ሓድሽ ትካል ጸጥታ ዝተዋህቦ ስልጣን "መኸተ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት" እንታይ የመልክት?

ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ዝብል ቃል ንባዕሉ ኣዝዩ ኣካታዒ ኰይኑ ብዙሕ ዝተፈላለየ ትርጕማት ኣለዎ። ፕሮፖጋንዳ ግን ቀንዲ ትሕዝቶኡ እዩ። ምስ ልምዳዊ ኲናትን ዕጥቃዊ ቃልስን ብምትእስሳር ግን ኣጽቢቦም ዝትርጕምዎ ኣለዉ። ካልኦት ድማ ንሰላማውያን ሰባት እውን ዒላማ ዝገበረ ዝተዋደደ ፕሮፖጋንዳዊ ሃልኪ ገይሮም ይርእይዎ። እቲ ቀንዲ ዕላማ ሞራል ጸላኢ ምድኻም እዩ። ንዘመናት ብፍላይ ንወተሃደራዊ መራሕትን ወተሃደራትን ዒላማ ዝገበረ ኰይኑ፡ ብባህላዊ ኣገባብ መራኸቢታት እዩ ዝመሓላለፍ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ምስ ምስፍሕፋሕ ኢንተርነት ተተሓሒዙ ግን፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ኣብ መንጎ ተቓለስቲን ዒላማን ግልጺ ዘይኮነ መስመር ተፈጢሩ’ሎ። ሓደ ካብቲ ምኽንያት፡ እቲ ቅድሚ ሕጂ ብመንግስታት ዝምራሕ ዝነበረ ወፍሪ፡ ሕጂ ዘይመንግስታዊ ትካላት እውን ስለዝሳተፉሉ እዩ። ክንፈ ይልማ (ዶ/ር) ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ተሓባበሪ ፕሮፌሰር እዩ። ብፍላይ ብሕጊ ሳይበር ውህሉል ተመኵሮ ኣለዎ። ኢንተርነት ምትሕልላፍ ሓበሬታ ክቐልል ምግባሩን ሰባት መንነቶም ከይተፈልጠ ሓበሬታ ክዝርግሑ ምኽኣሎምን፡ ሃገራት ንጉዳይ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ብደቂቕ ክጥምታ ዝገበረ ምዃኑ ይኣምኑ። ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ካብ ምጅማር ካልኣይ ውግእ ዓለምን ምጅማር ዝሑል ኲናትን ጀሚሩ ብተደጋጋሚ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕል ዝነበረ ቓል እዩ። ኣብ መወዳእታ ሰብዓታት ኣቦ መንበር ወተሃደራዊ ስርዓት ደርጊ ዝነበረ መንግስቱ ሃይለማርያም፡ "ሃጸያውያን ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ከፊቶምልና" ብምባል ንምዕራባውያን ምውቃሱ ምዝካር፡ እዚ ጕዳይ ኣብ ኢትዮጵያ'ውን ሓድሽ ነገር ከምዘይኮነ ዘመልክት እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ስልጣን ዘሎ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ'ውን ብተደጋጋሚ ብዛዕባ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ክዛረብ ተሰሚዑ እዩ። ይዅን እምበር ክሳብ ሕጂ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ብዝምልከት ኣብ ጋዜጣ ነጋሪት ይዅን ኣብ ሰነዳት መንግስቲ ዝተገልጸ ነገር የለን። ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ሓምለ 01/2014 ዓ.ም. ዘካየድዎ ኣኼባ፡ ኣብ ኣዋጅ ምቛም ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ሓበሬታን ድሕነትን ምምሕያሽ ገይሩ እዩ። እቲ ምምሕያሽ ካብ ዘጠቓለሎም ዓንቀጻት እቲ ሓደ ኣቓልቦ ተሓለቕቲ ሰባዊ መሰላት ስሒቡ’ሎ። እቲ ምምሕያሽ ነቲ ትካል ተወሳኺ ስልጣን ዝሃበ ኰይኑ ካብዚኦም እቲ ሓደ መኸተ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት እዩ። “መስርሕ ምምካት ኣብ ሃገር ዝግበሩ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናታት ምምራሕን ምውዳድን” ዝብል ሓላፍነት ነቲ ትካል ከምዝሃበ እቲ ምምሕያሽ ይሕብር። ቅድሚ ዓመታት ንሚኒስትሪ ሰላም ዝተዋህበ ኣገልግሎት ኢሚግሬሽንን ዜግነትን፡ ከምኡ’ውን ኣገልግሎት ተመለስቲን ናይ ምክትታል ሓላፍነት’ውን ተመሊሱሉ ኣሎ። "ከምኡ'ውን ዝዀነ ሰብ ካብቲ ኣገልግሎት ዝረኸቦ ሓበሬታ ክጥቀምን ኣብ ስራሕ ከውዕሎ ይግባእ" ይብል እቲ ሓድሽ ኣዋጅ። እዚ ግዴታ ዘይምፍጻም ብመሰረት ሕጊ ገበን ተሓታትነት ከም ዘስዕብ እቲ ኣዋጅ ይገልጽ። እቲ ሓድሽ ዝጸደቐ ኣዋጅ ከምቲ ኣብ ካልኦት ሕግታት ዝግበር፡ ነቲ ተግባር ብእዅል መልክዑ ዝገልጽ ኣይኰነን። ነቲ ሓላፍነቱ ካብ ምሃብ ሓሊፉ’ውን ንመን ከም ዝምልከት ሓዊሱ ዝዀነ ይዅን መብርሂ የብሉን። ሕጊ ጸረ-ግብረሽበራ፡ ሕጊ ገበን ኮምፒተር፡ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ዝቈጻጸር ሕጊ፡ ዋላ እውን ሕጊ ገበን ኣሎ። ስለምንታይ እዚ ኣዋጅ ምውጻእ ኣድላዪ ኰይኑ ዝብል ሕቶ እዅል መልሲ ኣይረኸበን። ኣብቲ ዓውዲ መዳርግቲ ኣካላት ኣብቲ ጕዳይ እዅል ምምኽኻር ኣይተገበረን ዝብል ጥርዓን ኣብ ዘስምዑሉ ዘለዉ እዋን፡ እቲ ኣዋጅ ብታህዋኽ ዝጸደቐሉ ምኽንያት ሕቶታት ኣስዒቡ ኣሎ። "ኣብታ ሃገር ንልዕሊ ክልተ ዓመት ዝጸንሐ ናይ ጸጥታ ጸገምን ዘይምርግጋእን ነዚ ናይ ሕጊ ጽገና ዝወለደን እመስለኒ። ኣካላት መንግስቲ ነቲ ጸገም ኣጋዲዶምዎ ካብ ዝብል እምነት ዝመጸ እመስለኒ" ክብል ከንፈ ይልማ (ዶክተር) ግምቱ ይገልጽ ። ከም 'ኲናት ሓበሬታ'ን 'ስርሒታት ሳይበር'ን ዝኣመሰሉ ንጥፈታት፡ በቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ህሉው ሕግታት ዝሽፈኑ ምዃኖም እውን ይሕብር። ወሲኹ እውን፡ ዕላማ ምምስራቱ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ሃገራዊ ትካል ድሕነት መርበብ ሓበሬታ (INSA) ነዞም ዕማማት ዝፍጽም ግቡእ ትካል ምዀነ ነይሩ ይብል። ክንፈ፡ "እቲ ኵነታት ኣብ መንጐ እቲ ሕጊ ዝነደፈ ኣካልን ዝምልከቶም ህዝብን ክሳብ ክንደይ ዘተ ከምዝነበረ ዘርኢ እመስለኒ" ኢሉ። ስነ-ኣእምሮኣዊ ውግእ ዝምልከት ዝገዝእ ኣህጉራዊ ሕጊ የለን። ነዚ ንምትግባር ድማ ሃገራት ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘለወን ሕጋውን ፖሊሲኣውን ኣማራጺታት ተጠቒመን ነቲ ክፍተት ክሽፍና ይፍትና እየን። ንኣብነት ኣሜሪካ ኣብ ወተሃደራታ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኲናት ንምምካት ዝተወደቡ ረጅመንት ኣለዉዋ። እዚ ሰራዊት ይዅን ኣባላቱ ነዚ ስልጣን ኣብ ልዕሊ ዜጋታት ክጥቀሙሉ ከምዘይክእሉ ግን ብሕጊ ተቐሚጡ ኣሎ። ብዘይካ ኣሜሪካ፡ ብዙሓት ሓይልታት ዓለም ነዚ ፕሮፖጋንዳዊ ኲናት ዝተወፈየ ሕግታትን መሓውራትን ክፍልታትን ኣለወን። ብጥብቂ ቍጽጽር ግን እዚ ንዕለታዊ ንጥፈታት ዜጋታትን ሰብኣዊ መሰላቶምን ኣብ ሓደጋ ከየእቱ ይጽዕሩ። ብዓለምለኸ ሕግታት ኣቢሎም ነቲ ክፍተት ንምምላእ ብደረጃ ሕቡራት መንግስታት ዝግበር ጻዕሪ ኣሎ ዝብል ዶክተር ክንፈ፡ እቲ ጻዕሪ ኣብ ቀረባ እዋን ፍረ ክህልዎ እዩ ዝብል እምነት የብሉን። እዚ ድማ ብቐንዱ ኣብ መንጎ ሓያላት ሃገራት ዘሎ ናይ ኣተሓሳስባ ፍልልይ እዩ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ምስ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ጸረ-ሽበራ ዝፍጸሙ ገበናት እንታይ ፍልልይ ከምዘለዎ ክሳብ ሕጂ ንጹር ኣይኮነን። ተሓለቕቲ ሰባዊ መሰላት፡ ውልቀሰባት፡ መራኸቢ ብዙሃንን ኣህጉራውያን ትካላትን፡ ኣብ እዋናዊ ይዅን ጸጥታዊ ጉዳያት ዝህብዎ ርእይቶ፡ ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ናይዚ ሓድሽ ሕጊ ከይኣትዉ ስግኣታት ኣሎ። "ኣብ ናጽነት ምዝራብን ተዛመድቲ መሰላትን ጸቕጢ ከይመጽእ፡ ትካላትን ውልቀሰባትን ኣብ ርእሰ-ሳንሱር ከይኣትዉ ስግኣት ኣለኒ" ክብል ስክፍታኡ ይገልጽ። እቲ ሕጊ ንጥሕሰት መሰላት ከይውዕል ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ሕጂ እውን ናይ መንግስቲ ከምዝዀነ’ውን የተሓሳስብ። ብተወሳኺ ቤት ምኽሪ ሚኒስተራት ወይ እቲ ትካል ተወሳኺ መምርሒታት ብምውጻእ ዘይርጕጽ ዝዀኑ ነገራት ከነጽር ከምዘለዎ እውን ይመክር። ዶክተር ከምዝብሎ፡ እዞም ትርጕማት እዚኦም'ውን መሰል ምዝራብ ሓዊሱ ንሰባዊ መሰላት ብዘይትንክፍ መገዲ ክትርጐሙ ኣለዎም። ካብዚ ብተወሳኺ ሲቪላዊ ማሕበራት ከምቲ ኣብ ዝሓለፈ ኣብ ክሊ ዝተፈላለዩ ሕግታት ዝሰርሕዎ ዝነበሩ ዓቢይ ስራሕ ክሰርሑን እዚ ሓድሽ ስልጣን ንጥሕሰት መሰላት ከይውዕል ሕጂ'ውን ከረጋግጹ ኣለዎም።


ብእስራኤል ክድለ ዝጸንሐ ኣዛዚ 'ብርጌድ ሰማእታት' ፍልስጤም ተቐቲሉ

ኣዛዚ 'ብርጌድ ሰማእታት' ኣልኣቕሳ ተባሂሉ ዝፍለጥ ጕጅለ ዕጡቓት ፍልስጤም ዝዀነ ኢብራሂም ኣልናብሉሲ፡ እስራኤል ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ብዘካየደቶ ስርሒት መጥቃዕቲ ተቐቲሉ። ወዲ 26 ዓመት ኢብራሂም ኣልናብሉሲን ካልኦት ክልተ ሰባትን ኣብ ከተማ ናብሉስ ኣብ ሓደ ገዛ ኣብ ዝተኻየደ ወራር እዮም ተቐቲሎም። ብውሕዱ 40 ሰባት ከምዝቘሰሉ ቀይሕ ወርሒ ፍልስጤም ሓቢሩ። ብርጌድ ሰማእታት ኣልኣቕሳ ምስቲ ንምዕራባዊ ገማግም ዝቈጻጸር ምንቅስቓስ ፍልስጤም ፋታሕ ርክብ ዘለዎ መርበብ ሚልሻታት እዩ። እስራኤል፡ ናቡልሲ ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ኣብ ልዕሊ እስራኤላውያን ብርቱዕ መጥቃዕቲ ንዘካየደት ዋህዮ ይመርሕ ከምዝነበረ እያ ትኸስስ። ሰለስተ ካብ መሻርኽቱ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ ዝተኻየደ ወራር ክቕተሉ እንከለዉ፡ ናብሉሲ ግን ከም ዘምለጠ ማዕከናት ዜና እስራኤል ሓቢረን ነይረን። ብድሕሪኡ'ዉን ኣብ ቀይዲ ክኣቱ ጻዕሪታት'ኳ እንተተገብሩ ከይተታሕዘ ጸኒሑ እዩ። ብሰሉስ ኣብ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ ወተሃደራት እስራኤል፡ ናብ ገዛኡ ተወንጫፊ ሮኬታት ብምትኳስ ናብሉሲ ካብ ገዛኡ ንኽወጽእ ኣገዲዶምዎ። ኣብቲ ገዛኡን ኣብ ካልእ ቦታታት እታ ከተማን ዝተኻየደ ምልውዋጥ ተዅሲ፡ ኣብ ብዙሓት ፍልስጤማውያን መጕዳእቲ ኣስዒቡ እዩ። ኣርባዕተ ሰባት ድማ ብኸቢድ ቈሲሎም ኣለዉ። ኣብ ሰራዊት እስራኤል ዝወረደ ዝዀነ ጕድኣት የለን። ብርጌድ ሰማእታት ኣልኣቕሳ ምስ እስላማዊ ጅሃድ ፍልስጤም ብምትሕብባር ኣብ ምዕራባዊ ገማግም ንእስራኤላውያን ዒላማ ዝገበሩ ብርክት ዝበሉ መጥቃዕትታት ከምዝፈጸሙ ማዕከናት ዜና እስራኤል ይሕብራ። ወተሃደራት እስራኤል ኣብ ቀረባ እዋን ብቐንዱ ዕጡቓት እስላማዊ ጅሃድ ፍልስጤም ንምሓዝ ዝዓለሙ ሓያሎ ወራራት ኣብምዕራባዊ ገማግም ኣካይዶም እዮም። እቶም ዕጡቓት ካብ ቓዛ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሮኬታት ናብ ተልኣቪቭን እየሩሳሌምን ተኲሶም እዮም። ሳላ ስርዓት ምክልኻል ኣየር ‘ኣይሮን ዶም’፡ ኣብ እስራኤላውያን ዝወረደ መጕዳእቲ ኣይነበረን። ድሕሪ ናይ ሰለስተ መዓልታት ውግእ ብግብጺ ዝተሽምግለ ተዅሲ ደው ምባል ትማሊ ሰንበት ተኣታትዩ ነይሩ። ኣብቲ ትሕቲ ቍጽጽር ኣብ ዝርከቡ ግዝኣታት ፍልስጤም፡ ዓመጽ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ብሰንኪ መጥቃዕቲ እስራኤል፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ ጥራይ ክሳብ ሕጂ 129 ፍልስጤማውያን ተቐቲሎም ኣለዉ። እስራኤል፡ እቲ መጥቃዕቲታት ህዝባ ንምክልኻል ኣገዳሲ ዝዀነ "ንጥፈት ጸረ-ሽበራ" እዩ ትብል። ኣብዚ ስርሒታት ብዛዕባ ዝሞቱን ዝቘሰሉን ፍልስጤማውያን ብዝምልከት ግን ዝነቕፉ ኣለዉ። ሓይልታት እስራኤል ንኢብራሂም ኣልናብሉሲ ንምሓዝ ልዕሊ ሓደ ዓመት ጻዕሪ ገይሮም እዮም። ኣብ መንእሰያት ፍልስጤማውያን ህቡብን ብዙሓት ተኸታተልቲ ቲክቶክን ዘለውዎ ኢብራሂም ኣልናብሉሲ፡ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት እስራኤልን ሲቪላትን መጥቃዕቲ ፈጺሙ ብዝብል እዩ ተኸሲሱ። ካብ ሓደ ግዜ ንላዕሊ ክቐትልዎ ወይ ክማረኽዎ ተቓሪቦም'ኳ እንተነበሩ ኢብራሂም ኣልናብሉሲ ግን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ፈተነ ኣምሊጡ ጸኒሑ እዩ። ስእልታት ብባንዴራ ፍልስጤም ዝተሸፈነ ሬሳ ኣልናብሉሲ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምስ ተዘርግሐ፡ መጥቃዕቲ እስራኤል ብዝፈጠሮ ቍጥዐ፡ ኣብ ራማላን ኬብሮንን ግጭታት ተራእዮም ኣለው። ኣብ ቤተልሄም ድማ ሓፈሻዊ ኣድማ ተጸዊዑ ነይሩ። ብድኹም መሪሕነት ሰበስልጣን ፍልስጤም ተስፋ ዝቘረጹን ብሓይሊ ለውጢ ዝደልዩን ሰባት ኣብ ጎደናታት ተኣኪቦም ንሞት ኣልናብሉሲ ዘለዎም ተቓውሞ ኣስሚዖም።


ጠንቂ ናይቲ ንኤርትራውያን ዝመቓቐለ ጎነጻዊ ፍጻመ ጊሰን ጀርመን እንታይ'ዩ?

ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዕለት 20 ነሓሰ፡ ኣብታ ካብ ከተማ ፍራንክፈርት ውጽእ ኢላ እትርከብ ከተማ ጊሰን፡ ልዕሊ 20 ኤርትራውያን ዘቑሰለ ጎነጽ ዝተሓወሶ ናዕቢ ኣጋጢሙ ነይሩ። ኣብ ከተማ ጊሰን ኣብ ዝርከብ ማእከል ኤግዚቢሽን (Hessenhallen in Gießen) ዝተባህለ ቦታ ብምትሕብባር ቆንስል ኤርትራ ኣብ ፍራንክፈርትን ማእከላይ ሽማግለ በዓላት ኤርትራውያንን "ባህላዊ ፈስቲቫል" ኣብቲ ዕለት ናይ ምሸት ክካየድ ተመዲቡ። እንተኾነ ግን ነቲ ጽንብል ዝቃወሙ መንእሰያት፡ ኣንጻሩ ሰልፊ ክካየድ ዝቐረበ ሕጋዊ ሕቶ ምስተነጽገ፡ ገለ ካብኦም ንቐጽሪ ናይቲ ቦታ ጥሒሶም ብምእታው ነቲ መደብ ክስረዝ ከምዘገደድዎ ጸብጻባት የመልክቱ። እቲ ኩነታት ናብ ጎነጽ ድሕሪ ምምርሑ ኸኣ ሓያሎ ሰባትን ኣባላት ፖሊስን ቆሲሎም። እቲ ፍጻመ  ድማ ኣብ መንጎ ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ጸግዒ ዘለዎም ኤርትራውያን ሓያል ክትዕ ፈጢሩ የዘራርብ ኣሎ። ሰብመዚ ፖሊስ  እቲ ከባቢ ብሰኑይ 21 ነሓሰ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ኣብቲ ዝተፈጥረ ጎንጺ 26 ነቲ ምርኢት ኣብ ምውዳብ ዝነበሩ "ተሓጋገዝትን ተሳተፍትን"  ከምዝቖሰሉ ሓቢሮም። ብዘይካ'ዚ፡ "ሸውዓተ ኣባላት ፖሊስ ቀሊል ጉድኣት" ከምዝወረዶም፡ እንተኾነ ስርሖም ካብ ምቕጻል ዝገብር ከምዘይነበረን ጸብጻብ ፖሊስ ጊሰን ጠቒሱ'ሎ። ብመሰረት እቲ ጸብጻብ፡ "ቀዳም ሰዓት 5፡00 ናይ ምሸት ኣቢሉ፡ ኣስታት 100 ሰባት ኣብ ልዕሊ ተሓጋገዝትን በጻሕትን ናይቲ ንቀዳም ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ባህላዊ ፈስቲቫል መጥቃዕቲ ፈጺሞም" ይብል። እቶም ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት፡ ኣካል ናይቲ ኣንጻር እቲ ዝተባህለ "ባህላዊ ፈስቲቫል" ንምቅዋም ኣብቲ ቦታ ዝተገብረ ምትእኽኻብ ከይኮነ ከምዘይተርፍ ፖሊስ ይእምት። "እቶም ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ፡ ሓጹር ዘሊሎም ናብቲ ቀጽሪ ብምእታው፡ ኣብቲ ቦታ ንዝነበሩ ሰባት ብኣባትር፡ ሓጻውን፡ ካራታትን ኣእማንን ኣጥቂዖሞም" ይብል መግለጺ ፖሊስ። ገለ ካብቶም ሰባት ኣብ ልዕሊ ፖሊስ'ውን ብእምኒ ዝተሰነየ መጥቃዕቲ ከምዘካየዱ ሰብመዚ ፖሊስ ይገልጹ። ገለ ኤርትራውያን ተሓለቕቲ መሰላት እቶም ነቲ ጎንጺ ዘካየዱ ስደተኛታት መንእሰያት፡ ብኹነታቶምን ብዝወርዶም ምትዂታኽን፡ ስምዒታቶም ከምዝንሃረ'ኳ እንተገለጹ፡ ፖሊስ ግን እቲ መጥቃዕቲ "ዝተወጠነ ተግባራት" ከምዝኾነ ዘመልክት ጭብጥታት ከምዘሎ'ዩ ዝገልጽ። ሓላፊ ፖሊስ እቲ ከባቢ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ነቲ መጥቃዕቲ ኣትሪረ እኹንኖ" ድሕሪ ምባል፡ "እቲ ተግባራት ከተመኽንየሉ ዘይትኽእል እዩ። ነቶም ነቲ ተግባር ዝፈጸሙ ንምልላይን ናብ ፍትሒ ንምቕራብን ዝኣከኣለና ኩሉ ክንገብር ምዃንና አረጋግጸልኩም" ኢሉ። ነቲ ተፈጢሩ ዝነበረ ናዕቢ ንምቁጽጻር ኣስታት 300 ኣባላት ፖሊስ ከምዘዋፈሩ ዝገለጸ እቲ ሓላፊ፡ ኣስታት 75 ኣብቲ መጥቃዕቲ ኢድ ነይሩዎም ዝበሎም ሰባት መንነቶም ከምዝተረጋገጸ ሓቢሩ። ነቲ ተቃውሞ ንምብታን በትርን ዘንብዕ በርበረን ከምዝተጠቐሙ'ውን ይገልጽ። ኣፈኛ ፖሊስ ጒዶ ሬህር፡ ብቀዳም ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሰብመዚ ፖሊስ ነቲ ኩነታት ንምቁጽጻር እቲ ዝተመደበ ምርኢት ክስረዝ ምእዛዞም ገሊጹ ነይሩ። ሃገራዊ ሽማግለ ኤርትራውያን ጀርመን ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ዝተሰረዘ ጽንብል ብምትሕብባር ቆንስል ኤርትራ ኣብ ፍራንክፈርትን ማእከላይ ሽማግለ ብዓላት ዝተወደበ ምዃኑ ይጠቅስ። እቲ ዝተወደበ "ምርኢት" (ኮንሰርት) ምንባሩ ብምጥቃስ ድማ "ፈስቲቫል" ከምዘይኮነ የነጽር። እቲ ንቡር ፈስቲቫል ኣቐዲሙ ካብ 9 ክሳብ 10 ሓምለ ኣብ ተመሳሳሊ ቦታ "ብዘይ ዝኾነ ጸገማት" ከምዝተኻየ እቲ ኣብ መንግስታዊ መርበብ ሓበሬታ ሻባይት ዝወጸ መግለጺ  ይሕብር። "ናይ ምርኢት ኣዳላዊ ኣኽበርቲ ጸጥታ ክቖጽር ብ20-08-2022 ተሓቲቱ፡ ተማሊኡ ድማ" ይብል። ዓርቢ 18 ነሓሰ፡ ነቲ ምርኢት ከይካየድ ብ7 ማሕበራት ዝቐረበ ሕጋዊ ጥርዓን ብቤት ፍርዲ ጊሰን ድሕሪ ምንጻጉ፡  ኣንጻር እቲ ምርኢት ሰላማዊ ሰልፊ ንምክያድ ብ20 ነሓሰ ንዝቐረበ ሕቶ ፖሊስ ፍቓድ ሂቡ። ወደብቲ ናይቲ ምርኢት፡ ኣብ ምድላው ተጸሚዶም እንከለዉ ግን እቲ "ኩነታት [ናብ ዝኸፍአ ደረጃ] ዓሪጉ" ድሕሪ ምባል፡ እቶም ነቲ ዝተባህለ ምርኢት ዝቃወሙ ዝነበሩ፡ ሓጹር ዘሊሎም ብምእታው ሰባት ክሃርሙ ጀሚሮም ኢሉ። ብሰንኪ'ዚ ድማ ሓያለ ሰባት ከምዝቖሰሉ ይጠቅስ። ተሳተፍቲ ኣብ ጎደና ክሓድሩ ከምዝተገደዱ ዝገልጹ እቶም ኣዳለውቲ፡ ፖሊስ ንተሳተፍቲ እኹል ሓለዋ ብዘይምግባሮም ብምንቃፍ፡ ነቲ ዝተወስደ ናይ ምስራዝ ውሳነ ነቒፎም። ኣንጻር እቶም ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት ገበናውን ሲቪላውን ክስታት ክምስርቱ ምዃኖም'ውን ኣፍሊጦም ኣለዉ። ፖሊስ "ንኽብረት ጀርመናውያን-ኤርትራውያን ዜጋታት ግሂሶም ጥራይ ዘይኮነ፡ እኹል ሓለዋ'ውን ኣይገበርሎምን" ክብሉ እቶም ወደብቲ ነቒፎም። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ብመንግስቲ ኤርትራን ደገፍቱን ኣብ ወጻኢ ዝካየዱ ፈስቲቫላት ተቓውሞታትን ምትፍናናትን ክስዕቡ ምጽንሖም ይዝከር። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ጊሰን ዝተፈጥረ ጎነጽ ዝተሓወሶ ተቓውሞ ድማ መቐጸልታት’ዩ ክብሃል ይክኣል። እቲ ፍጻመ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ርሱን ክትዕ ዝፈጠረ ኮይኑ፡ ገለ ወገናት ነቶም ካብ ሃገሮም ክስደዱ ዝተገደዱ መንእሰያት ዝድግፉ ክኾኑ እንከለዉ፡ ገለ ድማ እቲ ተቓውሞ ብሕግን ዘይጎነጻዊ ኣገባብን ክኸውን ነይሩዎ ክብሉ ነቲ ዝተወስደ ስጉምቲ ዝኹንኑ’ዮም። እቲ ዘጋጠመ ኩነታት ኣብ መንጎ ተቓወምቲ መንግስቲ’ውን ምፍልላይ ዝፈጠረ’ዩ ኮይኑ ዘሎ። ኣብ ሆላንድ ዝቕመጥ ጋዜጠኛን ተመራማርን ሃብቶም ዮውሃንስ፡ ኣብ ጀርመን ዝርከቡ ተቓወምቲ መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ኣብ ከተማ ጊሰን ዝተዳለወ ባህላዊ ምርኢት ጠጠው ንምባል ዝወሰድዎ ስጉምቲ ግዝያዊ ምኽንያት'ኳ እንተኾነ፡ ሰር እቲ ጠንቂ፡ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ቅልውላውንእ ምጥቃን ተቓወምትን ከምዝኾነ'ዩ ዝምጉት። "እቶም ደለይቲ ፍትሒ ነቲ ፈስቲቫል ናይ ህግደፍ ጠጠው ከብሉ ፈቲኖም ምዃን ምስ ኣበዮም ናብቲ ቦታ ከይዶም ብጎንጺ ዘለዎ መንገዲ ኣብ መጨረስታ ጠጠው ከብልዎ ክኢሎም። ኣብ ብወገነይ፡ እቲ ጎንጺ ከም መትከል ኩሉ ግዜ ይቃወሞ'የ፡ ነገር ብሰላማዊ [ኣገባብ] ክፍታሕ ኣለዎ ኢለ'የ ዝኣምን። ግን እዞም መንእሰያት እዚኣቶም ድማ ገሊኦም ኣብ ሰራዊት ኤርትራ መራሕቲ ሓይሊ ዝነበሩ፡ ገሊኦም መራሕቲ ጋንታ ዝነበሩን ተጋደልቲ ዝነበሩን እዮም። "ካልእ ኣረኣኣእያ ስለዘለዎም ግን በቃ ወያነ'ዮም፡ ሽዩጣት እዮም እናበልካ ከተዋርዶም ጽቡቕ ኣይመስለንን። ሱር ናይዚ ኹሉ ኣብ ሞንጎ ኤርትራውያን ዘጋጠመ ኣምባጋሮ፡ እዚ ኹሉ ስደት፡ እዚ ኹሉ ማእሰርእቲ፣ ብዙሓት ካብቶም ክቡራት ኣቦታቶም ክወርሱ ኣይክኣሉን"። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብቲ ኣብ ሃገሮም ዘሎ ግዱድን ገደብ ኣልቦን ወተሃደራዊ ኣገልግሎትን ምግሃስ መሰላት ብምህዳም ናብ ጀርመን እትርከበን ሃገራት ኣውሮጳ ከምዝኣትዉ ይፍለጥ። ሃብቶም ከምዝብሎ፡ "ግራት ኣቦታቶም ክሓርሱ ኣይክኣሉን፡ ወለዶም ንበይቶም ኣብ ጽምዋ ዝርድኦም ዘይብሎም'ዮም ገዲፎም መጺኦም። ሕጂ እቲ ብኣኣቶም ወገን እቲ ንኸምዚ ዘቃልዖም ስልጣን ናብቲ ዘለውዎ ቦታ ስዒቡ ፈስቲቫል እናገበረ ኣንጻሮም ፈኸራን መደረን ክገብር ክርእይዎ እንከለዉ፡ እሞ ናይ ስደት ጩጉራፍ ክኣ እናጸርገፎም፡ እዞም ሰባት እዚኣቶም ክንርድኦም ኣለና። ዝሓትዎ ሕቶ ኣሎ፡ ክነብሩ ደልዮም፡ ንቡር መውስቦ ክገብሩ ደልዮም እዚ ኹሉ ኣይክኣሉን ሰሪሖም ክኣትዉ ደልዯም፡ ሰሪሖም ስድርኦም ክረድኡ ደልዮም እዚ'ውን ኣይክኣሉን" ይብል። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላትን ነጣፊ ማሕበራዊ ሚድያን ዝኾነ ኣቶ ሳምሶን ሰሎሙን ብወገኑ፡ እቲ ብምትሕብባር መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ከተማ ጊሰን ክግበር ዝተሓስበ ፈስቲቫል ክቋረጽ፡ ሕጋዊ ምንቅስቓስ ጀሚሮም ምንባሮም ይዛረብ። "እቲ ፕሮግራም ንኲናት ዘወዓውዕ ፕሮፖጋንዳ ዝሓዘለ ምዃኑ፡ እዚ ድማ ምስቲ ቅዋም ናይታ ሃገር ኣዝዩ ዝጻረር ምዃኑ ኢና ከነረድእ ፈቲንና። ኣጋጣሚ ኮይኑ እቲ ዘቕረብናዮ ጠለብ ተነጺጉ፡ ምኽንያቱ ባህላዊ ፈስቲቫል ተባሂሉ ስለዝተመዘነ። "ካብዚ ሓሊፉ ግን ብድሕሪኡ እንታይ ድኣ ይገበር ምስ ተባህለ ኣብቲ ኣፍደገ ሰለማዊ ሰልፊ ክግበር ኩሉ ሰብ ተሰማሚዑ”። ሳምሶም፡ ፍትሒ ብፍትሓዊ መንገዲ ጥራይ’ዩ ክሰፍን ዘለዎ ዝብል መርገጺ ዘለዎ ኮይኑ፡ እቲ ጎንጺ ኣብ ሞንጎ ኤርትራውያን ምብትታን ንኽህሉ ዝገብር’ዩ ብምባል ነቲ ዝተወስደ ስጉምቲ ከምዘይድግፎ ይገልጽ። “ኣብ ልዕሊ ደገፍቲ ናይቲ ስርዓት ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ልዕሊ እቶም ነዚ ጎነጽ ክገትእዎ ዝፈተኑ ደለይቲ ፍትሒ’ውን ጎነጽ ወሪድዎም እዩ፡ እዚ ድማ ምስ ፍትሒ ዝተሓሓዝ ዋላ ሓንቲ ነገር የብሉን" ክብል ድማ ይዛረብ። “እቲ መንእሰይ ዋላ’ኳ ሕርቃን ይሃልዎ፡ ዋላ’ኳ ጓሂ ይሃልዎ፡ እዚ ዝተገበረ ነገር እንትርፎ ክሳራ፡ እንትርፎ ሰብ ክበታተንን ክተሃራረምን ዋላ ሓንቲ ዓወት የብሉን” ብምባል  ድማ ይምጉት። ኣብ ጀርመን ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ "ብፍሉይ" ጉዳይ ጥርናፈ ስድራቤታቶም ዓመታት ከምዝወስድን፡ ብሰንኩ ድማ ኣብ ከቢድ ስነኣእምሮኣዊን ቁጠባውን ቅልውላዉ ከምዝኣተዉ ከማርሩ ምጽንሖም ይፍለጥ። ነቲ ኣጋጢምዎም ዘሎ ጸገማት ንምፍታሕ ካብ ኣብያተ ፍርዲ ክሳብ ኣብ ጎደናታት ሰላማዊ ሰልፍታት ብምክያድ ጥርዓናቶም ከቕርቡ ጸኒሖም'ዮም። መብዛሕትኦም፡ በቲ ሂወት ብዙሓት ብጾቶም ዝቐዘፈ ሓደገኛ ጉዕዞ ምድረበዳ ሳሃራ፡ መዳጎኒታት ሊብያን ማእከላይ ባሕሪን ሓሊፎም ዝኣተዉ እዮም።


ትዊተር ኣብ ልዕሊ ኢሎን መስክ ክሲ መስሪቱ

ትዊተር፡ ቢልየነር ኢሎን መስክ ነቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ንክዕድጐ ዘገድድ ክሲ መስሪቱ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ፡ መስክ፡ ኣብ ውዕሊ ዕድጊ ትዊተር ዝተጠቐሱ ብዙሓት ነገራት ስለ ዘይተኸበሩ ንትዊተር ብ44 ቢልዮን ዶላር ንምግዛእ ኣትይዎ ካብ ዝነበረ ስምምዕ ንገዛእ ርእሱ ከም ዘንሳሕበ ገሊጹ ነይሩ። ንሱ፡ ትዊተር ቑጽሪ ስኑዓት ገጻት ትዊተር ዝምልከት ሓበሬታ ኣይሃበንን ይብል። ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ፡ ቦርድ ትዊተር ነቲ ማሕበራዊ ሚድያ ንኤሎን መስክ ብ44 ቢልዮን ዶላር ንምሻጥ ተሰማሚዑ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ሕጂ ትዊተር፡ መስክ ነቲ ቅድም ኢሉ ንሓደ ብርኪ ትዊተር ብ54.20 ዶላር ንምዕዳግ ዝኣተዎ ውዕሊ ከፈጽም ቤት ፍርዲ ክእዝዞ ሓቲቱ ኣሎ። እቲ ትዊተር ኣብ ቤት ፍረዲ ዘቕረቦ ክሲ ድማ፡ “ . . . መስክ፡ ሓሳብ ድሕሪ ምቕራብን ውዕሊ ድሕሪ ምፍጻምን፡ ካብቲ ካልእ ኣካል ብዝተፈለየ ከም ዝደለዮ ሓሳቡ ክቕይር፣ ነቲ ኩባኒያ ከናሹ፣ ስራሕቱ ከሰናኽልን ዋጋ ብርኪ ኣዕንዩ ክወጽእን እየ ኢሉ ይኣምን” ይብል። ብተወሳኺ፡ ትዊተር መስክ ብርክት ዝበሉ ጥሕሰታት እቲ ስምምዕ ፈጺሙ’ዩ ብምባል ይኸሶ። ኣቦ መንበር ትዊተር በርት ቴይለር፡ እቲ ኩባኒያ “ኢሎን መስክ ንዝኣተዎም ግቡኣት ውዕሊ ተሓታቲ ክኸውን” ከም ዝደሊ ብትዊተር ሓቢሩ። መስክ ብወገኑ፡ “እኒአኻ ግርምቢጥ [ሰሓቕ]” ብምባል ትማሊ ኣብ ትዊተር መልሲ ሂቡሉ። ትዊተር፡ መስክ እቲ ስምምዕ “ንውልቃዊ ድልየታቱ” ስለ ዘየገልገሎ ካብቲ ስምምዕ ኣድሐርሒሩ ክብል ይኸስስ። ኢሎን መስክ፡ ዋና ፈጻሚ ስራሕ ኩባኒያ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ቴስላ እዩ። ትዊተር፡ መስክ ምስቲ ኩባኒያ ውዕል ምስ ፈጸመ፡ ኣብ ቴስላ ዝነበረ ብርክታት ከም ዝጐደለ ብምግላጽ፡ “መስክ ኣብ ቴስላ ዘለዎ ብጽሒት ብልዕሊ 100 ቢሊዮን ዶላር ነክዩ። ስለዚ መስክ ክወጽእ ደልዩ። ኣብ ትዊተር ዝነበሮ ብጽሒት ድማ ናብ ካልእ ከዝሮ ደልዩ” ይብል። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ፡ ዋጋ ብጽሒት ትዊተር ብሸሞንተ ሚኢታዊት ጐዲሉ። ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ መስክ ኣብ ትዊተር ዘለው ስኑዓትን ‘ስፓም’ ገጻት ዝምልከት መረዳእታ ክሳብ ዝረክብ እቲ ውዕል ዕድጊ “ንግዝኡ ጠጠው” ከም ዝበለ ምስ ገለጸ ዋጋ ሓደ ብርኪ ብልዕሊ 50 ዶላር ወሲኹ። እቲ ናይ መጀመርታ ኣብ እዋን ምፍልላይ ዝኽፈል ሓደ ቢሊዮን ዶላር ዘካተተ እዩ። ስፓም ዝኾኑ ገጻት ትዊተር ሓደ ተመሳሳሊ ሓበሬታ ብዘይ ናይቲ ተቐባሊ ፍቓድን ኣፍልጦን ንብዙሓት ሰባት ዝልእኹ ክኾኑ እንከለዉ ስኑዓት ገጻት ድማ ልክዕ ብዘይኮነ መንነት ዝኽፈቱ ገጻት እዮም። ትዊተር መዓልታዊ ከምኡታት ዝመሰሉ ሓደ ሚልዮን ገጻት ክኣሊ’የ ኢሉ መግለጺ ኣውጺኡ ነይሩ። መስክ ንትዊተር ድሕሪ ምዕዳጉ፡ እቲ ትካል ንዝልጠፉ ጽሑፋት ዝቆጻጸረሉ መገዲ ከላሕልሖ ምዃኑ ሓቢሩ ነይሩ። ኤሎን መስክ ምስ ትዊተር ውዕሊ ኣብ ዝኣሰረሉ ግዜ “ናጻ ሓሳብ መሰረት ዴሞክራሲ’ዩ፣ ትዊተር ድማ ኣብ መጻኢ ህይወት ደቂ ሰባት ኣገደስቲ ዝኾኑ ዛዕባታት ክትዓት ዝግበረሉ ድጅታላዊ ኣደባባይ’ዩ” ኢሉ።


