ቅልውላው ሱዳን፡ ወታሃደራዊ ቤት ምኽርን ተቓወምትን ሱዳን ኣብ ስምምዕ በጺሖም

መሰጋገሪ ወተሃደራዊ ቤት ምኽሪ ሱዳንን ልፍንቲ ቓወምትን፡ ናብ መሰጋገሪ መንግስቲ ከሰጋግረና እዩ ኢሎም ኣብ ዝኣመንሉ ቅዋማዊ ኣዋጅ ስምምዕ በጺሆም። ኣዛታዪ ሕብረት ኣፍሪቃ መሓመድ ሓሰን ሌባት፡ ዝርዝር መግለጺ ከይሃበ ሎሚ ንጉሆ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ስምምዕ በጺሖም ዝብል ሓበሬታ ጥራሕ ሂቡ። ሱዳን፡ ፕሬዝደንታ ዝነበረ ዑመር ሓሰን ኣል-በሽር ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ካብ ስልጣኑ ካብ ዝእለ ንነጆ፡ ኣብ ቅልውላው'ያ ጸኒሓ። እቶም ዝካየዱ ዝነበሩ ናዕቢታት ድማ፡ መሰጋገሪ ወተሃደራዊ ቤት ምኽሪ  ሱዳን፡ ስልጣን ናብ ስቪል ምምሕዳር ከሰጋግር ይጠልቡ ነይሮም። ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ድሕሪ ዝተኻየዱ መድረኻት ልዝብ፡ እዚ ንነዊሕ እዋን ትጽቢት ክግበረሉ ዝጸንሐ ስምምዕ ምስ ተነግረ፡ ንኣዋርሕ ኣብ ናዕቢ ዝጸንሐት ሱዳን ጽምብል ተስፋ ክትጽምብል ገይሩዩ። እቲ ሰነድ ስምምዕ፡ ዝሓለፈ ወርሒ ክልቲኦም ወገናት ንሰለስተ ዓመት ዝጸንሕ ናይ መሰጋገሪ እዋን ክህሉ ከም ዝተሰማምዑ ይጠቅስ። እዚ ስምምዕ ምምርቓሕ ስልጣን፡ እቲ ምምሕዳራዊ ኣካል ሽዱሽተ ስቪላውያንን ሓሙሽተ ጀነራላትን ክኾኑ ዝጠልብ'ዩ። ወተሃደራትን ሰልፈኛታትን ክሳብ ሕጂ ዝተሰማምዑሎም ነጥቢታት፥ እዚ ናይ መሰጋገሪ እዋን፡ ንምንቅስቓስ ዲሞክራሲ ዓብዪ ዓወት ኮይኑ'ዩ ተራእዩ። ሰልፈኛታት፡ ስርዓት በሽር ዝዘርግሖ ፖለቲካዊ መርበብ ክሳብ መወዳእትኡ በቲክኻ ነጻን ፍትሓውን ምርጫ ንምክያድ ግዜ ክወስድ ይኽእል'ዩ ይብሉ።


ግድብ ህዳሰ፡ ርእይቶ ትራምፕ ኣብቲ ጽባሕ ዝካየድ ዘተ 'ኣሉታዊ ጽልዋ ኣይክህልዎን'ዩ'

ናይ'ዚ እዋን ኣቦመንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ዝኾነ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ስሪል ራማፎዛ፡ እቲ ተቛሪጹ ዝጸንሐ ዝርርብ ግድብ ህዳሰ ካብ ጽባሕ ጀሚሩ ክቕጽል ምዃኑ ኣፍሊጡ'ሎ። ራማፎዛ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ምስ መራሕቲ ናይተን ኣብ ግድብ ህዳሰ ዝሰሓሓባ ዘለዋ ሃገራት ድሕሪ ዝተገብረ ሰፊሕ ልዝብ" እቲ ዘተ ክቕጽል ኣብ ስምምዕ ከምዝተበጽሐ ተዛሪቡ። እተን ሃገራት፡ ኣብ መንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃን እምነት ብምሕዳረን ዝንኣደ ራማፎዛ፡ መርኣያ ናይቲ "ጸገም ኣፍሪቃ ፍታሕ ብኣፍሪቃውያን" ዝብል መትከል ምዃኑ ጠቒሱ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ራምፕ፡ ግብጺ ነቲ ክውዳእ ቀሪቡ ዘሎ ግድብ ህዳሰ "ከተዕንዎ ትኽእል'ያ" ምባሉ ኣብ ብዙሓት ኢትዮጵያውያን ቁጠዐ ፈጢሩ ይርከብ። "እተን ሃገራት ኣብቶም ተሪፎም ዘለዉ፡ ቴክኒካውን ሕጋውን ዝርከብዎም ጉዳያት ኣብ ስምምዕ ከም ዝበጽሓ ምትእምማን ከምዘለዎ" ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብቲ ብመንገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝሃቦ መግለጺ ተስፍኡ ገሊጹ'ሎ። ኢትዮጵያ ነቲ ብመንጎኝነት ኣመሪካ ዝተበጽሐ ስምምዕ እንተ ዘይተቐቢላቶ፡ እቲ ንኢትዮጵያ ክህባ ወሲኑ ዝነበረ ልዕሊ 250 ሚልዮን ደገፍ ደው ከምዘበንሎ'ውን ደጊሙ ኣረጋጊጹ'ሎ። እቲ መግለጺታትን ምፍርራሓትን፡ ዓለምለኻዊ ሕጊ ዝጠሓሰን፡ እኹል ሓበሬታ ካብ ዘይምርካብን ዝብገስ'ዩ ክብሉ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ግብረመልሲ ሂቦምሉ ኣለዉ። ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ዲና ሙፍቲ  ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ መግለጺ ፕረዚደንት ትራምፕ ኣብቲ ጽባሕ ዝጅመር ዘተ ኣሉታዊ ጽልዋ ኣይክህልዎን'ዩ ኢሉ። "እቲ ዘተ ርእሱ ዝኸኣለ'ዩ። ሰለስቲአን ሃገራት ብመንጎኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝደራደራሉ ጉዳይ'ዩ። ነቲ ፕረዚደንት ኣይምልከቶን'ዩ። "ዝምልከቶ ነገር እንተልዩ፡ ንክንሰማማዕ ምድፍፋእ፡ ምድጋፍን ነቲ ዝተሰማማዕናሉ ነገር ምቕባልን ጥራይ እምበር፡ ካብኡ ወጻኢ እዚ ብመንገዲ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝካየድ ዘሎ ስለዝኾነ ናይ ዝኾነ ካልእ ሰብ ጉዳይ ክኸውን ኣይክእልን" ይብል ኣምባሳደር ዲና። ኣብ ለካቲት 2020፡ ኢትዮጵያ ካብቲ ብመንጎኝነት ኣመሪካ ኣብ ዋሽንግተን ዝካየድ ዝነበረ ዘተ ምስሓባ ንኣመሪካ ባህ ኣየበላን። ሰለስቲአን ሃገራት፡ እቲ ግድብ ብኸመይን መዓስን ማይ ይምላእ ኣብ ዝብሉ ጉዳያት ሰፊሕ ፍልልያት ከምዘለወን ይፍለጥ። ድሌት ኢትዮጵያ፡ እቲ ዝካየድ ዘተ ኣብዚ ጉዳይ'ዚ ከተኩር'ኳ እንተኾነ፡ ግብጺ ግን ብዛዕባ ምክፍፋል መጠን ማይ ክኸውን'ያ ትምጉት።


ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ናብ ሃገሮም እንተዝምለሱ ነቲ ሓደገኛ መገዲ ምደገምዎ'

ቀንዲ ጠንቂ ዋሕዚ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ናብ ኣውሮጳ፡ ቁጠባዊ ድሌታቶም ኣብ ሃገሮም ክማላኣሎም ዘይምኽኣሉ ምዃኑ ሕድሽ ዝወጸ መጽናዕቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። እቲ መጽናዕቲ፡ ዘይስሩዕ ዋሕዚ ስደተኛታት፡ ዕቑባ ንምርካብ ዘንቀሎ ጥራይ'ዩ ንዝብል ኣተሓሳስባ ዝብድህ'ዩ። ኣስታት 58 ሚእታውኢት እቶም ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፉ፡ ስራሕ ዝነበሮም ኮይኖም፡ እኹል ደሞዝ ብዘይምርካቦም ከም ዝተሰዱ ገሊጾም ክብል እቲ መጽናዕቲ ሓቢሩ። ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ዕቑባ ንምርካብን መጽለሊ ንክረኽቡን ክብሉ ብዘይ ስሩዕ ኣገባብ ከም ዝጓዓዙ ይፍለጥ። እንተኾነ፡ ብተወሳኺ ካልኦት ዛጊድ ዘይተነጸሩ ሓደገኛ መንገድታት ክሓልፉ ከም ዝግደዱ እቲ መጽናዕቲ ኣሚቱ። ነቲ መጽናዕቲ፡ ቃለ መሓትት ካብ መንጎ ዝተገበረሎም ኣብ ስራሕ ተቖጺሮም ዝርከቡ ስደተኛታት ኣፍሪቃ፡ 85 ሚኢታዊ እኹል ኣታዊ ከምዘይረኽቡን ብናብረኦም ሕጉሳት ከምዘይኮኑን ተዛሪቦም። እንተኾነ ዳርጋ ኩሎም ክበሃል ዝከኣል፡ ናብ ሃገሮም ክምለሱ እንተዝግደዱ፡ በቲ ሓሊፎምዎ ዝመጾ ንህይወቶም ኣስጋኢ ዝኾነ መንገዲ ኣቢሎም ክምለሱ ከምዝመርጹ ተዛሪቦም። እዚ ናይቲ ጸገም ብርኪ ክንደየናይ ሕሱም ምዃኑ ከምዘርኢ እዩ ዝገልጸ። ብሓፈሻ፡ ካብ 39 ሃገራት ኣፍሪቃ ዝመጽኡ፡ ሕዚ ኣብ 13 ሃገራት ኤውሮጳ ዝነበሩ 2000 ስደተኛታት ኣብቲ መጽናእቲ ተሳቲፎም። ብርግጽ ብባሕሪ ሜዲትራንያን፡ ኣብ 2015  ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስደተኛታት ዝተጓዓዙ እንትኾኑ፡ እቲ ቁጽሪ ኣብ 2018 ናብ ኣስታት 100 ሺሕ ከምዝጎደለ እቲ መጽናዕቲ የረድእ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ዝጉዓዝሉ መንገዲ ሓደገኛነቱ እናወሰኸ ብምምጽኡ፡ ናብ ኤውሮፓ ክሰግሩ ካብ መንጎ ዝፈተኑ ስደተኛታት፡ ኣብ 2015፡ 1.6 ሚኢታዊ ህይቶም እንትስእኑ፤ ኣብ 2018 ግን እቲ ቁጽሪ መወትቲ ናብ 2 ሚኢታዊት ሓፍ ኢሉ። ኣብ 2018 ጥራሕ 2 ሺሕ ስደተኛታት ኣብ ባሕሪ ሜዲትራንያን ከም ዝጠሓሉ ጸብጻባት ይገልጹ።


መራሕቲ ትግራይ ምስ መንጎኛታትን ሰብመዚ ኢትዮጵያን ክዘራረቡ ቅሩባት ምዃኖም ገሊጾም

ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ምስ ሕብረት ኣፍሪቃን ማሕበረሰብ ዓለምን ክላዘብ ዝኽእል ወኪል ከምዝመዘዘ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ኣፍሊጡ። ፍሉይ ጉጅለ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ነቲ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት ሰላማዊ ፍታሕ ንምርካብ ኣዲስ ኣበባ ድሕሪ ምእታዉ'ዩ እቲ መግለጺ ተዋሂቡ። ፕረዚደንት ሞዛምቢክ ነበር ዮአኪም ቺሳኖ፣ ፕረዚደንት ላይቤሪያ ነበር ኤለን ሰርሊፍ ጆንሰንን ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር ኻሌማ ሞትላንቴን ሎሚ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ተራኺቦም ኣለዉ። ኣማኻሪ ጉዳያት ፖለቲካ መራሒ ክልል ትግራይ ዝኾነ፡ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ዝዓበየ ሻቕሎትና ብዛዕባ ውሕስነት ናይቶም ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዘለዉ ይኹኑ ካብ ኢትዮጵያ ወጻኢ ዘለዉ ሲቪላውያን እዩ" ኢሉ። እቲ ተመዚዙ ዘሎ ወኪል፡ ብዛዕባ ህጹጽ ምቁራጽ ተጻብኦታት፡ ውሕስነት ኩሎም ሲቪላውያንን፡ ምኽፋት መንገዲ ንሰብኣዊ ረዲኤትን ተላዚቡ ክውስን ስልጣን ከምዘለዎ'ውን ጠቒሱ። "ብዛዕባ ተፈጺሙ ዝብሃል ግፍዒ፡ ገበናት ኲናትን ምግሃስ ዓለምለኻዊ ሕግን ብናይ ወጻኢ ወገናት ብናጻ ክምርመር" ከም ዝጠልቡ'ውን ኣቶ ጌታቸው ጸዊዑ። እቲ ተመዚዙ ዘሎ ወኪል መን ምዃኑን ኣበይ ከምዘሎን ግን እቲ መግለጺ ኣይጠቐሰን። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ፡ ብዛዕባ ምስቲ ጉጅለ ልኡኽ ዝገበሮ ዝርርብ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ንተገዳስነት ናይቲ ነቲ ልኡኽ ዝሰደደ ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛ ብምምስጋን፡ ነቲ ጉዳይ ብወታሃደራዊ ኣገባብ ክወስዶ "ቅዋማዊ ግዴታ" ከም ዘለዎ ኣፍሊጡ። መንግስቲ፡ ነቲ ጉዳይ ብሰላማዊ መንገዲ ንምፍታሕ ፈተነታት ከምዘካየደ ብምግላጽ፡ "እቲ ኮነ ተባሂሉ ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ዝተወስደ መጥቃዕቲ፡ ብገበናዊ ሕጊ ኢትዮጵያ ክሕደት ሃገር ምዃኑ" ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክወስድ ከምዝተገደደ ተዛሪቡ። ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ናብ ትግራይ ክበጽሕ ከምዘፍቅድን፡ ነቶም ዶብ ሰጊሮም ናብ ሱዳን ዝኣተዉ ስደተኛታት ከምዝቕበልን ግን እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ገሊጹ።


ጀነራል ካሊፋ ሓፍጣር ንፃውዒት ተኹሲ ደው ምባል ነፂግዎ

ኣብ ምብራቓዊ ሊቢያ ዝዓረደ ብርቱዕ ሓይሊ ጀነራል ካሊፋ ሓፍጣር፡ እቲ  ብሕቡራት ሃገራት ዝድገፍን ኣብ ትሪፖሊ መሰረቱ ዝገበረን መንግስቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ዘቕረበሉ ተኹሲ ደው ምባል ጻውዒት ነፂግዎ። 'እቲ ብመንግስቲ ትሪፖሊ ዝቐረበ ፃውዒት፡ ቀልቢ መራኸብቲ ሓፋሽ ንምስሓብ እዩ' ክብል ናይቲ ብጀነራል ሓፍጣር ዝምራሕ ሃገራዊ ሰራዊት ሊቢያ (LNA) ወሃቢ ቃል ተዛሪቡ። ሃገራዊ ሰራዊት ሊቢያ (LNA)፡ ብሓይልታት መንግስቲ  ኣብ ከባብታት ከተማ ሲርጥ ንዝፍነው ዝኾነ መጥቃዕቲ ምላሽ ንምሃብ ድሉው ከምዝነበረ ድማ ሓቢሩ። ኣብ ሊቢያ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ሓይልታት ክካካየድ ዝፀንሐ ውግእ፡ ብኣንጻራውነት ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ኣዋርሕ ህድእ ኢሉ ነይሩ። ቅድም ክብል ዝተሰማምዕዎም ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዓት'ውን ክፈሽል እዩ ዝረኣይ። እቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ፈተነ ምስ ፈሸለ ድማ ነንሓድሕዶም ክካሰሱ ይረኣዩ። ጀነራል ሓፍጣር መን እዩ? ብ1969 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዝነበረ ዘውዳዊ ስርዓት ንምዕላው፡ ወዲ 26 ዓመት እንከሎ፡ ንጋዳፊ ደጊፉ እዩ። ብ1973 ኣብ ዝነበረ ኩናት ከኣ፡ ኣንጻር እስራኤል ወፊሩ። ኣብ ሞንጎ ቻድ (ጫድ)ን ሊቢያን ጎንፂ ምስ ተፈጠረ፡ ብ1980 ንሰራዊት ሊቢያ መሪሑ ተቓሊሱ። "ናይ ሊቢያ ኣል-ሲሲ" ክኸውን ከምዝምነ ድማ ገሊጹ ነይሩ።


ቡርኲናፋሶ፡ 180 ሰባት ዝተቐትልሉ ‘ግራት ደም’

ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ሃገረ ቡርኲናፋሶ ብውሕዱ 180 ሬሳታት ዝተቐብሩሉ ጋህሲ ከም ዝተረኽበ ተሓላቒ ጉጅለ ሰባዊ መሰላት፡ ሂዩማን ራይትስ ዎች ገሊጹ። “ዝተረኽቡ ጭብጥታት ከም ዝሕብርዎ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኣብ ጃምላዊ ምርሻን ተሳቲፎም” ይብል እቲ ጉጅለ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ። ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ ሸውዓተ ኣዋርሕ፡ ኣብ ሓደ ጋህሲ ቅድሚ ምቕባሩ፡ ብብግዚኡ ኣስታት 20 ሬሳታት ናብቲ ኣብ ጥቓ ከተማ ጂቦ ዘሎ ሓደ ጎልጎል ክድርበ ጸኒሑ። ሚኒስተር ምክልኻል ቡርኲናፋሶ፡ እቲ ቅትለት ተቓወምቲ ዕጡቓት ዝፈጸምዎ ክኸውን ከምዝኽእል ኣሚቱ’ሎ። “ህዝቢ ንዕጡቓት ኣሸበርቲ ካብ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ፈልዩ ክርእዮም የጸግም’ዩ” ይብል ሸሪፍ ሞሚና ነቲ ጸብጻብ ግብረመልሲ ኣብ ዝሃበሉ። ይኹን’ምበር፡ መንግስቲ ነቲ ክሲ ከጻርዮ ምዃኑ ተዛሪቡ’ሎ። “ግራት ደም” እታ ኣፍደገ ባሕሪ ዘይብላ፡ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ቡርኲናፋሶ፡ ኣንጻር እቶም ምስ ጉጅለታት ሽበራ ኣል-ቃዒዳን ዳዕሽን ርክብ ዘለዎም እስላማውያን ዕጡቓት ትቃለስ ዘላ ሃገር’ያ። ኣብ ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ዳይረክተር ዞባ ሳሕል ዝኾነት ኮሪን ዱፍካ፡ ከተማ ጂቦ ናብ “ግራት ደም” እያ ተቐዪራ ትብል። መንግስቲ’ታ ሃገር ነቲ ሬሳታት ንምውጻእን ንምልላይን፡ ሓገዝ ናይ ሕቡራት ሃገራት ክጠልብ’ዩ እቲ ተጣባዊ ጉጅለ ሰባዊ መሰላት ዝመክር። ቤተሰቦም ሬሳ ክወሃቦምን፡ እቶም ነቲ ገበን ዝፈጸሙ ክሕተቱን ድማ ጸዊዑ'ሎ። እቶም ደቂ-ተባዕትዮ ምዃኖም ዝተነግረሎም ግዳያት፡ ካብ ሕዳር 2019 ክሳብ ሰነ 2020 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ትሕቲ ድልድላትን፡ ኣስታት 5 ኪሜ ዝዝርጋሕ ወሰን ጽርግያን’ዮም ተቐቲሎም ተረኺቦም። “ብዕምቶም” ሂዪማን ራይትስ ዎች፡ ሓረስቶት፡ ነጋዶ፡ ጓሶት፡ ሰራሕተኛታት መንግስቲ፡ ዓበይቲ ዓዲን ሰራሕተኛታት ረዲኤትን ዝርከብዎም 23 ነበርቲ ናይታ ከተማ ኣዘራሪቡ። ኩሎም ድማ፡ እቶም ግዳያት ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ፡ ኣባላት ወይ ተሓባበርቲ እስላማውያን ዕጡቓት’ዮም ብምባል ዝወሰድዎም ምዃኖም ሓቢሮም። “ዝበዝሑ ካብቶም ዝሞቱ ተዓሚቶም፡ ኣእዳዎም ተኣሲሮም … ኣብ ርእሶም ብጥይት ተሃሪሞም ዝተረኽቡ’ዮም” ክብል ሓደ ሸማግለ ነቲ ተጣባቒ ጉጅለ ገሊጹ። “እቲ ዝራኣኽዎ ሬሳታት፡ ንጉሆ ዝተረኽበ’ዩ … ኣብቲ ካብ ጂቦ ውጽእ ኢሉ ዘሎ ሰራዊት መንግስቲ ዝቆጻጸሮን፡ ሰዓት እቶ እቶ ዝተኣወጀሉን፡ ብወታሃደራት ዝሕሎን ቦታ ብለይቲ ዝተጓሕፈ’ዩ።” ኣብቲ ከባቢ፡ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን ዕጡቓትን ግጭት ኣብ ዝነበረሉ መዓልታት ሬሳታት ከምዘይነበረ ነበርቲ ተዛሪቦም። “ለይቲ፡ ብዙሕ ግዜ፡ ድምጺ መካይን እሰምዕ እሞ፡ ጽንሕ ኢሉ ድማ ቡም! ቡም! ቡም! ዝብል ድምጺ ይስዕብ። ንጽባሒቱ ድማ፡ ኣብቲ ቦታ ሬሳታት ንርኢ ወይ ኣብዝን ኣብትን ሬሳታት ከምዝተረኽበ ንሰምዕ” ክብል ሓደ ሓረስታይ ንሂዩማን ራይትስ ዎች ገሊጹ። ብመሰረት እቲ ጸብጻብ፡ እቲ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ግጭት፡ ናይ ብሄር ምትፍናን ገጽ ዘለዎ’ዩ። መብዛሕቶም ኣባላት ናይቶም እስላማውያን ዕጡቓት፡ ካብ ብሄረ ፒዩል ወይ ፉላኒ ዝመጹ ምዃኖም ይግለጽ። እቶም ዘካይድዎም መጥቃዕትታት ድማ ኣብ ልዕሊ እቶም ብሕርሻ ዝናበሩ፡ ማሕበረሰባት ሞሲ፡ ፎልሰን ጎርማንቸን እዮም ዝፍጸሙ። ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ ከባቢ ጂቦ ዝተረኽቡ ግዳያት፡ ኣባላት ናይቲ ነቶም እስላማውያን ዕጡቓት ይድግፍ’ዩ ተባሂሉ ዝሕመ ማሕበረሰብ ፒዮል እዮም ይብል እቲ ጸብጻብ። እቲ ኣብ 2012 ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ማሊ ዝጀመረ ምንቅስቓስ ተገንጸልትን እስላማውያንን ዕጡቓትን፡ ኣብ ዞባ ሳሕል ከቢድ ናይ ጸጥታ ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። በዚ ዝሰግአት ፈረንሳ፡ ሰራዊታ ኣብቲ ከባቢ ብምውፋር ኣብ ጎኒ ሓይልታት ጸጥታ ናይተን ሃገራት ኣንጻር’ቶም ዕጡቓት ወታሃደራዊ ስርሒታት ከተካይድ ተገዲዳ'ያ። ኣብ 2015 ምስ ገለ ካብቶም ተቓወምቲ’ኳ ስምምዕ ሰላም እንተተፈረመ፡ ኣብ ግብሪ ከይወዓለ’ዩ በርዒኑ። ብድሕሪኡ ድማ፡ ሓደስቲ ዕጡቓት ጉጅለታት ክቕልቀሉ ጀሚሮም፡ ናብ ማእከላይ ዞባ ማሊ፡ ቡርኲናፋሶን ኒጀርን ኣስፋሕፊሖም ይርከቡ።


ቅልውላው ሱዳን፡ ሓድሽ ዋግዋጎ ተስፋ ንሰውራውያን መንእሰያት

ሲቪላዊ መንግስቲ ዝጠልብ ተቓውሞ ሱዳን፡ ድሕሪ እቲ ብሰራዊት እታ ሃገር ብሓይሊ ምብታኑን ህይወት ልዕሊ 100 ሰባት ምሕላፉን፡ ሓደ ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ግዜ ደጊሙ ተበራቢሩ። ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣብ ዝርከባ ከተማታት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ሲቪላዊ መንግስቲ ብምጥላብ ናብ ጎደናታት ወጺኦም። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ፈርጋል ኪን፡ ኣገዳስነት ናይዚ ተሓዲሱ ዝጀመረ ተቓውሞ ተንቲኑ ኣሎ። ድሕሪ'ቲ ናይ 3 ሰነ ምብታን ተቓወምቲ፡ ሰልፈኛታት ናብ ኣባይቶም ኣንሳሒቦም ጸኒሖም። ይኹን'ምበር ኣብ ንሓድሕዶምን ምስ ወጻኢ ዓለምን ርክብ ኣይበተኹን ጸኒሖም። ብርግጽ ፍርሕን ስንባደን ነይሩ ኢዩ። ሞት ልዕሊ 100 ሰባትን ጾታዊ ዓመጽ ሓያሎን ኣብ ብዙሓት ከቢድ ራዕዲ ፈጢሩ ኢዩ። ኣብ ከተማ ካርቱም፡ ነቲ ዝተጀመረ ተቓውሞ ክቕጽል ዝደልይዎ ሓያሎ ናይ ተቓውሞ መርበብ ከም ዘሎ ተዓዚበ። ድሕሪ እቲ ቅትለት ድሕሪ ክልተ ሰሙን፡ ኣብ ወሰናስን ገለ ከተማታት ሰልፍታት ተጀሚሩ። መንግስቲ ንመሪሕነት እቲ ተቓውሞ ክድምስሶ ኣይከኣለን ጥራይ ዘይኮነስ፡ እቶም ዝተኣስሩ መራሕቲ'ውን ብኻልኦት ተተኪኦም ኢዮም። እቲ ተቓውሞ ካብ ዝጅምር፡ መሓውራት ስለያ እታ ሃገር ንመርበብ ተጣበቕቲ መሰላት ክበስዕዎ ኣይከኣሉን። ክንዲ ዝኣሰሩ ሰባት እንተኣሰሩ ነቲ ስራሕ ተኪኡ ዝቕጽል ሰብ ኩሉ ግዜ ኣሎ። ይኹን'ምበር ሜላታት ናይቲ ስርዓት ምፍላጥ ኣገዳሲ ኢዩ። ድሕሪ'ቲ ንዑመር ኣልበሽር ኣብ ምጅማር ወርሒ ሚያዝያ ካብ ስልጣን ዝኣለዮ ተቓውሞ፡ ሰራዊት ርእሰ-ተኣማንነቱ ኣበሪኹ ኢዩ። ምስግጋር ስልጣን ናብ ሲቪል ክውን ንኸይከውን ዝርርብ ሰላም ብዕላማ ከም ዝቛረጽ ይግበር። ጎይታ ኲናት ለተናል ጀነራል መሓመድ ሓምዳን ዳጋሎ፡ ብመገዲ እቲ ንተቓውሞ ዝዓፈነን ዝበተነን ምልሻ 'ሓይልታት ህጹጽ ደገፍ' ኣቢሉ ቀንዲ ምርኡይ ብምዃን ጸብለል ኢሉ ኢዩ። ካብ ከም ስዑዲ ዓረብን ኢማራት ዓረብን ዝኣመሰላ ሃገራት ፋይናንሳውን (ገንዘባዊ) ወታደራውን ሓገዝ እናረኸበ እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ወታደራዊ ቤት ምኽሪ፡ ንተቓወምቲ ንምግላል ዝከኣሎ ኩሉ እናገበረ ንዘተ ድሉው ኢየ ይብል። እቲ ወታደራዊ መንግስቲ፡ ነገራት ዝንቀሳቐሱ ዘለዉ እናምሰልካ፡ ጀነራላት ስልጣን ከም ዝቆጻጸሩ ምግባር ኢዩ ዝሰርሕ ዘሎ። ኣብ ላዕለዋይ መሪሕነት ሰራዊት ዘየወላውል ምምቕቓል ናይ ኣረኣእያ ኣሎ። ገለ ስልጣን ሓመቲ ዘይተዋሕጠሎም ኣለዉ። ይኹን'ምበር እቶም ስግኣት ክፈጥሩ ይኽእሉ ኢዮም ዝበሃሉ ማእከላይ ወታደራዊ ስልጣን ዘለዎም መኮንናት ከም ዝእለዩ ተገይሩ ኢዩ ። ከምቲ ንዑመር ኣልበሽር ዘጋጠሞ ውሽጣዊ ዕልዋ ንኸየጋጥም ልዑል ጥንቃቐን ሓያል ምክትታልን ኢዩ ዝካየድ ዘሎ። ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣብታ ሃገር ምልክታት ዘይምርግጋእ እዩ ዘሎ። ተኹስታት፡ ዘንብዕ ትክን መውቃዕትን ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰልፈኛታት ዝፍጸሙ ዘለዉ ተግባራት እዮም። ዋላ እኳ ብዙሕ ሞትን ጉድኣትን እንተነበረ መጠን እቲ ተቓውሞ ግን ዝያዳ ዝጥንክረሉ ኩነታት ክፍጠር ምኽኣለ። ግን እዚ ኩሉ፡ ብጸቕጢ ማሕበረሰብ ዓለም ብፍላይ ድማ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ስዑዲዓረብ ብተሕድሮ ጽልዋ ኮነ ኢልካ ዝተገትአ'ዶ ይኸውን?  ሓመቲ'ኸ ብብዝሒ ሰልፈኛታት ተገሪሙ'ዶ ነይሩ? እቲ ሰውራ ሕጂ'ውን ኣይሞተን እቲ ድሕሪ ሰነ 3 ሓያል ኮይኑ ዝተቐልቀለ ሓመቲ ሃንደበት ንሓይሉ ዝፈታተን ተኸሲቱ። ተቓዋሚ እታ ሃገር ዋላ እኳ ኣገልግሎት ኢንተርነት እንተተዓጽወ፡ ህዝቢ ዓለም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ርእይትኡ ንኽገልጽ ምንቕቓሕ ፈጢሩ እዩ። ስሙያት ድምጻውያን ሪሃናን ዋይክሊፍን ከይተረፉ ነጻነት ሱዳናውያን ክገሃድ ድጋፎም ገሊጾም። ሕብረት ኣፍሪቃ'ውን ንሱዳን ካብቲ ውድብ ኣጊድዋ። ኣብዚ ቀረባ ሰሙናት ውን ኣሜሪካውያንን ኣፍሪቃውያንን ሸምገልቲ ኣብ ሱዳን ምብጻሕ ኣካይዶም እዮም። ይኹን'ምበር ክሳብ ሕጂ ዝተገብሩ ዘተታት ሽምግልና ጭቡጥ ፍረ ከምጽኡ ኣይከኣሉን። ወትሃደራዊ መንግስቲ እታ ሃገር ሲቪላት ኣብ ቀንዲ ውሳነታት ክሳተፉ ክፈቅድ ኣይክኣለን። ኣብቶም ዝሓለፉ ሒደት መዓልታት ዝተለወጠ ነገር እንተሃለወ ግና፡ ናህሪ ኣብታ ሃገር ዝነበረ ምንቅስቓስ ጥራሕ እዩ። ብዝሒ ሱዳናውያን ሰልፈኛታት ኣመና ወሲኹ ኣሎ፡ እዚ ንወትሃደራት እታ ሃገር ዘስግእ እዩ። ኣብዚ ከምዚ ዝበለ ሃዋህው ጀነራላት እታ ሃገር ስልጣን ናብ ሲቪል ከሰጋግሩ እዮም ዝብል ተስፋ ተገይርሉ ኣሎ። ብኻልእ ወገን ድማ ሓመቲን ካልኦት መለኽትን፡ ኣብ ጉዳይ ጸጥታ ስጉምቲ ክወስዱ ዝኽእልሉ ዕድል ኣሎ። እዚ ማለት ድማ ገና ዘየብቅዐ ዝኸፍአ ደም ምፍሳስ ክህሉ ይኽእል'ዩ። እቲ ሳልሳይ ኣማራጺ ድማ ወትሃደራት እታ ሃገር ምስ ሰልፈኛታት ክውግኑ ይኽእሉ። እዚ ግና ኣብ ከተማታት ሱዳን ኣብ ሞንጎ ዕጡቓት ሕድሕድ ጎንጺ ከስዕብ ይኽእል እዩ። ስለዝኾነ ድማ፡ ኣብዚ ጉዳይ ግደ ኣሜሪካን ስዑዲዓረብን ሕብረት ኣፍሪቃን ልዑል ክኸውን እዩ። ብፍላይ ከኣ ስዑዲዓረብ ወትሃደራዊ መሰጋገሪ መንግስቲ ሱዳን እንተስ ብፍቓዱ ወይ ድማ በስገዳድ ነታ ሃገር ከምሓድር ከም ዘይኽእል ንክሰማማዕ ዓቢ ተራ ክህልዋ ትጽቢት ይግበር። ብሓፈሻ ኣብዚ ሰሙን'ዚ ካብ ዝነበረ ኩነታት ሱዳን እንዕዘቦ ነገር፡ ሕጂ ውን እቲ ሰውራ ከም ዘይሞተ እዩ። እዚ ሰውራ ዲሞክራስያዊት ሱዳን ጋህዲ ይገብር'ዶ ይኸውን? ዝብል ግና ብርግጽነት ምፍላጥ ኣይከኣልን።


ውድብ ጥዕና ዓለም 'ኣፍሪቃ ማእከል ለበዳ ኮቪድ-19 ክትከውን ትኽእል'ያ'

