ቍጽሪ ኣመንቲ ክርስትና ዓዲ-እንግሊዝን ዌልስን ትሕቲ ፍርቂ ወሪዱ

ንፈለማ እዋን፡ ቍጽሪ ተኸተልቲ እምነት ክርስትና ትሕቲ ፍርቂ ህዝቢ ዓዲ-እንግሊዝን  ዌልስን ከምዝወረደ ተገሊጹ። ብመሰረት ኣብ 2021 ዝተኻየደ ቈጸራ ህዝቢ (ሰንሰስ)፡ መጠን ሰዓብቲ ክርስትና ምዃኖም ዝገለጹ ሰባት ናብ 46.2 ሚእታዊት ወሪዱ'ሎ። ኣቐዲሙ ኣብ 2011 ኣብ ዝተኻየደ ቈጸራ ህዝቢ ግን 59.3 ሚእታዊት ክርስትያን ምዃኖም ገሊጾም ነይሮም። ብኣንጻሩ፡ ብዝሒ ናይቶም ሃይማኖት ከምዘይብሎም ዝገለጹ፡ ካብ 15 ናብ 37.7 ሚእታዊት ክብ ኢሉ'ሎ። ኣብ 2011፡ 4.9 ሚእታዊት ዝነበሩ ሰዓብቲ እስልምና ድማ ኣብ 2021 6.5 ሚእታዊት (1.2 ሚልዮን)  በጺሖም ኣለዉ። እቶም ዝተቘጸሩ ሰባት ብዛዕባ ብሄራዊ (ኢትኒክ) መንነቶም ክገልጹ'ውን ተሓቲቶም ነይሮም። እቲ ቈጸራ ህዝቢ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 10 ዓመት፡ ብኣላይነት ሃገራዊ ትካል ስታቲስቲክስ'ዩ ዝካየድ። እቲ ቈጸራ፡ ነተን ኣካል ዓባይ ብሪጣንያ ዝዀና፡ ስኮትላንድን ሰሜን ኣየርላንድን ዘጠቓልል ኣይኰነን። ኣብ ኪንግስ ኮለጅ እትሰርሕ ፕሮፈሰር ሊንዳ ዉድሄድ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ ግን፡ ኣብቲ ኣብ 2001 ዝተኻየደ ቈጸራ "ሃይማኖት የብለይን" ዝብል ምርጫ ሰባት እምነት ከምዘይብሎም ዝገልጽ ኣይኰነን ትብል። "ገሊኦም ፈጣሪ የለን ኢሎም ዝኣምኑ (ኣተይስትስ)፡ ብዙሓት ድማ ተጠራጠርቲ (ኣግኖስቲክ)- 'ዝፈልጦ ነገር የብለይን ዝብሉ' ክዀኑ ይኽእሉ" ትብል። ቁጽሪ ናይቶም ካብ ሃይማኖታዊ እምነታት ዝርሕቍ ዘለዉ ሰባት እናበረኸ ክመጽእ ምጽንሑ ይግለጽ። ብዛዕባ ብሄራዊ (እንኮላይ ብሕብሪ) መንነቶም ብዝምልከት፡ 81.7 ሚእታዊት ነበርቲ ዓዲ-እንግሊዝ (ኢንግላንድን) ዌልስን ጸዓዱ ምዃኖም ገሊጾም። ቅድሚ 10 ዓመታት ግን 86 ሚእታዊት'ዮም ጸዓዱ ምዃኖም ሓቢሮም። ብዘይካ'ዚ፡ 74.4 ሚእታዊት ድማ፡ ጸዓዱ፡ እንግሊዝ፡ ስኮትላንዳውያን፡ ሰሜን ኣየርላንዳውያን ወይ ብሪጣንያውያን ምዃኖም ይገልጹ። ካብኡ ቀጺሉ ዝዓበየ መንነት ናይቶም 9.3 ሚእታዊት ዝበጽሑ ኤስያውያን ኰይኑ፡ ቍጽሮም ካብ 4.2 ናብ 5.5 ሚልዮን ክብ ኢሉ'ሎ። ጸለምቲ፡ ጸለምቲ ብሪጣንያውያን፡ ጸለምቲ ዌሊሽ፡ ካርቢያን ወይ ኣፍሪቃውያን ምዃኖም ዝገለጹ ድማ ካብ 1.8 ኣብ 2011 ናብ 2.5 ወሲኾም ኣለዉ። እዚ ማለት ቁጽሮም ካብ 990,000 ናብ 1.5 ሚልዮን ወሲኹ። ሓንቲ ካብ 10 ስድራቤታት፡ ካብ ዝተፈላለየ ዓሌታት ዝተዳቐለት ምዃና'ውን እቲ ሓድሽ ቈጸራ ኣመልኪቱ'ሎ። ብሃገራዊ መንነት ክርአ እንከሎ ድማ፡ እቶም ዝበዝሑ ፖላንዳውያን (ፖሊሽ)፡ ካብኡ ቀጺሎም ድማ ሮማንያውያን ምዃኖም ተጠቒሶም ኣለዉ። ለንደን እታ ዝለዓለ ምዕሩይነት ሃይማኖታት ዘለዋ ምዃና'ውን እቲ ቈጸራ ኣረጋጊጹ'ሎ። ልዕሊ 25.3 ሚእታዊት ነበርቲ እታ ከተማ ሃይማኖቶም ካብ ክርስትና ወጻኢ ምዃኑ ሓቢሮም። ኣብቲ ብ21 መጋቢት 2021 ዝተኻየደ ቈጸራ ህዝቢ፡ ልዕሊ 24 ሚልዮን ሰባት ተሳቲፎም ነይሮም።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


እንግሊዝ ኣብ ጐደና ንዝፍጸም ጾታዊ ትንኮያ ብማእሰርቲ ክትቀጽዕ’ያ

እንግሊዝ ኣብ ጐደናታት ንዝፍጸሙ ጾታዊ ትንኮያታት ክሳዕ ክልተ ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ ከምእትቐጽዕ ኣፍሊጣ። ንዝኾነ ሰብ ምትንኳይ፡ ኣብ መገዲ ምክትታል ይኵን መገዲ ምዕጻው፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ተመሳሳልቲ ተግባራት ብገበን ንምቕጻዕ ይሰርሕ ከምዘሎ፡ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። “ኵላተን ደቀ’ንስትዮ ኣብ መገዲ ኣብ ዝጓዓዛሉ ውሕሰነት ክስመዐን ይግባእ” ክትብል ነቲ ሕጊ እትድግፍ ኣባል ባይቶ እታ ሃገር ሰኤላ ብሬቨርማን ተዛሪባ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ካብ ቀደሙ’ውን ጾታዊ ትንኮያ ገበን ከምዝዀነ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ኣብ መገዲ ዝፍጸሙ ትንኮያታት ናይ ገዛእ ርእሱ ገበን ኰይኑ ግዳያት መጥቃዕቲ ከጋጥመን እንከሎ ንፖሊስ ብቐጥታ ከመልክታ ዘበራትዕ ክኸውን ትጽቢት ይግበር። እታ ኣባል ባይቶ ኣስዒባ፡ “ድልየት ግዳያት ቀንዲ ርእሰ ጉዳይ ውሳነና ገይርና ንሰርሕ ኣለና። ብኻልእ ኣዘራርባ እቶም ነዚ ተግባራት ዝፍጽሙ ገበነኛታት ዝግባኦም መቕጻዕቲ ክረኽቡ’ዮም፡” ኢላ። ዩጎቭ ዝተበሃለ ትካል ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ንቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ክልተ ሲሶ ዝዀና ደቀ’ንስትዮ ኣጋምሸት ኣብ መገዲ ክጓዓዛ እንከለዋ ውሕሰነት ከምዘይስመዐን ገሊጸን። ትሕቲ 34 ዓመት ዝዕድመአን ደቀ’ንስትዮ ግዳያት ጾታዊ ትንኮያ ናይ ምዃን ዕድለን ልዑል’ኳ እንተዀነ፡ ናብ ፖሊስ ከይደን እቲ ዝገጠመንናይ ምዝራብ ዕድለን ግን ትሑት ከምዝዀነ መጽናዕቲታት የረድኡ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ሓንቲ ኣብ ደቡባዊ ሸነኽ ለንደን እናተጓዕዘት ብፖሊስ ተዓፊና ዝተቐተለት ሳራ ኤቨርድ፡ ድሕነት ደቀ’ንስትዮ ናይ ምውሓስ ጉዳይ ኣብ ሕቶ ምልክት ኣትዩ’ዩ። ድሕሪ 6 ወርሒ'ውን፡ መምህር ቀዳማይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ዝዀነት ጓል 28 ዓመት ሳቢና ነሳ፡ ኣብ ደቡባዊ ለንደን ብሓደ ዘይትፈልጦ ሰብ ተቐቲላ ከምዝተረኸበት ይዝከር።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


እንግሊዝ፡ ስደተኛታት ብዘይሕጊ ከምዝተኣስሩ ተቓሊዑ

ኣብ ማእከላት ስደተኛታት እንግሊዝ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ዝተኣስሩ ኣማኢት ስደተኛታት ከምዝነበሩ ቢቢሲ ዝረኸቦ ኢመይላት ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ኣቃሊዑ። እተን መዳጐኒ ማእከላት ኣስታት 450 ሰባት ንምሓዝ ዘገልግላ ክዀና እንከለዋ፡ ካብቲ ኣብ ማንስቶን ዝርከብ መሳለጢ ጉዳያት ስደተኛታት ዘጋጠመ "ልዕሊ ዓቐን ዋሕዚ" ተባሂሉ ኣብ ሓደ ካብቶም ኢመይላት ተገሊጹ ኣሎ። እቲ ኢመይል፡ ምእሳሮም "ሕጋዊ ከምዘይኮነ" ዝገልጽ ኰይኑ፡ "ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ናብ ሆቴላት ከነግዕዞም ኣለና" ይብል። ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት፡ ተራእዩ ዘይፈልጥ ቍጽሪ ብንኣሽቱ ጀላቡ ዝመጹ ሰባት ኣብ ልዕሊ ስርዓተ መስርሕ ዑቕባ "ዓቢይ ጸቕጢ" ከምዘሕደረ ይሕብር። "ነቶም ሰባት ብዝተኻእለ መጠን ብቕልጡፍ ናብ ሆቴላት ወይ ካልእ መንበሪ ኣባይቲ ንምግዓዝ ከይተሓለለ ከምዝሰርሐ" ድማ ገሊጹ። እቲ ኢመይል ብ4 ሕዳር ዝተላእከ ኰይኑ፡ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ሱኤላ ብራቨርማን ኣብቲ ቦታ ንዝፍጠር ልዕሊ ዓቐን ጽቕጥቅጥ ክትቈጻጸሮ ጸቕጢ ይግበር ኣብ ዝነበረሉ እዋን ናብ ማንስቶን ዝበጽሓትሉ መዓልቲ እዩ። ተካኢት ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ያቬት ኩፐር፡ እቶም ኢመይላት "ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ሕጊታት ይጠሓሱ ምህላዎም ከምዝፈልጥ ዘርእዩን ኣቐዲሞም ውጥን ዘይምግባሮም ከመይ ነቲ ኵነታት ናብዚ ከምዘብጽሖ ዘቃልዕን'ዩ" ኢላ። "ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ኣብ ትሕቲ መምርሒ [ሱኤላ ብራቨርማን] ነቲ ስርዓተ ቍጽጽር ስሒትዎ ከምኡ’ውን ንከፋሊ ግብሪ ልዑል ሕጋዊ ወጻኢታት ፈጢሩሉ" ክትብል ወሲኻ ገሊጻ። ኣብ ማንስቶን ኣስታት 4000 ሰባት ኣብ ቴንዳታት ተኣሲሮም ከምዘለዉን እዚ ድማ ልዕሊ ዓቐን ጸቕጥን ሕማምን ከምዘስዓበ ኣብ ጥቅምቲ ተቓሊዑ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ ሕዳር ድማ፡ ካብ 450 ክሳብ 500 ሓተትቲ ዑቕባ "ማንስቶን 'ኦቨርፍሎ'" [ዕልቕልቕ ማንስቶን] ብዝብል ናብ ማእከላት ምእላይ ስደተኛታት ከምዝተሰጋገሩ ኢመይላት ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት የመልክቱ። "መንነቶም ምፍላጥ እንተዘይተኻኢሉ እንተበዝሐ ን5 መዓልታት ጥራይ እዮም ክእሰሩ ዝኽእሉ፡ ስለዚ ድሕሪ ሕጂ ምእሳሮም ሕጋዊ ኣይኮነን" ዝብል ጽሑፍ ኣብ ሓደ ኢመይል ሰፊሩ’ሎ። "መብዛሕትኦም ንሓያሎ ሰሙናት ኣብኡ ጸኒሖም'ዮም፡ ብዝተኸኣለ መጠን ብቕልጡፍ ናብ ሆቴላት ከነግዕዞም ኣለና..." ድማ ይብል። ማንስቶን ብንኣሽቱ ጀላቡ ናብ እንግሊዝ ንዝኣትዉ ስደተኛታት ብቕልጡፍ ጉዳዮም ንምፍጻምን ክፍትሑ ንምግባርን ዝተዳለወ እዩ። ተቘጻጸርቲ ግን ብዛዕባ ቍጽሪ ናይቶም ንነዊሕ እዋን ኣብ "ጸቢብን ዘይምቹእን ኵነታት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብዝግባእ ብዘይስልጠና ሰራሕተኛታት ቍጽጽር እናተገበረሎም" ተኣሲሮም ዘለዉ ሰባት ስክፍታኦም ክገልጹ ጸኒሖም’ዮም። ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት፡ ብዛዕባ መንበሪ ንሓተትቲ ዕቕባን ጉዳዮም ናይ ዘይተፈጸመሎም ስደተኛታትን ዝምልከት ብኮሚተ ባይቶ ሎርድስ ረቡዕ ሕቶታት ክቐርበላ እዩ። ሓደ ን24 መዓልታት ኣብ ማንስተን ተኣሲሩ ዝነበረ ሰብኣይ፡ ነቲ እሱራት ሰላማዊ ክብሉ ዝገለጽዎ ተቓውሞ ስዒቡ ብሓደ በዓል ስልጣን መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ይዛረብ። ፖሊስ ኬንት ድማ ነቲ ክሲ ይምርምሮ ምህላዉ ተፈሊጡ’ሎ። ቢቢሲ ብሰራሕተኛታት እቲ ማእከል ዝተሳእሉ ስእልታት ዝረኸበ ኰይኑ፡ እዚ ድማ ናይቲ ሰብኣይ ብደም ዝተሸፈነ ገጹን ዝሓበጠ ኣፍንጫኡን የርኢ። እቲ ተቓውሞ ብ27 ጥቅምቲ ብሰራሕተኛታት ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ምስ ተበተነ፡ ብሓደ በዓል ስልጣን ኣብ ክሳዱ ከምዝተታሕዘ ብምዝኽኻር "ዝነበረኒ ሓይሊ ተጠቒመ ንኸይሓንቀኒ ኣእዳዉ ክፍንጽጐ ነይሩኒ” ክብል ነቲ ኵነታት ገሊጹ። "ኣእዳዉ ምስ ኣልቀቕክዎ ደፊኡኒ ኣብ ልዕሊ ካልእ ሰብ ወዲቐ። ሽዑ ናብ መሬት ወደቕኩ፡ ሓደ ፖሊስ ብብርኩ ርእሰይ ጸቒጡ ኣፍንጫይ ሰይሩኒ። ካብታ ህሞት ንደሓር ድማ ውነይ ስሒተ" ኢሉ። ቢቢሲ ንኻልኦት ሓሙሽተ እሱራት ኣዘራሪቡ፣ ነቲ ዝተባህለ መጥቃዕቲ ከምዝረኣዩ ብምሕባር እቲ ሰብኣይ ንዝብሎ ኣረጋጊጾም። ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ግን፡ እቲ ክስታት ምስቲ ብዛዕባ ፍጻመታት ዘለዎ ሓበሬታ ዝሰማማዕ ከምዘይኰነ ይገልፅ። "ኣብቲ እዋን እንታይ ከም ዘጋጠመ ንምፍላጥ ቀጻሊ መርመራ ይካየድ ኣሎ። ኣብዚ ሕጂ ኴንና ተወሳኺ ርእይቶ ክንህብ ግቡእ ኣይኰነን" ክብል'ውን ኣፍሊጡ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሬሳ ክልተ ዕሸላት ኣብ ገዛ ተረኺቡ፡ሰለስተ ሰባት ተኣሲሮም

ኣብ ሓደ ገዛ ሬሳ ክልተ ቈልዑ ድሕሪ ምርካቡ፡ ፖሊስ ብሪድገንድ ንሰለስተ ዝጠርጠሮም ሰባት ኣሲሩ። ሰብመዚ ፖሊስ፡ ዊልድሚል ብሪድገንድ፡ደቡብ ዌልስ ቀቅድሚ ሰዓት ሸሞንተ ምሸት ኣብ ብሪድገንድ ናብ ዝርከብ ሓደ ገዛ ደዊሎም። ክልተ፡37 ከምኡ'ውን 47 ዝዕድመኦም ሰብኡትን ሓንቲ 29 ዝዕድመኣ ጓለንስተይትን ንምውላድ ናይቶም ዕሸላት ክሓብኡ ፈቲኖም ብዝብል ክሲ ተጠርጢሮም ተኣሲሮም። ሳፕት ማርክ ኣትወል ዝተባህለ ኣባል ፖሊስ ደቡብ ዌልስ፡ “ዘሰቅቕ” ክብል ነቲ ኵነታት ድሕሪ ምግላጽ፡ ዝዀነ ብዛዕባ’ዚ ተጓንፎ ሓበሬታ ዘለዎ ሰብ ንፖሊስ ክሕብር ተማሕጺኑ’ሎ። "ሰፊሕ መርመራታት ስለዝቕጽል ኣብቲ ከባቢ ህላወ ፖሊስ ክቕጽል'ዩ፤ ዝዀነ ሓበሬታ ወይ ስክፍታ ዘለዎ ሰብ ምስ መኮንናት ፖሊስ ክዘራረብ ነተባብዕ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ብተወሳኺ እቶም ሰለስተ ጥርጡራት ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ክጸንሑ ምዃኖም ተፈሊጡ’ሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ክርስትያኖ ሮናልዶ ካብ ማንቸስተር ዩናይትድ ክወጽእ እዩ

ፖርቱጋላዊ ኣጥቅዓይ ክርስትያኖ ሮናልዶ ካብ እንግሊዛዊት ክለብ ማንቸስተር ዩናይትድ ክወጽእ ምዃኑ ተገሊጹ። እዚ ዝተገለጸ፡ ሮናልዶ ቅድሚ ሒደት መዓልትታት ኣብ ዝገበሮ ኣዘራራቢ ቃለመጠይቕ ነታ ክለብ ክነቅፍ እንከሎ ንኣሰልጣኒ ኤሪክ ተን ሃግ ኣኽብሮት ከምዘይብሉ ድሕሪ ምግላጹ እዩ። ክልቲኦም ወገናት ምውጻእ ሮናልዶ፡ “ብክልተኣዊ ስምምዕ” ዝተበጽሐ ከምዝዀነ ሓቢሮም። ማንቸስተር ዩናይትድ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ፡ እቲ ተጻዋታይ ኣብ ኦልድትራፎልድ ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት ንዅሉ ኣበርክቶ ምስጋናኣ ገሊጻ። እቲ መግለጺ እታ ጋንታ ወሲኹ፡ “ንእኡን ንስድራኡን ሰናይ ምንዮቱ” ገሊጹ። “ነፍሲ ወከፍ ኣባል ማንቸስተር ዩናይትድ ኣብ ምዕባለ እታ ጋንታ ኣብ ትሕቲ ኤሪክ ተን ሃግ” ብምትኳር ክቕጽል ምዃኑ'ውን ሓቢሩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ጸወታታት ዋንጫ ዓለም ንምስታፍ ምስ ሃገራዊት ጋንታ ፖርቱጋል ብምዃን ኣብ ቐጠር ዝርከብ እቲ ወዲ 37 ዓመት፡ ሓሙስ ኣንጻር ጋና ኣብ ዝካየድ ጸወታ ሓለቓ ጋንታ ሃገሩ ኰይኑ ክስለፍ ትጽቢት ይግበር። ሰሙናዊ 500 ሽሕ ፓውንድ ዝኽፈል ሮናልዶ፡ ምስ ማንቸስተር ዩናይትድ ዘለዎ ውዕሉ ከብቅዕ ሸውዓተ ኣዋርሕ ዝተርፎ እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ዝመጽእ ጥሪ ኣብ ዝጅምር መስኮት ምስግጋር ተጻወትቲ ምስ ሓዳስ ጋንታ ክፍርም ይኽእል። ሮናልዶ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ምስ ማንቸስተር ዩናይትድ ድሕሪ ዝገበርናዮ ዝርርብ፡ ውዕልና ኣቐዲምና ከነብቅዕ ተሰማሚዕና ኣለና፡” ኢሉ። “ንማንቸስተር ዩናይትድ አፍቅራ እየ፡ ነቶም ደገፍቲ’ውን አፍቅሮም እየ፤ እዚ ፍጹም ዝልወጥ ኣይኮነን። እንተዀነ ሓድሽ ብድሆ ከናዲ ቅኑዕ ግዜ ኰይኑ እስምዓኒ። “ነታ ጋንታ ኣብ ዝቕጽል ጸወታታትን ኣብ መጻኢን ዓወት እምነየላ፡” ኢሉ። ሮናልዶ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብቲ ምስ ቶክ ቲቪ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ “በታ ጋንታ ከምዝተጠለመ” ከምዝስምዖን ካብታ ጋንታ ክወጽእ ጸቕጢ ይግበሉ ከምዘሎ ከምዝስምዖን ተዛሪቡ ነይሩ። ብዘይካ’ዚ ኣሰልጣኒ እታ ጋንታ ነበር ሰር ኣሌክስ ፈርጉሰን፡ ኣብ 2013 ነታ ጋንታ ካብ ዝገድፋ ንደሓር ኣብታ ጋንታ ምምሕያሽ ከምዘይተገብረ ተዛሪቡ። ማንቸስተር ዩናይትድ ነዚ ኣመልኪታ ብዓርቢ ኣብ ዝሃበቶ ምላሽ፡ “ግቡእ ስጕምትታት ምውሳድ ከምዝጀመረት” ሓቢራ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


‘ናብ ብሪጣንያ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ንምእታው እንተዘይፍትን ምሓሸኒ’

“ዕቑባ ኣይደለኹን፤ ናብራይ ንምቕያር ከምዝተሰደድኩ ነጊረዮም” ይብል ኣርተን። “ኣቑሑትና ዝሓዘ ሳንጣ ፕላስቲክ ሂቦምና፤ ጽባሕ ንግሆ ኣብ ቲራና ክትወርድ ኢኻ ተባሂለ።” ካብ ካልኦት ብዘይሕጋዊ መንገዲ ብንኣሽቱ ጀላቡ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ኣልባንያውያን ብዝተፈለየ፡ ነዊሕ ከይጸንሐ እዩ ናብ ሃገሩ ተሰጕጉ። ካብ ኣዝማዱን ኣዕሩኽቱን ብዝተለቅሖ ገንዘብ፡ ልዕሊ 4 ሽሕ ዶላር ንዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ብምኽፋል በቲ ሓደገኛ መንገዲ መትረብ እንግሊዝ ተጓዒዙ። ነዚ ሓቀኛ ሽሙ ብዘይኮነ ኣርታን ክጽዋዕ ዝመረጸ ኣብ ሰላሳታት ዝርከብ ውልቀ ሰብ፡ ኣብ ጥቓ ኢንዱስትሪያዊ ከባቢ ርእሰ ከተማ ኣልባንያ ረኺብናዮ። “እቶም ኣሰጋገርቲ ካራሩን ሸጓጉጥን ዓጢቘም ነይሮም። ‘ዝዀነ ነገር ብቪድዮ ከይትቕድሑ፣ ከይንረኣይ ሽጋራ እውን ከይተትክኹ ኢሎም የፈራርሑና ነይሮም” ይብል። እንተዀነ ነዚ ምፍርራሕ ሸለል ኢሉ፡ ኣብ ከባቢ እቲ መትረብ ዝተወሰኑ ምስልታት ቀዲሑ። ናብ ብሪጣንያን ጀርመንን ዝግበር ዘይሕጋዊ ጕዕዞ፡ ብዙሓት ኣልባንያውያን ዝምነይዎ እዩ። ኣብዚ ዓመት ጥራሕ ልዕሊ 12 ሽሕ ኣልባናውያን ብንኣሽቱ ጀላቡ ናብ ብሪጣንያ ኣትዮም። ካብ ሓንቲ ሃገር በዚ መንገዲ ክንድዚ ስደተኛታት ክኣትዉ ንፈለማ ግዜ እዩ። ብገምጋም ልዕሊ ፍርቂ ኣልባንያውያን ዕቁባ ይረኽቡ እዮም። “በቲ መትረብ ዝግበር ጕዕዞ ስቓይ እዩ” ይብል ኣርታን። ኣዐርዩ ቆራሪ፡ ማዕበላውን ዘፍርሕን ነይሩ። “20 ደቒቕ ምስተጓዓዝና ሓንቲ ጃልባ ፖሊስ ፈረንሳ መጺኣትና። ካብ 200 ሜትሮ ርሕቀት ዝኸውን ተኸታቲሎምና። ንሰለስተ ወይ ልዕሊኡ ሰዓት ዝኸውን ጸኒሖም። ድሕሪኡ ናብ ማያት ብሪጣንያ ሰጊርና፤ ንፖሊስ ብሪጣንያ ጸዊዕና።” ሰብመዚ ብሪጣን ብጽቡቕ ከምዝተቐበሉዎም ኣርታን ይዝክር። ከምቶም ኣብዚ ዓመት ናብታ ሃገር ዝሰገሩ ሰደተኛታት፡ ንሱ እውን ኣብቲ ማንሰን ዝተባህለ መዕረፊ ስደተኛታት ኣትዩ። ቁጽሪ ስደተኛታት ኣብ ዝበዝሓሉ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ኣብቲ 1600 ሰባት ዝሕዝ ማእከል፡ ኣስታት 4 ሽሕ ሰባት ተዓቝቦም ነይሮም። በዝሒ እቶም ስደተኛታት ዘሰንበዳ ጸሓፊት ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ብሪጣንያ ስዌላ ብራቨርማን፡ ነቲ ኵነታት “ወራር” ክትብል ምግላጻ ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ። ኣርታን፡ ዋላ'ኳ ንመግለጺ እታ ሚኒስተር እንተዘይተቐበሎ፡ ንምንታይ ናብ ብሪጣንያ ከምዝኣተወ ግን ኣይሓብአን። “ነታ ቃለ መጠይቕ ዝገበረትለይ ሰበይቲ ‘ብዘይሕጋዊ መንገዲ ከምዝኣተኹ ይፈልጥ እየ፤ ንጸወታ ግን ኣይኮንኩን መጺአ። ስራሕ ደልየ እየ መጺአ። ዕቑባ ኣይደለኹን” ኢለያ ይብል። “ናብራይ ከመሓይሽ ከምዝተሰደድኩ ነጊረዮም። ኣቦይ ጉዱእ ኣካል እዩ። ን15 ዓመታት ንጉዱኣት ብዝወሃብ ጥሮታ እዩ ዝናበር። መድሃኒት ንምግዛእ'ኳ ኣይኣኽሎን።” ናብታ ሃገር ብዘይሕጋዊ መንገዲ ምእታዉ ምፍላጡ ሓቲተዮ። “እወ እፈልጥ፤ ስሩዕ ሰነድ፡ ቪዛን ማሕተምን ዘይብልካ ናብ ካልእ ሃገር እንተኣቲኻ ዘይሕጋዊ ኢኻ።” “ሕጋዊ መንገዲ ከምዘሎ እፈልጥ እየ። ግን እቲ ዝሰለጠን ዝረኸሰን መንገዲ መሪጸ” ይብል። ካብቶም ኣርታን ዝተሰጐገሎም ምኽንያታት እቲ ሓደ፡ ብዛዕባ ናብ ብሪጣንያ ዝተጓዓዘሉ ሓቀኛ ምኽንያት ምዝራቡ እዩ። ዕቑባ ክሓትት ኣይፈተነን፤ ክሰርሕ ከምዝኸደ እዩ ተዛሪቡ። ናብ ዓዱ ይመልስዎ ከምዘለዉ እውን ኣይፈለጠን ነይሩ። “ንደገ ኣውጺኦምና፤ ብፖሊስ ተኸቢብና። ኣብቲ እዋን ክገልጾ ብዘይክእል መንገዲ ሓሪቐ ነይረ። ሓንጐለይ ክነቱግ ከምዝበለን ምንም ክገብር ከምዘይክእልን ይስመዓኒ ነይሩ።” ኣርታን ሕጊ ብሪጣንያ ብምጥሓሱ ከምዝተባረረ እዩ ዝኣምን። ናብ ዓዱ ምምላሱ ከይኣክል ኣብ ዝቕጽሉ ሰለስተ ዓመታት ናብ ዝዀነት ኣውሮጳዊት ሃገር ክኸይድ ኣይፍቀዶን እዩ። “ካብታ ናብ ኣውቶብስ ኣትየ ይስጐግ ከምዘለኹ ዝፈለጥኩላ ህሞት ክሳብ ናብ ኣልባንያ ዝኣቱ፡ ኣብ ምሉእ ጉዕዞ፡ በኽየ።” ጉዳይ እቲ ብንኣሽቱ ጀላቡ ዝግበር ጕዕዞ፡ ኣብ ብሪጣንያ ሓያል ክትዕ እዩ ፈጢሩ ዘሎ፤ ገሊኦም እቲ ጸገም ተጋኒኑ እዩ ክብሉ እንከለዉ፡ ካልኦት ከቢድ ቅልውላው ከምዝዀነ ይገልጹ። ዳርጋ ኵሎም ግን ብሓደ ነገር ይሰማምዑ፤ እቶም ካብዚ ኵነታት ዘትርፉ ዘለዉ እቶም ኣሰጋገርቲ ምዃኖም። ኣርታን እቲ ዝገበሮ ጕዕዞ፡ ኣብ ዕዳ ኣሽሓት ፖውንድ ከምዝሸመሞን ከምዝናሳሕን እዩ ዝገልጽ። ካልኦት ነቲ ጕዕዞ ክፍትንዎ እውን ኣይመክርን።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


34 ዓመት ዝሓለፎ መጥቃዕቲ ቦምባ ሎከርቢን ብድሕረኡ ዘሎ ዛዕባን እንታይ ንፈልጥ?

ቅድሚ 34 ዓመት፡ ብ21 ታሕሳስ 1988 ኣብ ሎከርቢ ኣብ ቦይንግ 747 ዝተሰምየት ንእሽቶ ነፋሪት ብዝተጻወደ ቦምባ 270 ሰባት ሞይቶም። እቲ ኣብ “ፓን ኣም ፍላይት ቍጸሪ 103” ቦምባ ብምጽዋድ ሰባት ብምህላቕ ዝተኸሰሰ ሊብያዊ ክሳብ ሕጂ  ኣብ ቤትማሰርቲ ሕቡራት መንግስትታት ኣሜሪካ ከም ዝርከብ ሰብ መዚ ስኮትላንድ ይገልጹ። ኣሜሪካ ኣብቲ ብ21 ታሕሳስ 1988 ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቦምባ ዝለዓለ ኢድ ነይርዎ ብምባል ንዝጠርጠረቶ ኣቡ ኣጊላ መስዑድ ቅድሚ ክልተ ዓመት እያ ክሲ መስሪታትሉ። ኣብታ ካብ ለንደን ተበጊሳ ናብ ኒውዮርክ እትጓዓዝ ዝነበረት 259 ገያሾን ሰራሕተኛታትን ዝጸዓነት ቦይንግ 747 ኣውሮፕላን፡ ብዝተባርዐ ቦምባ ብምሉኦም ተሳፈርታ ክሞቱ እንከለዉ፡ ካልኦት 11 ሰባት ድማ ኣብ ሎከርቢ ስብርባር እታ ዝተባርዐት ነፋሪት ኣብ ኣባይቶም ምስ ወደቐ ሞይቶም። እቲ ፍጻመ ኣብ መሬት ብሪጣንያ ካብ ዘጋጠመ ግብረ-ሽበራውያን መጥቃዕቲ እቲ ዝኸፍአ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ መስዑድ ኣብ ሊብያ ብዝርከብ ጕጅለ ሚሊሻ ተጨውዩ ኣብ ኣሜሪካ ንፍርዲ ክቐርብ ንሰበስልጣን ኣሜሪካ ከም ዝተዋህበ ዝገልጽ ወረታት ተናፊሱ ነይሩ። ወሃብ ቃል ክፍሊ ፍትሒ ኣሜሪካ ንማዕከናት መስዑድ ኣብ ዋሽንግተን ኣብ ዝርከብ ፌደራላዊ ቤት ፍርዲ ንፈለማ እዋን ክቐርብ ምዃኑ ንኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት፡ ኣብ ሊብያ ቦምብ ብምስርሑ ተኸሲሱ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተዳጐኑ ነይሩ። ብ2001 ዓብደልባስጥ ኣል-ሙግራሒ፡ ንፓን ኣም 103 ነፋሪት ብምብርዑ ኣብ ኔዘርላንድ ብዝተኻየደ ፍሉይ ኣኼባ ኣብ ቤት ፍርዲ ስኮትላንድ ቀሪቡ ነይሩ። በቲ መጥቃዕቲ ገበነኛ ተባሂሉ እተፈርደ ከኣ ንሱ ጥራይ እዩ ነይሩ። ሙግራሒ ንሕልፈት ተኣሲሩ'ኳ እንተ ነበረ፡ ብ2009 መንሽሮ ከም ዘለዎ ምስ ተፈልጠ፡ መንግስቲ ስኮትላንድ ብርህራሀ ተደሪኹ ምስ ፈትሖ ኣብ 2012 ንሃገሩ ምስ ተመልሰ ኣብ ሊብያ ሞይቱ። መስዑድ ኣብ ሊብያ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ኣብቲ ነፋሪት ንምብራዕ ምስ ሙግራሒ ዝተኣልመ ውዲት ከም እተሳተፈን ተኣሚኑ። ጠበቓ ሙግራሒ ዓማር ኣንዋር፡ መስዑድ ኣብ ትሕቲ’ቲ "ብግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብሰፊሑ እተዀነነ" ጐይቶት ውግእ ዘመሓድርዎ ቤት ማእሰርቲ ከም ዝነበረ ብምግላጽ፡ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ እተዋህበ ቃለ-እምነት ብቤት ፍርዲ ኣሜሪካን ስኮትላንድን ተቐባልነት የብሉን ክብል ብሰፊሑ ተቓዊሙ። እቲ ወትሩ ንጹህ ምዃኑ ዝነግር ዝነበረ ሙግራሒ፡ ኣብቲ ናይ 27 ዓመት እተዋህቦ ፍርዲ ክልተ ሳዕ ይግባይ ኢሉ እዩ። እንተዀነ ኣብቲ ሓደ ኣይተዓወተን፡ ኣብቲ ካልኣይ ከኣ ኣይተፈቕደሉን። ኣብቲ ቅድሚ 34 ዓመታት ኣብ ፓን ኣም 103 ዝወረደ መጥቃዕቲ ቦምባ ነንሓድሕዱ ዝጠላለፍ ዝተፈለላየ ትረኻን ለውጥን ተራእዩ እዩ። ይትረፍ እቲ ቀዳማይ መስርሕ ፍርዲ እቲ ካልኣይ'ውን እንተዀነ ኔልሰን ማንዴላ ብዝገብሮ ሽምግልና እቶም ክልተ ጥርጡራት ኣብ ኔዘርላንድስ ኣብ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ስኮትላንድ ክሳብ ዝቐርቡ፡ እቲ ትረኻ ንሓድሕዱ ኣይመሳሰልን እዩ ነይሩ። ሓደ ካብቶም ጥርጡራት ነታ ነፋሪት ኣዕንዩዋ ተባሂሉ'ኳ እንተ ተፈርደ፡ ዓብደልባስጥ ኣል-ሙግራሒ ምስ ካልኦት ብምትሕብባሩ እዩ ዝኽሰስ። ብ2011 ስርዓት ኮሎኔል ጋዳፊ ምስ ፈረሰ፡ እታ ሃገር ኣብ ሓያል ፖለቲካዊ ቅልውላው ቅድሚ ምውዳቓ፡ ብዙሓት ጥርጡራት ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርቡ እዮም ዝብል ተስፋ ነይሩ። ኣብ 2020፡ ጠቕላሊ ኣኽባር ሕጊ ኣሜሪካ ዊልያም ባር፡ ኣብ ልዕሊ ኣቡ ኣጊላ መስዑድ ካብ ፖሊስ ስኮትላንድን መሻርኽቲ ኣሜሪካን ብድሕሪ መጋረጃ ዝሰርሑ መርመርትን ንዝቐረቡ ክስታት ንምጽራይ ከም ዝሰርሕ ኣፍሊጡ። እቲ ሕጂ መስዑድ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣሜሪካ ከም ዘሎ ዝገልጽ ምልክታ፡ ነቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ቕትለት ኣብ ትሕቲ ሕጊ ስኮትላንድ ዘይኰነስ ኣብ ትሕቲ ኣሜሪካ ካልኣይ ሳዕ ከም ዝፍረድ ዘመልክት እዩ። ይዅን እምበር ነቲ መስዑድ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሊብያ ተኣሲሩ እንከሎ ዝሃቦ ኑዛዜ፡ ብዙሕ ሕጋዊ ብድሆታት ይገጥሞ ኣሎ። ወሃብቃል ክራውን ኦፊስ ኣኽባሪ ሕጊ ፊስካል ሰርቪስን፡ "ስድራ-ቤት ናይቶም ኣብ ሎከርቢ ብሓደጋ ቦምባ ነፋሪት ዝሞቱ ሰባት፡ ኣቡ ዓጊላ መሓመድ መስዑድ ኬይር ኣል-ማሪሚ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣሜሪካ ከም ዘሎ ተነጊርዎም’ዩ። ክኢላታት ሕጊ ስኮትላንድን ፖሊስን፡ ምስ መንግስቲ እንግሊዝን ኣሜሪካውያን መሳርሕቶም ብምዃን ምስ ኣል-ሙግራሒ ሓቢሮም ዝተኣስሩ ሰባት ናብ ፍርዲ ንምቕራብ ይሰርሑ ኣለው። ፖሊስ ስኮትላንድን ነቶም ከምዚ ዝኣመሰለ ከቢድ ዕንወት ዝወረዶም ስድራ ቤታትን ማሕበረሰባትን ንምድጋፍ ብዝከኣሎም መርመራኦም ከምዝቕጽሉ ሓቢሮም ኣለው። ሓደ ወሃብ ቃል ብወገኑ፡ "ኣብ ስኮትላንድ ምስ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ፖሊስን ምስ ኣብ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከቡ መሻርኽትናን ምስ ሰበ-ስልጣን ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካን ብምትሕብባር፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ሓላፍነት ክስከሙ ዝግባኦም ሰባት ፍትሒ ንምንጋስ ብዝለዓለ ተወፋይነት ክንሰርሕ ኢና” ኢሉ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ኣብ ሆስፒታላት ዘጋጥሞም ብድሆታት