ሰኔት ኣመሪካ ኣብ ውሽጢ 30 ዓመታት ፈላማይ እማመ ቁጽጽር ኣጽዋር ኣጽዲቑ

ሰኔት ኣመሪካ ኣብ ውሽጢ ሰለሳ ዓመታት ዝሓየለ ዝተባህለ እማመ ቍጽጽር መሳርሒታት ኲናት ኣጽዲቑ፡፡ ኣብቲ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ኮንግረስ ዝተኻየደ መስርሕ ምሃብ ድምጺ፡ 15 ኣባላት ሰልፊ ሪፖብሊካን ነቶም ነቲ ሕጊ ክወጽእ ዝቃለሱ ዘለዉ ዴሞክራት ክድግፉ እንከለው፡ እቲ እማመ 65 ን 33 ብዝዀነ ድምጺ ሓሊፉ ኣሎ፡፡ እቲ እማመ ነቶም ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ሓደ ዕዳጋን ኣብ ቴክሳስ ኣብ ዝርከብ መባእታ ቤት ትምህርትን ዝተፈጸሙ ህይወት 31 ሰባት ዘጥፍኡ ጃምላዊ ቅትለታት ስዒቡ ዝወጽእ ዘሎ እዩ፡፡ እዚ እማመ፡ ብፕረዚደንት ባይደን ሕጊ ኮይኑ ቅድሚ ምጽዳቑ ግን፡ ብባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣመሪካ ክጸድቕ ኣለዎ፡፡ እዚ ድማ ኣብ ውሽጢ ሒደት መዓልቲታት ክፍጸም ይኽእል እዩ፡፡ እንተዀነ እቲ እማመ ክንዲ እቲ ብዙሓት ኣባላት ሰልፊ ዴሞክራትን ጐስጎስትን ዝሓሰብዎ ከም ዘይኰነ እዩ ዝግለጽ፡፡ እቲ ምምሕያሽ፡ ኣጽዋር ኣብ ዝገዝኡ ትሕቲ 21 ዝዕድመኦም ሰባት ጥቡቕ ምጽራይ ድሕረ ባይታ ምግባር፣ ንመደባት ጥዕና ኣእምሮን ምምሕያሽ ድሕነት ኣብያተ ትምህርቲ ዝውዕል ናይ 15 ቢልዮን ዶላር ፈሰስን ዘጠቓልል እዩ፡፡ ብተወሳኺ፡ ግዝኣታት ኣመሪካ ስግኣት ኢለን ካብ ዝሓሰባኦም ውልቀሰባት፡ ዕጥቂ ከፍትሓ ዝገብር ሕጊ ንምትግባር ሓገዝ ክረኽባ ዘበራትዕ እውን እዩ፡፡ ኣብ ልዕሊ መጻምዶም መጥቃዕቲ ንዝፍጽሙ ዘይተመርዓዉ ሰባት'ውን ኣጽዋር ኲናት ክገዝኡ ኣይክፍቀደሎምን፡፡ ኣብ ኣጠቓቕማ ኣጽዋር ቁጽጽር ንምክያድ ዝወጽኡ እማመታት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብኣባላት ሪፐብሊካን ክንጸጕ ዝጸንሑ ኰይኖም፡ ክንድ'ቲ ናይ ሎሚ፡ ካብ ሰልፊታት ዴሞክራትን ሪፐብሊካንን ድጋፍ ረኺቦም ኣይፈልጡን፡፡ ነቲ እማመ ዝደገፉ ሰናተራት፡ እቲ እማመ ሕጊ ኰይኑ እንተጸዲቑ፡ ኣመሪካ ‘‘ዝሓሸት ውሕስቲ’’ ከም ዝገብራ ይገልጹ፡፡ ‘ጋን ሴፍቲ ግሩፕ’ ዝተባህለ፡ ኣብ 2018 ካብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብዝተረፉ ሰባት ዝተመስረተ ትካል፡ ነቲ እማመ ክድግፍ እንከሎ ማሕበር ወነንቲ ኣጽዋር ኣመሪካ (ኤን ኣር ኤ) ግና እቲ እማመ ለውጢ ኣየምጽእን ብምባል ተቓዊምዎ፡፡ ኣመሪካ ካብ ሃብታም ሃገራት፡ ዝለዓለ መጠን ብኣጽዋር ዝፍጸም ቅትለት ዝምዝገበላ ሃገር እያ፡፡


ክድለ ዝጸንሐ ቈልዓ ድሕሪ 8 መዓልታት ኣብ ቱቦታት መተሓላለፊ ርስሓት ተረኺቡ

ኣብ ጀርመን ደሃይ ኣጥፊኡ ክድለ ዝቐነየ ቈልዓ፡ ድሕሪ ሓደ ሰሙን ኣብ ቱቦታት መተሓላለፊ ርስሓት ብህይወት ተረኺቡ። እቲ ‘ጆ’ ተባሂሉ ዝተጠቕሰ ወዲ 8 ዓመት፡ ብ17 ሰነ 2022 ኣብ ከተማ ኦልደንበርግ ካብ ዝርከብ ገዝኡ ድሕሪ ምጥፍኡ፡ ንምርካቡ ዓብዪ ወፍሪ ክካየድ ቀንዩ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ከኣ፡ ሓደ ሓላፊ መገዲ ካብ ሓደ ጉድጓድ ድምጺ ሰሚዑ ቁሊሕ ምስ በለ ተረኺቡ። ኢድ ሰብ ከይተሓወሶ ኣይተርፍን’ዩ ብምባል መርመራ ከካይዱ ዝቐነዩ ፖሊስ፡ እቲ ቈልዓ ኣብታ ዝጠፍኣላ መዓልቲ ናብቲ ቱቦ ብምእታው ጥራይ ተሰዊሩ ምቕናዩ ገሊጾም ኣለዉ። ኣባላት መጥፋእቲ ሓዊ፡ ካብቲ 300 ሜትሮ ካብ መንበሪ ገዝኡ ርሒቑ ዘሎ ረሳሕ ቱቦ ምስ ኣውጽእዎ፡ ናብ ሆስፒታል ተወሲዱ። ዕድል ገይሩ ግን ብክቱር ቀዝሒ ዝስዕብ “ሃይፐርተርሚያ” እንተዘይኰይኑ ዝኾነ ጉድኣት ከም ዘይወረዶ ጸብጻባት ሓቢሮም። ፖሊስ፡ ምርካቡ ብወግዊ ኣብ ዝገለጽሉ እዋን “ወዲ ሸሞተ ዓመት ጆ ይነብር” ክብሉ ኣብ ትዊተር ኣበሲሮም። “ካብ ህዝቢ ብዝተረኽበ ሓበሬታ፡ ንጆ ኣብ ስርዓተ-መተሓላለፊ ርስሓት ክንረኽቦ ኪኢልና” ክብል ሓላፊ ፖሊስ ጆሃን ኩመ ተዛሪቡ። “እቲ ዝያዳ ዘገድስ ብህይወት ምህላዉን ብህጹጽ ናብቲ ውሕስነት ዝረኽበሉ ሆስፒታል ምውሳዱን’ዩ። ሕጂ ናይ ሩፍታ እስትንፋስ ከነተንፍስ ንኽእል ኢና”። ወላዲ እቲ ቆልዓ ብወገኑ፡ ንማዕከናት ዜና እቲ ከባቢ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ነቲ ዘጋጠሞ ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው ጆ “ደሓን ኣሎ” ኢሉ። ከመይ ኢሉ ናብቲ ቱቦ ከም ዝኣተወ ዝተፈላለየ ግምታት’ኳ ክወሃብ እንተተሰምዐ፡ ፖሊስ ብሰሉስ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ ግን፡ እቲ ቆልዓ ተንፋሒኹ ድሕሪ ምእታዉ ክምለስ ዓቕሚ ከም ዝሰኣነ ሓቢሮም።


ንግስቲ ክሪፕቶ'፡ 4 ቢልዮን ዶላር ብምትላል ብኤፍ.ቢ.ኣይ ትድለ ኣላ

እታ ተሰዊራ ዘላ “ንግስቲ ክሪፕቶ"፡ ሮጃ ኢግናቶቫ፡  ካብቶም ብኤፍ.ቢ.ኣይ 'ብልዑል ዝድለዩ '10 ውልቀሰባት ሓንቲ ኰይና ኣላ። ኣብ ፈለማ ኣርባዓታት ዕድመ ከም እትርከብ ዝንገረላ፡ ቡልጋርያዊት ዜጋ፡ ገንዘብ ንምትላል ሓያል ውዲት ገይራ ተባሂላ ተኸሲሳ ኣላ። መርመርቲ ፌደራል ኣመሪካ ከምዝበልዎ፡ እታ ጥርጥርቲ ካብ ዝተፈላለዩ ሰባት 4 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ገንዘብ ተቐቢላ ከምዝጓሓለት ይግለፅ። ካብ 2017 ጀሚራ ዝተሰወረት ሩጃ ኢግናቶቫ፡ ካብ ፖሊስ ናይ ማእሰርቲ ትእዛዝ ወጺኡላ፡  ክትትል ይግበረላ ኣሎ። ንሳ፡ ኣብቲ ኣብ 2014 ዝተጀመረ ዲጂታላዊ ክሪፕቶካረንሲ 'ዋን ሳንቲም' ኢድ ከምዘለዋን፡ ብዙሓት ዓደግቲ ብዘእተዉ መጠን ድማ ዝያዳ ኮሚሽን ከምዝወሃቦም እዩ ዝገልጽ።  ይኹን እምበር፡ ኤፍ.ቢ.ኣይ፡ ዋንኮይን "ዘይረብሕ" ምዃኑን፡ ከም'ቶም ካልኦት ዓይነታት ክሪፕቶካረንሲታት፡ ውሕስነት ከምዘይብሉን ገሊጹ። ዓቃቢ ሕጊ ዳምያን ዊልያምስ፡ "እታ  ጥርጥርቲ ንምትላል ዝጥዕም ጽቡቕ ግዜ መሪጻ" ክብል ይዛረብ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ኤፍ.ቢ.ኣይ፡ ነታ ውልቀሰብ ኣብ ዝርዝር ‘ኣዝዮም ዝድለዩ’ ኣእትዩዋ ኣሎ፡ እዚ ድማ ዜጋታት ነታ ጥርጥርቲ ንኸለልይዎ ክሕግዞም ምዃኑ ይእመን። ኣብ 2019 ሸሞንተ ዓይነት ክስታት ዝቐረቡላ ኢግናቶቫ፡ እትርከበሉ ቦታ ንዝሓበረ ሰብ፡ ናይ 100 ሺሕ ዶላር ሽልማት ንምሃብ ቃል ተኣትዩ ኣሎ። ንሳ፡ ኣብ ዝርዝር 10 ተደለይቲ  ኤፍ.ቢ.ኣይ ዝኣተወት እንኮ ጓል ኣንስተይቲ እያ። ኣብዚ ዝርዝር ምእታዋ ኣብ ቀይዲ ናይ ምእታው ዕድላ ከም ዘስፈሖ ይንገር። እቲ ጉዳያ ዝሓዘ መርማሪ፡ እታ ጥርጥርቲ መንነታ ንምልዋጥን ንርእሳ ንምስዋርን፡ ኣስታት 500 ሚልዮን ዶላር ከምዘውጸአት ዝተዛረበ ዀይኑ፡ እዚ ድማ ምርካባ ከቢድ ከም ዝገበሮ ኣንፊቱ። እታ ልዑል ደረጃ ናይ ምስዋርን ናይ ሓሶት መንነት ናይ ምልባስን ተኽእሎ ከምዝለዋ ዝንገረላ መታለሊት፡ ብህይወት’ውን ዘይክትህሉ ትኽእል'ያ ተባሂሉ ይግመት። እታ "ዝጠፍአት ንግስቲ ክሪፕቶ" ንመወዳእታ ግዜ ካብ ቡልጋርያ ናብ ግሪኽ ኣብ እትኸደሉ ዝነበረት እዋን ኣብ 2017 እያ ተራእያ፡ ካብ ሽዑ ጀሚራ ግን ኣሰራ ኣይተረኽበን።


ዶናልድ ትራምፕ፡ 'ኤፍ.ቢ.ኣይ ናብ ገዛይ ማዕጾ ሰቢሮም ኣትዮም'

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ኣብ ፍሎሪዳ ዝርከብ ገዝኡ ብኤፍ.ቢ.ኣይ (ፌደራል ቢሮ መርመራ) ከምዝተዘምተን ማዕፅኡ ከምዝተሰብረን ገሊጹ። ዋላእኳ ኤፍ.ቢ.ኣይ ይኹን ሚኒስቴር ፍትሒ መንበሪ ገዛ ትራምፕ ከምዝተዘመተ እንተዘይኣረጋገፀ፤ ድሕሪ እቲ ፍተሻ፡ ትራምፕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብርክት ዝበሉ ኣባላት ፖሊስ መንበሪ ገዝኡ ከምዝኸበብዎን ደጊሞም ከምዝፈተሹን ሓቢሩ። እቲ ናይ ትማሊ ሰኑይ ተጓንፎ፡ ምስ  ኣተሓሕዛ ሕጋዊ መዛግብቲ ትራምፕ፡ ዝምልከት ምርመራ ዝተኣሳሰር ምዃኑ ይግለጽ። ትራምፕ ግን ዳግም ንዋይት ሃውስ ንኸይወዳደር ፖሊስ ነቲ ፍተሻ ከምዘካየደ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ሓቢሩ። መግለጺ ትራምፕ፡ "እዚ ንሃገርና ጸልማት እዋን'ዩ። ቅድሚ ሕዚ ከምዚ ዓይነት ነገር ኣብ  ልዕሊ ፕረዚደንት ኣመሪካ ኣጋጢሙ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ሓደ ስሙ ዘይተጠቕሰ በዓል ስልጣን ኣኽባሪ ሕጊ ግና፡ ንወኪል ቢቢሲ ኣሜሪካ ዝኾነ ሲቢኤስ ኒውስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ንሚስጢራዊ ኣገልግሎት ከምዝተሓበረን፡ ኣባላት ሓለዋ ዶናልድ ትራምፕ ድማ ምስ መርመርቲ ኤፍ.ቢ.ኣይ ከም ዝተሓባበሩ ሓቢሩ። ብዙሕ ሳንዱቕ ከምዝተወሰዱ ዝገለጸ እቲ ምንጪ፡ ዝኾነ ማዕጾ ከምዘይተሰብረን፡ እቲ ተፍትሽ ኣጋ ምሸት ከም ዝተዛዘመን ሓቢሩ። ናይ ፌደራል ናይ ምፍታሽ ትእዛዝ ብዳኛ ክፍረም ኣለዎ። ከምዚ ዓይነት ትእዛዝ፡ ትራምፕ ገበናዊ ክሲ ክቐርብሉ ከምዝኽእል ዝሕብር'ኳ እንተዘይኮነ፡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ መጀመርያ ናይ ‘ዘይሕጋውነት’ መርትዖ ከቕርቡ ኣለዎም። ዓቃቢ ሕጊ ግዝኣት ፓልም ቢች ካውንቲ ዴቭ ኣሮንበርግ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ “ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንታት ነበር፡ ከምዚ ዓይነት ፍጻመ ተራእዩ ኣይፈልጥን” ክብል ገሊጽዎ። ፕረዚደንታት ኣመሪካ፡ ብሕጊ መዛግብቲ ፕረዚደንት (PRA) ኩሉ ደብዳቤታቶም፣ ሰነዳት ስራሕን ኢመይሎምን ናብ ሃገራዊ ማህደር (NA) ከሰጋግሩ ይግደዱ። ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ሃገራዊ ማህደር፡ ካብ ማር-ኣ-ላጎ 15 ሳንዱቕ ወረቓቕቲ ከም ዝረኸበን ትራምፕ ካብ ዋይት ሃውስ ክወጽእ ከሎ ከረክብ ከምዝነበሮን ገሊጹ ነይሩ። ድሒሩ፡ እቲ ትካል ንኮንግረስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ሳንዱቓት "ምስጢራዊ ሃገራዊ ሰነዳት" ሒዞም ከምዝነበሩ ሓቢሩ። ጠበቓ ትራምፕ ክርስቲና ቦብ፡ ንኤንቢሲ ኒውስ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ በቲ ተፍትሽ  ገለ ሰነዳት ከም ዝተታሕዙ ገሊጻ። እዚ ኣብ ልዕሊ ትራምፕ ዝካየድ ዘሎ ምጽራይ ሕጊ፡ ሪፓብሊካን ኣብ 2024 ፕረዚደንታዊ ምርጫ ንኽነሓንሑ ኣብ ዝዳለወሉ ዘሎ እዋን'ዩ። ትራምፕ ምስቲ መንግስታዊ ሰነዳት ብዝተኣሳሰር ገበን እንተተፈሪዱ፡ ዳግማይ ንምርጫ ከይወዳደር ክኽልከል ይኽእል እዩ። ዜና ናይቲ ዘመተ ግና፡ ንገለ ደገፍቲ ዶናልድ ትራምፕ ክተኣኻኸቡን ዳግም ክውደቡን ምኽንያት ኮይኑዎም ኣሎ። ደገፍቱ ኣብ ደገ ማር-ኣ-ላጎ ተኣኪቦም ባንዴራታት ከንበልብሉን ቁጥዐኦም ክገልጹን ተራእዮም። ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ተወከልቲ ውድብ ሪፐብሊካን ድማ፡  ከምቲ ገለ መለኽቲ ኣብ ሃገራት ሳልሳይ ዓለም ዝገብርዎ፡ እቲ ስርዓት ፍትሒ፡ መሳርሒ ፖለቲካ ይኸውን ኣሎ ክብሉ ተቓውሞኦም የስምዑ ኣለዉ። ዶናልድ ትራምፕ፡ ምስ ኩሎም ዝምልከቶም መንግስታዊ ትካላት ከም ዝተሓባበር ብምግላጽ፡ "ኣብ ልዕሊ ገዛይ ዝተፈጸመ ሃንደበታዊ ወራር ኣድላዪ ወይ ግቡእ ኣይነበረን" ኢሉ። ንሱ፡ዳግማይ ንዋይት ሃውስ ንከይወዳደር፡ ብኣግኡ ዝካየድ ምትዕንቓፍ ገይሩ ከምዝቖጽሮ’ውን ከሲሱ። "ናብ ገዛይ ማዕጾ ሰቢሮም ኣትዮም!" እቲ ፕረዚደንት ነበር፡  ኣብቲ ኣብ ገዝኡ ተፍትሽ ዝተፈጸመሉ እዋን፡ ኣብ ከተማ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ትራምፕ ታወር እዩ ነይሩ። ስም ዶናልድ ትራምፕ፡ ምስ ብዙሓት ዘይሕጋዊ ንጥፈታት ዝተኣሳሰር  ኮይኑ ኣሎ። ኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ ዝሓቖፈት ኮሚቴ፤  ትራምፕ ኣብቲ ኣብ መባእታ 2021 ኣብ ካፒቶል ሂል ዝተፈጸመ ናዕቢ ዝነበሮ ኢድ  ይምርምር ኣሎ። ኣባላት ባይቶ ንውጽኢት ምርጫ ናይቲ ኣብ 2020 ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣመሪካ ዝተዓወተ ጆ ባይደን ንምጽዳቕ ኣብ ዝዳለዉሉ መዓልቲ፡ ብርክት ዝበሉ ደገፍቲ ትራምፕ ካፒቶል ሂል ወሪሮም ነይሮም። ሚኒስቴር ፍትሒ ኣሜሪካ እውን እቲ ፕረዚደንት ነበር፡ ውፅኢት መረፃ 2020 ምቕባል ዝኣበየሉ ምኽንያታት ይምርምር ኣሎ። ሓደ ዋና ዓቃቢ ሕጊ ግዝኣት ጆርጅያ ድማ፡ ትራምፕን ኣማኸርቱን ኣብ ውጽኢት ፕረዚደንታዊ ምርጫ እታ ግዝኣት 2020 ጽልዋ ከሕድሩ ፈቲኖም ድዮም ኣይፈተኑን ይምርምር ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ትራምፕ ምስ ምትላልን ተንኮከልን፣ ምዕናው ንብረትን ጾታዊ ትንኮሳን ብዝተኣሳሰር ክስታት ይቐርበሉ ኣሎ። ትራምፕ ግን ብዝኾነ ነገር ገበነኛ ከምዘይኮነ ይዛረብ።


ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ ነበር ብርጋዴር ጀነራል ተፈራ ማሞ ብዋሕስ ተፈቲሑ

ሓፈሻዊ ቤት ፍርዲ ክልል ኣምሓራ፡ ብርጋዴር ጀነራል ተፈራ ማሞ ብ 30,000 ብር ዋሕስ ካብ ማእሰርቲ ክፍታሕ ድሕሪ ምውሳኑ ትማሊ ዓርቢ ከም እተፈትሐ ጠበቓኡ በሙሉ ታደሰ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ናይ ዓርቢ መጋባእያ፡ ብሓሙስ ንዝቐረበ ናይ ውሕስና ጠለብ ብምርማር ብይን ንምሃብ እዩ ቈጸራ ሒዙ ነይሩ። በዚ ከኣ ብሪጋደር ጀነራል ተፈራ ማሞ በቲ ዝተጠርጠረሉ ገበን ሽበራ ብ30 ሽሕ ብር ዋሕስ ክፍታሕ እቲ ቤትፍርዲ በዪኑ። ኣብቲ ብሓሙስ 2 ሰነ 2014 (ኣቈጻጽራ ግእዝ) ዝወዓለ መጋባእያ፡ ዓቃብ ሕጊ፡ ብሪጋደር ጀነራል ተፈራ ማሞ ብሽብርን ብኻልእ ተደራራቢ ገበናትን ስለእተጠርጠረ፡ ክሲ ንምምስራት 15 መዓልታት ክወሃቦ ሓቲቱ ነይሩ። ጠበቕኡ ግን እቲ ክሲ ሽበራ ብፍሉይ፡ ዋሕስ ዝኸልእ ስለዘይኮነ ብዋሕስ ክፍታሕ ናይ ምጉት ሓሳብ ምቕራቡ ገሊጹ። ቤት ፍርዲ ነቲ ሓሳባት ድሕሪ ምስማዕ ብመሰረት ኣዋጅ ሽበራ 1176/2012፡ ብፍሉይ ኩነታት ውሕስነት ዘይክልክል ብምዃኑ ብ30 ሽሕ ብር ክፍታሕ ኣብ ውሳነ ከምዝበጽሐ ተፈሊጡ። እቲ ጠበቓ ንቢቢሲ ከምዝገለጾ እቲ ጀነራል ትማሊ ድሕሪ ቀትሪ እዩ ካብቲ ቤት ማእሰርቲ ተፈቲሑ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝተሰወረ ዝተገለጸ እቲ ጀነራል፡ ‘ነቲ ሕገ መንግስታዊ ስርዓት ብሓይሊ ንምውራድ ፈቲኑ’ ብዝብል ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ፖሊስ ምሕባሩ ይዝከር። ብሓይልታት ጸጥታ ብኣስገዳድ ካብ ኣዲስ ኣበባ ተዓፊኑ ብሄሊኮፕተር ናብ ከተማ ባህርዳር ከምእተወሰደ ክግለጽ እንከሎ፣ ኣብቲ እዋን ማህረምቲ ከምዝበጽሖ ጠበቕኡ ንቢቢሲ ተዛሪቡ ኔሩ። ንሱ በዓል ሓዳርን ኣቦ ኣርባዕተ ቆልዑን ኮይኑ፡ ካብቲ ዝነብረሉ ባህርዳር ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝመጽአ ኣብ ኣእጋሩ ንዘሎ ጠያይቲ ብዝምልከት ሕክምናዊ ክንክን ንምግባር ምንባሩ በዓልቲቤቱ ወይዘሮ መነን ሃይሌ ንቢቢሲ ምግላጻ ዝዝከር እዩ። ኣባል ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኮይኑ ንዓመታት ከም ላዕለዋይ መኮንን ዘገልገለ ብሪጋደር ጀነራል ተፈራ ማሞ፡ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመታት ዕልዋ መንግስቲ ንምፍጻም ተሊምካ ብዝብል ምስ ካልኦት ወተሃደራዊ ኣዘዝቲ ተከሲሱ ንዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ጸኒሑ እዩ። ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ፡ ካብ ማእሰርቲ ተፈቲሑ ኣብ ዝተፈላለየ ሓላፍነት ከገልግል ጸኒሑ። ኣብ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ሓይልታት ትግራይ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ኣብ ዝደፍኡሉ እዋን ኣዛዚ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ኣምሓራ ብምዃን ክመርሕ እንከሎ፣ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ግና ካብ መዝነቱ ከምዝተኣለየ ተገሊጹ።


ኮሚሽነር ኮምሽን ምሕደራ ስግኣት ሓደጋታት ኢትዮጵያ ኣቶ ምትኩ ካሳ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ኮሚሽነር ኮምሽን ምሕደራ ስግኣት ሓደጋታት ኢትዮጵያ ኣቶ ምትኩ ካሳ ምስ ብልሽውና ብዝተሓሓዝ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ሃገራዊ ማዕከናት ዜና ሓቢረን። ፖሊስ ፌደራል፡ ነቲ ብገበን ብልሽውና ዝተጠርጠረ ኮሚሽነር ምትኩ ሎሚ ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ተሓቢሩ። ኣብ ፖሊስ ፌደራል፡ ሓላፊ ምፅራይ ገበን ብልሽውና ዝኾነ ሓጋዚ ኮሚሽነር ታደሰ ኣያሌው፡ ኣቶ ምትኩ ምስ ሓደ ትካል ገባሪ ሰናይ ውሽጢ ዓዲ ብምትሕብባር፡ ፈጺሙዎ’ዩ ብዝተባህለ ገበን ብልሽውና ከም ዝተጠርጠረ ገሊጹ። እቲ ገበን፡ ምስ ወናኒ “ኤልሻዳይ” ዝተባህለ ትካል ግብረ ሰናይ ብምምስጣር ዝተፈጸመ’ዩ ክብል ንሃገራዊ ቴሌቪዥን ተዛሪቡ። ኣቶ ምትኩ፡ እቲ ትካል ግብረ ሰናይ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ዘየለው ተመዛበልቲ ከም ዘለው ብምምሳል ንዘቕርቦ ሕቶ ዝተፈላለዩ ቀረባት ክወሃቦ ገይሩ’ዩ ዝብል ክሲ ቐሪብሉ ኣሎ። ንናይ ሓሶት ሕቶ ተሓገዝቲ ስዒቡ ዝቐርብ ረድኤት እኽልን ኣልባሳትን ድማ በቲ ገባሪ ሰናይ ምስተሸጡ እቲ ገንዘብ “መግዝኢ መንበሪ ገዛ እቲ ጥርጡር” ከም ዝወዓለ ፖሊስ ብመርመራ ኣረጋጊጹ ክብል ኮሚሽነር ታደሰ ገሊጹ። ኣቶ ምትኩ ካሳ ንዝሓለፉ ሸውዓተ ዓመታት ኮሚሽነር ኮምሽን ምሕደራ ስግኣት ሓደጋታት ኢትዮጵያ ኮይኑ ከገልግል እንከሎ፡ እቲ ኮሚሽን ብዝተፈላለዩ ተፈጥሮኣውን ሰብ ሰርሖን ሓደጋታት ንዝተጐድኡ ዜጋታት ዝእከብ ረድኤት ናይ ምትሕብባር ስራሕቲ ይውግን። እቲ ኮሚሽነት ኣብ ቀይዲ ቅድሚ ምእታዉ፡ ፖሊስ "ሰፊሕ ክትትል ከካይድ ከምዝፀንሐ" ሓቢሩ'ሎ። እዚ፡ ኣብ ቀረባ ዓመታት ኣብ ልዕሊ ሓደ በዓል መዚ ዝተኸፍተ ዝለዓለ ክሲ ብልሽውና እዩ። ኣብ ክልል ደቡብ ፍሉይ ቦታ ይርጋለም ዝተወለደ ኣቶ ምትኩ፡ ናብዚ ናይ ኮምሽነርነት ስልጣን ቅድሚ ምምፅኡ፡ ኣብቲ ክልል ሓላፊ ክፍሊ ምትሕብባር ስራሕቲ ውሕስና መግቢ ብምዃን ኣገልጊሉ ነይሩ። ኣብ 2019 ከኣ ኣብ ትሕቲ ዋና ፀሓፊ ሕቡራት ሃገራት ተጣይሹ ኣብ ዝነበረ ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ጉዳያት ተፈናቐልቲ ውሽጢ ዓዲ ብኣባልነት ተመሪፁ። ንዝሓለፉ 7 ዓመታት ድማ ብኮሚሽነርነት ምሕደራ ስግኣት ሓደጋታት ኢትዮጵያ ክሰርሕ ፀኒሑ።


ሞይቱ ዝተረኽበ መንእሰይ ኤርትራዊ ስደተኛ ምዃኑ ተረጋጊጹ

ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ኣብ ሓደ ኣገራብ ዝበዝሖ ቦታ ሞይቱ ዝተረኽበ መንእሰይ ኤርትራዊ ስደተኛ ምዃኑ ፖሊስ ሓቢሩ። ሬሳ ናይቲ ብተደጋጋሚ ብኻራ ተወጊኡ ዝተቐትለ መንእሰይ ብሓሙስ ሰዓት 07፡30 ናይ ንጉሆ ካብ ከተማ ለንደን ንሰሜን ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ስቲቨነጅ ዝተባህለ ቦታ ተረኺቡ። ወዲ 20 ዓመት በረኸት ሰለሙን፡ ትሕቲ ዕድመ ኮተቴ ኮይኑ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተወን ዑቕባ ዝተዋህቦን ምንባሩ ፖሊስ ሀርትፈርድሸር ጠቒሱ። መበገሲ ናይቲ "ጨካን መጥቃዕቲ" እንታይ ምዃኑ ክርድኦም ከምዘይክኣለ፡ ኣፈኛ ፖሊስ ተዛሪቡ። መቕርቡ ከምዝተሓበሩን፡ ኣብ ሓዘኖም ዝድግፎም ኪኢላ ኣባል ፖሊስ ከምዝተመደበሎምን እቲ ሓበሬታ ይጠቅስ። ኣብ ኤርትራ ዘለዉ ስድራቤቱ'ውን ብዛዕባ ሞቱ ከምዝሰምዑ ፖሊስ ሓቢሩ'ሎ። መርማሪ ገበናት ኢያን ማክፐርሰን ኣብ ዝሃቦ ቃል "መበገሲ ናይዚ ኣብ ልዕሊ'ዚ ንእሽቶ መንእሰይ ዝተፈጸመ ጨካን መጥቃዕቲ ክሳብ ሕጂ ክርድኣና ኣይክኣለን ዘሎ" ኢሉ። "እቲ በረኸት ኣካሉ ዝኾነ ማሕበረኮም ኤርትራውያን መልሲ ክህሉ ከምዝኽእል ግን ዕግበት ኣለኒ"። ካልእ ሓላፊ ፖሊስ ግሬም ዎልሲንግሃም ብወገኑ፡ ብኻራ ዝፍጸም ገበናት "ኣብ ስቲቨነጅ ኣዝዩ ብዕቱብ'ዩ ዝርአ" ይብል። ኣብቲ ከባቢ ውሕስነት ጸጥታ ንምስፋን ኣባላት ፖሊስ ናብ ኣብያተ -ትምህርቲ ብምኻድ፡ ብዛዕባ ብኻራ ዝፍጸም ገበናት ይኹን፡ ናይ ዕስለ ገበናት ንቕሓት ንምፍጣር ጎስጓስ ከምዘካይዱ ገሊጹ። ነበርቲ እቲ ካባቢ ንዝህብዎም ደገፋት'ውን እቲ ሓላፊ ንኢዱ። ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ኣብ ፈረንሳን ጀርመንን ኤርትራውያን መንእሰያት ከምዝተቐትሉ ዝገልጹ ጸብጻባት'ውን ንብዙሓት ኤርትራውያን ኣሰንቢዱ ምህላዉ ይግለጽ።


ክልል ኣምሓራ፡ ኣብ ከተማ ባህርዳር ኣብ ኣርባዕተ ቦታታት ቦምባ ተፈንጂሩ

ኣብታ ርእሰከተማ ክልል ኣምሓራ ዝኾነት ባህርዳር፡ ኣብ ኣርባዕተ ቦታታት ቦምባታት ከምዝተፈንጀሩ ፖሊሲ ሓቢሩ። ኮሚሽን ፖሊስ ናይቲ ክልል ከምዝበሎ፡ እቲ ነትጒ ትማሊ ሰኑይ ናይ ምሸት ከምዘጋጠመን፡ ኣብ ምሩጻት ዒላማት ከምዝተኻየደን ጠቒሱ። እንተኾነ ግን ኣብ ልዕሊ ሰብ ዝወረደ ጉድኣት የለን። ምስቲ መጥቃዕቲ ብዝተሓሓዝ ዝተጠርጠሩ ውልቀሰባት ኣብ ቀይዲ ኣእትዮም ከምዘለዉ ፖሊስ ገሊጹ'ሎ። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ኮሚሽን ፖሊስ ክልል ኣምሓራ ንማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ህዝቢ ንምሽባር ዝዓለመ ገበን ንምፍጻም ዝደለዩ ሓይልታት ኣብ ውሽጢ ከተማ ባህርዳር፡ ኣብ ኣርባዕተ ቦታታት ቦንባ ፈንጂሮም" ክብል ተዛሪቡ። ብድሕሪ'ቲ ፍጻመ፡ ፖሊስ ነቲ መጥቃዕቲ ብምፍጻም ንዝጠርጠሮም 6 ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ኮማንደር መሰረት ደባልቄ ኣፍሊጡ። ካልኦት 14 ኣብቲ መጥቃዕቲ ተሓባቢሮም ዝተባህሉ ሰባት'ውን ብትካላት ጸጥታ ክልልን ፈደራልን መርመራ ይካየደሎም ኣሎ። ምስቶም ዝተታሕዙ ውልቀሰባት 2 ቦምባ፡ 3 ብሬን፡ ሓደ 'ስናይፐርእ' ('ቀጭ-ሕርሙ') ከምኡ'ውን ዝተፈላለዩ ዓይነታት ጥይት ከምዝተረኽበ ፖሊስ ገሊጹ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብቲ ክልል ብዝተኻየደ ‘ወፍሪ ምኽባር ሕጊ’ ልዕሊ 12 ሽሕ ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ መንግስቲ እቲ ክልል ኣፍሊጡ።


ኣብ ዝኽሪ ግዳያት ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝሳዕስዐት ዛምቢያዊት ማእሰርቲ ሓሙሽተ ዓመት ይፅበያ

ኣብ ሩስያ ኣብ ከተማ ካንቲ ማንሲስክ፡ ንዝኽሪ ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝሞቱ ሰባት ኣብ ዝተተኽለ ሓወልቲ ዝሳዕሰዐት ዛምቢያዊት ተኣሲራ ከምዝነበረት፡ ሚኒስትር ጉዳይ ወፃኢ ዛምቢያ ኣረጋጊፁ። ኣብ ከተማ ካንቲ ማንሲስክ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ተምሃሪት ቀዳማይ  ዓመት ዝኾነት ጓል 21 ዓመት ቲዎንግ ዚባ፡ ንሰዓታት ተኣሲራ እኳ እንተተፈትሐት፡ ጉዳያ ግና ናብ ዓቃቢ ሕጊ ተመሪሑ ኣሎ። እታ ተምሃሪት ግዳያት ኵናት ኣብ ዝዝከርሉ ስፍራ ክትስዕስዕ ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን'ዩ ተቐሪፁ። ዚባ ኣብቲ ስፍራ ሳዕሲዓ ሱቕ ኣይበለትን፡ ነቲ እናሳዕሰዓት ዝቐረፀቶ ቪድዮ ኣብ ናይ ኢንስታግራም ገፃ "ንምውታት ምስዕሳዕ፣ ሎሚ ፅቡቕ ድቃስ ከምዝድቅሱ ርግጸኛ'የ" ምስ ዝብል  መሰነይታ ፅሑፍ ዘርጊሓቶ። ነዚ ስዒቡ ኣብ ሞስኮ ናብ ዝርከብ ኤምባሲ ዛምቢያ ዝተልኣኸ ሰነድ ቤት ፍርዲ፡ "ብናዚ ብዝተጎድኡ ንምቕያዕ ዝተገበረ ኣጸያፊ መግለፂ" ብምባል ንተግባር እታ ተምሃሪት ገሊፅዎ። ክፍሊ ምርመራ እቲ ክልል ስምን ዜግነትን እንከይፀርሐ፡ ዚባ ነቲ ዝፈፀመቶ ተግባር ይቕረታ እንትትሓትት ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ (ቪድዮ) ብማሕበራዊ ሚድያ ዘርጊሑ። ቲዎንግ ዚባ፡ ኣብቲ ብፖሊስ ዝተዘርገሐ ቪድዮ፡ "ነቲ ብ 16 ሚያዝያ ዝዘርጋሕኽዎ ቪድዮ ይቕረታ ክሓትት እደሊ። በቶም ዝሞቱ ንምቕያዕ ኣይኮንኩን እቲ ቪድዮ ዘርጊሐዮ ንኹለኹም ይቕረታ እሓተኩም። ከም ተረዳእኹምንን ይቕረ ከምዝበልኩምንን ድማ ተስፋ እገብር" ኢላ። ፖሊስ፡ ኣብ ዝቕፅሉ ሰለስተ ኣዋርሕ ነዚ ጉዳይ ሰብኣዊ ብዝኾነ መገዲ ከምዝምርምሮን፡ ናይ ዚባ ትምህርቲ ብዘየተኣጓጉል መልክዑ ከምዝርእዮን፡ ንሚኒስትር ጉዳይ ወፃኢ ዛምቢያ ገሊፁ። ጋዜጣ ውልቀ ኮሞርሳንት ከምዝፀብፀቦ ድማ፡ ቲዎንግ ዚባ፡  ካብ 25 ክሳብ 65 ሽሕ ዳላር ኣሜሪካ መቕፃዕቲ ወይ ድማ ክሳብ ሓሙሽተ ዓመት ማእሰርቲ ይፅበያ።


ስሪ ላንካ፡ ዝቕጽል ዘሎ ህዝባዊ ናዕቢ ንምቁጽጻር ኣብ መላእ'ታ ሃገር ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ

ኣብ ስሪ ላንካ፡ ናብ ሎሚ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ኣብ ዝተኻየደ ህዝባዊ ተቓውሞታት፡ ናዕበኛታት ንመንበሪ ኣባይቲ ሰበስልጣን መንግስቲ ብሓዊ ኣቃጺሎም። ትማሊ ኣብ ዝነበረ ህዝባዊ ናዕቢ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር እታ ሃገር ማሂንዳ ራጃፓክሳ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ዘገደደ'ዩ ነይሩ። እቲ ዝተቓጸለ ኣባይቲ፡ መንበሪ ኣባላት ናይቲ ንስልጣን እታ ሃገር ተቖጻጺሩ ዝርከብ ቤት ሰብ ራጃፓክሳ ምዃኑ ተፈሊጡ። እቶም ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ተፈጢሩ ዘሎ ቁጠባዊ ቅልውላው ተቓውሞታት ዘስምዑ ዘለዉ ናዕበኛታት፡ ትማሊ ለይቲ ንመንበሪ ገዛ ናይቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ድሕሪ ምኽባቦም፡ ኣብ ወጋሕታ ሓይልታት ጸጥታ ብዘካየድዎ ብናይ መጠንቀቕታ ጠያይቲ ዝተሰነየ ስርሒት ካብቲ ገዛ ክግዕዝ ክኢሉ። ኣብቲ ካብ ትማሊ ሰኑይ ጀሚሩ ዝቕጽል ዘሎ ናዕቢ፡ በውሕዱ 7 ሰባት ከምዝተቐትሉን፡ ካልኦት 200 ከምዝቖሰሉን ጸብጻባት ሓቢሮም። ዋላ'ኳ ነቲ ናዕቢ ንምቁጽጻር ኣብ መላእ እታ ሃገር ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ እንተሎ፡ ናዕበኛታት ግን ተቓውሞታቶም ይቕጽሉ ኣለዉ። እቲ ኣዋጅ ክሳብ ጽባሕ ረቡዕ ዝጸንሕ'ዩ። ጎደናታት ርእሰከተማ ኮሎምቦ ብቐትሪ ጽምዋ ብሒትዎም'ኳ እንተ ተራእየ፡ ለይቲ እንታይ ከምዘጋጠመ ዘርኢ ዕንወት ግን ካብ ዓይኒ ዝኽወል ኣይኮነን። ኣውቶቡሳት ናብ ቀላይ ተደርብየን፡ ገሊአን ድማ መሳኹተን ሽዋሕዋሕ ኢሉ፡ ጎማታተን ክነድድ ይርኣያ። ኣብቲ ኣቐዲሙ ዓቢ ናዕቢ ዝተወልዓሉ ፊት መንበሪ ገዛ ናይቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ጽዑቕ ህላወ ፖሊስ ተራእዩ። 'ጋል ፌስ ግሪን' ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ገምገም ባሕሪ ናይታ ከተማ ድማ ብዙሓት ናዕበኛታት ይተኣኻኸቡ ኣለዉ። እቶም ኣብቲ ዝተኻየደ ተቓውሞታት ዝቖሰሉ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ናዕበኛታት ናብ ዝተፈላለያ ሆስፒታላት ይሕከሙ ከምዘለዉ'ውን ጸብጻባት ካብታ ከተማ ሓቢሮም። ዝቖሰሉ ኣባላት ፖሊስ ከምዘለዉ'ውን ተገሊጹ። ገለ ካብኣቶም፡ ብደገፍቲ መንግስቲን ፖሊስ ብዝተኮስዎ ዘንብዕ ጋዝን ከምዝቖሰሉ ይገልጹ። ሓደ ጠበቓ ናይቶም ናዕበኛታት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ኣንጻር ደገፍቲ ናይቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ክሲ ክምስርቱ ምዃኖም ሓቢሩ'ሎ። ጸብጻባት ከምዝሓበርዎ፡ ዛጊት ናይ ልዕሊ 50 መራሕቲ መንበሪ ኣባይቲ ብሓዊ ተቓጺሎም ኣለዉ። ብዙሓት ናዕበኛታት'ውን ኣብ ኣፍደገ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ጎታባያ ራጃፓክሳ ተኣኪቦም ኣለዉ ተባሂሉ። እቲ ፕረዚደንትን ቀዳማይ ሚኒስተርን ኣሕዋት ኮይኖም፡ ክልቲኦም ነታ ሃገር ብሓባር ክመርሕዋ ጸኒሖም። ጎታባያ፡ ቅድሚ ፕረዚደንት ምዃኑ'ውን ሚኒስተር ምክልኻል ኮይኑ ኣገልጊሉ ነይሩ'ዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ማሂንዳ ብወገኑ፡ ካብ 2005 ክሳብ 2015 ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝነበረ'ዩ። ካልኦት ኣባላት ናይቲ ቤተሰብ'ውን ኣብ ዝተፈላለየ ናይ ሓላፍነት ቦታታት ምህላዎም ይግለጽ። ብሰንኪ'ቲ እቲ ናዕቢ ብዙሓት ፖለቲከኛታት ካብ ዓይኒ ህዝቢ ተኸዊሎም ኣብ ስቱር ቦታታት ተሓቢኦም ይርከቡ። እቲ ፕረዚደንት እንከሎ ንተቓወምቲ 'ታሚል ታይገርስ" ብምድምሳሱ፡ ካብ ኣባላት ብሄረ ሲንሃላ ዓቢ ደገፍን ናእዳን ዝረኸበ ቀዳማይ ሚኒስተር ማሂንዳ ራጃፓክሳ፡ ደገፍቱ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ መንግስቲ ብዝወሰድዎ ጎነጽ ዝተሓወሶ ስጉምቲ ካብ ጅግና ናብ ገበነኛ ተቐዪሩ። እቶም ስልጣን ዝበሓቱ ኣሕዋት፡ ንሓድሕዶም ክከላኸሉ'ኳ ዝጸንሑ እንተኾኑ፡ ብሰንኪ'ቲ ጎነጽ ዝጓህረ ናዕቢ ግን፡ እቲ ፕረዚደንት ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር መዝነቱ ከረክብ ክምሕጸኖ ተገዲዱስ፡ ሰሚዕዎ ስልጣኑ ኣረኪቡ'ሎ። ነቲ ናዕቢ ንምቁጽጻር፡ ሰራዊት እታ ሃገር ዝርከቦም ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ጎደናታት እታ ሃገር ተዋፊሮም ኣለዉ። ኣብዚ እዋን'ዚ ቀዳማይ ሚኒስተር ራጃፓክሳ፡ ካብ ርእሰከተማ ኮሎምቦ ብምውጻእ ናብ ዘይተገልጸ ቦታ ተወሲዱ ኣሎ። ስሪ ላንካ፡ ኣብ 1948 ናጽነታ ካብ ብሪጣንያ ካብ እትረክብ ንደሓር እቲ ዝኸፍአ ቁጠባዊ ቅልውላው ኣጋጢሙዋ ከምዘሎ ይንገር። መነባብሮ ኣዝዩ ብምኽባሩ ድማ ኣብ ብዙሓት ዜጋታት ቁጠዐ ኣስዒቡ'ሎ። ናይ ወጻኢ ሸርፊ እታ ሃገር ብምንጻፉ፡ ዋጋ ከም መግቢ፡ መድሃኒትን ነዳዲን ዝበሉ መሰረታውያን ሃለኽቲ ሰማይ ዓሪጉ'ሎ። መንግስቲ፡ ህጹጽ ፋይናንሳዊ ደገፍ ክግበር ይጠልብ። ጠንቂ ናይቲ ቅልውላው ግን፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ-19፡ እቲ ቀንዲ ምንጪ ኣታዊ እታ ሃገር ዝኾነ ቱሪዝም ከምዘንቆልቆለ'ዩ እቲ መንግስቲ ዝምጉት። ብዙሓት ኪላታት ቁጠባ ግን፡ ኣተሓሕዛን ቁጠባን ምጥፍፋእን ካብ ዓበይቲ ጠንቅታት ምዃኑ'ዮም ዝዛረቡ።


ዳይሬክተር ፕሮግራም ኣፕሊኬሽን ኢትዮ-ቴሌኮም ዝነበረ ኣቶ ኢሳይያስ ዳኘው ካብ ማእሰርቲ ተፈቲሑ

ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ብብልሽውና ተኸሲሱ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝጸንሐ ዳይሬክተር ፕሮግራም ኣፕሊኬሽን ኢትዮ-ቴሌኮም ዝነበረ ኣቶ ኢሳይያስ ዳኘው፡ ትማሊ ካብ ቤት ማእሰርቲ ከም ዝተፈትሐ፡ ጠበቕኡ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ኣቶ ኢሳይያስ፡ ምስ ሓላፊ ኮርፖሬሽን ሓጺነ መጺንን ኢንጂነሪንግን (ሜቴክ) ዝነበረ ሓዉ ሜጀር ጀነራል ክንፈ ዳኘው፡ ብ3 ሕዳር 2011 [ግእዝ] ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ዘዘኻኸረ ጠበቓኡ ኣቶ ሃብቶም ከሰተ፡ ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመትን ሸውዓተ ወርሕን ኣብ ቀይዲ ከም ዝጸንሐ ኣነጺሩ። ኣቶ ኢሳያስ ኣብ መስርሕ ፍርዲ ብተደጋጋሚ ብዋሕስ ክወጽእ ተፈቒድዎ'ኳ እንተነበረ፡ ክሳዕ ሕዚ ግን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ምጽንሑ ገሊጹ። "ብተደጋጋሚ ማለት ሽዱሽተ ግዜ ዝኸውን ዋሕስ ተፈቒድሉ እዩ። እንተዀነ ገንዘብ ኣትሒዝና ክወጽእ ክብል፡ ስሩዕ ክሲ ስለ ዝመስረተሉ ንዝሓለፈ ሰለስተ ዓመትን ሸውዓተ ወርሕን ክንከራኸር ጸኒሕና" ኢሉ። ኣቶ ኢሳይያስ ፈለማ ኣብ ክልል ሶማሌ ናይ ሞባይል ኔትዎርክ መስፋሕፍሒ ህንፀት ብዘይ ጨረታ ብሓው ንዝምራሕ ሜቴክ ብዘይ ውዕል፡ ስራሕ ሂቡ ብዝብል ክሲ ተጠርጢሩ ኣብ 2011 ኣቆፃፅራ ግእዝ  ኣብ ቀይዲ ምእታዉ ጠበቕኡ ኣይተ ሃብቶም ከሰተ ይዛረብ። ጠበቕኡ ኣቶ ሃብቶም ከሰተ "ሓዉ ንዝመርሖ ሜቴክ ዝተባህለ ኮርፖሬሽን ንምጥቃም፡ ብዘይውዕል ስራሕ ሂቡ፤ ብሓንሳብ ኰይኖም (ምስ ሜጀር ጀነራል ክንፈ ዳኘው) ሃገር ኣጥፊኦም፡ ብዝብል ተጠርጢሩ'ዩ ተታሒዙ" ይብል። ኣቶ ኢሳይያስ ብተደጋጋሚ ብቤት ፍርዲ መሰል ዋሕስ ከም ዝተፈቐደሉን፣ እንተዀነ ብኻልኦት ክሲታትን፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ብስሩዕ ክሲ ዓቃቢ ሕጊ ከም ዝተዓገተን ይገልጽ። "ንኣቶ ኢሳይያስ ዋሕስ ተፈቒዱሉ ነይሩ። ብሓደ ፋይል ሎሚ ዋሐስ ይፍቀደሉ፣ ንጽባሒቱ ድማ ፖሊስ ብኻልእ 'ይጥርጥሮ እየ' ኢሉ የቕርቦ። ብኸምዚ ኣብ መጀመርታ ኣብ ዝነበረ ቤት ፍርድን፡ ኣብ ይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርድን ሸውዓተ ግዜ ተመላሊስና፣ ሸውዓተ ግዜ ዋሕስ ተፈቒድሉ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ገንዘብ ኣትሒዝና ከነወጽኦ፡ 13 ለካቲት 2011 ዓቃቢ ሕጊ ስሩዕ ክሲ መስሪቱሉ" ይብል። ወሲኹ፡ "ንዩኒቨርሲቲታት ኢትዮጵያ ዘራኽብ ኔትወርክ ክህነጽ እንከሎ፡ ብዘይ ጨረታ ንዜድቲኢ ሂብካዮ ኢሎም ከሲሶምዎ፤ ካብኡ ድማ ኣብ ክልል ሶማል ንዝተሃነጸ ፕሮጀክት ምስፍሕፋሕ ሞባይል፡ ብዘይ ጨረታ ንሜቴክ ሂብካ ዝብል ናብ ክሲ ቀይሮም ካልኣይ መዝገብ ኣምጺኦምሉ ነይሮም" ኢሉ። ይኹን'ምበር: "እቲ ፈለማ ምስ ሓዉ ሜጀር ጀነራል ክንፈ ዳኘው ክተሓዝ እንከሎ ዝቐረበሉ ክሲ፡ ማለት እውን ኣብቲ እዋን ኣብ ክልል ሶማሌ ብሰንኪ ዝነበረ ፀገም ፀጥታ ኣብቲ እዋን ብዝነበረ ኣካያዲ ስራሕ ኢትዮ ቴሌኮም ዝተወሰነ ስለዝኾነ ቤት ፍርዲ ብዘይኣግባብ እዩ ተኸሲሱ ብምባል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ ብነፃ ክሰናበት በይኑ" ይብል። ሓው ሜጀር ጀነራል ክንፈ ዳኘው ዝዀነ ኣቶ ኢሳይያስ፡ ቤት ፍርዲ በቲ ካልኣይ ክሲ (ንዩኒቨርሲቲታት ኢትዮጵያ ዘራኽብ ኔትወርክ ክህነጽ እንከሎ ብዘይ ጨረታ ንዜድቲኢ ዝተውሃበ) ንኽልተ ዓመት ክእሰር'ኳ እንተፈረዶ፡ ንልዕሊ ሰለስተ ዓመትን መንፈቕን እዩ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ቃሊቲ ጸኒሑ። በዚ ድማ ኣብዚ ሰሙን ዝተሰየመ ማእከላይ ቤት ፍርዲ ፈደራል፡ ሳልሳይ መጋባእያ ብልሽውና፡ ልዕሊ'ቲ ዝተዋህቦ ፍርዲ ስለ ዝተኣሰረ ክፍታሕ ከም ዝወሰነን፡ ኣቶ ኢሳይያስ ትማሊ ከም ዝተፈትሐን ጠበቓኡ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። "15 ግንቦት 2014 ናይ ክልተ ዓመት ማእሰርትን ሓደ ሽሕ ብር ቅጽዓትን ተወሲንዎ፤ ኰይኑ ግን ካብ ዝተፈረዶ ንላዕሊ ሰለስተ ዓመትን ሸውዓተ ወርሕን ስለ ዝተኣሰረ፡ ቤት ፍርዲ ፈደራል፡ ሳልሳይ መጋባእያ ብልሽውና' ካብ ሎሚ ጀሚርኩም ክትፈትሕዎ' ዝብል ትእዛዝ ሂቡ" ኢሉ። ኣይተ ኢሳይያስ ዳኘው፡ ካብ 1999 ክሳብ 2001 ኣቆፃፅራ ግእዝ ኣብ ኢትዮ ቴሌኮም ዳይሬክተር ፕሮግራም ኣፕሊኬሽን ኰይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ካብ 2003  ክሳብ 2004 ኣቆፃፅራ ግእዝ ድማ ዳይሬክተር ቤት ጽሕፈት 'ኔክስት ጀነሬሽን' ኰይኑ ክሰርሕ እንከሎ፡ እቲ እዋን 'ኢትዮጵያ ቴሌኮምዩኒኬሽን ኮርፖሬሽን' ፈሪሱ፡ ናብ ኢትዮ-ቴሌኮም ዝተሰጋገረሉን ፍራንስ ቴሌኮም ነቲ ትካል ዘመሓድረሉ ዝነበረን ግዘ እዩ።


ኣሜሪካ፡ ብሓባር ንዝጠፍኡ እሱርን ዋርድያን ንምርካብ ዝግበር ኣለሻ

ፖሊስ ኣመሪካ ብገበን ቕትለት ዝተኣሰረ እሱርን ምስኡ ዝጠፍአት ዋርድያን ይእልሽ ኣሎ። እሱር ካሴይ ዋይትን ሓላፊት እሱራት ቪኪ ዋይትን ኣብቲ ኣብ ኣልባማ ላውደርዳል ካውንቲ ኣብ ዝርከብ ቤት ማእሰርቲ ዓርቢ ንጉሆ እዮም ንመወዳእታ ግዜ ተራእዮም። ኣብቲ ግዜ እታ ዋርድያ፡ ገምጋም ስነ ኣእምሮ ክግበረሉ ናብ ቤት ፍርዲ ትወስዶ ምህላዋ እኳ እንተገለጸት ድሒሩ ግን ኣብቲ ዕለት ንዕኡ ዝተትሓዘ መደብ ከም ዘይነበረ ተፈሊጡ። ቪኪ ዋይት፡ ነቲ እሱር ክሃድም ሓጊዛቶ ድያ ዋላስ ጅሆ ተታሒዛ ዝብል ግን ዛጊት ኣይተፈልጠን። ክልቲኦም ምምስሳል ሽም ኣቦ እኳ እንተሃለዎም፡ ዝምድና የብሎምን። ካሴይ ዋይት ሕጂ ናይታ ዋርድያ ብረት ሒዙ ክኸውን ስለ ዝኽእል "ዕጡቕን ኣዝዩ ሓደገኛን" ክኸውን ከም ዝኽእል ሰብ መዚ ኣጠንቂቖም ኣለው። ብዓርቢ፡ ቪኪ እቲ እሱር ስነ ኣእምሮኣዊ ጥዕንኡ ገምጋም ክግበረሉ ከተብጽሖ ምዃና ንብጾታ ነጊራ ከም ዝወጽአትን ኣብቲ ዕለት ጽቡቕ ይስምዓ ስለ ዘይነበረ ናብ ሕክምና ክትኸይድ ከም እትደልን ነጊራቶም ከም ዝነበረት ተገሊጹ። ድሕሪኡ ግን፡ ሓደ ሰብ መኪንኣ ኣብ መጸግዒ መካይን ሓደ ድኳን ጠጠው ኢላ ርኢዋ። ድሕሪ ሰዓታት ሰብ መዚ'ውን እቲ እሱር ናብ ቦትኡ ከም ዘይተመልሰ ክፈልጡ እንከለው፤ ነታ ዋርድያ'ውን ክረኽቡዋ ኣይክኣሉን። ኣገልግሎት ፖሊስ ኣመሪካ እቲ እሱር ንክትሓዝ ሓበሬታ ንዝሃበን ቪኪ ዘላትሉ ንዝሓበረን ክሳብ 10 ሽሕ ዶላር ዝበጽሕ ሽልማት ከም ዝህብ ይገልጽ ኣሎ። ኣዛዚ ፖሊስ ላውደርዳል ካውንቲ ሸሪፍ ሲንግልተን፡ ቪኪ ዋይት ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ከም ዘገልገለት ብምግላጽ ሓጋዚት ዳይሬክተር ህንጸት ከም ዝኾነትን ስርሓ እሱራት ናብ ቤት ፍርዲ ዝኸድሉ መጓዓዝያ ምውህሃድ ከም ዘጠቓልልን ሓቢሩ። እቲ እሱር ባዕላ ናብ ቤት ፍርዲ ክትወስዶ ምውሳና ጥሕሰት ፖሊሲ ከም ዝኾነ ዝገልጽ ሲንግልተን፡ ብከቢድ ገበናት ዝኽሰስ ሰብ ብኽልተ ሰባት ከም ዝዕጀብ ሓቢሩ። ቪኪ፡ ንዓመታት "ኣብነታዊት ሰራሕተኛ" ናይዚ ዓመት ተባሂላ ብደጋጋሚ ዝተሸለመት ምስግንቲ ሰራሕተኛ ከም ዝኾነት'ውን ሓቢሩ። ካብዚ ብዝብገስ ክሳብ ጭቡጥ መርትዖ ዝርከብ ብተሓባባርነት ክኸሳ ከም ዘይደሊ ገሊጹ። "ንክሃድም ሓጊዛቶ ድያ? ክኸውን ይኽእል። ስለዚ እዚ ሓደ ናይቲ መርመራ ኣካል ገይርና ንርእዮ ኣለና። ናብቲ ቤት ፍርዲ ክትወስዶ እንከላ ተጨውያ ድያ? ብዘይ ድልየታ ተወሲዳ? እዚ'ውን ካልእ እንርእዮ ዘለና ጉዳይ'ዩ። ኩነታት እቲ እሱር ርኢኻ ግን ኣብ ሓደጋ እያ ዘላ" ይብል። ወዲ 38 ዓመት ዋይት፡ ብመስከረም 2020 ንጓል 58 ዓመት ኮኒ ሪጅወይ ብካራ ብምውጋእ ብኽልተ ገበናት ቅትለት እዩ ተኸሲሱ። ኤጀንሲ ኣኽባሪ ፌደራላዊ ሕጊ ኣመሪካ፡ እቲ እሱር ብ2015 ብስርቂ መኪና፣ ብዝምታን ፖሊስ ብምጉያይንን ዝርከቡዎም ዝተፈላለዩ ገበናት ተኣሲሩ ከም ዝነበረ ሓቢሩ። እቲ ቅትለት ተኣሚኑ ፍርዲ ይጽበ ከም ዝነበረ'ውን ሰብ መዚ ገሊጾም።


ስዊድን፡ ሓደ ሕሉፍ ጉጅለ ቅዱስ ቁርኣን ከምዘቃጽል ድሕሪ ምግላጹ ናዕቢ ተላዒሉ

ኣንጻር ስደተኛታት ዝንቀሳቐስ ሕሉፍ የማናዊ ጉጅለ ኮነ ኢሉ ቁርኣን ከምዘቃጽል ምግላጹ ስዒቡ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ስዊድን ዝተወልዐ ጎንጺ ንመበል ራብዓይ መዓልቲ ቀጺሉ፡፡ ብሰንበት ኣብ ምብራቓዊት ከተማ ኖርኮፒንግ ኣብ ዝተኻየደ ተቓውሞ ፖሊስ ናይ መጠንቀቕታ ጠያይቲ ክትኩሱ እንከለው ሰለስተ ሰባት ጉድኣት ከምዝበጸሖም ተገሊጹ፡፡ ብተወሳኺ ብዙሓት መካይን እንትቃጸላ 17 ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም፡፡ ብተመሳሳሊ ብቐዳም ደገፍቲ እቲ ሕሉፍ የማናዊ ጉጅለ ኣብ ደቡባዊት ከተማ ማልሞ ኣብ ዘካየድዎ ሰልፊ መካይን ኣቃጺሎም፡፡ ኣብዚ ቕነ መንግስታት ኢራንን ዒራቕን ንልኡኻት ስዊድን ብምጽዋዕ ንምቅጻል ቁርኣን ተቓዊሞም ነይሮም፡፡ መራሒ ስትራም ኩርስ ዝተባህለ ምንቅስቓስ ዴንማርካዊ-ስዊድናዊ ራስመን ፓሉዳን፡ ቅዱስ ቁርኣን ከምዘቃጸለን ነቲ ተግባር ከምዝደግሞን ገሊጹ ነይሩ፡፡ እቲ ጉጅለ ካብ ሓሙስ ክሳብ ቀዳም መድረኻት ከካይደሎም ተሊሙ ኣብ ዝነበረ ከተማታት  ኣብ ዝተኻየዱ ሰልፊታት ተቓውሞ 16 ፖሊስ ጉድኣት ክበጽሖም እንከሎ ብዙሓት መካይን ፖሊስ ተቓጺለን፡፡ ፓሉዳን ብሰንበት ኣብ ከተማ ኖርኮፒን ሰልፊ ከምዘካይድ ምግላጹ ኣንጻሩ ካልእ ሰልፊ ክካየድ ምኽንያት ከምዝኾነ ዶቸ ወለ ጸብጺቡ፡፡ ፖሊስ መጥቃዕቲ ምስተፈጸሞም ናይ መጠንቀቕታ ጠያይቲ ከምዝተኮሱ ዝገለጹ ኮይኖም ሰለስተ ሰባት ፍንጣር ከምዝሃረሞም ገሊጾም፡፡ ሰልፈኛታት ብዓይኒ ዕሙት ኣብ ልዕሊ ፖሊስ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙ ዝገለጸ ሓላፊ ፖሊስ እታ ሃገር ብወገኑ ‘‘ቅድሚ ሕዚ ጎነጽ ዝበዝሖም ናዕቢታት ርእይና ኢና፤ እዚ ግን ዝተፈለየ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ቅድሚ ሕዚ እውን ጉጅለ ስትራም ኩርስ ቁርኣን ንምቅጻል ትልሚ ከምዘለዎ ድሕሪ ምግላጹ ኣብ ስዊድን ሓያል ናዕቢ ተላዒሉ ነይሩ፡፡ ኣብ 2020 ብዓሌታውነትን ካልኦት ገበናትን ንሓደ ወርሒ ኣብ ዴንማርክ ዝተኣሰረ መራሒ እቲ ሕሉፍ ጉጅለ ኣብ ከም ፈረንሳን ቤልጂየምን ሓዊሱ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ኣውሮጳ ቅዱስ ቁርኣን ናይ ምቅጻል መደብ ነይርዎ፡፡


‘ትሪያንግለ ኦፍ ሳድነስ’ ሽልማት ‘ፓልም ዲ ኦር’ ተዓዊታ

ብሩበን ኦስትላንድ ዝተሰርሐት 'ትሪያንግለ ኦፍ ሳድነስ' ዘርእስታ ፊልም፡ ኣብቲ ኣብ ዓለም ዓበይቲ ዝብሃሉ ፌስቲቫላት ፊልም ሓደ  ዝኾነ ካን - ፈረንሳ ዝወሃብ ዝለዓለ ሽልማት 'ፓልም ዲ ኦር' ተዓዊታ። እዛ ፊልም ኣብ ጅር 'ብማሕበራዊ ባጫ' [Social Satire] ትምደብ ኰይና፡ ነዊሕ ናይ 'ትፋእ' ምርኢት ዘለዋ፣ ሞዴላትን ኣዝዮም ሃብታማትን ዝዀኑ ሰባት፡ ደረጃኦም ከመይ ኢሉ ብዘይተጸበይዎ ኵነታት ከም ዝወድቕ እትርኢ ፊልም ሩበን ኦስትላንድ፡ ትማሊ ቀዳም እያ ሽልማት ፓልም ዲ ኦር ተሸሊማ። እዚ ሽወደናዊ ዳይረክተር ፡ነዚ ሽልማት'ዚ ንኻልኣይ ግዚኡ ዝዕወተሉ ዘሎ ኰይኑ፡ ኣብ 2017፡ 'ዘ ስኴር' ብእትብል ፊልም ተዓዊቱ ከም ዝነበረ ይዝከር። ኣብዚ ፈስቲቫል፡ ደቡብ ኮርያዊ ፓርክ ቻን-ዉክ ብሉጽ ዳይረክተር ተባሂሉ ተሸሊሙ።ፓርክ፡ በታ ኣብ 2003 ዝሰርሓ ኦልድቦይ ዘርእስታ 'ትሪለር' ፊልም ዝያዳ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ኣብዚ ዓመት 'ደሲሽን ቱ ሊቭ' ብእትብል፡ ምስ ጾታዊ ርክብ ዝተኣሳሰር ጅር 'ገበናዊ ፊልም' እያ። ኣብታ 'ንደቡብ ኮርያ ዝበለጸት ምሸት እያ ነይራ' ዝተባህለ ምሸት፡ እቲ ኣብ 2019 'ፓራሳይት' ኣብ እትብል ፊልም ብዘርኣዮ ተዋስኦ፡ ዝበለጸ ተዋሳኣይ ተባሂሉ ሽልማት ኦስካር ብምውሳድ ዓለምለኻዊ ኣቓልቦ ዝረኸበ ሶንግ ካንግ-ሆ  ሽልማት ብሉጽ ተዋስኣይ ዓቲሩ'ሎ። "ንጉስ ክሪንጅ" ንዝተሰምየ ፊልም፡ ዘረባ ብላዕሊ ዘንጸፈ ['ዳብ' ዝገበረ] ሽወደናዊ ኦስትላንድ፡ ኣብ ዓለም ሰባት ዘዛርብ ፊልም ንምስራሕ ከም ዝተበገሰ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። ብዛዕባ'ዛ ዝተሸለመት ፊልሙ ክዛረብ እንከሎ ኦስትላንድ፡ "ነዛ ፊልም ክንሰርሕ ክንጅምር እንከለና፡ ብርግጽ ሓደ ዕላማ ነይሩና 'መስለኒ፣ ንተዓዘብቲ መሳጢ ፊልም ክንሰርሕ ምፍታን፣ ሓሳብ ዘበራብር ትሕዝቶ ምምጻእን'ዩ ነይሩ ዕላማና፡" ድሕሪ ምባል፡ "ተዓዘብቲ ክዘናግዑ፡ ነቲ ፊልም ርእዮም ነብሶም ሕቶታት ክሓቱ፣ ካብቲ ምርኢት ወጺኦ'ውን ዝዘራረብሉን ዝካትዑሉን ነገራት ክህሉ እዩ ነይሩ ድሌታ" ክብል ኣረዲኡ። እታ ፊልም ብርግጽ ካብ ተዓዘብቲ ጽቡቕ ግብረ መልሲ ረኺባ ከም ዘላ ዝጠቐሰ ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ - ኣብ እዋን መላላዪ 'ታ ፊልም ካብ ዝተወስደ ትዕዝብቱ ነቒሉ - "ብፍላይ ሓደ ትርኢት ተዓዘብቲ ወይ ብሰሓቕ ክጭድሩ ዘኽኣለ ፍሉይ ትርኢት" ከም ዝቐረበ ኣመልኪቱ።ዛንታ ትራያንግል ኦፍ ሳድነስ፡ ክልተ ሞዴል ዝዀኑ ሰባት - ብብሪጣንያዊ ሃሪስ ዲከንሰንን ደቡብ ኣፍሪቃዊ ቻርልቢ ዲንን ዝዋስእዎ - ኣመና ምቾት ዝመልኦ ናብራ እዩ ዝጅምር። ብሰንኪ ዘይተጸበይዎ ተጓንፎታት ግን ንነብሶም ተዓጽያ ይረኽብዋ'ሞ፣ ምስቲ ማሕበራዊ ስርዓት ንኣድላይነት ሕቶ ምንባር ጥራይ ከልዕሉ ይረኣዩ።ቫይረይቲ ዝተባህለ መዘናግዒ መጽሔት፡ ብዛዕባ'ታ ፊልም ኣብ ዘስፈሮ ጽሑፍ፣ እታ ፊልም "እተስሕቕ'ኳ እንተዀነት፡ ኦስትላንድ ግን "ከም እትሓስብ'ውን" ገይሩ'ሎ ክትብል ኣስፊራ'ላ።"ዝዀነ ዓውዲ ይግጠም ብዘየገድስ፡ ንዓለም ብዝተፈላለየ መንገዲ ክንርእያ ግድን'ዩ፡" ይብል ኣብ ዘስፈሮ ገምጋም።


ንስነ-ጥበባዊት ሊዲያ ሞገስ 'ተባኣሲት' ዝገበራ እንታይ እዩ?

ሊድያ ሞገስ፡ 'ላምባ' ኣብ ዝተብሃለ ፊልም ድሕሪ ምውስኣ እዮም ብዙሓት ዝፈልጥዋ።  ንፈለማ እዋን ኣብ ዝተሳተፈትሉ ላምባ ብዘርኣያቶ ብቕዓት ናእዳ ክትረከብ እንከላ፡ ብርክት ዝበለ ሽልማት ረኺባትሉ እያ። ሊድያ ካብ ተዋስኦ ብዝዘለለ ብዝተምሃረትሉ ማርኬቲንግ'ውን ትሰርሕ እያ። ናብ ድሕሪት እንትንምለስ ግና፡ ሊድያ 'ብሓያልነታ፣ ብተባኣስነታን' ብተደጋጋሚ ካብ ቤት ትምህርቲ ብምስጓግን እያ ትፍለጥ። ብዝኾነ ይኹን ምኽንያት ንዝተንከፋ ተምሃራይ ከም ኩዕሶ ኣልዒላ ካብ ምንጋዕ፡ ወይ 'ሓፍ ኣቢላ ካብ ምድርባይ' ንድሕሪት ኣይትብልን። ክልተ ዓመታት ካብ ዝፀነሐትሉ ካብዚ ቤት ትምህርቲ ወፃኢ ዝነበራ ባህሪ ድማ ካልእ እዩ። ናብ ቤተክርስያን ብምኻድን ማርሻል ኣርት ብምምሃርን ፅቡቕ ስነ ምግባር ኣኻዕቢታ'ያ። ካብ መውዓሊ ህፃናት ክሳብ ሻምናይ ክፍሊ ትበፅሕ፡ ሊድያ ምስ መሓዙታ ትረዳዳእ፣ ኣብ 'ሚኒ ሚድያ' ትሳተፍ፣ ንትምህርታ ንፍዕትን ብባህሪኣ እትምስገንን'ያ ነይራ። እሞ ናይ ሊድያ ባህሪ ደኣ እንታይ ቀየሮ? መድሃልቲ- (ቡሊንግ)!' 'ቡሊንግ' ንዝብል ፅንሰ ሓሳብ ዋላ'ኳ ቀጥታዊ ትርጉም ኣይረኸቦ፡ ንሰባት ምሕራቕ፣ ምድሃል፣ ምሽምቓቕ፣ ምጥቃዕ ከምኡ'ውን ናይ ሓይሊ ስምዒት መንፈስ ምንፅብራቕ ብዝብል ክግለፅ ይኽእል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዲን ትምህርትን ባህርያትን ከምኡ'ውን መምህር ስነ-ኣእምሮ ዶክተር የቆየዓለም ደሴ፡ ንቡሊንግ ቀጥታዊ ትርጉም ምርካብ ከቢድ ከምዝኾነ ይገልፅ። እንተኾነ ጥቕዓት ብዝብል ክግለፅ ከምዝኽእል የረድእ። "ቡሊንግ ወይ ጥቕዓት፡ ሓደ ሰብ ንክሽቑረር፣ ንክፈርሕ፣ ንክሰግእ፣ ንክሳቐቕ ዝገብሩ ኣካላዊ፣ ስነ ልቦናዊ፣ ስምዒታውን ፀቕጥታት ምፍጣር'ዩ" ዝብል ዶክተር የቆየዓለም፡ ቡሊንግ ነገር ናይ ምፅሕታር ሓደ ዘርፊ'ዩ ይብል። በዚ ኩነታት ዝሓለፈት ሊድያ ድማ፡ "ቡሊንግ  ሓደ ሰብ መሰሉ ወይ ብዝተውሃበ ነገር ከይተኣማመንን ዝደልዮ ነገር ንከይረክብ ብሰባት ፀቕጢ እንትግበረሉን'ዩ" ብምባል ትገልፆ። ሊድያ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ብናይ ባዕላ መገዲ ክትጓዓዝ ምፍታናን "ካልኦት ዝብልዎ ኩሉ ክትቅበል" ዘይምድላያን ብኻልኦት ነቐፌታ ክቐርበላን፣ ምንሻው ክንተተኣናግድን ምኽንያት ኮይኑ። ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ፀላዊት ምስ ዝኾነት ካልእ ተምሃሪት ብዝነበራ ዘይምስምማዕ፡ ብዙሓት ተምሃሮ ምስኣ ክመሓዘዉ ኣይደልዩን ነይሮም። በዚ ምኽንያት እዚ "ወላ ሓደ ዝተፈለየ ነገር እንከይሃለዎ" ብኣከዳድንኣ፣ ብኣሰራርሓ ፀጉራ "ብምብጫው" ካልኦት ተምሃሮ ክስሕቑን ንሳ ክትሽቑረርን ይግበር ከምዝነበረ ትዝክር። "ክኣቱን ክወፅእን ስም ይወሃበኒ፤ ኣብ ክፍሊ ወፅየ ዕዮ ገዛ እንተቕረብ ይስሕቑኒ፣ ወረቐት ይድርብዩለይ፣ ናይ ምሳሕ መትሓዚ ስልጣንያይ ይስረቐኒ፣ ሓደ ሓደ መዓልቲ ምስሐይ ኣብ ሻንጣይ ተደፊኡ እረኽቦ ነይረ። ናብ መምህራን ከይደ እንተጠራዕኹ'ውን፡ እዚ ቁልዕነትን ቀልድን'ዩ እናበሉ ኣይሰምዑንን። ብድሕሪኡ ኣነ'ውን ሓያል ኮይነ" ትብል ሊድያ ንቤተሰባ ሓዊሱ ዝሰምዓ ከምዘይነበረ ትገልፅ። ስድርኣ፡ "እቲ ቤት ትምህርቲ ስለዘይፈተኽዮ ኢኺ ሓያልን ረባሺትን ኮይንኪ" ብምባል ነዚ ፀገም ትኹረት ኣይሃብዎን። ሊድያ፡ ማርሻል ኣርት ንሰባት ምውቃዕ ከምዘይምዕድ'ኳ እንተፈለጠት፡ ንርእሳ ንምክልኻል ግና ንዘሸቑርርዋ ተምሃሮ ትዋቓዕ። እዚ ድማ ብተደጋጋሚ ን 15 መዓልታት ወይ ንሓደ ሰሙን ካብ ትምህርቲ ክትእገድ ገይርዋ። ዶክተር የቆየዓለም፡ ኣብ ሊድያ ዝበፅሐ ሓዊሱ ብዙሓት ዓይነታት ቡሊንግ ከምዘለዉ ይገልፅ።  ቡሊንግ ከም ምውቃዕ፣ ምትንኳይ፣ ቦርሳ ምምንጣል ወይ ብኻልእ መገዲ ኣካላዊ መጥቃዕቲ  ክግለፅ ይኽእል። ብምፅራፍ፣ ብምንሻው፣ ሳጓ ብምሃብ፣ ብምድሃልን፣ ምጥቑቛምን ዝኣመሰሉ መገድታትን'ውን ይግለፅ። ስም ብምጥፋእ፣ ብሓሜትን ብተመሳሳሊ ዓይነት መገድን ዝፍፀም ድማ ማሕበራዊ 'ቡሊንግ' ተባሂሉ ይፅዋዕ። ኣብ ልዕሊ እዚ ኩሉ ድማ: እዚ ዘበን 'ሳይበር ቡሊንግ' (ሳይበራዊ መድሃልቲ) ሒዙ መፂኡ'ዩ። 'ሳይበር ቡሊንግ'  ዋላ'ኳ ዝተፈላለየ መልክዕ እንተሃለዎ ብማሕበራዊ መራኸብታት ኣቢሉ ንሰባት ምድሃል ሓደ መግለፂኡ ከምዝኾነ እዩ እቲ መምህር ስነልቦና ዘረድእ። ስለዚ፡ "ቡሊንግ ዝበሃል ዘይብሉ ቦታ የለን፣ ንቡሊን ዘይትቃልዓሉ መገዲ የለን፡ ኣብ ቤት ትምህርትን ናይ ስራሕ በታን ልሙድ'ዩ" ብምባል የብርህ። መብዛሕትኡ ግዘ ንኻልኦት ሰባት ዘሸቑርሩ ሰባት፡ ልዕሊ እቶም ዘጥቅዕዎም ሰባት ጉልበት ኣለዎም። "ኣነ ካብ ካልእ ዝበለፅኩ'የ" ካብ ዝብል ዝብገስ ብምዃኑ ዝኮነ ሰብ ነዚ ጥቕዓት ዝተቓልዐ'ዩ። ሰባት ብሰንኪ ፀገም ስብእና፣ ንርእሶም ግዳይ ቡሊንግ ብምዃኖም፣ ልዕልነት ንምንፅብራቕ፣ ኣዝዩ ጥቡቕ ብዝኮነ ኣተዓባብያ ምሕላፍ፡ ሰባት ንኻልኦት ንከሸማቕቑ ብምክንያት ዝጥቀሱ ምካኖም ዶክተር የቆየዓለም ይሕብር። ሊድያ፡ መድሃልቲ (ቡሊንግ) ዘስዓበላ ጸገም ሕጂ'ውን ከም ዘይላቐቓ ትዛረብ። ኣብቲ ጊዜ፡ ብተደጋጋሚ ስምዒት ዓርሰ ምትሓት ወይ ጥፍኣተኝነት ንክስምዓ ካብ ምግባር ሓሊፉ ንክትሓንኽ ናብ ርእሳ ዝድርበዩ ዝነበሩ ቃላት "ሓቂ ድዩ?" ኢላ ንርእሳ ክትጠራጠር ይገብራ ነይሩ። "ንሶም ከም ዝበሉዎ ቀጣን ድየ? መልክዐኛ'ዶ ኣይኮንኩን? ጸጉረይ ሕማቕ ድዩ? ንክብል፣ ዘለኒ ነገር ንከይፈትዎ፣ ብዛዕባ ነብሰይ ዘለኒ ግምት ክቕየር፣ ንነብሰይ ክጸልእ፣ ርእሰ ተኣማንነተይ ክንኪ፣ ካብ ገዛ ወጺአ ክሳብ ዝምለስ ርእሰ ተኣማንነት ንከይህልወኒ ገይሩ'ዩ" ትብል። ወሲኻ፡ "በቲ ዕድመ እቲ ብሕታውነት ይስምዓኒ ነይሩ፤ ይጭነቕ ነይረ። ካብ ትምህርቲ ክእገድ እንከለኹ ንኽልተ መዓልቲ ድቃስ ኣይወስደንን - ፍጥጥ ኢለ ይወግሕ፤ በዚ ይሓርቕ" ኢላ። ኣብ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ዝነበራ ዘሐጉስ ግዘን ናይ ትምህርቲ ውጽኢታን እናተመናመነ ናብ ዝቕጽል ደረጃ ትምህርቲ ዘሰጋግራ ነጥቢ ዝስኣነትሉ ግዜ ነይሩ። ሕጂ ግን፡ ሊድያ እዚ ኹሉ ዝፍትናን ስነ-ልቦናዊ ጸቕጢ ዘሕድረላን ዝነበረ ጸገም በዲሃቶ እያ። ኣብ ስነ-ጥበባዊ ስራሕትን ካልኦትን ውጽኢታዊት ኮይና ኣላ። እንተኾነ ሕጂ'ውን እቲ ዝበጽሓ ዝነበረ መድሃልቲ ዘስዓቦ ጽልዋ ሓሓሊፉ ይርኣያ እዩ። "ተጠራጣሪት" ክትኸውን "ንኣሽቱ ዝብሃሉ ነገራት'ውን ኣኽቢዳ" ክትርእዮምን ሓሓሊፉ ድማ ኣብ ሞንጎ ሰሓቕን ጸወታን ዝመጽኡ ቅይዐታት ንዓኣ ዝተዋህቡ ክመስሉዋን ገይሩ እዩ። "ኩሉ ሰብ ንዓይ ክብሪ ዘይብሉ ዝመስለኒ ግዜያት ኣሎ" ትብል። መብዛሕትኦም፡ ኣብ ኣብያተ ትምህርትን ናይ ስራሕ ቦታን ዝርኣዩ መድሃልቲ፡ ኣብ ውሽጢ ስድራቤት'ውን ከጋጥም ከም ዝኽእል ዝጠቅስ ዶክተር የቆየኣለም፡ ኣብ ውሽጢ መድሃልቲ ኣጥቃዓይ ወይ ኣጥቃዕቲ፣ ተበዳሊ ወይ ተበደልቲ ከምኡ'ውን ነቲ ኩነታት ዝርእዩ ሰባት ተሳተፍቲ ከም ዝኾኑ ይዛረብ። እዚ ድማ ኣብ ሰለስቲኡ ናይ ባዕሉ ጽልዋ ከም ዘሕድር እቲ በዓል ሞያ የረድእ። ቡሊንግ ብዝተፈላለየ ደረጃ ዝግለጽ ስነ-ልቦናውን ስነ-ኣእምሮኣውን ጽልዋ እኳ እንተሃለዎ፡ ብፍላይ እቲ ግዳይ ግን ክሳብ ነፍሰ ቕትለት ዝበጽሕ ስጉምቲ ክወስድ ከም ዝገብሮ ሓቢሩ። ቡሊንግ፡ ርእሰ ተኣማንነት ሰባት ክትሕት፣ ማሕበራዊ ህይወት ክተኣጓጎል፣ ኣብ ናይ ስራሕን ትምህርትን ኣሉታዊ ጽልዋ ዝፈጥርን ምኽንያት ምቁራጽ ትምህርቲ ብዙሓት ከም ዝኾነን ኣረዲኡ። ሰባት፡ ክሽቑረሩ ምግባር ብፍላይ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ብሰፊሑ ዝርኣይ ምዃኑን ከቢድ ሳዕቤን የምጽእ ምህላውን ዘመላኽቱ መጽናዕታት ምህላዎም እቲ በዓል ሞያ ገሊጹ። ይኹን'ምበር፡ ብመንጽር እቲ ዘስዕቦ ዘሎ ስነ ልቦናዊ ጉድኣት ግቡእ ትኹረት ከም ዘይተዋህቦ ዝገልጽ ኣቶ የቆየኣለም፡ "እቲ ሕብረተሰብ፣ ኣብያተ ትምህርትን መሰል ሰባት ዘኽብሩ ትካላትን ኣፍልጦ ኣይሃቡዎን። ናይዚ ሳዕቤን ናይ ሓጺር ግዜ ዘይኮነ ዘላቒ ኣሉታዊ ጽልዋ ስለ ዘለዎ ትኹረት ክወሃቦ ይግባእ" ኢሉ። ሊዲያ፡ በዚ ትሰማማዕ። "ንኣብነት፡ ሓደ ሰብ ትምህርቲ ኣይፈቱን እንተኢሉ ምናልባት ቡሊንግ ሓደ ምኽንያት ክኸውን ይክእል'ዩ፤ ስለዚ ብዙሕ ትምህርቲ ዘይፈትው ቆልዑ ክፍጠሩ'ዮም። ተማሂሩ ተመሪቑ ርእሰ ተኣማንነት ዘለዎ ሰብ'ውን ክስኣን ይኽእል። ብምኽንያት ብዙሓት ሰባት ኣቕሊሎም ብዝርእዩዎ ጉዳይ ብዙሕ ሰብ ክንስእን ኢና" ትብል። ሊድያ፡ ብወለንትኣ ንህጻናት እተምህር ኮይና ቡሊንግ ኣብ ልዕሊኣ ዘብጽሖ ሳዕቤን ብውሑዱ ኣብ ልዕሊ እዞም ቆልዑ ከይበጽሕ ክትትል ትገብር። ተዋሳኢት ሊድያ ቡሊንግ ዘስዐበላ ፅልዋ ንምፅዋር እናፈተነት፡ ኣብ ፊልም 'ላምባ' ሓዊሱ ብዙሓት ስራሕቲ ሰሪሓ እያ። እንተኾነ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ዝነበራ ፃንሒት'ውን ሓለሓሊፉ ኣብ ስራሕታ ኣጋጢምዋ'ዩ። ትካላት ትምህርቲ፣ ተምሃሮን ወለድን ነቲ ጉዳይ ብዝግባእ ንክርድእዎ ብምግባር ነቲ ፀገም ምቕላል ይከኣል'ዩ ትብል ሊድያ። ወለዲ፡ ንስምዒት ደቆም ብምክትታል ዓቕምን ዕድልን እንተልዩ ቤት ትምህርቲ ክሳብ ምቕያር ዝበፅሕ ስጉምቲ ክወስዱ ይግባእ ትብል። ብኻልእ ወገን ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ኣካዳሚክ ትምህርቲ ብዝዘለለ ስነ-ምግባር መሰረት ዝገበረ ትምህርቲ እንተዝወሃብ  ነቲ ፀገም ክንክዮ ይክእል ዝብል እምነት ኣለዋ። ቡሊንግ "ኣብ ዝኸድናዮ ኩሉ ዝስዕበና በሰላ የስዕብ" ዝብል ዶክተር የቆየዓለም፡ ብፍላይ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝሐሸ ቁፅፅር ስርዓትን ኣገልግሎት ማዕዳ ብምጉልባትን ነቲ ፀገም ምቕላል ይከኣል ይብል። "ካብ ሱር መሰረቱ ንምንካይ ግና ወለዲ ንደቆም እንተዕብዩ መሰልን ግቡእን ክፈልጡ ምግባር" ግቡእ'ዩ ዝብል እቲ መመህር ስነልቦና፡ ስሩዕ መራኸቢ ሓፋሽ ኮኑ ማሕበራዊ ሚድያታት ፅልኢ ዝፅሕትሩ  ትሕዝቶታት ንከይዝርግሑ ክጥንቀቑ ይግባእ ይብል። ቡሊንግ ዘጋጠሞም ሰባት'ውን እቲ ጉዳይ ንስድርኦም፣ ንቤት ትምህርቲ ካብዚ እንተገዲዱ ድማ ንኣካላት ሕጊ ከፍልጡ ከምዝግባእ ይሕብር።  ነዚ ጥርዓን ዕሽሽ ምባልን "ናይ ቆልዑ ፀዋታ'ዩ" ኢልካ ምሕላፍ ግና ነቲ ንእሽተይ ፀገም ብምግዳድ፡ ኣብ ሂወት ዘበኖም ኩሉ ዘይሓዊ በሰላ የስዕብ ክብል የጠንቅቕ።


