ጣሊባን፡ ብኹሉ ኣንፈት፡ ናብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ካቡል፡ ይኣትዉ'ለዉ ተባሂሉ

ሓይልታት ጣሊባን፡ ናብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ይኣትዉ ምህላዎም ጸብጻባት ሓቢሮም። ዝበዝሕ ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን ዝተቖጻጸሩ እቶም ዕጡቓት፡ ናብታ ርእሰ ከተማ ብዝተፈላለዩ ኣንፈታት ክኣትዉ ዝተራእዩ ኾይኖም፡ ካብ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ከቢድ ዝባሃል ተቓውሞ ከምዘይገጠሞም እዩ ዝግለጽ ዘሎ። ጣሊባን ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ሓይልታቱ ኣብ ወሰናወሰን እታ ከተገማ ክጸንሑን ዘሊቖም ናብ ውሽጢ ከይኣትዉን ሓቲቱ። እዚ ድማ ብዙሓት ሰአላማውያን ሰባት በቲ ኲናት ከይህሰዩ ብምሕላይ ከምዝኾነ እቲ መግለጺ የመልክት። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋኒ፡ ብትዊተሩ ኣቢሉ፡ ኣብ ገለ ከባብታት እታ ከተማ ተኹሲ ምንባሩ እንተኣመነ'ኳ፡ 'ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ነቲ ኩናታት ኣብ ቑጽጽር ከምዘወዐልዎ' ገሊጹ። ጉጅለ ጣሊባን ኣብ መግለጺኡ፡ ሓላፍነት ድሕነት ሰላማውያን ነበርቲ እታ ከተማ ናይ መንግስቲ እዩ ዝበለ ኾይኑ፡ መንግስቲ ብገዛ ፍቓዱ ስልጣኑ ብሰላም ከረክብ 'ህጹጽ ዝርርብ ይካየድ' ከምዘሎ ተሓቢሩ። ገለ ጸብጻባት፡ ኣብ ገለ ክፋላት እታ ከተማ ተኹሲ ይስማዕ ከምዘሎን፡ ሓይልታት ጣሊባን ባንዴረኦም ሒዞም ኣብ ጎደናታት እታ ከተማ ከምዝተርአዩን ይሕብሩ። ----- ዕጡቓት ሓይልታት ጣሊባን ዓበይቲ ከተማታት እታ ሃገር ብምቁጽጻር ናብ ሎሚ ዘጽብሕ ናብታ ርእሰ ከተማ ይጽግዑ ምንባሮም ጸብጻባት ይሕብሩ። ሎሚ ዕለተ ሰንበት ጃላላባድ ዝተብሃለት ኣብ ምብራቕ ኣንፈት እትርከብ ሓንቲ  ኣገዳሲት  ከተማ ብዘይ ውግእ ተቖጻጺሮም እዮም። እዚ ድማ፡ ማዛር-ኣይ-ሻሪፍ ዝተብሃለት ንመንግስቲ ብርቱዕ ድጋፍ ኣለዋ ተባሂሉ ዝንገረላ ከተማ ምትሓዛ ስዒቡ እዩ ኮይኑ። ሓይልታት መንግስቲ ብቐሊሉ ምብትታኖም፡ ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ካብ ስልጣኑ ንክወርድ ጸቕጢ ይፈጥር ኣሎ ተባሂሉ። እቲ ፕረዚደንት፡  ፈትዩ ኢዱ ክህብ ድዩ ወይካአ ክሳዕ መወዳእታ ክዋጋእ ኣብ ክልተ ሕማቓት ኣማራጺታት ወዲቑ ኣሎ። እዚ ከም’ዚ እንከሎ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ሰራሕተኛታት ኢምባሲኡ ካብ’ታ ርእሰ ከተማ  ከውጽእ ጀሚሩ ኣሎ። ሎሚ ሰንበት ንጎሆ እቶም ሰራሕተኛታት ናብ ሽድሽተ ዓበይቲ ወተሃደራዊ መጓዓዝያ ነፈርቲ እንትኣትዉ ተራእዮም ኣለዉ። ነቲ ስርሒት ምውጻእ ሰራሕተኛታት እቲ ኢምባሲ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ሓሙሽተ ሽሕ ወተሃደራት ኣዋፊሩ ከምዘሎ ይዝረብ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ሓይልታቱ ካብ’ታ ሃገር ንምውጻእ ዝወሰነሉ ምኽንያት ሕዚ’ውን ተሪሩ ክዛረብ ይረአ ኣሎ። ንሱ፡ “ኣመሪካ ኣብ ውሽጢ ናይ ሓንቲ ሃገር ሕድሕዳዊ ኲናት ኣትያ መወዳእታ ንዘይብሉ ግዜ ክትጸንሕ ኣይትኽእልን” ይብል። ኣመሪካን ካልኦት ሃገራትን፡ ንልዕሊ ዒስራ ዓመታት ኣብታ ሃገር ዝጸንሑ ሓይልታትን ካብታ ሃገር ከውጽኡ ምጅማሮም ስዒቡ እዩ ፤ ዕጡቓት ጣሊባን ጉልበት እናረኸቡ መጺኦም። ገለ ጸብጻባት ከምዘመልክትዎ፡ ሓይልታት ጣሊባን ዋላ ሓንቲ ጥይት ከይተኮሱ እዮም ነዛ ርእሰ ከተማ ክልል ናነጋርሃር ዝኾነት ጃላላባድ ተቖጻጺሮምዋ። ሓደ ካብ ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን “ኣብ ከተማ ጃላላባድ ዝኾነ ውግእ ኣይነበረን። ምኽንያቱ ድማ፡ እቲ ኣማሓዳሪ ብሰላም ኢዱ ነቶም ሓይልታት ስለዘረከበ እዩ” ክብል ንሮይተርስ ተዛሪቡ። “ሰለማዊ ሰባት ከይሞቱ ብሕታዊ ፍታሕ፡ ንሓይልታት ጣሊባን ብሰላም ክሓልፉ ምፍቃድ ጥራይ እዩ” ኢሉ። ታሪቕ ጋዝኒኣል ዝተብሃለ ጋዜጠኛ፡ ናይታ ግዝኣት ኣማሓዳሪ ኢዱ እንትህብ ዘርኢ ምስሊ ኣብ ትዊተሩ ጠቂዑ ኣሎ። ጃላላባድ ኣብ ኢድ ሓይልታት ጣሊባን ኣትያ ማለት፡ ሓይልታት ጣሊባን ምስ ፓኪስታን ዘራኽቦም ቀጥታዊ መገዲ ተቖጻጺሮም  ማለት እዩ። ነባሪ እታ ከተማ ኣባስ ኢብራሂምዛዳ፡ ንኤፒ ከምዝበሎ፡ መጀመርታ ሰራዊት እታ ሃገር እዩ ኢዲ ሂቡ ቀጺሉ ድማ፡ ካልኦት ደገፍቲ መንግስቲ ሓይልታትን ሚሊሻታትን ኢዶም ክህቡ ክኢሎም። እቶም ዕጡቓት ኣብዚ ሕዚ እዋን ብሓፈሻ፡ ካብ 34 ምምሕዳራዊ ርእሰ ከተገማታት ነተን 23 ተቖጻጺሮመን ኣለዉ። ልዕሊ ርብዒ ምልዮን ዝኾኑ ሰባት ብሰንኪ’ቲ ውግእ ናብ ርአሰ ከተማ ካቡል ተመዛቢሎም ኣለዉ ተባሂሉ። ኣብ ገለ  ብዕጡቓት ጣሊባን ዝተቖጻጸርዎም ከባብታት፡ እቶም ዕጡቓት ገለ ስድራታት ዘይተመርዐወ ኣዋልድ ደቆም ንኣባላት ሓይልታቶም ክምርዐዋ ይሓቱ ኣለዉ ተባሂሉ። ጓል 35 ሙዥዳ፡ ምስ ካልኦት ክልተ ኣሕዋታ ፓርዋን ካብ ዝተብሃለ ከባቢ ዝተመዛበለት ኮይና፡ እቶም ዕጡቓት ካብ ዝምርዓውዋ፡ ህይወታ ክተጥፍእ ከም እትመርጽ ተዛሪባ። “ቀጥርን ለይትን ይበኪ ኣለኹ” ኢላ ኤኤፎፒ ኣብ ዝሃበቶ ቃል። እቶም ጣሊባን ኣብ ዝተቖጻጸርዎ ከባብታት፡ ደቂ ኣንስትዮ ካብ እግረን ክሳብ እግረን ዝሽፍን ሙሉእ ነፍሰን ከዕመማ ይግደዳ ኣለዋ። ከምኡ’ውን እቶም ዕጡቓት፡ ነዚ እስላማዊ ሕግታት ንዝጥሕሱ ሰባት ክገርፉን ክሃርሙን ተራእዮም። ወዲ 53 ሰይድ ኣክባር ንኒውዮርክ ታይምስ፡ “እግዚኣብሄር ኣይግበሮ ‘ምበይ ኣብ ካቡል ሕማቕ ኲናት ክካየድ ይኽእል እዩ” ክብል ተዛሪቡ። ንልዕሊ 40 ዓመት ሰቖቓ ከምዘሕለፉ’ውን ተዛሪቡ።  “እዚ ትሪኦ ዘለኻ መገዲ ብዓጽመ ረሃጽና እዩ ተሰሪሑ” ድማ ኢሉ።


ሓይልታት ጣሊባን ንዓበይቲ ከተማታት ከቢቦም ከምዘለዉ ተገሊጹ

ሓይልታት ጣሊባን ካብ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ክምንጥልዎን ዝደለዩ ሰለስተ ኣገደስቲ ከተማታት ኣብ ክባ ኣእትዮም ከቢድ ውግእ የካይዱ ከምዘለዉ ተሓቢሩ። ዕጡቓት ጣሊባን ዝኸበብዎን ከተማታት ሄራት፣ ላሽካርን ካንደሃርን ይበሃላ። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ናይ ደገ ሓይልታት ክሳብ መጻኢ ወርሒ መስከረም ጠቕሊሎም ክወጽኡ እዮም ድሕሪ ምባሉ፡ እቶም ሓይልታት ብርክት ዝበላ ገጠራት ኣብ ቁጽጽሮም ኣውዒሎም ከምዘለዉ ጸብጻባት ይሕብሩ። እንተኾነ፡ ዕጫ ናይዘን ሕዚ ከቢቦም መጥቃዕቲ ዝፍንዉለን ዘለዉ ከተማታት  ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ይግለጽ፤ ምኽንያቱ ድማ፡ ኣብተን ከተማታት ዝርከቡ ኣመሓደርቲ መንግስቲ ዘምልጥሉ  ክፍቲ መንገዲ’ኳ የለን ተባሂሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኣብታ ሃገር ሰብኣዊ ቅልውላው ኣዝዩ ኣብ ዘሻቕል ደረጃ ይበጽሕ ከምዘሎ ይዝርብ። እዚ ጸግዒ ዝሓዘ እስላማዊ ጉጅለ፡ ብሓፈሻ ዳርጋ ፍርቂ ዝኣክል ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን ኣብ ቁጽጽሩ ኣእትዩ ከምዘሎ እዩ ይዝረብ። ገሊኡ እቲ ግዝኣታት ምስ ኢራንን ፓኪስታንን ዘዳቡብ ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ። እቶም ዕጡቓት፡ ላሽካር ኣብ ዝተብሃለት ከተማ፡ ትማሊ ቀዳም እቲ ኣመሓዳሪ ካብ ዝነበረሉ ቦታ ናይ ኣማኢት ሜትሮ ራሕቒ ከምዝነበሩ ዝተገለጸ ኮይኑ ኣብ ከውታ ለይቲ ንእሽቶ ተደፊኦም ከምዝሓደሩ ተሓቢሩ። እዚ ፈተነ ንካልኣይ ግዜኦም ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ኮማንደር መንግስታዊ ሓይልታት ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት ከቢድ ሞትን መቑሰልትን ከምዘውረድሎም ተዛሪቡ። ሓደ ኣባል ተወከልቲ ህዝቢ፡ እታ ከተማ ኣብ ኢድ ኣብቶም ዕጡቓት ክትወድቕ ከምእትኽእል ስግኣቱ ንቢቢሲ ገሊጹ። ጉል ኣሕመድ ካሚን ዝተብሃለ እቲ ኣባል ቤት ምኽሪ፡ እቲ ኩነታት እንዳተጋደደ ምምጽኡን ኣብ ውሽጢ ዒስራ ዓመታት ኣብታ ከተማ ከምዚ ዓይነታት ከቢድ ውግእ ተራእዩ ከምዘይፈልጥን ተዛሪቡ። ሓይልታት ጣሊባን ነታ ከተማ ኣብ ቀይዲ ከውዕሉ ዝደለይሉ ምኽንያት ኣገዳሲት ብምዃና እዩ ተባሂሉ። ምናልባሽ’ውን፡ ንግዚኡ ርእሰ ከተማ ገይሮም ካልኦት ልዕሊ 5 ጎረባብቲ ግዝኣታት ኣብ ቀይዲ ንምእታው ዝጠቕሞም ስትራተጂ ከምዝኾነ እዩ ዝዝረብ። ዕጡቓት ጣሊባን ነታ ከተማ ከቢቦምዋ ከምዝርከቡን፡ ምንቅስቓስ ህዝቢ ስለዘሎ ከቢድ ብረት ክጥቀሙ ከምዝተጸገሙን’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። ሄራት ዝተብሃለት ብቑጠባ ኣዝያ ኣገዳሲት ኣብ ዝኾነት ከተማ ድማ፡ እቶም ዕጡቓት ብደቡብ ገጻ  ክኣትዉ ከምዝተርአዩ ቶሎ ዝተብሃለ ጋዜጣ ጸብጺቡ። ብሓሙሽተ ኣንፈት ውግእ ከምዘሎ ድማ ተገሊጹ። ኣመሪካ ሐዚ’ውን ደብዳብ ነፈርቲ ዘካየደት ኮይና፡ ሓይልታት መንግስቲ ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ መዕርፎ ነፈርቲ ክቆጻጸሩ ሓጊዝዎም። ሕቡራት ሃገራት፡ ሓደ  ሰራሕተኛ ጸጥታ ኣባሉ ኮነ ተባሂሉ በቶም ዕጡቓት ከምዝተቐትለ ገሊጹ። ኣብታ ከተማ፡ ሒደት መንደራት ጥራይ ሰለም ዘለዎን ኮይኑ፡ ነበርቲ ንገዛእ ርእሶም ንኽከላኸሉ ይፍትኑ ኣለዉ ተባሂሉ። ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ቶማስ ኒክላሶን፡ እቲ ኲናት እንዳተጋደደ ይመጽእ ከምዘሎ ገሊጹ። ሓይልታት ጣሊባን ‘እስላማዊት ግዝኣት’ ናይ ምፍጣር ሕልሞም ተግባራዊ ክገብሩ ይኽእሉ እዮም ዝብል ስግኣት ከምዝሓደሮ’ውን ተዛሪቡ። ከምኡ’ውን ሓላፊ ሰራዊት እንግሊዝ ዝነበረ ጀነራል ዴቪድ ሪቻርድስ፡ ምውጻእ ሓይልታት ደገ ናይ ምውጋእ ሞራል ሓይልታት መንግስቲ ከምዘዳኽሞን፡ ጣሊባን ‘ግብረ ራዕዳዊ’ ስግኣት ዓለም ለኸ ክኾኑ ከምዝኽእሉን ተዛሪቡ። ዓለም ለኸ ትካላት ረድኤት ድማ፡ ኣብ ቀረባ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጓንፍ ስግኣቶም ገሊጾም ኣለዉ። ቁጽሪ ተመዛበልቲ እናወሰኸ፡ መግቢ፣ ቀረብ ጽሩይ ማይን መንግስታዊ ኣገልግሎትን ድማ ይመናመን ኣሎ ኢሎም። መንግስቲ ኣፍጋንስታን ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ቀዳም ጀሚሩ ተግባራዊ ዝኸውን ንናይ ጣሊባን ግስጋሰ ንምግታእ ዝዓለመ ዳርጋ ኣብ ምሉእ ሃገር ኣዋጅ እቶ እቶ ከምዝኣወጀ ይፍለጥ። ካብ ርእሰ ከተማ ካቡልን ካልኦት ክልተ ወረዳታታትን ወጻኢ ኣብ መላእ ሃገር ካብ ሰዓት 22፡00 ጀሚሩ ክሳብ 04፡00 ዝኾነ ምንቅስቓስ ኣይፈቅድን። እቲ ብናይ እስልምና ሃይማኖት ጸግዒ ብምሓዝ ዝፍለጥን ቅድሚ 20 ዓመታት ኣቢሉ ብሰንኪ ናይ ኣመሪካ ወራር ካብ ስልጣኑ ዝተደፍአን ጣሊባን፡ ቀንዲ ናይ ኣታውን ወጻእን መንገድታት ንምዕጻው ዘኽእልዎ ኣገደስቲ ጽርግያታት’ውን ተቖጻጺሩ’ዩ። ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ናዕብታት ንምውጋድን ግስጋሰ ጣሊባን ንምግታእን ኣብ 31 ወረዳታት ናይ ምሸት ኣዋጅ እቶ እቶ ተኣዊጁ’ሎ” ዝበለ ኮይኑ እቲ ኣዋጅ ኣብ ካቡል፣ ፓንጅሽርን ናንጋርሃርን ከምዘይሰርሕ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን እተካይዶ ወተሃደራዊ ወፍርታት ነሓሰ 31 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ስለዘብቅዕ ብድሕሪኡ ሻቕሎት ፈጢሩ’ሎ። ብኣመሪካ ዝተመርሐ ሓይሊ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2001 ንጣሊባን ካብ ፖለቲካዊ ስልጣኑ ከምዘኣለይዎ ዝፍለጥ ኮይኑ እቲ ጉጅለ ነቶም ኣብ ወርሒ መስከረም 11 ኣብ ኣመሪካ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙ ዝዝረበሎም ቢን ላደንን ካልኦት መራሕቲ ኣልቃይዳን የዕቑቡ ከምዝነበሩ’ዩ ዝግለጽ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ሓይልታት ኣመሪካ: ኣፍጋኒስታን ዳግማይ ማእኸል ሽርሕን ክፋእን ምዕራባውያን ንዝኾኑ ናይ ወጻኢ ጅሃዳውያን ከምዘይትኸውን ስለዘረጋገጹ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ቅቡል’ዩ ኢልዎ። ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብ መጀመርታ እቲ ሒዝናዮ ዘለና ወርሒ ሓምለ ካብ ኣፍጋኒስታን ከምዝወጽኡ ዝዝከር ኮይኑ ጣሊባን ኣብ ውሽጢ 6 ኣዋርሕ ንኣፍጋኒስታን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሩ ከእትዋ ከምዝኽእል ካብ ናይ ኣመሪካ ተንተንቲ ድሕነት ዝተረኸበ ሓበሬታ የመልክት።


ኡጋንዳ 2 ሽሕ ስደተኛታት ኣፍጋኒስታን ክትቅበል እያ

ኡጋንዳ ብሰንኪ ኣብ ሃገሮም ዘሎ ቅልውላው ካብ ኣፍጋኒስታን ይሃድሙ ካብ ዘለዉ ስደተኛታት፡ 2 ሽሕ ከምእትቕበል ኣፍሊጣ፡፡ ሚኒስተር ስደተኛታት ኡጋንዳ ኢስተር ኣንያኩን ንቢቢሲ ከምዝሓበረቶ፡ ፕረዚደንት ዩወሪ ሙሰቨኒ ኣመሪካ ብዘቕረበቶ ሕቶ መሰረት ነቶም ስደተኛታ ክቕበል ተሰማሚዑ ኣሎ፡፡ ዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ሓጺር እዋን ንርእሰ ከተማ እታ ሃገር ካቡል ሓዊሱ ንብዙሕ ከባቢታት ምቁጽጻሮምን መንግስቲ እታ ሃገር ምውዳቑን ስዒቡ ፡ መዕርፎ ነፈርቲ እታ ሃገር ንድሕነቶም ብምስጋእ ክወጹ ብዝደልዩ ዜጋታት ተጨናኒቑ እዩ፡፡ ኣስታት 500 ስደተኛታት ድሕሪ ቁሩብ ሰዓታት ኣብ ዓለም ለኻዊ መዕርፎ ነፈርቲ ኢንተበ ክበጽሑ ትጽቢት ይግበር፡፡ እቶም ስደተኛታት ምርመራ ኮቪድ-19 ከምዝግበረሎምን ናብ መፍለዪ ከምዝኣትዉን እውን እታ ሚኒስተር ኣፍሊጣ፡፡ ኩሎም ወጻኢታት እቶም ስደተኛታት ብመንግስቲ ኣመሪካ ዝሽፈኑ እዮም፡፡ እቶም ስደተኛታት ምስ በጽሑ፡ ዩጋንዳ ስደተኛታት ኣፍጋኒስታን ዝተቐበለት ፈላሚት ኣፍሪቃዊት ሃገር ክትከውን እያ፡፡ ስደተኛታት ብምዕቋብ ነዊሕ ታሪኽ ዘለዋ ዩጋንዳ፡ ኣብዚ እዋን ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ብሰንኪ ጎንጽን ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታትን ዝተፈናቐሉ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስደተኛታት ኣዕቊባ ትርከብ፡፡ ኣብ ዩጋንዳ ስደተኛታት ኣብ መዓስከራት ወይ ኣብ ገጠራት ምስቲ ህዝቢ እዮም ዝነብሩ፡፡ ገሊኦም ከኣ መሬት ይረኽቡን ክሰርሑ ይፍቀደሎምን፡፡


ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ካብ ሃገር ሃዲሙ፡ ጉጅለ ጣሊባን ንርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ተቖጻጺሩ

ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ንታጂኪስታን ወይ ኡዝበኪስታን ድሕሪ ምህዳሙ ዕጡቓት ጣሊባን ናብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ከተማ ካቡል ኣትዮም። ንኣስታት 20 ዓመት ኣብ ኣፍጋኒስታን ዓስኪሮም ኣንጻር ጣሊባን ክዋግኡ ዝጽንሑ ሰራዊት ኣመሪካ ካብታ ሃገር ጠቕሊሎም ምስ ወጽኡ፡ ዕጥቓት ጣሊባን ነታ ሃገር ምሉእ ብምሉእ ተቖጻጺሮማ። ገለ ካብኣቶም ኣብ ቤተ-መንግስቲ ካቡል ከምዝኣተው ዘርኢ ምስሊ ኣሎ። ኣብዚ ቀረባ ሳምንቲ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ኣፍጋናውያን ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል ተዓቚቦም ኣለዉ። ካብ ትማሊ ሰንበት ኣትሒዙ ኣብታ ከተማ ናይ ስንባደን ፍርሕን ምልክትን ይርአ ከምዘሎን ንህይወቶም ዝሰግኡ ብዙሓት ሰባት ካብታ ከተማ ክወጽኡ ከቢድ ጽቕጥቅጥ ትራፊክ ከምዘሎ ተሓቢሩ። ኣፈኛ ጣሊባን፡ ኣብ ልዕሊ ኣፍጋናውያን ዝኾነ ይኹን"ሕነ ኣይኪፍደን'ዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ምዕራባውያን ሃገራት ንዜጋታተን ካብታ ከተማ ከውጽኦኦም ይጓየያ ኣለዋ ። ኣመሪካ ንኣባላት ኤምባሲኣ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ እተውጽኦም ሄሊኮፕተር ልኢኻ። ይኹን እምበር፡ ኤምባሲ ኣመሪካ፡ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካቡል ተዅሲ ከም እተሰምዐ ብምሕባር ንዜጋታቱ ክሳብ ኩነታት ጸጥታ ዝረጋጋእ ነብሶም ክዕቅቡ መኺሩ። እቲ እስላማዊ ጕጅለ፡ ቅድሚ 20 ዓመት ብኣመሪካ ብዝምራሕ ወተሃደራዊ ጥምረት፡ ካብ ካቡል ድሕሪ ምእላዩ ሕጂ እዩ ተመሊሱ ዝኣቱ ዘሎ። ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ጆ ባይደን ፡ "ኣመሪካውያን ኣብ መንጎ ሓድሕዳዊ ግጭት ካልእ ሃገር ንሓዋሩ ዝጸንሕሉ ምኽንያት የሎን " ብማለት ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን  ከም ዝወጽእ ገይሩ። ኣፈኛ ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ትማሊ ሰንበት ከምዝሓበሮ፡ ሰራዊቶም ክሳብ ትእዛዝ ዝወሃቡ ኣብ ወሰናስን ከተማ ካቡል ንክጸንሑ ትእዛዝ ከምእተዋህቦም ሓቢሩ። ይኹን እምበር ሕጂ ሓይልታት ጸጥታ ካብታ ሃገር ስለዝወጽኡ ስርቅን ዕግርግር ንኸይፍጠር ነቲ ኩነታት ንኸረጋግኡ ክኣትው ከምዝኾኑ ገሊጹ። ጣሊባን ንልዕሊ ፍርቂ ኣውራጃታት እታ ሃገር ኣብ ትሕቲ ቝጽጽሩ ከም አእትዩዎ ኣሎ።ፕረዚደንት ጋኒ ካብ ካቡል ድሕሪ ምህዳሙ ኣበይ ከም ዝኣተወ ዝርዝር ሓበሬታ የሎን። ሚስተር ጋኒ ንዜጋታት ኣፍጋኒስታን ብፈይስቡክ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ኣብታ ሽዱሽተ ሚልዮን ህዝቢ ዝነብረላ ርእሰ ከተማ ካቡል  ምፍሳስ ደም ንኸየጋጥም ካብታ ሃገር ከምዝወጽአ ሓቢሩ። ካልኦት ሰበ-ስልጣን ኣፍጋኒስታን ግን ነቲ ስጉምቲ ነቒፎምዎ ኣለው። ኣቦ መንበር ናይቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝካየድ ዘሎ ሃገራዊ ዋዕላ ዓብዱላ ዓብደላህ፡ "ብኣምላኽ ክሕተት እዩ፣ ህዝቢ እውን ኽፈርድ እዩ" ኢሉ። ጣሊባን ናብ ካቡል ይጽጋዕ ብምህላው ራዕዲ ዝተሰመዖም ነበርቲ ናብ መዓርፎ ነፈርቲ ይጎዩን መካይኖም ሓዲጎም  ካብታ ሃገር  ክወጽኡ ይፍትኑ ኣለው።ሓደ ወዲ 22 ዓመት ቢቢሲ ንልዕሊ ሓሙሽተ ሰዓት ብእግሩ ዝተጓዕዘ ተማሃራይ ኣዘራሪቡ። "ኣእጋረይ ማይ ምዒጕ ንክንቀሳቐስ ተጸጊመ ኣለኹ። ሕጂ ብዛዕባ ስድራ ቤተይ ተሻቒለ ኣለኹ። ከምልጡ ዝኽእሉሉ መገዲ የብሎምን። ዝኾነ መጻኢ ኣይረኣየንን ኣሎ" ይብል ። ሓደ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ዝዓዪ፡ ናይ ዓይኒ ምስክር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ሰራሕተኛታት መዓርፎ ነፈርቲ ጠረጴዛታቶም ስለዝሓደጉ እቶም ገያሾ ነቲ ባንኮታት ሰጎሮም ናብ ነፈርቲ ይጎዩ ስለዝነበሩ እቲ ኣዳራሽ "ናብ ዕግርግር" ከምዝተቐየረ ሓቢሩ። ጸኒሑ ሓደ በዓል ስልጣን ኔቶ፡ ካብ ካቡል ዝብገስ ዝንበረ ኵሉ ንግዳዊ በረራታት ከም እተቛረጸ ሓቢሩ። ዓቕሎም ዘጽበቡ ነበርቲ ካብ ካሽ ማሺን ገንዘብ ከውጽኡ ላዕልን ታሕትን ክብሉ፡ እንታይ ክገብሩ ከም ዘለዎም ከም ዘይፈልጡ ሰባት ናብ መሕብኢ ኣባይቲ ኪጕዩን ይረኣዩ። ኣፈኛ ጣሊባን ሱሃይል ሻሀን ኣብ ካቡል ዝነብሩ ሰባት፡ ብዛዕባ ህይወቶምን ንብረቶምን ክሻቐሉ ከም ዘይብሎምን ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣመሪካ፡ ነቶም ኣብ ተልእኾኣ ዝሓገዙዋ  ኣፍጋናውያን ሰራሕተኛታታ ንምውጻእ ኣስታት 5,000 ወተሃደራት ኣዋፊራ ኣላ። ብሰንበት ንሰራሕተኛታት ኤምባሲ ዘመላልሳ ሄሊኮፕተራት ኣብ ልዕሊ እታ ከተማ ክዝምብያ ይረኣያ ነይረን። ኣብ ቀጽሪ እቲ ኤምባሲ ኣገዳሲ ሰነዳት ይቃጸል ስለዝነበረ ብርቱዕ ትኪ ይረአ ነይሩ። ኣስታት 600 ወተሃደራት ብሪጣንያ  እውን ካብቲ ከባቢ ናይ ምውጻእ ተልእኾኦም ንምፍጻም ተዋፊሮም ኣለዉ ። ቀዳማይ ሚኒስተር ዓዲ እንግሊዝ ቦሪስ ጆንሰን እውን፡ ንዜጋታት እንግሊዝ ቀዳምነት ዝህቦ እኳ እንተኾነ ንኣስታት "ን20 ዓመት ንጻዕሪ ዓባይ ብሪጣንያ ክሕግዙ ዝጽንሑ ኣፍጋኒስታንውያን ብዝተኻእለና መጠን ቀልጢፎም ንከውጽኡዎም ይጽዕሩ ከምዘለው ገሊጹ። ኩሎም ሓያላን ሓይልታት ሃገራት ብሓባር ኽዓዩን፡ ኩላቶም ከይተሰማምዑ ንዝኾነ ሓዲሽ መንግስቲ ኣፍልጦ ክህቡ ከምዘይብሎም ጸዊዑ። ካልኦት ሃገራት እውን ዜጋታተን ካብታ ሃገር የውጽኣን ኤምባሲታተን ይዓጽዋን ኣለዋ ። ሩስያ ብዛዕባ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሎ ኵነታት ንምዝርራብ ህጹጽ ኣኼባ ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክካየድ ሓቲታ ኣላ። ብጣሊባን ናይ ጸጥታ ውሕስነት ስለዝተዋህባ ኤምባሲኣ ከምዘይትዓጽዎ እውን ገሊጻ ኣላ። መራሕቲ ጣሊባን ዝኾነ ዓመጽ ከምዘይፍጽሙን ዝዀነ ይኹን ካብታ ሃገር ክወጽእ ዝደሊ ሰብ ብደሓን ሰላም ንኪሓልፍ መገዲ ከምዝኸፍቱን ገሊጾም ነይሮም። ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ከም ዝገልጽዎ፡ ወተሃደራት ጣሊባን ኣብ ገስጋሶም ከቢድ ተቓውሞ ከምዘየጋጠሞም ይሕብሩ።


ሓይልታት ጣሊባን ንካልአይቲ ዓባይ ከተማ ኣፍጋኒስታን ተቖጻጺሮም

ወሃቢ ቃል ምክልኻል ሃገር ኣፍጋኒስታን ግን፡ ሓይልታት መንግስቲ ሕዚ’ውን ኣብ ውሽጢ እታ  ከተማ ከምዝርከቡን ኣብ ቀረባ ‘ከምዝድምስዎምን’ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቶም ዕጡቓት፡ ዛራናጂ ዝተብሃለት ናይ ካልእ ግዝኣት ርእሰ ከተማ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ዝተቖጻጸሩ ኾይኖም፡ ርእሰ ከተማ ሓደ ክልል ኣብ ቁጽጽሮም ከውዕሉ ንካልኣይ ግዜኦም እዩ። ኣብታ ሃገር ውግእ ይቕጽል ዘሎ ኾይኑ፡ እዚ ናይ ሕዚ ግስጋሰ ናይቶም ተቓወምቲ ሓይልታት ንመንግስቲ ዓቢይ ጽፍዒት እዩ ተባሂሉ። ኣብ ሰሜንን [ኩንዱዝ] ኣብ ደቡብን [ጋሕ] ኣብ ገለ ከባብታት ድማ ሓያል ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓይልታት ጣሊባን ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ ስዒቡ፡ ሰፋሕቲ ገጠራት እታ ሃገር ኣብ ቁጽጽሮም ኣእትዮም’ዮም። ሐዚ ድማ ዓበይቲ ከተማታት ንምቁጽጻር ዓሊሞም ይንቀሳቐሱ ኣለዉ ተባሂሉ። እታ ሕዚ ኣብ ቁጽጽሮም ኣውዒሎምዋ ዘለዉ ርእሰ ከተማ ናይ ሓንቲ ክልል [ሸበርጋን] ምክትል ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን፡ ዓብዱል ራሺኡድ ዶስቱም ዝተወለደላ ከተማ ኮይና፡ ደገፍቱ ኣዝዮም ተዋጊኦም ተባሂሉ። ሓይልታት ጣሊባን መጀመርታ ናይቲ ኣመሓዳሪ መንበሪ ገዛ እዮም ተቖጻጺሮም ነይሮም፡ እንተኾነ፡ ሓይልታት መንግስቲ መሊሶም ተቐጻጻጺሮምዎ ተባሂሉ። እንተኾነ፡ ሓላፊ ቤት ምኽሪ እታ ከተማ፡ሕዚ እቶም ዕጡቓት መላእ እታ ከተማ ተቖጻጺሮምዋ ከምዘለዉ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ እዩ።  ኣብ ገለ ወተሃደራዊ መዓስክራት ድማ፡ ሕዚ’ውን ሓያል ውግእ ይካየድ ከምዘሎ ወሲኹ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ምክልኻል እታ ሃገር፡ ፋዋድ ኣማን ግን፡ ኣብዝሓ ከባባታት እታ ከተማ ኣብ ቁጽጽር ሓይልታት መንግስቲ ምዃኑ ንቢቢሲ ኒውስኣዎር ተዛሪቡ። ‘ነታ ከተማ ካብቶም ሓይልታት ራዕዲ ነጻ ክንገብራ ኢና” ዝበለ እቲ ወሃቢ ቃል፡ ገለ ክፋል እታ ከተማ ኣብ ኢዶም ዝወደቐ፡ ሞት ሰላማውያን ሰባት ንምንካይ ሓይልታት መንግስቲ ስለዘንሳሓቡ ምዃኑ ተዛሪቡ። ገለ ምንጭታት ካብቲ ምክልኻል እታ ሃገር ከምዝብልዎ፡ቢ-52 ተባሂለን ዝፍለጣ ነፈርቲ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጣሊባን መጥቃዕቲ ፈጺመን። ሓደ፡ ሓይልታት ጣሊባን ኣብታ ከተማ ካብ ዝተቖጻጸርዎ ፡ ቤት ማእሰርቲ ክኸውን እንከሎ፡ ገለ እሱራት ነጻ እንተውጽእዎም ዘርኢ ምስሊ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተዘርጊሑ ተራእዩ። ሓይልታት መንግስቲ፡ ብዙሓት ሓልታት ጣሊባን ምስ መራሕቶም ከምዝተቐትሉ ይገልጹ። ጣላቢን ነዚ ጸብጻብ፡ ሓሶት እዩ ክብል ይነጽጎ። ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር [ካቡል] ድማ፡ ንወሃቢ ቃል ነበር፡ ፕረዚደነት ኣሽራፊ ጋኒ፡ ኣጥቂዖም ቀቲሎምዎ። ኣብ መንበሪ ገዛውቲ ነቲ ተጠባባቒ ሚኒስተር ምክልኻል ሃገር’ውን ናይ ቦምባ መጥቃዕቲ ፈጺሞም። ዕጡቓት ጣሊባን ገለ ኣዋሰንቲ ዶባት ውን ዝተቖጻጸሩ ኾይኖም፡ ብፍላይ ምስ ፓኪስታን ዘራኽብ ዶብ ዓጽዮምዎ ከምዘለዉ ይግለጽ። ሓደ ነባሪ ካንዳሃር ፡ “ናብ ፓኪስታን ንቐብሪ ኢና ቅድሚ  ሰለስተ መዓልቲ  መጺእና። ሕዚ ግን እቲ ዶብ ዕጽው እዩ። ኣብዚ ተቐሚጥና ኣላና። ገንዘብ ኮነ እንበልዖ መግቢ የብልናን” ክብል ንሮይተርስ ተዛሪቡ። ኣመሪካን እንግሊዝን ዜጋታቶም ነታ ሃገር ለቒቖም ክወጽኡ ኣጠንቂቐን ኣለዋ። ወታሃደራት ኣመሪካ ድሕሪ 20 ዓመት ካብ ኣፍጋኒስታን ምውጸኦም ስዒቡ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ብናህሪ ንብዙሓት ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ምቁጽጻር ይርከቡ። ግስጋሰ እቶም ዕጡቓት ኣብ ዓለም ለኻዊ ጸጥታ ‘‘ዕንወት’’ ከውርድ ከምዝኽእል ድማ ሓደ ወታሃደራዊ ኣዛዚ ሓይልታት ኣፍጋኒስታን ገሊጹ፡፡ ሓይልታት መንግስቲ ግስጋሰ ጣሊባን ንምዕጋት ኣብ ዝቃለሱሉ ዘለዉ ኣብዚ እዋን፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣሽራፍ ጋኒ፡ ምኽንያት ምውሳኽ እቲ ኲናት፡ ሃንደበታዊ ምስሓብ ወታሃደራት ኣመሪካ እዩ ክብል ነቒፉ። ንሱ ኣብ ፓርላማ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ‘‘ ነቲ ሐዚ ዘሎ ኩነታትና ምኽንያቱ፡ እቲ ውሳነ ሃንደበታዊ ምዃኑ እዩ’’ ኢሉ፡፡ ምስሓብ እቲ ሰራዊት ‘‘ሳዕቤን’’ ከምዘለዎ ንመንግስቲ ኣመሪካ ገሊጹ ምንባሩ እውን ፕረዚደንት ጋኒ ተዛሪቡ። ኣመሪካ ዋላ‘ኳ ዳርጋ ኩሎም ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን እንተውጸአት፡ ንመንግስቲ ብምሕጋዝ ኣብ ልዕሊ እቶም ዕጡቓት መጥቃዕቲ ኣየር ተካይድ እያ ዘላ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ጎንጺ እንዳወሰኸ ብምኻዱ፡ ምስ ወተሃደራት ኣመሪካ ዝሰርሑ ዝነበሩ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ተወሰኽቲ ኣፍጋናውያን ናብ ኣመሪካ ከምዝግዕዙ ገሊጹ፡፡


ብምኽንያት ግስጋሰ ጣሊባን መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ሓድሽ ኢታማጆር ሸይሙ