ቶሚ ጀሶፕ ምስ ዳውን ሲንድሮም ዝነብር ህቡብ ተዋስኣይ እዩ። ዳውን ሲንድሮም ምስ ምድንጓይ ምዕባለን ኣእምሮ ዝተኣሳሰር ኰይኑ እዚ ጸገም ዘለዎም ሰባት ቀስ ብቐስ እናዓበዩ ክኸዱ እንከለዉ ናይ ምሕሳብ ዓቕሞም (ልብወት) ይንኪ፣ ሓያሎ ሕክምናዊ ኵነታት ናይ ምምዕባል ሓደጋኦም’ውን ዝለዓለ እዩ። እዚ ብዙሕ ሽልማት ዝረኸበ ተዋስኣይ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ BBC1 እትቐርብ LINE OF DUTY ትብል ተኸታታሊት ፊልም ከም ቴሪ ቦይል ኰይኑ ክዋሳእ ሚልዮናት ተዓዘብቲ ዝፈልጥዎ እዩ። ቶሚ ጀሶፕ ተዋስኣይ ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ትምህርቲ ጸገም ዘለዎም ሰባት ክስምዑ ዝደሊ ጐስጓስ’ውን እዩ። ንሱ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ብሪጣንያ ዝርከቡ ጸገም ትምህርቲ ጸገም ዘለዎምን ክውገዱ ብዝኽእሉ ምኽንያታት ኣብ ህይወቶም  ሓደጋ ዘንጸላለወን 1.5 ሚልዮን ሰባት እዩ። ንናይ ቢቢሲ ፓኖራማ፡ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ካብቶም ጸገም ዘይብሎም ሰባት ብ20 ዓመት ዝሓጸረ ዕድመ ንኽህልዎም ኣበርክቶ ዝገብር ውድቀት ክንክን ጥዕና ክምርምር ጸኒሑ እዩ። ንሱ፡ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ዘይተሰምዑሉ፡ ሸለልትነት ዝረኣዩሉን ስድራቤታት ኣክንዲ ዝፈትውዎም ሰባት ክሞቱ ዝርእዩ ግቡእ ሕክምና ንምርካብ ክቃለሱ ዝተገደዱሉን ጉዳያት ረኺቡ። "ኣብ ላየን ኦቭ ድዩቲ ምስታፈይ ሰባት ዝያዳ ክሰምዑ ገይርዎም፡ ድምጸይ ንኸስምዕ ድማ ብዙሕ ዕድመታት መጺኡኒ። ሰባት ብሓቂ ክሰምዑና ክጅምሩን ብሓቂ ከመይ ከም ዝስምዓና ክርእዩን ግዜኡ'ዩ" ከኣ ይብል። "ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ቅድሚ ሕጂ ክሕብኡ ይግበሩ ነይሮም፡ ምኽንያቱ ሰባት ኣይኣምኑናን ነይሮም። ህይወትና ግን ብሓቂ ንኽንነብር ዋጋ ኣሎዎ፡ ሕክምናዊ ክንክን ድማ ንዅላትና ዝሓሸ ክኸውን ይግባእ።" ቶሚ ኵሉ ግዜ ካብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና (NHS) ጽቡቕ ክንክን ከም ዝረክብ ይዛረብ፤ ከምኡ ዝኣመሰሉ ካልኦት ሰባት ግን ኵሉ ግዜ ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ከምዘይረኽቡ ይዛረብ። ዳርጋ 50 ሚእታዊ ካብቶም ቅድሚ 75 ዓመት ዕድመኦም ዝሞቱ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎ ሰባት፡ ጠንቂ ሞቶም ክውገድ ዝኽእል ሕማም ምዃኑ ተመራመርቲ ኪንግስ ኮሌጅ ለንደንን ካልኦት ዩኒቨርሲቲታትን ዘውጽእዎ ጸብጻብ የረጋግጽ። ኣብ ካልኦት፡ እቲ ኣሃዝ 22 ሚእታዊ ጥራይ ነይሩ። እቲ ጸብጻብ ልዕሊ 3,500 ሞት ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ብምግምጋም፡ ኣብ ዳርጋ ሲሶ ጽቡቕ ክንክን ከምዝነበረ ዘርኢ መርትዖ ከምዘየለ የመልክት። ቶሚን ፓኖራማን ካብ ዝሓለፉ ትሽዓተ ዓመታት ዝተረኸቡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ጸብጻባት መርመርቲ ሬሳ ፈቲሾም እዮም። ብዘይካዚ፡ ብሕማቕ ክንክን ናይ ዝተሃስዩ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ኣርባዕተ ዛንታታት ሰሚዖም። ክሎይ ኣብ መበል 27 ዓመት ዕድመኣ እያ ኣብ ሆስፒታል ዓሪፋ። ጸገም ትምህርቲ ዝነበራ ኰይና ምስ ማይቶኒክ ዲስትሮፊ ዝበሃል ከቢድ ሕማም ጭዋዳታት ትነብር ነይራ። ኣብ ሚያዝያ 2019 ኣዝያ ሓሚማ ኣብ ሮምፎርድ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ክዊንስ ተዓቚባ፡ መርመራ ስካን ድማ ምልክታት መንሽሮ ክህልዋ ከም ዝኽእል ኣመልኪቱ። ክሎይ ትናወጽ፡ ትቕንዞን ከምኡ’ውን ከመይ ከም ዝስምዓ ክትረዳዳእ ትቃለስን ከም ዝነበረት ሓትናኣ ሊዛ ንቶሚ ነጊራቶ። ክሎይ ሞርፊን ተዋሂብዋ፡ እዚ ድማ ንጸገም ጭዋዳታታ ዘለዎም ሰባት ጸገም ምስትንፋስ ከስዕብ ይኽእል። ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ድማ ትርግታ ልባ ደው ምስ በለ ብሕክምና እንደገና ክትጥዕይ ተገይራ። ድሕሪ ተወሳኺ ሓሙሽተ መዓልቲ ናብ ሓፈሻዊ ክፍሊ ተሰጋጊራ። ኣብኡ ኣብ ፍሉይ ኣለይቲ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ተሓከምቲ ኣይነበሩን። ኣብኡ ድማ ዓሪፋ። እቲ ዝተወሃባ ሞርፊን፡ ኵነታታ ንኽጋደድ ኣበርክቶ ክህልዎ ከም ዝኽእልን፡ ሓካይም ድማ ጥዕናኣ እናገደደ ይኸይድ ከም ዘሎ ከለልዩ ዘይምኽኣሎምን ብናጻ መርመራ ተረጋጊጹ እዩ። "ክሎይ ኣብ እዋን ጻንሖታ ኵሉ ግዜ ድምጻ ኣይተሰምዐን" ይብል እቲ ጸብጻብ። ክሎይ ዝሞተትሉ ሆስፒታል ዘመሓድር ሞግዚት ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ሆስፒታላት ዩኒቨርሲቲ ባርኪን፡ ሃቨሪንግን ረድብሪጅን፡ ዝግብኣ ልዑል ክንክን ብዘይምርካባ ኣዝዩ ከምዘሕዝነን፡ እንተዀነ እቲ ሞርፊን ምቍራጽ ትርግታ ልባ ከምዘስዓበ ዝሕብር መርትዖ ከምዘይረኸበን ገሊጹ። ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ተሓከምቲ ብዝበለጸ ክስምዑን ክንክን ክግበረሎምን ምምሕያሻት ከምዝገበረ ይገልጽ። ቶሚ፡ ብዙሓት ካብቶም ዛንታታት፡ ብዛዕባ ሰብ ሞያ ጥዕና ንቶም ጸገም ዘለዎም ሰባት ክሰምዑን ክርድኡን ዘይምኽኣሎም ዝገልጹ ከምዝዀኑ ይሕብር። ዳውን ሲንድሮም ዝነበራ ጁሊ ተይለር ኣብ ስቶክፖርት ናብ ዝርከብ ሆስፒታል ስተፒን ሂል ቅድሚ ምእታዋ፡ ምብላዕን ምስታይን ኣብያ ኣስታት 20 ኪሎግራም ቀኒሳ ነይራ። ቶሚ ምስ ስድራቤት ጁሊ ተራኺቡ እዩ። እቲ ሆስፒታል ንጸገማ ኣብ ግምት ዘእተወ ክንክን ክህብዋ ምትዕርራይ ንምግባር ክልተ መዓልቲ ወሲዱሎም። ሓዋ ጴጥሮስ ክበጽሓ ምስ ከደ ዓራታ ረሲሑ፡ ኣብ ጸጕራ ድማ ዝደረቐ ተምላስ ረኺቡ። ጁሊ ኣብቲ ሆስፒታል ተወሳኺ ኣስታት 13 ኪሎግራም ስለ ዝቐነሰት፡ ኣብ ልዑል ሓደጋ ሕጽረት መግቢ እያ ነይራ። ናብ ጕጅለ ስርዓተ መግቢ ግን ኣይተመሓላለፈትን። ጁሊ ብፍሮማይ ተለኺፋ፤ ነቲ ረኽሲ ንምምካት ዝኣክል ዓቕሚ ስለ ዘይነበራ፡ ድሕሪ መዓልታት ኣብ መበል 58 ዓመታ ካብዛ ዓለም ተፈልያ። ፒተር፡ "ንሳ ንዓኣቶም መትከኽ እያ ነይራ 'መስለኒ፣ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ዝኸውን መሳርሒ ይዅን ዝሰልጠኑ ሰራሕተኛታት ኣይነበሮምን" ክብል ንቶሚ ነጊርዎ። ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና፡ ኣብ 2009፡ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም 5,500 ተሓከምቲ ዝኣልዩ ነርስታት ነይርዎ፤ ኣብዚ ሕጂ እዋን እዚ ቝጽሪ ናብ 3,200 ወሪዱ ይርከብ። ጁሊ ቅድሚ ናብ ሆስፒታል ምእታዋ ትከናኸና ዝነበረት ካት ማኪንቶሽ ዝተበሃለት ኣላይት፡ ጁሊ ኣድልዎ ኣጋጢምዋ ኢላ ከምትሓስብ ትገልጽ። "ሰባት ከምቲ ንሕና ምናልባት እንገብሮ ደረጃ ክንክን ንኽገብሩ ወይ ንኸርእዩ ጻዕሪ ክገብሩ ድሉዋት ከምዘይኰኑ ተሰሚዑኒ" ትብል። ትካል-ረድኤት ሞግዚት ሃገራዊ ኣገልግሎት ስቶክፖርት ንስድራቤት ጁሊ "ልባዊ ጽንዓት ይሃብኩም" ኢሉ፡ ኣብ ኣገባባት እቲ ዝተገብረላ ክንክን ጕድለታት ከምዝነበሩ ዝተቐበለ'ኳ እንተዀነ፡ ሰራሕተኛታት ኣብ ልዕሊ ጁሊ ኣድልዎ ምፍጻሞም ግን ብትሪ ነጺጕ። ቶሚ ምስ ሓንቲ ህይወት ወዳ ዘትርፍ ክንክን ንምርካብ ትቃለስ ዝነበረት ኣደ እውን ተራኺቡ ነይሩ። ፍራጅል ኤክስ ሲንድሮም ዝበሃል ጀነቲካዊ ጸገም ዝነበሮ ሮበርት፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት መንሽሮ ፍረ-ነብሲ ተሓኪሙ ነይሩ። እቲ ሕበጥ ተኣልዩ’ኳ እንተዀነ፡ እቲ መንሽሮ ግን ስለ ዝተዘርገሐ ን72 ሰዓታት ኬሞቴራፒ ምውሳድ የድልዮ ነይሩ። ኣደኡ ሻሮን፡ ንዝዀነ ጽዑቕ ሕክምና ነዊሕ ኮፍ ክብል ከምዘይከኣለ፡ እቲ ሆስፒታል ግን ኣማራጺ ኣገባብ ሕክምና ከምዘየቕረበ ትዛረብ። ሮበርት ናብ ፍጻመ ህይወት ክንክን ክኣቱ ከምዘለዎ ገሊጾም። "ክህብዎ ዝኽእሉ ነገር ከምዘየለ ብቐጻሊ ይዛረቡ ነይሮም" ትብል ሳሮን። "ኣነ ግን እልምን ነይረ።" ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓገዝ ጻውዒት ኣቕሪባ ሓደ ጠበቓን ካልኣይ ሕክምናዊ ርእይቶን ክትረክብ ክኢላ። ኣብቲ እዋን፡ እቲ ሆስፒታል ኣኼባ ጸዊዑ፡ ካልእ ኣገባብ ኬሞቴራፒ ሓሳብ ኣቕሪቡ። ሮበርት ሕጂ ምሉእ ብምሉእ ሓውዩ'ኳ እንተዀነ፡ ኣተሓሕዛ እቲ ሆስፒታል ግን “ልቢ” ሻሮን "ዝሰበረ” ነይሩ። "ህውከት ስለ ዝፈጠርኩ ድየ? ጠበቓ ስለዘሳተፍኩ ድዩ? ምስ ህይወት ሰባት ኢኻ ትገጥም ዘለኻ" ትብል። ሻሮን ታሪኻ ብግልጺ ክትነግር ዝኸኣለት፡ ቢቢሲ መንነታ ንምሕላው ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ስለዝተቓወመ ጥራይ እዩ። ትካል-ረድኤት ሞግዚት ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ሆስፒታላት ኒውካስል ኣፖን ታይን ንሮበርትን ስድራቤቱን ንምድጋፍ ኣበርቲዑ ከምዝሰርሐ ይገልጽ። ንሮበርት "ዝበለጸ ረብሓ" ዝብል ኣኼባ ከምዘካየደን ገሊጹ። ከምዚ ዓይነት ኣኼባ፡ ትካላት ስክፍታታት ምስ ኣልዓሉ ብኡንብኡን ሓደ ባዕሉ ናይ ምውሳን ዓቕሚ ንዘይብሉ ሰብ ዝበለጸ ኣማራጺታት ብወግዒ ዝውሰነሉ እዩ። ይዅን እምበር፡ እቲ ኣኼባ ኣቐዲሙ ክካየድ ከም ዝነበሮ ኣሚኑ እዩ። ጸገም ትምህርቲ ጸገም ዘለዎም ሰባት ምሕካም ኣብ ከም ሆስፒታል ዝኣመሰለ ጽዑቕ ሃዋህው ንሓካይምን ነርስታትን በዳሂ ክኸውን ይኽእል እዩ ምኽንያቱ ቅሩብ ግዜ ክወስድ ስለ ዝኽእል ይብል ቶሚ። ነዞም ጉዳያት ድሕሪ ምጽራይ፡ ገለ ሆስፒታላት ንጉዳይ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ዝርድኡ ሰባት ኣዝዮም ጽቡቕ ጌሮም ክገልጹ ኣብ ዘይክእሉሉ እዋን ክረዳድኡ ዝኽእሉን ሰራሕተኛታት ተጠቀምቲ ክዀኑ ከምዘለዎም ይዛረብ። ቶሚ፡ ሰራሕተኛታት ነቲ ምልክታት ምስ ጸገሞም ጥራይ ካብ ምዝማድ ቅኑዕ መርመራ ምርካብ ተኽእሎኦም ዝለዓለ ክገብሩ ኣለዎም። ሓካይምን ነርስታትን ንቶም ጽጕማት ብዛዕባ ምልክታቶም ብቐጥታ ክሓቱ እምበር ምስ ወለዶም ወይ ኣለይቶም ጥራይ ክዛረቡ የብሎምን ይብል። "ሕጂ ካብ ዝዀነ እዋን ንላዕሊ ጸገም ትምህርቲ ዘለዎም ሰባት ክስምዑ የድሊ" ይብል ቶሚ። "ከም ኵሉ ሰብ ድማ ክንክን ክንረክብ ኣለና።"

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ፖሊስ ለንደን ፖሊሲኦም ክቕይሩ ዝገበረ ኤርትራዊ-ብሪጣንያዊ ዓዋተ

ኣገልግሎት ሜትሮፖሊታን ፖሊስ ለንደን፡ ምስ ጉዳይ ብዕሰለ ዝፍጸም ጎነጽ ብዝተሓሓዝ ንዝጸንሖ ፖሊሲ ክቕይር ተገዲዱ'ሎ። እቲ ፖሊሲ ንኣተሓሕዛ ናይ ሓደ ብ 'ማትሪክስ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ምስ ጎነጽ ምትእስሳር ኣለዎም ዝበሎም ውልቀሰባት ዝምልከት፡ ማዕከን ሓበሬታ'ዩ። ኣብ 2011 ኣብታ ከተማ ሓያል ናዕቢ ድሕሪ ምውልዑ፡ ኣብ ዝቐጸለ ዓመተ 2012 ብዙሓት ካብቶም ኣብቲ ናዕቢ ተሳቲፎም ዝተባህሉን ካልኦት ሰባትን ዝሰፍርሉ ፍሉይ መዝገብ ተመስሪቱ። ኣብ 2017 ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ ኣብ ዝበጽሓሉ እዋን፡ እቲ መዝገብ ናይ 3,881 ሰባት ሓበሬታ ሒዙ ነይሩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ግን ናብ 1,933 ወሪዱ ይርከብ። እቲ ማዕከን ሓበሬታ፡ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ኣድልዎ ዝፍጽም'ዩ ተባሂሉ'ዩ ክንቀፍ ጸኒሑ። ሕጂ ግን፡ ኣንጻር'ቲ ብዘይርትዓዊ መንገዲ ኣብ መዝገብ ክሰፍሩ ዝገበረ ማዕከን ሓበሬታ ሕጋዊ ጥርዓን ድሕሪ ምቕራቡ፡ ፖሊስ ኣተሓሕዝኡ ከመዓራሪ ተሰማሚዑ'ሎ። ንሓደ ኤርትራዊ-ብሪጣንያዊ ብምውካል ሕጋዊ ጥርዓን ዘቕረበ ሓደ 'ሊበርቲ' ዝተባህለ ዘይመንግስታዊ ማሕበር፡ ብዙሓት ሰባት ከብቲ መዝገብ ክወጹ ዝጠልብን፡ ዝኾነ ሰብ ኣብቲ መዝገብ ይሃሉ ኣይሃሉ ከረጋግጽ ክፍቀደሉን'ዩ ሓቲቱ። ቅድሚ ሕጂ፡ ኩነታቶም ከረጋግጹ ንዝሓቱ ሰባት፡ ፖሊስ መልሲ ካብ ምሃብ ተዓቂቡ'ዩ ጸኒሑ። ሕጂ ግን 'ሜት ፖሊስ'፡ ንብዙሓት ካብቲ መዝገብ ከውጽኦም፡ ከረጋግጹ ንዝሓቱ ሰባት ግቡእ መልሲ ክህብን ነቲ ሓበሬታ ንመን ከምዝሃበ ክሕብርን ተሰማሚዑ'ሎ። ላዕለዋይ ኣዛዚ ፖሊስ ለንደን፡ ኮሚሽነር ሰር ማርክ ራውሊ ከምዝበሎ "ምሉእ ምቅይያር ንምግባር ድሉዋት" ምዃኖም ተዛሪቡ። ስነጥበባዊ ዓዋተ ሱሌማን ከምዝብሎ፡ እቲ መዝገብ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ኣድልዎ ዝገብርን፡ ካብ መጠን ዝሓለፈ ቁጽሪ ጸለምቲ ዝሓዘን እዩ። ናይ ባዕሉ ስም ኣብቲ መዝገብ ምህላዉን ዘይምህላዉን ንምርግጋጽ ንፖሊስ ኣብ ዝተወከሰሉ እዋን፡ ፖሊስ መልሲ ንምሃብ ክልተ ዓመት ወሲድሎም። ኣብ መወዳእታ'ውን፡ "ምህላውካ ይኹን ዘይምህላውካ ከነረጋግጸልካ ኣይንኽዕልን ኢና" ዝብል መልሲ ጥራይ'ዩ ረኺቡ። እቲ ዘቕረቦ ሕጋዊ ጥርዓን ኣብ መወዳእትኡ ኣብ ዝበጽሓሉ እዋን ከኣ፡ ዓዋተ ኣብቲ መዝገብ ከምዘየለን ኣትዩ ከምዘይፈልጥን ተነገሪሩዎ። ሳላ'ቲ ንሱ ዘቕረቦ ሕጋዊ ምጉት ግን፡ ዝኾነ ሰብ ኣብቲ 'ማትሪክስ' ምህላዉን ዘይምህላዉን ዘረጋግጽ መልሲ ክረክብ ከምዝኽእል ፖሊስ ተሰማሚዑ'ሎ- ብዘይካ ንገለ ፍሉይ ምኽንያታት ዝምልከትን ብላዕለዋይ ኮሚሽነር ዝርአን። በዚ መሰረት፡ ልዕሊ 1,000 ሰባት ካብቲ መዝገብ ክወጹ ምዃኖም ፖሊስ ገሊጹ'ሎ። እቲ ጉዳይ፡ ንሎሚን ትማሊን ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ክርአ'ዩ ተሓሲቡ ነይሩ። ዓዋተ ንቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ናብዚ ክበጽሕ ምኽኣሉ "ኣወንታዊ ስጉምቲ'ዩ" ኢሉ። "ኣወንታዊ ስጉምቲ'ዩ። እንተኾነ ግን ገበናዊ ሕጊ ናይዛ ሃገር ኣብ ልዕሊ ገለ ክፋል ሕብረተሰብ ኣድልዎ ከምዘይፍጽም ምግባር" ተወሳኺ ጻዕሪ ከምዝሓትት ከኣ ይዛረብ። ጠበቓ ናይቲ ትካል ላና ኣዳሞ ብወገኑ ከምዝበሎ፡ ገለ ሰባት ዕርክነቶም መሰረት ብምግባር ኣብቲ መዝገብ ክኣትዉ ከምዝተገብሩ ገሊጹ። ካልኦት'ውን ግዳይ ገበናት ምዃኖም ጥራይ ኣብቲ መዝገብ ሰፊሮም ጸኒሖም። ሓንሳብ ኣብቲ መዝገብ ምስኣተዉ፡ እቲ ሓበሬታ ንከም ብዓል ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት፡ ዞባውያን ሰብመዚ፡ ምምሕዳር ኣባይቲ፡ ብዓልመዚ መምርሒ ፍቓድ መኪና ዝበሉ ሳልሳይ ኣካል ክወሃብ ከምዝኽእል እቲ ጠበቓ የነጽር። "ሕጂ ፖሊስ ለንደን ንኣሰራርሕኦም ኣብ ዘዕርይሉ ዘለዉ እዋን፡ ካልእ ዝሓሸ ኣገባባት ኣብ ምርካብ ዕድል ተፈጢሩ'ሎ" ክብል እቲ ጠበቓ ተዛሪቡ። እቲ ዝውክሎ ማሕበር ሊበርቲ ከምዝብሎ፡ እቲ ማዕከን ሓበሬታ፡ ንሰባት ዝቆጻጸር ኮይኑ "ንዝተፈላለዩ ሕብሪ ዘለዎም ማሕበረኮማትን ጸለምቲ ሰባትን ዝያዳ ዝሃሲ'ዩ"። ዓዋተ ብዛዕባ'ቲ ዕዉት ሕጋዊ ብድሆ ክዛረብ እንከሎ፡ "ንዓይ ክልተ ዓመትን ፈረቓን ምውሳዱን ከምኡ'ውን እቲ ኣብዛ ሃገር ሓደ ካብ ዓበይቲ ማሕበራት ግብረሰናይ ዝኾነ ሊበርቲ ነቲ ጉዳይ ተቐቢሉ ናብ ፍርዲ ከምዘምርሕ ምግባሩ ዓቢ ነገር'ዩ" ኢሉ። "ነዚ ሕጋዊ ጥርዓን እንተዘይነቕርብ ነይርና፡ ብዙሓት ሰባት ግቡእ መልሲ ክረኽቡን ካብቲ መዝገብ ክወጹን ኣይምኸኣሉን ነይሮም" ክብል እቲ ሙዚቀኛ ተዛሪቡ። ቤት ጽሕፈት ከንቲባ ከተማ ለንደን ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ መዛግብቲ ፖሊስ ኣብ ናኣሽቱ ጸለምቲ መንእሰያት ዝያዳ ዘተኮረ ኮይኑ ምጽንሑ ጠቒሱ። ኣብቲ መዝገብ ዝኣተዉ ሰባት፡ ቀይሕ፡ ብጫ ወይ ቀጠልያ ዝብሉ ደረጃታት ይወሃብዎም። ቀጠልያ ነቶም ኣዝዩ ዝተሓተ ሓደጋ የስዕቡ ዝብሃሉ ዝውክል ኮይኑ፡ ቀይሕ ከኣ ነቶም ኣዝዮም ሓደገኛታት ይውክል። ፖሊስ፡ ንኹሎም እቶም ኣብ ቀጠልያ ዝርከቡ ሰባት ካብቲ መዝገብ ክሓኮም'ዩ ተሰማሚዑ ዘሎ። ማሕበር ሊበርቲ፡ ኩሎም እቶም ግዳያት ናይ ፖሊስ ተደጋጋሚ ፍተሻን ካልኦት ስጉምትታትን ዝኾኑ ሰባት፡ ስሞም ኣብቲ መዝገብ ከይህሉ ከረጋግጹ ተማሕጺኑ'ሎ። ሓላፊ ፖሊስ ለንደን ማርክ ራውሊ ኣብ ሓበሬታ ዝተመረኮሰ መሳርሒታት ኣብ ምክልኻል ገበናት ኣገዳሲ ከምዝኾነ'ኳ እንተመጎተ፡ "ብሓላፍነታዊ መንገዲ ክንጥቀመሎም ግና ግቡእና'ዩ። ክምርመር'ውን ቅኑዕ'ዩ" ኢሉ። "እቲ ናይ ዕስለ ገበናት ማትሪክስ፡ ኣብ ምምሕያሽ ቴክኖሎጂን ሓበሬታን ስታትስቲካዊ ኣገባባትን ዝተመስረተ ዳግመ-ምሕዳስ ክግበረሉ ከምዘለዎ ንእመን"። ኣብ ሙዚቃን ሙዚቃዊ መጽናዕቲን ዝነጥፍ ዓዋተ ሱሌማን፡ ካብ ኤርትውያን ኣቦን ኣደን ዝተወለደ ኮይኑ፡ ብንኡሱ ምስ ስድራቤቱ ናብ ብሪጣንያ ተሰዲዱ ዝኣተወ'ዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ብጀላቡ ንዝሰግሩ ስደተኛታት ዝምልከት ስምምዕ ፈረንሳን ብሪጣንያን እንታይ’ዩ?

ንመትረብ ኢንግሊዝ ብንኣሽቱ ጀላቡ ዝሰግሩ ስደተኛታት ብዝምልከት፡ ኣብ መንጐ ብሪጣንያን ፈረንሳን ኣብ ስምምዕ ንምብጻሕ ዝካየድ ዘሎ ዝርርብ ኣብ "ናይ መወዳእታ ደረጃ" ከምዝበጽሐ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ብሪጣንያ ኣፍሊጡ። ሪሺ ሱናክ ከም ቀዳማይ ሚኒስተር ምስ ፕረዚደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን ንፈለማ እዋን ኣብ ዝተራኸበሉ እዩ እዚ መግለጺ ተዋሂቡ ዘሎ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ምስ መራሒ ፈረንሳ ድሕሪ ምርኻቡ፡ ንብዝሒ እቶም ብንኣሽቱ ጀላቡ ንመትረብ ኢንግሊዝ ዝሰግሩ ሰባት ንምቁጽጻር "ሓደ ቀሊል ፍታሕ ከምዘየለ" ገሊጹ። እንተዀነ ኣብ ጉዳይ ዘይሕጋዊ ስደት ምስ ሃገራት ኣውሮጳ ብቐረባ ናይ ምስራሕ ዕድል ከምዝነበረ ሓቢሩ። ኣብ ዝቕጽሉ ሰሙናት ተወሳኺ ዝርዝር ሓበሬታ ክቐርብ ምዃኑ’ውን ኣአንፊቱ’ሎ። ቤተ መንግስቲ ፈረንሳ ብወገኑ፡ ክልቲኦም መራሕቲ "ብድሆ ዘይስሩዕ ስደት ንምቅላስ ውህደቶም ንምጥንኻር" ከምዝተሰማምዑ ኣፍሊጡ። ሪሺ ሱናክን ማክሮንን ብጐድኒ እቲ ኣብ ግብጺ ዝካየድ ዘሎ ዋዕላ ክሊማ ኮፕ27 [COP27] እዮም ተራኺቦም። ምስ ካልኦት መራሕቲ ሃገራት ኣውሮጳ'ውን ከምዝተዘራረበ ዝሓበረ ሱናክ፡ "ምስ ኤውሮጳውያን መሻርኽትና ብሓባር ብምስራሕ ለውጢ ከነምጽእ ከምእንኽእል፡ ነዚ ብድሆ ዘይሕጋዊ ስደት ክንቈጻጸሮን ብዘይሕጋዊ መንገዲ ዝመጹ ሰባት ደው ከም ዝብሉ ንምግባር ከምእንኽእልን ዘረጋግጽ ዝተሓደሰ ርእሰ ተኣማንነትን ተስፋን ሒዘ ይኸይድ ኣለኹ” ኢሉ። ይዅን እምበር፡ እዚ "ዝተሓላለኸ ጉዳይ ምዃኑ" ንማዕከናት ዜና ተዛሪቡ። ኣብዚ ዓመት ክሳብ ሕጂ ኣስታት 40 ሽሕ ሰባት ብንኣሽቱ ጀላቡ ነቲ መትረብ ዝሰገሩ ኰይኖም፡ እዚ ድማ ኣብ 2018 ኣሃዛት ክእከብ ካብ ዝጅምር እቲ ዝለዓለ ቍጽሪ እዩ። ብርክት ዝበሉ ዓቃባውያን ኣባላት ባይቶ ኣብ ታሕተዋይ ባይቶ ኣብ ዝቐረበ ህጹጽ ሕቶ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ስክፍታኦም ኣልዒሎም ነይሮም። ኣብ ኖቲንግሃምሻየር ንኣሽፊልድ ዝውክል ሊ ኣንደርሰን፡ ብዙሓት ካብ ተወከልቱ መንበሪ ክረኽቡ ኣብ ዘይከኣሉሉ እዋን፡ ን "ዘይሕጋውያን ስደተኛታት" መንበሪ ኣባይቲ ምቕራብ መሪር ምዃኑ ገሊጹ። ንፈረንሳን "ጸጋማውያን ጠበቓታትን" ምውቃስ ትርጕም ከምዘይህልዎ ብምሕባር፡ "መዓስ ኢና ምልስ ኢልና ቅኑዕ ነገር ክንገብርን [ንስደተኛታት] ኣብታ ዝኣተዉላ መዓልቲ ንመልሶም?" ክብል ሓቲቱ። ካልኦት ብዙሓት እውን ኣብተን ዝተመረጹለን ከባቢታት ዝርከባ ሆቴላት፡ ስደተኛታት ንምትእንጋድ ብዛዕባ ብቕዓተን ብምጥቃስ ስክፍታኦም ይገልጹ። መንግስቲ፡ ቍጽሪ ዝሳገሩ ስደተኛታት ምውሳኹ፡ ኣብ ማንስተን-ኬንት ኣብ ዝርከብ ማእከል መስርሕ ዑቕባ፡ ልዕሊ ዓቐን ምጽቕቓጥ ንኽፍጠር ምኽንያት ከምዝዀነ ይሕብር። እቲ ማእከል ብግዝያውነት 1600 ሰባት ጥራይ ከአንግድ ዝተዳለወ'ኳ እንተዀነ፡ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ወርሒ ግን ኣስታት 4000 ስደተኛታት ኣዕቊቦምሉ ከምዝነበሩ ይእመን። ሚኒስተር ኢሚግሬሽን ሮበርት ጀንሪክ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ማንስቶን ዘሎ ቍጽሪ መሊሱ ትሕቲ 1600 ከምዝዀነ ትማሊ ሰኑይ ገሊጹ’ሎ። መንግስቲ ስደተኛታት ኣብ ሆቴላት ክጸንሑ ምግባር ደው ከብሎ ከምዝደሊ ዘመልከተ ጀንሪክ፡ "እታ ሃገር ኣብ ዓመት ቢልዮናት ፓውንድ ንሆቴላት ከተውጽእ ዘላቒ ኣይኮነን" ክብል ንኣባላት ባይቶ ተዛሪቡ። "ምቾት ዘለዎ" መንበሪ ኣባይቲ ነቶም መትረብ ንምስጋር ዝሓስቡ ስደተኛታት ስሕበት ዝፈጥር ክኸውን ከምዝኽእል ብምሕባር፡ መንግስቲ ኣክንድኡ “ኣብ ሰፋሕቲ ቦታታት ምቕሉል ግን ከኣ መሰረታዊ መንበሪ ኣባይቲ ንምሃብ" ክሰርሕ ከምዝኽእል ሓሳብ ኣቕሪቡ። ኣባል ባይቶ ሰልፊ ዕዮ ቤል ሪቤሮ-ኣዲ ብወገና፡ እቲ ሚኒስተር "ምቾት" ዝብል ቃል ብምጥቃሙ ነቒፋቶላ። እተን ዝበጽሐተን ሆቴላት፡ ኣብ "ዝተጻበበ ኵነታት" ዝነብሩን ብወራር ባልዓት ዝሳቐዩን ስድራቤታት ኣብ "ዘስካሕክሕ" ኵነታት ከምዝነብሩለን ገሊጻ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ባይቶ ዓባይ ብሪጣንያ ኣባላት ኮሚተጉዳያት ውሽጢ ሃገር፡ ካብ ጣሊባን ንዝሃድሙ ኣፍጋናውያን ዝርከብዎም ሓተትቲ ዕቑባ፡ እታ ሃገር ኣብ መዓልቲ 7 ሚልዮን ፓውንድ ንሆቴላት ከም እተውጽእ ተነጊርዎም ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብቐዳማይ ሚኒስተር ሪሺ ሱናክ ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ኰይና ዝተመዘዘት ሱኤላ ብራቨርማን፡ ነቲ ኣብ ማንስቶን ዝነበረ ጸቕጢ ንምቅላል ብዝብል ነቲ ዝወሃብ ሕጋዊ ምኽሪ ዕሽሽ ምባል ወይ ምቁራጽ፡ ምጥቃም ሆቴላት ተቐባልነት የብሉን ክትብል ነጺጋቶ። ብራቨርማን ነቲ ኣብ ማንስቶን ዝነበረ ኵነታት ኣጋዲዳቶ ድያ ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ቀዳማይ ሚስተር ሱናክ፡ ኣብቲ ቦታ ዘሎ ቁጽሪ ከምዝንኪ ክትገብር ከምዝጸንሐት ብምግላጽ፡ "ኣብዚ ድማ ኣዝዩ ዝነኣድ ውጽኢት ነምጽእ ኣለና ኢና" ኢሉ። ግራንት ሻፕስ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንሓጺር እዋን ጸሓፊ ውሽጣዊ ጉዳያት ኰይኑ ኣብ ዘገልገለሉ እዋን፡ ማንስቶን "ዘይወግዓዊ መዳጐኒ ማእከል ንምግባር ይስራሕ ነይሩ" ክብል ምንቃፉ ይዝከር። ንሱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰባት "ብዘይ ፍላጥ ይዳጐኑ ኣለዉ" ዝብል ስክፍታታት ከምዘሎን፡ እዚ ድማ ሕጋዊ ከምዘይከውን ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ጸሓፊ ንግዲ ዝዀነ ሚስተር ሻፕስ፡ መንግስቲ ሕጊ ከኽብርን እቲ ቦታ "መዳጐኒ ማእከል ከምዘይኰነ ንምርግጋጽ" ኣብ ኣሰራርሓ ለውጢ ከምጽእን ድልየት ከምዝነበሮ ወሲኹ ሓቢሩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ዝቕጽል መረጻ ብሪጣንያ መዓስ ክኸውን ይኽእል?

ሪሺ ሱናክ፡ ድገፍ ባይቶ ንምርካብ ኣብዝተኻየደ ውድድር መነሓንሕቱ ዝነበሩ ፐኒ ሞርደንትን ቦሪስ ጆንሶንን ካብቲ ውድድር ድሕሪ ምእላዮም፡ ቀዳማይ ሚኒስተር  ብሪጣንያ ክኸውን እዩ። ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት ሊዝ ትራስ ካብ ስልጣና ካብ ትወርድ ኣትሒዞም፡ መረጻ ንኽግበር ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። ንምዃኑ ስለምንታይ እዩ ብዘይ መረጻ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ተተኪኡ ዘሎ? ኵሎም ኣባላት ባይቶ ብሪጣንያ ካብ ሓሙሽተ ዓመት ኣብ ዘይነውሕ ግዜ እዮም ዝምረጹ። ኣቐዲሞም መረጻ እንተዘይጸዊዖም ድማ ክሳብ ጥሪ 2025 ኣይክካየድን እዩ። እዚ ማለት ካብቲ ኣብ ስልጣኑ ሒዙ ዘሎ ፓርላማ ንፈለማ ግዜ ካብ ዝራኸብሉን፡ (17 ታሕሳስ 2019) ነቲ ውድድር መረጻ ዘድሊ ግዜን ኣጠቓሊሉ ማለትዩ። ህጹጽ መረጻ ኽካየድ ናይ ምውሳን ሓላፍነት ኣብ ኢድ ቀዳማይ ሚኒስተር እዩ። እንተዀነ ክሳብ’ዚ ቀረባ እዋን ከምኡ ኣይነበረን። ዳግማይ ህጹጽ መረጻ ኽካየድ ናይ ምውሳን ስልጣን፡ ኣብ 2011 ካብ ኢድ ቀዳማይ ሚኒስተር ተመንዚዑት ንባይቶ ተዋሂቡ ነይሩ። ኣብ ትሕቲ’ዚ፡ ሕጊ 2/3 (ክልተ ሲሶ) ኣባላት ባይቶ እንተተሰማሚዖም ጥራይ እዩ ዝካየድ። ኰይኑ ግን ኣብ መረጻ 2019 ሰልፊ ዓቃባውያን ድሕሪ ምዕዋቶም፡ ኣብ 2022 ዘተኣታተውዎ ሓድሽ ሕጊ ነቲ ኣቐዲሙ ዝነበረ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ስልጣን እንከሎ ህጹጽ መረጻ ንኽግበር ናይ ምውሳን ሓይሊ ናብ ኢዱ ተመሊሱ። ቀዳማይ ሚኒስተር  ህጹጽ መረጻ ክካየድ እንተደልዩ፡ እቲ ዘሎ ፓርላማ ኣብቂዑ መረጻ ኽካየድ ምእንቲ፡ ፓርላማ ንኸፍርስ ንንጉስ ሕቶ ከቕርቡ ይግባእ። መረጻ ምስተኣወጀ ድማ፡ ኣብ ዝስዕባ 25 መዓልታት ስራሕ፡  ማእከላት መረጻ ክቘማ ትጽቢት ይግበር። እቲ ፓርላማ ምስ ፈረሰ፡ ኣባላት ባይቶ ካብ መዝነቶም ይወርዱ፤ ምናልባት ደጊሞም ክድይቡ ምስ ዝደልዩ ግን ከም ብሓድሽ ይወዳደሩ። ብመስረት ቅዋም ‘ታ ሃገር ኣየገድድን እዩ። ኣብ መበል 20 ክፍለዘመን፡ ህጹጽ መረጻ ከይተኻየደ ቀዳሞት ሚኒስተራት ክልተ ግዜ ዝተቐየሩሉ ኣጋጣሚ ነይሩ እዩ። ኣብ 1935 ዝተኻየደ መረጻ ስታንሊ ባልድዊን ተዓዊቱ፤ ኣብ 1937 ግን በቲ ኣብ 1940 ካብ ስልጣኑ ዝለቐቀ ነቪለ ቻምበርሊን  ተተኪኡ፡ ኣክንድኡ ድማ ዊንስተን ቸርቺል ናብ ስልጣን ደይቡ። እዚ ዅሉ ግን ካልኣይ ኲናት ዓለም ይካየድ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ብምንባሩ፡ ክሳብ 1945 ዝዀነ መረጻ ኣይተኻየደን። ብተወሳኺ፡ ሰር ሄንሪ ካምፕበል-ባንነርማን ኣብ 1900 ብዝተኻየደ መረጻ ቀዳማይ ሚኒስተር ኰነ ብኡንብኡ ህጹጽ መረጻ ክግበር’ኳ እንተጸውዐ፡ ቅድሚ’ቲ ኣብ 1906 ዝተገብረ መረጻ ክልተ ቀዳሞት ሚኒስተራት ተቐያይሮም ነይሮም። ሓደስቲ ቀዳሞት ሚኒስተራት ተካእቶም ንኽረኽቡ ምርጫ ቅድሚ ግዜኡ ኽካየድ ዘይጸውዑሉ ኣጋጣሚታት እውን ነይሩ’ዩ። ኣብ 2007 ንኣብነት፡ ጐርደን ብራውን ካብ ሰልፊ ዕዮ ንቐዳማይ ሚኒስተር ቶኒ ብሌር  ክትክኦ እንከሎ፡ ዝዀነ መረጻ ኣይተኻየደን። ቦሪስ ጆንሰን እውን ኣብ ሓምለ 2019፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኰይኑ ተመርጹ፤ እንተዀነ ክሳብ ታሕሳስ  ጻውዒት መረጻ ኣይገበረን። ኣብ 2016 እውን ተረሳ መይ ቀዳመይቲ ሚኒስተር ኰይና ነይራ ኣብ 2017 ግን ጻውዒት መረጻ ኣይገበረትን። እዚ ዘሎ መሪሕነት ንዝቐርብ ሓሳባት ክፉት’ኳ እንተዘይኰነ፡ እዚ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ንመረጻ ጻውዒት ክገብር ፖለቲካዊ ጸቕጢታት ክቐርበሉ ግድን እዩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ካብ ዝበዝሑ ኣባላት ባይቶ ደገፍ ረኺቡ ተኣማንነት ከረጋግጽ ኣለዎ። ኣባላት ባይቶ ኵለን ሰልፊታት እምነቶም ከምዝጐደለ እንተኣሚሞም፡ እቲ ዘሎ ምምሕዳር ይቐጽል ዶ ኣይቐጽል ኢሎም ይውስኑ። መራሒ ሰልፊ ዕዮ ሰር ኪያር ስታርመር ከምዚ ዓይነት እማመ እንተኣቕሪቡ፡ እቲ መንግስቲ ንኽትዕን ምድማጽን ግዜ ክሰርዕ ይግባእ። እቲ እማመ ንኽሓልፍ፡ ብውሑዱ ሓንቲ ደገፍ ድምጺ ክረክብ ክኽእል የድሊ። እቲ መንግስቲ ድምጺ ምስ ዝሰእን፡ ብቐጥታ ሓፈሻዊ ምርጫ ክካየድ ጻውዒት ይቐርብ። ንጉስ እውን ናይ እሙንነት ድምጺ ክረክብ ንዝኽእል  ኣባል ባይቶ ስልጣን ከቕውም ክዕድሞ ይኸእል እዩ። ይዅን እምበር እምነት የብልናን ዝብል እማመ ንኽመሓላልፍ፡ ዓቃባውያን ኣባላት ባይቶ ንገዛእ መራሒኦም ክወርድ ምስ ዘድምጹ እዩ፤ እዚ ግን ብዙሕ ግዜ ክግበር ዘይሕሰብ እዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


በዓልቲ ቤት ሪሺ ሱናክ፡ ኣክሻታ ሙርቲ መን’ያ?

ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ክኸውን ተመሪጹ ዘሎ ሪሺ ሱናክ፡ ኣብ መላእ ህንዲ ኣቓልቦ ብዙሓት ክስሕብ ክኢሉ ኣሎ። እንተዀነ ቀዳማይ ኤስያዊ ብሪጣንያዊ ናብዚ መዝነት ዝበጽሕ ስለዝዀነ ጥራይ ግን ኣይኰነን። በዓልቲ ቤቱ ኣክሻታ ሙርቲ፡ ጓሉ ነቲ ህንዳዊ ቢል ገይት እናተባህለ ዝጽዋዕ ቢልዮነር ናራያና ሙርቲ ስለዝዀነ’ውን እዩ። ኣክሻታ ሙርቲ’ውን ኣሰር ኣቦኣ ስዒባ ብርክት ዝበለ ሚልዮናት ዶላራት ከተጥሪ ክኢላ’ያ። እንተዀነ ካብ ብሪጣንያ ወጻኢ ‘ዝረኸበቶ ኣታዊ ኣብ ብሪጣንያ ግብሪ ክኸፍለሉ ኣይግብኣንን’ዩ’ ኢላ ክትማጐት ድሕሪ ምጽናሕ ብሕጊ ክተከፍል ከምዘለዋ ስለዝተረትዐት፡ እቲ ምምልላስ ናብ ቤት ፍርዲ ንፖለቲካዊ ተቐባልነት በዓል ቤታ ሪሺ ሱናክ ብኣሉታ ክጸልዎ ክኢሉ’ዩ። ኣክሻታ ዋላ’ኳ ኣቦኣ ቢልዮነር ይዅን’ምበር ንሳ ግን ብናታ ጻዕሪ’ያ ትልለ። ኣቦኣ ኣብ 2013 ኣብ ዘሕተማ መጽሓፍ፡ ናብ ጓሉ ዝሰደዳ ደብዳበ ኣብታ መጽሓፍ ኣስፉርዋ ኣሎ። ንሱ ኣክሻታ ኣብ ሚያዝያ 1980 ኣብ ዝተወለደትሉ፡ ካብ ስድራኡ ርሒቑ ይነብር ስለዝነበረ፡ ንተሌፎን መደወሊ ገንዘብ ስለዘይነበሮ፡ ምውላድ ኣክሻታ ብተዘዋዋሪ መገዲ’ዩ ሰሚዕዎ። ኣብታ መጽሓፍ ዘሎ ደብዳበ፡ “ኣነን ኣደኽን እንናበረሉ ስራሕ ንምርካብ ላዕልን ታሕትን ንብል ስለዝነበርና’ዩ” ዝብል ከኣ ይርከቦ። ኣክሻታ ሙርቲ ጓል ኣዋርሕ እንከላ፡ ምስ ዓባያ ገዲፎም ኣደኣ ሱድሃ ሙርቲን ኣቦኣን ስራሕ ንኽረኽቡ ናብ ሙማባይ ከይዶም። ድሕሪ ሓደ ዓመት ከኣ ነታ ቢልዮነራት ዝገበረቶም ‘ኢንፎሲ’ ኢሎም ዝሰመይዋ ኣገልግሎት ኢንተርነት ትህብ ትካል ምስ ካልኦት መሻርኽቲ ብምዃን ከፊቶማ። እዞም ወለዲ ደቈም ኣብ ትምህርቲ ንኽነፍዑ እኹል ንዋት ኣፍሲሶም፣ “ብግደ ሓቂ ኣብ መጀመርታ ኣብ ገዛና ተሌቪዥን’ውን ስለዘይነበረና ንምንባብ፡ ንምጽናዕ፡ ንምዝታይን ምስ ኣዕሩኽትኻ ንምርኻብን እኹል ግዜ’ዩ ነይሩ” ይብል ናራያና ሙርቲ። ኣክሻታ ሙርቲ፡ ኣብ ካሊፎርንያ ኣብ ዝርከብ ክላረሞንት ማካነ ዝተበሃለ ብሕታዊ ኮሌጅ ስነ ቁጠባን ቋንቋ ፈረንሳን ከተጽንዕ ክኣለት። ጐድኒ ጐድኒ’ውን ብቕዲ ስፍየት ዲፕሎማ ረኺባ። ካብ ስታንፎርድ ዩኒቨርስቲ’ውን ብማስተርስ ዲግሪ ተመረቐት። ማስተርስ እናኣጽነዐት እንከላ ኸኣ’ያ ምስ ሪሺ ሱናክ ክትላለ ዝኸኣላት፤ ሌላኦም ናብ ፍቕሪ ሰጊሩ ኣብ 2009 ተመርዕዮም ክልተ ፍረ ብርኮም ቈልዑ ረኸቡ። እዛ ጓል 42 ዓመት ኣክሻታ ሙርቲ ‘ኣክሻታ ዲዛይንስ’ ዝሰመየቶ ናታ ትካል ብ2011 ኣብ ካሊፎርንያ ከፈተት። እንተዀነ እቲ ዘበገሰቶ ወፍሪ ነዊሕ ከይጸነሐ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት ከምዝጠፈሸ’ዩ ዘጋርድያን ዝሕብር። ኣብ 2013 ምስ በዓል ቤታ ሱናክ ኰይኖም ዝመስረትዎ ኣብ ለንደን ዝመደበሩ ትካል ግን ነቕነቕ ዘይብል ኣታዊ ከምጽኣሎም ጀመረ። እዚ፡ ኣብ ትሕቲኡ መፍረ ክዳውንቲ ደቂ ተባዕትዮ፡ ትካላት ምህናጽ ኣካላት [ጂም] ዝኣመሰሉ ሓያለ ጨናፍራት ዘለዎ ዓቢይ ትካላት እዩ፤ ንዅሉ ኸኣ ኣክሻታ ሙርቲ ዳይረክተር ኰይና ተመሓድሮ። ኣክሻታ ሙርቲ ኣብቲ ናይ ኣቦኣ ትካል ‘ኢንፎሲ’ 0.9 ሚእታዊት ብርኪ ኣለዋ፣ ብገንዘብ ክትመን እንከሎ ኣስታት 700 ሚልዮን ፓውንድ ይበጽሕ። እቲ ትካል ኣቦኣ፡ ኣብ ሩስያ፡ ሞስኮ’ውን ጨናፍር ስለዝነበሮ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ድሕሪ ምክያዳ ብኸቢድ ስለዝተጸለወ፡ ኣብ ሩስያ ዝነበሮ ክፋላት ክዓጹ ተገዲዱ’ዩ። እዚ ግዙፍ ሃብቲ ናይቶም ክልተ ሰብ ሓዳር፡ ንፖለቲካዊ ምረሻ ሪሺ ሱናክ፡ ሃብታም ብምዃኑ ንስእነት ይርድኦዶ ይኸውን ብዝብል ብኣሉታ ጸልይዎ’ዩ። ቅድሚ ሕጂ መጻምድቲ ቀዳሞት ሚኒስተራት ብዙሕ ፍሉጣት ኣይነበሩን፤ ንኣብነት በዓል ቤታ ንቀዳመይቲ ሚኒስተር ነበር ተሬሳ መይ፡ ፍሊፕ መይ ኣብ ሚድያታት ዘይቐርብ ሰብ’ዩ ነይሩ። ክሳብ ሕጂ ኣክሻታ ሙርቲ፡ ብጀካ እቲ ምስ ምክፋል ግብሪ መንግስቲ ተታሓሑዙ ናብ ቤት ፍርዲ ትመላለሶ ዝነበት፡ ኣቶክሮ መራኸቢ ብዙሃን ዝስሕብ ነገር ኣየጋጠመና ዘሎ፡ እንተዀነ በዓል ቤታ ናብቲ ዝበረኸ ስልጣን ምስ ምምጽኡ ካሜራታት ናብኣ ምቕንዐን ኣይክተርፍን’ዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ብሪጣንያ ኣብ ልዕሊኡ ንዝቐረበ ክስታት ምኽፋል ግብሪ ነጺጉዎ

ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ንኤርትራውያን ብምፍርራሕ ክልተ ሚእታዊት ክኸፍሉ ከምዘገድዶም ብሓደ ኣባል ፓርላማ ብሪጣንያ ዝተፈረመ ጸብጻብ ከሲሱ። እቲ ኣባል ባይቶ ጎይቶት (ሃውስ ኦፍ ሎርድስ) ዝኾነ ሎርድ ዴቪድ ኣልቶን ዝፈረመሉ ጸብጻብ፡ መንግስቲ ኤርትራ "ብተዘዋዋሪን ምናልባት'ውን ብዘይሕጋዊ  ኣገባብ ካብ ኤርትራውያን ዲያስፖራ ኣብ ብሪጣንያ" ክልተ ሚእታዊት ካብ ኣታዊታቶም ግብሪ የኽፈል ከምዘሎ ይጠቅስ። "ኣብ ዘይክፈለሉ ኣጋጣሚታት ድማ፡ ሳዕቤኑ ካብ ምንፋግ ቆንስላዊ ኣገልግሎታት ክሳብ ምስርጣይ፡ ነቶም ኣብ ኤርትራ ዘለዉ ቤተሰብ ከይተረፈ፡ ይፋላለ፡ እዚ ድማ ምቕሳብ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ይብል እቲ ጸብጻብ። ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ለንደን ነቲ ክሲ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ ጋዜጣዊ መግለጺ፡ እቲ "ግብሪ ረዲኤትን ዳግመ-ሕውየትን ኤርትራ" ክብል ዝገለጾ ክፍሊት ብምፍርራሕን ምቕሳብ ከምዘይፍጸም ኣብሪሁ። እቲ ጸብጻብ "ሎርድ ኣልቶንን ተሓባበርቶምን ንኤርትራን መንግስታን ንምህሳይ ክሳብ ክንደይ ክወርዱ ፍቓደኛታት ምዃኖም ዘርኢ ተወሳኺ ኣብነት'ዩ" ክብል እቲ ብረቡዕ ዝወጸ መግለጺ ነቒፉ። እቲ ኤምባሲ ናብ ኤርትራ ንዝስደድ ሬሳታት ከይተረፈ ግብሪ የኽፍል'ዩ ንዝብል ክሲ'ውን "ሓቅነት ዘይብሉ ኣባሃህላ" ብምባል ነጺግዎ። ኣብ 2015፡ እቲ ኤምባሲ ብምፍርራሕን ብምቕሳብን ክልተ ሚእታዊት ግብሪ የኽፍልን ይዝርፍን ኣሎ ዝብል ክስታት ቀሪብሉ ምንባሩ ይፍለጥ። ፖሊስ ለንደን ድሕሪ ዘካየዶ መርመራ ግን፡ ገበን ከምዝተፈጸመ ዘርኢ "እኹል ጭብጢ" ክረክብ ከምዘይክኣለ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ጸብጻብ፡ ነቲ ሓያለ ሰባት ኣዘራሪቡ ከም መርትዖታት ኣቕሪብዎ ዘሎ ጭብጥታት ኣብ ግምት ብምእታው "ምሉእ፡ ወግዓዊን ምሉእ ምወላ ዝተገብረሉን ህዝባዊ ምጽራይ" ክግበረሉ ጸዊዑ'ሎ። ብዘይካ'ዚ ፖሊስ ለንደን ኣብዚ ረኺበዮ ዝበሎ ሓደስቲን ናይ ዝሓለፈን መርትዖታት ብምምርኳስ ከምብሓድሽ መርመራ ከካይድ ተማሕጺኑ። ሰብመዚ ኤርትራ፡ ኣብ ልዕሊ ኣብ ወጻኢ ዝርከቡ ዲያስፖራ ኤርትራውያን ስለያዊ ምክትታልን ምፍርራሕን ከምዘካይዱ ንዝቐርበሎም ክስታት ክነጽግዎ ጸኒሖም'ዮም። ኣብ ለካቲት 1995 ዝወጽአ ኣዋጅ ቁጽሪ 67/1995 ካብ ኤርትራ ወጻኢ እናነበሩ እቶት ዝረኽቡ ኤርትራውያን 2% ካብ ኣታዊታቶም ግብሪ ክኸፍሉ ዘገድድ እዩ። ሓላፍነት ምእካብ እቲ ግብሪ ናብ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ብምስካም ድማ "ብመንገዲ ኤምባሲታት ቆንስላትን ካልኦት ልኡኻትን" ክከታተሎ ይእዝዝ። እንተኾነ ግና እቲ ኣዋጅ፡ ንጹርነት ዝጎደሎን ኣብ ውሳነ ናይቶም ኣብቲ ኤምባሲታት ነታ ስራሕ ዘካይዱ ውልቀሰባት ዝምርኮስን ምዃኑ ተንተንቲ ይገልጹ። እቲ ክሳብ ሕጂ ሕጋዊ ክለሳ ዘይተገብረሉ ኣዋጅ፡ ንኩነታት መነባብሮ (ከም ናይ ቆልዑ፡ ናብራ፡ ከምኡ'ውን ፍሉይ ወጻኢታት) ናይቶም ዝኸፍሉ ሰባት ኣብ ግምት ዘየእተወ ከምዝኾነ ድማ ይገልጹ። እቲ ኣዋጅ ኣብ ዝወጸሉ እዋን ዝነበረ መሰጋገሪ ሃገራዊ ባይቶ ኤርትራ፡ በቲ ካብ 1991 ጀሚሩ ነታ ሃገር ዝመርሓ ዘሎ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ብዘይወግዓዊ ኣገባብ ምፍራሱ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 20 ዓመታት ብኣማኢት ኣሽሓት፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ግዱድን ገደብ-ኣልቦን ሃገራዊ ኣገልግሎትን ምግሃስ መሰላትን ብምህዳም ናብ ስደት ክውሕዙ ምጽንሖም ጸብጻባት የረድኡ። እታ ድኹም ቁጠባ ከምዘለዋ ዝንገረላ ኤርትራ፡ ሓንቲ ካብተን ዝደኸያ ሃገራት ዓለም እያ። ካብ ወጻኢ ናብ ቤተሰብ ዝስደድ ገንዘብ (ረሚታንስ) ከኣ ሓደ ካብ ቀንዲ ቁጠባዊ ምንጭታት እቶት ምዃኑ ይግለጽ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ጸሓያዊ ጸዓት ካብ ህዋ ንምምንጫው ዝግበር ዘሎ ፈተነ

ነቲ ሓሳብ ቅልል ብዝበለ ንምርድኡ፡ ኣብ ህዋ ሓደ መደበር ክህሉ እዩ። እቲ ካብ መሬትና ኣዝዩ ዝርሓቐ መደበር፡ ካብ ጸሓይ ጸዓት ብምእካብ ብሓያል ድግምጋም [ፍሪኴንሲ] ማዕበል ራድዮ ናብ ምድሪ ብምልኣኽ፡ ኣብ ምድሪ ዝትከል ካልእ መደበር ናብ ኤለክትሪካዊ ጸዓት ክቕይሮ’ዩ፤ ካብዚ ብምብጋስ ዓለምና ብዘይ ትኪ ሕጽረት ጸዓት ኤለክትሪክ ክፍትሓላ’ዩ። እቲ ሓሳብ ኣዝዩ ባህ ዘብል’ዩ። እንተዀነ፡ ኣቦ መንበር ተበግሶ ጸዓት ህዋ [Space Energy Initiative (SEI)] ማርቲን ሶልታኡ፡ እዚ እንተቐልጠፈ ኣብ 2035 እዩ ናብ ተግባር ክሰጋር ዝኽእል፡ ይብል። ተበግሶ ጸዓት ህዋ፡ ኣዝያ ገዛፍ ሳተላይት ኣብ ህዋ ዓንኬል ምድሪ [ኦርቢት] ብምውንጫፍ ኣብ ዙርያ መሬት ከምእትዘውር’ዩ ክገብር። እዛ ሳተላይት እዚኣ’ያ ነዚ ኣዝዩ ዓቢይ ተስፋ ተነቢርዎ ዘሎ፡ ምምእራር ጸሓያዊ ጸዓት ካብ ህዋ ኣኪባ ብመልክዕ ጨረር ናብ ምድሪ ክትልእኮ’ያ። ማርቲን ሶልታኡ ተግባራዊ ንክኸውን ዘሎ ተኽእሎ ኣዝዩ ዓቢ ምዃኑ’ዩ ዝገልጽ። “ከም ውጥን ኣብ 2050 መላእ ሃልኪ ጸዓት ኤለክትሪክ በዛ ሳተላይት ክሽፈን ዝብል እዩ” ኸኣ ይብል። ኣስዒቡ፡ “ኣብ ዙርያ ዓለምና ንብዙሓት ሳተላይታት ክኸውን ዝኽእል ደረት ዘይብሉ ቦታ’ዩ ዘሎ፣ ብርሃን ጸሓይ ከኣ ዝውዳእ ኣይኰነን፣ ሓንቲ መስመር ኦርቢት ከኣ 100 ዕጽፊ ናይቲ ወዲ ሰብ ኣብ 2050 ከህልኾ ትጽቢት ዝግበረሉ ጸዓት ኤለክትሪክ ብጸሓያዊ ጸዓት ትረኽቦ’ያ” ይብል። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ብሪጣንያ፡ ኣብ ህዋ ንዝትከል ፕሮጀክት መመንጨዊ ጸሓያዊ ጸዓት ዝውዕል 3 ሚልዮን ፓውንድ ምስልዑ ዝዝከር እዩ። ብሪጣንያ፡ ፈራዛር ናሽ ዝተበሃለ ትካል፡ ምህንድስናዊ ዳህሳስ ብምክያድ፡ ኣብ ህዋ ጸሓያዊ ጸዓት ዝእክብ ማእከል ብምትካል፡ ናብ ምድሪ ብመልክዕ ጨረር ተላኢኹ ምንጪ ኤለክትሪክ ክኸውን ከምዝኽል ዝገልጽ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ድሕሪ ምቕራቡ’ዩ ነቲ ገንዘብ ሰሊዑ። ተብግሶ ጸዓት ህዋ ኸኣ ካብዚ ገንዘብ እቲ ዝዓበየ ክፋል ክወሃቦ’ዩ። እታ ሳተላይት ኣማኢት ኣሽሓት ጸሓያዊ ጸዓት ዝስሕብ ክፋላት ዘለዋ ኰይና፡ ኣብ ህዋ ብሓገዝ ሮቦታት’ያ ክትገጣጠም፡ ብዘይካ’ዚ እቶም ሮቦታት ጽገናታት ኣብ ምግባር’ውን ክሰርሑ’ዮም። እቲ ጸሓያዊ ሓይሊ፡ ኣብ ውሽጢ እታ ሳተላይት ናብ ልዑል ድግምጋም ማዕበል ራድዮ ተቐይሩ ናብቲ ኣብ ምድሪ ዘሎ መደበር ይበጽሕ፡ እቲ ኣብ ምድሪ ዝትከል መደበር ነቲ ማዕበል ናብ ኤለክትሪክ ብምቕያር ናብ ህዝቢ ዓለም ክዝርግሖ’ዩ። ሓንቲ ሳተላይት ክሳብ 2 ጊጋ ዋት ከተመንጩ ከምእትኽእል ከኣ ይግመት፤ እዚ ብዓይኒ ዓቐን ክርአ እንከሎ ምስ ሓደ መደበር ኑክሌስ ዘመንጭዎ ጸዓት ብማዕረ ዝስራዕ’ዩ። ናብ መሬት ዝበጽሕ ጨረር ጸሓይ ‘ብኣትሞስፈር’ ስለዝዝቈቕ መጠኑ ውሑድ እዩ፣ ኣብ ህዋ ግን ብቐጥታ ምስ ምሉእ ሓይሉ ኣብታ ሳተላይት ስለዝዓልብ፡ ናብ ኤለክትሪክ ክቕየር እንከሎ ኣዝዩ ዝተዓጻጸፈ ከምዝኸውን’ዮም እቶም ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ክኢላታት ዝሕብሩ። ከምዚ ዓይነት ተበግሶታት ኣብ ካልእ ሃገራት’ውን ይፍተንን ይሕሰብን ከምዘሎ’ዩ ዝግለጽ። ንኣብነት ኣብ ኣሜሪካ፡ ‘ኣየር ፎርስ ሪሰርች ላባራቶሪ’ ዝተነበሃለ ትካል ብተመሳሳሊ ኣገባብ ኣብ ህዋ ጸሓያዊ ጸዓት ንምውህላል ይሰርሕ ኣሎ። እቲ ትካል ኣብ መጀመርታ ዝሓለፈ ዓመት፡ ነቲ ኣብ ህዋ ዝእከብ ጸሓያዊ ጸዓት፡ ብኸመይ ናብ ማዕበል ራድዮ ቀይርካ ናብ መሬት ክመጽእ ከምዝኽልእ ዝገልጽ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ኣቕሪቡ ነይሩ። እቲ ማዕበል ጽዓት ኣብ ሰብን ኣከባብን ዝዀነ ጉድኣት ከምዘየውርድ’ውን ኣብቲ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ቀሪቡ ኣሎ። ነዚ ኣመልኪቱ ኣቦ መንበር ተበግሶ ጸዓት ህዋ ማርቲን ሶልታኡ፡ “እዚ ማዕበል ጸዓት ልክዕ ከምዚ ዋይፋይ እዩ ኣብ ከባቢና’ውን እንተሃለወ ንዓና ግን ብፍጹም ኣይፍለጠናን’ዩ፣ ውሑድ ጻዕቂ ዘለዎ ኰይኑ ርብዒ ናይቲ ኣብ ፍርቂ መዓልቲ ክኸውን እንከሎ ዝስምዓና ዳህሪ’ዩ ዘለዎ” ይብል። ብኣብነት ከሰንዮ እንከሎ ኸኣ፡ “ኣብ ምድረበዳ ቅናት ምድሪ እንተሃሊና፡ እቲ ካብ ጸሓይ እንረኽቦ ጻዕቂ ጸዓት 1000 ዋት ካብ ሓደ ትርብዒት ሜትሮ’ዩ፤ እዚ ብማዕበል ጸዓት ዝፍጠር ጻዕቒ ግን 240 ዋት ኣብ ሓደ ትርብዒት ሜትሮ’ዩ” ብምባል ማዕበል ጸዓት ካብታ ኣብ ህዋ ትትከል ሳተላይት ናብ መሬት ክመጽእ እንከሎ ከምዘይስምዓና ይሕብር። እንተዀነ እዚ ፕሮጀክት ምስ ብዙሕ ብድሆታቱ’ዩ ከም ሓሳብ ተበጊሱ ዘሎ፤ ሓደ ካብኡ ኣማኢት ኣሽሓት ጸሓያዊ ጽዓት ዝእክብ ‘ፓነላት’ ኣብ ህዋ ምትካል ኣዝዩ ክቡር እዩ ክኸውን፤ ብዘይካኡ ነቲ ፓነላት ንምስራሕ’ውን ብዙሕ ልቀት ካርቦን ዳይኦክሳይድ ከምዝህሉ ብኣጋኡ ተገሚቱ ኣሎ። ብዘይካ’ዚ እቲ ኣብ ህዋ ዝትከል ጸሓያዊ ጸዓት ዝእክብ ፓነላት ሓያለ ኪሎሜተራት ግፍሕን ስፍሓትን ዘለዎ ስለዝኸውን፡ ምስ ኵነታት ኣየር ህዋ ብዝጥዕም ገይርካ ክስራሕ ስለዘለዎ፡ ንዕኡ ንምስራሕ ግዜ ክወስድ ከምዝኽእል ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ክኢላታት ይሕብሩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


መንእሰያት ንቕድሚት' ክመጽኡ ዝጽውዑ ኣቦ፡ ኣብ 105 ዓመቶም ዓሪፎም

ህንዲ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ እንግሊዝ ናጽነት ድሕሪ ምርካባ፡ ንፈለማ እዋን ሓፈሻዊ መረጻ ኣብ ዘካየደትሉ እዋን፡ ሽያም ሳራን ነጊ፡ ናይ መጀመርታ ድምጺ ዝሃቡ ሰብ ምዃኖም ይእመን። ሚስተር ነጊ ካብ ሽዑ ጀሚሮም ኣብ ነፍሲ ወከፍ መረጻ ድምጺ ሂቦም እዮም። እቶም ልዕሊ ሓደ ዘመን ዝነበሩ ኣቦ፡ ቅድሚ ሰለስተ መዓልታት፡ ቅድሚ ሞቶም፡ ኣብ መረጻ ባይቶ ክፍለ-ግዝኣት ሂማቻል ፕራደሽ ንመወደእታ ግዜ ኣድሚጾም። እዞም ጡረተኛ መምህር፡ ሃገሮም ህንዲ ናጻ ምስ ወጽአት፡ ናይ መጀመርታ ድምጺ ዘስመዑ ሰብ ከምዝዀኑ እዩ ዝእመን።  ክሳዕ ግዜ ሞቶም ድማ መንእሰያት ኣብ መረጻ ክሳተፉን ንቕድሚት ክመጽኡን ክጽውዑ ከም ዝጸንሑ ይንገረሎም። ምኽንያቱ፡ ክፍለ-ግዝኣቶም ንመረጻ 1952፡  ብርቱዕ በረድ ከይወርድ ኣብ መጀመርታ 1951 ናይ መረጻ ዳሳት ኣቚማ። ኣብቲ ውጽኢት፡ ሃገራዊ ኮንግረስ ብዓብላልነት ተዓዊቱ። ጀዋሃርላል ነህሩ፡ ነታ ንኣስታት 100 ዓመታት [1848 - 1947] ኣብ ትሕቲ መግዛእታዊ ምሕደራ እንግሊዝ ንዝነበረት ህንዲ ክመርሕ፡ ብዲሞክራስያዊ ኣገባብ ዝተመርጸ ናይ መጀመርታ ቀዳማይ ሚኒስተር ኰይኑ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን፡ ሰበስልጣን ሃገራዊ ኮሚሽን መረጻ፡ ሚስተር ነጊ ቅድሚ እቲ ብ12 ሕዳር ዝካየድ መረጻ፡ ብፖስታ ድምጺ ኣብ ዝሃቡሉ እዋን፡ ቀይሕ ምንጻፍ ኣንቢሮምሎም ነይሮም። ማዕከናት ዜና ህንዲ፡ ሚስተር ነጊ ኣብ ዳስ መረጻ ዘይተሳተፉ ንመጀመርታ ግዜ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ብሰንኪ ሕማም ቀዲሞም ድምጺ ክህቡ ከም ዝመረጹ ሓቢረን። ሚስተር ነጊ፡ ኣብ 2014 ድምጺ ምሃብ ንምትብባዕ ኣብ ዝገበርዎ ጻዕሪ፡ ኣምባሳደር ምልክት ኮሚሽን መረጻ ተገይሮም፡ ሰባት ኣብቲ ዓመት ሓፈሻዊ መረጻ ድምጾም ክህቡ የተባብዑ። ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ወረቓቕቲ ኣብ ዝተለጠፈሉ እዋን፡ ሚስተር ነጊ መንእሰያት ድምጾም ክህቡ ዝጽውዕ መግለጺ ከም ዝሃቡ፡ ጋዜጣ ህንዲ ዘ ትሪቢዩት ጸብጺባ። "ነጻነትና ብምጥቃም ኣብ መረጻ ምክፋል መሰልና ጥራሕ ዘይኮነስ ግቡእና ስለዝዀነ ኣብ ዲሞክራስያዊ መስርሕ ንምስታፍ መናእሰይ ንቕድሚት ክመጽኡ ይግባእ፡" ክብሉ ተዛሪቦም። ቀዳማይ ሚኒስተር ህንዲ ናሬንድራ ሞዲ፡ ትማሊ ቀዳም ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ መረጻ፡ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ንሚስተር ነጊ ክብሪ ሂቡ። ሬሰኦም ድማ፡ ኣብታ ኣብ ካልፓ እትርከብ ቁሸቶም ብሙሉእ መንግስታዊ ስነስርዓት ቀብሪ ክዓርፍ ምዃኑ ተገሊጹ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ኮምፕዩተር ዝተገጥመሉ ልቃብ እግሪ ተጠቒማ ክትንቀሳቐስ ዝኸኣለት ህጻን

ኢንግሊዝያዊት ጓል ሸሞንተ ዓመት ሃርሞኒ ሮዝ ኣብ ግዜ ቁልዕነታ ኢዳን እግራን ስለዝተቖረጹ ክትንቀሳቐስ ኣይትኽእል ነይራ። ሕጂ ግን ቴክኖሎጂ ኮምፒዩተር ዝተገጠመሉ ልቃብ እግሪ ተጠቂማ ንምንቅስቓስ በቒዓ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሓደ ማራቶን ኣብ መዓልቲ - ን365 መዓልታት ዝጐዪ ዘሎ ሰብ

እቲ ን365 ማራቶን - ሓደ ማራቶን ንመዓልቲ - ዝጐዪ ዘሎ ጐያዪ ዝሓለፈ ሰሙን ንመበል 310 ግዜኡ ብምጕያይ ዕላማኡ ንኽወቅዕ ንቕንያት ልደት የማዕዱ ኣሎ። ጋሪ ምኪ ዝስሙ ወዲ 52 ዓመት እንግሊዛዊ - ካብ ክሊተር-ሞር እትበሃል ቍሸት (ኣብ ካምብርያ ዝበሃል ዞባ እንግሊዝ) - ካብ ሓድሽ ዓመት ጀሚሩ ሓደ ማራቶን ንመዓልቲ ብምጕያይ ንዓለም የዛርብ ኣሎ። ዕላማ ጋሪ ምኪ ክብረ-ወሰን ንምስባር ጥራይ ዘይኰነስ እቲ ቀንዲ ዕላማኡ ንሕሙማት መንሽሮ ዝሕግዛ ማሕበራት ገንዘብ ንኸዋጽኣለን ኢሉ’ዩ መዓልቲ-መዓልቲ ዘብ-ዘብ ዝብል ዘሎ። ጋሪ ምኪ፡ ዓሚ’ውን ተመሳሳሊ ኣብ መብጽዓ ዝተሞርኰሰ 110 ማራቶናት ኣብ 110 መዓልታት ብምጕያይ ብርክት ዝበሉ ኣርእስተ-ዜናታት ፈጢሩ ነይሩ’ዩ። እዚ ዓመት’ዚ ኸኣ መብጽዓኡ ካብ 110 መዓልታት ማራቶን ናብ 365 ኣደይብዎ ይርከብ።  ጕያኡ ምስ ወድአ ድማ ማዕረ ሓደ ሚልዮን ፓውንድ-ስተርሊን ንማክሚላን-ክንክን-መንሽሮ ዀነ ሆስፒታል-መንበሪ-ሽማግለታት ክእክብ ተስፋ ኣለዎ። እቲ ዘገርም ነገር፡ እዚ ጐያዪ’ዚ መዓልታዊ ስራሕ ኣለዎ። ጋሪ ምኪ ኣብ ሓደ ‘ሰላፊልድ’ ዝበሃል ንኑክሌሳዊ-ጐድፍ ዘጻሪ ትካል’ዩ ዝሰርሕ። ብጊሓት ወጺኡ ይጐዪ’ሞ ድሕሪ-ቀትሪ ኣብ ስራሕ ይኣቱ። እዚ ተታሒዝዎ ዘሎ ጕያ-365 ብዙሕ መስዋእቲ’ዩ ዝሓትት። ዕማም ጕያኡ ንኸካይድ ካብ ኣዕሩኽቱ ተፈልዩ፡ ካብ ማሕበራዊ ናብራኡ ተኣልዩ፡ ካብ ፓብ (መዘናግዒ ቤት መስት) ርሒቝ፡ ዓመታዊ ምስ ስድራቤቱ ዝገሸሉ ግዜ ዕረፍቱ ወፍዩ’ዩ ዝጐዪ ዘሎ። ኣብ ከምዚ ዓይነት በዳሂ ጕያ ዝኣተወሉ ምኽንያት ንተዘክሮታት ኣቦኡ ወላዲኡ ንከኽብር ክብል’ዩ ኣትዩዎ። ኣቦኡ ብ1997 ብሕማም መንሽሮ ምስ ተታሕዘ እቶም ዘልዕልዎ ዝነበሩ ርህሩሃት ማሕበራት ጽቡቕ ስለ ዝገበሩሉ፡ ብሕልናኡ ተቐሲቡ ዕዳኡ ንምምላስ ብጕያ ገንዘብ ከዋጽኣሎም ጀመረ። ኣቦኡ ብ2003’ኳ እንተ ሞተ ጋሪ ገና ብጕያ ይኽሕሶም ኣሎ። ቅድሚ ሕጂ ጋሪ ምኪ ንሕሙማን መንሽሮ ገንዘብ ንኽእክብ ኢሉ ኣብ ብርክት ዝበሉ ውድድራት ተኻፊሉ’ዩ። መደብ ሓገዝ ንሑሙማን  ቅድሚ ዕስራ ዓመት’ዩ ጀሚርዎ። ካብኦም ሒደት ንምጥቃስ፡ ኣብ እምባ ክሊማንጃሮ (ታንዛንያ) ዝተኻየደ ማራቶን ጠሓሒሱ ደዪቡዎ’ዩ። ዓሚ፡ ቅድሚ 110 ማራቶናት ምጕያዩ፡ ካብ ደቡባዊ ጫፍ ዓዲ እንግሊዝ ክሳብ ሰሜናዊ ጫፍ፡ 970 ኪ.ሜ. ዝርሕቀቱ ቦታ ብጕያ በጺሑ’ዩ።  ሽዑ ካብዚ ዝጐየኽዎ ብዝያዳ ንኽጐዪ ገና ዕቝር ዓቕሚ ኣሎኒ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። እንሆ ኸኣ ንጕያ-365 ክዛዝሞ ቀሪቡ ይርከብ። “ንዓይ እዚ ዓይነት ጕያ’ዚ ንኽጐዪ ብዙሕ ኣየሸግረንን’ዩ፣ ንሓደ ማራቶን ብኣርባዕተ ሰዓት ወዲአ ንድሕሪ-ቀትሪ ስራሕ ክኣቱ ዳርጋ ለሚደዮ’የ። እቶም ብሕማም መንሽሮ ዝተታሕዙ ሰባት ክሳቐዩ ምርኣይ ግን ከቢድ’ዩ” ኢሉ ከም ዝተዛረበ ኣብ ጋዜጣታት ተዘርጊሑ ነይሩ። “ኣቦይ ብመንሽሮ ሳምቡእ ክሳቐ ሕማቕ ግዝያት’ዩ ኣሕሊፉ፣ ብሓቂ ብዙሕ’ዩ ተሳቕዩ። እቲ ዝመነ ስቅያቱ ኵሉ ግዜ’ዩ ዝዝከረኒ። ሕጂ ሰባት ብመንሽሮ ክሳቐዩ ክርእዮም ኣየኽእለንን፣ ብዙሕ ገንዘብን ሓገዝን’ዩ ዘድልዮም። ምእንታኡ ኸኣ’የ ብጕያ ገንዘብ ክእክበሎም ዝተበገስኩ” ይብል ጋሪ ምኪ። ሱ ማክዶናልድ እትበሃል ሓላፊት ማክሚላን-ማእከል-መንሽሮ ከም ዝበለቶ፡ “ንጋሪ ምኪ፡ በቲ ዓሚ ዝገበረልና ግዙፍ ሓገዝ ኣዚና ኢና ነመስግኖ፣ ሕጂ ኸኣ እንሆ ንጕያ-365 ተታሒዙዎ ማዕረ ሓደ ሚልዮን ፓውንድ-ስተርሊን ንኽእክበልና ካብ ሓድሽ ዓመት ጀሚሩ ክሳብ ቅንያት ልደት መዓልቲ-መዓልቲ ይጐዪ ኣሎ ... ከምዚ ዘኣመሰለ ትግሃትን ቈራጽነትን ክርድኣኒ ኣይክእልን” ኢላ ብኣድናቘትን ምስጋናን ትምስክር። ዓሚ ማክሚላን-ማእከል-መንሽሮ ካብ ዝምስረት 110 ዓመቱ ክጽንብል ጋሪ ድማ ነቲ ማእከል 110 ማራቶናት ብምጕያይ ተሓወሶ። ጕያኡ ምስ ወድአ ነቲ ማእከል-መንሽሮ £110,000 ዝኣክል ገንዘብ ክእክብ ከሎ፡ ነታ ኣብ ዝነብረላ ንእሽቶ ከተማ ዝርከብ መሕደሪ ሽማግለታት ድማ ልዕሊ £10,000 ክእክብ ክኢሉ ነይሩ። ኣልፊ፡ 16 ዝዕድመኡ ዓቢ ወዱ ምስ ስቲዋርት ዝበሃል ወዲ-ሓዉ ኰይኖም ብብሽክለታ ኣሰንዮሞ’ዮም። እቶም ክልተ ነኣሽቱ ደቁ - ሚኒ ምስ ቦ - እውን ንኣቦኦም ብዝከኣሎም ዓቕሚ ሓጊዞም’ዮም። ሓደ ከቪን ዝበሃል ዓርኩ’ውን ክሳብ55 ማራቶናት ዝውድእ ምስኡ ጐይዩ እዩ፣ እቲ ዝተረፈ ድማ ማይክል ዝበሃል ካልእ ዓርኩ ከም ዘሰነዮ ይፍለጥ። ን 110 ማራቶናት ምስ ወድአ መቕርቡን ደቂ ዓዱን ሓጐሶም ክገልጹ ከለዉ፡ ጋሪ ንባዕሉ ግን ክንድቲ ንሳቶም ዝተሓጐስዎ ኣይተሓጐሰን ክበሃል ይከኣል። ምኽንያቱ ምስ ሓተትዎ ኸኣ “ሕጕስ’የ፣ ግናኸ እቲ ጕያ ደው ምስ ኣበልኩ እቲ በብመዓልቱ ዝእክቦ ዝነበርኩ ሓገዝ ገንዘብ ከብቅዕ ምዃኑ ስለ ዝርድኣኒ ቍሩብ ቅር ይብለኒ - እቶም ሕሙማት ዝያዳ ሓገዝ ከም ዘድልዮም እፈልጥ’የ” ኢሉ ተዛሪቡ ነይሩ። ነበርቲ እታ ዝነብረላ ቍሸት - ክሊተር ሞር - ቍጽሮም 6,000-62,000 ጥራይ’ኳ እንተዀነ፡ በቲ ጋሪ ዘበርከቶ ግሩም ኣበርክቶ ሕቡናት ምዃኖም’ዩ ዝግለጽ። ሽዑ ጕያኡ ምስ ወድአ ድማ ምስ ደቂ ዓዱ ቢራ ዓቲሩ ንቢራ ክሳብ ክንደይ ከም ዝናፈቘ ተዛሪቡ። እንሆ ኸኣ ሕጂ ንናይ ዓሚ መብጽዓኡ ብዓሰርተ ዕጽፊ ኣባዚሑ ኣብ ጕያ-365 ይርከብ፤ ክዛዝሞ ድማ ቀሪቡ ኣሎ። ጕያ ማራቶን ኣብ ኣካላትና ገለ-ገለ ሳዕቤናት ከም ዘለዎ ሓካይም ይገልጽዎ’ዮም፤ ንሰብነትና ሓጸልጸል’ዩ ዘብሎ። ጋሪ ምኪ ግን ንኣካላቱ ዝብድሁ ጸገማት ኣብ ግምት ከየእተወ ክሳብ ሕጂ ዓወት ኣብ ልዕሊ ዓወት ኣብ ምጕንጻፍ ይርከብ። ድሕሪ ጕያ ማራቶን ሰብነትና ንኽጥዒ ወይከኣ ኣብ ዝነበሮ ንኽምለስ እንታይ’ዩ ዘድልዮ? ብርክት ዝበሉ መርበባት ጥዕና ከም ዝሕብርዎ፡ ሓደ ሞያዊ ጐያዪ ማራቶን ድሕሪ ጕያ ብውሑዱ ንሓደ ሰሙን ከዕርፍ ከም ዝግባኦ ይሕብሩ። ኣብ ናይ ርሑቕ ጕያ፡ ምናዳ ኣብ ጕያ-ማራቶን፡ ምስ እንሳተፍ ሰብነትና ካብ ዝግባኦ ንላዕሊ ስለ ዝሰርሕን ዝሃልኽን፡ ንዝተኸዘነ ጕልበትና መጽዩ’ዩ ዝውድኦ።  ከምኡ’ውን ኣብ ዉሽጢ ኣካላትና ዝርከብ ፈሳሲ ኣንቂጹ ንጭዋዳታትና ብምህሳይ (ከም ሓውሲ ምብሳዕ) ከድክመና ስለ ዝኽእል ንኣካላትና ናብ ንቡር ንክንምለሶ ዕረፍቲ የድልየና። ድሕሪ ሒደት መዓልታት ቅልል ዝበለ ምውስዋስ ኣካላት፡ ከም ምሕንባስ፡ ሓጺር ጕያ፡ ወይከኣ ብብሽክለታ ምንቅስቓስ፡  ኣድላዪ’ዩ። እቲ ዘገርም ግን ጋሪ ምኪ መዓልቲ-መዓልቲ ከየዕረፈ ሓደ ማራቶን ክጐዪ ብምኽእሉ’ዩ። እቶም ጕያ-ማራቶን ዘስዕብዎም ድኻማት ከመይ ኢሉ ክጻወሮም ይኽእል ንባዕሉ ካልእ ሓቶታት'ዩ ዘስዕብ። “ድሕሪ ጕያ ኣብ ስራሕ ምስ ኣተኹ ኮፍ ኣይብልን’የ፣ ብእግረይ ላዕልን ታሕትን’የ ዝብል” ይብል ጋሪ። ጋሪ ምኪ ኣብዚ ወርሒ’ዚ ኣብ ከባቢ ለንደን ዝርከብ ስታድዩም ክጐዪ ምዃኑ ተፈሊጡ ኣሎ። ኣብቲ ጕያ ንዅሎም ግዱሳት ሰባት ምስኡ ክጐዩ ዓዲሙዎም ኣሎ። ሞ-ፋራሕ፡ እቲ ዓሰርተ ወርቂ መዳልያ ዝተሸለመ ህበቡ ጐያዪ፡ ሽዑ ምስኡ ክጐዪ ምዃኑ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብ ልዕሊኡ ዘለዎ ኣድናቘት’ውን ገሊጹ። እዚ ብጸሓይን ብማይን ከይተሰናኸለ ብቐጻሊ ዝጐዪ ዘሎ ሰብ ዒምም ከይበለ፡ ንግሆ-ንግሆ ዕጥቍ ዓጢቝ ብቘራጽነት ንሕሙማን መንሽሮ ክሕግዝ ብምብጋሱ “ብሓቂ ተጸዋርነቱ ንምእማን ዘሸግር’ዩ” ክብል ሞ-ፋራሕ ገሊጹዎ። ጋሪ ምኪ ድማ ሞ-ፋራሕ ከምዚ ዘኣመሰለ ድጋፍ ብምሃቡ ኣዝዩ ኣሐጒስዎ። ሓንቲ ደኒስ ዊልያምስ ዝተባህለት ነርስ - ኣብ ሓደ እቲ ጐያዪ ዝሕግዞም ዘሎ እንዳ መሕደሪ ሽማግለታት እትሰርሕ - “ንጻዕርን ቈራጽነት ጋሪ ምኪ ኣዝየ’የ ዘድንቕ” ትብል። “ኣበርክቶኡ ገንዘብ ንምውፋይ ጥራይ ዘይኰነ ብሕማም መንሽሮን ብጸገማት ሽማግለታት ንዓሰርተታት ኣሽሓት ሰባት ዓይኖም ከንቍሑ ብምኽኣሉ’ዩ” ኢላ ንኣድናቘታ ምስጋና ወሲኻ ትምስክረሉ። ማይ ክወቅዕ፡ ዛሕሊ ኣየር ከንቈልቍል፡ ወይ ከኣ ሙቐት ምስ ዝሕይል፡ ጋሪ ንኸዕርፍ ከም ምኽንያት ኣይጥቀመሎምን’ዩ። ይብል ከኣ፡ “ኵነታት ኣየር ካብ ቍጽጽረይ ወጻኢ ስለ ዝዀነ ዕሚም ከይበልኩ ክምክቶ ከም ዝግብኣኒ እፈልጥ’የ፣ ኰይኑ ድማ ከም ዕንቅፋት ገይረ ኣይርእዮምን’የ። እቶም ብሕማቕ ሕማም ዝተታሕዙ ሰባት ዘሕልፍዎ ስቓይ ወትሩ ጦብላሕ ስለ ዝብለኒ፡ ማይ፡ በረድ፡ ሕሉፍ ሙቐት ግዲ ኣይገብረሎምን’የ” ይብል። ጋሪ ምኪ ኣበይ ከም ዝበጽሐ ምፍላጥ በዚ ናይ ትዊተር ኣድራሻኡ ክትከታተልዎ ትኽእሉ፡  @Marathon_Man365

