ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ ስለምንታይ ተመስሪቱ? ኣብዚ እዋን'ከ ኣድላይ ድዩ?

ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ (ኔቶ)፡ ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም ኣብ 1949 እዩ ተመስሪቱ። ቀንዲ ዕላማ እታ ኪዳን ኸኣ ፖሎቲካውን ወተሃደራውያን ሽርክነት ብምፍጣር ንሓባራዊ ምክልኻል ዝዓለመ እዩ። እዚ ኪዳን'ዚ ኣብዚ ዓለም ተቐይራትሉ ዘላ ድሕሪ 70 ዓመት፡ ናይ ብሓቂ ኣገዳሲ ድዩ ዝብል ሕቶ ይለዓል ኣሎ? ኣብዚ ቀረባ ግዜ፡ ኣብ ኔቶ (ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ) ዘሎ ናይ ስራሕ ሃዋህው፡ ካብ ኣሜሪካ፤ ፈረንሳይ፤ ከምኡ'ውን ቱርኪ ነቐፌታታት የጋጥሞ ስለዘሎ ዘተባብዕ ኣይኮነን። እዘን ብኣሜሪካ ዝመርሓ 29 ኣባላት እቲ ኪዳን፡ ሎሚ ቅነ ኣብ ለንደን ኣኼባ የካይዳ ኣለዋ። ብዛዕባ ናይ መጻኢ ቀጻልነቱ ድማ ብዙሓት ዘይተመለሱ ሕቶታት ተንጠልጢሉ ይርከቡ። ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ (ኔቶ)ድሕሪ ምዝዛም ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ኣብ 1949 ብኣመሪካ፡ ብሪጣንያ፡ ካናዳ፡ ፈረንሳ፡ ዴንማርክ፡ ሆላንድ፡ ኖርወይ፡ ፖርቱጋል፡ ኣይስላንድ፡ ላክስንበርግ፡ ጣልያንን በልጂምን እዩ ተመስሪቱ። ቀንዲ ዕላማ ኔቶ ሃገራት ምዕራብ ኤውሮጳ ምስ ኣሜሪካ ብምትሕብባር፡ ብሶቬት ሕብረትን መሻርኽታን (ሃገራት ምብራቕ ኤውሮጳ) ከጋጥመን ንዝኽእል ተጻብኦታት ንምምካትን፡ ሓባራዊ ወተሃደራዊ ኪዳን ንምምስራትን'ዩ ነይሩ። ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ዓቢ ዓወታት ዘመዝበ ሰራዊት ሕብረት ሶቭየት፡ ኣብ ምብራቕ ጀርመን ዓሪዱ ተሪፉ። ሞስኮ፡ ንምብራቕ ጀርመን ሓዊስካ ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ሃገራት ዓቢ ጸቕጢ ትገብር ነይራ። ርእሲ ከተማ ጀርመን በርሊን፡ ኣብ ኢድ ኣሜሪካን ብሪጣንያን ፈረንሳን ብምውዳቓ፡ ኣብ መፋርቕ 1948 ናይ ሶቭየት መራሒ ዝነበረ ጆሴፍ ስታሊን ንምዕራብ ጀርመን ካብ ምብራቕ ጀርመን ፈጺሙ ዓጽይዋ ነይሩ። እንተኾነ እቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ወተሃደራዊ ምፍጣጥ፡ ነታ ከተማ ብነፋሪት ክምግቡዋ ስለዝጀመሩ እቲ ኩነታት ሃዲኡ።  ንከምዚ ዓይነት ተጻብኦታት ንምምካት ድማ፡ ብኣሜሪካ ዝምርሓ ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ ብ11 ሃገራት'ዩ ቆይሙ። ኣብ 1952 ድማ ቱርክን ግሪኽን ተጸንቢረንኦ። ከም ግብረ መልሲ ምምስራት ኔቶ ኸኣ፡ ሕብረት ሶቭየት'ዉን፡ ንሃገራት ምብራቕ ኤውሮጳ (ፖላንድን ምብራቕ ጀርመንን) ብምጽንባር፡ ኣብ 1955 ኣብ ርእሰ ከተማ ፖላንድ ዋርሶ ብምትእኽኻብ "ዋርሶ" ዝተሰምየ ኪዳን መስረታ። እንተኾነ እዚ ኪዳን ኣብ መወዳእታ 1991 ምስ ምብትታን ሕብረት ሶቬት ተበታቲኑ። ወግዓዊ ጭርሖ ኔቶ "ናጽነት፤ ሓባራዊ ውርሻን ስልጣነን ምሕላው" ዝብል ኮይኑ፡ ናይ ኣባላት ሃገራት "ርግኣትን መነባብሮን ኣትላንቲክ" ኣብ ምድንፋዕ ይሰርሕ። እቲ ዝተመስረተ ስምምዕ ከምዝሕብሮ፡ ሓንቲ ኣባል እቲ ኪዳን እንተተጠቒዓ፡ ኩለን ኣባል ሃገራት ከምዝተጠቕዓ ስለዝቑጸር፡ እቲ ኪዳን ብሓባር ይከላኸልን ይተሓጋገዝን። እቲ ኪዳን ንሕብረት ሶቭየትን ዴስነትን፡ ከም ቀንዲ ጸላኢ ውሕስነቱ ገይሩ እዩ ዝወስዳ። እቲ ኪዳን ካብ ዝምስረት፡ ን1000 ኪ.