ሓይልታት ትግራይ ተቘጻጺሮምዎ ኣብ ዝነበሩ ራያ ቆቦ እንታይ’ዩ ተፈጺሙ?

ኣብ መፋርቕ ነሓሰ ዳግማይ ዝተላዕለ ኲናት ሕድሕድ ኢትዮጵያ ድሕሪ ምውልዑ፡ ሓይልታት ትግራይ ንኻልኣይ ግዜ ተቘጻጺሮምዎ ኣብ ዝነበሩ ሰሜን ወሎ፡ ኢደወነናዊ ቅትለትን ምግሃስ መሰላትን ከምዘካየዱ ነበርቲ ገሊጾም። እቶም ነበርቲ፡ ኣብ ዞባ ሰሜን ወሎ ወረዳ ራያ ቆቦ እትርከብ ከተማ ቆቦ ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን፡ ዕጡቓት ቅትለት፡ ዓመጽ፡ ስቓይን ዝምታን ከምዝፈጸሙ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ሓይልታት ትግራይ ናብታ ከተማ ኣትዮም ንብረት ናይቶም ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ምልሻታት ብዘምጽኡወን መካይን ጽዒኖም ከም ዝወሰዱ ዝሕብር ሓደ ነባሪ፡ "ብዙሓት ሰባት ቀቲሎም፤ ደቂ ኣባላት ምልሻ እየን ዝበሉወን ደቂ ኣንስትዮ ናብ ጫካ ወሲዶም ዓሚጾምወን፡" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። እቲ ውልቀሰብ፡ ኣብ ራያ ቆቦ ኣብ ሕርሻ ተዋፊሩ ዝነበረ ሓዉ፡ ካብቲ ኣብቲ ከባቢ ዳግማይ ዝተወለዐ ኲናት እናሃደመ እንከሎ ብዕጡቓት ሓይልታት ትግራይ ከምዝተቐትለ ይዛረብ። “ዓቢ ሓወይን ዓርኩን ኣብ ወሰን ጽርግያ ቀቲሎምዎ፤ ከምዝተቐትሉ፡ ካብቶም ሬሳኦም ዝቐበሩ ሰባት ኢና ሰሚዕና።" ምስ ክልል ትግራይ ዝዳወብ ከባቢ ራያ ቆቦ ሓደ ካብቶም ሓያል ኲናት ዝተኻየደሎም ከባቢታት እዩ። ካብ 18 ነሓሰ 2014 [ግእዝ] ጀሚሩ ኣብዚ ግንባር ከቢድ ውግእ ከምዝተኻየደ ነበርቲ ይዛረቡ። በቲ ዝተኻየደ ኲናት ሓይልታት ትግራይ ዝበዝሕ ከባቢ ራያ ቆቦ ተቘጻጺሮም ጸኒሖም’ዮም። እቲ ኲናት ሕጂ’ውን ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት እናተኻየደ ከምዘሎ ይፍለጥ። ሓይልታት ትግራይ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ካብ ቆቦ ወጺኦም’ኳ እንተዀኑ፡ ኣብታ ከተማን ኣብ ነበርታን ግን ጉድኣት ከምዘውረዱ እቶም ነበርቲ ይኸሱ። ቢቢሲ ካብ ነበርትን ካልኦት ምምሕዳራትን እቲ ከባቢ ዝያዳ ሓበሬታ ንምርካብ ዝገበሮ ጻዕሪ ኣይተዓወተን። ካብ ላዕለዋይ ኣመራርሓ ክልል ትግራይ ዝኾነ ክንዲያ ገ/ህይወት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ኣብ ቆበ ዝተፈጺሙ ዝተባህለ ቅትለትን ዓመጽን ከምዘይተፈጸመ ብምግላጽ ነጺግዎ። እቲ ከምዚ ዓይነት ጉዳያት ድማ ዓለምለኻዊ ትካላት ተጣይሸን ኩሎም ገበናት ክጻረዩ ሓቲቱ። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ግጭት ኩሎም ወገናት ብምግሃስ ኣህጉራዊ ሰብኣዊ መሰላት ክኽሰሱ ጸኒሖም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዝተኻየደ ሓበራዊ ምርመራ ገበናት ኲናት ከምዘጋጠመ መርትዖ ከምዘለዎም ገሊጾም ነይሮም። ካብ ፍርዲ ወጻኢ ዝተፈጸመ ቅትለት፡ ስቅያት፡ ምዕማጽን ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ተመዛበልትን ዝፍጸም መጥቃዕቲ ተሰኒዱ ይርከብ። ከተማ ቆቦ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ትግራይ ክትኣቱ ንኻልኣይ ግዜ ስለዝነበረ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብታ ከተማ ክጸንሑ ክውስኑ እንከለዉ ዝተወሰኑ ድማ ናብ ካልእ ከባቢታት ሃዲሞም ነይሮም። ኣለሙ ተሰማ፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ብ 21 ነሓሰ 2014 [ግእዝ] ካብ ቆቦ ንደቡብ 17 ኪሎሜተር ርሒቓ እትርከብ ከተማ ሮቢት ኣብ ዝተቘጻጸርሉ እዋን ኣብ ሮቢት ከምዝነበረ ይገልጽ። “ቀዳም 21 ነሓሰ ንሮቢት ድሕሪ ምቍጽጻሮም ብዙሓት ሰባት ቀቲሎም።ንመብዛሕትና ኣሳቕዮምና። ብፍላይ ደቂ ተባዕትዮ ኣኪቦም ኣብ ሜዳ ንነዊሕ እዋን ኣንበርኪኾም ምስ ኣጽንሑና፡ ድሕሪኡ ፈቲሖምና" ኢሉ። ቀትሪ’ኳ እንተፈትሕዎ፡ "ለይቲ መጺኦም መሊሶም ህይወተይ ኣብ ሓደጋ ኣእትዮማ" ክብል ነታ መዓልቲ ይዝክር። “ለይቲ 4፡30 [ኣቈጻጽራ ሰዓት ኢትዮጵያ ወይ 10፡30 ለይቲ] ገዛይ ኳሕኲሖም። ክቐትሉኒ ከም ዝመጹ ስለ ዝተረዳእኩ፡ ብመስኮት ዘሊለ ሃዲመ። ካብኡ ድማ ብጫካን ገደልን ገይረ ምሉእ ለይቲ ተጓዒዘ ወልድያ ኣትየ።” "ኣብ ሮቢት ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን ብዙሓት መሓዙተይን ሰላማውያን ነበርቲን ካብ ገዛኦም ተተጐቲቶም ብሓይልታት ትግራይ ተቐቲሎም፡" ይብል። ንሱ፡ ተቐቲሎም ክብል ብስም ዝጸውዖም ሰባት ኣብ ምልሻ ይዅን ኣብ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዘይተሳተፉ ሲቪላት ምዃኖም ብምጥቃስ፡ ዕጡቓት ቅድሚ ሮቢት ምእታዎም "ዝወግኣና ሲቪል፣ ስለዚ ሲቪል ክውቃዕ ኣለዎ" ብዝብል ሕነ ንምፍዳይ ከም ዝቐተልዎም ይገልጽ። ኣብታ ካብ ሮቢት ብዙሕ ዘይትርሕቕ ንእሽቶ ከተማ ኣራዱም’ውን ሰላማውያን ነበርቲን ብቐረባ ዝፈልጦም መሓዙቱን ዝርከብዎም ልዕሊ 15 ሰባት ከምዝተቐትሉ ይሕብር። ሓይልታት ትግራይ ንከባቢ ራያ ቆቦ ድሕሪ ምቍጽጻሮም፡ ብፍላይ ንደቂ ተባዕትዮ ዒላማ ዝገበረ እዩ ዝተበሃለ መጥቃዕቲ ስዒቡ፡ ብዙሓት ነበርቲ ብዝከኣሎም መንገዲ ናብ ዝቐረበ ከተማታት ከምዝሃደሙ ሓንቲ ኣደ ንቢቢሲ ገሊጻ። ክልተ ደቃ ናብ ወልድያ ከይዶም ዝነበሩ እታ ኣደ፡ ብሰንኪ’ዚ ኣብቲ ሕርሻ ዝነበረ ዘራእቲ ከም ዝተበላሸውን ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣጸጋሚ ግዜ ከም ዘሕለፉን ተዛሪባ። ኣራጋው ብዝብል ስም ክንጽውዖ ዝሓተተ ነባሪ ከተማ ቆቦ፡ ነቲ ቅትለት "ጭካነ" ብምባል፡ ብዛዕባ እቲ ዝተፈጸመ ምክልባትን ምዝማት ንብረትን ቅሬታኡ ይዛረብ። "ንህጻናት ብብረት ብምፍርራሕ ናብ ገዛውቲ ዕጡቓት ክመርሕዎም ብምግዳድ የሸበሩና ነይሮም። እቲ ቀንዲ ዝደልይዎ ነገር ኣጽዋርን ገንዘብን'ዩ።" ኣቶ ኣራጋው፡ "ኣጽዋር ከምዘይብልና ወይ እቲ ኣጽዋር ኣለዎ ዝበሃል ሰብ ኣብቲ ቦታ ከምዘየለ ክንገሮም እንከሎ ይሃርሙን ይቐትሉን፡" ይብል። ካብዚ ሓሊፉ እቶም ዕጡቓት ናብቲ ገዛ ኣትዮም ኣጽዋር እንተዘይረኺቦም ነቶም የብልናን ዝበሉ ገንዘቦም ከምጽኡ ከምዘገድዱን እቲ ኵነታት የጨንቘም ከምዝነበረን ይገልጽ። 18 ነሓሰ መሊሱ ኲናት ምስ ተላዕለ፡ ካብቶም ብቕጽበት ውግእ ዝጀመረሎም ቀበሌታት እቲ ቀንዲ ራማ ነይሩ። ቢቢሲ ዘዘራራረቦ ነባሪ እቲ ከባቢ ኣበበ [ስሙ ዝተቐየረ]፡ ኣብ ሰባትን ንብረትን ሰፊሕ ዕንወት ከምዝወረደ ገሊጹ። ኣበበ፡ ኣብ እዋን ኲናት ዝሞቱ ሰባት’ኳ እንተሃለዉ፡ ሓይልታት ትግራይ ነቲ ከባቢ ምስ ተቘጻጸርዎ፡ ኰነ ኢሎም ሰላማውያን ሰባት ከምዝቐተሉ እዩ ዝሕብር። "ኣብዚ ቀበሌ ብውሕዱ 20 ዝፈልጦም ሰባት ብጭካነ ተቐቲሎም እዮም። ዕጥቂ ወድኻ ኣምጽእ፡ በዓል ቤትኪ ኣበይ ተሓቢኡ፡ ውላድካ ፋኖ ድዩ? ብዝብል ምኽንያት’ዮም ተቐቲሎም" ይብል። መብዛሕትኦም እቶም ዝተቐተሉ ሰባት ኣብ ኲናት ዘይተሳተፉን ልዕሊ 70 ዓመት ዝዕድመኦምን ከምዝዀኑ’ውን ሓቢሩ። "ሰለስተ ኣርባዕተ ግዜ ናብ ገዛ እታ 80 ዓመት ዝዕድመኣ ኣደይ ከይዶም፡ 'ዕጥቂ ወድኺ እንተዘይመጺእኪ ገዛኺ ዓጺና ከነቃጽለኪ ኢና' ምስበልዋ ሓወይ መጺኡ ዕጥቂ ምስ ኣረከበ ኣደይ ተፈቲሓ፡" ይብል ኣበበ። ንሱ፡ ንብረት ሓረስቶት ካብ ምብላዕን ምዕናውን ሓሊፎም ኣግማሎም’ውን ንጽዕነት ከም ዝወስዱወን ወሲኹ ይገልጽ። ኣብቲ ቀበሌ ንደቂ 5ን 6ን ዓመት ህጻናትን ኣረጋውያንን ብጠበንጃ ኣገዲዶም፡ ኣባይቲ ምልሻን ዕጡቓትን ክሕብርዎም ይገብሩ።እቶም ዕጡቓት ምስ ረኸብዎም እውን፡ ካልኦት ዕጡቓት ‘ጠቁሙ’ ኢሎም ከም ዝሃርምዎም ንቢቢሲ ገሊጹ። ካልእ ነባሪ ራያ ቆቦ፡ ብሓይልታት ትግራይ ተቐቲሎም ብዛዕባ ዝተበሃሉ ሰባት ዝዀነ ሓበሬታ ከምዘይብሉ’ኳ እንተገለጸ፡ ኣብቲ ዝነብረሉ ኣብ ሸወይ ማርያም ግን ኣብቲ ኲናት ብዝተተኮሰ ከቢድ ኣጽዋር ኣረጋውያንን ህጻናትን ዝርከብዎም ብውሑዱ 10 ሰባት ምማቶም ከምዝሰምዐ ይዛረብ። ሓይልታት ትግራይ፡ ነቲ ከባቢ ድሕሪ ምቍጽጻሮም "ንብረት ሓረስቶት ከዕንዉ፡ ክወስዱን፡ ክበልዑን" ከምዝጸንሑ እውን ገሊጹ። ኣብ ገዛ ዝተረኽበ ምስ መግቢ ዝተኣሳሰር ዝዀነ ይኹን ንብረት ካብ ምውሳድ ብተወሳኺ ጥሪት እቶም ሓረስቶት ብሓይሊ ከምዝተመገቡ ይጠቅስ። ኣብቲ ንኣስታት ክልተ ዓመት ዝቐጸለ ኲናት ኵሎም ተሳተፍቲ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፡ ኣምሓራን ዓፋርን ኣብ ሰላማውያን ሰባት ቅትለት፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ከምኡ'ውን ንብረት ምዝማትን ምዕናውን ከምዝፈጸሙ ይኽሰሱ።


ኣብ ዘተ ሰላም ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ንመንግስቲ ኢትዮጵያን ትግራይን ዘየሰማምዑ ጉዳያት

እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ደማዊ ኵናት ትግራይ፡ ካልኣይ ዓመቱ ክመልእ ሒደት መዓልታት ጥራሕ ተሪፍዎ ኣሎ። እዚ ኵናት ሕድሕድ፡ ጠንቂ ሞት ኣሽሓት ሰባት እንትኾን፡  ከም ገበናት ኵናትን መጠነ ሰፊህ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰልን ተፈፂምዎ እዩ። ንሚልየናት ካብ መረበቶም ኣመዛቢሉ፣ መሰረተ ልምዓታት ኣእኒዉን፡ ከቢድ ቅልውላው ኣስዒቡን እዩ። ምናልባት ኣብ ኣፍሪቃ ናይ ቀረባ እዋን ታሪኽ እቲ ዝሓሰመ ደማዊ ኵናት ከም ዝኾነ ዝንገረሉ እዚ ኵናት፡ ካብ 600 ሽሕ ክሳብ 800 ሽሕ ሂወት ሰባት ከም ዝበልዐ፡ ነዚ ኵናት ብቀረባ ዝከታተሉ ተንተንቲ ከም በዓል ኣሌክስ ዲ ዋልን ዓብዱል ራሕማን ሰይድን ተንተንቲ ይገልፁ። እዚ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን ኤርትራን፣ ፍሉይ ሓይሊ ክልላት፣ ድሮናትን ብልፍንቲ ኣንፃር ሓይልታት ትግራይ የካይድዎ ዘለዉ ኵናት፡ ፖለቲካዊ ፍታሕ እንተድኣ ዘይተገይርሉ፡ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰልን ብጥሜት ምሟትን፡ ዕጫ ብዙሓት ኰይኑ ምቕፃሉ ኣይተርፍን። እዚ ኵናት ሰላማዊ ዕልባት ክረክብ፡ ኣብዚ ሰሙን ብሕብረት ኣፍሪቃ ዝምእዘንን ኣሜሪካን ሕቡራት ሃገራትን ዝዕዘብዎ ዘተ ሰላም ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ተጀሚሩ ኣሎ። መራሕቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ተዳራደርቶም ልኢኾም’ዮም። እዚ ኣብ ፕሪቶርያ ይካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም፡ ሕቶታት ሉኣላውነት፣ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላትን፣ ኣብ ትግራይ ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት፣ ሰብኣዊ ረድኤትን መሬት ይግበኣንን ዝለዓለሉ ከም ዝኸውን  ኣብ ባይታ ዘለዉ ጉዳያት የአንፍቱ። ኣብዚ ኵናት ብቐጥታ ይሳተፉ ዘለዉ ሓይልታት ትግራይ፣ መንግስቲ ፌደራልን መሻርኽቱ ሰራዊት ኤርትራ፣ ፍሉይ ሓይሊ ክልል ኣምሓራን ዓፋርን ነናይ ባዕሎም ድሌታት ኣለዎም። ዋላ’ኳ እዚ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተጀመረ ሰላማዊ ዝርርብ፡ ውፅኢታዊ ክኸውን ወሳኒ እንተኾነ፡ ከይዲ እቲ ድርድር ግና ነዚ ዝተሓላለኸ ኵናት ቀሊል ከይኸውን ይኽእል። ንምዃኑ፡ እዚ ደማዊ ኵናት ብዘተ ሰላም ዕልባት ከይረክብ፡ በዳህቲ ክኾኑ ዝኽእሉ ምኽንያታት ኣየኖት’ዮም? ንኢትዮጵያ፣ ሱዳንን ኤርትራን ዘዳውብ ምዕራብ ትግራይ፡ ንተጋሩ ናይ ህልውና ጉዳይ፡ ሓይልታት ኣምሓራ ድማ ሕቶ ‘ይግበአኒ’ ዘልዕልሉ፡ ፖለቲካውን ቁጠባውን ረብሕኡ ዝለዓለ ከባቢ እዩ። ካብ ትግራይ ብዝዘለለ፡ ኢትዮጵያ፡ ምስ ኤርትራ ብምዕራብ ትግራይ ትዳወብ እያ ። መሬት ምዕራብ ትግራይ ልሙዕ እንትኾን፡ ኢትዮጵያ ናብ ሃገራት ወፃኢ ሰደድ ካብ ትገብሮ ቡን ቀፂሉ፡ ምንጪ ልዑል ሸርፊ ወፃኢ ዝኾነ ሰሊጥ ካብ ምዕራብ ትግራይ ዝሕፈስ እዩ። ሰፋሕቲ ሕርሻታት ሰሊጥ ሑመራ፡ ንብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ሰባት፡ ሕምባሻን እንጀራን እዮም። ኵናት ትግራይ ምስ ተወልዐ፡ ፍሉይ ሓይሊ፣ ሚሊሻን ፋኖን ክልል ኣምሓራ ኣብ ጎኒ መንግስቲ ፌደራል ብምስላፍ ንምዕራብ ትግራይ ከም ዝተቖፃፀርዎ ይፍለጥ። ስዒቡ’ውን ሰብመዚ መንግስቲ ክልል ኣምሓራ፡ ምዕራብ ትግራይ ዝበሃል “ከም ዘይፈልጡን” ምዕራብ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ምምሕዳሮም ከምዝኾነ ክገልፁ ተሰሚዖም። ነዚ ኵናት ልዕሊ 1 ነጥቢ 2 ሚልየን ህዝቢ ምዕራብ ትግራይ ህይወቱ ንምድሓን ናብ ሱዳንን ካልኦት ከባብታትን ከም ዝተመዛበለ ይግለፅ። ዓለምለኸ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስ ዎችን፡ ብዕጡቓት ፋኖ ክልል ኣምሓራ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ምፅናት ዓሌትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ከም ዝተፈፀመ ገሊፆም ነይሮም። መንግስቲ ትግራይ፡ እዚ ከባቢ ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ እታ ሃገር ግዝኣት ትግራይ ከምዝኾነ ብምጥቃስ፡ ምዕራብ ትግራይ ቅድሚ እቲ ኵናት ናብ ዝነበረ ቦትኡ ክምለስ ይግባእ ኢሎም ክሙግቱ ይኽእሉ’ዮም። ንኣምሓራ ዝካትዑ ድማ፡ ኣብ ግዘ ኢህወደግ ናብ ትግራይ ከም ዝተዋሰነን ታሪኻዊ ድሕረ ባይትኡን ብምሕባር፡ ነዚ ሕቶ ክነፅግዎ ይኽእሉ’ዮም። እንተኾነ ብወገን ትግራይ፡ ቋንቋ መሰረት ዝገበረ ብሄር ተኮር ፌደራሊዝምን ታሪኽን ብምልዓል፡ ምዕራብ ትግራይ፡ ኣካል ትግራይ ከም ዝኾነን ናብ ድርድር ዝኣቱ ከምዘይኮነን ብተደጋጋሚ የገንዝቡ። ካብ ቁጠባውን ፖለቲካውን ረብሑ ብዝዛየደ ጉዳይ ህልውናን መንነትን ዝኾነ ምዕራብ ትግራይ፡ ቀንዲ መዘራረቢ ጉዳይ እቲ ዘተ ሰላም ክኸውን ይኽእል። ዘተ ሰላም ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያን፣ ሰራዊት ኤርትራን ዝተፈላለያ ከተማታት ትግራይ ኣብ ዝተቖፃፀርሉ ግዘ እዩ ዝካየድ ዘሎ። መራሕቲ ትግራይ፡ ልፍንታዊ ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ካብ ዝተቖፃፀርዎም ከባብታት ሽረ፣ ኣክሱም፣ ኣላማጣን ንክወፅኡ ይሓቱ ዘለዉ ኰይኖም፡ ኣብዚ ዘተ ሰላም ካብ መንጐ ዝለኣሉ ዛእባታት ሓደ ከም ዝኾነ ድማ ይግለፅ። ኣብዚ እዋን፡ ንሓደ ሓደ ከተማታት ትግራይ ዝተቖፃፀረ መንንግስቲ ፌደራል፡ ኣብዚ ዘተ፡ ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ክፈትሑ ሕቶ ከልዕል ይኽእል። ሰብመዚ ፌደራልን ደገፍቶምን፡ ‘ኣብ ሓደ ሃገር ክልተ ሰራዊት ክህሉ ኣይኽእልን’ ብምባል ሓይልታት ትግራይ ዕጥቆም ክፈትሑ ኣለዎም ይብሉ። እዚ ይካየድ ዘሎ ኵናት ናይ ህልውና  ኵናት ምዃኑ ዝኣምኑ ተጋሩ ድማ፡ ኩለን ክልላት ኢትዮጵያ ናይ ባዕለን ክልላዊ ሓይሊ ክህልወን ሕገ-መንግስቲ እታ ሃገር ከም ዝፈቅድ፣ እቲ ሕዚ ሓይልታት ትግራይ ተዓጢቐሞ ዘለዉ ኣፅዋር እውን ንትግራይ ‘ከጥቅዕ ካብ ዝመፅአ ሰራዊት ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ዝመንዝዕዎ’ ምዃኑ ብምግላፅ ይሙግቱ። ብርግፅ ኣብዚ እዋን መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብቲ ‘ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ’ ዝብልዎ  ሰራዊት ክንደየናይ ዝኣክል ተዋጋእትን መሳርሒ ኵናትን ከምዘለዎም ዝፍለጥ’ኳ እንተዘይኰነ፡ ቅድሚ ሕዚ ናብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኣዲስ ኣበባ ንምእታው ኣብ ኣፍ ደገ በፂሖም ስለ ዝነበሩ፡ መንግስቲ ፌደራል የስግኡኒ’ዮም ኢሉ ብምሕሳብ፡ ተደራደርቲ መንግስቲ እታ ሃገር፡ ሓይልታት ትግራይ ‘ዕጥቆም ይፍትሑ’ ኢሎም ክሓቱ ይኽእሉ። መራሕቲ ትግራይ፡ ኣብታ ካብ መንግስቲ ፌደራል ባጀት ካብ ዘይስለዐላ ሒደት ዓመታት ዘቑፀረትን ኣብቲ ፌደራላዊ ስርዓት ዋላ ሓደ ውክልና ዘይብላን ትግራይ፡ እቲ ኵናት ብሰላም ምፍታሕ ደኣ’ምበር ምፍታሕ ዕጥቂ በፍፁም ኣጀንዳ ከም ዘይኸውን ክዛረቡ ይስምዑ። ብፀላእቲ ሓይልታት፡ ብሰሜን፣ ብምብራቕን ደቡብን ተኸቢብና ኢና ብዝብሉ ሓይልታት ትግራይ፡ ምእንተ ሰላም ዕጥቂ ምፍታሕ ኣማራፂ ከይኸውን ይኽእል። “ህላወና ኣብ ሓደጋ’ዩ፣ ነዚ ኣብልዕሊ ትግራይ ተነቢሩ ዘሎ ዕፅዋን ክባን ንምፍንፃሕ፡ ሰላማዊ ኮነ ወተሃደራዊ ኣማራፂ ክንጥቀም ኢና፤ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ኣብዚ’ዩ ክቕበር” ንዝብሉ ሓይልታት  ትግራይ ሕቶ ‘ዕጥቂ ፍትሑ’ ክቕበልዎ ዝኽእሉ ጉዳይ ኣይኰነን። ሓይልታት ትግራይ፡ ልዕሊ ኩሉ ድማ፡ ንኤርትራ ብምዕዳም ኣብ ልዕሊ ህዝብና መጠነ ሰፊሕ ወራርን ግህሰትን ተፈፂሙ’ዩ ብምባል፡ “ንህዝብና ክንሕሉ ንኽእል ንሕና ኢና” ዝብል ምኽንያት የቕርቡ። እቲ ካልእ ጉዳይ፡ ኣብ ጎኒ መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፋ ትዋጋእ ዘላ ናይ ኤርትራ ጉዳይ እዩ። ኤርትራ ኣብዚ ዘተ ሰላም፡ ድሌተይ ኣይተማልአን ኢላ እንተድኣ ትሓስብ ኰይና፡ ውፅኢት እዚ ሰላም ኣብ ሕቶ ምልክት ክኣቱ ይኽእል እዩ። ኤርትራ እንታይ ዓእነት ድሌት እንተዝህልዋ’ዩ፡ ሰራዊታ ናብ ትግራይ ልኢኻ? ኣስመራ፡ ህወሓት ኣብዚ ዞባ ምህላዉ ንድሕነተይ ስግኣት’ዩ ክትብል ፀኒሓ። ተንተንቲ ፖለቲካ፡ ኤርትራ ናብ ኵናት ትግራይ ንምእታው ዝተፈላለዩ ምኽንያት ከም ዘለዋ ይገልፁ። ኣብዱራሕማን ሰይድ፡ እቲ ቀንዲ ምኽንያት፡ ኢሳያስ ምስ ህወሓት ዘለዎ ቂምን ህወሓት ኣብ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ፅልዋ ፈጣሪ ኰይኑ ከም ዘይቕፅል ንምርግጋፅ እዩ ይብል። ኣብዚ ቀረባ እዋን መንግስቲ ኤርትራ ፃውዒት ክተት ብምእዋጅ ጥንኩር ግፋ የካይድ ከም ዘሎን፡ “ሕዚ ኣብ ናይ መወዳእታ ጉዳይ ህልውና ኢና ንርከብ፣ ወያነ ክቕበር ኣለዎ፣ ደቅኹም እንድሕር ዘይሂብኩም ንዝበፅሕ ሳዕቤን ተሓተትቲ ኢኹም” ከም ዝብልዎም ንቢቢሲ ገሊፆም’ዮም። እቲ ካልእ ጉዳይ መሬት እዩ። ኣብ መንጐ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኵናት ስዒቡ፡ ኮምሽን ዶብ ኢትዮ ኤርትራ፡ ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ብይን ኣሕሊፉ። ክልቲአን ሃገራት  ካብ መንጐ ዝተዋግኣሉ ከባብታት ባድመ ግዝኣት ኤርትራ ክትኸውን፡ ኣብ ምምሕዳር ኤርትራ ዝነበረ ከባቢ ፆረና ድማ ንኢትዮጵያ ክኸውን ተበይኑ። እቲ ኮምሽን፡ ሕግታት ባዕዳዊ መግዛእትን ዓለም ለኸ ሕግታትን መሰረት ብምግባር እዩ ነዚ ውሳነ ሓሊፉ። ኣብቲ እዋን ዝነበረ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ምጥራር ዶብ ብዘይ ሓደ ቅድመ ግምት ተግባራዊ እንተኰይኑ ፀገም ክፍጠር’ዩ ኢሉ። ስለዝኾነ ድማ ኣብ መንጐ ክልቲአን ሃገራት ተወሳኺ ዝርርብ ክካየድ ጠሊቡ፤ ኤርትራ ግና ከይተቐበለቶ ተሪፋ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ፡ ነዚ ውሳነ ተቐቢሉ ሰራዊቱ ካብ ባድመ ከውፅእ ፍቓደኛ ኣይኰነን። ነዚ ስዒቡ፡ ዶብ ክልቲአን ሃገራት ንልዕሊ ዕስራ ዓመታት ውጥረት ዓሲልዎ ፀኒሑ፤ ኤርትራ ውዕል ኣልጀርስ ተግባራዊ ክኸውን ክትሓትት ፀኒሓ። ኤርትራ፡ ንዓመታትመሩታ ከም ዝተወሳዳን በቲ ብልዕልና ህወሓት ዝምራሕ መንግስቲ ተኸልኪላ ከም ዝፀንሐት ክትርስዖ ዘይትኽእል ጉዳይ ከም ዝኾነን ዓመታት ክትዛረብ ከም ዝፀንሐት ይፍለጥ። እንተኾነ ኵናት ትግራይ ቅድሚ ምውልዑ፡ ኮሚቴ ስራሕ ፈፃሚት ኢህወደግ 11 ሰነ 2010 ኣቆፃፅራ ግእዝ፡ ንልዕሊ ክለተ ዓሰርተታት ዓመታት ንክልቲአን ሃገራት ኣፋጢጥወን ዝፀንሐ ጉዳይ ብምግታእ፡ ንውዕል ኣልጀርስንውሳነ ኮምሽን ዶብን ከም ዝተቐበለ ብምውሳን ንተግባራውነቱ ከም ዝሰርሕ ገሊፁ። ኣብቲ እዋን መንግስቲ ኤርትራ’ውን፡ ነቲ ፃውዒት ሰላም ብምቕባል፡ ቅድሚ ሕዚ ዝነበረ ርክብን ሰላምን ናብ ቦትኡ ንምምላስን ቀፃልነቱ ንምርግጋፅን ክስራሕ ፃውዒት ኣቕሪቡ። ኣብ ኵናት ትግራይ፡ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኰይና ትዋጋእ ዘላ ኤርትራ፡ ሰራዊታ ኣብ ባድመ ሓዊሱ፡ ኣብ ሽረ እንዳስላሰን ካልኦት ከተማታትን ትግራይ ከም ዝርከብ ዝተፈላለዩ መንግስታትን ትካላትን ዓለም ይገልፁ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ኣሜሪካ፣ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወፅእ ምፅወዖም ይፍለጥ። ሕብረት ኣውሮጳ፡ “ኤርትራ ኣብ ኵናት ትግራይ ኣዕናዋይ ግደ ተበርክት ኣላ” ኢሉ ንዘውፅኦ ፀብፃብ፡ ኤርትራ፡ “ንተበዳሊ ምውቃስን ብስም ሰብኣውነት ሽፋን ንገበነኛ ናይ ምድሓን ተግባር” ብምባል ነፂጋቶ። እዚ ኣብ  ዝሓለፈ ሰሉስ 25 ጥቅምቲ 2022 ዝጀመረ ዘተ ሰላም፡ ፅባሕ ሰምበት 30 ጥቅምቲ 2022 እንትዛዘም፡ ክልቲኦም ወገናት ተሰማሚዐምሎም ክበሃሉ ካብ መንጐ ዝኽእሉ ጉዳያት፡ ምጅማር ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤትን መሰረታዊ ኣገልግሎታትን ክኾኑ ይኽእሉ። እዚ፡ ድሌት ትግራይ ጥራሕ ዘይኰነስ፡ ማሕበረሰብ ዓለም’ውን ናብ ትግራይ ብዘይ ቅድመ ኩነትን ገደብን  ሰብኣዊ ረድኤት ክኣቱን፡ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክምለሱ ብተደጋጋሚ  እዩ ዝፅውዕ ዘሎ። ዋላ’ኳ መንግስቲ ፌደራል ንተጋሩ ሰብኣዊ ረድኤት ከእቱ እየ እንተበለ፡ ዛጊድ ኣብ ትግራይ ናብ ንቡር ዝተመለሰ መሰረታዊ ኣገልግሎት ኰነ ፡ ድሕሪ እቲ ከም ብሓድሽ ዝተወልዐ ኵናት ዝኣተወ ረድኤት የለን። ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውፅኦ ፀብፃባት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዕፅዋን ከም ዘንበረን ጥሜት ከም መሳርሒ ኵናት ይጥቀም ከም ዘሎን ገሊፁ። ካብ መንጐ ላዕለዎት መራሕቲ መንግስቲ ትግራይ፡ ፕሮፌሰር ክንደያ ገብረሂወት፡ ተዳራደርቲ ትግራይ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከም ዝኸዱ ብምሕባር፡ እቲ ኵናት ብቕልጡፍ ደው ክብል፣ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ክቐርብን ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ክወፅእን ከም ዝጠልቡ ብመገዲ ትዊተር ኣፍሊጡ እዩ። ነዚ ዝካየድ ዘሎ ዘተ ሰላም ትዕዘቦ ዘላ ኣሜሪካ’ውን፡ እቲ ኵናት ደው ብምባል ሰብኣዊ ረድኤት ምእታው ቀዳምነት ክወሃቦ ዝግባእ ጉዳይ ከም ዝኾነ ገሊፃ። ሚኒስትር ጉዳያት ወፃኢ ኣንቶኒ ብሊንከን ኣብ ምጅማር እቲ ዘተ ሰላም ምስ ቀዳማይ ሚቢስትር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ዝገበሮ ናይ ስልኪ ዝርርብ፡ እቲ ጎንፂ ብቅልጡፍ ደው ክብል፣ እቶም ተደራደርቲ ሰብኣዊ ረድኤት ንዘድልዮም ብዘይገደብ ሓገዝ ክበፅሕ፣ ድሕነት ሰላማውያን ሰባት ንምውሓስ ስጉምቲ ክወስዱን ሰራዊት ኤርትራ ክወፅኡን ኣብ ስምምዕ ክበፅሑ ፀዊዑ። ኣብዚ ዘተ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ዝተቖፃፀሮም ከባብታት ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብፃሕን ዝተቛረፁ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ናብ ንቡር ክመልስን ክሰማማዕ ይኽእል’ዩ። ኣብዚ ኵናት ይሳተፉ ዘለዉ ኩሎም ወገናት፡ ብዝተፈላለየ ደረጃ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ከምዝፈፀሙ ዝተፈላለዩ ፀብፃባት ኣቃሊዖም’ዮም። ገበናት ኵናት፣ ኣብ ልዕሊ ደቂሰባት ዝፍፀሙ ገበናት፣ ካብ ሕጊ ወፃኢ ዝኾኑ ቅትለታት፣ፆታዊ ዓመፅ፣ ምስቓይ፣ ምስቓይ፣ ምዝማት፣ ማእሰርቲ፣ ናይ ውልቀን ህዝባውን መሰረተ ልምዓታት ምዕናው ዝበሉ፡ ኣብዚ ኵናት ዝተፈፀሙ ገበናት እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ጉዳይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ዝምርምር ጉጅለ ብምጥያሽ፡ ገበን ፈፂሞም ዝተብሃሉ ኣባላት ሰራዊት እታ ሃገር ስጉምቲ ይወስድ ኣለኹ እዩ ዝብል። እንተኾነ እዚ ብዘይሻራዊ ኣካል ኣይተረጋገፀን። መንግስቲ ትግራይ ብወገኑ፡ ናፃን ዘይሻራውን ዝኾነ ዓለምለኻዊ ኣካል ምርመራ ከካይድን፡ ገበነኛታት ናብ ሕጊ ክቐርቡን ይፅውዕ። ንኣብነት፡ ቤት-ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሕድሕድ ኵናት ኢትዮጵያ ንዝተፈፀሙ ግህሰታት ዘፃርይ ኮምሽን ምርመራ፡ ብወገን ትግራይ ተቐባልነት ክረክብ እንከሎ፡ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ግና ተቓውሞ የስማዕ። ፀብፃብ እዚ ኮምሽን፡ ኣብዚ ኵናት፡ ፆታዊ ዓመፅ፣ ብሃበ ተረኸበ ቅትለት  ከምዝተፈፀመን፡ ጥሜት ከም መሳርሒ ኵናት ኣብ ጥቕሚ ከም ዝወዓለን ኣቃሊዑ እዩ። እዚ ኵናት ኣብ ዝሓለፈ 24 ጥቅምቲ 2013 ኣቆፃፅራ ግእዝ ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ከም መሳርሒ ኵናት ኣብ ጥቕሚ ምውዓሎም ዘርእዩ ርትዓዊ መረዳእታታት ኣለዉ ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነዚ ፀብፃብ፡ “ብመረዳእታ ዘይተደገፈን ምስሊ እታ ሃገር ብሕማቕ ንምቕራብ ዝዓለመን እዩ” ክብል ነፂግዎ። ዋላ’ኳ ኣባላት ሰራዊት ንዝፈፀምዎም ገበናት ብኸመይ ብሕጊ ክሕተቱ ይኽእሉ? ነዚ ጉዳይ’ከ መን ይምርምሮ? መን ይዳንዮ? ቅፅዓቶም’ኸ ብኸሜእ ተፈፃሚ ይኸውን? ንዝብሉ ሕቶታት መልሲ እንተዘይሃለወ፡ ክልቲኦም ወገናት ገበነኛታት ናብ ሕጊ ንምቕራብ ብሓሳብ እንተድኣ ተሰማሚዖም፡ ተፈፃምነቱ ግና ክጓተት ዝኽእለሉ ኩነታት ክፍጠር ይኽእል።