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ወለድኹም ፈጺሞም ዘይነግሩኹም ታሪኽ

ስነ ጥበባዊ ቻርሊ ኤክሲኤክስን ኣባል ባይቶ ፕሪቲ ፓተልን፡ ካብቶም ብ1971 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ካብ ዩጋንዳ ዝሃደሙ ኤዥያዊ ሓረግ ዘርኢ ዘለዎም ኢንግሊዛውያን ኤስያውያን እዮም። ውልቀ መላኺ ዩጋንዳ ኢዲ ኣሚን፡ ኣብታ ሃገር ዝነብሩ ዝነበሩ ኣስታት 70 ሽሕ ኤስያውያን ኣብ ውሽጢ 90 መዓልታት ክትወጽኡ ኣለኩም ዝብል መምርሒ ሂቡ ነይሩ። እዚ፡ ሎሚ 50 ዓመት መሊኡዎ ኣሎ። ከም ኣቆጻጽራ ኤውሮጳውያን ብ1894፡ ዩጋንዳ ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ መግዛእቲ ብሪጣኒያ ኣብ ዝነበረትሉ፡ ብዙሓት ህንዳውያን መገዲ ባቡር ክሃንጹ፡ ናብ ዩጋንዳ መጺኦም። እቶም ኣብኡ ዝተረፉ፡ ኣብ ቑጠባ እታ ሃገር ዓብላልነት ዘለዎም ኮኑ፤ ኢዲ ኣሚን ግን ነዚ ኣይተቐበሎን። መብዛሕትኦም ፓስፖርት ብሪጣኒያ ዝነበሮም ብውሑድ 30 ሽሕ ዝዀኑ ኤስያውያን ደማ፡ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ መጺኦም። እቶም ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝኣተው፡ ካብታ ሃገር ክወጽኡ ኣብ ዝፍትንሉ ዝነበረ እዋን፡ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝርከቦ ብዙሓት ጸገማት ኣጓኒፉዎም’ዩ። ገሊኦም ክኣ፡ ኣብ ብሪጣኒያ ከም ብሓድሽ እግሮም ክተኽሉ ጻዕሪ ኣብ ዝገብርሉ እዋን ዓሌታውነት ገጢሙዎም። ሎሚ፡ ኡጋንዳውያን ኤስያውያን ኣዝዮም ዕውታት ትካላት ዝውንኑን ንመጻኢ ወለዶኦም ባይታ ዘንጸፉን ኰይኖም ኣለው። እንተዀነ፡ ሕጂ’ውን ብዙሓት ንደቈም ዘይዛረቡዎ ታሪኽ ኣለዎም። ሕጂ፡ 50 ዓመት ናይ ስደት ህይወቶም ኣብ ዝዝክርሉ ግዜ፡ መናእሰይ እንታይ ከም ዘጋጠሞም ክሓቱዎም ጀሚሮም። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣንኩር ዲሳይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት'ዩ ንፈለማ እዋን ኣዲኡ ኣብ ዩጋንዳ ብዛዕባ ዝነበራ ናይ ቁልዕነት እዋን ሓቲቱዋ። እቲ፡ ካብታ ሃገር ወጺኦም ክኸዱ ዝተዋህበ መምርሒ “ሃንደበት ዝመጽአ’ዩ” እትብል ምሩዱላ፡ ሰባት እቲ መምርሒ ሓቂ ከምዘይመሰሎም ትገልጽ። “ኢዲ ኣሚን፡ ደቂሱ እንከሎ ኩሎም ህንዳውያን ካብ ዩጋንዳ ከወግዶም’የ ኢሉ እዩ ሓሊሙ ይብሉ ነይሮም። ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ግን፡ ናይ እማን ምዃኑ እናርኣዩዎ መጺኦም፤ ሰራዊት ክኣ ምስ ሰባት ክጓነጹ ጀሚሮም። ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ምኻድ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ነይሩ። እቶም ወተሃደራት ጠጠው የብሉዎም፣ ይሃርሙዎም፣ ዝሓዙዎ ይሰርቁዎም ነይሮም። ወርቂ፣ ገንዘብ - ኩሉ። ኩሉ ሰብ ንክሃድም ጥራይ ይጓየ ነይሩ” ትብል። ይኹን’ምበር፡ ምሩዱላ ቅድሚ እዚ ብኢዲ ኣሚን ዝተዋህበ ቀጢን መመርሒ ዘዋህለለቶም ጽቡቓት ዝኽርታት ኣለውዋ። “ኣብ ዩጋንዳ ዝነበረ ህይወት ፈጺመ ኣይርስዖን። እተን ናይ 90 መዓልታት ትእዛዝ እንተዘይመጽኣ ነይረን፡ ኣዝዩ ብሉጽ ህይወት ምነበርና ነይርና” ኢላ። ኣንኩር፡ ኣዲኡን ስድራቤቱን ዘሕለፉዎ ህይወት ምስማዕ፡ ዓይኑ ከም ዝኸፈተሉ ይዛረብ። “ጽንዓቶምን ቆራጽነቶምን ንኹላትና ጸገም ኣብ ዘጋጥመና እዋን ትምህርቲ'ዩ። ወለደይ ምስቲ ክሰግርዎ ዝነበሮም ዕንቅፋታትን መሰናኽላትን ብምንጽጻር፡ ንዓይ ፍሉይ ዕድል ዘለዎ መድረኽ ክህቡኒ ከይተሓለሉ ሰሪሖም"። ኣቦ ሳንጄይ ዳታኒ ሳኒል፡ ተመሃራይ መባእታ ቤት ትምህርቲ እንከሎ’ዩ ካብ ዩጋንዳ መጺኡ። ድሕሪኡ፡ ኣብ ፋብሪካታት ስራሕ ረኺቡን መራሒ ኣውቶብስ ኰይኑ ሰሪሑን። ዩጋንዳውያን ኤዥያውያን፡ መንፈስ ፈጠራውነት ስራሕ ኣለዎም ይብሃል። ብ1981 ድማ፡ ሱኒል ኣብ ሌስተር ናይ ባዕሉ ንግዲ ከፊቱ - ሬድ ሮዝ ሽም እቲ ናይ መርዓ ስእልን ቪድዮን ዝሰርሓሉ ትካሉ’ዩ። ኣቡኡ፡ ካብ ህንዲ ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ምስ መጽአ ዝሰርሖ ንግዲ ስለ ዝዀነ ንሱ’ውን ነዚ ኣሰር ክኽተል ድልየት ሓዲሩዎ። ግን፡ ቀሊል ኣይነበረን። “ናብዚ ዓይንና ተሸፊኑ ኢና መጺእና። ከቢድ ነይሩ፤ ከበድቲ ጊዜያትን ንክትነብረሉ ዝኸብድ ቦታን። ትሸዓተ ቈልዑ ዝርከቦ ስድራ ኣብ ሓደ ገዛ ኢና ንነብር ነይርና” ይብል። ብ1972፡ ካውንስል ከተማ ሌስተር፡ ሰባት “ናብ ሌስተር ከይመጽኡ” ዝብል ሓበሬታ ኣብ ጋዜጣ ዩጋንዳ ኣሕቲሙ። ሱናሊ፡ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ምስ መጽአ ዓሌታውነት ገጢሙዎ’ዩ። ግን “ንዕኦም’ውን ሓድሽ ነገር ኰይኑዎም’ዩ ኢለ ይግምት። ከመይ ኢሉ’ዩ ኩሎም ኤስያውያን ናብዚ መጺኦም?” ይብል። ወዱ ሳንጄይ፡ ዋላ’ውን እቶም ማሕለኻታት እንተበዝሑ፡ “እቲ ኩነታት ብዘየገድስ፡ ንግዲ ምጅማር፣ ምፍታንን መዋጽኦ ምፍጣርን ኣብ ደምና ዘሎ ነገር’ዩ” ኢሉ። ጓል 29 ዓመት ቫኒሻ ስፓርክስ፡ ንነዊሕ ዓመታት ብዛዕባ “መበቈለይ ዋላ ሓደ ኣፍልጦ ኣይነበረንን፤ ብፍላይ ብዛዕባ ዩጋንዳ” ትብል። ኣዲኣ ጄዮቲ ሓንቲ ካብቶም መጀመርታ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝኣተው ክልተ ሽሕ ኤስያውያን እያ። ናብታ ሃገር ምስ መጽኡ፡ መጀመርታ ኣብ ሳፎልክ ኣብ ዝርከብ መዕቈቢ እዮም ኣትዮም። እዚ ኣርኤኤፍ ስትራንዲሻል ዝበሃል ቦታ ሕጂ ቤት ማእሰርቲ እዩ። “ኩሉ ነገር ተገዲድካ ንድሕሪት ገዲፍካዮ ምውጻእ ፈጺመ ክሓስቦ ኣይክእልን። ማለት፡ ልክዕ፡ ሰባት ገዛኺ ብሓዊ ክቃጸል’ዩ እሞ ሒደት ዘድልየኪ ነገራት እንታይ ኣሎ ክብሉኻ እንከለው እዩ” ትብል ቫኒሻ። ንሳ፡ እቲ ዩጋንዳውያን ኤስያውያን ዝሓለፉዎ ህይወት ዚያዳ ንምርዳእ ናብቲ ተዓቊቦምሉ ዝነበረሉ ሕጂ ቤት ማእሰርቲ ዝዀነ ቦታ ከይዳ እያ። “ኣብዚ ዘለው ሰባት፡ እዚ ጥራይ ጁባኦም ዝመጽኡ ኤስያውያን መዕቈቢ ኰይኑ ዘገልገለ ቦታ ኣይፈልጡዎን። ብዛዕባ እቲ ዘጋጠመ ነገራት ብዙሕ ዝኽሪ ክህሉ ኣለዎ። እዚ ታሪኽ ዩጋንዳዊ ኤስያዊ ጥራይ ኣይኰነን። እዚ ኣካል ኩሉ ታሪኽና ስለ ዝዀነ ኩሉ ብሪጣኒያዊ ክፈልጦ ዘለዎ እዩ”። ኣደ ራፐር ፕሪሜዝ፡ ካብ ዩጋንዳ ኣቡኡ ድማ ካብ ኬንያ እዮም። “ቈልዓ እንከለኹ፡ ካብኡ ከም ዝመጽኡ ፈሊጠ፤ ግን የደናግረኒ ስለ ዝነበረ ‘ኣብ ህንዲ ዝነበርና መሲሉኒ’ ይብል ነይረ” ይብል። ፕሪሜዝ፡ ስድራቤቱ “ኣፍሪቃ ኣብ ደምካ’ያ” ይብሉዎ ከም ዝነበሩ ይገልጽ። እንተዀነ፡ ብዙሓት ሰባት ድሕረ ባይትኡ ኣይርድኡዎን። “ኣደይ ካብ ኣፍሪቃ ከም ዝዀነት ክነግሮም እንከለኹ፡ ‘ዋእ፤ ጸሊም ኣይኰንካን ይብሉኒ”። ብ1997፡ ገለ ኣባላት ስድርኡ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩዌሪ ሙሴቬኒ ናብ “ገዝኦም” ክምለሱ ዘቕረቦ ጻውዒት ከም ዝተቐበሉዎ ይዛረብ። “ኣብኡ ንግዲ ጀሚሮም ይነብሩ ኣለው፤ ሕጉሳትን ብልጹጋትን’ዮም” ኢሉ። ታሪኽ ወለዱ ምስማዕ፡ ፕሪሜዝ፡ ኣዝዩ ዝተፈለየ ኣመለኻኽታ ክሕዝ ጽልዋ ኣሕዲርሉ’ዩ። "በቃ፡ ንዕኡ ካልእ ዓይነት ኣድናቖት ኣለኒ ምኽንያቱ ቅድሚ ሕጂ ንርእሰይ ጻዕራም ሰብ እየ ኢለ’የ ዝወስድ። ኣነ ግን ኣብቲ ደረጃ ከም ዘይበጻሕኩ ርዱእ'ዩ። እቲ ንሳቶም ዝሓለፉዎ፡ ዝተፈለየ’ዩ። "እቲ ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣብ ዩጋንዳ ዘጋጠመ ነገር ዝኸበደን ዝኸፍአን ነገር እዩ ነይሩ። ብዙሓት ሰባት ግን ናብዚ ምስ መጽኡ ቀይሮምዎ። "ብሓቂ ካብ ሕማቕ ኩነታት ዝበለጸ ውጽኢት ኣመዝጊቦም፡ ምኽንያቱ ብዙሓት ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝመጽኡ ሰባት ጥራሕ ኢዶም እዮም መጺኦም፤ ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው ናይ ብሓቂ ጽቡቕ ሰሪሖም'ዮም።"

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ኣብ ልዕሊ ህጻናት ፆታዊ ግህሰት ንኽፍፅሙ ንሰባት ዝኸፈል ዝነበረ ን25 ዓመታት ተፈሪዱ

ኣብ ሃገራት ኤስያ ንዝርከቡ ሰባት ገንዘብ ብምኽፋል "ዘስካሕክሕ" ጾታዊ ዓመጽ ህጻናት ንክፍጽሙ ዝገብር ዝነበረ ፒዶፊልየኛ (ኣብ ህጻናት ስሕበት ጾታዊ ርክብ ዘለዎ ሰብ) ን25 ዓመታት ማእሰርቲ ተፈሪዱ። ሃገራዊ ትካል ገበን ከም ዝበሎ፡ ወዲ 59 ዓመት ኢያን ዊንተር፡ ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ብቪድዮ ኣቢሉ ኣብ ልዕሊ ክልተ ዝተፈላለዩ ደቂ ክልተ ዓመት ኣወዳት ንዝፍጸም ግህሰት ቀዲሑ'ሎ። ምስ ካልኦት ገበነኛታት ኣብ ዝገበሮ ናይ ኢንተርነት ዕላል፡ "ምስ ዕሸላትን ህጻናትን ጾታዊ ርክብ ከም ዝምስጦ" ገሊጹ። ዊንተር 17 ሽሕ ዘይጭዋ ምስልታት ህጻናት ከም ዘለዎ እውን ተረጋጊጹ። ነባሪ ሎውቦሮ፡ ሌስተርሻየር ዝኾነ ዊንተር፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2020 ብሃገራዊ ትካል ገበን ዝተታሕዘ ክኸውን እንከሎ፡ መርመርቲ፡ ኣብ መላእ ዓለም ምስ ዝመደበሮም ገበነኛታት ክዛረብ ዘርኢ ኣሽሓት ናይ ኢንተርነት ዕላል ረኺቦም’ዮም። ናይ ኢንተርኔት ዕላላትን ፋይናንሳዊ መዛግብትን ከምዘመልክትዎ፡ ዊንተር ኣብ 2019 ኣብ ፊሊፒንስ ሓደ ሰብኣይ ንሓደ ወዲ ክልተ ዓመት ቆልዓ ኽግፍዓሉ ብቪድዮ ደዊሉ ንምርኣይ ገንዘብ ከፊሉ ነይሩ። እቲ ሰብኣይ፡ ኣብ ፋይናንሳዊ ጸገም ከምዘሎን ን"ጸባን ዳያፐርን" ዝኸውን ገንዘብ ከምዘድልዮን ንዊንተር ከምዝነገሮ እቶም መልእኽትታት ይሕብሩ። ድሒሩ ዊንተር ዝርዝር ናይቲ ፊሊፒናዊ ሰብኣይ ናብ ካልእ ተጠቃሚ ኦንላይን ኣመሓላሊፉ፡ ንሱ ድማ "ንሓደ ምርኢት 125 ዶላር "ኣቐዲሙ" ክኸፍል ድሉው ምዃኑ ገሊጹ። እቲ ፊሊፒናዊ ሰብኣይ ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ን15 ዓመታት ክእሰር ከምዝተፈርደን ሰበስልጣን እቲ ከባቢ ነቲ ህጻን ከምዝሕልውዎን ሃገራዊ ትካል ገበን ወሲኹ ሓቢሩ። ዊንተር ኣብ 2018 ኣብ ኢንዶነዥያ ንዝርከብ ካልእ ተባዕታይ መሳለጢ'ውን ሓያሎ ግዜ ብቪድዮ ደዊሉ ወዲ ክልተ ዓመት ቆልዓ ኽብድለሉ ንምርኣይ ከፊሉ ነይሩ። እቲ ሰብኣይ፡ እቲ ገንዘብ ንዲፕሎማኡ ንምኽፋል ከምዝደለዮ ገሊጹ። ዊንተር ካልኦት "ስምዒታዊ ዕላላት" ሓዊሱ ብዛዕባ ንህጻናት ምዕማጽ ካብ ምዝታይ ብተወሳኺ፡ ንኻልኦት ብኸመይ ከይተታሕዙ ግህሰት ክፍጽሙ ከምዝኽእሉ’ውን መኺሩ እዩ። ኣብ ቤት ፍርዲ ሌስተር፡ ኣብ ትሕቲ 13 ዓመት ዝዕድመኡ ህጻን ጾታዊ መጥቃዕትን ምዕማጽን ምትብባዕ ሓዊሱ ብዝተፈላለዩ 13 ክስታት ገበነኛ ምዃኑ ድሕሪ ምእማኑ እዩ ተፈሪድዎ። ኣብ ሃገራዊ ትካል ገበን ዝሰርሕ ቶኒ ስሚዝ፡ "ኢያን ዊንተር፡ ንፍቓደኛታት መሳለጥቲ ፍሉይ ኣንፈትን ፋይናንሳዊ ዓስቢን ብምሃብ ብኢዶም ኣቢሉ ኣብ ኣዝዮም ንኣሽቱ ህጻናት ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ግህሰት ዝፍጽም ዘይደኽሞ ጾታዊ ገበነኛ'ዩ" ኢሉ። ዓቃቢት ሕጊ ኣገልግሎት ኣኽባር ሕጊ (ሲፒኤስ) ቢታንያ ረይን’ውን፡ "ዊንተር ንዓበይቲ ብቪድዮ ብምድዋል ኣብ ህጻናት ጾታዊ ዓመጽ ንኽፍጽሙ ገንዘብ ብምኽፋልን ኣብ ካልእ ክፋላት ዓለም ንጹሃት ህጻናት ብምምዝማዝን ዘሕምም ምብስባስ ኣርእዩ" ክትብል ወሲኻ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ብሪጣንያ፡ ቅልውላው ስደተኛታት ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ጸቕጢ ይሕይል

ላዕለወይቲ ሚኒስተር (ጸሓፊት) ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ስወላ ብሬቨርማን፡ ኣብ ማእከል ስደተኛታት ኬንት እናኸፍአ ብዛዕባ ዝኸይድ ዘሎ ኵነታት ስደተኛታት መልሲ ክትህብ ጸቕጢ ክግበረላ ጸኒሑዩ። ኣብቲ ብሰንበት ኣብ ዶቨር ኣብ ዝርከብ ካልእ መጽለሊ ስደተኛታት ዘጋጠመ ሂወት 2 ሰባት ድሕሪ ምቑሳሎም ኣማኢት ስደተኛታት ናብቲ ማእከል ከምዝግዕዙ ተገይሩ ኣሎ። ነቲ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ተባሂሉ ዝተጠርጠረ ውልቀሰብ ድሒሩ ሞይቱ ከምዝተረኽበ ፖሊስ ገሊጾም። ሚኒስተር ኢሚግረሽን ሮበርት ጀንሪክን ሓላፊ ላዕለዋይ ባይቶ ሰር ሮጀር ገይልን፡ ነቲ ዘሎ ወጥሪ ንምህዳእን ብዛዕባ መፍትሒኡ ንምዝታይን ብሰንበት ናብ ማንስቶን ማእከል መጻረዪ ስደተኛታት ድሕሪ ምብጻሕ፡ ሰር ገይል ስደተኛታት ናብ ሆቴላት ናይ ምውሳድ እምቢታ ናይታ ላዕለወይቲ ሚኒስተር ዘለዎ ቅሬታ ብምግላጽ፡ እቲ ሕንፍሽፍሽ ብሰንኪ ግጉይ ውሳነኣ ከምዝሰዓበ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ንኵነታት እቶም ኣብ ማንቶን ዝርከቡ ስደተኛታት ብዝምልከት ዓሰርተታት ትካላት ሰባኣዊ መሰላት ‘ሓላይን ኣድማዕን መስርሕ” ክትግበር ይጽውዑ ኣለዉ። ከም  'ክርስትያን አይድ' (Christian Aid)፡ ከምኡ'ውን 'ሰይቭ ዘ ችልድረን' (Save the Children)  ዝበላ ማሕበራት ግብረሰናይ ድማ ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ሃጓፍ ሓትተቲ ዕቝባ ንምቕያስ፣ ብብዙሓት ትካላት ግብረሰናይ እተፈረመ፡ ዓለምለኻዊ ሕጊ መሰል ስደተኛታት ከኽብሩ፡ ውሑስ መዋጾኦ ክፈጥሩን ጉዳይ ስደተኛታት ብሚዛናዊ  ኣገባብ ክስማዕን ዘገድድ ቅሉዕ ደብዳቤ ሰዲደን ኣለዋ። እታ ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ነቲ ኣብ ማንስቶን ማእከል ስደተኛታት ብዛዕባ ዘሎ ኵነታት ንባይቶ  ከተፍልጥ ዝጽውዕ ጠለብ ካብ ላዕለዋይ ባይቶን ካሎኦትን ይቐርበላ ብምህላዉ፡ ሎሚ መልሲ ሂባ ኣላ ። ኣብቲ ኣብ ወስትሚኒስተር ዝተኻየደ ርሱን ክትዕ፡ ሱወላ ብሬቨርማን ነቲ ኣብ ማንስተን ዘጋጠመ ዕልቅልቕ ንምፍዃስ ስደተኛታት ናብ ሆቴል ከይከዱ ዓጊታ ንዝብል ክሲ ነጺጋቶ። ይኹን እንበር፡ ነቲ ኣናወሰኸ ዝመጸ ቁጽሪ ስደተኛታት ዝኣክል ሰፊሕ መዕቆቢ ከተዳሉ  ዝቐረበላ ሕጋዊ ምኽሪ ዕሽሽ ከም ዝበለቶ ብምጥቃስ፡ እቲ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ኣማራጺታት መዕቆቢ ከዳሉ ብዘይምኽኣሉ ካብ ሰበስልጣን መንግስቲ መጠንቀቕታ ከምዝተዋህቦ ምንጭታትና ንቢቢሲ ሓቢሮም። ንሳ ዝኮነ ይኹን ሕጋዊ ምኽሪ ከምዘይነጸገት፡ እኳ ደኣ ኣብ ትሕቲ ምሕደራኣ 30 ሓደስቲ ሆቴላት ስደተኛታት ክጥቀሙ ከም ዝተሰማምዐትን ኣማራጺታት ንምርካብን ኣጸቢቓ ከም ዝጸዐረትን ትገልጽ። ነቲ ካብ  ቁጽጽር ወጻኢ እናኾነ ዝኸይድ ዘሎ ዘይሕጋዊ ዋሕዚ ስደተኛታትን ንዘሎ ዝተሰባበረ መስርሕን፡  ምስ ሰበስልጣን ፈረንሳ ብምዕያያን ንገለ  ካብቶም ሓተቲ ዕቁባ  ናብ ሩዋንዳ ብምምላስ  ከም እተዕርዮን'ውን ቃል ኣት. ነቲ ብመትረብ ዝመጸእ ስደተኛ ልጓም ከምትገብረሉን ገለ ገለ ፖሊሲታታ ድማ ነቲ ኣብ ደቡባዊ ገማግም ዘሎ “ወራር” ዝበለቶ ዝገትእ ምዃኑን ተዛሪባ። ይኹን እምበር ሰልፊ ዕዮ ነቲ ዝሃበቶ ምላሽ ብምኹናን፡ንመዝነታ ኣይብቕዕትን እያ ኢሉ ክኸስስ እንከሎ፣ ሓላፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ተቓዋሚ ሰልፊ ዕዮ  ዮቨት ኮፐር ብግዲኣ ኣብ ትሕቲ  ብሬቨርማን፡ ውሳነ ምሃብ ኣብ ውሽጢ'ቲ ክፍሊ የለን ክትብል ብምኽሳስ፡ ከመይ ገይሩ ዝኮነ ሰብ ደጊሙ ባኣኣን ውሳኔታታን ክተኣማመን ይኸእል ኢላ። እታ ሚኒስተር ንዋሕዚ ስደተኛታት "ወራር" ክትብል ምግላጻ'ውን ሓያል ነቐፌታ ኣስዒቡላ'ሎ። ኣቐዲማ፡ ንሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ክትወስድ ድሌት ክቱር ድሌት ኣለዋ ተባሂላ ክትንቀፍ ጸኒሓያ። ማንስተን፡ነቲ ብንኣሽቱ ጀላቡ ጌሮም ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ እንዳዓበየ ዝመጸ ዋሕዚ ስደተንኛታት ከም መፈተሺ ነቑጣ፡ ን24 ሰዓት መጽንሒ ተባሂሉ ኣብ ኣብ ለካቲት 2022 ዝተከፍተ እዩ። ኩሉ መስርሕ ምዝገባን ምጽራይን ምስ ወዱኡ ድማ ናብቲ መዕቆቢ ስደተኛታት ማለት ሆቴል ይግዕዙ። ግናኸ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን መርማሪ ጉዳይ ዶብን ስደተኛታትን  ደቪድ ኒል ኣብቲ ቦታ ክበጽሕ ምስ ከደ  ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣብ መንጸፍ ክድቅሱ ዝቐነዩ ሰባት ረኺቡ። ንሱ ነቲ ኣዝዩ ሓደገኛ ኵነታት ምስ ረኣየ ዝዛረቦ ጠፊእዎ ከም ዝተዓነደ ክገልጽ እንከሎ፡  ሰር ሮጀር ብወገኑ እቲ ግዝያዊ ን1600  ሰብ ተባሂሉ እተሰርሐ ሓይሊ ኣየር ንጉሳዊ ቤተሰብ ዝነበረ ሎሚ 4000 ስደተኛታት ኣዕቊቡ ከምዘሎ ኣቃሊዑ። ሰነ ብዝተገብረ ተፍትሽ ኣብ ዝወጸ ጸብጻብ፡ ኣተሓሕዛን  ምሕደራን  ሓደስቲ ስደተኛታት ብተዛማዲ ከምዝተመሓየሸን ብፕሮፈሽናል ኣገባብ ከም ዝካየድን ግናኸ  ዋሕዲ ዓራት፣ ማዓጹኦም ብግቡእ ዘይሰርሕ ዓይኒ ምድሪታት፡ ጽሩይ ኣየር ዝኣትወሎም መሳኹቲ ዘይምህላዎምን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘዘውትርሉ እኹል ቦታን ዝኣመሰሉ ጸገማትን፡ ቀረብ ተርጎምቲ ኩሉ ግዜ ዘየለ ምስ ምዃኑ ግና ዓቢ  ስጋኣት ከምዘለዎም ኣረዲኡ። ጋዜጣ ዘጋርድያን እውን 8 ሰባት ዲፍተርያ ብዝበሃል ተመሓላላፊ ሕማም ጐረሮ ከም እተለኽፉ ኣቃሊሑ። እቲ ተቖጻጻሪ ኣብያተ-ማእሰርቲ (ኢንስፐክተር)  ቻርሊ ታይለር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ቤት ጽሕፈት ወጻኢ ጉዳያትን ተኾናተርትን ኢድን ጓንትን ኮይኖም ብምስራሕ ህጹጽ ፍታሕ ከምጽኡ ተላብዩ። ብሪጣንያ፡ ንሓተትቲ  ዑቕባ ንናይ ሆቴላት ወጻኢታት መዓልታዊ ከባቢ 7 ሚልዮን ዩሮ ተውጽእ። በቲ ካብ ፈረንሳ ብንኣሽቱ ጀላቡ ዝግበር ሓደገኛ ጕዕዞ ዛጊት ኣብዚ ዓመት እዚ  39,430 ሰባት ኣትዮም ኣለው። እቲ መንግስቲ ንዋሕዚ ስደተኛታትን ኣሰጋገርቲን ይቈጻጸሮም ኣለኹ’ኳ  እንተበለ፡ ክሳብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ 2022 ጥራይ 63,089 ሰባት ዑቕባ ከምዝሓተቱ፣ እዚ ድማ ካብ 2019 ካብ ዝተመዝገበ ብ77 ሚእታዊት ከም ዝዛየደ ወሲኹ ገሊጹ። “ምስ ፈረንሳ ኣብ ከባቢ መሰጋግሪ መትረብ ዘተኮረ ሓድሽ ስምምዕ ከድልየና እዩ። ምኽንያቱ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ብተደጋጋሚ ኣብቲ ቦታ ገበናት ከም ዝበዝሑ ርኢና ኣለና። መንግስትውን ነቲ ዘሎ ኣካይዳ ምሉእ ብምሉእ ክተዓራርዮ ኣለዎ።’ ክትብል ኣብ ሰልፊ ዕዮ ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ዩቨት ኮፐር ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለመሕትት ተዛሪባ። ኣፈኛ ክፍሎ ውሽጣዊ ጉዳያት እውን፡ “ብሪጣንያ ኣብ መሰል ሕጋውያን ስደተኛታት ምትግባርን ምውሓስን ኣዝዩ ዘሐብን ታሪኽ ኣለዋ፣ ኣብዚ ቀረባ ግዜውን ካብ ሆንግኮንግ፡ ኣፍጋኒስታንን ዩክረይንን ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ሓንጐፋይ ኢላ ተቐቢላ እያ። "ንዘይሕጋዊ ዋሕዚ ስደተኛታት ንምግታእን፡ መስመራት ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ በቲኽና ነቶም ኣብ ብሪጣንያ ክነብሩ መሰል ዘይብሎም ናብ ርዋንዳ ንምምላስን ግን ብዘለና ዓቕሚ ክንሰርሕ ኢና” ኢሉ። ብሬቨርማን፡ ኣብ ጉዳይ’ቲ ብ19 ጥቅምቲ ከም ኣባል ካቢነ ቀዳማይ ሚኒስተር ሊዝ ትራስ ስልጣና ክትለቅቕ ዘገደደን ጸጥታዊ ሃጓፋት፡ ኣባላት ሰልፊ ዕዮ እውን ጸቕጢ ከገብሩላ ከም ዝኽእሉ ይግመት። ንሳ፡ ብሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ሪሺ ሱናክ ዳግማይ ዝተሸመት ኰይና፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ “ጉድለት ከም ዝነበረ ተቐቢላ እያ” ብምባል ተኸላኺሉላ ኣሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ንኒያንደርታልስ ዘጽነቶም ጐንጺ ዶ ጾታዊ ርክብ?

