ምስረታ ሓደስቲ ክልላት ኢትዮጵያ፡ ረብሓኡን ሳዕቤኑን እንታይ እዩ?

ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ዝፈረሰ ፖለቲካዊ ሰልፊ ኢህወደግ፡ ብ1983 ዓ.ም [ግእዝ] ስልጣን ድሕሪ ምሓዙ፡ ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ኣሃዳዊ ስርዓት ናብ ፌደራላዊ ስርዓት ከም ዝቕየር ገይሩ። ኵሎም ዜጋታት እታ ሃገር ብፍላይ ድማ ተረሲዖም ወይ ማዕረ ዕድላትን መሰላትን ኣይጸንሖምን ዝበሃሉ ብሄር ብሄረሰባት፡ ተሰማዕነት ንኽህልዎም ብዝብል፡ እዚ ስርዓት ከም ዝተመርጸሉ መሰረታዊ ምኽንያት ምዃኑ መራሕቲ እቲ ሰልፊ ይምጕቱ ነይሮም። እቲ ብኢህወደግ ዘተኣታተዎ ኣወዳድባ ፌደራሊዝም፡ ኣቐዲሙ ሓሙሽተ ንዝነበራ ክልላት ናብ ሓደ ብምምጻእ፡ ክልል ብሄር ብሄረሰባትን ህዝብታትን ደቡብ ዝተባህለ ሓደ ክልል መስሪቱ። እዚ ግን ንዅሉ ህዝቢ እቲ ክልል ዘሐጕሰ ኣይነበረን፤ ኣብ ውሽጢ እዚ ክልል ዘለው ዝተፈላለዩ ብሄራት ነናይ ገዛእ ርእሶም ክልል ክምስርቱ ሕቶታት ከቕርቡ ጸኒሖምን ኣለዉን። ካብኣቶም ዞን ሲዳማ፡ ንዓመታት ሕቶ ክልልነት ከቕርብ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ፡ ኣብታ ሃገር ክልተ ካብቲ ክልል - ደቡብ - ዝወጽኣ ሓደስቲ ክልላት ተመስሪተን። ሲዳማ፡ ድሕሪ ብዙሕ መስዋእቲ ህይወት ሰብን ግጭትን፡ ካብ ክልል ህዝብታት ደቡብ ተፈልዩ ርእሱ ዝኽኣለ ክልል ኰይኑ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ዝሓለፉ ቀረባ ኣዋርሕ ምዕራብ ኦሞ፡ ቤንች ሸኮ፡ ከፋ፡ ዳውሮን ሸካን ብሓባር ብምዃን መበል 11 ክልል መስሪቶም። ይዅን’ምበር፡ ኣብቲ ዝጸንሐ ክልል ሕጂ’ውን ሕቶ ይግብኣኒ ዘቕርቡ ህዝብታት ኣለው፤ እቲ ሕቶ’ውን ብቐጻሊ ይልዓል ኣሎ። ክልል ክንከውን ኣለና ኢሎም ካብ ዝሓቱ ከባቢታት ዞን ወላይታ ሓደ ኰይኑ፡ ነዚ ስዒቡ ኣብቲ ዞን ዕግርግር ተላዒሉ ከም ዝነበረ ይዝከር። ኢትዮጵያ እትኽተሎ ዘላ ስርዓት ፌደራሊዝም ዝድግፉን ዝሓሸ እንኮ ኣማራጺ እዩ ኢሎም ዝኣምኑን ምሁራትን ህዝብታትን ኣለው ብኣንጻሩ እታ ሃገር ሕጂ ኣትያቶ ንዘላ ቅልውላዋት ምኽንያት ኰይኑ’ዩ ኢሎም ዝነቕፉ’ውን ብዙሓት ኣለው። ንምዃኑ፡ መበገሲ እዞም ሕቶታት እንታይ እዩ? ምስረታ ሓደስቲ ክልላት ሓደጋ’ዩ ዝብሉ ኸ መካትዒኦም እንታይ’ዩ? ኣብ እዋን ኢህወደግ ዝተኣታተወ ስርዓት ፌደራሊዝምን ንዕኡ ስዒቡ ዝጸደቐ ሕገ መንግስትን፡ ንብሄር ብሄረሰባት እታ ሃገር መሰል ርእሰ ውሳነ ክሳብ ምግንጻል ዘፍቅድ እዩ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ ናይጄሪያን ኢትዮጵያን ብወግዒ ነዚ ስርዓት ንኽተል ኢና ዝብላ ሃገራት ኰይነን፡ ካልኦት ሃገራት’ውን ይኽተልኦ እየን። ኢትዮጵያ ነዚ ስርዓት ብምኽታል ኣብ ኣፍሪቃ ካልኣይቲ እያ ዝብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኬፕታውን ምሁር ሕጊ ዮናታን ተስፋዬ ፍስሃ፡ መንግስታት ፌደራልን ክልልን ብሓባር ንሓንቲ ሃገር ዘመሓድርሉ ስርዓት ምዃኑ የረድእ። ‘መሰል ርእሰ ውሳነ ክሳብ ምግንጻል’ ዝብል ዓንቀጽ እቲ ሕገ መንግስቲ፡ ስርዓት ፌደራሊዝም ኢትዮጵያ ካብ ካልእ ዝተፈልየ ከም ዝገብሮ ብምግላጽ፡ ካልኦት ሃገራት ነዚ ኣማራጺ እንተሃባ’ውን ምግንጻል ዝብል ሓሳብ ከንጸባርቓ ኣይርኣያን’የን ይብል። ነቲ ኢትዮጵያ እትኽተሎ ስርዓት ዘይድግፉ ኣካላት፡ ‘እቲ ስርዓት እታ ሃገር ሕጂ ንዘላቶ ፖለቲካዊ ቅልውላው ምኽንያት ኰይኑ እዩ’ ክብሉ ይነቕፉ። ብኻልእ ወገን ኢትዮጵያ ንኽትቅጽል ዘኽእል ስርዓት እዩ ኢሎም ዝምጕቱ ሰባት፡ ‘ፌደራሊዝም ብዙሓት ብሄራት ንዘለውዋ ሃገር ዝጠቅም እዩ’ ዝብል ምጕት ኣሎዎም። እቲ ምሁር ሕጊ’ውን ነዞም ክልተ ሓሳባት የልዕል። “እቲ ሕገ መንግስቲ ምሉእ ብሙሉእ ተግባራዊ ስለ ዘይኰነ፡ ፖለቲካዊ ናጽነት ኣሎ’ዩ እኳ እንተዘይበልና፡  እቲ ፌደራሊዝም ግን ብሄር ብሄረሰባት ናይ ባዕልና ንዝብልኦ ሰብ ድምጺ ክህባ ኣኽኢሉ እዩ። ብሄራት ናይ ባዕለን ዕድል ንኽውስና፣ መራሕተን ንኽመርጻን ብቋንቋአን ንኽመሓደራን ኣኽኢሉ’ዩ” ይብል። ኣቶ ዮናታን ከም ዝብሎ፡ ስርዓት ፌደራሊዝም ብዙሓት ቋንቋታት ኣብ ስራሕ ክውዕሉ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ጥቕሚ ንኽውዕሉ ዕድል ሂቡ እዩ። ብኻልእ ሸነኽ፡ ነዚ ስርዓት ዝነቕፉ ኣካላት ኣወዳድባ ብሄራት ነቲ ስርዓት ከም ዝፈጠረ ይዛረቡ። “ኣብ ብብሄር ዝተሞርኰሰ ክልል ወይ ዞባ ክፍጠር እንከሎ፡ ‘ደቀባትን ሰፋሮን’ ዝብል ስምዒት ይፈጥር እዩ። እዚ ኣብ ሕገ መንግስቲ ገለ ክልላት ብግልጺ ሰፊሩ’ዩ። እዚ ክልል ናተይ’ዩ፣ ንስኹም ሰፈርቲ ስለ ዝዀንኩም መሰል ክህልወኩም ኣይግባእን፣ እንተዀይኑ’ውን ብፍቓድና’ዩ ክኸውን ዝግባኦ ዝብል ስምዒት ኣማዕቢሉ’ዩ” ክብል የረድእ። ኣብ ኢትዮጵያ ቅድሚ 1983 ዓ.ም ናይ ብሄር ምክፍፋል ነይሩ’ዩ፤ እንተዀነ እቲ ስርዓት ዝያዳ ክሰፍሕ ከም ዝገበሮ እቲ ምሁር ይዛረብ። እቲ ሕገ መንግስቲ፡ ኢትዮጵያ ብሄር ብሄረሰባት ብፍቓዶም ዝመስረቱዋ ሃገር ስለ ዝዀነት፡ እቶም ህዝብታት ድማ ካብ ርእሰ ምምሕዳር ሓሊፉ ክሳብ ምግንጻል መሰል ኣለዎም ይብል። ማሕበር ኣምሓራ ኣብ ኣሜሪካ፡ ነዚ ሕገ መንግስቲ ካብ ዝነቕፉ ውዳበታት ሓደ ኰይኑ፡ ዳይሬክተር ኣድቮኬሲ እቲ ማሕበር ኣቶ ሆነ ማንደፍሮ፡ ክልል ህዝብታት ደቡብ ቅድሚ እቲ ሕጂ ኣጋጢሙዎ ዘሎ ምክፍፋል፡ ምስተን ካልኦት ክልላት ዝወዳደር ፖለቲካዊ ዓቕሚ ከም ዝነበሮ ይዛረብ። “ዓቕሚ ዘይብለን ክልላት እናተፈጥራ ክመጽኣ እንከለዋ ግን ጸገም ክፍጠር’ዩ” ክብል ስግኣቱ ንቢቢሲ ገሊጹ። “እታ ሃገር፡ ኣብ መጻኢ ኣብ መንጐ ኣምሓራን ኦሮሚያን ዝርአ ዓቢይ ፖለቲካዊ ወጥሪ ክገጥማ እዩ፤ ካልኦት ድማ ሓንቲ ምስታ ካልእ ልፍንቲ [ኣልያንስ] ምፍጣር ክጅምራ እየን” ይብል። ብኻልእ ወገን ይብል ኣቶ ሆነ፡ እተን ሕጂ ከም ብሓድሽ ዝውደባ ዘለዋ ክልላት “ኣብ ውሽጠን ንዝነብሩ ንኣሽቱ ብሄራት [ተወለድቲ ካልኦት ክልላት] ኣፍልጦ እንተዘይሂበን ንዝኸፍአ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ኣድልዎን ከቃልዕ ይኽእል’ዩ።” ወሲኹ፡ “እቲ ኣብ ክልላት ኦሮሚያን ቤንሻንጉልን ዘሎ ኵነታት እዚ እዩ፤ ሓደስቲ ክልላት ብሕታዊ ዋናታት ናይቲ ከባቢ [exclusive homeland] እናዀና’የን ዝመጽኣ። እዚ ድማ ንኣሽቱ ብሄራት ክግለሉን ንሓደጋ ክቃልዑን’ዩ ዝገብር። ንኣብነት፡ ኣብ ወላይታ፡ ሲዳማን ካልኦት ክልላትን ዘለው ኣምሓሩ፡ መሰሎም ተሓልዩ ከም ዜጋታት ናይ ምርኣይ ዕድሎም እናነከየ’ዩ ዝመጽእ። እዚ ኸኣ ግጭት ንክለዓል ምኽንያት ይኸውን፡” ኢሉ። እቲ ዳይሬክተር፡ እቶም ሕቶታት ሕገ መንግስታዊ’ኳ እንተዀኑ፡ ብመሰረቱ ግን እቲ ሕገ መንግስቲ “መንፈስ ህንጸት ሃገር የብሉን” ብምባል ይካታዕ። ብተወሳኺ፡ እቲ ሕገ መንግስቲ ከምቲ ኣብ ሕሉፍ ዝነበረ ኣወዳድባ ክፍለ ሃገር፡ ክልላት ናይ ምምሕዳር ወሰን ዘይኰነ ብዘየሻሙ ኣገላልጻ ‘ኔሽን’ [ብሄር] እየን ምባል ኣጸጋሚ ከም ዝገብሮ ይሕብር። “እታ ሃገር ግን ሓንቲ’ያ ኢልና ንሓስብ እንተዄንና፣ ክልላት ድማ ምምሕዳራዊ ወሰን እየን ንብል እንተዄንና፡ ብመንጽር ፍትሓዊ ዝርግሐ ምጣነ ሃብቲ እንታይ ዓይነት ምኽላል እንተተጠቐምና ይሓይሽ? ዝብልን ካልእን ብምርኣይ እቶም ሕቶታት ክምለሱ ይኽእሉ’ዮም፡” ኢሉ። ክልላት ዝተረሓሓቐ ብዝሒ ህዝብን መልክዓ-ምድርን [ጂኦግራፊ] ከይህልወን ብምግባር’ውን ነቶም ሕቶታት ምምላስ ከም ዝክኣል ይዛረብ። “እዚ ንምግባር ግን ሓንቲ ሃገር እያ ዝብል ኣተሓሳስባ ክህሉ ኣለዎ፡” ይብል። ዞባ ወላይታ፡ ሕቶ ክልልነት ብተደጋጋሚ ካብ ዘልዕሉ ብሄራት ሓደ እዩ። እቲ ዞን ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ነዚ ሕቶ ከቕርብ እንከሎ፡ ነዚ ዝድግፉ ሰባት ናብ ኣደባባይ እንተወጽኡ’ውን ምላሽ ኣይረኸበን። ተወላዲ እቲ ክልል ዝዀነን ሽሙ ክዕቀብ ዝሓተተን ምሁር፡ እዚ ሕቶ ሸቶኡ ንኽሃርም ፖለቲካዊ ሰልፊ ካብ ዝመስረቱ ሰባት እቲ ሓደ እዩ። “እዚ ፍትሓዊ’ዩ” ዝብል እቲ ምሁር “ወላይታ ብታሪኽ ርእሱ ዘመሓድረሉ ዝነበረ ስርወ-መንግስቲ [ዳይናስቲ] ምስ ወደቐ፡ ንብዙሓት ዘመናት ከም ውሑድ ብሄር ተቘጺሩ ማዕርነትን ሓበራዊ ዋንነትን ተመንዚዑ ጸኒሑ’ዩ፡” ይብል። ወላይታ፡ ምስ ኣስታት 56 ብሄራት ኣብ ውሽጢ ሓደ ክልል ምሕቛፉ፡ ብምኽንያት መሬትን ካልኦት ሃብቲ ተፈጥሮን ከምኡ’ውን ዝንቡዓት ትርኽትን ኣብ መንጐ ህዝብታት ጽልኣትን ዘይምትእምማንን ብምፍጣሮም፡ ጐንጺታት ክፍጠሩ ጸኒሖም’ዮም ኢሉ። ነዚ፡ እቲ ብ2011 ዓ.ም ኣብ መንጐ ወላይታን ሲዳማን ዝተፈጥረ ጐንጺ ብኣብነት የልዕል። ካብዚ ሓሊፉ፡ ህዝቢ ወላይታ ኣብ ውሽጢ ክልል ህዝብታት ደቡብ ኣብ ዝተመሓደረሉ ዘመን ዘጋጠሞ ጸገም፡ ሕቶ ክልልነት ንኸልዕል ምኽንያት ኰይኑ’ዩ ክብል ይምጕት። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ እቲ ህዝቢ ኣብ ፖለቲካ እታ ሃገር ማዕረ ተሳታፍነት የብሉን፡ ዝብል እቲ ወሃቢ ርእይቶ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ባይቶ እንተሃለዎ’ውን፡ ኣብ ባይቶ እቲ ክልል ዘለዎ ድምጺ ግን ኣዝዩ ዝተሓተ ምዃኑ ይዛረብ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ዘለዎ ድምጺ’ውን መሰሉ ንምሕላው እኹል ኣይኰነን ይብል። እቲ ቀንዲ ሕቶ “ከም ብሄር፡ ኣብ ፍትሓውነትን ማዕርነትን ዝተሞርኰሰ ተጠቃምነት ትሕተ ቕርጺ፣ ፖለቲካዊ ተሳትፎን ቍጠባዊ ተጠቃምነትን ብምስኣኑ መሰል ርእሰ ውሳነ ብምጥላብ ኣብ ውሽጢ መንግስቲ ፌደራል ቀጥታዊ ተሳትፎ ክረክብ ኣለዎ፤ ነዚ ድማ ክልል ክንከውን ኣለና” ኢሉ። ደያሞ ዳሌ ምሁር ፖለቲካዊ ስነፍልጠትን ዓለምለኻዊ ርክባትን እዩ። ንሱ፡ ክኢላ ርክባት ህዝቢ እቲ ክልል ኰይኑ ኣገልገሉ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ኣብ ሓደ ዘይመንግስታዊ ትካል ይሰርሕ ኣሎ። ኣቶ ደያሞ፡ ንኣመሰራርታ ሓደ ክልል ከብርህ እንከሎ፡ መጀመርታ ኣብያተ ምኽሪ ዞባ ዘሕለፍዎ ውሳነ ናብ ክልላዊ ባይቶ ከም ዝልኣኽ ይዛረብ። እቲ ክልላዊ ባይቶ ድማ፡ ነቲ ውሳነ መርሚሩ ናብ ቤት ምኽሪ ፈደሬሽን ምስ ኣሕለፎ፡ እቲ ቤት ምኽሪ ምስ ኣጽደቘ ድምጺ ህዝበ ውሳነ ንኽካየድ ናብ ቦርድ ምርጫ ይልኣኽ። ሲዳማ፡ ክልል ምስ ኰነ ካልኦት ዞናት ክልል ደቡብ’ውን ተመሳሳሊ ዕድል ንኽወሃበን ክሓታ ምጽንሐን ዝጠቅስ ኣቶ ደያሞ፡ ሰልፊ ብልጽግና ንሕቶ እዘን ዞናት “ብክላስተር ተወደባ” ዝብል ምላሽ ከም ዝሃበን ይዛረብ። “በዚ መሰረት ሒደት ዞናት ተሰማሚዐን ህዝብታት ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ብዝብል ክልል መስሪተን። ካልኦት ከኣ ነዚ ሓሳብ ተቓዊመንኦ።” ገሊኦም ብብሄሮም ክልል ንክዀኑ ሕቶ ዘቕረቡ ኰይኖም፡ ዝተወሰና ዞናት ድማ ኣብ ውሽጠን ዝተፈላለዩ ብሄራት ሓቚፈን ክልል ንክዀና እየን ሓቲተን። “ሕጂ ጉራጌን ደራሼን እየን ተሪፈን። ኣባላት ሰልፊ ብልጽግና ጉራጌ ግን ኣይተሰማምዑን፤ እቶም ዘይተሰማምዑ ካብቲ ሰልፊ ክወጽኡ’ዮም ኢለ እግምት። ሹመኛታት ግን እምብለና ክብሉ’ዮም ኢለ ኣይኣምንን፡” ይብል ኣቶ ደያሞ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ርእሰ ከተማ እቲ ዝምስረት ክልል ኣየናይ ይዅን ኣብ ዝብል ጉዳይ ስምምዕ የለን። “ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ይዅኑ ዝብል ሓሳብ ሰሚዐ ኣለኹ። ክልል ደቡብ ምዕራብ ንርእሱ ኣብዚ ጉዳይ ኣይተሰማምዐን ዘሎ። ንግዜኡ ኣብ ቦንጋ’ዩ ዘሎ፤ ብኡ ንቐጽል ዝብልን ዝቃወምን ግን ኣሎ።” ኣቶ ደያሞ፡ ኣብያተ ጽሕፈት ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ክዀኑ ምግባር፡ ነገራት ካብ ምትሕልላኽ ወጻኢ መፍትሒ ክኸውን ኣይክእልን ዝብል እምነት ኣለዎ። እተን ዝተረፋ ዞናት ኣብ ስምምዕ በጺሐን ርእሰን ዝኽኣላ ክልላት እንተዀይነን፡ እቲ ሕጂ ዘሎ ክልል ደቡብ ክፈርስ እዩ። እቲ ምሁር ግን ሕጂ’ውን እንተዀነ ኣብቲ ክልል ዘለው ዝተፈላለዩ ብሄራት ኣክንዲ’ቲ ዓቢይ ክልል ደቡብ ናብ ንኣሽቱ ክልላት ዝተወደቡ’ዮም ይብል። “ከም ሲዳማ ዝበሉ ክልላት ተመሳሳሊ ቋንቋ ስለ ዝዛረቡ ፍታሕ ክኸውን ይኽእል’ዩ፤ ካልኦት ዞናት ግን ብሓደ ክውደቡ’ዩ ተገይሩ። ኣነ ከም ዝመስለኒ እዚ ለውጢ ኣየምጽእን። እቲ ዝነበረ ዘይምቅዳው ናብ ንኣሽቱ ዘይምቅዳዋት ጥራይ’ዩ ዝቕይሮ።” ብቐንዱ ግን፡ እተን ከም ብሓድሽ ዝምስረታ ዘለዋ ክልላት፡ ህዝቢ ተጠቃሚ ክኸውንን ምዕሩይ ምሕደራ ክሰፍንን ክሰርሓ ከም ዘለወን ኣቶ ደያሞ ይሕብር። ፖለቲከኛታትን ምሁራት ፖለቲካዊ ስነፍልጠትን፡ እቲ ስርዓት ፌደራሊዝም እንተዀነ’ውን ብሄር ተኰር  ክኸውን የብሉን፡ ይብሉ። ምሁር ሕጊ ዮናታን ተስፋዬ በዚ ሓሳብ ካብ ዝሰማምዑ ሓደ ኰይኑ፡ “ስርዓት ፌደራሊዝም ንኢትዮጵያ ኣማራጺ ዘይብሉ ስርዓት ምዃኑ ግልጺ’ዩ። እቲ ሕቶ እንታይ ዓይነት ፌደራሊዝም ይዅን ዝብል’ዩ” ኢሉ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ እቲ ክትዕ እቲ ስርዓት ብሄር ተኰር’ዶ መልክዓ ምድራዊ [ጂኦግራፊያዊ] ይዅን ዝብል እዩ። ጂኦግራፊያዊ ማለት ሓደ ከባቢ ንምሕደራ ዝመችእ ገይርካ ምውዳብ ማለት እዩ ክብል የረድእ። “ዝዀነ ይዅን ሕቶ ብሄራት ዝምልስ ስርዓት ክኸውን ኣለዎ ኢለ’የ ዝሓስብ። ነዚ ሕቶ ዘይምልስ ስርዓት ኣብ ኢትዮጵያ ቅቡልነት የብሉን። እዚ ኸኣ፡ እቲ ዘሎ ስርዓት ብዝተፈለየ መልክዑ ብምውዳብ ክምለስ ይኽእል’ዩ፤ ነዚ እቲ ሕጂ እንኽተሎ ስርዓት ኣብ ቦታኡ እንከሎ ኣብ መንነት ብሄር ጥራይ ትዅረት ዝገበረ ክኸውን የብሉን።” ፖለቲከኛታትን ነጠፍቲ ማሕበራዊ ሚዲያን ግን፡ ‘እቲ ሕጂ ዘሎ ስርዓት ንህላወ እታ ሃገር ዘስግእ’ዩ’ ኢሎም ይምጕቱ። ዮናታን፡ “ከምኡ ኢልካ ንምድምዳም መጀመርታ እቲ ሕገ መንግስቲ ብልክዕ ኣብ ግብሪ ክውዕል ኣለዎ። ኣብ ዝሓለፉ 30 ዓመታት ዋላ’ውን ብፌደራላዊ ሕገ መንግስቲ እንተተመራሕና፡ እቲ ስርዓት ብዝግባእ እንተርኢናዮ ከምቲ ኣሃዳዊ ስርዓት’ዩ ዝንቀሳቐስ። ክልላት መሰለን ተሓልዩ ናይ ባዕለን ዕድል ኣብ ዝውንናሉ ኵነታት ኣይኰናን ዘለዋ፡” እዩ ዝብል። እቲ ስርዓት፡ ብልክዕ ተግባራዊ ከይኰነ እንከሎ፡ ስርዓት ፌደራሊዝም ንህላወ እታ ሃገር ሓደገኛ እዩ ምባል፡ ብመረዳእታ ዝተደገፈ ኣይኰነን ብምባል ሓሳቡ የጠቓልል። “ስግኣታት ኣለው’ዮም። ናይ ብሄር ፖለቲካ ምህላው ኣብ መንጐ እቲ ሕብረተሰብ ወጥሪ ፈጢሩ’ዩ። ዜጋታት ብናጽነት ክንቀሳቐሱ ዘይምኽኣሎም፣ መሰሎም ምስ መንነት ብሄር ዝተተሓሓዘ ምዃኑን ካልእን ዝፈጠሮ ስግኣት ኣሎ። ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው እቲ ስርዓት ህዝብታት ብሰላም ንኸይነብሩ ስግኣት ኰይኑ’ዩ ምባል ይከኣል።”

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ካንየ ዌስት ዓመጽ ኣለዓዒሉ ብዝብል ካብ ትዊተር ተኣጊዱ

ኣብ ዝሓለፈ እዋን ካብ ትዊተር ተኣጊዱ ዝነበረ ካንየ ዌስት፡ ብጸያፍ ጽሑፋቱ "ዓመጽ ኣለዓዒሉ" ተባሂሉ ተኸሲሱ፡ ካብ ትዊተር’ውን ተኣጊዱ። እዚ ሕጂ የ ብዝብል ስም ዝጽዋዕ ኣሜሪካዊ ራፐር፡ ተኸታታሊ ዘይንቡር ትዊተር ዝጸሓፈ ኮይኑ ሓደ ካብዚኦም ስዋስቲካን ኣይሁዳዊ ኮኾብን ዘወሃህድ ምልክት ዘርኢ ይመስል። ሓድሽ ሓላፊ ትዊተር ኤሎን መስክ፡ "ንካንየ ከስተኻኽል" ብሓደ ተጠቃሚ ትዊተር እዩ ተሓቲቱ። ዌስት "ንዓመጽ ምልዕዓል ዝምልከት ሕጊና ጥሒሱ እዩ" ክብል መስክ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ኣስዒቡ'ውን፡ "ኣካውንቱ ክቋረጽ'ዩ" ክብል ገሊጹ። ካብዚ ብተወሳኺ ብሓሙስ ምስ ኣሜሪካዊ ክልሰ-ሓሳባዊ ውዲት ኣሌክስ ጆንስ ገጹ ብማስክ ተሸፊኑን ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ ካንየ ዌስት ንመራሒ ናዚ ኣዶልፍ ሂትለር ንኢዱን ብዛዕባ ሓጢኣት፡ ስእለ-ጽዩፍን ዲያብሎስን ተዛሪቡ እዩ። ሓላፊ ትካል ትምህርቲ ህልቂት ኣይሁድ ብሪጣንያ፡ ንርእይቶ ዌስት "ዘጽልእን ዘሕምምን" ክብል ገሊጽዎ። ዋና ኣካያዲት ስራሕ ካረን ፖሎክ፡ "እዞም ርእይቶታት ምስቲ ልዑል ተርእዮኡን ዓቢ ሰዓብቱን ሓደገኛ ሳዕቤን ኣለዎም" ኢላ። ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ዌስት ብተኸታታሊ ጸረ-ሴማውን ዓሌታውን ቃላት ምዝራቡ ክትዕ ዝፈጠረ ክኸውን እንከሎ እቲ ዓቢ ናይ ክዳውንቲ ትካል ኣዲዳስ ምስቲ ራፐር ዘለዎ ርክብ ከቋርጽ ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ዌስት ኣብ መጀመርታ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ጸረ-ሴማውያን መልእኽቲ ድሕሪ ምልጣፉ ካብ ናይ ትዊተርን ኢንስታግራምን ኣካውንቱ ተኣጊዱ ነይሩ። ክልቲኦም መድረኻት፡ ፖሊሲታት ጽልኢ ዘረባ ጥሒሱ ብዝብል፡ ዌስት ንራፐር ዲዲ ብህዝቢ ኣይሁድ ይቆጻጸር ኣሎ ኢሉ ዝኸሰሰሉ ጽሑፋት ኣልጊሶም እዮም። እዚ ጽሑፋት እዚ፡ ኣብ ሰሙን ፋሽን ፓሪስ ኣብ ዝገበሮ ምርኢት፡ "ህይወት ጸዓዱ ኣገዳሲ’የ" ዝብል ጭርሖ ዝሓዘ ቲሸርት ተኸዲኑ፡ ንዝተራእየ ድሕረ-ባይታ መልሲ ንምሃብ ዝተገብረ'ዩ። ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ሊግ ጸረ ጸለመ ነታ ሓረጉ "ናይ ጽልኢ ዘረባ" ብምባል፡ ምስቶም ልዕልና ጸዓዱ ዝደልዩ ሰባት ኣተኣሰሲርዎ እዩ። እቶም ልዕልና ጸዓዱ ዝደልዩ ሰባት፡ ኣብ 2015 ‘ህይወት ጸለምቲ ኣገዳሲ’ዩ’ ንዝብል ምንቅስቓስ መልሲ ንምሃብ ‘ህይወት ጸዓዱ ኣገዳሲ’የ’ ዝብል ጭርሖ ክጥቀሙ ምጅማሮም ይፍለጥ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት፡ ዌስት ንኮሜድያን ትሬቨር ኖህ ጠቒሱ ዓሌታዊ ጸርፊ ድሕሪ ምጽራፉ፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት ን24 ሰዓታት ካብ ኢንስታግራም ተኣጊዱ ነይሩ። እቲ ናይ መወዳእታ ናይ ትዊተር እገዳኡ፡ እቲ የማናዊ ማሕበራዊ መራኸቢታት ፓርለር፡ ዌስት ድሕሪ ደጊም ነቲ ትካል ክገዝኦ ከምዘይክእል ድሕሪ ምግላጹ'ዩ። "እቲ ኩባንያ ነቲ ዕላማ መሸጣ ከቋርጾ ምስ የ ብሓባር ተሰማሚዑ ኣሎ" ክብል ገሊጹ። እቲ ትካል ኣብቲ መግለጺኡ፡ "ፓርለር ንመጻኢ ዕድላት ዕብየትን ምዕባለን ናይቲ ንጡፍ ማሕበረሰብና መድረኽ ምዃን ክቕጽል'ዩ" ክብል ወሲኹ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ንትዊተር ዝገዝአ መስክ፡ ብኡንብኡ ኣብ ልዕሊ ኣካታዕቲ ኣካውንታት ዝነበረ እገዳ ምልዓል ሓዊሱ ኣብ ውሽጢ እቲ ዓቢ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተኸታታሊ ሱር በተኻዊ ለውጢታት ጀሚሩ። ናይ ዌስት ትዊተር ኣካውንት ቅድሚ ነቲ ማሕበራዊ መራኸቢ መድረኽ ምግዛኡ ከምዝተመልሰ ብምግላጽ ዌስት ናብ ትዊተር ንኽምለስ ዝኾነ ተራ ከምዘይነበሮ ኣነጺሩ እዩ። ዌስት ቅድሚ ዓመታት ብሕማም ባይፖላር ዲስኦርደር ዝተለኽፈ ኮይኑ፡ ብዛዕባ ኣብ ጥዕና ኣእምሮኡ ዘጋጠሞ ብድሆታት ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ተዛሪቡ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ክኢላታት ሕክምናን ምስ ኩነታት ዌስት ዝመሳሰሉ ሰባትን፡ ጸገማት ጥዕና ኣእምሮ ምስ ጸረ-ሴማውነት ኢድ ንኢድ ተተሓሒዙ ከምዘይከይድ ኣጠንቂቖም ኣለዉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኒውዮርክ፡ ፕረዚደንት ባይደን ልዕልና ጸዓዱ "መርዚ" እዩ ክብል ነቒፉ

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ልዕልና ጸዓዱ "ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዝዘውር መርዚ'ዩ" ክብል ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኒውዮርክ ከተማ ቡፋሎ ዝተፈጸመ ዓሌትነት ዝደረኾ መጥቃዕቲ ኮኒኑ። እቲ ፕረዚደንት ኣብታ ከተማ ብምብጻሕ ምስ ስድራ ግዳያት ተራኺቡ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም፡ ሓደ ጻዕዳ ውልቀሰብ ኣብታ ከተማ ኣብ ዝርከብ ሓደ ሱፐርማርኬት ብዘውረዶ መጥቃዕቲ፡ ዓሰርተ ሰባት ምማቶም ይዝከር። እዚ፡ 'ዓሌትነት መሰረት ዘለዎ መጥቃዕቲ' ብምባል ሰብ መዚ እታ ሃገር ኮኒኖምዎ'ዮም። እቲ ወዲ 18 ዓመት ጥርጡር፡ ንርእሱ ፋሽሽትን ኣምላኺ ልዕና ጸዓዱን ከም ዝዀነ ዝገልጽ ሰነድ፡ ብመገዲ ኢንተርነት ዘርጊሕዎ'ዩ። ፕረዚደንት ባይደን ትማሊ ምስ ስድራ ግዳያት ተራኺቡ፣ እቲ ጥርጡር ካብ መንጐ "ብጽልኢ ዝዓወሩ'ዩ" ክብል ነቒፉ። ወሲኹ፡ "ልዕልና ጻዕዳ ቦታ የብሉን" ኢሉ። ኣመሓደርቲ እቲ ከባቢ፡ እቲ ጥርጡር ናብቲ ብብዝሒ ጸለምቲ ዝነብርሉ ከባቢ፡ 320 ኪሎ ሜትሮ ተጓዒዙ ከም ዝመጽአ ብምግላጽ፡ ኮነ ኢሉ እቲ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሞ ሓቢሮም። እቲ ውልቀሰብ 'ማኒፌስቶ' ኢሉ ኣብ ኢንተርነት ኣብ ዝዘርግሖ ሰነድ፡ "ጽንተት ጻዕዱ" ከምኡ'ውን "ምትካእ ጸዓዱ" ዝብሉ ውዲታዊ ክልሰሓሳባት፡ ኣብ ልዕሊ ውሑዳን ሕነ ክፈዲ ከም ዝደረኾ ይገልጽ። ባይደን፡ እቲ ውልቀሰብ ዝፈጸሞ ተግባር፡ "ካብ ፍርሕን ዓሌታውነትን ዝነቅል" እዩ ብምባል ኮኒንዎ። እቲ ፕረዚደንት ብ2017 ኣብ ቨርጂንያ ዘጋጠመ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ሕሉፋት የማናውያን፡ ንፕረዚደንትነት ንክወዳደር ከም ዝደረኾ ብምግላጽ፣ ዲሞክራሲ ኣሜሪካ ኣብ ሓደጋ ከም ዘሎ ኣተሓሳሲቡ። ስድራ ግዳያት ከኣ ጽንዓት ክህቦም ተመንዩ። ባይደን፡ "በቶም ፈተውቲ ኣመሪካ ዘምስሉ ሰባት፡ ጽልእን ፍርሕን ልዕሊ ዓቐን ኦክስጅን ተዋሂብዎ እዩ፤ እዚኦም ግን ንኣመሪካ ኣይተረድእዋን ዘለው፡" ይብል። "ኵሉ ኣመሪካዊ ንኸምዚ ዓይነት ሓሶታት ክነጽግ፣ ነቶም ሓሶት ብምስራጽ ስልጣንን ፖለቲካዊ መኽሰብን ክረኽቡ ዝጽዕሩ ክዅንን፡ እጽውዕ፣ ስቕ ክንብል ኣይግባእን፡" ኢሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሓደ ጻዕዳ ተመሃሪ ኣብ ንብረት ጸሊም ተመሃሪ ሸይኑ

ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዩኒቨርሲቲ ስተለንቦሽ ሓደ ጻዕዳ ተማሃራይ ዩኒቨርስቲ ኣብ ንብረት ጸሊም ተማሃራይ ድሕሪ ምሻኑ ካብ ትምህርቱ ከምዝተኣገደ እቲ ዩኒቨርስቲ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ብተወሳኺ፡ እቲ ጉዳይ መርመራ ክግበረሉ ምዃኑን ገበነኛ ኮይኑ እንተተረኺቡ ክሲ ከም ዝምስረተሉን ሓቢሩ። ተመሃሮ እቲ ዩኒቨርሲቲ'ውን፡ ትማሊ ሰላማዊ ሰልፊ ገይሮም ኣብ ልዕሊ እቲ ተመሃራይ ቀዳማይ ዓመት ዝኾነ ውልቀሰብ ቅልጡፍ ስጉምቲ ንኽውሰድ ክሓቱ እንከለው እቲ ዩኒቨርሲቲ'ውን ግቡእ ስጉምቲ ክወስድ'የ ኢሉ። እቲ ጻዕዳ ተመሃሪ ኣብ ልዕሊ ንብረት ጸሊም ተመሃሪ ክሸይን እንከሎ ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝተዘርግሐ ኮይኑ፡ እቲ ተግባር ካብ ዓሌታዊ ስምዒት ዝነቅል ክኸውን ከም ዝኽእል እቲ ዩኒቨርሲቲ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ማርቲን ቪልጆን፡ "እዚ ኣዕናዊ፡ ጐዳእን ዓሌታውን ተግባር" እዩ ብምባል እቲ ዩኒቨርሲቲ ነዚ ተግባር ከም ዝኹንኖ ተዛሪቡ። እቲ ግዳይ ክሳብ ሕጂ ኣብ ስንባደ ከም ዘሎን እቲ ዝተፈጥረ ነገራት ንምርዳእ ጻዕሪ ይገብር ምህላውን'ውን እቲ ዩኒቨርሲቲ ገሊጹ። እዚ ጉዳይ ክፍጠር እንከሎ፡ እቲ ጸሊም ተመሃሪ ኣብ ዝድቅሰሉ ክፍሊ ደቂሱ ከም ዝነበረን ምስ ነቕሐ ኣብ ክፍሉ ካልእ ሰብ ከም ዝረኣየን ማዕከናት ዜና እቲ ከባቢ ጸብጺበን። ኣብቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝተዘርግሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ድማ፡ እቲ ጸሊም ተመሃሪ ነቲ ጻዕዳ ስለ ምንታይ ኣብ ንብረተይ ትሸይን እናበለ ክሓቶ ይስማዕ። እዚ ክስተት ግን፡ ሕጂ'ውን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝነበረ ዓሌታውነት ከም ዘይጠፍአ ዘርኢ ምዃኑ ይግለጽ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ደቡብ ኣፍሪቃ: ዓሌታዊ ስርዓት ኣፓርታይድ ከብቅዕ ተራ ዝነበሮ ፕረዚደንት ነበር ዴ ክለርክ ዓሪፉ