ስነ-ስርዓት ቀብሪ ድምጻዊ ማዲንጎ ኣፈወርቅ ሎሚ ተፈፂሙ

ብሰሉስ ህይወቱ ዝሓለፈ ድምጻዊ ማዲንጎ ኣፈወርቅ ሎሚ ሓሙስ 19 መስከረም 2015 ዓ.ም. ስነ-ስርዓት ቀብሩ ተፈጺሙ። እቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣብ ፍሬንድሺፕ ፓርክ ስድርኡ፡ ፈተውቱ፡ ሞያውያን መሳርሕቱ፡ ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲን ብዙሓት ኣድነቕቱን ኣብ ዝተረኸብሉ ስነ ስርዓት ስንብት ድሕሪ ምክያዱ እዩ ተፈፂሙ። ድምጻዊ ማዲንጎ ኣፈወርቅ ሰሉስ ንጉሆ 1፡30 ኣብ ክፍለ ከተማ ለሚኩራ ናብ ዝርከብ ክሊኒክ ከይዱ ፈውሲ ቃንዛን ካልእ መድሃኒታትን ድሕሪ ምውሳዱ ከባቢ 3፡00 ቅድሚ ቀትሪ ከም ዝሞተ ፖሊስ ሓቢሩ። ዳይረክተር ርክብ ህዝቢ ኮሚሽን ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኮማንደር ማርቆስ ታደሰ ሬሳኡ ንምርመራ ናብ ሆስፒታል ኣቤት ከምዝተወስደን ውፅኢት ምርመራ ሬሳ ንህዝቢ ከምዝግለፅን ኣብ ዝሞተሉ መዓልቲ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። ዛጊት ፖሊስ ብዛዕባ ጠንቂ ሞት እቲ ድምጻዊ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን። ኣብቲ ስነ-ስርዓት ቀብሪ፡ ነቶም ሃንደበት ናብ ትካል ጥዕና ከይዶም ብህይወት ዘይተመልሱ ድምጻውያን ብምዝካር፡ "ሕማሞም በርቲዑ ድዩ ወይስ ሕክምናዊ ድኽመት?" ኢሎም ብምሕታት ላዕለዎት ሰበስልጣን ነቲ ጉዳይ ቆላሕታ ክገብሩሉ ተላብዮም ኣለዉ። ድሕሪ ሞት እቲ ድምጻዊ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ፕረዚደንት ሳህለወርቅ ዘውዴን ሓዊሱ ካልኦት ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ ከምኡ’ውን ፍሉጣት ሰባትን ኣድነቕቲ እቲ ሞያን ሓዘኖም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ገሊጾም ኣለዉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብሞት ስነጥበባዊ ማዲንጎ ኣፈወርቅ ዘለዎ ሓዘንብምግላጽ ኣብ ናይ ፌስቡክ ገጹ "ኣብ ሓጺር ዕድሚኡ ንሃገር ብዙሕ ዝሰርሐ ስነጥበባዊ'ዩ" ኢሉ። ኣብቲ ስነ-ስርዓት ቀብሪ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዝርከብዎም ካልኦት ላዕለዎት ሰበስልጣንን ፈተውቲ እቲ ድምጻዊን ዕንበባ ኣንቢሮም። ብዙሓት ኣድነቕቱ’ውን ሓዘኖም ኣብማሕበራዊ መራኸቢታት ይገልጹ ኣለዉ። ወለዱ ተገነይ ዝብል ስም ዝሃብዎ ማዲንጎ ኣፈወርቅ፡ ኣብ ጎንደር ተወሊዱ ኣብ ደብረ ታቦር እዩ ዓብዩ። ኣብ ወተሃደራዊ ገዛ ከምዝዓበየ ኣብ ሓያሎ ቃለ መሕትት ዝገለጸ ማዲንጎ፡ እቲ ስሙ ዝረኸቦ ኣብኡ ከምዝኾነ ገሊጹ ነይሩ። ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ናይ ሙዚቃ ሂወቱ ብተመሳሳሊ ስም ተፈላጥነት ረኺቡ። ገና ህጻን ከሎ፡ ኣብ ዜማ ላስታ ዝተባህለት ጉጅለ ሙዚቃ ተጸንቢሩ ሙዚቃ ፍሉጣት ደረፍቲ ብምጽዋት ዝጀመረ ማዲንጎ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ንጽል ደርፍታትን ምሉእ ኣልበማትን ብምዝርጋሕ ኣብ ህዝቢ ተፈታውነት ረኺቡ እዩ። ማዲንጎ ሓደ ካብቶም ብስርሖም ኣብ ዓበይቲ መድረኻት እታ ሃገር ዝዕደሙ ደረፍቲ ኮይኑ፡ ስርሑ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ወጻኢ ብተደጋጋሚ ከቕርብ ጸኒሑ'ዩ። ድምጻዊ ማዲንጎ ኣፈወርቅ ወዲ 44 ዓመትን ኣቦ ሓደ ቆልዓን'ዩ ነይሩ። ናይ ብዙሓት ፍሉጣት ደረፍቲ ሙዚቃ ብምምሳል ኣቓልቦ ኣሕተምቲ ሙዚቃ ዝሰሓበ ማዲንጎ፡ ኣብ 1989 ምስ ክልተ ኣዕሩኽቱ 'ፊሸር ባንድ ኮሌክሽን' እትብል ናይ መጀመርታ ኣልበሙ ኣሕቲሙ። ኣብ 1991 ዝተፈነወት 'ስያሜ ኣጣሁላት' እትብል ኣልበሙ ብዙሓት ኣድነቕቲ ዘጥረየት ነይራ። ካብዛ ኣልበም 'ስያሜ ኣጣሁላት' ከምኡ’ውን 'ኣማን ነው ወይ ጎራው' ዝብላ ደርፍታት እውን ዓብዪ ዝና ክረክብ ገይረን እየን። ድሒሩ ምስ ካልኦት ተሓባበርቱ ከምኡ'ውን ብውልቁ ንጽል ደርፍታት ኣውጺኡ’ዩ። ኣብ 1997 ዓ.ም 'ኣይደረግም'፡ ኣብ 2007 ድማ 'ስወድላት' ብዝብል መጸውዒ ዝፈነወን ኣልበማት ኣዝዩ ህቡብ ክኸውን ኣኽኢለንኦ። ካብዚ ብተወሳኺ ምስ መሓዙቱ ማሕበራዊ ረብሓ ዘለዎም ስራሕቲ ሙዚቃ ሰሪሑ ነይሩ። ማዲንጎ "ኣባይ ወስይ ቬጋስ" ንዘርእስታ ፊልም መዐጀቢ ዝሰርሓ ደርፊ ሓንቲ ካብቶም ኣሰሩ ዘንበረሎም ስራሕቲ ሙዚቃ እያ። እዚ ኣብ ትሽዓተ ዓመት ዕድሚኡ ናብ ሙዚቃ ዓለም ዝተጸንበረ ድምጻዊ፡ ቅድሚ ሞቱ ክሳብ ዝነበራ ሰዓታት ካብ ማይክሮፎን ኣይተፈለየን ነይሩ። ማዲንጎ ኣፈወርቅ ሓደ ካብቶም መስረትቲ እቲ ደገፍ መርበብ ሙዚቀኛታት 'ኣራራይ' ምንባሩ ዝተገልጸ ክኸውን ከሎ ብናይ ግብረ ሰናይ ንጥፈታት ድማ ይዝከር።


ህብብቲ ተዋሳኢት ክሪስቲ ኣለይ ኣብ 71 ዕድመኣ ዓሪፋ

ክሪስቲ ኣለይ፡ እታ ብፍላይ ኣብ 1980ታትን 90ታትን ‘ቺርስ’ ኣብ ዝተባህለት ተኸታታሊት ኮሜዲ ፊልም ፍልጥቲ ተዋሳኢት ዝነበረት፡ ኣብ መበል 71 ዕድመኣ ብሕማም መንሽሮ ከም ዝዓረፈት ስድራቤታ ኣፍሊጦም። "ነቲ ንምእማኑ ዘጸግም፡ ሞት ኣመና ፈቃር ኣደና ክንሕብረኩም ዓሚቝ ሓዘን እናተሰምዓና እዩ" ክብሉ ደቃ ጽሒፎም። ክሪስቲ ኣብታ ህቡብቲ ተኸታታሊት ፊልም ቲቪ 'ቺርስ'፡ ከም ማናጀር ሓደ ባር ብምዃን ብዝተላበሰቶ ገጸ-ባህሪ ሽልማት ኤሚ ተዓዊታ እያ። እታ ተወላዲት ዊቺታ ካንሳስ ዝዀነት ህብብቲ ተዋሳኢት፡ ኣብ ፊልምታት ‘ስታር ትረክ II’፡ ‘ዘ ራዝ ኦፍ ካሃን’፡ 'ድሮፕ ዴድ ጐርጀስ'ን ተኸታታሊ ፊልምታት ‘ሉክ ሁ’ስ ቶኪን’ እውን ተዋሲኣ እያ። እቲ መግለጺ ስድራቤታ እንታይ ዓይነት መንሽሮ ከምዝሓመመት ኣይገለጸን፤ እንተዀነ "ኣብ ቀረባ እዋን ዝተፈልጠ" ምዃኑ የመልክት። "ብመቕርባ ተኸቢባ ብዓቢይ ሓይሊ ተቓሊሳ እያ፤ እቲ መወዳእታ ዘይብሉ ናይ ምንባር ሓጐሳ ኸኣ ዝዀነ ይዅን ኣብ ቅድመና ዘሎ ንምስጋር ርግጸኛታት ክንከውን ዝመርሕ’ዩ" ክብል ኣስዒቡ። "[ንሳ] ከምቲ ኣብ ስክሪን ዝቐመጠቶ ትእምርቲ፡ ኣብ ሂወታ’ውን እተገርም ኣደን ኣደዓባይን እያ ነይራ።" ብተወሳኺ፡ "ንህይወት ዘለዋ ኒሕ፡ ንደቃ ንደቂ ደቃን ከምኡ’ውን ንብዙሓት እንስሳታታን ዝነበራ ፍቕሪን ንምፍጣር ዘልኣለማዊ ሓጐሳን" ንኢዶም። ኣብ ተኸታታሊ ፊልም ሉክ ሁ’ስ ቶኪን ምስኣ ዝተዋስአ ስሙይ ተዋስኣይ ጆን ትራቮልታ፡ ኣብ ልዕሊኣ ዘለዎ ክብሪ ንምግላጽ  ኣብ ኢንስታግራም ለጢፉ። "ክሪስቲ፡ ሓንቲ ካብቶም ኣብ ህይወተይ ፍሉይ ዝምድና ዝመስረቱ ሰባት እያ ነይራ። ኣነ የፍቅረኪ እየ ክሪስቲ" ክብል ኣብ ጐድኒ ስእላ ጽሒፉ። "ዳግማይ ክንራኸብ ምዃንና እፈልጥ እየ፡" ከኣ ይብል ጆን ትራቮልታ ክሪስቲ፡ ኣብታ ኣብ ሓደ ባር ቦስተን ዝተደኰነት ተኸታታሊት ‘ኵነታዊ ድራማ’ [sitcom] ተለቪዥን ኤንቢሲ፡ ረቤካ ሆወ ኰይና እያ ተዋሲኣ። እዛ ፊልም፡ ኣብቲ ኣመና ልዑል ተቐባልነት ዝረኸበትሉ እዋን ዝተጸንበረታ ክሪስቲ፡  ኣብ 147 ምዕራፋት ብምውሳእ፡ ክሳብ’ቲ [እታ ፊልም] ዝተዛዘመትሉ 1993 ሰሪሓ እያ። ኣብ 1993፡ “ዳቪድ’ስ ማዘር” ኣብ ዝብል ፊልም ተለቪዥን ሲቢኤስ ብተጻወተቶ መሪሕ ጠባይ እዋን፡ ንኻልኣይ ግዜ ሽልማት ኤሚ ተቐቢላ እያ።


‘ጋንግስታስ ፓራዳይዝ’ ብትብል ደርፉ ዝፍለጥ ራፐር ኩሊዮ ዓሪፉ

ቅኑዕ ስሙ ኣርቲስ ልዮን ኣይቪ ጁንየር ዝኾነ ራፐር ኩሊዮ ኣብ መበል 59 ዓመቱ ከምዝሞተ ተፈሊጡ። ኩልዮ፡ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ገዛ ሓደ ዓርኩ፡ ኣብ ምድሪቤት ሽቓቕ ወዲቑ ከምዝተረኸበ ኣካያዲ ስራሕኡ ጃረዝ ፖዚ ንማዕከናት ዜና ኣሜሪካ ሓቢሩ። ኩሊዮ ካብ 1980ታት ኣትሒዙ ሙዚቃ ይሰርሕ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብ 1995 ‘ጋንግስታ ፓራዳይዝ’ ብትብል ደርፉ ግራሚ ምስ ተዓወተ ግን ኣብ ታሪኽ ሂፕ ሆፕ ዘለዎ ቦታ ኣጽኒዑ። እታ ደርፊ፡ ናይታ ‘ዴንጀረስ ማይንድስ’ ዘርእስታ ኣብ መላእ ዓለም ኣስታት 78 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ዝረኸበት ፊልም መሰነይታ ኮይና እያ። በቲ ዜና "ልባ ከም ዝተሰብረ" ኣብ ኢንስታግራም ዝጸሓፈት እታ ኣብታ ፊልም ዝተዋስአት ሚሸል ፋይፈር፡ "ፊልምና ብዙሕ ዓወት ዝረኣየትሉ ምኽንያት" ደርፊ ኩሊዮ እዩ ኢላ። "ፈጺሙ ብሓጺሩ ዝቖጽየ ህይወት" ብምባል እታ ተዋሳኢት ዝተሰምዓ ሓዘን ገሊጻ ፍሉጥ ጸሊም ስነጥበባዊ ስኑፕ ዶግ ብወገኑ፡ ነታ ደርፊ ጠቒሱ፡ ንሱን ኩሊዮን ኣብ 2006 ዝተሓባበሩላ ትራክ ጋንግስታ ዝተሰኣልዎ ስእሊ ዘርጊሑ። ራፐርን ተዋሳኣይን ኣይስ ኪዩብ ድማ፡ "እዚ ዘሕዝን ዜና'ዩ። ኩሊዮ ናብ ላዕሊ ጥርዚ እቲ ኢንዳስትሪ ሙዚቃ ክዓብይ ተዓዚበ እየ" ክብል እንከሎ፡ ቫኒላ ኣይስ'ውን "እቲ ጥዑይ ኣርከይ ኩሊዮ ከም ዝሞተ ሰሚዐ ተጸሊለ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ራፐር ኤም ሲ ሃመር ንኩሊዮ "ሓደ ካብቶም ዝፈልጦም ደስ ዝብሉ ሰብኡት" ክብል ገሊጽዎ። ተዓዋቲ ሽልማት ኦስካር ዝኾነ ሙዚቀኛን ዳይረክተርን ክዌስትሎቭ ከኣ ኣብ ትዊተር "ሰላማዊ ጉዕዞ ይግበረልካ ሓውና" ኢሉ ጽሒፉ። ራፐር ፍሌቨር ፍላቭ፡ ንሱን ኩሊዮን "ኣብ ሰሉስ ብሓባር ምርኢት ከቕርቡ" መደብ ከምዝነበሮም ሓቢሩ። ድምጻዊት ደቢ ሃሪ "ብኽብሪ ዕረፍ" ብምባል ዘለዋ ናእዳን ኣድናቖትን ገሊጻ። ራፐር ኤልኤል ኩል ጄ ድማ ብተመሳሳሊ ምስ "ፍቕሪን ክብሪን" ዝብል መልእኽቲ ጽሒፉ። ሙዚቀኛ ኣል ያንኮቪች እውን ምስ'ቲ ነፍስሄር ራፐር ዝተሰኣሎ ስእሊ ብምልጣፍ ሓዘኑ ገሊጹ'ሎ። ጠንቂ ሞት ናይቲ ህቡብ ስነጥበባዊ ክሳብ ሕጂ ኣይተፈልጠን። ይኹን እምበር ፖዚ፡ እቶም ዝወሰድዎ ሓካይም ምስ ልቢ ዝተኣሳሰር ሕማም ክኸውን ይኽእል ዝብል እምነት ከምዘለዎም ተዛሪቡ። ኣብ 90ታት ኣብ መድረኽ ሙዚቃ ራፕ ምዕራባዊ ገማግም (ዌስት ኮስት) ኣሜሪካ ፍሉጥ ዝነበረ ኩሊዮ ኣብ ክፍለሃገር ፔንስልቨንያ ተወሊዱ፡ ኣብቲ ሞያኡ ዘዐንበበሉ ከባቢ ሎስ ኣንጀለስ፡ ኮምፕተን ድማ ዓብዩ። ቅድሚ ምሉእ ግዜኡ ንሂፕ-ሆፕ ምውፋዩ ኣብ ከባቢ ሳን ሆዜ ከም ወለንተኛ ኣባል መጥፋእቲ ሓዊ ኮይኑ ሰሪሑ እዩ። ንሱ ኣብ 1994 ንጋዜጣ ሎስ ኣንጀለስ ታይምስ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መሕትት "ሞራሉ ንምጽራይ ዝኸውን መንገዲ" ስለዝኾነ ከምኡ ከምዝገበረ ገሊጹ ነይሩ። "ኣብ ምጥፋእ ሓዊ ዝወሃብ ስልጠና ዘድልየኒ ዝነበረ ስነ-ስርዓት እዩ ነይሩ" ኢሉ። "መዓልታዊ ንጎዪ ነይርና። ኣነ ኣይሰትን፡ ሽጋራ ኣየትክኽን ወይ ከምቲ ልሙድ ዝገብሮ ዝነበርኩ ነገራት ኣይገብርን ነይረ።" ንሱ ጋንግስታ ራፐር ዝብል መጸውዒ ነጺጉ፡ ኣብ ክንድኡ ኩሉ መዳያዊ ኣዘናጋዒ ዝብል ተራ ይመርጽ። ኩሊዮ፡ ኣብ 2009 ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ዝነበረ ሴሌብሪቲ ቢግ ብራዘር ሓዊሱ ኣብ ዓሰርተታት ፊልምታትን መደባት ተለቪዢንን ዝተዋስአ ንፉዕ ኣሰናዳኢን ተዋሳኣይን'ዩ ነይሩ። ‘ኩኪንግ ዊዝ ኩሊዮ’ ዝብል መጽሓፍን ተኸታታሊ መደብ ኢንተርኔትን እውን ኣዳልዩ እዩ። ክሳብ ዝሞተሉ እዋን ንጡፍ ዝነበረ ኩሊዮ፡ እኒ ቫኒላ ኣይስን ያንግ ኤም ሲን ሓዊሱ ምስ ካልኦት ኮኾባት 90ታት ዑደት ኣብ ምግባር'ዩ ጸኒሑ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት እውን ኣብ ቴክሳስ ምርኢት ኣቕሪቦም ነይሮም። ኣብ 1996 ዝተመርዓወ ኩሊዮ ምስ በዓልቲ ቤቱ ነበር ጆሴፋ ሳሊናስ ኣርባዕተ ቆልዑ ኣፍርዮም እዮም።


ዊል ስሚዝ ስለምንታይ ንክሪስ ሮክ ከምዝጸፍዖ ንፈለማ እዋን ተዛሪቡ

ዊል ስሚዝ፡ ብሰንኪ ዝነበሮ "ዝተዓብጠ" ቁጠዐ ንኮመድያን ክሪስ ሮክ ኣብ መድረኽ ሽልማት ኦስካር ክጸፍዖ ከምዝተደፋፍአ ተዛሪቡ። እቲ ፍሉጥ ተዋሳኣይ፡ ድሕሪ'ቲ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት ዘጋጠመ ፍጻመ ንፈለማ እዋን'ዩ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ተዛሪቡ ዘሎ። ንሱ፡ ሓዳስ ፊልም ንምፍላጥ ምስ ኣቕራቢ መደብ ተለቪዥን 'ዘ ደይሊ ሾው' ዝኾነ ኮመድያን ትረቨር ኖዋ ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት "እንታይድ'ዩ መስለካ፡ ኣብታ ለይቲ ዘጋጠመኒ ነገር ነይሩ" ኢሉ። "ዋላ'ኳ ንዘርኣኹዎ ስነምግባር ምኽኑይ ዝገብር እንተዘይኮነ. . .ዝተዳቐቑን ዝተሓላለኹን ነገራት ዝነበርዎ'ዩ" ክብል ገሊጹ። "በቃ ርእሰይ'የ ስሒተ" ብምባል ድማ፡ ናብኡ ዘብጽሖ ውህሉል ቁጠዐ ኣብ ውሽጡ ከምዝነበረ ተዛሪቡ። ኣብቲ ኣብ ሆሊዉድ ዝተኻየደ ጽንብል ሽልማት ኦስካር፡ ንሕጹያትን ዕዉታትን ንምፍላጥ ኣብ መድረኽ ዝደየበ ተዋዛያይ ክሪስ ሮክ ብዛዕባ ልጹይ ርእሲ ብዓልቲ ቤቱ  ጄዳ ድሕሪ ምጭራቑ፡ በዚ ዝሓረቐ ዊል ስሚዝ ናብ መደረኽ ደዪቡ ነቲ ኮመድያን ጸፊዕዎ። ኣብታ ምሸት፡ ድሕሪ'ቲ ፍጻመ ዊል ስሚዝ ሽልማት ኦስካር ከምዝተዓወተ ይዝከር። "ክሳዕ ክንደይ ንሰባት ዘሰንበደ ምንባሩ ይርዳኣኒ'ዩ" ዝበለ እቲ ህቡብ ተዋሳኣይን ደራፋይን፡ "ከይደ'የ ነይረ። ንነዊሕ እዋን ተዓቢጡ ዝጸንሐ ቁጠዐ'ዩ ነይሩ" ክብል ገሊጽዎ። ዝፈጸሞ ተግባር ዘስዓቦ ጓሂን ቃንዛን ከምዝተረድኦ ዝገለጸ ስሚዝ፡ ወዲ 9 ዓመት ወዲ ሓፍቱ ኣብታ ምሸት ዝሃቦ ግብረመልሲ ዘኪሩ። "ሽኮሪና ንእሽቶ ወዲ'ዩ. . . ንገዛ ተመሊስና፡ ንኣኮኡ ንምዕዛብ ከይደቀሰ ጸኒሑ። ኣብ ክሽነና ኮፍ ኢልና፡ ንሽልማት ኦስካር ኣብ ኢዱ ሒዙ ኣብ ሰለፈይ ተሰቒሉ ነይሩ። ድሓር 'ኣኮይ፡ ስለምንታይ ነቲ ሰብኣይ ሃሪምካዮ?' ይብለኒ"። "ሕማቕ'ዩ ነይሩ" ክብል ነቲ ኩነታት እናነብዐ ተዛሪብሉ። ድሕሪ'ቲ ፍጻመ ንፈለማ እዋን'ዩ ምስቲ  ኣመሪካዊ መደብ ተለቪዢን ቃለ መሕትት ኣካይዱ። ንትረቨር ኖዋ ኣብ ዝሃቦ መልሲ " ሰባት ጎዲአ ሰባት ጎዲአ' ዝብል ክልሰ-ሓሳብ ብግብሪ ከስተውዕሎ ከምዝኻኣለ ይዛረብ። እንታይ ከምዝደፋፍኦ ክዛረብ እንከሎ ድማ፡ "ብዙሕ ነገር'ዩ። እቲ ወላዲኡ ንኣዲኡ ክሃርማ ዝርኣየ ንእሽቶይ ቆልዓ'ዩ፡ ተረዲኡካ። ኩሉ'ዚ ኣብታ ህሞት ገንፊሉ። ከምኡ [ዓይነት ሰብ] ክኸውን ኣይኮነን ድልየተይ"። ዊል ስሚዝ፡ ኣብ ሓደ ዘቤታዊ ጎነጽ ዘለዎ ስድራቤት ከምዝዓበየ ቅድሚኡ ተዛሪቡ ነይሩ'ዩ። እቲ ንዛንታ ሂወቱ ዝገልጽ መጽሓፉ፡ ብዛዕባ ዘሕዘን ፍጻሜታት መጥቃዕቲ ኣቦኡ ኣብ ልዕሊ ኣዲኡ ይትርኽ። እቲ ሕማቕ ተመክሮ ንቁልዕነቱ ከምዝጸለዎን፡ ናብ ሞያ ስነጥበብን ፊልምን ክኣቱ ከምዝደረኾን'ውን ኣብቲ መጽሓፍ ኣዘንትዩ'ሎ። ዊል ስሚዝ ኣብ መድረክ ሽልማት ኣካዳሚ ኦስካር ብጽፍዒት ንዝሃረሞ ክሪስ ሮክ "ዘይቕቡልን ይቕረ ዘይብሃሎን" ባህሪ ከምዘርአየ ብምግላጽ ድሕሪ'ቲ ፍጻመ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ይቕሬታ ሓቲቱ ነይሩ'ዩ። "ክሪስ፡ ብወግዒ ይቕሬታ ክሓተካ ይደሊ፡ ዶብ ጥሒሰን ተጋግየን'የ" ኢሉ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ብቓሉ ዘካየዶ ቃለመሕትት፡ "እቲ ሓደ ክብሎ ዝደሊ፡ ሰብ ብምንታይ ይሓልፍ ከምዘሎ ክትፈልጥ ኣይትኽእልን ኢኻ" ኢሉ። ኣብቲ እዋን እንታይ ኣጋጢምዎ ከምዝነበረ ግን ብንጹር ኣይጠቐሰን። ንዕዱማት ናይቲ መደብ እናመልከተ "ኣብዛ ግዜ እዚኣ እዞም ተዓዘብቲ፡ ጥቓ ዘይተፈልጥዎ ሰባት ኮፍ ኢልኩም ኣለኹም፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ወላዲቶም ዝመተቶም ይህልዉ. . .ቆልዓ ዝሓመሞም። ዝነበሮም ስራሕ ዝሰኣኑ። መጻምድቶም እሙናት ዘይኮኑ [ይህልዉ]" ኢሉ። "ከምዚኦም ነገራት ኣለዉ፡ ሰባት ብምንታይ ይሓልፉ ክትፈልጥ ኣይትኽእልን ኢኻ። ኣነ'ውን ዝሓልፎ ዝነበርኩ ነገር ነይሩኒ ኣብታ ምሸት"። ድሕሪ'ቲ ጽንብል ሽልማት ኦስካር "ሰብ ብምዃነይ ንርሰይ ይቕረ ክብለላ ነይሩኒ"። "እመነኒ፡ ሰብ ምዃነይ ካባይ ንላዕሊ ዘሕርቖ ዋላሓደ የለን. . . ኩሉ ሳዕ 'ሰፑርማን' [ካብ ሰብ ንላዕሊ]  ክኸውን'ዩ ድልየተይ ነይሩ። ኩሉ ሳዕ ደበኽ ኢለ ንዝተወጽዐ ንምድሓን'ዩ ነይሩ ባህገይ"። "ግና፡ ርእሰይ ከትሕትን ጎደሎ ሰብ ምዃነይ ከስተውዕልን ነይሩኒ። ሕጂ'ውን ናብ ዓለም ወጺአ ኣብ ልበይ ዘሎኒ ብምብርካት ንካልኦት ክድግፍ ተስፋ እገብር" ይብል ዊል ስሚዝ። እቲ ወዲ 54 ዓመት፡ ብሰንኪ'ቲ ፍጻመ ኣብ ሽልማት ኦስካር ከይሳተፍ ን10 ዓመታት ከምዝተኣገደን፡ ካብቲ ነቲ ሽልማት ዘዳሉ 'ኣካዳሚ' ከምዝወረደን ይዝከር። ብዓልቲ ቤቱ ዴዳ፡  'ኣልፒሲያ' ዝተባህለ ጸጉሪ ርእሲ ዘርግፍ ሕማም ከም ዘለዋ ቅድሚ'ቲ ፍጻመ ገሊጻ ምንባራ ይፍለጥ። ዊል ስሚዝ ዝሰርሓ ሓዳስ ፊልም ንምፍላጥ'ዩ ትማሊ ሰኑይ ናብቲ መደብ ቀሪቡ ብዛዕባ'ቲ ናይ ኦስካር ፍጻመ ተዛሪቡ። እታ 'ኣግእዞ' (ኢማኑስፔሽን) ዘርእስታ ፊልም፡ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ክትዝርጋሕ ትጽቢት ይግበር። እዚ ድማ፡ እታ ፊልእም ኣብ ዝቕጽል ሽልማት ኦስካር ንክትወዳደር ዕድል ዝህብ'ዩ። ስሚዝ፡ ኣብታ 'ኪንግ ሪቻርድ' እትብል ንዛንታ ሂወት ወላዲ ፍሉጣት ተጻወቲ ቴንስ ባይታ ሰሬና ዊልያምስን ቨኑስ ዊልያምስን እትገልጽ ፊልም ብሉጽ ተዋሳይ ብምዃን ናይዚ ዓመት ሽልማት ኦስካር ዓቲሩ'ዩ። እዛ ሓዳስ በቲ ፍጻመ ክትድወን ከምእትኽል ምሕሳብ ንባዕሉ "ጣዕ የብለኒ" ክብል ዘለዎ ስክፍታ ገሊጹ። "እንተወሓደ ፍረ ጻዕሪ ናይቶም ኣብታ ፊልም ዝተዋስኡ ስነጥበበኛታት ክብሪ ክወሃቦን "ዕዮኦም በቲ ኣነ ዝፈጸምክዎ ዘሕዝን ውሳነ ከይጽየቕን ተስፋ እገብር"።


ስዑዲ ዓረብ፡ 'ሶዶምነት የተባብዑ' እትብሎም ቀስተ-ደመና ዝሕብሮም ኣቝሑ ካብ ድኳናት ተወግድ

ሰበስልጣን ስዑዲ ዓረብ ሕብሪ ቀስተ-ደመና ዘለዎም መፃወቲ ቘልዑን ክዳውንትን ንግብረ-ሶዶማውነት ዘተባብዑ ከምዝዀኑ ብምግላጽ ካብ ድኳናት ተወግዶም ምህላዋ ተሌቪዥን 'ታ ሃገር ገሊጹ። እቲ ብተሌቪዥን ኣል-ኤክባርያ ዝቐረበ ዜና ከም ዘመልክቶ፡ ሰብመዚ ንግዲ እታ ሃገር ኣብ ከተማ ሪያድ ዝርከባ ትካላት ንግዲ ዝሓዛኦም ቀስተ-ደመና ዝሕብሮም ኣዝዮም ብዙሓት ኣቝሑ ኣልዮም ኣለዉ። መትሓዙ ጸጉሪ ርእሲ፡ ማልያታት፡ ቆቢዕ፡ መትሓዙ ርሳስ ካብ ሞንጎ እቶም ከም ዝእለዩ ዝተገብሩ ኣቝሑ እዮም። ሓደ በዓል ስልጣን ስዑዲ፡ እቶም ናውቲ "ንእምነት እስልምናን ሞራል ሕብረተሰብን ዝፃረሩ፣ ንግብረ-ሶዶምነት ዘንጸባርቕን ዘተባብዕን ሕብሪታት ዘለዎም፣ ንሓድሽ ወለዶ ዒላማ ዝገበሩን እዮም፡" ክብል ገሊፁ'ሎ። ሚኒስትሪ ንግዲ እታ ሃገር ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ኣባላቱ "ምድንጋራት ዝፈጥሩ ንሓባራዊ ክብርታት ዝጻባእ ትእምርቲ ወይ ምልክት ዘለዎም ኣቑሑ" ከምዝሃገሩ ኣፍሊጡ። እተን ከምዚ ዓይነት ኣቑሑ ክሸጣ ዝተረኽባ ድኳናት'ውን ሕጋዊ ስጕምቲ ከም ዝውሰደለን እቲ ሚኒስተር ኣጠንቂቑ'ሎ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ'ውን ቐጠር ሕብሪ ቀስተ-ደመና ዘለዎም ኣቝሑ ቘልዑ "ንእስላማዊ ክብርታት ዝጻረር መልእኽቲ ዘለዎም እዮም" ብምባል ካብ ድኳናት ከም ዝኣለየት ይዝከር። እታ ሱኒ እስላም እትኽተል ስዑዲ ዓረብ፡ ንጾታዊ ዝንባለ ወይ ጾታዊ መንነት ዝምልከት ሕጊ'ኳ እንተዘይብላ፡ ካብ ሓዳር ወጻኢ ዝግበር ጾታዊ ርክብ፡ ይዅን ግብረሰዶማዊ ጾታዊ ርክብ ግን ብጥብቂ ክልኩል እዩ። ብመሰረት ኣተረጓጕማኣ ንእስላማዊ ሕጊ ድማ፡ ሕደ-ጾታውያን ከከም ኵነታት ርክቦም ክሳብ ብሞት ዝበጽሕ መቕጻዕቲ ክትህብ ጸኒሓ እያ። ኣብታ ሃገር፡ ወዲ ተባዕታይ ኰይኑ "ጓል ኣንስተይቲ መሲሉ ክርአ ዝፍትን" ወይ ክዳን ደቂኣንስትዮ ዝተኸደነ፡ ከምኡ'ውን ጓልኣንስተይቲ ኮይና ወዲ ክትመስል እትፍትንን ክዳን ደቂ ተባዕትዮ እትኽደንን ብሕጊ ተሓተትቲ እዮም። ብዘይካ'ዚ፡ ምስዚ ብዝተሓሓዝ ኣብ ኦንላይን "ንሕጊ ማሕበረሰብ፡ ክብርታት ሃይማኖት፡ ሕብረተሰባዊ ሞራል" ዝጻረር ነገራት ዘቕረቡ ዘይሕጋውያን ይቝጸሩ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ፡ "ዶክተር ስትረንጅ" ዝብል ኣርእስቲ ዘለዋ ፊልም ኣብ ኣብያተ ሲነማ ስዑዲ ዓረብ ከይረኣይ ተኣጊዱ ነይሩ። ቀንዲ ምኽንያት ከኣ "ንሕደ ጾታውነት ዝምልከቱ" ትሕዝቶታት ካብቲ ፊልም ክእለዩ ዝጠልብ ሕቶ ሰበስልጣን እታ ሃገር ብኣዳለዊ እቲ ፊልም ዲስነይ (Disney) ተቐባልነት ዘይምርካቡ ነይሩ። ንትካል ፊልም ዲስነይ ዝቐረበ ምንጪ ብሰሉስ ንወኪል ዜና ኤኤፍፒ ከምዝሓበሮ፡ 'ላይት ይር' ዝብል ዝኣርእስቱ ሓድሽ ኣኒሜሽን ፊልም'ውን ተመሳሳሊ ፆታ ዘለዎም ገፀ-ባህርያት ክሰዓዓሙ ስለ ዝረኣዩ ብሰበስልጣን ስዑዲ ተኣጊዱ። ሰበስልጣን ስዑዲ ነቲ ዝተወሰደ ስጉምቲ ብዝምልከት ዝሃብዎ መረጋገፂ'ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከባ ክልተ ዓበይቲ ትካላት ሲነማ ግን ነቲ ፊልም ከርእያ ምዃነን ዝገልጽ መወዓውዒ ከቕርባ ኣይተራእያን። ሚኒስትሪ ባህሊ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ነቲ 'ላይት ይር' [Lightyear] ዝብል ኣርእስቲ ዘለዎ ፊልም "ንደረጃታት ትሕዝቶ ሚድያ እታ ሃገር ዝጥሕስ" ብዝብል ብሰኑይ ከምዝኣገዶ ኣፍሊጡ'ሎ።