ኒያንደርታልስ ምስ ሆሞ ሳፒየንስ ምድቓሎም ኣብ ምጽናት ኒያንደርታልስ ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ ክኸውን ከም ዝኽእል ሓድሽ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ። እዚ ንብዝሒ ንሓድሕዶም ዝዋሰቡ ኒያንደርታልስ ክውሕድን ንዕኡ ስዒቡ ድማ ናብ ምጽናት ከምርሑ ከም ዝገብረ፡ እቲ ኣብ መጽሄት ፓለኦ ኣንትሮፖሎጂ ዝተሓትመ ሓድሽ መጽናዕቲ ይሕብር። "እቲ ንነዊሕ እዋን ዓብላሊ ኮይኑ ዝጸንሐ ክልሰ ሓሳብ፡ ኣብ ሞንጎ ሆሞ ሳፒየንስን ኒያንደርታልን ንጸጋታት ዝግበር ንሕንሕ ነይሩ ዝብል'ዩ” ክትብል ዶክተር ሉሲል ክሬት ንቢቢሲ ተዛሪባ። እቲ ዶክተር ክሬት ምስ ፕሮፌሰር ክሪስ ስትሪንገር ዝተባህለ መሪሕ ተመራማሪ ቤተ መዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ለንደን ብሓባር ዘካየድዎ ሓድሽ መጽናዕቲ ግን፡ ንጂን ኒያንደርታልስ ዘዳኸመ፡ ጐንጺ ዘይኮነስ ምትሕውዋስ ህዝቢ ምዃኑ ይሕብር። ፕሮፌሰር ስትሪንገር፡ "እዚ ባህሪ ኒያንደርታልስ ብቐጻሊ ምስ ሆሞ ሳፒየንስ ይዋሰቡ እንተኔሮም፡ ንምጽናት እቶም ዓሌም ደሪኹ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ እዚ ድማ እቲ ህዝቢ ጠቕሊሉ ክሳዕ ዝጠፍእ ብዝሒ ህዝቦም ባሕጒጕ ይኸውን እዩ ዝብል ሓሳብ ኣቕሪብና ኢና" ይብል። ዲኤንኤ ኒያንደርታልስ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ብህይወት ኣብ ዘሎ ሰብ ክርከብ ይኽእል እዩ። እዚ እንተላይ ኣብቶም ኣቦታቶም ምስዚ ጉጅለ ብቐጥታ ዘይራኸቡ ኣፍሪቃዊ መበቆል ዘለዎም ሰባት ይርከብ። ኒያንደርታልን ሆሞ ሳፒየንስን ቅድሚ ኣስታት 600 ሽሕ ዓመታት ካብ ንሓድሕዶም ድሕሪ ምፍልላይ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ዓለም ዝፈለቑ እዮም። ሆሞ ሳፒየንስ ኣብ ኣፍሪቃ ክፈልቁ እንከለው፡ ኒያንደርታል ድማ ኣብ ኤውሮጳን እስያን ይነብሩ ነይሮም። ናይ ቀረባ እዋን ርኽበታት ከም ዘመልክትዎ፡ ሆሞ ሳፒየንስ ቅድሚ 50 ሽሕ ወይ 60 ሽሕ ዓመታት ኣብ ኤውሮጳ ነይሮም። እዚ ማለት ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝሓሰብናዮ ኣዝዩ ዝነውሐ ግዜ ምስ ኒያንደርታል ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ኤውሮጳ ዝነበሩ’ዮም ክትብል ዶክተር ክሬት ገሊጻ። ሕነተ-ሰረት ኒያንደርታል፡ ኣብ ሕረተ-ሰረት ሆሞ ሳፒየንስ እኳ እንተተረኸቡ፡ ብኣንጻሩ ሕነተ-ሰረት ሆሞ ሳፒየንስ ኣብ ሕነተ-ሰረት ኒያንደርታል ኣይተረኸበን። ኣብዚ "ናይ ጂን ምልውዋጥ ዘሎ ይመስል፤ ግን ብሓደ ሸነኽ ጥራይ’ዩ" ትብል ዶክተር ክሬት። ክልቲኦም ዓሌታት ከም ዝተዳቐሉ ይፍለጥ’ዩ፤ ብፍላይ ኣስታት 2 ሚኢታዊት ሕነተ-ሰረት ካብ ኣፍሪቃ ወጻእ ዝተወለዱ ሰባት ካብ ኒያንደርታል ዝመጽአ እዩ። ዶክተር ክሬትን ዶክተር ስትሪንገርን ግን ብዛዕባ እቶም ክሳብ ሕጂ ዝተረኽቡ 32 ሕነተ-ሰረት ኒያንደርታልስን መስርዖምን ብምምርማር፡ ነቲ ጉዳይ ብዕምቆት ርኢዮምዎ። ክልቲኦም ተመራመርቲ፡ ምድቓል ዕዉት ምዃኑን ዘይምዃኑን ኣብቲ ዝራባሕ ዝነበረ ጽምዲ ከም ዝምርኮስ ይሕብሩ። "ግን ነዚ ብኸመይ ከም እንገልጾ ኣይንፈልጥን ኢና። ብሰንኪ እቲ ዘለና ዳታ ክኸውን ይኽእል'ዩ፡ ወይ ድማ ምድቓል (መስርሕ ምትሕውዋስ ክልተ ዘርኢ) ዝሰርሓሉ ዘሎ ኣገባብ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ትብል ዶክተር ክሬት። "ንገለ ዓይነታት ኣዕዋፍን መጥበውትን፡ ምድቓል ሓሓሊፉ ብኽልቲኡ መንገዲ ኣይሰርሕን'ዩ፤ ሓደ ዓይነት ኣዕዋፍ ፍርያም ዘርኢ ንምፍራይ ከጸግሞም ይኽእል'ዩ።" ዶክተር ክሬት፡ ኣብ መጻኢ ተወሳኺ ቅሪተ-ኣካላት ኒያንደርታል ክትረክብን ኣብኡ ዝምርኰስ ትንታነ ክትህብን ተስፋ ትገብር። ካልእ ዶክተር ክሬትን ዶክተር ስትሪንገርን ኣብ መጽናዕቶም ዘቕረብዎ ክልሰ-ሓሳብ፡ ኩሉ ኣብ ሞንጐ ሆሞ ሳፒየንስን ኒያንደርታልስን ዝተፈጸመ ጾታዊ ርክባት ብስምምዕ ዝተፈጸመ ክኸውን ኣይክእልን ዝብል እዩ። "ምናልባት ሆሞ ሳፒየንስ ደቂ ኣንስትዮ ንምርካብ ይወጽኡ ነይሮም ወይ ብኣንጻሩ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ናይቲ ካልእ ጉጅለ ፈረይቲ ዝዀና ንምርካብ ክኣ ሓይሊ ተጠቒሞም ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም” ትብል ዶክተር ክሬት። ከምዚ ዓይነት ባህሪ ኣብ ገለ ቺምፓንዚታት እውን ክርአ ከም ዝኽእል ትገልጽ። "ተባዕትዮ ኣብ ጉጅለኦም እኹል ንመፍረ ዝኾና ኣንስትዮ እንተዘይሃልየን፡ ዘርኦም ንምቕጻል ናብቲ ካልእ ጉጅለ ከይዶም ክሰርቁ ይኽእሉ እዮም” ኢላ። ብዛዕባ ከምዚ ዝኣመሰለ ርክባት ግን ብሓቂ ብዙሕ ዝፍለጥ ነገር የለን። ኒያንደርታልን ሆሞ ሳፒየንስን ኣዝዮም ዝተፈላለዩ ብምንባሮም ንሓድሕዶም ምርድዳእ  ቀሊል ኣይነበረን ኢሎም ይኣምኑ። "ምናልባት ሓደ ዓይነት ድምጺ ከውጽኡ ኣይክእሉን፣ ሓደ ዓይነት ርቱእ ዘረባ ኣይነበሮምን፡ ሓንጎሎም’ውን ዝተፈላለየ ኣቃውማ’ዩ ነይሩዎ” ክትብል ዶክተር ክሬት ተረድእ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ኣካላዊ መልክዖም እውን ዝተፈላለየ እዩ ነይሩ። ዶክተር ክሬት ከም እትብሎ፡ "ኒያንደርታል ኣዝዮም ጽኑዓት፣ ድልዱልን ሃጺርን ቅልጽምን ኣእጋርን ኣብ ልዕሊ ኣዒንቶም ብፍሉይ ጐሊሑ ዝረአ ጤረር ዝነበሮን እዮም ነይሮም"። ይኹን እምበር፡ ተባዕታይን ኣንስተይትን ኒያንደርታል ክሳብ ክንደይ ዝተፈላለዩ ምንባሮም ክሳብ ሕጂ ንጹር ኣይኮነን። "መብዛሕትኡ ግዜ ኣዕጽምቲ፡ ተበታቲኖምን ተሰባቢኖምን ስለ ዝርከቡ፡ ክልቲኦም ንምንጽጻርን ኣብ ሞንግኦም ዘሎ ፍልልይ ንምግማትን ዝክኣል ኣይኰነን። ነዚ ዝምልከት፡ ብዙሕ ዘይፍለጥ ነገራት እኳ እንተሃለወ፡ ኣብ መጻኢ ክህሉ ዝኽእል ርኽበታት ዝምልከት ተስፋታት ኣሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ቴክኖሎጂ፡ ‘ፋክስ ደሓን ኵኒ’ ትበሃለሉ ግዜ ኣኺሉ ዶ ይኸውን?

ሰብ ካብ ሓደ ቦታ ናብ ሓደ ቦታ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ ክልእኽ ምስ ዝደሊ፡ ፋክስ እቲ ኣዝዩ መሀነን ምርጫ ዝነበረሉ ግዜ ነይሩ’ዩ። ሕጂ ግን እታ ማሽን ንታሪኽ ጥራይ ትቕመጠሉ ግዜ ዝኣኸለ ይመስል ኣሎ። እዛ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ‘ፋስማየል ማሽን’ እናተበሃለት ትጽዋዕ ማሽን፡ ኣብ ኣብያተ ጽሕፈት ዓዲ እንግሊዝ ሓንቲ ካብ ኣገደስቲ መሳለጥያታት’ያ ነይራ። ሕጂ ግን እቲ ኦፍኮም ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቤት ጽሕፈት መራኸቢታት እታ ዓዲ፡ እታ ማሽን ትህቦ ኣገልግሎት ብኻልእ ዝሰለጠ ስለዝተተክአ፡ ኣገልግሎታ ከምዘብቅዐ ዝሕብር ሕጊ ኣውጺኡ ኣሎ። ብመሰረት እዚ ሓድሽ ወጺኡ ዘሎ ሕጊ፡ እቶም ኣገልግሎት ፋክስ ዝህቡ ትካላት፡ ፋክስ ክጥቀሙ ኣይክኽእሉን እዮም። ኦፍኮም ነቲ ሓድሽ ሕጊ ኣመልኪቱ፡ “ኣብቲ ዝነበረ ሕጊ ኢና ለውጢ ከምዝህሉ ንገብር ዘለና” ኢሉ። ኦፍኮም፡ ኣብ 2003 ኵሉ ሰብ ምስ ኢንተርነትን ናይ ጽሑፍ መልእኽትታትን ዝሰደሉ ኢመይልን ካልእ ኣገባብን ስለዘይተላመደ፡ ፋክስ ንብዙሓት ኣዝዩ ተመራጺ ምንባሩ ብምምላይ’ዩ ነቲ ሽዕኡ ዝደንገጐ ሕጊ ንዝሓለፈ 19 ዓመታት ክምርሓሉ ጸኒሑ። ሕጂ ግን ዳርጋ ኵሉ ኣገልግሎት ኢንተርነት ስለዘለዎን ኢመይል ስለዝጥቀምን ኣገዳስነት ፋክስ ትሑት ምዃኑ ብምድምዳም’ዮም ኦፍኮም ኣገልግሎት ፋክስ ደው ክብል ዘገድድ ሕጊ ኣተኣታትዩ። ኦፍኮም ኣብ መግለጺኡ ንዝሓለፈ ዓመታት እዅል መጽናዕትታት ብምክያድ ናብ መደምደምታ ከምዝበጽሐ ብምግላጽ፡ “ካልእ ኣማራጺታት ስለዘሎ ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣገልግሎት ፋክስ’ውን ከምድላይካን ኣብ ድላይካን ዘይርከበሉ እዋን ኢና በጺሓና ዘለና” ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ፋክስ ሚልዮናት መልእኽትታት ተቐቢላን ኣብጺሓን’ያ፤ ገለ ካብቶም ብፋክስ ዝተመሓላለፉ መልእኽትታት ከኣ ኣብ ታሪኽ እዛ ዓለም እምኒ ኵርናዕ እዮም። እቲ ኣገባብ፡ ፋክስ ነቲ ከተብጽሖ ዝተወሃባ ናይ ሓደራ መልእኽእትን ስእልን ቅድሑ ከምዘለዎ ናብቲ ዝምልከቶ፡ ሰብ ብመስመር ተሌፎን ተብጽሓሉ። ሰባት ከኣ ክንዮ ንቤተሰባዊ መልእኽታት፡ ግዙፍ ማል ዝፈሰሶ ውዕላት፡ መሸጣ ውዕላት ገዛን ካልእ ስምምዓት ንግዲን ካብን ናብን ኣብ ምትሕልላፍ፡ ፋክስ ዓለም ዘይትርስዖ ውዕለት’ዩ ነይርዋ። ወከልቲ ዓበይቲ ተጻወትቲ ዓለም፡ ተጻወትቲ ካብን ናብን ጋንታታት ኣብ ዘሰጋግርሉ፡ ፋክስ እታ ቀንዲ ዋሕስ ውዕላቶምን፡ ቀንዲ እምንቲ ኣበጻጻሒት መልእኽቶም እያ ነይራ። ሕጂ ግን ቤት ጽሕፈት ፕሪሚየርሊግ ዓዲ እንግሊዝ ከይተረፈ፡ ብፋክስ ዝመጽኦ ሰነድ ከም ሕጋዊ ሰነድ ከምዘይቅበሎ ብምሕባር፡ ከምቲ ተጻዋታይ ምስ ኣረገ ‘ጫማኡ ሰቒሉ’ ዝበሃል፡ ንፋክስ’ውን ‘የእጋራ ሰቒላ’ ብምባል ካብ መሳርዕ ናውቲ ቤት ጽሕፈቱ ኣልዩዋ’ሎ። ከም መተካእታ ፋክስ ከኣ እቲ ድሮ ቅድሚ ዓመታት ክስርሓሉ ዝጸንሐ፡ ክለባት ንውዕላት ይዅን ንምዝውዋር ተጻወትተን ‘ስካን’ ዝተገበረ ሰነዳት ብኢመይልን ካልእን’የን ክሳደዳ። ማይክል ጆርዳን ኣብ 1995 ናብ ክለብ ኩዕሶ ሰኪዐት ‘ቺካጎ ቡልስ’ ካብ ጥሮታ ተመሊሱ ዳግማይ ክጻወት ከምዝወሰነ ንምብሳር  "I'm back"[ተመሊሰ ኣለኹ] ኢሉ ዝለኣኻ መልእኽቲ ፋክስ እታ ኣዝያ ህብብቲ መልእኽቲ ኰይና ተመዝጊባ ኣላ። ኣብዚ እዋን ፋክስ ኣብ ውሱናት ኣብያተ ጽሕፈት ዓዲ እንግሊዝ ይርከባ’የን። ኣብዚ ቀረባ ዝተገበረ መጽናዕቲ እቲ ኤንኤችኤስ ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ኣገልግሎት ጥዕና ብሪጣንያ፡ ሕጂ’ውን እንተዀነ ኣብ ውሽጡ ንዝግበር ምልእኣኽ ሰነዳት ኣማኢት ማሽናት ፋክስ ይጥቀም ከምዘሎ ይሕብር። ኤንኤችኤስ ኣብ 2018 ኣብ ዘውጽኦ ዘዋሪ መልእኽቲ፡ ኣብ 2020 ንዅለን ፋክስ ካብ ስራሕ ደው ከብለን ምዃኑ ብምሕባር፡ ሓደስቲ ፋክስ ከይዕደጋ ገሊጹ ነይሩ። እንተዀነ ዋላ’ኳ ሓደስቲ ፋክስ እንተዘይተዓደጋ ነተን ዝነበራ ፋክስ ግን ክሳብ ሕጂ ይጥቀመለን ኣሎ። ኦፍኮም ግን ነቲ ኣብ መጀመርታ 2023 ኵሉ ኣገልግሎታት ፋክስ ኣብ መላእ ብሪጣንያ ጠቕሊሉ ደው ንኽብል ኣበርቲዑ ከምዝሰርሕ’ዩ ዝገልጽ ዘሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ንባህርያዊ ደም ክትክእ ትጽቢት ዝተገብረሉ ኣብ ላቦራቶሪ ዝማዕበለ ደም

ኣብ ላቦራቶሪ ዝተሰርሐ ደም ኣብ ዓለም ንፈለማ እዋን ኣብ ሰባት ይፍተን ከምዘሎ ተመራመርቲ ዓባይ ብሪጣንያ ገሊጾም። ብመጠኑ ኣዝዩ ንእሽቶ ዝኾነ ደም ኣብ ውሽጢ ኣካላት ከመይ ከም ዝሰርሕ ንምፍላጥ ይፍተን ኣሎ። ዕላማ ናይዚ ፈተነ፡ እቶም ኣገደስቲ፡ ግን ከኣ ኣዝዮም ዘይዝውቱራትን ንምርካቦም ኣጸጋምቲ ዝኾኑን ጉጅለታት ደም ምፍራይ እዩ። እዚኦም ከኣ ነቶም ብሰንኪ ከም ‘ሲክል ሴል’ ብዝበሉ ዋሕዲ ደም ብቐጻሊ ኣብ ዝካየድ ምትካእ ደም ዝምርኮሱ ሰባት ኣገደስቲ እዮም። ፕሮፌሰር ኣሽሊ ቶየ ካብ ዩኒቨርሲቲ ብሪስቶል፡ ገለ ጉጅለታት (ዓይነታት) ደም  "ኣዝዮም ዘይርከቡ" ምዃኖም ብምሕባር፡ ክልግሱ ዝኽእሉ "ምናልባት ኣብ ምሉእ ሃገር 10 ሰባት ጥራይ ክህልዉ ይኽእሉ እዮም" ትብል። እዚ ፕሮጀክት መጽናዕቲ ኣብ ብሪስቶል፣ ኬምብሪጅ፣ ለንደንን ‘ኤንኤችኤስ’ ብላድ ኤንድ ትራንስፕላንት ንዝርከቡ ጉጅለታት ዘወሃህድ እዩ። ኣብቶም ካብ ሳንቡእ ናብ ካልእ ክፋል ኣካላትና ኦክስጅን ዘመሓላለፉ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ድማ የትኩር። ዝሰርሓሉ ኣገባብ፡ እቲ መስርሕ ኣስታት ሰለስተ ሰሙን ዝወስድ ኮይኑ፡ ናይ መጀመርታ ምትእኽኻብ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ጉንዲ ዋህዮታት ከኣ 50 ቢልዮን ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ከማዕብል ከምዝኽእል ተረጋጊጹ’ሎ። እዚኦም ድማ ብሕክምና ምትካእ ደም ኣቢልካ ንሰባት ክወሃቡ ናብ ዝኽእሉ ኣብ ትኽክለኛ ደረጃ ምዕባለ ዝርከቡ ኣስታት 15 ቢልዮን ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ተፃርዮም ኣለዉ። "ኣብ መጻኢ ብዝተኻእለ መጠን ብዙሕ ደም ክነፍርይ ንደልይ ኢና። ስለዚ ኣብ ርእሰይ ዝረኣየኒ ነገር፡ በቲ ልሙድ መስርሕ ልገሳ ዝርከብ ደም እናተጠቐምካ ብቐጻሊ ብዙሕ ደም ዘፍርያ ማሽናት ዝመልአ ቦታ እዩ" ይብል ፕሮፌሰር ቶየ። ነቲ ደም ኣብ 10 ጥዑያት ወለንተኛታት፡ ፈተነ ንምክያድ ኣብ ዝዓለመ መፅናዕቲ ዛጊድ ቀዳሞት ክልተ ሰባት ተሳቲፎም ኣለዉ። እንተወሓደ ንኣርባዕተ ወርሒ ክልተ ግዜ ካብ 5 ክሳብ 10 ሚሊ ሊትር ደም ነንበይኖም ክወሃቦም’ዩ። ሓደ ጊዜ እቲ ተፈጥሮኣዊ ደም፡ ሓደ ጊዜ ድማ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝማዕበለ ደም ከምዝወሃቦም’ዩ ተፈሊጡ። እቲ ኣብ ቤተ-ፈተነ ዝማዕበለ ደም ካብቲ ንቡር (ተፈጥሮኣዊ) ንላዕሊ ብርቱዕ ክኸውን ትፅቢት ይግበር። ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ብተፈጥሮኣዊ መስርሕ ቅድሚ ምትካኦም ንኣስታት 120 መዓልታት እዮም ዝጸንሑ። እቲ ብልሙድ ዝልገስ ደም ሓደስትን ዝኣረጉን ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ሓዋዊሱ ዝሓዘ ክኸውን ከሎ፡ እቲ ኣብ ቤተ-ፈተነ ዝማዕበለ ደም ግን ኩሉ ሓድሽ ስለዝኾነ ንምሉእ 120 መዓልታት ክጸንሕ ይኽእል’ዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ማዕረ ክንደይ ሃብታም’ዩ?

ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ኮይኑ ዝተመረጸ ሪሺ ሱናክ ካብ ንጉስ ቻርለስ ንላዕሊ ሃብታም ከምዝኾነ’ዩ ዝንገር። ንሱ ሓፈሻዊ ሃብቱ 840 ሚልዮን ዶላር ዝግመት ኮይኑ ቀንዲ ምንጪ ሃብቱ ናይ ሓምኡ ከምዝኾነ’ዩ ዝግለጽ ዘሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ብሪጣንያን ፈረንሳን መትረብ ዘቋርጹ ስደተኛታት ንምቁጽጻር ሓድሽ ውዕል ክፈራረማ እየን

ብሪጣንያን ፈረንሳን፡ ብናእሽቱ ጀላቡ መትረብ እንግሊዝ ኣቋሪጾም ዝኣተዉ ስደተኛታት ንምቁጽጻር ሓድሽ ውዕል ክፈራረማ እየን። ብመሰረት እዚ ዝተመሓየሸ ውዕል፡ ፈረንሳ ኣብ ወሰናታ ንእተካይዶ ተወሳኺ ሓለዋ ብሪጣንያ እትኸፍላ መጠን ገንዘብ ካብ 55 ሚልዮን ዩሮ ናብ 63 ዩሮ ክብ ክብል እዩ። ፈረንሳ ብወገና ቁጽሪ ናይ'ቶም ስደተኛታት ካብ ወሰና ንመትረብ እንግሊዝ ኣቋሪጾም ናብ ብሪጣንያ ከይኣትዉ ዝቆጻጸሩ ፖሊስ፡ ካብ 200 ናብ 300 ክብ ክተብል እያ። ኣብ ጉዳይ ዘይሕጋዊ ስደተኛታት ጸቕጢ በዚሕዋ ዝቐነየ ጸሓፊት ሚኒስትሪ ውሽጢ ዓዲ ብሪጣንያ ስዌላ ብራቨርማን ነቲ ስምምዕ ንምፍርራም ናብ ፓሪስ ኣቕኒዓ ኣላ። ኣብዚ ዓመት ጥራሕ ዝለዓለ ቁጽሪ ስደተኛታት (40,000)፡ ብመትረብ እንግሊዝ ኣቋሪጾም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣትዮም ኣለዉ። እዚ ሓድሽ ውዕል ነቶም ዘይሕጋዊ ኣሰጋገርቲ ከተዓናቕፎም እምበር ጠቕሊሉ ነቲ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ደው ከብሎ ከምዘይኽእል ይግመት። መንግስቲ ብሪጣንያ ነቶም መትረብ ኣቋሪጾም ዝኣትዉ ሰባት ደው ንምባል፡ ሓደ ፍሉይ መፍትሒ ከምዘየለ ዝኣምን ኮይኑ፡ ካብ ቀረባ እዋን ናብዚ ድማ፡ እቶም ዘይሕጋዊ ስደተኛታት ኣብቲ ዝብገሱሉ ወሰና ወሰን ፈረንሳ ንምቁጽጻር ይፍትን ኣሎ። ኣብተን ኣብ ወሰና ወሰን ባሕሪ ዝርከባ ከተማታት ፈረንሳ፡ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ሰጊሮም ዑቕባ ክሓቱ ዝደልዩ፡ ካብ ካልኦት ሃገራት ዝመጹ ኣሻሓት ስደተኛታት ይርከቡ። ፈረንሳ ነቲ ካብ ብሪጣንያ ዝኽፈላ ገንዘብ፡ ካብ ምውሳኽ ሓለውትን ቁጽጽርን ብተወሳኺ፡ ድሮናትን ናይ ለይቲ እዋን መቆጻጸሪታትን ክተማዕብል ዝሕግዛ እዩ። ኣብ ደሴታት ፈረንሳ እውን መቆጻጸሪ ካሜራታት ዝትከሉ ኮይኖም፡ ብመካይን ኣቢሎም ናብ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት ንምፍላይ ድማ ዝቆጻጸሩ ኣኽላብ ክዋፈሩ እዮም። ኣብ ቀረባ ንስደተኛታት ወረቐት ኣብ ዝወሃበሎም ማእከላት ዓባይ ብሪጣንያ ድሕሪ ዝተርኣየ ምጭንናቕን ሕቶ ዑቕባ ንዘቕረቡ ስደተኛታት ንመንበሪ ዝኽፈል ወጻእታት ምውሳኹን ስዒቡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ እታ ሃገር ጸቕጢ ተፈጢሩ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥራሕ፡ እታ ሃገር መዓልታዊ ንናይ ስደተኛታት ሆቴል  7 ሚልዮን ፓውንድ ከምዘውጸአት ተገሊጹ እዩ። ካብቶም ኣብ 2021 መትረብ እንግሊዝ ኣቋሪጾም ዝኣተዉ ስደተኛታት፡ ሕቶ ዑቕባ ናይቶም 4% ጥራሕ እዩ ተሳሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብቲ ጉዳይ ስደተኛታተ ዝረኣየሉ 1,600 ሰባት ዘተኣናግድ ማንስቶን፡ 4 ሽሕ ስደተኛታት ዓሪፎም ነይሮም። ሓደ ምኽንያት እቲ ኣብዚ ዓመት ወሲኹ ዝተርኣየ ቁጽሪ መትረብ እንግሊዝ ዘቋርጹ ስደተኛታት፡  በዝሒ ስደተኛታት ኣልባንያ ብምሳኹ ከምዝኾነ ክግለጽ እንከሎ፡ ኣብዚ ዓመት ጥራሕ ዛጊድ ኣስታት 12 ሽሕ ኣልባንያውያን ብኣናእሽቱ ጀላቡ ናብ ብሪጣንያ ከምዝኣተዉ ተሓቢሩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ቀዳመይቲ ሚኒስተር ብሪጣንያ ሊዝ ትራስ ካብ ስልጣና ከምትወርድ ኣፍሊጣ

ቀዳማይቲ ሚኒስተር ብሪጣንያ ሊዝ ትራስ መዝነታ ከተረክብ ምዃና ብወግዒ ኣፍሊጣ። እታ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ናብ ስልጣን ዝደየበት ቀዳመይቲ ሚኒስተር፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝወሰደቶም ቁጠባዊ ውሳነታት ፋይናንሳዊን ፖለቲካውን ቅልውላዋት ድሕሪ ምስዓቡ'ያ ካብ መዝነታ ክትወርድ ተገዲዳ ዘላ። ዋላ'ኳ እቲ ዝወሰደቶ ውሳነታት ድሒራ ክትስሕቦ እንተ ተገደደት፡ ኣብቲ ንሳ ትመርሖ ሰልፊ ዓቃባውያን ምምቕቓል ኣስዒቡ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ነቶም ተቓውሞታት ዘስዓቡ፡ ንሃብታማት ግብሪ ምጉዳል ዝርከብዎም ፖሊሲታት ዘፋለጠ ላዕለዋይ ሚኒስተር ፋይናንስ (ቻንስለር) ክዋሲ ክዋርተንግ ካብ መዝነቱ ብምውራድ ብጀረሚ ሃንት ተኪኣቶ ጸኒሓ'ያ። እንተኸነ ግን፡ ኣብ ዝሓለፋ 24 ሰዓታት ኣብ ውሽጢ እቲ ሰልፊ ዘጋጠማ ምብሕጓግ ደገፍ፡ ድሕሪ 45 መዓልታት ካብ ስልጣና ክትወርድ ቀሲቡዋ ኣሎ። ዓቃባውያን ኣባላት ፓርላማ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ንዓኣ ብምትካእ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ክመርጹ ትጽቢት ይግበር። ሊዝ ትራስ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር ቦሪስ ጆንሰን ብተመሳሳሊ ኣገባብ ካብ ስልጣኑ ድሕሪ ምውራዱ'ያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ብኣባላት እቲ ሰልፊ ተመሪጻ። ሎሚ ኣብ ፊት ቤት ጽሕፈታ (10 ዳውኒን ስትሪት) ኣብ ዝሃበቶ ሓጺር መግለጺ ዝተዋህባ ሓላፍነት ብግቡእ ክትፍጸም ብዘይምኽኣላ መዝነታ ከተረክብ ከምዝወሰነት ብወግዒ ኣፍሊጣ። "ብዓቃባዊ ሰልፊ ዝተመረጽኩሉ ሓላፍነት ክፍጽም ከምዘይክእል ተገንዚበ ኣለኹ" ክትብል ገሊጻ። "ካብ መሪሕነት ዓቃባዊ ሰልፊ ከምዝወርድ ንግርማዊ ንጉስ [ቻርለስ ሳልሳይ] ኣፍሊጠዮ ኣለኹ" ዝበለት እታ ቀዳመይቲ ሚኒስተር፡ እቲ ሰልፊ ዝትክኣ መራሒ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ክመርጽ ምስ ዓቃባውያን መራሕቲ ከምዝተሰማምዐት ጠቒሳ። ዝትክኣ ክሳብ ዝምረጽ ኣብ ቦታኣ ክትጸንሕ ምዃና'ውን ሊዝ ትራስ ኣፍሊጣ'ላ። ኣብ ታሪክ ዓባይ ብሪጣንያ እታ ንዝሓጸረ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንት ቀዳመይቲ ሚኒስተር ክትከውን'ያ። መራሒ ቀንዲ ተቓዋሚ ሰልፊ ዕዮ ሰር ኪር ስታርመር ሓፈሻዊ ምርጫ ክግበር ጸዊዑ'ሎ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ኣንሶ ማትየንሶ፡ ኣንፈት ኤርትራ ዝቐየረ ልኡኽ ሕቡራት ሃገራት

ብ1902 ኣብ ቦሊቭያ ተወሊዱ፡ ሕግን ፖለቲካዊ ስነፍልጠትን ተማሂሩ ። ክሳብ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢን ኣምባሳደር ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኰይኑ ንሃገሩ ዘገልገለን ኣንሰ ማቴንሶ፡ ብ14 ታሕሳስ 1950 ኮሚሽነር ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኰይኑ ንጕዳይ ኤርትራ፡ ብመሰረት ውሳነ 390 A(V)፡ መዕለቢ ክገብረሉ ንኤርትራ ዝተጓዕዘ ፍሉይ ልኡኽ እዩ። እቲ  390 A(V) ተባሂሉ ዝጽዋዕ ውሳነ፡ ብመንግስቲ ኣሜሪካ ዝተመወለ ኰይኑ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብፈደረሽን ንክሓብራ ብ2 ታሕሳስ 1950 ዝጸደቐ ውሳነ ነበረ። እቲ ውሳነ ድሕሪ ነዊሕ ክርክርን ምጕትን እተን ኣብ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ዝለዓለ ጽልዋን ተሰማዕነትን ዘለወን ኣሜሪካ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ፈረንሳን ሕብረት ሶቭየትን እቲ ባይቶ ዝመዘዞም ኮሚሽነራት ዝሃብዎ ርእይቶን እማመን ዝተበጽሐ ኰይኑ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ትሕቲ ልኡላዊ ዘውዲ ሃጸይ ሃይለስላሰ ብፈደራላዊ ውዕልን ቅርጽን ክተኣሳሰራ ዝድንግግ እዩ። እቲ ፈደራላዊ ውዕል ኤርትራ ናይ ገዛእ ርእሳ ምምሕዳራውን ፍርዳውን ቅርጺ፡ ናይ ገዛእ ርእሳ ሰንደቕ ዕላማ ክህልዋ፡ ከምኡ እውን ኣብ ዘቤታዊ ጕዳያታ፡ እንተላይ ኣብ ፖሊስ፡ ምምሕዳር ከባቢ፡ ከምኡ እውን ስርዓተ ቀረጽን ግብርን ክትቈጻጸር ይፈቅድ። እቲ ዓበይቲ ሚኒስትሪታት፣ ጉዳያት ወጻኢ፡ ንግዲ፡ ምክልኻል፡ ፋይናንስን መጓዓዝያ ዝኣመሰለ ከኣ ኣብ ትሕቲ ሃጸያዊ መንግስቲ ሃይለስላሰ ንኽምሓደር ይእምም። እቲ ብሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ብ 390 A(V) ዝፍለጥ ንድሌት ኤርትራውያን ንናጽነት ዕሽሽ ዝበለ ውሳነ፡ ካብ መጀመርታኡ ተቐባልነት ኣይነበሮን። ይዅን እምበር ነቲ ህዝቢ ብመጠኑ ደሞክራሲያዊ መሰላትን መሰል ርእሰ-ምሕደራን ስለዘረጋግጽ፡ ከምቲ ኤርትራውያን ውዒሎም ሓዲሮም ብሕጋዊ መገዲ ነጻነቶም ክጠልቡን ከረጋግጹን ይኽእሉ እዮም ዝብል ተስፋ ከምዝነበረ ሰነዳት ታሪኽ ይጠቅስ። ብ1941፡ ብእንግሊዝ ዝምራሕ ሓይሊ መሻርኽቲ ሓይልታት ኪዳን፡ ንሓይልታት ኢጣልያን ኣብ ኣፍሪቃ ምስ ሰዓሮ ሃጸይ ሃይለስላሰ ናብ ስልጣኑ ተመልሰ፣ ኣብ ኤርትራ ከኣ ወተሃደራዊ ምሕደራ እንግሊዝ ተተኽለ። እንግሊዝ ንኢጣልያ ደፊኦም ናብ ኤርትራ ምስ ኣተው፡ ዕድላት ትምህርቲ ከፊቶም፡ ናጻ ጋዜጣታት ብምፍቃድ ጩራ ደሞክራሲ'ኳ እንተተቐልቀለ፡ ህዝቢ ኤርትራ ብምሕደራኦም ኣይተሓጐሰን፤ መሊሱ ከፊኡዎ እምበር ኣይሓለፈሉን። እቲ ምሕደራን ቍጠባ ሃገርን ኣብ ትሕቲ እንግሊዝ ኰይኑ እቲ ዝተረፈ ስራሕ ኵሉ ገና በቶም ዝተረፉ ኢጣልያውያን'ዩ ዝካየድ ነይሩ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቲ ዝነበረ ስርዓት ክፈርስ እንግሊዝ ዝሓሸ ምሕደራ ከተኣታትዉ ኣይከኣሉን። እቶም ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ዓሳክር ኢጣልያ ከኣ ተረፈቱ። ንምዃኑ፡ ኢጣልያ ንኤርትራ ብዕሊ ግዝኣታ ካብ ዝገበረትሉ እዋን ኣትሒዙ (1890) ክሳብ እንግሊዝ ዝኣቱ (1941) ማዕረ 130,000 ኤርትራውያን፡ ዓሳክር ኢጣልያ ኰይኖም  ከም ዘገልገሉ መጻሕፍቲ ታሪኽ ይገልጹዎ’ዮም። እዚኦም መደበኛ ሰራዊት’ዮም፤ ምስኦም’ውን ክንድኦም ዝኣኽሉ ብ ‘ባንዳ’ ዝፍለጡ ኣባላት ዘይምዱብ ሰራዊት ነይሮም’ዮም። ስለዚ እቲ ዝዓበየ ወሃብ-ስራሕ ናይቲ ዘመን ውትህድርና ኢጣልያ ምንባሩ ተመራማሪ ታሪኽ ኣለምሰገድ ተስፋይ ይጠቅስ። እንግሊዝ ምስ ኣተወ፡ ብዙሕ ነገር ደስከለ። ኣብ ኤርትራ ፍጹም ድኽነት ኣተወ፣ ጸኒሑ ሽፍትነት ገነነ፣ ህዝቢ ኸኣ ብፖለቲካ ንሓድሕዱ ክናቘት ጀመረ። ማሕበር ፍቕሪ ሃገር’ኳ እንተ ተመስረተ፡ ብዕላማኡ መሰረት ክሰርሕ ኣይከኣለን። ንጉስ ሃይለስላሰ ኸኣ ንኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ንክትሓብር ጽዑቕ ድፍኢት ይገብር ነበረ። እንግሊዝ ካብ ኤርትራ ዝወጽኣሉ ኣገባብ እናሰላሰለ መንግስቲ ኣሜሪካ ወተሃደራዊ ትካላቱ ኣጣጥሐ። ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለዩ ተጻረርቲ ደምበታት ተገማሚዓ ሰላም ሰኣነት። እንግሊዝ ንጕዳይ ኤርትራ ክትፈትሖ ኣይከኣለትን። ተድላ ባይሩ ማሕበር ሕብረት (ምስ ኢትዮጵያ) ምስ መስረቱ፡ ኢብራሂም ሱልጣን ከኣ ራቢጣ ኣልእስላምያ ዝብል ሰልፊ ብምምስራት ብግብሪ ተቓወምዎ። ከም ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያም ዝኣመሰሉ ከኣ ብጋዜጣ ኣቢሎም ንናጽነት ይቃለሱ ነበሩ። ብ1947፡ መርማሪት ኮሚሽን ኣርባዕተ ሓያላት መንግስታት፡ ናብ ኤርትራ ብምጕዓዝ ንኵነታት ኤርትራ ብቐረባ ንኽትምርምር'ኳ እንተተገብረ፡ እቶም ዝተላእኩ ኣባላት ኮሚሽን ንኵነታት ሃገር መዕለቢ ክረኽብሉ ስለ ዘይከኣሉ - ድልየት ዝበዝሑ ህዝቢ ክርስትያን ምስ ኢትዮጵያ ንምሕባር፡ ዝበዝሑ ኣስላም ከኣ ንናጽነት ኰይኑ ስለ ዝረኸብዎ - ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ጕዳይ ንክፈትሖ ተማሕጺኖም ተኣልዩ። መንግስቲ እንግሊዝ፡ ፈተነ መርማሪት ኮሚሽን ከም ዝፈሸለ ርእያ ድማ ናታ ኣጀንዳ ደፍኣትሉ - ብ 'በቪን-ስፎርዛ' ዝፍለጥ መደብ። እቲ መደብ ንኤርትራ ኣብ ክልተ ብምኽፋል ፍርቃ ንኢትዮጵያ ፍርቃ ንሱዳን ንምሃብ ነበረ። እንተዀነ ነቲ መደብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከጽድቘ ኣይከኣለን። ብሳላ ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣን ከኣ ኤርትራ ናብ ክልተ ሃገራት ካብ ምግምማዕ ከም ዝደሓነት መጻሕፍቲ ታሪኽ ይጠቕሱ። ብድሕሪ ክንደይ ሕንፍሽፍሽን ውዲትን ውሳነ 390 A(V) ምስ ጸደቐ፡ ጕዳይ ኤርትራ ካብ ኢድ ኤርትራውያን ብኸመይ ከም ዝተመንዝዐ ኣለምሰገድ ተስፋይ ኣብቲ ‘ኣይንፈላለ’ ዘርእስቱ መጽሓፉ ኣስፊርዎ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ “ኤርትራውያን ብሽፍትነትን ዕግርግርን ሰላም ምስኣንን መንፈሶም ወዲቑ ስለ ዝነበረ፡ እቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝበየኖ ብይን፡ በቲ ዝተነግሮ መንፈስ ተቐበሎ” ክብል ኣለምሰገድ ተስፋይ እቲ ኵነታት ማዕረ ክንደይ በዳሂ ምንባሩ ኣብታ ‘ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ' ዘርእስታ መጽሓፉ ኣስፊሩዎ ኣሎ። ነቲ ውሳነ ፈደረሽን ንኸተግብር ድማ ኤድዋርዶ ኣንሶ ማቲየንሶ ናብ ኣስመራ ተላእከ። ማቴንሶ፡ ብ9 ለካቲት 1951 ኣስመራ ኣተወ። ደገፍ ናይቶም ክልተ ዓበይቲ ጕጅለታት ኤርትራ ንምርካብ - ሕብረት ምስ ኢትዮጵያን ናጽነት ኤርትራን ዝጠለቡ ጕጅለታት - ብዝዓለመ መደረኡ “ብው.ሕ.ሃ. ዝተደንገገ ሚዛናዊ ውሳነ ከተግብር መጺአ እነኹ” ክብል መልእኽቱ ኣቕረበ። ዋላ’ኳ ህዝቢ ኤርትራ ብቓልሲ ንናጽነትን ጸረ-ቓልስን ዘፍ ኢሉ እንተነበረ፡ ኢትዮጵያ ግን ክሳብ ድልየታ ዝሰምረላ ህርድግ ትብል ነበረት። ንኣብነት ኢትዮጵያዊ ኮሎኔል ነጋ ሃይለስላሴ፡ ፍሉይ ልኡኽ ጃንሆይ - ሃይለስላሰ - ናብ ኤርትራ ዝነበረ፡ ኣብ ኣስመራ ዀይኑ በቲ ዘካይዶ ዝነበረ ጐስጓስ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ፡ ጽቡቕ ስም ስለ ዘይነበሮ ብዓምደሚካኤል ደሳለኝ ተተክአ። ዓምደሚካኤል ደሳለኝ ንባህርያት ደቂ ላቲን ኣሜሪካን ጣልያንን ፈረንሳውያን ዓሚቝ ፍልጠት ኣለዎ ካብ ዝብል ዕላማ፡ ምስ ኣንሶ ማትየንሶ ድማ ብዝሓሸ ኣገባብ ክሰርሕ ይኽእል’ዩ ተባሂሉ ንኣስመራ ተላእከ። እቲ ለውጢ፡ ዕላማ ጃንሆይ ካብ ፈደረሽን ሓሊፎም ንኤርትራ ብፍጹም ሕብረት ኣብ ትሕቲ ምሉእ ግዝኣቶም ክጽንብርዋ ከም ዝሓለኑ ዘመልክት ‘ዩ ነይሩ፡ ክብል ኣለምስገድ ተስፋይ ይገልጾ። 'የኤርትራ ጉዳይ በኣጼ ሃይለስላሰ መንግስት' እትብል መጽሓፍ ዝጸሓፈ ተመራማሪ ታሪኽ ኣቶ ዘውዴ ረታ እውን ነዚ ሓቂ እዚ ኣስፊርዎ ኣሎ። ከም ኣክሊሉ ሃብተወልድ ዝኣመሰለ ምኩር ኢትዮጵያዊ ፖለቲከኛ ከኣ ብሸነኽ ዲፕሎማሲ ኣበርቲዑ ይሰርሕ ነበረ። ማቴንሶ ግን ሽፍትነት ኣብ ኤርትራ ገና ስለ ዘይዘሓለ ከም ድላዩ ኣብ ኵሉ ሸነኻት ኤርትራ ንኸይንቀሳቐስ ሽግር ፈጠረሉ።  በቲ ዝተፈጥረ ሽግር (ካልኦት ተንተንቲ ምስምስ’ዮም ዝብልዎ) ማቴንሶ ኣክንዲ ልዝብን ምዝርራብን ምስ ህዝቢ ኤርትራ ዝጅምር ምስ ኢትዮጵያ ክላዘብ ጀመረ። ማቴንሶ ኣኼባታቱ ምስ ኢትዮጵያ ይጀምር’ምበር ምስ ኣክሊሉ ሃብተወልድ (ሽዑ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ዝነበረ) ብዙሕ ኣይተቓደዉን። ማቴንሶ ብመሰረት ውዕል ው.ሕ.ሃ ኤርትራ ብነብሳ እትመሓደረሉ ስርዓት ንምፍጣር፡ ኢትዮጵያ ኸኣ ነቲ ስርዓት ንኸይትግህሶ ዘድሊ ቀይድታትን ንምትእትታው ይጽዕር ስለ ዝነበረ፡ ምስ ኣክሊሉ ከምዝተጋጨው ታሪኽ ይጠቅስ። ኣክሊሉ፡ ናቱ ሓሳብ፣ ኢትዮጵያ ዓብላሊ ተራ ሒዛ፡ መራሒ መንግስቲ ኤርትራ ብንጉሰ ነገስት ክሕረ፡ ኣምሓርኛ ወግዓዊ ቋንቋ ኤርትራ ክኸውን፡ ባንዴራ ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ክትስቀል ...ወዘተ ዝኣመሰሉ ሓሳባት ሒዙ ቀረበ።  ማቴንሶ ግን ተልእኾኡ ኤርትራ ብርእሳ እትመሓደረሉ ኣገባብ ንምፍጣር ምዃኑ ንኣክሊሉ ተዛረቦ። ዋላ’ኳ ማቴንሶ ምስ ኣክሊሉ ብዝገብሮ ዝነበረ ክርክርን ዘቕርቦ ዝነበረ ሓሳባትን (ተራ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንኸይዕብልል) ይነጽጎ ስለዝነበረ፡ ኢትዮጵያ ንማቴንሶ ካብ ስርሑ ንኽእለ ሓያል ጐስጓስ ተካይድ ነበረት።  ኣብቲ እዋን’ቲ ኣብ ቦሊቭያ (ሃገሩ ንማቴንሶ) ዕልዋ መንግስቲ ምስ ተኻየደ ከኣ፡ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ፍጻመ ብምምዝማዝ ኣብ ዕላውነት ስራሕ ማቴንሶ ሕቶታት ኣልዓለት። ጸሓፊ ኣለምሰገድ ተስፋይ ነቲ ኣብ መንጎ ኣክሊሉን ማቴንሶን ዝካየድ ዝነበረ ቍርቍስ፡ ኣብታ “ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ” ዝተባህለት መጽሓፉ ብዘስፈሮ ዝርዝር ኣብቲ ታሪኽ ኣገዳሲ መትንታት ውዲት ከም ዝነበሮን ገሊጹ ኣሎ። ኣክሊሉ፡ ኵሉ ጠለባቱ ኣይስመረሉ’ምበር በቲ ዝገብሮ ዝነበረ ጸቕጥን ምፍርራሕን - ማለት ማቴንሶ በቲ ኣብ ቦሊቭያ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ብወግዒ ንሃገሩ ስለ ዘይውክል ካብ ስርሑ ንኽእለ ኢትዮጵያ ክትጕስጕስ ምዃና ዘስምዕ ምፍርራሕ - ብሓንቲ ኣገዳሲት ጕዳይ ተዓወተ። እዚ ኸኣ ንጉሰ ነገስት ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ወኪል ንኽህልዎም ማቴንሶ ተሰማምዐ።  ይዅን’ምበር፡ እቲ ስምምዕ’ቲ ተቓውሞ ነበሮ። ወተሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ ንሽፍትነት ንከህድእ ይሰርሕ’ኳ እንተነበረ፡ ከምቲ ዝግባእን ዝድለን ግን ኣይተዓወተን። ምኽንያቱ፡ ማቴንሶ ኣብ ኤርትራ ምስ መጽአ ንሰለስተ ወርሒ ኣብ ኤርትራ ዑደት ንኸይገብር ዓንቂፎምዎ’ዮም። ምስ ጀነራል ዳንካን ካሚንግ፡ ናይ ሽዑ እንግሊዛዊ ኣመሓዳሪ፡ ይጋጨዉ ነይሮም’ዮም። ማትየንሶ ንካሚንግ ኣንጻር ሽፍትነት ጽኑዕ ስጕምቲ ክወስድ ደጋጊሙ ጸቕጢ ይገብረሉ ነይሩ’ዩ። በቲ ዘመን’ቲ፡ ማትየንሶ ኣብ ኤርትራ ዝኣተወሉ ዘመን፡ ማዕረ 2,000 ሸፋቱ፡ መብዝሕትኦም ክርስትያን፡ ከም ዝነበሩ መጻሕፍቲ ታሪኽ ይገልጹ። ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ሽፍትነት ነዊሕን ዝተሓላለኸን ኰይኑ እቲ ዝዓበየ ሸነኹ ግን ንሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዝሕግዝ ምንቅስቓስ’ዩ ነይሩ። ምኽንያቱ መብዛሕትኦም ግዳይ ሽፍትነት እቶም ኣብ ቀጽሪ ናጽነት ዝነበሩ ዜጋታትን ዜጋታት-ጣልያንን’ዮም ነይሮም። ምስኡ ኸኣ ዘይንብረቶም ክዘርፉን፡ ኣውቶቡሳት ክኸትሩን፡ ኣብ ቅርሕንቲን ሕነን ተሞርኲሶም ሰባት ክቐትሉን፡ ባንዴራ ኢትዮጵያ ሒዞም ሆ! ዝብሉ እውን ነይሮሞም’ዮም። ውዕል ፈደረሽን ጸዲቑ፡ ማቴንሶ ነቲ ውዕል ንኸተግብሮ ኣስመራ ምስ ኣተወ'ውን እቲ ሽፍትነት ኣይሃድአን። እቲ ብሽፍትነት ኣቢሉ ዝመሓላለፍ ዝነበረ መልእኽቲ ከኣ ምሉእ ሕብረት’ምበር ፈደረሽን ንኤርትራ ኣይጠቕማን እዩ ዝብል መልእኽቲ ንምሃብ ከምዝነበረ ኣብ ብርክት ዝበሉ መጻሕፍቲ ተሰኒዱ’ሎ። እቲ ዝምታን ዕግርግርን ስለዝበዝሐ ግን፡ ኣብ መወዳእታ እንግሊዝ፡ ንሸፋቱ ብጥብቂ ዝከታተል ሓደ ፍሉይ ወተሃደራዊ ኣሃዱ መስሪቱ ክሃድኖም ጀመረ። ብተወሳኺ፡ ብዙሓት ካብቶም ሸፋቱ ኣብ ትግራይ መደበር ኣቚሞም ይመላለሱ ስለ ዝነበሩ፡ ምስ ኢትዮጵያ ክላዘብ ጀመረ። እቲ ሳልሳይ ስጕምቲ ኸኣ ንሸፋቱ ምሕረት ምስ ተኣወጀ እቶም ሸፋቲ በብሓደ ቀስ ኢሎም ኢዶም ክህቡ ጀመሩ። እቲ ሽፍትነት ከኣ ሃድአ። ሽዑ ማትየንሶ ኣብ ኤርትራ ክንቀሳቐስ ጀመረ። ማቴንሶ፡ ኣማኸርትን ኣብ ስርሑ ዝተሓባበርዎ ሰባትን ስለ ዝነበርዎ ነቲ ስራሕ ተታሓሓዞ። እቲ ዛንታ ንምሕጻሩ፡ ንሕገ-መንግስቲ ኤርትራ ንኸጽድቕ ሓደ ባይቶ ተመዘዘ። ብመጋቢት-ግንቦት 1952 ምርጫ ብሰላም ተኻይዱ፡ 68 ሕጹያት (34 ክርስትያን፡ 34 ኣስላም) ካብዚኣቶም 32 ናይ ማሕበር ሕብረት ተመርጹ። ማትየንሶ ኸኣ ብ 3 ግንቦት 1952 ነቲ ዝነደፎ ቅዋም ንባይቶ ኣቕረበሎም። ኣብቲ ኣኼባ ባይቶ ጠቕላል ኣመሓዳሪ ካሚንግ፡ ኮሚሽነር ማትየንሶ፡ ከምኡ’ውን ናይ ኢትዮጵያ ናይ ርክብ መኰነን ዓምደሚካኤል ደሳለኝ ተረኺቦም ነበሩ። እቶም ካብ ኵሉ ሸነኻት ፖለቲካ ዝተመርጹ ኣባላት ባይቶ፡ ሓደ ብሓደ ቃል ማሕላ ምስ ፈጸሙ፡ መጀመርታ ዝተዛረበ ኣመሓዳሪ ካሚንግ ነበረ። በዚ ዋዕላ ኣቢሉ ኣብ ኤርትራ ዲሞክራስያዊ መስርሕ ይተኣታቶ ብምህላው ስርዓት ፈደረሽን ንምቛም ዓቢይ ተራ ከም ዝጽበዮም ንኣኼበኛታት ኣተሓሳሰበ። ቀጺሉ ኣንሰ ማቴንሶ ከምዚ ዝስዕብ በለ፡ “እዚ ኣቕሪበዮ ዘሎኹ ንድፊ (ቅዋም)፡ ኣብ ብይን ሕቡራት መንግስታት ተነቢሩ ዘሎ መሰረታዊ ሕጊ ዝሓዘ፡ ናይተን ዘግድሰን ወገናት ርእይቶ ዝጠመረ፡ ንድላይን ሃረርታን ህዝቢ ኤርትራ እውን ዝፈቅድ’ዩ፣ ኰይኑ ድማ ንሓድነት ኤርትራ ዝሕሉን ንፈደራስዮን ዝከላኸልን ስራሕ ንኽትሰርሑ እላበወኩም፡” በለ። ብሓጺሩ፡ ማቴንሶ ነቲ ፈለማይ ምርጫ ባይቶ ዘዋደደ፡ ንቅዋም ኤርትራ ዝነደፈን እዩ። እቲ ቅዋም ምስቶም ቀንዲ ኣርባዕተ ኣማኸርቱ፡  ምስ ገዛእቲ እንግሊዝ፡ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ከምኡ’ውን ምስ መራሕቲ ፖለቲካዊ ውድባት ኤርትራ ብምምኻር’ዩ ነዲፍዎ ይበሃል። ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያም’ውን ከም ዝተርጐምሉ ዳን ኮነል ይረቝሖም። እቲ ካልኣይ ማቴንሶ ከም ዝዝከር ዝገብሮ ነጥቢ፡ እቲ ሕቡራት ሃገራት ዝወሰኖ ብይን ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ከም ድላዮም ክገብርዎ ዕድል ብዘይምሃቡ እዩ። ይዅን’ምበር፡ ማቴንሶ ዘተኣታተዎ ፈደረሽን ንኤርትራ ኣይጠቐመን። እንግሊዝ ንንብረት መንግስቲ ኤርትራ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ኣረኪቡ’ዩ ከይዱ። ኣለምሰገድ ተስፋይ ከም ዝጸሓፎ፡ “ማትየንሶ ንዕድል ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ንጉስ ሃለስላሴ ኣእትዩ ካብ ኤርትራ ለቐቐ” ይብል። “እቲ ጕዳይ ብየዋህነት ማቴንሶ ዘይኰነስ ኣብ ውሽጢ ዉ.ሕ.ሃ ንመሰላት ኤርትራ ጸማም እዝኒ ዝህብ ዝንባለ ከም ዝነበረ ምፍላጥ የድሊ” ክብል ከኣ ነቲ ሽዑ ኣብ መንጎ ኣርባዕቲአን ሓያላን ሃገራት ዝነበረ ናይ ረብሓ ቁርቁስን ሕልኽላኽልን ይገልጾ። ማቴንሶ ብ15 መስከረም 1952 ካብ ኤርትራ ምስ ወጽአ፡ ንሓለፍቱ እቲ ምስግጋር ጽቡቕ ከም ዝኸደ ጸብጻቡ ኣቕረበ። ስርዓት ሃጸይ ሃይለስላሰ ግን ማቴንሶ ምስ ተኣልየን እንግሊዝ ምስ ወጽኡን፡ ቀስ ብቐስ ንዅሉ ፈደራላዊ ውሳነን መሰልን ህዝቢ ኤርትራ ብምግሃስ ንኤርትራ ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ኣብ ኢዶም ኣእተዉዋ። በዚ ከኣ፡ 30 ዓመታት ብረታዊ ተጋድሎ ንናጽነት፡ መወዳእታ ዘይብሉ ናይ ህይወት ሰብን ንብረትን ክሳራ ሰዓበ። እታ ኣንጻር ድሌት ህዝባ ብፈደራላዊ ውዑል ዝተቘርነት ኣብ መወዳእታኡ ከኣ ብዓመጽ ዝተላሕቀት ኤርትራ፡ ኣብ መወዳእታ ኣብ ግንቦት 1991 ነጻነታ ተጐናጺፋ ምስ ልዑላዊ ክብረታ ናብ ማሕበረሰብ ሰብ ዓለም ተጸምበረት።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሃፀይ ሃይለስላሰ ዝተገልገሉሎም ኣቑሑት ኣብ ብሪጣንያ ንምርኢት ክቐርቡ እዮም