ውድብ ጥዕና ዓለም "ኣፍሪቃ እታ እትቅጽል ማእከል ለበዳ ኮቪድ-19 ክትከውን ትኽእል'ያ" ክብል ኣጠንቒቑ። ኣብ ዝሓለፈት ሰሙን፡ ኣብታ ኣህጉር ቁጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ብዙሕ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ኣፍሪቃ ኣስታት 19 ሽሕ ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ዛጊት ሞት ኣስታት 1000 ሰባት ድማ ተመዝጊቡ'ሎ። እዚ ቁጽሪ ምስ ሃገራት ኣውሮጳን ኣሜሪካን ብምንጽጻር ውሑድ እኳ እንተኾነ ዘዛኒ ግን ኣይኮነን። እዚ ሕማም ዝያዳ ኣብተን ርእሰ ከተማታት ከም ዝርከብ ዝሓበረ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እዛ ኣህጉር ነዚ ሕማም ከመክት ዝኽእል እኹል ' መካኒካል ቬንትለተር' ከምዘይብላ ጠቒሱ። ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ኩነታት ክሳብ ክንደይ ኣሰካፊ'ዩ? ኣብዛ 1.3 ቢልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ኣፍሪቃ፡ ክሳብ ሕጂ ኣስታይ 19 ሽሕ ሰባት ብኮሮናቫይረስ ክልከፉ እንከለዉ፡ ዛጊት ሞት ኣስታት 1000 ሰባት ድማ ተመዝጊቡ'ሎ። ሰሜን ኣፍሪቃ እቲ ቀንዲ ተሃስዩ ዘሎ ክፋል ኣዛ ኣህጉር ኮይኑ፡ ኣልጄራያ፡ ግብጽን ሞሮኮን ነብሲ ወከፈን ልዕሊ 2000 ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ክህልውወን እንከለዉ ነብሲ ወከፈን ኣስታት 100 ሞት ተመዝጊበን ኣሎ። ኣልጀርያ ጥራይ 348 ሞት ኣመዝጊባ ኣላ። ኣብ ካልእ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 2000 ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ክህልውዋ እንከለዉ 48 ድማ ሞይቶማ፡ እታ 200 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ናይጀርያን ብዝሒ ብኮሮናቫይረስ ዝተተሓዝዋ 442 ክበጽሕ እንከሎ 13 ድማ ሞይቶማ። ምስ ኣውሮጳን ኣሜሪካን ብምውድዳር ንምንታይ'ዩ ኣብ ኣፍሪቃ ውሒዱ ኣብ ኣፍሪቃ ሓላፊት ውድብ ጥዕና ዓለም ዝኾነት ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ውሑዳት ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉሉ ምክንያት ክኸውን ዝኽእል፡ ዋሕዲ መገሻ ምኳኑ'ያ ትሕብር። "ብተዘማዲ ክንሪእዮ እንከለና ህዝቢ ኣፍሪቃ ዓለማዊ መገሻታት ኣየዘውትርን'ዩ፡ በዚ መንጽር ክንርእዮ እንከለና እቲ ቁጽሪ ክውሕድ ባህርያዊ'ዩ" ትብል። ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡ ሕጂ ግን እቲ ሕማም ኣብ ውሽጢ ኣፍሪቃ ስለዘሎ፡ ከምቲ ኣብ ካልእ ዘርኣዮ መጠን ዝርገሐ ክላባዕ ከምዝኽእል ብምሕባር፡ ትካሎም ነዚ ኣብ ግምት ኣእትዩ ይሰርሕ ምህላዉ ሓቢራ። ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡  እቲ ቫይረስ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ሃገራት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ናይጀርያ፡ ኣይቮሪኮስት፡ ካሜሮንን ጋናን ካብ ርእሰ ከተማታትን ዓበይቲ ከተማታትን እናተበገሰ ናብ ካልእ ቦታታት ይልሕም ምህላዉ ሓቢራ። ኣብ 15 ሃገራት ኣፍሪቃ እዚ ቫይረስ ብዙሕ ከምይተዘርገሐ እትሕብር ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡ እዘን ሃገራት ንህዝበን ኣካላዊ ምርሕሓቅ ከምዘዘውትር እንተገይረነኦ ክቆጻጸረኦ ከምዝኽእላ ሓቢራ። ውድብ ጥዕና ዓለም ዝገበሮ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ ኣብዛ ኣህጉር ኣብ ዝመጽእ 3-6 ኣዋርሒ 10 ሚልዮን ሰባት በዚ ቫይረስ ክልከፉ ከምዝኽእሉ ብምሕባር ነብሲ ወከፍ ሃገርን ትካላት ጥዕናን ዝወስደኦ ተበግሶታት ነቲ ቁጽሪ ከጉድሎ ከምዝኽእል'ውን እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። እዚ ቫይረስ ኣብ ኣፍሪቃ እንተተላቢዑ እንታይ'ዩ ክስዕብ ዝኽእል? ክኢላታት ጥዕና፡ ኮሮናቫይረስ ኣብ ኣፍሪቃ እንተተላቢዑ፡ ካብቲ ኣብ ሃገራት ኣወሮጳን ኣሜሪካን ዘኸተሎ ዕንወት፡ ኣብዛ ኣህጉር ዝኸፈአ ነገር ክኽሰት ከም ዝክእል'ዮም ዝገልጹ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ኣፍሪቃ ንሓደ ሚልዮን ሰብ ሓሙሽተ ንጽኑዕ ክንክን ዘድልዮም ሕሙኣት ኩሉ ዘማልእ ዓራት ከምዘሎ ብምሕባር፡  ኣብ ኣውሮጳ ግን ንሓደ ሚልዮን ሰባት 4000 ተመሳሳሊ ዓራት ከምዘሎ ብምጥቃስ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ሕጽረት የብርህ። ኣብ ኣፍሪቃ ሓላፊት ውድብ ጥዕና ዓለም ዝኾነት ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡ ኣፍሪቃ ንሕጽረት ትሕተ ቅርጺ ሕክምና ኣብ ግምት ኣእትዩ፡ ሃገራት ኣፍሪቃ ንዝሓምሙ ከሐክም ዝኽእል ዓቅሚ ስለዘይብለን፡ ዝያዳ ኣብ ምክልኻል እዚ ሕማም ክሰርሓ ከምዘተባብዑ ትሕብር። "ዕላማና ቁጽሪ ተወጺዖም ጽኑዕ ክምንክን ዘድልዮም ሰባት ምውሓድ'ዩ፡ ምኽንያቱ ሃገራት ኣፍሪቃ እቲ ቀንዲ ዘሸግረን ዘሎ ዋሕዲ ቬንትለተር'ዩ" ከኣ ትብል። ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝያዳ ሻቅሎት ዝፈጥር፡ እዚ ሕማም ኣብቲ ሰብ ብጻዕቂ ዝነብሮ ኣካላዊ ምርሕሓቅ ተገባራዊ ዘይኮነሉ ቦታታት ከይእቱ'ሞ፡ እቶም እኩል ቀርብ ማይን ሳምናን ዘይብሎም ግዳያት ከይኮኑ'ዩ። ንምንታይ'ዩ 'ቬንትለተር' ክሳብ ክንድ'ዚ ኣገዳሲ ኮይኑ? ብኮቪድ-19 ዝተተሓዘ ሰብ ኣብ ዝኸፈአ ደረጃ እንተበጺሑ፡ ቬንትሌተር እታ ህይወት ክትዘርኣሉ እትኽእል መሳርሒ'ያ። እዞም ሕሙማት ምስትንፋስ ኣብ ዝጽገሙሉ እዛ ማሽን (ቬንትለተር ) ናብ ውሽጢ ሳምብኦም ኦክስጅን ተብጽሕን፡ ካብ ውሽቲ ሳንብኦም ካርቦን ዳይኦክሳይድ ተውጽእን። ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ናይ መጀመርያ ብኮሮናቫይረስ ዝሰዓበ ሞት ኣብ ወርሒ መጋቢት ኣብ ዙምባቤ'ዩ ተመዝጊቡ። ሞት ጋዜጤኛ ዛሮሮ ማካምባ፡ ጠንቂ ሞቱ ከኣ ኣብቲ ንሱ ተዓቒብሉ ዝነበር ሆስፒታል 'ቬንትለተር' ስለዘይነበረ ከምዝኾነ ሰብ መዚ ናይቲ ኣብ ሃራሬ ዝርከብ ሆስፒታል ሓቢሮም። ክሳብ ዝኾነ ዘኸውን ደኣ እንታይ'ዩ ዝግበሮ? ኣብ ኣፍሪቃ ሓላፊት ውድብ ጥዕና ዓለም ዝኾነት ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ ሃገራት ከገብረኦ ኣለወን ዝበለቶ ወስ ከነብለልኩም፡ ክሳብ ሕጂኸ እንታይ ዝተገብረ ነገር ኣሎ? ሓያሎ ሃገራት ህዝበን ካብ ገዛ ከይወጽእ ኣዊጀን ኣለዋ። ኣብ ገለ ሃገራት'ውን ኣብያት ትምህርቲ ናብ ኣብያተ ህክምና ተቀይሩ ከም መፍለይን መወሸብም ኮይኑ የገልግል ኣሎ። ፋብሪካታት ዓለባ፡ ኣብ ምፍራይ ማስክ፡ ካልእ መከላኻለን ተጸሚደን ኣለዋ። ውድብ መግቢ ዓለም ካብዚ መጀመርታ እዚ ሰሙን ጀሚሩ፡ ኣዝዮ። መሰረታውያን ነገራት ናይ ምዕዳል መስርሕ ጀሚሩ ኣሎ። እቲ ዝመጽአ ሓገዝ፡ ሓደ ሚልዮን ማስክ፡ ኣገደስቲ ናይ መከላኸሊ ኣቁሑን ቬንትለተራትን ይርከቦ።


ካሜሮን፡ ዕጡቓት ኣብ ልዕሊ መምሃራንን ተማሃሮን ተደጋጋሚ መጥቓዕቲ የውርዱ ኣለዉ

ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ካሜሮን ኣብ እትርከብ ከተማ ሎምበ ኣብ እትርከብ ቤት ትምህርቲ ዕጡቓት ሓይልታት ብምእታው ንተማሃሮን መምሃራንን እታ ቤት ትምህርቲ ከም ዘካለበትዎም ተገሊጹ። ኣብታ ቤት ትምህርቲ ብሓላፍነት ዝሰርሕን ስሙ ክግለጽ ዘይለየን ሓደ መምህር፡ እቶም ዕጡቓት ሓይልታት ነቶም መምሃራንን ተማሃሮን ቅድሚ ምህራሞም ንኹሎም ክዳኖም ከውጽእዎ ከምዘገደድዎም ገሊጹ። ብድሕሪ እዚ እቶም ዕጡቓት ንገለ ክፋል እቲ ቤት ትምህርቲ ሓዊ ኣእትየሙሉ። እቲ ብሮቡዕ ሰዓት ሸሞንት ናይ ንግሆ ብኣቆጻጽራ ካሜሮን ዘጋጠመ ምክልባት፡ እቶም ነዚ ተግባር ዝፈጸሙ ዕጡቓት ኣስታት ዕስራ ሰብ ብረት ከምዝነበሩ ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ሓይልታት ጸጥታ ካሜሮን ብቅልጡፍ እኳ ኣብቲ ቦታ እንተበጽሑ እቶም ዕጡቓት ግን ቀዲመሞም ካብቲ ቦታ ከምዝተሰወሩ ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ሓቢሮም። ከምዚ ዓይነት ተርእዮታት ኣብ ደቡባዊ ሸነኽ ካሜሮን ዝርከባ ኣብያተ ትምህርቲ ብተደጋጋሚ ከጋጥመን ጸኒሑ እዩ፡ መንግስቲ ካሜሮን ብወገኑ ነዚ ከምዚ ዓይነት ተግባራት ዝፍጽምዎ ዘለዉ ኣብቲ ዞባ ኮይኖም ናይ ምንጻል ሕቶ ዘቅርቡ ዘለዉ ዕጡቓት ሓይልታት ምኳኖም እዩ ዝኽስስ። ቅድሚ 24 ሰዓታት ናይዚ ኣብታ ቤት ትምህርቲ ኣብ ልዕሊ ተማሃሮን መምሃራንን ዝበጸሐ ምክልባት፡ ኣብ ኩምቦ እትብሃል ሰሜናዊ ምዕራብ ካሜሮን እትርከብ ቤት ትምህርቲ ክህነት 11 መምሃራን ተጨውዮም እዮም። 24 ጥቅምቲ’ውን ኣብ ኩምባ ኣብ እትብሃል ከተማ ካሜሮን ሸውዓተ ተምሃሮ ብዕጡቓት ምቅታሎም ይዝከር።


ሰራዊት መንግስቲ ሊብያ ስትራተጂካዊት ከተማ ጋርያን ተቖጻጺሩ

ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ዝረኸበ መንግስተቲ ሊብያ፡ ድሕሪ ጽዕጽዕ ኵናት ንስተራተጂካዊት ከተማ ጋርያን ዳግም ከም ዝተቖጻጸራ ሓቢሩ። እቶመ ብጀነራል ካሊፋ ሃፍታር ዝምርሑ ተቃወምቲ ሓይልታት ናብ ትሪቡሊ ኸጥቕዑ፡ ንጋርያን፡ ከም ቀንዲ መዓስከር'ዮም ዝጥቐሙላ ነይሮም። ምትሓዝ ከተማ ጋርያን ብወገን ጀነራል ካሊፋ ሃፍታር ክሳብ ሕጂ መግለጺ ኣይተውሃበሉን ኣሎ። ሊብያ፡ መራሒኣ ዝነበረ መሓመር ጋዳፊ ኣብ 2011 ተቐቲሉ ካብ ስልጣን ካብ ዝእለ ብኵናት ሕድሕድ ኣብ ምሕማስ'ያ ትርከብ። ብጀነራል ካሊፋ ሃፍታር ዝመራሕ ተቃዋሚ ሓይሊ፡ ካብ መጀመርታ እዚ ዓመት ኣትሒዙ ኣብ ልዕሊ እቲ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ረኺቡ ዘሎ ብቀዳማይ ሚኒስተር ፋየዝ ኣል ሴራ ዘምራሕ መንግስቲ መጥቓዕቲ ካብ ዝጅመር ብዓሰርተታት ዝኾኑ ልብያውያን ሞይቶም እዮም። እዛ ኣብ ደቡብ ትሪፖሊ እትርከብ ከተማ ጋርያን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሚያዝያ እያ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር እዞም ተቃወምቲ ሓይልታት ኣትያ። ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ንሮይተርስ ከም ዝሓበርዎ፡ ሰራዊት መንግስቲ ሊብያ ብኣየር ዝተሰነየ ሓያል መጥቃዕቲ ብምፍናው'ዩ ነዛ ከማ ብሮቡዕ ተቖጻጺርዋ። ኣብ ማሕበረዊ መራኸቢታት'ውን ሰራዊት ሊብያ ናብ ከተማ ጋርያን ኣናኣተዉ ዘርኢ ስእሊ ብብዝሒ ተዘርጊሑ ኣሎ። ወሃቢ ቃል መንግስቲ ሊብያ ንኤኤፍፒ ከም ዝሓብሮ፡ ዳግማይ ምቁጽጻር ከተማ ጋርያን፡ ጸላዊ ዓወት'ዩ ብምባል፡ ምውዳቕን ምብትታንን ጀነራል ካሊፋ ሃፍታር ዘአንፍት'ዩ ኢሉ። ጀነራል ካሊፍ ሃፍታር፡ ኣብ ምብራቕ ሊብያ ዓሪዱ፡ ንሱን ደገፍቱን ኣንጻር ግብረ ሽበራ ይቃለሱ ከም ዘለዉ'ዩ ዝማጎት።


100 መዓልታት ስራሕ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይን ጉዳይ ኢትዮ-ኤርትራን

ኣብ ካናዳ፡ መምህር ታሪክ ዩኒቨርስቲ ኦፍ ኲዊንስን ተንታኒ ፖለቲካዊ ጉዳያት ምብራቕ ኣፍሪቃን፡ ዶክተር ዓወት ተወልደ ወልደሚካኤል፡ ኣብ እዋናዊ ዛዕባታት ዕርቀ ሰላምን ኣብቲ ዞባ ዝህልዎ ፅልዋን አመልኪቱ ንቢቢሲ ትግርኛ ዝሃቦ መብርሂ ድሕሪ ምዉዳቕ ስርዓት ደርጊ ኣብ ሞንጎ ኣዲስ ኣበባን ኣስመራን ዝነበረ ስጡም ዝበሃል ዝምድና ሰላም ጥራሕ ዘይኮነ ኣንፈት ማሕበረ-ቑጠናዉን ፖለቲካዉን ርግኣትን ምትሕብባርን ዝኸፍት መሲሉ ህዝቢ ነዊሕ ክጥምት ኣኽኢሉዎ ነይሩ። ኤርትራን ኢትዮጵያን መስረትቱ ዝኾነ ኢጋድ ካብ ሓደ ድሩት ተልእኾ ዝነበሮ ማሕበር፡ መገዲ ዉህደት እቲ ዞባ ክኸዉን ተበራቢሩ ንጥፈት ዝጀመረ ኣብቲ ናይ መጀመርታ ዓመታት'ዩ ነይሩ። እዘን ሃገራት ምስ  ሓደሽቲ መራሕተን ተሓባቢረን፡ ንሒደት ኣዋርሕ ኣብ ኵናት ዝጸንሐት ሶማሊያ ከረጋግኡዋ'ውን  ተስፋታት ነይሮም። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኾይኑ ኣብ 1998 ንቲ ዞባ ከረጋግኡ ዝተብሃሉ ንርእሳቶም ዉን ክረጋግኡ ስለዘይኽኣሉ ንቲ ዞባ ናብ ሕንፍሽፍሽ ኣእቲዎሞ። ንተበግሶታት ኢጋድ 'ዉን ኣዐንቂፉዎን ንድሕሪት መሊሱዎን። ሶማሊያን ደቡብ ሱዳንን መብኣሲ መረብኦም ኾይነን ነጸብራቕ ናይዘን ክልተ ሃገራት ንጎረባብተን ጸሊዩወንን። ኣብዚ ዘይተኣደነ ዓቕሚ ሰብ፣ ህይወት፣ ቑጠባዉን ንዋታዉን ዕንወት ዘስዐበ ኵናት ብኽልቲኡ ዶባት እዘን ሃገራት ዘሎ ህዝቢ ደራዕ ናይቲ ኵናት ብቐጥታ ተሰኪሙዎ። ኵናት ጠጠዉ ምስ በለ ዘሎ ኵናት ብኻልእ ሜላ ተባሂሉ ዝፍለጥ 'ኣይ ሰላም ኣይ ኵናት' ክሳብ ሕጂ ዘሎ ክልቲኡ ናይ ዶብ ህዝቢ መሰረታዊ ማሕበራዊ ርክባት ዓንቂፉዎ፣ ጋሪዱዎ ጥራሕ ዘይኾነ ክረብሑዎ ዝኽእሉ ዝነበሩ ቑጠባዊ ኩነታቶም'ዉን ኣደስኪሉዎ። ሕዚ ዝበጋገስ ዘሎ ናይ ሰላም ኩነታት ነዚ ኹሉ ዝተኸሰረ ዕድላት ብምክሓስ፡ ነቲ ዞባና ንቕድሚት ብሓድሽ ናይ ምትሕብባርን ይቕረ ምብህሃል መንፈስ ንቕድሚት ክንህር እዩ። ጽገናዊ ለዉጢታት ኢትዮጵያን ንኤርትራን ኣብ ዉሽጢ ሓጺር ግዜ ንኩለን ሃገራት ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝበጽሐ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ እዘን ሃገራት ብሓባር እንተዘይሰሪሐን ኣብ ዓለም ንኣሽቲ ቓጽዖታት ክኾና ከምዝኽእላ፡ ብሓባር እንተድኣ ሰሪሐን ግና ጥንኩር ቐጠና ምፍጣር ከምዝኽእላ'ዩ ተዛሪቡ። ካብ 1991-94 ዝነበሩ እዋናት ዝነበረ ራእይ ግን ድማ ብሰንኪ ዝኣረገ ፖለቲካዊ መሪሕነትን ዕድመን ደስኪሉ ዝነበረ ራኢ ብዚ ሓድሽ ሓይሊ ተበጊሱ ዘሎ ምንቕስቓስ ንቲ ዞባ ተስፋ'ዩ ሂቡዎ ኣሎ። ኤርትራ ኽፋል እቲ ዞባ ከም ምዃና ድማ እዚ ብቐጥታ'ዩ ዝጸልዋ። ኤርትራን ኢትዮጵን ን20 ዓመታት ዝሓዘልኦ ዘይተፈትሐ ሽግረን፡ እቲ ኢትዮጵያ ቦኺራትሉ ዝነበረት ስጉምቲ ግብራዊ ንምግባር ዘኽእል ምቅርራብ ጀሚረን ኣለዋ። እዚ ዓብዪ ዝላ፡ ሓደ ንዉሽጣዊ ማሕበረ ቑጠባዉን ፖለቲካዉን ሃዋህዉ ኤርትራ ጅሆ ሒዙዎ ዝጸንሐ ሰራዊት ኢትዮጵያ መሬት ኤርትራ ተባሂሉ ዘትወሰነ ብሓይሊ ተቖጸጺሩዎ ምህላዩ'ዩ። መንግስቲ ኤርትራ ንህዝቢ ኤርትራ ዘእመኖን ብዙሕ ህዝቢ ልኢሙ ዝተቐበሎን ክኣ መሬትና ተወሪሩ እንከሎ ከመይ ገይርና እቲ ንድለዮ ዘለና ለዉጢ ክንሓትትን ክነተግብርን ክበሃል ጸኒሑ። ብዚ ምኽንያት ክኣ፡ ህይወት ኤርትራ ንድሕሪት ተንሸራቲቱ ጸኒሑ። እቲ ዘሕዝን ሕሉፍ መራሕቲ ኢትዮጵያ ( መለስ ዜናዊ ዝጀመሮ ሃይለማርያም ደሳለኝ ክኣ ዝቐጸሎ ስትራቴጂ) ኤርትራ ምድኻምን ኢሳያስ ምንጻልን'ዩ ነይሩ። ሕጂ፡ እዚ ጸገም ተፈቲሑ ማለት ግና ኤርትራ ዉሽጣዊ ምትዕርራያት ክትገብር ተስፋ ዝህብ'ዩ። ልክዕ ኢትዮጵያ ገበረት እሞ ንግበር ዝበሃል'ኳ እንተዘይኾነ ብዙሕ ነገራት ግና ክልወጥ'ዩ። ዘረባ ጓል መገዲ ጽቡቕ ገይርካ ምስ ዘይትሕዞ ዕድላት ዝመስሉ ናይ ባዕሎም ሓደጋ ሒዞም ዝመጽኡ ኣካይዳታት ግና ኣለዉ። ንህወሓት ከም ቀንዲ ጠንቂ ናይቲ ችግር ብምርኣይ፡ እቲ ሰልፊ ካብ ስልጣን መሊኡ ከምዝተወገደ ዝትንትኑ፡ ን20 ዓመታት ዝዘለቐ ጸገማት ብሙሉኡ ብምስካም ሕጂ'ዩ ህወሓት ዋጋ ናይቲ ዝገበሮ ዝኸፍል ዝብሉ ፖለቲከኛታት ኣለዉ ። ሕነ ክትፈዲ እናደለኻ ግና ሰላም ክተረጋግጽ ኣይትኽእልን። ህወሓት እቲ ቀዳማይ ሚኒስትርነት እዩ ስኢኑ እምበር ሕጂ'ዉን መላፍንቲ እቲ መሪሕ ግንባር ስለዝኾነ ማዕረ ድምጺ ኣለዎ። እቲ ዝነዉሐ ዶብ ኤርትራን፡ ዝኸፍአ ኵናት ተኻይዱዎ ዝያዳ ኣካታዒ ኮይኑ ዝጸንሐን ዘሎን ጉዳይ ክኣ ምስ ክልል ትግራይን ዓፋርን ዝዳወብ'ዩ። ኣብ ትግራይ ዘሎ ምስሊ ህወሓት እንታይ ይመስል ብዘየገድስ ኣብዚ እዋን ገዛኢ ሰልፊ፣ ካብቲ ህዝቢ ዝነቐለ ትግራዋይ ሓይሊ ከምዝኾነ ክዝንጋዕ የብሉን። ሕጂ ነቓዕ ፈጢርኻ ንቲ ሰልፊ ክተጥቅዕ ምፍታን ግና ዓብዪ ጸገም ኣለዎ'ዩ። እቲ ናይ ዶብ ምፍጣጥ ክሃድእ እንተኾይኑ ግና ኣብቲ ዞባ ዘለዉ ህዝብታትን ምምሕዳራትን ስኒት ክፈጥሩ ኣለዎም። እዚ ስኒት ብኣስመራን ኣዲስ ኣበባን ድዩ ክመጽእ ወይስ ካብ ታሕቲ'ዩ ዝቦቁል መስርሕ ዝምልሶ'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ ጉዳይ ኤርትራ ብሓደ ፕረዚደንት ተወኪሉ ዝርአ ብወገን ተጋሩ ተንተንትን ፖለቲካዊ ተዋሳእቲ ህወሓትን ዝቀርብ ነገር ኣሎ። ንዕኡ ካብ ስልጣን ክተዉርዶ ጥሙሓት ክህልወካ ይኽእል። ንሱ ፕረዚደንት 'ምበር ኤርትራ ግና አይኾነን። ኮይኑ ግና መለኪዒኻ ንሱ እንተኾይኑ ንስኻ'ዉን ንሰላም ድልዉ ኣይኾንካን። ካልእ መሬት ኣይንህብን፣ ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብሉ ነገራት ኣለዉ። ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብል ምጉት ዝሰማምዐሉ'ኳ እንተኾንኩ ቀደሙ'ዉን ህዝቢ እንተዝስማዕ ነይሩ ግና ካብ መሰረቱ'ዉን ናብ ኵናት ኣይምተኣተወን ነይሩ። ሓደ መንግስቲ ዓለምለኻዊ ዉዕላት ክፍርም ከሎ፡ ንኩሎም ወገናት ነቲ ዉዕል ከተግብር መብጸዕዓ ይኣቱ ጥራሕ ዘይኮነስ ከፈጽሞም ብቕዓት ኣለኒ'ዩ ዝብል። ስለዝኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንዚ ዓቕሚ ኣለኒ ኢሉ ብዝኣተዉ ስምምዕ ኣልጀርስ ይግደድ። ብዚ ስምምዕ ግና ብወገን ክልቲኤን ሃገራት ዝጉዳእ ናይ ዶብ ህዝቢ ኣሎ። ናይዞም ህዝቢታት መሰል ኣብ ምርግጋጽ ግና ዘቤታዊ ሓላፍነት መንግስቲ ኢትዮጵያ'ዩ። ብወገን ኣመራርሓ ህወሓት ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብል ዘረባ ጓል መገዲ ይመጽእ ኣሎ። ብመንጽር እዚ ግና ክልቲኤን ሃገራት ድየን ተዛራሪበን ነዞም ዜጋታት ክክሕሰኦም፥ ዜግነት ክልቲኤን ሃገራት ድየን ክህበኦም ወይ ካልእ ተዘራሪበን መዓልቦ ክገብራሉ ኣለወን። እዚ ግና ኣብ ትሕቲ መቐነት ዓለማዊ ሕጊ'ዩ ክኸዉን ዘለዎ። ናይ መንነት ሕቶ ዘልዕሉ ብሄረሰብ ኢሮብ ሕትኦም ልዕሊ ዝኾነ ልክዕ'ዩ። ህዝብና ምስ መሬት ዘለዎ ምትሕሓዝ ዓብዪ ስለዝኾነ ዜግነቶምን መንነቶምን ዝዕቀበሉ መገዲ ምፍጣር ይከኣል'ዩ። ኮይኑ ግና፡ ዓለምለኻዊ ሕጊ ክዉስን ከሎ፡ እቲ ስልጣን ዝተዉሃቦ ቤት ፍርዲ ክልቲኤን ከምዚኦም ዝበሉ ስምዒታዊ ኣርእስታት ኣምጺአን ንቲ ዉሳነ ከየዐንቅፍኦ፡ ከምዚ ዓይነት ግምታት ከይሃብኩም ዶባትና ኣበይ'ዩ ዝብል ወስኑልና ኢለን እየን ንቀያዲ ብይን መብጽዓ ኣትየን። ሕጂ'ዉን ግና እዚ ድልድል ክኾነና እንደልዮ ሰብ ሰራሕ ዶብ ንዝኾነ ነገርና ዝዕንቅፍ ክኸዉን ኣይኽእልን። ዉሽጣዊ ምምሕዳራት እንተጥዕዮም ኪኖ እቲ ኣናኣሽቱ ነገራት ኣብ ጽቡቕ ድሌት ክልቲኡ ወገን ዝምስረት ጽቡቕ ፍታሕ ክመጽእ ይኽእል'ዩ። ከም ኣደራዕ እዚ ሕማቕ ኩነታት ዝተሰከምና ህዝቢ እዚ ተበግሶ ሰላም ክቕልጥፍ ይደሊ። ሓደጋታቱ ግና ብዙሕ ስለዝኾነ ተሃዊክኻ ትደፍኦ ተኾርሚኻ ትሓፍሶ ከይኾነና ህድእ ኢልና ክንኸይድ ኣለና። ምትእምማን ዝጎደሎ ቅርሕንቲ ገና ኣሎ። ዓበይቲ ዞባዊ ጉዳያት'ዉን ኣለዉ። ክልቲኦም መንግስታት ነናይ ገዛእ ርእሶም ዉሽጣዊ ጉዳዮም ከቐድሙ ኣለዎም። ብወገን ኢትዮጵያ "ፖፒሊስት" (ስምዒታትን ድሌታት ተራ ህዝቢ እናተናኸፍካ ምንጽብራቕ ምድላይን ምምሳልን ዝርኣዮ ኣካይዳ) እዩ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ። ናይ ብሓቂ ነዊሕ ዝኣመቱ ግብራዊ ፖሊስታት ገና'ዮም ብሕጂ ክትግበሩ፡ እቶም ተግቢሮም ዘለዉ ክኣ ብሕጂ'ዩ ቐጻልነቶም ክፍተን። ዶክተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝመርሖ መንግስቲ ዝገብሮ ዘሎ ኣዝዩ ሰፍ ዘይብል ዕዮ ገዛ ኣለዎ። ኣብ ቅርጺ ሓይሊ ናይ ትካላት ዝተሞርኮዘ ዉሳነታት ግን ኣይኮነን ዝዉሰን ዘሎ። መንግስቲ ኤርትራ ክኣ ቅድሚ ተሓላቓይ ናይዚ ዞባ ምዃኑ ተሓላቓይ ናይ ህዝቡ ክኸዉን ኣለዎ። እቲ ረዚን ዋጋ ዝተኸፈሎ ደስኪሉ ዘሎ ኩነታት ኤርትራ ክምለስ፣ ዝተፈናቐለ ህዝቢ ክጠናኸር፣ ትካላት ክቖሙ፣ ዶባትና ክሕንጸጽ፣ ዘይመኸኑ ነተጉታት ክእለዩ፣ ናብ ዉሽጣዊ ጽገናታት ብዘይ ወዓል ክሕደር ክትግበር፣ ፖለቲካዊ ለዉጢ ክመጽእ ኣለዎ። ስለዝኾነ ዉሽጣዊ ጉዳያት ብዕግበትን ብብቕዓትን ንምምላስ ንጡፍ ስራሕ ከይተጀመረ ከሎ ተብተብ ኢልካ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ኤርትራን ዝፍረሙ ስምምዓት ነባሪ ሰላም ኣየምጽኡን። ህድእ ኢልና ክንኸይድ ኣለና። ፅልዋ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃን ቀይሕ ባሕርን እዚ ዞባና ብደረጃ ዓለም ስትራቴጂካዊ ዞባ ስለዝኾነ ኪኖ ኢትዮ-ኤርትራ ዘገድሶም ናይ ግዳም ሓይልታት ኣለዉ። ስለዚ ኣብ ካልእ ዓለም ዝተርኣየ ምዕባለታት ንዚ ዞባ እዚ ክጸልዎ ጸኒሑ'ዩ። ሓደ፡ ኣብ 2001 ኣብ ኣሜሪካ ዘጋጠመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ 9/11 ዝወለዖ ዓለማዊ ቃልሲ ኣንጻር ግብረ ራዕዲ ኩነታት ዞባና ቐጥታዊ መዋስኢ እዚ ጉዳይ ነይሩ። ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣነ'ዶ ኣነ  ይወዳደራ ስለዝነበራ፡ ሓድ ሕደን ዝጠቓቕዓሉ ኩነታት'ዩ ነይሩ። እዚ ነቲ ቀይሕ ባሕሪ፣ ህንዲ ዉቅያኖስን ገልፍ ኦፍ ኤደንን ቅርጹ ክልወጥ ዝገበረ ሓደ መልክዕ'ዩ። ኣብ ሞንጎ ሱኒ ዓረብን ሺዓ ኢራንን ዘሎ ምፍጣጥ ክኣ፡ ዞባና ከም ሓደ ናይ መዋስኢ ባይታ'ዩ ነይሩ። ናይዞም ክልተ ወገናት ዘይምቅድዳዉ ሎሚ ኣብ የመን ዝካየድ ዘሎ ኣዕናዊ ተግባር ቀጥታዊ ዉጽኢት ሺዓን ሱኒን፡ ፍሕፍሕ ማእኸላይ ምብራቕ'ዩ። ሑቲ ዝበሃሉ ሓይልታት'ዉን ኣብ የመን ንዘሎ ኩነታት ዝነበረ ተዛማዲ ርግኣት ናብ ሕንፍሽፍሽ ኣእቲዩዎ። እዚ ንዞባና ብዝነበሮ ጽልዋ ክኣ፡ ወሽመጥ ቀይሕ ባሕሪ፡ ናይዘን መላፍንቲ ሃገራት (ስዑዲያ፣ ቐጠርን ኢማራትን ከምኡ'ዉን ሱዳንን ሴኔጋልን) ኣብ ኤርትራ መደብር ክህልወን ኣርቢሑዎን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ን20 ዓመታት ዝተኸተሎ ኤርትራ ናይ ምንጻል ስትራቴጂ፡ ከም ዉጽኢቱ ኤርትራ ካብዚ ስትራቴጂ ብኸፊል ንምዉጻእን ብኸፊል ኸኣ ናይ ገዛእ ርእሳ ረብሓታት ንምስጓም ነዘን ሃገራት ኣብ ዓሰብ መደብር ከምዝሃበተን ይፍለጥ። እዘን ሃገራት ኣብዚ ዞባ ሃናጺ ተራ ኣብ ክንዲ ምጽዋት ንጡፍ ኣዕናዊ ተራ ምጽዋተን ንቲ ናይ ሶማሊያ ኩነታት ካብ ሕማቕ ናብ ዝበኣሰ ስለዝወሰዶ፡ ኣብቲ ዞባ ጸጥታዊ ጸገም ብምፍጣር ካልኦት ሓይልታት ግዳም ዝዕድማ ምስሳን ኣልሸባብን ካልኦት ሓይልታትን ተራእዩ። ኣዕቢና ካብዚ ዞባ እንትወጽእ ድማ፡ቻይና ንፈለማ እዋን ካብ ሃገራ ወጸኢ ኣብ ጅቡቲ ወተሃደራዊ መዋፈሪ ምኽፋታ መርኣያ እቲ ምስ ኣሜሪካ ዘለዋ ምዉድዳር'ዩ። ኣሜሪካ ምስ ጅቡቲ ዝነበራ ዝምድና ሕጉስቲ ዘይምኻና'ዉን መርኣያ እቲ ምስ ኣሜሪካ ዘለዋ ዉድድር ትዕወተሉ ዘይህላዋ'ዩ ዘርኢ። ነዚ እዩ ድማ ሃናጺ ተራ ኣሜሪካ ኣብዚ ሕጂ ዝበጋገስ ዘሎ ሰላማዊ ኣየር ኢትዮጵያን ኤርትራን ጎሊሑ ዝርአ ዘሎ። ስምምዕ ኣልጀርስ እንትፍረም ዋሕስ ዝነበረት ኣሜሪካ ሕጂ'ዉን ዋሕስ እዚ ናይ ሕጂ ተበግሶ ሰላም ምዃና ኣይተርፍን።


ኣብ ኢትዮጵያ ንዝተፈጸመ ግህሰት ዝምርምር ኮሚሽን ሓድሽ ኣቦ መንበር መዚዙ

ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ዝተፈጸሙ ግህሰታት ዝምርምር ጕጅለ ክኢላታት ሓድሽ ኣቦ መንበር ምምራጹ ኣፍሊጡ። እቲ ቤት ምኽሪ ሎሚ 12 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ታንዛንያዊ መሓመድ ቻንደ ዑስማን ሓድሽ ኣቦ መንበር ኰይኑ ከም ዝተመዘዘ ሓቢሩ። እቲ ሓድሽ ኣቦ መንበር ዝተመዘዘ፡ እታ ነቲ ኮሚሽን እትመርሕ ዝነበረት ኬንያዊት ካሪ ቤቲ ሙሪንጊ ካብ ስልጣና ድሕሪ ምውራዳ ከም ዝዀነ’ውን ኣፍሊጡ። እቲ መግለጺ፡ ካሪቤቲ ንምንታይን መዓስን ከም ዝወረደት ብዝምልከት ዝበሎ ነገር የለን። ታንዛንያዊ ጠበቓን ላዕለዋይ ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ነበርን መሓመድ ቻንደ ኣትማን ሳልሳይ ኣቦ መንበር እቲ ኮሚሽን እዩ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ዝተፈፀሙ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት፡ ሕግታት ስደትን ካልኦት ግህሰትታትን ንምጽራይን ነጻ ምርመራ ንምክያድን ዝተመስረተ ጕጅለ ኣብ መስከረም ናይዚ ዓመት ርኽበታቱ ኣውጺኡ ነይሩ። ኣብቲ ንክልተ ዓመት ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት፡ ዓመጽ፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ጃምላዊ ቅትለትን ጥምየት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ከም ኣጽዋር ምጥቃምን ከም ዝተፈጸመ መርትዖታት ከም ዘሎን ጸብጻብ ናይቲ ኮሚሽን ኣቃሊዑ’ዩ። እቲ ኮሚሽን እዞም ጥሕሰታት ገበናት ኲናት ከምኡ’ውን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ምዃኖም ከም ዝኣምን ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንጸብጻብ እቲ ኮሚሽን ከም ዘይቅበሎ ኣፍሊጡ እዩ። ኢትዮጵያ ኣህጉራዊ መርማሪ ንምቛም ዝተወሰነ ውሳነን ዕድመ እቲ ኮሚሽን ምንዋሕን ክትቃወም ከም ዝጸንሐት ይዝከር። ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ከም መሳርሒ ፕሮፖጋንዳ ንፖለቲካዊ ዕላማታት ይውዕል ኣሎ፣ ከምኡ'ውን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ጣልቃ ምእታው እዩ ክትብል ዝኸሰሰት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ምንዋሕ ናይቲ ኮሚሽን ክቋረጽ ከም ዝሓተተት ማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ሓቢረን። ይዅን እምበር ኢትዮጵያ ናብ ረብሓ ነጻ ቀረጽ ንግዲ (AGOA) ንምምላስ፡ ነቲ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ዘጻርይ ጉጅለ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት መንግስታት ፍቓድ ከም ትህብ ተሓቢሩ። እቲ ጕጅለ ክኢላታት ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ መርመራ ምግብሩ ከም ቅድመኵነት ከም ዝተቐመጠ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ኤምባሲ ኣሜሪካ ምሕባሩ ጸብጻብ ጋዜጣ እንግሊዝኛ ሪፖርተር የመልክት። መርመርቲ ኣብ ክልል ትግራይ ኲናት ናብ ዝተፈፀመሎም ከባቢታት ክኸዱ ከም ዘይተፈቐደሉ እቲ ኮሚሽን ገሊጹ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ኣሜሪካ ምስ ኲናት ትግራይ ተተሓሒዙ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈፂማ ብዝብል ምኽንያት ኢትዮጵያ ካብ ቀረፅ ነፃ ንግዲ (ኣጎዋ) ከም ዝኣገደት’ውን ይዝከር። እቲ መርማሪ ጕጅለ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ለካቲት ክጣየሽ ከሎ፡ ዓቃቢት ሕጊ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን ነበር ፋቱ ቤንሱዳ ኣደመንበር ኰይና ተመዚዛ ነይራ። ፋቱ ቤንሱዳ ኣምባሳደር ጋምብያ ኣብ ብሪጣንያ ኰይና ድሕሪ ምምዛዛ ከም ኣደመንበር ናይቲ ኮሚሽን ዝነበራ ስልጣን ኣረኪባ። ኣብ ክንዲ ሚስተር ሙሩንጊ ቀዳማይ ኣባል ተባሂላ ዝተሰየመት ኬንያዊት ጠበቓን ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላትን ካሪ ቤቲ ሙሩንጊ ኣቦ መንበር ክትከውን ከም ዝተወሰነ ይፍለጥ። ኣብ ቤት ትምህርቲ ሕጊ ሚቺጋን ፕሮፌሰር ዝኾነ ኣሜሪካዊ ስቲቨን ራትነር ድማ ኣባል ኣህጉራዊ ጉጅለ መርማሪ ገበናት ኲናት እዩ። ብተወሳኺ ዜጋ ሲሪላንካ ዝኾነ ራዲካ ኩማራስዋሚ ኣባል እቲ ኮሚሽን ኮይኑ ከም ዝተሸመ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ'ሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኤርትራ ኣብ ዓለም ንዝነውሐ እዋን ሰባት ዝተኣስሩላ ሃገር'ያ- ሕቡራት ሃገራት

