ህቦብላ ሃግቢስ፡ ጃፓን ብከቢድ ምህማም መሬትን ምዕልቕላቕን ተጠቒዓ

ኣብ ጃፓን፡ ድሕሪ ዓሰርታት ዓመታት ዝተኸሰተ ብርቱዕ ህቦብላ ሃግቢስ፡ ምኽንያት ሞት 23 ሰባት ኮይኑ። ኣብ ሰዓት 225 ኪሎ ሜትሮ እናተሓንበበ ነታ ሃገር ዘጥቅዐ እዚ ህቦብላ፡ ምህማም መሬትን ምዕልቕላቕ ውሕጅን ኣስዒቡ'ዩ። ኤንኤችኬ ዝተብሃለ ማዕከን ዜና እታ ሃገር፡ ሃለዋት 17 ሰባት ከም ዘይተረኸበ ጸብጺቡ። ፍሉጣት ቅርጺ ዓረር ዘለወን ባቡባት ጃፓን፡ ክሳብ ሕጂ ብማይ ተዋሒጠን ኣለዋ። በዚ ምኽንያት፡ ጃፓን 27 ሽሕ ወተሃደራትን ካልኦት ሰራሕተኛታትን፡ ኣብ ምድሓን ህይወት ክወፍሩ ገይራ ኣላ። ቀዳማይ ሚኒስትር ሺንዞ ኣቤ፡ እቶም ወተሃደራት እንተዋፍር፡ "መንግስቲ ዝከኣሎ ኩሉ ክገብር'ዩ" ኢሉ። ኣብ ቶክዮ 150 ሽሕ ኣባይቲ ሓይሊ መብራህቲ ተቛሪጹዎም ይርከብ። ኩሎም ካብን ናብን መዓርፎ ነፈርቲ ቶክዮ ሃኔዳን ናሪሺያን ዝግበሩ ዝነበሩ ልዕሊ 1ሽሕ ዝኾኑ በረራታት'ውን ተሰሪዞም። በቲ ዝተፈጥረ ምህማም መሬት ዝተቐብሩን ውሑጅ ዝወሰዶምን ሰባት ተደሚሩ፡ ቑጽሪ ሙውታት 23 በጺሑ ኣሎ። እዚ ማዕበል፡ ትማሊ ክካየድ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ ግጥም ዋንጫ ዓለም ራግቢ ክስረዝ ምኽንያት ክኸውን ከሎ፡ ኣብ ዝተፈላለያ 14 ከባቢታት ዘለው ፈለጋት ድማ፡ ደንደሶም ጥሒሶም ብምፍሳስ፡ ኣባይቲ ኣዕኒዮም። ሃግቢስ፡ ናብ ሰሜናዊ ክፋል ይጉዓዝ ዘሎ ኮይኑ፡ ሎሚ ሰንበት ድማ ናብ ከባቢ ሰሜን ፓስፊክ ክጉዓዝ'ዩ ተባሂሉ ይግመት። እዚ ህቦብላ፡ ትማሊ ንደቡባዊ ምዕራብ ቶክዮን ምብራቓዊ ገምገም ባሕርን ዘጥቅዐ ክኸውን ከሎ፡ ዳርጋ ፍርቂ ሚልዮን ኣባይቲ፡ ኣገልግሎት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተቛሪጹዎም'ዩ። እቶም በዚ ምኽንያት ዝሞቱ ሰባት፡ ገሊኦም ብምህማም መሬት ዝተቐትሉ ኮይኖም፡ ገሊኦም ድማ ኣብ መኪነኦም እንከለዉ ብዘጋጠመ ዕልቕልቕ ከምዝሞቱ ሰብ መዚ እታ ሃገር ገሊጾም። ካልኦት 15 ከምዝጠፍኡ ክሕበር ከሎ፡ ብዙሓት ካልኦት ድማ ጉድኣት ከም ዝበጽሖም ይግለጽ። ህቦብላ ሃግቢስ ንጃፓን ከጥቅዕ'ዩ ብዝብል ቅድመ ትንበያ፡ ልዕሊ ሸውዓተ ሚሊዮን ሰባት ካብ መረበቶም ክወጽኡ ኣለዎም ተባሂሉ'ኳ እንተነበረ፡ ብግብሪ ወጺኦም ኣብ ግዝያዊ መዕቖቢ ክጸንሑ ዝኽኣሉ ግን 50 ሽሕ ምዃኖም ተገሊጹ። ክኢላ ትንበያ ኤጀንሲ ሜትሮሎጂ ጃፓን ያሱሺ ካጂዋራ፡ "ከተማታት፣ ዓበይቲ ከተማታትን ገጠር ከባቢታትን ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ከቢድ ዝናብ ኣጋጢሙወን'ዩ" ኢሉ። ትማሊ፡ እንግሊዝን ፈረንሳን ከምኡ'ውን ኒውዝላንድን ጥልያንን ክገጥማ ዕጫ ወጺኡሉ ዝነበረ ጸወታ ራግቢ ዋንጫ ዓለም ተሰሪዙ'ዩ። እዚ ኣብ ታሪክ [ኣብ ውሽጢ 32 ዓመት] ክስረዝ ንፈለማ እዋን'ዩ። ሎሚ ሰንበት ናሚቢያን ካናዳን ዘካይድኦ ጸወታ'ውን ኣይክህልውን። 'ኮበርታን ሓንቲ ብስኩትን' ጀምስ ባብ፡ ኣብ ምብራቕ ቶክዮ ኣብ ዝርከብ ግዚያዊ መዕቖቢ ኣጽሊሉ ይርከብ። ኣብቲ ዝነብሩሉ በባቢ ዝነበረ ፈለግ፡ ልዕሊ ዓቐን ይውሕዝ ምንባሩ ይዛረብ። "ጉድኣት ኣካል ምስ ዘለዎ ወዲ ሓፍተይ'የ ዘለኹ" ዝበለ ጀምስ፡ "ገዛና ብውሑጅ ከዕለቕልቕ ይኽእል'ዩ። ኣብዚ ብስኩትን ኮበርታን ሂቦምና ኣለው" ኢሉ። ኣብ ሰሜን ቶክዮ ንዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ዝተቐመጠ መምህር ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ኣንድሪው ሂጊንስ ብወገኑ፡ "ህቦብላ ይርኢ ነይረ'የ" ይብል። "ሕጂ ግን ጃፓን ብብርቱዕ ህቦብላ'ያ ተጠቒዓ ዘላ። ካብ ትማሊ ምሸት ጀሚሩ ብዙሓት ሰባት መንበሪ ገዝኦም እናገደፉ ይወጽኡ ነይሮም"። ዝሓለፈ ወርሒ ጥራሕ፡ ፋክሲ ዝተባህለ ህቦብላ 30 ሽሕ ኣባይቲ ኣዕኒዩ'ዩ። ጃፓናውያን፡ ኣብ ዓመት ብ20 ዝተፈላለዩ ዓይነት ህቦብላ ዝጥቅዑ ኮይኖም፡ ኣብ ቶክዮ ግን ሓልሓሊፉ'ዩ ዝኽሰት።


ጃፓን፡ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ 3,700 ሰባት ኣብ ውሽጢ መርከብ ተወሺቦም

ኣብ ጃፓናዊት ወደብ ኦካሃማ ዝበጽሐት መርከብ፡ 10 ተሳፈርታ ኮሮናቫይረስ ከምዝተረኸቦም ተገሊጹ። ኣብታ ብ'ዳያመንድ ፐሪንስስ' እትፍለጥ 3,700 ሰባት ጽዒና ዝነበረት መርከብ፡ ኣብ 300 ተሳፈርቲ ጥራሕ ብዝተገብረ ምርመራ እዮም  እቶም 10 ሰባት ተረኺቦም። እቲ ምርመራ እንትቕጽል ካልኦት ተወሰኽቲ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ክህልዉ ከምዝኽእሉ ይግመት። እቲ ኣብታ መርከብ ዝካየድ ዘሎ ምርመራ ዝተጀመረ፡ ሓደ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብታ መርከብ ተሳፊሩ ዝነበረ ወዲ 80 ዓመት ተወላዲ ሆንግ ኮንግ ዝኾነ ሽማግለ፡ በቲ ሕማም ምስተታሕዘ እዩ። እቶም ዛጊድ ኣብ ደሞም ዝተረኸቦም ዓሰርተ ሰባት ኩሉም ዕድመኦም ልዕሊ 50 ዓመት ዝኾኑ እዮም። ሚኒስትሪ ጥዕና ጃፓን ድማ እቶም ኮሮናቫይረስ ዝተረኽቦም ሰባት ናብ ማእከላት ሕክምና ይውሰዱ ከምዘለዉ ገሊጹ። ኣብ ቻይና ክሳብ ሕዚ 24,300 ሰባት በቲ ቫይረስ ዝተታሕዙ ኮይኖም፡ ቁጽሪ መወትቲ ድማ 490 በጺሑ ኣሎ። ካብ ቻይና ወጻኢ ድማ ዛጊድ ክልተ ሰባት ሞይቶም ኣለዉ። ተሳፈርትን ሰራሕተኛታትን እታ መርከብ ንኽልተ ሰሙን ኣብ ውሽጢ እታ መርከብ ክኽርደኑ ምዃኖም ተገሊጹ ኣሎ። እቲ ቫይረስ ክጫጫሕ ክልተ ሰሙናት ከምዝወስደሉ ሓካይም ይገልጹ። ኣብታ መርከቡ ዝተረኸቡ ክልተ ጃፓናውያን ሓዊሱ፡ ኣብ ጃፓን ቁጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተታሕዙ ሰባት 20 በጺሑ ኣሎ።


ቶክዮ፡ ዋዕላ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ጃፓንን ተዛዚሙ

ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ዕዳ ከየብዝሓን ኣብ ቅልውላው ዕዳ ከይኣትዋን ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ሸንዞ ኣቤ ተማሕጺኑ። ንሱ፡ ኣብ ምዝዛም ናይቲ ኣብ ጃፓናዊት ከተማ ዮኮሃማ ክከካየድ ዝቐነየ ብዓለምለኻዊ ዋዕላ ቶክዮ ንልምዓት ኣፍሪቃ (Ticad) ዝፍለጥ ሓበራዊ ኣኼባ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃን ጃፓንን ነቲ ለበዋ ኣመሓላሊፉ። እቲ ምሕጸና፡ ነታ ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ቁጠባዊ ንጥፈታት እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ቻይና፡ እትህቦ ዘላ ለቓሕን ዘነጻጸረ ምዃኑ ይግመት። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣበ፡ ሃገሩ ኣብ ኣፍሪቃ እትገብሮ ወፍሪ (ኢንቨስትመንት) ኣብ "ዓይነት" ዘተኮረን፡ ብጃፓናውያን ትካላት ዝተደገፈ ክኸውን ከምዝደሊ ነቶም ኣብቲ ዋዕላ ዝተረኽቡ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ገሊጹ። ጃፓን፡ ኣብ 30 ሃገራት ኣፍሪቃ ንኪኢላታት ገንዘባዊ ለቓሕን ሓደጋታቱን ከተስልጥን መደብ ከም ዘለዋ ኣፍሊጣ። ቁጠባ ናይታ ኣህጉር ንምምሕያሽ፡ ተወሰኽቲ ነጋዶ ከም ዘድልይዋ እቲ  ሓደ ካብቶም ነቲ ዋዕላ ዝመርሑ ሺንዞ ኣበ ተዛሪቡ። እቲ ዋዕላ፡ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ጽልዋ እናሰፍሐ ኣብ ዝመጽአሉ እዋን ዝካየድ ዘሎ'ዩ። ጃፓን ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ስትራተጂ፡ ዘይከም ቻይና፡ ኣብ ውሑስ ዝኾነ ገንዘባዊ ደገፍ ዝተመስረተ ምዃኑን፡ ነተን ሃገራት ኣብ ቅልውላዉ ዘየእቱን'ዩ ክትብል ትምጉት። ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዋ ቁጠባዊ ፓሊሲ ነተን ብቐሊሉ ካብኣ ናይ ገንዘብ ልቓሕ ዝረኽባ ሃገራት ኣብ "ናይ ዕዳ ቅልቅላው" ኣእቲኻ ናብኣ ተጸጊዐን ከም ዝነብራ ምግባር'ዩ ዝብል ክስታት ክቐርበላ ጸኒሑ'ዩ። ኣብቲ ዋዕላ፡ ብዛዕባ ጸጥታ፡ ኣፈታትሓ ጎንጽታትን ሰላምን ዝብሉ ዛዕባታት'ውን ከም እተዘርበሎም ተፈሊጡ። ዳርጋ ኩሎም መራሕቲ ኣፍሪቃ ድማ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ተሳቲፎም። ፕረዚደንት ኤርትራ ኣቶ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ግን ኣብቲ ኣኼባ ኣይተሳተፈን። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣቶ ዑስማን ሳልሕ ንዕኡ ወኪሉ መደረ ኣቕሪቡ። እዚ ኣብ 1993 ንልምዓት፡ ጸጥታን ሰላምን ኣፍሪቃ ተባሂሉ ብመንግስቲ ጃፓን ዝተበገሰ መድረኽ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት'ውን ዝደገፎን ከም መሻርኽቲ ጃፓን ብምዃን ንኣፍሪቃ ሓገዝ ንምጉስጓስ ዝፈለመ'ዩ። ንፈለማ እዋን፡ እቲ ዋዕላ ኣብ 2017 ከም ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ተኻዪዱ ነይሩ። ዓበይቲ ሃገራት፡ ነቲ እናሰፍሐን እናዓበየን ዝመጽእ ዘሎ ዕዳጋን ባህርያዊ ጸጋታት ኣፍሪቃ ንምምዝማዝን ተመሳሳሊ ዋዕላታት ከካይዳ ይርኣያ። ቻይና፡ ህንዲ፡ ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ንመራሕቲ ሃገራት ብምዕዳም ስሩዕ ዋዕላታት ከካይዳ ይረአያ።


ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ናይ ገያሾ መርከብ ተወሺቦም ዝርከቡ ክልተ ብሪጣንያውያን መንግስቶም ነቒፎም

ኣብ ወደብ ዮኮሃማ ጃፓን ኣብ ናይ ገያሾ መርከብ ተወሺቦም ዝርከቡ ብሪጣንያውያን ሓገዝ ንኽግበረሎም ዝገበርዎ ጻውዒት መንግስቲ ብሪጣንያ ዕሽሽ ከም ዝበሎ ከሲሶም። ኣሜሪካ ዜጋታታ ካብታ 285 ብኮሮናቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ከም ዝተረኽቡላ ዝተገለጸ ዳይመንድ ፕሪንሰስ ዝተባህለት መርከብ ከተግዕዝ ምዃና ኣፍሊጣ እያ። ዴቪድ ኣቤል ብፌስቡክ ኣብ ዝዘርግሖ ቪድዮ፡ ሃገሩ ተመሳሳሊ ስጉምቲ ክተወስድ ተስፋ ጌሩ ምንባሩ ተዛሪቡ። ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ብሪጣንያ፡ ድሕነት ናይቶም ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝርከቡ ዜጋታቱ ንምውሓስ ይጓየይ ምህላው፡ ኦብዘርቨር ንዝተብሃለ ማእከን ዜና ገሊጹ። ዴቪድ ኣቤል ግና ኣብ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያን፡ ቦሪስ ጆንሰን እምነት ከም ዘይብሉ ሓቢሩ። በቲ ዝዘርግሖ ቪድዮ ብዙሓት ተኸታተልቲ ኣጥርዩ ዘሎ ዴቪድ፡ ቢልዮነር ሪቻርድ ብራንሰን ሓገዙ ከበርክተሎም ተላብዩ። "ሪቻርድ ብራንሰን፡ ሓንቲ ሕቶ ክሓተካ፤ ንስኻን ስድራቤትካን ኣብዚ እንተ ትነብሩ፡ እንታይ ምገበርካ? ግና ህድእ በሉ ከይትብለኒ፤ ንሱ ኣይኮናን ክንሰምዕ ደሊና ዘሎና። "ብሓንቲ ካብተን ንኣሽቱ ነፈርትኻ ጌርካ ነዞም ብሪጣንያውያን ንምድሓን ክንደይ ገንዘብ መድለየካ?" "ናብ ብሪዝ ኖርተን ውሰደና፤ ብቐጥታ ናብ ሕክምና ውሰደና፤ ኣብኡ ቋንቋና ምስ ዝዛረቡ ሰባት ክንውሸብ ምእንቲ" ኢሉ። ዴቪድ ወሲኹ፡ እቲ ዘቕረቦ ምህጽንታ መርኣያ ብዙሓት ካብቶም ገያሾ ክሳብ ክንደይ ተስፋ ቖሪጾም ምህላዎም ምዃኑ ሓቢሩ። እቶም ሰብኣይን ሰበይትን እቲ ቫይረስ እንተ ዘይተረኺብዎም ካብታ መርከብ ወጻኢ ክውሸቡ ዝብል ኣማራጺ ተቐሪብሎም እኳ እንተነበረ፡ ኣብታ መርከብ ክጸንሑ ከም ዝመረጹ ይዛረቡ። ትካል ጥዕና ዓዲ እንግሊዝ ብቐዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ካብቶም ኮሮናቫይረስ ተረኺብዎም ሕክምና ክግበረሎም ዝጸንሑ ትሽዓተ ሰባት ብዘይካ ሓደ ኩላቶም ሓውዮም ካብ ሆስፒታል ከም ዝተፋነው ኣፍሊጡ።


ውዕውዕ ምንቅስቓስ ዝመልኣ ሓዳስ ጌይም ብጃፓናዊ ክኢላ ተዘርጊሓ

ኣብዚ እዋን ኣብ ዓለምና ሰባት ንምዝንጋዕ ዝጥቀሙሎም ዝተፈላለዩ ዓይነት ጸወታት [ጌም] ይርከቡ። ገሊኦም ክትዘናግዓሎምን ትምህርቲ ክትቀስመሎምን እትኽእል ዓይነት ጸወታታት ክኾኑ ከለው፡ ገለ ድማ ነቲ ስድራ ቤታት ዘዕነወ ቁማር ክጻወቱሎም ይርእዩ። እዛ ብጃፓናዊ ሃይዲያ ኮጂማ ዝቐረበት ጸወታ ድማ ኣብ ክንዲ ብውልቃውነት ንሓስብን ንነብርን ምስ ካልኦት ህዝብታት ብምትሕብባር ነቲ ዘይስገር ዝመስል ሽግራት ንምምካት ትምህርቲ እትህበና ዓይነት ጌም ከምዝኾነት ጋዜጠኛ ኒውስቢት፡ ስቴፋን ፖዌል ገሊጹ። ካብቲ ጸለሎ ዝመስል ደበና ዘይምሕር ኣሲዳዊ ዝናብ ይዘንብ ብምንባሩ እቲ ኣዝዩ ርዒዱ ዝነበረ ሳም ፖርተር ብሪጅስ ዘጽልለሉ ቦታ የናዲ ነይሩ። ብዘይ እቲ ዘዳለዎ መደባት ድማ ኣሜሪካ ክትድሕን ኣይትኽእልን ኢያ። ሳም፡ ኣብታ ኖርማን ረዱስ ዝተዋስኣላ ዘ ዎኪንግ ዴድስ [The Waliking Dead's - እቶም ዝሳግሙ ምውታት] ፊልም፡ ቀንዲ ተዋስኣይ ክኸውን ከሎ ኣዝዩ ሽግራት ዝመልኦን ዝተሓላለኸን ነዊሕ ጉዕዞ ይጽበዮ ኣሎ። ናቱ ዕማም ወይ ድማ ናትካ ዕማም፡ ኣብ ክንዲ ሳም ኮይንካ ኣብትጻውተሉ እዋን፡  መልእኽቲ ምትሕልላፍን ነዛ ዓለም ምትእስሳርን ኢዩ ዝኸውን።እቲ ነታ ኣብዚ ቐረባ እዋን  ዴዝ ስትራንዲንግ [Death Stranding] እትብል ኣብ ኮምፒዩተር ዝግበር ጸወታ [ጌም] ዲዛይን ዝገበረ ፡ ሃይዲዮ ኮጂማ፡ ቀንዲ ቴማ ናይታ ብዙሕ ኣድናቖት ዝረኸበት ጸወታ፡ ምትእስሳር  ኢዩ ይብል። "እዚ ዘለናዮ መዋእል ውልቃውነት ዝነገሰሉ ኢዩ'' ክብል ሃይዲዮ ኣብ ቶክዮ ካብ ዝርከብ ስቱድይኡ ንሬድዮ 1 ኒውስቢት [Radio 1 Newsbeat] ገሊጽሎም። ኣብዚ እዋን ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ ብመርበብ ሓበሬታ [Internet] ተራኺብና ክንከውን ንኽእል፡ ኣዚና ስለዝተኣሳሰርና ድማ ሰባት ነንሕድሕዶም ይትሃሳሰዩ ኣለው። ኣባላት ኒውስቢት፡ መወዳእታ ነታ ሃይዲዮ ኮጂማ ዲዛይን ዝገበራ 'ዴዝ ስትራንዲንግ' እትብል ጌም ንምርኣይ፡ ኣብቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ጃፓን፡ ቶክዮ፡ ዝርከብ ስቱድዮ ኮጂማ ፕሮዱክሽን ሰለስተ መዓልቲ ገይሮም ነታ ጸወታ ንምጽዋትን ምርኣይን። እቲ ስቱድዮ ኣብ ጫፍ ናይቲ ብጻዕዳ መብራህቲ ዝተኾልዐ ኮሪዶዮ ስለዝነበረ ድማ ብሓቂ ኣብ ሓንቲ ናይ ጠፈር መንኮርኮር ዘሎኻ ኢዩ ዝስምዓካ። እቲ ማዕጾ ክኽፈትን እቲ መብራህቲ ሓደ ብሓደ ክውላዕን ከሎ ድማ ኣብ ቤት ሲኔማ ዘሎኻ ይመስለካ ኢሎም ኣባላት ኒውስቢት። ኣብ ውሽጢ እቲ ስቱድዮ፡ ኣስታት 100 ዝኾኑ ሰራሕተኛታት፡ እቲ ጌም ከምቲ ዝድለ ይሰርሕ ከምዘሎ ንምርግጋጽ ብህድኣት ይፍትሹ ነይሮም። እታ ሓዳስ ጸወታ ናብ ህዝቢ ትዝርግሓሉ ህሞት ይቀራረብ ስለዝነበረ ድማ እቶም ሰራሕተኛታት ስጋብ ክንደይ ኣብ ስራሕ ተጸሚዶም ከምዝነበሩ ትርዳእ። ይኹን ድኣ'ምበር ኩሉ ኣብቲ ስቱድዮ ዝነበረ ኩነታት ህድኣትን  ጸጥታን ዝዓሰሎ ኢዩ ነይሩ። ኣብቲ ነታ ካብ 2016 ጀሚሮም ዝጽዕቱላ ዝነበሩ ጸወታ ናብቲ ብሃንቅውታ ዝጽበያ ዝነበረ ህዝቢ ንምዝርጋሕ ኣብ ዝሸባሸቡሉ ዝነበረ ህሞት፡ ኣብታ ሱቱዲዮ ምንባርና ፍሉይ ስምዒት ኢዩ ኣሕዲሩልና ኢሎም ኣባላት ኒውስቢት። ሓደ ንጹር ዝኾነልና ጉዳይ እንተሎ፡ እቲ ነታ ጸወታ ዝመሃዘ ሰብ ክሳብ ክንደይ እቲ ጸወታ ነቲ መልእኽቲ ናብቲ ዘበናዊ ሕብረተሰብ  ከምዘብጽሓሉ ምፍላጥ ኢዩ። ''ኣብዚ እዋን ፕሬዚደንት ትራምፕ ምስ ሜክሲኮ ኣብ ዘዳውቦ ግዝኣት ኣሜሪካ መንደቕ ይሃንጽ ኣሎ'' ክብል ገሊጹልና ሂደዮ ኮጂማ። ''መንግስቲ እንግሊዝ ድማ ካብ ሕብረት ኤውሮጳ ንምውጻእ ጉዳይ ብሬግዚት ኣብ መስርሕ ኣሎ። ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ድማ ብዙሓት መንደቓት ይህነጹ ከምዘለው ይስምዓካ፡ እንተኾነ ሰባት ብዛዕባ ነብሶም ጥራይ ይሓስቡ ኣለው'' ኢሉ ኮጂማ። ''ኣብ 'ዴዝ ስትራንዲንግ' ግና ሰባት ንምርኻብ ቢንቶታት ንጥቀም። ክልተ ኣማራጺታት ድማ ኣለዎም፡ ነተን ቢንቶታት ክጥቀሙለን ወይ ድማ ከዕንውወን። ስለዚ እቲ ጸወታ ሰባት ብዛዕባ ትርጉም ምትእስሳር ክሓስቡ ትድርኾም'' ኢሉ ኮጂማ። ኮጂማ ኣብ መግለጺኡ እታ ጸወታ ንዝኾነት ሃገር ወይ ድማ ማህበረ ሰብ ዘነጻጸረት ከምዘይኮነትን፡ ሰባት ዳግም ንምሕባር ዝዓለመት ከምዝኾነት ጸቒጡ ተዛሪቡ። ''ምስ ንሓብር ንሓድ-ሕድና ክንተኣላለ ሓላፍነት ይህልወና። ማሕበራዊ መራኸቢታት ግና ከምዚ ዓይነት ሓላፍነት ዘለወን ኣይመስለንን። ንኣብነት- ኣብ ንሓድ-ሕድካ ዝግበር ሓልዮት ኢዩ ንሰባት ዘሐጉሶም። ቀደም ከምኡ ኢና ኔርና።'' ''ስለዚ ሰባት በዛ ጸወታይ ነቲ ቀደም ዘሕለፍናዮ ጽቡቕ እዋን ክዝክርዎ እደሊ'' ኢሉ ኮጂማ።''ኮጂማ ብጽምዋ ከምዝተበልዐን ካልኦት ብዙሓት ከምኡ ዝኣመሰሉ ኣብዛ ዓለም ዝነብሩ ሰባት፡ ብፍላይ ድማ ጌም ዝጻወቱ ሰባት ከምዘለዉ ይሓስብ። ስለዚ እቶም ሰባት ነዛ ጌም ኣብዝጻወቱላ እዋን ካልኦት ከምኦም ኣብዛ ዓለም ዝነብሩን ብጽምዋ ዝተበልዑን ሰባት ከምዘለው ይግንዘቡ። ዋላ ኣነ'ውን ሓደ ካብቶም ብጽምዋ ዝተበልዑ ሰባት እንተኾንኩ፡ ካልኦት ሰባት እንተላይ ኣነ'ውን ነዛ ጌም ኣብንጻውተሉ እዋን ቅሳነት ይስምዓና'' ኢሉ ኮጂማ። ዴዝ ስትራንዲንግ፡ ኮጂማ ካብቲ ናይ ቀደም ኣስራሒኡ ኮናሚ ድሕሪ ምፍልላይዩ ፡ ባዕሉ ኣብ ዝውንና ስቱድዮ ተጠቒሙ ዝዘርግሓ ቀዳመይቲ ጌም ኢያ። ኮጂማ ነቲ ናይ ጌም ኢንዱስትሪ ፍጹም ዝለወጦ ሜታል ጊር [Metal Gear] ዝተባህለ ተኸታታሊ ጌም ድሕሪ ምዝርግሑ ኢዩ ተፈላጥነት ዘጥረየ። ዕውታት ውድድር ምህዞ-ቴክኖሎጂ ሎሚ መዓልቲ ክግለጽ'ዩ ሃገረይ ኢትዮጵያ፡ ብቴክኖሎጂ ናይ ምስግጋር ሕልሚ አለኒ ምህዞ ግራመፎውን ንድምፃውያን እንታይ ረቢሑ? ብዙሓት ነታ ብ8 ሕዳር ዝተዘርገሐት ዴዝ ስትራንዲንግ፡ ዝተሓዋወሰ ትጽቢታት ኢዩ ነይርዎም፡ ገሊኦም እንታይ መልእኽቲ ከምትህቦም ርግጸኛታት ኣይነበሩን። እቲ ጸውታ ቅድሚ ምዝርግሑ ኣብ ዝቐረቡ ፕሮስማሜንቶ [trailers] ኣብ ገምገም ባሕሪ ናይ ዝሞቱ እንስሳታትን፡ ናይ ሓደ ኣብ ውሽጢ ጠርሙዝ ዝተዓቀበ ህጻንን ዘይጭበጥ ረቂቕ መንስፈን ኢዩ ዘርኢ ነይሩ። ካብዚ ብምብጋስ ኢዮ ድማ ብዙሓት እዚ ኹሉ እንታይ ማለት'ዩ? ክብሉ ዝሓቱ ነይሮም። እቶም ንዓመታት ትሕዝቶ ናይዛ ጌም ክጽበዩ ዝጸንሑ ተጻወቲ ድማ ድሕሪ ቕሩብ ኩሉ ትሕዝቶኣ ክበርሃሎም ኢዩ።እንተኾነ፡ ተጻወቲ ጌም ንምትእስሳር ዝግበር ጻዕሪ፡ ከምቲ ትርኢቱ፡ ቀሊል ኣይኮነን። ገለ ተጻወቲ ብጸወታ ጌም ንዓመታት ስለዝተመረዙ ካብቲ ወልፊ ክናገፉ ኣይክእሉን ኢዮም ዝብል ብሂላት ነይሩ።ከም ብዓል ኮጂማ ዝኣመሰሉ  ክኢላታትን ካልኦትን ነቲ ዝብሃል ፍታሕ ንምንዳይ ክጽዕቱ ጸኒሖም ኢዮም። ''ምስ ካልኦት ተጻወቲ ብዓባይ-ዓባይቶኻ ናይ ተቐባልነት [thumps up] ምልክት ወይ ድማ ናይ ይፈትወካ [likes] ምልክት  ብምርእይ ስለትዋሳእ፡ ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ብኣሉታ ክትዋሳእ ኣይትኽእልን ኢኻ'' ኢሉ ኮጂማ። ኣብዚ ቀረባ እዋን እቶም ተጻወቲ ንኻልኦት ተጻወቲ ዕድል ብምሃቦም እቲ ጌም ካብ ምሉእ ዓለም ምስጋና ክበጽሖ ኢዩ። ''ኣብ ትጻወተሉ እዋን ንኽልኦት ከመይ ጌርካ ከምትሕግዞም  ክትሓስብ ትጅመር'' ኢሉ ኮጂማ። እዚ ናይ ኮጂማ ኣተሓሳስባ ክሰርሕ ይኽእል ዶ? ክሳብ እቲ ጌም ናብ ዕዳጋ ዝውዕልን ኣብ ዓለም ዝርከቡ ተጻወቲ ድማ ኣብ ክንዲ ሳም ፖርተር ኮይኖም ክጻወቱ ዝጅምሩ  ንምግማቱ ከጸግም ኢዩ።እቲ ጸወታ ጽቡቕ ዲዩ? ኣስታት 40 ሰዓታት ዝኣክል ተጻዊተ፡ ከምቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረኒ ተመክሮ ኣይኮነን ነይሩኒ። ምኽንያቱ' እዚ ጸወታ'ዚ ብዓነቱን ቅዴ ኣጸዋውትኡን ምስቶም ካልኦት ጸወታታት ንምስርዑ ኣሸጋሪ ኢዩ። እዚ ጸወታ'ዚ መገሻ፡ ዕንደራን ብሓባር ምጽዋትን ስለዘጠቓልል፡ እዚ ናይ ሂድዮ ኮጂማ ጸወታ፡ እቲ ዛንታ ንምምዕባሉ ኣብቲ ተኣሪሙ ዝወጸ ዓውደ-ፍጻመ ኢዩ ዝይዳ ዝምርኮስ። እቲ ሕመረት ናይቲ ጸወታ ኣብቲ ታባን ኩርባንና ኣጻድፍን ኣኻውሕን ዝመልኦ  ቦታ መልእኽቲ ምትሕልላፍ ክኸውን ከሎ እቲ መስርሕ ብፍላይ ነቶም ቅልጡፍ ጸወታ ዝፈትው ተጻወቲ ኣዝዩ ኣሰልካዪ ክኸውን ይኽእል። እንተኾነ ንኽትዕወት ትዕግስቲ የድልየካ። ኣብቲ ስቱድዮ ኣብ ዝነበርናሉ እዋን፡ ናይ ኮጂማ ጽልዋ ኣብ ምስያም እቲ ጸወታ ብንጹር የርእየካ። እቲ ምስያም እቲ ጸወታ ኣብ ናይ ሓደ ሰብ ራእይ ዝተመርኮሰ ከምዝኾነ'ውን ትርዳእ። ''ኣብቲ ፈለማ እዋን ነቲ ጸወታ ነቶም መሳርሕተይ ምስኣቕረብኩሎም ኣሉታዊ ርእይቶ ኢዮም ሂቦምኒ። ልኽዕ ከምቲ ኣብ መጀመርታ 90ታት ሓደ ሰላሕታዊ ምንቅስቓስ ዘለዎ ቅዲ ጸወታ ንምስራሕ ኣብዝፈተንኩሉ እዋን ዘጓነፈኒ ዓይነት ርእይቶ ኢዩ ቀሪቡለይ። ምስፈተንዎ ግና እቲ ጸወታ ክርድኦም ጀሚሩ። ካብኡ እቲ መስርሕ ብቕልጡፍ ማዕቢሉ'' ኢሉ ኮጂማ። ''እቶም ነዚ ጸወታ ዝተጻወቱ ሰባት በቲ ጸወታ ክዘናግዑ፡ ስምዒቶም ከለዓዕሎ ወይ ድማ ክትንከፉ  ወይ'ውን ክግረሙ ጥራይ ዘይኮነ፡ ነቲ ካብቲ ጸወታ ዝረኸብዎ ተመክሮ ኣብቲ ሓቀኛ ዓለም ክትግብርዎ ኢዩ''  ኮጂማ ዝደሊ። ኣብ ሓደ እዋን ናይ ግድን ናብቲ ሓቀኛ ዓለም ክትምለስ ኣሎካ። ንዘልኣለም ክትጻውት ስለዘይትነብር። እቲ ጸወታ፡ ልዑል ኒሕ ዝህብ ይኹን ድኣ'ምበር ነቲ ኒሕ ንምጭባጥ ኣብቶም ኣብ ክንዲ ሳም ፖርተር ብሪጅስ ኮይኖም ዝጻወቱ ተጻወቲ ኢዩ ክምርኮስ።


ውድድር ቶክዮ ኦሎምፒክ ኣብ 2021 ክካየድ'ዩ ኢልካ ምሕሳብ 'ካብ ሓቂ ዝረሓቐ'ዩ'

ዓለምለኻዊት ክኢላ ጥዕና፡ ኮሮናቫይረስ ክታበት እንተዘይተረኺብዎ፡ ኦሎምፒክ ቶክዮን ኦሎምፒክ ኣካለ ስንኩላንን፡  ከምቲ ተባሂልዎ ዘሎ ኣብ 2021 ክካየድ'ዩ ኢልካ ምሕሳብ 'ካብ ሓቂ ዝርሓቀ'ዩ" ኢላ። ፕሮፌሰር ደቪ ስሪድሃር፡ ውጽኢታውን ናብ ኩሉ ክባጻሕ ዝኽእል ክታበት እንተተረኺቡ ጥራይ ውድድራት ኦሎምፒክ ኣብቲ ተሓሲብሉ  ዘሎ ግዜ ክካየድ ከም ዝኽእል ትሕብር። ፈጻሚ ሽማግለ ዓለምለኻዊ ኦሎምፒክ ኮሚቴ 2020፡ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝገበሮ ኣኬባ፡ እቲ ናብ 2021 ዝተሰጋገረ ኦሎምፒክ ኣብቲ ተሓሲብሉ ዘሎ ግዜ እንተተኻይዱ "ናብ መላእ ዓለም መልእኽቲ ተስፋ ከስርጽ'ዩ" ኢሉ'ዩ ደምዲሙ። እንተኾነ ኣቦ መንበር ኣወሃሃዲ ዓለምለኻዊ ኦሎምፒክ ኮሚቴ ጆን ኮትስ፡ ኮቪድ-19 ነቲ መዓልቱ ተናዊሑ፡ ካብ 23 ሓምለ ክሳብ 8 ነሓሰ 2021 ክካየድ ውጥን ተታሒዝሉ ዘሎ ኦሎምፒክ ብኸቢድ ክጸልዎ ከምዝኽእል ገሊጹ'ሎ። ኣቦ መንበር ኣወሃሃዲ ዓለምለኻዊ ኦሎምፒክ ኮሚቴ ጆን ኮትስ ብሓሙስ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ ምምርማር ኣትሌታትን ምእካብ ህዝብን ኣብ ዝምልከት እቲ ኮሚቴ ብውድብ ጥዕና ዓለም ብዝውሃቡ መምርሒታት ተማእዚዙ ከምዝኸይድ ሓቢሩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኢደንበርግ ኣደ ወንበር ዓለምለኻዊ ጥዕና ዝኾነት ፕሮፌሰር ስሪድሃር እቲ ካብ 2020 ናብ 2021 ዝተሰጋገረ ውድድራት ኦሎምፒክ ክካየድን ዘይክካየድን ኣብ ምርካብ ክታበት ከምዝምርኮስ'ያ ትሕብር። "ተመራመርቲ ከምዝሕብርዎ ዘለዉ፡ ምርካብ ክታበት ተኽእሎ ከምዘለዎ ክንርዳእ ክኢልና ኣለና፡ ዓመት ወይ ዓመትን ፈረቃን ክወስድ ይኽእል'ዩ፡ መን ይፈልጥ ቅድሚኡ'ውን ክርከብ ይኽእል'ዩ" ትብል። ፕሮፌሰር ስሪድሃር  ብምስዓብ "እቲ ክታበት ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት እተተረኺቡ'ውን፡ ኦሎምፒክ ኣብ ዝተወጠኖ ግዜ ክካየድ እንተኾይኑ፡ እቲ ክታበት ርትዓውን ኣብ ኩሉ ዝባጻሕ ክኸውን ኣለዎ" ". . . እዚ እንተዘይኮይኑ ግን ኦሎምፒክ ኣብቲ ተመዲብዎ ዘሎ ግዜ ክካየድ'ዩ ኢልካ ምሕሳብ ካብ ሓቂ ዝርሓቐ'ዩ" ኢላ። ፕሮፌሰር ስሪድሃር " እቶም ኮሚቴ'ውን ንሓደ ዓመት'ሞ ከነናውሖ፡ ቀስ ኢልና ግዜ ርኢና ዳግመ ግምት ንገብር ምባሎም ቅቡል'ዩ" ትብል። ኣብታ ነዚ ውድድር ኦሎምፒክ ከተካይድ ትሸባሸብ ዘላ ሃገር ጃፓን፡ ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ክሳብ ግንቦት 6 ዝጸንዕ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተደንጊጉ'ሎ። ኮሚቴ ኦሎምፒክ ምስ ኣብ ጃፓን ዝርከቡ ኣወሃሃድቲ ሽማግለ ኦሎምፒክ፡ ብኮትስን ብፕረዚደንት ዮሺሮ ሞሪ ዝምራሕ ሓባራዊ ኮሚቴ ብሙቋም እቲ ኣብ 2021 ክካየድ ዝተመደብ ኦሎምፒክ ተፈጻምነት ንክህልዎ ኣብ ምጽዓር ይርከቡ። ፕረዚደንት ዮሺሮ ሞሪ "እቲ ውድድር ኣብ መጋቢት 24 ናብ 2021 ክናዋሕ ምስ ተወሰነ፡ ካብታ ዕለት ጀሚርና ሓዲሽ ሓይሊ ዕማም ብምቋም፡ ንኩሉ ዘይግምታዊ ክስተታት ብምክትታል ከመይ ክብዳህ ከምዝኽእል ኣብ ምምይያጥ ኣለና" ኢሉ። ብፕረዚደንት ዮሺሮ ሞሪ  ብምስዓብ "ሎሚ እንገብሮ ሓደ ስጉሚ ነቲ ንዓመታ ዝኻየድ ውድድር ኣብ ግዚኡ ንኽካየድ ወሳኒ ተራ'ዩ ክህልዎ፡ ንዝሓለፈ ሓሙሽተ ሽዱሽተ ዓመታት ኣብ ምድላው ኢና ጸኒሕና፡ ሕጂ'ውን ምስ መሻርኽትና ብምዃን እዚ ውድድር ብዓወት ንኽዛዘም ክንሰርሕ ኢና" ኢሉ።


ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ወታደራዊ ልምምድ ኣብ ዝጀመራሉ፡ ሰሜን ኮርያ ፈተነ ሚሳይል ኣካይዳ

ሰሜን ኮርያ ክልተ ሚሳይል ቶኲሳ፤ እዚ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ንራብዓይ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ፈተነ ምኳኑ ሰብ መዚ መክልኻል ደቡብ ኮርያ ኣፍሊጦም። ሰሜን ኮርያ፡ ከም ግብረ መልሲ እቲ ብሰኑይ ዝጀመረ፡ ጥሙር ወተሃደራዊ ልምምድ ደቡብ ኮርያን ኣሜሪካን ሕርቃና ንምግላጽ ነዚ ፈተነ ሚሳይል ከም ዘካየደቶ ኣፍሊጣ። እቲ ብጥሙር ሓይሊ ኣሜሪካን ደቡብ ኮርያን ዝካየድ ወተሃደራዊ ልምምድ፡ እቲ ስሩዕ ታዕሊም ኣብ 11 ነሓሰ'ኳ ዝጅምር እንተኾነ፡ ቅድመ ምድላዋት ግን ካብ ሰኑይ'ዩ ጀሚሩ። ኣሜሪካ ብወገና፡ ነዚ ፈተነ ሚሳይል ሰሜን ኮርያ፡ ንደቡብ ኮርያን ጃፓንን እናተወከሰት ብቐረባ ትከታተተሎ ከም ዘላ'ያ ትግልጽ። ሰሜን ኮርያ ንምንታይ'ያ ፈተነ ሚሳይል ተካይድ ዘላ? እቲ ብሰሉስ ካብ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሰሜን ኮርያ ዝወጽአ መግለጺ፡ ዋላ ድኣ ፈተነ ሚሳይል ከም ዝተኻየደ ኣይግለጽ፡ እቲ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝካየድ ጥሙር ወተሃደራዊ ልምምድ ሓደሽቲ ሚሳይላት ንኸተማዕብልን ንክትፍትንን ከም ዘገድዳ'ዩ ዝገልጽ። እቲ  መግለጺ ሰሜን ኮርያ፡ ንኣሜሪካን ንደቡብ ኮርያን ብምጥቃስ 'ኩሉ ዓይነት ሽርሕታተን' ይጻወታ ኣለዋ ብምባል 'እዚ ተተንዃሊ ባህሪኤን' ክኽወል ኣይክኣልን ክብል ገሊጹ። ብተወሳኺ እዚ ብደቡብ ኮርያን ኣሜሪካን ዝግበር ዘሎ ጥሙር ወተሃደራዊ ልምምድ፡ ቅሉዕ ምፍራስ ስምምዓት'ዩ ብምባል ነቲ ኣብ ሞንጎ ኣሜሪካን ሰሜን ኮርያን ተጀሚሩ ዝጸንሐ ዝርርብ ዝዕንቕፍ'ዩ ይብል መግልጺ ሰሜን ኮርያ። ሰሜን ኮርያ ብሰንኪ ፈተነን ምምዕባል ሚሳይልን ኣደዳ እገዳታት ኣሜሪካ ኮይና እያ ጸኒሓ። ብሰኑይ'ውን ኣሜሪካ፡ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ ሸሞንተ ዓመታት ናብ ሰሜን ኮርያ ምብጻሕ ኣካይዶም ዝፈልጡ ሰባት ናብ ኣሜሪካ ከይኣትዉ እገዳ ኣንቢራ ኣላ። እዚ ሕጊ እዚ ከኣ ንብዙሓት ነበርቲ ኣውሮጳ፣ ኣውስትራልያ፣ ኒውዝላንድ፣ ጃፓን፣ ታይዋንን ሲንጋፑርን ዝጸሉ እዩ።


ቻይና: 'ጸረ-ቫይረስ' ዝዓጠቓ መካይን፡ ሓቂ ድዩ?

