ኣብ ስደት ዝነብሩ ኤርትራውያን፡ ንሓምሻይ ዓመት መዓልቲ ሓርበኛታት ዘኪሮም

ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ስደት ዝርከቡ ኤርትራውያን፡ ምእንቲ ናጽነትን ልዑላውነትን ክቡር ህይወቶም ዝወፈዩ ሰማእታትን፡ ኣብ ጉዕዞ ስደቶም ኣብ ሰሃራን ባሕርን ህይወቶም ዝሰኣኑ ዜጋታት፡ ኣብዚ ቐረባ እዋን ብኮቪድ ንዝተፈልዩ አሕዋት  ብሓባር ብዙም (ማንዛዊ መራኸቢ) ጸሎተ ሕልና ብምብጻሕ ንመበል ሓሙሻይ ዓመት ዝኽሪ ዕለተ ሓርበኛታት ዘኪሮም። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት፡ ኣብ ስደት ዝነብሩ ኤርትራውያን ግዱሳት፡ ነዚ ኣብ ታሪኹ ከቢድ ፈተነን ብደሆን ዝሰገረን ዝሰግር ዘሎን ክቡር ህዝቢ ኤርትራን ደቁን፡ ሓንቲ መዓልቲ ካብ ዓመት፡ ጽንዓቱን መኸትኡን ዝገልጸላ፡ ተካእቲ ወለዶታትና መወከሲ ቅያን ጀግንነትን ኣቦታቶም ዝሰምዑላ፡ ንሓርበኛታትና ብሓባር የቐንየልና እንብለሉ ዕለት ተድሊ እያ ዝብል ሓሳብ ኣንቂሎም ድሕሪ ምዝታይ እዮም ቀዳመይቲ ሰሙን ኣብ ወርሒ ነሓሰ ከብዕሉዋ ተሰማሚዖም። “ስለምንታይ ግን መዓልቲ ሓርበኛታት?” ንዝብል ሕቶ፡ ክጅምሩ እንከለው፡ ዘልዓሉዎ ሕቶ እዩ። ሓንቲ ሃገር፡ ምእንቲ ህዝብን ሃገርን ዋጋ ዝኸፈሉ፡ ንእስነቶም፡ ግዜኦም፡ ጉልበቶም፡ ዓቕሞም፡ ኩለንትንኦም ዝወፈዩ፡ ከም ሓርበኛታቱ ይዝክሮም የኽብሮምን። ስለዚ ነቶም ኣብ ዕድሚኦም ምእንቲ ህዝቦም ክቡር ዋጋ ዝኸፈሉ፡ ወይ ዓቕሞም ዘፍቅዶ ዝገበሩ ሰባት፡ ሓንቲ መዓልቲ ኣብ ዓመት መሪጽና “የቐንየልና” ክንብሎም ኣገዳሲ እዩ - ክብሉ ዘትዮም።ስለምንታይ እዩ’ኸ ንሓርበኛታትና የቐንየልና ክንብሎም ዘድሊ? ዝብል ሕቶ እውን ኣልዒሎም እዮም። እቲ ንእሽቶ ወለዶ፡ ንሃገርን ህዝብን ግዜኦም፡ ጉልበቶም፡ ኩለንትነኦም ዝወፈዩ ሓርበኛታት ሃገሩ፡ ሰማእታቱን ሓርበኛታቱን ክኽበሩ፡ ክድነቑ፡ ክፍቀሩ ክርኢ እንከሎ፡ ንሱ እውን ንታሪኾም ክወርሶን ኣሰሮም ተኸቲሉ፡ ኣብ ዕድሚኡ፡ ግዜኡ፡ ብዝተፈላለየ ሞያን ዓውድን፡ ብሕክምና፡ ብኢንጂነሪንግ፡ ብቴክኖሎጂ፡ ብሳይንሳዊ ምርምር፡ ብትምህርቲ፡ ኮታ ብኹሉ ከበርክቶ ዝኽእል ዓውዲ ምእንቲ ህዝብን ሃገርን ዓቕሙን ክእለቱን ክገብር ክተባባዕ ዓቢ ዕድል እዩ ዝኸፍት። እተን መዓልቲ ሓርበኛታት ዘለወን ሃገራት ኣብ ዝተፈላለየ ህዝባውን ሃገራውን በዓላተን ንሓርበኛታተን ብኽብሪ ይዝከረኦም። ሰበ ስልጣን መንግስትን ማሕበራውያን ትካላትን  ሓርበኛታቶም ንዝገበሩዎ ኣፍልጦ ሂቦም የቐንየልና ይብልዎም፡፡ ኣብ ኤርትራ ዛጊት ንሓርበኛታት ዝዝክር ሃገራዊ መዓልቲ ስለዘየሎ እዮም እዞም ኣብ ግዳም ዝነብሩ ዜጋታት ክሳብ ሓደ መዓልቲ መንግስቲ ኤርትራ ሃገራዊ መዓልቲ ሓርበኛታት ዝሰምን ንኽብሮም ዝበቅዕ መደባት ዝኽርን ኣፍልጦን ዝሰርዕ ግዝያዊት መዓልቲ ዝኽሪ መሪጾም ኣብ  ሃገራት ስደቶም ከብዕሉዎ ወሲኖም። ገዲም ተጋዳላይ ፈለማ ሰብዓታት ናዝራዊ የማነ፡ ኣብ ልቢ ብዙሓት ዜጋታት ስለምንታይ መዓልቲ ሓርበኛታት ዘይህልወና ዝብል ሓሳብ ስለዝነበረ እቶም ግዱሳት ተኣኻኺቦም፡ ኣየነይቲ መዓልቲ ንምረጽ ኢሎም ምስ ዘተዩ፡ ኣብ 1974 ኣብ መንጎ ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባርን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን ንዝካየድ ዝነበረ ኲናት ሓድሕድ ዓበይቲ ዓድን ካህናትን ኣብ መንጎአም ኣትዮም ንዝዓረቑዎም ቀዳማይ ሰሙን ወርሒ ነሓሰ ከም ኣብነት ወሲዶም ከብዕሉዋ ከምዝጀመሩን ንኹሎም እቶም ክሳብ ሕጂ ዓቲቦም ዝቕጽልዎ ዘለው ገዳይም ጀመርቲ ማሕበር ኣመስጊኑ። ሎም ዘበን ኮቪድ ብዘስዓቦ ምኽንያት ኩሉ ህዝባውን ሃገራውን በዓላት፡ ተወንዚፉ ወይ ከኣ ብማሕበራዊ መራኸቢ ብዙም ብርሕቐት  ይበዓል ብምህላው፡ ካብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ዓለም፡ ኣሜሪካ ኣውስትራልያ ኤውሮጳን ዝተራኸቡ ሃገራውያን ግዱሳት ነታ ዕለት ዘለዎም ዝኽርን ኣኽብሮትን ብምግላጽ ንኣሰናዳእቲ እቲ መደብ ኣመስጊኖም። ኣብ መኽፈቲ እቲ በዓል ካብ ኣሰናዳእቲ እቲ መደብ ወይዘሮ ሉኡል ስዩም ንኣገዳስነት እቲ ማሕበር ዝምልከት ሕጽር ዝበለ መእተዊ ብምሃብ እታ ዕለት ብኸመይ ከምዝጀመረትን እቲ ዝርገሐ ሓሳባት ኣብ ከመይ ደረጃ ከምዘሎን ኣካያዲ መርበብ ሓበሬታ ስኒትና ገዲም ተጋዳላይ ዮውሃንስ ጸጋይ መብርሂ ሂቡ። ብድሕሪኡ መድረኽ ንኹሎም እቶም ብኣገዳስነት እታ ዕለት ክዛረቡ ዝደልዩ ኤርትራውያን ሓርበኛታት ተኸፊቱ ብዙሓት ከኣ ብኣገዳስነት እታ ዕለትን ህሉው ኩነታት ሃገርን ረርእይቶኦም ኣቕሪቦም።ክልተ ተዘክሮታት መጻሕፍቲ ቃልሲ ዝጸሓፈ ገዲም ተጋዳላይ ፈለማ 60-ታት ዓሊ መሓመድ ሳልሕ፡ “ኣብ ቃልሲ ኤርትራ ዕዙዝ ተራ ዝነበሮም ገዳይም ተጋደልቲ፡ ደጊም ዕድመ ደፊኦም ይሽምግሉ ስለዘለው እቶም ክእለት ዘለኩም ጸሓፉ” ክብል ዝኽእል ዘበለ ታሪኽ ክስንድን  ክጽሕፍን  ተማሕጺኑ። ነዊሕ ሱርን ታሪኽን ዘለዎ ሓርበኝነት ኤርትራ ብፍላይ ኣብ ኣርብዓታት ነዛ ሕጂ እንሕበነላ ኤርትራና ብክቡር መስዋእትን ቃልስን ካብ ምምቕቓል ኣድሒኖም ስለዘረከቡና ክብሪ ከምዝግበኦም  ዝገለጸ ተጋዳላይ ኣሰፋው በርሀ፡ እዚ ሕጂ ብግዱሳት አሕዋት ጀሚሩ ንሓምሻይ ዓመቱ ዝበዓል ዘሎ መዓልቲ ሓርበኛታት ሓደ መዓልቲ ኣብ ኤርትራ ብልዑል ክብሪ ክበዓል ክርኢ ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። ካብቶም ማሕበር ሓርበኛታት ንክህሉ ምስ መሰልታ ዝተቓለሰት ኪኪ ጸጋይ እውን “ ንሓርበኛታትና ሓንቲ መዓልቲ ኣብ ዓመት የቐንየልና ክንብሎም ግቡእ እዩ - ስለዝኾነ ኩሉ ሓላፍነት ዝስመዖ ነዛ ዕለት ህያው ንምግባራ በብዓቕሙ ክዋሳእ ጸዊዓ። “እዞም ንኽብሪ እዛ ዕለት ንተኣኻኸብ ዘሎና ግዱሳት ብጾት ነዛ ዕለት ኪነው ዝኽርን ክብርን ኣብ ውሽጥን ኣብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ዓለም ንዝርከቡና ስንኩላን ሓርበኛታትና እንሕግዘላ ማሕበር ንምግባራ፡ ሕጋዊትን ወግዓዊትን ማሕበር ንምግባራ ክንጽዕር ይግባእ”። ብዙሓት ካብቶም ተሳተፍቲ ከኣ ንኣገዳስነት እታ ዕለትን ቀጻልነታን ብዝምልከት ሃናጺ ርእይቶታት ኣቕሪቦም ንዓመታ ሃዋሁው ኮቪድ ምስተኣልየ ኣኣብ ዝነብሩሉ ሃገር ኣብ ሓደ ኣደራሽን ብፍሉይ ድምቀትን ከብዕልዎ ምንዮቶም ገሊጾም።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


መስርሕ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ዕርክነት ኣብዪን ኢሳይያስን ኮይኑ ተሪፉ' ሜ/ጀነራል ኣበበ ተኽለሃይማኖት

ሜ/ጀነራል ኣበበ ተኽለሃይማኖት፡ ኣብ ንእስነቱ ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ብ 1968 ዓ/ም፡ ኣብ ዕጥቃዊ ቃልሲ ትግራይ ዝተጋደለ እዩ። ድሕሪ ውድቀት ደርጊ፡ ኣብ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዘገልገለ ኮይኑ፡ ካብ 1987 ጀሚሩ፡ ዋና ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ነይሩ። ኣብ 1993፡ ብጡሮታ ተሰናቢቱ። ጀነራል ኣበበ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ጋዜጣታት፡ መጽሄታትን ብዘቕርቦም ፖለቲካዊ ትንታነታት ይፍለጥ። 'የኢትዮጵያ ፖለቲካ ከየት ወዴት' ዝብል መጽሓፍ'ውን ጽሒፉ እዩ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ ኣብ ህሉው ኩነታት ፖለቲካ ኢትዮጵያ ኣዘራሪብዎ ኣሎ። ቢቢሲ፡ ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፍሉይ ቆላሕታ ኣብ ዝረኸበሉ ኩነታት ኢና እንርከብ፡ ከም ሓደ ናይ ኢትዮጵያ ፖለቲካ ዝከታተል ሰብ፡ ጉዳይ ሕገ መንግስቲ ቀንዲ ዛዕባ ዝኾነሉ ምኽንያት እንታይ ይመስለካ? ጀነራል ኣበበ፡ እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት፡ ኣብ ዓብዪ ሕገ-መንግስታዊ ቅልውላው ስለንርከብ እዩ። እቲ ሕገ መንግስቲ በቢ ሓሙሽተ ዓመት ህዝቢ ክመርጽ ኣለዎ ኢሉ እዩ ዘቐምጥ፡፡ እዚ ሉእላዊ መሰል እዩ፡ እዚ መሰል ይከበርዶ ኣይከበር ዝብል ሕቶ መጺኡ ኣሎ፡፡ ብዛዕባ'ዚ፡ ወላ እቶም ሕገ መንግስቲ ዘይድግፉ ዝነበሩ እዮም፡ ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይሮም ክትንትኑ ዝፍትኑ ዘለዉ፡፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ቅልውላው ዘሎ ሓደ ዓብዪ ዕድል ጌርካ ክውሰድ ዘለዎ እዩ ዝመስለኒ፡፡ ቢቢሲ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ምስ ምጽሄት ውራይና ኣብ ዝነበረካ ጻንሒት፡ በቲ ለውጢ ሕጉስ ምንባርካን መጻኢ ናይታ ሃገር ብሩህ ከምዝኸውንን ገሊጽካ ኔርካ፡፡ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ድማ፡ ኣብ ዓይጋ ፎረም "ንምዃኑ ኣብ ኢትዮጵያ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣሎ ድዩ?" ክሳብ እትብለሉ ደረጃ ከምዝበጻሕካ ገሊጽካ። ምሕደራ ዶ/ር ኣብዪ ኣሕመድ ከመይ ኢኻ ገምጊምካዮ? ብሩህ ኮይኑ ዲኻ ረኺብካዮ? ጀነራል ኣበበ፡ ኣነ ንዶ/ር ኣብዪ ደጊፈ እየ። ዝደገፍኩሉ ግን ንዶ/ር ኣብዪ ስለዝፈልጦ ኣይኮነን። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ናይ ሓይሊ ሚዛን ለውጢ መጺኡ እዩ፡፡ ማእከሉ፡ ካብ ሰሜን ናብ ደቡብ ከይዱ። እዚ፡ ክንቅበሎ ዘለና እዩ። ካልኣይ፡ ኣነ ናይ'ዚ ሕገ መንግስቲ ኣማኒ እየ። መሰረታዊ ጥንካረ ዘለዎ ሕገ መንግስቲ እዩ ኢለ እየ ዝወስድ። ብመንጽር ሕገ መንግስቲ ከኣ፡ እቶም ዋና ነጠፍቲ ዝነበሩ ዳርጋ ኩሎም ልሂቃን ናይ ኦሮሞ፡ ይድግፍዎ እዮም ነይሮም፡፡ ሕዚ'ውን፡ ብዘይካ እዞም ኣብ ብልጽግና ተኣኻኺቦም ዘለዉ፡ መብዛሕተኦም ናይ ኦሮሞ ልሂቃን ነቲ ሕገ መንግስቲ ይድግፍዎ እዮም። ስለዚ፡ ስትራተጂካሊ ክረአ እንተሎ፡ ንዶ/ር ኣብዪ ዘይኮነ ኣነ ዝደገፍኩ፡ ነቲ ሕገ መንግስቲ ዝድግፉ ስትራተጂክ ሓይሊታት ንዘምጽእዎ ሰብ እዩ፡፡ መጀመርያ ኣብ ወርሒ ጉንበት ዝጸሓፍኩዋ፡ ሕገ መንግስቲ ክሳብ ዘኽበርካ ክንድግፈካ ኢና፡፡ ሕገ መንግስቲ እዩ ኣምጺኡካ፡ ስለዚ እቲ ጀሚርካዮ ዘለኻ ነገር ጽቡቕ እዩ፡፡ ግን፡ እናነቐፍና 'ውን እንተኾነ ንድግፈካ፡ እቲ ሕገ መንግስቲ ክሳብ ዘኽበርካ እዩ፡ እያ እትብል እታ መጀመርያ ዝጸሓፍኩዋ። ሕገ መንግስቲ ክጠሓስ ከሎ ድማ፡ ዳርጋ እዛ ኣብ ኣሜሪካ ናይ 27 ዓመት ጸልማት ነይሩ ምባል ክጅምር ከሎ እየ ምንቃፍ ጀሚረ፡፡ ቢቢሲ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነታ ሃገር ከሳግራ ይኽእል ዝብል ተስፋ እዩ ነይሩካ። እቶም ዝሓለፉ ዓመታት ድማ፡ ብዙሓት ሰባት ዝተፈናቐሉሉ፡ ኣምነስቲ እውን ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸሙ ከሲሱ'ሎ። ሕዚ'ውን ነታ ሃገር ከሳግረሉ ኣብ ዝኽእል ኩነታት ድዩ ዘሎ? "እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ንምዃኑ ኣብ ኢትዮጵያ ድዩ ዘሎ? ክሳብ ዝብል በጺሐ" ዝበልካዮኸ እንታይ ማለትካ እዩ? ጀነራል ኣበበ፡ ከምቲ መጀመርታ ዝገልጽክዎ ዶ/ር ኣብዪ ስለዝፈልጦም ኣይኮንኩን፡ ጠቕላላ ካብ ናይ ስተራተጂስት ሓይሊታት ኣሰላልፋ ተበጊሰ፡ ህዝቢ ኦሮሞ እዩ ማእኸል ናይቲ ቃልሲ ነይሩ፡ ህዝቢ ኦሮሞ ኣምጺእዎ ኣሎ። ንቀበል እምበር፡ ኣብዪ ኣሕመድ ዝበሃል ሰብ ከም ሰብ እውን እየ ዘይፈልጦ ነይረ ቅድሚ ናይ ኢህወዴግ ኣቦ ወምበር ምዃኑ። ስለ'ዚ፡ ብውልቀ ኣይንርአዮ፡ ሓደ መራሒ ካብቲ ፖለቲካል ስትራክቸር ወጻኢ ክረአ ኣይኽእልን። ካብ መጀመሪያ ጀሚሩ ሕገ መንግስቲ ከኽብር እዩ ዝብል እምነት ነይሩኒ፡፡ ካብ ናይ ኦሮሞ ልሂቅ እዩ መጺኡ ናይ ኦሮሞ ልሂቅ ካዓ፡ ካብ ኢትዮጵያ ንነጸል ዝብል ገዲፉ፡ በዚ ሕገ መንግስቲ ኣቢልና መሰልና ክነኽብር ንኽእል ኢና፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘለና ቦታ ክንሕዝ ኢና፡ ምባል ዝጀመረ ኣካል እዩ፡፡ ብልጭ ዝበለ ናይ ለውጢ [ጅማሮታት] ነይሩ፡ ግን ብልጭ ኢሉ ዝጠፍአ ኮይኑ። ደረጃ ብደረጃ፡ እቲ መጀመርያ ዝህቦ ዝነበረ ተስፋታት፡ ተስፋ ጥራሕ እናኾነ፡ እቲ ሕገ መንግስቲ ምጥሓስ ይረአ እዩ፡፡ ካብቲ እኒ ጀነራል ክንፈ ክእሰሩ ከለዉ ጀሚሩ፡ ኣብኡ ሕገ መንግስቲ ተጣሒሱ እዩ። ተሓታቲ ክኸውን ዝነበሮ ቀዳማይ ሚኒስተር [ሃይለማርያም ደሳለኝ] እንከይተሓተተ እዮም [ንሶም ተኣሲሮም]፡፡ ቢቢሲ፡ ጀነራል ክንፈ ዳኘው ዝተኣሰረሉ መገዲ ከመይሉ ኢ- ሕገመንግስታዊ ክኾን ክኢሉ? ጀነራል ኣበበ፡ ናይ መጀመሪያ እቲ ዶክሜንተሪ ፊልሚ እዩ፡ እቲ ዶክሜንተሪ፡ መሰረታዊ ናይ ሕጊ ጥሕሰት ኣለዎ፡፡ ናይ ቴሌቪዥን ፍርዲ እዩ፡፡ ናይ ቴሌቪዥን ፍርዲ ድማ፡ ብሕገ መንግስትና ክልኩል እዩ። ሕገ መንግስትና ንጥርጡር ገበነኛ ኣይገብርን፡፡ ካልኣይ ኢህወዴግ ዘጥፈኦ ጥፍኣት፡ ናይ ኩሎም ኣብቲ እዋን ዝነበሩ መራሕቲ ጥፍኣት እዩ። ልክዕ እቲ ዘምጽእዎ ልምዓት ናይ ኩሎም ከምዝኾነ፡፡ ስለዚ፡ ንኣብነት ህዳሰ ግድብ ብዝምልከት፡ ቀጥታ ተጸዋዕነቱ፡ ናብ ቀዳማይ ሚኒስተር እናሃለወ፡ [ንሱ ከይተሓተተ] ጀነራል ክንፈ ምሕታቱ ሓደ መሰረታዊ ጸገም እዩ፡፡ ሽዑ ዝነበረ ቦርድ ከይተሓተተ ኣካያዲ ስራሕ ይሕተት። ቀዳማይ ሚኒስተር ከይተሓተተ ትሕቲኡ ዘሎ ይሕተት። እቲ ናይ ሰብኣዊ መሰል 'ውን ከምኡ እዩ። ንኦነግ ኣሸባሪ እዩ ዝበለ ፓርላማ ከይተሓተተ፡ ኣሸበርቲ ንምድኻም ዝንቀሳቐስ ምእሳር ጌጋ እዩ፡፡ ቢቢሲ፡ ሐዚ'ውን ቅድም ክብል ኣብቲ ናይ ለውጢ እዋን ሰላማዊ ስግግር ከምዝተገበረ ገሊጽካ ኔርካ። ካብ መን ናብ መን እዩ እቲ ስግግር ተኻይዱ? ጀነራል ኣበበ፡ እታ ሃገር ናብ ሓደጋ ትኸደሉ ኩነታት እዩ ነይሩ፡፡ ንዶክተር ኣብዪ መን ምዃኑ እንተይፈለጥኩ እውን ንዕኡ ምረጽዎ እየ ኢለ ነይረ። ንኦሮሞ እዩ ዝምረጽ ዘሎ ማለት እዩ፡፡ ንኣብነት ዶ/ር ኣብዪ እንተዘይምረጽ እንታይ ምኾነ ነይሩ እንተይልና፡ ናይ ሽዑ ዝተዛረብዎን ዝጸሓኩዎን ክነግረካ። ቄሮ ኣዲስ ኣበባ እንተወሪሮምዋ እንታይ ማለት እዩ? መንግስቲ ዘይብላ ዓዲ ማእከል ዘይብላ ዓዲ ናይ ምዃን ዕድል ኣለዋ ማለት እዩ። ኣብ ዘበናዊ ናይ ኢትዮጵያ ታሪኽ ኦሮሞ እየ ዝብል፡ መራሒ ኮይኑ ኣይፈልጥን፡፡ ብበዝሒ ንሶም ይበዝሑ፡ ግን እቲ ዕድል ኣይረኸቡን፡ ፍትሓዊ ኣይኮነን። ስለዚ ዶ/ር ኣብዪ ጥዑይ ድዩ ኣይኮነን ዘይኮነስ፡ ናይ ሓይሊታት ኣሰላልፋ እንተርኢኻ፡ ናይ ህዝቢ መሰል እንተርኢኻ፡ ኦሮሞ ኣምጺኡዎም ኣሎ ብሰላም ካኣ ተሸጋጊሮም። ብሰላም እንተዘይሰጋገር፡ ናብ ዝገደደ ዕንክሊል ክንኣቱ ኔርና ኢና። 2007 ዓም ምኢቲ ፐርሰንት ስዒርና ኢሎም [መረጻ]። 2008 ዓመጽ ተላዒሉ። እናተጓሃሃረ ከኣ ከይዱ። እቲ ክኾን ዝተጸበናዮ ለውጢ ኣይመጸን፡ ንዝተወሰነ እዋን ግን፡ ኣዝሒልዎ እዩ። ዶ/ር ኣብዪ ግን፡ ካብቲ ዝወጽሉ ህዝቢ ኦሮሞ እውን እናተነጸሉ ምኻድ እዮም ዘርእዩ ዘለዉ። ናይ ብሄር ብሄረሰባት መሰል ናይ ምጥሓስ ኣንፈት'ውን ይረአ ኣሎ። ቢቢሲ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመትን ፈረቓን ዝነበረ መሪሕነት ዶ/ር ደብረጽዮን ከመይ ርእይኻዮ? ጀነራል ኣበበ፡ ብጠቕላላ እንትረአ እንተሎ፡ በዚ'ውን ናይ ገስጋሳይ መራሒ ገይረ ይወስዶ። ቅንዕና፥ ቀትርን ለይትን ሰሪሕኻ ንህዝቢ ንምልዋጥ ዘለዎ ድልየታት'ውን ጽቡቕ ይመስለኒ። መራሒ ክትከውን እንተለኻ ግን ካብ ቅንዕና ንላዕሊ ክትከውን ኣለካ ማለት እዩ። ሐዚ ኣብ ህወሓት ይኹን ዋላ ኣብ ትግራይ፡ ክልተ ሓይሊ እዩ ዘሎ። እቲ ሓደ ሕገ መንግስቲ ኣኽቢሩ ክኸይድ ዝደሊ ሓይሊ፡ [እቲ ኻልእ ድማ] ብሕገ መንግስቲ እናመሓለ ናይ ባዕሉን ናይ ጉጅልኡን ጥቕሚ ከኽብር ዝደሊ ሓይሊ ኣሎ። ቢቢሲ፡ ኣብ ውሽጢ ህወሓት ድዩ? ጀነራል ኣበበ፡ ኣብ ውሽጢ ህወሓት እውን ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረተሰብ'ውን። ኣብ ላዕለዋይ መሪሕነት 'ውን። ሐዚ ኣብዛ ቃልሲ እዚኣ፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ነዞም ገስገስቲ ሒዙ፡ ህዝቢ ትግራይ ሒዙ ይስዕርዶ፡ ወይስ ተሳዒሩ ተበሳቢሱ ይወጽእ ዝብል ሕቶታት ኣለኒ ሐዚ'ውን፡፡ ምኽንያቱ፡ እዚ ናይ ጥቕሚ ጉዳይ'ውን ናይ ህዝቢ ረብሓታት'ውን ዝምልከት እዩ፡፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ብህዝቢ ደረጃ ጽቡቕ ተቐባልነት ኣለዎ፡ ካልኣይ በቲ ዝፈልጦ'ውን ቅንዕናን ሃርኮትኮትን ኣለዎ፡፡ መሰረታዊ ለውጢ ኣብ ምምጻእ ግን ዝጉተት ዘሎ እዩ ዝመስለኒ፡፡ ንኣብነት፡ ኣብ መንጎ ውድብን መንግስትን ዘሎ ርክብ። ፓርቲ ፓርቲ እዩ፡ መንግስቲ መንግስቲ እዩ፡፡ እቲ ፓርቲ ናይ መንግስቲ ቑርዲድ ክኾን የብሉን፡ ብናይ መንግስቲ ገንዘብ፥ ብናይ መንግስቲ ግዘ፥ ብናይ መንግስቲ ኩሉ ነገር፡ ክጥቀም የብሉን። ካብ መጀመርያ ዝገረመኒ፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ምስመጹ፡ ኣቶ ብርሃኑ ኣባዲ [ሓላፊ ቴሌቪዥን ትግራይ ዝነበሩ] ብቤት ጽሕፈት ህወሓት ተባሪሮም ተባሂሉ፡፡ ዳሓር ጸኒሖም ፖሊት ቢሮ እዩ ኣባሪርዎ ኢሎም፡ እንታይ የእትዮ ኣብ ናይ መንግስቲ ስራሕ? ኣጠቓላሊ ኣንፈት እዩ ዝህብ እምበር፡፡ እንታይ ክገብሩ እዮም ዶ/ር ደብረጽዮን ኢለ ተጸብየ ነይረ፡ ዝተገበረ ነገር ግን የለን። ሐዚ'ውን መረጻ ክካየድ እንድሕር ኮይኑ ፍትሓዊ መረጻ ክካየድ ኣለዎ። ቢቢሲ፡ ውድብ ህወሓት ክልላዊ መረጻ ንምክያድ ወሲኑ ኣሎ፡፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ድማ ስጉምቲ ክወስድ ከምዝኾነ ኣጠንቂቑ እዩ። እዚ ኩነታት ናብ ኲናት ከምርሕ ዝኽእልዶ ይመስለካ? ከመይ ትዕዘቦ? ጀነራል ኣበበ፡ መረጻ ሎሚ'ውን ክካየድ ይኽእል ነይሩ ዝብል እምነት እዩ ዘለኒ። ብፍላይ እቲ ዳሓር ብልጽግና ዝገበርዎ ድራማ ክርኢ እንተለኹ ብጣዕሚ እዩ ገሪሙኒ፡ ግንቦት ክነካይድ ንኽእል ኔርና፡፡ እንታይ ደኣ? ናይ ቦርድ ሊቀ መንበር ክምረጽ ኣዋርሕ፡ ናይ ቦርድ ኣባላት ክምረጹ ኣዋርሕ፡ ከምዚ እናበለ እዩ እቲ ግዜ ጠፊኡ፡፡ ክንምረጽ ኢና ዝብል እምነት ኣይነበሮምን፡ ዳሓር ኮሮና ምስመጸ እውን ሳይንሳዊ ጽንዓት ተኻይዱ እዚ መረጻ ክካየድ ኣይኽእልን ዝብል የለን፡፡ ሕወስውስ ዝበለ ነገር እዩ። ኮሮናቫይረስ እናሃለወ ምምራጽዶ ይሕሸና ወይስ ኣይኮነን ዝብል ሕቶ'ውን ክለዓል ይኽእል እዩ፡፡ምኽንያቱ እቲ ሐዚ ዘሎ መንግስቲ ቕቡልነት ዘይብሉ መንግስቲ እዩ። እዚ ግን ዶ/ር ኣብዪ ኣይኮንኩን ዝብል ዘለኹ፡ ቅድሚኡ ኢህወዴግ እናሃለወ'ውን ዘይቅቡል እዩ። ብ2007 ዓ/ም ቦርድ መረጻ ተመሪጽካ ኢኻ ኢሉዎ፡ ዝበዝሕ ህዝቢ ኢትዮጵያ ብፍላይ ኦሮሞ ኣምሓራን ከዓ ኣይመንግስትናን ኢሎምዎ እዮም። ተቐባልነት ዘይብሉ መንግስቲ ኣብ ዝህልወሉ እዋን፡ ኮሮናቫይረስ ንምውጋእ'ውን ኣጸጋሚ እዩ ዝኾነና። ኣነ ሐዚ ኮይነ ክሪኦ እንተለኹ ሓቆም እዮም ክፈርሑ፡፡ ኣብ ኦሮሞ ኣይምረጹ ኣብዝኾነ ክልል ኣይምረጹን። ሳይንሳዊ ዝኾነ ነገር መጺኡ ብኢትዮጵያ ድረጃ ኣይካየድን እኳ እንተተባህለ፡ ኣነ ትግራይ ምክያድ ዝኽእል እንተኾይኑ ሕገ መንግስታዊ መሰል እዩ። ቢቢሲ፡ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ እንተዘይፈቒዱ ከመይ ኢሉ ኣብ ትግራይ መረጻ ክካየድ ይኽእል? ጀነራል ኣበበ፡ መረጻ ኣብ ትግራይ እንተተኻይዱ፡ ነቲ ፌደራል መንግስቲ ይጎድእዶ? ንኣምሓራ፥ ንኦሮሞ ይጎድእዶ? ካብ ትግራይ ብጽቡቕ ይኹን ብሕማቕ፡ ትምህርቲ ክረኽቡ ይኽእሉ እዮም። ስለዚ፡ ፌደራል 'ውን እንተኾነ፡ እዚ ምርጫ እዚ ፍትሓዊ ብዝኾነ ክካየድ እዩ ክድግፍ ዘለዎ፡ ዋላ ካልኦት ክልላት'ውን፡፡ ናይ ኢትዮጵያ ሕገ መንግስቲ፡ ካብቶም ካልኦት ዝፈልዮ ሓደ ነገር ኣሎ። ናይ 'ኮንሰንሰስ' ሕገ መንግስቲ እዩ። 'ኮንሰንሰስ ዲሞክራሲ' ዘለዎ ሕገ መንግስቲ እዩ። ካብኡ ድማ 'ድዋል ኮንስቲትዩሽን' ዝበሃል ኣስፊሑ ዘቐምጥ ሕገ መንግስቲ እዩ። ስለዚ እቲ ናይ ክልል ህዝቢ፡ ብሄር ብሄረሰባት መሰል ኣለዎም፡፡ እዚ መሰል እዚ፡ ብዝኾነ ኣዋጅ ዘይሰዓር እዩ። መረጻ ቦርድ ናይ ምምችቻው ስራሕ እዩ ዘለዎ እምበር መሰል ዝህብ መሰል ዝኸልእ ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብ ሲዳማ ሪፈረንደም ተኻይዱ። ናይ ባዕልና ክልል ምስበሉ፡ እቲ ክልል ንቦርድ ጸዊዕዎ፡፡ እቶ ቦርድ ድማ ሪፈረንደም ኣካይዱ፡፡ስለዚ መሰል እዩ ዝቕድም፡ ቦርድ 'ፕሮሲጀር' እዩ ዘመቻቹ። ንመሰል 'ፕሮሲጀር' ኣይጥሕሶን፡፡ መሰል ክረጋገጽ እዩ ፕሮሲጀር ዝስራሕ። ስለዚ እቲ ቦርድ፡ ትግራይ ክንመርጽ ኢና እንትብል እንተሎ እምበኣር ፍትሓዊ፡ ሕጋዊ ክኸውን እንታይ ክንሕግዘኩም? እዩ ክብል ዘለዎ ፌደራል 'ውን። ቢቢሲ፡ እዚ ዘይምርድዳእ ናብ ኲናት ከምርሕ ይኽእልዶ? ንስኻ'ኸ ከም መጠን ነበር ኣዛዚ፡ እቲ ሰራዊት እንታይ መርገጺ ክሕዝ ዘለዎ ይመስለካ? ጀነራል ኣበበ፡ ኲናት ከጋጥም ይኽእልዶ ኣይኽእልን ዝብል ብጣዕሚ ኣጸጋሚ ሕቶ እዩ። ግን ምፍርራሕ ዝበሃል ነገር'ውን ኣሎ። ኣፈራሪሕኻ ዝደለኻዮ ናይ ምግባር ነገር፡፡ ብዝኾነ እዚ ንህዝቢ ትግራይ ብሓይሊ ንምስኳን ዝግበር ነገር፡ ልክዕ ከምቲ ደርጊ ዝወደቖ ዘውድቕ እዩ፡፡ ብርግጽ ሐዚ ኣብ ኦሮሞ ዘሎ ኩነታት ርእይኻ ፌደራል መንግስቲ ናብ ትግራይ ዝኾነ ናይ ኲናት ፈተነ እንተገይሩ 'ሱሳይዳል' (ዓርሰ ቕትለታዊ) እዩ ዝኸውን። ከምቲ ስዬ ዝበሎ፡ ኲናት ኣብ ዝኾነ ክጅምር ይኽእል እዩ፡ ኣበይ ከምዝውዳእ ኣይፍለጥን ዝብል ነገር ጥልቕ ዝበለ ሓሳብ እዩ። ብሕገ መንግስቲ ዝተረጋገጸ መሰል ክነኽብር ኢና ስለዝበለ ናብ ኲናት ምድርዳር ደርግነት እዩ። ሕገ መንግስታዊ መሰሉ ስለዝኾነ፡ መከላኸሊ ይኹን ካሊእ ጸጥታ ሓይሊታት ካብዚ ኢዶም ክእክቡ ኣለዎም። ሰራዊት ምክልኻል ሃገር፡ ኲናት ግበር እንተዝበሃል'ኳ እምቢ ክብል ይግበኦ፡፡ ካብ ሕገ መንግስቲ ተበጊሱ ማለት እዩ፡፡ ዝፍትን ኣይመስለንን፡ ትግራይ መረጻ እንትካየድ፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ምስ ብልጽግና ኾይኑ ንህዝቢ ትግራይ ክወግእ ኣይኽእልን። ቢቢሲ፡ ዕርቀ ሰላም ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ዝኸዶ ክያዶ ከመይ ትግምግሞ? ጀነራል ኣበበ፡ ኣነ እቲ ኩነታት ይከታተሎ ነይረ እየ፡፡ መጀመርያ እቲ ሓሳብ ዘምጽእዎ ህወሓት እዮም፡፡ እዚ ሓሳብ እዚ መሰረት ገይሮም ነቲ ሓሳብ ምስተመይያየጡሉ፡ ኣብቲ መጀመርያ ድማ ጽቡቕ ናይ ምትግባር ከይዲ ተጀሚሩ፡፡ ጽቡቕ ዝመስል ነገር ነይሩ፡፡ ግን ሽዑ ከባቢ'ውን ከምዝጸሓፍኩዎ፡ ኩሉ ግዘ ሓደ ጸገም ዝኸውን፡ ኣብ ክልተ መራሕቲ ጥራሕ ወይ ኣብ ዝተወሰኑ ሰባት ይኸውን ዘሎ ስምምዕነት እዩ፡፡ እዚ ናይ ሕዚ ዘሎ ሕጽኖት (ሃኒሙን) ካልኣይ ሕጽኖት እየ ዝብሎ፡፡ እቲ ቀዳማይ ሕጽኖት ቅድሚ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ዝነበረ፡ ኣብ መንጎናን ኣብ መንጎ ሻዕብያን ዝነበረ ርክብ፡ እዚ ትካላዊ ኣይኮነን፡ ዝርዝር ዝኾነ ኩሉ ሰብ ዝፈልጦ ኣይነበረን፡፡ ሎሚ ዝገደደ እዩ፡ ቀደምስኳ ብቑሩብ ኩሉ ዝፈልጦ ነይሩ፡፡ ሐዚ ክልተ ውልቀ ሰባት እዮም፡ ብምንታይ እዮም ተፈላልዮም? ብምንታይ እዮም ተሰማሚዖም? እተን ትካላት ከ ኣየነን እየን? መን እዩ ዝከታተለን ዘሎ ተግባራዊ ንምግባር ወዘተ ዝፍለጥ ነገር የለን። እቲ ዋና ነገር ግን እንታይ እዩ ኾይኑ፡ ኣብ መንጎ ህዝቢ ኢትዮጵያን ኤርትራን ናይ ሰላም ከይዲ ምዃኑ ተሪፉ፡ ኣብ መንጎ ፕረዚደንት ኢሳይያስን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይን ዕርክነት ኮይኑ፡፡ ኣብ ክልተ ሰባት ዝግበር ዕርክነት ድማ፡ ኣብ ዝኾነ እዋን ክፈርስ ይኽእል እዩ። እቲ ዕርክነት ድማ ክንዲ ንህዝቢ ዝጠቅም፡ ኣብ ትግራይ ንዘሎ ተቓውሞ መፈራርሒ ኮይኑ። እቲ ዕርቂ ህዝቢታት ኤርትራ፥ ትግራይን ዓፋርን ኢትዮጵያን ከክንዲ ዝሓውስ፡ ንትግራይ እናዘለልካ ምኻድ ተራእዩ። ኣብ ልዕሊኡ ከዓ፡ ብወገን ፕረዚደንት ኢሳይያስ 'ጌም ኦቨር' ብምባል ናይ ምጽልእላእ ነገር ተጀሚሩ፡፡ ስለዚ ውግእ እዩ ዘሎ ዝመስል፡ በቲ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ንህወሓት፡ ናይ ዝሓለፈ ቂም ኣለዎ ከምበርክኾ ይደሊ ኣሎ። እዚ ሕገ መንግስቲ እዚ ክፈርስ ይደሊ እዩ። በቲ ሓደ ገጽ ካዓ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ከም መፈራርሒ ይጥቀሙሉ ኣለዉ። ኣነ ሐዚ ዝርደኦ ንሱ እዩ። ዶብ'ውን ተዓጽዩ፡ ኣብ መንጎ ህዝቢታት ዘሎ ርክብ ጠንካራ ምዃኑ ምስረኣዩ ተደናጊጾም፡፡ እታ ዝነበረት ሕጽኖት እናቐሃመት ከይዳ። ህዝቢ ኤርትራን ህዝቢ ኢትዮጵያን ምቹእ ኩነታት እንተተፈጢሩሎም ከመይ ክኾነ ከምዝኽእሉ ግን ኣርእዩና እዩ። እዚ ድማ ሓደ ኣወንታ እዩ፡፡ ብፍላይ ርክብ ኤርትራውያንን ተጋሩን ክንደየናይ ክኸውን ከምዝኽእል ኣርእዩ እዩ። እዚ ከዓ ዘሐጉስ ነገር እዩ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