ኩነታት ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ኤርትራ እናገደደ ይኸይድ ኣሎ ክብል ሓደ ኪኢላ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ፍሉይ ተኸታታሊ ጉዳያት ሰባዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ንሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ እቲ ኩነታት "ኣዝዩ እናኸፍአ ይኸይድ ኣሎ" ክብል ኣጠንቂቑ። እቲ ኣብ 2020 ዝተመዘዘ ፍሉይ ተኸታታሊ (ስፐሻል ራፑቶር) ሱዳናዊ መሓመድ ዓብደልሳላም ባቢከር፡ እታ ሃገር ኣባል ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ኮይና ከተብቅዕ ምስኡ ዘይምትሕብባራ "ብድሆ" ኮይኑ ከምዘሎ ገሊጹ። "ንዝተዋህቦ መዝነትን ለበዋታት ኣካላት ሰባዊ መሰላትን ምሉእ ምትሕብባር ዘይምሃብ ትቕጽሎ ብምህላዋ፡ ንተኣማንነትን ክብርን ስርዓት ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ምልክት ሕቶ ዘእቱ'ዩ" ከምዝበለ፡ ቤት ጽሕፈት ሰባዊ መሰላት እቲ ውድብ ኣብ ዘውጽኦ ዜናዊ ጸብጻብ ሓቢሩ። ኤርትራ ቅድሚ ገለ ኣዋርሕ ኣባል ናይቲ ኣብ ጀነቫ (ስዊዘርላንድ) 'ዝመደበሩ ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ብምዃን ካብ 2022 ክሳብ 2024 ከተገልግል ምምራጻ ይዝከር። "'ቪላታት' ተባሂሎም ዝጽውዑ ምስጢራውያን ናይ ስቅያት ቦታታትን ግዱድን ገደብ-ኣልቦን ውትህድርና" ኣካል ናይቲ ዝፍጸም ዘሎ ምግሃስ መሰላት ምዃኑ'ውን እቲ ፍሉይ ተኸታታሊ ሓቢሩ። መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ፈለማ 90ታት ኣብ ቀይዲ ዘእተዎም ብዙሓት ውልቀሰባት ክሳብ ሎሚ ሃለዋቶም ከምዘይፍለጥ ተሓለቕቲ መሰላት ይገልጹ። ኣብ መስከረም 2001 ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ሓያሎ ሚኒስተራት፡ ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት፡ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ፡ ከምኡ'ውን ሓያለ ጋዜጠኛታት ንልዕሊ 20 ዓመታት ተሰዊሮም ይርከቡ። "እዞም ኣብ ዓለም ንዝነውሐ ግዜ ዝተኣስሩ፡ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲን መዳጒኒታትን ብስዉር ይሳቐዩ ኣለዉ" ክብል ባቢከር ንሓፈሻዊ ባይቶ ኣረዲኡ። ሰብመዚ ጸጥታ ኤርትራ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ሓደ ጳጳስ ዝርከብዎም ካህናት ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ኣብ ቀይዲ ኣእትዮም ነይሮም። ኣቡነ ፍቕረማርያም ሓጐስ ጳጳስ ዘመንበረ ሰገነይቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ 15 ጥቅምቲ ካብ መገሻኦም ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ምስ ኣተው፡ ብኡ ንብኡ ኣባላት ጸጥታ ኤርትራ ተሲሮም ከምዝወሰድዎም ምንጭታት ካብ ውሽጥን ወጻእን ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም ነይሮም። "መንግስቲ ኤርትራ፡ ንቆልዑ፡ እሱራት ፖለቲካ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ብስዉር ዝተኣስሩ ሰባትን ብምኽንያት ሃማኖታዊ እምነቶም ዝተኣስሩን ክፈትሕ ኣለዎ። "ኩሎም ኤርትራውያን ሃይማኖታዊ እምነቶም ብናጽነት ክስዕቡ ከፍቅደሎም" ጸዊዑ። ኣብታ ሃገር ሰዓብቲን መራሕቲን ናይተን ንኣስታት 20 ዓመታት ዝተኣገዳ ወንጌላውያን ኣብያተ ክርስትያን ብሰንኪ እምነቶም ክእሰሩ ምጸንሖም ይፍለጥ። ኤርትራ ኣብ ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዘለዋ ኣባልነት ብምጥቃም፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ምግሃስ መሰላት ከይጻረ ተጻሪራ ዝበለ እቲ ፍሉይ ተኸታታሊ፡ ዓለምለኻዊ ኣጻራዪ ኮሚሽን ከይቀውም'ውን ተቓዊማ ክብል ነቒፉ። እታ ኣብ ኲናት ትግራይ፡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ሰራዊታ ተሳትፍ ዘላ ኤርትራ ሓይልታታ ኣብቲ ክልል ከበድቲ ምግሃስ መሰላት ፈጺሞም ንዝብሉ ክስታት ክትነጽጎም ጸኒሓ'ያ። ኣብ ትግራይ ውግእ ዳግማይ ድሕሪ ምውልዑ መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣብታ ሃገር ሰፊሕ ግፋን ማእሰርትን ከካይድ ምጽንሑ ይፍለጥ። ኣባላት ዕቑር ሰራዊት ዝርከብዎም ብዙሓት ደቂተባዕትዮ ድማ ናብ ግንባራት ኲናትን መደበራት ተዓሊምን ከምዝተወስዱ ጸብጻባት ይሕብሩ። ድሕነት ናይቶም በቲ ኲናት ዝተጸልዉ ኤርትራውያን ስደተኛታትን ተነቀፍቲ ክፋላት ናይቲ ሕዝቢን ክሕሎን ዶ/ር መሓመድ ኣተሓሳሲቡ። ብሰንኪ ኣብ ክልል ትግራይ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቶም ስደተኛታት ክበጽሕ ከምዘይክኣለ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ ጠቒሱ። ተወለድቲ ብሄረ ዓፋር ዝኾኑ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብቲ ኣብ ክልል ዓፋር ኢትዮጵያ ዘሎ መዓስከር ኣስዪታ ምስ ኣተዉ ዑቕባ ይንፈጎም ኣሎ ዝብል ዘሻቕል ሓበሬታ ከምዝበጽሖ'ውን ዶ/ር መሓመድ ዓብደልሰሳላም ባቢከር ኣነጺሩ'ሎ። እቲ ሱዳናዊ ፍሉይ ተኸታታሊ ኩነታት ሰባዊ መሰላት ኤርትራ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካርቱም ፕሮፌሰር ዓለምለኻዊ ሕጊ ኮይኑ፡ መስራቲ ዳይረክተር ማእከል ሰባዊ መሰላት ዝነበረ'ዩ። መዝነቱ ከይናዋሕ ክጽዕሩ ዝጸንሑ ሰብመዚ ኤርትራ፡ ነቲ ዝቐርበሎም ክስታት ምግሃስ መሰላት "ፖለቲካዊ ዕላማ" ዘለዎ'ዩ ብምባል ክነቕፍዎ ምጽንሖም ይፍለጥ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቈላሕታ ዝተነፍጎም ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ጅቡቲ

ኣብ ጅቡቲ መዓስከር ዓሊዓደ ዝነብሩ ኤርትራውያን ብሕጽረት መቝነንን ማሕበራዊ ኣገልግሎታትን ኣብ ጸገም ከም ዝርከቡ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ 2011 ካብ ኤርትራ ሰጊሩ ኣብቲ መዓስከር ንኣስታት 12 ዓመት ዝተቐመጠ ንድሕነቱ ሓይለኣብ ብዝብል ስም ክጽዋዕ ዝመረጸ ኤርትራዊ፡ ኣብቲ መዓስከር ልዕሊ 10 ዝዀና ኣደ ቈልዑ ዝርከባኦም ልዕሊ 15 ዓመት ዝተቐመጡ ብድምር ኣስታት 250 ዝዀኑ ስደተኛታት፡ ዝግባእ ቈላሕታ ስኢኖም ኣብ ሕማቕ ኵነታት ከምዝርከቡ ገሊጹ። ኣብ ዝተፈላለየ ማዕከናት ዜና ክሳብ 1ሽሕ ዝኸውን ኤርትራዊ ስደተኛ ከም ዘሎ’ኳ ዝዝረብ እንተዀነ፡ ብዙሓት ካብኣቶም ብሓገዝ ቤተሰብ ገሊኦም ብኢትዮጲያ ኣቢሎም ናብ ሱዳን ካብኡ ብሰሃራን ባሕርን ስለዝሰገሩ እቶም ዝተረፉ ካብ 250 ከም ዘይበዝሑን ኣብ ጸገም ከምዘለውን የረድእ። ንዕማ ዝተባህለት ኤርትራዊት ብወገና፡ ክልተ ቈልዑ ሒዛ ብዓሰብ ናብ ጅቡቲ ድሕሪ ምስጋራ፡ ኣብቲ መዓስከር ዓሊዓደ ብዘይ ሓደ ለውጢ ሸውዓተ ዓመታት ከም ዝሓለፈ ትዛረብ። ኣብዚ እዋን ደሃይ ሰብኣያ ከም ዘይትፈልጥን፡ ነታ 12 ዓመት ዝዕድመኣ ጓላን፡ ወዲ 10 ዓመት ወዳን ንበይና ተጻጊማ ተዕብዮም ከም ዘላን ትገልጽ። ሓይልኣብ፡ መብዛሕትኦም እቶም ኣብ ጅቡቲ ዘለው ስደተኛታት፡ ካብ ዓሰብን ከባቢኡን ዝሰገሩ ወተሃደራት ብምዃኖም ብሰንኪ’ቲ ኣብ መንጐ ኤርትራን ጅቡትን ዘሎ ኵነታት ጽቡቕ ኣተሓሕዛ ከምዘይብሎም ይሕብር። ነቶም ኣብዚ ቐረባ ግዜ ናብ ካናዳ ዝሰገሩ፡ ኣብ መንጐ ኤርትራን ጅቡትን ብዝተፈጥረ ኵነታት ተኣሲሮም ዝነበሩ፡ ኤርትራውያን ብምዝካር፡  “ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ነጸላ መንደቕና እዮም ነይሮም፡” ይብል። ኣተሓሒዙ፡ ዝበዝሕ እቲ ወተሃደር ዝነበረ፡ ወይ ከም ዝነበረ ዝተጠርጠረ ንዓመታት ተኣሲሩ ዝወጽአን ብዙሕ ሽግራት ዝረኣየን ምዃኑ ብምምልካት፡ “ኣነ ንባዕለይ ልዕሊ ክልተ ዓመትን መንፈቕን ተኣሲረ እየ፡” ይብል። ዕላማኣ እንክትገልጽ ንዕማ ብወገና፡ ብፍላይ ንቘልዑታ ዝሓሸን ናብ ሳልሳይ ሃገር ናይ ምስጋር ዕድልን እንተተረኽበ ብዝብል ተስፋ ካብ ኤርትራ ከም ዝተሰደት ኣብቲ ንቢቢሲ ዝሃበቶ ሓበሬታ ኣመልኪታ። ሓይልኣብ፡ ጕዳዮም ምስ ካልኦት ብፍላይ ሶማላውያን ስደተኛታት ብምንጽጻር ክዛረብ እንከሎ፡  ንሳቶም ኣብ ጅቡቲ ናይ ቋንቋን ባህልን ብልጫ ስለዘለዎም ብዙሕ ከምዘይጽገሙን ካብ መዓስከር ክወጽኡን ክሰርሑን ከምዝኽእሉን ይሕብር። ኣብ ርእሲኡ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዘለው ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ሶማላውያን ብጕዳዮም ስለዝዛረቡ ከም ውጽኢቱ፡ ኣብ 2019 ኣቢሉ ቅድሚ ኮሮና፡ “ልዕሊ 300 ሶማላውያን ናብ ካናዳ ክሰጋገሩ ዕድል ረኺቦም፡” ብምባል ምስኣቶም ሓደ ኤርትራዊ ጥራይ  ዕድል ከምዝረኸበ የረድእ። ብዛዕባቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝወሃብ ዕድል ዝዀነ ተስፋ’ውን ሰሚዓ ከምዘይትፈልጥ፡ “መጻኢ እንታይ እዩ ክኸውን?” ብምባል ንዕማ፡ ብመጻኢኣን ደቃን ስክፍታኣ ትገልጽ። “ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ኣቢሉ ገለ ካባና ናብ ኣሜሪካ ናይ ምኻድ ዕድል ተረኺቡ ተባሂሉ፡ ወረቐት መሊእና ኔርና፤ ደሓር ግን ህጣሙ ጠፊኡ፡ እንታይ ከም ዝዀነ ኣይንፍልጥን፣ እንሓቶን ዝምልሰልናን ኣካል ኣይረኸብናን፡ ወረቐት ጥራይ ሒዝና ተሪፍና፡” ድሕሪ ምባል ሓይልኣብ፡ “ኵሎም ትካላት፡ ሰበስልጣን ጅቡቲ ይዅኑ፡ ዩኤንኤችሲኣር፡ ቍሊሕ ዝብለና ኣይረኸብናን፡” ይብል። ሓይልኣብ ኣተሓሒዙ፡ ብወገንና ግን ብዛዕባ ኣብዚ ኣብ ጅቡቲ ዘሎ ስደተኛ ብዙሕ ክዝረብ ኣይንሰምዕን፡ “ከም ዝመስለኒ፡ ኣብ ጅቡቲ ስደተኛታት ምህላውና ዝፈልጥ’ውን ውሑድ እዩ፡” ብዅሉ ተረሲዕና ኢና ይብል። ኣስቴር ብወገና፡ ኣብዚ ሸውዓተ ዓመት፡ ኣብዚ መዓስከር ዝዀነ ዝረኣኽዎ ነገር ስለዘየለ፡ ኵሉ ብስደተኛታት ዝግደስ ዘበለ ዩኤኤችሲኣር ይዅን ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ትካላትን ቈላሕታ ንኽገብሩን ኣቓልቦ ክህብዎምን ትጽውዕ። ቢቢሲ፡ ነዚ ብኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ጅቡቲ ዝቐረበ መረረ ዝምልክት መልሲ ንምርካብ ናብ ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሕቶታት ዘቕረበ ኰይኑ፡ ብወገን ‘ቲ ኮሚሽን ዝዀነ ምላሽ ኣይተረኽበን። ስደተኛ ኴንካ እሞ ኣብ ጅቡቲ ናብራ ብዅሉ ሸነኻቱ መሪር ምዃኑ፡ እቶም ቢቢሲ ዘዘራረቦም ስደተኛታት ይገልጹ። “መነባብሮ ከቢድ እዩ፡ ሓደ እቲ ዝወሃብ ዝነበረ መቝነን ካብቲ ዝነበሮ ኣመና ጐዲሉ እዩ፣ ንሓደ ሰብ 3 ኪሎ ፊኖን ክልተ ኪሎ ማሸላን ንወርሒ እዩ ዝወሃብ፡ ክትገልጾ ካብ ዝከኣል ንላዕሊ ናብራ ከቢድ እዩ፡” ይብል ሓይልኣብ። ኣስቴር ዝተባህለት ስደተኛ ብወገና፡ “ናብራ'ኳ ናብራ ክበሃል ዝከኣል ኣይኰነን፡ እቲ ቀረብ ውሑድ እዩ - እሞ ቈልዑ ሒዝካ” ድሕሪ ምባል፡ “እተን ዝወሃባና 500 ፍራንክ ጅቡቲ'ውን ዝጠቕማ ኣይኰናን፡” ብምባል ንኽብደት መዓልታዊ መነባብሮኦም ትገልጽ። እዚ ዘለናዮ መዓስከር በረኻ እዩ፡ ካብቲ ከተማ 120 ኪሎ ሜትር ርሒቝ እዩ ዝርከብ፡ ብምባል ኣብቲ ከባቢ ዋላ ሓንቲ ክግበር ዝኽእል ነገር ከምዘይለ ኣስቴር ተረድእ። ሓይልኣብ’ውን፡ ብመሰረቱ ዕድል ስራሕ ወይ ፍቓድ ስራሕ ከምዘየለን፡ ናይ ምንቅስቓስ ናጽነት’ውን ስለዘየለ፡ ተንቀሳቒስካ ምስራሕ ዝሕሰብ ኣይኰነን፡ ይብል። በዚ መሰረት፡ “ግድን ካብ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዘለው ሰብካ፡ ይውሓድ ይብዛሕ ዝዀነ ደገፍ ከይረኽብካ ክንበር ኣይከኣልን እዩ፡” ይብሉ። ምስዚ ኵሉ ሕሱም ናብራ ግን ቈልዑ፡ ኣብቲ መዓስከር ኣብ ዝተቐረበ ዕድል ትምህርቲ ክመሃሩ ስለዝውዕሉ፡ ነዛ ዕድል ከም ዘመስግና እተን ስደተኛታት ይገልጻ። ኣብ ኤርትራ ምስ ዘለው ስድራቤታቶም ብቐጻልነት ክራኸቡ ዕድል ከም ዘየለ ዝገልጹ እዞም ስደተኛታት፡ “ኣብ ወርሒ ናይ ኣርባዕተ ደቒቕ መደወሊ ካርድ ኣላትና፡ ብኡ ኢና ንጥቀም፣ ከም ልብኻ ክትዛረብን ደሃያ ስድራኻ ክትፈልጥን ግን ኣጸጋሚ እዩ፡” ትብል ንዕማ። ሓይልኣብ ብወገኑ፡ ስድራኡ ኣብ ገጠር ከምዝነብሩ ብምግላጽ፡ ዝበዝሕ ግዜ ደዊሉ ክረኽቦም ከም ዝጽገምን፡ ደሃዮም ኣብ ነዊሕ ከም ዝሰምዕን ይዛረብ። ኣብ መወዳእታ፡ ዝሓሸ መጻኢ ክህልዎም፡ ምስግጋር ናብ ሳልሳይ ሃገር ዝርከበሉ ዕድላት ቈላሕታ ክረኽቡ ትካላት ስደተኛታት ጅቡቲ ይዅን ውድብ ሕቡራት ሃገራት - ዩኤንኤችሲኣር ዝግባእ ቈላሕታ ክህባኦም ኵሎም ይምሕጸኑ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ዝተወለዐ ኲናት ጠጠው ክብል ጸዊዑ

ሕቡራት ሃገራት፣ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሕብረት ኣውሮጳን ኣሜሪካን እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ዝተወለዐ ኲናት ደው ክብል ፃውዒት ኣቕሪቦም። እቲ ቅድሚ ኣዋርሕ ንዝተበጽሐ ስምምዕ ምቁራጽ ተፃብኦ ስዒቡ ኣቋሪፁ ዝፀንሐ ኲናት መሊሱ ምውልዑ ከምዘሻቐሎም ኣፍሊጦም ኣለዉ። ዋና ፀሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ መንግስቲ ፌደራልን መራሕቲ ትግራይን ብቅልጡፍ ተኹሲ ጠጠው ከብሉ ጸዊዑ። መንግስቲ ፌደራልን ሰራዊት ትግራይን መጠነ ሰፊሕ ኵናት ከምዝተጀመረ ዝገለጹ ኰይኖም፡ ንሓድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ በቲ ትማሊ ንግሆ ዳግማይ ዝተወለዐ ኲናት ኣዝዩ ከምዝሓዘነ ገሊጹ። “ብጣዕሚ እየ ሰምቢደን ሓዚነን። ኢትዮጵያውያን፣ ተጋሩ፣ ኣምሓሩ፣ ኦሮሞን ዓፋርን ብጣዕሚ ተሳቕዮም’ዮም። ብቅልጡፍ ምቁራፅ ተፃብኦ ክግበርን ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ፌደራልን ህወሓትን ሰላማዊ ዝርርብ ክቕፅልን እምሕፀን" ኢሉ። እቲ ዋና ፀሓፊ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ዘድልዮ ህዝቢ ብዘይገደብ ክበፅሕን ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ብቕልጡፍ ናብ ንቡር ክምለሱን ጸዊዑ ኣሎ። ኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ብወገኑ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ኲናት ምውልዑ ዝገልጹ ጸብጻባት ምስ ሰምዐ፡ ኣዝዩ ከም ዝተሻቐለ ሓቢሩ። ሙሳ ፋቂ መሓማት፡ ተጻብኦታት ብቕልጡፍ ደው ክብሉ ዝጸወዐ ዀይኑ ክልቲኦም ተጻባእቲ ሓይልታት፡ ናብቲ ተጀሚሩ ዝነበረ ዘተ ክምለሱ ኣትሪሩ ተማሕጺኑ ኣሎ። ፍሉይ ላዕለዋይ ወኪል ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ድማ ጻዕሩ ክቕጽል ሓቲቱ። ኦባሳንጆ፡ እቲ ዝፍተን ዝነበረ ልዝብ ክምእዝን፡ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝድለ ወኪል እዩ። መራሕቲ ትግራይ ግን፡  'ዘይሻራዊ ኣይኮነን' ክብሉ ዝነቐፈዎ ዀይኖም፡ መንጎኛ ዀይኑ ከዛትዮም ከምዘይኽእል ገሊጾም እዮም። ኣብ ክንድኡ ድማ፡ መንግስቲ ኬንያ ከዛትዮም ይመርጹ። ኣመሪካ ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣቢላ ኣብቲ ዳግም ዝተወለዐ ግጭት ስክፍታኣ ገሊጻ ኣላ። መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ህወሓትን ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኩነት ናብ ቀዋሚ ስምምዕ ተኹሲ ደው ምባል ንምብፃሕን ኣብ መወዳእታ ድማ እቲ ጎንፂ ንሓዋሩ ከብቅዕን ዝገብርዎ ዘለዉ ፃዕሪ ከሐይሉ ፃውዒት ኣቕሪቡ። ኣብ ዝሓለፉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝተኣወጀ ስምምዕነት ሰብኣዊ ተኹሲ ደው ምባል ናብ ክልላት ትግራይ፣ ዓፋርን ኣምሓራን ሰብኣዊ ሓገዝ ንኽበፅሕ መንገዲ ከምዝፈጠረ ኣብቲ ትማሊ ኣብ ዝወፀ መግለፂ ኣዘኻኺሩ። ብተወሳኺ ኣብ ቀረባ መዓልታት ዝተጀመረ ኲናት፣ ትንኮያ ዝተመልኡ ተረኻትን ናይ ዘላቒ ስምምዕ ተኹሲ ደው ምባል ዘይምብፃሕን ነቲ ክረአ ዝፀንሐ ምዕባለታት ኣብ ሓደጋ ከምዘእተዎ ኣመልኪቱ። ምጅማር ኲናት ነቲ ንኹሉ ዘሳትፍ ፖለቲካዊ መስርሕ ንምፍጣር ዝግበር ፃዕሪ ከምዘተኣጓጉሎ ዘመልከተ ሚንስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ፡ ሰላምን ድሕነትን ኢትዮጵያ ክዝረግ፣ ስቅያት ዜጋታት ክሰፍሕ፣ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ክፍጸሙን ቁጠባዊ ቅልውላዋት ክስዕቡን ከምዝገብር ኣጠንቂቑ። ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናይ ልዝብ ጉጅለ ምጥያሹን ንሰላማዊ ዘተ ዘለዎ ድልየት ምግላፁን ከምዝተገንዘበ ሓቢሩ'ሎ። ኣብዚ እዋን’ዚ፡ ኩሎም ወገናት ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤትን ነዳድን ክቕጽሉ፤ ካብ ወተሃደራዊ ሓይሊ ክዕቀቡን መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክመልሱን ድማ ኣተሓሳሲቡ። ላዕለዋይ ወኪል ጉዳያት ወፃእን ፖሊሲ ፀጥታን ሕብረት ኣውሮፓን ምክትል ፕረዚደንት ኮሚሽን ኣውሮፓን ጆሴፍ ቦረል ሰላማዊ ዘተ ክካየድ ፀዊዑ። ትማሊ ኣብ ትዊተር ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዳግማይ ዝተወለዐ ግጭት ኣብ ልዕሊ ተስፋ ሰላም ፅላሎት ከም ዝፈጠረ ሓቢሩ። ጆሴፍ ቦረል መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኩነታት ከይገደደ ነቲ ግጭት ደው ከብሉ ፀዊዑ'ሎ።\n\n"እዚ እዋን ዘተ ሰላም ዝግበረሉ እዋኑ እዩ" ኢሉ። ወተሃደራዊ ኮማንድ ሰራዊት ትግራይ፡ ብግንባር ደቡብ ኣብ ከባቢታት ኣላማጣ ብሰራዊት ፌደራል፣ ሓይልታት ኣምሓራን ሚልሻን፡ ትማሊ ወጋሕታ [24 ታሕሳስ 2022] ከባቢ ሰዓት 11፡00 (05፡00) ጀሚሩ መጠነ ሰፊሕ ኵናት ከምዝተኸፈቶ መግለጺ ከምዘውጽ ይፍለጥ። መንግስቲ ፌዴራል ብወገኑ ብመገዲ ቤት ጸሕፈት ኮሚኒኬሽን መንግስቲ፡ ድሒሩ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሰራዊት ትግራይ፡ ነቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት ዝተበጽሕ ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ብምጥሓስ ነቲ ኵናት ከም ዝጀመርዎ ኣፍሊጡ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ፡ ኣብ ገለ ዶባዊ ከባቢታት ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ተኹሲ ከምዝሰምዑ ገሊፆም። ኣብ ዞባ ሰሜን ወሎ ወረዳ ራያ ቆቦን ኣብ ደቡብ ትግራይ ከባብታት ራያ ኣላማጣን ዝርከቡ ነበርቲ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ካብ ትማሊ ንጉሆ ጀሚሩ ብርቱዕ ተኹሲ ይሰምዑ ምህላዎም ሓቢሮም። ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰለስተ ሰባት፡ ድምጺ ከበድቲ መዳፍዕ ከም ዝሰምዑ እንተዀነ ካብ ኣየናይ ሸነኽ ከምዝተተኮሰ ከም ዘይፈልጡ ሓቢሮም። ብፍላይ፡ እቲ ድምጺ ውግእ ዝስማዓሉ፡ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ዝዳወብሉ ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ዝርከብ፣ ሰሌን ውሃ ዝበሃል ከባቢ ምዃኑ እቶም ነበርቲ ንቢቢሲ ወሲኾም ገሊፆም። ሓደ ነባሪ ከባቢ ቆቦ፡ "ካብ ወጋሕታ ሎሚ (ረቡዕ 18 ነሓሰ 2014) ጀሚሩ ብርቱዕ ተኹሲ ክሰምዕ ጸኒሐ" ክብል ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ኣብቲ ከባቢ ወተሃደራዊ ንጥፈታት ከምዝነበረ ነበርቲ ተዛሪቦም ክብል ሮይተርስ ጸብጺቡ'ሎ። "ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ፋኖን ብኣውቶቡስ ናብ ግንባር ክኸዱ ርእየዮም" ይብል ሓደ ንሮይተርስ ዝተዛረበ ስሙ ዘይተጸርሐ ነባሪ። እቲ ንዝሓለፉ ሽድሽተ ኣዋርሕ ሃዲኡ ዝነበረ ኲናት ዳግማይ ምውልዑ ኣብ ዝተነግረሉ ተመሳሳሊ መዓልቲ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ፡ ሓንቲ ናብ ሓይልታት ትግራይ ኣጽዋር ንምብጻሕ ዝፈተነት ነፋሪት ሃሪሙ ከም ዘውደቐ ገሊጹ። መራሕቲ ትግራይ ብወገኖም፡ 'ናብ ትግራይ ኣጽዋር ውግእ እተግዕዝ ነፋሪት ተሃሪማ ወዲቓ' ዝብል፡ ሓበሬታ ውጹእ ሕሶት ክብሉ ነጾጎምዎ። ትማሊ ኣማስዮም፡ ብቤት ጽሕፈት ዝምድናታት ኣቢሎም ዘውጽእዎ መግለጺ፡“እዚ ጻዕዳ ሕሶት እዩ። ናብ ትግራይ ዝኣተወት ኮነ ዝተወቐዐት ነፋሪት የላን” ይብል። ሓላፊ ስርሒታት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ሜጀር ጀነራል ተስፋዬ አያሌው፡ እታ ነፋሪት ብሱዳን ኣቢላ ናብ ትግራይ ክትሓልፍ ከምዝተሃርመት ምግላጹ መንግስታዊ ማዕኸን ዜና እታ ሃገር ኢቢሲ ይጠቅስ። እንተኾነ ግን፡ ኣማኻሪ ጉዳያት ጸጥታ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ሬድዋ ሑሴን እታ ተሃሪማ ወዲቓ ዝተባህለት ነፋሪት ኣብ ማዕርፎነ ነፈርቲ መቐለ ኣሉላ ኣባነጋ፡ ከምዝተሃርመት ዝገልጽ ዝራጸም ሓበሬታ ኣውጺኡ። ንሱ፡ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ንሓድሕና ብምንኻስ ንሃገርና ንምድኻም ዘይስልኪ ትምኒት፡ ትልምን ምንቅስቓስን ብምግባር ናይ ዝፍለጡ ታሪኻዊ ጸላእቲ ሃገርና ንብረት ዝኾነ ነፋሪት፡ ብረት ጽዒኑ ኣብ መቐለ እናራገፈ እንከሎ ተሃሪሙ ምውዳቑን [ሰራዊት] ምክልኻል ገሊጹ" ኢሉ። እቲ ካብ መራሕቲ ትግራይ ዝወጽአ መግለጺ፡ "ኣብ ትግራይ ብቐጻሊ ብኣልማሚት ደብዳብ ነፈርቲ ንምክያድ መመኽነይታ ይፈጥሩ ኣለዉ" ክብል ዝኸስስ ኰይኑ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነዚ ተረዲኡ እጃሙ ክፍፅም ይሓትት። “እቲ ዕላማ፡ ናይ ትግራይ ዓርሰ-ምክልኻል ደጋዊ ውጥን ኣምሲልካ ብምቕራብ ንሃለዋት ዝግበር ቃልሲ ከምዘይዀነ ንምርኣይ እዩ” ይብል። እቲ ክሳብ ሕዚ ሃዲኡ ዝጸንሐ ተጻብኦታት ከምዝፈረሰን፡ ውግእ ከምዝተጀመረን ክልቲኦም ወገናት ኣረጋጊጾም ኣለዉ። ንሓያለ ኣዋርሕ ጸኒዑ ዝጸንሐ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት፡ ናብ ዘተን ሰላምን ከምርሕ ትጽቢት ኣብ ዝግበረሉ እዋን'ዩ፡ ዳግማይ ግጭት ተላዒሉ ዘሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሓይልታት ኤርትራ ካብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ክወጽኡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን ሓቲቶም

ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን፡ ሓይልታት ኤርትራ ካብ'ቲ ምስ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ዘካይድሉ ዘለዉ ሓበራዊ መጥቃዕቲ ጠጠው ኣቢሎም ካብ ግዝኣት ኢትዮጵያ ክወጽኡ ሓቲቶም። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ጉተረዝ፡ “ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ እናዀነ ይኸይድ ኣሎ” ብምባል ተጻባእቲ ሓይልታት ብቕልጡፍ ናብ ሰላማዊ ዘተ ክምለሱ ጸዊዑ። ኣንቶንዮ ጉተረዝ ትማሊ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ሰላማውያን ሰባት ከቢድ ዋጋ ይኸፍሉ ኣለዉ፤ ጐንጽን ዕንወትን ኣብ ዘሻቕል ደረጃ በጺሑ ኣሎ። ማሕበራዊ ምትእስሳር ይበታተኽ ኣሎ፡” ኢሉ። “ኣብ መንበሪ ሰላማውያን ሓዊሱ ዝፍጸሙ ዘለዉ ዒላማ ዘይፈለዩ መጥቃዕቲታት፡ መዓልታዊ ብዙሓት ሰላማውያን ይቐትሉ፣ ወሰንቲ ትሕተ ቅርጽታት የዕንዉን ተበጻሕነት ኣድለይቲ ኣገልግሎታት ይድርቱን ኣለዉ፡ “ ክብል እውን ወሲኹ። ሕብረት ኤውሮጳ ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ፡ ዝጀመሮ ሓባራዊ መጥቃዕቲ ብቕልጡፍ ደው ክብል፤ ሰራዊት ኤርትራ ድማ ካብ ልኡላዊ መሬት ኢትዮጵያ ሙሉእ ብሙሉእ ክስሕብ ጸዊዑ። "ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝነብረሉ ከባቢታት ብተደጋጋሚ ዝፍጸም ደብዳብ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ፡ ንሰላማውያን ሰባት ንዝለዓለ ሓደጋ የቃልዖም ኣሎ" ክብል'ውን ከሲሱ። እቲ ሕብረት ወሲኹ፡ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም ካብ ዝኾነ ተወሳኺ ወተሃደራዊ ስርሒታት ክቑጠቡ ተላብዩ። ሕብረት ኣፍሪቃን ኣሜሪካን ሓዊሱ ካልኦት ዓለም ለኸ ትካላትን ሃገራትን'ውን ተጻባእቲ ሓይልታት ብቕልጡፍ ነቲ ተጋዲዱ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ደው ከብሉ ሓቲቶም ኣለዉ። ዋና ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶ/ር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከተማታት ብኣልማማ ይድብድቡ ከምዘለዉን ሰባት ንሞትን መጕዳእትን ከምዝተቓልዑን ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ነቲ ኣብ መንጐ ሰራዊት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዘሎ ኲናት ወተሃደራዊ ፍታሕ ከምዘይብሉ እዩ ዝገልጽ። ንሱ፡ እቶም ኣብ ጐድኒ ሓይልታት ኢትዮጵያ ተሰሊፎም ዝዋግኡ ዘለዉ ወተሃደራት ኤርትራ እውን ብቕልጡፍ ካብታ ሃገር ክወጹ ጸዊዑ ኣሎ። ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ቀጺሉ ዝነበረ ምቍራጽ ተጻብኦ ኣብ ነሓሰ ምፍራሱ ድሕሪ ምፍራሱ፡ ናብ ትግራይ ዝኣቱ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዝ ደው ኢሉ ኣሎ። ኣብ ከተማ መቐለን፡ ካልኦት ብዙሓት ከተማታትን ቀረብ ምግብን መድሃኒትን ይውዳእ ከምዘሎ  ነበርቲ ቅድሚ መዓልቲታት ንቢቢሲ ገሊጾም ነይሮም። እቲ ኲናት ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ይቕጽል ከምዘሎ ዝግለጽ ዘሎ ኰይኑ፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ትማሊ ንርእሰ ከተማ ዞባ ሰሜናዊ ምዕራብ ዝዀነት ሽረ እንዳስላሰ ከምዝተቘጻጸርዋ፡ ሓይልታት ትግራይ ገሊጾም ኣለዉ። ሓይልታት ትግራይ ካብ ዝሓዝዎ ከተማታት እንተተደፊኦም ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት መጥቃዕቲታት ከይፍጸም ስግኣት ከምዘለዎም ገለ ዲፕሎማሰኛታት ይገልጹ ኣለዉ። ትማሊ ኣብ ትግራይ ዘለዋ መዕርፎ ነፈርቲን ካልኦት ትካላትን ፌደራል ናይ ምቍጽጻር ድልየት ከምዘለዎ ዝገለጸ መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ድሕነት ሰላማውያን ከምዘውሕስ ገሊጹ። ኣብታ ንኣስታት ዓመትን ፈረቓን ኣብ ዕጽዋ ዘላ ትግራይ፡ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋጢሙ ከምዘሎን ማእከላት ጥዕና ብሰንኪ ዋሕዲ ቀረብን መሳርሕን ኣገልግሎት ናብ ዘይህባሉ ብርኪ ምብጽሐንን ጸብጻባት የመልክቱ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ ሊብያ ዝተፈጸመ ዘስካሕክሕ  ቅትለት ስደተኛታት ኮኒኑ

