ኢራን፡ ትሕቲ ዕድመ ኰይና ዝተመርዓወት እትርከበን 32 ደቂ ኣንስትዮ ብሞት ቀጺዓ

ሰብ መዚ ኢራን፡ ብረቡዕ ሰለስተ ሰብኡተን ዝቐተላ ደቂ ኣንስትዮ ብሞት ከም ዝቐጽዑ ጕጅለ ተሓላቒ ሰባዊ መሰላት 'ታ ሃገር ገሊጹ። እቲ ጕጅለ ሰባዊ መሰላት ከም ዝብሎ፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ካብ ሞንጐ'ተን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራይ ብሞት ዝተቐጽዓ 32 ደቂ ኣንስትዮ እየን። እዚአን፡ ትሕቲ ዕድመ - ጓል 15 ዓመት እንከላ ንዝተመርዓወቶ ሰብኣያ ዝቐተለት ጓል ኣንስተይቲ ትርከበን። ሰብ መዚ እታ ሃገር፡ ኣብዚ ዓመት ክልተ ዕጽፊ ብዝሒ ናይቲ ዝሓለፈ ዓመት ብሞት ይቐጽዑ ምህላዎም ይእመን። ጕጅለታተ ሰብኣዊ መሰላት ከምዝሕብርዎ፡ ኢራን ካብ ካልእ ሃገር ብዝተፈለየ ዝያዳ ደቂ ኣንስትዮ ብሞት ትቐጽዕ ኰይና መብዛሕትአን ድማ ሰብኡተን ቀቲለን ብዝብል ገበነኛታት ዝተባህላ እየን። ሶሂላ ኣባዲ፡ ቅድሚ 10 ዓመት ኣቢሉ፡ ጓል 15 ዓመት እንከላ ዝተመርዓወቶ ሰብኣይ ብምቕታል ገበነኛ ስለ ዝተባህለት፡ ብረቡዕ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ብማሕነቕቲ ከም ዝተቐጽዐት ጕጅለ ሰባዊ መሰላት ኢራን ገሊጹ። ቤት ፍርዲ፡ እታ ውልቀሰብ ነዚ ገበን ዝፈጸመትሉ ምኽንያት፡ “ኣብ ሞንጐ ስድራቤት ዘጋጠመ ግጭት” እዩ ኢሉ። እተን ካልኦት ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ ብሞት ዝተቐጽዓ ክልተ ደቂ ኣንስትዮ’ውን፡ ብቕትለት ሰብኡተን ገበነኛታት ክብሃላ እንከለዋ፡ ብዙሓት ተሓለቕቲ መሰላት ዘቤታዊ ዓመጻት ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ፡ እንተበሉ’ውን ቤት ፍርዲ ነዚ ኣብ ግምት ኣየእትዎን። ሰብ መዚ እታ ሃገር፡ ዝዀነ መቕጻዕቲ ሞት ተፈጻምነት ኣብ ዝረኽበሉ እዋን፡ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ከ ብሞት ተፈሪዶም ዝብል እቲ ልክዕ ቍጽሪ ወግዓዊ ኣይገብሩን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ክልተ ጕጅለታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዘውጽእዎ መጽናዕቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት መንግስቲ ኢራን ካብ ዝፈጸሞም ቅትለታት፡ እቶም 16.5 ሚእታዊት ጥራይ’ዮም ወግዓዊ ኰይኖም ይብሉ። ኣብዚ ዓመት ክኣ፡ ካብ ካልእ እዋን ብዝተፈለየ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም መቕጻዕቲ ሞት ከም ዝወሰኸ ጸብጻባት ይገልጹ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ እታ ሃገር ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ “ዘስካሕክሕ” መቕጻዕታት ሞት ትፍጽም ከም ዘላ ብምግላጽ፡ ኣብ  መጀመርታ ሽዱሽተ ኣዋርሕ 2022 ጥራይ፡ ልዕሊ 250 ሰባት ብሞት ከም ዝቐጽዐት ሓቢሩ። እዚ፡ ምስ ዝሓለፈ ዓመት ተመሳሳሊ እዋን ክነጻጸር እንከሎ፡ ብልዕሊ ክልተ ዕጽፊ ዝወሰኸ ምዃኑ ኣብዚ ሰሙን ገሊጹ።


ኲናት ዩክረይን፡ ፑቲን ኣብ ኢራን ምብጻሕ ኣካይዱ

ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ኢራን ምብጻሕ የካይድ ኣሎ። እዚ ኣብ ለካቲት ንዩክረይን ካብ ዝወርር ኣትሒዙ ንኻልኣይ ግዜ ዝገበሮ ጕዕዞ ወጻኢ ሃገር እዩ። ፑቲን ምስ ፕረዚደንት ኢራን ኢብራሂም ራይሲ ኣብ ቴህራን ተራኸቡ’ሎ። ቀጺሉ ድማ ምስቲ ዝለዓለ መራሒ ኢራንን ምስ ፕረዚደንት ቱርኪ ሪሰፕ ጠይብ ኤርዶጋን ክራኸብ እዩ። ካብቶም ዝዘራረቡሎም ኣርእስታት ሰደድ እኽሊ፡ ጉዳይ ሶርያን ኲናት ዩክረይንን ይርከብዎም። እዚ ምብጻሕ እዚ፡ ምስታ ካብቶም ዝተረፉ ደገፍቱ ዝዀነት ኢራን ዘሎ ርክብ ንምድልዳል ኣጋጣሚ ከምዘኸውን ይግመት። ፑቲን ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሰበ ስልጣን ኣሜሪካ፡ ቴህራን ንሩስያ ብኣማኢት ዝቝጸራ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ክትህባ ከምዝዀነት ዝገልጽ ክሲ ስዒቡ እዩ ነዚ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ። ብሰሉስ ጋዝ-ፕሮም ዝበሃል ናይ ሩስያ ገዚፍ ኩባንያ ጸዓት ምስ መንግስታዊ ትካል ነዳዲ ኢራን ናይ 40 ሚልዮን ዶላር ሓድሽ ውዕል ከምዝፈረመ ይዝከር። ፑቲን ምስ ራይሲ ድሕሪ ምርኻቡ ኣብ መንጐ ኢራንን ሩስያን ዘሎ ርክብ፡ "ብጽቡቕ ፍጥነት ይዓቢ ኣሎ" ኢሉ። ፕረዚደንት ፑቲን እዘን ክልተ ሃገራት ከም ዓለምለኸ ድሕነት፡ ንግዲ ከምኡ'ውን "ነቲ ኣብ ሶርያ ዘጋጠመ ቅልውላው ምፍታሕ" ኣብ ዝኣመሰሉ መዳያት ዘሎ ርክብ የደልድላ ከምዘለዋ ገሊጹ። ቱርኪን ሩስያን ኣብ ኲናት ሓድሕድ ሶርያን ንተጻረርቲ ወገናት ድጋፍ ሂበን'ኳ እንተነበራ፡ ካብ ቀረባ ኣዋርሕ ጀሚሩ ግን ነዚ ንምንካይ መገድታት ከናድያ ጸኒሐን እየን። እንተዀነ እዚ ዝግበር ዘሎ ዘተ፡ ቱርኪ ኣብ ሰሜናዊ ሶርያ ኣንጻር እቶም ኣሜሪካ እትድግፎም ኩርዳውያን ዕጡቓት ሓድሽ መጥቃዕቲ ከም ትፍኑ ምስገለጸት ኰይኑ፡ ነዚ ስጕምቲ'ዚ ኸኣ ኢራንን ሩስያን ተቓዊመናኦ እየን። እቲ መጥቃዕቲ፡  ኤርዶጋን ኣብ ጥቓ ዶብ ቱርኪ ምስ ሶርያ 20 ኪሎ ሜተር ዘዳውብ ውሑስ ዞባ ንምቛም ዘውጽኦ መደብ እዩ። ዝሓለፈ ሰሙን ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሩስያ ኣብ ፈለማ ነታ ዓለወኛታት ዝቈጻጸርዋ ሶርያ ንሓደ ዓመት ሓገዝ ንኽወሃብ ዝተላዕለ ሕቶ፡ ምስ ተቓወምቲ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝኣክል ዶብ ሰገር ረድኤት ከብጽሓላ ኣብ ውሳነ በጺሑ እዩ። ቱርኪ፡ ፑቲን ብ24 ለካቲት ንዩክረይን ካብ ዝወርር ኣትሒዛ ኣብ ሞስኮ እገዳ ከይግበር ክትቃወም ጸኒሓ'ያ። መንግስቲ ኤርዶጋን ብመንጐኛነት ግደኡ ክጻወት እዩ ድልየቱ። እቲ ኣኼባ፡ ነቲ መራሒ ቱርኪ ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝዀነ 22 ሚልዮን ቶን እኽሊ ንምልኣኽ፡ ኣብ መንጎ መራሕቲ ሩስያን ዩክረይንን ዝተገብረ ግዜያዊ ስምምዕ ንኸፈጽም ኣጋጣሚ ክኸፍተሉ ይኽእል እዩ። ዝሓለፈ ሰሙን ሚኒስተር ጸጥታ ቱርኪ፡ ክልቲኦም ወገናት ንድሕነት መገዲ መራኽብ እኽሊ ንምርግጋጽ ከም ዝተሰማምዑ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ጸሊም ባሕሪ ዝርከባ መራኽብ ኲናት ሩስያ፡ ዝዀነት መርከብ ክይትኣቱን ከይትወጽእን ይኽልክላ ከም ዘለዋ ይንገር። ቢቢሲ፡ ሓይልታት ሞስኮ እኽሊ ዩክረይን ከምዝሰረቝን ከምዝወሰዱን ዝሕብር ብዙሕ መርትዖታት ሰኒዶም እዮም። ካልኦት መገድታት ድማ ብዙሕ ነተጕቲ ዝተቐበሮም እዮም። ሚስተር ኡሻኮፍ፡ "ብዛዕባ ምልኣኽ እኽሊ ዩክሬን ምስ ኤርዶጋን ክመያየጥ እዩ። ኣብዚ መገዲ እዚ ዕዮና ንኽንቅጽል ድሉዋት ኢና፡" ክብል ገሊጹ። እንተዀነ ኣብቲ ኲናት፡ ኣብ ጥቓ ግንባር ዝነበሩ ሰበ-ስልጣንን ሓረስቶትን፡ ሩስያ ደይ መደይ ኢላ ግራውቲ እኽሊ ትድብድብ ኣላ ኢሎም ድሕሪ ምኽሳሶም እዩ እዚ ምብጻሕ ዝካየድ ዘሎ። ኦሌ ፒሊፔንኮ ዝበሃል ኣብ ደቡባዊ ዩክረይን ዝነብርን ቅድሚ ሕጂ ብሩስያ ተኣሲሩ ዝነበረን ፖለቲከኛ፡ ኣብ ጥቓ ደቡባዊት ከተማ ሚኮላይቭ ኣብ ዝርከብ ቦታ ዝነብሩ ሓረስቶት፡ ብቐጻሊ ደብዳብ ይወርዶም ከምዝነበረ ንቢቢሲ ሓቢሩ እዩ። ሓይልታት ሩስያ፡ "ኣብቲ ግራውቲ፡ ማሽነሪታት ሕርሻ ከምኡ'ውን መጓሰ እኽሊ ደብዳብ ይፍጽሙ ከምዝነበሩ" ከምኡ'ውን ብዙሓት ሓረስቶት "ግዳያት ከምዚ ዝኣመሰለ መጥቃዕቲ ከም ዝዀኑን ተዅሲ ከም ዝወረዶምን" ገሊጹ። ወሲኹ፡ "ኣዝዩ ሓደገኛ ስለ ዝዀነ ካብ ከተማ ሚኮላይቭ ዝመጹ ክኢላታት መጥፋእቲ ሓዊ ምኻድ የፍርሆም እዩ" ኢሉ። "ብዙሕ ሓዊ ብጻዕርና ነጥፍኦ ኣለና። ሕጂ ግን እቲ ደብዳብ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ።"


ኢራን ብምንዕዓብ ንዝኸሰሰቶ ጋዜጠኛ ቀንጺላቶ

ኢራን፡ መልእኽቲ ጽሑፍ ዝልኣኸሉ መተግበሪ ብምጥቃም ናዕቢ የለዓዕል ነይሩ ንዝበለቶ ጋዜጠኛ ቀንጺላቶ። ቤት ፍርዲ ብሞት ክቕጻዕ ድሕሪ ዘሕለፎ ውሳነ፡ እዚ ሩሆላህ ዝተባህለ ጋዜጠኛ ሎሚ መዓልቲ ከም ዝተቐትለ ቴሌቪዥን ኢራን ጸብጺቡ። እዚ ብስደት ኣብ ፈረንሳ ዝነበር ዝነበረ ጋዜጠኛ ብኸመይ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ኣይፍለጥን። ዝሓለፈ ዓመት ናብ ኢራን ምስተጉዓዘ ከም ዝተኣስረ ግን ይግለጽ። ጋዜጠኛ ሩሆላህ፡ ኣምድኒውስ ዝተባህለ ኣንጻር መንግስቲ ዝኾነ መርበብ ሓበሬታ ይውንን። ኢራን ድማ፡ ነቶም ካብ 2017 ክሳብ 2018 ኣብታ ሃገር ዝተኻየዱ ተቓውሞታት ብምልዕዓል ነዚ ሚዲያ ትኸሶ። እዚ ኣብ መተግበሪ ቴሌግራም ልዕሊ ሓደ ሚሊየን ሰዓብቲ ዘለውዎ መራኸቢ፡ ሽም ሰበ ስልጣን ኢራን ዘጸልሙን ተቓውሞታት ዘርእዩን ምስሊታት ዘርጊሑ'ዩ። እቲ መተግበሪ ብመንግስቲ ኢራን ክዕጾ እንከሎ፡ ብኻልእ ሽም ዳግም ተኸፊቱ'ዩ። ወዲ መራሒ ሃይማኖት ተሃድሶ መሓመድ ዓሊ ዛም ዝኾነ ጋዜጠኛ ዛም ኣብ መጀምርታ እዚ ዓመት ኣብ ኢራን ኣዝዩ ሓደገኛ ካብ ሞንጎ ዝብሃሉ ክሲታት ሓደ ዝኾነ "ኣብ ሃገር ብልሽውና" ብምፍጻም ብዝብል እዩ ተፈሪዱ። እንተኾነ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል እቲ ጋዜጠኛ ግዳይ "ብኣስገዳድ ዝተፈጸመ ኑዛዘ ዝተመሓላለፈ ዘይፍትሓዊ ውሳነ'ዩ" ይብል። ኣብ መጀመርታ እዚ ሰሙን፡ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ፈረንሳ፡ ውሳነ ቤት ፍርዲ ኢራን "ንመሰል ሕትመትን ሓሳብካ ብናጽነት ምግላጽን ዝተፈጸመ ከቢድ መጥቃዕቲ'ዩ" ብምባል ከም ዝኾነኖ ሮይተርስ ጸብጺቡ እዩ። ድሕሪ እቲ ብ2009 ዝተኻየደ ኣካታዒ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ዝተኣሰረ ጋዜጠኛ ዛም፡ ፈረንሳ ዕቑባ ሂባቶ ጸኒሓ'ያ። ቅድም ኢሉ ጉጅለ ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ዛም ንምእሳር "ዘመናዊ ሜላታት ስለላን ምህዞታትን" ከም ዝተጠቕመ ገሊጹ እዩ። ብተወሳኺ፡ ዛም ብኣግልግሎት ስለላ ፈረንሳ፣ እስራኤን ኣመሪካን እናተመርሐን "ሓለዋ እናተገብረሉን" እዩ ነይሩ ኢሉ። ከም ጸብጻብ ኤፒ ድማ፡ ዛም ብቴሌቪዥን ቐሪቡ ፈጺምካዮ ንዝተባህለ ጥፍኣት ይቕሬታ ሓቲቱ'ዩ።


ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብ ሓደ መርዓ ተረኺቡ 'ናፊቕኹምኒ'ዶ?' ኢሉ

ኣብዚ ቀዳመ ሰንበት ኣብ ፍሎሪዳ ማር-ኣ-ላጎ ኣብ ዝተባህለ ሪዞርት ዝነበረ መርዓ ዝተረኸበ ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣንጻር ፕሬዝደንት ጆ ባይደን፣ ኢራንን ቻይናን ዘለዎ ተቓውሞ ገሊጹ። ፕሬዝደንት ኣመሪካ ነበር ትራምፕ ብዛዕባ ኣብ ዶብ ሜክሲኮ ዘለው ጉዳያትን ብሕዳር ዝተኻየደ ፕረዝደንታዊ መረጻ እታ ሃገርን ዘለዎ ሕቶታት'ውን ኣልዒሉ። ቐጺሉ "ናፊቕኹምኒ'ዶ?" ኢሉ፤ ናይ ደገፍ ድምጺ ከኣ ኣሰኒዩዎ። "ብዙሓት ጸብጻባት ይሰምዕ'የ፤ ብዛዕባ ዶብ ሜክሲኮ፣ ብዛዕባ ቻይናን ኢራንን ይሰምዕ'የ። ስምምዕ ክንገብር ቀሪብና ነይርና። እዚ ሰብኣይ [ባይደን] መጺኡ ግን ኩሎም እገዳታት ክለዓሉ ገይሩ፤ ሕጂ ክንዛተ ኢና ይብል ኣሎ" ክብል ኣብቲ ብቲኤምዜድ ዝተሓተመ ምስሊ ይስማዕ። ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ግን ዘልዓሎ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝተነብረ እገዳ የለን። ምምሕዳር ትራምፕ ኢራን ውዕሊ ምፍራይ ባእታ ኒኩሌር ጥሒሳ'ያ ብዝብል ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት እገዳ ከንብር ዘቕረቦ ጠለብ ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ባይደን ክተርፍ ገይሩ'ዩ። ድሕሪ'ዚ፡ ትራምፕ፡ ምምሕዳር ባይደን ኣብ ደቡባዊ ዶብ ምስ ሜክሲኮ ብዛዕባ ዘሎ ጉዳይ ውሳነ ከሕልፍ ይጽበ ነይሩ። እንተኾነ፡ ባይደን መዝነት ካብ ዝተረከበሉ እዋን ጀሚሩ፡ ብዝሒ ናብ ኣመሪካ ዝኣትው ስደተኛታት ወሲኹ ኣሎ። "እቲ ዶብ ጽቡቕ ኣይኮነን ዘሎ፤ ካብቲ ዝነበረ ዝኸፍአ ኩነታት'ዩ ዘሎ" ኢሉ ትራምፕ። ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ትራምፕ፡ ካብ 2017 ክሳብ 2018 ኣብ ዘሎ ግዜ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ስድራቤታት ምስ ደቆም ተፈላልዮም'ዮም። ዶናልድ ትራምፕ ቀጺሉ ብዛዕባ እቲ ዝሓለፈ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ዝተዛረበ ኮይኑ፡ "66 ሚሊዮን ድምጺ ኢኻ ረኺብካ ኢሎምኒ፤ ኣነ ግን 75 ሚሊየን ድምጺ'የ ረኺበ። እንታይ ከም ዝኾነ ከኣ ርኢኹም ኢኹም" ኢሉ። ፕሬዝደንት ባይደን ልዕሊ 80 ሚሊየን ድምጺ ብምርካብ ኣብቲ መረጻ ከም ዝተዓወተ ይፍለጥ። ኣብ መወዳእታ፡ ዶናልድ ትራምፕ ነቶም ጆንን ሜጋን ኣሪጎን ዝተባህሉ መርዑ "ምዕሩጋት መጻምዲ" ኢሉ ኣሞጒሱዎም። ትራምፕ፡ ኣብ 2019'ውን ኣብ ኒው ጀርሲ ኣብ ዝነበረ መርዓ ተረኺቡ "ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ! ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ!" ኢሉ ጨሪሑ'ዩ።


ወዲ 16 ዓመት እንከሎ 'ብዝፈጸሞ ገበን' ኣብ 30 ዓመቱ ብሞት ዝተቐጽዐ ኢራናዊ

ኣብ ኢራን ሓደ ውልቀሰብ ወዲ 16 ዓመት እንከሎ ፈጺምዎ ብዝተባህለ ገበን፡ ድሕሪ ዓመታት ብሞት ተቐጺዑ። ሕቡራት ሃገራት፡ እዚ ኣብ ልዕሊ እቲ ውልቀሰብ ዝተፈጸመ ናይ ሞት መቕጻዕቲ ግቡእ ከምዘይኮነ ብምግላጽ ተቓውሞኡ ኣስሚዑ ኣሎ። ብመሰረት ሓበሬታ ቤትጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ወዲ 30 ዓመት መሓመድ ሓሰን ረዚ፡ ብቤትፍርዲ ዝተበየነ ናይ ሞት መቕጻዕቲ ብሓሙስ እዩ ተፈጺሙ። መሓመድ ሓሰን ብስሕለት ንሓደ ሰብኣይ ድሕሪ ምቕታሉ፡ ኣብ 2007 ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ዝገለጸ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ብወገኑ፡ መሓመድ ነቲ ገበን ምፍጻሙ በስገዳድ ከም ዝተኣመነ ሓቢሩ። ነቲ ብይን ምፍጻም "ፍንፉን ጥቕዓት ኣብ ልዕሊ መሰላት ቆልዑ" ምዃኑ'ውን ኣጠንቂቑ ነይሩ። "ሓደ ሰብ ትሕቲ ዕድመ እንከሎ ፈጺምዎ ብዝበሃል ገበን፡ ዓመታት ተጸቢኻ ምቕጻዕ፡ ንኹሉ ኣህጉራዊ ሰብኣዊ መሰላት ዝጥሕስን ህጻናት ንዝፍጽምዎ ገበን ብሞት ክቕጽዑ የብሎምን ንዝብል ሕጊ ዝጻረርን እዩ" ኢሉ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ። መቕተልቲ መሓመድ ሓሰን ዝገልጽ ዜና ድሕሪ ምስምዑ፡ ቤትጽሕፈት ኮምሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት (ኦ ኤች ሲ ኤች ኣር) ንተግባር ኢራን "በጽኑዕ ኾኒኑ"። እቲ መግለጺ ወሲኹ፡ ኣብዚ ዓመት ኣብ ኢራን ገበን ምፍጻሞም ዝተገለጸ ሰለስተ መንእሰያት ብሞት ከም ዝተቐጽዑ ሓቢሩ። ካልኦት 80 ቆልዑ'ውን ናይ ሞት ፍርዲ ይጽበዩ ኣለው ኢሉ። መሓመድ ሓሰን ናይ ሞት ብይን ምስ ተዋህቦ፡ ንዝሓለፈ 12 ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ከሕልፎ እንከሎ፡ ነቲ ገበን ከም ዝፈጸሞ ዝኣመነ ብሰንኪ ዝበጽሖ ምቕጥቓጥን ምስቓይን ምዃኑ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ይገልጽ።


መርከብ ኣመሪካ ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ናብ ጀላቡ ኢራን ናይ መጠንቀቕታ ብረት ቶኵሳ

ኣብ ወሽመጥ ሓርሙዝ፡ ሓንቲ መርከብ ኣመሪካ ናብተን ናብኣ ዝቐረባ ፈጣናት ጀላቡ ኢራን ናይ መጠንቐቅታ ብረት ከም ዝተኮሰት ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኣመሪካ [ፔንታጎን] ኣፍሊጡ። ፔንታጎን፡ 13 ፈጣናት ጀላቡ ኢራን ብሰኑይ ናብታ መርከባ ኣመሪካ ክሳብ 140 ሜትሮ ከም ዝቐረባ ገሊጹ። እተን ጀላቡ ካብ መርከብ ኣመሪካ 30 ናይ መጠንቐቅታ ቶኵሲ ምስ ተተኮሰን ካብቲ ቦታ ከም ዝረሓቓ'ውን ሓቢሩ። እዚ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ንካልኣይ ግዜ ዘጋጥም ዘሎ ክስተት ምዃኑ ተገሊጹ። ወሃቢ ቃል ፔንታጎን ጆን ኪርቢ ፈጣናት ጀላቡ ኢራን ናብ መርከብ ኣመሪካ ብምቕራብ "ተተናዃሊ ምንቅስቓሳት የርእያ ነይረን" ብምባል ከሲሱ። እታ መርከብ ናይ ኣመሪካ፡  ንሓንቲ ሚሳኤል እትጽዕን ዩኤስኤስ ጆርጅያ ተባሂላ እትጽዋዕ 'ሳብማሪን' ኣስነያ ትኸይድ ምንባራ'ውን ተሓቢሩ። ጆን ኪርቢ፡ "ዘይሓላፍነታዊ ተግባር እዩ፤ ከምዚ ዓይነት ምትንዃላት ናብ ሃስያ ከምርሕ ይኽእል እዩ። እዚ ኸኣ ንዋላ ሓደ ዘርብሕ ኣይኮነን" ኢሉ። ወሽመጥ ሓርሙዝ ኣብ ዞባ ወሽመጥ ዓረብ ዝርከብ ሓደ ጸቢብ ማያዊ ክፋል ኮይኑ ሓደ ካብ ኣገዳሲ መስመራት መተሓላለፊ መራኽብ እዩ። እዚ መስመር እዚ ኣብ መንጎ ኢራንን ኣመሪካ ትርከበን ሃገራት ምዕራብን ጠንቂ ምስሕሓብ ኮይኑ እዩ ዝርከብ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ'ውን ወተሃደራዊት መርከብ ኣመሪካ ነተን ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ወሽመጥ ዓረብ ናብ ጥቕኣ ዝቐረባ መራኽብ ኢራን ናይ መጥንቀቕታ ብረት ቶኲሳትለን ነይራ እያ። እቲ ምትፍናን መርከብ ኣመሪካን ፈጣናት ጀላቡ ኢራንን፡ ምስቲ ኢራን ኒክሎሳዊ ኣጽዋር ንከይተማዕብል ዝቅይድ ሕጊ ንምትራር ዓለምለኻዊ ተበግሶ ኣብ ዝተጀመረሉ እዩ ኣጋጢሙ። ኣመሪካ ኣብ እዋን መሪሕነት ዶናልድ ትራምፕ፡ ካብቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ንኒክሎሳዊ ምምዕባል ኣጽዋራት ከም ዘንሰሓበት ምስ ገለጸት፡ ኢራን በቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ስምምዕ ከም ዘይትቕየድ ኣፍሊጣ ነይራ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኢራን፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ነቲ ኣብ ልዕሊ ኢራን ተነቢሩ ዘሎ ቁጠባዊ እገዳታት እንተኣልዒልዎ ናብቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ስምምዕ ክትምለስ ከም እትኽል እያ ትገልጽ።


ኢራን ንደቡብ ኮርያዊ መራሒ መርከብን መርከቡን ድሕሪ 3 ኣዋርሕ ፈቲሓቶም

ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ ኣብ  ኢራን ተሓይሩ ዝጸንሐ ደቡብ ኮርያዊ መራሒ መርከብን እታ ንሱ ዝመርሓ ነዳዲ ትጽዕን መርከብን  ከምዝተፈትሑ፡ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ደቡብ ኮርያ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢራን ነታ ባንዴራ ደቡብ ኮርያ እተንበልብል መርከብን ንመራሒኣ ሃንኩክ ቸሚን ኣብ ሃርሙዝ ዝተብሃለ ስትራተጂካዊ ቦታ ናይ ኢራን፡ ብከላ ከባቢ ፈጢሮም ብዝብል እያ፡ ኢራን ኣብ ወርሒ ጥሪ ቀይዳቶም። ኣብታ መርከብ ዝሰርሑ ዝነበሩ 20 ባሕረኛታት ኣብ ወርሒ ለካቲት ነጻ ክልቀቑ እንከለዉ፡ እታ መርከብን መራሒኣን ግን፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ኢራን’ዮም ጸኒሖም። እቲ ክስተት፡ ብሰንኪ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዘንበረቶ እገዳ፡ ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ ዝርከባ ባንክታት  ዝነበረ ናይ ኢራን ሒሳባት ምስ ኣደስከለኦ፡ ኣብ ሞንጎ ኦራንን ደቡብ ኮርያን ወጥሪ ሰፊንሉ ኣብ ዝነበረ እዩ ኣጋጢሙ። መንግስቲ ደቡብ ኮርያ ግን፡ ክልቲኡ ዋላ ሓንቲ ዘተሓሕዝ ከምዘይብሉ እዩ ዝገልጽ። እንተኾነ ምፍታሕ እቲ መራሒ መርከብን መርከቡን፡ ኣብ ሞንጎ ኢራንን ደቡብ ኮርያን ብዛዕባ እቲ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝርከብ 7 ቢልዮን ዶላር ዝኸውን ቅሙጥ ገንዘብ ኢራን ኣመልኪተን ድሕሪ ዝገበረኡ ዘተ’ዩ ዝፍጸም ዘሎ። ሚኒስትሪ ወጻኢ ጉዳያት ደቡብ ኮርያ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ “እቲ መራሒ መርከብ ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ናይ ጥዕና እዩ ዘሎ፡ ኣብታ መርከብ ተጻዒኑ ዝነበረ ንብረት’ውን ዝኾነ ጸገማት የብሉን” ድሕሪ ምባል፡ “እታ መርከብ ኣብ ኢራን ክተማልኦ ዝግብኣ ምምሕዳራዊ መስርሓት ሓሊፋ ካብ ኢራን ወጺኣ ኣላ” ኢሉ። መራሒ ናይታ መርከብ፡ እታ መርከብ ከሚካላት ጽዒና ምንባራ ብምሕባር፡ እቲ ብመንግስቲ ኢራን ዝቐረበሎም ክሲ ነጺግዎ ኣሎ። ኣብታ መርከብ ዓሰርተ ሓደ  ተወለድቲ ሚያንማር፣ ሓሙሽተ ደቡብ ኮርያውያን፣ ክልተ ቬትናማውያንን ክልተ ተወለድቲ ኢንዶንዥያን፡ ብሓፈሻ 20 ባሕረኛታትን ሓደ ካፒቴንን እዮም ነይሮም። ኢራን እቲ ምትሓዝ ናይታ መርከብን ምእሳር መራሒኣን፡ ምስ ምድስካል ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝርከብ ሒሳባታ ምትሕሓዝ ከምዘይብሉ እያ ትገልጽ። መንግስቲ ኣሜሪካ፡ ኢራን ንኒኩለራዊ ውዕላት ጥሒሳ ብምባል፡ ኣብ 2018 ኣብ ልዕሊኣ ቁጠባዊ ማዕቐብ ከምዘንበረት ይዝከር።


ኢራን፡ ብውሕዱ 10 ሓዃሮ ብውርጭን መደራጋሕ በረድን ሞይቶም

ኣብ ኢራን፡ ሰሜናዊ ክፈል ርእሰ ከተማ ታህራን ኣብ ዝርከብ ዓቢ ጎቦ ውሕዱ 10 ሓዃሮ ብውርጭን [ጸፍዕን] መደራጋሕ በረድን ከምዝሞቱ ሰብ መዚ እታ ሃገር ኣፍሊጦም። እቲ ኣልቦርዝ ዝተብሃለ ኣብ ሰሙናዊ ክፋል ከተማ ታህራን ዝርከብ ዓቢ ጎቦ፡ ኣልቦርዝብሓዃሮ ኣዝዩ ፍቱው ቦታ ኮይኑ፡ ዓመታዊ ብኣሽሓት ዝቁጸሩ ሰባት እዮም ናብ ዝባኑ ዝድይቡ። ኣብ ዝሓለፈ ቁሩብ መዓልታት ግን ኣብቲ ቦታ ሓደገኛ ዝኾነ ኩነታት ኣየር እዩ ቀንዩ። ማሕበር ቀይሕ ወርሒ ነቶም ኣብቲ ዓቢ ጎቦ ዝጠፍኡ ሰባት ንምርካብ 20 ጉጅለታት ብምውፋር 14 ካብቶም ሓዃሪ ከድሕን እኳ እንተኸኣለ ብውሕዱ 7 ሰባት ግን ገና ሃለዋቶም ኣይተፈለጠን ዘሎ። እቲ ነቶም ዝጠፍኡ ሰባት ናይ መድላይ መስርሕ ብሰንኪ እቲ ዘሎ ሓደገኛ ዝኾነ ኩነታት ኣየር ቀትሪ ቀትሪ ጥራይ እዩ ክካየድ ቀንዩ፡ ካብ ሎሚ ጀሚሮም ኸኣ እቲ ናይ ምድላይ መስረሕ ደው ከብልዎ እዮም። ካብቶም ዝሞቱ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ መምሃራን ዩኒቨርስትን ዶኳትርን ከምዝርከበንዎም ኸኣ ማሕበር ቀይሕ ወርሒ ኣፍሊጡ። ብዓርቢ'ውን ካልኦት 100 ዝኾኑ ሓዃሮ ኣብ ዝባን እቲ ጎቦ ኣብ ዝርከብ ቦታ ምስ ብጽሑ እታ ንድሕሪት ትመልሶም ኣብ ገመድ ሸረር ትብል መኪና (ተለፈሪካ) ስለዝተበላሸወት ኣብ ዝባን እቲ ጎቦ ሓዲግ ተሪፎም ምንባሮም ተገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ኣብቲ ብብረድ ዝተሸፈነ ጎቦ ኣልቦርዝ ውርጭን መደራጋሕ በረድን ከጋጥም ከምእኽእልን ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ እቶም ሓዃሮ ዝጠፍእሉ ቀንዲ ምኽንያት እቲ መሐበሪ ኣንፈት ዝጥቀምሉ ዝነበሩ ጂፒኤስ ስለዝተበላሸዎም እዮም ኣንፈት ኣጥፊኦም ዝብል ሓበሬታ'ውን ይቃላሕ ኣሎ።


ኢራን ኒኩለራዊ ማእከል ናታንዝ 'ውዲታዊ መጥቃዕቲ' ከም ዘጋጠሞ ገሊጻ

ሓደ ማእከል ኒኩሌር ኢራን: ሓድሽ መሳርሒ ምብልጻግ ዩራንየም ከም ዘማዕበለ ድሕሪ ምግላጹ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ "ብውዲት" ከም ዝተሃርመ፡ ላዕለዋይ በዓል-መዚ ኒኩለር እታ ሃገር ሓቢሩ። ዓሊ ኣክባር ሳልሕ ብድሕሪ እቲ "ግብረሽበራዊ" ዝበሎ መጥቃዕቲ መን ከም ዘሎ ግና ኣየነጸረን። ብምኽንያት እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ደቡባዊ ቴህራን ዝርከብ ማእከል ኒኩለር ናታንዝ ብሰንበት ምቁራጽ ሓይሊ ኤለክትሪክ ኣጋጢምዎ ነይሩ። ሓደ ሃገራዊ መራኸቢ ብዙሓን እስራኤል ግና ንስለያዊ ምንጭታት ብምጥቃስ፡ እቲ መጥቃዕቲ ውጽኢት ብእስራኤል ዝተኻየደ መጥቃዕቲ-ሳይበር ምዃኑ ገሊጹ። እስራኤል ኣብቲ ጉዳይ ብቐጥታ ምላሽ ኣይሃበትን። ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ግና ብዛዕባ ፕሮግራም ኒኩለር ኢራን እትህቦ መጠንቀቕታታት ክበዝሕ ተራእዩ እዩ። እዚ ፍጻመ፡ ነቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ኣብ 2018 ምምሕዳር ትራምፕ ኣሜሪካ ዘንሳሓበሉ፡ ኒኩለራዊ ስምምዕ ንምብርባር ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታት ኣብ ዝግበረሉ እዩ ኣጋጢሙ። ፕረዚደን ኢራን ሓሰን ሩሓኒ ብቐዳም ኣብ ማእከል ኒኩለር ናታንዝ ሓደስቲ ሰንትሪፍዩጅ ከመርቕ እንከሎ ብቴለቪዥን ብቐጥታ ተመሓላሊፉ። ሰንትሪፍዩጅ፡ ነቲ ንምንጪ ጸዓትን ኒኩለራዊ ኣጽዋርን ንምስራሕ ዘኽእል ዝበልጸገ ዩራንየም ንምምዕባል ዘገልግል መሳርሒ እዩ። ብመሰረት እቲ ኣብ 2015 ዝተበጽሐ ውዕል ኢራን ንምንጪ ጸዓት ጥራይ ዘገልግል ዝተወሰነ ዓቐን ብልጹግ ዩራንየም ክተፍርን ክትክዝንን ትግደድ እኳ እንተነበረት፡ እዚ ስጉምቲ ካልእ ምጥሓስ ናይቲ ስምምዕ ምዃኑ ይግለጽ። ትካል ኣቶሚካዊ ጸዓት ኢራን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ዓለምለኻዊ ማሕበረሰብን ኣህጉራዊ ትካል ኣቶሚካዊ ጸዓትን ንጉዳይ ኒኩለራዊ ግብረሽበራ ብዕቱብ ክርእይዎ እስላማዊት ሪፓብሊክ ኢራን ትጠልብ" ኢሉ። ወሲኹ'ውን "ኢራን ኣብ ልዕሊ እቶም ነቲ ተግባር ዝፈጸምዎ ኣካላት ስጉምቲ ናይ ምውሳድ መሰላ ኣብ ቦትኡ ኣሎ" ኢሉ። ኣህጉራዊ ትካል ኣቶሚካዊ ጸዓት ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ሓበሬታ ከም ዝበጽሖ እኳ እንተገለጸ ዝኾነ ርእይቶ ኣይሃበን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ'ውን ኒኩለራዊ ማእከል ናታንዝ ባርዕ ሓዊ ዘጋጠሞ ኮይኑ፡ ውዲት ምዃኑ ተገሊጹ ነይሩ።


ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ዒራቕን ሶርያን ደብዳብ ነፈርቲ ፈጺመ ኢላ

ኣመሪካ፡ ኣንጻር እቶም ብኢራን ዝድገፉ ኣብ ዒራቕን ሶርያን ዝንቀሳቐሱ ሚሊሻታት ደብዳብ ነፈርቲ ከም ዝኸፈተት ፔንታጎን ኣፍሊጡ። በዚ መሰረት "ኣብ ትካላት መምርሒ ሰራዊትን መኽዝን ኣጽዋርን" ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ተኻይዱ ኣሎ ክብል ፔንታጎን ዘውጽኦ መግለጺ ይሕብር። እቲ መጥቃዕቲ እቶም ሚሊሻታት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ተጠቒሞም ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት ኣመሪካ ንዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ዝወሃብ ዘሎ ግብረ መልሲ ከም ዝኾነ'ውን ተገሊጹ። "ፕረዚደንት ጆ ባይደን ወተሃደራት ኣመሪካ ንምሕላው ስጉምቲ ከም ዝወስድ ንጹር'ዩ" እውን ኢሉ። ፕረዚደንት ባይደን ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ኣብ ልዕሊ ብኢራን ዝድገፉ ሚሊሻታት ስጉምቲ ደብዳብ ነፈርቲ ክውሰድ ከፍቅድ እዚ ንኻልኣይ ግዝኡ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ኣብ ዒራቕ ዘሎ ሰራዊት ኣመሪካ ብሰብ ኣልቦ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ተፈጺሙዎ ነይሩ። ኢራን ግን ኣብዚ ጉዳይ ኢድ ከም ዘይብላ'ያ ትገልጽ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣስታት 2500 ወተሃደራት ኣመሪካ ኣንጻር ጅሃዳዊ እስላማዊ መንግስቲ [ኣይኤስ] ክዋጋእ ኣብ ዒራቕ ተዋፊሩ ይርከብ። ፔንታጎን ከም ዝብሎ ድማ ኣብ ሶርያ ክልተ ኣብ ዒራቕ ድማ ሓደ "ወተሃደራዊ ዒላማ ዝገበሩ መጥቃዕታት ኣየር" ተፈጺሞም ኣለው። ካታይብ ሒዝቦላህን ካታይብ ሰይድ ኣል ሹሃዳን ሓዊሱ ብኢራን ዝድገፉ ጉጅለታት ሚሊሻ ነቶም ዒላማ ዝተገብሩ ትካላት ከም ዝጥቀሙሎም ተሓቢሩ ኣሎ። ኣመሪካ ካብ 2009 ጀሚሩ ካታይብ ሒዝቦላህ ሰላምን ርግኣትን ዒራቕ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቑ'ዩ ብምባል ኣብ መዝገብ ሽበራ ኣስፊራቶ'ያ። እቲ ናይ ሕጂ ስጉምቲ ኣመሪካ ንርእሳ ክትከላኸል ዝወሰደቶ'ዩ ክብል ፔንታገን ሓቢሩ። ሓደጋ ጠጠው ንምባል ዝተተለመ "ኣድላዪ፣ ግቡእን ኮነ ተባሂሉ ዝተወሰደን ስጉምቲ ወሲዳ ኣላ። ንጹር መልእኽቲ'ውን ንምሕላፍ ዝዓለመ'ዩ" ኢሉ። ይኹን'ምበር በቲ መጥቃዕቲ ዝሞተ ወይ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝበጽሖ ምህላው ኣይተገልጸን። ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ከም ዝጸብጸቦ ግን ኣብ ሶርያ ሓሙሽተ ሚሊሻታት "ብመጥቃዕቲ ነፈርቲ ኣመሪካ" ተቐቲሎም ኣለው። ማዕከን ዜና ሶርያ ሳና ብወገኑ ሓደ ህጻን ከም ዝሞተን ብውሑድ ሰለስተ ሰባት ከም ዝቖሰሉን ጸብጺቡ ክብል ኤኤፍፒ ሓቢሩ። ኣብ 2003 ዓ.ም ብመሪሕነት ኣመሪካ ሳዳም ሑሴን ካብ ስልጣን ካብ ዝእለ ጀሚሩ ኢራን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ዒራቕ ኢዳ ከም እትሕውስ ይግለጽ።