“ደቀይ ብዓይነይ ክርኢ ጥራሕ’የ ዝነብር”፡ ጋዜጠኛ ኣዲስኣለም ሓድጉ

ቅድሚ 16 ዓመታት ሃንደበት ዝተፈለይኦ ኤርትራዊት በዓልቲ ቤቱን ክልተ ደቁን ክረክብ ልዑል ሃንቀዉታ ዘለዎ ኢትዮጵያዊ ጋዜጠኛ ኣዲስኣለም ሓድጉ፤ ኵናት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ህይወቱ ዘስዓቦ ቅልዉላዉ ንቢቢሲ ትግርኛ ኣካፊሉ'ሎ። ከምቲ ዓለም ሙሉእ ዝፈልጦ ኵናት እዘን ሃገራት ህይወት ኣሽሓት'ዩ በሊዑ። ብጣዕሚ ዝፈትዎም ክልተ ኣናኣሽቱ ኣሕዋተይ ስኢነ፡ ብስጋን ደምን ዝተኣሳሰሩ ህዝብታት'ዉን ከም ጸላእቲ ክረኣኣዩ፣ እናተነፋፈቑ ኣብ ዘለዉዎ ጉድጓድ ክነብሩ ዝገበረ ሕማቕ ፖለቲካዊ ዉሳነ'ዩ። ኲናት ክልቲአን ሃገራት፡ ህይወትን ንብረትን ኣዕንዩ ጥራሕ ዘይኾነ፡ ናተይ ስድራ ሓዊሱ ህይወት ብዙሓት'ውን በቲኑ'ዩ። 1972 ዓ/ም ምጽላል ኣብርሃ ድራር ምስ ዝተባህለት ኤርትራዊት በዓልቲ ቤተይ እንትምርዖ ብዕድመ መሓዙት ኢና ነይርና። ዶብ ክልቲኤን ሃገራት ምስ ተዓጸወ ድሕሪ ክልተ ዓመት ግና በዓልቲ ቤተይ ክልተ ደቀይ ሒዛ ጠፊኣትኒ፡ ናብ ኣስመራ ኸይዳ። ክሳብ ሕዚ ደቀይ ብዓይነይ ርእየየን ኣይፈልጥን። ኣብዞም ዓመታት፡ ትኽክለኛ ህይወት ምምራሕ እናኣበየኒ፣ ብሕልመይ ደቀይ ገለ ነገር ኾይነን እናተርኣየኒ፡ ሕማቕ ኩነታት'የ ኣሕሊፈ። በዓልቲ ቤተይ ኤርትራዊት ስለ ዝኾነት፡ ድሕሪ ኲናት ክልቲኤን ሃገራት ካብ መምህርነት ስርሓ ስለ ዝተሰጎጎት ናብ ኤርትራ'ውን ክስጎግ'የ ዝብል ስግኣት ነይሩዋ። ግን ድማ፡ ኢትዮጵያዊ ተመርዒዋ ሓዳር ከም ዝመስረተትን ኣብዚ ክትተርፍ ከም እትኽእልን ዝሕግዛ ወረቐት ካብ ሚኒስቴር ጉዳያት ወጻኢ ወረቐት ኣዉጺአላ ነይረ። በዓልቲ ቤተይ ኤርትራዉያን ን30 ዓመታት ዘካየድዎ ቓልሲ ናጽነት ሕጋዊ ኣፍልጦ ክረክብ ኤርትራ ኣብ 1993 ኣብ ዘካየደቶ ድምጺ ህዝበ ዉሳነ'ዉን ተሳቲፋ'ያ። ኣብ ኢትዮጵያ እናነበርኹ ከመይ ኣቢለ'የ ድምጸይ ክህብ? ዝብል ስግኣት'ኳ እንተነበራ፡ እዚ ንደቅና ዝንገር ታሪክ ስለዝኾነ ክትገብርዮ ኣለኪ ኢለ ኢዳ ሒዘ ወሲደ'የ ኣምሪጸያ። "ደቀይ ወላዲ ኣቦኦም ትግራዋይ ኢትዮጵያዊ፡ ኣዲኦም ድማ ኤርትራዊት ከም ዝኾኑ ክትነግርዮም እየ ዝደሊ። ስለዝኾነ ኣብዚ ታሪካዊ ዉሳነ ድምጽኺ ክትህቢ ኣለኪ" ኢለያ። ኣብዚ 99 ሚኢታዊት ድምጺ "እወ ንናጽነት" ዝተመዝገቦ ድምጺ ህዝበ ዉሳነ ድማ ድምጺ በዓልቲ ቤተይ ኣሎ። ብዚ ምኽንያት እያ ካብ ስርሓ ተሰጒጓ። "ሞት'ዩ ተሰሚዑኒ" ሮቡዕ 1994 ዓ.ም በዓልቲ ቤተይ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከብ ቤተ ሰብ ንምሕታት ካብቲ እንነብረሉ ከባቢ ናብ ካልእ ከባቢ ከይዳ ሓዲራ። ሰኑይ ደቀይ ሒዛ ክትመጽእ እንትጽበ፡ ጉዕዞ ጀሚራ ኤርትራ ከም ዝኣተወት እንትሰምዕ ናብ ገደል ዝጸደፍኩ መሲሉ ተሰሚዑኒ። እቲ ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተፈጥረ ጸገም፡ ኣብ መንጎ ኣመራርሓ ዝነበረ ዘይምቅድዳዉ ዝወለዶ'ዩ እየ ዝብል። ህዝቢ፡ ኣብ መንጎ ፖለቲካዊ መፈላለዪ ተቐሚጡዎ እምበር ኣብ ዉሽጡ ጸገም ኣይነበሮን። እንተኾነ ኣብቲ ግዜ ዶብ መሊኡ ስለ ዝተዓጸወ እግሪ እግረን ስዒበ ዘርክበሉ ዕድል ኣይነበረንን። በይነይ ምትራፈይ እንትፈልጥ ዝሞትኹ መሲሉ ተሰሚዑኒ። ናብ ስድራ ይኸይድ ኣለኹ ኢላ ብምኻድ ብኡ ገይራ ስለ ዝተረፈት ስድራይ እንተዘይትብድላ ከምዚ ዝበለ ዉሳነ ኣይትዉስንን ኢሎም መዓት ወሪዶምኒ። ኮይኑ ግና እቲ ሓቂ እዚ ኣይነበረን። ብጣዕሚ ዝከባበር፣ ዝፋቐር ስድራ'ዩ ነይሩና። ቕንዕ ኢልና'ዉን ተረኣኢና ኣይንፈልጥን። ገዛና ሰሓቕን ደስታን'ዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ክትኸይድ እያ ዝብል ግምት ኣይነበረንን። ክልተ ዓባይን ንእሽቶን ደቀይ ሒዛ ንኤርትራ እንትትሰግር ኣብ ኤርትራ እትፈልጦ ቤተ ሰብ ስለ ዘይነበረ፡ ስደተኛ ኾይና ናብ መዕቖቢ'ያ ኣትያ። በዓልቲ ቤተይ ዓርቢ ለይቲ እንትትኸይድ ኣብ ጎረቤት ሓንቲ ወረቐት ገዲፋትለይ'ያ ኸይዳ። "ሰብ ኣይኮነን ብኣካል ብሞት'ዉን ይፈላለ። ንኤርትራ ኸይደ ኣለኹ። ወድና ምሳኻ'የ ገዲፈዮ። ዕድል እንተረኺበ ደብዳበ ክጽሕፈልኻ'የ። እንተዘይኾይኑ ግና ኣይትሕዘን ኣይትሕመቕ፡ ዓርስኻ ሓሉ" ዝብል ናይ ስንብት ደብዳበ እያ ጽሒፋ ገዲፋትለይ። እዚ ምስ ሰማዕኹ እንታይ ክኾን ትጽበዩ? ብደዉ ዝሞትኹ ኾይኑ ስለዝተሰምዐኒ፡ ንሓደ ሰሙን እንትሓዝን ጎረባብተይ ምሳይ ሓዚኖም። ድሕሪ እዚ ዘሕለፍኹዎ ስቓይን ህይወትን ብቃላት ክገልጾ ኣይኽእልን። እንድዒ ሰኣላይ'ዶ ምኽኣሎ? ብደዉ ዝሞተ ሰብ ኾይነ ዓቢደ ነይረ። ህይወተይ ጣዕምን ትርጉምን ስኢኑ። ሞት ተመኒኻዮ ዘይመጽእ ኮይኑ ድኣ እምበር፡ ሞተይ ዘይተመነኹሉ መዓልቲ ኣይነበረን። ኹሉ መዓልቲ ካብ ስራሕ ናብ መስተ ኾይኑ ህይወተይ። ክሳብ እቲ ሓድሽ ቐዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ምስ ኤርትራ ዝነበረ ርክብ ዘለዝብ ዉሳነ ዘመሓላልፍ፡ ክልቲኤን ናብ ሰላም ክመጽኣ'የን ኢለ ብፍጹም! ሓሲበ ኣይፈልጥን። ኩል ግዘ ኣምላኽ ኢሉዎ ደቀይ ናብ ኣዉሮጳ እንተዝወጽኣ እሞ፡ ኣብ ሳልሰይቲ ሃገር እንተንራኸብ ዝብል ተምኒት ነይሩኒ። ብመገዲ ቀይሕ መስቀል፡ ሓደ ግዜ ናብ በዓልቲ ቤተይን ደቀይን ደብዳበ'ኳ ጽሒፈ እንተነበርኹ፡ ካልኣይ፣ ሳልሳይ ጽሒፈ ግና መልሲ ክረክብ ኣይኽኣልኩን። ድሕሪኡ ተስፋ ቖሪጸ፤ ጸኒሑ ድማ ንንኡሽቶ ጓለይ ብፌስ ቡክ ክረኽባ ይፍትን ነይረ። ክሳብ ሕዚ ግና በዓልቲ ቤተይ ንምንታይ ገዲፋትኒ ከም ዝኸደት ክትነግረኒ እየ ዝደሊ። ኣብ ሞንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣይሰላም ኣይ ኵናት ኣብ ሞንጎ ደቀይን ኣነን ድማ ኣይ ሙዉታት ኣይህሉዋት ኾይንና ኢና እንነብር። ንደቀይ ኣዝመራ ኣዲስኣለምን ዳናይት ኣዲስኣለምን ብማሕበራዊ ድረ ገጽ ፌስ ቡክ ክረኽበን ይፍትን ነይረ። ንዝተወሰነ ግዘ ምስ ዳናይት ጓለይ ነዉግዕ፡ ደሃይ ንለዋወጥ ነይርና። ንኡሽቶ ጓለይ ዳናይት፡ ኩል ግዜ ከም ዝናፍቓ ትጽሕፈለይ። "ብድምጺ'ኳ ክነዋግዐካ እንተዘይኽኣልና፡ ኩል ግዜ ግና ብዛዕባኻ ኢና ንሓስብ፤ ንናፍቐኻ ኢና" ትብለኒ። ኣብዚ እዋን ንብዓት ዘለዎ ጽሑፍ ተጸሓሒፍና። ደሃይ ኣዲኣ ነጊራትኒ። ካብ ዝኾነ ግዜ ናብዚ ግና ብዚ መገዲ'ዉን ክረኽበን ኣይኽኣልኩን። ጓለይ፡ ካብ ኮሌጅ ቴክኒክ ተመሪቓ ናብ መሰልጠኒ ዉትህድርና ሳዋ ኣትያ። ሕዚ ወተሃደር'ያ። ኹል ግዜ ናታ ህይወት ብኣእምሮይ እንትቐርጾ፡ ንክትዛረብ ዘለዋ ጸገም ከቢድ መሓንቖ ምዃኑ'ዩ ዝስመዐኒ። ንኹሎም ደቀይ ዝፈትዎም'ኳ እንተኾንኩ፡ ንታ ንኡሽቶ ጓለይ (ዳናይት) ዘለኒ ፍቕሪ ግና ፍሉይ'ዩ። ለባም፣ ልዕሊ ዕድሚኣ እትሓስብ፣ ሰባት ቅር ክተብል ዘይትደሊ፣ ሓሶትን ስርቅን ዘይትፈቱ ፍልይቲ ፍጥረት'ያ። ደጊም ደቀይ ብዓይነይ ክርእየን እየ ዝደሊ። ሓንቲ መዓልቲ ተራኺብና ንዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ልብና ዝጸርናዮ ሕማቕ ታሪኽና ነቢዕና ክወጸልና እየ ዝብህግ። ክንከሓስ ኢለ ዝሓስቦ ሕዚ እቲ ኣብ ኣስመራ ዘሎ ኩነታት ከይደ ክርእዮ፣ ሕሉፍ ረሲዕና ክልቲኤና ህዝብታት ብፍጹም ፍቕሪ ሓቢርና ምንባር ክንጅምር፣ መጻኢና ብሩህ ዝኾነሉ ወግዒ እነዋግዐሉ ኣጋጣሚ ክህሉ'የ ዝደሊ። ደሃየን ዝረኽበሉ መገዲ ምትእልላሽ ጀሚረ ኣለኹ፡ ወደይ ይሕግዘኒ'ሎ። ሕዚ ወዲ 58 ዓመት እየ። ክሳብ ሕዚ ብህይወት ክጸንሕ'የ ዝብል ትጽቢት'ኳ እንተዘይነበረኒ፡ ደቀይን ሰበይተይን ዝርእየላ መዓልቲ ክትህሉ ብዝብል ግና ይነብር ኣለኹ። ክሳብ ሕዚ ደቀይ ብሕልመይ ይርኣያኒ። ዝሓለፈ ሰንበት ኣዴታት ኤርትራ ንቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ከተማ ኣስመራ እንትቕበልኦ፡ ኣብ ገጽ እተን ኣደታትን ህጻናትን ደቀይን ሰበይተይን ርእየ። ደቀይ ናብ ዘለዉኦ ኣስመራ ኸይደ እየ ክረኽበን፣ ናይ ቐደም መሓዙተይ'ዉን ረኺበ ሓድሽ ህይወት ክጅምር እየ ዝደሊ። ደቀይ ተቖኒነን፣ ምዕሩግ ኽዳን ተኸዲነን ክርእየን ይደሊ። ጸጉረን ክደራርዘን፣ ኢደን ክጭብጦ፣ ጨንአን ብቐረባ ከሽትቶ፣ ባባ ኣለናልኻ ክብላኒ ይደሊ። እዛ መዓልቲ እንተድኣ መጺኣ ዳርጋ ኻልኣይ ዝተፈጠርኹ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ስለምንታይ እያ ኤርትራ ብጸገም ጎረባብታ ትሻቐል?

እዚ ጽሑፍ እዚ መቐጸልታ እቲ፡ "ኤርትራውያን ብፖለቲካዊ ቅልውላው ኢትዮጵያ እንታይ ይብሉ?" ብዝብል ኣርእስቲ ዝቐረበ ጽሑፍ ኮይኑ፡ ብርእይቶን መረዳእታን ኤርትራውያን ምሁራት፡ ኤርትራ፡ ስለምንታይ ብፖለተካዊ ኩነታት ጎረባብታ ከም እትሻቐል ክድህስስ እዩ። "ደቂስካ ክትሓድር ጎረቤትካ ይደቅስ" ዝብል ምስላ ኣበዋት፡ ተራ ምስላ እኳ ኣይኮነን። እንተመሰለ ዓሚቚ መልእኽቲ ዘለዎ ብተመኩሮ ህይወት ዝተደገፈ ምስላ እዩ። ብተራ ዘረባ እኳ፡ ኣብ ጎረቤት ባእስን ዕግርግርን እንተልዩ፡ ጎረባብቲ ኣይቀስኑን እዮም። እንተኺኢሎም ክዓርቁን ክሽምግሉን ኣብቲ ቅሳነት ዘይብሉ ቤት ኣለው። ልዕሊ ዓቕሞም እንተኾይኑ ከኣ ንብኡሳት ገላጊሎም ጉዳዮም ብሕጊ ክውድእዎ ናብ ትካላት ፍትሒ ክመርሑዎ ይፍትኑ። ኣብ መስርሕ እቲ ፍርዲ እውን ከም ዓረቕትን ሸምገልትን ወይ ከም ወሃብቲ ምስክርነት ክቐርቡ ስለዝግደዱ ዕግርግር ጎረቤቶም ይልክሞም'ዩ። እቲ ባእስን ህውከትን ስግር ዶብ ምስ ዝርከቡ ጎደቦታት እንተኾይኑ፡ ካብ ቤት ንብረቱ ዝተመዛበለ ህዝቢ ናብተን ጎደቦታት ስለዝፈስስ እተን ዘዕቁበኦ ጎረባብቲ ክሳብ ቤቱ ዝረግእን ነናብ ዓዱ ዝመለስን ከነባብረኦን ክኽእለኦን ስለዝግደዳ ከቢድ ጾር ይስከማ። በዚ ዝተገልጸ ኣፈናዊ መረዳእታ ጥራይ እኳ ህውከትን ዕግርግርን ጎረቤትን ዘቕስን ኣይኮነን። ዶባት ኩናት ክልተ ዓመት ወጥሪ 20 ዓመት ኣኸቲሉ፡ ኣብ ዶባት ዝርከቡ አሕዋት ጎረባብቲ አህዛብ ብምፍልላዩ ብዙሕ ሰብ እዩ ተጎዱኡ። ዕርቀ ሰላም ተኣዊጁ ዶባት ምስተኸፍተ ከኣ አህዛብ ዶባት ብንብዓት ናፍቖት ተሓዋዊሱ። ደጊም ኩሉ ነገር ናብ ንቡር ክምለስ እዩ እናተባህለ ግን እቲ ቀንዲ መቐናቕቲ ህወሓት 'ገይም ኦቨር' ስለዝተባህለን፡ ምእንቲ ውሑስን ነባርን ዕርቀ ሰላም በቲ ክኸኖ ዝግበኦ ዝነበረ ኣብ መስርሕ እቲ ዕርቂ ስለዘይተሓቑፈ፡ እቲ ሕዱር ቂምን ቅርሕንትን ካልእ ጸገማት ከየኸትል ዘሻቕሎም ብዙሓት እዮም። ዶክተር ዳንኤል ረዘነ እውን ሓደ ካብኣቶም እዩ። እንተኾነ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ንኩናት ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡  ቀዳማይ ምኒስተር መለስ፡ 'ተወሪርና' ምስ በለ፡ ኩሉ ኢትዮጵያዊን ንሱ ንባዕሉን ዶባቱ ከኽብር ናብ ባድመ ከምዝኸተተ ሕጂ ከኣ ነቲ ብኮሚሽን ዶባት ዝተበየነ ፍርዲ ናይ ምትግባር ናይ ቀዳማይ ምኒስተር ስልጣን ምዃኑ፡ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝገበሮ ናይ ህዝቢ ኣኼባ ኣረጋጊጹ ኣስሚሩሉ እዩ። ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝጸንሓ ስርዓት ዓብላሊ ዝነበረ ህወሓት፡ ሕጂ ካብ ማእከላይ ስልጣን ኢትዮጵያ ተኣልዩ እዩ። ይኹን እምበር፡ ኣብታ ኮሚሽን ዶባት ንኤርትራ ዝፈረዳ ከም ጠንቂ ኵናት እትግለጽ ባድመ መሬት ይዕድልን ኣባይቲ ክስራሕን የፍቅድ ብምህላው ብግብሪ ነቲ ብይን ንምትግባር ቅሩብነት የብሉን ክብል መንግስቲ ኤርትራ ይነቅፍ። እዚ ከኣ ነቲ ዕርቀ ሰላም ዝዘርግን ዘሰክፍን ተግባር ከምዝኾነ ተዓዘብቲ ይዛረቡ። እቲ ንብይን ኮሚሽን ዶባት ብዘይ ቅድመ ኩነት ተቐቢሉ፡ ተባዕ ስጉምቲ ወሲዱ ብድፍረት ኣስመራ በጺሑ ነቲ ሕልሚ ዝመስል ዝነበረ ጉዳይ ጋህዲ ብምግባሩ ናይ ኖቬል ሽልማት ዝተቐበለ ዶክተር ኣቢይ፡ ንመስርሕ ሰላም ንቕድሚት ከይወስዶ፡ ገና ዘይተረጋግአ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ኣይድግፎን ዘሎ። እቲ ን18 ዓመታት ንዝምልከቶም አውሓስቲ መንግስታት ስምምዕ ኣልጀርስ፡ ኢትዮጵያ ካብ ልኡላዊ መሬት ኤርትራ ክትወጽእ ክጽውዕ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ነቲ ሕጂ ከም ቀንዲ መሻርኽቱ ዝርእዮ ዶ/ር ኣቢይ ንምድጋፍ "ጉዳይ ዶባት ካልኣዊ እዩ - ቅድም ፖለቲካዊ ምርግጋእ እዩ ዘገድስና" ብምባል፡ ጉዳይ ኢትዮጵያ ጉዳዩ ስለዝኾነ አእዳዉ ኣጣሚሩ ከምዘይርኢ ዝሃቦ መግለጺ ሓደ ኣብነት እዩ። ነዚ ጉዳይ እዚ ብቐረባ ዝከታተሉዎ ተዛተይቲ እዚ ዛዕባ ኤርትራውያን ምሁራት ብሓፈሻ፡ ድሕሪ ሕጂ ኢትዮጵያ ኣብ ሓድሕዳ ኮነ ምስ ጎደቦታታ ከምኡ እውን ሃገራት እዚ ዞባ ካብ ኩናት ዝኸስበኦ ነገር ስለዘይብለን፡ ብፍላይ ገሊአን ዝበዝሐ ካብ መዋእለን ኣብ ኩናትን ህውከትን ስለዘሕለፈኦ፡ ልቢ አዕብየን ሰላማዊ ጉዕዞ ክኸዳን ዘቤታዊ ኮነ ጎደባዊ ጉዳያተን ብዘተን ልዝብን ክፈትሐኦ ተማሕጺኖም። ዶክተር ዓወት ተወልደ፡ ጉዳይ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ከም ግብጺ፡ ኢሜሬት፡ ስዑዲ ዓረብን ኣመሪካን ዝኣመሰሉ ሓይልታት ፖለቲካን ብዙሓት ግዱሳት ኣመሪካውያን ዲፕሎማሰኛታት ብስቱርን ቅሉዕን ዝተዋስኡሉ ጉዳይ ምንባሩን፡ መንግስቲ ኤርትራ ከኣ፡ ካብቲ ተጻዐዒኑዎ ዝነበረ እገዳ ንክላገል ልዑል ድሌት ስለዝነበሮ ነቲ ዕርቂ ብሓጎስ ከምዝተቐበሎ ይሕብር። ኣብ ርእሲኡ እውን መንግስቲ ኤርትራ፡ ብሰንኪ እቲ ብቐጻሊ ዝፍጽሞ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ካብ ማሕበረ ሰብ ዓለም ልዑል ጸቕጢ የጋጥሞ ስለዝነበረ፡ እቲ ናይ ዕርቂ ኣጋጣሚ ነቲ ን18 ዓመታት ብይን ዶባት ከይትግበር ዝሓንገደን ዝዓንቀፈን መቐናቕንቱ ህወሓት ስልጣኑ ተሸምሪሩ ፡ ካብ ማእከላይ መንግስቲ ተኣልዩ ኣብ መቐለ ሰፊሩ ኢሉ ስለ ዝኣመነ ከም ዓወት ክርእዮ ግድን እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ፡ ንሕቶ ዕርቀ ሰላም ምላሽ ክህብ እንከሎ፡ "ወያነ ገይም ኦቨር" ዝበለ። ዋላ እውን እቲ ዕርቀ ሰላም ክፍረም እንከሎ ህወሓት ኣባል ልፍንቲ ኢህወደግ እንተነበረ እቲ ከም ሓሳብ ኣንቂሉዎ ዝበሃል ውጥን ዕርቀ ሰላም ኣብ ዘበነ ስልጣኑ ከተግብሮ ብዘይምኽኣሉ ሞራላዊ ክብሪ ኣይረኸበን። ኣብ መስርሕ እቲ ዕርቂ ዶክተር ኣቢይ ምስ ደመቐ ከኣ ንዝምድና ኢሳይያስን ኣቢይን፡ ከምዚ ጸላኢ-ጸላኢየይ ዝዓይነቱ ፍቕሪ ገይሮም ዝገልጹዎ እውን ኣይተሳእኑን። ዓብላልነት ማእከላይ ስልጣን ካብ ትግራይ ናብ ኦሮሞ፡ ካብ ህወሓት ናብ ኦሆዴድ ምስ ሰገረ፡ ህወሓት ብቐጻሊ ሕገ መንግስቲ ተጣሒሱ እናበለ እዩ ክጣራዕ ጸኒሑ። ፖለቲከኛታት ካልኦት ፖለቲካዊ ሓይልታት ከኣ 'ትማል ሕገ መንግስቲ ይጠሓስ ኣሎ፤ ድምጽና ተዓፊኑ፡ ድምጽና ካብ ሰናዱቕ ምርጫ ተሰሪቑ ኢልና ከነእዊ እንከለና ዘይሰምዓና ሓይሊ ሕጂ ንብዓት ሓርገጽ እንተነብዐ መን ክሰምዖ ይኽእል' ክሳብ ምባል በጺሖም። እዚ ኸኣ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ብሓፈሻ ዝምድና ውድባት ልፍንቲ ከኣ ብፍላይ ኣብ ሓደጋ ከምዝወደቐን ውዒሉ ሓዲሩ ፍጹም ፍትሕን ምፍልላይን ከምዝስዕብ ርኡይ ምልክት ነይሩ። ኣብ መወዳእትኡ ከኣ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢይ ነቲ ኢህወደግ ክምረሓሉ ዝጸንሐ"ወያናይ ዴሞክራሲ" ዝብል ዝጸንሐ ኣይድዮሎጂ ብ "መደመር" ቀይሩዎ፡ መራሕቲ ህወሓት ግን ኣይምእምኣናን እዩ ኢሎም ካብቲ ልፍንቲ ወጺኦም፡ ንዓኣቶም ምስ ዝመስሉ ሓይልታት ፈደራል ክሻረኹ ይሰርሑ ኣለው። ዶ/ር ዳንኤል፡ እቶም ኣብ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ኣስመራን ዘለው ሓይልታት፡ ንህወሓት ከም ሓደ ዝነደየ ሓይሊ እኳ ይርእዩዎ እንተለው፡ ህወሓት ግን፡ ገና ንክልል ትግራይ ዘመሓድር ዘሎ፡ ኣብ ምርግጋእን ሰላምን ናይ ኢትዮጵያ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ኣብ ነባሪ ዝምድናታት ኤርትራን ኢትዮጵያን እውን ናይ ገዛእ ርእሱ ግደ  ክጻወት ከምዝኽእል እዩ ዝኣምን። መንቀሊ እቲ ዘተ፡ "ፖለቲካዊ ኩነታት ኢትዮጵያ ንኤርትራ ብኸመይ ክጸልዋ ይኽእል?" ዝብል ብምዃኑ፡ ዶር ኣዳነ፡ ብፕረዚደንት ኢሰያስ ዝውከል መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ቁርቁስ ናይ ኢትዮጵያ ሸምጋልን ኣታዓራቕን ኣብ ክንዲ ምዃን ናይ ሓደ ወገን ጸግዒ ወሲዱ ነገራት ክሓላልኽ እንተፈቲኑ እቲ ዕንወት ቀሊል ከምዘይከውን እዩ ዝዛረብ። " ከምኡ ዓይነት ተግባር ንኢትዮጵያ ኮነ ንኤርትራ ስለዘየርብሕ ዝኾነ ወገን ክቕበሎ የብሉን" ድማ ይብል። ምኽንያቱ፡ ይብል ኣዳነ፡ ምጉቱ ብምቕጻል፡ ብቐዳምነት፡ ኤርትራ ዘይተወደአ ዘቤታዊ  ፖለቲካዊ ዛዕባ ኣለዋ። ኣብዚ እዋን እዚ ከም ሃገር ደው ክትብልን፡ ዝኸሰረቶ ዕድልን ግዜን ክትመልስ እቲ ዝድለን ዝግባእን ናይ ለውጢ መስርሕ ከተተኣታቱን ሃገራዊ ርግኣትን ሓድነትን ከተረጋግጽ እያ ክትሰርሕ ዝግበኣ። ስለዚ እቲ መንግስቲ፡ ዓራቒ ምኽሪ ከቐርብ ጽቡቕ'ዩ፡ ዓመታት ዝበልዐ ገዚፍ ዕዮ ገዝኡ ኣወንዚፉ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ጎደቦ ክዋሳእ  ግን ዓቕምን ሞራላዊ ብቕዓትን ከምዘይብሉ የረድእ። ዝኾነት ሃገር ጎደቦኣ ብፖለቲካዊ ቁርቁስ እንዳተቐላለወ ናይ ሰላም ደሴት ክትከውን ኣይትኽእልን እያ። "ብልጽግና ፓርትን ህውሓትን ካልኦት ፖለቲካዊ ሓይልታትን ኢትዮጵያ ብጉዳይ ምርጫን ምስግጋር መንግስትን ይሰሓሓቡ ኣለው። ድሮ  እውን ንዕኡ ዝምልከት ቅዋማዊ መስርሕ ጀሚሮም ይኸድዎ ኣለው። ግን  ናይ ብሓቂ ፍትሓዊ መፍትሒ ድዩ ክወሃቦ ወይስ ክዕምጸጽ'ዩ ግን ምስ ግዜ ዝረአ እዩ።" ይብሉ ተዛተይቲ እዚ ዛዕባ፡ እቲ ውጽኢት ንኹላቶም ብዘረዳድእ መገዲ-ዕርቂ ክውዳእ ብምትስፋው። "መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ፖለቲካ ናይ ኢትዮጵያ ብሃናጺ መገዲ እምበር ብኣሉታ ክዋሳእ የብሉን" ዝብል ዶ/ር ዳንኤል፡  እንተኾነ፡ ንሕሉፍ ታሪኽ እቲ ስርዓት ኣብ ግምት ብምእታው፡ እቲ ንመንግስቲ ኤርትራ ዝመርሕ ዘሎ ፖለቲካዊ መሪሕነት፡ ካብ ናይ ቅድሚ ሕጂ ባህሪኡን ተመኩሮኦን፡ ኣብ ሰላማዊ ርጉእ ፖለቲካ ሃዋህውን ክሰርሕ ይኽእል'ዩ ዝብል እምነት ከምዘይብሉ ይዛረብ። "እቲ ጎደቦታት ብፖለቲካዊ ቁሩቁስ ህወሓትን ህግደፍን ተሃዊኹ ብምጽንሑ፡ ርግኣት ኢትዮጵያ ንኤርትራን ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጽልዋ ክህልዎ'ዩ" ዝብል ዶ/ር ዓወት፡ ዝኾነ ሰላምን ምርግጋእን ዝደሊ ፖለቲካዊ ሓይሊ እቲ ን18 ዓመታት ተኾሊፉ ዝጸንሐ ብይን ኮሚሽን ዶባት ብዝቐልጠፈ ክትግበርን ነባሪ ሰላም ክረጋገጸን ይጽውዕ። እቲ ብስም ሰላም ብኣፍ ዝዝመርን ኣብ ባይታ ዝግበርን ክሳነ ኣለዎ፡ ክብል ከኣ የስምረሉ። ብይን ኮሚሽን ዶባት ብዙሕ ካብ መሬት ኤርትራ ንኢትዮጵያ ስለዝሃበ፡ ብዙሓት ንኤርትራውነቶም ዋጋ ዝኸፈሉ ዜጋታት፡ ሃንደበት ምስ ኢትዮጵያ ኢኹም ይበሃሉ ስለዘለው፡ መጻኢኦም ተንጠልጢሉ ኣብ ሻቕሎት እዮም ዘለው። ብመሰረት ስምምዕ ኣልጀርስ፡ ምስታ ናይ ዶብን ካሕሳን ኮሚሽን ሳልሰይቲ ኣገዳሲትን ሱር መሰረት እቲ ግጭት ኣጽኒዓ ሓላፍነት እተሰክም ኮሚሽን እውን ክትምስረት ነይሩዋ። ግን እታ ኮሚሽን ኣብ ዘበነ ህወሓት ኮነ ኣቢይ ኣይተመስረተትን። መንግስቲ ኤርትራ እውን ነዚ ናይ ኣልጀርስ ስምምዕ ከም ኣርእስቲ ኣየምጽኦን። ዶ/ር ዓወት፡ ኣብ ርግኣት ኢትዮጵያ፡ ርግኣት ኤርትራ እውን ስለዘገድስ፡ ዓለም ለኻዊ ሕጊ ዘኽብር፡ ቀዳምነታቱ ዝነጸረ ውሑስ መስርሕ ዕርቀ ሰላም ምስ ዝሰኣል፡ ንፖለቲካ ኢትዮጵያ  ኣብ ምህዳእ እውን ተራ ክህልዎ ከምዝኽእል እዩ ዝኣምን። ኤርትራ ብጸገም ጎረባብታ እትሻቐል እምበኣር ምስ ጎደቦታታ ብዙሕ ዘይተወደአ መዓልቦ ክሕዝ ዘለዎ ጉዳይ ስለዘለዋ እዩ። ሓደ ካብኡ ከኣ እቲ ን20 ዓመት ንኤርትራን ኢትዮጵያን ፈላልዩ ዝጸንሐ ኣይኩናት ኣይ ሰላም እዩ። በዚ ጉዳይ እዚ ልዕሊ ማንም ዝተሃስየት እታ ውሑድ ዝብዝሒ ህዝባን ድሩት ዝቑጠበኣን ኤርትራ እያ። ብምኽንያት እዚ ጉዳይ ብዝተስገደደ ምንዋሕ ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ ፍልሰት ኣሽሓት መንእሰያት እታ ሃገር ኣኸቲሉ እዩ። ሕጂ እቲ ናይ ጽልእን ህልኽን ምዕራፍ ተዓጽዩ ሓዲሽ ናይ ሰላምን ምርግጋእን ናይ ምትሕግጋዝን ምክብባርን መድረኽ ክኽፈት ድሌትን ባህግን ናይ ኩሉ ደላይ ሰላም ኤርትራውን ኢትዮጵያውን እቲ ዞባን እዩ። ተዛተይቲ እዚ ዛዕባ ከኣ እቲ ዛጊት ተበጺሑ ዘሎ ስምምዕ  ዝነኣድ ምዃኑ እዮም ዝግምግሙ።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ከም መብጽዕኡ’ዶ ይኸይድ ኣሎ?

ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ፈለማ ናብ ስልጣን ክመጽእ እንከሎ ‘ለውጢ ክፈጥር ዘንቀለ ዓራያይ’ ዝብል ስም እዩ ተዋሂብዎ። ናይ ብሓቂ’ውን፡ ኣብ’ቲ ፈለማ ብዙሕ ምምሕያሽ ከተኣታቱ ፈቲኑ። ብፍላይ፡ ኣብ’ታ ሃገር ነዊሕ ንዝጸንሐ ፖለቲካዊ ምልኪ ናብ ደሞክራስያዊ መገዲ ከሰጋግሮ’ዶ ይኽእል እዩ ዝብል እምነት ነይሩ። ልዕሊ ኹሉ ኸኣ፡ እቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበረ ሃዋህው ‘ኣይኩናት ኣይ ሰላም’ ኣብቂዑ ሓድሽ ምዕራፍ ንክኽፈት ብዝወሰዶ ተባዕ ስጉምቲ፡ ብዙሓት ‘ኣገናዕ’ ኢሎምዎ። ኮሚቴ ሽልማት ኖቤል’ውን፡ ኣብዪ ኣሕመድ ተሸላሚ ኖቤል ሰላም 2019 ክኸውን ክውስን እንከሎ፡ እቲ ዝዓበየ ኣብ ግምት ዘእተዎ ነገር፡ ነቲ ምስ ኤርትራ ዝገበሮ ዕርቀ ሰላም እዩ። ካብኡ ብተወሳኺ ግን፡ ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ውሽጢ ሃገሩ ንዘተኣታተዎም ‘ዕርያታት’ (ሪፎርምስ) እውን እቲ ኮሚቴ ኣፍልጦ ሂብዎ እዩ። “ኣብዪ ኣሕመድ ኣዝዮም ኣገደስቲ ዝኾኑ፡ ንብዙሓት ዜጋታት ተስፋን ብሩህ መጻእን ዝህቡ ዕርያታት ጀሚሩ ኣሎ” ክብል ኮሚቴ ሽልማት ኖቤል ኣብ’ቲ እዋን ምስክርነቱ ሂቡ ነይሩ። ካብቶም ብኮሚቴ ኖቤልን፡ ካልኦት ዓለምለኸ ተዓዘብትን ጽቡቕ ስም ዘውሃብዎ ዕርያታቱ ኸኣ፡ ነቲ ሽዑ ዝነበረ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ከምዘብቅዕ ምግባሩ፣ ንእሱራት ፖለቲካ ብምሕረት ምፍትሑ፣ ኣብ ልዕሊ ሚድያ ዝጸንሐ እገዳ ምልዓሉ፤ ዘይሕጋውያን ተባሂሎም ንዝነበሩ ውድባት ፖለቲካ ሕጋውያን ምግባሩ ከምኡ ድማ  ናጻን ዴሞክራስያውን መረጻ ክገብር ምምጽብዑ/ምምብጽዑ እዮም። እቲ ሕቶ ግን ‘ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ከም መብጽዓኡ/መጽብዓኡ’ዶ ይኸይድ ኣሎ?’ ዝብል እዩ። ናጽነት ሚድያ ኣብ 2018፡ ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ፡ ተዓጽዮም ዝነበሩ ልዕሊ 200 ዌብሳይታት ተኸፊቶም። ኣብ ስደት ኮይኖም ዝሰርሑ ዝነበሩ ሚድያታት’ውን ናብ ዓዶም ክኣትዉ ተፈቒዱሎም። ብዙሓት፡ ኣብ’ታ ሃገር ዝሓሸ ናጽነት ሚድያ ክሰፍን ከምዝኽእል ኣተስፍዮም። ኣብ’ቲ ሽዑ እዋን፡ ነዚ ተስፋ ሰኒቖም ካብ ደገ ናብ ኢትዮጵያ ካብ ዝኣተዉ ሚድያታት ሓደ፡ ኦሮሚያ ሚድያ ኔትዎርክ (ኦኤምኤን) እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ቤት ጽሕፈቱ ከፊቱ ካብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ጸብጻባት ከቕርብ ጀሚሩ። እንተኾነ፡ ድሕሪ ቕትለት ስነ ጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ዝተወለዐ ናዕቢ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበረ ቤት ጽሕፈት ኦኤምኤን ተዓጽዩ፡ ጋዜጠኛታቱ’ውን ተኣሲሮም ኣለዉ። ሓይልታት ጸጥታ፡ ናብ ቤትጽሕፈት እቲ ሚድያ ብሓይሊ ከምዝኣተዉን ምጽራይ ንምግባር የድልየና እዩ ዝበልዎ ንብረት ናይቲ ሚድያ ከምዝወሰዱን ክግለጽ ጸኒሑ ኣሎ። መንግስቲግን ኣብ ቀረባ መዓልታት ኣብ ልዕሊ ሚድያታት ዝወሰዶ ስጉምቲ፡ ኣብ ኦኤምኤን ጥራይ ዝተሓጸረ ኣይነበረን፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ድምጺ ወያነ’ውን ብሓይልታት ጸጥታ ተፈቲሹ ከምዝተዓጽወ ተገሊጹ እዩ። ድሕሪ’ዚ ኸኣ፡ ካብ ትግራይ ዝፍነዋ ቴሌቪዥናት ድምጺ ወያነን ትግራይ ቴሌቪዥንን፡ ብትእዛዝ መንግስቲ ኢትዮጵያ ፈነወአን ካብ ሳትላይት ብምቁራጹ ከሲሰን እየን። ኣስራት ዝበሃል ካልእ መደብር ቴሌቪዥን’ውን ብመንግስቲ ምጽራይ ይግበረሉ ከምዘሎ ተገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ እዞም ሚድያታት፡ ናይ ብሄር ጎንጺ ንክለዓልን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዕግርግር ንክፍጠርን ከጓሃህሩ ጸኒሖም ክብል’ዩ ዝኸሶም። ብ30 ሰነ መግለጺ ዘውጸአ፡ ንመሰላት ጋዜጠኛታት ዝሕለቕ ትካል ሲፒጄ ድማ፡ ሰብ መዚ ንጋዜጠኛታት ኦኤምኤን ክፈትሑ ሓቲቱ እዩ። “ስርሖም እናሰርሑ ንዝተኣሰሩ ጋዜጠኛታት ኦሮሚያ ሚድያ ኔትዎርክ ፍትሕዎም” ክብል እቲ ዓለማዊ ትካል ጻዊዒቱ ኣቕሪቡ። ነናሻዕ ዝዕጾ ኢንተርኔት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ‘ኳሕ’ እናኽብልን ጸገም ምስዘጋጥምን ተቐዳዲምካ ኢንተርኔት ምዕጻው ንቡር  ኮይኑ’ሎ። ተቓውሞን ዕግርግርን ክለዓል ከሎ፡ ኢንተርኔት ምጥፋእ ልሙድ እዩ። ኣብ ነሓሰ 2019፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብዛዕባ ምዕጻው ኢንተርኔት ክዛረብ እንከሎ “ኢንተርኔት ማይ ወይ ከኣ ኣየር ኣይኮነን” ብምባል፡ እንተደኣ ኣብ’ታ ሃገር ጸገማት ዘጋጥም ኮይኑ ኢንተርኔት ምዕጻው ከምዝቕጽል ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጀሚሩ፡ ብውሕዱ 4 ግዜ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ተዓጽዩ እዩ። “ኣብ ትሕቲ ምሕደራ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ብሰንኪ ፖለቲካዊ መንቀሊ ኢንተርኔት ምዕጻው እናገደደ’ዩ መጺኡ” ይብል ኔትብሎክስ ዝተባህለ ንምኽልካልን ምዕጻውን ኢንተርኔት ዝቆጻጸር ገባሪ ሰናይ ትካል። እቲ ዝኸፍአ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ምዕጻው ኢንተርኔት ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዘጋጠመ እዩ። መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ከባቢታት ምዕራብ ኦሮሚያ ምስ ዕጡቓት ኦሮሞ ገና ይዋጋእ እዩ ዘሎ። ኣብ’ዚ ከባቢታት ኸኣ፡ ክሳብ ወርሒ መጋቢት ንሰለስተ ወርሒ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ተዓጽዩ እዩ ጸኒሑ። ኣብ'ዚ ቀረባ እዋን ድማ፡ ድሕሪ ቅትለት ሃጫሉ ሁንዴሳ ናዕቢ ምስ ኣጋጠመ፡ ካብ 30 ሰነ ጀሚሩ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ንሰሙናት ተዓጽዩ እዩ። ማእሰርቲ ፖለቲከኛታት ድሕሪ’ቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነን ድሕሪኡን ዝተራእየ ናዕብታት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንፍሉጣት ፖለቲከኛታት ኢትዮጵያ ኣሲሩ ኣሎ። ብ30 ሰነ፡ ክልተ ስሙያት ፖለቲከኛታት ኦሮሞ፡ ኣባላት ፌደራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ጃዋር መሓመድን በቀለ ገርባን ተኣሲሮም። ኣብ'ቲ ፈለማ፡ ኣይተ በቀለ ገርባ ምስ ክልተ ደቁ ከምዝተኣሰረ’ውን ተገሊጹ እዩ። ካልእ ፍሉጥ ፖለቲከኛ፡ ኣቦወንበር ሰልፊ ባልደራስ ንሓቃዊ ደሞክራሲ፡ ኣቶ እስክንድር ነጋ እውን ኣብ ቀይዲ አእትዩ እዩ። ኣባላት ባልደራስ ዝኾኑ ኣቶ ስንታየሁ ቸኮልን ወይዘሮ ኣስቴር ስዩምን’ውን ተኣሲሮም ኣለው። ጸኒሑ ድማ፡ ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ኣቶ ደጀኔ ጣፋ ከምኡ ድማ ናይ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ (ኦነግ) ኮሎኔል ገመቹ ኣያና ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ተገሊጹ። ካልእ ፍሉጥ ፖለቲከኛ ይልቃል ጌትነት’ውን ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ኣሎ። ካብ’ዚ ብተወሳኺ፡ ኣባል ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣቶ ተወልደ ገብረፃድቃንን ኣባል ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት ነበር ኣይተ ተስፋኣለም ይሕደጎን’ውን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ተቐይዶም። መንግስቲ፡ እቶም ዝተኣሰሩ ፖለቲከኛታት፡ ኣብ’ታ ሃገር ናዕብን ዕግርግርን ክፈጥሩ ይሰርሑ ነይሮም ብዝብል እዩ ዝኸሶም። ተዓዘብቲ ፖለቲካ ግን፡ ኣብዪ ኣሕመድ ተቓወምቲ ምዕፋንን ንምድኻምን ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ገይሮም እዮም ዝርእይዎ። ምእሳር ናይዞም ፖለቲከኛታት ድማ፡ ነታ ሃገር ናብ ዝገደደ ኩነታት ከይሽማ ስግኣት ኣለዎም። ንመሰል ሰባት ዝሕለቕ ዓለማዊ ትካል ሂዩማን ራይትስ ዎች ንማእሰርቲ ጃዋር መሓመድን በቀለ ገርባን “ዘሻቕል” ክብል ገሊጽዎ። መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ስጉምትታት ይወስድ ኣሎ ዝብል ክስታት ክቐርበሉ እዚ ንመጀመርያ ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ፡ ዓለማዊ ትካል ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ሰብ መዚ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ናይ ተቓውሞ ሓሳባት መጥቃዕቲ ይፍጽሙ ኣለዉ ክብል ከሲሱ ነይሩ። “ናይ ተቓውሞ ነጠፍትን ደገፍትን ከምቲ ቀደም ብጅምላ ክእሰሩ ምጅማሮም ኣብ ኢትዮጵያ ዘሻቕል ኩነታት ከምዘሎ ዘመላኽት እዩ” ክብል ኣምነስቲ ኣብ’ቲ እዋን ገሊጹ ነይሩ። ድሕሪ'ቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ናዕቢ ግን፡ ፍሉጣጥ ፖለቲከኛታት ጥራይ ዘይኮኑስ፡ ኣስታት 7000 ሰባት እዮም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም። ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፤ ቅድሚኡ ዝነበሩ ኣመራርሓ ኢህወዴግ ንዝፍጽምዎ ዝነበሩ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ብምንቃፍ እዩ ዝፍለጥ። ኣብ 29 ግንቦት ዝወጽአ ዓሚዩቕ ጸብጻብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ግን፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣቢይ ኣሕመድ’ውን ዘስካሕክሕ ግፍዕታትን ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላትን ከምዝፈጸሙ እዩ ዝኸስስ። እቲ ትካል ከምዝብሎ፤ ኣብዪ ኣሕመድ ሽልማት ኖቤል ኣብ ዝተቐበለሉ ዓመት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ክልላት ኣምሓራን ኦሮምያን፡ ዝተፈላለዩ ሓይልታት ጸጥታ መንግስትን መደበኛ ዘይኮኑ ዕጡቓት ተሓባበርቶምን ቅትለት እውን ዘጠቓልል ብዙሕ ዘስካሕክሕ ግፍዕታት ፈጺሞም። “ሓይልታት ጸጥታ ኢትዮጵያ፤ መንበሪ ኣባይቲ ኣቃጺሎም፣ ብዘይፍርዲ ቅትለት ፈጺሞም፡ ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞም፣ ገለ እዋናት ንምሉእ ስድራ ዝርከቦም ሰባት ብግፋ ኣሲሮም” እዩ ዝብል እቲ ጸብጻብ። ነዚ ጸብጻብ ኣመልኪቱ ኣብ ቀረባ መዓልታት መልሲ ዝሃበ ዓቃቢ ሕጊ ኢትዮጵያ'ውን ነቲ መገልጺ 'ሻራዊ' ክብል እዩ ነጺግዎ። እቲ፡ ዓቓቢ ሕጊ ከምኡ እንተበለ’ኳ፡ እቲ ጸብጻብ ሙሉእ ንሙሉእ ሕሶት ከምዘይኮነ ግን ባዕሉ ኣብ መግለጺኡ ኣሚንሉ ኣሎ። “ገለ ካብቶም ኣብቲ ጸብጻብ ዝተጠቐሱግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት፡ ብኽፋል ሓቃውነት ኣለዎም” ኢሉ እዩ። ምንዋሕ መረጻ ኣብዪ ኣሕመድ ብዙሕ ድጋፍን ናእዳን ካብ ዝረኸበሎም መጽብዓታቱ እቲ ቀንዲ፡ ደሞክራስያውን ፍትሓውን መረጻ ንምክያድ ዛኣተዎ ቃል እዩ። ብተደጋጋሚ “ከሳግረኩም እየ” እናበለ መብጽዓ ይኣቱ ብምንባሩ ድማ፡ ብዙሓት ልዑል ተስፋ ነይሩዎም። ኣብ’ዚ እዋን፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እቲ ኣብ’ዚ ዓመት ክካየድ ዝነበሮ መረጻ ምስተናውሐ ግን፡ ብገለ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኣብዪ ኣሕመድ ስልጣኑ ንምንዋሕ ነዊሕ ርሕቐት ይኸይድ ኣሎ ዝብል ክስታት ይቐርበሉ ኣሎ። ንምንዋሕ መረጻ ኣትሪሮም ካብ ዝነቕፉ ዘለዉ ውድባት ፖለቲካ፡ ሓደ ህወሓት ክኸውን ከሎ፡ ንኣብዪ ኣሕመድ “ናብ ውልቀ መላኽነት ተቐይሩ” እናበሉ’ውን ይኸስዎ። ኣብዪ ኣሕመድ ብወገኑ፡ ንህወሓት ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝመጽአ ለውጢ ንድሕሪት ክመልስዎ እዮም ዝደልዩ ክብል’ዩ ዝወቕሶም። በዚ በለ በቲ ግን፡ ኣብዪ ኣሕመድ ብባይቶ ኣቢሉ ስልጣኑ ኣናዊሑ ኣሎ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብቂዑ መረጻ ክሳብ ዝካየድ ኣብዪ ኣሕመድን ባይቶታት ናይ’ታ ሃገርን ዕምሪ ስልጣኖም ክናዋሕ እዩ ተወሲኑ። ዋላ’ኳ እቲ ኸይዲ ብባይቶ እታ ሃገር ዝተወሰነ እንተኾነ፤ እቲ ባይቶ ናይ ኣብዪ ኣሕመድ ሰልፊ ዝዕብልሎ ብምዃኑ እቲ ውሳነ ንድልየት ኣብዪ ኣሕመድ ዘንጸባረቐ እዩ ብዝብል ተቓወምቲ ይኸስስዎ ኣለዉ። እቲ መረጻ ናይ ምንዋሕ መስርሕ ድማ ንኹሎም ፖለቲካዊ ሓይልታት ዘየሳተፈ እዩ ነይሩ ዝብል ክሲ’ውን ይቐርብ እዩ። ኣብ ርእሲ ህወሓት፡ ኦፌኮን ኦነግን’ውን ብሓባር ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ንምንዋሕ ዕምሪ ስልጣን ባይቶታት ተቓዊሞምዎ እዮም። መንግስቲ ክልል ትግራይ ነዚ ውሳነ ተቓዊምዎ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ነቲ ውሳነ ነጺጉ ናይ ባዕሉ መረጻ ከካይድ ምዃኑ እዩ ኣፍሊጡ። ሃገራዊ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ግን፡ ኣብ ትግራይ መረጻ ከካይድ ኣይኽእልን ብምባል ነቲ መረጻ ከካይድ ንዝቐረበሉ ሕቶ ነጺግዎ። ድሕሪ’ዚ ድማ፤ ክልል ትግራይ ብኣዋጅ ናይ ባዕላ ኮሚሽን መረጻ ኣቑማ ኣባላት ሰይማ ስራሕ ጀሚራ ኣላ። እንተኾነ፡ እዚ ከይዲ ገና ኣብ መንጎ ክልል ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ሕጋዊ ምስሕሓባት ከይፈጥር ስግኣት ኣሎ። እዚ ምዕባለ ድማ፡ ነቲ ቀዲሙ’ውን ኣብ መንጎ ክልቲኦም መንግስታት ዝነበረ ምትፍናን ከጋድዶ እዩ ዝብል ስግኣት ፈጢሩ’ሎ። ዘይተወደአ ሰላም ኢትዮጵያን ኤርትራን ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቅን ዕርቀ ሰላም ምስ ኣውረዱ፡ ዜጋታት ክልቲአን ሃገራት ብሩህ መጻኢኦም እናሐሰቡ፡ ነቲ ዕርቂ ብጽቡቕ መንፈስ ጸምቢሎምዎ። ብፍላይ ድማ እቲ ዶባት ምስተኸፈተ፡ ንዕስራ ዓመታት ዝተበታተኹ ስድራታትን ‘ኣብ ኩናት ዝጸንሑ ኣሕዋትን’ ክተሓዋወሱ ግዜ ኣይወሰደሎምን። እንተኾነ፡ እቲ ዶባት ብዙሕ ከይጸንሐ ተመሊሱ ብምዕጻው፡ ሻቕሎት ዓሪጉ ኣሎ። እናቐነየ ድማ፡ ዋላ’ኳ ኣብ መንጎ ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ዘሎ ምሕዝነት ጽቡቕ እንተኾነ፡ ኣብ መንጎ መራሕቲ ህወሓትን ፕረዚደንት ኢሳይያስን ዝጸንሐ ቅርሕንቲ ቀጺሉ እዩ ዘሎ። ህዝቢ ድማ፡ መራሕቱ ናብ ውግእን ወረ ውግእን ከይመልስዎ ክሰግእ ጀሚሩ’ሎ።  እዚ ድማ ነቲ ሰላም ምሉእ ከምዘይኸውን ገይሩዎ ኣሎ። ፖለቲካዊ ጸቕጢ ኣብ ልዕሊ ዶ/ር ኣቢይ እዚ ፖለቲካዊ ወጥሪ ንምሕደራ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ጸገም ኮይኑዎ ኣሎ። ኣብ ኦሮሚያ ገና ምስ ዕጡቓት ይዋጋእ ኣሎ። ገለ ከባቢታት ኦሮሚያ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ዕማም ካብ ዝመሓደር ጸኒሑ’ሎ። ኣብ’ዚ እዋን፡ ካብ ተወለድቲ ኦሮሞ ኣብ ውሽጢ ዓድን ወጻእን ተቓውሞታት ይቐርብ ኣሎ። ብወገን ሰሜን ከኣ፡ ምስ ህወሓትን መንግስቲ ትግራይን ኣብ ሓያል ምትፍናን ኣትዩ'ሎ። እቲ ኣብ መንጎኦም ዘሎ ምስሕሓብ ዓሪጉ፡ ናብ ኩናት ከየምርሕ ስግኣት ካብ ዝፍጠር ውዒሉ ሓዲሩ’ሎ። ኣብ  ማእከል ሃገር እውን ኣብ መንጎ ብሄራት ዘሎ ቅርሕንቲ ተጓሃሂሩ ‘ናብ ኩናት ሕድሕድ ከየምርሕ’ ዝብል ስግኣታት እውን ኣሎ። ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ተፈጢሩ ዘሎ ስግኣታት ናብ ዘይድለ መኣዝን ከይዓርግ ንከህድኦን ከዝሕሎን ልዑል ሓላፍነት ዘለዎ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እዩ ይብሉ ተንተንቲ ፖለቲካ እታ ሃገር።

ስምምዕ ሰላም ኢትዮ - ኤርትራ


ብሰንኪ ምዕባይ ሓዉ ኣብ ማእሰርቲ ዝማስን ዘሎ ቱኒዝያዊ

ወዲ 19 ዓመት ቱኒዝያዊ ኣሲም ኣብ መዳጐኒ ማእከላት ሶርያ ንሓሙሽተ ዓመታት ተኣሲሩ። ንሱ ወዲ ዓሰርተ ዓመት እንከሎ ምዕባይ ሓዉ ናብ ኣይኤስ ክትጽምበር ኢኻ ኢሉ ምስ ወሰዶ ክሳብ ሕጂ ኣብ ማእሰርቲ'ዩ ዘሎ። "መሃንዲስን ሓኪምን ክኸውን ዝኽእለሉ ግዜ ስለዘምለጠኒ ደጊም ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ክኸውን'የ ዝደሊ" ይብል።


ኣገልግሎት ሓይሊ ኤለክትሪክ መቐለ ኣብ ሕሉፍ ክልተ ዓመት

ሰራዊት ኢትዮጵያ ንመቐለ ካብ ዝተቖጻጸርሉ ሕዳር 2020 ንድሓር ኣብ ዘሎ ግዜ ኣገልግሎት ሓይሊ ኤለክትሪክ መቐለ እንታይ ከምዝመስል፡ ቢቢሲ ካብ ናሳ ብዝረኸቦ ምስልታት ሳተላይት ኣሰንዩ እዚ ዝስዕብ ቪድዮ ኣዳልዩ'ሎ።


‘ናብ ስድራና ዝተላእከ 6 ሽሕ ዩሮ ተቐቢሉ ጠፊኡኒ’

ህዝቢ ትግራይ፡ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ካብ ስሩዕ ናብራን ሰላማዊ ህይወትን በዂሩ ምስ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ኲናት እዩ ዝርከብ። ብዙሓት ግን፡ ነቲ ቅድሚ ኲናት ዝነበሮም ህይወትን ምሕዝነትን፡ ትምህርትን ስራሕን፡ ብዓቢኡ ከኣ ነቲ ዘይጽገብ ሰላም ይናፍቕዎ። “ኣብ መቐለ ዝነበረኒ ህይወትን ስራሕን ይፈትዎ እየ። ኣብ ወጻእ ሃገር ክነብር እየ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን። ተማሂረ ዝረኸብክዎ ልምድን ተመኵሮን ንሕብረሰተበይ ከገልግለሉ’የ ኢለ እየ ዝሓስብ ነይረ” እትብል ሰላም ባለሀኝ ሓንቲ ካብኣቶም’ያ። ሰላም፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ክኢላ ስርዓተ-ጾታ ኰይና፡ እቲ ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ናጻ ዕድል ትምህርቲ ረኺባ ናብ ሃገረ ቤልጅም ከይዳ። ሕጂ ግን፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ናብ ዓዳ ክትምለስ ኣይከኣለትን። እቲ ኲናት ሓድሕድ ብዘሰናኸሎ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ኣስታት ሽዱሽተ ሚልዮን ህዝቢ ኣገልግሎት ባንኪ ክረክብ ኣይከኣለን። እቲ ምቁራጽ ፋይናንሳዊ ኣገልግሎት ድማ፡ ናብቲ ክልል ገንዘብ ምልኣኽ ኣጸጋምን ኣዝዩ ብዙሕ ወጻኢታት ዝሓትትን እዩ። ነዚ ስዒቡ፡ ገለ ስድራቤታት ገንዘብ ንምርካብ ኣቑሑ ገዝኦምን ካልእን ሸይጦም’ዮም። ገሊኦም ድማ፡ ኣብ ወጻኢ ካብ ዝነብሩ መሓዙትን ስድራን ዝልኣኸሎም ገንዘብ’ዮም ዝጽበዩ። ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም እንከይተረፈ፡ ኣብ ትግራይ ንዝርከቡ ስድርኡ ክረኽቦምን ገንዘብ ክሰደሎምን ከም ዘይክኣለ ሓቢሩ ነይሩ። “ኣብኡ ብዙሓት ኣዝማድ ኣለውኒ፤ ገንዘብ ክሰደሎም እደሊ’የ። ክሰድድ ግን ኣይክኣልኩን” ክብል ኣብቲ ብ25 ነሓሰ 2022 ዝሃቦ መግለጺ ጠቒሱ። እቶም ከም ሰላም ዝኣመሰሉ ኣብ ወጻእ ሃገር ኰይኖም ስድርኦምን ፈተውቶምን ዝሕግዙ ዘለው ሰባት ግን፡ ገንዘብ ንምልኣኽ ኣዝዮም ዝተሓላለኹን ዋሕስ ዘይብሎምን መገዲታት ክጥቀሙ ጸኒሖም ኣለው። እቲ ነገር ሕጂ’ውን ይቕጽል ኣሎ። ሰላም፡ “ብህይወት ንምጽናሕ፡ ንብዓት እናተሓናነቘም ገንዘብ ልኣኹልና ስለ ዝብሉና፡ ገንዘብና ልዕሊ ፍርቂ እናተበልዐ ዘይሕጋዊ መገዲ ክንጥቀም ተገዲድና” ትብል። ካብቲ እትጥቀመሉ ዝተፈላለየ መገዲ እቲ ሓደ፡ ኣብ መቐለ ኰይኖም ገንዘብ ክህቡ ንዝኽእሉ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ዝርከቡ ሰባት ምልኣኽ እዩ። ካልኦት ክልተ መገዲታት ድማ፡ ብሸነኽ ክልል ዓፋርን ኣብ መዋስንቲ ከባቢታት ኣምሓራ ብዝንቀሳቐሱ ተመሳሳሊ ስራሕ ዝሰርሑ ኣስገርቲ ገንዘብ ዘለው ኣማራጺታት’ዮም። እዚ፡ ምዝውዋር ገንዘብ ሓደ ረቛሒ ኣለዎ። መጀመርታ እቲ ልኣኺ፡ ምስቶም ገንዘብ ዘስግሩ ሰባት ብመሰረት ዝገብሮ ስምምዕ፡ ካብ 30 ክሳብ 50 ሚእታዊት ዓስበ-ድለላ ክኸፍል ይዋገ። ክልቲኦም ምስ ተሰማምዑ ከኣ እቲ ዝተረፈ ገንዘብ ነቲ ተቐባሊ ይበጽሖ። እቲ ብሸነኽ ዓፋር ዘሎ ምንቅስቓስ፡ ዝኽፈሎ ሚእታዊት ካብቲ ናይ ኣዲስ ኣበባ ዝተሓተ'ኳ እንተዀነ፡ ናብ ዝምልከቶ ክሳብ ዝበጽሕ ሰለስተ ወርሒ ክወስድ ከም ዝኽእል ተጠቀምቲ ይዛረቡ። እታ ነቲ ለኣኺ ገንዘብ ዘላቶ እንኰ መተኣማመኒት “እምነት” ጥራሕ ስለ ዝዀነት፡ ገሊኦም ኣስገርቲ ድምጺ ወይ ምስሊ እቲ ተቐባሊ ስድራ ቀሪጾም ብምምጻእ’ውን ግቡኦም ከም ዝፈጸሙ መረጋገጺ ይሰዱ’ዮም። ነዞም ኵሎም ኣማራጺታት ከም ዝተጠቐምትሎም እትዛረብ ሰላም፡ ሓደ ግዜ፡ “ሓወይ ሓሚሙ ስለ ዝነበረ፡ ንመሐከሚኡን ንቤተሰብን ዝኸውን ገንዘብ ቀልጢፍኩም ልኣኹ ስለ ዝበሉና፡ 67 ሽሕ ብር ልኢኸ። እንተዀነ ስድራይ 30 ሽሕ ጥራይ ምስ ተቐበሉ ብጣዕሚ ሓሪቐ” ትብል። ምኽንያቱ፡ መርበብ እቶም ገንዘብ ዝልእኩ ካብ ኣዲስ ኣበባ  ስለ ዝዝርጋሕ እቲ ገንዘብ ኣብ ኢድ ተቐባሊ ክሳብ ዝበጽሕ ሓያሎ ሰባት በብጽሒቶም ስለ ዝወስዱ ምዃኖም እዮም ዝገልጹ። ቅድም ኢሉ ቢቢሲ ዘዘራረቦ ኣብዚ ስራሕ ዝተዋፈረ ውልቀ ሰብ፡ "ኵሉ እንወስዶ ኮሚሽን ናብ ጁባና ኣይኣቱን እዩ። ፈለማ ካብ ባንኪ ገንዘብ ክወጽእ እንከሎ ንብዙሕ ሰብ ኢኻ ተውጽእ፤ ስለዚ ንሶም'ውን ናይ ሻሂ ይደልዩ'ዮም። ብተወሳኺ፡ ናብ ትግራይ ብዙሕ ገንዘብ ሒዝካ ምንቅስቓስ ከቢድን ብዙሕ ማሕለኻታት ስለዘለዎን ነቲ ጕዕዞ ገንዘብ እናሃብካ ኢኻ ተሳልጦ ” ኢሉ ነይሩ። ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ድሕሪ ንኣስታት ሸሞንተ ኣዋርሕ ዝተገብረ ውግእ ሓይልታት ትግራይ ንመቐለን ንመብዛሕትኡ ከባቢታት ትግራይን ክቈጻጸሩ እንከለው፡ ብዙሓት እቲ ናብራ ዝሓሸ ክኸውን እዩ ዝብል ግምት'ኳ እንተነበሮም፡ ዝዀነ ዓይነት ለውጢ እንከይተራእየ ካልእ ምዕራፍ ኲናት ተወሊዑ ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ኣለው። እቲ ኲናት፡ ድሕሪ እቲ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ዳግም ኣብ ነሓሰ ክውላዕ እንከሎ፡ ነቶም ሰባት ተስፋ ዝገብሩሎም ዝነበሩ ጉዳያት ፈሺሉዎም እዩ። ኣቦ ክልተ ቈልዑ ምዃኑ ዝገልጽ ኣቶ ኣብርሃ ይሕደጐ፡ ኣብ ቤት መዝገብ ሓደ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ይሰርሕ ነይሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን፡ ዝኽፈሎ ደሞዝ ከም ዘይብሉን ካብ ስራሕ ከም ዝበዀረን ይገልጽ። “ኲናት የጨንቐና ኣሎ፤ እቲ ህይወት እሞ እንታይ ኢልካ ከም ዝግለጽ ኣይፈልጥን - ካብ ዝገደደ ናብ ዝኸፍአ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ። ኣነ፡ ካብ ደገ ዝልእኩ ፈተውተይ እናተጸበኹ’የ ደቀይ ክዕንግል ዝፍትን ዘለኹ፤ መጺኡ’ውን ኵሉ ነገር ክቡር ስለ ዝዀነ፡ ምንም ክትገዝእ ኣይትኽእልን” ይብል። ሃገራዊ ባንክ፡ ምኽንያት ምዕጻው እቶም ባንክታት ዝምልከት ግልጺ መብርሂ’ኳ እንተዘይሃበ፡ ኣብ ሞንጐ ህወሓትን ምስቲ ሰልፊ ምትእስሳር ዘለዎም ኣካላትን ዝህሉ ፋይናንሳዊ ምልውዋጥ ጠጠው ንምባል ብዝብል ዝወተስደ ስጕምቲ ምዃኑ ኣብቶም ናይ መጀመርታ እዋናት ገሊጹ ነይሩ። ብተወሳኺ እቶም ፋይናንሳዊ ትካላት ንኸይዝመቱ ንምክልኻል ከም ዝዀነ ይገልጽ። እቲ ውሳነ፡ ኣብ መላእ ትግራይ ዘለው 616 ጨናፍር ባንክታት ከም ዝዕጸው ስለ ዝገበረ፡ ናብቶም ባንክታት ገንዘብ ከተእቱ ይዅን ኣብ ትግራይ ካብ ዝተኸፈቱ ሕሳባት ባንክ ብኤቲኤም ገንዘብ ከተውጽእ ኣይክኣልን። እቲ፡ ብኣስገርቲ ገንዘብ ዝቐጸለ ሰንሰለት ምልኣኽ ገንዘብ ኣዝዩ ሓደገኛን ኣካላት ጸጥታን ምምሕዳር ከተማታትን ቍጽጽር ዝገብርሉን ስለ ዝዀነ፡ ቍጽሮም ዘይነዓቕ ሰባት ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ገንዘቦም ኣብ ኢድ እቶም ክልእኩሎም ዝተቐበሉዎም ውልቀሰባት ጠፊኡ ከም ዝተረፈ ይግለጽ። ኣብ ግንቦት እዚ ዓመት [2022]፡ ምምሕዳር ከተማ ቈቦ፡ በታ ከተማ ኣቢሉ ዝሓልፍ ዝነበረ ሰለስተ ሚልዮን ብር ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ቍጽጽር ከም ዝኣተወ ገሊጹ ነይሩ። በዚ መሰረት እቶም ኣስገርቲ’ውን፡ ኣብ መገዲ ተፍትሽ ክግበር እንከሎ ዝሓዝዎ ገንዘብ ከም ዝውረሶም ይገልጹ። ሰላም፡ ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ ብ16 ሚያዚያ 2022 ብሸነኽ ዓፋር ንዘሎ ምንቅስቓስ ተጠቒማ ናብ ትግራይ ዝልኣኸቶ ሽዱሽተ ሽሕ ዩሮ፡ ኣብ ኢድ እቲ ገንዘብ ከብጽሕ ዝተቐበለ ውልቀ ሰብ ጠፊኡ ከም ዝተረፈ ትዛረብ። ገገሊኡ፡ ድሕሪ ኣርባዕተ ወይ ሓሙሽተ ወርሒ ዝበጽሓሉ ኣጋጣሚታት እንተሃለወ’ውን፡ ዝልኣኹዎ ገንዘብ ዝጠፍኦም ተጋሩ ውሑዳት ከም ዘይኰኑ ሓቢራ። “ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሰመራ መምህር’ዩ፤ ንሱ፡ ሓደ መሓዛና ዝሰደዶ ሓደ ሽሕ ዩሮ ኣብ ሰለስተ መዓልቲ ናብ መቐለ ኣብጺሑሉ። እቲ ኮሚሽን ድማ 22 ሚኢታዊት ስለ ዝነበረ ዝነከየ ረኺብና ኢልና ደስ ኢሉና። ብዝሕ ዝበለ ገንዘብ እንተሂብኩምኒ፡ ንዓኹም እቲ ሚኢታዊት ይንክየልኩም፤ ኣነ’ውን ኣይመላለስን ስለ ዝበለና፡ ንብዙሕ ሰብ ሓቲተ ሽዱሽተ ሽሕ ዩሮ ኣኪበ  ሰዲደሉ” ትብል። በዚ መሰረት፡ እቲ ገንዘብ፡ ናታ 3 ሽሕ ዩሮ ከምኡ’ውን ካልኦት መሓዙታ ዘዋጽኡዎ ተደሚሩ ሽዱሽተ ሽሕ ዩሮ ከም ዝሰደደትሉ ትዛረብ። እዚ ገንዘብ፡ በቲ ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝነበረ ስሩዕ ሸርፊ ወጻኢ ባንኪ ንግዲ ኢትዮጵያ፡ ልዕሊ 327 ሽሕ ብር ይግመት። “ባንክታት እንተዝኽፈቱ ኣብ ከምዚ ዝበለ ጸገም ኣይምወደቕናን፤ ግን ክኣ ቤተሰብካ ብህይወት ክጸንሑልካ ስለ እትደሊ ናይ ዓቕሊ ጽበት ዝውሰድ ኣማራጺ ኰይኑና፡ ሕዚ’ውን ንጥቀመሉ ኣለና” ክትብል ሰላም ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ሕብረት ኤውሮጳ ንኲናት ኢትዮጵያ ኣመልኪቱ ኣብ ዘመሓላለፎ ውሳነ፡ እቲ ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ ባንኪ፣ ስልክን ኢንተርነትን ሓዊሱ ኣብቲ ክልል ተቛሪጾም ዘለው መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብዘይ ውዓል ሕደር ናብ ንቡር ክምለሱን ተጻብኦታት ብቕልጡፍ ደው ክብሉን ሓቲቱ ነይሩ። መንግስቲ፡ እቶም ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ንክምለሱ “ብዘይ ቅድመ ኩነት” ዝርርብ ክግበር ክጠልብ እንከሎ፡ ሓይልታት ትግራይ ክኣ ኣቐዲሙ እቶም ኣገልግሎታት ስራሕ ክጅምሩ ይሓቱ። ኣብ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ መቐለ፡ ከም ሳተላይት ስልኪ ዝበሉ መሳርሒታት ኣብቲ ክልል ንዝንቀሳቐሱ ትካላት ረድኤት ቀንዲ መሳርሒ ኰይኖም እዮም። ዓለምለኸ ማሕበር ቀይሕ መስቀል፡ ብሳተላይት ተሌፎን ተጠቂሙ ነበርቲ ደሃይ ምስ ዝርሓቘም መቕርባቶምን ኣባላት ስድራኦምን ንምርኻብ ክሰርሕ ጸኒሑ እዩ። ክሳብ ሕጂ፡ እቲ ማሕበር፡ “ብሰንኪ ጐንጽን ናዕብን ኣብ መንጐ ዝተፈላለዩ ስድራቤታት” ኣስታት 116 ሽሕ ጻውዒታት ተሌፎንን ናይ ቃል መልእኽትን ከም ዘሳለጠ ይሕብር። ዳርጋ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ንከቢድ ጠለብ ሰብኣዊ ረድኤት ዝተቓልዐ ኰይኑ፡ ሰባት ብሕታዊ መራኸቢ መገዲ ገይሮም ዝጥቀምሉ ዘለው ኣማራጺታት ደብዳበን ናይ ቈጸራ መዓልታት ብምምችቻእን ከም ዝዀነ ዝተፈላለዩ ወሃብቲ ርእይቶ ይገልጹ። ናብቲ ክልል ረድኤት ጽዒኑ ዝመላለስ ዝነበረ ንድሕነቱ  ሽሙ ዘይንጠቕሶ መራሒ መኪና፡ ሰራዊት ፌደራል ኣብ ትግራይ ካብ ዝነበርሉ እዋን ኣትሒዙ ክሳብ እቲ ሳልሳይ ዙርያ ኲናት ዝውላዕ ኣብ ዝነበሩ ዝተፈላለዩ ግዜያት፡ ረድኤት ከም ዘብጽሐ ሓቢሩ። “ኣብ መገዲ ብዙሓት ነገራት ኣለው፤ እቲ ኲናት ዘውረዶ ዕንወት ኣብ ኵሉ ቦታ እዩ ዝርአ። ዝተቓጸላ መካይን፡ ዝዓነው ኣባይቲ ብዙሓት’ዮም። እቲ ኲናት ኣብቲ መገዲ ዝርኣይ’ዩ ዝመስል” ብምባል እቲ ኲናት ዘብጽሖ ዘሎ ክሳራ የረድእ። ኣብቲ ክልል ኣብ ዝተንቀሳቐሰሎም ከባቢታት ዘጋጠመ ሰፊሕ ማሕበራዊ ቅልውላው ከም ዝተዓዘበ ዝገልጽ እቲ መራሒ መኪና፡ ገሊኦም ካብ ኣዲስ ኣበባ ክብገሱ እንከለው ገንዘብ ክበጽሓሎም ናብ ዝድለ ስድራ ቤታት ገንዘብ ሒዞም ይኣትው ከም ዝነበሩ ጠቒሱ። “ኣብ ትግራይ፡ ኵለ መዳያዊ ጸገም ኣሎ፤ ኣብ መገዲ በጃኻ ገንዘብ ወይ መድሃኒት ኣምጽኣለይ ኢሉ ዝሓትት ብዙሕ’ዩ -ብፍላይ ሕሙማት መንሽሮ። ኣብኡ ክገዝኡ’ውን ዓቕሚ የብሎምን፤ ኵሉ ሰብ ገንዘብ እዩ ዝሓትት” ኢሉ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ንኣዋርሕ ከካይዶ ዝጸንሐ ምብጻሕ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ከም ዘበለ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ኣፍሊጡ’ዩ። ኣብዚ እዋን፡ ልዕሊ 5.2 ሚሊዮን ሰባት ህጹጽ ሓገዝ ከም ዘድልዮም፡ መረዳእታ ፕሮግራም መግቢ ዓለም የመልክት። “ከምዚ ዓይነት ኲናት ክህሉ’ዩ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን፤ ኣብዚ ዘመን፡ ኣደኻ ብህይወት እናሃለወት ንሓንቲ መዓልቲ’ውን ቃላ ብስልኪ ዘይምስማዕ ከቢድ’ዩ። መዓልታዊ ክኣ፡ ሰባት ሞይቶም፡ ደብዳብ ተፈጺሙ፡ ህጻናት ብጥምየት ይሞቱ ኣለው ስለ እትሰምዕ ይድንጽወካ፡” እትብል ሰላም፡ ኲናት ደው ክብል ተምኒታ ከም ዝዀነ ትገልጽ።


ሕብረት ኣፍሪቃኸ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ደው ከብል ይኽእል ዶ?

ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ዝወከሉ ልኡኻት ንዝርርብ ሰላም ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣቕኒዖም ይላዘቡ ኣለዉ። ዕላማ እዚ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተጸውዐ ዘተ ሰላም፡ እቲ ክልተ ዓመቱ ዘቝጸረን ህይወት ኣሸሓት ዝበልዐን ኲናት ትግራይ መፍትሒ ንምርካብ እዩ። እዚ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተጀመረ ደማዊ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ብሰላማዊ መገዲ ንኸብቅዕ፡ እዚ ጻዕሪ ናይ መጀመርታ'ኳ እንተዘይኰነ፡ ወከልቲ ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት ኣብ ሓደ መኣዲ ብወግዒ ክራኸቡ ግን ንፈለማ ግዜ እዩ። ቅድም ክብል፡ እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ንመራኸቢ ብዙሃን ክፉት ኣብ ዘይኰኑ መድረኻት፡ ሓደ-ክልተ ግዜ ተራኺቦም ከምዝነበሩ'ኳ እንተተገልጸ፡ ክልቲኦም ብወግዒ ብዛዕባኡ ዝተዛረብዎ ነገር የለን። እንተዀነ መራሕቲ ትግራይ ኣብ ሓደ-ሓደ መግለጺታቶም ጠቒሶምዎ ነይሮም። እንተዀነ፡ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት፡ ኣብ መንጐ ፌደራላዊ መንግስትን ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን 'ሰብኣዊ' ተዅሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ምስተበጽሐ፡ ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ኣንጻራዊ ሰላም ዓሲሉ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ግን፡ እቲ ውዕል ምቍራጽ ተጻብኦታት ፈሪሱ፡ ክልቲኦም ሓይልታት መሊሶም ንኣብ ሳልሳይ ዙር ኲናት ጥሒሎም ይርከቡ። ኣብ ቀረባ ሰሙናት፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ኣብ ትግራይ ዝተፈላለያ ከተማታት ከምዝተቘጻጸሩን፡ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ነቶም 'ወረርቲ' ዝብልዎም ሓይልታት፡ ገቲኦምዎም ከምዘለዉን ይገልጹ። ካብ ክልቲኦም ወገናት ዝወሃቡ መግለጺታት ግን ዘዕግቡ ኣይኰኑን፤ ኣዝዩ ገዚፍ ሰብኣውን ንዋታውን ኪሳራ ይበጽሕ ከምዘሎን ሚልዮናት ንዘስክፍ ሓደጋ ተሳጢሖም ከምዘለውን ጸብጻባት ይሕብሩ። እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ እዩ፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንዘተ ሰላም ገጽ-ንገጽ ተራኺቦም ዝቐነዩ። እዚ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምእዘን ዘተ ሰላም፡ ብብዙሕ ዘይተመለሱ ሕቶታት ዝተኸበበ ኰይኑ፡ ምዕራባውያን ሃገራት፡ ብፍላይ ድማ ኣሜሪካ ብቐረባ ትከታተሎ ከምዝዀነ ይእመን። ልዝብ ሰላም እንታይ ክመስል ኣለዎ? ናይ ምዕዋት ተኽእሎ ኣሎ ዶ? ሕብረት ኣፍሪቃ ነቲ ጐንጺ ንምፍታሕ ዘለዎ ዓቕሚ እንታይ ይመስል? እዞም ሕቶታት ብዝምልከት፡ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ተንተንቲ ሓሳቦም ኣካፊሎም ኣለው። ያሬድ ሃይለማርያም ሓላፊ ማሕበር ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ እዩ። እዚ ኲናት ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ፡ እቲ ንሱ ዝመርሖ ትካል ዝርከቦም፡ ዓለምለኸ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ቅድሚ ምፍጻሙ፡ እቲ ገንጺ ሰላማዊ ፍታሕ ክረክብ ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። ያሬድ፡ ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ጸቕጢ እንተሃልዩ ወይ ድማ ብሰንኪ ምንኣስ ዓቕምን ካልእ ናብ ድርድር ንምእታው ዝደፍኡ  ምኽንያታትን ዝግበር እንተዀይኑ ግን፡ "እዚ ዘተ ሰላም መሳርሒ እምበር ዕላማ ኣይኰነን" ይብል። "እቲ ቀንዲ ነገር ኣብቲ ድርድር ካብ ልቢ ዝምንጩ ድሌት ሰላም ክህሉ ኣሎዎ" ኢሉ። ተንታኒ ፖለቲካን ምሁር ሕግን፡ መሓሪ ታደለ ማሩ[ዶ/ር] ዳርጋ ተመሳሳሊ ሓሳብ ኣለዎ። ንሱ፡ ውጽኢት ዘተ ሰላም ብዓቢኡ፡ ኣብ ባይታ ብዘሎ ወተሃደራዊ ክውንነት፡ ኣብ ፖለቲካዊ ድሌት ናይቶም ዝዋግኡ ውድባትን ተወፋይነት ማሕበረሰብ ዓለምን ዝምርኮስ ምዃኑ ይዛረብ። እቲ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ያሬድ፡ ኣብ ዝዀነ ዘተ ሰላም ልዕሊ ዅሉ 'ህላወ ቅንዕና' እዩ ዘቐድም። "ሰባት ይውድኡ ኣለዉ። እታ ሃገር ትሳቐ ኣላ። ምእንቲ ረብሓ ሃገር እቲ ኲናት ጠጠው ክብል ኣለዎ ካብ ዝብል እንተዀይኑ፡ እቲ ዘተ ቀሊል ኣይከውንን እምበር፡ ነዊሕ ክጓዓዝ ይኽእል እዩ።” ያሬድ ከም ዝብሎ፡ ድርድር ኣብ እንካን-ሃባን ዝምርኮስ ስለዝዀነ፡ ተዛተይቲ ነዚ ክዳለዉ ይግባእ። "እቲ ልዝብ ግዜ ንምዕዳግ ዝግበር ስትራተጂ እንተዀይኑ ግን፡ እቲ ኲናት ደው ኣይብልን እዩ። ብሃብትን ግዜን ሰባት ምልጋጽ እዩ ዝኸውን” ኢሉ። "ግርጭት 'ተፈጥሮኣዊ' እዩ። ቅንዕና ምስ ዝህሉ ግን ዕርቂ ኣሎ። ንህዝቢ ዝጠቅም እንታይ ምዃኑ ግልጺ እዩ፤ ሰላም ጥራይ እዩ።" ያሬድ ከምዝብሎ፡ ዘተ ሰላም ኣብ ካልኦት ክፍላተ ዓለማት’ውን ይካየድ እዩ፣ እንተዀነ፡ ካብ ተላዘብቲ 'ቅንዕና' ስለዝጐድልን፡ 'ሕቡእ ኣጀንዳ' ሒዞም ናብ መኣዲ ዘተ ስለዝመጽኡን ይፈሽል። 'መስፍናዊ ሓቦ'፡ ክልቲኦም ሓይልታት ብሰናይ ድሌት ናብ ሜዳ ልዝብ ከይመጹ ይዓግቶም እዩ ኢሉ'ውን ይምጕት። "ብዙሕ ግዜ ጸገም ሃገርና ኲናት ክሳብ መወዳእታ ምኻድ እዩ።  ህዝቢ ተወዲኡ፡ ንብረት ሃገር ምስ ሃለቐ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ መንእሰያት ምስ ጠፍኡን ተዋጋእቲ ሓይልታት ምስ ወድኡ እዩ ናብ ሰላም ዝምጻእ። እዚ ምስ ባህሊ'ታ ሃገር ዘራኽብ ነገር ከምዘለዎ ይዛረብ።  እቶም ብፖለቲከኛታት ኣብ ዓውደ ውግእ ዝተሰለፉ መናእሰይ፡ ጥይትን ዓቕምን ክሳብ ዝውድኡን ይጽበዩ ኣለዉ፡ ዝብል እምነት ኣለዎ። ንያሬድ ካልኦት ብዙሓትን፡ ኲናት ምስ ተጀመረ ብውልቈምን ብውዳበታቶምን ኣቢሎም ሰላም ክጽውዑ ከለዉ ነቐፌታ ኣጋጢምዎም እዩ። "ሕጂ፡ ህዝቢ ምስ ጠፍአ፡ ሰባት ምስተጐድኡን ቁጠባ እታ ሃገር ምስ ዓነወን ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ምስተዓመጻን ናብ ዘተ ሰላም ይምጻእ ኣሎ። ታሪኽ ባዕሉ ይደጋገም ኣሎ። እዚ ምስ ‘መስፈናዊ ሓቦ’ ዝተኣሳሰርን፡ ፖለቲካዊ ፍልልያት ብስልጡን መገዲ ናይ ዘይ ምፍታሕን ድሕረትን መርኣያ እዩ። “ስልጡን መገዲ እንታይ ማለት እዩ?” ንዝብል እቲ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብቲ ንሱ ዝነብረሉ ክፋል ኣውሮጳ እንታይ ከም ዘጋጠመ ንቤልጂም ከም ኣብነት ብምቕራብ ከረድእ ይፍትን። "ንልዕሊ ሓሙሽተ ሽድሽተ ዓመታት ቤልጅም መንግስቲ ክትምስርት ኣይከኣለትን ነይራ። እቶም ውድባት ፖለቲካ እውን ብዓሌት ተኸፋፊሎም ነበሩ። ደሓር ግን ኮፍ ኢሎም ተዘራሪቦም። መንበርን መነጽርን ምድርባይ ኣይነበረን። ንሽግራቶም ድማ ግዜ ሂቦሞ እሂን ምሂን ኢሎም። ምስ ኵሉ መኺሮም። ኣብ መወዳእታ ተመሊሶም ማእከላይ መንግስቲ መስሪቶም። ስልጡንነት ማለት እዚ እዩ።" ተንታኒ ፖለቲካ ዶ/ር መሓሪ፡ ዕዉትነት ሽምግልና ብኣውራኡ ኣብ ዘይሻራዊነት ሸምገልትን ስትራተጂታቶምን ከም ዝምርኮስ ይገልጽ። እቲ መስርሕ ልዝብ፡ መሓውርን ኣጀንዳን፡ ኣካታዒ ጉዳያት ብኸመይ ቀዳምነት ከም ዝወሃቦምን ካልኦት ወሰንቲ ጉዳያት ኣለልዩ ዘተ ከም ዝውስንን ይዛረቡ። "ሕብረት ኣፍሪቃ ከም ቀንዲ ሽማግለ፡ ንጹር ስትራተጂ ሒዙ ኣይቀረበን" ኢሉ ይነቅፍ እቲ ምሁር። "እዚ ሓደገኛ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ዝብል ዶ/ር መሓሪ፡ "ግልጽነት ዝጐደሎ ሽምግልና ምድንጋር ይፈጥር እዩ። እዚ ድማ ንድርድር ሰላም ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝዀነ ምትእምማ የስእን" ይብል። ድሕሪ ምቍራጽ ተጻብኦታት መጋቢት 2014፡ ምስ ክልቲኦም ሓይልታት ናብ መቐለን ኣዲስ ኣበባን ዝተራእየ፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ፡ ነቲ ሽምግልና ኣየዐወተን ተባሂሉ እዩ ዝንቀፍ። መራሕቲ ትግራይ ብዛዕባ ዘይሻራዊነት ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ተወካሊኡ ኦባሳንጆን፡ ሕቶታት ዘይሻራዊነት ከልዕሉ ይስምዑ እዮም። "እቲ ትካል፡ ካልኦት ብኽልቲኦም ወገናት ቅቡላት ዝዀኑ መንጐኛታት ክሸይም ነይርዎ" ይብል ተንታኒ ፖለቲካ ዶ/ር መሓሪ። "ምኽንያቱ ዘይሻራዊነት እምነ ኵርናዕ ሽምግልና ስለዝዀነ" ክብል የስምረሉ። እቲ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ሓይልታት ወጻኢ፡ እቲ ድርድር ዕዉት ክኸውን ወይ ክወድቕ ክገብሩ ይኽእሉ እዮም ይብል። ብዙሓት፡ ንሕብረት ኣፍሪቃ ዘርእይዎ ዘለዉ ደገፍ ዝነኣድ'ኳ እንተዀነ፡ 'ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም እንተሃልዩ ረብሓና ክንስእን ኢና' ዝብሉ ክህልዉ ከምዝኽእሉ'ውን ይግምት። ያሬድ፡ "ህላወ ህወሓት ኵሉ ግዜ ንመንግስቲ ኤርትራ ስግኣት'ዩ። ልዝብ ማለት ህወሓት ክቕጽል ይኽእል ማለት እዩ። ስለዚ መንግስቲ ኤርትራ ነዚ ዘተ ዕንቅፋት ክኸውን ይኽእል እዩ” ዝብል ስግኣት ኣለዎ። እንተዀነ፡ ኤርትራ ኣብቲ ልዝባት ክትሳተፍ እትኽእለሉ መስርሕ ከምዘየለ ዶ/ር መሓሪ ይዛረብ። “እዚ ውሽጣዊ ጉዳይ እዩ። ንኤርትራ ናብቲ ዘተ ምምጻእ፡ ዓለምለኻዊ ጉዳይ እዩ ክኸውን፡ ነቲ ዝርርብ ሰላም ዝበኣሰ ከተሓላልኾ ይኽእል እዩ፤ ከምኡ ንምግባር ዘኽእል መስርሕ ኣህጉራዊ ሕጊ'ውን የለን” ይብል። መንግስቲ ኢትዮጵያ እቲ ልዝብ ብሓልዮት ሕብረት ኣፍሪቃ ክምእዘን ድሌት ከምዘለዎ ክገልጽ ጸኒሑ እዩ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ ኣብ ልዕሊ ወከልቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ቅረታ ከንጸባርቑ ጸኒሖም። መንግስቲ ፌደራል፡ 'ጸገማት ኣፍሪቃ ብኣፍሪቃውያን' ብዝብል መትከል፡ እቲ ልዝብ በቲ ሕብረት ክምራሕን ካብዚ ወጻኢ ዝግበር ዘተ ከምዘይቅበልን እዩ ዝኣምን። ያሬድ፡ እዚ መትከል ‘ኣብ ኣፍሪቃ ንዘጋጥሙ ጸገማት ብኣፍሪቃውያን ምፍታሕ’ ምስ ዓለምለኻዊ  ቤት ፍርዲ ገበናት ኲናት [ICC] ተኣሳሲሩ ዝመጽአ ምዃኑ የዘኻኽር። ኣፍሪቃውያን ጥርጡራት ዓለምለኸ ገበናት፡ ብዙሕ ግዜ ኣብቲ ቤት ፍርዲ ስለ ዝቐርቡ፡ 'ምዕራባውያን ነዚ ኣህጉራዊ ትካል ተጠቒሞም ንኣፍሪቃውያን ይቐጽዑ ኣለዉ' ካብ ዝብል ሓሳብ ዝመንጨወ እዩ። "ብሓደ ወገን፡ ምዕራባውያን ነዚ ትካል ስለዝጥቀምሉ፡ እቲ መትከል ቅኑዕ ኣረኣእያ እዩ ኢልካ ክትሓስብ ትኽእል ኢኻ። ብኻልእ ገጽ ድማ ውልቀመለኽቲ ኣፍሪቃ ካብ ተሓታትነት ንምህዳም ከም ስትራተጂ ዝጥቀሙሉ ሜላ ክበሃል ይከኣል እዩ።" ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ሓምለ ናብ መቐለን ዑደት ዝገበሩ ማይክ ሃመር ወኪል ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ ዝርከቡ ካልኦት ዓለምለኻውያን ወከልቲ ኣብ ክልል ትግራይ መሰረታዊ ኣገልግሎት ብቕልጡፍ ክጅመር ከምዝሓተቱ ዝዝከር እዩ። ተንታኒ ፖለቲካ መሓሪ ታደለ [ዶር/]፡  ነዚ ብምኽንያት ከረድእ እንከሎ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኦባሳንጆ "ካልእስ ይትረፍ ነዚ ጉዳይ [ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት] ከም ኣጀንዳ'ኳ ከልዕሎ ኣይከኣለን" ክብል ይነቅፍ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ንሰራዊት ኤርትራ ካብ ክልል ትግራይ ክስሕብ ዘይምሕታቱ ናይ ተኣማንነት ሕቶ የልዕል እዩ፡ ይብል እቲ ምሁር። ዓለምለኸ ማሕበረሰብ ወተሃደራት ኤርትራ ካብ ትግራይ ብቕልጡፍ ክወጽኡ እዩ ብቐጻሊ ይሓትት ኣሎ። ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ ናብቲ ዘተ ምምጽኡ፡ ኣሜሪካ፡ ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ዓለምለኸ ትካላትን ደገፎም ገሊጾም እዮም። ተስፋ ድማ ዝገበርሉ ይመስሉ። ያሬድ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዓንኬል እቲ ልዝብ ኣሎ'ኳ እንተተባህለ፡ "ኣብ ምቕራጽን ደገፍ ምሃብን ዝዓበየ ተራ ዝጻወቱ ዘለዉ ምዕራባውያንን ኣሜሪካን እዮም" ዝብል እምነት ኣለዎ። "ሓቂ ንምዝራብ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ ሰላም ኣብ ምፍጣር ዝፈሸለ ትካል እዩ። ምዕራባውያን፡ ኣብ ኮንጐ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ዳርፉር፡ ሶማልያ፡ ሴራልዮን ኢዶም ኣእትዮም ክሑምዙቑ እንከለዉ፡ ግደ እዚ ሕብረት ድኹም እዩ ነይሩ" ብምባል፡ ዓቕምን ተኽእሎን እቲ ሕብረት ትሑት ምዃኑ ይዛረብ። ዋና ቤት ጽሕፈቱ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝዀነ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ  ኢትዮጵያን  ዝካየድ ዘሎ ደማዊ ኲናት ሕድሕድ ከብቅዕ፡ ክሽምግል ይኽእል ድዩ ዝብል ሕቶ ቀጻሊ እዩ ዝለዓል ዘሎ። "ነናይ ባዕሎም ጸገማት ናይ ዘለዎም መንግስታት ሕብረት ስለዝዀነ ሰላም ናይ ምምጻእ ወይ ዲሞክራሲ ናይ ምምስራት ታሪኽ ዘለዎ ትካል ኣይኰነን። እዚ ድርድር እንተተዓዊቱ ግን ዓቢ ነገር ክኸውን'ዩ" ይብል እቲ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ያሬድ። ዝዀነ ኰይኑ፡ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት፡  ኣብታ ሓንቲ ካብተን ሰለስተ ርእሰ ከተማታት ደቡብ ኣፍሪቃ ዝዀነት ፕሪቶርያ፡ ዝርርብ የካይዱ ኣለዉ። ዋላ’ኳ እቲ ልዝብ ገና ኣብ ምጅማሩ እንተሃለወ፡ ብዙሓት ግን ብኣጋኡ ተስፋ ሰኒቘም ኣለዉ።


መራሕቲ ትግራይ ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም እንታይ ይጠልቡ?

ኣብ ሞንጎ መንግስቲ  ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘተ ሰላም ሎሚ  ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ጀሚሩ። እቲ ትማሊ ሰኑይ ክጅመር ትጽቢት ተጌሩሉ ዝነበረ ዘተ ሰላም፡ ብዝተፈጠሩ ምድንጓያት ሎሚ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ብመኽፈቲ ስነ-ስርዓት ከምዝጀመረን ፅባሕ 26 ጥቅምቲ ድማ ስሩዕ መደራደሪ ዛዕባታት ከም ዝቐርብን ምንጭታት ቢቢሲ ገሊፆም። ወሃቢቃል መንግስቲ ደቡብ ኣፍሪቃ  ቪንሰንት ማግዌኛ፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ዘካይድዎ ልዝብ፡ ብሞንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ኰይኑ፡ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፣ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡህሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚሌ ማላምቦ-ናኩክን ዘተሓባብርዎ ምዃኑ ሓቢሩ። “ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኲናት ንከብቅዕ መድረኽ ሰላማዊ ዝርርብ ተአንግድ ኣላ። ነቲ ኣብ ትግራይ ዝቕፅል ዘሎ ኣዕናዊ ጐንፂ፡ ሰላማውን ዘላቕን ፍታሕ ንምምፃእ ዝተሓስበ ሰላማዊ ዝርርብ ድማ፡ ካብ ሎሚ 25 ጥቅምቲ ጀሚሩ ክሳብ 30 ጥቅምቲ ክካየድ እዩ" ኢሉ። ኣብዚ ዘተ ሰላም  መንግስቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ንሓድሕዶም ብሸውዓተ ተዛተይቲ ከም ዝውከሉ ዝረኸብናዮ ሓበሬታ የረድእ። ንትግራይ ወኪሎም ኣብቲ ዘተ ዝሳተፉ ዘለው፡ ሸውዓተ ተዛተይቲን ሓሙሽተ ኣካላት ፀጥታን ዝሓቘፈ ልኡኽ ጕጅለ ብ 23 ጥቅምቲ እዩ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣትዩ። ጀነራል ፃድቃን ገብረትንሳኤ፡ ኣይተ ጌታቸው ረዳ፡ ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው፡ ኮለኔል ተወልደ ገብረትንሳኤ፡ ዶክተር ፍስሃ ሃብተ ፅዮን፡ ኣይተ ካሳ ገብረዮውሃንስን ኣይተ ኣሰፋ ኣብርሃን ብወገን ትግራይ ኣብቲ ዘተ ዝሳተፉ ዘለው እዮም። ተወካሊ መንግስቲ ትግራይ ኣብ ኣውሮጳ ዶክተር ኣክሊሉ ሃይለሚካኤል ኣብ ጉዳይ እቲ ሎሚ ተጀሚሩ ዘሎ ዘተ ሰላም ኣመልኪቱ ብፍሉይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ካብቶም ንትግራይ ወኪሎም ኣብቲ ዘተ ዝሳተፉ፡ እቶም ሓሙሽተ ካብ ትግራይ ካብ መቐለ ከም ዝመፅኡን፡ እቶም ካልኦት ክልተ ድማ ኣብ ኣፍሪቃ ተወከልቲ መንግስቲ ትግራይ ኰይኖም ዘገልግሉ ከም ዝዀኑ ገሊፁ። እዚ ዘተ ሰላም እዚ ንክዕወት ተስፋ ብምግባር ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዘምርሑ ዝገለፀ ዶክተር ኣክሊሉ፡ ኣብቲ ዘተ ሰላም፡ ካብ ሕብረት ኣፍሪቃ ብተወሳኺ፡ ካብ ኣሜሪካ፣ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ዓለምለኸ ትካላትን ዝተወከሉ ተዓዘብቲ ከም ዝሳተፉ ሓቢሩ። ንሱ ወሲኹ፡ ኣብ ትግራይ “ብዙሕ ሰብ ይቕተል፡ ይመዛበልን ፆታዊ መጥቃዕቲ ይፍፀምን ብምህላዉ” መንግስቲ ትግራይ ብቐዳምነት ተዅሲ ደው ክብል ከም ዝጠልብ ገሊፁ። እቲ  ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ንምእታው ብዝብል ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ተነቢሩ ዝፀንሐ ምቁራፅ ተፃብኦ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ምፍራሱ ስዒቡ ከም ብሓድሽ ብዝቐፀለ ኵናት፡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ካብ መረበቱ ኣመዛቢሉ ኣሎ ዝበለ ዶክተር ኣክሊሉ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይገደብ ኣብ ኩሉ ከባቢታት ትግራይ ክባፃሕ ከምዝጠልቡ ሓቢሩ። ዶክተር ኣክሊሉ ወሲኹ፡ እዚ ሰላም እዚ ክመፅእ ዘይደሊ ናይ ደገ ሓይሊ ክብል ዝገለጾ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወፅእ ኣለዎ ዝብል ጠለብ ከምዘለዎምን ዓለምለኻዊ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ መራኸቢ ብዙሓንን ናብታ ክልል ክኣትውን ነቲ ኩነታት ክዕዘብዎ ከምዝደልዩ ገሊፁ። ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ እውን ብተመሳሳሊ ሸውዓተ ተደራደርቲ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝኣተዉ ኰይኖም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢን ደመቀ መኮንን ዝርከቦ ሸውዓተ ኣባላት ብዝሓዘ ጉጅለ ከም ዝውከል ኣፍሊጡ ነይሩ። ምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳይ ወፃኢን ደመቀ መኮንን፣ ዶክተር ጌድዮን ጢሞቲዎስ፣ ኣይተ ተመስገን ጥሩነህ፣ ኣምባሳደር ሓሰን ዓብዱልቃድር፣ ሌተናል ጀነራል ብርሃኑ በቀለን ዶክተር ጌታቸው ጀምበርን ቅድም ክብል ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ  ተደራደርቲ ኮይኖም ዝተመዘዙ እዮም። ጀነራል ፃድቃን ገብረትንሳኤ፡ ኣባል ማእከላይ ወተሃደራዊ ኮማንድ ሰራዊት ትግራይ እዩ። እዚ ኮማንደር ሓይልታት ትግራይ ኮይኑ ዘሎ ጀነራል ጻድቃን፡ ዓለምለኻዊ ተንታኒ ድሕነትን ሓደ ካብቶም ፍሉጣት ኣፍሪቃውያን ሓንጸጽቲ ወተሃደራዊ ስትራቴጅን እዩ። ንሱ ኣብ1998 ዶባዊ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ክውላዕ ከሎ፡ ጀነራል ፃድቃን ቀላሲ ስርሒታት ሰራዊት ኢትዮጵያ ነይሩ። ህወሓት ብምኽንያት እቲ ኲናትን ካልኦት ፖለቲካዊ ፍልልያትን ኣብ ክልተ ምስ ተገምዐ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ነበር መለስ ዜናዊ፡ ነቲ ኣዛዚ ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ዝነበረ ሙኩር ጀነራል ፃድቃን ካብ ስርሑ ኣሰናቢትዎ። እዚ ጀነራል ደማዊ ኵናት ትግራይ ቅድሚ ምውልዑ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ዝነበረ ምውጣጥ ክፈትሕ ፃዕሪ የካይድ ምንባሩ ይግለፅ። ኣይተ ጌታቸው ረዳ፡  ካብ ሞንጎ እቶም ህወሓት ብመሪህነት ዝሓዘቶም መናእሰይ ዝበሃሉ ኣመራርሓ እዩ። ኣይተ ጌታቸው፡ ኣብ ግዘ ስርዓት ኢህወደግ ኣባል ፈፃሚት ስራሕ ህወሓት-ኢህወዴግን ከምኡ’ውን ሚኒስተር ጉዳያት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ምምፅኡን ህወሓት ካብቲ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ዘዳለዎ ውሁድ ውድብ ብልፅግና ንዓርሱ ምግላሉ ስዒቡ፡ ካብ መንግስቲ ፌደራል ተነፂሉ ምስ ኣመራርሓ ህወሓት ናብ ትግራይ ኣምሪሑ። ብድሕሪኡ ወሃቢ ቃል ህወሓትን  ሓላፊ እቲ ድሕሪ ኵናት ትግራይ ምውልዑ ዝተመስረተ ቤት-ፅሕፈት ዝምድናታት ወፃኢ ትግራይን ኰይኑ የገልግል ኣሎ። ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው፡ ኣብ ግዘ ኢህወደግ፡ ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ሶማልያ  ኮይኑ ኣገለጊሉ። ኣብ ግዘ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስተር ሃይለማርያም ደሳለኝ ድማ፡ ኣብ ሚኒስተር ጉዳያት ወፃኢ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ክፍሊ ባህልን ዕብየት ቱሪዝምን ሚኒስተር ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ካብ መንጎ ላዕለዎት ሰብመዚ ቤት ፅሕፈት ዝምድናታት ትግራይ እዩ። ሕዚ ካብ ሞንጎ እቶም ንትግራይ ወኪሎም ዝዛተዩ ዘለዉ ላዕለዎት ኣመራርሓ ሓደ እዩ። ዶክተር ፍስሃ ሃብተፅዮን፡ ካብ ላዕለዎት ኣመራርሓ ትግራይ ሓደ ኰይኑ ቅድሚ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝተወልዐ ኵናት ኮነ ድሕሪኡ ዳይሬክተር ፖሊስን መፅናዕትን ትግራይ ነይሩ። ኣብዚ እዋን  ድማ ሓላፊ ቢሮ ፍትሒ ትግራይ ኮይኑ የገልግል ኣሎ። ዶክተር ፍስሃ ሕዚ ካብ ሞንጎ እቶም ንትግራይ ወኪሉ ምስ መንግስቲ ፌደራል ክደራደር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ  ዝተረኸቡ መራሕቲ ትግራይ እዩ። ገዲም ተጋዳላይ ኣሰፋ፡ ሓው እቲ ስሙይ ፖለቲከኛ ኣይተ ስየ ኣብርሃ እዩ። ሓደ እዋን  ዋና ኣካየዲ ስራሕ ትካል ልምዓት መንግስቲ ኰይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ኣብ ግዘ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር መለስ ዜናዊ፡ ኣይተ ስየ ምስ ኩሎም ኣሕዋቱ እንትእሰር፡ ኣይተ ኣሰፋ እውን ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ተኣሲሩ። ካብ 1993  ኣቆፃፅራ ግእዝ ጀሚሩ ከኣ ንሸውዓተ ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ጸኒሑ። ንሱ ኣብዚ እዋን እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ደማዊ ኵናት ብሰለማዊ መገዲ ዕልባት ክረክብ፡ ኣብ ሃገራት ወፃኢ ኣብ ዲፕሎማሲ ይነጥፍ። ኮለኔል ተወልደ ገብረትንሳኤን ኣይተ ካሳ ገብረዮውሃንስ እውን፡ ካብ ሞንጎ እቶም ንትግራይ ወኪሎም ኣብቲ ዘተ ሰላም ክሳተፉ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተረኸቡ እዮም። ትግራይ ካብቶም ሸውዓተ ተደራደርቲ ብተወሳኺ፡ ሓሙሽተ ኣካላት ፀጥታ እውን ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዝለኣኸት ተገሊጹ እዩ።


