዉ ምስ ጕረቤት ሃገር ብምትሕብባር ኣብ መስኖታት ሕጊ ዘሎዉ ጕዳያት ስለ ዘሎዉ ተቓዳዲምና ኣብ መደምደምታ ክንበጽሕ ኣይንደልን። ክብሎ ዝደሊ፡ ኣብ ተግባርናን እንወስዶም ስጕምትታትን ብምምርኳስ ኣብ ተሓታትነት ዘሎና እምነት ግልጺ'ዩ። እቲ ክእምቶ ዝደሊ ግን በቶም ሽበርተኛታት ህ.ወ.ሓ.ት. ዝተፈጸሙ ብዙሓት ዓመጻት ተጐስዮም ብምሕላፎም'ዩ ...ኣብ ልዕሊ ተራ ህዝቢ፡ ኣብ ልዕሊ ቈላዑ ዝተፈጸሙ ገበናት። እቶም ገበናት ብኣህጕራዊ ሕብረተሰብ ኰነ ብተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣይተዀነኑን። ስቲቭን ሳከር፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝጥቀመሉ ዘሎ ቋንቋ'ስከ ነስተብህል። ዝሓለፈ ወርሒ ንህ.ወ.ሓ.ት. ክገልጽ ከሎ ዝተጠቕመሉ ዘረባ ... ከም መንሽሮ፡ ጻህያይ፡ ጐኑፍ ... እዞም ጻህያይ ካብ ሃገርና ክመሓዉ'ዮም ይብል። ከም ኣኽባር ሕጊ፡ ኣብዚ ተፈጢሩ ዘላ ሃዋሁው ናይ ምጽናት-ዓሌት፡ ገበነ-ኲናት፡ ኣብ ልዕሊ ሰብኣዊነት ዝፍፈሙ ገበናት ... መራሒኹም ከምዚኦም ዘኣመሰሉ ሓረጋት ክጥቀም ከመይ ይመስለካ? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ብቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ዝተፈነወ መግለጺ ንሓደ ናይ ሽበራ ማሕበር ብዝምልከት'ዩ። ብዙሓት መራሕቲ ዓለም ንናይ ሽበራ ማሕበራት - ከም ኣይሲስ ዘኣመሰሉ - ንምግላጽ ተመሳሳሊ ሓረጋት ተጠቒሞም'ዮም። ህ.ወ.ሓ.ት. ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኢትዮጵያ ዝፈጠርዎ ስቅያት - ኣብ ቀረባ እዋን ዝወዓልዎ ግፍዕን ጃምላዊ ቅትለትን ጥራይ ዘይኰነስ ሰላሳ ዓመታት ዝፈጸምዎ ግፍዒ ኣብ ግምት ብምእታው - ብዙሓት ዜጋታትና ዝሰማምዕዎም ሓረጋት'ዮም። ስቲቭን ሳከር፡ እቲ ጸገም ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየዱ ዘሎዉ ነገራት ብምዕዛብ ... ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝፍጸም ዘሎ፡ ማለት ብዙሓት ተጋሩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘጓንፎም ዘሎ ግፍዒ ከም ኣብነት ክንወስድ ንኽእል። ብኣባላት ጸጥታ መንግስቲ ተኸቢቦም ዝተኣስሩ ኣሎዉ። ሓላፊት ዩኤስኤይድሳምንታ ፓወር፡ዝሃበቶ ግብረ-መልሲ እንድሕሪ ርኢና፡ ንወዲ ሰብ ዘቋናጽብ ቋንቋ ነቲ ተፈጢሩ ዘሎ ውጥረት መሊሱ'ዩ ዘግድዶ ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ታሪኽ ከም ዝረኣናዮ ድማ ኣብ ዓሌት ዝተሞርኰሰ ጸርፊዘስዕቦ ግፍዒ ሓደገኛ ምዃኑ`ዩ። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ህ.ወ.ሓ.ት.  ብሕጋዊ መገዲ ብናትና ፓርላማ ናይ ኣሸበርቲ ማሕበር ዝብል ስም ተዋሂቡዎ'ዩ። ዝዀነ ሰብ ንከምዚ ዝኣመሰለ ማሕበር ዝሕግዝ ወይከኣ ደገፍ ዝህብ ብሕጊ ተሓታቲ'ዩ። ህ.