ሃፀይ ሃይለስላሰ ኣብ ብሪጣንያ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን ዝተገልገልሎም ኣቑሑት ንምርኢት ክቐርቡ ምዃኖም ተገሊጹ። ቀዳማዊ ሃይለስላሴ ድሕሪ ወራር ጣልያን ን5 ዓመታት ባዝ ኣብ ዝተባህለት ከተማ ብሪጣንያ ከም ዝጸንሑ ይፍለጥ። ኣብቲ እዋን እቲ ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ ናይ ጎልፍ መጻወቲን ካልእ ውልቃዊ መሳርሒታትን፡ እንተላይ በትሮም፡ ካብ 14 ጥቅምቲ 2015ዓ.ም  (ግእዝ) ጀሚሩ ኣብ ቤተ መዘክር ሮማን ባዝ ኣብ ዝርከብ ክፍሊ ነገስታት ንምርኢት ክቐርቡ እዮም። ጣልያን ንኢትዮጵያ ምስ ወረራ፡ ሃጸይ ሃይለስላሴ ካብ 1936 ክሳብ 1941 (ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ) ናብ ብሪጣንያ ተሰዲዶም ኣብ ባዝ ኣብ ዝርከብ ፌርፊልድ ሃውስ ዝበሃል ቦታ ከም ዝነበሩ ይዝከር። እቲ ዝነብሩሉ ዝነበሩ ፌርፊልድ ሃውስ፡ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ወትሩ ሰንበት ንበጻሕቲ ክፉት እዩ። ኣካያዲ ስራሕ ፕሮጀክት ፌርፊልድ ሃውስ ራስ ቤንጂ፡ ገለ ካብቶም ኣብ ምርኢት ዝቐረቡ ናውቲ፡ ኢትዮጵያ ሓራ ንምውጻእ ኣብ ዝተገብረ ቃልሲ ፖለቲካዊ ተራ ከም ዝነበሮም ይገልጽ። ሃፀይ ሃይለስላሰ፡ "ኣብ መላአe ባዝ ብእግሮም ይጓዓዙ ነይሮም" ዝብል ራስ ቤንጂ ካብ መንበሪኦም ናብ ዝተፈላለየ ከባቢታት እታ ከተማ ይንቀሳቐሱ ከምዝነበሩ ሓቢሩ። “ብሰንኪ ምስ ጣልያን ዝነበረ ኲናት፡ ድሕሪ ስንባደ ብዝመጽእ ጸቕጢ ደም ይሳቐዩ ነይሮም”። ኣብቲ እዋን እቲ፡ ብዛዕባ እቲ ኲናት ዘስካሕክሕ ዜና ዝሰምዑ ዝነበሩ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት "ኣዝዩ ጸልማት" ግዜ የሕልፉ ከም ዝነበሩ’ውን ይሕብር። ራስ ቤንጂ ከምዝብሎ፡ ንብረት ሃጸይ ሃይለስላሰ ኣብ ታሪኽ ጸለምቲ ብሪጣንያ ልዑል ትርጉም ኣለዎ። እቲ ምርኢት "ሓደ ኣካል ናይቲ እቶም ንጉስ ኣብ ከተማ ባዝ ዘሕለፍዎ ሕድሪ ንህዝቢ ንምግላጽ ዝካየድ ዘሎ ናይ ዓመታት ስራሕ'ዩ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። እቶም ናውቲ መገልገሊን መንበሪኦም  ዝነበረ ገዛን ሃፀይ ሃይለስላሰ ዝነበሮም ፃንሒትን ታሪኾምን ንምርዳእ ዕድል ከም ዝህብ ይንገር። ሃፀይ ሃይለስላሰ ድሕሪ ናይ ሓሙሽተ ዓመት ስደት ናብ ሃገሮም ምስተመልሱ ብወተሃደሮም ካብ ስልጣን ክሳብ ዝእለዩ ንነዊሕ ዓመታት ንኢትዮጵያ ገዚኦም እዮም።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


‘ዕላማይ ብሽግር ንዝፍተኑ ዘለው ኣብነት ምዃን እዩ’ ኤርትራዊት ሞዴል ኣይዳ መብራህቱ

ኣደይ፡ ገና ቈልዓ እንከለኹ፡ “ሆስተስ ኢኺ ትዀኒ” እናበለት፡ ኣብ ኣስመራ ኣብ ዝነበረ ፍሉጥ ‘ዲዛይነር ዓይኒ’ ትወስደኒ ስለዝነበረት፡ ፍቕሪ እቲ ሞያ ኣብ ውሽጠይ ሰሪጹ ትብል፡ እታ ስሩዕ ቍመናን ንቝሕ ኣእምሮን እትውንን ጓል 28 ዓመት መንእሰይ ኣይዳ መብራህቱ። ንሳ ኣብ ብዙሕ ሃገራውን ኣህጉራውን መድረኻት ውድድር ጽባቐ ዝተወዳደረት ኰይና፡ ኣብ ዝመጽእ 4 ሕዳር 2022፡ ወይዘሪት ኣፍሪቃ ዓባይ ብሪጣንያ ንምምራጽ ኣብ ዝካየድ፡ ኵለን ሃገራት ኣፍሪቃ ዝሳተፋኦ ዓቢይ ውድድር ‘ፋሽን-ሾው’ ንኤርትራ ወኪላ ክትወዳደር እያ። ኣይዳ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዋርሳይ ይከኣሎ ሳዋ ተመሃሪት እንከላ እያ ውድድር ጀሚራ። ኣብ 2017 ከኣ ኣብ ናይጀርያ ኣብ ዝተኻየደ "Miss university Africa" ተመሳሳሊ ውድድር ብምስታፍ፡ ሓንቲ ካብተን 10 ብሉጻት ኰይና ተመሪጻ። ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ ዝዓበየት ኣይዳ፡ መባእታ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዓወት፡ ካልኣይ ደረጃ ትምህርታ ኣብ ቤት ትምህርቲ ቀይሕ ባሕሪ ድሕሪ ምክትታል፡ ኣብ መበል 25 ዙር ንሳዋ ወሪዳ ተማሂራ። ብድሕሪኡ፡ ኣብ ኮሌጅ ጥበባትን ማሕበራዊ ስነ ፍልጠትን ዓዲቐይሕ፡ ብዓውዲ ኣፕላይድ ኢንግልሽን ሊትረቸርን ተማሂራ። ኣብ 2016 ድማ ናብ ስደት ኣምሪሓ:: ኣብዚ እዋን ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ብዓውዲ ሳይኮሎጂን ካውንስሊንን ትምሃር ዘላ፡ ዓቢይ ራእይ ዘለዋ ስደተኛ መንእሰይ እያ። ንሳ ማሕለኻታት ስደት በዲሃ፡ ኣብ ትምህርታን ሞያ ጽባቐን መሰላት ስደተኛታትን ዘተኮረ ንጥፈታት ግብረ ሰናይ ትነጥፍ። ብፍላይ ነቲ ኣብ ሊብያ ዝግበር መሸጣ ደቂ ሰባትን ጊልያነትን ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝዅንን “ኣብ ሊብያ ጊላነት ደው ይበል” ዝብል፡ ኣብ ሰብኣዊ መሰላት ዘተኮረ ንጥፈታት ከም ግድስቲ ዜጋ ድምጻ ኣስሚዓ ነይራ። ሞዴሊስት ኣይዳ፡ መንእሰያት ዓቕሞም ክጥቀምሉ፡ ነቲ ዘጋጥሞም ስነ ኣእሞሮኣዊ ጸቕጢ በዲሆም ብዅሉ መዳይ ኣፍረይቲ ንክዀኑ ኣርኣያ ብምዃን ሓገዝ ክህብ’ዩ ድሌተይ ትብል። “ኣብ ፈለማ ስደትና፡ ብዘይካ እቶም ብመርዓን ምጥርናፍ ስድራን ብሕጋዊ መገዲ ዝመጽኡ ሰባት፡ ኵላትና ንግዜኡ ዋላ ይኵን ኣብ ጐደና ንሓድርን ንጽገምን ነይርና። ዳሕራይ ንዓዲ እንግሊዝ ምስ ኣተና ግን መንግስትን ትካላት ግብረ ሰናይን ብዘይ ዝዀነ ፍልልይ ዓሌት፡ ሰብ ብምዃንና ጥራይ ንዓይን ንብዙሓት ከምዚ ከማይን ብኽልተ እግርና ደው ኢልና ክንሰርሕን ክንመሃርን ደጊፎምና፡” ትብል። ኣይዳ ኣብዚ እዋን ንዅሉ ሰጊራ ትመሃርን ትሰርሕን’ኳ እንተላ፡ ብዙሓት ደገፍ ዘድልዮም ሰባት ከምዘለው ብምዝካር፡ ነቶም ኣብ ጸገም ዘለው መንእሰያት ተተባብዕ። “ብዙሓት ካባና ነቶም ግዙኣት ወልፍን ጠላዕን ኰይኖም ኣብ ግዳም ዝሓድሩ ኣሕዋትና ከም ሰነፋት ንቘጽሮም ኢና። ግን እቲ ኣብ ስደት ዘጋጥሞም ብድሆን ፈተናን እዩ ናብ ዘይተደልየ ጸገም ዘእትዎም። ገሊአን ጸገም ገዛ ዘጋጠመን ኣሕዋትና ደቀንስትዮ ምስ ኣዕሩኽተን ምስተጸገዓ ጥንሲ ዘጋጥመን ኣለዋ። ግን ስለዝሰነፋ ኣይኰናን፣ እቲ ዝግባእ ሓገዝ ስለዘይረኽባ እየን ኣብ ከምኡ ዝወድቃ። ስለዚ ኣክንዲ ንፈርድን ግምታትና ንህብን ክንሕግዝን ከነተባብዕን እዩ ዝግበእ፡” ትብል። ስለዝዀነ ኣይዳ፡ ነዞም ጸገማት ዘጋጥሞም ዘሎ ግዳም ሓደር ስደተኛታት፡ መዕቈቢ፡ መግቢ፡ ሕክምናዊ ሓገዝ፡ ትምህርቲ ንምሃብ ምስ ዝሰርሕ Whitechapel Mission ብምትሕብባር ብመልክዕ gofundme ሓገዝ  ምውህላል ትሰርሕ። ኣይዳ ነቶም ብዝተፈላለየ ጸገማት፡ ግዳም ሓደር ዝዀኑ ስደተኛታት “ፍትሒ ስለዘሎ ኣብ ውሽጥኹም ገይርኩሞ ንበይንኹም ኣይትጨነቝ፡ ዝዀነ ዓይነት ሽግር ከጓንፈኩም እንከሎ ኣክንዲ ስቕታ ኣብ ከባቢኹም ንዘሎ ምምሕዳር ኣካፍሉ፡” ብምባል ጸገማቶም ንመቕርቦም ከካፍሉን ተስፋ ከይቈርጹን ትላቦ። እዚ ትካል፡ ብወለንተኛታት ዝካየድ ኣብ 1876 ዝተመስረተ ትካል ኰይኑ፡ ንጽጉማት ማይ፡ መግቢ፡ ክዳን፡ ሕክምናዊ ሓገዝን መጽለልን ዝህብ ትካል ግብረ ሰናይ እዩ። ኣብዚ ትካል ብዙሓት ወለንታውያን ግዱሳት ይሳተፉን የበርክቱን። እተን ኣብዚ ሞያ’ዚ ክነጥፋ ዝደልያ ደቀንስትዮ ከኣ ንውሽጠን ሰሚዐን ጸገማተን ንምብዳህ ተስፋ ከይቈረጻ ክሰርሓን ክጽዕራን ትላቦ። “ከም ጓለንስተይቲ ሓያል የለን፤ እግዚኣብሄር ንጓል ኣንስትይቲ ክፈጥራ እንከሎ ሓያል ገይሩ እዩ ፈጢርዋ። ስለዚ ንውሽጥኽን ስምዖኦ፣ ንዅሉ ጸገማት ከኣ እናሰዓርክናኦ ክትከዳ ኢኽን፡“ ብምባል ነቲ ኣብ ምጅማራ ዘጋጠማ መሰናኽል ሂወት፡ ድሌታታት ብውሽጣ ብምስማዕን ብምትግባርን ከም ዘበርዓነቶ ተመኵሮኣ ተካፍል። ኣብ ስደት ኣታዊ ኣብ ዘይብልካን፡ እሞ ድማ ስደተኛ፡ ብዓቢኡ ድማ ኣብ ትምህርቲ እንከለኻ ወይ እውን ኣብ ትሕቲ ስድራኻ ከለኻ፡ ውድድር ጽባቐ ክትጅምር ቀሊል ኣይኰነን። ከም ኣልባሳት፡ መመላኽዒ ነገራትን ካልእ ኣዝዩ ብዙሕ ነገርን ስለዘድልየካ ከቢድ እዩ። ግናኸ ተስፋ ከይቈረጻ በቲ ዘለወን ተቢዐን ክጅምራኦ ትመክር - ኣይዳ። ምኽንያቱ ንሳ’ውን ኣብ ስደት እንከላ ትዕግስትን ኣዶናይን ዝበሃሉ መሓዙታ ብዛዕባቲ ውድድር ምስ ሓበርዋ፡ “ክዕወት እየ!” ዝብል ተስፋ ሒዛ እያ ናብቲ ኣብ ናይጀርያ ዝካየድ ዝነበረ ‘ወይዘሪት ዩኒቨርሲቲ ኣፍሪቃ’ ክትወዳደር ትቀራረብ ነይራ። “ሽዑ ሓድሽ ክዳን ክገዝእ ስለዘይከኣልኩ፡ ዝነበረኒ ክዳውንቲ ኣራርየ ክጠራንፍ ዝረኣያኒ ገለ መሓዙተይ ክዳውንተን ሂበናኒ። ካብ ኣእምሮይ  ዘይርስዖ ዮርዳኖስ ትበሃል ሓትነይ ዝሰደደትለይ ባህላዊ ክዳውንቲ ነይሩ። ካልእ’ውን፡ ንኤርትራ ወኪለ ክወዳደር ምዃነይ ዝሰምዑ ኣቶ ነጋሽን ኣቶ ሰለሙንን ዝበሃሉ ኤርትራውያን፡ ዘይፈልጡኒ ክንሶም፡ ነፍስወከፎም ሚእቲ ዶላር ኣበርኪቶምለይ፡” እትብል ኣይዳ፡ ዕላማኻ ንምውቃዕ፡ “ዘይከኣል የለን” ብምባል ንዅሉ ነገር ብምሉእ ነብሰ ምትእምማን ክትከዶ ከምዝግባእ ትዛረብ። ኣይዳ፡ “ዝበለጽካ ሰብ ክትከውን ዝደፍኡኻ፡ ብምኽሪን ሓሳብን ዝድግፉኻ ዓርከ ምሓዛ ምጥራይ፡ ኣብ ዕላማኻ ክትሕይል ብዙሕ እዩ ዝሕግዘካ፡” ትብል። ኣተሓሒዛ፡ “ሞዴሊን ክትወዳደር እንከለኻ ድማ መልክዕን ቅርጽን ጥራይ ሒዝካ ዘይኰነስ፡ ብጠባይ፡ ብግብሪ፡ ብሕያውነትን ብዅሉ ነገር ነቲ ወኪልካዮ እትወዳደር ዘለኻ ሕብረተሰብ ኣርኣያን ኣብነትን ክትከውን ኣለካ ኢለ’የ ዝኣምን፡ ትብል እሞ፡ “ከም ድሌተይ ድማ እዚ ውድድር እዚ ደጋዊ ጽባቐ ጥራይ ዘይኰነ እንተላይ ውሽጣዊ ብስለትን ልቦናን ዘጠቓለለ ብምንባሩ፡ ተሓጒሰ እየ ጀሚረዮ። ነቲ ዝነበረ መጻረዪ ውድድራት እናሓለፍኩ ድማ ኣብ ናይ መወዳእታ ደረጃ በጺሐ ኣለኹ።” ትብል። ኣብ ዝሓለፈ እዋን፡ ደረጃ ንቕሓት ድምጺ ምሃብ ሕብረተሰባ ትሑት ምንባሩ እትዛረብ ኣይዳ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ግን ብተዛማዲ ክብ ኢሉን ብዙሕ ሰብ ድምጹ ይህባ ከምዘሎ ትዛረብ። ብዙሕ ሰብ ኣድሚጹልካ ማለት ከኣ፡ ህዝብኻ ሓርዩካ ኣሎ ማለት ስለዝዀነ ኣብ ምዕዋት ዓቢይ ኣስተዋጽኦ ከምዘለዎ ተረድእ። “ኣብዚ ሰዓት እዚ ከም ኤርትራውያን ብብዙሕ ጸበባ ንሓልፍ ስለዘለና፡ ብዛዕባ ግዳም ሓደር ጐስጓስ ክገብር ከለኹ ቅሩብ ዘይግዚኡ ኰይኑ ይስምዓኒ። ግን ከኣ ንዓና’ውን ከም ዝውክል ክትርድኡለይን ድምጺ ክትህቡንን እላቦ። እንተ ተዓዊተ ድማ ዝዀነት ጓል ኣንስተይቲ ነቲ ኣነ ዝሓለፍክዎ ጸገማት ከይትሓልፍ ብዝተኻእለኒ መጠን ክጽዕር እየ፣ ነታ ድሕረይ እትመጽእ ኤርትራዊት ድማ ዝጠጥሐ ጐደና ከጽንሓላ እየ” ትብል። መንእሰይ ኣይዳ መብራህቱ: ኣብቲ ብ4 ሕዳር 2022 ኣብ ብሪጣንያ ከተማ ለንደን ኣብ ዝካየድ ናይ መወዳእታ ውድድር እንተ ተዓዊታ ኣምባሳደር ወይዘሪት ኣፍሪቃ ዓባይ ብሪጣንያ ብምዃን ነቲ ዝካየድ ናይ ግበረ ሰናይ መደባት ባዕላ ክትመርሖ እያ። ብተወሳኺ፡ ንመላእ ዓለም ባህላ ከተላሊ እያ። ኣብቲ  ኣቐዲሙ ዝተኻየደ ናይ ምጽራይ መስርሕ፡ ዝበዝሓ ሃገራት ተገሊፈን'የን፡፡ ኣብቲ ብ3 ሕዳር ፍርቂ ለይቲ ዝዕጾ መስርሕ  ምሃብ ድምጺ፡ ካብተን ተሪፈን ዘለዋ 16 ሃገራት፡ ኤርትራዊት ተወዳዳሪት ኣይዳ መብራህቱ ብድምጺ ብልጫ ንኽትዕወት ናይ ኣስታት 15ሽሕ ድምጺ ክትረክብ ትሕልን። The Miss Africa GB pageant’ ኣብ 2011 ዝተመስረተ ኰይኑ፡ ዕላማኡ ንኣብ ብሪጣንያ ዝተወልዳ ይዅና ኣብታ ሃገር ዝነብራ ደቀንስትዮ ብመልክዐን ጥራይ ዘኰነ፡ ባህለን፡ ፈጠራውነተንን ሞያአንን ንምልላይ ዝዐለመ መድረኽ እዩ። ኣብተን ደቀንስትዮ፡ ናይ ምሃብ ባህሊ ከስርጽ ዝጽዕት፡ ኣፍሪቃዊ ባህልን ኣነባብራን ንመላእ ዓለም ንኸላልያ ባይታ ዝፈጥር፡ መንገዲ ኣየር ኢትዮጲያ ዝርከቦም ዝተፈላለዩ ኩባንያታት ዝምውልዎ እዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ን'ምዝመዛ ጉልበት' ዝተቓልዑ ኣፍሪቃውያን ሓካይም

ካብ ገለ ድኻታት ሃገራት ተመልሚሎም ኣብ ሆስፒታላት ዓዲ ኢንግሊዝ ንክሰርሑ ዝመጽኡ ሓካይም፡ ልዕሊ ዓቐን ብምስርሖም ጥዕና ተሓከምቲ ኣብ ሓደጋ ከየውድቑ ከም ዝሰግኡ ተዛሪቦም። ቢቢሲ ዘካየዶ መርመራ፡ ብኩባንያ ሓለዋ ጥዕና ብሪጣኒያ ተመልሚሎም፡ ካብ ናይጄሪያ ዝመጽኡ ዶኳትር ኣብ ትሕቲ ኣገልግሎት ሃገራዊ ጥዕና እታ ሃገር ዘይፈቕዶ ኩነታት ኣብ ሆስፒታላት ብሕቲ ይሰርሑ ከም ዘለው ኣረጋጊጹ። ማሕበር ሕክምና ብሪጣኒያ [ቢኤምኤ] ነቲ ኩነታት “ዘሰንብድ” ብምባል ክገልጾ እንከሎ፡ እቲ ዓወዲ ምስ ኣሰራርሓታት ኤንኤችኤስ ዝጠዓዓም ክኸውን ኣለዎ ኢሉ። ቢቢሲ፡ ኣብ 2021 ኣብ ሆስፒታል ኑፊልድ ጥዕና ሊድስ ዝሰርሕ ዝነበረ ናይጄሪያዊ መንእሰይ ሓኪም ሓዊሱ ንብርክት ዝበሉ ሓካይም ዜጋታት ወጻኢ ኣዘራሪቡ እዩ። ኦግስቲን ኢንክዌች፡ ናይ ስራሕ ሰዓታቱ ኣዝዩ ብዙሕ ከም ዝነበረ ይዛረብ። ሰሙን ሙሉእ ን24 ሰዓታት ኣብ ስራሕ ተጸሚዱ ከም ዘሕልፎን ካብቲ ሆስፒታል ክወጽእ ከም ዘይክእልን ገሊጹ። ኣብቲ ሆስፒታል ምስራሕ ዳርጋ “ኣብ ቤት ማእሰርቲ” ምዃን እዩ ክብል ይገልጾ። እቲ ድኻም ብዙሕ’ዩ ዝብል ኦግስቲን፡ ብሰንኩ ብኣግባቡ ዘይክሰርሕ ይኽእል እየ ዝብል ስግኣት ከም ዝነበሮ ሓቢሩ። “ደኺምካ ምስራሕ፡ ንሕሙማትን ንርእሰይን ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ ምዃኑ ይፈልጥ እየ፤ ግን፡ ዓቕሚ  . . . ሓጋዚ ዘይብለይ ኰይኑ ተሰሚዑኒ። ብቐጻሊ ገለ ነገር’ዶ ይጋገ ይኸውን ኢለ እየ ዝሓስብን ዝጭነቕን” ይብል። ሆስፒታል ኑፊልድ፡ ዶኳትር ስሩዕ ናይ ዕረፍቲ ሰዓታት፣ ኣብ ሞንጐ ናይ ስራሕ ሰዓት ዝወሃብ ዕረፍቲ ከምኡ’ውን ኣድላዪ እንተዀይኑ ምቅይያር ክህሉ ዘፍቅድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ እዞም ናይ ስራሕ ሰዓታት ጌጋ’ዮም ይብል። እቲ ኩባኒያ ብተወሳኺ፡ “ጥዕና ሕሙማትን ሰራሕተኛታትን እቲ ሆስፒታል” ቀዳምነት ዝወሃቦ ጉዳይ’ዩ ኢሉ። ኦግስቲን፡ ካብ ኩባኒያ ብሕቲ - ኤንኢኤስ እዩ ናብ ሆስፒታል ኑፊልድ ሊድስ ተቘጺሩ። እዚ ኩባኒያ፡ ዶኳትር ካብ ሃገራት ወጻእ ብምቑጻር ዝፍለጥ ኰይኑ፡ መብዛሕትኦም ካብ ናይጄሪያ ዝመጽኡ’ዮም። ኦግስቲን፡ እቲ ብኤንኢኤስ ዝቐረበሉ ናይ ስራሕ ውዕሊ ብኣግባቡ’ኳ እንተዘይርኣዮ” እቲ ስራሕ ክረክብ እንከሎ ኣዝዩ ሕጉስ ከም ዝነበረ ይገልጽ። እንተዀነ፡ እቲ ውዕሊ ስራሕ፡ ሰራሕተኛታት ዓዲ ኢንግሊዝ ካብ ዓቐን ንላዕሊ ናይ ስራሕ ሰዓት ንከይሰርሑ ካብ ዝቈጻጸር ሕጊ ወጻእ ክኸውን ገይሩዎ እዩ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ብዙሕ ግዜ ደሞዝ ተቐጺዑ። ንሱ ጥራይ ኣይኰነን። ቢኤምኤን ማሕበር ሓካይምን፡ ን188 ሓካይም ብምዝርራብ ዝኣከቡዎ መረዳእታ ንቢቢሲ ሂቦም’ዮም። መብዛሕትኦም ዶኳትር፡ ብኤንኢኤስ ዝተቘጸሩ ኰይኖም፡ ገሊኦም ድማ ብኻልኦት ኩባኒያታት ተቘጺሮም። እዚ መጽናዕቲ፡ 92 ሚኢታዊት ካብ ኣፍሪካ ከም ዝተመልመሉን መብዛሕትኦም 81 ሚኢታዊት ካብ ናይጄሪያ ከም ዝዀኑን የመልክት። መብዛሕትኦም ክኣ፡ ልዕሊ ዓቐን ናይ ስራሕ ሰዓትን ፍትሓዊ ዘይኰነ ምንካይ መሃያን ከም ዘጋጠሞም ይገልጹ። ንዓመታት፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ከቢድ ሕጽረት ሰብ ሞያ ጥዕና ካብ ዘለወን ኣብ ምዕባይ ዝርከባ ሃገራት ነርሳትን ዶኳትርን “ምምልማል” ጠጠው ክብል ከጠንቅቕ ጸኒሑ ኣሎ። እቲ ትካል፡ መብዛሕትአን ካብ ኣፍሪቃ ዝዀና 47 ሃገራት ዘርዚሩ እዩ። መንግስቲ ብሪጣኒያ፡ እዚ ዝርዝር “ቀይሕ ዝርዝር” ብምባል ኣብ ውሽጢ ኣሰራርሕኡ ክሰፍር ገይሩ። በዚ መሰረት፡ ናይጄሪያ ኣብተን ንብሪጣኒያ ሰብ ሞያ ጥዕና ከይትምልምል ዝተነጸራ ይገብራ። ስለዚ፡ ከመይ ኢሎም’ዮም ድኣ እዞም ሓካይም ኣብ ብሪጣኒያ ክሰርሑ ዝመጽኡ? ቢቢሲ፡ ናብ ናይጄሪያ ተጓዒዙ፤ ካልኦት ዘሰክፉ ሸነኻት እዚ ዛንታ ክኣ ርእዩ። ኣብ ከተማ ሌጎስ፡ ሓደ ፈተና ዝወሃበሉ ኣዳራሽ እዚ ‘ፈተና ሞያን ቋንቋን’ ወይ ‘PLAB 1’ ዝብሃል ፈተና ክወስዱ ሪጋ ዝሓዙ ኣማኢት ዶኳትር ረኺብና። እዚ፡ ሰራሕተኛ ካውንስል ብሪጣኒያ ብቤት ጽሕፈት ጉዳይ ወጻኢ ዝምወል እውን ክርእዮ ገይርና ኢና። እዚ ወረቐት፡ ኣብ ለንደን ብዝርከብ ጠቕላላ ሜዲካል ካውንስል ዝተዳለወ ኰይኑ፡ ሰብ መዚ ጥዕና ብሪጣኒያ ኣብታ ሃገር ዘስርሕ ፍቓድ ንክህቡኻ መረጋገጺ ዝኸውን ናይ መጀመርታ ክሕለፍ ዝግብኦ መገዲ እዩ። እቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ዶኳትር፡ እቲ ዝለዓለ ደሞዝን ዝሓሸ ናይ ስራሕ ኩነታትን ከም ዝገዝኦም ይዛረቡ። እዚ ፈተና ኣብ ካልኦት ዶኳትር ክምልመሉለን ዘይግብኣ ዝተባህላ ከም ሱዳን፣ ጋና፣ ባኪስታንን ባንግላድሽን ዝበላ ሃገራት እውን ተዋሂቡ። ጂኤምሲን ካውንስል ብሪጣኒያን ኣብ ጉዳይ “ምልመላ” ኢድ የብልናን ብምባል፡ ብውልቈም ናብ ብሪጣኒያ ክመጽኡ ንዝደልዩ ዶኳትር ጥራይ ይሕግዙ ከም ዘለው ገሊጾም። እዚ ክኣ፡ ኣብ ትሕቲ እቲ መምርሒ ፍቑድ እዩ። ኦግስቲን፡ ካልኣይ ፈተና ክወስድ እናተዳለወ እንከሎ’ዩ ኤንኢኤስ ደዊሎም ቪዛኡ ክምውሉዎን ስራሕ ክረኽብሉ ከም ዝኽእሉን ነጊሮምዎ። እዚ “ንጡፍ ምልመላ” እኳ እንተዀነ፡ ኤንኢኤስ ግን ናይ ምልመላ ኤጀንሲ ስለ ዘይነበርኩ ኣይኰነን ይብል። እኳ ድኣ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝርከቡ ኣብ ብሪጣኒያ ክሰርሑ ምስ ዝደልዩ ዶኳትር ጥራይ ከም ዝራኸብ ገሊጹ። ቤት ጽሕፈት ጥዕናን ማሕበራዊ ሓለዋን ግን፡ መምርሒ ኣሰራርሓ ብሪጣኒያ ንኤንኢኤስ’ውን ዝምልከት ምዃኑ ብምጥቃስ እቲ ኩባኒያ ጥሕሰት ከም ዝፈጸመ ሓቢሩ። ብዙሓት እዚ ኩባኒያ ዘምጽኦም ዶኳትር ኣዘራሪብና። ኩሎም ሓደ ዓይነት ታሪኽ ኣለዎም። ዶክተር ፌሚ ጆንሰን፡ ኣብ መዓልቲ ካብ 14 -16 ሰዓታት ክሰርሕ ከም ዝግደድን ናይ ለይቲ እውን ከም ዝሰርሕን ተዛሪቡ። “ኣመና ደኺመ፤ ድቃስ ደልየነ። ሰብ ኰይንካ፡ ንሸውዓተ መዓልታት ብተኸታታሊ ብኸምዚ ክትሰርሕ ዝክኣል ኣይኰነን”። ዶክተር ፌሚ፡ ካብ ዓቕሙ ንላዕሊ ደኺሙ ስለ ዝነበረ ዕረፍቲ ደልዩ፤ ኢንኢኤስ ግን ካብ ደሞዙ ክንክየሉ እዩ። እዚ፡ ንዕኡ ንዝትክእ ዶክተር ዝወጽእ ወጻኢ ንምሽፋን ዝውዕል’ዩ ክብል እቲ ኩባኒያ ይገልጽ፤ ፌሚ ግን ዶኳትር ኣብ ከቢድ መዋጥር ዘእቱ’ዩ ይብል። “ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት፡ ምስ ነብሰይ’የ ዝመክር፤ ‘ፌሚ፡ ንነብስኻ ትኽክለኛ ነገር ዲኻ ትገብር ዘለኻ፤ ንተሓካሚኻ ትኽክለኛ ነገር ዲኻ ትገብር ዘለኻ?’ ይብለኒ። እንተዀነ፡ መልሲ ረኺበሉ ኣይፈልጥን”። ገሊኦም ሓካይም፡ ካብ ማሕበር ዶኳትር ሓገዝ ሓቲቶም። ዶክተር ጄኒ ቫግሃን ብርክት ዝበለ ጥርዓን ሓካይም ከም ዝሰምዐት ገሊጻ። ዶኳትር ኤንኤችኤስ፡ ኣብ ሰሙን ን48 ሰዓታት ክሰርሑ ከም ዘለዎም፤ እንተደልዮም ድማ ን72 ሰዓታት ከም ዝሰርሑ ከም ዝኽእሉ ሓቢራ። “ኣብዚ፡ ዋላ ሓደ ዶክተር ብተኸታታሊ ካብ ኣርባዕተ ለይቲ ንላዕሊ ክሰርሕ የብሉን፤ ምኽንያቱ ውሑስ ኣይኰነን” ትብል። ወሲኻ፡ “እዚ ምስ ልዕሊ ዓቐን ናይ ስራሕ ሰዓታት ዝተሓሓዝ፡ ዳርጋ ቅድሚ 30 ዓመት ዝጠፍአ’ዩ ዝበልናዮ ባርነት ዝተሓሓዝ’ዩ። እዚ ንተሓከምቲ ኰነ ዶኳትር ቕቡልነት የብሉን” ትብል። እዚ ጉዳይ፡ ናብ ማሕበር ሕክምና ብሪጣኒያ [ቢኤኤም] ወሲድናዮ፡ ምኽትል ኣደ መንበር ኤማ ራንስዊክ እቲ ኩነታት “ንጥዕና ብሪጣኒያ ውርደት“ እዩ ክትብል ገሊጻቶ። “እቶም ወጻእተኛታት መሳርሕትና ነዊሕ ተጓዒዞም’ዮም ናብ ብሪጣኒያ መጺኦም፤ እቲ ኩነታት ግን በዝባዚ’ዩ ኰይኑዎም” ኢላ። ኤንኢኤስ፡ “ዶኳትር ምስቲ ኩባኒያ ዘለዎም ልምዲ” ብዝተሓሓዝ “እወንታዊ ርኢይቶ’ዩ” ዘለዎም ይብል። ዶኳትር፡ “ኣብ ውሽጢ ብሄራዊ ኣገልግሎት ጥዕናን ስርዓት ሓለዋ ጥዕናን ብሪጣኒያ ሞይኦም ንምዕባይ ውሑሱን ሓጋዝን መገዲ” ብምምችቻእ ከም ዝሕግዞም ብምግላጽ፡ እቲ ስርሖም ድማ “ንህዝቢ ብሪጣኒያ ዓብዪ ረብሓ’ዩ” ኢሉ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ህንዳዊ መቦቆል ዘለዎ ሪሺ ሱናክ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ክኸውን እዩ