“በዓል ገዛይ ቅጽዓት ሞት ይጽበ ኣሎ” በዓልቲ ቤት ሳይንቲስት

እቲ ዕለት፡ ንዶክተር ኣሕማድሬዛ ጃላሊ ካብ ካልእ ግዘ ዝተፈለየ ኣይነበረን። ብትልሙ መሰረት፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ኢራን [ቴህራን] ንክልተ ሰሙናት ጸኒሑ ኣብ ስዊድን ናብ ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ ክምለስ ነይርዎ። እንተኾነ ከይተመልሰ ዛጊድ ኣርባዕተ ዓመት ገይሩ። ኣብ ኢራን ከይተመልሰ ምትራፉ ጥራሕ ከይኮነስ፡ ናይ ሞት ቕጽዓት ድማ ተፈሪድዎ። ናይ መወዳእታ ስንብት ዘይገበረት፡ በዓልቲ ገዝኡ፡ ቪዳ ሜህራን ኒያ - ኣብ ሓያል ሻቕሎት ትርከብ። በዓል ሞያን ተመራማርን ድንገተኛ ሕማማትን ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታትን፡ ዶክተር አሕማድሬዛ ጃላሊ ኣብቲ እዋን ናብ ኢራን እናተመላለሰ ኣብ ኣኼባታት ይሳተፍን የምህርን ነይሩ። ሕዚ ግን፡ ንክልተ ሰሙን ኢሉ ‘ቻው’ ዝበላ በዓል ገዛኣ- ንሓዋሩ ንከይትረኽቦ ይኸውን ኣሎ። “ንክልተ ሰሙን’ውን እንተኾነ ምፍልላይ ቀሊል ኣይነበረበን” ትብል ንቢቢሲ። ወዳ ፡ ኣቡኡ ኣብ ኢራን ከምዝተኣስረ ኣይፈልጥን። ብዛዐዕብኡ ድማ፡ ኣብ ቅድሚኡ ኣይተውርን። ኣቡኡ ሕዚ’ውን ንስራሕ ከምዝኸደ እዩ ዝፈልጥ። ናይ ስዊድንን ኢራንን ሕዋስ ዜግነት ዘለዎ ዶክተር ጃላሊ ግን፡ ብስለላ ኢራን ኣብ ቀይዲ ካብ ዝኣቱ እነሆ 4 ዓመት መሊእዎ። ሰብ ስልጣን ኢራን፡ እቲ ዶክተር ንሞሳድ [እስራኤል] ሓበሬታ ብምሃብ፡ ኢራናዊ ናይ ኑክሌር ሳይንቲስት ክቕተል ሓጊዙ ክብሉ እዮም ተሓታቲ ዝገብርዎ። ጠበቕኡ ድማ፡ ኣብ ዓብዪ ስቓይ ኣእትዮም እዮም ክናዘዝ ገይሮምዎ ይብል። ዶ/ር ኣሕማድሬዛ በይኑ ናብ ዝእሰረሉ 'ኢቫን' እናተብሃለ ዝጽዋዕ ቤት ማእሰርቲ ዝተወስደ ኾይኑ፡ 209 እናተብሃለ ኣብ ዝጽዋአዕ ንዕኡ ሓዊሱ፡ ብዙሓት እሱራት ፖሊቲካ ንበይኖም ተነጺሎም ተኣሲሮም ይርከቡ። ኣብ ቀረባ፡ ንሓጺር እዋን ምስ ስድርኡ ክዘራረብ ዝኸኣለ እቲ ሳይንቲስት፡ ናይ ሞት ፍርዲ ከምዝተረዶን ናይ ሞት ቅጸዕዓት ይጽበ ከምዘሎን ተዛሪቡ። ቪዳ፡ ሰበ ስልጣናት ኢራን ንወዲ 45 በዓል ገዛኣ ክቐትልዎ ምዃኖም ንዓለም ኣፍሊጣ ኣላ። “ኣብ ከቢድ ቀቢጸ ተስፋ ኮይኑ እዩ ኣዛሪቡኒ፡ ‘ህይወተይ ንምድሓን ዝከኣለኪ ኩሉ ግበሪ’ ኢሉኒ” ክትብል ገሊጻ። ኣብ ሓንቲ ጸባብ ክፍሊ ንበይኑ ተዓጽዩ ዝኾነ ነገር ናይ ምጻም ዓቕሚ ከምዘይብሉ ፈሊጣ። ንጓል 18 ዓመት ጓሉ ድማ ኣዛሪብዋ። “ድምጹ ምስ ሰምዐት ንፖለቲከኛታትን  ንተሟገትቲ ሰብኣዊ መሰላትን እናደወለት ‘ህይወት ኣቦይ ኣድሕኑ’ እናበለት ትምሕጸን ኣላ” ኢላ። ብሓፈሻ፡ እቲ ስድራ ኣብ ዓብዪ ጭንቂ እዩ ኣትዩ ዘሎ።  “እቲ ንእሽተይ ወደይ ኣቡኡ ናብ ኢራን እንትኸይድ ወዲ 4 ዓመት እዩ ነይሩ ፤ ሕዚ ወዲ 8 ዓመት ኮይኑ ኣሎ” ትብል ቪዳ። ኩሉ ግዜ ብዛዕባ ኣቡኡ ዘጻውቶ ዝነበረ እናዘከረ ከምዝሓትት ድማ ትዛረብ። ዶክተር ኣሕማድሬዛ ናብ ስዊድን ዝኸደ ብምኽንያት ትምህርቲ ኣብ 2009 ኮይኑ ዶክትሬት ንምክትታል እዩ ነይሩ። ካብኡ ድማ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ስድርኡ ናብኡ ወሲዱ። ስዊድን ንዶክተር ኣህማድሬዛ ኣብ 2018 ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንተሎ እያ ዜግነት ሂባቶ። ኣብታ ሀገር ዝተኸብረ ሳይንቲስት እዩ። ዶክትሬቱ እንትሰርሕ ኣማኻሪኡ ዝነበረ፡ ፕሮፌሰር ሊዛ ኩርላንድም፡ ምስ ምርምር ብዝተኣሳሰር ንክራኸቡ ቆጸሮ ሒዞም ነይሮም። ኣብ ኢራን ማዕጾ ዝተቖለፎ ዶክተር ግን፡ ኣብ ቆጸርኡ ክርከብ ኣይከኣልነ። “ኣብ እዋን ቆጸረና ዘይምርካቡ ካብኡ እትጽበዮ ኣይነበረን። ‘እንታይ ኮነ ገጢምዎ’ ኢለ ምሕሳብ ጀሚረ”ይብል ፕሮፌሰር ሊዛ ኩርላንድ። ስድረኡ መጀመርታ፡ ናይ መኪና ሓደጋ ገጢምዎ ኣብ ሕክምና እዩ ዘሎ ኢሎም እዮም ተዛሪቦም ነይሮም። ድሕሪ ናይ ሞት ፍርዲ ምስተበየኖ እዮም ተዛሪቦም። “ኣብዛ ዓለም ኣፈላላይ ክፈጥር ዝኽእል ሰብ እዩ ነይሩ። ሳይንሳዊ መይላታት ተጠቒሙ ኢራናውያን ንምሕጋዘ’ውን ትልሚ ነይርዎ” ይብል ፕሮፌሰር ሊዛ ኩርላንድም። ኣብ ኢንስትትዩት ካሮሊንስካ፡ መሳርሕቱ ዝነበሩ ድማ ሕያዋይን ቅኑዕን ነይሩ ይብሉ። ብዛዕባ ኢራን ተዛሪቡ ኣይጸግብን ዝብሉ መሳርሕቱ፡ እቲ ፖለቲካዊ ኩነታት ከይዓገቶ፡ ኣብ ዩኒቨርሲታት ኢራን ከምህር ድሌት ከምዝነበሮ ይዛረቡ። ቅድሚ ክልተ ሰሙናት፡ 150 ተሸለምቲ ሽልማት ኖቤል፡ ዶክተር አህማድሬዛ ብነጻ ክልቀቕ ሓቲቶም ነይሮም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽል’ውን እቲ ፍርዲ ተፈጻሚ ከይኸውን ሓቲቱ ኣሎ። ሚኒስተር ጉዳያት ወጸኢ ስዊድን ብወገኑ፡ ንኢራን መዘንኡ፡ እቲ ውሳነ ተፈጻሚ ከይኸውን ተማሕጺኑ ኣሎ። እንተኾነ ኢራን፡ ሕቶ ስዊድን ተቐባልነት የብሉን ብምባል፡ ካብ ዝኾነ ኢድ ኣእታውነት ኢዳ ክትስሕብ ሓቲታ። ኢራን፡ ንብዙሓት ተደራቢ ዜግነት ዘለዎም ሰባት 'ሰለልቲ' እናበለት እያ ትሕዞም። መትሐጃ ገይራቶም ተባሂላ’ውን ትንቀፍ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ንዓሰርተ ዓመታት ብገበን ስለላ ኣሲራቶ ዝነበረት እንግሊዛዊ-አውስትራሊያዊ መምህር ብሰለስተ ኢራናውያን እሱራት ልውውጥ ፈቲሓቶ ነይራ። በዓልቲ ገዝኡ ከም እትብሎ፡ ዶክተር ኣህማድሬዛ ቀዳምነት ዝህቦ ንሰባት ምሕጋዝ እዩ። ብፍላይ ሰባት ብናይ ተፈጥሮ ሓደጋ ብኸመይ ቀዲምደካ ምክትታል ይከኣል ዝብል ነይሩ ትብል። ጓሉ ኣብቲ ንሱ ዝተምሃረሉ ዝኣተወት ኮይና፡ በዓልቲ ገዝኡ በዚ ሕጉስቲ እያ።  ካልኣይ ብርኪ ትምህርታ ክትዛዝም እንተላ፡ ዝለዓለ ነጥቢ ኣምጺኣ እንተሓለፈት’ኳ፡ ኣቦኣ ኣብ ጥቓኣ ኣይነበረን። ኣብ ትካል ካሮሊንስካ ኢንስቲትዩት ምስኣተወት ድማ ከም ኣቦኣ ሕክምና መሪጻ ኣላ።


እስራኤል፡ ስለምንታይ ብሓድሽ ፕረዚደንት ኢራን ተሻቒላ?

ወሃቢ ቃል ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል፡ ሊዮር ሃይት፡ ሚስተር ራይሲ ዛጊድ ንኢራን ካብ ዝመርሑዋ ፕረዚደንታት እቲ ‘ኣዝዩ ሕሉፍ’ ዝበሃል ሰብ ምዃኑ ተዛሪቡ። ከምኡ’ውን፡ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ኮይኑ ዝተመርጸ፡ ናይ ኢራን  መደብ ኑክሌር ምምዕባል ብዝገደደ ክቕጽለሉ ምዃኑ እዩ ዝኸስስ። ኢብራሂም ራይሲ፡ ትማሊ ቀዳም ኣብቲ እቲ ንዕኡ ዘዘንበለ እዩ ተባሂሉ ዝእመነሉ ሃገራዊ መረጻ ተዓዊታይ ምዃኑ ዕላዊ ተገይሩ እዩ። ኣብ መጻኢ ወርሒ ነሐሰ ሽመት ክቕበል ትጽቢት ዝግበረሉ  ሚስተር ራይሲ፡ ላዕለዋይ ዳኛ ኢራን  ዝነበረ ኾይኑ፡ ዓቃባዊ ኣተሓሳስባታት ዘሰጉም ተባሂሉ እዩ ዝሕመ። ንሱ፡ ብኣመሪካ ማዕቀባት ካብ ዝተነብረሎም ሰብ መዚ ኢራን ሓደ ኾይኑ፡ ምስ ቅድም ክብሉ ኣብ ልዕሊ ፖለቲካዊ እሱራት ዝተፈጸሙ ናይ ሞት ፍርዲ ድማ ስሙ ዝለዓል እዩ። ኣብቲ መረጻ ምዕዋቱ ስዒቡ፡ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ እምነት ክሓድሮን ናይ ንመላእ ህዘቢ ኢራን ብማዕረ ንክመርሕን ቃል ኣትዩ ኣሎ። “ህርኩት፣ ንለውጢ ዝሰርሕን ግዕዝይና ዝጽየፍን መንግስቲ ከጣይሽ እየ” ኢሉ ምዝራቡ መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ጸብጺበን። ሃገራት እሰራኤልን ኢራንን፡ ንነዊሕ እዋን ቃላት ኲናት ክመላለሳ ዝጸንሓ ኾይነን፡ ይኹን እምበር ናብ ምሉእ ኲናት ኣትየን ኣይፈልጣን። ኣብ ቀረባ እዋናት ግና፡ እቲ ኣብ ‘ተጻብኦ’ ዝተመስረተ ርክበን ኣዝዩ እናሓርፈፈ ይርከብ። እቲ ኩነታት ብቐሊሉ ክትርደኦ ከቢድ እንተኾነ’ኳ፡ ሓደ ቀንዲ ዘባእሰን ጉዳይ ግና፡ ዛዕባ መደብ ምምዕባል ኑክሌር ኢራን እዩ። ኢራን፡ ነቲ 'ኣለኒ' እትብሎ ናይ ኑክሌር ተመራማሪ እስራኤል ቀንጺላቶ ኢላ ትኸስስ ኮይና፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ድማ ኣብ ሓደ  ዩራንየም ዝምዕብለሉ ማእከል መጥቃዕቲ ፈጺማ ኢላ ትኸሳ። ኢራን፡ እቲ እተፍርዮ ኣጽዋር ኑክሌር ንሃገራዊ ልምዓት እዩ ትበል’ምበር ምሉእ ንምሉእ ንሰላማዊ ዕላማ ከምዝውዕል ክተረድእ ኣይከኣለትን። ኣጽዋር ውግእ ተፈሪ ከምዘላ እዩ ብሰፊሑ ዝእመን። ኣብ 2015 እቲ ኣብ ልዕሊኣ ተነቢሩ ዝነበረ እገዳ ክለዓለላ፤ ንሳ ድማ እቲ ኑክሌር ምፍራይ ጠጠው ክተብል ዝብል ስምምዕ ተኸቲሙ ነይሩ። እንተኾነ፡ ፕረዚደንት ነበር ተራምፕ ኣብ 2018 ነቲ ውዕል ምስ ወንዘፎን ነቶም ተረርቲ እገዳታት መሊሱ ምስ ኣንበረን፡ እቲ ውዕል ፈሪሱ። ምምሕዳር ባይደን፡ነቲ ውዕል ናብ ቦትኡ ክምልስ ይፍትን ከምዘሎ እዩ ዝዝረብ። እቶም እገዳታት ተመሊሶም ምስ ተነብሩ፡ ኢራን ነቲ ቅድም ከብል ዝጀመረቶ ንጥፈታት ዩራንየም፡ ኣበርቲዓ ትቕጽለሉ ከምዘላ እዩ ዝዝረብ። ርግጽ፡ ዛጊድ፡ እቲ ዘፍረየቶ ኣጽዋር፡ ንደረጃ ኣጽዋር-ኑክሌር ከምዘይበቕዐ እዩ ዝግለጽ። ኣመሪካ፡ ኣብ ዛዕባ እቲ መረጻ ኢራን ኣመልኪታ፡  ኢራናውያን መራሒኦም ብናጽነትን ፍትሓውነትን ናይ ምምራጽ መሰሎም ተዓጊቶም ዝብል ርእይቶ ሂባ። ብዝሒ መረጽቲ፡ ኣዝዩ ትሑት ከምዝነበረ ዝግለጽ ኮይኑ፡ ካብቶም ንክመርጹ ዝተመዝገቡ ዜጋታት እታ ሃገር፡ 50 ሚኢታዊት ጥራሕ ኣድሚጾም ተባሂሉ። እዚ ምስቲ ኣብ 2017 ዝነበረ 70 ሚኢታዊት እንትነጻጸር ትሑት እዩ። ኣብዝሓ ህዝቢ፡ እቲ መረጻ ውዱእን ነቲ ንመንፈሳዊ መራሒ ኣያቶላሕ ስጡም ቅርበት ዘለዎ፡ ሚስተር ራይሲ፡ ዘዘንበምለን ምዃኑ እዮም ዝገልጹ። ኣብ ከይዲ ዘሎ ዝርርባት ሰላም ሚስተር ራይሲ ናብ ስልጣን ዝመጽእ ዘሎ፡ እቲ ዛዕባ መደብ ኑክሌርን ምልዓል እገዳታትን ዛዕባ ኣብ ዝኾነሉ እዋን እዩ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብቲ ይካየድ ዘሎ  ሽድሽተ ሓያላት ሃገራት ዘካተተ ዝርርብ ሰላም፡ ከምዝቕጽል እዩ ኣፍሊጡ። እቲ ንሻድሽ ዙርያ ዝካየድ ዘሎ ዝርርብ፡ ንኣመሪካ ዝሓወሰ ምዃኑ ይዝረበሉ። እንተኾነ፡ ዛጊድ ኣብ መንጎ መራሕቲ እተን ሃገራት ኣፈላላያት ከምዘለዉ ሮይርስ ጸብጺቡ ኣሎ። ወሃቢ ቃል፡ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ዋላ ሚስተር ራይሲ ስልጣን እንተሓዘ ኢድ-ኣዙር ዝዝርብ ከምዝቕጽል እዩ ኣፍሊጡ። 'ሓራዲ ቴህራን' ወሃቢ ቃል፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እስራኤል፡ ሎይር ሃይት፡ እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ኮይኑ ዝተመርጸ፡ ‘ኣዝዩ ሕሉፍ ኣተሓሳሳብ ዘሰጉም ዓቃባዊን ደድሕሪ ንመደብ ምምዕባል ኣጽዋራት ኑክሌር ኢራን ዘሎ ሰብን’ ክብል ከሲሱዎ። ሎይር ኣብ ትዊተር ገጹ፡ ነቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ‘ሓረዲ ቴህራን’ ክበል'ውን  ጸዊዕዎ። ንሱ፡ ምስቲ ኣብ 1988 ዝተፈጸመ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ኣባላት ተቓውሞ ዝተቐትልሉ ኩነታት ብቐጥታ እዩ ዘራኽቦ። እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት ኮይኑ ዝተመርጸ ሰብ ፡ ‘ቀታሊ ኮሚቴ’ እናተብሃለ ዝጽዋዕ ኣርባዕተ ዳኛታት ዝሓዘ ኣካል ዝምራሕ እዩ ነይሩ። ኣመነስቲ ኢንተርናሽናል፡ እዚ ኮሚቴ ልዕሊ 5 ሽሕ ሰባት ብሞት ክፍረዱ ዝገበረ ምዃኑ ይገልጽ። እቲ ወሃቢ ቃል እስራኤል ከምዝብሎ ድማ፡ ኣብቲ እዋን ዝተቐትሉ ልዕሊ 30 ሽሕ ሰባት ከምዝኾኑ እዩ፤ እዚ ብገለ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን’ውን ዝድገፍ ቁጽሪ እዩ። ካልኦትከ እንታይ ኢሎም? ካብ ኩሉ ቀዲሙ ነቲ ፕረዚደንት ‘እንኳዕ ደስ በለካ’ መልእኽቲ ዘመሓላላፈ ፕረዚደንት ሩስያ፡ ቭላድሚር ፑቲን  እዩ ። ካልኦት ከም መራሕቲ ሶርያ፣ ኢራን፣ ቱርኪ፣ ሕቡራት ዓረብ ኢሚሬተስ ድማ ናይ ሓጎስ ምልእኽታት ሰዲደን። ወሃቢ ቃል መራሒ ሓመስ ድማ፡ ንኢራን ‘ዕቤትን ብልጽግናን’ ተመንዩላ። እንተኾነ፡ ሁይማን ራይተስ ዎች፡ “ከም ሓደ ላዕለዋይ መራሒ ነበር፡ እቲ ጨቋኒ ቤት ፍርዲ ኢራን፡ ሚስተር ራይሲ በቶም ዝተፈጸሙ ቅትለታት ክምርመርን ናብ ሕጊ ክቐርብን ዘለዎ ‘ምበር፡ ናብ ስልጣን ክመጽእ ዘለዎ ሰብ ኣይኮነን” ዝብል ርእይቶ ሂቡ ኣሎ።


ስምምዕ ኒኩለር ኢራን፡ ማይክ ፖምፔዮ ሃገራት ኣውሮጳ "ምስ ኣያቶላህ ወጊነን" ኢሉ

ፀሓፊ ወፃኢ ጉዳያት ኣሜሪካ ማይክ ፖምፔዮ፡ ሃገራት ኣውሮጳ ኣብ ጉዳይ ስምምዕ ኒኩለር ኢራን ምስ "ኣያቶላህ ወጊነን" ብምባል ከሲሱ። ማይክ ፖምፔዮ ነዚ ዝበለ ሃገራት ኣውሮጳ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዳግም ማዕቀብ ከተንብር ከም ዘይትኽእል ምግላፀን ስዒቡ እዩ። ሃገራት ብሪጣንያ፣ ፈረንሳይን ጀርመንን፡ ኣሜሪካ፡ ብ2018 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ካብ ስምምዕ ኒኩሌር ኢራን ስለ ዘንሰሓበት ሕዚ መሊሳ ኣብ ልዕሊ ኢራን ማዕቐብ ክተንብር ሕጋዊ መሰል ከም ዘይብላ ገሊፀን። ኣሜሪካ እቲ ኣብ 2015 ካብ ልዕሊ ኢራን ዝተላዕለ ማዕቐብ፡ መሊሱ ክትግበር ንባይቶ ፀጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዋላ ሓሳብ እንተቕረበት ተቐባልነት ኣይረኸበን። ኣብ ልዕሊ ኢራን ተነቢሩ ዝፀንሐ ማዕቐብ ኣብ ዝመፅእ ወርሒ ጥቅምቲ እዩ ከብቅዕ። "እዚ እማመ ከተትግብር እትኽእል ዝኾነት ሃገር የላን። ኣሜሪካ ግና እዚ እማመ ንቅድሚት ንምውሳድ ትብዓትን እምነትን ኣለዋ። የግዳስ ሃገራት ምስ "ኣያቶላህ ምውጋን እየን መሪፀን" ኢሉ ፖምፔዮ። ኣብ ባይቶ ፀጥታ እቲ ሕብረት ዘለዋ ካልኦት ሃገራት ነቲ ዝቐረበ ሓሳብ ንምክልኻል 30 መዓልታት ክህልወን እዩ። እንተኾነ ኣሜሪካ ዘለዋ ስልጣን ( ቬቶ ፓወር) ብምጥቃም ንውሳነ እቲ ባይቶ ክትስዕሮ ትኽእል እያ። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ባይቶ ፀጥታ ዝተስዓረት ኣሜሪካ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን ማዕቐብ ካብ ምንባር ዝእግዳ ከም ዘየለ ብኣጋ ገሊፃ ኣላ። ነዚ ድማ እዩ ማይክ ፖምፔዮ፡ እቲ እማመ ተቐባልነት እንተድኣ ዘይረኺቡ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ማዕቐብ ንምንባር ዝከኣላ ኩሉ ከምእትገብር ኣጠንቂቑ ዘሎ። ኣብ ልዕሊ ኢራን ማዕቐብ ክናዋሕ ዘይምግባር "ገዚፍ ስሕተት" እዩ ክኸውን ዝበለ ማይክ ፖምፔዮ፡ ኣሜሪካ ኢራን ከም ታንክታት ዝኣመሰሉ ኣዕነውቲ ኣጽዋር ክትዕድግን ክትሸጥን ከም ዘይትፈቅድ ገሊፁ። ኣብ ስምምዕ ኒኩሌር ኢራን፡ ሓያላት ሃገራት ቻይና፣ ሩስያ፣ፈረንሳይ፣ ብሪጣንያን ጀርመንን፡ ንኢራን ናይ ማዕቐብ ዕረፍቲ ሂበን እየን። ሃገራት ኣውሮጳ ግና፡ ፕረዝደንት ትራምፕ ኣብ 2018 ኣቖፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ኣሜሪካ ኣብ ስምምዕ ኒኩሌር ዝነበራ ተሳትፎን መሰልን ከምዘብቀዐ ግልፂ  ገይሩ እዩ ኢለን። ይኹን እምበር ካልኦት ሃገራት፡ ካብቲ ሕዚ ኣሜሪካ ክወስዶ እየ ኢላ ዘላ ስጉምቲ ብኸመይ ደው ከብልኣ ከምዝኽእላ ግልፂ ኣይኮነን።


ኢራን፡ ኣብ ከተማ ቴህራን ‘መራሒ ኣልቃኢዳ ተቐቲሉ’ ዝብል ሓበሬታ ነጺጋቶ

ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ኣብ ርአሰ ከተማ ኢራን ዝኾነት ቴህራን መራሒ ኣልቃኢዳ ተቐቲሉ ዝብል ጸብጻብ ሕሶት እዩ ብምባል መንግስቲ ኢራን ነጺግዎ። ጋዜጣ ኒውዮርክ ታይምስ፡ ካልኣዋይ ላዕለዋይ ኣዛዚ ኣልቃኢዳ ተገይሩ ዝውሰድ ዓብዱላሕ ኣሕመድ ዓብዱላሕ፡ ብሓይልታት እሰራኤል ኣብ ጎደናታት እታ ከተማ ተቐቲሉ ኢሉ እዩ ጸብጺቡ ነይሩ። እቲ ጋዜጣ ወሲኹ፡ ሓይልታት እስራኤል እቲ መጥቓዕቲ ዝፈጸመ ካብ ኣመሪካ ብዝቐረበሉ ሕቶ ከምዝኾነ’ውን ሓቢሩ ነይሩ። ኢራን ግን፡ ኣብ ሃገራ ኣሸበርቲ ኣልቃኢዳ ከምዘይነብሩ እያ ገሊጻ። ዓብዱላሕ፡ እቲ ብ1998ታት ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ኣፍሪቃ ኣብ ልዕሊ ኢምባሲታት ኣመሪካ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዘዋደደ ሰብ ተባሂሉ እዩ ዝጥርጠር። ኣቡ ሙሓሙድ ኣል-ማስሪ ብዝብል ቕጽል ስሙ ዝፍለጥ እዚ መራሒ፡ ኣብ 7 ነሓሰ  ብክልተ ቀንጸልቲ ምስ ጓሉ ከምዝተቐትለ ምንጭታት ስለያ ኣመሪካ ጠቒሱ እቲ ጋዜጣ ጽሒፉ። እቲ ጸብጻብ ከምዝብሎ፡ ኢራን እቲ ቅትለት ዝተፈጸመሉ ሓደ ተወላዲ ሊባኖስ ናይ ታሪኽ ምሁር ፕሮፌሰር ከምዝኾነ ገይራ እያ ክትሸፋፍኖ ፈቲና። እንተኾነ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢራን “ዋሺንግተንን ቴል ኣቪቭን ካብ ግዜ ናይዞም ጉጅለታት ግብረ ራዕዳዊ ተግባራት ምስ ኢራን ብሕሶት ብምልጋብ ጸለመ ልሙድ ገይሮምዋ” ኢሉ። ቻነል 12 ዝተብሃለ መደብር ቴሌቪዥን እስራኤል ግን፡ ናይቲ መራሒ ቅትለት ካብ ናይ ክልቲአን ሃገራት ሓበራዊ ድሌት ዝተበገሰ ከምዝኾነ ነቶም ስለያ ኣመሪካ ጠቒሱ ጸብጺቡ። ዓብዱላሂ፡ ኣብ ልዕሊ እስራኤል’ውን ተመሳሳሊ መትቃዕቲታት የዋድድ ከምዝነበረ እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ። ዓብዱላሂ ሓደ ካብቶም መስረትቲ እስላማዊ ጉጅለ ኣልቃዒዳ፡ ሓደ እዩ። ኣብቲ ኣብ 1998 ኣብ ናይ ኢምናሲታት ኣመሪካ ኣብ ኬንያን ኣብ ታንዛንያን ንሞት 2224 ምኽንያት ዝኾነ መጥቓዕቲ ዘዋደደ ከምዝኾነ እዩ ዝጥርጠር። ካብ 2003 ጀሚሩ ኣብ ኢራን ኣብ ገዛ ተዓጽዩ ይነብር ከምዝነበረ ደሓር ግን ነጻ ኾይኑ ይንቀሳቐስ ከምዝነበረ እዩ ዝዝረብ። ርግጽ፡ ኣልቃኢዳን ኢራንን ዘሰጉምዎ ናይ ኢስላም ስነ-ሓሳብ ዝተፈላለየ ከምዝኾነ እዩ ዝንገር፡ ኣብ መንጎኦም ርክብ ምፍጣር ልሙድ ከምዘይኾነ ድማ ይዝረብ። ናይ ኢራን-እስላም፡ ሺዓ ሙስሊም እንትኾኑ፡ ኣልቃኢዳ ዘሰጉሞ ስነ-ሓሳብ ሙስሊም ድማ ናይ ሱኒ ኣታሓሳስባ እዩ። ዓብዱላሕ፡ ኣብ ኤፍቢኣይ ‘ኣዝዩ ዝድለ’ ኣብ ዝብል ዝርዝር ፈጸምቲ ራዕዲ ይርከብ። ንዕኡ ዘትሓዘ ወይ ካአ ኣብ ዝርከበሉ ቦታ ዝሓበረ ሰብ ድማ፡ 10 ሚልዮን ዶላር ሽልማት ከምዝወሃቦ መንግስቲ ኣሜሪካ ምምብጽዑ ይዝከር።


ኢራን ምሕጽንታ ዓለም ዕሽሽ ብምባል ንሓደ ስፖርታዊ ተቓላሲ ብሞት ቀጺዓ

ናቪድ ኣፍካሪ ወዲ 27 ዓመት ኮይኑ፡ ብስፖርታዊ ቅልስ እዩ ዝፍለጥ። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ኣንጻር መንግስቲ ኢራን ኣብ ዝተገበረ ተቓውሞ ተሳታፊ ነይሩ። ኣብ’ቲ እዋን፡ ንሓደ ኣብ ሓለዋ ንዝነበረ ሰብ ቀቲሉ ዝብል ክሲ ቀሪብሉ ኣብ ማእሰርቲ እዩ ጸኒሑ። እዚ ስፖተታዊ ተቓላሲ ብሞት ከይቅጻዕ ብዙሕ ምሕጽንታታት እኳ ይቐርበላ እንተነበረ፡ ኢራን ግን፡ ነዚ ምሕጽንታታት ዕሽሽ ብምለል ብሞት ቀጺዓቶ ኣላ። ናቪድ፡ ነቲ ገበን ፈጺመዮ እየ ኢሉ ክናዘዝ ሓያል መግረፍትን በደልን ከምዝበጽሖ እዩ ዝዛረብ። ኢራን ንናቪድ ብሞት ምቕጸዓ፡ ንሰብኣዊ መሰላት ዝሕለቕ ዓለማዊ ትካል ኣምነስቲ ኮኒንዎ። ካብ ቤት ማእሰርቲ ልሑኹ ኣብ ዝወጸ ድምጺ፡ “እንተደኣ ሞይተ፡ ክትፈልጥዎ ዝደልዮ ነገር እንተሎ፡ ነቲ ገበን ከምዘይወዓልወዎ እዩ። ንጹህ ሰብ እየ። ክንዲ ዝከኣለኒ ንጹህነተይ ከመስክር እኳ እንተተቓለስኩ፡ ኣብ መወዳእታ ግን ሞት ተፈሪዱኒ’ሎ” ይብል ናቪድ። ናቪድ፡ ብማሕነቕቲ ከምዝተቐጽዐ ሃገራዊ ሚድያ ኢራን ጸብጺቡ እዩ። ቅድሚ ሞቱ፡ ምስ ስድርኡ ከይራኸብ ከምዝተገበረን፡ እዚ ድማ ንሕጊ እታ ሃገር ዝጥሕስ ከምዝኾነን ጠበቕኡ ተዛሪቡ። እቲ መንእሰይ ብሞት ከይቅጻዕ ብዙሓት እዮም ምሕጽንተኦም ኣስሚዖም ነይሮም። ካብኣቶም ሓደ፡ 85 ሽሕ ኣባላት ዘለውዎ ማሕበር ስፖርተኛታት ዓለም እዩ። ናቪድ፡ ኣብ ተቓውሞ ስለዝተሳተፈ እዩ ብዘይፍትሓዊ መገዲ ዒላማ ኮይኑ ዝብል እቲ ማሕበር፡ እንተደኣ ኢራን ብሞት ቀጺዓቶ፡ እታ ሃገር ካብ ውድድራት ስፖርት ክትስጎግ ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ። ፕረዚዳንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ’ውን ብተመሳሳሊ ምሕረት ክግበረሉ ዝሓተተ ኮይኑ፡ ነንኮ በደል ናይቲ ስፖርተኛ ኣብ ተቓውሞ ምስታፉ እዩ ኢሉ ነይሩ። ዓለማዊ ኮሚቴ ኦሎምፒክ ድማ፡ ሞት ናደድ ዘሕዝን ምዃኑ ብምግላጽ ንስድርኡን መሓዙቱን፡ ጽንዓት ይሃብኩም ኢሉ። “ኣብ ምሉእ ዓለም ዘለዉ ስፖርተኛታት ህይወቱ ንምድሓን እኳ ምሕጽንተኦም እንተስምዑ፡ ነዚ ዕሽሽ ኢሎም ምቕታሎም ዘሕዝን እዩ” ኢሉ ኣብ መግለጺኡ። እቲ ናቪድ ዝተሳተፈሉ ተቓውሞ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተገበረ ክኸውን ከሎ፡ ሰባት ኣንጻር ኣብ’ታ ሃገር ዘሎ ፖለቲካዊ ወጽዓን ቁጠባዊ ጸገምን እዮም ተቓውሞታቶም ኣስሚዖም። ቫሂድን ሓቢብን ዝበሃሉ ኣሕዋቱ ንናቪድ ድማ፡ ብተመሳሳሊ ክሲ፡ ማእሰርቲ 54 ከምኡ ድማ 27 ዓመት ከምዝተፈረዶም፡ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን ይገልጹ። ኣዲኦም ድማ፡ ደቃ ኣንጻር ሓድሕዶም ክምስክሩ ከምዝተገደዱ ገሊጻ። ብዙሓት መራኸብቲ ብዙሓን ኢራን፡ ናደድ ነቲ ሓላዊ ክቐትሎ እንከሎ ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣሎ ኢሎም’ኳ እንተጸብጸቡ፡ ጠበቕኡ ግን ከምኡ ዝኣምሰለ ቪድዮ ከምዘየለ ኣብ ትዊተሩ ጽሒፉ’ሎ። ናቪድ ብስፖርታዊ ቅልስ፡ ብደረጃ ሃገር ‘ሻምፒዮናነት’ ዝጨበጠ እዩ።