ኣፍረይቲ መካይና ቻይና ኣብ ጥዕና ዘሎ ሻቕሎት ኣተኩሮ ብምሃብ፡ ጸረ-ቫይረስ ዝዓጠቓ መካይን ክሰርሑ ከም ዝጀመሩ ይገልጹ። እተን ሓደስቲ መካይን፡ ኣብ ውሽጠን ንዘሎ ሰብ፡ ማዕረ እቲ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ማስክ ዝገበረ ሰብ ክከላኸላ እዩ እቲ ዕላማ። ኩባንያ ጊሊይ ዝርከቦም ኣብታ ሃገር ዘለው ዓበይቲ ኣፍረይቲ መካይን፡ እዚ ዓቕሚ ዘለወን ሓደስቲ ሞዴላት መካይን ንምፍራይ ተበጊሶም ኣለው። ቻይና ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ መሸጣ መካይን ምንቁልቋል ተራእዩ ኣሎ። ኩባንያ ጊሊይ ነቶም ኣብ ዓበይቲ ከተማታት: ብኩል ኣየር ዘሻቕሎም ሰባት ኢሉ ከማዕብለን ኣብ ዝጸንሐ መካይን ጸረ-ቫይረስ ከም ዝህልወን ክገብር እዩ። እዚ ንኣሽቱ ነገራት ናብታ መኪና ከይኣትው ዝገብር ቴክኖሎጂ፡ ነቶም ኣብታ መኪና ዝሳፈሩ ሰባት ካብ ሓደገኛ ባእታታት ክከላኸል እዩ። ብዘይካ'ዚ ጊሊይ፡ ንመትሓዚ ናይ ማዕጾ ካብ ባክተርያን ቫይረስን ነጻ ዝገብር ጸረ-ታሕዋስ ዝኾነ ባእታ የማዕብል ኣሎ። ወሃቢ ቃል ኩባንያ ጊልይ "ሰባት ኣብ መካይኖም ነዊሕ ሰዓታት እዮም ዘጥፍኡ፤ ዳርጋ ካልኣይ ቤቶም እዩ። ንጥዕና ዝሓሸ ፍርያት ብምስራሕ ጥራይ ኢና ንጠለብ ዓማዊልና ክነማልእን ዝሓሸ ኩነታት ክንፈጥርን እንኽእል" ኢሉ። ኩባንያ ጊልይ ኣብ መንጎ ሰራሕተኛቱን ዓማዊልን ክሕሉ ንዝኽእል ኣካላዊ ምትንካፍ ንምውጋድ፡ ንሓደስቲ ዓማዊሉ መፍትሕ ናይ ዝዓደግወን ሓደስቲ መካይን ክሳብ ኣፍደገ ገዝኦም ብድሮን (ሰብ ኣልቦ በረርቲ ማሽናት) የብጽሕ ኣሎ። ኩባንያ ኤስኤኣይሲ ብወገኑ፡ ነቲ ብመንገዲ ስርዓተ ምቁጽጻር ኩነታት ኣየር (ኣየር ኮንዲሽን) ናብ መኪና ዝኣቱ ኣየር ዘምክን ኣልትራቫዮለት ጨረር ዝሰድድ መሳርሒ፡ ኣብ ፍርያቱ ክገጥም ከም ዝኽእል ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣበዚ ጉዳይ መጽናዕትታት ዘካይድ ፍሮስት ኤንድ ሱሊቫን ዝተብሃለ ትካል፡ እዚ በዞም ኩባንያታት ዝውሰድ ዘሎ ስጉምትታት ሓቅነት ክህልዎ ከም ዝኽእል እዩ ዝገልጽ። ዋና ዳይሬክተር ጉጅለ መጽናዕቲ ዕዳጋ ቻይና ሻውነ ረይን ግና "ኩባንያታት ነቲ ብዛዕባ ኮቪድ-19 ዘሎ ፍርሒ ብምምዝማዝ ፍርያቶምን ክሸጡን ብዙሕ ዋጋ ክሓትቱን ይደልዩ ኣለው" ብምባል ተቓውምኡ ገሊጹ። ኣብ 2015 ኩባንያ ተስላ፡ ብኩል ኣየር ዘጻርይ መሳርሒ ዘለወን መካይን ናብ ዕዳጋ ቀሪቡ: ኣብ ቻይና ብዙሕ ጠለብ ረኺቡ እዩ። ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ፡ ቀለማት ዘፍሪ ኩባንያ ጃፓን፡ ወላ'ኳ ንኮሮናቫይረስ እንተዘይጠቐሰ፡ ጸረቫይረስ ዝኾነ ቀለም ከም ዘፍረየ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ቀለም ንሆስፒታላት ኢሉ ከም ዘዳለዎ ዝገለጸ እቲ ትካል፡ ፍርያቱ ኣብታ ማእከል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝኾነት ውሃን ዝርከቡ ንኣርባዕተ ሆስፒታላት ለጊሱ።


ኣመሪካ፡ ቻይና ኣብ ደቡባዊ ባሕሪ ቻይና እትገብሮ ናይ 'ምህዳድ ተግባራት' ደው ከተብሎ ጸዊዓ

ቻይና፡ ኣብ ደቡባዊ ባሕሪ ቻይና እትኽተሎ ዘላ መናውራታት "ፍጹም ሕጋዊ ከም ዘይኮነ" ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ማይክ ፖምፒዮ ሓቢሩ። ንሱ፡ ቻይና ኣብተን ኣከራኸርቲ ደሴታት እትገብሮ ናይ "ምህዳድ ጎስጓስ" ጌጋ ከም ዝኾነ ንጹር ክኸውን ኣለዎ ኢሉ። ቻይና ብወገና፡ ኣመሪካ "ኮነ ኢላ ነቲ ዘሎ ክውንነትን ዓለምለኻዊ ሕግን ትጠዋውዮ" ኣላ ክትብል ትኸሳ። ቻናይ፡ ኣብቲ ኣኸራኻሪ ቦታ መዓርፎ ነፈርቲ ክትሃንጽን ክተዕልብን ምስ ጀመረት ንብዙሓት ጎረባብቲ ሃገራት ኣቆጢዐ'ያ። ፊሊፒንስ፣ ታይዋን፣ ማሌዥያ፣ ቬትናምን ብሩናይን ኣብ ደቡባዊ ባሕሪ ቻይና ንዝርከባ ደሴታት ናይ ይግባኣኒ ሕቶ ከምዘቕርባ ይፍለጥ። መራኽብን ነፈርቲን ኣመሪካ፡ ናብተን ቻይና ናይ ህንጻ ስርሓት ብምስልሳል ከም መዓስከራት እትጥቀመለን ዘላ ደሴታት እናተጸግዓ፡ ነገር ይጽሕትራ ምህላወን'ያ ቻይና ትኸስስ። ቻይና፡ ኣብ ምብራቓዊ ባሕሪ ተደኲነን ዝርከባ ደሴታት ናታ ምዃነን ብምግላጽ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽራ ክተእትወን እንከላ፡ ጃፓን፣ ፊሊፒንስን ቬትናምን በብወገነን እተን ደሴታት ከም ዝብጽሕአን ብምግላጽ ይካትዓ። ቻይና ነቲ ካብ ጎረባብታ ሃገራት ዝቐርበላ ሕቶታት ዕሽሽ ብምባል፡ ኣብተን ኣከራኸርቲ ደሴታት ወተሃደራዊ ንጥፈታታ እናኣሓየለቶ ክትመጽእ ጸኒሓ'ላ። እዚ ኣብ ደቡባዊ ባሕሪ ቻይና ኣብ ዘሎ ኣካታዒ ደሴታት፡ ኣብ ቀረባ እዋን ቻይናን ጐረባብቲ ሃገራትን ኣብ ወጥሪ ኣእቲይወን ይርከብ። ማያት ደቡባዊ ባሕሪ ቻይና ማእከል ዓለምለኻዊ መተሓላለፊ መስመር መራኽብ ከምኡ'ውን ማእለያ ዘይብሉ ዕቑር ነዳዲ ዘይቲ፣ ባህርያዊ ጋዝን ማዕድናትን ኣለዎ። ኣመሪካ፡ ንነዊሕ እዋን ነቲ ቻይና እትወስዶ ስጉምትታት ንቊጠባዊ፣ ፖለቲካውን ስታራቴጂካውን ረብሓታት እቲ ዞባ ዘርብሕ ኣይኮነን ብምባል ብቐጻሊ ክትኩንኖ ከም ዝጸንሐት ይፍለጥ።


ጃፓን፡ 'ክርስትያን መስቀል የሱስ ክርስቶስ ከረግጹ ይግደዱ ነይሮም'

መራሒ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ትሚሊ ቀዳም ንጃፓም ኣትዩ። ኣብታ ሃገር ኣብ ዝጸንሓሉ ግዜ ነቶም ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ብኣቶሚክ ቦምብ ዝሞቱ ንምዝካር ናብ ከተማ ናጋሳኪ ክኸይድ እዩ። ብኻልእ ወገን'ውን፡ ካልኦት ፍሉጣት ዘይኮኑ ጉጅለታት፡ ግን ከኣ ብሰንኪ እምነቶም ዝተሳቐዩን ዝተሰወሩን ሕብረተሰብ ክረክብ እዩ። ሓደ ሰብኣይ ኣብ መስርዕ ኮይኑ ስሙ ንኽጽዋዕ ብውጥረት ይጽበ። ምስተጸወዐ ድማ ንቕድሚት ቀሪቡ፡ ነቲ ኣብ ቅድሚኡ ዘሎ ብሩር ክረግጾ ይንገሮ። እቲ ብሩር ስእሊ የሱስ ክረስቶ እዩ ዘሎዎ። ከምቲ ዝተኣዘዞ እንተዘይረጊጹ፡ እምነቱ ክሒዱ ኣሎ ማለት እዩ። እንተዘይኮኑ ግን፡ መቕተልቲ፡ ስቓይ ክበጽሖ ይግበር ወይ'ውን  ንቑልቑል ኣፉ ይእሰር። ዝኾነ ጥርጣረ እንተኣርእዩ፡ ህይወቱ ክስእና ይኽእል። እዚ ከምዚ ዓይነት ተግባር ኣብ ናይ 17 ክፍለ-ዘመን ናጋሳኪ ልሙድ ባህሊ ነይሩ። ናጋሳኪ ከተማ ናጋሳኪ፡ ኣገዳሲት ወዳባወቲ ከተማ ኮይና፡ ኣብ 1560 ካብ ፖርቱጋል ካብ ዝመጽኡ ማሕበር የሱሳውያን ኣቢላ ምስ ሃይማኖት ክርስትና ተላልያ። እብቲ እዋን ግዝኣት ፖርቱጋላውያን ካብቶም ዝሓየሉ ነይሩ። ኣብ ኣፍሪቃን ኤስያን ድማ ወተሃደራዊ መዓስከራት ነይርዎ። እዞም ማሕበር የሱሳውያን፡ ነቶም መሳፍንቲ ናብ ክርስትና ከእትውዎም ጀሚሮም። ገሊኦም መሳፍንቲ ድማ ናብ ክርስትና ምእታው 'ኣብ ንግዲ ክሕግዘና እዩ' ብምባል ኣትዮም። ኣብ ትሕቲ መሳፍንቲ ዝሰርሑ ዝነበሩ ብዙሓት ስራሕተኛታት ናብ ክርስትና ክኣተው ተገዲዶም ወይ ተጸሊዮም። ኣብ 17 ክፍለ-ዘመን ድማ፡ ናጋሳኪ "ሮማ ናይ ጃፓን" ኮይና። ኣብቲ እዋን፡ ከባቢ 500 ሽሕ ሰባት ከም ክርስትያን ይፍለጡ ነይሮም። ምስ ግዜ ግን፡ መራሕቲ ፖለቲካ ጃፓን፡ እቲ ዝዓቢ ዝነበረ ሃይማኖት ስግኣት ክፈጥረሎም ጀሚሩ። ኺጭፍልቕዎ ከኣ ወሲኖም። እቶም መራሕቲ፡ ንሃይማኖት ክርስትና ካብ ሱሩ ክምሕውዎን፡ ነቶም ኣብታ ሃገር ስግኣት ይፈጥሩ ኣለው ዝበልዎ ወጻእተኛታት ስጉምቲ ክወስዱን ጀሚሮም። ኣብ መፋርቕ 16 ክፍለዘመን፡ ኣስታት 26 ሚስዮናውያን ኣብ መስቀል ተሰቂሎም ተቐቲሎም። እዚ ድማ መበገሲ እቲ ኩሉ ክመጽእ ዝነበሮ ስቃይን ሞትን ክርስትያን እዩ ነይሩ። ኣብ 1614 ዓ.ም፡ ኣብ መላእ ጃፓን ኣብ ልዕሊ ክርስትና እገዳ ተኣዊጁ። ናይ ወጻኢ ሃገር ሚስዮናውያን ኰይኖም ዝሰርሑ ዝነበሩ ተጠሪዞም። ዝኣበዩ ድማ ይእሰሩ ወይ ይቕተሉ። ዘይውዳእ ስቃይ ኣብ ከባቢ 1620፡ ሰበ-ስልጣን ጃፓን፡ ነቲ ሃይማኖት ንምጥፋእ እኹል ዘይምዃኑ ኣረጋጊጾም። ነቲ ሃይማኖት ካብ ልቢ እቲ ህዝቢ ንምጥፋእ፡ ኣብ ኣደባባይ ዝግበር መቕጻዕቲ ከተኣታተው ወሲኖም። እቲ ፍታሕ ዝበልዎ ድማ፡ ንምስሊ የሱስ ክርስቶስን ማርያምን ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ወጺእካ ብእግርካ ምርጋጽ እዩ ነይሩ። ኣብ ነጋሳኪ ዝነበር ነፍሲ-ወከፍ ሰብ፡ ነዚ ተግባር ከዘውትር ተኣዚዙ። ብዙሕ ከይጸነሐ ድማ፡ ዓመታዊ ልምዲ ኮይኑ፡ ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ሓዲሽ ዓመት እቲ ህዝቢ ከምኡ ክገብር ጀሚሩ። ኩሉ ሰብ፡ ሓለፍነቶም ብዘየገድስ፡ ሕሙማት ወላ ይኹኑ፡ ምስሊ የሱስ ክርስቶስን ማርያምን ኣምጺኦም፡ "ብእግሮም ረጊጾም ክሕምሽሽዎ ግዴትኦም ነይሩ" ይብል ፕሮፈሰር ማርቲን። "እዚ ብጥንቃቐ ዝተሓስቡሉ እዩ ነይሩ። ምኽንያቱ ኣብቲ እዋን እቶም ክርስትያን ኣብ ምስሊ ተመርኲሶም እዮም ዝጽልዩ ነይሮም" ድማ ይብል። ምስ ግዜ፡ እቶም ክርስትያን፡ ነቲ ምስሊ ክረግጹ ጀሚሮም። ንዝኣቡዩ ድማ ኣሳቂዮም ይቐትልዎም ነይሮም። "ሓሓንሳብ፡ ነቶም ዝኣበዩ ክርስትያን፡ ኣብ ልዕሊ ቀልቀል ዝመልኦ ጉድጓድ ይሰቕልዎም ነይሮም" ይብል ተመራመሪ ታሪኽ ፓራሞር። ናይዚ ኩሉ ዕላማ ድማ፡ ንምቕታል ዝዓለመ ዘይኮነ "መንፈሶም ንምስባር" እዩ ነይሩ። "ኣብ ገሊኡ እዋናት፡ ነቶም ክርስትያን ከሳቕይዎም እንከለው፡ ሓኪም ይከታሎም ነይሩ። እቲ ሓኪም፡ ክሞቱ ምስ ቀረቡ ዘድሊ ሕከምናዊ ረድኤት ሂቡ ናብ ጥዕና ይመልሶም፡ እንደገና ድማ የሳቕይዎም" ይብል። በቲ ስቃይ፤ ኣስታት 2000 'እምነትና ኣይንክሕድን' ብምባል ብመስዋእትነት ሓሊፎም። ካልኦት ከኣ እምነቶም ዝከሓዱ መሲሎም፡ ብሕቡእ እምነቶም ከዘውትሩ ጀሚሮም። ሃል ከምዝገለጾ፡ "እቶም ክርስትያን ኣምላኽ ይቕረ ግበረልና እናበሉ ገዝኦም ይምለሱ ነይሮም" ይብል። ገሊኦም ድማ "ነቲ ዝተጠቕሙሉ ጫማ ኣንዲዶም ምስ ሓማኹሽትን ማይን ሐዊሶም ከም ንስሓ ይሰትይዎ ነይሮም" ክብል ይዛረብ። ተሓቢኦም ሃይማኖቶም ከዘውትሩ ጀሚሮም። ንሊዕሊ 200 ሚእቲ ዓመት ድማ ምስ ዝኾነ ናይ ወጻኢ ሚስዮናውያን ርክብ ኣይነበሮምን። መዓስ ክመሓየሽ ጀሚሩ? ኣብ መወዳእታ መበል 19 ክፈለ-ዘመን፡ ሃገረ ጃፓን ዶባታ ከምብሓድሽ ክትከፍት ጀሚራ። ኣብ 1858 ነቲ ተግባር ኣብ ናጋሳኪ ሰሪዞሞ። ኣብ 1879፡ ድሕሪ ክልተ ክፍለ-ዘመን፡ ኣብ ልዕሊ ክርስትያን ተጸኒዑ ዝነበረ እገዳ'ውን ተላዒሉ። "ጃፓን ዶቦታ ምስ ከፈተት፡ ከባቢ 20 ሽሕ ክርስትያን ካብቲ ተሓቢኦምሉ ዝነበሩ ወጺኦም" ይብል ሙሊን። እዚ ማለት ድማ ይብል ንሱ፡ እቶም ጃፓናውያን መራሕቲ ዝወሰድዎ ስጉምቲ፡ ውጽኢታዊ ከምዝነበረን፡ ካብ 50 ሽሕ ናብ 20 ሽሕ ከውርዶ ከምዝኸኣለን ይዛረብ። ጳጳስ ፍራንሲስ፡ ኣብ ናጋሳኪ እንከሎ፡ ንዝኽሪ እቶም 25 ብሰማዕትነት ዝሞቱ ሰባት ኣብ ዝተሃነጸ ሓወልቲ ክበጽሕ እዩ። ሎሚ ካብ 126 ሚልዮን ህዝቢ ጃፓን፤ ከባቢ 1% ሚእታዊት ጥራሕ ክርስትያን እዮም። መስል ዋንነት ስእሊ ዝተሓለወ እዩ


ኮሮናቫይረስ፡ ኣሜሪካ ኣብ ጃፓን ኣብ መርከብ ተወሺቦም ዝጸንሑ ዜጋታታ ወሲዳ

ኣሜሪካ፡ ኣብ ጃፓን ኣብ መርከብ 'ዳየመንድ ፕሪንሰስ' ተወሺቦም ዝጸንሑ ዜጋታታ ብኽልተ ነፈርቲ ወሲዳቶም። እተን ብመንግስቲ ኣሜሪካ ዝተኻረያ ነፈርቲ፡ ሰኑይ ንጉሆ ካብ መዓርፎ ነፈርቲ ቶክዮ ከም ዝነቐላ መራኸቢ ብዙሓን ጃፓን ሓቢረን። ኣብታ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ካብ 3 ለካቲት ጀሚራ ተታሒዛ ዝጸንሐት መርከብ ዳየመንድ ፕሪንሰስ፡ ከባቢ 400 ኣሜሪካውያን ሒዛ ምንባራ ይግለጽ። ካብኣቶም ብውሕዱ 40 ኣሜሪካውያን በቲ ቫይረስ ተለኺፎም ከምዘለውን ኣብ ጃፓን ሕክምናዊ ክንክን ከም ዝግበረሎምን ተፈሊጡ። ኣብታ ኣብ ወደብ ዮኮሃማ ተወሺባ ዘላ መርከብ ዳየመንድ ፕሪንሰስ ከባቢ 3700 ገያሾን ሰራሕተኛታትን ምህላዎም ይግለጽ። ሓደ ካብቶም ኣብታ መርከብ ዝነበሩ ገያሾ፡ ኣብ ሆንግ ኮንግ ምስ ወረደ እቲ ቫይረስ ምስ ተረኽቦን እዩ እታ መርከብ ክትውሸብ ዝተወሰነ። እታ መርከብ ካብ ቻይና ወጻኢ ዝበዝሑ በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ዝርከቡሉ ስፍራ ኮይና ኣላ። ሰብመዚ ጃፓን ብሰንበት ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ቁጽሪ ናይቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ካብ 70 ናብ 355 ከም ዝደየበ ገሊጾም። እቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ኣሜሪካውያን ኣብ ጃፓን ሕክምና ከም ዝግበረሎም ዳይረክተር ሃገራዊ ኢንስቲትዩት ኣለጅን ተመሓላለፍቲ ሕማማትን ዶክተር ኣንቶኒ ፋውቺ ተዛሪቡ። ዛጊት ቁጽሪ ናይቶም ናብ መደበራት ሓይሊ ኣየር ዝግዕዙ ኣሜሪካውያን ኣይተነጸረን ኣሎ። "ኣብተን ነፈርቲ ምልክታት እቲ ቫይረስ ዝተርኣዮም ገያሾ ከም ዝፍለዩ ክግበር እዩ" ኢሉ ዶክተር ፋውቺ። እቶም ናብ ኣሜረካ ዝጎዓዙ ዜጋታት ኣብ ርእሲ እቲ ኣብታ መርከብ ዝጸንሕዎ፡ ን14 ተወሳኺ መዓልቲ ክውሸቡ እዮም። ገለ ኣሜሪካውያን ግና ምውሻብ እታ መርከብ ክሳዕ ዘብቅዓሉ፡ 19 ለካቲት ኣብታ መርከብ ክጸንሑ ምኳኖም ብምግላጽ ናብ ሃገሮም ምዃድ ኣብዮም። ሓደ ካብኣቶም ዝኾነ፡ ማት ስሚዝ ዝተብሃለ ጠበቓ፡ በቲ ሕማም ተለኺፎም ክኾኑ ምስ ዝኽእሉ ሰባት ናብቲ መዕርፎ ነፈርቲ ብኣውቶቡስ ክኸይድ ከም ዘይደልይ ተዛሪቡ። ዜጋታት እስራኤል፡ ሆንግ ኮንግን ካናዳን እውን ክግዕዙ ምዃኖም ተፈሊጡ'ሎ። መንግስቲ ጃፓን ነቲ ኩነታት ንምህዳእ፡ ነቶም ኣብታ መርከብ ተታሒዞም ዘለው ገያሾ 2,000 ኣይፎን ዝዓይነተን ቴለፎናት ከም ዝዓደለ ተገሊጹ። እቶም ገያሾ ኣብተን ቴለፎን ዝተጻዕነ ብሚኒስትሪ ጥዕና ጃፓን ዝማዕበለ መተግበሪ (ኣፕ) ብምጥቃም ምስ ሓካይም፡ ፋርማሲስትን ኣማኸርቲ ጥዕና ኣዕምሮን ክራኸቡ ክኽእሉ እዮም። ኣብ ጃፓን ዘይተመዝገባ ቴለፎናት ግና ነቲ መተግበሪ ክጥቀማ ኣይኽእላን።


ጭሕሚ ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ኮርያ ንምንታይ ኣዛራቢ ኮይኑ?

ሃሪ ሃሪስ ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣምባሳደር ኣመሪካ እዩ። ናቱ ጭሕሚ፡ ንሕሉፍ ባዕዳዊ መግዛእቲ ናይ'ታ ሃገር ዘዘክር እዩ ብዝብል እዩ ንብዙሓት ከዘራርብ ቀንዩ። ነዚ ስዒቡ ድማ ኣምባሳደር ሃሪ፡ ኣብ ከተማ ሶውል ናብ ዝርከብ እንዳ ቐምቃሚ ከይዱ፡ ነቲ ክትዕ ዘለዓዓለ ጭሕሙ ኣልዩዎ። እቲ ኣምባሳደር መምርሕታት ኮቪድ-19 ንምኽባር መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን (ማስክ) ንምግባር መታን ክጥዕሞ ከምኡ ከምዝገበረ እዩ ተዛሪቡ። "ሕዚ ፅቡቕ ተሰሚዑኒ ኣሎ" ኢሉ ነቲ ኣካትዓይ ዝኾነ ጭሕሙ ምስ ላፀየ ኣብ ዝፈነዎ ተንቀሳቓሲ ምስሊ። ኣብ ላዕለዋይ ከንፈር እቲ ኣመባሳደር ዝነበረ ጭሕሚ፡ ብደቡብ ኮርያውያን ዝተነቐፈን ክንድዚ ከካትዕ ዝኸኣለን፡ ምስ'ቲ ኣብ 1910 ክሳብ 1946 ኣብ ዝነበረ ባዕዳዊ መግዛእቲ ጃፓን ስለዝመሳሰል እዩ። እቲ እዋን፡ ደቡብ ኮርያ ብጃፓን ዝተገዘአትሉ እንትኸውን፡ ጭሕሚ ላዕለዋይ ከንፈር እቲ ኣምባሳደር ድማ፡ ንደቡብ ኮርያውያን እቲ ሕማቕ ግዘን ኣብቲ እዋን ንዝነበሩ ጀነራላት ጃፓንን ስለዘዘከሮም እዩ ቁጠዐ ፈጢሩ። ካብ 2018 ጀሚሩ ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝኾነ ሃሪ ሃሪስ፡  "ጭሕሚ ላዕለዋይ ከንፈረይ  ብመራኸብቲ ሓፋሽ ብፍላይ ድማ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይንቀፍ ዘሎ ብድሕረ ባይታ ዓሌተይ እዩ፡ ምኽንያቱ ኣነ ጃፓናዊ-ኣሜሪካዊ እየ" ኢሉ። ወላዲት ኣምባሳደር ሃሪ ሃሪሰን ጃፓናዊት ኮይና፡ ኣቡኡ ድማ ኣሜሪካዊ ኣባል ሓይሊ ባሕሪ ኣሜሪካ እዩ ነይሩ። ኣብዚ ሕዚ ሰዓት፡ ካብ ሰሜን ኮርያ ንዝፍነው መጥቃዕቲ ንምምካት ብዝብል፡ ልዕሊ 28 ሽሕ ወተሃደራት ኣሜሪካ ኣብ ደቡብ ኮርያ ይርከቡ። ኣምባሳደር ሃሪ ቅድሚ ሕዚ'ውን ደቡብ ኮርያ ምስ ሰሜን ኮርያ ዘለዋ ርክብ መልክዕ ንምትሓዝ ኣብ ወተሃደራዊ ዓውዲ ፈሰስ ክትገብር ይግባእ ዝብል ርኢቶ ብምሃቡ ኣካትዓይ ካብ ምዃን ሓሊፉ፡ ኣብቲ  ዞባ ወጥሪ ንክዓስል ምኽንያት ኮይኑ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ ጋዜጣ ኮርያ ታይምስ፡ ጭሕሚ ላዕለዋይ ከንፈር (ሸነብ) ኣምባሳደር ሃር ሃሪሰን፡ ኣሜሪካ ንደቡብ ኮርያ ዘለዋ ንዕቐትን መላኽነትን ዘርእይ እዩ ክብል ምፅብፃቡ ይዝከር። ኣብ ግዘ ካልኣይ ኩናት ዓለም ዝነበሩ ጃፓናውያን መራሕቲ ሰራዊት ዝነበሩ ሃይዲ ቶጆ፣ ሳዳኦ ኣራኪን ሹንኩሩ ሃታን ኩሎም፡ ከምቲ ሕዚ ኣዘራራቢ ኮይኑ ዘሎ ቅዲ ጭሕሚ ኣምባሳደር ሃሪ እዩ ነይርዎም። ይኹን'ምበር፡ ምሁራት ኣብቲ እዋን ዝነበሩ መራሕቲ እቲ ዞባ'ውን ተመሳሳሊ ቅዲ ጭሕሚ ከምዝነበሮም እዮም ዝገልፁ።


ኣላን ዓለማዊ ዜጋ - ደሃይ ሰላም ካብ ጃፓን

ካብ ዝነብረላ ከተማ ለንደን ብኣሽሓት ማይል ርሒቐ ንሃገረ ጃፓን ካብ ጫፍ ንጫፍ፡ ማለት ካብ ደቡብ ንሰሜን ክስንጥቕ ንሽዱሽተ ወርሒ ዝኣክል ናይ እግሪ ጉዕዞ ካብ ዝጅምር ሎሚ መበል 120 መዓልተይ እዩ። ትማሊ መንግስቲ ኤርትራ፡ ውዕል ኣልጀርስን ውሳነ ኮሚሽን ዶባትን ብዘይ ቅድመ ኩነት ክትግብር ንዘንቀደ ጻውዒት ሰላም መንግስቲ ኢትዮጵያ ተቐቢሉ ናብ ኣዲስ ኣበባ ልኡኽ ክሰድድ ምዃኑ ምስ ሰማዕኩ ብዙሕ ተሓጒሰ። ምኽንያት ሓጎሰይ ክነግረኩም እየ። ኣብ መስከረም 2001 ሓትነይ ተጋዳሊት ኣስቴር ፍስሓጴን ምስ ሓያሎ ሚኒስተራትን ጀነራላትን ብጾታ ኮይና፡ ካብ 1998-2000 ዝተኻየደ ኩናት ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ክግምገም፡ ሃገራዊ ቅዋም ክትግበርን ስልጣን ናብ ህዝቢ ክሰጋገርን ዝጠልብ ቅሉዕ ደብዳብ ናብ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ብምጽሓፋ፡ ምስ በዓል ቤታ ነበር ምክትል ፕረዚደንት ማሕሙድ ሸሪፎን ካልኦት ብጾታን፡ ኣብ መስከረም 2001 ብዘይ ንቡር ክስን መስርሕ ፍርድን ኣብ ዒላዒሮ ተኣሲራ ክሳብ ሕጂ ከኣ ደሃይ የብላን። እቲ ሽዑ ክግምገም ዝሓተተትሉ ኩናትን ንሱ ዘስዓቦ ዕንወትን መዓልቦ ይረክብ ብምህላዉ ከኣ ሓበን ተሰሚዑኒ። እዚ ምስ ጎረቤት ዝግበር ዘሎ ዕርቀ ሰላም ከኣ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር እውን ዕርቀ ሰላም ክወልድ እሞ ዝተኣስሩ ክፍትሑ፡ ዝተበደሉ ክከሓሱ ዝተሰዱ ክምለሱ ይኽእሉ ይኾኑ ብምባል ሕጉስ ኢለ ውዒለ። ንሓትነይ ኣስቴር ከኣ ካብዚ ካብ ጃፓን ብመንፈስ ኣብ ዒላዒሮ ሰላም ክብላ ደስ ይብለኒ። ኣላን፡ ብፖለቲካ ብዙሕ ዘይግደስ፡ ዜጋታት ዓለም ብዘይ ደረትን ገደብን ዶባት ብፍቕርን ሕውነትን ክነብሩ ዝምነ ዓለማዊ ዜጋ ምዃነይ ሓቢረኩም ምንባረይ እዝክር እየ። እዚ ማለት ግን ብዛዕባ ሃገረይን ሰበይን ኣይግደስን እየ ማለት ኣይኮነን። ስለዝኾነ ከኣ እየ ነታ ከም ልበይ ከስተማቕራ ዘይከኣልኩ ሓትነይ ኣስቴር ብልቢ ዝናፍቓ። እዚ ናይ ዕርቀ ሰላም መንፈስ እቲ ህዝብና ዝብህጎ ሰላም ከምጽኣልና ሃንቀው ክብል እየ - ግዜ ከይበልዕን ከይነውሕን ከኣ ተስፋ እገብር። ኣብ ዝሓለፈ ርክብና ከምዘዘንተኹዎ ካብ ነብሲ ወከፍ እተን ዝተጓዓዝኩወን ሃገራት ብዙሕ ትምህርቲ እየ ዝቐስም ዘለኹ። ኣብ መገደይ መሳጢ ተፈጥሮኣዊ ባህርን ብመስርሕ ዝተነድቀ ባህልን እናረአኹ እዩ ዝጓዓዝ፡ ኣብ እግሪ እቲ ብሓምላይ ኣቑጽልትን ሻሽ ብዝመስል በረድ ዝተጎልበበ ኣኽራናት፡ ዝዛሪ ሩባታት፡ እንስሳ መሮር ዝዕንድራሉ ብሳዕሪ እተኸድነ ጎላጉል፡ አእሙሮ ዘሐድስ ህዱእ ጽሩይ ኣየር እቲ ገጠራት ኣይርስዖን እየ። ኣብቲ ሰላም ዝዓሰሎ ምድሪ ጃፓን ኮይነ፡ ብዛዕባ እታ ውሽጣዊ ሰላም ዘይብላ ብዙሕ ዘይፈልጣን ዘይነበርኩላን ግን ካብ ሓንጎለይ ዘየውጽኣ ኤርትራ እሓስብን፡ ኣኣብ'ቲ ዝኸድኩዎ ሃገራት ዝርእዮ ጽቡቕ ነገር ክህልዋ ከኣ እምነየላ። ሎሚ ካብቲ ዛጊት ዝኸድኩዎ ኣስኣት 2400 ኪሎ ሜተር ዝርሕቀቱ ኣብ ገጠራት ጃፓን ብእግረይ ዝተዛወርኩላ  ፍልይቲ መዓልቲ እያ። ኣማስያኡ ከኣ ንሓንቲ ካብተን ኣብ ሓደጋ ምጽናት እትርከብ ኣርባዕተ ቀንዲ ደሴታት ጃፓን በጺሐ። ንኩነታት ኣየር እዚ ኸባቢ ብምግንዛብ ንመደባት መገሻይ ኣተዓራርየዮ ኣለኹ። ንክላይመት ኣብ ግምት ብምእታው ምስ ዕረፍተይ ብዝሰማማዕ መገዲ ንጉዕዞይ ወዳዲበዮ ኣለኹ። ኣብ ጃፓን ዝመሰጠኒ ነገር፡ ሰብ መካይን፡ ንኸምዚ ከማይ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ብእግሮም ዝጎዓዙ መንገደኛታት፡ መኪነኦም ጠጠው እናበሉ "ክንማልኣካ'ዶ" እናበሉ ይሓቱ። ንዓይ እውን ብዙሓት ሓቲቶሙኒ እዮም። ኣብዛ ሰዓት እዚኣ ብርዔይ ኣልዒለ ክጽሕፍ ከለኹ፡ ሓደ ናይ ኮንቨርጀንስ ኣባል ድራር ኣምጺኡለይ - ብኣኽብሮት ተቐቢለዮ። ንወለደይ ብስልኪ ምስነገርኩዎም ኣብ ኤርትራና ተመሳሳሊ ባህሊ ከምዘለና ነጊሮሙኒ። ንጋሻ ብዝብላዕን ዝሰተን  ምዕንጋል፡ ብናጻ መሓድሮ ምሃብ፡ መገዲ ምሕባር፡ ብእትኽእሎ ዘበለ ምትሕብባር ልሙድ እዩ። ብሰንኪ ኣድካሚ ጉዕዞ ካብ ሚዛነይ 12 ኪሎ ነክየ እየ። መቸም ነቶም ኣብ ምዕራብ ዓለም እትነብሩ አሕዋተይ ምኽራሽ ወይ ምኽሳዕ ቀንዲ ጠንቂ ዝተፈላለየ ሕማማት ምዃኑ ክነግረኩም ኣይደልን እየ። ሎምስ ኣብ ኤርትራና እውን እቲ ንቕሓት ዓብዩ ምህላው እየ ዝኣምን እሞ ብዛዕባ ምቕጣንን ምርጓድን ብምዝራበይ ኣይትሓዙለይ። ወለደይ ከምዝናፈቕኩ ግን ክሓብኣልኩም ኣይደልን እየ - አዕሩኽተይ ከኣ። ካብ ኩሉ ካብ ኩሉ እቲ ኢድ ዘቖርጥም  መግቢ ኣደይን ምስ ኣቦይ ነቢት ምስታይን ናፊቐ ኣለኹ። እዚ ግዕዞ ግዳ ብዛዕባ መጻኢየይ ክሓስብ ኣገዲዱኒ ኣሎ። ምስተመለስኩ ክፍጽሞም ዘለኒ ዓበይቲ ነገራት ኣለዉ። ብዛዕባ መጻኢ ህይወተይ ብዙሕ ተመሲጠ ኣለኹ። ዋላ'ላ ኣብ ስደት ተወሊደ እንተዓበኹ፡ ወለደይን መላእ ቤተሰበይን ዝተሳተፉዎን ዝተሰውኡሉን ሃገራዊ ዕላማ ኣብ ቤትና ድሙቕ ስለዝኾነ ብሰማእታትና ህይወት ብምርካበይ ኣብዛ ናይ ዝኽሪ ዕለት ቅሰኑ ክብሎም እደሊ። ካብ ወለደይ ዝተመሃርኩዎ ሃገራዊ ክብሪ ብዙሕ እዩ ክዕቅቦን ከኽብሮን ከኣ እደሊ። ብዛዕባ መጻኢ መደባተይን መገሻታተይን ኣብ ዝመጽእ ርክብና ከዕልለኩም እየ - ስለዝሰማዕኩሙኒ የቐንየለይ!! እፈትወኩም እየ - ኣላን ዓለማዊ ዜጋ ኣብ ዕለተ ዝኽረ ሰማእታት ካብ ጃፓን