ናይ መወዳእታ ጻዕዳ ፕሬዝደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ኤፍ ዳብሊው ዴ ክለርክ ሎሚ ኣብ መበል 85 ዓመቱ ዓሪፉ። ዴ ክለርክ፡ እታ ሃገር ናብ ዲሞክራሲ ኣብ ምስግጋር ዓብዪ እጃም ዝነበሮ ኣንጻር ስርዓት ኣፓርታይድ ዝተቓለሰ በዓል ተራ እዩ። ንሱ፡ ኣብዚ ዓመት ብሕማም መንሽሮ ሕክምናዊ ክትትል ክገብር ከም ዝጸንሐ ተገሊጹ። ዴ ክለርክ፡ ካብ መስከረም 1989 ክሳብ 1994 ፕሬዝደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ዝነበረ እዩ። ኣብ 1990 ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝነበረ ኔልሰን ማንዴላ ካብ ማእሰርቲ ክፍታሕ ብምውሳን፡ ኣብ 1994 ዝተፈላለዩ ውድባት ዝተሳተፍሉ መረጻ ክካየድ ዘፍቀደ መራሒ'ዩ። ፋውንዴሽን ዴ ክለርክ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ፕሬዝደንት ነበር ዴ ክለርክ፡ ብመንሽሮ 'ሜሶቲሎማ' ሓሚሙ ጸኒሑ፤ ሎሚ ንጉሆ ድማ ኣብ መንበሪ ገዝኡ እናሃለወ ዓሪፉ" ኢሉ። እቲ መንሽሮ፡ ንመስመር ሳንቡኡ ከም ዘጥቅዖ ሓቢሩ። ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛን፡ ፍሉጥ ተሸላሚ ኖበል ሰላም ሊቀ-ጳጳስ ደዝሞንድ ቱቱ ዝርከብዎም መራሕቲ ብሞት ዴ ክለርክ ዝተምዖም ሓዘን ይገልጹ ኣለዉ። ዴ ክለርክ፡ ኣብ 1990 ኣብ ልዕሊ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ዝነበረ እገዳ ክለዓል ብምግባር ልዕልነት ጽዓዱ ዘስፍን ዝነበረ ስርዓት ኣፓርታይድ ንከብቅዕ ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ። ድሕሪኡ፡ ኣብ 1994 ኣብ ዝተኻየደ ዝተፈላለያ ውድባት ዝተሳተፋሉን ማንዴላ ፕሬዝደንት ዝኾነሉን መረጻ ሓደ ካብቶም ክልተ ምኽትል ፕሬዝደንት ንምዃን በቒዑ እዩ። ኣብ 1993'ውን ምስ ማንዴላ ሽልማት ኖቤል ሰላም ተማቒሉ። ንሓድግን ራእይን ማንዴላ ንምትግባር ዝተመስረተ ኔልሰን ማንዴላ ፋውንዴሽን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ዴ ክለርክ "ኣብ ታሪኽ ደቡብ ኣፍሪቃ ንዘልኣለም ምስ ነልሰን ማንዴላ ተኣሳሲሩ ክነብር'ዩ" ብምባል ንዝተጻወቶ ተራ ንኢዱ። እንተኾነ ግን፡ ደቡብ ኣፍሪቃውያን፡ ብዛዕባ ዝተጻወቶ ተራ ዝተፈላለየ ኣረኣእያ እዩ ዘለዎም። ገለ ነታ ሃገር ካብ ዓሌታዊ ምምሕዳር ናብ ደሞክራሲ ኣብ ምስግጋር ዝተጻወቶ ተራ ክንእዱ እንከሉ፡ ገለ ድማ መራሒ ናይቲ ዓሌታዊ ስርዓት ምንባሩ ካብ ነቐፌታ ክድሕን የብሉን ይብሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ናዕቢ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ካብ ፀገም ናብ ፀገም ዝገላበጡ ዘለዉ ኢትዮጵያውያን

ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ብምኽንያት ማእሰርቲ ፕረዝደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ጃኮብ ዙማ ኣብታ ሃገር ሰልፍታት ተቓውሞ ተላዒሎም ነይሮም። ኣብቲ ኣብ ትውልዲ ቦታ ጃኮብ ዙማ ክዋዙሉ-ናታል ተላዒሉ ናብ ዝተፈላሌያ ከባቢታት እታ ሃገር ዝተላብዐ ዘይምርግጋዕ፡ ገበነኛ ጉጅለታት መጥቀሚ ገይረሞ ነይሮም። ዝምታ ተፈፂምሎም ኣብ ዝተባህሉ ቦታታት ፖሊስ ስጉምቲ ክወስድ እንከሎ ብዙሓት ሰባት'ውን ኣብ ቀይዲ ከም ዝወዓሉ ይፍለጥ። ናብርኦም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝገበሩ ኢትዮጵያውያን ግን ግዳያት ኮይኖም። ድሕሪ ሰሙናት'ውን እዚ ፀቕጢ ቀፂሉ እዩ። ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ካብ ዝኸድ 9 ዓመታት ዘቑፀረ ኣሰግድ ዮውሃንስ፡ ኣብ ጥቓ ደርባን ኣብ ትርከብ ክዋዙሉ ናታል፡ ክዳውንትን ጫማን ይሸጥ ከም ዝነበረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ንሱ ኣብ ዝነብረላ ንእሽተይ ከተማ ኣርባዕተ ኢትዮጵያውያን ጥራሕ ይነብሩ። ድሕሪ ማእሰርቲ ፕረዝደንት ነበር እታ ሃገር ጃኮብ ዙማ ኣብ ዝተላዕለ ናዕቢ፡ ንብረት ናይቶም ክልተ ሙሉእ ብሙሉእ ከም ዝዓነወ ይዛረብ። ሓደ ዓመት ምስ ሰርሐ፡ ዘለዎ ጠቕሊሉ ንብረቱ ሸይጡ ናብ ኣዲስኣበባ ተመሊሱ ክሰርሕ ትልሚ ዝነበሮ ኣሰግድ፡ ሕዚ ግና ነዚ ምግባር ከቢድ ምዃኑ ይዛረብ። ዝነበሮ ንብረት ሙሉእ ብሙሉእ ከም ዝተዘመተን፡ እዚ'ውን ልዕሊ 1 ሚልየንን ሓሙሽተ ሚእቲ ሽሕን ራንድ ከም ዝግመት ሓቢሩ። "ነታ ከተማ ለቒቐ ወፂአ'የ፤ ኣብ መደብርካ ዝነበሩ ክዳውንቲ ሰባት ተኺደኖሞ ምርኣይ ይርብሽ'ዩ። በዚ ምኽንያት ናብ ጆሃንስበርግ መጺአ፡ ምስ መሓዙተይ ይነብር ኣለኹ" ይብል። ቅድሚ ሕዚ'ውን፡ ሰለስተ ግዘ ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ከም ዘጋጠሞ ንቢቢሲ ገሊፁ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምዚ ዓይነት ፅልኣት ዜጋታት ካልኦት ሃገራት መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ እንትፍፀም፡ ምንቅስቓሳት ይግደብ፣ ትካላት ንግዲ ምኽፋት ኣይከኣልን፣ ካብ ገዛ'ውን ምውፃእ ኣይከኣልን ዝብል ኣሰግድ፡ ክቃወሙ ዝወፅኡ ሰባት ኣብ መወዳእታ ትካላት ንግዲ ዘሚቶምን ኣዕንዮምን ምኻድ ልሙድ'ዩ ይብል። ኣብ 2018 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ሰልፊ ተቓውሞ እንክለዓል፡ "ዙማ ካብ ስልጣን ይውረደልና" ዝብል ሕቶ ከም ዝነበሮም ዝዝክር ኣሰግድ፡ ብሰንኪ እዚ ብዙሓት ስደተኛታት ከም ዝተዘሞቱ ይገልፅ። ኣብ ዓመት ኣብ ዓመተ 2021 ድማ፡ ዙማ ክእሰር የብሉን ዝብል ካልእ ርእሲ ሒዞም መጺኦም ብምባል፡ ናይ ሕዚ ጎንፂ ካብ ካልእ እዋን ዝሓሰመ ከም ዝነበረ ይዛረብ። ኣብዚ ዝምታን ዕንወትን ልዕሊ 150 ሽሕ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ሸቕሊ ኣልቦ ኮይኖም'ዮም ዝብል ኣሰግድ፡ ብቢልዮን ዶላራት ዝግመት ንብረት ዓንዩ ክብል ነቲ ኩነታት ይገልፆ። "ምሳይ ይሰርሑ ዝነበሩ ሽድሽተ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ስራሕ ፈቲሖም'ዮም" ብምባል እዚ ቁፅሪ ኣብ ዓበይቲ ማእኸላት ዕዳጋ እንትረኣይ ድማ ዓብይ ኣሃዝ ከም ዝኾን የብርህ። ገሊኦም ክሳብ 300 ሰራሕተኛታት የመሓድሩ ዝነበሩ ዓበይቲ ማእኸላት ዕዳጋ፡ ልዕሊ 20 ሚልየን ራንድ ዝተዘመቱ ውልቀሰባት ከም ዘለዉ ዝገልፅ ኣሰግድ፡ "መሊስና ኣይንኸፍትን" ክሳብ ምባል ከም ዝበፅሑ ይዛረብ። ኣሰግድ፡ ካብ መፈለምታ መዓልቲ ጀሚሩ እናሃነፅክዎ'የ መጺአ ዝብሎ ትካል ንግዱ፡ ብዝበፅሖ ዝምታ ሙሉእ ብሙሉእ ዓንዩ ምርኣዩ ንመንፈሱ ሰይርዎ'ዩ። "ካብ ዜሮ ኢኻ ትጅምር፤ ክትጅምር ከለኻ ዋላ ሓደ ከም ዘይብልካ ማለት'ዩ። መንግስቲ ብዝምታ ጉድኣት ንዝበፅሖም ካሕሳ ክህብ'የ ኢሉ ቃል እኳ እንተኣተወ፡ 'እንተሃቡ ንዜጋታቶም'ምበር ንስደተኛ ናይ ምሃብ ዕድል' ትሑት'ዩ" ይብል። ኣብ ከተማ ጆሃንስበርግ ብንግዲ ትመሓደር ወይዘሮ መዓዛ ተስፋየ ብወገና፡ ኣብ እዋን እቲ ናዕቢ ኣዝዩ ዘሻቕልን ዘፍርሕን ኩነታት ተኸሲቱ ከም ዝነበረ ገሊፃ። "ናብ ናትና ከባቢ መጺኦም ንምዝማት እንትዳለዉ፡ ንኢትዮጵያውያን ሓዊሱ ስደተኛታት ሓቢሮም ምስ ኣባረርዎም ምንቅስቓሶም ደው ኢሉ። ሕዚ ብጣዕሚ ተረጋጊዕና ንሰርሕ ኣለና። ኩሉ ግዘ ዘጋጥም ምዝማት፡ ሓደ ሓደ ጉሓልቲ ናብ ሹቓት ዝኣትውዎ እንተዘይኮይኑ፡ ምንም ነገር የለን" ብምባል፡ ሕዚ ዝርከብሉ ኩነታት ገሊፃ። ንልዕሊ 17 ዓመት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዝነበረ ዝዛረብ ኣይተ ግርማ ፊጣ፡ ኣብ ትውልዲ ቦታ ጃኮብ ዙማ ዝኾነት ክዋዙሉ-ናታል ዋና ከተማ ፒተማርስበርግ'ዩ ዝነበር። መራሒ ማሕበረሰብ እቲ ከባቢ ከምዝኾነ ዝዛረብ ኣይተ ግርማ፡ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ልዕሊ ናብታ ሃገር ዝመፅኡ ዜጋታት ካልኦት ሃገራት መጥቃዕቲ ይፍፀም ከም ዝነበረን ሕዚ ግና ንኹሉ ዘማእኸለ ምዃኑ ይጠቅስ። "ናተይ ሰለስተ ትካል ንግዲ ተዘሚቱ'ዩ። እቲ ሓደ ትካል 1 ነጥቢ 8 ሚልየን ብር ዝግመት ኮይኑ፡ እቶም ክልተ ድማ 3 ሚልየን ብር ይግመቱ" ኢሉ። ኣብ ወሰናወሰን እታ ከተማ ዝነበረ ዝምታ "ተስፋ ዘቑርፅ'ዩ" ኢሉ። "ኣብቲ እዋን ዝነበረ ኩነት ተስፋ ዘስእን'ዩ። ድሕሪኡ ኣብ ዝነበሩ ግዘታት ከመይ ከም እንነብር ክንሓስብን ክንጭነቕን ዝገበረ'ዩ። ሕጉሳት ኣይኮንናን። ቅድሚ ሕዚ'ውን ኣዚና ተሃሲና፣ ተዘሚትና፡ ሰሪሕና ኢና ረኺብናዮ። . . . ናይ ዝሓለፈ ግዘ ግና፡ ተስፋ ዘቑርፅ ናይ ፀልማት ግዘ ነይሩ" ብምባል ይገልፆ። ወሲኹ "ኣብዚ ዘለኽዎ ከተማ ምስ ገለ ትካላትን ሰባትን ብምዃን፡ ብጣዕሚ ንዝተጎድኡ 85 ሰባት መሊሶም ክኸፍቱ (ሹቕ) ልቓሕ ኣዳሊና። ገሊኦም ስራሕ'ኳ እንተጀመሩ ዝበዝሑ ግና ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ኣይጀመሩን። ገሊኦም ብልቓሕ፣ ዘለዎ ድማ ንዘይብሉ ብምትሕግጋዝ፡ ስራሕ ንጅምር ኣለና" ይብል። ኣብዚ መዳይ ዜጋታት ደቡብ ኣፍሪቃ ዝሐሸ ድጋፍ ከም ዝግበረሎም ይገልፅ። "መንግስቲ (ደቡብ ኣፍሪቃ)፡ ንዜጋታት ካሕሳ ክኸፍል'የ ኢሉ'ዩ።  ከም ዝፍለጥ ዝበዝሕ ናትና ሰብ ስደተኛ'ዩ። ፍቓድ ንምውፃእ ብዙሕ መስርሕ ስለ ዝሓትት፡ ናትና ሰብ ብዘይፍቓድ'ዩ ዝሰርሕ። ስለዚ ንዓና ዝረድእ ስርዓት የለን" ክብል ተዛሪቡ። ንልዕሊ 15 ዓመታት ኣብ ስደት ነይረ ዝብል ኮስሞስ ገብረሚካኤል ነባሪ ደርባን'ዩ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ካብ ዝተላዕለ ዓመፅን ረብሻን፡ እቲ ዝዓበየ ኣብ ደርባንን ከባቢኡን ከም ዝተኸሰተ፡ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ገሊፁ ኔሩ። መብዛሕትኦም ኢትዮጵያውያን ኣብ ስራሕቲ ንግዲ ከም ዝተዋፈሩ ዝገለፀ ኮስሞስ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ኩነታት ከም ዝርከቡ የረድእ። እቶም ናይ መጀመርታ፡ 'ሎኬሽን' ኣብ ዝበሃልን ትሑት ኣታዊ ዘለዎም ክፋላት ሕብረተሰብ ኣብ ዝነብርሉ ከባብታት ዝሰርሑ'ዮም። ኣብዞም ከባብታት ዝሰርሑ ኢትዮጵያውያን፡ "ሙሉእ ብሙሉእ ንብረቶም ዓንዩ" ኢሉ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል። ኣብ ሎኬሽን ንዝሰርሑ ነጋዶ ኣቑሑ ብምቕራብን ብምክፍፋልን ዝሰርሑ ኢትዮጵያውያን ድማ ኣብ ካልኣይ ምድብ ዝርከቡ ኮይኖም ሆቴላት፣ መሸጢ ባህላዊ ኣልባሳትን ግሮሰሪታትን ዝሓቖፉ እዮም። እዚኦም ከኣ፡ ቅድሚ ሕዚ ንካልኦት ዜጋታት ብምፅላእ መጥቃዕቲ (ዜኖፎቢያ) ኣብ ዝፍፀመሉ እዋን ስለ ዝተምሃሩ፡ መብዛሕትኦም ንርእሶም ንምሕላው ተወዲቦም ተንቀሳቒሶም፤ መጠን ዝበፅሖም ጉድኣት ውሑድ'ዩ ይብል። ዓቕሚ ዘለዎምን ኣብ ሳልሳይ ምድብ ዝርከቡን ኢትዮጵያውያን ከኣ፡ ኣብ ዓበይቲ ማእኸላት ንግዲ (ሞላት) ዝነግዱ ኮይኖም፡ "እዚኦም ሙሉእ ብሙሉእ ንብረቶም ዝሰኣንሉ ኩነታት'ዩ ዘሎ" ኢሉ። ድሕሪ እዚ ብዛዕባ ዘጋጠመ ነገር እንትዛረብ ድማ፡ ንድሕንነት ይኹን ብስግኣት ብዘይፈለጦ ምኽንያት፡ ኣብ ከባቢ ሙላዚ ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ወነንቲ ሹቕ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ንዝንቀሳቐሱ ጉጅለታት ገንዘብ ከም ዝኸፍሉ የረድእ። "እዞም ሸፋቱ፡ ንባዕሎም ከም ቢዝነስ ማሕበር ብምውዳብ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ዝነበረ ዝምታ ብምጥቃም 'ሓበሻ' ንድሕነት ሕብረተሰብና ምእንተ ዘላቒ ፍታሕ፡ መሊስኩም ናይ ንግዲ ትካልኩም ከይትኸፍቱ ብምባል፡ ናይ ምዝማት ኩነታት ኣርእዮም። ደሓር ግና እቲ ፀገም ተፈቲሑ፡ ስራሕ ጀሚሮም። እዞም ሸፋቱ ተኸፈልቲ'ዮም። ኩሉ ግዘ ንናትና ኮሚዩኒቲ ስግኣት'ዮም" ይብል። ድሕሪ እቲ ዘጋጠመ ዘይምርግጋዕ፡ ወተሃደራትን ፖሊስን ዝተዘመቱ ኣቑሑ ካብ ሓደ ግዝኣት ናብ ካልእ ከይሰጋገር በብመንገዱ ብፍላይ ኣብ ጆሃንስበርግ፣ ፍሪስቴትን ክዋዙሉ-ናታልን መንገዲ ብምዕፃው ይከላኸሉ ከም ዘለዉ ኣፍሊጡ። "እንተኾነ ወረቐት ንዘይብሎም ሰባት ይሕዙ ኣለዉ። ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ወረቐት ስለ ዘይብሎም፡ በዚ ምኽንያት ፀገም የጋጥሞም ኣሎ። ናብቶም ከባብታት ብምኻድ እቶም ፀገማት ንምትራፍ ንፅዕር ኣለና" ይብል ኮስሞስ። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ እዋን እቲ ፀገም መፅዩ ኔሩ ዝብል ኮስሞስ፡ ነቲ ማሕበረሰብ ካብ ምዝራብን ሞራል ካብ ምሃብን ሓሊፉ ግና ሓገዝ የለን" ኢሉ። ፕረዝደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ራማፎሳ፡ ዝተሰልዐ ባጀት ስለ ዘሎ ገንዘብ ክንከፍል ኢና ምባሉ ብምዝኽኻር፡ "መንግስቲ ዝበዝሕ ግዘ ንዜጋታት ወፃኢ ቃል ብምእታው ዘይትግብረሉ ኩነታት'ዩ ዘሎ። ዝተዘመተን ንብረቱ ዝተቓፀለን ሕብረተሰብ እንተልዩ ኬዝ ኽፈቱ ተባሂሉ'ዩ። ራማፎሳ፡ ነቲ ዝኣተዎ ቃል ይትግብሮ ድዩ ኣይትግብሮን ዝብል ክንርእይ" ይብል። ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣምባሳደር ሽፈራው ተኽለማርያም፡ ቅድሚ ሰሙናት ዝነበረ መጥቃዕቲ፡ ቅድሚ ሕዚ ካብ ዝነበሩ መጥቃዕትታት ዝተፈለየ ከም ዝኾነ ይሰማማዕ። "እቲ ናይ ሕዚ ኣብ ዓበይቲ መምረቲ፣ ትካላት ንግድን ቁጠባን ዘነፃፀረ እዩ። ቅድሚ ሕዚ ካብ ዝነበረ ብዝተፈለየ ኣብ ዓበይቲ ትካላት ዘድሃበ'ዩ። ዓበይቲ ማእኸላት ዕዳጋ ተዘሚቶም፣ተቓፂሎም፣ ዓንዮም፡ ኣብ ሎኬሽን'ውን እዚ ተፈፂሙ" ኢሉ ኔሩ፡ ኣብቲ እዋን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል። ካብቲ ማሕበረሰብ ዝለዓሉ መልእኽትታት ብምልዓል ናብ ዝምልከቶም ኣካላት መንግስቲ ደቡብ ኣፍሪቃ ብምብፃሕ፡ ብትኹረት ይሰርሑ ከም ዘለዉ'ውን ገሊፁ። ሕዚ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታት ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶ ብፅሑፍ ኣብ ዝሃቦ መልሲ ድማ፡ "ደቡብ ኣፍሪቃ ሙሉእ ብሙሉእ ሰላማዊ ከም ዝኾነን ትካላት ንግዲ ናብ ስራሕ ይኣትዉ ኣለዉ" ኢሉ። ብሰንኪ እዚ ፀገም ጉድኣት ዘጋጠሞም ኢትዮጵያውያን፡ "ንሕድሕዶም  ብምትሕግጋዝ ዝበዝሑ ናብ ስራሕ ምእታዎም" ኣመልኪቱ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ብቅዲ ናዚ ሰላምታ ዘቕረበት በጻሒት ዓዲ ተቐጺዓ

እታ ሆላንዳዊት ጋሻ ኦስቺዝ-ቢርኬና ኣብ ዝተባህለ ጃምላዊ ጨፍጫፍ ዝተፈጸመሉ ማእከል ብናይ ናዚ ቅዲ ሰላምታ ብምቕራባ ከም ዝተቐጽዐት ፖሊስ ሓቢሩ። ጓል 29 በጻሒት ኣብ ሓደ መእተዊ ኣፍደገ እቲ መዓስከር እያ ከምኡ ዓይነት ምልክት ኣርእያ። ዓቀብቲ ሕጊ፡ እታ ስማ ዘይተጸርሐ ሰበይቲ፡ ናዚ ዝጥቀመሉ ዝነበረ ናይ ፕሮፖጋንዳ ቅዲ ኣብ ግብሪ ኣውዒላ ኢሎም እዮም ከሲሶምዋ። ነቲ መቕጻዕቲ ከፊላ ከም ዝኸደት ድማ ምፍላጥ ተኻኢሉ፥። ኣብ ፖላንድ ዝርከብ ፒኤፒ ዝተባህለ መራኺቢ ብዙሃን፡ እታ ሰበይቲ ነቲ ተግባር ከም ጻውቲ/ቀልዲ ከም ዝፈጸመቶ ምግላጻ ሓቢሩ። ኣብቲ እዋን ምስ በዓል ገዛኣ ኾይና’ያ ስእሊ ትሰኣል ነይራ። እዚ ናይ ናዚ ፕሮፖጋንዳ ኣብቲ ከባቢ ሰባት ክጥቀሙ ምርኣይ ናይ መጀመርታ እዋን ኣይኮነን። ብዙሓት ከምኡ ክገብሩ ተታሒዞም ተቐጺዖም እዮም። እቲ ገበን ድማ ክሳብ ክልተ ዓመት ዘእስር እዩ ተባሂሉ። ኣብ 2013፡ ከምኡ ዝገበራ ክልተ ቱርካውያን ተምሃሮ፡ ነፍሲወከፍ ሽድሽተ ወርሒ ዝተቐጽዓ ኾይነን ንሰለስተ ዓመት ድማ ናብቲ ከባቢ ከይኣትዋ ተኣጊደን። ኣብ ምጅማር ካልኣይ ኲናት ዓለም ንፖላንድ ዝተቖጻጸረ ናዚ ጀርመን፡ ኦስወዪዝ ኣብ ዝተባህለት ደቡባዊት ከተማ  ፖላንድ እዩ ነዚ መቕተልቲ ዝፍጸመሉ መዓስክር [ዴዝ ካምፕ] ሃኒጹ። ስርዓት ናዚ ጀርመን፡ ኣብዚ መዓስከር ጥራይ ብውሕዱ 1.1 ሚልዮን ሰባት ዝጨፍጨፈ ኾይኑ፡ ካብኣቶም እቶም ኣስታት ሓደ ሚልዮን ኣይሁዳውያን እዮም። ናብቲ መዓስከር ዝተዳጎኑ ግዳያት፡ ብጋዛ ተዓፊኖም፣ ጠምዮም፣ ናብ ሞት ዘብጽሕ ግዱድ ስራሕ ክሰርሑ ተገይሮምን ገሊኦም ድማ ብመድሓኒት ተቐቲሎም። መብዛሕትኦም ኣብቲ መዳጎኒ ብጋዝ ተዓፊኖም ክሞቱ ከም ዝተገብረ መረዳእታታት ይሕብሩ። ኣብቲ ናይ ናዚ ጀርመን፡ ወፍሪ ዓሌት ምጽናት ጀዊሽ [ኣይሁድ] ኣብ ኣውሮጳ፡ ሽድሽተ ሚልዮን ኣይሁዳውያን ከም ዝተቐትሉ ሰነዳት ይሕብሩ። ማእከል ኣስችዊዝ ሓደ ካብቶም ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ዝተፈጸመሎም እዩ። ሰራዊት ሶቭየት ሕብረት ድማ ኣብ 1945 ነቲ ኸባቢ ነጻ ኣውጺኦምዎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቀዳሞት ሚኒስተራት ነበር ብሪጣንያ፡ ፑቲን ብሓድሽ ዓለምለኻዊ መጋብእያ ክሕተት ጠሊቦም

ቀዳሞት ሚኒስተራት ነበር ዓባይ ብሪጣንያ፡ ጎርደን ብራውንን ሰር ጆን ማጆርን፡ ፕረዝደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ብዝፈጸሞ ገበናት ኲናት፡ ሓድሽ ዓለምለኻዊ መጋብእያ ተጣይሱ፡ ክሕተት ጠሊቦም። እቶም ቀዳሞት ሚኒስትራት፡ ነዚ ሓሳብ ዘሰጉሙ ካብ ዘለዉ 140 ምሁራት፣ ሰብ ሞያ ሕግን ፖለቲካኛታትን መንጎ እዮም። ፕረዝደንት ፑቲን ኣብ ዩክረይን ዝፈጸሞ ጥሕሰት ሕጊ፡ ልክዕ ገበነኛታት ናዚ ጀርመን፡ ድሕሪ ምዝዛም ካልኣይ ኲናት ዓለም፡  ዝተሓታትሉ ዓይነት መጋባእያ ተጣይሱ፡ ክሕተት እዮም ዝጉስጉስ ዘለዉ። ዓለም ለኸ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት (ICC) ኣብ ልዕሊ ፑቲን፡ ምርመራ ገበናት  ኲናት ጀሚሩ ከምዘሎ  ጸብጻባት ይሕብሩ። ገለ ሰባት ግን፡ እቲ ትካል ከምኡ ኣብ ምግባር ተርኡ ድሩት እዩ ይብሉ። ኣይሲሲ፡ ካብቲ  ድምጺ ብድምጺ ውድቂ ናይ ምግባር ስልጣን ዘለዋ፡ ሩስያ፡ ኣባል ዝኾነትሉ፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ፍቓድ ከይረኸበ ክሰርሕ ዘይኽእል ምዃኑ ብምጥቃስ እዮም ከምኡ ዝምጉቱ። እዚ ናይ ሕጊ ክፍተት ንምምላእ፡ ሓድሽ ዓለማዊ ቤት ፍርዲ ምጥያሽ   ይካአል እዩ ኢሉ ይሙጉት፡ ቀዳማይ ሚኒሰተር ነበር ሚሰተር ጎርደን ብራውን። ከምኡ ብምግባር፡ ፑቲን ፍትሒ ንምጭፍላቕ ክገብሮ ዝኽእል መገድታት ምዕጻው ይከኣል እዩ በሃላይ እዩ። "ህዝቢ ዩክረይን ብቓላት ዘይኮነስ ብተግባር  ክንበጽሐሉ፡ ክንጎዪ ኣለና። ተሓባበርቲ ፑቲን ድማ፡ እታ መሸንቅቖ እናሰጠመት ትኸይድ ከምዘላ ክነርእዮም ኣለና። ንነፍሶም ካብ ፑቲን ዘየርሕቑ እንተኾይኖም፡ ገበናዊ መቕጻዕትን ማእሰርትን እዩ ዝጽበዮም" ኢሉ። እቲ ክጣየስ ሓሳብ ዝቐርበሉ ዘሎ ሓድሽ ዓለማዊ ሕጊ መጋባእያ፡  ኣይሲሲ ሕዚ ይሰርሖ ንዘሎ መርመራታት ገበናት ኲናት፡ ተወሳኺ እዩ ተባሂሉ። እቲ ጎስጓስ ዛጊድ፡ ንብዙሓት ፍሉጣት ሰባት ሓዊሱ፡ 740 ሽሕ ሰባት ዝደገፍዎ ኾይ ኣሎ። ሚኒስትር ጉዳያት ወጻአ ዩክረይንን ሓላፊት ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዓባይ ብሪጣንያ ነበር፡ ላዲ ሃል፡ ዝርከብዎም ፊርመኦም ኣንቢሮምሉ ኣለዉ። ፕሮፌሰር ዓለም ለኸ ሕጊ ዝኾኑ፡ ፊሊፒን ሳንድስ፣ ኣብቸ ኑሩምበርግ ኣብ ልዕሊ ገበነኛታት ናዚ ተሐታቲ ዝገበረ መጋባእያ ዓቃቢ ሕጊ ዝነበረ፡ ቤንጃሚን ፍረነዝ ከምኡ'ውን ፕረዝደንት ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ መሰላት ሕብረት ኣውሮጳ ነበር፡ ሰር ኒኮላስ ብራዣ ድማ ክታሞም ኣዕሪፎምሉ ኣለዉ። ሚስተር ብራውን፡ "ብሪጣንያ በቲ እትኽተሎ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ትሕበን እያ። ኣብ ኑርምበርግ፡ ንገበነኛታት ናዚ ናብ ሕጊ ቀሪቦም ናይ ኢዶም ክረኸቡ ተገይሩ እዩ ፤ ሕዚ'ውን እዚ መልአኽቲ ልዕልነት ሕጊ ምኽባር ካብ እንግሊዝ ናብ ፑቲን ክበጽሖ ይገበር። ድሕሪ ሸሞንተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ሎሚ'ውን፡ ካብ ተሓታትነት ሕጊ ከምዘየምልጥ ብዘየላጢ ክፈልጥ ኣለዎ" ኢሉ። ኑረምበርግ ትርያል፡ ደድሕሪ ሓንቲ ጀርመናዊት ከተማ ዝተሰየመ ኾይኑ፡ ኣብዚ መጋበእያ፡ ኲናት ናዚ ዝመርሑ፡ ገበናት ኲናት ዝጠሓሱን ኣብ ልዕሊ ሰብኣውነት ጥፍኣት ዝፈጸሙን ኣብ ቅድሚ ሕጊ ጠጠው ዝበልሉ እዩ። ኣብዚ ሰሙን እዚ፡ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ንፈለማ እዋን፡ ንፕረዚደንት ፑቲን፡ 'ገበነኛ ኲናት' ክብል ሰይምዎ እዩ። መንግስቲ፡ ሩስያ ነዚ ብያነ፡ "ተቀባልነት ዘይብሉን ይቕረ ዘይበሃሎን" ክብል ተሓንዩ ኣሎ። ብፍላይ ፕረዝደንት ዩክረይን  ዘለንሰኪን ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ፡ ቦሪስ ጆንሰንን ብወገኖም፡ ኣብ ልዕሊ ፑቲን፡ ተመሳሳሊ ርእይቶ ኣስሚዖም ኣለዉ። ሓይልታት ሩስያ፡ ሲቪል ዝነበርሉ ቦታታት ብኸቢድ ብረት ብምጥቃዕ ገበናት ኲናት ከምዝፈጸሙ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ፡ ከተማ ማሪፖል ኣብ ሓደ ተዓቂቦም ዝነበሩ ንጹሃት ግዳይ ደብዳብ ከበድቲ ኣጽዋር እንትኾኑ፡ ነፈርቲ ውግእ ሩስያ፡ ገበናት ኲናት ይፍጽማ ከምዘለዋ ካብ መንግስቲ ዩክረይን ክስታት ይስምዑ ኣለዉ። ነቲ ኲናት ንምፍታሕ፡ ሰላማዊ ዝርርባት  ይፍተኑ እንተለዉ'ኳ፡ መንግስቲ ሩስያ 'ንመናውሒ ግዜ' ይጥቀመሎም ከይህሉ ጸሓፊት ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ሊዝ ተሩስ፡ ንጋዜጣ ታይምስ ስግኣታ ተዛሪባ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ብጾታዊ ዓመጽ ብጌጋ ተኸሲሶም ዝጸንሑ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ድሕሪ 72 ዓመታት 'ነጻ' ወጺኦም

ንሓንቲ መንእሰይ ዓሚጽኩም ብዝብል ብጌጋ ተኸሲሶም ዝጸንሑ ኣርባዕተ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ድሕሪ 72 ዓመታት ካብቲ ክሲ ነጻ ተባሂሎም። ንሳቶም ኣብ 1949 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ግሮቭላንድ ፍሎሪዳ ነታ መንእሰይ ከም ዝጨወዩን ከም ዝተጋገሰስዋን እዮም ተኸሲሶም ነይሮም። እቶም ቻርለስ ግሪንሊ፣ ዋልተር ኢርቪን፣ ሳሙኤል ሸፈርድን ኤርነስት ቶማስን ዝተባህሉ ብ 'ግሮቭላንድ ፎር' ዝፍለጡ ሰባት ኣብ ጥሪ 2019 ብክፍለ ሃገር ፍሎሪዳ ምሕረት ተጌሩሎም ነይሩ። እቶም ሰባት ካብቲ ክሲ ነጻ እኳ እንተተባህሉ ሓደ ካብኣታቶም ብህይወት የሎን። ኣብቲ እዋን ዕድሚኦም ካብ 16 ክሳዕ 26 እዩ ነይሩ። ቶማስ ድሕሪ እቲ ፈጺምዎ ዝተባህለ ክሲ ነዊሕ ከይጸንሐ ክርከብ እንከሎ ብብዙሕ ጠያይቲ ተሃሪሙ ተቐቲሉ። እቶም ሰለስተ ካልኦት ከኣ ቅድሚ ናብ ፍርዲ ምቕራቦም ብዙሕ ማህረምቲ ክበጽሖም እንከሎ ገበነኛታት ተባሂሎም ተፈሪዶም ጸኒሖም። ሳሙኤል ሸፈርድ ድሒሩ ንዳግመ-ፍርዲ ናብ ቤት ፍርዲ እናተወሰደ እንከሎ ብፖሊስ ብጥይት ተሃሪሙ ተቐቲሉ። ኢርቪን ኣብ 1954 ክቕተል ተወሲኑ እኳ እንተነበረ ዕድል ጌሩ ሓሊፍዋ፤ ድሒሩ ኣብ 1968 ፍረዱ ብኣመክሮ ንሕልፈት ማእሰርቲ እኳ እንተተቐየረሉ ድሕሪ ሓደ ዓመት ሞይቱ። ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱ ዝነበረ ግርንሊ'ውን ኣብ 1962 ብኣመክሮ እኳ እንተተፈትሐ ኣብ 2012 ህይወቱ ሓሊፉ። ዳኛ ፍሎሪዳ ንክሲ ኤርነስት ቶማስን ሳሙኤል ሸፈርድን ክስርዝ እንከሎ ንፍርዲ ቻርለስ ግሪንሊን ዋልተር ኢርቪንን ኣደስኪልዎ። ኣባላት ስድራቤቶም ድሕሪ እቲ ዜና ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ፡ እቲ ፍጻመ ኻልኦት ተመሳሰልቲ ብይናት ደጊሞም ክረኣዩ ዘለዓዕል ክኸውን ከም ዝኽእል ገሊጾም። ብታሕጓስ እናነብዐ ዝተዛረበ ወዲ ሓው ንቶማስ ኣሮን ኒውሰን "ሕጉሳት ኢና። ብዙሓት ሰባት ነዚ ዕድል ስለ ዘይረኸቡ፡ እዚ ጅማሮ ምዃኑ እትስፎ. . . እዛ ሃገር ናብ ሓድነት ክትመጽእ ኣለዋ" ኢሉ። ኣባል ሰልፊ ሪፓብሊካን ኣኽባር ሕጊ ቢል ጋድሰን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዩ እቶም ሰባት ብወግዒ ነጻ ክበሃሉ ነቲ ጉዳይ ኣበጊስዎ። ኣብ 2017 መንግስቲ ክፍለሃገር ፍሎሪዳ ንስድራ እቶም ኣርባዕተ ሰባት "ልባዊ ይቕሬታ" ክሓትት እንከሎ ናይ ድሕሪ ሞት ምሕረት ክግበረሎም ለበዋ ኣሕሊፉ ነይሩ። ዛንታ ናይ'ቶም ሰባት ኣብ መጽሓፍ 'ዴቪል ኢነ ዘ ግሮቭ' ክዝንቶ እንከሎ እቲ መጽሓፍ ተዓዋቲ ሽልማት ፑልቲዘር 2013 ኮይኑ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣባል ናዚ ምንባሩ ዝተጠርጠረ ወዲ ሚእቲ ዓመት ሽማግለ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እዩ