ኮሮናቫይረስ፡ ዝርግሐ ለበዳ ኮቪድ-19 ማእከላይ ምብራቕ

ብኢራን እትውነን መንገዲ ኣየር ማሃን፡ ዝበዝሓ መንገዲ ኣየራት ናብ ኢራን በረራ ደው ኣብ ዘበላሉ፡ ነፈርቲ ናይዛ መንገዲ ኣየር ኣብ መላእ ማእከላይ ምብራቕ በረራታት የካይዳ ስለዝነበራ፡ ኣብ ምልባዕ ኮሮናቫይረስ ዝተጻወተቶ ኣሉታዊ ተራ ቢቢሲ መረመራ ኣካይድሉ ኣሎ። ቢቢሲ ቋንቋ ዓረብ ኣብዚ እዋን ለበዳን እገዳን እዛ መንገዲ ኣየር ዘካየደቶ ብዝሒ በረራታት ካብ 'ትራኪንግ ዳታ' (ንበረራ ነፈርቲ ዝከታተልን ዝሕብርን መተግበሪ) ከምኡ እውን ኣብ ውሽጢ እቲ መንገዲ ኣየር ካብ ዝሰርሑ ብዝረኸቦ ሓበሬታ፡ እዛ መንገዲ ኣየር ካብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት ኣብ ዝነበረ ግዜ ካብን ናብን ኢራን፣ ዒራቕ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ሶርያን ኣማኢት በረራታት ከም ዘካየደት ክፈልጥ ክኢሉ። እዛ መንገዲ ኣየር ብዘይ ፍቓድ እዘን ዝተጠቕሳ ሃገራት በረራ ከተካይድ፣ ክሊ ኣየረን ክትጥቀም ከምኡ'ውን ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ እዘን ሃገራት ክትዓልብ ከም ዘይትኽእል ርዱእ እዩ። ኢራን ናብ ቻይና ዝግበር በረራታታ ኣብ 31 ጥሪ እያ ደው ኣቢላቶ። እታ ሃገር ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ማእከል ለበዳ ኮሮናቫይረስ ምዃና ምስ ተረጋገጸ ኸኣ ብዙሓት ሃገራት ካብን ናብን ኢራን ዝግበር በረራታት ኣብ ወርሒ ለካቲትን መጋቢትን ደው ኣቢለንኦ። መንገዲ ኣየር ማሃን ግን ዋላ እኳ ተሳፈርትን ኣባላት በረራን ንሓደጋ ዘቃልዕ'ዩ ዝብል ነቐፌታ ይወርዳ እንተነበረ፡ በረራታት ኣየቋረጸትን። ስክፍተኦም ዝገለጹ ኣባላት እዛ መንገዲ ኣየር'ውን 'ሱቕ እንተዘይ ኢሎም ብገበን ከም ዝሕተቱ' ዝሕብር መጠንቀቕታታት ተዋሂብዎም ሱቕ ከም ዝብሉ'ዩ ተገይሩ። ቢቢሲ ነዚ ኣመልኪቱ ካብ መንገዲ ኣየር ማሃን ቃል ክረክብ ዘቕረቦ ሕቶ ጸማም እዝኒ እዩ ተዋሂብዎ- መልሲ ኣይሃበን። መንገዲ ኣየር ማሃን ብውልቂ እትውነን መንገዲ ኣየር ኢራን እያ። እዛ መንገዲ ኣየር፡ 55 ነፈርቲ ክህልውኣ እንከለዋ፡ ናብ 66 መዓረፎ ነፈርቲ በረራ ብምክያድ፡ ዓመታዊ ልዕሊ 5 ሚልዮን ተጓዓዝቲ ካብን ናብን ተመላልስ። ምስ ሓይልታት ሓለዋ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ጥቡቕ ርክብ ከም ዘለዋ'ውን ይፍለጥ። ከም ውጽኢቱ ካብ 2011 ጀሚሩ ወተሃደራዊ ንብረትን ላዕለዎት ሓለፍቲ ሓይልታት ሓለዋ ሰውራ ተበጻጽሕ'ያ ብዝብል ምኽንያት ብኣሜሪካ ጥቡቕ ምክትታል ክግበረላ ዝተወሰነላን ምክትታል ክግበረላ ዝጸንሐትን መንገዲ ኣየር እያ። እዛ መንገዲ ኣየር፡ ነቶም ሓይልታት ሰውራ ጥራይ ዘይኮነ ነቶም በዚ ሰውራ ኣብ ኢራን፡ ሊባኖስ ዒራቕን ካልኦት ሃገራትን ዝካየዱ ስርሒታትን'ውን ትድግፍ እያ። ቢቢሲ ዓረብ ኣብ ሊባኖስን ዒራቕን ዝገበሮ መርመራ፡ ኮሮናቫይረስ ናብዘን ሃገራት በቶም ብመንገዲ ኣየር ሞሃን ዝተጓዓዙ ሰባት ከም ዝኣተወ ከረጋግጽ ክኢሉ። ዕለት 19 ለካቲት፡ ሓደ ኢራናዊ ተመሃራይ ብመንገዲ ኣየር ማሃን ቁጽሪ በረራ W55062 ካብ ርእሰ ከተማ ታህራን ተበጊሱ ናብ ዒራቓዊት ከተማ ናጃፍ ኣቕኒዑ። እዚ ውልቀ ሰብ ኣብ 24 ለካቲት እቲ ናይ መጀመርታ ኣብ ዒራቕ ኮሮናቫይረስ ዝተረኸቦ ሰብ ኮይኑ ኣብ መዝገብ ሰፊሩ'ሎ። ዕለት 20 ለካቲት፡ ጓል 41 ዓመት ሊባኖሳዊት ካብ ቆም (ቅዱስ ቦታ ሺዓ) ብታህራን ኣቢላ፡ ናብ በይሩት ብመንገዲ ኣየር ሞሃን ቁጽሪ በረራ W5112 ናብ ሊባኖስ ኣትያ። እዛ ሰብ እዚኣ'ውን ኣብ ሊባኖስ እታ ቀዳመይቲ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፈት ሰብ ተባሂላ ተመዝጊባ ኣላ። ክልቲኤን እዘን ሃገራት ኣብ ልዕሊ እዛ መንገዲ ኣየር ዘለወን ቁጠዐ እኳ እንተገለጻ፡ እታ መንገዲ ኣየር ግን በረራኣ ደው ኣየበለትን። መንግስቲ ኢራን፡ ካብን ናብን እታ ሃገር ዝግበር በረራታት ካብ 20 ለካቲት ጀሚሩ ደው ክብል ኣዋጅ ኣሕሊፉ። ቢቢሲ ዝገበሮ መርመራ ግን ድሕሪ እዚ ኣዋጅ'ውን እንተኾነ እዛ መንገዲ ኣየር፡ ካብ መንግስቲ ኢራን ብዝረኸበቶ ፍሉይ ፍቓድ 15 በረራታት ናብ ዒራቕ (ኣብ ኢራቕ ዝረክብ ቅዱስ ቦታ) ኣካይዳ። መንግስቲ ዒራቕ ናብ ቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ መግለጺ፡ እቶም ድሕሪ ምእጋድ ዝተገበሩ በረራታት መስርሕ ምምላስ ካብ ሃገሮም ወጻኢ ዝነበሩ ኢራናውያን ምዃኑ ብምጥቃስ ብሲቪል ኣቬሽን ዝጸደቐ ፍቃድ ዘማልኡ ምዃኖም ሓቢሩ። እቲ መግለጺ ብምስዓብ፡ ካብ ኢራቕ ናብ ኢራን ዝግበሩ በረራታት ከምዝቕጽሉን ካብ ኢራን ናብ ዒራቕ ዝኣትዉ ተሳፈርቲ ከምዘይህልዉን ኣብሪሁ። ኣብ ኢራንን ኣብ ቻይናን ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ልዑል እንከሎ ዝተገበረ በርራታት ኣብ ኢራንን ኣብ ቻይናን ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ልዑል እንከሎ'ውን መንገዲ ኣየር ሞሃን ናብ ኣርባዕተ ዓበይቲ ከተማታት ቻይና በረራታታ ተካይድ ነይራ እያ- ናብ በይጂንግ፡ ሻንግሃይ፡ ግዋንግዙን ሸንዘንንን። ኢራን ካብ 31 ጥሪ ጀሚራ እያ ካብን ናብን ኢራን ዝግበር በረራታታ ደው ኣቢላቶ። ስለዚ መንገዲ ኣየር ሞሃን ነዚ ሕጊ እዚ ክትጥሕስ ካብ መንግስቲ ኢራን ቀጠልያ መብራህቲ ተወሊዑላ ክኸውን ኣለዎ። መንገዲ ኣየር ሞሃን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝዘርግሖ ስእልታት፡ እብ ሞንጎ መወዳእታ ጥርን 20 ሚያዝያን ሽዱሽተ በረራታት ከምዘካየደ ብምጥቃስ እቲ በረራ ረዲኤት ንምምጻእ ምንባሩን እቲ ኣርባዕተ በረራታት ድማ ኣብ ቻይና ዝነበሩ ኢራናውያን ናብ ሃገሮም ንምምላስ ምንባሩ ሓቢሩ። እንተኾነ እቶም ናይ መወዳእታ ካብ ቻይና ናብ ኢራን ዝኣተዉ ኢራናውያን ዝኣተዉሉ ዕለት 5 ለካቲት ምንባሩ ኸኣ ተጠቒሱ ኣሎ። ቢቢሲ ካብ ኣባላት እቲ መንገዲ ኣየርን 'ትራኪንግ ዳታ'ን ዝረኸቦ ሓበሬታን፡ እታ መንገዲ ኣየር ኢራን በረራታት ደው ክብል ድሕሪ ምእዋጃ ናብ ቻይና 157 ግዜ በረራ ከመዘካየደት ከረጋግጽ ክኢሉ እዩ። ኣብ ኢራን ዝርከባ ካልኦት መንገዲ ኣየራት በረራታት ደው ከብላ እንከለዋ፡ ካብ 31 ጥሪ ክሳብ 20 ሚያዝያ ኣብ ዝነበረ ግዜ እታ እንኮ ካብ ኢራን ናብ ቻይና በረራ ተካይድ ዝነበረት መንገዲ ኣየር ሞሃን እያ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ እዛ መንገዲ ኣየር፡ ካብ ኢራን ናብ ካልኦት ሃገራት ዝግበር ዝነበረ በረራታት'ውን ትዓምም ነይራ እያ። ሰብ መዚ ሶርያ ካብን ናብን እታ ሃገር ዝግበር በረራታት ደው ክብል 8 መጋቢት እዮም ኣዊጆም። እንተኾነ መንገዲ ኣየር ሞሃን ድሕሪ እዚ ኣዋጅ'ውን ናብ ሶርያ 8 ግዜ በረራታት ኣካይዳ። መንገዲ ኣየር ሞሃን ናብ ዱባይ 37 በረራታት፡ 19 በረራታት ናብ ቱርኪ ከምኡ'ውን 18 በረራታት ናብ ማልዥያን ታይላንድን ኣካይዳ። እዚ ኹሉ ድማ ኢራን በረራታት ደው ክብል ድሕሪ ምእዋጃ እዩ ተኻይዱ። ኣባላት እዚ መንገዲ ኣየር 'ቃል ከይተምሉቑ' ተባሂሎም እዮም ኣባላት እዛ መንገዲ ኣየር ፡ መንገዲ ኣየሮም ኣብ ምልባዕ ኮቪድ-19 ዝነበራ ተራ ከይዛረቡን ቃል ከየምሉቑን ከም ዝተሓበሮም መርትዖ ናብ ቢቢሲ ኣቕሪቦም'ዮም። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ለካቲት፡ ልዕሊ 50 ካብ ኣባላት በረራ እዛ መንገዲ ኣየር ምልክታት ኮቪድ-19 ከም ዝተረኣዮም ካብቲ ውሽጢ እቲ መንገዲ ኣየር ዝረኸብናዮ ጽጹይ ሓበሬታ ክንፈልጥ ክኢልና ኢና። ገለ ካብ ኣባላት እዛ መንገዲ ኣየር'ውን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ፡ ኣብ እዋን በረራ እኹል መሳርሒታት መከላኸሊ ኮሮናቫይረስ ከም ዘይውሃቦም ከዕዘምዝሙን መረረኦን ከስምዑን ጀሚሮም። ኣብ 27 ለካቲት ኣባላት እዛ መንገዲ ኣየር ንመጀመርታ ግዜ ካብ ቻይና በረራ ምስ ኣካየዱ ነብሶም ንኽውሽቡ እኹል ግዜ ከምዘይውሃቦም ዝገልጽ ጽሑፍ ኣብ ሻርጅ ደይሊ ኣሕቲሞም። ኣብ 18 ሚያዝያ'ውን 1300 ኣባላት እዛ መንገዲ ኣየር ኣብ ምሕደራ እዋን ኮሮናቫይረስ ጥዑይ ኣካይዳ ከምዘይተኸተለ ኣብ ዝገልጽ ክፉት ደብዳበ ፌርመኦም ኣንቢሮም ኣብ ኣቭያ ኒውስ ከምዝሕተም ገይሮም። እቲ ክፉት ደብዳብ ብተወሳኺ፡ መንገዲ ኣየር ሞሃን ምስ ኮሮናቫይረስ ተተሓሒዙ ነቲ ብማሕበር ዓለምለኻዊ በረራታት ክማላእ ኣለዎ ዝብሎ ቅጥዕታት ከማልእ ዘቕረብዎ ተደጋጋሚ ሕቶ ጸማም እዝኒ ከምዝተወሃቡን፡ ትካሎም ነቲ ኣብ ኢራንን ካልኦት ሃገራትን ዝተረኣየ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምልባዕ ተራ ከምዝነበሮ ይውቀስ ምህላዉ'ውን ጠቒሶም ኣለዉ። መንገዲ ኣየር ሞሃን ንኣባላቱ ብዛዕባ እዚ ዘካይዶ ዘሎ በረራታት ዘለዎም ሕቶ ንህዝብን ንመራኸቢ ብዙሃንን እንተ ተዛሪቦም 'ብከቢድ ገበን' ክሕተቱ ምዃኖም ዘፈራርሕ ወረቀት ሂብዎም እዩ። ቅዳሕ ናይዚ ጽሑፍ እዚ ኣብ ኢድ ቢቢሲ ኣሎ። እተን በረራታት ደው ክብል ኣዊጀን ክንሰን መንገዲ ኣየር ሞሃን ናብ ሃገርን በረራ ከካይድ ዝፈቐዳ ሃገራት'ውን ንሕቶታት ቢቢሲ መልሲ ክህባ ፍቃደኛታት ኮይነን ኣይተረኸባን።


ኒኩሌራዊ ስምምዕ ኢራን፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝወጠነቶ እገዳ ብሕቡራት ሃገራት ተነጺጉ

ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ 2015 ካብ ልዕሊ ኢራን ተላዒሉ ዝጸንሐ እገዳ ዳግም ምምላስ ዝብል፡ ብኣሜሪካ ዝቐረበ ሓሳብ ነጺጉ። ኣብዚ እዋን ነቲ ባይቶ ዝመርሕ ዘሎ ልኡኽ ኢንዶኔዥያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ኣሜሪካ ቅድሚ ክልተ ዓመት ካብቲ ስምምዕ ብምንስሓባ፡ ካብተን 15 ኣባል ሃገራት እተን ዝበዝሓ ነቲ ሓሳብ ከም ዝነጸግኦ ተዛሪቡ። ልኡኽ ኣሜሪካ ግና "ጸግኢ ግብረሽበራውያን ሒዘን" ክብል ከሲስወን። ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢራን ብወገኑ፡ "ሕጊ ኣልቦነት" ንኣሜሪካ ናብ ተነጽሎ ከም ዘእተዋ ተዛሪቡ። ባይቶ ጸጥታ ነቲ ኣብ ኢራን ተነቢሩ ዘሎ ኣብ መፋርቕ ጥቅምቲ ዘብቅዕ እገዳ ኣጽዋር ከናውሕ ብኣሜሪካ ንዝቐረበ እማመ ድሕሪ ምንጻጉ እዩ ምምሕዳር ትራምፕ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ እቲ ኣቐዲሙ ዝተላዕለ እገዳ ናብ ዝነበሮ ክምለስ ዝብል ሓሳብ ኣንቂሉ። ብመሰረት እቲ ኒኩለራዊ ስምምዕ፡ እተን ብፒ5+1 ዝፍለጣ ሓያላን ሃገራት- ቻይና፡ ፈረንሳ፡ ሩስያ፡ ብሪጣንያ፡ ኣሜሪካን ጀርመንን - ኢራን ኒኩለራዊ ኣጽዋር ከም ዘይተማዕብል ዘርእይ ስጉምትታት ብምውሳዳ እቲ እገዳ ክለዓል ተሰማሚዐን። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ኢራን ኒኩለራዊ ኣጽዋር ጨሪሳ ከም ዘይተማዕብልን ባሊስቲካዊ ሚሳይል ናይ ምምዕባል ንጥፈታታ ክተቋርጽ ንምስግዳድን ኣብ 2018 ካብቲ ስምምዕ ብምንስሓቡን ኣብ ልዕሊ ኢራን ቁጠባዊ እገዳታት ብምግባሩን እቲ ስምምዕ ዳርጋ ናብ ምፍራስ ተቓሊዑ ነይሩ። ክሳብ ሕጂ ንእገዳታት ኣሜሪካ ትነጽግ ዘላ ኢራን፡ ካብቲ ኣትያቶ ዝነበረ መብጽኣታት ብርክት ዝበለ ኣንሳሒባ እያ። ሓደ ካብኡ ንጸዓት ከምኡውን ኒኩለራዊ ኣጽዋር ዘገልግል ዝተመሓየሸ ዩራንየም ዘይፍራይ ዝብል እዩ። ዝሓለፈ ሓሙስ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ማይክ ፖምፐዮ፡ ኢራን ነቲ ስምምዕ ተፍርሶ ከም ዘላ ዝገልጽ ወግዓዊ ጥርዓን ብምቕራብ፡ ካልኦት ኣባል ሃገራት ባይቶ ጸጥታ፡ ኣብ ልዕሊ ኢራን እገዳ ካብ ምግባር ዝኽልኽል እማመ ኣብ ውሽጢ 30 መዓልቲ ከቕርቡ ሓቲቱ። ንሱ ወሲኹ ብመሰረት እቲ ነቲ ስምምዕ ዘጽደቐ ውሳነ ባይቶ ጸጥታ 2231፡ ኣሜሪካ ጌና ከም ኣባል እቲ ስምምዕ ስለ እትጥቀስ፡ ነቲ ስጉምቲ ናይ ምውሳድ መሰል ከም ዘለዋ ኣስሚሩ። እንተኾነ ግና እተን ሰለስተ ሓያላን ኣውሮጳ፡ ቻይና፡ ሩስያን ኢራንን ነቲ መርትዖ ነጺገንኦ። ብሰሉስ ኣብ ዝተኻየደ ናይ ቨርቹዋል (ናይ ኢንተርነት) ኣኼባ ተወካሊ ኢንዶኔዥያ ዳያን ትራያንስያ ድጃን ንጻውዒት ኣሜሪካ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ "ባይቶ ጸጥታ ተወሳኺ ስጉምቲ ንምውሳድ ድልው ኣይኮነን" ኢሉ።


ኢራን፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ኣብ ቀይዲ ክኣቱ ትእዛዝ ኣመሓላሊፋ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ ብቕትለት ኢራናዊ ጀነራል ቃስም ሱሌማኒ ተኸሲሱ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ክኣቱ፡ ኢራን ትእዛዝ ኣመሓላሊፋ። ኢራናዊ ዓቃቢ-ሕጊ ዓሊ ኣለቃሲመር ከም ዝበሎ፡ ትራምፕ ዝርከቦም 35 ውልቀሰባት፡ ብቕትለት ኢራናዊ ጀነራል ቃስም ሱሌማኒን ግብረሽበራን ተኸሲሶም ኣብ ቀይዲ ክኣትው ንዓለምለኻዊ ውደብ ሓይሊ ፖሊስ (ኢንተርፖል) ሓቲቱ። ዓለምለኻዊ ውደብ ሓይሊ ፖሊስ ግን፡ ኣብቲ ጉዳይ ኢዱ ከምዘየእቱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣነጺሩ። ወኪል ኣመሪካ ኣብ ኢራን፡ እቲ ዝተዋህበ ትእዛዝ ፖሮፖጋንዳዊ መናውራን ትርጒም ዘይብሉን ክብል ገሊጽዎ። ምክትል ወጻኢ ጉዳያት ኢራን፡ ቤት-ፍርዲ ኢራን ኣብ ቀረባ እዋን ነቶም ንጀነራል ሱሌማኒ ዝቐተሉ ዝበሎም ክሲ ከምዝምስረተሎም ሓቢሩ። ኢራን፡ እዞም ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ፍትሒ ክሳብ ዝርከብ፡ ጻዕራ ጠጠው ከምዘይተብሎ'ውን ወሲኹ ኣረዲኡ። ጀነራል ሱሌማኒ፡ ብትእዛዝ ፕረዚደንት ትራምፕ'ዩ ብመጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ኣመሪካ፡ ኣብ ውሽጢ ዒራቕ ተቐቲሉ። እዚ ኣብ መበል 62 ዓመቱ ዝተቐትለ ጀነራል፡ ከም ቀንዲ ሃንዳሲ ወታሃደራዊ ምትእትታዋት ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኮይኑ ዘገልግል ዝነበረ ላዕለዋይ ኣዛዚ'ዩ። ኣመሪካ፡ ነዚ ጀነራል ኣብ ሽውዓተ ክፍለ-ዓለማት፡ ኣብ 5 ብቐጥታ ወይ ብተዘዋዋሪ ግብረ-ሽበራዊ መጥቃዕቲ ኣካይዱ ክትብል ትኸሶ ነይራ። ኢራን ከም ግበረመልሲ ናይቲ "ግብረሽበራዊ" ዝበለቶ ቅትለት ጀነራላ፡ ኣብ ዒራቕ ዝርከቡ መዓስከራት ኣመሪካ ብሚሳይል መጥቃዕቲ ምክያዳ ይፍለጥ። እዚ ብኢራን ዝተዋህበ ናይ ማእሰርቲ ትእዛዝ፡ መርኣያ እቲ ኣብ ልዕሊ ትራምፕ ዘለዋ ጽልኢ እምበር ብዙሕ ትርጉም ከምዘለይብሉ ተንተንቲ ፖለቲካ ይሕብሩ።


ኤፍ ቢ ኣይ፡ ኢራንን ሩሲያን ናይ ኣመሪካውያን መረጽቲ ሓበሬታ ኣለወን ኢሉ

ሰበ ስልጣን ሃገራዊ ድሕነት ኣመሪካ፡ ኢራን ንመረጽቲ ሰልፊ 'ዴሞክራት' ዘፈራርሑ መልእኽታት (ኢሜይል) ልኢኻ ክብሉ ከሲሶም። እዞም መልእኽታት፡ ካብ ሕሉፍ የማናዊ ደገፍቲ ትራምፕ ዝተልኣኹ ዝመስሉ'ኳ እንተኾኑ፡ 'ነዚ መልእኽቲታት ዝሰደደቶ ግን ኢራን እያ' ኢሎም ሰብ መዚ ኣመሪካ። እዚ ድማ “ናዕቢ ንምልዕዓል” ዝዓለመ እዩ ክብል ዳይሬክተር ሃገራዊ ትካል ስለያ ጆን ራትክሊፍ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ፡ ኢራንን ሩሲያን ገለ “ሓበሬታ ምዝገባ መረጽቲ” ከም ዝረኸቡ፡ 'በጺሕናሉ ኢና' ኢሎም ሰበ ስልጣን ኣመሪካ። መረጻ ኣመሪካ 2020፡ ድሮ 13 መዓልታት ከም ዝተረፎ ይፍለጥ። መዓልቲ መረጻ ኣብ ዝቐረበሉ ዝተዋህበ እዚ ዘይተለመደ መግለጺ ትካል ስለያ ኣመሪካ፡ መንግስቲ ድምጺ ኣብ ምውሃብ ከጋጥም ዝኽእል ናይ ወጻኢ ኢድ ኣእታውነት ከምዘሻቐሎ ዘርእይ እዩ። ዳይሬክተር ሃገራዊ ትካል ስለያ ጆን ራትክሊፍ፡ እዞም ካብ ኢራን ዝተላእኹ “መደናገርቲ ኢሜይላት” ኣመሪካ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ ዝፈጥሩ ኢላ ካብ እትኸሶም ‘ፕራውድ ቦይስ’ ተባሂሎም ካብ ዝጽውዑ ሕሉፍ የማናዊ ደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ዝርከብሉ ጉጅለ ከም ዝተላእኸ ብምምሳል፡ “ንመረጽቲ ንምህዳድ፣ ንምንዓብን ጉድኣት ንምብጻሕን’ዩ” ኢሉ። እዚ ናይ መረጽቲ መረዳእታ፡ “ናብ መረጽቲ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ብምልኣኽ፡ ምድንጋርን ናዕብን ፈጢርካ ኣብ ዴሞክራሲ ኣመሪካ ዘሎ ምትእምማን ንክጎድል” ክጥቀምሉ ይኽእሉ’ዮም ብምባል ተዛሪቡ። ዳይሬክተር ሃገራዊ ስለያ ራትክሊፍ፡ ሰበ ስልጣን እቲ ትካል “ካብ ወገን ሩሲያ ተመሳሳሊ ተግባር ኣይርኣዩን” ክብል እንከሎ፡ ናይ ገለ መረጽቲ ሓበሬታ ግን ኣለዋ እዩ ኢሉ። ኣብ ብርክት ዝበላ ግዝኣታት ኣመሪካ ናይ መረጽቲ ሓበሬታ ሓቲትካ ምርካብ ዝከኣል ኮይኑ፡ መን’ዩ ክሓትት ዝኽእል፣ እንታይ ዓይነት መረዳእታ’ዩ ዘሎ፣ ንምንታይከ ክውዕል ይኽእል ግን ካብ ግዝኣት ናብ ግዝኣት ይፈላለ እዩ። ኣብ መረጻ ኣመሪካ 2016 እውን፡ ሩሲያ ብኢድ ኣእታውነት ትኽሰስ ምንባራ ይዝከር። ኣብዚ እዋን ዝኾነ ዓይነት ጸገም ከጋጥም ኣይኽእልን ብምባል መረጽቲ ዓርሰ እምነቶም ከይጎድል ዳይሬክተር ኤፍቢኣይ ክሪስቶፈር ረይ ሓቲቱ። እንተኾነ፡ እቲ ኣብ ኢድ ኢራንን ሩሲያን ኣሎ ዝብሃል ሓበሬታ መረጽቲ ከመይ ኢሉ ወጺኡ ንዝብል፡ እዞም ሰበ ስልጣን ዝሃቡዎ መብርሂ የለን።


ኢራን ናይታ ዘውደቐታ ነፋሪት ዩክሬን፡ ብላክ ቦክስ፡ ናብ ፈረንሳይ ሰዲዳ

ኢራን ነታ ናይ ዩክሬይን ነፋሪት ኣብ መጀመርታ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ እያ ብጌጋ ወቒዓ ኣብ ርእሰ ከተማ ቴህራን ኣውዲቓታ። ሕዚ ኸኣ፤ እታ ነፋሪት ኣብ ዝወደቐትሉ እዋን ንዝነበረ ኹነታት ዘብርህ፡ ብላክ ቦክስ እናተብሃለ ዝጽዋዕ መኽዘን ሓበሬታ፡ ንምርመራ ናብ ፈረንሳይ ሰዲዳቶ። እቶም ኣብታ ነፋሪት ዝነበሩ 176 ሲቪል ተሳፈርቲ፡ ሽዑ ንሸዑ እዮም ሞይቶም። ምክትል ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢራን፡ እቲ ብላክ ቦክስ ዓርቢ ከምዝተሰደደን ጽባሕ ከምዝረአን ኣፍሊጡ። እቲ ሓደጋ ነፋሪት፡  ኢራን ምስ ኣመሪካ ኣብ ወጥሪ  ኣብ ዝነበራሉ እዋን ዘጋጠመ ኾይኑ፡ ኣብ መጀመርታ ኢራን ኣይወዓልክዎን ኢላ ክሒዳ ነይራ። እንተኾነ ብዙሕ ከይጸንሐት፡ ገለ መንግስታዊ ሓለፍቲ ምዕራባውያን፡ ኣብ ስለላ ተመርኲሶም ነቲ ተግባር ምስ ኣቃልዑ ኣሚና። ኢራን፡ ነታ ነፋሪት ብጌጋ ምስ ክሩይዝ ሚሳኤል ከምዝተመሳሳለታ ገሊጻ ነይራ። እንተኾነ፡ ፕረዚደንት ዩክሬይን ሓሰን ሩሃኒ፡  ‘ይቕረ ዘይበሃሎ ስሕተት’ ክብል እዩ ገሊጽዎ። ሓይሊ ኣየር ኢራን ኣብቲ እዋን ብተጠንቀቕ እዩ ጸኒሑ ነይሩ። እታ ነፋሪት ቅድሚ ምውዳቓ ቅድሚ ሒደት ሰዓታት፡ ንቅትለት ላዕለዋይ ጀነራላ፡ ቃሲም ሱሌማን ሕነ ንምፍዳይ፡ ኣብ ዒራቅ ዝርከቡ ክልተ ነቑጣታት ኣመሪካ  ብባላስቲክ ሚሳኤል ኣጥቂዓ ነይራ። እቲ መኽዘን ሓበሬታ፡ ንኹነታት እቲ ሓደጋ ዘርኢ ሓበሬታ ዝርከበሉ ኮይኑ፡ ሓደጋ እንተጋጥምን ኣብ መንጎ ሃገራት ዘይምርድዳእ እንተተፈጢሩን ንዕኡ እዩ ምርመር። ኢራን ነቲ ብላክ ቦክስ ንክትህብ ደንጉያ እያ ፍቓደኛ ኮይና። እታ ሃገር ነቲ ምርመራ ብላዕለዋይነት ናይ ምምራሕ መሰል እንተሃለዋ’ኳ፡ ዓለም ለኸ ሰብ ሞያ እዮም ዝምርምርዎ። ብፍላይ ኣብ'ዚ መርመራ፡ ሰብ ሞያ ፈረንሳይ ዝሳተፍሉ ኾይኑ፡ ኣብቲ ሓደጋ 55 ዜጋታት ዝሰኣነት ካናዳ፣ ከምኡ ድማ ዩክሬይን ኣብቲ መርመራ ሰብ ሞያ ልኢኸን ክሳተፋ ሕቶ ኣቕሪበን ኣለዋ። ኢራን እንታይ ኢላ? ኢራን ብውልቃኣ መርመራ ዘካየደት ኮይና፡ ሰባዊ ጌጋን ትሑት ወተሃደራዊ ርክብን ምኽንያት እቲ ሓደጋ ከምዝኾነ ኣፍሊጣ እያ። ሚኒሰተር ጉዳያት ወጻኢ ግን፡ እቲ ጸብጻብ ዘይማዕበለን ቅድሚ ዓለም ለኻዊ መርመራ ምክያድ ዝወጸን ክብል ነቒፍዎ። ኢራን ዛጊድ ኣብቲ ሓደጋ ኢድ ነይርዎም ንዝበለቶም፡ ሽድሽተ ሰባት ኣሲራ ኣለ። እቲ ሓደጋ ብጌጋ ከምዝተፈጸመ ዛጊድ ኣብ ስምምዕ ኣይተበጽሐን።


ሓሙሽተ ምኽንያታት ኣገዳስነት ስምምዕ እስራኤል ምስ ኢመራትን ባሕሬንን

ሎሚ መዓልቲ ላዕለዎት ጉጅለ ልኡኽ እስራኤልን ሕቡራት ዓረብ ኢመራትን፡ ኣመሪካ ዘሳለጠቶ ታሪኻዊ ስምምዕ ሰላም ዝምልከት ኣብ ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ክፈራረሙ'ዮም። ብተወሳኺ፡ ብዝሓለፈ ሰሙን ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ባሕሬን ኣብቲ መድረኽ ተረኺቡ ሃገሩ ምስ እስራኤል ዝነበራ ዝምድና ናብ ንምምሕያሽ ዘኽእሎ ስምምዕ ከም ዝፍርም ተዛሪቡ ነይሩ። ስምምዕ እዘን ሃገራት ስለምንታይ ኣገዳሲ ኮይኑ? 1. ሃገራት ወሽመጥ ምስ እስራኤል ንግድን ካልእን ይጥምታ እዚ ሓድሽ ስምምዕ፡ ነታ ብወተሃደራዊ ሓይሊ፣ ንግድን ቱሪዝምን ዝገበለት ኢመራት ፍናን'ዩ። ጎና ጎኒ ኣመሪካ እቲ ኣብ ሕሉፍ ንሕቡራት ዓረብ ኢመራት ቃል ዝኣተወትላ መሸጣ ዘመነዎት ኣጽዋር ድሮ ከተቕርበላ ምጅማራ ዘመላኽት'ውን ይመስል። እዚ፡ ኤፍ - 35 ከምኡ'ውን ኢኤ - 18ጂ ዝዓይነተን ምዕቡላት ናይ ውግእ ነፈርቲ ዘጠቓለለ ኣጽዋር'ዩ። ሕቡራት ዓረብ ኢመራት ድሮ እቶም ዘለውዋ ምዕቡላት ኣጽዋር ኣብ ሊብያን የመንን ተጠቒማትሎም'ያ። ግንከ፡ በቲ ኻልእ ሸነኽ ወሽመጥ ዓረብ ዝተሰለፈት ገና ዘየረከበትላ ጸላኢት ሃገር ኣላታ፤ ኢራን። እስራኤልን ኣመሪካን ድማ ተኻፈልቲ ኢመራታውያን ብዛዕባ ኢራናውያን ዘለዎም ጥርጣረ እየን። ባሕሬን'ውን። ክሳብ 1969 ኢራን ባሕሬን ኣካል ግዝኣተይ'ያ ክትብል ምጽንሓ ይፍለጥ። መራሕቲ ሱኒ ዝኾኑ ባሕሬናውያን ድማ ነቶም ኣብ ኢራን ዘለው ፍንጻሕ መሰንገሎም ዝኾኑ ሺዓ ዓምዲ ኢራን ገይሮም ይቖጽሩዎም። ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ግን ብውሑድ ምስ እስራኤል ሰላም ፈጢረን ኣለዋ። ብቐጻሊ፡ ምስ እስራኤል ብወግዒ ንግዳዊ ልውውጥ ክህልወን የዕጽበያ። እስራኤል፡ ኣብ ዓለም ዝለዓለ ደረጃ ዘለዎም ናይ ቴክኖሎጂ ትካላት ዘለውዋ ምዃና ክዝንጋዕ የብሉን። ካብ ኮቪድ ወጻኢ ድማ፡ እስራኤላውያን ምዝዋር ፈተውቲ ስለ ዝኾኑ፡ በረኻታት፣ ገምገም ባሕርን ዓበይቲ ሹቓት ወሽመጥ ዓረብን ከም ባሕሪ ክሕምሱሎም'ዮም። ስለዚ፡ እዘን ሃገራት ሃይሃይታ እንካ ሃባ'ዶ ኣይፈጠራን? 2. እስራኤል ኣብቲ ዞባ ዝነበራ ተነጽሎ ትንኪ ምስ ሕቡራት ዓረብ ኢመራትን ባሕሬንን ርክባትካ ምልዛብ ንእስራኤል ዓብዪ ዓወት'ዩ። ቐዳማይ ሚኒስትር እስራኤል ቤንጃሚን ኔታኒያሁ ኣማኒ ካብ 1920ታት ኣትሒዙ ኣብ መንጎ ኣይሁዳዊት ሃገርን ዓረብን ዘሎ "መንደቕ ሓጺን" ተባሂሉ ዝግለጽ ርክብ እዩ። እዚ ክልሰ ሓሳብ፡ ኣብ መወዳእታ ጥንካረ እስራኤል ሃገራት ዓረብ ንእስራኤል ኣፍልጦ ካብ ምሃብ ወጻኡ ካልእ ኣማራጺ የብለንን ዝብል'ዩ። ግን ድማ እስራኤል፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝገጠማ ተነጽሎ ኣይትፈትዎን። ምስ ግብጽን ዮርዳኖስን ሙውቕ ሰላም ነይሩዋ ኣይፈልጥን። ኣንጻር ኢራን ንምግጣም ልፍንትኻ ምጥንኻር ካልእ ተደማሪ ከስቢ'ዩ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኔታኒያሁ ኢራን ቀንዲ ጸላኢት እስራኤል ገይሩ'ዩ ዝጥምታ፤ መራሕቲ ኢራን ምስ ናዚ'ዩ ዘወዳድሮም። ብተወሳኺ ኔታኒያሁ ኣብ ሃገሩ ፈተና ከም ዝገጠሞ ክዝንጋዕ የብሉን፤ ብብልሽውና ተኸሲሱ ናብ ቤት ማእሰርቲ ክወርድ ይኽእል'ዩ። ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምቁጽጻር ዝነበሮ ጽቡቕ ጅማሮ መወዳእትኡ ኣየጸበቐሉን። ተቓወምቱ ድማ ወትሩ ኣብ ጥቓ መንበሪ ገዝኡ ሰልፊ ከካይዱ'ዩ ዝስትውዓል። 3. ጽዋዕ ዕልዋ ፖሊሲ ጉዳይ ወጻኢ ንዶናልድ ትራምፕ እዚ ስምምዕ ብዝተፈላለየ መልክዑ ንፕሬዝደንት ኣመሪካ ክጠቕሞ'ዩ። ኣብ ልዕሊ ኢራን "ልዑል ጸቕጢ" ምሕዳር ናይ ዝብል ስትራቴጂ ዓብዪ ምዕባለ'ዩ። ብተወሳኺ፡ መረጻ ቐሪቡ ስለ ዘሎ ኣብ ዓለም ብሉጽ ፈጣሪ ስምምዕ'የ ንምባል ከኽእሎ'ዩ። ዝኾነ ንእስራኤል ዝጠቅም ወይ'ውን ንመንግስቲ ኔታንያሁ ዘርብሕ ክገብር እንከሎ፡ ኣብ እዋን መረጻ ካብ ኣመሪካውያን ክርስቲያን ወንጌላውያን መረጽቲ ዝሓሸ ድምጺ ክረክብ የኽእሎ። ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ ምስ እስራኤል ብዛዕባ ዝህልወን ርክብ ግልጺ ምስ ዝኸውን ኣንጻር ኢራን ዝሰርሕ "መሓዙት ኣመሪካ" ዝብል ጥምረት ዚያዳ ይጠናኸር። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ እዚ "ውዕሊ እዚ ክፍለ ዘመን" ክብል ዝገለጾ ኣብ ሞንጎ እስራኤልን ኢመራትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰላም ፈላማይ ኣይኮነን። "ውዕሊ ኣብርሃም" ተባሂሉ ዝፍለጥ ስምምዕ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝነበረ ናይ ሓይሊ ሚዛን ዓብዪ ለውጢ ከምጽእ ዝገበረን ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ከም ሓደ ዕልዋ ፖሊሲ ጉዳይ ወጻኢ ገይሩ ዘቕረቦን እዩ። 4. ፍልስጤማውያን ክሕደት ይስምዖም ፍልስጤማውያን ሕጂ'ውን ሕጉሳት ኣይኮኑን። እቲ ቐደም ንስምምዕ ኣብርሃም ከም ክሕደት ክብሉ ኮኒኖምዎ'ዮም። እዚ ሓድሽ ስምምዕ ድማ ዋጋ ምስ እስራኤል ዝፍጠር ንቡር ርክብ ንፍልስጤማውያን ናጽነት'ዩ ዝብል መርገጺ ሃገራት ዓረብ ዝነበረ ዘፍርስ'ዩ። እስራአል ምስ ሃገራት ዓረብ ሓድሽ ህዝባዊ ርክባት ትፈጥር ኣብ ዘላትሉ እዋን፡ ኣብ ምብራቕ እየሩሳሌምን ዌስት ባንክን ጎቢጣትና'ዮም ዝብሉ ፍልስጤማውያን ምስ ኩርኦም ኣለው። ልኡል ኢመራት መሓመድ ቢን ዛይድ ኣል ናህያኑ [ምስለ መራሒ ኢመራት] ግን ዋጋ ምስ እስራኤል ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣብ ውስት ባንክ ዘሎ ጎበጣ እስራኤል ደው ንምባል'ዩ ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስትር እስራኤል ግን ዓለምለኻዊ ጸቕጢ ይበጽሖ ስለ ዘሎ፡ 'ንሕጂ ድሓን' ኢሉ ዝተቐበሎ ይመስል። ኢመረታውያን ድማ ነቲ መወዳእታ ዘይብሉ ዝመስል ጋሕማጥ ወይ ጠገለ ዘይብሉ ፖለቲካዊ መዋጽኦ ቀሪቦምሉ'ዮም። እቲ ጸገም፡ ባሕሬን'ውን ኣካል እቲ ሓድሽ ውዕሊ ሰላም ምዃና ፍሌስጤማውያን ተወሳኺ ታህዋኽ ክፈጥረሎም'ዩ። እዚ ካብ ፍቓድ ስዑዲ ዓረብ ወጻኢ ፈጺሙ ዝኸውን ኣይኮነን። ስዑዳውያን ደረስቲ እቲ ንፍልስጤም ናጻ ዘውጽአ ትልሚ ስምምዕ ሰላም ዓረብ'ዮም። 5. ሓድሽ ስትራቴጂካዊ ፍልጸት ርእሲ ንኢራን እዚ ሓድሽ ምሕዝነት ብመራሕቲ ኢራን'ውን ተቐባልነት ኣይረኸበን። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ዘንበሮ ማዕቀብ ከቢድ ቑጠባዊ ጸቕጢ የሕድር ምህላው ይፍለጥ። ሕጂ ድማ ሓድሽ ስትራቴጂካዊ ግድል ገጢሙዎም ኣሎ። መበገሲ ነፈርቲ ውግእ እስራኤል ካብ ኢራን ኣዝዩ ርሑቕ'ዩ። ናይ ሕቡራት ዓረብ ኢመራት ግን ኣብ ማያት ወሽመጥ ዓረብ'ዩ። ስለዚ፡ ኣብ ልዕሊ ቦታታት ኒኩለር ኢራን መጥቃዕቲ ንምፍጻም እንትድለ ናይ ቐረባ ኣማራጺ ኣይስኣንን ማለት'ዩ። ሕጂ እስራኤል፣ ኣመሪካ፣ ባሕሬንን ኢመራትን ሓደሽቲ ኣማራጺታት ኣለወን።


ኢራን ንቕትለት ተመራማሪ ኒኩሌር ሃገራ ሕነ ከምእትፈዲ ገሊጻ

ኢራን፡ ኣብ ልዕሊ ቀንዲ ተመራማሪ ኒኩሌር ሃገር ዝኾነ ሞህሲን ፋክሪዛዴህ ንዝተፈጸመ ቕትለት ሕነ ከም እትፈዲ ኣፍሊጣ። ፋክሪዛዴህ፡ ትማሊ ኣብ ቴህራን ብዘይፈልጡ ሰባት ብዝበጽሖ መጥቃዕቲ ናብ ሆስፒታል ምስ ኣተወ ህይወቱ ሓሊፋ። ወተሃደራዊ ኣማኻሪ መራሒ እስላማዊ ሰውራ ኢራን ኣያቶላ ሰይድ ዓሊ ኻመናኒ ዝኾነ ሆሴን ዲጋን፡ አብ ልዕሊ እቲ ቕትለት ዝፈጸሙ ሰባት ኢራን "ሃንደበዳዊ መጥቃዕቲ" ከም እትወስድ ኣፍሊጡ። ትካላት ስለያ ምዕራባውያን ከም ዝሓበርዎ፡ እቲ ተመራማሪ፡ ኢራን ብሕቡእ ተካይዶ እያ ዝብሉዎ ፕሮግራም ህንጸት ኣጸዕዋር ኒኩሌር ኣለው ካብ ዝብሃሉ ተመራመርቲ ሓደ እዩ። ይኹን'ምበር፡ ኢራን እቲ ምምዕባል ፕሮግራም ኒኩሌር ንሰላማዊ ዕላማ ዝውዕል ምዃኑያ እትገልጽ። ድሕሪ ቕትለት ፋክሪዛዴህ መግለጺ ዝሃበ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ መሓመድ ጃቫድ ዛሪፍ፡ እቲ "ብሃገር ዝተመወለ ግብረሽበራ" ዝበሎ፡ ዓለምለኻዊ ማሕበረሰብ ክኹንኖ ሓቲቱ። "ግብረ ራዕዳውያን፡ ፍሉጥ ኢራናዊ ተመራማሪ ቐቲሎም" ክብል'ውን ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። መጠን ኢራን ተማዕብሎ ዘላ ዩራኒየም ከም ዝወሰኸ ዝሕብር ስግኣት ምስተገለጸ'ዩ ሞት እቲ ተመራማሪ ተሰሚዑ። ትማሊ ዓርቢ ሚኒስትሪ ምክልኻል ኢራን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ዕጡቓት ግብረሽበራውያን ኣብ ውሽጢ እቲ ሚኒስትሪ ኣብ ልዕሊ ሓላፊ ምርምርን ምህዞን ዝኾነ ሞህሲን ፋክሪዛዴህ ዝጉዓዘላ ዝነበረት መኪና መጥቃዕቲ ፈጺሞም'ዮም" ኢሉ። ሓለውቲ እቲ ተመራማሪ ምስቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ናይ ተኹሲ ልውውጥ ከም ዝነበሮም ክግለጽ እንከሎ፡ ኣብ ሞንጎ እዚ "ሞህሲን ብጽኑዕ ቖሲሉ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ" ክብል ኣብሪሁ። ሰብ ሞያ ሕክምና ህይወቱ ንምድሓን ዝገበሩዎ ጻዕሪ ስለ ዘይሰለጠ ድማ ከም ዝሞተ እቲ ሚኒስትሪ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣምባሳደር ኢራን ዝኾነ ማጂድ ታካት ራቫንቺ፡ ቕትለት እቲ ተመራማሪ ኣብቲ ከባቢ ቅልውላው ንምፍጣር ኾነ ተባሂሉ ዝተፈጸመን ዓለምለኻዊ ሕጊ ዝጠሓሰን እዩ ብምባል፡ ኣብዚ ኢድ ኣእታውነት እስራኤል ምህላው ዘመላኽት መረዳእታ ኣለና ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስትር እስራኤል ቤንጃሚን ኔታንያሁ ቅድሚ ክልተ ዓመት ብዛዕባ ፕሮግራም ኒኩሌት ኢራን ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ሽም እቲ ተመራማሪ ኣልዒሉ ነይሩ። ይኹን'ምበር፡ እስራኤል ኣብ ጉዳይ ቕትለት እቲ ተመራማሪ ዝሃበቶ መግለጺ የለን።