ሪሺ ሱናክ፡ ቀዳማይ ኤስያዊ-ብሪጣንያዊ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ንምዃን ኣብ ድርኩኺት ከም ዝበጽሐ ይግለጽ ኣሎ። ንሱ ነዚ ዝበቕዐ እታ ቀንዲ መወዳድርቱ ኰይና ዝጸንሐት መነሓንሕቱ ካብቲ ውድድር ድሕሪ ምእላያ እዩ። እቲ ሰኑይ ዘኽትም ምሃብ ድምጺ ደገፍ ቅድሚ ምእካሉ፡ ድሮ ኣስታት 200 ኣባላት ባይቶ ዓቓባዊ ሰልፊ፡ ነቲ ቻንስለር ዝነበረ ሱናክ ድምጾም ከምዝሃብዎ ተፈሊጡ’ሎ። እታ ኣብቲ ውድድር ኣትያ ዝጸንሐት መራሒት ታሕተዋይ ባይቶ ዝዀነት ፐኒ ሞርደንት፡ እዅል ድምጺ ብዘይምርካባ ካብቲ ውድድር ተኣልያ እያ። በዚ መሰረት፡ ሪሺ ሱናክ፡ ነታ ኣብ 45 መዓልታ ስልጣና ዝለቐቐት ሊዝ ትረስ ተኪኡ፡ ኣብ ዝሓለፈ 200 ዓመታት፡ ኣብ መበል 42 ዓመቱ ብዕድመ እቲ ዝነኣሰ ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ክኸውን እዩ። እቲ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ደገፍ ኣባላት ባይቶ ዓቃባዊ ሰልፊ ንምርካብ ዝተኻየደ ውድድር፡ ውጽኢቱ ብወግዒ ድሕሪ ምግላጹ፡ ኣብ ዝስዕብ ሒደት መዓልታት ብወግዒ ስልጣኑ ክሕዝ እዩ። ሪሺ ሱናክ፡ ውጽኢት’ቲ ካብ ኣባላት ባይቶ ዝረኸቦ ድምጺ ሎሚ ሰኑይ ድሕሪ ቐትሪ ብወግዒ ምስተገልጸ፡ መደረ ከስምዕ ትጽቢት ይግበር።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ብኸመይ እዮም 175 ብሪጣንያውያን ቈልዑ ብኤችኣይቪ ተለኺፎም?

ብ1980ታት፡ ሄሞፊልያ ዝበሃል ሕዱር ሕማም ደም ዝነበሮም ልዕሊ 150 ቈልዑ ብኤችኣይቪ ከም ዝተለኽፉ፡ ቢቢሲ ካብ ቤተ መዛግብቲ መንግስቲ ዝረኸቦ ሰነድ የርኢ። ገለ ካብቶም በዚ ሕማም ዝተጠቕዑ ስድራቤታት፡ ኣብ ታሪኽ ሕክምና ዓባይ ብሪጣንያ (ኤን.ኤች.ኤስ.) እቲ ዝኸፍአ ናይ ሕክምና ሓደጋ ተባሂሉ ኣብ ዝግለጽ ዘሎ ህዝባዊ መርመራ መርትዖታቶም ይህቡ ኣለው። እቲ ጉዳይ ቅድሚ 36 ዓመት ኣብ መወዳእታ ጥቅምቲ 1986 እኳ እንተጋጠመ፡ ሊንዳ ግን እታ ውላዳ ብሕማም ከም ዝተጠቕዐ ዝሰምዐትላ መዓልቲ ፈጺማ ኣይትርስዓን እያ ። ኣብቲ እዋን ምስ ወዲ 16 ዓመት ወዳ ማይክል፡ ኣብ ከተማ በርሚንግሃም ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ዝርከብ ናይ ህጻናት ሆስፒታል ናይ ምምኻር ክፍሊ ተጸውዐት። ውላዳ፡ ገና ኣብ እግሪ ተኽሉ ሄሞፊልያ ብዝብሃል ብተወርሶ ብዝመሓላለፍ ንምርጋእ ደም ዘሰናኽል ሕማም  ተጠቕዐ። ሊንዳ፡ እቲ ዝተጸውዐቶ ኣኼባ፡ ክንክን ጥዕና ውላዳ፡ ኣብታ ከተማ ናብ ዝርከብ ቀንዲ ሆስፒታል ንግስቲ ኤልሳቤጥ ክሰጋገር ይኽእል ይኸውን ዝብል ግምት እዩ ነይሩዋ። "እቲ ናይ ሕክምና ክንክን ኣዝዩ ልሙድ ስለ ዝነበረ፡ በዓል ቤተይን [ሰብኣይ ኣደ ማይክል]ን ኣብ ግዳም ኣብ መኪና ይጽበዩና ነይሮም" ትብል። "ድሕሪኡ፡ እቲ ሓኪም፡ ከምዚ ብተራ ዕለታዊ ኩነታት ኣየር ዝዛረብ ዘሎ፡ ብሃንደበት፡ “ሚካኤል ኤችኣይቪ ፖዚቲቭ እዩ” ምስ በለና ከብደይ ግምጥልጥል በለኒ። “ካብቲ ሆስፒታል ወጺአ፡ ኣብ መኪና ንዝጸንሓና በዓል ቤተይ ነገርክዎ። ክልቴና ስለ ዝሰምበድና ከኣ ንገዛና ክሳብ እንኣቱ ፈጺምና ኣይተዘራረብናን። ከቢድ ነውጺ እዩ ፈጢሩልና "ትብል። ኤችኣይቪ ቀስ ብቐስ  ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ሰብነትካ ኣማህሚኑ ንሕማማት ብምቅላዕ ዝቐትል ሕማም እዩ። ኣብቲ እዋን ከኣ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ብቴሌቪዥን “ ብድንቁርና ነብስና ኣይንቕተል” ዝብል ሰፊሕ ናይ ሚድያ ጎስጓስ ይገብር ነይሩ። እቲ ጽዑቕ ወፈራ ጎስጓስ ኣብ ነብሲ ወከፍ ቤት ይረአ ስለ ዝነበረ ብሰንኪ እቲ ሕማም ርኡይ ተነጽሎ የጋጥም ነይሩ። ኣብ 1985 ሓደ ብሕማም ሂሞፎሊክ ዝተጠቕዐ ወዲ ትሽዓተ ዓመት ተማሃራይ፡ ብኤችኣይቪ ከም ዝተጠቕዐ ምስ ተፈልጠ ብዙሓት ወለዲ ንደቆም ካብቲ ኣብ ሃምፕሻየር ዝርከብ ናይ መባእታ ቤት ትምህርቲ ኣለዩዎም። ሚካኤል፡ ነቲ ሕማም ኣብ ውሽጡ ክሕዞ እምበር ፈተውቱን ይኹኑ ቤተሰቡ ክንገሩን ክፈልጡን ከም ዘይደለየ ሊንዳ ትሕብር። ነቲ ሕማም ከም ንቡር ገይሩ ክወስዶ ስለ ዝደለየ ንኣዕሩኹቱ እውን ኣይነገሮምን። ካብ 1970 ክሳዕ 1991 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ፡ “ፋክተር ኤይት” ዝበሃል ሓዲሽ መድሃኒት ምስ ወሰዱ፡ 1,250 ናይ ደም ጸገም ዘለዎም ሰባት ብኤችኣይቪ ከም ዝተለኽፉ ተፈልጠ። እዚ ሓድሽ መድሃኒት ነቲ ደሞም ንኸይረግእ ዝገትእ ሕማም ንምክልኻል ዝተዋህቦም እዩ ነይሩ። ሽዑኡ ኣስታት 175 ብሕማም ሄሞፊልያ እተጠቕዑ ቈልዑ ነቲ መድሃኒት ኣብ ሆስፒታላት፡ ኣብያተ-ትምህርትን ክሊኒካት ብሓካይም ብሪጣንያ ተዋሂቡዎም። ካልኦት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ቖልዑ ድማ ብዝተዋህቦም መድሃኒት፡ ንሕማም ወይቦ ከም እተቓልዑ ይእመን። ሕማም ወይቦ ንጸላም ከብድን መንሽሮን ከቃልዕ ዝኽእል ሕማም እዩ። እቲ ሕማም ከኣ ንተመሳሳሊ ዓይነት ናይ ደም ጸገማት ክፍውስ ብዝተዋህበ መድሃኒት እዩ ተኸሲቱ። ኣስታት ፍርቂ ካብቶም ብኤችኣይቪ እተታሕዙ ሰባት፡ ቅድሚ እቲ መናውሒ መድሃኒት ዕድመ ሕሙማት ኤችኣይቪ ቅድሚ ምርካቡ ምስ ሕማም ኤይድስ ብዝተሓሓዝ ሕማም ሞይቶም። ኣብቲ ግዜ እቲ፡ ዓባይ ብሪጣንያ ንሕማምት ደም ዝምልከት መድሃኒት ተፍሪ ስለ ዘይነበረት  እቲ “ፋክተርኤይት” ዝበሃል መድሃኒት ካብ ሕቡራት መንግስትታት ኣመሪካ እያ ትገዝኦ ነይራ። እቲ መድሃኒት ከኣ ካብ ኣሽሓት ወለንተኛታት ወሃብቲ ደም ብዝተኣከበ ፕላዝማ እዩ ዝስራሕ። ካብቶም ኣሽሓት ሓደ ብኤችኣይቪ እንተተለኺፉ ከኣ ኩሉ እቲ ደም ይብከልን እቲ ሕማም ይመሓላለፍን። ኣብ ኣመሪካ ዝርከባ ኩባንያታት ፋርማሲ፡ ነቶም ደም ዝልግሱ ውልቀ-ሰባት፡ እንተላይ ንገለ ካብቶም ኣብ ልዑል ሓደጋ ዝርከቡ፡ ከም እሱራትን ተጠቀምቲ ሓሽሽን ዝኣመሰሉ ደም ዝልግሱ ሰባት ገንዘብ ይኸፍለኦም ነይረን። ሊንዳ፡ ኣብቲ ብ1984 ኣብ ሆስፒታል ቈልዑ በርሚንግሃም እተገብረ ናይ ምምኽኻር ኣኼባ፡ ንፈለማ ግዜ ብዛዕባ’ቲ ሕማም ፍሉይ ምልክታት ንኽትዕዘብ ከምእተነግራ ትዝክር። ይኹን'ምበር፡ ሓደ እዋን ሓንቲ ኣላዪት ሕሙማት፡ "ሚካኤል ጽቡቕ እዩ ዘሎ" ብምባል ንኸይትጭነቕ ስለ ዝነገረታ፡ እታ ስድራ ቤት ነቲ ሓደጋታት ምሉእ ብምሉእ ከም ዘይተረድኣቶ እያ ትዛረብ። ኣብቲ እዋን’ቲ ከኣ ወዳ ገና ነቲ ሕማም ዘመሓላለፈሉ “ፋክተር ኤይት” ዝተባህለ ናይ ኣመሪካ መድሃኒት ይወስድ ነይሩ። ሚካኤል ኣብ መወዳእታ ዕድመ ብጽሕንኡ ብብርቱዕ ረስኒን ረሃጽን ለይትን፡ ተደጋጋሚ ሕማም ሰዓልን ዝኣመሰለ ቀጨውጨው ዘብል ሕማማት ክጥቃዕ ጀመረ ። ይኹን'ምበር፡ ክሳብ ሕልፈተ ህይወቱ፡ ምጋሽ፡ ሙዚቃ ምስማዕን ነቲ ኣብ ዌስት ብሮምዊች ኣልቢዮን ዝነበረ ክለብ ኩዕሶ እግሪ ምድጋፍን ኣየቋረጾን። ሊንዳ፡ ኣብ ዌምብሊ ዓብዪ ግጥም ኩዕሶ እግሪ  ኣብ ዝካየደሉ ዝነበረሉ እዋን ጥዕንኡ ሕማቕ እኳ እንተነበረ  ንዅላ እታ መኪና ሰላሊሞም ምስ አዕሩኽቱ ንክራኸብ ናብቲ ቦታ ከም ዝወሰዱዎ ትዝክር። ኣብ ኣፍ ደገ እቲ ስታድዩም ከኣ ምስ መሓዙቱ ተራኺቡ። እንታይ ከም ዝስመዖ ብዘየገድስ ክኸይድ እንተደልዩ ንወስዶ ነይርና" ትብል። ዳሕራይ ግን ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ኣካላቱ ክፈርስ ምስ ጀመረ፡ ክብደት ሰብነቱ ክንክን ድኻምን ናይ ምዝካር ዓቕሙን ከጥፍእ ጀሚሩ። ካብኡ ናብቲ ኣብ በርሚንግሃም ዝርከብ ሆስፒታል ሀርትላንድስ ግዒዙ። ሊንዳ ከኣ ስርሓ ገዲፋ፡ ክሳብ መወዳእታ ህይወቱ ትኣልዮ ነይራ። "ንሱ ከኣ፡ 'ማማ በጃኺ ስራሕኪ ግበሪ ምሉእ ግዜኺ ንዓይ ክትከናኸኒ ኣይግበኣክን እዩ። ብዛዕባይ ኣይትጨነቒ ይብለኒ ነይሩ” ትብል። ዳሕራይ ሚካኤል ብሰንኪ’ቲ ኣብ እዋን ቑልዕነቱ ንናይ ስርዓተ ደም ጸገሙ ንክፍውስ ተባሂሉ ብዝወሃቦ ዝነበረ ሕማም  ተለኺፉ ሕማምኣንቅጽን ነድሪ ሳንቡእን ኣማዕቢሉ። ብ26 ግንቦት 1995 ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን መበል 26 ዓመት ልደቱ ዓሪፉ ። ድሕሪ ሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት እቲ ተረኽቦ፡ ሊንዳ ነቲ ነዊሕ ግዜ ዝወሰደ ጉጅለ ህዝባዊ መርመራ መርትዖ ሂባ። ምስ ካልኦት ወለዲ ኰይና ከኣ ኣብቲ ብ1970ታትን 80ታትን ደቆም ብሕማም ኤችኣይቪ ዝተለኽፉዎም ስድራ ቤታት ዘሕለፍዎ ተመክሮኣ ኣቕሪባ። "እቲ ጉዳይ ኣብ ሓቁ ንኽበጽሕ እቲ ዝፈልጦን ዝተሞኮርኩዎን ክነግር ኣለኒ” ከኣ ትብል። "ኵልና ስለምንታይ ከምኡ ከጋጥም ከም ዝተፈቕደን ቀጻሊ ዝዀነ ክሰተት የጋጥምን ክንርዳእን ክንፈልጥን ኣለና" ኢላ ። ሊንዳ፡ ስም ኣቡኣ ክዕቀበላ ሓቲታ ኣላ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ፓውንድ ብመንጽር ዶላር ዋጋኡ የንቈልቍል ከምዘሎ ተገሊጹ

ፓውንድ፡ ብሰንኪ'ቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝተገብረ ገዚፍ ምጕዳል ግብሪ ዝተፈጥረ ኵነታት ዕዳጋ፡ ዋጋኡ ብመንጽር ዶላር ኣሜሪካ ከም ዝነከየ ተገሊጹ። ኣብ ፈለማ ንግዲ ኤስያ፡ ስተርሊንግ ብልዕሊ 4 ሚእታዊት ብምውራድ ናብ 1.04 ዶላር በጺሑ፤ ሰኑይ ንግሆ ከኣ ቅሩብ ዋጋኡ ክብ ብምባል ናብ 1.05 ዶላር በጺሑ ከም ዘሎ ተፈሊጡ'ሎ። እዚ ዝዀነሉ ቻንስለር ብሪጣንያ ክዋሲ ክዋርተንግ ለቓሕ ኣመና ክዓርግ እዩ ተባሂሉ ኣብ ዝግመተሉ ዘሎ እዋን፡ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ርእሲ'ቲ 45 ቢልዮን ፓውንድ ፓኬጅ፡ ተወሳኺ ምጕዳል ግብሪ ቃል ድሕሪ ምእታዉ እዩ። ማእከላይ ባንክ ኣሜሪካ ወለድ ብምውሳኹ ዓቕሚ ዶላር ክውስኽን ፓውንድ ኣብ ጸቕጢ ክጸንሕን ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ኣውፈርቲ፡ ምስ ምእታው ሓጋይ ብዛዕባ ቁጠባዊ ምንቁልቋል ኣብ ዝሻቐሉሉን ቅልውላው ጸዓትን ወይ ኲናት ዩክረይን ኣብ ዝቕጽለሉ ዘሎ እዋንን፡ ዩሮ’ውን ኣንጻር ዶላር ድሕሪ 20 ዓመታት ዝወሓደ መጠን ከም ዘመዝገበ ይፍለጥ። ሓደ ካብ መስረቲ ‘ዌልቲ’ ዝተበሃለ ኣውፋሪ ትካል ዝዀነ ፒተር ኤስኮ፡ "ኵሎም ባጤራታት ኣንጻር ዶላር ኣሜሪካ ዓቕሞም ይወርድ ኣሎ። ስለዚ ሓይሊ ዶላር ኣሜሪካ ይረኣይ ኣሎ። ምስ ፓውንድ ግን፡ እዚ ሓድሽ መንግስቲ ግብሪ ክቘርጽ እዩ፤ እዚ ድማ ዝቕባበ ዘኸትል’ዩ  ብዝብል ዜና እዩ ተጋዲዱ፡” ይብል። "ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተገብረ ድጐማ ጸዓትን ባንክ ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ዛዕባ ምውሳኽ ዋጋታት ህጹጽ ኣኼባ ከድልዮ ይኽእል እዩ ዝብል ዜናን ተወሲኽዎ፡ ዝፈጠሮ ናይ ስንባደ ስምዒት'ዩ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ገለ ኣውፈርቲ፡ ባንክ ዓዲ እንግሊዝ ምውራድ ፓውንድ ደው ንምባል ህጹጽ ስጕምቲ ክወስድ ክግደድ እዩ ዝብል ግምት ኣለዎም። ኣብ ኤስፒኣይ ኣሴት ማነጅመንት መሻርኽቲ ስቲቨን ኢነስ፡ "እቲ ጸገም ዋላ ንግዚኡ ደው ንምባል፡ ባንክ እንግሊዝ ዝቕባብ  ንምቁጽጻር ዝዀነ ይዅን ስጕምቲ ክወስድ ይኽእል'ዩ። ኣብ ዕዳጋ ተኣማንነት ንምርካብ ኣብዚ ሰሙን'ዚ ህጹጽ ኣኼባ ወሰኽ መጠን ክካየድ ይኽእል'ዩ። ዋላ’ውን ሎም መዓልቲ ወሰኽ ዋጋ ክንርኢ ንኽእል ኢና”  ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ፓውንድ ከምዚ'ሉ ኣብ ዝተሓተ ደረጃኡ እንተቐጺሉ፡ እቶም ብዶላር ተዓዲጐም ዝኣትዉ ከም ነዳዲን ጋዝን ዝኣመሰሉ ሃለኽቲ ነገራት ዋጋኦም ክኸብር እዩ። ናብ ኣሜሪካ ዝገሹ በጻሕቲ ድማ፡ እቲ ዝሕዝዎ ገንዘብ ከምቲ ቅድሚ ምውዳቕ ስተርሊን ዝነበረ ዘይክኣኽሎም ይኽእል። ኣብ ብሪጣንያ፡ ኣውሮጳ - ድሒሩ ድማ ሰኑይ - ኣሜሪካ ፋይናንሳዊ ዕዳጋታት ኣብ ዝኽፈቱሉ እዋን፡ ኣውፈርቲ ምንቅስቓስ ፓውንድ ብቐረባ ክከታተልዎ እዮም።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ቲክቶክ፡ብኸመይ እዩ  ካብ ዝልምኑ ስደተኛታት ዝኸስብ ዘሎ?

ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሶርያ ዝርከቡ ስድራቤታት፡ ሓገዝ ንምርካብ ኣብ ቲክቶክ ክልምኑ እንከለው፡ እቲ ኩባንያ 70 ሚእታዊት ካብቲ ዝረኽብዎ ሓገዝ ከም ዝወስድ ቢቢሲ ዘካየዶ መርመራ ኣረጋጊጹ። ኣብቲ ማሕበራዊ መራኸቢ፡ ህጻናት ንሰዓታት ብቐጥታ ብዝመሓላለፉ ቪድዮታት፡ ብገንዘብ ዝትመኑ ዲጂታዊ ልግሲታት ክግበረሎም ይልምኑ። እቶም ብቐጥታ ዝመሓላለፉ ቪድዮታት ኣብ ሰዓት ክሳብ ሓደ ሽሕ ዶላር ከም ዝርከቦም ቢቢሲ ክርዳእ ክኢሉ፤ እንተዀነ እቶም ስደተኛታት ካብዚ ውሑድ ገንዘብ ጥራይ’ዩ ዝበጽሖም። ቲክቶክ፡ ኣብ ልዕሊ “መዝማዚ ልመና” ስጕምቲ ከም ዝወስድ ይገልጽ። እቲ ኩባንያ፡ ከምዚ ዓይነት ትሕዝቶ ኣብቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ክመሓላለፍ ከም ዘይፈቅድ ብምግላጽ፡ ካብቶም ዲጂታዊ ልግስታት ዝወስዶ ግን ትሕቲ 70 ሚእታዊት ከም ዝዀነ ሓቢሩ። ክንደይ ዝኣክል ብጽሒት ከም ዝወስድ ግን ግልጺ ንምግባር ፍቓኛ ኣይኰነን። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት [2022]፡ ተጠቀምቲ ቲክቶክ ብብዝሒ እቶም ኣብ ሶርያ ካብ ዝርከቡ መዓስከራት ዘለው ስደተኛታት ዘመሓላልፍዎም ቪድዮታት መሊኡ ክርእይዎ እንከለው፡ ገለ ምትላል ይፍጸም ከይህሉ ዝብል ስግኣት ነይርዎም። ኣብ ሰሜን-ምዕራብ ሶርያ ኣብ ዘሎ መዓስከር፡ እቲ ብተደጋጋሚ ኣብ ቲክቶክ ዝርአ ቪድዮ ልመና  ብዝብል ስድራቤታት ኣብ ቲክቶክ ቀጥታ ንኽኣትው ተሌፎንን ካልእን ብዘቕርበሎም ‘ቲክቶክ ሚድልማን’ ብዝብሃል ከም ዝዋደድ ቢቢሲ ኣረጋጊጹ። እቶም መንጐኛታት፡ ምስ ኣብ ቻይናን ማእከላይ ምብራቕን ዘለው ምስ ቲክቶክ ዝተኣሳሰሩ ኤጀንሲታት ዝሰርሑ ኰይኖም፡ ስድራቤታት ኣካውንታት ቲክቶክ ክረኽቡ ከም ዝገብሩ ገሊጾም። እዞም ኤጀንሲታት፡ ኣካል ናይቲ ቲክቶክ ዝኽተሎ ዓለምለኻዊ ስትራተጂ ኰይኖም፡ ብቐጥታ ዘመሓላልፉ ሰባት ዝምልምሉን ተጠቀምቲ ዝያዳ ሰዓታት ኣብቲ መተግበሪ ከሕልፉ ዘተባብዑን’ዮም። ኣልጐሪዝም ቲክቶክ፡ ኣብ ጂኦግራፊያዊ መበቈል ቍጽሪ ተሌፎን ሓደ ተጠቃሚ ዝተመርኰሰ ትሕዝቶ ስለ ዝእምት፡ እቶም መንጐኛታት ሲም ካርድታት ብሪጣንያ ክጥቀሙ ከም ዝመርጹ ገሊጾም። ካብ ብሪጣንያ ዝመጽኡ ሰባት ክኣ፡ እቶም ዝበዝሑ ለገስቲ ምዃኖም ይዛረቡ። ሞና ዓሊ ኣልከሪምን ሽዱሽተ ደቃን፡ ካብቶም መዓልታዊ ኣብ ቲክቶክ ዝኣትዉ ስድራቤታት እያ። እዛ ስድራ፡ ንኣርባዕተ ሰዓታት ኣብ መሬት ኰፍ ኢላ፡ "Please like, please share, please gift” ዝብላ ሒደት ቃላት ኢንግሊዘኛ ክትደጋግም ትውዕል። በዓል ቤት ሞና፡ ብደብዳብ ነፈርቲ’ዩ ተቐቲሉ፤ ንሳ ድማ ዓይነ ስውር ዝዀነት ጓላ ሸሪፋ መጥባሕቲ ክትገብር ገንዘብ ንምርካብ እቲ ቀጥታዊ ፈነወ ቲክቶክ ትጥቀም ኣላ። እዞም ሰባት፡ ብቨርቹዋል'ኳ ይሓቱ እንተሃለዉ፡ ካብቶም ነዞም ቪድዮታት ዝርእዩ ሰባት ግን ገንዘብ’ዩ ዝውሰድ፤ እዚ ማለት ካብቲ መተግበሪ ጥረ ገንዘብ ይውሰዶም። እቶም ነቲ ቀጥታ ፈነወ ዝርእዩ ሰባት፡ ነቶም ነዚ ትሕዝቶ ዝሰርሑ ሰባት ንምትብባዕ ወይ ሞቕሽሽ ንምሃብ ውሑድ ገንዘብ ካብ ዝጠልቡ ዲጂታዊ ዕምበባታት ክሳብ ኣስታት 500 ዶላር ዝዋጋኦም ቨርቹዋል ኣንበሳታት ይሰዱ። ቢቢሲ፡ ካብ መዓስከራት ሶርያውያን ብቐጥታ ዝመሓላለፉ 30 ቪድዮታት ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ተኸታቲሉ ሓበሬታ ኣኪቡ። በዚ፡ እቶም ነዞም ትሕዝቶታት ዝርእዩ ተጠቀምቲ፡ ንነፍሲ ወከፍ ኣካውንት ክሳብ ሓደ ሽሕ ዶላር ዋጋ ዘለዎም ዲጂታዊ ልግስታት ክገብሩ ርእዩ። እቶም፡ ኣብቲ መዓስከር ዘለው ስድራቤታት ግን ካብዚ ሒደት ገንዘብ ጥራይ ከም ዝረኽቡ እዮም ዝዛረቡ። ቲክቶክ'ውን፡ ካብዚ ክንደይ ዝኣክል ከም ዝወስድ ክገልጽ ፍቓደኛ እንተዘይኰነ፡ ቢቢሲ እቲ ገንዘብ ናበይ ከም ዝኸይድ ንምፍላጥ ሓደ ፈተነ ገይሩ። ኣብ ሶርያ ዝርከብ ሪፖርተር፡ ኣብቶም መዓስከር ከም ዝነብር ብምግላጽ ነቶም ንቲክቶክ ቀረባ ዝዀኑ ኤጀንሲታት ረኺብዎም። ኣካውንት ተዋሂብዎ ቀጥታ [ላይቭ] ኣትዩ፤ ኣብ ለንደን ዝርከብ ሰራሕተኛ ቢቢሲ ካብ ካልእ ኣካውንት 160 ዶላር ዝዋጋኡ ልግሲ ሰዲዱሉ። እቲ ቀጥታዊ ፈነወ ምስ ተወድአ፡ እቲ ኣብ ሶርያ ንፈተነ ዝተኸፈተ ኣካውንት 33 ዶላር ጥራይ ወሲዱ፤ ቲክቶክ ድማ 69 ሚእታዊት ዋጋ እቲ ልግሲ ወሲዱ። ኣብ ቲክቶክ ጸላዊ ዝዀነ ፕሮፌሽናል ተጻዋቲ ራግቢ ዝነበረ ኬት ማሶን፡ ምስ ሓደ ስድራ ኣብ ዝገበሮ ቀጥታዊ ፈነወ፡ 330 ዶላር ከም ዝለገሰን ኣስታት ሓደ ሚልዮን ሰዓብቲ ተመሳሳሊ ልግሲ ክገብሩ ከም ዘተባብዐን ይገልጽ። መብዛሕትኡ ሓገዝ ግን፡ በቲ ኩባንያ ማሕበራዊ ሚድያ ከም ዝውሰድ ካብ ቢቢሲ ምስ ተነግሮ፡ “ትርጕም ዘይብሉ”ን ንሶርያውያን ስድራቤታት “ፍትሓዊ ዘይኰነን” ኢሉ። “ግሉጽነት ክህሉ ኣለዎ፤ እዚ ንዓይ ስስዐ’ዩ፡ ስሱዕ’ዩ።” እቲ ቢቢሲ ካብ ዝሃቦ 106 ዶላር ዝተረፈ 33 ዶላር፡ ኣብ ሶርያ ካብ ዝርከብ ገንዘብ ዘመሓላልፍ ድኳን ክወጽእ እንከሎ ተወሳኺ 10 ሚእታዊት ተነክዩ። መንጐኛታት ቲክቶክ፡ 35 ሚእታዊት ወሲዶም ነቲ ስድራ ስደተኛታት 19 ዶላር ጥራይ ይህብዎ። ሓሚድ፡ ኣብቲ መዓስከር ካብ ዝርከቡ መንጐኛታት ቲክቶክ እዩ። ንሱ፡ ኣብ ቲክቶክ ምስ ዘለዉ ስድራቤታት ንምስራሕ ዘኽእሎ ሞባይል፣ ሲምካርድን ዋይፋይን ንምዕዳግ ዝነበራኦ ጥሪት ከም ዝሸጠ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሕጂ፡ ኣብ መዓልቲ ንነዊሕ ሰዓታት ኣብ ቀጥታዊ ፈነወ 12 ስድራቤታት ይኣቱ። ሓሚድ፡ ቲክቶክ እቶም ስድራቤታት ናብራ ክደፍኡ ይሕግዝ’ዩ ዘሎ ይብል። ንመካየዲ ስራሕ ዝኸውን ቈሪጹ ክኣ ዝበዝሐ መኽሰብ ከም ዝኸፍሎም ይዛረብ። ልክዕ ከምቶም ካልኦት መንጐኛታት፡ ሓሚድ’ውን፡ በቶም ኣብ ቻይና ዝርከቡ ብቐጥታ ምስ ቲክቶክ ዝሰርሑ፡ “ናይ ቀጥታ ኤጀንሲታት” ይሕገዝ እዩ። “ምስቲ መተግበሪ ዝዀነ ጸገም እንተሃልዩና ይሕግዙና። ንኣካውንታት ይዓጽውን ይኸፍቱን። ሽምን ስእልን ንህቦም፡ ንሶም ክኣ ኣካውንት ይኸፍቱልና” ይብል ሓሚድ። ከምዚኦም ዝበሉ ኤጀንሲታት፡ "livestreaming guilds" ዝበሃሉ ኰይኖም፡ ኣብ መላእ ዓለም እዮም ዝርከቡ። እዞም፡ ተጠቀምቲ ብብዝሒ ብቐጥታ ዝመሓላለፉ ትሕዝቶታት ንኸፍርዩ ኣብ ምሕጋዝ ንኽሰርሑ ብቲክቶክ ዝተቘጸሩ’ዮም። ቲክቶክ፡ ብልክዕ እቲ ኣብ ኣየር ዝጸንሑሉ ሰዓትን ዋጋ ዝተቐበልዎ ልግስን ዓስበ-ድለላ ከም ዝኸፍሎም እቶም ኤጀንሲታት ንቢቢሲ ተዛሪቦም። እቲ ንሰዓት ዝወሃብ ዘሎ ትዅረት፡ ቲክቶከራት ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ሶርያ ዝርከቡ ህጻናት ሓዊሱ ኣብ ሓደ ግዜ ንሰዓታት ኣብ ቀጥታ ፈነወ ንኽጸንሑ ንምግባር ዝዓለመ እዩ። ማርዋ ፋታፍታ፡ ኣብ ትካል ዲጂታዊ መሰላት ‘ኣክሰስ ናው’ እያ ትሰርሕ። እዞም ቀጥታዊ ፈነወታት፡ ትሕቲ ዕድመ ህጻናት “ካብ ጉድኣት፡ ሓደጋ ወይ ምዝመዛ ምክልኻል” ንዝብሉ ፖሊሲታት ቲክቶክ ዝጻብኡ ከም ዝዀኑ ትገልጽ። "ቲክቶክ፡ ተጠቀምቲ ብግልጺ ህያባት ክሓቱ ከም ዘይፍቀደሎም ብንጹር ይገልጽ፣ ስለዚ፡ ብንጹር ናይ ገዛእ ርእሶም ውዕል ኣገልግሎት፡ ከምኡ'ውን መሰል ናይዞም ሰባት ምግሃስ'ዩ" ኢላ። ሰባት፡ “ሓገዝን ርህራሀን” ካልኦት ንምርካብ ዛንታኦም ኣብ ኦንላይን ከካፍሉ መሰል ኣለዎም’ዩ እትብል ማርዋ፡ እዞም ቀጥታዊ ፈነወታት ግን “ክብሪ ዝጐድሎምን ዘዋርዱን’ዮም” ትብል። ሕግታት ቲክቶክ፡ ኣብ ቀጥታ ቅድሚ ምእታውካ ሓደ ሽሕ ሰዓብቲ ክህልውኻ ኣለዎም፣ ህያባት ክትሓትት ኣይፍቀድን ከምኡ’ውን ህጻናት ኣብቲ መተግበሪ ካብ “ጉድኣት፡ ሓደጋ ወይ ምዝመዛ ክትከላኸለሎም” ግድን ምዃኑ ይጠቅስ። ቢቢሲ፡ ነዚ ጸብጻብ ንምድላው ኣብ ዝተኸታተሎም 30 ኣካውንታት ግን ህጻናት ክልምኑ ተራእዮም’ዮም። ቲክቶክ ድማ፡ እዚ ብዝዀነ መዐቀኒ ንፖሊሲታተይ ዝተጻብአ ኣይኰነን ይብል። ቢቢሲ ብቐጥታ ካብ ቲክቶክ ምላሽ ክሓትት እንከሎ፡ እቲ ኩባንያ ንዅሎም ኣካውንታት ዓጽዩዎም። ነዚ ስዒቡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ብቢቢሲ ዝቐረበ ሓበሬታን ክስታትን ኣዝዩ የሻቕለና’ዩ፤ ቅልጡፍን ጽኑዕን ስጕምቲ ወሲድና ኣለና። ከምዚ ዓይነት ትሕዝቶ ኣብ መድረኽና ኣይፍቀድን እዩ፤ ኣብ ዙርያ መዝማዚ ልመና ድማ ዓለማዊ ፖሊሲታትና ዝያዳ ነሐይል ኣለና፡" ኢሉ። ቲክቶክ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዓለም እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ማሕበራዊ ሚድያ ኰይኑ፡ ካብ 2017 ጀሚሩ 6.2 ቢሊዮን ዶላር ኣታዊ ረኺቡ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ንሊዝ ትራስ ተኪኡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ክኸውን ዝኽእል መን’ዩ?