ስሙ ብወግዒ ዘይተገልጸ ወዲ ሚእቲ ዓመት ኣባል ናዚ ጀርመናዊ  ብተሓታትነት ቅትለት 3518  ሰባት  ኣብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ምዃኑ ተፈሊጡ። እቲ ሽማግለ  ካብ 1942 ክሳብ 1945 ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣብ ጥቓ በርሊን ኣብ እትርከብ መዓስከር ብጥይትን መርዛም ጋዝን ቕትለት ከምዝፍጸም ገይሩ ተባሂሉ እዩ ተጠርጢሩ ዘሎ። ዓቃቢ ሕጊ ናይቲ ቦታ እቲ ሽማግለ ኣብ ጥቅምቲ ኣብ ዝውዕል መጋባእያ ቀሪቡ ፍርዱ ክሰምዕ ከምዝኽእል ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ገሊጹ። ብምቕጻል እቲ ኣኽባሪ ሕጊ እቲ ጥርጡር ዋላኳ ዕድመ እንተደፍአ ብዝተገብረሉ ሕክምናዊ መርመራ ኣብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ከምዝኽእል ኣረጋጊጹ። እቶም ናይ ሕጊ ኪኢላታት እቲ ጥርጡር እንተወሓደ ኣብ መዓልቲ ንክልተ ሰዓት ኣብ መጋባእያ ክቐርብ ከምዝኽእል ኣረጋጊጽና ኢና ኢሎም። ነቲ ውሳነ ከኣ ቬልት አም ሶንታግ ዝተባህለ ጀርመናዊ ጋዜጣ ኣብ ዓምድታቱ ኣውጺኡዎ። እቲ ጋዜጣ ቶማስ ዋልተር ንዝተባህለ ናይ ሕጊ ጠበቓ ብምጥቃስ ከምዝጸሓፎ መብዛሕቶም እቶም ከሰስቲ ልክዕ ከምቲ ክሱስ ዕድመ ዝደፍኡ እዮም ክብል ተዛሪቡ። መራኸቢ ብዙሃን ጀርመን እዚ መጋባእያ እዚ መጨረሻ ናይቲ ኣሰቃቒ ወረ ናዚ እዩ  ክብላ ይገልጸኦ። ኣብ ዘበነ ናዚ ገበን ዝፈጸሙን ዝተፈጸሙን ሰባት ደጊም ዕድመ ደፊኦም እዮም። ካብ 1936 ክሳብ 1945 ዓመተ ምሕረት ኣብ ዝነበረ ግዜ ካብ 200 ሽሕ ንላዕሊ እሱራት ኣብ መዓስከር ሳችሴንሃውሰን ተኣሲሮም ነይሮም። ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት ኣብ ኵናት ዝተኣስሩ ሰባት ከምኡ እውን ብናዚ እተፈርዱ ጉጅለታት ኤስኤስ ብዝብል ስም ዝጽዋዕ ናይ ጀርመን ናይ ጸጥታን ስለያን ድርጅት ተታሒዞም ጸኒሖም። እቲ ሕጂ ናብ ሙዜም ተቐይሩ ዘሎ ቤት ማእስርትን ማእከል ቅትለትን ዝነበረ መዓስከር ሳችሴንሃውሰን ከምዘረጋግጾ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ እሱራት ብዘጋጠሞም ሕሱም ጥሜት ሕማምን ምዝመዛ ጉልበትን ሞይቶም። ቅድሚ 10 ዓመት ጀርመን ንሓደ ኣብ መዓስከር ናዚ ተሓባባሪ ጃምላዊ ህልቂት ነይሩ ዝበለቶ ሰብ ከምዝፈረደት ይዝከር። ዋላ’ኳ እቲ ክሱስ ይግባይ ብምሕታቱ ዝተወሰነሉ ፍርዲ ከይሰምዐ እንተሞተ እቲ ውሳነ ከቢድ ምንባሩ ይዝረብ። ቅድሚኡ ኣብ ዝነበረ መጋባእያ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ነቶም ምስ ናዚ ይተሓባበሩ ነይሮም ኢሎም ዝኸሱ ሰባት እቶም ክሱሳት ኣብቲ ፍጻሜ ከምዝነበሩ ዘረጋግጽ ጭብጥን መረዳእታን ከቕርቡ ግዴታ እዩ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓደ ወዲ 93 ዓመት ሓላው መዓስከር ናዚ ነበር ሽማግለ ኣብ ቅትለት ልዕሊ 5ሽሕ ሰባት ተሓባባሪ ነይሩ ብዝብል ክሲ ተፈሪዱ ነይሩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኦሮሚያ፡ ኣብ ምብራቕ ወለጋ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሰባት ከምዝሞቱን ገዛውቲ ከምዝተቓጸሉን ተገሊጹ

ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ምብራቕ ወለጋ ወረዳ ጊዳ ኣያና፡ ነጌሶን ሃሮ ኣያናን ኣብ ዝተባህሉ ቀበሌታት ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ሰባት ከምዝተቐተሉን ገዛውቲ ከምዝተቓጸሉን ነበርቲ እቲ ከባብን ሰብ መዝን ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ኣመሓዳሪ ወረዳ ጊዳ ኣያና ኣቶ ኣዳነ ኣላምረው፡ ኣብ ቀበሌታት ነጌሶን ሃሮ ኣያናን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሰላማውያን ሰባት ከምዝተቐተሉን መንበሪ ኣባይቲ ከምዝተቓጸሉን ገሊጹ። ብተወሳኺ ብሰንኪ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጸገም ጸጥታ ናብቲ ከባቢ ከይዶም ናይቲ ዝበጸሐ መጠን ጉድኣት ክፈልጡ ከምዘይከኣሉ ሓቢሩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ብወገኖም በቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ተፈጺሙ ዝተባህለ መጥቃዕቲ ካብ ሸሞንተ ዘይውሕዱ ሰባት ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጦም። ቤት ጽሕፈት ኮምዩኒኬሽን እቲ ወረዳ ብኣቆጻጽራ ግእዝ 9 ለካቲት 2014 ዓ/ም ኣብ ፌስቡክ ገጹ ኣብ ዝጠቀዖ ሓበሬታ፡ ነቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዕጡቓት "ብሄር ኣምሓራ" ተሓተትቲ ገይሩ ነይሩ። እቲ ከባቢ ኣቐዲሙ እውን  "ናይ ጸላኢ ዞባ እዩ" ዝበለ ሓላፊ ምምሕዳርን ጸጥታን እቲ ወረዳ ኣቶ ምስጋና ሞርካ፡ ኣብቲ ከባቢ "ኦነግ ሸኔን ሕሉፋት ዕጡቓት ኣምሓራን" ከምዝንቀሳቐሱ ተዛሪቡ። "ናብቲ ቦታ ኬድና ነቲ ዝተፈጠረ ክነጻርይ ኣይከኣልናን። እቲ ዘለና መረዳእታ ግና ሕሉፋት ኣምሓራ ተኹሲ ከፊቶም ጉድኣት ኣብጺሖም ዝብል እዩ" እውን ኢሉ። እቲ ኣመሓዳሪ እቶም ሕሉፋት ክብል ዝገለጾም ዕጡቓት ኣምሓራ መን ከምዝኾኑን ካበይ ከምዝመጹን ዝርዝር መብርሂ ኣይሃበን። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ኣብ ምዕራብ ኦሮምያ፡ ካብ ቀረባ እዋን ጀሚሩ ድማ ኣብ ዞባ ምዕራብ ሸዋ ዓሌት መሰረት ዝገበሩ ቅትለት፣ ዕንወት ንብረትን ተደጋገምቲ ምፍንቓላትን ልሙዳት ኮይኖም ጸኒሖም። ተወለድቲ ኣምሓራ ዒላማ ንዝገበሩ መጥቃዕቲታት፡ መንግስትን እቶም ግዳያትን ንባዕሉ ሰራዊት ነጻነት ኦሮሞ ኢሉ ንዝጽውዕ ጉጅለ እዮም ተሓታቲ ዝገብሩ። ነቲ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ብሄር ኦሮሞ ዝበጽሕ ሞትን ዕንወት ንብረትን ድማ ዕጡቓት ኣምሓራ እዮም ንዝብሉዎም ተሓተትቲ ይገብሩ። ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዞባ ምዕራብ ሸዋ፡ ኣብ ወረዳ ኖኖ ኣብ እትርከብ ቀበሌ ጫንጮ፤ መንግስቲ ሸኔ ኢሉ ዝጽወዖ ጉጅለ ፈጺምዎ ብዝተባህለ መጥቃዕቲ ልዕሊ 20 ተወለድቲ ኣምሓራ ከምዝተቐተሉ ኣባላት ቤተሰብ እቶም ግዳያት ንቢቢሲ ተዛሪቦም። ድሕሪ ሓደ ወርሒ 23 ጥሪ 2014 ድማ ዕቱቓት ኣምሓራ ወሲዶምዎ ብዝተባህለ ሕነ ናይ ምፍዳይ ስጉምቲ 13 ተወለድቲ ብሄር ኦሮሞ ከምዝተቐተሉን 97 ገዛውቲ ከምዝተቓጸሉን ነበርትን ሰብመዚ እቲ ከባብን ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ኣመሓዳሪ ወረዳ ጊዳ ኣያና ኣቶ ኣዳነ ኣላምረው ከምዝብሎ፡ ኣብቲ ወረዳ ካብ 'ኦነግ ሸኔ' ን ' ዕጡቓት ኣምሓራን ብተወሳኺ፡ ካብ ቤንሻንጉል ጉሙዝ ዝመጽእ ዕጡቕ ጉጅለ ጸገም ይፈጥር እዩ ዘሎ። ብተወሳኺ ብሰንኪ እቲ ዘሎ ጸገም ጸጥታ እቶም ሰብ መዚ ናብቶም መጥቃዕቲ ዝፍጽመሎም ከባቢታት  ክጓዓዙ ከምዘይክእሉ ሓቢሩ። ኣብቲ እቶም ዕጡቓት መጥቃዕቲ ዝፍጽሙሉ ከባቢ መንግስታዊ መሓውር ከምዘየለ ዝሕብር ኣቶ ኣዳነ፡ ነቲ ከባቢ "ኦነግ-ሸኔ እዩ ሒዝዎ ዘሎ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኢትዮጵያ: ካብ ጂቡቲ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝወስድ መስመር ባቡር ከምዝተዓፀወ ተገሊፁ

ካብ ጂቡቲ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝወስድ ቀንዲ ንግዳዊ መስመር ባቡርን ዋና መገድን ከምዝተዓፀወ ተገሊፁ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማሌ ሙስጠፌ መሓመድ ዑመር ንኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ መስመር ባቡርን ዋና መገድን ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ሶማሌ ንዝበፅሐ መጥቃዕቲ ብዝቃወሙ መናእሰያት እቲ ከባቢ እዩ ተዓፅዩ ኢሉ። እቲ ዋና መስመር ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝጓዓዙ ዝተፈላለዩ  ሸቐጣት ቀንዲ መተሓላለፊ መስመር እዩ። መንግስቲ ፌደራል ኣብ ምዕፃው እቲ መስመር ባቡርን ዋና መገዲ ተሽከርከርትን ኣመልኪቱ ዛጊድ ዝበሎ ነገር የለን። እቲ ርእሰ ምምሕዳር ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ናይ ጎረቤት ክልል ዓፋር ምልሻ መጥቃዕቲ ከምዝፈፀሙን ንብረት ከምዝዓነወን ሓቢሩ። ኣብቲ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ መዳውብቲ ክልል ዓፋርን ሶማሌን ሕቶ ይግበአኒ  ኣብ ዝለዓለሉ ቦታ "ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ፡ ብኣማኢት ዝቑፀሩ ሰባት ከምዝተቐተሉ" ምክትል ሓላፊ ኮምዩኒኬሽን ክልል ሶማሌ ኣይተ መሓመድ ሮብሌ ንቢቢሲ ገሊፁ። ኣብ ትሕቲ ክልል ዓፋር ኣብ ዝርከብን ብዙሓት ተወለድቲ ሶማሌ ኣብ ዝነብርሉን ከተማ "ኣብ ልዕሊ ንፁሃት ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ልዕሊ 300 ሰባት ተቐቲሎም" ክብል እውን ጠቒሱ። ምዕፃው እቲ መስመር ባቡርን ኣውራ መገድን ዝገልፁ ብዙሓት ስእልታትን ተንቀሳቐስቲ ምስልታትን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተዘርግሑ እንትኾኑ፡ እቶም ስእልታት ተቓወምቲ ነቲ መስመር ባቡርን ቀንዲ መገድን ብእምንን ሓመድን ዓፅዮም የርእዩ። ነቲ ዝተባህለ ቅትለት ዝተቓወሙ ተወለድቲ ሶማሌ፡ ነቲ መስመር ባቡር ከምዝዓፀውዎ ጸብጻባት ይገልጹ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማሌ ኣይተ ሙስጠፌ፡ ኣብ ጉዳይ ምዕፃው መስመር ባቡርን መገድን፡ "ምስ መናእሰይን ህዝብን ንዘራረብ ኣለና። እቲ መገድን መስመር ባቡርን ሎሚ ንክኽፈት ንሰርሕ ኣለና" ክብል ንሮይተርስ ሓፂር ናይ ፅሑፍ ምላሽ ከምዝሃበ እቲ ማዕኸን ዜና ፀብፂቡ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ምክትል ኮምዩኒኬሽን ክልል ሶማሌ ኣይተ መሓመድ ብወገኑ፡ "መጥቃዕቲ ተፈፂምሉ ዝበሎ ከተማ ገብረኢሴ ሓዊሱ፡ ከተማታት ፎናን ኣደይቱን ብክልቲአን ክልላት ናይ ይግበአኒ ሕቶ ዝለዓለለን ምዃኑ ገሊፁ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ መንቀሊኡ እቲ ኣብ ሞንጎ እተን ክልተ ክልላት ዝፀንሐ ምስሕሓብ ምዃኑ እውን ተዛሪቡ። ኣብ ሞንጎ ክልል ዓፋርን ሶማሌን ናይ ይግበአኒ ሕቶ ኣብ ዝለዓለሎም ቦታታት ተደጋጋሚ ጎንፅታት ምውልዖም ይዝከር። ቢቢሲ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ቀዳም ተወሊዑ ዝተብሃለ ሓድሽ ጎንፂ ካብ ክልል ዓፋር ምላሽ ንምርካብ ዝገበሮ ፈተነ ኣይሰመረን።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኵናት ዩክረይን፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዘጋጥሙ ውግኣት ስለምንታይ ብዝተፈለየ መገዲ ይረኣዩ?

ኣልጀሪያዊ-ካናዳዊ ጋዜጠኛ ማሄር መዛሂ እቶም ኣብ ኣውሮጳን ኣፍሪቃን ዝካየዱ ኲናት ዝረኣዩሉ መገዲ ብዝምልከት ትዕዝብቱ ኣቐሚጡ'ሎ። ኩላህና ማዕረ ኢና፤ ግን ከኣ ገሊኦም ካብ ካልኦት ብዝያዳ ማዕረ እዮም። እዚ ናይ ጆርጅ ኦርዌል [እንግሊዛዊ ጸሓፊ፣ ጋዜጠኛን ነቓፍን] ብሂል ብፍላይ ኣብ ኣፍደገ ሕብረት ኣውሮጳ ኲናት ከጋጥም ከሎ ብተግባር ዝረኣይ ጉዳይ'ዩ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ብስፍሓት ክኹነን ምርኣይ ግቡእ እንተኾነ'ኳ፡ ሓያላን መንግስታት እቲ ኲናት ደው ንኽብል ዝገብርኦ ዘለዋ ሓበራዊ ምርብራብ ብገምጋም ኣፍረካ ክረኣይ ከሎ ግን፡ ዘገርምን ዘተሓሳስብን ይኸውን። ብሓደ ወገን፡ ማዕቐባት ምንባርን ንብይናት ሕቡራት ሃገራትን ተቐባልነት ክህልዎም ግድን'ዩ። ምኽንያቱ ብሰንኪ'ቲ ብኣፅዋር ኒኩሌር ተሓጊዙ ኣዝዩ ሰፊሕ መቕዘፍቲ ዘኸትል ኲናት ክርእይ ዝደልይ ኣካል የለን። ብኻል ገጽ ድማ፡ ኩሎም ብኣጽዋር ተሓጊዞም ዝካየዱ ኲናት ብፍላይ ኣብ ኣፍሪቃ ንዘጋጥሙ ፍታሕ ንምምጻእ ብማዕረ ናይ ዘይምርኣይ ጸገማት ብቕሉዕ ይረኣይ። ብርግጽ ተሻቒልናለና ዝብሉ መግለጺታት ምስማዕ ከምኡ'ውን ፍሉያት ልኡኻት ምስዳድ ልሙዳት'ዮም። ግን ከኣ መራሕቲ ዓለም በቢሽዑ ናብ መሳኹቲ ቴሌቪዥን እናተቐልቀሉ መግለጺታት ክህቡን ሓገዝ ንምሃብ ቃል ክኣትዉን ኣይረኣዩን። ኣብ ኢትዮጵያ እቶም ዝሓለፉ 16 ኣዋርሕ ሲኦላዊ ኩነታት ዝተረኣየሎም እዋና'ዮም። ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ፡ ኣብ ሰሜናዊ ክፍል ልዕሊ 2 ሚልዮን ደባት ካብ መረበቶም ክፈናቐሉ ተገዲዶም ኣለዉ። ብተወሳኺ ድማ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ንሓደጋ ጥምየት ተቓሊዖም ይርከቡ። መንግስቲ እታ ሃገር ከኣ እቶም ኣገደስቲ ዝኾኑ ረድኤት መግብን መድሓኒታትን ናብ ትግራይ ከይሓልፉ ብምዕጻው ይኽሰስ። ብወገኑ ግን ነዚ ክሲ ይነጽጎ። ጃምላዊ ቅትለትን ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም መሳርሒ ኲናት ናይ ምጥቃም ተግባርን ዝሓወሰ ገበናት ኵናት ብኹሎም ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለዉ ወገናት ከምዝተፈጸሙ ዘመልክቱ መረዳእታታት ኣለዉ። ብመንጽር እቲ ዝበጽሕ ዘሎ ሰብኣዊ ስቅያት ክረአ ከሎ፡ ካብ ሞንጎ ንቐልቢ ዓለም ዝሰሓቡ ጉዳያት ልዕሊኡ ክስራዕ ዝኽእል ኣይክህልውን። ካልኦት ብዙሕ ዘይተዘርበሎም ብዙሓት ጎንጽታት እውን ኣለዉ። ወርሒ ጥሪ ብምኽንያት ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ካሜሩን እየ ኣሕሊፈዮ። ዝበዝሑ ግጥማት ኣብ ከተማ ሊምቤ እዮም ተኻይዶም። ግጥማት ክህልዉ ከለዉ ናብታ ከተማ ዝግበር ጉዕዞ ኩልጊዜ ብወጥርታት ዝተዓጀበ ነይሩ። ኣብ ሞንጎ ተነጸልቲ ሓይልታት ዝውልዕዎ ጎንጺ'ዩ ዝካየድ። ኣዝዩ ጥቡቕ ሓለዋ ይካየድ ነይሩ። ኣብ ነብሲ ወከፍ ኪሎሜትር፡ ገጾም ዝተሸፈኑ ኣባላት ህጹጽ ብርጌድ ዝኾኑ ወተሃደራት ብኸፊል-ኣውቶማቲክ ጠበንጃ/ብረት ኣብ ወተሃደራዊ መኻይን ኣቀባቢሎም ክንቀሳቐሱ ይረኣዩ። ቱኒዝያን ማሊን ንናይ ምድብ መጻረዪ ዘካይድኦ ግጥም ንምርኣይ ኣብ ዝተበገስኩሉ ሓደ ንጉሆ፡ ኣስታት 20 ኪሎሜትር ርሕቐር ኣብ ቡኢይ [ዋና ከተማ ክልል ሰሜን ምዕራብ ካሜሩን] ተኹሲ ነይሩ። ባስተር ክሪችነት ዝተባሃለ ዴንማርካዊ መሓዛይ ኣብታ ከተማ ገለ እዋናት ጸኒሑ ነይሩ። ተመሊሱ ምስተራኸብና "ማሄር፡ ናይ ብሓቂ ኲናት ይካየድ ኣሎ" ክብል ኣዒንቱ ፈጢጠን ነጊሩኒ። "ቀሊል ግጥም ኣይኮነን። ሆስፒታላትን ኣብያተ ትምህርትን ተዓጺዮም ሪኤ። ሰባት ብሓቂ ይሳቐዩ ኣለዉ" ኢሉኒ። ብርግጽ ኣብዚ ኣብ ቢቢሲን ካልኦት ዓለምለኻዊ ማዕኸናት ዜናን ብዛዕባ ኢትዮጵያን ካሜሩንን ጸብጻባት ይዝርግሑ ነይሮም'ዮም። ግን ከኣ ኣበይ ኣሎ እቲ ኣዝዩ ሰፊሕ ቁጠዐ? ስለምንታይ'ያ ዓለም ነቲ ኣፍሪቃውያን ዘሕልፍዎ ዘለዉ ስቅያት ብዝምልከት ሻቕሎታ ክተርእይ ዘይከኣለት? ኣብዚ ዝተፈላለዩ ኣረኣእያታት እዮም ዝቐርቡ። እቲ ጉዳይ ምስ ዘርኣውነት ዝተሓሓዝ ኣይኮነን ዝበሃል እተደኣኮይኑ፤ ነቶም ብገለ ኣብ ኣውሮጳን ሰሜን ኣሜሪካን ዝርከቡ ማዕኸናት ዜና ዝወጽኡ ጸብጻባት ምርኣይ የደልይ። ሓደ ኣቕራቢ ዜና እቶም ካብ ዩክሬን ዝወጽኡ ዘለዉ ስደተኛታት "ሃፍታማት፣ ኣብ ማእኸላይ መነባብሮ ዝርከቡ እምበር ካብ ማእኸላይ ምብራቕ ወይ ሰሜን ኣፍሪቃ ዝነቐሉ ስደተኛታት ኣይኮኑን" ክብል ይገለጽ። እዚ ነዓይ ዘተሓሳሰበኒ ዘረባ ነይሩ። እተን ዝበዝሓ ዘረኣኽወን ሃብታማት ዝበሃላ ሃገራት መብዛሕቲኤን ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ዝርከባ'የን። እቲ ካልእ ትርጉም ኣልቦ ዘረባ ከዓ ሓደ ሙሁር ኣብ ናይ ፈረንሳ ቴሌቪዥን ቀሪቡ፡ ዩክሬናውያን ምስ ፈረናሳውያን ማዕረ ከምዝኾኑ ንምግላጽ "ከምተን ንሕና ንዝውረን መኻይን እዮም ዝሕዙ" ዝበለሉ ኣጋጣሚ'ዩ። ኣነ ከዓ ምስታ ዘለኹላ ኣልጀርያን ካልኦት ኣብዚ ዞባ ዝረኣኽወን ሃገራትን ብምትሕሓዝ ክሪኦ ከለኹ፡ ንነብሰይ "ምስ ዩክሬናውያን ማዕረ ዲና?" ክብል ሓቲተ። ኣብ ኢንተርኔት ዝገበርክዎ ሓጺር ዳህሳስ ከኣ፡ ኣብ ዩክሬንን ኣልጀርያን ኣዝዩ ተመሳሳሊ ዝኾነ ናይ ኢኮኖምን ሰባትን ዕብየት ዘመልክት ኩነታት ከምዘሎ ኣረጋጊጹለይ። ክልቲኤን ሃገራት ልዕሊ 40 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ክህልወን ከሎ፤ ዩክሬን ብሓፈሻዊ ሃብቲ ዓዲ ኣብ መበል 55 ክትስራዕ ከላ፤ ኣልጀርያ ድማ መበል 58 ኣላ። ዩክሬን ብወተሃደራዊ ጥንካረ ኣብ መበል 22 ትርከብ። ኣልጀርያ ድማ መበል 31 ኣላ። ስለዚ ንምንታይ ደኣ ሰባት፡ ዩክሬናውያን ካብ ሰሜን ኣፍሪቃውያን ብዝበለጸ "ሃብታማት" ወይ "ማእኸላይ መነባብሮ ዘለዎም" ከምዝኾኑ ይዛረቡ? ስለምንታይ ኣፍሪቃውያን ፅቡቓት መኻይን ክዝውሩ ከምዝኽእሉ ምግማት ዘይተኽኣለ? ኣብ ኣልጀሪያ ልክዕ ከምተን ኣብ ፈረንሳይ ዘለዋ መኻይን ይዝወራ እየን። ንምንታይ ኢና ኩላህና ነቶም ኣብ ኢትዮጵያን ካሜሩንን ዘለዉ ኲናት ዘይኮነስ ናብ ጉዳይ ዩክሬን ገጽና ኣዚርና ዘለና። ኩሎም ሰባት ማዕረ እዮም፤ ኲናት ድማ ኣብ ኪየቭ ይሃሉ ኣብ ለንደን ወይ ኣብ ቦጋታ ወይ ኣብ ቡይ ኲናት ኲናት'ዩ። ነቲ ኣብ ሞንጎ ሰባት ኣፈላላያት ብምፍጣር ንዋጋ ህይወት ሰባት ደረጃታት ዘውጽእ ዘይቅኑዕ ኣካይዳ ክነዕርዮ ይግባእ። ኩላህና ማዕረ ክንኸውን ኣለና።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ደቡብ አፍሪቃ፡ ብሞት ጅግና ተቓላሳይ ሊቀ-ጳጳስ ዴዝሞን ቱቱ ናይ 7 መዓልታት ሓዘን ኣዊጃ

ደቡብ አፍሪቃ፡ ሕልፈት በቲ ብፍላይ ኣንጻር -ኣፓርታይድ ብካየድዎ ቃልስን መሪሕነትን ኣዝዮም ዝሕበንሉ፡ ወዲ 90 ዓመት ሊቀ-ጳጳሳት ዴዝሞን ቱቱ ምዝካር ናይ ሓደ ሰሙን ናይ ሓዘን ስነ-ስርዓት ኣዊጃ ኣላ። ቱቱ፡ ብመንግስታዊ ሃገራዊ ስነ ስርዓት ቀብሪ ከምዝቕበሩን፡ ቅድሚኡ ግና ኣብ ከተማ ኬፕታውን ናይ ክልተ መዓልታት ናይ ምፍናው ስርዓት ክግበረሎም እዩ። ጳጳስ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ፍራንሲስ፣ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፣ ከምኡ'ውን ንግስት ኤልሳቤጥን ካልኦት ዓበይቲ መራሕቲ ዓለምን ብሞት እቶም ጳጳስ ዝተሰመዖም ሓዘን ገሊጾም። ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛ ኣብ መግለጺኡ፡  ዴዝሞን ቱቱ "ናጻ ዝኾነት ደቡብ አፍሪቃ ንምፍጣር ብዙሕ ለፊዑ" ኢሉ። “ካልእ ናይ ሓዘን ምዕራፍ ኣብ ሃገርና” ክብል ንሞት ዴዝሞንድ ቱቱ ኣመልኪቱ ዝተዛረበ ፕረዚደንት ራማፎዛ፡ "ሓደ ካብቶም ናጽነታ ዝተኣወጀ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ምውራስ ዘይርሳዕ እጃም ዝነበሮም ዜጋታት" እታ ሃገር ከምዝነበሩ ጠቒሱ። ቱቱ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኮነ ብደረጃ ዓለም ካብ ሞንጎ ዝለዓለ ዓቢ ዝና ዝነበሮም ፍሉጣት ሰባት ሓደ ነይሮም። ዴዝሞን ቱቱ፤ ብ1984 ኣፓርታይድ ንምቅላስ ብዝገበርዎ ኣበርክቶ ሽልማት ኖቤል ተዋሂብዎም። ሕልፈት ቱቱ፡ ደቡብ አፍሪቃውያን ንሃገራዊ ጀግናታት ኣብ ኬፕታውን ቅዱስ ጊዮርጊስ ካቴድራል ጠጠው ኢሎም ምስ ገለጹ ድሕሪ ሕደ ሰሙን እዩ ኣጋጢሙ። ብሬንት ጎልያድ ዝተብሃለ ሓዘንተኛ፡ "ሎሚ ንጎሆ ሕልፈቶም ምስ ሰማዕኩ ኣዝየ ስምዒታዊ ኾይነ ነይረ" ክብል ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን "ብሞት ሓቀኛ ናይ እግዚኣብሄር ሰብን ኣገልጋሊ ህዝብን ልበይ ተሰይሩ ኢሉ። ኣበርክቶ ቱቱ ዶባት ዝሳገርን ንዘመናት ክቃላሕ ዝነብርን እዩ" ኢሉ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ባራክ ኦባማ ብወገኑ"መምህር፣ ዓርኪ ከምኡ'ውን በዓል ርቱዕ ሕልና" ክብል ገሊጽዎ። ንግስቲ እንግሊዝ ኤልዛቤት ብወገና፡ ዴዝሞን ረኺባ ኣብ ዘዘራረበትሉ 'ወርቃዊ' ዝበለቶ እዋን፡ ንሶም ተጻዋትን ተዋዛይን ምንባሮም ገሊጻ። “ሕልፍት ሊቀ-ጳጳስ ዴዝሞን ቱቱ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ሓሊፉ ኣብ መላእ ዓባይ ብሪጣንያ፣ ኣብ ሰሜን አየርላንድ ከምኡ'ውን ኣብ ኣባል ሃገራት ማሕበር ኮመን ዌልዝ ሓዘን ፈጢሩ እዩ" ኢላ እታ ንግሰቲ። ጳጳስ ፍራንሲስ ብወገኖም ንኣባላት ስድረኦምን ንፈተውቶምን 'ፅንዓት ይሃብኩም' ዝብል መግለጺ ልኢኾም። ከምኡ'ውን ፋውንዴሽን ኔልሰን ማንዴላ ብሕልፈት ቱቱ ዝተሰመዖ ሐዘን ገሊጹ። "ቱቱ ኣብ ውሽጢ ሃገር ኮነ ኣብ መላእ ዓለም  ኢ-ፍትሓዊነት ተሪሮም ተቐሊሶም እዮም። እዚ ድማ ነጻነት ወድ ሰብ  ካብ ዓᎁቕ ግንዛበ ዝመንጨወ እዩ።  ዝተፈለየ መራሒ፣ ርህሩህን ግዱስን ነይሩ"ኢሉ እቲ ፋውንደሽን ኣብ መግለጺኡ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ማክሮን፡ ኣብ 1961 ኣብ ፓሪስ ኣብ ልዕሊ ኣልጀርያውያን ዝተፈፀመ 'ጃምላዊ ቅትለት' ኮኒኑ

ፕረዚደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮን፡ ነቲ ቅድሚ 60 ዓመታት ኣብ ከተማ ፓሪስ ኣብ ልዕሊ ኣልጀራውያን ሰልፈኛታት ብፖሊስ እታ ሃገር ንዝተፈፀመ  “ይቕረ ዘይበሃል ገበን” ኮኒኑ። ቅድሚ 60 ዓመታት 17 ጥቅምቲ 1961 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን፡ ፖሊስ ፈረንሳይ ተቓውሞ ሰልፊ የካይዱ ዝነበሩ ኣልጀርያውያን ንምንምብርካኽ ሓይሊ ተጠቒሙ።  ንገሊኦም ተኩሱ ቀቲልዎም ካልኦቶም ድማ ኣጥሒሉ ቀቲልዎም። ብልክዕ ቁፅሪ ግዳያት እኳ ምፍላጥ እንተዘይተኽኣለ፡ ብኣማኢት ዝቑፀሩ ኣልጀርያውያን ህይወቶም ስኢኖም ክኾኑ ከምዝኽእሉ’ዩ ዝግለፅ። ኢማኑኤል ማክሮን፡ ኣብታ ዕለት እቲኣ ንዝተፈፀሙ ገበናት ብወግዒ ዝተኣመነ ፈላማይ ፕረዝደንት ፈረንሳይ እዩ። ዝኽሪ እቶም ግዳያት፡ ነቲ ኣብ 1961 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ ልዕሊ ኣልጀራውያን ጥራሕ ንዝተነበረ ናይ ምሸት እገዳታት ንምቅዋም ሕመረት ኣብ ዝኾነ ሩባ ሲን ዝተኻየደ እንትኾን፡  ፕረዝደንት ማክሮን’ውን  ኣብቲ ዝኽሪ ተረኺቡ’ዩ። ኣብ መበል 60 ዓመት ዝኽሪ እቶም ግዳያት ቅትለት ዝተረኸበ ማክሮን፡ ንኣዝማድ ግዳያት፡ እቶም “ገበናት”  በቲ ነውራም ኣዛዚ ፖሊስ ማውሪስ ፓፖን ትእዛዝ’ዩ  ተፈፂሙ ኢልዎም። ፓፖን ኣብ ካልኣይ ኵናት ዓለም፡  ኣይሁዳውያን ናብቶም ናይ ሞት መዓስከራት ናዚ ክሰግሩ ምስ  ሓይልታት ናዚ ከምዝተመሻጠረ ኣብ 1980ታት ተቓሊዑ’ዩ። ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ማክሮን ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ እቲ ኣብ 1961 ዝተኻየደ ምጭፍላቕ፡ “ ኣረመንያዊ፣ ሕሱምን ደማውን’ዩ ኔሩ” ኢሉ። ሻቡ 12 ሽሕ ኣልጀራውያን ተኣሲሮም፣ ብዙሓት ቆሲሎምን ኣእላፍ ዝቑፀሩ ድማ ተቐቲሎም፡ ኢሉ፡ መግለፂ ቤት-ፅሕፈት እቲ ፕረዝደንት። ነጠፍቲ ግና፡ ልዕሊ እዚ ተሪር ተኣምኖን ተሓታትነትን ክህሉ እዮም ዘተስፍዉ። ማክሮን፡ ቤት-ፅሕፈቱ ካብ ዝሃቦ መግለፅን ኣብቲ ዝኽሪ ተረኺቡ ብሓፂሩ ይቕረታ ካብ ምባል ብዝዘለለ፡ ወግዓዊ መደረ ኣየስመዐን። ኣብቲ ፀረ-ዓሌታውነት ዝንቀሳቐስ ማሕበር ‘Africa93 anti-racism association’ ትነጥፍ (ትሰርሕ) ሚሞና ሓጃም ንኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ መግለፂ እቲ ፕረዝደንት “ጽቡቅ ስጓመ እምበር ሙሉእ ኣይኮነን፤ ልዕሊ እዚ ኢና ንፅበ” ኢላ። “ፓፖን በይኑ ኣይኮነን ፈፂምዎ። ኣብ ማእኸል ፓሪስ ሰባት ተሳቕዮምን ተቐቲሎምን’ዮም” ብምባል “ሃገራዊ ገበን” ክበሃል  ድማ ፀዊዓ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቅልውላው ትግራይ፡ ሳማንታ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ብዝወሃቡ ሰብኣዊ ክብሪ ዝትንክፉ ርእይቶታት ተሻቒለ ኢላ

ሓላፊት ሰብኣዊ ረድኤት ኣመሪካ (ዩኤስኤይድ)፡ ዓሌታዊ ጎንጺ ዘለዓዕሉ ቃላት ምጥቃም ዘለዎ ሓደጋ ኣመልኪቱ ዘለዋ ሻቕሎት ንሰብሰልጣን ኢትዮጵያ ከም ዝሓበረቶም ገሊጻ። እታ ሓላፊት ኣብ ሱዳን ዝነበራ ዑደት ዛዚማ ትማሊ ናብ ኢትዮጵያ ብምኻድ ምስ ሰብ መዚ ሚኒስትሪ ሰላም ከም ዝተዘራረበት ተገሊጹ። ሳማንታ ፓወር፡ "ሰብኣዊ ክብሪ ዝቕንጥጥ" ዘረባ ወጥሪ ዘጋድድን ብዙሕ ግዘ ድማ ዓሌት መሰረት ዝገበሩ ግፍዒታት ክፍጸሙ ዘለዓዕልን እዩ" ኢላ። ንሳ፡ ካብ ጋዜጠኛታት ንዝቐረቡላ ሕቶታት ምላሽ ትህበሉ ኣብ ዝነበረት መድረኽ እያ ነዚ ስክፍታኣ ገሊጻ ዘላ። ሰበስልጣን ኢትዮጵያ፡ ንተወለድቲ ትግራይ ዘነኣእስ ቃላት ብምጥቃም ክኽሰሱ ጸኒሖም እዮም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ቀረባ እዋን ንመራሕቲ ህወሓት ክንቀሉ ዘለዎም "መንሽሮ" ን "ጽህያይን" እዮም ብምባሉ ብዙሕ ነቐፌታ በጺሕዎ ነይሩ። ሰብመዚ ግና እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ከምኡ ዝበለ ንህዝቢ ትግራይ ኣይኮነን ብምባል ክከላኸልሉ ፈቲኖም። ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ጨፍጫፍን ጾታዊ ዓመጽን ከም ዝተፈጸሙ ዝገልጹ ጸብጻባት ወጺኦም እዮም። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ድማ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ ጃምላዊ ማእሰርቲ ይፍጸም ከም ዘሎ እዮም ዘጠንቅቑ፡፡ እንተኾነ መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዓሌት ዘይተመርኮሰት ውህድቲ ኢትዮጵያ ኣብ ምህናጽ ይዕወት ከም ዘሎ እዩ ዝገልጽ። ኣብቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ግን ኣሽሓት ከም ዝሞቱ ይግመት፤ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚሊየን ህዝቢ ድማ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮን ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ንሓደጋ ዓጸቦ ከም ዝተቓልዑን ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። ኣብ ቀረባ ትካል ህጻናት እቲ ውድብ [ዩኒሴፍ] ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ልዕሊ 100 ሽሕ ህጻናት ብሰንኪ ሕጽረት ግቡእ ኣመጋግባ ክሞቱ ከም ዝኽእሉን ድሮ ነፍሰጾር ኣዴታት ብሕጽረት ስነ መኣዛ ዘሎም መግብታት ከም ዝተጠቕዓን ገሊጹ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ብቐንዱ ሰብኣዊ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ንምብጻሕ ኩሎም ተጻባእቲ ወገናት ተኹሲ ደው ከብሉን ዘይተገደበ መገዲ ክኽፈትን ማሕበረሰብ ዓለም ይሓትት ኣሎ። ትማሊ ሳማንታ ፓወር እቲ እገጨዕት ወተሃደራዊ ፍታሕ ከም ዘይብሉ ብምግላጽ ሓይልታት ትግራይ ካብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ክወጽኡ፣ ሓይልታት ኣምሓራ ድማ ካብቲ ሒዞምዎ ዘለው ምዕራብ ትግረይ ክወጽኡ ሓቲታ። ብተወሰኺ መንግስቲ ኤርትራ ሰራዊቱ ብህጹጽን ንወዳእታ ግዜን ካብ አትዮጵያ ከውጽኦም ከም ዘለዎ ኣመሪካ ትጽውዕ ክትብል ብትዊተር ኣብ ዘሕለፈቶ መልእኽቲ ሓቢራ። ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ ከም ዝተዘራረቡ ተገሊጹ ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ይጋደድ ዘሎ ኲናትን ሰብኣዊ ቅልውላውን ንምግታእ ክልቲአን ሃገራት ምስ ካልኦት ዓለም ለኸ መሻርኽተን ኮይነን ብሓበር ንክሰርሓ ከም ዝተስማምዓ ካብ ቤት ጽሕፈት ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ዝወጽአ መግለጺ ይሕብር።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዴ ክለርክ፡ እቲ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ሕጂ'ውን ዘይሰማምዕሉ ሰብኣይ