ኣብ መጥቃዕቲ 'ቦንባ' ውዲት ነይሩዎ ዝተባህለ ኢራናዊ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ'ዩ

ኣብ ፈረንሳ፡ ኣብ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ መንግስቲ ኢራን ኣብ ዝነበረ ሰልፊ፡ መጥቃዕቲ ቦንባ ክበጽሕ ውዲት ፈጺሙ ዝተባህለ ኢራናዊ ዲፕሎማትን በልጁማውያን መጻምድን ሎሚ መዓልቲ ኣብ ቤልጅም አብ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ክቐርቡ'ዮም። እዞም ትውልዲ ኢራናውያንን ዜጋታት ቤልጅምን ዝኾኑ ሰብኣይን ሰበይትን፡ ብ2 ሰነ 2018 ካብታ ዝነብሩላ ከተማ ኣንትዌራፕ ንምዝናይ ናብ ላክሰምበርግ ከም ዝመጽኡ ፖሊስ ገሊጹ። ኣሚር ኤስ ናስሙህ ኤንን ተባሂሎም ዝተጠርጠሩ መጻምዲ፡ ኣብ ከተማ ብላክስምበርግ ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤት ብልዒ ኣብ መወዳእታ 40ታት ዕድመ ምስ ዝርከብ ሓደ ወልቀሰብ ከም ዝተራኸቡ ተገሊጹ። እዞም መጻምዲ ካብቲ ውልቀሰብ ሓደ ዝተጠቕለለ ነገር ምስ ተቐበሉ ናብ ቤልጅም ከም ዝተመለሱ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ሙሉእ ምንቅስቓስ እዞም መጻምዲ ኣብ ትሕቲ ሰብ ሞያ ድሕነት ኤውሮጳ ከም ዝነበረ ክግለጽ እንከሎ፡ እቲ ኣብ ሓደ ቤት ብልዒ ረኺቦምዎ ዝተባህለ ውልቀሰብ ኣብ ውሽጢ ኤምባሲ ኦስትሪያ ዝሰርሕ ኢራናዊ ዲፕሎማት ኣሳዶላህ ኣሳዲ እዩ ተባሂሉ ኣሎ። እቲ ዲፕሎማት ነቶም መጻምዲ ዝሃቦም ዝተጠቕለለ ነገር፡ ሓደ ኪሎ ግራም ዝምዘን ቲኤቲፒ ዝተባህለ ዝባራዕ ነገርን ብርሕቐት ንምፍንጃር ዝሕግዝ ጥረ ነገር ሒዙ ከምዝነበረ ተገሊጹ ኣሎ። እቲ ዲፕሎማት፡ እቶም መጻምዲ ብ30 ሰነ 2018 ኣብ ከተማ ፈረንሳ ፓሪስ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ መንግስቲ ኢራን ነቲ ቦንባ ከፈንጅሩ ትእዛዝ ከም ዝሃቦም ፖሊስ ይገልጽ። እቲ ሰልፊ ተቓውሞ ዘዳለወ ሰልፊ፡ እስላማዊ መንግስቲ ሪፐብሊክ ኢራን ካብ ስልጣን ንክወርድ ዝንቀሳቐስ ሰልፊ እዩ። እዚ ኤንሲኣርኣይ ዝተባህለ ሰልፊ፡ መንግስቲ ኢራን "ጉጅለ ግብረ ራዕዲ" ኢሉ ዝኸሰሶ እዩ። ሰለስቲኦም ጥርጡራት ውልቀሰባት ኣብ ቤት ብልዒ በላክሰመበርግ ምስ ተራኸቡ ድሕሪ ናይ ክልተ መዓልቲ ክትትል ብሰራሕተኛታት ድሕነት ኤውሮጳ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተው ተሓቢሩ። እቶም ጥርጡራት መጥቃዕቲ ግበረ ራዕዲ ብምእላምን ምድላውን ብምግባርን ብዝብል ገበን ራዕዲ ከም ዝሕተቱ ክግለጽ እንከሎ፡ ፈረንሳ ብወገና እቲ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ሚኒስትር ድሕነት ኢራን ምስቶም ውልቀሰባት ተሓባቢሩ እዩ ክትብል ትኸስስ። ቤልጅም ድማ፡ ኣሚር ኤስ ዝተባህለ ዜጋኣ፡ ብ2012 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) ብሰራሕተኛታት ድሕነት ኢራን ተመልሚሉ እዩ ትብል። ብተወሳኺ ኣሚር ኣብ ጀርመንን ኦስትሪያን ምስ ዲፕሎማት ኣሳዲ ንብርክት ዝበለ ግዜ ተራኺቡ እዩ።


ኣብ ተህራን ብዘጋጠመ ነትጒ ብውሕዱ 19 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ርእሰ ከተማ ኢራን፡ ኣብ ሓደ ክሊኒክ ብዘጋጠመ ነትጒ ብውሕዱ 19 ሰባት ከምዝሞቱ ሰብ መዚ እታ ሃገር ገሊጸም። በቲ ኣብ ሲና ኣታር ዝተባህለ ክሊኒክ ዘጋጠመ ነትጒ ብዙሓት ሰባት ክህረሙ እንከለዉ መጠን ሞት ካብዚ ተባሂልዎ ዘሎ ክውስኽ ከምዝኽእል ሰብ መዚ እታ ሃገር ገሊጾም። ብመንግስቲ ኢራን እትውነን መደበር ዜና ንሰብ መዚ እታ ሃገር ብምጥቃስ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ እቲ ነትጒ ብዝልሓዅ ጋዝ ኣጋጢሙ ክትበል ጸብጺባ። ኣብታ መደበር ቴሌቪዥን ዝተራኣየ ምስሊ ብርቱዕ ትኪ ንሰማያት እታ ከተማ ዓብሊኽዎ ምንባሩን፡ ኣጥፋእቲ ሓዊ ነቲ ባርዕ ድሕሪ ሓያለ ሰዓታት ክቆጻጸርዎ ከምዝኽኣሉን የርኢ። መብዛሕትኦም ግዳያት እቲ ባርዕ ደቂ ኣንስትዮን ምዃነን'ውን እቶም ሰብመዚ ገሊጾም። ውሃቦ ቃል መጥፋእቲ ሓዊ ከተማ ታህራን ጃላ ማልኪ ገለ ካብቶም ግዳያት “ኣብ ላዕለዋይ ደርቢ ኣብቲ ክፍሊ መጥባሕቲ ገሊኦም ንመጥባሕቲ ዝጽበዩ ዝነበሩ ገሊኦም ድማ ንዓኦም ዘሰንዩ ዝነበሩ እዩም” ኢሉ። ንሱ፡ ብምስዓብ መጥፋእቲ ሓዊ 20 ሰባት ከድሕኑ ምኽኣሎ እ ጥቂሱ።


ንህጻናት ብኢንስተግራም ዝሸጡ ደለልቲ ተታሒዞም

ኣብ ኢራን፡ ክልተ ህጻናት ንምሻጥ ብኢንስተግራም እናወዓዓሉ (እናደለሉ) ዝነበሩ ሰለስተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ውዒሎም። ኣዛዚ ፖሊስ ቴህራን፡ ብርጋዴር ጀነራል ሑሴን ራሂሚ፡ እቲ ሓደ ህጻን ካብ ዝውለድ 20 መዓልቲ ከም ዘይመልኦ ብምግላጽ፡ እታ ኻለአይቲ ድማ ናይ ክልተ ወርሒ ህጻን ከም ዝኾነት ሓቢሩ። እቶም ደላሎ፡ ነዞም ህጻናት ከስቢ ረኺቦም ንምሻጥ ብምሕሳብ፡ ብ 500 ዶላር ዝዓደጉዎም ኮይኖም፡ ብኢንስተግራም ብ 2 ሽሕ ዶላር ክሸጥዎም ኣብ ዝፍትንሉ’ዮም ተታሒዞም። ካብ ሓደ ህጻን ካብ 1500 ሽሕ ክሳብ 2 ሽሕ ዶላር፡ ከስቢ ንምርካብ ሓሲቦም ነይሮም ድማ ተባሂሉ። ካብቶም ጥርጡራት እቲ ሓደ፡ ነዞም ህጻናት ካብ ድኻ ስድራቤት ስለ ዝረኸብናዮም፡ ዝሓሸ ናብራ ንክረኽቡ ኢና ክንሸጦም ሓሲብና ኢሉ። ብርጋዴር ጀነራል ራሂሚ፡ እቶም ህጻናት ንመሸጣ ከም ዝቐረቡ ብኢንስተግራም መወዓውዒ ተሰሪሑ ምስ ተባህለ፡ ብዝተገብረ ክትትል ኢና ኣብ ቀይዲ ኣኣእቲናዮም ኢሉ። ነዞም ህጻናት ንምሻጥ ድማ፡ በዓል 15 ገጽ ስምምዕ ከም ዝተዳለወን፡ ስእሊ ክልቲኦም ህጻናት ከም ዝተረኽበን ወሲኹ ገሊጹ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ እቶም ህጻናት ናብ ማእከል መናበዪ ህጻናት ክኣትው ተገይሩ ኣሎ። ብርክት ዝበሉ ኢራናውያን፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ንወሊድ ዘለዎም ድልየት ስለ ዝነከየ፡ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ሓደሽቲ ዝውለዱ ህጻናት ይንኪ ከም ዘሎ መንግስቲ ገሊጹ።


ኢራን ብኮሮናቫይረስ ዘጋጠማ ሞት ከምዝሓብአት ልሒኹ ዝወጽአ ሓበሬታ ኣቃሊዑ

ኣብ ኢራን ቑጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝሞቱ ሰባት ሰለስተ ዕጽፊ ካብቲ መንግስቲ ዝብሎ ከም ዝኾነ፡ ቢቢሲ ዘካየዶ መርመራ ኣረጋጊጹ። ክሳብ 20 ሓምለ ኣብ ዘሎ ግዜ፡ 42 ሽሕ ሰባት ብምኽንያት እቲ ቫይረስ ከም ዝሞቱ ዘርኢ ጸብጻብ መንግስቲ'ኳ እንተሃለወ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ወግዓዊ ዝገበሮ ብዝሒ ግን 14 ሽሕን 405 እዩ። ብዝሒ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት'ውን እንተኾነ ክልተ ዕጽፊ ካብቲ መንግስቲ ዝብሎ'ዩ። 451,024 እናሃለወ፡ መንግስቲ ግን 227,827 እዩ ዝብል። ካብ ቻይና ወጻእ፡ ኢራን ካብተን ኣዝየን ብለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተጠቕዓ ሃገራት እያ ነይራ። ኣብ ቀረባ ሰሙናት፡ ደግሲ ለበዳ እቲ ቫይረስ ክርኣይ እንከሎ፡ ቁጽሪ መልከፍቲ ሓፍ ኢሉ'ዩ። ኣብ ኢራን፡ ብ22 ጥሪ 2020 ፈላማይ ብኮሮናቫይረስ ዝሞተ ሰብ ከም ዝተመዝገበ፡ እቶም ናብ ቢቢሲ ዝተልኣኹ ሰነዳት ሕክምና የረጋግጹ። እዚ ድማ፡ መንግስቲ ብወግዒ ብኮሮናቫይረስ ዝሞተ ሰብ ከም ዘሎ ቅድሚ ምእዋጁ ቅድሚ ሓደ ወርሒ'ዩ። እቲ ለበዳ ኣብ ኢራን ካብ ዘጋጥም ኣትሒዙ፡ ብዙሓት ተዓዘብቲ ካብታ ሃገር ዝወጽእ ጸብጻብ ክጠራጠሩዎ ጸኒሖም። ብደረጃ ሃገርን ክልልን ኣብ ዝቐርቡ ጸብጸባት ምንባብ ኣይነበረን። ኣብ መላእ ዓለም ዘጋጠመ ሕጽረት ናይ ምምርማር ዓቕሚ ተደሚሩዎ ድማ፡ ሰብ መዚ ኢራን መዓልታዊ ኣዝዩ ዝተሓተ ቁጽሪ ሞት ይሕብሩ ምንባሮም እቲ ልሒኹ ናብ ቢቢሲ ዝበጽሐ ሰነድ የረድእ። 'ሓቂ እንትግሃድ' እቲ ሰነድ፡ ብሚስጢራዊ ምንጪ እዩ ናብ ቢቢሲ ተላኢኹ። እዚ ዝርዝር ኣብ መላእ ኢራን ናብ ዘለዋ ሆስፒታላት ዝመጽኡ ተሓከምቲ ዝሓዘ ኮይኑ፡ ኣሽማት፣ ዕድመ፣ ጾታ፣ ምልክታት እቲ ሕማም፣ ዕለትን ብዝሒ ኣብ ሆስፒታል ዝጸንሕሉ መዓልትን ከምኡ'ውን ሕዱር ሕማም እቶም ተሓከምቲ ዘካተተ እዩ። እቲ ነዚ ሚስጢራዊ ሰነድ ንቢቢሲ ዘልሓዀ ምንጪ፡ ኣብ ዙርያ እቲ ለበዳ ዘሎ "ፖለቲካዊ ጠላዕ" ኣብቂዑ "ሓቂ ንክግሃድ እየ ነዚ መሪጸ" ኢሉ። እዚ ምንጪ፡ ሰራሕተኛ መንግስቲ ኢራን ድዩ ወይ'ውን ከመይ ኣቢሉ ነዚ መረዳእታ ክረክብ ክኢሉ ዝብል ከረጋግጽ'ኳ እንተዘይክኣለ፡ ኣብቲ ሰነድ ዘለው ዝርዝር ካብቲ ቫይረስ ዝሓወዩን ዝሞቱን ግን ከረጋግጽ ክኢሉ'ዩ። ኣብ ሞንጎ እቲ መንግስቲ ዝብሎ ቁጽርን ብዝሒ ኣብቲ ሰነድ ዘሎ ቁጽሪ ምዉታትን'ውን ምስቲ ክሳብ መፋርቕ ወርሒ ሰነ መንግስቲ ዝህቦ ዝነበረ ሓበሬታ ዝሳነ እዩ። ኣብ ቴህራን 8 ሽሕን 120 ሰባት ብቐጥታ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስን ምስኡ ብዝተኣሳሰር ሕማምን ሞይቶም'ዮም። ኣብታ ሃገር እቲ ዝለዓለ መጠን ሞት ዝተመዝገባ ከተማ ክትኸውን እንከላ፡ ማእከል እቲ ለበዳ ዝነበረት ከተማ 'ቆም' ድማ 1419 ሞት ኣመዝጊባ። ኣብ መላእ ሃገር ካብ ዘጋጠመ ሞት፡ እቶም 1916 ሰባት፡ ዜጋታት ካልኦት ሃገራት ከም ዝኾኑ'ውን ይፍለጥ። እዚ ድማ፡ መብዛሕትኦም ካብ ኣፍጋኒስታን ዝኾኑ ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን ዘሎ ልዑል መጠን ሞት ከም የርኢ። ኣብ መጠን ኣፈላላይ ዋላ'ኳ እንተሃለወ፡ ሓፈሸሻዊ ኩነታት ኮሮናቫይረስ ኢራን ግን ኣብ'ቲ ልሒኹ ዝወጽአ ሰነድን፡ ኣብ'ቲ ናይ መንግስቲ ጸብጻባትን ተመሳሰልቲ እዮም። እቲ ናይ መጀመርታ መጠን ሞት ክውስኽ ዘርኢ ጸብጻብ፡ ምስ'ቲ ሚኒስትሪ ጥዕና ዝብሎ ብመጠን ኣይራኸብን፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ መጋቢት ሓሙሽተ ዕጽፊ እቲ መንግስቲ ዝብሎ'ዩ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት ኣብ ዝነበረ ሰሙናት ሓድሽ ዓመት ኢራን ኣዋጅ ዕጽዋ እንትእወጅ፡ ብዝሒ ሞትን መልከፍትን ክንኪ ተራእዩ ነይሩ። እቶም ስጉምታት ክፎኽሱ ምስ ጀመሩ ግን፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት ዝምዝገብ መጠን ሞትን መልከፍትን ወሲኹ። ኣብቲ ናብ ቢቢሲ ዝተላእኸ ሰነድ፡ ፈላማይ ሞት ብ22 ጥሪ ከም ዝተመዝገበ እንትጥቀስ፡ እዚ ኢራን ብወግዒ በቲ ቫይረስ ዝሞተ ሰብ ከም ዘሎ ቅድሚ ምግላጻ ኣብ ዘሎ ቅድሚ ሓደ ወርሒ እዩ። ኣብቲ እዋን ሰብ መዚ ጥዕና ኣብታ ሃገር መልከፍቲ ዋላ ሓደ ሰብ ከም ዘየጋጠመ እዮም ዝገልጹ ነይሮም፤ ንሰብ ሞያ ጥዕና'ውን መጠንቀቕታ ይህቡ ነይሮም። ክሳብ መንግስቲ ወግዓዊ መግለጺ ዝህብ ኣብ ዘለዋ 28 መዓልታት ግን፡ ድሮ 52 ሰባት ሞይቶም ነይሮም። ምስዚ ጉዳይ ቀጥታዊ ፍልጠት ዘለዎም ዶኳትር ንቢቢሲ ከም ዝበሉዎ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ኢራን ካብ ሓይልታት ጸጥታን ኣብታ ሃገር ዘለው ሰብ መዚ ስለያን ጸቕጢ ይበጽሖ ነይሩ'ዩ። ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ሓደ ዶክተር፡ "እቲ ሚኒስትሪ ነቲ ሓቂ ይክሕዶ'ዩ" ነይሩ ኢሉ። "መጀመርታ መመርመሪ ኣቑሑት ኣይነበሮምን፤ ምስተረኸበ'ውን ብሰፊሑ ኣብ ጥቅሚ ኣይውዓለን። ኣብ ኢራን ኮሮናቫይረስ ምህላው ንምእማን ዘፍቅድ ኣገልግሎት ድሕነት'ውን ኣይነበረን" ኢሉ። እንተኾነ፡ ክልተ ኣብ ከተማ ቆም ዝሰርሑ ዝነበሩ ኣሕዋት ዶኳትር ኣትሪሮም ጸቕጢ ብምሕዳሮም፡ ሚኒስትሪ ጥዕና በቲ ቫይረስ ዝተለኸፈ ሰብ ከም ዘሎ ተኣሚኑ። ሓዎም ብሞት ዝስኣኑ ዶክተር መሓመድ ሞላይን ዶክተር ዓሊ ሞላይን መርመራ ኮሮናቫይረስ ክግበረሉ ኣለዎ ብምባሎም፡ ኣብ ኣስክሬን ብዝተገብረ መርመራ በቲ ቫይረስ ከም ዝተለኸፈ ተረጋጊጹ። ኣብቲ ንሱ ዝሞተሉ ሆስፒታል ብዙሓት ሕሙማት ናብ ምልክታት ኮቪድ-19 ዝጽግዑ ምልክታት የርእዩ'ኳ እንተነበሩ፡ ኩሎም ግን ካብ መልከፍቲ እቲ ቫይረስ ናጻ ነይሮም። ዶክተር ሞላይ ናይ ሓው ቪድዮን መግለጺን ብማሕበራዊ ሚዲያ መልእክቲ እንተሕልፍ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ፈላማይ ሞት ከም ዝተመዝገበ ተኣሚኑ። ሃገራዊ ማዕከን ዜና ኢራን ግን፡ እቲ ቪድዮ ሓደ ወርሒ ከም ዝሓለፎ ብምግላጽ ነቲ ዶክተር ካብ ምንቃፍ ወጻእ ብዛዕባ እዚ ሕማም ዝህቦ ሓበሬታ ኣይነበረን። እቲ ለበዳ ዝጀመረሉ እዋን፡ ምስ ዓመታዊ ዝኽሪ እስላማዊ ሰውራ 1979ን ፓርላመንታዊ መረጻን ተደሪቡ። እዚኦም፡ ኢራን ዓበይቲ ደገፋት እትረኽበሎም ኣጋጣሚታት ስለ ዝነበሩ ብምኽንያት እቲ ቫይረስ ክተዓናቐፉ ኣይተደለየን። ላዕለዋይ መራሒ ኣያቶላህ ዓሊ ካህመኒ፡ ነቲ ምርጫ ንምድኻም፡ እቲ ለበዳ ከም ምኽንያት ይጥቀሙ ኣለው ንዝበሎም ነቒፉ። ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከይተኸሰተ እንከሎ፡ ኢራን ናይ ባዕላ ከበድቲ ቅልውላዋት ነይሮምዋ። ብሕዳር 2018፡ መንግስቲ ዋጋ ነዳዲ ምስ ወሰኸ ናዕቢ ተጀሚሩ። ኣብ ውሑዳት መዓልታት ብኣማኢት ዝቑጸሩ ናዕበኛታት ተቐቲሎም። ኣብ ወርሒ ጥሪ ናይዚ ዓመት ድማ፡ ጀነራል ቃሲም ሱሌማኒ ብኣሜሪካ ምስ ተቐተለ ኢራን ዝሃበቶ ግብረ መልሲ ከካልእ ጸገም ሒዙ መጺኡ። ድሕሪኡ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኢራን ብጌጋ ኣብ ልዕሊ ነፋሪት ዩክሬን ሚሳይል ኣወንጪፎም። እታ ካብ ዓለማዊ መዕርፎ ነፈርቲ ኢራን ምስ ተለዓለት ብዙሕ ደቓይቕ ዘይገበረት ነፋሪት ተሃሪማ ክትወድቕ እንከላ፡ ኩሎም ኣብታ ነፋሪት ዝነበሩ 176 ሰባት ሞይቶም። ሰበ ስልጣን ኢራን እንታይ ኣጋጢሙ ዝብል ክሸፋፍኑ ፈቲኖም'ኳ እንተነበሩ፡ ድሕሪ ሰለስተ መዓልታት ግን ብሚሳይል ሃሪሞም ከም ዘውደቑዋ ኣሚኖም። ኣባል ባይቶ ዝነበረ ዶክተር ኑሮልዲን ፒርሞዜን፡ እዞም ኩሎም ነገራት ኣብ ዝተፈጠርሉ እዋን ኢራን ብኮሮናቫይረስ ክትጥቃዕ እንከላ፡ መንግስቲ "ሓቂ ንምቕባል ፈሪሑ" ነይሩ ይብል። "መንግስቲ እቲ ድኻን ስራሕ ኣልቦን ዓመጽ ከካይድ ናብ ኣደባባያት ክወጽእ እዩ ዝብል ፍርሒ ነይሩዎ'ዩ" ኢሉ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ኣሜሪካ ካብ ስምምዕ ኒዩክሌር ከም ዝወጽአት ምስ ኣፍለጠት፡ ኣብ ልዕሊ አራን ዝተነበሩ እገዳታት ሰፍ ዘይብል ቁጠባዊ ሃሰያ ኣውሪዱላ እዩ። እቲ ሽሙ ክርቋሕ ዘይደለየ ዶክተር ድማ፡ "ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ኣሜሪካን ኢራንን ብዝህሉ ወጥሪ እቶም ነዛ ሃገር ናብዚ ዘብቅዑዋ ዘይኮኑ እቶም ድኻታትን ጽጉማት ተሓከምትን እዮም ተሰከምቲ እቲ ዕዳ ዝኾኑ ዘለው"ኢሉ። ይኹን'ምበር፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ኢራን እቲ ናብ ትካል ጥዕና ዓለም ዘቕርቦ ጸብጻባት ብዝሒ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉን ዝሞቱን ሰባት "ተኣማኒ" ከምኡ'ውን "ምዝባዕ ዘይብሉ" እዩ ይብል።


ናቪድ ኣፍካሪ፡ ኢራን ንሻምፒዮን ነጻ ቅልስ ከይትርሽኖ ትራምፕ ተማሕጺኑ

ፕረዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ኢራን ኣብ ልዕሊ እቲ ቅድሚ 2 ዓመት ኣብ ሰልፊ ተቓውሞ ዝተሳተፈ ተወዳዳሪ ነጻ ቅልስ ዘሕለፈቶ ናይ ሞት ፍርዲ ክተልዕሎ ፀዊዑ። ትራምፕ ትማሊ ሓሙስ ብመገዲ ትዊተር፡ "ንኢራናውያን መራሕቲ፡ ናይዚ መንእሰይ ሂወት እንተትምሕርዋን እንተዘይትርሽንዎን ኣዝየ እብህግ" ኢሉ። ወዲ 27 ዓመት ናቪድ ኣፍካሪ፡ ኣብ ሺራዝ ኣብ ዝነበረ ተቓውሞ  ብቕትለት ሓለዋ ፀጥታ እዩ ንሞት ተፈሪዱ። ይኹን'ምበር ናቪድ፡ ነቲ ቅትለት ከምዝፈፀመ ብምስቓይ ክኣምን ከምዝተገበረ እዩ ዝግለፅ። ኣሕዋት ናቪድ፡ ቫሂድን ሃቢብብን እውን ብተመሳሳሊ  ጉዳይ ን 54 ን  ን 27 ዓመት ክእሰሩ ተፈሪዶም ከምዝነበሩ፡ ኣብ ኢራን ዝርከብ ሓደ ንጡፍ ተሓላቂ ሰብኣዊ መሰላት ይገልፅ። ከም ፀብፃብ ፎክስ ኒውስ ድማ፡ ትራምፕ፡ "እዚ  ተወዳዳሪ ነጻ ቅለስ  ኣብ ጎደናታት ወጺኡ ንመንግስቲ እዩ ተቓዊሙ ነይሩ" ኢሉ። ብዙሓት ዓለም-ለኻውያን ተቓለስትን ንጡፋትን'ውን፡  እቶም ኣሕዋት ክፍትሑን ኣብ ልዕሊ ኣፍካሪ ዝተወሰነ ብይን ሞት ምሕረት ክግበረሉን፡ ክታም ኣኪቦም ኣለዉ። ተለቨዥን ኢራን ኣብ ናይ ትማሊ ፀብፃቡ፡ ናቪድ ኣፍካሪ ንሞት ከምዝተፈረደ ከሕብር እንከሎ፡  ካብቲ ቤት-ማእሰርቲ ሸሊኹ ዝወፀ  ድምፂ ግን ኣፍካሪ ከምዘሳቐይዎ ይገልፅ። ወላዲቱ ድማ፡ ደቃ ኣንፃር ሕድሕዶም ክምስክሩ ከምዝተገገደዱ ተዛሪባ። ጠበቓ እቶም ኣሕዋት ሓሰን ዮነሲ ብወገኑ፡ ነቲ ቅትለት ዝተፈፀመሉ ኣጋጣሚ ዘርእይ ቪድዮ  ከምዘየለን፡ እቲ ከም መረዳእታ ዝቕረበ እውን እቲ ገበን ቅድሚ ምፍፃሙ ቅድሚ ሓደ ሰዓት ዝተወሰደ ምዃኑ ብመገዲ ትዊተር ሓቢሩ። ኣብ 2018 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ኢራናውያን ሰልፈኛታት ብሰንኪ  ቁጠባዊ ቅልውላውን ፖለቲካዊ መድቆስትን  ናብ ጎደናታት ምውፅኦም ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት እውን፡ ኢራናውያን ንወሰኽ ዋጋ ነዳዲ ብምቅዋም ሰልፊ ኣካይዶም እዮም።


አራን፡ ኣቦ ኣብ ልዕሊ ጓል 14 ዓመት ጓሉ ዝፈጸሞ 'ናይ ክብሪ ቅትለት' ቁጥዓ ኣልዒሉ

ፖሊስ ሰሜናዊ ኢራን፡ ኣብ ልዕሊ 14 ዝዕድሚኣ ጓሉ ' ናይ ክብሪ ቅትለት' ንዝፈጸመ ኣቦ ኣብ ቀይዲ ከምዘውዓለ ኣፍሊጡ፡፡ 'ናይ ክብሪ ቅትለት' ኣብ ገለ ማሕበረሰባት፡ ክብሪ ቤተሰቡ ኣጉዲፉ ኣብ ዝተብሃለ ኣባል ቤተሰብ ብኣባላት ስድራቤት ዝፍጸም ገበን ቅትለት እዩ፡፡ እቲ ቅትለት ኣብ ህዝቢ እታ ሃገር ኣሓያል ቁጠዐ ፈጢሩ እዩ፡፡ እታ ሮሚና ኣሽራፊ ዝተብሃለት ህጻን ምስ ወዲ 35 ዓመት ኣፍቃሪኣ ክትፍጽሞ ንዝደለየቶ መርዓ፡ ወላዲኣ ብዘይ ምቕባሉ፡ ምስ ኣፍቃሪኣ ጠፊኣ ምንባራ መራኸቢ ሓፋሽ እታ ሃገር ይገልጽ። ደልዮም ካብ ዝተሓበአቶ ዝረኸቡዋ ፖሊስ ድማ ናብ ገዝኣ ክትምለስ ገበሩ። ንህይወታ ክመትሰግእ እኳ እንተገለጸት፡ ክሰምዕዋ ግን ኣይከኣሉን፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ድማ ለይቲ ብድቁሳ ብወላዲኣ ኣካላዊ ጥቕዓት ከምዝተፈጸማ ተሓቢሩ። ጊልካህባር ዝተብሃለ ማዕኸን ዜና፡ ሩምያ ወላዲኣ ብማዕጺድ ክሳዳ ከምዝቖረጻን ብኡ ንብኡ ናብ ደገ ብምውጻእ ነቲ ዝገበሮ ከምዝተናዘዘን ገሊጹ ኣሎ። ቀትለት እታ ጓል 14 ዓመት ህጻን ኣብ ጋዜጣታት እታ ሃገርን ትዊተርን ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። ብሽማ ኣብ ትዊተር ዝተለጠፈ ነቲ ቕትለትን ኣባታዊ ልምዲ ሕብረተሰብ ኢራን ዝቃወምን ጽሑፍ ልዕሊ 50 ሽሕ ግዘ ተለጢፉ እዩ። እስላማዊ ምቕጽዒ ሕጊ ኢራን፡ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ቤተሰብ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘብጽሑን ' ናይ ክብሪ ቅትለት' ዝፍጽሙን ኣቦታትን ኣባላት ስድራን፡ ከቢድ ቅጽዓት ከይወሃቦም ይሕግዞም እዩ። ሓደ ኣቦ ጓሉ ብምቕታል ገበነኛ ኮይኑ እንተተረኺቡ፡ ከምቲ ንኻልእ ቅትለት ዝብየን ናይ ሞት ፍርዲ ወይ ጋሪ ነብሲ ምኽፋል ኣይፈረዶን፡፡ ካብ ሰለስተ ክሳብ ዓሰርት ዓመት ዝጸንሕ ማእሰርቲ እዩ ዝፍረዶ፡፡ ኣብ ኢራን ዝርገሐ ተመሳሳሊ ቅትለት ዝገልጹ ቁጽራዊ መረዳእታታት እኳ እንተዘይሃለዉ፡ ኣብ ገጠር ከባቢታት እታ ሃገር ከምዝረአ ግን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይገልጹ፡፡


ኢራን ንስድራ ዝጠፍአ ኣመሪካዊ ሓደ ቢልዮን ዶላር ክትከፍል ተወሲኑ

ኢራን ንስድራ እቲ ኣብ 2007 ኣብታ ሃገር ዑደት እናገበረ ዝጠፍአ ኣባል 'ኤፍ-ቢ-ኣይ' ነበር ሮበርት ለቪንሰን፡ 1.45 ቢልዮን ዶላር ክትከፍል ኣመሪካዊ ዳኛ ኣዚዙ፡፡ እቲ 1.35 ቢልዮን ዶላር ነቲ ኣብ በዓልቲ ቤቱን ደቁን ዝበጽሐ ጉድኣት ንምኽሓስ ዝውል ኮይኑ፡ እቲ 107 ሚልዮን ዶላር ድማ ነቲ ብምኽንያት መጭወይቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ብመልክዕ ካሕሳ እዩ ተወሲኑ፡፡ እታ ብቐጻሊ እቲ ግዳይ ናበይ ከምዝኣተወ ከምዘይትፈልጥ እትገልጽ ኢራን ዛጊድ ዝሃበቶ ምላሽ የለን፡፡ ሰበስልጣን ኣመሪካን ስድርኡን፡ ለቪንሰን ኣብ ኢራን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝሞተ እዮም ዝኣምኑ፡፡ ስድራ እቲ ግዳይ፡ ነቲ ዳኛ ጢሞቲዎስ ኬሊ ዝሃቦ ውሳነ ‘‘ ፍትሒ ንምርካብ ፈላማይ ስጉምቲ’’ ክብሉ ገሊጾሞ፡፡ ‘‘ኢራን ነቲ ዝፈጸመቶ ተግባር ዛጊድ ዝበጸሓ ሳዕቤን የለን’’ ክብሉ'ውን ተዛሪቦም፡፡ ብተወሳኺ: ዋላ'ኳ እቲ ውሳነ ነቲ ግዳይ እንተዘይመለሶ፡ ንድሕሪ ሕዚ ግን ተመሳሳሊ መጭወይቲ ከይትፍጽም ከጠንቅቓ ከምዝኽእል ስድራ ቤቱ ገሊጾም፡፡ ሮበርት ለቪንሰን፡ መጋቢት 2007 ኣብ ኢራን፡ ደሴት ኪሽ ምብጻሕ እናገበረ እዩ ጠፊኡ፡፡ ናይ ዓበይቲ ትካላት ናይ ውልቀ መርማሪ ኮይኑ ኣብ ኢራን ይሰርሕ ከምዝነበረ  እዩ መንግስቲ ኣመሪካ ዝገልጽ፡፡ መራኸቢ ማዕከናት ኣመሪካ ግና፡ ካብ ማእከላይ ስለያ ኣመሪካ ሲ-ኣይ-ኤ ተልእኾ ተዋሂብዎ ከምዝኸደን ምስቲ ብኣመሪካ ዝድለ ዝነበረ ዳዉድ ሰልሓዲን ከም ዝተረኸበን ይገልጹ፡፡ ሰልሓዲን፡ ንለቪንሰን ኣብ ደሴት ኪሽ ከምዝረኸቦን፡ ኣብ ከባቢ ወሽመጥ ባሕሪ ዘሎ ዘይሕጋዊ ንግዲ ሽጋራ ክምርምር ከምዝመጸ ከምዝሓበሮን ብምግላጽ ብሓይልታት ጸጥታ ኢራን ከምዝተተሓዙ ተዛሪቡ፡፡ ኣብ 2011 ኣራሾኒ ናይ ቤትማእሰርቲ ክዳን ተኸዲኑ ዘርኢ ምስሊ ናብ ስድራ ቤቱ ተላኢኹ ነይሩ፡፡ ኣብ 2019 በዓልቲ ቤቱ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ከምዝረሰዖ ንባይቶኣዊ ኮሚቴ ኣመሪካ'ኳ እንተገለጸ፡ ዳይረክተር ኤፍቢኣይ ክሪስቶፈር ረይ ግን ን13 ዓመታት ኣብ ዝገበርዎ መጽናዕቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ምሟቱ ከምዘመላኽትን ብትኽክል እንታይ ከምዝተፈጠረ ንምፍላጥ ግን መርመራ ከምዝቕጽሉ ሓቢሩ ፡፡


ቻይና፡ ሩስያን ኢራንን ንፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣሜሪካ ክጸልዋ ይሰርሓ ኣለዋ ተባሂሉ

ቻይና፡ ሩስያን ኢራንን ገለ ካብተን ንፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣሜሪካ ክጸልዋ ህርዲግ ዝብላ ዘለዋ ሃገራት ምዃነን ላዕለዋይ ሓላፊ ስለያ ኣሜሪካ ዊልያም ኢቫኒንያ ተዛሪቡ። እቲ ዝወጽአ መግለጺ፡ እዘን ሃገራት ‘ብግሁድን ብሕቡእን ኣገባብ’ ነቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ጽልዋ ክፈጥራሉ ይሰርሓ ምህላወን ገሊጹ። እቲ መግለጺ ብምስዓብ፡ “እዘን ሃገራት መን ክዕወት ከምዘለዎ ሕርያ ኣለወን” ይብል። እቲ ላዕለዋይ ሓላፊ ስለያ ኣሜሪካ፡ ኣብቲ ኣብ 2016 ኣብ ኣሜሪካ ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሩስያ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ንኽዕወት ኣብ እዋን ጎስጓስ ምረጹኒ ምትእትታው ገይራ ምንባራ ሓቢሩ። እንተኾነ ሩስያ ነዚ ክሲ እዚ ኣብ ግዚኡ ነጺጋቶ እያ። ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ድሕሪ እዚ መግለጺ ትማሊ ዓርቢ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ምምሕዳሩ ነዚ ነገር “ብደቂቕን ብቐረባን ክከታተሎ’ዩ” ኢሉ። እዚ መግለጺ ትካላት ስለያ ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ እቲ ፕረዚደንታዊ  ምርጫ ንኽናዋሕ ኣብ ዝሓተሉ ዘሎ እዋን’ዩ ዝወጽእ ዘሎ። ካልእ’ውን ጠበቓታት ዲሞክራትስ፡ ትካላት ስለያ ኣሜሪካ፡ ብዛዕባ ግዳማዊ ምትእትታው ኣመልኪተን ንህዝቢ ሓበሬታ ኣይህባነን እየን ዘለዋ ኢሎም ጥርዓኖም ምስ ኣስምዑ’ዩ ዝግለጽ ዘሎ። ኣብዚ ፕረዚደንታዉ ምርጫ፡ እቶም ቀንዲ ተወዳደርቲ፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ንሪፓብሊካን ወኪሉ ንካልኣይ ግዜ ንኽምረጽ፡ ንዲሞክራትስ ወኪሉ ዝወዳደር ናይ ቅድም ምክትል ፕረዚደንት ዝነበረ ጆ ባይደን  እዮም። እቲ መግለጺ ብዙሓት ሃገራት መን ክዕወት ከምዘለዎ ነናተን ሕርያ ኣለዋን ዝብል እዚ መግለጺ ብፍላይ ነቲ ካብ ቻይና፡ ሩስያን ኢራንን ክምጽእ ዝኽእል ጽልዋታት "ቀንዲ ኣሻቓሊ'ዩ" ኢሉ። እቲ መግለጺ "ቻይና፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ዳግማይ ክምረጽ ፈጺማ ኣይትደልይን እያ" ይብል። ሩስያ ብወገና ንጆ ባይደን ብምንሻው ነቶም ጸረ ሩስያ እንትብሎም ክትዶቅስ ትሰርሕ ኣላ ዝብል እዚ መግለጺ፡ ሩስያን ምስ ሩስያ ምትሕሓዝ ዘለወን ሃገራት ንፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ሽሙ ንምብራኽ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያን ኣብ ተለቪዥንን ይሰርሓ ምህላወን ይጥቅስ። እቲ መግልጺ ኢራን ብወገና ንዲሞክራስያዊ ትካላት ኣሜሪካ ብምንእኣስ ቅድሚ ምርጫ ምክያዱ ስኑዕ ሓበሬታታት ብምንዛሕ ንኣሜሪካውያን ክትፈላሊ ትሰርሕ ምህላዉ ብምጥቃስ ፕረዚደንተ ዶናልድ ትራምፕ ከይዕወት ትሰርሕ ምህላዋ የመልክት።