ካርዲናል ዝርከቦም 11 ኣቡናት ብጾታዊ ዓመጽ ተኸሲሶም

ካርዲናል ፈረንሳ ጂን-ፒየር ሪቻርድ ሓደ ካብቶም ብጾታዊ ዓመጽ ዝተኸሰሱ 11 ኣብ ኣገልግሎት ዘለዉ ወይ ኣቡናት ነበር ከም ዝዀኑ እታ ቤተ ክርስቲያን ገሊጻ። እቶም ካርዲናል ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ ቅድሚ 35 ዓመት ካህን ሰበኻ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን፡ ንሓንቲ ጓል 14 ዓመት ከም ዝዓመጹን፡ ሕጂ ካብ ኣገልግሎት ከም ዝርሕቁን ሓቢሮም። ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ኣብ ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ፈረንሳ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝንቀሳቐሱ ኣሽሓት ምስ ህጻናት ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ ሰባት ምህላዎም ዘርኢ መርትዖ ተረኺቡ ነይሩ። ኵሎም እቶም ሕጂ ብጾታዊ ዓመጽ ዝኽሰሱ ዘለው 11 ካህናት፡ ኣብታ ቤተክርስቲያን ክሲ ወይ ስነምግባራዊ ስጕምቲ ክውሰዶም ትጽቢት ይግበር። እዚ፡ ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ፈረንሳ ኣብ ሉርድስ ኣብ ዝተኻየደ ጉባኤ ኣቡናት ፈረንሳ እዩ ወግዓዊ ኰይኑ ዘሎ። ሊቀ ጳጳሳት ኤሪክ ደ ሞሊንስ-ቢውፎርት ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቶም ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቅድሚ 20 ዓመታት ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞም ብዝብል ክሲ ካብ ኣገልግሎት ዝተሰናበቱ ሓደ ኣቡን ክረተል ነበር ሚቸል ሳንቲየር ዝርከቡዎም 11 ካህናት ምዃኖም ሓቢሮም። እቲ ካብ ካርዲናል ሪቻርድ ዝተጻሕፈ ደብዳበ ከንብቡ እንከለው፡ ምስ ሓንቲ ጓል 14 ዓመት፡ "ብዝንቀፍ ኣገባብ" ከም ዝተራኸቡን፡ ኣብ ልዕሊኣ ከቢድን ዘላቕን ሳዕቤን ከም ዘውረዱን ጠቒሱ። ን18 ዓመታት ካህን ቦርዶክስ ኰይኖም ከገልግሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብ2019 ጡረታ ዝወጽኡ ወዲ 78 ዓመት ካርዲናል ጂን-ፒየር ሪቻርድ፡ እታ ግዳይ ንዘብጽሑላ ጉድኣት ይቕሬታን ምሕረትን ሓቲቶም። ናይ ሕጂ ካህን ዣን ፖል ጀምስ ነተን ግዳያት ዘለዎም ድንጋጸ ብምግላጽ፡ ኣብ ሃገረ ስብከት ግህሰት ዘጋጠሞ ሰብ ብግልጺ ወጺኡ ክዛረብ ጸዊዖም። ሓላፊ እቲ ጉባኤ፡ ብዘይካ እቶም ካርዲናልን ሚቸል ሳንቲየርን፡ ሽዱሽተ ጳጳሳት ብቤት ፍርዲ ወይ ብቤተ ክርስቲያን ተኸሲሶም ከም ዝነበሩን ሓደ ካብኣቶም ከም ዝሞተን ሓቢሮም። ካልኦት ክልተ ኣቡናት ነበር ፍርዳዊ መርመራ ክግበረሎም እንከሎ፡ ሳልሳይ ድማ ናብ ኣኽበርቲ ሕጊ ከም ዝተሓበረ ወሲኾም ሓቢሮም። ኣብ ፈረንሳ ብካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ዝተመስረተ ናጻ ኮሚሽን ኣብ ጥቅምቲ 2021 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ካብ 1950ታት ጀሚሩ ኣስታት 216,000 ህጻናት ግህሰት ከም ዝወረዶምን፡ መብዛሕትኦም ካብ 10-13 ዓመት ዝዕድመኦም ኣወዳት ምዃኖምን ኣረጋጊጹ። ሓላፊ እቲ ፓነል፡ ኣስታት 3200 ዝበጽሑ ግህሰታት ዝፈጸሙ ከም ዘለዉን፡ ገና ገበናዊ ስጕምቲ ክውሰድ ኣብ ዝኽእለሉ 22 ጉዳያት ዝተኣከበ መርትዖታት ንኣኽበርቲ ሕጊ ከም ዝተዋህበን ገሊጹ። ፈረንሳ፡ ሓንቲ ካብተን ኣብ ሮማዊት ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ዝቐርቡ ብዙሓት ክስታት ጾታዊ ዓመጽ ዘናወጸን ሃገራት እያ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ጳጳስ ፍራንሲስ ጾታዊ ዓመጽ፡ ህጻናት ንጾታዊ ርክብ ምጥቃም፡ ናይ ቈልዑ ቪድዮታት ግብረ ጽዩፍ ምውናንን ዝፍጸሙ ዓመጻት ምሕባእን ኣብ ትሕቲ ሕጊ ቫቲካን ገበን ምዃኖም ንምምልካት ሕጊ እታ ቤተ ክርስቲያን ክቕየር ገይሮም’ዮም። ኣብቲ ኣብ ሉርድስ ዝተኻየደ ጉባኤ ካህናት ኣብ ዘመሓላለፍዎ መልእኽቲ ድማ፡  ቤተ ክርስቲያን ፈረንሳ ብገለ ጓሶታ ብዝፍጸም ዘሎ ግህሰት መሊሳ ከም ዝተዋሕጠት ገሊጾም።


ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ወኪሉ ዝላዘብ ጉጅለ  ስራሕ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ

ኣስታት 20 ኣዋርሕ ዘቑፀረ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ብሰላም ንምዝዛም ዝተጣየሸ ኮሚቴ ተላዛቢ ኮሚቴ መንግስቲ  ስራሕ ከምዝጀመረ ኣፍሊጡ። ኣማኻሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ጉዳያት ደሕንነትን  ኣባል እቲ ኮሚቴን ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን፡ እቲ ኮሚቴ ፈላማይ ኣኼብኡ ትማሊ ሰሉስ  05 ሓምለ 2014 ዓ.ም ኣቆፃፅራ ግእዝ ከምዘካየደ ኣፍሊጡ። እቲ ኮሚቴ፡ ብኣሸማጋልነት ሕብረት ኣፍሪቃ ንዝካየድ ልዝብ ኣብ ኣሰራርሓን ከይዲ ስነ-ምግባርን ተዘራሪቡ  ውሳነ ከምዘሕለፈ ብመገዲ ትዊተር ሓቢሩ። ካብዚ ብተወሳኺ ንኡሳን ኮሚቴታት ከምዝተጣየሹን፡ ብመሰረት እዚ  ዝተጣየሸ መሓውር፡ ሓላፍነት ተከፋፊሎም ስራሕ ከምዝተጀመረ ሓበሬታ እቲ ኣምባሳደር የረድእ። እቲ ኣብ ሞንጎ መራሕቲ ትግራይን መንግስቲ ፌደራልን ዝካየድ ዝርርብ መዓስን ኣበይን ከምዝካየድ ዛጊድ ካብ ክልቲኦም ወገናት ዝተገለፀ ሓበሬታ የለን። ገዛኢ ውድብ ብልፅግና ቅድሚ ክልተ ሰሙን እዩ፡ እቲ ኵናት ከብቅዕ ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስትርን ሚኒስትር ጉዳይ ወፃእን ደመቐ መኮንን ዝምራሕ ተላዛቢ ጉጅለ ከምዝሰየመ ተገሊፁ። ካብ ኣይተ ደመቀ መኮንንን ኣምባሳደር ሬድዋን ብተወሳኺ ሚኒስትር ፍትሒ ዶክተር ጌድዮን ጢሞቲዎስ፣ ኣይተ ተመስገን ጥሩነህ፣ ሌተናል ጀነራል ብርሃቡ በቀለ፣ ዶክተር ጌታቸው ጀምበርን ኣምባሳደር ሓሰን ዓብደልቃድርን ብኣባልነት ተኻቲቶም'ዮም። ብወገን ትግራይ ዛጊድ እንመን ተደራደርቲ ኮይኖም ከምዝቐርቡ ወግዓዊ ዝኾነ ነገር የለን። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ዝርርብ ብሕብረት ኣፍሪቃ ከምዝምራሕ ቅዋሙ ዘፍለጠ እንትኾን፡ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ልዕሊ እቲ ሕብረት ከምዘለዎም ቅረትኦም ዝገለፁ መራሕቲ ትግራይ ድማ ኣብ ኬንያ ናብ ዝካየድ ዘተ ላዕለዎት ተወከልቲ ከምዝልእኹ እዮም ኣፍሊጦም። ብመራሒ ትግራይን ኣቦ መንበር ህወሓትን ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ተፃሒፉ ናብ ሕብረት ኣፍሪቃን ፕረዚደንት ኬንያ ኡሁሩ ኬንያታን ዝርከቡዎም መራሕቲ ዝተፅሓፈ ደብዳበ፡ ሓይልታት ትግራይ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንምዝርራብ ድሉዋት ከምዝዀኑ እዩ ዝገልፅ። “ኣብቲ ብመንግስቲ ኬንያ ዝተፀውዐን ዝዳሎን ዘተ ዝሳተፍ፡ ሓላፍነትን መምርሒን ዝተወሃቦ ላዕለዋይ ልኡኽ ንምስዳድ ተዳሊና ኣለና” ዝበለ ዶክተር ደብረጽዮን፡ ኣብ ልዕሊ እታ ዘተ እተአንግድ ዘላ ኬንያን መራሒኣ ኡሁሩ ኬንያታን እምነት ከም ዘለዎም ብምሕባር እውን ኣድናቘቱ ገሊፁ። ቅድም ክብል ፕረዝደንት ትግራይ ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል፡ ናብ ኣቦ ወንበር ሕብረት ኣፍሪቃን ፕረዝደንት ሴኔጋልን ኣብ ዝለኣኾ ደብዳበ፡ ኣብ ልዕሊ ሕብረት ኣፍሪቃ ዘለዎም ቅረታ ገሊፁ ነይሩ። ክልቲኦም ወገናት ነዚ ኵናት ብሰለማዊ መገዲ ንምዝዛም ድሌቶም ምዃኑ እኳ እንተፍለጡ፡ ዛጊድ እቲ ዝርርብ ብቐጥታዊ ምጅማሩ ብወግዒ ዝተገለፀ ነገር የለን። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ህይወት ኣሽሓት ዝበልዐን  ከቢድ ቅልውላው ዘስዓበን ኵናት፡ ሓይልታት ትግራይ ንርእሰ ከተማ ትግራይ ከተማ መቐለ ምቁፅፃሮም ስዒቡ፡ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ልሒዅ ምንባሩ ይዝከር። ንዝሓለፈ ሒደት ኣዋርሕ ድማ እቲ ኲናት ህድእ ኢሉ ይርከብ።


ደቂ ኣንስትዮ፡ ቤትፍርዲ ስዑዲ ዓረብ ንፈለማ እዋን መንነት ጾታዊ ጥቕዓት ዝፈጸመ ሰብ ክቃላዕ ኣዚዙ

ቤትፍርዲ ስዑዲ ዓረብ፡ በጾታዊ ጥቕዓት ገበነኛ ኮይኑ ዝተረኸበ ሰብ ንህዝቢ ክቃላዕን ክዋረድን ንፈለማ እዋን ኣዚዙ። ያስር ኣል-ኣራዊ ንሓንቲ ሰበይቲ ጽዩፍ ዘረባ ብምዝራቡ እዩ ብቤትፍርዲ መዲና ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ። ንሸሞንተ ኣዋርሕ ማእሰርትን ናይ 1,330 ዶላር ገንዘባዊ መቕጻዕትን ከኣ ተበዪንዎ። እቲ ጸረ-ጥቕዓት ሕጊ ቅድሚ ሓደ ዓመት ዝተመሓየሸ ክኸውን እንከሎ፤ ስማት በደልቲ ብክሳርኦም ኣብ ጋዜጣታታት እቲ ከባቢ ክሕተም ዘፍቅድ እዩ ኮይኑ። ደያኑ "ንኽብደት እቲ ገበንን ኣብ ሕብረተሰብ ንዝፈጥሮ ጽልዋን" ብምፍታሽ ከምኡ ምግባር ዘድልይ እንተኾይኑ ይውስኑ። እቲ ምምሕያሽ ናይ ሕጊ ብብዙሓት ዜጋታት እታ ሃገር ተቐባልነት ክረክብ እንከሎ ሓደ ወሃቢ ርእይቶ "ንነዊሕ ትጽቢት ዝተገበረሉ" ክብል እዩ ገሊጽዎ። እቲ ኣብ 2018 ተግባራዊ ዝኾነ ሕጊ ዛጊት ክሳዕ ክልተ ዓመት ማእሰርትን ክሳዕ 27,000 ዶላር ዝበጽሕ ገንዘባዊ መቕጻዕትን ኣብ ልዕሊ እቶም ብጾታዊ ጥቕዓት ገበነኛታት ኮይኖም ዝተረኽቡ ኣስዒቡ ኣሎ። እቶም ደጊሞም ዝበደሉ ክሳዕ ሓሙሽተ ዓመት ማእሰርትን ክሳዕ 80,000 ዶላር መቕጻዕትን ይብየነሎም ኣሎ። ስዑዳውያን ደቀንስትዮ ግና፡ ሰብ መዚ፡ ጾታዊ ጥቕዓት ደው ንምባል ጌና እኹል ጻዕርታት ይገብሩ ከም ዘየለው እየን ዝዛረባ። ኣብ ቀረባ እዋን ርእይቶኣ ንቢቢሲ ዘካፈለት ሓንቲ ስዑዳዊት ብዛዕባ ጾታዊ ጥቕዓት ኣብ ኢንተርነት ኣብ ዝወሃብ ርእይቶታት ዝበዝሕ ግዜ ነተን ደቀንስትዮ ዝወቅስን ነተን ግዳያት ከም በደለኛታት ዝቀጽዕን እዩ ኢላ።


ቴሌግራም፡ ደቂ ኣንስትዮ ካብ ፍቓደን ወጻኢ ዕርቃነን ዘርእይ ስእሊ ዝጥቅዐሉ ማሕበራዊ ሚዲያ

ደቂ ኣንስትዮ ንምጥቃዕ፣ ንምሽምቓቕን ሽመን ንምጥፋእን ዕርቃነን ዘርእይ ስእሊ ብብዝሒ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ቴሌግራም ከም ዝዝርጋሕ ቢቢሲ ብዘካየዶ መርመራ ኣረጋጊጹ። መጠንቀቕታ፡ እዚ ጽሑፍ ጾታዊ ትሕዝቶ ኣለዎ። ሳራ፡ ሓደ መዓልቲ ዕርቃና ኮይና ዝተስኣለቶም ስእልታት ልሒኾም ብምውጻእ ኣብ ቴሌግራም ተዘርጊሖም። ብቕጽበት ህይወታ ተቐይሩ። እዚ ቑጽሪ ቴሌፎና ሓዊሱ፡ ኣብ ናይ ፌስቡክን ኢንስታግራምን መጥቀሚታታ'ውን ወጺኡ። በዚ ምኽንያት ዘይትፈልጦም ሰብኡት ካልኦት ተመሳሰልቲ ስእልታት ክትልእኸሎም ክሓትዋ ጀሚሮም። "ዕርቃነይ ዘርእዩ ስእልታት ብምውጽኦም ኣመንዝራ ከም ዝኾንኩ ክስምዓኒ ገይሮም [ኣሚኖም]። ከም ጓል ኣንስተይቲ ዝኾነ ክብሪ ዘይብለይ'ዩ ዝመስል" ትብል። ሳራ፡ [ትኽክለኛ ሽማ ኣይኮነን] እቶም ስእልታት ናብ ሓደ ሰብ ጥራይ'ያ ልኢኻቶም ነይራ። ይኹን'ምበር እቶም ስእልታት ኩሎም፡ 18 ሽሕ ተኸተልቲ ናብ ዘለዎ ናይ ኢንስተግራም ጉጅለ በጺሖም፤ መብዛሕትኦም ኣብ ኲባ ሃቫና ደቂ ገዛውታ እዮም። ካብዚ ብዝብገስ ናብ ደገ ክትወጽእ እንከላ ዘይትፈልጦ፡ ግን ዕርቃና ኮይና ዝርኣያ ሰብ ከይረኽባ ትፈርሕ። "ክወጽእ ኣይደልን፤ ምስ መሓዙተይ'ውን ክራኸብ ኣይደልን። ብዙሕ'የ ተሳቕየ" ትብል።  ሳራ ግን በይና ኣይኮነትን። ቢቢሲ፡ ድሕሪ ንኣዋርሕ ዝገበሮ መርመራ ኣብ 20 ሃገራት ብሚስጢር ዝተቐድሑ ቪድዮታት፣ ዝተሰርቑ ወይ ልሒኾም ዝወጽኡ ስእልታት ደቂ ኣንስትዮ ዝዝርግሑ ካልኦት ዓበይቲ ጉጅለታት ከም ዘለው ኣረጋጊጹ። እቲ ማሕበራዊ መተግበሪ እዞም ጸገማት ንምቅላስ ዝወስዶም ዘለው ስጉምታት ድማ ዘዕግቡ ኣይኮኑን። ኒጋር፡ ካብ ኲባ ኣሽሓት ማይላት ርሒቓ ኣብ ስደት ትርከብ። ኒጋር፡ ኣዘርባጃናዊት ኮይና፡ ብሰንኪ እዚ ጸገማት ካብ ዓዳ ወጺኣ። ብ2021፡ ምስ በዓል ቤታ ጾታዊ ርክብ እናፈጸመት ዘርኢ ቪድዮ ናብ ስድርኣ ተላኢኹ፤ ድሕሪኡ ኣብ ሓደ ናይ ቴሌግራም ጉጅለ ተዘርጊሑ። "ኣደይ እናበኸየት 'ናባይ ዝተላእኸ ቪድዮ ኣሎ' ትብለኒ። ሰንቢደ፤ ሕምሽሽ ኢለ" ትብል። እዚ ቪድዮ 40 ሽሕ ኣባላት ኣብ ዘለውዎ ጉጅለ እዩ ተዘርጊሑ። ኣብቲ ምስሊ፡ ገጽ እቲ በዓል ቤታ ዝነበረ ሰብኣይ ከም ዘይርኣይ ተገይሩ፤ ናታ ግን ብግልጺ ይርኣይ። ኒጋር፡ እቲ በዓል ቤታ ዝነበረ ሰብኣይ ብሕቡእ ቀሪጹ ንሓዋ (ፍሉጥ ነቓፊ ፕሬዝደንት ኣዘርባጃን) ንምህዳድ ከም ዝተጠቐመሉ ትኣምን። ሓዋ እቲ ዘቕርቦ ነቐፌታታት ጠጠው እንተዘይኣቢሉ እቲ ቪድዮ ክንዝርግሖ ኢና ኢሎም ንኣዲኣ ከም ዘፈራርሑዋ ትዛረብ። "ተመርዒኺ ምንባርኪ ብዘየገድስ ኩሉ ከም ዝተዋረደት ሰብ እዩ ዝርእየኪ" ትብል ኒጋር። ኒጋር፡ ብዛዕባ እዚ ንበዓል ቤታ እንተሓተቶ'ውን ኣይውዓልኩዎን እዩ ኢሉዋ። ንሱ ኣብዚ ጉዳይ ርኢይቶ ንክህብ ቢቢሲ ሓቲቱዎ'ኳ እንተነበረ መልሲ ንምሃብ ግን ፍቓደኛ ኣይኮነን። ኒጋር ግን ክሳብ ሕጂ ኣብ ጸገም ወዲቓ ትርከብ። "ክሓዊ ኣይክኣልኩን። ኣብ ሰሙን ክልተ ግዜ ናብ ሰብ ሞያ ሕክምና ይኸይድ እየ። እንተኾነ ለውጢ የብልንክን'ዮም ዝብሉኒ። ክትርስዕዮ ትኽእሊ'ዶ ኢሎም ይሓቱኒ፤ ግን ኣይክእልን" ኢላ። ሳራን ኒጋርን ብዛዕባ እቶም ስእልታት ናብ ቴሌግራም ሪፖርት እኳ እንተገበራ፡ ቴሌግራም ግን መልሲ ኣይሃበንን። ቢቢሲ፡ ካብ ሩሲያ ክሳብ ብራዚል፣ ካብ ኬንያ ክሳብ ማሌዥያ ዘለው 18 ቻነላትን 24 ጉጅለታትን ቴሌግራም ክከታተል'ዩ ጸኒሑ። እዚኦም ኣስታት ክልተ ሚሊዮን ተጠቀምቲ ኣለውዎም። ጎና ጎኒ እቶም ሕቡኣት ስእልታት ናይ ገዛ ኣድራሻኣን ቑጽሪ ስልኪ ስድራቤትን ይልጠፉ። ነቶም ጉጅለታት ቴሌግራም ዘመሓድሩ ሰባት ንኣባላት እቲ ጉጅለ፡ ናይ ኣፍቀርቶም ወይ መጻምድቶም ዝነበራ፣ ናይ መሳርሕቶም፣ መማህርቶምን ካልእን ስእሊ ክሰዱሎም እሞ መንነቶም ከየቃልዑ ክጥቅዑዎም ክሓቱ ርኢና። ቴሌግራም ኣብዚ ሕጂ እዋን ልዕሊ ፍርቂ ቢሊየን ተጠቀምቲ ከም ዘለውዎ ይገልጽ። ኣብ ወርሒ ጥሪ 2021 ዋትሳፕ ድሕሪ ዝገበሮ ለውጢ ውዕሊ ውልቃውነት፡ ሚሊዮናት ናብ ቴሌግራም ቀይሮም'ዮም። እዚ ማሕበራዊ ሚዲያ ብፍላይ ኣብተን ናይ ሚዲያ ምመያ ዘለወን ሃገራት፡ ደገፍቲ ዴሞክራሲ ብብዝሒ ይጥቀሙሉ። ኣብዚ፡ ተጠቀምቲ ሽሞምን ቁጽሪ ስልኮምን ከይሓበሩ ክጥቅዑ፣ ክሳብ 200 ሽሕ ኣባላት ዝሕዙ ጉጅለታት ክፈጥሩ ይኽእሉ'ዮም። ቴሌግራም ውልቃውነት ኣብ ምሕላው ፍሉጥ'ኳ እንተኾነ እቲ "secret chat" ብዝብል ዘቕርቦ መማረጺ ጥራሕ'ዩ ካብ ክልቲኦም ወገን ዝልኣኽ መልእኽቲ ብሳልሳይ ወገን ንከይንበብ ክገብር ዝኽእል [end-to-end encryption]። ከም ዋትሳፕን ቴሌግራምን ኣብ ዝኣመሰሉ ናይ ማሕበራዊ መራኸቢ መተግበሪታት ግና እዚ ዝኾነ ነገር ከይቀየርካ ዝርከብ እዩ። ቴሌግራም ግን ውሑድ ምቁጽጻር ዝግበሮ ስለ ዝኾነ  እቶም ኣብ ካልኦት ኣማራጺታት ዝተኣገዱ ሰባት እንኮላይ ኣብዚ ዘይተገደበ ቦታ ክረኽቡ የፍቅደሎም። ክኢላ ሕጊ ቴክኖሎጂ ጉጅለ መሰላት ዲጂታል 'ኣክሰስ ናው' ናታሊያ ክራፒቫ "ቴሌግራምን ዋናታቱን ተጠቀምቲ ሳንሱር ክገብሩ ኣይደልዩን" ትብል። ቢቢሲ ዘካየዶ መጽናዕቲ ግን ቴሌግራም ነቶም ልሒኾም ዝወጽኡ ናይ ዕርቃን ስእልታት ብዘይከልካሊ ንምዝርጋሕ ዝምችእ ባይታ ኮይኑ'ዩ ረኺቡዎ። ቴሌግራም፡ ካብ ፍቓድ ወጻእ ዝኾኑ ስእልታት ንከይልጠፉ ዘለሊ ፖሊሲ የብሉን። ኣብቲ ዝህቦ ናይ ውዕሊ ኣገልግሎት ግን ተጠቀምቲ "ዘይሕጋዊ ናይ ግበረ ጽዩፍ ትሕዝቶ ዘለዎም ነገራት ንኻልኦት ብዝርኣይ መልክዑ ንከይልጥፉ" ክሰማምዑ ይገብር። በዚ መሰረት ተጠቀምቲ ናይ ግብረ ጽዩፍ ቪድዮታት ሪፖርት ክገብሩ ዘኽእሎም መማረጺ ኣለዎ። እዚ ፖሊሲ ብተግባር ንምፍታን፡ ነቲ መማረጺ ተጠቒምና፡ ንዝረኸብናዮም 100 ስእልታት ከም ናይ ግበረ ጽዩፍ ሪፖርት ገይርናዮም። ድሕሪ ሓደ ወርሒ ግን እቶም 96 ካብ ቴሌግራም ከይጠፍኡ ጸኒሖም። እቶም ዝተረፉ ኣርባዕተ ኣብ ካልኦት ተሳተፍቲ ኣብ ዘይኮንናሉ ጉጅለ ስለ ዝነበሩ ክንረኽቦም ኣይክኣልናን። እቲ ዘሕዝን ከኣ፡ ነዞም ጉጅለታት ኣብ እንምርምረሉ ዝነበርና እዋን፡ ሓደ ኣብ ሩሲያ ዝርከብ ገጽ፡ ንመግዝኢ መጥቀሚ ቡን ብዘይመልእ ገንዘብ፡ ቪድዮታት ግህሰት ህጻናት ዝሓዘ ሓቛፊ (ፎልደር) ክሸጠልና ፈቲኑ ነይሩ። ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ንቴሌግራምን ፖሊስ ሜትሮፖሊታንን ሓቢርና። ድሕሪ ክልተ ኣዋርሕ ግን እቲ ልጣፍን እቲ ናይ ቴሌግራም ቻነልን ከይጠፍኡ ረኺብናዮም። መሊስና ንጉጅለ ሚዲያ ቴሌግራም ምስ ረኸብናዮ ግን ክጠፍእ ተገይሩ። ብሰንኪ ከምቶም ንዓና ዝቐረቡልና ቪድዮታት፡ ኣፕል ንዝተወሰነ ግዜ ቴሌግራም ካብ 'ኣፕ ስቶር' ክጠፍእ ገይሩ ነይሩ። በዚ ምኽንያት እቲ ማሕበራዊ መተግበሪ ኣብ ዙርያ ስእልታት ግህሰት ህጻናት ምምሕያሽ ገይሩ። ብተወሳኺ ኣብ 2019 ምስ ኤጀንሲ ገበን ሕብረት ኤውሮጳ ዩሮፖል ብምትሕብባር ብርክት ዝበሉ ትሕዝቶታት እስላማዊ ጉጅለ ኣጥፊኡ። "ቴሌግራም ምስ ግብረ ሽበራ ዝተሓሓዙ ትሕዝቶታትን ገለ ናይ ኣኽረርቲ ፖለቲካዊ ትሕዝቶን ከም ዘጥፍእን ክጠፍኡ ከም ዝገበረን ንፈልጥ ኢና' ይብል ፕሮፌሰር ኢንስቲትዩት ኦክስፎርድ ኢንተርነት ዶክተር ኣሊክሳንደር ሀራሲሜንካ። እቶም ናይ ዕርቃን ስእልታት ክወርዱ ወይ ክጠፍኡ ምግባር ግን ቀዳምነት ዝህቦ ጉዳይ ከም ዘይኮነ ይርኣይ። ሓሙሽተ መመይቲ ትሕዝቶ ቴሌግራም ብሚስጥራውነት ሓበሬታ ክህቡና ክኢሎም'ዮም። እዚኦም  "spam" ከምኡ'ውን "not spam" ብዝብል ካብ ተጠቀምቲ ሓበሬታ ከም ዝበጽሖም ይዛረቡ። ስርሐይ ኢሎም ነዞም ናይ ዕርቃን ስእልታት ከም ዘይርእዩዎምን ቴሌግራም'ውን እዚ ስራሕ ብምውጋን 'ኣርቴፊሻል ኢንተለጀንስ' ከም ዘይጥቀምን ገሊጾም። በዚ ምኽንያት ቴሌግራም ስጉምቲ ስለ ዘይወስድ፡ ገለ ደቂ ኣንስትዮ ባዕለን ስጉምቲ ክወስዳ ተገዲደን እየን። ጆኣና፡ ጓል 13 ዓመት እናሃለወት ኣብ ሓደ ፍሉጥ ናይ ማሌዥያ ጉጅለ ቴሌግራም ናይ ባዕላ ናይ ዕርቃን ስእሊ ረኺባ። ናብዚ ጉጅለ ንክትኣቱ ናይ ሓሶት ሽም ተጠቒማ፡ ነቶም ስእልታት ብሚስጢር ብምእላሽ ሪፖርት ገይራቶም። ብዛዕባ እቲ ዝኸደቶ ርሕቐት'ውን ምስ መሓዙታ ኣውጊዓ። ኣብ ልዕሊ እዚ ጉጅለ ብዝተገብረ ጸቕጢ ድማ ድሕሪ ግዜ ክዕጾ ክኢሉ። ቢቢሲ እዚ መርመራ ኣብ ዘካየደሉ ግዜ ግን ብውሑዱ ክልተ ጉጅለታት ተመሳሳሊ ስእሊ ክዝርግሑ ረኺብና። "ነዞም ጉጅለታት ንምእላይ ብዙሕ ስለ ዝደኸምና ተስፋ ኢኻ ትቖርጽ፤ ብሱሩ መወዳእታ ክህልዎ ድዩ ዝብል ኣይፈልጥን" ትብል። ቴሌግራም ንቃለ መጠይቕ ዘቕረብናሉ ሕቶ ኣይተቐበሎን። ብጽሑፍ ኣብ ዝሃቦ መልሲ ግን ነቶም ናይ ኣገልግሎት ውዕሊ ዝጻብኡ ትሕዝቶታት ኣመልኪቱ ካብ ተጠቀምቲ ንዝመጽኦ ሓበሬታ ነቒሑ ከም ዝከታተሎም ሓቢሩ። እንተኾነ ናይ ዕርቃን ስእልታት ካብ ፍቓድ ወጸኢ ኣብቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ክጥቅዑ ይኽእሉ ድዮም ወይ ይጠፍኡ'ዮም ዝብል ኣየረጋገጸን።


ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዝፍጠር ጾታዊ ዓመጽ ከመይ እዩ?

ኣስታት 736 ሚልዮን ደቂ ኣንስትዮ ዓለምና ኣብ ህይወተን ሓንሳብ ካብ መጻምድተን ወይ በዓል ሓዳረን፣ ካብ ቀረብአን ወይ ጓና ወይ'ውን ካብ ክልቲኡ ጾታዊ ዓመጽ ከም ዘጋጥመን ጸብጻባት ይሕብሩ። መብዛሕትኡ እቲ ጾታዊ ዓመጽ፡ ብበዓል ቤተን፡ ወይ ካብ ዝፈትሐኦ በዓል ሓዳረን ነበር፡ ወይ'ውን ናይ ቀረባ መጻምደን ዝፍጸም ኮይኑ፡ ልዕሊ 640 ሚልዮን ዓቕመ ሄዋን ዝበጽሓን ዘይበጽሓን፡ ካብ ደቂ 15 ዓመትን ልዕሊኡን ዝዕድመአን ደቀንስትዮ ብጾታዊ መጥቃዕቲ ይሳቐያ። ክኢላ ዕብየትን ምዕባለን፡ ኣባል 'መርበብ ኤርትራውያን ደቀንስትዮ'  ዶክተር ኣስያ ዓብደልቃድር፡ ንደቀንስትዮ፡ እቲ ዝኸፍአን ዘይንገርን፡ ዝበዝሕ ግዜ እውን ሪፖርት ዘይግበርን እቲ ካብ መጻምደን ወይ በዓል ሓዳረን ዘጋጥመን ዓመጽ ምዃኑ ትጠቅስ። " ኣብ ገዛኻ ዘጋጥመካ ነገር ናብ ፖሊስ ከይድካ ክትዛረብ ወይ ምስ ካልእ ሰብ ከተዕልለሉ ኣጸጋሚ'ዩ። እዚ ካብቲ ዝበርትዐን ስኑድ ዘይኮነን ጾታዊ መጥቃዕትን እዩ" ከኣ ትብል። እቲ ውሽጢ ሓዳር ወይ ፍቕራዊ ምሕዝነት ዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብግልጺ ዘይዝረበሉ፡ ናብ ፖሊስን ኣካላት ጸጥታን ዘይቐርብ፡ እቲ ሕብረተሰብ እውን ከም ዘጋጥም ተርእዮ ዘይፈልጦ ምዃኑ ተሓለቕቲ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ይገልጹ። ኣባል ምንቅስቓስ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ኢትዮጵያን 'የለው ሙቭመንት' በዓልቲ ሞያ ሕጊ ወይዘሪት ረድኤት ባያሌው፡ ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝኣመሰላ ሃገራት፡ እቲ ሕብረተሰብ ኣዝዩ ዝተቐራረበን ኣብ ኣነባብራኡ ጽግዕተኛ ናይ ስድራ ቤት ስለዝኾነ ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ ኣይውግዐሉን'ዩ ትብል። እቲ ሕብረሰተብ፡ ነታ መባእታን መሰረትና ዝኾነት ስድራ ቤት ልዑል ቆላሕታን ክብርን ስለዘለዎ፡ ህላዌኣን መሰረታን ብጾታዊ ጉዳያትን ንሱ ዘስዕቦ ነገርን ኣግሂድካ ብምዝራብ ኣብ ሓደጋ ንከይትወድቕ ስክፍታ ከምዘለዎ እያ ትኣምን። "ኣብ ሕጊ ቤተሰብ ኢትዮጵያ፡ ዝኾነ ሓዳር [ከም] ሓዳር [ክጽዋዕን] ተቐባልነት ክህለዎን እንተኾይኑ [እቶም ተጻመድቲ] ጾታዊ ርክብ ክህሉዎም ኣለዎ ተባሂሉ ስለ ዝውሰድ፡ ዘቤታዊ ዓመጽ ንክውስኽ ምኽንያት ይኸውን እዩ" ትብል። ከም እምነት ወይዘሪት ረድኤት፡ ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ፡ ጾታዊ ርክብ ካብ ፍቓድ እቲ ኻልኣይ ወገን ምስ ዝፍጸም እዩ። በዚ ሓሳብ እትሰማማዕ ዶክተር ኣሲያ ብወገና፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ብዘይድልየታ ወይ ኣይደለኹን እናበለት እንከላ እቲ መጻምድታ ጾታዊ ርክብ ክገብር ወይ ከገድዳ  እንተፈቲኑ ከም ጾታዊ ዓመጽ'ዩ ዝቑጸር ትብል። "ዋላ እውን [በዓልቲ ቤትካ] ትኹን፡ ፍቓድ እንተዘይሂባትካ ከተገድዳ ኣይግባእን እዩ። ክልቲኤኻ ተሰማሚዕኻ እምበር፡ ሰበይትኻ ስለ ዝኾነት ኣብ ዝደለኻዮ ግዜ ንጾታዊ ርክብ  ምግዳድ ዓመጽ እዩ" ትብል። ንዓይ እቲ ጸገም ዝኸውን ጾታዊ ርክብ ካብ ፍቓድ ወጻኢ ክኸውን እንከሎ እዩ። ብዙሕ ግዜ ኣብ ሓዳር  ዝግበር ጾታዊ ዓመጽ ከኣ ዘቤታዊ ዓመጽ ዝሓወሰ እዩ። ፍቓድ ዘይርድኦ ሰብ እንተኾይኑ ናብ ኣካላዊ መጥቃዕቲ'ውን ይሰጋገር እዩ። ገበን ሕጊ [criminal code] ኢትዮጵያ ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዝፍጸም ጾታዊ ዓመጽ 'ብዘይፍቓድ' ዘጋጥም ኢሉ ዝገልጾ'ኳ እንተኾነ "ከም ገበን ግን ዝቖጽሮ ኣይኮነን" ትብል። ምኽንያቱ ክተረድእ እንከላ ድማ፡ እቲ ናይ ገበን ሕጊ ካብ ሓዳር ወጻኢ ንዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ ጥራይ ከም ዓመጽ ስለ ዝቖጽሮ፡ ነቲ ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዘጋጥም ዓመጽ ከም ገበን ኣይቖጽሮን ኢላ። "ዝኾነ ሰብ ኣገዲዱ ጾታዊ ርክብ እንተፈጺሙ ምዕማጽ እዩ ዝኸውን። ኣነ ድማ ከም ተሓላቂት መሰላትን ከም ውልቀቨሰብን ኣብ ሓዳር ይኹን ኣብ [ጾታዊ ዝምድና]  ፍቓድ መጻምዲ ከይረኸብካ ብሓይሊ ዝግበር ነገር ከም ዓመጽ እየ ዝቖጽሮ። ንዓይ ፍቓድ እቲ ዝዓበየ ነገር'ዩ" ትብል። እዚ ኣብ ውሽጢ ሓዳር የጋጥም'ዩ ዝብሃል ጾታዊ ዓመጽ ብሕጋዊ መገዲ ዝእለዩ ኣገባብ ካብ ሓንቲ ሃገር ናብ ካልእ ሃገር ዝፈላለ ኮይኑ ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዝኣመሰላ ሃገራት ነዚ ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ ዝቐጽዕ ሕጊ እኳ እንተዘይብለን ከም ጀርመንን ኣመሪካን ዝኣመሰላ ሃገራት ግን ነዚ ዝከታተልን ዝቐጽዕን ሕጊ ኣለወን። እተን ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠመን ደቂ ኣንስትዮ ከቢድ ስነ ልቦናዊ ጸቕጢ፣ ዘይተደለየ ጥንሲ፣ ብጾታዊ ርክብ ንዝመሓላለፉ ሕማማትን ኤችኣይቪን ካልእን ናይ ምቅላዕ ዕድለን ዝለዓለ'ዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ምስ ኣንጻራዊ ጾታ ምሕዝነት ካብ ዝነበረን ደቂ ኣንስትዮ እተን 42 ሚኢታዊት ካብ ኣፍቀርተን  ወይ በዓል ቤተን ኣካላዊ ወይ ጾታዊ መጥቃዕቲ በጺሑወን'ዩ ይብል። ብፍላይ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ ከም ዝወሰኸ ዝገለጸት ዳይሬክተር ደቂ ኣንስትዮ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ፑምዚሌ ማላምቦ-ጉካ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ [2020 ዓ.ም] ብደረጃ ዓለም 243 ሚልዮን ኣዋልድን ደቂ ኣንስትዮን ብናይ ቀረባ መጻምድተን ኣካላውን ጾታውን ዓመጽ ከም ዝበጽሐን ሓቢራ። ካብአን  ትሕቲ 40 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ እየን ነቲ ዘጋጠመን  ጾታዊ መጥቃዕቲ ሪፖርት ዝገብራ ወይ'ውን ሓገዝ ዝሓታ። ፍቓድ እንታይ'ዩ? ኣብ ዓለም መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ብበዓል ቤተን፣ ወይ ካብ ሰብ ሓዳረን ነበር ወይ መጻምደተን ጾታውን ኣካላውን ዓመጽ ከምዘጋጥመን ውድብ ሕቡራት ሃገራት የረድእ። እዚ ብዘይ ፍቓድ እታ ጓል ኣንስተይቲ ብሓይሊ ዘጋጥም ምዃኑ ወሃብቲ ርኢይቶ ይሰማምዑሉ። ፍቓድ [ኮንሰንት] ክብሃል እንከሎ ግን እንታይ'ዩ? ብኣበሃህላ ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ረድኤት፡ ጾታዊ ፍቓድ ዝብሃል፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ዓርሳ/ነብሳ ኣብ እትፈልጠሉ ሰዓት፡ [ኣልኮል ወይ መዐወኒ ሓሽሽ ወሲዳ ውኒኣ ኣብ ዘይዘንግዐትሉ] ኩነታት እንከላ እትህቦ ወለንታዊ ፍቓድ እዩ። ብተወሳኺ ትሕቲ 18 ዓመት ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ ንእትህቦ ውሳነ ሳዕቤኑ ዘገናዘበ ክኸውን ይኽእል'ዩ ተባሂሉ ስለ ዘይውሰድን ብሕጊ ትሕቲ ዕድመ ስለ ዝኾነትን 'እወ ይደሊ'የ' ዝብል ፍቓድ ክህልዋ'ዩ ኢላ ከም ዘይትኣምን ትዛረብ። "ንዓይ እቲ ካብታ ጓል ኣንስተይቲ ዝወሃብ ፍቓድ ድማ ኩሉ ግዜ ዝሕደስ እዩ፤ ንኣብነት ጋሻ መጺኡ ቡን ከፍልሐልካ ትደሊ'ዶ? ኻልኣይኸ ክደግመኩም'ዶ" ኢልና ኢና ንሓትት። ጾታዊ ርክብ'ውን ከምኡ ፍቓድ ምሕታት የድልዮ'ዩ" ኢላ። ይኹን'ምበር፡ ብፍላይ መጻምድኻ እንተዓሚጹካ ክትዛረብ ብዙሕ ሰብ ስለ ዘይኣምነካ ሕብረተሰብ'ውን ኣብ ውሽጢ ሓዳር ጾታዊ ዓመጽ ኣሎ'ዩ ኢሉ ዘይኣምነሉን ዘይቕበሎን እንተኾይኑ እቲ ጸገም ኣዝዩ ዝኸበደ ከምዝኸውን ዶክተር ኣስያ ትዛረብ። "ጾታዊ ማዕርነት ስለ ዘየሎ፡ ኩሉ ግዜ ዘቤታዊ ዓመጽ ከጋጥም'ዩ። ኣብ ኣፍሪቃ እቲ መቕጻዕቲ እውን ዝበዝሕ ናብተን ግዳያት ዘዘንበለ'ዩ፤ ብዙሕ ሕቶ ይመጽአን። ምስኡ እንታይ ርክብ ነይሩኪ? ምሸት'ዶ ወጺእኺ? እንታይ ተኸዲንኪ ነይርኪ? ኣብ ምንታይ ነይርኩም? ዝብሉ ሕቶታት እዮም ዝመጽኡ" ክትብል ተብርህ። ኣብ ገለ ባህሊ ህዝብታት ኢትዮጵያን ኤርትራን'ውን ክሳብ ቐረባ ግዜያት ብጾታዊ ዓመጽ ግዳይ ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ ክብሪ ስድራቤት ንከይጉዳእ ብዝብል ነቲ ዓማጺኣ ከምእትምርዓዎ ይግበር ነይሩ'ዩ። እዚ ነገር እዚ ሕጂ'ውን ጌና ዘይተሰግረ ጸገም ከም ዝኾነ እተን ወሃብቲ ርኢይቶ ይዛረባ። ስለ ዝኾነ ድማ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ ንምክልኻልን ንምውጋድን ንኽልቲኡ ጾታ ማዕረ ዝገበረ ቓልሲ ክካየድ ከም ዘለዎ ዶክተር ኣሲያ ትገልጽ። "ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ውሑስ ከባቢ ክነብራ ኣለወን፤ ደገ ወጺአን ዘይፈርሓሉ፣ ምስ ወዲ ተባዕታይ ዓርከን ብሰላም ዝርኣያሉ ሕብረሰተሰብ ኢና ንደሊ እምበር ነታ ዝተዓመጸት ሕቶ ዘምጽኣላ እንተኾይኑ እቲ ጸገም ክቕየር ኣይክእልን'ዩ" ብምባል እቲ ጉዕዞ ምጥባቕ መሰላት ሓያል ቓልሲ ዝሓትት ምዃኑ ኣገንዚባ። ምክትል ዞባዊ ዳይሬክተር ውድብ ሕቡራት ሃገራት ደቂ ኣንስትዮ ኣፍሪቃ ዘቢብ ካቩማ ብወገና ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ፡ ዓመት ሙሉእ ካብ ንጉሆ ክሳብ ምሸት መዓልታዊ ክንቃለሶ ዝግብኣና ነገር'ዩ ብምባል ብፍላይ ብናይ ቐረባ መጻምዲ ዝፍጸም ዘቤታዊ ዓመጽ ንምውጋድ ቃልሲ ዝሓትት ምዃኑ ሓቢራ። "ዓመጻት፡ ዘቤታዊ፣ ቁጠባውን ጾታውን ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም። ዓመጽ ኣብ ዝኾነ ቦታ ወይ ግዜ እንተተፈጺሙ ዓመጽ'ዩ፤ ኣኸለ! ዓመጽ ክህሉ የብሉን። እቶም ዝበደሉ ከምዝሕተቱ ክንገብር፡ ደቂ ተባዕትዮ፡ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ማዕረ ምዃነን ንምርዳእ ኣካል እቲ ቓልሲ ክኾኑ ኣለዎም። ኩላትና ንሓድሕድና ንደላለ  ኢና" ኢላ።


ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መገዲ ድሕነተን ክሕሎ ዝሕግዝ ዘሎ ቴክኖሎጂ

ኣብ ዝተፈላለየ ኣህጉር ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ ንዝተፈላለዩ ጾታዊ መጥቃዕታት ክቃልዓ እንከለዋ ኣብ ህይወተን ሓደ ግዜን ልዕሊኡን ጾታዊ ግህሰት ከምዘጋጥመን ጸብጻባት ይገልጹ ። ካብዚ ብዝብገስ ውሕስነተን ወይ ድሕነተን ተሓልዩ በይነን ብፍላይ ኣብ መገዲ ክንቀሳቐሳ ምኽኣል ሓደ ካብቶም ዘስግኡወን ጉዳያት እዩ። ንኣብነት፡ ፍርቂ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣብ ጸልማት በይነን ምንቅስቓስ ከም ዘይደፍራ ናይ ቀረባ ስታቲስቲካዊ መረዳእታታት እታ ሃገር የመልክቱ። ስለ ዝኾነ ድማ ናይ ቀረባ መሓዝአን ምጽዋዕ፣ ዘለዋሉ ኣድራሻ ዝሕብር መልእኽቲ ምልኣኽ ወይ ናይ መኪንአን ቑልፊ ኣብ ኢደን ምሓዝ ዝበሉ መከላኸሊ ስትራቴጂታት ይጥቀማ። ነባሪት ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝኾነት ህይወት ይርጋለም ስርቂ፣ ምትንኳይ ዝኣመሰሉ ጸገማት ብምስጋእ ኣብታ ከተማ ብጸልማት ንምንቅስቓስ ድልየት ከም ዘይብላ ትዛረብ። እዛ ኣብ ስራሕቲ መሸጣ እትነጥፍ ንእስቲ ብስራሕ ምኽንያት ኣብ እተምስየሎም ኣጋጣሚታት እቶም 'ሎሚኸ እንታይ ይሕሸኒ?' ዝብል ስክፍታ ዝፈጥሩላ ምዃኖም ትዛረብ። "ኣምስየ ፈጺመ በይነይ ናብ ገዛይ ክኸይድ ውሕስነት ዝስምዓኒ ሰብ ኣይኮንኩን። ስለዚ ንኣሕዋተይ ወይ ኣዕሩኽተይ ይድውል፤ ሓሓሊፉ ድማ ኣብ ሆቴል ይሓድር። ሎሚ ኽኣ ኣገልግሎት ራይድ ስለ ዘሎ ንሱ'ውን ከም ኣማራጺ ይጥቀም" ትብል። ኣብ ልዕሊ ጓል ኣንስተይቲ ዝበጽሑ ጾታዊ ግህሰታት ንብዙሓት ዓመታት ከዘራርቡ ጸኒሖምን ኣለውን። ደቂ ኣንስትዮ ብፍላይ ክበጽሐን ዝኽእል ኣካላዊ መጥቃዕቲ ንምክልኻል ይሕግዘና'ዩ ዝብልኦም ሜላታት'ውን ክጥቀማ ይስትውዓል። ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ብፍላይ ምሸት ወይ ኣብ ጸልማት ውሑሳት ምዃነን ንምርግጋጽ ዘኽእሉወን መገዲታት ብምምሕያሽ ቴክኖሎጂ ከም ዓብዪ ዝላ ይጥቀማሉ ኣለዋ። ብሰለስተ መጋቢትን ወርሒ መስከረምን 2021 ሳራ ኢቨራርድን ሳቢና ኔሳን ዝተባህላ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ተቐቲለን። ጓል 33 ዓመት ሳራ ፈጻሚት ስራሕ ማርኬቲንግ ኮይና ኣብ ሳውዝ ለንደን ትቕመጥ ነይራ፤ 3 መጋቢት 2021 ኣጋ ምሸት ግን ካብ ናይ መሓዝኣ ገዛ ወጺኣ ኣብ እተኸደሉ እዋን ብሓደ ፖሊስ ተጨውያ። ድሕሪኡ ጾታዊ ዓመጽ ብምፍጻም ከም ዝቐተላ ቤት ፍርዲ ኣረጋጊጹ።  እቲ ፖሊስ ንዓኣ ንምጭዋይ መደብ'ኳ እንተዘይነበሮ እቲ ገበን ንምፍጻም ግን ክዳለወሉ ዝጸንሐ ምዃኑ'ውን ገሊጹ። ብተመሳሳሊ ጓል 28 ዓመት ሳቢና ኔሳ ዝተባህለት መምህር መባእታዊ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ብ15 መስከረም 2021 ኣጋ ምሸት ኣብ ለንደን ግሪንዊች ተቐቲላ። ድሕሪ ቕትለት እዘን ደቂ ኣንስትዮ እምበኣር ኣብታ ሃገር 'WalkSafe' ዝተባህለ መተግበሪ ብብዝሒ ሰባት ዝጥቀምሉ እናኾነን እናዓበየን ይመጽእ ኣሎ። መስራቲት ኤማ ኬይ፡ ንርእሳ'ውን ሰባት ብዘይፍቓዳ ኣካላታ ምስ ተናኸፉዋ፣ ምስ ኣጋፍዑዋን ካልኦት ምልክታት ጾታዊ ትንኮያ ምስ ኣርኣዩዋን እያ ነዚ ሓሳብ ኣበጊሳቶ። "እዚ መተግበሪ መሪር-ጥዑም'ዩ፤ ምኽንያቱ እንተዘይህሉ ምመረጽና። ዋላ ሓደ ድሕነቱ ዝሕልወሉ መተግበሪ ኣብ ዘለዎ ዓለም ክነብር ዝደሊ ሰብ ኣሎ ኢልና ኣይንኣምንን፤ ግን ብዘሕዝን መልክዑ ነዚ ዝጠልብ ቦታ ኣሎ" ትብል። እዚ መተግበሪ ኣብቲ ዝቕጽል ዓመት ሓደሽቲ መልክዓት ክሕዝ ክግበር እዩ። እዚ መሓዙትኻን ኣባላት ስድራኻን ዘለኻሉ ኩነታት ክፈልጡ ዘኽእሎም ቀጥታዊ ካርታ ዘርእን ክተዕልሎም ዘኽእልን እዩ። ሕጂ ተጠቀምቲ ናይ ቀረባ መረዳእታ ገበን ርእዮም ድሕነቶም ወይ ውሕስነቶም ተሓልዩ ናብ ገዝኦም ክበጽሕሉ ዘኽእል ሓባሪ መገዲ [ካርታ] ከዳልውሉ ዘኽእሎም መልክዕ እዩ ዘለዎ። ኬይ "እቲ መተግበሪ ሰባት ዘይተጸበዩዎ ነገር ምስ በጽሖም ዘይኮነ ገበን ንምክልኻል ኣቐዲሞም ናይ መከላኸሊ ስጉምቲ ክወስዱ ዘኽእል'ዩ" ኢላ። እዚ መተግበሪ ኣብ ወርሒ መጋቢት እዚ ዓመት [2021] ካብ ዝተኣታቶ ጀሚሩ ልዕሊ 560 ሽሕ ሰባት ኣብ ቴሌፎኖም ኣውሪዶምዎ ኣለው። ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ባዝ 'Epowar' ዝተባህለ መተግበሪ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ሰዓት ይሰርሑ ኣለው። እዚ፡ ውቅዒት ልብን ምንቅስቓስን ሰብነትን መዚኑ እታ ተጠቃሚት ኣብ ጭንቀት ወይ ሽግር ኣላ ኢሉ እንተገሚቱ ቅጽበታዊ መልእክቲ ዝሰድድ ቴክኖሎጂ'ዩ። ሓደ ካብ መስረትቲ ተመሃሪት ኢ-ጄ ሮድት፡ ጽቡቕ መብራህቲ ኣብ ዘይብሉ ሕዛእቲ [ፓርክ] ስፖርት ኣብ እትሰርሐሉ ዝኾነ መጥቃዕቲ እንተበጽሐኒኸ ዝብል ሕቶ ናብ ኣእምሮኣ ምስ ተቐልቀለ ዘበገሰቶ ሓሳብ ምዃኑ ትዛረብ። "ስማርት ሰዓታት ወቕዒ ልቢ ክፈልጡ ከም ዝኽእሉ ምስ ፈለጥኹ እዚ ቴክኖሎጂ ድሕነት ጓል ኣንስተይቲ'ውን ንምሕላው ክንጥቀመሉ ንኽእል ኢና ኢለ" ትብል። ዓቐን እዚ ሰዓት ንኡሽቶ ኮይኑ እቲ መተገብሪኡ ግን ጭንቀት ንምንባብን እቲ ተጠቃሚ ብእግሩ ኣብ ዝኸደሉ ወይ በይኑ ኣብ ዝጎየሉ ሰዓት ጥቕዓት እንተበጺሑዎ ምላሽ ንምሃብ ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ ክጥቀም እዩ። "እዚ ቅጽበታዊ ምላሽ ዝህብ ምዃኑ ወሳኒ ይገብሮ፤ ምኽንያቱ ከምዚኦም ዝበሉ ናይ ስንባደ ወይ ጾታዊ ዓመጽ መንቅሒ ደወላት ነቲ ገበን ዝፍጽም ኣካል ግዜ ዝህቡ ኣይኮኑን" ትብል። መስራቲት 'bSafe' ዝተባህለ ናይ ሞባይል መተገብሪ ሪች ላርሰን እቲ ቴክኖሎጂ ኣብ እዋን ክሲ ይሕግዝ እዩ ኢሉ ይኣምን። እዚ መተግበሪ በድምጺ ዝሰርሕ ናይ ሓደጋ እዋን ደወል ስለ ዘለዎ፡ ዝኾነ ሓደጋ ከጋጥም እንከሎ ቅጽበታዊ ብዝኾነ ምላሽ ብቐጥታ ቪድዮ ክመሓላለፍን ንዝተመረጹ ኣብ ቴሌፎንካ ዘለው ሰባት ናይ ድምጺ መልእኽቲ ክጽሖምን ከምኡ'ውን ኩሉ ፍጻሜታት ክስነድን ዝገብር እዩ። "እዚኦም ንኣብነት ከም ጾታዊ ዓመጽ [መብዛሕትኡ ግዜ መርትዖ ከተቕርበሎም ዝኸብዱ] ዝበሉ ጉዳያት ኣብ ቤት ፍርዲ መርትዖ ኮይኖም ክቐርቡ ይኽእሉ" ይብል ላርሰን። ንሱ ጓሉ ካብ ዘጋጠማ ጾታዊ ዓመጽ ተበጊሱ'ዩ ነዚ ቴክኖሎጂ ምሂዙ። ቻርሌን፡ እዚ መተግበሪ እንተዝህልዋ ነይሩ ምስቲ ዝተሰምዓ ናይ ጥፍኣተኛነት ስምዒትን ዝጸረቶ ሕፍረትን ብዙሕ ኣይምተሳቐኹን ነይረ ኢላ ትኣምን። ኣብ 2020 ካብ ዝተመዝገቡ 58,845 ጾታዊ ዓመጻት እቶም 2,102 ጥራሕ ክሲ ከም ዝተመስረቶምን 1,439 ጥራሕ ገበነኛታት ከም ዝተባህሉን መረዳእታ ኣገልግሎት ዓቃቢ ሕጊ የመልክት። መንግስቲ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣብ እዋን ጸልማት ኣብ ህዝባዊ ቦታታት ድሕነት ደቂ ኣንስትዮ ንምምሕያሽ ሓሙሽተ ሚሊዮን ፓውንድ ባጀት ሰሊዑ'ዩ። እንተኾነ፡ እቶም ሰባት ንምጉዳእ ወይ ንምፍርራሕ ዕላማ ዘለዎም ሰባት ነቲ ቴክኖሎጂ ብዘይኣግባቡ ክጥቀምሉ ይኽእሉ'ዮም። ንኣብነት፡ ዝጠፍአ ስልክኹም ንምርካብ ዝሕግዙ ተመሳሰልቲ ቴክኖሎጂታት ሓደ ንክጠልፍ ወይ ክከታተል ዝደሊ ሰብ ክጥቀመሎም ይኽእል። ኣደ መንበር ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣንጻር ክትትል ዝተባህለ ተሓላቒ ገባሪ ሰናይ ራቼል ሆርማን-ብራውን "ብዙሓት ግዳያት ኣብ ስልኮም ወይ ታብሌቶም ብዘሎ ሶፍትዌር ስፓይዌር ክትትል ዝግበሮምን ዝጥለፉን'ዮም" ትብል። ወሲኻ "ስፓይዌር እቲ ክትትል ዝገብር ሰብ ካሜራ ቴሌፎን እቲ ግዳይ ብምኽፋት እንታይ ይገብር ምህላው ክሰምዕን ክርእን የኽእሎ። ብተወሳኺ ዝልኣኹ መልእክታት ከንብቡን ካብቲ ቴሌፎን ክልእኹን፣ ኣበይ ምህላውኻ ክፈልጡን ይኽእሉ" ኢላ። ከም Apple AirTags ወይ The Tile ዝበሉ ዝጠፍአ ቦርሳ፣ መፍትሕ ወይ ሻንጣ ክትረክብ ዝሕግዙ መተግበሪታት እዚ ስግኣት ክውስኽ ገይሮም እዮም። ፈጻሚት ስራሕ ውመንስ ኤይድ ፋራህ ናዚር ጉዳይ ድሕነት ብቴክኖሎጂ ጥራሕ ዝፍታሕ ኣይኮነን ትብል። "እቶም መተግበሪታት ወይ ስማርት ሰዓታት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ጎደናታት ድሕነት ክስምዐን ክገብሩ ይኽእሉ'ዮም፤ እንተኾነ እዚ ግዝያዊ መፍትሒ ነቲ ትኽክለኛ ምንጪ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዘብጽሑዎ ግህሰት ክዝንጋዕ'ዮም ዝገብሩ" ኢላ። ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መገዲ ድሕነት ዘይስመዐን ናይ ጎደናታት መብራህቲ ስለ ዝውሕድ ወይ ሕጽረት መተግበሪታት ስለ ዘሎ ዘይኮነ እቲ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ጾታዊ ዓመጽ ልሙድ ዝገብር ኣድልዎኣዊ ኣተሓሳስባን ጽልኣትን እዩ ክትብል ትካታዕ። "ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ እቲ ዝበጽሐን ግህሰት ፖሊስ ይኹን እቲ ስርዓት ፍትሒ ከም ዘቆናጽቦ፣ ከም ዘይኣምኖን ውድቂ ከም ዝገብሮን እየን ዝነግራና" ኢላ። ስለ ዝኾነ ድማ እቶም ኣድልዎኣዊ ዝኾኑ ኣተሓሳስባታት ኣብ ምቅላስን ግዳያት ዝረኽብኦ ኣገልግሎት ኣብ ምምሕያሽን እንተተሰሪሑ ደቂ ኣንስትዮ ውሕስነት ተሰሚዑወን ክንቀሳቐሳ ይኽእላ እየን ትብል።


ናይጀርያ፡ ደራፊ ኣፍሮቢትስ ኣብ መድረኽ ጾታዊ መጥቃዕቲ ወሪድዎ

ናይጀርያዊ ደራፊ ኣፍሮቢትስ ኣብ መድረኽ እናደረፈ ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝጋጠሞ ዘርኢ ቪድዮ ተዘርጊሑ። ሩገር ብዝብል ናይ መድረኽ ሽሙ ዝፍለጥ ወዲ 22 ዓመት ስነጥበባዊ ሚካኤል ኣደባዮ፡ 'ዲዮር' ዝተሰምየ ሙዚቃዊ ስርሑ ኣብ መድረኽ እናቕረበ እንከሎ፡ ካብቶም ተሳተፍቲ ብሕፍረቱ ጐቲቶምዎ። በዚ ኣመና ዝሰንበደ ሩገር፡ ንሒደት ካልኢታት ምድራፍ ደው ድሕሪ ምባል፡ ጸኒሑ ካብቲ መድረኽ ወሪዱ ከይዱ። እቲ ሕጂ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣዛራቢ ኰይኑ ዘሎ ቪድዮ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዮ ብዛዕባ ዝፍጸም ጾታዊ መጥቃዕቲ ሓያሎ ክትዓት ኣልዒሉ ይርከብ። ንሱ፡ ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ እዚ ዝሃቦ ርእይቶ የለን፤ እቲ ተግባር ግን ብሰንበት ብሓንቲ ኣድናቒቱ ጓል ኣንስተይቲ ዝተፈጸመ ከም ዝኾነ ይግለጽ ኣሎ። እቲ ስነጥበባዊ ኣብ ካልእ መድረኽ ሙዚቃ እናቕረበ እንከሎ'ውን፡ ብተመሳሳሊ እታ ጓል ኣብ መድረኽ ወጺኣ ተንኳዪ ሳዕስዒት ክትስዕስዕ እንከላ ዘርኢ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብብዝሒ ይዘውር ኣሎ። ንሳ ከምኡ ክትገብር እንከላ ግን ሩገር፡ ብትሕትና መንኮባ ትንክፍ ካብ ምባል ሓሊፉ ካልእ ክገብር ኣይርአን። እቲ ሕጂ ኣብ ልዕሊኡ ዝተፈጸመ ጉዳይ ግን ቁጥዐን ስንባደን ፈጢሩ ኣሎ። "ኣብ ልዕሊ ሩገር ጾታዊ መጥቃዕቲ ክፍጸም ዘርኢ ቪድዮ ምስ ተዓዘብኩ ሰንቢደ'የ፣ ኣዝዩ ዘፍርሕ'ዩ። እቲ ወዲ ስርሑ'ዩ ዘቕርብ ነይሩ፤ ዝኾነ ሰብ ግን ሰላሙን ሓጐሱን መንዚዕዎ። መዓልታዊ ካብዚ ዝኸፍአ ነገራት ዘሕልፉ ደቂ ተባዕትዮ'ኳ እንተለው ፡ላግጺ ፈሪሖም ግን ኣይዛረብሉን" ክብል ሓደ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ጽሒፉ። ካልእ ብወገኑ፡ "ዓለም ኣብ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዮ ቄናን ኣረኣእያ'ዩ ዘለዋ፤ ጾታዊ መጥቃዕቲታት ብደቂ ተባዕትዮ'ዮም ዝፍጸሙ ኢልና ስለ እንሓስብ ክብደሉ'ዮም ኣይንብልን። ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ ግን ንጽህናኦም ብደቂ ኣንስትዮ ስኢኖም'ዮም፤ ዋላ ሓደ ስለ ዘይሰምዖም ግን ሓቢኦምዎ ይነብሩ፡" ኢሉ። ሩገር፡ 'ባውንስ'ን 'ዲዮር'ን ዝብላ ሙዚቃታት ብዝርከብዎም ስነጥበባዊ ስርሓቱ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ካብ መጀመርታ'ዚ ዓመት'ዚ፡ ኣብ ኣፕል ሙዚቃ ኣብ ናይጀሪያ፡ ዩጋንዳ፡ ኬንያን ጋምቢያን ቀዳማይ ደረጃ ሒዙ ጸኒሑ'ሎ።


ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ኣጸያፊ ቪድዮ ዝረኣየ ኣባል ባይቶ ካብ ስርሑ ተኣልዩ

ኣባል ባይቶ ዩናይትድ ኪንግደም ዝኾነ ኔል ፓሪሽ፡ ኣብ ውሽጢ ባይቶ ኣብ ቴሌፎኑ ኣጸያፊ [ፖርን] ቪድዮ እናርኣየ ተታሒዙ። ፓሪሽ፡ ብተግባሩ ከም ዝተጥዓሰ ብምግላጽ ብፍቓዱ ካብ ኣባልነቱ ኣግሊሉ ኣሎ። እቲ ኣባል ባይቶ ኣብ ቴሌቪዥን ቢቢሲ ቀሪቡ "ናይ ዕብዳን ቅጽበት እዩ ነይሩ፤ እንታይ ከም ዝኾንኩ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ንሱ፡ እቲ ቪድዮ ደጋጊሙ ምርኣዩ ኣዘራራቢ ክገብሮ እንከሎ፡ መጀመርታ ካልእ ቁውም ነገር ዘለዎ ድረ ገጽ እናኣለሸ ከም ዝነበረን ብሽም ዝመሳሰል ክኸውን ይኽእል'ዩ ብዝብል ብጌጋ እቲ ናይ ግብረ ጽዩፍ ቪድዮ ዝሓዘ ቪድዮ ከም ዝመጽአ ይዛረብ። ድሕሪ ግን፡ ብፍላጡ ደጋጊሙ ርእዩዎ። ኣብ ኣኼባ ታሕተዋይ ቤት ምኽሪ እናሃለወ እቲ ቪድዮ ይርእዮ ነይሩ። ብዓርቢ፡ ኣባል ኮንዘርቫቲቭ ሰልፊ ፓሪሽ ካብቲ ባይቶ ክእገድ እንከሎ፡ ክልተ ደቂ ኣንስትዮ ኣባላት እቲ ባይቶ እቲ ውልቀሰብ ቅድሚ ሕዚ'ውን ናይ ወሲብ ቪድዮ ይርኢ ነይሩ'ዩ ብምባል ምስክርነት ሂበን እየን። ፓሪሽ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ጻንሒት "እቲ ዝገርም ነገር፡ ኣብቲ ዝኸፈትኩዎ ገጽ ትራክተራት እየ ዝርኢ ነይረ። ካብኡ ተመሳሳሊ ሽም ናብ ዘለዎ ካልእ ድረገጽ ኣትየ ንዝተወሰነ ግዜ ርእየዮ፤ ክገብሮ ኣይምተገብአን። ናተይ ዓብዪ ገበን ንኻልኣይ ግዜ ተመሊሰ ምርኣየይ እዩ" ኢሉ። "ኣዝዩ ዘሕፍር ጸያፍ ተግባር እየ ፈጺመ። የሕዝን፤ እዚ ውርደት ዕድመ ልክዕ ክኽተለኒ'ዩ" ብምባል ንብዓት ሕንቕንቕ እናበሎ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ፓሪሽ ን12 ዓመታት ኣባል ባይቶ ኮይኑ ዝጸንሐ ፖለቲከኛ እዩ። ብኻልእ ወገን፡ ምስ ታይም መጽሄት ቃለ መጠይቕ ዝገበረት በዓልቲ ቤቱ ነቲ ብዙሕ ነቐፌታ ዝበጽሖ ዘሎ በዓል ቤታ ተኸላኺላ። "ፍቑር በዓል ቤተይ እዩ፤ ጥዑይ ሰብ እዩ። ናይ ወሲብ ፊልም ብዝርእዩ ሰብኡት ንሓርቕ እንተኾይንና ኣብዚ መሬት ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣይክህልዋን" ብምባል እቲ ጉዳይ መዘራረቢ ክኸውን የብሉን ኢላ።


ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ንመዝነት ፍሉይ ተኸታታሊ ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ከናውሕ ተሓቲቱ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናልን ሂዩማን ራይትስ ዎችን ዝርከብኦም 42 ዘይመንግስታውያን ማሕበራት ናብ ወከልቲ ቀወምቲ ኣባላትን ተዓዘብትን ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝጸሓፍኦ ደብዳበ እየን ነቲ ጠለብ ኣቕሪበን። መበል 50 ጉባኤ እቲ ቤት ምኽሪ ካብ 13 ሰነ ክሳዕ 8 ሓምለ 2022 ኣብ ጀነቫ ስዊዘርላንድ ዝካየድ ኮይኑ ንጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ክዝቲ ትጽቢት ይግበር። እቲ ባይቶ ኪንዮ ምንዋሕ መዝነት እቲ ፍሉይ ተኸታታሊ ሰብኣዊ መሰላት፡ ብሰብ መዚ ኤርትራ ንዝፍጸም ጥሕሰታት ክገልጽን ክኹንን ከምዝግባእ’ውን ኣዘኻኺረን። እቲ ቤት ምኽሪ  ኣብቲ ንኤርትራ ኣመልኪቱ ኣብ ዘሕልፎ ውሳነ ምምሕያሽ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት እንተሎ ንምርኣይ ከም መወከሲ ዘገልግል ዝርዝራት (benchmarks for progress) ከቐምጥ ከኣ ጠሊበን። እቲ ኤርትራ ኣባሉ ዝኾነት ኣብ ጀነቫ ዝመደበሩ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ሓምለ 2021 ኣብ ዘሕለፎ ውሳነ፡ ንኩነታት ሰባዊ መሰላት ኤርትራ ተኸታቲሉ ጸብጻብ ከቕርብ ንመዝነት ሱዳናዊ መሓመድ ዓብደልሰላም ባቢከር ሓደ ዓመት ኣናዊሑ ነይሩ። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ግን ኣብቲ እዋን ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ "ንኤርትራ ንምስርጣይ" ሕብረት ኣውሮጳን ኣመሪካን ዝጥቀምሉ "ዘሕዝን" ውሳነ'ዩ ክብል ነቒፉ። እቲ ፍሉይ ወኪል፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ ኤርትራ ኣብ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ዘርኣየቶ ምምሕያሽ ከምዘየለን፡ መሰላት ንምኽባር ዝሕግዝ ትካላውን ሕጋውን ኣሰራርሓ ከም ዘይብላን ገሊጹ ነይሩ። መንግስቲ ኤርትራ ብወገኑ፡ እቲ ጸብጻብ "ዘይተረጋገጸ ክስታት" ብምባል "ፖለቲካዊ ዕላማ" ዘለዎ'ዩ ክብል ግብረ መልሲ ሂብሉ'ዩ። መንግስቲ ኤርትራ፡ ብዙሓት ኣብ ቀይዲ ዘእተዎም ዜጋታት ብዘይዝኾነ ፍርዳዊ መስርሕ ንዓመታት ኣብ ስዉር ኣብያተ-ማእሰርቲ ከምዝቕይድ ይግለጽ። ሓይልታት ኤርትራ ኣብቲ ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ከቢድ ግህሰት ዓለምለኻዊ መሰላት ብምፍጻም ከምዝኽሰሱ ዘዘኻኸረ እቲ በተን ዘይመንግስታውያን ማሕበራት ዝተጽሓፈ ደብዳበ፡ ኣብ ኤርትራ ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ፡ ገደብ ኣልቦ ሃገራዊ ኣገልግሎት፡ ግዱድ ዕዮ ካልእ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ጌና ይቕጽል ከምዘሎ ከሲሱ። ካብ መንጎ እተን ነቲ ደብዳበ ዝኸተማ 42 ማሕበራት፡ ኤርትራ ፎከስ፣ ማሕበረ-ሰብ ሕጊ ኤርትራ፣ ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንደሞክራስን ሰብኣዊ መሰላትን፣ ኤርትራዊ ባይቶ ንደሞክራስያዊ ለውጢ፣ ኮሚተ ምውህሃድ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኤርትራ፣ ሓልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡ ‘ኢንፎርሜሽን ፎረም ፎር ኤርትራ’ ከምኡ’ውን ‘ዋን ደይ ስዩም’ ይርከባ። ኣብ ጥቅምቲ 2021 ንካልኣይ ግዜ ኣባል ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኮይና ዝተመረጸት ኤርትራ ክሳዕ 2024 ኣባል እቲ ባይቶ ኮይና ክተገልግል እያ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ካብ ማህረምቲ ንኽትሃድም ካብ ደርቢ ዝጸደፈት ሰራሕተኛ ገዛ

ብርቱኳን ቈልዓ 13 ዓመት'ያ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ሰራሕተኛ ገዛ ኰይና ከም ዝተቘጽረት ፈለጥታ ይዛረቡ። ብርቱኳን፡ ናይቶም እትሰርሓሎም ስድራ ቈልዑ እያ ትናቢ። ናብ ቤት ትምህርቲ ከም ዘይትኸይድ'ውን እቶም ዝፈልጥዋ ሰባት ይገልጹ። እቶም ዘስርሕዋ ሰባት ግን፡ የጋፍዑዋ፡ ይጸርፉዋ፡ ካብኡ ሓሊፉ ድማ ብተደጋጋሚ ከም ዝቕጥቅጥዋ ፖሊስ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ብ21 ሚያዝያ 2014 ዓ.ም፡ ዝበጽሓ በደል ግን ካብ ካልእ እዋን ዝተፈለየ'ዩ። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ፡ ጎረባብቲ፡ ንብርቱኳን ብቐረባ ዝፈልጥዋ ሰባትን ቤት ጽሕፈት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ክፍለ ከተማ ለሚ ኩራ ወረዳ ሓሙሽተን ብዛዕባ ኣብቲ ዕለት ዘጓነፈ ነገር ከምዚ ዝስዕብ ይብሉ። እቲ ጉዳይ፡ ኣብ ሰሚት ኮንደሚንየም ዝተፈጸመ ኰይኑ፡ ረፋድ እቲ ዘስርሓ ሰብኣይ፡ "ካብ ገዛ ኣቕሓ ጠፊኡ፣ ኣበይ ኣሎ?" ይብላ። ንሳ ግን ኣይፈልጥን ክትብል መሊሳ። "ኣይፈልጥን" ምባላ ስለ ዘይተቐበሎ ክሃርማ ጀሚሩ፤ ልዕሊ ዓቐን ክትቅጥቀጥ እንከላ ሃለዋታ ኣጥፊኣ። መሊሱ ማይ ክደፍኣላ እንከሎ ተበራቢራ። ካብዚ እንተ ተረፍኩ ኢላ ካብቲ ገዛ ብጕያ ዝወጽአት ብርቱኳን፡ ካብ ራብዓይ ደርቢ ዘሊላ ናብ መሬት ወዲቓ። ሽዑ፡ ኣብ ዝባን ሓደ ድኳን ዓሊባ ድሕሪኡ ናብ መሬት ወዲቓ። ነበርቲ እቲ ኮንደሚንየም ከኣ ተጓይዮም ናብ ሕክምና ወሲዶምዋ። ነቲ ዘስርሓ ሰብኣይ ድማ ብፖሊስ ኣትሒዞምዎ። ብርቱኳን ኣብዚ ሕጂ እዋን ጥዕናዊ ምምሕያሽ ኣርእያ ኣላ። ቢቢሲ ብ5 ግንቦት 2014 ዓ.ም ዘዘራረቦ በዓል ሞያ ርክባት ህዝቢ ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ፡ ኮማንደር ማርቆስ ታደሰ፡ እቲ ውልቀሰብ ሕጂ'ውን ኣብ ቀይዲ ፖሊስ እዩ ዘሎ'ኳ እንተበለ፡ ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ክፍለ ከተማ ለሚ ኩራ ግን፡ እቲ ውልቀሰብ ብዋሕስ ተፈቲሑ ዝብል ሓበሬታ ከም ዝበጽሓ ንቢቢሲ ገሊጻ። ክልተ ነበርቲ ሰሚት ኮንደሚንየም ድማ፡ እቲ ውልቀሰብ ድሕሪ ዝተወሰኑ መዓልታት ካብ ማእሰርቲ ተፈቲሑ ኣብቲ ቀጽሪ ከም ዝርኣዩዎ ሓቢሮም። ዘመን [ስማ ተቐይሩ] ንብርቱኳን ብቐረባ እትፈልጣ ሰብ እያ። ንድሕነታ ስለ ዝሰግአት ግን ክሳብ ክንደይ ከም ዝፋለጡ ብወግዒ ክግለጽ ኣይደለየትን። "ይመስለኒ፡ እቲ ሰብኣይ ላብቶፕ ጠፊኡኒ'ዩ ዝበለ። 'እቲ ላብቶፕ ኣምጽእዮ' ኢሉ ናብ መደቀሲ ክፍሊ ኣእትዩ ክሃርማ እንከሎ፡ ውነኣ ኣጥፊኣ። ማይ ምስ ኣፍሰሰላ'ያ ነቒሓ። ክሃርማ እንከሎ 'ግደፍ ኣይትቕተለኒ' ኢላ ትልምኖ ነይራ። ምስ ጨነቓን ምስ መረራን ግን ሃዲማ ወጺኣ ካብቲ ደርቢ ጸዲፋ፡" ትብል። ንሳ ከም እትብሎ፡ ካብ ንግሆ ሰዓት 4፡00 [ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ጀሚሩ ብውሑድ ንኽልተ ሰዓታት እዩ ቀጥቂጥዋ። ብርቱኳን ካብቲ ደርቢ ክትጸድፍ እንከላ ድማ "ሰንቢዱ" ከም ዝነበረ ዘመን ትገልጽ። ኣብቲ ገዛ፡ ቈልዑ ምንባይን ካልኦት ዕዮታትን ተካይድ ከም ዝነበረት ክትጠቅስ እንከላ፡ ቅድሚኡ'ውን በቲ ዘስርሓ ሰብኣይ ኣካላዊ መጥቃዕቲ በጺሕዋ ከም ዝነበረ ትዛረብ። ድሕሪ'ቲ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ዝወረዳ ማህረምቲ ግን፡ ሕቘኣ ከም ዝሓመመት ገሊጻ። ጸሃይ [ስማ ዝተቐየረ] እቲ ውልቀሰብ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ንኽኣቱ ካብ መንጐ ዝገበሩ ሰባት ሓንቲ እያ። እቲ ጉዳይ ሽፋን መራኸቢ ብዙሃን ከይረኸበ ከይተርፍ ብዝብል፡ ብዛዕባ እቲ ዘጋጠመ ኵነታት ንቢቢሲ ሓቢራ። ኣብቲ ዕለት፡ ኣውያት ሰሚዓ ካብ ገዛኣ ክትወጽእ እንከላ እታ ኮተቴ ካብቲ ህንጻ ጸዲፋ፣ ብጭቃ ተለዊሳ፣ ገጻ ተበላሽዩ፣ ሃለዋታ ኣጥፊኣ ኣብ መሬት ተዘርጊሓ ረኺባታ። ነበርቲ እቲ ኮንደሚንየም በቲ ከባቢ ትሓልፍ ዝነበረት መኪና ለሚኖም ንብርቱኳን ናብ ሕክምና ወሲዶምዋ። "ብውሑድ ኣብቲ ገዛ ንሰለስተ ዓመታት ሰሪሓ'ያ። ቈልዓ 10 ዓመት ኰይና'ያ መጺኣ፤ ኣብቲ ዕለት ኣብ ዝባን እቲ ድኳን እንተዘይትዓልብ ነይራ ብህይወት እትተርፍ ኣይመስለንን፡" ትብል። ካልእ ኣለም ዝተባህለት ነባሪት እቲ ኮንደሚንየም፡ መሰኻኽር ኮይኖም ናብ ፖሊስ ካብ ዝቐረቡ ሓንቲ'ያ። "ካብ ዝባን እቲ ቈርቈሮ ምስ ወደቐት ውነኣ ኣጥፊኣ ነይራ። እቲ ሰብኣይ ሰንቢዱ እናጐየየ መጺኡ ናብ መደበር ጥዕና ተወሲዳ፡" ኢላ። ኣብቲ ዕለት፡ ፖሊስ ናብቲ ቀጽሪ መጺኦም ሓበሬታ ከም ዝኣከቡን፡ ንቤት ጽሕፈት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናት እቲ ክፍለ ከተማ ሪፖርት ከም ዝተገብረን ሓቢራ። ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናት ወረዳ 5 እቲ ክፍል ከተማ ለሊሱ ብላታ ደበላ፡ ጥዕና እታ ግዳይ ይመሓየሽ ከም ዘሎ፡ ኣብ ሕቘኣ ግን ጸገም ከም ዘጋጠማን ገሊጻ። "ሕጂ ምስ ሓትነኣ ከም ዘላን እቲ ጥርጡር ከም ዝተፈትሐን ሓበሬታ ኣለኒ" ትብል። ቅድም ኢሉ'ውን፡ ኣብቲ ከባቢ ካልእ ቈልዓ 12 ዓመት "ማህረምትን ምጉስቛልን ሰልችይዋ ብመስኮት ክትዘልል ክትብል ሒዝና ናብ ፖሊስ ኣብጺሕናያ ንፈልጥ ኢና፡" ኢላ። ከምዚኦም ዝኣመሰሉ መጥቃዕታት ርኢኻ ከም ዘይርኣኻ ኣክንዲ ምሕላፍ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ንዝምልከቶ ኣካል ሓበሬታ ብምሃብ ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝበጽሕ በደልን ብዝበዛን ንምቅላስ ከም ዝሕግዝ ተዛሪባ። "መብዛሕትኡ ኣብ ኮንደሚንየማት ዝነብር ሰብ፡ ካብ ገጠር ዘመድን ቈልዓ ጐረቤትን እናምጽአ፡ ገዛ ዓጽዩ ጉልበቶም ይብዝብዞምን የጐሳቑሎምን'ዩ። ደቂ ኣንስትዮ ትምህርቲ ብምኽላእ መጻኢ ወለዶ ዘስእኑና ዘለው ብዙሓት'ዮም፡" ትብል። በዓል ሞያ ርክባት ህዝቢ ፖሊስ እታ ከተማ ኮማንደር ማርቆስ ታደሰ ብወገኑ፡ እታ ግዳይ ካብቲ ዝወርዳ ዝነበረ ማህረምቲ ንምምላጥ ክትብል ካብቲ ደርቢ ጸዲፋ ከም ዝወደቐት ንመዝገብ ፖሊስ ጠቒሱ የረድእ። "ካብቲ መዝገብ ከም እንርድኦ፡ እቲ በዳሊ ብሸነኽ ኣደኣ ዝምድና ኣለዎ። ናበይ ኬድኪ? እንታይ ትሰርሒ ኔርኪ? ኣበይ ጸኒሕኪ? እናበለ ወትሩ ይሃርማ ከም ዝነበረ እታ ግዳይ ቃላ ሂባ'ያ፡" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ሃገር ዘነጻጸረ መጥቃዕቲ ገይርካ ክርአ ኣለዎ፡" ብምባል ሕብረተሰብ ሓጋዚ ተራ ክጻወት ሓቲቱ። ሰራሕተኛታት ገዛ ብርክት ንዝበሉ ጸገማት ዝተቓልዓ ኰይነን፡ ማህረምቲ፡ ጾታዊ ትንኮያ፡ ቃላዊ መጥቃዕታት፡ ደሞዝ ምቕጻዕ፡ ስልኪ ምኽልካል፡ ዝድቅሳሉ ግዜ ምስኣን፡ መግቢ ምኽላእን ካልኦት ኢ-ሰብኣዊ ተግባራትን ከም ዝወርደን ጸብጻባት የመልክቱ።