ሜ ዝኸውን ናብ ሞስኮ ቀሪቡ ኣሎ። እቲ ኪዳን ድማ፡ ነተን ቀደም ኣብ ትሐቲ ሕብረት ሶቭየት ዝነበራ ሃገራት ኣብ ማሕበሩ ኣእትዩወን ይርከብ። ድሕሪ ምዝዛም ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ምዕራባውያን ሃገራት ካብ ሞስኮ ክመጽአን ዝኽእል ስግኣት ምሕሳብ ኣቛሪጸን ኣይፈልጣን እየን። ሩስያ ክሳብ ሕጂ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ጎብለል ስለዘላ፡ ኔቶ ነዚ ኩነታት ኣብ ግምት'ዩ ዘእትዎ። ኣብ'ዚ እዋን'ዚ ብኣሜሪካ ዝምወል ኪዳን፡ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ጣልቃ ብምእታው፡ ንሽግራተን ኣብ ምፍታሕ ተዋፊሩ ይርከብ። ኔቶ፡ ኣብ ፈለማ ተስዓታት ኣብ ቦዝንያን ዩጎዝላቭያን ካብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብዝተዋህቦ ስልጣን ወተሃደራዊ ንጥፈታት ኣካይዱ። ድሕሪ'ቲ ብ11 መስከረም 2001፡ ኣብ ኣመሪካ ዝተፈጸመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ'ውን ኔቶ ሰራዊቱ ኣንጻር ኣልቓዒዳን ጣሊባንን ንምውጋእ ናብ ኣፍጋኒስታን ልኢኹ። ክሳብ ሎሚ ድማ ኣስታት 17 ሽሕ ዝኾኑ ሰራዊት ኔቶ ኣብ ኣፍጋኒስታን ተዋፊሩ ይርከብ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ንኔቶ ብዙሕ እዋን ነቒፍዎ እዩ። ካብ 2016 ፕረዚደንታዊ ተወዳዳሪ እንከሎ ጀሚሩ፡ እቲ ኪዳን ተበታቲኑ እንተጠፊኡ 'ጽቡቐ' ክብል ገሊጹ ነይሩ። ትራምፕ፡ ሓንቲ ካብ ኣባላት ኔቶ እንተተጠቒዓ፡ ኣሜሪካ ነቲ ሕጊ ኪዳን ብምግሃስ፡ ነተን ሃገራት ክትከላኸለለን ከምዘይትኽእል ሓቢሩ ነይሩ። ምምሕዳር ትራምፕ ብኣበርክቶ ኣባላት ኔቶ'ውን ሕጉስ ኣይኰነን። ኣሜሪካ ንውሕስነት ካልኦት ሃገራት ኢላ ብዙሕ ገንዘብ ከምተጥፍእ እዩ ዝዛረብ። እቲ ወተሃደራዊ ኪዳን ኣብ እንግድዓ ኣመሪካ ተመርኲሱ'ዩ ዝቕጽል ዘሎ'ዩ ዝብል። ስለዚ ኩለን ኣባላት ሃገራት 2% ናይ ባጀተን ንኔቶ ከበርክታ ኣለወን በሃላይ እዩ። ኣሜሪካ ን70% ሚእታዊት እቲ ኪዳን ባዕላ ትሽፍኖ። ኣብ 1951 ኣብ ኔቶ ዝተጸንበረት ቱርኪ፡ ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ኣብ ልዕሊ ኩርዳውያን ሓልታታት በይናኣዊ ስጉምቲ ብምውሳድ፡ ኣብ ሞንጎ ኣባላት ሃገራት ፍልልይ ኣምጺኡ እዩ። ከም ግበረ-መልሲ፡ ካብ 28 ኣባላት ኤውሮጳዊ ሕብረት እተን 22 ንቱርኪ ኣጽዋር ከይሸጣ ተሰማሚዓን ። ንቱርኪ ኣጽዋር ዝሸጣ ሃገራት ፈረንሳ፡ ስጳኛ፡ ከምኡ'ውን ብሪጣንያ እየን። እንተኾነ፡ ምስ ግዜ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ዝምድና ሩስያን ቱርክን፡ ኣብ መንጎ ኣባላት ኔቶ ስግኣት ይፈጥር ኣሎ። ቱርኪ፡ ንናይ ኣመሪካ ጸቕጢ ዕሽሽ ብምባል፡ S-400 ዝዓይነቱ ምዕቡል መከላኸሊ ሚሳይላት ካብ ሩስያ ዓዲጋ። ኣመሪካ፡ እቲ ስርሓት ሩስያ ዝኾነ ስርዓተ ምክልኻል፡ ምስተን ቱርኪ ካብ ኣመሪካ ዝዓደገተን፡ F-35 ዝዓይነተን ነፈርቲ ውግእን፡ ስርዓተ ምክልኻል ወታሃደራዊ ኪዳን ኔቶን ከም ዘይሰማማዕ ኣጠንቂቓ ነይራ። መንግስቲ ቱርኪ፡ 100 ዝበጽሓ F-35 ነፈርቲ ውግእ ኣመሪካ ንምግዛእ ንዘቕረበቶ ጠለብ ድማ ብኣሜሪካ ተነጺጉ። መልሲ ናይዚ ሕቶ፡ ኣብ ናይ ሩስያ ጆኦግራፍያውን ፖሎቲካውን ኣቃውማ እዩ ዝምርኮስ። ምክትል ሓላፊ ኔቶ ነበር ኣሌክሳንደር ቫርቦው ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ወራሪት ሩስያ ክሳብ ዘላ፡ ኔቶ ንሓባራዊ ምክልኻልን መዕገቲ ስግኣትን ክህሉ እዩ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ ኔቶ ንዝመጽእ ዓሰርተታት ዓመታት ወይ'ውን ንዝመጽእ 70 ዓመት ክህሉ ከምዝኽእል ሓቢሩ። ወላ እኳ ፕረዚደንት ትራምፕ ንኔቶ ብቀጻሊ እንተነቐፎ፡ ባይቶ ኣሜሪካ ግን፡ ኣሜሪካ ካብቲ ኪዳን ንኸይትወጽእ ሕጊ ኣሕሊፉ እዩ። ክልቲአን ሰልፍታት ኣሜሪካ እውን ደጊፈንኦ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ዙምባብወ፡ ነቲ ኣብታ ሃገር ተነቢሩ ዘሎ እገዳ ብምቅዋም ሰልፊ ተካይዱ