ብኮሮናቫይርስ ዝሞቱ ዝሓጽባ ወለንታውያን

ቆም ኣብ እትብሃል ከተማ ኢራን ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ፡ ሰብ ሞያ ፈሪሖም ክገብርዎ ዘይከኣሉ ምሕጻብ ሬሳ ግዳያት ኮሮናቫይረስ፡ ነቲ እስላማዊ ባህሊ ተኸቲልን ብወለንተአን ይፍጽምኦ ኣለዋ። ኢራን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ምስ ኮሮናቫይረስ ብዝተሓሓዝ ዝበዝሕ ሞት ኣመዝጊባ ዘላ ሃገር እያ። ዋላ'ኳ ካብታ ሃገር ጥሉል ሓበሬታ ምርካብ ዘጸግም እንተኾነ፡ ገለ ገለ ዝወጽእ ዘሎ ሓበሬታ ከም ዘርእዮ፡ መዐቀቢ ኣስክሬን እታ ሃገር ልዕሊ ዓቕሙ ሬሳታት ሒዙ ከም ዘሎ'ዩ ዝግለጽ። ሓደ ኣብ ኢንተርኔት ዝተዘርግሐ ቪድዪ፡ ሬሳ ኣብ ልዕሊ ሬሳ ተደራሪቡ የርእይ፤ እቲ ሬሳ ንክሕጸብ፡ ካብ 5 ክሳብ 6 መዓልታት ኣብቲ ክፍሊ ከም ዝጸንሐ ነቲ ቪድዮ ዝስእል ዝነበረ ሰብ ክዛረብ ይስማዕ። ድሕሪ እዚ፡ እቲ ነቲ ቪድዮ ዝዘርገሐ ሰብ ከም ዝተኣሰረን፡ እቲ ሬሳታት ቅጥዒ እምነት ከየማለአ ሓመድ ከም ዝተደበየ ዝሕበሩ ነቐፌታዊ ሓበሬታ ክወጽኡ ጀሚሮም። ከም ውጽኢቱ፡ እተን ንሬሳ ብወለንተአን ክሓጽባ ዝተዳለዋ ደቂ ኣንስተዮ ኣፍልጦ ተዋሂብወን ኣብ ዝተፈላለያ መርበብ ሓበሬታት እታ ሃገር "ሓርበኛታት" እናተብሃላ ክዝረበለን ጀሚሩ። ኣብ ዝባነን "ትብዓት ኣንበሳ እንተዘይብልካ፡ ጉዕዞ ፍቅሪ ክትዛዝሞ ኣይትኽእልን ኢኻ" ዝብል ጭርሖ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ፡ ነቲ 'ጎሲል ኣል ማይት' ዝብሃል ንምውት ዝግበር ናይ ስንብት ባህሊ ይትግብራ ኣለዋ። ብመሰረት ሕጊ ሸሪዓ፡ ዝሞተ ሰብ ሽዑን ንሽዑን'ዩ ክቕበር ኣለዎ፡ ቅድሚኤ ግን እቲ ሬሳ ሰለስተ ግዜ ብማይ ክሕጸብ ኣለዎ። እዚ ሃይማኖታዊ ባህሊ እዚ ኸኣ 'ጎሲል ኣል ማይት'  ተባሂሉ ይጽዋዕ። ኣብ እዋን ኮሮናቫይረስ ነዚ ምግባር ክሳብ ክንደይ ውሑስ እዩ? ነቐፌታት ምስ ተላዓለ፡ ኣብ ኢራንን ኣብ መላእ ዓለምን ብዙሕ ዝተገማመዐ ሓሳባት'ዩ ውሒዙ። መንግስቲ ነቲ ሬሳ ብማይ ምሕጻብ ከም ዘየድሊ እዩ ማዕድኡ ለጊሱ። ኣብ መጀመርታ ወርሒ መጋቢት ግን ላዕለዋይ ሃይማኖታዊ መራሒ ኢራን፡ ብኮሮናቫይረስ ዝሞቱ ሰባት ኩሉ ወግዕታት ምሕጻብን ምግናዝን ሬሳ ክማልኣሎም ከም ዘለዎ ጥቡቕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ላዕለዋይ ሃይማኖታዊ መራሒ ኢራን፡ እቶም ኣብ ቀብርን ጸሎትን ዝሳተፉ ሰባት ኸኣ ነቲ ንነብስኻ ካብ ኮሮናቫይረስ ንምኽልኻል ዝወጽኡ መምርሒታት ከተግብርዎም'ውን ሓቢሩ። እቲ መምርሒታትከ እንታይ'ዩ ዝብል? ኮሮናቫይረስ ካብ ሬሳ ክመሓላለፍ ይክእል'ዩ ዝብል ሓሳብ እኳ እንተዘይሃለወ፡ ወድብ ጥዕና ዓለም ግን ብዛዕባ እዚ ቫይረስ ብዙሕ ዘይተፈለጠ ነገራት ስለ ዘሎ ጥንቃቀ ክግበር'ዩ ዝምዕድ። ካብዚ ብምብጋስ ከኣ እቶም ኣብ ምግናዝን ምጉዕዓዝን ሬሳ ዝሰርሑ ሰባት ምሉእ መከላኸሊ ኣልባሳት ክገብሩ ይምዕድ። ንኣብነት ኣብ ዓዲ ጣልያን እቲ ቫይረስ ኣብ ክዳን'ውን ክጸንሕ ስለ ዝኽእል፡ መቅርብ መዋቲ ናብ ሬሳ መቅርቦም ክጽግዑ ኣይፍቀዶምን'ዩ። ኣብ ምሕጻብ ሬሳ ዝተዋፈራ ወለንታውያን ኢራናውያን ግን ይሰርሓ ኣለዋ። ኣብ ኢራን ግን እዘን ጉጅለ ጥራይ ኣይኮናን ኣብ ምሕጻብ ሬሳ ተጸሚደን ዘለዋ፤ ኣብ ማሻዳድ'ውን ተመሃሮ ኣብ ናይ ምሳሕ ሰዓተን ሬሳ ይሓጽባ እየን። ኣብ ቁጽሪ ዘሎ ፍርሕን ጥርጣረን ኣብ 8 ሚያዝያ ዝወጽኡ ጸብጻባት መንግሰስቲ ኢራን፡ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት 60 ሽሕ፤ ዝሞቱ ድማ 4 ሽሕ ምዃኖም'ዮም ዝሕብሩ። ኣብ ኣሜሪካ ዝርከቡ ጉጅለ ተመራመርቲ ግን እቲ ቁጽሪ ካብቲ ብሰብ መዚ ኢራን ዝግለጽ ኣዝዩ ዝተዓጻጸፈ ክኸውን ከም ዝኽእል'ዪም ዝሕብሩ። እዞም ተመራመርቲ ኣብ 20 መጋቢት ዝሃብዎ ገምጋም፡ ኣብ ኢራን ልዕሊ 15 ሽሕ ምውታትን ልዕሊ 1 ሚልዪን ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉን ክህልዉ ከም ዝኽእሉ የመላኽቱ።


ኪምያ ኣሊዛዴህ፡ ፍልጥቲ ኢራናዊት ስፖርተኛ ንሃገራ ራሕሪሓ

እንኮ ኢራናዊት ጓልኣንስተይቲ ተዓዋቲት ሜዳልያ ኦሎምፒክ ኪምያ ኣሊዛዴህ፡ ንሃገራ ከምዝራሕረሐት ተዛሪባ። እታ ጓል 21 ዓመት ፍልጥቲ ስፖርተኛ፡ ኣካል ናይቲ "ግብዝነት፣ ሓሶትን ናይ ሓሶት ውዳሰን" ክትከውን ስለዘይደለየት ንኢራን ገዲፋ ከምዝወጸት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ጽሒፋ። ንርእሳ ድማ "ሓንቲ ካብተን ሚልዮናት ውጹዓት ኢራናውያን ደቂኣንስትዮ" ክትብል ገሊጻ። ኣሊዛዴህ ኣበይ ከምዘላ ኣይገለጸትን። ጸብጻባት ግን፡ ኣብ ኔዘርላንድስ ትስልጥን ከምዝላ ይገልጹ። ኣብ 2016 ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ኦሎምፒክ ሪዮ፡ ብቴክዋንዶ ተዓዋቲት ሜዳልያ ነሓስ ብምዃን እያ ታሪክ ሰሪሓ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ከምዝበለቶ፡ ሰብመዚ ኢራን ነቲ ናታ ዓወት ንፕሮፖጋንዳ ከምዝተጠቐምሉ ተዛሪባ። ወጽዓ ብሰብመዚ "ንሶም ተኸደኒ ዝበሉኒ ይኽደን፡ ንሶም ዝኣዘዙኒ ይገብር ነይረ። ንሶም ዝበልዋ ኩሉ ይደግማ። ንዓኣቶም፡ ንሕና ኣይነገድሶምን፡ ንዐኦም መሳርሒ ጥራይ ኢና" ኢላ። ሰብመዚ ኢራን፡ ዋላኳ ምእንተ ፖለቲካ ነቲ ናታ ዓወት ዝድግፉ መሲሎም እንተቐረቡ፡ ንዓኣ ግን "ጓልኣነስተይቲ እግራ ክትከፍት ክብሪ የብሉን" ዝብል ርእይቶ ይህብዋ ከምዝነበሩ ገሊጻ።


ባይቶ ኣመሪካ፡ ትራምፕ ኣብ ኢራን ዝወስዶ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ዝድርት ሕጊ ኣጽዲቑ

ባይቶ ወከልቲ ኣመሪካ፡ ትራምፕ ኣብ ልዕሊ ኢራን ኩናት ንምልዓል ዘኽእሎ ስልጣን ዝድርት ውሳነ ኣሕሊፉ። እቲ ውሳነ፡ ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ ሓደጋ ኣብ ዘንጸላለወሉ እዋን እንተዘይኮነ፡ እቲ ፕረዚደንት ኣብ ልዕሊ ኢራን ስጉምቲ ከይወስድ ዝኽልክል እዩ። እቲ ውሳነ ብተወሳኺ ኮንግረስ እንተዘይፈቒድሉ ኣብ ልዕሊ ኢራን "ወታሃደራዊ ሓይልታት ኣመሪካ ምጥቃም ጠጠው'' ከብል ዝእዝዝ እዩ። እቲ ብኣብዝሓ ድምጺ ብወከልቲ ህዝቢ ዝጸደቐ ውሳነ፡ ካብቲ ብሪፐብሊካን ዝዕብለል ሰኔት ተቓውሞ ከጋጥሞ ከምዝኽእል ይግለጽ። እቲ ወጺኡ ዘሎ ሕጊ እቲ ኮንግረስ፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ፡ ሰራዊት ኣመሪካ ናብ ኩናት ንምእዛዝ ዘለዎ  ስልጣን ንምምርማር ዘኽእሎ፡ ናይ 1973 ሕጊ መሰረት ዝገበረ እዩ። ኣመሪካ ንላዕለዋይ ኣዛዚ ሰራዊት ኢራን ኣብ ዒራቕ ድሕሪ ምቕታላ፡ ኢራን ኣብ ልዕሊ ኣብ ዒራቕ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ኣመሪካ ደብዳብ ሮኬት ኣካይዳ እያ። እንተኾነ ዝተጎደአ ሰብ የለን። እቲ ባይቶ ኣሕሊፍዎ ዘሎ ውሳነ፡ ክታም ናይቲ ፕረዚደንት ዘየድልዮ ስለዝኾነ፡ ትራምፕ ነቲ ውሳነ ዕንቅፋት ከምዘይኸውን ይግለጽ። ሓላፊት ዲሞክራት ኣባላት እቲ ባይቶ ናንሲ ፔሎሲ፡ ትራምፕ ንቃሲም ሶሌማኒ ብምቕታል ንኣመሪካ ውሕስቲ ገይሩዋ ኢላ ከምዘይትኣምን ገሊጻ። ሓላፊ ሪፐብሊካን ኬቨን ማካርቲ ግን " ትርጉም ዘይብሉ" ክብል ነቲ ውሳነ ተቓዊምዎ። ፕረዚደንት ትራምፕ ድማ "ኩሎም ኣባላት ሪፖብሊካን ዝኾኑ ኣባላት እቲ ባይቶ፡ ኣንጻር እታ ዕብድቲ ናንሲ ዘውጸአቶ ሕጊ ከምዘድምጹ" ተስፋ ይገብር ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።


ብመጥቃዕቲ ኢራን ዝቖሰሉ ወተሃደራት ኣመሪካ 109 በጺሖም

ኣብ ዒራቅ ኣብ ወተሃደራዊ ነቑጣ ኣመሪካ፡ ካብ ኢራን ብዝተፈነወ መጥቃዕቲ፡ ዛጊድ 109 ወተሃደራት ናይ ሓንጎል መጉዳእቲ [መቑሰልቲ] ከምዘጋጠሞም ፔንታጎን ኣሚኑ። እዚ ቁጽሪ ቅድም ክብል ፔንታጎን ካብ ዘፍለጦ 64 ወተሃደራት ዳርጋ ዕጽፊ እዩ ኾይኑ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ ድማ፡ በቲ ዝተፈነወ መጥቅዕቲ ዋላ ሓደ ወተሃደር ኣይተጎድአን ምባሉ ዝዝከር እዩ። ኢራን እቲ ብ8 ጥሪ 2020 ዘካየደቶ ናይ ሕነ ምፍዳይ መጥዕቃዕቲ፡ ኣመሪካ ናይ ኢራን የማን ኢድ ዝኾነ ጀነራል ምቕታላ ስዒቡ እዩ። እቲ ወጥረት ድማ፡ እናተጎሃሃረ መጺኡ ነይሩ። እንተኾነ፡ 70 ሚኢታዊ ካብቶም መቑሰልቲ ዝበጽሖም ወተሃደራት ዝተፈላላየ ሕክምናዊ ሓገዝ ምስተገበረሎም ናብ ስርሖም ከምዝተመለሱ፡ እቲ  ካብ ፔንታጎን ዝወጽአ መግለጺ የመልክት። ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኣመሪካ (ፔንታጎን) ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፤ እዚ ናይ ሓንጎል መጉዳእቲ እናጸንሐ ዝልለይ ምዃኑ ሓቢሩ ነይሩ። ሓደ ሪፑብሊካን ኣባል ሃገራዊ ቤት ምኽሪ ግን፡ ብዛዕባ እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ዝርዝር መግለጺ ክወሃቦም ሓቲቱ። እቲ ኣባል ባይቶ ኣብ ትዊተሩ፡ "እቶም ኣብ ኢራን ተዋፊሮም ዘለዉ ሓይልታትና ካብኡ ንላዕሊ'ውን ጉድኣት በጺሑዎም ከይኸውን፡ ክንሕብሕቦም ይግባእ" ብምባል እቲ "ዝተሸፋፈነ" ነገር ክጸሪ ሓቲቱ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብዛዕብኡ ዝተሓተተ ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ትሮማቲክ ብሬይን ኢንጁሪ [TBIs] እናተብሃለ ዝጽዋዕ እዚ ናይ ሓንጎል መቑሰልቲ፡ ክንድዚ ዝኣክል ዝጋነን መጉዳእቲ ኣይኮነን ክብል ኣቕልል ኣቢሉ እዩ ምላሽ ሂቡ ነይሩ። "ኣብ ዝሓለፈ ምስ ዝረእኹዎ መቑሰልቲ እንትነጻጸር፡ እዚ ከም ዓብይ ነገር ገይረ ኣይወስዶን" ኢሉ። እዚ ናይ ትራምፕ ምላሽ ግን ንብዙሓት ዝወሓጠሎም ኣይኮነን።


ኢራን ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ 54 ሽሕ እሱራት ብጊዝያውነት ፈቲሓ

ኢራን፡ ኣብ ዝተጻበቡ ቤት ማእሰርቲታት ኮሮናቫይረስ ከይላባዕ ብምስጋእ፡ 54 ሽሕ እሱራት ብጊዝያውነት ፈቲሓ። ወሃቢ ቃል ቤት ፍርዲ  እታ ሃገር ከም ዝገለጾ፡ እቶም እሱራት ተመርሚሮም ካብቲ ቫይረስ ነጻ ከም ዝኾኑ ምስ ተረጋገጸን ዋሕስ ምስ ኣቕረቡን እዮም ተፈቲሖም። "እሱራት ድሕነት" ዝኾኑ ማእሰርቲ ልዕሊ ሓሙሽተ ዓመት ዝተፈረዶም እሱራት ግን ኣይፍትሑን። ኣብታ ሃገር ተኣሲራ እትርከብ ኢራናዊት ብሪጣንያዊት፡ ሰራሕተኛ ረድኤት ናዛኒን ዛጋሪ-ራትክሊፍ 'ውን ተፈቲሓ ክትከውን ከም እትኽእል መንግስቲ ብሪጣንያ ገሊጹ ኣሎ። ዛጋሪ-ራትክሊፍ ኣብ 2016፡ ብስለያ ተጠርጢራ ሓሙሽተ ዓመት ተፈሪዱዋ፤ ንሳ ግን ከም ዘይወዓለቶ ትገልጽ። በዓል ቤታ፡ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ በቲ ቫይረስ ከም ዝተትሓዘትን እቶም ሓለፍቲ ክምርምርዋ ፍቓደኛታት ከም ዘይኮኑን ዝሓለፈ ቀዳም ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ተኣሲሮም ዘለዉ ናይ ብሪጣንያ ዜግነት ዘለዎም ሰባት ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ሕክምና ክረኽቡ ንመንግስቲ ኢራን ጻውዒት ኣቕሪቡ ኣሎ። ዛጊድ ኣብ መላእ ዓለም፡ ልዕሊ 90 ሽሕ ሰባት በቲ ቫይረስ ከም ዝተትሓዙን ልዕሊ 3100 ሰባት ከም ዝሞቱን ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ኢራን'ውን  ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን፡ ብውሕድ 77 ሰባት ከም በቲ ቫይረስ ከም ዝሞቱን ቁጽሪ ሕሙማት ድማ ልዕሊ 2300 ከም ዝበጽሐ መንግስቲ እታ ሃገር እንትገልጽ፡ ካልኦት ጸብጻባት ግን ቁጽሪ መወትቲ ልዕሊ 200 ከም ዝኾነን ቁጽሪ ሕሙማት 'ውን ኣዝዩ ከም ዝዛይድን እዮም ዝሕብሩ። ላዕለዎት ሰበ ስልጣን ኢራን ከይተይረፉ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ኮይኖም፡ ካብ 290 ኣባላት ፓርላማ እታ ሃገር እቶም 23 በቲ ቫይረስ ተታሒዞም ኣለዉ። ኣማኻርን ናይ ቀረባ ሰብን መንፈሳዊ መራሒ ኢራን ኣያቶላህ ዓሊ ካሚኒ፡ መሓመድ ሚርመሓመዲ 'ውን ኣብ ዝሓለፈ ሶኒ ብኮሮናቫይረስ ከም ዝሞቱ መንግስታዊ ማዕኸን ዜና እታ ሃገር ገሊጻ። ህዝቢ እታ ሃገር ብዛዕባ እቲ ሕማም ዝወሃቡ መምርሒታት ክኽተሉን ሚኒስትሪ ጥዕና ድማ ኣድላዪ ቀረብ ከውፍርን እቲ መንፈሳዊ መራሒ ጸዊዑ ኣሎ። ብተወሳኺ ኢራን ተቕርቦ ዘላ ቁጽራዊ ሓበሬታ እቲ ረኽሲ ሓቂ ከም ዝኾነ ዝገልጽ ኣያቶላህ ካሚኒ፡ ነቲ ዝቐርበላ ዘሎ ክሲ ምሕባእ ነጺግዎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ሰብሞያ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ንሰብሞያ ጥዕና እታ ሃገር ኣብ ምሕጋዝ ተዋፊሮም ኣለዉ።


ኲናት የመን፡ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንቲ ኣብ የመን ገበን ዝፈጸሙ ኣባላቱ ናብ ፍርዲ ምቕራብ ጀሚሩ

ኣብ የመን ዝዋጋእ ዘሎ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንቲ፡ ዓለማዊ ድንጋገታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ልዕሊ ዝጠሓሱ ወታደራቱ ንዝቐረበ ክስታት ምርኣይ ከምዝጀመረ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል እቲ ልፍንቲ ኮሎኔል ቱርኪ ኣል-ማሊኪ ከምዝገለጾ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ቁጽሮም ዘይተፈለጠ ክሲታት ፍርዲ ምስተውሃበ ዕላዊ ክግበር እዩ። እቲ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንቲ፡ ገበን ኲናት ፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ዝገልጹ ላዕለዎት ሰብሞያ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ግልጽነት እቲ ነቶም ክሲታት ክዳኒ ተጣይሱ ዘሎ ቤት ፍርዲ 'ውን ጥርጣረ ከምዘለዎም ይዛረቡ። ኮሎኔል ኣል-ማሊኪ ግን እቲ ከይዲ (መስርሕ) ፍርዲ፡ ዓለምለኻዊ ድንጋገታት ሰብኣዊ መሰላትን ሕጊታት ኣባል ሃገራት እቲ ለልፍንትን መሰረት ብምግባር ከምዝካየድን ብምግላጽ፡ ሰብሞያ መርመራ ብህብዎ ሓበሬታ መሰረት ብምግባር ከይዲ ፍርዲ ከምዝጀመሩ ተዛሪቡ። ኣብ 2015 ዕጡቓት ተቓወምቲ ሑቲ ንዝሰፍሐ ምዕራባዊ ክፋል የመን ብምቁጽጻር፡ ፕረዚደንት ማንሶር ሓዲ ካብታ ሃገር ክወጽእ ምስገበሩ እታ ሃገር ናብ ዝኸፍአ ቅልውላው ክትኣቱ ክኢላ እያ። ነቶም ብኢራን ይድገፉ'ዮም ዝበሃሉ ሓይልታት ሑቲ ብምምካት፡ መንግስቲ ማንሶር ሓዲ ናብ ርእሰከተማ ሰንዓ ንምምላስ ናብታ ሃገር ኢደን ዘእተዋ፤ ስዑዲ ዓረብ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ካልኦት ሸውዓተ ሃገራትን ድማ እታ የመን ናብ ዓውደ ኲናት ክትቅየር ጌረን። ሕቡራት ሃገራት ኣብ መስከረም 2019 ኣብ ዘውጸኦ ጽብጻብ፡ ብውሑድ 7500 ሰላማውያን ሰባት ከምዝሞቱን፡ ንሞት መብዛሕተኦም ድማ እቲ በቲ ስዑዲ እትመርሖ ወታሃደራዊ ኪዳን ዝፈጸሞ ደብዳብ ነፈርቲ ምዃኑን ኣረጋጊጹ እዩ። ካልእ ኣጻራዪ ጉጅለ ድማ፡ በቲ ኲናት 12 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ዝርከቡዎም ኣስታት 100 ሽሕ ሰባት ከምዝሞቱ ይገልጽ። ዘ ጋርድያን ዝተባህለ ናይ ዓዲ እንግሊዝ ጋዜጣ ከምዝሓበሮ፡ ኣባላት ሓይሊ ኣየር እቲ ልፍንቲ፡ በቲ ኣብ ነሓሰ 2016 ኣብስ ኣብ እትበሃል ቁሸት ዘካየዶ መጥቃዕቲ 19 ሰባት ዝቐተለ ደብዳብ፣ ኣብ ሚያዝያ 2018 ባኒ ቃይስ ኣብ ዝተብሃለ ከባቢ ኣብ ሓደ መርዓ ዝነበሩ 20 ሰባት ዝቐተለን፡ ኣብ ነሓሰ 2018 ኣብ ዳህያን ዝበሃል ከባቢ ኣብ ልዕሊ ኣውቶቡስ ተፈጺሙ ብውሑድ 29 ህጻናት ዝቐተለን ደብዳባት ነፈርቲ፡ ተኸሲሶም ኣለዉ። ሕቡራት ሃገራት ንጸብጻብ ኪኢላታቱ ብምጥቃስ፡ ተቓወምቲ ሑቲ፣ ደገፍቲ መንግስትን ኣባላት እቲ ብስዑዲ ዝምራሕ ልፍንትን ገበናት ኲናት ከምዝፈጸሙ ጭቡጥ መረዳእታ ከምዘለዎ ኣብ ዝሓለፈ መስከረም ገሊጹ ነይሩ'ዩ።


ስብርባር ናይታ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝነበረት ሮኬት ቻይና ኣብ ህንዳዊ ውቅያኖስ ወዲቑ

እቲ ስብርባር፡ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝኾነት  ሮኬት ቻይና፡ ኣብ  ህንዳዊ ውቅያኖስ ከምዝወደቐ መራኸቢ ብዙሃን ቻይና ጸብጺበን። ቻይና፡ ዝበዝሓ ክፋል እቲ ስብርባር ኣብ’ዚ ክሊ ወዲቑ ከምዘሎ ከምዘፍለጠን፡ ካልእ ኣካል እቲ ስብርባር ድማ፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ እቲ ውቕያኖስ ከምዝወደቐ እዩ መንግስታዊ ሚድያ እታ ሃገር ኣቃሊሑ። እዚ ከባቢ፡ ኣብ ምዕራባዊ ማልዲቪስ እዩ ዝርከብ። ገለ ኤጀንሲታት፣ ሰብ ሞያን ኣመሪካን ኣውሮጳን ስብርባር እታ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝኾነት ማርች-5ቢ ተባሂላ እትጽዋዕ ሮኬት፡ ኣበይ ከምዝዓልብ ክከተታሉ ቐኒዮም እዮም። ገለ ኣካል እቲ ስብርባር ሮኬት፡ ብሰንበት እዩ ተመሊሱ ናብ ክሊ ህዋ ኣትዩ ተባሂሉ። ስፔስ ኮማንድ ኣመሪካ፡ ቅድም ኢሉ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እቲ ሮኬት ኣብ  ናብ ክሊ ህዋ መሬት ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ከባቢ ኣትያ ከምዝነበረት ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ኤጀንሲ፡ እቲ ዝወደቐ ስብርባር ኣብ ልዕሊ መሬታዊ ኣካል ኮነ ኣብ ልዕሊ ማያዊ ኣካል ዘብጸሖ ጉድኣት እንተሎ ዛጊድ ኣይተፈልጠን ኢሉ። ግምታትን ነቐፌታን እዛ ቻይና ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሚያዝያ መንኮርኮር ህዋ ጸዒና ዝሰደደታ ሮኪት፡ ስርሒታ ዛዚማ ካብ ጠፈር ናብ መሬት ንምእታው ኣብ ምኹላል እያ ነይራ። ኣመሪካ፡ ብሓሙስ ኣብ ዘውጽአቶ መግልጺ፡ እታ ሮኬት ኣበይ ክትዓለብ ከምእትክል ክፍለጥ እኳ እንተዘይክኣል፡ ኣብ ህዋ እንከላ ሃሪማ ናይ ምብታን መደብ ከምዘይብላ ግን ገሊጻ ነይራ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ኣመሪካ ልሎይድ ኦውስቲን “ኣብ ዝኾነ ነገር ዕንወት ከየውረደት ኣብ መሬት ክትዓልብ ተስፋ ንገብር፡ ኣብ ውቅያኖስ ወይ ኣብ ካልእ ሰብ ዘይነብሮ ትዓልብ ትኸውን” ኢሉ። ‘ዕሽሽነት ዝዓሰሎ’  ክብል ናብ ቻይና ነቁፌታ ዝደርበየ ልሎይድ ኦውስቲን፡ ብምስዓብ “ከምዚ ዓይነት ስርሒት ክካየድ ክሕሰብ እንከሎ ድሒሩ እንታይ ክመጽእ ይኽእል ኣቐዲምካ ክሕሰበሉ ግድን’ዩ” ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ብመንግስቲ ቻይና እትውነን ማዕከን ዜና፡ እታ ሮኬት ኣብ ሰብ ዝነብሮ ከባቢ ክትዓልብ ትኽእል እያ ንዝብል ፍርሒ ብምንእኣስ፡ ኣብ ማያዊ ኣካል ዓለምና ከትዓልብ ምዃና እያ ክትገልጽ ቀንያ። እታ ሮኪት ኣብ ዝርሓቐ ክፋል ዓንኬል ጠፈር ኮይና ኣብ ዙርያ መሬት እያ ትሕንበብ ቀንያ፡ ቀስ እናበለት ግን ናብቲ ልዑል ስሕበት ዘለዎ ክፋል ህዋ መሬት ክትኣቱ ምዃና ተገሊጹ ነይሩ። ካብ መሬት 60 ኪሎሜተር ራሕቒ ኣብ ዘለዎ ምስ ብጽሐት ዝበዝሐ ክፋላ ክቃጸል ከምዝኽእልን፡ እቲ ዘይነደደ ሓጺናዊ ኣካላ ግን ናብ መሬት ክዓልብ ምዃኑ ተዘሪቡ ነይሩ። ምዕላብ ናይታ ሮኬት ምቁጽጻር እንዘይተገይርሉ ግን ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ኮይና ኣብ ዝኾነ ክፋል ዓለምና ክትዓልብ ከምእትክእል ኣመሪካ ተጠንቅቕ። ኣብ መጋቢት 2020 ቻይና ዝወንጨፈታ ተመሳሳሊት ሮኬት፡ ናብ ህዋ ናይ ዓለም ምስ ኣተወት ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ስለዝኾነት ኣብ ገጠራት ናይ ኣይቮሪኮስት ምዕላባ ይዝከር። ናብ ህዋ ዝውንጨፋ ሮኬታት ናብ መሬት ኣብ ዝምለሳሉ፡ ምቁጽጻር እናተገበረለን መብዛሕትኡ ግዜ ኣብቲ ካብ መሬት ኣዝዩ ዝርሓቐ ቦታታት ናይ ደቡብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ኣብ ሞንጎ ኣውስትራልያን ደቡብ ኣመሪካን ከምዝዓልባ እዩ ዝግበር። ኣብቲ ቦታ ብውሕዱ 1500 ትርብዒት ኪሎ ሜተር ዝኸውን ንመዕለቢ ሮኬታት ተባሂሉ ዝተሓዘኣ ማያዊ ኣካል ኣሎ።


ናሳ፡ ኣንፈት ሓደ 'ኣስትሮይድ' ከምዝቐየረ ኣፍሊጡ

ትካል ምርምር ጠፈር ኣሜሪካ ናሳ፡ ኣብ ምቕያር ኣንፈት ሓደ ገዚፍ በራሪ ኸውሒ፡ 'ኣስተሮይድ' ዕውት ስርሒት ከምዘካየደ ሓቢሩ። እቲ 160 ሜተር ሰንጣቒት ዘለዎ ዲሞርፈስ ዝተሰመየ በራሪ ከውሒ፡ በቲ ናሳ ዘበገሶ 'ተልእኾ ዳርት' ምስ ሳተላይት ድሕሪ ምግጫው ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መገዱ ከምዝቐየረ ተመራመርቲ ሓቢሮም። እቲ ኣስተሮይድ መገዱ ከምዝቐየረ ዝተረጋገጸ ኣብ መሬትን ህዋን ብዝርከቡ ተሌስኮፕ ምክትታል ምስተገበረሉ እዩ። ናሳ ነቲ ፈተነ ምቕያር መገዲ እቲ ኣስተሮይድ ዝገበረ፡ ናብ መሬት ገጾም ንዝጓዓዙ ግኡዝ ኣካላት ምህራም ዝከኣል እንተዀይኑ ንምርግጋጽ እዩ። እቲ ብተልእኾ ዳርት ዝተፈጸመ ስራሕ፡ እዚ ተግባራዊ ክኸውን ከምዝኽእል ዘረጋገጸ እዩ ነይሩ። እንተዀነ እቲ ኣስተሮይድ ኣዝዩ ገዚፍ ምስዝኸውን ወይ ከኣ እቲ ስጕምቲ ኣብ ሰዓቱ ምስ ዘይውሰድ ኣጸጋሚ ክኸውን ከምዝኽእል ይግለጽ። ኣካያዲ ስራሕ ናሳ ቢል ኔልሰን ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ “እዚ ተልእኾ፡ ናሳ፡ ንዝዀነ ካብ ጠፈር ዝድርበ ነገራት ድልው ንምዃን ይጽዕር ከምዘሎ ዘርኢ እዩ” ኢሉ። “ኣብ ምክልኻል ፕላኔትና ዕቱባት ምዃንና ናሳ ዘመስከረ እመስለኒ፡” ክብል’ውን ወሲኹ። ናሳ ንኣንፈት እቲ ኣስተሮይድ ምቕያሩ ብሃብል ተሌስኮፕ ዝወሰዶም ስእልታት ኣረጋጊጹ ኣሎ። እቲ ዳርት (Double Asteroid Redirection Test) ዝተሰመየ ተልእኾ፡ ካብ መሬት ኣስታት 11 ሚልዮን ኪሜ ርሒቝ እዩ ተፈጺሙ። እታ ክንዲ ሓደ መዝሓሊ ወይ ፍሪጅ ዝዓቐና ሳተላይት፡ ኣብ ሰዓት 22,000 ኪ.ሜ እናተሓምበበት እያ ምስ ዲሞርፈስ ተጋጭያ። እቲ በራሪ ከውሒ ኣብ ዙርያ ካልእ ዝዓበየ (780 ኪ.ሜ ዝቝመቱ) ዲዲሞስ ዝተባህለ ከውሒ እዩ ዝዘውር። ዲሞርፈስ ኣብ ዙርያ ዲዲሞስ ሓደ ዑደት ክፍጽም 11 ሰዓትን 55 ደቓይቕን እዩ ዝወስደሉ ነይሩ። ድሕሪ እቲ ምግጫው ግን፡ እቲ ግዜ ናብ 11 ሰዓትን 23 ደቓይቕን ከምዝጐደለን ዲሞርፈስ ናብ ዲዲሞስ ገጹ “ብዓሰርተታት ሜትር” ከምዝቐረበ ካብ ቴለስኮፕ ዝተረኽበ ጭብጥታት የረድእ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ጆንስ ሆፕኪንስ በዓልሞያ ኣፕላይድ ፊዚክስ ዝዀነት ዶክተር ናንሲ ቻቦት፡ ሳተላይት ናሳ ነቲ ኣሰተሮይድ ቅሩብ ደፊኡ መገዲ እንተኣቐየሮ’ውን፡ ኣንፈት ኣስተሮይድ ኣጸቢቕካ ንምቕያር፡ ቅድሚ ዓመታት ሳተላይት ምውንጫፍ ከድሊ እዩ ኢላ። ኣብ ተልእኾ ዳርት ተመራማሪ ናሳ ዝዀነ ዶክተር ቶም ስታትለር እውን ካብዚ ፈተነ ናብ ብዙሕ መደምደምታ ክብጻሕ ከም ዘይክእል የጠንቅቕ። ኣስተሮይድ ብኣዝዩ ዝተፈላለየ መልክዕ ከም ዝመጹን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሓድሽ ተልእኾ፡ ብዙሕ ኣብ ግምት ክኣቱ ዝግባኦ ነገራት ከምዘሎ ኸኣ ይገልጽ። ትካል ምርምር ጠፈር ኣውሮጳ - ኢሳ - ብዛዕባ ዲሞርፈስን ዲዲሞስን መጽናዕቲ ንምክያድ ድሕሪ ኣርባዕተ ዓመታት ሰለስተ ሳተላይታት ክውንጭፍ እዩ።


ዋሊ ፋንክ: ናብ ህዋን ንምኻድ 60 ዓመት ዝተጸበየት ጓል 82 ዓመት

ጽባሕ ሰሉስ ኣብ ህዋ ታሪኽ ክስራሕ እዩ ዝመስል። ኩሉ ከምቲ ዝተወጠነሉ እንተተፈጺሙ ሜሪ ዋሌስ "ዋሊ" ፋንክ እታ ብዕድመ ዝዓበየት ጠፈርተኛ ክትኸውን እያ። ጓል 82 ዓመት ሜሪ ዋሌስ ምስ ሃብታም ዓለምና ዝኾነ ጄፍ ቤዞስ፣ ሓውን ወዲ 18 ዓመት ኦሊቨር ዲሜንን ኣብ ሓንቲ መንኮርኩር ክትውንጨፍ እያ። እዚ፡ ስልጠና ኣብራሪ [ፓይለት] ንዝወሰደት ሜሪ ዋሌስ ናይ ህይወት ዘመን ሽልማታ'ዩ፤ ነዚ 60 ዓመት ሙሉእ ተጸብያ እያ። እዛ ጓል 82 ዓመት ብዙሕ ታሪኽ ዝሰርሐት ኮይና ኣብ ብዙሕ ነገር ጀማሪት'ያ። ፈንክ፡ ኣብ ቦርድ ብሄራዊ ድሕነት መጓዓዝያ ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ተመራማሪት ድሕነት ኣየር ኮይና ኣገልጊላ። ኣብ ኣመሪካ'ውን ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ተቖጻጻሪት ምምሕዳር ኣቪየሽን ፌደራል'ያ ነይራ። ኣብራሪት ነፋሪት ኮይና 19,600 ሰዓታት ብምብራር ንብዙሓት ክተገርም እንከላ፤ ካልኦት 3,000 ክኢላታት በረራ'ውን ኣምሂራ። ስለዚ እዚ ሰሉስ ናብ ህዋ ዝግበር በረራ ንፋንክ ሓድሽ ኣይኮነን። ኣብ 1960ታት፡ ጓል 20 ዓመት ዝነበረት ፋንክ ናብ ህዋ ንምኻድ ከበድቲ ስልጠናታት ትወስድ፣ ብዙሕ ናይ ሕክምናውን ኣካላውን መርመራታት ትገብር ነይራ። እዚ ምስ ካልኦት 12 ደቂ ኣንስትዮ ኮይና ዝሓሰበቶ 'ሜርኩሪ 13' ተባሂሉ ዝፍለጥ ጉጅለ በረራ ህዋ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ልክዕ ወዲ ተባዕታይ ዝወስዶም ስልጠናታት ይወስዳ ነይረን። "ኩሉ መርመራታት ዝገርም ነይሩ። ኣብ ወንበር ኣሲሮም ብሓደ እዝነይ 10 ዲግሪ ሴልሽየዝ ዝዕቀን ዝሑል ማይ ወጊኦምኒ። ኣብዚ ግዜ ነብስኻ ምቁጽጻር ስለ ዘይትኽእል ዕቡድ ኢኻ ትኸውን። ድሓር ካብቲ ክፍሊ ኣውጺኦም ከኣ ድሕሪ ሓደ ሰዓት በቲ ኻልኣይ እዝንኻ ይደግሙኻ" ክትብል ምስ ቢቢሲ ኣውጊዓ ነይራ። ጸርጊ ዘለዎ ማይ [radioactive water] ክትሰቲ፣ ናይ ስምዒት ህዋሳትካ ኣብ ዝጎድእ ገንኢ [sensory-deprivation tank] ክትኣቱ ግድን ነይሩ። እዚኦም ገለ ካብቶም ናብ ህዋ ዝጉዓዙ ሰባት ዝሓልፉዎም ፈተናታት'ዮም። መብዛሕትኦም ከኣ ከበድቲ'ዮም። "ካብ 125 ደቂ ተባዕትዮ እቶም ሸውዓት ነዚ ክሓልፉዎ እንከለው፤ ካብ 25 ደቂ ኣንስትዮ ከኣ 13 ተዓዊተናሉ" ኢላ። ብ1999፡ ናብ ናሳ ክትኸይድ ኣብ ዝነበራ ቃለ መጠይቕ ክትሓልፎ ዝግባእ ስልጠናታት ኩሉ ንምሕላፍ ቖራጽነት ከም ዘለዋ ተዛሪባ ነይራ። "ምስ ገሊኦም ፈተናታት ብዝተሓሓዝ ዘጋጥም ብዙሕ ስቓይ ኣሎ። ግን ድማ ናብ ህዋ ክቐርብ ዝገብረኒ ዝነበረ ንሱ'ዩ፤ ክኸዶ ዝደሊ ቦታ ኸኣ ንሱ'ዩ" ትብል። እንተኾነ ግና ናሳ፡ እቶም ናብ ህዋ ክበሩ ዝፍቀደሎም፡ ኣብ ፈተነ በረራ ልዑል ፍጥነት ዘመዝገቡ ፓይሎታትን ብምህንድስና ዲግሪ ዘለዎምን ክኾኑ ኣለዎም ብምባሉ: ፋንክ ተመራማሪት ህዋ ንምዃን ዝነበራ ሕልሚ በርዒኑ። ኣብቲ ግዜ'ቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣብረርቲ ነፈርቲ ውግእ ክኾና ኣይፍቀደለንን ነይሩ። ፋንክ ግን በቲ ዝወጽአ መመዘኒ ረቛሒ ተስፋ ኣይቖረጸትን። "ኣርባዕተ ግዜ ናብ ናሳ ኣመልኪተ፤ ግን ድማ ብኢንጅነሪንግ ዲግሪ ስለ ዘይብለይ ኣርባዕተ ግዜ ነጺጉኒ። ድሓር እዚ ዲግሪ ንምርካብ ትሸዓተ ወርሒ ሂቦምኒ፤ ክኸውን ግን ኣይክእልን ነይሩ" ክትብል ብ1999 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበራ ቃለ መጠይቕ ተዛሪባ። ንዓመታት ዝገበረቶ ጻዕሪ ግን ንበለል ኣይተረፈን። "ኣብ 1983፡ ኣመሪካዊት ሳሊ ራይድ ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ጠፈርተኛ ምስ ኮነት ብጣዕሚ ተሓጒሰ። ቴሌፎን ደዊላ እዚ ኹሉ ፈተናታት ብምሕላፍኪ ክትምስገኒ ይግባእ ኢላ ኣመስጊናትኒ" ትብል። ፋንክ ምስ ናሳ ብዘይምብራራ ከም ዝሓረቐት ትዛረብ፤ እንተኾነ እዚ ናይ ነዊሕ እዋን ሕልማ ካብ ምግሃድ ኣየሰናኸላን። ኣብ መወዳእታ 1990ታት ኣብ ኣመሪካ ፈላመይቲ ኣብ ህዋ እትጉዓዝ በጻሒት ዓዲ ክተከውን ከም እትደልይ ፋንክ ተዛሪባ፥ እዚ ብ2005 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ክካየድ ተሓሲቡ'ኳ እንተነበረ ኣይሰለጠን። ኣብ 2010 ዓ.ም 200,000 ዶላር ብምኽፋል ኣብቲ ሪቻርድ ብራንሰን ዝወጠኖ ናይ ህዋ መገሻ ቨርጂን ጋላክቲክ ንምብራር ትኬት ዓዲጋ። እቲ በረራ ኣብዚ ወርሒ እኳ እንተተፈጸመ ፋንክ ግና ምስታ መንኮርኮር ኣይበረረትን። ጽባሕ ግና ምስ ጀፍ ቤዞስ "ናይ ክብሪ ጋሻ" ብምዃን ከትበርር እያ። ልክዕ ከም በረራ ቨርጅን ጋላክቲክ ሮኬት ብሉ ኦሪጅን'ውን ኣብ ህዋ ንኡስ ዑደታዊ ምብጻሕ እያ ክትገብር። ተጉዓዝቲ እዚ በረራ ግን፡ ልክዕ ከምቲ ጠፈርተኛታት ዝገብሩዎ በረራ ዑደት ምህዋር መሬት ኣይኮነን ክህልዎም። ኣብ ቴክሳስ ካብ ዘሎ መወንጨፊ ማእከል ምስ ተበገሱ እታ ኣርባዕተ ተጉዓዝቲ እትሕዝ ሮኬት ኣብ ሰዓት 3,000 ኪሎ ሜትር ክትውንጨፍ እያ። ካብ መሬት ልዕሊ 100 ኪሎ ሜትሮ ርሒቐም ከኣ ስሕበት መሬት ዘይብሉ ኩነት ክሙከሩ እዮም። ኣብዚ እቶም ተጉዓዝቲ ንኣርባዕተ ደቓይቕ ዝኸውን ክብደት ናይ ዘይምህላው ስምዒት ክስምዖም'ዩ። እዚ ጉዕዞ ን10 ደቓይቕ ዝጸንሕ ኮይኑ ብፓራሹት ክወርዱ'ዮም። ድሕሪ ክንደይ ውጻእ ውረድ ከኣ ፋንክ ጠፈርተኛ ክትኸውን እያ።