19 ኣካለ ስንኩላን ብኻራ ወጊኡ ዝቐተለ ጃፓናዊ ሞት ተፈሪድዎ

ኣብ 2016፡ 19 ኣካለ ስንኩላን ብኻራ ወጊኡ ዝቐተለ ጃፓናዊ ንሞት ከምዝተፈርደ ተገሊጹ። እዚ 'ሳቶሺ ኡማቱሱ' ዝተባህለ መንእሰይ፡ ኣብ ሓደ እዋን ኣካለ-ስንኩላን ክዛረቡ ዓቕሚ ከምዘይብሎምን ዝኾነ ሰብኣዊ መሰላት ከምዘይብሎምን ተዛሪቡ ምንባሩ ማዕከናት ዜና ጃፓን ገሊጸን። እዚ ወዲ 30 ዓመት፡ ኣብ ከባቢ ከተማ ቶክዮ ኣብ ዝርከብ መናበዪ ኣረጋውያን ሰሪሑ ምንባሩ ይግለጽ። እዚ ፍጻመ፡ እታ ብዙሕ ቅትለት ዘይረኣየላ ሃገረ ጃፓን ዘሰንበደ ፍጻመ ኮይኑ ኣሎ። ሎሚ ድማ ኣብ ከተማ ዮኮሆማ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ብማሕነቕቲ ክቕተል ፈሪድዎ። 'ሳቶሺ ኣምተሱ'፡ ኣብ ዝሓለፈ እዋናት፡ ኣንጻር እቲ ዝወሃቦ ብይን ይግባይ ከምዘይብል ኣፍሊጢ ነይሩ። ቅድሚ እቲ ፍርዲ ግን፡ ጠበቓታቱ፡ እቲ ጥርጡር ስነ-ኣእምሮኣዊ ጸገምን ሓሺሽን ተጸሊዩ ነቲ መጥቃዕቲ ኣካይድዎ ብምባል ሓላፍነት ክወስድ ኣይክእልን ክብሉ ተማጒቶም ነይሮም። እቶም ኣኽበርቲ ሕጊ ግን፡ ኣብቲ እዋን እቲ ውልቀሰብ ኣብ ጽቡቕ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኩነት ከምዝነበረን ዝፈጸሞ ገበን፡ ንሕስያ ዘይግብኦ እዩ ብምባል ተኸራኺሮም። ኣብ 2016፡ 'ሳቶሺ ኣምተሱ' ኣብቲ ኣብ ከባቢ ከተማ ቶክዮ ውጽእ ኢልካ ኣብ ዝርከብ መናበዪ ኣረጋውያን ብምዃድ፡ ንዝድቕሱ ዝነበሩ ኣረጋውያን ሓደ ብሓደ 19 ሰባት ቀቲሉ። ካልኦት ከባቢ 25 ሰባት ድማ ብጽኑዕ ተጎዲኦም። ድሕሪ እዚ ፍጻመ ድማ ንፖሊስ ከይዱ ኢዱ ኣረኪቡ። ንሱ መጥቃዕቲ ኣብ ዝፈጸመሉ እዋን ኣብቲ መናበዪ ኣረጋውያን፡ ከባቢ 150 ነበረትን 9 ሰራሕተኛታት ከምዝነበሩ ሰብመዚ እታ ሃገር ይገልጹ።


ሰሜን ኮርያ፡ ኣብ ውሽጢ ሰሙን ንካልኣይ ግዜ ፈተነ ሚሳይል ኣካይዳ

ሰሜን ኮርያ፡ ኣብ  ኣብ ውሽጢ ሰሙን ንካልኣይ ግዜ ክልተ ፈተነ ሓጺር ርሕቐት ባላስቲካዊ ሚሳይል ከም ዘካየደት ወተሃደራዊ ምንጭታት ደቡብ ኮርያ ኣፍሊጦም። ሰሙን ኮርያ፡ ነዚ ፈተነ ብረቡዕ ኣብ ምብራቓዊ ገማግም ዎንሳን እያ ኣካይዳቶ። እቲ ዝሓለፈ ሰሙን ዘካየደቶ ፈተነ ሚሳይል ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕን መራሒ ሰሜን ኮርያ ኪም ጆንግ ኡንን ኣብ ወርሒ ሰነ ድሕሪ ምርኻቦም ናይ መጀመርታ ፈተነ ሚሳይል እዩ ነይሩ። ሰሜን ኮርያ ነቲ ዘካየደቶ ፈተነ ሚሳይል፡ ነቲ ደቡብ ኮርያ ምስ ኣሜሪካ ክትገብሮ ትሓስብ ዘላ ዉሁድ ወተሃደራዊ ልምምድ 'ዕቱብ መጠንቐይታ'ዩ" ክትብል ገሊጻቶ ኣላ። ደቡብ ኮርያን ኣሜሪካን እቲ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ከካይድኦ ወጢነን ዘለዋ ወተሃደራዊ ልምምድ፡ ካብ ንኵናት ምድላው ከም ዘይንእስ'ያ ሰሜን ኮርያ ብቁጥዐ ገሊጻቶ። ብረቡዕ እንታይ ኣጋጢሙ? እቲ ክልተ ሚሳይላት ብኣቆጻጽራ ርሑቕ ምብራቕ ኣብ ሰዓት 05፡06 ከምኡ'ውን 05፡27 እዩ ካብ ከባቢ ወደብ ዋንሶን ተተኵሱ። እቲ ሚሳይል ኣብ ባሕሪ ጃፖን ከምኡ'ውን ባሕሪ ምብራቕ ኣብ ዝስመ ከባቢ ቅድሚ ምዕላቡ 250 ኪሎሜትር ርሕቐትን፡ 30 ኪሎሜትር ብራኸን ኢዩ ተወንጪፉ ። ሚኒስተር ምክልኻል ደቡብ ኮርያ ጅዮንግ ክዮንግ ዱ እቲ ሚሳይል ካብ ናይ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረ ሚሳይላት ዝተፈልየ ምዃኑ ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ሺንዞ ኣቤ ብወገኑ እዚ ሚሳይል ኣብ ጸጥታ ጃፓን ዝፈጥሮ ኣሉታዊ ጽልዋ ከም ዘየለ ገሊጹ። እዚ ዳሕረዋይ ፈተነ ሚሳይል ሰሜን ኮርያ፡ ድሕሪ እቲ ቅድሚ ሽዱሽተ መዓልታት ናይቲ 690 ኪሎሜትር ከምኡ'ውን 430 ኪሎሜትር ዝውንጨፍ ናይ ሓጺር ርሕቐት ሚሳይል ዝገበረቶ ፈተነ እዩ ዝካየድ ዘሎ።


ናይ ወሊድ ዕረፍቲ ክወስድ ምዃኑ ዝገለጸ ጃፓናዊ ሚኒስተር ኣዘራራቢ ኮይኑ

ሚኒስተር ኣከባቢ ጃፓን ሺንጂሮ ኮይዙሚ ሰበይቱ ክትሓርስ ከላ ኣቦነተዋኢ ዕረፍቲ (ፓተርኒቲ ሊቭ) ክወስድ ምዃኑ ድሕሪ ምግላጹ ኣብታ ሃገር ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። በዓልቲ ቤቱ ኣብ መወዳእታ ናይዚ ወርሒ ክትሓርስ ትጽቢት ዝግበር ኮይኑ፡ ንኽልተ ሰሙን ዕረፍቲ ከምዝወስድ ሚኒስተር ኮይዙሚ ሓቢሩ። ጃፓናዊ ኣባል ካቢነ ሚኒስተራት፡ ኣቦነታዊ ዕረፍቲ፡ ማለት ንኣቦ ሓድሽ ውላድ ዝወሃብ ፍቓድ ዕረፍቲ ክወስድ እዚ ናይ ፈለማ እዩ። ኣብ ጃፓን፡ ኣቦን ኣደን፡ ሓድሽ ህጻን ክወልዱ ከለው፡ ካብ ስርሖም ክሳብ ሓደ ዓመት ዝበጽሕ ዕረፍቲ ክወስዱ ይፍቐዶም። እንተኾነ ግን ካብ ኣቦታት፡ ብሰንኪ ጻዕቒ ስራሕ፡ 6% ጥራይ እዮም ኣብ 2018 ነቲ ዕረፍቲ ዝወስዱ። ኣብ ደቂ ኣንስትዮ እቲ ኣሃዝ 82% ይበጽሕ። "እቲ ህጻን ምስ ተወለደ ኣብ ዘሎ ሰለስተ ኣዋርሕ፡ እታ ኣደ ብዙሕ ጾራት ስለዝህለዋ፡ ንስርሐይ ቀዳምነት እናሃብኩ፡ ብጠቕላላ ናይ ክልተ ሰሙን ኣቦነታዊ ፍቓድ እየ ክወስድ" ኢሉ እቲ ሚኒስተር። ዝያዳ ኢመይልን ቪድዮ ኮንፈረንስታትን ብምዝውታር ስርሑ ከም ዝሽፍንን፡ ኣብ ኣገደስቲ ኣኼባታት ምክትላቱ ከም ዝውክልዎን ገሊጹ። ከም ኣኼባ ፓርላማ ዝኣመሰሉ "ኣገደስቲ ህዝባዊ ንጥፈታት" ግና ክርከበብ ምዃኑውን ሓቢሩ። እቲ ሚኒስተር ነዚ ናይ ኣቦነት ዕረፍቲ ናይ ምውሳድ ሓሳብ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ እዩ ክዘራረበሉ ጸኒሑ። ወዲ 38 ዓመት፡ ሚኒስተር ኮይዙሚ፡ ወዱ ነቲ ህቡብ ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ጁንኪሮ ኮይዙሚ ኮይኑ በዓልቲ ቤቱ፡ ፈረንሳዊ መበቆል ዘለዋ ጓል 42 ዓመት ጃፓናዊት ኣቕራቢት ዜና ክሪስተል ታኪጋዋ እያ።


ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ዓለምና ብሉጽ ስርዓት ጥዕና ዘለወን ሃገራት መነ መን'የን?

ብዙሓት ሃገራት ዓለም፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻርን፡ ነዚ ቫይረስ ዝኸውን ክታበት ንምርካብን ኣብ ቓልሲ እየን ዘለዋ። እቲ ቫይረስ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዘብጽሖ ጉድኣት ንምንካይ ኮነ ዝርግሕኡ ንምቁጽጻር፡ ሃገራት ኣቐዲመን ዝዘርግሕኦ ስርዓት ጥዕና ወሳኒ ተራ ከም ዘለዎ ብርክት ዝበሉ ሰብ ሞያ ይሰማምዑ። 'ዘ ሌጋተም ፕሮስፐሪቲ ኢንዴክስ' ዝተብሃለ ትካል ኣብ 12 መሰረታዊ ጉዳያት ተደሪኹ ኣብ 167 ሃገራት ብ2019 ብዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ቑጠባዊ ሃብቲ፣ ፖሊሲታት ልምዓትን ጭቡጥ ኩነታት እተን ሃገራትን ተንቲኑ ደረጃ ኣውጺኡ። እዚ፡ ስርዓት ጥዕና እተን ሃገራት ሰባት ክንደይ ዝኣክል ጥዕናዊ ኩነታቶም ክሕሎ ገይሩ ብዝብል ዝተኻየደ መጽናዕቲ እዩ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘቃልዖ ሓድሽ መሪሕነት ሱዳን ስለምንታይ'ዩ ኣዲስ ኣበባ ማእከል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኮይና? ‘ን 25 ዓመታት፡ መዓልታዊ ንሰበይተይ ግጥሚ ጽሒፈላ’ ትካል 'ዘ ሌጋተም ፕሮስፐሪቲ ኢንዴክስ'፡ ንጃፓን ኣብ ቅድሚት እዩ ሰሪዑዋ። ኣብዚ እዋን ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኣጋ ክትቆጻጸሮ ዝወሰደቶ ስጉምቲ ናእዳ ኣትሪፋትሉ'ያ፤ ግን ድማ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ዘስግእ ስለ ዝነበረ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ክትእውጅ ተገዲዳ። እቲ ቫይረስ ክትቆጻጸሮ ዘኽእል ዓቕሚ ስለ ዘለዋ ግን፡ ናይ ምንቅስቓስ እገዳ ኣይገበረትን። ነበርቲ፡ ምልክታት እንድሕር ዘይብሎም መርመራ ኮቪድ-19 እንተዘይተገበረሎም'ውን፡ መርመራ ነድሪ ሳምቡእ ግን ትገብር ነይራ። "እዚ፡ እቲ ሕሙም ቐልጢፉ ሕክምና ክረክብ እዩ ዝሕግዝ። በዚ ምኽንያት ጃፓን ብዙሕ ሕክምና ዝደሊ ሰብ የብላን" ኢሉ ሚካ ዋሺዮ ዝተባህለ ዶክተር። ጃፓናውያን፡ ብዛዕባ ጥዕና ብዘለዎም ግንዛበ፡ ጽልዋ ኮቪድ-19 ክንኪ ሓጊዙ እዩ። "ካብ ቀደሙ ጃፓናውያን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ናይ ምግባርን ልዕሊ 60 ሚኢታዊት ዝኾኑ ድማ ዓመታዊ መርመራ ጥዕና ናይ ምክያድን ልምዲ ስለ ዝነበሮም፡ በዚ ቫይረስ ምኽንያት ከቢድ ጉድኣት ከይበጽሕ ሓጊዙ እዩ" ይብል። ይኹን'ምበር፡ ሓደ ሓደጋ ከጓንፍ ይኽእል እዩ። በዚ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት፡ ከምቲ ልሙድ ሕሙማት ኣብ ሆስፒታል ክኾኑ እናተገብአ፡ ተወሳኺ ሃብቲ ንምእካብ ብዝብል መደቀሲ ዓራት ኣዐርዮም ንዝሓመሙ ሰባት ጥራሕ እዩ ዘቐምጥ ዘሎ ክብል እቲ ዶክተር ስግኣቱ ይገልጽ። ደቡብ ኮርያ፡ ብ2015 ተኸሲቱ ካብ ዝነበረ ለበዳ ሜርስ ዝወሰደቶ ተሞኩሮ ስለ ዘሎ፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ንምቁጽጻር ድልዊ እያ። በዚ መንጽር፡ ሆስፒታላት እኹል ሰብ ሞያን ናውትን ተማሊኡሎም ተዳልዮም እዮም። 51 ሚሊዮን ህዝቢ ዘለዋ ሃገር፡ ልዕሊ 540 ሽሕ ሰበት ክትምርምር ከላ፡ ኣብዚ ቀረባ ግዜ መዓልታዊ በዚ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ካብ 47 ክሳብ 53 ጥራሕ እዩ። ስርዓት ጥዕና ኮርያ፡ መድሕን ጥዕና ዜጋታት እታ ሃገር ስለ ዝሽፍን፡ ንመርመራን ሕክምናን ኮቪድ-19 ዓብዪ ሓገዝ ገይሩ እአዩ። "መንግስቲ ንዝገበሮ ድጋፍን መድሕን ጥዕናን ብምምስጋን፡ ብዝተሓተ ዋጋ መርመራ ኮቪድ-19 ብሰፊሑ ተኻይዱ'ዩ" ይብል ኣብ ሴኡል ዝቕመጥ ዶክተር ብራንደን ቢ ሱህ። "እዚ ለበዳ ምስተራእየ፡ ብዙሓት ሰባት ኣቐዲሞም ስለ ዝተመርመሩ ብእዋኑ ግቡእ ስጉምቲ ተወሲዱ እዩ" ኢሉ። መንግስትን ትካላትን ድማ ውጽኢታዊ ስርዓት ጥዕና ንምትግባር ቐልጢፎም'ዮም ናብ ተግባር ኣትዮም። "መንግስቲ ሓድሽ ስጉምቲ ብምውሳድ፡ ሕጽረት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ንከየጋጥም መዓልታዊ ጽቡቕ ስራሕ ሰሪሑ'ዩ" ይብል ዮንባክ ሊ ዝተባህለ ሰራሕተኛ። "ኣብ ብዙሕ ቦታታት ዋዒ ሰብነት ይዕቀን። ኩሎም ትካላት ጽቡቕ ስራሕ ይሰርሑ ስለ ዘለው ድማ፡ ህዝቢ ንዝገብሩዎ ዘለው ጻዕሪ የመስግን እዩ ዘሎ። ዝርግሐ እቲ ለበዳ እናነከ ብምምጽኡ ድማ ሰባት ክንቀሳቐሱ ጀሚሮም ኣለው"። እስራኤል፡ ኮቪድ-19 ኣብ ውሃን ከም ዝተኸሰተ ምስ ተሰምዐ፡ ኣቐዲመን ስጉምቲ ካብ ሞንጎ ዝወሰዳ ሃገራት ሓንቲ እያ። እቲ ለበዳ ናብ ሃገርና እንተመጺኡ ብዝብል፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ ደንቢ ሓለዋ ጥዕና ህዝቢ ኣጽዲቓ። ስግኣት ኣለወን ናብ ዝብሃላ ሃገራት ኣገዳሲ ዘይኮነ ጉዕዞ ጠጠው ክብልን፡ መምርሒ ውሸባ ቐልጢፋ ተግባራዊ ብምግባርን ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ኣዝዩ ዝተሓተ ክኸውን ሓጊዙዋ። መርመራ'ውን ቐልጢፋ እያ ጀሚራ። ካብ ውሽጢ መተንፈሲ ኣካላት ኮሮናቫይረስ ምፍላይ ዘኽእል ኣሰራርሓ ኣብ ቤተ ፈተነታት እታ ሃገር ክህሉ ከም ዝተገብረ፡ ሰራሕተኛ ዩኒቨርሲቲ ቴልኣቪቭ ዶክተር ኪታም ሙህሴን የረድእ። "እስራኤል፡ ብዙሓት ሰባት ብምምርማር መሪሕ ካብ ሞንጎ ዝኾና ሃገራት ሓንቲ እያ" ይብል። "በዚ ሕቡን እየ። ብዙሕ ሰብ ስለ ዝመርመርና እዩ ብዙሕ ሰብ በቲ ቫይረስ ከም ዝተለኸፈ ዝፈለጥና። ቐልጢፍና ክንውሽብ ስለ ዝጀመርና ድማ፡ ናይ ሞት ቑጽሪ ኣዝዩ ትሑት ክኸውን ሓጊዙ" ይብል ነባሪ ከፋር ሳፋ ታሊያ ክሌይን ፒሬዝ። ህዝቢ ማእከል ዝገበረ ስርዓት ሓለዋ ጥዕና ከም ዘለዋ ብምግላጽ፡ "ዜጋታት ወጻኢኦም ስለ ዝሽፈነሎም፡ ሕክምና ንምርካብ ኣይሰግኡን" ክብል ምኽትል ሜዲካል ዳይሬክተር ሼባ ፕሮፌሰር ኣርኖን ኣፌክ ገሊጹ። ምስ ካልኦት ሃገራት ኤውሮጳ እንትነጻጸር ቑጠባ ጀርመን ዝተሓተ እዩ። ብደረጃ ዓለም ዕውትቲ ሃገር እያ'ኳ እንተተባህለት፡ መሊኣ ስራሕታ ዝወገነት ግን ኣይኮነትን። "ኣብ ጀርመን ሰፊሕ ቑጽሪ መርመራ ክካየድ ምኽኣሉን፡ ቑጽሪ ብምኽንያት እዚ ቫይረስ ዝሞቱ ሰባት ዝተሓተ ምዃኑን፡ ደረጃ ስርዓት ጥዕና እታ ሃገር እዩ ዘርኢ" ኢሉ ፕሮፌሰር ፍራንሲስ ደ ቬሪኮርት። ኣብታ ሃገር ዝተኻየደ ሰፊሕ መርመራ፡ ሕሙማትን ምልክር ዘርኣዩን ብምፍላይ ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ክንኪ ሓጊዙ'ዩ ይብል። "እዚ ቫይረስ መሊኡ ኣብ ቑጽጽር ክሳብ ዝውዕል፡ መምርሒ ኣካለዊ ርሕቐትካ ምሕላውን ናይ ባህሪ ለውጢ ምምጻእን፡ ቐጻልነት ክህልዎም ኣለዎ" ይብል እቲ ፕሮፌሰር። ነበርቲ፡ እዚ ጉዳይ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎም። ሓደ ንቢቢሲ ርኢይትኡ ዝሃበ፡ "ኣደይ ካብ ገዛ ከይትወጽእ ምግባር እዩ ከቢዱኒ ዘሎ። ሓድሽ መልከፍቲ ስለ ዝነከየ፡ እገዳታት ክፎኽሱ ጀሚሮም ስለ ዘለው'ውን ዳግም ክሕሰበሉ ዘለዎ ይመስለኒ። መንግስቲ ቐልጢፉ እዚ ሕማም ተቖጻጺሩ ናብ ስሩዕ ህይወትና ክንምለስ ክሕግዘና ግን ተስፋ ይገብር" ኢሉ። ኣብታ ሃገር፡ ሕሙማት ደቂሶም ክሕከምሉ ዝኽእሉ ክፍልታት ብዙሓት ኮይኖም፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ጽኑዕ ክፍሊ'ውን ብዙሓት ከም ዝኾኑ፡ ዶክተር ደ ቨሪኮርት ተዛሪቡ። ኣውስትራሊያ ቐዳመይቲ ሚኒስትር እታ ሃገር ከም ዝበለቶ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ትሕቲ 5 ሚኢታዊት'ዩ ዘሎ። ስርዓት ጥዕና ኣውስትራሊያ፡ ውሁድ ብሕትን መንግስትን ኮይኑ፡ ሓደገኛ ኣጋጣሚታት ንምጽዋር ተዳልያ እያ። ብሓገዝ ክልቲኡ ስርዓት ጥዕና ነዚ ለበዳ ንምቁጽጻር ድልዊ ክትኸውን ከም ዝኸኣለት መምርህር ዩኒቨርሰቲ ሜልበርን ዶክተር ኣሌክስ ፖልያኮቭ ይዛረብ። ብተወሳኺ ኣብታ ሃገር ዘሎ ደረጃ ምትሕልላፍ እቲ ቫይረስ ዝተሓተ ኮይኑ፡ መንግስቲ ካብ ካልእ ሃገር ዝመጽኡ ሰባት ፈልዩ ዘጽንሓሉ ቦታ ብምድላውን ኣሰር በቲ ቫይረስ ምስ ዝሓመሙ ሰባት ዝተተናኸፉ ቐልጢፉ ብምፍላይን ዕውት ስራሕ ሰሪሑ እዩ። "ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ዝርግሐ ውሑድ ኮይኑ፡ ቑጽሪ መዓልታዊ ዝተሓዙ ሰባት'ውን ዝተሓተ ከም ዝኸውን ይግምት። እዚ እዩ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ምቁጽጻር ማለት" ኢሉ። ሆስፒታላት ኣውስትራሊያ፡ እኹል መሐገዚ መተንፈሲ መሳርሒ ኣለዎም። "እቲ ናይ ብሕቲ ስርዓት ጥዕና ተወሳኺ ዓቕሚ ስለ ዝፈጥር፡ መብዛሕትኦም ሰባት ዘድልዮም ሕክምና ብእዋኑ ክረኽቡ ይሕግዞም'ዩ" ኢሉ ፖልያኮቭ።


ካብ ገዛይ ንምውጻእ ሓቦ ስኢነ'

ብመሰረት ቢቢሲ ዓረብኛ ዝመዎሎ መጽናዕቲ፡ 80 ሚእታዊ ቱኒዝያውያን ኣብ ሃገሮም ዓሌታዊ ኣድልዎ ጸገም ምዃኑ ይኣምኑ። እዚ ድማ ኣብ ማእከላይ ምብራቕን ሰሜን ኣፍሪቃን እቲ ዝለዓለ ኣሃዝ እዩ። ጸለምቲ ካብ 10-15 ሚእታዊ ህዝቢ ቱኒዝያ ኣብ ዝኾኑሉ፡ ድሕሪ ምእጋድ ባይቶ ሕጂ ቃልሲ ኣንጻር ዓሌታዊ ኣድልዎ ደው ከይብል ስግኣት ከምዘሎ ፈላሚት ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ኣባል ባይቶ እታ ሃገር ንቢቢሲ ገሊጻላ። ላሳድ ካሪም ኣብ ሓደ ኩባንያ ን12 ዓመታት ዝሰርሐን ስርሑ ዝፈቱን ሰብ እዩ። ደሓር ግን ብሓድሽ ኣካያዲት ስራሕ ዓሌትነት ኣጋጢሙኒ ይብል። "እናተዛትና ከለና ሃንደበት ጸሪፋትኒ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እታ ኣካያዲት ስራሕ፡ ንጸለምቲ ሰባት ከም ኣገልገልቲ ዘናሽው ልሙድ ዝኾነ ቃል ተጠቒማ ኢሉ ዝኸስስ ካሪም፡  "እዚ ቅቡል ቃል ኣይኮነን፡ ዝጎድእ'ዩ" ይብል። "ኣነ ሰንቢደ። ስለምንታይ? እንታይ ገበን ፈጺመ? እንታይ ገይረ? ሓዚነ" ዝብል ካሪም ክሳብ ሎሚ እውን ከይተረፈ ንርእሱ ዝነበሮ ክብሪ ተናዊጹ ምፅንሑ ይገልፅ። "ኣብ ደገ ምውጻእን ምዝዋርን ኣዝየ እየ ዝፈቱ። ሕጂ ግን ካብ ማዕጾይ ሓሊፈ ክወጽእ ሓቦ ስኢነ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ቱኒዝያ፡ ሕጊ 50 ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሓድሽ ሕጊ ኣብ 2018 ክተተኣታቱ ከላ፡ ኣብ ዞባ ዓረብ ብፍሉይ ብዓሌታዊ ምኽንያት ዝግበር ኣድልዎ ካብ ሕጊ ወጻኢ ዝገበረት ፈላመይቲ ሃገር ኮይና እያ። ብመሰረት ሕጊ 50፡ ብዓሌታዊ ቋንቋ ወይ ተግባራት ገበነኛታት ኮይኖም ዝተረኽቡ ክሳብ ሰለስተ ዓመት ዝበጽሕ ናይ ማእሰርቲ ፍርዲ ወይ ዝለዓለ መቕጻዕቲ $950 ዶላር ክቕጽዑ ከምዝኽእሉ ይገልጽ። ክሳብ ሕጂ ንገለ ገበነኛታት ኣብ ክሲ ምቕራብ ተዓዊቱ ኣሎ። ካብዚኦም ሓደ ኣብ ከተማ ስፋክስ ሓንቲ ሰበይቲ ኣፍሮ-ዓረብ ንዝኾነ መምህር ጓላ ዓሌታዊ ጸርፊ ብምጽራፋ ገበነኛ ኮይና ተረኺባ እያ። ካሪም ግን ከምዚ ኣይገጠሞን። ኣስራሒኡ ነቲ ዓሌትነት ወይ ካብ ስራሕ ከም ዝሰጎጎ ብምኽሓዱ እቲ ጉዳዩ ብሰንኪ ሕጽረት መርትዖ ተዓጽዩ። ከምታ ቀዳማይቲ ጸላም ኣባል ባይቶ እታ ሃገር ዝገለጸቶ፡ ካሪም ሓደ ካብቶም ክሳብ ሕጂ ግዳያት ዓሌትነት ኢና ዝብሉ ብዙሓት ጸለምቲ ሰባት እዩ። "ዳርጋ መዓልታዊ፡ ካብ ዜጋታት ብፍላይ ድማ ካብ ጸለምቲ ሰባት ደብዳበ ይመጸኒ'ዩ። መልእኽቶም ይበፅሐኒ። ጥርዓኖም ይመጸኒ" ትብል ጃሚላ ክሲክሲ። እቲ ባይቶ ድሕሪ ምእጋዱ፡ ኣባላት ባይቶ ድሕሪ ደጊም ነቲ ዓሌትነት ከልዕሉ ወይ መንግስቲ ንዕኡ ንምምካት ዝገብሮ ጻዕሪ እውን ክምርምሩ ከምዘይክእሉ ትገልጽ። ኣስዒባ ድማ "ህዝቢ ቱኒዝያ ብዘይ ባይቶ ድምጺ የብሉን" ትብል። ፕረዚደንት ካይስ ሳይድ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ነቲ ባይቶ ኣባሪሩ ነቲ መንግስቲ ምስ በተነ፡ ማሕበራውን ቁጠባውን ቅልውላው ቱኒዝያ ተጋዲዱ እዩ። ፕረዚደንት ስዒድ ውሳኔኡ እታ ሃገር ንምጽጋንን ፖለቲካዊ መልመስቲ ቱኒዝያ ንምጽጋንን እንኮ መገዲ ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ወዲ 64 ዓመት ፕረዚደንት ዝሓለፈ ወርሒ ስፍሕ ዝበለ ሓድሽ ስልጣንን ሓድሽ ቅዋምን ብዝምልከት መረጻ ባይቶ ንክኻየድ ትእዛዝ ሂቡ እዩ። ብመሰረት ሚስ ክሲክሲ፡ ባይቶ ቱኒዝያ፡ ኣተገባብራ ናይቲ ፍሉይ ዝኾነ ጸረ-ዓሌትነት ሕጊ ኣብ ምጽራይ ማእከላይ ተራ ነይርዎ፡ ድሕሪ ሕጂ ግን ከምኡ ኣይከኣልን እዩ። ዓሌታዊ ኣድልዎ ዝጥምቱ ጉዳያት ቤት ፍርዲ ሕጂ ብሰንኪ ፖለቲካዊ ዕግርግር ብቤት ፍርዲ ንኽስርሑ ዝያዳ ግዜ ከም ዝወስድ ስግኣት ኣለዋ። "ነዚ ዝሕግዝ፡ ወይ ድሕሪ እቲ ምድንጓያት ዘሎ ምኽንያት ዝሓትት ኣካል የለን። ምፍራስ ባይቶ ሰባት መሰሎም ንኸይረኽቡ ዓቢ ዕንቅፋት'ዩ" ትብል። እታ ኣባል ባይቶ፡ እቲ ሓድሽ ቅዋም ንሕግታት ሲቪላዊ መሰላት ብፍላይ ድማ ንሕጊ 50 ዝሕሉ ይኹን ኣይኹን ዝብል ንጹርነት ከምዘይብሉ ስክፍታ ኣለዋ። ቢቢሲ ዓረብኛ ናብቲ ብፕረዚደንት ካይስ ዝተመዘዘ ኣፈኛ ሓዱሽ መንግስቲ ዘቕረቦ ሕቶ ዛጊት ዝኾነ መልሲ ኣይረኸበን። ይኹን እምበር፡ ሓንቲ ፍልጥቲ ፖለቲከኛ ቱኒዝያን ደጋፊት ናይቲ ፕረዚደንትን፡ እቲ ኣንጻር ዓሌትነት ዝግበር ዘሎ ቃልሲ፡ ዝሒሉ እዩ ዝብል ሓሳብ ነጺጋቶ’ላ። ኣማል ሃምሩኒ ካብ ሰልፊ ኤል-ጣያር ኤል-ጨዓቢ፡ "ስራሕቲ ፍርዳዊ ኣካል ደው ኢሉ ኣይፈልጥን። ሕዚ'ውን ሕጊ 50 ኣብ ግብሪ የውዕሉ ኣለዉ" ኢላ። ብዛዕባ ስራሕቲ መንግስቲ ምጽራይ እንተኾይኑ፡ ፕረዚደንት ካይስ ባይቶ ካብ ምእጋድ ሓሊፉ ካልእ ኣማራጺ ከምዘይብሉ ወሲኻ ትገልጽ። "ባይቶ ሓጋጊ ኣካል ስርሑ ኣይሰርሕን ነይሩ። ኣብ ውሽጣዊ ቃልስታት ተሸሚሙ ነይሩ። ካብ ስራሕ ምእጋዱ መሰል እቲ ፕረዚደንት እዩ ነይሩ" ትብል። እቲ ሕጊ 50 ብዛዕባ ንዝተነጸሉ ፍጻመታት ዓሌትነት ምምካት ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብዛዕባ ኣብ ቱኒዝያ ንዝተፈጥረ ውርሻ ኣድልዎ ምፍታሕ’ውን ዝምልከት እዩ። ዘዋሪ ታክሲ ዝኾነ ከማል ኣቲግ ዘይሪ፡ ምሉእ ዕድሚኡ ዓሌትነት ከም ዘጋጠሞን፡ እቲ "ብ... ሓራ ዝወጸ" ዝብል ትርጉም ዘለዎ "ኣቲግ" ዝብል ስሙ ክሓድጎ ከምዝደሊን ብምግላጽ፡ "ዘሕፍር" ክብል ይዛረብ። ኣቦታቱ ካብቶም ንዘመናት ኣብ መላእ ዓረብ ዓለም ከም ባሮት ዝተሸጡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን እዮም። ቱኒዝያ ብ1846 ነዚ ንግዲ ዝሰረዘት ናይ መጀመርታ ዓረባዊት ሃገር እያ። ኣቲግ ዘይሪ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ብዙሕ የጨንቐኒ'ዩ፡ ካብ ስመይ ክሳብ ዝድምስሶ'ውን ኣይዓርፍን'የ" ኢሉ። ኣስዒቡ፡ "እዚ ቃል ስነ-ኣእምሮኣዊ ጸገም ፈጢሩለይ'ዩ" ይብል። ብሓሳብ ደረጃ ሕጊ 50 ንሚስተር ኣቲግ ዘይይሪ ስሙ ናይ ምቕያር ናጽነት ክህቦ ይግባእ፣ ይኹን እምበር ገና ኣብያተ ፍርዲ ንሕቶኡ ከጽድቕዎ ይጽበ ኣሎ። ሌና ዝተባህለት ጓሉ ግን ስማ ክትቅይርክኢላ ኣላ።


ተዘሚታ ዝነበረት 1 ሚልዮን ዶላር ትግመት ሳንቲም ናብ እስራኤል ተመሊሳ

እታ 1 ሚልዮን ዶላር ዝዋግኣ ሳንቲም ኣሰራ ንክትርከብን ናብ እስራኤል ንክትምለስን፡ ኣህጉራት ዝሰገረ ኣስታት 20 ዓመታት ዝወሰደ መርመራ ከምዝተገብረ በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል (IAA) ይገልጽ። ወኪል መርመራ ጸጥታ ኣሜሪካ ሪኪ ጄ ፓቴል፡ ነታ ሳንቲም ንምምላስ ኣብ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት፡ "ሓንቲ ክብርቲ ንእሽቶ ኣካል ታሪኽ ኣብ መወዳእታ ናብ ዓዳ ትምለስ ኣላ" ኢሉ። እታ ንእሽቶ ኣካል ታሪኽ፡ ዳርጋ ቅድሚ 2,000 ዓመት ኣብ እዋን ናዕቢ ኣይሁድ ዝተሰርሐት ብሩር ሳንቲም እያ። ኣብ 2002 ኣብ እስራኤል ከምዝተዘምተት ዝግለጽ እዛ ሳንቲም፡ ኣብ መወዳእታ ኣሰራ ተደልዩ፡ ተረኺባ ናብ መበቆል ሃገራ ትምለስ ኣላ። እቲ ዛንታ መርመራ፡ በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል፡ እታ ሳንቲም ካብቲ ኣብ ደቡባዊ ኢየሩሳሌም ኣብ ዝርከብ ጎልጎል ኤላ ዝተዃዕተ ዕቑር ገንዘብ ብፍልስጤማውያን ከም ዝተወሰደት ዝገልጽ ሓበሬታ ምስረኸበ'ዩ ዝጅምር። በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል፡ ነታ ኣብ እስራኤል፡ ዮርዳኖስን ዓባይ ብሪጣንያን ብዝርከቡ ዘይሕጋዊ ዕዳጋታት ጥንታዊ ቅርስታት ዝሓለፈት ሳንቲም ንምድላይ ኣስታት 15 ዓመታት ከምዝወሰደሉ ይገልጽ። ኣብ መወዳእታ ኣብ 2017 ኣብ ዝተኻየደ 'ሓራጅ' ንመሸጣ ናብ ኣሜሪካ ተላኢኻ። ኣብቲ እዋን እቲ በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል፡ ንመርመራ ጸጥታ ሃገር ኣሜሪካ (HSI) መጠንቀቕታ ሂቡ ነይሩ። ድሕሪኡ መርመራ ጸጥታ ሃገር ኣሜሪካ፡ ነታ ሳንቲም ኣብ ምምሕዳራዊ ቁጽጽር ክትኣቱ ገይሩ። ስለዚ ድማ ኣሃዱ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ጥንታዊ ቅርሲ ዓቃቢ ሕጊ ከባቢ ማንሃታን (ኒውዮርክ)  መርመራ ከካይድ ተገይሩ። ኣብ መወዳእታ ከኣ ካብ ሰበስልጣን ኣውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ብዝተረኽበ ሓገዝን ካብ ዜጋታት ሓሙሽተ ሃገራት ዝተጠቆመ ሓበሬታ መሰረት ብምግባር፡ እታ ሳንቲም ናብ ሃገራ ክትምለስ ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ተዋሂቡ። እታ ሳንቲም ትማሊ ሰኑይ ኣብ ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ ዞባ ማንሃታን ኣብ ዝተኻየደ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣምባሳደር እስራኤል ጊላድ ኤርዳን፡ ሰበስልጣን ኣሜሪካን እስራኤልን ዝተረኽቡሉ ስነ-ስርዓት ንዝምልከቶ ኣካል ከምዝተወሃበት ተፈሊጡ’ሎ። "ሎሚ ምስ መሻርኽትና ኮይና፡ ንምእማን ዘጸግም ብርቂ ዝኾነት ንእሽቶ ታሪኽ እስራኤል፡ ማለት እስራኤል ካብ ሮማውያን ናጻ ናይ ዝኾነትሉ እዋን ተመልክት ሳንቲም ንመልስ ኣለና" ክብል ወኪል መርመራ ጸጥታ ሃገር ኣሜሪካ ሪኪ ጄ ፓቴል ገሊጹ። እታ ብናይ ኣይሁድ ቴማ ዝተቐርጸት ብሩር ሳንቲም፡ ሓንቲ ካብተን ብዓይነት ኣርባዕተ ጥራይ ዝኾና ሳንቲማት እያ። በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል፡ መበቆል እታ ሳንቲም ኣብ 69 ዓ.ም፡ ኣብ መበል ራብዓይ ዓመት ዓብዪ ናዕቢ ከምዝኾነ ይገልጽ። ከምዚ ዓይነት ሳንቲም ምቕራጽ "ብሓቂ ምእዋጅ ናጽነት ኣይሁዳውያንን፡ መግለጺ ተቓውሞኦም ኣንጻር'ቲ ኣብ ቅድሚኦም ደው ዝበለ ሓያል ግዝኣት" እዩ ይብል ተወካሊ በዓል መዚ ጥንታዊ ቅርስታት እስራኤል ኢላን ሃዳድ። እቲ ዓብዪ ናዕቢ፡ ኣይሁድ ኣብ ይሁዳ ኣንጻር እቲ ቕድሚ ሓደ ዘመን ኣትሒዙ ዝነበረ ጨቋኒ ግዝኣት ሮማውያን ዝተኻየደ ሰውራ እዩ። እቲ ናዕቢ ሮማውያን ንኢየሩሳሌምን መበል ካልኣይቲ ቤተ መቕደስ ኣይሁድን ምስ ኣዕነዉ ኣብ 70 ዓ.ም እዩ ተዛዚሙ። ኣብቲ እዋን ካብ ኣማኢት ኣሽሓት ክሳብ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዝግመቱ ኣይሁድ ከምዝተቐትሉ ይግመት።


ጽንብል በዓል መስቀል ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብምስሊ

ዓመታዊ በዓል መስቀል ኣብ ርእሰከተማ ኣዲስ ኣበባ ብድምቀት ይጽንበል ኣሎ። ኣብቲ ከምቲ ልሙድ ኣብ ሜዳ 'መስቀል ኣደባባይ' ዝተኻየደ ስነስርዓት፡ መራሕቲ ሃይማኖት፡ ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስትን ዲፕሎማሰኛታትን ተሳቲፎም። ብርክት ዝበለ ህዝቢ'ውን ነቲ ሃይማኖታዊ ጽንብል ንምርኣይ ናብቲ ቦታ ከምዝወሓዘ ጸብጻባት ካብታ ከተማ ሓቢሮም። እዞም ዝስዕቡ ምሩጻት ስእልታት እቲ በዓል በኸመይ ይጽንበል ከምዘሎ ዘርእዩ እዮም።


ኣብ ሓደ ገዛ እትነብር 72 ዝኣባላታ ህንዳዊት ስድራ

ኣብ ህንዳዊት ግዝኣት ማሃራሽትራ፡ 72 ኣባላት ዘለዋ ስድራ ዶይጆደ ኣብ ሓደ ገዛ ብሓባር ትነብር። ኣብ ከተማ ሶላፑር እትርከብ ኣርባዕተ ወለዶታት ዝሓዘት እታ ስድራ ኣብ ዝተፈላለየ ዋኒናት ዝነጥፉ ትካላት ኣለዋ።


ኣከባብራ በዓል ኢሬቻ ኣብ ኣዲስ ኣበባ

ብብዓመቱ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኦሮምያ ዝኽበር በዓል ኢሬቻ፡ ቀዳም 21 መስከረም 2015 ዓ.ም. ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ብዝሒ ህዝቢ ኣብ ዝተረኽበሉ ተኸቢሩ ውዒሉ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ካብ ንጉሆ ጀሚሩ ብዝተፈላለዩ ስነ-ስርዓታት ዝኽበር ዘሎ በዓል ኢሬቻ  ዝምለከት ገለ ስእልታት እነሆ።