ሓይልታት ጣሊባን፡ ንዓበይቲ ከተማታት እናተቖጻጸሩ ናብ ማእከል ይግስግሱ ኣብ ዘለውሉ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ንኢታማጆጀር ሹም እታ ሃገር ብካልእ ሓድሽ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ተኪኡ። እቶም ዕጡቓት ብውሕዱ 9 ካብ 34  ክልላዊ ርእሰ ከተማታት ተቖጻጺሮም ኣለዉ። ትማሊ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ካንደሓርን ጋንዚኒን፡ ከቢድ ውግእ ነይሩ ተባሂሉ። ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋህኒ፡ ኣንጻር ሓይልታት ጣሊባን ምዃና ናብ እትፍለጥ ከተማ ማዛር-ኣይ-ሻሪፍ ክጉስጉስ ተንቀሳቒሱ ኣሎ። ከተምኦም ብኸመይ ክከላኸሉ ከም ዘለዎም፡ ምስ ገለ ዓበይቲ ዓድን መንግስታዊ መራሕቲ እቲ ከባቢ ድማ ዘትዩ ተባሂሉ። ኢታማጆር ሹም እታ ሃገር ጀነራል ዋሊ ሞሃመድ ኣህማድዚ ካብ ሓላፍነቱ ከም ዝተልዓለ ምንጭታት መንግስቲ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። ንሱ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ እዩ ኣብቲ ሓላፍነት ጸኒሑ። ንዕኡ ተኪኡ ዝተሾመ ድማ፡ ንግስጋሰ ሓይልታት ጣሊባን ንምግታእን እቲ ዘይምርግጋእ ደው ንምባልን ክሰርሕ ትጽቢት ይግበረሉ። ሃገራት ኣመሪካን ኣውሮጳን ድሕሪ 20 ዓመታት ሰራዊቶም ካብቲ ከባቢ ጠቅሊሎም የውጽኡ ኣለዉ። ክሳብ መጻኢ ወርሒ መስከረም ድማ ሰራዊቶም ወዲኦም ከውጽኡ መደብ ኣለዎም። ብመሰረት ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሕለፈ ወርሒ ጥራይ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ዝኾኑ ሰባት ተቐቲሎም። ካብቶም ምስ ፕረዚደንት ኣሻሪፍ ዝዘተዩ ሓደ ተወላዲ ዓሌት ኡዝቤክ ዝኾነ ኮማንደር ዓብዱል ራሺድ ዲስቱም "ጣሊባን ናብ ሰሜን ብተደጋጋሚ ደፊኦም መጺኦም እዮም፤ እንተኾነ ኩሉ ግዜ እዮም ተስዒሮም ዝምለሱ" ክብል ተሓንዩ። ፕረዚደንት ኣሽራፍ፡ ንዓመታት ነዞም መራሕቲ ሚሊሻ ንጎኒ ገዲፉ ገጽ ከሊኡዎም ከም ዝነበረ እዩ ዝዝረብ። ሕዚ ግና ኣብቲ ምክልኻል ሃገር ተስፋ እናቐበጸ ብምምጽኡ ናብኣቶም ገጹ መሊሱ ይርከብ ክብሉ ተዓዘብቲ ይገልጹ። ኩንዱዝ ኣብ ዝተባህለት ካልእ ርእሰ ከተማ ብኣማኢቲ ዝቑጸሩ ወተሃደራት ኢዶም ሂቦም ኣለዉ ተባሂሉ። እቶም ወተሃደራት ዝነበርሉ መዕርፎ ነፈርቲ ድማ ብዕጡቃት ታሊባን ተታሒዙ ኣሎ። ጋዝኒ ኣብ ዝተባህለት ካልእ ከተማ ድማ ብሸነኽ ምብራቅ ተኹሲ ከም ዝነበረ ምንጭታት ካብቲ ከባቢ ተዛሪቦም። ሓደ ኣመሪካዊ በዓል መዚ ንሲቢኤስ ከም ዝበሎ፡ ጣሊባን በቲ ሕዚ ዘሎ ግስጋሰኦም ኣብ 90 መዓልታት ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ክቆጻጸሩዋ ይኽእሉ'ዮም ኢሉ። ገለ ሰብ መዚ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ግን ሓይልታት ጸጥታ ንግስጋሰ ዕጡቓት ጣሊባን ኣይከሕልፍዎምን ክብል ንሮይተርስ ይገልጹ። ካብኣቶም ሓደ ኣማኻሪ እቲ ፕረዚደንት ዋሂድ ዖማር፡ "ንዓና ከቢድ እዋን እዩ፤ ግን ኣይንሰዓርን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ወሲኹ ድማ፤ "እቶም ዕጡቓት ገለ ከተማታት ይቆጻጸሩ ኣለዉ፤ እንተኾነ ግዝኣት ናይ ምሓዝ ጉዳይ ኣይኮነን፤ እቲ ህዝቢ ስለ ዘይደልዮም፤ ኣይክቕበሎምን" ኢሉ። ኣብታ ካንዳሃር ዝተባህለት ካልኣይቲ ኣብ ከተማ እታ ሃገር፤ ኣብ ጎደናታት ውግእ ይካየድ ከምዘሎ፤ ማሕበር ቀይሕ መስቀል ገሊጹ። ዳይሬክተር እቲ ማሕበር ሮበርት ማርቲኒ ብፍላይ ኣብ ከተማ ላሽካር ሬሳታት ኣብ ምልዓል ይቃለስ ከም ዘሎ ሓቢሩ።


ጣሊባን ተመሊሱ ፖለቲካዊ ስልጣን ምጭባጡ ዘሻቐላ ኣፍጋኒስታናዊት ጋዜጠኛ

ደቂ ኣንስትዮ ክመሃራን ክሰርሓን ኣብ ዘይተባብዕ ስርዓት ጣሊባን ከምዝዓበየት እትገልጽ ኣፍጋኒስታናዊት ጋዜጠኛ ኣኒሳ ሸሃድ፡ ጣሊባን ዳግማይ ፖለቲካዊ ስልጣን እታ ሃገር ምርካቡ ሓሳብካ ብናጽነት ናይ ምግላጽ መሰል ኣብ ሓደጋ ከይኣቱ ሻቕሎት ከምዝፈጠረላ ንቢቢሲ ተዛሪባ።


ጣሊባን፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ጠቕሊሎም ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ሓቲቱ

ጉጅለ ጣሊባን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ በቲ ቅድም ኢሉ ዝተቐመጠ ግዜ ገደብ መሰረት ካብ ኣፍጋኒስታን ዘይወጽኡ ወተሃደራት ኣመሪካ ከም ወረርቲ ከምዝረአዩ  ኣፍሊጡ። እዚ መግለጺ ዝወጽአ፡ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣብታ ሃገር ንዘሎ ዲፕሎማስያዊ  ልኡኽን መዕርፎ ነፈርቲ ካቡልን ንምሕላው ኣብኡ ክጸንሑ እዮም ምስተባሃለ’ዩ። ወተሃደራዊ ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ [ኔቶ] ኣብቲ ከባቢ ንልዕሊ ዒስራ ዓመታት ወተሃደራት ኣዋፊሩ ዝነበረ ኾይኑ፡ ሕዚ ኣብ መወዳእታ ምዕራፍ በጺሑ ይርከብ። እንተኾነ፡ ምውጻእ ወተሃደራት ኔቶ ስዒቡ፡ ጉጅለ ጣሊባን ብዙሓት ከባብታት ዝሓዙ ኮይኖም፤ ዓመጻት በዚሑ ከምዘሎ ይዝረብ። ሓይልታት  ኣፍጋኒስታን ሓለዋ ጸጥታ እቲ ከባቢ ንበይኖም ክዋጽእዎ ይፍትኑ ኣለዉ። ወሃቢ ቃል ጣሊባን፡ ሱሔል ሻሂን፡ ንርእሰ ከተማ ካቡል ምቁጻጽር ፖሊሲ እቲ ጉጅለ ከምዘይኮነ ገሊጹ’ሎ። ኣብ ቀጠር (ኳታር) ዝርከብ ወተሃደራዊ ኣመራርሓ እቲ ጉጅለ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓሳብ ዝኾነ ይኹን ናይ ደገ ወተሃደር ኣብታ ርእሰ ከተማ ክጸንሕ የብሉን። ሻሒን “ንስምምዕ ዶሃ ብምጥሓስ ኣብታ ከተማ ወተሃደራት ዝገድፉ እንተኾይኖም ግን እንታይ ከም እንገብር መራሕትና ዝብልዎ ክንጽበ” ኢሉ። ጣሊባን፡ ኣብቲ ከባቢ፡ ንዲፕሎማት፣ ዓለም ለኸ ትካላት ኮነ ንወጻእተኛታት ዒላማ ከምዘይገብር’ውን ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ወተሃደራት ኣመሪካ፡ ባግራም ንዝተብሃለ ወተሃደራዊ መዓስክር ለቒቖም ምውጸኦም ታሪኻዊ ኢልዎ ነይሩ። ምስ ሓይልታት ጣሊባን ኣብ ዝተገብረ ስምምዕ ፤ ወተሃደራት ኣመሪካን ኔቶን ካብቲ ከባቢ ክወጽኡ ሓይልታት ጣሊባን ድማ፡ ከም ኣልቃይዳን ከምኦም ዝበሉ ኣኽረርቲ ጉጅለታትን ኣብቲ ንሳቶም ዝቆጻጸርዎ ከይንቀሳቐሱ ዝብል ይርከቦ። ምምሕዳር ጆ ባይደን ኣብ ወርሒ መስከረም፡ ቅድሚ  መበል 20 ዓመት መጥቃዕቲ 9/11 ዝኽበረሉ እዋን፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ጠቕሊሎም ንኸወጽእ ዝብል ይርከቦ ። ኣባል ቤት ምኽሪ ኣፍጋኒስታን ግን፡ እቲ ምልቃቕ ሓላፍነት ዝተኸተለ ኣይኮነን ይብል። ራዝዋን ሙራድ፡  ‘’መንግስቲ ንዝርርብን ዘተን ቅሩብ እዩ ፤ ሕዚ ጣሊባን እዩ ሓላፍነት ወሲዱ ክንቀሳቐስ ዝግበኦ’’ ኢሉ። ሻሂን ግን፡ ነቲ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ዝረአ ዘሎ ናይ ሰላም ምዝራግ ኢድ የብሉን ይብል። ኣብዝሓ ከባብታት ኣብ ኢድ ጣሊባን ዝወደቑ፡ እቶም ወተሃዳራት ኣፍጋን ‘ኣይንታኾስን’ ኢሎም ምስ ወሰኑ ብዝተገብረ ዝርርብ እዩ ኢሉ። ጣሊባን ሕዚ ዳርጋ ርብዒ ክፋል እታ ሃገር ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ እዩ ዝገልጽ። እቲ ጉጅለ፡ እቲ መንግስቲ ምስ ጣሊባን ክዘራረብ ቅሩብ ኣይኮነን ዝብል ገምጋም’ዩ ዘለዎ። ኣብ 2001 ኣመሪካ እትመርሖም ሓይልታት ኔቶ፡ ንጉጅለ ጣሊባን ካብ ስልጣን ከምዘባረረ ዝዝከር እዩ። እቲ ጉጅል፡ ንዖስማን ቢን ላደን ኮነ ካልኦት መራሕቲ ኣልቃኢዳ ይሕግዝ ነይሩ ተባሂሉ እዩ ዝኽሰስ። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን፡ እታ ሃገር ድሕሪ ሕዚ ሽግራት ጸጥታ ባዕሉ ናይ ምፍታሕ ተኽእሎ ከምዘሎ ተዛሪቡ ኣሎ። ተዓዘብቲ ግና ሓይልታት ጣሊባን፡ ደጊሞም ስልጣን ናይ ምሓዝ ተኽእሎ ከምዘሎ ይግምቱ።


ወተሃደራት ኣመሪካን ኔቶን ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ጀሚሮም

ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ክሳብ 11 መስከረም ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሎም ክወጽኡ ብዝሃቦ ትእዛዝ መሰረት፡ እታ ሃገር ወተሃደራታ ብወግዒ ካብ ኣፍጋኒስታን ከተውጽእ ጀሚራ። ወተሃደራት ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክን (ኔቶ) ወተሃደራት ኣመሪካን ንኣስታት 20 ዓመታት ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣንጻር ጣሊባን ኵናተ ከካይዱ ድሕሪ ምጽናሕ እዮም ክሳብ 11 መስከረም ኣብ ዘሎ ግዜ ጠቕሊሎም ክወጽኡ ወሲኖም ዘለዉ። ሰበ-ስልጣን ኣፍጋኒስታን ግን ጣሊባን ድሕሪ ምውጻእ ሰራዊት ኔቶን ኣመሪካን ሕነ ናይ ምፍዳይ ስጉምቲ ከይወስድ ስግኣት ኣለዎም። ሰራዊት ጣሊባን፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንዓለምለኻውያን ሰራዊት ዕላማ ከይገብሩ ዝኣተውዎ ውዕል፡ ከምዘፍረስዎን ብእኡ ከምዘይቕየዱን ኣጠንቂቖም እዮም። ብመሰረት እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ሞንጎ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበረ ዶናልድ ትራምፕን ጣሊባንን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ እቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ዓለምለኻውያን ወተሃደራት 1 ግንቦት 2021 ጠቕሊሎም ክወጽኡ፡ ክሳብ ዝወጽኡ ከኣ ጣሊባን ኣብ ልዕሊኦም ዝኾነ መጥቓዕቲ ከይፍጽሙ እዮም ክታሞም ኣንቢሮም። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ እቲ  ውዕል ኣብቲ ዝተብሃሎ መዓልቲ ክፍጸም ከምዘይክእል ኣቐዲሙ ሓቢሩ ነይሩ እዩ። ቅድሚ ሓደ ወርሒ'ውን ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ምስቲ ቅድሚ ዕስራ ዓመታት ኣብ 11 መስከረም 2001 ኣልቃዒዳ ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ ዝፈጸሞ መጥቓዕቲ ንኽሳነ ብምባል፡ ሰራዊት ኣመሪካ 11 መስከረም 2021 ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቅሊሉ ከምዝወጽእ ኣፍሊጡ። ክሳብ 1 ግንቦት ኣብ ዝነበረ ግዜ ሰራዊት ጣሊባን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ እስላማውያን ዕጡቓት ኣብ ልዕሊ መዓስከራት ኣመሪካ መጥቃዕቲ ከይፍጽሙ ክከላኸል ምጽንሑ ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ንሮይተርስ ሓቢሮም። ውሃቢ ቃል ጣሊባን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ብመሰረት ውዕሉ ኣብ መዓልቱ ክወጽእ ዘይምኽኣሉ "ንዓና [ጣሊባን] ኣንጻር እቶም መሬትና ሒዞም ዘለዉ ሰራዊት ባዕዲ ተመጣጣኒ መልሰ መጥቓዕቲ ንኽንፍኑ ዕድል ዝፈጥር እዩ" ኢሉ። ንሱ ብምስዓብ፡ ሰራዊት ጣሊባን መጥቃዕቲ ቅድሚ ምጅማሩ ካብ መራሕቱ ሓበሬታ ከምዝጽበ'ውን ኣተንቢሁ። ገለ ተንተንቲ ፖለቲካ እቲ ዞባ፡ ኣመሪካ ብምሰረት እቲ ዝኣተወቶ ውዕል ሰራዊታ ዘይምውጽኣ ጣሊባን መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ክፍኑ ከምዘኽእል ይገልጹ። 11 መስከረም 2001 ኣብ ኣመሪካ ብዝተፈጸመ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 3000 ሰለማውያን ሰባት ሞይቶም። ላዕለዋይ መራሒ እስላማዊ ጉጅለ ዓልቓዒዳ ዝኾነ ዖሳማ ቢን ላደን ነቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ከምዝወስደሉ ኣፍሊጡ። እቲ ኣብ ፍጋኒስታን ዝርከብ ጣሊባን፡ ንቢን ላደን ንኣመሪካ ከረክቦ ዝቐረበሉ ጻውዒት ነጺግዎ። ድሕሪ ሓደ ወርሒ እቲ ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ ዝተኻየደ መጥቃዕቲ፡ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ እታ ሰራዊት ጣሊባን ዝርከቡላ ኣፍጋኒስታን ደብዳብ ነፈርቲ ጀሚራ። ካልኦት ሃገራት ኣብ ጎኒ ኣመሪካ ብምዃን ነቲ ኵናት ምስ ተጸንበረኦ ጣሊባን ቀልጢፉ ካብ ስልጣን ተኣልዩ። እንተኾነ ጣሊባን ካብ ስልጣን ደኣ ተኣልዮም'ምብር ጠቅሊሎም ኣይጠፍኡን። ኣመሪካን መላፍንታን፡ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ነቲ ብጣሊባን ዝወርዶ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ተጻዊሩ ከም መንግስቲ ደው ንኽብል ኣብ ጎኑ ተሰሊፈን ክሕግዝኦ ጸኒሐን። ኣብ ሞንጎ ጣሊባንን መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ተበጺሑ ዝነበረ ውዕል ፈሪሱ ንሓድሕዶም ኣብ ዝጠቓቕዕሉ ዘለዉ እያ ኣመሪካ ሰራዊታ ካብ ኣፍጋኒስታን ከተውጽእ ጀሚራ ዘላ። ኣብ ዞባ ጋዝኒ ብለይቲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ቁጽሮም ዘይተገለጸ ሰባት ንኽሞቱ ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ብዓርቢ'ውን ኣብ ዞባ ሎጋር ኣብ መኪና ብዝተጻወደ ቦንባ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣስታት 30 ሰባት ክሞቱ እንከለዉ ዝበዝሑ ተማሃሮ ዝርከብዎም ልዕሊ 110 ሰባት ቆሲሎም። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ግሃኒ ሰራዊት እታ ሃገር ካብ ዝኾኑ ዓለወኛታት ክፍጸም ንዝኽእል መጥቃዕቲ ድሉው ከምዘሎ ገሊጹ። እቲ ፕረዚደንት፡ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካን ኔቶን፡ ጣሊባን ቃልሲ ንኽቅጽል ምኽንያት ዝኸልእ'ዩ ኢሉ። "ንመን ኢኹም ክትቐትሉ? እንታይ ኢኹም ከተዕንዉ? ኣንጻር ሰራዊት ወጻኢ መጥቃዕቲ ንኽትፍጽሙ ምኽንያት ዝኾነኩም ዝነበረ ነገር ሕጂ ኣኽቲሙ'ዩ" ኢሉ። ኣብ ካቡል ዝመደበራ ናይ ውልቂ መደበር ራድዩ እትሰርሕ መና ኖወሮዚ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃበቶ ቃል "ናብቲ ጸላም ዝኾነ እዋን ጣሊባን ከይንምለስ ኩሉ ስግኣት ኣለዎ" ኢላ። ንሳ ብምስዓብ "ጣሊባን ከምቐደሞም እዮም ዘለዉ ኣይተቐየሩን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ብውሑዱ ንሓደ ክልተ ዓመት ክጸንሑ ነይርዎም" ኢላ።


ትራምፕ፡ ምስ ጣሊባን ብዝተገብረ ስምምዕ ኩናት 18 ዓመት ከብቅዕ’ዩ

ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ናይ ሰላም ስምምዕ ምስፈረመት፡ "ሰብና ንዓዶም ዝምለሱሉ ግዜ ኣኺሉ እዩ" ክብል ተዛሪቡ። እቲ ስምምዕ ሰላም ኣብ ኣፍጋኒስታን ሰላም ከረጋግጽ ዓቢ ተስፋ ከምዘለዎ እውን ሓቢሩ። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ምስ መራሕቲ ጣሊባን ኣብ ቀረባ ግዜ ክራኸብ ምዃኑ ሓቢሩ'ሎ። ኣበይን መዓስን ግን ኣይገለጸን። ኣብ ዝመጽእ ግንቦት 5ሽሕ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ንኣመሪካ ክኣትዉ እዮም። ኣመሪካን መሻርኽታ ሓይልታት ኔቶን ኣብ ዝመጽእ 14 ኣዋርሕ ኩሎም ኣብ ኣፍጋን ዝተዋፈሩ ሰራዊት ንክስሕቡ ታሪኻዊ ስምምዕ ከምዝፈረሙ ሓቢሮም። ጣሊባን፡ ዛጊት ምስ ኣመሪካ እምበር ምስ መንግሰቲ ኣፍጋኒስታን ናይ ሰላም ዝርርብ ኣየካየደን። ይኹን እምበር፡ ኣብቲ ምስ ኣመሪካ ዝተገብረ ናይ ሰላም ስምምዕ፡ ጣሊባን ኣብቲ ዝቆጻጸሮ ቦታ ንኣልቃዒዳን ካልኦት ጥሩፋት ሓይልታት ከይዕስክሩን ከይንቀሳቐሱን ተሰማሚዑ ኣሎ። ምስ መንግስቲ ኣፍጋን ከኣ ኣብ ዝቕጽል ግዜ ዝርርብ ከምዘካይድ ተገሊጹ። እቲ ናይ ሰላም ዝርርብ ኣፍጋኒስታን ኣመሪካ ድሕሪ ፍጻሜ መስከረም 2001 ኣብ ኣፍጋኒስታን ዓስኪሩ ንዝነበረ ኣልቃዒዳ ክሃድን ንኣፍጋኒስታን ኣትዩ። እቲ ካብ ስልጣን ተዓልዩ ኣብ በረኻታት ኣፍጋን ክቃለሱ ዝጸንሐ ጣሊባን ኣብ 2018 ዳርጋ ንኽልተ ሲሶ እታ ሃገር ተቖጻጺሩዋ ይርከብ። ኣመሪካ ንኣልቓዒዳን ጥሩፋት ሓይልታት ምስልምናን ክትዋጋእ ንኣፍጋኒስታን ካብ ዝኣተወትሉ ግዜ ክሳብ ሕጂ 2,400 ወተሃደራት ኣመሪካ ተቐቲሎም። ኣስታት 12ሽሕ ከኣ ኣብታ ሃገር ዓስኪሮም ኣለው። ፕረዚደንት ትራምፕ፡ ኣብ ዋይት ሃውስ ኣብ ዝገበሮ መደረ "ህዝቢ ኣመሪካ ብደምን ሃብትን ክቡር ዋጋ ኸፊሉ እዩ" ብምባል ንሰክሬታሪ ማይክ ፖመፐዮን ንምኒስተር ምክልኻል ማርክ ኢስፐር ዮሃና ኢሉዎም። ጣሊባን ካብ ነዊሕ ግዜ ምስ ኣመሪካ ናይ ሰላም ዘተ ከካይዱ ጽዒሮም እዮም። "ኩሉ ወገን ብኩናት ደኺሙ እዩ" ስለዚ ኣብቲ ናይ ሰላም ዝርርብ እምነት ኣሎኒ ኢሉ ትራምፕ። ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ኣፍጋኒስታን ብዙሓት ጸላእቲ ኣመሪካ ሓይልታት ቀቲሉ እዩ። ሕጂ ግን እቲ ዝዓበየ ክፋል ኣፍጋኒስታን ተቖጻጺሩ ዘሎ ጣሊባን ነቲ ናይ ሰላም ውዑል ብምኽባር ግዝኣቱ ክቆጻጸር እዩ። እንተደኣ ካብ ትጽቢት ኣመሪካ ወጻኢ ዝኾነ ሕማቕ ነገር ተኸሲቱ ግን "ኣመሪካ ተራእዩ ብዘይፈልጥ ሓይሊ ንኣፍጋኒስታን ክትምለስ ትኽእል እያ" ክብል ኣጠንቂቑ። እቲ ናይ ሰላም ስምምዕ ብወገን ኣመሪካ ፍሉይ ልኡኽ ዛላሚይ ካሊዛድ ብወገን ጣሊባን ከኣ ፖለቲካዊ ሓላፊ ሙላሕ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር ኣብ ደውሓ ቐጠር እዩ ተፈሪሙ። እቲ ከም ምስክር ዝተሳተፈ ሚስተር ፖምፐዮ ከኣ ንጣሊባን ኣብ ግዝኣትኩም ኣልቓዒዳ ንኸየንቀሳቐስ ክቆጻጸሩ ንዝኣተዉዎ መብጽዓ ከኽብሩ ኣዘኻኺሩ። እቲ ስምምዕ እንታይ እዩ ዘጠቓልል? ኣብ ርእሲ እቲ ምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካን መሻርኽቲ ሓይልታትን ናይ ምሩኻት ምቅይያር ክግበር እዩ። ኣስታት 5ሽሕ ምሩኻት ጣሊባን ምስ ሓደ ሽሕ ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋንን ብ10 መጋቢት ክለዋወጡ እዮም። ብድሕሪኡ ኣብ መንጎ ጣሊባንን መንግስቲ ኣፍጋንን ዝርርብ ሰላም ክጅመር እዩ። ኣመሪካ ኣብቲ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዘካየደቶ ኩናት ኣብ ርእሲ እቲ ሰብኣዊ ክሳራ ኣስታት $500 ቢልዮን ዶላር ኣመሪካ ገንዘብ ኣጥፊኣ። ኣብ ለካቲት 2019 ኣስታት 32,000 ሲቪል ኣፍጋን ከምዝሞቱ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት የረድእ። ካብ ብራውን ዩኒቨሪሲቲ ዋትሶን ኢንስቲትዩት ዝተባህለ ትካል  58,000 ሓይልታት ጸጥታ ኣፍጋንን 42,000 ተቓወምቲ ሓይልታትን ከምዝሞቱ ይሕብር።


ውዕል ሰላም ዝፈረመ ጣሊባን መጥቃዕቲ ክፍጽም ከም ዝኽእል ኣጠንቂቑ

ጉጅለ ጣሊባን፡ ኣብ ልዕሊ ወታሃደራት መንግስቲ ኣፍጋኒስታን መጥቃዕቲ ክፍጽም ምዃኑ ኣጠንቂቑ። ብቀዳም ስምምዕ ሰላም ዝፈረመ ጣሊባን፡ ድሕሪ ክልተ መዓልቲታት እዩ ነዚ መግለጺ ሂቡ ዘሎ። እቲ ውዕሊ፤ እቲ ጉጅለ ምስ መንግስቲ ኣፍጋኒስታ ቀጻሊ ዘተ ሰላም ምክያድ ዝሓውስ ኮይኑ፡ ቅድሚ እቲ ውዕል ምፍራሙ ጎንጺታት ነክዮም ነይሮም። ወሃቢ ቃል እቲ ጉጅለ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ግን፡  ብመንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዝተኣሰሩ ኣስታት 5 ሽሕ ኣባላቱ እንተዘይተፈቲሖም፡ እቲ ዘተ ሰላም ከም ዘይቅጽል ገሊጹ። ጣሊባን፡ ምፍታሕ እቶም እሱራት ኣካል እቲ ዝሓለፈ ቀዳም ብምትሕብባር ኣመሪካ ኣብ ቀጠር ዝተፈረመ ስምምዕ ከም ዝኾነ ይገልጽ፡ ፕሬዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋህኒ ግን ከምኡ ዓይነት ስምምዕ ከም ዘይነበረ ገሊጹ። ምፍታሕ እቶም እሱራት ኣብ ድልየት ህዝቢ ኣፍጋኒስታን ዝምስረት እምበር፡ ዘተ ንምክያድ ከም  ቅድመ ኩነት ክቕመጥ ዝኽእል ከም ዘይኮነ ፕረዚደንት ጋህኒ ተዛሪቡ። ምስ መንግስቲ ኣመሪካ ተዛትዩ ውዕል ሰላም ዝፈረመ ጉጅለ ጣሊባን፡ ኣብ ልዕሊ ወታሃደራት መንግስቲ እምበር ኣብ ልዕሊ ሓይሊታት ወጻኢ መጥቃዕቲ ከም ዘይፍጽም ኣብቲ ትማሊ ሶኒ ዘውጸኦ መግለጺ ኣፍሊጡ። እቲ ወሃቢ ቃል ብተወሳኺ፡ ኣብ ጉዳይ ኣፍጋኒስታን ምስ መንግስቲ ክዛተ ድልየት ከም ዘለዎን፡ እንተኾነ እቶም እሱራት እንተዘይተፈቲሖም ግን ከም ዘይዛተ ኣፍሊጡ። ኣስታት 10 ሽሕ ኣባላት ጣሊባን ብመንግስቲ ተኣሲሮም ከም ዘለዉ ይግለጽ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝተፈረመ ስምምዕ፡ ጣሊባን ነቲ ውዕል እንተተቐቢሉ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ኣስታት 12 ሽሕ ወታሃደራት ኣመሪካን ኔቶን ኣብ ውሽጢ 14 ኣዋርሕ ነታ ሃገር ገዲፎም ክወጽኡ ዝሓውስ እዩ።


‘ንወላዲተይ ክልተ ሳዕ ኣብ ቅድሚ ዓይነይ ክቐትልዋ ፈቲኖም’

ሹህራ ኩፊ፡ ኣዝያ'ያ ተስፋ ቆሪጻ ነይራ። ምስታ ንኽልተ እብረ ኣባል ፓርላማ ኣፍጋኒስታን ኮይና ዘገልገለት ኣዲኣ፡ ብመኪና ናብ ካቡል [ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን] እናተጓዓዛ ከለዋ ብዝተተኮሰለን ጥይት ኣዲኣ ተሃሪማ። ሹህራ፡ "ንስኺ ዘይብሉ እንታይ ክኸውን'የ" ብምባል ኣዲኣ ፎዚያ ኩፊ ከይትጠልማ ተማሕጺና። "ኣደይ ዝሞተት መሲሉኒ ኣዝየ እየ ሰንቢደ፤ ደሓር ግን ሓገዘይ የድልያ ስለዝነበረ ርእሰይ ክገትአ ፈቲነ" ትብል ሹህራ ብዛዕባ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዘጋጠመ ፈተነ ቅትለት ንቢቢሲ ክትገልጽ ከላ። ፎዝያ ኩፊ፡ ነቓፊት ኣኽረርቲ ኣፍጋናውያን ኮይና ምስ ጣሊባን ኣብ ዝተኻየዱ ዘተ፡ ብትራ ፍልጥቲ እያ። ፎዝያ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ህይወታ ክልተ ጊዜ ፈተነ ቅትለት ክካየደላ እንከሎ፡ ኣብ ክልቲኡ ኣጋጣሚ ጓላ ሹህራ ምስኣ ኔይራ። ኣብ 2010፡ ኣድብዩ ብዝጸንሐ ሓይሊ ጣሊባን እዩ መጥቃዕቲ ተኻይዱላ፤ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ብጥይት ዝሃረማ ግን ጌና ኣይተፈለጠን ኣሎ። 14 ነሓሰ፡ ሹህራን ኣዲኣን ኣብ ዞባ ፓርዋን ምብጻሕ ድሕሪ ምክያድ ናብ ካቡል ይምለሳ ኣብ ዝነበራሉ እዋን፡ ክልተ መካይን ይስዕበዐን ከም ዘለዋ ኣስተውዓላ። "ቀቅድሚ እቲ መጥቃዕቲ ሓንቲ ጸላም መኪና ቀዲማትና ሓለፋ፤ ሽዑ ብድሕሪት በቲ ኣደይ ብዝነበረትሉ ሸነኽ ድምጺ ጠያይቲ ሰሚዕና" ትብል ሹህራ፤ ክልተ ጊዜ ከም ዝተተኮሰለንን እታ ቀዳመይቲ ነታ መኪና ከም ዝሰሓተትን ብምግላጽ። ሹህራ ኣብ ጎኒ ፎዚያ ኣብ ድሕሪት እያ ኮፍ ኢላ ነይራ። እቲ መራሒ መኪና ከምልጥ ኣብ ዝፍትነሉ ዝነበረ እዋን፡ ነዲኣ ክትሽፍን ከም ዝፈተነትን ኣብቲ ትሕቲ እቲ ኮፍ መበሊ በጥ ክትብል ከም ዝነገራታን ትዛረብ። "ደጊሞም ከይትኩሱልና ክነምልጥ ነይሩና" እትብል ሹህራ ነቶም ኣጥቃዕቲ ከም ዘይረኣየቶም ገሊጻ። ኣብ 2010'ውን ናነጋረሃር ኣብ ዝተባህለ ዞባ ኣፍጋኒስታን ፎዝያን ሹህራን ብመኪና ይንቀሳቐሳ ነይረን። ኣብቲ እዋን ፎዝያ ኣባል ፓርላማ ዝነበረት ኮይና፡ ነቲ ናይቲ እዋን ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ሓሚድ ካርዛይ መሻርኽቲ እያ ነይራ። ኣድብዮም ዝጸንሑ ሓይልታት ጣሊባን ኣብ ልዕሊ እተን ንፎዝያ ዝዕጅባ ዝነበራ መካይን መጥቃዕቲ ኣካይዶም። ሹህራ ኣብቲ እዋን ጓል 10 ዓመት ጥራይ እያ ነይራ። "ኣብ ድሕሪት ኣብ መንጎ ኣደይይን ሓፍተይን ኮፍ ኢለ ኔይረ፤ እቲ ዘየቋርጽ ቶክሲ ክሳብ ሎሚ ካብ ኣእምሮይ ኣይሃሰሰን" ትብል። ጣሊባን ናይቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ወሲዱ እዩ። እዚ ነቲ ኩነት ንምቕባሉ ቀሊል ከም ዝገብሮ ሹህራ ትዛረብ። "ናይቲ ካልኣይ መጥቃዕቲ ዝኾነ ሓላፍነት ዝወሰደ ኣካል ዘይምህላው ነቲ ስድራ ኣብ ሻቕሎት ሸሚሙ ኣሎ" ትብል።


ኣመሪካ፡ ስለምንታይ እዩ ትራምፕ ምስ ጣሊባን ክካየድ ዝተወጠነ ስምመዕ ሰላም ሰሪዙዎ?

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ምስ ዕጡቓት ጣሊባን ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ምስጢራዊ ስምምዕ ሰላም ሰሪዝዎ። እቲ ስምምዕ 18 ዓመታት ንዝገበረ ኲናት ኣሜሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን መዕለቢ ክኸውን ተስፋ ተነቢሩሉ ነይሩ። እቲ ፕረዚደንት፡ ሰንበት፡ ምስ ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋኒ ከምኡ'ውን ላዕለዎት መራሕቲ ጣሊባን ክራኸብ ተዳልዩ ምንባሩ ብትዊተር ሓቢሩ። እንተኾነ ግና ዕጡቓት ጣሊባን ነቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተኻየደን ሓደ ኣሜሪካዊ ወተሃደር ዝቐተለን መጥቃዕቲ ከም ዘካየድዎ ድሕሪ ምእማኖም፡ ትራምፕ፡ ነቲ ኣብ ካምፕ ዴቪድ ክካየድ ዝተመደበ ምስጢራዊ ርክብ ሰሪዝዎ። ኣሜሪካን ወኪላት ጣሊባንን ኣብ ዶውሓ ቐጠር፡ ንሓያሎ ግዜ ክራኸቡ ጸኒሖም እዮም። ኣብ ደውሓ ዝርከብ ፓለቲካዊ ቤት ጽሕፈት እቲ ጉጅለ፡ ንውሳነ ፕረዚደንት ትራምፕ ኣመልኪቱ "ህጹጽ ርክብ" ከም ዘካይድ ቢቢሲ ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ። ስርዓት ጣሊባን ንኣልቃዒዳ ይተሓጋገዝ እዩ ብዝብል ምኽንያት፡ ኣሜሪካ ብ 11 መስከረም 2001 ንኣፍጋኒስታን ብምውራር እዩ እቲ ጉጅለ ካብ ስልጣን ተዓልዩ። ትራምፕ ብሰንበት ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ጽሑፍ፡ "ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ፡  ብሓሶት ጽልዋ ንምሕዳር [ጣሊባን] ነቲ ንሓደ ካብ ብሉጻት ወትሃደራትና ዝቐተለ መጥቃዕቲ ከም ዘካየዶ ተኣሚኑ ኣሎ" ኢሉ። እቲ ኣብ ክንዲ ኣብ ዘተ፡ ኣብ ሓይልን ቅትለት ምስ ዝዋፈሩ ሰባት ዘተ ኣይሰልጥን'ዩ ዝብል ትራምፕ  "እቲ ናይ ሰላም ዘተ ሰሪዘዮ ኣለኹ" ኢሉ ጽሒፉ።


ኲናት ኣፍጋኒስታን፡ ምስ ጣሊባን 'ታሪኻዊ' ዘተ ይካየድ ኣሎ

ኣብ መንጎ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ጉጅለ ጣሊባንን ክካየድ'ዩ ዝተባህለ ዘተ ድሕሪ ናይ ኣዋርሕ ምድንጓይ ኣብ ቀጠር ጀሚሩ። ኣብ ጽምብል መኽፈቲ እቲ ዘተ ንምስታፍ ናብ ዶሓ ዘምርሐ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ማይክ ፖምፐዮ ነቲ ዘተ "ታሪኻዊ" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ዝርርብ ድሕሪ እቲ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ መንጎ ኣሜሪካን ጣሊባንን ዝተበጽሐ ናይ ጸጥታ ስምምዕ እዩ ክጅምር ነይርዎ። ኣብ ጉዳይ ምልውዋጥ እሱራት ዝጸንሐ ዘይምርድዳእ፡ ምስቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ዘይምርግጋእ ተወሲኽዎ ነቲ መስርሕ ከጓትቶ ጸኒሑ። ወኪል መንግስቲ ኣፍጋኒስታን፡ ብዓርቢ 11 መስከረም ናብ ዶሓ ኣምሪሑ። ኣብታ ዕለት ቅድሚ 19 ዓመት፡ ጣሊባን ኣብ ልዕሊ ኣሜሪካ ሓያል መጥቃዕቲ ምፍጻሙ ዝዝከር ኮይኑ፡ እቲ ፍጻመ ንምብቃዕ መሪሕነት ጣሊባን ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣስዒቡ እዩ። መራሒ እቲ ጉጅለ፡ ኣብዱላ ኣብዱላ፡ "ንፍትሓውን ግሩም ሰላም" ከም ዘንቀዱ ተዛሪቡ። ጣሊባን፡ ብሓሙስ ናይ መወዳእታ ሽዱሽተ እሱራቱ ምስ ተፈትሑ፡ ኣብቲ ኣኼባ ከም ዝሳተፍ ኣረጋጊጹ ኣሎ። ካብቲ ርክብ እንታይ ክንጽበይ ንኽእል? እዚ ፈላሚ ኣብ መንጎ ጣሊባንን ወከልቲ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ዝግበር ርክብ እዩ። እቶም ዕጡቓት፡ እቲ መንግስቲ ዓቕሚ ዘይብሉን ናይ ኣሜሪካ መሳርሕን እዩ ብምባል ምስቲ መንግስቲ ምርኻብ ክነጽጉ እዮም ጸኒሖም። ክልቲኦም ወገናት፡ ንፖለቲካዊ ዕርቅን ነቲ ኣብ 1979 ብወራር ሶቭየት ሕብረት ዝጀመረ ንዓመታት ዝዘለቐ ጎንጺ መዕለቢ ክገብሩሉ ይደልዩ። እቲ ርክብ ኣብ መጋቢት ክካየድ እኳ እንተነበሮ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ስምምዕ ኣሜሪካን ጣሊባንን ዝተበጽሐ ምልውዋጥ እሱራት ዝተላዕለ ዘይምርድዳእን ኣብታ ሃገር ዘሎ ዘይምርግጋዕን ክሰጋገር ጸኒሑ። እቲ ኣብ መንጎ ኣሜሪካን ጣሊባንን ዝተበጽሐ ስምምዕ ርእሱ ዝኸኣለ እኳ እንተኾነ ምስዚ ምትእስሳር ከም ዘለዎ ግና ይግለጽ። ኣብቲ ስምምዕ ጣሊባን ውሕስነት ጸረ-ግብረሽበራ ክህብ ኣምሳይኡ ድማ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ካብታ ሃገር ዝስሕቡሉ ሰሌዳ ተቐሚጡ ኣሎ። እቲ ስምምዕ ናይ መወዳእታ መልክዑ ንኽሕዝ ልዕሊ ዓመት ከም ዝወሰደሉን፡ እዚ ኣብ መንግስትን ጣሊባንን ዝግበር ርክብ ድማ ዝተሓላለኸን ዝያዳ ግዜ ዝወስድን ከም ዝኸውን ይግመት። ብዙሓት ድማ ኣብቲ መስርሕ እቲ ኣብ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ዝተረኽበ ተነቃፊ ግስጋሰ ኣብ ሓደጋ ክወድቕ ከም ዝኽእል ይዛረቡ። እቲ ርክብ ንጣሊባን እውን፡ ነታ ሃገር ዝጭበጥ ፖለቲካዊ ራእይ ሒዙ ክቐርብ ስለዝጠልብ በዳሒ ክኸውን እዩ። ዛጊት "እስላማዊ" ግን ከኣ "ኣሳታፊ" መንግስቲ ከም ዝደልይ ዝገልጽ ጣሊባን ብንጹር መርገጺኡ ኣይፍለጥን። እቲ ዝርርብ፡ እቲ እስላማዊ ጉጅለ ካብቲ ነተ ሃገር ብጽኑዕ ሕጊ ሸሪዓ ዝመርሓሉ 1990ታት ክሳብ ክንደይ ከም ዝተለወጠ ከርእይ ክኽእል እዩ።


ጆ ባይደን፡ 'ምስ ኣፍጋኒስታን ክንተሓጋገዝ ኢና፡ ወተሃደራዊ ግን ኣይኮነን'

ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን፡ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቕሊሉ ምስ ወጽአ ኣመሪካ ንኣፍጋኒስታን ምሕጋዝ ከም ዘይተቋርጾ ተመጻቢዑ። እንተኾነ እቲ ሓገዝ ወተሃደራዊ ከም ዘይከውን ኣነጺሩ። ጆ ባይደን ካብቲ ኣመሪካ ኣብ 2001 ኣብ ልዕሊ ጣሊባን ደብዳብ ከተካይድ ትእዛዝ ዝተዋህሉ ዋይት ሃውስ ኮይኑ "እቲ ኣመሪካ ንነዊሕ ግዜ ከተካይዶ ዝጸንሐት ኵናት ከብቅዕ'ዩ" ከብል ተዛሪቡ። ሰብ መዚ ኣመሪካ ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ምስቲ ኣብ ልዕሊ ትሬድ ሴንተርን ቤት ጽሕፈት ምክልኻል ኣመሪካ (ፔንታጎን) ኣብ 11 መስከረም 2001 መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ ዕለት ንክሳነ፡ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን 11 መስከረም 2021 ከም ዝወጽእ ሓቢሮም። ኣብ ኣፍጋኒስታን 9600 ሰራዊት ኔቶ ከም ዘለውን ካብኦም 2500 ሰራዊት ኣመሪካ ምዃኖም እዩ ዝጥቀስ። ቁጽሪ ናይቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝተዋፈረሩ ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ክብ ለጠቅ ክብል ዝጸንሐ ኮይኑ ማዕከናት ዜና ኣመሪካ ኣብ ኣፋጋኒስታን 3500 ሰራዊት ኣመሪካ ከም ዘሎ ይጠቅሳ። ሰብ መዚ ኣመሪካን ኔቶን ግን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከብ ጣሊባን ካብ ተጻባኢ ባህሪኡ ገና ከም ዘይተቆጠበ ይሕብሩ። ሰብ መዚ ኣፍጋኒስታን ብወገኖም እቲ ምስሓብ ሰራዊት ኣመሪካ ክሳብ ዝፍጸም ምስ ጣሊባን ሰላማዊ ዘተ ንክገብሩ ጻዕሪ ክንገብር ኢና ኢሎም። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣሽራፍ ጋህኒ ብረቡዕ ምስ ፕረዚደንት ኣመሪካ ጆ ባይደን ብቴሊፎን ከም ዝተዘራረብ ብትዊትር ሓቢሩ ኣሎ። ንሱ "ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ክትወጽእ ንዝወሰደቶ ውሳነ ነኽብሮ ኢና፤ ልሙጽ ዝኾነ ምርኽካብ ንክህሉ ኸኣ ምስ መሻርክትና ኣመሪካ ብሓባር ክንሰርሕ ኢና" ኢሉ። ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋህኒ ብምስዓብ "ሰራዊት ኣፍጋኒስታን ንህዝቡን ሃገሩን ንክኸላኸል እኹል ዓቕሚ ኣለዎ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ጆ ባይደን ነቲ ሰራዊት ኣመሪካ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘካይዶ ዘሎ ኵናት ብፕረዚደንትነት ዝመርሐ ራብዓይ ፕረዚደንት ኣመሪካ እዩ። ንሱ "ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘለና ህላወን ከነናውሖ ወይ ከነስፍሖ ኣይንኽእል" ኢሉ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ብምስዓብ "ኣብ ኣፍጋኒስታን ወተሃደራዊ ህላወ ድኣሉ ዘይህልወና'ምብር ምስ ኣፍጋኒስታን ዝህሉ ዲፕሎማስያዊ ርክባትን እንህቦ ሰብኣዊ ሓገዛትን ክቅጽል እዩ፤ ብወተሃደራዊ ግን ኣይኮነን" ኢሉ። ጆ ባይደን ን300 ሽሕ ሰራሕተኛታት ኣፍጋኒስታን ዝውሃብ ሓገዛት ከም ዝቅጽል'ውን ተመባጺዑ። "ቅድሚ 20 ዓመታት ኣብ ልዕሊ ኣመሪካ ዘሰንብድ ግበረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ስለ ዝተፈጸመ ኢና ናብ ኣፍጋኒስታን ሰራዊት ኣዋፊርና" ድሕሪ ምባል "ክሳብ 2021 ንምንታይ ኣብኡ ጸኒሕና ግን ምኽንያታዊ ኣይኮነን" ኢሉ። ባይደን ብምስዓብ "ኣመሪካ ቅድሚ 20 ዓመታት ክትጥቃዕ እንከላ ዘይተወለዱ ወይ'ውን ህጻናት ብምንባሮም ዘይዝክርዎ'ዮም ሕጂ ሰራዊት ኮይኖም ኣብ ኣፍጋኒስታን ተዋፊሮም ዘለዉ" ብምባል ንንውሓት ናይቲ ኵናት ኣረዲኡ። ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ረቡዕ ኣማስይኡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ናይ ዝሞቱ 2488 ሰራዊት ኣመሪካ ተቐቢሮምሉ ናብ ዘለዉ ሃገራዊ መቓብር ኣርሊንግተን ምብጻሕ ኣካይዱ ነይሩ። ጆ ባይደን ነቲ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ 1 ግንቢት 2021 ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ጠቅሊሉ ክወጽእ ዝኣተዎ ውዕል ኣናዊሕዎ እዩ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ወርሒ ለካቲት ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ጣሊባን ዝኣተዎ ቃል እንተኣተግቢሩ (ኣልቃዒዳ ይኹኑ ካልእ ዕጡቓት ናብ ኣፍጋኒስታን ከይኣትዉ እንተገይሩን ምስ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዘተ ውዕል ሰላማ እንተቀጺሉን) ኩሎም ኣብ ኣፍጋኒስታን ተዋፊሮም ዘለዉ ሰራዊት ኔቶ ኣብ ውሽጢ 14 ኣዋርሕ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ዘገድድ ነጥቢ ኣለዎ። ሰራዊት ጣሊባን ብመሰረት እቲ ስምምዕ ኣብ ልዕሊ ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ሰራዊት ባዕዲ መጥቃዕቲ እኳ እንተኣቋረጾ ምስ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዘካይዶ ዝነበረ ኵናት ግን ኣየቋረጾን። ጣሊባን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እቶም ሰራዊት ባዕዲ ክሳብ ጠቕሊሎም ዝወጽኡ ኣብ ልዕሊኦም ዝገብሮ መጥቃዕቲታት ከም ዘየቋርጾ ኣፈራሪሑ ነይሩ። ላዕለዋይ ሓላፊ ሃገራዊ ዕርቂ ኣፍጋኒስታን ዓብዱላህ ዓብዱላህ ንውጥን ምውጻእ ሰራዊት ኣመሪካ ኣመልኪቱ ብረቡዕ ምስ ሮይተርስ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት "ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝተኻደ ኵናት ሰዓሪ የብሉን። እዚ ጣሊባን'ውን ክግንዘብዎ ኣለዎም" ኢሉ። ኣብ መላእ ኣፍጋኒስታን ዝርከቡ ብዙሓት ኣፍጋናውያን ሰራዊት ኣመሪካ ካብታ ሃገር ክወጽእ ዝተዋህበ ውሳነ ከም ዘሰንበዶም ንራድዮ ቢቢሲ ኣፍጋን ሓቢሮም። ሮእሳኒ ኡስማኖ ኣብቲ ምስ ኢራን ዝዳወብ ዞባ ሄራት ናይ ኣፍጋኒስታን እትነብር ኣፍጋናዊት ኮይና "ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽእ ዘፍቅድን ዝምችእን ኩነታት ኣይኮነን ዘሎ" ኢላ። ብምስዓብ "ማሕበረሰብ ዓለም እቲ ክገብርዎ ዝግብኦም ዕማም ገና ኣይዛዘሙን ዘለዉ፡ ጣሊባን ስልጣን ክማቐል ኣብ ዝርርብ እዩ ዘሎ" ድሕሪ ምባል "ንሕና ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ 20 ዓመታት ዝሓፈስናዩ ዓወታት ክንከስሮ ንኽእል ኢና። ናብቲ ቅድሚ 20 ዓመታት ዝነበረ ዝሓለፈ ጸላም ከይንምለስ ገለ ውሕስነት ክህሉ ኣለዎ" ኢላ። መሓመድ ኣስካረ ነባሪ ኣብ ሰሜን ኣፍጋኒስታን እትርከብ ከተማ ማዛር ኢ ሻሪፍ'ዩ። "ሰራዊት ኣመሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽእ እንተኾይኑ ብመደብ ክኸውን ኣለዎ፤ እንተዘይኮይኑ ግን ኣፍጋኒስታን ናብ ዝኸፈአ ኵናት ሓድሕድ ከተምርሕ ትኽእል እያ" ይብል። ኣብ ዞባ ሰሜን ባግላን ዝነብር ወያር ብወገኑ "ሰራዊት ኣመሪካን ምስ ጣሊባን ኣብ ሓደ ስምምዕ ምስ ተበጽሐ'ዩ ክወጽእ ዝግበኦ፤ እንተዘይኮይኑ ግን እቲ ብሕጂ ኣብ ኣፋጋኒስታን ክውላዕ ዝኽእል ኵናት ካብ ኣፍጋኒስታን ሓሊፉ ንመላእ ዓለም ዝጸሉ ክኸውን ይኽእል እዩ" ኢሉ።


ሕነ ስድርኣ ንምፍዳይ ክልተ ኣባላት ጣሊባን ዘቐተለት ኰተቴ

ኣፍጋኒስታዊት ኰተቴ ስድርኣ ንዝቀተሉላ ክልተ ኣባላት ጣሊባን ብምቅታል ሕኒኣ ብምፍዳያ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ‘ጅግና’ ዝብል ቅጽል እናተዋሃባ ኣዛራራቢት ኮይና ትርከባ። እዛ ጓል ኣንስተይቲ ናይ ስድራኣ (AK-47) ጠበንጃ ብምጥቃም ክልተ ካብቶም ኣባላት ጣሊባን ክትቀትሎም እንከላ ንብዙሓት ከምዘቁሰለት ሰብመዚ ዞባ ጎር ሓቢሮም። እቶም ኣባላት ጣሊባን ኣቦኣ ደጋፊ መንግስቲ’ዩ ኢሎም ከምዝቐተልዎ እቶም ሰብ መዚ ሓቢሮም። እታ ኰተቴ  ጓል ኣንስትይቲ ጠበንጃ ሒዛ ዘርኢ ስእሊ ኣብ መሓበራዊ መራኸቦታት ሰባት ብብዝሒ ክቀባበልሉ ቀንዮም። ድሒሮም ብዙሓት ኣባላት ጣሊባን ነታ ዓዲ ከጥቅዕዋ'ኳ እንተመጽኡ፡ በቶም ናይታ ግሪዋ እትብሃል ዓዲ ዕጡቓትን ሚሊሻ ናይ መንግስትን ከምዝተመከቱ ተገሊጹ። እታ ጓል ኣንስትይቲ ዕድሚኣ ካብ 14 ክሳብ 16 ክኸውን ከምዝኽል ብምግላጽ፡ ንሳን ንእሽተይ ሓዋን ናብ ውሑስ ቦታ ተወሲዶም ከምዘለዉ እቶም ሰብ መዚ ዞባ ጎር ገሊጾም ኣለዉ። ካብቶም ንስእላ ኣሰንዮም ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ዝውሃቡ ዝነበሩ ርእይቶታት ነታ ነዚ ተግባር ዝፈጸምት ኰተቴ ወደሳን “ንክብራን ትብዓታን ጉልባብናን ቆቢዕናን ንቅላዕ”፤“ስደራ መተካእታ ዘይብሎም’ዮም ሕነኺ ብምፍዳይኪ ግን ተዛማዲ ሰላም ክትረኸቢ ኢኺ” ዝብሉ ይርክብዎም። ብመሰረት ካብ ማዕከናት ዜና ኣፍጋኒስታን ዝውሃብ ሓበሬታ፡ ዞባ ጎር ሓንቲ ካብተን ዘይማዕበላ ኣብ ምዕራብ ኣፍጋኒስታን ትርከብ ዞባ ኮይና፡ ኣብቲ ዞባ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም ኣድልዎ፡ ዓመጽን ጸቅጥን ልዑል ምዃኑ’ዩ ዝግለጽ። ጣሊባን፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ዋላ’ኳ ምስ ኣሜሪካ ውዕል ሰላም እንተኸተሙ፡ ዝበዝሒ ካብቶም ሰራዊት ግን ኣብ ኣፍጋኒስታን ብምዃን ነቲ ናይ ኣፍጋኒስታን መንግስቲ ንሱ ዝኽተሎ ቅዋምን ንምእላይ’ዮም ዝቃለሱ ዘለዉ።


ካናዳዊ ፖለቲከኛ ምስ ማላላ ብዝተስኣሎ ስእሊ ንምንታይ ይንቀፍ ኣሎ?

ጂን-ፍራንሷ ሮበርጅ፡ ኣብ ካናዳ ግዝኣት ኩቤክ፡ ሚኒስተር ትምህርቲ እዩ። ሽልማት ኖቤል ሰላም ምስ ዝወሰደት ማላላ ዮሱፍዛይ ዝተስኣሎ ስእሊ ምስጠቀዐ ከኣ ይንቀፍ ኣሎ። ኣብ መሰል ትምህርቲ ደቂ ኣንስትዮ ብእትገብሮ ጎስጓስ እትፍለጥ ማላላ፡ ኣብቲ ስእሊ መጎልበቢ ገይራ እያ እትረኣይ። ኣብ ግዝኣት ኩቤክ ድማ፡ መጎልበቢ ገይርካ ክትምህር ኣይፍቀድን እዩ። ግዝኣት ኩቤክ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ዘውጸኣቶ ሕጊ፡ ንመምህራን ሓዊሱ ኩሎም ሰራሕተኛታት መንግስቲ፡ ኣብ ቤት ዕዮኦም ንሃይማኖት ዘንጸባርቕ ኣከዳድና ከይኽደኑ ከልኪሉ እዩ። ጂን-ፍራንሷ ሮበርጅ ምስ ማላላ ዮሱፍዛይ ብዛዕባ ቀረብ ትምህርትን ዓለምለኻዊ ዕብየትን ከምዝዘተዩ ተዛሪቡ። ማላላ፡ ኣብ 2012 ብዕጡቓት ጣሊባን ብጥይት ኣብ ርእሳ ተወቒዓ እያ፡ እዚ ድማ ናብ ቤት ትምህርቲ ክትከይድ ብምድፋራን ብዛዕባ ኣድላይነት ትምህርቲ ንደቂ ኣንስትዮ ብምዝራባን እዩ። ኩቤክ፡ ነቲ ሰራሕተኛታት መንግስቲ ሃይማኖታዊ ኣከዳድና ከይህልዎም ዝኽልክል ሕጊ ብሰነ እያ ኣጽዲቓቶ። እዚ ሕጊ ድማ፡ ንዳያኑ፣ ፖሊስ፣ መምህራንን ካልኦት ውሱናት ዕዮታት መንግስትን ዝምልከት እዩ። እዚ ሕጊ፡ ኣብቲ ግዝኣት ተቓውሞን ክትዓትን ኣልዒሉ እዩ። ደገፍቲ ናይዚ ሕጊ፡ ፍልልይ ቤተክርስትያንን መንግስትን ዘረጋግጽ ርትዓውን ትኽክለኛን ውሳነ ይብልዎ። እቶም ዝቃወምዎ ከኣ፤ ዋላ'ኳ እቲ ሕጊ ሃይማኖት ፈልዩ ዘይጠቅስ እንተኾነ፤ ፍትሓዊ ብዘይኮነ መገዲ ነተን ኣብታ ግዝኣት ዘለዋን መጎልበቢ ዝገብራን ደቂኣንስትዮ ተኸተልቲ ሃይማኖት እስልምና ዒላማ ዝገበረ እዩ ክብሉ ይነቕፍዎ። ገለ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ርእይቶታቶም ዝሃቡ ሰባት፡ ነቲ ሚኒስተር ምስ ማላላ ስእሊ ብምስኣሉ፡ ከም ሸፋጢን ምስሉይን ገሊጾምዎ። እቲ ሚኒስተር ኣብ ፈረንሳይ እንከሎ እዩ ምስ ማላላ ተራኺቡ። ጋዜጠኛ ሳሊም ናዲም፡ ማላላ ኣብ ግዝኣት ኩቤክ ክምህር እንተትብል እንታይ ምበልካያ ኢሉ ነቲ ሚኒስተር ብትዊተር ሓቲትዎ። "ኣዝዩ ደስ ከምዝብለኒን፤ ... ኣብ ኩቤክ መምህራን ሃይማኖታዊ ክዳን ተኸዲኖም ዕዮኦም ከመዘይፍጽሙን ምነገርክዋ" ኢሉ።


ኩናት ኣፍጋኒስታን፡ መጥቃዕቲ ጣሊባን፡ ሆስፒታል ኣዕንዩ፡ ሕሙማትን ሓካይምን ቀቲሉ

ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ብነተጉቲ ዝተመልአት ሓንቲ መኪና፡ ዕጡቓት ጣሊባን ኣብ ጥቓ ሓደ ሆስፒታል ስለዘፈንጀርዋ፡ ብውሕዱ 10 ሰባት ተቐቲሎም። መብዛሕቲኦም በቲ መጥቃዕቲ ዝተቐትሉ ሰባት ሓካይምን ሕሙማትን እዮም ተባሂሉ። ጣሊባን፡ ዒላምኦም ኣብ ጥቓ እቲ ሆስፒታል ዝርከብ ቤትጽሕፈት ስለላ ምንባሩ ገሊጾም። ኣብዚ እዋን፡ ምስቲ ዕጡቕ ጉጅለ ክካየዱ ዝጸንሑ ልዝባት ደው ብምባሉን መረጻ ዝካየደሉ እዋን ይቐርብ ብምህላዉን፡ ጣሊባን ዳርጋ መዓልታዊ እዩ መጥቃዕትታት ዝፍጽም ዘሎ። ብሰሉስ፡ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣሽራፍ ጋኒ፡ ጎስጓስ መረጻ ንምክያድ ዘረባ ከስመዓሉ ወጢኑ ኣብ ዝነበረ ቦታ ነታጒ ተፈንጂሩ፡ 26 ሰባት ተቐቲሎም እዮም። ኣብ ኣፍጋኒስታን ን 18 ዓመታት ዝቐጸለ ጎንጺ ንምፍታሕ፡ ኣመሪካ ምስ ጣሊባን ዘተ ሰላም ክተካይድ ጸኒሓ እያ። እንተኾነ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ፡ ኣብ ካቡል ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ሓደ ወተሃደር ኣመሪካን ካልኦት 11 ሰባትን ድሕሪ ምቕታሎም፡ ፕረዚደንት ትራምፕ ካብቲ ምስ ጣሊባን ከካይዶ ዝጸንሐ ዘተ ከምዝሰሓበ ገሊጹ እዩ።


ሓዲሽ ሚኒስተር ምክልኻል ኣመሪካ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን 'ዘይተኣወጀ' ምብጻሕ ኣካይዱ

ሚኒስተር ምክልኻል ኣመሪካ፡ ሎይድ ኦስቲን፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣቐዲሙ ብዕሊ ዘይተገልጸ  ምብጻሕ ይገብር ኣሎ። ንሱ ነዚ ዑደት ዝካየድ ዘሎ፡ ኣብታ ሃገር ዘለዉ ሓይልታት ኣመሪካ ቀዲሞም ቅድሚ ምውጸኦም ሒደት ሰሙናት ክተርፎም እንከሎ እዩ። ኦስቲን፡ ኣብ ከተማ ካቡል ምስ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣሽራፍ ጋኒ ምስተራኸበ፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ኲናት ሰላማዊ ብዝኾነ መገዲ ጠጠው ክብል ጸዊዑ። እንተኾነ ብዛዕባ መደብ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ ኣመልኪቱ ዝበሎ ነገር የለን። ንሱ፡ እቲ ግጭት ብዝርርብ ዝፍትሓሉ ዕድል ምእንቲ ክፍጠር፡ ከቢድ ጎነጽ ምጉዳል ኣተኩሮ ክወሃቦ ዘለዎ'ዩ ኢሉ። መደብ ምውጻእ ወተሃደራት ኣመሪካ፡ ምምሕዳር ትራምፕ ምስ መራሕቲ ጣሊባን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዝተኻየደ ዝርርብ ዝተበጽሐ ስምምዕ እዩ። እንተኾነ፡ ሓይልታት ጣሊባን፡ በቲ ዝኣተውዎ ቃል መሰረት ንሰላም ድልውነት ኣርእዮም'ዶ ዝብል ሕቶ ኣይተመለሰን። ሓድሽ ፕረዚደንት ኣመሪካ፡ ጆ ባይደን ግን፡ ካብ'ቶም ዕጡቓት ሓይልታት ዝፍኖ ዘሎ መጠንቀቕታ ጠቒሱ፡ እቲ ኣብ ሓደ ግንቦት ክፍጸም መደብ ዝተታሕዘሉ፡ ወተሃደራት ናይ ምውጻእ መስርሕ፡  ምፍጻሙ ክኸብድ ከምዝኽእል ኣንፊቱ ነይሩ። ሚስተር ኣስቲን [ሚኒስተር ምክልኻል] ካብቲ ሓድሽ ምሕደራ ኣመሪካ ናብ ካቡል ምብጻሕ ዘካይድ ዘሎ ናይ መጀመርታ በዓል ስልጣን እዩ። ንሱ፡ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዘሃቦ መግለጺ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ነቲ ዝኣተውዎ ቃል ምኽባሮም ዘይምኽባሮም ኣመልኪቱ ኣይተዛረብን። "ርግጽ እቲ ጎንጺ ኣብ ከቢድ ደረጃ ከምዝርከብ ዘማትእ ኣይኮነን" ከምዝበለ ግን ኒውዮርክ ታይምሰ ጸብጺቡ። "እቲ ዓመጽ ነክዩ ክንርኢ ኢና ንደሊ፤ ከምኡ ምስ ኮነ ፍረ ንዘፍሪ ዲፕሎማስያዊ ርክባት ንምጅማር ዘብቅዕ ባይታ ምንጻፍ ይከኣል" እዩ ኢሉ። እቶም ሓይልታት ኣመሪካ፡ ኣብ መንጎኦም ዝኾነ ናይ መወዳእታ ስምምዕ ከይተገብረ እንተደኣ ወጺኦም ጣሊባን ናብ ስልጣን ክምለስ ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣሎ። ኣመሪካ ዛጊድ 2500 ወተሃደራት ኣብ ኣፍጋኒሰታን ከምዘዋፈረት እያ ትገልጽ። ምምሕዳር አመሪካ፡ ወተሃደራቱ ካብታ ሃገር ምስሓብ ቀዳምነት ዝህቦ ጉዳይ እዩ ነይሩ። እቲ ኣብ ጥሪ 2020 ዝተፈረመ ሓበራዊ ስምምዕ፡ ዕጡቓት ጣሊባን ኣብቲ ንሳቶም ዝቆጻጸርዎም ከባብታት ኣልቃዒዳ ኮኑ ካልኦት ኣኽረርቲ ሓይልታት ክንቀሳቐሱ እንተዘይፈቒዶምን ንሃገራዊ ዘተ ድልዋት ክኾኑ ዝብል እዩ ነይሩ። ከምኡ እንተኾይኑ፡ ወተሃደራት ኣመሪካ ኮነ ወተሃደራት ሓይልታት ቃል ኪዳን  [ኔቶን] ኣብ ውሽጢ 14 ኣዋርሕ ክወጽኡ ኣብ ዝብል ምርድዳእ ተበጺሑ ነይሩ። እዞም ሕሉፋት እስላማዊ ዕጡቓት ጣሊባን፡ ድሕሪ እቲ ስምምዕ ኣብ ልዕሊ ናይ ደገ ወተሃደራት መጥቃዕቲ ምፍጻም ጠጠው እንተበሉ'ኳ፡ ምስ ሓይልታታት ጽጥታ መንግስቲ ግን ክዋግኡ እዮም ጸኒሖም። ከምኡ'ውን ከም ቅድመ ኩነት ንሰለማዊ ዝርርብ፡ መንግስቲ ኣብ ቀይዲ ዘእተዎም እሱራት ኣባላቱ ክፈትሕ ይጠልቡ እዮም። ኣብ ዶሃ ቀጠር ኣብ ወርሒ መስከረም 2020 ቀጥታዊ ዝርርብ ተጀሚሩ ነይሩ፡ እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ኣብ ዝኾነ ወሳኔ ስምምዕ ኣይተበጽሐን ዘሎ።


ትካል ቴሌኮም ኤምቲኤን ንኣልቃይዳን ጣሊባንን ብላዕ ብምሃብ ተኸሲሱ

ኤምቲኤን [MTN]፡ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ትካል ኣገልግሎት ቴሌኮም እዩ። እዚ ትካል፡ ውሕስነት ክረክብ ክብል ኣብ ኣፍጋኒስታን ንዝርከቡ እስላማዊ ዕጡቓት ጉቦ ከፊሉ ዝብል ክሲ ቀሪብዎ ኣሎ። ኤምቲኤን ድማ፡ ነቲ ንዝቐረበሉ ክስታት የጻርዮ ምህላዉ ኣፍሊጡ። ኣብቲ ብዝሓለፈ ዓርቢ ኣብ ፌደራል ቤት ፍርዲ ኣሜሪካ ዝቐረበ ክስታታት፡ እቲ ትካል ንሕግታት ጸረ-ሽበራ ከምዝጠሓሰ ተገሊጹ። እቲ መዝገብ ክሲ፡ ንስድራ ናይቶም ኣብ ኣፍጋኒስታን ብዝተፈጸሙ መጥቃዕትታት ዝሞቱ ኣመሪካውያን ብምውካል ዝተኸፈተ እዩ። ካልኦት ሓሙሽተ ኩባንያታት'ውን ኣብቲ ክሲ ኣስማቶም ሰፊሩ'ሎ። ኤምቲኤን ንኣልቃይዳን ጣሊባንን ጉቦ ክኸፍል ዝኸኣለ፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ብዝለዓለ ወጻኢ ዝተኸሎም ዓንድታት መስመር ቴሌኮም መጥቃዕቲ ከይፍጸሞ ብዝብል ከምዝኾነ፡ እቲ ዝቐረበሉ ክሲ የመልክት። እዚ ክፍሊታት ከኣ፡ ብጣሊባን ዝምራሕ ዓማጺ ኣብ ኣፍጋኒስታን ካብ 2009 ክሳብ 2017 ንዘብጸሖም መጥቃዕትታት ፋይናንሳዊ ዓቕሚ ከምዝፈጠረሉ ኣብቲ ክሲ ተሓቢሩ'ሎ። እቲ ገንዘብ "ነቶም ዝፍለጡ ጉጅለታት ሽበራ ንዋታዊ ዓቕሚ" ክረኽቡ ስለዝሓገዞም፡ ንሕጊ ጸረ ሽበራ ዝጥሕስ ከምዝኾነ ተገሊጹ'ሎ። ደቡብ ኣፍሪቃዊ ትካል ቴሌኮምዩኒኬሸን ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ንዘሎ ንግዳዊ ንጥፈታቱ "ሓላፍነት ብዝተመልኦ መገድን ሕጊ ተኸቲሉን" ከምዝፍጽም ኣብሪሁ። ኤምቲኤን ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝዓበየ ብደረጃ ዓለም ድማ ኣብ ሻምናይ ዝስራዕ ትካል ኣገልግሎት ቴሌኮም ኮይኑ፡ ልዕሊ 240 ሚልዮን ተጠቀምቲ ኣለውዎ። ኣብ 2015 ዘይተመዝገቡ ሲምካርድታት ኣገልግሎቶም ክቋረጽ ብዘይምግባሩ ልዕሊ 5 ቢልዮን ዶላር ብሰብመዚ ናይጀርያ ክቕጻዕ ተወሲንዎ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ለካቲት ድማ ኣብ ኢራን ኣምባሳደር ደቡብ ኣፍሪቃ ነበር፡ ኩባንያ ኤምቲኤን ኣብ ኢራን ንኽሰርሕ፡ ብጉቦ ፍቓድ ክረክብ ገይሩ ብዝብል ኣብ ቀይዲ ኣትዩ'ዩ።


ቅልውላው ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ካቡል ዳያኑ ደቂ ኣንስትዮ ተቐቲለን

ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዝሰርሓ ክልተ  ደቂ ኣንስትዮ ዳያኑ ኣብ ከተማ ካቡል ብዝተተኮሰ ጠይይቲ ከምዝቐተላ ሰበስልጣን ሓቢሮም፡፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ሰንበት ንጉሆ ናብ ዝሰርሓሉ ቦታ ብመኪና ኣብ ዝጓዓዛሉ ብዕጡቓት ከምዝቐተላ ወሃቢ ቃል ሓደ ቤት ፍርዲ ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ፡፡ እቲ ካብ ቀረባ እዋናት ናብዚ ጋዜጠኛታት፣ ጎስጎስትን ፖለቲከኛታትን ዒላማ ገይሩ ዝፍጸም ዘሎ ቅትለት ፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ ወታሃደራቱ ካብ ኣፍጋኒስታን ብቐጻሊ ምስሓብ ምስጀመረ እዩ ተጓሃሂሩ ዘሎ፡፡ ቁጽሪ ኣብታ ሃገር ዝተረፉ  ወታሃደራት ኣመሪካ 2500 ጥራሕ እንትኾን፡ እቲ ስጉምቲ ኣብታ ህድኣት ዘይብላ ኣፍጋኒስታን ተወሳኺ ዘይምርግጋእ ዝፈጥር ከምዝኾነ ምክትል ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣብዚ ሰሙን ንቢቢሲ ተዛሪቡ እዩ፡፡ እተን ዳያኑ ብመን ተቐቲለን? እተን ደቂ ኣንስትዮ ሰንበት ንጉሆ ብዝተፈጸመን ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ዝተቐተላ ኮይነን፡ እቲ መራሒ መኪና እውን ቆሲሉ እዩ፡፡ ነቲ ቓሊ ፋቱላህ ኣብ ዝተባህለ ከባቢ ካቡል ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዛጊድ ሓላፍነት ዝወሰደ ኣካል የለን፡፡ እቲ ንመብዛሕተኦም ኣብ ቀረባ እዋን ዝተፈጸሙ ቅትለታት ፈጺሙ ክኾን ከምዝኽእል ዝጥርጠር ጣሊባን እውን፡ ዝሃቦ መግለጺ የለን፡፡ እቲ ናይ ሰንበት ንጉሆ ቅትለት ተወከልቲ መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ዕጡቓት ጣሊባንን ኣብ ዶሃ ዘተ ሰላም የካይዱ ኣብዘለዉሉ እዋን እዩ ተፈጺሙ ዘሎ፡፡


ሎሚ ንሰላም ኣፍጋኒስታን ዝላዘቡ ሓሙሽተ እሱራት ጓንታናሞ ነበር

ድሕሪ ናይ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ማእሰርቲ፡ ነቲ ፕረዚደንት ትራምፕ 'ፍጹም መወዳእታ ዘይበሉ ኲናት' ዝበሎ ኲናት ንምውዳእ፡ ብዛዕባ መስርሕ ሰላም ንምዝታይ ምስቶም ኣብ ዓውደ ኩናት ማሪኾሙዎም ዝነበሩ ኣብ ሓደ ጣውላ ተቐሚጦም ኣለዉ። ኣብ ርእሰ ከተማ ቀጠር ደውሓ፡ ሓሙሻይ ዙርያ ዘተ ሰላም ኣሜሪካን ጣሊባንን ኣብ ዝካየደሉ ዘሎ ግዜ፡ እቶም ብ ''ሓሙሽተ ጓንታናሞ'' ዝፍለጡ ልኡኻት ጣሊባን ፍሉይ ኣቓልቦ ፈጢሮም ኣሎዉ። እዚኣቶም ላዕለዎት ሓለፍቲ ጣሊባን ኮይኖም፡ ድሕሪ ምውዳቕ'ቲ ስርዓት ኣብ 2001 ዝተማረኹ ኮይኖም፡ ኣብቲ ሕማቕ ዝውረየሉ ቤት ማእሰርቲ ጓንታናሞ ኣብ ኲባ ን 13 ዓመት ዝተኣስሩ ኢዮም። ንሳቶም ኣብቲ ኣካታዒ ዝነበረ ምልውዋጥ እሱራት፡ ብ2014 ኢዮም ንቐጠር ተላኢኾም። ኣብዚ ምልውዋጥ፡ በቶም ዕጡቃት ተማሪኹ ዝነበረ ኣሜሪካዊ ሰርጌንት ቦው በርዳል ዘካተተ'ዩ ነይሩ። ከም ኣካል ስምምዕ ናይቲ ምልውዋጥ፡ እዚኣቶም ካብ ሽዑ ጀሚሮም ካብ ዓይኒ ህዝቢ ተኸዊሎም፡ ምንቅስቃሶም ብቐጠራውያን ምክትታል እናተገብረሉ፡ ኣብ ቐጠር ኢዮም ዘለዉ። ዋላ እኳ ስድራቤቶም ኣብ ደውሓ እንተ ተጸንበርዎም፡ ንወጻኢ ሃገራት ክገሹ ግን ኣይፍቀደሎምን ኢዩ። እዞም ኣብቲ ተዋጋኢ ጉጅለ ጣሊባን ተረታዊ ጽፍሒ ዘለዎም ሓሙሽተ ሰባት፡ ብዘይ ዝኾነ ይኹን ምስ ግብረ-ሽበራ ዝተኣሳሰር ክሲ ኢዮም ካብ ጓንታናሞ ተለቒቖም። ንምዃኑ እዞም  ''ሓሙሽተ ናይ ጓንታናሞ'' መን'ዮም ? እዚኣቶም ኣብ ግዜ ወራር ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኣፍጋኒስታን ኣብ 2001፡ ላዕለዎት ሓለፍቲ ወይ ላዕለዎት ወተሃደራውያን መኮንናት ጣሊባን ዝነበሩ ኢዮም። ዋላ እኳ ንኣሜሪካን ረብሓታታን ስግኣት ኢዮም እንተ ተባህሉ፡ ፕረሲደንት ኣሜሪካ ባራክ ኦባማ ግና ኣብቲ ቀጠር ዝሸምገለቶ ስምምዕ ኣብ 2014 ነዞም ሓሙሽተ ክፈትሖም ተሰማሚዑ። መንግሰቲ ቀጠር ብቐረባ ክከታተሎም ብዝኣተዎ መብጽዓ መሰረት ድማ ናብ ደውሓ ተወሲዶም። ምስኦም ቅርበት ዘለዎም ወገናት፡ ድሕሪ ናይ ዓሰርተ ክልተ ዓመት ማእሰርቲ፡ እሞ ድማ ዝበዝሕ ግዜ ኣብ ሸላ ዝተኣስሩ ሰባት፡ ምስ ዓለም ንምዝራብ ብቅዓት ከምዘይብሎም ኢዮም ዝገልጹ። መሪሕነት ጣሊባን፡ ኣብ ጥቅምቲ 2018 ኣባላት ናይቲ ኣብ ደውሓ ዝመደበሩ ፖለቲካዊ ኮምሽን ገይሩ መሪጽዎም። ሕጂ ድማ ኣብ ዘተ ስላም፡ ምስ ኣሜሪካ ንጣሊባን ወኪሎም ኣለው። እዞም ኣብዚ ዘተ ዝሳተፉ ዘለው 'ሓሙሽተ እሱራት ጓንታናሞ እቶም ዝልዓሉ ስብ መዚ ኣይኮኑነ። እቲ ንፖለቲካዊ ኮምሽን ዝመርሕ ዘሎ ሰብ ውን፡ ምሩኽ ዝነበረ ኢዩ። ሙላ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር፡ ኣብ ቤት ማእሰርትታት ፓኪስታን ንልዕሊ ሸሞንት ዓመታት ዝተኣስረ ኮይኑ፡ ኣብዚ ናይ ሰላም ዘተ ንክሕግዝ እዩ ኣብ ጥቅምቲ 2018 ተፈቲሑ። ንሱ ሓደ ካብ መስረቲ እዚ ጉጅለ ኮይኑ፡ ሕጂ ድማ ምክትል ሓለቓ ፖለቲካዊ ጉዳያት ኣሎ። ሙላ ባራዳር ስልጣን ኣለዎ። ሓሰን ሓቅያር ክም ዝገለጾ፡ ኣብዚ ሐጂ እዋን ተዛተይቲ ጣሊባን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ደረጃ'ቲ ዘተ ካብ ላዕሊ መምርሒ የድልየና ኢዩ ብማለት ዘተ ኣየቋርጹን ዘለው። ጉጅለ ተዛተይቲ ኣሜሪካ፡ ብፍሉይ ልኡኽ ዕርቂ ኣፍጋኒስታን፡ ብዛላመይ ካሊልዛድ ዝምራሕ ኮይኑ፡ ተልእኹኡ ድማ፡ ንቲ ኣብ ታሪኽ ኣሜሪካ ዝነውሐ ከም ዝኾነ ዝንገረሉ ኲናት መኸተምታ ንምግባኣር ኢዩ። ኣሜሪካ፡ ድሕሪ መጥቃዕቲ 11 መስከረም 2001 ንጣሊባን ንምጽራግ ንኣፍጋኒስታን ወሪራታ። እንተኾነ እቲ ብዙሓት ሃገራት ዝደገፈኦን ዝተሳተፈኦን ኩናት 17 ዓመታት ገይሩ ክነሱ ክሳብ ሕጂ ኣይተወደአን። ጣሊባን እውን ፈጺሙ ኣይተሳዕረን። ብፍላይ ካብ 2014 ንደሓር ሓያሎ ናይ ግዳም ሓይልታት ካብታ ሃገር ስለዝወጽኡ  ጣሊባን እናሓየለ ኢዩ ዝኸይድ ዘሎ። እዚ ጉጅለ ኣብ 2001  ካብ ስልጣን ካብ ዝእለ ንደሓር ኣብዚ እዋን እዚ ዝሰፍሐ መሬት ተቖጻጺሩ ከምዘሎ ይንገር። ኣብዚ ዘተ ክልተ ዋና ጠለባት ኢየን ቀሪበን ዘለዋ። ጣሊባን፡ ኩሎም ወተደራት ወጻኢ ካብ ኣፍጋኒስታን ክወጽኡ ከም ቅድመ ኩነት እዚ ዘተ ከቀምጦ እንከሎ፡ ኣሜሪካ  ድማ ብወገና፡ ጣሊባን ንኣሜሪካን መሻርኽታን ስግኣት ንዝኾኑ እስላማውያን ዑጡቓት ኣብታ ሃገር ከም ዘይንቀሳቀሱ ብምግባር ውሕስነት ክህባ ትሓትት። ጣሊባን፡ ካብ ነዊሕ እዋን ኣተሒዙ፡ ምስ ኣሜሪካ ጥራይ ዘተ ሰላም ከካይድ ከምዝደሊ ክገልጽ ጸኒሑ ኢዩ። ኣመሪካ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሓምለ፡ ምስ ጣሊባን፡ ሰበ ስልጣን ኣፍጋኒስታን ዘይብሉ ቀጥታዊ ዘተ ካብ ዝጅምር ንደሓር፡ እቲ "ንጣሊባን ምስዓር" ዝበል ዝነበረ  ናይ ወጻኢ ፖሊሲኣ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ቀይርዎ ኢዩ። ፐርሲደንት ዶናልድ ትራምፕ፡ ነቲ ንኣሜሪካ፡ ዓመታዊ 50 ቢልዮን ዶላር ክሓታ ዝጸንሐ 14000 ሰራዊታ ዘዋፈረትሌ ኲናት ንምውዳእ ህንጡይነት ኣርእዩ ኢዩ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ምስ ጣሊባን ቀጥታዊ ዘተ ዘካይድ ዘሎ።  እዚ ኣብ ዝሐለፈ ኣርባዕታ ዙር ዘተ ዝተራእየ ምዕባለን እዚ ሕጂ ላዕለዎት ሰበ ስልጣን ጣሊባን ዝሳተፉዎ ዘለው ዘተን ዓቢ ተስፋ አሕዲሩ ምህላዉ ከኣ ይዝረብ ኣሎ።


