ድሕሪ ስምምዕ ሰላም ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ለውጢ ይመጽእ’ዶ ይኸውን?

ንክልተ ዓመታት ኣብ ከቢድ ኲናት ተጸሚዶም ዝጸንሑ መንግስቲ ፈዴራልን ህወሓትን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ 12 ነጥብታት ዘለዎ ውዕል ሰላም ብምኽታም፡ ነቲ ንክልተ ዓመት ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ መኸተምታ ክገብርሉ ኣብ ሓደ ደምዳሚ ስምምዕ በጺሖም ኣለዉ። እቶም ብኣባል ፈጻሚት ሽማግለ ክልል ትግራይ ብጌታቸው ረዳ ዝምርሑ ልኡኻት ህወሓት፡ እቶም ኣብ ትግራይ ብህወሓት ተማእኪሎም ኲናት ከካይዱ ዝጸንሑ ዕጡቓት ኣብ ውሽጢ 30 መዓልታት ፈኵስን ከቢድን ብረቶም ከውርዱ ዘገድድ ውዕል ከቲሞም። ኣብዚ ንኽልተ ዓመታት ክካይድ ዝጸንሐ ኲናት ኢዳ ዝጸንበረት ኤርትራ፡ ኣብቲ ዘተ ክትሳተፍ ድያ ዝብል ሕቶ ብተደጋጋሚ ይስማዕ ነይሩ’ዩ፤ ካብኡ ሓሊፉ ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተኻየደ ዘተ ሰላም ንኤርትራ ዝምልከት እንታይ ኮን ይበሃል ይኸውን ብዝብል ብዙሓት ኣእዛኖም ጸልዮም ይጽበዩ ነይሮም፤ እንተዀነ ብግልጺ ዝተባህለ ነገር የለን። ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዓብዱራሕማን ሰይድ ኣቡሓሽም እቶም ቀንዲ ተጻባእቲ ሓይልታት ፈደራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ስለዝዀኑ እቲ ቀንዲ ሰላም ኣብኦም እዩ ክሰፍን ዘለዎ ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። “ናይ ኤርትራ ተራ ኣብቲ ኲናት ቀሊል ኣይነበረን፣ ብቐሊሉ’ውን ዝስገር ኣይኰነን። ምናልባት ነቲ ውዕል ሰላም ናብ ዝኸፍአ ምትሕልላኽ ከየምርሖ ብምስጋእ እውን ተወንዚፉ ክኸውን ይኽእል’ዩ” ይብል። ዓብዱራሕማን ከም ካልኣይ ነጥቢ፡ “እቲ ኣብ መንጐ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ 2018 ዝተበጽሐ ሰምምዕ ካልእ ተወሳኺ ዝርዝራዊ ስምምዕ ክግበረሉ ይኽእል እዩ። ንኣብነት ዶባት ኤርትራን ኢትዮጵያን ብኸመይ ይሕሎ? ኣብቲ ዶባት’ከ መን ይህሉ ዝብል ነጥቢ ኣገዳሲ ክኸውን እዩ። ብሸነኽ ኤርትራ፡ ዝዀነ ናይ ክልል ሓይሊ ይዅን ምልሻ ነቲ ዶባት ክቈጻጸሮ ከምዘይብሉ ዝብል ጠለብ ቀሪቡ ክኸውን ይኽእል፡” ብምባል ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን መንግስቲ ኤርትራን ብሕጂ ስምምዓት ክግበር ከምዝኽእል ግምቱ የቐምጥ። ስለዚ እዞም ክልተ ነዚ ውዕል ሰላም ዝፈረሙ ኣካላት፡ ተጻብኦታት ደው ንኸብሉን ብኡ ኣቢሎም ከኣ ናብ ሰላም ንኽኣትዉን ብሕገ መንግስቲ  ዝመሓደር ኵሉ ነገር ናብ ንቡር ንኽምለስን ምስምመዖም ሓደ ኣወንታዊ ስጕምቲ እዩ ይብል ዓብዱራሕማን። “ከምቲ ብእንግሊዝ the devil is on the details ( እቲ ሽግር ኣብ ዝርዝራት እዩ ዝመጽእ) ዝበሃል፡ ኣብ ምትግባር እቲ ስምምዕ ክፈኵስን ክዘልቕን፡ ኣብቲ ዘለዎም ቅርቡነትን ዝግበረሎም ሓገዛትን እዩ ክምርኮስ። እዚ ዅሉ ኣብ ቦታኡ እንከሎ ንኤርትራ ናብዚ ምጽንባራ ነቲ ነገራት ዝያዳ ክሓላልኾ ስለዝኽእል፡ ነቶም ቀንዲ ተጻባእቲ ጥራይ ዘተኮሩ እመስለኒ፡” ክብል ይውስኽ። ኣብ ጂቡትን ሱዳንን ኣምባሳደር ሃገረ ኤርትራ ኰይኑ ዝሰርሐ ገዲም ተጋዳላይ 70ታት፡ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ክፍለሰራዊትን ነበር ኣምባሳደር ዓብደላ ኣደም ብወገኑ፡ “እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ኵናት ሓድሕድ ስለዝዀነ ንኤርትራ ኣብቲ ኲናት ዘእቱ ዋላ ሓንቲ ምኽንያት ኣይነበረን፣ ኣብዚ ውዕል እዚ ኸኣ ዘዐድም የብላን፡” ይብል። ኣምባሳደር ዓብደላ ኣደም ወሲኹ፡ “ህወሓት ኣብዚ ዘተ ሰራዊት ኤርትራ ይውጽኡ ዝብል ነጥቢ ኣቕሪቦም ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። እንተዀነ ኣብ ውሽጢ እንታይ ተበሃሂሎም ከይተፈለጠ ኢና ነቲ ስምምዕ ሰሚዕናዮ፣ ምናልባት’ውን ንኤርትራ ዝምልከት ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ህወሓትን [ኣብቲ ስምምዕ ዘይሰፈረ] ዝተበጽሐ ስምምዕ ይህሉ ይኸውን ኢለ እግምት፡” ኢሉ። ዓብዱራሕማን ኣቡሓሽም፡ ባህሪ ህዝባዊ ግንባርን ህወሓትን ብምንጽጻር፡ እቲ ካብ 1998 ክሳብ 2000 ዝተኻየደ ኲናት ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሰዓራይን ተሰዓራይን ስለዘይተወድአ፡ ጸኒሑ’ውን እቲ ኣብ ኣልጀርስ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ብኣብያ እቲ ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ ኢህወደግ ኣብ ባይታ ስለዘይተተግበረን ንኤርትራ ዝተበየነ እታ ቀንዲ ማእከል እቲ ኲናት ዝነበረት ባድመ ትርከቦ ሓያለ ቦታታት ኣብ ኢድ ኢትዮጵያ ስለዝጸንሐን፡ ክልቲኦም ሓይልታት ንዝሓለፈ ዕስራ ዓመታት ኣብ ዝሑል ኲናት ከምዝጸንሑ ብምግላጽ ምትእትታው ናይ ኤርትራ ካብዚ ነጺልካ ዝርአ ከምዘይኮነ ይሕብር። “ከም መቀጸልታ ናይቲ ክካየድ ዝጸንሐ ኣይ ኲናት ኣይሰላም ከኣ፡ እቲ ካብ 1998-2000 ዝተኻየደ ኲናት ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ክልቲኦም ሓይልታት ኣብ ፕሮፖጋንዳዊ ዘመተ፡ ንሓድሕዶም ንምጥቕቓዕ ንተቓወምቲ ኣብ ምዕጣቕ ደው ኣየበልዎን ጸኒሖም” ድሕሪ ምባል፡ “ዋላ ኣብ 2018  ውዕል ሰላምን ምሕዝነትን ምስ ተፈረመ’ውን ጸገም ህግደፍን ህወሓትን ኣይሰኸነን፣ ስለዚ እቲ ሓደ ኣብ መንጐ መንግስታት ኣዲስ ኣበባን ኣስመራን መራኸቢ ነጥቢ ኰይኑ ዝጸነሐ’ውን ንህወሓት ከም ናይ ሓባር ጸላኢ ወሲድካ ከመይ ገይርካ ንዕኡ ትስዕሮ’ዩ ነይሩ፡” ይብል። ኣምባሳደር ዓብደላ ብወገኑ፡ ንኤርትራ ናብዚ ኲናት ዘእቱ ዝዀነ ዓይነት ምኽንያት ከምዘይነበረ ብምግላጽ፡ “እንድሕር ዘይተወደአ ጉዳይ ምሕንጻጽ ዶብ ነይሩ ኰይኑ፡ ኤርትራ ከም መንግስቲ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ’ምበር ምስ ህወሓት ኣይኰነን ክዘራረብ ዝግባእ” ብምባል ርእይቶኡ የቐምጥ። ብምቕጻል፡ እቲ ኤርትራ ናብዚ ኵናት ዝኣተወትሉ ምኽንያት ናይ ኢሰያይስ ውልቃዊ ቅርሕንቲ ኣብ ልዕሊ መራሕቲ ህወሓት ከምዝዀነ ይገልጽ። ብተወሳኺ ነቲ ኣብ ኤርትራ ክትግበር ዝግባኦን ህዝቢ ዝጠልቦ ዘሎን ምትካል ቅዋማውን ደሞክራሲያውን ስርዓት ክትግበር ስለዘይደለዮ፡ “ንህዝቢ ጸላኢ ኣለካ እናበለ ጅሆ ንምሓዙ’ዩ” ይብል። ኣምባሳደር ዓብደላ ኣደም ነዚ ሕቶ “ፈጺሙ ኣይመጽእን’ዩ” ብምባል’ዩ መልሲ ሂብሉ። ንመልሱ ከራትዕ እንከሎ፡ “ኣብ ኤርትራ ዲሞክራሲ ከይትከል ቅዋም ከይትገበር፡ ጽርግያ ከይስራሕ፡ እሱራት ከይፍትሑ ንኢሰይያስ ወያነ ድዮም ብኢዱ ሒዘሞ ጸኒሖም? መን’ዩ ዓሳታን ባሕሪ ተገፊፎም ከይሽየጡ ንኢሳይያስ ብኢዱ ሒዝዎ?” ብምባል ሕቶታት የቐምጥ። ኣስዒቡ፡ “ኣብ ኤርትራ ለውጢ ከይመጽእ ቀንዲ ምኽንያት እቲ ለውጢ ዘይደሊ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ዘሎ ብኢሳይያስ ዝምራሕ ስርዓት’ዩ። ሕጂ’ውን ወያነ ገና ኣለዉ፡ ስነ ሓሳቦም ኣሎ፣ ዘደቅሱና ኣይኰኑን እናተባህለ ካልእ ፕሮፖጋንዳ ክፍጠር ይኽእል እዩ።  ሕጂ ወያነ ከይዶም’ዮም ኵሉ ነገር ናብ ንቡር ክምለስ’ዩ ኢሉ ዝሓስብ ሰብ እንተሃልዩ ወይ ንስርዓት ኢሳይያስ ዘይፈልጥ’ዩ ወይ የዋህ’ዩ ጥራይ’የ ክብል ዝኽእል፡” ብምባል ይድምድም። ዓብዱራሕማን ሰይድ ኣቡሓሽም ብወገኑ፡ ካብ ሓሳብ ኣምባሳደር ዓብደላ ከይርሓቐ፡ ጉዳይ ኤርትራ ምስ መሪሕነት ህግደፍ ወይ ምስ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ዝተኣሳሰር ከምዝዀነ’ዩ ዝገልጽ። “ንዝሓለፈ ተመኵሮታት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ድሕሪ ሕጂ እውን ኣካይዳኡ ኣይክቕይርን እዩ” ይብል። ዓብዱራሕማን ኣተሓሒዙ፡ “ኣብ ሕሉፍ ተመርኵስና ክንርእዮ እንከለና፡ መመኽነይታታት ካብ ምድላይ ዓዲ ኣይክውዕልን’ዩ፣ ሎሚ ናይ ወያነ ጉዳይ እንተተዓጽያ ጽባሕ ከኣ ብኻልእ ከባቢ ካልእ ምኽንያት ከምጽእ’ዩ፣ እዚ መበልየይ እቲ ዘሎ ጸገም ውሽጣዊ ስለዝዀነ ኣብ ዝሓለፈ 30 ዓመታት እቲ ናይ ደገ ከም መመኽነይታ እዩ ክቐርብ ጸኒሑ” ይብል። ኣብ ውሽጢ ኤርትራ፡ ዲሞክራሲ ክትከል፡ ቅዋም ክትግበር፡ እሱራት ክፍትሑ፡ ህዝቢ ብድላዩ ንዝደለየ መራሒ ክመርጽ እንተዀይኑ፡ እዚ ዅሉ ብናይ ደገ ዝጽሎ ከምዘይኰነ’ዩ ዓብዱራሕማን ዝሕብር። ዓብዱራሕማን፡ “መንእሰይ ኤርትራ ኣብ ቁጠባ ሃገሩ ክገብሮ ካብ ዝኽእል ኣበርክቶ ኣብኲርካ፡ ተምጽኦ ዝዀነ ዓይነት መኸተ ከም ፖሊስን ስትራተጅን ቅኑዕ ኣይኰነን። ምናልባት ሕጂ ኢሳይያስ ጉዳይ ወያን መመኽነይታ ክጥቀመሉ ስለዘይክእል ንዓኣ ከልዕላ ኣይክእልን ይኸውን፣ ካብዚ ብምብጋስ ጽገናታት ሰብኣዊ መሰላት ክንገብር፡ እሱራት ክንፈትሕ ህዝቢ ኸኣ ባይቶኡ ክመርጽ እዩ ቅዋም’ውን ከነተግብሮ ኢና እንተዝብል ህዝቢ ንዝሓለፈ ይቕረ ኢሉ ነቲ ክሳብ ሕጂ ክግበር ዝጸንሐ ገበናት’ውን ሓዲጉ ናብ ጽቡቕ መጻኢ መተኮረ ነይሩ . . .” “ . . . ግን ንሕሉፍ ታሪኽ ኢሳይያስ ኣብ ግምት ብምእታው ክመጽእ ዝኽእል ለውጢ ኣሎ ኢለ ኣይግምትን’የ” ይብል። ዓብዱራሕማን ንድሕሪት ምልስ ብምባል ኣካይዳ ናይ ቅድም ህዝባዊ ግንባር ዳሕራይ ህግደፍ ምስ ዝዀነ ተመሓዚኻ ንጸላኢኻ ካብ መስርሕ ምውጻእ ዝብል’ዩ ብምባል፡ ንጀብሃን ንደርግን ንምጥፋእ ምስ ህወሓት ዝገበሮ ሽርክነት ከም ኣብነት ይጠቅስ። “ከም ሃገር ኴንካ ከምዚ ዓይነት ኣካይዳ ከተካይድ እንከለኻ እቲ ደረት ሃገራውነትን ልኡላውነትን ፋሕ ፋሕ’ዩ ዝብል፡ ሕጂ ንኣብነት፡ ምስ ከም በዓል ፋኖ ዝኣመሰሉ ጕጅለታት ርክባቱ እንተቐጺሉ ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣዳማዪ ዝዀነ ታሪኽ ክድግም’ዩ፣ ወይ ምስ ደምሕት ኰይኑ ንኻልእ ጕጅለ ክሃርም እንተፈቲኑ’ውን ብተመሳሳሊ ሳዕቤናት ክህልዎ’ዩ። ስለዚ እዚ ደረታት ክግበረሉ ኣለዎ። እቲ ርክብ ሃገር ንሃገር መንግስቲ ንመንግስቲ’ዩ ክኸውን ዘለዎ” ብምባል ሓሳቡ ይህብ። ኤርትራ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ዝህልዉ ጕጅለታት ምእኩል ብዘይኰነ ኣገባብ ርክባት እንተገይራ፡ ኢትዮጵያ’ውን ተመሳሳሊ ተግባራት እንተኣካይዳ ኤርትራን ኢትዮጵያን ርግኣት ኣይክህልወንን’ዩ ይብል ኣቡሓሽም። ንሱ፡ ነዚ ብኣብነት ከሰንዮ እንከሎ፡ “ኣብ ውሽጢ ሊባኖስ ዘለዉ ሓይልታት ብዝተፈላላያ ሃገራት ዝምወሉን ሓሳባተን ዘተግብሩን እዮም፤ ስዑድያ፡ ኢራን፡ ፈረንሳን ካልእ ንሳተን ዝዝውራኦም ነናተን ጕጅለታት ኣለውወን፡ እዚ ኸኣ ንሊባኖስ ሓንቲ ዝተገማመዐት ሃገር ከምእትኸውን ገይርዋ ኣሎ፡” ብምባል ስግኣቱ የቐምጥ። ኣምባሳደር ዓብደላ እውን፡ “ኣብ መንጎ ክልቲኡ ሃገራት ንቡር ዝዀነ ርካባት ክህሉ እንተዀይኑ ኣብ ኤርትራ ንቡር ዝዀነ ስርዓት ክህሉ ኣለዎ፤ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ንቡር ክሳብ ዘይኮነ፡ ንቡር ዝዀነ ርክባት ክህሉ ትጽበዮ ኣይኮነን፡”  ይብል። እንተዀነ ኣመል ምስ መግነዝ ስለዝዀነ ኢሳይያስ፡ ዋላ እውን ህወሓት ህላወኦም እንተብቂዑ፡ ኣብ ትግራይ ንሱ ዝዝውሮም ሓይልታት ፈጢሩ ምስ ኣቢይ ምተቘራቘሰ፤ ምኽንያቱ ቀጻልነት ናይቲ ስርዓት ኣብ ግርጭታትን ህውከትን ዝተመርኰሰ እዩ፡ ይብል። ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ናይ ሓደ ሰብ፡ ናይ ኢሳይያስ ስርዓት ስለዝዀነ ንዅሉ ነገር ኢሳይያስ እዩ ዝውስኖ፡ ክብል ኣብ ሕሉፍ ተመኵሮኡ ዝተመርኮሰ እምነቱ ይገልጽ።


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያን ‘ንህዝቢ ዘይተገለጸ’ ተሳትፎ ኤርትራን

ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ካብ ዝጅምር ክልተ ዓመቱ መሊኡ’ሎ። ብሰንኪ እዚ፡ እታ ሃገር ኣብ ከቢድ ሰብኣዊን ማሕበረሰባውን ዓዘቕቲ ተሸሚማ ኣላ። ኣብ ምጅማር እቲ ኲናት ኢዳ ከም ዝጸንበረት እትኽሰስ ኤርትራ፡ ሰራዊታ ኣኽቲታ ኣብቲ ኲናት ብምጽማዳ፡ ብኡ መንጽር ኵሉ ሸነኻት ህይወት እታ ሃገር ተረሚሱ ከም ዘሎ ብዝተፈላለየ ሸነኻት ክግለጽ ጸኒሑ ኣሎ። ኤርትራ፡ ናብዚ ኵሉ ሰባውን ንዋታውን ጸጋታታ ዝዘቁቕ መጠነ-ሰፊሕ ኲናት ንኽትኣቱ ዘገደዳ ምኽንያት ንህዝባ ብወግዒ ኣየፍለጠትን። ኣብታ ሃገር ንዅሉ ነገር ዝውስን፡ ቅዋም ክትግበር ከይትግበር፡ ደሞክራሲ ክትከል ከይትከል ዝውስን እቲ መራሒ ጥራሕ እዩ ዝብል ክሲ ጸኒሑ እዩ። ኣብዚ ኤርትራውያን መንእሰያት ዝቐዘፈ ደማዊ ኵናት ዝኣተወሉ  ምኽንያት ከኣ ኣይገለጸን። ዝዀነ ይዅን እቲ ምኽንያት ብዘየገድስ፡ ህዝቢ ኤርትራ፡ ካብ ቀደም እውን እንተኾነ ጉዳያት ብመልክዕ ኣዋጅ ብሚድያ እምበር ብሃገራዊ ባይቶኡን ዝወከሎም ኣካላትን ክንገሮን ኣፍልጦኡ ክህብ ልሙድ ኣይኰነን። ህዝቢ ብመልክዕ ግፋን፡ ዘይወግዓዊ ጻውዒታት ክተተን ክኸትትን ደቁ ክህብን ጥራይ እዩ ዝሕተት ይብል ዳይረክተር ሳውዝ ባንክ ዩኒቨርሲቲ - ክፍሊ ማሕበራዊ ስነ-ፍልጠትን ሕግን ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ። ብዛዕባ እዚ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ደቁ ዝሳተፉዎ ዘለው ደማዊ ኲናት  እንተዀነ እውን ብማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣይተነገረን። ብዛዕባ እቲ ዘጋጠመ ኵነታትን ዝኽፈል ዘሎ ኵሉ ዓይነት ዋጋን ዝነግሮ የለን። እቲ መንግስቲ ኣገልጋሊ ህዝቢ ዘይኰነስ፡ ብዘይንቡር መገዲ እቲ ህዝቢ እዩ ነቲ መንግስቲ፡ ህይወቱ፡ ትሕዝቶኡን ውሉዳቱን እናገበረ ዘገልግሎ ይብሉ ንምሕደራን ኣካይዳን እቲ ስርዓት ዝነቕፉ ተንተንቲ ፖለቲካ። መንግስቲ ኤርትራ ግን ብመገዲ ካድራቱን ሚኒስተር ዜና የማነ ገብረመስቀልን ኣቢሉ ንሃገራዊ ድሕነትን ልዑላውነትን ይሰርሕ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። እቲ ህዝቢ ድማ፡ ረብሓኡ ብመገዲ ትካላቱ ክምጕት፡ ከረጋግጽን ከውሕስን ዓቕሚ ተኸሊኡ፡ መጻኢ እንታይ ከምጽኣሉ ምዃኑ ኣብ ዘየረጋገጾ፡ ዘይወሰነኖ፡ ዕላማኡ ዘይፈልጦን ደማዊ ኲናት ተሸሚሙ ይርከብ። ብሰንኪ’ዚ መብዛሕትኦም ኤርትራውያን ብዛዕባ ኣብ ስድራቤቶም ዝወረደ ቅልውላው ዝነግሩዎ ዛንታ ተመሳሳሊ እዩ። ሄለን ብርሃነ እበሃል - ኣብ ሆላንድ’የ ዝነብር። ገዛና ሰለስተ ኣሕዋት ኢና፣ ኣነ በዅሪ’የ ምንኣሰይ ወድን ጓልን ኣለዉኒ። ኣቦይ ኣባል ሻሙናይ ዙርያ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኰይኑ፡ ክሳብ ሕጂ ኣይተጣየሰን - ኣባል ሓይልታት ምክልኻል እዩ ዘሎ። ምንኣስ ምንኣሰይ፡ ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ምስ ተኸፍተ፡ ናብ ኢትዮጵያ ሰጊራ። ኲናት ትግራይ ክጅመር እንከሎ፡ ኣብ ትግራይ እያ ነይራ። መጀመርታ ሰሙን ናይ ሕዳር ድምጻ ምስ ሰማዕኩ፡ ኣብዚኣ ኣትያ ዘይብሉ ደሃያ የብልናን። ምንኣሰይ ሓወይ’ውን ኣባል 31 ሃገራዊ ኣገልግሎት ኰይኑ፡ ቦታኡ ኣብ ከባቢ መንደፈራ’ዩ ነይሩ። ንሱ’ውን ሓምለ 2021 ደሃዩ ምስ ሰማዕና ክሳብ ለይቲ ሎሚ ኣብዚኣ ኣለኹ ኣይበለናን። ከምዚ’ዩ ኰይኑ ዝብለና’ውን ኣይረኸብናን። ኣቦይ ከኣ ግንቦት 2022 ዕረፍቲ ተዋሂብዎ ናብ ዓዲ መጺኡ ምንባሩ ኣደይ ድሒራ ነጊራትኒ ነይራ። ኣብ ሰነ ናብ ኣሃዱኡ ምስ ከደ ኣብ መጀመርታ መስከረም ኣቢሉ ሓንሳእ ‘ሚስ ኮል’ ገይሩለይ - ደዊለሉ ካብ ቦታና ንንቀሳቐስ ኣለና ኢሉኒ፣ ናበይ ከምዝኸዱ ስለዘይፈለጠ ግን ንዓይ’ውን ኣይነገረንን። ናይታ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ኣላ እናበልናያ ክሳብ ሕጂ ደሃያ ዘይብልና ዊንታ ሓፍተይ እናሓሰብና፡ ናይ ብሩኽ ሓወይ ስዒቡ፡ በዚ ከይኣኽለና ኣቦይ ከኣ ንጹር ደሃይ የብሉን! ካብ ገዛና ካብቶም ሽዱሽተ እቶም ሓሙሽተ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ኢና። ንበዅሪ ምንኣሱ ሓዳር ስለዝገበረት’ያ ካብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ተማሒራ፣ እንተዀነ ንዓኣ’ውን በዓል ቤታን ክልተ ደቃን ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት’ዮም፣ ናይ ቅድስቲ ሓፍተይ ክንምለሶ ኢና። . . . ኣሃዱና ከባቢ ዶብ ሱዳን ስለዝነበረት፡ ኣብ መወዳእታ 2017 ናብ ሱዳን ሰጊረ ብሊብያን ባሕርን ሰጊረ፡ ዕድል ገይረ፡ ሕጂ ኣብ ስዊድን - ኡፕሳላ ኣብ ትበሃል ከተማ’የ ዝነበር ዘለኹ። እቶም ዝተረፉ ኣብ ኣገልግሎት ዝገደፍክዎም ኣሕዋተይ፡ ብዘይካ እቲ ሓደ እቶም ሰለስተ ኣብ ኲናት ትግራይ ተሳቲፎም’ዮም። ሕጂ ኸኣ ብዘይካ ናይቲ ኣብ ሓይሊ ባሕሪ ዘሎ ሕሳስልደ ሓወይ፡ ናይቶም ሰለስተ ኣሕዋተይ ዝዀነ ደሃይ የብልናን፡ ብፍላይ እቲ ሓደ ደሃይ ካብ ዘይገብር ዓመትን መንፈቕን ኣሕሊፉ’ዩ። በዓል ቤታ ንቕድስቲ ሓፍተይ’ውን ብተመሳሳሊ ደሃይ የብሉን። እቶም ክልተ ደቃ ግን እግዝኣብሄር ይመስገን እቲ ሓደ ኣብ ግላስ እታ ሓደ ከኣ ኣብ ከባቢ ኣፍዓበት ኣለዉ። ዓድን ስምን ደኣ ይፈላለ’ምበር፡ ንብዙሓት ስድራቤታት ኤርትራ ዝትንክፍ ማእለያ ዘይብሉ ተመሳሳሊ ዛንታታት እዩ። ኤርትራ ኣብዚ ዝሓለፈ 60 ዓመታትን ልዕሊኡን ካብ ኲናት፡ ወረን ኵነትን ኲናት ኣየዕረፈትን። ስለዝዀነ ድማ ብዙሓት ዜጋታታ ተሰዊኦም፡ ሰንኪሎም፡ ተፈናቒሎም፡ ተሰዲዶምን ብዙሕ ሽግራትን ርእዮም እዮም። ኣብዚ ካብ ዝጅመር ክልተ ዓመተ ኣቝጺሩ ዘሎን እታ ሃገር ኢዳ ዝሓወሰትሉን ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ክንደይ ከም ዝጠፍኡ እቲ ህዝቢ ብሻቕላ ዝጽበዮ ዘሎ ጉዳይ እዩ። እቲ ኲናት ብውዕል ምቍራጽ ተጻብኦታት ደው ኢሉ’ኳ እንተሎ፡ ኲናት ንሓንቲ መዓልቲ’ውን ኣብ ዝተናውሓሉ፡ ክንደይ ህይወትን ካልእ ጸጋታትን ሃገር እዩ ክሓትት? ብፍላይ ነተን ውሉዳተን ወይ ኣቦታታተን ከፊለን ዘለዋ ስድራቤታት ኣሻቓልነቱ ማዕረ ክንደይ እዩ? እዚ ብሓቂ እቲ ዝወረዶ ጥራይ ዝያዳ ከም ዝፈልጦን ዘሕምሞን ብሩህ’ዩ ትብል እታ ኣብዚ ኲናት እዚ ኣሕዋታ ከቲቶም ዘለው ወሃቢት ርእይቶ ሄለን። መንግስቲ ኤርትራ ስለምንታይ ናብ ውግእ ሓድሕድ ኢትዮጵያ ከምዝተጸንበረ ብወግዒ’ኳ እንተዘይገለጸ፡ ብመሰረት ብይን ኣልጀርስ ናብ ኤርትራ ዝተወሰነ መሬት፡ ንኣስታት 18 ዓመታት ብኣብያ እቲ ብህወሓት ዝዕብለል ዝነበረ መንግስቲ ተታሒዙ ብምጽንሑ ከም ጠንቂ ክቐርብ ምጽንሑ ኣብ ግብጺ ዝመደበሩ ምኵር ኤርትራዊ ጋዜጠኛን ጸሓፍን ማሕሙድ ኣቡበከር የረድእ። መንግስቲ፡ መሬቱ ከምልስን ኣብ ምጅማር እቲ ኲናት ህወሓት ናብ ኤርትራ ሚሳይል ምትኳሱን’ውን ብመልክዕ ሓተታ ዝወጽአ መግለጺታቱ ይእምት። ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዓብዱራሕማን ኣቡሓሽም ብወገኑ፡ “ኣብ መንጐ ህግደፍን ህወሓትን ሰላም ዘይምጽንሑ፡ ነቲ ሕሉፍ ንታሪኽ ገዲፍና፡ ኣብ መንጐኦም ካብ 1998 ጀሚሩ ዝጸንሐ ምትፍናንን ኣይ ኲናት ኣይሰላምን” ጠንቂ እዚ ሕጂ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ምዃኑ ይገልጽ። ጋዜጠኛ ማሕሙድ፡ ብድሕሪኡ ዝተፈጥረ ዶባዊ ምስሕሓብ’ውን በቲ ስምምዕ ኣልጀርስ ክትግበር እቲ ኣብ ስልጣን ዝነበረ ህወሓት ስለዝኣበየ ክፍታሕ ኣይተኻእለን - “ስለዚ ድሕሪት ምልስ ኢልካ ነቲ ዝምድናታት ኣተሓሒዝካ ምርኣዩ፡” ብውሑዱ ነቲ ብወገን ኤርትራ ዝቐርብ ምጕት ንኽንርድኦ ሓጋዚ ምዃኑ የብርህ። “እዚ ግን ነቲ ዝነበረ ምትእስሳራት ንምብራህ እምበር፡ እዚ ኲናት ምኽኑይ እዩ ንምባል ኣይኰነን” ድሕሪ ምባል፡ ካብቲ ኲናት ንላዕሊ እቲ መመሊሱ ዝዓሙቕ ዘሎ ጽልእን ቅርሕንቲን ከምዘሰክፎ የብርህ። ዓብዱራሕማን ብወገኑ፡ “እቲ ኣብ ኣልጀርስ ዝተበጽሐ ስምምዕ’ውን ነቲ ኣብ መንጐኦም ዝነበረ ሓድሕድ ናይ ምጽባእ ኵነታት ዝድምስስ ኣይነበረን፣ እቲ ጽልኢ ካብ ውዑይ ኲናት ናብ ዝሑል ኲናት ጥራይ’ዩ ተሰጋጊሩ፡” ይብል። ዓብዱራሕማን ኣቡሃሽም እውን ሰራዊት ብሓይሊ እናገፈፍካ እትኣትዎ ውግእ  ከዕንወካ እንተዘይኰይኑ ከዐውተካ ከምዘይክእል ብምግላጽ፡ እዚ ቅድሚ ቀዳማይ ኲናት ዓለም ብ "ማዕበል ሰብ"  ዝግበር ዝነበረ ዓይነት ኲናት ንህዝቢ ኤርትራ ከምዘየዋጽኦን ንዝመጽእ ዓሰርተታት ዓመታት ከቢድ ሃስያን ስምብራትን ከስዕበሉ ከምዝኽእል ይገልጽ። ኣብ ዝዀነት ሃገር ዋላ እውን ኣብ ብዙሓት እተን ብምልካዊ ስርዓት ዝመሓደራ ሃገራት ንኲናት ዘገድድ ነገር እንተልዩ እቲ ፖለቲካዊ ስርዓት፡ ባይቶ ይዅን ካቢነ ተዘራሪቡ ከምዝውስን ዝገልጽ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ፡ ኣብ ኤርትራ ግን ከምኡ ከምዘይተገብረ እቲ ኣብ 1992 ዓመተ ምሕረት ብ150 ኣባላት ዝቘመ ሃገራዊ ባይቶ ኤርትራ ካብ ጥሪ 2002 ንደሓር ንኣስታት ዕስራ ዓመት ተኣኪቡ ከምዘይፈልጥ፤ ብዙሓት ካብ ኣባላቱ ገሊኦም  ተኣሲሮም ሃለዋቶም ከይተነግረ ተሰዊሮም፣ ገሊኦም ብሕማም ሞይቶም፤ ብዙሓት ከኣ ብዕድመን ሽምግልናን ከምእተሰናኸሉ የረድእ። ኣቶ ሰንጋል ወልደንሰአ ከኣ፡ ካቢነ ሚኒስተራት ኤርትራ እውን እንተዀነ ድሕሪ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ 2018 ሓደ መዓልቲ ንፍርቂ ሰዓት ድሕሪ ምእካቡ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ክምልሶን ክጻወሮን ብዘይከኣለ ኣብ ውሽጦም ተፈጢሩ ብዝበሃል ብወግዒ ዘይተነግረ ዘይምርድዳእ ዳግማይ ተኣኪቡ ከምዘይፈልጥ ይሕብር። ኣብ ርእሲኡ እቲ ን“ህዝባዊ ግንባር ደሞክራስን ፍትሕን” ዝመርሕ ፈጻሚት ሽማግለ ዝበሃል 19 ዝቝጽሩ መሪሕነት እውን፡ ብስደትን ሕማምን ስንክልናን ማእሰርትን ተሸምሪሩ እቶም ዝርካቦም ብኣጻብዕ ዝቝጸሩ ሓለፍቲ’ውን ተኣኪቦም ዘትዮም እዝን እዝን ውሳነ ኣሕሊፎም ዝብል መግለጺ ተዋሂቡ ከምዘይፈልጥ ብምግላጽ፡ ኣብዚ ውግእ እዚ ግን ኢሳይያስን እቶም ኣብ ውሳነ ምስኡ ዝተዋስኡ ላዕለዎት ሓለፍቲ ጸጥታን ሰራዊትን ቀንዲ ተሓተትቲ እዮም ይብል። “እዚ ኵሉ ኣብ ኤርትራ ዝወርድ ዕንወት ኢሳይያስ ንበይኑ ከተግብሮ ኣይክእልን እዩ። እንተስ ብረብሓን ጉንዖን፡ እንተስ ብእምነትን ዕላማን ንመደባቱ ዘተግብሩ፡ መንእሰያትን ዓበይትን እናገፈፉ ናብ ውግእ ዘእትው በብደረጀኦም ብሕግን ሕልናን ዝሕተቱ ሰባት ኣለው” ይብል። ዓብዱራሕማን ብወገኑ ንዅነታት ኤርትራ ኣመልኪቱ፡ “ኣብ ኤርትራዊ ዝወርድ ዝዀነ ዓይነት ሃስያ ተሓታቲ እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ስርዓት’ዩ። ዝዀነ ሓላዪ ህዝቢ ዝዀነ መንግስቲ ንኲናት ከም ቀዳማይ ምርጫ ገይሩ ኣይወስዶን’ዩ። እዚ ናብ ኲናት ዝኣቱ ዘሎ መንእሰይ መን ኣዚዝዎ ድዩ ናብ ኲናት ዝኣቱ ዘሎ? እቲ ኣብ ኣስመራ ኣብ ስልጣን ዘሎ ስርዓት ክሳብ ዝዀነ ተሓታታይ ንሱ እዩ፡” ብምባል የብርህ። ኣብ ዝዀነ ጉዳይ ተሓታትነት ክህሉ እንተዀይኑ፡ ዝሓትት ኣካል ክህሉ ከምዝግባእ ዘዘኻኽር ኣቶ ሰንጋል ወልደንሰአ፡ ህዝቢ ኤርትራ "ደቁ ብሓይሊ ተገፊፎም ክኸዱ እንከለው ይዅን ሕጂ ድሕሪ እዚ ደማዊ ውግእ ደቅና ኣበይ ኣትዮም? ክብል እንተዘይክኢሉ፡ እቲ ስርዓት ብዘይ ተሓታትነት" ክተርፍ ከምዝኽእል ይገልጽ። “ኵሎም መለኽቲ ኣብ ሓደ ምዕራፍ ህይወቶም ብሕግን ታሪኽን ምሕታቶም ስለዘይተርፎም እዚ ህዝቢ ድምጺ ኣብ ዘይሃበሉ ኣስገዳድ ውግእ መንእሰያት ዘህልቕ ዘሎ ስርዓት ኢሳይያስ ውዒሉ ሓዲሩ ብሕግን ታሪኽን ዝሕተትሉ ግዜ ርሑቕ ኣይኰነን። ግን ከኣ መሰልካ ንምርግጋጽ ቃልሲ የድሊ፡” ይብል። ጋዜጠኛን ጸሓፍን ማሕሙድ ኣቡበከር ብወገኑ፡ ልኡላውነት ሃገር ብሰላምን ዲሞክራስን ከምዝወሓስ ብምግላጽ፡ ኢትዮጵያውያን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ሓደ ስምምዕ ስለዝበጽሑ መንግስቲ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዘሎዎ ጉዳይ ዶብ፡ ምስ መንግስቲ ብምዝርራብ ክፈትሖ ከም ዝግባእ ብምግላጽ፡ መንግስቲ ኤርትራ ምስ ዕጡቓት ጉጅለታት፡ ፋኖ፡ ክልላትን ዝገብሮ ዝምድና ትርጕምን ቀጻልነትን ከምዘይብሉ የረድእ። "እቲ መንግስቲ ካብ ኵነተ ኲናት ክወጽእ፣ ኣብ ኤርትራ ለውጢ ክመጽእ፡ ንዅሉ ዝሓቍፍ ህዝባዊ መንግስቲ ክትከል" እዋኑ ምዃኑ ብምዝኽኻር፡ “ብኲናትን ወተሃደራዊ ኵነታትን ዝፍጠር ምዕባለታት” ዘላቕነት ከም ዘይብሉ የዘካኽር።