ወዲ ስዒማ ብዳርባ ክትቅተል ተፈሪዳ ዝነበረት ሱዳናዊት

ኣብ 2020 ምስ በዓል ቤታ ተፈላልያ ምስ ቤተሰባ ምንባር ዝጀመረት ሓንቲ ሱዳናዊት መንእሰይ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ሰብኣያ ብዝሙት ከሲስዋ፤ ኣብ 2022 ድማ ኣብ ግዝኣት ጻዕዳ ናይል ኣብ እትርከብ ከተማ ኮስቲ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ገበነኛ ብምባል ብዳርባ እምኒ ክትቅተል ወሲኑ። እንተዀነ ንሳ፡ ንሓደ ሰብ ከምዝሰዓመት ምስ ተኣመነት ኣብ ክንዲ ሞት ንሽዱሽተ ወርሒ ክትእሰር ተፈሪዳ። እቲ ጓል 20 ዓመት መንእሰይ ብዳርባ እምኒ ክትቅተል ዝተዋህበ ብይን ንኽስረዝ ሰፊሕ ኣህጉራዊ ኣቓልቦን ምሕጽንታን ኣስዒቡ እዩ። እንተዀነ ወዲ ሓወቦኣ፡ ነቲ ኣፍቃሪኣ ድሕሪ ምቕታሉ ብፖሊስ ተታሒዙ ኣሎ። ማእከል ፍትሕን ሰላምን ኣፍሪቃ (ACJPS) ነቲ ብዳርባ እምኒ ክትቅተል ፈለማ እተበየነላ መቕጻዕቲ፡ "ከቢድ ጥሕሰት ኣህጉራዊ ሕጊ’ዩ" ክብል ገሊጽዎ። እታ ብዝሙት እተኸሰት ፍትሕቲ መንእሰይ፡ ኣብ ሱዳን ኣብ ጻዕዳ ናይል ኣብ እትርከብ ከተማ ኮስቲ ዝርከብ ቤት ፍርዲ እዩ እዚ ፍርዲ በይኑላ። ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ብይን ምስ ኰነኖ፡ ቤት ፍርዲ ግዝኣት ጻዕዳ ናይል ነቲ ጕዳይ ዳግም ርእይዎ። ኣብ መወዳእታ ከኣ እቲ ቤት ፍርዲ "ዝሙት" ዝብል ክሲ፡ "ጽዩፍ ተግባር" ብዝብል ክሲ ብምቕያር ንሽዱሽተ ወርሒ ማእሰርቲ ቀይሩላ። እታ ክስስቲ ምስ ሓደ ሰብኣይ ከም ዝነበረትን ከምእተሰዓዓሙን ንቤት ፍርዲ ተኣሚና። ጠበቓኣ እንቲሳር ዓብደላ፡ እቲ ዳኛ፡ ብዘይካ ምፍራዳ ካልእ ኣማራጺታት ኣይነበርዎን ኢላ። “እታ ክስስቲ ምስ ሰብኣይ ከምዝነበረትን ከምዝተሰዓዓሙን ኣብ ቤት ፍርዲ ተኣሚና እያ። ንእሽቶኣ ምዃናን ብዛዕባ እቲ ሕልኽላኽ እቲ ጉዳይ ዘይትፈልጥን እያ ነይራ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። እታ ጓል 20 ዓመት መንእሰይ ካብ ማእሰርቲ ብዋሕስ'ኳ እንተ ወጽአት፡ መቕጻዕታ ንምጅማር ናብ ቤት ማእሰርቲ ከይዳ ኣላ። እቲ ACJPS ዝተባህለ ተጠባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ እታ ክስስቲ መጀመርያ ጠበቓ ከምዘይተፈቕደላን ብሰንኩ ከኣ እቲ ናብ ፍርዲ ዳርባ እምኒ ዘምረሐ ናይ ሕጊ ጌጋታት ከምእተኸስተ ሓቢራ። ሱዳን፡ ክሳብ ሕጂ በቲ ኣብ ቁርኣን ከም ነውሪ ዝረኣዩ ስርቂን ዝሙትን ገበናት መቕጻዕቲ ሞት ትብይን እያ። ኣብ ሕጊ ሱዳን ከም መግረፍቲ ኣእዳውን ኣእጋርን ምቝራጽ፡ ማሕነቕቲ፡ ብዳርባ እምኒ ምቕታል ዝኣመሰለ መቕጻዕቲ ይወስዱ እዮም። መብዛሕትኦም ኣብ ሱዳን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝብየኑ መቕጻዕቲታት ዳርባ እምኒ ብዙሕ ግዜ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ተሰሪዞም እዮም። ቅድሚ ሕጂ፡ ሓደ ኣገልጋሊ መንግስቲ ነቲ ፍርዲ ከም "ዋዛ" ገይሩ ገሊጽዎ'ኳ እንተ ነበረ፡ ዋላ ሓደ ኣገልጋሊ መንግስቲ ጣልቃ ክኣቱ ከም ዘይክእል ተኣሚኑ እዩ። ሱዳን ካብ 2021 ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝፍጸም ንደሓር ብወተሃደራዊ ጃንዳ እያ ትመሓደር ዘላ።


ካፋላ': ካብ ባርነት ዘይፍለ ዝበሃል ሕጊ ሃገራት ዓረብ

ስርዓት ካፋላ ብዙሓት ሃገራት ዓረብ ዝጥቀማሉ ኣብ መንጎ ስደተኛታት ሰራሕተኛታትን ኣስራሕቶምን ዘሎ ርክብ ዝምልከት ሕጊ እዩ። ካብ ዝነብረሉ ሃገር ብሕጋዊ መንገዲ ተቖጺሩ ናብ ካልእ ሃገር ክሰርሕ ዝኸደ ሰራሕተኛ 'ስደተኛ ሰራሕተኛ' ክበሃል ዝገብሩ መዐቀኒታት ኣለዉ። ሓደ ካብዞም መዐቀኒታት "ክእለት ዘይብሉ ወጻእተኛ ሰራሕተኛ" ዝብል እዩ። ብፍላይ ድማ እዋናዊ ስራሕ ንምፍፃም ዝጓዓዙን ድሕሪ ሓፂር እዋን ዝምለሱን ሰራሕተኛታት፡ በዚ ስም ይፅውዑ፤ እቲ ስያመ ዘምጽኦ ውጽኢት እውን ይቕበሉ። ካፋላ ብዙሕ ትርጉም ዘለዎ ቃል እዩ። ኣብዚ ጽሑፍ እዚ ግን ከም ስርዓት ውሕስነት ወይ "ስርዓት ስፖንሰርሺፕ" ዝብል ትርጉም ኣለዎ። ሓደ ኣስራሒ ነቲ ካብ ካልእ ሃገር ዝቖጸሮ ናይ ገዛ ሰራሕተኛ ኣመልኪቱ ብርክት ዝበሉ መሰላት ኣለዎ። ሓደ ሰራሕተኛ ካብ ገዛ/ቁጽጽር ኣስራሒኡ እንተወጺኡ፡ ሕጊ ካፋላ ዘይሕጋዊ ስደተኛ እዩ ዝኸውን። እዚ ዋላ መጥቃዕቲ በጺሕዎ ይኹን ኣብ ግዜ ሰላም ኣይቅየርን እዩ። እዚ ሕጊ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፣ ኩዌት፣ ባሕሬን፣ ኦማን፣ ስዑዲ ዓረብ፣ ዮርዳኖስን ሊባኖስን ይትግበር። ብመሰረት እዚ ሕጊ ሰራሕተኛታት ክውደቡ ኣይክእሉን። ህይወቶም ኣብ ኢድ ኣስራሕቶም ስለዝወድቕ ንዓመጽ ተቓላዕቲ ከም ዝገብሮም ዘርእዩ ብርክት ዝበሉ መጽናዕትታት ተኻይዶም እዮም። ብዙሓት ካብቶም ብሕጊ ካፋላ ዝመሓደሩ ሰራሕተኛታት ንስራሕ ገዛ ወይ ንስራሕ ህንጸት ዝምረጹ እዮም። ብስሩዕ ትምህርቲ ሰልጢኖም ናብዘን ሃገራት ዝኸዱ ሰራሕተኛታት በዚ ስም እዚ ኣይጽውዑን፡ በዚ ‘ጨቋኒ’ ሕጊ’ውን ኣይመሓደሩን። ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ካብ ንቡር ሕጊ ዕዮን ስራሕን እታ ሃገር ነጻ እዮም። እዚ ድማ ብልምዲ ዘይኮነስ ብሕጊ ዝተመስረተ እዩ። ኢትዮጵያውያን ሓዊሱ ናብ ሃገራት ዓረብ ተጓዒዞም ናይ ገዛ ስራሕ ዝሰርሑ ሰራሕተኛታት በዚ ሕጊ ኣቢሎም ንከቢድ ግህሰት መሰላት ከምዝቃልዑ ይእመን። ካብቶም ዝኸፍኡ መለለዪታት ስርዓት ካፋላ፡ ዋላ እቶም ሰራሕተኛታት ገዛ ካብ ሃገር ክወጹ እንተደልዮም፡ ካብ ኣስራሒኦም ብጽሑፍ ፍቓድ ክረኽቡ ኣለዎም ዝብል እዩ። እንተዘይኮይኑ ግን ብሕጊ ተሓተትቲ ይኾኑ እዮም። እዚ ሕጊ፡ ብብዙሓት 'ዘመናዊ ባርነት' ተባሂሉ ዝግለጽ ኰይኑ፡ ብዙሓት ደው ክብል ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ካብቶም ብተደጋጋሚ እዚ ሕጊ ኣብ ሊባኖስ ክስረዝ ዝጽውዑ ትካላት እዩ። ነዚ ኣስራሕቲ፡ ብዘይ ፍቓድ ሰራሕተኛ ውዕል ከቋርጹ ዘኽእሎም ስርዓት ሰራሕተኛታት ንማእሰርትን ምስጓግን ዘቃልዕ እዩ ክብል ይነቅፍ። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ሊባኖስ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ገዛ ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ 69 ሚእታዊ ካብቶም መልሲ ዝሃቡ ሰባት እንተወሓደ ሓደ ግዜ ጾታዊ ትንኰያ ኣጋጢምወን ነይሩ። 75 ሚእታዊት ካብቶም መጥቃዕቲ ዝበጽሖም ሰባት ሕጋዊ ሰነድ ከምዘይብሎም ገሊጾም። ነቲ መፅናዕቲ ዘካየደ ‘የእኛ ለእኛ’ ዝተበሃለ ኣብ ሊባኖስ ናይ ዝነብሩ ማሕበር ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ገዛ፡ ብዝተፈላለየ መንገዲ ካብ መንበሪ ኣስራሕተን ዝወፃ ሰራሕተኛታት ናብ ሃገረን ንኽምለሳ ዘመቻችው እዩ። እቶም ኣስራሕቲ፡ ስርዓት ካፋላ ንሰራሕተኛታት ዝፈቕዶም መሰላት እኳ ከም ዘይህብዎም መስራቲ እቲ ማሕበር ባንቺ ይመር ትገልጽ። ስርዓት ካፋላ ንሓንቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸማ ሰበይቲ ውዕላ ናይ ምቁራጽ መሰል እኳ እንተሃበ፡ እቶም ኣስራሕቲ ግን ‘ሰሪቓ፡ ንደቀይ ቀጥቂጣቶም’ ዝብል ናይ ሓሶት ክሲ ናብ ፖሊስ ከምዘቕርቡ ትሕብር። ባንቺ ከም ትብሎ፡ ናብ ዓዶም ንክምለሱ ድማ መጀመሪያ ክእሰሩ ኣለዎም። ወሲኻ’ውን፡ ንልዕሊ 10 ዓመታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝጸንሑ ሰባት ከምዘለዉ ትገልጽ። ኣብ ትሕቲ ስርዓት ካፋላ፡ ኣስራሕቲ ናይ ሰራሕተኛታቶም ፓስፖርት ወሲዶም ክዕቅቡ ልሙድ እዩ። እቶም ሰራሕተኛታት ብዘይ ፓስፖርት ምንቅስቓስ ኣይኽእሉን። ካልኦት ድማ ቪዛኦም ይኹን ውዕሎም ከይሓደሱሎም ይቐርዩ። እቶም ኣስራሕቲ ክሰድዋ ዘይፈቐዱ ሓንቲ ሰራሕተኛ፡ ገዛ ኣስራሒኣ ገዲፋ እንተወጺኣ 'ዘይሕጋዊት' ተባሂላ ክትእሰር ትኽእል። መብዛሕትኦም ዓመጽ ዘጋጥሞም ሰራሕተኛታት፡ ካብ ቁጽጽሮም ወጻኢ ኣብ ዝኾነ ኩነታት ከምዘለዉ ክዝንጋዕ የብሉን። ኣብ ሊባኖስ ኣብ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ዝተሳተፈት ሓንቲ ስደተኛ ሰራሕተኛ፡ ኣብ ፍሉጥ ኩባንያ ታክሲ ኣብ ዝተሳፈረትሉ እዋን ዘጋጠማ ተመክሮ ትገልጽ። እቲ ዘዋሪ ታክሲ ካብ መገዳ ወጻኢ ይኸድ ከምዘሎ ትርኢ እሞ 'ንምንታይ' ትብሎ። 'ጽብቕቲ ስለ ዝኾንኪን ባህ ስለዝበልክኒን ክትንክፈኪ ደልየ ኣለኹ' ኢሉ ከም ዝመለሰላ ትዛረብ። ነታ ታክሲ ደው ከብላ እንተሓተተቶ’ውን ንሱ ግን ኣብዩ። ኣብ መወዳእታ ድማ ካብቲ ድሕሪት ማዕጾ ዘሊላ ከም ትወጽእ ምስኣፈራርሐቶ ከምዘውረዳ  ትገልጽ። ብዙሓት ሰራሕተኛታት ኣብ ገዛ፡ ኣብ መገዲ፡ ዋላ’ውን ኣብ ማእከላት ዕዳጋ መጥቃዕቲ የጋጥሞም እዩ። መብዛሕትኦም ግን ናብ ሕጊ ኣይኸዱን። ብመሰረት እቲ መጽናዕቲ፡ ቀንዲ ገበነኛታት ደቂ ተባዕትዮ ኣስራሕቲ እዮም። ዓመጽ ዝፍጽሙ ኣዝማድ ኣስራሕቲ’ውን ኣለዉ። መብዛሕትኡ ግዜ ፓስፖርቶም ሓዊሱ ሕጋዊ ሰነዳቶም ምስ ኣስራሕቶም ስለዝቕመጥ ካብቲ መጥቃዕቲ ሃዲሞም ክኸዱ ኣይኽእሉን። ብርግጽ ኣብ ኢዶም እንተሃለወ እውን ኣስራሕቲ እቲ ሰራሕተኛ ከም ዝጠፍአ እንተፈሊጦም ናብ ሕጊ ከይዶም ውዕሎም ከም ዘቋረጹ የፍልጡ እዮም። ኣብዚ ህሞት እዚ እቶም ግዳያት ዘይሕጋዊ ስደተኛ ተባሂሎም ብሕጊ ይድለዩ፤ ይእሰሩ ማለት እዩ። ስለዚ ካብ ገዛ ኣስራሒኦም ምውጻእ ናብ ተወሳኺ መጥቃዕቲ ከም ዘምርሕ ዝተረድኡ ሰራሕተኛታት፡ ስቕታ ይመርጹ። ንተደጋጋሚ ዓመጽን ምዝመዛን ድማ ይቃልዑ። ስርዓት ካፋላ፡ ኣብ መፋርቕ መበል 20 ክፍለ ዘመን፡ ንሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ትገዝእ ዝነበረት ብሪጣንያ ዘተኣታተወቶ ሓድሽ ሕጊ ከምዝኾነ መጽናዕትታት የመልክቱ። ብተወሳኺ ኣብ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ነዳዲ ድሕሪ ምርካቡ፡ ኣብ መሳለጥያታት ነዳዲ ክሰርሑ ናብታ ሃገር ኣብ ዝመጹ ሰራሕተኛታት እውን ተመሳሳሊ ሕጊ ተግባራዊ ከምዝተገበረ ይሕብሩ። ኣብ 1950ታት ብፍላይ ካብ ኣፍሪቃን ኤስያን ዝመጹ ስደተኛታት ሰራሕተኛታትን ኣስራሕቶምን ንምምሕዳር ብዝብል ብሰፊሑ ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ጀሚሩ። ሃገራት ዓረብ ናጽነተን ረኺበን ድሕሪ 50 ዓመታት እውን ስርዓት ካፋላ ይትግበር ኣሎ። ቀጠር ነዚ ሕጊ ኣብ 2019 (ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ) ሰሪዛቶ እያ። ቀጠር፡ ንዝመጽእ ዋንጫ ዓለም ስታድየማት ንምህናጽ ኣብ ዝተቖጸሩ ሰራሕተኛታት ሕጊ ካፋላ ድሕሪ ምትግባሩ፡ ተቓውሞታት ምስ በርትዓ እያ ነዚ ሕጊ ክተመሓየሽ ተገዲዳ። መብዛሕትኦም ካብ ሃገራት ደቡብ ኤስያ ዝመጹ እዞም ሰራሕተኛታት፡ ኣብ ዘስካሕክሕ ኩነታት መነባብሮ ከም ዝነብሩ ብምግላጽ ነዚ ጨቋኒ ሕጊ ተቓውሞኦም ከስምዑ ጸኒሖም እዮም። ኣብ ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ጥራይ ብድምር 30 ሚልዮን ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ኣለው። በብዓመቱ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ህይወቶም ብዘይንጹር ኣገባብ ከምዝሓልፍን መንግስታት እተን ሃገራት ብግቡእ ተኸታቲሎም ከምዘይምርምሩን ትካላት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይገልጹ። ዓለም ለኸ ትካል ሰራሕተኛታት (ILO) ከምኡ እውን ብዙሓት ትካላት ሰብኣዊ መሰላት፡ ሰብኣዊ መሰላት ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ዘኽብር ሕግታት ንምውፃእ ዝተፈላለዩ ፃዕሪ ይገብሩ ኣለው። እዞም ትካላት ነዚ ሰብኣዊ ቅልውላው ዝብልዎ ፍታሕ ነዚ ስርዓት ምእላይ ጥራይ እዩ። እዚ ንኣህጉራዊ መትከላት ሰብኣዊ መሰላት ዝጥሕስ ዝበሃል ሕጊ ምውጋድ ጥራይ ዘይኮነስ፡ እቶም ኣኽበርቲ ሕጊ ነቲ ሕጋዊ ክፍተታት ብምምሕያሽ ከፈጽሙ ይምዕዱ። ከምቲ ባንቺ ትብሎ፡ እዚ ካብ ባርነት ዘይፍለ ስርዓት ምእላይ ቀሊል ኣይኮነን። ማሕበረሰብ ዓለም ብሓባር እንተዘይሰሪሑ ግን እቶም ኣብተን ሃገራት ዘለዉ ተጣበቕቲ በይኖም ለውጢ ከምፅኡ ኣይክእሉን እዮም። ሓደ ካብቲ ምኽንያታት ድማ ካብዚ ጭቆና እዚ ተረባሕቲ ዝኾኑ ኣካላት ልዑል ሓይሊ ስለዘለዎም እዩ። ባንቺ ንሊባኖስ ከም ኣብነት ትወስድ። ብሰንኪ ህሉው ቁጠባዊ ቅልውላው ሊባኖስ፡ ኣብ ትሕቲ ደገፍ ማሕበረሰብ ዓለም ስለትርከብ፡ ማሕበረ ሰብ ዓለም ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ንክተመሓይሽ ኣብታ ሃገር ፀቕጢ ክገብር ይግባእ ትብል። “ክሳብ ሕጂ እተን ዝተቐጥቀጣ፡ ዝተቐትላን ዝተዓመጻን ደቂ ኣንስትዮ ፍትሒ ኣይረኸባን። ኣብቲ ስርዓት ተመስሪቶም እዮም ግፍዒ ዝፍጽሙ ዘለዉ” ትብል ባንቺ።


ሚእቲ ኣግማል ህይወት ሓደ ቀታሊ ኣድሒነን

ኣብ ሶማሊላንድ 100 ኣግማል ንምኽፋል ኣብ መወዳእታ ደቒቕ ዝተበፅሐ ስምምዕ፡ ህይወት ሓደ ቀታሊ ሰብ ኣድሒኑ። እዚ ስሙ ዘይተገለፀ ሰብኣይ፡ ካብ ሃርጌሳ - ርእሰ ከተማ እታ ንርእሳ ከም ሪፓብሊክ ዝኣወጀት ሶማሊላንድ - ንሰሜናዊ ምብራቕ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ማድሂራ፡ ትማሊ ሰሉስ ክርሸኑ ተቐሪቦም ካብ ዝነበሩ ገበነኛታት ሓደ እዩ። ኣብ ልዕሊ እቲ ገበነኛ ቅትለት ንኽፍፀም ናይ መወዳእታ ትእዛዝ ንኽወሃብ ሒደት ደቓይቕ ምስ ተረፎ ግን፡ ካብ ስድራ እቲ ቀታልን ግዳይን ዝተዋፅኡ ሽማግለታት ዓዲ፡ ኣብ ቦታ ቅትለት በፂሖም፤ ነቲ ገበነኛ ካብቲ ተኣሲሩሉ ዝነበረ ዓንዲ ፈትሐምዎ። እቶም ብዝተፈላለዩ ቅትለታት ገበነኛታት ኰይኖም ዝተረኸቡ ካልኦት ኣርባዕተ ሰባት ግና ብጥይት ተቐቲሎም’ዮም። ኣብ ሶማሊላንድ ኣብ መወዳእታ ደቒቕ ዝግበር ጣልቃ ምእታው ልሙድ እዩ። ብመሰረት ባህላዊ ስርዓተ ፍትሒ፡ ቅትለት ሰብ 100 ኣግማል እዩ ካሕሳ ዘኽፍል። እንተዀነ ካብ ቀረባ ዓመታት ኣትሒዙ ቍፅሪ እቶም ክቡራት እንስሳት ብምንካዩ፡ መብዛሕትኡ ግዘ ኣብ ክንዲ ኣግማል ገንዘብ እዩ ከም ካሕሳ ዝወሃብ። እዚ ተመዓዳዊ [ባህላዊ] ስርዓት፡ ነቲ ስሩዕ ከይዲ ቤት ፍርዲ ዝድግፍ፡ ሓደ-ሓደ ግዜ ኸኣ ምሉእ ብምሉእ ዝትክእ እዩ። እንተዀነ እዚ መስርሕ፡ ድኻታት ነፃነቶም ከሕልዉ ዝድርት፡ ብኣንጻሩ ሃብታማት ነፃነቶም ክዕድጉ ዘኽእል'ዩ ተባሂሉ ብሰፊሕ ይንቀፍ።


ደቂ ኣንስትዮ ስለምንታይ ሰብኣይ ሓዲገን ንነብሰን ይምርዓዋ ኣለዋ?

ክሻማ ቢንዱ ጓል 24 ዓመት ተመሃሪት ስነ-ማሕበረሰብን ብሎገርን እያ። ባህላዊ ስነ-ስርዓት መርዓኣ ኣብ ከተማ ቫዶዳራ ህንዲ ኣብ ዝርከብ ቤተ መቕደስ ክተካይድን ድሕሪኡ ድማ ንኽልተ ሰሙን ሕጽኖት ናብ ጎዋ ክትከይድን መደብ ሒዛ ነይራ። እንተዀነ እቲ መርዓ ዓቢ ህዝባዊ ክትዕ ኣበጊሱ። ብዙሓት ሰባት ብውሳነኣ ኣላጊጾም። ነቲ ስነስርዓት ከካየድ ዝተሓሰበ ቀሺ’ውን ሓሳቡ ቐይሩ ኣብዩ። ቢንዱ፡ ካልኦት 25 ዝዀኑ ኣቕሽሽቲ ሓቲታ ነይራ። ግን ፍቓደኛ ዝኸውን ኣይረኸበትን። ኣብ ልዕሊ እዚ ድማ ፖለቲካዊ ድሕረ-ባይታ ተወሲኽዎ። ቢንዱ ንኣልጀዚራ ከምዝገለጸቶ፡ ፖለቲከኛ ሰልፊ ባራቲያ ጃናታ ዝዀነት ሱኒታ ሹክላ እቲ መርዓ ኣብ ቤተ መቕደስ ሂንዱ ክካየድ ከምዘይትፈቅድ ኣዊጃ። ነዞም ጸቕጥታት ስዒቡ ቢንዱ፡ ካብቲ ዝመደበቶ ዕለት ኣቐዲማ ብ 08 ሰነ ብሚስጥር ኣብ ገዛኣ ተመርዕያ። መርዓ ግን ስለምንታይ መካትዒ ኰይኑ? ቢንዱ ዘጕደለቶ ባህላዊ ስርዓት ኣይነበረን፤ ካብቲ መርዓ ዝጐደለ እንኮ ባእታ፡ መርዓዊ እዩ ነይሩ። “መርዓት ምዃን እምበር በዓልቲቤት [ዝዀነ ሰብ] ክኸውን ኣይደልን” ትብል። ስለዚ ክሻማ ቢንዱ፡ ንነብሳ “ዝተመርዓወት” እታ ፈላመይቲ ህንዳዊት ኰይና። ሰባት ግን፡ ከም “ገበን” ዝፈጸመት “ብዘገርም መንገዲ” ከምዝርእይዋ ንኣልጀዚራ ገሊጻ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ከይተረፈ ክትዕ ኣልዒሉ ነይሩ። ንነብስኻ ምምርዓው ማለት ንገዛእ ርእስኻ ምፍቃርን ንነብስኻ ምቕባልን እዩ ዝብሉ ገለ ደገፍቲ ኣድናቘት ክህብዋ እንከለዉ፡ መብዛሕትኦም ሰባት ግን "ዘገርምን ዘሕዝንን ተግባር" ክብሉ ነቒፎም። ንነብስኻ ምምርዓው፡ "ሕዱር ርእሰ ኣምልኾ ወይ ርእሰ ተገዳስነት" እዩ ዝብሉ’ውን ኣይተሳእኑን። ሞኖጋሚ፡ ኣሚናዊ ወይ ምስ ሓደ ሰብኣይ/ሓንቲ ሰበይቲ ዝግበር መውስቦ ክኸውን እንከሎ፡ ፖሊጋሚ ድማ መውስቦ ምስ ብዙሓት ኣንስቲ ወይ ሰብኡት ከምዝዀነ ይፍለጥ። ሰባት ንገዛእ ርእሶም ዝምርዓዉሉ ስነ-ስርዓት መርዓ ድማ "ሶሎጋሚ" ወይ "ኣውቶጋሚ" ይበሃል። ቢንዱ፡ ሶሎጋሚ "ኣብ ጐድኒ ገዛእ ርእስኻ ንኽትከውን፡ ንኽትዓቢን ክትዕምብብን ዝሕግዘካ መነባብሮን ኣነባብራን” ንኽትመረጽ ዘለካ ተወፋይነት እዩ ትብል። እታ ህንዳዊት ንነብሳ ድሕሪ ምምርዓዋ፡ ጾታዊ ህይወታ ከመይ ከምዝኸውን ብዙሕ ሕቶታት ከምዝቐረበላ ትዝረብ። “ብዘይካ ነብሰይ ምስ ካልእ ሰብ ከይላለ፡ ዳግማይ ከይምርዖ ወይ ጾታዊ ርክብ ከይገብር ቃል ኣትየ ምህላወይ ሓቂ'ኳ እንተዀነ፡ ድሌታተይ ምሉእ ብምሉእ ከማልእ እኽእል እየ።” ምስ ገዛእ ርእሳ ሓዳር ዝመስረተት ክሻማ ቢንዱ ጥራይ ኣይኰነትን። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ጃፓን፡ ኣሜሪካ፡ ህንዲ፡ ስጳኛ፡ ኢጣልያ፡ ብሪጣንያንን ካልኦት ሃገራት ዘጋጥም ዘሎ ተርእዮ እዩ። ንነብስኻ "ምምርዓው" ዝብል ሓሳብ መጀመርታ ዝተልዓለ፡ ቅድሚ ኣስታት 20 ዓመታት ኣብቲ ኣዝዩ ህቡብ ዝዀነ ኣሜሪካዊ ተኸታታሊ ፊልም ሴክስ ኤንድ ዘ ሲቲ ከምዝዀነ ዝገልጹ ኣለዉ። ብኻልእ ሸነኽ፡ ሊንዳ ቤከር ዝተባህለት ኣሜሪካዊት ክኢላ ጽሬት ስኒ፡ ኣብ 1993 ንነብሳ ከምዝተመርዓወት ዝሕብሩ ጸብጻባት’ውን ኣለዉ። ኣብ 2015 ኣብ ብሪጣንያ ሶፊ ታንር ዝተበሃለት ውልቀሰብ ንነብሳ ከምዝተመርዓወት ቢቢሲ ይገልጽ። ኣብ 2017 ላውራ ሜሲ ዝተበሃለት ኢጣልያዊት ንነብሳ ተመርዕያ ኣርእስቲ ማዕከናት ዜና ኰይና ነይራ። ኣብ 33 ዓመት ዕድመኣ ንነብሳ ዝተመርዓወት ክሪስ ጋሌራ ዝተበሃለት ብራዚላዊት ሞዴል ድማ ድሕሪ 90 መዓልቲ ምስ ነብሳ ተፋቲሓ መዛረቢ ኰይና ከምዝነበረት ይንገር። ኣብ ጃፓን ካብ 2014 ኣትሒዙ ንንጽል ደቂኣንስትዮ ስነ-ስርዓት መርዓ ዘዳልው ትካል ኣሎ፤ ኣብ ኣሜሪካ ከም Marry Yourself Vancouver ኣብ ካናዳ ድማ IMarriedMe.com ዝኣመሰሉ ትካላት’ውን ሓገዝ ይህቡ’ለዉ። እቲ ስነ-ስርዓት ሕጋዊነት ዘይብሉ’ኳ እንተዀነ፡ ኣብ መላእ ዓለም ንነብሶም "ክምርዓዉ" ዝመርጹ ዘለዉ ሰባት ግን ሒደት ኣይኰኑን። ንምዃኑ ሓደ ሰብ ንነብሱ "ክምርዖ" ዝድርኾ እንታይ እዩ? እቲ ህይወት ብሓቂ እንታይ ይመስል? ሱር በተኻዊ ርእሰ-ፍቕሪ፡ ዝና ምድላይ፡ ኰነ ኢልካ ጽምዋ ምውዳስ ድዩ ወይስ ብስልጣን ወዲ ተባዕታይ ዝዕብለል ሕብረተሰብን ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ዘለዎ ትጽቢታትን ንምንጻግ ዝግበር ጻዕሪ እዩ? ቢቢሲ ሪል፡ ብ 08 ሕዳር ኣብ ዝፈነዋ 'Sologamy': The people that marry themselves ትብል ሓጻር ቪድዮ ዘዘራረበን ንነብሰን ዝተመርዐዋ ደቂ ኣንስትዮን ክኢላታትን ብዛዕባ ሶሎጋሚ ዘለወን ርእይቶ ከምዚ ዝስዕብ ይቕረብ። ሜይ ሴራኖ ፉርተስ ቅድሚ 11 ዓመት ብዝመስረተቶ ሓዳር ሕጕስቲ እያ። እቲ ምስጢር ድማ – ንባዕላ ስለዝተመርዓወት እዩ። “ንነብሰይ ክሰምዕ፡ መዓልታዊ እንታይ ከምዘድልየኒ ክሓትትን እቲ ዘድልየኒ ድማ ከቕርብን ቃል ኣትየ። መንነተይ ድሮ ኣብ ውሽጠይ ስለዘሎ፡ ኣብ ደገ ክደልዮ ኣይደልን” ትብል። ሜይ ሴራኖ፡ ኣብ ስጳኛ ካብ 2011 ኣትሒዙ ብውሑዱ 17 ደቂ ኣንስትዮ ንገዛእ ርእሰን ክምርዓዋ ሓጊዛ እያ። ኰይኑ ግን ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ንገዛእ ርእስኻ ምምርዓው ሕጋዊ ኣፍልጦ የብሉን። ስለዚ፡ እንታይ ንምርካብ እዩ ዝፍጸም? ኣብ 2011 ኣብ ቢልባኦ ስጳኛ፡ 10 ደቂ ኣንስትዮ ተኣኪበን ርእሰ-ፍቕረን ብግልጺ ብምእዋጅ ንነብሰን ክምርዐዋ እንከለዋ ኣንጻር ባህላዊ ሓዳርን ከምመዘናግዒ ተግባርን ዝተጀመረ ነይሩ። “ንኽሕጐስ ኢለ እየ ንነብሰይ ክምርዖ ወሲነ። ብዛዕባ ፍቕራዊ ርክብ ህዝባዊ ክትዕ ክንጅምር ጥራይ ነይሩ ድሌትና። ኣብታ መዓልቲ መርዓ ግን፡ ዝዀነ ኣገዳሲ ነገር ንገብር ከም ዘለና ተረዲኡና” ትብል ሜይ ሴራኖ። “ንነብሰይ ዘፍቅራ፡ ናይ ገዛእ ርእሰይ ዓርከይ ከምዝዀንኩ፡ ኵሉ ግዜ ኣብ ጐነይ ከምዘለኹ እየ ዝሓስብ ነይረ።” ኣብታ ህሞት ንሳ ግን፡ “ኣብ ቅድሚ 100 ሰባት፡ ንገዛእ ርእሰይ ከፍቅር፡ ክከናኸን፡ ኵሉግዜ ቐዳምነት ንባዕለይ ክሓስብ፡ ንነብሰይ ቃል ምስ ኣተኹላ” እቲ ትሓስቦ ነገር ትፍጽሞ ከምዘይነበረት ተረዲኣ። “ጾታ ብዘየገድስ ነብስኻ ምፍቃርን ምኽባርን መበገሲ ክኸውን ይግባእ። ጓል ኣንስተይቲ ምዃን ዕንቅፋት ክኸውን የብሉን። ደቂ ተባዕትዮ ድሮ ንነብሶም ከምዘፍቅሩ ኰይኖም እዮም ዝዓብዩ፤ ደቂ ኣንስትዮ ግን፡ ከምቲ ንኻልኦት እነፍቅሮ ንነብስና ምፍቃር ኣድላዪ ከምዝዀነ ኣይረኣየናን” ትብል ፖለቲካዊ ሳይንቲስትን መጽናዕቲ ጾታ ተካይድን ኒውስ ቱርቡ ጆሳ። ኤስፐራንዛ ቦሽ ፊዮል፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ደ ለስ ኢለስ ባሌርስ ፕሮፌሰር ስነ-ልቦና እያ፤ “ንገዛእ ርእስና ምፍቃር ምምሃር፡ ብቐዳምነት ኣብ ዓለም ንነብስና ቦታ ክንህባ፡ ካልኣይ ድማ መን ፍቕርና ክረክብ ከምዝግባኦን መን ከምዘይግባኦን ክንውስን እንከለና ዝሓሸ ምምዝዛን ንኽህልወና” ከምዝሕግዝ ትገልጽ። ከመይ ከም እነፍቅርን ንመን ከም እነፍቅርን ቀስ ብቐስ እናተቐየረ እዩ። ኣብ ስጳኛ፡ ሕጂ’ውን ዓብላልነት ዘለዎም ሰብ ሓዳር ፍሉየ-ጾተኛ’ኳ እንተዀኑ፡ ኣሃዛዊ ጭብጥታት ግን ቍጽሪ ሓዳር ዝምስርቱ ሰባት ይንኪ፡ ናይቶም ዝፋትሑ ድማ ይውስኽ ከምዘሎ ይሕብሩ። ክልተ ግዜ ዝምርዐዋ ደቂ ኣንስትዮ’ውን ኣለዋ። ሁንካል ኣልዙጋራይ ዙሩመን፡ መጀመርታ ንበዓል ቤታ ደሓር ድማ ንነብሳ ተመርዕያ’ያ። “እታ ሕሳስ ልደ ጓልና ገና ምስ ተወለደት ሃንደበት፡ ንነብሰይ ዝኸውን ቦታ ከምዘይብለይ ተረዲኡኒ። ሁንካል ምዃነይ ተሪፉ ኣደ ፔዮን ሚረንን ኰይነ። ስለዚ ንነብሰይ ክምርዖ ወሲነ” ትብል። በዓል ቤታ ሰርጅዮ ኢባርጉን ጋራይ ግን በቲ ዘይተጸበዮ ውሳነ ከምዝተገረመ ኣይሓብአን። “ንባዕላ ከምትምርዖ ምስ ነገረትኒ፡ መጀመርታ ተገሪመ እየ፤ ምኽንያቱ ልሙድ ኣይኰነን። ርእሳ ዝኸኣለት ስለዝዀነት ግን፡ ምስ ነብሳ ሕጕስቲ እንተዘይኮይና፡ ንነብሳ እንተዘይኣፍቂራ፡ በቲ ኵነታት እንተዘይተሓጕሳ፡ ንዓይ፡ ንደቃን ኣብ ከባቢኣ ንዘለዉ ሰባትን ክጸሉ’ዩ። ስለዝዀነ ድማ ብኣጋኡ ተረዲአዮ” ክብል ንውሳነ ሁንካል ከምዝተቐበለ ይገልጽ። ቅድሚ ዝተወሰነ ዓሰርተታት ዓመታት ደቂ ኣንስትዮ፡ ሕሳብ ባንክ ንምኽፋት ወይ መኪና ንምዝዋር ኣብ ቤተክርስትያን ክምርዓዋ ይግባእ ከም ዝነበረ ተዘኻኽር ኒውስ ቱር፡ እዚ ኵነታት እናተቐየረ ምምጽኡ ከም ጽቡቕ ኣጋጣሚ ትርእዮ። ይዅን እምበር፡ “ስድራቤት ቀንዲ ዓንዲ ሕብረተሰብና ኰይና ትቕጽል ኣላ፤ ሕጂ’ውን ከም ተፈጥሮኣዊ ኵነታት ሰባት እዩ ዝቝጸር” ትብል። ኤስፐራንዛ ቦሽ’ውን፡ ባህላዊ ሓዳር ንደቂ ኣንስትዮ ማእሰርቲ ኰይኑ ከምዝጸንሐ ትዛረብ። “ቀንዲ ዕላማ ህይወትና [ባህላዊ ሓዳር] ክኸውን ከም ዘለዎ እዩ ዝንገረና። ሓንሳብ ምስተመርዓና ድማ፡ እቲ ቀንዲ ዕዮ ገዛን ክንክን ህጻናት፡ ኣብቲ ስድራቤት ዝርከቡ ኣረጋውያንን ሕሙማትን ክሳብ ሕጂ ብቐንዱ ብደቂ ኣንስትዮ ከምዝፍጸም ኣሃዛት የረጋግጹ።” እዚ ጸገም ኣብ ዝተፈላለዩ ማህበረሰባት ዓለም ዝርአ ምዃኑ ብዙሕ ኣየካትዕን። ግን፡ ሶሎጋሚ ነዞም ጸገማት ብኸመይ ይፈትሖም? “ሶሎጋሚ ፍጹም ዝፈትሖ ነገር የለን” ትብል ኤስፐራንዛ ። ንምሕጓስን ንምዝንጋዕን መመኽነይታ እምበር ብሓቂ እቲ ሕብረተሰብ ንክቕይር ኣገዳሲ ዝዀነ “ፖለቲካዊ ስግረ-ዶባዊነት” ከምዘይብሉ ትሕብር። ኒውስ ቱር’ውን በዚ ትሰማማዕ። “ሶሎጋሚ መፍትሒ ዝኸውን ኣይመስለንን። ምናልባት መርኣያ ብስልጣን ወዲ ተባዕታይ ዝዕብለል ፍሉየ-ጾተኛ ሕብረተሰብ፡ እቲ ክሳብ ሕጂ ከም ንቡር ዝቝጸር ፍቕርን ስድራቤት-ተኮርን ሞዴል ክልተኣዊ መጻምድት’ዩ ኢለ ይኣምን።” ኣብ 2017 ብሓባር ዝሕንብሳ 14 ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ ሓባራዊ ጉጅለ መስሪተን ነይረን። ሎሚ እዛ ጉጅለ ልዕሊ 140 ኣባላት ኣለዋ። ከምዚ ዓይነት ምትሕብባር፡ ንደቂ ኣንስትዮ ሓይሊን ሓላፍነት ከምዝህብ ኣንስታያዊ ምንቅስቓሳት የመልክቱ። “ንሕና ደቂ ኣንስትዮ ክንእከብ ከለና...ሓደ ሰብ እንታይ የጋጥሞ ከምዘሎ ክትሰምዕ ትጅምር። ...ደቂ ኣንስትዮ ተወዳደርቲ እየን ዝብል ሓሳብ ዕማም ናይቲ ብስልጣን ወዲ ተባዕታይ ዝዕብለል ሕብረተሰብ’ዩ። ምኽንያቱ ብኣንጻሩ’ዩ ዝኸውን ዘሎ - ብሓባር ሓያላት ኢና ንኸውን” ትብል ሜይ። ንሳ ከምትብሎ፡ ደቂ ኣንስትዮ ንነብስን ከፍቅራ እየን ዝጽዕራ ዘለዋ። ከመይ? “ብንኣሽቱ ...ናይ ብሓቂ ኣብ መወዳእታ ንነብስኻ ትፈትዋን ንነብስኻ ትከናኸንን ከምዘለኻ ክስምዓካ ብዝገብሩ ንኣሽቱ ተግባራት’ዩ” ክትብል ትምልስ። ሁንካል፡ ገለ ሰባት ክርድእዎ ስለዘይኽእሉ ሓደ ሓደ ግዜ ከቢድ ከምዝዀነ ትኣምን። “ንነብስና ክንምርዖ ዝወሰንና ዓርስና ጥራይ ከምንፈቱ ስሱዓት ንውቀስ ኢና። እቲ ሓቂ ግን ምስ ነብሰይ ካብ ዝተመርዓኹ ኣትሒዙ፡ ምስ ነብሰይ፡ ምስ ደቀይ፡ ምስ በዓል ቤተይን ምስ ኣዕሩኽተይ ከይተረፈ ዝያዳ ጥዑይ ርክብ ኣለኒ” ክትብል ካብ ሶሎጋሚ ዝረኸበቶ ውጽኢት ትገልጽ። “ንነብሰይ ኣብ መስትያት እጥምታ፡ እቲ ዝረኣየኒ ድማ ደስ ይብለኒ። ቅድሚ 11 ዓመት ንነብሰይ ኣብ ጐድነይ ከም ዝኸውን፡ ንነብሰይ ከም ዝከናኸና፡ ንነብሰይ ከም ዝሓስብ ቃል ኣትየ ነይረ። መብጽዓይ ሓልየ’የ...ኣብ መዓልታዊ ህይወተይ ድማ ንነብሰይ ኣቓልቦ ክህባን ክሰምዓን ክቕጽል’የ - ሕጕስቲ’የ። በዚ ርግጸኛ እየ” ትብል እታ ደቂ ኣንስትዮ ንገዛእ ርእሰን ክምርዓዋ እትሕግዝ ሜይ ሴራኖ ፉርተስ።


ብዒባ ከብቲ ተገጫጪቦም ፈጣሪኦም ዘመስግኑ ህንዳውያን

ኣብ ህንዲ ገጠር ጉማታፑራ ዝቕመጡ ህንዳውያን፡ ንፈስቲቫል 'ጉሬሃባ' ብዒባ ከብቲ ብምግጭጫብ ዓመታዊ የኽብርዎ። እቶም ነበርቲ ኣምላኾም ኣብ ዒባ ከብቲ ከምዝተወልደን፣ ዒባ ድማ ቅዱስ'ዩ ኢሎም ይኣምኑ።


ኣፎም ብጉራደ ሰንጢቖም ዘኽብሩ ታይላንዳውያን

ታይላንዳውያን ኣፎም ብግራጭን ጉራደን ሰንጢቖም ዘኽብርዎ ዓመታዊ ጽንብል ኣለዎም። እቶም ሰባት ብጥንቃቐ ዝምረጹ ኮይኖም ምስ ፈጣሪ ከምዝራኸቡ'ዩ ዝእመን።


ቅድሚ 10 መዓልቲ ሆስፒታል ዝኣተወ ኣሊ ቢራ ሕክምና ይግበረሉ ከምዘሎ ስድራቤቱ ገሊጾም

ድምጻዊ ኣሊ ቢራ ብዝሓደሮ ሕማም ኣብ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ኣዳማ ካብ ዝኣቱ 10 መዓልቲ ከምዝገበረን ግቡእ ሕክምና ይግበረሉ ከምዘሎን ስድራቤቱ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ወዲ 75 ዓመት ድምጻዊ ኣሊ ቢራ ቅድሚ ሕጂ’ውን ሓሚሙ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ኣዳማን ኣብ ዝርከቡ ሆስፒታላት ሕክምና ውሽጣዊ ሕማማት ተገይሩሉ ነይሩ። ኣሊ ቢራ ኣብ ዝሓለፉ 60 ዓመታት ብኦሮምኛ ደርፍታቱ ህቡብ ኮይኑ ጸኒሑ እዩ። ብዙሓት ንምዕባለ ሙዚቃ ኦሮሞ ዓብዪ እጃም ከምዘበርከተ ይዛረቡ። ኣሊ ቢራ ቅድሚ ሕጂ ሕማም ልቢን ሽኮርያን ከምዘለዎ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። ካብ ዩኒቨርስቲ ድሬዳዋን ዩኒቨርስቲ ጅማን ናይ ክብሪ ዶክትሬት ዝተቐበለ ኣሊ ቢራ 260 ደርፍታት ዝደረፈ ክኸውን ከሎ ልዕሊ 30 ሽልማታት’ውን ረኺቡ። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብታ ዝተወለደላ ከተማ ብስሙ ፓርክ ከምዝተሰየመሉ ይዝከር። ኣሊ ቢራ ኣብ ግንቦት 1940 ዓ.ም (ግእዝ) ኣብ ድሬዳዋ ተወሊዱ። ምስቲ ኣብ 1954 ዓ.ም ዝተመስረተ ናይ መጀመሪያ ናይ ኦሮምኛ ጉጅለ ኪነት “አፍረን ቀሎ” ሙያኡ ከምዝጀመረ ይፍለጥ። እቲ ድምጻዊ ካብ ኦሮምኛ ብተወሳኺ ብሱማሊኛ፡፣ ብዓፋርኛ፣ ብሐረሪ፣ ብኣምሓርኛን ብሱዳንኛን ብርክት ዝበሉ ደርፍታት ደሪፉ እዩ።


ዑፍ መስቀል' ክበሃል ከሎ እንታይ ምዃኑ ትፈልጡ'ዶ?