ኣፍጋኒስታን ኣሲራቶም ዝነበረት ኣባላት ጣሊባን ክትፈትሕ ጀሚራ

ኣፍጋኒስታን ነቲ ብዙሕ ክትዕ ክካየደሉ ዝጸንሐ፡ ምፍታሕ ተኣሲሮም ዝነበሩ ኣባላት ጣሊባን ነበር ዳግማይ ከምዝጀመረቶ ሓቢራ። ሰብ መዚ ጣሊባን ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ መንግስቲ ጣሊባን ካብ ሰኑይ ጀሚሩ 200 ኣባላት ጣሊባን ምፍትሑ ኣረጋጊጾም። ጣሊባን ብወገኖም ኣርባዕተ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ንዝነበሩ ኣባላት ኮማንዶ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ፈቲሖም ኣለዉ። ኣብ ሞንጎ ጣሊባንን መንግስቲ ኣፍጋኒስታንን ክግበር ኣብ ዝጸንሐ ዘተታት፡ ኣብቲ ሃገር ንልዕሊ 19 ዓመታት ዝቀጸለ ኵናት ደው ንኽብል፡ 'እቶም ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ተኣሲሮም ዝርከቡ ኣባላት ጣሊባን ይፈትሑ' ዝብል ጠለብ ኣካል እቲ መዛተዩ ኮይኑ ከሰሓሕብ ምጽንሑ ይፍለጥ። ሕጂ ግን ገለ ክፋል ናይቶም ተኣሲሮም ዝጸንሑ ኣባላት ጣሊባን ተፈቲሖም ስለዘለዉ ፡ እቲ ኣብ መንጎ ጣሊባንን መንግስቲ ኣፍጋኒስታትን ክግብር ዝተወጠነ ዘተ፡ ኣብ ዝምጽእ ቀረባ መዓልታት ኣብ ቀጠር ክካየድ ትጽቢት ተገይሩ ኣሎ። ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ብዓል መዚ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ብሰኑይ ገለ ኣባላት ጠሊባን ከምዝተፈትሑ ብምግላጽ ኣብ ዝመጽእ ቁሩብ መዓልታት ድማ እቶም ዝተረፉ ከምዝፍትሑ ገሊጹ። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ነበር ሃሚድ ካርዛይ ነቲ ተበግሶ ዘለዎ ደገፍ ብምግላጽ “ኣወንታዊ ስጉምቲ ንሰላም ኣፍጋስታን’ ክብል ገሊጽዎ። ኣብቲ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ መንጎ ጣሊባንን ኣሜሪካን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ጣሊባን ምስ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ክዛተ እንተኾይኑ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ኣፍጋኒሰታን ተኣሲሮም ዘለዉ 5000 ኣባላት ጣሊባን ክፍትሑ ዝብል ኣካል እቲ ስምምዕ ምኳኑ እዩ ዝፍለጥ። መንግሰቲ ኣፍጋኒስታን ካብ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ እሱራት ክፈትሕ ከምዝጀመረን ኣብቲ ወርሒ 400 ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝነብሩ ኣባላት ጣሊባን ከምዝፈተሐ ዝዝክር እዩ። እቲ መንግስቲ ኣፍጋኒስታን ዝወስዶ ዘሎ ምፍታሕ እዞም እሱራት፡ ኣብ ልዕሊ ዜጋታትና መጥቃዕቲ ፈጺሞም እዮም ብምባል መንግስቲ ኣውስትራልያን ፈረንሳን ተቃዊመንኦ ኣለዋ። ዋሽንግተን ፖስት ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ካብዞም ዝተፈትሑ እቶም ሰለስተ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ኣሜሪካ መጥቃዕቲ ኣካዶም ሞት ዘስዓቡ ከምዝርከብዎም ገሊጻ ነይራ። ሰራዊት ጣሊባን፡ ኣብ 2001 በቲ ብኣሜሪካ ዝምራሕ ልፍንታዊ ሓይሊ ካብ ስልጣን እኳ እንተተኣለዩ ኣብዚ ሕጂ ኣዋን ዝዓበየ ስፍሓት መሬት ኣፍጋኒስታን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሮም ከምዘሎ እዩ ዝግለጽ።


ናዕቢ ካዛኪስታን፡ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ብዝተወሰደ ስጉምቲ ብውሑዱ 164 ሰባት ከምዝተቐተሉ ተገሊፁ

ኣብ ካዛኪስታን ንመዓልታት ይካየድ ኣብ ዘሎ ናዕቢ ፀረ-መንግስቲ፡ ብውሑዱ 164 ሰባት ከምዝተቐተሉ መራኸብቲ ሓፋሽ ንሰብመዚ ጥዕና ብምጥቃስ ኣቃሊሐን። እዚ ቁፅሪ ግዳያት ዝተረጋገፀ እንተድኣ ኮይኑ፡ ቅድም ክብል ካብ ዝተመዝገበ ሞት 44 ሰባት ኣዝዩ ዝዛየደ'ዩ። ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ካዛኪስታን ትማሊ ሰንበት ከምዝገለፆ፡ ዛጊድ "ንብዙሓት ዜጋታት ወፃኢ" ሓዊሱ፡ ኣስታት 6 ሽሕ ሰባት ተኣሲሮም። እቲ ብምውሳኽ ዋጋ ነዳዲ ዝተወልዐ ሰልፍታት ተቓውሞ፡ ናብ መላእ እታ ሃገር ብምልባዕ ናብ ከቢድ ናዕብታት ተቐይሩ። እቶም ኣብ ዝሓለፈ 2 ጥሪ ናብ ጎደናታት ዝወፅኡ ሰልፈኛታት፡ ብመንግስቲ እታ ሃገርን በቲ ንሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ንካዛኪስታን ዝመርሐን ሕዚ'ውን ዕዙዝ ፅልዋ ንምፍጣር ይሰርሕ ኣሎ ተባሂሉ ዝሕሰብ ፕረዝደንት ነበር ኑርሱልጣን ናዘርባየቭን፡ ዕጉባት ከምዘይኮኑ ከንፀባርቑ ጀሚሮም። ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ንሩስያ ሓዊሱ ሃገራት ነቲ ናዕቢ ንምግታእ ወተሃደራተን ናብ ካዛኪስታን ልኢኸን'የን። ካብዚ ብተወሳኺ፡ መግለፂ ቤት-ፅሕፈት እቲ ፕረዝደንት፡ እቲ ኩነታት ወተሃደራት የካይድዎ ብዘለዉ "ናይ ምፅራይ" ስራሕትን ሓለዋ "እስትራቴጅያዊ ቦታታትን" ተረጋጊዑ'ዩ ኢሉ። ኣብ መላእ እታ ሃገር ዝተኣወጀ ኣዋጅ ህፁፅ ግዘን ሰዓት እቶ እቶን  ድማ ከምዝቕፅል ተገሊፁ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኣብ ርእሰከተማ እታ ሃገር ኑርስልጣን ፅኑዕ ሓለዋ ከምዘሎን ናብታ መንበሪ ፕረዝደንት እታ ሃገር ዘእትዉ መገድታት ከምዝተዓፀዉን ተዓዚቡ። ኣብዚ ህዝባዊ ናዕቢ ኣብ ከተማ ኣልማቲ 103 ሰልፈኛታት ተቐቲሎም። ሓይልታት ፀጥታ እታ ሃገር እቶም ናዕበኛታት ኣብታ ከተማ ንዝርከብ መደበር ፖሊስ ንምቁፅፃር ብምፍታኖም ከምዝቐተልዎም ገሊፆም። ፕረዝደንት ቃሲም-ጆማርት ቶካየቭ፡ "20 ሽሕ ሸፋቱ" ነታ ማእከል ተቓውሞ ዝኾነት ቀንዲ ከተማ ኣልማቲ ከምዘጥቕዕዋ ብምግላፅ፡ ሓይልታት ፀጥታ "ብዘይመጠንቀቕታ ክትኵሱ" ኣዚዙ። ፀሓፊ ጉዳያት ወፃኢ ኣሜሪካ ኣንቶን ብሊንከን ትማሊ ሰንበት፡ ንትእዛዝ ፕረዝደንት ጆማርት ቶካየቭ ኮንኒዎ። ብሊንከን ንኢቢሲ ኒውስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "እቲ ተኵስካ ናይ ምቕታል ትእዛዝ ጌጋ እዩ፤ ክስረዝ ይግባእ" ኢሉ። ብሊንከን፡ ፕረዝደንት ቃሲም-ጆማርት ቶካየቭ፡  ካብ ሩስያ ንምንታይ ወተሃደራት ከምዝጠለበ'ውን፡ መብርሂ ከምዝደልይ ገሊፁ። ብካልእ ዜና፡ ክርጊዛዊ ናይ ጃዝ ድምፃዊ ኣብ ካዛኪስታን ብኸቢድ ከምዝተወቕዐን ከምዝተኣሰረን ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ምዝርግሑ ስዒቡ፡ ኣብ ጎረቤት ሃገር ክሪጊስታን ሰልፊ ተቓውሞ ተኻይዱ። ሰብመዚ ካዛኪስታን ድምፃዊ ቪክራም ሩዛክኖቭ፡ ኣብቶም ኣብታ ሃገር ይካየዱ ዘለዉ ሰልፍታት ተቓውሞ ከምዝተሳተፈ ብምግላፅ፡ ኣብ ተሌቬዥን እታ ሃገር ኣቕሪበሞ። ኣብቲ ዝሓለፈ ቀዳም፡ ሰብመዚ ካዛኪስታን ሓላፊ ድሕንነት ነበር ካሪም ማሲሞቭ ብክሕደት ሃገር ተጠርጢሩ ከምዝተኣሰረ ኣፍሊጦም። ዝርዝር ሓበሬታ ግና ኣይሃቡን። ቤት-ፅሕፈት ፕረዝደንት ብሰንበት ኣብ ዝሃቦ መግለፂ ድማ፡ ክልተ ምክትላት እቲ ሓላፊ ድሕንነት ነበር ካብ መዝነቶም ከምዝተኣለዩ ሓቢሩ።


ፖሊስ ሱዳን ኣንጻር ደገፍቲ ዲሞክራሲ ዘንብዕ ጋዝ ተጠቒሞም

ራብዓይ ዓመት ነቲ ንመራሒ ነበር ዑመር ሓሰን ኣል-በሽር ካብ ስልጣን ዘወገደ ህዝባዊ ናዕቢ ንምዝካር፡ ደገፍቲ ዲሞክራሲ ኣንጻር ወተሃደራዊ ምሕደራ ኣብ ዘካየድዎ ሰልፊ፡ ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ዘንብዕ ጋዝን ጠያይትን ብምትኳስ ክብትንዎ ሃቂኖም። እቶም ንወተሃደራዊ ምምሕዳር ዝቃወሙ ኣሽሓት ሰልፈኛታት፡ ናብ ቤተ-መንግስቲ ገጾም ክምርሹ እንከለው እዮም ብሓይልታት ጸጥታ ተዅሲ ዘንብዕ ጋዝን ጠያይትን ገጢሙዎም። እቶም ሰልፈኛታት ነቲ ኣብዚ ቐረባ መዓልታት ኣብ መንጐ ወተሃደራትን ሲቪልን ዝተኸተመ ስምምዕ ብዙሕ ነገር ዝጐደሎ ዘይንጹር እዩ ብምባል እዮም ዝነጽግዎ። እቲ ተቓውሞ ኣብ ራብዓይ ዓመት ዝኽሪ ናይቲ ንዖማር ኣል-በሽር ካብ ስልጣን ዘወገደ ህዝባዊ ናዕቢ እዩ ተኻይዱ። ስርዓት ኣልበሽር ኣብ ሚያዝያ 2019 ብህዝባዊ ጸቕጢ ካብ ስልጣን ቅድሚ ምእላዩ ንዝሓለፈ 30 ዓመታት ነታ ሃገር ክመርሕ ጸኒሑ እዩ። እቲ ንሓጺር እዋን ዝቐጸለ መስርሕ ምስግጋር ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር፡ ድሕሪ ክልተ ዓመት ብወተሃደራዊ ዕልዋ ተቘጽዩ ምልካዊ መንግስቲ እዩ ዝመርሕ ዘሎ። ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ መዓልታት መራሕቲ ናይቲ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ወተሃደራዊ ጃንዳ ነቲ እናጓሃረ ዝኸይድ ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ንምፍታሕ ንሲቪላዊ መንግስቲ ስልጣን ክህብ ከምእተሰማምዐ ይዝከር። ሲቪላውያን መራሕቲ ስልጣን ዝርከቡሉ ናይ ክልተ ዓመት ናይ መሰጋገሪ ግዜ ክቕበሉ’ኳ እንተተሰማምዑ፡ እቶም ዝበዝሑ መንእሰያት ኣንስትን ሰብኡትን ዝርከብዎም ደገፍቲ ደሞክራሲ ግን፡ ነቲ ስምምዕ ኣትሪሮም ይቃወምዎ ኣለው። ሰሚራ ሓሰን ዝተባህለት መንእሰይ፡ "ብዘይካ ሲቪላዊ መንግስቲ ካልእ ዝዀነ ይዅን ነገር ኣይንቕበልን ኢና" ዝብል ሓሳብ ምቕራባ AFP ጸብጺቡ። እቶም ሰልፈኛታት "በዚ ስምምዕ እዚ ኣይክንግዛእን ኢና፣  "ናብ ባርነት ኣይክንምለስን ኢና" ዝብል ጭርሖ እናስምዑ እዮም ዝምርሹ ነይሮም። እቲ ስምምዕ ኣብዛ ወርሒ እዚኣ ምስ ተኸተመ፡ ኣብ መላእ ዓለም ፍሉጥ  ሱዳናዊ ሰራሕ ፊልም ሓጆውጅ ኩካ፡ "እቲ ሕድሪ ተጠሊሙ እዩ፤ እቲ እምነት ከኣ ጠፊኡ እዩ። እቲ ሰራዊት ሕጂ’ውን ከምቲ ቕድም ዝገበሮ  ክገብር ይኽእል እዩ" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ።


ኣብ ከተማ ጎንደር፡ ናይ ዒድ ሶላት ኣብ ኣደባባይ ከምዘይተኻየደ ነበርቲ ገሊጾም

ቅድሚ ሰሙን ሃይማኖታዊ መልክዕ ዘለዎ ጎንጺ ዘተኣናገደት ከተማ ጎንደር፡ ማሕበረሰብ ሙስሊም ንናይ ዒድ ሶላት ናብ ኣደባባይ ከይወጹ ከምዝተረፉ ነበርቲ ንቢቢሲ ተዛሪቦም፡፡ ንቢቢሲ ሓበሬታ ዝሃቡ ነበርቲ ከምዝገለጽዎ፡ ቅድሚ ሕዚ  ስነ-ስርዓት ሶላት ዒድ ዝካየደሉ ዝነበረ ስታድዮም ፋሲለድስ ጽምዋ ዓሲልዎ ውዒሉ፡፡ እቲ ኣብ ስታድዮም ዝካየድ ሓበራዊ ስነ-ስርዓት ስግደት፡ ብሰንኪ ስግኣት ድሕነት እንከይተኻየደ ምትራፉ እቶም ነበርቲ ከተማ ጎንደር ኣመንቲ እስልምና ገሊጾም፡፡ ቤት ምኽሪ ኡለማ ከተማ ጎንደር፡ ትማሊ ማሕበረሰብ ሙስሊም ነቲ በዓል ኣብ ገዝኡ ኮይኑ ከብዕሎ ጻውዒት ምቕራቡ እውን ተገሊጹ ኣሎ፡፡ እቲ ቤት ምኽሪ ትማሊ 23 ሚያዝያ 2014 ዓ/ም ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ‘‘መንግስቲ ግቡእ ሓላፍነት ክዋጻእ ኣብዘይክእለሉ ኩነታት፡ ንርእስኻ ካብ ሓደጋ ምሕላው’’ ኣድላዪ ብምዃኑ፡ ኣመንቲ በዓል ዒድ ኣልፈጥር ኣብ ገዝኦም ከሕልፍዎ ውሳነ ከምዘሕለፈ ይገልጽ፡፡ ብተወሳኺ ብሰንኪ እቲ ኣብ 18 ሚያዝያ ኣብ ተማ ጎንደር ዘጋጠመ ጎንጺ ህይወቶም ዝሓለፈ ሰባት ፍትሒ ክረኽቡን ንብረቶም ዝዓነዎም እውን ከከሓሱን እቲ ቤት ምኽሪ ጸዊዑ፡፡ ሽሙ ክዕቀብ ዝደለየ ነባሪ ከተማ ጎንደር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል ‘‘ዋላኳ መንግስቲ ናይ ዒድ ሶላት ከምቲ ናይ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ስታድዮም ክኽበር ጻዕሪ እንተገበረ፡ ማሕበረሰብ ሙስሊም (ነቲ በዓል) ኣብ ገዝኡ እዩ ኣሕሊፍዎ’’ ኢሉ፡፡ ተኸተልቲ እስልምና ብሓባር ኣብ ኣደባባይ ክሰግዱ እኳ እንተዘይከኣሉ፡ ኣብ ከባቢኦም ኣብ ዘለዉ መሳጊድ ዝሰገዱ ከምዘለዉ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ሓቢሮም፡፡ ካልእ ኣብ ጎንደር ቀበሌ 18 ዝነብር ኣቦ ክልተ ቆልዑ፡ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ዝተፈጠረ ጎንጺን መጥቃዕትን ስዒቡ፡ ኢድ ዝነበሮም ተጠርጠርቲ ንምሓዝ ዝግበር ዘሎ ምቅስቓስ ፍትሓዊ ኣይኮነን ኢሉ፡፡ ‘‘ዘይሻራዊ ሰብ ኣጻርዩ፡ ነቲ ተግባር ዝፈጸሙ ሰባት ናብ ሕጊ ክሳብ ዘይቀረቡ፡ ሕዚ እውን ኣደዳ ሞት ኣይንኸውንን ኢልና ኢና ካብ ገዛ ኣይንወጽእን ዝበልና’’ ዝብል እቲ ውልቀ ሰብ፡ ማሕበረሰብ ሙስሊም ናብ ኣደባባይ ወጺኡ ዘይሰገደሉ ምኽንያት ሕቶታቱ ስለዘይተመለሱ ምዃኑ ተዛሪቡ፡፡ መንግስቲ ፌደራልን ምምሕዳር ክልል ኣምሓራን ነቲ ጎንጺ ስዒቡ ይውሰዱ ብዛዕባ ዘለዉ ስጉምቲታት ኣብ ዝሃብዎ መብርሂ፡ ምስቲ ጸገም ብዝተኣሳሰር ልዕሊ 300 ሰባት ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ቀይዲ ከምዘኣተዉ ምግላጾም ዝዝከር እዩ፡፡ ካልእ ንድሕነቱ ክበሃል ሽሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ነባራይ ከተማ ጎንደር፡ ኣብታ ከተማ ዝርከቡ መሳጊድ ዘስምዕዎ ኣዛን ደው ካብ ዘብሉ ኣርባዕተ መዓልቲታት ከምዝሓለፉ ይገልጽ፡፡ ‘‘ሎሚ ኣብ ጎንደር ምንም የለን፡፡ ብዙሕ ምንቅስቓስ የለን፤ ዒድ፡ ዒድ ኣይመስልን’’ ይብል፡፡ ብኻልእ ዜና ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ሎሚ 24 ሚያዚያ 2014 ዓ.ም ኣብ ሶላት ዒድ ብዝተፈጥረ ዕግርግር ኣብ ልዕሊ ንብረት ጉድኣት ከም ዝበጽሐ ኣፍሊጡ። ስግዳን ሶላት ዒድ ከይተፈጸመ እንከሎ ኣብ ከባቢ ቤተ መዘክር ሰማእታት ቀይሕ ራዕዲ፡ "ውሑዳት ውልቀሰባት ብዘልዓሉዎ ዕግርግር ኣብ ልዕሊ ንብረት ጉድኣት በጺሑ" ክብል ገሊጹ። ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብቐጥታ ዝተመሓላለፉ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት፡ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ እምኒ ዝድርብዩ ዝነበሩ ውልቀሰባት መንብዒ ጋዝ ክትኩስ የርእዩ። እቶም ምስልታት ብተወሳኺ ነቶም ናብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታን ህንጻታትን እምኒ ንዝድርብዩ ዝነበሩ ጠጠው ንምባል ዝከላኸሉ ዝነበሩ ሰባት የርእዩ።


ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ህዝባዊ ተቓውሞ ንምብታን መንብዒ-ጋዝ ተጠቒሞም

ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ነቲ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ህዝባዊ ተቓውሞ ኣሐይሉ ዝቕጽል ዘሎ ተቓውሞ ሰልፈኛታት ንምብታን መንብዒ ጋዝ ተተቒሞም ተባሂሉ። እቲ ሰልፊ ቴቓውሞ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ካርቱም እዩ ዝካየድ ዘሎ። ናብቶም ሰልፈኛታት ዝተሓወሰ 'ሴንትራል ኮሚቴ ዶኳትር' ብዝብል ዝፍለጥ ሓያል ጉጅል ዝርከቦ ኾይኑ፤ ኣብቲ ተቓውሞ ብፍላይ ድማ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ኣብ ኣገልግሎት ጥዕና ፈጢርዎ ዘሎ ጽልዋ ኣጉሊሕዎ ኣሎ። ኣብ መንጎ ንዲሞክራሲ ቃልሲ ዘካይዱ ሰልፈኛታትን ወተሃደዊ ሓይልን ዘሎ ዘይምስምማዕ ዝቐጸለ ኾይኑ፡ እቲ ናብ ቦትኡ ተመሊሱ ዝነበረ ቀማይ ሚነሲተር ዓብደላ ሓምዶክ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብገዛእ ፍቓዱ ካብ ስደልጣኑ ምውራዱ  ዝዝከር እዩ። ፍሉይ ልኡኽ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሱዳን፡ ቮለከር ፐርትስ፡ ክልቲኦም ወገናት ተቐራሪቦም ክዝትዩ ብቴሊፎን ብምዝርራብ ከምዝሓበሮም'ውን ተፈሊጡ ኣሎ። እንተኾነ እቲ ኣቕሪብዎ ዝተብሃለ ምኽረ ሓሳብ፡ ኣብ ዳርፉር ብዝርከቡ ናይ ንግዲ ማሕበራትን ዕጡቓትን ከቢድ ተቓውሞ ገጢምዎ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ሱዳን ዓብደላ ሓምዶክ፡ ብሰራዊት ሃገሩ ብዝተፈተነ ዕልዋ ኣብ ናይ ቤት ማሕዩር ድሕሪ ምጽንሑ ብጸቕጢ ህዝባዊ ተቓውሞን ዓለመረ ለኻዊ ጸቕጥታን ቅድሚ ሒደት ሳምንታት ናብ ስልጣኑ ተመሊሱ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። ሰራዊት ሱዳን ኣብ ጥቅምቲ ብዘካየዶ ዕልዋ ንሚኒስተር ሓምዶክ ኣብ ቤቱ ቀይዱዎ ድሕሪ ምጽናሕ ብዝተገብረ ውዕል ሽርክነት ስልጣን'ዩ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ናብ ስልጣን ተመሊሱ ነይሩ። እቶም ተቓወምቲ ግን ምሉእ ብምሉእ ሲቪላዊን ፖለቲካዊን ምምሕዳር ክግበረሎም ስለዝደለዩ ነቲ ምስ ሰራዊት ዝተገብረ ናይ ስልጣን ሽርክነት ነጺጎምዎ። ኣብዚ እዋን ሱዳን ኣብ "ሓደገኛ መቐይሮ" ከምዘላ ቀዳማይ ሚኒስተር ሓምዶክ ብቴለቪዥን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ኣፍሊጡ። ነዚ ስዒቡ ኣሜሪካ ሓዊሱ፡ ምዕራባውያን ሃገራት፡ እቲ ሰራዊት ናይ ባዕሉ ቀደማይ ሚኒስተር ከይሸይም ኣጠንቂቖም ኣለዉ።


ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሪ ሓዋ ጸጉራ ዝቖረጸት ኢራናዊት

ኣብ ኢራን ድሕሪ ሞት ጓል 22 ዓመት ማህሳ ኣሚኒ ብዝተበገሰ ናዕብታት ዛጊድ ልዕሊ 70 ሰባት ከምዝሞቱ ተፈሊጡ'ሎ። ሓንቲ ኢራናዊት ሓሳብ ሓዋ ልክዕ ከምዝነበረ ንምግላጽ ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሩ ጸጉራ ቆሪጻቶ።


ቻይና፡ ተቓውሞታት ብሓይሊ ፖሊስ ትጭፍልቕ

ኣብ ቻይና፡ ኣንጻር ዕጽዋታት ኮቪድ፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ-ሰንበት ዝነተጐ ህዝባዊ ናዕቢ፡ ሰበሰልጣን 'ታ ሃገር ተሪር ስጕምቲ ኣብ ዝወስዱሉ ዘለው ኣብዚ ሕጂ እዋን ብመጠኑ ዛሕቲሉ ይርአ'ሎ። ጻዕቂ ኣባላት ፖሊስ ኣብ ሓያሎ ከተማታት ዝተዘርግሐ ኰይኑ፡ ገለ ምትእኽኻባት ተቓውሞ ኣብኡ እንከሎ ክብርዕን ተገይሩ እዩ። ሰባት ሞባይላቶም እናተሓድጕ ተፍትሽ ይግበረሎም ከም ዘሎ ድማ ካብታ ሃግር ዝወጽኡ ዘለው ጸብጻባት የመልክቱ። ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝነብሩ ቻይናውያን ግን ተቓውሞኦም ይቕጽሉ ኣለዉ። ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ኡሩምቂ ምዕራብ ቻይና፡ ኣብ ሓደ ዓቢይ ህንጻ ብዘጋጠመ ባርዕ 10 ሰባት ድሕሪ ምማቶም እዩ፡ እቲ ናዕቢ ካብ መወዳእታ ዝሓለፈ ሰሙን ተጓሃሂሩ። ነበርቲ፡ ካብቲ ባርዕ ኣምሊጦም ነብሶም ከድሕኑ ዘይከኣሉሉ ምኽንያት፡ ብሰንኪ ዝተነብረ ዕጽዋ ኮሮና ከም ዝዀነ እዩ ብሰፊሕ ዝእመን። ሰበስልጣን እቲ ከባቢ ግን ነዚ ክሲ ኣይቅበልዎን። ከም ሳዕቤን ናይዚ፡ ኣሽሓት ሰባት ናብ ጐደናታት ብምውጻእ ዕጽዋ ኮሮና ከብቅዕ ዝጠልብ ሰልፊታት ኣካይዶም፤ ኣብ ገሊኡ ድማ ፕረዚደንት ዢ ጂንፒን ካብ ስልጣኑ ክወርድ ክጽውዖ ተሰሚዖም። ብሰኑይ ግን፡ ኣባላት ፖሊስ ንመአከቢ ቦታ ስለዝኸበብዎ እቲ ኣብ በይጂንግ ክግበር ተወጢኑ ዝነበረ ዝተወደበ ሰልፊ ክግበር ኣይተኻእለን። ኣብ ሻንጋይ ከኣ፡ ፖሊስ ዓበይቲ ሓጹራት ብምትካል ነቲ ምንቅስቓስ ክቈጻጸሮን ሓያሎ ኣድመኛታት ክኣስርን ክኢሉ። ጕጅለ ኣድመኛታት፡ ዳግማይ ኣብ ጐደናታት ወጺኦም ክስለፉ ከም ዝግባእ ብምግላጽ ብማሕበራዊ መራኸቢ ተሌግራም ክወዳዳቡ ምዃኖም ምስተፈልጠ፡ ሰሉስ ንግሆ ፖሊስ ሰራዊት ብፍላይ ኣብዘን ከተማታት ብብዝሒ ኮለላ ክገብር ተራእዩ። ሰኑይ ምሸት ኣብ ደቡባዊት ከተማ ሃንዙ ተጀሚሩ ዝነበረ ሰልፊ፡ ሓያሎ ሰባት ብምእሳር ብቕጽበት ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ከም ዝወዓለ ቢቢሲ ኣረጋጊጹ። ኣብ ሆንግ ኮንግ ግን፡ ኣድመኛታት ኣብ ማእከል ከተማ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቻይና-ሆንግ ኮንግን ብምትእኽኻብ ነቲ ኣብ ውሽጢ ቻይና ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞታት ዘለዎም ድጋፍ ገሊጾም። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ዓለም፡ ለንደን፡ ፓሪስ ቶክዮን ኣብ ዝርከብ ኤምባሲታት ቻይና ከምኡ’ውን ኣብ ዩኒቨርሲታት ኣሜሪካን ኣውሮጳን ሓያሎ  ሰልፊታት ተቓውሞታት ቀጺሉ’ሎ። ሓደ ተንታኒ ብዛዕባ’ዚ ኣብ ቻይና ዝካየድ ዘሎ ሰልፊታት ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ትንታነ፡ እዚ ኣድማ  ቀልጢፉ ኣብ ሓጺር ግዜ ዝቕህም ኣይኰነን፤ ሰባት ቍጽጽር ክግበረሉ ብዝኽእል ኣገባብ ዘይኰነስ ብመገዲ ማሕበራዊ መራኸቢታት እዮም ተጸዋዊዖም ናብ ጐደናታት ዝወጽኡ ዘለዉ ኢሉ። ኣብ ሃገራዊ ዩኒቨስሲቲ ሲንጋፖር ዝምህር ፕሮፈሰር ድሪው ቶምፕሰን ግን፡ “ገዚፍ ዓቕሚ ፖሊስ ቻይና ኣብ ግምት ክኣቱ ኣለዎ፡” ብምባል፡ ቻይና ነዚ ተቓውሞታት ክትቈጻጸር ዘለዋ ዓቕሚ ልዑል ምዃኑ ኣገንዚቡ። ቻይና፡ እታ እንኮ ጽኑዕ ፖሊሲ ‘ዜሮ ኮቪድ’ ዘለዋ ዓባይ ቁጠባ ኰይና፡ ሰበስልጣን እታ ሃገር ንኣሽቱ ለበዳታት ኣብ ዝረኣየሉ እዋን’ውን ፍጹም ከምዘይጻወሩን፡ ጃምላዊ መርመራ፡ ውሸባን ሃንደበታዊ ዕጽዋታትን ከም ዘካይዱ እዩ ዝፍለጥ። ቻይና ናይ ባዕላ ክታበት ጸረ-ቫይረስ ኮሮና ዘማዕበለት’ኳ እንተዀነት፡ ከምቲ ኣብ ካልእ ቦታታት ዝማዕበለ፣ ንኣብነት ፋይዘርን ሞደርናን ኣድማዒ ከምዘይኰነ እዩ ዝግምገም። ክልተ ዶዝ ፋይዘር 90% ዓቕሚ ምክልኻል ክህልዎ እንከሎ፡ ቻይናዊ ሲኖቫክ ግን 70% መከላኸሊ ጥራይ’ዩ ዝህብ። እዚ ኰይኑ’ውን እቲ ክታበት ንብዙሕ ሰብ ኣይተዋህበን። ካብቶም ብኮቪድ ናይ ምማት ተኽእሎኦም ልዑል ዝበሃል ኣረጋውያን’ውን ክታበት ዝተዋህቦም ኣዝዮም ውሑዳት እዮም። ብተወሳኺ፡ ካብ መልከፍቲ ዝደሓኑ ሰባት ዘለዎም ምምዕባል ተፈጥሮኣዊ ዓቕሚ ምክልኻል ውሑድ እዩ። ስለዚ እቲ ቫይረስ ባህሪኡ እናቐየረ፡ ካብቲ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ዝተቐልቀለሉ ኣዝዩ ብዝቐልጠፈ ክዝርጋሕ ይኽእል ማለት ኰይኑ፡ ካብተን ዕጽዋ ዝሓደጋ ሓያሎ  ሃገራት እቲ ቫይረስ ናይ ምእታው ቀጻሊ ሓደጋ ኣሎ። ብሰንክ’ዚ እዮም ድማ ሰበስልጣን ቻይና፡ ገለ ምልክታት ኣብ ዝረኣየሉ እዋን ተቐዳዲሞም ዕጽዋ ዘንብሩን፡ እዚ ኣገባብ ኣሰልቺዎም ኣብ ጐደናታት ወጺኦም ምስ ዝቃወሙን ድማ ኣብ ግጭት ዝኣትዉን ዘለዉ።


ሰልፈኛታት ሊብያ ንህንጻ ፓርላማ'ታ ሃገር ወሪሮም

ኣብ ትሪፖሊ ሊብያ ኣብ ውሽጢ ኣደባባይ ሰማእታት፡ ንዝተፈጥረ ምቁራጽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ  ሰልፈኛታት ተቓውሞኦም ኣስሚዖም። ሰልፈኛታት ኣብ ምብራቓዊት ከተማ ቶብሩክ ናብ ዝርከብ ፓርላማ ሊብያ ተጒጐም ብምእታው ዝወረርዎ ኰይኖም፡ ንገለ ክፋል ናይቲ ህንጻ ድማ ሓዊ ከምዝሰደድሉ ይግለጽ ኣሎ። ኣብ ኢንተርነት ዝተዘርግሑ ምስልታት፡ እቶም ሰልፈኛታት ኣብ ደገ ጎማታት መኪና ከቃጽሉ እንከለዉ፡ሓያሎ ትኪ ከምዘርእዩ ይሕብሩ።  ኣብ ካልኦት ከተማታት ሊብያ ድማ፡ ብቐጻሊ ምቁራጽ ሓይሊ ኤሌክትሪክ፡ ምውሳኽ ዋጋታትን ፖለቲካዊ ዕንቅፋትን ዝቃወሙ ሰልፍታት ተኻይዶም'ዮም። ኣብታ ተቓዋሚ ስልጣን ዝሓዘላ ርእሰ ከተማ ትሪፖሊ፡ ሰልፈኛታት ምርጫ ክካየድ ጸዊዖም። ጠለብ እቶም ተቓውም ዘስምዕ ዘለዉ ሰልፈኛታት፡ ብሓላፊ ግዝያዊ መንግስቲ ዓብደልሓሚድ ድበይባ፡ ዝተደገፈ ኮይኑ፡ ኩሎም ትካላት እታ ሃገር ክቕየሩ ከምዘለዎም ገሊጹ። እዚ ናዕቢ ዝፍጸም ዘሎ፡ ኣብ ጀነቫ ብመንጎኝነት ሕቡራት ሃገራት ዝካየድ ዘሎ፡ መረጻ ክካየድ መንገዲ ንምጽራግ ዝዓለመ ዝርርብ፡ ውሑድ ምዕባለ ከይተራእየ ድሕሪ ምዝዛሙ ሓደ መዓልቲ’ዩ። ሊብያ ኣብ 2011 ብኔቶ ብዝተደገፈ ናዕቢ ንነዊሕ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ኮሎኔል ሙዓመር ቃዛፊ ካብ ዝእለ ጀሚራ ኣብ ህውከት ኣትያ ትርከብ። እታ ብነዳዲ ዝሃብተመት ሃገር፡ ንገለ ካብቶም ናብ ኤውሮጳ ዝገሹ ኣሽሓት ስደተኛታት ቁልፊ መበገሲት ኮይና፡ ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዘለዋ ዝለዓለ ደረጃ መነባብሮ ዝነበረን ሃገራት ነይራ፤ ነጻ ኣገልግሎት ጥዕናን ነጻ ትምህርትን ትህብ ምንባራ ይዝከር። እቲ ናብ ብልጽግና ዝመርሐ ምርግጋእ ግን ተበላሽዩ ፤ ርእሰ ከተማ ትሪፖሊ ድማ ኣብ መንጎ ተነሓናሕቲ ሓይልታት ተደጋጋሚ ጎንጺ ተራእዩ ኣሎ።


ንመራሕቲ ቻይና ዓቢይ ብድሆ ዝዀነ ዘሰንብድ ተቓውሞ ይቕጽል ኣሎ

ኣብ ቻይና ተግባራት ተቓውሞ ዘይተለምዱ ኣይኰኑን። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ ብሰንኪ ዝተፈላለዩ ጉዳያት ካብ መርዛም ብከላ ክሳብ ዘይሕጋዊ ምምንዛዕ መሬት፡ ወይ ድማ ኣብ ልዕሊ ሓደ ኣባል ማሕበረሰብ ብፖሊስ ዝፍጸም ግፍዒ፡ ሃንደበታዊ ብዙሓት ተቓውሞታት ክለዓሉ ምኽንያታት ኰይኖም እዮም። ኣብዚ ግዜ እዚ ግን ዝተፈለየ እዩ። ኣብ ኣእምሮ ህዝቢ ቻይና ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ ሓደ ኣርእስቲ ኣሎ። ብዙሓት ድማ ብእኡ ይጽገሙ ጥራይ ዘይኰነ፡ ቅጭ መጺእዎም ኣሎ። እዚ ድማ መንግስቲ ዝርጋሐ ኮቪድ ንምግታእ ዝገብሮ ዘሎ ተሪር እገዳታት እዩ። ነበርቲ፡ ማሕበራዊ ርሕቐት ንምትግባር ዝተዳለዉ መሰናኽላት ብምስባር፡ ኣብ መላእ ሃገር፡ ኣብ ከተማታትን ቀጽሪ ዩኒቨርሲቲታትን ኣብ ጐደናታት ዓበይቲ ተቓውሞታት የካይዱ ኣለዉ። ብገለ መልክዑ ኣብ ከተማ ሻንጋይ መራሒ ቻይና ዢ ጂንፒንግ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ይጽውዑ ኣለው። ኣብ ቻይና ንዋና ጸሓፊ ደሳዊ ሰልፊ ብግልጺ ምንቃፍ ኣዝዩ ሓደገኛ እዩ። ኣብ ቤት ማእሰርቲ ክትኣቱ ዘኽእል ገበን እዩ። ብዙሓት ሰልፈኛታት፡ እታ ሃገር እትኽተሎ ፖሊሲ ‘ዜሮ መልከፍቲ’፡ ባርዕ ሓዊ 10 ነበርቲ ዝቐተለላ ከተማ ዚንጂያንግ፡  ነቲ ናይ ምድሓን ጻዕሪ ዕንቅፋት ኰይኑ ኢሎም ይወቕሱ። ሓደ ሰልፈኛ "ዢ ጂንፒንግ!" ኣማኢት ድማ "ካብ ስልጣን ውረድ!" ደጋጊምካ፡ "ዢ ጂንፒንግ - ውረድ! ዢ ጂንፒንግ - ውረድ!" እቲ ጭርሖ'ውን "ዴሳዊ ሰልፊ - ውረድ! ዴሳዊ ሰልፊ - ውረድ!" ኣብ ስልጣን ካብ ምጽናሕ ዝዓቢ ካልእ ቀዳምነት ንዘይብሉ ፖለቲካዊ ውዳበ፡ እዚ ከምዚ ዓይነት ተቓውሞታት ዓቢ ብድሆ እዩ። መንግስቲ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝኽተሎ ፖሊሲ ‘ዜሮ መልከፍቲ’ ዘሎ ዘይዕጕብነት ኣዝዩ ኣቃሊሉ ዝወስዶ ዘሎ እዩ ዝመስል። ሰበ-ስልጣን ቻይና፡ እቲ ፖሊሲ ‘ዜሮ መልከፍቲ’ ዝዀነ ዕንቅፋታት ከይህልዎ ክሰርሑ ጸኒሖም እዮም። ካብዚ ሓሊፉ እቲ ዘመሓድር ዘሎ ሰልፊ ካብዚ ጉዳይ ቀሊል መውጽኢ ከምዘይብሉ እናተጋህደ ይመጽእ ኣሎ።