ብኣሽሓት ዝቁጸሩ ዙምባብያውያን ነቲ ብኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ኣብታ ሃገር ተነቢሩ ዘሎ እግዳ ብምቅዋም ሰለማዊ ሰልፉ ገይሮም። ኣብዚ ብመንግስቲ ዝተዳለወ ሰለማዊ ሰልፊ፡ ሰልፈኛታት፡ እቲ እገዳ ንቑጠባ እታ ሃገር ክሳብ ክንደይ ከምዝደሃኾ ዝገልጽ ጽሑፋት ሒዞም እዮም ተቓውሞ ኣስሚዖም። ብኻልእ ወገን፡ ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳ ዘንበረኦ እግዳ ኣብ ልዕሊ ውለቀሰባትን ኩባንያታትን ብምዃኑ ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዘሕድሮ ኣሉታዊ ጽልዋ ከምዘየለ እውን ይጥቀስ። መንግስቲ ዙምባብወ፡ ብምኽንያት እዚ ሰለማዊ ሰልፊ ሎሚ መዓልቲ ህዝባዊ በዓል ክኸውን ክእውጅ እንከሎ፡ ንሰልፈኛታት ካብን ናብን ዘበጻጽሓ ዓበይቲ ኣውቶቡሳት እውን ኣዳልዩ እዩ። ኣብቲ ሰለማዊ ሰልፊ ዝተረኸበ ፕረዚደንተ ኤመርሰን ምናንጋግዋ ንሰልፈኛታት መደረ ኣስሚዑ። "እዚ እገዳ ኣብ ነብሲ ወከፍ ወዲ እዛ ሃገር ዝፈጠሮ ጽልዋ እዚ ኢልካ ዝግመት ኣይኮነን፡ እቲ እገዳ ጌጋ እዩ ንብለሉ ቀንዲ ምኽንያት ኸኣ ኣብ ንነብሱ ወከፍ ገዛ ስለዝጸሉ እዩ" ኢሉ። እቶም ሰልፈኛታት "እገዳ ክልዓል ኣለዎ" ዝብል ጽሑፋት ዘለዎም ክዳውንትን ወረቃቕትን ሒዞም "እዚ እገዳ ኣብ ልዕሊ ሰብኣውነት ዝተነበረ እገዳ እዩ" እናበሉ ይጭርሑ ነይሮም። ዝተፈላለዩ ኣውፈርቲ ንቢቢሲ ከም ዝሓበርዎ "እዚ እገዳ ኣብ ልዕሊ ዙምባብያውያን ገዚፍ በሰላ ዝገደፈ'ዩ" ብምባል፡ ብሰንኪ እገዳ፡ ባንክታት ብውሑድ ወለድ ልቃሕ ደው ከብላ ብምግዳደን ኣብ ዝገበርዎ ወፍሪ ጽልዋ ከምዝፈጠረሎም ጠቂሶም። እቶም ሰልፈኛታት እዚ ንዙምባብወ ኣጋጢምዎ ዘሎ ሕጽረት ቀረብ ኤለትሪክን ማይን ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊኣ ዝተነበረ እገዳ ዝሰዓበ ምኳን እውን ጠቒሶም። መንግስቲ ነቲ ኣጋጢምዎ ዘሎ ቁጠባዊ ፍሽለት ንምሽፋንን እቲ ጸገም ናብ ካልእ ንምልጋብን ሓሲቡ ዝወጠኖ ሰለማዊ ሰልፊ'ዩ ዝበሉ እውን ኣይተሳእኑን። መራሒ ተቃዋሚ ሰልፊ ኔልሰን ቻማሳ፡ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ንዘሎ ናይ ኣመራርሓ ጸገም ንምሽፋን መንግስቲ ዝወደቦ 'ፕሮፖጋንዳ'ዩ' ኢሉ። ኣብቲ ቦታ ዝርከቡ ወከልቲ ዜና ቢቢሲ፡ ኣብቲ ሰለማዊ ሰልፊ ክንድቲ መንግስቲ ዝገመቶ ሰብ ከምዘይተሳተፈ ብምሕባር፡ እቶም ሰለማዊ ሰላፊ ዘካይዱ ዝነበሩ ዝተኣከባሉ ስታድዮም ኣስታት 60 ሽሕ ሰብ ናይ ምሓዝ ዓቕሚ እኳ እንተሃለዎ፡ ካብ 15-20 ሽሕ ዝግመት ሰብ ጥራጥ ከምዝመጽአ ሓቢሮም። ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ዜምባብወ ብወገኑ፡ ኣብታ ሃገር ኣገጢሙ ዘሎ ፖሊቲካዊ ውድቀት "ካብ እገዳ ዝነቐለ ዘይኮነ ካብ ድኹም ዝኾነ ፖሊሲ ቁጠባ ዝተለዓለ እዩ" ክብል ብትዊተር ጽሒፉ። ኣሜሪካ ምስ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ገንዘብ ብዝተሓሓዝ ጉዳይ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ኤመርሰን ምናንጋግዋ ዝርከቦም 85 ላዕለዎት ሓለፍትን 56 ኩባንያታትን ዙምባብወ እገዳ ምንባር ዝዝከር እዩ። እቲ እገዳ ብተወሳኺ ዙምባብወ ዝኾነ ዓይነት ዕድጊት ናይ ኣጽዋር ከይተካይድ እውን ዝእግድ እዩ። ሕብረት ኣውሮጳ እውን፡ ኣብ ልዕሊ ሓለፍቲ እታ ሃገር ናይ መገሻ፡ ናይ ምንቅስቃስ ገንዘብ ዓጽዋርን እገዳ ኣንቢሩ ኣሎ። እዚ እገዳ ቅድሚ ዕስራ ዓመታት ዝተነበረ ኮይኑ፡ ሎሚ ዓመት እውን መንግስቲ ምስቲ ዝሓለፈ ዓመት ዝነበረ ህዝባዊ ተቃውሞን ዝሞቱ ሰባትን ብዝተሓሓዝ ኢድ ኣለዎም ንዝበሎም ላዕለዎት ሓለፍቲ ኣስማት ብምጥቃስ እገዳ ኣንቢርሎም ይርከብ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ሸሞንተ ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ከም ዝተሰማምዓ ፈረንሳ ኣፍሊጣ

ሸሞንተ ሃገራት ኤውሮጳዊ ሕብረት ኣብ ዳግመ-ምጥያስ ካብ ማእከላይ ባሕሪ (ሜዲተራንያን) ዝደሓኑ ስደተኛታት አእጃመን ንምፍጻም ኣብ ስምምዕ ምብጸሐን ፈረንሳ ሓቢራ። ጣልያን ኣብቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ከም ዘይትርከብ እቲ መግለጺ ኣረዲኡ። ፕረዚደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን፡ ሃገሩ፡ ነቲ ሸኽሚ ኣብ ምቅላል እጃመን ንዘይፍጽማ ሃገራት እትገብሮ ገንዘባዊ ሓገዝ ከም ዘይህሉ ኣፍሊጡ። ብዋሕዚ ስደተኛታት ተዕለቕልቕ ዘላ ጣልያን ግን ኣብዚ ጉዳይ ንዝግበር ዘተ ኣስተናዒቓቶ'ላ። ናይታ ሃገር ሚንስትር ውሽጣዊ ጉዳያት ማቲዮ ሳልቫኒ፡ ጣልያን ኣብ ጉዳይ ስደት ዘለዋ ጽኑዕ ቅዋም ከይቕየር ይሙጉት ከም ዘሎ ይግለጽ። ኣብ ዓመት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ንማእከላይ ባሕሪ (ሜዲተራንያን) ኣቋሪጾም ናብ ኣውሮጳ ክበጽሑ ይፍትኑ። ሊብያ ድማ ቀንዲ መበገሲ ጉዕዞኦም'ያ። እቶም ስደተኛታት እኹል ጽገና ብዘይተገበረለንን ልዕሊ ዓቐን ሰባት ብዝጸዓናን ጀላቡ ነቲ ባሕሪ ከቋርጹ ኣብ ዝፍትኑሉ እዋን ብዙሓት ህይወቶም ስኢኖም'ዮም። ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ሓድሽ ኣማራጺ ንምድላይ ዓሊሙ ትማሊ ሰኑይ ኣብ ዝተኻየ ዘተ፡ ሚንስትራት ጉዳያት ውሽጢን ወጻእን ሃገራት ኣውሮጳ ተራኺቦም። ፕረዚደንት ማክሮን ከም ዝሓበሮ ካብ 14 ሃገራት እተን ሸሞንተ፡ ኣብቲ ዝቐረበ ኣማራጺ ሓቢረን ንምስራሕ ኣብ ስምምዕ በጺሐን ኣለዋ። ንሱ፡ ብዛዕባ እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ ዝሃቦ ዝርዝር መብርሂ የለን። እተን ሸሞንተ ሃገራት ከኣ ክሮሺያ፣ ፊንላንድ፣ ፈረንሳ፣ ጀርመን፣ ኣየርላንድ፣ ሊቱንያ፣ ላክሰምበርግን ፖርቱጋልን ከም ዝኾና ተፈሊጡ'ሎ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ውድብ ሕብራት ሃገራት ኣብ ሊብያ ዝርከብ መዳጎኒ ስደተኛታት ክዕጾ ጸዊዑ

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምሉኦም ኣብ ሊብያ ዝርከቡ ማእከላት መዳጎኒ ስደተኛታት ክዕጾ ጸዊዑ። እቲ ማእከላት፡ ስደተኛታት ንኽነብሩሉ ምቹእ ሰለዘይኮ'ዩ ነዚ ጻውዒት ኣቕሪቡ። እዚ ጻውዒት፡ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ርእስ ከተማ ትሪፖሊ፡ ብደብዳብ ነፈርቲ 53 ስደተኛታት ምስ ተቐትሉ'ዩ እዩ ዝወጽእ ዘሎ። ኩሎም እቶም ግዳያት ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝመጽኡ ስደተኛታት ክኾኑ እንከለው፡ ካብ ጎንጽን ድኽነትን ሃዲሞም ንኤውሮጳ ክኣትው ኣብጉዕዞኦም ተታሒዞም ዝተቐየዱ እዮም። ውድብ ሕብራት ሃገራት ነቲ ማእከላት መዳጎኒ ስደተኛታት ሊብያ 'ዘስካሕክ' ክብል ገሊጽዎ። ኣብ ሊብያ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት፡ ብመንግስቲ ኣብ ዝካየድ ማእከላት፡ ኣብ ጽንኩር ኩነታት ተታሒዞም ከም ዘለው ይፍለጥ። እዚ ናይ ቀረባ መጥቃዕቲ ኣየርን ኣብቲ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ውግእን፡ ነቲ ኩነታት መዳጎኒታት እንታይ ከም ዝመስል ኣቃሊዕዎ እዩ። ላዕላዋይ ተጸዋዒ ውድብ ስደተኛታት፡ እቲ ማእከላት መዳጎኒ ስደተኛታት ብህጹጽ ክፈርስን፡ እቶም ተኣሲሮም ዘለው ስደተኛታት ካብቲ ከባቢኦም ኣብ ዘሎ ቦታ ነጻ ክፍትሑ ኣዚዙ። እቲ ትካል ነቶም ስደተኛታት ኣብ ዘለውዎ ከባቢ ክሕግዞም ምዃኑ ኣፍሊጡ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ነቶም ካብ ማእከላይ ባሕሪ ዝደሓኑ ስደተኛታት፡ ናብ ሊብያ ክምለሱ ኣለዎም ንዝብል ንመምርሒታት ሕብረት ኤውሮጳ፡ ሊብያ'ውን ውሕስቲ ሃገር ዝለዘይኮነት፡ ነቲ ሕጊ ብትሪ እዩ ዝቃወሞ። ኣብቲ ብዕለት ሰለስተ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ መዳጎኒ ስደተኛታት፡ 120 ሰባት ከም ዝነበሩን፡ ካብኣቶም 53 ዝሞቱ፡ ደቂ ኣንስትዮን ሕጻናትን ይርክብዎም። ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝድገፍን ብቐዳማይ ሚንስትር ፈይዘል ኣል-ሴራ ዝምራሕን መንግስቲ፡ እቲ መጥቃዕቲ ብሓይልታት ናይቲ ንትሪፓሊ ንምሓዝ ዝዋጋእ ዘሎ ጀነራል ሓፍታር ከሊፋ ዝተፈጸመ'ዩ እኳ እንተ ተባህለ፡ ሓይልታቱ ግን እቲ ኣብ ትሪፓሊ ዝመደበሩ መንግስቲ'ዩ ፈጺምዎ ክብሉ እዮም ዝኸሱ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ነቲ ኣብ መዳጎኒ ስደተኛታት ታጁራ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር "ናይ ኵናት ገበን" ክብል'ዩ ገሊጽዎ። ሊብያ፡ መራሒ እታ ሃገር ዝነበረ መዓመር ቀዛፊ ኣብ 2011 ካብ ዝቕተል ንደሓር፡ ኣብ ኲናትን ዕግርግን ተሸሚማ ትርከብ።

ሕብረት ኣውሮፓ/ኤወሮጳ


ትልሂት ንነፍሰጾራት ጽቡቕ ምዃኑ ትፈልጣ'ዶ?