15 ኣዋርሕ ደሞዝ ዘይተኸፍሎም ሰብ ሞያ ሕክምና ትግራይ

መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ናብ ኲናት ቅድሚ ምእታዎም፡ ገዛኦም መሊኡ፡ ደቈም ናብ ቤት ትምህርቲ ዝልእኩ ንቤተሰቦምን ፈተውቶምን ዝዀኑ ሰባት’ዮም ነይሮም። ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሓካይም፡ መምሃራን ዩኒቨርሲቲን ካልኦት ኣብ ትሕቲ ትካላት መንግስቲ ፌደራል ዝነበራ ኣብያተ ዕዮ ዝሰርሑ ዝነበሩ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ግን፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝነበሮም ህይወት ነቲ ሕጂ ዘሎ ዝመስል ኣይኰነን። ንልዕሊ ሓደ ዓመት ወርሓዊ ደሞዝ ከም ዘይተኸፍሎምን ንዝተፈላለዩ ማሕበራዊ ጸገማት ተቓሊዖም ምህላዎምን ይግለጽ። ሕጂ፡ እቲ ኲናት ሓድሕድ ተጋዲዱ፡ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ተቛሪጹ፡ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት እዅል ኣብ ዘይኰነሉ፡ ኵሉ ሰብ  ኢድ ሰብ ዝጽበ ከም ዝተገደደ ይንገር። እተን ንኻልኦት ዝበጽሓ ዝነበራ ኣእዳው ንምጽዋት ዝዝርግሓ ኰይነን ኣለዋ፤ ንዝኣቱን ዝወጽእን እንጀራ ዝቝረሶ ዝነበረ መሶብ ጾሙ ይሓድር ኣሎ። ዕድል ዝገበረ ክኣ፡ 15 ኪሎ ሕሩጭ ስርናይ ረድኤት ተቐቢሉ ደቁ ይዕንግል። እቲ ዋላ ሓደ ክገብር ዘይክኣለ ድማ፡ ‘ዝሓሸ መዓልቲ ንኽመጽእ’፡ ኲናት ከብቅዕን ሰላምን ርግኣትን ክዓስል ይጽሊ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣሜሪካን እቲ ዝዓርግ ዘሎ ከቢድ ኲናት ነቲ ድሮ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ኣሰቃቒ ዝዀነ ኵነታት ከጋድዶ ከም ዝኽእል የጠንቅቝ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ካብ ሰነ 2021 ጀሚሩ ክሳብ ሕጂ ጋዜጠኛታት ናብቲ ክልል ክኣትው ኣየፍቐደን፤ ብተወሳኺ ኣብቲ ክልል ማሕበራዊ መራኸቢታት ተቛሪጾም ብምህላዎም፡ ስፍሓት ናይቲ ግጭትን ዘስዓቦ ሰብኣዊ ቅልውላውን ዝምልከት ምስሊ ክትህብ ኣጸጋሚ እዩ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰብ ሞያ ሕክምና፡ ኣብ ገዛኹም ህይወት እንታይ ይመስል ክብል ሓቲቱዎም። ነሓሰ 2022፡ ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ክኢላ መጥባሕቲ ዝዀነ ዶክተር፡ ንነዊሕ ኣዋርሕ ወርሓዊ ደሞዙ ከም ዘይተቐበለ ብምግላጽ፡ “ዕድል ገይሩ” እቲ ንኣዋርሕ ክጽበዮ ዝጸንሐ ብትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ዝወሃብ ስርናይ ከም ዝተቐበለ ኣብ ትዊተር ኣስፊሩ ነይሩ። ዶክተር ፋሲካ ዓምደስላሴ፡ “ምስቶም ህይወት ንምድሓን ዝኸውን መግቢ ዘይረኸቡ ሚልዮን ህጻናት ብምንጽጻር፡ ደቀይ ዕድለኛታት እዮም” ብምባል ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ዝሃቦ ሕሩጭ ስርናይ እናተቐበለ ዘርኢ ምስልን ጽሑፍን ጠቂዑ። “ረድኤት ምስ ረኸብኩ፡ ብጣዕሚ እየ ተሓጒሰ፤ ካብዚ ንታሕቲ ምጥፋእ፡ ምሕማምን ምሟትን’ዩ ዝመጽእ። ብዙሓት ደሓን ህይወት ዝነበሮም፡ መምሃራን . . . ናብ ጐደናታት ወጺኦም ኢና ንርኢ ዘለና፤ ዝስከሙ፡ ሳሙና ዘርጊሖም ዝሸጡ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣለው። ሕጂ ውልቃዊ ክብሪ ዘይኰነ ብህይወት ምጽናሕ’ዩ እቲ ዓቢይ ነገር” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ሆስፒታል ዓይደር ክፍሊ ህጹጽ ሕክምና ዝሰርሕ ካልእ ዶክተር፡ ካብ 30 ሰነ 2013 ዓ.ም [ግእዝ] ጀሚሩ፡ ክሳብ ሕጂ ወርሓዊ ደሞዝ ከም ዘይተቐበለ ብምግላጽ፡ “ብምሉኦም መሳርሕተይ ኣብ ጸገም’ዮም ዘለው” ክብል ይገልጽ። እቲ ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ኣብቲ ሆስፒታል ዘገልገለ ዶክተር፡ በዓል ሓዳርን ኣቦ ቈልዓን’ዩ። “ናብራይ እናመራሕኩ፡ ንወለደይ’ውን ይሕግዝ ነይረ። ሕጂ ግን፡ ኣነ ተመሊሰ ከም ትሕቲ ወዲ 18 ዓመት ቈልዓ ብወለደይ ይሕገዝ ኣለኹ። ምስኦም፡ ካብታ ኣብ ገጠር ዝረኸብዋ እናተኻፈልና ንነብር ኣለና” ኢሉ። መብዛሕትኦም ሰራሕተኛታት እቲ ሆስፒታል ማዕረ እቲ ካልእ ክፋል ሕብረተሰብ ተጸበይቲ ረድኤት ኰይኖም’ዮም እትብል ነርስ ፍረ ብወገና፡ “ካብ ሓረስቶት ኣዝማድን ኣሓትን እናተቐበልኩ’የ ህይወተይ ዝመርሕ ዘለኹ” ትብል። ቅድሚ እቲ ኲናት’ውን እንተዀነ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብቲ ክልል ዝጸንሐ ማሕበራዊ ጸገማትን ውሑድ ዕድላት ስራሕን ብርክት ዝበላ ስድራቤታት ኣብ ዓርሰ ምትሕግጋዝ ተመርኲሰን እየን ክናበራ ጸኒሐን። “ሓላፍነት ቤተሰብን ኣዝማድን ወሲዱ ከም ዝነብር ዜጋ፡ ደሞዝ ከይተኸፈለካ ቈልዑ ምዕባይ ከቢድ እዩ። በሊዕካ ብህይወት ምጽናሕ ከቢድ ኰይኑ እናሃለወ፡ ብስነ ምግባር ሕክምና ንህይወት ካልእ ክትግደስ ስለ ዘለካ፡ እቲ ሰራሕተኛ ስራሕ ክቋረጽ የብሉን ብምባል ጾሙ እናሓደረ ናብ ስራሕ መጺኡ እናወደቐ’ውን’ዩ ዝሰርሕ ዘሎ” ትብል። መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር፡ ኣብ ትሕቲ ብሚኒስትሪ ትምህርቲ ዝቘመ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ኰይኑ፡ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ድማ ኣብ ትሕቲ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ፌደራላዊ መንግስቲ ዝመሓደራ እየን። በዚ መሰረት፡ ኣብዚ ጉዳይ መብርሂ ክህቡና ብተደጋጋሚ ብተሌፎንን ናይ ጽሑፍ መልእኽትን ዝተወከስናዮም ሓለፍቲ ስራሕ እቲ ቤት ዕዮ ከምኡ’ውን ሚኒስተር ዲኤታ ሚኒስትሪ ጥዕና ምላሽ ኣይሃቡን። ሰራሕተኛታት እቲ ሆስፒታል፡ መወዳእታ ግንቦት 2013 ዓ.ም [ግእዝ] ደሞዝ ምስ ተኸፍሎም፡ ኣብ ሰነ እቲ ዓመት ሓይልታት ትግራይ ንከተማ መቐለ ድሕሪ ምቍጽጻሮም ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ደሞዝ ከም ዘይመጽኣሎም ይገልጹ። ኣብቲ ክልል፡ ኣገልግሎት ባንክን መጓዓዝያን ካብቶም ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝተቛረጹ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ኰይኖም፡ ኣብ ዕዳጋ ዝቐርቡ መሰረታዊ ሸቐጣት ብኮንትሮባንድ ካብ ጐረባብቲ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ዝመጽኡ ከም ዝዀኑ ምንጪታት ቢቢሲ የረድኡ። በዚ ምኽንያት፡ ዋጋ ሃለኽቲ መግብታት ብሰንኪ ሕጽረት ነዳድን ክብሪ መጓዓዝያን ስለዘይልከፍ፡ ዋሕዲ ገንዘብ እውን ስለዘሎ ናብራን ሃለዋትን እቲ ህዝቢ ከቢድ እዩ ዘሎ። “ንባዕልኻን ደቅኻን ክትከውን ዘይምኽኣል ናይ ምንባር ዕላማኡ ክጠፍኣካ’ዩ ዝገብር። ማኮሮኒ፡ ሩዝ፡ ዘይቲ ዋግኦም ክቡር እዩ” ክብል ሓደ ስሙ ክዕቀብ ዝሓተተ ዶክተር ገሊጹ። መብዛሕትኡ ሰራሕተኛ መንግስቲ፡ ኣብ ክራይ ገዛ ዝነብር ብምዃኑ ድማ፡ ገንዘብ ዘይምህላው ንተኻራይን ኣካራዪ ገዛን ኣብ ዓቢይ መዋጥር ዘእቱ ኵነታት ፈጢሩ’ዩ ብምባል ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ኮሌጅ ጥዕና ሳይንስ መምህርን በዓል ሞያ ጥዕናን ዝዀነ ውልቀ ሰብ ሓቢሩ። “ኣነ፡ ካብ ገጽ ሰብ ክውል ንኽብል ሙቐት ዋላ ኣይሃልዎ፡ ኣብ ዘይተወድአ ገዛ 70 ካሬ እየ ዝነበር። መብዛሕትኡ ንታክሲ ዘይብሉ ገዛ ክራይ ክኸፍል ኣይክእልን። መብራህትን ማይን ፈጺሙ ኣይሕሰብን። እንሰትዮ ማይ ካብ ጉድጓድ እዩ ዝመጽእ፤ ነዚ መሐከሚ መድሃኒት ኣይርከብን፤ ከይነፍልሖ እውን ዕንጸይቲ እንገዝኣሉ ገንዘብ የለን። ጸሓይ ከይዓረበት እታ ዘላትና በሊዕና ድሕሪ ሰዓት 12 [ናይ ምሸት] ኣብ ዝረኸብናዮ ተገምሲስና ንሓድር” ይብል። እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ዕጽዋ ብሰንኪ ምንውሑ፡ ሓካይም ኰነ ተሓከምቲ ሓገዝ ኣልቦ ኰይኖም’ዮም ዝብሉ እቶም ወሃብቲ ርእይቶ፡ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ባይታ ዘቢጡ፡ ቀረብ ኣገደስቲ መድሃኒታት ተመናሚኑ ሕሙማት መንሽሮ፡ ኩሊትን ሽኮርን ኣብ ኢዶም ይሞቱዎም ከም ዘለው ይጠቕሱ። ህጻናት፡ ቀንዲ ተጠቃዕቲ ብሕጽረት መግቢ ዝመጽኡ ሕማማት ኰይኖም’ዮም ዝብሉ እዞም ሓካይም፡ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ሕጽረት መግቢ ኣስታት 2500 ህጻናት ከም ዝሞቱ ቢቢሲ ዝረኸቦ መረዳእታ የመልክት። ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት፡ እቲ ኲናት ኣሰካፊ ሰብኣዊ ቅልውላው ከም ዘስዓበ፡ ኣሽሓት ሰባት ከም ዝተቐትሉን ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ከም ዘመዛበለን ይገልጹ። “እቲ ዘሎ ኵነታት ኣሰካፊ ካብ ምዃኑ ዝተላዕለ፡ ንሕና ብዘይ ደሞዝ ምስራሕና ጥራይ ዘይኰነ እቲ ጸገም ዝያዳ ኣብ ተሓከምቲ ክትሪኦ እንከለኻ ዝኸበደ ይገብሮ። ጠሚኻ መጺእካ፡ ዝጠመዩ ክትሕክምን፡ ከምዚ ዓይነት መግቢ ብልዑ ክትብልን ይኸብደካ። እቲ እንሰርሐሉ ዘለና ሆስፒታል እንተዀነ’ውን ዳርጋ ናብ ምዕጻው ዝኸደ እዩ” ክብል ሓደ ስሙ ክዕቀብ ዝመረጸ ዶክተር ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ “መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ስራሕ ኢና ነሕልፎ፤ ኣብታ ዘላትና ግዜ ክኣ ረድኤት ሎሚ’ዶ ጽባሕ ክወሃበና ይኸውን እናበልና እናሓተትና ንውዕል። ወለደይ ሕርሻ ኣለዎም፤ ሕጂ ንሶም’ዮም ዝሕግዙኒ ዘለው፤ ተሌፎን ስለ ዘይሰርሕ ግን ረኺበዮም ስለ ዘይፈልጥ፡ ብሰብ እዮም ዝልእኩለይ” ኢሉ። ነርስ ፍረ፡ እቲ ዘላቶ ህይወት “ብልግሲ ፈጣሪ ኢና ንነብር ዘለና” ብምባል ትገልጾ። ንሳ፡ ኣደ ትሕቲ ሸውዓተ ዓመት ዝዀኑ ቈልዑ ኰይና፡ ደቃ ቅድሚ ሕጂ ዝለመዱዎ መግቢ ከተቕርበሎም ክሓቱዋ እንከለው ከም ዝጨንቃ ትዛረብ። “በሊዖም ዘይሓድሩሉ ግዜ ስለ ዘሎ፡ ነዚ መልሲ ክትስእን እንከለኻ ዝስምዓካ ቃንዛ ከቢድ እዩ፤ ብጭንቀት ክኣ ዓርስኻ ከይትጐድእ ትፈርሕ።” ኣብ መጀመርታ ሰነ 2022፡ ሜዲካል ዳይረክተር እቲ ሆስፒታል ዶክተር ክብሮም ገብረስላሰ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ኣብቲ ክልል ዘሎ ዝዓበየ ሆስፒታል ዓይደር ብሰንኪ ምቍራጽ መብራህቲን ስእነት መድሃኒትን ስሩዕ ስርሑ ደው ከም ዘበለ ገሊጹ ነይሩ። ይዅን’ምበር፡ ብሰንኪ እቶም ተደራረብቲ ጸገማት እቲ ዝህብዎ ኣገልግሎት ክንዲ ዝድለ ዕግበት ዋላ ኣይሃልዎ፡ ሰራሕተኛታት እቲ ሆስፒታል፡ ካብ ዘለዎም ውልቃዊ ጸገማት ብዝብገስ ስራሕ ደው ንምባል ‘ሓሲቦም ኣይፈልጡን’ ክትብል ነርስ ፍረ ትገልጽ። “መንግስቲ ግዴታኡ ይፍጽም ከም ዘየሎ ይፈልጥ’የ፤ ግን ኣነ ብዘይምምጽአይ ዝጠፍእ ህይወት ኣሎ’ዩ ኢለ ስለ ዝሓስብ እየ ናብ ስራሕ ዝመጽእ" ትብል እታ ነርስ። "ጽባሕ ንግሆ መን’ዩ ክነብራ እዛ ዓዲ? ሰአን መድሃኒት፡ መግብን ኦክስጅንን ብዙሕ ተሓካሚ ሞይቱ’ዩ። ግን ነቲ ብህይወት ክተርፍ ዝኽእል ሰብ ብምትራፈይ ውጽኢታዊት እየ ኢለ እሓስብ” ዝብል እምነት ከም ዘለዋ'ውን ትዛረብ። ዝሓለፈ ጥቅምቲ፡ ምስ ቢቢሲ ቃለ መጠይቕ ዝገበረ ዶክተር ፋሲካ ዓምደስላሴ፡ ናይ ሞያ ብጾቱን ዘሕልፍዎ ዘለዉ ህይወት ክብደት ናይቲ ጸገም ዝገልጽ ኣይኰነን ኢሉ ነይሩ። “ብጋህዲ ዝነብሮ ዘለኹ ህይወት ስለዝዀነ ስምዒታተይ ተጸንቂቝ’ዩ” ዝበለ እቲ ዶክተር፡ “ስምዒታትና ክንሕሉ ጻዕሪ ንገብር ኣለና፤ እቲ ጸገም ክሳብ ዘይተቐረፈ ክንደይ ዝኣክል ጾር ከም ዝተሸከምና ክንፈልጦ ኣይንኽእልን” ኢሉ’ዩ። ዶክተር ፋሲካ ንርእሱ ኣብ ወጻኢ ካብ ዝቕመጡ መሓዙቱን ኣዝማዱን ብዝልኣኸሉ ተቘራሪጹ ብዝበጽሕ ገንዘብ ከም ዝናበር እዩ ዝገልጽ። ግን ከኣ፡ ኵሉ ሰብ ካብ ወጻኢ ገንዘብ ዝልእከሉ ሰብ ኣለዎ ማለት ስለ ዘይኰነ፡ ኣዝዮም ዝተጸገሙ ሰራሕተኛታት ከም ዘለው ይዛረብ። ብሰብኣዊ ረድኤት ዝመጽአ ስርናይ ተቐቢሎም ንመጥሓኒ እኽሊ ዝኸውን ገንዘብ ዝጽገሙ ብዙሓት’ዮም። “ቁርሲ ከይበልዑ መጺኦም ኣብ ስራሕ ዝወደቝ ነርሳት ኣለው፤ ናይ ብሓቂ ዘሕዝን ኵነታት እዩ ዘለናዮ። ሓንቲ ነርስ፡ ሰብ ዘምጽኦ መግቢ’ውን ጠዓሚ ተባሂላ፡ ደቀይ ቁርሲ ከይሃብኩዎም እየ መጺአ ኢላ በኽያ፤ ብጸገም ናብ ልመና ዝወጽኡን ናብ ቤተሰቦም ዝኸዱን’ውን ኣለው። እቲ ዘለናሉ ህይወት ‘ሓሊምናዮ ዘይንፈልጥ ሕሰም’ዩ’ ዝብል መምህርን በዓል ሞያ ጥዕናን እቲ ሆስፒታል ዝዀነ ካልእ ዶክተር ብወገኑ፡ ብምኽንያት ምቍራጽ መጓዓዝያን ማሕበራዊ መራኸቢታትን ደሃይ ኣብ ገጠራት ዘለው ስድራቤቱ ክፈልጥ ከም ዘይክኣለን ብእግሩ ስለ ዝጓዓዝ ናብ ስራሕ ደኺሙ ከም ዝኣቱን ገሊጹ። “እቲ ህይወት ዘለናዮ ብቓላት ዝግለጽ ኣይኰነን፤ ስራሕ ግን ኣየቋረጽናን። ካልእ እንተተረፈ እቶም ተሓከምቲ መድሃኒት እንተስኣኑ እውን ‘ኣጆኻ’ ንምባል ክንርሕቘም ስለ ዘይብልና ኢና ንኸይድ። ነቲ ዝጠመየ'ኳ እንተዘየብላዕኩዎ፡ ነቲ ዝሓመመ ግን እታ ዘላ መድሃኒት ሂበ ብህይወት ከም ዝጸንሕ ክገብር እኽእል እየ።” እቶም ዶክተራትን ነርሳትን እቲ ሆስፒታል ብፌደራል መንግስቲ ዝተቘጸሩ ስለ ዝዀኑ፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ደሞዝና ኰነ ተባሂሉ’ዩ ተታሒዙ ዝብል ቅሬታ ኣለዎም። “ብዙሓት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት፡ ገንዘብ እናምጽኡ ንሰራሕተኛታቶም ይኸፍሉ እዮም፤ እቲ ዝቘጸረና ኣካል ግን ስቕ ኢሉ። ባንክ ዕጽው’ዩ፤ ዝዓቘርኩዎ ገንዘብ ኣብ ግዜ ጸገም ከይጥቀመሉ’ውን ተኸሊአ እየ ዘለኹ። ይግባይ ዘይብሉ ፍርዲ” ክብል ሓደ ካብኣቶም ቅሬታኡ ገሊጹ። “እቲ ኣመና ዘተሓሳስብኒ ጉዳይ፡ እቲ ኵነታት መዓስ ከም ዝውዳእ እዩ። እቲ ዝልእኽ እውን ክስልችዎ’ዩ፤ ደቅና ሒዝና ከይንወጽእ እቲ መገዲ ስደት ብእግሪ ስለ ዝኽየድ፡ ወተሃደራት ከይቐትሉኻ ትሰግእ። ብዅሉ ተዓጽዩ ቤት ማእሰርቲ ኰይኑ ጠሚኹም ጥፍኡ ዝዓይነቱ እዩ ዘሎ” ብምባል ሓደ ዶክተር ስግኣቱ ገሊጹ።


‘ብሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ሽረ ዝካየድ ዘሎ ጽዑቕ ደብዳብ’ ኣሰካፊ ምዃኑ ተገሊጹ

ኣብ ትግራይ፡ ብሸነኽ ዶብ ኤርትራ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣሰካፊ ብዝዀነ ኵነታት ጸንኪሩ ይቕጽል ምህላው ይንገር ኣብ ዘለወሉ፡ ብፍላይ ኣብዚ ቕንያት’ዚ፡ ሓይልታት ኢትዮጲያን ኤርትራን ኣብ ከተማ ሽረ ዘካይድዎ ዘለው ጽዑቕ ደብዳባት ኣሻቓሊ ምዃኑ ዝተፈላለዩ ኣህጉራውያን ትካላት ይገልጹ ኣለው። እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ፡ ኣህጉራዊ ኮሚቴ ድሕነት The International Rescue Committee (IRC) ዝተባህለ ትካል ሰብኣዊ ረዲአት፡ ሓደ ኣባሉ ኣብ ሽረ ብዝተኻየደ ደብዳብ ከም ዝተቐትለ ጠቒሱ፡ ብ 15 ጥቅምቲ ወግዓዊ መግለጺ ሓዘን ኣውጺኡ'ሎ። እቲ መግለጺ፡ ዝሞተ ኣባል ሰራሕተኛ ክፍሊ ጥዕናን መግቢን ናይቲ ትካል ምንባሩን፡ ንህጻናትን ኣደታትን ሰብኣዊ ረዲአት ኣብ ዝህበሉ ዝነበረ ህሞት ተወጊኡ ድሕሪ ምጽናሕ ከም ዝሞተ የረጋግጽ። በቲ ዝካየድ ዘሎ ደብዳባት ሰለማውያን ሰባት ይሞቱ ከምዘለዉ ዝሓበረ ሓደ ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ሰራሕተኛ ሰብኣዊ ረዲአት ነባሪ ሽረ እንዳስላሰ፡ ብ ዓርቢ ኣብ ዝተፈጸመ ደብዳብ ኣየር ጥራይ ንሱ ዝፈልጦም ክልተ ሰባት ከምዝተቐተሉን ካልኦት ሽዱሽተ ሰባት ከምዝቘሰሉን ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ መወዳእታ ነሓሰ ዳግማይ ዝተወልዐ ኲናት፡ ልዕሊ 50 መዓልታት ዘቝጸረ ኰይኑ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ግንባር ኣድያቦ ተጋዲዱ ይቕጽል ምህላው ምንጭታት ቢቢሲ ካብቲ ከባቢ ሓቢሮም። እቲ ኲናት ካብ ሽረ እንዳስላሰ ንኣንፈት ሰሜን ኣስታት 35 ኪሎ ሜትር ርሒቝ ኣብ ዝርከብ ከባቢታት ዓዲ ዳዕሮን ዓዲ ነብሪኢድን ይካየድ ከምዘሎ ዝሓበሩ እቶም ምንጭታት፡ ኣብ ከተማ ሽረን ከባቢኣን ድማ ብተኸታታሊ ደብዳባት ድሮንን ኣየርን ከምኡ’ውን ከቢድቲ ብረት ይካየድ ከምዘሎ ኣረጋጊጾም። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ምጽንካር እቲ ኲናት ኣመና ከም ዘተሓሳሰቦ ብምግላጽ፡ ተጻብኦታት ደው ክብል ደጊሙ ጸዊዑ’ሎ። ሓላፊት ዩኤስኤይድ ሳማንታ ፓወር ሎሚ ንግሆ ኣብ ትዊተር ገጻ “ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ሽረ ዘካይድዎ ዘለዉ መጥቃዕትን፣ ሰራዊት ኤርትራ ሰለማውያን ሰባት ዝቕመጡሎም ከባቢታት ክቈጻጸሩ ይኽእሉ’ዮም ዝብሉ ጸብጻባት ኣመና ዘሻቕል’ዩ” ክትብል ጽሒፋ’ላ። ንሳ ብተወሳኺ፡ ድሕነት ሰላማውያን ሰባት ምእንቲ ክሕሎ እቲ ዝካየድ ዘሎ መጥቃዕቲ ደው ክብል ከምዘለዎ ብምግላጽ፡ ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኤርትራን ነቶም ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ተመዛበልቲ ዝነብሩሎም መዓስከራት እንተ ተቘጻጺሮም ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ተወሳኺ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ክፍጸም ከምዝኽእል ገሊጻ። ላዕለዋይ ሓላፊ ሕብረት ኣውሮጳ ጆሴፍ ቦረል ብወገኑ፡ ኣብ ሽረ እንዳስላሰ ሰላማውያን ሰባት ዕላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ዘመላኽቱ ጸብጻባት ምውጽኦም ኣሰንባዲ ከምዝዀነ ድሕሪ ምግላጽ ምኽባር ዓለም ለኻዊ ሕግታት ምርጫ ዘይኰነስ ግዴታ ከምዝዀነ ኣመልኪቱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ጉዳይ ዝሃቦ ሓበሬታ’ኳ እንተዘየለ፡ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዝሃቦም መግለጽታት ግን ኣብ ወተሃደራዊ ነቝጣታት ዕላማ ዝገበረ ደብዳባት ይፍጸም ከምዘሎ ምግላጹ ይዝከር። ወተሃደራት ኤርትራ ዶባት ሰጊሮም ኣብ ትግራይ ይዋግኡ ከምዘለዉ ብሓይልታት ትግራይ ይኽሰሱ። መንግስቲ ኣሜሪካ’ውን ሰራዊት ኤርትራ ዶብ ሰጊሩ ኣብ ትግራይ ይዋጋእ ከምዘሎን ነቲ ቅልውላው ካብ ምግዳድ ክቝጠብን ጸዊዑ ምንባሩ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ መንግስቲ ኤርትራ ግን ብዛዕባ’ዚ ወግዓዊ ምላሽ ኣይሃበን። እንተዀነ፡ ብ 15 ጥቅምቲ ብመገዲ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣሜሪካ ዝወጽአ መግለጺ፡ እቲ ብ 6 ጥቅምቲ “ኤርትራ ኣብ ኲናት ትግራይ ኣዕናዊ ተራ ትጻወት ኣላ” ዝብል ባገልግሎት ወጻኢ ሕብረት ኣውሮጳ ዝወጽአ መግለጺ፡ ከምኡ’ውን ብ12 ጥቅምቲ ኣሜሪካ፡ ኣውስትራልያ፡ ጀርመን፡ ዴንማርክ፡ ነዘርላንድ፡ ብሪጣንያን ካናዳን ዘውጽኣኦ ሓባራዊ ተመሳሳሊ መልእኽቲ ዘለዎ መግለጺ “ዘሕዝን” ክብል ገሊጽዎ'ሎ። እቲ፡ “ብኻባ ሰብኣዊ መሰላት፡ ነቲ ግዳይ ወቒስካ ንገበነኛ ምድሓን” ብዝብል ዝወጽአ መግለጺ ኤምባሲ፡ “ንኤርትራ ገንሸል ንምግባር ዝተኣልመ ተንኰል’ዩ፡” ይብል። ብፍላይ በቲ ኣብ ሽረ እንዳስላሰ ዝካየድ ዘሎ ደብዳባት፡ ኣብቲ ከባቢ ዝካየድ ዘሎ ሓያል ኲናት ግን ሳዕቤናቱ ኣሰካፊ ምዃኑ ሓለፍቲ ዓለምለኻዊ ትካላት ይገልጹ ኣለዉ። ብተወሳኺ፡ እቲ ብ ኣህጉራዊ ኮሚቴ ድሕነት ዝወጽአ መግለጺ፡ ካልእ ኣባል ናይቲ ትካል ረዲአት ቈሲሉ ከም ዘሎን፡ ካልኦት ክልተ ሰላማውያን ሰባት ከም ዝተቐትሉን፡ ሰለስተ ድማ ከም ዝተጐድኡን ኣመልኪቱ፡ ሲቪላውያንን ሰራሕተኛታት ረዲኤትን ብዝዀነ ይኵን ምኽንያት ዒላማ ክዀኑ ከም ዘይግባእ ኣተሓሳሲቡ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ሰራሕተኛ ትካል ረዲአት፡ እቲ ኣብ ሽረ ዘሎ ኵነታት ኣሻቓሊ ከምዝዀነን ገለ ነበርቲ ድማ በቲ ብዘይ ምቍራጽ ዝካየድ ዘሎ ደብዳባት ተሰናቢዶም ካብታ ከተማ ይወጽኡ ከምዘለዉ ሓቢሩ። ሽረ እንዳስላሰ ኣስታት 100 ሽሕ ነበርቲ ዝቕመጡላ ዋና ከተማ ዞባ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ኰይና ካብ ምዕራብ ትግራይ ዝተመዛበሉ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ሰባት ተዓቝቦምላ ከምዝርከቡ’ዩ ዝግለጽ።


ትግራይ፡ ዝጽንክር ዘሎ ኲናት ቅዝፈት ሰላማውያን ሰባት ከየስዕብ ተሰጊኡ

ሓይልታት ትግራይ ብሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ካብ ከተማታት እንተተደፊኦም፡ ህልቂት ሰላማውያን ከጋጥም ከምዝኽእል ዲፕሎማሰኛታት የጠንቅቝ ኣለዉ። እቲ ኲናት ተጋዲዱ ይቕጽል ኣብ ዘለወሉ፡ ቀረብ መግብን መድሃኒትን ይውዳእ ከምዘሎ ነበርቲ ይገልጹ። ዋና ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም ብወገኑ፡ ከተማታት ዒላማ ብዘይፈለየ ይድብደባ ከምዘለዋ ሓቢሩ። ዶ/ር ቴድሮስ ኣብ ትዊተር ኣብ ዘስፈሮ መልእኽቲ፡ ሰላማውያን ሰባት ይቕተሉ ከምዘለዉን ዝቘሰሉ እውን ብሰንኪ ዕጽዋ መድሃኒት ሰለዘየለ ክድሕኑ ከምዘይክእሉን ገሊጹ። ትግራይ ንኣስታት 1 ዓመትን ፈረቓን ኣብ ምሉእ ዕጽዋ ዘላ ኰይና፡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣብ ነሓሰ ድሕሪ ምፍራሱ፡ ከቢድ ኲናት ይካየድ ኣሎ። እቲ ጐንጺ ብሰላማዊ መንገዲ ክፍታሕ ናይ ሽምግልና ሓላፍነት ወሲዱ ዘሎ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ኲናት ደው ከብሉን ናብ ሰላማዊ ዘተ ክምለሱን ጸዊዑ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ፡ ኣብታ ቀጻሊን ጽዑቕን ደብዳብት ዝፍጸመላ ዘሎ ከተማ ሽረ፡ ሓደ ንህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ህጹጽ ሓገዝ ምግቢ ዘከፋፍል ዝነበረ ሰራሕተኛ ኣይ ኣር ሲ፡ ብደብዳብ ከምዝተቐተለ ይዝከር። ሓላፊ ፖሊሲ ወጻኢ ሕብረት ኣውሮጳ ጆሴፍ ቦረል፡ በቲ ኣብ ሽረ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸም ዘሎ መጥቃዕቲ ኣዝዩ ከምዝተሻቐለ ገሊጹ እዩ። ሓላፊት ዩ ኤስ ኤ ኣይ ዲ ሳማንታ ፓወር ብተመሳሳሊ፡ ብሰንኪ ጐንጺ ሚልዮናት ተፈናቐልቲ ዝተዓቘቡለን ማእከላት እውን ግዳይ መጥቃዕቲ ይዀና ከምዘለዋ ገሊጻ። እታ ሓላፊት፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን በቲ ኣብዚ እዋን ዘካይድዎ ዘለዉ ወፍሪ ነተን ማእከላት እንተተቘጻጺሮምወን “ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ተወሳኺ በደልን ቅትለትን ንኸጋጥም ከቢድ ሓደጋ ኣሎ” ኢላ። ንቢቢሲ ቃሉ ዝሃበ ሓደ ነባራይ ከተማ መቐለ፡ ኣብታ ከተማ ዳርጋ ቀረብ ምግቢ ከምዘየለ ገሊጹ። ብሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን በደል ክበጽሐና እዩ ዘበላ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ከይተረፋ፡ ናብቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ይጽንበራ ከምዘለዋ እቲ ነባራይ ገሊጹ፤ እዚ ኸኣ ተጋሩ መስመር ምክልኻሎም ኣብ ዝቕጽሉ ሰሙናት ከይስበር ዘለዎም ስግኣት ከምዘመላኽት እዩ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦስሎ ኒው፡ ፐሮፌሰር መጽናዕቲ ግርጭታት ዝዀነ ፕሮፌሰር ሸቲል ትሮንቮል፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምክልኻል መስመራት ሓይልታት ትግራይ ንምስባር ቅዲ ቀዳማይ ኲናት ዓለም፡ “በዝሒ ማዕበላዊ ሓይሊ ሰብ” ይጥቀሙ ከምዘለዉ ይገልጽ። እቲ ተንታኒ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ኣብዚ እዋን እቲ ዝዓበየ ኲናት፡ እቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ ዘይኮነስ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ትግራይ ዘካይድዎ ዘለዉ ወፍሪ ከምዝዀነ ሓቢሩ። ኣብቲ ኲናት ኣስታት ሓደ ሚልዮን ሰራዊት ይሳተፉ ከምዘለዉ ዝግምት ትሮንቮል፡ “እቲ ህልቂት ዘስካሕክሕ እዩ፤ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ኣስታት 100 ሽሕ ዝዀኑ ሃሊቘም እዮም” ክብል ጽሒፉ።


ኢትዮጵያ ተጨውዮም ዝነበሩ ወተሃደራት ጅቡቲ ነፃ ኣውጺኣ

ኢትዮጵያ ብዕጡቓት ተታሒዞም ዝነበሩ ሽዱሽተ ወተሃደራት ጅቡቲ ነፃ ኣውጺኣ ናብ ሃገሮም ከም ዘፋነወት ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ 'ታ ሃገር ገሊጹ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ረቡዕ 12 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቶም ወተሃደራት ‘ፍሩድ’ (ግንባር ምምላስ ሓድነትን ዲሞክራስን) ብዝበሃሉ ዕጡቓት ጅቡቲ ከምዝተጨውዩ ሓቢሩ። እቶም ወተሃደራት፡ ብዝተዋደደ ናይ ስለያን ፖሊስን ስርሒት ካብ ዕጡቓት ሓራ ክወጽኡ ከም ዝተገብረ ኣብ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ዋና ዳይረክተር ጉዳያት ኣፍሪካ ኣምባሳደር ፍስሃ ሻውል ኣረዲኡ። መራሕቲ ማሕበረሰብን ምምሕዳር ክልል ዓፋርን ኣብቲ መስርሕ ምውፃእ ወተሃደራት ዓቢይ ግደ ከምዝነበሮም'ኳ እንተተገለጸ፡ እቶም ወተሃደራት ኣበይ ከምዝተታሕዙ ግን ኣይተነፀረን። እቶም ካብ ዝዓገትዎም ዕጡቓት ነፃ ወጺኦም ዝተበሃሉ ወተሃደራት ንመንግስቲ ጅቡቲ ከምዝተረከቡ ኣምባሳደር ፍስሃ ሓቢሩ’ሎ። ዕጡቕ ጕጅለ ‘ፍሩድ’ ብ26 መስከረም 2015 ኣብ ጅቡቲ ዞባ ታድጆራ ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ጋራብቲሳ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሙ ነቶም ወተሃደራት ከምዝጨወዮም ይግለፅ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ጅቡቲ ኣብ ወተሃደራዊ መዓስከር ጋራብቲሳን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 7 ወተሃደራት ከምዝተቐትሉን "ሽበራዊ ጕጅለ" ፍሩድ ሓላፍነት ከምዝወስድን ከምዘፍለጠ ይዝከር። ብዘይካ'ቶም ዝሞቱ ካልኦት ኣርባዕተ ወተሃደራት ክቘስሉ ከለዉ ሽዱሽተ ድማ ደሃዮም ተሳኢኑ’ሎ። ጕጅለ ዕጡቓት ፍሩድ ብወገኑ፡ ነቲ ብሰራዊት ጅቡቲ ዝተፈጸሞ መጥቃዕቲ ምላሽ ንምሃብ ነቲ መጥቃዕቲ ከምዘካየደ ይሕብር። ፍሩድ፡ ዕጡቓቱ ነቲ ወተሃደራዊ መዓስከር ብምቍጽጻር ኣጽዋርን ተተኮስትን ከምዝወሰዱ'ኳ እንተገለጸ፡ ሰበስልጣን ጅቡቲ ግን ነዚ ቅቡል ኣይገበሩን። ነቲ መጥቃዕቲ ስዒቡ ድማ ፓርላማ ጅቡቲ ነቲ ጕጅለ ከም ግብረሽበራዊ ጕጅለ መዲብዎ’ሎ። ዓለምለኻውያ ትካላትን ትካል ልምዓት ምብራቕ ኣፍሪቃ (ኢጋድ)ን ካልኦት መሻርኽቲ እታ ሃገርን፡ እቲ ጕጅለ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራዊ መዓስከር ጅቡቲ መጥቃዕቲ ምፍጻሙ ኰኒኖም ኣለዉ። ጕጅለ ፍሩድ መን’ዩ? ኣብ 1991 ዝተመስረተ ፍሩድ፡ ህዝቢ ዓፋር ብመንግስቲ ጅቡቲ ተገሊሉ ኣሎ ዝብል ሕቶ ኣልዒሉ ከምዝተበገሰ ይዝረብ። ድሕሪ ብዙሕ ላዕልን ታሕትን ድማ ኣብ 2001 ምስ መንግስቲ ስምምዕ ሰላም ፈሪሙ። እንተዀነ ወተሃደራዊ ክንፊ እቲ ዕጡቕ ነቲ ስምምዕ ብምንጻግን ዕጥቃዊ ቃልሲ ክንቅጽል ኢና ብምባልን ክንቀሳቐስ ጀሚሩ። ንነዊሕ እዋን ዝዀነ ርኡይ ወተሃደራዊ ስጕምቲ ከይወሰደ ምጽንሑ ድማ ይገልጽ።


ቻይና ልዕሊ 1600 ፍርያት ኢትዮጵያ ብዘይ ቀረጽ ክኣትዉ ፈቒዳ

ሚኒስትሪ ንግድን ዞባዊ ምትሕብባርን ኢትዮጵያ፡ ካብ ቀረጽን ኮታን ነጻ ፍርያተን ናብ ቻይና ከእትዋ ካብ ዝተፈቕደለን ሃገራት ሓንቲ ምዃና ኣፍሊጡ። መንግስቲ ቻይና ምስ መብዛሕትአን ሃገራት ኣፍሪቃ ንግዳዊ ርክብ ንምጥንኻር ዝሓንጸጾ መደብ፡ ብዝሒ ዘለዎም ፍርያት ብዘይ ቀረጽ ናብ ወጻኢ ክኣትዉ ኣፍቂዱ። ኢትዮጵያ ነዚ ዕድል ንምጥቃም ዘድሊ ሓበሬታ ስለዘይሃበት ኣብቲ መደብ ኣይኣተወትን ተባሂሉ ነይሩ። ይዅን እምበር ዋና ዳይረክተር ርክብ ህዝብን ኮሚኒኬሽንን ሚኒስትሪ ንግድን ዞባዊ ምትሕብባርን ቁምነገር እውነቱ፡ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ ፍርያት ኢትዮጵያ ብዘይቀረጽ ናብ ቻይና ክኣቱ ከምዝተፈቕደ ገሊጻ። በዚ መሰረት ቻይና ልዕሊ 1600 ፍርያት ኢትዮጵያ ብዘይ ቀረጽ ናብታ ሃገር ክኣትዉ ፈቒዳ ኣላ። ብሓፈሻ ካብ 6,422 ፍርያት፡ 1,644 ፍርያት ካብ ቀረጽን ኮታ ነጻን ክኣትዉ ከምዝኽእሉ ተገሊጹ ኣሎ። ብመሰረት ሚኒስትሪ ንግድን ዞባዊ ምትሕብባርን፡ እዚ ዕድል ዕዳጋ ብቻይና ጥራይ ዝወሃብ ኰይኑ፡ ኢትዮጵያ ነዚ ዕድል ክትጥቀመሉ ዝዀነ ግዴታ የብላን። ቅድም ክብል ቻይና ን10 ሃገራት ካብ ቀረጽ ነጻ ዝዀነ ፍርያት ናብ ሃገረን ከእትዋ ዕድል ምስ ሃበተን፡ ኢትዮጵያ ኣብቲ ዝርዝር ኣትያ ብዘይምንባራ ሕቶ ኣልዒሉ ምንባሩ እታ ዋና ዳይረክተር ጠቒሳ። "ኢትዮጵያ ብዙሕ ሃብትን ምህርትን እናሃለዋ ከመይ ኢላ ክትግለል ትኽእል? እዚ ሕቶታት እዚ ብተደጋጋሚ ይለዓል ነይሩ። ንሕና እውን ንጽበ ነይርና። ሕጂ 1644 ፍርያት ካብ ቀረጽ ነጻ ክኣትዉ ተፈቒዱሎም ኣሎ" ክትብል ገሊጻ። ይዅን'ምበር፡ ኢትዮጵያ ነዚ ኵሉ ፍርያት ብሓፈሻ ናብ ቻይና ክትሰድድ እያ ማለት ዘይኰነስ "ካብኣቶም ገለ ፍርያት" ክትሰድድ ምዃና ሓቢራ። ንኣብነት ሕጽረት ሓጺነ መጺን ኣብ ዝህልወሉ እዋን፡ ከመይ ጌርካ ናብ ወጻኢ ክትሰድድ ትኽእል? ዝብሉ ሕቶታት ይለዓሉ ምህላዎም እታ ዋና ዳይረክተር ጠቒሳ። ኢትዮጵያ ናብ ዝተፈላለዩ ዕዳጋታት ዓለም ከተቕርቦ ዝጸንሐት ጥሪት፡ ዘይቲን ፍርያት ሕርሻን ዝተኣሳሰሩ ኰይኖም፡ ካልኦት ብቻይና ፍቓድ ዝተወሃቦም ካብ ኢትዮጵያ ናብ ቻይና ዝለኣኹ ፍርያት እውን ከምዘለዉ እታ በዓልቲ ስልጣን ገሊጻ። ብዙሓት ዓይነታት ፍርያት ናብ ወጻኢ ክትሰድድ እትኽእል'ኳ እንተዀነት፡ ቀዳምነት ክትህቦ ምዃና እውን ተገሊጹ ኣሎ። ይዅን እምበር ኢትዮጵያ ኣብ ከይዲ ዝፍቀድ ሰፊሕ ፍርያት ናብ ዕዳጋ ከተቕርብ እንተኽኢላ ባጤራ ወጻኢ ንምምጻእ ዝሓሸ ዕድል ከምዘለዋ እታ ዋና ዳይሬክተር ኣመልኪታ። "በዚ መገዲ፡ ብብዝሒ ፍርያት ናብ ወጻኢ ኣብ እንልእከሉ፡ ካብ ቻይና ኣቝሑት ናይ ምእታው ተኽእሎና ይዓቢ" ክትብል ኣብ ቍጠባ እታ ሃገር ዘስዕቦ ኣወንታዊ ጽልዋ ኣረዲኣ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን ኣሜሪካ ንኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ኣጎዋ ብዝብል ስም ተመሳሳሊ ዕድል ስለዝሃበት፡ ካብ ግብሪን ቀረጽን ነጻ ፍርያት ይሰዳ እየን። እንተዀነ ኢትዮጵያ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዝነበረ ኲናት ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጥሪ ጀሚራ ካብዚ ናይ ናጻ ንግዳዊ ዕድል ተኣጊዳ ምህላዋ ዝዝከር እዩ።


20 ቢልዮን ፈልሲ ክትተክል ዝወጠነት ኢትዮጵያ ተዓዊታ’ዶ?