ባይቶ ኣደስኪሉ ስልጣን ዝበሓተ ፕረዚደንት ክወርድ ይሕተት

ኣሽሓት ሰልፈኛታት ቱኒዝያ፡ ኣብ ጐደናታት ርእሰ ከተማ ‘ታ ሃገር ወጺኦም፡ ነቲ ባይቶ ኣደስኪሉ ቅዋም ብምምሕያሽ ስልጣኑ ከጽንዕ ዝፍትን ዘሎ ፕረዚደንት ስልጣኑ ክለቅቕ ይጽውዑ ኣለው። ኣብ ቱኒዝ፡ እቶም ንሓድሕዶም ዓሚቝ ፍልልያት ዘለዎም ፖለቲካዊ ምንቅስቓሳት በበይኖም’ዮም ሰልፍታት ኣካይዶም። እንተዀነ ክልቲኦም ፖለቲካዊ ጕጅለታት፡ ፕረዚደንት ካይስ ስዒድ ድሕሪ ኣብ 2011 ለውጢ ንዝተራእየ ዲሞክራስያዊ ምዕባለ ንድሕሪት ዝጐተት ዘሎ መላኺ ምዃኑ ወጊዞም። ብተወሳኺ፡ ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ሕጽረት መግብን ነዳድን ተኸሲቱ ዘሎ ቍጠባዊ ቅልውላው ተሓታትነት ክህሉ ሓቲቶም። ብዙሓት ነቐፍቲ፡ ፕረዚደንት ስዒድ፡ ዕልዋ መንግስቲ ብምክያድ፡ ንቱኒዝያ ፍጹም ስልጣን ናብ ዘለዎ ምልኪ -  ብሓደ ሰብ ዝመሓደር ስርዓተ መንግስቲ - ንምምላስ ፈቲኑ ክብል ይኸስዎ። እቲ ፕረዚደንት፡ ኣብ ሓምለ 2021 ንቐዳማይ ሚኒስተር ካብ ስልጣኑ ድሕሪ ምብራርን ባይቶ ድሕሪ ምድስካልን፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት፡ ብቐንዲ ተቓወምቲ ሰልፍታት ዝተነጽገ ስልጣን ሓደ ሰብ ዘጽንዕ ቅዋም ነዲፉ። እቲ ሓድሽ ቅዋም፡ ድሕሪ’ቲ ኣብ 2011 ን ውልቀመላኺ ዜን ኣል-ዓቢዲን ቤን ዓሊ ካብ ስልጣን ዝገለፈ ጽድያ ዓረብ፡ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ዓመት ዝተነድፈ ቅዋም ዝትክእ ዘሎ እዩ። እዚ ቅዋም፡ ነቲ ፕረዚደንት ምሉእ ስልጣን ፈጻሚ ኣካል መንግስቲ፡ ላዕለዋይ ኣዛዚ ሰራዊትን ብዘይ ፍቓድ ባይቶ ዝዀነ መዝነታት ክህብ ዘኽእል ስልጣን ዝህቦ እዩ። ፕረዚደንት ስዒድ፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ፖለቲካዊ ልምሰትን ቍጠባዊ ድህከትን ንምቕልባስ ኣድላዪ ስጕምቲ ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። ብተወሳኺ፡ ዘካይዶ ዘሎ ጽገናታት ብመንፈስ ሰውራ 2011 ዝተደረኸ፡ ዝሓሸ መጻኢ ዘረጋግጽን እዩ፡ ክብል ይምጕት። ደገፍቱ ንስጕምትታቱ ብሓጐስ ዝተቐበልዎ ኰይኖም፣ ኣብታ ሃገር ዘሎ ዝተበታተነን ብልሹውን ስርዓት ንምምካት ሓያል መራሒ ከምዘድሊ ይገልጹ። ብቐዳም ኣብ ማእከላይ ቱኒዝ ኣብ ጐደናታት ዝወጽኡ ሰልፈኛታት፡ “ውድቀት ንውልቀመላኺ ካይስ፣ ዕልዋ መንግስቲ ክፈሽል እዩ!” ዝብል ጭርሖታት ከስምዑ ውዒሎም። ሓደ ካብቲ ሰልፍታት፡ ባይቶ ‘ታ ሃገር በቲ ፕረዚደንት ቅድሚ ምድስካሉ ነቲ ባይቶ ዓብሊሉ ዝነበረ እስላማዊ መንፈስ ዘለዎ ሰልፊ ኣልናህዳ ዝርከቦም ተቓወምቲ ሰልፍታት ዝሓቘፈ ጥምረት ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ዝወደቦ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቱኒዝያ ነበርን ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ኣልናህዳን ዓሊ ላራየድ ንኣገልግሎት ዜና ፈረንሳ - ኤኤፍፒ - ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ተቓውሞ መግለጺ "ኣብ ትሕቲ ካይስ ስዒድ ንዝተፈጥረ ቁጥዐ" እዩ ክብል ብምግላጽ፣ "[ስልጣን] ክለቅቕ ኢና ንነግሮ ዘለና፡" ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ተስፋ ምቝራጽ፡ ድኽነትን ሽቕለት ኣልቦነትን ጠቒሱ፡ ሚስተር ስዒድ ኣብ ስልጣን እንተቐጺሉ፡ "ቱኒዝያ መጻኢ ኣይክህልዋን እዩ፡” ኢሉ። ግንባር ሃገራዊ ድሕነት፡ ድሩት ስልጣን ዘለዎ ሓድሽ ባይቶ ንምምራጽ ኣብ ታሕሳስ ክግበር ተወጢኑ ንዘሎ ምሃብ ድምጺ ከም ዘይቅበል ኣፍሊጡ። ዓሚቝ ስነ-ሓሳባዊ መቐናቕንቲ ኣልናህዳ ዝዀነ ዓለማዊ ሰልፊ፡ ናጻ ‘ዲስቶሪያ’ እውን ትማሊ ቀዳም ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ሰልፊ ተቓውሞ ኣካይዱ እዩ። ገለ ካብቶም ሰልፈኛታታ፡ ብሰንኪ’ቲ ኣብ መስከረም 9.1 ሚእታዊት ዝበጽሐ መጠነ ዝቓበበ፡ ዝሰዓበ ወሰኽ ዋጋ ዝስተ ማይ ንምምልካት ጥርሑ መትሓዚ ማይ ሒዞም ተራእዮም። ፕረዚደንት ስዒድ፡ "ዋላ ሓንቲ ዝወሰዶ ስጕምቲ የለን፣ ነገራት ድማ እናኸፍኡ ጥራይ እዮም ዝኸዱ ዘለዉ" ትብል 60ታት ዝዕድመኣ ጡረተኛ ሱዓድ። ኣብ 2011 ዝተኻየደ ሰውራ ቱኒዝያ ካብ መብዛሕትኡ ኣብቲ ዞባ ዝተኻየደ ናዕቢ ጽድያ ዓረብ እቲ እንኮ ዕዉት ምዃኑ ዝግለጽ’ኳ እንተዀነ፡ ቍጠባውን ፖለቲካውን ምርግጋእ ግን ኣየምጽአን። እታ ሕጽረት ገንዘብ ኣጓኒፉዋ ዘሎ ቱኒዝያ፡ ኣስታት 2 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ለቓሕ ንምሕዋይ ምስ ኣህጉራዊ ማዕከን ገንዘብ ትዘራረብ ኣላ።


ኣብ ህንጻ ፓርላማ ደቡብ ኣፍሪቃ ንዝበጽሐ ሓደጋ ባርዕ ሓደ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ከተማ ኬፕታውን ዝርከብ ህንጻ ፓርላማ ብሓያል ባርዕ ምንዳዱ ስዒቡ፤ ሓደ ጥርጡር ኣብ ቐይዲ ኣትዩ። ወሃቢ ቃል ፖሊስ ከምዝበሎ በቲ ሓደጋ ምብጻሕ ዝተጠርጠረ ውልቀሰብ፡ ዘይሕጋዊ ኣጽዋር ሒዝካ ብምንቅስቓስ፣ ናብ ገዛ ሰይርካ ብምእታውን ብስርቅን ዝተኸሰ ኸይኑ፤ ጽባሕ ሰሉስ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እዩ። ብዙሓት ሰራሕተኛታት ምቁጽጻር ሓደጋ ባርዕ ናብቲ ቦታ ዝተዋፈሩ ኮይኖም፤ መንቀሊ እቲ ባርዕ ብዝምልከት ግን ዛጊድ ኣብ ምጽራይ እዩ ይርከብ። ብቪድዮ ዝተዘርግሐ ምስሊ፤ ናብ ሰማይ ዝተኽኽ ጸሊም ትኪ ከምኡ’ውን ካብ ውሽጢ ህንጻ ፓርላማ ዝወጽእ ሃልሃልታ ሓዊ የርእይ። እቲ ሓደጋ ባርዕ፡ ስነስርዓት ምስናይ ሬሳ ደቡብ ኣፍሪቃ ሊቀ-ጳጳስ ዴስሞንድ ቱቱ ኣብ ጥቓ እቲ ህንጻ ፓርላማ ኣብ ዝርከብ ካቴድራል ቅዱስ ጊዮርጊስ ካብ ዝካየድ ድሕሪ ሰዓታት’ዩ ኣጋጢሙ ዘሎ። ናብቲ ከባቢ ከይዱ ነቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ዝተመልከተ ፕረዚደንት ሲሪል ራማፎሳ፡ ነቲ ተጓንፎ "ኣዝኡ ዘስንብድን አዕናዋይን ፍጻመ" ክብል ገሊጽዎ። ኣብ ልዕሊ'እንዳ ዲሞክራሲና ዝተፈነወ መጥቃዕቲ' ክብል ድማ ነቲ ተግባር ኮኒኑዎ። ኣባላት ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ሕዚ ኣብ ዕረፍቲ ዝርከቡ ስለዝኾኑ፡ ኣብ ውሽጢ ዝኮነ ሰብ ከምዘይነበረን፡ ኣብ ልዕሊ ሰብ ዝበጽሐ ጉድኣት ከምዘየለን ተሓቢሩ። ኣብ ከተማ ኬፕ ታውን ዝርከብ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ኖምሳ ማሴኮ፡ ንሰበ ስልጣን እታ ሃገር ጠቂሱ፤ እቲ ባርዕ ሓዊ ኣብ ሳልሳይ ደብሪ [ደርቢ] ኣብ ዝርከቡ ኣብያተ ጽህፈት ጀሚሩ ናብ ኣዳራሽ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ከምዝተላበዐ ገሊጹ። “እቲ ባርዕ ዛጊድ ምቁጽጻር ኣይተኽኣለን። ኣብ መንደቕ እቲ ህንጻ’ውን ምስንጣቕ ከምዘጋጠመ ተሓቢሩ’ሎ” ክብል ወሃቢ ቓል ኣገልግሎታት እዋን ሓደጋ ከተማ ኬፕታውን ብሰንበት ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ። ቤት ጽሕፈት ፓርላማ እታ ሃገር ትማሊ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ገለ ክፋል እቲ ሓድሽ ብመቐጸልታ ዝተሰርሐ ህንጻ እቲ ቤት ምኽሪ 'ንእሽቶ ዘይበሃል ጉድኣት' ከምዝበጽሖ ኣረጋጊጹ ኣሎ። ኣብ ኬፕታውን ዘሎ ህንጻ ፓርላማ ኣብ ሰለስተ ዝኽፈል ክኸውን ከሎ፡ እቲ ኣረጊት ናይ 1884 ህንጻ፣ ኣብ 1920ታት ዝተሃነጸ ሓድሽ ህንጻ ከምኡ’ውን ኣብ 1980ታት ዝተሃነጸ መእከቢ ኣዳራሽ ባይቶ እዮም።


ካብ ዩኒቨርሲቲ ብምእጋደን ንዝተቓወማ ደቂኣንስትዮ ዝኣስር ዘሎ መንግስቲ

ጣሊባን፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ካቡል፡ ኣብ ዩኒቨርሲታት ንዝመሃራ ደቂ ኣንስትዮ እገዳ ንከይግበር ኣብ ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞ ዝተሳተፋ ሓሙሽተ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእትዩ’ሎ ። ከም ሳዕቤኑ፡ ኣብ ኣውራጃ ታካር እውን ተቓውሞታት ተላዒሉ፡ ሰለስተ ጋዜጠኛታት ከኣ ተኣሲሮም። ኣብ ጽባሕ እቲ እገዳ ዝተኣወጀሉ ዕለት ሓለዋ እቲ ዩኒቨሪስቲ፡  ብኣማኢት ንዝቝጸራ ደቀንስትዮ ተማሃሮ ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ከይኣትዋ ከልኪሎምወን። ጣሊባን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ስልጣን ምስተመልሰ ደቀንስትዮ ንኸይመሃራ ዝእግድ ፖሊሲ እዩ ዘተግብር ዘሎ ። ድሮ ደቀንስትዮ ካብ መብዛሕትአን ናይ ካልኣይ ደረጃ ኣብያተ-ትምህርቲ ድሮ ተገሊለን ኣለዋ ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ ሚኒስተር ላዕለዋይ ትምህርቲ ብሰሉስ ናይ ህዝብን ናይ ውልቀን ዩኒቨርሲቲታት፡ ደቂ ኣንስትዮ ንኸየምህር ዝእግድ ትእዛዝ ድሕሪ ምምሕልላፉ ብኡንብኡ ተግባራዊ  ኮይኑ። ምኒስትሪት ምህርቲ እቲ ናይ ዩኒቨርሲቲ ስርዓተ-ትምህርቲ ተገምጊሙ ንደቂ ኣንስትዮ ዝወሃብ ካሪክለም ክሳብ ዝዳሎ እተን ደቀንስትዮ ካብ ትምህርቲ ተገሊለን ክጸንሓ ከምዘለወን ገሊጹ ። ትማሊ ሓሙስ ኣስታት ክልተ ደርዘን ዝኾና ሕጃብ ዝገበራ ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ውሳነ ብምቅዋም ኣብ ጐደናታት ካቡል እናጨረሓ ክዞራ  ኣብ ማሕበራዊሚድያ ተራእየን። እተን ሰልፈኛታት ደቀንስትዮ ፈለማ ኣብ ቅድሚ’ቲ ኣብታ ሃገር ዝዓበየን ዝበለጸን ዩኒቨርሲቲ ካቡል ክእከባ እኳ እንተ መደባ፡ ነቲ መደብ ኣቐዲሞም ዝፈለጡዎ ሰበ-ስልጣን ብዙሓት ኣኽበርቲ ጸጥታ ስለዘዋፈሩ ነቲ ዝእከባሉ ቦታ ቀይረንኦ። ኣብቲ ተቓውሞ ዝተሳተፋ ሓያሎ ደቂ ኣንስትዮ፡ ብደቀንስትዮ ኣባላት ጣሊባን ከም እተሃርማን ከምእተኣስራን  ንቢቢሲ ሓቢረን። ሓንቲ ካብተን ተቓወምቲ ካብ ማእሰርቲ እኳ እንተምለጠት ብሕማቕ ከምእተሃርመት ንቢቢሲ ሓቢራ። ሓንቲ ሽማ ክትገልጽ ዘይደለየት ጓለንስተይቲ፡ "ኣብ መንጎና ብዙሓት ኣባላት ጣሊባን ደቂ ኣንስትዮ ነይረን" ኢላ። "ንገለ ካብተን ምሳና ሰልፊ ዝገበራ ደቅና ሃሪሞመን፡ ንገሊአን እውን  ኣሲሮምወን። ኣነ ግን ዕድል ገይረ ካብ ማእሰርቲ ኣምሊጠ፤ ይኹን እምበር ብሕማቕ ተቐጥቂጠ እየ " ኢላ። ሓንቲ ካልእ ተቓዋሚት ድማ፡ ክልተ ካብተን ዝተኣስራ ሰባት እኳ እንተተፈትሓ ካልኦት ሓያሎ ግን ገና ተኣሲረን ኣለዋ ኢላ። ሓደ ሓደ ሰብኡት ነተን ተቓወምቲ ደቀንስትዮ ብምድጋፍ ብህዝባዊ ኣብያ ደገፎም ገሊጾም ኣለው። ኣብ ህዝባውን ውልቃውን ትካላት ዝምህሩ ዝነበሩ ኣስታት 50 ፕሮፌሰራት ዩኒቨርሲቲ ብገዛእ ፍቓዶም ካብ ሓላፍነቶም ወሪዶም። ገሊኦም ደቂ ተባዕትዮ ተመሃሮ ከኣ፡ ፈተና ካብ ምውሳድ ተሓሲሞም ኣለው። ኣመሪካ ካብታ ሃገር ድሕሪ ምውጻኣ  ኣብ ነሓሰ 2021 ስልጣን ዝሓዘ ጣሊባን ፍኹስ ዝበለ ስርዓተ ምሕደራ ከም ዝህሉ ቃል እኳ እንተኣተወ  እቶም ኣኽረርቲ ተኸተልቲ እምነት ምስልምና ግን፡ ኣብታ ሃገር ንዝጸንሐ መሰላትን ናጽነትን ደቂ ኣንስትዮ ኣጊዶምዎ ኣለው። ጣሊባን ኣብ ኣፍጋኒስታን ስልጣን ምስ ሓዘ ብደቂ ኣንስትዮ ዝምራሕ ተቓውሞታት እናበዝሐ ይኸይድ ኣሎ። ከም ሳዕቤኑ ከኣ ሓያሎ ደቀንስትዮ ተቓወምቲ፡ ማእሰርቲ፡ ዓመጽን ማሕበራዊ ኣድልዎን የጋጥመን ኣሎ። ቅድሚ እቲ ሰሉስ ዝወጸ ናይ እግድ መግለጺ እውን፡ ዩኒቨርሲቲታት ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ኣድልዎ ብዝመልኦ ሕጊ እየን ክሰርሓ ጸኒሐን። ንጾታ ኣብ ግምት ዘእተወ ኣፍደገታትን መምሃሪ ክፍልታትን ተፈጢሮም ነይሮም። ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ወይ ዕድመ ዝደፍኡ ፕሮፌሰራት ጥራሕ እዮም ንደቂ ኣንስትዮ ክምህሩ ተፈቒዱሎም ነይሩ።  ኣብ ርእሲኡ፡ እተወሰነ ዓይነት ትምህርቲ ጥራይ ክመሃራ እዮም ዘፍቅዱለን ነይሮም። ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትካል ትምህርትን ባህልን ዩኒስኮ፡ ካብታ ጣሊባን ብኣመሪካ ካብ ስልጣን እተኣልየላ ዓመተ 2001 ክሳብ ጣሊባን ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ዝምለስ መጠን ተሳታፍነት ደቀንስትዮ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ብ20 ዕጽፊ ከምዝወሰኸ የረድእ።


ቻይና፡ ተቓውሞ ኣንጻር እገዳታት ኮሮና ሰፊሑ ይቕጽል

ኣብ ቻይና ዩሩሙኪ ኣብ ዝተበሃለ ቦታ ኣብ መንበሪ ኣባይቲ ብዘጋጠመ ሓደጋ ባርዕ፡ ዓሰርተ ሰባት ስለዝሞቱ ኣብታ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ተቓውሞ ኣንጻር እገዳታት ኮሮናቫይረስ ሓይሉ ከምዝቐጸለ ተገሊጹ። ኣብ ሻንጋይ ብጋዜጠኛታት ወጻኢ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተሓተሙ ቪድዮታት፡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ናብ ጐደናታት ወጺኦም ነቶም ግዳያት ሓደጋ ባርዕ ብምዝካር ኣንጻር እገዳታት ኮሮናቫይረስ ተቛውሞታት ኣስሚዖም። ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰልፈኛታት ድማ ፕረዚደንት ዢ ጂንፒንግ ካብ ስልጣኑ ንኽወርድ ጸዊዖም። ብዙሓት ሰባት እቲ ሓደጋ ባርዕ ብሰንኪ እቲ ኣብ መንበሪ ኣባይቲ ዝተነብረ ዕጽዋ ከምዝዀነ ይነቕፉ። እንተዀነ ሰበ ስልጣን ቻይና እቲ ዝቐረበ ምኽንያት ከምዘይኮነ ይነጽጕ። ሰበስልጣን ዩሩሙኪ ግን ቅድሚ ሕጂ ብዘይተለመደ ኣገባብ ኣብ ዘውጽዎ መግለጺ፡ ብዓርቢ ይቕሬታ ድሕሪ ምሕታት፡ ኣብ ልዕሊ'ቶም ሓላፍነቶም ብግቡእ ዘይተዋጽኡ ሰባት ስጕምቲ ከምዝውሰድ ተሓንዮም። ኣብቲ ኣብ ሻንጋይ ዝተገበረ ምትእኽኻብ ገለ ሰባት ንዝኽሪ እቶም ግዳያት ሽምዓ ከብርሁን ሕቝፊ ዕንበባ ከንብሩን ተራእዮም። ካልኦት ሰባት ድማ “ዢ ጂንፒን ውረድ፣ ዴሳዊ ሰልፊ ውረድ” ዝብል ጭርሖታት ብዓውታ ከስምዑ ተራእዮም። ገሊኦም ድማ ዋላ ሓንቲ ትሕዝቶ ዘይብሉ ጻዕዳ ባነር ሒዞም ከምዝነበሩ ተፈሊጡ። ኣብ ቻይና ኣንጻር መንግስቲ ይኵን ፕረዚደንት ቀጥታዊ ነቐፌታ ምቕራብ ስጕምቲ ስለዘውስድ፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጠለባት ልሙዳት ኣይኰኑን። ገለ ኣብቲ ተቛውሞታት ዝተሳተፉ ሰባት ኣብ ልዕሊ ነቶም ሰልፈኛታት ዝሕልዉ ዝነበሩ ፖሊስ እታ ሃገር’ውን ተቓውሞኦም ኣስሚዖም። ሓደ ካብቶም ተቓወምቲ ንኣሶሽየትድ ፕረስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሓደ ካብ መሓዙቶም ብፖሊስ ከምዝተወቕዐን ካልኦት ክልተ ኣዕሩኽቱ ድማ ብበርበረ ከምዝተዓጠኑን ሓቢሩ። ካልኦት ዝተዘርግሑ ቪድዮታት ከኣ፡ ፖሊስ፡ ሰባት ተቓውሞ ከስምዑ እንከለዉ ይዕዘቡ ከምዝነበሩ የርእዩ። እቲ ኵነታት ሎሚ ሰንበት ወጋሕታ ህድኣት’ኳ ዝተራእዮ እንተዀነ ቢቢሲ ኣብቲ ተቓውሞታት ዝካየደሉ ቦታታት ልዑል ቁጽሪ ሓይልታት ጸጥታ ከምዘሎ ተዓዚቡ። ኣብ ብዙሓት ዩኒቨርስታት ቻይና’ውን ተመሃሮ ትማሊ ቀዳም ተቓውሞታት እናስምዑ ዘርእዩ ስእልታትን ቪድዮታትን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብብዝሒ ተራእዮም። ሰባት ብብዝሒ ተኣኪቦም ዝተራእይሉ ዩኒቨርስቲ ኮሙኒኬሽንስ ናንጂን ክኸውን እንከሎ፡ ተመሃሮ ብዘይተለመደ መገዲ ኣንጻር መንግስቲ ቻይናን መራሒኣን ዓው ኢሎም ክቃወሙ ተራእዮም። እቲ ዝተዘርግሐ ቪድዮታት ግን ብዘይሻራዊ ኣካል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ’ዩ።


ጉልባብ ርእሲ ኣይንገብርን ኢለን ዝሓንገዳ ደቀንስትዮ ኢራን

ማህሳ ኣሚኒ ዝተብሃለት ጓል 22 ዓመት ኢራናዊት 'ጉልባብ ርእስኺ ብዝግባእ ኣይገበርክን' ተባሂላ ምስተኣሰረት ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ህይወታ ሓሊፉ። ብሞት ማህሳ ዝተቖጥዓ መንእሰያት ኢራናውያን ደቀንስትዮ ኣብ መላእ እታ ሃገር ናዕብታት ኣልዒለን። ጉልባብ ርእሰን ደርብየን ከኣ ተቓውሞታት ይቕጽላ ኣለዋ።


ፕረዚደንት ኢራን ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ተሪር ስጉምቲ ክወስድ ምዃኑ ኣጠንቂቑ

ፕረዚደንት ኢራን ኢብራሂም ራይሲ ድሕሪ እቲ ልዕሊ ሓደ ሰሙን ዝገበረ ተቓውሞታት ኣንጻር መንግስቲ፡ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ስጉምቲ ክወስድ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቲ ፕረዚደንት ነቲ ናብ መብዛሕቲኡ ከባቢታት እታ ሃገር ዝተላብዐ ተቓውሞ “ብዕቱብ ንምፍታሕ” ቃል ኣትዩ'ሎ። ማህሳ ኣሚኒ ጉልባብ ርእስን ገጽን ኣይተኸደንክን ብዝብል ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ምእታዋ ስዒቡ ህይወታ ስለዝስኣነት ህዝባዊ ናዕብታት ከምዝተበገሰ ይፍለጥ። ከም ሳዕቤኑ ድማ ኣስታት 35 ሰባት ከምዝተቐተሉ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር ገሊጾም። እቲ ህውከትን ዕግርግርን ድማ ኣብ ካልኦት ከተማታት ቀጺሉ’ሎ። ማህሳ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ዝኣተወት ሕጊ ኣከዳድና ጉልባብ ርእሲ ጥሒሳ ብዝብል’ዩ። ፖሊስ ንማህሳ ኣብ ውሽጢ መኪና ኣእትዩ ከምዝወቕዓን ናብታ መኪና ክሳብ ምግጫው ዝበጽሕ ስጉምቲ ከምዝወሰደን’ዩ ዝግለጽ። ፖሊስ ግን ኣብ ልዕሊኣ ሃስያ ከምዘብጽሐ ዘረጋግጽ መረዳእታ ከምዘየለ ብምጥቃስ ሃንደበታዊ ድኻም ልቢ ከምዘጋጠማ ኣፍሊጡ። ፕረዚደንት ራይሲ ኣማዉታ ማህሳ ክጻረ ምዃኑ’ኳ እንተገለጸ ሚኒስተር ድሕት ውሽጢ ዓዲ ኣሕመድ ሻሃዲ ግን እታ መንእሰይ ዝኾነ ይኹን ዓይነት መውቃዕቲ ከምዘይበጽሓ ተዛሪቡ። ንሱ “ብናይ ተቖጻጸርቲ ኣካላት መረዳእታ፣ መሰኻኽር ዓይኒ፣ ቪድዮታትን ውጽኢት ምርመራ ፎረንሲክን ዋላ ሓንቲ ማህረምቲ ከምዘይበጽሓ ተረጋጊጹ’ዩ” ኢሉ። ኣብ ማሕበራዊ ገጻት ዝዘዋወሩ ዘለዉ ቪድዮታት ከምዘርእይዎ ኣብ ሕሉፍ ሒደት መዓልትታት ኣብ ብዙሓት ከተማታት እታ ሃገር ናዕብን ዕግርግርን ተኸሲቶም ኣለዉ። ኣብ ከም ሰሜናዊ ምዕራብ ፒራንሻህር፣ ማሃባድን ኡርሚያን ዝበሉ ከባቢታት ድማ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ሰባት ጠያይቲ እንዳተኮሱ ተራእዮም። ትማሊ ቀዳም ድማ ኣብ ርእሰ ከተማ ኢራን ቴህራንን ካልኦት ከተማታትን ተወሰኸቲ ናዕብታት ተላዒሎም ምንባሮም ተፈሊጡ። ሰልፈኛታት ኣብ ሓደ ቦታ ንዘይምትእኽኻብ ናብ ብዙሓት ከባቢታት ይዘዋወሩ ከምዘለዉ’ዩ ዝግለጽ። ተቓወምቲ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ ናይ ቤንዚን ተፈንጃሪ ክድርብዩ እንከለዉ ዘርእዩ ስእልታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተጠቒዖም ኣለዉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ እቶም ለውጢ ዝጠልቡ ዘለዉ ኣካላት ውድብ ህዝብታት እስልምና ኢራን እቲ ብኣስገዳድ ዝትግበር ዘሎ ናይ ኣከዳድና መምርሒኡ ክስርዝን ሰለማዊ ሰልፍታት ክፍቀዱን ሓቲቶም። ዓለምለኸ ተጣባቒ መሰላት ኣመንስቲ ኢንተርናሽናል ብወገኑ ሓይልታት ጸጥታ ኢራን ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ኣስካሕኻሒ ብዝኾነ መገዲ ጠያይቲ ይትኩሱ ከምዘለዉ ጭቡጥ መረዳእታ ከምዝረኸበ ብምጥቃስ ኣጠንቂቑ’ሎ። ዕጡቓት መንግስቲ ኢራን ኣብ ዝሓለፈ ረቡዕ ጥራይ 19 ሰባት ብጥይት ከምዝቐተሉ ተሓቢሩ'ሎ። ካብኣቶም ድማ እቶም ሰለስተ ዕሸላት ከምዝኾነ ተገሊጹ። ቢቢሲ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ብናይ ባዕሉ መገዲ ከረጋግጾ ኣይከኣለን። ፕረዚደንት ራይሲ ነቲ ተቓውሞ “ህውከት” ክብል ኣነኣኢስዎ። ኢራን “ድሕነትን ጸጥታን እታ ሃገር ንዝቓወሙ ሰባት ብዕቱብ ክትሰርሓሉ ኣለዋ” ድማ ኢሉ። ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ብሓይልታት ጸጥታ ተታሒዞም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ኣለዉ። ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ እትርከብ ግዝኣት ጊላን 60 ደቂ ኣንስትዮ ዝርከብኦም 739 ሰባት ከምዝተኣሰሩ ኣዛዚ ፖሊስ ገሊጹ። ካብቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ዝኣተዉ ገለ ሰባት ኣካላዊ መውቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ቢቢሲ ሰሚዑ'ሎ። መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ዘይሻራዉያን ሚድያታትን ተቖርቖርቲ ሰባትን ወፍሪ ዝጀመረ ኮይኑ ክሳብ ሕጂ 11 ጋዜጠኛታት ከምዝተኣሰሩ ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ተጣባቒ መሰል ጋዜጠኛታት ኣፍሊጡ።


ማህተመ ጋንዲ፡ ንምንታይ እዮም ቤተሰቡ ሓሙኽሽቱ ናብ ሩባ ክድርበ ዝሓቱ?

ኣቦ ህንዲ እናተባህለ ዝጽዋዕ መራሒ ናጽነት ህንዲ ማህተመ ጋንዲ ካብ ዝቕተል ሎምቕነ 74 ዓመት ገይሩ ኣሎ፡፡ ኣብ ካፎርንያ ዝርከብ ሓደ ቅዱስ ስፍራ ድማ ናይቲ ተቓላሳይ ሓሙኽሽቲ ከምዘለዎ ይገልጽ፤ ምናልባት ካብ ህንዲ ወጻኢ ብሕታዊ ካብ ዝተቓጸለ ሬሳ ጋንዲ ዝተረፈ ሓሙኽሽቲ ዘለዎ ማእከል ክኸውን ይኽእል እዩ፡፡ ‘ጋንዲ ወርልድ ፒስ ሜሞርያል’ ካብ ሆሊውድ ኣብ ናይ ደቓይቕ ርሕቐት ኣብ ዝርከብ ቃላይ ሽሪን ዝተሃነጸ ቅዱስ ስፍራ እዩ፡፡ እቲ ኣብ 1950 ብፓራማሃንሳ ዮጋናንዳ ዝተጣየሰ  ማእከል፡ ኣብ መንጎ ለምለም ሕዛእትን መንጫዕጫዕታን ዝርከብ ኮይኑ ናብ ውቅያኖስ ገጽ ይጥምት፡፡ ‘ሳርኮፋገስ’ ዝተባህለ ጥንታዊ እምኒ ቻይና ነቲ ካብ ብሩርን ነሓስን ዝተሰርሐ ናይ ጋንዲ ሓምኹሽቲ ዝሓዘ ካዝና ሒዙ ከምዝርከብ እውን ይግለጽ፡፡ ጋንዲ ኣብ 1984 ምስተቐበረ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ህንዲ ዝነብር ህዝቢ ሓዘኑ ንክገልጽ፡ ሓሞኽሽቱ ናብ ልዕሊ 20 ተመቒሉ ናብቶም ከባቢታት ተላኢኹ። ገሊኡ ምቃል እውን ካብታ ሃገር ወጺኡ፡፡ "ናይ ባፑ ሓሞኽሽቲ ንምውሳድ ሓያል ጠለብ ነይሩ’’ ይብል ካብ ደቂ ደቁ ሓደ ዝኾነ ቱሻር ጋንዲ፡፡ መቕርባቱ ባፑ ኢሎም ዝጽውዕዎ ዝነበረ ጋንዲ፡ ህንዲ ካብ መግዛእቲ ብሪጣንያ ኣብ ነሓሰ 1947 ናጻ ምስወጸት ድሕሪ ኣዋርሕ እዩ ተቐቲሉ፡፡ ቅድሚ 20 ዓመት ናይ ጋንዲ ሓሞኽሽቲ ኣብ ቃላይ ሽሪን ምህላዉ ከምዝሰምዐ ዝገልጽ ቱሻር፡ ነቲ ማእከል ንምዝርራብ ከምዝፈተነን ምላሽ ከምዘይተውሃቦን ይዛረብ፡፡ ‘‘ነቲ ሓሞኽሽቲ ምሓዝ ኣንጻር ኑዛዘ ባፑ እዩ፤ ምኽንያቱ ምስ ሞትኩ ሓሙኽሽተይ ኣወግድዎ፤ ከይተቐምጥዎ ኢሉ ነይሩ’’ ይብል፡፡ ካብቶም ነቲ ቅዱስ ስፍራ ዘመሓድሩ መነኮሳት ሓደ ዝኾነ  ሪታናንዳ ግና ‘‘ነቲ መምህርና ዝመስረቶ ክነፍርሶ ኣይንኽእልን’’ ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ እቲ ሓሞኽሽቲ ንዮጋናንዳ ዝተውሃበ ህያብ ከምዝኾነን በዚ ዝሓርቁ ሰባት ድማ ክቕበልዎ ከምዝግባእን ገሊጹ፡፡ ደቂ ጋንዲ እቲ ሓሞኽሽቲ ክምለሰሎም ወይ ክድርበ ብተደጋጋሚ ይሓቱ ምንባሮም እቲ ፈላሲ ተዛሪቡ፡፡ ነቲ ሓሞኽሽቲ ዝሓዘ ሳንዱቕ ርእይዎ ከምዘይፈልጥን እንተኾነ ቅደሚ ኣብቲ ሳርኮፋገስ ምዕሻጉ ዮጋናንዳ ሒዝዎ ዘርእይ ቪድዮ ከምዝዝክር እውን ገሊጹ፡፡ ካብዚ ወጻእ ሓሞኽሽቲ ጋንዲ ብዛዕባ ምህላዉ ዘመላኽት ካልእ መረዳእታ የለን፡፡ እቲ ሓሞኽሽቲ፡ ንዮጋናንዳ መሓዝኡ ዝነበረ ጋዜጠኛን ኣሕታምን ከምዝሃቦ እዩ ዝእመን፡፡ ኣብ ሰሜን ህንዲ ዝተወለደ ዮጋናንዳ ናብ ኣመሪካ ምስ መጸ እዩ ነቲ ኣብ ኣመሪካ ዝርከብ መዘከርታ ጋንዲ መስሪትዎ፡፡ ኣብ 1935 ንጋንዲ ረኺብዎ ከምዝነበረ ዝሕብር ታሪኽ ህይወት ዮጋናንዳ፡ ኣብቲ እዋን ስፖርት ዮጋ ሓቢሮም ሰሪሖም ከምዝበሩን ንጋንዲ ብዝነበሮ ኣድናቖት መዘከሪ ክሃንጸሉ ቃል ኣትዩ ምንባሩን ይገልጽ፡፡ ብኸመይ ነቲ ሓሞኽሽቲ ክረኽቦ ከምዝኸኣለ ግን ኣብቲ ህይወት ታሪኽ ኣይተገለጸን፡፡ ካብቲ ካብ መሓዝኡ ዝተጽሓፈ ደብዳበ ግና ‘‘ ናይ ጋንዲ ሓሞኽሽቲ ዝምልከት፡ ካብተን ብመከራ ዝለኣኽኩልካ ወጻኢ፡ ኩሉ ኣብተን ኣገደስቲ ሩባታትን ቃላያትን ህንዲ ተደርብዩ እዩ፤ ካብ ሃገር ወጻኢ እውን ዝተውሃበ የለን’’ ዝብል ተጠቒሱ እዩ፡፡ ንሞት ጋንድን ድሕሪኡ ዝነበረ ኩነታትን ኣመልኪቱ ‘ለት ኣስ ኪል ጋንዲ’ ዝብል መጽሓፍ ዝጸሓፈ ቱሻር ጋንዲ ግና ‘‘ እዚ ሓቂ ክኸውን ኣይኽእልን ’’ ይብል፡፡ ‘‘ገሊኡ ናይ ባፑ ሓሞኽሽቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክጥሕል ተገይሩ እዩ፡፡ ብሕጋዊ መንገዲ ድዩ ተላኢኹ ወይ ሰባት ተማሊኦምዎ፡ እንፈልጦ ነገር የለን’’ ክብል ወሲኹ፡፡ ‘‘እቲ ሓሞኽሽቲ መን ኣኪቡ ናብ ፓራማሃንሳ ዮጋናንዳ ከምዝለኣኾ ኣይፈልጥን፤ (ነቲ ኣሞኽሽቲ ናይ ምክፍፋል) ሓላፍነት ዝነበሮም ኣባላት ካቢነን ፍሉጣት ሰዓብቲ ጋንዲን እዮም ነይሮም፡፡’’ ድሕሪ ስነ ስርዓት ቀብሪ ጋንዲ መብዛሕትኡ ሓሞኽሽቲ ኣብ ወሰን ቅዱስ ሩባ ጋንጀስ ኣብ እትርከብ ከተማ ኣላሃባድ ክጠልቕ ተገይሩ፡፡ ብዙሓት ሰዓብቲ እምነት ሂንዱ ሓሞኽሽቲ ስድራቤቶም ናብቶም ንነብሲ ድሕነት ይህቡ ኢሎም ዝኣምኑሎም ሩባታት እዮም ዝንስንስዎ፡፡ ጥቡቕ ኣማኒ ሂንዱ ዝነበረ ጋንዲ እውን ሓሞኽሽቱ በዚ መንገዲ ክብተን ተናዚዙ ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና ኩሉ ኣይጠለቐን፤ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ብዙሕ ሓሞኽሽቲ ጋንዲ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ተራእዩ እዩ፡፡ ኣበ 2019 ገለ ሓሞኽሽቱ ኣብ ማእከላይ ህንዲ ካብ ዝርከብ ቤተ መዘክር ተሰሪቑ፡፡ ቅድሚ ከባቢ ዓሰርተ ዓመት ድማ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ተረኺቡ ነይሩ፡፡ ‘‘ ሓትነታተይን ደቀንን ኣብ ደርባን ኣጥሊቖምዎ’’ ይብል ቱሻር ጋንዲ፡፡ ኣብ 2008 ዝተረኸበ ካልእ ሓሞኽሽቲ እውን ቤተሰቡ ኣብ ከተማ ሙምባይ ናብ ሩባ ከምዝደርበይዎ ገሊጹ፡፡ እቲ ብዕሊ ዝፍለጥ ዛጊድ ናብ ሩባ ዘይተደርበየ ሓሞኽሽቲ ጋንዲ፡ ኣብ ከተማ ፑን ኣብ ዝርከብ ቤተ መንግስቲ ኣጋ ካሃን ዝተቐመጠ እዩ፡፡ እቲ ተረፍ ኣብ ጎኒ መቓብር ዝተቓጸለ ሬሳ በዓቲ ቤቱ ካስቱርባ ኣብ ውሽጢ እምነ በረድ ተቐሚጡ ይርከብ፡፡ ቱሻር ነቶም ሓሞኽሽቲ ጋንዲ ከምዘለዎም ዝገልጹ ዘለዉ ፈለስቲ ቃላይ ሽሪን እውን ‘‘ እቲ ሓሞኽሽቲ ብስርዓት ክውገድ እየ ዝሓቶም ’’ ይብል፡፡