ኔትፍሊክስ ንፍሉጥ ፊልም 'ስኲድ ጌም' ብመልክዕ ሪያሊቲ ሾው ከምፅኦ ምዃኑ ሓቢሩ

ፊልምታት፣ ሰነዳዊ ፊልምታትን ካልኦት ናይ ቴሌቪዥን ፕሮግራማትን ኣብ ኦንላይን ብምቕራብ ዝፍለጥ ኔትፍሊክስ  ነቲ ዝለዓለ ተፈላጥነትን ተፈታውነትን ዝረኸበ 'ስኲድ ጌም' ብመልክዕ ሪያሊቲ ሾው ከቕርቦ ወሲኑ። ኣብዚ እዋን ኣብቲ ውድድር ዝሳተፉ ሰባት ኣብ ምምዝጋብ ዝርከብ ኮይኑ፡ ኣስታት 4 ነጥቢ 56 ሚልዮን ዶላር ንሽልማት ከምዝተዳለወ'ውን ሓቢሩ። እንተኾነ እቲ ውድድር ልክዕ ከምቲ ኣብ ደቡብ ኮሪያዊ ፊልም 'ስኲድ ጌም' ዝረኣይ ተሳተፍቲ ዝሞቱሉ ወይ ብህይወት ዝተርፍሉ ኣይኸውንን። ካብ ሙሉእ ዓለም ዝተኣኻኸቡ 456 ተወዳደቲ ኣብቲ ፀዋታ ዝሳተፉ ኮይኖም፤ "እቲ ዝኸፍአ ዕጭኦም ድማ ካብቲ ሽልማት ዋላ ሓደ ከይረኸቡ ምስንባት ይኸውን" ተባሂሉ'ሎ። ንተዓወትቲ 4.56 ሚልዮን ዶላር (3.8 ሚልዮን ፓውንድ) ከምዝተዳለወ ይግለፅ። ኔትፍሊክስ ኣብ ዝዘርግሖ መግለፂ እቲ በዓል 10 ምዕራፋት ተኸታታሊ ፀዋታ 'ስኲድ ጌም፡ ዘ ቻለንጅ" ኣብ ታሪኽ ሪያሊቲ ሾው እቲ ዝለዓለ ሽልማት ንምሃብ ከምዝተዳለወ ይጠቅስ። እቲ ብደረጃ ዓለም ዝለዓለ ተፈላጥነት ዝረኸበ ተኸታታሊ ፊልም ድማ ኣብ ቀረባ እዋን ካልኣይ ምዕራፍ [second season] ክፍኖ ምዃኑ ሓቢሩ። ተወዳደርቲ ናይቲ ሪያሊቲ ሾው "ካብቲ ፊልም ብዝተወሰዱ ፀዋታትን ካልኦት ተወሰኽቲ ንጥፈታትን ዝፍተኑ ኮይኖም ዘይከኣሉ እናተኣለዩ ዝኸኣሉ ጥራሕ ናብ ዝቕጽል ክሰግሩ ክግበር'ዩ። ተሳተፍቲ ዕድሚኦም 21 ዓመትን ልዕሊኡን ክኸውን ከምኡ ድማ እንግሊዝኛ ኣፀቢቖም ምዝራብ ዝኽእሉ ክኾኑ ኣለዎም። ኣብ መእተዊ 2013 ኣብ ዝካየድ ን4 ሰሙን ዝፀንሕ ቀረፃ (ፊልሚንግ) ክርከቡ ክኽእሉ ኣለዎም። ኣብቲ ውድድር ዝሳተፉ ሰባት ብዝሖም 456 ክኸውን ዝተደለየሉ ምኽንያት ምስቲ ኣብ ተኸታታሊ ፊልም 'ስኲድ ጌም' ዘሎ ቁፅሪ ክመሳሰል ስለዝተደለየ እዩ። እቲ ኣብ ደቡብ ኮርያ ዝተሰርሐ ፊልም መበገሲኡ ህፃናት ንዝፃወትዎም ዓይነታት ፀዋታ መሰረት ዝገብር ኮይኑ፡ ኣብቲ ፊልም ዘለዉ ገፀባህርያት ንዝተዳለወሎም ሽልማት ገንዘብ ክማወቱን ዘይከኣሉ ድማ ክቕተሉን ይረኣዩ። ኩሎም ገፀባህርያት ኣብ መነባብርኦም ብብዙሕ ልቓሕ ገንዘብ ኣብ ከቢድ ዕዳታት ዝኣተዉ እዮም። እቲ ፊልም ኣብ ታሪኽ ኔትፍሊክስ ብብዙሓት ዝተረኣየን ተፈላጥነት ዝረኸበን ክኸውን በቒዑ'ሎ። ንፈለማ ምስተፈነወ ኣብ ውሽጢ 28 መዓልታት ጥራሕ ብ111 ሚልዮን ተጠቀምቲ ኔትፍሊክስ ክረኣይ በቒዑ።


ንወላዲቱ ዝቐተለ ካናዳዊ ተዋሳኣይ ንሕልፈት ተፈሪዱ

ካናዳዊ ተዋሳኣይ ራየን ግራንታም፡ ንኣዲኡ ብምቕታሉ ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱ። ንሱ፡ ባርባራ ዋይት ንዝተባሃለት ኣዲኡ ቅድሚ ክልተ ዓመት ከምዝቐተለ ቤትፍርዲ ሓቢሩ። እቲ ወዲ 24 ዓመት ተዋሳኣይ ‘ሪቨርዴል’ ኣብ ዝተሰመየ ፍሉጥ ናይ መንእሰያት ተኸታታሊ ድራማ ጀፍሪ ኦገስቲን ዝተባሃለ ገጸ ባህርይ ተላቢሱ እዩ ተዋሲኡ። እቲ ብይን ብረቡዕ ኣብ ከተማ ቫንኩቨር ኣብ ዝርከብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ብሪቲሽ ኮሎምብያ እዩ ተዋሂቡ። እቲ ተዋሳኣይ ነቲ ገበን ከምዝፈጸሞ ምእማኑ’ውን ተገሊጹ። ብዘይካ’ዚ ንቀዳማይ ሚኒስተር ጀስቲን ትሩዶ’ውን ንምቕታል ወጢኑ ምንባሩ ኣኽባር ሕጊ ሓቢሩ። እቲ ተዋሳኣይ፡ ኣዲኡ፡ ኣብ ቫንኩቨር ኣብ ዝርከብ ገዝኣ ፒያኖ እናተጻወተት እንከላ ብድሕሪኣ ተኲሱ ከምዝቐተላ ተኣሚኑ። ኣብ ሞባይል ቴለፎኑ ኣብ ዝቐድሖ ቪድዮ “ብድሕሪኣ ተኲሰ ኣብ ርእሳ ሃሪመያ። ኣነ ከምዝተኮስኩላ ፈሊጣ ነይራ” ክብል ተሰሚዑ። ድሕሪ እቲ ቅትለት፡ ቢራ ሰትዩን ሓሽሽ ተጠቂሙን፡ ሰለስተ ሽጉጥን ባዕሉ ዘዳለዎ ተባራዒ፡ ኣብ ጫካ ንምጽናሕ ዘድሊ ነገራት ከምኡ’ውን ናብ ገዛ ቀዳማይ ሚኒስተር ጀስቲን ትሩዶ ዝወስድ ካርታ ሒዙ እዩ ተረኺቡ። እንተኾነ ግና፡ ካብ ገዝኡ ርሒቑ ከባቢ 200 ኪሜ መኪናኡ ድሕሪ ምዝዋሩ ናብ መደበር ፖሊስ ቫንኩቨር ብምኻድ “ነደይ ቀቲለ” ብምባል ኢዱ ከምዝሃበ ተገሊጹ። ኢዱ ቅድሚ ምሃቡ፡ ‘ላዮንስ ጌት ብሪጅ’ ወይ’ውን ሳይመን ፍራሰር ዩኒቨርስቲ ብምኻድ ብዙሓት ክቐትል ውጥን ከምዝነበሮ ፖሊስ ሓቢሩ። ሳይመን ፍራሰር ዩኒቨርስቲ እቲ ተዋስኣይ ትምህርቱ ዝዛመሉ እዩ። ካብ ንእስነቱ ኣትሒዙ ብተዋስኦ ዝፍለጥ ራየን፡ ኣብ 2019 ‘ሪቨርዴል’፡ ‘ሱፐርናቹራል’ ከምኡ’ውን ‘ዳያሪ ኦፍ ኤ ዊምፒ ኪድ’ ኣብ ዝተባሃሉ ፊልምታት ተዋሲኡ። ንሱ ካብቲ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወሉ እዋን ጀሚሩ ክትትል ጥዕና ኣእምሮ ይግበረሉ ምህላው ፖሊስ ኣፍሊጡ። ራየር ብጭንቀትን ጸቕጥን ይሳቐ ምንባሩ ጠበቃኡ ኣብ እዋን እቲ መስርሕ ፍርዲ ተዛሪቡ። ኣዲኡ ቅድሚ ምቕታሉ ቅድሚ ኣዋርሕ፡ ካልኦት ሰባትን ገዛእ ርእሱን ናይ ምቕታልን ዝንባለታት ከምዝነበሮ’ውን ተገሊጹ። እቲ ተዋሳኣይ ይግባይ ክሓትት ዝኽእል ካብቲ ዝተዋሃቦ ብይን ነቲ 14 ዓመታት ምስ ዛዘመ እዩ።


ብራዚል፡ ኔትፍሊክስ 'ንየሱስ ክርስቶስ ከም ግብረሰዶማዊ' ገይሩ ዘዘንቱ ፊልም ከየርእይ ተኣጊዱ

መርበብ ፊልም ኔትፍሊክስ ንየሱስ ክርስቶስ ከም ግብረሰዶማዊ ገይሩ ዘዘንቱ ፊልም ንህዝቢ ካብ ምርኣይ ከቋርጽ፡ ሓደ ብራዚላዊ ዳኛ ወሲኑ። እቲ 'ዘ ፈርስት ቴምፕተሽን ኦፍ ክራይስት' (ፈላማይ ፈተና የሱስ) ዘርእስቱ ፊልም ንብዙሓት ዓቃባውያን ክርስትያናት ኣቖጢዑ ኣሎ። እቲ ፊልም ክውገድ ንዝጠልብ ምሕጽንታ (ፐቲሽን)፡ ክልተ ሚልዮን ዝበጽሑ ሰባት ከክትምዎ ከለው፡ ነቲ ፊልም ዘፍረየ ኩባንያ፡ 'ፖርታ ዶስ ፋንዶስ' ድማ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጥቃዕቲ በጺሕዎ ነይሩ። ነቲ ኣንጻር ኔትፍሊክስ ዝተወሃበ ብይን ኣመልኪቱ እቲ ዳኛ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ሓሳብካ ናይ ምግላጽ ናጽነት፡ . . . ፍጹም ኣይኮነን" ኢሉ። ዳኛ በነዲክቶ ኣቢካይ ወሲኹ፡ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ውሳነ ክሳብ ዝህበሉ እቲ ግዚያዊ ውሳኒኡ፡ ነቶም ተቖጢዖም ዘለው ክርስትያናት ዘዕግብ ምዃኑ ሓቢሩ። ዛጊት ግና መርበብ ፊልምታት ኔትፍሊክስ ኮነ ፖርታ ዶስ ፋንዶስ ነቲ ውሳነ ኣመልኪቶም ርእይቶ ኣይሃቡን። እቲ ናይ ጭርቃን ፊልም ኣብ ዩትዩብ ብዝነጥፍ ብራዚላዊ ጉጅለ ኮመዲ 'ፖርታ ዶስ ፉንዶስ' እዩ ፈርዩ። ኣብ ድሮ በዓል ልደት፡ ገለ ጉጅለ ሰባት ኣብ ልዕሊ'ቲ ኣብ ሪዮ ዲ ጃነይሮ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ፖርታ ዶስ ፉነዶስ መጥቃዕቲ ኣብጺሖምሉ። ሓደ ካብቶም ነቲ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ዝተጠርጠሩ ሰባት፡ ናብ ሩስያ ከም ዝሃደመን፡ ኣብ ቀይዲ ንምእታዉ ኢንተርፖል ይሰርሕ ከም ዘሎን ተገሊጹ። ሕሉፍ የማናዊ መርገጺ ዘለዎ ፕረዚደንት ብራዚል ጀይር ቦልሶናሮ፡ ሓደ እዋን፡ ወዱ ግብረሰዶማዊ ካብ ዝኸውን ውላድ ከይህልዎ ከም ዝመርጽ ተዛሪቡ ነይሩ። ወዱ ኤድዋርዶ ቦልሶናሮ፡ ነቲ ናይ ኔትፍሊክስ ምርኢት "ጓሓፍ" ብምባል "ንሕብረተሰብ ብራዚል ከም ዘይውክል" ኣብ ትዊተር ሓቢሩ።


ኮኾብ ተዋሳኢት ሆሊውድ፡ እልፍነሽ ኣስፍሃ ሃደራ፡ መቐለ ኣትያ

ኣብቲ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ዝተገበረላ ፅምብል ኣቀባብላ ወለዳ፣ ስድርኣ ከምኡ እውን ልኡል ራእሲ መንገሻ ስዩም ክርከቡ እንከለው፤ በቲ ዝተገበረላ ኣቀባብላ ኣዝያ ከምዝተሓጎሰት ንቢቢሲ ተዛሪባ።


እድሪስ ኢልባ፡ "ዜግነት፡እቲ ካብ ሃገረይ ክረኽቦ ዝኽእል ዜግነት ዝዓበየ ክብሪ እዩ"

ብሉጽ ብሪጣንያዊ ተዋሳኣይ እድሪስ ኢልባ፡ ናብ ትውልዲ ዓዲ ወላዲኡ ሰራልዮን ንመጀመርታ እዋን ወግዓዊ ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ፡ ዜግነት ናይታ ሃገር ተዋሂብዎ። ንሱ ብዛዕባ እቲ ዝተዋህቦ ዘግነት ኣመልኪቱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ዘግነት፡ እቲ ካብ ሃገረይ ክረኽቦ ዝኽእል ዜግነት ዝዓበየ ክብሪ እዩ" ክብል ገሊጽዎ። "ኣነ ንኣፍሪቃ ሓዲሽ ኣይኮንኩን፤ ኣብ ኣፍሪቃ ብዙሕ ፊልምታት ሰሪሐን ብዛዕባ ኣፍሪቃ ተቓሊሰን እየ" ድሕሪ ምባል፡ "ኣብ ሰራልዮን ምስ ኣተኹ ገዛ ስድራቤተይ ስለዝኾነ ዝተሰመዓኒ ስምዒት ፍሉይ እዩ" ክብል ተዛሪቡ። "እቲ ኣቀባብላ ኣዝዩ መሳጢ እዩ ነይሩ፤ ኣነ ከኣ ኣብቲ ዝነበረ ውዕውዕ መንፈስ ሰራልዮን ብቕልጡፍ ተጸንቢረ" ዲዝኒ ኣብ ኣፍሪቃ እዚ ኣብ ብዙሓት ፊልምታት ዝተዋሰኣ ብሉጽ ተዋሳኣይ ፊልም፡ ኣብ ምምዕባል ቱሪዝምን መዘናግዒ ኢንዱስትሪን ሰራልዮን ወፍሪ ከካይድ ከምዝደሊ'ውን ሓቢሩ። "ንናተይ ህርፋን ኣመሪካ ወይ ዓዲ እንግሊዝ ክሕዞ ኣይክእልን እዩ። ኣፍሪቃ ነቲ ናተይ ህርፋን ድልየትን ክሓቑፎ ይኽእል እዩ። ኣብ ኣመሪካ ክገብሮ ዘይክእል ዲዝኒ፤ ኣብዚ ክሃንጾ ይኽእል እየ" ክብል ተዛሪቡ። እድሪስ ኢልባ ኣብ 1972 ኣብ ከተማ ለንደን ተወሊዱ። ወላዲኡ ኣብ ሰራልዮን እዩ ዓብዩ። ሕጂ ግን ብህይወት የለን። ኣዲኡ ድማ ካብ ጋና እያ። ሰራልዮን ካብ 1991 ክሳብ 2002 ብውግእ ሓድሕድ ተሓሚሳ ከምዝነበረትን፤ ካብ 2014-2016 ድማ ብሕማም ኢቦላ ኣስታት 4 ሽሕ ሰባት ከምዝሞቱን ቁጠባ እታ ሃገር ከምዝተጎድኣን ጸብጻባት የመልክቱ። ብሩህ መጻኢ ሰራልዮን እድሪስ ኢልባ ንምስሊ እታ ሃገር እንደገና ከሐድሶን ከበራብሮን ከምዝደሊ ሓቢሩ። ናይታ ሃገር መዘናግዒ ኢንዱስትሪ ንኽዓቢ ተኽእሎ ከምዘለዎን፤ ንዓለም ክንገር ዝኽእል ዛንታታት ከምዘለዎን ይኣምን። "ኣብዚ ዓዲ ብዙሓት ንፉዓት ቆልዑ ኣለው። ናይ ብሓቂ በላሕቲ እዮም። ኣብ ህንጸት እቲ ናይ መዘናግዒ ኢንዱስትሪ እጃሞም ከበርክቱ ይኽእሉ እዮም" እቲ ዝተዋህቦ ፖስፖርት ኣመልኪቱ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ድማ "እዚ ከም ወዲ ዓዲ ክምለስ ክሕግዘኒ እዩ" ክብል ተዛሪቡ።


‘ዘ ሮክ’ እቲ ዝለዓለ ኣታዊ ዝረኸበ ተዋሳኣይ ኮይኑ

‘ዘ ሮክ’ ብዝብል ስም ዝፍለጥ ተዋሳኣይ ደዋይን ጆንሶን፡ ንካልኣይ ዓመት ኣከታቲሉ ካብ ተዋስኦ ዝበዝሐ ኣታዊ ዝረኸበ ወዲ ተባዕታይ ከምዝኾነ መጽሄት ፎርብስ ሓቢሩ። እዚ ኣብ ግጥም ነጻ ቅልስ ዝወዳደር ዝነበረ ‘ዘ ሮክ’፡ ካብ 1 ሰነ 2019 ክሳብ 1 ሰነ 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ 87.5 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ከምዝረኸበን፡ ካብዚ እቲ 23.5 ሚልዮን ዶላር ካብ ኔትፍሊክስ ዝረኸቦ ምዃኑ እታ መጺሄት ገሊጻ። ኣብዚ ዓመት ብተዋስኦ ብዝርኸብዎ ኣታዊታት ኣብ ቅድሚት ካብ ዝተሰርዑ 10 ተዋሳእቲ ብድምር 545.5 ሚልዮን ዶላር ክረኽቡ እንከለዉ ካብዚ እቲ ልዕሊ ሓደ ርብዒ ካብ ኔትፈሊክስ ዝረኸብዎ እዩ። ኣብ ፊልም ሬድ ኖቲስ (Red Notice ) ምስ ‘ዘ ሮክ’ ዝዋሳእ ርያን ረይኖልድ ኣብ ካልኣይ ደረጀ ክስራዕ እንከሎ ኣብዚ ዓመት 71.5 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ገይሩ። ተዋሳኣይ ማርክ ዋሃልበርግ’ውን 58 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ብምርካብ ኣብ ሳልሳይ ተሰሪዑ ኣሎ። ኣብ ቦሊዉድ ዝዋሳእ ኣክሻይ ኩማር፡ ካብ ቦሊውድ እቲ እንኮ ኣብ ቀዳሞት ዓሰርተ ዝተሰርዐ ኮይኑ፡ ንሱ 48.5 ሚልዮን ኣታዊ ብምርካብ ኣብ ሻዱሻይ ደረጃ ተሰሪዑ’ሎ። ካብ ደቂ ኣንስትዮ መን ዝያዳ ኣብዚ ዓመት ዝልዓለ ኣታዊ ረኺባ ዝብል ዝርዝር መጽሄት ፎርብስ ኣየውጽኦን ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግን ስካርለት ጆንሶን ኣብ ዓመት 56 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ብምርካብ ኣብ ቅድሚት ተሰሪዓ ነይራ። ንሳ ኣብቲ ዓመት ብዝረኸበቶ ኣታዊ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ተወዳዲራ’ውን ኣብ ሻሙናይ ደረጃ’ያ ተሰሪዓ ነይራ።


ካብ ውድድር ኦስካር ዝተገለፈት ኣብ ናይጀርያ ዝተሰርሐት ፊልሚ ንኣዳለውቲ ኣቖጢዑ

ብናይጄርያዊት ኣላይትን ተዋሳኢትን ጃነቪቭ ናጂ ዝተዳለወት ፊልም "ላየንሀርት" (lion heart) ብምኽንያት ምጥቃም ቃላት ቋንቋ እንግሊዝኛ ካብ ውድድር ኦስካር ተገሊፋ። ናጂ፡ ፊልማ ካብ ብሉጽ ዓለም ለኻዊ ፊልም [Best International Feature Film] ካብ ዝብል ዓውዲ ውድድር ኦስካር ክወጽእ ስለዝተገበረ ተቓውሞኣ ገሊጻ'ላ። ኣዳለውቲ'ቲ ውድድር "ብዙሕ ብቋንቋ እንግሊዝኛ ዝግበር ዝርርብ ሒዙ'ሎ" ብዝብል ምስምስ፡ ነቲ ፊልሚ ካብ ውድድር ክወጽእ ከም ዝገበርዎ ተፈሊጡ። ፊልም ላየንሃርት ከኣ "እንግሊዝኛ ብዘይኮነ ቋንቋ ዝተዓብለለ" ዝብል ነጥቢ መምዘኒ ዝጠሓሰ ከም ዝኾነ ይግለጽ። ካብ ናይጀርያ ንፈለማ እዋን ናብ ውድድር ኦስካር ዝቐረበት ፊልም፡ ዝበዝሕ እንግሊዝኛ ዝዝረበሉ ኮይኑ፡ ንናይታ ሃገር ቋንቋ 'ኢቦ' ድማ ንሓጺር ግዜ ጥራይ ይጥቀምዎ። ብዙሕ ተቐባልነት ዝረኸበ 'ላየንሀርት'፡ ኣብ ኔትፍሊክስ [ብኦንላይን ፊልምታት ዘቕርብ] ዓለምለኻዊ ትካል ይረኣይ ኣሎ። ኣብ ውድድር ኦስካር ንጽባሕ ሮቡዕ ተመልከትቲ ርእዮም ድምፂ ክህቡሉ መደብ ተታሒዙሉ ነይሩ። ትማሊ ሰኑይ ግን ካብ ውድድር ወጻኢ ምዃኑ ዝሕብር መልእኽቲ ናብቶም ክዳንዩ ዝተዳለዉ ሰባት ተጻሒፉ። እቲ ፊልሚ ሓደ ካብቶም ብደቂኣንስትዮ ተኣልዮም [ዳይሬክት ተገይሮም] ናብቲ ውድድር ዝቐረቡ ውሑዳት ፊልምታት ከም ዝነበረ ተፈሊጡ'ሎ። ኣላይት ጀነቨቭ ናጂ፡ ኣብቲ ፊልሚ'ውን ተዋሲኣ እያ። ንሳ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሓቶ መልእኽቲ ፊልማ ካብ ውድድር ወጻኢ ክኸውን ብምኽኣሉ ተቓውሞኣ ገሊጻ። "ነቲ ናይጀርያውያን እንጥቀመሉ ኣዘራርባ ዝውክል'ዩ" ክትብል ገሊጻ። "እዚ ከኣ ኣብ ሃገርና ንዝዝረቡ ልዕሊ 500 ቋንቋታት ከም ድልድል ኮይኑ ንዘግለጽ እንግሊዝኛ ዝሓውስ'ዩ። መን ክገዝኣና ኣለዎ ኣብ ዝብል ንሕና ኣይመረጽናን። ብዙሓት ዝፈተውዎ ፊልሚ ስለዝኾነ ናይጀርያዊ እዩ" ኢላ። ካብ ፍሉጣት ኣለይቲ ፊልምታት ሆሊውድ ሓንቲ ዝኾነት ኣቫ ደቫርናይ፡ እቲ ዝተጠቐሙሉ እንግሊዝኛ ናይጀርያውያን ዝጥቀሙሉ ወግዓዊ ቋንቋ ከም ዝኾነ ኣብ ትዊተራ ሓቢራ። እንግሊዝኛ ናይ መብዛሕቲኤን ብዓባይ ብርጣንያ ዝተገዝኣ ሃገራት ኣፍሪቃ ወግዓዊ ቋንቋ እዩ።


ሽልማት ግራሚ ብሰንኪ ኮቪድ-19 ንካልእ እዋን ተሰጋጊሩ

ሽልማት ግራሚ 2021 ብምኽንያት ስግኣት ኮሮናቫይረስ ናብ ካልእ እዋን ከምዝተሰጋገረ ኣዳለውቲ እቲ ሽልማት ገሊፆም፡፡ ካብቶም ኣብ ኢንዱስትሪ ሙዚቃ ዝለዓለ ክብሪ ዘለዎም ሽልማት ሓደ ዝኾነ ግራሚ፡ ብኣቆጻጽራ ፈረንጂ 31 ጥሪ ክካየድ'ዩ መደብ ተታሒዝሉ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና ኣብ ሎስኣንጀለስን ግዝኣት ካሊፎርንያን መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ይውስኽ ብምህላዉ፡ ሽልማት ግራሚ ናብ 14 መጋቢት ተናዊሑ ኣሎ፡፡ ነቲ ኣብዚ ዓመት ዝወሃብ ሽልማት፡ ቢዮንሴ፣ ተይለር ስዊፍትን ዱዋ ሊፓን መሪሕ ሕጹያት ኮይነን ኣለዋ፡፡ ነቲ ሽልማት ዘዳሉ ትካል ‘‘ካብ ድሕነትን ጥዕናን ማሕበረሰብ ሙዚቃን ደኺሙና እንተይበሉ ነቲ መደብ ዘዳልዉ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባትን ንላዕሊ ዘገድሰና ነገር የለን’’ ክብል ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ሓቢሩ፡፡ ነቲ መደብ ክመርሕ ተመዲቡ ዝነበረ ተዋዛዪ (ኮመዲያን) ትሬቨር ኖህ፡ ድሕሪ ምንውሑ እውን ክመርሖ ምዃኑ ኣይተነጸረን፡፡ ሽልማት ግራሚ ተናዊሕሉ ዘሎ መዓልቲ፡ ምስቲ ንተዋሳእቲ ዝወሃብ ሽልማት ጊልድ፡ ብምድራቡ ግን ማሕበር ተዋሳእቲ ቅሬትኡ ገሊጹ ኣሎ፡፡ እቲ ምድርራብ መዓልቲ ንምዕራይ ድማ ምስ ኣዳለውቲ ግራሚ ይዘራረቡ ከምዝነበሩ ኣፍሊጡ'ሎ፡፡ ሽልማት ግራሚ እዚ ዓመት፡ ከም ሽልማት ቢልቦርድን ኤምቲቪን ብኢንተርነት ክካየድ እዩ ተባሂሉ ነይሩ፡፡ ብተመሳሳሊ ሽልማት ኦስካር፣ ዘ ጎልደን ግሎብን ብሪትን እውን ንካልእ እዋን ተሓላሊፎም እዮም፡፡ ኣብታ ብኮሮናቫይረስ ዝያዳ ዝተሃሰየት ግዝኣት ካሊፎርንያ እትርከብ ከተማ ሎስኣንጀለስ: ሰራሕተኛታት ኣምቡላንስ፡ ናይ ምድሓን ዕድል ንዘይብሎም ሰባት ናብ ሆስፒታል ከየጓዓዕዙ ተኣዚዞም ኣለዉ፡፡


ኤርትራዊት ፊልም ‘ዜና ዕረፍቲ’ ኣብ ዓለማዊ ፈስቲቫል ፊልም ብ7 ሮቛሒታት ተሸሊማ

ብኤፍሬም ካሕሳይ [ወዲ ኳዳ] ዝተደረሰትን ዝተኣልየትን ሓጻር ፊልም 'ዜና ዕረፍቲ' ኣብ 'ደብዝ ኦፈ ፊልድ ኢንተርናሽናል ፊልም ፈስቲቫል' (DOFIFF) ብሸውዓተ ዓውድታት ተሸሊማ። ፊልም ዜና ዕረፍቲ፡ ብርቃዊ ጸብለልታ፡ ዝበለጸ መሪሕ ጠባይ ንዝተጻወተ ተዋሳኣይ ኣብርሃም ተኽለኣብ፡ ብርቃዊ ሲነማቶግራፊ፡ ኣብ ኣልያ፡ ኣብ ኣርትዖት፡ ኣብ ጽሑፍ (ስክሪፕት) ከምኡ እውን ኣብ ብርቃዊ መሰነይታ ሙዚቃ ኣብ ዝብል እያ ሽልማት ረኺባ። ኤፍሬም ካሕሳይ፡ ነዚ ሽልማት ኣመልኪቱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ሓጺር ቃለመሕተት "እዚ ሽልማት እዚ ፊልምታት ኤርትራ ኣብ ዓለማዊ ውድድራት ዘለዎ ብቕዓት ዘርእን ንመጻኢ ካብዚ ዝበልጽ ስርሓት ንኽንሰርሕ ዘተባብዕን'ዩ" እዩ ክብል ተዛሪቡ። ኤፍሬም ካሕሳይ፡ 'ዜና ዕረፍቲ' ካብ በዙሓት ፊልምታት ተሓርያ ምስ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዝፈረየት 'Another Yesterday' እትብል ፊልም፡ ኣብ ስፔይን ዝፈረየት 'Staring at the sea' ትብል ፊልም ከምኡ እውን ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዝፈረየት 'Chasm' ዝብላ ፊልምታት ናብ መዛዘሚ በጺሓ ነዚ ዓወታት ከምዝተጎናጸፈት ሓቢሩ። ብምስዓብ፡ "እዚ ሽልማት ንዓለማዊ ዕዳጋ ብዝፈጥሮ ዕድል ተጠቒመ ኣብዚ ሕጂ ዝሰርሖ ዘለኹ ፊልማታት ካብ ናይ ዝሓለፈ ብዝበለጸ ንኽሰርሕ ድርኺት ፈጢሩለይ ኣሎ" ኢሉ። ሓጻር ፊልም  'ዜና ዕረፍቲ' ኣቐድም ኣቢላ'ውን ኣብ 'ኢንዲ ፈስተ ፊልም ኣዋርድስን (IndieFEST Film Awards) ከምኡ እውን  'በት ሾርትስ ኮምፒቲሽን ኣዋርድስን' (Best Shorts Competition Awardees) ዝተባህላ ኣህጉራዊ ውድድራት ክልተ ወርቂ ተሸሊማ ነይራ እያ።


"ዝኾነ ዘጸዓንናዮ፡ ካብ ቻነልና ከይነውርዶ ዝቕይድ ውዕል ኣለና" ዋና ኢላ ሪኮርድስ

ኢላ ሪኮርድስ ኣብ 2014 ዝጀመረ ትካል ዩቱዩብ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ቅንጥብጣብ ቁጽሪ ሰለስተ ዘርእስታ 'ኮሜዲ' ኣብታ ቻነል ድሕሪ ምዝርጋሓ፡ ነዛ ደራማ ዝረኣዩ ሰባት ዓገብ ኪንኡ ሓሊፎም'ውን፡ ካብቲ ቻነል ክትወርድ ዝጠልብ ጥርዓናት የስምዑ ኣለዉ። እታ ድራማ ሓንቲ ህጻን ምስ ሓደ እኹል በጽሒ ብፍቕሪ ተቛሪና እተርኢ ኾይና፡ በቲ ኣብታ ድራማ ዘሎ ተግባራትን ምትንኻፋትን ባህ ዘይበሎም ሰባት እዮም፡ ነዚ ጥርዓን ዘቕርቡ ዘለዉ። ዋናን ኣመሓዳሪ ትካል ኢላ ሪኮርድስን ዝኾነ ዩኤል ሃብተማርያም ተኽለ:  እታ ስራሕ ብኢላ ሪኮርድስ ዘይፈረየትን፡ ተሰሪሓ ምስ መጽኣቶም፡ እቲ ትካል ዝኽተሎ ቅጥዒ ኣማሊኣ ኣብ 'ቻነሎም' ከም ዝዘርግሕዋ'ዩ ዝገልጽ። ዩኤል፡ "ሕብረተሰብና ንቆልዑ ዝዕምጽ ኣይኮነን፡ እዛ ድራማ ብዓይኒ ምዕራባውያን ስለ ዝተራኣየት እዩ ተነቃፊት ገይርዋ"ካብ ህዝቢ ቀሪቡ ዘሎ ርኢቶ ቅቡል ኮይኑ ዝረኣየሉ ተኽእሎ ከም ዘሎ ብምሕባር፡ ኢላ ሪኮርድስ ክቕበልዎ እንከለዉ ግን፡ ከም መዘናግዒ፡ ኣብ ሓቂ ዘይተመርኮሰ ተዋስኦ ምዃኑ ጥራይ ርእዮም ከም ዝዘርግሕዋ ይጠቕስ። ነቲ ብገለ ተዓዘብቲ 'ቅንጥብጣብ ቁጽሪ 3' ካብ ቻነል ኢላ ሪኮርደስ ክትእለ ኣለዋ ዝብል ጥርዓን ዝምልከት ንዝቐረበሉ ሕቶ፡ ዋናን ኣመሓዳሪ ትካል ኢላ ሪኮርድስ ዝኾነ ዩኤል ሃብተማርያም ክምልስ እንከሎ "ንሕና ድኳን ኢና፡ ስራሕና ከኣ ናብ ህዝቢ ምቕራብ እዩ፡ ኣብ ዱኳን ከኣ ብዙሕ እዩ ዝርከብ" ድሕሪ ምባል፡ ከምዚ ዓይነት ስራሕ ክመጽኣና እንከሎ፡ ኣብ ህዝቢ ዘምጽኦ ጽልዋ ኣብ ግምት ከነእትዎ ከም ዘለና ዓቢ ትምህርቲ ኮይንና ኣሎ ይብል። "ብቅንጥበጣብ ቁጽሪ 3 ዓቢ ትምህርቲ ኢና ወሲድና፡ ካልኦት ቻነላትን ስነ ጥበባውያን'ውን ካብዚ ክምሃሩ ኣለዎም" ብምባል፡ ድሮ ናብ ህዝቢ ቀሪባ ስለ ዝኾነት ካብ ቻነሎም ናይ ምእላይ መደብ ከም ዘይብሎም ሓቢሩ። "ንሓደ ሰብ ስርሑ ኣብ ቻነልና ክንልጥፈሉ ክንሰማማዕ እንከለና፡ ዝቕይደና ኩንትራት ኣሎ፡ እቲ ኩንትራት ካይነውርዳ ይክልክለና እዩ" ብምባል ካብ ቻነሎም ንኸይኣልይዋ ውዕሎም'ውን ከም ዘገድዶም ይጠቕስ። ዩኤል፡ ዋላ ድኣ ከም ዱኳን ንመኽሰብ ዝሰርሑ ትካል ይኹኑ'ምበር፡ ንመኽሰብ ኣቐዲሞም ንሕብረተሰብ ዝሃሲ ነገር ከም ዘይገበሩ ይሕብር። "ናባና ተወዲኡ ዝመጽአ ስራሕ ኩሉ፡ ናብ ሕብረተሰብ ኣይዝርጋሕን እዩ፡ ካብ ጥቕሙ ሃስይኡ ይዛይድ ኢልና ዝኣመንናሉ ብዙሕ ስራሕ ኣብ ቻነልና ከይጸዓን ዝኸልከልናዮ ኣሎ፡ ከም ቻነል፡ ህዝብና ከሐጉስ፡ ህዝቢ ክምሃረሉ ዘለዎ ኢና ክነቕርብ ንደሊ" ኢላ ሪኮርድስ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 500 ደርፍታት ከምኡ'ውን ኣስታት 70 ዝኸውን ፊልምታት ክትዝርግሕ ዝኸኣለት፡ ሓንቲ ካብተን ብኤርትራውያን ዝውነና ናይ ዩቱዩብ ቻነላት እያ። ዝኾነ ደርፊ ይኹን ፊልም ኣብ ቻነሎም ንኽልጠፍ ሕቶ ምስ ዝቐርበሎም ዝኽተልዎ ኣገባብ ከም ዘሎ ዋናን ኣመሓዳሪን ትካል ኢላ ሪኮርድስ ዩኤል ሃብተማርያም ተኽለ ይሕብር። "ኣብ ኣስመራ ነቲ ፊልምታት ይኹን ደርፍታት ርኢቶኦም ዝህብሉ መሳርሕቲ ኣለዉና፡ ካብ ኣውሮጳ ዝመጻና ስርሓት ከኣ ንዕኡ ዝከታተሉ መሳርሕቲ ኣለዉና፡ ቀንዲ ሕመረትና ከኣ ንሕብረተሰብ ጠቓሚ ኣብ ዝኾነ እዩ ዝምእከል" ብምባል ናጻ ኮይኖም ብዘይ ምትእትታው ሳልሳይ ኣካል ስረሖም ከም ዘካይዱ ይሕብር። ኢላ ሪከርድስ በቲ ካብ ዩ ትዩብ ዝርከብ መኽሰብ ትካሎም 45 ሚእታዊት ዋናታት እቲ ፊልምን ደርፍታትን 55 ሚእታዊት ከም ዝረኽቡ ብምሕባር፡ ኣብ ፊልም ግን ንዝያዳ መኽሰብ ደረስቲ ንምሕላው ካብ ዩትዩብ ወጻኢ ፊልም ዝረኣየሎም መተግበሪ [ኣፕሊኬሽን] ኣተኣታትዮም ይሰርሑ ከም ዘለዉ ዩኤል ይገልጽ።


ኡጋንዳዊት ተዋሳኢት ፊልም 'ኲን ኦፍ ካትወ' ኒኪታ ፐርል ኣብ 15 ዓመታ ዓሪፋ

ኣብታ ብዛዕባ መስተንክር ቸዝ ኡጋንዳ እተዘንቱ ናይ ዲስኒ ፊልም 'ኲን ኦፍ ካትወ' ዝተዋስአት ህጻን ኒኪታ ፐርል ከም ዝዓረፈት መራኸቢ ብዙሓን ኡጋንዳ ጸብጺበን። ኒኪታ ብናይ ሓንጎል ካንሰር- ቱመር ክትሳቐይ ምጽንሓ ተፈሊጡ። እታ ኣብ ሓቀኛ ዛንታ ተሞርኲሳ ኣብ 2016 ዝተሰርሐት ፊልም፤ ብዛዕባ ናብ ቤት ትምህርቲ ዘይከደት፡ ኣብ ትሽዓተ ዓመታ ቸዝ ክትጻወት ዝጀመረትን ክሳብ ዓለምለኻዊ ውድድራት ክትሳተፍ ዝኸኣለትን ፍዮና ሙተሲ እያ እተዘንትው። ኣብታ ፊልም፡ ሉፒታ ንዮንግ ከም ኣዲኣ፡ ዴቪድ ኦየሎዎ ከኣ ከም ናይ ቸዝ መምህራ ኮይኖም ይዋስኡ። ኒኪታ ኣብ 2016 እቲ ሕማም ከም ዘለዋ ምስተፈለጠን፡ ኡጋንዳውያን ሓካይም ዘድልይ መሳርሒታት ከም ዘይብሎም ምስ ተገለጸ፤ ዳይሬክተር እታ ፊልም፡ ሚራ ነይር ሰባት ብምጉስጓስ ንሕክመና ዝኾና ገንዘብ ከም ዝተኣኻኸብን ናብ ህንዲ ብምኻድ ሕክምና ክትገብርን ኣኽኢሉዋ። ሕክምና ምስ ገበረት ኣብ 2017 ካብቲ ሕማም ነጻ ከም ዝኾነት እኳ እንተተሓበራ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካልእ ቱመር ተረኺብዋ።