ስነ-ጠፈር: ትካል ጠፈር ኣመሪካ ክልተ ዳህሰስቲ ሳተላይታት ናብ ፕላነት ቬኑስ ክሰድድ ምዃኑ ኣፍሊጡ

ናሳ፡ ምርምራት ከባቢ ኣየርን ስነ-ምድርን ንምክያድ ዳህሰስቲ ሳተላይታት ናብ ቬኑስ ክሰድድ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እዞም ኣብ 2028ን ኣብ 2030ን ናብ ቬኑስ ዝግበሩ በረራታት ነፍሲ ወከፎም 500 ሚልዮን ዶላር ወጻኢ ክግበረሎም እዩ ተባሂሉ። ኣመሓዳሪ ናሳ ዝኾነ ቢል ኔልሰን፡ "እቶም በረራታት ንልዕሊ 30 ዓመታት ዘይበጻሕናዮ ፕላኔት እንታይነት ንምፍላጥ ክጠቕመና እዩ" ኢሉ። ብዛዕባ ፕላኔት ናሳ፡ ንመወዳእታ ግዜ ዳህሳስ ዝተኻየደላ፡ ከም ኣቆጻጽራ ኣውሮፓ ብ1990 ከም ዝነበረ እዩ ዝንገር። ማእከል ምርምር ህዋ ዝኾነ ናሳ፡ ነዞም ጉዕዞታት እዚኦም ከካይድ እንትውስን፤ ዝተፈላለዩ ገምጋማት ምስ ገበረን ሳይንሳዊ ኣድላይነትን ወጻኢኡን ተመዚኑ ምዃኑ ምስ ኣረጋገጸ  እዩ ተባሂሉ። እቶም ተልእኾታት፡ ድማ፡ ቬኑስ ብኸመይ ንባእታ ሊድ [lead] ከምክክ ብዝኽእል ሓዊ ዝተኸበበ ፕላኔት ክኸውን ከም ዝኸኣለ ንምርዳእ ዝዓለሙ ከም ዝኾኑ እቲ ኣማሓዳሪ ወሲኹ ኣብሪሁ። ቬኑስ ካብ ጸሓይ ቀጺላ እታ ዝወዓየት ኣካል ዩኒቨርስ ከም ዝኮነትን፡ ክሳብ 500 ዲግሪ ሴልሽየስ ከም እትመውቕን ን ሊድ ከምክክ ዝኽእል ዋዒ ዘለዎ ኩነታት ኣየር ከም ዘለዋን ይዝረበላ።


ናብ ወርሒ ጕዕዞ ዝተገበረሉ ጃኬት ብ2.8 ሚሊዮን ዶላር ተሸይጡ

በዝ ኣልድሪን ናብ ወርሒ ክጕዓዝ እንከሎ ተኸዲንዎ ዝነበረ ጃኬት ብ2.8 ሚሊዮን ዶላር ተሸይጡ። እዚ ባንዴራ ኣመሪካን ኣርማ ናሳን ዘለዎ ጃኬት፡ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝተኻየደ ጨረታ ብልዑል ዋጋ ክሽየጥ እንከሎ፡ ክሳብ ሕጂ ካብ ዝተሸጡ ኣቑሑ ህዋ ኣሜሪካ እቲ ዝኸበረ ኰይኑ’ሎ። እዚ ጃኬት፡ ወዲ 92 ዓመት ኣልድሪን ክሸጦ ካብ ዘለውዎ 69 ውልቃዊ ንብረታት እቲ ሓደ ኰይኑ፡ ንክሸጦ ወሲኑ። ኣፖሎ 11፡ ብ1969 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ናብ ወርሒ ክትጓዕዝ እንከላ ኣብ ውሽጣ ካብ ዝነበሩ ሰለስተ ጠፈርተኛታት እቲ ብህይወት ዘሎ በዝ ኣልድሪን ጥራይ እዩ። ኣልድሪን እትን ኣብ ህዋ ንሽዱሽተ መዓልቲታት ብምጽናሕ፡ ናብ ወርሒ ክወጽእ እንከሎ ነዚ ኣብ እዋን ጉዕዞ እትኽደሎ ሙሉእ ክዳን ተኸዲኑ ነይሩ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ ዝነበረ ህሞት፡ ኣስታት 650 ሚሊዮን ሰባት ዓለም ብቐጥታ ብቴሌቪዥን ተኸታቲሎምዎ። ንሱን ኒል ኣርምስትሮንግን ኣብ ወርሒ ንልዕሊ 21 ሰዓት ድሕሪ ምጽናሕ ናብ ኣፖሎ 11 ምስ ተመልሱ ኣልድሪን እቲ "ዝያዳ ምቹእ" ዝብሎ ኣብ በረራ ዝገብርዎ ጃኬት ቀይሮም። እዚ ሓዊ ክዝጻወር ተገይሩ ዝተሰርሐን ብቴፍሎን ዝተለበጠ ጻዕዳ ጃኬት፡ ካብቲ ኣብ 1969 ኣብ ጠፈር ዝተገብረ ጕዕዞ ክሳዕ ሕጂ ዝተሸጠ እንኮ ክዳን እዩ። እቲ ጨረታ ንኣስtኣት 10 ደቒቕ ድሕሪ ምቕጻሉ ኣብ መወዳእታ መንነቱ ዘይተገልጸ ሰብ ብቴሌፎን ከም ዝዓደጎ ነቲ መሸጣ ዝመርሐ ሶተቢ ሓቢሩ። ገለ ካብቲ ንጨረታ ዝቐረቡ ብሕታዊ ንብረት ኣልድሪን ዝተበላሸወ መወልዒን መጥፍኢን ከምኡ'ውን ኣልድሪን፡ ዝተበላሸው ነገራት ንምጽጋን ዝጥቀመላ ዝnበረት ጸላም ብርዕን ይርከቡዎ። ብጠቕላላ፡ እቶም ናብ ጨረታ ዝቐረቡ ንብረታት እቲ ኣስትሮናት ብ8.2 ሚሊዮን ዶላር ዝተሸጡ ኰይኖም፡ ናብ ህዋ ዝኸደን ምስታ ጉጅለ ዝተመልሰን መደብ በረራ ብ819 ሽሕ ዶላር ተሸይጡ።


ጠፈር፡ ኣብ ህዋ ፈላመይቲ ‘ጓለ'ባት’ ኣሜሪካዊት

ጠፈርተኛታት ኣብ መገሻኦም እንታይ ይማልኡ? ዝብል፡ ተሪር ናይ ክብደት ደንቢ ክኽተሉ ኣለዎም። ምኽንያቱ፡ ናይ ህዋ ተልእኾ ንውልቃዊ ነገራት ኣዝዩ ንእሽቶ ቦታ እዩ ዝህበካ። ኒኮል ኣውናፑ ማን ግን፡ ነቲ 1.3 ኪሎ ዝምዘን ብጽሒታ፡ እትማልኦ ንምምራጽ ብዙሕ ምሕሳብ ኣየድለያን። ኣብቲ ናብ ጠፈር እትገብሮ ጕዕዞ፡ ክትማልኦ ዝደለየቶ ኣቕሓ ምልክት ናይቲ መበቈላዊ ውርሻኣ እዩ ነይሩ። ናሳ፡ ን5 ጥቅምቲ ክካየድ መደብ ተታሒዙሉ ዘሎ ተልእኾ “ክሩ-5” ናብ ዓለምለኸ መደበር ህዋ (ISS) መደብ ኣለዎ። እታ ኣካል እዚ ተልእኾ ዝዀነት ጓል 45 ዓመት፡ ፓይለት ሓይሊ ባሕሪ ኣሜሪካ ነበር ኰይና፡ ኣብ ጠፈር ናይ መጀመርታ ጓለ’ባት ኣመሪካ ጓለንስተይቲ ክትከውን እያ። ከም ክብሪ መበቈላዊ ዓሌታ ‘ዋይላኪ’፡ ኣደኣ ቪክቶርያ ኣብ እዋን ንእስነታ ዝሃበታ፡ ደቀባት ኣሜሪካ ኣምልኾ ዝዀነ ‘ድሪምካቸር’ - ከም መዘከርታ ስድራቤታ ሒዛ ክትጓዓዝ እያ። ብመሰረት ሓበሬታ ኢንዲጀነስ ፋውንዴሽን፡  እቲ መበቈላዊ ውርሻ፡ 'ሓድነትን ድሕነትን ህዝባ' ዝሕሉ እዩ ተባሂሉ ይእመነሉ። "እዚ ኣብዚ ጕዕዞ ሒዘዮ ዝኸይድ ንእሽቶ ቁንጣሮ ውርሻ ስድራይ ክኸውን'ዩ" ክትብል እታ ጠፈርተኛ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ማን፡ ተጓዓዚት ጥራይ ኣይኮነትን፤ ኣዛዚት ተልእኾ ናይቲ ስፐይስ ኤክስ ድራጎን ዝበሃል በረራ'ውን ክትከውን'ያ። እቲ ጕጅለ፡ ኣሜሪካዊ ጆሽ ካሳዳ፡ ጃፓናዊ ጠፈርተኛ ኮይቺ ዋካታን ሩስያዊት ጠፈርተኛ ኣና ኪኪናን ዝሓቘፈ እዩ። ኣባላት እቲ ጕጅለ፡ ኣብ ህዋ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ክጸንሑ ምዃኖም ትጽቢት ይግበር። ማን፡ ዓቢ ዓወት ክተምጽእ እውን ትኽእል እያ። ንሳ ኣካል ናይቲ፡ ሓንቲ ኣብ 2026 ቀዳሞት ደቀ'ባት ደቀንስትዮ ናብ ጠፈር ንምስዳድ ዝነበረ መደብ እያ። ንሳ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ "ኣዝዩ ዘሐጉስ'ዩ" ክትብል ብዛዕባ እቲ ፍሉይ ተልእኾኣ ተዛሪባ። "እዚ ተልእኾ ንመንእሰያት ደቀ’ባት ኣሜሪካ ሕልምታቶም ንኽስዕቡን ገለ ካብቶም ኣብኡ ዝነበሩ ዕንቅፋታት ይለግሱ ከምዘለዉ ንኽግንዘቡ ከነቓቕሖም ብሓቂ ተስፋ እገብር" ኢላ። ኣብ ጠፈር ናይ መጀመርታ ካብ ደቀ’ባት ኣሜሪካዊ ሰብኣይ፡ ካብ ህዝቢ ቺካሳው ዝመጸ ጆን በነት ሃሪንግተን ኰይኑ፡ ቅድሚ ዕስራ ዓመት ኣብታ መንኮርኮር ህዋ ኢንደቨር ተሳፊሩ ዝተጓዕዘ እዩ። መበቈላ ካብ ካሊፎርንያ ዝዀነት ማን፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስታንፎርድ መካኒካል ኢንጅነሪን እያ ኣጽኒዓ። ኣብ ማሪን ኮርፕስ ኰሎነል ኰይና፡ ዝተፈላለያ ነፈርቲ ውግእ ኣብሪራ እያ። ኣብ ዒራቕን ኣፍጋኒስታንን ንዝካየድ ስርሒታት ውግእ ዝድግፋ፡ ነፈርቲ ምስ ዝጽዕና መራኽብ ክልተ ግዜ ተዋፊራ፡ ንወተሃደራዊ ሓይሊ ኣሜሪካ ብዝገበረቶ ኣገልግሎት ድማ ሽዱሽተ መዳልያታት ተሸሊማ። ማን፡ ኣብ 2013 ጠፈርተኛ ካብ እትኸውን ጀሚሩ፡ እዚ ናይ ሕጂ ተልእኾ፡ፈላሚ በረራ ንጠፈር ክኸውን እዩ። ንሳ፡ ሓንቲ ካብተን ሸሞንተ ጠፈርተኛታት 'ናሳ 21' - ንስርሓት መደበራት ህዋን ኣብ መጻኢ ንወርሕን ማርስን ክወሃብ ንዝኽእል መደባት ዝተመስረተት - እያ። እዚ ንሓሙሻይ ግዜ ናብ ዓለምለኻዊ መደበር ህዋ ዝግበር ተልእኾ ኰይኑ፡ እቲ ጕጅለ 250 ሳይንሳዊ ፈተነታት ከካይድ ምዃኑ ይግለጽ። ናሳ፡ እቲ ሓደሽቲ ምርምራት፡ ኣብ ምድሪ ንዘሎ ህይወት ንምጥቃምን ክንዮ ፕላነት ንዝግበር ዳህሳስ ደቂ ሰባት ንምድላውን ክሕግዝ እዩ ይብል። ጆን ሃሪንግተን፡ ኣብ 2002 ኣብ ዝገበሮ በረራ፡ ኣብቲ ናይ 13 መዓልታት ናይ ህዋ ጻንሒቱ፡ ባንዴራ ቺካሳውን ባህላዊ መሳርሒ ሙዚቃን ሒዙ ከይዱ ነይሩ።


ሳይንስ፡ ቢልየነር ጄፍ ቤዞስ ሎሚ ናብ ህዋ ክጓዓዝ ምዃኑ ተፈሊጡ

ቢልየነር ጄፍ ቤዞስ ምስ ካልኦት ሰለስተ ሰባት ብምዃን ኩባንይኡ ብዝሰርሓ ሮኬት ሎሚ ሰሉስ ናብ ህዋ (ጠፈር) ክጓዓዙ  እዮም። ሓው ማርክ ቦዜስ፣ ሙክርቲ ምርምህር ህዋ ጓል 82 ዓመት ዋሊ ፋንክ ከምኡ’ውን ወዲ 18 ዓመት ኦሊቨር ዲሜን ምስ ቢልነር ጄፍ ቦዜስ ዝጉዓዙ ምዃኖም ተፈሊጡ’ሎ። ንመሬት ብዝሓሸ ኩነታት ንኽርእይዋ ብዝብል ዓበይቲ መሳኹቲ ብዘለዋ በራሪት ናብ ህዋ ከም ዝኸዱ ድማ ተሓቢሩ። ኒው ሺፓርድ ዝተባህለት ሮኬት ብሉ ኦርጂን ብዝብል ስያመ ዝፍለጥ ናይ ጆሰፍ ቤዞስ ኩባንያ ዝተሰርሐት ኮይና ንናይ ህዋ ቱሪዝም ኣብ ግምት ብምእታው ከም ዝተሃነጸት ይግለጽ። ቤዞስ ንማዕኸን ዜና ሲቢኤስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ “ተሃዊኸ ኣለኹ። ይፈርሕ ከይህልው ሰባት ይሓቱኒ ኣለዉ። ኣነ ግን ፈጺመ ኣይፈራሕኹን። እንታይ ክንመሃር ከም እንኽእል ክፈልጥ’የ ዝደልይ” ኢሉ። “ስልጠና ክንገብር ጸኒሕና ኢና። እዛ ሮኬት ድልውቲ እያ፤ ንሕና’ውን ተዳሊና ኣለና፤ ዝገርም ጉጅለ እዩ። ብዛዕባ ጉዕዞና ጽቡቕ ስምዒት’ዩ ዘለና” ክብል’ውን ወሲኹ ገሊጹ። ስምይቲ ተመራማሪት ህዋ ዋሊ ፋንክ ብወገና ነዚ ጉዕዞ ንነዊሕ እዋን ክጽበይዎ ምጽንሖም ብምግላጽ “ነዊሕ እዋን ናብኡ ናይ ምኻድ ሕልሚ ነይሩኒ” ኢላ። ፋንክ ኣብ 1960ታት ኣባል ናይተን ‘ሜርኩሪ 13’ ብዝብል ዝፍለጣ ጉጅለ ደቂኣንስትዮ ኮይና፤ ማዕረ ምስ ደቂተባዕትዮ ናብ ህዋ ንዝግበር በረራ ፈተናታት’ኳ እንተተፈተነት ክሳብ ሕጂ ግን ከይሰለጣ ጸኒሑ። እዚ ጉዕዞ 'ዋላ ሓደ ክንድ'ዚ ነዊሕ ዝተጸበየ የለን' ንእትብል ስልጠና ኣብራሪ [ፓይለት] ንዝወሰደት ሜሪ ዋሌስ ናይ ህይወት ዘመን ሽልማታ'ዩ፤ ነዚ 60 ዓመት ሙሉእ ተጸብያ እያ። ቤዞስ ዝርከቦም ኣርባዕተ ሰባት ሎሚ ሰሉስ ካብቲ ንሱ ዝውንኖ ሮኬት ዝውንጨፋሉ ኣብ ቴክሳስ ዝርከብ ቦታ ከም ዝብገሱ ተሓቢሩ’ሎ። እቲ ኣብ ቱሪዝም ህዋ ዝወዳደሮ ሪቻርድ ብራንድሰን ቅድሚ ትሸዓተ መዓልቲ ብናይ ባዓሉ ነፋሪት ህዋ ንዘካየዶ ተመሳሳሊ መገገሻ ስዒቡ’ዩ ቤዞስ ምስ ኣባላቱ ናብ ህዋ ዝጓዓዝ ዘሎ። ቢልየነራት ናብ ህዋ ኣብ ዝግበር በረራ ብስፍሓት ዝነጥፉ ዘለዉ ኮይኖም፤ ሰባት ናብኡ ዝጓዓዙሉ ዕድል ንምስፋሕ ይጽዕሩ ምህላዎም ይገልጹ። ብእንግሊዛዊ ቢልየነር ሪቻርድ ብራንሰን ዝተጣየሸ ትካል ቨርጂን ጋላክቲክ ፍላይትስ ንሓደ ሰብ ክሳብ 250,000 ዶላር ኣኽፊሉ ናብ ህዋ ክወስድ ከምዝኽእል’ኳ እንተተፈለጠ፤ ናይ ቤዞስ ኒው ሺፓርድ ግን ክንደይ ከምዝኽፈላ ኣይተፈለጠን። ቤዞስን ብራንሰንን ነዚ ኣብ መገሻ ህዋ ዝገብርዎ ምንቅስቓስ ዝቃወሙ ርእይቶታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብስፍሓት ይረኣዩ። ነዚ ዘውጽእዎ ገንዘብ ኣብ ለውጢ ካባቢ ኣየር [ክሊማዊ ለውጢ] ምክልኻል ለበዳ ኮሮናቫይረስን ዝበሉ ዝሓሹ ተግባራት እንተዘውዕልዎ ይምዕዱ። ሪቻርድ ብራንሰን ነዚ ነቐፌታ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ “እዚ ክርድኣኒ ኣይክእልን። ምናልባት ግን ህዋ ንመሬት እንታይ ማለት ከምዝኾነት ብእኹል ዘይተምሃሩ ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም” ክብል ነቒፉ። ሳተላይታት “ምጉሕጓሕ እጽዋትን ኣግራብን፤ ክፍፍል መግቢ ዋላ’ውን ኣብ ለውጢ ክሊማ” ኣብ ምቁጽጻር ከም ዝነጥፋ ብምሕባር ቁጽሪ ናብ ህዋ ዝበራ ነፈርቲ ክውስኽ እምበር ክንክይ ከም ዘይብሉ ገሊጹ።


ኣብ ዑደት ዓለምለኻዊት መደበር ጠፈር ታሪኽ ዝሰርሐ ፍሉይ ሰላጣ

ነበርቲ ህዋ ዝኾኑ ጠፈርተኛታት ጥዕንኦም ንክሕሎ እኹል ኣሕምልቲ ምምጋብ ኣገዳሲ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ብኸመይ ኣብ ዑደት ናይተን ዝቕመጡለን መደበራት ጠፈር ኣሕምልቲ ምፍራይ ይክኣል? ሓደ ሰብ ዝተኸሎ ፍሉይ ሰላጣ (ለተስ) ነቲ ግድል ፍታሕ ከይረኸበሉ ኣይተርፍን። ፍራን ሞርቶ'ዩ ዝበሃል። ሓደ መዓልቲ፡ ኣብ ሓደ ናይ ኣፍረይቲ ኣትክልትን ከሸንቲን ምርኢት ተሳቲፉ ናብታ ዝነብረላ ግዝኣት ኦሬጎን ክምለስ ቅድሚ ምብጋሱ ኣብ ከተማ ኒውዮርክ (ኣመሪካ) ምስ ዓርኩ ኮፍ ኢሉ ነይሩ። "ሄ፡ ትርእዮ ዘለኻ" ክብል ዓርኩ ተዛረበቶ። "ኣብ መደበር ጠፈር ሳላጣ ተኺሎም ኣለዉ።" ከም ዝዝክሮ፡ ቴለፎና እናርኣየት'ያ ተዛሪባቶ። እንታይ ዓይነት ምዃኑ ሓተተ? እንታይ ዓይነት ምዃኑ ዝገልጽ ሓበሬታ ኣይነበሮን። ክልቲኦም ዘገርም ብልሓት ኢሎም ሓሰቡ። ጸኒሑ፡ እቲ ዝራኣይዎ ተኽሊ ሰላጣ፡ ኣብ ሓደ መጽሄት ምስ ራኣዮ'ዩ ሞርቶን ዝያዳ ኣድህቦ ክገብረሉ ዝጀመረ። እንታይ ዓይነት ምዃኑ ድማ ፈለጦ- እቲ ባዕሉ ዝመሃዞን 'ኣውሬጀስ' (ትንግራዊ) ክብል ዝሰመዮ ዓይነት'ዩ። ተመራመርቲ ትካል ጠፈር ኣመሪካ (ናሳ) ኮነ ካልኦት ኣብ ኣፍደጊኦም ክተኽልዎ ዝደልዩ ዘርኡ ካብቶም ቀንዲ ኣዝርእቲ ዝሸጡ ትካላት ንግዲ ክገዝእዎ ዝኽእሉ'ዩ። ብሓቂ ድማ፡ ነቶም ተመራመርቲ ጠፈር ምስተወከሶም፡ ካብኡ'ዮም ገዚኦሞ። ሞርቶን ነቲ ተኽሊ ምስ ኣፋለጦ፡ 'ኣውትረጀስ' ንዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ህዋ ዑደት ብምክያድ ታሪኽ ዝሰርሐ ሓምሊ ኮይኑ'ሎ። ሞርቶን ንፈለማ እዋን ሰላጣ ብምርባሕ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ እቲ ጋሻን ትርኢቱ ጽቡቕን ሓምሊ ነቲ ንሱን ብዓልቲ ቤቱን ዘካይድዎ ኣብ ክፍለሃገር ኦሬገን ዝርከብ ተፈጥሮኣዊ ('ኦርጋኒክ') ሕርሻ መካ (መስሕብ) ከሸንቲን በጻሕትን ገይርዎ ይርከብ። ሞርቶን ቅድሚ ኣርብዓ ዓመት'ዩ ምርባሕ ሓምሊ ሰላጣ ብሓደ ኣብ ሰፊሕ ቀጠልያ ግራት ዝራኣዮ ዘይንቡር ቀይሕ ዝሕብሩ ዓሌት ፈሊሙ። ኣብ 1981 ምዃኑ'ዩ። ሞርቶን፡ ንመጀመርታ ግዜ ሕርሻ ዝፈተነሉ እዋን'ዩ ነይሩ። ፈለማ ክልተ ዓይነት ሰላጣ'ዩ ዘሪኡ፡ ነዊሕ ርእሲ ዘለዎ ኣብ ሰሜን ኣመሪካ ዝበቁል ቀይሕን ሕብሪ ዘለዎን እቲ ልሙድ ቀጠልያ ሰላጣን። ዓብዪ፡ ዓንቢቡ ናብ ፍረ ምስበጽሐ፡ ንዝቕጽል ዓመት ንኽዘርኦ ካብቲ ፍረ ኣቐመጠ። ካብቲ ምስ ዘርኦ ዝበቖለ ልዕሊ 200 ናይ ሰላጣ ተኽሊ፡ ሓደ ዘይንቡር ነገር ተዓዘበ። "ኣብ ማእከል'ቲ ኩሉ ቀጠልያ ኣትክልቲ፡ ሓንቲ ቀያሕ ትርአ" ክብል ሞርቶን መበገሲ ናይቲ ታሪኽ የዘንቱ። ኣብ መንጎ ክልቲኡ ዓሌታት ዝተዋሰበ ምዃኑ ድማ ኣስተውዓለ። ነዚ ንምርግጋጽ፡ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ንክልቲኡ ምስ ኣዋሰቦ ድማ፡ ዝተፈላለየ ቅርጽን ሕብርን ዘለዎ ሰላጣ ሸኽ ኢሉ በቖለ። ቅድሚኡ ግረጎር መንደል ዝተባህለ ኦስትራያዊ ፈላሲ ኣብ ጥረታት ተመሳሳሊ ፈተነታት ብምግባር ንስነፍልጠት መፈጠር (ጀነቲክስ) ኣፍደገ ምኽፋቱ ይፍለጥ። ሞርቶን ድማ ብተመሳሳሊ መንገዲ ንምውርራስ ኣይነት ናይቲ ሓምሊ ክግንዘብ ኪኢሉ። ቀይሕ ሕብሪ ንቀጠልያ ከምዝዕብልል ድማ ተረዲኡ። በቲ ኩነታት ኣዝዩ ዝተማረኸ ሞርቶን፡ በቐጻሊ ናይ ምርባሕን ምድቓልን መስርሕ ዝተፈላለየ ወለዶታት ናይቲ ሰላጣ ብምፍራይ መነባብርኡ ክመርሕ ጥራይ ዘይኮነ፡ ካልእ ውጽኢት ንምርኣይ ተምሳጥን ህንጡይነትን ሓደሮ። "ኣብቲ እዋን፡ ሓደ ነገር ኣብ ኣእምሮይ በለጭ ኢሉ" ድማ ይብል። "ካብኡ ንድሓር፡ ፈተነታት ከካይድ ጀሚረ... ኣብቲ እዋን፡ ሰላጣ እቲ ልሙድ ቀጠልያ ሓምሊ ጥራይ'ዩ ነይሩ። ስለዚ፡ ተራእዩ ዘይፈልጥ ሕብራዊ 'ኣውትረጀስ' ኣብ ዕዳጋታት ክረአ ምስ ጀመረ ኣቓልቦ ዝሰሓበ ነበረ። "ኣዝዩ ድሙቕ ቀይሕ ብምንባሩ፡ ሰብ ጀራዲን ሰላጣ ኣይመስሎምን'ዩ ነይሩ" ዝብል ሞርቶን፡ "ቀይሕ ምንባሩ ዘገረም ስለዝነበረ ድማ'የ ነቲ ስም [ኣውትረጀስ] ሂበዮ" ብምባል ብዛዕባ ዝሓደሮ ተመስጦ ይዝክር። ብድሕሪኡ፡ ዘርኢ ናይቲ ዓሌት ሰላጣ ኣብ ሓደ ኣዝርእቲ ዝሸይጥ ትካል ከምዝርከብ ገበረ። ድሕሪ ነዊሕ እዋን፡ ነቲ ኣብ ዓለምለኻዊ መደበር ጠፈር ነቲ ተኽሊ ዘዕበየ ተመራማሪ ጠፈር ናሳ ምስ ተወከሶ፡ ካልእ ዘይፈለጦ ባህሪ ከምዘለዎ'ውን ክርዳእ ኪኢሉ። እቶም ተመራመርቲ ጠፈር፡ እንታይ ዓይነት ናይ ሰላጣ ተኽሊ ከምዝፍትኑ ምስ ሓሰቡ፡ ማሕድሮ ተሃዋስያን (ባክተርያ) ዘይከውን ክመርጹ ወጠኑ። 'ኢ-ኮሊ' ዝተባህለ ባክተርያ፡ ናብ ህዋ እንተኸይዱ፡ ንጠፈርተኛታትን ካልኦት ኣትክልትን ሕማም ከየስዕበሎም ስግኣት ነይርዎም። "ኣብ ቆጽሊ ኣውትረጀስ ኣዝዩ ውሑድ ዕብየት ተሃዋስያን ከምዘሎ" ነጊራትኒ ክብል ብዛዕባ'ቲ ምስታ ተመራማሪት ዝገበሮ ዝርርብ ይገልጽ። በዚ ድማ ኣብ ህዋ ታሪኽ ክሰርሕ ዝተመርጸ ዓሌት ሰላጣ ክኸውን በቒዑ። ሞርቶን ኣብዚ ሕጂ'ውን ዘገርም ናይ ምድቓል ፕሮጀክትታት የካይድ ኣሎ። "ዕምባባ ጽገሬዳ ገዚእካ ዳርጋ ምብላዕ'ዩ" ክብል ንተኽእሎታት ዝተፈላለየ ሕብሪ ዘለዎ ሰላጣ ይዛረብ።


ስነ-ጠፈር፡ ሓደ ካብቶም ንፈለማ እዋን ንወርሒ ዝተወንጨፉ ጠፈርተኛታት ዝኾነ ማይክ ኮሊንስ ሞይቱ

ሓደ ካብቶም ንፈለማ እዋን ኣብ 1969 ናብ ወርሒ ዝተወንጨፉ ሰለስተ ኣመሪካውያን ጠፈርተኛታት ዝኾነ፡ ማይክል ኮሊንስ ኣብ መበል 90 ዓመቱ ዓሪፉ። ንፈለማ እዋን፡ ኣብ ወርሒ እግሩ ዘንበረ ኒል ኣርምስትሮንግን ምስኡ ኣብ ገጽ ወርሒ ዝረገጸ ባዝ ኣልድሪንን፡ ከምኡ'ውን ማይክል ኮሊንስን ኣካል ናይታ ብኣፖሎ 11 ትጽዋዕ መንኮርኮር ትካል ጠፈር ኣመሪካ፡ ናሳ፡ ብምዃን ታሪኽ ዝሰርሑ ጠፈርተኛታት'ዮም። ኮሊንስ፡ ክልቲኦም ብጾቱ ናብ ባይታ ወርሒ ኣብ ዝወረድሉ፡ ኣብታ ዝወሰደቶም ኣፖሎ 11 ተባሂላ እትፍለጥ መንኮርኮር ብምዃን ኣብ ዙርያ ወርሒ ዑደት እናካየደ ዝጽበዮም ዝነበረ'ዩ። "ማይክ፡ ምስ ሕማም መንሽሮ ክቃለስ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብረቡዕ ዓሪፉ'ሎ። እተን ዘሕለፈን፡ ናይ መወዳእታ መዓልታቱ ሰላም ዝዓሰለን እየን ነይረን። ቤተሰቡ ኣብ ጎኑ ነይሮም" ክብሉ ስድራቤቱ ኣፍሊጦም። እቲ ስድራቤት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ማይክ፡ ንዘገጥሞ ብድሆታት ብጸጋን ትሕትናን'ዩ ዝገጥሞ ነይሩ። ነዚ ንመወዳእታ ግዜ ዝገጠሞ ብድሆ''ውን ብተመሳሳሊ መንገዲ'ዩ ገጢምዎ" ኢሉ። "ኣዚና ክናፍቖ ኢና። ሓደ ነገር ግን ይርዳኣና፡ ማይክ፡ ነቲ ዝነበሮ ሂወት ክነብር ምኽኣሉ ዕድለኛ ምዃኑ'ዩ ዝቖጽሮ ነይሩ። "ንድሌቱ ብምኽባር፡ ክንዲ ነልቅሰሉ፡ ንዝነበሮ ሂወት ክንጽንብሎ ኢና" ይብል እቲ መግለጺ። ካብቶም 3 ፍሉጣት ጠፈርተኛታት ወዲ 91 ባዝ ኣልድሪን ጥራይ ብሂወት ተሪፉ'ሎ። ኒል ኣርምስትሮን ኣብ ነሓሰ 2012 ኣብ መበል 82 ዓመቱ ምማቱ ይዝከር። በረራ መንኮርኮር ኣፖሎ 11 ሓደ ካብ ዓበይቲ ፍጻሜታት ዓለም ኮይኑ ኣብ ታሪኽ ተሰኒዱ ይርከብ። ብ20 ሓምለ 1969 ኒል ኣርምስትሮግ ንፈለማ እዋን፡ እግሩ ኣብ ሓመድ ወርሒ ኣብ ዝተንከፈሉ ግዜ "ሓደ ስጉምቲ ንሓደ ሰብ፡ ዓቢ ዝላ ንወዲ ሰብ" ክብል ዘቃልሖ ቃላት ወትሩ ክዝንቶ ዝነብር ዛንታ ኮይኑ'ሎ። ብድሕሪኦም ናብ ገጽ ወርሒ ዝበጽሑ ጠፈርተኛታት'ኳ እንተለዉ፡ ካብ 1972 ጀሚሩ ግን ናብታ ድምቕቲ ወርሒ ዝበጽሐ ሰብ የለን።


ብሉ ኦሪጂን፡ ቢልዮነር ጀፍ ቤዞስ ናብ ህዋ ኣብ ዝገብሮ ጉዕዞ ሓደ ኮተቴ ክማላእ እዩ

ሓደ ወዲ 18 ዓመት ኮተቴ ምስ ጀፍ ቤዞስ ናብ ህዋ ንምብራር ኣንቂዱ ብምህላው ታሪኽ ክሰርሕ ይቀራረብ ኣሎ። ወናኒ ኣማዞንን ኣብ ዓለም ዝሃብተመ ሰብ ዝኸነን ጀፍ ቤዞስ ባዕሉ ብዝሃነጻ መንኮርኮር 20 ሓምለ ናብ ህዋ ክበርር እዩ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ምስ ጀፍ ቤዞስ ናብ ህዋ ንምብራር ኣብ ዝወጸ ህዝባዊ ጨረታ ሓደ መንነቱ ዘይተገለጸ ሰብ ብ 28 ሚልዮን ዶላር ምዕዋቱ ዝዝከር እዩ። እንተኾነ ተዓዋቲ እቲ ጨረታ፡ መዓልቲ እቲ በረራ ምስ ካልእ መደባት ስለዝተጋጨዎ፡ ኦሊቨር ዴመን ዝተባህለ ኮተቴ ኣብ ክንድኡ ክበርር ከም ዝተገበረ እቲ ነታ መንኮርኮራ ዘማዕበለ ብጀፍ ቤዞዝ ዝውነን ትካል ብሉ ኦሪጅን ኣፍሊጡ። እቲ ኮተቴ ወዱ ንዋና ኣካያዲ ስራሕ 'ሶመርሰት ካፒታል ፓርትነርስ'፡ ጆ ዴመን እዩ። ሚስተር ዴመን ምስታ ካልኣይቲ በረራ ስፍራ ኣውሒሱ ዝነበረ'ኳ እንተኾነ፡ ተዓዋቲ ናይታ ቀዳመይቲ በረራ ካብቲ ጨረታ ብምንስሓቡ ምስታ ቀዳመይቲ ክበርር ከም ዝተገብረ ትካል ብሉ ኦሪጅን ሓቢሩ። በዚ ድማ እዩ ሚስተር ዴመን ነቲ ተማሃራይ ፊዚክስ ዝኾነ ወዱ ክልእኽ ወሲኑ። ብዘይካኡ ኣብታ መንኮርኮር ወዲ 82 ዓመት ዋሊ ፋንክ፡ ጆፍ ቤዞስን ሓውን ክበርሩ እዮም። እዚ ክውን ምስ ዝኸውን፡ ዋሊ ፋንክ ዝዓበየ ናብ ህዋ ዝበረረ ሰብ ኮይኑ ክምዝገብ እዩ። ሚስተር ዴመን ነቲ ጨረታ ብኽንደይ ገንዘብ ከም ዝተዓወተሉ ኣይተሓበረን። ብሉ ኦሪጅን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ኮተቴ "ወዲ ኣርባዕተ ዓመት ካብ ዝነበረሉ እዋን ጀሚሩ ብዛዕባ ህዋ፡ ወርሕን ሮኬታትን ፍሉይ ተገዳስነት" ከም ዝነበሮ ብምግላጽ ሕልሙ ጋህዲ ክኸውን ምዃኑ ሓቢሩ። እታ 20 ሓምለ እትውንጨፍ መንኮርኮር ካብ መሬት 100 ኪሜ ብራኸ ብምብጻሕ፡ ተሳፈርታ ስሕበት መሬት ዘይብሉ ኩነት ክሙከሩ ክተኽእል እያ። ብድሕሪ እዚ፡ እታ መንኮርኮር ጋንጽላ ብምጥቃም ናብ መሬት ክትምለስ እያ። እቲ መገሻ ኣስታት 10 ደቓይቕ ክወስድ ትጽቢት ይግበር። ጀፍ ቤዞስ ኣብ 2000 እዩ ንትካል ብሉ ኦሪጅን መስሪቱ፤ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ድማ፡ ምስ ሓው ብምዃን ኣብቲ ፈላሚ በረራ ናብ ህዋ ክገይሽ ምዃኑ ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቢልዮነር ሰር ሪቻርድ ብራንሰን ብናይ ባዕሉ መንኮርኮር ቨርጂን ጋላክቲክ ናብ ጥርዚ ህዋ በጺሑ ከም ዝተመለሰ ዝዝከር እዩ።