እቲ ብውርሻ ዝተቐበሎ ብሕጊ ዝተደገፈ ስርዓት ዓሌታውነት ንከብቅዕ ብምሕጋዙ ሽልማት ኖቤል ሰላም ዝወሰደ ዴ ክለርክ ንገለ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ጽቡቕ መራሒ እዩ። ንኻልኦት ክኣ፡ ካብቲ ስርዓት ዝተረብሐ ብምዃኑ ብብዙሓት ገበናት ብሕጊ ክሕተት ዝግብኦ እዩ። እቲ ሓቂ፡ ብዙሕ ነገራት ዝነበሮ ሰብ ምዃኑ እዩ። እዚ ወዲ 85 ዓመት ሰብኣይ፡ ናይ መወዳእታ ፕሬዝደንት ኣፓርታይድ እዩ። ኣብተን ኣብ ስልጣን ዝጸንሐለን ዓመታት ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ እቶም ልዕልነት ጽዓዱ ከብቅዕን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝነበሩ በዓል ኔልሰን ማንዴላን ካልኦት መራሕቶምን ክፍትሑ ዝጠልቡ ዝነበሩ ጸለምቲ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ከበድቲ ግህሰታት ይፍጽሙ ነይሮም። ስርዓት ኣፓርታይድ፡ ኣዝዩ ርሑቕ ኣብ ዝብሃል ዘመን ዝነበረ ስርዓት ስለ ዘይኮነ፡ እቲ ኣሰሩ ሕጂ'ውን ኣሎ። ኣብቲ እዋን ብዝፍጸም ዝነበረ ግህሰት ክኣ ተሓታቲ ዝኾነ የለን። ገበናት ተፈጺሞም'ዮም፤ ግዳያት ምርካብ ይክኣል እዩ። ግን ክኣ ገበነኛታት ዝነበሩ ኣይመስልን። ገለ ሰባት፡ ዴ ክለርክ እዚ ንክልወጥን ተሓታትነት ኣብ ትሕቲ ስርዓት ኣፓርታይድ ንዝተፈጸሙ ኣብ ልዕሊ ህይወት ጸለምቲ ጽልዋ ዘሕደሩ ጉዳያትን ንሱ ዝመርሖ መንግስቲ ዝፈጸሞ ግህሰትን ንክልወጥን ተሓታትነት ንክነግስን ክገብር ይኽእል'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። እዚ እንኮላይ ንርእሱ ናብ ፍርዲ ምኻድ ይሓውስ። ምኽንያቱ፡ ብሓደ ገጹ ንዓሰርታት ዓመታት ኣካል እቲ ስርዓት ኾይኑ ኣብ ቕድሚት ብዙሕ ዝሰርሐን ንዓመታት ካብቲ ስርዓት ዝተጠቐመን እዩ። ካብ 1972 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ኣባል ባይቶ ሃገራዊ ሰልፊ ዝነበረ በዓል ሞያ ሕጊ ዴ ክለርክ፡ ብዛዕባ እቲ ስርዓት ኣፓርታይድ ዝፈጠረ ሰልፊ ግልጺ ኣረዳድኣ ነይሩዎ'ዩ። ከምኡ ኮይኑ እናሃለወ ግን ኣብ ውሽጢ እቲ መሓውር ብምእታው ናብ ላዕሊ ክመጽእ ክኢሉ፤ ዘየካትዕ ድማ ካብቶም ካልኦት ብጾቱ ዝሓሸ ኣረኣእያ ነይሩዎ። ምናልባት ኣብ ውሽጢ እቲሰ ልፊ ዝነበረ ስርዓት ኣፓርታይድ ብውሽጢ ብምምጓት ማንዴላ ኣብ ህንጸት እታ ሃገር ዕድል ንክውሃቦ ናብ ናይ ዝርርብ ጠረጴዛ ንክመጽእ ኣኽኢሉ'ዩ። ፋውንዴሽን ሊቀ ጳጳስ ዴስሞንድ ቱቱ፡ ክለርክ ኣብ ዴሞክራሲያዊ ስግግር ንዝነበረቶ ኣበርክቶ ብምጥቃስ ኣብ ዕለተ ሞቱ ክዝከር ገይሩ። "ዴ ክለርክ፡ ኣብ ታሪኽ ደቡብ ኣፍሪቃ ዓብዪ ተራ ተጻዊቱ'ዩ። ኣብቲ መብዛሕትኦም መሳርሕቱ መጻኢ እታ ሃገር ብሓደ ዓይነት መገዲ ዘይርኣይሉ እዋን፡ ለውጢ ከም ዘድሊ ተረዲኡ ንዕኢ ዝጥዕም ኩነታት ኣመቻችዩ" ኢሉ። ዴ ክለርክ ምስ ኔልሰን ማንዴላ ሽልማት ኖቤል ወሲዱ'ዩ። ውርሻ ማንዴላ ዝዕቅቡ ሰባት ድማ፡ ዴ ክለርክ "ዓብዪ" ውርሻ ዘለዎ ግን ድማ "ማዕረ" ዘይኾነ ክብሉ ይገልጹዎ። ንሱ፡ ኣብ እዋን ስርዓት ኣፓርታይድ ብዙሓት ሃገራትን መላፍንቲ እቲ ኣባል ዝነበረሉ ሰልፊ ገጸን ክዓጽፋ ምስ ጀመራን መንግስቱ እናኸሰረ ምስ መጽአን ምስ ሰልፊ ኤኤንሲ ክዘራረብ መሪጹ። ማንዴላ Long Walk to Freedom ኣብ ዝብል መጽሓፉ "ክለርክ፡ ዋላ'ውን ሰጓሚ ኣተሓሳስባ ዘለዎ እንተመሰለ ብዝኾነ መልክዑ ናይ ናጽነት ሰብ ኣይነበረን። ንርእሱ ካብ ስልጣን ንምውጻእ ዋላ ሓደ ዕረያ ኣይገበረን። "እኳ ድኣ እቲ ዝገብሮ ዝነበረ ብተዛማዲ ምኽንያት'ዩ፤ እዚ ኽኣ ኣብ ሓድሽ ኣሰራርሓ ስልጣን ምርግጋጽ'ዩ" ክብል ብግልጺ ኣስፊሩዎ'ዩ። 'ፈራሕ' ከምኡ'ውን 'ጠላም' ዴ ክለርክ፡ ምስ ሰልፊ ኤኤአንሲ ክዘራረብ ምውሳኑ ብብዙሓት ኣብቲ ንሱ ዝነበረሉ ደንበ ዝነበሩ ኣባላት ክንጸል ምኽንያት ኮይኑ'ዩ። ገሊኦም ክሳብ ሕጂ ከም ጠላሚ ይርእዩዎ። ቅድሚ ሒደ ዓመታት፡ ኣብታ ናይ ጽዓዱ ጥራይ ዝኾነት ከተማ ኦራኒያ፡ ክሳብ ሕጂ ናይ ኣፓርታይድ ዝኾነት ንኡሽቶ ባንዴራ ተሰቒላ ትርኣይ ነይራ። ኣብዛ ከተማ፡ ናይቶም መራሕቲ መንግስቲ ኣፓርታይድ ሓወልታት'ውን ካብ ንሓስ ተቐሪጹ ብሓበን ተቐሚጡ'ዩ። ክለርክ ግን፡ ካብዚ መስርዕ "ጀጋኑ" ተኣልዩ። ንምንታይ ኢልና ዝሓተትናዮም ሰባት፡ ንሱ ፈራሕ ከም ዝኾነ ብምግላጽ ጠሊሙና'ዩ ኢሎም ከም ዝኣምኑ ይዛረቡ። ክለርክ፡ ምስ ሞተ እቲ ፋውንዴሽኑ ኣብ ዝዘርግሖ ቪድዮ ኣብ ሓደ እዋን ንስርዓት ኣፓርታይድ ዝድግፍ እኳ እንተነበረ ኣብ 1980ታት ግን "ሙሉእ ንሙሉእ ተቐይረ'የ" ክብል ይስማዕ። በዚ ምኽንያት ምስ ማንዴላን ካልኦት ፖለቲከኛታትን ክዘራረብ ከም ዝወሰነ ገሊጹ። "ሎሚ'ውን ክደግሞ፤ ኣፓርታይድ ንጸለምቲ፣ ህንዳውያን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዘብጽሖ ቓንዛ፣ ጉድኣትን ንዕቀትን ይቕሬታ ይሓትት" ክብል ኣብቲ ናይ መወዳእታ ብቪድዮ ዝገደፎ መልእኽቲ ገሊጹ። ብዙሓት ደቡብ ኣፍሪቃውያን፡ ውርሻ ኣፓርታይድ ሚሊዮናት ኣብ ትሕቲ ድኽነትን ዘይማዕርነታዊ ስርዓትን ክነብሩ ገይሩ እዩ ኢሎም ይኣምኑ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ተጋሩ ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ 'ጃምላዊ ማእሰርቲ ይፍጸመና ኣሎ' ኢሎም

ኣብዚ ሰሙን፡ ኣካላት ጸጥታ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሓድሽ ስጉምቲ ጃምላዊ ማእሰርትን ተፍትሽ ገዛ ንገዛን የካይድ ብምህላዩ ግዳያት ጃምላዊ ማእሰርትን ምፍርራሕን ንኸውን ኣለና ክብሉ ተጋሩ ነበርቲ እታ ከተማ ገሊጾም። እቶም 'ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኣለና' ብምባል ቃሎም ንቢቢሲ ዝሃቡ ውልቀሰባት፡ ድሮ ኣባላት ስድራቤቶም፣ መሓዙቶምን መቕርባቶምን ካብ ዝነበርሉ ናይ ስራሕ ቦታ፣ ቤት ብልዒ፣ መዘናግዒ ቦታን መጓዓዝያን ተገፊፎም ተወሲዶም ይብሉ። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኮማንደር ፋሲካ ፈንታ፡ "ኣብቲ መንግስቲ ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ዝተኣሰሩ ተወለድቲ ትግራይ ጥራሕ ኣይኮኑን፤ ግን ከኣ ብቐንዱ ንሳቶም'ዮም" ክብል ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ኲናት ትግራይ ካብ ዝጅመር ንድሓር ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ብርኪ ማሕበራዊ መነባብሮ ዝርከቡ ነበርቲ እታ ከተማ ዝኾኑ ተወለድቲ ትግራይ 'ብሰንኪ መንነት' ግዳያት ማእሰርቲ ከም ዝኾኑን ትካላት ንግዶም ከም ዝተዓጽወን ክግለጽ ጸኒሑ'ዩ። እዚ ሓድሽ ዙርያ ጃምላዊ ማእሰርቲ፡ ድሕሪ እቲ ሓይልታት ትግራይ ንዓበይቲ ከተማታት ክልል ኣምሓራ ዝኾና ደሴን ኮምቦልቻን ምቁጽጻሮምን፡ መንግስቲ "ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረተሰብ ዝተሓብኡ ዕሱባት ህወሓት ኣለው'ዮም" ምባሉን ስዒቡ ዘጋጥም ዘሎ እዩ። ብሰኑይ ምሸት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ንላዕለዎት ሰብ መዚ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልእ ከባብን ኮይኖም ኣፍ ጸላኢ ብምዃን ንህዝብና ዕጥቂ ዘፍትሑ ኣካላት ሕጋዊ ስጉምቲ ክውሰዶም ይግባእ" ብምባል ፈጸምቲ ኣካላት ከተግብሩዎ ከም ዝግባእ ኣተሓሳሲቡ ነይሩ። ብኻልእ ወገን ብርክት ዝበሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝነጥፉ ደገፍቲ መንግስቲ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ኩርናዓት እታ ሃገር ዝርከቡ ተጋሩ 'ንሓይልታት ትግራይ ሓበሬታ የቐብሉ እዮም' ብዝብል ጥርጣረ ናብ ሓደ መጽንሒ መዓስከር ክኣትው ኣለዎም ዝብሉ ጎስጓሳት ምጅማሮም፡ ስግኣት ፈጢሩ ጸኒሑ'ዩ። እዚኦም፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ካብ ትግራይ ወጻእ ዘለው ተወላዲ፡ ሓያል ስነ ልቦናዊ ጸቕጢ ክፈጥሩ እንከለው፡ ናይ ድሕነት ስግኣት ክዓስሎም ከም ዝገበሩ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ይዛረቡ። ኣብተን ዝሓለፋ መዓልታት፡ ኣብ ሓደ ቤት ብልዒ ምስ መሓዙቱ ድራር ይበልዕ ዝነበረ ሓው ብፖሊስ ድሕሪ ምውሳዱ ንገዛእ ድሕነቱ ብምስጋእ ምንቅስቓሳቱ ከም ዝገደበ ዝዛረብ ሽሙ ክርቋሕ ዘየፍቀደ ወሃቢ ርኢይቶ፡ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ነበርቲ እታ ከተማ ዘነጻጸረ ማእሰርቲ ኣሎ ይብል። "ሕዚ ትኸዶ መንገዲ ንባዕሉ መፍርሒ'ዩ ኮይኑ፤ ብሰንኪ እቶም ዝውሃቡ ዘለው ርኢይቶታት ትግራዋይ ምዃን ከም ሰይጣን የቑጽረና ስለ ዘሎ ስነ ልቦናኻ እዩ ዝጉዳእ። ኣብ ደገ ብድሕረይ መጺኦም ትግራዋይ ኢሎም ዝሕዙኒ ስለ ዝመስለኒ ኣብ ደገ ብትግርኛ ክዛረብ ኣይክእልን" ክብል ስግኣቱ ገሊጹ። እቲ ማእሰርቲ ብጥቆማ ውልቀሰባት፣ ገዛ  ንገዛ ብምፍታሽ፣ ኣብ ካፌን ቤት ብልዕን ከምኡ'ውን ናይ ስራሕ ቦታ መለለዪ መንነት ብምሕታት'ዩ ዝፍጸም ዘሎ ብምባል፡ ኣብዚ ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ግዳያት ጃምላዊ ማእሰርቲ ይኾኑ ኣለው ኢሉ። ካልእ ነባሪት እታ ከተማ ዝኾነት ለታይ* ትማሊ ኣብ ስራሕ ቦታ ዝነበሩ ኣባላት ስድራቤታ ከም ዝተኣሰሩን ዘለውሉ ኩነታት ከም ዘይትፈልጥን ገሊጻ። "ሰለስተ ኣባላት ስድራይ ሓዊሱ ልዕሊ 25 ዝፈልጦም ሰባት ተኣሲሮም። ምኽንያት መእሰሪኦም እዚ'ዩ ዝብለካ የለን። ሰብ ከካብ ዝተረኸበሉ ይሕፈስ ኣሎ። ነቶም ዝተኣሰሩ'ውን ክትሓትት ኣይትኽእልን፤ ክሓቱ ዝኸዱ'ውን ይእሰሩ ኣለው" ኢላ። እዚ፡ ብተጋሩ ዝንቀሳቐሱ ትካላት ንግዲ ብብዝሒ ኣብ ዝርከበሉ ከባቢ ሃያ ሁለት ከምኡ'ውን ካራማራ፣ ሲኤምሲ፣ ራጉኤል፣ ኣያት፣ ቦሌ ቡልቡላ ዝበሉ ከባቢታት ብረት ኣለኩም ብዝብል ፖሊስ ኣብ መንበሪ ገዛን ትካላት ንግድን ተፍትሽ ይካየድ ከም ዘሎን ብዙሓት ካብቲ ከባቢ ከም ዝተወስዱን ቢቢሲ ዘዘራረቦም መሰኻኽር ዓይኒ ይዛረቡ። "እቲ ሃንደበታዊ ማእሰርቲ ብዝተፈላለየ ምኽንያት እዩ ዝፍጸም ዘሎ፤ ብቐዳም ፖሊስ ኣብ 22 ኣብ ዝርከቡ ኣብያተ መስተ ብዙሓት ብጃምላ ኣሲሮም። እቲ ሕብረተሰብ'ውን ብጥርጣረ ስለ ዝርእየካ ዓᎁቕ ስግኣት ኣሎ። ኣነ ዝተወለድኩሉ ከተማ'ውን ኣይመስልን" ክትብል ሽማ ክርቋሕ ዘየፍቀደት በዓልቲ ሞያ ሕጊ ተዛሪባ። ንሳ፡ ሲኤምሲ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ ካብ ካፌ፣ እንዳ ፑልን መንበሪ ገዝኦምን ዝተወስዱ ሰላማውያን ሰባት ከም ዘለዉ ሓቢራ። ካልእ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ነባሪ እታ ከተማ፡ ኣብ ከባቢ 22 ኣባላት ስርኡ ዝርከቡዎም ብርክት ዝበሉ ሰባት ብጃምላ ተኣሲሮም ክውሰዱ ከም ዝተዓዘበ ገሊጹ። "ፖሊስ ኣብ 22 ናብ ዝርከብ ናይ ስራሕ ቦታ መጺኦም'ዮም ወሲዶምዎም፤ ሕዚ ኩሎም ኣበይ ከም ዘለው ኣይፈልጥን" ይብል። ትማሊ ሰላምን ጸጥታን ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ንምሕላው ተባሂሉ ዝተጣየሸ ሓበራዊ ሓይሊ ዕማም ድሕነትን ጸጥታን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኣብ ልዕሊ ደገፍትን ናፈቕትን ህወሓት ዝውሰድ ዘሎ ሕጋዊ ስጉምቲ" ተጠናኺሩ ክቕጽል'ዩ" ኢሉ። እቲ ግብረ ሓይሊ፡ መንበሪ ገዛ ተኻርዮም ብሓባር ዝንቀሳቐሱ፣ ስውር ቦታ ሓርዮም ምስቲ ጉጅለ ርክብ ዘለዎም ደገፍቲ ከም ዘለው ብምግንዛብ መንበሪ ገዛ፣ ናይ ንግዲ ቦታ፣ መኽዝንን ተሽከርከርትን ዘካረዩ ውልቀሰባትን ትካላትን መንነት እቶም ተኻረይቲ ብምጽራይ ንፖሊስ ሓበሬታ ክህቡ ኣተሓሳሲቡ። ሓላፊ ቢሮ ጸጥታን ሰላምን እታ ከተማ ቀነኣ ያደታ [ዶክተር] ብወገኑ ሰላም እታ ከተማ ንምርግጋጽ ብረት ዘለዎም ውልቀሰባት ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ኣብ ከባቢኦም ናብ ዝርከብ መደብር ፖሊስ ብምኻድ ከመዝግቡ ኣለዎም ኢሉ። ኣብ ዝቕጽሉ መዓልታት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ መንበሪ ኣባይትን ትካላት ንግድን ሃንደበታዊ ተፍትሽ ከም ዝካየድ ብምግላጽ ነዚ ሕብረተሰብ ኣድላዩ ምትሕብባር ክገብር ኣለዎ ከም ዝበለ ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር ሓቢረን። ትማሊ ምሸት፡ ፖሊስ ኣብ መካኒሳ ቆሬ ሓበራዊ መንበሪ ኣባይቲ [ኮንደሚንየም] ድሕሪ ዘካየዶ ሃንደበታዊ ተፍትሽ ክልተ ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ነጋዶ ከም ዝተኣሰሩ ሓደ መሰኻኽር ዓይኒ ገሊጹ። "ክልቲኦም ናይ ዱባይ ነጋዶ'ዮም። እቲ ሓደ ካብቲ ዝሰርሐሉ ቦታ ተኣሲሩ ክመጽእ እንከሎ፡ ፖሊስ ናብቲ ከባቢ መጺኦም ገዛ ክፍትሹ ከለው ብዙሕ ሰብ ተኣኪቡ ይርኢ ነይሩ። እቶም ሰባት ኣብ ገዝኦም ብረት ኣሎ ብዝብል ከም ዝተጠቆሙ ይዛረቡ ነይሮም" ኢሉ። ካልእ፡ ብሰኑይ ሓደ ሓውን ካልኦት መሓዙቱን ከም ዝተኣሰሩዎ ዝዛረብ ውልቀሰብ ቅድም ኢሉ ኣብ 22፣ ሰሚትን ቡልቡላን ዝብሃሉ ከባቢታት ተመሳሳሊ ተርእዮታት ከም ዝነበረ ብምዝኽኻር፡ ሕዚ'ውን ዳግም ኣብዞም ከባቢታት ኣብ ልዕሊ ዝነብሩን ዝሰርሑን ተወለድቲ ትግራይ ዝኾኑ ውልቀሰባትን ትካላት ንግዶምን ስጉምቲ ይውሰድ ኣሎ ክብል ተዛሪቡ። "ብሰኑይ ዝጀመረ ሓድሽ ተፍትሽ ኣሎ። ኣነ ንባዕለይ ሎሚ'ዶ ጽባሕ ክእሰር ይኸውን ብዝብል ብፍርሒ ተዋሒጠ'የ ዘለኹ። እቲ ጅምላ ማእሰርቲ ስለ ዘስግአኒ ተዘይረኸቡኒ፣ ተዘይርኣዩኒ እናበልኹ ይሕባእ" ብምባል ነቲ ዘለወሉ ኩነታት ይገልጽ። ዶክተር ቀነኣ ያደታ፡ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ተወዲቦም ከባቢኦም ንክሕልው ተፈቒዱ'ዩ ብምባል ምስ ትካላት ጸጥታ ብምትሕብባር ከባቢኦም ክሕልዉ ይግባእ ኢሉ'ዩ። በብኸባቢኡ ብፖሊስ ተዓጂቦም ስቪል ተኸዲኖም ዝተወደቡ መናእሰይ ከም ዘለው ዝዛረብ ገብረመድን ብርሃነ፡ "ከም ሰብ ርግጸኛ ዘይኮነ ህይወት የሕልፍ ኣለኹ' ይብል። "ሎሚ ኣማስየ [ትማሊ] ባኒ ክገዝእ ወጺአ ኣጋጣሚ ቴሌፎን ተደዊሉኒ ብትግርኛ እናውጋዕኹ ክልተ ሰባት ንድሕሪት ግልጽ ኢሎም ምስርኣዩኒ ሰንቢደ ናብ ገዛይ ኣትየ። ኣብ ታክስን ካልእ ቦታን ድማ ተፍትሽ ስለ ዘሎ ስለ ዝሰግእ ካልኣይ መዓልተይ ታክሲ ኣይተጠቐምኩን፤ ምኽንያቱ ኣብቲ መለለዪ መንነትና ሽምና ርእዮም ስለ ዝኣስሩና ነዊሕ መንገዲ ብእግረይ'የ ዝኸይድ" ኢሉ። "ክፍትሹ ከለው መለለዪ መንነት ርእዮም ሽምኻ ናይ ትግራዋይ እንተኾይኑ ተጸጋዕ እዮም ዝብሉኻ" ዝብል ካልእ ነባሪ ድማ፡ እዚ ብዝፈጠሮ ስግኣት ካብ ስራሕ ይቦኹሩን ካብ ገዛ ምውጻእ ከወግዱ ከም ዝተገደዱን ይዛረብ። ንሱ፡ ኣብ ከባቢ 22 ሓንቲ እንዳ ቡን ዝነበራ ትግራወይቲ ሰበይቲ "እዚ ደገፍቲ ጁንታ ዝመኻኸርሉ እምበር ቡን እትሸጥሉ ኣይኮነን ኢሎም ከንገላትዑዋ ገጢሙኒ'ዩ" ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ዝሓደሮ ስግኣት ስራሕ ጠጠው ከም ዘበለን ገለ ሰባት እናጠቆምኻ ምእሳር ብምህላዩ "ርግጸኛ ዘይኮነ ህይወት ኢና ነሕልፍ ዘለና" ብምባል "ሕዚ ንባዕሉ ጎረባብተይ ከይሰምዑኒ'የ ድምጸይ ኣትሒተ ዘዋግዕ ዘለኹ። ብዙሕ'ውን ክዛረበኩም ኣይኽእልን" ኢሉ እቲ ስልኪ ክቋረጽ ገይሩ። ነዞም ክስታት ኣመልኪቱ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኮማንደር ፋሲካ ፈንታ፡ ሰላማውያን ሰባት ግዳያት ኣይኮኑን ክብል እንከሎ፡ ኣብ ኩሉ ቦታታት እታ ከተማ ዘይሕጋዊ ተግባር ዝፍጽሙ ሰባት ብሰፊሑ ይንቀሳቐሱ'ዮም ክብል ከሲሱ። ብሽሞም ዘይረቑሖም ግን ድማ ልኡኽ "ናታቶም" ብዝብል ናይ ዝገልጾም ሓይልታት ዘፈጽሙ ብዙሓት ሰባት'ዮም ዘለዉ ብምባል፡ ፖሊስ እታ ከተማ፣ ብሄራዊ ኣገልግሎት መረዳእታት ድሕነትን፣ ፖሊስ ፌደራልን ካልኦት ኣካላትን ብምትሕብባር ስጉምቲ ይወስዱ ምህላዎም ሓቢሩ። "ሰባት ንሕዝ ኣለና፤ ብቐጻሊ'ውን ክንሕዞም ኢና። ተወለድቲ ትግራይ ጥራሕ ኣይኮኑን ግን ከኣ ብቐንዱ ንሳቶም'ዮም። ኣብዚ ተግባር ብቐጥታት ዝሳተፉን መረዳእታ ዝቀያየሩን ኣለዉ። ብዘይካ ንሳቶም ተወለድቲ ካልኦት ብሄራት'ውን ኣለዉ። ኣብ ካልኦት ፖለቲካዊ ውድባት ዝርከቡ ሰባት'ውን ይርከብዎም'ዮም። ብቐንዱ ግን ተወለድቲ ትግራይ እዮም" ኢሉ። እዞም ኣብ ቀይዲ ዝውዕሉ ዘለው ውልቀሰባት፡ "እኹል መረዳእታ ዝተረኸቦም'ዮም" ክብል እውን ኮማንደር ፋሲካ ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ፡ ብርክት ዝበሉ ተወለድቲ "ግዳያት መንነት መሰረት ዝገበረ ምንግልታዕን ንኸውን ኣለና" ክብሉ ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። ኣብቲ ግዜ፡ መንግስቲ ዋላ ሓደ መንነት መሰረት ዝገበረ ማእሰርትን ምንግልታዕን ከም ዘይተፈጸመ ብምግላጽ፡ ነቶም ጸብጻባትን ክስታትን ነጺጉዎም'ዩ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ኣብ ወርሒ ሓምለ 2021 ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ምንክልባትን ማእሰርትን፣ ምዕጻው ትካላት ንግዲ ከምኡ'ውን መጥቃዕቲ ተፈጺሙ'ዩ ዝብሉ ጸብፋባት ኣውጺኦም ነይሮም።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ፡ ዕጡቓት ልኡኻት ሰላም ዓጊቶም

ኣብ ምብራቕ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ዝንቀሳቐስ ዕጡቕ ጉጅለ ዕጥቁ ንክፈትሕ ንምእማን ዝኸዱ ሰለስተ ልኡኻት ሰላም ተዓጊቶም። ፕረዚደንት ፌሊክስ ሺሰከዲ ንቶማስ ሉባንጋ፣ ጀርመይን ካታንጋን ፍሎሪበርት ንጃቡን ዝተባሃሉ ሰባት እዩ ምስ'ቶም ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ተደጋጋሚ ግፍዒ ከምዝፈጸሙ ዝኽሰሱ ዕጡቓት ኮዴኮ ክላዘቡ ልኢኽዎም። ወሃቢ ቃል እቲ ጉጅለ ንማዕኸን ዜና ፈረንሳ ኣብ ዝሃቦ ቃል ግን፡ እቶም ልኡኻት ኣብ ዝዘራረብሉ እዋን ወተሃደራት ኮንጎ ተኹሲ ከም ዝኸፈቱ ብምግላጽ ነቶም ልኡኻት ከም ዝሓዙዎም ተዛሪቡ። ንዕኦም ብስልኪ ንምርካብ ዝተገብረ ጻዕሪ ግን ኣይሰመረን። ኮዴኮ፡ ኣብቲ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ምብራቓዊ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ረብሓ ልንዱ ዝተባህሉ ብሄር ከኽብር ከም ዝቃለስ ይገልጽ። ሉባንጋን ካታንጋን ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበን ኣብቲ ከባቢ ገበናት ኲናት ፈጺሞም ብዝብል ገበነኛታት ኮይኖም ስለ ዝረኸቦም ነፍሲ ወከፎም ን14ን 12 ዓመትን ተኣሲሮም ዝወጽኡ'ዮም። ጃዱ'ውን ትሸዓተ ዓቀብቲ ሰላም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምቕታል ን15 ዓመታት ተኣሲሩ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣሜሪካ፡ ከተማ ኒው ዮርክ ንመጀመርታ ግዜ ጓል ኣንስተይቲ ላዕለወይቲ ሓላፊት ፖሊስ መዚዛ

ከተማ ኒው ዮርክ ኣብ ናይ 176 ዓመታት ታሪኻ ንመጀመርታ ግዜ ኩቻንት ሰወል ዝተብሃለት ጓል ኣንስተይቲ ላዕለወይቲ ሓላፊት ፖሊስ ብረቡዕ ከምዝመዘዘት ከንቲባ እታ ከተማ ኤሪክ ኣዳምስ ሓቢሩ።። ጓል 49 ዓመት ኩቻንት ሰወል፡ ንዝሓለፈ 23 ዓመታት ፖሊስ ኮይና ዝሰርሐት ኮይና ካብ መስከረም 2020 ጀሚራ ላዕለወይቲ ፖሊስ ሎንግ ኣይላንድ ኮይና ክትሰርሕ ምጽናሓ ተገሊጹ። ፖሊስ ከተማ ኒው ዮርክ [NYPD] ኣብ ኣመሪካ እቲ ዝዓበየ ዓቕሚ ሰብ ዘለዎ ምምሕዳር ፖሊስ እዩ። ከንቲባ ኒው ዩርክ ኤሪክ ኣዳምስ ብረቡዕ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ፖሊስ ኮይነን ዝሰርሓ ደቂ ኣንስትዩ ዝበዝሐ ግዜ ኣብ ናይ ቤት ጽሕፈት ስራሕ ጥራይ ከምዝጽመዳን ዕቤት ከምዘይረኽባን እዩ ክግበር ጸኒሑ" ኢሉ። ብምስዓብ "እዚ ካብ ሕጂ ደው ኢሉ ኣሎ" ኢሉ። ኩቻንት ሰወል፡ ኣቅድም ኣቢላ ኣብ ኒው ዮርክ ከባቢ ናሳኡን ናርኮሮክን ዝሰርሐትን፡ ጅሆ ንዝተተሓዙ ሰባት ኣብ ምፍታሕ ላዕለወይቲ ተዛታይት ኮይና ሰሪሓ ነይራ እያ። ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚራ መዝነት ትርከብ ኩቻንት ሰወል፡ ኣብ ታሪኽ ፖሊስ ኒውዩርክ እታ ሳልሰይቲ ጸላም ኣመሪካዊት ነዚ መዝነት እዚ ዝበቐዐት ክትከውን እያ። ኣቐዲሞም ክልተ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣዘዝቲ ፖሊስ ኒውዮርክ ኮይኖም ሰሪሖም ነይሮም እዮም። ኩቻንት ሰወል ላዕለወይቲ ፖሊስ ኮምሽነር ከተማ ኒው ዩርክ ኮይና ከምዝተመዘዘት ምስ ተሓበራ "ታሪኻዊ ነገር እዩ" ድሕሪ ምባል ኣብ ሞንጎ ፖሊስን ነበርቲ ኒው ዮርክን ዘሎ ርክብ ኣብ ምድልዳል ኣጸቢቓ ክትሰርሕ ምዃና ተመባጺዓ። ፖሊስ ኒው ዮርክ ኣስታት 35 ሽሕ ዓቕሚ ሰብ ዘለዎ ኮይኑ ካብዚኦም እተን 18 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዩ እየን።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኢትዮጵያ፡ ርግኣት ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ንምምላስ ዝግበሩ ጻዕርታትን ግድላትን