ኣውስትራልያ፡ ሰልፈኛታት ህንጻ ቤት ምኽሪ ነበር እታ ሃገር ኣቃጺሎም

ንሉኣላውነት ደቀባት ኣወስትራልያ ዝድግፉ ተቓወምቲ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ካንቤራ ንዝርከብ ቤት ጽሕፈት ቤት ምኽሪ እታ ሃገር ዝነበረ ህንጻ ኣቃጺሎም፡፡ በቲ ባርዕ ጉድኣት ዝበጸሖ ሰብ እኳ እንተዘይሃለወ ናይ ቅድሚት በሪታት እቲ ህንጻ ግን ዓንዮም፡፡ እቲ ባርዕ ሓዊ ድሕሪ እቲ ንኽልተ ሰሙናት ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ከምዝተፈጸመ ፖሊስ ገሊጹ፡፡ ዋላኳ ኣብ እዋን ተቓውሞ ሓዊ ምቅጻል ኣብ እዋን ለበዳ ኮቪድ እናተለመደ ዝመጸ እንተኾነ፡ ክንድዚ ጎነጽ ዝተመለኦ ሰልፊ ግን ኣብታ ሃገር ዝተለመደ ኣይኮነን፡፡ ብሓሙስ ኣብቲ ትውፊታዊ ህንጻ ባርዕ ምስተልዓለ፡ እቶም ሰራሕተኛታት ብቕልጡፍ ክወጹ ተገይሩ፡፡ እቶም ሰልፈኛታት ኣብ በሪ እቲ ህንጻ ኮፍ ኢሎም ሰላማዊ ተቓውሞ ከካይዱ ቐንዮም ነይሮም፡፡ ነቲ ህንጻ ዝግለገል ዘሎ ‘ሙዝየም ኦፍ ኣወስትራልያን ዲሞክራሲ’ ዝተባህለ ትካል ዛጊድ ብዛዕባ እቲ ብሓሙስ ዝተኻየደ ሰልፊ ዝበሎ የለን፡፡ ቅድሚ መበል 50 ዓመት ምጅማር እቲ ፖለቲካዊ መሰላት ዋንነት መሬት ኣወስትራልያውያን ደቀባት ንምርግጋጽ ተቓውሞን ዘተን ዘካይዱሉ ኣብ ደገኣፍ ህንጻ ቤት ምኽሪ ዝርከብ ሰውሒ (ኣቦርጅናል ተንት ኤምባሲ)፡ ጎስጓሳት ክካየዱ ቀንዮም፡፡ ፓርላማ ኣወስትራልያ ካብ 1988 ኣኣ ጀሚሩ ናብ ካልእ ህንጻ ዝተዛወረ ኮይኑ፡ እቲ ነባር ህንጻ ከም ሃገራዊ ቅርሲ እታ ሃር ኮይኑ እዩ ዘገልግል ፡፡ ሰበስልጣን መንግስቲ እቲ ብሓሙስ ዝተፈጸመ ዓመጽ፡ ‘‘ኣብ ልዕሊ ዲሞክራሲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ’’ ክብሎ ኮኒኖምዎ፡፡ ፖሊስ እውን እቲ ሓደጋ የጻርዮ ከምዘሎ ገሊጹ፡፡


ሱዳናዊያን ዋጋ ባኒ ብምንሃሩ ሰልፊ ተቓውሞ ኣካይዶም

ሱዳናዊያን ዋጋ ባኒ ብምንሃሩ፡ ድምጺ ተቓውሞ ከስምዑ ናብ ኣደባይ ወጺኦም። ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ፡ ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ሰልፈኛታት ዘንብዕ ጋዝ ተጠቒሞም ተባሂሎም። ተቓወምቲ፡ ብፍላይ ካብ ቀረባ ግዜ ጀሚሩ፡ እናነሃረ ንዝመጽአ ዋጋ ባንን ነዳድን፡ መንግስቲ ፍታሕ ክህብ እዮም ዝሓቱ ዘለዉ። እቶም ሱዳናዊያን ካብ ርእሰ ከተማ  ካርቱም ጀሚሩ ክሳብ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ እትርከብ፡ ዳማዚን፡ እዮም ንተቓውሞ ሰልፊ  ናብ ኣደባባይ ወጺኦም። ኣብ ውሽጢ ዳማዚን ዝነበረ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ንምብታን ፖሊስ ጥይት ተኲሱልና ክብሉ፡ እቶም ሰልፈኛታት ይኸሱ። ኣብ ሱዳን፡ ካብ ዝሓለፈ ሰንበት ጀሚሩ፡ ዋጋ ባኒ 40 ሚኢታዊት ወሰኽ ኣርእዩ። ዋጋ ነዳዲ’ውን ካብ ግዘ ናብ ግዘ እናነሃረ እዩ መጺኡ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዝብሎ፡ ሓደ ሲሶ ህዝቢ ሲዳን ተጸባዪ ረድኤት ኮይኑ እዩ ዘሎ። ኣብ ሱዳን ዘሎ ኩነታት እናኸፍአ ዝመጽአ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ዕልዋ መንግስቲ ምክያዱ ስዒቡ፡ ብዙሓት ትካላት ረድኤት ነታ ሃገር ለቒቖም ብምውጸኦም እዩ። ሱዳናዊያን ናይ ናብራ ምኽባር ምኽንያት ገይሮም ንተቓውሞ ሰልፊ ክወጽኡ ንፈለማ እዋን ኣይኮነን። ሕዚ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከብ፡ ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ኦማር አል-ባሽር፡ ካብ ስልጣን ዝተኣለየ፡ ናህሪ ዋጋ ብምቅዋም ብዝተጀመረ ሰልፊ ተቓውሞ ምንባሩ ዝዝከር እዩ። እታ ሃገር ድሕሪ ውድቀት አል-በሽር እውን እንተኾነ፡ ዛጊድ ሰለም ኣይረኸበትን። በወተሃደራውን ሲቪላውን ጣምራ ክትመሓደር ዝጸንሓት ሱዳን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ካልእ ዕልዋ መንግስቲ ምትእጋዳ ዝዝከር እዩ። ነቲ ወተሃደራዊ ክንፊ ዝመርሕ ዝነበረ፡ ጀነራል ዓብድል ፋታሕ አል-ቡርሃን፡ ንቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ሓምዶክ ካብ ስልጣን  ኣልዒሉ፡ ሕዚ ስልጣን ንበይኑ ብሒትዎ ይርከብ።


ኢራን፡ ምስ ሰልፊ ተቓውሞ ብዝተሓሓዝ ካልኣይ መንእሰይ ብማሕነቕቲ ቀጺዓ

ኢራን ምስቲ ኣብ ቀረባ እዋን ኣንጻር መንግስቲ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ብዝተኣሳሰር ንኻልኣይ መንእሰይ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ብማሕነቕቲ ከምዝቐጽዐት ኣፍሊጣ። ጉዳያት ፍትሒ እታ ሃገር ከምዝገለጾ፡ ወዲ 23 ዓመት ማጂድራዛ ራህናቫርድ፡ ሰኑይ ንግሆ ኣብ ከተማ ማሸሃድ እዩ ብማሕነቕቲ ተቐቲሉ። እቲ መንእሰይ ንኽልተ ኣባላት ባሲጅ ረዚስታንስ ፎርስ ዝተባህለ ጕጅለ ጸጥታ ብኻራ ወጊኡ ከምዝቐተለ ብምርግጋጹ፡ ቤት ፍርዲ ነቲ ውሳነ ሂቡ። ራህናቫርድ፡ ምስተኣሰረ ድሕሪ 23 መዓልቲ እዩ ተሰቒሉ። ተጣበቕቲ መሰላት ግን፡ ተቓወምቲ “ድሕሪ ሓቅነት ዘይብሎም መጋባእያታት ንሞት ይፍረዱ ከምዘለዉ” ከጠንቅቝ ጸኒሖም እዮም። ኣደኡ ክሳብ እቲ ፍርዲ ዝፍጸም ኣይተነገራን ነይሩ። ስድራቤቱ ምስ ሞተ ናይቲ ዝቕረበሉ ቦታ ሽምን ቍጽሪ ሬሳኡ ዝዓርፈሉ ቦታን ተነጊርዎም ምስከዱ ድማ፡ ሓይልታት ጸጥታ እናቐበርዎ ረኺቦምዎም። ጕጅለ ተቓውሞ ኢራን ኣብ ትዊተር ኣብ ዝለጠፎ ጽሑፍ፡ ሰብመዚ ብሰዓት 7 ፡ 00 እቲ ከባቢ ደዊሎም “ወድኹም ቀቲልና ኣብ ኣብ መቓብር በሀሽት-ኢ ረዛ ቀቢርናዮ ኣለና” ኢሎምዎም ኢሉ። ሚዛን ኒውስ ኤጀንሲ ዝተባህለ ሚድያ ጉዳይ ፍትሒ እታ ሃገር፡ እቲ መንእሰይ ነበርቲ ማሽሃዲ ኣብ ዝተረኸቡሉ ከምዝተሰቐለ ብምግላጽ፡ ከይዲ እቲ መቕጻዕቲ ዘርእዩ ፎቶታት ኣካፊሉ። እቶም ስእሊታት ሓደ ኣብ ቅድሚ ተዓዘብቲ ዝተሰቐለ ሰብኣይ ዘርእዩ ኰይኖም፡ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ከምዝነበሩን በዓል መን ከምዝዀኑን ግን ግልጺ ኣይኰነን። ራህናቫርድ፡ ቤት ፍርዲ ዝደለዮ ጠበቓ ከይቈጽር ዝኸልከሎ ኰይኑ፡ እቲ ዝቐረበሉ ጠበቓ እውን መከላኸሊ ከምዘየቕረበ ተገሊጹ። እቲ መንእሰይ ብ 17 ሕዳር ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ንክልተ ወለንተኛታት ኣባላት ጕጅለ ጸጥታ ባስጂ ብኻራ ወጊኡ ቀቲሉ ዝብል ክሲ ከምዝቐረቦ ወኪል ዜና ሚዛን ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ጕጅለ ጸጥታ ሰብመዚ ኢራን ተቓውሞታት ንምዕፋን ዝዋፍርዎ ሓይሊ እዩ። ዳይረክተር ኣብ ኖርወይ ዝመደበሩ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን ማሕሙድ ኣሚሪ-ሞጋዳም፡ እቲ ፍርዲ “ድሕሪ ዘይፍትሓዊ ከይድን ናይ ይምሰል መጋባእያን፡ ብሓይሊ ክኣምኑ ብምግባር” ይፍጸም ከምዘሎ ኣብ ትዊተር ገሊጹ። “ተቓወምቲ ብኣልማማ ናይ ምቕታል ሓደጋ ኣሎ” ብምባል እውን ኣብታ እስላማዊት ሃገር ስጕምቲ ክውሰድ ከምዝግባእ ወሲኹ። እቲ ብደቂ ኣንስትዮ ዝምራሕ ተቓዉሞ፡ ሓንቲ ጓል 22 ዓመት መንእሰይ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ምማታ ስዒቡ ዝተወልዐ ኰይኑ ኣብ 31 ግዝኣታት እታ ሃገር ናብ ዝርከባ ኣስታት 160 ከተማታት ተላቢዑ እዩ። ሰብ መዚ ኢራን እቲ ተቓዉሞ ጸላእቲ እታ ሃገር ዝወደብዎ ከምዝዀነ እዮም ዝገልጹ። እንተዀነ እቶም ዝበዝሑ ተቓወምቲ ዘይተዓጠቝ ሰላማውያን ዜጋታት እዮም። ራህናቫርድ ነቲ ገበን ከምዝፈጸመ ምእማኑ ዘርእይ ቨዲዮ ብመንግስታዊ ቴሌቪዥን እታ ሃገር ተዘርጊሑ ዝነበረ ኮይኑ፡ ተቓወምቲ ግና ሚድያታት እታ ሃገር፡ ብሓይሊ ተገዲዶም ክኣምኑ ናይ ዝተገበሩ እሱራት ኑዛዘ ከምዘሕልፉ ይኸሱ። ሕብረት ኣውሮጳ ብሰኑይ ንሃገራዊ ተሌቪዥን ኢራንን ሓላፊኡን፡ ናይ ሓሶት ኑዛዘ ብምትሕልላፍ ማዕቀብ ኣንቢሩሎም ኣሎ። ብተወሳኺ እቲ ሕብረት ኣብ ልዕሊ ኣዛዚ ሰራዊት ኢራንን ዞባዊ ኣዘዝቲ ሰውራዊ ሓለዋን ተቓውሞታት ብምዕፋን ማዕቀብ ኣንቢሩ ኣሎ። ኢራን ብወገና ነቲ ዝወሰደቶ ስጉምቲ ኣብ ልዕሊ ዝተቓወሚ ብዙሓት ፖለቲከኛታት ጀርመንን ብሪጣንያን ማዕቀብ ክትገብር ትልሚ ከምዘለዋ ገሊጻ። እቲ ተቓውሞ ካብ ዝጅምር ፈላማይ መቕጻዕቲ ስቅላት ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ልዕሊ ንኣባል ጸጥታ ብጎዘሞ ኣጥቂዑ ዝተባህለ ወዲ 23 ዓመት ሞህሰን ሸካሪ ዝተፈጸመ ኰይኑ፡ ነቲ ስጕምቲ ማሕበረሰብ ዓለም ብኸቢድ ተቓዊምዎ እዩ። ብሰንኪ እቲ ተቓዉሞ ዛጊድ ብውሑድ 488 ሰልፈኛታት ከምዝተቐተሉን ልዕሊ 18 ሽሕ ከምዝተኣሰሩን ትካላት ሰብኣዊ መሰላት ይግልጹ። ብተወሳኺ 62 ኣባላት ጸጥታ ከምዝተቐተሉ እውን ተሓቢሩ።


ሰበይቱ ኣብ ኢራን ዝተኣሰረቶ ብሪጣንያዊ፡ ን21 መዓልታት ኣድማ ምሕሳም ምግቢ ኣካይዱ

በዓል ቤት ብሪጣንያዊት-ኢራናዊት ናዛኒን ዛጋሪ ራትክሊፍ፡ ድሕሪ 21 መዓልቲ ኣድማ ምሕሳም ምግቢ ደው ኣቢሉ፡፡ ሪቻርድ ራትክሊፍ፡ ሰበይቱ ካብ ቤት ማእሰርቲ ኢራን ክትፍታሕ መንግስቲ ተወሳኺ ጻዕሪ ክገብር ብምጥላብ ኣብ ኣፍ ደገ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሰልፊ ተቓውሞ ክገብር ቀንዩ እዩ፡፡ ንሰበይቱ ነቲ ተቓውሞ ደው ከምዘብሎ ቃል ከምዝኣተወላን፡ ውላዱ‘‘ኣቦን ኣዶን ስለዘድልያ’’ ናብ ሆስፒታል ከይዱ ሙሉእ ምርመራ ጥዕና ከምዝገብርን ገሊጹ፡፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ብሪጣንያ ድማ ነታ ኣብ ኢራን ተኣሲራ ዘላ ዜጋ ንምፍታሕ ጻዕሪ ይገብር ከምዘሎ ኣፍሊጡ፡፡ ብሰለላ ተኸሲሳ ንዝሓለፉ ሓሽተ ዓመታት ኣብ ቤት ማእሰር ዝጸንሐት ዛጋሪ ራትክሊፍ፡ ንካልኣይ ግዘ ኣብ ዝተወሰነላ ናይ ማእሰርቲ ፍርዲ ዘቕረበቶ ስምዕታ ተቐባልነት ኣይረኸበን፡፡ ንሳ ኣብ 2016 ንጓላ ምስ ስድራቤታ ንምልላይ ናብ ኢራን ምስከደት እያ መንግስቲ ንምዕላው ብምውጣን ተኸሲሳ ተኣሲራ፡፡ ሓሙሽተ ዓመት ተፈሪድዋ ድማ ኣርባዕተ ዓመት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሓደ ዓመት ኣብ ማእሰርቲ ገዛ ጸኒሓ፡፡ በዓል ገዝኣ ሪቻርድ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን፡ ነቶም ኣብ ጉባኤ ክሊማ ኮፕ26 ዝመጹ ልኡኻት ኢራን ጸቕጢ ብምፍጣር ሰበይቱ ክትፍታሕ እንተሓገዞ ብምትስፋው እዩ ካብ 24 ጥቅምቲ ጀሚሩ ተቓውሞ ጀሚሩ፡፡ ንዝሓለፉ ሰለስተ ሰሙናት ድማ ፈሳሲ ጥራሕ እናወሰደን ኣብ ኣፍደገ ዋይትሆል ኣብ ንኡሽቶ ኬንዳ እናደቀሰን ቀንዩ፡፡ ኮይኑ ግና ኣብ ኣእጋሩ ቃንዛ ክስመዖ ስለዝጀመረ ምስ ዶክተር ተዘራሪቡ ነቲ ኣድማ ምሕሳም ምግቢ ደው ከብሎ ከምዝወሰነ ገሊጹ ኣሎ፡፡ ንበዓልቲ ቤቱ እውን ኣብቲ ደረጃ እንተበጺሑ ደው ከምዘብሎ ገሊጹላ ምንባሩ ሓቢሩ፡፡ ‘‘እዚ ኩሉ በይነይ ኣይምሓለፍኩዎን’’ ክብል ድማ ንዝሓገዝዎ ሰባት ኩሎም ኣመስጊኑ፡፡ ኣብ እዋን እቲ ኣድማ መጺኣ ዝበጸሐቶ ተወካሊት ፓርላማ እቲ ዝነብረሉ ከባቢ ማእሰርቲ ሰበይቱ ኣብ ቤት ምኽሪ ከምዝተዘተየሉን ድጋፍ ከምዝረኸበን ተዛሪባ፡፡ ሪቻርድ ራትክሊፍ ምስ ሚኒስተር ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ጄምስ ክለቨርሊ ብሓሙስ ዝተዘራረበ ኮይኑ፡ ንቦሪስ ጆንሰን ግና ከምዘይበጸሖም ንጉዳይ ሰበይቱ እኹል ኣቓልቦ ከምዘይሃቦን ብምግላጽ ነቒፉዎ፡፡


ቤተ መንግስቲ ፕረዚደንት ስሪላንካ ብተቛወምቲ ኣዕለቕሊቑ

ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ተቛወምቲ ንኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ዝርከብ ቤተ መንግስቲ ፕረዚደንት ስሪላንካ ጎታባያ ራጃፓካሳ ኣዕለቕሊቖሞ። ካብ ኩሉ ክፋል ስሪላንካ ዝተኣኻኸቡ ሰልፈኛታት ኣብ ኮሎሞቦ ቀሪቦም መራሒኦም ፕረዚደንት ጎታባያ ስልጣኑ ንኽገድፍ ጠሊቦም። እቶም ተቛወምቲ ፕረዚደንት እታ ሃገር ኣብታ ሃገር ንዘጋጠመ ቁጠባዊ ቅልውላው ብዝግባእ ከመሓድሮ ኣይከኣለን ብዝብል ቁጥዐ ንኣዋርሕ ዝኣክል ተቛውሞታት ከስምዑ ጸኒሖም’ዮም። እቲ ፕረዚደንት ግን ናብ ካልእ ውሑስ ቦታ ከምዝተወሰደ ጸብጻባት ይሕብሩ። ስሪላንካ ብኸቢድ ዝቕባበ ዋጋ ሸቐጣት ኣመና ስለዝተሃሰየት እታ ሃገር ከም ነዳዲ፣ መግብን መድሓኒትን ዝኣመሰሉ ሃለቕቲ ሸቐጣት ካብ ወጻኢ ክተእቱ ተገዲዳ እያ። እቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ናብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ንኽበጽሑ ገሊኦም ሰበ ስልጣናት እንከይተረፈ ንሰራሕተኛታት መጓዓዝያ ባቡር ኣዚዞም ከምዝመጽኡ ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ ጸብጺቡ። ንሳቶም ናብቲ ናይ ኮሎምቦ ቀጽሪ መንግስታዊ ምምሕዳር ብምእታው “ጎታ ናብ ገዛኻ ኪድ” ዝብል ጭርሖ እንዳጨርሑ ሓጹራት ፖሊስ ጥሒሶም ናብ ቤተ መንግስቲ እቲ ፕረዚደንት ኣትዮም። ፖሊስ እቶም ተቛወምቲ ናብቲ ቤተ መንግስቲ ንኸይኣትዉ ጠያይቲ ናብ ላዕሊ ተኵሶም መንብዒ ጋዝ’ኳ እንተተኮሱ ገለ ካብቶም ተቛወምቲ ናብ ቀጽሪ ቤተ መንግስቲ ካብ ምእታው ዓዲ ግን ኣይወዓሉን። “እቲ ፕረዚደንት ናብ ካልእ ውሑስ ቦታ ተዛዊሩ’ዩ” ክብል ሓደ ላዕለዋይ ኣዛዚ ሓይልታት ምክልኻል ስሪላንካ ንኤ ኤፍፒ ተዛሪቡ። ንሱ ኣስዒቡ “ጎታ ሕይ’ውን ፕረዚደንት’ዩ፣ ብናይ ሓይልታት ምክልኻል ኣሃዱታት ይሕሎ’ዩ ዘሎ” ኢሉ። ብናይ ፌስቡክ ቀጥታ ፈነወ ኣብ ዝተርኣየ ቪድዮ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ተቛወምቲ ናብ ክፍልታትን ጋብላን እቲ ቤተ መንግስቲ እንዳአተዉ ተራእዮም። ገሊኦም ድማ ኣብ መሕመበሲ ናይቲ ፕረዚደንት ክሕምብሱ ተራእዮም። ኣብ ካልኦት ከባቢታት ዝነበሩ ኣካል ናይቲ ተቛውሞ ዝኾኑ ሰባት’ውን ናብ ቤት ጽሕፈት እቲ ፕረዚደንት ጥሒሶም ምእታዎም ተፈሊጡ። ኣባላት ሓይልታት ጸጥታ ዝርከብዎም ብውሑዱ 33 ሰባት ጉድኣት ከምዘበጽሖምን ኣብ ብሄራዊ ሆስፒታል እታ ሃገር ሕክምናዊ ናብዮት ይግበረሎም ከምዘሎን ወሃቢ ቃል እቲ ሆስፒታል ንቢቢሲ ገሊጹ።


"ካብ ስልጣኑ ክሳዕ ዝወርድ ካብ ገዝኡ ኣይንንቀሳቐስን" ተቛወምቲ

ኣብ ስሪላንካ ብዝተፈጠረ ቁጠባዊ ቅልውላው ስዒቡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ስሪላንካውያን ኣብ ወግዓውያን መንበሪ ኣባይቲ መራሕቶም ተኣኪቦም ቀንዮም። ንሳቶም እቶም መራሕቲ ካብ ስልጣኖም ከምዝወረዱ ብዕሊ ክሳዕ ዘፍልጡ ካብ ገዛውቶም ኣይንንቀሳቐስን ክብሉ ተሰሚዖም።


ሃገራዊ ሓይሊ ንምፍጣር ዝተኻየደ ዋዕላ ኤርትራውያን

ክፍሊ ጽምዶ ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ይኣክል፡ ንዅሎም ኣብ ወጻኢ ሃገር ዝነበሩ ኤርትራውያን ፖለቲካውያን ሓይልታት፡ ስቪካዊ ማሕበራትን ትካላት ሜድያን ብምዕዳም ሓደ ሃገራዊ ሓይሊ ንምፍጣር ዝዓለመ ናይ ክልተ መዓልታት ዋዕላ ኣካይዱ። ኣብቲ ብማንዛ ዝተኻየደ ዋዕላ፡ ልዕሊ 50 ውድባት፡ ምንቅስቓሳት፡ ሲቪካዊ ማሕበራትን ልዕሊ 25 ትካላት ሜድያን ዘሳተፈ ዋዕላ ኣብ ዝለዓለ ጽፍሒ ሓላፍነት መንግስቲ ኤርትራ ዝነበሩ ከም ምኒስተር ምክልኻል ኤርትራ ነበር ኣቶ መስፍን ሓጎስ፡ ኣመሓዳሪ ከተማ ደቀምሓረ ነበር ኣቶ መሓመድ ብርሃን ብላታ፡ ኣቦ መንበር ምንቅስቓስ ዓደቦ ኣቶ ሕሩይ ተድላ ባይሩ፡ ኣብ ፈለማ 90ታት ብደረጃ ምኒስተር ዘገልገለ ኣሕመድ ኣልቀይስን ካልኦት ኣዝዩ ነዊሕ ተመኵሮ ቃልሲ ዘለዎም ሕጂ ኣብ ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ውዳበታት ዝነጥፉ ገዳይም ተቓለስቲ ተሳቲፎም ነይሮም። ምክትል ኣቦ መንበር ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ይኣክል ኣቶ ገዛኢ ሓጐስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ኣብ ዝዀነ ይዅን እዋን ሃገርን ህዝብን ቀዳምነት ጌርና ክንሓስብ፡ ብብቕዓትን ራእይን ዝምራሕ ሃገራዊ ሓይሊ ፈጢርና ስቓይ ህዝብና እነሕጽረሉ መንገዲ ክንፈጥር ይግባእ” ክብል ተጋባእቲ ምእንቲ ሓባራዊ ራእይን ዕላማን ኣብ ብዙሕ ነገራት ሕድገት ብምግባር ዓቕምታቶም ኣወሃሂዶም ብሓባር ክሰርሑ ጸዊዑ። ተቓወምቲ ውድባት ኤርትራ ንሓድሕዶም ስኒት ዘይብሎም፡ ንዝገበርዎ ሓድነት ከፍርሱ ዝጸንሑን ተባሂሎም'ዮም ዝንቀፉ። ብሰንኪ'ዚ፡ ኣብቲ ኣንጻር መንግስቲ ኤርትራ ዝገብርዎ ቃልሲ፡ ኣድማዕቲ ከምዘይኰኑ ይንገረሎም። መንግስቲ ኤርትራ ዝዀኑ ተቓወምቲ ውድባት ኣብ ኤርትራ ክንቀሳቐሱ ኣየፍቅድን'ዩ። ኣካያዲ ክፍሊ ጽምዶ ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ይኣክል ተኣምራት ስዩም ብወገኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት እቲ ንሱ ዝነጥፈሉ ክፍሊ “ሃገራዊ ሓይሊ ደምበ ፍትሒ” ንምቛም ምስ ዝተፈላለዩ ፖለቲካውን ስቪካውን ውዳበታት፡ ብሓደ ንምስራሕን ንምቅርራብን ዘኽእል መገድን ምርድዳእን ክድህስስ ከምዝጸንሐ ገሊጹ። ኤርትራዊ ደምበ ፍትሒ፡ ኣብ መሰረታዊ ዕላማታት ፍልልያቱ ኣወንዚፉ ቀዳምነቱ ኣለልዩ ብሓባር ክንዲ ዝሰርሕ፡ ብሕሉፍ ታሪኽ ንሓድሕዱ ከምዝነጻጸግ ብፍላይ ድሕሪ ምጅማር ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ክልተ ጫፋት ከምእተገዝዐ ኣረዲኡ። “ብጉዳይ ውክልናን ዝተፈላለየ ምኽንያት ንሓድሕዱ ዘይቀራረብ ደምበ ተቓውሞ ናብ ሓደ ከተምጽኦ ቀሊል ኣይኮነን፡” ዝበለ ኣቶ ተኣምራት፡ ስቓይን ወጽዓን ህዝቢ ንምሕጻር ኣብ ሕሉፍ ጌጋታትን ብድሆታትን ምጽብጻብ ዘይኰነ፡ ንቕድሚት ብምጥማት ብዘይካ ሓቢርካ ምስራሕ  ምርጫ ከምዘየልቦ ሓቢሩ። እቲ ኣብ ስራሕ ዘተኮረ ክልተ መድረኻት ዘለዎ ናይ ጽምዶ መስርሕ፡ እቲ ቐዳማይ መደቡ፡ ኣብ ትሕቲ፡ ሓደ ብኣቦ መንበራት ኵሎም ተላፈንቲ ዝቐውም፡ ሃገራዊ ሽማግለ ኰይነን ዝሰርሓ ኣድለይቲ ትካላት ከቕውም እዩ ዕላማኡ። እተን ትካላት ንስራሕ ዝዓለመ መደባት ኣውጺአን ኣብ ስራሕ ንኽዋፈራ ከኣ ንዐአን ዘመሓድሩ፡ ምሁራትን ሰብ ሞያን ዝሓዘ፡ ሓደ ናይ ምትሕብባር ሃገራዊ ኮሚተ ከምዝህሉ፡ በቲ ግብራዊ ስራሕ ዝመጽእ ጥምረትን ምትእምማንን ምስ ተፈጥረ ከኣ ናብ ፍጹም ውህደት ዝመጽኣሉ መንገዲ  ክፍጥር ምዃኑ እቲ ሓሳብ ኣነጺሩ። ኣብቲ ካልኣይ መድረኽ ከኣ ብዓለም ዝተወደበ፡ ብሓደ መሪሕነት ወይ ባይቶ ዝምራሕ ናይ ገዛእ ርእሱ ቻርተር፡ መርሓ ጐደናን ውሽጣዊ ሕግታት ዝሰኣለ፡ ንዅሉ ህዝቢ ኤርትራ ሓደ ድምጺ ዝኸውን ናብ ፍጹም ውህደት ዝበቐዐ ሃገራዊ ሓይልን ትካልን ምፍጣር ምዃኑ ኣቶ ተኣምራት ኣረዲኡ። ኣብ መንጐ እቲ ክልቲኡ መድረኻት ከኣ ዓለምለኻዊ ምንቅስቓስ ይኣክል ጥራይ ዘይኮነ፡ ካልኦት ነዚ ተበግሶ ዝወሰዱን ብሕጂ ዝወስዱን ናብ ፍጹም ውህደት ቅድሚ ምብጽሖም ብኻልኦት ኤርትራውያን ዝቐርቡ ዝተፈላላዩ እማመታት ክካታዓሎምን ሓባራዊ ዘተ ከካይደሎምን ከምዝዀነ ኣብቲ ማንዛዊ ምምኽኻር ተገሊጹ። እቲ ኣብ ስራሕ ዘተኮረ ልፍንቲ፡ ነቲ መስርሕን ውጽኢቱን ክግምግምን ክቈጻጸርን ከምኡ'ውን ንሓደ ሓደ ዘይተፈትሑ ፈተንቲ ፖለቲካዊ ጉዳያት፡ ንኣብነት፣ ብዕቤትን ምንኣስን ብምብዛሕን ምውሓድን ኣባላት ፖለቲካውን ስቪካውን ውዳበታትን ዝለዓል ከም “ጉዳይ ውክልና ኣብቲ ዝቐውም ልፍንቲ” ዝኣመሰሉ ዛዕባታት፡ ክመያየጥን ምስ ካልኦት ክመኻኸርን ምዃኑ እቲ ዝቐረበ ሓሳብ የነጽር። ኣብ መወዳእታ እቲ ንኽልተ መዓልታት ዝተኻየደ ዋዕላ ተጋባእቲ ኣብቲ ዝቐረበ ወረቓቕቲ ዝተፈላለየ ሕቶታትን ርእይቶን ዘለዎ ሃናጺ ሓሳባትን ካብ ሕሉፍ ተመኵሮ ዝነቅል ስክፍታን ሻቕሎት ብምቕራብ ብሰፊሑ ዘትዮም። እቲ ተበግሶ ዝነኣድ ንግብራውነቱ ኵሉ ግዱስ ኤርትራዊ ክጽዕረሉን ከሀብትሞን ብምልባው ከኣ ኣብ መንእሰያት ፍሉይ ኣቓልቦ ክግበር ተማሕጺኖም። እቶም ዋዕለኛታት ኤርትራዊ ሃገራዊ ሓይሊ ምፍጣር ቀሊል ብድሆ ከምዘይኰነን እቶም ቅድሚ ሽዑ ዝተሓልፉ መሰናኽላት ከይድገሙን ኣስተብህሎ ከምዘድሊ ሓቢሮም።


ኢራን፡ ብዝተኻየደ ተቓውሞ ብዝሒ ዝሞቱ 76 በጺሑ

ኣብ ኢራን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ዝነበረት ጓል ኣንስተይቲ ድሕሪ ምማታ ብውሕዱ 76 ሰልፈኛታት ብሓይልታት ጸጥታ ከምዝተቐትሉ ደለይቲ ፍትሒ ገሊጾም። ኣብ ኖርወይ ዝመደበሩ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ኢራን፡ ሰበስልጣን ነቶም ሰልፈኛታት ንምዕፋን ዘይተመጣጠነ ሓይልን ተተኮስትን ተጠቒሞም ክብል ከሲሱ። መንግስታዊ ማዕከናት ዜና፡ ኣባላት ሓይልታት ጸጥታ ዝርከብዎም 41 ሰባት ከም ዝሞቱ ሓቢረን። ነቲ ጸገም ድማ ነቶም "ናዕበኛታት" ይወቕሳ። 20 ጋዜጠኛታት ዝርከብዎም ኣማኢት ሰባት እውን ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ። ዳይረክተር ኣይኤችኣር [IHR] ማሕሙድ ኣሚሪ-ሞጋዳም፡ "ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ዝፍጸም ዘሎ ስቅያትን ሕማቕ ኣተሓሕዛን ከቢድ'ዩ። ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ጥይት ምትኳስ ዓለምለኻዊ ገበን እዩ። ዓለም ሕቶ መሰረታዊ መሰላት ህዝቢ ኢራን ክትሕሉ ኣለዋ" ኢሉ። ቤት ጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ፡  በቲ ዝተፈፀመ ቅትለት ዓሚቝ ሻቕሎት ከምዘለዎ ብምግላጽ፡ ሰበስልጣን እታ ሃገር መሰል ሰላማዊ ተቓውሞ ከኽብሩ ኣተሓሳሲቡ። ድሕሪ ቀብሪ ማሕሳ ኣሚኒ፡ ተቓውሞ ኣንጻር መንግስቲ ናብ ልዕሊ 80 ከተማታት ኢራን ተዘርጊሑ። እታ ጓል 22 ዓመት ጓለንስተይቲ፡ ደቀንስትዮ ኣብ ርእሰ ከተማ ቴህራን፡ ጸጕረን ብሕጃብ ክሽፍና ዝእዝዝ ጽኑዕ ሕጊ ብምጥሓስ፡ ብፖሊስ ስነ-ምግባር ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትያ። ንሳ፡ ናብ መዳጐኒ ማእከል ድሕሪ ምውሳዳ፡ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ እያ ኣብ ሆስፒታል ሞይታ። ፖሊስ፡ ኣሚኒ ብሃንደበታዊ ወቕዒ ልቢ ከምዝሞተት'ኳ እንተገለጸ፡ ስድራኣ ግን ሓይልታት ጸጥታ 'ቀጥቂጦማ' ብምባል፡  ነቲ ጸብጻብ ፖሊስ ነጺጐምዎ። ብቕልጡፍ ኣንጻር ፖሊስን ሕጊ ሕጃብን ተቓውሞ ዘበገሰ ሞት እታ መንእሰይ፡ ድሕሪ ዓመታት እቲ ዝኸበደ ብድሆ ኢራን ኰይኑ ኣሎ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሑ ቪድዮታት፡ ደቀንስትዮ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ሕጃበን ከቃጽላን ጸጕረን ክቘርጻን ይረአያ። "ህይወት፡ ናጽነት ንደቀንስትዮ"፡ "ሞት ንውልቀ መላኺ" ዝብል ጭርሖታት ሒዘን  ድማ ድምጸን የስመዓ ኣለዋ። ትማሊ፡ ኣብ ቴህራን ሓዊሱ ኣብ ካልኦት ብዙሓት ከተማታት ተቓውሞታት ከምዝተኻየዱ ተገሊጹ። ኣብ ልዕሊ 20 ዩኒቨርስቲታት ዝርከቡ ተመሃሮን መምህራንን ድማ ኣድማ ኣካይዶም። ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኢራን፡ ኣብ 14 ግዝኣታት፡ ህይወት 76 ሰባት ከም ዝተቐትለ ዝገለጸ ኰይኑ፡ ምዕጻው ኢንተርነት ምውጻእ እቲ ጸብጻብ ከምዘደንጎዮ ገሊጹ። ካብ መንጐኦምም፡ ሽዱሽተ ደቀንስትዮን ኣርባዕተ ቈልዑን ይርከብዎም። ካብቶም ዝሞቱ እቶም 35 ኣብ ሰሜን ቴህራን ኣብ ዝርከባ ግዝኣታት ማዛንዳራንን ጊላንን እዮም። ወሲኹ፡ እቶም 24 ብብዝሒ ኩርዳውያን ዝርከብዎም፡ ኣብ ምዕራብ ኣዘርባጃን፡ ኬርማንሻ፡ ኩርዲስታንን ኢላምን ዝተባህሉ ግዝኣታት ከምዝዀኑ ሓቢሩ። ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ልዕሊ እቶም ሰልፈኛታት ሓይሊ ይጥቀሙ ከምዘለዉን፡ ናይቶም ዝሞቱ ድማ መርትዖ ከምዘለዎ፡ ኣይኤችኣር ኣፍሊጡ። ሰበስልጣን ኢራን ነዚ ነጺጎሞ'ኳ እንተነበሩ፡ ልዕሊ 1200 ሰባት ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ግን ተኣሚኖም። ፋይዝ ሓሸሚ፡ ጓል ፕረዚደንት ኢራን ነበር ኣክባር ሓሸሚ ራፍሳንጃኒ፡ ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተወት ማዕከናት ዜና መንግስቲ ኢራን ሓቢረን። ሓሸሚ ብቕሉዕ ነቐፌታ መንግስቲ ኢራን ብምዃና እያ ትፍለጥ። ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ኮሚቴ ተጣባቒ ጋዜጠኛታት፡ ብውሑዱ 20 ሪፖርተራትን ብሎገራትን ከምኡ እውን ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ጠበቓታትን ተጣበቕቲ ሲቪላዊ ማሕበራትን ካብ ማእሰርቲኡ ክፍትሑ ጸዊዑ። "ሓይልታት ጸጥታ ኢራን፡ ነዚ ወሳኒ ኵነታት ዝሽፍኑ ጋዜጠኛታት ዝገብርዎ ዘለዉ ጭፍጨፋ ኣቋሪጾም፡ ንህዝቢ ሓበሬታ ንምሃብ ኣገዳሲ ዝዀነ ኣገልግሎት ኢንተርነት ድማ ናብ ንቡር ክመልሱ ኣለዎም" ክብል CPJ ተማሕጺኑ።


ምክትል ፕረዚደንት ሱዳን ነበር 'ናዕቢ ኣጓሃሂርካ' ተባሂሉ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ኣብ እዋን ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሺር፡ ምክትል ፕረዚደንት ዝነበረ ሓሳቦ መሓምደ ዓብደል ራሓም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተወ ተገሊጹ። ንሱ፡ ብዛዕባ ምውሳኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ኣሳቢቡ ንሰሙናት ዝቐጸለ ናዕቢ ኣጓሃሂርካ ተባሂሉ'ዩ ኣብ ቀይዲ ኣቲዩ። ካልኦት ኣብ እዋን ምምሕዳር ዑመር ኣልበሽር ዝነበሩ ላዕለዎት ሓለፍቲ ተኣሲሮም ከምዘለው'ውን ተፈሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ሱዳን ብተኻየደ ህዝባዊ ተቓውሞ ከባቢ 300 ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተውን፡ ኣብ ዓርባተ ዞባታት እታ ሃገር ድማ እዋን እቶ እቶ ከምዝተኣወጀን ይፍለጥ። ኣብታ ሃገር ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ዋሕዲ ባኒ፡ ነዳዲ ከምኡ'ውን ኣገልግለት ኤለክትሪክ ከምዘሎን፡ እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ መሰጋገሪ መንግስቲ ነቲ ወዲቑ ዘሎ ቁጠባ ንምዕራይ ይቓለስ ከምዘሎን ይግለጽ። ሱዳን፡ ካብ መዝገብ ግብረ-ሽበራ ኣመሪካ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ከምዝወጻት ይፍለጥ። እዚ ድማ ነቲ ዘቑቢቡ ዘሎ ቁጠባ እታ ሃገር ህይወት ክዘርኣሉ ከምዝኽእል ተንተንቲ ይሕብሩ። ኣመሪካ፡ ንሱዳን ኣብ መዝገብ ሽበራ ዘእተወታ ብ 1993 ኮይኑ፡ ንመራሒ ኣል-ቃዒዳ ኦሳማ ቢን ላደን ሓዊሱ፡ ግብረ-ሽበራውያን እትድግፍ እያ ብዝብል እዩ። ዑመር ኣልበሺር፡ ኣብ 1989 ብዕልዋ መንግስቲ ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ንሱዳን ማእከል ዓለማዊ ተቓለስቲ ጅሃዳውያን ምንባሩ ይግለጽ። እዞም እስላማዊ ጥሩፋት ጉጅለታት፡ ኣብ 1993 ኣብ ዓለዋዊ ማእከል ንግድ ኣመሪካ ፈላሚ መጥቃዕቲ ምስ ፈጸሙ፡ ኣመሪካ፡ ንሱዳን ኣብ መዝገብ ግበረ-ሽበራ ዝምውላ ሃገራት ኣእትያታ። ኣብዚ እዋን ሱዳን፡ ካብ ዓለም ለኻዊ ገንዘብን ካልኦት ፋይናንሳዊ ትካላትን ለቓሕ ክትወስድን ምስራዝ ዕዳ ክትሓትትን ትኽእል። ንሱዳን ን30 ዓመት ብምልኪ ዝመርሓ ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽን፡ ኣብ 2019 ዋጋ ባኒን ነዳዲን ዝመንቀሊኡ ብሓያል ህዝባዊ ተቓውሞ'ዩ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ።