ኣብ 2019 ክሳብ መወዳእታ እዚ ዓመት 20 ቢልዮን ፈልሲ ንምትካል ዓቢ ወፍሪ ጀሚራ ዓለማዊ ዛዕባ ኰይና ዝነበረት ኢትዮጵያ፡ ዝያዳ ሸቶኣ ከምዝተዓወተትን እቲ ወፍሪ ገና ከምዝቕጽልን ትገልጽ። እቲ ኣሃዝ ዘድነቕ ይመስል፤ መንግስቲ ኣብ 2019 ኣብ ሓደ መዓልቲ ልዕሊ 350 ሚልዮን ኣግራብ ከም ዝተኸለ ይገልጽ። ኣብዛ ምስ ድርቂ፡ ግጭትን ዝውስኽ ዘሎ ብዝሒ ህዝብን እትቃለስ ሃገር ግን፡ እቲ ጃምላዊ ምትካል ፈልሲ ክሳብ ክንደይ ኣድማዕን ዕዉትን ከምዝነበረ ንጹር ኣይኰነን። ደገፍቲ ናይቲ ብቐዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ዝድገፍ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ (GLI)፡ ሓምላይነት ናብ ንቡር ከም ዝመለሰ፡ ለውጢ ክሊማ ከም ዝዓገተን መነባብሮ ዜጋታታ ከም ዘመሓየሸን ይዛረቡ። ብርግጽ ብዛዕባ ምብራስ ኣግራብ ግንዛበ ኣዕብዩን ጃምላዊ ጽምዶ ኣኻኺቡን እዩ፤ 20 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን’ውን ከምዝተሳተፉ ይግለጽ። ብመንግስቲ ዝድገፍ ቴክኒካዊ ኮሚቴ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ፡ ኣብ 2019 መጠን ምጽዳቕ ፈለስታት ብገምጋም 83.4 ሚእታዊ ኣብ 2020 ድማ 79 ሚእታዊ ከምዝዀነ ይገልጽ። ይዅን እምበር፡ እቶም ኣሃዛት ዘተኣማምኑ ዘይክኾኑ ከምዝኽእሉ ኣብ ለንደን፡ ኣብ ዓለምለኻዊ ትካል ኣከባብን ልምዓትን (IIED) ዝሰርሕ ጀምስ ማየርስ ይሕብር። ንሱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ድሕሪ ምትካል ፈልስታት ገና ወግዓዊ መስርሕ ከምዘየተኣታተወ ገሊጹ። "ውሑዳት ዓመታት ጥራይ እዩ ሓሊፉ ዘሎ፡ ኣግራብ ንኽዓብዩ ነዊሕ ግዜ ዝወስድ እዩ። እቲ ምድሓን ኣብ ነዊሕ እንተዀይኑ እዩ እቲ ዘገድስ" ይብል። ኣብ መላእ ዓለም ተመሳሳሊ ተበግሶታት ከምቲ ትጽቢት ዝተገብረሎም ኣይተዓወቱን። ኣብዚ ሰሙን ብጕጅለ ሳይንቲስት ኣብ መጽሔት ሮያል ሶሳይቲ ዝተሓትመ መጽናዕቲ፡ ፍርቂ ካብ ኵሎም ኣብ ፕሮጀክትታት ዳግመ-ምግራብ ኤስያ ዝተተኽሉ ፈልሲታት ንልዕሊ ሓሙሽተ ዓመት ከምዘይጸንሑ የመልክት። ንቴክኒካዊ ኮሚቴ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ዘወሃህድ ኣደፍርስ ወርቁ ግን፡ ኣብቲ ብማሕበረሰባት ከባቢታት ዝተኣከበ ኣሃዛት እምነት ኣሎዎ። "እዚ ብናጻ ኣህጉራውያን ኣካላት ክረጋገጽ ተስፋ ንገብር ኣለና" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ኢትዮጵያ ብብዝሒ ህዝቢ ኣብ ኣፍሪቃ ካልኣይቲ እያ፡ ብደረጃ ሃገር ወፍሪ ምትካል ፈልሲ ምትግባር ቀሊል ዕማም ኣይነበረን። ከም ኣቮካዶን ፓፓዮን ዝኣመሰሉ ዝተፈላለዩ ፈልሲታት ፍረታት ኣግራብን ተተኺሎም እዮም። "ትኽክለኛ ዘርኢታት፡ ኣብ ትኽክለኛ ቦታ፡ ንዝግባእ ዕላማ ምትካል ኣገዳሲ'ዩ" ይብል ክኢላ ስነ-ኣግራብ ላርስግራውዳል። ንሱ፡ ኣብ ኬንያ ዝመደበሩ ማእከል ሕርሻ ኣግራብ ዓለም ዝሰርሕ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ማእከል ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ንዝርከብን ንተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ፈልሲ ዘቕርብን መሸጢ ትካል ተኽሊ ስልጠና ዝህብ እዩ። ብርግጽ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ፡ ኣብ መጀመርታ ዓመት ስርሑ ብድኹም ውጥን ተነቒፉ እዩ። ገለ ሓረስቶት ንኽሳተፉ ናይ ሓደ መዓልቲ ምልክታ ጥራይ ከምዝተዋህቦምን ከምኡ’ውን ፈልሲታት’ውን ኣብ ኣኻውሕን ዘይምቹእ ኵነታትን ከምዝተተኽሉ ዓለምለኻዊ ትካል ኣከባብን ልምዓትን ኣብ ኢትዮጵያ ዝመደበሩ ኤክኖሰርቭ ኮንሰልቲንን ብሓባር ዘውጽእዎ ጸብጻብ የመልክት። ንኣብነት ፈልሲታት ባናና፡ "ነቲ ከባቢ ክጐድእ ኣብ ዝኽእል ከባቢታት ይትከሉ ከምዘለዉ ይንገር" ይብል እቲ ጸብጻብ። ቀላሚጦስ ብቕልጡፍ ስለዝዓብን ዝያዳ ዕንጸይቲ ስለዘፍርን ብገለ ሓረስቶት ዝተመርጸ ፈልሲ ነይሩ። ይዅን እምበር ቀላሚጦስ ብዙሕ ማይ ስለዘድልዮን፡ ኣብ ሓመድ ዝርከቡ ኣገደስቲ መኣዛታት ስለዘማስንን ካልኦት ምህርቲታት ንምብቋል ይጽገሙ እዮም። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ትካላት ሕርሻ ኣግራብ፡ መበቈላዊ ፈልሲታት እንተ ተተኸሉ ይመርጹ። ብመሰረቱ ወይ መበቈላዊ ወይ ድማ ዘይወረርቲን ንብዙሕነት ህይወት ናይቲ ከባቢ ዘርብሑን ክዀኑ ይግባእ። ከም ቀላሚጦስ ዝኣመሰሉ ዘይልሙዳት ኣግራብ ረብሓ ክህልዎም ይኽእል እዩ፤ እንተዀነ ብጥንቃቐ ክትከሉን ክምሕደሩን የድሊ። ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ከም ኣርቃይ ዝኣመሰሉ ዝያዳ መበቈላዊ ኣዝርእቲ ንምትእትታው ጻዕሪ ኣካይዱ እዩ። ልክዕ ምዕባለኡ ንምዕቃን ግን ኣጸጋሚ እዩ፤ ምኽንያቱ ወግዓዊ ኣሃዛት ናይቶም ዝተተኽሉ ዘይተለምዱ ዘይመበቈላዊ ፈልሲታት ክሳብ ሕጂ የለን። እዚ ግን ቴክኒካዊ ኮሚተ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ከም ኣካል ናይቲ ዝቕጽል ትንታናኡ ይሰርሓሉ ከምዘሎ ይገልጽ። ሚስተር ግራውዳል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ ኣሉታዊ ነገራት ምትኳር ጌጋ ከምዝዀነ ኣስሚሩሉ እዩ። "ብልክዕ ንምስራሕ ግዜ ይወስድ። እዚ ግን ሰባት ካብ ተግባር ክኽልክል የብሉን። ኢትዮጵያ ዝያዳ መበቈላዊ ኣዝርእቲ ንምትካል መሰረት ሃብታ ኣብ ምህናጽ እያ ትርከብ።" ኣብ ትሪ ኤይድ ዝተበሃለ ትካል ግብረ ሰናይ ዝሰርሕ ቶም ስኪሮው፡ ከም ዕንጸይቲ ወይ መግቢ ዝኣመሰሉ ነቲ ናይቲ ከባቢ ማሕበረሰብ ጭቡጥ ዋጋ ዝህቡ ኣግራብ ምትካል ኣገዳሲ ምዃኑ ይገልጽ። እዚ ድማ ንሓረስቶት ድርኺት ዝህብን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ምሕደራ ዘተባብዕን እዩ። ካልእ ንተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ሕልኽላኽ ዝፈጠረ፡ ጉዳይ 'ቲ ኣብ ውሽጢ ልዕሊ 40 ዓመታት እቲ ዝኸፍአ ድርቂ እዩ። ገለ ከባቢታት ንልዕሊ ክልተ ዓመት ዝናብ ኣይረኸቡን፡ እዚ ድማ ንህላወ ፈልሲታት ዝጸሉ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ኣለይቲ ኣግራብ፡ ድርቂ ዝጻወሩ ፈልሲታት ንምትካል ብጥንቃቐ ክሓስቡ ተገዲዶም እዮም። ሚስተር ስኪሮው፡ "ንሎሚ ጥራይ ዘይኮነ - ጽባሕ ንዝህሉ ኵነታት ክሊማ'ውን ዝምጥን ኣግራብ ከነብቁል ኣለና" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ዘይምጥኑ ዓይነት ፈልሲታት ምትካል ነቲ ድሮ ሕጽረት ዘጋጠሞ ቀረብ ማይ ጐዳኢ ክኸውን ይኽእል፤ እቶም ቅኑዓት ግን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ መኽሰብ ክህቡ ይኽእሉ። ላዕለዋይ ኣማኻሪ ኣብ ዴንማርክ ዝመደበሩ ፎረስትስ ኦፍ ዘ ዎርልድ ጀንስ ካንስትሩፕ፡ ዳግማይ ሽፋን ኣግራብ ምምስራት ጠሊ ንምዕቃብ ከምዝሕግዝ ይገልጽ። "ኣብ መወዳእታ ደረቕ ወቕቲ፡ ኣብ ከባቢታት ሕርሻ ኣግራብ ዝርከቡ ማሕበረሰባት፡ እቲ ሓመድ ጠሊ ዘለዎን ምዕቡልን ኰይኑ ክረኽብዎ እዮም። እቶም ኣብ ሕርሻ ኣግራብ ዘይብሉ ከባቢታት ዝነብሩ ግን ምሉእ ብምሉእ ዝነቐጸ [ሓመድ] ክህልዎም እዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቶም ልክዕ ዝዀኑ ኣግራብ እንተ ተተኺሎም፡ ኣብ ነዊሕ እዋን ዝናብ እውን ክውስኹ ከምዝኽእሉ ሚስተር ግራውዳል፡ ሓምላይ ምምላስ ንቐረብ ማይ ዘለዎ ረብሓ ዘርኢ ኣብ ኣውስትራልያ ዝተገብረ መጽናዕቲ ተወኪሱ ይገልጽ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ፡ ንኽልተ ዓመት ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት፡ ንምትካል ፈልሲ ጸልይዎ እዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ስምምዕ ሰላም ተፈሪሙ'ኳ እንተዀነ፡ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ግን ካብ 2021 ጀሚሩ ብዛዕባ እታ ንክልተ ዓመት ኣብ ዕጽዋ ዝነበረት ትግራይ ዝምልከት መረዳእታ የብሉን። ኣብ ትግራይ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ንምጅማር ተመዲቡ ዝነበረ ኣቶ ኣደፍርስ ግን፡ ሕጂ’ውን ገና ተስፋ ኣለዎ። "ትግራይ ቅድሚ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ እውን እንተዀነ ብዙሓት ዕዉታት ስርሓትቲ ምሕዋይ መልክዓ ምድሪ ዝካየደላ እያ ነይራ" ይብል። "እቲ ውዕል [ሰላም] እንተተፈጺሙ፡ ናብ ትግራይ ተመሊሰ ማእከላት ፈልሲ ዝምርምር ቀዳማይ ሰብ ክኸውን እየ።" ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪ ኣካል ናይቲ ዓቢ ውጥን ዘለዎ ዓቢ ሓምላይ ሓጹር ፓን-ኣፍሪቃ ፕሮጀክት’ውን እዩ። እዚ ተበግሶ ኣብ 2007 ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተጀመረ ኰይኑ፡ ኣብ 2030 ካብ ሰኔጋል ክሳብ ጅቡቲ ንኣስታት 8,000 ኪሎሜተር ዝዝርጋሕ መከላኸሊ ኣግራብ ብምህናጽ ዝርግሐ ምድረበዳ ሰሃራ ደው ንምባል ዝዓለመ እዩ። ዓቢ ሓምላይ ሓጹር ፓን-ኣፍሪቃ፡ ካብ ናይ ወጻኢ ለገስቲ ጃምላዊ ምወላ እኳ እንተረኸበ፡ ቅልጡፍ ዓወት ከመዝግብ ተጸጊሙ ይርከብ። ክሳብ 2017 ዝበለጹ ግምታት፡ ካብቲ ዝሓሰቦ ሸቶ 15 ሚእታዊ ጥራይ ከምዝፈጸመ ይሕብሩ፣ እቶም ዝኸፍኡ ግምታት ድማ ኣብ 4 ሚእታዊ የቐምጥዎ። ዕላማ ፕሮጀክት ሓምላይ ሓጹር፡ ሕጂ ዓቢ ሓጹር ካብ ምትካል "ኣብ መላእ እታ ኣህጉር ሕውስዋስ ፕሮጀክትታት ምሕዋይ" ናብ ምፍጣር ከምዝተቐየረ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት የመልክት። ነዚ ንምትግባር ድማ ሕጂ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ 58 ወረዳታት ሓሙሽተ ቢልዮን ፈልሲ ከተፍሪ ቃል ኣትያ ኣላ። ምስ ሓምላይ ሓጹርን ምስ ተበግሶ ሓምላይ ሕድሪን ዝሰርሕ ትሪኤይድ፡ ክልቲኦም ፕሮጀክትታት፡ ንነዊሕ እዋን ዓወት ልዑል ደረጃ ዘለዎ ፖለቲካዊ ደገፍ ጐድኒ ጐድኒ ትሑት ደረጃ ዘለዎ ምትእስሳር ማሕበረሰብ ክሰርሑ ከምዘለዎም ከምዘርእዩ ይገልጽ። "ኣግራብ ብጅምላ ምትካል ብዙሕ ዕንቅፋት ኣለዎ። ግን ከም ተበግሶ ሓምለዋይ ሕድሪ ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ፕሮጀክትታት ንምድጋፍ ክንሓብር ኣለና" ይብል ሚስተር ስኪሮው። "ዝተመሃርናዮ ክንካፈል፡ ካብ ውድቀትና ክንመሃርን ብሓባር ክንመሓየሽን ኣለና።"


ኣብ ቁጽጽር ዕጡቓት ዝርከቡ ከባቢታት ኢትዮጵያ፡ ብሕማም ንፍዮ ተጠቒዖም

ኣብ ርሑቕ ከባቢታት ምዕራብ ኢትዮጵያ ዝነብሩ ነበርቲ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ ብሰንኪ ሕጽረት ኣገልግሎት ሕክምና፡ ህጻናት ብሕማም ንፍዮ ይሞቱ ኣለው ኢሎም። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ውልቀሰባት፡ ብሰንኪ እቲ ኣብቲ ክልል ዝካየድ ዘሎ ግጭት ምንቅስቓስ ካብን ናብን ምትእጕጓሉ እቲ ጸገም ከም ዘጋጠመ ሓቢሮም። መንግስቲ ፌደራል፡ ቀንዲ ዕርዲ ዕጡቓት ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ ኣብ ዝዀኑ ከባቢታት ምዕራብ ኦሮምያ ስጕምቲ ክወስድ ከም ዝጸንሐ ይፍለጥ። ሓላፊ ጥዕና እቲ ክልል ኣቶ ደረጀ ኣብደና፡ ኣብቲ ክልል፡ ኣብቶም ብደርቂ ዝተጠቕዑ ከባቢታት ሓዊሱ ለበዳ ሕማም ንፍዮን ዓሶን ከም ዝተኸሰተ ኣረጋጊጹ። ነቶም ዝተጐድኡ ሰባት ንምብጻሕ ጻዕሪ ይግበር ከምዘሎ’ውን ተዛሪቡ። "ቅድሚ ሒደት መዓልታት ጥራይ ብሕማም ንፍዮ ዝሞቱ ክልተ ህጻናት ቀቢርና። ሓካይም ካብቲ ከባቢ ወጺኦም’ዮም” ክብል ነባሪ ወረዳ ኮንዳላ ዞባ ምዕራብ ወለጋ ንቢቢሲ ገሊጹ። ንፍዮ ኣዝዩ ተላባዒ ኰይኑ ከቢድ ሕማም ከስዕብ ይኽእል። ሓሓሊፉ ቀታሊ ክኸውን ይኽእል እዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ዞባ ምዕራብ ኦሮምያ ዘሎ ሰብኣዊ ኵነታት፡ "ዝተሓላለኸ ኰይኑ ይቕጽል ኣሎ" ብምባል፡ ብሰንኪ ግጭት ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ተመዛቢሎም ምህላዎም ጠቒሱ። ‘’ነቲ ዝተጐድአ ህዝቢ ንምሕጋዝ፡ ተበጻሕነት፡ ጸጥታን ገንዘብን በዳህቲ ኰይኖም ይቕጽሉ ኣለው” ክብል ቤት ጽሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት (OCHA) ገሊጹ።


ናብ መዓስከር ስደተኛታት ኣለምዋጭ ዝግዓዙ ኤርትራውያን ስደተኛታት እንታይ ይብሉ?

ብሰንኪ እቲ ኣብ ክልል ትግራይን መወዳስንቲ ክልላትን ክካየድ ዝጸነሐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ኣብቲ ማእከል ኲናት ዝኾነ መዓስከራት ዓዲ ሓርሽን ማይ ዓይንን ዝጸንሑ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ናብ ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት ኣለምዋጭ ይግዕዙ ከምዘለዉ ተገሊጹ። እቲ ንጥፈት ብምትሕብባር ዩኤንኤችሲኣርን ኣገልግሎት ስደተኛታትን ተመለስትን ኢትዮጵያ ይካየድ ከምዘሎን ብድሌት ከምዝፍጸምን ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ሓቢሩ።


‘ተግባራውነት ስምምዕ ምስ ኢትዮጵያ ንዝህልወና ርክብ ኣገዳሲ እዩ’፡ ሕብረት ኤውሮጳ

ሕብረት ኣውሮፓ ተፈጻምነት እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም፡ ነቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘለዎ ርክብ ዳግም ክጅምሮ ዘኽእሎ ኩነታት ከምዝፈጥር ኣፍሊጡ። እቲ ሕብረት፡ ቅድሚ ኣስታት ክልተ ወርሒ ብዝተኸተመ ስምምዓት ንሕብረት ኣፍሪቃ፣ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ምስጋና ከምዘቕረበ ይዝከር። ድሕሪ ምፍራም ስምምዕ ንዝተራእየ ለውጢ ዘመስገነ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ነዚ ክድግፍ ድልው ምዃኑ ኣረጋጊፁ። “እቲ ስምምዕ ብዘላቕነት ክፍፀም እንተኺኢሉ እቲ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዘለዎ ስትራቴጂካዊ ርክብ ዳግማይ ንኽጅመር ዝገብር እዩ” ኢሉ። ሕብረት ኤውሮጳ ሓደ ካብቶም ንኢትዮጵያ  ናይ ባጀት ደገፍን ሰብኣዊ ሓገዝን ብብዝሒ ዝህቡ ለገስቲ ኮይኑ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንዝተወለዐ ኲናት ስዒቡ ግን ኣስታት 110 ሚልዮን ዶላር ናይ ባጀት ድጋፍ ክደናጎይ ገይሩ’ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንውሳነ እቲ ሕብረት "ኣብ ግጉይ ገምጋም ዝተመርኮሰ ስጉምቲ'ዩ" ክብል ተቓውሞኡ ከምዘስምዐ ይዝከር። ሕብረት ኤውሮጳ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ከምዘመልከቶ፡ እቲ ዝተበፅሐ ስምምዕ ምቁራፅ ተኹሲ፣ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛትን ምርግጋፅ ተሓታትነት ምግሃስ መሰላትን ተግባራዊ እንተኾይኑ፡ እቲ ሕብረት ንኢትዮጵያ ዝገብሮ ልምዓታውን ቁጠባዊን ደገፍ ናብ ንቡር ክምለስ እዩ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያን ካልኦት ክፋላት እታ ሃገርን ልዑል ጠለብ ረድኤት ከምዘሎ ብምሕባር፡ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ሙሉእ ብሙሉእ ናብ ንቡር ክምለሱ ምግባርን ኣገዳሲ ምዃኑ ኣመልኪቱ። ሰራዊት ኤርትራ ብቕልጡፍን ምሉእ ብምሉእን ካብ ኢትዮጵያ ክወጽእ ድማ ሓቲቱ። ሕብረት ኤውሮጳ ምስቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኽልተ ዓመት ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ብዝተኣሳሰር፡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዝተፈላለየ መንገዲ ጸቕጢ ክገብር ዝፀንሐ ኮይኑ፡ ነታ ሃገር ክገብሮ ዝጸንሐ ደገፋት ድማ ኣጉዲሉን ኣደናጉዩን ኣሎ። እቲ ደማዊ ኲናት ደው ንምኽብል ብሸምጋልነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ስምምዕ ስዒቡ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛትን ምምላስ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ምዕባለታት ከምዝተራእየ ይግለጽ። ሸምገልቲ ሕብረት ኣፍሪቃ እቲ ጎንፂ ብቐዋምነት ንምቁራፅ ዝተበፅሐ ስምምዕነት ሙሉእ ብሙሉእ ተግባራዊ ይኸውን ምህላዉን ኣብ ክልል ትግራይ ዘሎ ኩነታት ናብ ንቡር ምምላሱን ንምርግጋፅ ኣብ ዝቕፅሉ መዓልታት ናብ መቐለ ክገሹ ምዃኖም ኣፍሊጦም ኣለዉ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሕብረት ኣውሮጳ፡ ምስ ኢትዮጵያ ዘለዎ ርክብ ንምጽጋን እኹል ምዕባለታት የለን- ኢሉ

ተኹሲ ደው ምባልን ዝርርብ ምጅማርን፣ ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራ፣ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤትን ኣብ ትግራይ ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎት ናብ ንቡር ምምላስን፡ ምሕዝነት ኤውሮጳን ኢትዮጵያን ንምጽጋን ቅድመ ኩነታት እዮም። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ሕብረት ኣውሮጳ ብኹሎም ወገናት ንዝተፈፀሙ ግህሰት መሰላት ተሓታትነት ክህሉን ክረጋገጸጽን ብዝምልከት መሰረታዊ ጉዳያት፡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብንፁር ኣቕሪቡ ከምዘሎ ይገልጽ። ላዕለዋይ ወኪል ጉዳያት ወፃእን ፖሊሲ ፀጥታን ሕብረት ኣውሮጳን፡ ምክትል ፕረዚደንት ኮሚሽን ኣውሮፓን ዝዀነ ጆሴፍ ቦረል፡ እዞም ቅድመ ኩነታት ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝተኻየደ ቤት ምኽሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣውሮጳ ከምዝተልዓሉ'ውን ገሊጹ። 'ዝተዘንገዐ ኲናት ትግራይ ደው ዝብለሉ እዋን ሕዚ እዩ' [ ‘ታይም ቱ ስቶፕ ዘ ፎርጋትን ዋር ኢን ትግራይ’ ] ዝብል ፅሑፍ  ጆሴፍ ቦረል፡ ኣብ ስሩዕ መርበብ ሓበሬታ ሕብረት ኣውሮጳ ብ5 ነሓሰ 2014 ዓ.ም ዝተዘርገሐ ዀይኑ፡ መርገፂ ኣውሮጳ ዘንፀባርቕ እዩ። እቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝተኣወጀ ተኹሲ ደው ምባል ስዒቡ፡ ገለ ምምሕያሻት ተራእዩ እኳ እንተሎ፡ ዝምድና ሕብረት ኤውሮጳን ኢትዮጵያን ንምምላስ እኹል ምምሕያሻት ከምዘይኮነ ይገልጽ። ኣባል ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ’ቲ ዝሓለፈ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጉዳያት ወፃኢ እውን ተመሳሳሊ ቅዋም ከምዝሓዘ ይግለጽ። ምስ'ቲ ኲናት ብዝተኣሳሰር ዝተፈፀሙ ጥሕሰታት ስዒቡ፡ እቲ ሕብረት ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወሃብ ዝነበረ ናይ ባጀት ደገፍ ደው ከምዝበለ ዝዝከር እዩ። ይኹን እምበር እቲ ሕብረት፡ "ንህዝቢ ኢትዮጵያ ብቐጥታ ዝገብሮ ደገፍ ኣየቋረፀን" ዝበለ ጆሴፍ ቦረል፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዓውድታት ጥዕናን ትምህርትን ብግጭት ንዝተሃስዩ ከባቢታት ዝተውሃበ ናይ 80 ሚልዮን ዩሮ ደገፍ ከም ኣብነት ጠቒሱ። እቲ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን እቲ ሕብረት፡ ኣብ ክልል ትግራይ ንክልተ ዓመታት ጥሜትን ፆታዊ ዓመፅን ከም መሳርሒ ውግእ ኣብ ረብሓ ዝወዓለሉ ዘስካሕክሕ ኲናት ከምዝዀነ ገሊጹ ። ዋላ'ኳ እቶም ተዋጋእቲ ወገናት ዘተ ሰላም ከካይዱ ድሌት ከምዘለዎም እንተገለጹ፡ "ኣገልግሎት መግቢ፣ መድሓኒት፣ ኤሌክትሪክ፣ ቴሌኮምን ባንኪን ከም መሳርሒ ኲናት ይውዕሉ ኣለው" ኢሉ ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ፍሉያት ልኡኻት ሕቡራት ሃገራት፣ ኣሜሪካን ኣውሮጳን፡ ምስ ሰበስልጣን ኣዲስ ኣበባን ትግራይን ብዛዕባ ፖለቲካዊ ዘተን ምምላስ መሰረታዊ ኣገልግሎትን ከምዝተዘራረቡ ኣዘኻኺሩ። እዞም ልኡኻት፡ ዋላ እኳ ብዛዕባ ሰላማዊ ዝርርብ እንተተነግረ፡ እቲ ኲናት ግን ‘ድምፂ ኣልቦ’ ኮይኑ ገና ይቕፅል ከምዘሎ እዮም ተዓዚቦም- ይብል። እቶም ፍሉያት ልኡኻት፡ ናብ ትግራይ ድሕሪ ምእታዎም ኣብ ነዳዲ፣ ጥረ ገንዘብን ድኹዒን ዝተነብረ እገዳ ክለዓል ከምዘለዎ ገሊፆም። ካብ ኣመራርሓ ትግራይ ናብ ፌደራል መንግስቲ ዝተላእከ ደብዳበ ሒዞም ምምጸኦም ድማ ዝዝከር እዩ። እቲ ደብዳበ፡ ዝተቋረጹ መሰረታዊ ግልጋሎት ናብ ንቡር ንክምለስ ዝሰርሑ ክኢላታት ድሕንነቶም ዘረጋግፅ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቶም ልኡኻት ነቲ ቅድመ ኩነት ኣብ ምምላእ ትኹረት ከምዝገበሩ ወቒሱ ጥርዓን ከምዘቕረበ ይዝከር። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ነቲ ዝተቛረጸ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብዝምልከት፡ መንግስቲ ዘለዎ መርገጺ ንጹር ምዃኑ፡ ኣገልግሎት ዝጅመረሉ ኩነታት ምፍጣርን ዘተ ሰላም ምጅማርን ቀዳምነት ክወሃቦ ይግባእ ኢሉ። ጆሴፍ ቦረል ብወገኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ናብ ኢትዮጵያ ዑደት ንዝገበሩ ኮሚሽነር ሕብረት ኣውሮፓ ሌናርቺች ብምጥቃስ፣ ምምላስ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ምንቅስቓስ ሰባት፣ ኣቑሑትን ኣገልግሎታትን ክትዕ ወይ ድርድር ከምዘየድልዮ ገሊጹ። "ምኽንያቱ እዚ ሕቶ ህይወት ህዝቢ ምድሓን ስለዝኾነ" ኢሉ። "መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይን ካልኦትን ዘለዎ ግዴታ ብዘይ ወዓል ሕደር ክፍፅም ንፅበ። እዚ ማለት ፖለቲካዊ መስርሕ ንኽጅመር ሓደ ወገን ቅድመ ኩነት ምቕባል ማለት ኣይኮነን። እዚ ንህዝቡ ዘለዎ ግዴታ ክዋጻእ ምሕታት እዩ" ኢሉ። ኣብ ትግራይ 4.8 ሚልዮን ህዝቢ፣ ኣብ ዓፋር 1.2 ሚልዮን ህዝቢ፣ኣብ ክልል ኣምሓራ ድማ ልዕሊ 7 ሚልዮን ህዝቢ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣፍሊጡ። ኣብ ተበፃሕነት እዞም ሰብኣዊ ሓገዛት ዝተወሰነ ምምሕያሽ እኳ እንተተራእየ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ግን ሐዚ እውን ዓብዪ ፀገም ኮይኑ ኣሎ። እቲ ወጥሪ ኣብ ካልኦት ክልላት እታ ሃገር ይረአ ከምዘሎን ዝተፈላለዩ ውሽጣውን ስግረ-ዶባውን ጎንፅታት ኩነታት ፀጥታ እታ ሃገር የጋድዱዎ ከምዘለዉ ይንገር። ጆሴፍ ቦረል፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዶብ ኢትዮ-ሶማል ዝኣትዉ ዕጡቓትኣልሸባብ፡ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ቅልውላው ዘጋጥም ሓደጋ ዘጉልሕ ምዃኑ ጠቒሱ። "እዚ ንመላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝጸሉ ዘሎ ደማዊ ኲናት ደው ዝብለሉ እዋን ሕጂ እዩ" ክብል እቲ ሕብረት ንኹሎም ወገናት ክዘራረቡን ኣብ ስምምዕ ክበጽሑን ጻውዒት ኣቕሪቡ። "እቶም ተዋጋእቲ ወገናት ንሰላም ዘለዎም ቆራጽነት ዘርእይዋኑ'ዩ" ዝበለ ጆሴፍ ቦረል፡ ምኽንያቱ ድማ ህዝቦም፣  ሃገሮምን እቲ ዞባን ካብ ህውከት ከድሕኑ ተላብዩ። "ንሰላማዊ ስምማዕ ትብዓት ይሓትት። ወይ ድማ ናብ ዘተን ስምምዕን ምምጻእ ካብ ምቕጻል ኲናት ንላዕሊ ትብዓት ይሓትት" ኢሉ። ወሲኹ ድማ "ኣብ መስርሕ ሰላም፡ ሓደ ኣካል ክዕወትን እቲ ካልእ ድማ ክስዕርን ኣይኮነን። ብዓሚቕ ትርጉሙ ፖለቲካዊ መሪሕነት ምልምማድ እዩ። ዋላ እኳ ንእሽቶ መስኮት ዕድል እንተሃለወ፡ ሕዚ እዩ እቲ ግዜ። ኩሎም ተፃባእቲ ወገናት ነዚ ዕድል ክጥቀሙሉ ንጽውዕ” ኢሉ ጆሴፍ ቦረል።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ ጉዳይ ኲናት ትግራይ ንባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ነቒፉ

ሕብረት ኣውሮጳ፡ ንኲናት ኢትዮጵያ ኣመልኪቱ ብሓሙስ ኣብ ዘመሓላለፎም ውሳነ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኲናት ትግራይ ክፈትሕ ብዘይምኽኣሉ ኣዝዩ ከም ዘሕዝኖ ኣፍሊጡ። ኲናት ትግራይ ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም [ግእዝ] ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ስልኪ፣ ባንክን ኢንተርነትን ሓዊሱ ኣብ’ቲ ክልል  ተቛሪጾም ዝርከቡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ብዘይ ወዓል ሕደር ናብ ንቡር ክምለሱን ተጻብኦታት ብቕልጡፍ ደው ክብሉን ሓቲቱ ኣሎ። ሰራዊት ኤርትራ'ውን ካብ ኢትዮጵያ ብቕልጡፍ ክወጽእን "ንዝፈጸሞ ገበናት" ተሓታቲ ክኸውንን ተላብዩ። ባይቶ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ’ቲ ብሓሙስ ዘሕለፎ ውሳነ፡ ባይቶ ጸጥታ ንኲናት ትግራይ ፍታሕ ከምጽእ ከምዘይከኣለ ብምውቃስ፡ “እቲ ባይቶ፡ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ክበጽሕ ከረጋግጽ፣ ሰላማውያን ሰባት ውሕስነቶም ክሕሎ፡ ከምኡ እውን ከቢድ ጥሕሰት ዓለምለኻዊ ሕጊ ዝፈጸሙን ግፍዕታት ዝሰርሑ ብሕጊ ክሕተቱ ትርጉም ዘለዎ ስጉምቲ ክወስድ ንላቦ” ይብል። ኣብ'ቲ ጉዳይ፡ ልዕሊ ዓሰርተ ግዜ ከምዝዘተየ ዝዝረበሉ  ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ተሪር ውሳነ ከሕልፍ ኣይከኣለን። ብፍላይ ድምጺ ብድምጺ ናይ ምስዓር ስልጣን ዘለዎን ሃገራት ቻይናን ሩስያን፡ ‘ውሽጣዊ ጉዳይ እዩ' ብዝብል መርገጺአን፡ ክቃወማ ምጽነሐን ዝዝከር እዩ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት፡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝህቦ ዝነበረ ዓመታዊ ድጋፍ ጠጠው ዘበለ ዀይኑ፡ ምስ መንግስቲ ርክቡ ንምሕዳስ ኣብ ትግራይ ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎት ናብ ንቡር ክምለሱ ከም ቅድመ-ኩነት ኣቕሚጡ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። እቲ ሰፊሕ ውሳነ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ኣብ ትግራይን ጎረባብቲ ክልላት ኢትዮጵያን፡ ተፃብኦታት ክቋረጽን ተኹሲ ብዘይ ዝኾነ ቅድመ-ኩነት ደው ክብልን ይሓትት። ኣባላት ባይቶ ኤውሮጳ፡ ንኹሎም በቲ ኲናት  ዝተሃስዩ ምሉእ፣ ውሑስን ዘላቕን ሰብኣዊ ተበጻሕነት ከረኽቡ ይላቦ። ባይቶ'ቲ ሕብረት፡  ካብ ኩሎም ተጻባእቲ ወገናት ዝተርኣየ ዝበሎ፡ ኮነ ኢልካ ንሲቪላት ዒላማ ምግባር ክኹንን እንከሎ፡ ህጻናት ንውትህድርና ይምልመሉ ኣለዉ ዝብሉ ጸብጻባት’ውን ወቒሱ። “ኮነ ኢልካ ኣብ ልዕሊ ሲቪላት ዝፍጸም መጥቃዕቲ፡ ንህጻናት ዒላማ ምግባር፡ ከምኡ’ውን ህጻናት ወተሃደራት ምምልማልን ምጥቃምን ገበናት ኲናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን እዩ” ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ፍርቂ ነፍሰ-ጾራትን ኣደ ቖልዑ ኣዴታትን፡ ሓደ ካብ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመትን ዝዕድሚኦም ሰለስተ ህጻናት ተጋሩ፡ ሕጽረት መዓዛዊ ምግቢ ከምዘጋጠሞም እቲ ሰነድ የዘኻኽር። ብሓፈሻ፡ ኣብቲ ክልል ዝርከቡ 1.39 ሚልዮን ህጻናት  ካብ ትምህርቲ ቦዂሮም ከምዘለዉ’ውን እቲ ሰነድ ይሕብር። እቲ ውሳነ ሓሳብ፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብሰለማዊ መገዲ ንምፍታሕ፡ ብፍላይ ድማ ብሽምግልና ሕብረት ኣፍሪቃ ንዝግበር ኩሉ ዲፕሎማስያዊ ፃዕሪ ከምዝድግፍ ይገልፅ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንፈለማ እዋን፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ቀጥታዊ ልዝብ ንምክያድ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ንመራሕቲ ትግራይን ዕላዊ ጻውዒት ከምዘቕረበን፡ ክልቲኦም ተጻባእቲ ወገናት ከምዝተቐበልዎን ይፍለጥ። ባይቶ ኤውሮጳ፡ መንግስቲ ኤርትራ ሰራዊቱ ካብ ኢትዮጵያ ‘ብቕልጡፍን ንሓዋሩን’ ከውጽእን ንዝተፈጸሙ ገበናት ተሓታትነት ከረጋግጽን ይጠልብ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ሰራዊቱ ፈጺሞምዎ ዝበሃል ገበናት ይነጽግ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ 22 መስከረም  2022፡ እቲ ኲናት ዳግማይ ምሰተወለዐ፡ ምትእትታው ሰራዊት ኤርትራ፡ ነቲ ኲናት ዝያዳ ከተሓላልኾ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ ኔሩ። ኣብ ቤልጂየም ብራስለስ ዝርከብ ኤምባሲ ኤርትራ፡ ኣብ ዝሃቦ ግብረ መልሲ ግና፡  “ጭቡጥ መሰረት ዘይብሉ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብፍላጥን ብሕቡእ ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባን ንመሰረታዊ መንቀልታትን ኩነታትን ኲናት ኢትዮጵያ ዕሽሽ ዝብል እዩ” ክብል ነቲ ክሲ ነጺግዎ። ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ብወተሃደራት ኤርትራ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝተኸፈቶምን ምስ ኤርትራ ኣብ ዘዳውቡ ከባቢታት ከቢድ ውግእ ከምዝተኻየደን ሓቢሮም ነይሮም። ኣሜሪካን ሕብረት ኤውሮጳን ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብምጉህሃር ንኤርትራ ይኸስዋ። ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ሃገሩ ኣብ ትግራይ "ፍሉይ ድልየት የብላን" ዝበለ ኰይኑ፡ ንህወሓት ግን "ኣንጻር ኤርትራ ሱር ዝሰደደ ተጻባኢ ኣጀንዳ ኣለዎ" ክብል ከሲስዎ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኩናት ሓድሕድ ከብቅዕ ዝጽዕር ዘሎ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ ወተሃደራት ኤርትራ ዶብ ሰጊሮም ናብ ትግራይ ከምዝኣተዉ ኣሜሪካ ከምትፈልጥ ምግላጹ ይዝከር።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሩስያ ሓደ ሕምሺት ግዝኣት ዩክረይን ከምእተቆጻጸረት ተገሊጹ

ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ሓይልታት ሩስያ ካብ ግዝኣት ሃገሩ ነቲ 20% ተቖጻጺሮም ከምዘለው ገሊጹ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩከረይን ዝፈጸመቶ ወራር ናብ መበል 100 መዓልቱ ተቓሪቡ ኣሎ። እቲ ፕረዚደንት ንኣባላት ባይቶ ላክሰምበርግ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ እቲ ግንባር ንልዕሊ 1000 ኪሜ ከምዝዝርጋሕ ተዛሪቡ። ንሱ ብቪድዮ ብቐጥታ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ “ኩሎም ንግጥም ድልዋት ዝኾኑ ኣሃዱታት ሩስያ ኣብቲ ወራር ይሳተፉ ኣለው” ኢሉ። ሓይልታት ሩስያ ነታ ኣብ ምብራቓዎ ዞባ ዶንባስ እትርከብ ከተማ ሰቨሮዶነስክ ንምቁጽጻር ዝገብርዎ መጥቃዕትታት ኣሐዪሎም ኣለው። እቶም ሓይልታት ንዝበዝሕ ክፋል እታ ከተማ ተቖጻጺሮም ከምዘለው ሰብ መዚ ምክልኻል ብሪጣንያ ሓቢሮም። ሩስያ ነታ ከተማ ንምቁጽጻር “ብኹሉ ሸነኻት” ፈተነ ተካይድ ከም ዘላ ኣመሓዳሪ እቲ ዞባ ሰርሂ ሃይዳይ ተዛሪቡ። ንሱ ወሲኹ ወተሃደራት ዩክረይን ጸረ መጥቃዕቲ ብምክያድ “ኣብ ገለ ጎደናታት ንጸላኢ ብምድፋእ ብዙሓት ይማርኹ ኣለው” ኢሉ። ኣብ ውሽጢ ከተማታት ዝካየድ ዘሎ ፅዑቕ ውግእ ብዙሓት ክፈናቐሉ ምኽንያት ይከውን ከምዘሎ ብምሕባር ድማ ከምዚ ዝበለ ኩነታት "ኣዝዩ ሓደገኛ" ምዃኑ ገሊፁ። ሓሙስ ምሸት ብቪድዮ ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ ኣብ ዶንባስ ዘሎ ኩነታት ብዘይ ለውጢ ከምዘይተረኣዮ ድሕሪ ምባል ኣብቲ ናይ ሴቨሮዶነስክ ውግእ ግን ዩግሬናውያን "ውሱን ዓወት" ከምዝረኸቡ ጠቒሱ። ኣብታ ከተማ ኣስታት 15,000 ሰላማውያን ሰባት ዝተቐርቀሩ ኮይኖም መብዛሕቲኦም ከኣ ኣዞት ኣብ ዝተብሃለ ዓብዪ ፋብሪካ ካሜካል ኣዕቚቦም ይርከቡ። ወተሃደራት ሩስያ ብረቡዕ ደብዳብ ከቢድ ብረት ኣብ ዘካይዱሉ እዋን ነቲ ቦታ ዒላም ምግባሮም "ዕብዳን" ክብል ዘለንስኪ ንሩስያ ነቒፉ ነይሩ። ብኻልእ ገጽ፡ሩስያ ምስቲ ኣብ ዝተቖፃፀረታ ከተማ ማሪዩፑል ዘጣየሸቶ ምምሕዳር ኣይንተሓባበርን ንዝበሉ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ትቐትል ምህላዋ ከንቲባ ናይታ ከተማ ይኽስስ። ቫዲም ቦይቼንኮ እታ ከተማ ኣብ ኢድ ሰራዊት ሩስያ ቅድሚ ምውዳቓ ዝወፅአ ኮይኑ፡ ብዙሓት ነበርቲ 'ኦሌኒቭካ' ኣብ ዝተብሃለ ቤት ማሕዩር ይእሰሩ ከምዘለዉን በቶም ዝተቖፃፀርዋ ሓይልታት ብዙሓት ነበርቲ ስቅያት ይበጽሖም ከምዘሎን ዝገልጽ ሓበሬታ ከምዝበጽሖ ይዛረብ። ቢቢሲ ነዚ ክሲ ካብ ዘይሻራዊ ኣካል ከፃርዮ ኣይከኣለን። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቢቢሲ ዘዘራረቦ ኣማኻሪ እቲ ከንቲባ፡ ሩስያ ነታ ከተማ ኣብ ከበባ ብምእታው ክትድብድባ ከላ ብውሕድ 22,000 ሰባት ምዝተቐተሉ'ዩ ሓቢሩ። ማዕቐባት ምዕራባውያን መራሕቲ ምዕራባውያን ሃገራት ኣንፃር ደገፍቲን መሻርኽትን ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኣብ ልዕሊ ዝኾኑ ኣካላት ዘንብርዎ ማዕቐባት ኣበርቲዖም ቀጺሎምሉ ኣለዉ። ክፍሊ ገንዘብ ኣሜሪካ ምስ ፑቲን ርክብ ኣለዎም ንዝብሃሉ ሰብዋና ነኣሽቱ ናይ መቀዳደሚ ጀላቡን ሓደ ተፃዋቲ ሴሎ ዝብሃል ዓይነት መሳርሒ ሙዚቃን ዝርከብዎም ሰባት ዒላማ ዝገበረ ሓድሽ ረቂቕ ማዕቐባት ትማሊ ሓሙስ ወግዓዊ ገይሩ'ሎ። ካልኦት ምስ ፑቲንን ወሃቢት ቃል ሚንስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ሩስያ ማሪያ ዛካሮቫን ቅርበት ዘለዎም ሓሙሽተ ኣዝዮም ሃብታማት ሰባት ኣብ ኣመሪካ ዘሎ ሃብቶም ከይንቀሳቐስን ምስ ኣብ ኣመሪካ ዝርከቡ ትካላት ብምትሕብባር ከይሰርሑን ተገዲቦም ኣለዉ። ኣውሮጳውያን ብወገኖም ኣንፃር ሩስያ በዓል ሽድሽተ ጥምሮ ማዕቐባት ኣብ ምድላው ይርከቡ። ካልኦት ዝተፈላለዩ ማዕቐባት እውን ኣብ ልዕሊ ፖለቲከኛታት፣ ትካላትን ሰብሃብትን እታ ሃገር ይድንገጉ ኣለዉ። ኣመሪካ ንዩክሬን ናይ ነዊሕ ርሕቐት መወንጨፊ ሮኬታት ብሓገዝ ክትህባ ምዃና ፕረዚደንት ባይደን ብሮብዕ ወግዓዊ ከምዝገበረ ይዝከር። ወሃቢ ቓል መንግስቲ ሩስያ ዲመትሪ ፔስኮቭ፡ ኣመሪካን መሻርኽታን ኮነ ኢለን ዝተናውሐ ኲናት ንኽህሉ "ኣብ ልዕሊ ሓዊ ነዳዲ ይውስኻ ኣለዋ" ክብል ከሲሱ'ሎ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


‘ኣብ መቐለ ዝተካየዱ መጥቃዕትታት ድሮን ንተስፋ ሰላም ኣብ ሓደጋ ዘውድቑ እዮም’ ኣውሮጳዊ ሕብረት

ኣውሮጳዊ ሕብረት፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ መዓልታት ኣብ ትግራይ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮን]፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ዘሎ ተስፋ ዳግም ኣብ ሓደጋ ዘውድቕ እዩ ብምባል ኰኒኑ። ኢምባሲ ኢትዮጵያ ኣብ ብሩስልስ፡ ቤልጂም ብወገኑ፡ ብመግለጺ ሕብረት ኣውሮጳ ኣዝዩ ከምዝሓዘነ ዝገለጸ ዀይኑ፡ "ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ብህወሓት ዝተፈጸሙ መጥቃዕቲታት ኣመልኪቱ ትሒም ኣይበለን" ብምባል ከሲሱ። እቲ ኢምባሲ፡ ሕዚ'ውን ብኣፍሪቃ ሕብረት ዝምእዘን ዘተ ሰላም ንምስታፍ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድልው ምዃኑ ሓቢሩ። ሕብረት ኣውሮጳ ብረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መንግስቲ ትግራይ ተጻብኦታት ደው ብምባል ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝመርሖ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ዘርኣዮ ድልውነት፡ እቲ ግጭት ጠጠው ንምባል፣ ኣብ ልዝብ ዝተሞርኰሰ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦን ቀጥታዊ ዝርርባትን ንክብጻሕ ዕድላት ክኸፍት ምተገብአ ኢሉ። ይኹን’ምበር፡ “እቶም ኣብ ከተማ መቐለ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ድሮን፡ ዳግም ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ዝነበረ ተስፋ ኣብ ሓደጋ የውድቑዎ ኣለው” ክብል ስግኣቱ ገሊጹ። ትማሊ ረፋድ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ መንበሪ ኣባይቲ መጥቃዕቲ ድሮን ከም ዝተፈጸመን ብሰንኩ ህይወት ሰብ ከም ዝጠፍአን ሓካይም ሆስፒታል ዓይደር ገሊጾም። ብሰሉስ’ውን ካልእ መጥቃዕቲ ድሮን ዝተፈጸመ ኰይኑ፡ መቐለ ዩኒቨርሲቲን ትካል ቴሌቪዥንን ሬድዮን ድምጺ ወያነን ዒላማ ከም ዝዀኑ ሰብ መዚ እቲ ክልል ከሲሶም። መንግስቲ ፌደራል፡ ዛጊት ብዛዕባ እቶም ዝቐርቡ ዘለው ክስታት መጥቃዕታት ድሮን ምላሽ ኣይሃበን። ኣብ ትግራይ ኣገልግሎታት ቴሌኮም ተቛሪጾም ብምህላዎም ድማ ነዚ ሓበሬታ ብናጻ ኣካል ምርግጋጽ ኣይተኻእለን። እቲ ኲናት ዳግም ኣብ ዝተወልዓሉ ሰሙን ግን፡ ማእከላይ መንግስቲ ህዝቢ “ካብ ወተሃደራዊ ዒላማታት” ክርሕቕ ኣለዎ ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ሰብ መዚ ትግራይ፡ ኣብቶም ክሳብ ሕጂ ዝተፈጸሙ መጥቃዕታት ሲቪላውያን ግዳያት ይዀኑ ምህላዎም ይዛረቡ። መራሕቲ ትግራይ ብ1 መስከረም 2015 ዓ.ም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ብሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ልዝብ ምቹእ ኩነታት ንምፍጣር ስምምዕ ህጹጽ ምቁራጽ ተጻብኦ ንክግበር ድልየት ከም ዘለዎም ኣመልኪቶም ኣለው። ነቲ ኲናት ደው ንምባል፡ ብሸምጋልነት እቲ ሕብረት ኣብ ዝግበር ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ ድልየት ከም ዘለዎ ብተደጋጋሚ ክገልጽ ዝጸንሐ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ነዚ መራሕቲ ትግራይ ዘቕረቡዎ ሓሳብ ኣመልኪቱ ክሳብ ሕጂ ዝሃቦ መልሲ የለን። እቲ ኲናት፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግም ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ክቋረጽ እንከሎ፡ እዚ ኣብ መነባብሮ ስቪላውያን፣ ቁጠባን ዕብየትን እታ ሃገር ከቢድ ጽልዋ ይፈጥር ኣሎ ይብል። እቲ ብመገዲ ኣፈኛ እቲ ሕብረት ዝወጽአ መግለጺ “ተራ ኤርትራ ሕጂ’ውን ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ንዝግበር ጻዕርታት ይዕንቅፍ ኣሎ” ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ዘላቒ ሰላም ንምምጻእ ሰላማዊ ልዝባት ብሕታዊ ኣማራጺ ምዃኖም’ውን ዘዘኻኸረ እቲ ሕብረት፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዕ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦ ንክበጽሑን ተጻብኦታት ጠጠው ንከብሉን ሓገዝ ከም ዝገብር ሓቢሩ። ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ቀጺሉ ዝነበረ ምቁራጽ ተጻብኦ ፈሪሱ፡ ናብ ካልእ ዙር ኲናት ካብ ዝኣትዉ ኣስታት ሰለስተ ሰሙናት ተቖጺሮም ኣለዉ፡፡ ነቲ ኲናት ዳግም መን ጀሚርዎ ኣብ ዝብል፡ ክልቲኦም ወገናት ንሓድሕዶም ይካሰሱ። ማሕበረሰብ ዓለም ክልቲኦም ወገናት ናብ ልዝብ ንክመጽኡ ጻዕርታት ይገብር ከም ዘሎ ይገልጽ። እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት፡ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ’ዩ። ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ክኣ፡ እቲ ናይ ሕጂ ሓዊሱ ሰለስተ ዙር ውግኣት ተኻይዶም። እቲ ሳልሳይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግም ቅድሚ ምውልዑ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ህድእ ኢሉ ጸኒሑ’ዩ። ኣብዚ እዋን፡ ክልቲኦም ተራጸምቲ ሓይልታት ንምዝርራብ ክሽምግሉ ጻዕሪ ዝገብሩ ዝነበሩ ኣካላት ዝሰመረሎም ኣይመስልን። ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ሰሙናት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ሰፊሕ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ከም ዘሎን ይግለጽ። መራሕቲ ትግራይ፡ ብርክት ብዝበሉ ግንባራት ሰፋሕቲ ውግኣት ይካየዱ ከም ዘለውን ኣብ ከተማ መቐለ ተደጋጋሚ ደብዳብ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ይፍጸም ከም ዘሎን ይገልጹ። ብሸነኽ መንግስቲ ፌደራል ግን ነዚ ኲናት ኣመልኪቱ ዝተባህለ ነገር የለን። መንግስቲ ኰነ መራሕቲ ትግራይ፡ እቲ ኲናት ብልዝብ ንክፍታሕ ድልየት ከም ዘለዎም እኳ እንተ ኣፍለጡ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ዝርኣዩ ዘለው ክስተታት ግን ክልቲኦም ወገናት ናብ ጠረጴዛ ሰላም ዘብጽሖም ስጉምቲ ይወስዱ ከም ዘየለው ዘመላኽቱ ከም ዝዀኑ ተዓዘብቲ ይገልጹ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሽወደን፡ ስለምንታይ ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ 300ሽሕ ስደተኛታት  ግዝያዊ ክትቅይሮ ወጢና?

ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ሽወደን ስልጣን ዝተቘጻጸረ ሕሉፍ የማናዊ ሰልፊ፡ ነቶም ኣቐዲሞም ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ ዝተዋህቦም ኣስታት 300 ሽሕ ዝዀኑ ስደተኛታት ወረቐቶም ናብ ግዝያዊ ፍቓድ ክቕይሮ ዘኽእሎ ሕጋዊ ሸነኻት እንተሎ መጽናዕቲ ክገብር ምዃኑ ድሕሪ ምእማሙ፡ ኣብ ስደተኛታት ዓቢ ሻቕሎትን ፍርሕን ፈጢሩ ኣሎ። ቢቢሲ ትግርኛ ኣብታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ንዝነጣጠፍ ጋዜጠኛን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን ኻልድ ዓብዱን ኣብ ሳውዝ ባንክ ዩኒቨሪሲቲ ዓባይ ብሪጣንያ ብዛዕባ ጉዳይ ስደተኛታት ዝምህርን ዝመራመርን ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብን በቲ ኵነታት ንዝተሻቐሉ ኤርትራውያንን ኣዘራሪቡ ኣሎ። ብዝተፈላለየ ምኽንያት፡ ካብ ቤቱን መሬቱን ናብ ቀረባን ርሑቕን ዝሰገረ ስደተኛ፡ ኣብታ ዝኣትዋ ሃገር፡ መሰሉ ዘኽብርን ግዴታኡ ዝነግርን ብ1951 ኣብ ኣኼባ ሕቡራት ሃገራት ጀኔቫ ዝጸደቐ፡ ብውዕል ጀኔቫ 1951 ዝፍለጥን ንዕኡ ዝድርዕ ናይ 1967 ፕሮቶኮልን ዝተዋሕሰ ሰነድ ኣሎ። እዚ ሰነድ ዝዀነ ይዅን ሰብ ኣብ ሃገሩ፡ ብሃይማኖታዊ እምነቱ፡ ብፖለቲካዊ ኣረኣእያኡ፡ ብዘርኡን ዓሌቱን፡ ብብሄሩን መንነቱን፡ ከምኡ'ውን ኣባል ሓደ ጕጅለ ብምዃኑ ካብ መንግስቲ ይኵን ካብ ዝዀነ ጕጅለ ጸቕጢ ምስዘጋጥሞ ውልቀ ጉዳዩ ተራእዩ ውሕስነት ንኽወሃቦ ዘፍቅድ እዩ። መንግስቲ ሽወደን ከኣ በዚ መንፈስን ኣህጉራዊ ውዕልን እዩ ተቐቢሉዎም፡ ይብል ዶክተር ጋይም ክብረኣብ። ኣብ መስርሕ ሕቶ ዑቕባ ግዝያውን ነባርን መንበሪ ፍቓድ ምህላው ዝጠቅስ ናይቲ ዓውዲ ክኢላን መምህርን ፕሮፌሰር ጋይም፡ ሃገራት ንሕቶ ዑቕባ ነብሲ ወከፍ ውልቀ ሰብ ገምጊመን ግዝያዊ ወይ ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ ከምዝህባ ይገልጽ። እቲ ግዝያዊ መንበሪ ፈቓድ ዝበሃል፡ ንኣብነት እቲ ምኽንያት ስደት ዝዀነ ነገር፡ ከም ውግእ ሓድሕድ እንተዀይኑ ንሱ ክሳብ ዝዓርፍ ጥራይ እዮም ኣብታ ሃገር ክነብሩ ዝኽእሉ። ክሳብ ሽዑ እውን ደቆምን ሓዳሮምን ክጥርንፉ ይኵን ናብ ኵሉ ዘግይሽ ፓስፖርት ናይ ምርካብ ዝኣመለሰ ድሩት መሰላት እዩ ዘለዎም። እቶም ቀዋሚ መንበሪ ፈቓድ ዝተዋህቡ ግን ስደራኦም ክጥርንፉ ይኵን ብዘይካ ናብ ሃገሮም ናብ ዝደለይዎ ካልእ ክገሹ ዘፍቅድ መሰላት ይረኽቡ። ካብዚ ሰፊሕ መሰል ዘውህብ ቀዋሚ መንበሪ ናብ ግዝያዊ መንበሪ ምውራድ ማለት እምበኣር ብዙሕ ነገር ከምዘሰናኽል የረድእ። ጋዜጠኛን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን ኻልድ ዓብዱ፡ እቲ ሕጂ መንግስቲ ሽወደን ነቲ ቀዋሚ ናብ ግዝያዊ መንበሪ ፍቓድ ክቕይሮ ዘኽእሎ ዕድላት ክርኢ ምዃኑ ዝገለጾ እማመ ንብዙሓት ስደተኛታት ኣሻቒሉ'ኳ እንተሎ ብቐሊሉ ክትግበር ይኽእል እዩ ዝብል እምነት ከምዘይበሉ’ዩ ይገልጽ። ቅድሚ ሕጂ እውን መንግስቲ ሽወደን ነቶም ብናይ ሓሶት ታሪኽን ዛንታን መንበሪ ፍቓድ ዝረኸቡን ‘ኣብ ዓድና ስግኣትን ፍርሕን ኣሎና’ ኢሎም ዑቕባ ሓቲቶም ከብቅዑ ተሓቢኦም ንሃገሮም በጺሖም ዝመጽኡ ስደተኛታት መንበሪ ፍቓዶም ከሕድጐ'ኳ እንተጸንሐ፡ እዚ ሕጂ ስልጣን ተረኪቡ ዘሎ ሕሉፍ የማናዊ ሰልፊ ዝብሎ ዘሎ ግን ፍልይ ዝበለ እዩ። “ቅድሚኡ ዝነበረ ብሕግን ምርጫን ስልጣን ዝሓዘ መንግስቲ ሽወደን፡ ብኣህጉራዊ ውዑል ስደተኛታት ጉዳዮም ሰሚዑን መርሚሩን መንበሪ ፍቓድ ንዝሃቦም ኣስታት 300 ሽሕ ስደተኛታት ንቀዋሚ ፍቓዶም ናብ ግዝያዊ ክቕይሮ እየ ምባል ከምቲ ሓላፊ ክፍሊ ኢሚግሬሽን ሽወደን ዝበሎ ዘየሻቕል ኣይኮነን፤ ግን ከኣ ብቐሊሉ ዝትግበር ኣይኮነን” ይብል ኻልድ። ዳርጋ ኣብ ኵሉ ሃገራት ምዕራብ፡ ‘ስደተኛታት ኣብ ከም ሓሺሽን ባእስን ዕግርግርን፡ ስርቅን ምጥፍፋእን ዝኣመሰለ ዘይቅቡል ተግባራት እናተዋፈሩ ንባህላዊ ክብርታትና የበላሽው ኣለው’ ዝብል ክሲ ጸኒሑን ኣሎን። ብፍላይ እተን የማናዊ ኣተሓሳስባ ዝኽተላ ሰልፍታት መብዛሕቱ ግዜ ኣብ እዋን ምርጫ “ጽልኣት ስደተኛታት” ዘንጸባርቕ ጐስጓስ ከካይዳ ምስማዕ ልሙድ ምዃኑ፡ ጋዜጠኛ ኻልድ ዓብዱ ይገልጽ። “እዚ ሕጂ ኣብ ሽወደን ስልጣን ሒዙ ዘሎ ሕሉፍ የማናዊ ሰልፊ እውን ካብቲ ኣተሓሳስባ እቲ ዝወጽእ ኣይኮነን” ይብል ኻልድ። መንግስቲ ሽወደን፡ ብዙሓት ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ ተዋሂቡዎም ከብቅዕ ዓቕሞም ኣማዕቢሎም ሰሪሖም ነብሶም ክጥውሩ ስለዘይከኣሉን ቀጻሊ ሓገዝ መንግስቲ ስለዝሓቱን፡ ምእንቲ ቀዋሚ ፍቓድ መንበሪኦም ክዕቅቡ ዝገብሮ ዘሎ ጸቕጢ ክኸውን ከምዝኽእል ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ይግምት። “ሓቂ እዩ እቶም ካብ ሃገሮም ነፊጾም ከቢድ ሓደገኛ ጕዕዞ ሰጊሮም ድሕሪ ክንደይ መከራ ዓዲ ሰላም በጺሖም ዑቕባ ዝሓቱ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝመጽኡ ስደተኛታት ንባህልን ቋንቋን እተን ዘዕቁባኦም ሃገራት ኣጽኒዖም ተማሂሮም ኣብ ስራሕ ዓለም ክሳተፉ ግዜ ዝወስድ'ኳ እንተዀነ፡ እቶም ኵሎም ብትሑት ክፍሊት ኣብ ዝተፈላለየ ጽላት ቁጠባ እተን ሃገራት ኣብ ጉልበታዊ ዕዮ ዝሳተፉ ስደተኛታት እዮም” ይብል ፕሮፌሰር ጋይም። “ዝዀነ ይዅን ስልጣን ዝሓዘ ስርዓት ነቲ ኣብታ ሃገር ዝጸንሐ ሕግታት ቀይሩ ንዕኡ ዝምእምኦ ነገር ክገብር ይኽእል’ዩ” ዝብል ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ፡ ብፍላይ እቶም ኣብ ስደተኛታት ክቱር ጽልኣት ዘለዎም የማናውያን ሰልፍታት ንነቓዓት ናይ ሕግታትን ትንታኔታትን ኣጽኒዐም ዘዋጽኦም ነገር ክገብሩ ከምዝኽእሉ ብምሕባር፡ እቲ ካብ ቀዋሚ መንበሪ ፈቓድ ናብ ግዝያዊ መንበሪ ናይ ምቕያር መስርሕ ንኣህጉራዊ ውዑል ጄነባ ዝጻረር ስለዝኾነ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ናይ ሕጊ ክኢላታትን ደያኑን ጠጠው እንተዘየቢሎሞ ኣፍካ መሊእካ እትዛረበሉ ዘተኣማምን ውሕስነት ኣሎ ክትብል ኣጸጋሚ ምዃኑ ይገልጽ። ጋዜጠኛ ኻልድ ዓብዱ እውን ፖለቲከኛታት ኵሉ ሳዕ ንዝደልዩዎ ፖሊሲ ከተግብርሉ ዝኽእሉ ነቓዓት ሕጊ ሃሰስ ምባሎም ዝተለምደ ኰይኑ፡ እዚ ሕጂ ስልጣን ዝተረከበ ሕሉፍ የማናዊ ሰልፊ ከኣ ነቲ “ስደተኛታት ጸገም ኰይኖምና” ዝብል ስምዒት ናይቲ ህዝቢ ምኽንያት ብምግባር ቀዋሚ መንበሩ ፍቓድ ዘለዎም ስደተኛታት ናብ ስራሕዓለም ክዋፈሩን ነብሶም ክኽእሉን ጸቕጢ ንምግባር ዝግበር ዘሎ ምውስዋስ ኮይኑ ከምዝስምዖ ይሕብር። ቅድሚ ሸውዓተ ዓመታት ናብ ሽወደን ዝኣተወት ሃይማኖት ዝተባህለት ስደተኛ ነባሪት ሽወደን፡ ስደት፡ ምርጫ ስኢንካን ተገዲድካን እትኣትዎ ንዅለንትናኻ ዝፈታተን ኣዝዩ መሪር’ዩ ምዃኑ ብምግላጽ፡ በዚ ሕጂ መንግስቲ ሽወደን ካብ ቀዋሚ ናብ ግዝያዊ መንበሪ ፈቓድ ንምቕያር ኣሚምዎ ዘሎ ሓሳብ ከይተሰናበድና ንሕና ዓቕምና ናብ ምምዕባል ከነድህብ ይግባእ ትብል። “ ሓቂ ይሓይሽ መንግስቲ ሽወደን ንዓናን ደቅናን ተቐቢሉ ከም ስደተኛታት ዝግበኣና ክብርን መሰልን ሂቡና እዩ። ብህዝባዊ ምርጫ መንግስትነት ዝሓዙ ሰልፍታት ነንፖሊሲታቶም ከተግብሩ ዝመሰሎም ነገር ክፍትኑ ይኽእሉ እዮም። እቲ ንሕና ክንገብሮ ዘሎና ግን ለይትን ቀትርን ከይተሓለልና ክንመሃርን ክንሰርሕን እዩ” ትብል። ከሰተ ብርሃነ ዝተባህለ ካልእ ተቐማጢ ሽወደን ብወገኑ፡ እቲ ሓድሽ እማመ ከምዘሰንበዶ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ሽወደን፡ ነዚ 300 ሽሕ ዝቝጽሩ ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ ዝሃቦ ስደተኛ ንኸምህሮን ክናብዮን ገዚፍ ወጻኢታት ስለዘፍሰሰ ንዓይ ሓዊሱ ነብሲ ወከፍ ስደተኛ ምስ ሕብረተሰብ ሽወደን ተጸናቢሩ ዓቕሙን ክእለቱን ንኸዕቢ ንምድፍኡ እንተዘይኰይኑ ክንዮኡ ዝኸይድ ነገራት ክገብር ይደሊ እዩ ዝብል እምነት ከምዘይብሉ ይገልጽ። “እቲ ቀዋሚ መንበሪኹም ናብ ግዝያዊ ክቕየር እየ ተባሂሉ ዘይስንብድን ዘይሻቐለን የሎን። ግን ከኣ መንግስቲ ነቲ ኣብ ልዕለናን ደቅናን ዝገበሮ ወፍሪ ብቐሊሉ ክኸስሮ ዝደሊ ኣይመስለንን። እቲ ጉዳይ ግን ኣበይ ኣለና እንታይ’ከ ክንገብር ይግበኣና ኢልና ክንበራበር ሓጋዚ ይመስለኒ” ይብል። ሽወደን ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ ካብ ሶርያ፡ ኣፍጋኒስታን፡ ዒራቕ፡ ኤርትራ፡ ሶማል ካብ ኲናትን ግጭትን ዝሃደሙ ብዙሓት ስደተኛታት ካብ ዘዕቈባ ሃገራት ኤውሮጳ ሓንቲ እያ። እንተዀነ ኣብ ዝሓለፋ ውሑዳት ዓመታት እቶም ቀዋሚ መንበሪ ፍቓድ ዝሃበቶም ብዙሓት ስደተኛታትን ስድራ ቤታቶምን ዓቢ ናይ  ሽቕለት ብደሆ ከምዝዀኑዋ ብምግላጽ እቶም ስደተኛታት ኣብ ናይ ስራሕ ዓለም ክዋስኡ ብቐጻሊ ክትደፍእን ከተተባብዕን ከምዝጸንሐት ዝገልጽ ፕሮፌሰር ጋይም እቶም ስደተኛታት በቲ ዝተባህለ ከይተሰናበዱ ግን ከኣ ልቦም ከየውደቝ ዓቕሞም ብምምዕባል ተወዳደርቲ ንክዀኑ ክመሃሩ ክጽዕሩ ከምዘለዎም ይመክር።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ዩክረይን ምስ ኣውሮጳ ክትሓብር ትኽእል'ዶ? ግብረመልሲ ሩስያ ኸ እንታይ ይኸውን?

ዩክረይን ናብቲ 27 ኣባላት ዘለዎ ሕብረት ኣውሮጳ ንምእታው ዘድልያ ናይ መጀመርታ ስጕምቲ ሰጊራ፡ ብወግዓዊ ሕጽይቲ ኣባል 'ቲ ሕብረት ኰይና'ላ። መራሕቲ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብቲ ሎሚን ጽባሕን ዝካየድ ዋዕላ፡ ነዚ ስጕምቲ'ዚ ክድግፍዎ ትጽቢት ይግበር። ፕረዚደንት ዩክረይን፡ ሩስያ ሕነ ንኽትፈዲ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ከተሐይል ከም እትኽእል ከኣ የጠንቅቕ። ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም ዝመስረተ፡ ቍጠባውን ፖለቲካውን ሕብረት 27 ሃገራት ኣውሮጳ እዩ። ኣብ መንጐ እዘን ኣባል ሃገራት ኣቕሑን ገንዘብን ብናጻ ይንቀሳቐስ፣ ዜጋታተን ከኣ ኣብ ውሽጢ እተን ሃገራት ክነብሩን ክሰርሑን ይኽእሉ። ካብተን 27 ሃገራት እተን 19 ዝጥቀማሉ ገንዘብ ዩሮ እዩ። ልዕሊ 340 ሚልዮን ዝዀኑ ሰባት ዕዳጋኦም ብዩሮ ይፍፅሙ ማለት እዩ። እተን ኣባል ሃገራት ኣብ ከም ውሕስነት ምግብን ሕርሻን ዝኣመሰሉ መዳያት ሓባራዊ መዐቀኒታት ይጥቀማ። ብዘይካ'ዚ፡ ሕብረት ኣውሮጳ ቁጠባ እተን ዝደኸያ ሃገራት ንምድልዳል ሓገዝ ይገብር። ፕረዚደንት ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ሩስያ ንዩክረይን ምስ ወረረት ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ'ዩ፡ ሃገሩ ኣባል ሕብረት ኣውሮጳ ንምዃን ኣመልኪቱ። ንሱ፡ ብኡንብኡ ክሓብር'ኳ እንተሓተተ፡ እቲ መስርሕ ግን ዓመታት ክወስድ ይኽእል'ዩ። ኣባል ሕብረት ኣውሮጳ ምዃን ቍጠባዊ ረብሓታት ኣለዎ። እንተዀነ ቀንዲ ድርኺት ዩክረይን ቍጠባዊ ኣይኰነን። "ኣባል ሕብረት ኣውሮጳ ምዃን ማለት፡ [ዩክረይን] ከም ኣካል ሩስያ ዘይኮነትስ ከም ናጻን ልኡላዊትን ሃገር ክትርአ ዝገብራ እዩ" ይብል ዶ/ር ዛክ ፐይኪን። ፈለማ፡ ኮሚሽን ኣውሮጳ ሓንቲ ሃገር ብቕዕቲ ሕጽይቲ ምዃና ይግምግም። ጽኑዕን ደሞክራሲያውን መንግስቲ እንተሃልይዋ፡ ንሰብኣዊ መሰላት እተኽብር እንተዀይና ከምኡ'ውን ናጻ ዕዳጋ እንተሃልይዋ ይምርምር። ሓንቲ ሓዳስ ሃገር፡ ሕፅይቲ ቅድሚ ምዃና ኵለን ኣባላት ሕብረት ኣውሮጳ ክሰማምዓ ኣለወን። እታ ሃገር ዕውትቲ እንተዀይና ንዅሉ ሕግታትን ስርዓታትን ሕብረት ኣውሮጳ ክትቅበል የድልይ። እዚ ድማ መብዛሕትኡ ግዜ ዓመታት እዩ ዝወስድ ከይዲ እዩ። ኣብ መወዳእታ እታ ሃገር ነቲ ዅለን ኣባላት ዘፅድቓኦ ውዕል ትፍርም። ኣብ ቀረባ ግዜ ኣባል ዝዀና ከም እኒ ቡልጋርያ፡ ሩማንያን ክሮኤሽያን እቲ መስርሕ ካብ 10 ክሳዕ 12 ዓመት ወሲዱለን እዩ። ኣልባንያ፡ ሰሜን መቄዶንያ፡ ሞንተኔግሮን ሰርብያን ወግዓዊ ሕጹያት ካብ ዝዀና ዓመታት እንተሓለፈ’ውን ክሳብ ሎሚ ኣባላት ኣይኮናን። ቱርኪ፡ ብ1999 እያ ተሓጽያ። ይዅን እምበር ጻብጻብ ሰብኣዊ መሰላት ቱርኪ ስለዘተሓሳስብ፡ እቲ መስርሕ ደው ኢሉ ኣሎ። ጐረቤት ዩክረይን ዝዀነት ሞልዶቫን ዩክረይንን ኣብ ሓደ መዓልቲ እየን ሕጹያት ኮይነን። ጆርጅያ እውን ክትሕፀ ኣመልኪታ ነይራ። እንተዀነ ተወሳኺ ምምሕያሻት ክትገብር ከም ዘለዋ ተነጊርዋ። ዩክረይን ምስ ሕብረት ኣውሮጳ ብኸመይ ትተኣሳሰር? ዩክረይን ካብ 2017 ኣትሒዛ ታሪፍ ከይከፈለት ምስ ኣባላት ሕብረት ኣውሮጳ ክትነግድ ክኢላ እያ። ዩክረይን ኣባልነት ንምርካብ ካብ ተመልክት ጀሚሩ ንመብዛሕትኡ ሕግታታን ስርዓታታን ብመሰረት ስርዓታት ሕብረት ኣውሮጳ ክተመሓይሽ ፀኒሓ እያ። ዩክረይን ጽቡቕ ስራሕ ከም ዝሰርሐት ዝገለጸ ፕረዚደንት ኮሚሽን ኣውሮጳ ኡርሱላ ቮን ደር፡ ተወሳኺ "ኣገዳሲ ምምሕያሻት" ክትገብር  ከምዘለዋ ይገልጽ። ንኣብነት ሕጊ ክተደላድል፡ ሰብኣዊ መሰላት ክተመሓይሽ፡ ስልጣን ልዑላንን ሃብታማትንን ክትንኪ ከምኡውን ንብልሽውና ክትቃለስ የድልያ። "ዩክረይን ምሉእ ብምሉእ ናይ ዕዳጋ ቝጠባ ክትፈጥር'ውን የድልያ፤ እዚ ግን ንሓንቲ ሃገር 'ድሕረ-ሶቭየት ሪፓብሊክ' ዘጸግም እዩ፡" ይብል ዶ/ር ዛክ ፐይኪን። ካልእ ብድሆ ኸኣ ነቲ ብሰፊሑ ዝተነቕፈ ስርዓተ ቤት ፍርዲ ዩክረይን ምጽራይ እዩ። ቅድሚ 15 ዓመት ኣባል ዝኾነት ሩማንያ ሃገራዊ ኣታዊኣ ብሰለስተ ዕጽፊ፣ ናይ ቡልጋርያ ድማ ብዕፅፊ ወሲኹ። ሕብረት ኣውሮጳ ሓገዝ መዋቕርን ወፍሪን ኣውሮጳ ብዝብል መደብ ንኽልቲአን ሃገራት ብዓሰርተታት ቢልዮናት ዩሮ ሂቡ እዩ። እዚ ንኣብነት ሓደስቲ መገድታትን ወደባትን ብምስራሕ ንቝጠባዊ ምዕባለ ይድግፍ እዩ። ካብ 2014 ክሳዕ 2020 ቡልጋርያ 11.2 ቢልዮን ዩሮ፣ ሩማንያ ኸኣ 35 ቢልዮን ዩሮ ተቐቢለን እየን። ይዅን እምበር ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል መብዛሕትኡ እዚ ገንዘብ'ዚ ብሰንኪ ብልሽውና ከም ዝጠፍአ ይማጐት። ደሞዝ፡ ጥዕናን ትምህርትን እተን ኣባል ሃገራት ክርአ እንከሎ ቡልጋርያ ዝተሓተት እያ። ብመንጽር ድኽነት ሩማንያ ካብ ካልኣቲ ናብ ሻድሸይቲ ኣመሓይሻ ኣላ። ብመሰረት ጸብጻብ ባንክ ዓለም፡ ኣስታት 1.5 ሚልዮን ቡልጋርያውያንን 4 ሚልዮን፡ ሩማንያውያንን ነቲ ሕብረት ኣውሮጳ ዘውጽኦ "ናጽነት ምንቅስቓስ " ዝብል ፖሊሲ፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ንምኻድ ተጠቒሞምሉ እዮም። ነቐፍቲ እዚ "ብረይን ድረይን" [ንጽፈተ ኣእምሮ] እዚ ንመጻኢ ናይ ክልቲአን ሃገራት ተስፋ ከበላሹ ይኽእል እዩ ዝብል ፍርሂ ኣለዎም። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ነቲ ዩክረይን ኣባል ወተሃደራዊ ኪዳን ኔቶ ንምዃን ንነዊሕ እዋን ዘለዋ ባህጊ'ኳ እንተ ነቐፎ፡ ዩክረይን ኣባል ሕብረት ኣውሮጳ ክትከውን ብዙሕ ጸገም ከምዘይብሉ ተዛረቡ እዩ። ይዅን እምበር ኣፈኛኡ ዲሚትሪ ፐስኮፍ፡ ሕብረት ሶቭየት ናይ ገዛእ ርእሳ ሓይሊ ምክልኻል ክትምስርት ትሓስብ ስለ ዘላ ክረምሊን ነቲ ጉዳይ "ዝያዳ ኣቓልቦ" ከም ዝገብረሉ ገሊጹ። "ወተሃደራዊ ምክልኻልን ጸጥታን ተዋጽኦታት ንመያየጠሎም ኣለና። ንዅሉ ብዕቱብ ንዕዘብ ኣለና።" ፕረዚደንት ዩክረይን ዘለንስኪ፡ ሩስያ ነቲ ስጕምቲ ሕነ ክትፈዲ ከም እትኽእል ኣጠንቂቑ ኣሎ። "ካብ ሩስያ ዝዓበየ ተግባራት ቅርሕንቲት ክንፅበ ከም ዘለና ብሩህ እዩ" ይብል። “ኣንጻር ዩክረይን ጥራይ ዘይኰነስ ኣንጻር ካልኦት ሃገራት ኣውሮጳ'ውን እዩ።"