ብድሕሪ ዘጋጠመን ጾታዊ-መጥቃዕቲ ብብቕዓት ደው ክብላ ዝቃለሳ ደቂኣንስትዮ

ስንዱን ኣሰለፍን ንኣዲስ ኣበባ ብስም ጥራሕ’የን ዝፈልጥኣ ነይረን። ኣብቲ ተወሊደን ዝዓበያሉ ናይ ገጠር ቀበሌ ኣዲስ ኣበባ ኩሉ ነገር ዘይሰኣና፤ ንዓይንን እዝንን ዝምቸው ነገራት ጥራሕ ዝርከበላ፤ ሰሪሕኻ እትልወጠላ፤ ካብ ናብረአን ሓሊፉ ንናብራ ድኻታት ቤተሰበን ከመሓይሻ ዝኽእላሉ ዕድል ዝረኽባላ ዓባይ ከተማ ከምዝኾነት ትቑጸር። በዚ ተስፋታት ልበን ዝሸፈተ ስንዱን ኣሰለፍን ናብ ኣዲስ ኣበባ ንምኻድ መዓልቲ ቆሪጸን ናብ ኣውቶብስን እንተዘይተሳፈራ’ኳ ልበን ግን ኣቐዲሙ ሸፊቱ’ሎ። ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት እናሃለዋ ድማ “ጉዳይ ኣዲስ ኣበባ ነዓይ ግደፋለይ” ዝብል ሰብ ተረኸበ። ስንዱ ኣብዚ እዋን ብሞያ ኣተሓሕዛ ገዛ ስልጠና ወሲዳ ኣብ ሓደ ገዛ ተቖጺራ ኣብ ምስራሕ ትርከብ። ነቲ ቅድሚ ገለ ዓመታት ዝነበረ ህይወታ ናብ ድሕሪት ምልስ ኢላ ክትዝክሮ ከላ ግን ንነብሳ ኣብቲ ሎሚ ዘላትሉ ቦታ ከምእትረኽባ ገሚታ ኣይትፈልጥን ነይራ። ኣብ ሙሉእ ዕድሜኣ ብሕታውነት ተሰሚዕዋ ዘይፈልጥ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምምጽኣ ግን ንታሪኽ ህይወታ ብሓድሽ መልክዕ ክጽሕፎ ጀመረ። ስንዱ በዓልቲ ሓዳርን ኣደ ሓደ ቆልዓን’ያ ነይራ። ሓዋ ናብ ኣዲስ ኣበባ እንተኸይዳ ዝሓሸ ናብራ ክህልዋ ከምዝኽእል ሰሪሓን ጽዒራን ገንዘብ ክተዋህልል ከምእትኽእል ምስነገራ ንወዳ ምስ ቤተሰባ ገዲፋ፤ ንሓዋ ኣሚና ነይራ ናብታ ብዙሕ ዝዝረበላ ኣዲስ ኣበባ ዝኸደት። ሓዋ ንመኽፈሊ ኣውቶብስ ዝኾና 200 ብር ምስለኣኸላ ነቲ ወዲ ክልተ ዓመት ወዳ ምስ ኣዲኣ ገዲፋ ተጓዓዘት። ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስኣተወት ድማ ቆልዓ ናይ ምሕብሓብ ዕድል ስራሕ ረኸበት። ነቲ ስራሕ ክትረክብ ዝገበራ ሓዋ ድማ ወርሓዊ ደሞዛ እናተቐበለ ከቐምጠላ ጀመረ። ስንዱ ነተን ምስ ሓዋ ትዓቑረን ዘላ ገንዘብ ሒዛ ንወዳን ቤተሰባን ክትርእይ ትሓሰብ ኣብ ዝነበረትሉ ሓደ እዋን ክፉእ ነገር ኣጋጠማ። በዓል ገዛ ናይታ ተቖጺራ ትሰርሓላ ዝነበረት ሰበይቲ ተጋሰሳ። እዚ ጾታዊ ግህሰት ኣብ ልዕሊኣ ዝተፈጸማ ስንዱ ካብቲ ገዛ ብምውጻእ ኣብ ካልእ ገዛ ተቖጺራ ምስራሕ ቀጸለት። ድሕሪ እዋን ነብሰ-ጾር ምዃና ዝፈለጠት ስንዱ ነቶም ዘስርሕዋ ገዛ ምስኣፍለጠቶም ምስኦም ክትቕጽል ፍቓደኛታት ኣይነበሩን። ምስ ሓዋ ትዓቑሮ ዝነበረት ገንዘብ 2000 ብር ከምዝበጽሐ እትፈልጥ ስንዱ ንኽህባ ምስሓተተቶ ክህባ ኣይከኣለን። ሰባት እናልኣኸት ክህባ እንተተማሕጸነቶ’ውን ፍቓደኛ ኣይነበረን። ካብቲ እዋን ንደሓር ድማ ካብ ኢድ ሰብ እትጽበ ከምዝኾነት ትዛረብ። ሓንቲ ሰበይቲ ገንዘብ ሂባታ ገዛ ተኻርያ ክትነብር ጀመረት። ግዜ ሕርሲ ምስኣኸለ ድማ ብሕክምና መጥባሕቲ ክትወልድ ከኣለት። ቀደሙ ንነብሳ’ኳ ክኢላ ክትነብር ዘይትኽእል ዝነበረት ስንዱ ውላድ ተወሲኽዎ ናብራ ፈተና እናኾና ከምዝኸደ ትዛረብ። ናይ 15 መዓልታት ሓራስ እናሃለወት ናብ ሓደ ንደቂኣንስትዮ ዝተዳለወ መዕረፊ [ትካል ግብረ-ሰናይ] ክትኣትው ሰባት ስለዝሓገዝዋ፤ ናብቲ ትካል ምስ ኣተወት ድማ ነቲ ዝደፈራ ሰብ ከሲሳ ንውላዳ ቐለብ ዝኸውን ገንዘብ በቢወርሒ ክኸፍላ ተፈሪዱላ ነይሩ። ካብቲ ማእኸል ደቂኣንስትዮ ምስወጸት ግን እቲ ንዝተወሰኑ ኣዋርሕ ንቐለብ ቆልዓ ዝኸውን ገንዘብ ዝህባ ዝነበረ ኣቦ ውሉዳ ነቲ ገንዘብ ኣቋረጾ። ንሳ’ውን ሕሪኡ እናተጓየየት ሃበኒ ክትብል ኣይከኣለትን። ኣብቲ ንደቂኣንስትዮ ዝሕግዝ ማእኸል ኣብ ዝጸንሐትሉ እዋን ዝተፈላለዩ ሙያ ከምዝሰልጠነት እትዛረብ ስንዱ፡ ምስወጸአት በቲ ዝሰልጠነቶ ሞያ ትሰርሕ ከምዝነበረት ትገልጽ። ኣብዚ እዋን ከኣ ብኣተሓሕዛ ገዛ ሰልጢና ትሰርሕ ምህላዋ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኣሰለፍ [ነዚ ዛንታ ብዝብል ስማ ዝተቐየረ] “ሻሂ ቡን እናሸጥኩ እየ ዝመሓደር” ትብል። ተወሊዳ ኣብ ዝዓበየትሉ ገጠር ናብ ቤት ትምህርቲ ናይ ምኻድ ድልየት እንተነበራ’ኳ ኣካላዊ መጉዳእቲ ስለዘለዋ ግን ብትምህርታ ክትደፍእ ዘተባብዓ ሰብ ኣይረኸበትን። “ገዛ ክሕልወሎምን ከጸራርየሎምን ጥራሕ ይደልዩ ነይሮም” ትብል። ኣብ ውሽጣ ብዙሕ ባህግታት ከምዝነበራን “ይኽእል እየ” ዝብል ድልዱል መንፈስ ከምዘለዋን እትገልጽ ኣሰለፍ፡ ናብታ ብዙሕ ዝዝረበላ ኣዲስ ኣበባ ጠፊኣ መጸት። እታ ጉድኣት ኣካል ዘለዋ ኣሰለፍ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስመጸአት ዘጋጠማ ህይወት ግን ኣብ ጎደና ምሕዳር ነይሩ። ሽዑ ክትመጽእ ከላ ጓል 14 ዓመት ከምዝነበረት ትዛረብ። ንሓደ ዓመት ዝኣክል ኣብ ጎደና ምስጸንሐት ሓደ ለይቲ ተዓመፀት። በቲ ኣብ ልዕሊኣ ዝተፈጸመ ጾታዊ ግህሰት ውኒኣ ስሒታ ዝረኸብዋ ኣባላት ፖሊስ ናብ ሆስፒታል ወሰድዋ። ኣብቲ ሆስፒታል ግቡእ ሕክምና ምስረኸበት ድማ ናብቲ ማእኸል ደቂኣንስትዮ ክትኣትው ተገበረት። ፖሊስ ነቲ ኣብ ልዕሊኣ ጾታዊ ግህሰት ዝፈጸመ ሰብ ንምርካብ ዝገበሮ ጻዕሪ ክሰምር ከምዘይከኣለ ኣሰለፍ ትዛረብ። ብዝተገበረላ ምርመራ ኤች ኣይቪን ጥንስን ድማ ነብሰጾር ከምዝኾነት ጥራሕ ተረጋገጸ። ካብ ካልኦት ደቂኣንስትዮ ብዝተፈለየ ኣብቲ ማእኸል ንኽልተ ዓመታት ክትጸንሐ ከምዝተገበረት እትዛረብ ኣሰለፍ፡ ክሳብ እትወልድን ድሕሪ ምውላዳን ብዙሕ ሓገዛት ከምዝረኸበት ትገልጽ። ናብ ጎደና ክሳብ ዝወጸትሉ እዋን ኩሉ ሰብ “ኣይትኽእልን” ይብላ ከምዝነበረ፡ ኣብቲ ማእኸል ደቂኣንስትዮ ግን ኩሉ ነገር ክትገብር ከምእትኽእል ክተርእይ ከምዝኸኣለት ትዛረብ። ክእለት ስራሕቲ ንግዲ፣ ስልጠና ምድላው ምግብን ካልኦት ሞያታትን ብምውሳድ ንነብሳ ብቕዕቲ ከምዝገበረት’ውን ትሕብር። ኣብቲ ማእኸል ዝነበራ ጻንሒት ዛዚማ ምስወጸአት ድማ ናብ ንግዲ ተዋፈረት። ኣብቲ ፈለማታት ኣብ ጽርጊያ ኮፍ ኢላ ሶፍትን ዝመሳሰሉን ትሸይጥ ዝነበረት ኣሰለፍ “ኣብዚ እዋን ኮንቴይነር [ብሓጺን ዝተሰርሐ ሹቕ] ተዋሂቡኒ ሻሂ ቡን እሸይጥ ኣለኹ” ትብል። ክሳብ ሎሚ ብዙሓት ብድሆታት ከምዘሕለፈት ብምግላጽ “ድሕሪ ሕዚ ግን ዝሓሰብክዎ ነገር ዕውት ካብ ምግባር ዝእግደኒ ነገር የለን” ክትብል ዘለዋ ነብሰ-ምትእምማን ትገልጽ። ኣብ መጻኢ ድማ ንዝተዋፈረትሉ ስራሕቲ ንግዲ ብምስፋሕ ካልኦት ጉድኣት ኣካል ደቂኣንስትዮ ቆጺራ ክተስርሕን ዕድል ስራሕ ክትፈጥረለንን ድልየት አለዋ። ቅድም ክብል ማሕበር ምክልኻል ጾታዊ መጥቃዕቲ ብዝብል ዝፍለጥ ዝነበረ ሎሚ ማሕበር ልምዓት መዕረፊ ደቂኣንስትዮ ዝብል ስያመ ሒዙ’ሎ። ብዝበጽሐን ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝተሃሰያን ኣብ ጎነን ዝድግፈን ሰብ ዝሰኣናን ብዙሓት ደቂኣንስትዮ ንምሕጋዝ ዝሰርሕ ትካል’ዩ። እዚ ማሕበር ንዝተደፈራ (ጾታዊ ግህሰት ንዝተፈጸመን) ደቂ ኣንስትዮ ናይ ሕጊ ደገፍን ሞያዊ ስልጠናታትን እናሃበ 18 ዓመታት ኣቑጺሩ’ሎ። እቲ ቅድሚ 18 ዓመታት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተመስረተ ማሕበር ኣብዚ እዋን ኣብ ከተማታት ኣዳማን ሃዋሳን ደቂኣንስትዮ ዝዓርፋሎም ክልተ ማእኸላት ከምኡ’ውን ኣብ ደሴን ሑመራን ተወሰኽቲ ኣብያተ ጽሕፈት ብምኽፋት ንግዳያት ፆታዊ ዓመጽ ደገፍ ኣብ ምሃብ ይርከብ። ብሰንኪ’ቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወለዐ ኲናት ንዝተፈላለዩ ጾታዊ መጥቃዕቲታት ዝተቓልዓ ደቂኣንስትዮ ንምድጋፍ ድማ ኣብ ክልል ኣምሓራ ከተማ ወልዲያ ሓደ መዕረፊ ብምኽፋት ይሰርሕ ምህላዉ፡ ኣተሓባባሪት እቲ ታካል ኑንያት ጎሳዬ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ግዳያት ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝኾና ደቂኣንስትዮ ናብቶም ማእኸላት ምስኣተዋ ንድልየተን መሰረት ዝገበሩ ሞያዊ ስልጠናታት ከምዝወሃብወን ኑንያት ትገልጽ። ካብዚ ብተወሳኺ ድማ መዕበዪ ግንዛበን ድጋፍን፤ ፈጠራ ስራሕን ዕድል ኣብ ምምችቻውን፤ ደገፍ ስነልቦናን ሕክምናን ይህብ።


ቤት ፍርዲ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ንአዘራረቢ ቕትለት ሽጐፋትሶ ፒዩል ንዓርካ ፈሪዱ

ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ንመላእ 'ታ ሃገር ኣሰንቢዱ ዝነበረ ጉዳይ ቅትለት ሓንቲ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ጓለንስተይቲ፡ ዓርካ ብ'ዝተዋደደ ቅትለት' ገበነኛ ኰይኑ ተረኺቡ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ጆሃንስበርግ፡ ቱሱኮ ንቶኮዞ ሾባ፡ ንቕትለት ሽጐፋትሶ ብምውጣንን ንቐታሊ ብምኽፋልን ገበነኛ ምዃኑ ወሲኑ። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ እታ ነፍሰጾር ዝነበረት ጓል 28 ዓመት፡ ኣፍልባ ብጥይት ተሃሪሙ'ዩ ሬሳኣ ኣብ ገረብ ተንጠልጢሉ ዝተረኽበ። እቲ ቕትለት፡ ብፕረሲደንት ሲርል ራማፎሳ ከይተረፈ ሰፊሕ ዝተዀነነ ፍጻመ እዩ ነይሩ። ንሱ ኣቐዲሙ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ሓደ ካብቲ "ኣመና ዘይውሑስ ቦታታት ዓለም ንደቀንስትዮ እዩ፡" ክብል ገሊጹ ነይሩ። ኣብታ፡ 'ቅትለት ደቂኣስንትዮ ብደቂተባዕትዮ' [ፈሚሳይድ] ወሲኽካ ኣብ ዓለም ልዑል መጠን ዓመጽ ካብ ዝዝውተረለን ሃገራት ሓንቲ ዝዀነት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሞት ሽጐፋትሶ ንብዙሓት ዘሰንበደ ፍጻመ ነይሩ። ንቕትለት ፒዩል ብምፍጻም ኣሚኑ፡ ን20 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ ዘሎ ሙዚካዪሰ ማለፋነ፡ ኣውራ ወጣኒ 'ቲ ቕትለት ዓርካ ምዃኑ ምስክርነት ሂቡ። ንሱ ኣብ ቤት ፍርዲ ብዝሃቦ ቃል መሰረት፡ እታ ጥርጣረ ዘይነበራ ንጽህቲ ፒዩል ናብ ሓደ መራኸቢ ቦታ ንኽትመጽእ ምስዓደማ፡ ሾባ ሓደ ሰብ ቈጺሩ ነይሩ፣ እቲ ቕትለት ዝተፈጸመ ኸኣ ኣብ ካልኣይ ፈተነ እዩ። ማለፋነ ከም ዝበሎ፡ ሾባ፡ እቲ ንሺጐፋትሶ ዝገጠመ ጥንሲ ብበዓልቲ ቤቱ ምእንቲ ከይፍለጥ እዩ፡ ንኣኣ ክቐትላ ወሲኑ። ንሱ፡ ነታ ሕጋዊት በዓልቲ ቤቱን ነቲ ብሰንኪ እምነት ምጕዳሉ ክኸፍሎ ዝግባእ ካሕሳን ንኸይከስር ብምስጋእ ኣብዚ ገበን ከም ዝኣተወ ይንገር። እቲ ናይ 'ፎረክስ' ነጋዳይ ዝዀነ ሾባ፡ ገበነኛ ከምዘይኰነን ብዘይወዓሎ ይውንጀል ከም ዘሎን ንቤት ፍርዲ ኣቤቱታኡ ኣቕሪቡ ነይሩ።  ብይን ዝሃበ ማእከላይ ዳኛ ስትዋርት ዊልሰን፡ ኵሎም እቶም ኣብ ቤት ፍርዲ ዝቐረቡ መርትዖታት፡ ሾባ ብድሕሪ 'ቲ ገበን ከም ዘሎ ዘረጋገጹ ምዃኖም ገሊጹ። ሾባ፡ ኣብ ፈለማ ግንቦት ፍርዲ ክወሃቦ እዩ። ስድራቤት ግዳይ፡ 'ፍትሒ ተረጋጊጹ' ብምባል ኣብ ኣፍደገ እቲ ቤት ፍርዲ ክጭድሩ፡ ከበኽዩን ክተሓቛቘፉን ተራእዮም። ሽጐፋትሶ፡ ኣብቲ ዝተቐትለትሉ ግዜ ቀዳማይ ቈልዓኣ ክትብኰር'ያ ሃረር ትብል ነይሩ። ቅትለታ፡ 'ሃሽታግ ፍትሒ ንሽጐ' [#JusticeForTshego] ንዝብል ጎስጓስ ትዊተር ድርኺት ፈጢሩ ነይሩ። ከም ግብረመልሲ ናይዚ፡ ፕረዚደንት ሲርል ራማፎሳ ነቲ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ዝፍጸም ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝዅንን መግለጺ ሂቡ ነይሩ። ንሱ ኣብ መግለጺኡ፡ "ዓመጸኛታት ደቂተባዕትዮ፡ ነቲ ዝልቕ ዝበለ ዕጽዋን ገደብ ምንቅስቓስን [ብሰንኪ ለበዳ ኮሮና]፡ ደቀንስትዮን ቈልዑን ንኸጥቅዑ ናብ ረብሓኦም የውዕልዎ ኣለው፡" ኢሉ። ብመሰረት መግለጺ 'ቲ ፕረዚደንት፡ 51% ደቀንስትዮ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ምስኣተን ዝምድና ብዝጸንሖም ደቂ ተባዕትዮ መጥቃዕቲ ይወርደን።


ሓይልታት ህወሓት ንህጻናት ሓዊሱ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ መጥቃዕቲ ፈጺሞም- መንግስቲ ክልል ኣምሓራ

ኣብ ከተማ ሸዋ ሮቢት፡ ኣብ ዝተፈላለያ ኣባይቲ እንጀራ እናሰንከታን ዕለታዊ ጉልበታዊ ስራሕ እናሰርሓን ንወዲ 16 ዓመት ሓደ ውላደን ኣብ ዝብጻሕ ከብጽሓ ካብ ኢደን ናብ ኣፈን ዝነብራ ዝነበራ 50 ዓመተን ዝሰገራ ሓንቲ ፍልጥቲ ድኻ ኣደ ነበራ። እዘን ኣደ ሕጂ ብህይወት የለዋን። ነቲ ከም ብሌን ዓይነን ዝርእየኦ ዝነበራ ሓደ ውላደን ገዲፈን ብሞት ተፈልየን። ሞተን ግን ንቡር ሞት ስለዘይነበረ ንብዙሓት ኣሰምቢዱ። ሓይልታት ህወሓት ነታ ዝነብራላ ዝነበራ ከተማ ሸዋ ሮቢት ክቆጻጸሩዋ ምስ ቀረቡ እዩ እቲ ሞት ዘምረጸን ሓደጋ ኣጋጢሙወን። ሽዑ እቲ ዝበዝሐ ህዝቢ ህይወቱ ከድሕን ካብታ ከተማ ሃዲሙ። እተን ኣደን ካልኦት መህደምን መጸግዕን ዘይነበሮም ፈጣሪኦም ኣሚኖም  እዝጊ ዘውዓለና ንውዕል ዝበሉ ኣኣብ ቤቶም ጸኒሖም። እተን ኣደ ኣብታ ምስ ወደን ተኻርየን ዝነብራላ ዝነበራ ገዛ ንበይነን እንከለዋ ብ11ሕዳር ሓይልታት ትግራይ ነታ ከተማ ተቖጻጺሮማ። ክሳብ 22 ሕዳር 2014 ከኣ እታ ከተማ ዳግማይ ኣብ ኢድ መንግስቲ እትኣቱ ን11 መዓልታት ኣብታ ከተማ እንታይ ከምዝተፈጸመ ዝፈልጥ ኣይነበረን። ወኪል ቤት ጽሕፈት ፖሊስ እታ ከተማ፡ ኮማንደር አሕመድ መሐመድ ንቢቢሲ ከምዝሓበሮ፡ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ንዘጋጠመ ጾታዊ ዓመጽ ብዝምልት ሓበሬታ ክእክቡ እንከለው እዮም እተን ምስኪን ኣደ ብሰራዊት ትግራይ ብዕስለ ምስተደፍራ ነብሰን ከምዘጥፈኣ ፈሊጦም። እቶም ወተሃደራት ትግራይ ንወዲ 16 ዓመት ወደን ኣብ ሓደ ገዛ ዓጽዮም እዮም ደፊሮመን። "ሽዱሽተ ሰባት ምስደፈሩወን፡ ከመይ ኣቢለ ገጽ ወደይ ክርኢ፡ ንሱ’ኸ ከመይ ኣቢሉ ክርእየኒ ብምባል ብገመድ ተሓኒቐን ነብሰን ቀቲለን” ክብል ካብ ውላደንን ነበርቲ እቲ ከባቢን ሓበሬታ ረኺበ ዝበለ ኮማንደር አሕመድ ይገልጽ። ስነ ስርዓት ቀብረን ከኣ ኣብታ ከተማ ኣብ ዝርከብ ናይ እስላም መቓብር ከምዝተቐብረ ኣረጋጊጹ። "እቲ ደኺመን ዘዕበየኦ ወዲ 16 ዓመት ውላደን ከኣ 'ጽድቂ ዝደለየ ሰብ’ ኣጸጊዑዎ ኣሎ” ኢሉ። ኣብ ካልእ ቀበሌ እውን ኣብ ተመሳሳሊ ዕድመ ኣብ ዝርከባ ኣዴታት ተመሳሳሊ ጾታዊ ዓመጽ ከምዘጋጠመን ዝርዝር ሓበሬታ ይእክቡ ከምዘለውን እቲ ኮማንደር ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኩናት ናብ ክልል ዓፈርን ኣምሓራን ምስ ለሓመ ኣብቲ ሓይልታት ትግራይ ተቖጻጺሮሞ ዝነበሩ ኣከባቢ ኣብ ትሕቲ ዕድመ ደቀንስትዮ ከይተረፈ ጾታዊ ዓመጽ ከምዘጋጠመ ተመዝጊቡ ኣሎ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ደቀንስትዮን፡ ሕጻናትን መንእሰያትን  ወ/ሮ አስናቁ ደረስ፣ ኣብቲ ህወሓት ተቖጻጺሩዎ ዝጸንሐ ኣከባቢ "አሰቃቒ ጾታዊ ዓመጽ" ከምዝተፈጸመ ንቢቢሲ ሓቢራ። እታ ሓላፊት፡ እቲ ዝሓለፈ መወዳእታ ጥቅምቲ ኣብ ሰሜን ጎንደር ደባርቅን  ዳባትን ከባቢኣን፡ ከምኡ እውን ኣብ ደቡብ ጎንደር ጋይንትን ታሕታይ ጋይንትን ከምኡ እውን ኣብ ነፋስ መውጫ ሰሜን ሸዋ፡ ኣብ ሰለስተ ዞባታት ዳህሳስን መጽናዕትን ዘካየደ ቤት ጽሕፈት እቲ ክልል፡ ብዙሓት ደቀንስትዮ "ብዝወረደን ጾታዊ ድፍረት ህይወተን ከምዘጥፍኣን ኣካላውን ስነ አእምሮኣውን ጉድኣት በጺሑወን” ክትብል ተረድእ። ወ/ሮ አስናቁ፡ ኣብቲ ኣከባቢ ጥራሕ 147 ደቀንስትዮ ብሓይሊ ከምዝተዓመጻን ን116 ሰባት ብኣካል ከምዘዘራረበትን ካብተን ዝተዓመጻ ደቀንስትዮ ከኣ እተን 19 ትሕቲ ዕድመ ሕጻናት ከምዝኾና፤ እተን ዝተደፍራ ካብ ጓል 12 ቖልዓ  ክሳብ ጓል 80 ዓመት ሽማግለ ከምዝርከበአን እቲ ናይ ዳህሳስ መጽናዕቲ ከምዝሕብር ኣረዲኣ። ቁጽርን ብዝሕን ናይተን ዝተዓመጻ ደቀንስትዮ ብምልኣት ንምርካብ ምስ ውልቃዊ ብሕትውናን ስነ ምግባር ሕክምናን ኣሸጋሪ ምዃኑ ብምግላጽ ኣብቲ ኣከባቢ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመን ደቀንስትዮ ካብኡ ንላዕሊ ክኾና ከምዝኽእላ ሓቢራ። "ካብተን ዝተዓመጻ ነብሰ ጾራት እውን ይርከበአን" ኣብ ከተማ ነፋስ መውጫ ብዙሓት ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንሰትዮ ከምዘለዋ እቲ ዝተኣከበ ሪፖርት ይሕብር። ሓይልታት ህወሓት ብ06 ነሓሰ  2013 ዓመተ ምሕረት ግእዝ ናብታ ከተማ ኣትዮም ንሰሙን ጸኒሖም። ኣመሓዳሪ እታ ከተማ ከንቲባ ሙላው ጤናው ንቢቢሲ ከምዝሓበሮ ኣብ ከተማ ነፋስ መውጫ ጥራይ ኣርባዕተ ኣዴታትን ክልተ ነብሶ ጾራትን ዝርከበአን  ኣስታት 73 ደቀንስትዮ ብዓመጽ ከምዝተደፍራ ሓቢሩ። "እተን ሰባት ዓመጽ ከምዘጋጠመን ባዕለተን ዝተዛረባ እየን" ዝበለ እቲ ከንቲባ ብሕፍረት ክዛረባ ዘይደልያ እውን ክህልዋ ስለዝኽእላ እቲ ቁጽሪ ብዙሕ ክኸውን ይኽእል እዩ ኢሉ። ካብተን ከም ዝተደፍራ ዝሓበራ 73 ደቀንስትዮ እተን  28 ኣብ ባህር ዳር ፈለገ ሕይወት ሆስፒታል ናይ ስነ ልቦና ሕክምና ሓገዝ ይግበረለን ከምዘሎ ዝገለጸ ኣቶ ሙላው ኣብ ወጻኢ ምስ ዝነብሩ ተወለድቲ ኣምሓራ ብምትሕብባር ካብ ዝወረዶም ጉድኣት ንኽፍወሳ ጻዕሪ ይግበር ምህላው ሓቢሩ። ካብተን መርመራ ዝተገብረለን ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ክልተ ናይ ኤች-አይ-ቪ ቫይረስ  ከምዝተረኽበን ሓንቲ ድማ ናይ አእምሮ ጸገም ከምዝፈጠረላ ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣህጉራዊ ትካል ሰብኣዊ መሰላት አምነስቲ ኢንተርናሽናል 16 ብሰራዊት ህወሓት ዝተዓመጻ ነበርቲ ከተማ ንፋስ መውጫ ከምዝኾናን ከምዘዘራረበንን ኣብ ዘውጸኦ ሪፖርት ሓቢሩ። እተን ደቀንስትዮ ብሻምብቆ ብረት ተገዲደን ከምዝተደፍራን ከምዝተዘምታን ኣካላውን ኣፋውን መጥቃዕትን ጸርፍን ከምዘጋጠመን ኣረዲኡ። ካብተን ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዘዘራረበን ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠመን 16 ደቀንስትዮ እተን 14 ብጉጅለ ከምዝተደፍራ ሓቢረን። እቲ ዳህሳስ ኣብ ዘይሸፈኖ ኣከባቢ እውን ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ጾታዊ ዓመጽ ከምዘጋጠመ ተመዝጊቡ ኣሎ። ሓይልታት ህወሓት ካብ ፈለማ ነሓሰ ክሳብ መስከረም ተቖጻጺሩዎ ኣብ ዝጸንሐ ወረዳ መቄት ጾታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸመ እውን ምንጭታት ሆስፒታል ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብቲ ወረዳ ኣካያዲ ስራሕ ሆስፒታል ፍላቂት አቶ ይበልጣል ጌታ፡ እቲ ኣከባቢ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት መንግስቲ ምስ ኣተወ ካብተን ብሰራዊት ህወሓት ዝተደፍራ ደቀንስትዮ ኣብቲ ሆስፒታል መጺአን ክሕከማ ከምዝጀመራን ገሊጾም። "ሸሞንተ ጾታዊ ዓመጽ ዝወረደን ደቀንስትዮ ኣብ ሆስፒታል ፍላቂት ሕክምናዊ ረድኤት ተገይሩለን" ዝብል አቶ ይበልጣል፣ ኣብቲ ወረዳ "ሰለስተ ደቀንስትዮ ድሕሪ’ቲ ዘጋጠመን ጾታዊ ዓመጽ ሞይተን" ኢሉ። እተን ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ኣብ ዝተፈላለየ ክልል ዕድመ ከምዝርከባን  "ኣንስቲ ካህናት" ከይተረፋ ግዳይ ከምዝኾና አቶ ይበልጣል ሓቢሩ። አቶ ይበልጣል "ክሳብ ሕጂ ብዘለና ሓበሬታ 32 ደቀንስትዮ ተደፊረን። እቲ ቑጽሪ እውን ክውስኽ ይኽእል እዩ" ኢሉ። ህወሓት ነቲ ብሰራዊቱ ተፈጺሙ ዝተባህለ ጾታዊ ዓመጽ ብዝርዝር እኳ እንተዘይመለሰ ቅድሚ ሕጂ ኣምኒስት ኣብ ዘውጸኦ ሪፖርት ግን ሕቶ ከምዘለዎ ብምግላጽ እቲ ጉዳይ ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረ ከምዘለዎ ሓቲቱ ነይሩ። ወ/ሮ አስናቁ እተን መጥቃዕቲ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ንስነ አእሙራዊ ጸገማትን ኣካላውን ስነ ልቦናውን ጉድኣት ተቓሊዐን ከምዝረኸበትን ተዛሪባ። ኣብቲ ዳህሳስ ዓመጽ ካብ ዘጋጠመን 147 ደቀንስትዮ እተን 21 ዝኸፍአ ናይ ጥዕና ጸገም ኣጋጢሙወን ንሆስፒታል ከምዝኣተዋ እታ ሓላፊት ሓቢራ። ካብአን እተን 18 ሕክምናዊ ክንክን ተገይሩለን ኣኣብ ኣከባቢአን ናብ ዝርከብ ናይ ጥዕና ትካላት ምክትታል ንኪግበረለን ከምዝተፋነዋ ገሊጻ። ንዝኸፍአ አካላው ጉድኣት ዝተቓልዓ ሕጻናት ዝርከቡወን ሓሙሽተ ደቀንስትዮ ግን ሕጂ እውን ኣብ ባህርዳር ፈለገ ሕይወት ሆስፒታል ኣገልግሎት ሕክምና ይግበረለን ከምዘሎ ወ/ሮ አስናቁ ንቢቢሲ ሓቢራ። እተን መብዛሕተን ዝተዓመጻ ደቀንስትዮ ብጉጅለ ከምዝተደፍራን ገሊአን ንፊስቱላ ከምዝተቓልዓን እውን ሓቢራ። ካብተን ንፊስቱላ ዝተቓልዓ ኣብ ሰሜን ጎንደር ኣብ ከባቢ ጭና ዝተደፍረት ሕጻን ከምእትርከበን እታ ሓላፊት ኣረዲኣ። "እኹል ሓበሬታ ኣይረኸብናን እምበር ንዘይተደልየ ጥንስን ተመሓላለፍቲ ሕማማት ዝተቓልዓ ከምዘለዋን ሰሚዕና ኣለና" ኢላ። ፊስቱላ ብከቢድ ጻዕሪ ሕርሲ፣ ብዓመጽ ብዝግበር ጾታዊ ርክብ፤  ብመርዓ ትሕቲ ዕድመ፡ ኣብ ማእከል ክልተ ኣካላት ሰብነት ውሽጣውን ግዳማውን ክፍሊ ዝፍጠር ቀዳድ እዩ። እተን ግዳይ ፊስቱላ ዝኾና ደቀንስትዮ ሽንተንን ቀልቀለንን ክቆጻጸራ ስለዘይክእላ ንዝተፈላለየ ኣካላውን ስነ ልቦናውን ጉድኣት ይቃልዓ። ኣብ ርእሲኡ እተን መብዛሕተን ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ገሊአን ኣብ ቅድሚ በዓል ቤተን ደቀንን ኣባላት ስድራ ቤተንን ስለዝተደፍራ ከቢድ ስነ ልቦናዎ ጉድኣት ከምዘጋጠመን የረድኡ። " እታ ናይ ሸዋ ሮቢት ኣደ፡ ‘ከመይ ኣቢለ ገጽ ውላደይ ክርኢ’ ብምባል እያ ነብሳ ኣጥፊአን” ክትብል ከኣ ከም ኣብነት ኣቕሪባታ። ነተን ግዳያት እንታይ ሕክምናዊ ሓገዝ ይግበረለን ኣሎ? እቲ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮን ቖልዑን ዘጋጥም ከቢድ በሰላ ውግእ እቲ ዝገደደ እቲ ጾታዊ ዓመጽ ዘስዕቦ ስቓይ እዩ። ንግዳያት ግቡእ ደገፍን ሓገዝን ስለዘይግበረለን ከኣ ብዙሓት ደቀንስትዮ ነቲ ዘጋጠመን ግፍዒ ክሳብ ፍጻሜ ህይወተን ኣብ ውሽጠን ሰቲረንኦ ይጓዓዛ። ምስ መረረን ከኣ ነዛ ምድሪ ፈንፊነን ብገዛእ ኢደን ነብሰን ዘሕልፋ ከምዘለዋ ክኢላታት ይሕብሩ። ኣብ ርእሲ እቲ ዘጋጥመን ስነ ልቦናዊ ጸቕጥን ኣደራዕን ንዘይተደልየ ጥንስን ተመሓላለፊ ሕማምን ስለዝቃልዓ ህይወተን ዝበላሾ ከኣ ብዙሓት እየን። ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ብሰንኪ ውግእ ንሓደጋ ዝተቓልዑ ዜጋታት ሰብኣዊ ረድኤት ካብ ምቕራብ ወጻኢ ጾታዊ ዓመጽ ንዘጋጠመን ደቀንስትዮ ናይ ምድጋፍ እኹል ኣቓልቦ ዝተዋህቦ ኣይመስልን። ወ/ሮ አስናቁ ብሰንኪ ውግእ ኣብቲ ኣከባቢ ዝነበረ ናይ ጥዕና ትካላት ስለዝዓነወ ነተን ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ግቡእ ኣገልግሎት ንምሃብ ከምዘይከኣለ ተዛሪባ። ይኹን እምበር እቲ ኣከባቢ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር መንግስቲ ምስ ኣተወ ካብተን  ዝኸፍአ ናይ ጥዕና ጸገም ኣጋጢሙወን ናብ ትካላት ሕክምና ዝመጽኣ  116 ደቀንስትዮ ነተን 114 ካብ ሰለስተ ክሳብ ሓሙሽተ መዓልቲ ዝውሰደ ስልጠና ከምዝተዋህበን ሓቢራ። ብተወሳኺ ኣብቲ ኣከባቢ ብዘለው ናይ ስነ ልቦና ኪኢላታት እውን ደገፍ ይግበረለን ከምዘሎ ዝገለጸት እታ ሓላፊት" ሕጂ እተን ትካላት ጥዕና ስራሕ ንክጅምራ ኣቓልቦ ሂብና ንሰርሕ ኣሎና” ኢላ። ካብተን ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠመን ደቀንስትዮ ንብረተን ዝተዘርፈ እውን ስለዘለዋ ናይ ገንዘብን ዓይነትን ደገፍን ረድኤትን ይወሃባ ከምዘለዋ ወሲኻ ኣረዲኣ።


ውጻእ-መዓት መጥቃዕቲ ኣሲድ ሰላማዊት፡ "ሕዚ'ውን ምፍርራሓት ይበጽሐኒ'ሎ"

ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ወረዳ 'ሁለት እጁ እነሴ' ከተማ ቀራንዮ፡ ይሄነው ፈንታ ዝተባህለ ፡ ቅድም ክብል ኣብ ልዕሊ ሰላማዊት መጥቃዕቲ ኣሲድ ዝፈጸመ ውልቀሰብ፡ ናብኣን ናብ ወለዳን መፈራርሒ መልእኽታት ከም ዝሰድድ ትዛረብ። በቲ ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ገበነኛ ዝተባህለ እዚ ውልቀሰብ ማእሰርቲ 14 ዓመት፡ ኣዝዩ ውሑድ ከም ዝኾነን ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽአ ካልእ ጉድኣት ከብጽሓለይ ይኸውን'ዶ ዝብል ስግኣት ከም ዘለዋ'ውን ተረድእ። ሰላማዊት በቲ ናብ ኣካላታ ዝተደፍአ ኣሲድ ክልተ እዝና ክቃጸል እንከሎ፡ ክልቲኡ ምዕጉርቲ ገጻ፣ ክሳዳ፣ ሑቖኣን ሓደ ጡባን'ውን በቲ ኣሲድ ተቓጺሎም ጉድኣት በጺሑዎም እዩ። እቲ ዝዓበየ ጉድኣት ዝበጽሖ ቆርበታ ንምሕካም ድማ መጥባሕቲ ፕላስቲክ ከም ዝተገበረላ ሓቢራ። እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ይሄነው ፈንታ፡ ንሰላማዊት "የፍቅረኪ'የ" ብዝብል ንሓሙሽተ ዓመታት ክከታተላ ጸኒሑ። ንሳ ከም እትብሎ እንተኸይኑ መጀመርታ ኣብ ዕዳጋ እዩ ክከታተላ ጀሚሩ። 'እዚ መጥቃዕቲ፡ ናይ መጀመርታኡ ኣይኮነን' መጀመርታ፡ ናብ ቤተ ክርስቲያን ክትከይድ እንከላ ተጸብዩ ሓቢራታ ምስ ዝነበረት መሓዝኣ ከም ዝቀጥቀጠንን ክሳብ ሕክምና ዝበጽሕ ጉድኣት ከም ዘብጽሓለንን ትዛረብ። ይኹን'ምበር፡ ኣብቲ ግዜ ዝበጽሓ ጉድኣት ኣመልኪቱ ናብ ፖሊስ ከተማ ሞጣ ሪፖርት እኳ እንተገበረት ዘዕግብ ምላሽ እንከይረኸበት እቲ ውልቀሰብ'ውን ስጉምቲ ከይተወስዶ ተሪፉ። ብምፍርራሕን ብምህራምን ኣየእኸለን፤ ብ18 ታሕሳስ 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] "ናብቲ እትሰርሓሉ ፋርማሲ ብምኻድ ብጆክ ዝሓዞ ሳልፈሪክ ኣሲድ ብምድፋእ ቆርበታ ክቃጸልን ስነ ልቦናዊ ስምብራት ክበጽሓን" ከም ዝገበረ ትዛረብ። ሰላማዊት ኣብ ሞንጎ ዕላላ፡ "መንነተይ ክጠፍእ'ዩ ደልዩ" ዝብል ቃል ሰው ተብል። እቲ መጀመርታ ክትህረም እንከላ ዘይበጽሐላ ፖሊስ ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ኣሲድ'ውን ነቲ ውልቀሰብ ንምሓዝ ከም ዘይደለየ ሰላማዊትን ሓዋን ብተደጋጋሚ ይዛረቡ። "እቲ መጥቃዕቲ ምስ ኣብጽሐለይ፡ ኣብቲ ወረዳ ዘለው ፖሊስ ክሕዙዎ ፍቓደኛታት ኣይነበሩን። ድሕሪ ሓደ ወርሒ ካልኦት ሰባት'ዮም ሒዞም ናብ ፖሊስ ኣረኪቦምዎ። እዚ፡ ኣሲድ ዝደፍኣለይ ሰብ ብህይወት ምትራፈይ ስለ ዘጣዐሶ ናብ ቤተሰበይ ስልኪ እናደወለ የፈራርሖም ነይሩ"። ጓል 24 ዓመት ሰላማዊት ብፋርማሲ ብዲፕሎማ ተመሪቓ ኣብ ከተማ ቀራንዮ ኣብ ዝርከብ ሓደ ፋርማሲ ትሰርሕ ነይራ። "ኣብ በሪ እቲ ፋርማሲ ኰፍ ኢለ እንከለኹ፡ ኣብ ኢዱ ዝኾነ ነገር ሒዙ ይመጽእ። ኣነ 'ከምዚ ክኸውን እዩ' ኢለ ስለ ዘይሓሰብኩ፡ ካብቲ ኰፍ ዝበልኩሉ ኣይተተሳእኩን። ድሓር ደፊኡለይ" ክትብል ትዛረብ። ሰላማዊት፡ ሕዚ'ውን ካብቲ ዝበጽሓ መጥቃዕቲ ኣሲድ ኣይሓወየትን። ናብቲ እትነብረሉ ዝነበረት ከተማ ክትምለስ ከም ዘይትደሊ ትገልጽ። ሕዚ፡ መነባብሮኣ ኣብ ባህርዳር ኮይኑ ናብ ኣዲስ ኣበባ እናተመላለሰት ሕክምናዊ ክትትል ትገብር ኣላ። ናይ ሕክምና ወጻኢታታ ድማ ቤተሰባ ሸፊኖምዎ። ሓው ሰላማዊት ኣቶ ኣንተነህ መላው፡ ቤተሰቡ ክሳብ ሕዚ ልዐዕሊ 1.2 ሚሊዮን ብር ንሕክምና ከም ዘውጽአ ይዛረብ። "ናይ ቀረባን ርሑቕን ቤተሰብ ዘለው ጥሪት ሸይጡ ንሕክምና ኣውዒሉዎ" ይብል። ብተወሳኺ፡ እቲ ገበነኛ ዝተባህለ ውልቀሰብ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኮይኑ ስልኪ እናደወለ ነቲ ቤተሰብ የፈራርሕ ከም ዘሎ ገሊጹ። "ኣብ ሞጣ ሓደ ኣኮኣ ኣሎ። ንዕኡ 'ንስኻ ኢኻ ከይምርዓዋ ገይርካ' ብማለት ቅድሚ ምእሳሩ'ውን ይሕነየሉ ነይሩ። ኣብቲ ንሱ ዝነብረሉ ከባቢ'ውን ተራእዩ ነይሩ። ሕዚ'ውን መጥቃዕቲ ክፍጽም ከም ዝኽእል ንሰግእ" ይብል ኣቶ ኣንተነህ። እቲ ውልቀሰብ፡ ቤተሰቡ ብዝገበሩዎ ጻዕሪ ተታሒዙ ናብ ፖሊስ ከም ዝተወስደ ኣንተነህ ይዛረብ። ኣብዚ ጉዳይ ሓላፊ ክፍሊ መርመራ ገበን ቤት ጽሕፈት ፖሊስ እታ ወረዳ ኢንስፔክተር ብርሃኑ ኣድማሱ፡ ስለ ምንታይ እቲ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ፖሊስ ዘንጊዑ ክንብል ሓቲትናዮ። "ክልቲኦም፡ ንነዊሕ ግዜ ብሓባር ከም ዝነበሩ'ዩ ዝፍለጥ። ንሕና'ውን እቲ መጥቃዕቲ ምስ በጽሐ ኢና ሰሚዕናዮ። ድሕሪኡ 'ወይ መሊእኺ ዘወር በሊ' ክብላ እንከሎ 'ኣይደልየካን' ምስ በለቶ'ዩ እቲ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ" ኢሉ። እታ ግዳይን ስድራቤታን ካብ ዝብሉዎ ወጻእ ብወገን እቲ ገበነኛ ንዝቐርብ ሞገት ሒዞም እቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ምንእኣስ ብመንጽር ብሕጊ ዝተዋህበካ ሓላፍነት ግቡእ ድዩ? ዝብል ሕቶ'ውን ቀሪብሉ። "እዚ፡ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ተግባር ልዕሊ ቅትለት እዩ። ንሶም ከም ዝብሉዎ ናብ ቤት ጽሕፈት ፖሊስ ኣይመጽኡን። እቲ ውልቀሰብ ኣብታ ከተማ ቀትርን ለይትን ይንቀሳቐስ ነይሩ። ኣብ ቀይዲ ክሳብ ዘይኣተወ ግን ናትና ዕሽሽታ እዩ ክብሃል ኣይክእልን። ግን ድማ ብመልክዑ ኣይንፈልጦን ነይርና። ንሶም ከም ዝብሉዎ ዘይኮነ፡ ምስ ኣካላት ጸጥታ ብምትሕብባር ኢና ሒዝናዮ" ክብል ተዛሪቡ። ኣተሓባባሪት ጨንፈር ቤት ጽሕፈት ክልል ኣምሓራ ጉዳይ ሰላማዊት ዝከታተል ዘሎ ማሕበር ሰብ ሞያ ሕጊ ደቂ ኣንስትዮ ዝኾነት ወይዘሮ ሙሉጎጃም ደምስ፡ ከም እትብሎ እቱ ጉዳይ ኣዝዩ ኣሻቓሊ'ዩ። ዓቃቢ ሕጊ፡ መጥቃዕቲ ኣሲድ "ከቢድ ኣካላዊ መጉዳእቲ" ብዝብል ክሲ ምምስራቱ ግቡእ ከም ዘይኮነ፡ እዚ ድማ ነቲ ዝተፈጸመ ገበን ዝምጥን መቕጻዕቲ ንከይውሃብ ምኽንያት ከም ዝኾነ እታ በዓልቲ ሞያ ተረድእ። ብመጥቃዕቲ ኣሲድ፡ ህይወት ክሓልፍ ከም ዝኽእል ብምግላጽ ፈተነ ቅትለት ተባሂሉ ክርኣይ ዝግብኦ ጉዳይ ምዃኑ ትገልጽ። "ፍርዲ ምስ ተዋህበ ክሲ ክመሓየሽ ኣይክእልን። እንተኾነ ንመጻኢ ከምዚ ዓይነት መጥቃዕታት ብፈተነ ቅትለት ንክርኣዩ ዓቃቢ ሕጊ ሰርኩላር ንከውጽእ ኣብዚ ሰሙን ደብዳበ ጽሒፍና ኣእቲና ኣለና" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ይኹን'ምበር፡ ሰላማዊት ንእተቕርቦ ሕቶ ፍትሃብሄር፡ እቲ ማሕበር ናይ ሕጊ ድጋፍ ይህባ ከም ዘሎን እቲ ውልቀሰብ ዘቕረቦ ናይ ይግባይ ሕቶ ወለንታውያን ሰብ ሞያ ሕጊ እቲ ማሕበር ይከታተሉዎ ምህላዎምን ሓቢራ። "ጉዳይ ሰላማዊት ፖሊስ ኮነ ዓቃቢ ሕጊ እኹል ትኹረት ኣይሃቡዎን ኢልና ኢና ንኣምን" ኢላ። ኣብ ቀረባ ዝተፈጸሙ ተመሳሰልቲ መጥቃዕታት እንተወሲድና፡ እቶም መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ኣካላት ዘብጽሑዎ ጉድኣት እናወሰኸ ዝኸይድ መጥቃዕቲ የብጽሑ፤ ግዳያት ድማ እንታይ ክገብሩ ከም ዘዎም ብዘይምፍላጦም ወይ ሰማዒ ኣካል ብዘይምርካቦም ትም ይብሉ። ብ30 ታሕሳስ 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ብፍቕረኝኣ ብሓዊ ተቓጺላ ህይወታ ዝሓለፈ ሰብለ ንጉሴ፡ እቲ ገበነኛ ቅድም ኢሉ'ውን ኣካላዊ መጥቃዕቲ ኣብጺሑላ ምንባሩ ሓዋ ያእቆብ ንጉሴ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። ብዙሓት ኣዝዮም ዘሰክፉ መጥቃዕታት ምስ በጽሑ ተመሳሰልቲ ታሪኻት ምስማዕ ክኣ ልሙድ እዩ። በዓልቲ ሞያ ሕጊን ኣብ ማዕርነት ስርዓተ ጾታ እንተሰርሕን ህሊና ብርሃኑ፡ "እዚኦም፡ ኣሲድ ካብ ምድፋእ ወይ ምቕታል ኣይጅምሩን" ትብል። እቲ ሕብረተሰብ ክኹንኖም ዘይደሊ ግን ድማ ፍጹም ቕቡልነት ዘይብሎም ሰላምን ድሕነትን ደቂ ኣንስትዮ ዝርብሹ ተግባራት ናብ ከምዚኦም ዝበሉ ዘስካሕክሑ ፍጻመታት ከም ዘምርሑ ትዛረብ። ደቂ ኣንስትዮ ማዕረ እቲ ካልእ ዜጋ ኣብ ሰላምን ኲናት ኣብ ዘለወሉን ግዜ ወጺአን ክኣትዋሉ ንዘይክእላ ሃገር ስለ ምንታይ ግብሪ ይኸፍላ ክትብል'ውን ትሓትት። "እዚ እንተዘይገይርካ፡ ወዲ ተባዕታይ ጥራይ ንምግልጋል ጠጠው ዝበሉ ትካላት እዮም ዝኾኑ። ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ ንዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ዘየገልግል ትካል ክኣ ሃገራዊ ትካል ክብሃል ኣይክእል" ብማለት ትነቅፍ።


ጥዕና ስነ ተዋልዶ፡ ድንግልና እንታይ'ዩ?

ኣብ ዝተፈላለዩ ሕብረተሰባት፡ ንዓቕመ ኣዳምን ሄዋንን ዝበጽሑ መንእሰያት ቅድሚ መርዓ ዝኾነ ዓይነት ጾታዊ ርክብ ከይገብሩን 'ደናግል' ኮይኖም ክጸንሑን ትጽቢት ይግበር። እዚ፡ ነቲ ብድንግልና ዝኣምን ሕብረሰተብ ዓቢይ ቦታ ዝወሃቦ ማሕበረሰባዊ ልምዲ እዩ። ስለ ዝኾነ፡ መርዓት ኣብ መዓልቲ መርዓኣ ምስ ድንግልናኣ ምጽንሓ ንኸረጋግጹ፡ ብደም ዝጠልቀየ ጨርቂ ይጽበዩ፤ ከምኡ እንተዀይኑ ድማ፡ 'ክብራን ንጽህናኣን' ሓልያ ዝጸንሐት 'እምንቲ' ብምባል ክብሪ ይህብዋ ንሳቶም'ውን ደስ ይብሎም። ቤተሰብ እንዳ ጓል ከኣ 'ብጓልና ተሓቢንና' ኢሎም ይጉይሉ፣ ንዓኣን ንስድራኣን ብዝተፈላለዩ ዜማታት የወድሱ፣ በዓል ቤታ 'ሰብኣይ እኮ'ዩ' እናተባህለ ይምጐስ፣ እቲ መረጋገጺ 'ድንግልናኣ' ዝተባህለ ብደም ዝጠልቀየ ጻዕዳ ጨርቂ ክኣ ብላዕ ስተ ክብሃል ንዝጸንሐ ዕዱም እናርኣዩ ይልሃዩ፣ ይጉይሉ። ብኣንጻሩ፡ ጓል ኣንስተይቲ ድንግል ኣይኮነትን እንተ ተባሂሉ ክትሓንኽ፡ ክትንጸል፡ ክብራ ዘይሓለወትን ዘይእምንትን ተባሂላ ዝተፈላለየ ሕማቕ ነገራት'ውን ይወርዳ። ብቓልዕ ዘይርአ ጸቕጢታት'ውን የስዕበላ። እዚ ልምዲ ክሳብ ሕጂ ዝውቱር ኰይኑ፡ "ድንግልናኣ ንእከለ እያ ሂባቶ፤ ንሱ'ዩ ወሲድዎ እናተባህለ ክሳብ ሕጂ ዝውግዓሉ ጉዳይ እዩ" ትብል ዶክተር ቤርሳቤህ መካሻ። እዚ ሕቶ ቅድሚ ምምላስና፡ ድንግልና እንታይ ከምዝኾነ ንምፍላጥን ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ዝበሃሉ ቅኑዓትን ግጉያትን ነገራት ከነልዕል። ኣብ ስርዓተ ጾታ፡ ጥዕናን ስነ-ተዋልዶን ግንዛበ ኣብ ምፍጣር እትሰርሕ ዶክተር ቤረሳቤህ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ብጥዕና ስነ-ተዋልዶ ካልኣይ ዲግሪ ትመሃር ኣላ። እዛ በዓልቲ ሞያ፡ ድንግልና ኣብ ዝኾነ ጉዳይ ሓደ ነገር ከምዘይተፈጸመ ዘርኢ ቃል'ዩ ትብል። ስለዚ፡ መጀመርታ ሓደ ነገር ክንፍጽም እንከለና ድንግልናና ከም ምስኣን ክቝጸር ይኽእል'ዩ፡ ትብል። ናብ ጾታዊ ርክብ ከተምጽኦ እንከላ ድማ፡ ሓደ ሰብ ጾታዊ ርክብ ወይ ወሲብ ፈጺሙ ዘይፈልጥ እንተኾይኑ 'ድንግል' ክብሃል ይኽእል። ጾታዊ ርክብ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ባህሊ ብዝተፈላለየ መገዲ ክግለጽ ይኽእል እዩ። ንኣብነት፡ ብልምዲ ኣብ ውሽጢ ዝተፈላለዩ ሕብረተሰባት ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ፡ ቅድሚ ሕጂ ጾታዊ ርክብ ፈጺማ ዶ ኣይፈጸመትን ንምፍላጥ፡ ጫፍ መፍረ ኣካላታ ወይ ድማ ነቲ በሪ ማህጸና ሸፊኑ ዝርከብ ኣካል ምህላውን ዘይምህላውን ብምፍታሽ፡ ኵነታት ድንግልናኣ ከረጋግጹ ይፍትኑ። ድንግል ምዃን፡ ንጓል ይኹን ወዲ ተባዕታይ ቅድሚኡ ልምዲ ጾታዊ ርክብ ዘይምህላዉ ኮይኑ፡ ብፍላይ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ግን፡ ኣብ መራብሒ ኣካለን ዝርከብ 'ሃይመን' ዝብሃል ረቒቕ ቲሹ ምህላውን ዘይምህላውን እውን እዩ። ብመሰረቱ፡ 'ደቂ ኣንስትዮ፡ ስለምንታይ እየን ነዚ ክፍሊ ኣካል ሒዘን ዝውለዳ?' ዝብል ሕቶ ኣካታዒ መልሲ'ኳ እንተሃለዎ፡ ጓል ኣንስተይቲ ህጻን ክትውለድ እንከላ ኣብ ሞንጎ መሃንቱሳን ርሕሚን ዘሎ ክፍተት ተቐራራቢ ስለ ዝኾነ፡ ዓይነ ምድሪ ናብ ብልዕታ ተመሊሱ ንኸይኣቱ ዝከላኸል ክፍሊ ኣካል እዩ፡ ዝብል ግምት ምህላው እታ በዓልቲ ሞያ ትዛረብ። ዶክተር ቤርሳቤህ፡ እዚ ሰባት ብልምዲ ድንግልና ኢሎም ዝጽውዑዎ ኣካል ርሕሚ ጓል ኣንስተይቲ፡ ብዝተፈላለየ ቅርጺ ክፍጠር ከም ዝኽእል ተረድእ። "ኣብ ገሊአን ብጣዕሚ ንእሽቶ 'ቲሹ' ክኸውን ይኽእል፤ ገሊአን ከኣ ፈጺሙ ዘይብለን ኰይነን'ውን ክፍጠራ ይኽእላ። ናይ ገሊአን ደቂ ኣንስትዮ ርሕሚ ኸኣ ምሉእ ብምሉእ በዚ [ሃይመን] ዝተሸፈነ ክኸውን ይኽእል፡" ትብል። በዚ ምኽንያት፡ እዚ ድንግልና ዝበሃል ኣካል ዘይብለን ዝውለዳ ደቂ ኣንስትዮ፡ ቅድሚ ሕጂ ጾታዊ ርክብ ዘይምፍጻመን ብኣካለን ክረጋገጽ ኣይክእልን'ዩ ማለት እዩ። ይዅን'ምበር ሃይመን ክህሉ እንከሎ፡ ጾታዊ ርክብ ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን ብልዕቲ ወዲ ተባዕታይ ስለ ዝደፍኦ ክደሚ፣ ከሕምመንን ክቕደድን ይኽእል። ሰባት ጾታዊ ርክብ ፈጺሞም ዘይፈልጡ ምዃኖም ክዛረቡ እንከለውን፡ ንመጀመርታ ግዜ ምስ እከለ እየ ገይረዮ ክብሉ እንከለውን፡ ብቋንቋ ስነ ተዋልዶ፡ ፈዋኒ ጾታዊ ርክብ [sexual debut] ጀሚሮም ኣለው ማለት እዩ። በዚ መሰረት፡ ወዲ ተባዕታይ ይዅን ጓል ኣንስተይቲ ናይ መጀመርታ ተመኵሮኦም፣ ብውልቂ ሓሓሊፉ ድማ ብምስጢር ዝሕዝዎ ስለ ዝኾነ ዓብዪ ቦታ ይህብዎ። ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ "ድንግልናአን ንዝወሰዶ ሰብ ዝተፈለየ ቦታ ኣለወን ዝብሃል ነገር መጽናዕቲ ዘድልዮ ጉዳይ'ኳ እንተኾነ፡ ክሳብ ሕጂ ብዘይንፈልጦ ግን፡ ኣብ መንጎ ድንግልና ዝብሃል ክፍሊ ኣካልን ኣእምሮናን ዝኾነ ዓይነት ርክብ ምህላዩ ዘረጋግጽ መጽናዕቲ ኣይርኣኹን፡" ኢላ። ወሲኻ፡ "ስለዚ ብዛዕባ እቲ ድንግልና ዝበሃል ኣካል ከነውግዕ እንከለና ዝወሃብን ዝውሰድን ነገር የለን። ጾታዊ ርክብ ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን ዘጋጥም ተፈጥሮኣዊ ዑደት'ዩ" ክትብል ዶክተር ቤርሳቤህ ተረድእ። ዶክተር ቤርሳቤህ፡ ኣብዚ ጉዳይ መጀመርታ ክንርድኦ ዝግባእ ነገር፡ "ሃይመን ዘይብለን ደቂ ኣንስትዮ ክውለዳ ከም ዝኽእላ እዩ፡" ትብል። ብኻልእ መገዲ ድማ፡ እዚ ረቒቕ ክፍሊ ኣካል ስለ ዝኾነ፡ ገለ ሻብ፡ ጾታዊ ርክብ ክፍጸም እንከሎ ከየደመየት ክሓልፍ ከም ዝኽእል ትገልጽ። እንተኾነ ብስፖርት፡ ዝተፈላለዩ ሓደጋታትን ካልኦት ምንቅስቓሳትን'ውን ክደምን ክቕደድን ከም ዝኽእል ኣብሪሃ። ስለዚ፡ እዚ ዝተፈለየ ቅርጺ ዘለዎን ሓሓሊፉ ድማ ፈጺሙ ክህሉ ዘይክእልን ኮይኑ፣ ዝጠፍአሉ መገዲ'ውን ዝተፈላለየ እዩ። ዝተፈላለዩ መጽናዕታት ከም ዘመላኽትዎ፡ ርሕሚ ደቂ ኣንስትዮ ተሪር ስለ ዝኾነ፡ ንመጀመርታ ግዜ ጾታዊ ርክብ ክፍጽማ እንከለዋ ቃንዛ ይስምዐን። ኣካላተን ብሓድሽ ልምምድ ይሓልፍ ብምህላው'ውን ከም ዝኾነ እታ በዓልቲ ሞያ ትዛረብ። ስለዚ ደቂ ኣንስትዮ ንፈለማ እዋን ጾታዊ ርክብ ክፍጽማ እንከለዋ ዘቐንዝወን፡ እቲ ሃይመን ብብልዕቲ ወዲ ተባዕታይ ክድፋእ እንከሎ ካብ ዝፈጥሮ ቃንዛ ብዝሰገረ፡ ርሕሚ እታ ጓል ኣንስተይቲ ዘይምፍትሕትሑ እዩ። "ገሊኡ ሃይመን ነቲ ርሕሚ ምሉእ ንምሉእ ስለ ዝሽፍኖ፡ ዝኾነ ዓይነት ክፍተት ዘይብሉ ይተርፍ። እዚ ክሳብ ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽግያት ደም ከይፈሰሰ ምትራፍ ከስዕብ ይኽእል። እዚ ክኸውን እንከሎ ግን ክሳብ መጥባሕቲ ክበጽሕ ይኽእል እዩ" ትብል ዶክተር ቤርሳቤህ። እዚ ድንግልና ዝብሃል ሃይመን ከይኸደ ወይ ከይተኸፈተ እንከሎ ጥንሲ ከጋጥም ይኽእል'ዶ? ንዝብል ሕቶ ከተብርህ እንከላ፡ "ገሊኡ ቅርጺ ሃይመን ብልዕቲ ወዲ ተባዕታይ እንከይኣተወ እቲ ፍረ ዘርኢ ኣብ ደገ ፈሲሱ እናሃለወ፡ ናብ ውሽጢ ክኣቱ ከፍቅድ ይኽእል እዩ። በዚ ምኽንያት ጥንሲ ክፍጠር ይኽእል፡" ትብል። ኣብ ኢትዮጵያን ብዙሓት ሃገራት ዓረብ፡ ደቂ ኣንስትዮ  ኣብ እዋን መርዓአን ምስ ድንግልናአን ክጸንሓ ትጽቢት ይግበር። እዚ ዓቢይ ቦታ ዝወሃቦ ጉዳይ ስለ ዝኾነ፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ነዚ ኣካል መሊሶም ክትክእዎ ይርኣይ። ሳራ፡ ኣብ ኢንተርነት 'ድንግል ድየ?' ዝብል መልእኽቲ በጺሑዋ፤ ነዚ እንታይ ዓይነት መልሲ ክትህበሉ ከም ዘለዋ ግን ርግጸኛ ኣይነበረትን። ንመጀምርታ ግዜ'ዩ ከምዚ ዓይነት ሕቶ በጺሑዋ። ብተወሳኺ፡ Love Matters Arabic ናይ ዝተባህለ ገጽ ፌስቡክ ኣመሓዳሪት እያ። እዚ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብቋንቋ ዓረብ ብዛዕባ ፍቕራዊ ምሕዝነትን ጾታዊ ርክብን ትምህርቲ ዝህብ ገጽ እዩ። እታ መልእኽቲ ዝሰደደት ሰብ፡ "ቅድም ኢሉ ፍቕራዊ ምሕዝት ከም ዝነበራን ሕጂ ድማ ተሓጽያ ክትምርዖ ምዃናን ብምግላጽ፡ ድንግል ድየ ኢላ ሓቲታ" ትብል። ኣብዚ፡ ቅሩብ ሓሳባ ገቲኣ . . . ገጻ ድማ እስር ኣቢላ፡ "እዚ ቃል ብጣዕሚ'የ ዝጸልኦ፤ ድንግል ድየ ኢላ ሓቲታ፤ 'ምኽፋታ" ክትፈልጥ ሓቲታ፡" ኢላ። ነዚ ጉዳይ ውጽእ ዝበለ ዝገብሮ፡ እታ ውልቀሰብ ድንግል ምዃና ንምፍላጥ እቲ መረጋገጺ'ዩ ዝብሃል 'ሃይመን' ክትርእየላ ከም እትደሊ እያ ትገልጽ። ምኽንያት ናይዚ፡ ኣብቲ ዝዓበየትሉ ሕብረተሰብ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ቅድሚ ምምርዓዋ እቲ ሃይመን ክህሉ ከም ዘለዎን፡ ሰብኣይ ጾታዊ ርክብ ክፍጽም እንከሎ ደም ክርኢ ከም ዘለዎን ስለ ዝኣምን እዩ። እዚ ድማ፡ [መድመይቲ] ዝኾነት ጓል ኣንስተይቲ ቅድሚ እቲ ዝተመርዓወቶ ሰብኣይ ታሪኽ ጾታዊ ርክብ ነይሩዋ'ዶ ዝብል መረጋገጺ ተገይሩ ክውሰድ ጸኒሑን ኣሎን። ውድብ ጥዕና ዓለም ነዚ፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል እዩ ክብል ብ2018 ኮኒኑዎ'ዩ። ድንግልና ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ንምርግጋጽ ዝተፈላለዩ መረጋገጺ ፈተናታት ይግበሩ። ካብ ኣካላዊ ምዕቃን ሃይመን ወይ ስፍሓት ርሕሚ ጀሚሩ፡ ክሳብ ኣብ ዕለተ መርዓ ብደም ዝጠልቀየ ኣንሶላ ምጽባይን ንስድራ መርዓትን መርዓውን ምርኣይ ዘሎ ልምድታት ኣሎ። እዚ፡ ብሳይንሳዊ መገዲ ዝተደገፈ ኣይኮነን፤ ጉዳይ ድንግልና ሰባት ዝፈጠርዎ 'ምበር ስነ-ህይወታዊ ሓቂ'ውን ኣይኮነን። እንተዀነ ኣብ ዓለም ሚሊዮናት ነዚ ኣሚኖም ዝቕጽሉ ኣለው፤ ጓል ኣንስተይቲ ዝጸንሓ ታሪኽ ጾታዊ ርክብ፡ ንመጀመርታ ግዜ ጾታዊ ርክብ ክትፍጽም እንከላ ምድማያ ክረጋገጽ እንከሎ'ዩ ኢሎም ዝኣምኑ፡ ኣብ ዓለም ሚልዮናት እዮም። እዚ ግን ባህላዊ ጉዳይ ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ሰባት ድንግልናኦም ሒዞም ዘጽንሕዎ ነገር ዘይኮነ ኣብ ህይወቶም ቀልጢፉ ክሓልፍ ዘለዎ ብርኪ ገይሮም እዮም ዝርእዩዎ። ቅድሚ መርዓ ጾታዊ ርክብ ከይፈጸምካ ምጽናሕ፡ ውልቃዊ ምርጫ'ኳ እንተኾነ፡ "እቲ ሕብረተሰብ ግን ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዘውርዶ ጸቕጢ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ጾታዊ ርክብ ፈጺማ'ዶ ኣይፈጸመትን ንምፍላጥ መርመራ ይገብር እዩ፡" ትብል ዶክተር ቤርሳቤህ። እዚ ግን ንመሰል እታ ጓል ኣንስተይቲ ዝዳፋእን ሕቡራት መንግስታት ዝኸልከሎን እዩ። ሓደ ወዲ ተባዕታይ ቅድሚ ሕጂ ጾታዊ ርክብ ፈጺሙ'ዶ ኣይፈጸመን ዝብል ብመርመራ ኮነ ብኻልእ መገዲ ምርግጋጽ ኣይክኣልን። ድንግል ዲኻ? ተባሂሉ'ውን ኣይሕተትን። ስለዚ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ'ውን እዚ ውልቃዊ ጉዳያ ስለ ዝኾነ፡ ብፍቓዳን ድልየታን እንተዘይተዛሪባ ብዝኾነ መገዲ ከተረጋግጾ ምፍታን ግህሰት መሰል ምዃኑ፡ እታ በዓልቲ ሞያ ትዛረብ።


ህንዲ: ብጉጅለ ጾታዊ ዓመጽ ተፈጺሙኒ ኢላ ክትከስስ ዝኸደት ብፖሊስ ከምዝተደፈረት ተገሊጹ

ኣብ ሰሜናዊ ህንዲ ብጉጅለ ጾታዊ ዓመጽ ተፈጺሙኒ ኢላ ክትከስስ ናብ እንዳ ፖሊስ ንዝመጸት ጓል 13 ዓመት ህጻን ዓሚጹ ዝተባህለ ኣባል ፖሊስ ንምሓዝ ኣለሻ ይካየድ ኣሎ፡፡ እቲ ፖሊስ ክሲ ከምዝተመስረተሉን ካብ ስርሑ እውን ከምዝተኣገደን ሓላፊ እቲ ኣብ ግዝኣት ኡታር ፕራደሽ ዝርከብ ጣብያ ፖሊስ ገሊጹ፡፡ እታ ህጻን ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ብኣርባዕተ ሰብኡት ከምዝተደፈረት እያ እትኸስስ፡፡ እቲ ዜና ምስተሰምዐ: ኣብ መላእ ህንዲ ጓሂ ዝፈጠረ ኮይኑ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ቁጠዐኦም ይገልጹ ኣለዉ፡፡ ወላዲ እታ ህጻን ናብ ፖሊስ ኣብ ዘቕረቦ ክሲ፡ ኣርባዕተ ሰብኡት ንጓሉ ናብ ግዝኣት ማደያ ፕራደሽ ወሲዶም ንኣርባዕተ መዓልቲ ከምዝዓመጽዋ ገሊጹ፡፡ ድሕሪኡ ግን ናብ ከባቢኣ ምስመለስዋ ተሰዊሮም፡፡ ኣብቲ ዝቕጽል መዓልቲ እታ ህጻን ምስ ሓትኖኣ ክሲ ክትምስርት ናብ ጣብያ ፖሊስ ምስከደት ድማ፡ ብሓላፊ ናይቲ ጣብያ ከምዝተደፈረት ኤን-ዲቲ-ቪ ዝተባህለት መርበብ ሓበሬታ ጸብጺባ፡፡ እቲ ዜና ኣብታ ግዝኣት ብዛዕባ ዘሎ ሕጊ ሕቶታት ክለዓሉ ገይሩ ኣሎ፡፡ ላዕለወይቲ መራሒት ሰልፊ ኮንግረስ ፕሪያንካ ጋንዲ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝጠቀዐቶ ጽሑፍ ‘‘ጣብያታት ፖሊስ ንደቂ ኣንስትዮ ውሑሳት እንድሕር ዘይኮይነን፡ ኣበይ ከይደን ዳኣ ይኸሳ?’’ ክትብል ነቒፋ፡፡ ኣብ 2012 ሓንቲ ጎርዞ ኣብ ከተማ ደልሂ፡ ኣብ ውሽጢ ኣውቶቡስ  ብጉጅለ ካብ እትዕመጽ ንደሓር ኣብ ህንዲ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸሙ ጾታዊ ዓመጻትን ገበናትን ኣዘራረብቲ ኮይኖም ጸኒሖም፡፡ እታ ጎርዞ በቲ ዝተፈጸማ መጥቃዕቲ ንሞት ተቓሊዓ እያ፡፡ ድሕሪ እቲ ኣብ መላእ ዓለም ኣዘራራቢ ዝነበረ በደል፡ ኣብ ከተማ ደልሂ ዓበይቲ ሰልፊታት ተቓውሞ ዝተኻየዱ ኮይኖም፡ ህንዲ ከቢድ ዝበሃል መቕጽዒ ሕጊ ጾታ ተኮር ገበናት ክተውጽእ ተገዲዳ፡፡ ኣብ 2020 ድማ ነቶም በቲ ገበን ተሓተትቲ ኮይኖም ዝተረኸቡ ኣርባዕተ ሰባት ብሞት ቀጺዓ፡፡ ኮይኑ ግና እቲ ተሪር ሕጊ ነቲ በብዓልመቱ ኣብ ልዕሊ ብኣሻሓት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ ህንዲ ዝፍጸም ጾታዊ ዓመጽ ደው ከብሎ ኣይከኣለን፡፡ ኣብ 2020 ኣብታ ሃገር 28,379 ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ዓመጽ ዝተፈጸመን ኮይኑ፡ እቲ ኣሃዝ ብማእከላይ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 18 ደቓይቕ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ከምእትዕመጽ ዘመልክት እዩ፡፡ እንተኾነ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ዓመጽ እንትፍጸመን ስለዘየመልክታ እቲ ቑጽሪ ኣዝዩ ዝለዓለ ክኸውን ከምዝኸእል ተሓለቕቲ ይሕብሩ፡፡


ኣብ ናይጄሪያ፡ ምስ መራሒ ሃይማኖት ዝተጓየቖ ውልቀሰብ ብዕስለ ብሓዊ ተቓጺሉ ሞይቱ

ኣብ ኣቡጃ፡ ሓደ ምስ መራሒ ሃይማኖት እስልምና ጎይቂ ዝነበሮ ውልቀሰብ፡ ብደገፍቲ እቲ መራሒ ሃይማኖት ዝዀኑ ዕስለ ብሓዊ ተቓጺሉ ከም ዝሞተ ፖሊስ ናይጄሪያ ገሊጾም። እዚ ወዲ 30 ዓመት መሓመድ ዑስማን፡ ኣባል ጉጅለ ቀፊር እቲ ከባቢ ኰይኑ፡ ኣስታት 200 ሰባት ኣንጻሩ ከም ዝተልዓሉ ፖሊስ ሓቢሩ። እቲ ጎይቂ እንታይ’ዩ ነይሩ ዝብል ግን ዝርዝር ዝተዋህበ ሓበሬታ የለን። እቲ ውልቀሰብ ግን “ኣባል ኣብ ከባቢ ሉግበ ዝንቀሳቐስ ናይ ሓለዋ ጉጅለ” ምዃኑ ሓበሬታ ፖሊስ የመልክት። ፖሊስ፡ ዝበዝሐ ኣካላት እቲ ግዳይ ብሓዊ ነዲዱ ምስ ረኸቡዎ ናብ ሆስፒታል’ኳ እንተወሰዱዎ ብህይወት ክተርፍ ኣይክኣለን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ከተማ ሶኮቶ ሓንቲ ብምርኻስ ዝተኸሰሰት ክርስቲያን ተመሃሪት ብእስላም ተመሃሮ ተቐጥቂጣ ብሓዊ ተቓጺላ’ያ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ናይጄሪያ፡ ናይ ዕስለ ናዕብታት ይውስኹ ኣለው። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ኣብ ሞንጎ ወነንቲ ሞተር ብሽክለነታን ነጋዶን ብዝተላዕለ ጎንጺ ኣስታት ሓሙሽተ ሰባት ሞይቶም’ዮም። ቅድሚ ሒደት መዓልታት’ውን፡ ብምኽንያት ዕስለ ብዝተላዕለ ናዕቢ ኣብ ሌጎስ ሓደ ወዲ 38 ዓመት ኢንጅነር ሞይቱ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ እቶም ብተደጋጋሚ ዝፍጸሙ ናዕብታት ዕስለ ሱር ዝሰደደ ጥፍኣተኝነት ተሰማዕነት ዘይምርካቡን ኣብ ስርዓት ፍትሒ ገበን እታ ሃገር እምነት ካብ ምስኣንን ዝነቅል እዩ ይብሉ።


ኮምቦልቻ፡ "ኣብ ቅድሚ ጓለይ ተዓሚጸ"

ማእከል ኢንዱስትሪ ዝኾነት ከተማ ኮምቦልቻ፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሰራዊት ትግራይን ኲናት ካብ ዝካየደላ ክልተ ወርሒ ሓሊፉ ኣሎ፡፡ ኣብታ ከተማ ህይወት ናብ ንቡር ዝተመለሰ ይመስል፤ ኮይኑ ግና እቲ ኲናት ገዲፍዎ ዝሓለፈ በሰላ ሎሚ እውን ትኩስ እዩ ዘሎ፡፡ [ኣብዚ ዛንታ ጾታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸመን ናይ ዝገለጻ ደቂ ኣንስትዮ ሓቀኛ ስም ተቐዪሩ ኣሎ] "ኣብ ቅድሚ ጓለይ ተዓሚጸ" እትብል ፋቲማ ኣሕመድ እቲ ኩነታት ከቢድ በሰላ ካብ ዝገደፈሎም ሰባት ሓንቲ እያ፡፡ ንሳ፡ ኣብ ጥቓ እታ ዝተወለደትላ ከተማ ሃይቅ ኲናት ይካየድ ከም ዘሎ ክትሰምዕ እንከላ ሓይልታት ትግራይ ናብታ ከተማ ከም ዘይኣትዉ ርግጸኛ ነይራ፡፡ ኣብቲ እዋን ዝነበራ ትልሚ መነባብሮኣ ንምምሕያሽ ስራሕ ምጅማር እዩ፡፡ ብምኽንያት ሞት ኣቦኣ ትምህርቲ ካብ ሻብዓይ ከፍሊ ኣይቀጸለትን፡፡ ንባዕላን ኣዲኣን ንምሕጋዝ ኣብ ከተማ ሃይቅ ስራሕ ኣሊሻ፤ ኣይኮነላን፡፡ ድሕሪኡ ግና ብደለልቲ ኣቢላ ኣብ ከተማ ኮምቦልቻ ስራሕ ረኺባ፤ ኣብ ሓደ ማእከላይ ሆትል መሳሰዪት ኮይና ስራሕ ጀሚራ፡፡ ድሕሪ ሰሙን ሃይቅ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ትግራይ ኣትያ፡፡ ብተመሰሳሊ ድሕሪ ቁሩብ እዋን ኮምልቻ እውን ተቆጻጺሮምዋ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ኮምቦልቻ ምስ በጽሑ ካብ ዝኣተዉዎም ሆቴላት ሓደ እቲ ፋቲማ እትሰርሐሉ ከም ዝኾነ ትዛረብ፡፡ ኣብቲ እዋን ዝሓተትዎ መግቢ ኣቕሪባትሎም ወጺኦም ከይዶም፡፡ እዚ ንፋቲማን ንካልኦት ሰለስተ መሳርሕታን ሩፍታ ዝህብ ነበረ፡፡ ዝኾነ ዓይነት ምትንዃልን መጥቃዕትን ስለ ዘይፈጸሙለን ተሓጒሰን፡፡ እዚ ታሕጓሰን ግና ንሓደ ለይቲ እዩ ነይሩ፡፡ ''ብጽባሒትኡ ለይቲ በሪ ዓጺና ምስ ደቀስና በሪ ክፈታ ኢሎምና'' ብምባል እቲ ኣብ ህይወተይ ዘይርሰዖ እትብሎ በሰላ ከመይ ከም ዝጀመረ ትገልጽ፡፡ ኣይንኸፍትን ብምባለን ግን ነቲ በሪ ሰይሮምዎ ከም ዝኣተዉ ትዛረብ፡፡ ''ምስ ኣተዉ ንምንታይ ዘይከፈትክንኦ ኢሎም ንኹላትና ብጽፍዒትን ብርግሒትን ሃሪሞምና። ኩሎም ብረት ሒዞም ነይሮም፤ ዝተወሰኑ ጽዕድው ዝበለ ድቢዛ ተኸዲኖም ነይሮም፤ ሐዚ ንዕኡ ዝመስል ናይ ወተሃደር ክዳን ብዝረኣኹ ንሳቶም እናመሰሉኒ ይስንብድ'የ'' ትብል፡፡ እቶም፡ በሪ ናይቲ ሆቴል ሰይሮም ዝኣተዉ ወተሃደራት ሸሞንተ ነይሮም ትብል። ክልቲኦም ብጠበንጃ ኣፈራሪሖም ናብ ሓደ ክፍሊ ከም ዝወሰድዋ እትገልጽ ፋቲማ ''ቅተሉኒ እምበር ኣይከይድን ምስ በልኩዎም ብጽፍዒትን ርግሒትን ወቒዖም እናጎተቱ ናብ ዓራት ወሲዶምኒ '' ብምባል ነቲ ኩነታት ትዝክር፡፡ ''ናብ መደቀሲ ክፍሊ ምስ ኣእተዉኒ እናተባረዩ ከም ድላዮም ገይሮምኒ'' ብምባል ጾታዊ ዓመጽ ከም ዝተፈጸማ ንቢቢሲ ኣምሓርኛ ተዛሪባ፡፡ ኣብቲ እዋን እተን ካልኦት ኣዕርኽታ እንታይ ከም ዝበጸሐን ኣይትፈልጥን ነይራ፡፡ ብጽባሒትኡ ምስ መሓዙታ ምስ ተራኸበት ዘጋጠማ ኣይነገረተንን ነይራ፡፡ ጸኒሓ ብዛዕባ ዘጋጠማ ጾታዊ ዓመጽ ምስነገረተን ግን እተን ካልኦት ሰለስተ መሓዙታ እውን ተመሳሳሊ በደል ከም ዘጋጠመን ነጊረናኣ፡፡ ሓይልታት ትግራይ ኮምቦልቻ ኣብ ዝተቖጻጸሩሉ እዋን መብራህትን ስልክት ኣይነበረን፡፡ ኣብቲ ዝቕጽል መዓልቲ ፋቲማን መሓዙታን ዝኸዳሉ ካልእ ቦታ ስለ ዘይነበረን ነቲ ዝተሰበረ በሪ ጸጋጊነን ኣብቲ ዝሰርሓሉ ሆቴል ከም ዝደቀሳ ትዛረብ፡፡ እቲ በሪ ደጊሙ ተንኳኽኲሑ፤ ተመሳሰልቲ ሰባት እዮም፤ እኒ ፋቲማ ግን ኣይንኸፍትን ከም ዝበላን ደርጒሖም ከም ዝኣተዉን ትገልጽ፡፡ ክምሕሩወን ከም ዝለመነኦም እትዛረብ ፋቲማ እንተኾነ ''ካብቲ ናይ ትማሊ ዝገደደ ኣጋጢሙና'' ትብል፡፡ ካብዚ ንላዕሊ ኣብቲ ቦታ ምጽናሕ ዝገደደ ሓደጋ ከም ዘስዕበለን ስለ ዝፈለጣ ድማ ናብ ቤተሰበን ንምኻድ ወሲነን፡፡ ፋቲማ ድሕሪ ናይ ክልተ መዓልቲ ናይ እግሪ ጉዕዞ ኣብ ሃይቅ ናብ ዝርከብ ናይ ኣዲኣ ገዛ ከም ዝኣተወት ትዝክር፡፡ ኮይኑ ግና ኣዲኣን ኣሕዋታን ኣብ ገዛ ኣይረኸበቶምን፤ ካልእ ጭንቀት ኮና፡፡ ጎረባብቲ ናብ ገጠር ሃዲሞም ከም ዝኸዱ ነጊሮምዋ፡፡ ንሳውን  ናብቲ ዝተባህለ ገጠር ከይዳ። ቢቢሲ ነዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ ካብ ሓይልታት ትግራይ መልሲ ንምርካብ ፈቲኑ ምላሽ ኣይረኸበን፡፡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ኣምሓራ ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞም ንዘብል ክሲ ኣብ ዝሃብዎ መልሲ ግና ሰራዊቶም ስነ ምግባር ዘለዎም ከም ዝኾኑን ንዝቐርበሎም ክስታት ብዘይሻራዊ ኣካል ክጻረን ሓቲቶም ነይሮም፡፡ ዘምዘም ሓይልታት ትግራይ ወልድያ ሓሊፎም ናብ ከተማ ደሴ ኣብ ዝግስግሱሉ፡ ኣብ ኮንስትራክሽን ምስ ዝሰርሕ ሰብኣያ ደሴ እንተይበጸሕካ ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ ትነብር ነይራ፡፡ ናብታ ከተማ ምስ ኣተዉ ክልተ ዕጡቓት ኣብ ቅድሚ በዓል ቤታን ውላዳን ከም ዝሃረሙዋ ትገልጽ፡፡ በዓል ቤታ ከገላግል እንተፍትን ብጥይት ተወቒዑ ሞይቱ፡፡ በቲ ዝተፈጸማ መውቃዕቲ ትሸዓተ ኣስናና ከም ዝሰኣነት እትገልጽ ዘምዘም፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸማን ኣብ እግራ እውን ከቢድ ጉድኣት ከም ዝበጸሓን ንቢቢሲ ተዛሪባ፡፡ ''ናብ ገዛ ክኣቱ ሓቲቶምኒ፤ ኣትየ፡፡ ነቲ ገዛ ዓጽዮምዎ፡፡ እቲ ሓደ ስነይ ምስ ወቐዐኒ ሽዑ ንሽዑ ረጊፉ፡፡ በቲ ሓደ ገጽ ደጊሙ ወቒዑኒ፤ ንሱ እውን ረጊፋ፡፡ ኣፈይ ደም ተመሊኡ፡፡ ክደፍረኒ እንተፍትን ተቓሊሰዮ፤ ብሽቶል ኢደይ ወጊኡኒ፡፡ ድሕሪኡ ክዳነይ ቀዳዲዱ ደፊሩኒ'' ትብል፡፡ ዘምዘም እቲ ዝተፈጸማ ጾታዊ ዓመጽ ክትዝክሮ ዝገደደ ከም ዘሕምማ ትዛረብ፡፡ ''ዝተዓመጽኩ ምዃነይ የሕመኒ፤ ኣብ ቅድሚ ጓለይ ምዃኑ ድማ ብፍጹም ከይርሰዖ ይገብረኒ'' እትብል ድማ ጓል 25 ዓመት ሜላት ኣበራ እያ፡፡ ሜላት እውን ከም ፋቲማ ናብ ኮምቦልቻ መጺኣ ኣብ ስራሕቲ ምትእንጋድ ዝተዋፈረት እያ፡፡ ኩልሻብ ካብ እገራ ዘይትፍለ ኮተተ ጓላ ኣላታ፡፡ ሜላትን ፋቲማን ኣብ ሓደ ሆቴል እየን ዝሰርሓ፡፡ ሓደ መዓልቲ ናብቲ እተሰርሐሉ ሆቴል ገለ ኣባላት ሓይልታት ትግራይ መጺኦም፡ ቢራ ምስታይ ጀሚሮም ትብል፡፡ ቢራ ምስ ተወደአ ሓቢራቶም ክትከይድ ከምዝነገሩዋ እትገልጽ ሜላት ''እምቢ ምስበልኩ እቲ ሓደ ብረት ዓሚሩ ክቐትለኪ እየ ኢሉኒ'' ትብል፡፡ ''ንጓለይ ክብል ብህይወት ክጸንሕ ከም ዘለኒ ወሲነ፡ ድላዮም ገይሮምኒ'' ብምባል ነቲ ዘጋጠማ ስቅያት ትዝክር፡፡ ንሳ ኣብቲ ጓላ ዝደቀሰትሉ ዓራት ከም ዝዓመጸት እያ እትገልጽ፡፡ ''ክልቲኦም እናተባረዩ እንተሳቕዩኒ በኽየ፤ሽዑ ጓለይ ተሲኣ'' እትብል ሜላት ''ሸዑ ብጉጅለ እንትደፍሩኒ ጓለይ ርእያዶ ትኸውን ዝብል'' ዕረፍቲ ከምዝኸላኣ ንቢቢሲ ተዛሪባ፡፡ ኮይኑ ግና ''ርእያትኒ እንተትኾን ዛጊት ምሓተተትኒ ነይራ'' ኢላ ትጸናናዕ፡፡ ድሕሪ ሓደ ወርሒ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንከተማ ኮምቦልቻ ተቖጻጺሩ፡፡ ሲስተር ዲያና ከም ሜላትን ፋቲማን ንዝበላ ጉድኣት ዝበጸሐን ደቂ ኣንስትዮ ስነ ልቦናዊ ሓገዝ ክህቡ ኣብ ኮምቦልቻ ካብ ዝተመደቡ ክሊኒካል ሳይኮሎጂስታት ሓንቲ እያ፡፡ ንሳ ኣብ ከተማ ኮምቦልቻ 35 ደቂ ኣንስትዮ ብሓይልታት ትግራይ ከም ዝተደፈራ ትገልጽ፡፡ ኣብ ቅድሚ በዓል ቤተን ዝተደፈራ፣ ህጸናትን ጎራዙን ካብተን ናብ ሕክምና ዝመጻ ከም ዝኾና ዲያና ትዛረብ፡፡ ጾታዊ ዓመጽ ዝተፈጸማ ጓል 16 ዓመት ጎርዞ ከምዝረኸበት እትገልጽ ዲያና፡ ከይግለላ ፈሪሐን ሪፖርት ዘይገበራ ክህልዋ ከም ዝኽእላ ትግምት፡፡ ፋቲማን ሜላትን ኣገልግሎት ሕክምና ዝረኸባ ኮይነን፡ ካብ ጥንሲ፣ ኤችኣይቪን ብጾታዊ ርክብ ዝሓላለፉ ሕማማትን ነጻ እየን፡፡ ብተመሳሳሊ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ዝዋግኡ ሰራዊት ኢትዮጵያ፣ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ኣምሓራን ኣብ ክልል ትግራይ ጾታዊ ዓመጽን ቅትለትን ዝርከቡዎም ሰፋሕቲ ገበናት ከም ዝፈጸሙ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ እዩ፡፡


ቅልውላው ትግራይ፡ 165 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ተላኢኸን ተባሂሉ

ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ጨንፈር ኢትዮጵያ፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን 165 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ብመገዲ ትዊተር ገሊፁ። በዚ መሰረት፡ ልዕሊ ሰለስተ ሽሕ ቶን እኽልን ሃነፅቲ ምግብን ዝፀዓና መኻይን ፕሮግራም ምግቢ ዓለም፡ ናብ ትግራይ ኣትየን ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ 2020 ሕዳር ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት፡ ኣብታ ኣብ ምሉእ ዕፅዋ ትርከብ ትግራይ፡ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ህዝቢ ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም፡ 6.3 ሚልዮን ካብ ህዝቢ ትግራይ ድማ ህፁፅ ረድኤት ክፅበ ተገዲዱ ይርከብ። ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ጨንፈር ኢትዮጵያ፡ ሰለስተ ሽሕን ኣርባዕተ ሚእትን ቶን ናብ መከፋፈሊ ነቝጣታት ከምዝተላእኸን ን 120 ሽሕ ሰባት ከም ዝተኸፋፈለን ሓቢሩ። ካልኦት 94 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ድማ ናብ ትግራይ ንምብፃሕ ኣብ መገዲ ከምዘለዋ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሓቢሩ። ትካላት ረድኤት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ምግቢ ንዘድልዮም ሰባት ንምብፃሕ መዓልታዊ 100 መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከም ዝግባእ ምፍላጦም ይዝከር። እንተዀነ ናብታ ኣብ ምሉእ ዕፅዋ ትርከብ ትግራይ ዘድሊ ረድኤት ከየብፅሑ ሰብመዚ መንግስቲ ፈደራል ምትእጉጓል ይፈጥሩ ከምዘለዉ ክገልፁ ፀኒሖም እዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ነዚ ኣይቕበሎን። ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ልምዓት ኣሜሪካ (USAID) ሳማንታ ፓወር ኣብዚ ቅንያት ኣብ ዝሃበቶ መግለፂ፡ ናብ ትግራይ ረድኤት ንምልኣኽ፡ መኻዚኖታት ምሉኣት ከምዘለዉን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናብ ትግራይ ሓገዝ ከእትዉ ክፈቕደሎምን ፀዊዓ እያ። ኣብ መንጐ መንግስቲ ፈደራልን መራሕቲ ትግራይን ምቁራፅ ተፃብኦ ካብ ዝግበር ኣትሒዙ 194 ረድኤት ዝፀዓና መኻይን ናብ ትግራይ ከምዝኣተዋ ዝገለፀት ሳማንታ ፓወር፡ እዚ ግን እዅል ከምዘይኮነን ኣብ ሰሙን ልዕሊ 500 መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝግባእን 'ያ ትገልፅ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ተፈጢሩ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕን ናብ ትግራይ ረድኤት ንምልኣኽን "ንዘይተወሰነ" እዋን ዝፀንሕ ምቍራፅ ተፃብኦታት ኣዊጆም እዮም። ቤት ፅሕፈት ኣገልግሎት ኮምዩኒኬሽን ኢትዮጵያ፡ "እቲ ምቁራፅ ተፃብኦታት ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ሰብኣዊ ኵነታት ኣዝዩ ከም ዘመሓይሾን፡ ነቲ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ብዘይ ተወሳኺ ምፍሳስ ደም ንምፍታሕ መንገዲ ዘጣጥሕ" ክኸውን ከምዝኽእል ገሊፁ ነይሩ። መራሕቲ ትግራይ'ውን ነቲ ምቁራፅ ተፃብኦ ስዒቡ ናብ ትግራይ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ረድኤት ክኣቱ ኣተስፍዮም ነይሮም። ናብ ትግራይ ብመካይን ዝለኣኽ ረድኤት ንኣዋርሕ ተቋሪጹ ድሕሪ ምፅንሑ፡ ድሕሪ እቲ ብኽልቲኦም ወገናት ዝተኣወጀ ምውጋድ ተፃብኦ፡ ዳግም ምጅማሩ ተስፋታት ፈጢሩ'ኳ እንተፀንሐ፡ ክንዲ እቲ ትፅቢት ዝግበር ግን ረድኤት ክኣቱ ኣይከኣለን። ነዚ ስዒቡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ትግራይ ረድኤት ክኣቱ ብዝብል፡ ካብቶም ኣብ ክልል ዓፋር ሒዞሞም ዝነበሩ ወረዳታት ምሉእ ብምሉእ ከምዘንሰሓቡ ኣፍሊጦም እዮም። ሰብመዚ ትግራይ ንነዊሕ እዋን ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ስለዘይኣተወ መዓልታዊ 300 ሰብኣዊ ሓገዝ ዝፀዓና መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝግባእ እዮም ዝገልፁ። ኣተሓባባሪ ህፁፅ ሰብኣዊ ረድኤት ትግራይ ዶክተር ኣትንኩት መዝገቦ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ኣብ 2021 ሽዱሽተ ዙር ሓገዝ ናብ ትግራይ ክኣቱ ተሓሲቡ ነይሩ፣ ኣብ ሓደ ዙር ከኣ 107 ሽሕ ሜትሪክ ቶን። ብተግባር ግን ካብ ሓምለ ጀሚሩ 7 ሚኢታዊት ጥራሕ ኣትዩ። ስለዚ መዓልታዊ 300 መካይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ምስ ገበርቲ ሰናይ ተሰማሚዕና ኢና" ይብል። ፕረዚደንት ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ናብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝፀሓፎ ህፁፅ ደብዳበ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ከበባ ብቕልጡፍ ክፈትሖ እንተዘይክኢሉ ኣድላዪ ዝበሃል ስጕምቲ ከምዝወስድ ገሊፁ ነይሩ። እቲ ስጕምቲ እንታይ ምዃኑ ግን ኣብቲ ደብዳበ ኣይተገልፀን። ኣብዚ ሰሙን እዚ ከኣ ላዕለዎት መራሕቲ ትግራይ ምስ ነበርቲ ኣብ ዝገብርዎ ዘለው ፅዑቕ ርክብ፡ ኣብ ሓደ ኣኼባ ዶ/ር ደብረጽዮን፡ "ንሕና ከምዚ ኢልና ክንቅፅል ኣይንኽእልን ኢና። ድሕሪ ሰሜን ሸዋ ምእንቲ ሰላም ኢልና ዕድል ሂብና ኢና። ቅድሚ ውግእን ድሕሪ ውግእን ንሰላም ብዙሕ ዕድል ሂብና ኢና። ይዅን እምበር ሕዚ ከምዚ ኢልና ክንቅፅል ኣይንኽእልን ኢና። ኵሉ ነገር ብፖለቲካ ጥራሕ ኣይፍታሕን እዩ" ምባሉ ተሓቢሩ። ኣብቲ ንልዕሊ 18 ኣዋርሕ ዝቐፀለ ኲናት ኣሽሓት ሰባት ከምዝሞቱ፣ ሚልዮናት ከምዝተፈናቐሉን ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ግዳይ ፆታዊ መጥቃዕቲ ከምዝኾናን ዝተፈላለዩ ፀብፃባት የመልክቱ። ነቲ ኲናት ብሰላማዊ ኣገባብ ንምፍታሕ ክካየድ ዝፀንሐ ፃዕርታት ክሳብ ሎሚ ጭቡጥ ውፅኢት ኣየምፅአን።


ኣመሪካዊት ዳኛ: ክሲ ጾታዊ ዓመፅ ክሪስቲያኖ ሮናልዶ ዓጽያ

ኣመሪካዊት ዳኛ፡ ክሪስቲያኖ ሮናልዶ ዝቐረበሉ ገበን ጾታዊ ዓመጽ ‘እኹል መረዳእታ ኣይቀረበሉን’ ብዝብል ውድቂ ገይራቶ። እታ ዳኛ፡ ጠበቓ እታ ከሳሲት ዝተሰርቁን ሸሊኾም ዝወጽኡን ዝበሎም መረዳእታት ጥራይ እዩ ሒዙ ቀሪቡ ኢላ። ካትሪን ማዮርጋ ኣብ 2009፡ ክሪስቲያኖ ሮናልዶ፡ ኣብ ሓደ ኣብ ላስ ቬጋስ ዝርከብ ሆቴል ዓሚጹኒ ኢላ እያ ከሲሳ። ብኸምዚ ዓይነት ገበን ክሲ ቀሪብዎ ዘይፈልጥ እቲ ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ፡ ነዚ ክሲ ነጺግዎ ኣሎ። እታ ከሳሲት፡ ኣብ 2010 ብዘይ ኣፍልጦ ቤት ፍርዲ ነቲ ክሲ ንክተቋርጽ፡ 375 ሺሕ ዶላር ተቐቢላ እያ ዝብሉ ጸብጻባት ወጺኦም ነይሮም። ማዮርጋ፡ ዋላ’ኳ ኣብቲ እዋን እቲ ገንዘብ ንምቕባል ተስማሚዓ ምንባራ እንተገለጸት፡ ብዝበጽሓ ናይ ኣእምሮ ጭንቀት ምኽንያት፡ ኣብቲ ከይዲ ከምዘይተሳተፈት ትዛረብ። እቲ ገንዘብ ንክትቅበል ዓብይ ፀቕጢ ይግበረላ ከምዝነበረ ድማ ተዛሪባ። ኣመሪካዊት ዳኛ ጄኔፌር ዶርዚ ግን፡ ጠበቓ’ታ ከሳሲት፡  መዝገብ እቲ ክሲ ዝኸፈተ፡ ብግቡእ መገዲ ዘይተኣከቡ መረዳእታት ኣኻኺቡ እዩ ኢላ። እታ ዳኛ ወሲኻ፡ ናይታ ከሳሲት ጠበቓ ብዝተሰርቁን ሕጋዊ ብዘይዀነ መገዲ ዝተረኽቡ መረዳእታታትን ሒዙ ንተኸሳሲ ንሓደጋ ኣቃሊዑ ኢላ። እቲ 42 ገፅ ዝሓዘ ነቲ ክሲ ክዕጾ ምውሳኑ ዝገልጽ ደብዳበ ዝጸሓፈት ዳኛ፡ ጠበቓ እታ ከሳሲት፡ ሌዝሊ ስቶቫል ፡ "ከይዲ እቲ ክሲ ግቡእ ብዘይዀነ መገዲ ክምራሕ ብምግባር እታ ከሳሲት ግቡእ ፍርዲ ከይትረክብ ገይሩ" ክትብል ወቒሳ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካልእ ዳኛ፡ እቲ ጠበቓ ‘ስርዓት ኣየኽብርን’ ኢሉ ብምውቃስ እቲ ክሲ ውድቂ ክኸውን ሓቲቱ ነይሩ እዩ። ቢቢሲ ነቲ ጠበቓ ንምዝራብ ዝገበሮ ጻዕሪ ኣይሰመረን። ኣብ 2019 ዓቀብቲ ሕጊ ኣሪካ፡ "እቲ ክሲ እኹል መረዳእታ ክቕርበሉ ስለዘይከኣለ ክሪስቲያኖ ሮናልዶ ክኽሰስ የብሉን” ዝብል ድምጺ ኣስሚዖም ነይሮም። ማዮርጋ፡ እቲ ተጻዋታይ ዓሚፁኒ እንተበለት’ኳ፡ መዓስን ኣበይን መን'ከ እዩ ንሱ -ንዝብሉ ሕቶታት ክተርድእ ኣይከኣለትን ይብል ላዕለዋይ ዓቃቢ ሕጊ ግዝኣት ላስቬጋስ። እንተዀነ፡ ብሕቶ እታ ከሳሲት፡ እቲ ክሲ መሊሱ ኣብ 2018 መርመራ ክግበረሉ ተገይሩ። ሓደ ጋዜጣ ጀርመን፡ ክሪስቲያኖ ሮናልዶ ንማዮርጋ ካብ ቤት ፍርዲ ወጻኢ ገንዘብ ክኸፍል ተስማሚዑ ዝብል ጸብጻብ ሒዙ ዝወጽአ ኣብ 2107 ነይሩ። ጠበቓ ማዮርጋ እቲ መዝገብ ከም ብሓድሽ ክኽፈት ዝደለየት ብጎስጓስ #MeToo ተለዓዒላ ከምዝኾነት እዩ ዝዛረብ። ሮናልዶ ኣብ 2009 ኣብ ላስ ቬጋስ ምስ ማዮርጋ ከምዝተራኸበ ኣይከሓደን። እንተዀነ፡ ኣብ መንጎኦም ዝተፈጥረ ነገር ኣብ ምፍቕቓድ ዝተመስረተ ከምዝዀነ እዩ ዝዛረብ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ንዝተፈፀሙ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝምርምሩ ኣባላት ተመሪጾም

ባይቶ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኵናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ንዝተፈፀሙ ገበናት ኵናትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ናይ ዝምርምር ኮምሽን ኣባላት ሸይሙ። ቅድሚ ሕዚ ኣኽባሪት ሕጊ ቤት ፍርዲ ገበኛታት ኵናት ዝነበረት ፋቱ ቡንዴሳ፡ ነቲ ዳግማይ ምርመራ ከካይድ ዝተጣየሸ ሓድሽ ኮምሽን ኣደመንበር ኮይና ክትመርሖ ተመዚዛ። ባይቶ  ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ጋምቢያዊት ፋቱ ቡንዴሳ ነቲ ሓድሽ ኮምሽን ምርመራ ከምትመርሖ ኣፍሊጡ። ካብ ፋቱ ቡንዴሳ ብተወሳኺ፡ ኬንያዊት ጠበቓን ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰልን ካሪ ቤቲ ሙሩንጊን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሚቺጋን ክፍሊ ትምህርቲ ሕጊ ፕሮፌሰር ዝኾነ ኣሜሪካዊ ስቲቨን ራትነር፡ ኣብቲ ኵናት ተፈፂሞም ንዝተብሃሉ ገበናት ዝምርምሩ ኣባላት ኮምሽን ኮይኖም ተሸይሞም። ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ እዩ ነቲ ኣብ ሕዳር 2020  ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ስዒቡ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ መሰል፣ ክስታት ፆታዊ ዓመፅ፣ ሕግታት ስደተኛታትን ካልኦት ግህሰታትን ዳግማይ ምሉእን ዘይሻራውን ምርመራ ዘካይድ ናይ ምርምራ ጉጅለ ኣጣይሹ። ኣብቲ ኵናት ዝተሳተፉ ብሓይልታት ፀጥታ ክልላት ኢትዮጵያ ዝድገፍ ሰራዊት መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊት ኤርትራን ሓይልታት ትግራይን፡ ጃምላዊ ቅትለትን ፆታዊ ዓመፅን ዝርከቦ ከቢድ ምግሃስ መሰላት ፈፂሞም ተባሂሎም ይኽሰሱ። ቅድም ክብል ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ብሓባር ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ ኲናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዝምልከት ዘካየድዎ ምርመራ ወግዓዊ ጌሮም ኔሮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንውፅኢት እቲ ምርመራ ብእወንታ ዝተቐበሎ ኮይኑ፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብቲ ምርመራ ክሳተፍ ከምዘይብሉ ክገልፁ ዝፀንሑ መራሕቲ ትግራይ ግና ነፂጎምዎ እዮም። ነዚ ስዒቡ ድማ እቲ ኣብ ስዊዘርላንድ ከተማ ጀነቫ ዝመደበሩ ባይቶ፡ ኣብቲ  ልዕሊ ሓደ ዓመት ዘቑፀረ ኣብ  ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ንዝተፈፀሙ ግህሰታት ዝምርምር ሓድሽ ዓለምለኻዊ ኮምሽን ክጣየሽ ወሲኑ። ብመሰረት እዚ ተጣይሹ ዘሎ ሓድሽ ኮምሽን፡ ምስቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ተዛሚዱ ዝተፈፀሙ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ዳግማይ ክፃረዩ እዮም። ኣብቲ እዋን በቲ ተፈፂሙ ዝብሃል ከቢድ ምግሃስ መሰላት ዝኽሰሳ ኢትዮጵያን ኣባል ናይቲ ቤት ምኸሪ ዝኾነት ኤርትራን ንምምስራት ናይቲ ዳግማይ ምርመራ ዘካይድ ሓድሽ ኮሚሽን፡ ካልእ "ፖለቲካዊ ሃቐነ" ኣለዎ ብምባል ከምዝተቓወምኦ ይፍለጥ። እንተኾነ እቲ ባይቶ፡ እዚ ሓድሽ ኮሚሽን ነቲ ክካየድ ዝፀንሐ ሓባራዊ ምርመራ "ዝምልእን" ተሓታትነት ክህሉ ዝገብርን ምዃኑ'ዩ ኣነፂሩ። እቲ ባይቶ ነዚ ብሕብረት ኣውሮጳ ዝቐረበ እማመ፡ ብ21 ድጋፍ፣ 15 ተቓውሞን 11 ድምፀ ተዓቅቦን  እዩ ኣፅዲቕዎ። ዓባይ ብሪጣንያ፣ ሰሜን ኣየርላንድ፣ ኣርጀንቲና፣ ኣርመንያ፣ ጀርመን፣ ኦስትርያ፣ ባሃማስ፣ ባሕሬን፣ ብራዚል፣ ቡልጋርያ፣ ቸክ ሪፐብሊክ፣ ዴንማርክ፣ ፊጂ፣ ፈረንሳ፣ ጣልያን፣ ጃፓን፣ ማርሻል ኣይላንድስ፣ ሜክሲኮ፣ ኔዘርላንድስ፣ ፖላንድ፣ ሪፐብሊክ ኦፍ ኮርያ፣ ዩክሬንን ኡራጋይን፡ ነቶም ዝተፈፀሙ ግህሰታት ዘፃሪ ኮምሽን ክቐውም ድጋፈን ዝሃባ እየን። ኤርትራ፣ ቻይና፣ ሩስያ፣ ሶማልያ፣ ህንዲ፣ ኮትዲቫር፣ ኩባ፣ ካሜሮን፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጋቦን፣ ናሚብያ፣ ፓኪስታን፣ ፊሊፒንስን ቬንዝዋላን ድማ ነቲ እማመ ምቅዋመን ይዝከር። እዞም ተመዚዞም ዘለዉ ብውልቀኦም ዘገልግሉ ኮምሽነራት ኣብቲ ዝመፅእ ወርሒ ሰነ/ሓምለ ናይ ቃላዊ መግለፂ ከቕርቡ፡ ኣብቲ ኣብ ዝመፅእ ወርሒ መስከረም/ጥቅምቲ ዝካየድ መበል 52 ጉባኤ እቲ ባይቶ ድማ፡ ናይ ፅሑፍ ፀብፃብ ከቕርቡ ተሓቲቶም ኣለዉ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝተወልዐን ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝቕፅል ዘሎን ኲናት፡ ህይወት ኣሽሓት ሰባት ቀዚፉ፣ ጠንቂ ሰፊሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ፣ ሚልየናት ካብ መረበቶም ኣመዛቢሉን ተፀበይቲ ህፁፅ ሰብኣዊ ረድኤት ገይሩን ኣሎ። ኣብ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ክሳተፉ ዝጸንሑ ኩሎም ወገናት ከም ገበናት ኲናት ዝኣመሰሉ ዝተፈላለየ ግህሰት ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ መሰላት ምፍጻሞም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ይኸሱ። ፋቱ ቤንሱዳ (ጋምቢያ) ኣደ መንበር እቲ ሓድሽ ኮምሽን ኮይና ዝተመዘዘት ፋቱ ቡንዴሳ፡ ካብ 2012 ክሳብ 2021 ኣኽባሪት ሕጊ ዓለምለኸ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ኵናት (International Criminal Court) ኮይና ኣገልጊላ። ቅድሚኡ ድማ ምኽትል ዓቃቢት ሕጊ እቲ ቤት ፍርዲ ኮይና ንዓመታት ኣገልጊላ'ያ። ጋምቢያዊት ፋቱ ቡንዴሳ ናብ ዓለምለኸ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ኵናት ቅድሚ ምፅንባራ፡ ኣብ ጉዳይ ሩዋንዳ ላዕለወይቲ ኣማኻሪት ሕግን ጠበቓን ኮይና ኣብ ታንዛንያ ሰሪሓ። ኣብ ሃገራ ጋምቢያ ከኣ ዋና ኣኽባር ሕግን ሚኒስትር ፍትሕን ዝነበረት ፋቱ፡ ኣብ ካልኦት ላዕለዎት ሓላፍነታት'ውን  ሰሪሓ እያ። ንፕረዝደንት ጋምቢያን ካቢኔን'ውን ቀንዲ ኣማኻሪት ሕጊ ኮይና ከምዝሰርሐት ሓበሬታ እቲ ባይቶ የረድእ። ኣብ ከይዲ ስግግር ፍትሒ ውህሉል ልምዲ ስራሕ ዘለዋ ካሪ ቤቲ፡ ኣብ ሰብኣዊ መሰላት ደቂኣንስትዮ፣ ስርዓተ ፆታ፣ ሕገ መንግስትን ምምሕዳራዊ ሕግታትን ብዙሕ ስራሕቲ ኣበርኪታ። ኣብዚ እዋን ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኬንያ ጠበቓን ተሓላቒትን ዝኾነት ካሪ ቤቲ፡ ኣብ ዓመፃትን ጎንፅታትን ምስ ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ደቂኣንስትዮ ኣብ ዝዛመዱ ስራሕቲ ኣድሂባ ትሰርሕ። ካሪ ቤቲ፡ ካብ ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 2009 ክሳብ 2010 ኣብ ኮምሽን ሓቂ ፍትሕን ዕርቅን ኬንያ ምክትል ኣደ መንበርን ኮምሽነርን ኮይና ከምዘገልገለት ኣብ ድሕረ ገፅ እቲ ባይቶ ተገሊፁ ይርከብ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ዓለምለኸ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ኵናት ቦርድ ዳይሬክተራት ትረስት ፈንድ ተወካሊት ኣፍሪቃ፣ ኣብ ኮምሽን ሓባራዊ ክትትልን ግምገማን ደቡብ ኣፍሪቃ ድማ ኣማኻሪት ስግግር ፍትሒ ኮይና ሰሪሓ እያ። ከምኡ'ውን ብወራር ዝተትሓዘ ግዝኣት ፍልስጤም ኣብ ዘፃርይ ዘይሻራዊ ኮምሽን ኣባል ኔራ። ስቲቨን ራትነር ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሚቺጋን ፕሮፌሰር ሕጊ እዩ። ትምህርትን ምርምርን ፕሮፌሰር ራትነር ኣብ ዓለምለኸ ሕጊ፣ ዓለምለኸ ሕግታት ሰብኣውነት፣ ስልትታት ፀረራዕዲ፣ ኣብ ተሓታትነት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ኢንቨስትመንት ወፃእን ዝምልከት ዘድሃቡ'ዮም። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ጉጅለ ሰብሞያ ካምቦዲያን ኣብ ስሪላንካ ጉጅለ ሰብሞያ ተሓታትነትን ኣባል ኮይኑ ኣገልጊሉ። ካብ 2008 ክሳብ 2009 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ድማ ኣብ ጀኔቫ ክፍሊ ሕጊ ኮሚቴ ቀይሕ መስቀል ሰሪሑ። ፕሮፌሰር ስቲቨን ራትነር፡ ኣብ ቤት ፅሕፈት ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣማኻሪ ዓለምለኸ ሕግን ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ዕርቂ ዳይነትን በዓልሞያ ኮይኑ ከምዝሰርሐ ሓበሬታ እቲ ባይቶ የመልክት።


ብጾታዊ ዓመጽ ዝተጠርጠረ ተጻዋቲ ጋንታ ማንቸስተር ዩናይትድ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ

ተጻዋቲ ጋንታ ማንቸስተር ዩናይትድ ማሶን ግሪንዉድ ብጾታዊ ግህሰት ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ከምዝወዓለ ተገሊጹ። ማሶን ግሪንዉድ፡ ምስ ጾታዊ ግህሰትን መጥቃዕትን ዝተሓሓዝ ክስታት ብማሕበራዊ ሚድያ ምቕራቡ ስዒቡ’ዩ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ዝኣተወ። ፖሊስ ማንቸስተር “ሓንቲ ሰበይቲ ንፍጻመታት ኣካላዊ ጥቕዓት ዝሕብር ናይ ስእሊን ቪድዮን መረዳእታ ኣብ ማሕበራዊ ብምጥቅዓ” እቲ ጉዳይ ክፍለጥ ከምዝኸኣለ ኣረዲኡ’ሎ። ወሲኹ ድማ “ምስዚ ናይ ግህሰትን ጥቕዓትን ክሲታት ብዝተሓሓዝ ዝተጠርጠረ ኣብ 20ታት ዕድመ ዝርከብ ሰብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተወ ክነረጋግጽ ንኽእል ኢና” ክብል ኣፍሊጡ። ግሪንዉድ ምስቲ ጉዳይ ብዝተኣሳሰረ ሕቶታት ይቐርበሉ ብምህላዉ ገና ካብ ቤት ማእሰርቲ ከምዘይወጽአ ይግለጽ። ጋንትኡ ማንቸስተር ዩናይትድ ብወገና ክሳብ ተወሳኺ ወግዓዊ መግለጺ ዝወሃብ ንልምምድ ኮነ ንጻወታ ናብ ሜዳ ከምዘይምለስ ሓቢራ’ላ። “ዝኾነ ይኹን ጥቕዓት ሸለል ኣይንብሎን” ዝበለት ጋንትኡ፡ ነቲ ብማሕበራዊ መራኸቢ ዝቐረበ ክስታት ከምዝፈለጠት ግን ከኣ “እቲ ምጽራይ ክሳብ ዝውደብ” ዝኾነ ዓይነት ርእይቶ ካብ ምሃብ ከምእትዕቀብ ገሊጻ። ማሶን ግሪንዉድ ብወገኑ ነቲ ብማሕበራዊ ሚድያ ዝቐረበ ክስታት መልሲ ወይ መብርሂ ኣይሃበን። እቲ ወዲ 20 ዓመት ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ፡ ኣብ ኣካዳሚ ማንቸስተር ዩናይትድ ከምዝዓበየን ኣብ ወርሒ ለካቲት 2021 ምስታ ጋንታ ናይ ኣርባዕተ ዓመት ውዕሊ ከምዝተፈራረመን ይፍለጥ።