ፕረዚደንት ብራዚል፡ ንፍሉጥ ተዋሳኣይ ሊዮናርዶ ኣማዞን ክቃጸል 'ብገንዘብ ሓጊዙ' ክብል ከሲሱዎ

ፕረዚደንት ብራዚል ጀይር ቦልሶናሮ፡ ንፍሉጥ ተዋሳኣይ ሆሊዉድ ሊዮናርዶ ዲካፕርዮ፡ '' ጫካ ኣማዞን ንምቅጻል ገንዘብ ሂቡ'' ክብል ከሲሱ። እቲ ፕረዚደንት ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ''ሊዮናርዶ ዲ ካፕርዮ ጽቡቕ ሰብ እዩ። ኣማዞን ንምንዳድ ግን ገንዘብ ይምውል'' ክብል ተዛሪቡ። ዲካፕርዮ ባርዕ ሓዊ ብምስዋር ቪድዮታት ክቕድሑን ኣንጻር ብራዚል ጎስጓስ ክካየድን 500 ሽሕ ዶላር ከምዝሃበ እዩ እቲ ፕረዚደንት ዝኸስስ። ምንም ዓይነት መረዳእታ ዘይሃበ ፕረዚደንት ቦልሶናሮ፡ ቅድም ክብል ንናቱ ፖሊሲ ዝነቕፉ ዘይመንግስታዊ ትካላት፡ ነቲ ኣብዚ ዓመት ኣብቲ ጫካ ዕንወት ዘውረደ ሓዊ ከምዘሳወርዎ ገሊጹ ነይሩ። ገንዘባዊ ሓገዝ ንምርካብ ሓዊ ኣልዒሎም ብዝብል ዘይተረጋገጸ ክሲ ብዙሓት ሰባት ተኣሲሮም እዮም። ንሓለዋ ጫካ ኣማዞ 5 ሚልዮን ዶላር ከምዝሕግዝ ዝተመጻበዐ ተዋሳኣይ ዲካፕርዮ ግን ንኽሲ እቲ ፕረዚደንት ነጺጉ። ዲካፕርዮ ብወገኑ እቶም ዝኽሰሱ ዘለዉ ትካላት ሓገዝ ክግበረሎም ዝግባእ እኳ እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን ግን ሓገዝ ከምዘይገበረሎምን ኣካል እቶም ነቲ ጫካ ንምሕላው ዝንቀሳቐሱ ምዃኑ ግን ኩርዓት ከምዝስመዖ ኣብ ዝሃቦ መልሲ ገሊጹ። ገንዘባዊ ሓገዝ ንምርካብ ነቲ ሓዊ ኣልዒሎም ዝተብሃሉ ኣርባዕተ ሰባት ዝተኣሰሩ ኮይኖም፡ ጎስጎስቲ ሓለዋ ተፈጥሮ ግን መንግስቲ ኮነ ኢሉ ንምንቅስቓሶም ንምትዕንቓፍ ዝገብሮ ፖለቲካዊ ጸቐጢ ከምዝኾነ ይገልጹ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ዘጋጠመ ባርዕ ሓዊ፡ ነቲ '' ሳምቡእ እዛ ምድሪ'' እናተብሃለ ዝጽዋዕ ደኒ ኣማዞን፡ ዓለማዊ ቆላሕታ ክረክብ ገይሩዎ እዮ።


ኔትፍሊክስ፡ ሰባት ምስጢራዊ ቃል ከይለቓቕሑ ንምግታእ ይፍትን ኣሎ

እናኽፈለ ብመገዲ ኢንተርኔት ፊልምታት ዘርእይ ትካል ኔትፍሊክስ፡ ኣብዚ ሰሙን ቃለ ምስጢር (ፓስወርድ) ንዝለቃቕሑ ዓማዊሉ ዝቆፀፀረሉ ሜላ ከምዝመሃዘ ኣፍሊጡ ኣሎ። ገለ ዓማዊል ኔትፍሊክስ፡ ብተሌቬዥን ወይ ድማ ብካልኦት መሳርሕታት ኤሌክትሮኒክስ ናብ ድሕረ ገፅ ኔትፍሊክስ ኣብ ዘምርሕሉ ግዘ፡ “ምስ ወናኒ እዚ ሕዚ ትጥቀምሉ ዘለኹም 'ኣካውንት' ኣብ ሓደ ገዛ እንድሕር ዘይትነብሩ ኾይንኩም፡ ናይ ባዕልኹም ከፊትኩም ነዞም ፊልምታት ክትርእዩ ትኽእሉ” ዝብሉ መልእኽትታት ረኺቦም። ወሃቢ ቃል ኔትፍሊክስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “እዚ ፈተነ፡ ኣካውንት ኔትፍሊክስ ዘለዎም ዓማዊል ጥራሕ ዝጥቀምሉ መገዲ ንምንዳይ ዝዓለመ እዩ” ኢሉ። ብመሰረት እዚ ፈተነ፡ እቲ ዝትቀምሉ ዘለዉ ሕሳብ 'ኔትፍሊክስ' ናቶም ምዃኑ ንምርግጋፅ፡ ካልእ ናይ ሚስጥር ቃል ብፅሑፍ መልእኽቲ ወይ ከኣ ብኢመይል ይለኣኸሎም። ብዙሓት ዓማዊል፡ ኔትፍሊክስ ከፊቶም ንምእታው ዝጥቀምሉ ሚስጥራዊ ቃሎም ኣብ ሓደ ገዛ ንዘይነብሩን ዘይከፈሉን ዓማዊል ስለዘለቅሕዎም፡ ነዚ መመርሒ ከውፅእ ከምዝተገደደ፡ ኔትፍሊክስ ኣፍሊጡ። ንኔትፍሊክስ ሓዊሱ፡ ብኢንተርኔት ገፅ ፊልምታት ዘርእዩ ከም ኤችቢኦ ጎ፣ ኣማዞን ፕራይምን ዲዝኒን፡ ዋላ’ኳ ኣብ ዝተፈላለዩ መሳርሕታት ኤሌክትሮኒክስ፡ ብዙሓት ኣካውንታት ዘፍቅዱ እንተኾኑ፡ እዚ ግና ኣብ ሓደ መንበሪ ገዛ ጥራሕ እዩ ምጥቃም ዝከኣል። ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2016፡ መስራትን ዋና ኣካያዲ ስራሕን ኔትፍሊክስ ሪድ ሃስቲንግ፡ “ምልቕቓሕ ምስጢራዊ ቃል ክንዕገሶ ዝግባእ ጉዳይ እዩ። ብዙሓት ምስጢር ቃል እናተለቓቕሑ ከምዝርእዩ ንፈልጥ ኢና። እንተኾነ ፅቡቕ ኢና ንሰርሕ ዘለና” ኢሉ ኔሩ። እንተኾነ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት ሓላፊ ምህርትታት እቲ ኩባንያ ግሬግ ፒተርስ፡ ኔትፍሊክስ ጉዳይ ምልቕቓሕ ምስጢራዊ ቃል  መሊሱ የፅንዖ ከምዘሎ ብምሕባር፡ “ዛጊድ፡ ንሰርሐሉ ካብ ዘለና መስርሕ ወፃኢ፡ ካልእ መመርሒ ናይ ምልላይ ትልሚ የብልናን” ኢሉ ኔሩ። ኣብ'ቲ ዝሓለፈ ዓመት 2020፡ ኔትፍሊክስ፡ ሓደሽቲ 37 ሚልዮን ዓማዊል ዝመዝገበ እንትኾን፡ ብሓፈሻ ብብርኪ ዓለም ድማ 200 ሚልዮን ዓማዊል ኣለውዎ። ብፍላይ ከኣ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝወፅኡ ካብ ገዛ ናይ ዘይምውጻእ መምርሕታት፡ ንኔትፍሊክስ ሽሻይ እዩ ኮይንሉ፤ 25 ቢልዮን ዶላር ኣእትዩ፡ ካብ'ዚ 2 ነጥቢ 8 ቢልየን ዶላር ትርፊ ከምዝረኸበ ድማ ዕላዊ ጌሩ።


ሚኬላ ኮኤል፡ "ሕዚ'ውን ዝዕመጽ ዘለኹ መሲሉ እዩ ዝስመዐኒ"

ሚኬላ ኮኤል ተዋሳኢት፣ ጸሓፊትን ኣላይት ፊልምን እያ። 'ቺዊንግ ገም' ዝብል ተኸታታሊ ፊልማ፡ ዓብዪ ኣድናቖት ረኺባትሉ። ካልኣይ ክፋል ናይቲ ፊልም ኣብ እትጽሕፈሉ እዋን ግን ሃንደብት ከምዚ ኣጋጢሙዋ። ሓደ መዓልቲ ምጽሓፍ ኣቀሪጻ፡ ምስ ካልኣይቲ መሓዛኣ ኾይነን ሓደ ክልተ ክብላ ይወጽኣ። ካብኡ ብዙሕ ነገር ተፈጢሩ። ብጽባሒትኡ ንጎሆ ካብ ድቃሳ ክትትስእ ከላ፡ ገለ ነገራት ከም ሕልሚ ኾይኖም ትዝ ክብልዋ ጀሚሮም። ኣብቲ ኣልኮላዊ መስተ ገለ ከይተሓወሶ ኣይተርፍን። ተዓሚጻ ሓዲራ። እቲ ኣብ ህይወታ ጸሊም በሰላ ዝገደፈላ ጸልማት  ኣጋጣሚ፡ 'አይ ሜይ ዲስትሮይ ዩ' [ከጥፈአካ እየ] ብዝብል ርእሲ ጽሒፋቶ። ካብ መጽሓፍ ሓሊፋ ድማ፡ ናብ ፊልሚ ቀይራቶ። ባዕላ ድማ ተዋሲኣትሉ። ምስ ካልኦት ሰብ ሞያ ኾይና ባዕላ እያ ኣልያቶ። ኣብ ቢቢሲ ዝቐረበ ክፍሊ ግና፡ በይና ኾይና እትዋሰአሉ ጥራይ እዩ። "ንምጽሓፉ ክልተ ዓመትን ፈረቓን ወሲዱለይ። ርግጽ፡ ኣብቲ እዋን ካልእ ተወሳኺ ስራሕ'ውን የሳልጥ እየ ነይረ" ክትብል ንራድዮ ኒውስ ቢት ተዛሪባ። "ብጣዕሚ በዳሂ ኩነታት እዩ። እቲ ዓመጽ ሕዚ'ውን ዝፍጸመኒ ዘሎ መሲሉ እዩ ዝስመዓኒ። ይኹን'ምበር ምጽሓፈይ ናይ መንፈስ ዕረፍቲ ሂቡኒ እዩ" ትብል። 'ሬፕ ክራይስስ' ዝተብሃለ ትካል ከምዝሕብሮ፡ ዕድሚኦም ልዕሊ 16 ካብ ዝኾኑ ሰባት፡ 20 ሚኢታዊ ደቂኣንስትዮ ከምኡ ድማ 4 ሚኢታዊ ደቂ ተባዕትዮ ጾታዊ ዓመጽ ይበጽሖም። እዚ ሓበሬታ፡ ኣብ እንግሊዝን ዌልስን ዘሎ ኩነታት እዩ ዝምልከት። ቢቢሲ ብዝገበሮ ናይ መርመራ ጸብጻብ፡ ኣብ 2015ን 2019ን፡ 2600 ዝኾኑ ሰባት ኣብ ዝሰትዩዎ፡ ዘደንዝዝ ነገር ተገይሩሎም ከምዝተደፈሩ እዩ ዘመልክት። ካብዚኦም ውሽጢ፡ 72 ሚኢታዊ ደቂ ኣንስትዮ እየን። እዚ'ውን ኣብ እንግሊዝን ዌልስን እዩ። ኣብቲ ፊልሚ ናይ ሚኬላ ገጸ ባህሪ ኾይና እትዋሳእ ኣራቤላ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስምዒታት ኮይና እያ ትመላለስ። ንባዕላ ካብቲ ዝበጽሓ ሓደጋ ንምምላጥ፡ ትዝቅርን ትስሕቕን እያ። እታ ገጸ ባህሪ፡ ናይ ሚኬላ ሓቀኛ ነጸብራቕ እያ። "ከምዚ ዓይነት ዘስካሕክሕ ኩነታት  እንተጋጥሙናን፤ ኣብ ኣእምሮና እናተመላለሱ እንተጸግሙልናን። ብዝተፈላለዩ መንገድታት ክንሓልፎም ኢና ንጽዕር። ኩሉ ግዜ ድማ ብምሕዛን ጥራይ ክኸውን የብሉን" ትብል። "ሓደ ሓደ ግዜ፡ እቲ ኣብ ርእስና ዝበጽሐና ክንርስዖ'ውን ንደሊ። ሰባት ክኣምኑና ንልምኖም ኣይኮንናን ዘለና። ነጊርናዮም ግን ክኣምኑና ንደሊ" ኢላ። ኣብቲ ፊልሚ ዘላ ኣራቤላ፡ ብሓገዝ መሓዙታ ኣበይ ከምዝተደፈረትን፡ መን ከምዝደፈራን ትፈልጥ እያ። እተን ካልኦት ኣዕርኽታ፡ ኣብ ጉዳይ ፍቕራዊ ርክብ ዘለዎም ድሌታት ዝተሓላለኸ እዩ። "ብሓፈሻ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ድሌት ምሕታት ከምዘድሊ እዩ ዘረድእ። ድሌትና በሰባት ክንምንጠል እንከለና ዝፍጠር ስምዒት ድማ የርኢ" ትብል ሚኬላ። ኣብ ዝበጽሓና ነገር ንባዕልና ተሓተትቲ ክንገብር የብልናን " እትብል ሚኬላ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዘድልየን ኣጋጣሚ ድማ ዓው ኢለን ድምጸን ከስመዓ ትምዕድ። እቲ ፊልም፡ ብዙሓት ክመሃርሉ ኣተስፍያ ኣላ። እታ ንሚኬላ ወኪላ ኣብቲ ፊልሚ እትዋስእ ንእስቲ ጓል 30 ዓመት ኣራቤላ ድማ፡ ብትዊተር ኣቢላ ዓብዪ ተፈላጥነት ረኺባ ኣላ። መጽሓፍ ክተሕትም ድማ ተስማሚዓ ኣላ። እንተኾነ ድንግርግር ኢሉዋ እዩ ዘሎ። "ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ሰባት ከመይ ከምዝመቸዎምን ከምዝተሳኸዐሎምን ከርእዩ እዮም ዝፍትኑ" ትብል ኣራቤላ። ኣብ ሓቃዊ ዓለም፡ ኣብ ደድሕሪ እቲ ላፕቶፕን ሞባይልን ዘለው ሰባት ግን ህይወቶም ሕልኽልኽ ዝበለ ከምዝኾነ ወሲኻ ትዛረብ። እቲ ንሳ እትዋሰአሉ ፊልሚ ዓብዪ ኣድናቖት ረኺቡ እዩ። እታ ተዋሳኢት፡ ካብቲ ዝተለመደ ዘሰልቹ መገዲ ውጽእ ኢላ እያ ሰሪሓቶ። ---- "ዝኾነ ናይ ኣነባብራ መይላ፡ ናይ ባዐዕሉ ጥቕምን ጉድኣትን ኣለዎ። እቶም ገጸ ባህርያት ግን፡ ደፋራትን ተባዓትን ኮይኖም፡ ኣብ ናይ ባዕሎም ዓለም ዝነብሩ ተገይሮም እዮም ተስኢሎም። ኣብ መንነቶም ረጊጾም፡ ብነጻነት እዮም ዝደለዩዎ ዝገብሩ" ኢላ ትገልጾም ሚኬላ። "ዝኾነ ይኹን፡ ፍርሒ ህይወተይ ክቆጻጸሮ ኣይደልን። ኣብ'ዚ ናተይ ዕድመ ዝርከብ ወለዶ ዘመሳስለና ሓደ ነገር፡ ክንፈርሕን ክንሽቑረርን ዘይምምራጽና እዩ" ትብል።


ኣብ ህንዲ፡ ኣዋልድ ከም ኣቕሓ መሸጣ ክርኣያ የብለንን እትብል መጽሓፍ ኮሚክ ተዘርጊሓ

ኣብ ዝተፈለላየ ኩርናዕ ዓለም ብፍላይ ከኣ ኣብተን ገና ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ብፍላጥን ብዘይፍላጥን ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ዝፍጸም ግህሰት ብዙሕ እዩ። ኣብዚ እዋን እዚ ዋላ እውን ኣብተን ዝማዕበላ ዝበሃላ ሃገራት፡ ደቀንስትዮ ካብቲ ዝነብራሉ ቦታ ብዘይፍታወን ተገዲደን ናብቲ ናይ ወሲብ ስርሓት ዝካየደሉ ቦታ በሰጋገርቲ ይውሰዳ። እዚ ብቐጥታ ምስ ወሲብን ዓመጽን ዝተኣሳሰር ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ገበን እዩ። እዚ ቕንያት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ንዝፍጽም ኩሉ ዓይነት በደላትን ጾታዊ ግህሰትን ደው ክብል ኣለዎ ብዝብል መንፈስ፡ ናይ 16 መዓልታት ጎስጓስ ኣሚሙ'ዩ። በዚ መሰረት ኣብ ዝተፈላለየ ክፍልታት ዓለም እቲ ዓመጽ እቲ ንከብቅዕ ዝሕግዝ ጎስጓሳት ይካየድ ኣሎ። እዚ ናይ ጎስጓስ ወፍሪ ከኣ ደቂ ሰባት ነቲ ኣንጻር ደቀንስትዮ ዝግበር እከይ ስርሓት ንክፍንፍንዎ ኣብ ህንዲ 'ፒራይንን እተን ዝጠፍኣ ኣዋልድን' እትብል ሓዳስ ናይ ኮሚክ መጽሓፍ ብሰኑይ፡ 25 ሕዳር፡ ናብ ህዝቢ ቀሪባ። እታ ኣብ ፖለቲካውን ማሕበራውን ሃይማኖታውን ጉዳያት እትጉስጉስ ኣብ ህንዲ እትሕተም ናይ ኮሚክ መጽሓፍ እያ። እዛ መጽሓፍ ኣብ ዝሓለፈ ሕታማ ኣንጻር ጾታዊ ግህሰትን መጥቃዕቲ ኣሲድን ትጉስጉስ ዝነበረት ፒራያ ሻክቲ፡ ሕጂ ድማ ኣዋልድን ደቀንስትዮን ንምንዝርና ንኽጥቀሙለን ብዘይሕጊ ንዝግበር ምስግጋር ኣትኪላ ትቃለስ ተዋሳኢት ኢያ። እታ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ንዝግበር ምግሃስን መጥቃዕትን እትቃለስ "ጅግና ጓልስንተይቲ" እትዋስኣሉ ናይ ኮሚክ መጽሓፍ ኣብ ታሕሳስ 2014፡ ኣብ ከተማ ደልሂ ኣብ ውሽጢ ኣውቶቡስ ኣብ ልዕሊ ሓንቲ መንእሰይ ጓልንስተይቲ ብጉጅለ ዝተፈጸመ ኣዝዩ ዘርዕድ ምግሃስ ብምቕራብ ህዝቢ ነቲ ኣብ ህንዲ ዝፍጸም ጾታዊ ዓመጽ ንከቓልበሉ ኢያ እታ መጽሓፍ ተሓቲማ። ኣብታ ቀዳመይቲ ሕታም፡ እታ ኣብ ነብሪ ተወጢሓ እትጋልብ ጅግና፡ ነቲ ኣብ ጉዳይ ምግሃስ ደቀንስትዮ ዘጓንፍ ምንዋር ትብድህ። 'ፒራያ ሚረር' ኣብ ትብል ካልአይቲ ሕታም ድማ ኣንጻር ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ዝግበር መጥቃዕቲ ኣሲድ ኣተካይዶ ቃልሲ ተመልክት። 'ፒራይንን እተን ዝጠፍኣ ኣዋልድን' ኣብ ትብል ሕታም ድማ ኣንጻር እቲ እኩይ ጋኒን፡ ራሁ ንወሲባዊ ስርሓት ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ደቀንስትዮ ዘዘዋውርን ኣብቲ ብሕቡእ ዘቖሞ እንዳ ኣመንዝራታት ዝሓየረን ብዙሓት ደቀንስትዮ፡ እንኮላይ ሓፍቲ ፒራያ፡ ላክሺም ዝርከብአ ኢያ ትቃለስ። እታ ህንዲ ዝመበቆላ ኣሜሪካዊት ተዋሳኢትን ደራሲታን ዲፕቲ ሜታ፡ ነዛ ናይ ኮሚክ መጽሓፍ ኣብ ዝደረሰትሉ እዋን ኣብ ናይ ህንዲ ናይ ጥንቲ ጽውጽዋይ ብምምርኳስ ኣገዳሲ ባህሪ ብምምስራት ሓያል ንመሰል ደቀንስትዮ ናይ ዝጣበቕ መግለጺ ኢያ ተመሓላልፍ። ኣብታ ናይተን ዝጠፍኣ ኣዋልድ እተዘንቱ ታሪኽ፡ ከም ቀንዲ ተጣባቒት መሰል ደቀንስትዮ ኮይና እትዋሳእ ጓል፡  ናብ ገዝኣ ምስተመልሰት ኣብታ እትነብረላ ቁሸት ዋላ ሓንቲ ጓል ኣይጸንሓኣን። ብድሕር'ዚ ኣብቲ ዝነፍር ሳሃስ ዝብሃል ነብራ ብምውጣሕ ድማ ኣብቲ ናይ ራሁ መሕብኢ ቦታ ትበጽሕ።እታ ራሁ ዝነብረላ ከተማ በቶም ስሱዓትን ቀነኣትን ብህርፋነ-ዝሙት ዝዓወሩ ሰባት ኢያ ትምሓደር ነይራ። ኣብዛ ከተማ፡ ደቀ ንስትዮ ድልየታት ናይቶም ደቂ ተባዕትዮ ንምርዋይን ንምሕጓስን ኢየን ዝነብራ ነይረን።እተን ነዚ ዝቃወማ ድማ ናብ እምኒ ይቕይርወን ።ፒራያ ነዚ ተግባራት`ዚ ትቃወም ስለዝነበረት ድማ ምፍርራሕን መጥቃዕትን ወሪድዋ ኢዩ። ሓንቲ ንራሁ እተገልግል ጓልንስተይቲ ድማ ፒራያ ኣብቲ ናይ ወሲብ ንግዲ ክትጽንበር  ክትሓባብላ  ፈቲና ነይራ። "እንተድኣ ምሳና ሰሪሕኪ፡ ምስ ዕስራ ሰባት ዘይኮነ ምስ ሓሙሽተ ወይ ድማ ሽዱሽተ ሰባት ጥራይ ኢኺ ወሲብ ትፍጽሚ" ኢላታ። እንተኾነ፡ ፒራያ ነቲ ብራሁ ዝምራሕ እከይ ጉጅለ ብምስዓር፡ ንሓብታን ነተን ኣብቲ እንዳ ኣመንዝራታት ተሓዪረን ዝነበራ ኣዋልድን ነጻ ተውጽአን። ዋላ`ኳ ነተን ኣዋልድ ሓራ ተውጽኣየን ድኣ`ምበር፡ ወለዲ ናይተን ሓራ ዝወጻ ኣዋልድ ግና ነተን ኣዋልድ ምቕባል ይኣብዩወን። እተን ካብቲ ኣደራዕን ግፍዕታትን ዝሰረራ ኣዋልድ የናውርወንን የስተናዕቑወንን የልግጹለንን ነይሮም። ሕሉፍ ሓሊፎም ድማ ከም ድዉያት ኢዮም ዝርእይወን ነይሮም። እንተኾነ ፒራያን "እተን ዝተረፋ ኣዋልድን ብሓባር ኣንጻር እቲ ኣባታዊ ምሕደራ ይምክታ ነይረን" ኢላ። ብድሕር'ዚ  ደቀንስትዮ ነቲ ዝወርደን ዝነበረ ጾታዎ መጥቃዕትን ዓመጽን ብዓውታ ክብድህኦ ጀሚረን። እቲ ኣብ ጥቅምቲ 2017 ኣብ ሆሊዉድ ዝጀመረ ጎስጓስ ኣንጻር ጾታዊ መጥቃዕትን ዓመጽን ዳርጋ ናብ ኩሉ ክፍልታት ናይዛ ዓለም ተዘርጊሑ። ''እቲ ናይተን ዝጠፍኣ ኣዋልድ ናይ ኮሚክ መጽሓፍ፡ እቶም ጥዑያት ሰባት ከምዝዕወቱን እቶም እከያት ድማ ከምዝሞቱን ካብ መጀመርትኡ ንዓይ ንጹር ነይሩ'' ኢላ ድፕቲ ሜታ። እቲ ነታ ናይ ኮሚክ ታሪኽ ዝመሃዘ ህንዳዊ መበቆል ዘለዎ ኣሜሪካዊ፡ ራም ዴቪነኒ፡ ድሕሪ ኣብ ምብራቓዊ ክፍሊ ከተማ ኮልካታ፡ ኣብ ዞና ሶንጋቺ እቲ ዝዓበየ ኣመንዝራታት ዝርከባሉ ከባቢ [ሬድ ላይት] ምስ ብዙሓት ኣብ ናይ ወሲብ ስርሓት ዝተዋፈራ ደቀንስትዮ ድሕሪ ምርኻቡ ኢዩ እቲ ዛንታ ናይዛ ሓዳስ ሕታም ኣብ ጉዳይ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቀንስትዮ ንወሲብ ከተኩር ከምዘለዎ ዝወሰነ። ''ፍርቂ ናይተን ዝረኸብኩወን ደቀንስትዮ ናብቲ ቦታ ንኽመጽኣ ሰባት ከምዘታለልወን ሓቢረናኒ። ብድሕሪኡ ድማ ብኣስገዳድ ኣብቲ ናይ ወሲብ ንግዲ ኣቲና ክብላ እንከለዋ፡ እተን ዝተረፋ ፍርቂ ድማ ብድኽነት ዝቖርፈድናን ካልእ ኣማራጺ ስለዝሰኣናን ኢና ብወለንታና ናብቲ ናይ ወሲብ ስራሕ ዝተጸንበርና ኢለናኒ'' ኢሉ ራማ ዴቪነኒ። ''መብዛሕትኡ ግዜ ክልተ ወይ ሰለስተ ደቀንስትዮ ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ማዕቡጥ ክፍሊ እየን ብሓባር ዝነብራ። መብዛሕትአን ድማ ምስኣን ዝነብሩ ንኣሽቱ ቆልዑ ነይሮምወን። ገሊኤን ከምዝሓበራኒ፡ ምስቶም ዓማዊል ወሲብ ኣብ ዝፍጽማሉ እዋን እቶም ደቀን ምስኣን ኣብ ሓንቲ ዓራት ከምዝድቅሱ ሓቢረናኒ'' ኢሉ ራማ ዴቪነኒ። ''እዚ ብሓቂ ልቢ ዝሰብር ፍጻመ ኢዩ።'' ራማ ዴቪነኒ፡ ምስተን ደቀንስትዮ ኣብ ዝገበሮ ዝርርብ፡ ብዙሓት ካብቲ ቦታ ክወጻ'ኳ እንተሓሰባ፡ ካልእ ኣማራጺ ስለዘይብለን ግና ኣብኡ ክጸንሓ ይመርጻ። ብዙሓት እቲ ዝገብርኦ ደቀንን ስድራቤትን ንምንባይ ዝወሰድኦ ስጉምቲ ከምዝኾነ ይገልጻ። እቲ ብሓይሊ ዓትዒቱ ዝሓዘን መቑሕ ድማ ብዝያዳ ስነ ኣእምሮኣዊ ኢዩ። ራማ ከምዝበሎ መብዛሕትኡ ናይዘን ደቀንስትዮ ታሪኽ ኣብታ ናብ ህዝቢ እትቐርብ ዘላ ናይተን ዝጠፍኣ ኣዋልድ እትብል መጽሓፍ ተወሲኹ ኢዩ። እታ መጽሓፍ ምስቲ ሕቡራት ሃገራት ን16 መዓልታት ኣንጻር ጾታዊ ዓመጽ ጎስጓስ ንምክያድ ዝጀመረላ መዓልቲ ንኽትሳነ ተባሂሉ'ዩ  ብሰኑይ፡ 25 ሕዳር፡ ናብ ህዝቢ ከምእትቐርብ ዝተገብረ። ከምቲ ቤት ጽሕፈት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ድሮጋን ወንጀልን ዝበሎ፡ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ድሕሪ ዘይሕጋዊ ንግዲ ኣጽዋር ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ዝተወደበ ንግዲ ኢዩ። ዋላ ካብ ናይ ዕጸ ፋርስ (ድሮጋ) ንግዲ ይዓቢ። ''ቢልዮናት ዶላር ዘውጽእ ንግዲ ኢዩ'' ኢላ እታ ኣንጻር ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት እትነጥፍ፡ ሩቺራ ጉፕታ ብቴሌፎን ካብ ከተማ ኒው ዮርክ ንጋዜጠኛታት ቢቢሲ ነጊራቶም። ሩቺራ ጉፕታ፡ ነተን ኣብ ህንዲ ዝርከባ ንወሲብ ክጥቀሙለን ክብሉ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ካብ ቦትአን ናብ ካልእ ቦታ ዝወስድወን ኣዋልድን ደቀንስትዮን ኢያ በታ ዘይመንግስታዊ ኣፕኔ ኣፕ ዉመን ዎርልድ ዋይድ ትብል ውድባ እትሕግዘን። ኣብ ዓለም ኣስታት 100 ሚልዮን ሰባት ግዳያት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ክኾኑ ከለው፡ ካብዚኦም ዳርጋ 27 ሚልዮን ኣብ ህንዲ ይርከቡ።፡ እተን ዝበዝሓ ድማ ኣዋልድን ደቀንስትዮን ኢየን ኢላ ጉፕታ። ህንዲ፡ ባንግላዴሽን ኔፓልን ዳርጋ ''ሕመረት'' ናይቲ ዓለም ዝካየድ ምስግጋር ደቀንስትዮ ንወሲብ እየን። እታ ኣብ ምሕታም ፕሪያን እተን ዝጠፍኣ ኣዋልድ ዝተሓባበረት ሩቺራ ጉፕታ፡ ነተን መጽሓፍቲ ናብተን ኣብ ህንድን ኣሜሪካን ዝርከባ ኣብያተ ትምህርትን ኮለጃትን ብምውሳድ ብዛዕባ በስገዳድ ምግሳስን ምዕማጽን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቀንስትዮ ንወሲብን  ኣብ እተካይዶ ኣስተምህሮ ከም መበገሲ ክትጥቀመለን  መደባት ከምዘለዋ ገሊጻ። ነቲ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ደው ንምባል እቲ እንኮ ኣማራጺ ምንዝርና ከምቅቡል ስራሕ ምውሳድን፡ ኣንጻር ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ድማ ብቺኔማን ስእልን ባህላዊ ስነ ጥበብን ምጉስጓስ ኢዩ ኢላ ሩቺራ ጉፕታ። እቲ ናይ ኮሚክ መጽሓፍቲ መንእሰያት ንምብርባር ተባሂሉ ኢዩ ተዳልዩ። ናብ ህዝቢ ብወግዒ ድሕሪ ምቕራቡ ድማ ኣብ ምሉእ ዓለም ብነጻ ኣብ ኮምፒዩተራት ክጽዓን ይኽእል። በዚ ድማ ሰባት ብዛዕባ'ቲ ክውንነት ዋላ በተን ምዕቡላት ናይ ኢድ ቴሌፎናቶም ክርድኡ ይኽእሉ። ''መብዛሕትኡ ግዜ፡ ሰባት፡ ምንዝርና ኣብ ዓለም ብዕድመ እቲ ዝዓበየ ስራሕ ኢዩ ይብሉ። እንተኾነ፡ እዞም ሰባት ዘይርድእዎ ነገር እንተሎ፡ እተን ንወሲብ ተባሂሉ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ካብ ቦትአን ናብ ካልእ ዝተወስዳ ኣዋልድን ደቀ ንስትዮን ድሕሪ ወሲብ ምፍጻመን ዝኾነ ገንዘብ ኣይረኽባን እየን። እዚ እቲ ዝኸፍአ ምዝመዛ ናይተን ናብዚ ስራሕ ዝተቓልዓ ኣዋልድ ኢዩ'' ኢላ ሩቺራ ጉፕታ። እዚ ነተን ኣዋልድ ከም ኣቕሓ መሸጣ ምርኣይ ደው ንምባል ድማ ሰባት ኣብ ሓንጎሎም ንንግዲ ወሲብ ክፍንፍንዎን ክጸልእዋን ክንገብር ኣሎና። ገና ኣብ ዕድመ ንእስነቶም ክንሕዞም ይግባእ። ምስቶም መንእሰያት ደቂ 13-14 ዘለው ኣወዳት ብጽውጽዋይን ባህላዊ ስነ ጥበብን ክንሰርሕ ይግባእ። እዞም መንእሰያት በቲ ኣብ ናይ ወሲብ ፊልምን መጽሄታትን ዝረኣይዎ፡ ነተን ኣብ ናይ ወሲብ ንግዲ ዝነጥፋ ኣመንዝራታት ሕጉሳት ከምዝኾና ኢዩ ዝርድኦም። ብዛዕባ እተን ኣዋልድ ግና ክንዮ እዚ ዝርኢ ሰብ የለን። ''እተን ኣመንዝራታት ሕጉሳት እየን ንዝብል ጸውጽዋይ ከዕንዎ እየ ዝደሊ። ሰባት ነተን ኣዋልድ ክንዮ እቲ ዘለውኦ ኩነታት ክጥምቱ ኢዩ ድልየተይ'' ድማ ይብል ሩቺራ ጉፕታ።


ብጽኑዕ ዝሓመመ ሰብኣይ፡ ዛጊት ዘይተዘርግሐ 'ስታር ዋርስ' ፊልም ክርኢ ተፈቒዱሉ

ኣብ ኣፍ ሞት ዝርከብ ብሪጣንያዊ፡ ምስ ቤተሰቡ ናብ ህዝቢ ዘይተርገሐ ፊልም 'ስታር ዋርስ' ክርእዩ ከምዝተፈቐደሎም ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኩባንያ 'ዲዝኒ' ቦብ ኢገር ገሊጹ። ኣብ ብሪጣንያ፡ ከተማ ሃምፕሻየር ዝርከብ 'ሮዋንስ' ዝተብሃለ ብጽኑዕ ዝሓመሙ ሰባት ዝዓርፉሉ ትካል ግብረ-ሰናይ፡ ነቲ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር ናብ ህዝቢ ዝዝርጋሕ ፊልም፡ ሓደ ኣብቲ መዕረፊ ዝርከብ ሰብኣይ ኣቐዲሙ ክርእዮ ክፍቀደሉ ብትዊተር ኣቢሉ ምሕጽንታ ኣቕሪቡ ነይሩ። እቲ ትካል ''እዚኣ እታ ዝኸፍአት ሰዓት'ያ ንዓና፤ እቲ ዘሕዝን ከኣ ግዜ ኣብ ጎንና ኣይኮነን፡ ክሳብ 20 ታሕሳስ ክጸንሕ ኣይክእልን'ዩ'' ክብል ጽሒፉ። ወናኒ ናይቲ ፊልም እወታዊ መልሲ ድሕሪ ምሃቡ ግን፡ እቲ ትካል ''ንዲዝኒ ንምምስጋን ቃላት የብልናን'' ክብል ጽሒፉ። እቲ ትካል ብሰሉስ፡ እቲ ሕሙም ነቲ ፊልም ክርእይ ዕድል ከወሃቦ ኣብ ትዊተር ንዝዘርገሖ ጽሑፍ ብዙሓት ሰባት ኣባጺሖምዎ እዮም። ተዋሳኢ ማርክ ሃሚል እቲ ትካል ዝሓሰቦ ክሰምረሉ ሰናይ ትምኒቱ ዝገለጸ ኮይኑ፤ ቦብ ኢገር ድማ '' ብርግጽ ክንፍትን ኢና'' ክብል መሊሱ ነይሩ። ሎሚ ድማ እቲ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ስራሕ፡ ኣብዚ መዓልቲ ምስጋና፡ ዲዝኒ እቲ 'ዘ ራይዝ ኦፍ ስካይ ዎከር' ዝብል ፊልሚ፡ ነቲ ሕሙም ኣብቲ ትካል ምስዝርከቡ ቤተሰቡ ከርእዮም ምዃኑ ብታሕጓስ ገሊጹ ኣሎ። ኣብቲ ገባሪ ሰናይ ትካል፡ ሰራሕተኛ ጥዕና ዝኾነት ሊሳ ዳቪስ፡ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ዝተሰመዖም ሓጎስ ብምግላጽ፡ ነቲ ኣፍራያይ ፊልም፣ ተዋሳእትን ሚድያታትን ኣመስጊና። መንነት እቲ ሕሙም፡ ብምስጢር ተታሒዙ'ሎ።