ኩባ ንደቀቕትን ማእኸለዎትን ውልቀ ትካላት ንግዲ ፍቓድ ሂባ

ዴሳዊ መንግስቲ ኩባ ድሕሪ እቲ ዝተኻየደ ህዝባዊ ተቓውሞታት ደቀቕትን ማእኸለዎትን ውልቀ ትካላት ንግዲ ሕጋዊ ኮይኖም ንኽሰርሑ ፈቒዱ። በቲ ሓድሽ ተመሓይሹ ዝወጽአ ሕጊ መሰረት ውልቀ ሰባት ክሳብ 100 ዝኣኽሉ ሰራሕተኛታት ዝቖጽር ትካላት ንግዲ ክጣይሹ ከምዝኽእሉ ተገሊጹ። ኩባ ቁጠብኣ ንምምዕባል ዘኽእሉ ኣገደስቲ ስጉምታት ትወስድ ከምዘላ ፕረዚደንት እታ ሃገር ሚጌል ዲአዝ-ካኔል ተዛሪቡ። ይኹን እምበር መንግስቲ ናብዚ ውሳነ ክበጽሕ ዝኸኣለ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ናብ ኣደባባይ ወጺኦም ብዛዕባ ቁጠባ እታ ሃገር ኣመልኪቶም ተቓውሞ ስለዘስምዑ’ዩ ዝብል ርእይቶታት’ሎ። እቶም ኣብ ተቓውሞ ዝተሳተፉ ዜጋታት መንግስቲ ኩባ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝቖጻጸረሉ ዘሎ መገዲ ዝኾነኑ ኮይኖም ፖለቲካዊ ዕርያታት ንኽግበር ሓቲቶም። ኩባ ነቲ ገጢምዋ ዘሎ ቁጠባዊ ቅልውላው ስዒቡ ብዝተልዓለ ህዝባዊ ተቓውሞታት ምኽንያት ብደረጃ ሃገር ብዙሓት ተኣሲሮም። ከም ሳዕቤኑ ድማ ሓደ ሰብ ከምዝሞተ ተሓቢሩ’ሎ። መንግስቲ ኩባ ንደቀቕትን ማእኸለዎትን ውልቀ ትካላት ንግዲ ፍቓድ ክህብ ምውሳኑ ኣብታ ሃገር ዝተገበረ ዓብይ ናይ ፖሊሲ ለውጢ ከምዝኾነ ይግለጽ። ቁጠብኣ የንቆልቁል ከምዘሎ ዝዝረበላ ኩባ፡ ናብ ኩባ ዝጉዓዙ ሰባት መግቢ፣ መድሓኒትን ካልኦት ናውትን ብዘይ ግብሪ ከእትዉ ፈቒዳ። ኣብታ ሃገር ዘጋጠመ ሕጽረት መድሓኒትን መግብን ንምፉዃስ ተባሂሉ ገለ ኩባንያታት ብዘይ ግብሪ ካብ ወጻኢ ንብረት ከእትዉ ክሳብ ምፍቃድ በጺሓ’ያ። ኣብ ቁጠባ ኩባ ኣውራ እጃም ከምዘለዎ ዝግለጸሉ ዓውዲ ቱሪዝም ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣዕርዩ ከምዝተጎድአ ተገሊጹ’ሎ። ኩባ ሽኮር ናብ ወጻኢ ሰደድ ገይራ እቶት ንምርካብ ሸቶ’ኳ እንተነበራ ይኹን እምበር ኣይ ከምቲ ትጽቢት ዝተገበረሉ። እዝን ወድዝን ተደሚሩ ናይታ ሃገር ዓቕሚ ሸርፊ ወጻኢ ስለዝተጸንቀቐ ኩባ ካብ ወጻኢ እተእትዎም ሸቐጣት ንምዕዳግ ከቢድዋ ከምዘሎ ተሓቢሩ። መንግስቲ ኩባ ነቲ ቅድሚ ወርሒ ዘጋጠማ ህዝባዊ ተቓውሞታት ኮነ ካልኦት ጸገማት ኣመሪካ ኣብ ልዕሊኣ ብዘንበረቶ ቁጠባዊ እገዳታት ዘስዓቦ ከምዝኾነ’ያ እትኸስስ።


ፆመ-ትግራይ'፡ ኣብ ከተማታት ንግዳውን ማሕበራውን ምንቅስቓሳት ከምዝደስከለ ተገሊጹ

ሎሚ ንጎሆ ንርእሰ ከተማ መቐለ ሓዊሱ፡ ኣብ መብዛሕተአን ከተማታት ትግራይ ጸጥ ኢለን ኣብ ጽምዋ ኣትየን ከምዝወዓላን፡ ዝኾነ ንግዳውን ማሕበራውን ምንቅስቓሳት ተዓጽዮም ከምዘለውን ምንጭታት ቢቢሲ ካብቲ ክልል ሓቢሮም። ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ ንሰለስተ መዓልቲ ብኣቦታት: መእመናንን መነኮሳትን ካብ ገዳማት ትግራይ ዝተኣወጀ "ጾመ ትግራይ" መሰረት፡ ሰባት ካብ ገዝኦም ከይወጽኡ ካብ ዝኾነ ይኹን ማሕበራዊ ምንቅስቓስ ተቖጢቦም ይርከቡ። ሓደ ነባሪ መቐለ ዝኾነ መንእሰይ፡ ኩሎም ናይ ውልቀ ድንኳናትን መደበራት ንግዲን  ከምኡ'ውን እንዳ ቤት ብልዕን እንዳ መሰተን ካፌታት ኮነ ካልኦት ንግዳዊ ትካላት ብምዕጻዎም ጽምዋ ከምዝሰፈነ ትዕዝብቱ ገሊጹልና። ንሱ ከምዝበሎ፡ ኣብ ውሽጢ ከተማ ዝግበር ኮነ: ካብ ከተማ ናብ ከተማ ዝኾነ ህዝባዊ ናይ ባጃጅን መኪናን መጓዓዝያታት ተቛሪጾም ኣለዉ። ኣብተን ከተማታት ዓሲሉ ዘሎ ጸጥ ዝበለ ኩነታት ዘርእዩ ስእልታት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ይጋዋሑ ኣለዉ። እቲ ኣዋጅ ናይ ስልኪ ምጥፋእን ዘይምዝራብን'ውን ዝሓውሰ ኮይኑ፡ ዝበዝሑ ተገልገልቲ ስልኮም ዓጽዮም ካብ ዝኾነ ማሕበራዊ ምንቅስቓሳት ተዓቂቦም ከምዘለዉ ምንጭታት ቢቢሲ ወሲኾም ሓቢሮም። "ኣጋጣሚ ንዝኾነ ጉዳይ እየ ከፊተዮ'ምበር፡ ስልከይ'ውን ኣጥፊአዮ እየ ነይረ። ኩሉ ኣብ ገዝኡ እዩ ተዓጽዩ ዘሎ፤ ኣብ ጎደናታት ዝኾነ ህዝባዊ ምንቅስቓስ ኣይትርእን" ኢሉ። ሓደ ነባሪ ኬንያ ዝኾነ ተወላዲ፡ ካልእ ነባሪ መቐለ ዝኾነ ኣባል ስድርኡ ትማሊ ቴሌፎን ደዊሉ፡ ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ ናብ ጾምን ጸሎትን ከምዝኣቱን ስልኩ ድማ ዕጽው ከምዝኸውን ገሊጹ፡ 'እንታይ ኮይኑ ኢልኩም ከይትሻቐሉ' ኢሉ ከምዝሓበሮ፡ ንቢቢሲ ገሊጹ። ከም ባንኪታት ዝኣመሰሉ መንግስታዊ ትካላት ግን ኣብ ከተማ መቐለ ተኸፊቶም ዝተርአዩ ኾይኖም ፡ ኣብ ከም ከተማታት ዓድግራት፣  ኣክሱም፣ ሽረ፣ ውቕሮ፣ ዝኣመሰሉ ካልኦት ዓበይቲ ከተማታት ድማ፡ ብተመሳሳሊ ኩነታት ጽምዋ ከምዘሎ ምንጭታት ንቢቢሲ ገሊጾም። ኣብ ከተማ ኣኽሱም፡ ብሰንኪ'ቲ ዝተወስደ ትካላት ናይ ምዕጻው "ኣድማ"፡ ገለ ሰብመዚ ትካላት ንግዲ ክዕሽጉ ጀሚሮም ከምዘለዉ ተፈሊጡ። ኣመሓዳሪ ዞባ ማእከል ትግራይ፡ ኣይተ ብርሃነ ገብረጻዲቕ፡ "ኣብቶም ኣድማ ዝገበሩ ናይ ምዕሻግ ስራሕቲ ተሰሪሑ'ሎ . . . ገዛን ትራንስፖርትን [መጓዓዝያ] ከይንቀሳቐስ ምባል ስለዘይክእሉ" ነቲ ስጉምቲ ከምዝወሰዱ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ብዙሕ ተፈናቓላይ ዘለዎ ከተማ'ዩ፡ ብዙሕ ተጠቃሚ፡ ብዙሕ ተምሃራይ ዩኒቨርሲቲ ዘለዎ'ዩ። ስለዚ [ትካላት] ክዕጾ ስለዘይብሉ፡ ኣገልግሎት ክዕጾ ስለዘይብሉ፡ ኣብዚ ሕጋዊ ስጉምቲ ወሲድና ኣለና" ኢሉ። "ጾምን ጸሎትን ሓድሽ ነገር ኣይኮነን። ጸሎትን ምምሕዳርን ኣይራኸብን። ናይ ኣገልግሎት ህዝቢ ዓጺኻ ጸሎት ምባል ሓድሽ ነገር እንተዘይኮይኑ ተራእዩ ኣይፈልጥን። ጸሎት ዝግበር ኣብ ቤተ-ክርስትያን'ዩ፡ ኣብ መስጊድ'ዩ። ትካላት ግን ክዕጾ ኣይግባእን።" ኣብ ክልል ትግራይ ዘሎ ሻውዓይ ወርሑ ዘቑጸረ ኲናት ስዒቡ፡ ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰላማውያን ሰባት እንትቕተሉ፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ንሱዳን  ተሰዲዲም፤ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ድማ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ተመዛቢሎም ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዝርከቡ ይግለጽ። ከምኡ ድማ፡ ሰፊሕ ዝኾነ ዘመተን ጾታዊ ዓመጻትን ከምዝተፈጸመን ሓያል ጥሜት ኣንጸላልዩ ከምዘሎን ትካላት ውድብ ሕቡራት መንግስታት ይገልጻ። 'ፆመ-ትግራይ' እንታይ እዩ? ጾመ ትግራይ፡ እቲ ኣብቲ ክልል ዝተፈጸመን ዝፍጸም ዘሎን ናይ ኣዴታት ሞትን ጾታዊ ዓመጽን ከምኡ'ውን ግፍዓዊ ቅትለት ኣቕሽሽትን መራሕቲ ሃይማኖትን ንምኹናን፤ ንምዝካርን ዝዓለመ ኮይኑ ኣብተን ዝተጠቐሳ ሰለስተ መዓልታት: ካብ ግንቦት 17-19፡ ህዝቢ ትግራይ ንፈጣሪኡ ጸሎትን ልመናን ዘብጸሐሉ፡ ርክቡ ምስ ፈጣሪ ጥራይ ዝገብረሉን ከምዝኾነ እዩ ተኣዊጁ። ገለ ኣብ ዝተፈላለዩ ኩርናዓት ዓለም ዝርከቡ ተወለድቲ ትግራይ ዲያስፖራ ኣብቲ መደብ ተጸምቢሮም ክጉስጉሱን ክጾሙን ተራእዮም ኣለዉ። እቲ ዝተኣወጀ ፆምን ጸሎትን፡ ብፍላይ ንተወለድቲ እቲ ክልል ዝምልከት ኮይኑ ንሃይማኖትን እምነትን ውልቀሰባት ኣይፈልን ተባሂሉ። እቲ ኣዋጅ፤ ክሳብ 11 ሰዓት ኣጋ ምሸት እኽለ ማይ ከይለኸፍካ ምውዓል፣ ስልኪ ዘይምዝራብን ዝኾነ ማሕበራዊ ምንቅስቓስ ካብ ምግባርን ካብ ጾታዊ ርክባትን ምቑጣብን ዝጠልብ  እዩ። ገለ መራሕቲ ሃይማኖት ትግራይ፡ ትማሊ ኣብ ትግራይ ሚድያ ሃውስ ቀሪቦም ነቲ ጾመ ጸሎት ብዕሊ ኣዊጆም። 'ጾመ ትግራይ' መጀመርታ ካብ ኣብ ገዳማት ትግራይ ዝርከቡ ኣቦታት ዝተኣወጀ ኮይኑ፡ ኣብቲ ዝተቓለሐ ሰነድ፡ ንመጻኢ ድማ ተመሳሳሊ ግፍዒ ከይፍጸም ከም መዘከርታ ሓወልቲ ኽኸውን ዝብል ይርከቦ።


ተቃውሞ ኣንጻር መንግስቲ ሱዳን ሎሚ ንካልኣይ መዓልቱ ቀጺሉ

ትማሊ ሰንበት ብኣማኢቲ ዝቑጸሩ ሱዳናውያን ዘካየድዎ ተቓውሞ ኣንጻር መንግስቲ ሱዳን ሎሚ'ውን ቀጺሉ ኣሎ። ሱዳን ናብ ዲሞክራሲ እትገብሮ ስግግር ዝቃወሙ ሰልፈኛታት ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ካርቱም ኣብ ዘካየድዎ ሰልፊ ተቓውሞ፡ እቲ ሰራዊት ዕልዋ መንግስቲ ክፍጽም ጠሊቦም ነይሮም። ኣብታ ሃገር ፖለቲካዊ ቅልውላው እናዓሞቐ ኣብ ዝኸደሉ ሰዓት፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ኣብ ፊት ቤተ መንግስቲ እታ ሃገር ወጺኦም እዮም፡ ዕልዋ መንግስቲ ክካየድ ፀዊዖም። ኣብቲ ትማሊ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ሰልፈኛታት ብቀዳማይ ሚኒስተር ዓብደላ ዝምራሕ መሰጋገሪ መንግስቲ ክፈርስ ሓቲቶም። እቶም ሰልፈኛታት እቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ነታ ሃገር ናብ ፖለቲካውን ቁጠባውን ቅልውላው ኣእትዩዋ ኢሎም ነቒፎም። ከምኡ'ውን 'ሓደ ህዝቢ ሓደ ሰራዊት' ዝብል ጭርሖ ኣስሚዖም ተባሂሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ንሲቪላዊ መንግስቲ ዝድግፉን ነቶም ንወተሃደራዊ ዕልዋ ዝሓቱን ንሓሙስ ኣብ ጎደናታት ከውጽኡ ቆጸራ ሒዞም ኣለዉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ እቲ መሰጋጋሪ መንግስቲ ኣትይዎ ካብ ዘሎ ኣዘቕቲ ዘውጽእ ዝበሎ ትልሚ ዕላዊ ምግባሩ ዝዝከር እዩ። "ኣነ ኣብዚ ጉዳይ መንጎኛ ኣይኮንኩን፤ ናተይ ቅዋም ሙሉእ ንሙሉእ ናብ ሲቪላዊ ምምሕዳር ምስግጋር እዩ" ኢሉ። ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሺር ኣብ 2019 ካብ ስልጣን ካብ ዝእለ ጀሚሩ፡ ቤት-ምኽሪ ሰራዊትን ሲቪልን ብሓባር  ስልጣን ሒዞም ጸኒሖም። እንተኾነ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም፡ ምስ ፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣልበሺር ርክብ ነይሩዎም ዝተብሃሉ ወተሃደራት፡ ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝፍትኑ ንደሓር ወጥርታት ዓሲሉ ይርከብ። ካብኡ ንደሓር ጀሚሩ፡ ኣብ ገለ እቶም ነቲ ናይ ጥሙር ስግግር መንግስቲ ዘቖሙ ሲቪል [ኤፍኤፍሲ] ክልወጡ ዝጠልቡ ሕቶታት ይቐርቡ ኣለዉ። ሰራዊት እታ ሃገር ድማ፡ እቲ ካቢነ ብካልእ ክትካእ ይሓትት ኣሎ። ኣብቲ ቀዳም ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ‘እዚ ጥሙይ መንግስቲ'፡ 'ፍትሕን ማዕርነትን ከስፍን ኣይከኣለን'  'ወተሃደራዊ መንግስቲ ዕልዋ ክፍጽም ንጠልብ’ ወዘተ ዝብሉ ጭርሖታት ሒዞም ወጺኦም-ይብል ኤኤፍፒ።


ሓደ ሲቪል መራሒ ሚያንማር ተቓውሞ ክቕጽል ጸዊዑ

ሰራዊት እታ ሃገር ዕልዋ መንግስቲ ምስ ኣካየደ ካብቶም ካብ ስልጣኖም ዝተኣለዩ ሓደ ዝኾነ መራሒ ጉጅለ ሲቪል መራሕቲ ሚያንማር፡ እቲ ዝተጀመረ ናይ ለውጢ ተቓውሞ በርቲዑ ክቕጽል ጸዊዑ። ማን ዊን ኻይንግ ታን፡ ከምዚ ዝበለ ኣብ ናይ ፈላማይ መግለጺኡ እዩ። ንሱ፡ “እቲ ዘለናዮ ኩነታት ሃገርና ኣብ ፀልማት ዝኣተወትሉ እዋን እዩ፤ ክወግሕ ግን ቀሪቡ ኣሎ” ኢሉ። ንሱ፡ ገለ ካብቶም ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝተቓወሙ ኣባላት ባይታ ሃገር ዝመርሕ ዘሎ ኾይኑ፡ ካብቲ ዝተሓብአሉ ኾይኑ እዩ ነዚ መግለጺ ሂቡ። ዛጊድ 12 ካብ ተቓወሞ ሰልፈኛታት ከምዝተቐትሉ ይዝረብ። ኣብዛ በርማ እናተብሃለት’ውን እትጽዋዕ ሃገር፡ እታ ወተሃደራዊ ሓይሊ ለካቲት ሓደ ንዝተመርጸት መራሒት ኣንግ ሳን ሱቺ ካብ ስልጣና ኣልዩ፡ ስልጣን ካብ ዝቆጻጸር ጀሚሩ፡ ናይ ጎደና ተቓውሞታት ቀጺሎም ኣለዉ። ንሳ፡ መራሒት ሃገራዊ ሊግ ንዲሞክራሲ ዝበሃል ሰልፊ እያ ነይራ። እቲ ንሳ እትመርሖ ውድብ፡ ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ እንተሰዓረ’ኳ፡ እቲ ሰራዊት እቲ መረጻ ምትላላት ከምዝነበሮ እዩ ዝገልጽ። ገለ ኣባላት እዚ ወድብ ኮይኖም ተመረጽቲ ባይቶ ዝነበሩ መራሕቲ ካብ ምእሳር ኣምሊጦም፡ ኣብ በረኻ ዝርከቡ ኾይኖም፡ ብማህን ዊን ኻይንግ ታን ዝምራሕ  ሓደ ኮሚቴ ድማ ኣጣይሶም ኣለዉ። እዚ ኮሚቴ፡ ከም ሓቀኛ መንግስቲ ሚያንማር ኮይኑ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ክረክብ እዩ ዝፅዕር ዘሎ። ማህን ዊን ኻይንግ እንታይ እዩ ኢሉ? እቲ መራሒ እቲ ጉጅለ፡ ኣብ ፌስቡክ ዘስመዖ ዘረባ፡ “እዚ እዋን ዜጋታት ኣንጻር እቲ ገጢሙና ዘሎ ጸልማት እዋን ዝፍተንሉ እዋን እዩ” ኢሉ። “ቅድም ክብል ብዝተፈላለዩ ዓይነታት ምልካዊ ስርዓታት ክውጽዑ ዝጸንሑ ዓሌታትን ህዝብታትን፡ እቲ መድሕኖም ዝኾነ ፌዴራላዊ ስርዓት ንምድሓን እዚ ናይ ለውጢ ምንቅስቓስ [ተቓውሞ] ምግባር ናይ ሞትን ሕየተን ጉዳይ እዩ” ኢሉ። ዋላ ኣፈላለይ እንተሃለየ’ውን ንዕኡ ኣጽቢብካ፡ ኢድ ንኢድ ተታሒዝካ ነቲ ‘ምልካዊ’ ዝበሎ  ስርዓት ዝእለየሉ እዋን ምዃኑ ድማ ወሲኹ ተዛሪቡ። እቲ ሰራዊት ግን፡ እዚ ንዓርሱ ኣፍልጦ ዝጠልብ ዘሎ ጉጅለ ዘይሕጋዊ ከምዝኾነን ምስኡ ዝተሓባበረ ዝኾነ ሰብ ብሃገር ክሕደት ከምዝሕተትን ኣጠንቂቑ ኣሎ። ድሕረ ባይታ ዘይሻራዊ ዓለም ለኻዊ ተዓዘብቲ፡ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተኻየደ መረጻ ምትላላት ተፈጺሞምዎ እዮም ዝብል ካብቲ ሰራዊት ዝነቐለ ቅረታት መርሚሮም፡ ውድቂ ገይሮምዎ እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ድማ እቲ ሰራዊት፡ ንሱቺ 600 ሽሕ ዶላርን ዓሰርተ ሓደ ኪሎ ወርቅን ብዘይሕጋዊ መገዲ ተቐቢላ ዝብል ክሲ ኣቕሪቡላ ኣሎ። እንተኾነ፡ ነቲ ክሲ መርትዖ ኣይተረኸቦን። እታ ሲቪል መራሒት፡ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ኣብ ዘይተፈለጠ ቦታ ኣብ ቀይዲ እትርከብ ኮይና፡ ካልኦት ዝተፈላለዩ ክስታት’ውን ክቐርቡላ ጸኒሖም እዮም። ካብኣቶም ሓደ ድማ፡ ዘይሕጋዊ መሳርሕታት ራድዮን ድሕነትን ሒዛ ነይራ ፤ ተፈራርሕ ነይራ ከምኡ ድማ ኣዋጃት ኮቪድ-19 ጥሒሳ ዝብሉን ካልኦትን ክስታት ቀሪቦምላ እዮም። እቲ ወተሃደራዊ ጉጅለ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ፡ ነቶም ተቓውሞታት ንምግታእ ሓይሊ እናተጠቐመ ዝርከብ ኮይኑ፡ ዛጊድ ቅትለት 12 ሰባት ድማ ኣስዒቡ። ዓለምለኸ ማሕበረሰብ ድማ፡ ነቲ ተግባር እናኾነነ ይርከብ።


ናዕቢ ቱኒዛውያውያን እንትቕጽል፡ ብኣማኢት ዝቑፀሩ ሰባት ተኣሲሮም

ፖሊስ ቱንዝያ ኣብቲ ራብዓይ መዓልቲ ኣቑፂሩ ዘሎ ናዕቢ፡ 600 ሰባት ከምዝአሰረ ኣፍሊጡ። ትማሊ ሰኑይ ድማ፡ ብዙሓት ቱኒዛውያን መናእሰይ ብምትእኽኻብ  ኣብ ጎደናታት ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ቱኒዝ፡ ናብ ፖሊስ እምኒን ተባራዕቲ ነገራትን ክድርብዩ ተራእዮም። ኣካላት ፀጥታ ብወገኖም፡ ነዞም ሰልፈኛታት ንምብታን ዘንብዕ ትክን ሓያል ድፍኢት ዘለዎ ማይን ተጠቒሞም። ብቁጠባዊ ፀገም ትሕቆን ዘላ ቱኒዝያ፡ ሲሶ መናእሰይ እታ ሃገር ሸቕሊ ኣልቦ እዮም፤ እዚ ዝወለዶ ሕርቃን ከኣ፡ ኣብዚ ሕዚ ሰዓት መናእሰይ ናብ ኣደባባይ ወጺኦም ክቃወሙ ጠንቂ ከምዝኾነ ይግለፅ። ብፍላይ ድማ፡ ኣብዚ ግዘ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ እቲ ዝነበረ ቁጠባዊ ቅልውላው ዓሪጉ እዩ። እዚ ናይ ሕዚ ናዕቢ፡  ድሕሪ እቲ ከም ቀንዲል ቀውዒ ዓረብ ዝረአይን ኣብታ ሃገር ዲሞክራሲ ዝወለደን ሰውራ ቱኒዛውያን፡ ድሕሪ 10 ዓመታት እዩ ዝካየድ ዘሎ። ትማሊ ሰኑይ ካብ ርእሰ ከተማ ቱኒዝ ብተወሳኺ፡ ኣብ ከተማታት  ካሰሪን፣ ጋፍሳ፣ ሳውስን ሞናስትሪን ጎንፅታት ከምዝነበሩ ተገሊፁ። ወሃቢ ቃል ሚኒስትር ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር፡ እቶም ካብ ዝሓለፈ ዓርቢ ጀሚሩ ዝተኣሰሩ መናእሰይ፡ ኣብ ምዕናውን ምዝማትን ዝተዋፈሩ ከምዝኾኑ ገሊፁ። ወሃቢ ቃል ካህሊድ ሓዮኒ፡ ኣብዚ ናዕቢ ክልተ ፖሊስ ከምዝተጎድኡን እዚ ምስ ሰልፊ ተቓውሞ ዘራኽብ ከምዘይብሉን ከኣ ተዛሪቡ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ብወገኑ፡ ሰብመዚ ግዱብ ሓይሊ ክጥቀሙን፡ ሰብኣዊ መሰል እቶም ዝተኣሰሩ ተቓወምቲ ከኽብሩን ፀዊዑ ኣሎ። ቅድሚ 10 ዓመታት ውልቀ መላኺ ዘይን ኣል ኣበዲን ቤን ዓሊ  ብሰውራ ቱኒዛውያን ካብ ወንበሩ ተገሊፉ ናብ ስዑድ ዓረብ ምስ ሃደመ፡ ቁፅሪ ብሸቕሊ ኣልቦነትን ትሑት ህዝባዊ ኣገልግሎትን ዝሓርቁ ኣእላፍ ቱኒዛውያን እናወሰኸ መፂኡ  ኣሎ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 2020  ቁጠባ ቱኒዝያ ብ 9 ሚእታዊት ዘንቆልቆለ እንትኸውን፡ ዋጋ ሸቐጣት እውን ኣዝዩ ተወንጪፉ። ቀንዲ ዓንዲ ሑቐ ቁጠባ እታ ሃገር ዝኾነ ኢንዳስትሪ ቱሪዝም’ውን እንተኾነ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ለሚሱ እዩ።


ኣብ ሩሲያ፡ 5 ሽሕ ተቓወምቲ ሰልፈኛታት ተኣሲሮም

ኣብ ሩስያ፡ ንማእሰርቲ መራሒ ተቓውሞ ኣሌክሲ ናቫልኒ ተቓዊሞም ናብ ኣደባባያት ዝወጽኡ ብኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም። ምምሕዳር ፑቲን፡ እዞም ሰልፈኛታት ዘይሕጋውያን እዮም ብዝብል ናብ ኣደባባያት ከይወጹ ከጠንቅቕ ጸኒሑ እዩ። ዛጊድ፡ ሓሙሽተ ሽሕ ሩስያውያን ተኣሲሮም ኣለዉ። ፖሊስ፡ ቅድሚ እቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ምጅማሩ፡ ንመደብራት ባቡርን ንኻልኦት ቀንዲ ናይ ምንቅስቓስ ማእከላትን ዓጽዩ ነይሩ። ቀንዲ ተቐናቓኒን ነቓፍን ፕረዚደንት ፑቲን ዝኾነ ኣሌክሲ ናቫልኒ፡ ኣብ በርሊን ዝገብሮ ዝነበረ ሕክምና ወዲኡ ናብ ሩስያ ምስኣተወ፡ ሽዑ ንሽዑ እዩ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ። እቲ መራሒ ተቓውሞ፡ ብኣባላት ጸጥታ ፑቲን ከምዝተሰመመ እዩ ዝግለጽ። ቤት ጽሕፈት ክሬምሊን ግን ኣይወዓልናዮን እዩ ዝብል። እቲ ተቓዋሚ ዋላ’ኳ ብሰንኪ’ቲ ዝጋጠሞ ምስማም ህይወቱ ንስክላ እንተደሓነት’ውን፤ ንሱ ግን ናብ ሃገሩ ተመሊሱ ቃልሱ ካብ ምቕጻል ኣየብኮረን። ድሕሪ ማእሰርቱ ድማ፡ ብዙሓት መንግስተት ኣውሮጳ ንመምሕዳር ፑቲን ኣትሪሮም ነቒፎም እዮም። ሩስያ፡ ንተቓወምቲ ብምስማም ትቐትል እያ ብዝብል ክስታት ይቐርበላ እዩ። እዚ ከም’ዚ እንተሎ፡ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ነቲ ልዕሊ ሓደ ቢልዮን ዶላር ዋጋ ኣለዎ ዝተብሃለ ሓድሽ ቤተመንግስቲ ‘ኣይናተይን’ ኢሉ’ሎ። ተቓወምቲ ግን፡ እዚ ‘ናይ ሕንቃቐ’ ዘብለጭልጭ ቤተ መንግስቲ፡ ናይ ፑቲንን ስድርኡን እዩ ክብሉ ይዛረቡ ነይሮም። ነዚ ቤተመንግስቲ ዘርእይ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ሩስያ ክዝርጋሕ ዝቐነየ ኮይኑ፡ ቁጠዐ’ውን ኣልዒሉ እዩ። እቲ ቪድዮ፡ ኣብ ዩቱብ ልዕሊ ሚኢቲ ሚልዮን ግዜ ተራእዩ’ሎ። ፑቲን፡ ብወግዒ እቲ ቤተ መንግስቲ ኣይናተይን ኢሉ ዝተዛረበ ክኸውን ከሎ፡ ነቲ ጸብጻብ ድማ ‘ዘይረብሕ’ ክብል ነጺግዎ። ነዚ ስዒቡ ድማ፡ ናይ ፑቲን መተዓብይትን መሓነን ዝኾነ ቢልዮነር አርካዲ ሮከንበርግ፡ እዚ ህንጻ ናተይ እዩ ክብል ብወግዒ ተዛሪቡ’ሎ። ተቓወምቲ ግን፡ እቲ ሃብታም ተገዲዱ እዩ ከምኡ ዝብል ዘሎ ኢሎም ይኣምኑ። ኣብ ሩስያ እቲ ንኻልኣይ ሰሙን ቀጺሉ ሰሎ ተቓውሞታት፡ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ ፑቲን ዘለዎ ቅረታ ዘርኣየሉ እዩ ተባሂሉ’ሎ። ኣብ ሩስያ ተቓውሞ ንምግባር ምፍታን ኣዝዩ ዋጋ ዘኽፍል ምዃኑ፡ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሳራ ራይንፎርድ ትገልጽ። ሰልፈኛታት፡ ዋላ’ኳ ብፖሊስ ካብ ምቕጥቃጥን ምእሳርን እንተደሓኑ፡ ካብ ስርሖም ክስጎጉ ወይ’ውን ገንዘብ ክቕጽዑ ይኽእሉ ትብል። እቶም ሰልፈኛታት፡ ኣብ’ቲ ትማሊ ሰንበት ዝተኻየደ ሰልፊ፡ ናብ’ቲ ናቫልኒ ተኣሲሩሉ ዘሎ ቤት ማእሰርቲ ገጾም ክጽግዑ ፈቲኖም ነይሮም፤ ፖሊስ ግን በቲንዎም። በዓልቲ ቤት ናይ’ቲ መራሒ ተቓውሞ’ውን ኣብ’ዚ ሰልፊ ተሳቲፋ እያ።


ኣመሪካ፡ ኣብ ሚያንማር ዝተፈጸመ ቅትለት ብትሪ ኮኒና

ዋና ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ መንግስቲ ኣመሪካ በቲ ትማሊ ቀዳም ኣብ ሚያንማር ዝተፈጸመ ቅትለት ኣዝዩ ከምዝጎሃየ ገሊጹ። ወተሃደራዊ ሓይሊ እታ ሃገር ኣብ ብዕልዋ ስልጣን ካብ ዝቆፋጻር ንደሓር፡ ትማሊ ብሓይልታት ጸጥታ ዝተፈጸመ መቕተልቲ እቲ ዝኸፍአ እዩ ተባሂሉ። በቲ መጥቃዕቲ፡ ልዕሊ 100 ሰባት ተቐቲሎም። እቲ ስልጣን ተቖጻጺሩ ዘሎ ወተሃደራዊ ጁንታ፡ "ንናይ ውሑዳት ረብሓ ክብል ናይ ህዝቢ ህይወት መስዋእቲ ይገብር ኣሎ" ኢሉ ሚስተር ብሊንከን። "ተባዕ ህዝቢ ቡርማ ግን ነቲ ወተሃደራዊ ሽብር ነጺግዎ ኣሎ" ክብል ድም ነቲ ህዝቢ ንኢዱ። ኣብ'ታ ሃገር ዝርከብ ኢምባሲ ኣመሪካ፤ ዕጡቓት ሓይልታት መንግስቲ ዕጥቂ ዘይብሎም ንጹሃን ዜጋታት ይቐትል ከምዘሎ ገሊጹ ነይሩ። ልኡኽ ሕብረት ኣውሮጳ ድማ፤ ደጊም መጋቢት 27 ዝኽበር መዓልቲ ሓይልታት ምክልኻል ከም ናይ መርአያ 'ሽብርን ዘይሓቃዊነትን' እዩ ኮይኑ ክዝከር ኢሉ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ብወገኑ፤ በቲ ኩነታት ኣዝዩ ከምዝሰንበደ ገሊጹ። እቲ ኣብ ልዕሊ ህጻናት ሓዊሱ ዝተፈጸመ ቅትለት፤ ገለ በቲ ሰራዊት ዝተመሓላለፈ መጠንቀቕታ ብምጥሓስ ናብ ጎደናታት ንተቓውሞ ምውጸኦም ስዒቡ እዩ ኣጓኒፉ። ንፖለቲካዊ እሱራት ንምሕጋዝ ዝሰርሕ ሓደ ማሕበር [AAP] ፤ ኣብቲ ዕለት ብውሕዱ 91 ሰባት ከምዝተቐትሉ እንተረጋግጽ፡ ገለ ናይቲ ከባቢ መራኸቢ ብዙሐን እቲ ቁጽሪ ክብ የብልዎ። ቱ ያ ዛው ዝተብሃለ ነባሪ ንሮይተርስ ከምዝበሎ፡ "ዋላ ኣብ ገዛውትና ከም ኣዕዋፍን ከም ደርሁን እዮም ዝቐትሉና ዘለዉ፤ እንተኾነ  ዝኾነ ይኹን'ምበር ተቓውሞ ጠጠው ክነብል ኢና መለት ዘበት እዩ"። ዛጊድ እቲ ሰራዊት ኣብ ሓደ ለካቲት፡ ነታ ብመረጻ ዝሰዓረት ኣንግ ሳን ሱ ኪ ብዕልዋ ኣልዩ፡ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ፤ ልዕሊ 400 ሰባት ቀቲሉ ኣሎ። ኣብ ሶሻል ሚድያ ዝተዘርገሑ ምስልልታት፡ ብጥይት ዝተወቕዑ ሰባትን ሓዘኖም ዝገልጹ ስድራቤታትን የርእዩ። ኣብ ዩከይ፡ ዳይሬክተር ኔትወርክ ሰብኣዊ መሰላት ቡርማ፡ ኪያው ዊን፤ እቲ ሰራዊት 'ካብ ምቅታል ዝኾነ ዝእግድ ነገር ኮነ መርሓ የብሉን፤ ጅምላዊ ጨፍጫፍ እዩ ዘካይድ ዘሎ'ኢሉ። ገለ ሚድያታት ብዝሒ መወትቲ ክሳብ 114 ይብጽሕ እዩ ክብሉ እንለዉ፡ ካብቶም ዝተቐትሉ ሓንቲ ጓል 13፡ ኣብ ገዘኣ ዝጠቀትለት፤  ከምእትርከቦም ተሓቢሩ። እቲ ቕትለት ኣብ ዝተፈላለያ ተቓውኦ ዝተርአየለን  ከተማታትን ዝተፈጸመ ኾይኑ፤ እቲ ሰራዊት ዛጊድ ኣብቲ ጉዳይ ርእይቶ ኣይሃበሉን። ሚን ኣንግ እላንግ ዝተብሃለ ነቲ ሰራዊት ወኪሉ ኣብ ስልጣን ዘሎ ግን፡ ኣብ መዓልቲ ሰራዊት ኣብ መንግስታዊ ተለቪዥን ቀሪቡ፡ "ኣብታ ሃገር ዲሞክራሲ ንምስፋን ምስ መላእ እታ ሃገር ክንትሓባበር ኢና " ኢሉ። "መርግጋእ ዝከልኡ ናዕብታትን ዘይሕጋዊ ምትእኽኻባትን ምግባር ግን ግቡእ ኣይኮነን " ድማ ኢሉ። ኣብ ምያንማር ብምኽንያት ኣብ 1945 ኣንጻር ጎቦጣ ጃፖን ዝተለዓለ ወተሃደራዊ ቃልሲ ዓመታዊ መዓልቲ ሰራዊት ምያንማር ተባሂሉ ዕለት 27 መጋቢት ይብዓል እዩ። እቲ ዝኽሪ፡ መዓልቲ ሰራዊት ምያንማር ብዙሕ ግዜ ካብ ካልኦት ሃገራት ዝመጽኡ መራሕቲ'ውን ይሳተፍዎ ነይሮም'ዮም፡ ሎሚ ዓመት ግን ምክትል ሚኒስተር ምክልኻል ሩስያ ኣሌክሳንደር ፎርሚን ጥራይ እዩ ተሳቲፉ። ሚን ኣንጉ ህላንግ ንምስታፍ እቲ ምክትል ሚኒስተር ምክልኻል ሩስያ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ቃል "ሩስያ እታ ሓቀኛ መሓዛ ምያንማር'ያ" ኢሉ። ኣመሪካ፡ ዓባይ ብርጣያንያን ኣውሮጳዊ ሕብረትን ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብ ምያንማር ዕልዋ ዘካየደ ዕጡቕ ጉጅለ እገዳ ምንባረን ይዝከር። ኣብ መንጎ ምያንማርን ሩስያን ዝነበረ ርክብ ኣብ ዝሓለፈ ቅሩብ ዓመታት ናብ ዝልዓለ ምድግጋደፍ ክብ ክብል ጸኒሑ እዩ። ሩስያ፡ ንኣሽሓት ወተሃደራት ምያንማር ወተሃደራዊ ተዓሊም ብምሃብን፡ ወተሃደራዊ ብረታት ብምሻጥን ንምያንማር ክትድግፋ ጸኒሓ እያ። በርማ ዝብል ስም'ውን ዘለዋ ምያንማር፡ ኣብ 1948 ካብ ብርጣንያ ነጻ ወጺኣ፡ ድሕሪ ናጽነታ ኣብ ዝነበረ ዓመታት ኸኣ እቲ ዝብዝሐ ዓመታት ኣብ ትሕቲ ወተሃደራዊ ምሕደራ እያ ኣሕሊፋቶ። ኣብ'ታ ሃገር ዝነበረ ቀይዲታት ኣብ 2010 ክልሕልሕ ጀሚሩ፡ ኣብ 2015 ኸኣ ኣን ሳን ሱቺ ዝተመረጸትሉ ዲሞክራስያዊ ምርጫ ተኻይዱ።