10 ጉንበት 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ከተማ ግልገል በለስ፡ ኣብ ሞንጎ ርእሰ ምምሕዳር እታ ክልል ኣይተ ኣሻድሊ ሓሰንን ተወካሊ ዕጡቕ ጉጅለ ጉሙዝ ኣይተ ጀግናማው ማንግዋን ዝተገበረ ስምምዕ ሰላም፡ ንብዙሓት ኣብቲ ክልል ዘሎ ስግኣት ፀጥታ ኣብቒዑ'ዩ ዝብል ተስፋ ዝሃበ ነይሩ። እዚ ስምምዕ ብመንግስቲ ኮነ ብወገን እቲ ዕጡቕ ጉጅለ ዝተቐመጡ ግቡኣት ንምፍፃምን ሰላም ንምምፃእን ብዝብል ክልቲኦም ኣካላት ክታሞም ኣንቢሪን። ኣብቲ ክልል፡ ህድእ እናበለ ፀኒሑ ብዝደግስ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት "ዝፍፀም መጥቃዕቲ" ግን ንነበርቲ እቲ ክልልን ካብቲ ክልል ወፃኢ ንዝነብር ሰብን ንሕልና ዝርብሹ ዜናታት ምውጽኦም ኣይተረፈን። ንምዃኑ ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ ኣብቲ ክልል ዘሎ ጎንፂ እንታይ ይፍለጥ? እቲ ክልል ብሰለስተ ዞባታት፡ ካማሺ፣ መተከልን ኣሶሳን ዝቖመ ኮይኑ፡ ዞባ መተከል ግድብ ሕዳሰ ዝርከበሉ ወረዳ ጉባ ሓዊሱ ኣብ ውሽጡ ሸውዓተ ወረዳታት ዝሓዘ ሰፊሕ ዞባ'ዩ። እዚ ዞባ ምስ ክልል ኣምሓራን ሃገረ ደቡብ ሱዳንን ዝዋሰን ኮይኑ ብተደጋጋሚ መጥቃዕትታት ዝፍፀመሎም ወረዳታት ቡለን፣ ድባጤ፣ ወንበራ፣ ፓዌ፣ ዳንጉርን ማንዱራን ሓቚፉ ኣሎ። እቲ ምስ ክልል ኦሮምያ ዝዋሰን ዞባ ካማሺ ድማ ዋላ'ኳ ካብ መተከል ዝሐሸ ሰላም እንተሃለዎ ብዙሓት ሲቪላት ብዝተፈላለዩ መጥቃዕትታት ክርዕዱ ጸኒሖም'ዮም። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን ልዕሊ 40 ሰባት ከም ዝተቐተሉ ዝሕብሩ ፀብፃባት ተሰሚዖም። ኣብ ዞባ ኣሶሳ ዝነብሩ ሲቪላት'ውን፡ ካብዞም መጥቃዕትታት ኣየምለጡን። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣብ ወረዳ ኦዳ ቡልድግሉ ዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ብኣብነት ይጥቀስ።  በቶም መጥቃዕትታት ህይወት ብዙሓት ከም ዝጠፍአ ፀብፃባት ይሕብሩ። ኣብቲ ክልል ዝነብርን፡ ንዓመታት ነቲ ጎንፂ ክከታተል ዝፀንሐን ንድሕንነቱ ክንብል ስሙ ዘይንፀርሖ ተመራማሪ፡ ነዞም መጥቃዕትታት ዝፍፅም ዕጡቕ ጉጅለ ክልተ እዝታት ከም ዘለውዎ ንቢቢሲ ይዛረብ። ግድብ ሕዳሰ ኣብ ዝርከበሉ ኣብ ከባቢ ወረዳ ጉባ ዝርከብ ሓደ ክንፊ "ሻባን" ብዝበሃል ውልቀሰብ ይምራሕ ተባሂሉ ከም ዝእመን እዚ ምንጪ ይዛረብ። እቲ ካልኣይ ክንፊ ድማ ኣብ ከባቢ ወረዳ ቡለን ዝርከብ ኮይኑ እዚ ክንፊ፡ ሰላም ንምውራድ ምስ መንግስቲ ተሰማሚዑ፤ እቲ ኣብ ጉባ ዝርከብ ክንፊ ግና ነቲ ስምምዕ ከይተቐበለ ተሪፉ ይብል። እንተኾነ፡ እዚ ብልሙድ "ዕጡቕ ጉሙዝ" ተባሂሉ ዝፅዋዕ ጉጅለ ምስ ካልኦት ዕጡቓት እንትነጻጸር ብርቱዕ ሰንሰለት፣ ደምቢ ኽዳን ከምኡ'ውን ፍሉይ መፀውዒ ከም ዘይብሉ'ዩ ዝግለፅ። ኣብቲ ከባቢ ብዛዕባ ዘሎ ኩነታት ንኣዋርሕ መፅናዕቲ ዘካየደ ካልእ በዓል ሞያ ድማ፡ እቲ ኣብ ከባቢ ጉባ ዘሎ ጉጅለ ካብ ካልእ ከባቢ ዝበለፀ መሓውር ዘለዎን፡ ብኣንፃሩ ኣብ ካማሺ ዝርአ ምንቅስቓስ እቲ ጉጅለ ድማ፡ "ማሕበረሰባዊ ጎንፂ (ኮሚውናል ቫዮለንስ) ዝመስል መልክዕ" ከም ዘለዎ ይዛረብ። "ኣብ ካማሺ ብፍላይ ድማ ኣብ 2011 ዓ.ም፡ ኣዝዩ ተጋዲዱ ዝነበረ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍፀም መጥቃዕቲ ምቁፅፃር ዝተኽኣለ'ውን ነዚ ይመስለኒ። ኣብ ክልቲኦም ማሕበረሰባት (ጉምዝን ኦሮሞን) ኣብ ሞንጎ ሽማግለታት ዝተገበረ ዕርቂ ዝተወሰነ ውፅኢት ኣምፂኡ'ዩ" ይብል። ብ15 መስከረም 2011 ዓ.ም ኣርባዕተ ኣመራርሓ ዞባ ካማሺ፡ ነቲ ኣብ ኣሶሳ ዝተኻየደ ኣኼባ ወዲኦም ክምለሱ እንከለዉ፡ ኣብ ክልል ኦሮምያ መቀቢላ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ብዕጡቓት ከም ዝተቐትሉን ይጓዓዙለን ዝነበራ መካይን'ውን ከም ዝተቓጸላን ይዝከር። ነዚ ስዒቡ ድማ ኣብ ዞባ ካማሺ፡ ካብ ወርሒ መስከረም ክሳብ ለካቲት 2011 ዓ.ም ጥራሕ፡ ካብ ክልቲኦም ወገናት ልዕሊ 200 ሰባት ከም ዝተቐተሉን ድሕሪኡ ግና እቶም ጎንፅታት ህድእ ከም ዝበሉ እቲ ምንጭና ይሕብር። እዚ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 2013 ዓ.ም ኣብ ወርሒ ጉንበት ዝተፈረመ ስምምዕ፡ ቁጠባውን ፖለቲካውን ትሕዝቶ ዘለዎም 11 ነጥብታት ዝሓዘ'ዩ። ብመሰረት እዚ ኣባላት እቲ ጉጅለ ዕጥቆም ብምፍታሕ መንግስቲ ዝህቦ ስልጠና ምስ ዝውድኡ መንበሪ ገዛ ዝሰርሕሉ መሬት ሓዊሱ ኣብ ዝመረጹዎ ዘፈር ስራሕ ንክዋፈሩ ፋይናንሳዊ ሓገዝ ከም ዝገብረሎም እቲ ስምምዕ የረድእ። ካብዚ ብተወሳኺ ካብ ክልል ጀሚሩ ክሳብ ወረዳ ኣብ ዘሎ መሓውር ዝተፈላለዩ ናይ ሓላፍነት ቦታታት ንክረኽቡ ከም ዝግበር ተገሊፁ። ብመዳይ ፀጥታ'ውን ልምዲ ዘለዎም ኣባላት እቲ ጉጅለ፡ ሰልጢኖም ናብ ሓይሊ እቲ ክልል ክፅንበሩ ኣብ ዘኽእል ስምምዕ ተበፂሑ። ሓላፊ ቢሮ ህንፀት ሰላምን ፀጥታን ክልል ቤንሻንጉል ኣይተ ኣብዮት ኣላባሮ፡ "እቲ ዓብይን ብናቶም ወገን ትፅቢት ዝግበረሉ፡ ፃውዒት ሰላም ተቐቢሎም ዕጥቆም ምፍታሕ'ዩ። ዕጥቁ ፈቲሑ ዝመፅአ ሓይሊ ምኽንያት ሞት ዜጋታትን ምምዝባልን ክኾን የብሉን ዝብል ትኹረት ዝተውሃቦ ቀንዲ ኣካል እቲ ስምምዕ ነይሩ" ይብል። ከም ኣገላልፃ እቲ ሓላፊ፡ ብወገን መንግስቲ ድማ እቶም ዕጡቓት ናብ ሰላማዊ ናብራ ክፅንበሩ ብቁጠባ ናይ ምውዳብን ምጥያሽን ስራሕ ግቡእ ኣለዎ። ነዚ ድማ ዝተመረፁ ዓውድታት ሕርሻ፣ ዕደና፣ መስኖ፣ ምርባሕ እንስሳት ከምኡ'ውን ኣብ ጥቕዓት ደቂኣንስትዮን ደቀቕትን ኣናእሽተይን ወዲቡ ናብ ስራሕ ምእታው ዝብል ከም ዝኾነ ይዛረብ። ቢቢሲ፡ ነቲ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ ስልጣን መንግስቲ ረኺቦም ካብ ሞንጎ ዝነበሩ ኣባላት እቲ ዕጡቕ ጉጅለን ሕዚ ካብ ዝነበሮ ሓላፍነት ንዝለቐቐን ውልቀሰብ ኣዛሪቡ'ዩ። ብዛዕባ እቲ ስምምዕ እንትዛረብ፡ "እቲ ተፈሪሙ ዝነበረ ስምምዕ ኣብ ፍሉይ ሓይሊ፣ ንግዲ፣ ፖሊስን ኣብ ኣመራርሓ ናይ ስራሕ (ስልጣን) ምድብ ኣብ ምርካብ ዘድሃበ ነይሩ" ይብል። ሓላፊ ቢሮ ህንፀት ሰላምን ፀጥታን ክልል ቤንሻንጉል ኣይተ ኣቢዮት ኣላባሮ፡ ዛጊድ ብኽልተ ዙርያ ልዕሊ 2500 ዕጡቓት ስልጠና ተሓድሶ ወሲዶም'ዮም ኢሉ። ነዚ ጉዳይ ዝከታታል ቤት ፅሕፈት ድማ ተጣይሹ። ብተወሳኺ፡ ንሱ ዝመርሖ ዓብይ ኮሚቴ ተጣይሹ ኣፈፃፅምኡ ይመርሕ ከም ዘሎ ይዛረብ። "ብወገን መንግስቲ ዝበዝሕ ሕቶ ምላሽ ረኺቡ'ዩ። ሕቶታት ቁጠባ ዝምልከት ግና፡ ድሌቶም ተወሲዱ ዘድሊ ዕድጊት ንዋት ብመንግስቲ ክፍፀም ኣብ ከይዲ'ዩ ዘሎ" ብምባል ኣይተ ኣብዮት የረድእ። ድሕሪ እቲ ስምምዕ ተመሊሶም ናብ ጫካ ዝኸዱ ዕጡቓት እቲ ጉጅለ ግና በዚ ኣይሰማማዑን፤ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ስልጠና ተሓድሶ ምውሳዶም ይዛረቡ። "መንግስቲ ይፃወት እዩ ዘሎ። ምክትል ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ ግልገል በለስ ነይረ። ካብኡ ሰባት እንትቕተሉ እንትንርእይ ተመሊስና ናብ ጫካ ኣቲና" ይብል። በዚ ድማ እቲ ስምምዕ ተግባራዊ ከም ዘይኾነ ብምግላፅ፡ "ክሳብ ሕዚ ኣብ ናትና ወረዳ ኣርባዕተ ሰባት ጥራሕ'ዮም ተሾይሞም። ንዓና ቃልና ዝተኣወልና ኩሉ ንክወሃብ ኢና ንደልይ። መንግስቲ እቲ ክልል ግና " ደሓረ ደሓረ" ዝብል መልሲ'ዩ ዝህብ" ብምባል ቅረትኡ ይገልፅ። ኣይተ ኣዮት ኣላባሮ ግን ብፍላይ ቁጠባዊ ሕቶታት ንምፍፃም ልዑል ባጀት ከም ዝሓትትን፡ ብባጀት እቲ ክልል ጥራሕ ከም ዘይከአልን ይዛረብ። ብምኽንያት እዚ ፕሮጀክት ተቐሪፁ መንግስቲ ፌደራል ድጋፍ ገንዘብ ንኽገብር ሕቶ ከም ዝቐረበን እቲ ስምምዕ ተግባራዊ ንክኸውን መንግስቲ ይሰርሕ ከም ዘሎን ይሕብር። ነዞም ፕሮጀክታት ንምስኻዕ ካብ 300 ክሳብ 500 ሚልየን ብር ከም ዝሓትት ኣይተ ኣብዮት ተዛሪቡ። "ነቲ ፃውዒት ሰላም ተቐቢሎም ምስ መፅኡ፡ መንግስቲ ቃሉ ኣይፈፀመን እሞ ናብ ጫካ ክንምለስ ኢና ዝብል እንተልዩ፡ ሽፍትነት ስለ ዝደልይ'ዩ ዝብል ድምዳመ'ዩ ዝህልዎ" ይብል። እቲ ናብ ጫካ ዝተመለሰ ውልቀሰብ ግና፡ እቲ ስምምዕ ተግባራዊ ካብ ዘይምዃን ብዝዘለለ ስግኣት ድሕንነት ከም ሓደ ምኽንያት የልዕል። ሸሪፎ ኣደምን ግዱ ዳኘውን ዝተባህሉ ውልቀሰባት ከም ኣብነት ብምልዓል፡ ነቲ ስምምዕ ሰላም ስዒቡ ሓላፍነት ድሕሪ ምርካቦም ከም ዝተቐተሉ ይገልፅ። ኣይተ ኣብዮት፡ "ቅትለት ኣይተፈፀመን። ብፍፁም ምሕብሓብ ናብ ከባቢኦም ክምለሱ ይግበር ኣሎ። እንተኾነ ናብ ሽፍትነት ተመሊሶም፡ ኣብ ልዕሊ ንፁሃት ዜጋታት መጥቃዕቲ ዝፍፅሙ እንተልዮም፡ መንግስቲ ስጉምቲ ዘይወስደሉ ምኽንያት የለን" ክብል ተዛሪቡ። ቢቢሲ፡ ንክልተ ነበርቲ ከተማ ቡለን ነቲ ስምምዕ ሰላም ከመይ ርኢኽሞ ኢሉ ዝሓተተ እንትኾን፡ ሕዚ እውን ቅትለታት ከም ዝቐፀሉን ገለ ብሹመት ዝመፅኡ ዕጡቓት፡ ቅድሚ ሕዚ ንፍሉጣት ሰባት ዝቐተሉ ምዃኖም ቅረታ ከም ዘሕደረሎም ይዛረቡ። "ሕዚ ይበፅሕ ብዛዕባ ዘሎ ስቓይ ክንዛረብ ንፈርሕ ኢና። ንሰራዊት ምክልኻል'ውን ንምዝራብ ንፈርሕ ኢና። ሕዚ'ውን በብመዓልቱ ሰብ ይመውት። ንስኹም 10 ወይ 20 ሰብ እንትሞት'ዩ። ንሕና በዓልና ሎሚ ወይ ፅባሕ ንሙት ኣይንፈልጥን" ብምባል ስግኣቶም ገሊፆም። ሓደ ኣብ መንግስታዊ ትካል ዝሰርሕ ምንጪ ድማ፡ ኣብ ወረዳ ቡለን ኣርባዕተ ኣባላት እቲ ዕጡቕ ጉጅለ፡ ሓላፊ ቤት ፅሕፈት ሚሊሻ፣ ሓላፊ ቤት ፅሕፈት ትምህርቲ፣ ኣፈጉባኤ ባይቶ እቲ ወረዳ ከምኡ'ውን ኣፈጉባኤ ቤት-ማዘጋጃ  እቲ ከተማ ተሸይሞም ከም ዝነበሩ ተዛሪቡ። ሕዚ ግና፡ ኣርባዕቲኦም ተመሊሶም ናብ ጫካ ከም ዝኸዱ ገሊጹ። ቢቢሲ ኣብዚ ጉዳይ ካብ ኣማሓዳሪ ዞባ መተከል ንምፅራይ ዝገበሮ ፈተነ ኣይሰመረን። መንግስቲ ቤንሻንጉል ጉሙዝ ክሳብ ሕዚ ምስ ሰለስተ ክልላት፡ ብሓባር ንምስራሕ ዘኽእሎ ስምምዕ ተፈራሪሙ'ዩ። ንሳቶም'ውን ክልላት ጋምቤላ፣ ኦሮምያን ኣምሓራ እዮም። ትሕዝቶ እቲ ስምምዕ እንታይ ከም ዝመስል ሕቶ ዘቕረብናሉ ኣይተ ኣብዮት፡ "ምስ ጎረባብቲ ብሓባር ናይ ምልማዕ፣ ስራሕቲ ሰላም ብሓባር ምዕማምን ህዝቢ እቲ ዞባ ዘላቒ ሰላም ረኺቦም ንክሰርሑ ዝዓለመ'ዩ" ይብሉ። ኣብ ኩለን ክልልላት፡ እዞም ስምምዓት ዘፈፅሙ ኣብያተ ፅሕፈት ተጣይሾም ኣብ ሰላምን ተጠቃምነት ሓበራዊ ልምዓትን ክሰርሑ'ዮም ኢሉ። ብተወሳኺ ኣብቶም ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ፡ ካብ ሓይልታት ክልል ኣምሓራ ብተወሳኺ፣ ሓይልታት ሲዳማን ክልል ደቡብን ኣብቲ ክልል ከም ዝተዋፈሩ ገሊፁ። እዞም ሓይልታት ኣብቲ ክልል ብዝተጣየሸ እዚ ማእኸል (ኮማንድ ፖስት) ዝእዘዙን ኣብቲ ዞባ ዘሎ ኩነታት ፀጥታ ኣብ ግምት ዘእተወ'ዩ ይብል። መንግስቲ እቲ ክልል እቲ ስምምዕ፡ ተዛማዲ ሰላም ከም ዘምፀአ እዩ ዝኣምን። እቶም ዕጡቓት ዕጥቆም ፈቲሖም ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ንክዋፈሩ ቀዳማይ ኣማራፂ'ምበር ብሕታዊ ኣይኮነን ዝብል መርገጺ ኣለዎ። "ሰላም ንምምፃእ ኣብ ዝግበር ፃዕሪ፡ ነቲ ፃውዒት ሰላም ኣብ ልዕሊ ዘይተቐበሉ ኣካላት ወተሃደራዊ ስጉምቲ ብምውሳድ እቲ ከባቢ ካብ ፀረ ሰላም ሓይልታት ምፅራይን ሰላማዊ ምግባር" ካልእ ኣማራፂ ምዃኑ ሓላፊ ቢሮ ፀጥታ እቲ ክልል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብተደጋጋሚ ዕጡቓት ጉምዝ ካብቲ ክልል ብፍላይ ድማ ካብ ካልኦት ከባብታት ብሰፈራ ዝኸዱ ክፋላት ሕብረተሰብ ናይ ምውፃእ ዕላማ ኣለዎም ዝብል ክሲ ከም ዝቐርበሎም ብምልዓል፡ "ዕላማ እቲ ዕጡቕ ጉጅለ  እንታይ'ዩ?" ዝብል ሕቶ ኣቕሪብናሉ። "ናትና ሓሳብ ኣድሎኣዊ ኣሰራርሓ ደው ንክብል'ዩ። ንሕና ማንም ካብ ቤንሻንጉል ይውፃእ ዝብል ሓሳብ የብልናን። ሓቢርና ንክንሰርሕን፡ ኩላትና መዓረ ተረባሕቲ ክንኾን ኢና ንደልይ። ስራሕ ክንሰርሕ፣ ጎንፂ ከይህሉ ከምኡ'ውን ሰላም ክመፅእ እዩ ድሌትና። ሓቢርና እንተሰራሕና ገበን ድዩ?" ብምባል ነቲ ክሲ ይነፅጎ። እዚ ሓሙሽተ ወርሒ ዘቑፀረ ስምምዕ፡ ብፍላይ ንነበርቲ ክንድ እቲ ትፅቢት ዝተገበሮ ለውጢ ኣየምፀአን። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ኣብ ከተማ ኣሶሳን ቡለንን ዝነብሩ ውልቀሰባት፡ እቲ ፀገም ፀጥታ ኣብ ኣካልን ህይወትን ካብ ዘስዕቦ ስግኣት ብዝዘለለ ናብራ ክኸብር ከም ዝገበረ ይገልፁ። ናብቲ ክልል ዝወስዱ መገድታት ብሰንኪ ዘሎ ፀገም ፀጥታ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ተዘዋዊርካ ምንጋድ ዘይምኽኣሉ፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ናብራ ምኽባድ ተወሲኽዎ፡ ኣብ መዓልታዊ ናብርኦም ፀገም ይፈጥር ከም ዘሎ ይዛረቡ። ኣብ ዝቕፅሉ ኣዋርሕ፡ እዚ ስምምዕ ዝኸደሉ መገድን ሒዝዎ ዝመፅእ ለውጥን እንተልዩ ንምርኣይ፡ ብተስፋ ከም ዝፅበዩ ይገልፁ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ሓንቲ ኣመሪካዊት ከተማ ንግዳያት ኣድልዎ ዝነበሩ ነበርታ ካሕሳ ክትከፍል ወሲና

ኣብ ኣመሪካ፡ ኣብ ቺካጎ እትርከብ ሓንቲ ከተማ መንበሪ ገዛ ንምርካብ ንዝተጓነዩ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ነበርታ ካሕሳ እትኸፍል ፈላመይቲ ከተማ ክትከውን እያ። ቤት ምኽሪ ከተማ ኢቫንስቶን፡ 16 ጸለምቲ ስድራቤታት ተጠቀምቲ ናይቲ ውሳነ ንክኾኑ፡ ሸሞንተ ብሓደ ብዝኾነ ድምጺ ክትውስን እንከላ፡ ንነፍሲ ወከፎም 25 ሽሕ ዶላር ክትህቦም'ያ። እዚ ናይ ገንዘብ ካሕሳ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ሕጋዊነት ካብ ዝረኸበ መሸጣ ማሪዋና ዝርከብ እቶት ዝወሃብ ክኸውን እዩ። ብርክት ዝበሉ ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ብምኽንያት ዓሌታዊ ኣድልዎ ዝነበሮ ውሳነታት መንበሪ ገዛ ንምውናን ከም ዝተጸገሙ ይግለጽ። እዞም ተጠቀምቲ እዚ ሓድሽ ውሳነ ክኾኑ'ዮም ዝተባህሉ ጸለምቲ፡ ካብ 1919 ክሳብ 1969 ተቐማጦ እታ ከተማ ዝነበሩ ወይ'ውን ኣባላት ስድራቤት ነበርቲ ዝኾኑ'ዮም ተባሂሉ ኣሎ። ንሳቶም: ብምኽንያት ኣብቲ እዋን ዝነበረ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ እታ ከተማ: ግዳያት ኣድልዎ መንበሪ ኣባይቲ ዝነበሩ ክኾኑ ኣለዎም። ኣስታት 16 ሚኢታዊት ነበርቲ ከተማ ኢቫንስቶን ጸለምቲ ክኾኑ እንከለው፡ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመት 10 ሚሊየን ዶላር ምስ ካሕሳ ዝተሓሓዝ ወጻኢ ክትገብር መደብ ኣለዋ። "ኣብ ሕሉፍ ካብ ዝበጽሕ ዝነበረ ጉድኣት ተበጊሱ ተጠቀምቲ ክንከውን ስለ ዝተሓስበ ሕጉሳት ኢና" ክብል ኣቦ መንበር ሃገራዊ ልፍንቲ ካሕሳ ጸለምቲ ኣብ ኣመሪካ ካም ሆዋርድ ንመደበር ተለቪዥን ሲ-ቢ-ኤስ ተዛሪቡ። ኣብ 1968፡ ኣብ ኢቫንስቶን ሕጊ መንበሪ ኣባይቲ'ኳ እንተጸደቐ፡ ክሳብ 1985 ግን ጸለምቲ ካብታ ከተማ እናተደፍኡ ኣብ ጸግዓ ጸግዒ ክሰፍሩ ይግደዱ ከም ዝነበሩ ጸብጻባት የመልክቱ። ኣብ ቀጻሊ ግዝኣት ካሊፎርኒያ፣ ከተማ ኣዮዋን ፕሮቪደንስእ፡ ከምኡ'ውን ግዝኣት ርሆደ ኣይላንድን ንዝነብሩ ጸለምቲ ካሕሳ ክኽፈሉ ይሕሰብ ከም ዘሎ ይግለጽ። ይኹን'ምበር ኣብ መላእ ኣመሪካ ንካሕሳ ዝድግፍ ኩነታት የለን። ሮይተርስ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዘካየዶ ዳህሳስ ከም ዝሕብሮ፡ "ገንዘብ ከፈልቲ ግብሪ ኣብ ኣመሪካ ጊልያ ንዝነበሩ ሰባት ደቆም ካሕሳ ክኽፈል ኣለዎ" ዝበሉ 20 ሚኢታዊት ጥራሕ'ዮም ነይሮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዘጋጠመ ቅትለት ጸሊም ኣመሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብታ ሃገር ንዘመናት ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ዝተፈጸመ ጊልያነትን ዓሌታውነትን ካሕሳ ክኽፈሉ ዝገብር መስርሓት ክተኣታቶ ጸቕጢ ኣሕዲሩ'ዩ። ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ሚኒያፖሊስ፡ ፖሊስ ኣብ ክሳዱ ረጊጹ ምስ ቀተሎ ኣብ መላእ ዓለም ሓያል ተቓውሞን ናዕብን ከም ዘልዓለ ይዝከር።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ቱልሳ፡ ፕሬዝደንት ባይደን መበል 100 ዓመት እቲ ህልቂት ዘኪሩ

ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ኣብታ ታሪኽ ኣመሪካ እቲ ዝኸፍአ ተባሂሉ ዝፍለጥ ብ1921 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ዘጋጠመ ዓሌታዊ ጎንጺ ዘስዓቦ ጨፍጫፍ ቱልሳ ዝዘከረ ፈላማይ ፕሬዝደንት ኣመሪካ ኮይኑ። እቲ ፕሬዝደንት ትማሊ ናብ ኦክላሆማ ከተማ ቱልሳ ተጓዒዙ መበል 100 ዓመት እቲ ህይወት ኣስታት 300 ሽሕ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ዝቐተለ መጥቃዕቲ ዘኪሩ። እዚ ናይ ክልተ መዓልታት ጎንጺ ብዕስለ ኣኽረርቲ ጸዓዱ ዝተላዕለ ኮይኑ ንዓሰርታት ዓመታት ካብ ታሪኽ እታ ሃገር ተሓኺኹ ክርሳዕ ተገይሩ ጸኒሑ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝካየዱ ዝነበሩ ተቓውሞታት ፍትሒ ዓሌታዊ መጥቃዕታት ግን ዳግም ሃገራዊ ጉዳይ ኮይኑ ክልዓል ገይሮም። ብ31 ግንቦት 1921 ጉጅለ ጽዓዱ ኣመሪካውያን ነቲ ጸለምቲ ከም ዝነብርሉ ዝፍለጥ ኣብ ከተማ ቱልሳ ዝርከብ ከባቢ ግሪንውድ ኣጥቂዖም። እቶም ጸዓዱ ኣመሪካውያን መንበሪ ኣባይትን ትካላት ንግድን ቅድሚ ምቅጻሎምን ምዕናዎምን፡ እቲ ከባቢ ናይታ ሃገር ሃፋትም ጸለምቲ ኣመሪካውያን ዝነብርሉ'ዩ ነይሩ። እንተኾነ በቲ ጎነጻዊ መጥቃዕቲ ኣማኢት ክሞቱ እንከለው፡ ብዙሓት ጸለምቲ ኣመሪካውያን ቖሲሎምን ቤት ንብረቶም ስኢኖምን'ዮም። ድሕሪ'ቲ መጥቃዕቲ፡ ብርክት ዝበሉ መንግስታዊ ሰነዳት ጠፊኦም፡ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ብዛዕባ እዚ ጨፍጫፍ ከየምሃራ ንዓመታት ዘሊቐን። ፕሬዝደንት ጆ ባይደን ትማሊ ኣብ ዘስምዖ ዘረባ "ንነዊሕ ዓመታት ኣብዚ ቦታ ዝተፈጸመ ታሪኽ ብስቕታን ብጸሊም ካባን ተሓቢኡ'ዩ ጸኒሑ። እዚ ዓመጽ ዘይኮነ ጨፍጫፍ'ዩ ነይሩ፤ ሓደ ካብቲ ሕማቕ ታሪኽ ኣመሪካ'ውን እዩ" ኢሉ። እቲ ፕሬዝደንት 31 ግንቦት መዓልቲ ዝኽሪ እቲ ጨፍጫፍ ክትከውን ኣዊጁ። "ኣብ ሕግታትናን ፖሊሲታትናን ምምሕያሽ ብምግባር ዓሌታውነት ንምእላይን ፍትሒ ንምምጻእን መንግስቲ ብዕቱብ ይሰርሕ ኣሎ" ይብል ቤተ መንግስቲ ኣመሪካ ዘውጽኦ መግለጺ። ካብቲ ጨፍጫፍ ሰለስተ ሰባት ጥራይ ብህይወት ክተርፉ ከለው፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ካብ 101 ክሳብ 107 ክሊ ዕድመ ይርከቡ። ፕሬዝደንት ባይደን ከኣ ክረኽቦም ትጽቢት ኣሎ። ጨፍጫፍ ቱልሳ ምስ ተፈጸመ ክልተ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዘ'ውን ዕስለ ጽዓዱ ኣመሪካውያን ኣብ ገጠር ፍሎሪዳ ዝርከብ ሮስውድ ዝተባህለ መንበሪ ጸለምቲ ኣጥቂዖም። ብሰኑይ ከንቲባ ቱልሳ ጂቲ ቢያንም: ምምሕዳር እታ ከተማ ሰላማውያን ሰባት ካብቲ መጥቃዕቲ ክሕሉ ዘይምኽኣሉ ይቕሬታ ሓቲቱ። "ብ1921 ኣብ ምምሕዳር ቱልሳ ዝነበረ ዋላ ሓደ ሰብ ብህይወት እንተዘይሃለወ'ውን ነቲ መንግስቲ ዝተካእና ስለ ዝኾንና ክንገብሮ ዝግባእ ብዘይምግባርና ይቕሬታ ይሓትት። ኩሎም ግዳያት ኣብ ከተምኦም ዝሓሸ ነገር ክረኽቡ ይግብኦም፤ እዚ ዘይምርካቦም ግን የሕዝነኒ" ክብል ኣብ ፌስቡክ ጽሒፉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ኮንግረስ ኣመሪካ ቐሪባ ምስክርነት ዝሃበት ጓል 107 ዓመት ቪኦላ ፍሌቸር "ኣብታ ዕለት ኩሉ ነገር ኢና ስኢንና . . . ግሪንውድ መርኣያ ጸለምቲ ኣመሪካ ክህልወና ዝኽእል ነገራት'ያ ነይራ" ኢላ። ፕሬዝደንት ባይደን ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ ኣብታ ሃገር ዘሎ ዓሌታውነትን ዓሌታዊ ኣፈላላይን ንምፍታሕ ከም ዝሰርሕ ቃል ይኣቱ ነይሩ። በዚ መሰረት ምምሕዳር ባይደን ፍትሓዊ ዕደላ መንበሪ ኣባይቲ ንክህሉ ሓደሽቲ ሕግታት ብምትእትታው ኣብ ዕዳጋ ኣባይቲ ዘሎ ዓሌታዊ ኣፈላላይ ከም ዝፈትሕ ይሕብር። ብተወሳኺ ኣብ ዝቕጽሉ ዓመታት ዝተፈላለየ ቑጠባዊ ዕድላት ክፍጠሩን ከም ግሪንውድ ዝበሉ ብኣግባቡ ዘይተመሓደሩ ከባቢታት ንምሕጋዝ 10 ቢሊየን ዶላር ንዳግመ ሕውየት ከም ዝህብን ገሊጹ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኲናት ትግራይ-ኢትዮጵያ፡ ተወለድቲ ትግራይ ብሰንኪ መንነቶም ዒላማ ከምዝኾኑ ይዛረቡ

ካብ ትግራይ ወጻኢ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋል ኢትዮጵያ ዝነብሩ ተጋሩ: ሕዳር 4 ኣብ ዓዶም ኵናት ምስተኸፈተ ዘጋጠሞም ምንክልባት፣ ማእሰርትን ምግላልን ንቢቢሲ ኣዘንትዮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣብ ትግራይ ዝኸፈቶ ኲናት ኣንጻር ኣብ ውሽጢ ህወሓት ኣሎ ንዝበሎ "ገበነኛ ጉጅለ" ከም ዝኾነ'ኳ እንተገለጸ: ካብ ካልእ ክፋል እታ ሃገር ዝተረኸበ ጸብጻብ ግን ብሄር መሰረት ዝገበረ ኣድልዎ ኣካል እቲ ዘጋጠመ ቅልውላው ከም ዝኾነ ይገልጽ። ኢትዮጵያ ኣስታት 110 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ከምዘለዋ ዝፍለጥ ኮይኑ ካብዚኣቶም እቶም 6 ምኢታዊት ተወለድቲ ብሄረ ትግራይ እዮም። ብዙሓት ተጋሩ ድማ ካብ ትግራይ ወጻኢ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኢትዮጵያ ከምዝቕመጡ ጸብጻባት ይሕብሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብሄር መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ኣሎ ንዝብል ክሲ ዝነጸጎ ኮይኑ፡ እቶም ኣብ ውልቀ ሰባት ተሞርኪሶም ዝተወሰዱ ስጉምትታት ድማ መእንተ ድሕነት ተባሂሉ ከም ዝተገበረ ኣፍሊጡ። ገለ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ኣብ ወተሃደራውን ጸጥታውን ምሕደራ ዝሰርሑ ሰባት ግን ዕጥቆም ፈቲሖም ኣብ ገዝኦም ኮፍ ክብሉ ከምዝተነገሮም'ዮም ዝገልጹ። "ዕጥቕኺ ኣረክቢ" ኣብ ኮምሽን ፌደራል ፖሊስ ንልዕሊ 20 ዓመታት ከምዝሰረሐት እትገልጽ ኣባል ፖሊስ ካብኣቶም ሓንቲ እያ። ኣብ ግዜ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣባል ህወሓት እያ ነይራ። እቲ ግጭት ምስተወልዐ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ሓለቕኣ ደዊሉ ኣብ ቤት ጽሕፈት መጺኣ 'ሪፖርት' ክትገብር ከም ዝሓበራ ትገልጽ። ንጽባሒቱ ናብ ቤት ጽሕፈት ምስከደት ከኣ "መንግስታዊ ንብረትን ዕጥቀይን ከረክብ ተኣዚዘ" ትብል። ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ እቲ ኮምሽን ዝኾኑ ተወለድቲ ብሄረ ትግራይ'ውን ተመሳሳሊ ትእዛዝ ከምዝተውሃቦም ወሲኻ ገሊጻ። መንግስቲ ብዛዕባ እቲ ብሰንኪ ብሄሮም ዕጥቆም ክፈትሑ ተገዲዶም ዝብል ክሲ ምላሽ ኣይሃበሉን። ላዕለዋይ ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ዝኾነ ኣቶ ማሞ ምህረቱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ጻኒሒት ግን "ብሄርን መንነትን መሰረት ዝገበረ ኣፈጻጽማ ሕጊ ኣቕሊልና ዘይንርእዮን እንኹንኖን ተግባር'ዩ፣ ቅቡሉነት ከኣ የብሉን" ኢሉ። ይኹን እምበር "ንትካላት ድሕነት ሓላፍነት ዝተመልኦ ስጉምቲ ክወስዱ ግን ንጹር ዝኾነ ትእዛዝ ተዋሂብዎም እዩ" ዝበለ ኣቶ ማሞ ምህረቱ ትኹረቱ ድማ "ኣብ ኣኽረርትን ጸረ ለውጢ ኣብ ዝኾኑ ባእታታትን ህወሓት'ዩ" ኢሉ። ኣብ 2018 ፖለቲካዊ መዝነት ዝተረከበ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ መንነትን መሰላትን ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ብምኽባር ሃገራዊ ሓድነት ንምሕያል ፈቲኑ እዩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ሕጂ ተኸሲቱ ዘሎ ጎንጺ ራኢ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ንምዕዋት ክሳዕ ክንደየናይ ከቢድ ከምዝኾነ ኣቃሊዕዎ'ዩ። ቢቢሲ ንካልእ ኣብ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ንኣስታት 14 ዓመታት ዝሰርሐ ወተሃደር'ውን ኣዛሪቡ ነይሩ። ንሱን ካልኦት ብጾቱን ብሰንኪ ብሄሮም ከምዝተጓነዩ ድሕሪ ምግላጽ እቲ ስጉምቲ "መሰንበዲ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። ንገዛእ ርእሱ ሓዊስካ ካልኦት ኣስታት 90 ዝኾኑ ኣባላት ሰራዊት ተወለድቲ ትግራይ ብመሳርሕቶም ኣብ ኣዳራሽ ተፈልዮም ከምዝተትሓዙ ሓቢሩ። ቴሌፎኖም ተሓዲጎም ከም እሱራት ናይ ኵናት ኮይኖም ክጸንሑ ከምዝተገበረ ድማ ተዛሪቡ። እቲ ምእንተ ድሕነቱ ክበሃል ሽሙ ዘይንገልጾ ምንጪ ቢቢሲ፡ "ተጋሩ ዘበልና ጥራይ ተጸዊዕና ኢና ዕጥቅና ኣረኪብና: ብሓንሳብ ኮፍ ክንብል ዝተገበርና፣ እዚ ድማ ብሰንኪ መንነትና ከምዝኾነ ዘጠራጥር ኣይኮነን" ኢሉ። እቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ኣባላት ሰራዊት ነቶም ትእዛዝ ዘውረዱሎም ሓለፍቲ ስለምንታይ ከምኡ ከም ዝገበሩ ሕቶ ምስኣቕረቡሎም "ህወሓት ኣብ መቐለ ዝርከብ እዚ ሰሜን ኣጥቂዑ ስለዘሎ፤ እቲ ትእዛዝ ካብ ላዕለዎት ሓለፍቲ ዝመጽአ'ዩ" ዝብል ምላሽ ከምዝተውሃቦም እዩ ዝዛረብ። 'ዝተሓብኣ ልሳን' ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ኣባላት ሰራዊት ተወለድቲ ትግራይ ገሊኦም ስርዓት ደርግ ኣብ ምእላይ ዝተገበረ ዕጥቃዊ ቃልሲ ደጊፎም ምስ ህወሓት ኮይኖም ዝተቓለሱ እዮም። ደርጊ ኣብ 1991 ምስወደቐ ህወሓት ቀንዲ ቀላሳይ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ኮይኑ ድሕሪ ምጽናሕ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ምስደየበ ግን ፖለቲካዊ ዓብላልነቶም ተመንጢሎም። ካብቶም ዕጥቆም ኣረኪቦም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ኣባላት ሰራዊት ገሊኦም ላዕለዎት ወተሃደራዊ መኮነናት ገሊኦም ድማ ኣብ ሶማልያ ኣኽበርቲ ሰላም ኮይኖም ዘገልገሉ ከም ዝርከብዎም ንቢቢሲ ዝሓበረ ምንጭና "ንሃገሮምን ሰራዊት ምክልኻልን እንተይረብረቡ ዘገልገሉ ሰባት እዚ ክፍደዩ እዮም ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን ነይረ" ይብል። እቲ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ወተሃደር  ጸኒሑ ካብ እቲ ምስ ካልኦት ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዩሉ ዝነበረ ቀጽሪ ኣምሊጡ መንነቱ ከይፍለጥ ንገዛእ ርእሱ ሓቢኡ ናብ ጎረቤት ሃገር ሰጊሩ እዩ። ካብ እቲ ዘምለጠሉ ቦታ ናብ እቲ ሕጂ ዝርከቦ ሃገር እንትጓዓዝ ትግራዋይ ምዃኑ ከይፈለጥ ናይ ትግርኛ ልሳኑ ሓቢኡ ከምሰዝገረ ድማ ተዛሪቡ። እቶም ኣብ ግዝያዊ መጽንሒ ዝገደፎም መሳርሕቱ ግን "እንታይ ከምዝገብርዎም ኣይፍለጥን" ክብል ስኽፍትኡ ገሊጹ። ካልኦት ቢቢሲ ዘዘራረቦም ምንጭታት እውን እንተኾነ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣባላት ሓይልታት ምክልኻል ይኹኑ ብጥሮታ ዝወጽኡ ተወለድቲ ትግራይ ገሊኦም ዝተኣሰሩ፣ ገሊኦም ገዝኦም ከምዝተፈተሸን ካብ ገዝኦም ከይወጽኡ ከምዝተነገሮምን ኣጣሊሎም። ቢቢሲ ንኤታ ማጆር ሹም ሓይልታት ምክልኻል ሰራዊት ኢትዮጵያ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ ብዛዕባ እቲ ዝበሃል ዘሎ ሓሳብ መብርሂ ክህበና ደዊልናሉ፡ እቲ 'ጉዳይ ፖለቲካዊ' ስለዝኾነ ንዕኡ ዝምልከት ጉዳይ ከምዘይኮነ ምላሽ ሂቡና። እቲ ብሄር መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ግን፡ ኣብ ሓይልታት ምክልኻልን ጸጥታን ጥራይ ዝተገደበ ኣይኮነን። "ክሲ ዝውውር ብረት" ኣብ ኣዲሳ ኣበባ እትቕመጥ ምእንተ ድሕነታ ሽመይ ንዓኹም ዝበለትና ምንጪ ቢቢሲ ብወገና ዝሓለፈ ሰሙን ገዝኦም ብዕጡቓት ተኸቢቡ ከምዝተፈተሸን ንኣቦኣ ኣብቲ ገዛ ምስ ዝረኸብዎ ናይ ባንኪ ደፍተራትን ሒዞምዎ ከም ዝኸዱ ገሊጻ። ወላዲኣ ኣብ ሓደ ናይ ውልቀ ትካል ዘዋሪ መኪና ኮይኑ ከምዘሰርሕ ዝገለጸት እታ ምንጭና "ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ትግራይ 6 ሚልዮን ብር ሒዝካ ከይድካ ኣብ መልስኻ ድማ ዕጥቅታት ሒዝካ መጺኢኻ" ከምዝበልዎ ሓቢራ። ንሳ ግን ወላዲኣ መኪና ዘዊሩ ንገዛእ ርእሱ ዘመሓድር እምበር ከምዘይዋዕሎ እያ እትገልጽ። ኣቦኣ ድሕሪ ናይ ክልተ መዓልቲ ማእሰርቲ ናብ ቤት ፍርዲ እንተይቐረበ ብናጻ ናብ ገዝኡ ከምዘሰናበትዎ'ውን ምንጭና ወሲኻ ገሊጻ። እቲ ጉዳይ፡ ብመንግስቲ ኣብ ዝመሓደራ ከም መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ዝሰርሑ እውን ጸሊይዎም እዩ። ኣብ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ዝሰርሑ ገለ ተጋሩ ተገዲዶም ዓመታዊ ዕረፍቲ ክወጽኡን ገሊኦም ድማ ተወሳኺ መምርሒ ክሳብ ዝወሃቦም ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክሰርሑ ከምዝተነገሮምን ምንጭታት ቢቢሲ ሓቢሮም። ቢቢሲ ካብ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ርእይቶ ንምርካብ ዝገበሮ ተደጋጋሚ ጻዕሪ ኣይሰመረን። ትካል መግቢ ዓለም ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤት ጽሕፈቱ ብዛዕባ ናይ ሰራሕተኛታቱ መንነት እንኮላይ ትውልዲ ዓዶም ዝገልጽ መብርሂ ክህብ ብፖሊስ ከምዝተሓተተ ኣብ ቀረባ እዋን ኣፍሊጡ ነይሩ። ትካል መግቢ ዓለም እቲ መረዳእታ ከምዘይብሉ ብምግላጽ ካብ ፖሊስ ክልል ኣምሓራ ብዝገበሮ ምጽራይ ግን እቲ ብፖሊስ ዝቐረበ ሕቶ ወግዓዊ ፖሊስኦም ከምዘይኮነ ምርግጋጹ ሓቢሩ። መንግስቲ ፌደራል እቲ ክስተት ምስ ብሄር መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ምትሕሓዙ "ነቲ ዘሎ ኩነት ፍጹም ዘይገልጽ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ፖሊስ ኣብ ውሽጢ ዘቤታውን ዓለምለኻውን ትካላት ዝሰርሑ ኣበላት ህወሓት ጥራይ ዘነጻጸረ ናይ ድሕነት ምጽራይ ወፍሪ ከምዝተውሃቦ'ውን ወሲኹ ገሊጹ። እቲ ወፍሪ ዝተውሃቦ ፖሊስ ናብ ቤት ጽሕፈት ትካል መግቢ ዓለም ብምኻድ ካብ እቶም ዝሓዞም ሽም ዝርዝራት ኣብኡ ዝሰርሑ እንተኾይኖም ከጻሪ ከም ዝኸደ መንግስቲ ፌደራል ገሊጹ። እቲ ዝካየድ ዘሎ ወፍሪ ድሕነት ጸጥታን ብዛዕባ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ስርሒት እንተይኮነስ ሰብ ስልጣን መንግስቲ ፌደራል ብዛዕባ ካብ ትግራይ ወጻኢ ዝርከቡ ደገፍቲ ህወሓት'ውን ከም ዘጨንቖም ግልጺ ኮይኑ ኣሎ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰባት ግን ዋላ ሓንቲ ዝፈጸምዎ ዘይብሎም ተጋሩ ጥራይ ብምዃኖም ግዳይ መጥቃዕቲ ይኾኑ ከምዘለዉ እዮም ሓቢሮም። ፈተና ሓድነት እቲ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ኣብዝሓጸረ እዋን እንተድኣ ተዛዚሙ ብሄር መሰረት ዝገበሩ ምትፍናናት ከብቅዑ ይኽእሉ ይኾኑ። ንነዊሕ እዋን እንተቐጺሉ ግን ህይወት ካብ ትግራይ ወጻኢ ናይ ዝነብሩ ተጋሩ ከኽብዶ ከምዝኽእል ስክፍታት ኣለዉ። ህወሓት ዓንቃፊ ሃገራዊ ሓድነት ገይሩ ካብ ዝርኢ ምልከታ ብተወሳኺ እቲ ሕጂ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ንገዛእ ርእሱ ሸቶ ምርግጋጽ ሃገራዊ ሓድነት እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ቀንዲ ማሕለኻ ኮይኑ ከምዝቕጽል ዘጠራጥር ከምዘይኮነ ይግለጽ። ላዕለዋይ ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣቶ ማሞ ምህረቱ፡ እቲ መንግስቲ ዝገብሮም ዘሎ ኩሎም ተግባራት ሓድነቱ ዝጠንከረ ማሕበረሰብ ንምፍጣር ከም ዝኾነ እኳ እንተገለጸ፡ እቲ ሕጂ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጎንጺ ግን ነቲ ዕላማን ራእን ክፈታተኖ ይኽእል እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ዕጡቓት ቤኒሻንጉል ሸሞንተ ሰባት ከምዝቐተሉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኣፍሊጡ

ኣብ ክልል ቤኒሻንጉል ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ሸሞንተ ሰባት ከምዝቐተሉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ኣብ ቤኒሻንጉል ጉሙዝ ዞባ ካማሺ ወረዳ ምንጅጃ፤ ዕጡቓት ብቕድሚ ትማሊ ኣብ ዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ 8 ነበርቲ ከምዝተቐተሉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ሓቢሩ። ስግኣት ዝሓደሮም ኣስታት 4 ሽሕ ነበርቲ ካብ ዝነብሩሉ ቀበሌ ከምዝተፈናቐሉን ኣብ ወረዳ ምንጅጋ ከምዘዕቖቡን እቲ ኮሚሽን ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣመልኪቱ። ድሕነት ሲቪል ዜጋታት ንምውሓስ ቅልጡፍ ስጉምቲ ክውሰድ ከምዝግባእ ከኣ ብጥብቂ ኣተሓሳሲቡ። ቅድሚኡ ማለት ኣብ 3ን 4ን ሓምለ 2013 [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ብዝተወለዐ ጎንጺ’ውን ብውሑዱ 16 ሰባት ከምዝተቐተሉ ኣብ መግለጺኡ ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ ጎንጺ ከኣ ኣብቲ ክልል ዞባ መተከል ወረዳ ቡለን ኣብ እትርከብ ኢማንጅ ዝተባሃለት ቀበሌ ከምዝተወለዐ ኣመልኪቱ። ስርዓተ ቀብሪ ናይ ሓደ ብዕጡቓት ከምዝተቐተለ ዝተገለጸ ውልቀሰብ ኣብ ዝፍጸመሉ ዝነበረ እዋን ብዝተኸፈተ መጥቃዕቲ ተወሰኽቲ 15 ከምዝተቐተሉ’ዩ ዝግለጽ። 4 ሓምለ 2013 ዝተፈጸመ ከኣ ዓጸፋዊ ምዃኑ ከምዝተሓበሮ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ከኣ መንግስቲ እቲ ክልል ምስ ሓይሊ ዕማም ብምትሕብባር ናይ ምርግጋእን ምውሓስ ድሕነትን ስራሕቲ ሰሪሖም። ነቶም ናብ ወረዳ ምጅንጋ ኣዕቚቦም ዘለዉ ተፈናቐልቲ ከኣ ሓለዋ ክግበረሎም ኣተሓሳሲቡ። ሰላምን ድሕነትን እቲ ክልል ብቐጻልነት ንምርግጋጽ እቶም ነቲ ተግባር ዝፈጸሙ ኣካላት ብቕልጡፍ ናብ ሕጊ ክቐርቡ ምግባር ኣገዳሲ’ዩ ኢሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ልዕሊ 80 ሰባት ከምዝተቐተሉ ተገሊጹ

ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ትማሊ 4 ጥሪ 2013 ዓም ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ዞባ መተከል ወረዳ ደባተ ከተማ ዳለቲ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ልዕሊ 80 ሰባት ከምዝተቐተሉ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵይ ገሊጹ። ላዕለዋይ ኣማኻርን ወሃቢ ቃልን እቲ ኮምሽን ኣቶ ኣሮን ማሾ ንቢቢሲ ከምዝገለጾ፡ በቲ መጥቃዕቲ ካብ 2 ክሳብ 45 ዓመት ዕድመ ዘለዎም ሰባት ልዕሊ 80 ሰባት ተቐቲሎም። ብተመሳሳሊ ነበርቲ ክልል ቤኒሻንጉል ዞባ መተከል ንቢቢሲ ከምዝገለጽዎ ኣብ ውሽጢ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እቲ ዞባ ብዝተፈጸሙ መጥቃዕትታት ብዙሓት ሰባት ክቕተሉ እንከለዉ ንብረት ዓንዩን ገዛውቲ ተቓጺሎምን። ሓደ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ነባሪ ማንዱራ ግን "እቲ ከባቢ ተረጋጊኡ'ሎ ዝብል ዘረባ ሓቅነት የብሉን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ናይ ፖለቲካ ጸዋታ ኣይኮነን ዘድልይ እቲ ሓቂ ክዝረብ ኣለዎ" ዝበለ እቲ ነባሪ፤ ሕዚ'ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ብዝፍጸሙ መጥቃዕትታት ህይወት ሰባት ይጠፍእ ከምዘሎ ሓቢሩ። "ብቕድሚ ትማሊ [ሰኑይ] ሓንቲ ካብ ወረዳታት ዞባ መተክል ኣብ ዝኾነት ዳንጉር [ቅድም ክብል ሰብ ሞያ ጥዕና ዝተዓፈኑሉ ከባቢ] ምሸት ሰብ ተቐቲሉ። ካብ ቻግኒ ናብ ግልገል በለስ ትኸይድ ኣብ ልዕሊ ዝነበረት ህዝባዊ መጓዓዝያ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሓደ ሰብ ክመውት ከሎ ሰለስተ ቖሲሎም" ክብል ኣረዲኡ። ብተመሳሳሊ ብሰሉስ ናብ ግልገል በለስ ትኸይድ ዝነበረት መኪና 'ኤዲዳ' ወይ 'ቁጥር ሁለት' ኣብ ዝበሃል ከባቢ መጥቃዕቲ ስለዝተፈጸማ ዝሞተ ሰብ ከምዘሎ ሓቢሩ። "ሓደ ሰብ ክመውት ከሎ፤ ክልተ ዝቖሰሉ ኣብ ሕክምና ይርከቡ። ኣብ ወረዳ ድባጤ ቀበሌ ዳለቲ'ውን ሓደ ሰብ ተቐቲሉ። ገዛውቲ ይቃጸሉ ኣለዉ። ንሓገዝ ዝበጽሐልና ኣካል የለን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ወረዳ ጉባ ብሰኑይ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዝሞቱ ሰባት 15 ከምዝበጽሑ ቢቢሲ ካብ ነበርቲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት። ሰብመዚ እቲ ከባቢ ግን ነዚ ከረጋግጹ ኮነ "ጌጋ'ዩ" ክብሉ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን። "ቅድም ክብል ንመንነት መሰረት ዝገበረ መጥቃዕቲ ይፍጸም ነይሩ። ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ግን 'ቀይሕ' ዝበሃል ሺናሻ ይኹን ኦሮሞ፤ ኣገው ይኹን ኣምሓራ ወይ ተወላዲ ትግራይ እናተፈለየ እዩ ግዳይ መጥቃዕቲ ዝኸውን ዘሎ" ይብል ቢቢሲ ዘዘራረቦ ነባሪ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዝፍጸም ቅትለትን ዕንወት ንብረትን ኣብ ዝርእዩሉ ዘለዉ እዋን 'እቲ ከባቢ ተረጋጊኡ'ሎ' ብዝብል ዝግለጸሉ መገዲ ልክዕ ከምዘይኮነ ኣብ ስግኣት ዝርከብ ነባሪ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ምስ ሕብረተሰብ እቲ ከባቢ ብምዃን ንግዳያት ዘሳተፈ ጊዚያዊ ምምሕዳር ክምስረት እንተዘይተገይሩን ኣብ ልዕሊ ነቲ መጥቃእቲ ዝፍጽሙ ስጉምቲ እንተዘይተወሲዱን እቲ መጥቃዕቲ ክቕጽል ይኽእል'ዩ" ክብል ዘለዎ ስግኣት ገሊጹ። ካልእ ነባሪ እቲ ከባቢ ድማ ብቕድሚ ትማሊ ኣብ ወረዳ ጉባ ቀበሌ 'ኣይሚሽሚሽ' መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ብምሕባር፤ በቲ መጥቃዕቲ ኣዲኡ ሓዚላቶ ዝነበረት ህጻን ዝርከቦም 11 ሰባት ከምዝሞቱ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ሰኑይ ንጉሆ ከባቢ ሰዓት 12፡30 [ኣ.ኢ] እቲ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ኣነ ኣብ ኣልመሃል እየ ዘለኹ፤ ሽዑ ተደዊሉኒ። ንኣባላት ምክልኻል ሃገር ሓበሬታ ምስሃብናዮም ድማ ኣስከሬን ግዳያት ክለዓል ተገይሩ። ምሸት ኣብ ኣልመሃል ቤተክርስትያን ቅዱስ ሚካኤል ተቐቢሮም" ኢሉ። ገዛውትን ዝተፈላለየ ንብረትን ከምዝተቓጸለን ከምዝተዘመተን እውን ወሲኹ ሓቢሩ። ንሱ፡ ነቲ መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ዘለዉ ኣካላት ንኣካላት ሕጊ እንተፍለጡ'ኳ ዳግም ካብ ማእሰርቲ እናተፈትሑ ነቲ መጥቃዕቲ ይመርሑ ከምዘለዉ ይዛረብ። ኣብ ክልል ቤኒሻንጉል ንኣዋርሕ ብዝቐጸለ ተኸታታሊ መጥቃዕቲ ብዙሓት ነበርቲ ግዳያት ከምዝኾኑ ይግለጽ። ብ13 ታሕሳስ 2013 ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ጥራይ ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ልዕሊ 200 ሰባት ከምዝሞቱ ይዝከር። ኣብ ዝተፈላለያ ወረዳታት ዞባ መተከል ዝፍጸሙ ቅትለት ሰላማውያን ሰባት ደው ንምባል ከኣ ብቐዳማይ ሚንስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝቖመ ሓይሊ ዕማም ንስራሕቲ ጸጥታን ምኽባር ሕግን እቲ ክልል ተረኪቡ ይሰርሕ ምህላዉ ይፍለጥ። ባይቶ እቲ ክልል ምስቲ ብ13 ታሕሳስ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብዝተሓሓዝ 'ተሳትፎ ኣለዎም' ብዝብል ዝተጠርጠሩ ኣርባዕተ ኣባላት ቤትምኽሪ ክልል ቤኒሻንጉል-ጉሙዝ ናይ ዘይምኽሳስ መሰሎም ከምዝቐንጠጠ ይዝከር።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ንቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ዝሰኣለት መንእሰይ ሽልማት ጋዜጠኝነት ተሸሊማ

ንቅትለት እቲ ብፃዕዳ ፖሊስ ህይወቱ ዝሓለፈ ጆርጅ ፍሎይድ፡ ብተንቀሳቓሲ ምስሊ ዝቐረፀት (ዝሰኣለት) መንእሰይ፡ ብቦርድ ፑልትዘር ፍሉይ ሽልማት ጋዜጠኝነት ተሸሊማ። ን ጓል 18 ዓመት ዳርኔላ ፍረይዘር ንሽልማት ዝሓረየ ኮሚቴ ፑልትዘር፡ ብዘርኣየቶ ትብዓት ከምዝሸለማ ገሊፁ። ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ዘርእይ ንሳ ዝቐረፀቶ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ ነዚ ዓሌታዊ ቅትለት ፍትሒ ክወሃብ ዝጉስጉሱ ሰልፍታት ተቓውሞ ኣብ መላእ ዓለም ክካየድ  ካብ ምድራኽ ብዝዘለለ፡  መርመርቲ'ውን፡ ነዚ ቅትለት ኣብ ልዕሊ ዝፈፀመ ፖሊስ ድሬክ ቻውቪን፡ ከም መርትዖ ተጠቒሞምሉ'ዮም። ፑልትዘርስ፡ ኣብ ኣሜሪካ ዓብይ ክብሪ ዝወሃቦ ሽልማት ጋዜጠኝነት እዩ። ኮሚቴ ፑልትዘር፡ ንዳርኔላ ፍረይዘር "ብትብዓት ንዝቐረፀቶ ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ (ቪድዮ) ኢና ሸሊምናያ፤ እዚ ቪድዮ ኣብ መላእ ዓለም ኣንፃር እቲ ብፖሊስ ዝተፈፀመ ጭካነ ሰልፍታት ተቓውሞ ክካየድ ደሪኹ፣ ዜጋታት ኣብ ጋዜጠኛታት ዘለዎም ግደ'ውን ዘጉለሐ እዩ፡ ምንዳይ ሓቅን ፍትሕን" ኢሉ። ፍረይዘር ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 25 ግንበት ኣብ ሚንያፖሊስ ምስ ወዲሓውቦኣ ናይ እግሪ ጉዕዞ ኣብ ትገብረሉ እያ፡ ማእሰርቲ ፍሎይድ ዝረኣየት። "ሓደ ሰብኣይ ኣብ ራዕዲ ኮይኑ፡ ምእንቲ ህይወቱ ክልምን ርእየ" ብምባል፡ ነቲ ፍፃመ ብሞባይላ ክትቀድሖ ከምዝጀመረት፡ ኣብ መፈለምታ እዚ ዓመት ናብ ቤት-ፍርዲ ቀሪባ ገሊፃ እያ። ነቲ ቤት-ፍርዲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ጆርጅ ፍሎይድ 'ክትንፍስ ኣይከኣልኩን' ይብል ኔሩ፡ ፈሪሑ ስለዝነበረ ከኣ፡ ንኣዲኡ ይፅውዕ ኔሩ" ኢላ። እዚ ዝተዘርገሐ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣብ መላእ ዓለም ተቓውሞታት ክካየድ ዘበገሰን፡ ኣብ ኣሜሪካ ዘሎ ዓሌታዊ ቀመር ዘንፀባረቐን ኮይኑ። ቅትለት ፍሎይድ፡ ኣንፃር ፀዓዱ ዘይኮኑ ሰባት ብፖሊስ ንዝፍፀም ጭካነ ትእምርቲ ኮይኑ፤ ዓሌታዊ ፍትሒ ክነግስ ዝጉስጉስ ዓለማዊ ሰልፍታት ክካየዱ ድማ ምኽያት ኮይኑ እዩ። እዚ ምስሊ፡ ንጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ልዕሊ ዝቐተለ ፖሊስ ዴሪክ ቻውቪን ኣብ መፈለምታ እዚ ዓመት መርትዖ  ኮይኑ'ዩ። ደሓር ድማ ቻውቪን ብካልኣይን ሳልሳይ ዲግሪ ቅትለትን ሳልሳይ ዲግሪ ነብሲ ምጥፋእን ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ። ዳርኔላ ፍሬይዘር ምርመራ ኣብ ዝካየደሉ ግዘ ቀሪባ፡ ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ህይወታ ከምዝቐየሮ'ያ ገሊፃ። "ጆርጅ ፍሎይድ ምስዝጥምት፡ ንኣቦይ እየ ርእየ፣ ንሓወይ'የ ርእየ፣ ደቂ ሓው ኣቦታተይ፣ ኣኮታተይ፤ ምኽንያቱ ፀለምቲ ስለዝኾኑ፤ ኣብ ሓዲኦም ከምዝተፈፀመ ድማ ሓሲበዮ" ኢላ፡ ብንብዓት ተሓፂባ ኣብ ዝሃበቶ ቃል።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


መንግስቲ ዚምባብዌ፡ ኣብ እዋን ሙጋቤ መሬቶም ንዝተሓደጉ ጸዓዱ ክመልሰሎም ወሲኑ

መንግሰቲ ዚምባብዌ ቅድሚ 20 ዓመታት፡ ኣብታ ሃገር ጸዓዱ ዝውንንዎ ዝነበሩ ከምዘሕደጎም ዝዝከር ኮይኑ ሕጂ ግን ክመልሰሎም ምዃኑ ይገልጽ ኣሎ። ካብ 2000 ክሳብ 2001 ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣሽሓት ጸዓዱ ሓረስቶት፡ መንግስቲ እታ ሃገር ነቲ ዝውንንዎ ዝነበሩ መሬት ከምዘሕደጎም ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ዚምባብዌ ነቲ ኣብ እዋን መግዛእቲ ‘ብጽዓዱ ተገቢቱ’ ዝበሎ መሬት ነቶም ወነንቱ ከሕድጎም ዝወሰነሉ ምኽንያት ነቲ ባዕዳዊ መግዛእታዊ ንምድምሳስኳ እንተነበረ እቲ ስጉምቲ ምስ ምዕራባውያን ሃገራት ፍሕፍሕ ፈጢሩ ንቁጠባ እታ ሃገር’ውን ንድሕሪት ንኽጉተት ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ነቶም መሬቶም ዝተገበቶም ጸዓዱ ካልእ መከሓሓሲ መደብ’ውን ተሰሪዕሎም ኣሎ። መንግስቲ ዚምባብዌ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ምህናጽ ትሕተ ቅርጺ ሕርሸኦም ዝውዕል 3.5 ቢልዮን ዶላር ክስልዓሎም ቃል ከምዝኣተወሎም ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኣሜሪካ’ውን እቲ ሃገሩ ኣብ ልዕሊ ዚምባብዌ ኣንቢራቶ ዘላ ቁጠባዊ እገዳ ንኸተልዕሎ እቶም ብመንግስቲ ዚምባብዌ መሬቶም ዝተሓደጉ ጸዓዱ ሓረስቶት ክካሓሱ ኣለዎም ዝብል ቅድመ ኵነት ከቅርብ ጸኒሑ እዩ። መንግስቲ ዚምባብዌ እንታይ እዩ ቃል ኣትዩ ዘሎ? መንግስቲ ዙምባቤው ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግልጺ፡ መሬትና ተሓዲግና ዝብሉ ዜጋታት ወጻኢ መሬቶም ንኽምለሰሎም ከመልክቱ ከምዝኽእሉ ሓቢሩ ኣሎ። እቶም ዝበዝሑ ካብ ሆላንድ፤ ዓባይ ብርጣንያን ጀርመንን ዝኾኑ ኣማኢት ኣውሮጵውያን ሓረስቶት ካብዚ መንግስቲ ዚምባብዌ ቃል ኣትዩሎም ዘሎ ሓዲሽ እማመ ክረብሑ ከምዝኽእሉ እዩ ዝግለጽ ዘሎ። እቲ ጸዓዱ መሬቶም ክሕደጉ ኣለዎም ዝብል ስጉምቲ ኣብ እዋን መሪሕነት ነብስሄር ሮበርት ሙጋበ’ዩ ተኻይዱ። እቲ ፕረዚደንት ዚምባብዌ ነበር ሮበርት ሙጋበ ነቲ ስጉምቲ ክወስድ እንከሎ፡ እቲ ለልምዑ መሬት ዙምባቤው ኣብ እዋን መግዛእቲ በቶም ጸዓዱ ከምዝተገበተ ብምግላጽ እቲ ዝብዝሐ ወዲ ዜጋን ጸሊምን ግን  ደረቅን ንእሽተይን መሬት ከምዝውንን ብምግላጽ  ነቲ ስጉምቲ ከምዝወሰዶ እዩ ዝሕብር። በቲ መንግስቲ ሮበርት ምጋቤ ዝወሰኖ፡ ነቶም ቀንዲ ዓንዲ ሕቆ ሕርሻዊ ቁጠባ እታ ሃገር ዝነበሩ ልዕሊ 4000 ጸዓዱ ሓርስቶት መሬቶም የሕዲጉ ንሚልዮናት ዚምባብዌያውያን ከምዝከፋፈል እዩ ገይሩ። እቲ ብሚኒሰትሪ ሕርሻን ሚኒሰትሪ ፋይናንስን እታ ሃገር ብጋሓባር ዝወጽአ መግለጺ እቶም ካብቲ ጸዓዱ ዝውንንዎ ዝነበሩ መሬት ዝተወሃቡ ጸለምቲ ሓርስቶት እቲ ተዋሂብዎም ዝነበረ መሬት ክመልስዎ ምኳኖም እዩ ዝግለጽ ዘሎ። እቲ ብሰኑይ ዝወጽአ መግለጺ ነቶም ጸለምቲ ከም መከሓሓሲ ኣብ ካልእ ቦታ መሬት ክውሃቦም ምኳኑ’ውን ገሊጹ ኣሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቀታሊ ጆርጅ ፍሎይድ ጉዳዩ ብኻልእ ዳኛ ደጊሙ ክረአየሉ ጠሪዑ

እቲ ንጸሊም ጆርጅ ፍሎይድ ቀቲሉ ተባሂሉ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝተፈረደ ጻዕዳ ኣባል ፖሊስ ግዝኣት ሚኒፕሊስ ነበር ዴሪክ ቻውቪን ጉዳዩ ብካልእ ቤት ፍርዲ ደጊሙ ክረአየሉ ጥርዓን ኣቕሪቡ። ጉጅለ ጠበቓታት ዴሪክ ቻውቪን ፡ ብኣኽባሪ ሕግን ነቲ ጉዳይ ዝረአዩ ዳያኑን ተፈጺሙ ዝበሎ ናይ ስነ-ምግባር ጉድለት ዘርኢ ናይ ቤት ፍርዲ ሰነዳት ሒዞም ኣቕሪቦም። እቲ ንጆርጅ ፍሎይድ ብምቕታል ብመሰኻኽር ተረጋጊጹ ዝተፈርደ ቻውቪን፡ ንጆርጅ ፍሎይድ ንልዕሊ 9 ደቒቓ ክሳዱ ረጊጹ ኣሳቕዩ ከምዝቐተሎ ዝተቐርጸ ተንቀሳቐሲ ምስሊ የርኢ። እቲ ፍጻመ፡ ኣብ ኣመሪካን ካብኡ ወጻእ ኣብ መላእ ዓለምን፡ ዛዕባ ዓሌታዊነት ኣጀንዳ ኣልዒሉ፡ ብዙሓት ተቓውሞታትን ናዕብን ኣስዒቡ ነይሩ። እቲ ፖሊስ ድማ፡ ድሕሪ ነዊሕ ናይ ቤት ፍርዲ ሞገትን ክትዕን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ገበነኛ ተባሂሉ ተፈሪዱ። ሓደ ካብቶም ጠበቓታት እቲ ፖሊስ ዝኾነ ኤሪክ ሌልሶን ግን፡ እቲ ከይዲ ሕጊ በቲ ቐዲሙ ዝተገብረ ናይ ሚድያ ውዕውዕ ተጸልዩ እዩ ዝብል መጎት ዝሓዘ ሰነድ እዩ ኣቕሪቡ። ንሱ፡ ቅድሙን ድሑርን  እቲ ከይዲ ቤት ፍርዲ ዝነበረ ውዕውዕ፤ መሰረታዊ ናይቲ ሞገት መልክዕ ክቕየርን ሚዛኑ ክስሕትን ምኽንያት ኮይኑ እዩ ይብል። ከምኡ'ውን፡ እተ ተቓውሞ [ሞሽን] እቲ ብይን ዝሓዘ ሰነድ፡ በቲ ኣኽባሪ ሕጊ ተፈጺሙ ዝበሎ ናይ ስነምግባር ጉድለትን፡ ናይ መሰኻኽር ምፍርራሕን ከምዝነበነረ ገሊጹ። ገለ መራኸቢ ሓፋሽ ኣመሪካ ከምዝጸብጸበኦ፡ ብይን ምስተውሃበ ተቓውሞ ክለዓልን እቲ ጉዳይ ደጊሙ ክረአ ምግባርን ኣብታ ሃገር ዘይተለምደ ኣይኮነን ኢለን ኣለዋ። እንተኾነ ኒውዮርክ ታይምስ ንሰብ ሞያ ሕጊ ኣዛሪቡ ሒዝዎ ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ፡ ምስቲ ዘሎ ምሉእ መረዳእታ፡ እቲ ብይን ክቕየር ዝኽእለሉ ኣጋጣሚ ከምዘይህሉ እዩ ዘረድእ። ኣብ ልዕሊ ፖሊስ ክፍረድ ምርኣይ ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ሓድሽ ምዕራፍ ዝኸፍት እዩ ተባሂሉ። እቲ ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛ ፖሊስ ዝተመሓላለፈ ብይን 40 ዓመት ማእሰርቲ እንትኸውን፡ ካብ ዝቕጽል ወርሒ ጀሚሩ ናብ ቤት ማእሰርቲ ከምርሕ ምዃኑ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ብዛዕብኡ እንታይ ተባሂሉ ነይሩ? ወዲ 45 ዓመት ዴሪክ ቻውቪን ኣብ ክሳድ ጆርጅ ፍሎይድ ንልዕሊ 9 ደቓይቕ ተንበርኪኩ ዘርእይ ቪድዮ ኣብ ዝሓለፈ ግንቦት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተዘርጊሑ እዩ። እቲ ብብዝሒ ዝተርኣየ ቪድዮ ኣብ ዙርያ ዓለም ኣንጻር ዓሌታውነትን ሕሉፍ ምጥቃም ሓይልን ሓያል ተቓውሞ ኣልዒሉ እዩ። ቻውቪን ኣብ ሰለስተ ክስታት'ዩ ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ፤ ካልኣይ ደረጃ ቅትለት ሰብ፡ ሳልሳይ ደረጃ ቅትለት ሰብን ሕልፈተ-ትንፋስን (ብወዝቢ)። ክሳዕ ፍርዲ ዝወሃቦ ድማ ኣብ ቀይዲ ዝጸንሐ ኮይኑ፤ ንዓሰርተታት ዓመታት ክፍረድ ከም ዝኽእል ተገሚቱ ነይሩ። እቲ 12 ኣባላት ዘለዎ ጉጅለ ዳያኑ፡ ዘካየዶ መስርሕ ፍርዲ ብዙሓት ብቅርበት ክከታተልዎ ጸኒሖም እዮም። እቲ ብይን ድሕሪ ምግላጹ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ከባቢ እቲ ቤት ፍርዲ ሓጎሶም ክገልጹ ተራእዮም። ጠበቓ ስድራ ፍሎይድ፡ በን ክራምፕ እቲ ውሳነ ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ "ነጥበ መቐይሮ" እዩ ክብል ተዛሪቡ። ንሱ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ "ብቓንዛ ዝተረኽበ ፍትሒ ኣብ መፈጸምትኡ በጺሑ" ድሕሪ ምባል "ንሕጊ ዘፈጽሙ ኣካላት ብሓላፍነት ክሰርሑ ዘዘኻኽር ንጹር መልእኽቲ እዩ" ኢሉ። ድሕሪ እቲ ብይን ፕረዚደንት ጆ ባይደንን ምክትሉ ካማላ ሃሪስን ንስድራ ፍሎይድ ስልኪ ደዊሎም ከዘራርብዎም እንከለው፤ ሚስተር ባይደን "ካልእ እንተተረፈ ሕጂ ገለ ፍትሒ ተረኺቡ ኣሎ" ክብል ተሰሚዑ። "ካልእ ብዙሕ ክንረክብ ኢና። እዚ ኣብ ልዕሊ ንጹር ክፍፍል ዓሌታውነት ዝውሰድ ናይ ፈለማ ስጉምቲ እዩ" ኢሉ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ትምኒት ገብሩ፡ ጉግልን ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጅን ‘ዓሌታውያን’ዮም”

ኣብ 'ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ' ዓቢ ስም ዘለዋ ዶክትር ትምኒት ገብሩ፡ ምስ ጉግል ናብ ምስሕሓብ ኣብ ዝኣተወትሉ ግዜ ኣብ ሰባት ኪንኡ ተምሳጥ ኣሕዶራ ትርከብ። ዶክተር ትምኒት ገብሩ፡ ምስ ብጸታ ኮይና ኣብ ዘዳለወቶ መጽናዕታዊ ጽሑፋት ኣመልኪታ ሕቶ ስለዘቐረበት ካብ ስራሕ ከምዝተሰጎገት እያ ትሕብር። ካብዚ ብተወሳኺ ንሳን ደገፍታን ኣብ ዓበይቲ ትካላት ዝርአ ዓሌታዊ ኣድልዎታት’ውን ካብ ስራሕ ኣብ ምስጓጓ ሓደ ድፍኢት ከምዝኾነ ይኣምኑ። እቲ ምስ ብጾታ ኮይና ዘዳለወቶ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ብዛዕባ ኣጠቃቕማ ቋንቋ ኣብ ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጡ ኣንጻር ደቂ ኣንስትዮን ውሑዳንን ('ማይኖሪቲስ') ዝግበር ኣድልዎ’ውን ዝሓዘ እዩ። ጉግል እቲ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ከማልኦ ዝግበኦ ተወሳኺ ነጥባታት ኣሎ ስለዝበለ ዶክትረ ትምኒት ገብሩ ካብ ስራሓ ደው ክትብል ከምዝወሰነት ይዛረብ። ዶክተር ትምኒት ገብሩ እቲ ምጽናዕታዊ ጽሑፍ ንምንታይ ብቑዕ ከምዘይተበሃለ ንዘቕረበቶ ሕቶ፡ ልዕሊ 6000 ሰባት ነቲ ሕቶኣ ከምዝድግፍዎ ብኽታሞም ገሊጾም ኣለዉ። ካብቶም ንሕቶ ዶክተር ትምኒት ገብሩ ከምዝድግፉ ዝገለጹ ኣብ ጉግል ዓቢ ስም ዘለዎም ተመራመርቲ፡ ማይክሮሶፍት፡ ኣፕል፡ ፌስቡክ፡ ኣማዞንን ኔትፍሊክስን ይርከብዎም። ኣካያዲ ስራሕ ጉግል ሱንዳር ፒቻይ ብወገኑ “ብዓልቲ ብዜሕ ተውህቦ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ብኸምዚ ክትፍለየና? ተሓታትነትና ክንቕበል ከድሊ እዩ” ኢሉ። ንሱ ትካሎም ነቲ ጉዳይ ከጻርዩ ንኳኑ ብምሕባር፡ ንትምኒት ገብሩ ይቕሬታ ኣብ ምባል ግን ዝሕትል ኢሉ እዩ። ዶክተር ትምኒት ገብሩ ብመልሲ ትካላ ኣይተሓጎሰትን፡ ነዚ ጉዳይ ኣመልኪታ’ውን ምስ ቢቢሲ ቃለ መሕተት ኣካይዳ ኣላ። ኣዝዩ ዘድክም ሳምንታት እዩ ነይሩ። ከምዚ ዘለኽዎ ብዙሕ ነገር ናባኻ ከተኩር ቀሊል ኣይኮነን። ኣብ ማእከል ማዕበል ዝተደርበኹ ኮይኑ እዩ ዝስምዓኒ ዘሎ። እቲ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ክሳብ ክንድዚ ማዕበላት ክፈጥር ትጽቢተይ ኣይነበረን። ብሓፈሻ እቲ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ስነ ምግባራዊ ኣጠቃቕማ ቋንቋ ኮይኑ፡ ሓደ ካብኡ ብዛዕባ ኣድልዎ እዩ። ጉግል እቲ ጽሑፍ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ቀረባ ግዜ ዝተገበረ መጽናዕቲ ኣብቲ ጽሑፍ ኣይሰፈረን እዩ ዝብል ብመጀመርታ እዚ ሓቂ ኣይኮነን። ካልኣይ፡ ሓቂ እንተኾይኑ ኢልና እውን ንሕሰብ፡ ስለዚ እቲ ተገይሩ ዝተበሃለ መጽናዕቲ ኣይተኻተተን ተባሂሉ ኣነ ካብ ሰራሕ ክስጎግ ኣለኒ ድዩ? ብዝኾነ እቲ ዝተበሃለ ሓቂ ኣይኮነን። ጻዕዳን ሰብኣይን ኔርኪ እንተትኾኒ፡ ጎግል ብኻልእ ኣገባብ ገይሩ ምሓዘኒ ነይሩ'ዶ ትብሊ? ብርግጽ ብዝተፈለየ ኣገባብ እየ ተታሒዘ። ኣብ ዝሓለፈ ኣብ ዝተፈላለየ ዛዕባታት ከምዘስተባሃልክሉ፡ ጉግል ከምዚ ዓይነት ዘረባታት ኣርእስቲ ከይከውን ብተደጋጋሚ ክቃለሱ ጸኒሖም እዮም። ለማጽ ከምስልዎ ብዙሕ ተጋዲሎም’ዮም። እቲ ሕቶ ዘቕርብ ሰብ ካልእ ክኸውን እንከሎ እቲ ምምልላስ ናይ ዝረባ ልእም ዝበለ እዩ "ተረዲእካ እዞም ሰባት ነዚ ትካል ኣዝዮም ኣገደስቲ እዮም፡ ብሉጻት እዮም ወዘተ" እናተባሃለ እዩ ዝሕለፍ። ጉጅለይ ብምልኦም ኣብ ጎነይ’ዮም ዘለዉ፡ ንዓይ ብምሕጋዝን ኣብ ጎነይ ንምዃንን ዓቢ ስጉምቲ እዮም ዝወስዱ ዘለዉ። ሓላፊየይ ኣብ ጎነይ እዩ ዘሎ፤ ዋላ እዚ ኹሉ እናሃለወ ግን ጉግል ብኸምዚ ዝኸድዎ ዘለዉ እዮም ክሕዙኒ መሪጾም። ስለዚ ንኹሉ እዚ ኣብ ግምት ኣእትየ፡ ኣነ ብዝተፈለየ ኣገባብ ከምዝተተሓዝኩ እየ ዝፈልጥ። እወ፡ ጉግል ዓሌታዊ እዩ። ንኽትብሎ ኣይከብድን'ዶ? ክሳብ እዚ ቀረባ ግዜ ንስኺ’ውን ሰራሕተኛ ጉግል ኢኺ ነይርኪ። ዝበዝሓ ናይ ቴክኒሎጂ ትካላት፡ ዓሌታውያን እየን። እናፈለጥክዎ’ሞ ከመይ ኢለ’የ ዓሌታውነት የለን ክብል? ኣብ ቴክኖሊጂካውያን ትካላት ቁጽሪ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ዝወሓደሉ ምኽንያት መቸም ብኣጋጣሚ ዝመጽአ ክኸውን ኣይክእልን። ስለዚ ርግጸኛ ኮይነ ክዛረቦ ዝኽእል ጉግልን ካልኦት ቴክኖሎሎጂካውያን ትካላትን፡ ዓሌትነት ይኽተላ እየን። ኣይሰማማዕን’የ። ጉግል ኣብ ብዙሕነት ይኣምን እዩ ኢለ ኣይኣምንንን እየ ። ገለ ሕቶ ክልዓል እንከሎ “ሕራይ ሓንቲ ካብ ኩሉ ዝተዋጽአት ኮሚተ ከነዳሉ ኢና” ኢሎም ይምልሱ። ከምዚ ናይ ሕጂ በዳሂ ሕቶ ምስ ዝልዓል ግን እንታይ ከምዝገብሩ ርኢና ኢና። ከምዚ ናተይ ማለት እዩ፡ ስለዚ ጉግል ኣብ ብዙሕነት ይኣምንዩ ኢለ ክኣምን ንዓይ ከቢድ’ዩ። እቲ ትካል ኣብ ጉዳየይ ዝተኸተሎ ኣተሓሕዛ ኣመልኪቱ ይቕሬታ ኣይሓተተን። ስለዚ፡ ኣብዚ ጉዳያ ኣተሓሕዛና ጌጋ እዩ ነይሩ፤ በዚ ኸኣ ይቕሬታ ንሓትት ኣይበለን። ንትምኒት ዝበልናያን ዝገበርናያን ጌጋ እዩ ነይሩ ኣይበለን። ስለዚ ኣነ ከም ይቕሬታ ገይረ ኣይወስዶን እየ። እቲ ዝሃቦ መግለጺ ጉግል ሽሙ ንኸጸብቕ ኢሉ ዝገበሮ ምዃኑ ጥራይ እዩ ዝርድኣኒ። መጸኢ ናይ ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ ከመይ ትርእይዮ፡ ኣድልዎን ዓሌታውነትን ክህሉ እዩዶ ትብሊ? ብርግጽ፡ ብዙሓት ሰባት ኣርተፊሻል ኢንተለጀንሲ ኣብ መጻኢ ቀንዲ ኣገባብ ዓሌታውነት ከምዝኸውን ይዛረቡ እዮም። ኣነ’ውን ተመሳሳሊ ርእይቶ’ዩ ዘለኒ፤ ብዙሕ ከኣ ይሻቐል። ካብዚ ብምብጋስ ኣነን ካልኦትን ብፍላይ ድማ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ብዛዕባ እዚ ጽሒፍና ኢና፡ ትምህርቲ’ውን ንህባ ኢና። ምቕያር ናይ ሓይሊ እንተዘይሃልዩ ኸኣ፡ ንብዙሕ ሰብ ዘስግእ ነገር እዩ። ብሕጂ እንታይ እየ ክገብር ግዜ ወሲደ ዝሓስበሉ እዩ ክኸውን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ቀዳምነት ዝህቦ ነገር እንተሃልዩ፡ ድሕነት ናይቶም ንዓይ ዝድግፉ ዘለዉ ምሕላው እዩ። ብሰንክይ ኣብኦም ሕነ ክፍደ ኣይደልይን’የ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ጆርጅ ፍሎይድ፡ ናይ ዓይኑ ምስክር፡ ጆርጅ ፍሎይድ ብፖሊስ ምስ ተረግጸ ህይወቱ ብስቓይ ከምዝሓለፈት ገሊጹ

ጻዕዳ ፖሊስ ድሬክ ቻውቪን ንጆርጅ ፍሎይድ ብብርኩ ኣብ ክሳዱን ሕቑኡን ምስ ረገጾ ጆርጅ ፍሎይድ ብስቓይ ከምዝሞተ ሓደ ናይ ዓይኒ ምስክር ንቤት ፍርዲ ሓቢሩ። እቲ ዶናልድ ዊልያም ሳልሳይ ዝተብሃለ ናይ ዓይኒ ምስክር ንመጋባእያ ኣብ ዝሃቦ ናይ ቃል፡ ጆርጅ ፍሎይድ ብፖሊስ ኣብ ክሳዱን ሕቑኡን ተረጊጹ ዘሕለፈን ትሽዓተ ደቃይቕ ናይ ስቃይ ደቃይቕ ምንባረን ብምሕባር፡ ህይወት ጆርጅ ፍሎይድ ብስቃይን ብዘገምታን ናብ ሞት ከምዘምረሐት ምስክርነቱ ሂቡ። ጠበቓ ድሬክ ቻውቪን ብወገኑ፡ እቲ ሓይሊ ምጥቃም "ኣድላዩ እኳ እንተነበረ ኣገዳሲ'ዩ" ኢሉ። ብዙሓት ነቲ ውዕሎ ቤት ፍርዲ፡ ነቲ ኣብ ኣመሪካ ዘሎ ዓሌታዊ ቃልሲ ከም ሓደ ነጥበ-መቐይሮ'ዩ ኢሎም ገሊጾምዎ ኣለዉ። እቲ ኣብ ግንቦት ዘጋጠመ ሞት ጆርጅ ፍሎይድ፡ ጻዕዳ ፖሊስ ድሬክ ቻውቪን ንጆርጅ ፍሎይድ ብብርኩ ኣብ ክሳዱን ኣብ ሕቖኡን ረጊጽዎ፡ ህይወት ጆርጅ ፍሎይድ እናሓለፈት እንከላ ብዙሓት ሰባት ብቀጥታ ነቲ ኩነት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይዝርግሕዎ ነይሮም። ብሰንኪ እቲ ኣብ ሚንያፖልስ ዝተፈጸመ ሞት ጆርጅ ፍሎይድ፡ ኣብ መላእ ኣመሪካን ዓለምን ፖሊስ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ዝገብርዎ ግፈዕታት ብምቅዋም ሓያል ናዕቢ ኣለዓዒሉ ነይሩ። ወዲ 45 ዓመት ዝኾነ ጻዕዳ ፖሊስ ድሬክ ቻውቪን፡ ድሕሪ እዚ ፍጻመ ካብ ስርሑ ተባሪሩ ክሳብ 40 ዓመት ክእስሮ ዝኽእል ክሲ ቅትለት ተመስሪትዎ'ሎ። ኣብቲ ፍጻመ ምስ ድሬክ ቻውቪን ዝነበሩ ቴኣዋ ታኦ፡ ጀይ ኣሌክሳንደር ክዩንግን ቶማስ ላንን ዝተባሃሉ ፖሊስ'ውን ብምትሕብባር ተኸሲሶም ኣብዚ ዓመት ኣብ ፍርዲ ክቐርቡ'ዮም። ምስክር ኮይኑ ዝቐረበ ወዲ 33 ዓመት ዶናልድ ዊልያምስ፡ ዕለት 25 ግንቦት፡ እቲ ቅትለት ኣብ ቅድሚ ዓይኑ ከም ዝተፈጸመ ንቤት ፍርዲ ሓቢሩ። ንሱ፡ ናብቲ ዝሓሰቦ ድኳን ምእታው ኣቋሪጹ፡ ናብቶም ንጆርጅ ፍሎይድ ንድሕሪት ኣሲሮም ኣብ መሬት ጸጢሖም ረጊጸሞ ዝነበሩ ፖሊስ ብምቅራብ ጆርጅ ፍሎይድ ሕማቕ ከምዘሎን ትርግትኡ ክፍትሽዎን ከምዝተማሕጸኖም ገሊጹ። ጆርጅ ፍሎይድ ልክዕ ከም ኣብ ክሻ ዝኣተወ ዓሳ ትንፋሱን ምንቅስቓሱን ቀስ እናበለ ይዝትሕል ነይሩ ድማ ኢሉ። "ኣዒንቱ ቀስ እናበላ ይግልበጣ ነይረን ብኸምዚኣ ኸኣ እታ ህይወቱ ሓሊፋ" ኢሉ። እቲ መስርሕ መጋባእያ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ፈራዶ፡ ጠበቓን ኣኽበርቲ ሕግን ነታ ትሽዓተ ደቂቕ ንውሓት ዘለዋ ወዲ 46 ዓመት ጆርጅ ፍሎይድ ብብርኪ ፖሊስ ኣብ ክሳዱን ሕቖኡን ተረጊጹ ህይወቱ እናሓለፈት እተርኢ ቪድዩ እዮም ተዓዚቦማ። ኣኽባሪ ሕጊ ጄሪ ብላክዌል፡ ጆርጅ ፍሎይድ ኣብታ ቪድዮ 27 ግዜ 'ከተንፍስ ኣይከኣልኩን' ከምዝበለ ገሊጹ። ጄሪ ብላክዌል ብምስዓብ "ድሬክ ቻውቪን እቲ ኣብ ልዕሊ ህይወት ጆርጅ ፍሎይድ ክስዕብ ዝኽእል ሳዕቤን ከየመዛዘነ ኣዝዩ ሓደገኛ ዝኾነ ባህሪ እዩ ኣርእዩ" ኢሉ። ጠበቓ ኤሪክ ኔልሶን ብወገኑ "እቲ ዘሎ መርትዖ ልዕሊ እታ ቪድዮ ዘለዋ 9 ደቂቅን 29 ካልኢት ንውሓት እዩ" ኢሉ። እቲ ጠበቓ ብምስዓብ ህይወት ጆርጅ ፍሎይድ ብሕጽረት ትንፋስ ምዕባስ ልቢ ካልእ ምስቲ ዝተጸቕጦ ብዝተሓሓዝ ነገራትን ከምዝሓለፈት ብመርትዖ ኣሰንዩ ኣቕሪቡ። ትሽዓተ ደቂ ኣንስትዩ ሽዱሽተ ደቂ ተባዕትዮ ዝርከብዎም 15 ነባሮ ተመሪዖም ካብኦም ትሽዓተ ጸዓዱ ሽዱሽተ ኸኣ ጸለምቲ ኣብቲ መጋባእያ ተረኺቦም ነይሮም። እቲ መጋባእያ እቲ ሓደጋ ምስ ኣጋጠመ ናብቲ ቦታ ፖሊስ ዝሰደደት ጄና ስኩሪ ዝተብሃለት ናይ 911 ፖሊስ'ውን ቃለ መስክርነታ ሰሚዕዋ'ዩ። ኣሊሻ ኦይለር ኣብቲ ጂርጅ ፍሎይድ ብፖሊስ ኣብ ክሳዱን ሕቖኡን ተረጊጽሉ ዝነበረ እዋን ነቲ ኩነታት ብስእሊ ኣብ ማህበራዊ ሚድያ ዝዘርገሐት ኮይና ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪባ ነቲ ዝተዓዘበቶ ብቃላ ሂባ። መስርሕ ቤት ፍርዲ ቅድሚ ምጅማሩ ስድራ ጂርጅ ፍሎይድ፡ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ጠበቃታት ሰብኣዊ መሰልን ኣብ ኣፍደገ እቲ ቤት ፍርዲ ብምትእኽካብ ነተን ጆርጅ ፍሎይድ ዝተሳቐየለን ደቓይቅ ንምዝካር ን9 ደቃይቕ ተንበርኪኾም።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቤት ፍርዲ ኣውስትራልያ፡ ንሕቶ ይግባይ፡ ጥርጥርቲ ገበን ጭውያ: ኣድሪያና ሪቫስ ነጺጉዎ

ኣብ ኣውስትራልያ ንልዕሊ ኣርብዓ ዓመታት ዝተቐመጠት ጓል 68 ዓመት ኣድሪያና ሪቫስ፡ ኣብ 1970 ምስ ምስጢራዊ ትካል ስለያ ቺለ፡ ኣብ ጭውያ ሰባት ብምስታፋ ተኸሲሳ ኣብ 2019 ኣብ ሲድኒ ተታሒዛ ተኣሲራ። ይኹን እምበር ወይዘሮ ሪቫስ ሕጂ እውን ነቲ ውሳነ ይግባይ ክትብል ትኽእል እያ። ሰበ-ስልጣን ቺለ፡ ወይዘሮ ሪቫስ፡ ብ1976 ንጸሓፊ ኮምዩኒስት ፓርቲ ቺለ ቪክተር ዲያዝን ሽዱሽተ ደገፍቱን ኣብ ምስዋር ከም ዝተሳተፈት እያ ትኽሰስ። እቶም ሸውዓተ ሰባት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይእመን። ሃገረ ቺለ፡ ነታ ኣብ ኣውስትራሊያ ብምጭዋይ ሰባት ተኸሲሳ ዘላ ኣድሪያና ሪቫስ ናብ ቺለ መጺኣ ክትሕተት ሕቶ ኣቕሪቡ። ስለዚ ከኣ እያ ኣድሪያና ትማጐት ዘላ። ወይዘሮ ሪቫስ ካብ 1973 ክሳዕ 1976 ጸሓፊት ናይቲ ኣብ ቺለ ዝነበረ ምስጢራዊ ሓይሊ ፖሊስ ማኑዌል ኮንትራስ እያ ነይራ። ማኑኤል ኮንትሮራስ ኣብ 2015  ብዝፈጸሞ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ንልዕሊ 500 ዓመታት ተፈሪዱ እዩ። ወይዘሮ ሪቫስ ኣብቲ ብጀነራል ፒኖቸ ዝተመስረተ ምስጢራዊ ሓይሊ ፖሊስ፡ ኣብ ሃገራዊ ኢንተሊጀንስ ዳይሬክተር (ዲና) ፖለቲካውያን ተጻረርቲ ንምህዳን ትሰርሕ ነይራ። እቲ ዲና ዝተሰምየ ናይ ስለያ ትካል፡ ፒኖቸ፡ ኣብ መስከረም 1973 ብወተሃደራዊ ዕልዋ ስልጣን ምስ ሓዘ ንተቓወምቱ ንምድቋስ እተፈጥረ ትካል ጥፍኣት እዩ። እቲ ብጭካነ ዝልለ ትካል ንኣሽሓት ሰባት ቀቲሉ፡ ጨውዬ፡ ኣሳቕዩ። ካብ 1973 ክሳዕ 1990 ኣብ ዝነበረ ዘበነ ፒኖቸ ልዕሊ 40,000 ሰባት ብፖለቲካዊ ተሃዲኖም፡ ካብኦም ድማ ልዕሊ 3,000 ሰባት ኣብቲ ወፈራ ሃድን ሞይቶም። [ወይዘሮ ሪቫስ] እንታይ ኢላ ነይራ? ወይዘሮ ሪቫስ ኣብቲ ጭውያ ኢድ ከምዘይብላ እኳ እንተሓበረት ፡ ብ2013 ምስ ኣውስትራልያዊ ትካል ሚድያ SBS ኣብ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ግና፡ ምስ ትካል ስለያ ዲና ዘሕለፈቶ ዓመታት "ኣብ ህይወተይ እቲ ዝበለጸ" እዋን እዩ ክትብል ገሊጻቶ ።ካፕሺን፡ ወይዘሮ ሪቫስ፡ ምስ ሓለቓ ስለያ መንግስቲ ፒኖቸ ማኑኤል ኮንትሬራስ (ጸጋማይ) ምዕያይ ባህ ከም ዝብላ ገሊጻ። ንሳ ንSBS፡ ኣብቲ እዋን ከመይ ዝኣመሰለ ብሉጽ ክዳን ትኽደን ምንባራ፡ ናብ ዘብለጭልጭ ናይ ድራር ዕደመታት ከምእትሳተፍ ምቾት ዘለወን መካይን ከምእትጥቀምን ኣብ ክቡራት ሆቴላት (መዕረፊ ኣጋይሽ) ከምእተዕርፍን ሓቢራ። ብዛዕባ እቲ ወከልቲ ዲና ኣባላት ስለያ ዝፈጸምዎ ስቅያት ምስ ተሓተተት፡ "ኣባላት ስለያ ምስጢር ክረኽቡ መርመራ የካይዱ እዮም። እዚ ከኣ ኣብ ቺለ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዘጋጥም እዩ" ትብል ።ወይዘሮ ሪቫስ፡ ኣብታ ሊሰተ ኦሮዝኮ እተሰምየት ሰነዳዊት ፊልም ኣብ ዝሃበቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ኣብ ዝዀነ ይኹን ናይ ስቅያት ተግባራት ከምዘይተሳተፈት እያ ትገልጽ። ይኹን እምበር ንሳ ምስቲ ጭካነ ዝመልኦ ስቅያት እተካይድን ናይ ቅትለት ስልጣን ዝተዋህባ ላውታሮ እተሰምየት ብርጌድን (ዲና እተሰምየት ትካል ስለያ) ነይራ ኢሎም ዝኸሱዋ ብዙሓት እዮም።  ወይዘሮ ኦሮዝኮ፡ ንወይዘሮ ሪቫስ ጓል ሓፍታ ነታ ኣብ 2017 ኣብ ፌስቲቫል ፊልም በርሊን ዝተራእየት ሰነዳዊት ፊልም ንምድላው ንሓሙሽተ ዓመት እያ ጽዒራ። ወይዘሮ ኦዝኮ ብቋንቋ ስፓኒሽ ሰፊሕ መደባት ንእትዝርግሕ ንቢቢሲ ሙንዶ ከም ዝሓበረቶ፡ ናይ ሓትኖኣ ክፋል ዛንታ ንኽትነግር ክትብል እያ ነቲ ሰነዳዊ ፊልም ኣዳልያቶ። እንተዀነ ግን፡ ሚስስ ሪቫስ ኣብቲ ምስጢራዊ ስራሕ ከም እተሳተፈት ዝያዳ ምስ ፈለጠት: እታ ሰራሒት ፊልም ንሓትኖኣን እቶም ተጣበቕቲ ፍትሕን ብስካይፕ ዕሙቕ ዝበለ ዝርርብ ከተካይድ ዘርኢ ስእሊ ኣለዎ። ብድሕሪኡ እንታይ ክኸውን’ዩ ?ወይዘሮ ሪቫስ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ  ብቤት ፍርዲ ኣብ ዝተነጽገትሉ እዋን፡ ንሓቅነት ናይቲ ወኪል ትካል ስለያ ዲና ኔራ ዝብል ዝቐረበላ ሰነዳት ኣብ ምልክት ሕቶ ኣእትያቶ።ወይዘሮ ሪቫስ ነቲ ናብ ቺለ አሕሊፍካ ንምሃባ ዝግበር ዘሎ ምጉት ክሳብ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ከይተረፈ ብምኻድ ይግባይ ክትብለሉ ከምእትኽእል እዩ ዝዝረብ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ደቀ’ባት ካናዳ ኣብ ዝርከብሉ ከባቢ፡ ኣብያተ ክርስትያናት ካቶሊክ ይቃጸሉ ኣለዉ

ትማሊ ቀዳም ብበዝሒ ማሕበረሰብ ደቂኣባት ካናዳ ኣብ ዝርከብሉ ምዕራባዊ ግዝኣት ካናዳ፡ ተወሰኽቲ ክልተ ኣብያተ ክርስትያናት እምነት ካቶሊክ ተቓጺሎም። እቶም ብሓዊ ዝተባርዑ ኣብያተ ክርስትያናት ቅድስቲ ኣናን ቾፓክ ቤተ ክርስትያንን ዝበሃሉ እዮም። ሰብ መዚ እቲ ከባቢ ከምዝበልዎ፡ መበገሲ እቲ ባርዕ ሓዊ ዘጠራጥር ኮይኑ፡ እቶም ህንጻታት ምሉእ ብምሉእ ከምዝዓነዉ’ዮም ዝዛረቡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ፡ ካናዳ ‘ሃገራዊ መዓልቲ ደቂ'ባት’ ኣብ እትኽብረሉ እዋን፡ ካልኦት ክልተ ኣብያተ ክርስትያን ካቶሊክ’ውን ከምዝተቓጸሉ ተጸብጺቡ ነይሩ። ፖሊስ ፡“ናይ ክልቲኦም ኣብያተ ክርስትያን ምቅጻል ገና ኣብ ምጽራይ እዩ ዝርከብ፤ ዛጊድ ብጥርጣረ ኣብ ቀይዲ ዝወዓለ ሰብ ድማ የለን” ኢሉ። እዚ ዝኸውን ዘሎ፡ ኣብ ቀረባ እዋን፡ ኣብ ጥንታውያን ኣብያተ ትምህርቲ ካናዳ ‘ጃምላዊ መቓብራት’ ተምሃሮ ምርካቦም ስዒቡ እዩ። እቶም ብመንግስቲ ዝምወሉ ብገለ ጉጅለታት ኣብያተ ክርስትያናት ዝመሓደሩ ከምዝነበሩ ዝግለጹ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ኣብ 19 ን 20ን ክፍለዘበናት ነቶም ደቂኣባት ‘መንነቶም ኣህሲስካ ነቶም ካልኦት ንክመስሉ’ ይሰርሑ ከምዝነበሩ ይዝረብ። ገለ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዓሌታት ደቂ ኣባት ካናዳ፡ ብብርኪ ሃገር ከምዚኦም ዓይነታት ጃምላዊ መቓብራት ክእለሹ ክቃልዑን ይሓቱ ኣለዉ። ስሚል ካሚን ኢንድያን ባንድ ዝስመ  ኣመሓዳሪ’ቲ ካባቢ፡ ንሲቢሲ ከምዝበሎ፡ ቤተክርስትያን ቾፓካ ሓዊ ኣትይዎ ክባራዕ ከምዝረእየ ተዘሪቡ። ንሱ ኣብቲ ስፍራ እንትበጽሕ፡ እቲ ህንጻ ‘ቲ ቤተ ክርስትያን ሙሉእ ንሙሉእ ዓንዩ ከምዝጸንሑ ወሲኹ ሓቢሩ። “ምስረእኽዎ ኣዝየ እየ ሓሪቐ፤ እዚ ብምግባር እሞ እንታይ እዩ ክርከብ” ክብል ነቲ መራኸቢ ብዙሓን ተዛሪቡ። ኣብዝሓ ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ኣመንቲ ካቶሊካዊ እምነት እንትኾኑ በቲ ፍጻመ ኣዝዮም ከምዝሓዘኑ እዩ ዝንገር። ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ኣብ ሓደ ጥንታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ካናዳ ናይ 215 ኣስከሬን ዝሓዘ ጃምላዊ መቓብር ምርካቡ ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ድማ፡ ካልኦት ናይ 751 ምልክት ዘይበነበሮም ‘ጃምላዊ መቓብራት ተረኺቦም። በቲ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ስርዓት፡ ካብ 1963 ክሳብ 1998፡ ልዕሊ 150 ሽሕ ተምሃሮ ካብ ስድረኦም ተወሲዶም ኣብ ኣሕዳሪ ኣብያተ ትምህርቲ ክኣትዉ ከምዝተገብረ ሰነዳእ የመልክቱ። መንግስቲ ካናዳ፡ በቲ ስርዓት ትምህርቲ ዝተተግበረ እዚ ዓይነት ፍጻመ ብዕሊ ይቕረታ ሓቲቱሉ ኣሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


መጠንቀቕታታት ጃምላዊ ቅትለትን ስግኣት ጥሜትን ኣብ ትግራይ [ምልከታ]

ብኣሌክስ ደ ዋል - ተንታኒ ኣፍሪቃ ፓትርያርክ ኦርቶዶክሳዊ ቤተ-ክርስትያን ኢትዮጵያ ኣቡነ ማትያስ፡ ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ቅትለት ይፍጸም ከም ዘሎ ምስተዛረቡ ሓያል ሕቶታት ኣለዓዒሉ። እቶም ተወላዲ ትግራይ ቅዱስ ኣቡነ ማትያስ፡ ኣብ ሕዳር [2020] ኣብ መንጎ ሰራዊት ኢትዮጵያን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ግጭት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ ፡ " ብፍርሒ ኣፎም ተሓቲሙ፡ ምዝራብ ስኢኖም ከምዝነበሩ"ይግለጽ። እቲ ኣቡነ ማትያስ እተዛረቡዎ ስምዒታዊ ዘረባ፡ ምስ ዘረባን ስምዒትን እቶም ብዓመጽን ዝተገፍዑ ኣብቲ ክልል ዝርከቡ ተወለድቲ ትግራይ ዝመሳሰል እዩ። በቲ  ግጭት ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ኣለዉ። ኣብ ዳያስፖራ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዝነብሩ ተጋሩ፡ ኣብ ርእሰ ከተማታት እተን ዝነብሩለን ሃገራት “እቲ ኣብ ትግራይ ዝረአ ዘሎ ግፍዒ ዓሌታዊ ጃምላዊ ቅትለት እዩ” ብምባል ብኣካልን ብማሕበራዊ መራኸቢታትን ጽዑቕ ጎስጓስን ሰላማዊ ሰልፍን የካይዱ ኣለው። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ተቓውሞ “ብፖቲካዊ ድፍኢትን ኣጀንዳን ዝተጋነነ እዩ” ክብል ይነጽጎ። እቲ ናይ ኦርቶዶክስ ሲኖዶስ፡ ካብቲ ንቡር ባህላዊ ስርዓተ ምሕደራ ኣርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስትያን ኢትዮጵያ ነብሱ ብምግላል ንርእይቶ እቶም ፓትርያርክ ኣይረዓሞን። ኣብ ብዙሕ መጻሕፍቲ ፡ ጃምላዊ ቅትለት፡ እቲ ዝኸፍአ ገበን ምዃኑ እዩ ዝጥቀስ ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ኣብ ሰልፈኛታት፡ ከቢድ ቁጠዐ ብምልዕዓል ማሕበረ ሰብ ዓለም ኣንጻር እቶም ጃምላዊ ህልቂት ዘካይዱ ሰባት፡ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ጣልቃ ብምእታው፡ ፍሉይ ኣህጉራዊ ምላሽ ክህብን ደው ከብሎን ዝጽውዑ ዘለው ። እቲ [ጃምላዊ ህልቂት] ዝብል ኣምር፡ ራፋኤል ለምኪን ዝስሙ ዘርኢ ኣይሁድ ዘለዎ ፖላንዳዊ ጠበቓ ፡ ነቲ ናዚ፡ ኣብ ልዕሊ መላእ ህዝብታት ዝፈጸሞ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ገበናት ንምግላጽ እተጠቕመላ ኣምር እያ ። ብ1948፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ንኣምር “ጃምላዊ ቅትለት” ኣብ ወግዓዊ ኣኼባኡ ተቐቢሉ፡ ከም “ኣህጉራዊ ውዕል” ኣፍልጦ ምስሃቦ ኣብ ኣህጉራዊ መጻሕፍቲ ሕጊ፡ ፍሉይ ቦታ ሒዙ ይርከብ። ናይ ጽልኢ ዘረባ ኣብ ኑረምበርግ ጀርመን፡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ንላዕለዎት ሰበ ስልጣን ናዚ፡ ብመንግስቲ ወይ ከም መንግስቲ ብዝቘመ ኣካል፡ ብረቂቕ ጥበብ ብዝፍጸም ሰፊሕን ስርዒታውን ጥሕሰት፡ ብገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ከሲሶምዎም ነይሮም። ጃምላዊ ቅትለት ፍልይ ዝበለ ገበን ኮይኑ፡ እቶም ፈጸምቲ ገበን "ንሃገራዊ፡ ቀቢላዊ ፡ ዓሌታዊ ወይ ሃይማኖታዊ ጕጅለ፡ ምሉእ ብምሉእ ወይ ብኸፊል ንምጥፋእ" ዝዓለመ እዩ ክብል ይገልጾ እቲ ሰነድ። ክሳዕ ሕጂ፡ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብ ትግራይ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ተፈጺሙ ክኸውን ከም ዝኽእል ገሊጸን ኣለዋ።  እዚ ግን ክቕየር ይኽእል እዩ ። ገለ ናይ ኢትዮጵያ መራኸቢ ብዙሃን፡ በቲ ህወሓት፡ ኣብ ፈደራላዊ ስርዓት ንልዕሊ 25 ዓመታት ኣብ ስልጣን እንከለው ፈጺሞምዎ ዝበሃል ጌጋታት፡ ኣብ ብምልኡ ህዝቢ ትግራይ ብዘይ ኣፈላለይ፡ ዓሌታዊ ጽልኢ ይዘርኣ ኣለዋ።  ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ስልጣን ድሕሪ ምርካቡ፡  ከም "ኣዛብእ ቀትሪ" ን "ጸጒረ ልውጥ" ን [ኣጋይሽ ንሓዲሽ ቦታ] ዝኣመሰለ ናይ ጽልኢ ቃላት ስለዝተጠቕመ ነቲ ኩነታት ኣብኢሱዎ እዩ። ትግራዎት ካብ ስራሕ መንግስትን ሰራዊትን ብመደብ ከምዝተኣልዩን ብናጽነት ንከይንቀሳቐሱን ንግዳዊ ንጥፈታቶምን ከየካይዱን፡ ኣብ ናይ ንግዲ ቦታኦምን መንበሪኦምን  ቀይዲ ምንቅስቓስ ተገይሩሎም ኣሎ። እቲ ግህሰታት ግን ከምቶም ኣብ ክልል ትግራይ ዝፍጸሙ ዘለው ቅትለት፡ ጾታዊ ዓመጽ - ምግሳስ ፡ ጥሜትን ዝኣመሰለ ኣረሜናዊ ተግባራት እኳ ዝዳረጉ እንተዘይኮኑ፡ ኣብቲ ጃምላዊ ቅትለት ዝበሃል ኣምር ግን ተራ ኣለዎ። ኣብ ትግራይ ብዅሎም ሸነኻት ጃምላዊ ቅትለት ከም እተፈጸመ ዝገልጽ ሓያሎ ጸብጻባት ይቐርቡ ኣለው። እቲ ተግባር “ጃምላዊ ቅትለት” ምዃኑን ዘይምዃኑን፡ ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት (ICC) ፡ ላዕለዋይ ፈጻሚ ገበን ብይን ክህብ ይኽእል እዩ። እቲ ጉዳይ፡ ብኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ICC ንክረአ፡ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ክሲ ናብቲ ኣህጉራዊ ትካል ክመርሖ የድሊ። ይኹን እምበር፡ ንኣፍሪቃዊት ጥርጥርቲ ሃገር ናብቲ ቤት-ፍርዲ ንምቕራባ ቻይናን ሩስያን ክቃወማ ይኽእላ እየን። ሰበ -ስልጣን ኢትዮጵያ ነበር ብጃምላዊ ቅትለት ተፈሪዶም እዮም ካልእ ምኽንያት ከኣ፡ ንሓደ ድርብ ዜግነት ዘለዎ ኢትዮጵያዊ፡ ምናልባት ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ከም ምልዕዓል ጌርካ ክውሰድ ይከኣል እዩ። ምናልባት እውን ከም ፈረንሳ ወይ ቤልጁም ዝኣመሰላ ኣህጉራዊ ስልጣን ዘለወን ሃገራት ብጠበቓ ዝወሃብ ናይ ማእሰርቲ ትእዛዝ ክመሓላለፍ ይኽእል ። ኢትዮጵያ ኣቐዲማ ብጃምላዊ ቅትለት ክሲ መስሪታ ነይራ። ብ1957 ዝወጽአ ገበናዊ ሕጊ፡ “ጃምላዊ ቅትለት” ንከይፍጸም ብፍሉይነት ይኽልክል እዩ። እዚ ከኣ ነቶም ዕቝባ ዘድልዮም "ፖለቲካውያን ጕጅለታት" እውን የጠቓልል’ዩ ። እዚ ሕጋዊ ህንጡይነት፡ ሕብረት ሶቭየት፡ ንፖለቲካውያን ጉጅለታት ዝሓቁፍ ክኸውን የብሉን ክትብል ቅድሚ ምቅዋማ ኢትዮጵያ ነቲ ለምኪን፡ ኣብ ውዕል ው.ሕ.ሃ.ንክጸድቕ ዘውጸኦ ጽሑፍ ፈለማ ተቐቢላቶ ነይራ እያ። ለምኪን ንባዕሉ፡ ምግቢ ምኽልካል፡ ከም መሳርሒ ጃምላዊ ቅትለት እዩ ዝርእዮ ነይሩ። ኣብታ ኣክሲስ ሩል ዘርእስታ መጽሓፉ: ናዚ ልዕሊ እቲ ዝፍጽሞ ዝነበረ ናይ ጋዝ ቻምቨርን ጉጅለ ዓፈናን ቅንጸላን፡ ንሰባት ብጥሜትን ዓጻባን ዘህልቕ ዝነበረ ምኽልካል መግቢ ዝያዳ ከምዝብእስ ይገልጽ። እቲ “ገበናት ጥሜት” ዝብል ኣምር ዳሕራይ ብብርጌት ኮንለይ ዝተራዕመ፡ ሰባት ንምጽቃጥን ንምቕጻዕን ንጥሜት ከም ኣጽዋር ኵናት ምጥቃም ዝብል ንቡር መግለጺ ኣህጉራዊ ኣምር ኮይኑ እዩ። ው.ሕ.ሃ.፡ ኣመሪካን እንግሊዝን ኣብዚ ሰሙን እዚ ኣብ ትግራይ መጠነ ሰፊሕ ጥሜት ኣንጸላልዩ ከምዘሎ  መጠንቀቕታ ሂበን ኣለዋ። እቲ ዝኸፍአ ብሰንኪ "ገበናት ጥሜት" ዝምታን ዘረፋን፡ ግዱድ ምምዝባል፡  ጾታዊ ዓመጽ፡ ምዕናው ምግብን ኣገልግሎት ማይን መደበራት ጥዕናን፡ እቶም ካብ ግፍዕታት ኵናት ዝደሓኑ ሰባት ንርእሶምን ንደቆምን ከይከናኸኑ፡ ከምኡውን ሰብኣዊ ረዲኤት ንኸይረኽቡ ዝኽልክል ኩነታት ከምዘሎ እዩ ዝሕበር። ቅድሚ ሰላሳ ዓመት፡ ኢትዮጵያ ንሰበ-ስልጣን እቲ ዝተሳዕረ ወተሃደራዊ ስርዓት መንግስቱ ሃይለማሪያም ንምፍራድ፡ ፍሉይ ቤት-ጽሕፈት ምስ ኣቘመት፡ ብፖለቲካዊ ቅትለት ንዝፈጸሞ ጃምላዊ ቅትለት እያ ከሲሳቶ ነይራ። እቲ ቀንዲ ኣትኵሮ ናይ 1977-78 "ቀይ ሽብር" [ብስም ቀይሕ ራዕዲ ብዙሕ ደም ዝፈሰሰሉ ፍጻሜ] እዩ ነይሩ። እቲ ስርዓት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ንዝቝጸሩ መንእሰያት ጸግዒ ናይ ተቓወምቲ ፖለቲካዊ ውድባት ብምዃኖም ጥራይ ቀቲሉዎም። ኣብ 2007 መንግስቱ ሃይለማርያም ድሕሪ 40 ዓመት እቲ ዝፈጸሞ ኣዝዩ ዜስካሕክሕ ገበን ኣብ ዘይወዓለሉ መጋባእያ ጃምላዊ ቅትለት ፈጺሙ ተባሂሉ ከም ገበነኛ ተፈሪዱ ። እቶም ኣጓሳጎስቲ ፍትሒ፡ ደያኑ ፍርዲ ክሳዕ ዝህቡ ክጽበዩ ኣይደልዩን ዘለው።  ጃምላዊ ቅትለት ከም እተፈጸመ ዝሕብር መርትዖ ደንጕዩ እንተቐሪቡ ትርጉም የብሉን። ነቲ ገበን ኣቐዲምካ ንምክልኻሉ ስጉምቲ ክውሰድ እዮም ዝሓቱ። ነዚ ጸገም  ንምፍታሕ፡ ዲፕሎማሰኛታትን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ነቲ ዓሌት ተኮር እተፈጸመ ግፍዒ ንምግላጽ፡ ሓድሽ ቃላት ኣዳልዮም ኣለዉ ። ኣብ መጀመርታ 1990ታት ዩጎዝላቭያ ምስ ተበታተነት፡ እታ "ምጽናት ዓሌት" እትብል ቃል ገነነት። እዚ ተግባር ኣብ ሕጊ እኳ እንተዘይተደንገገ፡ ከም ዓሌታዊ ቅትለትን፡ ጾታዊ ዓመጽን፡ ኣብ ዓሌት ዘተኮረ ጽንተትን ግዱድ ምምዝባል ዝኣመሰለ ተግባራት ካብ ጃምላዊ ቅትለት ዝፍለ ኣይኰነን ። ጸብጻብ ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ኣመሪካ፡ ኣብዚ ዓመት እዚ  ኣብ ምዕራባዊ ትግራይ "ዓሌታዊ ጽንተት" ከም ዘጋጠመ እዩ ዝጠቅስ። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት እቲ ኣብ ዩጎዝላቭያ እተገብረ ውግእ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ነበር ዴቪድ ሼፈር ፡ ነቲ ከም ጃምላዊ ቅትለት እተቘጽረ ሕጋዊ ክትዕ ተጠቒሙ፡ ነቲ ግፍዒ “ጨካን ገበን” ዝብል ስያመ ሃቦ ። "መንግስታትን ኣህጉራውያን ውድባትን... ጃምላዊ ቅትለት ከም እተፈጸመ ወይ ይፍጸም ከም ዘሎ ዝሕብር ሕጋዊ መርትዖ ብምቕራብ ክምጕቱ ይግባእ" ክብል ተማጐተ ። ኣብቲ ምጕት፡ ኣብ ከባቢ ዝፍጸም ዓሌታዊ ተኮር መጥቃዕቲ ዝብል ኣካታዒ ዘረባ ኣሎ። ከምዚ ዓይነት ግጭት ኣብ ብዙሕ ከባቢታት ኢትዮጵያ ዘጋጥም ዘሎ ዝተፈለላዩ ሕብረተሰባት ዝጋጨውሉ ዘለው ነገር እዩ። ኣብ መንጎ እቲ ብልምዲ ዝጸንሐ ዶባትን ብምምሕዳር እተገልጸ ክልላትን ኣብ ውሁዳን ዓሌት [ማይኖሪቲ] ዘጋጥም ዘይምስምማዕን መጥቃዕትን ኣሎ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ብኻብዚ ዝተገልጸ ጸገማት ዝብገስ፡ ኣብ ብሄራት ኦሮሞ ፡ ኣምሓራ፡ ሶማልን ጉሙዝን ንሓድሕዶም ወገናት ዝካሰሰሰሉ ግጭትን ዓመጽን እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ ። ኣፈኛታት እቶም ጕጅለታት መብዛሕትኡ ግዜ ነቲ ፍጻሜ ምስ  ጃምላዊ ቅትለት እዮም ዘተኣሳስርዎ። "ጃምላዊ ቅትለት" ዝብል ብኽያትን ጥርዓንን ብተደጋጋሚ እዩ ዝስማዕ። ግን ንዕኡ ዝገትእ ንጹር መጠንቀቕታን  ስጕምትን  ዝሕብር ግን ኣይኰነን ። እቲ ብ2004 ኣብ ግፍዕታት ዳርፉር ብምትኳር እተገብረ ኣህጉራዊ ዘመተ፡ ኣብ "ጃምላዊ ቅትለት" ዘተኰረ ሓደገኛ ተግባር ከም እተፈጸመ ኣነጺሩ ኣሎ ። ነቲ ግፍዒ “ጃምላዊ ቅትለት” ምዃኑ ኣብ ምቅላዕ ዝተዋስኡ ሰባት፡ መንግስታቶም ነቲ ተግባር ከም ጃምላዊ ቅትለት ምስ ረኣዮ፡ ብቐጥታ ወተሃደራቶም ዝልእኩ እዩ መሲሉዎም ነይሩ። ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ፡ ሓደ ካብቲ ተቓዋሚ ሰልፈኛታት "ካብ ዒራቕ ወጺእኩም ናብ ዳርፉር እተው!" ዝብል ጽሑፍ ኣንቢቡ ። ግደ ሓቂ ከምኡ ዝኣመሰለ ግዴታ የለን ። እቲ ብመንግስቲ ኣመሪካ ዝተላእከ ጉጅለ መጽናዕቲ፡ ሰራዊት ሱዳንን ምስኡ እተተሓሓዙ ሚሊሻ ጃንጃዊድን ነቲ ጃምላዊ ቅትለት ከም ዝፈጸምዎ ገሊጹን ኣረዲኡን’ዩ። ድሕሪኡ ፡ ጸሓፊ ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኮሊን ፓወል ነቲ ጸብጻብ ተቐቢሉዎ። እንተኾነ እዚ ርኽበት እዚ፡ ነቲ ሰብኣዊ ረድኤት ምሃብን፡ ሰራዊት ዓቃብ ሰላም ምቕራብን፡ ከምኡ እውን ስምምዕ ሰላምን ምውዳድን ዝኣመለሰ ቀዳምነታት ፖሊሲ ኣመሪካ ከም ዘይቅይሮ ገሊጹ ። ስምብራት ክትዕ ጃምላዊ ቅትለት እቲ ኣብ ዳርፉር እተፈጸመ ግፍዒ፡ ከም ጃምላዊ ቅትለት ክጽብጸብ “ይኽእል እዩ ኣይክእልን እባ” ዝብል ዘረባ ነቲ ግፍዒ ደው ከብሎ ብዘይምኽኣሉ ኣቓልቦ ዝስሕብ ኰይኑ ጸኒሑ ኣሎ ። እቲ ብኣመሪካ ዝቐረበ "ጃምላዊ ቅትለት" ዝብል ስያሜ፡ ኣዝዩ ምሳልያዊ ብምዃኑ፡  እቲ ው.ሕ.ሃ. ኣብ ዳርፉር ዘቘሞ ኣህጉራዊ መርማሪ ኮምሽን፡ ጃምላዊ ቅትለት ከም እተፈጸመ ስለዘይደምደመ፡ ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን ነቲ "ገበናት ከም ጃምላዊ ቅትለት ኣዝዩ ከቢድ ዘይምዃኑ”ዝገልጽ ብጥንቃቐ እተቐርጸ ቃላት ብምቕራብ ከም ዝተዓወተ ኣምሲሉ ኣረድአ  ። ዓቃቢ ሕጊ ICC ጸኒሑ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ዑመር ኣል-በሽር ጃምላዊ ቅትለት ከም እተፈጸመ ዘመልክት ናይ ማእሰርቲ ትእዛዝ ኣውጽአ። በሽር ቅድሚ ክልተ ዓመት ካብ ስልጣን ድሕሪ ምግልባጡ ብሰበስልጣን ሱዳን ተኣሲሩ እኳ እንተሎ ናብ ኣህጉራዊ መጋባእያ ቤት ፍርዲ ICC ግን ኣይተመሓላለፈን ። መራሒ ሚሊሻ ነበር ዓሊ ዓብደል ራሕማን "ኩሻይብ" ብ24 ግንቦት ኣብ ICC ብ31 ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ገበናት ውግእን ተኸሲሱ እኳ እንተ ነበረ፡ እቲ ኣኽባሪ ሕጊ ከምቲ ጠበቓታት ዝጥርጥሩዎ ጃምላዊ ቅትለት ከም ዝተፈጸመ ዘረጋግጽ እኹል መርትዖ ኣይተረኽበን ኢሉ። በሽር ኣብ ICC ኣብ መጋባእያ ምስ ዝቐርብ: እቶም ኣኽበርቲ ሕጊ ነቲ ናይ ጃምላዊ ቅትለት ክስታት ክቕጽልን ዘይክቕጽልን ክውስኑ ኣለዎም ። ሎሚ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ዝርከቡ ላዕለዎት ሰበ-ስልጣን፡ ነቲ ኣብ ዩጎዝላቭያን ዳርፉርን ዝተላዕለ ክትዕ ጃምላዊ ቅትለት ብኣካል ዝተሳተፉዎ ሰባት ይርከብዎም ። ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ዝተኻየደ ኮሚተ ርክባት ጕዳያት ወጻኢ ኣብ ባይቶ ኣመሪካ ኣብ ዘስምዖ መደረ: ትግራይ ምስ ዳርፉር ብምምስሳል ኣቕሪቡዋ። ኣብ 'ቲ መጋባእያ ፡ ሓደ ናይ መንግስቲ ኣመሪካ ሰራሕተኛ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝፍጸም ዘሎ ግፍዒ ጠጠው ዘይምባሉ፡ ኣመረካ፡ ኣብ ልዕሊ ናይ ኢትዮጵያ ሰበ-ስልጣን ገንዘባዊ ማዕቀብ ክግበር ይሓስቡ ከምዘለው ገሊጹ። ብተወሳኺ፡ ምኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ግፍዒ፡ ኣብ ልዕሊ ሰብኣውነት ተፈጺሙ እንተ ኰይኑ እትምርምር ሓንቲ ሕጋዊት ጉጅለ ከምዘላ ገሊጹ ። እንተዀነ: እቲ ግፍዒ “ጃምላዊ ቅትለት” ምዃኑ እንተተገሊጹ፡ ኣብ ክንዲ ፍታሕ ዘምጽእ፡ ነቲ ዘሎ ኩነታት ከምበድብዶን ከነሃህሮን ስለዝኽእል በቲ ኣምር እቲ ንምግላጹ ሸውሃት ዝህሉ ኣይመስልን።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቤሻንጉል፡ ኣብ መንጎ ውልቀ ሰባት ብዝተልዓለ ጎንጺ 12 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ቤኒሻንጉል-ጉሙዝ፡ ዞባ መተከል፣ ወረዳ ማንዱራ ቀበሌ ዱሃዝባጉና፡ ኣብ መንጎ ውልቀሰባት ብዝተልዓለ ጎንጺ 12 ሰባት ከምዝተቐተሉ ተገሊጹ፡፡ እቲ ጎንጺ፡ ሰንበት ሰዓት ሸሞንተ ናይ ለይቲ ከምዘጋጠመ ዝገለጸ ናይቲ ክልል ህንጸት ሰላምን ሓላፊ ጸጥታን ኣቶ ጋሹ ዱጋዝ፡ ኣብቲ ዝተጠቐሰ ቀበሌ ሰለስተ ሰባት ናይ ሓደ ውልቀ ሰብ ብረት ኣሕዲጎምን ብካራ ወጊኦምዎን ከምዝኸዱ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ብድሕሪ'ዚ ድማ ኣዝማድ እቲ ጉድኣት ዝበጸሖ ውልቀ ሰብ ብስምዒት ነዲሮም፡ ብብረት ዝተሓገዘ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙን ህይወት ከምዝጠፍአን እቲ ሓላፊ ገሊጹ፡፡ ሓው እቲ ብረት ዝተመንጠለ ሰብኣይ 12 ሰባት ቀቲሉ ንሓደ ካሊእ ከምዘቑሰለ ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ ብተወሳኺ እቲ ቐታሊ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ውዒሉ ምርመራ ይግበረሉ ከምዘሎ ተገሊጹ፡፡ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ርክብ መንግስቲ ክልል ቤንሻንጉል ኣቶ መለስ በየነ ብወገኑ እቲ ጎንጺ ከይጋፋሕ ሰራዊት ምክልኻልን ኣካላት ጸጥታ እቲ ክልል ብሓባር ይሰርሑ ኣለዉ ኢሉ፡፡ ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ናይ ዓይኒ ምስክር: እቲ መጥቃዕቲ ብለይቲ ከምዝተፈጸመ ብምግላጽ ‘‘ ኣብቲ 12 ሬሳ ዝወጸሉ ቦታ እየ ዝነብር’’ ብምባል ናብ ጫካ ከምዝሃደመ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ብፍርሒ ኣብ ጫካ ተበቲኖም ከምዝሓደሩ ዝገልጽ እቲ ምስክር፡ ሎሚ 2 ጥቅምቲ ድሕሪ ቀትሪ ቢቢሲ ኣብዘዘራረቦ እዋን ድማ ‘‘ሕዚ ኣብ ሓደ ገዛ ተዓሺግናን ተኸልኪልናን ኢና ዘለና’’ ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ ተመሳሰልቲ መጥቃዐቲታት እንትፍጸሙ በቢደረጅኡ ዘለዉ ኣመሓደርቲ ግቡኦም ከምዘይዋጽኡ እቲ ምስክር ዓይኒ ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ እቲ ጎንጺ ኣብ መንጎ ውልቀ ሰባት ጥራሕ ከምዝበረ ዝገልጽ ሓላፊ ኮሚኒኬሽን እቲ ክልል ኣቶ መለሰ ግና: ኣመራርሓ እቲ ከባቢ ድሕነት እቲ ሕብረተሰብ ንምሕላው ኣድላዪ ዘበለ ኩሉ ይገብር ከምዘሎን እቲ ከባቢ ኣንጻራዊ ሰላም ዓሲልዎ ከምዘሎን ንቢቢሲ  ገሊጹ፡፡