ዑፍ መስቀል' ንኣዋርሕ ጠፊኡ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ሓድሽ ዓመት (ግእዝ) ምስ በጽሐ፡ ብፍላይ ኣብ ፍርቂ መስከረም፡ ይኽሰት ኢሎም ዝኣምኑ ብዙሓት እዮም። ከም ኣዘራርባ'ውን፡ ሓደ ሰብ ንነዊሕ ግዜ ጠፊኡ ጸኒሑ፡ ሃንደበት ምስ ተራእየ፡ ምስታ ዑፍ ብምምስሳል፡ "ዑፍ መስቀል" ተባሂሉ ይግለጽ'ዩ። ኣብ ኣዕዋፍ ብቕርበት መጽናዕቲ ዘካይድ ኣቶ ይልማ ደለለኝ ግና፡ እዞም "ዑፍ መስቀል" ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣዕዋፍ፡ "ከምቲ ዝበሃል ንነዊሕ ግዜ ተሰዊሮም ጸኒሖም፡ ኣብ ቅንያት መስቀል ዝኽሰቱ ዘይኮኑ፡ ወትሩ ምሳና ዝነብሩ'ዮም" ይብል። ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ብዑፍ መስቀል ዝጽዋዕ ሓደ ዓይነት ዑፍ ዘይኮነስ፡ ቁጽሮም ካብ ኣርባዕተ ንላዕሊ ዝኾኑ ዝተፈላለዩ ዘርኢ ዘለዎም ዓይነታት ኣዕዋፍ ምዃኖም እቲ በዓል ሞያ ይዛረብ። ከም ኣብነት ክጠቅስ እንከሎ ድማ፡ 'ሊሎ' ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣዕዋፍ፡ ኣብ ውሽጦም ዝተፋላለዩ ዓሌታት ከም ዘለዉ፡ ኣብ ውሽጢ ዑፍ መስቀል ድማ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣለዉ ኢሉ። ኩሉሳዕ ዝራኣዩ ንጹጹላይ' ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣዕዋፍ ንባዕሎም፡ ዑፍ መስቀል ተባሂሎም ካብ ዝፍለጡ'ዮም። በብቋንቁኡን ካባቢኡን፡ እቶም ኣዕዋፍ ዝተፈላለየ መጸዊዒታት ክህልዎም ከም ዝኽእል ዝጠቐሰ ኣቶ ይልማ፡ ዑፍ መስቀል ዝበሃሉ ግን ብዙሓት ኣዕዋፍ ዘጠቓልል ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። ብቋንቋ እንግሊዝ'ውን፡ 'ኢንዲጎ በርድስ'፣ 'ዋይዳ'፣ 'ቢሾፕ' ወይ 'ዊዶው በርድ' ተባሂሎም ዝጽውዑ ኮይኖም፡ ኣብዚኦም ኩሎም'ውን ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣዕዋፍ ምህላዎም ይፍለጥ። ዝቕልቀልሉ ግዜ እዞም ዑፍ መስቀል ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣዕዋፍ፡ ክራማት ምስ ሓለፈ፡ ኣብ ቀውዒን ሓጋይን ብብዝሒ ዝራኣይሉ ወቕትታት'ዩ። ኣቶ ይልማ ከም ዝብሎ፡ ዝበዝሑ ካብኦም፡ ዘራእቲ ዝበልዑ ብምዃኖምን ኣብቲ ወቕቲ'ቲ ድማ ዝስውቱ ኣእካል ብምህላዎምን፡ እቲ እዋን ንክፋረዩ ምቹእ ኩነታት ይፈጥረሎም። እቶም ኣዕዋፍ፡ ብባህሪኦም ወቕትታትን ኩነታት ኣየርን ኣብ ግምት ብምእታዉ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ዝንቀሳቐሱ ብምዃኖም፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት'ውን ከም ዝርከቡ እቲ በዓል ሞያ ስነ-ኣዕዋፍ ይዛረብ። ዝተፈላለዩ ኣዕዋፋት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ወቕትታት፡ ካብን ናብን ሰሜናዊ ክፍለ-ዓለምን ደቡባዊ ክፍሊ-ዓለምን ከም ዝመላለሱ ይፍለጥ። ካብ ማእከላይ ምብራቕ፡ ሃገራት ስካንደናቭያን፡ ምብራቕ ኣውሮጳን ሩስያን፡ ወቕቲ ሓልዮም ናብ ኢትዮጵያ ዝመጹ ከም ዘለዉን፡ ነቶም ሳገምቲ (ስደተኛታት) ኣዕዋፍ ዘጽንዑ ኪኢላታት ከም ዝከታተልዎምን ሰብ ሞያ ይሕብሩ። ዝበዝሑ ካብዞም ዑፍ መስቀል ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣዕዋፍ ግና፡ ኣብ ኢትዮጵያን ኣብ ከባቢኣ ዘለዋ ሃራትን'ዮም ዝርከቡ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ኬንያ፡ ኡጋንዳን ታንዛንያን ኣለዉ። ኣቶ ይልማ ከም ዝበሎ፡ ዑፍ መስቀል፡ ንነዊሕ እዋን ጠፊኦም ጸኒሖም ሃንደበት ዝኽሰቱ ዘይኮኑ፡ ኣብ ዙርያና ዝነብሩ'ዮም። ሓደስቲ መሰሊሎም ዝራኣዩና ድማ፡ መስከረምን ድሕሪኡ ዘሎ ኣዋርሕን፡ ብዘካይድዎ ተፈጥራዊ መስርሕ (ከይዲ)፡ ሕብሮም ቀይሮም ስለዝራኣዩ፡ ናይቲ ሓድሽ ዓመት መቐይሮ ኮይኖም ይግለጹ። "ናይቶም ኣዕዋፍ ተፈጥሮ ምርዳእ የድሊ" ዝበለ ኣቶ ይልማ፡ እቲ ዘካይድዎ ተፈጥራዊ ለውጢ ኣብቲ ዝፈርይሉ ወርሒ መስከረም ስለዝካየድ'ዩ ይብል። እቲ እዋን'ቲ ቅነ መስቀል ብምዃኑ ድማ፡ ምስኡ ተኣሳሲሮም ከም ዝግለጹ ጌርዎም'ዩ። ኣብ ወርሒ መስከረም ኣንስተይቲ ዑፍ እንቋቑሖ እትወልደሉ እዋን ብምዃኑ፡ እቲ ተባዕታይ ዑፍ፡ ንክልቲኦምን ነቶም ዝጫጭሑ ጨቓዊትን ዝኸውን መግቢ መዕቆብን ናብ ዝርከበሉ ቦታ ብምኻድ ሰፈር ይሰርሕ። ዝፋረይሉ እዋን ብምዃኑ፡ እቲ ተባዕታይ ዑፍ ነዚ ንጥፈታት እዚ ክገብር እንከሎ፡ ጭራኡ ይነውሕ፡ ሕብሩ ድማ ይልወጥ። ሕብሩ ደሚቕ ስለዝኸውን፡ ዓይኒ ሰብ ብምስሓብ ሓድሽ ዑፍ ኮይኑ ክረአ ይኽእል'ዩ ይብል ኣቶ ይልማ። እቲ ብሕብሩ ካብ ርሑቕ ክረአ ዝኽእል ዑፍ፡ ጸሓይ ኣብ ዝበርቀሉ እንተ'ሎ ድማ፡ ሕብሩ ኣዝዩ ከንጸባርቕ ይኽእል'ዩ። እቲ ሰሓቢ ሕብሪ ግን ካልእ ኣገዳሲ ኣበርክቶ ዘለዎ'ዩ። ከምቲ ዝተጠቕሰ፡ እቲ ወቕቲ ናይ ምርባሕ እዋን ስለዝኾነ፡ እቲ ተባዕታይ ዑፍ ነተን ኣንስትዮ ንምስሓብ ይጥቀመሉ'ዩ። ንሱ ጥራይ ግን ኣይኮነን፡ ሰሓብነቱ ብምዕባይ ነቲ ናይ መውስቦ ዕድላቱ ንምርግጋጽ፡ ዜማታት ከዝይም ይስማዕ'ዩ። ነዚ ዝሰምዑ ካልኦት ኣዕዋፍ ድማ ካብኡ ከም ዝርሕቁ ይገብር- ተቓጸጽቲ የውሕድ ማለት'ዩ። ስለዚ ይብል እቲ በዓል ሞያ፡ ዑፍ መስቀል፡ ብሰንኪ'ቲ ዝልወጥ ሕብሪን፡ ብሩህ ጸሓይ መስከረምን፡ ከምኡ'ውን እቲ ንገጽ ምድሪ ዘወቅብ ገልገለ መስቀል፡ ተደማሚሩ ነቲ ሓድሽ ዓመት ስለዘማዕርጎ፡ ናይ ደስታ ስምዒት ይፈጥር፤ 'ምበር፡ ወያ እቶም ኣዕዋፍ'ሲ ምሳና ዝኸረሙ ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም።


ጋዜጠኛ ሲኤንኤን፡ ጸጉርኺ ተሸፈኒ ስለዝተባህለት ምስ መራሒ ኢራን ዝነበራ ቃለ መሕትት ሰሪዛ

ውርይቲ ጋዜጠኛ ሲኤንኤን፡ ክርስቲያን አማንፑር፡ ንፕረዚደንት ኢራን ቃለ መሕትት ንኽትገብረሉ፡ ጸጕራ ክትሽፈን ስለዝተሓተተት ነቲ መደብ ቃለ መሕትት ሰሪዛቶ። እታ ተወላዲት ኢራን ዝዀነት ጋዜጠኛ፡ ምስ ፕረዚደንት ኢራን ኢብራሂም ራይሲ ኣብ ኒው ዮርክ ተታሒዙ ዝነበረ ናይ ቃለ መሕትት ቆጸራ፡ ፕሮቶኮል እቲ ፕረዚደንት ጸጕራ ክትሽፈን ምስሓተቱዋ “እዚ ኢራን ኣይኮነን” ብምባል እያ ነቲ ቃለ መሕትት ሰሪዛቶ። እታ ጋዜጠኛ ቅድሚ ሕጂ ምስ መራሕቲ ኢራን፡ ካብ ሃገሮም ወጻኢ ኣብ እትገብሮ ዝነበረት ቃለ መሕትት ጸጕራ ክትሽፈን ተሓቲታ ከምዘይትፈልጥ ተዛሪባ። ተሓጋጋዚ እቲ ፕረዚደንት፡ ብምኽንያት እቲ ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ብሰንኪ “ምሽፋን ጸጕሪ ርእስን ሕጃብን” ዝተላዕለ ህዝባዊ ተቓውሞ፡ ነታ ጋዜጠኛ ጸጕራ ክትሽፈን ከምዝሓተታ ሓቢራ። ኣብ ኢራን ኣብ ዝሓለፈ ኣርባዕተ መዓልቲ ማህሳ አሚኒ ዝተባህለት ጓል 22 ዓመት መንእሰይ “ጸጕርኺ ኣይተሸፍንክን” ብዝብል ንሃይማኖታዊ ጉዳይ ዝከታተሉ ፖሊስ ምስ ኣሰሩዋ  ብምማታ ኣብ ኣስታት 80 ከተማታት እታ ሃገር ብዝተወልዐ ህዝበዊ ናዕቢ ክሳብ ሕጂ 17 ሰባት ሞይቶም ኣለው። እታ መንእሰይ ብተኸታተልቲ ስነ ምግባር ፖሊስ፡ ምስተታሕዘት አእምሮኣ ስሒታ ክትወድቕ እንከላ ዘርኢ ብኣባላት ጸጥታ ዝተቐርጸ ቪድዮ ናብ መላእ ዓለም ምስተዘርገሐ እዩ እቲ ህዝባዊ ዓመጽ ተባሪዑ። ብድሕሪኡ ፖሊስ ናብ ሕክምና እኳ እንተወሰድዋ ብህይወት ክትድሕን ኣይከኣለትን። እቶም ፖሊስ፡ ነታ መንእሰይ ኣብ ርእሳ ብበትሪ ከምዝሃረሙዋ ወይ ምስ መኪናኦም ኣጋጭዮማ ክኸኑ ይኽእሉ እዮም ዝብል ክሲ ይቐርበሎም ኣሎ። ይኹን እምበር፡ ፖሊስ ነቲ ክሲ ዝድግፍ ዝኾነ ይኹን ዓይነት መርትዖ ከምዘየለን እታ መንእሰይ ምናልባት ብሃንደበታዊ ናይ ልቢ ወቕዒ ሞይታ ክትከውን ከምእትኽእል ገሊጾም። እቲ ኣብ 80 ከተማታት ኢራን ዝተባርዐ ህዝባዊ ተቓውሞ ንሻብዓይ መዓልቱ ቀጺሉ ኣሎ። እቲ ኩነታት ከምዚ ኢሉ እንከሎ እዩ፡ መንፈሳዊ መራሒ ኢራን ኣብ ሓፈሻዊ ጉባኤ ሕቡራት ሃገራት ንክሳተፍ ናብ ኒው ዮርክ ከይዱ። ጋዜጠኛ ኣማንፑር ብኣባላት ፕሮቶኮል እቲ መራሒ ጸጕራ ክትሽፈን ሕቶ ክሳብ ዝቐርበላ ነቲ  ቃለ መሕትት ከተካይዶ ድልውቲ ምንባራ ተዛሪባ። ኣብቲ ኣብ ትዊተራ ዝጸሓፈቶ ከኣ “ንምሽፋን ጸጕሪ ዝምልከት ሕጊ ኮነ ባህሊ ኣብ ዘይብሉ ኒው ዮርክ እዩ እቲ ሕቶ ቀሪቡለይ” ክትብል ተዛሪባ። ተሓጋጋዚ እቲ ፕረዚደንት ጸጕራ ዘይትሽፈን እንተኾይና እቲ ቃለ መሕትት ከምዘይግበር፡ እዚ ከኣ ናይ ኣኽብሮት ጉዳይ ምዃኑ ከምዝተገልጸላ ተዛሪባ። አማንፑር ኮነ ኣዳለውቲ እቲ መደብ፡ “ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ” ብምባል ነቲ ቃለ መሕትት ሰሪዞም ወጺኦም። እታ ስምይቲ ጋዜጠኛ፡ ጸጕራ ከይሸፈነት፡ እታ ፕረዚደንት ኢራን ኮፍ ክብለላ ተሓሲባ ዝነበረት ወንበር ጥርሓ እንከላ ዘርኢ ስእሊ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ጠቂዓ ኣላ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ስልጣን ዝተረከበ ፕረዚደንት ራይሲ ዝሓለፈ ነሓሰ ብዛዕባ ናይ ድሕንነት ካሜራታትን ብዛዕባ ጸጕረን ዘይሽፈና ደቀንስትዮ ንኽቕጽዓ ወይ ክምከራ ዘፍቅድን ዝብሉ ዝርከቦም  ሓዲሽ  ኣዋጅ ፈሪሙ ኣጽዲቑ። እቲ ዝኾነት ጓለንስተይቲ ጸጕራ ከይተሸፈነት ቪድዮ እንተደኣ ዘርጊሓ ከምእትቕጻዕ  ዝገልጽ ናይታ ሃገር ናይ ሒጃብ ሕግታት ሕቶታትን ተቓውሞታትን ስለዘልዓለ ሓደ ሓደ ማሕበራዊ መራኸቢታት ክዕጸዋ ጀሚረን ኣለዋ። ኢራናዊያን ደቀንስትዮ ጸጕረን ብምቑራጽን ሒጃበን ብምቅጻልን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ይጥቅዓ ኣለዋ።


ኤርትራ፡ ጽንብል በዓል መስቀል ብስእሊ

ጽንብል በዓል መስቀል ሎሚ 27 መስከረም ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኤርትራ ብድምቀት ተኸቢሩ ውዒሉ። ኣብቲ ኣብ ርእሰከተማ ኣስመራ ዝተኻየ ስነስርዓት፡ ላዕለዎት መራሕቲ ሃይማኖት፡ ሰበስልጣን መንግስትን ዲፕሎማሰኛታትን ዝርከብዎ ብዙሕ ህዝቢ ተሳቲፉ። እቲ ብኣመንቲ ክርስትና ዝኽበር በዓል መስቀል፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር'ውን ተጸንቢሉ ውዒሉ። በዓል መስቀል፡ ሓባሪ ምዃኑ ዝእመን ዳሜራ ብምውላዕ ዝኽበር'ዩ። እዞም ዝስዕቡ ስእልታት ነቲ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ዝነበረ ጽንብል ንምንጽብራቕ ዝሓረናዮም እዮም፣


ጓል ወዲ ጆ ባይደን ኣብ ዋይት ሃውስ ተመርዕያ

ዋይት ሃውስ ድሕሪ ኣስታት ዓሰርተ ዓመት ንፈለማ እዋን መርዓ ኣአንጊዱ። ካብ 1812 ንደሓር ኣብ ዋይት ሃውስ ተመሳሳሊ ጽምብል ክካየድ ንመበል 19 ግዜ ጥራይ እዩ። እታ ጓል ሃንተር ባይደንን በዓልቲ ቤቱ ነበር ካትሊን ቡህለንን ዝኾነት ናኦሚ ባይደን ብቀዳም ኣብ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት ከምዝተመርዓወት ተፈሊጡ’ሎ። ዋይት ሃውስ ብንጹር ንመርዓ ዝድለ ቦታ እዩ - ግና ኹሉ ዝረኽቦ ቦታ ኣይኮነን። ኣባል ታሪኻዊ ማሕበረሰብ ዋይት ሃውስ ዝኾነት ሳራ ፍሊንግ፡ ኣብቲ ቦታ ክንደይ መርዓታት ከም ዝተኣንገዱን መን ከአንግድ ከምዝኽእልን ንቢቢሲ ገሊጻ። ኣብ ወግዓዊ መንበሪን ናይ ስራሕ ቦታን ፕረዚደንት ኣሜሪካ መርዓ ንምእንጋድ ዝኽእሉ ሰባት ኣዝዮም ውሑዳት ምዃኖም ሳራ ፍሊንግ ትገልጽ። "ብሓቂ ኣብ ዋይት ሃውስ መን ክምርዖ ይኽእል ወይ ክምርዖ ኣይክእልን ዝብል ተሪር ሕጊ ስለዘየለ ዘሐጉስ'ዩ። ብመሰረቱ ብፕረዚደንትን ብቀዳመይቲ እመቤትን ዝውሰን'ዩ።" መብዛሕትኦም መርዓታት፡ ናይ ቀረባ ቤተሰብ ናይቲ ፕረዚደንት እኳ እንተኾኑ፡ ገለ ኣባላት ሰራሕተኛታት ዋይት ሃውስ'ውን ሳሕቲ ነቲ ዕድል ረኺቦምዎ እዮም። "ኣብ 1942፡ ናይ ብሓቂ ናይ ቀረባ ኣማኻሪ ፕረዚደንት ፍራንክሊን ሩዝቨልት ዝነበረ ሃሪ ሆፕኪንስ፡ መርዓኡ ኣብቲ እዋን'ቲ፡ ናይ ብሕቲ መጽናዕቲ ክፍሊ ፕረዚደንት ሩዝቨልት ዝነበረ ኦቫል ሩም ክገብር ክኢሉ’ዩ" ትብል ፍሊንግ። ኣብ 2013 ከኣ ባራክ ኦባማ ንሰኣላይ ዋይት ሃውስ ፒት ሶዛ ኣብቲ ምስ ምዕራባዊ ክንፊ ናይቲ ህንጻ ዝዳወብ ሮዝ ጋርደን ክምርዖ ፈቒዱሉ። ዕብየት ናይቲ መርዓ ከምኡ'ውን ኣብ ከባቢኡ ዘሎ ዕላዊነት ኣብቶም መጻምድቲ ዝምርኮስ'ዩ። ናይ ዓቐን ደረት የለን፡ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ዋይት ሃውስ ግን ዝተፈላለየ ዓቐን ዘለዎም ፍጻመታት እዮም ዘአንግዱ። ንኣብነት ካብ መጀመርታ 1800ታት ጀሚሩ ኣቀባብላታት ዝእንግድ ብሉ ሩም እቲ ዝነኣሰ ዓቐን ኣለዎ። ኣብ ዋይት ሃውስ ዝተመርዓወ ናይ መጀመርታን እንኮን ፕረዚደንት፡ ግሮቨር ክሊቭላንድ ኮይኑ፡ ኣብታ ክፍሊ ነታ ኣዝያ እትንእሶ - ጓል 27 ዓመት - ፍራንቸስ ፎልሶም ኣብ 1886 ኪዳን ኣትዩላ። መርዓ ናኦሚ ባይደን ኣብ ሰፊሕ ቦታ ሳውዝ ላውን እዩ ተኻዪዱ። ክሽነ ዋይት ሃውስ ን140 ኣጋይሽ ድራር ከአንግድን ንክሳብ 1,000 ሰባት ዝኸውን መዓዲ ከቕርብን ይኽእል። እዚ ኣብቲ ሳውዝ ላውን ዝተካየደ ናይ መጀመርታ መርዓ'ዩ። እቲ ናይ መጀመርታ ኣብ ደገ ዝተኻየደ መርዓ ኣብ 1971 ኮይኑ ናይ ጓል ፕረዚደንት ሪቻርድ ኒክሰን፡ ትሪሻ ኒክሰን እዩ ነይሩ። ዝናብ ዝዘንበሉ መዓልቲ እኳ እንተነበረ ጸሓይ ብእዋኑ ወጺኣ እቲ ስነ-ስርዓት ኣብ ጀርዲን ጽጌረዳ ከምዝቐጸለ ይዝከር። ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ዋይት ሃውስ ዝግበር መርዓ መብዛሕትኡ ግዜ ብሕታዊ እዩ ነይሩ። እቲ ናይ መጀመርታ ናይ ሚድያ ሽፋን ዝረኸበ ኣብ 1906 ዝተፈጸመ ናይ ኣሊስ ሩዝቨልት መርዓ ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ ኩለን ጋዜጣታት ኣብ ቀዳማይ ገጽ ዜና ነይሩ፡ ንእሽተይ ንምርኣይ ዝደለዩ ሰባት ኣብ ዋይት ሃውስ ተሰሪዖም ነይሮም። ካብ 800 ክሳብ 1,000 ኣጋይሽ ከምዝነበሩ ሚስ ፍሊንግ ትገልጽ። መጠን እቲ ዝድለ ብሕትውና ግን ይፈላለ እዩ። ትሪሻ ኒክሰን ንመርዓኣ ዝኸውን 700 ናይ ፕረስ ፍቓድ ሂባ እያ።


ሰብ ጸዓዳን ቀይሕን ዓለባ ንልደት ከድምቕዎ ጀሚሮም።

ቅንያት ልደት ስለዝኾነ እቶም ብጸዓዳን ቀይሕን ዓለባ ዝፍለጡ ኣድምቕቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ብዝተፈላለዩ ምድላዋት ከድምቕዎ ጀሚሮም።


ኢንዶነዥያ ቅድሚ መርዓ ንዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ብማእሰርቲ ዘቅጽዕ ሕጊ ከተጽድቕ'ያ

ባይቶ ኢንዶነዥያ ኣብዚ ወርሒ ሓድሽ ገበናዊ ሕጊ ከጽድቕ ትጽቢት ይግበር፡ እዚ ሕጊ ካብ ሓዳር ወጻኢ ንዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ክሳብ ሓደ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ ዝቕጽዕ እዩ። ኣብቲ ረቂቕ ዝተሳተፈ ፖለቲከኛ ባምባንግ ዉርያንቶ፡ እቲ ሕጊ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ጀሚሩ ተግባራዊ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጹ። እቲ ሕጊ እንተጸዲቑ፡ ንዜጋታት ኢንዶነዥያንን ወጻእተኛታትን ብማዕረ ዝምልከት እዩ። ንዝሙት ዝወሃብ መቕጻዕቲ ተግባራዊ ክኸውን ዝኽእል ናብ ሰበስልጣን ጥርዓን ዘቕርቡ ወገናት ምስ ዝህልዉ ጥራይ እዩ። ነቶም ዝተመርዓዉ ድማ ጥርዓን ከቕርብ መሰል ዘለዎ ወገን በዓል ቤት ወይ በዓልቲ ቤት እቲ ገበነኛ እዮም። እቲ ሕጊ፡ ወለዲ ዘይተመርዓዉ ሰባት ጾታዊ ርክብ ፈጺሞም ኢሎም ክሕብሩ እውን ይፈቅድ። ቅድሚ መርዓ ሓባራዊ ምንባር እውን ክእገድ ምዃኑን እቶም ዝተፈርዱ ድማ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ማእሰርቲ ክቕጽዑ ከምዝኽእሉን ተገሊጹ። ጉጅለታት ንግዲ፡ እቲ ሕግታት ኣብ ስም ኢንዶነዥያ ከም መዕረፊት በዓላትን ወፍርን ከስዕቦ ዝኽእል ጉድኣት ስክፍታኦም ገሊጾም ክብል ሮይተርስ ሓቢሩ። ምክትል ኣቦ መንበር ማሕበር ኣስራሕቲ ኢንዶነዥያ (APINDO) ሺንታ ዊድጃጃ ሱካምዳኒ፡ "ንዓውዲ ንግዲ፡ ምትግባር እዚ ባህላዊ ሕጊ ሕጋዊ ዘይርጉጽነት ክፈጥርን ኣውፈርቲ ኣብ ኢንዶነዥያ ብዛዕባ ወፍሪ መሊሶም ክሓስቡ ክገብርን'ዩ" ኢላ። እቲ ኣቐዲሙ ዝነበረ ረቂቕ እቲ ሕጊ ኣብ 2019 ክጸድቕ ተሓሲቡ እኳ እንተነበረ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ሰልፍታት ብምስታፍ ብደረጃ ሃገር ተቓውሞታት ኣስዒቡ እዩ። እቲ ቀንዲ ግጭት ኣብ ርእሰ ከተማ ጃካርታ ብዙሓት ተማሃሮ ሓዊሱ ኣብ መላእ ኢንዶነዥያ ኣብ ዝርከባ ከተማታት ናብ ጎደናታት ኣብ ዝወጹሉ እዩ ተፈጺሙ። ፖሊስ ኣብ ልዕሊ እምኒ ዝደርበዩ ሰልፈኛታት ዘንብዕ ጋዝን መዳፍዕ ማይን ተጠቒሞም። ከምዚ ዝኣመሰለ ጽኑዕ ሕግታት ጾታን ዝምድናን ኣብ ገለ ክፋል ናይታ ዝበዝሐ ኣስላም ዘለዉዋ ኢንዶነዥያ ቅድሚ ሕጂ ዘይተራእየ ኣይኮነን። ኣውራጃ ኣቸ፡ ተሪር እስላማዊ ሕጊ ብምትግባር፡ ቁማር፡ ኣልኮላዊ መስተ ምስታይን ምስ ኣባላት ኣንጻር ጾታ ብምርኻብን ቀጺዓ እያ። ኣብ ሓደ ጉዳይ ኣብ 2021፡ ጎረባብቲ ንኽልተ ደቂ ተባዕትዮ ጾታዊ ርክብ ፈጺሞም ብምባል ኮኒኖም። ነፍሲ ወከፎም ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብሓደ ኣባል ፖሊስ 77 ግዜ ተገሪፎም። ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ፡ ተቐራሪቦም ዝተተሓዙ ሓንቲ ሰበይትን ሰብኣይን ነፍሲ ወከፎም 20 ግዜ ክግረፉ እንከለዉ፡ ክልተ ሰብኡት ድማ ሰኺሮም ነፍሲ ወከፎም 40 ግዜ ተገሪፎም እዮም።


ኣማፕያኖ፡ ካብ ጐደናታት ደቡብ ኣፍሪቃ ናብ መላእ ዓለም ዝተዘርግሐ ቅዲ ሙዚቃ

ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ጸለምቲ ድኻታት ካብ ዝነብሩሉ ከተማ ዝነቐለ ቅዲ ሙዚቃ ኣማፕያኖ፡ ኣብ ዙርያ ዓለም ተፈላጥነት ረኺቡ ኣሎ። እዚ ቅዲ ሙዚቃ፡ ኣብ ቲክቶክ ብቢልዮናት ረኣይቲ ክረክብ እንከሎ፡ እቲ ሳዕስዒት ጐሊሑ ንኽወጽእ፡ መሃዝነት ደቂ ኣንስትዮ ሞያውያን እቲ ዓውዲ ቀንዲ ተራ እዩ ተጻዊቱ።


‘መዓልቲ ኣቦታት’፡ ብኸመይ እዩ ጀሚሩ?

መዓልቲ ኣቦታት ኣብ ብዙሕ ከባቢታት ዓለም፡ ኣብ ሳልሰይቲ ሰንበት ናይ ወርሒ ሰነ ይኽበር። በዚ ከኣ ሎምዘበን ጽባሕ ሰንበት 19 ሰነ ክበዓል እዩ። ንኣቦታትን ኣባታዊ ናብዮት ዝህቡን ወይ ኣቦሓጎታት ዝኽበሩሉ መዓልቲ እዩ። ምኽባር እቲ ዕለት ብኸመይ እዩ ጀሚሩ? መዓልቲ ኣደታት ንኣማኢት ዓመታት ክኽበር እኳ እንተጸንሐ፡ መዓልቲ ኣቦታት ግና ክንድኡ ታሪኽ ዘለዎ ኣይኮነን። ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ከምዝጀመረ ክግመት እንከሎ፡ ብኸመይ ከም ዝጀመረ ዝጸውዩ ብርክት ዝበሉ ዛንታታት ኣለው። እቲ ብዙሕ ተቐባልነት ዘለዎ ግና እቲ ብሓንቲ ሶኖራ ሎዊስ ስማርት ዝተባሃለት ሰበይቲ ኣብ ዋሽንግተን ከምዝተጀመረ ዝገልጽ እዩ። ኣዲኣ ሻድሻይ ቆልዓ ክትሓርስ እንከላ ምስ ሞተት፡ ምሉእ ሓላፍነት እታ ስድራ ኣብ ኣቦኣ እዩ ወሪዱ። ኣብ 1909 ሳኖራ ኣብ ቤተክርስትያን ንመዓልቲ ኣደታት ብዝምልከት ሓደ ስብከት ድሕሪ ምስምዓ ኣቦታት’ውን ክኽበሩ ከምዝግባእ ሓሰበት። ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ብዙሓት ካህናት ነቲ ሓሳብ ምስተቐበልዎ ከኣ ብ 19 ሰነ 1910 ፈላሚ ዘይወግዓዊ መዓልቲ ኣቦታት ከምእተኸበረ ይግመት። ኣብ 1966፡ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ሊነደን ቢ ጆንሰን ሳልሰይቲ ሰንበት ናይ ወርሒ ሰነ መዓልቲ ኣቦታት ክትከውን ወሲኑ። ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመታት ከኣ ፕረዚደንት ሪቻርድ ኒክሰን ኣብ ሕጊ ክሰፍር ክታሙ ኣንቢሩሉ። ታይላንድ ኣብ ታይላንድ መዓልቲ ኣቦታት ኣብ ዕለተ ልደት ናይቲ ብልዑል ኣድናቖት ዝዝከርን ኣቦ እታ ሃገር ተባሂሉ ዝጥቀስን ንጉስ ብሁሚቦል ኣዱልያደጅ፡ ብ 5 ታሕሳስ እዩ ዝኽበር። ባህላዊ ክዳን እታ ሃገር ሕብሩ ብጫ ኮይኑ፡ በቲ ዕለት ብዙሓት ብጫ ዝሕብሩ ክዳውንቲ ይኽደኑ። ንኣቦታትን ኣቦሓጎታትን ዕምባባ መቃ ምሃብ ልሙድ እኳ እንተነበረ ሕጂ ግና ብዙሕ ዝዝውተር ኣይኮነን። ጀርመን ኣብ ጀርመን ኣቦታት ኣብ ክንዲ ምስ ደቆም ግዜ ዘጥፍኡ፡ ብጉጅለታት ብምዃን መግብን መስተን ዝመልአ ዓረብያ እናጎተቱ ጉዕዞ እግሪ ይኸዱ። ሜክሲኮ ኣብ ሜክሲኮ መዓልቲ ኣቦታት ኣብ ሳልሳይ ሰንበት ናይ ወርሒ ሰነ እዩ ዝበዓል። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ኣብ ከተማ ሜክሲኮ 13 ማይል ዝርሕቐቱ ‘ቅድድም መዓልቲ ኣቦታት’ (ካሬራ ዲያ ደል ፓድረ) ይካየድ። ቆልዑ’ውን ምስ ኣቦታቶም ብምዃን ክሳተፉ ይኽእሉ። ፈረንሳ ኣብ ፈረንሳ መዓልቲ ኣቦታት ‘ፌተ ደስ ፐረስ’ ብዝብል እዩ ዝፍለጥ። መሰረቱ ናይ ካቶሊክ ጽምብል እኳ እንተነበረ ኣብ 1900ታት ንንግዳዊ ምኽንያታት ካልእ መልክዕ ሒዙ። ኣብዚ እዋን ኣብቲ ዕለት ዕምባባተት ዝርከቦ ዝተፈላለየ ህያባት ይወሃብ። ኣብ ፈረንሳ ኣቦ ብህይወት እንተሎ ቀይሕ ጽገሬዳ ምሃብ ልሙድ እዩ። እንተሞይቱ ግና ኣብ መቓብሩ ጻዕዳ ጽገሬዳ ይግበር።


ንምንታይ’ዩ ሓደ ኮርያዊ ዕድሚኡ ምስ ዝሕተት ሰለስተ ዝተፈላለየ መልሲ ዝህብ?