ወተሃደራት ፈደራልን ዕጡቓት ትግራይን ኣብ ግንባር መግብን ሽጋራን ይካፈሉ

ወተሃደራት ሰራዊት ፈደራልን ኣባላት ሓይልታት ትግራይን ኣብ ግንባር መግብን ሽጋራን ክለዋወጡ ተራእዮም። ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ወተሃደራውያን መራሕቶም ኣብ ኬንያ ዝርርብ ኣብ ዝቕጽልሉ ዘለው እዋን ኣብ ባይታ ናይ ዕርቂ ስጉምቲ ይወስዱ ከምዘለው ተሓቢሩ። ኣማኻሪ ጸጥታ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ሬድዋን ሑሴን፡ ብሰሉስ ኣብ ኣመሪካ ንዝመደበሩ ማዕከናን ዜና ኢትዮጵያ (EMS ቲቪ) ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ንሓድሕዶም ዝዋግኡ ዝነበሩ ወተሃደራት ትግራይን ሰራዊት ፈደራል ኣብቲ ዝተፋጠጥሉ ግንባራት መግብን ሽጋራን ተኻፊሎም ክብል ተዛሪቡ። "ብሓባር መግቢ ይበልዑ፡ ሽጋራ እውን የትክኹ፡ ስእሊ ይሰኣሉ፡ ንምዉታት ድማ ብሓባር ይቐብሩ ኣለው''። ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝግበር ዘሎ ዝርርብ ዝካፈል ዘሎ ሬድዋን ሑሴን: "ልኡኻት ህወሓት ነዚ ኩነታት ዘርኢ ቪድዮታት ከም ዘለዎም እዮም ዝነግሩና ዘለዉ" ኢሉ። ሬድዋን፡ እቶም ወተሃደራት "ምቅትታልን ምሟትን" ባህ ስለ ዘይብሎም፡ ብዛዕባ እዚ መስርሕ ሰላም ኣዝዮም ሕጉሳት ምዃኖም ገሊጹ። "ህይወቶም ከድሕኑን ንወለዶም ክሕግዙን ይደልዩ እዮም። እቲ ጸገም ፖለቲካ እዩ። እቲ ፖለቲካዊ ጸገማት እንተተፈቲሑ ከኣ ኵሉ ናብ ንቡር ስርሑ ክምለስ’ዩ" ኢሉ። ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ፊልድማርሻል ብርሃኑ ጁላን ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ታደሰ ወረደን ብመሰረት እቲ ብ2 ሕዳር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም፡ ብዛዕባ ምፍታሕ ዕጥቅን ዳግመ ተሃድሶን ንምዝርራብ ኣብ ናይሮቢ ይርከቡ ኣለው። ትማሊ ሰኑይ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ምእንቲ ሰላም ክብሉ ሕድገታት ከምዝገበሩ ገሊጹ ነይሩ። "ነብሲ ወከፍ እንገብሮ ስምምዕን እንሰርሖ ስራሕን ድሌት ህዝቢ ትግራይ ንምርግጋጽ እዩ። ህዝብና ካብ ዝዀነ ይኹን ነገር ንላዕሊ ሰላም እዩ ዘድልዮ። ነቲ ንህዝብና ዝኣተናዮ መብጽዓ ብዘዕግብ መገዲ ክንፍጽሞ ኢና" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ወሃቢ ቃል ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ነድ ፕራይዝ፡ ብዛዕባ'ቲ ኣብ ናይሮቢ ኣዳራሽ ካረን ሞራን ዝቕጽል ዘሎ ልዝብ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ተጸበይቲ ረዲኤት ንምብጻሕ ዝሕግዝ ምዃኑ ተዛሪቡ። “ቀዳማይ ዕላማ እዚ ዘተ፡ ኣብ ትግራይ ንኽልተ ዓመት ተቛሪጾም ንዝጸንሑ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ምጅማር፤ ሰብኣዊ ረዲኤት ምቅልጣፍ ከምኡ'ውን ብሰንኪ'ቲ ኲናት ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ተቛሪጹ ዘሎ ኣገልግሎታት ምጅማር ምዃኑ ተረዲእና ኣለና" ክብል ትማሊ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ሓቢሩ ኣሎ።


ኣምበሳደር ሬድዋን፡ ኣብ እዋን ዘተ እቲ ቀንዲ ብድሆ ዘይምትእምማን’ዩ ነይሩ

ንክልተ ዓመት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክካየድ ዝጸንሐ ኲናት ደው ንምባል ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ናብ ተግባር ዝሰጋገረሉ ደረጃ በጺሑ ኣሎ። መጀመርታ 2 ሕዳር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ተጻብኦታት ደው ምባል፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ህወሓትን ካልእን ዝሓዘ 12 ነጥብታት ዘለዎስምምዕ ደሕሪ ምፍርራም፡ ላዕለዎት ሓለፍቲ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ናይሮቢ ንሓሙሽተ መዓልታት ድሕሪ ምዝታይ ኣብ ኣተገጋብራ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኣብ ሓደ ስምምዕ ብምብጻሕ ብቀዳም 12 ሕዳር ውዕል ፈሪሞም። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃን ኣብ ኬንያን ኣብ ዝተኻየደ ዘተ፡ ላዕለዋይ ሓላፊ ተዛተይቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምኡ’ውን ናይ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ኣማኻሪ ጸጥታ ዝኾነ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ኣብ ናይሮቢ ምስ ቢቢሲ ዝገበሮ ሓጺር ቃለ  መሕተት ይስዕብ። ቢቢሲ፡ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝተኻደ ዘተ እቲ ቀንዲ ብድሆ እንታይ’ዩ ነይሩ? ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ እቲ ቀንዲ ፈተና ዘይምትእምማን’ዩ ነይሩ፡ ብሰለስት ገጻት ናይ ኲናት ኢና ሓሊፍና። ከምኡ ኸኣ ክስታት ዝርከብዎም ብዙሓት ጉዳያት’ዮም ነይሮም። ኣዝዩ ዓሚቕ ዘይምትእምማን ስለዝነበረ ንክሊቲኦም ወገናት ዘሻቕል  ጉዳያት ንምትዕርራይ ክንሰርሕ ጸኒሕና። ስለዚ ኣብ ሞንጎና ዝነበረ ፍልልይ ንምምላእን ናብ ሓባራዊ ስምምዕ ንምምጻእን ዝኸድናዮ ሓደ መንገዲ ኮይኑ እቲ ካልእ፡ መንግስቲ ፌደራል ዝውክሎ ህዝቢ ኣሎ፡ እቲ ካልእ ወገን’ውን ብተመሳሳሊ ዝወከሎ ህዝቢ ኣሎ፡ ነዞም ክልተ ኣካላት ዝወከሎም ኸኣ ዝጽበዮ ነገር ኣሎ። ስለዚ ቅኑዕ ዘይኮነ መልእክቲ ከሕልፉ ይኽእሉ’ዮም ዝበልናዮም ጉዳያት ብሓባር ከነዐርዮም ነይሩና። ኣብዚ፡ ንነፍሲ ወከፈ ሰነድ ምምልካትን ብዝበለጸ ምትዕርራይን ክንገብር ነይሩና። እዚ ምግባርና ነቲ ውዕል ሰላም ክዕንቅፉ ዝኽእሉ መልእክትታት ከይህልዉ ካብ ዝብል እዩ። ብቅኑዕ ልቦና ዝተገበረ ኮይኑ ግን ኸኣ ኣህላኽን በዳህን’ዩ ነይሩ። ዋላ’ዃ እዚ ስምምዕ [ኣብ ኬንያ ዝተገበረ ስምምዕ] ነቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተበጽሐ ስምምዕ ከመይ ይተግበር ኣብ ዝብል ስለዝኾነ ቅልል ዝበለ ክኸውን’ዩ ዝብል ሓሳብ እንተነበረ፡ ዘይምትእምማን ስለዝነበረ ከቢድ ክኸውን ክኢሉ’ዩ። እቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተኻየደ ዘተ ግን ከቢድን ኣዝዩ ኣሸጋርን’ዩ ነይሩ። እዚ ኣብ ኬንያ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣብ ወተሃደራውን ጸጥታውን ዓይኒ ብምምልካት ወተሃደራውያን ሓለፍቲ ዝሰማምዕሉ’ዩ ነይሩ። ነቲ ንምትግባሩ ዘሸግርን ዘየሸግርን እቶም ወተሃደራውያን ሓለፍቲ’ዮም ዝፈልጥዎ፡ እንተኾነ ካብ ፈለማ ተታሒዞም ዝመጽኡ ዘይምትእምማን ነይሮም’ዮም። ስለዝኾነ’ዩ ካብቲ ዝተሓሰቦ ንውሕ ዝበለ ግዜ ወሲድና ኮፍ ኢልና ነቲ ዝነበረ ፍልልይ ከነዐርዮ ፈቲንና። እንተኾነ ነዚ ኹሉ ሓሊፍና ነቲ ስምምዕ ፈሪምና ኣለና። ድሕሪ ሕጂ እቲ ሓላፍነት ናትና’ዩ። ካባና ትጽቢት ዝግበር ነገራት ተረዲእና ምትዕርራይ፡ ብቆራጽነት ምቅጻልን ከምኡ’ውን ነዚ ስምምዕ ንምትግባር ዘጋጥሙና ዕንቅፋታት ምስጋር ከድሊ’ዩ። እቲ ስምምዕ ኣብ መወዳእታ ውጽኢታዊ ኮይኑ ተዛዚሙ’ሎ። ቢቢሲ፡ኣብ ስምምዕ ፕሪቶርያ ከም ዝተሓበረ፡ ስግግር ፍትሒ ኣካል እቲ ስምምዕ  ክኸውን እዩ። እንተኾነ፡ እቲ ፖለቲካዊ መስርሕ  ነቲ ናይ ፍትሒ መስርሕ ከይዕብልሎ ስግኣት ኣሎ። ኣብዚ ኩናት ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ዝተፈጸሞም ዜጋታት፡ ፍትሕን ካሕሳን ክረኽቡ፡ መንግስቲ ፌደራል ክሳብ ክንደይ ድሉውእዩ? ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ኣብዚ ኲናት ገበናዊ ተግባራት ተፈጺሞም’ዮም፡ ገለ ገለ ብመርትዖ ክስነዩ ዘለዎም’ዮም። ካልእ’ውን ኣስፊሕካ ምዕዛብ ዝሓቱ’ዮም። እቲ ቀንዲ ሽግር እዚ ገበን ጥራይ ኣይኮነን፡ እቲ ዝዓነወ ማሕበራዊ ምትእስሳር ይዓቢ። ኣብ ዝሓለፈ ሳላሳ ዓመታት ነቲ ብዙሑነት ናይ ብሄር ብሄረሰባት ካብ ልክዕ ንላዕሊ መጢጥካ ፖሎቲካዊ መልክዕ ብምትሓዝ  ናይ ሓባር መንነትናን ጥቅምናን ብምርሳዕ ስለዝተሃሰየ፡ ነዚ ዝተሃሰየ ማሕበራዊ ምትእስሳር ብምጽጋን ኢና ክንፈትሖ ንኽእል። ነዚ ኸኣ እቲ ማሕበረሰብ ብናቱ መንግዲ ብናይ ሓባር ኢትዮጵያውንት ደልዩ ከምዝረኽቦ ብምግባር ኢና ክንፈትሖ ንኽእል። እንተኾነ ብርግጽ ነቲ ዝተፈጸመ ገበናት ብመርትዖ ብምድጋፍ፡ እቶም ከቢድ ገበን ዝፈጸሙ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ተሓተትቲ ክኾኑ ኣለዎም። እዚ ጥረይ ግን ኣይኮነን፡ ብዙሓት ግዳያት መጥቃዕቲ ብቤት ፍርድን ብይቕሬታን ጥራይ ዘይኮነ፡ ክከሓሱን እቲ ዝኸሰርዎን ዝዓነዎምን ንኽምለሰሎም ክንሰርሕ ኣለና። ኪኖ እቲ ብናበራ፡ ስነኣእምሮኣዊ በሰላ ዝሓደገሎም’ውን ኣለዉ። ስለዚ እዚ [ኣብቲ ስምምዕ ዝተጠቀሰ] ናይ ፍትሒ መስርሕ ነቲ ማሕበራዊ በሰላ ንኽፍውስ ጥራይ ዘይኮነ፡ እቶም ገበነኛታት ናብ ቤት ፍርዲ ብምቅራብ ፍትሒ ንኽርከብ’ውን ዘጠቃልል’ዩ። ቢቢሲ፡ድሕሪ እዚ ስምምዕ ዝስዕብ መስርሕ እንታይ’ዩ? ኣብ ቀጻሊ ክገጥመና ይኽእል’ዩ ትብልዎ ብድሆኸ እንታይ’ዩ? ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ነዚ ሰላም እዚ ምምጻእና ኣብ ካልእ ክፋል ኢትዮጵያ ዘለዉ ጸገማት ንምፍታሕ ዕድል ዝህብ’ዩ። ከምኡ’ውን ነዚ ጸገም እዚ ክንፈትሕ እንተኽኢልና ኣብ ቀጻሊ ሃገርና ንክንሃንጽ ዕድል ዝህብ’ዩ። እዚ፡ ኣብ ቀጻሊ፡ ፍልልያትና ናብ ጸማዲ ግጭት ከየእትወና፡ ኣቐዲምና ከመይ ገይርና ክንፈትሖ ከምዘለና ትምህርቲ ዝህብ’ዩ ኢለ እሓስብ። እዚ መስርሕ ሰላም፡ ነዚ ጥራይ ዘይኮነ፡ ካልእ ጸገማት’ውን ብኣሳታፊ ፖሎቲካዊ ዘተ ክፍታሕ ከምዝግባእ ኣብነት ክኸውን ዝግብኦ’ዩ። ኩሉ ኣካል ክስምዓሉ ዝኽእል መድረኽ ብምክፋት ፍልልያት ክፍታሕ ከምዝኽልእ ዘርኢ’ዩ።


ብስምምዕ ሰላም ዝተሓጎሱ ነበርቲ መቐለ ንግብራውነቱ ከምዝፅበዩ ገሊፆም

ነበርቲ ከተማ መቐለ ነቲ ዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም ካብ ዝሰምዑ ጀሚሮም ታሕጓሶም ኣብ ምግላፅ ይርከቡ። ካብዚ ሓሊፉ ኵሎም እቲ ስምምዕ ሰላም ግብራዊ ክኸውን ይፅበዩ ኣለዉ። መብዛሕትኦም ሰባት ኣብ ቀረባ እዋን ነገራት ኣዝዮም ዝሓሹ ክዀኑ ብተስፋ ዝፅበዩ እዮም። ድሕሪ ምእዋጅ ምቁራፅ ኲናት ዕዳጋ መቐለ ብመጠኑ ክረጋጋእ ጀሚሩ፤ ብፍላይ ዋጋ መሰረታዊ ሸቐጣት መግቢ ክንኪ ይርአ'ሎ። ንኣብነት ዋጋ ሓደ ኩንታል ጣፍ ካብ 14 ሽሕ ናብ 8 ሽሕ ብር [ገንዘብ ኢትዮጵያ] ወሪዱ ኣሎ። ስርናይ ድማ ካብ 9 ሽሕ ናብ 3 ሽሕ ብር ንክዩ። ዋጋታት ዘይቲ፡ ሽኮርን በርበረን እውን ተስፋ ብዝህብ ኵነታት ክጐድል ክኢሉ'ሎ። ኵሉ ሰብ ብዛዕባ እቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበፅሐ ስምምዕ ሰላም ኣብ ምዝራብ ዝርከብ ኰይኑ፡ ንምዕባለታቱ ኣብ ምክትታትል ይርከብ። ካብ ዝተፈላለየ ክፍሊታት ሕብረተሰብ ዝመጹ ሰባት ሓሳባቶምን ርእይቶኦምን ከካፍሉኒ ሓቲተዮም። በቲ ስምምዕ ምቁራፅ ኲናት ኣዝያ ሕጕስቲ ዝዀነት ኣደ ክልተ ቈልዑ ራሄል ኣባይ፡ “ኲናት ኣብ ዝካየደሉ ቦታ ንነብር ዘለና ንሕና ስለዝዀንና፡ ቅድሚ ዅሉ ብዛዕባ እቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቂ ክንዛረብ ዝግባኣና’ውን ንሕና ኢና። እንተወሓደ፡ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ከይፈራሕና ክንንቀሳቐስ ጀሚርና ኣለና” ኢላ። ብዙሓት ሰባት ኣብታ ከተማ ተመሳሳሊ ርእይቶ ኣለዎም። ከምኡ’ውን፡ ኣብቲ ጉዳይ ኣብ ውዑይ ዘተ የካይዱ 'ለው። ወዲ 32 ዓመት በላይ ታከለ ብወገኑ፡ “ንሕና ህዝቢ ትግራይ ልክዕ ከም ካልእ ህዝቢ ኢትዮጵያ ብሰላም ክንነብር ኢና ንደሊ። ኲናት ክንደይ ዋጋ ከም ዘኽፈለና ንፈልጥ ኢና። ግን ድማ ኣብቲ ስምምዕ ሰላም ዘለዉ ወገናት መረጋገፂ ክህቡናን ነቲ ስምምዕ ከተግብርዎን ድልየት ኣሎና” ክብል ተዛሪቡ። በላይ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ውሽጢ መሬት ኢትዮጵያ ምህላዉ ግን ስክፍታ ኣሎዎ። “ብዛዕባ ‘ሻዕብያ’ (ሰራዊት ኤርትራ) ካብ መሬትና ምውፅኡ ዝሕብር ዜና ክሰምዕ እደሊ” ክብል’ውን ወሲኹ ገሊፁ። ኣብ ትግራይ ዘለዉ ሰባት፡ ናብ ኣምሓራን ዝተረፈ ክፋል እታ ሃገርን ዝወስድ መገዲ ክኽፈት ድልየት ኣሎዎም። ሰብኣዊ ሓገዝ’ውን ብቕልጡፍ ናብ ትግራይ ክኣቱ ኣለዎ። ካብቶም ዝዝተየሎም ዘለዉ ዓበይቲ ጉዳያት እቲ ሓደ፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ (TDF) እዩ። ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክኽበር ከምዘለዎ ይኣምኑ እዮም፤ ግን ድማ ኣብ ልዕሊ'ቲ ንኽልተ ዓመት ዝኸደ ኲናት ትግራይ ግፍዒ ፈጺሙ ዝበልዎ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ እምነት የብሎምን። ተስፋይ ኣድሓኖም ኣብ መቐለ ዕዳጋ ዓዲሓቂ ነጋዳይ ኰይኑ፡ “ወረርቲ ኤርትራ” መዓስን ከመይን’ዮም ካብ ሃገርና ክወጽኡ ክብል ይሓትት። ኣስዒቡ “ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ልዕሊ ስርዓት ኤርትራ ንምንታይ እዩ ዕጥይጥይ ዝብል ዘሎ?” ኢሉ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ነቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተኸተመ ስምምዕ ሰላም ከምዝተቐበሎን ንትግባረኡ ድልው ከምዝዀነን ወግዓዊ ገይሩ’ሎ። ተጋሩ ዲያስፖራ ግን ኣብቲ ስምምዕ ሰላም ዘለዎም ጥርጣረ ኣብ ምግላፅ ይርከቡ። መብዛሕትኦም ነቲ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይ ዘገድድ ድንጋገ ኣይቅበልዎን። ኣብ ዘካየድዎም ሰልፊታት ተቓውሞ እውን፡ ነዚ ድምጾም የስምዑ ከምዘለዉ ይርአ። ኵሉ ትግራዋይ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ክወጽእ ዝብል ድንጋገ ኣብ ትሕቲ እቲ ስምምዕ ሰላም ክሕወስ ከም ዝነበሮ ይገልፅ። ከምቲ ዝረኣኽዎ ኣብ ልዕሊ ሰማይ መቐለ እትዝንቢ ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ስለዘየላ፡ ነበርቲ ብዘይስግኣት ናብ ዕዳጋ ክወፅኡ ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብታ ከተማ ዘሎ ምንቅስቓስ ብተዛማዲ ናብ ንቡር ተመሊሱ ኣሎ።


‘ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ክሳብ ዝሃለዉ ዕጥቅና ኣይንፈትሕን'- ጌታቸው ረዳ

ሓይልታት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ክሳብ ዝሃለዉ ዕጥቆም ከምዘይፈትሑ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ተዛሪቡ። ኣቶ ጌታቸው ረዳ ምስ መደብ ቢቢሲ 'ሪል ስቶሪ' ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት፡ ‘ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ኢትዮጵያ ክሳብ ዝሃለዉ ዕጥቅና ኣይንፈትሕን ዲኻ ትብል ዘለኻ?’ ዝብል ሕቶ ምስ ቀረበሉ “እወ። እቲ ስምምዕ ከምኡ እዩ” ብምባል መሊሱ። ብመሰረት ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝፈረምዎ ስምምዕ ሰብኣዊ ረዲኤት ንልዕሊ 6 ሚልዮን ህዝቢ ክበጽሕ ይጽበዩ ከምዘለዉ'ውን ሓቢሩ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ሰብኣዊ ደገፍ ናብቲ ክልል ክኣቱ ጀሚሩ'ሎ። ብዘይካ'ዚ፡ ብድሕሪ’ቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተፈረመን ኣፈጻጽምኡ ብዝምልከት ኣብ ኬንያ ውዕሊ ዝተኣተወሉን ስምምዕ ሰላም፡ ሰራዊት ኤርትራ "ሰፊሕ ግፍዕታት ይፍጽም ኣሎ" ክብል'ውን ኣቶ ጌታቸው ከሲሱ'ሎ። "ኣብዛ ንዘራረበላ ዘለና ሰዓት እውን ሰፊሕ ዝምታ፣ ዕንወት ንብረትን ቅትለት ሰላማውያን ሰባትን ኣሎ” ክብል ኣብቲ ትማሊ ዘካየዶ ተወሳኺ ቃለመሕትት ጠቒሱ። ብሰንኪ ምቁራጽን ምግዳብን መስመራት መራኸቢታት ቢቢሲ ነቲ ክስታት ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይከኣለን። ሰብመዚ ኤርትራ ሓይልታቶም ኣብ ትግራይ ግፍዕታትን ከቢድ ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ፈጺሞም ንዝብል ጸብጻባት ክነጽግዎ ጸኒሖም'ዮም። ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ኩሎም ሓይልታት ምግሃስ መሰላት ከምዝፈጸሙ ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ሰባዊ መሰላት ኢትዮጵያን ዝርከብዎም ተሓለቕቲ መሰላት ይገልጹ። ኣቶ ጌታቸው፡ ሓይልታት ኤርትራ ኣብ ትግራይ ዘለውሉ ይኹን እቲ ግፍዕታት ዝተፈጸመሉ ቦታታት ግን ብንጹር ኣይጠቐሰን። ኤርትራ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ሓይልታታ ኣብቲ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ዝተኻየደ ኲናት ትግራይ ከተሳትፍ ምጽንሓ ይፍለጥ። ሰበስልጣን ኤርትራ ህወሓት ኣብ ልዕሊኦም መጥቃዕቲ ክፍጽም መደባት ስለዝነበሮን ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ንምድጋፍን ኣብቲ ኲናት ሓድሕድ ኢዶም ከምዘእተዉ'ዮም ዝዛረቡ። መራሕቲ ህወሓት ነቲ ንመግለጺ ሰብመዚ ኤርትራ ኣይቅበልዎን'ዮም። ኣመሪካ፡ ምስቲ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ላዕለዎት ሓለፍቲ ጸጥታ ዝርከብዎም ሰበስልጣንን ሰራዊትን ኤርትራ እገዳ ምንባራ ይፍለጥ። ሓይልታት ትግራይ ፈጺሞሞ ንዝብሃል ምግሃስ መሰላት ብናጻ ኣካል ክምርመር ፍቓደኛታት ምዃኖም'ውን ኣቶ ጌታቸው ገሊጹ'ሎ። ኣብቲ ብ2 ሕዳር ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓት ዝተፈረመ ስምምዕ ቀዋሚ ምቁራጽ ተጻብኦታት፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ከውርዱ ህወሓት ምፍራሙ ይዝከር። ላዕለዎት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ክልቲኦም ወገናት ብ12 ሕዳር ኣብ ናይሮቢ ዝፈረምሉ ኣዋጅ ድማ " ምውራድ ከበድቲ ኣጽዋራት [ሓይልታት ትግራይ]፡ ሓይልታት ወጻኢ ከምኡ’ውን ካብ ሓይሊ ምክልኻል ፈደራል ወጻኢ ዝዀኑ ሓይልታት ካብቲ ክልል ኣብ ዝወጽኡሉ ሓቢሩ ዝፍጸም'ዩ" ይብል። ብወገን ህወሓት፡ እቲ ኣብቲ ስምምዓት ስሙ ዘይተጠቕሰ "ናይ ወጻኢ ሓይሊ ናይ ኤርትራ’ዩ ዝብል እምነት ኣለና" ክብሉ ገሊጾም ኣለዉ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ዶክተር ለገሰ ቱሉ ብትዊተር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ፡ "ካብ [ሰራዊት] ምክልኻል ወጻኢ ዘለዉ ሓይልታት ክወጹ'ዮም ዝብል ቅኑዕ'ዩ" ከምዝበለ ይፍለጥ። ሓይልታት ትግራይ "ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ተሓድሶ እንተ ኣትዮም [ናይ ወጻኢ ሓይልታት] ኣብኡ እንታይ ዘጽንሕ ኣለዎም" ክብል’ውን ኣነፂሩ። “እቲ ስምምዕ መንግስቲ [ፌደራል] እቶም ናይ ደገ ሓይልታት ከምኡ’ውን ኣካል ሰራዊት ምክልኻል ሰራዊት ኢትዮጵያ ዘይኮኑ ካልኦት ሓይልታት ካብ ትግራይ ምውጽኦም ከረጋግፅ ሓላፍነት ዝህብ’ዩ” ክብል ገሊፁ። ሓይልታቶም ዕጥቂ ኣልዒሎም ክቃለሱ ዝፀንሑሉ ምኽንያት ድሕነትን ውሕስናን ህዝቦም ንምርግጋፅ ከምዝነበረ ዝጠቐሰ ኣይተ ጌታቸው፡ “እዚ ድሕነትን ፀጥታን ብዝኾነ ይኹን መገዲ ክሳብ ዝተረጋገፀ ግን ከበድቲ ኣፅዋርን ታንክን ክንዓጥቕ ድልየትና ኣይኮነን” ኢሉ። መንግስቲ ኤርትራ ብዛዕባ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ይኹን፡ እዋናዊ ሃለዋት ሰራዊቱ ኣብ ትግራይ ዝሃቦ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ኣብቲ ክልተ ዓመት ዝመልኦ ኲናት ሓድሕድ ብኹሎም ተፃባእቲ ወገናት ግፍዕታትን ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰላትን ከምዝተፈጸሙ ዓለምለኻውያን ትካላት ሰብኣዊ መሰለት ይገልፁ። ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ብዕጡቓት ክቕተሉ ከለዉ፤ ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮን ህፃናትን እውን ፆታዊ ግህሰት ብስፍሓት ከምዝተፈፀመ ፀብፃባት የመልክቱ። ሓይልታት ትግራይ እውን ግፍዕታት ከምዝፈጸሙ ንዝገልጽ ጸብጻባት ዓለምለኸ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ “ብናትና ሰራዊት ዝተፈጸመ ግፍዕታት ከምዘሎ ክስታት ይቐርብ እዩ። ንሕና ግን ካብ ፈለማ ኣትሒዝና ዘይሻራዊ ኣካል ንከፃርዮ ድልዋት ከምዝኾንና ኢና ብቐጻሊ ንገልፅ ዝነበርና” ኢሉ። ሓይልታቶም ነቶም ገበናት ከምዝፈጸሙ ዘረጋፅ መረዳእታ እንተሃልዩ ንምርመራ ድልዋት ከምዝኾኑ ኣፍሊጡ። “ሓደ ነገር ከረጋግፀልካ ዝድልዮ ግን ወተሃደራትና ስልታዊ ብዝኾነ መገዲ ዝፈጸምዎ ገበን ኲናት የለን። ብደረጃ ውልቀሰባት ዝፍጸም ግን ክህልው ይኽእል እዩ። ንሕና ብውልቀና’ውን እንተኾነ ንምርመራ ድልዋት ኢና” ክብል ተዛሪቡ። ብወገን ሓይልታቶም ገበናት ኲናት ዝፈጸሙ ምህላዎም ብመረዳእታ እንተተረጋጊጹ ናብ ቅድሚ ፍትሒ ንምቕራብ ድልዋት ከምዝኾኑ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ - ‘ዘ ሪል ስቶሪ’ ዝገበሮ ፃንሒት ኣረጋጊፁ። ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ኣምሓራን'ውን፡ ቅትለትን ጾታዊ ዓመጽን ዝርከብዎ ምግሃስ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። ኣብቲ ኲናት ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ዝርከብዎም ሰባት ከምዝቐትሉ ይንገር። ኣይተ ጌታቸው ከምዝበሎ፡ ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣቢሉ ኣብ ዝነበረ እዋን 6 ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ ረድኤት የድልዮ ነይሩ። “ኣብዚ እዋን ቁፅሪ ኣብ ትግራይ ረድኤት ዘድልዮም ሰባት ልዕሊ 6 ሚልዮን ኮይኑ’ሎ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ከኣ 1.5 ሚልዮን ተወሰኽቲ ሰባት ካብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ስለዝተፈናቐሉ እቲ ኩነታት ከቢዱ እዩ” ኢሉ። ቁፅሪ ናይቶም ተፀበይቲ ሓገዝ ዝኾኑ ሰባት ይውስኽ ምህላዉ ጥራይ ዘይኮነስ፡ እቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ቅልውላው ምፅዋር ካብ ዝከኣል ንላዕሊ ይሓስም ምህላዉ ኣረዲኡ። "ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ህዝብና ክበጽሕ ምግባር ኣካል እቲ ስምምዕ ስለዝኾነ ትካላት ረድኤት ዝገብርኦ ሓገዛት ክንጽበ ኢና” ኢሉ። ኣብዚ ሰሙን'ዚ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ገለ ከባቢታት እቲ ክልል ክኣቱ ከምዝጀመረ ሕቡራት ሃገራትን ዓለምለኻዊ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ኣፍሊጦም ኣለዉ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ናይ መግቢ ሓገዝ ዝጸዓና መካይን ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት ናብ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ብረቡዕ ምግላፁ ይዝከር። እቲ ትካል ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ብመስመር ጎንደር ዝኣተወ ቃፍላይ ድሕሪ ሰነ 2021 ንፈለማ እዋን ዝኣቱ ዘሎ ምዃኑ ብምጥቃስ፡ ተወሳኺ መግቢ፡ መኣዛዊ ትሕዝቶ ዘለዎ መግቢ፡ ሕክምናዊ ነገራት ዝሓዘ ጽዕነታት ድማ ኣብ ቀረባ እዋን ብኹሉ ዝክኣል መስመራት ክስዕብ'ዩ" ክብል ሓቢሩ ነይሩ። ክልቲኦም ትካላት ናብ ከተማ ሽረ ናይ ፈተነ ሰብኣዊ በረራታት ከምዘካየዱ'ውን ገሊጾም ኣለዉ።


ኣብ ትግራይ ልዕሊ 2400 ህጻናት ብሰንኪ ዋሕዲ መግቢ ሞይቶም

ኣብ ትግራይ ኵናት ካብ ዝጅመር ንደሓር ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ህጻናት ብዋሕዲ መግቢ ዝተሃሰዩ ኮይኖም ልዕሊ 2400 ህጻናት ከምዝሞቱ መረዳእታ ሓለፍቲ ጥዕና ትግራይ የመልክት።