ቴክኖሎጂያዊ መፍትሒታት ክትፈጥር እትህቅን መሃንድስ ኤሮስፐይስ- ቤተልሄም ግርማ

ቤተልሄም ግርማ ኣሰፋ ትበሃል። ኣብ ካቴድራል ካቶሊክ ልደታ ተማሂራ። ካልኣይ ደረጃ ትምህርታ ድሕሪ ምዝዛማ፡ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ - ኣምስት ኪሎ፡ ሲቪል ኢንጂነሪን ከተጽንዕ ጀሚራ። እንተዀነ ብዙሕ ኣይቀጸለትን።፡ "ኣብ ኣምስት ኪሎ፡ ጀሚረዮ ዝነበርኩ ዓውዲ ሲቪል ኢንጂነሪን ኣቋሪጸ እየ ናብ ቻይና ዝኸድኩ፡" ትብል ቤተልሄም ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለመጠይቕ። ቈልዓ ካብ ዝነበረትሉ ኣትሒዛ፡ 'ምስ ዓበኺ እንታይ ክትኰኒ ትደልዪ?' ተባሂላ ኣብ ትሕተተሉ ዝነበረት ግዜ 'ኣስትሮኖት' [ጠፈርተኛ] ትብል ነይራ። "ንእሽቶ ኣብ ዝነበርኩሉ ግዜ ኣትሒዘ፡ እንታይ ክትኰኒ ኢኺ ትደልዪ ከበሃል እንከለኹ፡ 'ኣስትሮኖት' እየ ዝብል ነይረ፣ ኣብ ኢትዮጲያ ብዛዕባ ጠፈር ብዙሕ ዘይፍለጠሉ ዝነበረ ግዜ ማለት እዩ።" ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ  ክትኣቱ እንከላ ግን፡ ብዙሓት ምኽንያታት ናብ ሲቪል ኢንጂነሪን ከተዘንብል ደፋፊኦምዋ ነይሮም እዮም። "እናዓበኹ ክኸይድ ከለኹ ግን ምርጫታተይ ኣመዓራርየ፡" ድሕሪ ምባል፡ "ኣብ ከባቢየይ ዝነበሩ ሰባት እናሰማዕኩ፣ ኣቦይ ብዓውዲ ሲቪል ምህንድስና ዝተመረቐ'ውን ስለዝነበረ ሲቪል ምህንድስና መሪጸ፡" ትብል። ነቲ ትምህርቲ ዝነበራ ድሌት ግን ኣይቀጸለን፣ ውጽኢታዊት'ውን ኣይነበረት። ብኸምኡ'ያ ኸኣ፡ "ናብቲ ሓቀኛ ድሌተይ ዝዀነ ዝፈትዎ ዓውደ-ፍልጠት ክምለስ ከም ዘለኒ ዝተገንዘብኩ፡" እትብል። "ዘቋረጽኩሉ ቀንዲ ምኽንያት ድሌት ዘይምንባር እዩ። ብናተይ ድሌት ዘይኰነስ፡ በቲ ኣብ ከባቢየይ ዝዕዘቦን ዝሰምዖን ዝነበርኩ ተደፋፊአ እየ ሲቪል ምህንድስና ዝመረጽኩ። ብዙሕ ኣድማዒት'ውን ኣይነበርኩን። ስለዚ ናብቲ ዝደልዮ ከቕንዕ ግድን ነይሩ፡" ትብል። ድሌታ ከተተግብር ከኣ ቻይና መሪጻ። "ኣብ ቻይና፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ 'ኤሮነቲክስ ኤንድ ኣስትሮኖቲክስ' ኣትየ 'ኤሮነቲካል ኢንጂነሪን' ኣጽኒዐ ቀዳማይ ዲግሪ ረኺበ፡" ትብል ቤተልሄም። ኤሮነቲክስ ስነፍልጠት በረራ ጠፈር እዩ። ኣውሮፕላን ይዅን ካልእ ዝዀነ በራሪ ግኡዝ ዝነድፍ ዓውዲ'ውን እዩ። ኣብቲ፡ 'ምስ ዓበኹ፡ ሓኪም፡ ፓይለት፡ ወይ ጋዜጠኛ' እናበልካ ዝምለሰሉ ዝነበረ ግዜ፡ ቤተልሄም ስለምንታይ እያ ኤሮነቲክስ ዘቐደመት? "ብቝልዕነተይ ደስ ዝብሉኒ ነገራት ነይሮም። ብዛዕባ በረራን ጠፈርን ደስ እዩ ዝብለኒ ነይሩ። ኣብ ርእሲኡ ድማ፡ ብማተማቲክስ ልዑል ብቕዓት እዩ ነይሩኒ፣ ናብዚ ዓውዲ ድማ መጺአ፡" ብምባል ትምልስ። ቤተልሄም ኣብ ትምህርታ ጸብለል ኢላ ብልዑል ማዕረግ እያ ተመሪቓ። እቲ ዓውደ ትምህርቲ ብዙሕ ፍሉጥ ስለዘይነበረ ግን፡ ብዙሕ ሕቶታት ይቐርበላ ነይሩ። "ተመሃሪት ኣብ ዝነበርኩሉ፡ ኣብ ግዜ ዕረፍቲ ናብ ኢትዮጲያ ክመጽእ እንከለኹ፡ ሰባት ይሓቱኒ እሞ ግር ይብሎም። ኣብዚ ዓዲ ክትሰርሒ ትሓስቢ እንተዄንኪ የዋጽኣኪ ዶ?' ይብሉኒ ነይሮም። ንብዙሕ ሰብ ኣይወሓጠሉ ነይሩ።" "ብዙሓት ከም ክሳራ እዮም ዝሓስብዎ። እንተርኢኻ ግን ኣብ ዓለም ብዙሕ ለውጢ ዘምጽኡ ሰባት እቶም 'ኣይከውንን እዩ እናተባህሎም፡ ግን ከይዶም ሓሳቦም ዝፍጽሙ እዮም፡" ትብል። እሞ ዘዋጽእ ኰይኑ ዶ ረኺብክዮ? ዝሰዓበ ሕቶ ቢቢሲ እዩ ነይሩ። "ብልክዕ እምበር። ግን የዋጽእን ኣየዋጽእን ከከም ኣተረጓጕማና ይፈላለ እዩ፡" ድሕሪ ምባል፡ "ዝዀነ ብገንዘብ ጥራይ ክንልክዖ የብልናን። ንዓይ ኣብቲ ዝፈትዎ ዓይነት ስራሕ ክሰርሕ ምኽኣለይ እዩ ዓቢይ ዓወት። ብድሕር'ዚ እዩ ጕዳይ ኣታዊ ዝመጽእ ኢለ እየ ዝኣምን። ኣብ ዝፈትዎ ስራሕ ክሰርሕ እንከለኹ እየ ብቕዓት ስራሕ ከረጋግጽ ዝኽእል፣ ኣፍራይነት ድማ ብኡ መንጽር ይዓቢ። ከምዚ በለ መገዲ እየ ክኽተል ዝመረጽኩ፡" ብምባል ትምልስ። ፈተና ዝመልኦ ጕዕዞ ትምህርቲ ብንእሽቶኣ እንከላ ኣቦኣ ከም ዝሞተ ትገልጽ ቤተልሄም፡ "ኣደይ እያ ንበይን ኣምሂራትኒ፡" ብምባል ብዛዕባ ኣተዓባብያኣ ትዛረብ። ኣደኣ ንወጻኢ ሰዲደን ከምህራኣ ዓቕሚ ኣይነበረንን። ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዝጀመረቶ ትምህርቲ ክንዲ ትቕጽል ከኣ፡ 'መጸዋዕታ ውሽጠይ እዩ' ናብ ዝበለቶ ዓውዲ 'ኤሮነቲካል ኢንጂነሪን' ኣድሂባ። ስለዚ ቻይና ከይዳ፡ መምሃሪኣ ዝኸውን ገንዘብ ፍርቁ ብማህደረ ትምህርቲ ፍርቁ ድማ ሰሪሓ ክትከፍሎ እዩ ዕላማ ገበረት። ቻይና ምስ ከደት ግን ከምቲ ዝሓሰበቶ ኣይነበረን። "ኬድካ ክትርእዮም እንከለኻ ነገራት ካልእ ኰይኖም እዮም ዝጸንሑኻ። መቸም ከምቲ ዝሓሰብክዎ ቀሊል ኣይነበረን፣ ክብድ ዝበለ እዩ ነይሩ። እንተዀነ በቲ ከቢድ መገዲ ምሕላፈይ ነዚ ሕጂ መንነተይ ቀሪጽዎ እዩ ኢለ'የ እሓስብ፡" ትብል። እዚ ድሕሪ ምስጋራ ድማ ኣብ ካልኣይ ዓመት ተመሃሪት ኣብ ዝነበረትሉ፡ ሓደጋ መኪና ኣጋጢምዋ። ካልኣይ ዓመት እናተማህረት ኣብ መገዲ ኣየር ኢትዮጲያ ብመልክዕ 'ኢንተርንሺፕ' [እናሰራሕካ ልምዲ ትቐስመሉ ኣገባብ] ትሰርሕ ነይራ። ናብ ቻይና ቀቅድሚ ምምላሳ፡ ምስ ኣርባዕተ መሓዙታ ክዘናግዓ ኢለን ናብ ቢሾፍቱ እናኸዳ ግን ሓደጋ መኪና ወሪዱወን። እቲ ሓደጋ ከመይ ከም ዝዀነ ደሓር ሰባት ብዝነገርዋ እያ ክትፈልጦ ክኢላ። "ብሰባት ዝተነግረኒ እዩ፣ ናብ ቢሾፍቱ እናኸድና ኣብቲ ዓቢይ ጽርግያ ሓንቲ መኪና ብድሕረና ሃሪማትና ገዲፋትና ከይዳ፣ ካብኡ ናብ ሆስፒታል ወሲዶምና፡" "ክሳብ ሕጂ'ውን ከመይ ከም ዝነበረ ዝዝክሮ የለን። ትዝ ዝብለኒ፡ ኣብ ሆስፒታል ክበራበር ምስ ጀመርኩ፡ ኣካላተይ ግን ምንቅስቓስ ክኣብየኒ እንከሎ እዩ። ርእሰይ ተሃሪመ ስለዝነበርኩ፡ ንሓጺር ግዜ ናይ ምርሳዕ ሽግር ኣስዒቡለይ ነይሩ። በዚ ሽግር ምርሳዕ፡ ናይ ቅድሚ ሓሙሽተ ደቒቕ ዝርስዕ እየ ኰይነ ነይረ። እቲ ናይ ቀደም ዝኽሪ ኣብ ቦታኡ ነይሩ እዩ። ቅድሚ ሓሙሽተ ደቒቕ ዝረኸብክዎ ሰብ ግን ይርስዖ። ደሓር ግን ቀስ እናበለ እዚ ጸገም እናጠፍአ ከይዱ። ኣብ ርእሲኡ፡ ጸጋማይ ዓይነይ ካብ ቦታኣ ተንቀሳቒሳ፡ 'ዳብል ቪዥን' [ድርብ ምስሊ] ትፈጥር ነይራ። ክኸይድ ኣይክእልን ነይረ። ብመራኹስ እየ ዝጓዓዝ ነይረ።" ካብተን ኣርባዕተ መሓዙት፡ ቤተልሄምን ሓንቲ መሓዛን እየን ኣብታ መኪና ብድሕሪት ኮፍ ኢለ ነይረ፣ ንዓታትን እዩ ድማ ከቢድ መጕዳእቲ ዝወረደን። "ኣነን ሓንቲ መሓዛይን ብድሕሪት ነይርና። እታ መሓዛይ ኣመና ስለዝተሃስየት ክሳብ ታይላንድ ከይዳ እያ ተሓኪማ፡" ቤተልሄም ሓደ ሰሙን ኣብ ሕክምና ጸኒሓ፡ ሕክምናኣ ክትከታተል ድማ 15 መዓልቲ ትምህርቲ ሓሊፍዋ። 'ክትእገዲ ኢኺ' ዝብል መልእኽቲ ካብቲ ዩኒቨርሲቲ ተጻሒፉላ። ሓኪም ድማ ተወሳኺ ናይ ሰለስተ ወርሒ ሕክምናዊ ክትትል ከም ዘድልያ ኣፍሊጡ። "ንትምህርቲ ኢለ ብዙሕ ዋጋ ምኽፋለይ ሓካይም'ኳ እንተዘይፈትውለይ፡ ምርኵስ ሒዘ ሳንጣይ እናጓሰስኩ ናብ ቻይና ተመሊሰ፡" ክትብል ትዝክር። "ኣብ ኣካለተይ ብዙሕ መድሃኒት ነይሩ፣ ኣብ ውሽጢ ክፍሊ ትምህርቲ ምክትታል እጽገም ነይረ፣ የሕምመኒ። ስራሕ ምስራሕ'ውን ከምኡ። ኣድህቦ ገይረ ከጽንዕ ኣይከኣልኩን፣ ኣብ ውሽጢ ክፍሊ ድቃስ ይመጽኣኒ ነይሩ፣ውጽኢት ትምህርቲ ድማ ከንቈልቍል ጀሚሩ።" ትብል። እንተዀነ ወዮ ሓደጋ ስግኣት ዘይኰነ ተስፋ፣ ሓዘን ዘይኰነ ደስታ ሒዙላ መጺኡ። ግን ብኸመይ? "ኣዝዩ ከቢድ'ኳ እንተዀነ፡ ካብቲ ብደገ ዝርኣዮ ንላዕሊ፡ ኣብ ውሽጠይ ብርትዐን ሓያል ናይ ምንባር ድሌትን ነይሩኒ። ሽዑ ህይወተይ ዝተቐየረ  ኰይኑ ተሰሚዑኒ፣ ከም ብሓዲስ ዝተሰራሕኩ ኰይኑ እዩ ዝፍለጠኒ፣ 'ኣመና ደስ ዝብለኪ ኣጋጣሚ' ክበሃል እንከለኹ፡ እቲ ሓደጋ መኪና እየ ዝብል፣ ምኽንያቱ ብዙሕ ሽግር'ኳ እንተነበሮ፡ ሓድሽ መኣዝን ህይወት ዝፈጠረለይ ኣጋጣሚ እዩ ነይሩ። ብዛዕባኡ ተመሊሰ ክሓስብ እንከለኹ ደስ ዝብል ዝኽሪ እዩ ነይሩኒ፡" ብምባል ሓሳባ ተረድእ። ጸጋመይቲ ዓይና ሕጂ'ውን ምስሊ እናደራረበት ተርእያ እያ። "ናብራ ኵርኳሕ ዘይብሉ ክኸውን የብሉን። ፈተነ እንተሎ'ውን ክቕጽል ኣለዎ። ህይወት ምልእቲ ክትከውን የብላን፡" ትብል። መሓዛኣ ሕክምናኣ ወዲኣ ደሓን ኰይና እያ። ኵሉ በቲ ክጓዓዘሉ ዝግባእ መገዲ ይኸይድ ኣሎ። ኣርባዕተአን እተን መሓዙት፡ ብዛዕባ'ቲ ሓደጋ መኪናን ዝኽረንን ትመኵሮአንን ዝገልጽ መጽሓፍ ብሓባር ይጽሕፋ ኣለዋ። ቤተልሄም ኣብ ኢትዮጵያ ከም ሕልማ እናነበረት ብሞያኣ እያ ተገልግል ዘላ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኢንስቲዩት ስፐይስ፡ ሳይንስን ቴክኖሎጅን ኢትዮጲያ ተሓጋጋዚት ተመራማሪት ኰይና ትሰርሕ ኣላ። ኣብቲ ኢንስቲትዩት ኣብ ዝግበሩ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት'ውን ትሳተፍ እያ። 'ኣብ ምህንድስና ኤሮስፐይስ፡ መጽናዕትን ምርምርን ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት ይሰርሕ ኣለኹ፡" 'ሓደ ካብኡ፡ ፕሮጀክት ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮን] እዩ። ካልኦት ኣገደስቲ ፕሮጀክታት'ውን ኣለውና። ንኣብነት፡ ሓደ ቤተ-ፈተነ ኤሮስፐይስ ንምህናጽ ወጢንና ኣለና። እቲ ስራሕ ተጀሚሩ እዩ፣ ቤተ-ፈተነን ዎርክሾፕን ዘጠቓለለ እዩ። ካብ ናትና ምርምርን መጽናዕትን ሓሊፉ፡ ዝተፈላለዩ ተመሃሮ መጽናዕቲ ክገብሩ ዝኽእሉሉ ቦታ ክኸውን እዩ፡' ብምባል፡ ኣብቲ ኢንስቲትዩት እትሰርሖም ስርሓት ተረድእ። ኣብ ምህንድስና ኤርስፐይስ፡ ብዘይካ ቀዳማይ ዲግሪ፡ ላዕለዋይ ደረጃ የብልናን። ነዚ ላዕለዋይ ደረጃ ንምጅማር ኣብ ዘኽእል መስርሕ ምንዳፍ ካሪክሉም ንምስታፍ'ውን ዕድል ረኺባ ነይራ። እቲ ዝተዳልወ ካሪክሉምተገምጊሙ ተቐባልነት ረኺቡ፣ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ድማ ትምህርቲ ክጅመር እዩ። ኣበርክቶ ቤተልሄም ኣብዚ ጥራይ ዝሕጸር ኣይኰነን። ዓቢይ ለውጢ ክፈጥር ከም ዝኽእል ኣብ ዝተገመተ ፕሮጀክት 'ድሮን ሕርሻ' እውን ትሳተፍ እያ። ንሳ ከም እትብሎ፡ ኣብ ኢትዮጲያ ዘሎ ድሑር ሜላ ሕርሻ እዩ ናብዚ ዓውዲ ቈላሕታ ክትገብር ደሪኽዋ። "ሕጂ እንሰርሖ ዘለና፡ ኣብ ሰፊሕ ሕርሻ፡ መድሃኒት ዝነጽግ 'ተክስኮፕተር' ዝበሃል ዓይነት ድሮን እዩ።" እዚ ዓይነት ድሮን፡ መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ዘራእትን ድዅዒን ክነጽግ ዝኽእል እዩ። ቀንዲ ዕላማኡ ኸኣ፡ ኣብቲ ዓንዲ ሕቘ ምጣነ ሃብቲ ሃገር ዝዀነ ሕርሻ ለውጢ ክተእታቶን፡ ምህርቲ ሕርሻ ከም ክዓቢ ምግባርን እዩ። በዚ ተክኖሎጂ ተደጊፉ ካብ ያታዊ ኣገባብ ማሕረስ ናብ ዝመናውነት ንምስግጋርን፡ ኣፍራይነት ምዕባይን እዩ። "እቲ ንሓረስቶት ነዊሕ ግዜ ሃልክን ዝሓቶም ስራሕ፡ ብድሮናት ብቐሊሉ ኣብ ሒደት ደቓይቕ ክዕመም ይከኣል እዩ። መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ይዅን ድዅዒ ብመዳይ ጥዕና እንክረኣዩ ኣዝዮም ሓደገኛታት እዮም። ሓረስታይ ብማዕዶ ድሮናት እናተቘጻጸር ማሕረሱ ክገብር ምኽእል ብዙሕ ጥቕሚ እዩ ዘለዎ፡" ብምባል ብዛዕባ'ቲ ትሳተፈሉ ዘላ ፕሮጀክትታት ትገልጽ። ኢንስቲትዩት ስፐይስ ሳይንስን ቴክኖሎጂን ኢትዮጲያ፡ ቀንዲ ዕላማኡ፡ ምህናጽ ዓቕሚ ሰብ እዩ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጲያ ክስርሑ ዝኽእሉ ነገራት ምስራሕ ዝብል'ውን የጠቓልል። ናብ ኣገልግሎት ሕርሻ ዝውዕል ድሮን ዝብል ሓሳብ ካብ ባዶ እዩ ነቒሉ። ሕጂ ልዕሊ ፍርቂ ናይቲ ስራሕ ተዓሚሙ'ሎ፣ ዝተርፍ፡ ነተን ድሮናት ኣገጣጢምካ ምፍታን ጥራይ እዩ። ቤተልሄም ኣብዚ ቀረባ ግዜ፡ ብኢንዱስትሪ ጠፈር ኣፍሪቃ ፡ ካብ 10 ብሉጻት ትሕቲ 30 ዓመት ተመራመርቲ ስነፍልጠት ጠፈር ተረቝሓ'ላ። ኣብዚ፡ ሒደት ደቀንስትዮ ዝተረቝሓሉ ሕርያ፡ ካብ ኢትዮጲያ ክልተ መንእሰያት ጥራይ እዮም ኣብቲ ዝርዝር ኣትዮም ዘለው። "ትሕቲ 30 ዓመት ዘለው 10 ምሩጻት ተመራመርቲ ጠፈር ዝብል ሽልማት፡ ኣብ ኣፍሪቃ ንዘለው ፈጠራዊ ስራሕ ንዝሰርሑ ምሩጻት 10 መሃንድሳት፣ ተመራመርቲ ወይ ድማ ኣብ ዓውዲ ስነጠፈር ዝተፈልየ ኣበርክቶ ንዝገበሩ ኣፍልጦ ንምሃብ ዝወሃብ ሽልማት እዩ።" "በየናይ መምዘኒ ከም ዝተቐበሉኒ'ኳ እንተዘይፈልጥኩ፡ ኣብ ኤሮነቲካል ኢንጂነሪን ዝሰርሖም ዘለኹ ዝተፈላለዩ ስራሓት ኣቕሪበ እየ ተመሪጸ፡" ትብል። ቤተልሄም ኣብ ዝርዝር ብሉጻት ምእታዋ፡ "ዝዓበየ ረብሓኡ፡ ኣብ ኣተሓሳስባ ሰባት ዘምጽኦ ለውጢ እዩ፡" ብምባል ትገልጽ። ወሲኻ፡ "ምምራጸይ ንዓይ ዓቢይ ነገር እዩ። ኣብ መጻኢ ብዙሓት ዕድላት ንክኽፈቱለይ ሓጋዚ እዩ። ካባይ ንላዕሊ ግን ንኻልኦት ዘተባብዕ ክኸውን ይኽእል እዩ፡" ትብል። ብዘይካ'ዚ ቤተልሄም ትሳተፈሉ ዓውዲ፡ "ኢትዮ ስፐይስ ኪድስ ክለብ" ዝብል እዩ። እዚ ክለብ ስነፍልጠትን ቴክኖሎጅን ጠፈር ኢትዮጲያ፡ ድሌትን ተውህቦን ዘለዎም ቈልዑ ንምምልማልን ንምትብባዕን ዓቕሞም ክብ ንምባልን  ዓሊሙ ዝቘመ ትካል እዩ። ብ 'ስፐይስ ሳይንስ ሶሳይቲ ኢትዮጲያ' ዝተመርጹ ሽዱሽተ ህጻናት ሒዙ እዩ ጀሚሩ። ካልኦት ንኽቕበል'ውን ምድላዋቱ ወዲኡ'ሎ። ቢቢሲ፦ ዕድላትን ብድሆታትን ስፐይስ ሳይንስ ኢትዮጲያ እንታይ እዮም ትብሊ? ቤተልሄም፦ ብናተይ ኣረኣእያ፡ ስፐይስ ሳይንስ ኢትዮጲያ ብዙሓት ተስፋታት ኣለውዎ፣ ማዕረኡ ድማ ብዙሓት ብድሆታት። ኢንስቲትዩት ስፐይስ ሳይንስን ቴክኖሎጅን ምጅማሩ ንባዕሉ ሓደ ዓቢይ ተስፋ እዩ፣ ኣብ ሃገርና ይኹን ኣብ ወጻኢ ንዘለው ሞያውያን ክስሕብ ጀሚሩ'ሎ። ንዓና'ውን ይረኽቡና እዮም። ድሕሪ ሕጂ ስነፍልጠት ጠፈር ካባና ዝርሓቐ ዓውዲ ኣይክኸውንን እዩ። እዚ ሕልሚ ዘይኰነስ ብግብሪ ዝኸውን ዘሎ ስለዝዀነ፡ ዝመጽእ ወለዶ ነዚ ንምቕጻሉ ብዙሕ ኣይክጽግሞን እዩ። ሕጂ ዝፍጠር ዘሎ ዕድላት ንመጻኢ ባይታ ዘንጽፍ እዩ። ኣብዚ ግን ቀንዲ ብድሆ ኰይኑ ዝረኣየኒ፡ ኵሎም እቶም እንጥቀመሎም ኤሌክትሮኒካዊ ኣቝሑ ካብ ወጻኢ እዮም ዝመጽኡ። ልዕል'ቲ ንዕድጊ ዝወጽእ ገንዘብ ዝወስዶ ግዜ'ውን ቀሊል ኣይኰነን። ብሰንኩ ገለ ፕሮጀክትታት ኣብቲ ዝተመደበሎም ግዜ ንኸይውድኡ ዕንቅፋት ይኸውን። ነዞም ዕንቅፋታት ከም ዕድል ንዝቘጽሮም ሰብ ይዅን ብሕታዊ ጽላት ግን፡ ነዞም ኣቕሑ ምቕራብ ከም ዕድል ክረብሓሉ ይኽእል እዩ ኢለ እሓስብ። ተስፋን ብድሆታት እናሃለውና ነቶም ብድሆታት ናብ ዕድል እናቐየርና ክንቅጽል ኣለና ኢለ እየ ዝኣምን።" ክሳዕ ሕጂ፡ ጠፈር ክትበጽሕ ዕድል ዘይረኸበት ቤተልሄም፡ ነቲ ዕድል ክትረክብ ከም እትምነን፡ ካብኡ ነቒላ ገለ ነገር ከበርክት ከም እትሕልንን ትዛረብ። ኣብዚ ሞያ ካብ ዘለው ሰባት ኤለን መስክ ኣርኣያኣ ምዃኑ ትገልጽ። "ኤለን፡ ኣይከኣለን እዩ ዝተባህለ ከም ዝከኣል ብግብሪ ዘርኣየ ሰብ እዩ፡" ኢላ ትገልጾ። "ንኣብነት፡ መካይን ኤሌክትሪክ ግብራዊ ክኸውን ዝሕሰብ ኣይነበረን። ሕጂ ግን ነዳዲ ዘህልኻ መካይን ብናይ ኤሌክትሪክ መካይን እናተተክኣ ካብ ዕዳጋ ከም ዝወጽኣ ይገብር ኣሎ። ብተወሳኺ ስነፍልጠት ጠፈር ብብዙሕ መዳያቱ ብመንግስታት እዩ ዝካየድ። ንሱ ግን ብደረጃ ውልቀሰብ ኣብቲ ዓውዲ ኣትዩ ምስ ናሳ ይወዳደር ኣሎ። ኣብ ገለ ሸነኻት'ውን ካብ ናሳ ጸብለል ዝብለሉ ነገራት ኣሎ። ስለዚ ንኣይ ኤለን መስክ ፍሉይ ሰብ እዩ፡" ትብል። ቤተልሄም ብዙሕ ውረድ ደይብ ሓሊፋ ኣብዚ ደረጃ በጺሓ'ላ፣ ንመጻኢ ኸ? "ኣብ መጻኢ ኢንተርፕረነር [ፈጣሪት ስራሕ] ቴክኖሎጂ ክኸውን እየ ዝደሊ። ሓሳበይ ንሱ ጥራይ እዩ። ኣብዚ ዓዲ ዝተፈላለዩ ቴክኖሎጂ ምዕባይን ኣቝሑ እናምጻእካ ኣብ ዕዳጋ ምቕራብ ክጀማምር እሓስብ ኣለኹ። ናተይ ፈጥራዊ ስርሓት'ውን ክሰርሕ እሓስብ፡" ብምባል ትምልስ። ቤተልሄም ክሳብ ሕጂ ብእተጓዕዘቶ ሕጕስቲ እያ። ቤተሰባ'ውን ሕጕሳት እዮም። ይሕግዝዋን፡ ምርጫኣ ኣኽቢሮም ኣብ ጐድና ደው እዮም ዝብሉ። "በዚ ኸኣ ሕጕስቲ እየ" ትብል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቻይና ክትምረቕ እንከላ ብልዑል ነጥቢ ስለዝዛዘመት፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ትምህርታ ንኽትቅጽል ዕድል ሂቡዋ ነይሩ። ንሳ ግን፡ "ኣብ ሃገረይ ተመሊሰ ክሰርሕ ይሓስብ ስለዝነበርኩ ናብ ዓደይ ክምለስ ወሲነ፡" ብምባል ተብርህ። እንተዀነ ትምህርታ ንምቕጻል መደብ ኣለዋ። ኣብ መጻኢ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዓቢይ ቴክኖሎጅያዊ መፍትሒታት ዝቕርብ ትካል ብምምስራት ንኣፍሪቃውያን መንእሰያት ዕድል ስራሕ እትፈጥር ክትከውን ከም እትደሊ ትገልጽ።


ቻይና፡ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝኾነት ናይ ቻይና ሮኬት ኣብ ቀዳመ ሰንበት ኣብ መሬት ክትዓልብ’ያ፤ መዕለቢኣ ግን ኣይተፈለጠን

ስብርባር ናይታ ቻይና ዝወንጨፈታ 5ቢ ዝተሰመየ ሮኬት ቀዳመ ሰንበት ኣብ ክግመት ዘይተኸኣለ ቦታታት ናይ ዓለምና ክዓልብ እዩ ተባሂሉ። ክሳብ ሕጂ ተኻየዱ ብዘሎ መጽናዕቲ ስብርባር ናይቲ ሮኬት ኣበየናይ ክፋል ናይ ዓለምና ክዓለብ ከምዝኽእል ኣይተገመተን ዘሎ። እታ ቻይና ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሚያዝያ  መንኮርኮር ህዋ ጸዒና ዝሰደደታ ሮኪት፡ ስርሒታ ዛዚማ ካብ ጠፈር ናብ መሬት ንምእታው ኣብ ምኹላል እያ ዘላ። ኣመሪካ፡ ብሓሙስ ኣብ ዘውጽአቶ መግልጺ፡ እታ ሮኬት ኣበይ ክትዓለብ ከምእትክል ክፍለጥ እኳ እንተዘይክኣል፡ ኣብ ህዋ እንከላ ሃሪማ ናይ ምብታን መደብ ከምዘይብላ ግን ገሊጻ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ኣመሪካ  ልሎይድ ኦውስቲን “ኣብ ዝኾነ ነገር ዕንወት ከየውረደት ኣብ መሬት ክትዓልብ ተስፋ ንገብር፡ ኣብ ውቅያኖስ ወይ ኣብ ካልእ ሰብ ዘይነብሮ ትዓልብ ትኸውን” ኢሉ። ናብ ቻይና ነቁፌታ ዝደርበየ ልሎይድ ኦውስቲን ብምስዓብ “ከምዚ ዓይነት ስርሒት ክካየድ ክሕሰብ እንከሎ ድሒሩ እንታይ ክመጽእ ይኽእል ኣቐዲምካ ክሕሰበሉ ግድን’ዩ” ክብል ተዛሪቡ። ብመንግስቲ ቻይና እትውነን ማዕከን ዜና፡ እታ ሮኬት ኣብ ሰብ ዝነብሮ ከባቢ ክትዓልብ ትኽእል እያ ንዝብል ፍርሒ ብምንእኣስ፡ ኣብ ማያዊ ኣካል ዓለምና ከትዓልብ ምዃና እያ ክትገልጽ ቀንያ። እታ ሮኪት ኣብ ዝርሓቐ ክፋል ዓንኬል ጠፈር ኮይና ኣብ ዙርያ መሬት እያ ትሕንበብ ዘላ፡ ቀስ እናበለት ግን ናብቲ ልዑል ስሕበት ዘለዎ ክፋል ጠፈር መሬት ክትኣቱ እያ። ካብ መሬት 60 ኪሎሜተር ራሕቒ ኣብ ዘለዎ ምስ ብጽሐት ዝበዝሐ ክፋላ ክቃጸል ከምዝኽእል እዩ ዝግመት፡ እቲ ዘይነደደ ኣካላ ግን ናብ መሬት ክዓልብ እዩ። ምዕላብ ናይታ ሮኬት ምቁጽጻር እንዘይተገይርሉ ግን ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ኮይና ኣብ ዝኾነ ክፋል ዓለምና ክትዓልብ ከምእትክእል ኣመሪካ ተጠንቅቕ። ኣብ መጋቢት 2020 ቻይና ዝወንጨፈታ ተመሳሳሊት ሮኬት፡ ናብ ህዋ ናይ ዓለም ምስ ኣተወት ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ስለዝኾነት ኣብ ገጠራት ናይ ኣይቮሪኮስት ምዕላባ ይዝከር። ትካል ምቁጽጻር ህዋ ቻይና፡ እታ ሮኬት ይቆጻጸራ ድዩ ዘሎ ዋላስ ካብ ቁጽጽሩ ወጻኢ ኮይና ክሳብ ሕጂ ዝሃቦ ርእይቶ የለን። ናብ ህዋ ዝውንጨፋ ሮኬታት ናብ መሬት ኣብ ዝምለሳሉ፡ ምቁጽጻር እናተገበረለን መብዛሕትኡ ግዜ ኣብቲ ካብ መሬት ኣዝዩ ዝርሓቐ ቦታታት ናይ ደቡብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ኣብ ሞንጎ ኣውስትራልያን ደቡብ ኣመሪካን ከምዝዓልባ እዩ ዝግበር። ኣብቲ ቦታ ብውሕዱ 1500 ትርብዒት ኪሎ ሜተር ዝኸውን ንመዕለቢ ሮኬታት ተባሂሉ ዝተሓዘኣ ማያዊ ኣካል ኣሎ።


ኣብ ጠፈር ንመጀመርታ ግዜ ምሉእ ፊልም ዝሰኣለት ሩስያዊት ጉጅለ

ትማሊ ሰንበት ፍርቂ መዓልቲ ሓደ ሩስያዊ ጕጅለ ፊልም፡ ተዋሳኢት ዩልያ ፐርሲልድ፡ ኣላዪ ፊልም (ዳይረክተር) ክላሲም ሺፈንኮን ኖቭትስኪይን ኣብ ህዋ ናይ መጀመርታ ፊልም ስኢሎም ብደሓነ ሰላም ብሓባር ናብ ዓዶም ተመሊሶም። እቶም ሞያውያን ነቲ ፊልም ክስእሉ ን12 መዓልታት ኣብ ህዋ ድሕሪ ምጽናሕ ካብ ኣህጉራዊ መደበር ጠፈር ተበጊሶም ትማሊ ሰንበት ፍርቂ መዓልቲ ኣብ ካዛኪስታን ዓሊቦም። ሓላፊ ትካል ሮዝኮስሞስ ዲሚትሪ ሮጎዚን፡ ነቶም ካብቲ ቆፎ ፓራሹት ዝወጹ ጉጅለ ፊልም ጠፈርተኛታት ብኣድናቖት ተቐቢሉዎም። ብዙሓት ሰኣልትን ጋዜጠኛታት ከምኡ'ውን ኣካል ናይቲ ፊልም ዝኾኑ ሰኣልቲ ፊልም እቲ ፓራሹት ኣብ ምድሪ ክዓልብ እንከሎ ብፊልም ቐዲሖምዎ። እቶም ገያሾ ጠፈር ኣብ ካዛኪስታን ምስ ዓለቡን ኣፈናዊ ሕክምናዊ መርመራ ምስተገብረሎምን ፈለማ ብሄሊኮፕተር ናብ ከተማ ካራጋንዳ ካዛኪስታን ብድሕሪኡ ብነፋሪት ን10 መዓልቲ ከዕርፉሉን ክሕደሱሉ ናብ ዝኽእሉ ቦታ ግዒዞም። እቶም ገያሾ ናብ ምድሪ ቅድሚ ምምላሶም፡ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብታ መንኮርኮር ብርቱዕ ኖትጒ ኣጋጢሙ። እንተኾነ እቶም  ሰራሕተኛታት ጠፈር ኣብ ውሽጢ ፍርቂ ሰዓት ተቖጻጺሮሞ። እቲ ኣብታ መንኮርኮር እተገጥመ ኩለንትናዊ መቆጻጸሪ ከኣ ስለምንታይ ከምኡ ከምዘጋጠመ ስለዝስንዶ ነቲ ጠንቂ ንምርዳእ ብሓባር ይሰርሑ ከምዘለው ሓቢሮም። እቲ መደበር ጠፈር፡ ኣብ ሓምለ'ውን ተመሳሳሳሊ ነገር ኣጋጢምዎ ነይሩ። "እቶም ገያሾ (ቐረጽቲ ፊልምን ተዋሳኢትን) ንቑሓት ስለዝነበሩ ግን ዝዀነ ይኹን ሓደጋ ኣየጋጠሞምን" እቶም ብ5 ጥቅምቲ ናብ ጠፈር ዝተጓዕዙ ሩስያውያን ናይ ፊልም ኪኢላታት ኣብ 12 መዓልታት ምስታ ካብ ምድሪ ናብ ህዋ እተተኰሰት መንኮርኮር በሪሮም ነታ "ቻለንጅ (ብደሆ)" ዘርእስታ ፊልም ብቪድዮ ቀሪጾም ብሰላም ናብ መሬት ተመሊሶም። ብዛዕባ እታ ብደሆ እተሰምየት ፊልም ብዙሕ ዝተነግረ ዝርዝር እኳ እንተዘየሎ እቲ ኣብ ኣይ.ኤስ ኤስ ( ኣብ ጠፈር) እተሳእለ ክፋል ግን፡ ንሓደ ኣብ ምድሪ ክፍወስ ዘይክእል ሕሙም ኣብ ህዋ ምሕካም እዩ። እታ ፊልም ካብ ሓላፊ ትካል ጠፈር ሮስኮስሞስ ዝመንጨወት እያ። ሓደ እዋን እቲ ሓላፊ ነቲ ዕዮ ብሓላፍነት ምስ ዝመርሑዎ ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ስለዘይተሰማምዐ ካብ ስርሖም ሰጒጉዎም። ኣብታ ናይ ጠፈር ተልእኾ ዝነበረ ሰርጌ ኪርካለቭ፡ ድሕሪ ሒደት መዓልትታት እቲ ምስጓግ ናብ ስርሑ እኳ እንተተመልሰ በቲ ዘጋጠመ ነገር ግን ኣዝዩ እዩ ተቖጢዑ ነይሩ። እታ ፊልም ኣብ መንጎ'ቲ ኣብ ሩስያ ዝመደበሩ ትካል ሮስኮስሞስን ናይ መራኸቢ ብዙሃን ትካላት ቻነል ሓደን "የለው ስቱድዮ"ን፡ ብዝተገብረ ንግዳዊ ስምምዕ እያ ትስራሕ ዘላ። ኣብ ህዋ ሓጸርቲ ፊልምታት ይቕረጽ እኳ እንተነበረ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ሩስያ ጥራሕ እያ ሓደ ነዊሕ ዛንታ ፊልም ኣብ ጠፈር ሰሪሓ ዘላ። እቶም ኣብ ሩስያ ፍሉጣት ዝዀኑ ፐርሲልድን ሺፈንኮን፡ ኣብ ሕዳር (2020) ብሮስኮስሞስ ዝብሃል ትካል ኣብ  ጠፈር  ፊልም ንምስኣል ብሃገር ደረጃ ውድድር ምስ ተኸፍተ እዮም ተመሪጾም። ፐርሲልድ ኣብ ሓያሎ ናይ ሩስያ ፊልምታትን ናይ ቲቪ ተኸታታሊት ፊልምታትን ትዋሳእ እያ። እዞም ክልተ ሲቪል እታ ተዋሳኢትን እቲ ዳይረክተርን ቅድሚ ናብ ጠፈር ምብራሮም ኣብ ምድሪ ጽዑቕ ልምምድን ናይ ፓራሹት ስልጠናን ወሲዶም እዮም። እታ ፊልም "ሓደ ክፋል ናይ ሓደ ሰፊሕ ስነ-ፍልጠታውን ትምህርታውን ፕሮጀክት ኮይና ብዛዕባ ናይ ሮኬትን ናይ ጠፈር ኢንዱስትሪን ከምኡ እውን ብዛዕባ ምፍራይ ናይ ጠፈር መንኮርኮርን ኣብ ናይ መሬት ትሕተ-ቅርጺታት ዘጠቓለለ ተኸታታሊ ሰነድ ክትከውን እያ። ብመሰረት ትካል ጠፈር ሮስኮስሞስ፡ ኣብ መጻኢ በረራ ጠፈር ንሰብ ሞያ ጥራይ ዘይኰነስ ንኹሎም ተገዳስነት ዘሕደሩ ሰባት ክፉት ክኸውን ከምዝኽእል ትእምት እያ።