ኣብ ሊብያ ዝተፈጸመ ዘስካሕክሕ ቅትለት 15 ስደተኛታት መርኣያ ስእነት ውሕስነትን ሓለዋን ሓተትቲ ዑቕባ'ዩ ክብል ሕቡራት ሃገራት ነቒፉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ 11 ስደተኛታትን ሓተትቲ ዑቕባን ኣብታ ሰሜን ካብ ርእሰከተማ ትሪፓሊ፡ ኣብ ገማግም ባሕሪ እትርከብ ከተማ ሳብራታ ኣብ ሓንቲ ዝተቓጸለት ጃልባ ተቐቲሎም ተረኺቦም። ዝቖሰለ ሬሳታት ናይ ካልኦት ኣርባዕተ ድማ ካብታ ዝሓረረት ጃልባ ወጻኢ ተረኺቡ። "ዋላ'ኳ ኩነታት [ኣማውትኦም] ብንጹር እንተዘይተረጋገጸ፡ እቲ ቅትለት ኣብ መንጎ ተቐናቐንቲ ዕጡቓት ኣሰጋገርቲ ሰባት ብዝተፈጥረ ግጭት ዝሰዓበ'ዩ" ክብል ልኡኽ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሊብያ ገሊጹ። ሰብመዚ ሊብያ ብቕልጡፍ ዘይሻራዊን ግሉጽን መርመራ ከምዝካየድ ብምግባር ንፈጸምቱ ናብ ፍርዲ ከቕርቡ ሕቡራት ሃገራት ጸዊዑ'ሎ። እቲ "ዘስካሕክሕ" ክብል ዝገለጾ መጥቃዕቲ "መርኣያ ስእነት ሓለዋ ስደተኛታትን ሓተትቲ ዑቕባን ኣብ ሊብያ እዩ" ክብል ነቒፉ። ኣብታ ሃገር ዘለዉ ንስደተኛታት ግዳያት ዝገብሩ ሓያላት ኣሰጋገርትን መርበባት ገበንን "ብህጹጽ ክግትኡን ናብ ፍርዲ ክቐርቡን ኣለዎም" ድማ ኢሉ። እታ ንልዕሊ 10 ዓመታት ብኲናት ሓድሕድ ክትሕመስ ዝጸሐት ሊብያ፡ ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ናብ ኣውሮጳ ዝሰግሩላ ሃገር እያ። ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 20 ዓመታት ድማ፡ ብዙሓት ስደተኛታት ግዳያት ጭውያ ኣሰጋገርቲ ከምዝኾኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ መዳጎኒታት'ውን ኣብ ኢድ ሰብመዚ ጸጥታ ጭውያን ቅትለትን ከምዘጋጠሞም ይግለጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ብዙሓት ኤርትራውያን ንመበል 9ይ ዓመት ህልቂት ላምፐዱሳ ዘኪሮሞ ምውዓሎም ይፍለጥ። ብ3 ጥቅምቲ 2013፡ ዝበዝሑ ኤርትራውያን ዝኾኑ ልዕሊ 350 ስደተኛታት ኣብ ገማግም ላምፐዱሳ ምጥሓሎም ይዝከር።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


መራሒ ትግራይ፡ ኲናት ደው ንምባል ባይቶ ፀጥታ 'ብሓይሊ ጣልቃ ክኣቱ' ሓቲቱ

መራሒ ትግራይ፡  ዶ/ር ደብረፅዮን ገ/ሚካኤል፡ እቲ ተኸፊቱና ዝበሎ 'ሓድሽ ሰፊሕ መጥቃዕቲ' ደው ንምባል ባይቶ ፀጥታ ሕቡራት ሃገራት "ጣልቃ ክኣቱ" ሓቲቱ። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ ኣብቲ ናብ ጊዝያዊ ፕረዚደንት ባይቶ ጸጥታን ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራትን ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተወሃሃደን ሰፊሕን መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ከምዝኸፈቱ ከሲሱ። ደብረጽዮን ኣብ ደብዳቤኡ፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ብሓይሊ ጣልቃ ኣትዩ፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ እንተዘይስሒቡን  እቲ መጥቃዕቲ ደው እንተዘይኣቢልዎን፡  "ህዝቢ ትግራይ በዞም ክልተ ጨካናት ሰራዊታት ክበርስ'ዩ"  ክብል ዘለዎ ሻቕሎት ገሊጹ። ብህጹጽ፡ ኣብቲ ክልል መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱን፡ ገደብ-ኣልቦ ሰብኣዊ ሓገዝ ናብቲ ክልል ክውሕዝን'ውን ሓቲቱ። ደብረፅዮን ገ/ሚካኤል፡ ናብ ሕቡራት ሃገራት ደብዳበ ክፅሕፍ እዚ ፈለማዩ ኣይኮነን። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ሓድሽ  ዝተዋደደ መጥቃዕቲ ንምጅማር፡ ይዳለዉ ከምዝነበሩ ዝገልጽ ደብዳበ ጽሒፉ ነይሩ። እቶም ክልተ ተጻባእቲ ሓይልታት፡ ሰብኣዊ ተጻብኦ ደው ምባል ኣካይዶም፡ ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ህድኣት ዓሲሉ ድሕሪ ምጽንሑ'ዩ ሕዚ ዳግማይ ውግእ ተጀሚሩ ዘሎ። መን'ዩ ነዚ ናይ ሕጂ ውግእ ጀሚርዎ ኣብ ዝብል ግን ንሕድሕዶም ክካሰሱ ጸኒሖም ኣለዉ። እዚ ኩናት ንሳልሳይ ዙር ምስተጀመረ፡ ብኣንፈት ደቡብ፣ ምዕራብን ሰሜንን ትግራይ ከቢድ ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ይግለፅ። ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ፡  ማይክ ሃመር፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበሮ ጻኒሒት ድሕሪ ምዝዛሙ መራሕቲ ትግራይ ነቲ ደብዳበ ጽሒፎም ዘለዉ ። ሓደ ሓላፊ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ከመዝበሎ፡ ማይክ ሃመር ትማሊ ምስ ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕንነት ቀዳማይ ሚኒስትርን ምክትል ቀዳማይ ሚኒስትር ደመቀ መኮነንን ተዘራሪቡ ነይሩ። ተመሳሳሊ መልእኽቲ ናብ መራሒ ትግራይ ኣመሓላሊፉ ምንባሩ'ውን እቲ ኣመሪካዊ ብዓል ስልጣን ሓቢሩ። ዶ/ር ደብረጽዮን፡ ኣብዚ ናብ  ሕቡራት ሃገራት ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ደቡብ ግንባር (ቆቦ)፡ ግንባር ደቡብ ምዕራብ (ሰቖጣ)ን ምዕራባዊ ግንባርን ሰፊሕ ሰራዊት ከምዘዋፈረን፡ ኲናት ይካየድ ከምዘሎን ኣረጋጊጹ ኣሎ። "እቲ መስርሕ ሰላም ፈሪሱ ኣሎ" ዝበለ ደብረፅዮን፡ እዚ ዳግማይ ዝተወልዐ ኩናት፡ 'ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ካብ'ቲ ናይ ቅድሚ ሕዚ ንላዕሊ ጨፍጨፍ ከስዕብ እዩ' ክብል ኣጠንቂቑ። ንሱ፡ እቲ ጎንጺ ብፃዕሪ ሕቡራት ሃገራት ድሕሪ ዘላቒ ሰላም ንምምጻእ፡ ብክኢላታት ዝድገፍ ዓለምለኻዊ ጉጅለ ሽማግለ ክሽየም ሓቲቱ። " ኣብ ወከልቲ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪካ ዘለና መርገፂ ብንፁር ኣፍሊጥና ኢና" ዝበለ እቲ መራሒ ክልል ትግራይ፡ ብሕቡራት ሃገራትን ብሓይልታት ትግራይን ተቐባልነት ዘለዎም ኣባለት ጉጅለ ክስየሙ ጠሊቡ። ደብረፅዮን፡  ብተወሳኺ ጥቡቕ ክትትል ዝግበረሉ መስርሕ ሰላም፣ ገበነኛታት ተሓተትቲ ዝኾኑሉን ናይ ግዜ ሰሌዳ ክህልዎምን፡ ኣብ መትከል ዝተመስረተ ስምምዕ ክብጻሕ  ከምዘለዎ'ውን ሓቢሩ። እዚ ኲናት ብሰላማዊ ዘተ መዕለቢ ምእንቲ ክረክብ፡ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣሜሪካ፣ ሕብረት ኣውሮጳን ካልኦት ዓለምለኻውያን ትካላትን ጻዕሪ ክገብሩ ምጽንሖም ዝዝከር እዩ። ክልቲኦም ወገናት፡ ንዘተ ድሉዋት ምዃኖምን፡ በብወገኖም ተዛተይቲ ኮሚተ ምቛሞምን ምግላጾም ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ዳግማይ ምጅማር እዚ ናይ ሕዚ ኲናት ግን፡ ንመስርሕ ዘተ ሰላም ኣብ ሓደጋ ኣውዲቕዎ’ሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ዘይሻራውያን መርመርቲ ሰብኣዊ መሰላት ናብ ትግራይ ክኣትዉ ኣለዎም - ኣሜሪካ

ጸሓፊ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ: ነፃ መርመርቲ ሰብኣዊ መሰላት ናብ ትግራይ ክኣትዉ ከም ዝግባእ ገሊጹ። ኣንቶኒ ብሊንከን ትማሊ 22 ታሕሳስ 2022 ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ሃገሩ ዘይሻራውያን መርመርቲ ሰብኣዊ መሰላት ናብ ትግራይ ምእታዎም ዝያዳ ትኹረት ከም እትህቦ ሓቢሩ። እቶም መርመርቲ ናብቲ ክልል ዝኣትዉ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት እንተሃልዩ እንተዘይሃልዩን ንምርግጋፅ ከም ዝኾነ’ውን ወሲኹ ገሊጹ። ምምሕዳር ባይደን ንሰብኣዊ መሰላት ማእከል ናይ ወጻኢ ፖሊሲኡ ንምግባር ቃል ኣትዩ ከም ዝነበረ ይፍለጥ። ብሊንከን፡ ኣሜሪካ ኣብ ትግራይ ንዝተፈፀሙ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተሓታትነት ንምርግጋፅ ትሰርሕ ከም ዘላ ይገልጽ። እቲ ላዕለዋይ ኣመሪካዊ ብዓል ስልጣን ነዚ ዝገለጸ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኣሜሪካ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዘለዋ ጸቕጥን ጽልዋን ተጠቒማ ብመንጽር ምሕደራ ሰብኣዊ መሰላት ክንደይ ዝኣክል ለውጢ ከም ኣመዝጊባ ዝብል ካብ ጋዜጠኛ ንዝቐረበሉ ሕቶ ምላሽ ኣብ ዝሃበሉ እዋን እዩ። ንሱ፡ ኣብ ኲናት የመን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝፍጸም ዝነበረ ግህሰት ምንካይ ከም ዝተኸኣለ ብምጥቃስ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተገብረ ስምምዕ ሰላም እውን ነዚ ሰብኣዊ ግህሰት ደው ንምባል ዝዓለመ ምዃኑ ተዛሪቡ። ኣሜሪካ፡ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ክካየድ ዝጸንሐ ደማዊ ኲናት ደው ክብል ኣብ መንጎ ክልቲኦም ሓይልታት ዝተገበረ ዘተ ሰላም ከም ዝደገፈትን በዚ ድማ ኣብ ስምምዕ ሰላም ከም ዝተበጽሐን ብሊንከን ኣመልኪቱ። ኢትዮጵያ፡ ናብ ረብሓ ነፃ ቀረፅ ንግዲ (AGOA) ንክትምለስ፡ ነቲ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ዝተፈፀመ ግህሰታት ዘጻሪ ጉጅለ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ፍቓድ ከም ትህብ ተሓቢሩ’ዩ። እቲ ጕጅለ ክኢላታት ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ መርመራ ምግብሩ ከም ቅድመኵነት ከም ዝተቐመጠ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ኤምባሲ ኣሜሪካ ምሕባሩ ጸብጻብ ናይቲ ብእንግሊዝኛ ዝሕተም ኢትዮጵያዊ ጋዜጣ ሪፖርተር የመልክት። መርመርቲ ኣብ ክልል ትግራይ ኲናት ናብ ዝተፈፀመሎም ከባቢታት ክኸዱ ከም ዘይተፈቐደሎም እቲ ኮሚሽን ገሊጹ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ኢትዮጵያ ኣህጉራዊ መርማሪ ንምቛም ዝተወሰነ ውሳነን ዕድመ እቲ ኮሚሽን ምንዋሕን ክትቃወም ከም ዝጸንሐት ይዝከር። ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ከም መሳርሒ ፕሮፖጋንዳ ንፖለቲካዊ ዕላማታት ይውዕል ኣሎ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ጣልቃ ምእታው እዩ ክትብል ዝኸሰሰት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ምንዋሕ ናይቲ ኮሚሽን ክቋረጽ ከም ዝሓተተት ማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ሓቢረን። ቅድሚ ሒደት መዓልቲ፡ እቲ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ዝተፈጸሙ ግህሰታት ዝምርምር ጕጅለ ክኢላታት ሓድሽ ኣቦ መንበር ምምራጹ ኣፍሊጡ ነይሩ። እቲ ቤት ምኽሪ ብ12 ታሕሳስ 2015 [ግእዝ] ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ታንዛንያዊ መሓመድ ቻንደ ዑስማን ሓድሽ ኣቦ መንበር ኰይኑ ከም ዝተመዘዘ ሓቢሩ። እቲ ሓድሽ ኣቦ መንበር ዝተመዘዘ፡ እታ ነቲ ኮሚሽን እትመርሕ ዝነበረት ኬንያዊት ካሪ ቤቲ ሙሪንጊ ካብ ስልጣና ድሕሪ ምውራዳ ከም ዝዀነ’ውን ኣፍሊጡ። እቲ 19 ገጽ ዝሓዘ ጸብጻብ ናይቲ ኮሚሽን፡ ኣብቲ ንክልተዓመት ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት፡ ዓመጽ፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ጃምላዊ ቅትለትን ጥምየት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ከም ኣጽዋር ምጥቃምን ከም ዝተፈጸመ መርትዖታት ከም ዘሎን ኣቃሊዑ’ዩ። እቲ ኮሚሽን እዞም ጥሕሰታት ገበናት ኲናት ከምኡ’ውን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ምዃኖም ከም ዝኣምን'ውን ሓቢሩ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቻይና ኣብ ዢንጃን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ፈጺማ ክትኸውን ትኽእል'ያ- ሕቡራት ሃገራት

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቻይና ኣብ ግዝኣት ዢንጃን “ከበድቲ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት” ፈጺማ ክብል ንነዊሕ ግዜ ትጽቢት ዝተገብረሉ ጸብጻብ ወግዓዊ ገይሩ። ቻይና፡ እቲ ጸብጻብ ብሃገራት ምዕራብ ዝተዳለወ “ላግጺ” እዩ ብምባል እቲ ትካል ነቲ ጸብጻብ ከየውጽእ ክትምጉት ጸኒሓ እያ። እቲ ጸብጻብ ኣብ ልዕሊ ኣስላም ዊገርን ካልኦት ውሑዳን ዓሌታትን ከምዝተፈጸመ ንዝግለጽ፡ ቻይና ግና እትነጽጎ ግህሰት እዩ ፈቲሹ። መርመርቲ ግን፡ “ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት” ክዀኑ ዝኽእሉ “እሙናት መረዳእታታት” ስቅያት ረኺብና ኢና ይብሉ። እታ ሃገር፡ መሰል ውሑዳን ብሄራት ንምጭፍላቕን “ምልካዊ ስርዓት ማእሰርቲ” ንምዝርጋሕን ግልጺ ዘይኰኑ ሕግታት ሃገራዊ ድሕነት ትጥቀም ኣላ ይብሉ። እቲ ቤት ጽሕፈት ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዘካየዶ መርመራ፡ እቶም እሱራት ግዳያት “ጾታውን ጾታ መሰረት ዝገበረን መጥቃዕቲ” ሓዊሱ “ንሕማቕ ኣተሓሕዛ” ተቓሊዖም እዮም ክብል ይገልጽ። ካልኦት፡ ግዱድ ሕክምናን “ኣድልዎኣዊ ተግባራት ምጣነ ስድራን ፖሊሲታት መቆጻጸሪ ወሊድን” በጺሑዎም። ሕቡራት ሃገራት፡ ቻይና እቶም “ብሃበ ተረኽበ ናጽነቶም ዝተመንዝዑ ውልቀሰባት” ንምፍታሕ ስጉምቲ ክትወስድ ክጽውዕ እንከሎ፡ ገሊኦም ቤጂንግ ዝወሰደቶም ስጉምታት “ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ሓዊሱ ዓለምለኻዊ ገበናት ዝርከቦም” ክዀኑ ይኽእሉ’ዮም ኢሉ። ይኹን’ምበር፡ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት’ዮም ኣብ መሓዩር ዝርከቡ ዝብል ብወግዒ ክፈልጥ ከም ዘይክኣለ እቲ ትካል ገሊጹ። ጉጅለታት ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ግን፡ ኣብ ሰሜን-ምዕራብ ቻይና ግዝኣት ዢንጃን ኣብ ዝርከቡ መዳጐኒ ማእከላት ልዕሊ ትሸዓተ ሚሊዮን ሰባት ተኣሲሮም ይብሉ። ንኣስታት 60 ትካላት ዝውክል ዓለምለኻዊ ኮንግረስ ዊገር፡ ነቲ ጸብጻብ ከም ዝተቐበሎ ብምሕባር ቅልጡፍ ዓለምለኻዊ ምላሽ ክወሃብ ሓቲቱ። ኣብ ዢንጃን፡ መብዛሕትኦም ኣስላም ዝዀኑ ኣስታት 12 ሚሊዮን ዊገር ኣለው። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣስላም ዘይኰኑ’ውን በቲ ኩነታት ተጸልዮም እዮም ክብል ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። ብዙሓት ሃገራት፡ ተግባራት ቻይና ጃምላዊ ጨፍጫፍ ክብላ ይገልጽኦ። ነቲ ጸብጻብ ኣቐዲማ ዝርኣየቶ ቻይና ግን፡ ነቶም ክስታት ግህሰት ብምንጻግ እቶም ማእከላት "ግብረ ራዕዲ ዝከላኸሎም" እዮም ኢላ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣመሪካ፡ ኣብ ጉዳይ ኲናት ኢትዮጵያ ስጉምቲ ክትወስድ ድልውቲ እያ’: ሊንዳ ቶማስ-ግሪንፊልድ

ትማሊ 21 ጥቅምቲ ባይቶ ፀጥታ ሕቡራት መንግስታት ኣብ ትሕቲ “ሰላምን ድሕንነትን ኣብ ኣፍሪካ” ዝብል ኣጀንዳ ንኹነታት ኢትዮጵያ ዝምልከት፡ ኣኼባ ኣካይዱ። ነዚ ዕጸው ኣኼባ ስዒቡ፡ ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ባይቶ ፀጥታ ሕቡራት መንግስታት ሊንዳ ቶማስ-ግሪንፊልድ፡ ብዛዕባ ኩነታት ኢትዮጵያ ኣመልኪታ መግለጺ ሂባ። “እቲ ቤት ምኽሪ መግለጺ ኣብ ምውጻእ ዘይምስምማዑ ተስፋ ዘቕብጽ’ዩ፡ በዚ ምኽንያት’ዚ’ዩ ድማ ሎሚ ኣብዚ ክወጽእ ኣገዳሲ ዝኾነኒ” ኢላ እታ ኣምባሳደር። እቲ ኣኼባ ብኣባላት ቤት ምኽሪ ሃገራት ኣፍሪቃ (A3- ጋቦን፣ ጋናን ኬንያን) ኣብ 17 ጥቅምቲ ዝተሓተተ'ዩ። ኩሎም ወገናት ኣጽዋሮም ኣንቢሮም ናብ ሰላም ዝምለሱሉ ሰዓት ከምዝኣኸለ፡ ንባይቶ ጸጥታ ምግላጻ ዘመልከተት እታ ኣምባሳደር፡ ሓበራዊ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ደው ከብል አተሓሳሲባ። ወተሃደራት ኤርትራ ካብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንኽወጹ ክትሓትት ከምዝጸንሐት ድማ ተዛሪባ። “ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ እቶም'ዚ ጎንጺ ኸይፍታሕ ዝዕንቅፉ ሰባት ግቡእ ስጉምቲ ክትወስድ ድልውቲ እያ። እቶም ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝፍጽሙ ድማ ተሓተትቲ ንኽኾኑ ቆሪጽና ኣለና” ኢላ። እታ ኣምባሰደር ወሲኻ፡ ኣሜሪካ ንጻዕሪ ሕብረት ኣፍሪቃ ንምድጋፍ ምሉእ ብምሉእን ብንጥፈትን ተዋፊራ ከምዘላ ሓቢራ። ንኲናት ትግራይ ወተሃደራዊ ፍታሕ ከምዘይብሉ ዝገለጸት ኣምባሳደር ሊንዳ ቶማስ-ግሪንፊልድ “እቲ ዞባ ዝያዳ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ከይኾን ክንከላኸል ኣለና። ዝባኽን ግዜ የለን” ኢላ። ኣብቲ ንክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት፡ ክሳብ ፍርቂ ሚልዮን ዝበጽሕ ሰባት ከምዝሞቱን፡ ኣሜሪካ ተወሳኺ ጃምላዊ ግፍዕታት ከየጋጥም ኣዝያ ከምዝተሻቐለትን ወሲኻ ገሊጻ። ኣሜሪካ፡ መንግስታት ኢትዮጵያን ሓይልታት ትግራይን ኣብቲ ዘተ ሰላም ከምዝሳተፉ ቃል ምእታውም ዝሕብር ብኮሚሽን ሰላምን ጸጥታን ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተዋህበ መግለጺ ከምእትድግፍ'ውን ትማሊ ብቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ኣቢሉ ዝወጽአ መግለጺ የመልክት። መራሕቲ ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን፡ መጻኢ ሰኑይ 14 ጥቅምቲ 2015 ዓ.ም (ግእዝ) ኣብቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ኣብ ትሕቲ ሕብረት ኣፍሪካ ክካየድ ተመዲቡ ዘሎ ዘተ ሰላም ከምዝሳተፉ ድልውነቶም ገሊፆም ኣለው። “ደቡብ ኣፍሪቃ ነዚ ዘተ ንምእንጋድ ስለ ዝተሰማመዐት ነመስግን። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሉሰጉን ኦባሳንጆ ከምኡ’ውን ኣባላት ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃና ፑምዚለ ማላምቦ ንግቹካን ኡሁሩ ኬንያታን ኣብ ስምምዕ ሰላም ንምብጻሕ ኣብ ዝገብርዎ ጻዕሪ ንድግፍ ኢና” ይብል እቲ መግለጺ። እቲ  መግለጺ ወሲኹ'ውን፡ "ከምቲ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ወርሒ መስከረም ኣብ ዝተኻየደ ሓፈሻዊ ጉባኤ ሕቡራት ሃገራት ዝበሎ፡ ኣባላት ፓነል ሕብረት ኣፍሪቃ ዝበጽሕ ስምምዕ ሰላም፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ውግእ ደው ከብሎ'ዩ" ኢሉ። ንኹሎም ዜጋታት ድማ ህድኣት ከምጽእ’ዩ" ይብል። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን፡ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኵነታት ኢትዮጵያ ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ" ብምባል እቲ ኲናት ብቕልጡፍ ደው ክብል ጸዊዑ። ብተወሳኺ፡ "ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቕልጡፍ ክወጽእ" ጸዊዑ። ሕብረት ኣውሮጳ ተመሳሳሊ ጻውዒት ከም ዘቕረበ ኰይኑ፡ ሓይልታት ትግራይ እውን ካብ ወተሃደራዊ ምንቅስቓሳት ክቝጠብ ኣተሓሳሲቡ። እቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ካልኣይ ዓመቱ ተቓሪቡ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ፡ ህይወት ኣማኢት ኣሽሓት ወሲዱ፡ ንሚልዮናት ግዳያት ጥሜት ምምዝባልን ዝተፈላለዩ ኣስካሕካሕቲ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ዘቃለዐ ዀይኑ፡ ዛጊድ ሰላማዊ ዕልባት ኣይተረኽቦን።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


መርማሪ ኮሚሽን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ናይ ስራሕ ግዜኡ ተናዊሑ

መንግስቲ ኢትዮጵያ ‘ዘይሻራዊ ኣይኮነን’ ኢሉ ተቓውሞኡ ዘስመዐሉ፡ መርማሪ ኮሚሽን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ንመጻኢ ሓደ ዓመት ስርሑ ክቕጽል ስልጣኑ ተናዊሑ። ኣባላት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ዓርቢ 27 መስከረም 2015 ዓ.ም [ግእዝ] ኣብ ጀነቫ ኣብ ዘካየድዎ ኣኼባ፡ እቲ ኮሚሽን ነቲ ዝጀመሮ ገበናት ናይ ምጽራይ ስራሕቱ ክቕጽል ብድምጺ ብልጫ ወሲኖም። ኢትዮጵያ፡ እቲ መርማ ኮሚሽን ካብ ዝምስረት ኣትሒዛ ተቓውሞኣ ክተስምዕ ዝጸንሐት ኰይና፡ ብፍላይ ባጀት ከይምደበሉ ዝገበረቶ ጎስጓስ ከምዘይሰመረ ይዝከር። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ሰለስተ ኣባላት ዝሓቖፈ ጉጅለ፡ ምስ’ቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ትግራይ ብዝተኣሳሰር ዝተፈጸሙ ገበናት ኣመልኪቱ፡ ፈላማይ ጸብጻቡ ድሕሪ ምቕራቡ ድማ ተቓውሞኡ ኣስሚዑ። መርማሪ ኮሚሽን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ስርሑ ክቕጽል ዝሓትት ውሳነ፡ ቸክ ሪፓብሊክ ብስም ሕብረት ኣውሮጳ ዝቐረበ ኮይኑ፡ ብጸቢብ ፍልልይ እዩ ጸዲቑ። ካብተን ኣርብዓን ሸውዓተን ኣባል ሃገራት፡ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ እተን 21፡ ንቐጻልነት ስራሕ ናይቲ መርማሪ ጉጅለ ዝደገፋ ኾይነን፡ እተን 19 ድማ ተቓዊመን። ኩለን ኣባላት እቲ ቤት ምኽሪ ዝኾና ሃገራት ኣፍሪቃ ነቲ ውሳነ ተቓዊመንኦ። ኣማኻሪ ሃገራዊ ድሕነት ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ ነቲ ውሳነ ኣመልኪቱ ኣብ ትዊተር ገጹ ከም ዘስፈሮ፡ "ነዚ ፖለቲካዊ ተልእኾ ዘለዎ ኮሚሽን ስርሑ ንክቕጽል፡ ሓንቲ ኣፍሪቃዊት ሃገር’ኳ ዝደገፈት የላን" ኢሉ።  መርማሪ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ንዝተፈጸሙ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፡ ብቐንዱ መንግስቲ ኢትዮጲያ ተሓታቲ ምዃኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ ገሊጹ ነይሩ። እሙን ንዝበሎ ምንጪ ሓበሬታ ምርኩስ ዝገበረ ጸብጻብ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ከም ዘመልክቶ፡ ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጲያ ንኣባጽሕ ደቂ ተባዕትዮ ተጋሩ ዒላማ ዝገበረ መጠነ ሰፊሕ ቅትለት ፈጺሞም ኣለው ይብል። እቲ መርመሪ ጕጅለ ፡ ጥሜትን ጾታዊ ዓመጽን ከም መሳርሒ ኲናት የገልግል ምህላው መርትዖ ከም ዘለዎ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣስፊሩ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን፡ ነቲ ብኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዝወጽአ ጸብጻብ ነጺግዎ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዝወጽአ ጸብጻብ “ህዉኽ፡ ደረጅኡ ዘይሓለወን ናቱ ኣጀንዳ ዘለዎን’ዩ” ብምባል ከምዝነጸጎ ይዝከር። ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ጥቅምቲ ክልተ ዓመት ዝመልኦ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ፡ ኲናት ትግራይ፡ ብኹሎም ዝተሳተፉ ወገናት ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ቅትለትን ከምዝተፈጸመ ብዝተፈላለዩ ተጣበቕቲ መሰላት ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። ነዚ ብዝምልከት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ዝሓለፈ ዓመት ሰፊሕ ፀብፃብ ኣውፂኦም ነይሮም። \nእቲ መርማሪ ኮሚሽን፡ ብቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ስልጣኑ ክሳብ ታሕሳስ 2016 ዓ.ም [ግእዝ] እዩ ተናዊሑ ዘሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣለምዋጭ ኵነታቶም ከም ዘይተመሓየሸ ይገልጹ፣ ሕቡራት ሃገራት ከ እንታይ ይብል?