ንኽልተ ዓመት ዝቐፀለ ስቓይ ህዝቢ ትግራይ

ትግራይ፡ ብሰንኪ’ቲ ንኽልተ ዓመት ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት፡ ሰላም ርሒቝዋ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ነበርታ ረጊፎም፡ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ተመዛቢሎም፡ ንሕልና ዝኸብዱን ንሰማዒ ዘሰንብዱን ግፍዕታት ተፈጺሞምዋ እዮም። ኣብ መንጐ ፌደራል መንግስቲን ሓይልታት ትግራይን ዝተወልዐ ኲናት ነታ ክልል ኣብ ጸልማት ክትነብር ገይርዋ'ሎ። ትግራይ ካብ መሰረታዊ ኣገልግሎት ተፈላልያ’ላ። ኣብታ ክልል ሰላም ጥራሕ ዘይኰነስ ንመዓልታዊ ናብራ ኣገደስቲ ዝዀኑ ኣገልግሎታት እውን የለዉን። ትምህርቲ፡ ሓይሊ ኤሌክትሪክን ነዳዲን ከምኡ እውን ኣገልግሎት ቴሌኮምን ባንክን ተቛሪፁ ኣሎ። መሰረታዊ መሰረተ ልምዓት (ትሕተ-ቅርጺ) ዓንዮም፤ ንጥፈታት ሕርሻ፡ ሕክምናን ካልኦት መንግስታዊ ኣገልግሎታትን ተሰናኺሎም ይርከቡ። ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ነበርቲ ኣብ ሓደጋ ጥሜት ዝወዲቘም፡ ብሰንኪ ሕጽረት መድሃኒት ከኣ ብዙሓት ክሞቱን፡ ዝተረፉ ድማ ብኸቢድ ጸገምን ብድሆን መነባብሮኦም ክደፍኡ ተገዲዶም ይርከቡ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ብ24 ጥቅምቲ 2013 [ግእዝ] ድሕሪ ዝተወለዐ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ፡ ኵሎም ተዋጋእቲ ሓይልታት "ንምስምዖም ዘስካሕክሑ" ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺሞም ብዝብል ክኽሰሱ ጸኒሖም እዮም። ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ኲናት ክምርምር ዘቘሞ ኮሚሽን፡ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣብ ዘውጽኦ መባእታዊ ጸብጻቡ፡ እቶም ዝተፈፀሙ ከበድቲ ግህሰታት ንገበናት ኲናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ዝዳረጉ ምዃኖም ኣፍሊጡ ነይሩ። ብተወሳኺ ጥሜትን ተበጻሕነት ሰብኣዊ ረድኤት ምትዕንቓፍን ጾታዊ ዓመጽን ከም መሳርሒ ኲናት ምውዓሎም ኣመልኪቱ። ብዘስካሕክሕ ደረጃ ዓመጽን ጾታዊ ግህሰትን ከምዝተፈጸመ ዝሓበረ እቲ ጸብጻብ፡ ኣብ ኵሎም ኲናት ዝተኻየደሎም ከባቢታት ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ፡ ኣብ ትግራይ ግን እቲ ዝኸፍአን ጭካነ ዝተመልኦን ከምዝነበረ ይጠቅስ። እቶም ዓመጻትን ጾታዊ ግህሰታትን ዝተፈጸሙ ድማ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ንትግራይ ምስ ተቘጻጸረ ከምዝኾነ ብምሕባር፡ ዕጡቓት ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምኡ እውን ኣባላት ፋኖ ነቶም ተግባራት ከምዝፈፀሙ ዕላዊ ምግባሩ ይዝከር። እቲ ጸብጻብ ኣብ ዝወጸሉ እዋን እውን ኣብ ምዕራብ ትግራይ ዓመጽን ጾታዊ መጥቃዕትን ከምዝቐፀለ ብዝርዝር ገሊጹ ነይሩ። ብተመሳሳሊ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝተቘጻጸርዎ ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ዓመጽን ጾታዊ መጥቃዕትን ከምዝፈጸሙ ጸብጻብ እቲ ኮሚሽን ምሕባሩ ይዝከር። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ጸብጻብ ብምንጻግ፡ "ብስም መርመራ ዝተዋህበ ፖለቲካዊ መግለጺ" ክብል ነቒፍዎ። እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ድሕሪ ሽዱሽተ ወርሒ፡ ንኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ዘረባ ዘስምዐ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ፡ ነቶም ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ብዝምልከት "ሰፊሕ ፕሮፖጋንዳ ኣሎ" ክብል'ኳ እንተገለጸ፡ ኣብ ትግራይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተፈጸመ ግን ተኣሚኑ’ዩ። "ሰራዊትና ንገበነኛታት ክቈጻጸር እምበር ግህሰት ክፍጽም ኣይለኣኽናዮን። ኣብ ገበን ዝተሳተፈ ወተሃደር እንተሃልዩ ብሕጊ ተሓታቲ ክኸውን እዩ" ኢሉ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኤርትራን ምስ መሻርኽቶም ብምዃን ንህዝቢ ትግራይ ዘድልዮ መግቢ፡ ትምህርቲን ን ሕክምናን ብዝተወደበ መንገዲ ብሰፊሑ ኣዕኒዮም እዮም ክብል እቲ ብባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዝቘመ ኮሚሽን ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ’ሎ። ብኻልእ ወገን፡ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ገበናት ጸረ ሰብኣውነትን ዓሌታዊ ጽንተትን ብመልክዕ ወፍሪ ከምዝተፈጸሙ ክልተ ዓለምለኻውያን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሚያዝያ ኣብ ዘውጽእዎ ጸብጻብ ኣመልኪቶም። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስ ዎችን ኣብ ዝዘርግሕዎ ጸብጻብ ካብ ጐረቤት ክልል ኣምሓራ ዝመጹ ሓይልታት ጸጥታን ሰበስልጣንን ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ ዓሌታዊ ጽንተት የካይዱ ከምዘለዉ ኣመልኪቶም። እቶም መጥቃዕትታት ከኣ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ገበናት ኲናትን ምዃኖም እቲ ጸብጻብ ይሕብር። እንተዀነ መንግስቲ ፌደራልን ክልል ኣምሓራን ነቲ ጸብጻብ ኣይተቐበልዎን። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ መፋርቕ 2013 [ግእዝ] ካብ ዝተፈላለያ ትካላት ጥዕና ዝተኣከበ መረዳእታ መሰረት ብምግባር ንበይኑ ኣብ ዘውፀኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራይ ጾታዊ ግህሰት ከም ዝተፈጸመን 1,288 ግዳያት ናብ ትካላት ሕክምና ብምኻድ ዝበጽሐን መጥቃዕቲ ከምዝሓበራን ኣመልኪቱ። እቲ ኣሃዝ ግን ነተን ናብ ትካላት ጥዕና ዝኸዳ ጥራይ ዘመልክት ስለዝዀነ፡ ኣብቲ እዋን ኣብ ትግራይ ዝተዓመጻ ደቂ ኣንስትዮ ጭቡጥ ቁጽሪ ኣይገልፅን። ብተወሳኺ፡ ኣብ ትግራይ ደቂ ኣንስትዮ ብጕጅለ ከምዝተዓመጻ፡ ንባርነት ጾታዊ ርክብ ከምዝተቓልዓ፡ ናብ መራብሒ ኣካላተን ባዕዳዊ ነገራት ክኣትወን ከምዝተገበረን ገሊኤን ድማ ብኤችኣይቪ ከምዝተለኽፋን እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ። ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኤርትራን ኢትዮጵያን ከምኡ’ውን ሓይልታት ኣምሓራን ዕጡቓት ፋኖን ነዚ መጥቃዕቲታት ከምዝፈፀሙ ጠቂሱ ነይሩ። ነዚ ስዒቡ፡ ዋና ጽሓፊት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣግነስ ካላማርድ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ “ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ዘይሓዊ ኣካላውን ስነ ልቦናውን ጉድኣት ንምውራድ፡ ምድፋርን ፆታዊ መጥቃዕትን ከም መሳርሒ ኲናት ከም ዝገልገሉ ብሩህ እዩ" ኢላ። ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ክልል ትግራይ ጥራይ ዝተሓፀረ ኣይኰነን። እቲ ኲናት ምስተወልዐ፡ ተወለድቲ ትግራይ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ዝተፈላለዩ ከባቢታትን እታ ሃገር ብሰንኪ መንነቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ኣህጉራዊ ትካላት ተጣበቕቲ መሰላትን ኣረጋጊጾም’ዮም። ነቲ ተግባር ብምኹናን ድማ ብቕልጡፍ ደው ክብል ሓቲቶም። ሰብመዚ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ ጃምላዊ ማእሰርቲ፡ ምስዋርን ካልኦት ግህሰታትን ከምዝፈፀሙ ጸብጻብ ሂዩማን ራይትስ ዎች የመልክት። ሓይልታት ትግራይ ንዝተፈላለዩ ከባቢታት ተቘጻጺሮም ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጾም ኣብ ዝግስግሱሉ ዝነበሩ እዋን፡ ነቲ ብፌደራላዊ መንግስቲ ዝወፀ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ስዒቡ ንብሄር መሰረት ዝገበረ ማእሰርቲ ይፍጸም ከምዝነበረ ዘመልክቱ ጸብጻባት ተዘርጊሖም’ዮም። እቲ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ኣብ ግብሪ ምስ ወዓለ፡ ካብ ሕዳር ክሳብ ለካቲት ጥራይ ልዕሊ 15 ሽሕ ተወለድቲ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ ነይሩ። ሮይተርስ ብወገኑ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ንዝነበሩ ተወለድቲ ትግራይ ብምዝርራብን ኣሳእል ሳተላይት ብምግምጋምን ቁጽሪ ዝተኣስሩ ሰባት ካብቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተገልጸ ብውሑዱ ብ3 ሽሕ ከም ዝዛይድ ሓቢሩ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ (ኢሰመኮ) እውን እቲ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ካብ ዝፀደቐሉ መዓልቲ ጀሚሩ ሰባት ካብ ስርሖም፡ ገዛኦምን ጐደናታትን ከይተረፈ ተታሒዞም ኣብ ዝተፈላለያ መደበራት ፖሊስ ከምዝርከቡ ኣብቲ እዋን ምግላፁ ይዝከር። እዚ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ገለ መደበራት ፖሊስ ሰባት ነቶም ዝተኣስሩ ኣባላት ስድራቤቶም መግቢ፡ ክዳንን መሰረታዊ ነገራትን ከብጽሑ ይዅን ክሓቱ ከምዘይከኣሉ ዝሓበረ ኢሰመኮ፡ ህጻናት ዝሓዛ ኣደታት፡ ክትትል ሕክምና ዘድልዮምን ንዝተፈላለዩ ጸገማት ዝተቓልዑ ሰባት እውን ከምዝተኣሰሩ ኣፍሊጡ ነይሩ። ብኻልእ ገጽ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ተወለድቲ ትግራይ ካብታ ኣብ ዶብ ትግራይን ዓፋርን እትርከብ ከተማ ኣብዓላ ናብ ከተማ ሰመራ (ዓፋር) ምስተወስዱ እኹል ኣገልግሎት ጥዕናን ሓገዝን ኣብ ዘይብሉ መጽንሒ ማእከል ክሰፍሩ ከምዝተገበሩ ጸብጻባት ኣቃሊዖም ምንባሮም ይዝከር። ኣብቲ እዋን ብቢቢሲ ቃለ መሕትት ዝተገብረሎም ኣብቲ ማእከል ዝነበሩን ተወለድቲ ትግራይ፡ ኣብቲ ቦታ ካብ ዝነበሩ ሰባት ዝሞቱ ከምዘለዉ ገሊፆም ነይሮም። ነቲ ኲናት ስዒቡ ዝመፀ ተነጽሎ ትግራይ ካብ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ንስርዓተ ጥዕና ብሕሱም ሃስይዎ፣ ሕጽረት መሰረታዊ መድሃኒታት ንተሓከምቲ ይቐትል ኣሎ። ኣብቲ ክልል ዝነበረ ውሱን መጠን ክታበት፡ ፀረ-ቃንዛን ኢንሱሊንን ዝኣመሰሉ መድሃኒታት ከምዝተወድኡ ዝሓለፈ ዓርቢ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣፍሊጡ ነይሩ። ብሕክምና ክፍወሱን ንምክልኻሎም ብዝከኣልን ሕማማት ዝሞቱ ሰባት ቍጽሮም ብዝለዓለ ደረጃ ክውስኽ ከምዝኽእል’ውን ኣጠንቂቑ። ብሰንኪ እቲ ኣብታ ክልል ዝተነበረ እገዳ፡ መድሃኒትን ናውቲ ሕክምናን ከእቱ ከምዘይከኣለ ክገልጽ ዝጸንሐ እቲ ዓለማዊ ትካል፡ ነቲ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ተዅሲ ደው ምባል ተጠቂሙ ዝተወሰነ ረድኤትንመድሃኒትን ከብጽሕ ክኢሉ ነይሩ። ኣብ ትግራይ ካብ ዝርከባ ማእከላት ጥዕና እተን 9 ሚእታዊት ጥራሕ ኣገልግሎት ይህባ ኣለዋ፤ እዚአን’ውን ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ ኣብ ፀገም ምህላወን ሰበስልጣን ትካል ውድብ ጥዕና ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ጀነቫ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ኣብ ውድብ ጥዕና ዓለም መራሒት ጕጅለ ኢትዮጵያ ኢልሃም ዓብደልሓይ ኑር፡ ኣብ ትግራይ ቍጽሪ ናይቶም ብሕፅረት መግቢ ዝሳቐዩ ህጻናት "ዘሰንብድ" ምዃኑ ብምግላፅ፡ ካብቶም ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝዕድሚኦም እቶም ሓደ ሕምሲት ብኸቢድ ሕፅረት መግቢ ከምዝሳቐዩ ኣፍሊጣ። ኣብቲ ክልል ብዛዕባ ዘሎ ቅልውላው ጥዕና ብተደጋጋሚ ዝዛረብ ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም "ማሕበረሰብ ዓለም ነዚ ቅልውላው ዝግባኦ ቆላሕታ ክህቦ እሓትት። ኣብዚ እዋን፡ ምጽናት ዓሌት ንምክልኻል ጸቢብ ዕድል ኣሎ" ኢሉ። ዶብ ኣልቦ ሓኻይም ወይ ‘ኤምኤስኤፍ’ ዝተበሃለ ኣህጉራዊ ትካል፡ ኣብ ልዕሊ ትካላት ጥዕና ትግራይ ኮነ ኢልካ ሰፊሕ ምዝማትን ምዕናውን ከምዝተፈጸመ ኣብ መፋርቕ 2013 ዓ/ም ኣብ ዘውፀኦ መግለጺ ኣፍሊጡ’ዩ። ኤምኤስኤፍ ኣብ ትግራይ ንዝርከባ 106 ትካላት ጥዕና ድሕሪ ምዕዛብ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ፡ ሰለስተ ርብዒ ካብአን ከምዝተዘመታ ሓቢሩ። ገለ ካብቲ ዝምታ እውን ብወተሃደራት ከምዝተፈጸመ ገሊፁ። ካብተን ዝተዓዘበን ትካላት ጥዕና እተን 13 ሚእታዊ ጥራይ ኣገልግሎት ክህባ ከም ዝኽእላ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። ኤምኤስኤፍ ኣብ ትግራይ ካብ ዝዳህሰሰን ትካላት ጥዕና እተን 65 ሚእታዊ ምሉእ ብምሉእ ካብ ኣግውልግሎት ወጻኢ ዝዀናን ሰብ ሞያ ዘይብለንን እየን። ፈጻሚ ዳይረክተር ኤምኤስኤፍ ኦሊቨር ቤን ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "ኣብ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ትካላት ጥዕና ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ከቢድ ጉድኣት የብጽሕ ኣሎ" ክብል  ገሊፁ’ሎ። ኣብ ትግራይ ብዘጋጥም ከቢድ ሕፅረት ምግቢ መዓልታዊ ህጻናት ከምዝሞቱ ውድብ ጥዕና ዓለም ወግዓዊ ምግባሩ ይፍለጥ። ብሰንኪ’ቲ ዕንወት ትካላት ጥዕና ትግራይ፡ ፀገም ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክን ምቁራፅ ንህይወት ዘስግኡ ሕማማት ንምፍዋስ ዝውዕሉ መድሃኒትን ብዙሓት ሰባት ይሞቱ ኣለው። ኣብ መቐለ ዝርከብ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር እውን በዚ ጸገም ይፍተንን መሰረታዊ ኣገልግሎት ሕክምና ደው ከብልን ተገዲዱ ኣሎ። ንኣብነት ሕማም ሽኮር ክነልዕል። ኣብ ትግራይ ኣስታት 27 ሽሕ ተሓከምቲ ሕማም ሽኮር ከኒና እናወሓጡ ወይ ብመርፍእ ህይወቶም ከምዘቐጸሉ ዳይረክተር እቲ ሆስፒታል ዶክተር ክብሮም ገብረስላሴ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ካብዚኦም እቶም ልዕሊ 8 ሽሕ ትሕቲ 14 ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት እዮም። ዓይደር ኣብቲ ክልል እቲ ዝዓበየ ሆስፒታል እዩ። እቲ ሆስፒታል ብዅነታት እቶም ሕሙማት ካብ ምሕዛን ሓሊፉ ካልእ ነገር ክገብረሎም ከምዘይክእል ዶክተር ክብሮም ገሊጹ። በዚ ምኽንያት ድማ ኣብ ሰሙን ክሳብ 12 ሰባት ይሞቱ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ዘጋጠመ ጸገም ስርዓት ጥዕና ብዝኸፍአ ደረጃ ዝተሃስዩ ህጻናት እዮም። ካብ ቢሮ ሓለዋ ጥዕና ትግራይ ዝተረኸበ መረዳእታ ከምዘመልክቶ፡ ኣብቲ ክልል ኣብ 2022 ክታበት ዝረኽቡ ህጻናት ቍጽሮም ናብ ትሕቲ 10 ሚእታዊ ኣንቈልቊሉ ኣሎ። "ዕሸላትን ህጻናትን ብሰንኪ ሕጽረት ክታበትን ህይወት ዘድሕኑ መድሃኒታትን ከምኡ’ውን ሕክምናዊ ናውቲ ንዝተፈላለዩ ሕማማት ይቃልዑ" ምህላዎም እቲ ቢሮ የመልክት። እዚ ድማ ለበዳ ሕማም ንፍዮ፡ ውፅኣት፡ መነንጃይተስ፡ ለምሲ [ፖልዮ]ን ካልኦት ለብዒታትን ኣብቲ ክልል ከምዘስዓበ’ውን ሓቢሩ። ለበዳ ሕማም ንፍዮ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ከምዘጋጠመ ዝጠቐሰ እቲ ቢሮ፡ ኣብ ዕሸላት ዘጋጥም ዝነበረ ሕማም ቴታነስ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ናብ ዜሮ ወሪዱ ከምዝነበረን ሐዚ ግን ኣብ 25 ህጻናት ከምዘጋጠመን ገሊፁ። ቢቢሲ ካብ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ዝረኸቦ መረዳእታ ከምዘመልክቶ፡ ቁፅሪ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብሰንኪ ሕፅረት መግቢ ዝሞቱ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ህጻናት ትግራይ፡ ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ 4 ኣዋርሕ ኣቐዲሙ ምስ ዝነበረ ኵነታት ክነጻጸር እንከሎ ብ 1 ሽሕን 533 ሚእታዊ ወሲኹ’ሎ። ካብ ሓምለ 2013 ክሳብ ሓምለ 2014 [ግእዝ] ኣብ ዝነበረ እዋን 2 ሽሕን 450ን ህጻናት ኣብ ሆስፒታል ከምዝሞቱ ተፈሊጡ። ኣብቲ ክልል ሓበሬታ ምርካብ ብሰንኪ ፀገም መጓዓዝያ፡ ሕጽረት ቀረብ ሓይሊ ኤሌክትሪክን ካልኦት ምኽንያታት ኣፀጋሚ ኮይኑ ኣሎ። ስለዝኾነ ድማ እዚ ኣሃዛት ካብቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ክውንነት ዝረሓቐ ከምዝኸውን ይእመን። ብኻልእ ገጽ ንምጅማር ኲናት ስዒቡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልዕሊ 1 ሽሕን 500ን ትካላት ጥዕና ብሓይልታት ትግራይ ከምዝተዘመቱን ከምዝዓነዉን ሚኒስትሪ ጥዕና ኢትዮጵያ ይገልፅ። ኲናትን እገዳን ኣብ ትግራይ ከቢድ ሕፅረት መግብን ጥምየትን ኣስዒቡ እዩ። ከም ውጽኢቱ ድማ ክሳብ ናብ ልመና መግቢ ዝተቓልዑ ዶክተራትን ነርሳትን ቢቢሲ ኣዘራሪቡ። እዚ ድማ ብሰንኪ ኣብቲ ክልል ዝካየድ ስርሓት ሕርሻ ምቁራጹን ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ እገዳ ተነቢሩ ብምፅንሑን ዘጋጠመ እዩ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ጥምየት ሰባትን እንስሳትን ይሞቱ ምህላዎም ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ እቲ ክልል ዶክተር ኣትንኩት መዝገቦ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ኲናት ካብ ዝጅምር ድሕሪ 8 ኣዋርሕ፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለምን ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት ዩኒሴፍን ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ልዕሊ 90 ሚእታዊት ህዝቢ ትግራይ ህጹጽ ሓገዝ መግቢ ከምዘድልዮ ኣመልኪቶም’ዮም።


ዘተ ሰላም ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ክካየድ ጀሚሩ

መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝገብርዎ ዘተ ሰላም፡ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ይካየድ ከም ዘሎ ተገሊጹ። እቲ ብብዙሓት ትጽቢት ክግበረሉ ዝጸንሐ ዘተ ሰላም፡ ካብ ሎሚ ሰሉስ 25 ጥቅምቲ ጀሚሩ ክሳዕ 30 ጥቅምቲ ክካየድ ምዃኑ ኣፈኛ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሓቢሩ። ቪንሰንት ማግዌኛ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቶም ተዋጋእቲ ሓይልታት ዘካይድዎ ልዝብ፡ ብሞንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ኰይኑ፡ ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ፣ ፕረዝደንት ኬንያ ነበር ኡህሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚሌ ማላምቦ-ናኩክን ዘተሓባብርዎ ምዃኑ ሓቢሩ። ኣቦ መንበር ኣፍሪቃዊ ሕብረት ሙሳ ፋቂ ብወገኑ ሎሚ ሰሉስ ኣማስዩ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ንግጭት ክልል ትግራይ፡ ኢትዮጵያ ሰላማዊ መፍትሒ ንምርካብ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን ፈላሚ ቀጥታዊ ዘተ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብምጅማሩ" ሓጎስ ከምዝተሰምዖ ገሊጹ። ኣብቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘሎ ዘተሰላም ተወከልቲ ኢጋድ፡ ሕቡራት ሃገራትን መንግስቲ ኣሜሪካን ይሳተፉ ከምዘለው እውን ሓቢሩ። ቪንሰንት ማግዌኛ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ዘሎ ኲናት ንከብቅዕ መድረኽ ሰላማዊ ዝርርብ ተአንግድ ኣላ። ነቲ ኣብ ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኣዕናዊ ጐንጺ፡ ሰላማውን ዘላቕን ፍታሕ ንምምጻእ ዝተሓስበ ሰላማዊ ዝርርብ ድማ፡ ካብ ሎሚ 25 ጥቅምቲ ጀሚሩ ክሳብ 30 ጥቅምቲ ክካየድ እዩ” ኢሉ። እቲ ዘተ ሰላም ፍረ ምእንቲ ክርከቦ’ውን፡ ነቶም ኣወሃሃድቲ ሰናይ ምንዮቱ ገሊጹ። “ውጽኢት እቲ ዘተ ንመላእ ኢትዮጵያውያን ዘላቂ ሰላም ምእንቲ ከምጽእ ደቡብ ኣፍሪቃ ምንዮታ ትገልጽ” ኢሉ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሕቡራት ሃገራትን ኣሜሪካን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ትግራይ ናብ ዘተ ክኣቱ ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። እቲ ኲናት ዳግማይ ድሕሪ ምውልዑ፡ ነቲ ኣብታ ክልል ዘሎ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጋድዶ ስግኣት ተፈጢሩ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ድሕሪ ሰነ 2021 ጋዜጠኛታት ናብ ትግራይ ክኣትው ኣየፍቀደን። ኣብታ ክልል ኣገልግሎት መራኸቢታት ቴለፎንን ኢንተርነትን ተቋሪጹ ብምህላው ንህልው ኩነታት ሰብኣዊ ቅልውላው እታ ክልል ምፍላጥ ኣጸጋሚ እዩ። በቲ ኣብ ክልል ትግራይን መዋስንቲ ከባቢታትን ዝተኻየደ ኲናት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝተቐትሉ ይግመት። ብክልቲኡ ወገናት ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ኣካላት ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብምፍጻም ይኽሰሱ። ኣብዚ ብሰፊሕ ትጽቢት ክግበረሉ ዝጸንሐ ዝርርብ ሰላም ንምስታፍ፡ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ብሰንበትን ሰኑይን ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ምእታዎም ይዝከር። ኣባል ማእከላዊ ህወሓት ዝኾነ ክንድያ ገ/ህይወት፡ ብሰንበት ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ኣብቲ ብኣፍሪቃዊ ሕብረት ዝካየድ ዝርርብ ሰላም ዝሳተፍ ልኡኽ ትግራይ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ በጺሑ ኣሎ ኢሉ ኔሩ። ብተመሳሳሊ መገዲ፡ ኣገልግሎት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ ትማሊ ሰኑይ ረፋድ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብቲ ዘተ ሰላም ዝሳተፍ ጉጅለ ልኡኽ ኢትዮጵያ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ምምርሑ ገሊጹ። ክልቲኦም ወገናት፡ ፍልልያቶም ብዘተ ንምፍታሕ ፊት ንፊት ዝራከቡ ዘለው፡ እቲ ኲናት ሓዪሉ ኣብ ዝቕጽለሉ ዘሎ እዋን እዩ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት፡ መንግስቲ ፌደራልን መሻርኽቱን፡ ብርክት ዝበሉ ከተማታትን ከባቢታትን ትግራይ ካብ ሓይልታት ትግራይ ይቆጻጸሩ ምህላዎም ጸብጻባት ይገልጹ።


ምትግባር እቲ ስምምዕ ‘ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ማእኸል ዝገበረ'ዩ’ - መራሕቲ ትግራይ

ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ 2 ሕዳር ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ቀዋሚ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት “ተግባራዊ ዝኸውን ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ማእኽል ብምግባር” ከምዝኾነ ሰብመዚ ትግራይ ገሊጾም። ብዓርቢ 25 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም. (ግእዝ) ብስም ቢሮ ርክብ ህዝብን መንግስትን ትግራይ' ዘውጽእዎ መግለጺ፡ “እዚ ስምምዕ ድልየት ህዝብና ንምምላእን ውሕስንኡ ብዘላቕነት ንምሕላውን ክንብል እንገብሮ ዘለናን ውፅኢት ቃልስናን ስለዝኾነ ንተግባራዊነቱ እውን ብዝግባእ ክንሰርሓሉ ዘለና እዩ” ኢሎም። ብዛዕባ'ቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተበጽሐ ስምምዕ ኣብ ቀጻሊ ተወሰኽቲ መብርሂታት ከምዝህቡ'ውን እቲ መግለጺ ይጠቅስ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ እቲ ንክልተ ዓመት ዝቐፀለ ደማዊ ኵናት ዕልባት ንኽረክብ፡ ኣብ 02 ሕዳር 2022 ኣብ ፕሪቶርያ  ኣብ ዝተገበረ ታሪኻዊ ስምምዕ፡ እቲ ደማዊ ኵናት ንምቁራፅ: ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ንምምላስ: ሰብኣዊ ረድኤት ንምብፃሕን: ግዝኣታዊ ሓድነት ኢትዮጵያን ሕገ-መንግስትን ንምኽባርን ከም ዝተሰማምዑ ይፍለጥ። እቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝለዓለ ዓወት ዝረኸበሉ ተባሂሉ ብተንተንቲ ዝግለጽ ዘሎ ስምምዕ፡ ምሉእ ብምሉእ ባህ ከምዘየበሎም ብዙሓት ተጋሩ ይገልጹ ኣለዉ። "ዝተፈላለዩ ኣካላት ብፍላጥ ይኹን ብዘይፍላጥ ካብ ዘይተማልአ ሓበሬታን መረዳእታን እናተበገሱ ብዘናፍስዎም ወረታት ኣብ ውሽጥን ኣብ ደገን ንዘሎ ህዝቢ ከደናግርዎ” ይንቀሳቐሱ ምህላዎም ከምዝተዓዘበ ገሊጹ። ንህልውና ህዝቢ ትግራይ ዝጎድእ ዝኾነ ዓይነት ስምምዕ ኮነ ስጉምቲ ከምዘይወስድ ብምግላጽ ዝርዝር ጉዳያት ብዝምልከት ብቐፃልነት ተኸታተልቲ መብርህታት ናብ ህዝቢ ከምዘቕርብ ኣፍሊጡ። ቅድሚ ኩናት ምጅማሩ ኣትሒዙ ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ክኽበር ብተደጋጋሚ ጻውዒት ከምዘቕረበን ንማሕበረሰብ ዓለም እውን ከምዘፍለጠን ዝጠቅስ መግለጺ መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ብዝተገብረ ስምምዕ “ሕገ መንግስትን ሕገ መንግስታዊ ስርዓትን ንክኽበሩ ሓበራዊ መርገፂ ዝተበፅሓሉ ጉዳይ” ከምዝኾነ’ውን ይሕብር። እቲ ዓሰርተ መዓልታት ዝወሰደ ድርድር እንትዛዘም፡ ክልቲኦም ተፃባእቲ ወገናት ዝተሰማምዕሎም 12 ነጥብታት ዝሓዘ በዓል ክልተ ገፅ ሓባራዊ መግለጺ ሂቦም ነይሮም። ብተወሳኺ፡ ዝርዝር ኣፈፃፅማ ናይቲ ስምምዕን ካብ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ትፅቢት ዝግበሩ ግቡኣት ብዝርዝር ዘብርህ በዓል 10 ገፅ ሰነድ ተዘርጊሑ'ሎ። ሓይልታት ትግራይ፡ ትካላት ፌደራልን ንብረት መንግስቲ ፌደራልን ከኽብሩን፡ ኣብ ውሽጢ 30 መዓልትታት ድማ ዕጥቆም ከምዝፈትሑ’ውን ገለ ኣብቲ ስምምዕ ዝተገልጸ ነጥቢታት እዩ። ይኹን እምበር፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ንምፍታሕ፡ ሰራዊት ንምብታንን ናብ ህዝቢ ንምፅንባርን ዘኽእል ትልሚን እቲ ትልሚ ተግባራዊ ዝኾነሉ ዝርዝርን ብዝቕል ልዝባት ዝትግበር ክኸውን'ዩ። እቲ ስምምዕ ካብ ዝተፈረመሉ ኣትሒዙ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት፡ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ትግራይን ኢትዮጵያን ተራኺቦም ከምዝዘራረቡን ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ድማ፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቂ ዝፈትሕሉ ከይዲ ብዝርዝር ከምዘውጽኡን ተጠቒሱ'ሎ። ብዘይካ እዚ፡ እቲ ዕጥቂ ናይ ምፍታሕ ግዘ ገደብ፡ ናይ ክልቲኦም ወገናት ኣዘዝቲ ሰራዊት ብዝህብዎ ሓሳብን ብናይ ክልቲኦም ወገናት ኣፅዳቕነትን ክናዋሕ ከምዝኽእል እቲ ስምምዕ ይሕብር። ብወገን መንግስቲ ፌደራል ድማ ኣብ ልዕሊሓይልታት ትግራይ ዝገብሮ ውግእ ደው ከብል፡ ኣብ ትግራይ ዘቋረፆም ህዝባዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክመልስ፡ ህወሓት ኣብ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኣብ ዝርዝር ግብረ-ራዕዳውያን ክትምዝገብ ዝተገበረ ውሳነ ንክስረዝ ኩነታት ክፈጥር እቲ ስምምዕ የገድድ። ነዚ ስዒቡ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ብቕልጡፍ ከጀምርን ተግባራውነቱ ከረጋግፅን ትፅቢት ይግበር።


ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ብዛዕባ ትግራይን ስምምዕ ሰላምን እንታይ ኢሉ?

ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሎሚ ንጎሆ ኣብ ክልል ደቡብ ከተማ ኣርባ ምንጭ ኣብ ዘስመዖ መደረ፡ "ብምሉእ ልብና ይቕረ ክንብልን ሓድነትን ሰላምን ኢትዮጵያ ክንመልስን ንደሊ" ኢሉ። ወሲኹ ድማ፡ ንህዝቢ ትግራይ ኣመልኪቱ፡ “ትግራይ ዳግም ንምህናፅን ናብቲ ናይ ቀደም ስምዒት ሃገር ንምምላስን ብሓባር ደው ክብሉ ብትሕትና እሓትት" ክብል መልእኽቲ ኣመሓላሊፉ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢዪ፡ "ዘለና ተኻፊልና ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተጎድአ ህዝብና ክንሕግዝ ምስ እንኽእል እዩ ጅግንነትና ዝረጋገፅ"  ኢሉ'ሎ። "ንመላእ ህዝቢ ትግራይ ከመሓላልፎ ዝደሊ መልእኽቲ ዘየድሊ ኩናት፣ ዘየድሊ ጉድኣት፡ ከብቅዕ ኣለዎ" ክብል ተማሕጺኑ። ንሱ ነዚ ዝገለፀ እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ መንጎ ፌደራል መንግስትን መራሕቲ ህወሓትን ዝካየድ ዝነበረ ዝርርብ ሰላም ብስምምዕ ምስተዛዘመ ኣብ ዘስመዖ መደረ እዩ። ኣብ ዘረብኡ፡ እቲ ስምምዕ ኢትዮጵያ ዘቕረበቶም ድሌታት ምሉእ ብምሉእ ዘማለአ ምዃኑ'ውን ገሊፁ። ኣብቲ ዝርርብ ሰላም ክልቲኦም ወገናት፡ ተጻብኦታት ንምቁራጽ፣ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ምብጻሕን 'ሓይልታት ህወሓት' ዕጥቂ ምፍታሕን ዝርከብዎም 12 ነጥብታት ኣብ ስምምዕ በፂሖም ኣለዉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ትማሊ 23 ጥቅምቲ 2015 ኣቆፃፅራ ግእዝ ብማሕበራዊ መራኸብታት ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፡ እቲ ስምምዕ ሰላም "ነቲ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመትን ፈረቓን ዝጀመረ ለውጢ ንቕድሚት ንምስጓም ልዑል ኣበርክቶ ከምዘለዎ" ሓቢሩ። ስለዝኾነ’ውን ፈተውቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዳግመ ህንፀት እቲ ብኲናት ዝተሃስየ ከባቢ ንሓፈሻዊ ልምዓትን ዘለዎም ደገፍ ከሐይሉ ሓቲቱ’ሎ። እቲ ዝርርብ ሰላም ውፅኢታዊ ንክኸውን ፃዕሪ ንዝገበሩ ኣካላት ዘመስገነ ኮይኑ፡ ንላዕለዋይ ወኪል ቀርኒ ኣፍሪቃ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሊሰጉን ኦባሳንጆ፣ ንፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፣ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፉሙዜላ ላምቦን ንፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎሳ ብፍላይ ምስጋና ኣቕሪቡ። እቲ ክልተ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት፡ ኣብ ክልል ትግራይ ተላዒሉ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከምዝተዘርግሐ ዝዝከር እዩ። እቲ ኲናት ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ዕንወት ኣስዒቡ፣ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ካብ መንበሪኦም ክመዛበሉ ገይሩ። ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ህዝቢ ድማ ህይወቱ ስኢኑ እዩ።


ኢትዮጵያ፡ ኲናትን ሰላማዊ ዘተን ብማዕረ ይከኣል ድዩ?

ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን (ህወሓት) ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብቐጥታ ዘካይድዎ ዘተ ሰላም ካብ ብሰሉስ ጀሚሩ ኣብ ከተማ ፕሪቶርያ ይካየድ ኣሎ። እንተዀነ፡ ኣብታ ብኲናት ዳርጋ ንኽልተ ዓመታት ኣብ ቅልውላው እትርከብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ከቢድ ውግእ ይቕጽል ከም ዘሎ ይግለጽ። ሓደ ላዕለዋይ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ሓይልታት ትግራይ ትማሊ ረቡዕ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ከባቢ ዓድዋ ከቢድ ብረትን ታንክታትን ዘሳተፈ ኲናት ይካየድ ኣሎ፡ ኢሉ። ብዘይካ’ዚ ምስ ክልል ዓፋር ኣብ ዘዋስን ከባቢ፡ ሓይልታት ኤርትራ ዝተሳተፉሉ ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ጸብጻባት ይገልጹ። እናተዛተኻ ምውጋእ ይከኣል ድዩ? በዓልሞያ ዓለምለኻዊ ሕጊ ሕቡራት ሃገራት ኣቶ ባይሳ ዋቅዋያ ርእይቶኡ ገሊጹልና ኣሎ። “ከም ኣህጉራዊ መትከል፡ ኲናትን ሰላማዊ ዘተን ጐድኒ ጐድኒ ኽካየድ ይኽእል እዩ” ዝብል ኣቶ ባይሳ፡ እቲ ኣብቲ ኲናት ዝደፍእ ዘሎ ወገን፡ ኣብቲ ዘተ ሰላም’ውን ጽልዋኡ ልዑል ከምዝኸውን ይዛረብ። “እቲ ኣብ ኲናት ላዕለዋይ ኢድ ክሕዝ ዝኸኣለ ኣካል፡ ነቲ ኣብ ዓውደ ውግእ ዝረኽቦ ዓወት ተጠቂሙ ነቲ ኣንጻሩ ዝቃለስ ኣካል ኣገዲዱ፡ ዝደለዮ ከመዝግብ ይኽእል’ዩ።” እቲ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ተተግቢሩ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ምቍራጽ ተዅሲ ተጣሒሱ ኣብ መወዳእታ ነሓሰ ኲናት ዳግማይ ካብ ዝውላዕ ንደሓር ተጓሃሂሩ ይቕጽል ኣሎ። ብሓይልታት ኤርትራን ሚሊሻታት ፋኖ  - ኣምሓራን ዝድገፍ ሰራዊት ኢትዮጵያ፡ ሽረን ኣገደስቲ ከተማታት ክቈጻጸር እንከሎ፡ ኣብታ ክልል ዝርከቡ መዓርፎ ነፈርትታትን ካልእ ኣገዳሲ ትሕተ-ቕርጽን ንምቍጽጻር፡ ኲናት ከቕጽል ምዃኑን ገሊጹ ነይሩ። ኣገልግሎት ርክባት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብ17 ጥቅምቲ 2022 ዘውጽኦ መግለጺ፡ “ልዕልናን ግዝኣታዊ ሓድነትን እታ ሃገር ንምውሓስ ኣብቲ ክልል ዘርከቡ መዓርፎ ነፈርቲ፡ ካልእ መሳለጥያታት ፌደራልን ምቍጽጻር ኣገዳሲ እዩ” ኢሉ። መንግስቲ ኣብ ሓጺር ግዜ ንመቐለ ክቈጻጸር ከምዝኽእል እዩ ዝገልጽ ዘሎ፡ ዝብል ኣቶ ባይሳ፡ እዚ ነቲ ዘተ ሰላም ኣዝዩ ክጸልዎ ከምዝኽእል ይዛረብ። “ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ [እቶም ካብ ትግራይ ዝኸዱ ተዛተይቲ] ክምለሱ ከለዉ መዓርፎ ነፈርቲ መቐለ ተታሒዙ እንተዀይኑ ኣበይ እዮም ክዓልቡ? ኢዶም ንመንግስቲ ክህቡ  ዶ ወይስ ናበይ ክኸዱ?” ዝበል ሕቶ የልዕል። ቀጺሉ’ውን፡ “መንግስቲ ንመቐለ እንተሒዝዋ ክገብሮ ዝኽእል ነገር እንተሃለወ ኣዋጅ ህጹፅ እዋን ምእዋጅ እዩ። መሰጋገሪ መሪሕነት ክመርጽ ይኽእል እዩ። ብቐጥታ’ውን ባዕሉ ከመሓድር ይኽእል። ብናተይ ኣረኣእያ ኣብ መንጐ ክልቲኦም ዘሎ ጸገም ሕቶ ፖለቲካዊ ስልጣን እዩ። እዚ ሕቶ ዲሞክራሲ ስለዝዀነ ካብ መጀመርታኡ ጠበንጃ ምልዓል ኣይመድለየን ነይሩ፡” ይብል። እቲ ካብ ሰሉስ 25 ጥቅምቲ ጀሚሩ ብመንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ሳልሳይ መዓልቱ'ኳ ኣቝጺሩ እንተሎ፡ ዛጊት ብዛዕባ ዘሎ ምዕባለታት ዝተዋህበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ኣብቲ ዘተ ሰላም ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ብምኽትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣቶ ደመቀ መኮነን ዝምራሕ፡ ሸውዓተ ዝኣባላቱ ጕጅለ ይሳተፍ ኣሎ። ዶክተር ጌድዮን ጢሞቲዎስ፡ ኣቶ ተመስገን ጥሩነህ፡ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ሌተናል ጀነራል ብርሃኑ በቀለ፡ ኣምባሳደር ሓሰን ዓብዱልቃድር ከምኡ’ውን ዶክተር ጌታቸው ጀምበር ኣባላት እቲ ልኡኽ ኢትዮጵያ እዮም። ብወገን ሓይልታት ትግራይ’ውን ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ኣምባሳደር ወንድሙ ኣሳምነው፡ ኰለኔል ተወልደ ገብረትንሳኤ፡ ዶክተር ፍስሃ ሃብተጽዮን፡ ኣቶ ካሳ ገብረዮሃንስን ኣቶ ኣሰፋ ኣብርሃን ኣብቲ ክሳዕ ሰንበት 30 ጥቅምቲ ክቕጽል ምዃኑ ዝተገለጸ ዘተ ሰላም ይሳተፉ ኣለው። በቲ ክልተ ዓመት ክመልእ ሒደት መዓልታት ተሪፍዎ ዘሎ ኲናት፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ከምእተቐትሉ ክግለጽ እንከሎ ክሳብ 150 ሽሕ ዝኸውን ህዝቢ ብጥሜት ከምዝሞተ ይግመት። ዝሓለፈ ሓሊፉ’ሎ፡ ስለዚ መንግስቲ ሕጂ ምእንቲ ሲቪላውያን ዜጋታት ሰላም ክሰብኽ የድሊ፡ ዝብል ኣቶ ባይሳ፡ ኲናት ሕድሕድ ዝህልዎ ሳዕቤን ከቢድ ከምዝኸውን የረድእ። ኲናት ሓድሕድ፡ ምስቲ ምስ ካልእ ሃገር ዝግበር ኲናት ብምውድዳር ሃስያኡ ከቢድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ እቲ ኲናት ኣብዚ ከብቅዕ ኣለዎ ይብል። “ኲናት ሓድሕድ ሕሱም ዝዀነሉ ምኽንያት ንኣቦኻ፡ ሓውኻ ወይ ኣዝማድካ ምስ ዝቐተለ ኣካል ኣብ ሓደ ከተማ ወይ ኣብ ሓደ ከባቢ ትነብር ምዃንካ እዩ። ክትኣቱን ክትወጽእን ከለኻ ስለትረአአ እቲ ቂም ኣይጠፍእን። ስለዚ መንግስቲ ንህወሓት ‘ጁንታ! ሰራቒ! እናበለ ካብ ምግላጽ ተቘጢቡ ናብ ሰላም እንተዝመጽእ እዩ ዝሓይሽ። “እንተዘይኰይኑ እቲ መኽሰብ ቂም እዩ ዝኸውን። መንግስቲ ሕጂ’ውን ንህወሓት ከጥፍእ እየ ብዝብል ንመቐለ ክቈጻጸር እየ እናበለ ይጅሃር እንተሃልዩ፡ ኣብታ ሃገር ሰላም ናይ ምምጻእ ተኽእሎ ጸቢብ እዩ።” እቲ ኲናት ናብ መፈጸምታ ንምብጻሕ ተራ ሃገራት ምዕራብ እንታይ እዩ ክኸውን ዘለዎ ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ኣቶ ባይሳ፡ መንግስቲ ኣብ ሲቪላውያን ግህሰት ክሳዕ ዘይፈጸመ፡ ንዝኾነ ክፋል እታ ሃገር ክቈጻጸር ከምዝኽእል የረድእ። “መንግስቲ ንጹሃን ዜጋታት እንተዘይቀቲሉ፡ ወተሃደራቱ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት እንተዘይፈጺሞም፡ ንመቐለ ምቍጽጻሩ ገበን ኣይኰነን፤ ምኽንያቱ መንግስቲ ስለዝዀነ። “ሚዛን ሓይሊ ተቐይሩ ኰይኑ’ምበር ህወሓት’ኮ ናብ ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ ክቈጻጸር እዩ ድልየት ነይርዎ። ስለዚ ማሕበረሰብ ዓለም ንመቐለ ተቘጻጺርካ ኢሉ ንመንግስቲ ክዅንኖ ኣይክእልን። ሰብኣዊ ሓገዝ ናብ ህዝቢ ብግቡእ ክበጽሕ እንተዘይገይሩ እዮም ንመንግስቲ ክሓትዎ ዝኽእሉ። “ምናልባት ማሕበረሰብ ዓለም ወይ ምዕራባውያን ክገብርዎ ዝኽእሉ ንኢትዮጵያ ልቓሕ ምኽልካል ጥራይ እዩ። በዚ ምኽንያት ዕጫኣ ኣብ ድኽነት ምንባር’ዩ ዝኸውን፡” ይብል በዓል ሞያ ሕጊ ሕቡራት ሃገራትን ዲፕሎማትን ነበር ኢትዮጵያዊ ባይሳ ዋቅዋያ።


ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ፈደራል ዝኣተዋ ተወሰኽቲ ከተማታት ትግራይ ኣየኖት'የን?

ተወሰኽቲ ዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ፈደራልን መሻርኽቱን ከምዝኣተዋ ይግለጽ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሰራዊቱ "ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ንቀንዲ ከተማታት ምቁጽጻር ቀጺሉ'ሎ" ክብል ሓቢሩ። ኣየኖት ከተማታት ከምዝተቖጻጸረ ግን እቲ ሎሚ ሰኑይ 24 ጥቅምቲ ዝወጸ መግለጺ ኣይጠቐሰን። ኣሶሺየትድ ፕረስ፡ ንሓደ ሰራሕተኛ ሰብኣዊ ረዲኤት ብምጥቃስ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ "ጥሙር ሰራዊት" መንግስቲ ንታሪኻዊት ከተማ ዓድዋ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ከምዝተቐጻጸራ ሓቢሩ'ሎ። ቀንዲ ታሪኻዊት ከተማ ኣክሱም ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር መንግስቲ ከምዝኣተወት'ውን ምንጭታት የመልክቱ። ኩነታት ናይታ ደብዳባት ዝካየደላ ከምዝነበረ እትግለጽ ዓዲ-ግራት ግን ብንጹር ዝተረጋገጸ ነገር የለን። ብወገን ሓይልታት ትግራይ ብዛዕባ ምትሓዝ ተወሰኽቲ ከተማታት ዝተባህለ የለን። እንተኾነ ግን ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ኣብ ሓያል ውግእ ተጸሚዶም ይረባረቡ ከምዘለዉ'ዮም ዝገልጹ። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ፈደራል ምእታዋ መራሕቲ ትግራይ ምሕባሮም ይዝከር። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሰራዊት መንግስቲ ንከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ከምዝተቖጸጸረ ሰብመዚ ኢትዮጵያ ብግዲኦም ገሊጾም ነይሮም። ሓደ ካብ ልዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ዝኾነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት ግን፡ ከተማ ኮረም ኣብ ኢዶም ከምዘላ ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። ምትሓዝ ናይዘን ፍሉጣት ከተማታት ኣብቲ ከካይድዎ ዝጸንሑ ውግኣት ዓቢ መኻልፍ ከምዝኾነ'ዩ ዝግለጽ ዘሎ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣመሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ዝርከብዎም ወገናት፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ብደብዳባት ዝወርድ ዘሎ ሞትን ጸበባን ከምዘሻቐሎም ብምግላጽ፡ ብቕልጡፍ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበር ይምሕጸኑ ኣለዉ። ክልቲኦም ተራጸምቲ ወገናት፡ ኣብቲ ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ዝካየደ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ልኡኻቶም ከምዝሰደዱ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ዝዀነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወት ትማሊ ሰንበት ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ “ኣብቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ዘተ ሰላም ኢትዮጵያን ትግራይን ዝሳተፍ ልኡኽ መንግስቲ ትግራይ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ በጺሑ ኣሎ፡” ኢሉ። “ብቕልጡፍ ተጻብኦ ደው ምባል፡ ዘይተገደበ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝን ምውጻእ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይን” ቀዳምነት ክወሃቦ ክጠልቡ ምዃኖም'ውን ጠቒሱ። ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ፈደራል ብወገኑ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ወከልቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሎሚ ንግሆ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዝተበገሱ ኣፍሊጡ’ሎ። እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘተ፡ ነቲ ግጭት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ዝሕግዝ ዕድል ገይሩ ከምጥምቶ መግለጺ መንግስቲ ኣነጺሩ። ዋላ'ኳ እቲ ሎሚ ዝጅምር ልዝብ፡ ፈላሚ ወግዓዊ ቀጥታዊ ርክብ ብምዃኑ ዓቢ ምዕባለ ዝቑጸር እንተኾነ፡ እቲ ኣብ ባይታ ዝቀያየር ዘሎ ኩነታት ናይቲ ውግእ ክሳብ ክንደይ ክጸልዎ'ዩ ዝብል ግን ኣብ ዝመጽእ መዓልታት ዝርአ ክኸውን'ዩ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ብፍላይ ድማ ኣብቲ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ዕጽዋ ዝርከብ ከባቢታት ትግራይ ጥምየትን ምፍንቓልን ዝርከብዎ ዓቢ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ኣብቲ ኲናት ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ዝርከብዎም ሰባት ከምዝተቐትሉ ይግመት።


ኲናት ትግራይ፡ ነፈርቲ ውግእ ሰላማውያን ሰባት ደብዲበን ድየን?

‘’ኣነን ደቀይን ቴሌቪዥን እናረአና ከለና እዩ ካብዚ መጺኡ ዘይበልናዮ ደብዳብ ነፋሪት ዝወቐዐናን ኣብኡ ዝደፈነናን” እዞም ቃላት ካብ ሓንቲ ግዳይ ናይቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መስከረም ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ እትርከብ ከተማ ዓዲ ዳዕሮ ዝተሰምዑ እዮም። በቲ መጥቃዕቲ 8 ሰባት ከምዝሞቱን ካልኦት ዓሰርተታት ከምዝቖሰሉን ተገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ እዋን እታ ከተማ ናብቲ ኣብ መንጎ ሰራዊት ትግራይ ብሓደ ወገን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ብካልእ ወገን ኮይኖም ኲናት ዘካይዱሉ ዝነበሩ ግንባር ኣብ ቀረባ ርሕቀት ነይራ። ነቲ ዘጋጠመ ኣመልኪቱ ዝተፈላለዩ ዝጻረሩ ሓበሬታታት ኣለዉ፤ ጋዜጠኛታት ናብቲ ከባቢ ክኣትዉ እውን ፍቑድ ኣይኮነን። ገለ መረዳእታታት ቪድዮ ካብቲ ከባቢ ዝተረኸቡ ኮይኖም፡ ነቶም ቪድዮታትን ካብ ሳተላይት ዝተረኸቡ ምስልታትን ተወኪስና እንታይ ከምዝተፈጠረ ዳህሲስና ኣለና። ሰብ መዚ ህወሓት፡ ሓይሊ ኣየር ኤርትራ ኣብ 27 መስከረም ኣብ ዓዲ ዳዕሮ ኣብ መንበሪ ሰላማውያን ሰባት ደብዳብ ከምዝፈጸመ እዩ ዝገልጽ። “ቦምባ ደርብዮም . . . ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ቀቲሎም፤ ብዙሓት ኣቑሲሎምን መንበሪ ኣባይቲ ናብ ሓሞኽሽቲ ቀዪሮምን” ኢሎም። ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ሓደ ዝኾነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረህይወት፡ እቲ መጥቃዕቲ ብኤርትራ እትውነን ሚግ-27 ከምዝፈጸመቶ ከሲሱ። ኣብ 27 መስከረም ነፈርቱ ንከተማ ዓዲ ዳዕሮ ከምዝደብደባ ዝገለጸ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ዒላማ ዝገበረኦ ግን ምስ ህወሓት ርክብ ዝነበሮ ትሕዝቶ ጥራሕ ምንባሩ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝውነን ፋክት ቸክ ዝተባህለ ናይረ ትዊተር ገጽ እውን “ኣቐዲሙ ዝተኣለመ ናይ ሕሶት ክሲ” ኣቕሪቦም ክብል ንሓይልታት ትግራይ ከሲሱ። ካብቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ከባቢ ቪድዮታት ዝወጹ ኮይኖም፡ ገሊኦም ብሓደ ናይ ትግራይ ጉጅለ ቴሌዚዥን ኣብ ኢንተርነት ተፈንዮም። ካብ ዓዲ ዳዕሮ ከምዝመጽአ ዝተነገረና ሓደ ቪድዮ፡ ነቲ ኣብ 27 መስከረም ኣብቲ ከባቢ ዝተፈጸመ ደብዳብ የርእይ። ምንጩ ንምርርግጋጽ ግና ነቲ ዝቐደሖ ሰብ ክንረኽቦ ኣይከኣልናን። ብ 28 መስከረም ኣብ ቴሌቪዥን ትግራይ ዝተሓላለፈ ቪድዮ ድማ፡ ናይ ሲቪል ክዳን ዝተኸደኑ ሰባት ኣብ ዝፈራረሱ ገዛውቲ ብህይወት ንዝተረፉ ሰባት እንትደልዩ የርእይ። ኣብቲ ቪድዮ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን የረኣያ። ኣብ ገለ ክፋል እቲ ቪድዮ፡ ሓንቲ ሰበይቲ ካብቲ ፍርስራስ ተፋሒረን ክወጻ የርእይ። ናይ ሲቪል ክዳን ተኸዲኖም ብረት ዝሓዙ ክልተ ሰባት እውን ዝረኣዩ ኮይኖም፡ መንነቶም ክነረጋግጽ ግን ኣይከኣልናን። ኣብ ገለ ካባቢታት ኢትዮጵያ ኣብ ህዝባዊ ከባቢታት ብረት ዝሓዙ ሰባት ምርኣይ ልሙድ እዩ፤ ኣብቲ እዋን እቲ ከባቢ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ህወሓት ምንባሩ እውን ይፍለጥ እዩ። ኣብቲ ቪድዮ ቃለ መሕተት ዝተገበረሎም ሰባት፡ እቲ መዓልቲ በዓል መስቀል ዘኽብሩሉ ሰላማዊ መዓልቲ ምንባሩ ክገልጹ ይስማዕ። ሓንቲ ሰበይቲ “እዚ ከጋጥም እዩ ኢልና ኣይሓሰብናን። ኣብዚ ወታሃደራዊ ምንቅስቓስ የለን። እዚ ድኻታት ዝነብሩሉ ከባቢ እዩ” ክትብል ንቴሌቪዥን ትግራይ ተዛሪባ። እቲ ቪድዮ ኣብ ዓዲ ዳዕሮ ምዃኑ ዘመላኽቱ ምልክታት ኣለዉ። ኣብ ሓደ ቪድዮ ዝረኣይ ፍሉይ ዝርገሐ  ዘለዎ ጎቦ፡ ኣብ 'ጉግል ማፕ' ከምዝረኣይ፡ ምስቲ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል እታ ከተማ ዝርከብ ዝመሳሰል እዩ። ነቲ ቪድዮ ዝሰኣለ ሰብ ካሜርኡ ኣብ ዘዝረሉ ላዕለዋይ ክፋል ናይ መስጊድ ንካልኢታት ይረኣይ። እዚ ድማ ምስቲ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኣብ 'ጉግል ማፕ' ዝተለጠፈ ምስሊ ዓዲ ዳዕሮ ዘሎ ምስጊድ ሓደ ዓይነት እዩ። እቲ መስጊድ ካብቲ ደብዳብ ዝተፈጸመሉ ከባቢ ንኣንፈት ሰሜን ዝርከብ ኮይኑ፡ ኣብ 'ጉግል ማፕ' ብቖጻል ምልክት ይፍለ። ቢቢሲ እውን ሳትላይት ምስሊታት እቲ ከባቢ፡ ቅድምን ድሕርን እቲ ደብዳብ ርእዩ እዩ። ኣብቶም ምስሊታት መንበሪ ኣባይቲ ዝዓረፉዎም ቀጥ ዝበሉ ጎደናታት ዝረኣዩ ኮይኖም፡ ኣብ 1 ጥቅምቲ ዝተወሰደ ምስሊ ድማ ኣብ ሓደ ከባቢ ዝበጸሐ ጉድኣት ብግልጺ የርእይ። እዚ ጉድኣት ኣብቶም ቅድም ኢሎም ዝተወሰዱ ምስልታት ኣይረኣይን። ጽርየት እቲ ብ 1 ጥቅምቲ ዝተወሰደ ምስሊ ግና ምኽንያት እቲ ጉድኣት ንምፍላይ ዘኽእል ኣይኮነን። ኣብቲ ደብዳብ ዝተፈጸመሉ እዋን ዒላማ ዝተገበሩ ወታሃደራዊ ቦታታት እንታይ ምንባሮም ንሰብ መዚ ኢትዮጵያ ሓቲትናዮም፤ ምላሽ ግን ኣይሃቡን። ኣብ 17 ጥቅምቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ጉድኣት ሰላማውያን ሰባት ንምክልኻል ኣብ ከባቢታት ከተማ ኲናት ከምዘየካይድ ዝገለጸ ኮይኑ፡ ንህወሓት ድማ ሰላማውያን ሰባት ከም ሽፋን ብምጥቃምን ሲቪላዊ ትካላት ንወታሃደራዊ ኣገልግሎት ብምውዓልን ከሲሱ። መጥቃዕቲታት ኣየር ኣብ ካልኦት ከባቢታት ትግራይ'ውን እናተፈጸሙ ጸኒሖም እዮም፤ እንተኾነ ብምኽንያት እቲ ዝቐጸለ ዕጽዋ መራኸቢታት ነቲ ዘጋጠመ ነገር ብትኽክል ንምፍላይ ኣጸጋሚ እዩ። ኣይ ኣር ሲ ዝተባህለ ትካል ግብረ ሰናይ፡ ብ 14 ጥቅምቲ ኣብ ከተማ ሽረ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሓደ ሰራሕተኝኡ ከምዝተቐተሎ ገሊጹ እዩ። ኣብ ካልኦት ተመሳሰልቲ መጥቃዕቲታት ሰላማውያን ሰባት ከምዝሞቱ ዝገልጹ ሓበሬታታት እውን ወጺኦም እዮም፤ ምርግጋጽ ግን ኣይተኽኣለን። ሕብረት ኣውሮጳ ብወገኑ “ህዝቢ ኣብ ዝበዘሖም ከባቢታት ዝፍጸም ዘሎ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲታት ድሮን ሰላማውያን ሰባት ንልዑል ሐደጋ ክቃልዑ ይገብር ኣሎ” ኢሉ።


ህይወት ኣብታ ንኽልተ ዓመታት ብኲናት ዝተሃስየት ትግራይ እንታይ ይመስል?

ኣብ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝጸንሑ ወገናት ብረቡዕ ስምምዕ ሰላም ከቲሞም ኣለው። ኣብ ትግራይ ዝርከብ ህዝቢ ዳርጋ ንኽልተ ዓመት ግዳይ እቲ ኲናት ኮይኑ እዩ። ኣብታ ክልል ኣገልግሎት መራኸቢታት ተቋሪጹ ብምህላው ካብኡ ሓበሬታ ምርካብ ዳርጋ ዘይሕሰብ እዩ። ቢቢሲ፡ ነዚ፡ ህዝቢ ትግራይ ንዝሓልፎ ዘሎ መግደራ ዘንጸባርቕ ቪድዮ ክረክብ ክኢሉ ኣሎ።


ኲናት ትግራይ፡ 8 ቀንዲ ነጥብታት ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት

እቲ ክልተ ዓመት መሊእዎ ዘሎ ደማዊ ኵናት ትግራይ ብሰላማዊ ልዝብ ዕልባት ክረክብ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዘተ ሰላም ከካይዱ ዝቐነዩ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን "ቀዋዊ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ፈሪሞም ኣለዉ። እቲ ካብ ዝሓለፈ 25 ጥቅምቲ 2022 ክሳብ ሎሚ 02 ሕዳር 2022 ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ርእሰከተማ ፕሪቶርያ ክካየድ ዝፀንሐ ድርድር ብረቡዕ ክልቲኦም ወገናትን ተዓዘብትን ኣብ ዝተረኽብሉ በቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ተዛዚሙ'ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡እቲ ንክልተ ዓመት ዝቐፀለ ደማዊ ኵናት ደው ክብል፣ ዘይድሩት ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ክኣቱ፣ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱን ድሕነት ሰላማውያን ዜጋታት ከውሕሱን ከም ዝተሰማምዑ ኣብ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ ኣፍሊጦም። ብወገን ኢትዮጵያ ኣማኻሪ  ጉዳይ ድሕነትን ጸጥታን ቀዳማይ ሚኒስትር ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ነቲ ስምምዕ ክፍርሞ እንከሎ፡ ብወገን ህወሓት ድማ ወሃቢ ቃል ናይቲ ውድብን ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ሓይልታት ትግራይን ኣቶ ጌታቸው ረዳ ክታሙ ኣንቢሩሉ። ብፍሉይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብቲ ጉዳይ ፕረዚደንት ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ፣ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ፑምዚለ ምላምቦ-ንጹካን ዝምራሕ ጉጅለ ንትግባረ ናይቲ ስምምዕ ክከታተልዎ ምዃኖም'ውን ተገሊጹ። ሰለስቲኦም ኣደራደርቲ ኣብቲ ናይ ሎሚ ጋዜጣዊ መግለጺ ተረኺቦም ነቲ ስምምዕ ክታሞም ኣንቢሮምሉ። ኣመሪካን ኢጋድን'ውን ከም ተዓዘብቲ ተሳቲፎም ነይሮም። 1. ወከልቲ ፌደራላዊ ደሞክራስያዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህወሓትን፡ ድሕሪ እቲ ን10 መዓልቲ ዝተኻየደ ጽዑቕ ድርድር ኣብ ስምምዕ ሰላም ከም ዝበፅሑ ንህዝቢ ኢትዮጵያን ዓለምን ከፍልጡ ተሰማሚዖም። 2. ብረታት ንሓዋሩ ንምህዳእን፡ እቲ ክልተ ዓመት ገይሩ ዘሎ ጎንጺ ሰሜን ኢትዮጵያ ከብቅዕን ተሰማሚዖም። 3. እቲ ኵናት ኣብ ሂወትን መነባብሮን ዘሕዝን ዕንወት ከም ዘውረደን፡ ብመሰረት ድሌት ህዝቢ ኢትዮጵያ ድማ፡ ነዚ ናይ ግጭት ምዕራፍ ንድሕሪት ብምግዳፍ፡ ብሰላምን ስኒትን ምንባር ረብሓ ምሉእ ህዝቢ ኢትዮጵያ ምዃኑ ገሊጾም። 4. ንሉኣላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን፡ ከምኡ'ዉን ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ ከውሕሱ ብምርግጋጽ፡ኢትዮጵያ ሓደ ሰራዊት ምክልኻል ከም ዘለዋ። ኣብ ባይታ ዘሎ ጸጥታዊ ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው ዕጡቓት ህወሓት ብረቶም ኣውሪዶም ናብ ማሕበረሰብ ተመሊሶም ክጣየሱን ተሰማሚዖም። 5. ሓገዝ ናብ ዘድልዮም ረድኤት ክበጽሕ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ትካላት ረድኤት  ክተሓባበር። 6. ኣብ ትግራይ ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ናብ ንቡር ክምለስ፣ ፖለቲካዊ ኣፈላላያት ዝፍተሓሉ ባይታ ክፍጠር፣ ከምኡ'ውን፡ ተሓታትነት፣ ሓቂ፣ ዕርቅን ሕውየትን ንምውሓስ ፖሊሲ መሰጋገሪ ፍትሒ ምርግጋጽን ኣብ ዝብል ተሰማሚዖም። 7.  እዚ ስምምዕ ብዘይ ገለ ምድንጓይ ተግባራዊ ክኸውን፡ ኩሉ ዓይነት ተፃባኢ ፕሮፖጋንዳ ደው ክብል ይጠልቡ። 8. መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ ህዝባዊ ኣግልግሎታት ናብ ንቡር ክመልስን፡ በቲ ኵናት ዝዓነዉ መሰረተ ልምዓትን ዳግም ክሃንፅን፡ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዕ በፂሖም ኣለዉ።


ልዝብ ኢትዮጵያን ትግራይን እንታይ ውጽኢት ክህልዎ ይኽእል? ኤርትራ ኸ?

ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ መዕለቢ ክረክብ፡ ሎሚ 24 ጥቅምቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ብመንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ መንጐ ወከልቲ ፈደራል መንግስቲ ኢትዮጲያን መራሕቲ ትግራይን ዝካየድ ቀጥታዊ ልዝብ ሰላም፡ እንታይ ውጽኢት ኮን ክህልዎ ይኸውን? ዝብል፡ ሕቶ ዝሓዘለ ተስፋን ምጥርጣርን ይቐርበሉ ኣሎ። እዚ ክልተ ዓመቱ ክደፍን ቀሪቡ ዘሎ፡ ኣብዚ ቐረባ መዓልታት ንዓለም ዘሻቐለ ጽዕጹዕ ውግእ ዝካየደሉ ዘሎ እዋን፡ ቢቢሲ ትግርኛ፡ ኣብቲ ብጸቕጢ ማሕበረ ሰብ ዓለም ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ክልቲኦም ተቐናቐንቲ ከቕርብዎ ንዝኽእሉ ምጉትን ንምትእትው ኤርትራን ብዝምልከት ንምድህሳስ፡ ነቲ ኵነታት ብዕምቈት ንዝከታተሉ ምሁራትን ተንተንቲ ፖለቲካን ኣዘራሪቡ ኣሎ። ኣብ ግብጺ ዝመደበሩ ጋዜጠኛን ጸሓፍን ማሕሙድ ኣቡበከር፡ ኲናት ንሓደ ፖለቲካዊ ዕላማ ንምፍጻም ዘገልግል መሳርሒ ብምዃኑ፡ እዚ ኣብ ዝሓለፈ ቅንያት ክካየድ ዝቐነየ ጽዕጹዕ ውግእ፡ ድሌታትካ ንምስግዳድ ናብቲ መኣዲ ዘተ ጸብለልታ ሒዝካ ንምእታው ዝሓለነ'ውን ምዃኑ ይገልጽ። እንተዀነ ይብል ማሕሙድ፡ ብፍላይ ኣብ ውግእ ሕድሕድ ፍጹም ዓወት ዝበሃል ስለዘየለ፡ እቲ ናይ ባይታ ልዕልና ሒዝካ ናብ ዘተ ምቕራብ ግዝያዊ ምዃኑ፡ እቲ ሕጂ ዝደኸመን ዝተጸቕጠን ሓይሊ፡ ጽባሕ ንግሆ ሓይሊ ደሊቡ ጸብለልታ ሒዙ ነገራት ክግምጥል ስለዝኽእል እቲ ዘላቒ ፍታሕ ሰላማዊ ዘተ ጥራይ ምዃኑ የረድእ። “ኣብ ሓደ ሃገር ዝፍጠር ሽግር፡ ንዅሎም ወገናት ዘቀራርብ ዘላቒ ፖለቲካዊ ፍታሕ እንተዘይተጌርሉ ኣብ ዘይዓርፍ ዕንክሊል ኲናት እዩ ዝሸመካ። ይዅን እምበር ፖለቲካዊ ጠለባትካ ኣክንዲ ብምጕት ብሓይሊ ምስግዳድ ኣብ ኢትዮጵያ ኮነ ኣብቲ ዞባ ዝጸንሐ ኣተሓሳስባ’ዩ” ይብል። ኣብ ዩኒቨርሰቲ ኒውዮርክ ዝምህር ዶክተር መንግስተኣብ ተስፋዮሃንስ፡ ኣብቲ ሎሚ ሰኑይ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ዝካየድ ዘተ ሰላም፡ እቲ ሕጂ ኣብ ትግራይ ከተማታት ክሕዝ ጀሚሩ ዘሎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊት ትግራይ ዕጥቁ ከውርድ ክሓትት ከምዝኽእል፡ዕጥቂ ምፍታሕ ማለት ከኣ ንህወሓት ነብሰ ቕትለት ምፍጻም ማለት ከምዝዀነ፡ ስለዚ፡ እቲ ዘተ ሰላም ቁምነገር ከምዘይህልዎ ርእይትኡ የቐምጥ። ጋዜጠኛ ማሕሙድ ብወገኑ፡ በዚ ኣብ ባይታ ዝርአ ዘሎ ምዕባለታት መራሕቲ ህወሓት ኣብ ብዙሕ መዳያት ክቐርበሎም ንዝኽእል ነገራት ክቕበሉ ከምዝኽእሉ ይግምት። ንምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይ ብዝምልከት ግን ቅዋም ‘ታ ሃገር ስለዘፍቅዶ ክልል ትግራይ ልክዕ ከም ካልኦት ክልላት ዕጡቕ ሓይሊ ክህልዎ ፍቝድ ስለዝዀነ እቲ ምጉት ነዊሕ ክኸይድ ከምዘይክእል ይኣምን። እታ ምስ ፈደራላዊ መንግስቲ ብሽርክነት እትዋጋእ ዘላ ኤርትራ ኣብቲ መኣዲ ዘተ ክትሳተፍ'ኳ እንተዘይተዓደመት፡ ብመገዲ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሕቶ ልኡላውነት ኤርትራ ከም መበገሲ ብምውሳድ፡ እቲ ኤርትራ ምስ ክልል ትግራይ ብቐንዱ ግን ምስ ኢትዮጵያ እትዳወበሉ ከባቢ ብሓይልታት ፈደራል ክሕሎ ኣለዎ ዝብል ጠለብ ከተቕርብ ከምእትኽእል ይግምት። ስለዚ፡ “እዚ ብመንግስቲ ኣቢይ ኣሕመድ ተቐባልነት ዝረኸበ፡ ኤርትራ ክኸውን እትደልዮን ካብቲ ኣትያቶ ዘላ ከባቢታት ትግራይ ይዅን ኣምሓራ ክትወጽኣሉ እትኽእል መገዲ ድማ እዚ እዩ ኢለ እኣምን” ዝብል ማሕሙድ፡ ንዅሉ ግን ኣብ ባይታ ዘሎ ወተሃደራዊ ሚዛን ሓይሊ ከምዝውስኖ ይኣምን። መንግስቲ ኤርትራ፡ ህወሓት ስግኣት ልኡላውነትን መሬታዊ ሓድነትን ኤርትራ ብምዃኑ “ክጠፍእ ኣለዎ” ብዝብል ምስ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ኲናት ምስታፉ ብትሪ ይቃወም ማሕሙድ። ንሓሳቡ ከብርህ እንከሎ ከኣ፡ ብመሰረቱ፡ ወያነ ወይ ህወሓት ሓይሊ ቅድሚ ምዃኑ ሓሳብ እዩ። ንሓሳብ ድማ ብሓሳብ ኢኻ ክትስዕሮ ዘለካ እምበር ብኲናት፡ እሞ ድማ ሰዓብቲ ዘለውዎ ሓሳብ እንተዀይኑ ከተጥፍኦ ዝከኣል ኣይኰነን ይብል። “ህወሓት ፈቲና ጸሊእና ምስ ተጋሩ ታሪኻውን ሕልናውን ምትእስሳር ዘለዎ ሓይሊ እዩ። ሎሚ ካብ ስልጣን እንተተኣልየ ወይ እንተተደፍአ፡ ድሌት ተጋሩ ክሳብ ዝሃለወ ተመሊሱ ክመጽእ ከም ዝኽእል ክንዝጋዕ የብሉን” ከኣ ይብል። ዶክተር መንግስተኣብ ተስፋዮሃንስ እውን፡ ኣብቲ ናይ ሎሚ ዘተ ፈደራላዊ መንግስቲ፡ “ሰላም እንተደሊኹም ዕጥቅኹም ኣውርዱ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ዝርከብ መዓርፎ ነፈርቲ ከኣ ባዕልና ክንቈጻጸሮ ኢና” ብምባል ክብልዎ ንዝጸንሑ ጠለብ ክደግምዎ እዮም። "ህወሓት ከኣ ህዝቢ ትግራይ ባዕሉ ብዝመረጾ መሪሕነት ክመሓደር ምሉእ መሰል ኣለዎ። ሓቂ እዩ ሎሚ ሓደ ሓደ ከተማታት ትሕዙ ኣለኹም። ትማሊ እውን ሒዝኩም ኔርኩም ኢኹም። ሓይሊ ስለዝረኸብኩም ንሕቶን ድሌትን ህዝቢ ክትጭፍልቑ ኣይትኽእሉን ኢኹም” ዝብል ምጕት ከቕርቡ ከምዝኽእሉ ይገልጽ። ልኡላውነት ከም ሕቶ? ጋዜጠኛ ማሕሙድ ልኡላውነት ኤርትራ ምስ ወያነ ጥራይ ዝተሓሓዝ ከምዘይኰነ፡ እቶም ሕጂ መሻርኽቲ ኰይኖም ዘለው ሓይልታት ኣምሓራን፣ ባዕሉ እቲ ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያን፡ ንልኡላውነት ኤርትራ ዘየኽብር መግለጺታት ከውጽኡ ከምዝጸንሑ ብምሕባር፡ ልኡላውነት ሓደ ህዝብን ሃገርን ብኲናት ዘይኰነስ ብሰላም ጥራሕ ከምዝወሓስ ጽኑዕ እምነቱ ይገልጽ። እዚ ኲናት ኣብ ርእሲ እቲ ዘኸትሎ ዘሎ ሞትን ህልቂትን፡ ጥሜትን ድኽነትን፡ ስደትን ከርተትን፡ ዓሚቝ ጽልእን ደምን እውን ስለዝፈጠረ፡ ኣበሳኡ ብቐሊሉ ዝሓዊ ኣይኰነን። ዓሌታዊ ኣቃውማ ክልላት ዝፈጠሮ ምስሕሓብን ናይ መሬት እጀታን ጉዳይ እውን ኣብ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን፡ ኦሮሞን ኣምሓራን ሓደገኛ ስምብራት ኣለዎ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ንባዕሉ፡ እቲ ዝተገብረ ዓሌታዊ ኣቃውማ ክልላት ዝፈጠሮ፡ ኣብዚ ኲናት፡ “ኣብ ርእሲ’ቲ ምዱብ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ርእሱ ዝኸኣለ መሻርኽቲ ሓይሊ ዝጥቀስ ሓይልታት ኣምሓራ፡ ሚሊሻታት ኣምሓራ ከበሃል ይስማዕ እዩ፡” ብምባል እዚ ዝፈጥሮ ሕማቕ ስምዒታት፡ ኣብ መጻኢ ሳዕቤናቱ ሓደገኛ ምዃኑ፡ ማሕሙድ የዘኻኽር። “እዚ ጽባሕ ንግሆ ኣብ መንጐ እቶም ህዝብታት ከቢድ ቅርሕትን ምትፍናንን ክፈጥር እዩ፡” ብማዕሪኡ ኸኣ ንኤርትራ’ውን ኣብ ምትፍናን ስግኣትን ከንብራን ከቢድ ዋጋ ከኽፍላን እዩ ዝብል ስግኣቱ ይገልጽ። “ኤርትራውያን ካብቲ ዝረብሕዎ ዝኸስርዎ” ክዛይድ ከም ዝኽእል ከኣ ብተወሳኺ የጠንቅቕ። “ብፍላይ ኤርትራ ምስቲ ውሱን ጸጋታታ፡ ተነጽሎኣን ዘላቶ ኵነታትን፡ እዚ ኲናት ንዓኣን ንህዝባን መሊሱ ዘድኪ መሊሱ ንድሕሪት ዝመልስ እዩ” ይብል። ኤርትራ ዝሓለፈ ዕስራ ዓመታት ኣብ ሃዋሁ ኲናት እያ ጸኒሓ፣ ሕጂ ድማ ከም እንደገና ኣብ ኲናት ኣትያ’ላ። “ብዝተፈላለየ መርትዖታት፡ ማዕከናት ዜና፡ ስእልታት ሳተላይት ካልእን’ኳ እንተተረጋገጸ፡ ኤርትራ ኣብ ኲናት ኣለኹ ኢላ ብወግዒ ኣይትኣምንን እያ” ይብል ማሕሙድ። ስለዚ፡ ኣብ ከምዚ ኵነታት ኣብቲ ልዝብ ክትኣቱ ፍቓደኛ ክትኸውን ከም ዘይትኽእል ከኣ ይገልጽ። እቲ ካልኣይ ነጥቢ፡ “ኤርትራ ኣብዚ ኲናት ትኣቱ ዘላ ንወያነ ከጥፍኦ ኣሎኒ ካብ ዝብል ግምት እዩ።” ከምዚ ዓይነት ኣረኣእያ ዘለዋ ሃገር ድማ ምስቲ ከጥፍኦ ኣለኒ እትብሎ ሓይሊ ኮፍ ኢላ ክትዘራረብ ፍቓደኛ ክትከውን ከምዘይትኽእል፡ ማሕሙድ የብርህ። ብዙሓት ወገናት’ውን ንኤርትራ ኣብ ግምት ዘእተወ ዝርርብ ስምምዕ ክግበር ይሓቱ  እዮም፡ “እዚ ግን ብኤርትራ ተነጺጉ እዩ።” ብወገን ኤርትራ ዘሎ ኣጠማምታ “ከጥፍኦ ወይ ከጥፍኣኒ” ኣለዎ ዝዓይነቱ ዘይቅየር ኣተሓሳስባ ስለዝዀነ፡ ሓቢርካ ምንባር ዝፈቅድ ኣይኰነን ይብል ማሕሙድ ኣቡበከር። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝመጽኣሉ’ውን ንፕረዚደንት ኢሳያስን ዶ/ር ደብረጽዮንን ከራኽቦም ፈተነታት ይገብር ከምዝነበረ ግን ከምዘይተኻእለ ይጠቅስ። “ካብዚ ነቒልካ፡ ክርአ እንከሎ ኸኣ ኤርትራ፡ ህወሓት ከም ሓይሊ ወይ ከም ሓደ ጽልዋ ዘለዎ ኣገዳሲ ፖለቲካዊ ሓይሊ ኣብ ኢትዮጲያ ክጥፍእ ጥራይ እምበር ምስኡ ዝርርብ ክግበር ትድግፍ ኣይመስለንን።” ይብል። ዶክተር መንግስተኣብ ተስፋዮሃንስ እውን፡ መንግስቲ ኤርትራ፡ ስርዓት ህወሓት ንዝሓለፈ 20 ዓመታት ንኤርትራ ካብ ዝተፈርደ መሬት ምውጻእ ኣብዩ፡ ብሓይሉ ኣብ ኵነተ ኵናት ጸሚዱ ካብ ልምዓት ስለዘብኮረኒ ክጠፍእ ኣለዎ ዝብል ርእይቶ ስለዘለዎ ንዘተ ሰላም ግምት ከምዘይህቦ እዩ ዘረድእ። “ስርዓት ኢሳይያስ ንህወሓት ኣጥፊኡ ስልጣኑ ንኸናውሕ እዩ ንመንእሰያት ኤርትራ ኣብ ዘይምልከቶም ኵናት ዝሸሞም ዘሎ። ንኣቢይ እውን ኣብ ዘተ ሰላም ንኸይርዕም ዓቢይ ጸቕጢ ከምዝገብረሉ እዩ ዝርድኣኒ፡” ይብል። ዶክተር ኣቢይ፡ ኣብቲ ፈለማ ንመራሕቲ ወያነ ኣብ ሕጊ ከየቕረብኩዎም ኣይድቅስን እየ'ኳ ይብል እንተነበረ፡ ሕጂ ግን ኣብ ፓርላማ ክሳብ ግብረ ሽበራዊ ጉጀለ ምስ ዝበሎ ውድብ ኮፍ ኢሉ ክላዘብ ተገዲዱ ምህላው ጋዜጠኛ ማሕሙድ ይገልጽ። “ኣቢይ ኵሉ ነገራቱ ክርእዮ እንከለኹ፡ ተዓጻጻፍን ፕራግማቲክ [ግብራዊ] ኣተሓሳስባ ዘለዎ ይመስል። ድሕሪ ልዝብ ካብቲ ክመጽእ ዝኽእል ነገራት ሓደ፡ ብርግጸኛነት ክዝረብ ዝክኣል’ኳ እንተዘይኰነ፡ ትግራዎት ሕቶ ምንጻል ከልዕሉ ይኽእሉ እዮም ዝብል ዘረባታት ብሰፊሕ ከም ዝስማዕ እውን ማሕሙድ የረድእ። ኣተሓሒዙ፡ “እዚ ግን ንኤርትራ ዓቢይ ሻቕላ ዝፈጥር እዩ፣ እታ እትምስረት ትግራይ ኣየናይ መሬት ሒዛ እያ ክትፍለ ዝብልን ካልእን ስክፍታታት ይፈጥር እዩ፤ እዚ ናይ ነዊሕ ስትራተጂ’ኳ እንተመሰለ ከም ሓደ ሲናርዮ ክለዓል ተኽእሎ ከም ዘሎ፡” ይጠቅስ። [ማሕሙድ፡ ኣብ ዝምድናታት ወጻኢ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ መጽናዕቲ ዝገበረን፡ ኣብ ዝተፈላለያ ኣህጉራውያን ማዕከናት ዜና ዓርብኛን ፈረንሳን፡ ከም ምዱብን ‘ፍሪላንሰርን’ ኰይኑ ዝሰርሐ፡ ንፖለቲካዊ ኵነታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብዕምቈት ዝከታተልን ዝጸሓፈን ምኵር ኤርትራዊ ጋዜጠኛን ጸሓፍን እዩ። ዶ/ር መንግስተኣብ ተስፋዮሃንስ ከኣ፡ ንፖለቲካውን ቁጠባውን ኵነታት ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ብዕምቆት ዝከታተል፡ ኣብ ዝተፈላለያ ዩኒቨርሲታት ኣፍሪቃ፡ ኤወሮጳ ኣመሪካን ካናዳን ዝመሃረ ዝተፈላለየ መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኒውዮርክን ዝምህር ዘሎ ናይ ቁጠባ ምሁርን ተመራማርን እዩ። ]


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ: ምስ ትግራይ ዝተገብረ ዕርቀ ሰላም ንቀዳማይ ሚንስተር ኣቢይ ዓወት እዩ!

ማሕበረ ሰብ ዓለም ነቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ዘስካሕክሕ ኲናት ንምቁራጽን ነቶም ብጥሜት ዝሳቐዩ ዘለው ወገናት ቅልጡፍ ረድኤት ንክበጽሖምን ዝኸተምዎ ውዕል ሰላም ብሓጎስ የድንቑዎ ኣለው። ይኹን እምበር ናይ ብሓቂ'ዶ ይዕወት ይኸውን ዝብል ሕቶ ግን ከየልዓለ ኣይተረፈን። እቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ደቡብ ኣፍሪቃ ፕሪቶርያ፡ ኣብ ናይ ምፍርራም ስነ-ስርዓት ዝነበረ ናይ ሓጎስ ጣቕዒት ከይዘሓለ ኣብ ኣኽራን ትግራይ ድምጺ መዳፍዕ ይሃምም ኣሎ። ዕላማታት እቲ ስምምዕ፡ ምስቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብቲ ክልል ዝገዝእ ዘሎ ሰልፊ - ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህ.ወ.ሓ.ት.) - ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝጀመሮ "ሕጊ ናይ ምኽባር ወፍሪ" ዝሰማማዕ ይመስል። ሰራዊት ትግራይ ዕጥቆም ናይ ምውራድ ናይ ዘተ መስርሕ ክህሉ እዩ። ዶ/ር ኣቢይ እቲ ስምምዕ ምስ ወያነ ደኣ እምበር፡ ከምቲ ህዝቢ ትግራይ ዝደልይዎ "መንግስቲ ትግራይ" ከም ዘይኰነ እዩ ዝሕብር። ንሱ ነቲ ብ2020 ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ብህወሓት እተዓወተ ምርጫ ብምንጻግ ሓዲሽ ምርጫ ንምክያድ መደብ ኣውጺኡ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ እቲ ፈደራላዊ መንግስቲ ህወሓት ምሉእ ብምሉእ ኢዱ ክህብ ጠለብ ኣቕሪቡ ነይሩ። እዚ ግን ኣይሰለጦን። ነቲ ንህወሓት ከም ግብረ ሽበራዊ ውድብ ዝምድብ ኣረኣእያ ብምልዓል ብዛዕባ ትግራይ ከመይ ክትካየድ ኣለዋ ኣብ ዝብል ፖለቲካዊ ዘተ ክኣቱ ቃል ኣትዩ ኣሎ። እቲ ስምምዕ ክልቲኦም ወገናት በቲ ዘሎ ፌደራላዊ ሕገ-መንግስቲ ክቕየዱ ምዃኖም እዩ ዘረድእ። እዚ ድማ ነቲ ኣብ ቀዳሞት ሰሙናት ናይቲ ውግእ ብክልል ኣምሓራ ዝተታሕዘ ከም ምዕራብ ትግራይ ዝኣመሰለ ሃብታም ናይ ሕርሻ ቦታታት ብቅዋማዊ መገዲ ንምፍታሕ ዘጠቓልል እዩ። ይኹን እምበር እቶም ካብ መረበቶም ዝተመዛበሉ ትግራዎት ሓረስቶትን፡ ምምሕዳራት ትግራይን ቅድም ናብ ቦትኡ ብዛዕባ ምምላስን ዘይምምላስን ግን ኣይገልጽን እዩ። ሰብኣዊ ባእታ ናይቲ ስምምዕ ነቲ ክሳብ ሓደ ሚልዮን ዝኸውን ሰባት ኣብ ጥሜትን ዓጸባን ዘውደቐ ኩነታት ንምፍታሕ በሪ ክኸፍት እዩ። ኣብ ቤልጀም ዝርከቡ ምሁራት ዘውጽእዎ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ ከኣ እቲ ረድኤት ንኣስታት 10 ሚኢታዊት ካብቲ ከባቢ ሽዱሽተ ሚልዮን ዝኸውን ህዝቢ ትግራይ ክሽፍን ይኽእል እዩ። ድሕሪ ናይ ክልተ ዓመታት ናይ ብዕጽዋን ከበባን ምጥማይን፡ ከምኡ እውን ዘየቋርጽ ወተሃደራዊ ጸቕጢ፡ ካብ ክልል ኣምሓራ ዝመጽኡ ሓይልታትን ከምኡ እውን ካብ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝፍኖ መጥቃዕቲ፡ መራሕቲ ትግራይ ብዙሕ ሕድገታት ገይሮም እዮም። ካብቲ ዝገብርዎ ገምጋም ከኣ ፈለማ ድሕነት ህዝቢ ትግራይ ንምርግጋጽ እዩ ዝመስል። ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ውግእ ካብ ዝውላዕ ንነጀው ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ዝዘርኡዎ ምህርቶም ከይኣከቡ ተመዛቢሎም። ሆስፒታላት ከም ኢንሱሊንን ጸረ-ነፍሳትን ዝኣመሰሉ መሰረታዊ መድሃኒታትን ስለዘይብለን ሰባት ክፍወስ ብዝኽእል ቀለልቲ ሕማማት ይሞቱ ኣለው። እዚ ጸገም እዚ ዝኾነ ፍታሕ ኣይተራእዮን። ነቶም ምግቢ፡ መድሃኒትን ካልእ መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ዘይብሎም ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ቅልጡፍ ረድኤት ክበጽሖም ኣይክእልን ዘሎ። ብዙሕ ዘይተመለሰ ኣገዳሲ ሕቶታት ኣሎ። ብፍላይ ሰለስተን ቀንድን ኣገደስቲ ሕቶታት ኣለዋ። ብመሰረት ጸብጻብ ምዕራባውያን ዲፕሎማሰኛታት፡ እቲ ንመስመር ምክልኻል ትግራይ ዘፍረሰ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ፡ እቲ ካብ ኣስመራ ዝእዘዝ ሓባራዊ ናይ ኤርትራውያን-ኢትዮጵያ መጥቓዕቲ እዩ። ኤርትራ፡ ኣብቲ ስምምዕ ብስም እኳ እንተዘይተጠቕሰት፡ እቲ ጽሑፍ ግን ክልቲኡ ወገን "ምስ ዝኾነ ናይ ወጻኢ ሓይሊ ተጻብኦን ግጭትን ንኸይህሉ ስለዝእምም እቲ ጉዳይ ንኤርትራ ዘመልክት ክኸውን ይኽእል። ብዙሓት ሰባት፡ ፌደራላዊ መንግስቲ ነዚ ንምትግባር ዓቕሚ ከይሓጽሮ ይጠራጠሩ እዮም። ናይ ኤርትራ ፕረሲደንት ኢሳያስ ኣፈወርቂ ኣብቲ ስምምዕ ስለዘይተሓወሰ፡ ብኣብዪ አሕመድ ዝተበጽሐ ስምምዕ ብዘየገድስ ነቲ ኲናት ክቕጽሎ ይኽእል ይኸውን። እቲ ስምምዕ፡ ኢትዮጵያ ንማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ጐና ንኽስለፍ ዝገበረቶ ዲፕሎማስያዊ እስትራቴጂ ዓወት እዩ። እቲ መስርሕ ናይ ምክትታል፡ ምርግጋጽን ምእማንን፡ ኣስታት 10 ሰባት ዝሓዘ ብፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ  ዝምእከል ንኣፍሪቃዊ ሕብረት ጸብጻብ ዝህብ ሓደ ንእሽቶ ኣሃዱ እዩ። ናይ ስራሕ መዝነት ፕረዚደንት ኦባሳንጆ ከኣ ብኣቦ-መንበር ኮምሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ እምበር ብቤት ምኽሪ ሰላምን ጸጥታን  ሕብረት ኣፍሪቃ ኣይኮነን ተዋሂቡ። ሕቡራት ሃገራት ምሉእ ብምሉእ ተገሊላ እያ። ብዛዕባ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላትን ዝፍጠር ዘይምርድዳእን ብዝምልከት ኣብ ኢድ ክልተ ሰብኡት ሚስተር ኦባሳንጆን ሙሳ ፋቂን እዩ ወዲቑ። ንሳቶም እዮም ነቲ ጸብጻብ ኽምርምሩ ዝኽእሉ። እዚ ከኣ ሓደ ካብቲ ነቲ ጕዳይ ንምዕራይ ዘኽእል ፍልይ ዝበለ መስርሕ እዩ። ኩሉ ሳዕ ልዑል ስምምዕ ሰላም ብኣህጉራውያን መሻርኽቲ ኺምስከርሉ ዝግባእ እዩ። ኣብ ከምዚ ኩነታት፡ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ንውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣመሪካን ናይ ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ በይነ መንግስታዊ ውድብ ኢጋድ ጥራይ እዩ ብተዓዛብነት ክሳተፋ ፈቒዱ፤ ይኹን እምበር ሓንቲ ካብአን እውን ኣብቲ ስምምዕ ክታመን ኣየንበራን። ሕብረት ኤውሮጳ እቲ ዝዓበየ መዋሊ ንጥፈተታት ሕብረት ኣፍሪቃ እኳ እንተኾነ ኣብቲ ዘተ ብተዓዛብነት  እውን ከይትሳተፍ ተኸልኪላ እያ። ኢትዮጵያን ናይ ወጻኢ ሓገዝ ስለ እትደሊ፡ ኢትዮጵያ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣህጉራዊ ደገፍ ንምርካብ ክሰርሓ እየን። እቲ ስምምዕ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ "ሰፊሕ ሃገራዊ ናይ መሰጋገሪ ፍትሒ ፖሊሲ" ንኽምስርት ዝጠልብ ኮይኑ፡ ብዛዕባ ዝኾነ ኣህጉራዊ መርመራታት ብዝምልከት፡ ንኣብነት፡ ብባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወይ ኮምሽን ኣፍሪቃ ንሰብኣውን ህዝባውን መሰላት ንክግበር ኣይጠቐሰን። ፕረዚደንት ኦባሳንጆ፡ ስምምዕ ምኽታም ሰላም ቀዳማይ ስጕምቲ ጥራይ ምዃኑ ብምጥቃስ ነቲ ስምምዕ ኣብ ግብሪ ምውዓል ዝያዳ ከቢድ ዕዮ ከም ዝዀነ እዩ ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ንዝፍጸም ዘሎ ግፍዕን ዓጸቦን ደው ንምባል ዘሎ ተስፋን ምርግጋጽ ሰላምን ብቐንዱ ኣብ ናይ ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ እምነት እተመርኰሰ እዩ። እቲ ኣብ መጀመርታ ዘጋጥም ፈተና፡ ምስ ወያነ ሓቢርካ ህዝባዊ መግለጺታት ምሃብን" ዝኾነ ተጻራሪ ፕሮፓጋንዳ፡ ረጽሚ፡ ዘረባ ጽልእን ንምውጋድ እዩ መብጽዓኡ። ንኽትቅበሎም ዘሸግሩ ቃላት'ኣብ ዓድን ዲያስፖራ ዝነብሩን ዘለዉ ዝቢ ትግራይ ምስ ሓዘኖም እዮም ነቲ ናይ ሰላም ስምምዕ ተቐቢሎምዎ። ገሊኦም ኣዘዝቲ ሰራዊት ትግራይ ኣብ ክንዲ እቲ ውርደት ዝመልኦ  ናይ  ሰላም ውዕል ዝግዝኡ ናይ ደባይ ውግእ ክቕጽልዎ ተኽእሎ ኣሎ። ብዙሓት ኣባላት ማሕበረሰብ ዓለም፡ ዶር ኣብዪ ዕድል እንተ ተዋሂቡዎ ንመገዲ ሰላም ክቕጽሎን ደሞክራስን ርግኣትን ከም ዝሰፍን ንምግባር ጽቡቕ ሓሳብ ከም ዘለዎ ይኣምኑ።ገሊኦም ከኣ፡ ብኣንጻሩ ዶር ኣቢይ፡ ኢሳይያስን ካልኦትን ብዝመሃሩዎ ትምህርቲ፡ ዕላምኡ ንምውቃዕ፡ ሓበሬታ ዓጽዪ፡ ማእለያ ዘይብሉ ሰራዊት ኣዋፊሩ ንጥሜት ከም ውጽኢታዊ ኣጽዋር ከይጥቀመሉ ስግኣት ኣለዎም። ኢትዮጵያውያን፡ እዚ ሜላታት እዚ፡ እንተላይ ነቲ ኣብ ክልል ኦሮምያ ዝቕጽል ዘሎ ካልእ ፖለቲካዊ ብድሆታት ንምፍታሕ ከም ዘይውዕል ተስፋ ክገብሩ እዮም። እቲ ስምምዕ ዶር ኣብይ ንኢትዮጵያ ካብ ቅልውላው ንከውጽኣ ኣብ እምነት ዝተመስረተ እዩ። እቲ ቀዳማይ ትስፉው ፈተነ፡ ትማሊ ሓሙስ ሻምብቆ ብረት ተዅሲ'ዶ ኣቋሪጹ ዝብል እዩ። ግን ከምኡ ኣይተገብረን። ኣብ ክንዳኡስ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ሰለስተ ግንባራት ከቢድ መጥቃዕቲ ከምዝፈነውን ሰራዊት ትግራይ ቦታኦም ኣጽኒዖም ከምዘለው እዩም ምንጭታት ናይቲ ከባቢ ዝሕብሩ ዘለው። ሕጂ እምበኣር ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣመሪካን ኢጋድን ኣብቲ መኣዲ ዘተን ልዝብን  ተዓዘብቲ ዝነበሩ ማሕበረሰብ ዓለም ነቶም ሓይልታት ውግእ ደው ከብሉን ረጽሚ ከወግዱን ክጽውዑ ድሉዋት ክኾኑ ኣለዎም።


ኣብ ኢትዮጵያ፡ 'ምትእትታው' ምዕራባውያን ዝኹንን ሰልፊ ተኻይዱ

ኣብ ኣዲስ ኣበባ መስቀል ኣደባባይ ሓዊሱ፡ "ንኢትዮጵያ ደው ኢለ ድምፀይ ከስምዕ እየ" ብዝብል ጭርሖ ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ህዝባዊ ሰልፊ ተኻይዱ። እቲ ሰልፊ፡ ኣንጻር "ዘይተደለየ ምትእትታው" ምዕራባውያን ምዃኑ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣዳለውቲ እቲ ሰልፊ ዝጠቐሱ ጸብጻባት ከም ዘመልክትዎ፡ "ዕላማ ናይቲ ሰልፊ ንማሕበረሰብ ዓለም ብዛዕባ ህሉው ኩነታት ኢትዮጵያ ንምሕባርን፣ ልኣላውነት ንምድጋፍን ኣብ ጎኒ መንግስቲ ደው ንምባልን” ከምዝተኻየደ ይዛረቡ። እዚ ሰልፊ እዚ፡ ኲናት ትግራይ ብዝተፈላለየ ግንባራት እናተጋደደ ይኸይድ ኣሎ ኣብ ዝበሃለለሉ፣ ቅትለትን ምምዝባልን ሰላማውያን ሰባት ኣብ ዝተጋደደሉን እዋን እዩ ተኻይዱ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራን ካብ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክቑጠቡን ድሕነት ንጹሃት ክሕልዉን ንላቦ" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ኤርትራ ሰራዊታ ካብ ኢትዮጵያ ክትስሕብን፡ ደረት ኣልቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ምሃብ ብቕልጡፍ ክጅመርን ጸዊዑ። ኣብቶም ሰልፍታት፡ "ልኡላውነትና ይከበር"፣ "ህዝቢ ትግራይ ናትና እዩ"፣ "ብስም ሰብኣዊ ረድኤት ዝግበር ምትእትታው ደው ይበል"፣ "ኣብ ሓንቲ ልኡላዊት ሃገር ክልተ ሰራዊት ኣይክህሉን" ዝብሉን ካልኦት ጭርሖታትን ይርከብዎ። ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ትሕቲ ሓልዮት ሕብረት ኣፍሪካ፡ ኣብ መጻኢ ሰኑይ ዘተ ሰላም ከካይዱ ትፅቢት ይግበር። ኣብ ወርሒ ነሓሰ፡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ሰብኣዊ ተኹሲ ደው ምባል ምስ ፈረሰ፡ መሊሱ ውግእ ተላዒሉ። እቲ ውግእ ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ብመንገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ክካየድ ዝግበኦ ዝነበረ ናይ ሰላም ዘተ ድሕሪ ምስግጋር ኣብ ዝነበሩ መዓልታት ቀጺሉ። መንግስቲ ፌደራል ንከተማታት ሽረን ኣላማጣን ምቁጽጻሩ ይዝረብ። ዋላ እኳ መንግስቲ ንከተማ ኮረም ሒዘያ እንተበለ፤ መራሕቲ ትግራይ እታ ከተማ ሐዚ እውን ኣብ ትሕቲ ቁፅፅሮም ምህላዋ ገሊፆም። ኣብዚ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ብዙሓት ንጹሃት ሰባት ከምዝተቐትሉን ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉን ጸብጻባት ይወጹ ኣለዉ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ዕለት 24 ጥቅምቲ 2013 ዓ.ም ዝተወልዐን ንክልተ ዓመት ዝጸንሐን ኲናት፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ድማ ሰብኣዊ ረድኤት ዘድልዮም ኮይኖም እዮም። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣመሪካ፣ ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኤውሮጳን ካልኦት ኣህጉራውያን ትካላትን ሃገራትን ኲናት ሓድሕድ ደው ክብል፣ ደረት ኣልቦ ሰብኣዊ ረድኤት ክግበርን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ኣብ ትግራይ ክጅምርን ጻውዒት የስምዑ ኣለዉ።


ምስ ገለ ሃገራት ዘለኒ ርክብ ዳግመ-ግምት ክገብረሉ ክግደድ እየ' - መንግስቲ ኢትዮጵያ

መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያ፡ ምስ'ቲ ንኽልተ ዓመት ዝጸንሐ ኲናት ሓድሕድ ብዝተኣሳሰር፡ ምስተን ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ መሰረት ዘይብሉ ክስታት ዘቕርባ ዝበለን ሃገራትን ትካላትን ዘለዎ ርክብ ዳግመ-ግምት ክገብረሉ ከምዝግደድ ኣጠንቂቑ። ኣገልግሎት ጉዳያት ኮሚኒኬሽን ፌደራል ሎሚ ዕለት 18 ጥቅምቲ 2015 (ግእዝ) ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ድሕሪ ደጊም ልዑል ሽም ዘለዎም ገበናት ጸለመ ከምዘይጻወር ገሊጹ። ፌደራል መንግስቲ "ሓላፍነት ዝጎደሎ ፕሮፖጋንዳ ህወሓት" የቃልሑ ኣለው ዝበለን ሃገራትን ትካላትን ብስም ኣይጠቐሰን። ኣብቲ ናይ ሎሚ መግለፂ፡ ምስተን ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዘይተረጋገፀን ፖለቲካዊ ጠንቂ ዘለዎን ክስታት የቕርባ ኣለዋ ዝበለን መንግስታትን ትካላትን ዘለዎ ርክብ ኣብ ግምት ከእቱ ከምዝተገደደ ኣፍሊጡ። መንግስቲ ነዚ መግለጺ ዘውጽኦ፡ እቲ ኲናት ብዝተፈላለየ ግንባራት እናተናወጸ ኣብ ዝቕጽለሉ ዘሎ እዋን፡ ከምኡ’ውን ቅትለትን ምምዝባልን ሰላማውያን ሰባት ኣብ ዝረኣየሉ ዘሎ እዋን እዩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ፡ ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን ሓይልታት ኤርትራን ካብ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክቑጠቡን ድሕነት ንጹሃት ሰባት ክሕልዉን ኣተሓሳሲቡ ነይሩ። ብዘይካ’ዚ፡ ኣሜሪካ ሓዊሱ ሕብረት ኣውሮጳን ሕቡራት ሃገራትን ኣብ ቀረባ እዋን፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ንክወጹ ከምዝሓተቱ ይዝከር። ነዞም መግለጺታት ስዒቡ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኢትዮጵያ "ንኢትዮጵያ ደው ኢለ ድምጸይ ከስምዕ እየ" ብዝብል ጭርሖ ህዝባዊ ሰልፊ ተኻይዱ ነይሩ። ኣዳለውቲ እቲ ሰልፊ፡ "ንዘይግቡእ ምትእትታው ምዕራባውያን ዝቃወም ኮይኑ፡ ልኡላውነትን ግዝኣታዊ ምሉእነትን እታ ሃገር ንምኽባር ኣብ ኩሉ ዓውድታት ኣብ ጎኒ መንግስቲ ደው ከምንብል ንምርግጋጽ'ዩ" ኢሎም ነይሮም። ኢትዮጵያ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ምስ ዝካየድ ዘሎ ኩናት ብዝተኣሳሰር ኣየርላንድ፡ ኣንፃር ልኡላውነት ኢትዮጵያ ዝኾኑ ተግባራት ትፍፅም ከምዘላ ዘመልክት ናይ መጠንቀቕታ ደብዳበ ናብታ ሃገር ፅሒፋ ከምዝነበረት ይዝከር። ምክትል ቀዳማይ ሚኒስትርን ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢን ደመቀ መኮነን ናብ ኣየርላንዳዊ መዘንኡ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ እታ ኣውሮጳዊት ሃገር ኣየርላንድ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ "ትጽቢት ዘይተገብረሉ ውዲት ትፍፅም ኣላ" ክብል ከሲሱ ነይሩ። "ንህወሓት ብምድጋፍ፡ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ዘለዋ መንበር ብምጥቃም ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ጸቕጢ ትገብር ኣላ" ዝብል እቲ እቲ ደብዳበ፡ "ንኢትዮጵያ ካብ ምጥቃዕ ክትቁጠብ" ይሓትት። ሃገራዊ ቴሌቪዥንን ምስ መንግስቲ ቅርበት ዘለዎም መራኸቡ ብዙሓንን፡ ምምሕዳር ፕረዚደንት ጆ ባይደን "ምስ ሓደ ግብረሽበራዊ ብምውጋን ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ጸቕጢ ይገብር ኣሎ" ዝብል ጸብጻባት ይዝርግሑ ኣለዉ። እቲ ናይ ሎሚ መግለፂ፡ ገለ ትካላት ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ዝተዋደደ ጎስጓስ ከምዝጀመሩ ከሲሱ። እንተኾነ ግን ገለ ኣካላት በቲ ጸለመ ከምዝተታለሉን ገሊኦም ድማ ነዚ ክሲ ተጠቒሞም ኢትዮጵያ ንኽትሰግድ ይፍትኑ ከምዘለዉን ይኸስስ። "መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ህወሓት ዝወስዶ ዘሎ ናይ ምክልኻል ስጉምትታት ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ክሲ ብምቕራብ ንክቕየር ዘፈራርሑ ዘለዉ እንተመሲልዎም፡ ተጋግዮም እዮም" ይብል። "ገሊኦም ንህወሓት ከድሕኑ ይሰርሑ ኣለዉ" ዝበለ እቲ መግለጺ፡ ክስታትን ጸለመን ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ክውንነት ከምዘይቅይሮ ይሕብር። እቲ ቅድሚ ክልተ ወርሐ ዳግማይ ተወሊዑ ኣብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ዝቐጽል ዘሎ ደማዊ ኲናት ደው ክብል ዝተፈላለዩ ኣህጉራውያን መንግስታትን ትካላትን እናጸውዑ ይርከቡ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት፡ ኣመሪካ ነቲ፡ ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ዝርርብ ዘለዋ ደገፍ ገሊጻ'ያ። ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኣምባሳደር ኣሜሪካ ዝኾነት ሊንዳ ቶማስ-ግሪንፊልድ፡ ነቲ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ዝቐተለ ኲናት ንምቁራጽ ዝካየድ ዘሎ ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታት ሙሉእ ኣቓልቦ ብምሃብ፡ ኣሜሪካ ንሕብረት ኣፍሪቃ ትድግፍ ከምዘላ ተዛሪባ ነይራ። ይኹን እምበር፡ ኣብቶም ነዚ ጎንፂ ንምፍታሕ ዕንቅፋት ዝፈጥሩ ኣካላት ግቡእ ስጉምቲ "ክንወስድ ድልዋት ኢና" ክትብል ኣጠንቂቓ። ኣቦ መንበር ኮሚቴ ርክባት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ሴናተር ቦብ ሜንዴዝ ኣብ ቀረባ እዋን፡ ሰኔት ብዘይ ምቁራፅ ተጻብኦ እቲ ኲናት ደው ንክብልን ንዝተፈፀሙ ጥሕሰታት ተሓታትነት ንምርግጋጽን ፅልዋ ዘሕድር እማመ ከሕልፍ ከምዝደፍእ ገሊጹ’ሎ። እቲ ዳግማይ ዝተወልዐ ኲናት ስዒቡ፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ነበርቲ ትግራይ ብኣልማማ መጥቃዕቲ ይፍጸም ከምዘሎ ውድብ ሕቡራት መንግስታት፡ ሕብረት ኣውሮፓን ካልኦት ትካላትን ከምዝገለጹ ይዝከር። ኣብ ቀረባ እዋን ኣምነስቲ ኣብ ዘውፀኦ መግለፂ ገለ ከተማታት ትግራይ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምዝርከቡ ሓቢሩ ነይሩ። መሻርኽቲ ሓይሊ ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝኾነ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ከተማ ሽራሮ ካብ 1 ነሓሰ 2014 ክሳብ 2 መስከረም 2015 ብውሕዱ 40 ነበርቲ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝቐተለ ወሲኹ ኣፍሊጡ’ዩ። ኣብቲ ክልተ ዓመት ክመልእ ሒደት መዓልቲታት ዝተረፎ ደማዊ ኲናት፡ ዓመጽ፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ቅትለት፡ ኣብ ልዕሊ ሲቪላት ጥሜት ከም ኣጽዋር ምጥቃም ዝኣመሰሉ ከምዝተፈጸሙ ጸብጻብ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ከም ዘፍለጠ’ውን ክዝከር እዩ።