ኬንያ፡ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ዋጋ ዘኽፍለን ዘሎ ሕጽረት ማይ

ርእሰ ከተማ ኬንያ ናይሮቢ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብምኽንያት ምልውዋጥ ኩነታት ኣየርን ምእራግ ናይ ማይ መስመራትን ከቢድ ሕጽረት ዝስተ ማይ ኣጋጢሙዋ ኣሎ። ኣብ ከም ኪበራ ዝበሉ ሻውላት ዝነብሩ ሰባት ድማ፡ ማይ ብውልቂ ካብ ዝሸጡሎም ሰባት ስለ ዝኾነ ዝረኽቡ፡ እቲ ኣብታ ከተማ ዘሎ ሕጽረት ዝስተ ማይ እቲ ቀረብ ክቆጻጸሩዎ መገዲ ከፊቱሎም ይርከብ። ይኹን'ምበር፡ ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ዝኸፍልኦ ዘለዋ ዋጋ ልዕሊ ገንዘብ እዩ። "እቶም ምሸት ማይ ዝሸጡልና ሰባት መብዛሕትኦም ደቂ ተባዕትዮ'ዮም። ንጾታዊ ርክብ ዝደፋፍእ ነገር ክገብሩ እንከለው ኣይኾንን ኢልኪ እንተነጺግኽዮም ማይ ኣይህቡኽን" ትብል ሓንቲ ነባሪት ኪበራ። ኪበራ፡ እቲ ኣብ ናይሮቢ ዝዓበየ ብዙሓት ድኻታት ዝነብርሉ ሻውል ኮይኑ ኣብዚ ማይ ዓብዪ ፈተና እዩ። መብዛሕትኦም ብዓበይቲ ጀሪካናት ማይ እናዓደጉ'ዮም ዝናበሩ። ሜሪ፡ መዓልታዊ ሸሞንተ ጃሪካናት 20 ሊትሮ ማይ ክተመላልስ ትውዕል። ወርሓዊ ርብዒ ወርሓዊ እቶታት ዝኾነ 18 ዶላር ክኣ ኣብ ማይ ተጥፍኦ። ኣብ ኪበራ፡ ብዙሓት ድኻታት ስድራቤታት ማይ መኽፈሊ ገንዘብ ኣዝዮም'ዮም ዝጽገሙ። ሜሪ፡ ሓደ ምሸት ማይ ክትቀድሕ ወጺኣ ግዳይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ኮይና እያ። "ክልተ'ዮም ነይሮም፤ ክዳነይ ቀዲዶምዎ። እተን ኣውያተይ ሰሚዐን ዝመጽኣ ደቂ ኣንስትዮ ቅድሚ ምምጽአን ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞምለይ" ትብል። ጾታዊ ዓመጽ ዝበጽሐን ደቂ ኣንስትዮ፡ ካብቲ ሕብረተሰብ ዝበጽሐን ተነጽሎ ብምስጋእ ናብ ፖሊስ ሪፖርት ኣይገብራን። ፖሊስ፡ መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሐን ጾታዊ ዓመጽ ናብ ፖሊስ ስለ ዘየብጽሕኦ ኣብ ልዕሊ ከምዚኦም ዝበሉ ጉዳያት ክሲ ምምስራት ኣዝዩ ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ይገልጽ። "እቲ ዓብዪ ጸገም ፖሊስ ብጥቕልሉ ዝብሃሉ ወይ ጥርጣረታት መርመራ ዘይገብር ምዃኑ'ዩ። ፖሊስ ኣብ ዝፍለጥ ጉዳይ ንዝረኸቦ ሓበሬታ'ዩ ዘጻሪ። ዝፍለጡ ጥርዓናት ተቐቢልና ክነጻሪ ግን ድሉዋት ኢና" ኢሉ ወሃቢ ቃል ፖሊስ ኬንያ ብሩኖ ሺሶ። ኣብቲ ከባቢ መንግስቲ ዘዳለዎም ናይ ማይ ቱቦታት እኳ እንተሃለው ነቲ ዘሎ ጠለብ ዘማልኡ ግን ኣይኮኑን። ኣብ ናይሮቢ፡ ካብ 2005 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ሕጽረት ማይ ከጋጥም ጸኒሑ። ነዚ ስዒቡ ኣብ ከም ኪበራ ዝበሉ ከባቢታት ብውልቂ ማይ ዝሸጡ ሰባት ነቲ ዘጋጠመ ክፍተት ንምምላእ ቦታ ወሲዶም። ገንዘብ ከፊልካ ማይ ምምጻእ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ህይወተን ኣዝዮም ከበድቲ ዝኾኑ ስጉምታት ክወስዳ ኣገዲዱወን እዩ። "እቲ ማይ ዝሸይጥ ሰብ ክሳብ ዝሓተኒ ማይ ብልቓሕ ይወስድ ነይረ፤ 'እዚ ኹሉ ገንዘብ መዓዝ ኢኺ ክትከፍልዮ?' ኢሉ ሓቲቱኒ። ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ምንም ነገር የብለይን ምስ በልኩዎ፡ ኣካልኪ ዕዳኺ መኽፈሊ ክኾነኪ'ዩ ኢሉኒ" ትብል ግዳይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ዝኾነት ጃኔ። ኣብ ኪበራ ዝነብራ ደቂ ኣንስትዮ ብዝበጽሐን ጸገማት ምኽንያት ስነ ልቦናዊ ድጋፍ ንምርካብ ናብ ኡማንዴ ይኸዳ። "እዞም ስልጠናታት ገለ ስነ ኣእምሮኣዊ ጸገማት እተን ግዳያት ንነዊሕ ዓመታት ዝጸርኦም ሸኽምታት ንምቅላል ዝሕግዙ'ዮም" ትብል ቤናዚር ኦሞቶ። ገለ እዚ ኩነታት ዘተሓሳሰቦም ነበርቲ እቲ ከባቢ 'ማይ ንምርካብ ዝኽፈል ጾታዊ ርክብ የብቅዕ' ዝብል ጎስጓስ ብምጅማር ወነንቲ ናይ ማይ ቦትታት ደቂ ኣንስትዮ ክቐጽሩ ጸቕጢ ገይሮም። ሓንቲ መንእሰይ፡ "ሕጂ ማይ ክቀድሕ መጺአ ጓል ኣንስተይቲ ክትሸይጥ ምስ ርኣኹ ጽቡቕ ተሰሚዑኒ። ቅድሚኡ እክብ ኢሎም ዊድ ዘትክኹ መናእሰይ ደቂ ተባዕትዮ እየ ዝረክብ ነይረ" ኢላ። ብርክት ዝበሉ ዘይመንግስታዊ ትካላት ብደረጃ ሃገር ዝኾነ ማይ ዘቕርብ ኣካል ተቓላዕቲ ዓማዊል ከይምዝምዝ ለውጢ ክግበር ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ጻውዒት የቕርቡ ኣለው።


ሞሮኮ፡ ብጾታዊ ዓመጽ ዝተጠርጠሩ 11 ውልቀሰባት ማእሰርቲ 20 ዓመት ተፈሪዶም

ቤት ፍርዲ ሞሮኮ፡ ኣብ 2018 ጓል 17 ዓመት ጓል ኣንስተይቲ ብንጭዋይ ኣዝዩ ጭካነ ብዝተመልኦ መገዲ ብምዕማጽ ገበነኛታት ኮይኖም ዝረኸቦም 11 ደቂ ተባዕትዮ ን20 ዓመት ክእሰሩ ፈሪድዎም። ከድጃ፡ እቶም ዝዓመጹዋ ሰባት ገይሮምዎ እትብሎ ኣብ ዝባና ዝዓረፈ ውቃጦታት፣ ዝተቓጸለን በሰላ ዝመልዎ ሰብነታን ንህዝቢ ኣርኢያቶ እያ። ኣብ 2018 ኣብ ዝሃበቶ ቃለ መሕተት፡ ነቶም መጥቃዕቲ ዘብጽሑላ "ፈጺመ ይቕረ ኣይብሎምን" ኢላ ነይራ። ጉዳይ ከድጃ ኣብታ ሃገር ሓያል ቁጥዐ ከልዕል እንከሎ #JusticePourKhadija ዝብል ጎስጓስ ክልዓል ምኽንያት ኮይኑ'ዩ። ጠበቓ ኢብራሂም ሃቻኔ ንኣገልግሎት ዜና ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ጥርጡራት ገበን ዘይሕጋዊ ምዝውዋር ሰባት ክሳብ 30 ዓመት ዝበጽሕ ማእሰርቲ ስለዝፍረዶም፡ እቲ ኣብ ልዕሊ እዞም ጾታዊ ዓመጽ ዘብጽሑ ውልቀሰባት ዝተዋህበ መቕጻዕቲ "ከቢድ" ኣይኮነን ኢሉ። እቶም ገበነኛታት 16 ሽሕ ዶላር መቕጻዕቲ'ውን ክኸፍሉ ከም ዝተፈርዶም ሓቢሩ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ኣብ ሞሮኮ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ልሙድ ከም ዝኾነ ብምጥንቃቕ፡ ልዕሊ ፍርቂ ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝበጽሐን ዘመልክቱ መጽናዕታት ከምዘለው ገሊጾም። ኣብ 2018፡ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ጓል ኣንስተይቲ ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ግዱድ መርዓ፣ ኣብ ህዝባዊ ቦታታት ዝፍጸም ጾታዊ ግህሰትን ካልኦት መጥቃዕታትን ዘቕጽዕ ሕጊ ኣሕሊፉ ነይሩ። ይኹን'ምበር ሂዩማን ራይትዎች፡ መንግስቲ ኣብ ሓዳር ዘጋጥም ጾታዊ ዓመጽ ገበን ኣይገበሮን፤ ዘቤታዊ ዓመጽ ዝበሃልከ እንታይ'ዩ ዝብል ንጹር ኣይገበሮ ክብል ነቒፉዎ። ከድጃ፡ ኣብ ትሕቲ እቶም መጥቃዕቲ ዘብጽሑላ ሰባት ብዙሕ ስቅያት ከም ዘሕለፈት ብምግላጽ "ኣዕኒዮምኒ'ዮም" ትብል። "ብዙሕ ግዜ ከምልጥ ፈቲነ'የ፤ ግን ተታሒዘ ተሃሪመ" ክትብል ኣብ ቴሌቪዥን እታ ሃገር ተዛሪባ። "ኣሳቕዮምኒ፤ መግብን ማይን ኣይህቡንን። ሰብነተይ ክሕጸብ ኣየፍቅዱለይን" ኢላ። ብዙሓት ዜጋታት በቲ ዝበጽሓ መጥቃዕቲ እታ ሃገር ክስንብዱ እንከለው፡ ስድራቤት እቶም ግዳያት ግን ከድጃ ኣብ ሚድያ ትሕሱ ኣላ ክብሉ ነቒፎምዋ።


ኣመሪካ፡ ብጾታዊ ጥቕዓት ዝተኸሰሰ ኣመሓዳሪ ኒውዮርክ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ተሓቲቱ

ኣመሓዳሪ ኒው ዮርክ ኣንድሪው ኩዋሞ ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ጥቕዓት ምፍጻሙ ብገለልተኛ መርመራ ድሕሪ ምርግጋጹ፡ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ፕረዚደንት ባይደን ጸዊዑ፡፡ እቲ ኣመሓዳሪ ናይታ ግዝኣትን ፌደራልን ሕጊ ከም ዝጠሓሰ ዓቃቢት ሕጊ ለቲትያ ጄምስ ምስ ገለጸት ድሕሪ ሰዓታት ፕረዚደንት ባይደን ንተግባር እቲ ኣመሓዳሪ ኾኒኑ። ኣመሓዳሪ ኩዋሞ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ግና፡ ንዝኾነ ሰብ ካብ ኣገባብ ወጻኢ ከም ዘይተንከፈን ኣብ ስርሑ ከም ዝቕጽልን ገሊጹ። እቲ ካልእ ናይ ገበን ምርመራ ዝግበረሉ ዘሎ ኣመሓዳሪ፡ ብድምጺ ካብ ሓላፍነቱ ክወርድ ይኽእል እዩ። ፕሬዝደንት ባይደን ኣብ ቤተ መንግስቲ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኩዋሞ "ብፍቓዱ ካብ ሓላፍነቱ ክወርድ ዘለዎ ይመስለኒ" ኢሉ። ወሲኹ፡ "እቲ ናይ ግዝኣት ሓጋጊ ካብ ስልጣኑ ከውርዶ ውሳነ ከሕልፍ ከም ዝኽእል ይርድኣኒ፤ ብርግጽ ኣነ ኣይልጥን፤ ንኹሉ እቲ መረዳእታ ኣየንበብክዎን" ብምባል ተዛሪቡ። እቲ ኣመሓዳሪ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ጥቕዓት ከም ዝፈጸመለን ምስ ከሰሰኦ ዓቃቢ ሕጊ መርመራ ከካይድ ጀሚሩ። ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ድማ መርመርቲ ንመሳርሕቱን ካብተን ጥርዓን ዘቕረባን ሓዊሱ ኣስታት 200 ሰባት ዘዘራረቡ ኮይኖም፡ ብዓሰርተታት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰነዳት፣ መልእኽቲታትን ፎቶታትን መርሚሮም እዮም። ከም ውጽኢቱ ድማ ‘‘ኣመሓዳሪ ኣንድሪው ኩሞ ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ጾታዊ ጥቕዓት ብምፍጻም ናይታ ግዝኣትን ፌደራልን ሕጊ ከም ዝጠሓሰ እቲ ገለልተኛ ምርመራ ደምዲሙ እዩ" ኢላ ዓቃቢት ሕጊ ላቲትያ ጄምስ፡፡ ወሲኻ፡ እቲ ኣመሓዳሪ "ተቐባልነት ዘይብሉን ኣብ ድልየት ዘይተመስረተን ምትንኻፋት ፈጺሙን ብዙሓት ጽዩፋት ዘረባታት ተዛሪቡን እዩ" ኢላ። እቲ ኣመሓዳርን መሳርሕቱን ንሓንቲ ነቲ ኣመሓዳሪ ዝኸሰሰት ሰራሕተኛ ከም ዝተበቀሉዋ እታ ዓቃቢት ሕጊ ዝለጸት ኮይና፡ ገለ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ከም ዝተገታገተን፣ ከም ዝሰዓመን ወይ ኣብ ሰለፉ ኮፍ ክብላ ከም ዝገበረን ገሊጸን፡፡ ሓንቲ ካልእቲ ጡባ ንምሓዝ ከም ዝፈተነን ሓንቲ ተሓጋጋዚቱ ዝነበረት ድማ ምስ ዓበይቲ ሰብኡት ጾታዊ ርክብ ንምፍጻም ፍቓደኛ አንተኾይና ከም ዝሓተታን ተዛሪበን፡፡ ኣንድሪው ኩዋሞ ካብ ክሲታት ጾታዊ ጥቕዓት ብተወሳኺ፡ ዘይምቹእ ናይ ስራሕ ከባቢ በምፍጣር እውን ተኸሲሱ እዩ፡፡ ንሱ ግን ነቶም ክሲታት ነጺግዎም፡፡ "ኣነ ወዲ 63 ዓመት እየ፤ ሙሉእ ዕብየተይ ህዝቢ ዝርእዮ እዩ ነይሩ። ኣነ እቲ ዝተባህለ ሰብ ኣይኮንኩን፤ ከምኡ ኮይነ እውን ኣይነበርኩን" ክብል ገሊጹ።


ናይጀርያ፡ ሓይልታት ጸጥታ 13 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ቀቲሎም - ጸብጻብ

ሓይልታት ጸጥታ ናይጀርያ ኣብ ዝሓለፉ 10 ዓመታት ልዕሊ 13 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ከም ዝቐተሉ ሓደ መጽናዕቲ ገሊጹ። እዚ ኣብ ኣፍሪቃ ዴሞክራስን ሰብኣዊ መሰላትን ኣብ ምዕባይ ዝሰርሕ ማእከል ልምዓትን ዴሞክራስን ዝተባህለ ዘይመንግስታዊ ትካል ዝተኻየደ መጽናዕቲ እዩ። እቲ ማእከል ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ድማ ኣሽሓት ሰባት ግዳያት ስቅያት፣ ዘይሕጋዊ ማእሰርትን ቕትለትን ከም ዝኾኑ ብምግላጽ እዚ ብዘይምሕረት "ልሙድ" ይኸውን ኣሎ ኢሉ። ሰብ መዚ ናይጄሪያ ክሳብ ሕጂ ነዚ ጸብጻብ ዝምልከት ዝሃቡዎ ርኢይቶ የለን። እቶም መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰባት ግን ንዝሓለፉ ክልተ ዓሰርታት ዓመታት ኣብ ብርክት ዝበሉ ከባቢታት እታ ሃገር ሰብኣዊ መሰላት፣ ናጽነት ፕረስን ተሳትፎ ህዝቢ ኣብ ምሕደራን ኣመልኪቱ መጽናዕቲ ገይሮም። ኣብቲ  ጸብጻብ ድማ ሓይልታት ጸጥታ እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ተገንጸልቲ ሓይልታትን "ኣሸበተርትን" ከምኡ'ውን ሰላማውያን ሰልፍታት ተቓውሞምን ንምቅላስ "ልዕሊ ዓቐን ሓይሊ" ይጥቀሙ'ዮም ይብል። ብተወሳኺ ሰብ መዚ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት #EndSARS ብዝብል ጎስጓስ ዝተኻየደ ተቓውሞ ዝነበረ ጭካነ ፖሊስ ዳህሲሱ ኣሎ። ናይጄሪያውያን፡ እቲ ሳርስ ብዝብል ዝፍለጥን ስርቂ ከወግድ ዝተጣየሰን ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ክውገድ ይጠልቡ። #EndSARS ዝብል 'ሃሽታግ' ድማ ቅድሚ ክልተ ዓመት እዩ ጀሚሩ። ሕቶ ተቓወምቲ ሳርስ እንታይ'ዩ? '#EndSARS' ወይ ድማ ሳርስ የብቅዕ፡ ዝብል ጎስጓስ ነዞም ዝስዕቡ ሓሙሽቶ ሕቶታት የልዕል እቲ ማእከል ስርጸት ዴሞክራሲ እዞም ክስተታት ኣብ ሞንጎ ዜጋታት እታ ሃገር ፍርሒ ክዓስል ገይሮም እዩ ኢሉ። ስለ ዝኾነ ድማ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ዙርያ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት ስልጠና ክወሃቦምን ግህሰት ዝፈጸሙ ተሓተትቲ ክኾኑን ክጽውዕ እንከሎ ዜጋታት ሙሉእ ንሙሉእ ኣብ ምሕደራን ልምዓትን ተሳተፍቲ ክኾኑን ኣለዎም ክብል ተላብዩ።


ጾታዊ መጥቃዕቲ፡ ብጥንቆላ ተኸሲሳ ኣብ ኣደባባይ ዝተሳቐየት ጓል ኣንስተይቲ

"ኣብ ቅድሚ ዓይነይ . . . 'ቀቲልክዮ' እናበሉ የእውዩ" ነይሮም። ሞኒካ ጳውለስ፡ ኣቡኣ ብሰንኪ ወቕዒ ልቢ ሃንደበት ነፍሱ ስሒቱ ወዲቑ ክመውት እንከሎ፡ ሓዋ ኣጠንቊላ ቀቲላቶ ኢሉ ከሲሱዋ። በዚ ምኽንያት ክሳብ ሞት ዝበጽሕ ምስቓይ በጺሑዋ። "ንዓይ ኣሰንበዲ'ዩ ነይሩ። መሓዙተይ፣ ስድራይ ኩሉ . . . ገጾም ጸዋዊጎሙለይ፤ ድሓር ኣነ ሕማቕ ሰብ ደይ ኢለ ከም ዝሓስብ ገይሮሙኒ" ትብል። ወሲኻ "ከምኡ ኢሎም ክኸሱኒ እንከለው ኣነ ሕፍረትን ኢንታን ተሰሚዑኒ" ኢላ። በዚ ምኽንያት ካብቲ ዝዓበየትሉ ከባቢ ተሰዲዳ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዝኣታት ፓፓዋ ኒው ጊኒ ክትነብር ተገዲዳ። ኣብታ ሃገር፡ ምስ ጥንቆላ ብዝተሓሓዝ ዝበጽሕ ግህሰት ወይ መጥቃዕቲ ሰፊሕ እዩ። ዋላ'ውን እዚ ክሳብ ክንደይ ዘጋጥም'ዩ ዝብል ንምፍላጥ ዝሕግዝ ጭቡጥ መረዳእታ እንተዘይሃለወ፡ ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣስታት ሽዱሽተ ሽሕ ክስተት ከም ዝነበረ ጸብጻባት መንግስቲ ይሕብሩ። ገሊኦም ግን፡ ዓመታዊ ኣሽሓት ሰባት - መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮን - ብጥንቆላ ተኸሲሰን ግዳያት ስለ ዝኾና እቲ ቁጽሪ ክብ ክብል ከም ዝኽእል ይገልጹ። ካብዚ ብዝብገስ እተን ደቂ ኣንስትዮ ንኣዝዩ ዘስካሕክሕን ጾታ መሰረት ዝገበረን ግህሰት ዝተቓልዓ እየን። "ብዛዕባ ጫፍ ዝበጽሑ መጥቃዕታት ኢና ንዛረብ ዘለና፤ ክሳብ ሕጂ ካብ ዝርኣኹዎም እቶም ኣዝየም ዝኸፍኡ ግህሰታት" ትብል ሰራሕተኛ ሂዩማን ራይትስዎች ስቴፋኒ ማክሌናን። "እቲ ኣዝዮም ዝኸፍኡ፡ ብዕስለ ዝግበሩ መጥቃዕታትኮይኖም እተን ግዳያት ከም እሱር ይማረኻ፣ ይሰቓያ፣ ብዝረሰነ ሓጺን ይቃጸላ፣ ክዳውንተ ብሓይሊ ይቕደድ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ይቕተላ" ኢላ። ኣብዚ ዓመት፡ ኣብ ልዕሊ ሜሪ ኮፓሪ ዝበጽሐ መጥቃዕቲ ንብዙሓት ኣዘራሪቡ'ዩ። ጓል 30 ዓመት ሜሪ፡ ሄላ ኣብ ዝተባህለ ግዝኣት ፓፓዋ ኒው ጊኑ ድሕሪ  ብ7 ግንቦት 2021 ዓ.ም ዘጋጠመ ሞት ቖልዓ ክልተ ዓመት ወዳ ምስ ጥንቆላ ብዝተሓሓዝ ጠቐነ ኣዝዩ ጭካነ ብዝተመልኦ መገዲ እያ ተቐቲላ። ኣብ ዕዳጋ ድንሽ እናሸጠት እንከላ ብዕስለ ተታሒዛ ብህይወትታ እንከላ ብሓዊ ኣቃጺሎምዋ። ዋላ'ውን እቲ ክስተት ብቪድዮ ተቐዲሑ ኣብ ማዕኸናት ዜና እንተተጋውሐ ነዚ ተሓታቲ ክኸውን ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ የለን። ካልኦት ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ'ውን ብተመሳሳሊ ጠቐነ ግዳያት ኮይነን ናብ ጫካታት ክሃድማ ዝኽኣላ ከም ዘለዋ ማክሌናን ትዛረብ። ስቅላት ኣብ ኣደባባይ ሞኒካ፡ ብጥንቆላ ምስ ተጠቀነት ክትሃድም ክኢላ እያ። "ብጥንቆላ ብዘጋጥም ሞት ክኽሰስ እንከለኹ ኣኸለ - ዋላ ሓደ መረዳእታ ዝሓተተ ኣይነበረን። ካብ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣቦይ ተኸልኪለ። ድሕሪኡ ቤተሰበይ ኮነ እቲ ሕብረተሰብ ከም ዘይቕበለኒ ይፈልጥ ነይረ" ትብል። ኣብቲ ሽዑ እዋን ሓዋ ብጥንቆላ ክኸሳ እንከሎ ናይ ኣቡኦም ውርሻ ክብሕቶ ስለ ዝደለየ'ዩ ብሓሶት ከሲሱኒ ኢላ ትኣምን። እንተኾነ ኩሎም ምስ ጥንቆላ ብዝተሓሓዝ ዘንቅሉ ክስታት ገንዘብ ካብ ምድላይ ዝለዓሉ ኣይኮኑን፤ እኳ ድኣ ገሊኦም ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረተሰብ ካብ ዘሎ ዓሚቕ ባህላዊ እምነት ዝምንጭው'ዮም። ሞኒካ፡ "ጥንቆላ ኣብ ህዝብና ሱር ሰዲዱ'ዩ" ትብል። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ቖልዓ እንከላ ኣትሒዙ ቕትለት ይፍጸም ከም ዝነበረን እቲ ሕብረተሰብ ተቐቢሉዎ ከም ዝመጽአን ትዛረብ። "ሚዲያታት ኣብ 1990ታት እየን ብግልጺ ክዛረባሉ ጀሚረን፤ ቅድሚኡ ሰብ ከይፈለጦ ብዙሓት ይቕተሉ ነይሮም። ሕጂ ደቂ ኣንሰትዮ ናብ ኣደባባይ ተወሲደን ይስቀላ። ፈጺሙ ሰብኣዊ ኣይኮነን" ትብል። ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ምስ ጥንቆላ ብዝተሓሓዝ ዝፍጸሙ ግህሰታት ከም ዝወሰኸ ይገልጽ። እዚ ብምኽንያት እቲ ክታበት ንዘይምውሳድ ዘሎ ምጉብዕባዕን ህላወ ኮሮናቫይረስ ንዘይምቕባል ብዘሎ ዝንባለን ዝስዓበ ኮይኑ፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዘጋጥም ሞት ምስ ጥንቆላ ክተሓሓዝ ከም ዝግበር ማክሌናን ትገልጽ። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ሓንቲ ሰበይቲ በዓል ቤታ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ምስ ሞተ ንሳን ጓላን ኣጠንቊለናሉ ተባሂለን ተኣሲረንን ተሳቕየንን እየን። ማዕኸናት ዜና እታ ሃገር እታ ጓል 45 ዓመት ኣደን ጓል 19 ዓመት ጓላን ስብራት ዓጽሚ ኣዕዳው ከም ዘጋጠመንን ብዝረሰነ ሓጺን ከም ዝነደዳን ጸብጺበን። ኣብዚ ሕጂ እዋን መንግስቲ እታ ሃገር ነዚ ግህሰት ዝቃለስ ኮሚቴ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ከቕውም እንከሎ ኣቦ መንበር ቻርለስ ኣቤል፡ ኮሮናቫይረስ "ሰባት ብጥንቆላ ንክጥቅኑዎም" ከም ምኽንያት ይጥቀሙሉ ኣለው ክብል ኣጠንቂቑ። ሞኒካ ድሕሪ እቲ ዘጋጠማ ግህሰት ህይወታ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቓ ንኻልኦት ግዳያት ክትቃለስ እያ መሪጻ። ንሳ ተሰዲዳ ኣብ ካልእ ክፋል ፓፓዋ ኒው ጊኒ እናነበረት፡ ሕጂ'ውን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኣደባባይ ብእምኒ ተቐጥቂጠን ክቕጽዓ ከም እትርኢ ትዛረብ። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ፡ ሓደ ሰብኣይ ክዕምጻ ምስ ፈተነ መልሓሱ ስለ ዝነኸሰቶ ጠንቋሊት ተባሂላ ተኸሲሳ እያ። "ኣብ ቅድሚ ነቲ ክስተት ዝርእዩ ዝነበሩ ሰብ መዚ መንግስቲ እያ ተቐቲላ። ሽዑ ሓደ ነገር ክገብር ከም ዘለኒ ይርዳእ ነይረ" ትብል። ድሕሪኡ ሞኒካ ነተን ብጥንቆላ ዝኽሰሳ ደቂ ኣንስትዮ ዝሕግዝን ጎስጓስ ዝገብርን ጉጅለ ኣጣይሻ። እዚ ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት ልዕሊ 500 ሰባት ከድሕን ክኢሉ እዩ። እዚ ስራሕ ካብ እትጅምር ኣትሒዙ ሞኒካ መንበሪ ገዝኣ ተቓጺሉ'ዩ፤ ሕጂ ካብታ ሃገር ወጺኣ ኣብ ኣውስትራሊያ ስደተኛ ኮይና ትነብር ኣላ። "ካብ ሰለስተ ደቀይ ርሒቕካ ምንባር ከቢድ'ዩ፤ ውሑሳት እንተኾይኖም ሰላም ክረክብ እየ፤ ግን ይጉዳእ እየ ዘለኹ" ትብል። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ፓፓዋ ኒው ጊኒ ብፍላይ ጾታ መሰረት ዝገበረ ጸገማት ሰብኣዊ መሰላት ክትፈትሕ ኣተሓሳሲቡ እዩ። ምኽትል ኣቦ መንበር ኮሚቴ ጾታ መሰረት ዝገበሩ ግህሰታት ባይቶ እታ ሃገር ኣመሓዳሪ ኣላን በርድ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ነዚ ጸገም ንምቅላስ ዝውዕል "እኹል" ገንዘብ ንመጀመርታ እዋን ከም ዝተሰልዐ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ፓፓዋ ኒው ጊኒ ኣብ ዓለም ንደቂ ኣንስትዮ ኣዝየን ሓደገኛታት ካብ ሞንጎ ዝበሃላ ሃገራት ሓንቲ ኮይና፡ ኣስታት 70 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ እታ ሃገር ኣብ ህይወተን ጾታዊ ዓመጽ ይበጽሐን።


ብሪጣንያ፡ 'ጾታዊ ዓመጽ ኣብ ልዕሊ ደቂተባዕትዮ ዝፍጸም ኣይመስለንን ነይሩ'

ኣሌክስ ፈይስ-ብሪስ ኣብ ሓደ ዝተዓደመሉ ድግስ [‘ፓርቲ’] ብዘይፈልጦ ውልቀሰብ ክዕመጽ እንከሎ ገና ወዲ 18 ዓመት መንእሰይ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ናብ ሕደ ጾታዊነት [ንተመሳሳሊ ጾታ ዝፈትው ወይ ‘ገይ’] ዝተቐየረ ኮይኑ ካብ ዝነብረላ ንኢሽተይ ከተማ ናብ ማንቸስተር ንትምህርቲ ከይዱ’ሎ። “ንሕደ-ጾታውያን ናብ ዝተኸፈተ እንዳመስተ ክኸይድ ከለኹ ንኻልኣይ ጊዜ ይመስለኒ። ኣነን መሓዛይን ናብቲ ዝተዓደምናሉ ገዛ ተሓዊስና። ሽዑ ኣነ ገርሂ መሓዙት ንምርካብ ዝህንጠውን ምስ ሰባት ተቐራራብን ነይረ” ይብል። ኣሌክስ ኣብቲ ተደፋፊኡ ዝኸደሉ ገዛ ብመዕወኒ ዕጽ ክድንዝዝ ከም ዝተገበረ’ዩ ዝኣምን። “ነቲ ገዛ ዝውንን ሰብ መስተ ይቐድሓለይ ነይሩ፤ ሽዑ ክድንዝዝ ከለኹ ተሰሚዑኒ። ናብ መደቀሲ ክፍሊ ወሲዱ ከኣ ደፊሩኒ። ምስቲ ዓራት ተኣሲረ ዝነበርኩ መሲሉ ተሰሚዑኒ” ክብል ከኣ ነቲ ዝተፈጠረ ኩነታት ይዝክሮ። ኣሌክስ ነቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝተፈጸመ ተግባር ኣብ ውሽጡ ቀቢሩ ክሕዞ’ዩ ወሲኑ። “ጾታዊ ዓመጽ ኣብ ልዕሊ ደቂ ተባዕትዩ ዝፍጸም ኣይመስለንን ነይሩ። ኣብ ልዕሊ ጓልኣንስተይቲ ጥራይ ከም ዝፍጸም ገይረ ክሓስብ ኮይነ’የ ዓብየ። እዚ ከኣ ነቲ ኣብ ልዕለይ ዝተፈጸመ ከይዛረቦን ናብ ፖሊስ ከይሕብርን ኣኽቢዱለይ። ምኽንያቱ ዝእመን’ውን ኣይመሰለንን” ክብል ዝነበሮ ስግኣት የረድእ። ኣሌክስ ኣብዚ እዋን ግህሰት፣ ጾታዊ መጥቃዕትን ዓመጽን ንዝተፈጸሞም ደቂ ተባዕትዮ፣ ኣወዳት ቆልዑን ብሓዲኡ ጾታ ክጽውዑ ዘይደልዩ ሰባትን ሓገዝ ናይ ዝገብር ‘ሰርቫይቨርስ ዩኩ’ ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ ትካል ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ’ዩ። ኣብ ዓመተ 2020 ክሳብ ወርሒ መጋቢት ጥራይ ሓደ ካብ 100 ደቂተባዕትዮ፡ ዝኾነ ዓይነት ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸሞ ወይ ፈተነ ከም ዘጋጠሞ ኣብ እንግሊዝን ዌልስን ዝተገበረ ዳህሳስ ገበን የመልክት። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት እቲ “ኣብ ታሪኽ ገበን ብሪጣንያ እቲ ኣዝዩ ጨካን ፈጻሚ ጾታዊ ግህሰት” ብዝብል ዝግለጽ ረይንሃርድ ሲናጋ ን48 ደቂተባዕትዮ ኣብ ከተማ ማንቸስተር ካብ ዝርከቡ ባራት ናብ ገዝኡ ብምውሳድ ዓሚጹ። እዚ ከባቢ ድማ ካብቲ ኣሌክስ ምስቲ ዝደፈሮ ሰብ ዝተራኸበሉ ከባቢ ዝርሕቕ ኣይኮነን። ሲንጋ ነቶም ደቂ ተባዕትዮ ኣገዲዱ ብምውሳድ ክጋሰሶም ከሎ ነቲ ዝፍጽሞ ተግባር ብቪድዮ ይቐድሖ ነይሩ። ሰርቫይቨርስ ዩኬ ዘካየዶ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ምስ ጠቕላላ ደቂ ተባዕትዮ ክነጻጸር ከሎ ኣብ ልዕሊ እቶም ‘ገይ’ ብዝብል ዝግለጹ ሕደ-ጾታውያንን ድርብ ወይ ክልቲኡ ጾታ ዘለዎም ደቂተባዕትዮን ዝፍጸም ጾታዊ ግህሰት ይዛይድ። ካብ 505 ሕደ-ጾታውያንን ድርብ ጾታውን ኣብ ዝኣከብዎ ድምጺ እቶም 47 ሚኢታዊት ጾታዊ ግህሰት ከም ዝተፈጸሞም ክገልጹ ከለዉ፤ ካብኦም ልዕሊ ሲሶ ዝኾኑ ከኣ ብዛዕባ እቲ ዝበጽሖም መጥቃዕቲ ንኻልእ ሰብ ክዛረቡ ዘይደፈሩ እዮም። ኣብቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ዝገበርዎ ዳህሳስ፡ ሓደ ካብ ሸውዓተ ሰባት ጥራይ ነቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝተፈጸመ ጾታዊ ግህሰት ንፖሊስ ከም ዝሓበረ ክፈልጡ ኪኢሎም ነይሮም። ዳርጋ ርብዒ ካብቶም ንፖሊስ ዝሓበሩ ከኣ ዝኣምኖም ከምዝይረኸቡ ወይ ጥርዓኖም ብትኹረት ከም ዘይተትሓዘ ይስምዖም። “ብመዕወኒ ዕጻት ኣደንዚዝካ ወይ ምስ ብዙሓት ሰባት ኮይንካ ዝፍጸም ጾታዊ ርክብ ኣዝዩ ንተነጽሎ ዘቃልዕ’ዩ” ዝብል ኣሌክስ “ዝኾነ ሰብ ብኸምዚ ዝበለ ኩነታት ጾታዊ መጥቃዕቲ እንተተፈጺምዎ ንፖሊስ ዝሕብረሉ ኣጋጣሚ ዝተሓተ’ዩ” ክብል የረድእ። ኣብ መሰላት ሕደ-ጾታውያን ዝነጥፍ ጋሎፕ ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ እውን ጾታዊ ግህሰተትን መጥቃዕትን ንዝተፈጸሞም ሰባት ይሕግዝ። “ሕደ-ጾታውያንን ብሓዲኡ ጾታ ዘይጽውዑን ደቂ ተባዕትዮ ንነብሶም ወይ ንዘጋጥሞም ነገራት ኣብቲ ብዙሓት ዝዛረቡሉ ጾታዊ ዓመጻት ኣእትዮም ኣይርእዩን። ነዓኣቶዎም ዝወሃብ ሓገዝ እውን ኣዝዩ ዝተሓተ እዩ” ትብል ዋና ፈጻሚት ስራሕ እቲ ትካል ሌኒ ሞሪስ። ብዙሓት ነዚ ክዛረቡ ወይ ከቃልዑ ከም ዘይረኣዩ ብመጽናዕቲ ከም ዘረጋገጹ ከኣ ትሕብር። "ብዘይገለ ሙያዊ ሓገዝ ምስቲ ዘጋጠሞም ነገር ንበይኖም’ዮም ዝግደፉ። ጉዳይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ክለዓል ከሎ ንኹሎም ግዳያት ብዘማእኸለ ክኸውን ኣለዎ። ኩሎም ግዳያት መጥቃዕቲ ከኣ ብማዕረ ሓገዝ ክረኽቡ ምግባር የድልይ" ኢላ። ሊ [ስሙ ዝተቐየረ] ንጾታዊ ኩነታቱ ምኽንያት ብምግባር ነንብሱ ክጎድእ ፈቲኑ ናብ ሆስፒታል ኣብ ዝተወሰደሉ እዋን ወዲ 15 ዓመት ነይሩ። ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝኸውን ብኣማኻሪኡ ጾታዊ ግህሰት ስለ ዝተፈጸሞ እዚ ኣጋጣሚ ንዓመታት ናብ ፍርሒ ከም ዘእተዎ ይዛረብ። “እዚ ናይ ህይወተይ ኣጋጣሚ ንዓሰርተ ዓመት ዝኣክል ኣብ ካልኦት ናይ ህይወተይ ምንቅስቓሳት ይኣቱ ነይሩ። ጾታዊ ዓመጽ ከም ንቡር ክውሰድ ብምኽኣሉ ከኣ ኣነ’ውን ንነብሰይ ብዙሕ ኣይግደሰላን ነይረ” ይብል ንዘሕለፎ ኩነታት ብምዝካር። “ኣብ ርእሰይ ካብ ዘሎ ጭንቀት ክሃድም እፍትን ነይረ፤ ፈውሲ ምርካብ ግን ኣዝዩ ኣጸጋሚ ኮይኑኒ። ካብቲ ናብ ውሽጠይ ሱር ዝሰደደ ጸገማተይ ንምውጻእን ምስ ዘለኹሉ ስምዒት ንምስናይን ብዝብል ብመዕወኒ ዕጻት ከምኡ’ውን ወሲብ ንነብሰይ ክጸምድ ጀሚረ፤ እዚ ከኣ ተወሳኺ ጸገም ኣኸቲሉለይ” ይብል ሊ። ሓገዝ ክግበረሉ እንተዝሕተት’ውን እቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝተፈጸመ ነገር ከም ጾታዊ ግህሰት ዝቑጸር ምዃኑ ዋላ ሓደ ኣፍልጦ የብሉን።