"ዕድሜኻ ክንደይ'ዩ?" ተባሂልካ ምስ ትሕተት መልሲ ንኽትህብ ቀላልን ንጽርትን ሕቶ'ያ። ኣብ ደቡብ ኮርያ ግን ንሓደ ሰብ ክንደይ'ዩ ዕድሜኻ ኢልካ ምስ ትሓቶ ሓሲቡ ክምልሰልካ ግድን እዩ፡ ምኽንያቱ ኣቆጻጽራ ዕድሚኦም ካብቲ ካልእ ዓለም ፍልይ ዝበለ እዩ። ኣብ ደቡብ ኮርያ ሓደ ሰብ ትውልድ ምስ ኣበለ ሓደ ዓመቱ እዩ ዝብሃል፡ ሓዲሽ ዓመት ክመጽእ እንከሎ ኸኣ ኣብ ዕድሚኡ ሓደ ዓመት ይውሰኾ። በዚ መሰረት ኣብ መወዳእታ ሰሙን ወርሒ ታሕሳስ ዝተወለደ ህጻን፡ ኣብ ውሽጡ ሓደ ሰሙን ወዲ ክልተ ዓመት ይኸውን ማለት'ዩ። ኣብታ ዘይተወደአት ዓመት ስለዝተወለደ ወዲ ሓደ ዓመት ተባሂሉ ይጸንሕ፡ ድሕሪ ሓደ ሰሙን ሓዳሽ ዓመት ምስ መጽአት ኸኣ ወዲ ክልተ ዓመት ይብሃል። እንተኾነ ሕጂ ንፕረዚደንትንት ዝወዳደር ዘሎ ዩን ሱ ዮል ፕረዚደንት ደቡብ ኮርያ ኮይኑ እንተተመሪጹ ነዚ ጥንታዊ ኣቖጻጽራ ዕድመ ደቡብ ኮርያውያን ክቅይሮ ምዃኑ ተመባጺዑ ኣሎ። ንሱ "እቲ ኮርያውያን ንነዊሕ ዓመታት ዝተጠቀምሉ ኣቆጻጽራ ዕድመ፡ ምድንጋራት ይፈጥርን ዘየድሊ ማሕበራውውን ቁጠባውን ሃልኪ የኸትልን ኣሎ" እዩ ዝብል። ሓሳብ ናይ ዩን ሱ ዮል ንብዙሓት'ኳ ምድንጋራት ይፈጥረሎም እንተሃለወ፡ ክኢላታት ግን ኣብ ባይታ ክትግበር ይኽእል ድዩ ዝብል ሕቶ ብኣጋ የልዕሉ ኣለዉ። ሓንቲ ሕቶ ሰለስተ መልሲ ኣብ ኮርያ ዕድመ ውላድካ ትቆጽረሉ ሰለስተ ኣገባባት ኣሎ። ካብ 1962 ጀሚሩ ኣብ መንግስታዊ መዝገባት፡ ዕድመ፡ ሓደ ሰብ ዝተወለደሉ ዕለት መዝጊብካ'ዩ ዝቁጸር። እቲ ካልኣይ ኣገባብ ኸኣ ህጻናት ክውለዱ እንከለዉ ዕድሚኦም ዜሮ ኮይኑ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሓዲሽ ዓመት (1 ጥሪ) ሓደ ዓመት ይውስኹ። ኣብዚ ካልኣይ ኣገባብ ሓደ ሰብ ኣብ ታሕሳስ 2020 እንተተወሊዱ ኣብ ጥሪ 2022 ወዲ ክልተ ዓመት ይብሃል (ክልተ ዓመት ንኽመልእ ልዕሊ 11 ኣዋርሕ ተሪፍዎ እንከሎ)። እዚ ኣገባብ እዚ መንግስቲ ወተሃደራት ንክኸትብ፡ ንሕጋዊ ነገራትን ካልእን ይጥቀመሉ'ዩ። እቲ ሳልሳይ ኸኣ እቲ "ዕድመ ኮርያውያን" ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኮይኑ፡ ሓደ ህጻን ውልድ ምስ በለ ወዲ ሓደ ዓመት ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ዕለት ክንደይ ተወሊዱ ብዘየገድስ ኸኣ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሓዲሽ ዓመት ኣብ ዕድሚኡ ሓደ ዓመት ይውስኽ። ነዚ ንምርድኡ ክቐለልና፡ ንፍሉጥ ደቡብ ኮርያዊ ድምጻዊ ኣባል ሜጋ ከይ ፖፕ ቢትኤስ፡ ታይ ህዩንግ ኣካ ቪ ንውሰድ። ህዩንግ ኣካ ቪ 30 ታሕሳስ 1995 እዩ ተወሊዱ ስለዚ ንሱ ብመሰረት ኣቆጻጽራ ዕድመ ኮርያውያን ወዲ 28 ዓመት፡ በቲ ኩሉ ዓለም ዕድመ ትቆጽረሉ ወዲ 26 ዓመት: በቲ ካልእ ኣገባብ ኮርያውያን ዝጥቀምሉ ኸኣ ወዲ 27 ዓመት እዩ። ዕድመ ክንብል እንከለና ንመብዛሕትና ምቁጻር ኣዋርሕ ወይ ዓመታት እዩ ኣብ ደቡብ ኮርያ ግን ኪንኡ'ዩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኮርያ መምህር ስነ ቋንቋን ስነጽሑፍን ዝኾነት ኣሺን ጂ ያንግ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕተት "ኣብ ደቡብ ኮርያ ንሓደ ሰብ ዕድሚኡ ምፍላጥ፡ ነቲ ትህቦ ደረጃ ክብሪ መስፈሪ'ዩ፤ ንምንኣስካ፡ ንመዘናኻን ንምዕባይካን ትህቦ ክብርን ማዕረግን፡ ትኽተሎ ኣገባብ ኣዘራርባን ይፈላለየ'ዩ" ትብል። እቲ ደቡብ ኮርያውያን ዝጥቀምሉ ኣገባብ ኣቆጻጽራ ዕድመ፡ መበቆሉ ኣብ ቻይናን ገለ ክፋል ኤስያን ከይኑ፡ ሕጂ ግን ደቡብ ኮርያ ጥራይ'ያ ትጥቀመሉ ዘላ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃንሱንግ ፕሮፌሰር ሕግን ፖሊሲን ዝኾነ ኪም ኡን ጂ ብወገኑ "ንደቡብ ኮርያውያን እዚ ዘሎ ዓውለማ ዝያዳ ንዕድሚኦም ከተኩርሉ ኣገዲድዎም እዩ፡ ብፍላይ እቶም ንኣሽቱ ካብ ሃገሮም ምስ ወጽኡ ዕድሚኦም ኣብ ዝሕተትሉ መልሲ ክህቡ ይሽገሩ'ዮም" ይብል። ነቲ ላግጺ ንጸጋም ገዲፍና፡ እቲ ፖሊሲ ናይ ደቡብ ኮርያ'ውን ንዕድመ ደቡብ ኮርያውያን ብርእዮ ጸልይዎ እዩ። ገለ ስድራ ቤታት ደቆም ኣብ ወርሒ ሕዳር ምስ ዝውለዱ፡ ደቆም ኣብ ትምህርትን ኣብ መጻኢ ህይወቶምን ዓበይቲ ክብሃሉ'ዮም ኢሎም ብምስጋእ ክሳብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዝኾነ መንግስታዊ መዝገብ ከየመዝገብዎም ይጸንሑ'ዮም። ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ክታበት ንልዕሊ 18 ዓመት ይውሃብ ኣብ ዝተብሃለሉ፡ ዕድመ ኩሎም ደቡብ ኮርያውያን በቲ ዓለም ዕድመ ንምቁጻር ትጥቀመሉ ኣገባብ ክስተኻኸል ካብ ብዙሓት ደቡብ ኮርያውያን ሕቶ ቀሪቡ ነይሩ'ዩ። ኣብ ደቡብ ኮርያ፡ ዕድመ ንምቁጻር ከምቲ መላእ ዓለም ትኽተሎ ኣገባብ ንጠቀም ዝብል ሕቶ ሕጂ ኣይኮነን ንፈለማ ግዜ ዝቐርብ ዘሎ። ኣብ 2019 ከምኡ'ውን 2021 ክልተ ክኢላታት ሕጊ፡ ኣገባብ ኣቆጻጽራ ዕድመ ኮርያውያን ከምቲ መላእ ዓለም ትኽተሎ ክኸውን ዝጠልብ ሕቶ ናብ ባይቶ እታ ሃገር ኣቕሪቦም ነይሮም'ዮም፡ እንተኾነ ሕተኦም ተቐባልነት ኣይረኸበን። ምሁራት ከይተረፉ፡ ነቲ ደቡብ ኮርያውያን ዝኽተልዎ ኣቆጻጽራ ዕድመ፡ ይቐየርዶ ኣብ ዝብል ሕቶ 'ባህሊ'ዩ' ብምባል ኣብ ክልተ እዮም ዝገማምዑ። ጃንግ ዮ ስውንግ ኣብ ዩኒቨርስቲ ዳንኩክ ላዕለዋይ ተመራማሪ እዩ። ንሱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ  መሕተት "ደቡብ ኮርያውያን ዝኽተልዎ ኣገባብ ኣቆጻጽራ ዕድመ ነጸብራቕ ናይ ባህሊ'ዩ" ይብል። ብምስዓብ "ሕብረተሰብና [ሕብረተሰብ ደቡብ ኮርያ]፡ ንሓደ ባህሉን ፍልዩነቱን ዝኾነ ባህሉ ክርሕርሖ ይደሊ ኣሎ፡ ናይ ብሓቂ ድዩ መለሳ-ኣልቦ ክኸውን ዝደሊ ዘሎ?" ብምባል ተመሊሱ ይሓትት። እንተኾነ ብዙሓት ምሁራት ዝሰማማዕሉ ነጥቢ ኣሎ፡ እቲ ዓለም ትኽተሎ ኣገባብ ኣቆጻጽራ ዕድመ ኣብ ደቡብ ኮርያ ብወግዒ ይኹን ብዘይወግዒ እንተተራዒሙ፡ ደቡብ ኮርያውያን ነቲ ሕጂ ዝኽተልዎ ዘለዉ ኣቆጻጽራ ዕድመ ክገድፍዎ "ዘይሕሰብ'ዩ"።


ክንደይ ዓይነት ፍሽኽታ ከም ዘሎ ትፈልጡ?

ብዙሕ ግዜ ፍሽኽ ዝብሉ ሰባት ዝያዳ ተፈተውቲ፣ ብቑዓት፣ ምስ ሰብ ዝቀራረቡ፣ ፈተውትን ሰሓብትን ከምዝኾኑ ይሕሰብ። ይኹን እምበር ኣዝዩ ብዙሕ ዓይነት ፍሽኽታ እዩ ዘሎ። ፍሽኽታ ንጹህ ስምዒት ሓጐስ ክገልጽ ይኽእል፤ ንዕቀት፣ ቃንዛ፣ ሕፍረት፣ ሕርቃን ከምኡ’ውን ካልኦት ስምዒታት ዝገልጽ ፍሽኽታ ኣሎ። ፍሽኽታ፡ ምልክት ትሕትና እዩ። ብዘይ ገለ ጎንጺ፡ ፍሽኽ ብምባል ጥራይ ኣብ ሰባት ልዕልና ዘለናን ብሉጻት ከምዝኾንና ክፈልጡ ምግባር ንኽእል። ፍሽኽታ፡ ሰባት ሓቀኛ ስምዒትና ንኸይፈልጡ ነዘናግዐሉ ሜላ ክኸውን'ውን ይኽእል። ከምቲ ንሓስቦ ቀሊል ነገር ኣይኮነን፤ እቲ ኣብ ዓለም ምልክት ሓጐስ ተገይሩ ዝሕሰብ ፍሽኽታ፡ ከም ማስኬራ ወይ ከም መሸፈኒ ገጽ’ውን የገልግል እዩ። ካብ 19 ዝተፈላለዩ ዓይነታት ፍሽኽታ እቶም ኣብ እዋን ሓጎስ ዝርኣዩ ሽዱሽተ ጥራይ’ዮም። ‘ዱቸን’ ዝብል ቃል ካብቲ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ዝነበረ ናይ ስነ-ኣእምሮ ክኢላ ዱቸን ደ ቡሎን ዝተወስደ እዩ። ዱቸን፡ ጭዋዳታት ገጽ ብኸመይ ፍሽኽታ ከም ዘርእዩን ብሓፈሻ ብዛዕባ መስርሕ ገጻዊ መግለጺታትን ተገዳስነት ነይርዎ። ንሱ ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ ብድምር 60 ዓይነታት ገጻዊ መግለጺ ረኺቡ። ካብቶም ገጻዊ መግለጺታት እቲ ሓደ ድማ ብስሙ ፍሽኽታ ‘ዱቸን’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ኮይኑ ምስ ሓቀኛ ስምዒት ደስታን ምድንጋር ዝመልኦ ሓጎስን ዝተኣሳሰር’ዩ። እቲ ፍሽኽታ ምውጥዋጥ ክልተ ጭዋዳታት ጥራይ ዘጠቓልል እኳ እንተዀነ ነዊሕን ጽዑቕን እዩ። መጀመርታ እቲ ኣብ ምዕጉርቲ ዘሎ ጭዋዳ ናብ ኩርናዓት ኣፍ ይሳሓብ፣ ድሕሪኡ እቲ ኣብ ዙርያ ኣዒንትና ዘሎ ጭዋዳ ንምዕጉርትና ንላዕሊ ይስሕቦ፣ እዚ ድማ ባህርያዊ ‘ምጭብባጥ ኣዒንቲ’ የምጽዕ። ፍሽኽታ ዱቸን ባህርያዊ ፍሽኽታ ባህታ ኮይኑ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ምሉእ ብምሉእ ብዘይፍቓድና ዝፍጸም’ዩ። ፍሽኽታ ፍርሒ: ከንፈር ተዘርጊሑ ርብዒ-መኣዝን ቅርጺ ዝፈጥር ፍሽኽታ። ከናፍርና ክዝርግሑ እንለዉ ሸፋሽፍቲ ይጭበጡ፡ ኣዒንቲና ድማ ንላዕሊ ተሳሒቦም ይገፍሑን። ፍሽኽታ ፍርሒ ስምዒታዊ ጸቕጢ ዘመልክት እዩ። ኣብ ዕሸላት፡ ሰፊሕ ፍሽኽታ ሓጎስ ወይ ጭንቀት ማለት ክኸውን ይኽእል’ዩ። ኣብ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ቅድሚ ዝለዓለ ደረጃ ዘለዎም ሰባት ዝያዳ ፍሽኽታ ከም ዘርእዩ መጽናዕትታት የመልክቱ። ፍሽኽታ ብሓቂ ብባህርያዊ መንገዲ ዝመጽእ እዩ፤ ግን ከኣ ሕጉሳት ምስ እንኸውን ጥራይ ኣይኮነን። ‘ሕሱም ፍሽኽታ’፡ ዘይምዕሩይን መግለጺ ዓሚቝ ጓሂን’ዩ። ተመራመርቲ፡ ኣብ ውድድር ኦሎምፒክ ኣቴንስ ዝወዳደሩ ልዕሊ 4800 ስእልታት ስፖርተኛታት ብምትንታን፡ ኣብ ናይ መወዳእታ ጸወታ ተሳዒሮም ብሩር መዳልያ ዝረኸቡ ሰባት፡ ዋላ'ውን ካብ ዝውለዱ ኣትሒዞም ዓይነ ስውራት እንተኾኑ፡ ነዚ ፍሽኽታ ናይ ምፍራይ ዝንባለ ከም ዘለዎም ገሊጾም። ሓቀኛን ሕጉስን ፍሽኽታ ከም’ዚ ሎሚ ተቐባልነት ኣይነበሮን። ኣብ መበል 17 ክፍለዘመን ኣብ ኣውሮጳ፡ ስምዒታትካ ብግልጺ ክርአ ምግባር ከም ዘይግቡእ ተግባር እዩ ዝቑጸር ነይሩ። ኣስናኖም እናተርኣየ ፍሽኽ ዝብል ድኻታት ጥራይ እዮም ነይሮም። ኣብ መበል 18 ክፍለዘመን ግን እቲ ‘ሰውራ ፍሽኽታ’ ኣብ ፓሪስ ተጀሚሩ። እቶም ኣብተን ሓደስቲ ዝተኸፍታ ካፌታት ዝዝናነዩ ዝነበሩ ፈረንሳውያን መሳፍንቲ፡ እቲ ፍሽኽታ ተቐባልነት ንኽረክብ ገይሮም። እዚ ለውጢ ግን ኣብ ብዙሕ ክፋላት ዓለም ኣይተፈጸመን። ንኣብነት፡ ‘ብዘይ ምኽንያት ፍሽኽ ምባል ምልክት ዕሽነት’ዩ’ ዝብል ልሙድ ምስላ ሩስያ ኣሎ። ኣብ ኖርወይ ብዛዕባ ምስራሕ ዝምልከት መንግስቲ ዝበተኖ ጽሑፍ ድማ፡ ዘይትፈልጦም ሰባት ፍሽኽ ክብሉ ኸለዉ ዝሰኸሩ፣ ዝዓበዱ ወይ ኣሜሪካውያን እዮም ኢልካ እንተሓሲብካ፡ ኣብ ኖርወይ ነዊሕ ጸኒሕኻ ኣለኻ ማለት ከምዝኾነ ይገልጽ። ኣብ ጃፓን፡ ሰባት ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ስምዒታቶም ክዕፍኑ ኣለዎም ዝብል ስነ-ምግባር ስለ ዘሎ፡ ብዓይኒ ፍሽኽታ ዝያዳ ትኹረት ይወሃቦ። ፍሽኽ ናይ ምባል ድሌት ኣድማሳዊ ክኸውን ይኽእል’ዩ፡ ግን ኣብ ምንታይ ኹነታት ቅቡል ከምዝኾንን ብኸመይ ከም ዝትርጎምን ኣብ ባህላዊ ሕግታት’ዩ ዝምርኮስ። ጥሉል ፍሽኽታ፡ ቅጽበታዊን ሕጉስን ፍሽኽታ ንምቁጽጻር ዝግበር ፈተነ እዩ። ከም እቶም ንኣፍ ዝቆጻጸሩ ገለ ጭዋዳታት ብቐሊሉ ክዕፈኑ ስለ ዝኽእሉ ሰባት ፍሽኽትኦም ንምዕባጥ ኣብ ዝፍትንሉ እዋን ይፍጥር። “ምዕጉርቲ ንላዕሊ ሓፍ ይብል፤ ግን ኩርናዓት ኣፍና ንታሕቲ ንስሕቦ ወይ ከንፈር ብሓባር ገጢምና ንፀቕጦም፡ ዳርጋ “ፍሽኽ ክብል የብለይን” ዓይንት ጻዕሪ እዩ፡’ ትብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፒትስበርግ ናይ ተገንዝቦኣዊ ክኢላ ስነ-ኣእምሮ ዛራ ኣምባዳር። ‘ፍሽኽታ ሕፍረት’ ምስ ጥሉል ፍሽኽታ ተመሳሳሊ’ዩ። ግን በቲ  ደም ዝሰረበ ምዕጉርቲ ወይ ድማ በቲ ቅድሚ እቲ ፍሽኽታ ዝፍጠር ዘይምቹእ ኩነታት ብቐሊሉ ክፍለዩ ይኽእሉ። ርእስኻ ንታሕቲን ቁሩብ ድማ ንጸጋም ምዝንባል እውን ካልእ ምልክት ‘ፍሽኽታ ሕፍረት’ እዩ። ዝኾነ ሰብ ደስ ዘይብል ዜና ክንነግሮ ኸለና ሕማቕ ንኸይስምዖ ነርእዮ ፍሽኽታ እዩ። ንኣብነት፡ መጽሓፍ ተሸኪምኪ፡ ን10 ደቓይቕ ሪጋ ሕዝኪ ክርእየኪ ዝጸንሐ ሰራሕተኛ ቤተ መጻሕፍቲ፡ 'መጽሓፍ ምምላስ ዝከኣል ኣብ ራብዓይ ደርቢ ጥራይ እዩ' ኢሉ ብጥዑም ቃላት ክነግረኪ ኸሎ ገላጺ ፍሽኽታ እናርአየ እዩ። ሃንደበት ይጅምር፡ ታሕተዋይ ከንፈር ቁሩብ ንላዕሊ ሓፍ ይብል፡ ሓሓሊፉ ድማ ርእሲ ቁሩብ ንታሕቲን ንጎኒን ዝንብል ይብል። መብዛሕትኡ ግዜ እቲ ሰብ እውን ፍሽኽታ ንኸርእይ ስለዘገድዶ ምናልባት ካብ ኩሉ ፍሽኽታታት እቲ ዝያዳ ዘሕርቕ’ዩ። ዝተፈላለየ ኣጠቓቕማ ኣለዎ። እቲ ናይ ምኽባር ፍሽኽታ፡ መብዛሕትኡ ግዜ እቶም ግዳያት ዕግርግር ከምዘይብሉ ንምርግጋጽ ይውዕል። እቲ ናይ ምውህሃድ መልሲ ፍሽኽታ ድማ ስምምዕ የርእይ። ከምኡ’ውን እቲ ናይ ሰማዒ መልሲ ፍሽኽታ ድማ ‘ም-ሕምም’ ብዝብል ድምጺን ምንቕናቕ ርእሲን ዝስነ ኮይኑ ኣቓልቦ ትህብ ከም ዘለኻ ዘረጋግጽ እዩ። ካልእ ክንፈልጦ ዘድሊ ድማ ፍሽኽታ ንዕቀት ኮይኑ፡ ዝተሓዋወሰ ስምዒት ምፍንፋንን ቅሬታን ዘመልክት እዩ። ብዘይካ እቶም ስጥም ኢሎም ዝረኣዩ ኩርናዓት ከንፈር፡ ብዘሕዝን መንገዲ ምስ ናይ ሓቂ ባህታ ፍሽኽታ ዝመሳሰል ኮይኑ ንረኽቦ። ኣብቲ ኣብ ዙርያ ድሌታት ውልቀሰብ ብዙሕ ኣቓልቦ ዘይህብ ባህሊ ምብራቕ ኤስያ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣሉታዊ ስምዒታት ማሕበራዊ ስኒት ንምዕቃብ ብፍሽኽታ ይሕባእ እዩ። ኣብ ኢንዶነዥያ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሕርቃን ብቲ ማሕበረሰብ ቅቡል ኣይኮነን። ስለዚ ሰባት ክሓርቑ ከለዉ ብዙሕ ፍሽኽ ክብሉ ይፍትኑ እዮም። ብገማግም ‘እከይ ሓጐስ’ ተባሂሉ ዝትርጎም ‘schadenfreude’፡ ካልኦት ሕማቕ ዕድል ከጋጥሞም ከሎ ዝፍጠር ስምዒት ሓጎስ እዩ። ሰብ ይዕዘበና ከም ዘሎ እንተፈሊጥና፡ እቲ ዝበለጸ ክንገብሮ እንኽእል፡ ኣብ ልዕሊ ፍሽኽታና መግለጺ ሕርቃን ምውሳኽ’ዩ። ውጽኢቱ ድማ ኣብ ራዕዲ ፊልም፡ እቲ ሃውኪ እከይ ዘርእዮ ዓይነት ስኽፍክፍ ዝብል ፍሽኽታ ይኸውን። እዚ ሕውስዋስ ፍሽኽታ ሓደ ካብቶም ባህ ዘብል-ንዕቀት፣ ባህ ዘብል-ፍርሕን ባህ ዘብል-ጓህን ዝኣመሰሉ ሓያሎ ሕውስዋስ ፍሽኽታታት እዩ። ሳላ ዱቸን፡ ዓይኒ ሰብ ጥራይ ብምጥማት ናይ ሓሶት ፍሽኽታ ብቐሊሉ ክፍለይ ከም ዝኽእል ብሰፊሑ ይእመን። ዱቸን፡ ጭዋዳ ዓይኒ ዝጭምደዱ ብሓቂ ፍሽኽ ክንብል ከለና ጥራይ ከምዝኾነ ይኣምን ነይሩ። ሕጂ ግን 71 ሚእታዊት ዝኾኑ ሰባት ብወለንታኦም ክገብርዎ ከምዝኽእሉ ክንፈልጥ ክኢልና ኣለና። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ ሳንታ ባርባራ ናይ ስነ-ኣእምሮ ክኢላ ኣላን ፍሪድሉንድ ከምዝሕብሮ፡ ብፍሽኽታ ዝስነ ሰላምታ ስለ ዝለመድና ብዛዕባ ሓቀኛ ስምዒታትና፡ ገጻዊ መግለጺታት ተጠቒምና ብትሕትና ምሕሳው ለሚድና ኢና። ዋላ’ውን ጽቡቕ ከይኮና ጽቡቕ ኣለና ንብል ኢና። ናይ ሓሶት ፍሽኽ ንብለሉ ብዙሕ ጽቡቕ ምኽንያታት ኣሎ። ኣብ ቅድሚ መስትያት ድኳን ናይ ሓሶት ፍሽኽ ምባል ባዕሉ፡ ነቲ ትፍትኖ ዘለኻ ኣቕሓ ናይ ምዕዳግ ተኽእሎኻ ልዕል ክብል ከምዝገብሮ፡ ኣብ 2013 ዝተገብረ መጽናዕቲ የመልክት። ብሓቂ፡ ሰባት ብገጾም ጥራይ ክፍረዱ ከለዉ፡ ናይ ሓሶት ፍሽኽ ዝበሉ ሰባት ዝያዳ ሓቀኛ ከምዝኾነ ተገይሮም እዮም ዝፍረዱ። ከምቲ ሓደ እዋን ኣሜሪካዊ ተዋዛዪ ኪን ሃባርድ ዝበሎ፡ “በዓልቲ ቤትካ ኣብ ቅድሚ ሓደ ፖሊስ ትራፊክ ፍሽኽ ክትብል እንተዘይሪእኻያ፡ ነቲ ብሉጽ ፍሽኽታ ኣይረኣኻዮን ማለት እዩ” ኒደንታል፡ ‘’ፍሽኽ ንኽትብል ኣብ ዘይገብረካ ኩነታት ትርእዮ ፍሽኽታ ሓሶት’ዩ ኢልና ክንድምድም ኣይግባእን። ብናይቲ ሰብ ባህሊ ወይ ኩነታት፡ ፍሽኽትኡ ሓቀኛ ክኸውን ይኽእል እዩ!’ ኢሉ ኣብ ዓውደ-ጽሑፍ ብዙሕ ኣተኩሮ ከይንህብ የጠንቅቕ። ካልኦት ኣንጸባረቕቲ ምልክታት ግን ኣለዉ። ኮነ ኢልካ ኣብ ጥቕሚ ክውዕሉ ከለዉ፡ ፍሽኽታታት ኣዝዩ ሃንደበታዊ ወይ ኣዝዩ ነዊሕ ዝጸንሕ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ወይ’ውን ቅድሚ’ቲ ከሰንዮ ዝግባእ ሓረግ ኣዝዩ ቀልጢፉ ክርአ ወይ ኣዝዩ ነዊሕ ጸኒሑ ክመጽእ ይኽእል። ዘእምን ፍሽኽታ፡ ካብ ምጽባብ ኣዒንቲን ብልጭታ ኣስናንን ዝለዓለ እዩ። ናይ ሓቂ ፍሽኽታ ኣዒንቲ ክንቀሳቐሳ ዝገብር እዩ። ሓደ ሰብ ፍሽኽ እናበለ፡ ገጹ ምንቅስቐስ ዘየርእይ እንተኾይኑ ፍሽኽትኡ ናይ ሓሶት ክኸውን ይኽእል’ዩ። ናይ ሓሶት ፍሽኽታ ንኽልቲኡ መስርዕ ኣስናን ናይ ምጥቕላል ልዑል ተኽእሎ ኣለዎ። ናይ ሓቂ እንተኾይኑ ግን ነቲ ታሕተዋይ መስርዕ ኣስናኑ ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኡ ትሑት ይኸውን። ናይ ሓቂ ፍሽኽታ ኩርናዕ ኣዒንቲ ክጨማደዳ ወይ ክዕመታ ይገበር፤ ፍሽኽ ዝብል ሰብ ኣዒንቱ እንተዘይዓሚቱ ወይ ኩርናዕ እንተዘይተጨማዲዱ፡ ፍሽኽታኡ ሓቀኛ ዘይክኸውን ይኽእል። ብተወሳኺ እውን፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሓደ ሰብ ሰብነቱ ተዛኒዩ እዩ ብሓቂ ፍሽኽ ዝብል። ስለዚ ኣካላቱ ውጥር ኢሉ ከምኡ’ውን ኣእዳዉ ኣብ ኣፍልቡ ገይሩ ፍሽኽ ዝብል ሰብ፡ ፍሽኽታኡ ናይ ሓሶት ናይ ክኸውን ልዑል ተኽእሎ ኣለዎ። ነቲ ፍሉጥ ፍሽኽታ ሞናሊዛ ዘይውከስ ዝኾነ ዝርዝር ፍሽኽታ ምሉእ ኣይኾንን። ምስ ኩሉ ምስጢሩ፡ ነዚ ሃሳስ ፍሽኽታ ምምዳብ ቀሊል እዩ። እቲ ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ ዝሰኣሎ ስዕሊ ናይ ኩሽማን ተግባር ከም ዘርእይ ክኢላታት ስነ-ኣእምሮ ይፈልጡ እዮም። እታ ኣብቲ ስእሊ ትርአ፡ ናብ ርሑቕ እናጠመተት ብድምቀት ፍሽኽ ትብል፡ መሊሳ ቅድሚ ገጻ ምልስ ምባላ ንጐድኒ እናጠመተት ‘ናይ ሕፍረት’ ፍሽኽታ ክምስ ትብል። ስለዚ ንቐጻሊ ሰባት ‘ፍሽኽ በሉ’ ክብልኹም ከለዉ፡ ዓይነት ፍሽኽታ ምምራጽ ናታትኩም ግደ ከምዝኾነ ኣይትዘንግዑ።


በዓል ትንሳኤ፡ ሃገራት ዓለም ንምንታይ ኣብ ዝተፈላለየ መዓልቲ የኽብራ?

ምናልባት ንስኹም፡ ንበዓል ትንሳኤ እየሱስ ክርስቶስ ዝኸውን ምግብን መስተን ትዕድጉን ነዚ  ኣውደ-ዓመት ትሸባሸቡን ኣለኹም ትኾኑ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዓለም ዝርከቡ ሰዓብቲ እምነት ክርስትና፡ በዓል ትንሳኤ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን'ዮም ኣኽቢሮም። ይኹን'ምበር ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ሓዊሱ ኣብ ካልኦት ሃገራት ድማ በዓል ትንሳኤ (ፋሲጋ) ፅባሕ ሰምበት ንምኽባር ኣብ ድሮ በዓል ይርከባ። ኣብ ኣውሮጳ፣ ኣፍሪቃን ማእኸላይ ምብራቕን ዝርከቡ ሰዓብቲ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ፡ ኣብ ምዕራብ ዓለም ካብ ዝርከቡ ሰዓብቲ ክርስትና ዶንግዮም'ዮም ነዚ በዓል ዘኽብርዎ። ንምዃኑ እዚ ንምንታይ ኮይኑ? በዓል ትንሳኤ (ፋስጋ) ናይ ክርስትያን በዓል እንትኾን፡ ሰዓብቲ እዚ እምነት እየሱስ ክርስቶስ ንሞት ስዒሩ ዝተንሰአሉ ዕለት ዘኪረሞ ይውዕሉ። እዚ በዓል ድማ ትንሳኤ ተባሂሉ ይፅዋዕ። እዚ በዓል ኣብ ሰዓብቲ እምነት ክርስትና ዓብይ በዓል እዩ። ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ዓለም፡ እዚ በዓል ን40 መዓልታት ብዝፀንሕ ፆም እዩ ዝጅምር፤ እዚ ፆም ብንፅህቲ ሰኑይ (ክሊን መንደይ) ጀሚሩ ኣብ ናይ ፋስጋ ቀዳም ይዛዘም። ንፅህቲ ሰኑይ ኣመንቲ ብፆም ኣርብዓ ካብ ሓጥያቶም ምፅራዮም ተመልክት እያ። ካብ ትንሳኤ ሸሞንተ መዓልታት ቅድም ኢላ ዘላ ቀዳም ፆም ኣርብዓ ምዝዛሙ ትሕብር። ይኹን'ምበር እቲ ፆም ክሳብ በዓል ትንሳኤ እዩ ዝቕፅል። በዓል ትንሳኤ ቅድሚ ምኽባሩ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ቀዲማ ትርከብ ሰንበት ድማ ስየ ዝእሰረላ በዓል እያ። ኣብዛ መዓልቲ ሰባት ኣብ ኢዶም ካብ ስየ ዝተሰርሐ ቀለበት ኣሽዑና (ሆሳእና)፣ ኣብ ግምባሮም ድማ ስየ ብምእሳር እየሱስ ክርስቶስ ናብ እየሩሳሌም ዝኣተወላ ዕለት ዘኪሮም ይውዕሉ። ካብኡ ሰሙነ ሕማማት ስዒቡ ቀፂሉ፡ ሰምበት ብበዓል ትንሳኤ (ፋሲጋ) ይዛዘም። ኣብ ዓለም በዓል ትንሳኤ ኣብ ዝተፈላለየ መዓልታት'ዩ ዝኽበር። በብዓመቱ ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ኣይኽበርን። እዚ ማለት ከም በዓል ልደት ፍሉጥ ዕለት የብሉን። ከም ሃገራት ግሪክ፣ ቆጵሮስን ሮማኒያን  ኣብ ዓውደ-ኣዋርሕ ጁሊያን ተደሪኸን እየን በዓል ትንሳኤ ዘኽብራ። ኣቆፃፅራ ዘበን ጁሊያን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ብ45  ብጁሊየስ ቄሳር ዝተዳለወ እዩ። እዚ ኣቆፃፅራ ዘበን፡ ፀሓይ ንመሬት ንምዛር ኣብ ዝወሰደላ ግዘ ተደሪኹ ዝተሰርሐ እዩ። ኣቆፃፅራ ግሪጎሪያን ድማ፡ ብጳጳስ ግሪጎሪ ብ1582 ዝተዳለወ እንትኾን፡ መፅናእቲ ኣስትሮኖሚ ትኽክለኛ እናኾነ ብምምፅኡ ኣብ አቆፃፅራ ዘበን ጁሊያን ዘለዉ ሓደሓደ ግድፈታት ንምስትኽኻል ዝተሰርሐ እየ። ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ 1752 ዘበን ኣቆፃፅርኣ ናብ ግሪጎርያን ቀይራ። ስለዝኾነ ድማ ሃገራት ዓለም፡ ነዚ በዓል ኣብ ዝተፈላለየ መዓልቲ ዘኽብርኦ ዘለዋ መዓልቲ ኣቆፃፅረአን ስለዝፈላለይ እምበር ካልእ ምኽንያት የብሉን። ሰዓብቲ እዚ እምነት ናብ ቤተ-ክርስትያን ከይዶም ብምጽላይ፣ ብምስጋድ፣ ሃይማኖታዊ ኣስተምህሮ ብምስማዕ የኽብርዎ። እቲ ወሳኒ ዝኾነ እዋን ድማ ካብ ዓርቢ ስቕለት ይጅምር። ቀንዲ ስርዓተ ጸሎት ዝግበር ድማ ኣብ ድሮ ትንሳኤ ኣብ ዘላ ለይቲ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብዙሓት ሰባት ነዛ ለይቲ ኣብ ቤተ-ክርስትያን እዮም ዘሕልፍዋ። ኣብ ቤተ-ክርስትያን ደወል ይድወል፣ እየሱስ ክርስቶስ ንሞት ስዒሩ ዝተንሰአሉ ንምኽባር ድማ ርችት ይትኮስ። ድሕሪ እዚ፡  ፆም ምስተፈትሐ ዘለዉ ከይዲ ኣበዓዕላ ግና ዝበዝሕ ግዘ ኣብ ምግቢ ዘድሃቡ'ዮም። ኣብ ሃይማኖት ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ፡ መብዛሕትኦም ሰዓብቲ እዚ እምነት ብፍላይ ድማ ዝፀሙ ኣመንቲ፡ ፈለማ ብእንጣጢዕ ወይ ድማ ልስልስ ዝበሉ ምግብታት እዮም ዝበልዑ። ድሕሪ እዚ ፀብሒ ደርሆ ይስዕብ። በዓል ትንሳኤ ብዝተኸሸነ ፀብሒ ደርሆ ምቁዳስ ልሙድ እዩ። ካብኡ ከከም ባህሉን ከባቢኡን፡ ናይ በጊዕ ስጋ፣ ዱለት፣ ጥብሲ፣ ክትፎ፣ ሕብሽቲ፣ ስዋን ሜስን ይስዕብ። ጎረቤትን ፈታውን ዘመድን ተኣኪቡ ብሓባር ነዚ በዓል ብሓጎስ የሕልፍዎ። ኣብ ክርስትያን ኦርቶዶክስ ግሪክ ድማ፡ ብባህላዊ መገዲ ዝተጠበሰ ናይ በጊዕ ስጋ ጥዑም ሕብሽቲ ፋሲጋን ይምገቡ። ፆሞም ዝፈትሑ ድማ፡ ማግሪቲሳ ብዝበሃል ባህላዊ ምግቢ'ዩ። ማግሪቲሳ ካብ ስጋ በጊዕ፣ ሩዝን ቅመማትን ዝተዳለወ መረቕ ኮይኑ፡ ቅድሚ ካልእ ምግቢ ምብልዖም ዝምገብዎ ዓይነት ምግቢ እዩ። ኣብ ኢትዮጵያ እንጣጢዕን ካልኦት ልስልስ ዝበሉ ምግብታትን ከምዝብላዕ ማለት እዩ። ኣብ ኣመንቲ ኦርቶዶክስ  ሰርብያ ድማ፡ ሽውሃት ምግቢ ብዝኸፍቱ ካብኡ ድማ ብዝተጠበሰ ስጋ፣ ቺዝ፣ ዝበሰለ እንቋቑሖን ቀይሕ ነቢትን ፆሞም ይፈትሑ (ይፍስጉ)። ኣብ ሰርቢያ ካብ ደርሆ ዝተሰርሐ ኑድል ወይ ካብ ናይ በጊዕ ስጋን ኣትኽልትን ዝተሰርሐ መረቕ ቀንዲ ምግብታት ፋሲካ እዮም። ኣብ ክርስተያን ኦርቶዶክስ ሩስያ ከኣ፡ ብባህላዊ ፓስካ ኬክ እዮም ፆሞም ዝፈትሑ። ኣብ ምዕራብ ዓለም፡ እንቋቁሖ ምልክት ትንሳኤን ሓድሽ ሂወትን እዩ። ስለዝኾነ ድማ፡ ኣብ ዕለተ ትንሳኤ ንድሕነት ደቂሰባት ክብል ኣብ መስቀል ንዝፈሰሰ ደም እየሱስ ክርስቶስ ንምውካል እንቋቁሖ ቀይሕ ቀለም ይልከ።