ኲናት ትግራይ፡ ሓይልታት መንግስቲ ንከተማታት ኣላማጣን ኮረምን ተቖጻጺሮም

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊቱ ንከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ከምዝተቖጻጸረ ኣፍሊጡ። ሓይልታት ትግራይ ትማሊ ምሸት ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱ ዝኾኑ ሓይልታትን ናብ ከተማ ሽረ ከምዝኣተዉ ሓቢሮም ነይሮም። ሰብመዚ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊቶም ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ጉድኣት ከይወርድ "ልዑል ጥንቃቐ" ከምዝገብርን፡ ኣብ ከተማታት ውግእ ንዘይምክያድ ጻዕርታት ከምዘካይድን ምግላጾም ይዝከር። ሕቡራት ሃገራት ዝርከቦም ወገናት፡ እቲ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ጉድኣት ከየውርድ ዘለዎም ሻቕሎት ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ትማሊ ሰኑይ፡ "ልኡላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን" እታ ሃገር ንምውሓስ ኣብ ክልል ትግራይ ንዝርከብ መዓርፎታት ነፈርቲ ንምቁጽጻር ዕላማ ከምዘለዎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣጠንቂቑ ነይሩ። እስትራተጂካዊት ከተማ ሽረን ኣብታ ከተማ ዝርከብ መዓርፎ ነፈርቲን ብእኣ ዝሓልፍ ኣገዳሲ መስመራት ጽርግያን ኣብ ትሕቲ ምቁጽጻር መንግስቲ ምእታዉ፡ ንሓይልታት ትግራይ ዓቢ ክሳራ ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ። ብዘይካ'ዚ ሰራዊት ፈደራል ነተን ብኣንፈት ደቡብ ዝርከባ ከተማታት ኣላማጣን ኮረምን'ውን ተቖጻጺሩወን ኣሎ። እንተኾነ ግን፡ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ህዝቢ ትግራይ ክኸትት ብምጽዋዕ ኣንጻር'ቶም መሻርኽቲ ሓይልታት ዘካይድዎ ዘለዉ ውግኣት ክቕጽልዎ ምዃኖም ገሊጾም ኣለዉ። ወተሃደራት ኤርትራ፡ ንሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ይዋግኡ ምህላዎም ይግለጽ። እታ ኣስታት 100 ሽሕ ሰባት ዝነብሩላ ከተማ ሽረ፡  ሓንቲ ካብ ዓበይቲ ከተማታት ክልል ትግራይ ኮይና፡ ዓበይቲ መስመራት ጽርግያ ዝሓልፉላ እያ። ኣብታ ከተማ ዘሎ መዓርፎ ነፈርቲ'ውን ንዘለዋ ስትራተጂካዊ ኣገዳስነት ዘበርኽ'ዩ። ሽረ፡ ብሰንኪ'ቲ ንኣስታት ክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ካብ ምዕራብን ሰሜን ምዕራብን ትግራይን ዝተመዛበሉ ተፈናቐልቲ ዝዕቆቡላ ከተማ ምዃና'ውን ይፍለጥ። ምትሓዝ ሽረ፡ ንብዙሓት ተጋሩ ዘሰንበደን ዘቖጠዐን ፍጻመ ኮይኑ ከምዘሎ ጸብጻባት ካብታ ርእሰከተማ ናይቲ ክልል ዝኾነት መቐለ ሓቢሮም። ነበርቲ ከተማ መቐለ፡ ብዛዕባ ምዕባለታት ናይቲ ኲናት ንምፍላጥ ሬድዮታት ኣብ ምክትታል ተጸሚዶም ከምዘለዉን፡ ገለ ድማ ኣብ ኩርንዓት ጎደናታት እታ ከተማ ብምእካብ ብዛዕባ'ቲ ኩነታት ክዘራረቡ ይራኣዩ። ካልኦት ድማ፡ ንሓይልታት ትግራይ ንምድጋፍ መግቢ ኣብ ምድላው ይኹን፡ ንገዛእ ርእሶም ንትሕጃ ዝኸውን ቀረብ መግቢ ኣብ ምኽዛን ይርከቡ። ሓንቲ ነባሪት፡ "ካብቶም ከሕስሩና ዝመጹ ዘለዉ ርእስና ንምክልኻል ተስፋ ኣይክንቆርጽን ኢና" ብምባል ትዛረብ። ካልእ ነባሪት ብወገና ብዛዕባ'ታ ኣብ ሽረ ዝነበረት ሓፍታ ከምእትሻቐል ብምግላጽ "[ሓይልታት ፈደራል] ክቐትሉዋ እዮም" ትብል ተዛሪባ። ነበርቲ ሽረ ካብታ ከተማ ሃዲሞም ይወጹ ኣብ ዘለውሉ እዋን፡ ሓይልታት ትግራይ ምትሓዝ እተን ከተማታት ንግዚኡ ምዃኑ ብምግላጽ ቃልሶም ክቕጽሉ ምዃኖም'ዮም ዝገልጹ ዘለዉ። ገለ ካብቶም ካብታ ከተማ ዝወጹ ዘለዉ ሰባት፡ ካብ ካልእ ቦታት ሃዲሞም ኣብ ግዝያዊ መጽለሊ ተዓቚቦም ዝጸንሑ'ዮም። "ኣብ እዋን ኩናት ናይ ከባቢታት ምድፍፋእ ባህርያዊ" ምዃኑ ዝገልጹ ሓይልታት ትግራይ፡ "ሓያል ናይ ሞትን ሕየትን ርብርብ" ከምዘካይዱ ኣፍሊጦም ኣለዉ። እቲ ኲናት ኣብ ዝተኻየደሎም ቦታታት ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣውሪዱ ምህላዉ'ዩ ዝግለጽ። ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ 5.4 ሚልዮን ሰባት (ኣስታት ሰለስተ ርብዒ ህዝቢ ትግራይ) ናይ መግቢ ሓገዝ የድልዮም።ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ'ቲ ምስ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ዘካይድሉ ዘለዉ ሓበራዊ መጥቃዕቲ ጠጠው ኣቢሎም ካብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ክወጽኡ ሓቲቶም ኣለዉ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ጉተረዝ፡ “ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ እናዀነ ይኸይድ ኣሎ” ብምባል ተጻባእቲ ሓይልታት ብቕልጡፍ ናብ ሰላማዊ ዘተ ክምለሱ ጸዊዑ'ሎ። “ሰላማውያን ሰባት ከቢድ ዋጋ ይኸፍሉ ኣለዉ፣ ጐንጽን ዕንወትን ኣብ ዘሻቕል ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ማሕበራዊ ምትእስሳር ይበታተኽ ኣሎ” ኢሉ ጉተረዝ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ። “ኣብ መንበሪ ሰላማውያን ሓዊሱ ዝፍጸሙ ዘለዉ ዒላማ ዘይፈለዩ መጥቃዕቲታት፡ መዓልታዊ ብዙሓት ሰላማውያን ይቐትሉ፣ ወሰንቲ ትሕተ ቅርጽታት የዕንዉን ተበጻሕነት ኣድለይቲ ኣገልግሎታት ይድርቱን ኣለዉ"። እንተኾነ ግን፡ እቲ ካብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ ዳግማይ ዝተወልዐ ውግእ ናይ ምዝሓል ኣንፈት የብሉን። ተኣዊጁ ዝነበረ በይናዊ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ድሕሪ ሓሙሽተ ኣዋርሕ'ዩ ተጣሒሱ ዘሎ። ክልቲኦም ወገናት'ውን ብዛዕባ ዳግማይ ምውላዕ ናይቲ ኲናት ንሓድሕዶም ክካሰሱ'ዮም ዝስምዑ። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣብቲ ኲናት ከምዝተቐትሉ ይግለጽ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ትጽቢት ተነቢርሉ ዝነበረ ዘተ ሰላም ከምዝተዓናቐፈ ይዝከር። ዲፕሎማሰኛታት፡ ኣብቲ ዝቕጽል ዘሎ ውግእ ከቢድ ምፍሳስ ደም ሰላማውያን ሰባት ከየጋጥምእ ዘለዎም ስግኣት ይገልጹ ኣለዉ። ምዕራብ ካብ ከተማ ሽረ ዝርከባ ታሪኻውያን ከተማታት ኣክሱምን ዓድዋን ኣብ ውሽጢ ናይ 100 ኬሜ ርሕቀት'የን ዝርከባ። በቲ ኣረጋጊጾሞ ዘለዉ ዓወታት ዝተተባብዑ ሓይልታት ፈደራላዊ መንግስቲ፡ ንከተማ ኣክሱምን ዓድዋን ብምሓዝ ናብ ከተማ መቐለ ክግስግሱ ከምዝኽእሉ'ዩ ዝግለጽ ዘሎ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ነሓሰ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ መንነተን ዘይተፈልጣ ነፈርቲ ብምዕራባዊ ዶባት እታ ሃገር ሰሊኾን ብምእታው ኣጽዋራት ኣብ ከተማ ሽረ ከምዘራገፋ ተዛሪቡ ነይሩ። መራሕቲ ትግራይ ግን፡ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ'ዩ ብምባል ነጺጎሞ እዮም። ሰብመዚ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ'ውን፡ ክሊ ኣየር እታ ሃገር ስሞም ዘይጠቐስዎም "ንህወሓት ዝድግፉ ተጻባእቲ ናይ ወጻኢ ኣካላት" ክጥሕስዎ ምጽንሖም ብምኽሳስ፡ ንመዓርፎ ነፈርቲ ትግራይ ንምቁጽጻር ከምዝጽዕሩ ሓቢሮም ነይሮም። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ድሕሪ ምጅማሩ፡ ብሓይልታት ክልል ኣምሓራን ኤርትራን ዝድገፍ ሰራዊት ፈደራልን ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ንዝሰፍሐ ክፋል ትግራይ ክቆጻጸር ኪኢሉ ነይሩ። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ሰነ 2021 ነቶም ሓይልታት ደፊኦም ካብ ዝበዝሕ ከባቢታት እታ ክልል ደፊኦም ብምውጻእ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ድሕሪ ምእታዎም ግን፡ ትግራይ ኣብ ምሉእ ዕጽዋን ከባባን እያ ኣትያ ጸኒሓ።


ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ዓጸቦ ኣስታት 150 ሽሕ ሰባት ከምዝሞቱ ይግመት

እታ ካብ ዓለም ተገሊላ ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ትግራይ ብሰንኪ እቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተጀመረ ኵናት፡ ብዓሰርተ ኣሽሓት ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ሚልዮናት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም።


ሳተላይት ናሳ፡ ኣብ ትግራይ እንታይ'ዩ ስኢሉ?

ብለይቲ ካብ ጠፈር ዝተቐድሑ ሓደስቲ ኣሳእል፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ክልል ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ግጭት፡ ንሓደ ህዝቢ ኣብ ዓለምና ካብቶም ዝኸፍኡ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ኣቃሊዕዎ ከም ዘሎ ብግልጺ ኣርእዮም ኣለው። ኤሌክትሪክ ስለዘቋረጸ፡ ከተማታት ትግራይ ን 20 ኣዋርሕ ብሃሳስ ጸሊም ይረኣያ። እዚ ብሳተላይት ናሳ ዝተወስደን ብቢቢሲ ዝዝርጋሕ ዘሎ ኣሳእል፡ ሰራዊትን ምልሻታትን ኢትዮጵያ ምስ ወተሃደራት እታ መሻርኽቲ ኰይና ዘላ ኤርትራ ሓቢሮም፡ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ጸብለልታ ኣብ ዝረኸቡሉ እዋን እዩ። ብሰሉስ ኢትዮጵያ ሰራዊታ ሓንቲ ካብ ዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ዝዀነት ሽረ፡ ከምኡ’ውን ካብ መቐለ ብደቡብ ዝርከባ ከተማታት ኣላማጣን ኮረምን ከምዝተቘጻጸረ ገሊጻ ነይራ። እዚ ዳግም ዝተወልዐ ኲናት፡ ነቲ ድሮ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝወረደ ኣሰቃቒ ኩነታት ከጋድዶ ከምዝኽእል፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣሜሪካን ካልኦትን የጠንቅቝ። ኣብታ ክልል ዝተነብረ እገዳ ሰብኣዊ ሓገዝ፡ መብራህትን ባንክን ዝኣመሰሉ ኣገልግሎታት ንንኣሽቱ ህጻናት ማዕረ ክንደይ ከም ዝጸለወ፡ ካብ ቤት ጽሕፈት ጥዕና ትግራይ ዝተረኽበ መረዳእታ የመልክት። ኣሃዛት ከም ዘመልክቶ፡ ቍጽሪ ናይቶም ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝዕድመኦም ብሕጽረት መግቢ ዝሞቱ ህጻናት፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብዘደንጹ መጠን ብ 1,533% ወሰኽ ኣርእዩ። ዶክተር ኮኾብ ሓጐስ፡ ካብ ቤት ጽሕፈት ጥዕና ትግራይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ኣብ መንጐ ሓምለ 2021 ክሳብ ሓምለ 2022 ኣብ ሆስፒታላት 2,450 ህጻናት ከምዝሞቱ ብምግላጽ፡ ብሰንኪ ሕጽረት ነዳዲ መስመራት ቴሌፎንን ኢንተርነትን እውን ተቛሪጹ ስለዘሎ፡ ኣብ ሰፊሕ ከባቢታት እዅል ሓበሬታ ኣይተረኽበን። እዚ [ካብ ሕዳር 2020 ክሳብ ነሓሰ 2022] ዝተወስደ ምስሊታት ናሳ፡ ኣብ ከተማታት ሽረ፡ ኣኽሱምን መቐለን ከመይ ኢሉ ብርሃን እናነከየ ከም ዝመጽአ የርኢ። እዚ ኸኣ ወርሓዊ ዝርግሐ ኤሌክትሪክ ኣብተን ከተማታት ዘመልክት እዩ። መንግስቲ ፈደራል፡ ነቲ ሃገራዊ መርበብ ኤሌክትሪክ ተቘጻጺሩ፡ ነቲ መስመር ኤሌክትሪክ ትግራይ ከም ዝበተኾ ይኽሰስ። ቅድሚ’ቲ ኲናት፡ ኣብቲ ከተማታት እታ ክልል ዳርጋ ዘየቋርጽ ኣገልግሎት መብራህቲ ከም ዝነበረ ዝተፈላለየ ምንጭታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። ብመሰረት’ቲ ኣብ መስከረም ዝወጽአ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ መንግስቲ ፈደራል ካብቲ ግጭት ዝጀመረሉ መዓልቲ፣ 04 ሕዳር 2020 ኣትሒዙ ኣገልግሎት መብራህቲ፡ ኢንተርነት፡ ተሌኮሙኒኬሽንን ባንክ ከም ዘቋረጸ የመልክት። መጠን ብርሃን እተን ክልተ ከተማታት፡ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስቲ ፈደራል ኣብ ዝነብራሉ እዋን፡ ካብ መጋቢት ክሳብ ሰነ 2021፡ ደሚቝ ይርአ። መቐለ፡ ክሳብ ሓምለ 2021 ደሚቓ ትርአ - እዚ ኸኣ ክሳብቲ ብሓይልታት ትግራይ ዝተታሕዘትሉ እዩ። እታ ከተማ፡ ኣብ ቀዳማይ ወርሒ ‘ቲ ግጭት ዝጀመረሉ ግዜ ክትጽልምት እንከላ፣ ኣብተን ሸውዓተ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ዝጸንሓትለን ኣዋርሕ ግን በሪሃ ትርአ። እቲ ጸብጻብ ኮሚሽን ብተወሳኺ፡ "ኣብ መወዳእታ ሰነ 2021 ሓይልታት ትግራይ ንመቐለ ካልኦት ሰፋሕቲ ከባቢታት ትግራይን ድሕሪ ምቍጽጻሮም፡ መንግስቲ ፈደራል መሊሱ ነቲ ክልል ዝኸይድ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ፡ ኢንተርነት፡ ተሌኮሙኒኬሽን፡ ባንክ ብምዕጻው ግብረመልሲ ሂቡ፡" ክብል ኣስፊሩ’ሎ። ኣብ እዋን ግጭት እቲ እንኮ ዓቢይ ምንጪ ሓይሊ ኤሌክትሪክ እታ 7 ሚልዮን ህዝቢ ዝነብራ ትግራይ ዝነበረ እቲ ብታሕሳስ 2021 ብቦምባ ዝተደብደበ ግድብ ሃይድሮኤሌክትሪክ ተከዘ እዩ። እቲ ምስሊ፡ ድሒሩ ኣብ ታሕሳስ 2021 እቲ ግድብ ድሕሪ ምድብዳቡ ኣብ መቐለ መብራህቲ ክጠፍእ እንከሎ የርኢ። እዚ ድማ ካብተን ኣርባዕተ ተርባይናት ንኽልተ ከም ዝወቕዐ ኣብ ካናዳ ዝመደበሩ ምሁር ጌታቸው ኣሰፋ ይገልጽ። "መሃንድሳት ካብ ካልኦት መቀያየሪ ኣቝሑ ተጠቒሞም ክልተ ተርባይናት ከም ዝሰርሓ ገይሮም፣ እቲ ኵነታት ግን ኣዝዩ ኣሰካፊ'ዩ። እተን ዝሰርሓ ዘለዋ ክልተ ተርባይናት'ውን እንተዀነ፡ መለዋወጢ ኣቝሑ እንተዝርከብ ክጽገን ዝኽእል ጕድለታት ስለዘለወን ዘይብቝዕ ሓይሊ ኤሌክትሪክ እየን ዘፍርያ ዘለዋ፡" ይብል፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካልጋሪ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ጌታቸው። እቲ ኣብ 2013 ኣብ ከባቢ መቐለ ስርሑ ክጅምር እንከሎ፡ ካብ ኣፍሪቃ ዝዓበየ ዝተባህለሉ፡ በዓል 84 ተርባይን ንፋስ “ኣሸጐዳ”፡ እቲ ግጭት ካብ ዝተላዕለሉ ካብ ስራሕ ወጻኢ ከምዝዀነ ፕሮፌሰር ጌታቸው ይገልጽ። ኣብኡ ዘለዉ መሃንድሳት፡ ነተን 19 ተርባይናት ከም ዝሰርሓ ገይሮምወን እዮም፤ ነቲ መርበብ ኤሌክትሪክ ትግራይ ጥራሕ ከም ዝምግብ ክገብርዎ ግን ኣይተኻእለን። ብመሰረት ኣሳእል ሳተላይት ናሳ፡ ኣብ ሓምለን ነሓሰን 2021 ከተማታት ሽረን ኣኽሱምን እናጸልመታ ክኸዳ ይረኣያ። ገለ ካብቲ ዘይምዕሩይነታት - ብፍላይ ኣብ ሓምለን ነሓሰን ናይዚ ዓመት - ምስ ወቕቲ [ማይ] እቲ እቲ ግድብ ዝተኣሳሰረ ክከውን ይኽእል እዩ፤ ምኽንያቱ እቲ መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክፋል’ቲ ዝተዋደደ መርበብ ቀረብ ኤሌክትሪክ ከም ዝኸውን ገይሩ ስለዘተዳለወ ኵሉ ግዜ ሓይሊ ከመንጩ ከምዘይክእል’ዩ ፕሮፌሰር ጌታቸው ዝገልጽ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ድሕሪ ምትሓዝ ሽረ ብመዕርፎ ነፈርቲ እታ ከተማ ኣቢሉ ኣብ ዝቈጻጸሮ ዘሎ ከባቢታት ሰብኣዊ ትካላት ኣፍደገ ከርሑ’ኳ ቃል እንተኣተወ፡ ኣብታ ክልል ኣገልግሎት መብራህቲ፡ ባንክን መራኸቢታትን ገና ተዓጽዩ እዩ ዘሎ። ኣብ ቅድመ ግንባር ዝርከቡ ምንጭታት ንቢቢሲ ከም ዝሓበርዎ፡ ኣብዚ እዋን እቲ ልፍንታዊ ሓይሊ ካብ ሽረ ናብ ምብራቕ ገጹ ንወገን ኣኽሱም፡ ዓድዋን ዓዲግራትን ይግስግስ ኣሎ። እዚ ዳርጋ ልክዕ ከምቲ  ቅድሚ ክልተ ዓመት መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሽረ ሒዙ ነተን ካልኦት ከተማታት ሒዙ ንመቐለ ዝገስገሰሉ ኣገባብ እዩ ዝኸውን ዘሎ። መቐለ፡  እቲ ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ንስለ ሰብኣዊ ረዲኤት ተባሂሉ ደው ኢሉ ዝነበረ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ፡ ኣብ ነሓሰ ድሕሪ ምፍራሱ፡ ብተደጋጋሚ ብሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ተደብዲባ እያ። እዚ ነቶም 500 ሽሕ ዝግመቱ ነበርቲ እታ ከተማ ዘስካሕክሕ እዋን እዩ። "እቲ ኲናት ጸንኪሩ እዩ ዝቕጽል ዘሎ። ኵሉ ግዜ፡ እታ ድሮን መዓስ ኰን እያ ክትመጽእ ሕጂ ኸ? ደቀይ ብህይወት ክረኽቦም ድየ? እናበልኩ እሻቐል፡" ትብል ሓንቲ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር እትሰርሕ ነርስ። ካብቶም ኣብቲ ዞባ ዝተረፉ ውሑዳት ሰራሕተኛታት ረድኤት ሓንቲ፡ ኣብዚ እዋን መሳርሕታ’ውን ጥሜት ከም ዘረኻኸበሎም ትገልጽ። "እቲ ዝተረፈ መግቢ ተዋሒዱ እዩ፤ መላእ ህዝቢ ኣብ ጥሜት እዩ ዘሎ፡" ትብል። "ኣማኢትን ኣሽሓትን ተስፋ ዝቘረጹ ሰባት ሓገዝ ንምርካብ ናባና እናመጽኡ ይሓቱ እዮም። ኣብ ገገዛኦም ብዙሓት ብጥሜት ይሞቱ ኣለዉ፡ ትሕዝቶኦም እናተጸንቀቐ እዩ።" እንታይ ከም ዝኸውን ዓቢይ ስግኣት እዩ ዘሎ፣ ብፍላይ ካብ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ክመጽእ ዝኽእል ሕነ ምፍዳይ የሻቕሎም እዩ። እቲ ዕጽዋ’ውን እንተ ተላዕለ፡ እቲ ኲናት ኣብ መሰረተ ልምዓት እቲ ክልል ነዊሕ ዝጸንሕ በሰላ ክሕድር  ግድን'ዩ፡ ይብል ፕሮፌሰር ጌታቸው። ድሮ’ውን ኣብ ሽረ ምዝማት ከምዘሎን ልክዕ ከምቲ ኣብ ዝቐደመ እዋን ዝተራእየ፡ ናብ ኤርትራ ገጹ ይግዕዝ ኣሎ ዝብል ክስታት ይስማዕ ኣሎ። "ሓቂ እንተዀይኑ ካብ ትሕተ ቅርጺ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝተረፈ’ውን ከስዕቡ እዮም።"


መራሕቲ ትግራይ ኣብቲ ዝመጽእ ሰኑይ ዝካየድ ዘተ ሰላም ከም ዝሳተፉ ተሓቢሩ

መራሕቲ ትግራይ፡ መጻኢ ሰኑይ 14 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም (ግእዝ) ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ኣብ ትሕቲ ሕብረት ኣፍሪካ ክካየድ ተመዲቡ ዘሎ ዘተ ሰላም ክሳተፉ ምዃኖም ኣጃንስ ፍራንስ-ፕረስ (ኤኤፍፒ) ሓቢሩ። ልኡኻት ትግራይ፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ደማዊ ኲናት ብሰላማዊ መንገዲ ንምውዳእ ኣብቲ ዘተ ሰላም ከምዝሳተፍ ንኣመራርሓ ትግራይ ብምጥቃስ ኤኤፍፒ ፀብፂቡ። ሓደ ካብ ኣመራርሓ ህወሓት፡ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት ብ11 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም ናብ ኤኤፍፒ ኣብ ዝለኣኾ ፅሑፍ "ልኡኻትና ክሳተፉ እዮም" ክብል ኣረጋጊጹ። ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ ኢትዮጵያ፡ መንግስቲ ኣብ ቀጻሊ ሰኑይ ብሕብረት ኣፍሪካ ኣብ ዝካየድ ዘተ ከምዝሳተፍ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣምባሳደር ሬድዋን፡ እቲ ዘተ ሰላም ሰኑይ ክካየድ ምዃኑ ካብ ሕብረት ኣፍሪቃ ከምዝሰምዑ ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ኣምባሳደር፡ "ኣብቲ ዘተ ንምስታፍ ዘለና ቃል ደጊምና ኣረጋጊጽና ኣለና" ክብል ኣብ ትዊተርገጹ ሓቢሩ። እዚ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ዝሕሰብ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ እቲ ኲናት ብዝተፈላለየ ግንባራት እናተጋደደ ኣብዝኸደሉን ቅትለትን ምምዝባልን ሰላማውያን ሰባት ኣብ ዝግለጸሉ ዘሎ እዋን እዩ። ጎኒ ጎኒ እዚ ድማ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ እቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናትን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸም ዘሎ መጥቃዕትን ብብሕቲ ከምዝዘራረብ ኣፍሊጡ’ሎ። ባይቶ ሰላምን ጸጥታን ሕብረት ኣፍሪቃ‘ውን ትማሊ ኣኼባ ዘካየደ ክኸውን ከሎ፡ ነቲ ዘተ ክመርሕ ትጽቢት ዝግበረሉ ፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ መግለጺ ሂቡ’ዩ። 15 ኣባላት ዝሓቖፈ ባይቶ ሰላምን ጸጥታን ሕብረት ኣፍሪቃ ትማሊ ዘካየዶ ዕጹው ኣኼባ ዳግማይ ኲናት ድሕሪ ምጅማሩ ፈላማይ እዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብቲ ብዝተፈላለዩ ግንባራት ዝተጋደደ ኲናት ስክፍታ ከምዘለዎ ምግላጹ ስዒቡ፡ መራሕቲ ትግራይ 5 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም ብኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ዝወጸ መግለፂ ብኣዎንታ ከምዝቕበልዎ ኣፍሊጦም ነይሮም። ሕብረት ኣፍሪቃ ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ መንግስቲ ፌዴራል ኢትዮጵያን ትግራይን ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ተወጢኑ ዘሎ ዘተ ሰላም ክሳተፉ ምጽውዑ ስዒቡ ክልቲኦም ወገናት ክሳተፉ ድልውነት ከምዘለዎም ምግላጾም ይዝከር። ይኹን እምበር፡ እቲ ዘተ "ብሰንኪ ሎጂስቲካዊ ጸገማት" ብዝብል ዘይንጹር ምኽንያት ከምዝተናውሐ ይፍለጥ። ብተወሳኺ ምስ ናይ ሕብረት ኣፍሪቃ ላዕለዋይ ወኪል ቀርኒ ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆን ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ዶክተር ፉምዚለ ምላምቦ-ናግኩካን ኣብቲ ዘተ ክሳተፍ ትጽቢት ዝግበረሉ ዝነበረ ኬንያታ ኣብ መወዳእታ፡ ከምዘይሳተፍ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኡሁሩ ኣብቲ ዘተ ክካየደሉ ተሓሲቡ ዝነበረ መዓልቲ ካልእ ትሑዝ መደብ ከምዘለዎን ክሳተፍ ከምዘይክእልን ብምግላጽ፡ ኣብ መጻኢ ግን "ኣብ ኣቃውማን ኣፈጻጽማን ናይቲ ኣኼባ ከምኡ'ውን ብዛዕባ እቶም ዝተዓደሙ ኣደራደርቲ” መብርሂ ክወሃቦ ከምዝሓተተ ይዝከር። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን ኣብ ኲናት ዘለዉ ወገናት ተኹሲ ደው ኣቢሎም ናብቲ ዘተ ክምለሱ ይጽውዑ ኣለዉ።


ሽረ ኣብ ቁጽጽር ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ድሕሪ ምእታዋ ከመይ ኣላ?

ሰኑይ 17 ጥቅምቲ 2022 ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ዝኣተወት ከተማ ሽረ እንዳስላሰ እንትርፎ ናይ ውሕዳት ሰባት ምንቅስቓስ እዙይ ዝበሃል ንጥፈት ከምዘየለ ምንጪ ቢቢሲ ካብታ ከተማ ሓቢሩ። ሰኑይ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ፣ ሰራዊት ምክልኻል ኤርትራ፣ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ዕጥቛት ፋኖን ናብታ ከተማ ከምዝኣተዉ ዝሓበሩ ምንጭታት ቢቢሲ፡ ዋላ’ኳ ድምፂ ተኹሲ እንተዘይተሰምዐ፡ ኣብታ ከተማ ወጥሪ ከምዘሎን ድኳናትን ንግዳዊ ንጥፈታትን ብምልኡ ተዓጽዩ ምህላውን ገሊጹ። ሓይልታት ትግራይ ብሰኑይ ኣማስዮም ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን "ብኩሉ ከባቢታት ዝጀመርዎ ቅሉዕ ውራር ኣጠናኺሮም ዝቐፀሉ እንትኾኑ ናብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ ኣትዮም ኣለዉ" ክብሉ ሓቢሮም ኔሮም። ሰራዊት ትግራይ'ውን ሓያል ናይ ሞትን ሕየትን ርብርብ ይቕፅል ከምዘሎ ብምግላፅ “ኩሉ ትግራዋይ ብፅንዓት ክምክት ይግባእ” ይብል እቲ ኣብ ፈይስቡክ ዝተዝርግሐ መግለጺ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ ኣብቲ ብሰኑይ ዘውጽኦ መግለጺ “ምእንቲ ልኡላውነት እታ ሃገር ክበሃል” ሰራዊት ኢትዮጵያ ንመዓርፎ ነፈርቲ ትግራይ ክቆጻጸር ከምዝኾነ ኣፍሊጡ’ዩ። ብሰንኪ እቲ ኣብታ ከተማ ብተኸታታሊ ክካየድ ዝቐነየ ደብዳባት ድሮን፣ ነፈርቲ ውግእን ከበድቲ ብረትን፡ ብኣሽሓት ዝቑጸር ህዝቢ ካብታ ከተማ ወጺኡ ናብ ገጠራት ይሃድም ከምዝነበረን፡ ብሰኑይ ኣብ ቁጽጽር ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ከምእትኣቱ ምስተፈለጠ ግን ዝበዝሕ ነባራይ እታ ከተማ ምውጽኡ ምንጭታት ገሊጾም። ሕብረተሰብ እቲ ከባቢ “ሓይልታት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ኣብ ዝተቖጻጸርዎም ከባቢታት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ቅትለትን ዓመጽን ይፍጽሙ ኣለዉ” ዝብል ሓበሬታ ክበጽሖ ስለዝቐነየ መንበሪኡ ሓዲጉ ይሃድም ከምዘሎ ቢቢሲ ካብታ ከተማ ዘዘራረቦ ነባሪ ሽረ እንዳስላሰ ሓቢሩ'ሎ። እቶም ሓይልታት ናብታ ከተማ ኣብ ዝኣተዉሉ እዋን ሰለስተ መናእሰይ ከምዝተቐተሉ ሓበሬታ ዝሃበና ውልቀሰብ ይገልፅ። ክሳብ ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝነበረ እዋን ኣብ ሽረ እንዳስላሰ ድምጺ ጥይት ከምዘይተሰምዐን እቲ ኵናት ምናልባት ብኣንፈት ምብራቕ ናይታ ከተማ ይቕጽል ከምዘሎን ካብታ ከተማ ዝተረኸበ ሓበሬታ የመልክት። ሽረ እንዳስላሰ ኣብቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተወልዐ ኵናት ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝኣተወት ኮይና ትማሊ ምስ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብተወሳኺ ዕጡቓት ሓይልታት ኣምሓራን ፋኖን ከምኡ’ውን ወተሃደራት ኤርትራ ናብታ ከተማ ምእታዎም ኣብ ነበርቲ ሻቕሎትን ራዕድን ከምዝፈጠረ እቲ ንድሕነቱ ስሙ ዝተዓቀበ ምንጪ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ትማሊ ሰሉስ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ፡ ገለ ነበርቲ ዝተሳተፉሉ ኣኼባ ዝተኻየደ ኮይኑ፡ ሰብኣዊ ሓገዛት ብኸመይ ክቕፅል ምግባር ከምዝከኣልን ኩነታት ፀጥታ ብኸመይ ምውሓስ ከምዝከኣልን ከምዝተዘተየ ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የመልክት። እቲ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተወደበ መድረኽ ዘተ፡ ኣብ ገባር ሆቴል ከምዝተኻየደ ይግለፅ። ወተሃደራት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከምኡ እውን ዕጡቓት ኣምሓራ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰባት ሰፊሕ ዝበሃል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ዓለም-ለኻዊ ትካላትን ብተደጋጋሚ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ክገልጹ ምፅንሖም ይፍለጥ። ሽረ እንዳስላሰ ርእሰ ከተማ ዞባ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ኮይና ናብ መቐለ፣ ጎንደር፣ ሑመራን ኤርትራን ኣብ ዝወስዱ ኣርባዕተ ቀራና መገዲ ትርከብ። ብፍላይ ነቲ ኣብ ሞንጎ ክልላት ኣምሓራን ትግራይን ምስሕሓብ ዝፈጠረ ምዕራባዊ ክፋል ትግራይ ምስቲ ካልእ ክፋል እታ ክልል ኣብ ዘራኽብ ቦታ ዘላ ዝዓበየት ከተማ ከም ምዃና መጠን፡ ወተሃደራዊ ኣገዳስነታ ዕዙዝ ከምዝኾነ’ዩ ዝግለጽ። ኣብታ ከተማ ዘሎ መዓርፎ ነፈርቲ'ውን ንዘለዋ ስትራተጂካዊ ኣገዳስነት ዘበርኽ'ዩ። እቶም ካብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ናብ ሽረ ዝኣተዉ ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ነታ ከተማ ከም መተኣኻኸቢቶም መዋፈሪቶምን ብምጥቃም ናብ ቅድሚት ክግስግሱ ከምዝፍትኑ ድማ ይግመት። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብኣገልግሎት ኮሚኒኬሽን ኣቢሉ ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝዘርግሖ መግለፂ፡ ነቲ ካብ ሽረ ናብ ምዕራብ ጎንደር ዝወስድ መገዲ ተጠቒሙ ሰብኣዊ ረድኤት ንምቕራብ ፃዕሪታት ከምዝገብር ሓቢሩ’ሎ። እንተኾነ እቲ ፌደራላዊ መንግስቲ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዛት ከይበፅሕ ከምዝዓገተ ካብ መራሕቲ ትግራይን ካልኦት ዓለምለኻውያን ትካላትን ክስታት ክቐርበሉ ምፅንሑ ይፍለጥ። ከተማ ሽረ ቅድሚ ኲናት ኣብ ዝነበረ ጊዜ ኣስታት ሓደ ሚእቲ ሽሕ ነበርቲ ይቕመጡላ ዝነበሩ ኮይኖም ድሕሪ ምውላዕ ኲናት ግን ካብ ምዕራብ ትግራይ ዝተመዛበሉ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ተመዛበልቲ ከምዘዕቖቡላ ይግለፅ። ብሰንኪ’ቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ዝተወልዐ ኵናት ድማ፡ ካብ ኣድያቦ ዝተመዛበሉ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝግመቱ ሰባት ናብታ ከተማ ምእታዎም ይዝከር። ኣብ ከባብታት ታሕታይ ኣድያቦን ላዕላይ ኣድያቦን ክካየድ ብሰንኪ ዝቐነየ ኲናት ልዕሊ 470 ሽሕ ህዝቢ  ከምዝተመዛበለ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰራሕተኛታት ዓለም-ለኸ ትካላት ረድኤት ይገልፁ። ኲናት ትግራይ ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ብሓፈሻ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ስፊሕ ምፍንቓልን ጥምየትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ'ዩ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ኣደዳ ጥምየት ክኾኑ እንከለዉ፡ ንዓጸቦ ዝተቓልዑ'ውን ውሑዳት ኣይኮኑን። ብፍላይ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ትግራይ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፡ ባንኪ፡ ስልኪ፡ መብራህቲን መጓዓዝያን ብምቁራጹ ነበርቲ እታ ክልል ንሕሰም ተቓሊዖም ይርከቡ።


ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ‘ኣዛብእ ሬሳታት ይቕለቡ’

ኣብ ታሪኻዊት ትግራይ ዝተወልዐ ዘስካሕክሕ ኲናት፡ ኣዛብእ ሬሳታት ናይቶም ብነፈርቲ ኵናት ዝተሃርሙ ነበርቲ ዓድታትን ከተማታትን ይቕለቡ፣ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰብኡትን መንእሰያት ደቀንስትዮን ናብ ሰራዊት ይውሕዙ፣ ህዝቢ ብጥሜት ይሃልቕ ኣሎ። ብኣማኢት ኣሽሓት'ኳ እንተዘይኰኑ፡ ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ከም ዝሞቱ ጸብጻባት ኵናት ይሕብሩ። እቲ ክልል፡ ኣብ ሓደ እዋን በቲ ኣብ ኣኻውሕ ዝተሃንጸ ኣብያተ ክርስትያናቱ፡ ብቛንቋ ግእዝ ዝተጻሕፈ ጥንታዊ ድርሳናቱ፡ መስሕብ በጻሕቲ ዓዲ እዩ ነይሩ። ሕጂ ግን እታ ኣብ ታሪኽ ኣቢሲንያ ማእከል ስልጣነ ዝነበረት ትግራይ፡ ብሓደ ሸነኽ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ብሽርክነት ብኻልእ ሸነኽ ድማ ሓይልታት ትግራይ ላዕለዋይ ኢድ ንምቍጽጻር  ናብ ዝፋለሙላ ዓውደ ውግእ ተቐይራ ኣላ። ትግራይ፡ ን17 ኣዋርሕ ብዘይ ኣገልግሎት ባንክ፡ መራኸቢታት ተሌፎንን ኢንተርነትን ከምኡ'ውን ቀረብ ዕዳጋን ሃለኽትን ኣብ ዕጽዋን ከበባን እያ ትርከብ። ኣብዘን ዝሓለፋ ክልተ ዓመታት፡ ሚዛን ሓይሊ ዓውደ ውግእ ክልቲኦም ሓይልታት ክቀያየር ጸኒሑ ኣሎ፤ ዳይሬክተር ፋውንደሽን ሰላም ዓለም ኣሌክስ ደ ዋል፡ "ኣብዚ ውግእ’ዚ፡ ብውሕዱ 500,000 ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ምስ ኣስታት 200,000 ሰራዊት ትግራይ ይዋግኡ ኣለው" ይብል። ኣብዚ ንልዕሊ 50 መዓልታት ብዘይ ምቍራጽ ዝተኻየደ ውግእ፡ ሰራዊት ትግራይ ብሰንኪ ሕጽረት ተተኳሲ ንከተማ ሽረ ዝከላኸል መስመሩ ክዕቅቦ ከም ዘይክኣለ እውን ሓቢሩ። ዋላ’ኳ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ሽረን ካልኦት ዝተቘጻጸረን ከባቢታትን ረድኤትን ማሕበራዊ ኣገልግሎት ከም ዝህብን ቃል እንተኣተወ፡ "እዚ [ምንስሓብ] ንሰላማውያን ሰባት ኣደዳ ጃምላዊ ቅትለት፡ ጾታዊ ዓመጽን ዓጸቦን ስለ ዝገብሮም ንተጋሩ ዓቢ ዕንቅፋት እዩ፡” ይብል። ሓደ ስሙ ክዕቀብ ዝመረጸ  ሰራሕተኛ ረድኤት፡ ከተማ ሽረ ብኲናት ካብ ዝተሃሰየ ከባቢ ዝወሓዙ ኣስታት 600,000 ሰላማውያን ሰባት ተጸበይቲ ረድኤት ከም ዝርከቡ ብምግላጽ፡ እታ ከተማ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ብግልጺ እተርኢ እያ ክብል ተዛሪቡ። "ልዕሊ 120,000 ሰባት ኣብ መሮር፡ ኣብ ትሕቲ ኣግራብን ቈጣቝጥን ተዓቚቦም ኣለው።" ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ከተማ ሽረ ብከቢድ ብረት ሓይልታት ኢትዮጵያ ምስ ተደብደበት ዳርጋ ኵሎም ትካላት ግብረ ሰናይ ካብታ ከተማ ወጺኦም። ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ተቐማጦ ሸረ እውን ከምቲ ኣብ ትሕቲ ቝጽጽር ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝወደቐ ካልእ ቦታታት  ካብ ዘጋጠመ ግፍዒ ስለ ዝፈርሑ፡ ካብታ ከተማ ይሃድሙ ኣለዉ። "ኣብ መስከረም፡ ሺምብሊና ኣብ እትበሃል ቊሸት 46 ሰባት ተታሒዞም ብሓባር ከም ዝተቐትሉ ኣርባዕተ መሰኻኽር ሓቢሮም። ካልኦት ነበርቲ እታ ቝሸት ድማ ኣካላቶም ምስ ሬሳታት እንስሳ ዘቤት ተሓዋዊሱ ረኺቦምዎ" ክብል ይገልጽ። ወሲኹ፡ "ንገሊኡ እቲ ሬሳታት ኣዛብእ ስለ ዝበልዑዎ እቶም ግዳያት መነ መን ምዃኖም ተኸዲኖምዎ ብዝነበሩ ክዳን እዮም ተፈሊጦም። እቶም መሰኻኽር ነቲ ሬሳ ክቐብርዎ ግዜ ስለ ዘይነበሮም፡ ክሳብ ሽዑ እቶም ኣዛብእ በሊዖም ክዀኑ ከም ዝኽእሉ'ዮም ዝገልጹ፡” ኢሉ። እቲ ሰራሕተኛ ረድኤት፡ እቲ ግፍዒ ዝያዳ ዘምርሮ መብዛሕትኦም እቶም ብጃምላ ዝተቐትሉ ግዳያት ኣብቲ ግጭት ዘይተሳተፉ ካብ ንእሽቶ ዓሌት ኩናማ  ምዃኖም’ዩ ክብል ገሊጹ። "ክልቲኦም ወገናት [ኣብ ውግእ] ወተሃደራት ክኸስሩ እንከለው ሕርቃኖም ኣብ ነበርቲ እቲ ቝሸት እዮም ዘውጽእዎ፡” ኢሉ። ሓይልታት ትግራይ እውን ናብ ቦታኦም ቅድሚ ምምላሶም ኣብ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ብጃምላዊ ቅትለት፡ ጾታዊ ዓመጽን ዝምታን ተኸሲሶም እዮም። እታ ሸውዓተ ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ትግራይ፡ ኣብቲ ልዕሊ 100 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ኢትዮጵያ ዝወሓደ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ክልል እያ። ብዘይካ እቲ ኣብ ህዝቢ ዝወርድ ዘሎ ግፍዒ፡ ኵሎም እቶም ንሓድሕዶም ዝዋጋኡ ዘለዉ ሓይልታት፡ ኣብዚ ውግእ ጸብለልታ ንምርካብ፡ "ሰብኣዊ ማዕበል" ከም ስልቲ ኵናት ይጥቀሙ ብምህላዎም ይኽሰሱ እዮም። ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ዝመደበሩ ተንታኒ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓብዱራሕማን ሰይድ፡ "ሰባት ናብ ሰራዊት ምስ ተኸትቡ ድሕሪ ናይ ሒደት ሰሙናት ስልጠና ነታጒ ብዘለዎ ቦታ ናብ ዕርዲ ጸላኢኦም ከጥቅዑ ይለኣኹ። "ጸላኢኦም ብዝፍንወሎም ጠያይቲ ብዙሓት ይሞቱ፤ ይዅን እምበር እቲ ኣንጻሮም ዝዋጋእ ዘሎ ተተኳሲ ክሳብ ዝውድእን ንዕርድታቱ ዝቈጻጸሩን ብማዕበል ይመጽኡ” ኢሉ። ወሲኹ፡ "ከምዚ ዓይነት ውግእ ግዜኡ ዝሓለፎ'ዩ፤ ንጉስ ኣቢሲንያ [ሚኒሊክ] ብ1890ታት ንወረርቲ ጥልያን ንምስዓር ንፈለማ ዝተጠቕመሉ ስልቲ እዩ። ኢጣልያውያን ናይ ሓይሊ ኣየር ጸብለልታ'ኳ እንተነበሮም፡ ብብዝሒ ሰራዊት ተዓብሊሎም ተሳዒሮም" ይብል ። ኣቶ ዓብዱራሕማን፡ በዚ ሜላ እዚ ዝካየድ ውግእ ኣኽሳሪ ብምዃኑ ኣብዚ ክልተ ዓመቱ ዝገማገም ዘሎ ውግእ ካብ 700,000 ክሳዕ 800,000 ዝዀኑ ሰባት ሞይቶም ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ይግምት። "እዚ ውግእ’ዚ ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ካብ ዝተገብረ ውግኣት ኣዝዩ ዘስካሕክሕ እዩ” ክብል ርእይቶኡ ሂቡ። ተቐማጢ ኣሜሪካ ተንታኒ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፈይሰል ሮብለ፡ ተጋሩ ህዝባዊ ማዕበል ተጠቒሞም እዮም ንዝብል ዘረባ'ኳ እንተዘይተቐበሎ ብዛዕባ ብዝሒ ሞት ዘለዎ ግምት ግን ካብ ናይ ዓብዱራሕማን ብዙሕ ዝፍለ ኣይኰነን። "ኣብቲ ቀዳማይ ክልተ ክፋል እቲ ውግእ፡ ኣስታት 500,000 ዝዀኑ ሰባት ከም ዝሞቱ፡ ኣብዚ ሳልሳይ ዙርያ ውግእ ከኣ ክሳብ 100,000 ዝዀኑ ሰባት ሞይቶም ክዀኑ ይኽእሉ እዮም" ይብል። ኣቶ ሮብለ ወሲኹ፡ ሰራዊት ትግራይ ብግቡእ ዝሰልጠነን ናይ ምውጋእ ልባዊ ድሌት ዘለዎ ክኸውን እንከሎ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከኣ ክልተ ብልጫታት ኣለዎ፤ ብዝሒ ሰብን ሓይሊ ኣየርን ኢሉ። “ሕጂ ኣምባሳደር ኰይኑ ዝዓዩ ዘሎ ሓደ ጀነራል፡ ኣብ ዓመታዊ ሓደ ሚልዮን መንእሰያት ክዕልሙ ከም ዝኽእሉ ሓቢሩ ነይሩ። ኣብ ርእሲኡ ነፈርቲ ኵናትን ውጺኢታውያን ዝዀና ናይ ቱርኪ ድሮናትን እውን ኣለዎ። ተጋሩ ግን ሓይሊ ኣየር የብሎምን "ይብል ። ከተማታት ትግራይ ካብ ኣስመራ ርሑቓት ስለ ዘይኰና፡ መአዘዚ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ካብ ቢሾፍቱ ናብ ከተማ ኣስመራ ግዒዙ ኣሎ። እተን ነፈርቲ ድማ፡ ካብ ኣስመራ እየን ዝበራ ዘለዋ ኢሉ። "እተን ድሮናት ካብ ቢሾፍቱ ይግዕዛ ኣለዋ" ይብል ሮብለ ። ኤርትራ ኣብ ውግእ ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝኣተወትሉ ቀንዲ ምኽንያት ንህወሓት ከም ጸላኢ ስለ እትርእዮ እዩ። ህወሓት፡ ኣብ 2018 ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ስልጣን ክሳብ ዝሕዝ፡ ንልፍንቲ ኣርባዕተ ውድባት ኢህወደግ ብመሪሕነት ይመርሕ ነይሩ። ህወሓት ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበርሉ እዋን ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ኣብ ክልተ ዓመት፡ ህይወት ኣስታት 80,000 ሰባት ዘጥፍአ ናይ ዶብ ኲናት ኣካይደን እየን። ድሕሪ እቲ ውግእ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ፡ ንኤርትራ ካብ ዝፈረዶ መሬት ምውጻእ ኣብዩ። ኣብ ሕዳር 2020 ካብ ማእከላይ ስልጣን ዝተኣልየ መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ምስ ፈደራላዊ መንግስቲ ኣብ ውግእ ምስ ኣተወ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ህወሓት ዳግም ስግኣት ንከይኮኖ፡ ንኣብይ ኣሕመድ ንምሕጋዝ ወሲኑ ተላዒሉ። ነቲ ተታሒዙ ዝነበረ መሬት ከኣ ቀልጢፉ ኣምሊሱዎ። "እቲ ንመንግስቲ ኤርትራ ዘተሓሳስቦ ጉዳይ፡ ህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ስልጣን ከይሕዝን፡ እታ ክልል መስኮት ባሕሪ ስለ ዘይብላ፡ ኣብ ኣስመራ ኣፍደገ ባሕሪ ዝህቦ ናይ ሳተላይት መንግስቲ ከይተክልን እዩ" ይብል ዓብዱራሕማን ። ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ሳምንቲ እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ውግእ እናሓየለ ብምምጽኡ፡ መንግስቲ ኤርትራ ኣብ መላእ እታ ሃገር ዝርከቡ ካብ ሰራዊት ዝዀብለሉን ናብ ታዕሊም ክወርዱ ዘይደለዩን ንምህዳን ጽዑቕ ግፋ የካይድ ከም ዘሎ፡ ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ ብዙሓት ምንጭታት ንቢቢሲ ሓቢሮም ። ኣብ ዝሓለፈ መስከረም፡ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ዞባ ደቡብ ኣብ ኣኽሩር ኣብ እትበሃል ዓዲ ኣብ እትርከብ ቤተ ክርስትያን ብምእታው ንመዘምራንን ተመሃሮ እምነትን ገፊፎም ወሲዶምዎም። ፕሮፈሰር ደ ዋል ከም ዝብሎ፡ እቲ ኢሳይያስ ዘካይዶ ዘሎ ጽዑቕ ግፋ ተቐባልነት ከም ዘይበሉ ዘርኢ እዩ። ይዅን እምበር ናብ ትግራይ ብዝሒ ሰራዊት ኣየዋፈረን። "ኤርትራ ኣብ ትግራይ ኣሃዱታት ኣለዋ። እንተዀነ መብዛሕትኡ እቲ ኲናት ብሓይልታት ኢትዮጵያ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ኢሳይያስ፡ ኣቢይ ብኸመይ ክዕወት ከም ዝኽእል ከርኢ ይኽእል እየ ኢሉ ስለ ዝኣምን እዩ ነቲ ውግእ ዘካይዶ ዘሎ። ይዅን እምበር፡ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ናይ ሞትን ህይወትን ህሞት ስለ ዘሎ ብኻራሩን ደናጉላን ከይተረፈ ክዋጋእ እዩ"ኢሉ። ኣቶ ዓብዱራሕማን፡ እቲ ውግእ ካብ ኣርባዕተ ክሳብ ሽዱሽተ ግንባራት እዩ ይካየድ ከም ዘሎን፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ድማ ኣብ ጥቓ ከተማ ዓዲግራት ትግራይ ዓስኪሮም ከም ዘለው ይገልጽ። “ናብ ዓዲግራትን መቐለን መጥቃዕቲ ንምፍናው ተዳልዮም ኣለው" ኢሉ። ኣብቲ ዓውደ ውግእ ዝነበሩ ምንጭታት ንቢቢሲ ከም ዝሓበርዎ፡ ሓይልታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ክልቲኦም ካብ ሽረ ተበጊሶም፡ ናብ ታሪኻዊት ከተማ ኣኽሱም፡ ናብ ዓድዋ ከምኡ እውን ናብ ዓዲግራት ገጾም ብምግስጋስ ካብ ምዕራብ ናብ ምብራቕ ይግዕዙ ከለዉ የመልክት። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ነቲ ግጭት ብሰላም ክፈትሕዎ ተሪር ምሕጽንታ ከቕርቡሎም እኳ እንተ ጸንሑ፡ ዓብዱራሕማን ግን እቲ ናይ ሰላም ዘተ ክኸውን ከምዘይክእል እዩ ዝግምት። "ታሪኽ ከም ዝሕብሮ፡ ገዛእቲ ደርብታት ኣቢሲንያ፡ ሕጂ ድማ ኢትዮጵያ፡ ወትሩ ስልጣን ንምቍጽጻር እዮም ዝቃለሱ። ካልእ ንጉስ መጺኡ ስልጣን ክሳብ ዝርከብ ሓደ ንጉስ፡ ናይ ኵሎም ነገስታት፡ ሓያል ንጉስ ነገስታት ኰይኑ እዩ ዝገዝእ።  ንሓደ ጕዳይ ብሰላም ናይ ምፍታሕ ልምዲ የልቦን። ኵሉ ሳዕ ናይ ዜሮ ድምር ጸወታ ንጸላኢኻ ብስዕረት ምምብርካኽ ባህሊ እዩ ዘሎ" ይብል። ፕሮፈሰር ደ ዋል፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ተዅሲ ብህጹጽ ደው ንምባል ሓያል ስጕምቲ ክወስድ ከም ዘለዎ ይዛረብ። "ካብኡ ተረፈ፡ ጃምላዊ ቅትለት፡ ጃምላዊ ጥሜትን ህልቂትን እንተጋጠመ ዘገርም ኣይኰነን" ኢሉ። ኣብዚ ዓመት እዚ፡ ጕጅለ መጽናዕቲ ዩኒቨርሲቲ ቤልጅም፡ እቲ ውግእ ኣብ ሕዳር 2020 ካብ ዝጅምር ከሳብ ሕጂ ልዕሊ 250,000 ሰላማውያን ነበርቲ ትግራይ ብጥሜትን ምስ ጥሜትን ዓጸቦን ብዝተሓሓዝ ጠንቅታትን ከም ዝሞቱ ግምታ ኣስፊሩ ኣሎ። "እዚ እዋን ዓጺድ ዝጅምረሉ ወቕቲ እዩ። እንተዀነ ብሰራዊት ኤርትራ ዝምራሕ ሰራዊት ንምድረ ትግራይ የባድማ ኣሎ።"


ኲናት ትግራይ፡ 'ብኣልማማ ዝካየድ መጥቃዕትታት ምስ ገበናት ኲናት ዝዳረግ'ዩ'

ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ደብዳባት ኣብ ልዕሊ ሰብን ንብረትን ዕንወት የወርድ ከምዘሎ ዝገልጽ ጸብጻባት ከምዝበጽሖ ትካል ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ኣብቲ ሎሚ ረቡዕ ዝሃቦ መብርሂ "ብሰኪ መጥቃዕቲታት ኣየርን ደብዳባት ከቢድ ብረትን ሲቪላውያን ከምዝሞቱን ሲቪላዊ ንብረት ከምዝዓነወን ዝገልጹ ብርክት ዝበሉ ጸብጻባት በጺሑና ኣሎ" ኢሉ። ውግእ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ድሕሪ ምውልዑ፡ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያን ሓይልታት ኤርትራን ብዘካየድዎም ደብዳባት ሓያለ ሰባት ከምዝሞቱ ነበርቲን ሰብመዚን ትግራይ ክሕብሩ ምጽንሖም ይፍለጥ። "ብኣልማማ ዝካየድ መጥቃዕትታት ወይ ድማ ብፍላጥ ንሲቪላውያን ወይ ሲቪላዊ ንብረት ዒላማ ምግባር ምስ ገበናት ኲናት ዝዳረግ'ዩ' ክትብል ኣፈኛ ናይቲ ትካል ተዛሪባ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዩ ጉተረዝ ዝርከቦም ብዙሓት ዲፕሎማሰኛታት እቲ ዝካየድ ዘሎ ከቢድ ውግእ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ህልቂት ከየስዕብ ዘለዎም ስግኣት ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ወኪል መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጀነቫ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ ሞት ሲቪላውያን ትማሊ ዘውጽኦ መግለጺ ብምንቃፍ ሰራዊቱ ኣብቲ ውግእ "ልዑል ጥንቃቐ" ይገብር ኣሎ ኢሉ። ብሓይልታት ኤርትራን ክልል ኣምሓራን ዝድገፍ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ንዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ምቁጽጻሩ ይዝከር። ድሕሪ ምትሓዝ ከተማ ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ከምዝተቖጸጸረ መንግስቲ ብሰሉስ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግን፡ ሓይልታት ትግራይ ከተማ ኮረም ኣብ ኢዶም ከምዘላ ብምሕባር፡ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ጽዕጹዕ ውግኣት ይካየድ ከምዘሎ ገሊጾም ኣለዉ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት “ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ እናዀነ ይኸይድ ኣሎ” ብምባል ተጻባእቲ ሓይልታት ብቕልጡፍ ናብ ሰላማዊ ዘተ ክምለሱ ጸዊዑ። ኣንቶንዮ ጉተረዝ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ሰላማውያን ሰባት ከቢድ ዋጋ ይኸፍሉ ኣለዉ፤ ጐንጽን ዕንወትን ኣብ ዘሻቕል ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ማሕበራዊ ምትእስሳር ይበታተኽ ኣሎ፡” “ኣብ መንበሪ ሰላማውያን ሓዊሱ ዝፍጸሙ ዘለዉ ዒላማ ዘይፈለዩ መጥቃዕቲታት፡ መዓልታዊ ብዙሓት ሰላማውያን ይቐትሉ፣ ወሰንቲ ትሕተ ቅርጽታት የዕንዉን ተበጻሕነት ኣድለይቲ ኣገልግሎታት ይድርቱን ኣለዉ" ኢሉ ነይሩ። ሕብረት ኤውሮጳ ብወገኑ ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ፡ ዝጀመሮ ሓባራዊ መጥቃዕቲ ብቕልጡፍ ደው ክብል፤ ሰራዊት ኤርትራ ድማ ካብ ልኡላዊ መሬት ኢትዮጵያ ሙሉእ ብሙሉእ ክስሕብ ጸዊዑ። ኤርትራ፡ ነቲ ዋና ጸሓፊ ኣንቶንዮ ጉተረዝ ብዛዕባ'ቲ ግጭት ዝሃቦ መግለጺ ዘለዋ ተቓውሞ ገሊጻ'ላ። ብሰንኪ ዳግማይ ምውላዕ ናይቲ ኲናት ትካላት ረዲኤት ናብ ክልል ትግራይ ዘካይድዎ ዝነበሩ ምብጻሕ ሕጹጽ ሓገዝ ደው ከብሉ ምግዳዶም ይዝከር። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ናይ ቅልውላው ዓመታት ትግራይ ንዝበዝሕ እዋን ኣብ ምሉእ ዕጽዋን ከባባን'ያ ትርከብ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ኩሎም ተዋጋእቲ ወገናት ተጻብኦታት ደው ብምባል፡ ህጹጽ ረዲኤት ናብቶም ልዕሊ 5 ሚልዮን ተጸበይቲ ክበጽሕ ከፍቅዱ ክጽውዑ ምሕጽንታ ከቕርብ'ዩ ጸኒሑ። ኣብቲ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት፡ ሲቪላውያን ዝርከብዎም ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ኣይሰመረን ዘሎ። ዋላ'ኳ ክልቲኦም ወገናት ንሰላማዊ ዘተ ዘለዎም ቅሩብነት እንተገለጹ፡ ውግእ ምቕጻሎም ነቲ ኩነታት ሓላሊኽዎ ይርከብ።


ከተማ ኮረም ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ከምዘላ መራሕቲ ትግራይ ገሊጾም

ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ዝኾነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት፡ እታ ኣብ ደቡብ ትግራይ ትርከብ ከተማ ኮረም፡ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ትግራይ ከም ትርከብ ንቢቢሲ ገሊፁ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ከተማታት ሽረ፡ ኣላማጣን ኮረምን ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሰራዊት ፈደራል ከምዝኣተዋ ሓቢሩ ነይሩ። እንተኾነ ግን ፕሮፌሰር ክንደያ፡ መንግስቲ ንከተማ ኮረም ከምዝተቖጻጸረ ምግላጹ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ከም ዝኾነ ብምሕባር፡ "ሓይልታትና ኣብ ኮረም ኣለዉ" ክብል ብረቡዕ ምሸት ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ብርቱዕ ውግእ ይካየድ ከም ዘሎ'ውን ክንደያ ገብረሂወት ሓቢሩ። ብሰንኪ'ቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መስመራት መራኸቢታት ብምቁራጹ ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ኩነታት ብናጻ ኣካል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ሎ። ሓይልታት ትግራይ ብሰኑይ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ብሓይልታት ኤርትራ ዝድገፍ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ከተማ ሽረ ከምዝኣተወ ኣረጋጊጾም ነይሮም። እቲ ኣብታ ክልል ዝቕጽል ዘሎ ውግእ፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዘውርዶ ዘሎ ከቢድ ጉድኣት ዓቢ ሻቕሎት ፈጢሩ'ሎ። ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ብሰኪ መጥቃዕቲታት ኣየርን ደብዳባት ከቢድ ብረትን ሲቪላውያን ከምዝሞቱን ሲቪላዊ ንብረት ከምዝዓነወን ዝገልጹ ብርክት ዝበሉ ጸብጻባት በጺሑና ኣሎ" ኢሉ። "ብኣልማማ ዝካየድ መጥቃዕትታት ወይ ድማ ብፍላጥ ንሲቪላውያን ወይ ሲቪላዊ ንብረት ዒላማ ምግባር ምስ ገበናት ኲናት ዝዳረግ'ዩ' ክብል'ውን ኣጠንቂቑ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዩ ጉተረዝ ዝርከቦም ብዙሓት ዲፕሎማሰኛታት እቲ ዝካየድ ዘሎ ከቢድ ውግእ ኣብ ልዕሊ ሲቪላውያን ህልቂት ከየስዕብ ዘለዎም ስግኣት ክገልጹ ጸኒሖም'ዮም። ወኪል መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጀነቫ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ ሞት ሲቪላውያን ትማሊ ዘውጽኦ መግለጺ ብምንቃፍ ሰራዊቱ ኣብቲ ውግእ "ልዑል ጥንቃቐ" ይገብር ኣሎ ኢሉ። ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ፡ ክልቲኦም ወገናት በይናዊ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ኣዊጆም ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ውግእ ምውልዑ ይዝከር። ኣብዘን ዝሓለፋ ክልተ ዓመታት፡ ሚዛን ሓይሊ ዓውደ ውግእ ክልቲኦም ሓይልታት ክቀያየር ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ሕዳር 2020 ህወሓት ኣብ ልዕሊ ሰራዊት 'ሰሜን እዝ' መጥቃዕቲ ከም ዝወሰደ ምስ ተኸሰሰ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ክሳብ ንርእሰ ከተማ እታ ክልል ንመቐለ ተቐጻጺሮም። ድሕሪ ኣስታት ሸሞንተ ኣዋርሕ፡ ሰራዊት ትግራይ ተወዲቡ ኣብ ጐረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከይተረፈ ጸረ-መጥቃዕቲ ብምፍናው፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጹ ገስጊሱ ነይሩ። ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝኸውን በይናዊ ምቍራጽ ተጻብኦ ተገይሩ ድሕሪ ምጽናሕ እቲ ውግእ ዝሒሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ ነሓሰ ብዝጀመረ ውግእ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ቀረባ መዓልታት ንከተማ ሽረ ተቘጻጺሮም ዳግም ንከተማ መቐለ ንምሓዝ ይግስግሱ ኣለው። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ናይ ክተት ኣዋጅ ብምቕጻል፡ ቃልሶም ክቕጽሉ ምዃኖም ኣፍሊጦም ኣለዉ። ማሕበረሰብ ዓለም፡ ኩሎም ተዋጋእቲ ወገናት ተጻብኦታት ደው ብምባል፡ ህጹጽ ረዲኤት ናብቶም ኣስታት 5.4 ሚልዮን ተጸበይቲ ክበጽሕ ከፍቅዱ ክጽውዑ ምሕጽንታ ከቕርብ'ዩ ጸኒሑ። ኣብቲ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ዝቐጸለ ኲናት፡ ሲቪላውያን ዝርከብዎም ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ብመሪሕነት ሕብረት ኣፍሪቃ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ኣይሰመረን ዘሎ። ዋላ'ኳ ክልቲኦም ወገናት ንሰላማዊ ዘተ ዘለዎም ቅሩብነት እንተገለጹ፡ ውግእ ምቕጻሎም ነቲ ኩነታት ሓላሊኽዎ ይርከብ።


ኣብ ትግራይ ደንጎላት፡ ብመጥቃዕቲ ኣየር 5 ሰባት ከምዝሞቱ ሓካይም ሓቢሮም

ኣብ ትግራይ ደንጎላት ኣብ ዝበሃል ከባቢ፡ ብዝተፈፀመ ደብዳብ ነፈርቲ 5 ሰባት ከምዝሞቱን 37 ከምዝቖሰሉን ሓደ ዶክተር ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ትማሊ ብዓርቢ ብሰብ ኣልቦ ነፋሪት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር፡ ካብ ርእሰ ከተማ መቐለ 30 ኪሎ ሜትር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ደንጎላት ከምዝተፈጸመ ተገሊፁ። ላዕለዋይ ዳይሬክተር ሆስፒታል ዓይደር መቐለ፡ ዶክተር ክብሮም ገብረ ስላሰ ንቢቢሲ ከምዝገለጾ፡ ካብቶም ዝተጎድኡ እቶም ሸውዓተ ዓብዪ መጥባሕቲ ዘድልዮም እንትኾኑ፡ እቶም ካልኦት ድማ ዝተፈላለዩ ደረጃ መጉዳእቲ ከምዘጋጠሞም ገሊጹ። ኣብቲ ክልል ብዘሎ ምቁራፅ መራኸቢታት፡ ቢቢሲ ብዛዕባ እቲ ደብዳብ ነፈርቲ ተወሳኺ ዝርዝር ሓበሬታ ክረክብ ኣይከኣለን። ማዕከን ዜና ሮይተርስ፡ ንሚኒስተር ዲኤታ መራኸቢታት ዶክተር ለገሰ ቱሉ፣ ኣፈኛ ሓይሊ ምክልኻል ኮሎኔል ጌትነት ኣዳነንን ወሃቢት ቃል ቀዳማይ ሚኒስትር ቢልለኔ ስዩምን ከዛርብ ፈቲኑ ምላሽ ኣይረኸበን። መራሕቲ ትግራይን ምንጭታት ዓለም ለኻዊ ትካላት ረድኤትን፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ከምዝተፈፀመ እኳ እንተገለፁ ካብ መንግስቲ ዝተብሃለ ነገር የለን። ኣብ ዓዲ ዳዕሮ ዝተባህለ ቦታ ተመዛበልቲ ዝተዓቖብሉ ኣብ ዝተብሃለሉ ቦታ ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ኣየር ብርክት ዝበሉ ሰባት ከምዝሞቱ ሰራሕተኛታት ትካል ረድኤት ንቢቢሲ ከምዝገለፁ ዝዝከር እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ቅድሚ ሕዚ ብሰራዊት ዝፍፅም ደብዳብ ነፈርቲ ንወተሃደራዊ ማእከላት ጥራሕ ዒላማ ዝገብርን ምዃኑ ገሊፁ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ዓዲ ዳሮ ዝተፈጸመ ደብዳብ ነፈርቲ ብዝምልከት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ "ኣብ ልዕሊ ዝተመርጹ ወተሃደራዊ ዒላማታት ስጉምቲ ከምዝወሰደ" ገሊጹ። መራሕቲ ሓይልታት ትግራይ ግን ዒላማ እቲ መጥቃዕቲ ሰላማውያን ሰባት ምዃኖም ይኸሱ። ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ንኣዋርሕ ሃዲኡ ዝፀንሐ ኩናት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ምስ ተጎሃሃረ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተፈፀመ ተገሊፁ። ክልቲኦም ወገናት ነቲ ዳርጋ ክልተ ዓመት ዝገበረ ደማዊ ኲናት ሓድሕድ ብዘተ ንከብቅዕ  ሕብረት ኣፍሪቃ ዘቕረቦ ጻውዒት ከምዝተቐበልዎ ኣፍሊጦም ነይሮም። እንተዀነ፡ ሮይተርስ ንዲፕሎማስያዊ ምንጭታት ብምጥቃስ፡ እቲ ሰንበት ክጅምር ተመዲቡ ዝነበረ ዘተ ዕርቀ ሰለም፡ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ከምዝተናወሐ ሓቢሩ። ሓደ ካብቶም መንጎኛታት ዝኾኑ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር'ውን ኣብቲ ዘተ ክሳተፍ ከምዘይክእል ኣፍሊጡ።