ወ.ሓ.ት. ኣብ ዓሌት ዝተመርኮሰ ጉጅለ'ዩ። ዳርጋ ኵሎም ሰዓብቱን ተሓባበርቱን ተወለድቲ ትግራይ'ዮም። ሓድሓደ እዋን ወጻእተኛታት ነዚ ስርዒት'ዚ ኣይርድእዎን'ዮም፣ እቲ ንዓና ኣጓኒፉና ዘሎ ብድሆ ኣይፈልጥዎን። እቲ ንሕና ከም መሳርሒ እንጥቀመሉ ሃዋሁው ኣይርድኦምን። ስቲቭን ሳከር፡ ንዝቕጽል ሓድነት ኢትዮጵያ ዘሎካ ትጽቢት ከመይ ይመስል ማለት'ዩ?  መራሒ ህ.ወ.ሓ.ት.፡ ዶክተር ደብረጽዮን፡ ኣብ ቀረባ ጊዜ ከም ዝበሎ፡ 'ምትእምማን ጨሪሱ የለን፣ እንድሕሪ (መንግስቲ) ዘይደልየና ዀይኑ፡ ንምንታይ ምስ ኢትዮጵያ ንጸንሕ?'ክብልተዛሪቡ።  ኢትዮጵያ ናይ ምግምማዕ ተኽእሎ የንጸላልዋ ኣሎ፡ ኣይኰነንዶ? ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ ኢትዮጵያ ኣይክትገማማዕን'ያ። ክትፈልጦ ዘሎካ ኢትዮጵያ ጥንታዊት፡ ንለውጢ ተጸዋርነት ዘሎዋ ሃገር'ያ። ኣብ ነዊሕ ታሪኽና ብዙሕ ነገራት ርኢናን ተጻዊርናን ኢና። እንድሕር ብቆራጽነት ሒዝናዮ ክንሓብር ንኽእል ኢና። ነዚ ተፈጢሩ ዘሎ ምጕብዕባዕ ብቆራጽነትን ጽንዓትን ተታሒዝናዮ ክንስዕሮ ኢና።  ህ.ወ.ሓ.ት. ንኢትዮጵያ ንምዕናው'ያ ኣንቂዳ፣ ንኢትዮጵያ ክትዕብልል እንተ ዘይክኢላ  ህላዌኣ ዘብቅዕ ይመስሎም ይኸውን፣ ኢትዮጵያውያን ምክፍፋል ዝቕበልዎ ኣማራጺ ኣይኰነን። ስቲቭን ሳከር፡ ዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ብታሕሳስ 2019 ኖቤል ክቕበል ከሎ ዘስምዖ መደረ ይዝከረኒ፣ "ቅድሚ ካብ ምህርቲ ሰላም ምቅሊትና ምዕጻድና ናይ ፍቕሪ ሕድገትን ስኒትን ፍረ ኣብ ልብን ኣእምሮን ዜጋታትና ምዝራእ የድልየና" ክብል ተዛሪቡ።  እዚ ናይ ሕጂ ኵነታት ካብ ፍቕርን ሕድገትን ስኒትን ዝረሓቐ ኰይኑ እረኽቦ። መንግስቲ ንተቓወምቲ ሓልታት ትግራይ ምድምሳስ፡ ንመንሽሮ ሕብረተሰብ ምቕንጻል ዘንቀደ 'ዩ። ጌዲዮን ጢሞጤዎስ፡  ንሕና ሕድገት ተጠቒምና፡ ስኒት ተጠቒምና፣ እዚ ሓድሽ ምሕደራ ኣብ ስልጣን ምስ መጸ  ን ህ.ወ.ሓ.ት. ይቕረ ኢልናሎም ኔርና። ነቲ ዝተፈጥረ ፖለቲካዊ ኣካል ንክጽንበሩዎ ዕድል ሂብናዮም ኢና - እዚ ነቲ ቀደም ዝፈጸምዎ ገበናት ይቕረ ብምባል'ዩ ተኻይዱ። ደጋጊምና ፍታሕ ንምርካብ ፈቲንና ኢና። ህ.ወ.ሓ.ት. ኵናት ወሊዑ፣ ህ.ወ.ሓ.ት. 'ዩ ጕቲቱ ኣብ ግጭት ኣእትዩና።  ንሕና መሪጽና  ዝኣቶናዮ ግጭት ኣይኰነን። ኣብ ሰሜን ዝርከብ ወትሃደራዊ ማዓስከርና ምስ ኣጥቅዑ'ዩ እቲ ኵናት ተወሊዑ። ስቲቭን ሳከር፡ ወትሃደራዊ መትፍሒ ግን የለን፣ ኣይኰነን ድዩ ኣቶ ኣኽባር ሕጊ? እዚ ብዘተን ልዝብን'ዶ ኣይኰነን ዝፍታሕ? መንግስቲ ግን ቋንቋ ዘተን ልዝብን ኣይዛረብን ዘሎ። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ እቲ በይናዊ ምቑራጽ ተዅሲ ምስ ኣወጅና ሰላም ንክዓስል ዕድል ሂብናዮ ኢና። ስቲቭን ሳከር፡ ይቕሬታ ግበረለይ ክኾልፈካ ... ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ'ዶ ኣይኰነን ኩሉ ዓቕመ-ኣዳም ዝበጽሐ ንተቓወምቲ ሓልታት ትግራይ ንምድምሳስ ናብ ዉግእ ክወፍሩ ዝጠለበ? እዚ ንምቑራጽ ተዅሲ ዝዕድም ጻውዒት ኣይኰነን። ጌዲዮን ጢሞቴዎስ፡ እቲ በይናዊ ምቑራጽ ተዅሲ ምስ ኣወጅና ህ.ወ.ሓ.ት. ተመጣጣኒ ግብረ-መልሲ ኣይሃብሉን። እንታይ ድኣ ነቲ ግጭት መሊሱ ከም ዝውስኽ ገበሩ። ኣብ ዓፋርን ኣምሓራን መጥቃዕትታት ፈኒዉ። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ቦትኦም ለቒቖም ከም ዝኸዱ ገይሮም፣ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰባት ከኣ ቀቲሎም። ኣብ ከምዚ ኵነታት እንታይ ክንገብር'ዩ ዝድለ ዘሎ? ህ.ወ.ሓ.ት. በቲ ናብ ዉግእ ዘድህብ ባህሪኦምን ዘካይድዎ ዘሎዉ ዓመጽን ነቲ ዝዓለምናዮ ምቑራጽ ተዅሲ ከም ዘይሰርሕ ገይሮሞ። ንሕና ንህዝብና ክንከላኸለሉ መሰልን ሓላፍነትን ኣሎና።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኤርትራ ሓይልታታ ካብ ትግራይ ክወጹ ከም ዝተሰማምዐት ገሊጻ

ኤርትራ ንመጀመርታ እዋን ሓይልታታ ኣብ ክልል ትግራይ ከምዝኣተወ ብምእማን፡ ካብቲ ሒዝዎ ዘሎ ቦታታት ምውጻእ ከም ዝጅምር ኣፍሊጣ። ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሶፍያ ተስፋማርያም፡ ናብ ባይቶ ጸጥታ ናይቲ ውድብ ኣብ ዘቕረበቶ ናይ ተቓውሞ ደብዳበ፡ ኤርትራ ሓይልታታ ካብ ትግራይ ክወጹ ከምዝተሰማምዐት ጠቒሳ። "እቲ ተንጠልጢሉ ዝነበረ ሓደጋ ብምልጋሱ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን - ኣብ ዝለዓለ ደረጃ - ምውጻእ ሓይልታት ኤርትራ ክጅመርን፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ኣሃዱታት ኢትዮጵያ ኣብ ዓለምለኻዊ ዶብ ክዋፈሩን ተሰማሚዐን" ክትብል ኣብቲ ሎሚ ዝወጸ መግለጺ ጽሒፋ። እታ ኣምባሳደር፡ ቀዋሚት ወኪል ኣመሪካ ኣብቲ ውድብ ብዛዕባ ኤርትራ ንባይቶ ጸጥታ ዝሃበቶ መግለጺ  "ዘየድሊ" ብምባል መንግስቲ ኤርትራ ከምዝቃወሞ ኣነጺራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ መንግስቲ ኤርትራ ሓይልታቱ ካብቲ ሒዞሞ ዝነበሩ ከባቢታት ዶብ ክወጹ ከምዝተሰማምዐ ገሊጹ ነይሩ። ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ኣብ ትግራይ ቅትለታት ከምዝተፈጸሙ፡ ተጣበቕቲ ጉጅለታትን ገለ ነበርቲ እቲ ክልልን ክኸሱ ምጽንሖም ይፍለጥ። እንተኾነ ግን ኣምባሳደር ሶፍያ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት ኤርትራ ዝቐርብ ክስታት ጾታዊ ዓመጽ ዝርከቦም ገበናት "ዘቖጥዕ ጥራይ ዘይኮነ፡ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ባህልን ታሪኽን ህዝቢ ኤርትራ እዩ" ክትብል ነጺጋቶ። በቲ ብሰንኪ ኲናት ኣብ ትግራይ ዝሰዓበ ኩነታት ዝሕተት ህወሓት ምዃኑ ዝገለጸት ኤርትራ፡ ንኤርትራ "ክወርርን" ከምኡ'ውን "ሓደገኛ ዞባዊ ዘይምርግጋእን" ክፈጥር መደብ ከምዝነበሮ ከሲሳ። ኣብ ፈለማ ናይቲ ኲናት፡ ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ከምዝነበረ ዝገልጹ ዝነበሩ መራሕቲ ህወሓት፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ናብ ኤርትራ ሚሳይላት ከምዝተኮሱ ይዝከር። እታ ኣምባሳደር፡ ትካል ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ትግራይን፡ ዝፍጸም ዘሎ ጾታዊ ዓመጻትን ምዝራቡ ካብ ዝተዋህቦ ሓላፍነት ወጻኢ'ዩ ክትብል'ውን ነቒፋ። ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ምውጽኡ ዘረጋግጽ ዝኾነ ዓይነት ጭብጢ ከምዘየለ፡ ላዕለዋይ ሓላፊ ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ማርክ ሎውኮክ ብዓርቢ ንባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ካብቲ ብኲናት ዝተሃስየ ክልል "ምውጽኦም ዘርኢ ነገር፡ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ይኹኑ፡ ካልኦት ምሳና ዝሰርሑ ትካላት ረዲኤት ኣይረኣዩን" ኢሉ። ወኪል ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ብወገና፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቅልጡፍ ክወጽእ ጸዊዓ። ኣምባሳደር ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ: ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ንቅልውላው ትግራይ ኣመልኪቱ ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ እያ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቅልጡፍ ክወጽእ ከምዘለዎ ገሊጻ። ኣመሪካ እቲ ኣብ ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ነገራት ብላዕለዋይ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ኣብ ትግራይ ዝርከብ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላትን ክምርመር'ውን ጸዊዓ ኣላ። ኣመዓባብላ ናይቲ ኵናት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለ ዘይተቐበሎ ከም ዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ወርሒ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከም ዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብወገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