ኣይቮሪያዊት በዓልቲ ሞያ መዋልዳን ኣቺ፡ ኣብ ሓደ ተጓንፎ ሓንቲ ነፍሰ ጾር ኣደ ኣብ ሕርሲ ክትመውት ትርኢ'ሞ "ኣደ ህይወት ንኽትህብ ህይወታ ክትግብር የብላን" ብዝብል፡ ነብሰ ጾር ኣደታት ማዕዳን ረኺበን ዝስዕስዓሉ ማእከል መስሪታ።


ታሕጓስኩም ክውስኽ እንተደሊኹም መዓልታዊ ን10 ደቓይቕ ጥራይ ነዞም ንጥፈታት ፈጽሙ

ዋላ’ውን ናይ ኣእምሮ ሕማም ከም ዘለኩም እንተዘይተረጋገጸ፡ መዓልታዊ ዘጋጥመኩም ጸቕጢ፡ ዕግበትን ባህታን ካብ ህይወትኩም ብቐሊሉ ከጥፍእ ይኽእል እዩ። ካብቲ ዕንክሊል ንምውጻእ ክሕግዙኹም ዝኽእሉ ኣብ ጭብጢ ዝተመርኮሱ ስትራተጂታት ኣይሰኣኑን። ‘ኣወንታዊ ስነ-ልቦና’ ዝበሃል ሳይንሳዊ ዓውዲ ሕጉስ ስሚዒት ዘማዕብሉ ማእለያ ዘይብሉ ሜላታት የቕርብ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ማእከላይ ላንካሻየር መምህር ዝኾነት ሳንዲ ማን ሓደ መፍትሒ ትህብ። ከም ስነ-ኣእምሮኣዊ ክኢላ ዝነበራ ተመኩሮ ብምህናጽ፡ ገለ ክሕግዙ ዝኽእሉ ሓሳባት ተቕርብ። ከምቲ ኣብታ ‘ቴን ሚኒትስ ቱ ሃፒነስ’ እትብል መጽሓፋ ዝገለጸቶ፡ ናታ ሜላ መዓልታዊ መዝገበ-ዕለት ዘጠቓልል ኮይኑ ብሽዱሽተ ክፋላት ዝፍጸም እዩ። ንእሽቶ ግዜ ወሲድኩም በዚ መገድታት መዓልትኹም ዳግማይ ምግምጋም፡ ቀስ ብቐስ ኣተሓሳስባኹም ከም ዝቕይሮን ኣብ መወዳእታ ኣብ ህይወትኩም ዝያዳ ሓጐስ ክትረኽቡ ከም እትኽእሉን መጽናዕቲታት ይሕብሩ። ሕማቕ ስምዒት ኣብ ዝስምዓና እዋን፡ ነቶም ብጽቡቕ ዝኸዱ ዘለዉ ነገራት ሸለል ምባል ቀሊል እዩ። መዝገበ-ዕለት ድማ ነቶም ብጽቡቕ ዝኸዱ ዘለዉ ነገራት ኣብ ቅድሚት ኣቓልቦኹም ክቕመጥ’ዩ ዝገብር። ሳንዲ፡ እቲ ረብሓታት ካብቲ ቅጽበታዊ ምልዓል ጥራይ ከምዘይኮነ ተጉልሕ። መዝገበ-ዕለት ክትጽሕፉ ከለኹም፡ ነቲ ዝሓለፈ ጽሑፋትኩም ዳግማይ ምንባብ ኣብ መጻኢ እውን ንዘጋጥመኩም ኣጸጋሚ ኩነታት ክትጻወርዎ ክሕግዘኩም ይኽእል እዩ። ሳላ ‘ማሕበራዊ’ ዝኽርና፡ ሓደ ሕማቕ ስሚዒት ካልኦት ምንጪታት ጸቕጥን ዘይሕጉስነትን ንክትዝክሩ ክመርሓኩም ይኽእል። ከምኡ ኣብ ዘጋጥመሉ እዋን፡ ገጻት መዝገበ-ዕለትኩም ገሊጽኩም ምንባብ ካብቲ ስምዒት ንክትወጹ ክሕግዘኩም ይኽእል እዩ። እቲ ሻድሻይ ነጥቢ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ሓይሊ ለውሃትነት ኣብ ዝተገብረ መጽናዕቲ ዝተሃንጸ እዩ። ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት ከም ዝሕብርዎ፡ ሕያውነት ዘለዎም ተግባራት፡ ናይቶም ኣብ ከባቢኹም ዘለዉ ሰባት ሂወት ክመሓየሽ ዝገብር ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብቐጻሊ ንናይ ገዛእ ርእስኹም ስሚዒት እውን የማዕብሎ እዩ። ንኣብነትን ሓደ ዘይትፈልጥዎ ሰብ ንምሕጋዝ ቁሩብ ገንዘብ ምውጻእ ካብ ተመሳሳሊ ገንዘብ ንነብስኹም ንምውጻእ ኣዝዩ ዝያዳ ሕጉስ ከምዝገብር ኣብ ልዕሊ 130 ሃገራት ተደጋጊሙ ዝተረኣየ ርኽበት እዩ። ኣብቶም ኣጋጣሚታት ምትኳር፡ ነቶም ምዉቕ ስምዒታት ብዝበለጸ ከም እትጥቀመሉ ከረጋግጽ ይግባእ፡ ንጽባሒቱ ሓድሽ ተመሳሳሊ ዕድላት ክትደልዩ እውን የተባብዐኩም። ናይ 10 ደቓይቕ ንጥፈት ብርግጽ ተኣምራዊ ለውጢ ኣየምጽእን። ሳንዲ ማን ድማ ዝኾነ ብጭንቀት ክሳቐ ከም ዝኽእል ዝጥርጥር ሰብ ንሞያዊ ሕክምና ናብ ሓፈሻዊ ሓኪም ክኸይድ ከም ዘለዎ ትምዕድ። ነቶም ብሓፈሻ ‘ትሑት’ ውጥረት ዝስምዖምን ከቢድ ክሊኒካዊ ምልክታት ዘይብሎምን ግን፡ እዚ ናብ ቅኑዕ መንገዲ ንኽምለሱ ክሕግዝ ይኽእል እዩ። ምስ ግዜ፡ ምጽውዋርኩም እናወሰኸ ክኸይድ እንከሎ፡ ኣብ ሓደ እዋን ንዝስምዓኩም ዝነበረ ስቓይ ህድኣትን ኣስተንትኖን ክትህቡ ኣጋጣሚ ኮይኑ ክትረኽብዎ ትኽእሉ።


ትራማዶል፡ ንኢትዮጵያውያን ተመሃሮን ሰብ ሞያ ሕክምናን ውሉፋት ዝገበረ ከኒና