ናይጀሪያዊት ኮኾብ ተዋሳኢት ናጂ፡ ካብ ኖሊዉድ ናብ ኔትፍሊክስ

ናይጀራዊት ኮኾብ ተዋሳኢትን ናይ ፊልም ዳይረክተርን ጀነቪቭ ናጂ ድሮ፡ ዓቢይ ግምት ዝወሃባ ምዃና ዘረጋገጸት ሰብ ብምዃና፡ እቲ ኣብ ኔትፍሊክስ ዝኣተወ ፊልማ ካብ ውድድር ሽልማት ኦስካር ምውጽኡ ንሃንቀውትኣ ኣይክዕንቅጾን`ዩ። ብኣንጻሩ፡ ምንጻግ ናይ`ታ ላየን ሀርት' ዝተሰመየት ፊልማ ካብ ዓለማዊ ውድድር ብሉጻት ፊልምታት ኣካዳሚ ኣብ ፈለማ ናይ`ዚ ወርሒ`ዚ፡ ንመጻኢ ዓወታ መንጠሪ ባይታ ክኾና ይኽእል`ዩ። እታ ጓል 40 ዓመት፡ ዛጊት ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ልዕሊ 80 ፊልምታት ተዋሲኣ`ላ። ተፈላጥነታ ድማ፡ ምስ ዕቤት`ቲ ኣኻዕባቲ ዕቤት ኖሊዉድ [ኢንዱስትሪ ፊልም ናይጀሪያ] ተታሓሒዙ ምምጽኡ ጽቡቕ ኣጋጣሚ`ዩ ነይሩ። ብሓደ ምስ ካልኦት ከምኣ ኣብ መዝገብ ኤ [A-list] ዝነበሩ ሓያሎ ተዋሳእቲ፡ ኣብ 2004 ብሓደ ሓያል ጉጅለ ተሻብኖ/ካርተል [ብዓሎቕ ረብሓ ዘናዲ ጉጅለ] ኣብ ጸሊም መዝገብ ምስ ኣተወት ግን፡ ዓቢ ዕንቅፋት ኣጋጢሙዋ። እዞም ካብ ንግዳዊት ማእከል ዝኾነት ከተማ ሌጎስን ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ግዝኣት ኣናንብራ ናይ ናይጀሪያ  እትርከብ ኦኒትሻን ንጥፈታቶም ዘሳልጡ ናይ ፊልም ስቱዲዮታት፡ ኣብ 1990ታትን ፈለማ 2000ሓትን ንኖሊዉድ ይምውልዎ ነይሮም። ንኣፍረይቲ ፊልም ገንዘብ እንዳሃቡ ንመን ክቖጽሩ ከምዘለዎም ድማ ትእዛዛት ይህብዎም ነይሮም፡ ይብል ኣብ ደቡባዊት ከተማ ኣሳባ ዝመደበሩ ኣፍራዪ ፊልም ዝነበረ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ቋንቋ ኢግቦ ቪኒኒ ኦጉ። "ኣብ ሓደ እዋን፡ እዞም ስቱዲዮታት፡ እቶም ኣብ መዝገብ ኤ ዝሰፈሩ ከዋኽብቲ ብዙሕ ገንዘብ ይረኽቡ ኣለዉ ኢሎም ስለዝሓሰቡ፡ ጅሆ ተታሒዞም ከምዘለዉ ኮይኑ ተሰሚዕዎም" ይብል ቪኒኒ። "እቲ ኢንዱስትሪ ኣብ ፈለማ ናይ 2000ሓት ጽቡቕ ኣብ ዝማዕበለሉ እዋን፡ ሓደ ኮኾብ ተዋሳኣይ ክሳብ 10 ሚሊዮን ናይራ [28,000 ዶላር] ይረክብ ነይሩ፡ እዚ ኸኣ ብዙሕ ገንዘብ`ዩ ነይሩ"። ኣንጻር`ቶም ስቱዲዮታት ዝኸይድ ደፋር ኣፍራዪ ብዘይምንባሩ፡ ናጂ ሸቕሊ ስኢና። በዚ ድማ ኣድህቦኣ ናብ ሙዚቃ ብምቕያር፡ ሓንቲ ዋን ሎጎሎጎ ላይን ዝተባህለት ኣልበም ኣሕቲማ። እታ በታ ተምሳሌት ናይ`ቲ ዝሰዓበ ሞያ`ኣ ዝኾነት 'ኖ ሞር' እትብል ሓንቲ ፍቕራዊት ደርፊ እትዝከር እንኮ ኣልበማ "ካብ ሕጂ ንንዮ ብኽያት የለን፡ ካብ ሕጂ ንንዮ ምብኣስ የለን፡ ካብ ሕጂ ንንዮ ንብዓት የለን፡ ሓርነተይ፣ ሓይለይን ካልእን ተጓናጺፈ`የ" ዝብል ትሕዝቶ ነይርዋ። ጸሓፊ ሲነማን ዳይረክተርን ዝኾነ ኢሻሃ ባኮ ድማ፡ መሰረት ዕቤታን ምውላድ ነጻ ኣፍረይቲ ኣብ ናይጀሪያን እቲ ዝተነብረ እገዳ ምዃኑ ይሕብር። "እቲ በቶም ስቱድዮታት ዝተነብረ እገዳ ሕማቕ ነገር ነይርዎ፡ ብዙሕ ጽቡቕ ነገራት ድማ ወሊዱ" ይብል እቲ ኣብ 2015 ምስ ናጂ ኮይኑ ኣብ`ታ መንገዲ ንጽባሕ [ሮድ ቱ ቱሞሮ] ዘርእስታ ፈላሚት ፊልማ ዝሰርሐ ባኮ። "ብድሕሪ ካሜራ ህይወት ከምዘሎ ክትግንዘብ ገይራታ`ያ" ድማ ይብል። ካብ ሽዑ ንንዮ፡ ከም ኣፍራይት መጠን፡ ኣብ ኣየናይ ዓይነት ፊልም እንታይ ዓይነት ገጸ-ባህሪ ሒዛ ትዋሳእን፡ ናይ ምውሳን ስልጣና ሓይሉ። ከም ጓል ሸሞንተ ዓመት ቆልዓ ኮይና`ያ ኣብ`ታ 'ሪፕልስ' ዝተባህለት ህብብቲ ቴሌቪዥን ክትርአ ጀሚራ። ጓል 19 ዓመት ምስ ኮነት ኣብ`ታ 'ሞስት ዎንትድ' እትበሃል ፊልም ሓንቲ ካብ`ተን ሰብኡት መሲለን ዝንቀሳቐሳ ኣርባዕተ ደፋራት ዕጡቓት ዘረፍቲ ኮይና ምስ ተዋስአት`ያ፡ ናይ ኖሊዉድ ሞያ`ኣ ሰማይ ዓሪጉ። ዳይረክተር ፊልም ኣዲም ዊሊያምስ ነታ ንሳ ኣብ 2002 ኮሻም/ቅንዝር ሰበይቲ ኮይና ዝተሳተፈትላ ፊልም ብምስኣሉ፡ "ዝናኣ ኣብ ምብራኽ" ተራ ከምዝተጻወተ ይዛረብ። "ኣብ`ቲ ዝናኣ እናዓበየ ዝኸደሉ ዝነበረ እዋን፡ ሻሮን ስቶን ተባሂላ`ያ ትጽዋዕ ነይራ፡ ኣነ ድማ ነታ ፊልም ደሪሰያን ኣልየያን። ብኡ ንብኡ ኣዝያ ህብብቲ ብምዃን ድማ መለለዪታ ኮይና" ይብል ንሱ። ንፈለማ እዋን ምስ ረኸባ "ኣዝያ መስተውዓሊት" እያ "ንኮኾብ ተዋሳእነት ድልውቲ ዝነበረት ድማ ትመስል ነይራ" ኢሉ ዳም ይገልጻ። ምናልባት መዕበያኣ`ውን ሓጊዝዋ ክኸውን ይኽእል`ዩ። ኣብ`ታ ዕምርቲ ከተማ ሌጎስ ኣብ ሓደ ማእከላይ ደርቢ ዝነበረ ቤት`ያ ዓብያ። ኣቡኣ ኢንጂነር ኣዲኣ ድማ መምህር እዮም። ኣብ ብዙሕ ፊልምታት ምሳኣ ሓቢሩ ዝተዋስአ ሪቻርድ ሞፈ ዳሚጆ ድማ፡ ናይ ተፈጥሮ ተውህቦ ኣለዋ ይብል። "ሓንቲ ካብ ንግስትታትና`ያ ነይራ፡ ሕጂ`ውን`ያ። ወትሩ ድማ ዕዉት መንፈስ ሒዛ`ያ" ኢሉ ንቢቢሲ ገሊጹ። ንኢንዱስትሪ ፊልም ናይጀሪያ ብዝገበረቶ ኣስተዋጽኦ፡ ኣብ 2011 ብመንግስቲ ናይጀሪያ ናይ ክብሪ ሽልማት ተሸሊማ። በዚ ከይዓገበት ግን ምእላይ ፊልም`ውን ክትፍን ደልያ። ኔትፍሊክስ መዐቀኒታት ብቕዓት ብምሃብ ክሕግዝ ይኽእል`ዶ? ኣብ 2018 ኔትፍሊክስ መሰል ዋንነት ናይ ላየን ሀርት ከምዝረኸበ ምስ ኣቃልሐ፡ ንኢንዱስትሪ ፊልም ናይጀሪያ ዓቢ ድርዒ ክኾኖ`ዩ ተባሂሉ ነይሩ። ኔትፍሊክስ ኣዝዩ ልዑል መዓቀኒ ብቕዓት ኣለዎ። እቶም ኣፍረይቲ ድማ ጽቡቕ ብቕዓት ዘለዎም ፊልምታት እንተኣፍርዮም፡ ከም መበቆላዊ ፊልም ሸይጦም ብዙሕ ገንዘብ ክረኽቡ ይኽእሉ" ይብል ናይጀሪያዊ ኣፍራዪ ኬነት ግያንግ። ኖሊዉድ ሚሊዮናት ዶላራት ዝውንን ትካል`ዩ፡ እንተኾነ ግን ንቴክኒካዊ ዝርዝራትን ጽውያ ዛንታን ብዙሕ ኣድህቦ ኣይወሃብን። ንሓደ ፊልም ብማእከላይ ገምጋም፡ ካብ 15,000 ክሳብ 70,000 ዶላር ባጀት ስለዝስለዓሉ፡ መብዛሕትኦም ፊልምታት ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ይሳኣሉ`ሞ፡ ኣኽሰብቲ ክኾኑ ድማ ትጽቢት ይግበረሎም። ውዕል ናጂ ምስ ኔትፍሊክስ "ካብ ካልኦት ምንጭታት ኣታዊ ክርከብ ከምዝኽእል ተኽእሎ ከምዘሎ በሪ ከፊቱ`ሎ" ኢሉ፡ ኣብ`ታ ሰሜናዊት ከተማ ጆስ ዝመደበሩ ውልቃዊ ኣፍራዪ ኬነት ግያንግ። "እቲ ውዕል ናይ ኔትፍሊክስ፡ ጽቡቓት ፊልምታት ኣኽሰብቲ ክኾኑ ከምዝኽእሉ ካልኦት ኣፍረይቲ ክፈልጡ ገይሩ`ዩ ኢሉ ይሰማማዕ፡ ሃያሲ/ነቓፊ ፊልም ኦሪስ ኣይግቦኻኤቭቦሎ። 'ላየን ሀርት' ንውድድር ኦስካር ምስ ተሓጸየት፡ "ኣብ ታሪኽ ሲኒማ ናይጀሪያ ቀላሲ ህሞት`ዩ" ኢላ ገሊጻቶ ንናጂ። ኣብ ብሉጻት ጠባያት ዓለማዊ ፊልምታት ግን "ብኻልኦት ቋንቋታት ዝተዓብለሉ፡ ብዙሕ ዘረባ እንግሊዝኛ ዘይብሎም ክኾኑ ኣለዎም"። እታ ናጂ ባዕላ`ውን እትዋሳኣላ 'ላየን ሀርት' ግን ናይ 11 ደቒቕ ጥራይ፡ ናይ ቋንቋ ኢግቦ ሃልይዎ እቲ ዝተረፈ ብዓብላልነት ቋንቋ እንግሊዝኛ`ዩ። በዚ`ያ ድማ ካብ`ቲ ውድድር ናይ ኦስካር ተነጺጋ። ንናጂ ግን "መን ክገዝኣና [ኮሎናይዝ] ክገብረና ከምዘለዎ ምርጫና ኣይነበረን" ብምባል ብመንገዲ ትዊተር ምላሽ ሂባ። እቶም ሕግታት ንጹራት`ዮም፡ ኮሚቴ መረጽቲ ናይጀሪያ ግን፡ ጸይቂ ስራሕ ሰሪሖም። ገለ ሰባት፡ እቲ ናይ ምንጻግ ስጉምቲ ብዙሓት ብመቦቆላውያን ቋንቋታት ዝስርሑ ፍልምታት ንምፍራይ ነጥበ-መቐይሮ ክኸውን ይኽእል`ዩ ይብሉ። "ኖሊዉድ ለውጢ ዘይደሊ ህልኸኛ ምዃኑ ኣመስኪሩ`ሎ። ምናልባት ናጂ ጀነቬቭን ካልኦትን መሪሕ ክኾኑ ይኽእሉ ይኾኑ" ኢሉ ኣይግቦኻኤቭቦሎ። ምናልባት፡ እዚ ምንጻግ`ዚ፡ ነቲ ዳይረክተርን ኖሊዉድን ሓዲሽ ምዕራፍ ይኸፍተሎም ይኸውን።


ኮኾብ ተዋሳኣይ ብላክ ፓንተር፡ ቻድዊክ ቦዝማን ኣብ 43 ዓመቱ ብሕማም መንሽሮ ዓሪፉ

ኣብ ፊልም ብላክ ፓነተር ብዝነበሮ ተሳትፎ ተፈላጥነት ዝረኸበ ኣሜሪካዊ ተዋሳኣይ ቻድዊክ ቦዝማን ኣብ 43 ዓመቱ ብሕማም መንሽሮ ዓሪፉ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተዘርግሐት ብላክ ፓንተር ኣብ ብዙሓት ሃገራት ኣድናቖት ዝረኸበት ብፍላይ ድማ ንኣፍሪቃውያንን ጸለምትን ክብሪ ዘጎናጸፈት ፊልም እያ ክበሃል ይከኣል። ቦዝማን ኣብ ሎስኣንጀለስ ኣብ ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ በዓልቲቤቱን ኣባላት ስድርኡን ኣብ ጎድኑ ኣብ ዝነበርሉ ከም ዝዓረፈ ተገሊጹ። እቲ ተዋሳኣይ፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ጀሚሩ ብመንሽሮ መዓናጡ ክሳቐ እኳ እንተጸንሐ ኣብ ሚድያ ተዛሪብሉ ኣይፈልጥን። እቲ ዜና ንኣፍቀርቲ ፊልም ኣደንጽዩ እዩ። ዳይሬክተር 'ጌት ኣውት' ጆርዳን ፔሊ "ተስፋ ዘቑርጽ" ክብል ገሊጺዎ። ኣባላት ስድራቤቱ ብማሕበራዊ መራኸቢ ኣብ ዝዘርግሕዎ መግለጺ፡ "ተስፋ ዘይቆርጽ እዩ ኔሩ፤ ኣብ ዝሓለፎም ኣሸገርቲ ኩነታት ተጸሚሙ ብዙሓት እትፈትውዎም ፊልምታት ናባኹም ኣቕሪቡ" ኢሎም። ቦዝማን፡ "ፍሮም ማርሻል ቱ ዳ 5 ብላድሰ፡ ኦገስት ዊለሶንስ ማ ሬኒይስ ብላክ ቦቶምን፡ ኣብ ካልእ ፊልምታትን ክዋሳእ ከሎ፡ ኣብ መንጎ መጥባሕነን ኬሞተራፒን" ይገብር ምንባሩ ዝሓበረ እቲ መግለጺ፡ ኣብ 'ብላክ ፓንተር' "ንንጉስ ቺታላ ክውን ምግባሩ ዓብዪ ክብሪ እዩ" ኢሉ። ቦዝማን ሓቀኛ ሰባት'ውን ወኪሉ ብምውሳእ ፍሉጥ እዩ ነይሩ። ተጻዋቲ ቤዝቦል ጃኬ ፎቢንሰን ከምኡውን ደራፊ ሙዚቃ ሶል ጀምስ ብራውን ወኪሉ ተዋሲኡ'ዩ። ብዙሓት ግና በቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝዘርግሖ ፊልም ብላክ ፓንተር ዝያዳ ይዝክርዎ። ቦዝማን ኣብቲ ፊልም፡ መራሒ ዋካንዳ፡ ብዝተራቐቀ ቴክኖሎጂ ዝማዕረገት ፈጠራዊት ኣፍሪቃዊት ሃገር ኮይኑ እዩ ዝዋሳእ። ኣብታ ፊልም ናይ ብናይ ምውሳእ ክእለቱ ኮኾብ ኮይኑ ክምረጽ እንከሎ፡ እታ ፊልም፡ ኣብ ዓለምለኻዊ ሲነማ ተዓዋቲት ልዕሊ 1.3 ቢልዮን ዶላር ክትከውን በቒዓ። እታ ፊልም ብጸሊም ዳይሬክተር ርያን ኩግለር፡ ተኣልያ ብብዝሒ ጸለምቲ ዝተዋስኡላ ብምዃና ከም ባህላዊ እምነ-ምዕራፍ ኮይና ትጥቀስ። ፊልም ብላክ ፓንተር ብዓውዲ ምሩጽ ምስሊ ንሽልማት ኦስካር ዝተሓጸየት ናይ ፈለማ 'ሱፐርሂሮ' ፊልም እያ።


ሽልማት ጉማ: ኣዘራራቢ መደረታትን ኣከዳድናን ስነጥበበኛታት ኢንዱስትሪ ፊልም ኢትዮጵያ

ኣብቲ ዝሓለፈ ቀዳም: ኣብ ኢትዮጵያ ዝተዋህበ ‘ሽልማት ጉማ’ ካብ ቅድሚ ሕዚ ብዝተፈለየ መልክዑ ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ፡፡ ብፍላይ ኣብቲ መድረኽ ሽልማት ካብ ዝተዓወቱ ሰብ ሞያ ፊልም ሓደ ዝነበረ ኢሳያስ ታደሰ፡ ‘‘ ኣደይ ደም ንብዓት እናነብዐት፣ . . . . በዚ ሽልማት ክሕጎስ ኣይክእልን’’ ኢሉ ምዝራቡን ከምኡውን ኣከዳድና ገለ ዕዱማት እቲ መድረኽ ኣቃልቦ ብዙሓት ዝሰሓበ'ዩ ነይሩ፡፡ ብሽም እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ፈላማይ ሕብራዊ ዝኾነ ብሚሸል ፓፓኪስ ዝተሰርሐ ፊልም ‘‘ጉማ’’ ዝተሰየመ መድረኽ ሽልማት፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሆቴል ስካይ ላይት እዩ ተኻይዱ፡፡ በብዓመቱ ዝካየድ እዚ ሽልማት፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ኣይተሳለጠን፤ ሎሚ ዘበን ግና ብድምቀት ተጸንቢሉ፡፡ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ሽልማት: 45 ፊልምታት ንውድድር ዝቐረቡ ኮይኖም፡ ካዚኦም እቶም 15 ብዝተፈላለዩ 16 ምድባት ሕጹያት ኮይኖም ቀሪቦም ነይሮም፡፡ በዓል ሞያ ፊልም ኢሳያስ ታደሰ እንታይ ኢሉ? ኣብቲ መድረኽ ሽልማት፡ ብምድብ ሓጺር ፊልም፡ ሕጹይ ኮይኑ ዝቐረበ ናይ ኢሳያስ ታደሰ ‘ቀብድ’ ዝብል ፊልም ተዓዊቱ፡፡ ሽሙ ብመራሒ መድረኽ ተጸዊዑ ናብ መድረኽ ዝወጸ ኢሳያስ ድማ ብትግርኛ ሓጺር ዘረባ ኣስሚዑ፡፡ ‘‘የቐንየለይ’’ ብምባል ዘረብኡ ዝጀመረ ኢሳያስ፡ በቲ ሽልማት ክሕጎስን ክብሪ ክስመዖ ይግባእ ከምዝነበረ ጠቒሱ፡  ‘‘ይኹን ዳኣምበር ኣደይ ደም ንብዓት እናነብዐት፣ ሓወይ ተቐቲሉ ናብ ገደል እናተወርወረ፣ እርምቲ ሓፍተይ ግዕዙያት እናደፈርዋ ኣብ ዘለሉ ግዜ፡ ታሕጓስ ክስመዓኒ፣ ክብሪ ክስመዓኒ . . . ዓቕሚ ይሓጽረኒ’’ ብምባል ብዛዕባ እቲ ኣብ ክልል ተፈጢሩ ዘሎ ቅልውላዉ ዘለዎ ስሚዒት ገሊጹ፡፡ ‘‘ንብዓት ኣደይ እንትሕበስ፣ ክብሪ ዓደይ እንትምለስ ከርክበሉ እየ’’ ብምባል ሰላምን ራህዋን ንኹሉ ወዲሰብ ተመንዩ፡ ሽልማቱ ዓቲሩ ካብ መድረኽ ወሪዱ፡፡ ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ መድረኻት፡ ወቕታዊ ኩነታት፣ ፖለቲካዊ መርገጺን ካልኦት ዛዕባታትን ኣመልኪትካ ምዝራብ ሓድሽ ኣይኮነን፡፡ ኣብ ከም ኦስካር ዝበሉ ዓበይቲ ናይ ሽልማት መድረኻት፡ ተዓወትቲ ጥራሕ እንተይኮኑስ መራሕቲ መድረኽን ዕዱማትን ወሰንቲ ኣብ ዝበሃሉ ጉዳያት ዘለዎም ቅዋምን ነቐፌታን ከቕርቡ ይስምዑ፡፡ ኣብ ትግራይ ዝፍጸም ዘሎ: ቅትለት: ጾታዊ ዓመጽ: ጭውያን ዝምታን ዝርከብዎም ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰል ኣብ ኣሻቓሊ ብርኪ በጺሑ ከምዘሎ እዮም ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዝዛረቡ፡፡ በቲ 24 ጥቅምቲ 2013 (04 ሕዳር 2020)  ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ብህወሓት ዝምራሕ መንግስቲ ትግራይን ዝተጀመረ ኲናት ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግለጽ፡፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ኣሕመድ እውን ኣብ ክልል ትግራይ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰል ከምዝተፈጸመ ብምእማን፡ ኣብቲ ተግባር ዝተሳተፉ ናብ ሕጊ ከምዝቐርቡ ምሕባሩ ይዝከር፡ ኣከዳድና ዕዱማት ኣብ መድረኽ ሻብዓይ ሽልማት ጉማ፡ ዝተፈላለዩ ዕዱማት ተኸዲኖምዎም ዝነበሩ ኣልባሳት እውን ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣዘራረብቲ ኮይኖም ነይሮም፡፡ ኣብቲ ብዙሓት ሰብ ሞያ ኪነ ጥበብ ዝተዓደሙሉ መድረኽ፡ ውሑዳት ፍልይ ዝበሉ ባህላውን ዘበናውን ክዳውንቲ ተኸዲኖም ተረኺቦም፡፡ ብፍላይ ገሊኦም ዝተኸደኑዎም ዝበሉ ክዳውንቲ ብዙሓት እንትንእድዎም፡ ገሊኦም ድማ ወቐሳ ዝሓዘሉ ርእይቶታት በጺሕዎም፡፡  ገሊኦም፡ 'ክሽፈን ንዝነበሮ' ኣካላቶም ዘርኢ ብምኽዳኖም'ዮም ተነቒፎም። ብተወሳኺ ኣብ ኢትዮጵያ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝሓየለሉ እዋን ብዙሓት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዘይምግባሮም ካልእ መዘራረቢ ርእሰ ጉዳይ ኮይኑ ነይሩ፡፡ ኣብ ሽልማት ጉማ፡ ኣየኖት ፊልምታት ሕጹያት ኮይኖም ቀሪቦም? ንሽልማት ፊልም ጉማ ዘዳሉ፡ ኢትዮ ፊልም ሓላፍነቱ ዝተወሰነ ውልቀ ማሕበር፡ ዕላማ እቲ መድረኽ ‘‘ጽቡቕ ብቕዓት ንዘርኣዩ ፊልምታትን ተዋሳእትን ክብርን ኣፍልጦን ምሃብ’’  ከምዝኾነ ይገልጽ፡፡ ኣብዚ መድረኽ፡ ካብ ዝተወዳደሩ 45 ፊልምታት እቶም 15 ብ16 ምድባት ተሓጽዮም ነይሮም፡፡ ካብዚኦም ‘‘ኣንሳሮ’’ ዝብል ናይ ምስግና ኣጥናፉ ፊልም ኣብ 13 ምድባት ተሓጽዩ ነይሩ፡፡ ከምኡ ድማ ‘ቁራኛዬ’ ኣብ 12፣ ‘ተፈጣሪ’ ኣብ 10፣ ‘ሶስተኛ ኣይን’ን ‘ወጣት ኣብ 97’ን ኣብ7፣ ‘ሱማሌው ቫንዳም’ ኣብ 6 ምድብ ተሓጽዮም ነይሮም፡፡ እቲ ውድድር ብምእላይ (ዳይሬክቲንግ)፣ ሲኒማቶግራፍን (ስእልን ቀረጻን) ከምኡ'ውን ምውሳእን ሓዊሱ ብሓፈሻ ብ18 ክፍልታት እዩ ተኻይዱ፡፡


ከቢድ ድርቂ ዘጋጠማ ቻይና ዝናብ ዝፈጥሩ ሮኬታት ትትኩስ ኣላ

ሰብ መዚ ቻይና ከቢድ ድርቅን ዋዕን ኣብ ዘጋጠሞም ከባቢታት ማእከላይን ደቡባዊ ምዕራብን  እታ ሃገር ብሰብ-ሰርሖ መገዲ ዝናብ ንምዝናብ ይፍትኑ ኣለዉ። ኣብ እስያ ዝነውሐ ሩባ ያንግትዚ ቅድሚ ሕዚ ብዘይተርኣየ መጠን፡ ትሕዝቶ ማዩ ቀኒሱ እዩ። ኣብ ገለ ከባቢታት ድማ እቲ ብልሙድ ዝናብ ብትሕቲ ፍርቂ ነክዩ ኣሎ። ግድባት መመንጨዊ  ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝሕዝዎ መጠን ማይ'ውን ብፍርቂ ከም ዝቐነሰ ሰብ መዚ ይሕብሩ። ንክልተ ኣዋርሕ ቀጺሉ ዘሎ ማዕበል ዋዒ ኣብታ ሃገር እቲ ዝነውሐ ከምዝኾነ ማእከል ክሊማ ቻይና ይገልጽ። ኣብ ጥቓ እቲ ብድርቂ ዝተጎድአ ሩባ ያንግትዚ ዝርከቡ ግዝኣታት ብሰብ-ሰርሖ መገዲ ደበና ናይ ምፍጣር ወፍሪ ጀሚረን ዘለዋ ኮይነን፡ ሁበይ እትርከበን ግዝኣታት፡ ኬሚካል ዝጸዓና ሮኬታት ናብ ሰማይ ይትኩሳ ከምዘለዋ መራኸብቲ ሓፋሽ እታ ሃገር ገሊጸን። ኣብ ገለ ከባቢታት ግና  ዋሕዲ ደበና ብምህላው ዕንቅፋት ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ከም ሲችዋን ዝበላ ግዝኣታት፡ ድሮ መጠን ዋዒ ልዕሊ 40 ዲግሪሰንቲግረድ ክበጽሕ እንከሎ፡ ተደጋጋሚ ምቁርራጽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ የጋጥም ኣሎ። ነቲ ዘጋጠመ ሕጽረት ሓይሊ ኤለሌክትሪክ ንምእላይ ፋብሪካታት ብሙሉእ ወይ ብከፊል ስራሕ ደው ከብሉ ይግበር ከምዘሎ እውን ጽብጻባት ይሕብሩ።


ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ኣሪዞና ዕምብረ ዶሮና ተኸሲቱ

ኣብ ኣመሪካ ግዝኣት ኣሪዞና ብሰንኪ ዘጋጠመ ዕምብረ ዶሮና፡ ሓይሊ ኤሌትሪክ ተቛሪጹ። ብፍላይ ኣብ ከተማ መሳ ሰባት ንሓድሕዶም ምርእኣይ ክሳብ ዝስእኑ ጌርዎም።


ብሰንኪ ድርቂ ኣብ ዝነቐጸ ሩባ፡ ዘይተፈንጀረ ቦምባ ካልኣይ ኲናት ዓለም ተረኺቡ

ኣብ ሓደ ሩባ ኢጣልያ ጥሒሉ፡ ንሓያሎ ዓመታት ከዘይተፈንጀረ ዝፀንሐ ቦምባ ካልኣይ ኲናት ዓለም ብሰንኪ ብርቱዕ ድርቂ ተቓሊዑ። እቲ 450 ኪሎ ግራም ዝምዘን ቦምባ፡ ኣብ ገምገም እቲ ዝተፀንቀቐ ሩባ “ፖ” እዩ ብገፈፍቲ ዓሳ  ተረኺቡ። ሰፊሕ ክፋላት ናይቲ 650 ኪሎ ሜተር ዝንውሓቱ ሩባ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ኢጣልያ፡ ድሕሪ 70 ዓመታት ዘጋጠመ ዝኸፍአ ድርቂ ከምዝነቐጸ ተገሊፁ’ሎ። ዘይልሙድ ውዑይ ኩነታት ኣየርን ትሑት መጠን ዝናብን፡ ንሕጽረት ማይ ሰሜናዊ ኢጣልያ ከጋድዶ እንከሎ፡ ንስግኣት ሳዕቤናት ክሊማዊ ለውጢ ኣዛዪዱዎ ኣሎ። ሹመኛ ሰራዊት ኢጣልያ ኮሎኔል ማርኮ ናሲ ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "እቲ ቦምባ ብገፈፍቲ ዓሳ ኣብ ገምገም ሩባ ፖ ተረኺቡ" ኢሉ። ሰበስልጣን ሰራዊት ኢጣልያ ከምዝብልዎ እቲ ኣብ ወርሒ ሓምለ ዝተረኸበ ዘይተፈንጀረ ቦምባ ኣብ ውሽጡ 240 ኪሎ ግራም ዝምዘን ተፈንጃሪ ዝሓዘ እዩ። ክኢላታት ምእላይ ቦምባታት፡ መስርሕ ምምካን እቲ ቦምባ ከካይዱ ብዝብል ኣብቲ ከባቢ ንዝነብሩ ኣስታት 3,000 ሰባት ካብቲ ቦታ ክወፅኡ ከምዝተገበረ ጸብጻባት ይሕብሩ። ከንቲባ ናይቲ ከባቢ ፍራንቸስኮ ኣፖሪ "ኣብ መጀመርታ ገለ ካብቶም ነበርቲ ካብ መንበሪኦም ክወጽኡ ከምዘይደልዩ ገሊጾም ነይሮም። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ግን ንኹሉ ዘእመንና ይመስለና" ክብል ተዛሪቡ። ክሊ ኣየር ናይቲ ከባቢ እውን ንሓጺር እዋን ዝተዓፀወ ኮይኑ ኣብቲ መስመር ማይ ዝነበረ ትራፊክ’ውን ክግታእ ተገይሩ ነይሩ። ኣብ ኢጣልያ እቲ ዝነውሐ ሩባ ፖ ካብ ደቡባዊ ምዕራብ ኣልፕስ ንታሕቲ ክሳብ ባሕሪ ኣድሪያቲክ ይውሕዝ። ካብዚ ዓመት ዝተረኽቡ ዓመታዊ ሳተላይት ምስልታት ከምዘመልክትዎ ግን ብሰንኪ ከቢድ ድርቂ ዝነቐጸ ክፋሉ ይሰፍሕ ከምዘሎ የርእዩ። ሰበስልጣን ኢጣልያ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዙርያ እቲ ኣስታት ሓደ ሲሶ ምህርቲ ሕርሻ እታ ሃገር ብመስኖ ክካየድ ዝሕግዝ ሩባ ፖ ዝርከቡ ከባቢታት ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ኣዊጆም ነይሮም። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ብሰንኪ ሙቐትን ሕጽረት ዝናብን ኣዝዩ ስለዝጎደለ፡ ሓረስቶት ስንጭሮ ፖ፡ ኣብዚ እዋን ጨዋም ማይ ባሕሪ ናብቲ ሩባ ይልሑዅ ብምህላዉ ኣእካል የበላሽው ከምዘሎ ይዛረቡ።


ዛንታ ‘ኣእማን ጥምየት’ ኤውሮጳ እንታይ እዩ?

ብሰንኪ ብርቱዕ ዋዕን ዋሕዲ ዝናብን ብዙሕ ከባቢታት ኤውሮጳ ሓደጋ ደርቂ የንጸላልዎ ኣሎ። ከም ሳዕቤኑ ኣብ ገሊኡ ናብ ምንጻፍ ገጹ ዘምርሕ ምጕዳል ፍሰት ዋሕዚ ሩባታት ይረአ ብምህላው እቲ ቀደም ዘበን ዝንገር ዝነበረ ናይ ደርቂ  ዛንታታት ከየጋጥሙ ከቢድ  ስክፍታን ሻቕሎትን ኣሕዲሩ ኣሎ። ብኻልእ መዳይ'ውን ነቲ ብቐጻሊ ዝዝረበሉ ግን ኣእዛን ዓለም ብግቡእ ዘየቕለበሉ ብሰንኪ ምውሳኽ መጠን ሙቐት ዝኽሰት ዘሎ ዓለማዊ ኪሊማዊ ለውጢ ዓቢይ መጠንቀቕታ ይኸውን ኣሎ። ኣብ ዓበይቲ ሩባታት ብልሙድ ‘‘ኣእማን ጥምየት’’ ተባሂሎም ዝጽውዑ፡ መጠን ፍሰት ወሓዚ ኣዐርዩ ክጐድል እንከሎ ዝረኣዩ ሰረት ፈለግ ኣኻውሕ ኣለው። ምስዞም ኣእማን ዝተሓሓዝ ብሰብ ቀደም ዝተገደፈ ዛንታታት፡ ምስ ሕጽረት ማይ ዝኽሰት ሕሰምን መከራን ዘመላኽት ኰይኑ ቅድሚ ሕጂ ንዝተራእየ ደርቂ ዝወለዶ ስቓይ ዘዘክር እዩ። ብዛዕባ'ዚ ብዝምልከት ቅድሚ ዓሰርተታን ኣማኢትን ዓመታት ተጻሒፎም ብ 8 ነሓሰ ኣብ ትዊተር ዝተለጠፉ ጽሑፋት ኣዘራረብቲ ኰይኖም ቀንዮም። እቲ ዝነውሐ ዕድመ ዘለዎ ኣብ ከውሒ ዝተወቕረ ጽሑፍ፡ ኣብ ሰረት ፈለግ ሩባ ኤልብ ዝተረኸበን ኣብ 1616 ብቛንቋ ጀርመን ዝተጻሕፈን እዩ። እቲ ጽሑፍ፡ "ንዓይ እንተርኢኹሙኒ ብኸዩ" ኸኣ ይብል። እዚ እቲ ኣዐርዩ ፍሉጥ "እምኒ ጥምየት" እዩ፤ ምኽንያቱ ናይቶም ዘጋጠሙ ዝኸፍኡ እዋናት ድርቂ ዝርዝር ስለዝሓዘ። (እቲ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ልጣፍ ትዊተር፡ ምስሊ ናይቲ ብቋንቋ ጀርመን ዝተጻሕፈ ጽሑፍ እዩ። "ናዓይ እንተርኢኹምኒ፡ ብኸዩ" ይብል።) ጕጅለ ሰብሞያ ስነጥንቲ - ኣርኪዮሎጂ - ቼክ ኣብ 2013 ዝገበርዎ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ፡ ዓመታት 1417, 1616, 1707, 1746, 1790, 1800, 1811, 1830, 1842, 1868, 1892 ን 1893 ኣብቲ እምኒ ተዘርዚሮም ኣለዉ። ኣብ ካልእ ከውሒ ዝተወቐረ ጽሑፍ ድማ፡ "እዚ እምኒ እንተጠፊኡ ህይወት መሊሳ ክትልምልም እያ" ይብል። ኣብ ካልእ ከውሒ ዝተረኽበ ጽሑፍ ከኣ ‘‘እቶም ቅድሚ ሕጂ ዝረኣዩኒ በኽዮም እዮም፤ እቲ ሕጂ ዝርእየኒ ዘሎ ድማ ክበኪ እዩ" ብምባል ይትንበ። "ነዚ እምኒ እንተርኢኻዮ እውን ክትበኪ ኢኻ፤ እቲ ማይ፡ ኣብ 1417 ናብዚ ሕጂ ዘለዎ ደረጃ እዩ ወሪዱ ነይሩ" ይቕጽል። ቀደም፡ መጠን እቲ ሩባ፡ ክንድዚ ደረጃ እንተዳአ ወሪዱ ብዙሓት ሰባት ጥምየትን ሕሰምን የጋጥሞም  ነይሩ ማለት’ዩ። ድርቂ ኣዝርእቲ የብርስ ጥራሕ ዘይኮነስ ነቶም እኽሊ ዝጓዓዓዘሎም ማያዊ ኣካላት እውን የድርቖም ነይሩ። ድሕሪ እዚ ጥምየት እዩ ዝስዕብ። ኣብ ሕሉፍ እዋን ከም ኦስትርያ፡ ቺኮዝሎቫክያ፡ ጀርመን፡ ሃንጋሪ፡ ፖላንድን ስዊዘርላንድን ዝኣመሰላ ሃገራት ማእከላይ ኣውሮጳ ኣብ ወሰን ሩባ ንዝነበሩ ልሙዓት መሬት ብምሕራስ ምግቢ ይረኽባ ነይረን። ጀርመናዊ ጋዜጠኛ ኦላፍ ኮይነስ ድማ ነቶም ኣእማን ዝገልጽ ናይ ጀርመን ቃል ከምዘሎ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።\n"ሃንገርስተይነ" ዝብል ጽሑፍ፡ "ኣእማን ጥምየት" ከም ማለት ይትርጐም። እቲ ቓል ካብ ሓደ ንዓመተ 1947፡ "ዓመተ ጥምየት" ኢሉ ዝገልጽ ኣብ እምኒ ዝተወቕረ ጽሑፍ ዝተወሰደ እዩ።ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ፡ ኣብ ማእከላይ ኣውሮጳ፡ ደርቂ ከም ምልክት  ክሊማዊ ለውጢ  ተገይሩ ይውሰድ ኣሎ፡ ካብቶም ብዙሓት ኣእማን ዝረኣዩለን ከተማታት ሓንቲ፡ ምስ ጀርመን ኣብ ዘዳውብ ኣብ ከባቢ ቼክ እትርከብ፡ ሩባታት ኤልብንን ፕሎውቺንስን ዝራኸቡላን ከተማ ደቺን እያ። ልዕሊ 10 ዝዀኑ ኣብ ሰረት ሩባ ኤልብ ዝርከቡ ኣእማን ከኣ ንነበርቲ እቲ ከባቢ ንዝሓለፈ ክፉእ ዘበን የዘኻኽሩዎም። ካልእ እምኒ ጥምየት እውን ኣብ ጀርመናዊት ከተማ ሾንቤክ ንምርኢት ቀሪቡ ኣሎ። ኣብ ጥቓ እቲ መጠን ማዩ ቀኒሱ ዝነበረ ፈለግ ሃርበር ከኣ እዩ ተረኺቡ። ምቕልቃል ወይ ምርኣይ ናይቲ እምኒ፡ ኣብ ዝባን እቲ ሩባ ብጀልባ ምጉዓዝ ከምዘይከኣል ዘመልክት እዩ ይብሉ እቶም ቀዳሞት። መብዛሕትኦም እቶም ኣእማን ጥምየት ከኣ ኣብ ሩባ ኤልብ እዮም ተራእዮም። ምልክታት ደርቂ ዛጊድ ኣብ ልዕሊ 60 ሚእታዊት ግዝኣት ኣውሮጳ ጽልዋ ከምዝፈጥረ ተዓዛቢ ደርቂ ኣውሮጳ (ኢ ዶ ኦ) ይገልጽ። ዓበይቲ ሩባታት እንግሊዝ፡ ጀርመንን ጥልያንን መጠን ማዮም ቀኒሱ ኣሎ። ትሑት መጠን ማይ ኣብ ዝተርኣየላ ኢጣልያዊት ከተማ ማንቱዋ ኣእማን ጥምየት ኣይተራእዩን። ኣብ ክንድኡ ግን ኣብ ሰረት ፈለግ ሩባ-ፖ፡ 450 ኪግ ዝምዘን ዘይተፈንጀረ ናይ ካልኣይ ኲናት ዓለም ነታጕ ተረኺቡ። ስለዝዀነ ኣብዚ ቀረባ ሳምንቲ ከም ፈረንሳን ስጳኛን ዝኣመሰላ ሃገራት መጠን ዘህልኸኦ ማይ ክቕንሳ ተገዲደን ኣለዋ። ኣብ ገለ ከባቢ እተን ሃገራት፡ ሰብ መዚ፡ መጠን ዝባኽን ማይ ብውሱን ደረጃ ከምዝንኪ እውን ገይሮም። ኣብ 7 ነሓሰ ሰብ መዚ ፈረንሳ፡ እታ ሃገር ካብ 1958 ጀሚሩ ዝኸፍአ ደርቂ ኣጋጢምዋ ከምዘሎ ኣዊጆም። ኣብ ጀርመን ድማ ምቕናስ መጠን ማይ ሩባ ራይን፡ በቲ ሩባ ንዝንቀሳቐሱ ወነንቲ መራኸብ መጠን ጽዕነት ክቕንሱ ከምዘገደዶም ወኪል ዜና ሮይተርስ ጸብጺቡ።