ደቡብ ኣፍሪቃ ተላዒሉ ዘሎ ናዕቢ ንምህዳእ ወተሃደራት ኣዋፊራ

ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ሲራል ራማፎሳ፡ ነቲ ብማእሰርቲ ጃኮብ ዙማ ዝተልዓለ ሓያል ናዕቢ ስዒቡ፡ ሰባት ካብ ከምዚ ዓይነት ተግባር ክቑጠቡ ጸዊዑ። ወዲ 79 ዓመት ዙማ፡ ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ብዘይምኽባሩ ዝተፈረደሉ ናይ 15 ኣዋርሕ ማእሰርቲ ንምጅማር ብረቡዕ ባዕሉ ንሰበስልጣን ኢዱ ድሕሪ ምሃቡ፡ ደገፍቱ ናብ ጎደናታት ብምውጻእ ተቓውሞ ከስምዑ ጀሚሮም። ብምኽንያት እቲ ዝተላዕለ ናዕቢ ዛጊድ 6 ሰባት እንትቕተሉ 500 ድማ ተኣሲሮም ኣለዉ ተባሂሉ። ኮይኑ ግና ነቲ ካብታ  ናይቲ ፕረዚደንት ነበር መንበሪት ዝኾነት ግዝኣት ክዋዙሉ-ናታል ክሳብ ጆሃንስበርግ ንዝተወለዐ ናዕቢ፡ ገበነኛታት ይብለጽሉ ከምዘለዉ ፖሊስ ገሊጹ። ብዙሓት ድኳናት ዝተዘምቱ ኮይኖም ገለ ዓበይቲ ህንጻታት ድማ ብሓዊ ተቓጺሎም። ኣብ ግዝኣታት ጎተንግን ኣብ'ታ ንዙማ ትውልዲ ዓዱ ዝኾነት ግዝኣት ክዋዙሉ-ናታልን ወተሃደራት ተዋፊሮም ኣለዉ። ፕረዚደንት እታ ሃገር ሰሪል ራማፎዛ፡ ብቀጥታ ብሃገራዊ ቴሌቪዥን እታ ሃገር ኣብ ዘስመዖ መደረ፡ እቲ ናዕቢ ክሃድእ ጸዊዑ ኣሎ። "ኣብ ናይ ዘመንና ደሞክራሲ  ከምዚ ዓይነት ፋሉልነት ተራእዩ ኣይፈልጥን" ክብል ድማ ኮኒንዎ። ጃኮብ ዙማ፡ ኣብ እዋን ዘበነ ስልጣኑ ተፈፂሙ  ዝተባህለ ብልሽውና ብዝምልከት ይካየድ ኣብ ዝነበረ ምርመራ ናብ ቤት ፍርዲ ኣይቀርብን ብምባሉ እዩ ቤት ፍርዲ ብምድፋር ክእሰር ተወሲኑ። ንሱ፡ እቲ ዝተፈርደሉ ማእሰርቲ ክስረዘሉ  ወይ ድማ መጠኑ ክንከየሉ ተስፋ ዝገብር ኾይኑ፡ ሰብ ሞያ ሕጊ ግን ከምኡ ናይ ምዃን ዕድሉ ትሑት ምዃኑ እዮም ዝዛረቡ። ነቲ ክስታት ዝነጽግ ዙማ፡ ኣብቲ መስርሕ ፍርዲ ንምትሕብባር ፍቓደኛ ኣይኮነን ጸኒሑ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ: ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ደቡብ ኣፍሪቃ ማእሰርቲ ዙማ ንምጽናሕ ዝተገበረ ፈተነ ነጺግዎ እዩ። ሓደሽቲ ተጓንፎታት ካብ ከተማ ደርባን ዝወጽኡ ዘለዉ ምስልታት ሓያሎ ድዃናት እንትዝመቱን ካልኦት ትካለት ንግዲ እንትስረቑን ዘርእዩ እዮም። ኣብ ጆሃንስበርግ ድማ፡ ሰረቕቲ ቴሌቪዥናት፣ ማይክሮዌቭን ክዳንትን ክዘምቱ ተራእዮም። እዚ ብዝምልከት፡ ፕረዚደንት ራማፎሳ  "እቲ ሕዚ ንሪኦ ዘለና፡ ነቲ ኩነታት ናይ ምብላጽ ገበን እዩ። ገለ ጉጅለታት ነቲ ስርቅን ዘመተን ንምፍጻም፤ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኮነ ኢሎም ናዕቢ የላዕሉ ኣለዉ" ኢሉ። ንሱ፡ ብፍላይ ነቲ ኣብ ግዝኣታት ክዋዙሉ-ናታልን ጓተንግን ዘሎ ሰፊሕ ናዕቢን ንዕኡ ስዒቡ ዘርአ ዘሎ ዕንወትን: ዝኮነ ፖለቲካዊ ኾነ ካልእ መበገሲ ተቓውሞ ከምዘይብሉ ተዛሪቡ። ብሰንበት ኣባትር ዝሓዙ ሓያሎ ተቓወምቲ ብማእከል ከተማ ጆሃንስበርግ ክሓልፉ ተራእዮም።  ብቐዳም ምሸት ድማ ኣስታት 300 ዝኾኑ ሰባት ዓብዪ ጽርግያ ጆሃንስበርግ ዝዓጸዉ ኮይኖም፡ ናይ ዝቃጸላ መካይንን ህንጻታትን ምስሊታት ተራእዮም ነይሮም። እቲ እናተጋደደ ዝመጽእ ዘሎ ናዕቢ፡ ንከይዲ ክታበት ኮቪድ-19 ዝጸለዎ ኾይኑ ኣብ ገለ ቦታታት ክታበታት ከምዝተዘምተን ከምዝዓነውን ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ኣብ ካልኦት ድማ፡ ማእከላት ክታበት ክዓጽዉ ተገዲዶም ከምዘለዉ ይዝረብ። እቲ ፕረዚደንት፤ "ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ዝነበረ መደብ ክታበትና ተቛሪጹ ኣሎ፤ እዚ ድማ ነቲ ቁጠባና ናብ ንቡር ንምምላስ ኣብ እንገብሮ ምንቅስቓስ ዘይዛሪ ጽዕንቶ ክህልዎ እዩ" ኢሉ። ብካልእ ሸነክ ዙማ፤ ዙማ 5 ቢልዮን ዶላር ገንዘብ ዘካተተ ዕድጊት ኣጽዋር ውግእ ብዝምልከት ብብልሽውና ዝሕተት ኮይኑ፤ ንሱ ጥር ትብል ስሕተት ከምዘይሰርሐ እዩ ዝምጉት። ደገፍቲ ድማ፡ እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንትን መሻርኽቱን ዝወደብዎ ፖለቲካዊ ውዲት ከምዝኾነ እዮም ዝገልጹ።


ሕጹያት ተወዳደርቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሶማልያ ተቓውሞታት ክካየድ ጸዊዖም

ሕጹያት ተወዳደርቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሶማልያ፡ ኣብ ዝመጽእ ዓርቢ ኣንጻር እቲ '' ዘይሕጋዊ ስልጣን ጨቢጡ'ሎ'' ዝበልዎ መንግስቲ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብደላ ፋረማጆ ተቓውሞታት ክካየድ ጸዊዖም። ፕረዚደንት ሶማልያ ነበር ሸክ ሸሪፍ ሸክ ኣሕመድ ነቶም ካልኦት ሕጹያት ተወዳደርቲ ወኪሉ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ መንግስቲ ባይቶኣውን ፕረዚደንታውን ምርጫ ከዳሉ ከምዝፈሸለ ገሊጹ። ኣብ ሶማልያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ክካየድ ዝነበሮ ፕረዚደንታዊን ባይቶኣውን ምርጫታት ዘይምክያዶም ኣብታ ሃገር ፖለቲካዊ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ። ዕድመ ስልጣን ፕረዚደንት መሓመድ ዓብደላ ፋረማጆ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተወደአ ኸይኑ፡ ከምኡ'ውን እታ ሃገር ኣብ ታሕሳስ 2020 ከተካይዶ ዝነበራ ምርጫ ከተተግብር ኣይከኣለትን። ኣብታ ሃገር፡ ባይቶ እታ ሃገር ከይተመርጸ፡ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ከተካይድ ኣጸጋሚ ከምዝኾነ ይግለጽ። እቶም ሕጹያት ተወዳደርቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሶማልያ፡ ነበርቲ ሞቓድሾ ኣንጻር'ቲ ዘይሕጋዊ መንግስቲ ተቓውሞኦም ከስምዑ ጸዊዖም ኣለው። እንተኾነ ግን፡ ኣብታ ከተማ ሕግን ስርዓትን ውሑስ ብዘይምዃኑ ብዙሓት ሰባት ንሰለማዊ ሰልፊ ክወጽኡ'ዮም ዝብል ግምት ከምዘየለ ተንተንቲ ይሕብሩ። ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሰራዊት መንግስቲ ካብቲ ንካልኣይ እብረ ክወዳደር ዝነበሮ ፕረዚደንት መሓመድ ዓብዱላሂ 'ፋርማጆ'  ትእዛዝ ከይቅበሉ ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት ጸዊዖም ነይሮም። መራሕቲ ሶማልያ፡ እቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ እታ ሃገር መዓስ ከምዝካየድ ገና ኣይተማምዑን ዘለው። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ግን ኣብ መንጎ መራሕቲ ሶማልያ ዘተ ክካየድ ጸዊዑ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብታ ሃገር ክሳዕ ንስልጣን ዝትክእ ዝርከብ ናይ ስልጣን ሃጓፍ ከይፍጠር፡ ባይቶ ሃገርን ፕረዚደንትን ስልጣኖም ክቕጽሉ ዘፍቕድ ውሳነ ብባይቶ እታ ሃገር ጸዲቑ ነይሩ። እታ ሃገር ኣብ ታሕሳስ 2020 ባይቶኣዊ ምርጫ ክተካይድ ነይሩዋ። እንተኾነ ብሰንኪ ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስትን ዞባዊ ኣማሓደርትን ብዝተፈጥረ ምስሕሓብ ክካየድ ኣይተኻእለን።


ቅልውላው ትግራይ፡ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ነበርቲ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ንሰራዊት ኢትዮጵያ ዝድግፍ ሰልፊ ኣካይዶም

ኣብ ርእሰ ከተማ ኣዲስኣበባ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ሰባት፡ ነቲ ንዝሓለፉ ትሽዓተ ኣዋርሕ ኣብ ኲናት ትግራይ ምስ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ዝዋጋእ ዘሎ  ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ደገፎም ንምርኣይ ሰልፊ ኣካይዶም። እቲ ኣብ ትግራይ ይካየድ ዘሎ ውግእ ናብ ጎረቤት ክልል ኣብ ዝሰፍሐሉ እዮም እቶም ኣብ ጎኒ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኢና ዝበሉ ኣሽሓት ሰልፈኛታት ሎሚ መዓልቲ ንጉሆ ድጋፎም ገሊፆም ዘለዉ። እቶም ሰልፈኛታት ብዝሓዝዎ ጭርሖታት ንህወሓት ብምቅዋም፡ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ከምዝኾኑ  ገሊፆም። ኣብ ካልኦት ከተማታት እታ ሃገር'ውን ብተመሳሳሊ፡ ክልላት ኢትዮጵያ ናብ ኲናት ትግራይ ፍሉይ ሓይለን ምልኣኸን ንምድጋፍ ዝዓለመ ሰልፍታት  ከምዝተኻየዱ ሪፖርተራት ቢቢሲ ገሊፆም። ፖሊስ ከተማ ኣዲስኣበባ፡ እቲ ሎሚመዓልቲ ኣብ መስቀል ኣደባባይ ዝተኻየደ ሰልፊ ብሰላም ከምዝተዛዘመ ኣፍሊጡ። ፖሊስ እታ ከተማ ኣብ ማሕበራዊ ገፁ፡ እቲ ሰልፊ ብሰላም ንክዛዘም፡ ነበርቲ እታ ከተማ ብትዕግስትን ናይ ምትሕብባርን መንፈስ ንኣካላት ፀጥታ ምድጋፎም ኣመስጊኑ። ወሃቢቃል ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ኣብ ዶብ ዓፋርን ኣምሓራን ብሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ተፈፂሙ ንዝበሎ "መጥቃዕቲ" ዓፀፋዊ ምላሽ ከምዘወሰደ ገሊፁ እዩ። ካብቲ ዝሓለፈ 18 ሰነ 2021 ሓይልታት  ትግራይ ሓድሽ ወፍሪ ብምጅማር ንርእሰ ከተማ ትግራይ ከተማ መቐለ፣ ደቡባዊ ትግራይ ከተማታት ኣላማጣን ኮረምን ሓዊሱ ብዙሓት ከባብታት ካብ ዝቆጻጸሩ ንነዘ፡ እቲ ውግእ ኣብ ክልል ዓፋርን ገለ ከባብታት ክልል ኣምሓራን ይካየድ ከምዘሎ እዩ ዝግለፅ። በይንኣዊ ተኺሱ ደው ምባል ኣዊጁ ዝነበረ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡  ምስ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ ከምዝዋጋእ ዝገለፀ እንትኾን፡ ካልኦት ክልላት ኢትዮጵያ እውን ናብ ኲናት ትግራይ ሰራዊተን ልኢኸን እየን። ኣቦ ወንበር መሪሕ ውድብ ትግራይ  ህወሓት:  ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል:  ኣብቲ ዝሓለፈ ሰኑይ ብመገዲ ድምፂ ወያነ ትግራይ ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ "ህዝቢ ትግራይ መሰሉ ንምኽበር እዩ ዝቃለስ ዘሎ" ብምባል፡ ህዝቢ ኣምሓራን ካልኦት ኢትዮጵያውያንን፡ "ኣብ ኩናት ትግራይ ንዳግማይ ጥፍኣት ኣይንተሓባበርን ኣይንሳተፍን" ብምባል፡ ነቲ ብመንግስቲ ፌዴራል ዝቐረበሎም ፃውዒት ክነፅጉ ምሕታቱ ይዝከር። እቲ ከም ብሓድሽ ዝላባዕ ዘሎ ኵናት፡ ኣብ ትግራይ ተኸሲቱ ንዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ከየጋድዶን ነታ ሃገር ኣብ መዓሙቕ ቅልውላው ከየጥሕላ ተሰጊኡ'ሎ።


ኮሮናቫይረስ፡ ከተማታት ኣውስትራልያ ብሰልፍታት ተቓውሞ ይሕመሳ ኣለዋ

ነቲ ኣብታ ሃገር እናወሰኸ ከምዝኸይድ  ዝዝረበሉ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ንምግታእ መንግስቲ እታ ሃገር ሓደሽቲ እገዳታት ዝኣወጀ እንትኾን፡ ዓበይቲ ከተማታት ኣንጻር እዚ ስጉምቲ ሓያል ተቓውሞታት የተኣናግዳ ኣለዋ። ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰልፈኛታት ተቓውሞ ኣብ ጎደናታት ከተማ ሲድኒ ወጺኦም ተቓውሞኦም የስምዑ ኣለዉ፤ ኣብ ከተማታት ሜልቦርንን ብሪስቤንን ድማ፡ ቁጽሮም ውሑድ ዝበለ ሰልፈኛታት ዝተርአይሉ ተቓውሞታት ተኻይዱ። እቶም ኣብ ጎደናታት ሲድኒ ንተቓውሞ ዝወጽኡ ሰልፈኛታት 'ናጽነት' እናበሉ ክጭርሑ ተርእዮም። ፖሊስ፡ ኣስታት 57 ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወ ገሊጹ። እቲ ለበዳ ከም ብሓድሽ ዝስፋሕፋሕ ዘሎ ኾይኑ፡ መንግስቲ ኣውስትራልያ ቅድም ክብል ተግቢርዎም ዝነበሩ እገዳታት መሊሱ ብብርኪ ሃገር ኣዊጁ ይርከብ። እታ ሃገር ቅድም ክትብል ዶባት ብምዕጻውን፣  ውሸባን ዕጽዋን ብምእዋጃ፡ ትሑት ቁጽሪ ዘለዎ ሰብ ጥራይ እዩ በቲ ሕማም ተለኺፉ ነይሩ። እንተኾነ፡ ብፍላይ ደልታ እናተብሃለ ዝጽዋዕ ሓድሽ ዓሌት ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ሓጺር እዋን ቀልጢፉ ይስፋሕፋሕ ከምዘሎ ይዝረብ። ኣብታ ሃገር፡ መጠን ክታበት ዝወሰደ ሰብ፡ 14 ሚኢታዊት ጥራይ እንትኾን፡ ምስ ካልኦት ምዕቡላት ሃገራት እንትነጻጸር፡ ኣዝዩ ዝተሓተ ከምዝኾነ እዩ ዝግለፅ። ቀዳም፡ ኣሽሓት ሰባት 'ሃይማርኬት' እናተብሃለ ብዝጽዋዕ ዓብዪ ዕዳጋ ኣቢሉ፡ ብማእኸል ከተማ ሲድኒ ዝሓለፈ ሽሾ ተቓውሞ ዓብይ እዩ። ሰብ መዚ፡ እቲ ከባቢ፡ ሓደ ካብቶም ሰፊሕ ለበዳ ዝተረእየሎም ምዃኑ ሃገራዊ ቴሌቪዥን [ኤቢሲ] ጸብጺቡ። ገለ ካብቶም ሰልፈኛታት 'መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ደርቢኹም፤ ድምጽኺም ኣስምዑ' ዝብሉ ፖስተራት ዝሓዙ ኮይኖም፤ ካልኦት ድማ 'ኣውስትራልያ ንቕሒ' ዝብል ጭርሖ ኣስሚዖም ተባሂሉ። እቶም ሰልፈኛታት ኣውራ ጎደናታት ዝዓጸዉ ኾይኖም፡ ኣብ ከባቢ ኣዳራሽ እታ ከተማ ተኣኪቦም ተቓውኦሞኦም ኣስሚዖም። ገለ ኣባላት እቲ ሰልፊ ድማ፡ ናብ ፖሊስ ጠርሙስ ደርብዮም። ካብ ሓይልታት ጸጥታ'ታ ግዝኣት ዝተውሃበ መግለጺ፡ " ፖሊስ መሰል ናጽነት ምዝራብን ምእካብን ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ይርዳእን የኽብርን እዩ፤ እንተኾነ እቲ ሎሚ ዝካየድ ዘሎ ሰልፊ ተቓውሞ ነቲ ብመንግስቲ ዝወጽአ መምርሒ ኮቪድ ዝጥሕስ እዩ" ይብል። ዳርጋ ፍርቂ በዝሒ ህዝቢ ኣውስትራልያ ዝኾን፡ 13 ሚልዮን ዜጋታት፡ ሕዚ ኣብ ዕጽዋ ኣትዩ ኣሎ። ከተማ ሲድኒ'ውን፡ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ሰሙናት ካብተን ዕጽዋ ዝተኣወጀን ሓንቲ እያ። እንተኾነ፡ ኣብታ ከተማ፡ ሕዚ'ውን መጠን መልከፍቲ ኣዝዩ ወሲኹ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሰብ መዚ፡ ኣብ'ዚ ዕለተ ቀዳም ጥራይ 163 ሓደሽቲ መልከፍቲታት ዝተመዝገበ ኾይኑ፡ ኣብታ ከተማ መዓልታዊ  ዝለዓለ እዩ  ተባሂሉ። ሓላፊ ቢሮ ጥዕና እታ ግዝኣት፡ እቲ ብቐዳማይ ሚነሲተር ግላዲስ በረጂክሊን፡ ካልኦት ግዝኣታት ናብዛ ግዝኣት ተወሳኺ ክታበታት ክልእኹ ዝብል መልእኽቲ ወሲኹ ሓቢሩ። "ኣብ ኒው ሳውዝ ዌልስ እቲ ጸገም እንተተጋዲዱ፡ ብብርኪ ሃገር ንዝኸፍአ ሓደጋ ዘሳጥሕ እዩ" ኢሉ እቲ ሓላፊ። "እዛ ግዝኣት፡ ንመላእ ሃገር ኣውስትራልያ መእተዊ ደገኣፍ ማለት እያ"። ካብ ዩኒቨርሲቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ዝተረኸበ መረዳእታ ከምዘመላኽቶ፡ ኣውስትራልያ 32 594 መልከፍትን 916 ሞትን ኣመዝጊባ።


ቀዳማይ ሚኒስትር ኢስዋቲኒ፡ "ንጉስና ንተቓውሞታት ፈሪሑ ኣይሃደመን" ኢሉ

ቀዳማይ ሚኒስትር ናይታ ስዋዚላንድ ተባሂላ እትጽዋዕ ዝነበረት ኢስዋቲኒ፡ ንጉስ ምስዋቲ ሳልሳይ ካብታ ሃገር ወጺኡ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ተሰዲዱ ዝብል ጸብጻባት ነጺጉ። ትማሊ ኣብታ ሃገር ኣብ ሞንጎ ሓይልታት ጸጥታን ሕገ መንግስታዊ ምምሕያሽ ዝጠልቡ ሰልፈኛታትን ድሕሪ ዘጋጠመ ግጭት እቲ ንጉስ ሃዲሙ ከም ዝወጽአ ክግለጽ ጸኒሑ። እቶም ደገፍቲ ዴሞክራሲ ዝኾኑ ሰልፈኛታት ኣብ ልዕሊ ህንጻታት መንግስቲ፣ ድኳናትን ዓበይቲ መካይንን ኮይኖም ተቓውምኦም ክገልጹ ቐጺሎም። እዚ ብኣዋጅ ዝመርሕ ወዲ 53 ዓመት ንጉስ ቅድሚ 35 ዓመት'ዩ ንግስና ተቐቢሉ። ነቐፍቱን 15 ኣንስቱን ንተቓወምቱ ብምፍርራሕን ኣዝዩ ዝተመቸወ ህይወት ብምንባርን ይነቕፉዎ። ብሰኑይ ምሸት ካብታ ካብ ኒውጀርሲ'ውን ዝነኣሰት ባሕሪ በሪ ዘይብላ ንኡሽቶ ሃገር ብናይ ውልቁ ነፋሪት ከም ዝወጽአ ይግለጽ። ግዝያዊ ቀዳማይ ሚኒስትር ቴምባ ማሱኩ፡ ግን እዞም ጸብጻባት ሓሶት'ዮም ኢሉ። "ኣብ ሚዲያ ዝዛውር ዘሎ ናይ ሐሶት ጸብጻብ እዩ፤ ንህዝቢ ኢስዋቲኒን ማሕበሰረብ ዓለምን፡ ግርማዊ ንጉስ ምስዋቲ ሳልሳይ፡ ኣብ ሃገሩ ከም ዘሎን ሸቶታት እቲ ንግስነት ንምዕዋት ምስ መንግስቲ ልሙድ ስርሑ ይሰርሕ ከም ዘሎን ከረጋግጸልኩም ይፈቱ" ክብል ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። ኣብታ ሃገር ዝሕተም ናይ ውልቂ ጋዜጣ ስዋዚ ግን ኣብታ ዝለዓለ ተቓውሞ ዘአንገደት ኢንዳስትሪያላዊት ከተማ ማትሳፓ ብዝተላዕለ ዘይምርግጋእ ኣባይቲ ከም ዝተቓጸሉ ዘርእዩ ቪድዮን ምስልን ይጥቅዕ ነይሩ። እቲ ጸገም ኣብ ወርሒ ግንቦት'ዩ ዝጅምር። ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ናይ ሓደ ተመሃራይ ሕጊ ኣስክሬን ተረኺቡ። ፖሊስ እቲ ግዳይ ብሓደጋ መኪና'ዩ ሞይቱ ክብል እንከሎ፡ ተመሃሮ ግን ፖሊስ ኣብ ሞት እቲ ውልቀሰብ ኢድ ኣለዎ ብምባል ይኸሱ። በዚ ምኽንያት ተቓውሞ ተወሊዑ። እዚ #ፍትሒንትሃባኒ ብዝብል ጎስጓስ ዝጀመረ ተቓውሞ፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጭካነ ፖሊስ ከብቅዕን ፖለቲካዊ ዕረያታት ክግበሩን ክጽውዕ ጀሚሩ። መንግስቲ ነዞም ተቓወምቲ ምስ ኸልከሎም ግን ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ ነገራት ካልእ መልክዕ ክትሕዙ ጀሚሮም። እቶም ሰልፈኛታት ንጉስ ምስዋቲ ዴሞክራሲያዊ ዕረያ ንክገብር ዝሓቱ ባነራት ሒዞም ተቓውምኦም ከስምዑ ቐጺሎም። መራሒ ሰልፊ ተቓውሞ ምሉንጊሲ ማክሃንያ መናእሰይ ፖለቲካዊ ናጽነትን ዕድላት ስራሕን እዮም ዝደልዩ ይብል። ካልእ ቑልፊ ጠለቦም ድማ፡ ብዙሓት ዜጋታት እታ ሃገር ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብምኻድ ሰሪሖም ናብ ዓዲ ብዝልእኹዎ ገዘንብ እቲ ንጉሳዊ ስድራ ዝገብሮ ልዑል ወጻኢታት ጠጠው ከብል ይጠልቡ ኣለዉ። "ዝበዝሕ ሃገራዊ ወጻኢታት ንሓደ ስድራቤት ጥራሕ ካብ ምቕላብ ንክናገፍ ልዕልነት እቲ ንጉሳዊ ስድራ ከብቅዕ'ዮም ዝደልዩ። ኣብ ዓለም ሙሉእ ስልጣን ሓንቲ ሃገር ኣብ ኢድ ሓደ ስድራ ጥራሕ ክጽንሕ'ውን ጥዕና ኣይኮነን" ኢሉ እቲ መራሒ ተቓውሞ። ትሕተ ቕርጽን መሰረታዊ ኣገልግሎታትን እታ ሃገር ይዓንው ከም ዘለው ዝዛረብ ማክሃንያ፡ ስርዓት ጥዕና እታ ሃገር ነቲ ኣብታ ሃገረ ዘሎ ልዑል መጠን ዝርግሐ ኤችኣይቪ ኤይድስ ዝጻወር ከም ዘይኮነ ኣብሪሁ። ወሲኹ "ህዝብና ኣምቡላንስ ክረክብ ብዘይምኽኣሉ ጥራሕ ንበለል ይመውት ኣሎ፤ ናይዚ ምኽንያት ከኣ ጽቡቕ ጽርጊያ ስለ ዘይብልና'ዩ" ኢሉ። ኤኤፍፒ ሎሚ ለይቲ ወተሃደራት ናብ ከተማ ማትሳፓ ተዋፊሮም ኢሉ። ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ምባባኔ ከቢድ ወጥሪ ከም ዘሎን ነበርቲ ካብታ ከተማ ከም ዝሃደሙ፣ ጻዕቒ ትራፊክን ነዋሕቲ ሪጋታት ኣለሻ ነዳድን ከም ዝተራእየ ሓደ መሰኻኽር ዓይኒ ንቢቢሲ ገሊጹ። ካልእ ንሮይተርስ ርአይቶ ዝሃበ ነባሪ ድማ "ተኩሲ ይሰምዕን መንብዒ ትኪ ይጨንወንን ኣሎ፤ ከመይ ኢለ ናብ ገዛይ ከም ዝበጽሕ ኣይፈልጥን። ኣገልግሎት መጓዓዝያ የለን፤ ብዙሓት ወተሃደራትን ፖሊስን ከኣ ኣለው" ኢሉ። ብተወሳኺ ትካላት ንግድን ኣብያተ ትምህርትን ከም ዝተዓጸው ጸብጻባት ገሊጾም። ገለ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ትዊተር ከኣ ኣገልግሎት ስልኪ እታ ሃገር ከም ዝተዓጽወ ጽሒፎም። ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ጎኒ እቶም ዴሞክራሲያዊ ለውጢ ዝሓቱ ዝነበሩ ሰልፈኛታት ዝነበሩ ክልተ ኣባላት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ክእሰሩ ትእዛዝ ወጺኡ ኣሎ።


ብህዝባዊ ናዕቢ ዝተናወጸት ኩባ ኣብ ልዕሊ መግብን መድሓኒትን ዝጸንሐ ቀረጽ ኣልዒላቶ

መንግስቲ ኩባ ኣብታ ሃገር ንዝተወለዐ ሰፊሕ ህዝባዊ ናዕቢ ስዒቡ ኣብ ልዕሊ ካብ ደገ ዝኣትው መግቢ፣ መድሓኒትን ካልኦት ኣገደስቲ ነገራትን ዝኽፈል ዝነበረ ቀረጽ ንግዚኡ ክቋረጽ ገይሩ። ስለዝኾነ ካብ ዝመጽአ ሰኑይ ጀሚሩ ክሳብ መዛዘሚ 2021 ተጓዓዝቲ ናብታ ሃገር ሒዞምዎ ዝመጽኡ ከም መግቢ ዝበለ ሸቐጣት ዝኾነ ገደብ ኣይክግበረሉን። ብሕጽረት መግብን መድሓኒትን፣ ናህሪ ዋጋ ሸቐጣት ከምኡ’ውን መንግስቲ ለበዳ ኮሮናቫይሰ ንምቁጽጻር ዝወሰዶም ስጉምትታት ዘየዕገቦም ኣሽሓት ዜጋታት ኩባ ብሰንበት ናብ ጎደናታት ብምውጻእ ተቓውሞ ኣስሚዖም ነይሮም። ሓደ ካብ ጠለባቶም ድማ ሰባት ቀረባት ሒዞም ናብታ ሃገር ክኣትዉ ከለዉ ቀረጽ ክኸፍሉ የብሎምን ዝብል’ዩ። ነቲ ብሰንበት ዝጀመረ ህዝባዊ ናዕቢ ስዒቡ ብዙሓት ኣብ ቀይዲ ክኣትዉ ከለዉ ሓደ ሰብ ከምዝሞተ ከኣ ሰበስልጣን ኣረጋጊጾም። ኣብታ ሃገር ፍቓድ ዘይረኸበ ሰልፊ ተቓውሞ ምክያድ ከምዘይሕጋዊ ተግባር ዝቑጸር ኮይኑ ኣንጻር መንግስቲ ዝካየዱ ተቓውሞታት ኣይተለመዱን። ቀዳማይ ሚንስትር እታ ሃገር ማኑኤል ማሪዮ ክሩዝ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ሃገራዊ ቴሌቪዥን ብምቕራብ መንግስቱ ንዝገበሮ ለውጢ ኣፍሊጡ’ሎ። “ካብ ተጓዓዝቲ ዝቐርብ ዝነበረ ሕቶ ስለዝኾነ ነቲ ውሳነ ምውሳድ ከኣ ኣገዳሲ ነይሩ” ዝበለ እቲ ቀዳማይ ሚንስትር፤ መንግስቲ ካብ መዛዘሚ ወርሒ ጀሚሩ “ንነገራት ከምዝምርምር” ሓቢሩ። ቅድሚ እቲ ናይ ሎሚ ውሳነ ናብ ኩባ ዝመጽኡ ገያሾ ክሳብ 10 ኪሎ ግራም ዝምዘን መድሓኒት ጥራሕ ካብ ቀረጽ ነጻ ከእትዉ ይፍቀደሎም ነይሩ። ብዘይካ’ዚ ኣብ መግብን ውልቃዊ ጽርየት መሕለዊ ሸቐጣትን እውን ቀረጽ ክኸፍሉ ክግደዱ ጸኒሖም። እቲ ሕዚ ዝተወሰነ ውሳነ ክሳብ ክንደይ ለውጢ የምጽእ ዝብል ግን ዝፍለጥ ኣይኮነን። ምኽንያቱ ኣብዚ እዋን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ናብ ኩባ ዝገብሩ ሰባት ውሑዳት’ዮም። ንመንግስቲ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ጋዜጠኛ ዮኣኒ ሳንቼዝ “ንሕና ናጽነት እምበር ከምዚ ዝበለ ሽርፍራፍ ነገራት ኣይኮንናን ንደልይ” ክብል ኣብ ትዊተር ተቓውምኡ ገሊጹ። ወሲኹ ድማ “ኣብ ሻንጣ መሊእኻ ንዝመጽእ ነገር ብዝብል ኣይኮነን ደም ኩባውያን ኣብ ጎደናታት ዝፈሰሰ” ክብል ጽሒፉ’ሎ።


“በዓል ጃዋር ይፈትሑ” ብምባሉ ዝተኣስረ ተመራቒ ተምሃራይ ተፈቲሑ

ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጅማ፡ ኣብ ስነ ስርዓት ምረቓ ተምሃሮ፡ "በዓል ጃዋር መሓመድን ካልኦት እሱራት ፖለቲካን ይፈትሑ" ብዝብል ብዘመሓላለፎ መልእኽቲ ንኣዋርሕ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝጸንሐ መሓመድ ዴክሲሶ ትማሊ ብኣቆጻጽራ ግእዝ 3 ሐምለ 2013 ዓ.ም ተፈቲሑ። መሓመድ፡ ኣብ ‘ኣዋሽ መልካሳ ምርባሕ ደርሁ’ ንልዕሊ ሓደ ወርሒን ፈረቓን ከምዝጸንሐ፡ ቅድሚ ትማሊ ጀሚሩ ግና ንዕኡ ሓዊሱ፡ ብዙሓት እንተተፈትሑ’ኳ፡ ሕዚ’ውን ካልኦት ኣብቲ ቦታ ተኣሲሮም ከምዝርከቡ ተዛሪቡ። ብዕለት 6 ለካቲት 2013 ዓ.ም ኣብ ዝተኻየደ ስነ ስርዓት ምርቓት ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ጅማ፡ “ፍትሒ ንሃጫሉ ሁንዴሳ፤ እሱራት ፖለቲካ ኦሮሞ ይፈትሑ፤ ጃዋር መሓመድ ይፈታሕ” ዝብል መልእኽቲ ዓው ኢሉ ብምዝራቡ እዩ ዝተኣስረ። መሓመድ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ሓጺር ጻንሒት፡ እሱር ኮይኑ ኣብ ዝጸንሐሎም ሓሙሽተ ኣዋርሕ፡ ካብ ሓሙሽተ ክሳብ ሽድሽተ ኣብያተ ማእሰርቲ ከምዝረአየ ገሊጹ። ንሱ፡ ካብ መንጎኦም እቶም ክልተ ጥራይ ሕጋዊ ቤት ማእሰርቲ ከምዝኾኑ፡ “እቶም ዝተረፉ ግና፡ ዘይሕጋዊ መሳቐዪ ማእከላት” ከምዝኾኑ ተዛሪቡ። ትማሊ ንጎሆ ተፈቲሑ ምስ ኣባላት ስድርኡ ከምዝተራኸበ ዝዛረብ መሓመድ፡ ሕዚ’ውን ኣብቲ ንሱ ዝነበረሉ ማእከል ‘ምርባሕ ደርሁ’ ብዙሓት እሱራት ከምዘለዉ ተዛሪቡ። “እቶም መዓልታት ዳርጋ ዓመታት ኮይኖምኒ፤ ክንደይ ከምዝኾኑ ኣይቆጸርክዎምን፥ ግን ልዕሊ ሓደ ወርሒ ይኸውን” ክብል ኣብቲ ማእከል ዝነበሮ ጻንሒት ይዛርበ። ኣብ እዋን ማእሰርቲ እንታይ ከምዘጋጠሞ ካብ ምዝራብ እንተተቖጠበ’ኳ፡ እቶም ካልኦት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ካብ ዝገጠሞም ንላዕሊ ኣይኮነን ይብል። “ኣብ መራብሒ ደርሆ ተኣሲርካ ማለት እንታይ ማለት ከምዝኾነ ግልጺ እዩ፤ ግቡእ ኣተሓሕዛ ኣይኮነን” ኢሉ። መሓመድ፡ በቲ ኣብ እዋን እቲ ምርቓት ዝተዛረቦ ከምዘይናሳሕ ይዛረብ። “ዝኾነ ሰብ ክግንዘቦ ዘለዎ ነገር እንተሎ፡ እቲ ዘልዐልክዎ ሕቶ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰል ስለዝኾነ ዘሻቕለኒ ወይ ድማ ዘናሰሐኒ ነገር ኣይገበርኩን” ኢሉ። እቲ ስነ ስርዓት ምረቓ ፕረዚደንት ክልል ኦሮምያ ኣቶ ሽመልስ ኣብዲሳን ፕረዚደንት ጠቕላላ ቤት ፍርዲ ፌዴራል፡ ወይዘሮ መዓዛ አሸናፊን ሓዊሱ ብዙሓት ሰብ ሰልጣን መንግስቲ ዝተዓደምሉ ኣጋጣሚ እዩ ነይሩ። መሓመድ፡ ካብቲ ዝደርፍ ዝነበረ ሰብ [ሙሉጌታ ሺቴ] መጉልያ ተቐቢሉ እዩ ነቲ መልእኽቱ ኣሕሊፉ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት፡ ብ18 ለካቲት 2013 ዓ.ም ጀሚሩ ብዘውጸኦ መግለጺ፡ መሓመድ ካብ ለካቲት 6፤ 2013 ዓ.ም ጀሚሩ ኣብ ከተማ ጅማ ዝርከብ ፖሊስ ጣብያ ተኣሲሩ ዝጸንሐ፡ ሓደ ቤት ፍርዲ ወረዳ’ታ ከተማ ብዋሕስ ክስደድ ዘሕለፎ ውሳነ ብምጥሐሽ ከምዝኾነ ገሊጹ ነይሩ። ንዕኡ ሓዊሱ፡ ብቤት ፍርዲ ብዋሕስ ክፍትሑ ተወሲኑሎም፡ ግና ዛጊድ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከቡ እሱራት ብቕልጡፍ ክፍትሑ ሓቲቱ ነይሩ። መሓመድ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንተሎ፡ ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ ዝርከቡ ፖሊስ ብጽፊዒት ወቒዖም ናብ ኣብ’ቲ ቀጽሪ ዝርከብ ካምፕ ከምዝወሰድዎን፡ ድሕሪ ንእሽቶ ጻንሒት ድማ ካብቲ ከባቢ ኣውጺኦም ክልተ እግሩ ብበትሪ ከምዝቐጥቀጥዎን ከምኡ’ውን ኣብ ጎኑ ከምዝሃረምዎ ነቲ ኮሚሽን ተዛሪቡ ነይሩ። ርግጽ ኣብቲ ስሩዕ መደበር ፖሊስ ምስ ኣተወ፡ ከምኡ ዓይነት መህረምቲ ከምዘይበጽሖ እዩ ዝዛረብ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት፡ ነቲ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝረእየሉ እዋን፡ ኣብ እግሪ መሓመድ ጉድኣት ከምዝረእየ፤ ይሕንክሶ ከምዝነበረን፡ ክሕከም ከምዝሓተተሉን፡ እንተኾነ ክሳብረ 17 ለካቲት 2013 ዓ.ም. ሕክምና ከምዘይተገብረሉ ገሊጹ ነይሩ። እቲ ኮሚሽን ወሲኹ፡ ካብ መጀመርትኡ’ውን፡ መሓመድ ኣብ’ቲ ስነ ስርዓት ምርቓት ከምኡ ምግባሩ፡ ከውቅሶን ከንቅፎን ይኽእል ይኸውን’ምበር ብገበን  ዘኽስስን ዘእስርን ምኽንያት ኣይነበረን”  ዝብል ኣብ መግለጺኡ ከምዝስፈረ ይፍለጥ።