ሊዝ ትራስ ን45 መዓልታት ቀዳመይቲ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ኮይና ድሕሪ ምራሕ ካብ ሰልጣን ከምእትወርድ ድሕሪ ምሕባራ፤ ንዓኣ ዝትክእ መን’ዩ ክኸውን ዝብል ሕቶ ዛዕባ ኮይኑ ይርከብ። ሊዝ ትራስ ነቲ ግዚኡ ከይኣኸለ ካብ ስልጣን ዝወረደ ቦሪስ ጆንሰን ተኪኣ’ያ ናብ ስልጣን መጺኣ፡ ንሳ’ውን ኣብ 45 መዓታት ካብ ስልጣና ትወርድ ኣላ፡ በዚ መሰረት ብሪጣንያውያን ኣብ ሓደ ዓመት ሰለስት ቀዳማይ ሚኒስተራት ክርእዩ’ዮም። ሊዝ ትራስ’ውን እታ ዝወሓደ መዓልታት ኣብ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስተርነት ዝጸንሐት ኮይና ኣላ። እቲ መን’ዩ ንሊዝ ሩዝስ ክትክኣ ዝብል ሕቶ ኣብ መወዳእታ ዝመጽእ ሰሙን መልሲ ክርከቦ’ዩ። ክሳብ ሕጂ መን’ዩ ንምትካኣ ክወዳደር ዝተፈለጠ ነገር’ኳ እንተዘይሃለወ፡ እቶም ክትክእዋ ይኽእሉ’ዮም ዝተብሃሉ ግን እዞም ዝስዕቡ’ዮም። ሪሺ ሱናክ ሚኒስተር ፋይናንስ ዝነበረ ኮይኑ፡ ኣብቲ ቦርስ ጆንሰን ንምትካእ ዝተኻየድ ውድድር ምስ ሊዝ ትራስ ተወዳዲሩ ዝነበረ’ዩ። ኣብ እዋን ውድድሮም፡ ሊዝ ትሩዝ ትኽተሎ ናይ ግብሪ መደባት ንቁጠባ ዓባይ ብሪጣንያ ከዕንዋ ከምዝኽእል ብተደጋጋሚ ይገልጽ ነይሩ እዩ፡ ክዕወት ግን ኣይክኣለን። ሪሺ ሱናክ ወለዱ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝመጽኡ ኮይኖም፡ ኣቡኡን ኣዲኡን መበቖሎም ካብ ህንዲ’ዩ። ኣብ ሳውዝሃምፕተን ዝተወለደ ሪሺ ሱናክ ኣብ ኦክስፎርድን ስታንፎርድን’ዩ ተማሂሩ። ኣብ 2015 ኣባል ባይቶ ክኸውን ዝኽኣለ ሪሺ፡ ኣብ ለካቲት 2020  ቻንስለር ቤት ግምጃ ዓባይ ብሪጣንያ’ውን ክኸውን ክኢሉ ነይሩ’ዩ። ኣብ እዋን ዓለምለኻዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብቕዓት መሪሕነቱ ብምርኣይ፡ ቁጠ እታ ሃገር ነቕነቕ ከይብል እኹል ባጀት ክስልዕ ክኢሉ’ዩ። እንተኾነ ብዓልቲ ቤቱ ምስ ምኽፋል ግብሪ ዝተሓሓዝ ክሲ ስለዝቐረባ ንሽሙ ከይበለሎ ኣይተረፈን፡ ኣይጸነሐን’ውን ንሕጋጋት ዕጽዋ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ጥሒስካ ተባሂሉ ብገንዘብ ተቐጺዑ ነይሩ’ዩ። ፔኒ ሞርዳንት ቦሪስ ጆንሰን ካብ ስልጣን ምስ ወረደ፡ ንምትክኡ ካብ ዝፈተኑን ካብ ኣባላት ይቶ ጽቡቕ ደገፍ ረኺባ ዝነበረት እያ እንተኾነ ኣብ መወዳእታ ምስ ሊዝ ተሩስን ሪሺ ሱናክን ከመዓራርያ ዝኽእል ድምጺ ስለዘይረኸበት ክትግለፍ ክኢላ። እንተኾነ ሊዝ ትራስ ኣብ ስልጣን ምስ መጽአት ኣብ ክልቲኡ ባይቶታት [ኮመን ከምኡ’ውን ሎርድስ] ንንጉስ ክትውክል ዘኽእል ሽመት’ያ ረኺባ። ፔኒ ሞርዳንት ብ 2019 ቀዳመይቲ ዋና ጽሓፊት ሚኒስትሪ ምክልኻል ብምዃን እታ ቀዳመይቲ ነዚ መዝነት እዚ ዝብቐዐት ብሪጣንያዊት ጓል ኣንስተይቲ ክትከውን ክኢላ። ከሚ ባደኖች ዋላ’ኳ ኣይትተዓወት፡ ሓንቲ ካብቶም ንቦሪስ ጆንሰን ክትክኡ ይኽእሉ’ዮም ተባሂሎም ዝነበሩ ክትከውን ክኢላ ነይራ’ያ። እዛ ኣብ ደቡብ ሎንደን ኣብ ዊንበልደን ዝተወለደት ኣብ ኣሜሪካን ናይጀርያን ዝዓበ ከሚ ባደኖች፡ ኣዲኣ ናይ ሳይኮሎጂ ፕሮፌሰር ኮይና፤ ምስ ኣዲኣ እያ ናብተን ኣዲኣ ትምህረለን ዝነበረት ኣሜሪካን ናይጀርያን ከይዳ። ከሚ ባደኒች፡ ቅድሚ ኣባል ባይቶ ምዃና፡ ኣብ ሓደ ናይ ግሊ ባንኪ ከምኡ’ውን  ኣብ መጽሄት  ‘ ዘ ስፔክታተር’ እያ ትሰርሕ ነይራ። እቲ ብደረጃ ጽፍሒ መንግስቲ ዝለዓለ ዝረኸበቶ ስልጣን ኣብ እዋን መሪሕነት ሊዝ ትሩስ ንክፍሊ ዓለምለኻዊ ንግዲ ምምራሕ’ዩ። ሱላ ብራቨርማን ካብ ዝነበራ ጽፍሒ ውሽጣዊ ጉዳያት ከምዝወረደት ምስ ሓበረት፡ ሊ ትሩስ’ውን 24 ሰዓታት ኣብ ዘይኣክል ግዜ’ያ ካብ ስልጣን ብፍቐዳ ከምእትወርድ ገሊጻ። በዚ መሰረት ምውራድ ሱላ ብራቨርማን ንሊዝ ትሩስ ብኸቢድ ጸልይዋ ከምዝኸውን ብዙሓት ይገልጹ’ዮም። ሱላ ካብ ስልጣን ከምእትወርድ ኣብ ዝገለጸትሉ፡ ብዛዕባ ስደተኛታት ኣብ ዝምልከት ዛዕባ ዘይምስምማዕ ከምዘጋጠመ ኣአንፊታ’ያ። ሱላ ብራቨርማን እቲ ሓተትቲ ዑቕባ ጉዳዮም ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ክረአ ኣለዎ ዝብል ሓሳብ ብትሪ ካብ ዝደፍእሉ ዝነበሩ መራሕቲ’ያ። እዛ ኣብ እዋን መሪሕነት ቦሪስ ጆንሶን ኣኽባሪት ሕጊ ዝነበረት ሱላ ብራቨርማን፡ ሓንቲ ካብቶም ንቦሪስ ጆንሰን ንምትካእ ተፋ ዝነበሮም ኮይና ካብ ካልኣይ ዙር መረጻ ግን ክትሰግር ኣይክኣለትን። ስደራኣ ካብ ኬንያን ሞሪሸይስን ኮይኖም ኣብ 1960ታት እዮም ብስደት ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣትዮም፡ ክልቲኦም ኸኣ ኣብ ፖሎቲካ እዮም ዝነጥፉ ነይሮም፡ ኣዲኣ’ውን ን16 ዓመታት ኣባል ቤት ምኽሪ ኮይና ክትሰርሕ ክኢላ እያ። ሱላ ብራቨርማን ኣብ ሎንዶን ዝተወለደት ኮይና ተኸታሊት እምነት ቡድሃ’ያ። እዞም ኩሎም ንሊዝ ትሩስ ክትክኡ ይኽእሉ’ዮም ዝብሃሉ ዘለዉ ዳርጋ ሰብ ኩሉ ይፈልጦም’ዩ፡ ሓለፋ ኩሎም ግን እቲ ቅድሚ ኣዋርሕ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ዝነበረ ቦሪስ ጆንን’ዩ ዝፍለጥ። ቦሪስ ጆንሰን ኣብ ወርሒ ሓምለ ካብ ሚኒስተራትን ኣባላት ባይቶን ገዚፍ ተቃውሞ ምስ ወረዶ’ዩ ብዘይፍታዉ ካብ ስልጣን ከምዝወርድ ሓቢሩ። ኣብ እዋን ዕጽዋ ፈንጠዝያ ዝተሓወሶ ድግሳት ትገብር ኔርካን ካልእን ዝብል ክስታት ስለዝቐረቦ’ዩ ካብ ስልጣን ክወርድ ተገዲዱ።ቦሪስ ጆንሰን ካብ ኣባላት ባይቶ ክሳብ ሕጂ ብዙሓት ደገፍቲ ስለዘለውዎ ካብ ምውድዳር ዝዓግቶ ሕጊ’ውን ስለዘየለ ክወዳደር ይኽእል’ዩ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ካብኡ ዝተሰመዐ ነገር የለን። ዋላ’ኳ እቲ ዝምረጽ ወይ እታ ትምረጽ ቀዳማይ ሚኒስተር ክኸውን እንተኾነ ብህዝቢ ኣይኮነን ክምረጽ። ተወዳዳሪ ኮይንካ ንኽትምረጽ’ውን ቅድሚኡ ክሕለፍ ዘለዎ መስርሓት ኣሎ። መጀመርታ ብውሕዱ 100 ካብ ኣባላት ባይቶ ንኽትወዳደር ድምጾም ክህቡኻ ኣለዎም፡ 357 ኣባላት ባይቶ ስለዘለዉ ኸኣ ልዕሊ ሰለስ ተወዳደርቲ ክህልዉ ኣይክእሉን’ዮም። መብዛእትኡ ግዜ’ውን ክልተ ጥራይ ተወዳደርቲ’ዮም ዝህልዉ፡ ሓደ ጥራይ ዝኾነሉ እዋን’ውን ኣሎ። ክሳብ ሎሚ ምሸት ሓደ ካብቶም ተሓጽዮም ዘለዉ ካብ ኣባላት ባይቶ 100 ድመጺ ክረኽብ እንተኽኢሉ ንሱ ወይ ንሳብ ብቐጥታ ቀዳማይ ሚኒስተር ናይ ምኻን ዕድል ክህልዎ’ዩ። ካብ ሓደ ንላዕሊ ልዕሊ 100 ድምጺ እንተረኺቦም ግን ኣባላት ባይቶ ዓባውያን ድምጾም ብምሃብ ቀዳማይ ሚኒስተር ከፍልጡ’ዮም። ቀዳማይ ሚኒሰትር ዓባይ ብሪጣንያ መን ከምዝኾነ ኸኣ 28 ጥቅምቲ ብወግዒ ክሕብር’ዩ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሎሚ ኣብ ዝፍጸም ስነ ስርዓት ቀብሪ ንግስቲ መን'ዩ ክሳተፍ?

ሎሚ፡ ስነ ስርዓት ቀብሪ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ዳግማዊት ክፍጸም’ዩ። ኣብዚ ብርክት ዝበሉ ኣባላት እቲ ንጉሳዊ ስድራን ብሪጣኒያ ንዓሰርታት ዓመታት ዘጋየሸቶም ፖለቲከኛታትን ክርከቡ’ዮም። 500 መራሕቲ ሃገራትን ሰበስልጣንን ዕድመ ተላኢኹሎም ኣሎ። ኣባላት ስድራ፣ መሓዙትን ዓጀብትን’ውን ክርከቡ’ዮም። ዝርዝር እቶም ትጽቢት ዝግበረሎም ኣጋይሽ ወግዓዊ እኳ እንተዘይኰነ፡ ክሳብ ሕጂ ብዘለና ሓበሬታ ግን ኣብቲ ዝርዝር መን ክህሉ ይኽእል፡ ብርግጽ መንከ ኣይመጽእን ዝብል ክንሕብረኩም። ንጉስ ቻርለስ፡ ምስ ንግስቲ ‘ኮንሰርት’ ካሚላ ክርከብ እዩ። ብተወሳኺ፡ ካልኦት ሰለስተ ደቀን - ማለት- ልእልቲ ኣን፣ ልኡል ኣንድሪውን ልኡል ኤድዋርድን ከምኡ’ውን ኣንስቶምን በዓልቲ ቤት ኣንድሪው ዝነበረት ሳራ ፈርጉሰንን ክርከቡ እዮም። ደቅ ደቂ እተን ንግስቲ፡ ልኡል ዊልያምን ሃሪን፣ ልእልቲ ቢያትሪስን ዩኢንን፣ ዛራ ቲንዳል፣ ፒተር ፊሊፕስ፣ ሌዲ ሉዊስ ዊንድሶርን ጄምስን፣ ቪስካውንት ሰቬርን ምስ ኣንስቶምን ሰብኡተንን ትጽቢት ይግበረሎም። ካብቶም 12 ደቂ ደቀን፡ ክንደይ ዝኣኽሉ’ዮም ክርከቡ ዝብል ግልጺ እኳ እንተዘይኰነ፡ ልኡል ጆርጅን ልእልቲ ቻርሎቴን ግን ከም ዝርከቡ ተፈሊጡ ኣሎ። ካብ ሞንጐ እቶም ካልኦት ትጽቢት ዝግበሩ ዕዱማት፡ ሓው ልእልቲ ዲያና ከምኡ’ውን ኣኮ ዊልያምን ሃሪን ዝዀነ አርል ስፔንሰር፣ ልኡልን ልእልትን ኬንት ሚካኤል ከምኡ’ውን መስፍን መስፍንቲን ኬንት እዮም። ንዓሰርታት ዓመታት ኣብ ጐኒ እተን ንግስቲ ዝነበሩ ሰባት፡ ኣብ ዝርዝር እቶም ትጽቢት ዝግበሩ ዕዱማት ክዀኑ ልዑል ተኽእሎ ኣሎ። እዚኦም፡ ነተን ንግስቲ ካብ 1960ታት ጀሚሩ ዝሰርሓ ሌዲ ሱዛን ሁሴይ ይርከብኦም። ንሰን ኣባልገ ልኡል ዊልያም’ውን እየን። ብ2021፡ ስነ ስርዓት ቀብሪ ልኡል ፊሊፕ ክፍጸም እንከሎ ነተን ንግስቲ ኣሰንየን ተረኺበን ነይረን። ካልእ ጓል 83 ዓመት እመቤት ሜሪ ሞሪሰን፣ ድሓር ናይ ውልቂ ተሓጋጋዚትን ንልዕሊ 30 ዓመታት ኣልባሲት ክዳነን ዝነበረት ኣንጄላ ኬሊን እውን ክርከባ እየን። ኣንጄላ፡ ናይ ቀረባ ሚስጥረኝአን ከም ዝነበረት’ውን ይንገር። ብተወሳኺ ናይ ፈረስ ቅድድም ኣማኻሪአንን መሓዝአንን ጆን ዋረን እውን ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክርከብ እዩ። ክልቲኦም፡ ኣብ 2013 ኣብ ዝነበረ ውድድር ፈረስ እተን ንግስቲ ወርቂ ዋንጫ ክዕወት እንከሎ እንትጽንብሉ ተራእዮም ነይሮም። ቅድሚ ምማተን ክረኽበን መደብ ዝነበሮ ሻምፒዮና ዓለም ‘ፎርሙላ-1’ ነበር ጃኪ ስቲዋርት፡ ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክርከብ ትጽቢት ይግበር። ጸሓፊ ታሪኽን ጋዜጠኛን ሰር ዴቪድ ኣቴንብሮ ካልእ ካብቶም ትጽቢት ዝግበረሎም ዕዱማት እዩ። ንግስቲ ኤልሳቤጥ ዳግማዊትን ሰር ዴቪድ ኣቴንብሮን ኣብ ውሽጢ ናይ ሰሙናት ኣፈላላይ ዝተወለዱ መሓዙት ኰይኖም፡ ኣብ ዝተፈላላዩ እዋናት ብሓባር ሰሪሖም’ዮም። ኣባላት ንጉሳዊ ስድራ ኣውሮጳ - መብዛሕትኦም ናይ ስጋ ዘመድ እተን ንግስቲ ዝኾኑ - ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክርከቡ ትጽቢት ይግበር። ንጉስ ቤልጅዩም ፊሊፔን ንግስቲ ማቲልዴን፣ ንጉስ ኔዘርላንድ ዊልያም ኣሌክሳንደርን በዓልቲ ቤቱ ንግስቲ ማክሲማን ከምኡ’ውን ኣዲኡ ንግስቲ ኔዘርላንድ ዝነበረት ልእልቲ ቢያትሪክስን ከም ዝመጽኡ ኣረጋጊጾም ኣለው። ንጉስ ስፔን ፌሊፕን በዓልቲ ቤቱ ንግስቲ ሌቲዛን’ውን እቲ ዕድመ ዝተቐበሉ ኰይኖም፡ ኣባላት ንጉሳዊ ስድራ ኖርወይ፣ ስዊድን፣ ዴንማርክን ሞናኮን እውን ከም ዝመጽኡ ተፈሊጡ ኣሎ። ንጉሰ ነገስት ጃፓን ናሩሂቶን ንግስቲ ማሳኮን፣ ንጉስ ቡታን ጂግሜ ቄሳር ናምጊሌ ዋንግቹ ክርከቡ’ዮም። ብተወሳኺ፡ ሱልጣን ብሩነይ ሃሳናል ቦልኪያ፣ ንጉስ ዮርዳኖስ ዓብዱላህ፣ ልኡል ኩዌት ሸኽ መስሃል ኣል-ኣሕማድ ኣል-ሳባሕ፣ ንጉስ ሌሴቶ ሌትሲ ሳልሳይን ወራሲ ዓራት ሌችቴንስታይን ልኡል ኣሎሲን ክመጽኡ’ዮም። መራሕቲ ንግስነት ላክሰምበርግ፣ ማሌዥያ፣ ሞናኮ፣ ሞሮኮ፣ ኦማን፣ ቀጠርን ቶጎን’ውን ትጽቢት ይግበረሎም። መራሕቲ፡ እተን ንግስቲ ኣብ ዘመን ንግስንአን መራሒት ናይ ዝዀንአን ሃገራት ኮመንዌልዝ ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ክርከቡ እዮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣውትራሊያ ኣንቶኒ ኣልባኒስ ብሪጣኒያ ኣትዩ ኣሎ። ቀዳመይቲ ሚኒስትር ኒውዚላንድ ጃሲንዳ ኣርደሬን፣ ቀዳማይ ሚኒስትር ካና ጀስቲን ትሩዶን’ውን ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ይርከቡ። ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝርከብ ቀዳማይ ሚኒስትር ባንግላድሽ ሸኽ ሃሲናን ፕሬዝደንት ህንዲ ዲሩፓዲ ሙርሙን’ውን ኣብታ ሃገር ከም ዝኣተው ይግለጽ። ፕረዚደንት ስሪላንካ’ውን ነቲ ዕድመ ከም ዝተቐበለ ተሓቢሩ ኣሎ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ምስ በዓልቲ ቤቱ ቀዳማዊት እመቤት ጂል ባይደንን ካልኦት ዕዱማትን ብቐዳም ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣትዮም’ዮም። መራሕቲ ሃገራት ኣየርላንድ፣ ጀርመን፣ ጥልያንን ፈረንሳን’ውን ነቲ ዝቐረበሎም ዕድመ ተቐቢሎም ኣለው። ፕረዚደንት ቻይና ዢ ጂንፒን’ውን ሓደ ካብቶም ዝቐረበሎም ዕድመ ዝተቐበሉ መራሕቲ  ኰይኑ፡ መንግስቱ እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ዓሌት ዊገር ብዘለዎ ኣተሓሕዛ ግን ገለ ኣባላት ባይቶ ነቲ ዕድመ ተቓዊሞምዎ ነይሮም። ምንጪታት ባይቶ ከም ዝሕብሩዎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰብ መዚ ቻይና ኣብ ህንጻ ዌስትሚኒስትር ኣስክሬን እተን ንግስቲ ንምብጻሕ ተኸልኪሎም እዮም። ብቐዳም፡ መንግስቲ ቻይና፡ ምኽትል ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ከም ዝርከብ ኣረጋጊጹ ኔሩ። ወራሲ ዓራት ልኡል ስዑዲ ዓረብ መሓመድ ቢል ሳልማን ዕድመ ቐሪብሉ’ኳ እንተነበረ፡ ትማሊ ሮይተርስ ኣብ ዝዘርግሖ ጸብጻብ ግን እቲ ልኡል ኣብቲ ቀብሪ ከም ዘይርከብ ሓቢሩ። መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ፍሉጥ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ብ2018 ካብ ዝቕተል ንድሓር ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ በጺሑ ኣይፈልጥን። እቲ ልኡል፡ ቅትለት እቲ ጋዜጠኛ ክፍጸም ኣዚዙ ብዝብል ይኽሰስ። ብኻልእ ወገን፡ ብሰንኪ ምምዕባል ኒኩሌር እገዳታት ዝተነብራ ኢራን ብደረጃ ኣምባሳደር ኣብቲ ቀብሪ ከም እትሳተፍ ተገሊጹ ኣሎ። ወከልቲ ሶርያ፣ ቬነዝወላንን ኣፍጋኒስታንን ኣይተዓደሙን። እዚ ኢንግሊዝ ምስተን ሃገራት ምሉእ ዲፕሎማሲያዊ ርክብ ስለ ዘይብላ እዩ። ካብ ሩሲያ፣ ቤላሩስን ሚያንማርን’ውን ዝተዓደመ የለን። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ካብ እትፍጽም ንድሓር፡ ኣብ ሞንጐ ክልቲአን ሃገራት ዝነበረ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና ፈሪሱ’ዩ። ወሃቢ ቃል ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ድማ፡ ኣብቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ንምርካብ “ኣይሓሰብናሉን” ኢሉ። ሰሜን ኮርያን ኣብ ሞንጐ ፓስፊክን ባሕሪ ካሪብያንን እትርከብ ኒካራጉዋን ኣምባሳደራተን ጥራይ ክልእኻ ተዓዲመን ኣለዋ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ሰኑይ ዝፍፀም ስነ-ስርዓት ቀብሪ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ሃገራዊ በዓል ኮይኑ ፀዲቑ

መዓልቲ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ንግስቲ ኤልሳቤጥ፡ ኣብ መላእ ዓባይ ብሪጣንያ ሃገራዊ በዓል ኮይኑ ክኽበር ብወደን ንጉስ ቻርለስ ፀዲቑ። ወደን ንጉስ ቻርለስ ኣብ ለንደን ኣብ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓርት ንግስና እዩ ነዚ ኣፅዲቑ ዘሎ። ስነ-ስርዓት ቀብሪ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ሰኑይ 19 መስከረም 2022 እዩ ክፍፀም። ንነዊሕ ዓመታት ንዓባይ ብሪጣንያ ብንግስና ዝገዝኣ ንግስቲ ኤልሳቤጥ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ባልሞራል ኣብ ዝርከብ ናይ ስኮትላንድ ግዝኣተን እየን ዓሪፈን። ስነ-ስርዓት ቀብረን ድማ ነገስታትን ንግስትታትን ዓባይ ብሪጣንያ ዘውዲ ኣብ ዝደፍእሉ ኣብ ዌስት ሚኒስተር ኣቢ ኣብ ዝርከብ ቤተ-ክርስትያን እዩ ክፍፀም። እዚ ቤተ-ክርስትያን ኣብ 1947 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ዳግማዊት ንግስቲ ኤልሳቤጥ ምስ ልኡል ፊሊፕ ቃል-ኪዳን ዝኣሰርሉ እዩ። ስነ-ስርዓት ቀብሪ ወላዲት እዘን ንግስቲ፡ ኣብ 2002 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን’ኳ እንተተፈፀመ፡ ካብ መበል 18 ክፍለ ዘበን ንንዘ ኣብ ኣቢ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ኣይተፈፀመን። ዌስት ሚኒስትር ኣቢ፡ ካብ 1953 ጀሚሩ ንሹመት በዓል ንግስቲ ኤልሳቤጥ ሓዊሱ ነገስታትን ንግስትታትን ዓባይ ብሪጣንያ ዝፍፀመሉ እዩ። ካብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ዝመፅኡ መራሕቲ ዓለም፡ ንህይወት እዘን ንግስትን ኣገልግሎተንን ንምዝካር፡ ናብ ኣባላት እቲ ንጉሳዊ ስድራ ክፅንበሩ ክዕደሙ’ዮም። ላዕለዎት ፖለቲከኛታት ዓባይ ብሪጣንያን ቀዳሞት ሚኒስትራት እታ ሃገርን፡ ኣብቲ ብቐጥታ ተሌቬዥን ዝመሓላለፍ ምድላው ክርከቡ ትፅቢት ይግበር። ሓደ ሓደ ትካላት ንግድን ኣብያተ ፅሕፈትን፡ ኣብ ዕለት ስነ-ስርዓት እዘን ንግስቲ፡ ክዓፅዉ ወሲኖም። ነዚ ስዒቡ መዓልታዊ ናብራ ካብ ካልእ እዋን ዝተፈለየ ክኸውን ትፅቢት ይግበር። ሮያል ሜይል ኣብ መዓልቲ ስነ-ስርዓት ቀብሪ እተን ንግስቲ፡ ኣገልግሎታት ፖስታ ከም ዝእገዱ ኣፍልጡ ኣሎ። ከም ሃሮድስ ዝበሉ ትካላት ድማ፡ ክዓፅዉ ከም ዝተለሙ ገሊፆም። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ እዚ ተኣዊጁ ዘሎ ሃገራዊ ሓዘን፡ መንግስታዊ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ክሳብ ዝፍፀም ከም ዝፀንሕ ኣፍሊጡ። ዋላ’ኳ ትካላት ኣቐዲሞም ዝተለምዎም ምድላዋቶም ክስርዙ ግድን እንተዘይኮነ፡ ንዕረፍቲ እዘን ንግስቲ ስዒቡ፡ መብዛሕትኦም ትካላት ዝነበሮም መደባት ሰሪዞም ወይ ድማ ንካልእ እዋን ኣናዊሐሞ። ኣብ ስኮትላንድ ሰሜን ኣየርላንድን ዝካየዱ ግጥማት ፕሪምየር ሊግን ሊግ ኵዕሶ እግሪ እንግሊዝን ክሳብ ዝቕፅል ሰሉስ ዝተናውሑ እንትኾኑ፡ ፀዋታት ሱፐር ሊግ ደቂኣንስትዮ፣ ሻምፒዮና ደቂ ኣንስትዮን ኤፍ ኤ ዋንጫ ደቂ ኣንስትዮን ንካልእ እዋን ተናዊሖም። ብዙሓት ውድድራት ፈረስ፣ ጎልፍን ግጥም ጉስጢትን ከኣ ተቛሪፆም። ኣብ ዝቕፅሉ ሰሙናት ክካየዱ ተተሊሞም ዝነበሩ ስራሕ ደው ናይ ምባል ኣድማታት’ውን፡ ንሞት እዘን ንግስቲ ስዒቡ ተሰሪዞም። ኮንግረስ ማሕበር ሰራሕተኛ፡ ኣብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ከካይዶ ተሊምዎ ዝነበረ ዓመታዊ ጉባኤ፡ ምእንተ ክብሪ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ክብል ንካልእ እዋን ኣመሓላሊፈዮ ኣለኹ ኢሉ።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ


ቻርለስ፡ ሓዲሽ ንጉስ ዓባይ ብሪጣንያ ኰይኑ

ንግስቲ ኤልሳቤጥ ምስ ሞተት፡ እቲ ዙፋን ብኡንብኡ ናብ ወራሲ ዙፋን ዝዀነ ወዳ ልኡል ዌልስ ነበር ቻርለስ ሓሊፉ’ሎ። ይዅን እምበር፡ ዘውዲ ንግስነት ንኽደፍእ ሓያሎ ግብራውን ባህላውን መስርሕ ኣለዎ። ፈለማ እቲ ሓዲሽ ንጉስ፡ ንጉስ ቻርለስ ሳልሳይ ድዩ ክበሃል ዝደሊ ወይስ ካልእ ስም ክመርጽ ክውስን እዩ። ንኣብነት፡ ኣቦሓጐኡ፡ ጆርጅ ሻድሻይ፡ እቲ ቀንዲ መጸውዒ ስሙ ‘ኣልበርት’ እዩ ነይሩ። ይዅን እምበር ካብቲ ማእከላይ ኣስማቱ ጆርጅ ንዝብል ሓርዩ ብእኡ ክጽዋዕ እዩ መሪጹ። ቻርለስ ከኣ ካብቲ ኣርባዕተ ኣስማት ናቱን ናይ ወለዱን፡ ማለት፡ ቻርለስ፡ ፊሊፕ፡ ኣርተር፡ ጆርጅ [ናቱ፡ ናይ ኣቦኡ፡ ናይ ኣቦሓጐኡ፡ ናይ ኣቦ ኣባሓጐኡ፡ ኣርባዕተ ኣስማት] ንሓደ ካብኡ ክመርጽ ይኽእል እዩ። ስሙ ክቕይር እንተደልዩ እውን ቅድሚኡ ስለ ዝተገብረ ሓዲሽ ስም ክመርጽ ይኽእል። ንኣብነት ወዲ ቻርለስ ልኡል ዊልያም ወራሲ ዙፋን እኳ እንተዀነ ፡ ብኡንብኡ ግን ልኡል ዌልስ ኣይክኸውንን እዩ። ንቕድም ነቲ ናይ ኣቦኡ ዱክ/መስፍን ኮርንወል ዝብል ዝጸንሐ መዓርግ እዩ ዝወርስ። በዓልቲ ቤቱ ካትሪን እውን 'ዳችስ ኮርንወል' እያ ክትበሃል። ንበዓልቲ ቤት ቻርለስ [ካሚላ ሮስመሪ] እውን ንግስቲ ኮንሶርት ዝብል ሓድሽ መዓርግ ክህልዋ እዩ። ኮንሶርት ማለት በዓልቲ ቤት ወይ ሰበይቲ ንጉስ ንምባል ዘገልግል ቃል እዩ። ቻርለስ፡ ድሕሪ ሞት ወላዲቱ ኣብተን ናይ መጀመርታ 24 ሰዓታት ብወግዒ ክነግስ እዩ። እቲ ጽንብል ኣብ ለንደን ኣብ ዝርከብ ሰይንት ጀምስ ፓላስ ኣብ ቅድሚ ጸምበልቲ ሽማግለ ወራስ-ዝፋን ክፍጸም እዩ። [ሽማግለ ጸምበልቲ ወራስ-ዝፋን Accession Council መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ሓደ ልኡላዊ ቤት ምኽሪ ዘቕውም ኰይኑ፡ ኣብ ሴንት ጀምስ ፓላስ ብወግዒ ሞትን ስንብታን ንግስቲ ብምግላጽ ተካኢ ናይቲ ዝፋን ዝእውጅ ሕጋዊ ኣካል እዩ።] እቲ ቤት ምኽሪ ኣብ ስልጣን ብዘለውን ብዝነበሩን ላዕለዎት ኣባላት ባይቶን መዘኑኦምን፡ ከምኡ'ውን ብላዕለዎት ሰበ-ስልጣንን ሰብ-መዚ መንግስታት ምትእኽኻብ ሃገራት ሓባራዊ ሃብቲ [ኮመንወልዝ]  ከምኡ'ውን ብከንቲባ ለንደን ዝቘመ እዩ። ኣብቲ ጽንብል ልዕሊ 700 ሰባት ክሳተፉ ዝግባእ'ኳ እንተኾነ ምስ ሕጽረት ግዜ እቲ ልክዕ ቍጽሪ ክውሕድ ይኽእል እዩ። ብ1952 ኣብ ዝተገብረ ጸምበልቲ ሽማግለ ወራስ-ዝፋን ኣስታት 200 ሰባት ጥራሕ እዮም ተሳቲፎም ነይሮም። ብልምዲ እቲ ንጉስ ኣብቲ ጽምብል ክሳተፍ ግድን ኣይኮነን። ኣብቲ ዝግበር ኣኼባ፡ ሞት ንግስቲ ኤልሳቤጥ ብእዋናዊ ፕረዚደንት ባይቶ ብሎርድ ፔኒይ ሞርዳውንት ኣባል ካቢኔ (ኤም-ፒ) ክንገር እዩ፤ እቲ ኣዋጅ እውን ክንበብ እዩ። ቃላት ናይቲ ኣዋጅ ክለዋወጥ ይኽእል እዩ፤ ትሕዝቶኡ ግን ብልምዲ፡ ነቲ ኣቐዲሙ ዝነበረ ንጉስ ዝንእድን ነቲ ሓድሽ ንጉስ ድማ ዝድግፍን ኰይኑ ብጸሎትን መብጽዓን እዩ ዝስነ። ብድሕሪ'ዚ፡ እቲ ኣዋጅ ብኸም ቀዳመይቲ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ሊዛ ትሩስ፡ ሊቀ ጳጳሳት ካንተርበሪን ሎርድ ቻንስለርን ዝኣመሰሉ ብዙሓት ላዕለዎት ሰበ ስልጣን ይፍረም። ኵሉ ስነ-ስርዓት ጽምብላት፡ ከም ምልክት ሓድሽ መዋእል ተቘጺሩ ብዝያዳ ኣብ ዝውሰኽ ወይ ዝሕደስ ነገራት ኣቓልቦ ይገብር። ሽማግለ ጸምበልቲ ደፋእ-ዘውዲ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ እዩ ዝእከብ፣ ሽዑ ከኣ እቲ ንጉስ ምስ ፕሪቪይ ባይቶ ሓቢሩ ይእከብ ። ኣብ መጀመርታ ንግስነት ብሪጣንያ፡ ከም ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዝኣመሰሉ ስርዓታት ዝገብርዎ 'ቃለ ማሕላ’ ኣይገብሩን እዮም ነይሮም። ይዅን እምበር፡ እቲ ሓድሽ ንጉስ ምስቲ ኣብ መጀመርታ መበል 18 ክፍለ-ዘመን ዝነበረ ልምዲ ብምስምማዕ፡ ንቤተ ክርስትያን ስኮትላንድ ንምዕቃብ ቃለ ማሓላ ክፍጽም እዩ ። መለኸት ምስተነፍሐ፡ ቻርለስ ካብ ገበላ/ (ባልኮኒ) ቤተ-መንግስቲ ሰይንት ጀምስ ሓድሽ ንጉስ ምዃኑ ንህዝቢ ክእውጅ እዩ። "ኦ ኣምላኽ ንንጉስ ሓልዎ" ኢሉ ከኣ ክጽውዕ እዩ። ድሕሪ 1952 ከኣ ንመጀመርታ ግዜ ሃገራዊ መዝሙር "ኦ ኣምላኽ ንንጉስ ሓልዎ" ክበሃል እዩ ። ኣብ ለንደን ግምቢ ዘብዐኛ ሃይድፓርክ፡ ከምኡ'ውን ኣብ መራኽብ ሓይሊ ባሕሪ ናይ ክብሪ ተዅሲ ክትኮስ እዩ። ቻርለስ ንጉስ ምዃኑ ዝገልጽ ኣዋጅ ድማ ኣብ ኤዲንብራ፡ ካርዲፍን ቤልፋስትን ክንበብ እዩ። ዝለዓለ ዕማም ሽማግለ ጸምበልቲ፡ ወራስ-ዝፋን ንጉስ ቻርለስ ብወግዒ ዘውዲ ከምዝደፍእ ምግባር እዩ። ይዅን እምበር ምድፋእ ዘውዲ ቀልጢፉ ዝትግበር ፍጻመ ኣይኰነን። ንግስቲ ኤልሳቤጥ ንኣብነት፡ ኣብ ለካቲት 1952፡ ናብ ዝፋን ደይባ ከተብቅዕ፡ ክሳዕ ሰነ 1953 ኣኽሊል ኣይደፍአትን ነይራ። ንዝሓለፈ 900 ዓመት ምድፋእ ዘውዲ ንግስነት ኣብ ዌስት ሚኒስተር ዓቢ እዩ ክግበር ጸኒሑ። እቲ ፈላሚ ኣኽሊል ንጉስ ዝደፍአ 'ዊልያም ዘ ኮንከረር' ክኸውን እንከሎ፡ ሕጂ ቻርለስ መበል 40 ዘውዲ ዝደፍእ ዘሎ ንጉስ ክኸውን እዩ ። ሊቀ ጳጳሳት ካንተርበሪ ሃይማኖታዊ ኣገልግሎት ኣንግሊካን እዩ ዝህብ። እቲ ጽምብል ኣብ ዝዛዘመሉ እዋን ከኣ፡ ነቲ ኣብ 1661 ዝተሰርሐ ኣኽሊል ወርቂ ቅዱስ ኤድዋርድ ኣብ ርእሲ ቻርለስ ከንብሮ እዩ። እዚ እቲ ኣብ ግምቢ ለንደን/ ለንደን ታወር ዝፍጸም ቀንዲ ጽምብል ስልማት ዘውዲ እዩ። እቲ ዘውዲ፡ 2.23 ኪ/ግ ክብደት ስለዘለዎ እቲ ንጉስ ኣብቲ ጽምብል ጥራይ እዩ ዝገብሮ። ዘይከም መርዓ ንጉሳዊ ቤተሰብ፡ ጽምብል ምድፋእ ዘውዲ ብመንግስቲ እዩ ዝግበር። ንወጻኢታቱ ዝምልከት እውን መንግስቲ እዩ ዝሽፍኖ። ዝርዝር ናይቶም ኣጋይሽ ከኣ መንግስቲ እዩ ዝውስኖ። ኣብቲ ጽምብል እቲ ሓዲሽ ንጉስ ብባህላዊ ልምዲ፡ ብዘይቲ ኣራንሺ፡ ቃርፋ፡ ሙስክን ኣምበርግስን ክቕባእ እዩ። ሙዚቃን ናይ ምስጋና ንባብን እውን ክህሉ እዩ። እቲ ዘውዲ ዝደፍእ ሓድሽ ንጉስ ኣብ ቅድሚ ዓለም ክምሕል እዩ። ኣብዚ ሰፊሕ ጽምብል፡ ኣኽሊልን በትረ ንግስነትን ከም ምልክት ሓዲሽ ሓላፍነቱን ተራኡን ክቕበል እዩ። ሊቀ-ጳጳሳት ካንተርበሪ ከኣ ነቲ ድሙቕ ዘውዲ ወርቂ ኣብ ርእሱ ከንብርዎ እዮም። ቻርለስ ሓላፊ ሃገራት ሓባራዊ ሃብቲ (ኮመንወልዝ) ክኸውን እዩ። ማሕበር ሓባራዊ ሃብቲ ናይ 56 ናጻ ሃገራትን ናይ ኣስታት 2.4 ቢልዮን ህዝብን ምትእኽኻብ እዩ። ካብአን ኣብዘን 14 ሃገራትን ዓባይ ብሪጣንያን እቲ ንጉስ፡ ርእሰ-ምምሕዳር እተን ሃገራት ክኸውን እዩ። እዘን ብሓባራዊ ሃብቲ ዝፍለጣ ሃገራት፡ ኣውስትራልያ፡ ኣንቲጓን ባርቡዳን፡ ባሃማስ፡ በሊዝ፡ ካናዳ፡ ግሪንዳድ፡ ጃማይካ፡ ፓፕዋ ኒው ጊኒ፡ ሴንት ክሪስቶፈርን ነቪስን፡ ሴንት ሉቺያ፡ ሴንት ቢንሰንትን ግሬናዲንስ፡ ኒውዝላንድ ደሴታት ሰሎሞን፡ ቱቫሉ እየን።

ሕብረት እንግሊዝ/ዓባይ ብሪጣንያ