ኤየር ቢኤንቢ ንሓንቲ ጾታዊ ዓመጽ ዘጋጠማ ቱሪስት 7 ሚልዮን ዶላር ከፊሉ

ኣካረይትን ተኻረይትን ገዛ ዘራኽብ ትካል ኤየር ቢኤንቢ ንሓንቲ ‘ቱሪስት’ ኣብ ኒውዮርክ ድሕሪ ዝበጽሓ ሓደጋ 7 ሚልዮን ዶላር ክኽሕሳ ከምዝተገደደ ተገሊጹ። ብመሰረት ጸብጻብ ማእከን ዜና ብሉምበርግ እታ ኣውስትራልያዊት በጻሒት ሃገር ኣብቲ ብመገዲ ኤየር ቢኤንቢ ዝተኻረየቶ ገዛ ኣብ ድሮ ሓድሽ ዓመት ናይ 2015 እዩ ብኻራ ብምፍርራሕ ጾታዊ ዓመጽ ተፈጺምዋ። እታ ምስ መሓዝኣ ዝነበረት ግዳይ፡ መፍትሕ ናይቲ ገዛ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዝነበረ ድኳን ኣብቲ ዕለት ከም ዝተረከበቶ እቲ ጸብጻብ ይገልጽ። እቲ ጥርጡር ቅዳሕ ናይቲ መፍትሕ ብምሓዝ ኣቐዲሙ ናብቲ ገዛ ብምእታው ነቲ መጥቃዕቲ ፈጺምዎ ክኸውን ከም ዝኽእል ተሓቢሩ። እታ ቱሪስት ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ ናብቲ ገዛ ኣብ ዝኣተወትሉ፡ ወዲ 24 ዓመት ጥርጡር ጁንየር ሊ ኣብ ባኞ ተሓቢኡ ከም ዝጸንሐ ብሉምበርግ ሓቢሩ። ብጾታዊ ዓመጽ ክሲ ቀሪብሉ ኣብ ቀይዲ ዝርከብ ሚስተር ሊ ነቲ ዝቐረበሉ ክሲ ነጺግዎ ኣሎ። ቢቢሲ ንጠበቓ ሚስተር ሊ ርእይቶኡ ክህብ ኣብ ዝሓተተሉ ፍቓደኛ ኣይነበረን። ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ፡ ጉጅለ ድሕነት ኤየር ቢኤንቢ ንፖሊስ እቲ ከባቢ ብምሕባር ግዳይ ናብ ሆቴል ከምእትውሰድ ገይሩ። እቲ ትካል ብዘይካ እቲ ዝኸፈሎ ካሕሳ፡ ግዳይ ናይ ምኽሪ ሓገዝ ክትረከብን ንወላዲታ ካብ ኣውስትራልያ ብምምጻእ ኣብ ጎድና ክትኸውን’ውን ዘድልይ ወጻኢታት ምሽፋኑ ተገሊጹ። ግዳይ ብመሰረት ዝተዋህበቶ ናይ 7 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ፡ ንትካል ኤየር ቢኤንቢ ኮነ ንወናኒ እቲ ገዛ ከም ዘይትኸስስ ብሉምበርግ ጸብጺቡ። ኣፈኛ ኤየር ቢኤንቢ፡ በን ብረይት ግና ን ኒውዮርክ ታየምስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ “ኣብ ጉዳይ ጾታዊ ዓመጻት፡ ክሳዕ ሕጂ ብዝበጻሕናዮም ምርድዳኣት፡ ግዳያት ብዛዕባ ዘጋጠሞም ብነጻነት ክዛረቡ ይኽእሉ እዮም። እዚ ነቲ ናይ ከተማ ኒውዮርክ’ውን ዝምልከት እዩ” ኢሉ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ጸብጻብ ኣምነስቲ ኣብ ግጉይ ገምጋም ዝተመስረተ'ዩ- መንግስቲ ኢትዮጵያ

ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ኣብ ትግራይ ንኣዋርሕ ኣብ ዝተኻየደ ኵናት ንዘጋጠመ ጾታዊ ዓመጽ መጽናዕቲ ብምክያድ ናብ ህዝቢ ድሕሪ ምቕራቡ፡ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ እቲ ሪፖርት ኣብ ግጉይ መጽናዕታዊ ጥበብ ዝተመስረተ እዩ ክብል ነቒፉዎ። እቲ ጸብጻብ፡ ኣብ መዓስከራት ስደተኛታት ሱዳን ብዝተኻየደ ቃለ መሕትትን ኣብ ትግራይን ንዝርከባ ግዳያትን ብሰራሕተኛታት ኣምነስቲ ካብ ርሕቀት ብዝገበሩዎ ቃለ መሕትት ዝተኣከበ ኣብ ግጉይ ኣገባብ መጽናዕቲ ዝተመስረተ ብምባል ኣብቲ ጸብጻብ ሕቶ ኣልዒሉ። እቲ ኣምነስቲ ዘውጽኦ 39 ገጻት ዘለዎ ጸብጻብ ጾታዊ ዓመጽ፡ ሰራዊት ኤርትራን ኢትዮጵያን ከምኡ እውን ሚሊሻን ፍሉይ ሓይልን ኣምሓራ ትሕቲ ዕድመን ነፍሰ ጾር ኣዴታትን ዝርከብአን ደቂ ኣንስትዮ ብምዕማጽን ብምጭዋይን ገላዩ ጾታዊ ርክብ ከም ዝገበሩወን ኣስፊሩ ኣሎ። ኣምነስቲ ካብ ለካቲት ክሳብ ሚያዝያ ኣብ ዝነበረ ኣዋርሕ፡ ኣብቲ ኵናት 1288 ግዳያት ጾታዊ ዓመጽን ግህሰትን ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ ናብ ትካላት ሕክምና ብምኻድ ሪፖርት ከም ዝገበራ ካብ ዝተፈላለዩ ትካላት ጥዕና ሓበሬታ ከም ዝረኸበ ጸብጺቡ ኣሎ። ኣብቲ መጽናዕቲ ቃለ መሕትት ዝተገብረለን 68 ሰባት፡ መብዛሕተን ናብ ትካላት ጥዕና ከም ዘይከዳ ብምጥቃስ፡ ቁጽሪ ናይተን ናብ ሕክምና ዝኸዳ ሰባት ንስፍሓት ናይቲ ዘጋጠመ ጾታዊ ዓመጽ ኣየርእን እዩ ክብል ጠቒሱ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ብወገኑ፡ ኣብ መንነት እቶም ኣምነስቲ ነቲ ሓበሬታ ንምእካብ ተጠቒመሎም ዝበሎም ማሕበረሰባዊ ሰራሕተኛታቱ ሕቶ ኣሎኒ ይብል። እቲ መግለጺ፡ ነቲ መንግስቲ ኣሸባሪ ዝበሎ ናይ ህወሓት ሓይሊ ኣሰራርሓ ንዝተረደአ ኩሉ ሕቶ መንነት እዞም ሰራሕተኛታት ምስጢር ኣይኮነን ኢሉ። ብተወሳኺ ኣምነስቲ፡ ብድሩትን ናይ ርሕቀት ዝርርብን ምስ 63 ውልቀሰባት ዝገበሮ መርመራ ክድገፍ ብዘይክእል መልክዕ ናብ ዓሚቚ መደምደምታ በጺሑ'ሎ ይብል። እቲ ቃለ መሕትት፡ "ኣብ ጨፍጫፍ ማይካድራ ዝተሳፈቱ ብዙሓት ምሊሻ ህወሓት ዝሰፈሩሉ ኣብ ሱዳን ዝርከብ መዓስከር ስደተኛታት እዩ ተኻይዱ" ይብል። ላዕለዎት ሓለፍቲ መንግስቲ ነቲ ጾታዊ ዓመጽ ሸለል ኢሎሞ እዮም ዝብል ኣብቲ ሪፖርት ዝተኻተተ ክስን ዝተበጽሐ መደምደምታን ኣብ ግምት ብምእታው፡ መጽናዕቲ ኣምነስቲ ብቑዕ ብዘይምዃኑ ጉድለት ዘለዎ ይመስል ክብል'ውን ነቒፉ። ቅድሚ ሕጂ ብኣምነስት ክወጽኡ ዝጸንሑ ገለ ጸብጻባት "ስምዒት ዘለዓዕል መጥቃዕቲ ንክፍጽምን ስም መንግስቲ ናይ ምጽላም ዘመተን ከካይድን ዝወሰነ ይመስል" ይብል እቲ ብመንግስቲ ዝወጽአ መግለጺ። ብተወሳኺ መንግስቲ ቅድሚ ሕጂ እውን ብዛዕባ እቶም ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዘለው ሓደ ሓደ ሰራሕተኛታት ኣምነስት ዘለዎም ዘይሻራዊ መርገጽን ሞያዊ ሓላፍነትን ስግኣት ከም ዘለዎ ገሊጹ ምንባሩ ብምዝካር እዚ ናይ ሕጂ ሪፖርት ከኣ ነቲ ዝጸንሐ ስግኣት ዘጠናኽር እዩ ኢሉ። ጸብጻብ ኣምነስቲ ነቲ ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት መንግስቲ ኢትዮጵያን ብሓባር ንዝገብሩዎ መርመራ ኣፍልጦ ዘይምሃቡ ኣገራሚ እዩ ይብል፥ ኣምነስቲ፡ ኣካላት ሕቡራት ሃገራት ዝኾኑ ቤት ምኽሪ ጸጥታን ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ግቡእ ምርመራ ብምክያድ ንገበነኛታት ኣብ ሕጊ ንከቕርቡ ጸዊዑ ኣሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ እዋን'ቲ ግጭት ንዝኾነ ጾታዊ ዓመጽ ዝፈጸመ ኣባል ሰራዊት ከም ዘይጻወርን ከም ዝኹንን ሓበሬታ ምሃቡ ብምዝኽኻር ካብቲ ዝተዋህቦም መምርሕን ሕግን ወጻኢ ጾታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ዝተኣመነሎም ኣብ ቅድሚ ሕጊ ቀሪቦም ንክሕተቱ መንግስቲ ኣድላይ ዝበሃል ስጉምቲ ከም ዝወስድን ይቕጽሎ ከም ዘሎን ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ጾታዊ መጥቃዕቲ ዘኸትሎ ኣካላውን ማሕበራውን ስነ ልቦናዊ ጽልዋ ኣብ ግምት ብምእታው ምስ ግዝያዊ ምምሕዳር ክልል ትግራይ ብምትሕብባር ነቲ ጉዳይ ክከታተሎ ከም ዝጸንሐ ኣዘኻኺሩ። ኣብቲ ግጭት በቲ ዘሕዝን ተግባር ተጠቒዐን ግዳይ ስነ ልቦናዊ ሃስያ ዝኾና ግዳያት ናይ ምምኽኻር ኣገልግሎት ይወሃብ ከም ዝነበረ ገሊጹ። ኣብ ርእሲኡ ኣብቲ ግጭት ኣጋጢሙ ንዝተባህለ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝምርምር ጉጅለ ከም ዘቖመ ኣፍሊጡ ነይሩ። ጾታዊ ዓመጽ ፈጺሞም ዝተባህሉ ኣባላት ሰራዊት ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ከም ዝኣተው ቀዳማይ ምኒስተር ገሊጹ ነይሩ። ይኹን እምበር ናይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ናይ ኣምነስቲ ሰራሕተኛ ፍስሃ ተኽለ፡ ብዝሒ እቶም ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ኣትዮም ዝተባህሉ ሰባት ምስቲ ተፈጺሙ ዝበሃል ዓመጽ ኣይነጻጸርን እዩ ይብል። ብምውሳኽ "እቲ ጉዳይ ናይ ጾታዊ መጥቃዕቲ ናይ ፍርዲ መስርሕ ዘካተተን ነተን ግዳያት ካሕሳ ነቲ ሕብረተሰብ ከኣ መምሃሪ ብዝኸውን ኣገባብ ክኸውን ነይሩዎ" ኢሉ። "ብተወሳኺ ኣብቲ ጸብጻብ ከም ዝተጠቕሰ ሓያሎ ወተሃደራት ኤርትራ ኣብቲ ጾታዊ ዓመጽ ተሳቲፎም ነይሮም። ኣብ ልዕሊኦም ዝተወስደ ናይ ፍርዲ ጉዳይ ኣሎ'ዶ ዝብል ነገር ግልጺ ኣይኮነን። ስለዚ ከኣ ኢና እኹል ኣይኮነን" ንብል ዘለና ክብል ፍስሃ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣምነስቲ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ዝምልከት ዘካይዶ መርመራ ፖለቲካዊ ጸግዒ ይረኣዮ እዩ ንዝብል ክሲ ፍስሃ "ንሰብአዊ መሰል ዝምልከት መጽናዕቲ ክካይድ እንከሎ ብዝለዓለ ደረጃ እዩ ሓበሬታ ዝእከብ። ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ሰፊሕ እዩ። ይኹን እምበር ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ስለ ዝወጽአ ጥራሕ ንሕና ሪፖርት ነውጽእ ኢና ማለት ኣይኮነን" ክብል ፍስሃ ገሊጹ።


ትካል ስካውት ደቂተባዕትዮ ኣመሪካ 850 ሚልዮን ዶላር ንግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ክኸፍል ተሰማሚዑ

ማሕበር ስካውት ደቂተባዕትዮ ኣመሪካ(ቢ-ኤስ-ኤ)፡ ካብ ኣስታት 60 ሽሕ ሰባት ዝቐረበሉ ክሲታት ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ዝተፈጸመ ጾታዊ ዓመጽ ንምዕራፍ፡ 850 ሚልን ዶላር ክኸፍል ተሰማሚዑ፡፡ እቲ ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ደጋዊ ምንቅስቓሳት ክነጥፉን ክሳተፉን ዘተባብዕን ዘሰልጥንን ትካል፡ ምስ ጾታዊ ዓመጽ ብዝተሓሓዝ ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ዝለዓለ መጠን ገንዘብ ዝኸፍል ዘሎ ትካል ከምዝኾነ ጠበቓታት ገሊጾም፡፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ትካል ዝቐረበ ክሲ ምስቲ ኣብ ልዕሊ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን ኣመሪካ ዝቐረበ ተመሳሳሊ ክሲ እንትነጻጸር ኣዐርዩ ዝተጋነነ እዩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንተበደልቲ ይቕረታ ዝሓተተ ‘ቦይስ ስካውት ኣመሪካ’ ኪሳራ ከምዘጋጠሞ ሓቢሩ ነይሩ፡፡ ኣብ 2012 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ጋዜጣ ሎስ ኣንጀለስ ታይምስ፡ ኣብ ልዕሊ ሓለፍትን መራሕትን ስካውት ዝቐረቡ ኣስታት 5 ሽሕ ክሲታት ኣቃሊዑ ነይሩ፡፡ ዝበዝሑ ካብቶም ናይ ዓመጽ ፍጻሜታት ግን ናብ ፖሊስ ኣይቀረቡን፡፡ እቲ ካብ ዝጣየሽ 111 ዓመት ዘቑጸረ ትካል፡ እቲ  ስምምዕ ኣካል እቲ ‘‘ ነቶም ግዳያት ብፍትሓዊ ደረጃ ንምኽሓስን ቀጻልነት ስካውት ንምርግጋጽን ዝግበር ጻዕሪ’’ ከምዝኾነ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ሓቢሩ፡፡ እቲ ክፍሊት ብዳያኑ ክጸድቕ ዘለዎ ኮይኑ፡ ነቲ ክፍሊት ክፍጽሙ ትጽቢት ዝግበረሎም ትካላት ውሕስና (ኢንሹራንስ) ግን ክቃወሙዎ ክምዝኽእሉ ይግመት፡፡ ካብቶም ንግዳያት ወኪሎም ዝከራኸሩ ጠበቓታት ሓደ ዝኾነ ኬን ሮትዊለር፡ እቲ ትካል ነቶም ግዳያት ንምኽሓስ ቀዳምነት ምውሰዱ ከምዘሐጎሶ ገሊጹ፡፡ በቲ ካሕሳ ንመዓታት ጾታዊ ዓመጽ ዝተፈጸሞም ገለ ደቂተባዕትዮ ቁሩብ ገንዘብ ክረኽቡ ከምዝኽእሉ ዝገልጽ ካልእ ጠበቓ ግና ‘‘ነቶም ድፍረት ረኺቦም ክሲ ዝመስረቱን ኣብቲ ከይዲ ዝተሳተፉን ደቂተባዕትዮ ጸርፊ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ገሊኦም ነቲ ክፍሊት ውሕስና ዝፍጽሙ ትካላት ድማ እቲ ተኸሳሲ ትካል ኣብቲ ድርድር ኣይሓወሰናን ክብሉ ከሲሶም ኣለዉ፡፡


ኣብ ሊብያ ስደተኛታት ኣብ ዘሰክፍ ኩነታት ከም ዝርከቡ ተገሊጹ

ኣብ ሊብያ ብሓይልታት መንግስቲ ተገፊፎም ዝተኣሰሩ ስደተኛታት ኣብ ኣዝዩ ኣሰካፊ ኩነታት ከምዘለዉ ሰራሕተኛታት ረድኤት ገሊጾም፡፡ ኤጀንሲ ዶብ ኣልቦ ሓካይም ዝተባህለ ገባሪ ሰናይ፡ ሰራሕተኛታቱ ብስደተኛታት ኣብ ዝተጻበቡ ኣብያተ ማእሰርቲ ደቂ ተባዕትዮ ጠጠው ክብሉ ተገዲዶም ከምዝረኣዩን ገሊኦም እውን ንመዓልቲታት እኽሊ ከምዘይለኸፉ ከምዝተዛረብዎምን ሓቢሩ፡፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሊብያ ትሪፖሊ ኣብ ቀረባ መዓልቲታት ብወሑድ ልዕሊ ሓሙሽተ ሽሕ ስደተኛታት ተኣሲሮም እዮም፡፡ ኣብ ካልእ መዳጎኒ ማእከል'ውን ሓያል ጎንጺ ዘስዓበ ናይ ምህዳም ፈተነ ከም ዝነበረ እቶም ሰራሕተኛታት ረድኤት ከም ዝርኣዩ ሓቢሮም። እቶም ስደተኛታት ማህረምትን ጾታዊ ዓመጽን ክበጽሖም እንከሎ ሓደ ስደተኛ ከምዝሞተ'ውን ተረጋጊጹ። ሰብ መዚ ሊብያ፡ እቲ ማእሰርቲ ዘይሕጋዊ ስደትን ምዝውዋር እጸ ፋርስን ዒላማ ዝገበረ'ዩ ኢሎም። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብሰሉስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ነቲ ኣብ ሊብያ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝውሰድ ዘሎ ማዕበላዊ ኣደራዕ ኮኒኑ እዩ። እዞም ስደተኛታት ናብ ኤውሮጳ ንምስጋር ዝፈተኑን  ኣብ ጀልባ እናሃለው በቶም ሓለውቲ ገምገም ባሕሪ ሊቢያ ከም ዝተትሓዙን ተገሊጹ ነይሩ። እቶም 500 ስደተኛታት ኣብ ሓንቲ ጃልባ ተጸቓቒጦም ዝነበሩ ኮይኖም ካልእ 50 ሰባት ዝሓዘት ጃልባ ድማ ኣብ ማእከል ባሕሪ ሞተራ ተበላሺዩ ተታሒዛ። ኤጀንሲ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቶም ስደተኛታት ካብ ባንግላድሽ፣ ሶማሊያ፣ ሱዳንን ሶሪያን ዝመጽኡ'ዮም ኢሉ። ሊቢያ ካብ 2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ኣብ ዕግርግር እትርከብ ሃገር እኳ እንተኾነት ክሳብ ሕጂ መብዛሕትኦም ካብ ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ ዝመጽኡ ስደተኛታት ናብ ኤውሮጳ ንምስጋር ዝፍትኑላ ሃገር'ያ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ተጋሩ ግዳይ መጥቃዕትን ዘመተን ከም ዝኾኑ ይዛረቡ

ኣብዚ እዋን ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር መንግስቲ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝርከቡ ከተማታት ሑመራ፣ ኣደባይ፣ እድሪስ፣ ወረዳ ቃፍታ ሑመራን  ቁሸት ደጓጉምን ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ዘቕንዐ ፆታዊ ዓመፅ፣ ዝምታ፡ ጃምላዊ ማእሰርትን ቅትለትን  ይፍፀም ከምዘሎ ግዳያት ንቢቢሲ ገሊጾም። እዚ ኣብ ወርሒ ሓምለ ዳግማይ ዝጀመረ ሓድሽ መጥቃዕቲ ከም ዝኾነ ብምሕባር ህይወቶም ንምድሓን ኣብ ፎቖዶ በዓቲ ተሓቢኦም ከም ዘለዉ ተዛሪቦም። ሓላፊ ቢሮ ፀጥታን ድሕነትን ክልል ኣምሓራ ዶክተር ሰማ ጥሩነህ፡ "ኣብቲ ዝብሃል ዘሎ ከባቢ ፀገም በፂሑኒ ኢሉ ናብ ቢሮይ ሪፖርት ዝገበረ ዋላ ሓደ ተዛራቢ ትግርኛ የለን። ኣነ ኣብ ዘመሓድሮ ከባቢ ዝነብር ዝኾነ ይኹን ሰብ ዓሌታዊ መጥቃዕቲ ይኹን ፀገም ከይበፀሖ ክነብር ምግባር ከኣ ናተይ ስራሕ'ዩ" ብምባል ነቶም ዝቐርቡ ዘለዉ ክስታት ነፂጉ። ኣብ ጎኒ ሰራዊት መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፎም ኣንፃር ሰራዊት ትግራይ ክዋግኡ ዝፀንሑ፡ ፍሉይ ሓይልን ሚሊሻን ኣምሓራ፣ ዕጡቓት ፋኖን ሰራዊት ኤርትራን ንምዕራብ ትግራይ  ተቖፃፂሮምዎ ከም ዘለው ይፍለጥ። ኣብ ምዕራብ ትግራይ ዝርከብ መስመር ሑመራ መንግስቲ ክልል ትግራይ ምስ ወጻኢ ዓለም ዝራኸበላ ሓንቲ መስመር ብምዃና መንግስቲ ፈደራል ኮነ ዕጡቓት ክልል ኣምሓራን ኣብ ኵናት ትግራይ መሻርኽቲ ሰራዊት ፈደራል ኮይኑ ዝፀንሐ ሰራዊት ኤርትራ ንሰራዊት ትግራይ ትንፋስ ንምኽላእ እዛ ስትራቴጂካዊት ቦታ ኣብ ትሕቲ ሓያል ቁፅፅርር ከም ዘላ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ሰራዊት ፈደራል 'ብበይናዊ ናይ ተዂሲ ደው ምባል' ውሳነ ካብ ትግራይ ሰራዊቱ ክስሕብ ምስ ተገደደ፡ ቅድሚ እቲ ኵናት ምጅማሩ ኣብ ትሕቲ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ክመሓደር ዝፀንሐ ከተማ ሑመራ ዝርከቦም ከባቢታት ምዕራብ ትግራይ ዛጊድ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር እቶም ሓይልታት ይርከብ። እቲ ኵናት ምስ ኣጋጠመ ፍሉይ ሓይልን ሚሊሻን ኣምሓራን ከምኡ'ውን ዕጡቓት ፋኖ 'ቀደም ብሓይሊ ተወሲዱና ዝነበረ መሬት ብሓይሊ ኣምሊስናዮ ኣለና' ብምባል ነቲ መሬት ክሳብ መወዳእታ ክንዋደቐሉ ኢና ክብሉ ፀኒሖም። ካብ ትግራይ ናብ ዶባቱ ስሒቡ ዝፀንሐ ሰራዊት ኤርትራ'ውን ኣብዚ እዋን ተመሊሱ ናብቲ ከባቢ ይኣቱ ምህላው፡ ኣመሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ኣብ ሓባራዊ መግለጾኦም ብምሕባር እቲ ሰራዊት ብቕልጡፍ ናብ ቦትኡ ክምለስ ተማሕጺኖም። ኣብ ምዕራብ ትግራይ እንታይ'ዩ ዘጋጥም ዘሎ? ንዝሓለፈ 18 ዓመታት ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ቁሸት ደጓጉም ክነብራ ዝፀንሓ ወይዘሮ ኣብርሀት፡ ካብ ዝሓለፈ 16 ሓምለ 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ጀሚሩ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ነበርቲ እታ ቁሸት መጥቃዕቲ ይፍፀም ኣሎ ኢለን። ገንዘበንን ንብረተንን ብዕጡቓት ፋኖ ስለ ዝተዘምተ ድማ ህይወተን ንምድሓን፡ ክዳን ለይቲ እኳ ከይሓዛ ሓሙሽተ ርእሰን [ምስ ደቀንን ደቂ ጓለንን] ኣብ በዓቲ ይነብራ ምህላወንን ንቢቢሲ ሓቢረን። "ንቡን ዝበልክወን ኣብ መቐነተይ ዝነበራ ሳንቲም ሂበዮም፣ ንብረት ገዛይ'ውን ወሪሶሞ። ክልተ ደቀይን ክልተ ደቂ ጓለይን ሒዘ ኣብ በዓቲ ይነብር ኣለኹ" ኢለን። ንሰን፡ ካብ ወርሒ ሕዳር ጀሚሩ ንብረትን ጥሪትን ኣብ ዓውዲ ዝነበረ ህዝቢ እቲ ከባቢን ከም ዝተዘምተ ኣብዚ ወርሒ ሓምለ ከኣ ሓድሽ ዝምታን መጥቃዕትን ከም ዝጀመረ ይዛረባ። ወዲ 58 ዓመት ሽማግለ-ዓዲ ከተማ ኣደባይ ኣይተ ኣብርሃ እቲ ኩናት ካብ ዝጅመር ክሳብ ሕዚ ን10 ወርሒ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ እታ ከተማ ግህሰት ከም ዝተፈፀመ፡ ብፍላይ ካብ 21 ሓምለ ንደሓር ዕጡቓት ፋኖ፡ ኣፈሙዝ ናብ እዝንን ኣፍን ኣዴታት እናቕንዑ 'ቅርሺ ኣምፅኣ፤ ወርቅኽን ኣምፅኣ' እናበሉ ብሓይሊ ይዘምትዎ ከም ዘለው ይዛረቡ። "ወርቅኺ ኣብ ብሑቕ ሓቢእኽዮ ትኾኒ እናበሉ ብሑቐን ይግልብጡዎ። ገንዘብ ወሲዶም እውን ንኣንስትናን ኣሕዋትናን ርእሰን ላፅዮመን'' ኢሎም። ኣይተ ኣብርሃ ንርእሶም'ውን ግዳይ ዝምታን መውቃዕትን ከም ዝኾኑ ክዛረቡ እንከለው፡ ሓሙሽተ ዕጡቓት ኣብ ቅደሚ ሓራስ በዓልቲ ቤቶም ኢዶም ኩርንኩሪት ኣሲሮም ምስ እግሮም ኣላጊቦም ከም ዝቐጥቀጡዎምን ገንዘቦም ከም ዝወሰዱሎም ሓቢሮም። እቲ ዘጋጠሞም ንምምሕዳር እቲ ከባቢ'ኳ እንተሓበሩ ፍታሕ ከም ዘይረኸቡ ይገልፁ። ቀሺ ሃይላይ ዝተባህሉ ካልእ ነባሪ እታ ከተማ እውን ጥሪቶምን 50 ሽሕ ገንዘብ ከም ዝተዘምቱን ኣብ ከተማ ሑመራ ንሓሙሽተ መዓልታት ከም ዝተኣሰሩን ብምሕባር፡ ሰብ ንብረቱ እናተዘምተ ይቕተልን ይእሰርን ከም ዘሎ፡ ካብታ ቦታ ክወፅኡ እንተደለዩ እውን ዕጡቓት ኣምሓራ ከምዝኽልክሉዎም ሓቢሮም። ድሃይ ደቆም ክገብሩ ናብ ቢሮ ምምሕዳር ምስ ከዱ "እቶም ዕጡቓት ፋኖ፡ 'ንዓኻ ኢና ደሊና'ምበር ቖልዑ ደኣ እንታይ ኢልናዮም' ኢሎም ቀጥቂጦምኒ። ኣብ ጁባይ ዝነበረ 5500 ብርን ሞባይልን ብምውሳድ ካድረ ኢኻ 'ቅርሺ ኣምፅአልና ኢሉ ሓደ ካብኦም፡ ብካራ ክሓርደኒ ምስ በለ፡ እቲ ሓደ 'በቃ ግደፎ' ኢሉ ኩሩንኩሪት  ኣሲሮም ዓስራይ ርእሰይ ካብ ኣደባይ፡ ናብ ሑመራ ሒዞምና ከይዶም'' ይብሉ። ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ፡ ፍርቂ ለይቲ ምስ ኮነ 18 ሰባት፡ ጥራሕ ነብሶም ኩሩንኩሪት ተኣሲሮም ከም ዝተወሰዱን፡ እቲ ሓላፊ መፂኡ ገንዘብ እንተዘይከፊልካ ንዐኦም ዝረኸበት ክትረኽበካ እያ ምስበሎም ተለቓቒሖም ኣስታት 200 ሽሕ ብር ከፊሎም ከምዝወፅኡ  እቶም መራሒ ሃይማኖት ይሕብሩ። ሓላፊ ቢሮ ፀጥታን ድሕነትን ክልል ኣምሓራ ዶክተር ሰማ ጥሩነህ፡ "ብክልል ኣምሓራ ዝተትሓዘ ምዕራብ ትግራይ ዝብሃል ከባቢ ኣይፈልጥን" ብምባል ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ከባቢ ዝነብሩ ተጋሩ ዝበፅሐ መጥቃዕቲ ሓበሬታ ከም ዘይብሉ ንቢቢሲ ገሊፁ። "ብመንነተይ ምኽንያት ተዘሚተ፣ ጸገም በጺሑኒ ዝብል ሰብ እንተሃልዩ ናባይ መጺኡ የመልክት፤ ሕጊ ብዝፈቕዶ መሰረት ክነፃርዮን ስጉምቲ ክንወስድን ኢና። ክሳብ ሕጂ ግን ኣብዚ ጉዳይ ዝቐረበለይ መረዳእታ ወይ ክሲ የለን" ከኣ ኢሉ። ኣብ ከተማታት ሑመራ፤ እድሪስን ኣደባይን'ውን ብጅምላ ዝተኣሰሩ ተጋሩ ከም ዘለው፣ ደቅናን ኣንስትናን ፆታዊ ዓመፅን የጋጥመን ንብረትና'ውን ይዝመት ኣሎ፣ ካብቲ ዝመፅእ ዘሎ ረድኤት እውን ኣይንወሃብን ዝብሉ ተጋሩ ብዙሓት እዮም። ነባሪ ኣደባይ ኣይተ ሓጎስ፡ "ኣብታ ከተማ ህዝቢ ብዙሕ ስቓያት ይበፅሖ ኣሎ። ንሃፋትም ቀቲሎም፡ ገለ ሃፋትም ድማ ብሂወት ናብቲ ዝሞተ ሬሳ ወሲዶም፡ ክሳብ 300 ሽሕ እንተዘይኸፊልኩም ከምዚኦም ክንቀትለኩም ኢና እናበሉ የፈራርሕዎም" ኢሉ። ከምዚኦም ዓይነት 'መጥቃዕትታት' ካብ ወርሒ ሕዳር ጀሚሩ ከም ዝነበረ'ኳ እንተተገልፀ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ  "ሓድሽ ወፍሪ መጥቃዕቲ" ከም ዝኾነ ነበርቲ እታ ከተማ ንቢቢሲ ገሊፆም። ነዚ ፀገሞም ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ምምሕዳር ስለ ዘይሰምዖም፡ ኣብኡ ንዝርከቡ ሰራዊት ኤርትራ ከም ዝሓበርሎምን፡ እቲ ፀገም ንምፍታሕ እንትፍትኑ ዕጡቓት ክልል ኣምሓራ "ኣይምልከተኩምን"  ከም ዝበሉዎም ተዛሪቦም። እንተኾነ: ሓላፊ ቢሮ ፀጥታን ድሕነትን ክልል ኣምሓራ ዶክተር ሰማ ጥሩነህ፡ ኣብቶም ዝተጠቕሱ ከባብታት ከምዚ ዓይነት ግፍዕታት ተፈፂሞም ዝብል ሓበሬታ ጌጋ ምዃኑን ናብ ቤት ፅሕፈቱ ዘመልከተ ከም ዘየለ ሓቢሩ። "ህዝቢ ትግራይ ኣብ ወልቃይትን ሑመራን ጥራሕ ኣይኮነን ዝነብር፤ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፣ ጎንደርን ባህርዳርን'ውን ይነብር እዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ፀልሚቱና"- ግዳያት ዘመተን ፆታዊ ዓመፅን ጓል 14 ዓመት ነባሪት ወረዳ ቃፍታ ሑመራ ቤተልሄም ብ19 ሓምለ ብሰለስተ ተዛረብቲ ኣምሓርኛ ከም ዝተዓመፀት ገሊጻ። ወለዳ ኣብ ካልኣይ መዓልቲ ኣብ ፅርግያ ወዲቓ ምስ ፀንሐቶም ከም ዘልዓሉዋን ሕዚ ክትንቀሳቐስ ከም ዘይትኽእልን ሕክምና'ውን ከም ዘይረኸበት ትሕብር። ካልኦት ብዙሓት እውን ተመሳሳሊ ዓመፅን ስቅያትን ከም ዘጋጠመን ይሕብራ። ነባሪ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ኣይተ *በሪሁ ኣብ ቅድሚ ዓይኖም ትሕቲ ዕድመ ጓል ጓሎም  ከም ዝተዓመፀት ንቢቢሲ ይገልፁ። "19 ሓምለ ምሸት ከባቢ ሰዓት ኣርባዕተ፡ መጀመርያ ገንዘብ ኣምፅኡ ኢሎም ዶግዲጎምና። ገንዘብ ስለ ዘይነበረ ንብረት፣ [ሞባይላትን ሶላራትን] ንብረተይ ብኣግማለይ ፅዒኖም ወሲዶሞ። ምስ ስድራይ ኣብ ገዛ እናሃለና ንዓይን ንበዓልቲ ገዛይን ወቒዖም፡ ንኣዲኣ'ውን ወቒዖም ኢዳ ሰይሮምዋ። ካብ ገዛ ኣውፂኦም ደርብዮምና፤ ካብኡ ጓል 15 ዓመት ጓል ጓለይ ዓሚፆምለይ" ብምባል እቲ ዝበፅሖም ግፍዒ ንምግላፁ ከም ዝኸብዶም ይገልፁ። ድሕሪ እዚ ኣይተ በሪሁ፡ ምስ ሸውዓተ ስድርኦም ሂወቶም ንምድሓን ናብ በረኻታት ክሃድሙ ግድን ከም ዝኾኖም ይዛረቡ። ካልእቲ ነባሪት ቃፍታ ሑመራ ጓል 23 ዓመት ንእስቲ ኪሮስ ብ19 ሓምለ ጀሚራ ካብ ፆታዊ ዓመጽ ሃዲማ ህይወታ ንምድሓን ኣብ ጣሻታት ዝተዓቖበት እያ። ኣርባዕተ ዕጡቓትን ሲቪል ዝተኸድኑን ውልቀሰባት ናብ መንበሪ ገዝኣ መፂኦም 'ገንዘብ ኣምፅኢ' ኢሎም ከም ዝወቕዕወን እውን ጠቒሳ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዘውፅኦ ፀብፃብ ወተሃደራት ኢትዮጵያ፣ ኤርትራን ሚሊሻታት ኣምሓራን ኣብ ነፍሰ ፆራትን ትሕቲ ዕድመን ከይተረፈ ፆታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝፈፀሙ ገሊፁ ነይሩ። እንተኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንኣገባብ ኣተኣኻኽባ ሓበሬታ እቲ ኣብ መዓስከራት ሱዳን ዝተኻየደ መፅናዕትን ፀብፃብን ሚዛኑ ዘይሓለወን ዝተጋነነን ምስሊ ዝሃበን እዩ ክብል ተቓዊሙዎ ነይሩ። ሕቡራት ሃገራትን ምዕራባውያን ሃገራትን፡ ኣብ ኲናት ትግራይ ፆታዊ መጥቃዕትን ምናልባት ከም ገበን ኲናት ክረኣዩ ዝኽእሉ ከበደቲ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝተፈፀሙ ክገልፁ ፀኒሖም'ዮም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን እቲ ክስታት 'ፃዕዳ ሕሶት'ዩ' ኢዩ ብምንፃግ፡ ሓይልታት ኣምሓራ ካብ ምዕራብ ትግራይ ይውፅኡ ንዝብል ፃውዒት 'እዚ ውሽጣዊ ጉዳያት' ክብል  ይምጉት። ክልላዊ መንግስቲ ኣምሓራ'ውን ነቲ ዝቐረበሉ ክሲ ፀለመ ምዃኑ እዩ ዝገልፅ። ብምኽንያት ኲናት ትግራይ፡ ብሚልዪናት ዝኣኽሉ ሰባት ኣብ ውሽጢ እቲ ክልል ክመዛበሉ እንከለው፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ዝኾኑ ድማ ናብ ሱዳን ተሰዲዶም ይርከቡ። *ቢቢሲ፡ ኣስማት ናይቶም ኣብዚ ዛንታ ዝተፀርሑ ሰባት ንድሕነቶም ክብል ከም ዝቐየሮ ይሕብር።


ኒኪ ሚናጅን በዓል ቤታን ብግዳይ ጾታዊ ዓመጽ ተኸሲሶም

ኒኪ ሚኒናጅን በዓል ቤታ ኬኔት ፔቲን ቅድሚ 27 ዓመት ክዕምጻ ብዝፈተነ ጓል ኣንስተይቲ ተኸሲሶም። እዛ ጓል 43 ዓመት፡ እቶም መጻምዲ ነቲ ክሲ ጠጠው ከተብሎ ጸቕጥታት ከብጽሑላ ከም ዝጸንሑ ማዕከናት ዜና ኣመሪካ ጸብጺቡ። ፔቲን፡ ኣብቲ ግዜ ትሕቲ ዕድመ ዝነበረት ጓል-ኣንስተይቲ ክትዕምጻ ፈቲንካ ተባሂሉ [ብ1994 ዓ.ም ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ገበነኛ ኮይኑ ከኣ ስለዝተረኽበ ንኣርባዕተ ዓመት ተኣሲሩ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ከኣ ጾታዊ ዓመጽ ብምብጻሕ ብዘይምምዝጋቡ ተኣሲሩ። እቲ ኣብ ቤት ፍርዲ ኒውዮርክ ተኸፊቱ ዘሎ መዝገብ ክሲ፡ እታ ግዳይ እቲ ኣብ ልዕሊ በዓል ቤታ ዝቐርብ ዘሎ ክሲ ንክትገድፎ ኒኪ ሚናጅ ብሞንጎኛ ሰብ ኣቢላ 500 ሽሕ ዶላር ገንዘብ ከም ዘቕረበትላ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ፒቲ ብ2020 ምስ ተኣሰረ እቲ ሞንጎኛ ሰብ ቑጽሪ ቴሌፎን እታ ኸሳሲት ንሚናጅ ሂቡዋ። ኣብዚ ግዜ "ክትሕግዞም" እንተኽኢላ ንሳን ስድርኣን ናብ ሎስ ኣንጅለስ ከግዕዙዎም ከም ዝኽእሉ ተዛሪባታ። እንተኾነ እታ ከሳሲት ነዚ ኹሉ ነጺጋቶ ይብል እቲ መዝገብ ክሲ። "ክልቲኤና ከም ደቂ ኣንስትዮ እዚ ጉዳይ ከም ዘጋጠመ ክትፈልጢ'የ ዝደሊ" ከም ዝበለታ ድማ ይሕብር። እታ ጓል ኣንስተይቲ ዝቐረበላ ገንዘብን ካልእን ምስ ነጸገት ድሕሪ ሒደት መዓልታት ንሳን ስድርኣን "ብዝርብሹዋ ጻውዒታት ስልክን ዘይትደልዮም ናይ ገዛ ምብጽሕ መጥቃዕቲ በጺሑና" ትብል። እታ ጓል ኣንስተይቲ፡ ካብዞም ፍሉጣት ሰባትን ፈተውቶምን ብዝበጽሓ ጸቕጢ ብዝተኣሳሰር "ብምኽንያት ከቢድ ጭንቀት፣ ቐጻሊ ትንኮያን ምፍርራሕን ከምኡ'ውን ምብህራር" ካብ ወርሒ ግንቦት 2020 ስርሓ ክትሰርሕ ከም ዘይኽኣለት ትገልጽ። እቲ መዝገብ ክሲ መጠን ካሕሳ እኳ ግልጺ እንተዘይገበረ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ግን ሕነ ምፍዳይ ሰጊኣ ተሓቢኣ ከም ዘላ ሓቢራ። እቶም መጻምዲ ግን ክሳብ ሕጂ ኣብዚ ጉዳይ ዝሃቡዎ ርኢይቶ የለን። ራፐር ሚናጅን በዓል ቤታ ፔቲን ኣብ 2018 ከምዝተራኸቡን ፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ ሓዳር ከም ዝመስረቱ ይፍለጥ። ሕጂ ናይ 11 ወርሒ ቖልዓ ኣለዎም።