ኣብ ኢትዮጲያ ክልል ኣምሓራ፡ ዳባት ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ኣብ ዝተደኰነ መዓስከር ኣለምዋጭ ዝነብሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ዝናብ ክራማት ብዘስዓቦ ኵነታት፡ ኵነታቶም መሊሱ ናብ ዝኸፍአ ደረጃ ከም ዝወረደ ገሊጾም። ኣቦ መንበር ንስደተኛታት ዝሕግዝ ትካል ‘ግብሪ ሕያዋይ ሳምራዊ’ ዝዀነ ኣቶ ሃብተኣብ እዮብን ኣብቲ መዓስከር ሻድሻይ ርእሳ እትነብር ዮዲት ዝተባህለት ኤርትራዊት ስደተኛን ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበርዎ ቃለመጠይቕ፡ ኣብዚ ወርሒ ክዘንብ ዝጀምረ ዝናብ ክራማት ተወሲኽዎ፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ ከቢድ ስቓይን ብዅሉ ሸነኻቱ ዘይምቹእ መነባብሮን ወዲቘም ከምዘለው ይገልጹ። ዮዲት፡ “እቲ ቦታ ጀቕጀቕ ጨፈቃ፡ ጭፍን ዝበለ ግመን ጭው ዝበለ በረኻን ስለዝዀነ፡ ንድሕነትካ’ውን ኣስጋኢ’ዩ፤ ብቐሊሉ ክትንቀሳቐስ ኣይትኽእልን፡” ትብል። እንተዀነ፡ ነዚ ባህሪያዊ ኵነታት ይዅን ቀረብ፡ መግቢ፡ ሕክምናን ውሕስነት ጸጥታን ንምምሕያሽ ብዝምልከቶም ኣካላት መንግስትን ኮሚሽን ጕዳይ ስደተኛታትን ዛጊት ዝተገብረ ኣድማዒ ስጕምቲ ከም ዘየለ ኸኣ ይገልጹ። ነዚ ስምዕታ ምርኵስ ብምግባር ቢቢሲ ትግርኛ ንኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተወኪስዎ’ሎ። እቲ ኮሚሽን፡ ነዚ ዝምልከት ስጕምትታ ከም ዝተወስደን ይውሰድ ከም ዘሎን ብምግላጽ፡ ቀረብ መግቢ ዝሓጸረሉ ምኽንያታት ጠቒሱ ንምምሕያሹ፡ ንባዕሉ’ቲ ኮሚሽን ምወላ ይጽበ ከምዘሎ፣ ኣገልግሎት ጥዕናን ጸጥታን ንምምሕያሽ’ውን ኣብ ርእሲ’ቲ ክግበር ዝጸንሐ ስጕምቲ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጲያ ምዝርራብ ይግበረሉ ከም ዘሎ መብርሂ ሂቡ’ሎ። “ኣመጻጽኣና ከቢድ እዩ። ቅድሚኡ፡ ቅድሚ’ቲ ኲናት’ውን ብሰንኪ ኮሮና ናብራና ከቢዱ እዩ ጸኒሑ፡” ትብል - ዮዲት። ብሰንኪ ኲናት ትግራይ ብዝተፈጥረ ኵነታት፡ ኣዝዩ ብዙሕ ሽግር ኣሕሊፎም ካብ መዓስከራት ትግራይ ሃዲሞም ኣብ ኣለምዋጭ ዝበጽሑ ስደተኛታት፡ ኣብኡ ድማ ዝኸፍአ ነገራት የጋጥሞም ከም ዘሎ ዮዲት፡ በቲ ዝወርዶም ኵነታት ኣምሪራ ትዛረብ። ንሳቶም ከም ዝገልጽዎ፡ ድሕሪ ኲናት፡ ካብ መዓስከራት ትግራይ ሃዲሞም ናብ ኣለምዋጭ ንምብጻሕ፡ እቲ ንደላሎን ኣስገርትን ዝሕተት ክፍሊት ዘይተኣደነ እዩ። “ብዙሓት ክዳኖም ሸይጦም ዝመጽኡ፡ ኣብ መገዲ ዛሕዛሕ ዝበለ ሬሳ፡ ምርሻን፡ ዝምታ፡ ዓመጽ ሰጊሮም" ከምዝኣተው ይገልጹ። "ብሰንኪ ጥሜት፡ ድኻም፡ ሞት፡ ሃለዋቶም ዝጠፍአን ብዙሕ’ዩ፡” ብምባል እቲ ጕዕዞ ኣሰቃቒ ምዃኑ ኣቶ ሃብተኣብ ይገልጽ። እቶም ኣብቲ ከባቢ ዳባት ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝተደኰነ መዓስከር ዝነብሩ ዘለው ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ልዕሊ 10 ሽሕ ከም ዝዀኑ ዝተፈላለዩ ጸብጻባት የመልክቱ። ኣብቲ ቦታ እናተመላለሰ ሓገዛት ዝገብር ኣቶ ሃብተኣብ፡ ካብ ማሕበር ‘ግብሪ ሕያዋይ ሳምራዊ'፡ ብመሰረቱ እቲ መዓስከር ኣብ ዘይምቹእ ቦታ ሕርሻ ዝተደኰነ ኣብ ርእሲ ምዃኑ፡ እቲ ቴንዳታት’ውን ከቢድ ዝናብን ንፋስን ክጸውር ከም ዘይክእል ብምግላጽ፡ “ኣብቲ ጭቃ ዝኣተወ እንስሳ፡ እግሩ ተቘሪጹ እዩ ዝወጽእ፡” ብምባል ንኣሸጋሪ ክሊማዊ ኵነታት’ቲ ከባቢ ይገልጽ። “ብፍላይ ህጻናት ከቢድ ስቓይ የሕልፉ ኣለው፣ ኣብ ከቢድ ኣሰካፊ ኵነታት ዓጸቦ እዮም ዘለው፡” ኢሉ ትዕዝብቱ ይገልጽ። ዮዲት ብወገና “ካብ ዓድና ዝተሰደድና ‘ኮ ደቅና ዝሓሸ መጻኢ ንኽህልዎም እዩ፡” ብምባል ኣብ ትግራይ ኲናት፡ ኣብ ኣለምዋጭ ድማ ዝኸፍአ ናብራ ከም ዝተጓነፎም፡ ካልእይ ይትረፍ እቶም ክመሃሩ ዕድመኦም ዝኣኸለ’ውን መባእታዊ ዕድል ትምህርቲ ከም ዘይብሎም ብምግላጽ፡ ንመጻኢኦም ከም ትስከፍ ትዛረብ። ዮዲት፡ ኣብቲ መዓስከር ክትኣቱ እንከላ፡ ንዓኣን ንሓሙሽተ ደቃን ዝኸውን መቝነን እኽሊ ሓንሳእ ምስ ተዋህባ፡ ክሳብ ሕጂ መግቢ ከም ዘይተዋህቦም፡ እቶም ኣብኡ ዝጸንሑ’ውን ንዝሓለፈ ሰለስተ ኣዋርሕ መግቢ ከም ዘይረኸቡ ትዛረብ። “ተደጋጊፍና ኢና ንሓልፎ፣ ብዝሒ ኣባላት ስድራ ዘለዎ ቅሩብ ይሓይሽ፡ ናይ ኵሎም ኣጠራቒሙ ይናበር፡” ትብል’ሞ፡ እቶም ንውልቈም ዝነብሩ ግን፡ ፈጺሙ ከምዘይኣኽሎምን ኣመና ከም ዝሽገሩን ተረድእ። ንመሰንከቲ ዝኸውን ዕንጸይቲ ከም ዝወሃቦም ትገልጽ ዮዲት፡ ምስቲ ዘሎ ሕማቕ ኵነታት ኣየር፡ መሰንከቲ ቦታን ንባዕሉ እቲ ዕንጸይቲ’ውን ተርኪሱ ኣጸጋሚ ምዃኑን ትዛረብ። “ኣብቲ መዓስከር ፈጺምካ ኮፍ ክትብል ኣይትኽእል፣ ዓቕልኻ ዘጽብብ እዩ፡” ብምባል ዝበዝሕ ሰብ ዳባት ክውዕል ከም ዝመርጽ ትገልጽ። እንተዀነ፡ “ኣብታ ከተማ በጺሕካ ክትምለስ’ውን ዘይትተኣማመነሉ እዩ። ኣብ መገዲ ትዝመት፡ ትስረቕ፡ ‘ኤርትራዊ ገንዘብ እዩ’ ኢሎም እዮም ዝሓስቡ። ስርቅን ዘይምቕሳንን ግኑን እዩ፣ ገንዘብ ኣለዎ ኢሎም ዝጠርጠርዎ፡ ከቲሮም ይሃርምዎ ይዘምትዎ፡” ብምባል፡ ስደተኛ ግዳይ ስርቂ፡ ክትራን ዓመጽን ከም ዝዀነ’ውን ተረድእ። ኣብቲ መዓስከር ብዅሉ ዅሉ ክነብር ምኽኣል ዝሰኣነ ድማ፡ ተጻጊሙ፡ ካብ ኣዝማዱ ቅሩብ ደገፍ እናረኸበ 500 ብር ከፊሉ ኣብ ዳባት ተኻርዩ ክጸንሕ ዝመረጸ ሓያለ ስደተኛ ከም ዘሎ’ውን ትገልጽ። ብሰንኪ’ዚ፡ ብፍላይ እቶም መንእሰያት ኮፍ ከም ዘይብሉን፡ ብሕቡእ ናብ ከተማ ጐንደር 8 ሽሕ ብር ከፊሎም ከም ዝኸዱ ትገልጽ። “ኣብኡ ምስ በጽሑ፡ ናብ ዝጠዓሞም ይኸዱ፡” ከኣ ትብል። “ገሊኦም ካብኡ ንሱዳን፡ ብሰሃራ ገይሮም ንሊብያ ዝኸዱ ዝበጽሑ፣ ኣብ መገዲ ሕማቕ ዘጋጠሞም ኣለው፡” ይብል ኣቶ ሃብተኣብ። እቶም ስደተኛታት ጕዳዮም ብወከልቶም ኣቢሎም ናብ ዝምልከቶም ኣካላት እዮም ዘቕርቡ። ዮዲት፡ “ትምህርቲ ምስ ተወድአ ብግዚያውነት ናብቲ ኣብ ጥቓና ዘሎ ቤት ትምህርቲ ከነግዕዘኩም ኢና፡” ዝበሃል ዘረባታት ብመገዲ ወከልቶም ከም ዝመጽአ ብምግላጽ፡ ንሓዋሩ ዝኸውን ፍታሕ ግን ዛጊት ከምዘየለ ትዛረብ። ንሕክምናዊ ኣገልግሎት ኣብ ዝምልከት ጉዳይ፡ ዝበዝሐ ዓቕሚ ዘለዎ ስደተኛ ናብ ከተማ ከይዱ እዩ ዝሕከም። “ካብ መዓስከር ወጺእካ፡ ናብ ከተማ ዘይኰነስ ናብቲ ኻልእ ኣንፈት ቀዳማይ ረዲኤት ዝወሃበሉ ሕክምና ከም ዘሎ ተነጊሩና፣ ግን ጭው ዝበለ በረኻ እዩ፡ ናብኡ ገጽና ኣይንኸይድን ውሕስነት የብሉን።” ትብል። ኣቶ ሃብተኣብ ብወገኑ፡ እቲ ቦታ ስእነት ጸጥታ ከም ዘለዎ፡ ዕጡቓት ኣብቲ ከባቢ ከም ዝንቀሳቐሱን ይገልጽ። “ብፍላይ ኣብቲ ፈለማ እዋን፡ ዕጡቓት ናብቲ መዓስከር ኣትዮም ዘሚቶም ከይዶም እዮም፡” ብምባል፡ ብድሕሪኡ ሓይልታት መንግስቲ መጺኦም ከረጋግእዎ ፈቲኖም ከም ዝነበሩ ብምግላጽ፡ “እንተዀነ ሕጂ’ውን ጸጥታ ፈጺሙ ዘተኣማምን ኣይኰነን፡ ስርቂ፡ ክትራን ዓመጽ ቀጻሊ ተርእዮ እዩ፡” ይብል። ሃብተኣብ ከም ዝገልጾ፡ ካብ መዓስከር ኣለምዋጭ ወጻኢ፡ ሃይቅ ኣብ ዝተባህለ ቦታ’ውን ብተመሳሳሊ ሰለስተ ሚእቲ ዝዀኑ ካብ ትግራይ ዝተፈናቐሉ፡ ኤርትራውያን’ውን ኣብ ቴንዳን ሃሩርን፡ ኣብ ሕማቕ ኵነታት ከም ዘለው ይገልጽ። እዚኣቶም፡ ስደተኛታት ዘይኰኑ፡ ኣብ ከተማታት ትግራይ ኣብ ንግድን ካልእ ዝተፈላለየ ስርሓትን ተዋፊሮም ናብራኦም ዝመርሑ ዝነበሩ ኰይኖም፡ “ካብኡ ሃዲሞም ኣብ ክልል ኣምሓራ ብሓይልታት መንግስቲ ተኣሲሮም ነይሮም፣ ኤርትራውያን ምዃኖም ምስተረጋገጸ፡ ኣብ ሃይቅ ጥቓ ደሴ፡ ኣብ መዓስከር ይነብሩ ኣለው።” ብምባል፡ ንዅሎም ስደተኛታትን ተፈናቐልቲ ቈላሕታ ከም ዘድልዮም ለበዋኡ የቕርብ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ ብፍሉይ ንጕዳይ ስደተኛታት ኣለምዋጭ ኣመልኪቱ ንኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [UNHCR] ኣብ ኢትዮጲያ ተወኪስዎ። እቲ ኮሚሽን ኣብ ምላሹ፡ እቲ መዓስከር ካብ ዝተመስረተሉ ግዜ ኣትሒዙ፡ ኵነታት ሓመድ ናይቲ ቦታ ንዋሕዚ ውሕጅ ጥጡሕ ከም ዘይገብሮ ጠቒሱ፡ ነዚ ንምምሕያሽ ከኣ ካናለታት ውሕጅ ከህነጽ ከም ዝጸንሐን፣ ንመዕገቲ ዕልቕልቕ ዝዝውተር ሓመድ ዝመልአ መሸማዓት ኣብ ነፍስወከፍ ቴንዳ ከም ዝኸቦ ብምግባር፡ ውሕጅ ንውሽጢ ከይኣቱ ጻዕሪ ተገይሩ እዩ ይብል። እቲ ኮሚሽን ኣተሓሒዙ፡ ኣብ መጻኢ ክስዕብ ንዝኽእል ዕልቅልቕ ንምውጋድን፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝወርድ ሓደጋ ንምክልኻልን ክከኣል፣ ነቲ ቦታ ብመሰረቱ ንምምሕያሹ ግን UNHCR ዝያዳ ገንዘባዊ ሓገዝ ይጽበ ከም ዘሎ ይገልጽ። ንሕጽረት ቀረብ መግብን መድሃኒትን ስደተኛታት ዝምልከት ዝቐረበሉ ሕቶ ኣመልኪቱ፡ UNHCR ኣብ ኣለምዋጭ ንዘለው ኣካየድቲ፡ ህይወት ኣድሕን መድሃኒት፣ ቀረብን መሳርሕታትን ሕክምና ኣብተን ዘለዋ ትካላት ጥዕና ንስደተኛታት ንኽቕርቡ ዘድሊ ደገፍ ከም ዝገብር ይገልጽ። ተወሳኺ ክንክን ዘድልዮም’ውን ኣብ ደባርቕን ጐንደርን ኣብ ዘለው ትካላት ጥዕና ኣገልግሎት ‘ሪፈራል’ ይወሃብ’ዩ። “እንተዀነ ስደተኛታት ዝሓሸ ኣገልግሎት ጥዕና ምእንቲ ክረኽቡ፡ ኣብቲ ሃገራዊ ስርዓተ ክንክን ጥዕና [ኢትዮጲያ] ከምዝወሃሃዱ ንምግባርን ንሰበስልጣን ንኸነእምን ንጽዕር ኣለና፡” ይብል እቲ ብዩኤንኤችሲኣር ዝተዋህበ ምላሽ። ንቐረብ መግቢ ኣብ ዝምልከት ነጥቢ’ውን፡ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ካብ ግንቦት 2022 ጀሚሩ ኣብ ኣለምዋጭ ንዝርከቡ ስደተኛታት መቝነን መግቢ ክህብ ከም ዝጸንሐ፡ እቲ ኮሚሽን የመልክት። እንተኾነ ብሰንኪ ዓለማዊ ናህሪ ዋጋ ነዳዲ፡ ግጭትን ክሊማዊ ምዝባዕን ዝመጽአ ምንካይ ሰብኣዊ ዓቕሚ፣ ዝረአ ዘሎ ሕጽረት ምወላ፡ መጠን መቝነን መግቢ ብዓቢኡ ብ 40 ሚእታዊት ንኽጐድል ምኽንያት ኰይኑ ከም ዘሎ እቲ ኮሚሽን ይኣምን። “እዚ ማለት ብዙሓት ስደተኛታት እኹል መግቢ ንምርካብ ይቃለሱ ኣለዉ፣ ኣብ ውሕስነት መግቦምን ኣመጋግባኦምን ጽልዋ ፈጢሩ’ሎ፡” ይብል። በዚ መሰረት ድማ እቲ ኮሚሽን፡ ስደተኛታት ዘድልዮም መግቢ ንኽረኽቡ ንምሕጋዝ፡ ምወላታት ለገስቲ ንክቕጽል ጻውዒት ምቕራብ ይቕጽል ምህላው ሓቢሩ። ነቲ ዘይተመሓየሸ ኵነታት ጸጥታ’ቲ መዓስከር ብዝምልከት ንዝቐረበ ስምዕታ ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ክምልስ እንከሎ፡ ብርግጽ ኣብ ዝሓለፈ ሚያዝያን ግንቦትን 2022፡ እቲ መዓስከር ብግጭት ተሃስዩ እዩ ኢሉ የረጋግጽ። እቲ ኮሚሽን ከም ዝብሎ፡ ከኣ ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ምስቶም ኣብቲ ቦታ ዝርከቡ ሰበስልጣን ኵነታት ጸጥታ ስደተኛታት ንምምሕያሽ ዘኽእል ስጕምቲታት ሓለዋ ክወስዱ ድፍኢት ክገብር ጸኒሑ’ሎ። ከም ውጽኢቱ፡ ኣባላት ጸጥታ ናብቲ ቦታ ተዋፊሮም ከምኡ’ውን ንጸጥታ ናይቲ ከባቢ ስደተኛታት ዝሕሉ ሓይሊ ጸጥታ ከም ዘተዋፈረን፣ ኣብ ኣፍደገ’ቲ መዓስከር’ውን መፈተሺ ነቝጣ ከም ዝተተኽለን፡ ይገልጽ። ብዘይካ’ዚ፡ ድሕነት ስደተኛታት ንምርግጋጽ፡ ንጸጥታ ዝምልከት፡ ኣብ መንጐኦምን ኣባላት ጸጥታን ብቐጻሊ ምልውዋጥ ሓበሬታ ከም ዝካየድ፡ ኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ምላሽ ይህብ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኲናት ዩክረይን፡ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ከቢድ ግፍዕን ዕንወትን ንዝወረዶ ከባቢታት በጺሑ

ኣብ ዩክረይን ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣንቶንዩ ጉተረዝ ናብቲ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ሩስያ ኣትዩ ዝነበረን ብዙሓት ሲቪላውያን ተቐቲሎም ዝተረኽብሉን ቡቻ ዝተባህለ ቦታ ብምኻድ ንዝወረደ ዕንወት ብኣካል ተዓዚቡ። ቅድሚ ክልተ መዓልታት ኣብ ሞስኮ ምስ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ዝተራኸበ ጉተረዝ፡ እቲ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ዘሎ ኲናት ዩክረይን ከብቅዕን ምቁራጽ ተጻብኦታት ክግበርን ጸዊዑ። ንሱ እቲ ኣብቲ ዝበጽሖ ቦታታት ዝተዓዘቦ ዝፈረሰን ዝነደደን ህንጻታት ከምዘሕዘኖ ገሊጹ። "ነዚ ዝዓነወ ህንጻታት ምስ ተዓዘብኩ፡ ስድራቤተይ ኣብዚ ፈሪሱ ዘሎን ናብ ጸሊም ዝተቐየረን ገዛውቲ እንተዝህልዉ ኢለ'የ ሓሲበ። ደቂ-ደቀይ ሰንቢደን ክሃድማ ተራእየናኒ" ክብል ገሊጽዎ። "እዚ ኲናት'ዚ ናይ መበል 21 ክፍለዘመን ትርጉም-ኣልቦነት'ዩ። ኲናት ሕሱም'ዩ። ነዚ ኩነታት ብዓይንኻ ክትርእዮ እንከለኻ ድማ፡ ልብና ምስቶም ግዳያት'ዩ ዝኸውን፣ ምጽንናዕ ንቤተሰቦም"። "ስሚዕትና ግን፡ ኣብ መበል 21 ክፍለ-ዘመን ኲናት ቅቡል ዝኾነሉ መንገዲ የለን፡ ራኣይዎ'ዶ" ክብል ጉተረዝ ዝተሰምዖ ጓሂ ገሊጹ። ኣብቲ ቦታታት ዝተፈጸመ ቅትለትን ግፍዕን ክምርመር ከምዝድግፍ ዝገለጸ እቲ ዋና ጸሓፊ፡ "ዓለምለኻዊ ገበናዊ ቤት ፍርዲ [ዘካይዶ መርመራ] ምሉእ ብምሉእ እድግፎ'የ፣ ፈደራላዊት ሩስያ'ውን ምስቲ ቤት ፍርዲ ክትተሓባበር እምሕጸን"። "ብዛዕባ ኲናት ክንዛረብ እንከለና ግን፡ እቲ ዝኸፍአ ኲናት ባዕሉ'ዩ" ኢሉ። ጉተረዝ ድሕሪ'ቲ ኣብ ቦረድያንካን ቡቻን ዘካየዶ ምብጻሕ፡ ናብታ ዒላማ ደብዳብ ሓይልታት ሩስያ ኮይና ዝጸንሐት ከተማ ኢርፒን ከምርሕ ምዃኑ ተፈሊጡ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ዝዀነት ሃገር፡ ኣብዚ ምስ ዩክረይን ዝግበር ዘሎ ኲናት ኢዳ ክትመልስ እንተፈቲና፡ ቅጽበታዊ ግብረመልሲ ክወሃባ ምዃኑ፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣጠንቂቝ። "ካልኦት ዘይውንናኦ ኣጽዋር ዓጢቕና ኢና፣ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ድማ ክንጥቀመሉ ኢና፡" ክብል፡ ነቲ ሃገሩ ዘለዋ፡ ባልቲክ ሚሳይልን ኑክሊየራዊ ኣጽዋርን ኣመልኪቱ። ኣሜሪካ፡ ዩክረይን ንሩስያ ክትብድህ ትኽእል እያ ብምባል ብዝተተስፈወቶ ተተባቢዐን፡ መሻርኽቲ ዩክረይን ዝዀና ሃገራት ዝተፈላለየ ወተሃደራዊ ኣጽዋር ነታ ሃገር ከቕርባ ይርኣያ ኣለዋ።ዝዀነት ሃገር፡ ኣብዚ ምስ ዩክረይን ዝግበር ዘሎ ኲናት ኢዳ ክትመልስ እንተፈቲና፡ ቅጽበታዊ ግብረመልሲ ክወሃባ ምዃኑ፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣጠንቂቝ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣብ ከቢድ ሽግር ዝርከቡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኣብ ጂቡቲ

ኣብርሃ (ስሙ ዝተቐየረ) ካብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወለዐ ኲናት ንምህዳም ዘይሕጋውያን ኣሰጋገርቲ ንዘዳለዉሉ ኣዝዩ ኣፀጋሚ መገዲ ተጠቒሙ ናብ ጂቡቲ ካብ ዝኣቱ ሓደ ዓመት ጌሩ ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝነበረሉ ነብሱን ስድርኡን ብንግዲ ዘመሓድር ዝነበረ ኣብርሃ ሐዚ ኣብ ከቢድ ሽግር ከምዝርከብ ይዛረብ። ናብራ ስደት መሪር ክኸውን ከምዝኽእል ግምት እኳ እንተነበሮ፡ ከምዚ ሎሚ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሆልሆል፡ ጅቡቲ ዘሎ ከቢድ ክኸውን እዩ ኢሉ ግን ኣይሓሰበን። ንሓደ ሰብ ኣብ ወርሒ ሰለስተ ኪሎ ሓርጭ ስርናይን ክልተ ኪሎ ዘይተጥሓነ መሸላን ከምዝወሃቦ ኣብርሃ ይዛረብ። ኣብዚ እዋን ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሆልሆል ልዕሊ 7 ሽሕ ሰባት ክህልው እንከለው፡ ካብዚኦም እቶም ኣስታት 1,000 ኢትዮጵያውያን ከምዝኾኑ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ካልኦት ነበርቲ እቲ መዓስከር ገሊፆም። እቶም ስደተኛታት፡ ነቲ ዝወሃቦም መሸላ ኣጥሒኖም ክጥቀመሉ ዘኽእሎም መገዲ ስለዘየለ፡ እቲ ዝወሃቦም ክልተ ኪሎ ኣብቲ ከባቢ ኣጣል ንዘርብሑ ነበርቲ ብዝሓሰረ ዋጋ ክሸጥዎ ከምዝግደዱ ይዛረቡ። ኣስታት ሓደ ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ጅቡቲ፡ ኣብ ኣርባዕተ ዝተፈላለዩ መዓስከራት ከባቢ 35 ሽሕ ስደተኛታት ተአንግድ። ዓሊ ዓደህ ዝብሃል መዓስከር ንፍርቂ ካብቶም ስደተኛታት ዘአንግድ እንትኸውን፡ ሆልሆል ድማ 23 ሚኢታዊት ብምሓዝ ካልኣይ ዝዓበየ መዓስከር ስደተኛታት ጅቡቲ እዩ። እቶም ካልኦት መዓስከራት ኣብ ከተማ ጅቡቲን ማርካዚን ይርከቡ። ኣብ መዓስከር ሆልሆል ዝርከቡ ስደተኛታት ኣብ ርእሲ’ቲ ዘጋጥሞም መሰረታዊ ናይ ቀረብ ጸገማት፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ሰሙናት ድማ ብሰንኪ’ቲ ዓመታዊ ኣብ ጅቡቲ ዘጋጥም “ካምሲን” ዝበሃል ህቦብላ፡ ንጸገም መፅለሊ ተቓሊዖም ይርከቡ። እቲ ኣዝዩ ብርቱዕ ንፋስ ኣብቲ መዓስከር ንዝርከቡ ካብ ፕላስቲክ ዝስርሑ መዕቆቢታት ስለዘፍረሶም ብዙሓት ነበርቲ መፅለሊ ኣልቦ ከምዝኾኑ እቶም ስደተኛታት ይዛረቡ። ካብ ወጋሕታ ሰዓት 4፡00 ጀሚሩ ክሳብ ቀትሪ ዝነፍስ እቲ ንፋስ፡ ከቢድ ሓደጋ ከንፀላልዎም ከምዝገበረ ወሲኾም ይገልፁ። ኣብቲ መዓስከር ካብ ዝርከብ መፅለሊታት እቲ ልዕሊ ፍርቂ ብነፋስ ከምዝዓነወ ዝሓበሩ እቶም ስደተኛታት 12 መጽለሊታት ከኣ ምሉእ ብምሉእ ካብ ኣገልግሎት ወፃእ ከምዝኾኑ ተዛሪቦም። እቲ ንፋስ በቲ ዘሎ ኩነታቱ እንተቐጺሉ ብዘይ መጽለሊ ከይተርፉ ሰጊኦም ከምዘለዉ'ውን ይዛረቡ። ትንበያታት ከምዘመልክትዎ፡ እቲ ህቦብላ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ክጸንሕ ትጽቢት ይግበር። እቶም ስደተኛታት ብዛዕባ እቲ ሓደጋ ዘብፅሓሎም ህቦብላ፡ ነቲ መዓስከር ንዘመሓድሩ መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ሓበሬታ ከምዝሃቡን ክሳብ ሕዚ ግን ዝኾነ ምላሽ ከምዘይረኸቡን ይገልፁ። ቢቢሲ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ወሃቢት ቃል ላዕለዋይ ኮሚሽነር ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (ዩኤን ኤች ሲ ኣር) ንዝኾነት ፈይዝ ካሲና ኣዘራሪቡ ነይሩ። ንሳ፡ ብፍላይ ምስ ፀገም ቀረብ መግቢ ብዝተሓሓዝ ኣብ ዝሃበትና መልሲ፡ ብሰንኪ ዓለማዊ ወሰኽ ዋጋ ነዳድን ኩናትን፡ ነቶም ስደተኛታት እኹል መግቢ ምቕራብ ከምዘይተኽኣለ ኣረዲኣ። “እቲ ካልእ ምኽንያት ከኣ ትካልና ሕጽረት ገንዘብ ስለዘጋጠሞ እዩ። ኣብዚ ዓመት'ዚ ኣብታ ሃገር ንዝርከቡ ስደተኛታት ኣገልግሎት ንምሃብ ካብ ዘድልየና ገንዘብ፡ 27 ሚእታዊት ጥራይ ክንረክብ ኪኢልና ኣለና። ለገስቲ ብቐፃሊ ደገፍ ክገብሩ ከኣ ጻውዒት ነቕርብ" ክብል ፈይዝ ንቢቢሲ ተዛሪባ። እንተኾነ ግን እቶም ስደተኛታት ኣዝዩ ኣገዳሲ ኣብ ዝበልዎ ጉዳይ መፅለሊ ርእይቶ ካብ ምሃብ ተዓቂባ። እቶም ስደተኛታት ከምዝብልዎ፡ ኣብ መዓስከር ሆልሆል ዝርከብ መደበር ጥዕና ምርመራ ኤችኣይቪን ኮሮና ቫይረስን ካብ ምግባር ወጻኢ፡ ዝኾነ ዓይነት መድሓኒታት፣ ኣገልግሎት ላቦራቶሪ ይኹን ሓኻይም የብሉን። ንዝሓሸ ሕክምና ካብቲ መዓስከር 40 ኪሎሜተር ርሒቑ ናብ ዝርከብ ማእከል ሕክምና ከምዝለኣኹ፡ እንተኾነ ግን ናብኡ ዝበጽሕ መጓዓዝያ ብዘይምህላዉ፡ ብዙሕ ጸገማት የጋጥሞም ከምዘሎ ይዛረቡ። ኣብ ከቢድ ሓደጋ ጥዕና ንዘሎ ሰብ ጥራይ ኣገልግሎት እትህብ ኣምቡላንስ፡ ኣብቲ መዓስከር ካብ እትርከበሉ እቲ ዘይትርከበሉ እዋን ይበዝሕ ይብሉ እቶም ስደተኛታት። “ነዚ ሓሊፍና ክንኸይድ እንተፈቲንና ባዕልና መድሃኒት ክንገዝእ ንግደድ። እቲ ስደተኛ ገንዘብ ስለዘይብሉ ግን ብዘይ መድሃኒት ናብ መፅለሊኡ ተመሊሱ ይድቅስ” ይብል ኣብርሃ። “ካብ ሆሎሆል ናብቲ ብቐረባ ዝርከብ ኣልሰበህ ዝብሃል ከባቢ ህዝባዊ መጓዓዝያ የለን። ምኻድ ከምዘይከኣል እናፈለጥካ ‘ሪፈር’ ምጽሓፍ ትርጉም የብሉን” ይብል ኣብርሃ። ኣብ መዓልቲ ሓደ ግዜ ጫት ፅዒና እትመፅእ መኪና ናብ እትርከበሉ ዝቐረበት ቦታ ብእግሮም ብምኻድ ለሚኖም ሕክምና ክረኽቡ ዝፍትኑ ስደተኛታት’ውን ኣለው። ኣብ’ቲ መዓስከር እኹል ማይ ከምዘየለ ዝዛረቡ እቶም ስደተኛታት፡ እቶም ዝጸንሑ ገንእታት ማይ ከኣ ብፍላይ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ኣብ ሰለስተ መዓልቲ ሓደ ግዜ ጥራሕ ከምዝመልኡን ብተደጋጋሚ ክዕጸዉ ከምዝጸንሑን ሓቢሮም። ብሰንኪ’ቲ ዘይ እኹል ቀረብ ማይ ድማ ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ ጥራይ ማይ ዝበፅሖም ስደተኛታት ከምዘለዉ ይዛረቡ። በዚ ምኽንያት፡ ገለ ዝኸኣሉ ስደተኛታት ንኣስታት ሰለስተ ሰዓታት ብእግሮም ተጓዒዞም ካብ ምንጪ (ፈልፋሊ ማይ) ቀዲሖም ይምለሱ። እዚ ግን ናብ ተላባዒ ሕማማት የቃልዖም ከምዘሎ ወሲኾም ይገልጹ። እዚ ኩሉ ፀገማት ዘጋጥሞም ዘለዉ ዝበዝሑ ካብ ኦሮሚያን ትግራይን ዝሃድሙ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ኮይኖም፡ ብፍላይ ብሰንኪ ጥሜት ናብ የመን ክስደዱ ከምዝውስኑ ይዛረቡ። ኣብ ቀረባ እዋን ናብ የመን ዝተሰደዱ ሰለስተ ኢትዮጵያውያን ከምዝሞቱ ብመርትዖ ኣደጊፎም ናብ ቢቢሲ ኣቕሪቦም ኣለዉ። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ወሃቢት ቃል ላዕለዋይ ኮሚሽነር ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (ዩኤን ኤች ሲ ኣር)  ፈይዝ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ህጹጽ ሓገዝ እንተዘይረኺቡ ንድሌታት እቶም ስደተኛታት ከማልእ ከምዝጽገም ብምግላፅ ምስ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ብምዃን ለገስቲ ገንዘብ ክህቡ ፃዕሪ ይገብሩ ምህላዎም ኣረዲኣ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኲናት ዩክሬን፡ ዋና ጸሓፊ ጉተረስ ኣብ ዑደት ኣብ ዝነበረሉ ኪቭ ብሮኬት ተሃሪማ

ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኪቭ ርእሰ ከተማ ዩክረይን ምብጻሕ እናገበረ እንከሎ ናብታ ከተማ ሮኬታት ተተኲሶም። ኣብታ ከተማ ናብ ዝርከብ 'ሼቭቼንኮ' ዝተባህለ ከባቢ ክልተ ግዜ ሮኬት ከም ዝተተኮሰን ሰለስተ ሰባት ጕድኣት ወሪድዎም ናብ ሆስፒታል ከም ዝተወስዱን ከንቲባ እታ ከተማ ገሊጹ። ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብታ ከተማ ዑደት ኣብ ዝገብረሉ እዋን፡ ንባይቶ ጸጥታ እቲ ዝመርሖ ትካል ነቒፉ። ጉተረዝ፡ እቲ ባይቶ ንኲናት ዩክረይን ደው ከብሎ ኣይክኣለን ብምባል፡ "እዚ ብጣዕሚ ዘሕዝንን ዘቘጥዕን እዩ" ክብል ኮኒኑ። "ብግልጺ ክነግረኩም፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቲ ኲናት ደው ንምባል ንዓቕሙ ዝምጥን ጻዕሪ ኣይገበረን፡" ኢሉ። እቲ 15 ኣባል ሃገራት ዝሓዘ ባይቶ ጸጥታ፡ ቀንዲ ስርሑ ሰላምን ድሕነትን ዓለም ምሕላው እዩ። እንተዀነ እቲ ትካል፡ ነቲ ገና ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ክገትኦ ብዘይምኽኣሉ፡ መንግስቲ ዩክረይንን ካልኦት ኣካላትን ይነቕፉዎ ኣለው። ሩስያ፡ ሓንቲ ካብተን ሓሙሽተ ቀወምቲ ኣባላት ባይቶ ጸጥታ እያ። ኣንቶኒዮ ጉተረስ፡ ትማሊ ምስ ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ ሓበራዊ መግለጺ ክህብ እንከሎ፡ "ክቡር ፕረዚደንት፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተስፋ ከም ዘይቈረጸ ንዓኻን ንህዝቢ ዩክረይንን ከፍልጠኩም እደሊ፡" ኢሉ። እቲ ዋና ጸሓፊ፡ ነቲ ዝመርሖ ትካል እንተነቐፈ'ኳ ዝተፈላለዩ ሓገዛት ይህብ ምህላው ግን ጠቒሱ'ዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዩክረይን 1400 ሰራሕተኛታት ብምውፋር መግብን ገንዘብን ዘጠቓልል ዝተፈላለዩ ሓገዛት ይገብር ከም ዘሎ ጉተረስ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ዋና ጸሓፊ ኣብ ዩክረይን ኣብ ዝበጽሐሉ እዋን፡ ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ሃገሩ ዝፈጸመቶም "ገበናት ኲናት" ክርኢ ከም ዝኽእል ተዛሪቡ። ሩስያ "ዓሌታዊ ጭፍጨፋ" ትፍጽም ኣላ ክብል ከሲሱ። ሩስያ ግን ነዚ ከምዚ ዓይነት ክስታት ትነጽጐ። ትማሊ ቦሮድያንካ ኣብ ዝተባህለ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ኪቭ ኣብ ዝርከብ ከተማ ምብጻሕ ዝገበረ ጉተረዝ፡ በቲ ኲናት ዝዓነው ህንጻታት ተዓዚቡ። "ኣብ መበል 21 ክፍለመዘን ዘይሕሰብ" ኲናት ክብል'ውን ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጹ። ነታ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ብሩስያ ዝዓነወት ከተማ ማሪዮፖል ምስ ርኣየ ድማ፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ንምድሓን ጻውዒት ኣቕሪቡ። "መብዛሕትኦም ኣረጋውያን እዮም፣ ክንቀሳቐሱ ዘይክእሉ ኣለው። ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰላማውያን ሰባት ከነድሕኖም ኣለና፡" ኢሉ። ሩስያ፡ ኣዞቪስታል ኣብ ዝተባህለ ቍሸት ኢንዳስትሪ ዝነብሩ ሰላማውያን ሰባት ከምኡ'ውን ወተሃደራት ዩክረይን ካብቲ ከባቢ ክወጽኡ መገዲ ክትከፍት፡ ብተደጋጋሚ ብዩክረይን ተሓቲታ እያ፤ ሩስያ ግን ኣይተቐበለቶን። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ፡ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን፡ "ብመትከል" ሰላማውያን ሰባት ካብታ ከተማ ክወጽኡ ከም ዘፍቀደ ንቢቢሲ ተዛሪቡ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


‘ቅልጡፍ ሓገዝ እንተዘይረኺበ 750 ሽሕ ስደተኛታት ኣብ ኢትዮጵያ ዝበልዕዎ ኣይክህልዎምን'ዩ' - ሕቡራት ሃገራት

ህጹጽ ሓገዝ እንተዘይተረኺቡ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 750 ሽሕ ስደተኛታት ዝበልዕዎ ከምዘይህልዎም ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኤጀንሲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣፍሊጦም፡፡ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራትን ኣገልግሎት ስደተኛታትን ካብ ስደት ተመለስትን ኣብ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ፡ ህጹጽ ሓገዝ ገንዘብ ዘይርከብ እንተዀይኑ ድሕሪ ዝመጽእ ዘሎ መስከረም 2015 ዓ/ም [ግእዝ] ኣብታ ሃገር ተዓቝቦም ዝርከቡ ስደተኛታት ዝብልዕዎ ኣይክህልዎምን እዩ፡ ኢሎም፡፡ ብሰንኪ እዚ ከጋጥም ዝኽእል ቅልውላው ድማ እቶም ስደተኛታት ንሕጽረት ምግቢ ክቃልዑን ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ክዳኸምን ከምዝገብር ስግኣቶም ገሊጾም፡፡ ተወካልን ዳይረክተርን ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ኣብ ኢትዮጵያ፡ ክላውድ ጂቢዳር ‘‘ብህጹጽ ሓገዝ ገንዘብ እንተዘይረኺብና ኣብ ውሽጢ ሰሙናት 750 ሽሕ ሰባት ዝበልዕዎ ኣይክህልዎምን'ዩ’’ ኢሉ፡፡ ሕቡራት ሃገራት ንስደተኛታት ዝህቦ ዝነበረ ረድኤት ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ክቕንሶ ከምዝተገደደ ኣብቲ መግለጺ ሓቢሩ ኣሎ፡፡ ኣብ 2015 [ኣ.ኣ] ኣብ ኢትዮጵያ ንዘለዉ ስደተኛታት ዝወሃብ ዝነበረ መጠን ረድኤት ብ 16 ሚእታዊት ዝተቐነሰ ኰይኑ፡ ካብ ሕዳር 2013 [ግእዝ] ጀሚሩ ብ 40 ሚእታዊትን ከምኡ'ውን ካብ ከባቢ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ጀሚሩ ብ 50 ሚእታዊት ክቕንስ ተገይሩ እዩ፡፡ ምቕናስ ቀረብ ምግቢ ዓለም፡ ምንቍልቋል ቍጠባ ዓለም፡ ምኽባር ዋጋ ምግብን ነዳድን ከምኡ'ውን ግጭታት ምኽንያታት ምቕናስ ንስደተኛታት ዝቐርብ ዝነበረ ሓገዝ እዮም፡፡ ምቕናስ ሓገዝ ምግቢ ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝውውረዶ ጽልዋ ንምፍላጥ ክልቲኦም ትካላት መጽናዕቲ ኣካይዶም እዮም፡፡ እቲ መጽናዕቲ፡ ቀረብ ረድኤት ዝተቐነሶም ስደተኛታት ነቲ ጸገም ንምጽዋር መጠን ዝበልዕዎ ምግብን ኣብ መዓልቲ ዝመገቡሉ መጠን ከምዝቐነሱ የመልክት፡፡ ክላውድ ጂቢዳር፡ ‘‘መሰረታዊ ድልየት ስደተኛታት ንምምላእ ናይ 73 ሚልዮን ዶላር ጕድለት ኣጋጢሙና ኣሎ፤ ሓገዝ ገንዘብ እንተዘይተረኺቡ ድሕነቶም ውሑስ ኣብዘይኰነሉ ናብ ዝመጹሉ ከባቢ ናይ ምምላስ ኣማራጺ ክወስዱ ይኽእሉ እዮም’’ ክብል ኣጠንቂቝ፡፡ ካብ ሓገዝቲ ኣካላት ዝሓተቶ ገንዘብ እንተረኺቡ ግን፡ ካብ ዕዳጋ እቲ ከባቢ ምግቢ ገዚኡ ከምዘከፋፍል፡ መሰረታዊ ድልየቶም ከምዘማልእን ዕዳጋ እቲ ከባቢ ንምንቅቓሕ ጥረ ገንዘብ ከምዘቕርብን ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ገሊጹ፡፡

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኲናት ዩክረይን፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት እንታይ'ዩ? ብኸመይ'ከ ይሰርሕ?

ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ሃገራት ዓለም ዓለምለኻዊ ጉዳያት ኣብ ምፍታሕ ሓቢረን ንኽሰርሓ ብዝብል፡ ሕቡራት ሃገራት ካብ ሓሙኽሽቲ እዩ ተላዒሉ። እቲ ፈላማይ ኣኼባኡ ኣብ 1946 ዘካየደ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዓለም ሰላምን ምርግጋእን ናይ ምስፋን ሓላፍነት ዝተሰከመ ኣገዳሲ ኣካል ኮነ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ወራር ድሕሪ ምፍጻማ፡ ፕረዚደንት ቮሎድሚር ዘለንስኪ ነቲ ባይቶ ኣብ ዘስምዖ ስምዒትካ ዝትንክፍ ዘረባ ንወተሃደራዊ ስጉምቲ ሩስያ ደው ንምባል "ብህጹጽ" ስጉምቲ ክወስድ ጸዊዑ። እንተኾነ ግና እቲ ውድብ ዝሰርሓሉ ኣገባብ ኣብ እዋን ዓለምለኻዊ ፍጻመታት ስጉምቲ ምውሳድ ኣጸጋሚ ገይሩዎ ኣሎ። እቲ ሓሙሽተ ቀወምትን 10 ዘይቀወምትን፡ ብሓፈሻ 15 ኣባል ሃገራት ዘለዎ ኣካል እገዳታት ከንብርን ዓለምለኻዊ ሰላምን ምርግጋእን ንምውሓስ ሓይሊ ምጥቃም ናይ ምፍቃድ ስልጣን ኣለዎ። እንተኾነ ግና ዝበዝሕ ግዜ፡ ውሳነታት በተን ኣብ ዓለምለኻዊ ጉዳያት ተጻራሪ ኣረኣእያ ዘለወን ቀወምቲ ኣባላት፡ ብቀውፊ (ውሳነ ናይ ምቅዋም ወይ ምኽልካል መሰል) ስለ ዝዕገት፡ ኣገዳሲ ውሳነታት ምሕላፍ ዘይከኣል እዩ። እሞ፡ ባይቶ ጸጥታ ውብ ሕቡራት ሃገራት ብኸመይ እዩ ዝሰርሕ? ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ቻይና፡ ሩስያን ፈረንሳን እተን ሓሙሽተ ቀወምቲ ኣባል ሃገራት እቲ ባይቶ እየን። እዚአን እቲ ባይቶ ኣብ ዝተመስረተሉ እዋን (ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ምዃኑ'ዩ)፡ ጀርመንን ጃፓንን ምስ ተሰዓራ፡ ሓያላን ኮይነን ዝወጽኣ እየን። እዚ ኣቃውማ ድሕሪ 1946 ዋላ'ኳ ሓድሽ ጂኦ-ፖለቲካዊ ምዕባለታት እንተመጽአ ከይተቐየረ ጸኒሑ ኣሎ። መንበር ቻይና ኣብቲ ፈለማ በቲ ብችያንግ ካይ-ሸክ ዝምራሕ ሃገራዊ መንግስቲ እዩ ተታሒዙ ነይሩ። ድሕሪ ሰውራ 1949፡ እቲ መንግስቲ ናብ ታይዋን እኳ እንተኣዝለቐ፡ ኣብ 1971 ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ነቲ መንበር ንኮሚኒስታዊ ህዝባዊ ሪፓብሊክ ቻይና ክሰጋገር ክሳዕ ዝውስን በቲ ሃገራዊ መንግስቲ እዩ ተታሒዙ ጸኒሑ። መንበር ሩስያ'ውን ኣብ ፈለማ ብሕብረት ሶቭየት ዝተትሓዘ ኮይኑ ክሳዕ እቲ ሕብረት ዝተበታተነሉ 1991 ብኸምኡ እዩ ጸኒሑ። እተን ሓሙሽተ ቀወምቲ ኣባላት ዘለወን ፍሉይነት፡ ንውሳነ ዝኾነ ኣብቲ ባይቶ ዝዝተየሉ ዛዕባ ብቀውፊ ደው ከብልኦ ዘኽእል ስልጣን ስለ ዘለወን እዩ። እዚ ማለት ሓንቲ ካብኣተን ንዝኾነ ውሳነ እንተተቓዊማ ክሓልፍ ኣይኽእልን። ድምጻ ካብ ምሃብ እንተተቖጢባ ግና እቲ ውሳነ ክሓልፍ ይኽእል እዩ። እዚ ብፍላይ ከምዚ ናይ ዩክሬን ኣብ ዝኣመሰለ፡ እተን ናይ ቀውፊ ስልጣን ዘለወን ሃገራት ብቐጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ኣብ ግጭት ተሳተፍቲ ምስ ዝኾና ኣገዳስነቱ ዕዙዝ እዩ። ነቲ ከምዚ ዝኣመሰለ ናይ ረብሓ ምግጫው ክኽልክል ዘኽእል መምርሒ የሎን። ኣብ 2020 ልዕሊ 100 ሃገራት ነቲ ብፈረንሳን ሜክሲኮን ዝቐረበ ኣብ ኣጠቓቕማ መሰል ቀውፊ ምትዕርራይ ዝገብር እማመ ድጋፈን ገሊጸን። እቲ እማመ፡ እተን ሓሙሽተ ቀወምቲ ኣባላት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት፡ "ብዙሕ ግህሰት" ኣብ ዝተፈጸመሉ ጉዳያት ብፍታወንን ብሓባርን ስልጣን ቀውፊ ካብ ምጥቃም ክቑጠባ ይጠልብ። ከም ስጳኛ ዝኣመሰላ ካልኦት ሃገራት ከኣ፡ መሰል ቀውፊ ምሉእ ብምሉእ ክውገድ ሓቲተን። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ክልተ ዓመት፡ ዓሰርተ ሃገራት ኣባላት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ክኾና ይምረጻ። ኣብዚ ኩለን ሓፈሻዊ ባይቶ ዝተወከላ ኣባል ሃገራት ድምጸን ክህባ ይኽእላ። እዚ ዞባዊ ሚዛን ንምሕላው ዝዓለመ ኮይኑ፡ ሓሙሽተ ካብ ኣፍሪቃ ወይ እስያ፣ ክልተ ካብ ላቲን ኣሜሪካ፣ ሓንቲ ካብ ምብራቕ ኣውሮጳ ክልተ ከኣ ካብ ምዕራብ ኣውሮጳ ወይ ካልእ ዞባ ብምዃን ዘይቀወምቲ ኣባላት ኮይነን ይምረጻ። ኣብዚ እዋን (ሚያዝያ 2022)፡ እተን ዘይቀወምቲ ኣባላት እቲ ባይቶ፡ ህንዲ፣ ኣየርላንድ፣ ኬንያ፣ ሜክሲኮ፣ ኖርወይ (ክሳዕ 31 ታሕሳስ ዝጸንሓ) ከምኡ'ውን ኣልባንያ፣ ብራዚል፣ ጋቦን፣ ጋናን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ክሳዕ መወዳእታ 2023 ዘገልግላ እየን። ሃገራት ኣብዚ ባይቶ ንምእታው ንሕንሕ ክገብራ እንከለዋ፡ ገሊአን ቅድሚ ዓመታት እየን ክወዳደራ ምዃነን ዝገልጻን ደገፍ ካልኦት ዝሓታን። ነፍሲ ወከፍ ኣባል ባይቶ ጸጥታ ንሓደ ወርሒ ፕረዚደንት እቲ ባይቶ ብምዃን ተገልግል። ኣብ ዝሓለፈ 75 ዓመታት ጎባልል ኮይነን ዝወጽኣ ሃገራት ግና፡ ንህልዊ ብዝሐ-ሓያላን ዘለዎ ዓለም ዝውክል ከምዘይኮነ ብምግላጽ ንኣቃውማ ባይቶ ጸጥታ ብትሪ ክነቕፋ ይስምዓ። ኣብ 1993 ብሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ዝቖመ ጽገናታት ንምትእትታው ዝሰርሕ ጉጅለ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ መንጎ ተነሓናሕቲ ዘሎ ዘይምርድዳእ ዛጊት ብዙሕ ኣይተዓወተን። እተን ብ ጂ4 ዝፍለጣ ህንዲ፣ ጀርመን፣ ጃፓንን ብራዚል ከምኡ'ውን ኣፍሪቃዊ ሕብረት ገለ ካብቶም ቀዋሚ መንበር ንምርካብ ንነዊሕ ጻዕርታት ክገብሩ ዝጸንሑ እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ሓፈሻዊ ባይቶ ሕሃ ኣብ ዝነበረ ክትዕ ወከልቲ ጂ4 "ነቲ ዝርርብ ሓድሽ ህይወት ንምስኳዕ" ጸዊዖም። እቲ ባይቶ "ንእስያ፡ ኣፍሪቃን ላቲን ኣሜሪካን ብዝሓሸ መገዲ ብምውካል፡ ንህልው ጂኦ-ፖለቲካዊ ክውንነት ከንጸባርቕ ከም ዝግባእ" ተሰማሚዖሞ። እቲ ሓባራዊ ኣፍሪቃዊ መርገጺ ብዝብል ዝፍለጥ፡ "ዝያዳ ወካልን ደሞክራስያውን" ባይቶ ጸጥታ ክህሉ ዝጠልብ ኣረኣእያ፡ ኣብ 2005 ኣብ ክለተ ኣዋጃት - ስምምዕ ኤዙልዊኒን ኣዋጅ ሲርተን - ሰፊሩ ኣሎ። ተዓዋቲ ሽልማት ኖቤልን ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ነበር ኮፊ ኣናን እቲ ዕረያ ነቲ እቲ ባይቶ ኣብ ዓለም ንዘለዎ ስፍራ ዘዳኽም እዩ ክብል ኣጠንቂቑ ነይሩ። ባይቶ ጸጥታ ኣብ ምውጋድ ብረታዊ ግጭት ኣገዳሲ ተራ እዩ ዘለዎ። ሓንሳእ ግጭት ምስ ተወልዐ ግና እቲ ቀንዲ ዕላምኡ ዲፕሎማስያዊ መፍትሒ ምንዳይ እዩ። እቲ ግጭት እንተቐጺሉ፡ እቲ ባይቶ ተኹሲ ኣብ ምቁራጽን ዓቃቢ ሰላም ናብቲ ስፍራ ኣብ ምውፋርን ይሰርሕ። ኣባላት ሕቡራት ሃገራት እገዳታት ከንብር ክእዝዝን ከም ናይ መወዳእታ ኣማራጺ ከኣ ኣብ ልዕሊ ወራሪ ኣካል ወተሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ከፍቅድን ይኽእል። ኩለን ኣባል ሃገራት ሕሃ ንውሳነታት ባይቶ ጸጥታ ከኽብራ ይሕተታ። ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ዋላ ኣብቲ ንጹር ምልክታት ኣብ ዘለዎ ኩነታት፡ ዕንወት ክሳዕ ዘጋጥም ስጉምቲ ብዘይምውሳድ ይኽሰስ፤ ነዚ ከም ኣብነት ዓሌታዊ ህለቂት ርዋንዳ 1994 ይለዓል። እቲ ናብ ውሳነ ዘብጽሕ መስርሕ ዝሕቱል ምዃኑን መሰል ቀውፊን፡ ሓደ ሓደ ግዜ ሃገራት ነቲ ሕጋዊ እዩ ዝብልኦ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ፍቓድ ከይረኸባ ክወስዳ ዘኽእል እዩ። ኣብ 1999 ኔቶ ኣብ ልዕሊ ዩጎስላቭያ ዝገበሮ ደብዳብ ፍቓድ ናይ'ቲ ባይቶ ኣይነበሮን። ሃገራት ኔቶ፡ ብፍላይ ብቢል ክሊንተን ትምራሕ ዝነበረት ኣሜሪካ፡ ኣንጻር እቲ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ኮሶቮ ዝነብሩ ህዝቢ ኣልባንያ ብሓይልታት ዩጎዝላቭያ ዝተፈጸመ ምጽናት ዓሌት በይነኣዊ ስጉምቲ ምውሳድ ሕጋዊ ምዃኑ ገሊጸን። ሩስያ ግና ብዘይ ፍቓድ ባይቶ ጸጥታ ዝተፈፈመ እቲ ደብዳብ ነቲ ኩነታት ከምዘበኣኣሶ ሞጊታ። ኣሜሪካን ብሪጣንያን ኣብ 2003 ንጹር ፍቓድ ናይ ባይቶ ጸጥታ ከይረኸባ ኣብ ልዕሊ ኢራቕ ወራር ፈጺመን። ብባይቶ ጸጥታ ሕሃ ዝሓለፈ ውሳነ 1441፡ ዒራቕ ዕጥቓ ክተውርድን ምስ ተቖጻጻሪ ኣጽዋር ክትተሓባበርን እዩ ጠሊቡ። እንተኾነ ግና ፈረንሳን ሩስያን ዝርከብኦም ገለ ቀወምቲ ኣባላት እቲ ባይቶ፡ እቲ ውሳነ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ብዛዕባ ምፍቓዱ፡ ምስ ኣሜሪካን ብሪጣንያን ክሰማምዓ ኣይከኣላን። ኣብ ካልእ ኣጋጣሚታት ከኣ ባይቶ ጸጥታ ኣገዳሲ ስጉምትታት ወሲዱ ኣሎ። ካብ 2006 ክሳዕ 2015 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ ምስ ኑክሌራዊ መደባታ ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ኢራን ናይ ኣጽዋርን ምስ ኑክሌራዊ ኣጽዋር ምትእስሳር ኣብ ዘለዎም ቴክኖሎጅን ተደጋጋሚ እገዳታት ኣንቢሩ። ካብ 2006 ጀሚሩ ኣንጻር ሰሜን ኮርያ- ብምኽንያት የይ ኑክሌራዊ ኣጽዋር መደባታ- ልዕሊ ዓሰርተ ውሳነታት ኣሕሊፉ ኣሎ። እቲ ውሳነታት ንመሸጣ ኣጽዋር፡ ወተሃደራዊ ንዋት፡ ሳይንሳዊ ምትሕብባርን እገዳ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ መደብ ኑክሌር ሰሜን ኮርያ ዝዋስኡ ውልቀ ሰባትን ዝዓለመ እዩ። ኣብ 2001 እቲ ባይቲ ኣብ ክሊ ኣየር ሊብያ በረራ ክእግድ እንከሎ እዚ ብተዘዋዋሪ ኣብ ምውዳቕ መንግስቲ ጋዳፊ እጃም ነይርዎ። ኣብ 2012 ሩስያን ቻይናን ናብቲ ምስ ሩስያ ጥቡቕ ዝምድና ዘለዎ ስርዓት ፕረዚደንት በሽር ኣል ኣሳድ- ሶርያ ዝዓለመ ብርክት ንዝበለ ውሳነታት እቲ ባይቶ ቀውፊ ብምጥቃም ደው ኣቢለን። ሎሚ'ውን ዝኾነ ኣንጻር እቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝፈጸመቶ ወራር ዝዓለመ ናብ ባይቶ ጸጥታ ሕሃ ዝቐረበ እማመ ሩስያ ብዘለዋ ስልጣን ቀውፊ ደው ይብል ኣሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ትግራይ: ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ወረዳ ኢሮብ ልዕሊ 33 ሽሕ ሰባት ንሕሱም ጥሜት ከምዝተቓልዑ ኣፍሊጡ

ትካል ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት [OCHA]፡ ኣብ ትግራይ ወረዳ ኢሮብ ልዕሊ 33 ሽሕ ሰባት ንህይወቶም ኣብ ዘስግእ ሕሱም ሓደጋ ጥሜት ከምዝርከቡ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ፡ ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን፡ ምምሕያሽ ሰብኣዊ ኩነታት እንተሎ'ኳ፡ ብፍላይ ኣብ ትግራይ ሕጽረት ሰብኣዊ ረድኤት፣ ነዳድን ገንዘብን በዳሂ ኮይኑ ከምዘሎ ሓቢሩ። ኣብ ምብራቕ ትግራይ ወረዳ ኢሮብ 65 ሚእታዊት ነበርታ ኣዝዩ ዝኸፍአ ሕጽረት ምግቢ ከምዘጋጠሞምን ናብቲ ከባቢ ምብጻሕ ከምዘይተኻእለን ሓቢሩ። ኣብ መጋቢት ብሓፈሻ ኣብ ምብራቕ ትግራይ፡ ብሰንኪ ኣብቲ ከባቢ ዝኽስተ ጎንጽን ድሩት ተበጻሕነትን ልዕሊ 87 ሽሕ ነበርቲ ምምዝባሎም እቲ ጸብጻብ ወሲኹ የመልክት። ወተሃደራት ኤርትራ፡ ኣብዝሓ እቲ ወረዳ ተቘጻጺሮም ከምዘለዉ መራሕቲ ትግራይ ዝገልጹ ኾይኖም፡ ንወረዳ ኢሮብ ሓዊሱ፡ ኣብ ከባቢ ዶባት ወተሃደራዊ ጐንጽታት ከምዘሎ እቲ ጸበጻብ ኣመልኪቱ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ ከም ዝሓበሮ ኣብ ገለ ከባቢታት ምዕራብ ትግራይ፡ ብፍላይ ኣብ ኣዋሰንቲ ከባቢታት ከተማ ሓምዳይት - ሱዳን፡ ኣብ ጥቓ ከተማታት በረከት፣ ማይ-ካድራን ሑመራን መጠናዊ ጎንጽታት ከምዝነበረ ሓቢሩ። ዕጡቓት ኣምሓራን ፋኖን፡ ንኣብዝሓ ምዕራብ ትግራይ ተቘጻጺሮም ዝርከቡ ኮይኖም፡ ኣብቲ ከባቢ ምስ ኣንጻር ሰብኣዊነት ዝዳረግ ግፍዕታት ይፍጸሙ ምህላዎም፡ ተሓለቕቲ ትካላት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ምግላጾም ዝዝከር እዩ። ሰራዊት ኤርትራ'ውን ኣብቲ ከባቢ ከም ዝርከቡ ገለ ጸብጻባት የመልክቱ። እንተኾነ፡ እቲ ሕዚ ኣብቲ ከባቢ ተኸሲቱ ዝተባህለ ጐንጺ ኣብ መንጎ መንን መንን ከምዝኾነ ኣይተነጸረን። ኦቻ፡ ብሰንኪ እቲ ዝተጠቕሰ ጐንጺ፡ ሰራሕተኛታቱ ናብ ካልእ ከባቢ ከምዘንቀሳቐሰ ሓቢሩ ኣሎ። ብተዛማዲ፡ ብፍላይ ቃፍታ ሑመራ፣ ቆራሪት፣ ማይ ጋባን ወልቃይትን ዝኣመሰሉ ከባብታት ድሕነቶም ውሑስ ብዘይ ምዃኑ፡ ብዙሓት ንሓደጋ ጥሜት ዝተቓልዑ ነበርቲ ንኣዋርሕ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘይበጽሖም እቲ ጸብጻብ ኣስፊርዎ'ሎ። ኦቻ ከም ዝበሎ፡ ነቲ ስምምዕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ስዒቡ፡ ናብቲ ትግራይ መጠናዊ ረድኤት ምሕልላፍ እንተተኽኣለ'ኳ፡ ዘሻቕል ሰብኣዊ ኩነታት ከምዘሎ ሓቢሩ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ ሕጽረት ረድኤት፡ ሰኣን ነዳድን ሕጽረት ገንዘብን እቲ ዝኣተወ ረድኤት'ውን እንተኾነ ናብቲ ዝድለ ከባቢታት ምብጻሕ ኣይተኽኣለን ይብል። ነዚ ስዒቡ፡ ኣብ ትግራይ ካብ ጥሜት ዝብገስ መጠን ድኽዳኸ ወሲኹ ከምዘሎ፡ ከምኡ'ውን ልዕሊ 1.8 ሚልዮን ተመዛበልቲ ንኣዋርሕ ረድኤት ረኺቦም ከምዘይፈልጡ ሓቢሩ። ውድብ ምግቢ ዓለም፡ ኣብ ትግራይ ልዕሊ 5 ሚልዮን ህዝቢ ተጸባዪ ህጹጽ ረድኤት ኮይኑ ከምዘሎን፡ ሚልዮናት ንጥሜት ተቓሊዖም ከምዘለዉን ምግላጹ ይዝከር። ኣብ ካልኦት ክልላት'ኸ? ብተመሳሳሊ ኣብ ክልል ዓፋር፡ ኣብ መጀመርታ ወርሒ መጋቢት ኣብ ከባቢ ኪልበቲ [ዞባ 2] ብዝነበሩ ወተሃደራዊ ጐንጽታት ዝተመዛበሉ ሰባት'ኳ እንተለዉ፡ ድሕሪ መጋቢት 24 ዝተበጽሐ ስምምዕ ሰብኣዊ ምቁራጽ ተጻብኦታት ግን፡ ዝኾነ ጐንጺ ከምዘይተርኣየ ሓቢሩ። እዚ ምምሕያሽ፡ ኣብቲ ከባቢ ንዝርከቡ ልዕሊ 200 ሽሕ ተመዛበልቲ ረድኤት ንምብጻሕ ከምዝኽኣለ፡ እንተኾነ  ውሑስ ኣብ ዘይኮነ ቦታታት ዝተመዛበሉ ሰባት ኣለዉ፡ ይብል እቲ ጸብጻብ። መራሕቲ ትግራይ፡ ሓይልታቶም ካብ ከባቢ ኢረብቲ ከምዝሰሓቡ ዘፍለጡ ኰይኖም፡ ካብ ዓፋር ጠቕሊሎም ንምውጻእ ቅድመ ኩነታት ኣንቢሮም ይርከቡ። ኣብ ክልለ ኣምሓራ ድማ፡ ኣብ ኣብዝሓ እቲ ክልል ተንቀሳቒስካ ረድኤት ናይ ምብጻሕ ኵነታት ተማሕይሹ ከምዘሎ ሓቢሩ። እንተኾነ ሕዚ'ውን ኣብ ገለ ምስ ትግራይ ዝዳወብ ከባቢታት ዋግ ህምራ፣ ዞባታት ሰሜን ወሎን ሰሜን ጎንደርን፡ ብሰንኪ ስግኣታት ጸጥታ፡ ተበጻሕነት ኣዝዩ በዳሂ ኾይኑ ከምዝቐጸለ እቲ ጸብጻብ ኣመልኪቱ። ብሓፈሻ ኣብቲ ክልል፡ ልዕሊ 400 ሽሕ ተመዛበልቲ ከም ዝርከቡ እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብ ኢትዮጲያ ዘላቒ ምቍራጽ ተዅሲ ክግበር ጸዊዑ

ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብ ኲናት ኢትዮጲያ ተሳተፍቲ ዘለው ኵሎም ወገናት፡ ዘላቒ ዝዀነ ውዕል ምቍራጽ ተዅሲ ክገብሩ ጻውዒት ኣቕሪቡ። መንግስቲ ኢትዮጲያ ናብ ክልል ትግራይ ዝበጽሕ ሰብኣዊ ረዲኤት ክቀላጠፍ ብዝብል፡ ካብ 15 መጋቢት 2014 ዓ.ም ኣትሒዙ ንዘተይተወሰነ ግዜ ዝጸንዕ፡ ግጭት ደው ከብል ድሕሪ ምውሳኑ፣ መራሕቲ ትግራይ  ብወገኖም፡ ናብ ትግራይ ዝልኣኽ ሰብኣዊ ረዲኤት፡ ብእኹል መጠንን ቅቡል ኣብ ዝዀነ ግዜን ዝቐርብ እንተዀይኑ፡ ነቲ ውሳነ ከተግብር ምዃኑ ከም ዝገለጹ ይፍለጥ። ኣንቶንዮ ጉተረዝ፡ ኣብዚ ኲናት ተሳተፍቲ ዝዀኑ ኵሎም ወገናት፡ ሰብኣዊ ረዲኤት ንኽባጻሕ ዝወሰድዎ ስጕምቲ ግጭት ምቍራጽ፡ ዝያዳ ብምድንፋዕ፡ "ዘላቒ ናብ ዝዀነ ተዅስ ደው ምባል ንምብጻሕ ዘኽእል ኣድላዪ ስጕምቲ" ክወስዱን፡ እቲ ኲናት ምሉእ ብምሉእ ንኸብቅዕን ዕድል ክፈጥሩን ጸዊዑ። መንግስቲ ኢትዮጲያ ነዚ ስጕምቲ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ምእንቲ ሰብኣውነት ተባሂሉ ዝተወስደ ውሳነ፡ "ኣብ ቀጻሊ ብዘይ ተወሳኺ ምፍሳስ ደም፡ እቲ ጎንጺንኽፍታሕ ዘኽእል ንክኸውን" ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ'ሎ። ኣሜሪካ፡ ነዚ ብመንግስቲ ኢትዮጲያ ዝተወስደ ውሳነ ምርኩስ ብምግባር፡ ክልቲኦም ተዋጋእቲ ወገናት ኣብ ምዝርራብ ዝተመርኰሰ ዘላቒ ናብ ዝዀነ ተዅሲ ደው ምባል ስጕምቲ ክበጽሑ ጻውዒት ኣቕሪባ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ መግለጺኡ፡ ኣብ ኢትዮጲያ ዘሎ ኲናት ክሳዕ ሕጂ፡ "ኣብ ክልላት ዓፈር፡ ኣምሓራ፡ ቤንሻንጉል-ጉምዝ፡ ኦሮምያን" ንዝርከቡ ሚልዮናት ሰባት ዘስካሕክሕ ስቅያት ዘስዓበ ምዃኑ'ውን ብምጥቃስ፡ እዚ ሕጂ ዝተወስደ ስጕምቲ፡ ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ኵነታት ብግብሪ ናብ ዘመሓይሽ ውሳነ ክቕየር ኣተሓሳሲቡ። ጉተረዝ ብተወሳኺ፡ ኣገልግሎት ባንኪ፡ ኤሌክትሪክ ቴሌኮሙኒኬሽንን ካልኦት ኣብ ትግራይ ተቛሪጾም ዘለው ህዝባዊ ኣገልግሎታት ክጅምሩ ሓቲቱ'ሎ። ኵሎም ወገናት፡ በብናይ ገዛእ ርእሶም ተበግሶ ቀረብ ረዲኤት፡ ግዳያት ናብ ዝዀኑ ወገናት ብህጹጽ ምእንቲ ክበጽሕ ከተሓጋገዙ'ውን ጸዊዑ። ኣብ ትግራይ ጀሚሩ ናብ ክልላት ዓፈርን ኣምሓራን ዝለሓመ፡ 16 ኣዋርሕ ኣቝጺሩ ዘሎ ሓድሕድ ኲናት ኢትዮጲያ፡ ከቢድ ሰብኣውን ንዋታውን ዕንወት ኣውሪዱ እዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝገልጾ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጲያ፡ ኣስታት 10 ሚልዮን ዝዀኑ ሰባት ሰብኣዊ ረዲኤት የድልዮም፤ 90% ኣብ ትግራይ ካብ ዝነብር ህዝቢ ድማ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ይደሊ። ብሰንኪ ኲናት፡ ቀረብ ረዲኤት ናብ ትግራይ ካብ ዝቋረጽ ኣዋርሕ ዝገበረ ኰይኑ፡ ከም ሳዕቤኑ ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ንሓደጋ ጥሜት ከም ዝተቓልዑ፡ ትካላት ረዲኤት ክገልጻ ጸኒሐን። ብሰንኪ'ዚ፡ ኣሽሓት ሰባት ካብ ትግራይ ናብ ጐረባብቲ ክልላት ከም ዝተሰደዱ'ውን መንግስቲ ኢትዮጲያ ኣፍሊጡ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሕቡራት ሃገራት ንዝዓነወ ትሕተ ቕርጺ ትግራይ ንምህናጽ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተፈራሪሙ

ትካል ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብታ ንኣስታት 20 ኣዋርሕ ብኲናት ዝደቐቐት ትግራይ፡ መንግስታዊ ኣገልግሎት ንምጅማር፡ ዘኽእል መደብ ሕውየት ትሕተ ቕርጺ ንምስላጥ፡ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝተፈራረመ ተገሊጹ። እቲ፡ ሎሚ ሚኒስተር ገንዘብ ኢትዮጵያ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ዝዓነዉ ትሕተ ቕርጽታትን ትካላትን ደጊሙ ንምህናጽ ንምሕዋይን፡ ብባንኪ ዓለም ዝምወል ኰይኑ፡ ብሳልሳይ ኣካል ዝትግበር ፕሮጀክት ከምዝፈረመ እዩ ኣፍሊጡ። እቲ መደብ፡  ነቶም ኣብ ትግራይ ተቛሪጾም ዘለዉ መንግስታዊ ኣገልግሎታት ንምጅምራ ዘኽእል ቅድመ-ኩነት እንትኸውን፡ ‘ምስ ህዝቢ እቲ ክልል ብምምኽኻር ዝትግበር’ ከምዝዀነ ኣብቲ መግለጺ ተሓቢሩ ኣሎ። ከምኡ ድማ፡ እቲ መደብ ኣካል እቲ ባንኪ ዓለም ቅድም ኢሉ ብኲናት ንዝተሃሰዩ ከባብታት ኢትዮጵያን ግዳይ  ጾታዊ ንዝዀና ደቂ ኣንስትዮን ዝዓለመ ሓገዝ ከምዝዀነ ምፍላጥ ተኻኢሉ። ቅድም ክብል፡ ባንኪ ዓለም፡ ነቲ መደብ ዳግመ ህንጸትን ሕውየትን ከባብታት ግዳይ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ዝውዕል ናይ 300 ሚልዮን ዶላር ድጋፍ ምምዳቡ ምጽብጻብና ዝዝከር እዩ። ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ሕዳር 2020 ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ኣብታ ክልል፡ ስልኪ፣ ባንክ፣ ኢንትርኔትን፣መብራህትን- መጓዓዝያን፡ ዝተቛረጹ ዀይኖም፡ መንግስቲ ፌዴራል፡  ከተማ መቐለ ተቖጻጺሩ ኣብ ዝጸንሐሉ እዋን፡ ገለ ግልጋሎታት ምሃብ ጀሚሮም ምንባሮምን፡ ንዝሓለፈ ሓደ ዓመት መሊሶም ምቁራጾምን ይዝከር። ኣብታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ወርሒ ሰነ 2021 ጀሚሩ፡ ‘ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዘይእዉጅ ዕጽዋ እትርከብ’ ዝበላ ትግራይ እዞም ዝተቛረጹ መንግስታዊ ኣገልግሎት ናብ ንቡር ዘይምምላሶም ድማ፡ ነቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋዲድዎ ከምዘሎ ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሒደት ኣዋርሕ፡ ዝሐሸ መጠን ረድኤት ናብቲ ክልል ኣትዩ ከምዘሎ ዝንገር ኰይኑ፡ እንተዀነ ሰኣን ነዳዲ ናብቲ ረድኤት ዝጽበ ህዝቢ ናብ ወረዳታት ምብጻሕ ከምዝየተኽኣለ ይግለጽ። እቲ መግለጺ ሚኒስተር ፋይናንስ ከምዝብሎ፡ እዚ ሓድሽ ውጥን፡ ኣካል እቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብብርኪ ሃገርለኸ ክትግበሮ ብባንኪ ዓለም ዝምወል መደብ ዀይኑ፡ “እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት ክሳብ ዝመሓየሽ፡ ብሳልሳይ ኣካል ክትግበር’ ከምዝፈቐደ ይገልጽ። ነዚ መደብ ክትግብር ምስ መንግስቲ ተስማሚዑ ዘሎ ሳልሳይ ኣካል፡ ቤት ጽሕፈት ፕሮጀክት ኣገልግሎት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [UNOPS] ዝተብሃለ ትካል ኮይኑ፡ እቲ ስርሑ መዓዝን ብኸመይን ከምዝጅምር ኣይተነጸረን። እቲ ኩነታት ምስ ዝመሓየሽ ድማ፡ እቲ መደብ ንመንግስቲ ከምዘረክብ ተሓቢሩ ኣሎ። ኣብዚ መደብ፡ ግደ ነቲ ክልል ዘመሓድር ዘሎ ውድብ እንታይ ከምዝኸውን ዘይተነጸረ ዀይኑ፡ ኣፈኛ ህወሓት ኣይተ ጌታቸው ረዳ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ “እዚ ማለት፡ እንታይ ማለት ከምዝዀነ ክርደአኒ ኣይከኣለን. . . መልሲ ንምርካብ እጽበ ኣለኹ” ዝብል ሓጺር ርእይቶ ኣብ ትዊተሩ ኣስፊሩ ይርከብ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ማይዓይኒ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር ኤርትራውያን ተቐቲሎም

ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ መዓስከር ስደተኛታት ማይዓይኒ ብዝተፈፀመ ደብዳብ ኣየር፡ ሰለስተ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጡ። ካብ ሞንጎ እቶም ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ ዝተቐተሉ ስደተኛታት እቶም ክልተ ህፃናት ከምዝኾኑ ዝገለጸ እቲ ትካል፡ ካልኦት ብዙሓት ከምዝቖሰሉ'ውን ሓቢሩ። ሓይልታት መንግስትን ሓይልታት ትግራይን መሰል ሲቪላውያን ከኽብሩ ድማ ሕቡራት ሃገራት ፀዊዑ ኣሎ። ሓላፊ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ፊሊፖ ግራንዲ ብምኽንያት እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ ስደተኛታት ዒላማ ክኾኑ ኣይግባእን ኢሉ። ብረቡዕ ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ መንግስቲ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ናይ ድሮን መጥቃዕቲ የካይድ ከምዘሎን ሲቪላውያን ዕላማ ይኾኑ ምህላዎምን ከሲሱ ነይሩ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ ኣብ ርእሰ ከተማ ትግራይ ዝኾነት መቐለን ዝተፈላለዩ ለልኦት ከባብታት ትግራይን ተደጋጋሚ ደብዳባት ኣየርን ድሮንን ከካይድ ምጽንሑ ይፍለጥ። መንግስቲ እታ ሃገር ንዝገብሮ ተደጋጋሚ ደብዳብ ነፈርቲ፡ ንመሰልጠኒ ሓይልታት ትግራይ ዒላማ ከምዝገብር እዩ ዝገልፅ። ካብ ቀረባ ግዘ ንነዘ ኣብ ከተማ መቐለ ብዝተፈፀሙ ተደጋገምቲ ናይ ኣየርን ድሮንን መጥቃዕትታት ብዙሓት ከምዝሞቱን ንብረት ከምዝዓነወን ሰብሞያን መሰኻኽር ዓይንን ንቢቢሲ ምግላፆም ይዝከር። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕጽል ዘሎን ኲናት፡ ህይወት ኣሽሓት ሰባት ቀዚፉ፣ ጠንቂ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ፣ ሚልየናት ካብ መንበሪ ቤቶም ኣመዛቢሉን ተጸበይቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ገይሩን ኣሎ። ኣብታ ኣብ ሙሉእ ዕፅዋ ትርከብ ትግራይ 6.3 ሚልየን ህዝቢ ህፁፅ ሰብኣዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ዝተገለፀ እንትኾን፡ ሕቡራት ሃገራት ድማ 'ዕላዊ ዘይኮነ ዕፅዋ ብመንግስቲ ተኣዊጁ' ከምዘሎ እዩ ዝኸስስ። ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ብዘይገደብ ክበፅሓ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክፈቅድ ብተደጋጋሚ ምሕታቶም ይፍለጥ። እቲ ኲናት ኣብ ምንታይ ኩነታት ኣሎ? ንትግራይ ዝመርሕ ዘሎ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ናብ ዋና ፀሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝለኣኾ ድብዳበ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ኩሉ ከባቢታት ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ከምዝሰሓቡን እቲ ኲናት ሰላማዊ ፍታሕ ንክረክብ ዝዓለመ ምዃኑን ይገልፅ። መንግስቲ ኢትዮጵያ'ውን ሒዝዎም ዘሎ ከባብታት ሒዙ ከምዝፀንሕን ናብ ትግራይ ወተሃደራዊ ወፍሪ ከምዘየካይድን ኣፍሊጡ ኔሩ። ዋና ፀሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉቴሬዝን ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኔድ ፕራይስን፡ እዚ ምዕባለታት ንሰላም በሪ ዝኸፍት ምኳኑ ገሊፆም ነይሮም። እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን እቲ ኲናት ዝርከበሉ ኩነታት ዘመልክት ጭቡጥ ሓበሬታ'ኳ እንተዘይተረኽበ፡ ኣብ ገለ ከባብታት ውግእ ከምዘሎ ይግለፅ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ድማ ኣብ ትግራይ ናይ ኣየርን ድሮንን መጥቃዕትታት ከካይድ ምፅንሑ ፀብፃባት ይሕብሩ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኩሎም ወገናት ኲናት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ደቂ-ኣንስትዮ ዝፍጽምዎ መጥቃዕቲ ደው ከብሉ ሕቡራት ሃገራት ጸዊዑ

ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባችሌት፡ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ወርሒ ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ክልል ትግራይ ብውሕዱ ድማ ኣብ ክልለ ዓፋር ብዘካየዶ መጥቃዕቲ ነፈርቲ 304 ስቪላውያን እንትቕተሉ 373 ከም ዝቖሰሉን ኣፍሊጣ። ብሰንኪ እዚ ሰፊሕ ንብረት ሰላማውያን ከም ዝዓነወ'ውን ሓቢራ። ንሳ፡ ትማሊ ኣብ መበል 46 ኣኼባ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘቐረበቶ ጸብጻብ፡ ካብ ወርሒ 22 ሕዳር 2021 ክሳብ 28 ላካቲት 2022፡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ድማ ኣብ ልዕሊ ትካላት ጥዕናን ኣብያተ ትምህርትን ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ ሓቢራ። ምስ ምስፋሕ ኲናት ትግራይ ተዛሚዱ፡ ኣብ ሰለስቲአን ክልላት ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከም ዝርከብ'ውን ተዛሪባ። ብዘይካ'ዚ፡ ሚሊሻ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞም ክትብል ከሲሳ። ኣብቲ መድረኽ ተረኺባ መልሲ ዝሃበት ወኪል መንግስቲ ኢትዮጵያ ግና ጸብጻብ እታ ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ''ቅኑዕ ኣብ ዘይኮነ ተረኽ ዝተሞርኮሰ ገምጋም'ዩ'' ክትብል ተቓዊማቶ። ኢትዮጵያ ከቢድ ናይ ጸጥታ ጸገም ኣጋጢምዋ ከም ዘሎ ከም ዘይከሓድ ዝገለጸት እታ ወኪል እንተኾነ እቲ መግለጺ ንጻዕርታት መንግስቲ ኣብ ግምት ዘየእተወ እዩ ኢላ። እቲ ንሳ እትመርሖ ኮሚሽን፡ ምስ  ኮሚሽን ሰባኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ብምትሕብባር ኣብ ትግራይ 'ገበናት ኲናት'  ክኾኑ ዝኽእሉ ግፍዕታት ምፍጻሞም ዝገልጽ ጸብጻብ ሰብኣዊ መሰላት ብመራሕቲ ክልል ትግራይ ተቐባልነት ኣይረኸበን። ቤት ምኸሪ ሰብኣዊ መሰላት ብወገኑ ነቲ ኣብ ትግራይን ኣብ ካልኦት ኢትዮጵያን ተፈጺሙ ዝበሃል ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ደጊሙ ዘጻሪ ዓለምለኸ መርማሪ ጉባኤ ዝሰየመ ኮይኑ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ነዚ ተቓዊሞም ኣለዉ። ኣብ'ቲ ጸብጻብ፡ ኣብቶም ዝተጠቕሱ ኣዋርሕ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ከበድቲ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ዘመልክቱ እሙን ጸብጻባት ከም ዝተረኽበ ይገለጽ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2021 ጥራይ፡ ኣብ ከተማ ኣላማጣ ኣብ ዕዳጋን ኣብ ሆቴልን ብዝተኻየደ ደብዳብ ነፈርቲ፡ 120 ሰባት ከም ዝተቐትሉ፣ ኣብ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2022 ኣብ መዓስክር ስደተኛታትን ማይ ዓይኒን ኣብ ጊዝያዊ መዕቖቢ ተመዛበልቲ ደደቢት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር 60 ሰባት እንትቕተሉ 169 ድማ ቆሲሎም ይብል። ካልኦት ተሳተፍቲ እቲ ኲናት ብወገኖም፡ መጥቃዕቲታት ከም ዝፈጸሙ ኣብቲ ጸበጻብ ተኻቲቱ ይርከብ። 24 ጥሪ  2022 ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ዓፋር እረቢቲ፣ ዓብዓላ፣ በርሓለን መጋለን ኣብ ዝተባህሉ ከባብታት ሰላማውያን ሰባት ዝነብርሉ ከባብታት ብኸቢድ ብረት ኣጥቂዖም ክብል ይኸስስ። ኣስታት 844 ሰባት ቆስሎም ከም ዝተሓከሙ ዝገለጸ እቲ ጸብጻብ፡  ዝሞቱ ሰባት ከም ዘለዉ እሙን መረዳእታ ከም ዝረኸበ'ኳ እንተገለጸ፡ ቁጽሪ መወትቲ ኣይጸርሐን። "እቶም ቆሲሎም ዝተባህሉ ኩሎም ሰላማውያን ምንባሮም'ውን ከረጋግጽ ኣይከኣልኩን" ኢላ ሚሸል። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ልዕሊ 306 ደቂኣንስትዮ ብሓይልታት ትግራይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ ዝብል ሓበሬታ ከም ዝበጽሖ'ውን ጠቒሳ። ካብተን ግዳያት፡ ዛጊድ ድጋፍ ዘይረኸባ ኣለዋ እውን ኢላ። ሰራዊት መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ መጥቃዕቲ ምፍናዉ ስዒቡ፡ ኣብ ልዕሊ ብርክት ዝበሉ ማእከላት ጥዕናን ኣብያተ ትምህርትን ዕንወት ከም ዝበጽሐ፡ "ብዓይንና ሪእና እሙን ሓበሬታ ድማ ረኺብና" ኢላ። እቲ ጸብጻብ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን [36 ሆስፒታላት ሓዊሱ] ኣብ ልዕሊ ማእከላት ጥዕና መጥቃዕቲ ፈጺሞም ዝብል ካብ ሚኒስትር ጥዕና ዝወጽአ ሓበሬታ ድማ ጠቒሱ። እቶም ዝተጸርሑ መጥቃዕቲታት፡ ዓለም ለኸ ሕግታት ዝጥሕሱ ምዃኖም እታ ኮሚሽነር ሓቢራ። "መንግስቲ፣ ሓይልታት ትግራይን ካልኦት ኣካላትን ከምዚ ዓይነት ጥሕሰት ካብ ምፍጻም ክቑጠቡ ደጊም የተሓሳስብ" ኢላ። እታ ኮሚሽነር ኣብ ጸብጻባ: ካብ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ብሰንኪ ተጻብኦታትን ናይ ጸጥታ ጸገምን፡ ብዓፋር ኣቢሉ ናብ ትግራይ ረድኤት ከይሓልፍ ተዓጊቱ ከም ዘሎ ገሊጸ። "[ኣብ ትግራይ] እናገደደ ይመጽእ ብዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣዝየ ሰንቢደ ኣለኹ"። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ፡ ውድብ ምግቢ ዓለም፡ ብዝሒ ንጥሜት ዝተቓልዑ ሰባት ኣዝዬ ወሲኹ ከምዘሎን፡ 4.6 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዝኾኑን ምግላጹ ይዝከር። እቲ ጸብጻብ፡ ኣርባዕተ ካብ ሓሙሽተ ሰባት ንጥሜት ተቓሊዖም ከምዘለዉ እዩ ዘመልክት። ከምኡ'ውን፡ ፍርቂ ካብ መጥወበትን ነፍሰጹርን ኣዴታትን ሓደ ካብ ሸሞንተ ህጻናትን፡ ብጉድለት ምግቢ ማሲኖም ከምዝርከቡ ምጥቃሱ ዝዝከር እዩ። ዋጋ ሃለኽቲ ምግቢ ኣዝዩ ሰማይ ይስቀል ከም ዝሎ ዝጠቐሰት ኮሚሽነር ሚሸል፡ ኩሎም ተጻባእታቲ ሓይልታት፡ ሰብኣዊ ረድኤት ካብ ምዕጋት ክቑጠቡ ኣተሓሳሲባ። ቢሮ ማሕበራዊ ጉዳያት ትግራይ፡ ናብቲ ክልል ረድኤት ብህጹጽ ክኣቱ እንተዘይክኢሉ፡ ህይወት ፍርቂ ህዝቢ እቲ ክልል ንሓደጋ ከምዝተቓለዐ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣጠንቂቑ ነይሩ። ኣብ ዓፋር ካብ ሓይልታት ትግራይ ተፈኒዉ ብዝበለቶ መጥቃዕቲ ዝተልዓለ፡ ዝተመዛበሉ ልዕሊ 300 ሽሕ ሰባት ድማ ሰብኣዊ ረድኤት ክረኽበሉ ኣብ ዘይኽእሉ መዕቑቢ ማእኸላት ከም ዝርከቡ ሓቢራ። ኣብቲ ጸብጻብ ዝቐረበሉ ዕለት ልዕሊ 15 ሽሕ ተራ ነበርቲ ተወለድቲ ትግራይ ብሰንኪ እቲ ተኣዊጁ ዝነበረ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን፡ ከምዝተኣስሩ ምምዝጋቡ፡ ገሊኦም ይፍትሑ ምህላዎምን እቲ ጸብጻብ ይሕብር። ሚሸል ባቼለት እቶም ዛጊድ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዘለዉ ተወለድቲ ብስሩዕ መስርሕ ሕጊ ጉዳዮም ከምዝረአ ሚኒስተር ፍትሒ እታ ሃገር ኣረጋጊጹለይ ኢላ ኣላ። ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ሕድሕድ፡ ልዕሊ 16 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኾይኑ፡ ሰፊሕ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡ ይርከብ። ኩሎም ተጻባእቲ ሓይልታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ፈጺሞም ክኾኑ ከም ዝኽእለሉ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገረት ይሕብሩ። ናብ ኣዲስ ኣበባ እናተጸግዑ ዝነበሩ ሓይልታት ትግራይ፡ ካብ ክልላት ኣምሓረን ዓፋርን ምውጸኦም ስዒቡ ተስፋ ተገይሩ እነተነበረ'ኳ፡ ዛጊድ ሰላማዊ ፍታሕ ኣይተረኸበን።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ: ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ሎሚ ኣብ ጉዳይ ሰብኣዊ ረድኤት ክዝቲ’ዩ

ኣባላት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ንኹነታት ኢትዮጵያ ዝምልከት ዘተ ሎሚ ሰኑይ ከካይዳ ምዃነን ተሓቢሩ። እቲ ባይቶ ኣብ ዘካይዶ ኣኼባ ጉዳይ ሰብኣዊ ረድኤት ዝዝተየሉ ኮይኑ፤ ቀንዲ ዛዕባ ከምዘይኮነ ግን ተፈሊጡ’ሎ። ኲናት ትግራይ ተወሊዑ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ክሳብ ዝለሓመሉ እዋን ንኢትዮጵያ ዝምልከቱ ልዕሊ 10 ጊዜ ኣኼባታት ከምዝተኻየዱ ይዝከር። ሎሚ ሰኑይ ኣብ ዝካየድ ኣኼባ ጉዳይ ኢትዮጵያ ንኽኻተት ዝሓተታ ዝሓተታ ኤስቶኒያ፣ ፈረንሳ፣ ኣየርላንድ፣ ኖርወይ፣ ብሪጣንያን ኣሜሪካን ኮይነን ኣብ መጠቓለሊ እቲ ኣኼባ ከምተወሳኺ ዛዕባ ክለዓል’ዩ። ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኩነታት ሰብኣዊ ረድኤት ዝምልከት ጸብጻብ ብሓላፊ ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ ረድኤት ሕቡራት ሃገራት - ኦቻ - ማርቲን ግሪፍትስ መብርሂ ክቐርብ ትጽቢት ይግበር። ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ትግራይ፣ ዓፋርን ኣምሓራን 9.4 ሚልዮን ሰባት ተጸበይቲ ረድኤት ከምዝኾኑ ውድብ ሕቡራት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዘውጽኦ ጸብጻብ የመልክት። እቲ ሓላፊ፡ ረድኤት ኣብ ምቕራብ ዘጋጠሙ ብድሆታት ብዝምልከት መብርሂ ዝህብ ኮይኑ፡ ኣባላት እቲ ባይቶ ድማ ነቶም ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ረድኤት ተፈጺሞም ዝተበሃሉ መጥቃዕትታትን ዝምታ ረድኤትን ከምኡ ድማ ብኹሎም ኣብቲ ኲናት ብዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት ዝፍጸሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ዘለወን መርገጺ ከፍልጣ’የን። ወሃቢ ቓል ሕቡራት ሃገራት ስቴፈን ዱጃሪክ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ ኮምቦልቻ ንረድኤት ዝተዳለዉ ዝተፈላለዩ ቀረባት ረድኤት ብሓይልታት ትግራይን ነበርትን ከምዝተዘመቱ ተዛሪቡ ነይሩ። ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ ግን ነቲ ተግባር ዝምታ ከምዘይፈጸምዎ’ዮም ኣፍሊጦም። ናይ ሎሚ ኣኼባ ነቲ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ምስቲ ኲናት ብዝተሓሓዝ ዝተፈጸሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ዝምርምር ዓለምለኻዊ ኮሚሽን ክቐውም ምውሳኑ ስዒቡ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ኢትዮጵያ እቲ ዓለምለኻዊ ጉጅለ ክጣየሽ ንዝተወሰነ ውሳነ ብምቅዋም፤ እዚ ከኣ ነቲ ቅድሚ ኣዋርሕ ብልፍንቲ ኮሚሽናት ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ሕቡራት ሃገራትን ንዝተኻየደ ምጽራይ ከምኡ’ውን ዝውሰዱ ንዝጀመሩ ናይ መእረምታ ስጉምትታት ከምዘተዓናቕፍ ትገልጽ። “ፖለቲካዊ ዕላማ ብምሓዝ” ኣብ ልዕሊ እታ ሃገር ጽዕንቶ ንምሕዳር ዝዓለመ ምዃኑ ብምግላጽ ድማ ምስቲ ዝጣየሽ መርማሪ ኣካል ምትሕብባር ከምዘይትገብር ኣፍሊጣ። ልዕሊ ሓደ ዓመት ዘቑጸረ ኲናት ካብ ትግራይ ሰጊሩ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ብምልብዑ፡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝግመቱ ካብ መረበቶም ክፈናቐሉን ምኽንያት ኮይኑ’ሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኢትዮጵያ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ገዛ ንእንሰርሖ ስራሕ ይከፈለና እንተዝብላ ክንደይ ይኸውን?

ቆልዓ ምንባይ፣ መግቢ ምስራሕ፣ ጽርየት ገዛ ምሕላው፣ ማይ ምውራድ፣ ዕንጸይቲ ምእራይ፣ ዝሓመሙ ሰባት ምሕጋዝ . . . መብዛሕትኦም ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ገዛ ዝዓይኦም ስራሕቲ እዮም። ከም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝበሉ ትካላት እዚ ስራሕ ዘይኽፈሎ ናይ ምንባይ ስራሕ እዩ ክብሉ ይገልጹዎ። ዓለምለኸ ትካል ሰራሕተኛታት፡ ደቂ ኣንስትዮ ግዝኤን ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ ስራሕቲ ክልተ ዕጽፊ ደቂ ተባዕትዮ ከም ዘሕልፋ ይጠቅስ። እዚ፡ ብማእኸላይ ኣብ መዓልቲ ሓሙሽተ ሰዓት ማለት እዩ። በዚ መሰረት ውድብ ሕቡራት ሃገራት እዚ ስራሕ ከም ሓደ ዓውዲ ቁጠባ እንተዝቑጸር ዓውዲታት ንግዲ፣ መጓዓዝያን ሰንዓን ተደሚሮም ክረኽቡዎ ካብ ዝኽእሉ እቶት ክዛይድ ይኽእል ይብል። ትነበብ ብርሃነ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዳይሬክተር ኣብዚ ዙርያ ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሕቲ ናይ ዝሰርሕ ትካል ኣክሽን ኤይድ እያ። "ሓንቲ ኢትዮጵያዊት ጓል ኣንስተይቲ ኣብ መዓልቲ 13 ሰዓት መስዋእቲ ትገብር" ትብል። ብደረጃ ዓለም ድማ ደቂ ኣንስትዮ ዝሰርሕኦ ናይ ምንክብኻብ ስራሕ ብገንዘብ እንተተሚኑ ክሳብ "11 ትሪሊዮን የውጽእ" ትብል። ኣብ ኢትዮጵያ ዋላ'ውን መጽናዕቲ እንተዘይተኻየዶ እቲ ትካል ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ ዝተወሰነ ዳህሳስ ከም ዝገበረ ብምግላጽ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ መዓልቲ እትሰርሖ ናይ ምንክብኻበ ስራሕቲ ኣብ ወርሒ ክሳብ 90 ሽሕ ብር ዝግመት ምዃኑ ትገልጽ። ብሰንኪ እዚ፡ ደቂ ኣንስትዮን ኣዴታትን መሰረታዊ መሰላትን ከይተጠቐማ እየን ዝተርፋ። ንኣብነት ካብ ቤት ትምህርቲ ይቦኽራ፣ ኣብ ጥዕንአን ጉድኣት ክበጽሐን ይኽእል፣ ማሕበረ ኢኮኖሚያዊ ኣገልግሎታት ክስእና ይኽእላ፣ ከምኡ'ውን ንነብሰን ኣብ ምዕባይ ክጥቀማለ ዝግበአን ግዜ ይሻወመን ብምባል ተረድእ። እዚ ብዙሕ ግዜን ጉልበትን ዝጠፍኣሉ ስራሕ ግን ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረሰተብ ኣፍልጦ ዘይምርካቡ ጥራይ ዘይኮነ ከም ስራሕ እውን ዘይርኣይ ምዃኑ ይልዓል። እታ ዳይሬክተር ወሲኻ እዚ ከም ስራሕ ዘይምውሳዱ ሓደ ምንጪ እቲ ጸገም ከም ዝኾነ ብምግላጽ ሓንቲ ኣብ ገዛ እትውዕል ጓል ኣንስተይቲ ስራሕኪ እንታይ'ዩ ተባሂላ ክትሕተት እንከላ፡ ስራሕ የብለይን ኢላ እያ ትምልስ ትብል። ትካል ሰራሕተኛታት ዓለም፡ እዚ ዘይኽፈሎ ስራሕ ብማእኸላይ 75 ሚኢታዊት ብደቂ ኣንስትዮ ዝስራሕ ምዃኑ የመልክት። እዚ ድማ ኣብ ሞንጎ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ማዕረ ምክፍፋል ስራሕ ከም ዘየለን ደቂ ኣንስትዮ ኣርባዕተ ዕጽፊ ደቂ ተባዕትዮ ከም ዝሰርሓን ይጠቅስ። 70 ሚኢታዊት ኣብዚ ስራሕ ዝተዋፈራ ደቂ ኣንስትዮ ትሑት እቶት ኣብ ዘለዎ ክፋል ሕብረተሰብ ዝርከባ  ምዃነን ዳይሬክተር ኣክሽን ኤይድ ትነበብ ትገልጽ። ተሓለቕቲ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ብደረጃ መትከል እዚ ስራሕ ብገንዘብ ተተሚኑ ደቂ ኣንስትዮ ክኽፈለን ኣለዎ ይብሉ። ሰብ ሞያ ቁጠባ ብዝህቡዎ ግምት ድማ ከም ኣርጀንቲና ኣብ ዝበላ ሃገራት እዚ ንቑጠባ እታ ሃገር [ጂዲፒ] 7 ሚኢታዊት ኣበርክቶ ከም ዘለዎ ይገልጹ። ብፍላይ ኣብ ገጠር ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ ነዊሕ ሰዓታት ኣብዚ ስራሕ ዘሕልፋ ኮይነን ኣብ ከተማ ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ እውን ተቖጺረን ደሞዝ ንምርካብ ኣብዚ ስራሕ ይዋፈራ እየን። ስለዚ ንኣዴታትናን ኣሕዋትናን ደሞዝ ክንከፍለን'ዶ ኣለና? ኣብ ኢትዮጵያ ዳይሬክተር ኣክሽን ኤይድ ትነበብ፡ መጀመርታ እዚ ስራሕ ምዃኑ ኣፈልጦ ክወሃቦ ኣለዎ ትብል። "ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ገዛ ትውዓል፣ ኣብ ቤት ጽሕፈት ትስራሕ፣ ኣብ ማሕረስ ትውዓል ኣብ ካልእ ስራሕ ኣለዋ ኢና ንብል። ከም መራሒ ስድራ ሓደ ወዲ ተባዕታይ ደሞዝ ዝረኽበሉ ስራሕ ወዲኡ ናብ ገዛ ክኣቱ እንከሎ፡ ከዕርፍ ይኽእል እዩ። እታ ጓል ኣንስተይቲ ግን ካብ ስራሕ ተመሊሳ'ውን ክሳብ ፍርቂ ለይቲ ዝጸንሕ ተወሳኺ ስራሕ ኣብ ገዛ ይጽበያ እዩ። እዚ መጀመርታ ክፍለጥ ኣለዎ" ኢላ። "ኣቦታት፣ ኣሕዋትን ሰብኡትን ኣብዚ ስራሕ እንተተዋፊሮም፡ ሸኽሚ ካብ ምቅላል ሓሊፉ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዓርሰ ህንጸት ትኹረት ክገብራ ይሕግዝ እዩ" ኢላ። ንሳ ከም እትብሎ፡ ንኣብነት መግቢ ምስራሕ ክልቲኦም ክመሃሩዎ ዝግባእ ክእለት እዩ። ብተወሳኺ እዚ ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዘለዎ ተራ ብመጽናዕቲ ክረጋገጽ ከም ዘለዎ ትሕብር። በዚ መገዲ ደቂ ኣንስትዮ ተጠቀምቲ ዝኾናሉ ስርዓት ክፍጠር ከም ዝኽእል ኣረዲኣ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣብ የመን ኣማኢቲ ትሕተ ዕድመ ወተሃደራት ሞይቶም - ጉጅለ መርመርቲ ሕቡራት ሃገራት

ኣብ 2020: ብዕጡቓት ሑቲ ንውትህድርና ዝተመልመሉ 1500 ትሕቲ-ዕድመ ቆልዑ፡ ኣብ ውግእ ከምዝሞቱ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ካልኦት ኣማኢቲ ድማ ዓመተ 2021  ከምዝሞቱ ወሲኹ ሓቢሩ። መርማሪ ጉጅለ ሰብ-ሞያ፡ ንቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝበሎ፡ እቲ ብረት ኣልዒሉ ንመንግስቲ ዝዋጋእ ዘሎ ጉጅለ ሑቲ፡ ብመገዲ መስጊድን መዓስክራትን ኣቢሎም ኣተሓሳስበኦም ንምስራጽ ዝፍትኑ ኾይኖም፤ ሕዚ'ውን ሓደሽቲ ህጸናት ኣብ ምምልማል ይርከቡ ኢሎም። ብስዑዲ ዝምራሕ ጥምረት ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ደብዳብ ነፈርቲ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ'ውን ሓቢሮም። በቲ ኣብ 2015 ዝተወለዐ ኲናት፡ ዛጊድ ልዕሊ 10 ሽሕ ቆልዑ ሞይቶም ተባሂሉ። ከምኡ'ውን ብዓሰርተ ኣሸሓት ዝቑጸሩ ንዓቕመ ኣዳም ዝበጽሑ ብሰንኪ እቲ ኲናት ህይወቶም ከምዝሰኣኑን፡ ሚልዮናት ድማ ተመዛቢሎም ንሓደጋ ጥሜት ተቓሊዖም  ከምዝርከቡ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብቲ በዓል 300 ገጽ ጸብጻብ፡ ጉጅለ እቶም መርመርቲ፡  ብሑቲ ዝተመልመሉን ኣብ'ቲ ናይ 2020 ውግእ ዝሞቱን ዝርዝር ናይ 1406 ቆልዑ ዝረኸበ ኾይኑ ካልኦት 562 ድማ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 2021 [ኣቆጻጽራ ኣውⶂጳ] ከምዝሞቱ ኣረጋጊጸ ኢሉ። ኤፒ ነቲ ኣርባዕተ ኣባላት ዝሓዘ ጉጅለ መርመርቲ ጠቒሱ ከምዝበሎ፤ እቶም ህጻናት ዕጡቓት 'ሞት ንኣመሪካ'፣  'ሞት ንእስራኤል'፣ 'መዓት ንኣይሁድ' ከምኡ'ውን 'ዓወት ንእስላም' ኢሎም ክጭርሑ ይገብሩ ነይሮም። "ኣብ ሓደ መዓስክር ስደተኛታት ሸውዓተ ዓመት ዕድሚኡ ህጻን ከይተረፈ ኣጽዋራትን ሮኬታትን ከፈትሕን ከጽርን ይስልጥን ነይሩ"። እቲ ጉጅለ፡ ኩሎም ወገናት ቤት ትምህርቲ፣ መስጊድን መዓስክራትን ተጠቂሞም ህጻናት ንውትህድርና  ካብ ምምልማል ክቑጠቡ ተማሕጺኖም። እቶም ንርእሰ ከተማ ሰንዓ ዝተቖጻጸሩ ዕጡቓት ሓይልታት ሑቲ፡ ካብቲ ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተነብሮም ማዕቀብ ተሓቢኦም ኣጽዋራት ንምርካብ ዓለመለኸ ሰንሰለት ከምዝተጠቕሙ ድማ ኣብሪሁ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ሑቲ ኣብ ልዕሊ ኢሚራት ዓረብ መጥቃዕቲ ድሮን ካብ ዝፍጽሙ ንደሓር ውግእ ተጋዲዱ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ 21 ጥሪ ድማ፤ ኣብ ሓደ ኣብ ቀንዲ ግዝኣት ሑቲ ዝርክብ ቤት ማእሰርቲ ብዝተፈጸመ ማጥቃዕቲ፡ ልዕሊ 70 ሰባት ዝሞቱ ኾይኖም፤ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኣመሪካን እቲ ተጻብኦታት ከብቅዕ ይጠልቡ ኣለዉ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኤርትራ ስለምንታይ ኣንጻር ናይቲ ንሩስያ ዝኹንን ሓድሽ ውሳነ ሕቡራት ሃገራት ከምዘድመጸት ገሊጻ

ኤርትራ፡ ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት ብዛዕባ ሰብኣዊ ቅልውላው ኲናት ዩክረይን ዘጽደቖ ሓድሽ ውሳነ "ፖለቲካዊ" ቃና ዘለዎ'ዩ ብምባል ከምዘይደገፈቶ ኣፍሊጣ። እቲ ትማሊ ዝጸደቐ ውሳነ፡ ን"ወራር ሩስያ ኣንጻር ዩክረይን ዘኸተሎ ሰብኣዊ ሳዕቤናት" ዝምልከት ኮይኑ፡ ቆልዑን ደቂ ኣንስትዮን ዝርከብዎም ሲቪላውያን፡ ሰራሕተኛታት ረዲኤት፡ ጋዜጠኛታት፡ ሓካይምን መሳርሒታቶምን ምሉእ ውሕስነት ክረኽቡ ዝጽውዕ'ዩ። ሲቪላውያን ዝጥቀምሉ ትካላት ጥዕና ይኹን መጓዓዝያ ዝርከቦ ትሕተ-ቅርጺ'ውን ካብ ዕንወት ክድሕን ዝብሉ ነጥብታት'ውን ኣብቲ ውሳነ ሰፊሮም ኣለዉ። እቲ ውሳነ ደገፍ ናይ 140 ሃገራት ክረክብ እንከሎ፡ ሓሙሽተ ሃገራት (ኤርትራ፡ ሩስያ፡ ሶርያ፡ ሰሜን ኮርያን ቤላሩስን) ተቓዊመንኦ፡ ዝተረፋ 38 ድማ ድምጸ-ተዓቅቦ ሂበናሉ ኣለዋ። ወኪል ኤርትራ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ እማመ ንሩስያ ከምወራሪት ወይ እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ከም ሳዕቤን ናይቲ ሩስያ ዝኣወጀቶ ኲናት ተባሂሉ ብምጥቃሱ ሃገሩ ክትድግፎ ከምዘይክኣለት ገሊጹ። "ኤርትራ ንሰብኣዊ ጉዳይ ፖለቲካዊ ቃና ምሃቡ፡ ቀንዲ ሰብኣዊ ኩነታት ህዝብታትን ሃገራትን ንምፍታሕ ዝዕንቅጽ'ዩ" ክብል'ውን ተዛሪቡ። ኣብ ክንድኡ፡ ኤርትራ ነቲ ንሩስያ ዘይጠቅስ ብደቡብ ኣፍሪቃ ዝቐረበን ተቐባልነት ዘይረኸበን እማመ ከምእትድግፍ ገሊጻ። እዚ ሓድሽ ውሳነ ናይ ኩለን ሃገራት ደገፍ ክረክብ'ኳ እንተዘይክኣለ፡ 140 ሃገራት ዝደገፍኦ ምዃኑ "ሞስኮ ኣንጻር ዩክረይን ተካይዶ ዘላ ተጻብኦታት ብህጹጽ ደው ከተብሎ ዝጽውዕ ጠለብ ማሕበረሰብ ዓለም ምዃኑ ዘርኢ'ዩ" ክብል ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣስሚሩሉ። ኤርትራ ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ መጋቢት ዝሓለፈ፡ ንወራር ሩስያ ኣብ ዩክረይን ዝኹንን ውሳነ ብምንጻግ'ውን ጸግዒ ሩስያ ዝወሰደት እንኮ ኣፍሪቃዊት ሃገር ምዃና ይዝከር። ሰብኣዊ ሓገዝ ኣብ ዝወሃበሉ እዋን፡ መትከላት ሰባውነትን ዘይሻራውነትን ክረጋገጽ ኣለዎ ዝበለት ኤርትራ፡ "ኩሎም ወገናት ናይቲ ግጭት" ድሕነት ኩሎም ሲቪላውያን፡ እንኮላይ ኣፍሪቃውያን ዜጋታት ክሕልዉ ተማሕጺና። "እቲ ግጭት ብዝርርብን ዲፕሎማስን ሰላማዊ ፍታሕ" ክርከበሉ ብምጽዋዕ ድማ፡ "እንኮ-ቀጽራዊ ዓለማዊ ስርዓት" ንምፍጣር ኣንጻር ሩስያ ወፍርታት ምግባር ሓደገኛ'ዩ ኢላ። "ሰላማዊ ዓለማዊ ስርዓት ምእንቲ ክህሉ በቲ ልኡላውነትን መሬታዊ ሓድነትን ምሉእ ብምሉእ ዝኽበረሉ ቻርተር ሕቡራት ሃገራት ክንምራሕ ኣለና" ክትብል ኤርትራ ትምጉት። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ዝኣወጀቶ ሰፊሕ ዕንወትን ሰብኣዊ ቅልውላውን ዘስዓበ ኲናት፡ ሕጂ'ውን ይቕጽል ኣሎ። ብሰንኪ'ቲ ኲናት ኣስታት 10 ሚልዮን ሰባት ካብ ኣባይቶም ከምዝተፈናቐሉን፡ ኣስታት 3 ሚልዮን ካብኦም ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ከምዝሃደሙን ጸብጻባት ይሕብሩ። ሕቡራት ሃገራት ከምዝበሎ፡ ዛጊት ልዕሊ 1000 ሲቪላውያን ከምዝተቐትሉ ተረጋጊጹ'ሎ። ኣመሪካ ንሰብኣዊ ቅልውላው ዩክሬናውያን ንምቅላል ሓደ ቢልዮን ዶላር ከምእትህብ ከተፍልጥ እንከላ፡ ሕብረት ኣውሮጳ፡ ካናዳን ብሪጣንያን ዝርከብዎም ወገናት'ውን ደገፋቶም ክቕጽሉ ምዃኖም ተመባጺኦም ኣለዉ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ንዝተፈጸመ ግህሰታት ዘጻሪ ኮሚሽን ክምስረት ወሲኑ

ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብቲ ሓደ ዓመት ዘቑፀረ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ ንዝተፈፀሙ ግህሰታት ዝምርምር ዓለም ለኻዊ ኮምሽን ክጣየሽ ወሲኑ። ኣብ ህልዊ ኩነታት ኢትዮጵያ ዝዘተየ እቲ ኣብ ስዊዘርላንድ፡ ከተማ ጀነቫ ዝመደበሩ ቤት ምኽሪ፡ ኩሎም ተፃባእቲ ሓይልታት ሕዚ'ውን ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ይፍፅሙ ከምዘለዉ ገሊፁ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ብዙሓት ኣካላት ናብ ዝሳተፍሉ ጎንፂ ከምርሕ ከምዝኽእል'ውን እቲ ቤት ምኽሪ ኣጠንቂቑ። በቲ ተፈጺሙ ዝብሃል ከቢድ ምግሃስ መሰላት ዝኽሰሳ ኢትዮጵያን ኣባል ናይቲ ቤት ምኸሪ ዝኾነት ኤርትራን ንምምስራት ናይቲ ኮሚሽን ካልእ "ፖለቲካዊ ሃቐነ" ኣለዎ ብምባል ተቓዊሞንኦ ኣለዋ። ኣብቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ድሕሪ ምልሓሙ ናብ ሓፈሻዊ ኲናት ሓድሕድ ኣምሪሑ ምህላዉ ይፍለጥ። እቲ ሰለስተ ኣባላት ዝህልውዎ ኮሚሽን ናይ ሓደ ዓመት ዕድመ ክህልዎ ምዃኑ እማመ ናይቲ ቤት ምኽሪ ይጠቅስ። ኣባላት ናይቲ ኮሚሽን ብፕረዚደንት ናይቲ ቤትምኽሪ ክሕረዩ ምዃኖም እቲ እማመ የረድእ። "ነቲ ካብ 3 ሕዳር 2020 ኣትሒዙ ኣብ ኢትዮጵያ ብኹሎም ወገናት ተፈጺሙ ዝብሃል ክስታት ዓመጻትን ምጥሓስ ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰባዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰብኣውነትን፡ ከሙ'ውን ዓለምለኻዊ ሕግታት ስደተኛታት ምሉእን ዘይሻራውን መርመራ" ከካይድ ዝምዘዝ ምዃኑ እቲ ሰነድ ይገልጽ። ኣብቲ ግጭት ክሳተፉ ዝጸንሑ ብሓይልታት ጸጥታ ክልላት ኢትዮጵያ ዝድገፍ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራን ሓይልታት ትግራይን፡ ጃምላዊ ቅትለትን ጾታዊ ዓመጽን ዝርከቦ ከቢድ ምግሃስ መሰላት ፈጺሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። እቲ ቤት ምኽሪ ነዚ ብሕብረት ኣውሮጳ ዝቐረበ እማመ፡ ብ21 ድጋፍ፣ 15 ተቓውሞን 11 ድምፀ ተዓቅቦን ኣፅዲቕዎ ኣሎ። ዓባይ ብሪጣንያ፣ ሰሜን ኣየርላንድ፣ ኣርጀንቲና፣ ኣርመንያ፣ ጀርመን፣ ኦስትርያ፣ ባሃማስ፣ ባሕሬን፣ ብራዚል፣ቡልጋርያ፣ ቸክ ሪፐብሊክ፣ዴንማርክ፣ ፊጂ፣ ፈረንሳይ፣ ጣልያን፣ ጃፓን፣ ማርሻል ኣይላንድስ፣ ሜክሲኮ፣ኔዘርላንድስ፣ ፖላንድ፣ ሪፐብሊክ ኦፍ ኮርያ፣ ዩክሬንን ኡራጋይን፡ ነቶም ዝተፈፀሙ ግህሰታት ዘጻሪ ኮምሽን ክቐውም ድጋፈን ዝሃባ እየን። ኤርትራ፣ ቻይና፣ ሩስያ፣ ሶማልያ፣ ህንዲ፣ ኮትዲቫር፣ ኩባ፣ ካሜሮን፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጋቦን፣ ናሚብያ፣ ፓኪስታን፣ ፊሊፒንስን ቬንዝዋላን ድማ ነቲ እማማ ተቓዊመንኦ። ሃገራት ሱዳን፣ ባሕሬን፣ ባንግላዲሽ፣ ኢንዶኖዥያ፣ ሊቢያ፣ ማላዊ፣ ሞሪታንያ፣ ኔፓል፣ ሰኔጋል፣ ቶጎን ኡዝበኪስታንን  ዝኣመሰላ 11 ሃገራት  ድምፀ ተዓቅቦ ክገብራ መሪጸን። ቅድም ክብል ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃራትን ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ብሓባር ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ኲናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዝምልከት ዘካየድዎ ምርመራ ኣብ ቀረባ ወግዓዊ ምግባሮም ዝዝከር እዩ፡፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንውፅኢት እቲ ምርመራ ብኣወንታ ዝተቐበሎ ኮይኑ፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብቲ ምርመራ ክሳተፍ ከምዘይብሉ ክገልፁ ዝፀንሑ መራሕቲ ትግራይ ግና ነፂጎምዎ እዮም። ብመሰረት እቲ  ሓድሽ ዝጣየሽ ኮምሽን፡ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዳግማይ ክፃረዩ እዮም። ቅድም ክብል መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ናይ ሎሚ ኣኼባ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት "ፖለቲካዊ ሃቐነ" ዘለዎ እዩ ክብል ተቓዊሚዎ ኔሩ። እቲ ቤት ምኽሪ ግን፡ እዚ ሓድሽ ኮሚሽን ነቲ ክካየድ ዝጸንሐ ሓባራዊ መርመራ "ዝምልእ" ምዃኑ ኣነጺሩ'ሎ። ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝጀመረ ኵናት፡ ሓይልታት ህወሓት ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፌደራል መጥቃዕቲ ምስ ፈነዉ መንግስቲ ስርሒት ሕጊ ምኽባር ብምባል ኵናት ምስ ኣወጀ፡ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ብዘይምቁራጽ ኣብ ምክያድ ይርከብ። ሰራዊት ፌዴራል ኣብ መጀመርታ ሰሙናት ናይቲ ኵናት ብዙሓት ከተማታት ትግራይ ብምቁጽጻር 28 ሕዳር 2020 ንርእሰ ከተማ እታ ክልል ክቆጻጸርዋ ክኢሎም ነይሮም። ኣብ በረኻታት ኮይኖም ደባይ ውግእ ዝጀመሩ ሓይልታት ትግራይ ድማ ዳግማይ ብምውድዳብ ኣንጻር ሰራዊት ፌደራልን ኣብ ጎኑ ዝተሰለፉ ሓይልታት ኣምሓን ኤርትራን መጥቃዕቲ ብምፍናው፡ ኣብ መወዳእታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሰነ ንከተማ መቀለን ካልኦት ከተማታት ትግራይን ብምቁጽጻር ላዕለዋይ ኢድ ናይቲ ኵናት ክሕዙ ጀሚሮም። ምስ ምትሓዝ መቐለ በይንኣዊ ምቁራጽ ቶኵሲ ብምእዋጅ ካብ መብዛሕትኡ ክፋል ክልል ትግራይ ዝወጽአ ሰራዊት ፌደራል፡ ናይ መከላኸሊ ዕርዱ ኣብ ክልል ዓፋርን ኣምሓራን'ዃ እንተገበረ፡ ገስጋስ ሓይልታት ትግራይ ግን፡ ክሳብ እታ ካብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣስታት 130 ኪሎ ሜትር ርሒቃ እትርከብ ከተማ ደብረሲና ዝብጸሑ ዓጋቲ ኣይነበሮን። በዚ ኸኣ እቲ ኵናት ካብ ክልል ትግራይ ሰጊሩ ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን'ውን ክልሕም ክኢሉ። ተጣበቅቲ  ሰብኣዊ መሰላት ኩሎም ኣብቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት ክሳብ ገበናት ኵናት ክብሃል ዝከኣል፡ ጾታዊ ዓመጽ፣ ቅትለት፣ ምስዋርን ካልእን ዝርከቦ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ እዮም ዝገልጹ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕቡራት ሃገራት 100 ገጽ ዘለዎ ጸብጻብ ኣብ ዘቅረበሉ፡ ኣብ ክልል ትግራይ ደብዳብ ከተማታት፣ ቅትለት ሰላማውያን ሰባት፣ ጾታዊ ዓመጻትን ካልእን ዝርከቦም ዓበይቲ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝተፈጸሙ ምግላጹ ይዝከር። ትማሊ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስዎችን ኣብ ዘውጽኡዎ ሓበራዊ ጸብጻብ፡ ሓይልታት ኣምሓራ ኣብ ምዕራብ ትግራይ 'ሓድሽ ማዕበል ግፍዕታት' ፈጺሞም  ክብሉ ከሲሶም። ኣብቲ ግፍዕታት ይካየደሉ ኣሎ ዝብሃል ቦታታት መስመራት መራኸቢታት ስለ ዘየለን ትካላት ሕቡራት ሃገራት ናብቲ ቦታ ክኣትዋ ስለ ዘይተፈቐደለንን እቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ብንጹር ክፍለጥ ኣይተኻኣለን ዘሎ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብቲ ቦታ ተወሳኺ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከይፍጸም ክቆጻጸር ሕጋዊ ስልጣን ከም ዘለዎ ብምዝክኻር፡ ኣባላት እቲ ቤት ምኽሪ ነቲ ዝብሃል ዘሎ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ተጻሪ ዓለምለኻዊት ጉጅል ከቑማ ጸዊዑ ነይሩ። ኢትዮጵያ ነቲ ብሕብረት ኣውሮጳ ዝቐረበ ጻውዒት 'ፖለቲካዊ ድፍኢት' ዘለዎ'ዩ ብምባል ኣብቲ እማመ ዘለዋ ተቃውሞ ምስማዓ'ውን ይፍለጥ። ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ መንጎ ፈደራል መንግስትን ክልል ትግራይን ውግእ ካብ ዝኽፈት ክሳብ ሕጂ ኣስታት ፍርቂ ሚልዮን ኣብ ክልል ትግራይ ብጥሜትን ዓጸባን ተጠቒዖም ምህላዎም ጸብጻባት ወሃብቲ ረድኤት ትካላትን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ክገልጹ ጸኒሖም ኣለው። እቲ ግጭት ናብ ክልል ዓፋርን ኣምሓራን ምስ ለሓመ ከኣ ኣብ ክልቲኡ ክልላት ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋጢሙ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣስታት 1.1 ሚልዮን ህዝቢ ካብ ቤት ንብረቱ ክፈናቐል እንከሎ 5.6 ሚልዮን ድማ በቲ ግጭት ከም ዝተጸልወ ይሕበር። ኣብ ክልል ዓፋር እውን ኣስታት 260 ሽሕ ህዝቢ በቲ ግጭት ክጽሎ እንከሎ 100 ሽሕ ዝኸውን ህዝቢ ድማ ከም ዝተፈናቐለ ይጥቀስ። ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ መዓልታት ወሃቢት ቃል ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ምኒስተር ቢልለኔ ስዩም፡ ናብ ትግራይ ተቛሪጹ ዝጸንሐ ሰብኣዊ በረራታት ዳግም ከም ዝጀመረን ንትካላት ረዲኤት ንመንቀሳቐሲ ዘድልዮም ልዕሊ 40 ሚልዮን ብር ጥረ ገንዘብ ናብቲ ክልል ከእትዉ ከም ዝተፈቕደሎምን ምሕባራ ይዝክር።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ምብጻሕ ሓያሎ ላዕለዎት ሰብመዚ ሕቡራት ሃገራት ናብ ኤርትራ እንታይ ዝዓለመ’ዩ?