ጓል ፈለማይ ኣመሪካዊ ተመራማራይ ህዋ ናብ ጠፈር ተጓዒዛ

ጓል እቲ ፈላማይ ኣመሪካዊ ተመራማራይ ጠፈር ፡ ኣላን ሺፐርድ፡ ኣቡኣ ናብ ጠፈር ካብ ዝጓዓዝ ድሕሪ 60 ዓመታት ናብ ጠፈር ከምበጽሐት ተገሊጹ። ጓል 74 ሎራ ሺፈርድ ቸርችለይ ናብ ጠፈር ትጓዓዝ ዘላ ብ ‘ቡሉ ኦሪጅን’ ብዝብል ዝፍለጥ ኩባንያ ዝካየድ ንግዳዊ በረራ ኾይኑ፡ ንሳ ካብቶም ሽድሽተ ተጓዓዝቲ ሓንቲ እያ። እቶም ተጓዓዝቲ ቅድሚ በረራ ምጀማሮም፡ ኣብ ክሊ ዜሮ ስሕበት ክጸንሑ ብምግባር ቀዲሞም ክፍትንዎ ተገይሩ ተባሂሉ። እቲ በረራ፡ ኣብ ዓመተ 2021  ንሳልሳይ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ኾይኑ፡ ኩባንያ ብሉ ኦሪጅን ኣብ ህዋ ዕዳጋ ቱሪዝም ክስፋፋሕ ዝጽዕር ዘሎ ትካል እዩ። ኣቦኣ ንወይዘሮ ሺፐርድ ቸርችሊይ ኣብ 1998 ዝሞተ ኮይኑ፡ በቲ ሜርኩሪ ብዝብል ዝፍለጥ በረራ ኣብ  5 ግንቦት 1961 እዩ ናብ ህዋ ዝተጉዓዝ ፈላማይ ኣመሪካዊ ኾይኑ። ፍሉጥ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግርን ኣንባቢ ዜና  ‘ጉድ ሞርኒን ኣመሪካ’ን ሚካኤል ስራሃን ድማ ካብቶም ትማሊ ብቐዳም ናብ ህዋ ዝተጓዓዙ ሓደ እዩ። ብሉ ኦሪጅን ንፈለማ እዋን እዩ ሽደሽተ ሰባት ሒዙ ክጓዓዝ፡ እቲ በረራ ድማ በታ ጓል ተመራማራይ ጠፈር ‘ኒው ሺፐርድ ሮኬት’ ዝብል ስያመ ተዋሂብዎ። እቲ ጉዕዞ ንክልተ መዓልታት ብሰንኪ ከቢድ ንፋስ ምሰተደናጎየ፡ ትማሊ ቀዳም እታ ሮኬት ካብ ቫን ሆርን ተባሂሉ ዝፍለጥ ከባቢ ገጠር ግዝኣት ቴክሳስ፡  ተወንጪፋ። እቲ በረራ ቅድሚ ሕዚ ብዝገበርዎ ተመሳሳሊ መስመር እዩ ተኻይዱ ተባሂሉ። እቲ ጉዕዞ 10 ደቒቃ ዝወሰደን 62 ማይል ዝረሓቐን እንትኸውን [100 ኪሎሜትሮ] ካብቲ ፈላማይ በረራ ኣላን ሺፐርድ ብሓሙሽተ ደቒቓን ብርሕቐት ድማ ብ116 ማይለስ ዝሓጸረ ከምዝኾነ ተገሊጹ። ወይዘሮ ሺፐርድ ቸርችሊይ፡ “ኣቦይ ዝወርድ ዘሎ መሲሉ እዩ ተሰሚዑኒ። እቲ ሐዚ ኣነ ዝረኽቦ ዘለኹ ሓጎስ ከይረኸበ ዝኸደ መሲሉ ድማ ይስመዐኒ” ኢላ። “ንሱ ኣብ ሰራሕ እዩ ነይሩ፤ ባዕሉ እዩ ድማ በሪሩ ኸይዱ፤ ኣነ ግና ንክህደስ እየ ተሳፊረ ኸይደዮ”።


ስነ-ጠፈር፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ካልእ ፕላነት ዝበረረት ሄሊኮፕተር ትካል ጠፈር ኣመሪካ

ትካል ጠፈር ኣመሪካ (ናሳ)፡ ሓንቲ ንኡሽቶ ሄሊኮፕተር ኣብ ፕላነት ማርስ ንፈለማ እዋን ብዓወት ኣብሪሩ። እታ 'ኢንጂኒውቲ' (ብልሓት) ዝተሰምየት ሰብ-ኣልቦ ነፋሪት፡ ካብ ምድሪ ናይታ ፕላነት ተላዒላ ንትሕቲ ሓደ ደቒቕ ጥራይ'ኳ እንተበረረት፡ ናሳ ግን፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ካልእ ፕላነት ዝተፈተነ በረራ ብምዃኑ ሓጎሱ ወሰን የብሉን። እቲ በረራ ዕውት ከምዝነበረ ዝገልጽ ሓበሬታ ብመንገዲ ኣብ ጠፈር እትርከብ ካልእ ሳተላይት ናብ ምድሪ ከምበጽሐ ተፈሊጡ። ኣብ ዝመጽእ መዓልታት፡ ተራእዩ ዘይፈልጥ በረራታት ከምዘካይድ እቲ ትካል ቃል ኣትዩ'ሎ። ንብቕዓት ናይቲ ዝተጠቕመሉ ቴክኖሎጂ ንምፍላጥ፡ ኢንጂኒውቲ፡ ካብዚ ናይ ሕጂ ዝበረኸን ዝረሓቐን በረራታት ከተካይድ ትጽቢት ይግበረላ። "ሎሚ፡ ሰባት ኣብ ካልእ ፕላነት ነፋሪት ክብርሩ ኪኢሎም ኣለዉ ክንብል ንኽእል ኢና" ትብል ብሓጎስ ዝተፈንጨሐት ኣብቲ ኣብ ፓሰዲና ዝርከብ ጀት ፕሮፓልሽን ላቦራቶሪ፡ ኣካያዲት ፕሮጀክት ኢንጂኒውቲ ዝኾነት ሚሚ ኣንግ። "ንነዊሕ እዋን፡ ልክዕ ከምቲ ናይ ደቂ-ራይት ኣብ ማርስ ከነበስር ኢና ሃንቀው ንብል ነይርና፡ እነሆ ድማ ኮይኑ" ክትብል ብሓበን ገሊጻ። ኣብ 1903 ዊልበር ሪይትን ኦሊቨር ራይትን ዝተባህሉ ክልተ ኣሕዋት፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ዓለም ነፋሪት ዘብረሩ ምዃኖም ይፍለጥ። እታ ኣብ ሰማያት ማርስ ሓጺር በረራ ዘካየደት ኢንጂኒውቲ'ውን፡ ንዝኽሪ ናይ ደቂ-ራይት ዘካየድዎ ታሪኻዊ ምህዞ፡ ኣብ ሓደ ክንፊ ናይታ ቅድሚ ሓደ ሚእቲ ዓመት ዘብረርዋ ዝተጠቕምሉ ጨርቂ ሒዛ'ያ ፈላሚ ናይ ፈተነ በረራ ፈጺማ ዘላ። እታ 'ማርስ-ኮፕተር' ንኣስታት 3 ሜትሮ ንላዕሊ ብምድያብ፡ ንሓደ ደቒቕ ዘይመልእ በረራ ኣካይዳ'ያ ዓሊባ። ኣብ ሰማያት ናይታ ቀያሕ ፕላነት በረራ ምክያድ ቀሊል ኣይኮነን። ጠፈራ ኣዝዩ ቀጢን ኮይኑ፡ 1% ጻዕቂ (ደንሲቲ) ናይ ምድሪ'ዩ። እዚ ማለት እቲ ዝዘውር 'ሮተር' ናይታ ሄሊኮፕተር፡ ብዝግባእ ነኺሱ ክትንሳፈፍ ዘሎ ተኽእሎ ይጸብብ። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ፡ ኢንጂኒውቲ ኣዝያ ፈኳስ ከምእትኸውን ተገይራ'ያ ተሰሪሓ። እቶም ዘለዉዋ ሮተራት ድማ ብፍጥነት ከምዝሕበቡ'ዮም ተሰሪሖም- ኣብ ሓደ ደቒቕ 2500 ዑደት የካይዱ። ኢንጂኒውቲ፡ ኣብታ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ ገጽ ማርስ ዝዓለበት 'ፕርሲቪራንስ' (ሓቦ) ዝተባህለት መንኮርኮር ናሳ ተሓዚላ'ያ ናብታ ቀያሕ ፕላነት ተላኢኻ። እታ መንኮርኮር፡ ካብቲ ዝዓለበትሉ ናይ ኣስታት 20 ሜትሮ ርሒቑ ናብ ዝርከብ "መዓርፎ ነፈርቲ" ብምዃድ፡ ንኢንጂውቲ ኣብ ሓደ 'ጀዜሮ ክሬተር' ዝተባህለ ዓᎁቕ ቦታ ኣውሪዳታ። ብድሕሪኡ፡ ናይ ክልቲአን ናይ 'ሰልፊ' ስእሊ ወሲዳ። ድሕሪ'ዚ ዕዉት ፈተነ፡ ኣብ ዝመጽእ መዓልታት ኣርባዕተ በረራታት ከምእተካይድን፡ ነፍሲወክፍ በረራ እናለዓለን እናረሓቐን ከምዝኸይድ ተፈሊጡ። እቲ ፈተነ፡ ነቲ ካብ ምድሪ ወጻኢ ዘሎ ዓለም ኣብ ምድህሳስ ዓቢ ኣበርክቶ ክህልዎ ተስፋ ይግበር። ሰብ-ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮን)፡ መንኮርኮራት ጠፈር ቅድሚ ምውንጫፈን ኣፈናዊ ዳህሳስ ኣብ ምክያድ ክሕግዛ ይኽእላ'የን። ናሳ፡ ድሮ ናብ ታይታን ዝተባህለት ወርሒ ፕላነት ሳተርን፡ ሓንቲ ሰብ-ኣልቦ ሄሊኮፕተር ክሰድድ ወሲኑ'ሎ። እታ 'ድራጎንፍላይ' ዝብል ስም ተጠሚቓ ዘላ በራሪት፡ ኣብ መፋርቕ 2030ታት ኣብታ ኣብ ርሑቕ ኣድማስ እትርከብ ወርሒ ክትበጽሕ ትጽቢት ይግበረላ።


ድሕሪ 50 ዓመት ናብ ወርሒ ክትውንጨፍ ዝተዳለወት መንኮርኮር ተዓናቒፋ

ናሳ፡ ወርሒ ንምድህሳስ ዘዳለዋ ዓባይ ሮኬት ሰኑይ ክትወንጨፍ ደቓይቕ ምስተረፋ ብሰንኪ ዘጋጠማ ጸገማት ክትደናጔ ተገዲዳ። እዛ መንኮርኮር፡ ናሳ ክሳብ ሕጂ ካብ ዝሰርሐን መንኮርኮራት እታ ዝሓየለት ኰይና፡ ድሕሪ 50 ዓመታት ተመራመርቲ ንመጀመርታ ግዜ ናብ ወርሒ ክበጽሑ ከተኽእሎም እያ። እታ ሮኬት ካብ ማእከል መደበር ጠፈር ከኔዲ ልክዕ ብኣቆጻጽራ ሰዓት እቲ ኸባቢ፡ ሰኑይ ሰዓት 8፡33 [03፡33 ድሕሪ ቀትሪ ሰዓት ቀርኒ ኣፍሪቃ] ክትብገስ'ዩ መደብ ወጺኡላ ነይሩ። እዛ መንኮርኮር፡ ቀንዲ ዕማማ ካብ መሬት ኣዝዩ ርሑቕ ኣብ ዝዀነ ቦታ ኦርዮን ዝተበሃለ ኣዝዩ ግዙፍ ድሩዕ ሎቆታ ክትስንዱ’ዩ። ኣብ ከባቢ ወርሒ ስፍሕ ኣብ ዝበለ ዓንኬል ዑደት ድሕሪ ምክያድ ከኣ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ሳምንታት ኣብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ክትዓልብ’ያ። እታ መንኮርኮር ኣብዚ እዋን ነቲ ኦርዮን ብዘይሰብ እያ ሰንድያቶ ክትመጽእ፤ ኣብ 2024 ጀሚሮም ግን ተመራመርቲ ብተደጋጋሚ ናብ ኦርዮን እናኸዱ ምርምራቶም ከካይዱ’ዮም። እዚ ስርሒት፡ "ኣርተሚስ 1" ዝብል ሽም'ዩ ተዋሂብዎ ዘሎ። ኣብ ናሳ ጠፈርተኛ ዝዀነ ራንዲ ብረስኒክ፡ “እዚ ሕጂ ብኣርተሚስ 1 ንገብሮ ዘለና በረራ፡ ነቲ ኣብ ዝመጽእ እዋን ብኣርተሚስ 2 ዝግበር ተኽእሎታት ጕዕዞ ጠፈርተኛታት ንምፍታሽ’ዩ፡” ኢሉ። ኣብቲ እቲ መደበር ጠፈር ተደኵንሉ ዝርከብ ፍሎሪዳ ኣዝዩ ተቐያያሪ ኵነታተት ኣየር ብምህላዉ፡ ንምብጋስ ናይታ መንኮርኮር ጽልዋ ከይፈጥር ስክፍታታት ኣሎ። ንግሆ ኵነታታት ኣየር እቲ ከባቢ ህድእ ስለዝብል’ዩ እታ መንኮርኮር ኣብ ሰዓታት ንግሆ ክትበርር ተመሪጹ። ክኢላ ኵነታት ኣየር ሜሎዲ ሎቪን “ብመሰረቱ ድሕሪ ሰዓት 8፡30 ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ኵነታት ኣየር ከምቲ ንደልዮ ክዀነልና ልዕሊ 80 ሚእታዎት ዕድል ኣሎ” ኢላ። ሰዓታት ምብጋስ ብኽልተ ሰዓታት እንተደንጕዩ ግን፡ እዚ ዕድል ናብ 60 ሚእታዊት ክጐድል'ዩ ክትብል እታ ክኢላ ገሊጻ። ኣብ 1969 ኒል ኣርምስትሮንግን ቡዝ ኣልዲርን ኣብ ታሪኽ ዓለም እቶም ንመጀመርታ ግዜ እግሮም ኣብ ወርሒ ዘንበሩ ጠፈርተኛታት ብምዃን ኣብ ዓለም ሓድሽ ታሪኽ ኣንቢሮም። እቶም ብኣፖሎ ዝተበሃለት መንኮርኮር ዝተጓዓዙ ጠፈርተኛታት ብዛዕባ ዓለም ዘለና ኣመለኻኽታ ከምዝቕየር ክገብሩ ክኢሎም እዮም። ሕጂ ኸኣ ድሕሪ ልዕሊ 50 ዓመታት ሰብ ዳግማይ ኣብ ወርሒ እግሩ ከንብር ይመጣጠር ኣሎ። ነቶም ኣፖሎ ኣብ ወርሒ ክትዓልብ እንከላ ብቐጥታ ኣብ መሳዅቲ ተለቪዥን ከርእዩ ዘይክኣሉ ወለዶታት ከኣ፡ እዚ ናይ ሕጂ ተበግሶ ሓድሽ ተመኵሮ ኰይኑ ኣብ ሓንጎሎም ክስነድ ከምዝኽእል ብዙሓት ትጽቢት ኣሕዲሮም ከምዘለዉ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ረቤካ ሞረለ ትገልጽ። እዚ ሕጂ ናሳ ዝገብሮ ዘሎ ጕዕዞ ግን ካብቲ ናይ 1969 ዝተፈለየ’ዩ። ናሳ ቀዳመይቲ ጓል ኣንስተይትን ጻዕዳ ዘይኰነ ተመራማርን ኣብ ወርሒ ንምዕላብ’ዩ ካልእ ተወሳኺ ታሪኽ ከስፍር ወጢኑ ዘሎ። ብዘይካ'ዚ ናሳ ኣብ ዝሓጸረ ግዜ’ውን ናብ ማርስ ሰብ ክልእኽ ምዃኑ ኣተንቢሁ ኣሎ። መንኮርኮር ኣርተሚስ ኣብ እትብገሰሉ እዋን፡ ልዕሊ 200 ሽሕ ሰባት ብኣካል ኣብቲ ከባቢ ቀሪቦም ክርእይዋ ተገሚቱ ኣሎ። እታ መንኮርኮር ኣብ ትብገሰሉ ክሳብ 39.1 ሜጋ ኒውተን ዝኸውን ሓይሊ እያ ክትጥቀም፣ እዚ ኸኣ ካብቲ ኣፖሎ ዝነበራ ሓይሊ ብ15 ሚእታዊት ዝዛየደ እዩ። ብኻልእ ኣገባብ ንምግላጹ፡ ሞተረ ናይዛ መንኮርኮር ክንዲ 60 ኮንኮርድ ሱፐርሶኒክ ጀት፡ ክብግሳ እንከለዋ ዘለወን ሓይሊ ማለት እዩ። ምክትል ፕረዚደንት ክኢላታት ጃኮፕ ስፐይስ [ዝዓበየ ጕጅለ ተኾናታሪ ኬነዲ] ሎርና ኬና “እዛ ሮኬት ቅድሚ ሕጂ ካብ ዝተራእያ መንኮርኮራት ዝዓበየት፡ ዝበርተዐ ድመጺ ዘለዋን ዝጸበቐትን’ያ” ኢላ። መሃንድሳት እቲ ኦርዮን ዝተሰምየ ግዙፍን ድሩዑን ሎቐታ ናብ መሬት ኣብ ዝምለሰሉ እዋን፡ ብርቱዕ ሙቐት ናይ ምጽዋር ዓቕሙ ክሳብ ክንደይ’ዩ? ክጸዋሮ ኸ ይኽእልንዶ? ኣብ ዝብል’ዮም ዝያዳ ኣተኵሮም ክሰርሑ ጸኒሖም። ኦርዮን ናብ መሬት ኣብ ዝምለሰሉ፡ 38 ሽሕ ኪሎሜተር ኣብ ሰዓት'ዩ ክሕንበብ፤ እዚ ኸኣ 32 ዕጽፊ ፍጥነት ድምጺ’ዩ ዝኸውን ዘሎ። ማናጀር ፕሮግራም ኦርዮን ዝዀነ ማይክ ሃቨስ፡ “እቲ ደጋዊ ክፋሉ ምሉእ ብምሉእ ብካርቦን ዝተሰርሐ’ዩ፣ እዚ ኸኣ ክሳብ 1600 ዲግሪ ሴንቲ ግሬድ ሙቐት ክጻወር ይኽእል’ዩ” ኢሉ። ኣስዒቡ፡ “ሕጂ ግን ብዛዕባ 2200 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ኢና ንዛረብ ዘለና፣ ኣፖሎ ናብ ወርሒ ክትበርር እንከላ ኣቭኮት ዝተበሃለ ንዋት’ዮም ተጠቒሞም ነይሮም፣ ነዚ ምፍታን ከኣ ከም ቀንዲ ኣማራጺ’ዩ” ኢሉ። እዚ ሎሚ ዝካየድ በረራ ንናሳ ጥራይ ዘይኮነ ንስፐይስ ኤጀንሲ ኤውሮጳ’ውን ዓቢይ ነገር’ዩ። ምኽንያቱ እቲ ኦርዮን ብኽኢላታት ስፐይስ ኤጀንሲ ኤውሮጳ’ዩ ተሰሪሑ። ካብዚ ብምብጋስ ስፐይስ ኤጀንሲ ኤውሮጳ’ውን ሓደ መዓልቲ ናብ ወርሒ ተመራመርቲ ክልእኽ ከምዝኽእል ዝእምት ተስፋ ኣሕዲሩሉ'ሎ። ኣርተሚስ 9 ዝተሰመየ መስርሕ’ውን ካብ ሕጂ ጀሚሩ’ዩ ውጥናት ወጺኡሉ ዘሎ። ሽዑኡ ግን ኣብ ወርሒ ንተመራመርቲ ሒዘን ዝንቀሳቐሳ መካይን ክህልዋ ከምዝኽእላ’ዩ ዝንገር ዘሎ። ብዓቢኡ ግን ኣርተሚስ ክንኖ ኣብ ወርሒ ምዕላብ፡ ተመራመርቲ ናብ ማርስ ንክኸዱ’ያ ባይታ ተጣጥሕ ዘላ። ኣመሓዳሪ ናሳ ቢል ኔልሰን፡ “እዚ ብመሰረት ብፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ባራክ ኦባማ ዘውጽኦ መደብ እዩ ዝካየድ ዘሎ” ኢሉ። “ኵሎም መራሕቲ ነዚ መደብ ንኽዕወት ነናቶም እጃም ኣበርኪቶም’ዮም፣ መደብ ኣርተሚስ 9 ኸኣ ኣብ መወዳእታ 2030 ወይ ኣብ 2040 ክካየድ እዩ” ኢሉ።


ናሳ ናብ ወርሒ ንምውንጫፍ ዘዳለዋ መንኮርኮር ንካልኣይ ግዘ ተዓናቒፋ

ናብ ወርሒ ክትውንጨፍ ዝተዳለወት ሓዳሽ መንኮርኮር ናሳ ኣርተሚስ 1፡ ንካልኣይ ግዘ ከም ዝተዓናቐፈት ተገሊፁ። ሰብሞያ ትማሊ ቀዳም ናይ ስፔስ መጀመሪ ሲስተም (ኤስ ኤል ኤስ) ንምልዓል ዝገበርዎ ዳግማይ ፈተነ ኣይሰመረሎምን። ላሕኲ ነዳዲ ጠንቂ እቲ ምስንኻል ከም ዝኾነ ድማ ተገሊፁ። ሕዚ እቶም መሃንዲሳት፡ ነታ ሮኬት ንምምርማር ዝተተለሙ ኰይኖም፡ ዝካየድ ዝኾነ ዓይነት ፅገና ኣብቲ መወንጨፊ ቦታ ዘይኮነስ፡ ኣብ ቤት-ዕዮ ክካየድ ከም ዝኽእል ተገሊፁ። እዚ ኩሉ ከይዲ፡ ንብዙሕ ሰሙናት ምድንጓይ ክፈጥር ከምዝኽእል ዘየጠራጥር ኮይኑ ኣሎ። እዚ ማለት ኣብ መፋርቕ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ሳልሳይ ዙር ፈተነ ምውንጫፍ መንኮርኮር ከይንርኢ ንኽእል ኢና። ኤስ ኤል ኤስ፡ ብኤጀንሲ ህዋ ኣሜሪካ ካብ ሞንጎ ዝተሰርሑ እቲ ኣዝያ ሓያል ሮኬት ኮይና፡ ድሕሪ 50 ዓመታት ተመራመርቲ ናብ ወርሒ ንምብፃሕ ዝተሰርሐት እያ። እቲ ዝበዝሕ ኣዝዩ ገዚፍ ድፍኢት፡ ኣብ ታሕታዋይ ክፋል ኣብ ዘለዉ ኣርባዕተ ሞተራት ኣስታት 3 ሚልየን ሊትሮ ዝሑል ነዳዲ ብምቅፃል ዝመፅእ እዩ። ትማሊ ቀዳም እቶም ሰብሞያ፡ መኽዘን ሃይድሮጅን እታ መንኮርኮር ንምምላእ ኣብ ዝኣዘዝሉ፡ ደወል መጠንቀቕታ ላሕኵ ከምዝነበረ ኣመልኪቱ። ነዚ ስዒቡ ዝተገበረ ፍተሻ፡ እቲ ፀገም ሃይድሮጅን ናብ ተሽከርካሪ ኣብ ዘሕልፍ ቦታ ከምዝኾነ ተፈሊጡ። ተቖፃፀርቲ ነቲ ስራሕ ዳግማይ ንምጅማር፡ ዝተፈላለዩ ፅገናታት እንተፈተኑ’ውን ኣይሰመረሎምን። ተልእኾ ኣርተሚስ 1 ዋላ’ኳ እንተዘይተሳኽዐ፡ ስራሕ ኣካያዲ ማይክ ሳራፊን፡ መፃኢ ዕድል እታ መንኮርኮር ኣብ መገሻ ደቂ ሰባት ናብ ህዋ ፅልዋ ስለ ዝህልዎ፡ ኣብ ዝካየድ ስርሒት ልዑል ጥንቃቐ ከም ዘድልይ ገሊፁ። ሳራፊን ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ “እዚ ዘይእመን ከቢድ ስራሕ’ዩ። እዚ ናይዛ መንኮርኮር ፈላማይ ናይ በረራ ፈተነ እዩ። ከምቲ ዝበልናዮ፡ ምስ ተዳለውና ክነወንጭፍ ኢና። ኣብዚ ፈላማይ ፈተነ ብዛዕባ እዚ ተሽከርካሪ ክንመሃር ኢና። ከመይ ምጥቃም ከም ንኽእል ከኣ ንመሃር ኣለና” ኢሉ። ኣማሓዳሪ ናሳ ቢል ኒልሰን’ውን፡ “እዚ ኣካል ናይ ስፔስ መደብና ከም ዝኾነ እየ ዝርእዮ፡ ጉዳይ ድሕነት ድማ ቀዳምነት ዝወሃቦ’ዩ” ኢሉ። ሓጋዚ ምምሕዳር ናሳ ጂም ፍሪ ብወገኑ፡ “ ነቶም ባትርታት ንምምርማር ወይ ድማ ባትርታት ንምቕያር ናብ ድሕሪት ክንምለስ ኣለና” ኢሉ። ቀንዲ ዕማም እዛ 100 ሜትሮ ዝንውሓታ መንኮርኮር፡ ካብ መሬት ኣዝዩ ርሑቕ ኣብ ዝዀነ ቦታ ኦርዮን ዝተበሃለ ኣዝዩ ግዙፍ ድሩዕ ሎቆታ ክትስንዱ’ዩ። ኣብ ከባቢ ወርሒ ስፍሕ ኣብ ዝበለ ዓንኬል ዑደት ድሕሪ ምክያድ ከኣ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ሰሙናት ኣብ ሰለማዊ ውቅያኖስ ክትዓልብ’ያ። እታ መንኮርኮር ኣብዚ እዋን ነቲ ኦርዮን ብዘይ ሰብ እያ ሰንድያቶ ክትመፅእ፤ ኣብ 2024 ጀሚሮም ግና ተመራመርቲ ብተደጋጋሚ ናብ ኦርዮን እናኸዱ ምርምራቶም ከካይዱ’ዮም። እዚ ስርሒት፡ "ኣርተሚስ 1" ዝብል ሽም'ዩ ተዋሂብዎ ዘሎ። ናሳ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰኑይ እዩ ነዛ ሮኬት ከወንጭፍ ፈቲኑ ነይሩ። ተቖፃፀርቲ ኣርባዕቲኦም ዓበይቲ ሞተራት ኣብ ትኽክለኛ መጠን ሙቐት ሙኻኖም ከረጋግፁ ስለ ዘይከኣሉ እቲ ምውንጫፍ ተቛሪፁ። ተስፋ ብዘቕብፅ ኩነታት፡ እቲ ሓበሬታ ዘቐብል መሳርሒ እታ ሮኬት’ውን፡ ግጉይ ሓበሬታ ከም ዘመሓላልፍ ተፈሊጡ። እቲ ሓበሬታ ግጉይ ኮይኑ’ምበር እታ ሮኬት ንምውንጫፍ ተዳልያ እያ ነይራ።


ኤሎን መስክ ዝወንጨፎ ሮኬት ምስ ወርሒ ምግጫው እንታይ ሳዕቤን ከምጽእ ይኽእል?

ሓደ ካብ ሃብታማት ዓለምና ብዝኾነ ኤሎን መስክ ብዝውነን ትካል ምርምር ጠፈር ዝተወንጨፈ ሮኬት ምስ ወርሒ ክጋጮን ክትኮስን ምዃኑ ተፈሊጡ። እቲ ብፋልኮን 9 ዝፍለጥ ሮኬት ኣብ 2015 ዝተወንጨፈ ኮይኑ ተልእኾኡ እኳ እንተፈጸመ፤ ናብ መሬት መምለሲ እኹል ነዳዲ ስለዘይነበሮ ኣብ ህዋ ክንሳፍፍ እዩ ጸኒሑ። እቲ ክስተት ናይ ፈለማ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ምስ ወርሒ ዘጋጠመ ምግጫው ከምዝኸውን፡ ተመራማሪ ጠፈር ጆናታን ማክዶወል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ገሊጹ። እቲ ሳዕቤን ግና ቀሊል ከምዝኸውን ሓቢሩ። እቲ ሮኬት ናይ ኩነታት ኣየር ሳተላይት ሒዙ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመት ናብ ህዋ ዝተወንጨፈ ኮይኑ፤ ተልእኾኡ ምስ ፈጸመ ካብ ስራሕ ወጻኢ እዩ ኮይኑ ጸኒሑ። ብኤሎን መስክ ዝውነን 'ስፔስ ኤክስ'፡ ሰባት ካብ መሬት ወጻኢ ኣብ ካልኦት ፕላኔታት ንምስፋር ዕላማ ዘለዎ ንግዳዊ ትካል እዩ። ካብ 2015 ጀሚሩ እቲ ሮኬት ብሓይልታት ስሕበት ናይ መሬት፡ ወርሕን ጸሓይን ክሰሓብ ብምጽንሑ ምንቅስቓሳቱ ክግመት ዘይኽእል "ዕግርግር ዝበዝሖ" ኮይኑ ምጽንሑ ፕሮፌሰር ኣስትሮፊዚክስ፡ ጆናታን ማክዶወል ገሊጹ። "በቃ ሕግተት ስሕበት እዩ ክኽተል ጸኒሑ፤ ምውት ነይሩ ክበሃል ይኽእል" ኢሉ። ኣብ ህዋ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ተልእኾኦም ዝወድኡ ናብ መሬት መምለሲ ነዳዲ ዝሰኣኑ ማሽናት ከም ዘለው ይግለጽ። "ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታትምሉእ ብምሉእ መስመሮም ዝሰሓቱ  ክሳዕ 50 ዝኾኑ ዓበይቲ ኣቕሑት ኣለው። እዚ ቅመሚ ሕጂ'ውን ብዙሕ ግዜ ከይፈለጥና ኣጋጢሙ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ናይ ሕጂ ግና ዝተረጋገጸ ናይ ፈለማ ክኸውን እዩ" ይብል ፕሮፌሰር ማክዶወል። እቲ ሮኬት ብ 4 መጋቢት ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ እዩ ምስ ወርሒ ክጋጮ ምዃኑ ተገሚቱ ዘሎ። እቲ ፕሮፌሰር ወሲኹ "ኣርባዕተ ቶን ክብደት ዘለዎ ሓጺን ኮይኑ፤ ብድሕሪት ሞቶር ኣለዎ። እዚ፡ 5000 ማይል ኣብ ሰዓት ምስ ዝጎዪ ከውሒ ክጋጮ እንከሎ ዝፍጠር ዘሕጉስ ኣይኮነን" ይብል። እቲ ሮኬት ድሕሪ ምግጫው ኣብ ልዕሊ ወርሒ ሰብ ሰርሖ ጉድጓድ ከፈጥር እዩ። ሶፍትዌር ተጠቒሙ ኣብ ህዋ ንዝርከቡ ነገራት ዝከታተል ቢል ጌሪ እቲ ሮኬት 4 መጋቢት ምስ ወርሒ ክጋጮ ምዃኑ ገሚቱ ኣሎ። ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ከጋጥም ከሎ እንታይ ክኽሰት ይኽእል ኣብ ዝብል ጉዳይ ኣብ 2009 ፕሮፌሰር ማክዶወልን ካልኦት ጠፈርተኛታትን ኣብ ቤተፈተነ ምርመራ ኣካዪዶም ነይሮም። እዚ ማለት ተመራመርቲ ካብቲ ምግጫው ብዙሕ ዝመሃርዎ ሓድሽ ነገር ኣይክህሉን እዩ። እንተኾነ ግና ኣብ ህዋ ዘንሳፍፉ ዘለው ነገራት ክጋጨው እንከለው ብዙሕ ሓደጋ እኳ እንተዘይፈጠሩ ንመጻኢ ኣስጋኢ ክኸውን ይኽእል እዩ ይብል ፕሮፌሰር ማክዶወል።


ናሳ፡ ኣብ ህዋ ተፈጺሙ ንዝተብሃለ 'ናይ መጀመርያ ገበን' የጻሪ ምህላዉ ገሊጹ

ጠፈርተኛ አን ማክሌን፡ ኣብ ዓለማዊ መደብር ምርምር ጠፈር ኮይና ናይ ዝተፋተሓታ መጻምዳ ሕሳብ ባንኪ ከፊታ ብምርኣያ እያ ትኽሰስ ዘላ። እዚ ድማ፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ህዋ ዝተፈጸመ 'ገበን' ኮይኑ ክምዝገብ ከምዝኽእል እዩ ዝግለጽ። አን ማክሌን፡ ነቲ ሒሳብ ባንኪ ከፊታ ከምዝራኣየት ኣሚና፤ እንተኾነ እቲ ተግባር ቅኑዕ ምዃኑ ብምግላጽ 'ጌጋ ኣይፈጸምኩን' ከምዝበለት ኒውዮርክ ታይምስ ጸብጺቡ። አን ማክሌንን ሰምር ዎርደንን፡ ኣብ 2014 ናይ ተመሳሳሊ ጾታ መርዐአን ዝፈጸማ ኮይነን፡ ኣብ 2018 ድማ ተፈላልየን። አን ጠፈርተኛ ክትከውን ከላ፡ ሰምር ድማ ኣብ ሓይሊ ኣየር ናይ ስለያ መኮነን እያ። ሰምር፡ ናብ ኮሚሽን ንግዲ ኣመሪካ ክሲ ምስኣቕረበት፤ እታ ተመራማሪት ናብ ምድሪ ተመሊሳ። አን ማክሌን፡ ብጠበቓኣ ኣቢላ ንኒው ዮርክ ታይምስ ከምዝበለቶ፡ ቁጠባ ናይቲ ስድራ ውሑስ ከምዘሎ ንምርግጋጽን፡ ቅድሚ ፍትሕ ምፍጻመን ብሓባር ዘዕብየኦ ንዝነበራ ወደን ዘድልዮ ጠለባት ክማለኣሉ ዘኽእል እኹል ገንዘብ ከምዘሎ ንምርኣይ ዝገበረቶ ምዃኑን እያ ትገልጽ። ኣብ ውሽጢ ዓለማዊ መደብር ምርምር ጠፈር፡ ሓሙሽተ ሃገራውን ዓለምለኻውን ትካላት ምርምር ጠፈር ኣለዉ። ንሳቶም ድማ፡ ናይ ኣመሪካ፣ ካናዳ፣ ጃፓን፣ ሩስያን ናይ ካልኦት ሃገራት ኣውሮጳን ትካላት እዮም። ኣብ ጠፈር፡ ሓደ ካናዳዊ እንተደኣ ገበን ፈጺሙ፡ ብሕጊ ካናዳ እዩ ዝኽሰስ፤ ሩስያዊ እንተኾይኑ ድማ ብሕጊ ሩስያ።


ክርስቲና ኮችን ጀሲካ ሜርን፡ ፈላማይ ብደቂኣንስትዮ ጥራይ ዝተገበረ ጉዕዞ-ኣብ-ህዋ ኣካይደን

ናይ ናሳ ተመራመርቲ ክርስቲና ኮችን ጀሲካ ሜርን፡ ፈላማይ ብደቂኣንስትዮ ጥራይ ዝተገበረ ጉዕዞ-ኣብ-ህዋ (ስፔስዎክ) ኣካይደን። እተን ተመራመርቲ፡ ካብ ኣብ ዓለማዊ መደብር ምርምር ጠፈር ወጺአን፡ ኣብ ደገ ሸውዓተ ሰዓታት እየን ኣሕሊፈን። ካብቲ መደብር ወጺአን ድማ፡ ኣብ ደጋዊ ክፋል ናይቲ መደብር ዝተበላሸወ ሓደ ናይ ጸዓት ንዋት ተኪአን ተመሊሰን። ክሪስቲና ቅድሚ ሕዚ ኣርባዕተ ተመሳሳሊ ጉዕዞታት ዝገበረት ክትከውን ከላ፡ ጀሲካ ግን ነዚ ጉዕዞ ክትገብር ከላ ንመጀመርያኣ እዩ። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ነተን ተመራመርቲ ብቪድዮ ደዊሉ እንቋዕ ደስ በለክን ኢሉወን። ንሳተን ድማ "ንደቂ ኣንስትዮ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ሕልሞም ከግህዱ ንዝሰርሑ ኩሎም ምንቕቓሕ ክንፈጥር ኢና ኢልና ንኣምን" ክብላ መሊሰናሉ። ክሪስቲና መሃንዲስ ኤሌክትሪክ ክትከውን እንከላ፡ ጀሲካ ድማ ኣብ ማያዊ ስነህይወት ዶክትሬት ዲግሪ ኣለዋ። ብዓርቢ፡ ክልቲአን ተመራመርቲ ናይ ጠፈር ክዳውንተን ተኸዲነን ካብ ዓለማዊ መደብር ምርምር ጠፈር ብምውጻእ፡ ነቲ ዝተበላሸወ ክፋል ሓይሊ ኤሌክትሪክ ተኪአን ተመሊሰን። ካብ መደበር ምርምር ጠፈር ወጺኣ፡ ኣብ ህዋ ጉዕዞ ዝገበረት ፈላመይቲ ጓል ኣነስተይቲ፡ ሩስያዊት ስቬትላና ሳቪትስካያ እያ። ንሳ፡ ኣብ 1984 ካብታ 'ሳልዩት 7' እትበሃል ናይ ሕብረት ሶቭየት ነበር መደብር ምርምር ጠፈር ጠፈር ወጺኣ፡ ኣብ ህዋ ንሰለስተ ሰዓታትን 35 ደቒቕን ጸኒሓ። ኣብ ታሪክ፡ ጉዕዞ-ኣብ-ህዋ ዝገበረ ፈላማይ ሰብ ድማ አሌክሲ ሌኦኖቭ ክኸውን ከሎ፡ ኣብ 85 ዓመቱ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዩ ዓሪፉ።


ኣብ ካናዳ፡ ዝጠፍአት ኣህጉር ከምዝነበረት መረዳእታታት ተረኺቡ

ሓደ ካናዳዊ ተመራማሪ፤ እታ 'ዝጠፍአት' ኣህጉር ካብቲ ነይርዋ ተባሂሉ ዝግመት ዕቤት ንላዕሊ ገዛፍ ከምዝነበረት ኣረጋጊጹ። ባፍሊን ኣብ ዝተብሃሉ ብበረድ ዝተሸፈኑ ደሴታት ንዝተረኸቡ ስብርባራት ኣልማዝ መሰረት ገይሩ ምርምሩ ዘካየደ ካናዳዊ፤ እታ ኣሰር-መሰደራ ጠፊኣ ዝበላ ኣህጉር ካብቲ ዝእመነላ 10 ሚኢታዊ ንላዕሊ ገዛፍ ከምዝነበረት ዘርእይ መረዳእታ ረኺበ ይብል። እቶም ስብርባራት ኣልማዝ ናይዛ 'ኖርዝ ኣትላንቲክ ክራቶን' ተባሂላ ዝተሰምየት ኣህጉር ተረፍ-መረፍ እዮም። ሰሜን ኣመሪካ ክራቶን፡ ካብ ናይ ሎሚ ስኮትላንድ ክሳብ ሰሜን ኣመሪካ ዝዝርጋሕ ኾይኑ ቅድሚ 150 ሚልዮን ዓመታት እዩ ተበታቲኹ ጠፊኡ ተባሂሉ ይእመነሉ። እቶም ተመራመርቲ ነዚ ኩሉ ርካባት ክረኽቡ ዝበቕዑ፡ ኣብ ደሴታት ባፍሊን ኣብ ዝርከቡ ኣኻውሕ ኣብ ዝተረኸቡ ስብርባራት ኣልማዝ ብዝገበርዎ መጽናዕቲ እዩ። እቶም ኣኻውሕ 'ኪምበርላይትስ' እናተብሃሉ ይጽውዑ። ፍልይ ዝበለ መልክዕን ቅርጽን ስለዘለዎም ድማ፡ ሰባት እንትረኽብዎም ከየልዐሉ ኣይሓልፍዎምን። ተመራማሪት ስነ-ኳዕቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ብሪቲሽ ኮሎምብያ፡ ማያ ኮፒሎቫ፡ እዞም ኣኻውሕ ኣብ ትሕቲ ጸፍሒ ምድሪ ዘሎ ባህሪ ቁልጭ ኣቢሎም ዘርእዩ 'ፍሉያት ተፈጥሮታት' እያ ትብሎም። ብፍላይ ድማ ምስቶም ኣኻውሕ ተጣቢቖም ዝርከቡ ደቓቕም ስብርባራት ኣልማዝ፡ እታ ኣህጉር እንታይ ተፈጥሮ ከምዝነበራ ንምጽናዕ ዝጠቕሙ ባእታታት ዝሓዙ ከምዝኾኑ ትዛረብ። ኣብ መጽሄት ውጽኢታት ምርምር እቲ ዩኒቨርሲቲ ዝሰፈረ ጽሑፍ፡ ነዞም ስብርባራት ኣልማዝ ምርካብ፡ ዳርጋ ክሳብ ሎሚ ብዛዕባ እታ ዝጠፍኣት ኣህጉር ሕንቅሕንቅሊተይ ኮይኑ ንዝጸንሐ ምስጢር ዝፈትሕ እዩ ዝብል ሓሳብ ኣስፊሩ። "ብዛዕባ እታ ዝጠፍአት ኣህጉር ንዝነበረና ፍልጠት ብዓብዩ ዝቕይር ውጽኢት ምርምር" ኢላቶ ማያ ።