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኣብ ትግራይ ዘለው ሓይልታት ተጻብኦታት ደው ከብሉ ኣመሪካ ጠሊባ

ሰኔት ኣመሪካ፡ እቲ ሻብዓይ ወርሑ ሒዙ ዘሎ ተጻብኦ ትግራይ ጠጠው ክብልን መንግስቲ ኤርትራ ወተሃደራቱ ካብቲ ክልል ብቕልጡፍ ከውጽእን ዝሓትት ውሳነ ኣጽዲቑ። ኣብቲ ክልል ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ተፈጺሞም ዝበሎም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ገበናትን ድማ ኣትሪሩ ኮኒኑ። እቲ ውሳነ፡ እቲ ኣብ መንጎ ፌዴራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ዝነበረ ፖለቲካዊ ቅርሕንቲ ናብ ቅሉዕ ኲናት ምምርሑ ቕቡልነት የብሉን ኢሉ። ኣብ ትግራይ ኣብ መንጎ ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን ፌዴራል መንግስትን፡ ንክልተ ዓመታት ፈኸም እናበለ ዝጸንሐ ፍሕፍሕ ብ4 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ካብ ዘምርሕ ሻብዓይ ወርሑ ሒዙ ኣሎ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር 2020 ሓይልታት ፌዴራል ንከተማ መቐለ ምስ ተቖጻጸሩ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እቲ ኲናት ከም ዝተዛዘመ እንተተዛረበ'ኳ፡ እቲ ውግእ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ቀጺሉ ከም ዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብቲ ግጭት፡ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተቐቲሎም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ከኣ ይግመት። ልዕሊ 60,000 ሃዲሞም ናብ ሱዳን ክኣትዉ እንከለዉ፡ ልዕሊ 2 ሚልዮን ከም ዝተፈናቐሉ ጸብጻባት የረድኡ። ብሓፈሻ፡ ልዕሊ 5 ሚልዮን ህዝቢ'ቲ ክልል ተጸባዪ ህጹጽ ረዲኤት ኮይኑ ይርከብ። ኣብቲ ክልል "ከቢድ ጥምየት" ከጋጥም ከምዝኽእል፡ ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ልምዓት ኣመሪካ (ዩ-ኤስ-ኤ-ኣይ-ዲ) ሳማንታ ፓወር ኣጠንቂቓ'ላ። "መበል 5ይ ደረጃ ዝበጽሐ ናይ መግቢ ቅልውላዉ ከምዘጋጠመ ቅድመ-መጠንቀቕታና ይሕብር ኣሎ። ሻድሻይ ደረጃ ዝብሃል የለን። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሕጂ ነቲ ኲናት ደው ንምባል ክሰርሕ ኣለዎ" ኢላ። መንግስቲ ሱዳን፡ ንስደተኛታት ትግራይ ዘርአዮ ሓልዮትን ሰናይ ተግባርን ከም ዝንእድ ሰኔት ኣመሪካ ኣብ መግለጺኡ ጠቒሱ'ሎ። ኣብ ቀረባ እዋን ድማ፡ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ፡ ንህወሓት ኣብ መዝገብ ሽበራ ኣስፊሩ ንብረቱ ክውረስንን ክእገድን ምውሳኑ ዝዝከር እዩ። ቀንዲ ውሳነታት'ቲ ሰኔት እንታይ ይብሉ? እቲ ሰኔት ዘውጽኦ ሰነድ ቁጽሪ ኤስ-ኣር.97 ኣብ ትግራይ ምስ ዘሎ ህልዊ ኩነታት ብዝተኣሳሰር ዓሰርተ መሰረታዊ ነጥብታት ዘርዚሩ ኣሎ። መጀመርታ፡ እቲ ሰኔት ግጭት ትግራይ ብቕልጡፍ ደው ክብል ክሓትት እንከሎ፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያ፣ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ካልኦት ኣብቲ ግጭት ኢዶም ዝሓወሱ ኣካላትን ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉ ሓቲቱ። ብተወሳኺ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ብምኹናን፡ እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ሰብኣዊ መሰላት ከኽብሩ፣ ሰብኣዊ ሓገዛት ከየዕንቅፉን ንዝግበሩ ምጽራይ ገበናት ክተሓባበሩን ጸዊዑ። "ኤርትራ ካብቲ ግጭት ብቕልጡፍ ትውጻእ" ዝብል ሳልሳይ ኣብ ውሳነ ሓሳብ እቲ ሰኔት ዝሰፈረ ዛዕባ እዩ። ብወተሃደራት ኤርትራ ኮነ ብኻልኦት ሓይልታት ኣብ ክልል ትግራይ ዝተፈጸመ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፤ ዝምታ፣ ጸታዊ ዓመጻት፣ ቅትለትን ካልኦት ገበናትን ብትሪ ንኹንኖም'ውን ይብል። ምምሕዳር ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ልኡኻቱ ናብ ኢትዮጵያ ብምስዳድ ተጻብኦታት ደው ክብልን ሓይልታት ኤርትራ ካብቲ ክልል ክወጽኡን ደጋጊሙ ጻውዒት ምቕራቡ ይዝከር። ብዘይካ'ዚ፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ምዕራብ ትግራይ ዝፍጸም ኩነታት 'ዓሌት ምጽናት' ብዝብል ዝጸውዐ ኮይኑ ሓይልታት ኣምሓራ ካብቲ ካባቢ ለቒቖም ክወጽኡ ጠሊቡ ነይሩ። ኣብ መንጎ ክልላት ኣምሓራን ትግራይን ንነዊሕ ዝጸንሐ ናይ ወሰን ምስሕሓብ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ሓይልታት ኣምሓራ ሒዞምዎ ዘለዉ ከባቢታት ትግራይ ብዝምልከት 'ብሕገ መንግስታዊ' መንገዲ ክሕተት ከም ዘለዎ ሰብ መዚ ክልል ኣምሓራ ንቢቢሲ ተዛሪቦም ነይሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቶም ካብ ኣመሪካ ዝቐርቡ ክስታት ክነጽጎ ምጽንሑን፡ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ኣምሓራ ዝቐርብ ክሲ "ውሽጣዊ ጉዳያት እዩ" ብዝብል ይቃወሞ። ምስ ህወሓት ዘተ ንምክያድ ቅሩብ ከም ዘይኮነ ምግላጹ'ውን ይዝከር። ሰኔት ኣመሪካ፡ ትማሊ ኣብ ዘሕለፎ ውሳነ ሓሳብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክፍጽሞም ትጽቢት ዝግበሩ ሰለስተ ነጥቢታት ዘርዚሩ ኣሎ። እዚኦም መንግስቲ ንሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንክ ከምኡ'ውን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብመሰረት ዝኣተዎ ቃል ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ንምምሕኣሽ ጭቡጥ ስጉምቲ ክወስድ ኣለዎ ይብል። ኣብ ትግራይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝፈጸሙ ከኣ ተሓተቲ ክኾኑ ክገብር ኣለዎ ኢሉ። ሰራዊት ኤርትራ ብቕልጡፍን ሙሉእ ንሙሉእን ካብ ኢትዮጵያ ንክወጽእ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንክሓትት እቲ ሰኔት ሓቲቱ። ብዘይካ እዚ መንግስቲ ብፖለቲካዊ ኣረኣእየኦም፣ ደገፍቲ ብምዃኖም፣ ብሰንኪ መንነቶምን ጋዜጣኛዊ ጸብጻባቶምን ዝተኣስሩ ክፈትሕን ሓሳብ ብናጽነት ናይ ንግላጽ መሰል ከኽብርን ሓቲቱ። ኣብ መላእ እታ ሃገር ኩሎም ሓይልታት ዘሳተፈ ሃገራዊ ዕርቅን ዘተን ክካየድ'ውን ጠሊቡ። ብኻልእ ወገን ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ኢንተርኔት 'ብምሉእን ብቕልጡፍን' ክኽፈት'ውን ጸዊዑ'ሎ። ኣብ ገለ ከባቢታት ኣገልግሎት ባንክን ስልክን'ኳ እንተጀመረ ኢንተርኔት ግን ዛጊድ ናብ ንቡር ኣይተመልሰን። ኣብ ልዕሊ'ቶም ኣብ ቀይዲ ዝርከቡ መራሕትን ኣባላትን ህወሓት ሓይሊ ካብ ምጥቃም ክቑጠብን፣ ብሕጊ ክዳነዩ ክገብርን ድማ ጠሊቡ። እቲ ሰኔት፡ ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ፣ ሚኒስትሪ ገንዘብ፣ ዩኤስኣይዲ ምስ ካልኦት ኣብያተ ጽሕፈት ኣመሪካ ብምትሕብባር፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን፣ ከምኡ'ውን ህወሓት ተራኺቦም ጎንጺ ደው ንክብል. ሰራዊት ኤርትራ ንክወጽእ፣ ነዚ ዘጋጠመ ሰብኣዊ ቅልውላው ድማ መፍትሒ ክህብሉ ሓቲቱ። ኣብ መወዳእታ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ምስ ካልኦት ሃገራት፣ ቤት ምኽሪ ጸጥታን ዓለምለኻዊ ትካላትን ብምትሕብባር ኣብ ትግራይን ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገርን ንዝለዓሉ ግጭታት መፍትሒ ክህቡ ኣተሓሳሲቡ። እዞም ሓሳባት፡ ሓበራዊ መርገጺ ኣባላት እቲ ሰኔት ዘንጸባርቑ ኮይኖም፡ መንግስቲ ኣመሪካ ምስ'ዚ ውሳነ ሓሳብ ዝመሳሳል መርገጺ ከርኢ ጸኒሑ'ዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ብገበናት ኲናት ዳርፉር ክድለ ዝጸንሐ ሱዳናዊ መራሒ ጃንጃዊድ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

መራሒ ሚሊሽያ ጃንጃዊድ ሱዳን፡ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዓለምለኻዊ ገበናዊ ቤትፍርዲ ኣትዩ። ዓሊ ቁሻይብ፡ ኣብ ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ ባዕሉ ኢዱ ከምዝሀበ እቲ ቤትፍርዲ ሓቢሩ። እቲ ብጃንጃዊድ ዝፍለጥ ዕጡቕ ሓይሊ ኣብቲ ኣብ ምዕራባዊ ሱዳን፡ ዞባ ዳርፉር፡ ኣብ ዓመታት 2000 ዝተኻየደ ኲናት: ገበናት ፈጺሙ ተባሂሉ ክኽሰስ ዝጸንሐ'ዩ። ዓሊ ቁሻይብ፡ ብ50 ዝተፈላለዩ ገበናት ኲናትን፡ ከምኡ'ውን ቅትለት፡ ጾታዊ ዓመጽን ስቅያትን ዝርከቦም ገበናት ኣንጻር ሰባውነትን ክድለ ዝጸንሐ ውልቀሰብ'ዩ። ቅድሚ 13 ዓመት ኣብ ቀይዲ ክኣቱ እቲ ቤት ፍርዲ ምፍቃዱ ይዝከር። ፕረዚደንት ሱዳን ነበር፡ ዑመር ኣል-በሽር'ውን ምስቲ ግጭት ብዝተሓሓዝ በቲ ቤት ፍርዲ ከም ዝድለ ይፍለጥ። ኣብቲ ኣብ ዳርፉር ዝተኻየደ ኲናት ሓድሕድ፡ ኣስታት 300, 000 ሰባት ከም ዝተቐትሉን፡ 2.3 ሚልዮን ከም ዝተፈናቐሉን ጸብጻባት የረድኡ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ሰብኣዊ መሰል፡ መቑሕ ዘይበትከሎም ጸለምቲ ኣመሪካውያን

ግዚኡ እኳ ርሑቕ ኣይኮነን፡ ናይ ቀረባ እዋን እዩ። እዚ ዛንታ ክፍጸም ከሎ ዝነበሩ፡ ሎሚ'ውን ብህይወት ኣለዉ። እቲ ዝፍጸም ዝነበረ ግፍዕታት ክትሰምዖ ግን፡ ናይ ጥንቲ ደኣ እምበር፡ 'ስልጡን ሰብ' ኣብ 1950ታት ዝፈጸሞ ኣይመስለካን። ኣብቲ እዋን፡ ኣብ ኣመሪካ ጸለምትን ጸዓዱን ኣይተሓዋወሱን ዝነበሩ። ኣብ ኣውቶቡስ ብናይ ህዝቢ መጓዓዝያ እንትኸዱ'ኳስ እቲ ናይ ቅድሚት መናብር ጸዓዱ እዮም ኮፍ ዝብልዎ። ጸለምቲ ድማ፡ ብናይ ድሕሪት ማዕጾ ኣትዮም ኣብቲ ናይ ድሕሪት መናብር እዮም ኮፍ ዝብሉ። እዚ ዝተጽሓፈ ሕጊ እዩ። እቲ ናይ ጸዓዱ መናብር እንተመሊኡ'ሞ፡ ጻዕዳ ተሳፋሪ እንተኣትዩ፡ እቲ ዘዋሪ መኪና ነቶም ጸለምቲ ኣልዒሉ፡ ንጻዕዳ ኮፍ ከብለሉ ልሙድ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 1955 ግን ከምዚ ኮነ። ሮዛ ፓርክስ እትበሃል ጸላም ኣመሪካዊት፡ ሜንትጎመሪ ኣብ እትበሃል ከተማ፡ ኣብ ስርሓ ውዒላ ናብ ገዝኣ ክትምለስ ኣውቶቡስ ተሰቐለት። ንሳን ካልኦት ጸለምትን፡ ኣብ ድሕሪ እቶም ጸዓዱ ኮፍ ኢሎም እንከለዉ፡ ሓደ ጻዕዳ ተሳፋሪ ኣተወ። እቲ ናይ ጸዓዱ መናብር መሊኡ ስለ ዝነበረ ድማ፡ እቲ ጻዕዳ ዘዋሪ መኪና፡ ንሮዛ ፓርክስን ካልኦት ሰለስተ ጸለምትን ካብቲ ኮፍ ዝበልሉ መንበር ተሲኦም፡ ነቲ ጻዕዳ ኮፍ ከብልዎ ኣዘዞም። እቶም ካልኦት ሰለስተ፡ ሕራይ ኢሎም በርደግ በሉ። ሮዛ ፓርክስ ግን "ኣይትስእን" በለት። እቲ ዘዋሪ መኪና "ከእስረኪ እየ" እንትብላ "ከምኡ ግበር" ኢላ ኣቕበጸት። ተኣሲራ፡ ገንዘብ'ውን ተቐጽዐት። እንተኾነ፡ ንሳ ዝጀመረቶ እብያ፡ ንቓልሲ 'ሲቪላዊ መሰላት ጸለምቲ ኣመሪካውያን' ኣጎሃሀሮ። ድሕሪ'ዚ እዮም፡ በዓል ማርቲን ሉተር ኪንግ፡ ንማዕርነት ጸለምቲ ኣመሪካውያን ዝገብርዎ ቃልስታት ኣሐይሎም ዝጀመርዎ። ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ መዋእሎም ኣብ ቃልሲ እዮም ኣሕሊፎምዎ። ካብ ኣፍሪቃ ብባርነት ግዒዞም፡ እግሮም ኣብታ ሎሚ 'ኣመሪካ' እንብላ ምድሪ ካብ ዝረግጹ ኣትሒዞም ቃልሲ ኣየብኮሩን። ወጽዓ'ውን ኣይበትከሎምን። ታሪኽ ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኣመሪካ ብባርነት ዝገዓዙ ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ቅድሚ 400 ዓመታት ኣቢሉ እዩ ዝጅምር። ዋለ'ኳ ኣውሮጳውያን ቅድም ኢሎም'ውን ንኣፍሪቃውያን ከም ባሮት ክሕዙ ጀሚሮም እንተነበሩ፡ ኣብ ኣመሪካ ግን ብ 1619 ከም ዝጀመረ እዩ ዝግለጽ። ሽዑ፡ ንገለ ክፋላት ኣመሪካ፡ እንግሊዛውያን እዮም ብመግዛእቲ ሒዞምዎ ነይሮም። ነቶም ናይ መጀመርታ ጸለምቲ ባሮት ናብ ኣመሪካ ዘእተውዎም'ውን ንሶም እዮም። ኣብ ታሪኽ፡ ኣስታት 24 ሚልዮን ኣፍሪቃውያን፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ብባርነት ከምዝተሸጡ እዩ ዝፍለጥ። ካብኣቶም ከኣ፡ እቶም ብኣማኢት ኣሸሓት ዝቑጸሩ፡ ናብታ ሕዚ 'ኣመሪካ' እንብላ ምድሪ ዝተወሰዱ እዮም። ኣብ ልዕሊ እቶም ባሮት ዝበጽሕ ዘስካሕክሕ ግፍዕታት፡ ገና ካብ ምትሓዞምን ምጉዕዓዞምን እዩ ዝጅምር። ኣብ መራኽብ፡ ንኣዋርሕ ብሰንሰለት ተሞቒሖም፡ እሞ ድማ ጥራሕ ዝባኖም እዮም ዝጓዓዙ። ኣብዚ ጉዕዞ ዝሞቱ ማእለያ የብሎምን። ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ድማ ገና ቅድሚ ናብተን መራኽብ ምብጸሖም ይሞቱ። ኣብ ጉዕዞ ኣትላንቲክ ውቅያኖስ፡ ሕምሽን ካብቶም ባሮት ህይወቶም ከም ዝሰኣኑ መዛግብቲ ታሪኽ ይሕብሩ። ናብ ኣመሪካን ካልኦትን ምስበጽሑ ድማ፡ ከም ኣቕሓ ብጨረታ ይሽየጡ። ኣብ ናይ ሕርሻ ቦታታት፡ እናተገፍዑን እናተቐጥቀጡን ንልዕሊ 18 ሰዓታት ክሰርሑ ይግደዱ። ኣብዞም ናይ ሕርሻ ቦታታት እናሰርሑ ከለዉ ዝሞቱ'ውን ቁጽሪ ስፍሪ የብሎምን። መሰል የብሎምን ጥራይ እንተይኮነስ፡ ከም ሰብ ኣይረኣዩን። ኣብ 1788 ዝጸደቐ ሕገ-መንግስቲ ኣመሪካ፡ ንባሮት፡ 3 ኢድ ካብ ሓሙሽተ እዩ ከም ሰብ ዝቖጽሮም። ኣብ ኣመሪካ፡ ባርነት ብሕጊ ዝተኸልከለ፡ ድሕሪ ኩናት ሓድሕድ ኣመሪካ ኣብ 1865 እዩ። እንተኾነ፡ ብድሕሪኡ'ውን ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን ማዕርነት ኣይረኸቡን። ብፍላይ ኣብ ደቡባዊ ግዝኣታት ኣመሪካ፡ እቲ ወጽዓ ዝሓየለ ነይሩ። ጸዓዱ ዝጥቀሙሎም ህዝባዊ ኣገልግሎታት፡ ጸለምቲ ክጥቀሙሎም ኣይፍቀደሎምን ዝነበረ። 'ንጸዓዱ ጥራይ' ናብ ዝተሓዝኡ ኣብያተ ትምህርቲ ኮነ መናፈሻታት፡ ጸለምቲ ተወር ክብሉ ኣይክእሉን። ዋላ'ኳ ካብ ባርነት ናጻ ኢኹም እንተተብሃሉ፡ ካብ ባርነት ድኽነት ግን ኣየምለጡንሞ፡ ተመሊሶም ደኣ ኣገልገልቲ ጸዓዱ ኮኑ። ኣብቲ እዋን፡ መብዛሕተኦም ጸለምቲ ጊላ ጸዓዱ ኮይኖም ተቖጺሮም እዮም ክሰርሑ ጀሚሮም። ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም፡ ምስ ጸዓዱ ኮይኖም ንኽብሪ ኣመሪካ ተዋጊኦም እዮም። ካብ ቅድመ ግንባር ናብ ኣመሪካ ምስተመለሱ ግን፡ መግፋዕቲ እምበር ሞሳ ኣይኮነን ዝቕበሎም ዝነበረ። ከምኡ እናበሉ ኸኣ፡ ካብ ወጽዓ ወጽዓ እናተቐበሎም፡ ናብ ዘበን እኒ ሮዛ ፓርክስ በጽሑ። ኣብ ኣመሪካ፡ ባርነት ኣብቂዑ ኣሎ ተባሂሉ ምስ ተኣወጀ፡ ድሕሪ ሚኢቲ ዓመታት'ውን ጸለምቲ ኣመሪካውያን መሰረታዊ ዝበሃሉ መሰላት ኣይነበሮምን። ባርነት ብሕጊ ምስ ኣብቀዐ፡ ንጸለምቲ ዘግልል፡ ምስ ጸዓዱ ንከይተሓዋወሱ ዝገብር ሕግታት ተግባራዊ ክኸውን እዩ ጀሚሩ። ናይ ጸለምቲ መንበሪ ቦታ፣ ናይ ጸለምቲ ቤት ትምህርቲ፣ ናይ ጸለምቲ መዘናግዒ ቦታ፣ ናይ ጸለምቲ መቓብር፣ ናይ ጸለምቲ ቤተ ማእሰርቲ እናተብሃለ፡ ብሕጊ ክንጸሉን ክግለሉን ተገይሩ። ጸለምቲ ቆልዑ፡ ጸዓዱ ኣብ ዝመሃርሉ ቤት ትምህርቲ ክመሃሩ ኣይክእሉን ነይሮም። እዚ፡ ክሳብ 1960ታት ዝቐጸለ እዩ ነይሩ። ሮዛ ፓርክስ እምበኣር፡ ነዚ መድልዎታት እዚ እያ ብእምቢታኣ ሰይራቶ። ንማዕርነት ጸለምቲ ኣብ ዝግበር ቃልሲ፡ ከም ነጥቢ መቐይሮ ካብ ዝራኣዩ ፍጻመታት ሓደ፡ ሮዛ ፓርክስ ካብ መንበራ ኣይትስእን ኢላ ምእባያ እዩ። ነዚ እብያ ከኣ፡ በዓል ማርቲን ሉተር ኪንግን ካልኦት ተሓለቕቲ መሰላት ጸለምትን ኣዕሚቖም ቀጺሎምሉ። ንማርቲን ሉተር ኪንግ ሓዊሱ፡ ነዚ ቃልሲ ብዙሓት ህይወቶም ከፊሎምሉ እዮም። በዚ ንስለ 'ስቪላዊ መሰላት' ዝተገብረ ቃልሲ ኸኣ፡ ጻማታት ተረኺብዎ እዩ። ኣብ 1964 ዝወጽአ ሕጊ ስቪላዊ መሰላት (Civil Rights Act)፡ ኣብያተ ትምህርቲ፣ ህዝባዊ ቦታታትን ቤት ዕዮታትን፡ ንጸዓዱን ንጸለምትን ተባሂሎም ከይኽፈሉ ደንጊጉ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ንዝህልዎም ተሳትፎ ዝግድብ ዝኾነ ተግባር ዘይሕጋዊ ምዃኑ ዝድንግግ ኣዋጅ ወጺኡ። ክሳብ እቲ ግዜ እቲ፡ ብዝተፈላለየ ሕጋዊ ሜላ፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ከይሳተፉ ማሕለኻታት ነይሩዎም። ዋላ'ኳ ቅድም ኢሉ'ውን፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ክሳተፉ ከም ዝኽእሉ ዝገልጽ ሕግታት እንተነበረ፡ ብተግባር ግን ከይመርጹ ዝገብሩ እገዳታት ነይሩዎም። ንኣብነት፡ ኣብ ገለ ግዝኣታት ኣመሪካ፡ ክመርጹ እንተኾይኖም፡ ምጽሓፍን ምንባብን ክኽእሉ ከም ዘለዎም ዝገልጽ ሕግታት ነይሩ። ስለ'ዚ ድማ ክመርጹ እንተኾይኖም፡ ፈተና ክወስዱ ነይርዎም። እዚ ድማ፡ መብዛሕቲኦም ጸለምቲ ትምህርቲ ስለ ዘይነበሮም፡ ኣብ መረጻ ከይሳተፉ መታን ኮነ ተባሂሉ ዝተገብረ ምንባሩ ይግለጽ። እቲ ንስለ 'ሲቪላዊ መሰላት ጸለምቲ' ዝተገብረ ቃልሲ፡ ነዚታት ቀሪፉ እዩ። ኣብ ኣመሪካ ብቐጻልነት ማዕርነት ከስፍን ግን ኣይከኣለን። ኣብ ኣመሪካ፡ ሎሚ'ውን ጸለምቲ ዝወርዶም ጸገማት ብዙሕ እዩ። ከተማታት ኣመሪካ፡ ሎም ቅነ ብናዕቢ ይሕመሳ እየን ዘለዋ። ጆርጅ ፍሎይድ ዝተብሃለ ጸሊም ኣመሪካዊ፡ ብፖሊስ ክሳዱ ተረጊጹ ምስ ሞተ እዩ፡ ኣብ ከተማታት ኣመሪካ ተቓውሞታት ተላዒሉ። እቲ ኣመሪካ ኣጋጢሙዋ ዘሎ፡ ብሰንኪ ዓሌታውነት ዝተወለዐ ዘይምርግጋእ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ 1968 ብቕትለት ማርቲን ሉተር ኪንግ ዝተወለዐ ናዕቢ፡ ተራእዩ ዘይፍለጥ እዩ። ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣብዚ ዘለናዮ ዘበን እውን እንተኾነ፡ ብፖሊስ ኣመሪካ ግፍዕታት ከምዝወርዶም ብተደጋጋሚ እዩ ዝግለጽ። ብሰንኪ ሕብሪ ቆርበቶም፡ ፖሊስ ዒላማ ዝገበሮም፡ ብሓሶት ተጠቂኖም ዝተፈርዱ፡ ብዘይተመጣጣኒ ስጉምቲ ዝተቐተሉ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣለዉ። ሃገራዊ ጸብጻብ ከም ዘርእዮ፡ ኣብ ኣመሪካ፡ ጸለምቲ ብፖሊስ ናይ ምቕታል ዕድሎም ሰፊሕ እዩ። ምስ ብዝሖም ኣነጻጺርካ እንክረአ ድማ፡ ዝያዳ ጸዓዱ ብዙሓት ጸለምቲ እዮም ዝእሰሩ። ወዲ 46 ዓመት ጆርጅ ፍሎይድ፡ እቲ ጻዕዳ ፖሊስ ኣብ ክሳዱ ረጊጽዎ እንከሎ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" ክብል እዩ ዝስማዕ። ፍሎይድ ብፖሊስ ኣመሪካ ተሓኒቑ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" ዝበለ ፈላማይ ጸሊም ኣይነበረን። ቅድሚ ሽድሽተ ዓመት፡ ኤሪክ ጋርነር ዝበሃል ጸሊም፡ ፖሊስ ሓኒቑዎ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" እናበለ እዩ ሞይቱ። ኮታስ፡ ናይ ቀረባ እዋናት ጥራይ እኳ እንተርኢናስ፡ ቁጠዐ ዝፈጠሩ፡ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ብፖሊስ ዝተፈጸሙ ጭካነታት፡ ብዙሓት እዮም። ኣብታ ሃገር፡ ጸለምቲ ዘለዎም ማሕበረ ቁጠባዊ ቦታ'ውን ትሑት ዝበሃል ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ። መጽሄት ፎርብስ ከም ዘርእዮ፡ ኣብታ ሃገር ካብ ዘለዉ ልዕሊ 600 ቢልዮነራት፡ እቶም 5 ጥራይ እዮም ጸለምቲ ኣመሪካውያን። ስለ'ዚ ድማ እዩ፡ ሎሚ'ውን እንተኾነ፡ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣብ ኣመሪካ ማዕርነቶም ኣይተረጋገጸን ዝብል ሞጎት ዘሎ። እቲ ድሕሪ ሞት ጆርጅ ፍሎይድ ዝረኣይ ዘሎ፡ ተቓውሞታት'ውን እዚን ወድዝን ዝወለዶ ውህሉል ቁጠዐ እዩ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ኣብ ደቡብ ሱዳን ብዝተወለዐ ጎንጺ 127 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ደቡብ ሱዳን፡ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን ዕጡቓት ሲቪላውያንን ብዝተፈጥረ ግጭት 46 ወታሃደራት ዝርከብዎም 127 ሰባት ከምዝተቐትሉ ኣፈኛ ሰራዊት ሜጀር ጀነራል ሉል ሩዋይ ገሊጹ። እቲ ግጭት፡ ወታሃደራት መንግስቲ ነቶም ሲቪላውያን ሰባት ዕጥቆም ከውርዱ ኣብ ዝፈተንሉ እዋን ከም ዝተወለዐ ተፈሊጡ። ኣብታ ሃገር ብሚልዮናት ዝቑጸር ብረት ኣብ ኢድ ሲቪላውያን ሰባት ከምዘሎን፡ ኣብቲ ብቐጻሊ ዝረአ ማሕበረሰባዊ ግጭታት ከቢድ ጉድኣት ከውርድ ምጽንሑን ይፍለጥ። መንግስቲ ህዝቢ ዕጥቁ ከውርድ ኣብ ምግባር ከቢድ ብድሆ ኣጋጢምዎ ከምዘሎ ይንገር። ሓድነታዊ መንግስቲ ደቡብ ሱዳን ድሕሪ ናይ 6 ዓመታት ዳግማይ ዝተወለዐ ኲናት ሓድሕድ’ዩ ቆይሙ። ኣፈኛ ሰራዊት ደቡብ ሱዳን ከምዝበሎ፡ ዕጡቓት መንእሰያት ክልተ ግዜ ብለይቲ ንመዓስከር ሰራዊት ኣትቂዖም። ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ዝተወለዐ ግጭት ድማ ንሰዓታት ቀጺሉ፡ ብሰንኪ’ዚ ልዕሊ 127 ሰባት ተቐቲሎም። እዚ ኣብ ዞባ ዋራፕ ኣብ ዝርከብ ቶንጅ ዝተባህለ ከባቢ ዘጋጠመ ግጭት፡ መርኣያ ናይቲ ዕጥቂ ናይ ምፍታሕ ብድሆ ምዃኑ ይግለጽ። ኣብታ ከብቲ ካብ ገንዘብ ዝለዓለ ክብሪ ዝወሃበላ ሃገረ ደቡብ ሱዳን፡ ሰባት ንጥሪቶም ካብ ዝምታ ተቐናቐንቲ ማሕበረሰባት ንምሕላዉ፡ ብረት ክዓጥቁ ይግደዱ። ካብ መንግስቲ ዘተኣማምን ናይ ጸጥታ ውሕስነት ክሳብ ዘይረኸቡ ድማ፡ ዕጥቆም ንምፍታሕ ቀሊል ከምዘይከውን’ዩ ዝግለጽ። እቲ ዕጥቂ ናይ ምፍታሕ ተበግሶ ብዘይ ልዝብን ብታህዋኽን እንተ ተገይሩ፡ እቲ ኩነታት ክጋደድ ከምዝኽል’ውን ሻቕሎት ኣሎ።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት


ንጸሊም ኣመሪካዊ ጃኮብ ብሌክ ብጥይት ዝወቕዐ ፖሊስ መንነቱ ተገሊጹ

ዓቃቢ ሕጊ ዊስኮንሲን መንነት እቲ ብሰንበት ንጸሊም ኣመሪካዊ ጃቦብ ብሌክ ብጥይት ዝሃረሞ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ዓቃቢ ሕጊ ጆሽ ካኡል፡ ጃኮብ ብሌክ መኪንኡ ኸፊኡ ክኣቱ ክኣቱ ክበል ብሩስተን ሺስኪ ዝተባህለ ፖሊስ ሸውዓተ ግዜ ጥይት ብምትኳስ ብድሕሪቱ ከም ዝሃረሞ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ ኣብ መኪና እቲ ግዳይ ካብ ካራ ወጻኢ ካልእ ብረት ከም ዘይተረኸበ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ጃኮብ ብሌክ ብፖሊስ ዝበጽሐ መጥቃዕቲ ኣብ ቀረባ መዓልታት ሓያል ተቓውሞ ዘበገሰ ኮይኑ፡ ገሊኦም ናብ ጎነጽ ተቐይሮም ኣለው። ትማሊ ኣብ ዝወዓለ ናዕቢ ክልተ ሰባት ተቐቲሎም ሓደ ክቖስል እንከሎ፡ ሓደ ወዲ 17 ዓመት ድማ መንእሰይ ተኣሲሩ። ክልቲኦም ደቂ 26ን 36 ዓመት መናእሰያት ኮይኖም፤ እቲ ዝቖሰለ ድማ ወዲ 26 ዓመት'ዩ። ካይል ሪተንሃውስ ዝተባህለ ወዲ 17 ዓመት መንእሰይ ድማ ብቐዳማይ ዲግሪ ቕትለት ተጠርጢሩ ተታሒዙ ኣሎ። ጸሊም አመሪካዊ ብሌክ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ሆስፒታል ከም ዝርከብን ምንቃሕ ከም ዝጀመረን'ኳ እንተተገለጸ፡ ጠበቓታቱ ግን ድሕሪ ሕጂ ጠጠው ኢሉ ንክኸይድ "ተኣምር" ከድሊ እዩ ኢሎም። ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ብምኽንያት እቲ ናዕቢ ከጋጥም ዝኽእል "ዝምታ፣ ጎንጺን ስርዓት ኣልቦነትን" ክከላኸሉ'ዮም ዝበሎም ኣኽበርቲ ጸጥታ ናብ ከተማ ኬኖሻ ልኢኹ'ሎ። ቤት ጽሕፈት ፍትሒ ድማ ኣብ ጉዳይ መጥቃዕቲ ጃኮብ ብሌክ ብደረጃ ፌደራል ዝካየድ ምጽራይ ጀሚሩ ኣሎ። መንግስቲ ከም ዝበሎ እቲ ቤት ጽሕፈት ልዕሊ 200 ሰራሕተኛታት ኤፍቢኣይ ናብ ከተማ ማርሻልስ ተላኢኾም ኣለው። ብምኽንያት እቲ ፖሊስ ዘውረዶ መጥቃዕቲ ግን ኣብ ከተማታት ፖርትላንድ፣ ኦርጎን፣ ሚኒያፖሊስን ሚኒሶታን ሓዊሱ ኣብ ብርክት ዝበላ ከተማታት ኣመሪካ ተቓውሞ ተላዒሉ'ሎ። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ዝነብሩላ ከተማ ኬኖሻ ብዝተላዕለ ናዕቢ ብርክት ዝበላ መካይን ተቓጺለን፣ ኣባይቲ'ውን ነዲዶም'ዮም። ኣመሓዳሪ ቶኒ ኤቨርስ ተወሳኺ ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ናብ ከተማ ኬኖሻ ከም ዝልእኽ ተዛሪቡ ኣሎ። እዞም ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ፡ ትካላትን ንብረትን መንግስቲ ሓደጋ ከይበጽሖም ክሕልው'ዮም። ኣብ መላእ እታ ግዝኣት ድማ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተኣዊጁ ኣሎ። ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ኣብ ሚኒሶታ ብጸዓዱ ፖሊስ ክሳዱ ተሓኒቑ ምስ ሞተ ዓለምለኻዊ ናዕቢ ተላዒሉ ከም ዝነበረ ይዝከር።

ዘርኣውን ዓሌታዉን ዝምድናታት