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


‘ሩስያ ንእኽሊ ከም ሰላሕታዊ ሚሳይል ትጥቀመሉ ኣላ’ - ሕብረት ኣውሮጳ

ፕረዚደንት ቤት ምኽሪ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ብሰንኪ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ዓለምለኻዊ ቅልውላው መግቢ ተኸሲቱ ክብል ምዝራቡ ስዒቡ፡ ኣምባሳደር ሩስያ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ካብ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ኣቋሪጹ ወጺኡ። ቻርለስ ሚሸል፡ ሩስያ ንቐረብ መግቢ ኣንጻር ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ከም “ሰላሕታዊ ሚሳይል” ብምጥቃም ህዝብታት ንድኽነት ክቃልዑ ትገብር ኣላ ኢሉ። ልኡኽ ሩስያ ኣብቲ ባይቶ ቫዚሊ ነበርዝያ ግን ስኑዕ ሓበሬታ ብምዝርጋሕ ከሲስዎ። እቲ ኲናት፡ ካብ ዩክረይን ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ክጓዓዓዝ ዝነበሮ እኽሊ ኣብ ወደባት ደው ክብል ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ዩክረይን ዘይቲ ብልዒ፡ ዕፋንን ስርናይን ብብዝሒ ሰደድ ትገብር፤ ሩስያ እውን እኽልን ድዅዕን ብብዝሒ ተፍሪ። “ኣምባሳደር ሩስያ፡ ሓቂ ንዛረብ፤ ክረምሊን ቀረብ መግቢ ኣንጻር ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ከም ሰላሕታዊ ሚሳይል ትጥቀመሉ ኣላ፡” ክብል እዩ ቻርለስ ሚሸል ኣብቲ ኣብ ኒውዮርክ ዝተኻየደ ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ “ዘሕዝን ሳዕቤን ናይቲ ሩስያ ዝጀመረቶ ኲናት ናብ መላእ ዓለም ይባጻሕ ኣሎ። ዋጋ መግቢ ክውስኽ ብምግባር ህዝብታት ናብ ድኽነት ክኣትዉን ዞባታት ክሕመሱን ይገብር ኣሎ። በዚ ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላው መግቢ ሩስያ በይና እያ ተሓታቲት፡” ኢሉ። ብተወሳኺ ኣብ ዩክሬናዊት ወደብ ኦዴሳ፡ ብሚልዮን ቶናት ዝቝጸር እኽሊ ብሓይሊ ባሕሪ ሩስያ ተዓጊቱ ብዓይኑ ከም ዝረኣየ ገሊጹ። ሩስያ፡ እኽሊ ዘሚታን፣ ብሰንኪ እቲ ዝወለዓቶ ኲናት እኽሊ ከይዝራእን ከይእከብን ዓንቂፋ፡ ክብል እውን ፕረዚደንት ካውንስል ሕብረት ኣውሮጳ ቻርለስ ሚሸል ከሲሱ። በዚ ርእይቶ ዝሓረቐ ልኡኽ ሩስያ ብግዲኡ ነቲ ኣኼባ ኣቋሪጹ ወጺኡ። እቲ ሩስያዊ ዲፕሎማት ካብቲ ኣዳራሽ እናወጽአ'ውን ቻርለስ ሚሸል፡ “ካብዚ ኣዳራሽ ክትወጽእ ትኽእል ኢኻ፤ ምናልባት ነቲ ሓቂ ዘይምስማዕ ይቐልል ይኸውን፡” ክብል ብዘረባ ስዒብዎ። ናበንዝያ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ብሰንኪ 'ቲ ቻርለስ ዘጋውሖ ሓሶት” ኣብቲ ኣዳራሽ ኣኼባ ክጸንሕ ኣይከኣልኩን ኢሉ። ኣብ ካልእ ኣኼባ፡ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ብተመሳሳሊ፡ ሩስያ እኽሊ ካብ ዩክረይን ሰደድ ከይግበር ክልኪላን ትሕተ ቕርጺ ሕርሻ እታ ሃገር ኣዕንያን ክብል ከሲሱ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሕብረት ኤውሮጳ ነቲ ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ከፊታቶ ዝተበሃለ መጥቃዕቲ ኮኒኑ

ሕብረት ኣውሮጳ፡ ሰራዊት ኤርትራ ናብ ትግራይ ኣትዩ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ዝብል ጸብጻብ ድሕሪ ምውጽኡ፡ እቲ ስጕምቲ ነቲ ኲናት ዝያዳ ከጋድዶ ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ። ላዕለዋይ ወኪል ጉዳያት ወጻእን ፖሊሲ ጸጥታን ሕብረት ኣውሮጳን ምክትል ፕረዚደንት ኮሚሽን ኣውሮጳን ጆሴፍ ቦረል "ኵሎም ወገናት ንዝዀነ ይዅን ወተሃደራዊ ፍታሕ ንጐድኒ ገዲፎም ናብ ጻዕርታት ሰላም ክምለሱ ሕብረት ኣውሮጳ ደጊሙ ጻውዒቱ የቕርብ" ኢሉ። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ቀረባ እዋን ብወተሃደራት ኤርትራ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝተኸፈቶምን ምስ ኤርትራ ኣብ ዘዳወቡ ከባቢታት ከቢድ ውግእ ከምዝተኻየደን ሓቢሮም ነይሮም። ሰራዊት ኤርትራ ካብ ተከዘ ክሳብ ኢሮብ ኣብ ኵሉ ግንባራት ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝኸፈተ ዝሓበረ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ምክልኻል ኢትዮጵያን ሓይልታት ኣምሓራን እውን ኢድ ከምዘለዎም ምኽሳሱ ይዝከር። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ነዚ ብዝምልከት ዛጊት ብወግዒ ዝበሎ ነገር የለን። ኣፈኛታት ሕብረት ኣውሮጳ “ብዛዕባ እዋናዊ ምዕባለታት ኢትዮጵያ" ኣመልኪቶም ብረቡዕ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ኤርትራ “ኣብ ኢትዮጵያ ሰላም ንምምጻእ ዝካየድ ዘሎ ጻዕሪታት ተታዓናቕፍ ኣላ" ክብል ድሕሪ ምኽሳሱ፡ ኣብ ቤልጂየም ብራስለስ ዝርከብ ኤምባሲ ኤርትራ ግብረ መልሲ ሂቡ። በዚ መሰረት፡ “ጭቡጥ መሰረት ዘይብሉ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብፍላጥን ብሕቡእ ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባን ንመሰረታዊ መንቀልታትን ኩነታትን ኲናት ኢትዮጵያ ዕሽሽ ዝብል እዩ” ክብል ነቲ ክሲ ነጺግዎ’ሎ። ህወሓት ኣብ መሪሕነት ኢትዮጵያ ዓብላሊ ኰይኑ ኣብ ዝጸንሐሉ እዋን፡ ፖሊሲታቱ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ተጓናጺ ወተሃደራዊ ስጕምትታት ዘጠቓለለ ምንባሩ እቲ ብኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ብራስለስ ዝተዘርግሐ መግለጺ የመልክት። ብ24 ነሓሰ 2022 ዝተወለዐ ዳግማይ ኲናት “ብህወሓት ዝተጀመረ ሳልሳይ ዙር መጥቃዕቲ” ከምዝዀነ ዘመልከተ እቲ መግለጺ፡ ገለ ሓይልታት ገበነኛነት ህወሓት ኣቃሊሎም፡ ከም “ግዳይ” ገይሮም የቕርብዎ ከምዘለዉ ሓቢሩ። እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ፡ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል፡ "ሃመር ንወተሃደራዊ ድልየታት ሓይልታት ትግራይ ጋህዲ ብዘይምግባሩ" ከሲስዎ ኣሎ። ኣሜሪካን ሕብረት ኤውሮጳን ነቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብምጉህሃር ንኤርትራ ይኸስዋ። ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ሃገሩ ኣብ ትግራይ "ፍሉይ ድልየት የብላን" ዝበለ ኰይኑ፡ ንህወሓት ግን "ኣንጻር ኤርትራ ሱር ዝሰደደ ተጻባኢ ኣጀንዳ ኣለዎ" ክብል ከሲስዎ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኩናት ሓድሕድ ከብቅዕ ዝጽዕር ዘሎ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ ወተሃደራት ኤርትራ ዶብ ሰጊሮም ናብ ትግራይ ከምዝኣተዉ ኣሜሪካ ከምትፈልጥ ምግላጹ ይዝከር። ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር፡ ሓይልታት ትግራይ “ኲናት ተዳልዮም” ነይሮም ክብል ኣብቲ ዞባ ዘካየዶ ዑደት ድሕሪ ምዝዛሙ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ ዋዕላ ኣፍሊጡ’ዩ። ንሱን ሓንቲ ጉጅለ ልኡኻት ምዕራባውያንን ናብ መቐለ ኣብ ዝገበርዎ ዑደት፡ መንግስቲ ፌደራል ናብቲ ክልል ማሕበረ-ቍጠባዊ ኣገልግሎታት ክመልስ እንተዘይክኢሉ፡ ንተጻብኦታት ይዳለዉ ምህላዎም ከምዝነገርዎ እዩ ጠቒሱ። መራሕቲ ትግራይ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ዝሃብዎ መግለጺታት፡ ኣብ ልዕሊ ሓይልታቶም ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝተኸፍተ ብምግላጽ፡ መንእሰያት ትግራይ ክኸቱ ጸዊዖም ነይሮም። እቲ ኲናት ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምውልዑ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ መንእሰያት ትግራይ ናብቲ ኲናት ምጽንባሮም ይፍለጥ። ዳግማይ ውግእ ብ24 ነሓሰ ቅድሚ ምጅማሩ ኣብ ዝነበሩ ሰሙናት ሓይልታት ትግራይ ንተጻብኦታት ምድላዋት ይገብሩ ከምዝነበሩ ማይክ ሃመር ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ’ሎ። እቲ ልኡኽ ወሲኹ፡ ኣብ መንጎ መንግስትን ህወሓትን ምትእምማን ዘይምህላው ከምኡ’ውን ምትእትታው ናይ ወጻኢ ሓይልታት ብፍላይ ሰራዊት ኤርትራ ነቲ ግጭት መዕለቢ ንምርካብ ኣጸጋሚ ከምዝገበሮ ተዛሪቡ። እቲ ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይምትእጉጓል ንምብጻሕ ብዝብል ኣብ መንጐ ተዋጋእቲ ወገናት ዝተበጽሐ ስምምዕ ተዅሲ ደው ምባል፡ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ነሓሰ ምስተጣሕሰ ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ይግለጽ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ኣርባዕተ ሃገራት ኤውሮጳ ብስለላ ዝጠርጠራኦም ልዕሊ 40 ዲፕሎማሰኛታት ሩስያ ሰጒገን

ትማሊ ሰሉስ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቐትሪ፡ ኣየርላንድ፡ ቤልጅም፡ ኔዘርላንድስን ቼክ ሪፐብሊክን 43 ሰራሕተኛታት ኤምባሲ ሩስያ ካብ ሃገረን ክወጽኡ ኣዚዘን። እዚ መቐጸልታ ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፖላንድን ካልኦት ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳን ዝወሰዳኦ ስጕምቲ እዩ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቤልጅም ሶፊ ዊልሜስ፡ እቲ ምስጓግ፡ "ምስ ድሕነት ሃገርና ዝተሓሓዝ'ዩ፡" ክትብል ንኣባላት ባይቶ ሃገራ ተዛሪባ። ኣብ ብራስለስ ኣብ ዝርከብ ኤምባስን ኣብ ኣንትዋርፕ ኣብ ዝርከብ ቆንስልን ሩስያ ዝሰርሑ 23 ኣባላት ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ካብታ ሃገር ክወጽኡ ከም ዝተነግሮም ሓቢራ። እቲ ስጉምቲ ምስ ጐረቤት ሃገር ኔዘርላንድስ ብምውህሃድ ዝተወስደ ምዃኑ ከኣ ገሊጻ። ሰብ መዚ ስለያ ኔዘርላንድ፡ "ብሕቡእ ዝሰርሑ" ዝበሉዎም 17 ዲፕሎማሰኛታት ሩስያ፡ ካብ ሃገራ ከም እተውጽእ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ'ታ ሃገር ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣየርላንድ ሚካኤል ማርቲን ብወገኑ፡ ንኣባላት ባይቶ ሃገሩ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ካብ ሰብ መዚ ስለያ ብመሰረት ዝተዋህቦ ሓበሬታ፡ ኣርባዕተ ዲፕሎማሰኛታት ሩስያ ከም ዝሰጎገ ኣፍሊጡ። "ምንቅስቓሶም ምስ ዓለምለኻዊ መዐቀኒ ዲፕሎማሲያዊ ኣካይዳ ዘይቃዶ ስለ ዝኾነ" ንኽወጽኡ መምርሒ ተዋሂቡዎም ኣሎ፡ ኢሉ። ሰብ መዚ ቼክ ብተመሳሳሊ፡ ምኽትል ኣምባሳደር ሩስያ ኣብ ፕራግ ከም ዝተሰጎገ ንኤኤፍፒ ሓቢሮም። "ምስ መሓዙትና ብምዃን፡ ህላወ ስለያ ሩስያ ኣብ ሕብረት ኤውሮጳ ነጕድሎ ኣለና" ክብል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ፖላንድ ብረቡዕ፡ ብስለላ ጠርጢረዮም ንዝበለቶም 45 ዲፕሎማት ካብ ሃገራ ክወጽኡ ገይራ እያ። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ፡ ቡልጋሪያ፡ ሊትወንያ፡ ላቲቪያን ኢስቶኒያን፡ "ንውሁብ ዲፕሎማሲያዊ ኩነታቶም" ኣብ ዝጻባእ ምንቅስቓስ ረኺብናዮም ንዝበላኦም 20 ሰራሕተኛታት ኤምባሲያ ሩስያ ከም ዘባረራ ይዝከር። ሩስያ ንከምዚኦም ዝበሉ ስጉምታት ተመሳሳሊ ግብረመልሲ ናይ ምሃብ ዝንባለ ዘለዋ ኮይኑ፡ ሎሚ 10 ዲፕሎማሰኛታት ኢስቶኒያ፡ ላቲቪያን ሊትወንያን ካብ ሃገራ ከም ዝወጽኡ ሓቢራ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ቅልውላው ትግራይ፡ ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ሕብረት ኤውሮጳ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ እገዳ ክግበር ሓቲቱ

ኢትዮጵያ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ትግራይ ዝተኣወጀ ምቁራጽ ተጻብኦ 'ክባ'ዩ'፤ ከምኡ'ውን መንግስቲ ኮነ ኢሉ ኣብ ትግራይ ጥምየት ይፈጥር ኣሎ ዝብል ሕብረት ኤውሮጳ ንዘውጽኦ መግለጺ ከም ዝነጸገቶ ይዝከር። ሓላፊ ጉዳይ ድሕነትን ርክባት ወጻእን ሕብረት ኤውሮጳ ጆሴፍ ቦሬል፡ ኣባል ሃገራት እቲ ሕብረት ብምኽንያት ቅልውላው ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ እገዳ ክገብራ ሓቲቱ። "ኩነታት ኢትዮጵያ ኣብ ኢድና ዘለው ኣማራጺታት ኣብ ግምት ምእታው ይደሊ'ዩ ዝብል እምነት ኣለኒ። ኣነ ክሳበ ዝተረድኣኒ ድማ ኣማራጺታት ስጉምቲ እገዳ ኣብ ጠረጴዛ ክቕመጡ ኣለዎም" ኢሉ። ጆሴፍ ቦሬል ኣብ ብራስለስ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ሚኒስትራት ጉዳያት ወጻኢ ሕብረት ኤውሮጳ እዩ ነዚ ርኢይቶ ሂቡ። ብምኽንያት እቲ ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሰብኣዊ ረድኤት ምብጻሕ ብተደጋጋሚ ከም ዝተኣጓጎለን ኣማኢት ኣሽሓት ነበርቲ እቲ ክልል ንዓጸቦ ከም ዝተቓልዑን ክግለጽ ጸኒሑ'ዩ። ሓላፊ ጉዳይ ድሕነትን ርክባት ወጻእን ሕብረት ኤውሮጳ ጆሴፍ ቦሬል ሕብረት ኤውሮጳ መንግስቲ ኢትዮጵኣ ዝኣወጆ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ኣብ መሬት ተግባራዊ ክገብሮ ድልየት ኣለዎ ኢሉ። ይኹን'ምበር ትግራይ ካብቲ ዝተረፈ ክፋል ዓለም ብርክብ ከም ዝተቖርጸት ተዛሪቡ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ሓይልታት ትግራይ ንርእሰ ከተማ እቲ ክልል መቐለ ሓዊሱ ብርክት ዝበላ ዓበይቲ ከተማታት ከም ዝተቖጻጸሩ ይፍለጥ። ማእኸላይ መንግስቲ ድማ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክን ቴሌኮምዩኒኬሽንን ሓዊሱ እቲ ክልል ክረኽቦ ዝግባእ መሰረታዊ ኣገልግሎት ዓጽዩ'ዩ ዝብል ነቐፌታ ይበጽሖ ኣሎ። ቦሬል፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን "ምቁራጽ ተጻብኦ ማለት መብራህቲ እቲ ክልል ምቑራጽን ኣገደስቲ ትሕተ ቕርጺ ምዕናውን ማለት ኣይኮነን" ኢሉ ነይሩ። እሙን ምቁራጽ ተጻብኦ ማለት ህጹጽ ረድኤት ዝደልዩ ህጻናት፣ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ሓገዝ ክበጽሖም ምስላጥ'ዩ ብምባል፡ ኩሎም ሓይልታት ህይወት ህዝቢ እቲ ክልል ምድሓን ቀዳምነት ክህቡዎ ዝግባእ ተግባር ምዃኑ ተማሕጺኑ። ኢትዮጵያ፡ ኣብዚ ኣብ ትግራይ ዝተኣወጀ ምቁራጽ ተጻብኦ 'ክባ'ዩ' ከምኡ'ውን መንግስቲ ኮነ ኢሉ ኣብ ትግራይ ጥምየት ይፈጥር ኣሎ ዝብል ሕብረት ኤውሮጳ ሰሙንንዘውጽኦ መግለጺ ከም ዝነጸገቶ ይዝከር። ኮሚሽነር ጉዳያት ቅልውላው እቲ ሕብረት ጃኔዝ ሌናርቺክ ንባይቶ እቲ ሕብረት ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ ኢትዮጵያ ዝኣወጀቶ "ተኹሲ ደው ምባል ዘይኮነ ክባ'ዩ፤ ጥምየት'ውን ከም መሳርሒ ኲናት ይውዕል ኣሎ" ኢሉ ነይሩ። ኣብ ብራስለስ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ነዚ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ ዘረባ እቲ ኮሚሽነር ኣዝዩ ከም ዘሕዘኖ ብምግላጽ ነቲ ክሲ ነጺጉዎ። እቲ ኮሚሽነር "መንግስቲ ኢትዮጵያ ትሕተ ቕርጺ ብምፍራስ፣ መውጽእን መእተውን ብምዕጻው ጥምየት ከም መሳርሒ ኲናት ትጥቀም ኣላ ምባሉ ኣብ መሬት ዘሎ ሓቂ ዘየገናዘበን ማይ ዘይዓቁርን ክሲ'ዩ" ብምባል ከም ዝነጸጎ ይዝከር። እቲ ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ምኽንያት ምዝንባል ክልተ ሚሊየን ሰባት ከም ዝኾነን 400 ሽሕ ሰባት ንዓጸቦ ከም ዘቃልዐን ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብዚ ሰሙን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ናብ ትግራይ ዝልኣኸን ሰብኣዊ ሓገዝ ዝጽዓና መካይን ናብ መቐለ ከም ዝኣተዋ ተገሊጹ። እዚ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ንፈለማ እዋን ዝበጽሐ ሰብኣዊ ሓገዝ ብ50 ናይ ጽዕነት መካይን ዝተጉዓዓዘ'ዩ ተባሂሉ ኣሎ። እቲ ኣብ መቐለ ዝበጽሐ ሰብኣዊ ሓገዝ 900 ሜትሪክ ቶን መግብን ካልኦት መሰረታዊ ናውታትን ዝሓዘ'ኳ እንተኾነ ብመንጽር ኣብቲ ክልል ዘሎ ጸገም እዚ ቑጽሪ ብዕጽፊ ክዓቢ ከም ዘለዎ ተገሊጹ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ ልዕሊ ኣርባዕተ ሚሊየን ህዝቢ ህጹጽ ሓገዝ ኣብ ዘድልዮ ክልል፡ ሰሙናዊ 10 ሽሕ ሜትሪክ ቶን መግብን 150 ሽሕ ሊትሮ ነዳድን ክበጽሕ ኣለዎ ኢሉ። እቶም ናብ ትግራይ ዝወስዱ ክልተ ኣውራ መገዲታት ዝተዓጸው ኮይኖም፡ ክልተ ድልድላት ድማ ካብ ጥቕሚ ወጻእ ከም ዝኾኑ ሮይተርስ ጸብጺቡ። ሓይልታት ትግራይ ንከተማ መቐለ ድሕሪ ምቁጽጻሮም ኣብቲ ክልል ኣገልግሎት መብራህትን ቴለኮምዩኒኬሽንን ከምኡ'ውን ባንኪ ተቛሪጹ ይርከብ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ኲናት ዩክረይን: ሕብረት ኣውሮጳ ነቲ ንሩስያ ደገፉ ዝገለጸ ወዲ ፕረዚደንት ዩጋንዳ ነቒፉ

ዲፕሎማሰኛታት ሕብረት ኣውሮጳ፡ ወዱ ንፕረዚደንት ዩጋንዳ ዮወሪ ሙሰቨኒ ዝኾነ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ ሓላፊ ንወራር ሩስያ ኣብ ዩክረይን ምድጋፉ ኮኒኖም። ኣዛዚ ሓይልታት ምድሪ ዩጋንዳ ሌተናል ጀነራል ሙሁዚ ካይነሩጋባ፡ ብሰሉስ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ካብ ጸዓዱ ወጻኢ ዘሎ ዝበዝሐ ሰብ ንሩስያ ይድግፍ'ዩ ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። "ፑቲን ምሉእ ብምሉእ ቅኑዕ'ዩ ዘሎ" ድማ ኢሉ ነይሩ። ምክትል ሓላፊ ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ደቡብ ሱዳን ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ መግለጺ ናይቲ ጀነራል "ዘይቅቡል'ዩ" ክብል ተቓውሞኡ ገሊጹ። ዩጋንዳ ብወግዒ ንሩስያ ዘለዋ ደገፍ እንተገሊጻ፡ ብንጹር ዘይጠቐሶ ሳዕቤን ክገጥማ ምዃኑ እቲ ኣውሮጳዊ ዲፕሎማት ዲዮንዝ ሆቸል ኣሚቱ። "ነዚ መግለጺ ንኹንኖ። [እቲ ኩነታት] ተኣፋፊ ምዃኑ ክርድእዎ ንጽበ። ሃገራት ናይዚ ዞባ ምስ ሕብረት ኣውሮጳን መሻርኽቲ ሃገራትን ብምውጋን፡ ሩስያ ኣብ ዩክረይን ዝኸፈተቶ መጥቃዕቲ ንዝኹንን እማመ ሕቡራት ክድግፋ ትጽቢት ንገብር" ድማ ኢሉ። ጀነራል ሙሁዚ፡ ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዝጸሓፎ ርእይቶ፡ "ኣብ 1962 ሶቭየት ሕብረት ኣብ ኵባ ኑክሌር ዝለጎሙ ሚሳይላት ምስ ኣጻወደት ምዕራባውያን ብሰንኩ ንዓለም ከባርዕዋ ተቐሪቦም ነይሮም። ሕጂ ድማ ኔቶ [ወተሃደራዊ ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ] ተመሳሳሊ ነገር ምስ ገበረ ሩስያ ካልእ ክትገብር ይጽበዩዋ" ብምባል ደገፉ ንሩስያ ኣነጺሩ። ኣብ ሞስኮ ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ ሓደ ካብ ላዕለዎት ወተሃደራውያን መራሕቲ ሱዳን ዝኾነ ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጎሎ (ሒመቲ) ብወገኑ፡ ንወራር ሩስያ ኣብ ዩክረይን ደገፉ ዝገለጸ ካልኣይ ኣፍሪቃዊ ወተሃደራዊ መራሒ ምዃኑ ይግለጽ። እንተኾነ ግን፡ እታ ካብ ምዕራባውያን ሃገራት ጸቕጢ ዘጋጥማ ዘሎ ሱዳን እቲ ኲናት ብዲፕሎማስያዊ ኣገባብ ክፍታሕ ከም እትድግፍ ገሊጻ'ላ። ዞባዊ ውድብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ኢኮዋስ፡ ነቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝወሰደቶ ስጉምቲ ኮኒኑ'ሎ። ደቡብ ኣፍሪቃ ብወገና፡ ሰራዊት ሩስያ ካብ ዩክረይን ክወጽእ ጸዊዓ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ጀርመን፡ ኦላፍ ስኮልዝ ነታ ካብ ስልጣና ዝወረደት መርከል ብምትካእ ሓድሽ ቻንስለር ኮይኑ ተመዚዙ

ኦላፍ ስኮልዝ ሓድሽ መራሒ (ቻንስለር) ጀርመን ብምዃን ሎሚ ኣብ ከተማ በርሊን ቃለ-ማሕላ ፈጺሙ። እቲ ሓድሽ መራሒ፡ ነታ ን16 ዓመታት ንጀርመን ዝመርሐት ኣንገላ መርከል ብምትካእ'ዩ ስልጣን ተረኪቡ ዘሎ። ንሱ ዝመርሖ ሰልፊ ማሕበርነታዊ-ደሞክራሲ (ሶሻል-ደሞክራትስ) ምስ ሓምላይ ሰልፍን፡ ደጋፊ ብሕታዊ ንግዲ ዝኾነ ናጻ ደሞክራስያውያን (ፍሪ ደሞክራትስ) ብሓባር ብምዃን'ዮም ልፍንታዊ መንግስቲ መስሪቶም ዘለዉ። እቲ ሎሚ ዝተኻየደ ምስግጋር ስልጣን፡ ምብቃዕ ናይቲ ን31 ዓመት ዝቐጸለ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ፍልጥቲ ኣውሮጳዊት መራሒት ኣንገላ መርከል ዘመልክት ኮይኑ'ሎ። ሓድሽ ቻንስለር ስኮልዝ፡ ኣብቲ ብመርከል ክምራሕ ዝጸንሐ መንግስቲ፡ ሚኒስተር ፋይናንስ ኮይኑ ከገልግል ምጽንሑ ይፍለጥ። ሚኒስተር ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ምስ ምምሕዳር ገንዘብ ብዝተሓሓዝ ክንቀፍ ጸኒሑ'ዩ። እቲ ጸጋማዊ ፖለቲካዊ መበቆል ዘለዎን፡ ልኡም ምዃኑ ዝንገረሉን ሓድሽ ቻንስለር፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ኣብ ዝተኻየደ ፓርላመንታዊ ምርጫ እቲ ንሱ ዝመርሖ ሰልፊ ክዕወት ምብቅዑ ናእዳ ረኺቡ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ዝረኸቦ ድምጺ ንበይኑ መንግስቲ ክምስርት ዘኽእሎ ስለዘይነበረ፡ ደገፍ ካልኦት ሰልፍታት ክደሊ ግድነት'ዩ ነይሩ። ሓድሽ ፓርላማ ጀርመን (ባንደስታግ) ኣብ ዝገበሮ መራሒ ናይ ምምራጽ መስርሕ ከኣ 395 ድምጺ ብምርካብ ቻንስለር ክኸውን በቒዑ። ድሕሪ'ቲ ምርጫ፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር፡ ባርበል ባስ፡ ሓድሽ መንግስቲ ከቕውም ብዘቕረበሉ ወግዓዊ ሕቶ መሰረት ስልጣን ተረኪቡ'ሎ። ኦላፍ ስኮልዝ ኣቐዲሙ ከንቲማ ከተማ ሃምበር ምንባሩ'ውን ድሕረ-ባይትኡ ይምስክር። ገለ ካብቶም ነዚ ሓድሽ መንግስቲ ኣብ ቅድሚኡ ተገቲሮም ዘለዉ ብድሆታት፡ ምግታእ ክሊማዊ ለውጢን ንራብዓይ ማዕበል ንጀርመን ዘጥቅዐ ዓለማዊ ለበዳ ኮቪድ-19ን ይርከብዎም። ዋላ'ኳ ኣባል ካልእ ሰልፊ እተንኾነ፡ ኣብቲ ብመርከል ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ዝጸንሐ ብምዃኑ፡ ካልኣይ መርከል ተባሂሉ ክጽዋዕ ጀሚሩ'ሎ። ቀዳማይ ናይ ወጻኢ ዑደቱ ድማ ናብ ፈረንሳን ናብታ መዲና ሕብረት ኣውሮጳ ዝኾነት ብራስለስን ምዃኑ ተፈሊጡ'ሎ። እታ ፈላማ ኣብ 1990 ኣባል ባይቶ ክትከውን ዝበቕዐት ኣንገላ ማርከል፡ ኣብቲ ብቻንስለር ሄልመት ኮል ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ብኡንቡኡ'ያ ሚኒስተር ኮይና ተመዚዛ። ንዕኡ ካብ ስልጣን ኣብ ምስንባት ድሕሪ ምብርካታ ኸኣ ኣብ 2000 መራሒት ሰልፊ ክርስትያናዊ ደሞክራሲ ኮይና። ፈለማ ኣብ ሕዳር 2005 ድማ ቻንስለር ጀርመን ኮይና ተመሪጻ። ድሕሪ 16 ዓመታት ከኣ ብወለንትኣ ኣብቲ ዝሓለፈ ምርጫ ከምዘይትወዳደር ብምሕባር፡ ስልጣና ኣረኪባ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ኣብ መረጻ ሃንጋሪ ዝተዓወተ ቀዳማይ ሚኒስትር ኦርባን ንፕረዚደንት ዩክረይን ነቒፉ

ቀዳማይ ሚኒስትር ሃንጋሪ ቪክቶር ኦርባን ኣብ ሃገራዊ መረጻ እታ ሃገር ንራብዓይ ግዜ ብዓብላሊ ድምጺ ተዓዊቱ። ኣፈናዊ ውጽኢት እቲ መረጻ፡ የማናዊ ክንፊ ሰልፊ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር 53.1% ድምጺ ናይቲ ዛጊት ተቖጺሩ ዘሎ (98%) ከም ዝተዓወተ የመልክት። እቲ ብፒተር ማርኪ-ዛይ ዝምራሕ ልፍንቲ ተቓውሞ ድማ 35% ድምጺ ምርካቡ ይግለጽ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኦርባን ንዝረኸቦ ዓወት ኣመልኪቱ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ንሰብ መዚ ብራስለስን ፕሬዝደንት ዩክሬን ቮሎድሚር ዘሌንስኪን "ተቓወምቲ" ክብል ነቒፉ። "እዚ ዓብዪ ዓወት'ዩ። ኣብ ወርሒ ኮይኖም ክርእዩዎ ይኽእሉ'ዮም። ብርግጸኝነት ካብ ብራስለስ" ክብል ተዛሪቡ። ሃንጋሪ ምስ ዩክሬን እትዋሰን ኮይና ክሳብ ሕጂ ልዕሊ ፍርቂ ሚሊዮን ስደተኛታት ተቐቢላ ኣላ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ንስደተኛታት ሓገዝ ከም ዝገብር ብምግላጽ ሃንጋሪ ኣብ ኲናት ዩክሬን ንዘይምሕዋስ ናብ ዩክሬን ኣጽዋር ከም ዘየቕርብ ብተደጋጋሚ ይዛረብ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኦርባን ካብ 2010 ጀሚሩ'ዩ ነታ ሃገር ክመርሓ ጸኒሑ። ብመሰረት እቲ ኣፈናዊ ውጽኢት፡ እቲ ኣብ መረጻ ዝተዓወተ ሰልፊ ኣብ ባይቶ 135 መናብር ክህልውዎ እንከለው፡ እቲ ተቓዋሚ ሰልፊ ድማ 56 ከም ዝረክብ ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ መረጻ ይገልጽ። ወዲ 58 ዓመት ኦርባን ብሰንኪ ሰልፊ ፊደዝ ዴሞክራሲያዊ ትካላት ሃንጋሪ ኣዳኺሙ'ዩ ዝብል ነቐፌታ ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳ: ምስቲ ሕብረት ሓርፋፍ ርክብ ጸኒሑዎ'ዩ። ኣብቶም ኣብ ስልጣን ዝጸንሓሎም 12 ዓመታት ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ዳግም ጽሒፉ፣ ላዕለዎት ኣብያተ ፍርዲ ብሽሞኛታት መሊኡን ስርዓት መረጻ እታ ሃገር ንርእሱ ብዝጥዕሞ ክቕየር ገይሩን'ዩ። ሕጹይ ተወዳዳሪ ሰልፊ ተቓውሞ ዝኾነ ፒተር ማርኪ-ዛይ ሃገሩ ኣብ ሸነኽ እተን ናብ ዩክሬን ኣጽዋር ዘቕርባ ዘለዋ ሃገራት ፖላንድ፣ ብሪጣኒያን ካልኦትን ክትጽንበር ኣለዋ ይብል ነይሩ። እቲ ተቓዋሚ ሰልፊ፡ ገዛኢ ሰልፊ እታ ሃገር ፊደዝ: ሃንጋሪ ካብ ቐጠና ኤውሮጳ ከምኡ'ውን ካብ ፍትሓውነትን ደሞክራስን ክትንጸል ገይሩ'ዩ ኢሉ ይነቅፍ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ፕረዚደንት ፓርላማ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ዴቪድ ሳሶሊ ኣብ 65 ዓመቱ ሞይቱ

ፕረዚደንት ፓርላማ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ዴቪድ ሳሶሊ ኣብ መበል 65 ዓመቱ ከምዝሞተ ወሃቢ ቃሉ ኣፍሊጡ። እቲ ድሕረ ባይትኡ ጋዜጠኛ ዝኾነ ኢጣልያዊ ፖለቲካኛ፡ ንዝሓለፉ ክልተ ሰሙናት ኣዝዩ ሓሚሙ ከምዝነበረን ዝኾነ ኢፊሳላዊ ስራሕቲ ኣቋሪጹ ከምዝቐነየን ተገሊጹ። ሚስተር ሳሶሊ ምስ ተፈጥሮኣዊ ምክልኻል ሕማም ሰብነቱ ብዝምልከት ገዚፍ ጸገም ኣጋጢምዎ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ኢጣልያ ኣብ ሓደ ሆስፒታል ኣትዩ ከምዝቐነየ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ናቱ ወሃቢ ቃል ዝኾነ ሮቤርቶ ኲሎ ኣብ ትዊተሩ ከምዝበሎ፡ እቲ ፕረዚደንት ኣቭያኖ ኣብ ዝተብሃለ ሆስፒታል ክንክን እናተገበረሉ ምስ ቀነየ ሎሚ ሰሉስ ንጎሆ ዓሪፉ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም፡ ብምኽንያት ኒሞንያ ናብ ሆስፒታል ኣትዩ እነተነበረ'ኳ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ንሰዓብቱ ካብ'ቲ ሕሱም ስቓዩ እናሓወየ ከምዝነበረ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ድማ ስሩዕ ስርሑ ጀሚሩ ነይሩ። እንተኾነ ሓደ ናይ ኢጣልያ ሚድያ ከምዘጸብጸቦ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ታሕሳስ 26 መሊሱ ናብ ሕክምና ክኣቱ ክኢሉ። ንሱ፡ ደጊሙ ክምረጽ ከምዘይደሊ ኣፍሊጡ ዝነበረ ኾይኑ፡ ንዕኡ ንምትካእ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ መረጻ ክካየድ ትልሚ ተታሒዙ ኣሎ። እቲ ስሙይ ኣንባቢ ዜና ዝነበረ: ኣብ 2019 ናይቲ 705 ኣባላት ዘለውዎ ፓርላማ ኣውሮጳ ፕረዚደንት ኾይኑ ተመሪጹ። ንሱ፡ ነቲ ፓርላማ ዝመርሐ ካልኣይ ኢጣልያዊ እዩ ነይሩ። እዚ ስልጣን ካብቶም ናይ ሕብረት ኣውሮጳ ዓበይቲ ሓላፍነታት ሓደ እዩ። ሳሶሊ፡ ንሰለስተ ተነሓናሕቱ ምስ ሰዓረ፡ ሕብረት ኣውሮጳ ናብቲ መስረትቲ ኣቦታት ዘንጸፍሉ መንፈስ ክምለስ ኣለዎ ዝብል ዘረባ ኣስሚዑ ነይሩ። እቶም መስረትቲ ኣቦታት ኣብ ክንዲ ኲናትን ብሄርተኝነትን ሰላምን ማዕርነትን ኣስፊኖም ኢሉ እዩ ዝኣምን። ንሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ጋዜጠኛ ኾይኑ ዝሰርሐ ሳሶሊ፡ ኣብ 2009 እዩ ኣባል እቲ ፓርላማ ኾይኑ። ኣባል 'ሕብረት ገስሰገስቲ ሶሻሊስትን ዲሞክራስያውያንን' ዝተብሃለ ዓቢ ቦታ ዘለዎ ሰልፊ ኾይኑ እዩ ናብቲ ባይቶ ተጸምቢሩ። ብዙሓት መራሕቲ በቲ ናይቲ ፕረዚደንት ሞት ዝተሰመዖም ሓዘን እናገለጹ ይርከቡ። ፕረዚደንት ቤት-መኽሪ እቲ ሕብረት  ቻርለስ ማይክል፡ ንሚስተር ሳሶሊ 'ፍቱውን ዓቢ ተስፋ ዝነበሮ ኣውሮፓዊን' ክብል ገሊጽዎ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