ትግራይ፡ ንተሓከምቱ መድሃኒት ዘይብሉ ሓኪም

ኣብታ ንኣስታት 23 ኣዋርሕ ማእከል ኵናትን ዕጽዋን ኰይና ዘላ ትግራይ፡ ሰኣን ቀረብ መድሃኒት ሰባት ይሞቱ ኣለዉ። ክልተኦም ተጻባእቲ ሓይልታት፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንኽቃናዕ ኣብ ዝተወጠነ ዘተ ሰላም ብቐጥታ ንኽዘራረቡ ተሰማሚዖም’ዮም። ኣብ ትግራይ በዓል ሞያ ሕክምና ዝዀነ ዶ/ር ፋሲካ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ ቅልውላው ቍጽሪ ሓደ መዛተይ ዛዕባ ክኸውን ከም ዝግባእ ተማሕጺኑ። ኣብ መቐለ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር በዓል ሞያ መጥባሕቲ ዝዀነ ዶ/ር ፋሲካ ዓምደስላሴ፡ እቲ ኵነታት ኣሰንበዲ ከምዝዀነ እዩ ዝገልጽ። ሕጽረት መድሃኒት ስለዘሎ ጸገማት ጥዕና ናይቶም ተሓከምቲ ይጋደድ ብምህላዉ፡ “ኣብ ቅድሚ ዓይንኻ እናሞቱ ኣቕ ኢልካ እትርእዮም” በታ ሓሓሊፋ እትርከብ ናይ ሳተላይት ኢንተርነት ተጠቒሙ ብናይ ዋትስኣፕ ደወል ዝሓበረ ዶ/ር ፋሲካ፡ ተሓከምቲ ይኵን ሓካይም ሓገዝ ኣልቦ’ዮም ኢሉ። እቲ ዶ/ር ከም ሓደ ሰራሕተኛ 'ቲ ሆስፒታል፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኵናት ብኸመይ ንኣገልግሎት ጥዕና እቲ ክልል ከምዝሃሰዮ የብርህ። ትግራይ ዳርጋ ንዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ካብ ምሉእ ዓለም ተገሊላ’ያ። ኣብ ሕዳር 2020 እዩ ውግእ ተጀሚሩ። ሓይልታት ትግራይ መብዛሕትኡ ክፋል ትግራይ ካብ ዝተቘጻጸሩሉ ሰነ- 2021 ጀሚሩ ድማ ትግራይ መሊሳ ናብ ዕጽዋ ተመሊሳ። ከም ሳዕቤኑ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ባይታ ዘቢጡ፣ ኣገልግሎት ባንክን ተሌኮሙኒኬሽንን ስለዝተቛረጸ፡ ሰባት ተደዋዊሎም ክራኸቡ ኣይከኣሉን። ኣብ ትግራይ ኵናት ዳግማይ ተወሊዑ ቀረባት ሰብኣዊ ሓገዝ ስለዝተዓናቐፈ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣስታት 5.4 ሚልዮን ህዝቢ ረድኤት መግቢ ከምዘድልዮ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ሕሙማት ዋላ’ኳ ብቐጥታ ኣብቲ ኵናት ኣይሳተፉ እምበር ግዳይ ካብ ምዃን ዓዲ ኣይወዓሉን። ገለ መድሃኒታትን ኣገደስቲ ናውቲ ሕክምናን ብመገዲ ውድብ ጥዕና ዓለምን ዓለምለኸ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀልን ኣቢሉ’ኳ ይልገስ እንተሎ፡ ናብ ትግራይ ግን ሓሓሊፉ’ዩ ዝኣቱ። ካብ ዝሓለፈ ነሓሰ ጀሚሩ ኵናት ምስተወልዐ ድማ ምሉእ ብምሉእ ተቛሪጹ። “ንተሓከምትና ዝኸውን መድሃኒታት፡ መጥባሕታዊ ሕክምና ንምክያድ ዝውዕል ናውቲ፡ ንህጻናት ዝኸውን ክታበት ከምኡ’ውን ንሕሙማት ሸኮርያ ዝወሃብ ኢንሱሊን የብልናን። ግዳያት ዝተፈላለዩ ሕማማት ኣብ ስቅያት እዮም ዝርከቡ። ሕክምና ከይገበርና ናብ ገዛኦም ክምለሱ ኢና ንገብሮም ዘለና፡” ክብል ዶ/ር ፋሲካ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብሕማም ካንሰር ንዝተጠቕዑ ሰባት ዝኸውን መድሃኒት ፈጺሙ ኣይነበረን። ኣገልግሎት ራድዮቴራፒ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ጥራይ ዝወሃብ ስለዝዀነ፡ ናብኡ ክትጓዓዝ ድማ ዘይሕሰብ ብምዃኑ፡ ሕሙማት ነቲ ኣገልግሎት ክረኽቡ ኣይከኣሉን። እቲ ሓደ እዋን ሓላፊ ኮሌጅ ሕክምና ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር ኰይኑ ዘገልገለ ወዲ 41 ዓመት ሓኪም፡ “ሕሙማት ካንሰር ንሞት’ዮም ተፈሪዶም” ኢሉ። “ሕሙማት ግዜ የብሎምን።” ሓካይም ካብዚ ብተወሳኺ ስቓይ ናይቶም ኵሊቶም ምስራሕ ደው ዘበላ ሕሙማት ይርእዩ ኣለው። እቲ ጸገም ዝተጋደደ ድማ ቀረብ ድያሊስስ ሓሓሊፉ ጥራይ ስለዝመጽእ’ዩ። “ናውቲ ሕክምና ድያሊስስ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ’ዩ ንመወዳእታ ግዜ ተቐቢልና፣ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ከኣ ምሉእ ዕጽዋ ስለዘሎ ነቶም 25 ተሓከምትና ዝኸውን መሳርሒ ሕክምና ኣብዚ ሰሙን ንውድእ ኢና ዘለና፡” ይብል። ዶ/ር ፋሲካ ከምዝበሎ፡ ቅድሚ ሕጂ 90 ተሓከምቲ ኵሊት ኣብ ቅድሚ ሓካይሞም ዝሞቱ ኰይኖም ዕጫ ናይቶም ዝተረፉ 25 ሕሙማት እንታይ ክኸውን ከምዝኽእል ከኣ የሻቕሎ። ምስ መርመራታት ብዝዛመድ ላብራቶሪ እቲ ሆስፒታል ንምርመራ ኣገዳስቲ ዝዀኑ ኬሚካላት ስለዝጐድሎ ሓካይም ናይ ተሓከምቶም ጸገም ኣለልዮም ንኽነግሩ ይጽገሙ ኣለዉ። ካብዚ ብተወሳኺ ምቍርራጽ ሓይሊ ኤሌትሪክን ነዳዲን ዘይምህላዉ እቲ ሆስፒታል ብዘይ ሓይሊ ኤሌትሪክ ንመዓልታት ክጸንሕ ይኽእል’ዩ። ዶ/ር ፋሲካን ናይ ሞያ ብጾቱን ዘሕልፍዎ ዘለዉ ህይወት ክብደት ናይቲ ጸገም ዝገልጽ ኣይኰነን። “ብጋህዲ ዝነብሮ ዘለኹ ህይወት ስለዝዀነ ስምዒታተይ ተጸንቂቝ’ዩ” ዝበለ ዶ/ር ፋሲካ፡ እቲ መዓልታዊ ዘጋጥሞ ዘሎ ኵነታት ይገልጽ ከምዘሎ ኣብሪሁ። “ስምዒታትና ክንሕሉ ጻዕሪ ንገብር ኣለና። እቲ ጸገም ክሳዕ ዘይተቐረፈ ክንደይ ዝኣክል ቾር ከምዝተሸክምና ክንፈልጦ ኣይንኽእልን። ኣብ ከምዚ ዓይነት መከራ ፈጺምካ ዘይምሕሳብ ተፈጥሮኣዊ መከላኸሊ ሜላ’ዩ። ብምሕሳብን ምስትንታንን ግዜና ኣይነባኽንን” ይብል እቲ ዶ/ር። እቶም ዶካትርን ነርሳትን ናይቲ ሆስፒታል፡ ብፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተቘጽሩ ስለዝዀኑ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ጀሚሩ መሃያ ኣይተኸፈሎምን ዘሎ። ዶ/ር ፋሲካ ንገዛእ ርእሱ ኣብ ወጻኢ ካብ ዝቕመጡ መሓዙቱን ኣዝማዱን ብዝለኣኸሉ ገንዘብ ከምዝናበር’ዩ ዝገልጽ። እተን ዝለኣኻሉ ገንዘብ’ውን ናይ መለኣኣኺ ልዑል መጠን ክፍሊት ተቘሪጽወን ናብ ኢዱ ከምዝበጽሓ ተዛሪቡ። “እቲ ሆስፒታል ህይወተይ’ዩ” ዝበለ ዶ/ር ፋሲካ፡ እዚ ዅሉ ጸገማት ተሰኪሙ ንኽሰርሕ እንታይ ከምዘለዓዕሎ የብርህ። “ሞያኻ ይጽውዓካ’ዩ። ንተሓከምትኻ ኬድካ ኣዘራሪብካን ኣማኺርካን ክትውዕል እንከለኻ፡ እቲ ዝዓበየ ነገር ንሱ’ዩ። ናተይ ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይ ኵላትና ኣብዚ ዘለና ስምዒት’ዩ” ኢሉ። ኣብቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ክህሉ ብዛዕባ ዝኽእል ዘተ ሰላም ኣመልኪቱ ፖለቲካዊ ርእይቶ ካብ ምሃብ ስቕታ መሪጹ። “እቲ ዝርርብ ግዜ ክወስድ ይኽእል’ዩ። እንተዀነ ህይወትና፡ ህይወት ህጻናትን ሕሙማትን ግን ግዜ ዝህብ ኣይኰነን። ስለዝዀነ እቶም ተዛተይቲ ንሰብኣዊ ጉዳያት ቅድሚት ሰሪዖም ክዘራረቡ’ዩ ትምኒተይ፡” ይብል። ንሱ ኣስዒቡ፡ “ሕጊ ሰብኣውነት ክኽበር’ዩ ዘለዎ። ኣብ ዩክረይን ተኸቢሩ ስለምንታይ’ዩ ኣብ ትግራይ ክኽበር ዘይከኣለ? እቲ ምኽንያት ኣገደስቲ ህዝቢ ሰለዘይኰንና ድዩ?” ዝብል ሕቶ ኣቕሪቡ።


ትግራይ ኣብ ትሕቲ ዕጽዋ

እቲ ኣስታት ክልተ ዓመታት ዝገብር ዘሎ ኵናት ትግራይ ብሚልዮናት ንዝቑጸሩ ተጋሩ ንሓደጋ ጥምየትን ሓሳረ መከራን ዳሪግዎም ይርከብ። ቢቢሲ እታ ኣብ ትሕቲ ዕጽዋ እትርከብ ትግራይ እንታይ ከምእትመስል ሓጺር ዳህሳስ ሰሪሑ'ሎ።


ሰራዊት ኢትዮጵያ 'ንመዓርፎታት ነፈርቲ ትግራይ ክቆጻጸር' ዕለማ ኣለዎ- ሰብመዚ

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ "ልኡላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን" እታ ሃገር ንምውሓስ ኣብ ክልል ትግራይ ንዝርከብ መዓርፎታት ነፈርቲ ንምቁጽጻር ዕላማ ከምዘለዎ ኣፍሊጡ። እቲ ስጉምቲ ንክሊ ኣየር እታ ሃገር ንምቁጽጻር ዝዓለመ ምዃኑ ብምግላጽ "ንህወሓት ዝድግፉ ተጻባእቲ ናይ ወጻኢ ኣካላት" ክጥሕስዎ ምጽንሖም ሰብመዚ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ከሲሶም። ኣብ መወዳእታ ነሓሰ ዳግማይ ዝተወልዐ ውግእ፡ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ይቕጽል ምህላዉ ይግለጽ። ቅድሚኡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሐ "ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት" ተኣዊጁ ምንባሩ ይዝከር። ብሰንኪ'ቲ ዝካየድ ዘሎ ውግእ፡ ኣብታ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ኣብ ዕጽዋ እትርከብ ክልል ዘሎ ህዝቢ ጥምየት ንዝርከቦ ማሕበራውን ቁጠባውን ጸገማት ተቓሊዑ ኣሎ። መንግስቲ፡ ናብቲ ብኲናት ዝተጸልወ ከባቢታት ሰብኣዊ ረዲኤት ንክበጽሕ ክሰርሕ ምዃኑ'ዩ ዝገልጽ። እቲ መግለጺ ዋላ'ኳ ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ጻውዒታትን ምሕጽንታታትን ይግበር እንተሎ፡ ኲናት ክቕጽል ምዃኑ ዝእምት'ዩ። ነቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ጻዕርታት ዘተ ሰላም ከምዝድግፍ'ውን መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣነጺሩ'ሎ። "ዘላቒ ሰላም ከምጽእ ዝኽእል፡ ብልዝብ ዝተበጽሐ ሓፈሻዊ ፍታሕ ከምዘድሊ ንኣምን" ኢሉ። ሕብረት ኣፍሪቃ ዝርከቦም ሓያለ ወገናት እቲ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ደው ኢሉ፡ ኩሎም ወገናት ነቲ ቅልውላው ንምፍታሕ ናብ ዘተ ክኣትዉ ክጽውዑ ጸኒሖም'ዮም። ኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋኪ መሃማት እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ጸንኪሩ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣመና ከም ዘሻቐሎ ገሊጹ፤ ብፍላይ ኣብዚ መወዳእታ እዋን ካብ ዘቕረቦ መጸዋዕታ ፍልይ ብዝበለ ቃና፡ "ህጹጽ፡ ዘይቅድመኵነታዊ ምቍራጽ ተዅሲን ምጅማር ሰብኣዊ ኣገልግሎታት፡" ክትግበርን ጸዊዑ። ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ "ብህጹጽ ምቁራጽ ተጻብኦታት ክንቅየድ ድሉዋት ኢና" ክብሉ፡ ንጻውዒት ሕብረት ኣፍሪቃ ከምዝተቐበልዎ ገሊጾም ነይሮም። ማሕበረሰብ ዓለም " ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወጽእ ጸቕጢ ክገብሩ" ድማ ጸዊዖም። መሻርኽቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኾነት ኤርትራ፡ ኣብቲ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዝግበር ዘሎ ኲናት ኣብ ጎኒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ተሰሊፋ ምህላዋ ይፍለጥ። ኣብቲ ብሰኑይ ዝወጸ መግለጺ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊቱ ኣብ ከተማታት ትግራይ ውግእ ንምውጋድ ጻዕርታት ከካይድ ምዃኑ ጠቒሱ'ሎ። ኣብቶም ትሕቲ ምቁጽጻሩ ዘእተዎም ከባቢታት ከኣ ሰብኣዊ ሓገዝ ክህብ ምዃኑ ቃል ኣትዩ'ሎ። እንተኾነ ግን፡ ከም ሽረ ዝበላ ከተማታት ትግራይ ይድብደባ ከምዘለዋን ሲቪላውያን ሰባት ይቕተሉ ምህላዎምን ብዙሓት ዓለምለኻውያን ወገናት ዘለዎም ሻቕሎት ይገልጹ ኣለዉ።


ከተማ ሽረ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ኣትያ

ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን መሻርኽቱ ዝኾኑ ሓይልታትን ናብ ከተማ ሽረ ከምዝኣተዉ ሓይልታት ትግራይ ኣረጋጊጾም። ብሰኑይ ምሸት ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን "ብኩሉ ከባቢታት ዝጀመርዎ ቅሉዕ ውራር ኣጠናኺሮም ዝቐፀሉ እንትኾኑ ናብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ ኣትዮም ኣለዉ" ክብሉ ኣፍሊጦም። ሰራዊት ትግራይ'ውን ሓያል ናይ ሞትን ሕየትን ርብርብ ይቕፅል ኣሎ ድሕሪ ምባል ኩሉ ትግራዋይ ብፅንዓት ክምክት ይግባእ ይብል እቲ ኣብ ፈይስቡክ ዝወጸ መግለጺ። እቶም ኣብቲ ክልል ናይ ክተት መጸዋዕታ ዝኣወጁ መራሕቲ ትግራይ፡ ብሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝግበር ደብዳባት ሲቪላውያን ሰባት ይቐትል ከምዘሎ'ውን ገሊጾም ኣለዉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ሰኑይ ንጉሆ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ልኡላውነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን" እታ ሃገር ንምውሓስ ኣብ ክልል ትግራይ ንዝርከብ መዓርፎታት ነፈርቲ ንምቁጽጻር ዕላማ ከምዘለዎ ኣፍሊጡ ነይሩ። እንተኾነ፡ ሰራዊቱ ኣብ ከተማታት ትግራይ ውግእ ንምውጋድ ጻዕርታት ከካይድ ምዃኑ ጠቒሱ'ሎ። ነቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምራሕ ጻዕርታት ዘተ ሰላም ዘለዎ ቅሩብነት'ውን ገሊጹ። ሕብረት ኣፍሪቃ ዝርከቦም ሓያለ ወገናት እቲ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ደው ኢሉ፡ ኩሎም ወገናት ነቲ ቅልውላው ንምፍታሕ ናብ ዘተ ክኣትዉ ክጽውዑ ጸዊዖም ኣለዉ። እቲ ኩነታት "ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ" ዝበለ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዩ ጉተረዝ ብወገኑ፡ "ሓይልታት ኤርትራ ካብቲ ኲናት ብህጹጽ ክወጹን ካብ ኢትዮጵያ ክስሕቡን ዘጠቓልል ተጻብኦታት ሕጂ ደው ክብል ኣለዎ" ኢሉ። ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበርን፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ብዘይ ዝኾነ ገደብ ናብ ትግራይ ክኣቱን'ውን እቲ ብማእከላይ ኮማንድ ሓይልታት ትግራይ ዝወጸ መግለጺ ጸዊዑ'ሎ። "ማሕበረሰብ ዓለም ነዚ ኣብ ልዕሊ ህዝብና እናዝበፅሐ ዘሎ ኩለመዳያዊ በደልን ጥሕሰት ዓለምለኸ ሕግታትን ብዝግባእ ተረዲኡ ህፁፅ ፍታሕ ክህብን ግቡኡ ክዋፃእን ይግባእ። "ስለዝኾነ ድማ ተፃብኦታት ብህፁፅ ጠጠው ክብሉን ሰብኣዊ ሓገዝ በዘይ ዓንቀፍቀፍ ናብ ትግራይ ንክኣቱን ማሕበረሰብ ዓለም ሓላፍነቱ ብህፁፅ ንክዋፃእ ማእኸላይ ኮማንድ ትግራይ ይፅውዕ።'' እቲ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ቀጺሉ ዘሎ ኲናት ትግራይ፡ ኣብቲ ክልል ሰፊሕ ምፍንቓል ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ኣስዒቡ ይርከብ። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣብቲ ኲናት ከምዝተቐትሉ ይግለጽ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ትጽቢት ተነቢርሉ ዝነበረ ዘተ ሰላም ከምዝተዓናቐፈ ይዝከር።


ኲናት ትግራይ 'ክዛዘም እዩ': ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ

ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ሰሜናዊ ክልል ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት "ከብቅዕን ሰላም ክሰፍንን እዩ" ኢሉ። ትማሊ ሓሙስ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝተሃነፀ ማእኸል ልምዓት ተውህቦ ኣብ ዘመረቐሉ እዋን እዩ ነዚ ገሊጹ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ኢትዮጵያውያን ብብሄርን ሃይማኖትን ከይተኸፋፈሉ ንብልጽግና እታ ሃገር ብሓባር ክሰርሑ ኣተሓሳሲቡ። "ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ክዛዘም’ዩ፡ ሰላም ክሰፍን'ዩ። ንዘልኣለም ኣይንዋጋእን። ኣብ ሓጺር ግዜ ተጋሩ ኣሕዋትና ክነልምዕን ንሰላምን ልምዓትን ምስ ተጋሩ የሕዋትና ደው ክንብልን ኢና ዝብል እምነት ኣለኒ" ኢሉ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር። ይኹን እምበር፡ እቲ ህይወት ኣማኢት ኣሽሓት ዝበልዐ፣ ሚልዮናት ድማ ግዳያት ጥሜትን ምምዝባልን ዝገበረ ኲናት ብኸመይ እዩ ፍጻመ ክረክብ ዝብል ግን ንጹር ኣይኮነን። መደረ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ እቲ ኲናት ኣብ ሓጺር ግዜ ብዓወት ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝዛዘም ዝጥቁም እዩ ኢሎም ዝተረድኡ ገለ ሰባት ኣለዉ። ኣይፋልን፡ ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክካየድ ዝተሓሰበ ዘተ ሰላም ዘለዎ ተስፋ ዝገልጽ እዩ ዝብሉ ሰባት’ውን ኣይጠፍኡን። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ሓሙስ እቲ ዝተፈላለዩ ኣስካሕካሕቲ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ዝተፈጸመሉ ኲናት ብሰላም ንምፍታሕ ን24 ጥቅምቲ 2022 ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ኣብ ዝካየድ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ብሕብረት ኣፍሪካ ዝቐረበሉ ዕድመ ከምዝተቐበለ ኣፍሊጡ’ሎ። ኣምባሳደር ሬድዋን ትማሊ 20 ጥቅምቲ ኣብ ትዊተር ከም ዘስፈሮ፡ ብመሰረት ካብ ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ዝረኸብዎ ሓበሬታ፡ እቲ ትጽቢት ዝግበረሉ ዘተ ሰላም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከጅምር እዩ። ኣምባሳደር ሬድዋን፡ “ኣብቲ ዘተ ሰላም ንምስታፍ ዘለና ቈራጽነት ደጊምና ነረጋግጽ" ኢሉ። እዚ ዝኸውን ዘሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዳግማይ ኲናት ካብ ዝውላዕ ኣትሒዙ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ምስ ሓይልታት ትግራይ ሓያል ኲናት ኣብ ዘካይድሉ ዘሎ እዋን’ዩ። ኣብ ቀረባ መዓልቲታት፡ ብሓይልታት ኤርትራን ክልል ኣምሓራን ዝድገፍ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንዓበይቲ ከተማታት ትግራይ ምቁጽጻሩ ይዝከር። ሓይልታት ትግራይ፡ ሰኑይ 17 ጥቅምቲ 2022 ምሸት ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን "ብኩሉ ከባቢታት ዝጀመርዎ ቅሉዕ ውራር ኣጠናኺሮም ዝቐፀሉ እንትኾኑ ናብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ ኣትዮም ኣለዉ" ክብሉ ኣረጋጊጾም ነይሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ድሕሪ ምትሓዝ ሽረ ብመዕርፎ ነፈርቲ እታ ከተማ ኣቢሉ ኣብ ዝቈጻጸሮ ዘሎ ከባቢታት ሰብኣዊ ትካላት ኣፍደገ ከቕርብ’ኳ ቃል እንተኣተወ፡ ኣብታ ክልል ኣገልግሎት መብራህቲ፣ ባንክን መራኸቢታትን ሕጂ’ውን ተዓጽዩ ይርከብ። ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣውሮጳ፣ ውድብ ጥዕና ዓለምን ኣሜሪካን፡ ኣብ ትግራይ ብሰንኪ'ቲ እናጸንከረ ዝኸይድዘሎ ኲናት፡ ሰለማውያን ሰባት ንመጥቃዕቲ ዘቃልዕ ደብዳባትን ብሃበ ተረኽበ መቕተልትን ይካየድ ምህላዉ ምግላፆም ይፍለጥ። ብፍላይ፡ እታ ብዙሓት ተመዛበልቲ ኣዕቍባ ዘላ ከተማ ሽረ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምእታዋ ከቢድ ሻቕሎት ከምዝፈጠረ ተገሊጹ ነይሩ። ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ብዘካየድዎም ደብዳባት ሓያለ ሰባት ከምዝሞቱ ነበርቲን ሰብመዚን ትግራይ ምሕባሮም ይዝከር። ብተመሳሳሊ ሓይልታት ትግራይ ትማሊ ሓሙስ፡ ኣብታ ብሰራዊት ፌደራል ዝተታሕዘት ከተማ ሽረ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን 7 መናእሰይ ከምዝቐተሉ ከሲሶም ኣለዉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ 18 ጥቅምቲ 2022 ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ከተማ ሽረ ሓዊሱ፡ ኣላማጣን ኮረምን ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሰራዊት ፈደራል ከምዝኣተዋ ሓቢሩ’ኳ እንተነበረ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ዝኾነ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት ግን ከተማ ኮረም፡ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ሓይልታት ትግራይ ከም ትርከብ ንቢቢሲ ምግላጹ ይዝከር። ኣብዚ እዋን ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ካብ ሽረ ናብ ምብራቕ ገጹ ንወገን ኣኽሱም፡ ዓድዋን ዓዲግራትን ይግስግሱ ከምዘለዉ ኣብቲ ዓውደ ውግእ ዝርከቡ ምንጭታት ንቢቢሲ ይሕብሩ። እዚ ድማ ዳርጋ ልክዕ ከምቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሽረ ነተን ካልኦት ከተማታትን ሒዙ ንመቐለ ዝገስገሰሉ ኣገባብ ይመስል። ነዚ ስዒቡ ኣብ ቀጻሊ እንታይ ከም ዝፍጠር ዓቢይ ስግኣት ኣሎ። ነበርቲ ከተማታት ትግራይ፡ ብፍላይ ካብ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ክመጽእ ዝኽእል ሕነ ምፍዳይ የሻቕሎም ከምዘሎ ይገልጹ። ድሮ’ውን ኣብ ሽረ ምዝማት ከምዘሎን ልክዕ ከምቲ ኣብ ዝቐደመ እዋን ዝተራእየ፡ ናብ ኤርትራ ገጹ ይግዕዝ ኣሎ ዝብል ክስታት ይስማዕ ኣሎ። እቲ ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ንስለ ሰብኣዊ ረዲኤት ብዝብል ተገይሩ ዝነበረ ስምምዕ ምቍራጽ ተዅሲ፡ ኣብ ነሓሰ ድሕሪ ምፍራሱ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከተማታት ትግራይ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ክፍጸም ከምዝጸንሐ’ውን ይፍለጥ። ኣብዚ ዓመት እዚ፡ ጕጅለ መጽናዕቲ ዩኒቨርሲቲ ቤልጅም፡ እቲ ውግእ ኣብ ሕዳር 2020 ካብ ዝጅምር ከሳብ ሕጂ ልዕሊ 250,000 ሰላማውያን ነበርቲ ትግራይ ብጥሜትን ምስ ጥሜትን ዓጸቦን ብዝተሓሓዝ ጠንቅታትን ከም ዝሞቱ ግምታ ኣስፊሩ ኣሎ። ምጽንካር እቲ ኲናት ኣመና ዘተሓሳሰቦም ዝተፈላለዩ ማሕበረሰባት ዓለም፡ ተጻብኦታት ደው ክብል ተደጋጋሚ ጻውዒት ኣብ ምቕራብ ይርከቡ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ብ 15 ጥቅምቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣቦ መንበር እቲ ሕብረት ሙሳ ፋኪ መሃማት እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ጸንኪሩ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣመና ከም ዘሻቐሎ ገሊጹ’ሎ። ብፍላይ ኣብዚ መወዳእታ እዋን ካብ ዘቕረቦ መጸዋዕታ ፍልይ ብዝበለ ቃና፡ "ህጹጽ፡ ዘይቅድመኵነታዊ ምቍራጽ ተዅሲን ምጅማር ሰብኣዊ ኣገልግሎታትን" ክትግበር ጸዊዑ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ብወገኑ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ" ብምባል እቲ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብልን "ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቕልጡፍ ክወጽእን" ከምዝጸውዐ ይዝከር። ሕብረት ኣውሮጳ ተመሳሳሊ ጻውዒት ዘቕረበ ኰይኑ፡ ሓይልታት ትግራይ እውን ካብ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ክቝጠብ ኣተሓሳሲቡ። እቲ ኣብ ሕዳር 2020 ጀሚሩ ካልኣይ ዓመቱ ተቓሪቡ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ህይወት ኣማኢት ኣሽሓት ወሲዱ፡ ንሚልዮናት ግዳያት ጥሜት ምምዝባልን ዝተፈላለዩ ኣስካሕካሕቲ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ኣቃሊዑ'ኳ እንተዀነ፡ ዛጊት ሰላማዊ መዕለቢ ኣይተረኽቦን።


ምስ ህወሓት ዘተ ክቕፅል እዩ'-ፕረዚደንት ኢትዮጵያ ሳህለወርቅ ዘውዴ

ፕረዚደንት ኢትዮጵያ ሳህለወርቅ ዘውዴ እቲ ምስ ህወሓት ዝካየድ ዘተ ክቕፅል ምዃኑ ኣፍሊጣ። ንሳ፡ ሎሚ ሰኑይ 10 ጥቅምቲ 2022፡ ዘመነ ስራሕ 2015 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ባይቶታት ተወከልቲ ህዝብን ፌደረሽንን ብወግዒ ምኽፋቱ ኣብ ዝኣወጀትሉ እዋን’ያ ነቲ መግለጺ ሂባ። እቲ ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ትማሊ ሰንበት ክካየድ ተሓሲቡ ዝነበረ ዝርርብ ሰላም  ብሰንኪ ጸገማት ሎጀስቲክስ ኣብ ዝተመደበሉ መዓልቲ ክጅምር ከምዘይክኣለ ይግለጽ። ብዘይካ'ዚ ካብቶም ኣሸማገልቲ ሓደ ዝዀነ ኡሁሩ ኬንያታ፡ እቲ ዘተ ክጅምር ዝተወጠነሉ መዓልቲ ምስቲ ኣቐዲሙ ዝነበሮ ካልእ መደብ ስለ ዝተደረበ ከም ዘይሳተፍ ዝገልጽ ደብዳበ ናብቲ ኣቦ መንበር ጽሒፉ ነይሩ። ነቲ መስርሕ ዘተ ዝምልከት ንጹር ዝርዝር ሓበሬታ ክወሃቦ'ውን ኬንያታ ጠሊቡ'ሎ። እቲ ኣስታት ክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ክካየድ ዝጸንሐ ጻዕርታት ዛጊት ዘምጽኦ ለውጢ የለን። ንኣስታት ሓሙሽተ ኣዋርሕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት' ተኣዊጁ'ኳ እንተነበረ፡ ካብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ ውግእ ዳግም ብምውልዑ እቲ ኵናት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 2014 (ኣ.ግ) ዓበይቲ ኣሉታውን ኣወንታውን ፍፃመታት ከምዘአንገደት ዘዘኻኸረት እታ ፕረዚደንት “ዓወታት ከምዝነበሩና ዓበይቲ ብድሆታት እውን ኣሕሊፍና ኢና። ንህዝብና ናብ ሓዘንን ጭንቅን ክኣትው ዝገበሩ ፀገማት ነይሮም’ዮም” ኢላ። ብፍላይ ጎንፅታትን ምፍንቓል ዜጋታትን ካብ ሞንጎ እቶም፡ እታ ሃገር ዘይተሳገረቶም ብድሆታት ከምዝኾኑ ንኣባላት ክልቲኦም ባይቶታት ኣብ ዘስምዓቶ መደረ ሓቢራ። “ካብዚኦም እቲ ሓደ ኣብ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያን ካልኦት ከባብታትን ዝተፈጸሙ ጃምላዊ ጨፍጫፋት ብኣሉታ ዝዝከሩ እዮም። እዚኦም ድማ ንልቢ መብዛሕትና ዝሰበሩ እዮም” ኢላ። ፕረዚደንት ሳህለወርቅ “ዋጋ ሰላም ዝተገንዘበ መንግስቲ ጎንፅታት ንሓንሳብን ንሓዋሩን ንኸብቅዑ ምስ ዝኾነ ይኹን ወገን ብዘይቅድመ ኩነት ንምድርዳርን ኣፈላላያት ብሰላምን ብዝርርብን ንምፍታሕን ሓሳብ ከምዘቕረበ ዝዝከር’ዩ”። “ህወሓት ምእንተ ህዝቢ ትግራይ ክብል ነቲ ፃውዒት ሰላም ብምቕባል ናብ ልዝብ ንኽመፅእ ብተደጋጋሚ ፃውዒት ቀሪቡሉ እዩ” ክትብል ገሊጻ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሰላም ድልው ከምዝኾነ ዝገልፀሎም ኣጋጣምታት ዓቕምታቱ ንምውዳብን ምድላዋት ንምግባርን ከምዝኾነ ብምሕባር፡ “ድልየት ሰላም የብሉን” ብምባል ብተደጋጋሚ ክኸስዎ ይስምዑ። እታ ፕረዚደንት ኣብ ናይ ሎመዓልቲ መኽፈቲ መደረኣ፡ መንግስቲ ንማዕፆታት ሰላም ፈጺሙ ዕፅው ከምዘይገብር ከምዘነፀረ ብምሕባር፡ “ዝኾነ ዓይነት ኣፈላላያት ብሰላም ምፍታሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ብምእማን ብዘይ ቅድመ-ኩነት ንምዝርራብ ሕዚ’ውን ደጊሙ ፃውዒቱ የቕርብ” ክትብል ኣፍሊጣ'ላ። “እዚ ዓመት እቲ ንሃገርና ዝፈተና ኲናት ዘብቅዐሉ ክኸውን ምግባር ናይ ኩላህና ፃዕሪ ዝሓትት እዩ። ብወገን ሕብረት ኣፍሪቃ ክግበር ዝፀንሐ ፃዕሪ ሰላም ፅቡቕ እዩ፣ ሕዚ’ውን እቲ ሕብረት ብፍሉይ ልኡኽ [ኦባሳንጆ] ኣቢሉ ዝገብሮ ዘሎ ፃዕሪታት ብምቕፃል ንሰላም ዘለዎ እጃም ከምዝፍፅም እምነት ኣለኒ” ክትብል'ውን ፃውዒት ኣቕሪባ። “ንሃገራዊ ረብሓን ሓድነትን ኣብ ግምት ብዘእተወ መንገዲ ምስ ህወሓት ዝግበር ልዝብ ክቕፅል እዩ። ግን ድማ ነዚ ረጊፅካ ዝፍፀም ስጉምቲ እንተሃልዩ ኣድላዩ መዕገሲ ስጉምቲ ከምዝውሰድ ክስመረሉ ይግባእ” ብምባል'ውን ኣጠንቂቓ። እታ ሃገር ዓለማዊ ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ብዘሕደሮ ፅልዋን ብኲናትን እንተተፀለወት’ኳ ብሓፈሻ ኣብ መዳይ ቁጠባን ፖለቲካን ለውጥታት ተመዝግብ ምህላዋ'ያ እታ ፕረዚደንት ትዛረብ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንምርኻብ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጻውዒት ከቕርብ እንከሎ፡ ንብዙሓት ሃንደበታዊ ነይሩ። እቲ ሕብረት ዝዘርግሖ ደብዳበ፡ እቲ ዘተ ኣብ ቀጻሊ ኣገደስቲ ዝዀኑ ጉዳያት ትኹረት ከም ዝግበረሉ የመልክት። እዚ ድማ፡ ብፍሉይ ልኡኽ ኦሊሰጎን ኦባሳንጆ ከም ዝምራሕን፡ ኡሁሩ ኬንያታን ምኽትል ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበርን ከም ዝሳተፉን ይሕብር። መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን፡ ቅድሚ ሕጂ'ውን ምስዚ ዝቃዶ መርገጺ ከም ዘይነበሮም ብምግላጽ ነቲ ጻውዒት ከም ዝተቐበሉዎ ኣፍሊጦም ነይሮም። እቲ ዘተ ንክጅመር ሓደ መዓልቲ ምስተረፎ ግን፡ ብዓርቢ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ማዕከን ዜና ሮይተርስ፡ ንዲፕሎማስያዊ ምንጪታት ጠቒሱ፡ እቲ ልዝብ ብሎጅስቲካዊ ምኽንያታት ናብ ዘይተነጸረ ጊዜ ከም ዝተመሓላለፈ ሓቢሩ። ነዚ ስዒቡ፡ ካብቶም ኣሸማገልቲ ሓደ ዝዀነ ኡሁሩ ኬንያታ፡ እቲ ዘተ ክጅምር ዝተወጠነሉ መዓልቲ ምስቲ ኣቐዲሙ ዝነበሮ ካልእ መደብ ስለ ዝተደረበ ከም ዘይሳተፍ ዝገልጽ ደብዳበ ናብቲ ኣቦ መንበር ጽሒፉ። እዚ ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣብ ካልእ ግዜ ኣብቲ ዘተ ንክሳተፍ፡ ኣወዳድባን ኣፈጻጽማን እቲ ድርድር፣ መምርሒ እቶም ዕድመ ዝተገብረሎም ኣሸማገልቲ ዝምልከት ዝርዝር መብርሂ ክወሃቦ ሓቲቱ። እቲ ከይተኻየደ ዝተረፈ ዝርርብ ቀፃሊ መዓዝ ክካየድ ከም ዝኽእል ኣይተነጸረን።