ባህልን መንነትን፡ ሸውዓተ ክብርታት ኣሸንዳ-ትግራይ

መሬት ብዝናብ ወርሓት ኽረምቲ ርሒሳ፡ ዘራእቲ ክሽውት ምስ ጀመረ፡ ሸዊት ንኣሽቱ ኣዋልድ ከኣ "ስየ. . . ይዓወይ ስየ" እናበላ ክደርፋን ክዘላን ዝህንጠዋሉ እዋን እዩ። በዓል ኣሸንዳ፡ ልዕሊ ካልኦት በዓላት ድሙቕን ውቁብን'ዩ። ወርሒ ነሓሰ እንትብሕት፡ ካብ ስነ ልቦናውን ቁሳውን ምድላው፡ ክሳብ ምሕዳስ መንፈስን ስጋን ዝበጽሕ ምድላው ንምግባር፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ትኽስ ዝብላ ኣይመስላን። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ካብ ርእሳ ክሳብ ጽፍሪ እግራ ዘደንቕ ቁንጅና፣ ኣዞን ወዝን ክትውንን፡ ካብ ንኡሽቶ ክሳብ ዓብዪ (ካብ ቁኖ ጸጒሪ ርእሲ፣ ኮንጎ ሳእኒ ክሳብ ጥልፊ ክዳን) ምድላዋት ተጻፍፍ። ምሉእ ናጽነት ዝጎናጸፋሉ በዓል ኣሸንዳ ንምኽባር፡ ዳርጋ ናይ ኣዋርሕ ምድላው ክገብራ ዝጸንሓ ደቂ ኣንስትዮ፡ ናብ ኣደባባይ ክወጻ እንከለዋ፡ ዓለም 'ኩሉ ንዓኽን' ዝበለተን እዩ ዝመስል። ነቲ ወትሩ እግረኛታትን ተሽከርከርትን ዝመልእዎ ኣደባባያት፡ ቆልዑ ኣሸንዳ ይብሕተኦ። "ኣዋልደይ ቆልዑ ማይዱርየ ስነን ጸባ መልክዐን ድርድርየ. . ." ዝብል ዜማ ናእዳ እናዜማ 'ይዓወይ ስየ' ዝደርፋ ሰብ ጥልፍን ቆጽሊ ኣሸንዳን፡ ንዓብዪን ንኡስን ሃነን እየን ዘብልኦ። ኣብ መንፈሳዊ ኮሌጅ ቅዱስ ፍሬምናጦስ ኣባ ሰላማ ከሳቴ ብርሃን፡ መምህር ቅኔን መጽሓፍን ዝኾኑ ሊቀ ሊቃውንቲ ያሬድ ካሳ "እቲ በዓል ናይ ኩሉ ኣማኒ ክርስትያን'ኳ እንተኾነ፡ ብፍሉይ ግን ሓዳር ዘይገበራ ደናግል ደቂ ኣንስትዮ ዘኽብርኦ'ዩ" ይብሉ። "ምሳሌ ድንግል ማርያም'ዩ። ቅድሚኡ ሰብኡት ንኣንስቲ 'ብሰንክኽን ኢና ካብ ገነት ወጺእና፤ ምስ እግዚሄር ተባኢስና' እናበሉ ይምክሑለን ነይሮም። እየሱስ ካብ ድንግል ማርያም ምስ ተወለደ ግን፡ ብህይወት እየሱስ ናብ ገነት ተመሊስኩም ኢለን፡ ብአአን ተመሲሉ" ይብሉ። ምሁር ባህልን ስነ ቃልን ኣቶ ኣለማየሁ ሃፍቱ ብወገኑ፡ ኣብ እዋን ኣሸንዳ ዝድረፉ ስነ ቃላት ባዕሎም፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ንሓዳር ዘይበቕዐት ምዃና ስለ ዝገልጹ ናይ ደናግል በዓል'ዩ ክበሃል ይከኣል ይብል። "ቅድሚ ኣሸንዳ፡ ኣብ ጾመ ፍልሰታ ስጋወደሙ ዝቕበላ፡ እተን ደናግል እንብለን ንሓዳር ዘይአኣኸላ ኣዋልድ ብምዃነን፡ ሓንቲ ጓል ኣሸንዳ 'ዓወይ ስየ ክጻወት'የ፡ ኣይጓልን እንድየ' ክትብል ከላ፡ ነቲ ጸወታ ዘይኮነ ገና ድንግል ጓል ምዃና ዝሕብር'ዩ" ይብል። ኣሸንዳ፡ 'ሻደይ'፣ 'ኣሸንድዬ' ተባሂሉ'ውን ኣብ ገለ ከባቢታት ክልል ኣምሓራ ይበዓል'ዩ። ንምዃኑ፡ ክብርታት እዚ በዓል እንታይ'ዮም? ደቂ ኣንስትዮኸ ብኸመይ የንጸባርቕኦ? ማዕርነትን ናጽነትን ቆልዑ ኣሸንዳ፡ ክሳደን፣ ጨጉሪ ርእሰን፣ ዓይነን፣ ኢደንን እግረንን ብዝተፈላለዩ ባህላዊ መጋየጺታት ኣመላኺዐን፤ ኣብ ሽምጠን ድማ ቆጽሊ 'ኣሸንዳ' ይዕጠቓ። ንጽባቐ ሓንቲ ጓል ኣሸንዳ ዘድነቐ ወይ 'ነገር ዝደለየ' ወዲ ተባዕታይ፡ ነቲ ቖጽሊ ስሕብ እናበለ ክተቕልበሉን ቁሊሕ ኢላ ክትርእዮ ይፍትን። ቆልዓ ኣሸንዳ ግን ገጽ ኣይትህቦን። ሊቃውንቲ ቤተክህነት፡ ነዚ ኩነታት ምስቲ ኣብ እዋን 'ዕርገት ስጋ ድንግል ማርያም' ዝነበረ ፈተናታት 'ኣጋንንቲ' እዮም ዘዛምድዎ። ምሁራት ሳይንስን ማሕበራዊ ጉዳያትን ድማ፡ በዓል ኣሸንዳ ፍልስፍና ማዕርነት፣ ናጽነትን ማሕበራዊ ስነ ሞገትን ዝንጸባረቐሉ ፍሉይ በዓል እዩ ይብሉ። ኣምባሳደር ኣሸንዳ ትግራይ፡ ስነ ጥበባዊት ፍርያት የማነ፡ በዓል ኣሸንዳ 'ባህልኻ እትሕልወሉ ውርሻ ' ኮይኑ ደቂ ኣንስትዮ ናይ ባዕለይ ዝብልኦ መንነተን ዝገልጻሉ በዓል'ዩ ትብል። "በብግዚኡ ዝኾነ ነገር ከይተወሰኾ ዝቐጸለ ባህላዊ ውርሻ'ዩ። ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ገጠር፡ ካብ ካልኦት ተደረብቲ ስራሕቲ ሽዓ እየን ነጻነተን ዝረኽባ። እዚ በዓል፡ ሓሳበን ብነጻነት ዝገልጻሉ፣ ድላየን ዝገብራሉ፣ ጸቢቐን ዝወጽኣሉን ምስ ሰባት ዝራኸባሉን'ዩ" ትብል። መምህር ስነ ሰብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ሰናይት ኣብርሃ ብወገና፡ ነጻነትን መዓርነትን፡ ሓደ ካብቶም ክብርታት ኣሸንዳ'ዩ ብምባል ትገልጽ። "በዓል ኣሸንዳ፡ ደቂ ኣንስትዮ ናፊቐንኦ ጸኒሐን፡ ድላየን ዝዛረባሉ፣ ናብ ድላየን ዝኸዳሉ፣ መብጽዓ ኣትዮምለን ንዝጸንሑ ዘመስግናሉ ፌስቲቫል ኮይኑ፡ ቕድም ኢሉ ተጸቒጡ ዝነበረ ብነጻነት ናይ ምዝራብ መሰለን ተቐንጢጡ፡ ኣብቲ ግዘ ንሱ ክነቕፍኦ ንዝደልይኦ ሰብ ዝነቕፋሉ፣ ንዝሙገስ ድማ ዘመጉሳሉ በዓል'ዩ" ኢላ። ነዚ ድማ ይመስል፡ ኣብዛ ዕለት ዓው ኢለን ድምጸን ንምስማዕ ኾነ ንምዝራብ ዘይሓንካ። ፍርያት የማነ "ደቂ ኣንስትዮ ርእሰ ተኣማንነተን ብምዕባይ፣ ጥምረት ወይ ሕብረት ዝፈጥራሉ ናይ ነጻነት በዓል'ዩ። ሓሳብ፣ ጽባቐ ዝግለጸሉ ናይ መዘናግዒ መድረኽ'ውን እዩ" ትብል። ቆልዑ ኣሸንዳ፡ ኣብዚ በዓል ዝጥቀማሎም ኣልባሳት፣ ኩሕልን ኩትቻን ዝኣመሰሉ መመላኽዕታት፡ ቀሊል ዘይብሃል ምድላው ዝገብራሉ'ዩ። እዚ በዓል፡ ሃይማኖታዊ ድርኺት ከም ዘለዎ፡ ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስቲያን ትኣምን። ኣሸንዳ ሃይማኖታዊ መሰረት ዝለበሰ በዓል'ዩ እንተተብሃለ'ውን፡ ኣብ ከይዲ ክዋንኡ ግን ከከም ከባቢኡን ኣመጻጽእኡን ባህሊ'ውን ዝሓወሰ'ዩ፡ ይብል ምሁር መጽናዕቲ ባህልን ስነ ጽሑፍን ኣለማየሁ ሃፍተ። ጽባቐን ሓድነትን ድማ፡ ደቂ ኣንስትዮ ብፍሉይ ዘንጸባርቕኦም ክብርታት ኣሸንዳ ከም ዝኾኑ ብምጥቃስ፡ ርእሰ ምትእምማን ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዚያዳ ጎሊሑ ዝወጽኣሉ ዕለት እዩ ክብል የብርህ። "ኣዋልድ ዚያዳ እቲ ካልእ መዓልቲ ጸቢቐን ኣብቲ መዓልቲ ዘለወን ክብሪ፣ ውሽጣውን ደጋውን ርእሰ ምትእምማን ዘርእያሉ ዕድል'ዩ። ዝተፈላለየ ባህሪ፣ ብርኪ መነባብሮ፣ ድልየትን ዝንባለን ዘለወን ደቂ ኣንሰትዮ ናብ ሓደ መጺአን ባህሊ ወለደን ዝገልጻሉ መዓልቲ'ዩ" ይብል። "ንጻወት እንዶ ንተሓዋወስ'የ ዘመን ክምለስየ" ዝብል ሓደ ተለላ ደርፊ ቖልዑ ኣሸንዳ ብምጥቃስ፡ እዚ ንሕና ሓደ እንተኾይንና'ዩ እቲ ሰናይ ዘመን ክመጽእ ዝኽእል፣ ባህልና እንዝክሮ ንሕና ተሓዋዊስና ሓደ እንተኾይንና'ዩ ዝብል መልእኽቲ ስለ ዘለዎ፡ ምስክር ሓድነተን'ዩ ይብል ኣለማየሁ። ኣሸንዳ፡ ካብ ካልኦት በዓላት ፍሉይ ዝገብሮ፡ ናይ ንሕንሕ ዓውዲ ኮይኑ ምቕራቡ'ዩ። ደቂ ኣንሰትዮ እንተውሓደ ብኣከዳድና፣ ብመጋየጺታት፣ ብክእለት ምንጓሕ ደርፊ፣ ፈጠራዊ ዜማታትን ካልኦትን፡ "ዲደይ'ዶ ዲደኺ ትዕምርየ፤ ዲደይ ድኣ ጓለይ. . ." እናበላ፡ በብኣናኣሽቱ ጉጅለታት ተወዚዐን ይጻወታ። ኣቶ ኣለማየሁ ሃፍተ ከም ዝብሎ ድማ፡ ኣሸንዳ ፍልስፍና ጾታ'ውን ዝርኣየሉ'ዩ። "ደቂ ኣንስትዮ እንታይ ይደልያ፣ እንታይ ይጸልኣ፣ ከመይ ነይረን፣ ከመይ ኣለዋ፡ በቶም ዘዝይምኦም ስነ-ቃላት ናይ ምግላጽ ተኽእሎ ስለ ዘለወን ፍልስፍንአን የርእያ እየን" ዝብል ኣቶ ኣለማየሁ፡ "ኣዋልደይ ሎሚ ዕበዳ፤ ላዕላይ ሰማይ'ዶ ኣለዎ ማይዳ" ክብላ ከለዋ፡ ዓብዪ ፍልስፍና ህይወት'ዩ ይብል። "ደቂ ሰባት ነቲ ክመጽእ እዩ ኢልና ብዛዕባ እንጽበዮ ካልኣይ ዓለም ኢና ንሓስብ። ንሰን ግን እታ ዝተውሃበትና እታ ንፈልጣ ዓለም ክንጥቀመላ ንኽእል ኣለና፡ ሎሚ እንተዘይተጻዊትክን ኣብ ላዕላይ ሰማይስ ሜዳ ዝህሉ'ዶ ይመስለክን ዝብል ዓብዪ ናይ ስነ ተፈጥሮ ፍልስፍና'ውን ዘርእያሉ መገዲ'ዩ"። ምሁራት መጽናዕቲ ባህልን ስነ ጽሑፍን፡ ባህሊ፡ ብሓደ ወገን ከም ዘዳሊ፤ በቲ ኻልእ ሸነኽ ድማ ዝተፈላለዩ ሰብኣዊ ክብርታት ሓሊኻ ንክትኸይድ ዝገብር'ዩ ይብሉ። ኣሸንዳ ከም ሓደ ትውፊታዊ በዓል፡ ማሕበራውን ስነ ልቦናውን ትርጉም ከም ዘለዎ ዘልዕል ኣቶ ኣለማየሁ፡ ደቂ ኣንስትዮ ዚያዳ እቲ ኻልእ መዓልቲ ብዛዕባ ሓድነተንን ስነ ጾታን ዝሓስባሉ፣ ዘለወን ጽባቐ ብምግላጽ፡ ንዝተፈላለዩ ባህላዊ እምነታት እቲ ሕብረተሰብ ዝምጉታሉ ባይታ'ዩ ክብል ይገልጾ። ጓል ኣንስተይቲ ደገ እንተወጺኣ ብዙሕ ጸገም ክበጽሓ'ዩ፣ ደቂ ተባዕትዮ ብዘይፍቓዳ ወሲዶም ዘይትደልዮ ነገር ክትፍጽም ትኽእል'ያ ዝብል ስግኣትን ባህላዊ እምነትን እቲ ሕብረተሰብ፡ ኣብዚ ዕለት ብገሃድ ከም ዝምጎት እውን ይዛረብ። "ኣብታ መዓልቲ፡ ኣብ ውሽጠን ብዝፍጠር ስብእና እምበር፡ ደገ ስለ ዝወጽኣ፣ ሰብ ስለ ዝርኣያ፣ ዓርሰን ብነጻነት ስለ ዝገለጻ ኣይኮነን ሕማቕ ነገር ዝሓስባ ዝብል ስነ ልቦናዊ ሞጎት ኣብ ኣሸንዳ ይርአ'ዩ። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ኩል ጊዜ ተዓቢጠን፣ ካብቲ ማሕበራዊ ህይወት ተገሊለን ክነብራ የብለንን፡ ስለዚ ነጻነተን ዝእውጃሉ መዓልቲ ክህልወን ኣለዎ ዝብል ኣተሓሳስባ ዝተፈጠረሉ ስለ ዝኾነ፡ ኣሸንዳ ኣተሓሳስባ ናይቲ ማሕበረሰብ ዝግለጸሉ፣ ስነ ጾታዊ ሞጎት ዝካየደሉ፣ ብርኪ ጾታን ጓል ኣንስተይቲ ዝርኣየሉን በዓል'ዩ" ኢሉ። ደቂ ኣንስትዮ ኣሸንዳ፡ ናብ ሩባ ከይደን ማይ ብምሕጻብ፣ ቤተክርስቲያን ከይደን ዓመት ንዝዓቖረን ፈጣሪአን ኣመስጊነን እየን ጓይላ ወይ ጸወታ ኣሸንዳ ዝጅምራ። "ሓዛለይ ሓዛለይ . . . ጎይታይ ኣጋፋሪ ኽፈተለይ በሪ . . ." ኢለን ዝረኸብኦ ውህብቶ፡ ምስቲ ማሕበረሰበን እየን ዝካፈልኦ እትብል መምህር ስነ ሰብ ሰናይት፡ "ኣብ ገጠራት ንቤተክርስቲያን ከበርክታ፡ ኣብ ከተማ ድማ ንመሐገዚ ኣረጋውያን ወይ መንግስታዊ ልምዓት ከወፍይኦ ኢና ንዕዘብ" ኢላ። ስነጥበባዊት ፍርያት የማነ ብወገና፡ እቲ ኣሸንዳ ኢልካ ዝርከብ እቶት ኣብ ገጠራት ብልክዕ እቲ ዝነበረሉ ተሓልዩ ከም ዘሎ ብምግላጽ፡ ኣብ ከተማታት ሓሓሊፉ ዝፍለይ ባህሪያት ከም ዝርኣዮ ትዛረብ። "እቲ ባህሊ ዝሃስስ ኣይኮነን፤ ግን ምስ ግዜ እናተቐየረ ዝመጽእ ነገራት ከም ዘሎ ትዕዘብ ኢኻ። ኣብ ገጠር ከም ቀደሙ ኣሸንዳ ተባሂሉ ዝርከብ እቶት ንቤተክርስቲያን ብምሃብ፣ ዝጠመየ ብምዕንጋል በረከት ዝርከቦ ነገር ይስርሐሉ። እቲ ባህሊ ብዝግባእ ክፍለጥ እንተገይርናዮ ግን፡ ስርዓቱ ሓልዩ ክሓልፍ ይኽእል'ዩ ኢለ ይሓስብ" ትብል። ግደ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ጸወታ ኣሸንዳ ደቂ ተባዕትዮ፡ ዋላ'ውን ከበሮ ሒዞም እንተዘይተልሃዩ፡ ሓጺር ገምባለ ምስ ሽራኽ ስኣኒ ወይ ኮንጎ ረጊጾም፣ ሚዶ ኣብ ጎተና ርእሶም ሰዅዖም፣ በትሪ ጨቢጦም ደድሕሪ እተን ቆልዑ ኣሸንዳ ክዞሩ ይውዕሉ። ተመልከትቲ ወይ ዕዱማት ኮይኖም፡ መብጽዐአን ክበጽሐለን ውህብቶ ንዝልምንኦም ስልማት ብምሃብ፡ ጸወትአን የድምቑ። "ከም ባህሊ፡ እቶም ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ሓንቲ ጉጅለ ሓፍቶም ክትህሉ ስለ እትኽእል፡ ጥቕዓት ከይበጽሓ ንምሕላው ደድሕሪአን ብምኻድ ዝግለጽ ተራ ኣለዎም" ትብል ሰናይት። ርኢይቶኣ ዝካፈል ኣቶ ኣለማየሁ ብወገኑ፡ ወዲ ተባዕታይ፡ ነቲ ነጻነተን ተቐቢሉ ስርሐን ጽባቕአን ብምንኣድ፡ ኣካል እቲ በዓል ከም ዝኸውን ብምግላጽ፡ ብፍላይ እቶም ኣናኣሽቱ ዝበሃሉ ካብ ከልብን ካልኦት ሓደጋታትን ኣብ ምሕላው ዓብዪ እጃም ከበርክቱ ኢኻ ትዕዘብ ኢሉ። "ኣብዚ ግዘ፡ እቲ ዝደለይኦ ውህብቶ እንተዘይተዋሂበን ንዕኦም ክግስጹ ዝኽእሉ ደርፍታት ይደርፋ እየን፤ እቶም ደቂ ተባዕትዮ እንተተጸረፉ'ውን ኣይምልሱለንን። እዚ ግዘ ፍሉይ ነጻነት ሂቡወን እቲ ማሕበረሰብ'ውን ከም ዝደገፈን የመላኽት" ትብል መምህር ሰናይት። ካብዚ ብምብጋስ፡ ኩል ግዘ ደቂ ተባዕትዮ ፍቓድን ነጻነትን ዝቕበልሉ ባይታ እንተመጺኡ፡ እቲ ዘሎ ጾታዊ ኣፈላላይ ክጸብብ ይገብር'ዩ ዝብል እምነት ኣለዋ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ በዓል ኣሸንዳ ኣብ ትካል ባህሊ፣ ትምህርትን ሳይንስን [ዩኔስኮ] ንምምዝጋብ ዝስርሑ  ስራሕቲ ኣለው። "ኣብዚ በዓል ደቂ ኣንስትዮ ሙሉእ ንሙሉእ ባህላዊ መጋየጽታት ስለ ዝጥቀማ ባዕሉ ሓድጊ'ዩ" እትብል ኣርቲስት ፍርያት የማነ፡ "ዝተፈላለየ ሳዕስዒት፣ ደርፍን ባህልን ኣብ ሓንቲ መዓልቲ ምልላይ ምኽኣል ዓብዪ ነገር'ዩ" ኢላ። እንተኾነ፡ ካብ ባህሪ ኣከባብራ እቲ በዓል ብምብጋስ፤ ብፍሉይ ኣብዚ ቀረባ ግዘ መለመኒ ቅርሺ እናኾነ ይመጽእ ኣሎ ዝብል ስክፍታ ዝፈጥረሎም ሰባት ኣለው። ኣሸንዳ፡ ናብ ዘላቒ ማሕበራዊ-ቑጠባዊ ረብሓ ንምሽራፍ፡ ካብቲ ትውፊታቱ ከይወጽአ ባህላውን ሃይማኖታውን ክብርታቱ ብኣግባቡ ዝንጸባረቐሉ ክኸውን ከም ዘለዎ ድማ ይላበዩ። እዚ ጽሑፍ፡ ፈለማ ብ 21 ነሓሰ 2019 ዝተሓተመ ዛንታ እዩ።


ብኣጋጣሚ ዝተጀመረ ውዲት ኢሉምናቲ

እዚ ዛንታ'ዚ ብኸመይ ከም ዝተጀመረ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ዘለዉ ዛንታታት ሓሶት ብኸመይ ከም ዝተዘርግሑን ንስነ-ልቦናን ምስጢርን እቶም ክቱር ደገፍቶም ዝገልጽ እዩ። ንክልሰ-ሓሳባት ውዲት ከም ዝዀነ ዝኣምን ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳብ እዩ። ኣብ ትሕቲ ጸሓይ ዝርከብ ኵሉ ውዲታት ጥምረት ዝዀኑ ኢሉምናቲ፡ ሓድሽ ዓለማዊ ስርዓት ንኽምስርቱ ብሕቡእ ዝንቀሳቐሱን ንጕዳይ ዓለም ዝቈጻጸሩ ልዕለ-ጐይቶት ከም ዝኾኑ ተገይሩ እዩ ዝሕሰብ። እዚ ዅሉ ዘይእመን ፍርሒ ግን፡ ኣብ 1960ታት ብዝወጸት ልቢ ወለድ ዝጀመረ እዩ። እዚ ብዛዕባ እቲ እነንብቦን እንሰምዖን ንኸንኣምን ዘለና ድልውነት እንታይ ይነግረና? እቲ ጽውጽዋይ ኢሉምናቲ'ኸ ብዛዕባ’ቲ እቶም ሕጂ’ውን ዝጸልዉና ዜናታትን ዛንታታትን ሓሶት እንታይ ከቃልዕ ይኽእል? መብዛሕትኦም ሰባት ታሪኽ ናይቲ ምስጢራዊ ማሕበር ክፈልጡ ክፍትኑ እንከለዉ፡ ንርእሶም ኣብቲ ኣብ ጀርመን ዝነበረ ዘመነ ኣብርሆት ስርዓት ኢሉምናቲ ይረኽብዎ። ኢሉምናቲ፡ ኣብ 1776 ጽልዋ ሃይማኖትን ኣድልዎ ፈጸምቲን ውልቀሰባት ንምቅዋም ምሁራት ብብሕቲ ዝተጠርነፉሉ ምስጢራዊ ማሕበር እዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ከም ፍሪማሶናውያን ዝኣመሰሉ ሓያሎ ፍሉጣት ገስገስቲ ሰባት ዘጠቓለለ ነይሩ። ይዅን እምበር ብዓቃባውያንን ክርስትያንን ነቐፍቲ ካብ ሕጊ ወጻኢ ከም ዝዀኑ ምስተገብሩ፡ ህላወ እቲ ጕጅለ ሃሲሱ። እዚ ግን ክሳብ 1960ታት ጥራይ እዩ ነይሩ። ሎሚ ንሰምዖ ዘለና ኢሉምናቲ ግን ከምቲ ኣቐዲሙ ዝነበረ ኢሉምናቲ ኣይኰነን። የግዳስ፡ ካብቲ ንቡር ባህሊ ብዝፍለ፡ ከም ኤልኤስዲ ኣብ ዝበሃል ዕጸ ፋርስን ኣብ ምብራቓዊ ፍልስፍናን ዝነበረ ተገዳስነት፡ ንኢሉምናቲ ሓድሽን ፍጹም መርትዖ ዘይብሉን ዘመናዊ ዳግም ውልደት ዝሃበ እዩ። ‘ፕሪንሲፕያ ዲስኮርዲያ’ እትበሃል ንእሽቶ መጽሓፍ ኣብ ዝተሓትመትሉ እዋን፡ ካብቲ ንቡር ባህሊ ዝፍለዩ ሰባት ኣብ 1967 ‘ሳመር ኦፍ ላቭ’ ዝበሃል ማሕበራዊ ክስተት ምስ ኣካየዱ ተጀሚሩ። እታ መጽሓፍ፡ ብሓጺሩ፡ ኣንበብቲ ኤሪስ ዝበሃል ኣምላኽ ህውከት ንኸምልኹ ብዓመጸኛታት ዝተፈጥረት ‘ዲስኮርዲያኒዝም’ ናይ ዝበሃል እምነት ተምሳሌት እያ ነይራ። ‘ዲስኮርዲያኒዝም’፡ ሲቪላዊ ዘይተማእዛዝነት፡ ግብራዊ ዋዛታትን ምትላልን ንምስዓብ፡ ሰባት ዝተኣከቡሉ ዝበሃል ምንቅስቓስ እዩ ነይሩ። እቲ ጽሑፍ ንባዕሉ ካብ ንቡር ባህሊ ብዝፍለ ፍልጠት ንላዕሊ ዝዀነ ነገር የብሉን። እንተዀነ ሓደ ካብቲ መርገጺታት እምነት፡ ዕሱብ ንጥፈታት ማሕበራዊ ለውጢ ከምጽእን ውልቀሰባት ንመዐቀኒታት ክውንነት ኣብ ሕቶ ከእትዉ ከገድዶምን ከም ዝኽእል ሮበርት ኣንቶን ዊልሰን ብዝበሃል ጸሓፊ እዩ ነፍሲ ዘሪኡ። ብራምዌል ከም ዝብሎ፡ ዊልሰንን ሓደ ካብ ጸሓፍቲ ፕሪንሲፒያ ዲስኮርድያ ዝዀነ ኬሪ ቶርንሊን፡ “ዓለም ኣዝያ ምልካዊት፡ ኣዝያ ስጥምቲ፡ ኣዝያ ዕጽውቲ፡ ኣዝያ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ከም ዘላ ወሲኖም።" ነገራት ንምንቕናቕ ናብ ሕብረተሰብ ህውከት ክመልሱ ደልዮም። “እዚ ዝግበረሉ መንገዲ ድማ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ምዝርጋሕ እዩ ነይሩ። ብዅሎም መገዲታት ኣቢልካ ግጉይ ሓበሬታ ምዝርጋሕ፡ ብመገዲ ጸረ ባህሊን ቀንዲ መራኸቢ ብዙሃንን፡ ብዝዀነ ይዅን መገዲ። ከምኡ’ውን ኣብ መጀመርታ ብዛዕባ ኢሉሚናቲ ዛንታታት ብምንጋር ከምኡ ክገብሩ ወሲኖም።” ኣብቲ እዋን’ቲ ዊልሰን ኣብታ ናይ ደቂ ተባዕትዮ መጽሔት ፕለይቦይ ይሰርሕ ነይሩ። ንሱን ቶርንሊን ብዛዕባ እዚ ኢሉሚናቲ ዝበሃል ምስጢራዊ ትካል ዝዛረቡ ካብ ኣንበብቲ ዝመጽኡ ዘምስሎም ደብዳበታት ሓሶት ክሰዱ ጀሚሮም። ድሕሪኡ ነቲ ኣቐዲሞም ዝጸሓፍዎ ደብዳበታት ዝቃወም ተወሳኺ ደብዳበታት ይሰዱ ነይሮም። ህውከት ጽውጽዋይ ኢሉሚናቲ ብሓቂ ርሑቕን ሰፊሕን ተጓዒዙ። ዊልሰንን ካልእ ጸሓፊ ፕለይቦይን ‘ዘ ኢሉሚናተስ’ ዝብል መጻሕፍቲ ጽሒፎም! ከም ንጆን ኤፍ ኬነዲ መን ከም ዝቐተሎ ዝኣመሰሉ ንናይ ዘመንና ‘ምሽፋናት’ን ንኢሉሚናቲ ዝምልከት ሰለስተ ክፋል መጻሕፍቲ እየን። እተን መጻሕፍቲ ኣዝዩ ብዘገርም ኣምልኾ ዓወት ኰይነን ኣብ ሊቨርፑል ተዋስኦ መድረኽ ተሰሪሑለን እዩ። ብሪጣንያዊ ኤሌክትሮኒካዊ ባንድ The KLF’ውን ንርእሶም ደድሕሪ እቲ ኣብ ዊልሰን ስለስተ ኽፍሊ ዘሎ ናብ ኢሉምናቲ ዝኣተወ ባንድ ዲስኮርድያንስ፡ The Justified Ancients of Mu Mu ኢሎም ይጽውዑ ነይሮም። ሎሚ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለምና ብሰፊሑ ዝጽዋዕ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት’ዩ። ከም በዓል ጄይ-ዚን ቢዮንሰን ዝኣመሰሉ ህቡባት ደረፍቲ ከይተረፉ፡ ኣብ ኮንሰርታት ኢዶም ከምቲ ስሉስ ኩርናዕ ምልክት ኢሉሚናቲ ኣልዒሎም፡ ናይቲ ጕጅለ ምሳሌነት ኣርእዮም እዮም። እቲ ኣብ 60ታት ዝነበረ ባህሊ ንእሽቶ ሕትመታት ሕጂ ካብቲ ሎሚ ዓለምለኻዊ ዝዀነ፡ ልዕሊ ዓቐን ዝተኣሳሰር ኢንተርነት ኣዝዩ ዝረሓቐ ይመስል። ብዘይካ ሓደ ድማ እቲ ኢንተርነት ኣብ ከም ኣብ 4chanን Redditን ዝኣመሰሉ መርበባት ዝተዘርግሐ ወረታት ኢሉሚናቲ ነቲ ሓሳብ ዝና ሂብዎ እዩ። ብውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባትን ብዓቢኡ ድማ ብኣመንቲ ውዲት ክልሰ-ሓሳብ ኣብ ዝመልአት ዓለም ኢና እንነብር ዘለና። ኣብ 2015፡ ፖለቲካውያን ተመራመርቲ፡ ኣስታት ፍርቂ ካብ ሓፈሻዊ ህዝቢ ኣሜሪካ እንተወሓደ ሓደ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳብ ከም ዝድግፉ ዘመልክት ውጽኢት ረኺቦም እዮም። እዚኦም፡ 'ኦባማ ኣብ ሃዋይ ኣይተወለደን' ዝብሉ ዝተፈላለዩ ውዲታት ወይ ድማ '9/11 ብኣገልግሎት ስለያ ኣሜሪካ ተፈጺሙ' ዝኣመሰሉ ውዲት ክልሰ-ሓሳብ ይርከብዎም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣንግልያ ራስኪን ፕሮፌሰር ማሕበራዊ ስነ-ልቦና ቪረን ስዋሚ፡ “ሓደ ፕሮፋይል ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳብ የለን” ይብል። “ሰባት ኣብዞም ክልሰ-ሓሳባት ስለምንታይ ከም ዝኣምኑ ዝተፈላለየ ኣረኣእያታት ኣሎ፡ ግድን ድማ ንሓድሕዶም ዝጻረሩ ኣይኮኑን። ስለዚ እቲ ዝቐለለ መልክዕ መግለጺ፡ ኣብ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት ዝኣምኑ ሰባት ብገለ ዓይነት ስነ-ኣእምሮኣዊ ሕማም ይሳቐዩ ከምዘለዉ’ዩ።” ካልእ ተመራመርቲ ዝበጽሕዎ መደምደምታ፡ እዞም ክልሰ-ሓሳባት እዚኣቶም፡ ንርእሰ-ክብሪ ዘደናግሩ ወይ ዘስግኡ ፍጻመታት ንምርዳእ ርትዓዊ መገዲ ክህቡ ከም ዝኽእሉ እዩ። ኣብ 2016 መጽናዕታዊ ጽሑፍ ዘሕተመ ስዋሚ ወሲኹ፡ “ኣዝዩ ቀሊል መግለጺ ይህቡኻ” ይብል። ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት ዝኣመኑ ካብ ዘይኣመኑ ንላዕሊ ብውጥረት ዝፈጥር ተመክሮታት ክሳቐዩ ተኽእሎ ከምዘለዎም ይሕብር። ዝሓለፈ ዓመት ካልኦት ስነ-ኣእምሮኣውያን ክኢላታት’ውን፡ ዝለዓለ ደረጃ ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ኣብ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት ናይ ምእማን ተኽእሎኦም ትሑት ምዃኑ ኣረጋጊጾም እዮም። ብፍላይ ኣብ ደቡብ ኤስያ፡ ክልሰ-ሓሳባት ውዲት መንግስቲ ንህዝቢ ዝቈጻጸረሉ ኣገባብ ኰይኑ ጸኒሑ’ዩ። ኣብ ምዕራባውያን፡ ብተለምዶ ብኣንጻሩ’ዩ ውክልና ወይ ስልጣን ዝጎደሎም ሰባት እዮም ክጥቀሙሉ ጸኒሖም። ስልጣን ስለ ዝጎድሎም ድማ ከምቲ ምስ 9/11 ዝተሓሓዝ ንመንግስቲ ዝፈታተኑ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት ክፈጥሩ ክኢሎም። ሰባት ስልጣን እንተጐዲልዎም፡ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት ዘርኢ ማሕበራዊ ተቓውሞ ክዘርኡን ሰባት ሕቶታት ክሓቱ ክገብሩን ይኽእሉ። “እቲ ሕጂ ዘሎ ዓቢ ለውጢ፡ ፖለቲከኛታት ብፍላይ ዶናልድ ትራምፕ፡ ደገፍ ንምርካብ ሽርሕታት ክጥቀሙ ምጅማሮም’ዩ።” መበል 45 ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዕሉል ወዲታዊ እዩ ነይሩ፣ ፕረዚደንት ኦባማ ብሓቂ ኣብ ሃዋይ ከምዘይተወልደ ብቐጻሊ ንማዕከናት ዜና ይዛረብ ነይሩ። ብተወሳኺ ድሕሪ ምርጫ 2016 ዝተፈላለያ ግዝኣታት ኣሜሪካ ንመረጽቲ ምትላል ነይሩ ክብል ኸሲሱ። ጎስጓስ ዘካይድ ጕጅለኡ ድማ ‘ፒዛጌት’ ከምኡ’ውን ‘ቦውሊን ግሪን ማሳክር’ ዝኣመሰሉ ዝተፈብረኹ ዛንታታት ዘርጊሖም እዮም። እዚ ለውጢ ኣጠቓቕማ ክልሰ-ሓሳብ ውዲት ኣብ ፖለቲካ ንነዊሕ እዋን ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል’ዶ? ስዋሚ፡ "ሰባት ኣብ ውዲታዊ ክልሰ-ሓሳባት እንተኣሚኖም ካብ ቀንዲ ፖለቲካ ክወጹ ይኽእሉ እዮም። ምስ ወሰናስን ፖለቲካ ናይ ምጽማድ ተኽእሎኦም ኣዝዩ ዝለዓለ’ዩ። ብተወሳኺ’ውን ምስ ዓሌታዊ፡ ጽልኢ ወጻእተኛታትን ኣኽራሪ ኣረኣእያታት ናይ ምጽማድ ተኽእሎኦም'ውን ኣዝዩ ልዑል’ዩ።” ድሕሪት ዝተረፉን ሓይሊ ዘይብሎምን ኰይኑ ዝስምዖም ሰባት ዘይትንከፉ፣ ምስጢራዊ ፈላጣት ዝብል ሓሳብ ብቐሊሉ ክቕበልዎ ይኽእሉ። ትራምፕ ነዞም ሰባት ብፍላይ ድማ ነቲ ኣብ ሓደ እዋን ሓያል ዝነበረ ኢንዱስትርያዊ መልክዕ ኣሜሪካ ክውክል ከምዝደሊ ገሊጹ ነይሩ። ግን ኣብ ኣዳራሻት ስልጣን ብኸምኦም ዝኣመሰለ ዘይፖለቲከኛ ዝሓሸ ውክልና ዘለዎ ኰይኑ ኣብ ክንዲ ዝስምዖም ገለ ኣብ ኣሜሪካውያን ኣብ ከም በዓል ኢሉሚናቲ ዝኣመሰሉ ዛንታታት ክኣምኑ ዝያዳ ተኽእሎ ዘለዎም ይመስሉ። “ዊልሰን ሎሚ ብህይወት እንተዝነብር፡ ብኸፊል ምተሓጐሰ፡ ብኸፊል ድማ ምሰንበደ” ይብል ዴቪድ ብራምዌል። “ኣብ 60ታት ባህሊ ኣዝዩ ስጡም እዩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን እዚ ነገራት ልሕሉሕ ኮይኑ ይስምዓካ። “ምናልባት ሰባት ኣንጻር ‘ናይ ሓሶት ዜና’ን ፕሮፖጋንዳን እንተተቓሊሶም ዝያዳ ምርግጋእ ክመጽእ እዩ። ማሕበራዊ መራኸቢታት ብኸመይ ክንኣምኖም እንደሊ ሓሳባት ይምግቡና ከምዘለዉ ክንርዳእ ጀሚርና ኣለና።” ኣብ መንጎ መድረኻት ኢንተርነት፡ ኣብ ህዝባዊ ባህሊ ምምስጋንን ብሓፈሻኡ ዘይተዓገተ ዓቕሚ ወዲ ሰብን፡ ሓቂ ዘናድዩ መርመርቲ ሓቅን ነቲ ጽውጽዋይ ኢሉሚናቲ ንሓዋሩ ክነጽግዎ ይኽእሉ’ዮም፡” ይብል።


ኣፍሪቃውያን መራሕቲ፡ ንምንታይ'ዩ ብሰላም ዘይቅበሩ?

ብኣፍሪቃውያን ጋዜጠኛታት ተጻሒፎም ኣብ ቢቢሲ ካብ ዝቐርቡ ተኸታተልቲ ጽሑፋት፡ ጋናዊት ኤልሳቤጥ፡ ኣፍሪቃውያን መራሕቲ ድሕሪ ሞቶም ኣስከሬኖም ዝዓርፈሉ ቦታ ዝምልከት ብዛዕባ ዘጋጥሙ ምስሕሓባት ዝጸሓፈቶ እዩ፡፡ እዚ ዘቕርቦ ዘለኹ ጽሑፍ፡ ዋላኳ ንዅሉ ዝምልከት ክልስ ሓሳብ እንተዘይኰነ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ኔርካ እንተሞይትካ ኣበይ ትቕበር ዝብል ዘሰሓሕብ ዛዕባ እዩ ዝመስለኒ፡፡ እቲ ብ 8 ሓምለ ኣብ ስጳኛ ዝሞተ ፕረዚደንት ነበር ኣንጎላ ጆሴ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ፡ ኣበይ ይቀበር ኣብ ዝብል ዝነበረ ወጠጥ ክከታተሎ ጸኒሐ፡፡ መራሒ እታ ሃገር ጃዎ ሎሬንኮን ራብዓይቲ ሰበይቲ ፕረዚደንት ነበር ሳንቶስን፡ ኣስከሬኑ ናብ ዓዱ ተመሊሱ ሃገራዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክፍጸመሉን ኣብ መቕበሪ ስፍራኡ ክዓርፍን ደልዮም ነይሮም፡፡ ጓሉ ቺዜ ዶሰ ሳንቶስ ግን ምስጢራውን፡ ደቁ ከምድላዮም ክርእይዎ ኣብ ዝኽእልሉ ስቱር ከባቢ ስጳኛ ክኸውን ደልያ፡፡ ንሳ ናይቶም ኣብ ኣንጎላ ክሲ ብልሽውና ዝቐርበሎምን እንተተመሊሶም ክእሰሩ ዝኽእሉን ኣሕዋታ ድጋፍ ከምዘለዋ ትገልጽ፡፡ ሓደ ካብ ደቂ እቲ መራሒ ነበር'ውን መንግስቲ ኣንጎላ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ኣቦኡ ናይ ምፍጻም ሕገ -መንግስታዊ ሓላፍነት ከምዘይብሉን፡ ክውስን ዘለዎ እቲ ቤተሰብ ምዃኑ ይምጕት፡፡ ሃገራት ኣብ ኣስከሬን መራሒአን ነበር ዘለወን መሰል ኣመልኪቱ ዝለዓል ምጕት ኣብ ኵሉ ዘጋጥም እዩ ዝመስል፡፡ ን 37 ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝነበረን፡ ኣብ 2019 ድሕሪ ምእላዩ፡ ድሕሪ ክልተ ዓመት ዝሞተን መራሒ ዚምባብወ ነበር ሮበርት ሙጋበ እውን ተመሳሳሊ ተመኵሮ እዩ ዘለዎ፡፡ ኵሉ ሰብ ሙጋበ ኣብቲ ኣብ ሃራረ ዝርከብ መቓብር ሓርበኛታት ዝቕበር መሲልዎ ነይሩ፡፡ እቲ መቓብር ባዕሉ ዘስረሖን ቀዳመይቲ ሰበይቱ ሳሊ ሓዊሱ፡ ብዙሓት ናይ ናጽነት መቓልስቱ ዝተቐብሩሉን እዩ፡፡ እዚ ሕጂ ፕረዚደንት ዘሎ ምናንጋግዋ ንሙጋበ ምዕሩግ መቓብር ክሃንጸሉ ጀሚሩ'ኳ እንተነበረ፡ ስድራቤቱ ግን ብጀነራላቱ ተኻሒዱ ካብ ስልጣኑ ምስተሰጎገ ሕጕሳት ኣይነበሩን፡፡ ስድራ ቤቱ ኣስከሬኑ ነዕኦም ከም ዝምልከት ክገልጹ እንከለው፡ ድሕሪ ነዊሕ ምጕት ተዓዊቶም፤ ጅግና ቃልሲ ናጽነት ዚምባብወ ሮበርት ሙጋበ፡ ሰበስልጣን ኣብ ዘይተረኸቡሉ ኣብ ዝተወለደላ ቁሸት ተቐቢሩ፡፡ ድሕሪ ናጽነት ፈላማይ መራሒ ዛምብያ ዝነበረ ኬነት ካውንዳ እውን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ምስ ሞተ፡ ኣስከሬኑ ብሰላም ዝዓርፈሉ ቦታ ክረክብ ኣይከኣለን ነይሩ፡፡ ስድራኡ ከምዝብልዎ፡ ካውንዳ ኣብ ጐድኒ ሰበይቱ እምበር ኣብቲ መንግስቲ ዘዳለዎ መቓብር ክዓርፍ ድልየት ኣይነበሮን፡፡ እንተዀነ ስድራቤቱ ግድን ኢሎም ስለዘይተኸራኸሩ፡ እቲ ብ‘‘ኬኬ’’ ዝብል ናይ ፍትወት መጸውዒ ዝፍለጥ መራሒ፡ ኣብ ሉሳካ ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ሜሞርያል ፓርክ ተቐቢሩ፡፡ ብዛዕባ እዞም ዕረፍቲ ዝሰኣኑ ኣስከሬናት ዝለዓል ክርክር ሓድሽ ኣይኮነን፡፡ ኣብ ጋና ዘለና እውን ዝለመድናዮ እዩ፡፡ ፈላማይ መራሒና ክዋመ ንክሩማ፡ ኣብ ቡካሬስት ሮማንያ ኣብ ሕክምና እዩ ሞይቱ፡፡ መጀመርታ ኣብታ ብስደት ዝነብረላ ዝነበረ ጊኒ እዩ ተቐቢሩ፤ ደሓር ግን ኣስከሬኑ ናብ ጋና መጺኡ፡፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ኣክራ መንግስታዊ ስነስርዓት ቀብሪ ዝተኻየደሉ ኰይኑ፡ ኣብ ዝተወለደላ ቁሸት ንክሮፉል ተቐቢሩ፡፡ ድሕሪ ዓመታት ኣብ ኣክራ ሃገራዊ መቓብር ምስተሰርሐ ድማ ናብኡ ክመጽእ ተገይሩ፡፡ ሓሓሊፉ ኣብ ቁሸት ንክሮፉል ዝርከቡ  ስድራቤቱ ኣስከሬኑ ክምለስ ይሓቱ እዮም፡፡ ኣብ 2012 መራሒና ዝነበረ ጆን ኢቫንስ ኣታ-ሚልስ ኣብ ስራሕ እናከሎ ምስሞተ፡ መዕረፊ ቦታ ምርካብ ቀሊል ኣይነበረን፡፡ ገለ ኣባላት ስድራኡ ኣብ ዝተወለደሉ ቁሸት ክቕበር ደልዮም ነይሮም፡፡ መጀመርታ መንግስቲ ዘዳለዎ መቓብር እውን ምቹው ኣይኮነን ተባሂሉ ተገዲፉ፡፡ መወዳእታ ኣብ ፓርክ ክዓርፍ ተገይሩ፡፡ ኵሉ ሰብ ድሕሪ እዚ ዝሞቱ መራሕቲ ኩሎም ኣብቲ ፓርክ ዝዓርፉ መሲልዎ ነይሩ፡፡ ካልእ ፕረዚደንት ሃገርና ዝነበረ ጄሪ ራውሊን ድማ ዓሪፉ፡፡ ሽዑ ናብቲ ፕረዚደንት ኣታ-ሚልስ ዝተቐበረሉ ቦታ ኣይተወሰደን ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ኣብ ዝተወለደሉ ገጠር ዝነብሩ ስድራኡ መንግስቲ ነቲ ኣስከሬን መንጢሉና  ክብሉ ከሲሶም፡፡ ኣብ መወዳእታ፡ ብምሉእ ወታሃደራዊ ክብሪ ኣብ መቓብር ወተሃራት ክቕበር ተገይሩ፡፡ ፕረዚደንት ኣታ-ሚልስ ካብ ዝዓርፍ ዝሓለፈ ሰሙን 10 ዓመቱ መሊኡ ኣሎ፡፡ ክሳብ ሎሚ ግን ብዛዕባ እቲ መቓብር፡ መን ይሓልዎን እንታይ ይጸሓፈሉን ምጕት'ዩ ዘሎ፡፡ ክሳብ ሎሚ ኣስከሬኑ ካብቲ መንግስታዊ ፓርክ ወጺኡ ኣብ ቁሸቱ ይቀበር ዝብሉ ኣባላት ስድራኡ እውን ኣለዉ፡፡ ስለዚ፡ ካብቶም ኣብ ኣፍሪቃ መራሒ ምዃን ዘለዎ ሓደጋታት እቲ ሓደ፡ ምስ ሞትካ ኣስከሬንካ ዝዓርፈሉ ቁራስ መሬት ምስኣን እዩ ኢለ እድምድም፡፡