ቺለ፡ ኣርባሕቲ ንህቢ ኣብ ዘካየድዎ ተቓውሞ ኣባላት ፖሊስ ብንህቢ ተነኺሶም

ኣብ ሃገረ ቺለ፡ ኣርባሕቲ ንህቢ ኣብ ዘካየድዎ ተቓውሞ ኣባላት ፖሊስ ብንህቢ ከምዝተነኽሱ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቶም ኣርባሕቲ፡ መንግስቲ ንጽላቶም ደገፍ ክገብር ንምጽዋዕ'ዮም ኣብ ፊት ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት እታ ሃገር ተቓውሞ ኣካይዶም። እቶም ሰልፈኛታት ቆፎታት ንህቦም ሒዞም'ዮም ናብቲ ቦታ መጺኦም ነይሮም። ነቲ መንገዲ ዓጽዩ ዝነበረ ቆፎታት ካብቲ ቀጽሪ ክኣልዩ ዝፈተኑ ብውሕዱ ሸውዓተ ኣባላት ፖሊስ ድማ ብንህቢ ተነኺሶም ተባሂሉ። ኣብታ ሃገር ንነዊሕ እዋን ዝቐጸለ ደርቂ፡ ኣብ ምጭታት መግቢ ንህቢ ዝኾኑ ዕንባባታትን ኣእካልን ከቢድ ሃስያ ኣስዒቡ ምህላዉ ይንገር። ነቲ ኣጋጢምዎም ዘሎ ብድሆታት ንምርኣይ፡ እቶም ኣርባሕቲ ኣስታት 10 ሽሕ ንህቢ ዝሓዙ 60 ቆፎታት ኣብ ፊት ቤተ-መንግስቲ ብምምጻእ፡ ፖሊስ ንተቓውሞኦም ከምዘይብትኖ ክገብሩ ፈቲኖም። ኣብ መወዳእታ ግን ኣርባዕተ ካብኦም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ኣትዮም ኣለዉ። ሓደ ካብቶም ሰልፈኛታት ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሞት ዕሰለታት ንህቢ ንዕኦም ጥራይ ዘይኮነ ንመላእ ዓለም ኣዝዩ ዘሕዝን ምዃኑ ተዛሪቡ። መንግስቲ ኣብ ዋጋታት መዓር ምምሕያሽ ክገብር፡ እንተዘይኮይኑ ድማ፡ ንኣርባሕቲ ድጎማ ክህብ'ዮም እቶም ሰልፈኛታት ዝጠልቡ ዘለዉ። ሰብመዚ ሕርሻ እታ ሃገር ብወገኖም፡ መረረታት ናይቶም ኣርባሕቲ ከምዝርድእዎ ብምግላጽ፡ ነቲ ጸገም ንምቅላል ን20 ማሕበረኮማት ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ደገፍ ክገብሩ ምጽንሖም ሓቢሮም። እቶም ኣብ ቦታ ተቓውሞ ካብ ቆፍኦም ዝወጹ ንህቢ ነቶም ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ነበርቲ እታ ከተማ ሻቕሎት ከምዝፈጠርሎም ጸብጻባት ገሊጾም። "ብፍላይ ነቶም ኣለርጂ ዘለዎም ሰባት ኣዝዩ ሓደገኛ'ዩ፡ ምኽንያቱ ሞት ከስዕብ ስለዝኽእል" ክብል ሓደ ነባሪ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ። ኣብዚ ቀረባ ዓመታት፡ ኣብ መላእ ዓለም መጠን ብዝሒ ንህቢ ብሰንኪ ምንቁልቋል ማሕድሮ፡ ብከላ፡ ጸረ-ባልዕን ካልእ ረቛሒታትን ክንኪ ምጽንሑ ይፍለጥ።


ሰራሕተኛታት ዓዲ ኢንግሊዝ ብሰንኪ ክብሪ መነባብሮ ኣብ ጐደናታት ለንደን ሰልፊ ኣካይዶም

ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣጋጢሙዎም ብዘሎ ምኽባር ናብራ ዝሓሸ ክፍሊት ብምጥላብ ኣብ ፓርላማ ዓዲ ኢንግሊዝ ሰልፊ ኣካይዶም። እቲ ብማሕበር ሰራሕተኛታት ዝተወደበ ሰልፊ ሰራሕተኛታት ምስ ክብሪ ዕዳጋ ዝመጣጠን ደሞዝ ክኽፈሎም ይጠልብ። እቲ ማሕበር ኣብ ኣገልግሎት ህዝቢ ዝዓዩ ሰራሕተኛታት ርትዓዊ ደሞዝ ክኽፈሉን እቲ ዝተሓተ መጠን ክፍሊት ንሰራሕተኛታት ጉልበት ከኣ ንሰዓት 15 ፓውንድ ክኸውንን ጻውዒት ኣቕሪቡ። ወሃብ ቃል ክፍሊ ፋይናንስ "ነቲ ጾር ንምፍዃስ ስጉምቲ ክውሰድ እዩ" ኢሉ ። እቲ ኣፈኛ ወሲኹ፡ መንግስቲ "ኣብዚ ዓመት ንሸሞንተ ሚልዮን ዝዀና ኣዝየን ትሑት እቶት ዘለውን ስድራ ቤታት ብውሑድ 1,200 ፓውንድ ሓገዝ ገይሩ'ዩ። ኣብ ርእሲኡ ከኣ ንነፍሲ ወከፍ ስድራ ቤት ንወጻእታት ጋዝን ኤለትሪክን ዝኸውን 400 ፓውንድ ተሓጊዞም እዮም” ኢሉ። እቶም ሰልፈኛታት ካብ ፖርትላንድ ፓላስ ሰዓት 12፡00 ተበጊሶም፡ ርትዓዊ ክፍሊት ንሓትት እናበሉ ናብ ኣደባባይ ፓርላማ መሪሾም። ማሕበር ሰራሕተኛታት ብሪጣንያ ብዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ደሞዝ ሰራሕተኛታት ምስ ዝቕባበን ክብሪ ዋጋን ክስጉም ስለዘይከኣለ ካብ 2008 ንደሓር ነብሲ ወከፍ ሰራሕተኛ ዳርጋ ናይ 20,000 ፓውንድ ዓመታዊ ክሳራ የጋጥሞ ከምዘሎ ገምጊሙ። ዋና ጸሓፊ እቲ ውድብ ፍራንሲስ ኦግራዲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ ሰራሕተኛታት መንግስትን ወሃብቲ ኣገልግሎት ትካላትን ድሕሪ 10 ዓመት ዕቤትን ወሰኽን ዘይብሉ ደሞዝ፡ “ ይኣክል- ካብዚ ንላዕሊ ክንጽመም ኣይንኽእል ኢና” ከምዝበሉ ገሊጻ። "መንግስቲ ክሰምዓና ኢና እንደሊ፣ ሰራሕተኛታት ብሰንኪ ዝቕባበ ገንዘብ [ናይ ምግዛእ ዓቕሚ ምንካዩ] ንሳቐ ኣሎና። ናትና ጸገም ኣይኮነን” ኢላ። ኣብ ደቡባዊ ለንደን፡ ብሪክስቶን፡ ኣብ ዝርከብ ናይ ገበርቲ ሰናይ ማሕበራት ኣባይቲ ዝዓዪ ወዲ 25 ዓመት ቤን ሮቢንሰን ኣብቲ ሰልፊ ነይሩ ። ገሊኦም ነበርቲ፡ "ንደቆምን እውን ክቕልቡ ኣይክእሉን ዘለው። ወጻኢታት ገዛ ክራይ መውዓዪ ማይን ከቢዱዎም ምርጫ ስኢኖም ይጭነቑ ኣለው" ኢሉ። መማህራንን ካልኦት ሞያውያንን ዝሓሸ ክፍሊት ንምርካብ ኣብቲ ሰልፊ ተጸንቢሮም ህጹጽ ምላሽ ክወሃቦም ጸዊዖም። እቲ ማሕበር ከም ዝሓበሮ፡ እቲ ንመምሃራን ዝኽፈል ደሞዝ ኣብዘን ዝሓለፋ 12 ዓመታት ብ19% ወዲቑ’ሎ። መምህር ስቴፈን ብራውን፡ ንዝሓለፈ ሓያሎ ዓመታት ደሞዝና ኣይተወሰኸን፤ ብሰንኩ ከኣ ብዙሓት ካብቶም መሳርሕ ንሞየኦም ከምዝሓደጉዎን እዚ ከኣ ኣብ ተማሃሮ ጸቕጢ ከምዝፈጠረ ሓቢሩ። ክፍሊ ትምህርቲ (DFE) መምህራንን መራሕቲ ቤት ትምህርትን ንተማሃሮኦም ኣብ ምሕጋዝ ዝገብርዎ ቀጻሊ ጻዕሪ ምስጋንኡ ብምግላጽ ንሓደስትን ምኩራትን መምህራን ናይ ደሞዝ ወሰኽ ከምዝገብርን መተባብዒ ሽልማት ከምዝህብን ገሊጹ። ኣፈኛ ክፍሊ ገንዘብ/ ፋይናንስ ብሪጣንያ "ከም ኣካል ናይቲ 37 ቢልዮን ፓውንድ ፓኬጅ እንገብሮ ሓገዝ ካብ ነብሲ ወከፍ ሰራሕተኛ ዓመታዊ ልዕሊ 330 ፓውንድ ኣብ ሃገራዊ መድሕን ግብሪ ነኪና ኣሎና። እዚ ድማ እቶም ካብ መንግስቲ ሓገዝ ዝሓቱ ሰባት 1,000 ፓውንድ ዝያዳ ገንዘብ ንኽሕዙ የኽእሎም። እዚ ድማ ንወጻኢታት  ሃልኪ ነዳዲ ይድግፎም" ክብል ገሊጹ።


ኣብ ዞባ ቦረና ብድርቂ ጥሪቶም ዝሰኣኑ ሓረስቶት ንባዕሎም ፀሚዶም ክሓርሱ ተራእዮም

ኣብ ኢትዮጵያ: ዞባ ቦረና: ወረዳ ተልተሌ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብዘጋጠመ ድርቂ ጥሪቶም ዝሰኣኑ ሓረስቶት፡ ኣብ ክንዲ ብዕራይ ንርእሶም ፀሚዶም ክሓርሱ ምርኣዮም ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። ሓለፊ ቢሮ ሕርሻ ወረዳ ተልተሌ ኣይተ ብርሃኑ ኣማረ፡ ዋላ'ኳ እዚ ኩነታት ብሰፊሑ ዝረአ እንተዘይኮነ፡ ብሰንኪ እዚ ድርቂ ጥሪቶም ዝሰኣኑ ሓረስቶት፡ ኣብ ክንዲ ብዕራዮም፡ ንባዕሎም ፀሚዶም ይሓርሱ ከምዘለዉ ንቢቢሲ ኣረጋጊፁ። ኣብዚ ሰሙን ነዚ ፍፃመ ዘርኢ ሓደ ተንቀሳቓሲ ስእልታት ብማሕበራዊ ሚድያ ምዝርግሑ ስዒቡ ድማ እዚ ጉዳይ ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። ኣብቲ ከባቢ መምህር ዝኾነ ኣይተ ዱብ ቡራ እዩ፡ ነዞም ተቪድዮታትን ምስልታትን ብናይ ሞባይሉ ካሜራ ቀዲሕዎም። እዚ ናብ ቢቢሲ ዝተልኣኸ ቪድዮታት ሰባት ብጉጅለ ኮይኖም፡ ንብዕራይ ተኪኦም፡ ንባዕሎም ፀሚዶም ነዊት እናሰሓቡ እንትሓርሱ የርእዩ። መምህር ዱብ ቡራ፡ ነዞም ምስልታት ዝሰኣለሉን ዝቐድሓሉንኣጋጣሚ እንተረድእ፡ ናብ ቤት ትምህርቲ እናኸደ እንከሎ፡ ቅድሚ ሕዚ ርእይዎ ዘይፈልጥ ክስተት ከምዘጋጠሞ ይገልፅ። "ቅድሚ ሕዚ ርእየዮ ዘይፈልጥ ነገር ስለዝኾነ፡ ብቪድዮ ቀሪፀዮ። ንምንታይ ብኸምዚ ከምዝሓርሱ ምስ ሓተትክዎም፡ 'ከምትፈልጦ ብዕራይ የብልናን'። ናይ ሕርሻ ወቕቲ ስለዝኾነ ድማ ክንሓርስ ይግባእ' ኢሎምኒ" ብምባል፡ ብዛዕቲ ኩነታት ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብ ወረዳ ተልተሌ ቀበሌ ዳንዲ፡ ብኸምዚ ዓይነት ኩነታት ይሓርሱ ካብ ሞንጎ ዘለዉ ሓረስቶት ሓደ: መንእሰይ ቱራ ቦባ እዩ። ቱራ፡ "ብሰንኪ እቲ ድርቂ ጥሪትና ስለዝሞታና,፣ ንኣብዑርና ተኪእና ክንሓርስ ንፍትን ኣለና" ኢሉ። ዓቕሚ ዘለዎም መናእሰይ በብሓሙሽተ ጉጅለ ተጎጂሎም፡ ናይ ጎረባብቶም ግራት ይሓርሱ ከምዘለዉ ድማ ንቢቢሲ ገሊፁ። ነዚ ምስሊ ካብ ዝቐድሖ ሓደ ሰሙን ከምዘቑፀረ ዝገለፀ መምህር ዱብ ድማ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝናብ ይወቅዕ ብምህላዉ፡ ሓረስቶት ኣብ ዝበዝሕሎም ከባብታት ማሕረስ ከምዝተጀመረ ይገልፅ። "ብሰንኪ እዚ ድርቂ ጥሪቱ ዝሸጠ ኣሎ,፣ ጥሪቱ ዝሞትኦ'ውን ኣሎ። በዚ መገዲ [ንብዕራይ ተኪእኻ] ካብ ምሕራስ ካልእ ኣማራፂ የብሎምን" ብምባል፡ ዝተወደቡ መናእሰይ፡ ብዕራይ ንዘይብሎምሓረስቶት፡ ብክፍሊት ንብዕራይ ተኪኦም ብጉልበቶም ይሓርስሎም ከምዘለዉ ሓቢሩ። ሓላፊ ቢሮ ሕርሻ ወረዳ ተልተሌ ኣይተ ብርሃኑ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝናብ ምውቃዕ ምጅማሩ ስዒቡ፡ እዚ ወቕቲ ማሕረስ ዝጅመረሉ'ዩ ይብል። ኣብዚ ከባቢ ብዕራይ ዘይብሎም ሰባት፡ ብዕራይ ካብ ዘለዎም ሰባት ተለቂሖም ይሓርሱ ከምዘለዉ ከኣ ይዛረብ። ኣብቲ ወረዳ ክንደይ ዝኣኽሉ ሓረስቶት ብዕራይ ከምዘይብሎም ሓበሬታ ከምዘይብሉ ዝዛረብ እቲ ሓላፊ፡ መንግስቲ እቲ ክልል ግና ንሓረስቶት ዘርእን ማዳበርያን የቕርብ ከምዘሎ ገሊፁ። ግራውቲ ንምሕራስ ኣብ ዝግበር ፃዕሪ፡ መንግስታውን ዘይምንግስታውን ትካላት ክሕግዙ ድማ ሓቲቱ። ቅደሚ ሒደት መዓልታት ፕሮግራም መግብን ሕርሻን ዓለም፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሰንኪ ዘጋጠመ ድርቂ፡ ካብ 14 ክሳብ 15 ሚልየን ሰባት ንጥሜት ክቃልዑ ከምዝኽእሉ ኣጠንቂቑ እዩ። እቲ ትካል፡ ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ እቲ ድርቂ ኣስታት 7.2 ሚልየን እንስሳ ሞይተን ክኾና ከምዝኽእላ ብምግላፅ፡ ኣብ ደቡብን ደቡብ ምብራቕን እታ ሃገር ዘለዉ ሰባት ኣብ ውሽጢ 40 ዓመታት ርእየሞ ዘይፈልጡ ድርቂ ኣጋጢምዎም ኢሉ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም፡ ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ ብድርቂ ንዝተጎድኡ ሰባት ንምሕጋዝ፡ ኣብ ዝቕፅሉ ሽድሽተ ኣዋርሕ 239 ሚልየን ዳላር ከምዘድሊ ኣፍሊጡ'ሎ።


ስድራይ ብዕጽፊ ንዝዓብየኒ ብኸብቲ ለዊጦምኒ'

እናት፡ ገና ጓል 13 ዓመት እንከላ እያ፡ ካብ ትምህርታ በዂራ ብዕድመ ብዕጽፊ ምስ ዝዓብያ ዘይትፈልጦ ሰብኣይ ክትምርዖ ተገዲዳ። ምኽንያት ናይዚ፡ ብሰንኪ ደርቂ ኣብ ጸገም ንዝርከቡ ስድራቤታ ንምሕጋዝ እዩ። እቲ ሕጂ ኣብ ገለ ከባቢታት ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ደርቂ ምጽዋር ዝኣበዮም ስድራቤት፡ ህይወትን መጻእን እናት መስዋእቲ ገይሮም፡ ብ17 ዓመት ካብ ዝዓብያ በዓልቤታ ከብቲ ተቐቢሎም። እናት፡ ብሩህ ኣእምሮ ዘለዋ፡ ትምህርቲ እትፈቱ ቈልዓ'ኳ እንተነበረት፡ ዕድመኣ ከይኣኸለ ብምምርዓዋ ግን ኵሉ ሕልምታታ ተቘጽዩ'ሎ። “እዚ ዅሉ ቅድሚ ክልተ ወርሒ’ዩ ኣጋጢሙ፤ ኣነ ዝፈልጦ ነገር ኣይነበረን። ስድራይ ከመርዕውኒ ከም ዝወድኡ ምስ ሰማዕኩ ኣይከውንን ኢለዮም። ለሚነዮም፡ በኽየ . . . ግን ዋላ ሓደ ዝሰምዓኒ ኣይነበረን” ትብል። እናት፡ ኣብ ክልል ደቡብ ወረዳ ዳሰነች እያ ትነብር። እታ ወረዳ፡ ብሓያል ደርቂ ካብ ሞንጐ ዝተጠቕዑ ከባቢታት ሓንቲ ኰይና ነበርቲ ሓያል ድኽነት ኣጋጢምዎም ኣሎ። ወለዲ እናት፡ ሽዱሽተ ቈልዑ ዘለውዎም ኰይኖም፡ እናት በዅሪ ኵላቶም እያ። ደርቂ ቅድሚ ምምጽኡ ጽቡቕ መነባብሮ ከም ዝነበሮም ድማ ትዛረብ። “ኣቦይ ልዕሊ 100 ጥሪት ነይረናኦ። ግን ማይ ኰነ እተን ከብቲ ዝበልዓኦ ተሳኢኑ ሓደ ብሓደ ተወዲአን። ሽዑ’ዮም ንዓይ ሰብኣይ ክእልሹ ጀሚሮም፡” ትብል። ወሲኻ፡ “ቤተሰበይ ንዓይን ኣሕዋተይን ዘብልዑና ምስ ስኣኑ፡ ብዕጽፊ ምስ ዝዓብየኒ ሰብ ኣመርዕዮምኒ። ብውሑዳት ከብቲ ለዊጦምኒ፤ ነተን ከብቲ ሸይጦም ብዝረኸብዎ ገንዘብ ስርናይን እኽልን ገዚኦም፡” ኢላ። እዚ ታሪኽ፡ ፈንድ ህጻናት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ዩኒሴፍ] ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ፡ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብኣዝዩ ዘሰክፍ ናህሪ ይወስኽ ኣሎ ብምባል ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ዝተጠቕሰ’ዩ። ጠንቂ ናይዚ ድማ፡ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋ ድርቅን ግጭትን ከም ዝዀነ ዩኒሴፍ ይገልጽ። ሄልዝን ወልነስን ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ዛዕባታት መርዓ ትሕቲ ዕድመ፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ ደቂ ኣንስትዮን ተዛመድቲ ጉዳያትን ዝሰርሕ ትካል እዩ። መስራትን ዋና ዳይሬክተርን ኣለሁበል ኣለማው፡ ኣብ ኢትዮጵያ ለውጢ መንግስቲ ምስ መጽአ ድሕሪ ዘጋጠሙ ዘይምርግጋኣት፡ መርዓ ትሕቲ ዕድመ እናወሰኸ ምምጽኡ ይዛረብ። “ቅድሚኡ፡ ሃይማኖታዊ ስርዓታት ምኽንያት ብምግባር እዩ ዝፍጸም ነይሩ። ሕጂ ግን እቲ ዝግበር ክትትል'ውን ስለ ዝፈዀሰ ብወግዒ መርዓ ክድገስ እንከሎ ንርኢ ኣለና፡” ኢሉ። ንኣብነት፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ከባቢታት ሰቘጣን ጐንደርን ትምህርቲ ስለ ዘይተጀመረ ስድራቤታት ደቈም የመርዕው ከም ዘለው ዝገልጽ ኣቶ ኣለሁበል፡ እዚ ብፍላይ ኣብ ክልል ትግራይን ናብ ሰሜን ዝጽግዑ ከባቢታት ኣምሓራን ከም ዝወሰኸ ይጠቅስ። ኣብ ትግራይ፡ ወረዳታት ቆላ ተምቤን፡ ደጉዓ ተምቤን፡ ሕንጣሎ ዋጅራትን ራያ ዓዘቦን ብብዝሒ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ዝርኣየሎም ከባቢታት ከም ዝዀኑ፡ ካብቲ ክልል ዝተረኸበ መረዳእታ የመልክት። ካብኡ ሓሊፉ ኣብ ገለ ከባቢታት ኦሮሚያ፡ ዓፋርን ሶማልን ከም ባህሊ ዝውሰድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ “ስድራቤታት ሰኣን ሰላም ተስፋ እናቘረጹ ደቈም ኣብ ዘይዕድመአን የመርዕው ኣለው፡” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ደቂ ኣንስትዮ ብማእከላይ ዕድመ 17.1 ኰይነን ከም ዝመርዓዋ ሓበሬታ ዩኒሴፍ የመልክት። ኣብታ ሃገር፡ ኣብ 2025 መርዓ ትሕቲ ዕድመ ንምትራፍ ዝዓለሙ ስርሓት ክስርሑ'ኳ እንተጸንሑ፡ ሕጂ ብሰንኪ ባህሪያውን ሰብ ሰርሖን ሓደጋታት ምውሳኽ የርኢ ምህላው እዩ ዝግለጽ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣብ ውሽጢ 40 ዓመታት ብምኽንያት ክሊማዊ ለውጢ ብዝሰዓበ ሓያል ደርቂ ተጠቒዑ ይርከብ። በዚ ምኽንያት፡ ኣብ ኬንያ፡ ሶማሊያ፡ ጂቡትን ገለ ክፋል ኢትዮጵያን ዝርከቡ 14 ሚሊዮን ህዝቢ ንጥምየት ተቓሊዖም ኣለው። ኣብዞም ኣብ ኢትዮጵያ ብደርቂ ዝተጠቕዑ ከባቢታት ዝነብሩ፡ “ዝጨነቘም” ስድራቤታት፡ ካብ ስድራ መርዓዊ ዝረኽብዎ ገዝሚ ብህይወት ንምጽናሕ ክሕግዘና’ዩ ኢሎም ተስፋ ብምግባር፡ ዕድመአን ዘይኣኸለ ደቈም የመርዕው ኣለው። ንኣብነት፡ ኣብቶም ብደርቂ ዝተጠቕዑ ሽዱሽተ ከባቢታት ኦሮሚያ፡ ካብ መስከረም ክሳብ መጋቢት ኣብ ዘለው ሽዱሽተ ኣዋርሕ እዚ ዓመት፡ 2282 ትሕቲ ዕድመ ቈልዑ ከም ዝተመርዓዋ ዩኒሴፍ ይገልጽ። እዚ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ለካቲት ክሳብ ነሓሰ ምስ ዝተመዝገበ 672 እንክነጻጸር ኣዝዩ ዝለዓለ ኰይኑ ንረኽቦ። ኣብቲ 2.7 ሚሊዮን ህዝቢ ይነብረሉ ተባሂሉ ዝግመት ዞባ ምብራቕ ሃረርጌ ጥራይ፡ መጠን ትሕቲ ዕድመ መርዓ ብ51 ሚእታዊት ወሲኹ። እዚ፡ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ኣዋርሕ 2022-21 ተመዝጊቡ ካብ ዝነበረ 70 ናብ 106 [ተመሳሳሊ ግዜ] ክብ ኢሉ ኣሎ። “መብዛሕትኡ ሕብረተሰብ መነባብሮኡ ኣብ ሕርሻ ዝተሞርኰሰ’ዩ። ደርቂ ምስ ኣተወ፡ እዚ ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ዝዀነ ናብራ ናብ ዝኸፍአ ጸገም ክወድቕ እንከሎ፡ ዝሓሸ ምህርቲ ኣለዎ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ምስ ዝነብሩሉ ሰባት መርዓ ይፍጸም” ክብል ኣቶ ኣለሁበል የረድእ። ንሱ ካብ ተመኵሮኡ፡ ካብ 14 ክሳብ 17 ዕድመአን ዝዀና ኣዋልድ ከም ዝምርዓዋ ይዛረብ። “መብዛሕትኡ ግዜ፡ ኣብዚ ዕድመአን ወርሓዊ ጽግያት ስለዝርእያ፡ ወለዲ ደቈም ካብ ሓዳር ወጻኢ ክወልዳ ይኽእላ እየን ወይ’ውን ባህሊ ከፍርሳ እየን ብዝብል ሓዳር ክገብራ ይደፋፍኡወን” ይብል። ኣብዚ ሸነኽ ታሪኽ ነባሪት ዞባ ደቡብ ጐንደር ዝዀነት ኣበባ ከነልዕል። ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ብዙሓት ሰባት ብሰንኪ እቲ ለበዳ ንምዕጋት ዝተወስዱ ስጕምታት ኣብ ገዛኦም ኣብ ዝተወሸብሉ እዋን፡ ኣበባ ምስ ሓደ በዓል ጸጋ ዕድመ ክትምርዖ ወለዲ ወሲኖም። እቲ ሃብቲ ኣለዎ ዝተባህለ ውልቀሰብ ንስድራቤታ ብዝህቦም ገዝሚ ህይወቶም ንኽልወጥ፡ ንሳ ትምህርታ ኣቋሪጻ ምስ ዘይትፈልጦን ዘይመሰታኣን ሰብ ክትምርዖ ተፈሪድዋ። እንተዀነ፡ ነዚ ዝሰምዓ ኣብ ዙርያ ጉዳያት ደቂ ኣንስትዮ ዝሰርሓ ውዳበታት ብዝገበራኦ ጻዕሪ እቲ መርዓ ተሰሪዙ። ብ2012 ዓ.ም [ግዝእ]፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ጥራይ 1700 መርዓ ትሕቲ ዕድመ ከም ዝተፈጸመ ቤት ጽሕፈት ጉዳይ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን እቲ ክልል ኣፍሊጡ ነይሩ። ኢትዮጵያ፡ ልክዕ ከምተን ካልኦት ሃገራት፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብዘስዓቦ ቁጠባዊ ጸቕጢ ከም ዝተሃሰየት ዩኒሴፍ ይገልጽ። እዚ፡ ምስቲ ኣብዚ ዓመት ዝተኸሰተ ደርቅን በብቦታኡ ዝልዓሉ ዘለው ግጭታትን ተደሚሩ፡ ህጻናት ኣብ ዘይዕድመአን ንኽምርዓዋ ዓቢይ ተራ ከም ዘበርከተ ሓቢሩ። “ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ጥራይ ብደርቂ ኣብ ዝተጠቕዓ ክልላት ዘጋጥም መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብኽልተ ዕጽፊ ወሲኹ” ይብል። ክልላት ሶማል፡ ኦሮሚያን ደቡብን ድሕሪ ዘጋጠሞም ደርቂ፡ ካብ ጥሪ ክሳብ ሚያዝያ 2022 ኣብ ዘሎ ግዜ ጥራይ ኣብተን ክልላት ዝፍጸም መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብ119 ሚእታዊት ከም ዝወሰኸ መረዳእታታት መንግስቲ የመልክቱ። “እዚ ኣብ ኵለን ክልላት ዝርአ’ዩ” ዝበለት ኣብ ጉዳይ ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዮን መርዓ ትሕቲ ዕድመን እትሰርሕ ተሓላቒት ስርዓተ ጾታ ማርታ ታደሰ፡ ከም “ደርቅን ግጭትን ቁጠባዊ ጸገማት ስለዘኸትሉ፡ ገለ ስድራቤታት ከም ግዝያዊ [ኣሉታዊ] መፍትሒ ጸገም ገይሮም ዝወስድዎ፡ ዕድመአን ዘይኣኸለ ደቈም ምምርዓው’ዩ” ትብል። ካብ፡ ሰብ ሰርሖን ባህሪያውን ሓደጋታትን ስዒቦም ዝመጽኡ ጸገማት ብዝሰገረ፡ ባህሊ ናይ ገዛእ ርእሱ ጽልዋ ከም ዘለዎ ትጠቅስ። “ጓል ኣንስተይቲ፡ ኣጥቧታ ምዕባይ ክጅምሩ እንከለው፡ ቁመታ ምስ ዝውስኽ፡ ቤተሰብ ‘ንቕውም ነገር በጺሓ’ ኢሉ ክሓስብ ይጅምር። መብዛሕትኡ ግዜ ክኣ ብዙሓት ቈልዑ ዘለዎም ስድራቤታት፡ ንዅሎም ከዕብይዎም ስለ ዝጽገሙ፡ ርእሰን ክኢለን ናብ ቤት ትምህርቲ ምኻድ ኣብ ዝጅምራሉ ግዜ የመርዕውወን” ትብል። ኣብ ዩኒሴፍ ክኢላ ሓለዋ ህጻናት ወይዘሮ ዘምዘም ሽኩር’ውን በዚ ሓሳብ ትሰማማዕ። ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓሰርታት ዓመታት፡ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብውሑድ ብሓደ ሲሶ ከም ዝነከየ ብምግላጽ፡ ብማእከላይ ገምግማ ደቂ ኣንስትዮ ሓዳር ዝገብራሉ ዕድመ፡ ካብ 16.5 ናብ 17.1 ሓፍ ከም ዝበለ ሓቢራ። ይዅን’ምበር፡ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ኣብታ ሃገር ብዘጋጠሙ ዝተፈላለዩ ጸገማት ምኽንያት መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብዝለዓለ መጠን ከም ዝወሰኸ ኣረዲኣ። “ሓደ፡ እዚ ጉዳይ እቲ ሕብረተሰብ ንነዊሕ ዓመታት ሒዝዎ ዝጸንሐ ልምዲ’ዩ። ብኣተሓሳስባ እናተለወጠ እንተመጽአ’ውን ነዊሕ ግዜ ዝሓትት’ዩ። ብተወሳኺ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጐንጺ ወሲኽካ ዝተፈላለዩ ነገራት ስለ ዘለው፡ ትኹረት መንግስታውያንን ዘይመንግስታውያንን ትካላትን ተቐይሩ። ስርሓት ህይወት ኣድሕን ቀዳምነት ዝወሃቦም ኰይኖም፡” ኢላ። በዚ ምኽንያት፡ ኣብ ጉዳይ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ግንዛበ ንምዕባይ ብሚዲያታት ዝግበሩ ዝነበሩ ጐስጓሳት፣ መናእሰይ ዝሰርሕዎም ስርሓትን ካልኦትን ክተኣጓጐሉ ክኢሎም። ኣብ ልዕሊ ኣዋልድ ዝፍጸም ትሕቲ ዕድመ መርዓ ክህሉ እንከሎ፡ ደቂ ተባዕትዮ እውን ኣብ ዘይዕድመኦም ሓዳር ክምስርቱ ከም ዝግበር ዝዛረብ ኣቶ ኣለሁበል፡ ብፍላይ ካብ 14 ክሳብ 21 ዓመት ዝርከቡ ደቂ ተባዕትዮ ነዚ ተቓላዕቲ ከም ዝዀኑ የረድእ። “ወዲ ተባዕታይ፡ ‘ሓዳር እንተገይሩ ንሰበይቱ ራሕሪሑ ኣይከይድን፣ ንሰበይቱ ክብል ስራሕ ክሰርሕ’ዩ፣ ንቤተሰቡ’ውን ክሕግዝ’ዩ’ ኢሎም ስለ ዝሓስቡ የመርዕውዎ። በቲ ባህሊ መሰረት ክኣ ወዲ ብዕድመ እትንእሶ ከእቱ ስለ ዘለዎ፡ ንእሽቶ ቈልዓ ይምርዖ” ይብል። ኣብታ ሃገር ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ጥራይ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ብምውሳኹ፡ ቍጽሪ ካብ መኣዲ ትምህርቲ ዝቦኸራ ደቂ ኣንስትዮ ብሰለስተ ዕጽፊ ከም ዝወሰኸ መረዳእታ ዩኒሴፍ የመልክት። ዕጫ ጓል 13 ዓመት እናት’ውን እዚ’ዩ ኰይኑ። “[በዓልቤተይ] ትምህርተይ ክቕጽል ፍቓደኛ ስለ ዘይኰነ ኣቋሪጸዮ። ትምህርቲ ይፈቱ’የ፤ ሓኪም ክኸውን’የ ዝደሊ። ሕጂ ግን ጸብሒ እናሰራሕኩ፣ ገዛ እናጽረኹ፣ ማይ እናወረድኩ’የ ዝውዕል” ትብል። ተሓላቒት መሰላት ስርዓተ ጾታ ማርታ ታደሰ፡ ዕድሚአን ዘይኣኸለ ደቂ ኣንስትዮ ምምርዓው ካብ ትምህርቲ ምብኳር ጥራይ ዘይኰነ፡ ብመዳይ ጥዕና እንክርአ'ውን ንፌስቱላን ኣብ እዋን ወሊድ ከጋጥም ንዝኽእል ሞትን ከቃልዐን ከም ዝኽእል ትዛረብ። “እታ ቈልዓ ‘ስድራይ ስለዝተጸገሙ’ዮም ኣመርዕዮምኒ’ ኢላ ስለ እትሓስብ ኣብ ገዛኣ ዘቤታዊ ዓመጽ ከጋጥማ እንከሎ’ውን ደፊራ ክትዛረብ ኣይትኽእልን። እንተ ተዛረበት’ውን፡ ቤተሰብ ‘ኣማራጺ የብልክን፤ ክኣልዮ’ እዮም ዝብሉዋ”። ዩኒሴፍን ካልኦት ብርክት ዝበሉ መንግስታዊ ዘይኰኑ ትካላትን ነዚ ጉዳይ ዓቢይ ትዅረት ሂቦም ጻዕሪ ብምግባር፡ ግንዛበ ሕብረተሰብ ምዕባይ ኣገዳሲ ከም ዝዀነ ብተደጋጋሚ ይገልጹ። “ሰፋሕቲ ስርሓት ምዕባይ ግንዛበ እንተሰራሕና’ውን ንዅሉ ስድራቤት ክንበጽሖ ኣይንኽእልን። ንዅሉ ምእማን ግዜ ይሓትት’ዩ” ትብል በዓልቲ ሞያ ዩኒሴፍ ዘምዘም። ኣብ ኢትዮጵያ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ኣብ ልዕሊ ዝፍጽሙ ኣካላት ብገበን ዝሕተቱ’ኳ እንተዀኑ፡ እቲ ሕጊ ክንደይ ዝኣክል ተግባራዊ ኰይኑ? እቶም ዝውሰዱ ስጕምታትከ ክሳብ ክንደይ ውጽኢታውያን’ዮም? ዝብሉ ሕቶታት ከም ዘለውዋ እትዛረብ ማርታ ብወገና፡ እቲ ጉዳይ ልዑል ትዅረት መንግስቲ ዝሓትት ከም ዝዀነ ተዘኻኽር። “መብዛሕትኦም ጉዳያት ትሕቲ ዕድመ ብሽምግልና፡ ብይቕረታ፡ ብቤተክርስቲያን’ዮም ዝፍትሑ። ከምዚኦም ዝበሉ ክፍተታት ስለዘለው እዩ ዘላቒ ዝዀነ ለውጢ ክመጽእ ዘይከኣለ፡” ኢላ።


ቅድሚ 113 ሚልዮን ዓመታት ዝነበረ ኣሰር ዳይኖሶር ብሓያል ደርቂ ተቓሊዑ

ኣብ ማእከላይ ቴክሳስ ዝርከብ መጠን ወሓዚ ማይ ምስ ነጸፈ፡ ቅድሚ 113 ሚልዮን ዓመት ናይ ዝነበሩ ዳይኖሶራት ኣሰረ ተቓሊዑ። እቲ ኣሰር 'ኣክሮሃኖሳውሮስ' ዝበሃል ዓቢይ ዳይናሶር፡ ብማይ ተሸፊኑ ስለዝነበረ ድሕሪ 2000 ዓ.ም ከይተርኣየ እዩ ጸኒሑ። ሕጂ እቲ ወሓይዝ ክነጽፍ ምስ ጀመረ ግን ኣሰር ናይቶም ኣብ ዓለምና ዝዓበየ ግዝፊ ዝነበሮም ደርማስ ዳይናሶር ክረአ ጀሚሩ። እቲ ኣብ ቴክሳስ ኣብ ዝርከብ ሰናጭሮ ፓርክ ዝተረኽበ ኣሰር ዳይኖሶራት ካብቲ ኣብ ዓለምና ተዓቂቡ ዘሎ ዝበለጸ ታሪኻዊ ጥንታዊ ባህሪያዊ ቅርሲ ምዃኑ ሓለቓ ስታፍ ፓርክ ጀፍ ዴቪስ ሓቢሩ ። ክኢላታት ደርቅን ዝናብን ኣሜሪካ ዳርጋ መላእ ቴክሳስ ደርቂ ኣጋጢምዎ ከምዘሎ ይሕብሩ። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ልዕሊ 87 ሚእታዊት ካብ ክፍለ-ሃገር እታ ግዝኣት፡ ሓደ ካብቶም ሰለስተ ብኸቢድ ዝግለጹ ዓይነት ደርቂታት ኣጋጢሙዋ ኣሎ። ኣብዚ ሓጋይ’ዚ ብዝነበረ ውዑይ ኵነታት ኣየር፡ ኣብ ማእከላይ ፓርክ ቴክሳስ ዝርከብ ሩባ ዳርጋ ብምሉኡ ከምዝነቐጸ እቲ ምልክታት የነጽር። ስለዝዀነ ከኣ እዩ እቲ ንዘበናት ተራእዩ ዘይፈልጥ ብወሓዚ ማይ ተሸፊኑ ዝነበረ ኣብ ኣኻውሕ ሩባታት ዝተረፈ ኣሰር ዳይናሶር ዝተቓልዐ። ዴቪስ ዝተባህለ ሓደ ካብቶም ተመራመርቲ ስነ-ጥንቲ፡ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን እተቓልዐ "ሎን ራንገር ትራክወይ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ን100 ጫማ ዝዝርጋሕ ኣሰራት፡ ናይ ሓደ ኣክሮንቶሳውሩስ እተባህለ ዳይናሶር ምዃኑ ገሊጹ ኣሎ ። ካብቲ ኣብቲ ፓርክ ዝህሉ ኣስታት 140 ኣቢሉ ዝበጽሕ ኣሰራት ናይቲ ዳይናሶር ክሳብ ሕጂ ስሳ ኣቢሉ ድሙቕ ኣሰር ተረኺቡ ምህላው ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ኣክሮንቶሳውሩስ ዝበሃል ዓይነት ዳይናሶር ቍመቱ  ኣስታት 5 ሜትሮ ክብደቱ ከኣ ኣስታት 70 ኩንታል ከምዝነበረ ሚስተር ደቪስ ይገልጽ። እዞም ዳይናሶራት ነቶም ሳርፖሲዶን ዝተባህሉ  ጅር ዓሳታት ሃዲኖም ይምገቡዎም ከምዝነበሩ መጽናዕታት የረድኡ። እቶም  ግዳይ ዝዀኑ  ሳሮፖሲዶን ዝተባህሉ 60 ሜተር ዝቝመቶም ምስ ዓበዩ ኣስታት  44 ቶን ዝምዘኑ ዓይነት ዓሳታት ኣብ ካልእ መናፈሻ እታ ሃገር እዮም ተረኺቦም። ሕሉፍ ክቱር ኵነታት ኣየር ካልእ ዘገርም ነገራት እውን የስዕብ እዩ። ኣብቲ ኣብ ኣሜሪካ ዝዓበየ ቀላይ “ሚዳድ”፡ መጠን ማይ እናጐደለ ምስ ከደ፡ ሬሳ ሰብ ተረኺቡ’ዩ። ኣብ ኤውሮጳ እውን መጠን ፍሰት ማይ ወሓይዝ ምስ ነከየ፡  “ኣእማን ደርቂ”  ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ድርቂ  ተቐልቂሉ ዝነበረ ኣኻውሕ ተራእዩ። እቲ ኣእማን ደርቂ ዘሻቕል ኵነታት ይስዕብ ከምዘሎ ዘመልክት ተርእዮ ምዃኑ ሊቃውንቲ ይዛረቡ። ኢንዱስትርያዊ ዘመን ኣብ ዝጀመረሉ እዋን ክዓርግ ዝጀመረ መጠን ምቘት ምድሪ፡ ሓደገኛ ተርእዮ ደርቅን ምቅይያር ክሊማን ከኸትል ከምዝኽእል ሊቃውንቲ ዓለም የጠንቅቑ ኣለው።