መንግስቲ ኤርትራን ሕቡራት ሃገራትን ሓድሽ ናይ ምትሕብባር መቓን ስራሕ (framework) ንምጅማር ብምውሳኖም ዞባዊ ዳይሬክተራት ሕቡራት ሃገራት ናብታ ሃገር ምብጻሕ ንምፍጻም ከምዝኣተው ተገሊጹ። ቤት ጽሕፈት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኤርትራ ብሰኑይ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "24 ላዕለዎት ዞባውያን ሓለፍቲ ኣብያተ ጽሕፈት ሕቡራት ሃገራት ዝኣባላቱ ልኡኽ ናብ ኣስመራ ኣትዩ ኣሎ" ኢሉ። እቲ ጉጅለ ብዳይሬክተር ቤትጽሕፈት ምውህሃድ ልምዓት ሕቡራት ሃገራት ዞባ ኣፍሪቃ ዝተመርሐ ኮይኑ፡ ዞባውያን ወከልቲ ቤትጽሕፈት ላዕለዋይ ኮምሽነር ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፣ ናይ ሕቡራት ሃገራት ቁጠባዊ ኮምሽን ንኣፍሪቃ፣ ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ዕጸ-ፋርስን ገበናት ስግረ-ዶብን፣ ዩ-ኤን-ኤፍ-ፒ-ኤ፣ ፕሮግራም መግቢ ዓለም ከምኡ'ውን ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ከምዝርከብዎም እቲ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ንሓሙሽተ መዓልትታት ኣብ ኤርትራ ክጸንሕ ምዃኑ ዝተገለጸ ልኡኽ ኣብቲ ብ25 ጥሪ ዝካየድ ብመንግስቲ ኤርትራን ሕቡራት ሃገራትን ዝተወደበ ወግዓዊ ጽምብል ምጅማር ሓድሽ 'መቓን ስራሕ ዘላቒ ልምዓት ሕቡራት ሃገራት' ክሳተፍ እዩ። እቲ ኣገዳስነቱ ልዑል ምዃኑ ዝተገለጸ ምትሕብባር ኣብታ ሃገር ቀዳምነት ምስ ዝወሃቦም ጉዳያት ዝሳነን ኣብ ኤርትራ ንዝቕጽል ሓሙሽተ ዓመታት ዘላቒ ልምዓት ንምርግጋጽ ዝሕግዝ ምዃኑን እቲ ሓበሬታ የረድእ። እቲ ልኡኽ ምስ ላዕለዎት ሰበስልጣን እታ ሃገር ከምዝራኸብን ኣብ ዞባ ደቡብ ብመንግስቲ፡ ብሕቡራት ሃገራትን ካልኦት መሻርኽትን ንዝተኻየዱ ልምዓታዊ ንጥፈታት'ውን ክዕዘብ እዩ። ነቲ ልኡኽ ዝመረሕ ዘሎ ዞባዊ ዳይሬክተር ቤትጽሕፈት ምውህሃድ ልምዓት ሕቡራት ሃገራት ንኣፍሪቃ፡ ያቆብ ኤል ሂሎ፡ ብሕብረት ዝግበር ጻዕርታት ሕቡራት ሃገራት ነቲ ምስ ኤርትራ ዝግበር ሽርክናን ንኣጀንዳ 2030 ከምኡውን ሸቶታት ዘላቒ ልምዓትን ንምዕዋት ኣገዳሲ ምዃኑ ምግላጹ እቲ ሓበሬታ የረድእ። ኤርትራ ኣብ መዳይ ጥዕናን ኣብ ሸቶታት ልምዓት ሚለንየም ንዘመዝገቦ ዓወት ኣብ ኣጀንዳ ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት 2030 ንምድጋሙ ኣንቂዳ ምህላዋ ኣብ ሚኒስትሪ ጥዕና ዳይሬክተር ፖሊሲን ውጠናን ኣቶ ተወልደ ዮውሃንስ ኣብ ወርሒ ግንቦት ናይ ዝሓለፈ ዓመት ምግላጹ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ሚኒስትሪ ዜና ኤርትራ ዝወጸ ሓበሬታ የረድእ። ብመሰረት እቲ ሓበሬታ ኣብ 1991 ኣብ 100 ሽሕ ኣዴታት ዘጋጥም መጠን ሞት ካብ 1000 ናብ 485 ክጎድል እንከሎ፤ መጠን ሞት ዕሸላት ካብ 117 ናብ 44 ጎዲሉ ኣሎ። ብዘይካ'ዚ 95% ነፍሰጾር ኣዴታት ሕክምናዊ ክትትል ከምዝገብራን ሸፈነ ክታበታት ኣብ መላእ እታ ሃገር 94% በጺሑ ምህላው እቲ ሚኒስትሪ የረድእ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ሓያሎ ካልኦት መዳያት ልምዓትን ቁጠባን እታ ሃገር ብዙሕ ከምዘይተዓወተት ፕረዚደንት ኢሳያይስ ኣብዚ ቀረባ እዋን ተዛሪቡ ነይሩ። ብዙሓት ነቐፍቲ መንግስቲ'ውን፡ መንግስቲ ግሉጽነት ዘይብሉ ብምዃኑ፡ ነቲ ተዓዊተሉ ዝብሎ መዳያት ክኣምንዎ ከምዘጸግሞም ይገልጹ። ኣብታ ሃገር ዘሎ ድኹም ስርዓተ-ባንክ፡ ብኩራት ስሩዕን ግሉጽን ስርዓተ-ባጀት፡ ፖለቲካዊ ተሓታትነት ዘይምህላውን፡ ጸጥታዊ ዘይምርግጋእን ካብ ቀንዲ ረቛሒታት ምድኻም ቁጠባውን ማሕበራውን ሂወት ዜጋታት ምዃኑ ኪኢላታት ክምጉቱ ጸኒሐም'ዮም። ዘላቒ ሸቶታት ሕቡራት ሃገራት እንታይ እዩ? ኣብ 2015 ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዙርያ ዓለም ድኽንት ንምውጋድ፡ ፕላኔት መሬት ንምክንኻንን ብልጽግና ንኹሉሰብ ንምርግጋጽን ዝዓለሙ ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት ወጢኑ። ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት ኣብ ዙርያ ዓለም ድኽነት ንምውጋድ፣ ንኣከባብን ክሊማን መሬት ንምዕቃብ ከምኡ'ውን ሰባት ኣብ ዝሃለው ሃልዮም ሰላምን ብልጽግናን ከም ዘስተማቕሩ ንምርግጋጽ ዝተገብረ ዓለማዊ ጻውዒት እዩ። እቶም 17 ሸቶታት ዘላቒ ልምዓት ነፍሲ ወከፍ ሃገር ንፕላኔት መሬት ንምክንኻን ክሰርሓ ዝድርኽ 169 ዒላማታት ዘለዎም እዮም። እቶም 17 ሸቶታት፦ ድኽነት ምውጋድ፣ ጥምየት ምጥፋእ፣ ጽቡቕ ጥዕናን ድሕነት፣ ብቑዕ ትምህርቲ፣ ጾታዊ ማዕርነት፣ ጽሩይ ማይን ጽሬትን፣ ንምኽፋሉ ዚከኣልን ጽሩይን ጸዓት፣ ቅቡል ስራሕን ቁጠባዊ ዕብየትን፣ ኢንዱስትሪ፡ ምህዞን ትሕተቕርጽን፣ ዘይማዕርነት ምቕናስ፣ ዘለቕቲ ከተማታትን ማሕበረሰባትን፣ ሓላፍነታዊ ተጠቃምነትን ፍርያትን፣ ክሊማዊ ንጥፈት፣ ትሕተ ማያዊ ህይወት፣ ኣብ ንቑጽ መሬት ዝርከብ ህይወት፣ ሰላም፡ ፍትሕን ሓያላት ትካላትን ከምኡ'ውን ነቲ ሸቶታት ንምዕዋት ሽርክነት ምድንፋዕን ዝብሉ እዮም። ኤርትራ ኣብ መዳይ ጥዕና፡ ጽሩይ ጸዓት፣ ክሊማዊ ንጥፈት ከምኡ'ውን ቅቡል ስራሕን ቁጠባዊ ዕብየትን ምምሕያሻት ተርኢኳ እንተላ፤ ኣብ መዳይ ጽፈቱ ዝሓለወ ትምህርቲ፣ ዘለቕቲ ከተማታትን ማሕበረሰባትን ኣብ ንቑጽ መሬት ዝርከብ ህይወት ተንቆልቁል ከምዘላን ጸብጻባት ይገልጹ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣብ ኤርትራ ምዕፋን ድምጽታት ተቓውሞ ቀጺሉ ኣሎ' - ሕቡራት ሃገራት

ቤት-ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ጉዳይ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ክዝትይ እንከሎ ዝተርኣየ ምምሕያሽ ከምዘየለ ሓቢሩ። ፍሉይ ራፖርተር ውድብ ሕቡራት ሃገራት ናብ ኤርትራ፡ ሞሓመድ ዓብደልሰላም ባቢከር፡ ኣብ ህልው ኩነታት ኤርትራ ኣመልኪቱ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ "ኣብ'ታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ዝኾነ ምምሕያሽ ምህላዉ ዘርኢ ምልክት ኣይረኸብናን" ኢሉ። "ኣብ ልዕሊ ድምጽታት ተቓውሞ ዝካየድ ስርዓታዊ ዓፈናታት ቀጺሎም ኣለዉ። መንግስቲ ናጽነት ምዝራብ፣ ሓሳብካ ምግላጽ፣ ምውዳብ ከምኡ'ውን ናጽነት ሃይማኖት ምድራቱ ስለዘየቖመ፡ ሲቪካውን ዲሞክራስያውን ሃዋህው ምስተዓጽወ ይርከብ" ኢሉ። ካብ 1998 ጀሚሩ ኣብ ግብሪ ኣሎ ዝበሎ፡ ግዱድ ሃገራዊ ኣገልግሎት ድማ፡ ኣስገዳድ ናይ ጉልበት ስራሕ ዘካትት ኮይኑ፡ ኣብታ ሃገር ሓደ 'ምንጪ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት' ኮይኑ ከምዝቐጸለ እቲ ፍሉይ ራፖርተር ወሲኹ ኣዘኻኺሩ። ኤርትራ፡ ነቲ ዝቐረበ ክሲ ኣብቲ መድረኽ ብወኪላ ኣቢላ 'ዝንቡዕ ድምዳመታት' ብዝብል ዝነጸገቶ ኮይና፡ "እቲ ጸበጻብ ኣብ መሬት ዘሎ ሓቂ ዘየመዛዘነ" ክትብል ተቓዊማቶ። እቲ ወኪል ኤርትራ ወሲኹ፡ "ካብ ደገ ዝመጽአ ዘሎ ምትንኳያት ብምጽዋር፡ ኣብቲ ዞባ ምንጪ ምርግጋእ ንምዃን ትሰርሕ ኣላ" ምስበለ፡ እቲ ጸብጻብ ነቲ ብመደብን ትልምን ይስረሓሉ ኣሎ ዝበሎ፡ ምምሕያሽ ብድሆታት ሰብኣዊ መሰላት፡ ዘይምጽርሑ ነቒፉ። ኤርትራ ብኣታሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ብተደጋጋሚ ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡  ሰፊሕ ወቐሳታት ክቐርበላ እኳ እንተጸንሐ፡ መንግስቲ ነቶም ነቐፌታት ክነጽጎም ጸኒሑ ኣሎ። ኤርትራ፡ ንልዕሊ 30 ዓመታት ሃገራዊ ምርጫ ኣካይዳ ከምዘይትፈልጥን፡ ብዙሕት ጋዜጠኛታትን ፖለቲከኛታትን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተዳጉኖም ከምዝርከቡን ጸብጻባት ይሕብሩ። ንልዕሊ 20 ዓመት ኣብ ማሕዩር ዝርከቡ ዜጋታት ክትፈትሕ፣ ኣብ ሕጋዊ መስርሕ ምምሕያሻት ክትግበር፣  ዘይሻራዊ ኣካል ተፈጺሞም ንዝበሃሉ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣትዩ ንከጻሪ ክትፈቅድ መንግስቲ ኤርትራ ምሕጽንታ ቀሪቡሉ። ምስ'ቲ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት፡ ክተሓባበር'ውን ተሓቲቱ። ብሰንኪ ግዱድ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዓመታዊ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ መናእሰይ'ታ ሃገር ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ምህዳም ቀጺሎም ከምዘለዉ ዘመልከተ ጸብጻብ እቲ ፍሉይ ራፖርተር፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተስፋፈሐን ኲናት፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት ዝበጽሕ ዘሎ ግፍዕን ጸበባበን ከምዘሻቐሎ ጠቒሱ። "ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ኣዋርሕ፡ እቲ ፍሉይ ራፖርተር ካብ ገለ ተባዓት ኤርትራውያን ዝሰምዖ፡ ከም ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ፣ መጭወይቲ፣ ስቅያት፣ ጾታ መሰረት ዝገበረ መጥቃዕትን ካብ ባሕሪ ምምላስን ዝኣመሰሉ ግፍዕታት ኣዝዩ ዘሰንብድ እዩ። "ከምኡ'ውን፡ ኣብቶም ጎንጽታት ዝካየደሎም ክልላት ዓፋርን ትግራይን ዝርከቡ ክሳብ 80 ሽሕ ዝኣኽሉ ስደተኛታት ዘለውሉ ኩነታት ኣዝዩ ዘደንጹ ሓበሬታ ይመጸና ኣሎ" ይብል እቲ ጸብጻብ። ብፍላይ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከቡ መዓስከር ስደተኛታት ማይ ዓይንን ዓዲ ሓሩሽን ዝርከቡ ስደተኛታት፡ ኩነታቶም ኣዝዩ ዘስግእ ከምዝኾነ ወሲኹ ገሊጹ። ምስ ኲናት ትግራይ ብዝተኣሳሰር፡ ኤርትራን ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወገናት ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ብምፍጻም ከምዝኽሰሱ ብምጥቃስ ኩሎም ወገናት ሰብኣዊ መሰላትን ሕጋጋትን ከኽብሩ ኣገዳሲ ምዃኑ ኣዘኻኺሩ። መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ክስታት ክነጽጎ እኳ እንተጸንሐ፤ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ገለ ትካላት ደሕነት ኤርትራን በቲ ገዛኢ ወድብ ዝውነኑ ትካላት ንግድን እገዳ ኣንቢራ እያ። ኤርትራ፡ ንካልኣይ ግዜ ኣባል እቲ ቤት ምኽሪ ኮይና ምምራጻ ዝዝከር እዩ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኲናት ትግራይ፡ መራሕቲ ትግራይ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ይዘራረቡ ከምዘለዉ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ

ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ክካየድ ዝጸንሐ ልዝብ ይቕጽል ምህላዉ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ምክትል ዋና-ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት  ኣሚና መሓመድ፡ ብረቡዕ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ'ያ ነቲ ሓበሬታ ሂባ። እታ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ናብ ክልላት ትግራይ፡ ዓፋርን ኣምሓራን ብምብጻሕ ነቲ ብሰንኪ'ቲ ኲናት ዝሰዓበ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ዝተዓዘበት ላዕለወይቲ ብዓልቲ ስልጣን ናይቲ ውድብ፡ ናይ ሰላም ተስፋ ከምዘሎ ጠቒሳ። ብዛዕባ'ቲ ክሳብ ሕጂ ዘይሃድአ ዘሎ ግጭት ክትዛረብ እንከላ፡ "ብርግጽ ካብቲ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ዝነበረ ግጭታት ዝወሓደ'ዩ" ዘሎ ብምባል ገሊጻቶ። "ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ብርግጽ ኣብ ዝሓሸ ደረጃ ኢና ዘለና" ክትብል'ውን ብዛዕባ'ቲ ዝግበር ዘሎ ድርድር ተስፋ ከምዘለዋ ኣሚታ። እታ ምስ ሰበስልጣን መንግስትን፡ ሰብመዚ ሰለስቲኡ ክልላትን ብምርኻብ ዝተዘራረበት ኣሚና መሓመድ፡ እቲ ኲናት ደው ክብል ጸዊዓ'ላ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ብወገኑ፡  ኲሎም ወገናት ናይቲ ኲናት ሰላም ንምምጻእ ዝወስድዎም ዘለዉ ዝበሎም ስጉምትታት ከምዝንእድ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ገሊጹ ነይሩ። ሰላም ንምስፋን  ድማ እቲ ወሳኒ ስጉምቲ ምቁራጽ ተጻብኦታትን ነቲ ኲናት ደው ምባልን ምዃኑ'ውን ጉተረዝ ከይተዛረበ ኣይሓለፈን። ኣብ ዋዕላ መራሕቲ ሃገራት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተሳተፈት ምክትል ናይቲ ዋና-ጸሓፊ፡ ናብ ክልል ትግራይ ብምኻድ ኣብ ገለ በቲ ኲናት ዝተሃስያ ከተማታትን ከባቢታትን በጺሓ ነይራ። ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን'ውን ተመሳሳሊ ምብጻሕ ኣካይዳ ነይራ። ኣብቲ ዘካየደቶ ዑደት፡ ምስ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ዝኾና ደቂ-ኣንስትዮ ከምዝተራኸበትን፡ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ኣብ ልዕሊ ደቂ-ኣንስትዮ ዝበጽሕ በደል ተጻዋርነት ከምዘይብሉ ብምግላጽ፡ ኣብ ጎኒ እተን ግዳያት ከምዝኾነት ተዛሪባ። ሕቡራት ሃገራት ነቲ ዝወረደን ሃስያ ንምቅላል ፍታሕ ኣብ ምርካብ ጻዕርታቱ ከሐይል ምዃኑ'ውን ቃል ኣትያ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ነቲ ግጭት ንምፍታሕ ዝተመዘዘ ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ናይጀርያ ነበር ኦሌሰጉን ኦባሳንጆ፡ ብሰኑይ ኣብ ከተማ ኮምቦልቻ ከምዝበጽሐ ጸብጻባት ሓቢሮም። እቲ ቅድሚኡ ኣብ ክልል ትግራይ በጺሑ ዝነበረ ኦባሳንጆ፡ ኣብ ክልል ዓፋር'ውን ተመሳሳሊ ዑደት ከካይድ ትጽቢት ይግበር። እቲ ንልዕሊ 15 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ኣብ ክልል ትግራይ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ። ኣብ ትግራይ ጥራይ፡ 40 እሚታዊት ናይቲ ህዝቢ ከቢድ ሕጽረት መግቢ ኣጋጢምዎ ከምዘሎ ሕቡራት ሃገራት ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ዘውጽኦ ጸብጻብ ይጠቅስ። ነቲ ግጭት ንምህዳእን ሰላም ንምርግጋጽን፡ ኣመሪካን ኬንያን ዝርከብዎም ወገናት ሓያል ጻዕርታት ከካይዱ ጸኒሖም'ዮም። መራሒ ክልል ትግራይ፡ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ምስ መንግስቲ ዘካይድዎ ዘለዉ ልዝብ ተስፋ ዝህብ ምዃኑ ኣብዚ ቀረባ እዋን ተዛሪቡ ነይሩ'ዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ብወገኑ፡ ምስ ህወሓት ከዘራረብ ድልዉ ምህላዉ ከምዝገለጸ ጸብጻባት ዜና ሓቢሮም ነይሮም። ዋላ'ኳ፡ ሓይልታት ህወሓት ካብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ከምዝወጹ እንተፍለጡን፡ ሰራዊት መንግስቲ'ውን ናብ ትግራይ ከይኣቱ እንተ ወሰነን፡ ኣብ ዶባት እተን ክልላት ሓሓሊፉ ውግኣት ክካየድ ጸኒሑ'ዩ። ብፍላይ ኣብ መንጎ ሓይልታት ትግራይን ዓፋርን ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ሓያል ረጽሚ ከምዘካየዱ ገሊጾም ነይሮም። ብዛዕባ ምጅማር ናይቲ ሓድሽ ጎንጺ ንሓድሕዶም ዝካሱሱ'ኳ እንተኾኑ፡ ሓይልታት ህወሓት ንገለ ከባቢታት ዓፋር ተቖጻጺሮም ነይሮም'ዮም።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኢትዮጵያ: ፕረዚደንት ኬንያን ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራትን ኲናት ትግራይ ከብቅዕ ተማሕጺኖም

ፕረዚዳንት ኬንያ  ኡሁሩ ኬንያታ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣብቂዑ፡ እቶም ተጻባእቲ ናብ ዘተ ክኣትዉ ጸዊዑ። እቲ ፕረዚደንት 25 ጥሪ 2014 ዓ.ም.ግ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ፡ ናብ ካልኦት ክልላት ዝተላበዐ ልዕሊ 15 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ደማዊ ኲናት ኣብቂዑ፡ ‘ንኹሉ ዝሓቁፍ ሃገራዊ ልዝብ’ ክካየድ ተማሕጺኑ። ጻውዒት እቲ ፕረዚደንት፡ ቅድም ክብል ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉቴሬዝ መንፈስ እቲ መጻኢ ዓርቢ ዝጅምር ዓለማለኸ ክረምታዊ ኦሎምፒክ  ኣብ ግምት ብምእታው ተኹሲ ጠጠው ክብል ዘስመዖ ድምጺ ዘራጉድ እዩ። እቲ ዋና ጸሓፊ፡ በቲ ቀጻሊ ይካየድ ዘሎ ደማዊ ኲናት ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣትዩ ከምዘሎ ተዛሪቡ። ንኣሽሓት ዓመታት ባህሊ ዝኾነ፡ መንፈስ ሰላም ኦሎምፒክ፡ ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ኢትዮጵያን ኣብ ካልኦት ሃገራትን ዘለዉ ተጻብኦታት ከብቅዑ እዩ ሓቲቱ። ዋና ፀሓፊ አንቶኒዮ ጉቴሬዝ ብዛዕባ ጽባሕ ዓርቢ ጀሚሩ ኣብ ርእሰ ከተማ ቻይና ቤጂንግ ዝካየድ ናይ ክረምቲ ውድድር ኦሊምፒክ መግለጺ ኣብ ዝሃበሉ ኣጋጣሚ: ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዉ ኩሎም ተጻባእቲ ወገናት ብህጹጽ ተኹሲ ጠጠው ከብሉ 'ተሪር ጻውዒት ሰላም ክሰምዕ እደሊ" ኢሉ። እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ንዝተጎድኡ ህዝብታት ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ፡ ሰብኣዊ ረድኤት ክረኽቡን፡ ናይ መንፈስ ዕረፍቲ ክረኽቡን ዝጠቅም ከምዝኾነ ወሲኹ። ጎንጺታት ጠጠው ምባሎም፡ ነታ ሃገር ኣዝዩ መሰረታዊ ዝኾነ፡ ኣሳታፊ ሃገራዊ ዘተ ንኽካየድ መገዲ ዝጸርግን፡ በዚ ድማ ህይወት ንምድሓንን ኣፈላላያት ንምትዕራቕን ዘኽእል ሰላም ንክዓስል ኣዝዩ ኣገዳሲ ስጉምቲ ከምዝኸውን ወሲኹ ሓቢሩ። ኡሁሩ ኬንያታ ብወገኑ፡ ‘ከም ፕረዚደንት ጎረቤት ሃገር ኬንያ: ከም ሓደ ሓው ህዝቢ ኢትዮጵያን’ ጻውዒት ሰለም ከቕርብ ከምዝደሊ እዩ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። “እቲ ኲናት ኣብዛ ዓቢ ባህልን ስልጣነን እትውንን ሃገር ንዝነብር ህዝቢ፡ ክብርን ሞጎስን ኣስኢንዎ ኣሎ” ኢሉ። እቲ ፈተና ምሕላፍ ዝከኣል እቶም ተጻባእቲ ወገናት ብዝኽተልዎ፡ ናብ ዘላቒነት ሰላምን ምርግጋዕን ዝወስድ ስጉምቲ ከምዝኾነ ሓቢሩ። “ዝተፈለለዩ ኣተሓሳሰባታት ብምክእኣል መንፈስ ዝካየድ ሃገራዊ መድረኽ ዘተ፡ በቲ ጎንጺ ንዝተጎድኡ ማሕበረሰባት ዘብጸሓሎም ጽዕንቶ ብምፍኳስ ነዊሕ መገዲ ዝጓዓዝ እዩ” ኢሉ። “ጎንጺ ኢትዮጵያ ኾነ ካልእ ዞባዊ ኮነ ዓለምለኻዊ ጎንጺ ተፈቲሑ፡ ናብ ዘላቒ ልምዓት ከምርሕ ኣለዎ። ብሓንሳብ ኮይንና ዝሐሸት ዓለም ክንፈጥር ንኽእል ኢና” ዝብል እምነት ከምዘለዎ ኣብ መግለጺኡ ኣንጸባሪቑ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ፡ 193 ሃገራት ኣባላት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሓፈሻዊ ጉባኤ፡ ኣብ ኦሎምፒክ  ‘ብውልቀ ኾነ ብሓባር’ ጎንጽታት ከብቅዑ ዘኽእል ውዕል ኣጽዲቐን እየን። በቲ ውሳነ መሰረት፡ ተኹሲ ጠጠው ምባል መንፈስ ኦሎምፒክ፡  እቲ ንመበል 24 ዝካየድ ዓለምለኻዊ ኢሎምፒክን ፓራኦሎምፒክን ዘጠቓልል እዩ። ብኣቆጻጽራ ግእዝ፡ ኦሊምፒክስ  ካብ ጥሪ 27 ክሳዕ የካቲት 13 ከምኡ ድማ ፓራሊምፒክስ ካብ የካቲት 25 ክሳብ መጋቢት 4 ይካየድ። እቲ ጉባኤ ጥንታዊ ናይ ግሪክ ባህሊ መሰረት ዝገበረ ኾይኑ፡ ሰላማዊ ሃዋሁ ብምፍጣርን ተሳተፍቲ እቲ ጸዋታ ብሰላም ክሓልፉ ዘኽኣለ ኦሊምፒክ ትሩስ [ተኹሲ ደው ምባል ኦሊምፒክ) እናተብሃለ ዝጽዋዕ ሰላማዊ ስምምዕ ዘዘኻኽር እዩ። ኣቦ መንበር ህወሓት ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ መራሕቲ እቲ ክልልን መንግስቲ ፌደራልን ናብ ልዝብ ንክመጽኡ ዝግበሩ ዲፕሎማሲያዊ ጻዕርታት ምዕባለ ከርእዩ ከም ዝጀመሩ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንቢቢሲ ተዛሪቡ ነይሩ። "ምስ መንግስቲ ፌደራል ክንዘራረብ ጀሚርና ኣለና፤ ብሞንጎኛታት ዝግበሩ ዝርርባትን ርክባትን ኣለው'ዮም። ኣብዚ ዝርኣዩ ምዕባለታት'ውን ኣለው፤ ግን እቲ ዲፕሎማሲያዊ ጻዕረ ፍረ ንከምጽእ ንጽበ ኣለና" ክብል ዶክተር ደብረጽዮን ተዛሪቡ። ቅድም ኢሉ፡ ቀዳማይ ሚንስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝመርሖ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ሓይልታት ትግራይ ንምዝርራብ ድልው ከም ዝኾነ ምዝራቡ ማዕኸን ዜና ኣሶሺየትድ ፕረስ (ኤፒ) ጸብጺቡ ነይሩ። ዛጊድ ግን መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቲ ዝበሃል ዘሎ ድርድር ብወግዒ ዝገለጾ ነገር የለን። ብፍላይ ኣሜሪካን ሕብረት ኣፍሪቃን እቶም ሓይልታት ፍልልያቶም ብዘተ ፈቲሖም ነቶም ብኲናት ዝተሃሰዩ ዜጋታት ሰብኣዊ ሓገዝ ንኽበጽሖም ኣብ ምስራሕ ይርከቡ። እቲ ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝተወከለ ፍሉይ ልኡኽ ኦሌሴጉን ኦባሳንጆ'ውን ንሰበስልጣን ኢትዮጵያ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፤ ንሰበስልጣን ትግራይ ድማ ኣብ መቐለ እናረኸበ ብተደጋጋሚ ኣዘራሪብዎም'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ድማ እቲ ንጄፍሪ ፌልትማን ዝተከአ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ዴቪድ ሳተርፊልድ ናብ ኢትዮጵያ ብምኻድ ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ከም ዝተዘራረበ ይፍለጥ። እዚ ኩሉ ጻዕሪታት፡ እቶም ኣብ ጎንጺ ዘለዉ ተጻባእቲ ሓይልታት ፍልልያቶም ኣብ ዙርያ ጠረጴዛ ክፈትሑ ንምግባር'ኳ እንተኾነ ዛጊድ ግን ጭቡጥ ዝኾነ ውጽኢት ኣይተረኣየን። ቤት ጽሕፈት ምትሕብባር ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ] ኣብ ቀረባ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ኣብ ትግራይን ዝተፈላለዩ መዋስንቲ ከባቢታት ዓፋርን ኣምሓራን ውግኣት ከም ዘለው ምግላጹ ይዝከር። ኣብ ትግራይ ኣገልግሎት ኢንተርነትን ቴሌኮምዩኒኬሽንን፣ መጓዓዝያ ምድርን ነፋሪትን ከምኡ'ውን ኤሌክትሪክን ባንክን ተዓጺዮም፡ እታ ክልል ንዝበዝሐ እዋን ተኸርዲና ብምጽንሓ፡ ቀረባት ሕክምናን መግቢን ንምብጻሕ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ዩ ጸኒሑ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዘውጽኦ ሓድሽ ጸብጻብ፡ ቁጽሪ ናይቶም ከቢድ ጥምየት ዘጋጠሞም ሰባት ይውስኽ ከም ዘሎ ገሊጹ። እቲ ትካል ከም ዝብሎ፡ 2.2 ሚልዮን ሰባት "ብሰንኪ ሕሉፍ ጥምየት" ይሳቐዩ ኣለዉ። በቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐን ዝቕጽል ዘሎን ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ትሸዓተ ሚልዮን ሰባት ናይ መግቢ ሓገዝ ከም ዘድልዮም እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። እቲ ንኣስታት 15 ኣዋርሕ ዝቐጸለ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ሰፊሕ ምፍንቓልን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ዝርከቦ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላዉ ምስዓቡ ይፍለጥ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ዲሞክራቲክ ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ንሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ንዝቐተሉ ዓሰርተታት ዜጋታት ሞት ፈሪዳ

ዲሞክራቲክ ሪፓብሊክ ኮንጎ ኣብ ቅትለት ክልተ ሰብ ሞያ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ተሳትፎ ነይሩዎም ንዝበለቶም ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ኣባላት ዕጡቕ ጉጅለ ሞት ፈሪዳ፡፡ ኣብ 2017 ስዊዲናዊት-ቺላዊት ዛይዳ ካታላንን ኣመሪካዊ ሚካኤል ሻርፕን ኣብ ግዝኣት ካሳይ ተጨውዮም ተቐቲሎም፡፡ እቶም ግዳያት  ድሕሪ እቲ ኣብ መንጎ ሓይልታት መንግስትን እቶም ዕጡቓትን ዝተወለዐ ጎንጺ ተረኺቦም ዝተባህሉ ጃምላዊ መቓብራት ይምርምሩ ነይሮም፡፡ ተርጓሚቶም ዝነበረት ቤቱ ሺንተላ እውን ተቐቲላ፡፡  ምስተጨወዩ ድሕሪ 16 መዓልቲታት ኣስከሬኖም ተረኺቡ፡፡ ካብቶም ግዳያት ሓንቲ ዝኾነት ካታላን ድማ ርእሳ ተቖሪጹ ተረኺባ። ኣብቲ እዋን ውድብ ሕቡራት ሃገራት በቲ ኣብ ሰራሕተኛታቱ ዝተፈጸመ ቕትለት ኣዝዩ ከምዝሰንበደ ዝገለጸ ኮይኑ፡ እቲ ትካል ፍትሒ ንምርካብ ዝከኣሎ ኩሉ ከምዝገብር ዋና ጸሓፊ ኣንቶንዮ ጉተረዝ ገሊጹ ነይሩ፡፡ በቲ ኣብ 2017 ደው ዝበለ ጎንጺ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ተቐቲሎም እዮም፡፡ በሰንኪ እቲ ኣብ 2016 ንመቕተልቲ ባህላዊ መራሒ ካምዊና ሳፑ ስዒቡ ዝተወለዐ ጎንጺ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት እውን ተፈናቒሎም፡፡ እቶም ተጠርጠርቲ ድሕሪ ኣብ ወታሃደራዊ ቤት ፍርዲ ዝተኻየደ ኣርባዕተ ዓመት ዝወሰደ መጋባእያ እዮም ውሳነ ረኺቦም ዘለዉ፡፡ ካብቶም ተኸሰስቲ ዳርጋ ኩሎም ሚልሻታት ከምዝኾኑ ዝተገለጸ 51 ሰባት ሞት ተፈሪድዎም ኣሎ፡፡ እንተኾነ ዲሞክራቲክ ኮንጎ ንፍርዲ ሞት ኣወንዚፋቶ ስለዘላ፡ እቲ መቕጻዕቲ ዕድመ ልክዕ እስራት ናይ ምዃን ዕድል ኣለዎ፡፡ እቶም ተጠርጠርቲ ካብ ግብረ ሽበራን ቅትለትን ክሳብ ኣካላት ሰብ ምቁርራጽ ዝብል ክስታት ቀሪቡሎም፡፡

ውድብ ሕቡራት መንግስታት