ጫድ ሕቶ መርዓ ንዝነጽጕ ክትቀጽዕ እያ

ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ጫድ ኣብ እትርከብ ክልል ማንጋልመ፡ ሕቶ መርዓ ዝነጽጉ ሰባት መቕጻዕቲ ገንዘብ ክጽበዮም እዩ፡፡ እቲ መቕጻዕቲ ‘ኣምቺሊኒ’ ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ፡፡ ላዕለዋይ እስላማዊ ቤት ምኽሪ እቲ ክልል፡ እቲ መቕጻዕቲ ንደቂ ኣንስትዮ ካብ 23 ክሳብ 39 ዶላር ከምኡ'ውን ንደቂ ተባዕትዮ 15 ዶላር ክኸውን ወሲኑ ኣሎ፡፡ ሊግ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ጫድ ግን ‘ስቶፕኣምቺሊኒ’ ዝብል ሃሽታግ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብምክያድ ንውሳነ እቲ ቤት ምኽሪ ተቓዊሙ፡፡ እቲ ውሳነ ነቲ ሕጊ እታ ሃገር ዝህቦ ሓዳር ንምምስራት ፍቓደኛ ናይ ምዃን መሰል ዝጥሕስ እዩ ይብል፡፡ እስላማዊ ቤት ምኽሪ እታ ክልል፡ እቲ ዘውጽኦ ሕጊ ኣብ ቁርኣን ዝተመስረተ ከምዝዀነ እዩ ዝገልጽ፡፡ ኣብ ጫድ ብዘይድልየት ዝፍጸም መርዓ ልሙድ ኰይኑ፡ መብዛሕትኡ እዋን ትሕቲ ዕድመ ደቂ ኣንስትዮ ግዳያት ይዀና፡፡ ዋላ'ኳ እታ ሃገር ኣብ 2015 ትሕቲ ዕድመ መርዓ ዝኽልክል ሕጊ እንተውጽአት፡ 60 ሚእታዊት ናይተን ካብ 20 ክሳብ 24 ዕድመ ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ዕድሚአን ከይኣኸለ ዝተመርዓዋ ከምዝዀና ወግዓዊ ጸብጻባት እታ ሃገር ይሕብሩ፡፡


ጡብ ኣጥቢኺ ብዝብል ካብ መሐንበሲ ጋብላ ዝተባረረት ኣደ

ሓንቲ ኣደ ጡብ ኣጥቢኺ ብዝብል ካብቲ መሐንበሲ ጋብላ ክትባረር ስለዝተገብረት ከምዝተዋረደት ገለጻ። ሳራ ላፒን ኣብ ደንቢግሻየር፡ ብሪጣንያ፡ ስልጠና ምሕንባስ ወለድን ዕሸልን እናተሳተፈት እንከላ እያ ንወዲ ሓሙሽተ ወርሒ ወዳ ካሌል ጡብ ክተጥብው ጀሚራ። ኣብ ህዝባዊ ቦታታት ምጥባው ሕጋዊ ክነሱ፡ እቲ ሰራሕተኛ ህይወት ኣድሕን ግን፡ ነታ ጓል 31 ዓመት ኣደ ካብቲ መሐንበሲ ክትወጽእ ሓቲትዋ። ሓለፍቲ ናይ እቲ መሐንበሲ ጋብላ ዝርከበሉ መዘናግዒ ማእከል ራይል፡ ነታ ኣደ ስለዘጕሃይዋ ይቕረታ ሓቲቶም እዮም። ሚስ ላፒን ወዳ ንመጀመርታ ግዘ ይሕንብስ ከምዝነበረ ትገልጽ። "ካሌል ንመጀመርታ ግዚኡ ስለዝነበረ ተረቢሹ። ስለዝኾነ ድማ ከም ኣደ ጡብ ከጥብዎ ጀሚረ፡" ትብል። ንኹሎም ሓሙሽተ ደቃ ኣብቲ መሐንበሲ ጋብላ ተጥብዎም ከምዝነበረትን ሽዑ “ሕጊ እዩ” ብዝብል ክተቋርጽ ክንገራ እንከሎ ከምዝሰንበደትን ሓቢራ። "ከምኡ ዝብል ሕጊ የለን" ብምባለ ከኣ ንወዳ ምጥባው ቀጺላ። "እንደገና ኣፋጺዩ ምጥባው ክቕጽል እንተደልየ ካብቲ መሐንበሲ ክወጽእ ከምዘለኒ ነጊሩኒ፡" ትብል። "ህድእ ኢለ፡ 'ወደይ ክጠብው ስለዝጀመረ ኣየቋርጽን' ኢለ መሊሰሉ። ሽዑ ኩሉ ሰብ ክርእይ ጀሚሩ።" ሚስ ላፒን ነቲ ምክትል ኣካያዲ ስራሕ ጥርዓን ኣቕሪባትሉ። ንሱ ድማ ምስ'ቶም ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕን ክትዘራረብ ከምዘለዋ ነጊርዋ። "ኣዝዩ ውርደት ተሰሚዑኒ። ጡብ ብምጥባው ዝሕበንን ንሓሙሽተ ደቀይ ንኣስታት ዓሰርተ ዓመት ዘጥበኩን ኣደ እየ። "ሓንቲ ንውሉዳ ተጥቡ ኣደ ኸምዚ ዝኣመሰለ ኣሉታዊ ጠባይ ከጋጥማ ርእየ ኣእፈልጥን፡" ኢላ። "ገለ ሰባት ከም ዕርቃን ምውጻእ ክመስሎም ይኽእል እዩ፤ ወይ ብብሕቲ ወይ ድማ እንተ ወሓደ ብኮቦርታ ተሸፊንካ ወይ ኣብ መጥበዊ ኽፍሊ ተሓቢእኻ ክግበር ከምዘለዎ ዝሓስቡ ይህለዉ፡" ትብል። "ሓንቲ ኣደ ባህርያዊ ነገር ንምግባር ክትሕባእ ከም ዘለዋ ጌርካ ምሕሳብ ጌጋ እዩ። ከም ኣንስቲ መጠን ንህጻውንትና ኣብቲ እንደልዮ ቦታ ኽንምግቦም መሰል ኣለና፣ ከመይሲ ምንጪ ምግቢ ጥራይ ዘይኰነስ ምቾቶምን ድሕነቶምን እዩ።" ወሲኻውን "ወደይ ክምግብ ከለኹ ርእሰ ምትእምማን እኳ እንተ ነበረኒ፡ ኹሉ ሰብ ክርኢ ምስ ጀመረ ቍሩብ ሓፊረ።... ግና ሓዳስ ኣደ እንተትኾን ብሓቂ ከበሳጭዋን ጻዕራ ከበላሽዎን ይኽእል ነይሩ።" ኣብ መሐንበሲ ጋብላ ጡብ ምጥባው ጥዕናዊ ሳዕቤናት ኣለዎ ንዝብል ሓሳብ ኣይትቕበሎን። ንማእከል ምዝንጋዕ ራይል ዘመሓድር 'ደንቢግሻየር ለይዠር' ግና ጡብ ምጥባው ከምዘበራትዕ ይገልጽ። "ኣብ ትካልና ዝኾነ ይኹን ሰብ ጡብ ኸየትቡ ኣይንኽልክልን። እዚ ግን ኣብ ውሽጢ ማይሰ ስለዝኾነ እዩ።” ይብል ወሃቢ ቃል እቲ ትካል። "ሓደ ዕሸል ኣብ መሐንበሲ ጋብላ ክጠቡ ይኽእል እዩ ኣይኽእልን ዝብሉ ስግኣት ጥዕና ዝምልከቱ ዝተዋቕዑ ሐሳባት ኣለዉ። ኣብቲ መሐንበሲ ንዓቐብ እንተኢልዎም ድማ፡ እቲ ጋብላ ኽዕጾ ይኽእል እዩ።" ሰብ ሞያ ጥዕና ከምዘማኽሩን ኣድላዪ ለውጢ ከምዝገብሩን እውን ወሲኹ ገሊጹ። "በዚ ምኽንያት ዝተፈጥረ በደል እንተሃልዩ ይቕረታ ንሓትት፡" ኢሉ እቲ ወሃቢ ዋል።


መም ተኪኤ፡ ስነ ጽሑፍ ቋንቋ ቢለን ንምምዕባል ጻዕሪ ዝገብር ዘሎ ምሁር

ኣብ ሃገረ ኖርወይ ንኣስታት 40 ዓመታት ዝነበረን ዝነብር ዘሎን፡ ብቋንቋ ብሌን ንቘልዑ ዝምህርን ስዋስዋዊ መሳርዕን ዛንታታት ጽውጽዋይን ዝሓቖፋ  "ብሊና ድግም ሕያይቱዲ እንቍርቍራዲን፡ ብሊና ክታበትዲ ግብራ ጋቡኹዲን” ዝኣርኣስተን መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ ኤርትራዊ መምህር ተኪኤ ዓልበኪት መን እዩ? ዕላል ምስ መምህር ተኪኤ ... ቋንቋ ቢለን ሓደ ካብተን ትሽዓተ ቋንቋታት ኤርትራ እዩ። ኣብዚ ዝሓለፈ 30 ዓመታት ብፍላይ ድሕሪ ናጻነት ኤርትራ፡ ኣብ ድያስፖራ ዝቕመጡ ተወለድቲ ቢለን፡ ቋንቍኦም ንምምዕባል ብውልቀሰብ ደረጃ ይዅን ብእኩብ፡ መጻሕፍቲ ብምጽሓፍ፡ ናይ ሓበረታ መርበባት  ኮነ ብቋንቋ ቢለን ዝመሓላለፍ ናይ ራድዮ መደባት ብምድላው ቋንቊኦምን ባህሎምን ክዕቅቡ ይጽዕሩ። መምህርቲ ተኪኤ’ውን ስነ ጽሑፍ ቋንቋ ቢለን ንምዕባል እጃሙ ዝገብረን ዘሎን ምሁር እዩ። ምስ ካልኦት ኣብ ስካንዲነቭያ ዝርከቡ ብጾቱ ዀይኑ ኣብ ዘቖሞ፡ ዓቢ ናይ ቢለን ወብሳይት (www.daberi.org)፡ ታሪኽን ባህልን ልምድን ናብራን ቋንቋን መንነትን ቢለን - ብደቂቕ ሰፊሩ ይርከብ። መምህር ተኪኤ ብ1949 ዓ.ም. ኣብ እንጪናቕ እትበሃል፡ ካብ ከረን ንምዕራብ ኣብ ንኡስ ወረዳ ሓጋዝ እትርከብ ቍሸት ተወሊዱ ዓበየ። መባእታዊ ትምህርቱ ብ1959 ኣብ ኣሸራ እትበሃል ዓዲ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ጀሚሩ። ካልኣይ ደረጃ ከኣ ብ1965  ኣብ ከረን ብምኻድ  ዛዚሙ። ብ1971  ከኣ  ኣብ ከረን ብኣመሪካዊ   ገባር  ሰናይ፡  ሚስተር ሂዩ ዳውኒ ዝተመስረተት ላልምባ  እትበሃል  ናይ ግሊ መባእታዊ ቤት ትምህርትን፡ መዕበያ ዘኽታማትን፡ ከም መምህርን፡ ሓለቃ ቤት ትምህርትን ኰይኑ ንሽውዓተ ዓመታት ኣገልጊሉ። መምህር ተኪኤ፡  ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝነበረ ናይ ነጻነት ቃልሲ ምስ ተሓኤ ብምስጢር ተወዲቡ የገልግል ነይሩ። ኣብ ብ1977 ብስደት ንኖርወይ ምስ ኣተወ እውን ኣባል ማሕበር መንእሰይ ኩይኑ ክሳብ ናጻነት ቀጺሉ። ኣብ 1978 ኣብ ኦስሎ ኣብ ዩኑቨርሲቲ ትምህርቲ ጀመረ።  ክሰርሕ ስለዝመረጸ ግን ክሳብ 2013 ንሰላሳን ኣርባዕተን ዓመታት ሰርሐ። ጥሮታ ምስ ኣተወ እውን እንተኾነ ብሰለስተ ቋንቋታት ኤርትራ ቢለን፡ ትግረን፡ ትግርኛን ከም ተርጓማይ እናሰርሐ ብቋንቋ ቢለን መጻሕፍቲ ጽሒፉ። መምህር ተኪኤ ኣብ ቋንቋታት  ብፍላይ ድማ ኣብ ቋንቋ ኣደ ዘለዎ ተገዳስነቱ ክለዓዓል ዝኸኣለ፣ ኣብ ሃገረ ኖርወይ ሓደ ናይ ወጻእተኛ መበቈል ዘለዎ ቈልዓ ቋንቋ ኣዲኡ ንክመሃር ዘተባብዕ መርሓ ስለዝነበረ፡ በዚ መሰረት’ውን ኣብ ከባቢ ኦስሎ ዘለዋ ዓድታት ኣብ ትርፊ ጊዚኡ ካብ 1984 ክሳብ 1986 ከም ናይ ትግርኛ መምህር ኰይኑ ንቘልዑ ፊደላት ትግርኛ ይምህር ነይሩ። ብዛዕባ ቋንቋ ቢለን ኣትኲሩ ክሰርሕ ዝኸኣለ ግን፡ በቲ ኣብ ምርምር ኩሻዊ ቋንቋታት ኤርትራ ዓቢ ኣበርክቶ ዝገበረ፡ ለዮ ራይኒሽ (1832-1919) ዝተባህለ ኦስትርያዊ ልሳንተኛ (ተመራማሪ ቋንቋ) ብቋንቋ ቢለንን ጀርመንን ኣብ መንጎ 1882-1887 እተጻሕፈ ኣርባዕተ መጻሕፍቲ ምዃኑ ይሕብር። ናይ ባዕሉ ምርምር ንኸካይድ ድማ ምትብባዕ ከም ዝረኸበ ይጠቅስ። መምህር ተኪኤ ብዛዕባ ቋንቋ ቢለን ብዝምልከት ልዕሊ’ቶም ዘካየዶም ምርምራት እተን ተሓቲመን ዝወጽኣ መጻሕፉቱ ሓንቲ "ብሊና ክታበትዲ ግብራጋቡዅዲ - ናይ ቋንቋ ቢለን ጽሕፈትን ሰውስውን" እያ። እታ ካልአይቲ ድማ  "ብሊና ድግም ሕያይቱዲ እንቍርቍራዲ - ናይ ቢለን ጽውጽዋያትን፡ ሕንቅልቅሊተይን" ዘርእስታ ንቈላዑ እትኸውን ኣገዳሲት መጽሓፍ ጽሒፉ።  ከም ወልዴሱስ ዓማር ዝኣመሰሉ ብጾቱ ከኣ ንሓዋሩ መዘከሪ ዝኾኖ ዓቢ ኣስተዋጽኦ ከምዝገበረ ይምስክርሉ። ብሄረ ብሌን ታውቀን ታርቀን ዝበሃሉ 12 ነገድን ካልኦት ዓሌታት ኮይኖም  ኣብቲ ቀደም ዘመን ምድሪ ቦጎስ ወይ ሓልሓል-ቦጎስ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዝነበረ፣ ካብ ምብራቕ ንምዕራብ ካብ ዔላበርዕድ ክሳብ ዓደርደ፣ ካብ ሰሜን ንደቡብ ድማ ካብ ሓልሓል ክሳብ ኣሸራ ዝዝርጋሕ ኣብ ዝዓበየ ክፋል ናይ ኣውራጃ ሰንሒት ዝቕመጡ፣ ብመንነቶምን ባህሎምን ቋንቋኦምን ዝሕበኑ ህዝቢ’ዮም። እቶም ብቤት ታርቀ ዝፍለጡን፡ 12 ነገድን ካልኦትን ኣብ ከባቢ ከረን ዝርከብ ወረዳታት እዮም ዝነብሩ። ቤት ታውቀ ኸኣ ኣብ ከባቢ ሓል-ሓልን ምድሪ ጀንገረንን ይነብሩ። ቤት ታውቀ ተኸተልቲ ምስልምና ቤት ታርቀን ካልኦትን ሰዓብቲ ክልቲኡ ሃይማኖት ኮይኖም እቶም ዝበዝሑ ክርስትያን ሰዓብቲ  ካቶሊክ እዮም። ገለ ውሑዳት ተዋህዶን ከኒሻን’ውን ይርከቡዎም’ዮም። ህዝቢ ቢለን መብዛሕትኦም ኣብ ገጠራት ዝቕመጡ ክኾኑ እንከለው፡ ገሊኦም  ድማ ኣብ ማእከል ከተማ ከረን፣ ከም’ውን ኣብ ካልኦት ብሕጂ ዝምዕብላ ዘለዋ ናእሽቱ ከተማታት ከም ዔላበርዕድ፡ ሓጋዝ  ወዘተ ዝቕመጡ እዮም። ህዝቢ ቢለን ቍጽሮም ክንድዚ’ዩ ኢልካ ምግማት ኣሸጋሪ’ዩ፣ ፍሉጥ ዘተኣማምን ቈጸራ-ህዝቢ ስለ ዘይተኻየደ። ግናኸ ኣብ ገለ-ገለ ሰነዳት ዝሰፈሩ ኣሃዛት ኣለዉ፣ እዚ ኸኣ ህዝቢ ቢለን ካብ 150,000 ክሳብ 200,000 ከም ዝግመቱ ኣብ ዳበሪ ዳት ኦርግ (daberi.org) ዝበሃል ናይ ቋንቋ ቢለን ናይ ሓበረታ መርብብ ሰፊሩ ይርከብ። ምድሪ ቢለን ንሳሕልን ባርካን ከበሳን ዘራኽብ እስትራተጂካውን ማእከላይን ቦታ ብምዃኑ፡ ዝተፈላለዩ ነዚ ናይ ሕጂ ኤርትራ ቦታታት ክወሩ ዝመጹ ባዕዳውያን ገዛእቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ቢለን ዘስካሕክሕ ግፍዕታት ከም ዝፈጸሙ ይዝንቶ። ንኣብነት ዉቤ ሃይለማርያም ካብ 1884 ክሳብ 1850 ንሽድሽተ ጊዜ ተመላሊሱ ንምድሪ ቦጎስ ከም ዝወረሮን፡ ብዙሓት ሰባት ከም እተቀተሉን፡ ጥሪት ከም እተዘምታን ይጥቀስ። መምህር ተኪኤ ካብ ሓረስቶት ስድራ ቤት ኣብ ገጠር ምስ ኣርባዕተ ኣሕዋትን ሓንቲ ሓብትን ተወሊዱ ዓብዩ። ኣብ ንእስነቱ ምድሪ ቢለን ብሕርሻን ጥሪትን ሃብታም ከምዝነበረ፡ ብፍላይ ኣብቲ እዋን’ቲ ኣብ መታሕት ገንዘብ ከምጽእ ዝኽእል ፉል ይዝራእ ስለ ዝነበረ፡ ብዙሓት ደቂ ቢለን ከም ዝሃብተሙ ይጠቅስ። ኣብ ርእሲኡ’ውን ናይ’ቲ ሽዑ ኵነታት ክሊማ ደሓን ብምንባሩ ጎቦታት ዱር ከምዝነበረ፡ ጐላጕልን ሩባታትን’ውን ዝብላዕ ፍረ ብዘለዎ ኣእዋም  - ከም ጋባ፡ ሕሞር፡ ዝኣመሰሉ - ማዕሪጉ ከም ዝነበረን፡ ናይ ገጠር ህይወት ዝበሃግ ምንባሩን ይዝክር። መንእሰያት ቢለን ጻወታ ዝፈትዉ ብምዃኖም ክረምቲ ሓሊፉ ምህርቲ ምስ ኣተወ፡ ካብ ቀውዒ ክሳብ ኣየት ንዘሎ እዋን ብሰሓቕን ጻወታን የሕልፍዎ ከምዝነበሩ’ውን ይገልጽ። “እቲ መጓሰና ህይወትና’ዩ ነይሩ፣ ፉል ከኣ ንዘርእ ነርና። ገሊኦም ናብ ግራታውቶም ይወፍሩ፡ ገሊኦም ነናቶም ዋኒን ክገብሩ፡ ቆልዓ ናብ ቤት-ትምህርቲ ዝወፍረሉ፡ መንእሰይ ከኣ ብጓይላ ሂር ዝብለሉ፡ ድሓን ዘመን ድሓን ናብራ’ዩ ነይሩ ክብል እኽእል” ኢሉ ገለ መሳዅቲ ሕብረተሰብ ቢለን ይኸፍት። “እቲ ቅርጽን ኣሰራርዓን ገጠራትና ስሕው ዝበለ ዀይኑ ብናእሽቱ እንዳታት ቈይሙ ምስ ቀረባ ስድራቤት ኣብ ግራትና ገዛውቲ ሰሪሕና ብሓደ ንሰፍር ነበርና። “ማይ ንክንወርድ፡ ብጊዜ ክረምቲ ካብቲ ዝውሕዝ ማይ ኣብ ጥቓ ግራትና ኣብ ራህያና ማይ ንእክብ ኔርና፣ ሓጋይ ክኸውን ከሎ ግን ካብ ግራትና ዳርጋ ኣርባዕተ ኪሎሜትር ዝርሕቀቱ፡ ‘ደብር-ማንሹ’ ዝበሃል ቦታ እንዅዕቶም ዔላታት ስለ ዝነበሩ፡ መዓልታዊ ንመላለስ ነበርና ... ከየዕዘምዘምና እንሰርሖ ስራሕ ነበረ” ኢሉ እናሰሓቐ የዘንቱ። እቲ ዞባ ይምዕብል ከም ዝነበረ፡ ብቑዕ መጐዓዓዝያ ከም ዝነበረ - ካብ ኣስመራ ንዞባ ሰንሒት ባቡር ይዅን ለተሪና፡ ከምኡ’ውን ኣውቶቡሳት ክንቀሳቐሳ ይዝከሮ። ነቲ መጐዓዓዝያ ዘይኣትዎ ቦታ ኸኣ ብእግሮም ይኸድዎ ነበሩ። ብመዓልታዊ መናባብሮኦም ክገልጽ ከሎ “እኹል ጸባ ነይሩና - ኣጣልን ኣሓን ስለ ዝነበራና። ኣውራ ኸኣ ቅጫና ይዝከረኒ - ናይ ብልቱግ ይዅን ናይ ማሸላ - ሓድሓደ ጊዜ ኸኣ ሃንዛ እናበላዕና ኢና ዓቢና፣ ዋእ፡ ብዓቢኡ ኸኣ ንገዓትና ዘርክብ ኣይነበረን። ቀስ ኢሉ’ውን ጣይታ እናተለምደ ክኸይድ ይዝከረኒ” ይብል መም ተኪኤ። “እንተዀነ ግን፡ እቲ ሽዑ ዝተኸሰተ ምንቅስቓስ ናጽነት እናሓየለ ይኸይድ ስለ ዝነበረ፡ ካብ ባርካ ናባና ገጾም ዝንቀሳቐሱ ተጋደልቲ ነይሮም’ዮም፣ ምስኡ ኸኣ ምንቅስቓስ ወትሃደራት ኢትዮጵያ ክብ ክብል ይዝከረኒ” ኢሉ ሃዲኡ ነቲ ወትሃደራት ኢትዮጵያ ዘካይድዎ ዝነበሩ ጨካን ዘመተታት ይጽብጽብ። ቅድሚ ፈዴረሽን ኣብ ኣውራጃ ሰንሒት ኣብ ዓድታት ሓሊብመንተል፡ ብሪከንትያ፡ ኣሸራ ሰለስተ ናይ ገጠር ኣብያተ-ትምህርቲ ነይረን። ተዛማዲ ሰላም ኣብ ዝኾነሉ ድሕሪ ካልኣይ ዉግእ ዓለም ስለ ዝተወለደን ንክመሃር ዕድል ስለዝረኸበን ሕጉስ ምንባሩ ይገልጽ። “እቲ ቤት ትምህርቲ ርሑቕ እኳ እንተነበረ ኵላህና ደቂ’ቲ ጐደቦ ተኣኻኺብና ማዕረ ስሳ/ሰብዓ ቈልዑ ኴንና ንኣሸራ ክንወፍር ካብ ሓሳበይ ተፈልዩኒ ኣይፈልጥን። ክልተ ንኣሽቱ ሳንጣታት - ሓደ ንጥራዛውትና እቲ ሓደ ኸኣ ንምሳሕና ዝኸውን ቅጫ ተዀልኲልና - እናተጻወትና ንነዊሕ መንገዲ ብእግርና ክንምርሽ እቲ ርሕቀት ኣይፍለጠናን ነበረ ... ምስ ተፈደስና ኸኣ ንዓድና ክንምለስ ብዙሕ ድኻም’ዩ ነይሩ... ብሓቂ ጥዑም ጊዜ ኢና ኣሕሊፍና” እናበለ ብምድንፋቕ ይዝክሮ። ናይ ቋንቋ ሽግር ግን ነይሩዎም ። ሽዑ እዩ ትግርኛ ዀነ ኣምሓርኛ ከምኡ እውን እንግሊዝ ተማሂሩ። ኣብ መባእታ ብትግርኛዩ ዝመሃር ነይሩ። ክጽግሞም እንከሎ መምህሮም ቋንቋ ቢለን ሕውስ እናበለ የረድኦም።  ሓሙሻይ/ሻድሻይ ክፍሊ ምስ በጽሑ ግን ነታ ትግርኛ ደርጐስጐስ እናበሉ ፈሊጦማ። ስዋስው እውን ተማሂሮም። “መባእታ ትምህርተይ ወዲኣ ናብ ከረን ዝገዓዝኩሉ እዋን - ኣብ መፋርቕ ስሳታትን ክኒኡን ማለት’ዩ - ሰብ ካብ መነባበርኡ ክፈናቐል፡ ዓድታት ክነድድ፡  ኣብ ምድረ-መታሕት ጭካኔ ዝገነነሉ እዋን ስለ ዝነበረ ሕማቕ ተዘክሮታት ኣሎኒ” ኢሉ ነቲ ዝሰዓበ ዘመን ይገልጾ። “ይዅን’ምበር እቶም ካብ ገጠር ንከረን ትምህርትና ንኽንቅጽል ዕድል ዝረኸብና፡ ተኣኪብና፡ ንእሽቶ ገዛ ተኻሪና፡ መግብና ባዕላትና እናኸሸንና ንመሃር ነርና፣ ንመግብና ዝኸውን እኽሊ፡ ንሓዊ ዝዀነና ዕንጽይቲ ተሸኪምና፡ ካልእ ቀንጠመንጢ ሒዝና ካብ ዓዲ ንከረን ንወርድ ነርና ... ቀሊል ናብራ ኣይነበረን ” ይብል ሓው ተኪኤ። ኣብ ዝሓለፈ ሰላሳ ዓመታት (ካብ ድሕሪ ናጽነት ጀሚሩ) ደቂ ቢለን ባዕላቶም ብተገዳስነት ንባህሎም ንኽዕቅቡ ዘይሕለል ቃልሲ የካይዱ ከምዘለው ይጠቅስ። “ኣነ ኣብ ቋንቋ-ኣደ ኣብ ምምዕባል ዝኣምን ሰብ’የ። ቈላዑ ቢለን ክሳብ ሻድሻይ ክፍሊ ብቋንቋ-ኣደ ይመሃሩ ኣለዉ፣ ካብ ሻድሻይ ክፍሊንላዕሊ ግን እቲ ሓፈሻዊ ትምህርቲ ብእንግሊዘኛ’ዩ ዝቐርብ” ድሕሪ ምባል ሓደ ጸገም ይጥቍም። እቲ ቅሬታኡ ዘስፈረሉ ዛዕባ ቋንቋ ቢለን ንተመሃሮ ብፊደል-ላቲን ብምቕራቡ’ዩ።  “ርግጽ’ዩ፡ ኣብ ኤርትራ ዕላዊ ቋንቋ ስለ ዘየለ፡ እቲ ሕቶ ኣካታዒ’ዩ። ኣብ ግብሪ፡ ኣብ ኵሉ መዳያት ናብራ ትግርኛ ብመጠኑ ኸኣ ዓረብኛ’ዮም ዝዝውተሩ። ዕላዊ ቋንቋ ትግርኛን ዓረብኛን ክዀኑ ይግባእ ኢሎም ዝጕስጕሱ ሰባት’ውን ኣለዉ፣ ብጊዜ እንግሊዝ ከምኡ ስለ ዝነበረ። መንግስቲ ግን ንድሌት ህዝቢ ብግቡእ ከይተወከሰ ፊደል-ላቲን ኣተግበረ። በዚ ምኽንያት እዚ’ውን ናይ ሎሚ መንእሰያት ቢለን ብፊደላት ግእዝ ዝተጻሕፈ  ጽሑፍ ከንብቡ ኣይክእሉን” ኢሉ ተቓውሞኡ ይገልጽ። ንኣንበብቲ ንምብራህ፡ ሓው ተኪኤ ንቋንቋ ቢለን ብፊደል ግዕዝ ክጸሓፍ ኣለዎ ኢሉ ስለ ዝኣምን ብዙሕ ጐስጓስ ዘካየደን ተጊሁ ዝሰርሐን ተመራማሪ’ዩ። እኳድኣ ገለገለ ፊደላት ግዕዝ ዝመሰረቶም ገይሩ ንቋንቋ ብለን ንምጽሓፍ ተወሰኽቲ 12 ፊደላት ንልሳን ብሊን ዝውክሉ ብሓገዝ ተመራማሪ ኣመሪካዊ ዳንኤል ያዕቆብ ዝበሃል እቲ ፍደላት ካብ ናይ ቀደም መጻሕፍቲ ተዋጺኡ ብኮምፕዩተር ከምዝቅረጽን፡ ምስ ብጻዩ ዶክቶር ክፍለማርያም ሓምደ ኰይኑ ኣብ ዩኒኮድ ስታንዳርድ ከምዝምዝገብን ብምግባር  ቋንቋ ቢለን ብኮምፕዩተር ብፊደላት ግእዝ ብቀሊሉ ከም ዝጸሓፍ ንምግባር ዝሓገዘ ተመራማሪ’ዩ።  “ተዘክሮታተይ ሓያል’ዩ፣ ዘንትእለት ብደቂ ቢለን፡ ብናብራ ቢለን፡ ብጥዑማት ስድራይ፡ መታዓብይተይ፡ ኣዝማደይ፡ ዝተወለድኩላ ቍሸት፡ ቃና ባህለይ፡  ጣዕሚ ደወል ቋንቋይ ኵሉ ጊዜ ምሳይ’ዩ። ዋላ’ኳ ንነዊሕ ዘመን ኣብ ኖርዋይ እንተነበርኩ፡ እቲ ዝበዝሐ ጊዜይ ምስ ተዘክሮታትይ’የ ዘሕልፎ” ይብል ሓው ተኪኤ። “መጓሰና፡ ኣባይትና፡ ጸባናን ብራሕናን፡ ቅጫና ዀነ ገዓትና፡ እቲ ጐይኻ ዘይውዳእ ሜዳን መሮርን ዓድና፡ እምባታትን ስንጭሮን ጐደቦና ... ኵሉ ኮታ፡  ኣብ መዛግብ ተዘክሮታተይ ተወቂጦም’ዮም ተሪፎም” እናበለ ንጽባቐ ዓዶም እንጪናቕ ይገልጽ። “ኣብ ገዛና ብብሌን ንዛረብ፣ እቶም ዓበይትና 2-3 ቋንቋታት’ዮም ዝመልኩ፣ ምስ’ቶም ዝዳበዉና ብትግረ፡ ኣርሒቖም እንተኸዱ ኸኣ ትግርኛ ዝጥቀምሉ እዋን ነይሩ። ኣስላምና ከምኡ’ውን ገለ ካብ ክርስትያን  ብመጠኑ ኣፍልጦ ቋንቋ ዓረብ ዘለዎም ኣለዉ ... ከምኡ እናበልና ብዝተሓዋወሱ ቋንቋታት ምስ ኩሉ ተሰማሚዕናን ተኸባቢርናን ብሰላም ንነብር ብሄር ኢና” እናበለ ምስ ናፍቖቱ ተወሳኺ ሓበሬታ የቕርብ። “ካባይ ኣብሊጾም ብዛዓባ ብሄረ-ቢለን ዝፈልጡ ብጾት’ኳ እንተ ሃለዉ፡ ኣነ በቲ ዓቕመይ በቲ ጕዕዞ ህይወተይ ኣቢለ ብዝከኣለኒ መጠን ሓደ ስእሊ ቢሄረ-ቢለን ኣቕሪበ ክኸውን ተስፋ እገብር” ኢሉ ኣብ መደምደምታ ዛንታኡ በጽሐ። “ብሓፈሽኡ፡ ኣተዓባብያይ ከምዚ ዝገለጽኩዎ ዀይኑ፡ እቲ ካብ ሓሳበይ ዘይፍለን ዝወረስኩዎ መንነትን ኣብ ህይወተይ ሰለይ ኣቢሉኒ’ዩ ክብል እኽእል። እቲ ምዕሩግ ባህልናን ጸላዊ ባህሪ ኣለዎ፣ ቢለናይ ብምዃነይ መንነተይ እናጸንበልኩ ዝነብር ሰብ’የ ክብል እኽእል” ኢሉ ክፋነወና መረጸ።


መኸተምታ ክልል ደቡብ ዝቐረበ ዶ ይመስል?

ኣብ ውሽጢ ክልል ደቡብ - ኢትዮጲያ፡ ዝነበሩ ብሄር፡ ብሄረሰባትን ህዝብታትን፡ ርእሶም ክኢሎም ክልል ንምዃን ሕቶ ከቕርቡ ዝጸንሑ ዞናትን ወረዳታትን ነናይ ገዛእ ርእሶም ክልል ንኽምስርቱ ዘኽእሎም ውሳነ የሕልፉ ኣለዉ። እቲ ልዕሊ 50 ብሔረሰባት ዝሓዘ ክልል ደቡብ፡ ኣብ ኢትዮጲያ እቲ ዝዓበየ ክልል ኰይኑ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ቋንቋን መንነትን መሰረት ገይሩ፡ ቅድሚ 25 ዓመታት ዝተተግብረ ኣመሰራርታ፡ እዚ ሕጂ ብደቡብ ክልል ዝፍለጥ ዘሎ ምምሕዳር ኣብ ሓሙሽተ ክልላት ተወዲቦም ዝነበሩ ብሔረሰባት ብሓደ ዝጸንበረ ክኸውን እንከሎ፣ ብሰንኩ ሕቶታት ርእሰ ምሕደራ ክለዓል ጸኒሑ እዩ። ኢትዮጲያ፡ ድሕሪ ውድቀት ስርዓት ደርግ፡ ኢህወደግ ስልጣን ሒዙ መሰጋገሪ መንግስቲ ምስ ተመስረተ፡ ቋንቋን መንነትን መሰረት ዝገበረ ሓድሽ ኣወዳድባ ክልላት ግብራዊ ኰይኑ። ነዚ ስዒቡ 14 ክልላት ክምስረታ እንከለዋ እቲ ሕጂ ክልል ደቡብ ዝበሃል ዘሎ ኣይነበረን። ድሕሪ ክልተ ዓመት ግን ሓሙሽተ ክልላት ብሓደ ተጸንቢረን ክልል ደቡብ ከም ዝምስረት ተገይሩ። ኣብቲ ግዜ እቲ ኣሰያይማ ክልላት ብቝጽሪ ዝፈሊ እዩ ዝነበረ። ኰይኑ ድማ ክልል 7 ንጉራጌ፡ ከምባታ፡ ሃዲያ፡ የም፡ ሓላባን ስልጤን ዝበሃሉ ብሔራት ዝሓዘ ነይሩ። ኣብ ትሕቲ ክልል 8 ድማ ሲዳማ፡ ጌዲኦ፡ ኣማሮን ቡርጂን ነይሮም። ክልል 9 ንወላይታ፡ ጋሞ ጎፋ፡ ዳውሮን ካልኦት ዝሓዘ ክኸውን እንከሎ፡ ክልል 10 ኣብ ደቡብ ኦሞ ዝርከቡ ብሄረሰባት ክልል 11 ድማ ካብ ኣብ ሰግር ሩባ ኦሞ ዝርከቡ ብሄራት ዝሓዘ ነይሩ። ኣብቲ ግዜቲ ካብ ካልኦት ብዝተፈልየ 56 ዝዀኑ ብሄራት ኣብ ሓደ ተጸንቢሮም ክልል ደቡብ ክበሃሉ እንከለዉ፡ ተቓውሞ ኣልዒሉ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ኣትሒዙ፡ ክልል ናይ ምዃንን ሕቶ ካብ ኵለን ዞናት ዝለዓል ሕቶ ኰይኑ እዩ ጸኒሑ። ብፍላይ ኣብ ሲዳማን ወላይታን ዝተላዕለ ሕቶ፡ ሞት ሰባትን ዕንወት ንብረትን ኣስዒቡ እዩ። ኣብ ሲዳማ ዝተላዕለ ሕቶ እናበርትዐ ምስ ከደ፡ ምርጫ ቦርድ ዘወሃሃዶ ህዝበ ውሳነ ተገይሩ፡ ሲዳማ ካብ ክልል ደቡብ ዝወጸት ፈላመይቲ ዞን ኰይና፤ ዓስረይቲ ክልል ኢትዮጵያ እውን ክትከውን ክኢላ። ብድሕሪ'ዚ ዞናት ቤንች ማጂ፡ ከፋ፡ ዳውሮን ሸካን ከምኡ'ውን ፍሉይ ወረዳ ኮንታ ብሓባር መበል 11 ክልል ኰይነን ካብ ክልል ደቡብ ወጺአን። እቲ ብሓባር ይዅን ብውልቂ ዝለዓል ክልል ናይ ምዃን ሕቶ ንክልል ደቡብ ቀንዲ ጕዳይ ኰይኑ እዩ ጸኒሑ። ሲዳማን ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያን ክልላት ንክዀና ዘመቻቸአ ክልል ደቡብ፡ ንዝቐረበሉ ሕቶታት ምላሽ ክህብ ይሰርሕ ኣሎ። በብኸባቢኡ ንዝቐረቡ ሕቶታት ብውልቂ ምላሽ እንተተዋሂቡ ብዙሓት ክልላት ካብ ክልል ደቡብ ክወጽኣ ይኽእላ እየን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ዝቀራረብ ባህሊ ዘለወን ጐረባብቲ ዞናት ብሓባር ክልል ዝዀናሉ መስርሕ ኣብ ምድላው ይርከብ። ነዚ ስዒቡ ዞባታት ወላይታ፡ ጋሞ፡ ጌዲኦ፡ ኮንሶን ደቡብ ኦሞ ከምኡ'ውን ፍሉይ ወረዳታት ኣማሮ፡ ደራሼ፡ ኣሌ፡ ቡርጂን ባስኬቶን ብሓባር ክልል ንምዃን ውሳነ ኣሕሊፈን ኣለዋ። ብተወሳኺ ድማ ብሓባር ክልል ንኽዀና ሓሳብ ዝቐረበለን ዞናት ሃድያ፡ ከንባታ፡ ሀላባ፡ ስልጤን ጉራጌን ከምኡ'ውን ፍሉይ ወረዳ የም ክዀና እኝከለዋ፡ ብዘይካ ዞናት ጉራጌን ስልጤን ባይቶ ኵለን ዞናትን ፍሉይ ወረዳን ነቲ ሓሳብ ከምዝተቐበሉ ኣፍሊጦም እዮም። ምምሕዳር ደቡብ ክልል፡ እዚ ሓድሽ ኣወዳድባ "እቲ ህዝቢ ዝነበሮ ሕብረት፡ ሕውነት፡ ሓልዮትን ካልኦት ማሕበራዊ ርክባት ብዘይጐድእ መገዲ ኣብ ግብሪ ንምውዓል ባህጊ ከምዘሎን" እዚ ድማ ውጽኢታዊ ንምግባር ምስ ፈደራል መንግስቲ ብሓባር ደገፍ ከምዝገበር ገሊጹ። እዚ ሓሳብ ብውልቂ ክልል ክምስርቱ ካብ ዝደልዩ ወገናት ተቓውሞ'ኳ እንተገጠሞ ባይቶታት እተን ዞናትን ፍሉይ ወረዳታትን ግን ነዚ ሓድሽ ኣወዳድባ ደጊፎም ኣለዉ። ዞን ጉራጌን ስልጤን ርእሰን ክኢለን ክልል ክዀና ሕቶ ከቕርባ ጸኒሐን እየን። ሕጂ'ውን ነዚ ቕዋም ሒዘን እንተቐጺለን ነቲ ክልል ደቡብ ዝሓስቦ ዘሎ ሓድሽ ኣወዳድባ ዕንቅፋት ክዀኖ ይኽእል እዩ። ይዅን እምበር፡ እቲ ንኽልል ደቡብ ኣብ ክልተ ክልላት ናይ ምውዳብ ሓሳብ ግን ብመብዛሕትኦም ዞናትን ፍሉይ ወረዳታትን ተቐባልነት ረኺቡ እዩ። ነዚ ሓድሽ ኣወዳድባ ኣብ ግብሪ ከውዕል ዝሰርሕ ዘሎ ክልል ደቡብ፡ በቲ ሓድሽ ኣወዳድባ ከምዝተሰማምዑ ዝገለጹ ባይቶታት እተን ዞባታትን ፍሉይ ወረዳታትን ዘሕለፍዎ ውሳነ “ብሱል” ክብል ዘለዎ ኣድናቘት ገሊጹ። እዚ ኣወዳድባ ተቐባልነት ረኺቡ ኣብ ግብሪ እንተ ውዒሉ፡ መኸተምታ እቲ ፍልይ ዝበለ ኣወዳድባ ዘለዎ፡ ብመዋቕር ምሕደራን ብሕቶታት መንነትን ክናወጽ ዝጸንሐ ክልል ደቡብ ይኸውን ኣሎ። ካብተን ኣቐዲመን ክልል ዝዀና ክልል ሲዳማን ክልል ደቡብ ምዕራብን ወጻኢ ዝርከባ ዞናትን ፍሉይ ወረዳታትን ንኽልተ ተመቒለን መበል 12ን 13ን ክልላት ክዀና እየን።