ሃናን [ኣብዚ ዛንታ ሽማ ዝተቐየረ]፡ ኣብ ሓደ እዋን ትራማዶል ዝተባህለ መድሃኒት ምጥቃም ጀሚራ ከም ዝነበረት ትዛረብ። ኣዲኣ ኣብ ውሽጢ ከተማ መቐለ ቤትመሸጣ መድሃኒት (ፋርማሲ) ኣለዋ። ንመጀመርታ እዋን ትራማዶል ዝወሓጠትሉ ኣጋጣሚ፡ ካብቲ ሽዑ ዝስምዓ ዝነበረ ቃንዛ ከህድአላ ብዝብል እምበር ጐናዊ ሳዕቤናቱ ኣብ ግምት ብምእታው ኣይነበረን። “መጀመርታ ኣይፈልጥን ነይረ፤ ሓያል ሕማም ርእሲ ይሕመኒ ስለ ዝነበረ ንዕኡ ከዐግሰለይ ኢለ እየ ወሲደዮ” ትብል። እንተዀነ፡ ድሕሪ ዝተወሰነ ደቓይቕ ስምዒታታ ክቀያየር ጀሚሩ። ምንጩ ዘይትፈልጦ ናይ ደስታ ስምዒት ድማ ንኣዋርሕ ክስምዓ ጀመረ። “እንታይ’የ ኰይነ ይብል። ኣብ ገዛ እንታይ ይጽበየኒ ኣሎ? ደሞዝ’ዶ ክኣትወለይ ኢሉ? እናበልኩ ምንጩ ዘይፈልጦ ናይ ደስታ ስምዒት ይስምዓኒ” ኢላ። ሃናን፡ ናይዚ ምንጪ ንምፍላጥ ‘ጉግል’ ክትገብር እንከላ፡ ውጽኢት ትራማዶል ምዃኑ ፈሊጣ። እቲ ንሳ እትፈልጦ ዓይነት ትራማዶል ኣብ ክልተ ከም ዝኽፈል ትዛረብ። እዚ፡ ፍርያት ጀርመንን ውሽጢ ዓድን ኰይኑ፡ “ልክዕ ይኹን ኣይኹን እኳ እንተዘይፈለጥኩ፡ እቲ ናይ ጀርመን ኢልና እንገዝኦ፡ ኣብ ውሽጢ ‘ሓያል ናይ ደስታ ስምዒት’ የጥሕለና’ዩ ኢልና ንኣምን። ብዘይ ዝዀነ ምኽንያት እዩ ሕጉስ ዝገብረካ” ትብል። ድሕሪኡ፡ እቲ ከኒና ክትወስድ ኣብ እትደልየሉ እዋን ካብ ፋርማሲ ኣዲኣ እናወሰደት ክትጥቀመሉ ጀሚራ። ግን ቀስ ብቐስ እቲ መድሃኒት እናኸበዳ ስለ ዝመጽአ፡ ናብ ወልፊ ቅድሚ ምቕያሩ ጠጠው ከም ዘበለቶ ትዛረብ። “[ሕጉስቲ ምዃን] ማንም ሰብ ዝደልዮ ስምዒት’ዩ፤ ግን እዚ ሓቀኛ ኣይኰነን። እቲ መድሃኒት ወልፊ የትሕዝ’ዩ፤ ፈጣሪ ይመስገን ኣብኡ ኣይበጻሕኩን። ቁሩብ ምስ ተጠቐምኩሉ እንታይ ይገብር ከም ዘለኹ ስለ ዝተረድኣንን ብቐሊሉ ይረኽቦ ስለ ዝነበርኩን ኣፍሪሑኒ። ድሕሪኡ ገዲፈዮ”። ብኣቆጻጽራ ኤውሮጳ ኣብ 2017፡ ኢንግሊዛዊት ላውራ ፕላመር፡ 300 መዐገሲ ቃንዛ ዝዀነ ትራማዶል ሒዛ ናብ ግብጺ ብምእታዋ ንሰለስተ ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዳ ነይራ። ማእሰርቲ እታ ውልቀሰብ ንብዙሓት ኢንግሊዛውያን ከሰንብድ እንከሎ፡ እቲ ጉዳይ ግን ኣብ ግብጺ ዘሎ ጸገም ሚሊዮናት ዝዀነ ወልፊ ትራማዶል ንኽቃላዕ ምኽንያት ኰይኑ እዩ። ብዙሓት መናእሰይ፡ 'ኦፒዮይድ' ዘለዎ መዐገሲ መድሃኒት ዝዀነ ትራማዶል ብዝተፈላለየ ምኽንያት ክወስዱ ይጅምሩ’ዮም። ሰብነቶም ትራማዶል ዝለመደ ሰባት፡ ኣብ ውሽጦም ብዝፈጥሮ ናይ ምንቕቓሕ ስምዒት፡ ‘ምስ ወሰድኩዎ፡ ኩሉ ነገር ክገብር ከም ዝኽእል ይስምዓኒ . . .’ ፣ ‘ኩሉ ነገር’ዩ ዘረስዓኒ’ ይብሉ። ብዙሓት ሰባት፡ ሓደ ፍረ ኢሎም ጀሚሮም፡ ናብ ክልተ፣ ሰለስተ . . . የምርሑ። ብሰንኩ ምስ ተወለፉ ግን ብቐሊሉ እዚ መድሃኒት ንምግዳፍ ይጽገሙ። ሃናን፡ "ካብ ሓደ ፍረ ከኒና ንላዕሊ’ኳ ወሲደ ኣይፈልጥን፤ ዝፈልጦም ሰባት ግን እቲ ‘ዶዝ’ እናወሰኹ’ዮም ዝኸዱ" ብምባል ትዕዝብታ ተካፍል። ትራማዶል፡ ዋጋኡ ሕስር ዝበለን ማእኸላይ ቃንዛ ንምዕጋስ ዝውዕልን መድሃኒት'ኳ እንተዀነ፡ ልክዕ ከምቶም ካልኦት ‘ኦፒዮድ’ (opioids) ወልፊ ዘትሕዝ'ዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ብጠቕላላ “ትራማዶል፡ ብመንጽር ሞርፊን፡ ትሑት ጽግዕተኛ ናይ ምዃን ዓቕሚ ኣለዎ ተባሂሉ’ዩ ዝግመት” ይብል። ኣብ ኢትዮጵያ ብሕታዊ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ኣእምሮ ዝሰርሕ ዶክተር ዮናስ ላቀው፡ ‘ኦፒዮድ፤ ብብዝሒ ቃንዛ ንምዕጋስ ዝውዕል ኰይኑ፡ ትራማዶል ኣብ ትሕቲኡ ዝርከብን ወልፊ የትሕዙ’ዮም ካብ ሞንጐ ዝብሃሉ መድሃኒታትን ከም ዝዀነ ይዛረብ። “እዞም መድሃኒታት፡ ብሓፈሻ ዘስዕቡዎ ወልፊ ከቢድ’ዩ። በዚ መንጽር ክርኣይ እንከሎ ትራማዶል ሓያል ዝብሃል ኦፒዮድ ኣይኰነን። እቶም ኣፋውስ ናይ ምንቕቓሕ ጽልዋ ስለ ዘለዎም፡ ገለ ሰባት ነዚ ኢሎም ክወስዱዎም ይኽእሉ’ዮም” ብምባል የረድእ። ቃንዛ ንምዕጋስእ ዝውሃቡ መድሃኒታት ‘ኦፒዮይድስ’ ደረጅኦምን ዓይነቶምን ዝተፈላለየ እዩ። ንኣብነት ሞርፊን፡ ኣብ ጽኑዕ ክፍሊ ሕክምና እምበር ኣብ ዝዀነ ሆስፒታል ወይ ፋርማሲ ዝርከብ ኣይኰነን ዝብል ዶክተር ዮናስ፡ ካብኡ ትሕት ዝበለ ድማ ‘ፔቲዲን’ ዝብሃል ኰይኑ፡ ወልፊ እዚ መድሃኒት ካብቲ ካልእ ሕብረተሰብ ብዝተፈለየ ብብዝሒ ኣብ ሰብ ሞያ ጥዕና ከም ዝርአ ዶክተር ዮናስ ይገልጽ። ካብዞም መድሃኒትታት ብደረጅኡ ኣብ መወዳእታ ዝስራዕ ትራማዶል እዩ። እዚ፡ ምስቶም ኣብ ዝርዝር ኦፒዮድ ዘለው መድሓኒታት ክወዳደር እንከሎ ዘስዕቦ ጉድኣት ወይ ወልፊ ናይ ምዃን ዓቕሙ ዝተሓተ ምዃኑ የረድእ። “ከምኡ ይኹን እምበር፡ ወልፊ ናይ ምዃን ዕድል ኣለዎ። መናእሰይ ብዝተፈላለየ ምኽንያታት ክወስዱዎ ይርአ’ዩ። ‘ፋሽን’ እውን ኰይኑ ኣሎ። ንምንቕቓሕ እናበሉ መናእሰይ ይወስዱዎ ከም ዘለው ንሰምዕ ኢና” ብምባል ኣብ ስርሑ ዘጋጠሞ ምዃኑ ይጠቅስ። ‘ኦፒዮድስ’፡ ካብ ኮዴይን ክሳብ ሄሮይን ዝተባህለ ዕጸ-ፋርስ ዘካትት መድሃኒት እዩ። እዚኦም፡ ብትእዛዝ ሓኪም ዝወሃቡ ኦፒዮድ፡ ብቐንዱ ሕማም ወይ ቃንዛ ንምዕጋስ ክውሰዱ እንከለው፡ ኣብ ውሽጢ ኣእምሮና ምስ ዘለው ኦፒዮድ ዝቕበሉ ዋህዮታት ብምትእስሳር ቃንዛ ክስምዓና ዝገብር ነገር ብምዕጋት ናይ ደስታ ስምዒት ክሓድረና ይገብሩ። መብዛሕትኦም፡ ኣዝዩ ሓያልን ብሕጋዊ መገዲ ብትእዛዝ ሰብ ሞያ ሕክምና ጥራይ ዝርከቡን እዮም። እዚኦም፥ ኦፒዮይድ፡ ካብ ቀሊል ክሳብ ከቢድ ቃንዛ ንምዕጋስ ይውዕሉ። እዚኦም፡ ንከም ኣስፕሪን፣ ኣይቡፕሮፊንን (ibuprofen) ፓራሲታሞልን ዝበሉ መዐገሲታት ቃንዛ ዘይምለስ ሕማም ንምዕጋስ ንዝተወሰነ ዓይነታት ሕማም ጥራይ ክውሰዱ ይምከር። ትራማዶልን ካልኦት መድሃኒታት ኦፒዮይድን ቃንዛ ወይ ሕማም እዮም ዘዐግሱ። ግን ክኣ፡ ጐናዊ ሳዕቤናት ኣለዎም። እዞም መድሃኒታት፡ ኣብ ገለ ሰባት ብኢንግሊዘኛ ‘ዩፎሪያ’ ዝብሃል ደስ ደስ ዘብል ስምዒት ይፈጥሩ። ‘ታሪኻት ሆስፒታል ኣማኑኤል’ ዝብል 12 ሓጸርቲ ታሪኻት ዝሓዘ መጽሓፍ፡ መዐገሲ ቃንዛ ተባሂሉ ዝተዋህበ መድሃኒት ብኸመይ ወልፊ ከም ዝኸውን ዘርኢ ሓደ ታሪኽ ኣለዎ። ጸሓፊ እዚ መጽሓፍ ዶክተር ዮናስ፡ ሓደ ልበ-ወለዳዊ ዝዀነ ሓኪም ብመርፍእ ዝውሰድ መዐገሲ መድሃኒት ወልፊ ኰይኑዎ ህይወቱ ክጐሳቘል እንከሎ የርኢ። እዚ፡ ሰብ ሞያ ጥዕና ብብዝሒ ዝወስዱዎ መዐገሲ ቃንዛ ‘ፔቲዲን’ ከም ዝዀነ ዝዛረብ እቲ በዓል ሞያ፡ ኣዝዩ ልዑል ቁጽጽር ዝግበረሉ መድሃኒት ምዃኑ ይዛረብ። “እዚ መድሃኒት፡ ዓይነት ትራማዶል ኰይኑ ብጥንካርኡ ልዕል ዝበለ ስለ ዝዀነ ቃንዛ ናይ ምዕጋስ ዓቕሙ’ውን ልዕል ዝበለ’ዩ። እዚ መድሃኒት ክውሰድ እንከሎ ኣብ ገለ ሰባት ዝፈጥሮ ናይ ደስታ ስምዒት ሓፍ ዝበለ ስለ ዝዀነ ልዑል ተኽእሎ ወልፊ ኣለዎ። ዋጋኡ ክቡር ስለ ዝዀነ ግን መናእሰይ ብቐሊሉ ዝረኽቡዎ ኣይኰነን" ይብል። በዚ ምኽንያት፡ ኣብ ውሽጢ ኣእምሮና ለውጥታት ስለ ዝፍጠሩ፡ ዝዀነ ደስታ ዘምጽእ ነገር ወልፊ ናይ ምዃን ዓቕሚ ከም ዘለዎ ዝዛረብ ዶክተር ዮናስ፡ ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ እዚ ስምዒት ጠጠው ይብል እሞ፡ ሰብነትና ስሩዕ ስርሑ ንክሰርሕ እቶም ዝለመዶም ነገራት ምድላይ ከም ዝጅምር ይገልጽ። ይኹን’ምበር፡ ሰባት ነዚ ስምዒት ዝፈጥሮም ነገር ጠጠው ከብሉዎ እንከለው፡ “ምልክታት ‘ዊዝድረዋል’ የርእዩ። ንኣብነት ትራማዶል ዝወስዱ ዝነበሩ ሰባት ሃንደበት እንተዘይ ወሲዶም፡ ደስተኛ ዘይኰነ ('አንፕሊዛንት') ስምዒት ይስምዖም፤ ምቾት ዝኸልእ ኣካላዊ ለውጥታት የርእዩ። "ርሃጽ፣ ሕርቃንን ጭንቀትን ዝበሉ ስነ ልቦናዊ ለውጥታት የርእዩ። ወልፊ ኣብዚ ደረጃ እንተበጺሑ፡ ሰብነት ይደልዮ’ዩ። በዚ ምኽንያት ክኣ ኣብ ዕንክሊል ኣይኣትው” ክብል የረድእ። ሽሙ ክርቋሕ ዘይደለየ ሓደ ፋርማሲስት መደብር ጥዕና መንግስቲ፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ትራማዶልን ካልኦት መድሃኒታትን ምጥቃሞም ናይ ኣደባባይ ሚስጢር’ዩ ይብል። ትምህርቲ ሕክምና ጀሚራ ከም ዝነበረት እትዛረብ ሃናን’ውን፡ ከምኡ ዶኳትርን ነርሳትን ምስቲ ዘለዎም ጸቕጢ ትራማዶልን ካልኦት መድሃኒታት ኦፒዮድን ከም ዝወስዱ ይፈልጥ’የ ኢላ። ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት፡ ትራማዶል ብዘይ ትእዛዝ ሓኪም ከም ዝሽየጥ መጽናዕቲ ቤት ጽሕፈት መድሃኒት ሕቡራት መንግስታት የመልክት። እዚ ትራማዶል ዝተባህለ ጸረ ቓንዛ፡ ብብዝሒ ካብ ሃገራት ኤዥያ’ዩ ዝመጽእ። ማሊ፣ ቤኒን፣ ግብጽን ሞሮኮን፡ እዚ ወልፊ ዘትሕዝ መድሃኒት ብብዝሒ ዝኣትወለን ሃገራት እየን። ዋላ’ኳ እዞም ወልፊ ዘትሕዙ መድሃኒታት ኦፒዮድ ብብዝሒ ኣብ ኣፍሪቃ ዘይርከቡ እንተዀኑ፡ ትራማዶል ግን ካብ ቀረባ ግዜያት ንነጀው ብብዝሒ ኣብ ዕዳጋ ይርአ'ሎ። ክኢላ ፋርማሲ ዝኰነ መንእሰይ፡ ኣብቲ ሕጂ እቲ ኣገልግሎት ዝህበሉ ዘሎ ትካል ጥዕና ካብ ዝቑጸር ልዕሊ ሓደ ዓመት ከም ዝገበረን መብዛሕትኡ ግዜ ብዙሓት መናእሰይ ውሉፋት ትራማዶል ኰይኖም ከም ዝርኣየን ይዛረብ። መንእሰያት፡ እዚ መድሃኒት ምስ ካልኦት ወልፊ ዘትሕዙ ዕጻት (ጫት፣ ኣልኮል . . . ) ብሓባር ከም ዝወስዱዎ ይገልጽ። እቲ መድሃኒት፡ “ክቡር ኣይኰነን” ዝብል እቲ ፋርማሲስት፡ ኣብቲ ንሱ ዘገልግለሉ መደብር ጥዕና፡ 10 ፍረ ዝሕዝ ዕሹግ 12 ብር 50 ሳንቲንም እዩ ዝሸጦ። “ኣብ መዓልቲ ክልተ ጊዜ እዩ ዝፍቀድ። ሓንቲ ፍረ 50 ሚሊ ግራም እያ፤ ብሓደ ግዜ 100 ሚሊ ግራም ምውሳድ ይክኣል’ዩ። ግን ድማ ኣብ መዓልቲ ልዕሊ 200 ሚሊ ግራም ኣይፍቀድን። ገለ ሰባት ክሳብ ኣርባዕተ ፍረ እዮም ዝወስዱ፤ እቲ ዝገዝኡዎ ዕሹግ ኣብ ሓደ መዓልቲ ክውድኡዎ ይኽእሉ”። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ኣጠቓቕማ ንሕክምናን ቃንዛ ንምዕጋስን ዝውሰዱ መድሃኒታት ብዙሕ ጸገም ከም ዘሎ በዓል መዚ መግብን መድሃኒትን ገሊጹ ነይሩ። ብፍላይ ካብ ቀረባ ዓመታት ንድሓር፡ ተመሃሮ ካልኣይ ብርኪ ዝዀኑ መናእሰይ የዘውትሩዎ ከም ዘለው ዝግለጽ ከቢድ ወልፊ የትሕዝ ኣሎ ዝብሃል ትራማዶል ዝተባህለ መዐገሲ መድሃኒት ዝምልከት ድማ ጥቡቕ ቁጽጽር ይግበር ከም ዘሎ ሓቢሩ። እቲ በዓል መዚ፡ ኣብ ዙርያ ኣጠቓቕማን ባህርን እቲ መድሃኒት ብዝተገብረ መጽናዕቲ፡ እቲ መድሃኒት ቃንዛ ካብ ምዕጋስ ሓሊፉ ብተደጋጋሚ እንተተወሲዱ ወልፊ ናይ ምትሓዝ ባህሪ ዘለዎ ምዃኑ ስለ ዝተፈልጠ ብጥቡቕ ቁጽጽር ክሽየጥ ኣለዎ ዝብል መምርሒ ኣሕሊፉ ኣሎ። ዳይሬክተር በዓል መዚ መግብን መድሃኒትን ኣስናቀች ኣለሙ፡ “እዚ መድሃኒት ካብ ዝርዝር ብዘይ ትእዛዝ ዝሽየጡ መድሃኒታት ክወጽእ መምርሒ ኣውጺእና ኢና፤ ካብኡ ሓሊፉ ኣብ መስርዕ ፍሉይ ቁጽጽር ዘድልዮም ኣፋውስ ኣትዩ’ዩ” ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኢትዮጵያ፤ ናርኮቲክን ሳይኮትሮፒክን ዝበሃሉ ልዑል ቁጽጽር ዝግበረሎም ዓይነታት መድሃኒት ስምምዕ ፈሪማ ከም ዝተቐበለቶም እትገልጽ እታ ዳይሬክተር፡ ድሕሪ ሕጂ ናብ ውሽጢ ዓዲ ክኣቱ እንከሎ ኰነ ኣብ ውሽጢ ሃገር ክፈሪ እንከሎ ፍሉይ ፍቓድ ከም ዘድልዮ ሓቢራ። ትራማዶል፡ ቅድም ኢሉ ብዘይ ናይ ሓኪም ትእዛዝ ክሽየጥ ጸኒሑ’ዩ። ሕጂ ግን እዚ ከም ዝተረፈ እቲ ዘዘራረብናዮ ክኢላ ፋርማሲ ገሊጹ። መብዛሕትኦም ተጠቀምቲ፡ እዚ መድሃኒት ክጅምሩዎ እንከለው ብትእዛዝ ሓኪም ከም ዝዀነ ዝገልጽ እቲ ክኢላ፡ ድሕሪኡ ግን ወልፊ ስለ ዝሕዞም ብዘይ ትእዛዝ ከይዶም ምግዛእ ይጅምሩ ይብል። “ሕብሪ እቲ መድሃኒት ሰማያዊ ስለ ዝኰነ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ‘እታ ሰማያዊት መድሃኒት ሃበኒ’ እናበሉ ይመጽኡ”። ትካላት ጥዕናን ፋርማሲታትን እዞም መድሃኒታት ብቓልዕ ንከየቐምጡ ወይ ብምዕጻው ልዑል ቁጽጽር ንክግበረሎም መምርሒ ከም ዝወጽአ እትገልጽ ወይዘሮ ኣስናቀች፡ “ዓለምለኸ ቦርድ ቁጽጽር ናርኮቲክ ኣብ ዝርዝር ቁጽጽር ዘድልዮም መድሃኒታት ከየእተዎ ብምጽንሑ፡ ጐናዊ ሳዕቤኑ እናተፈልጠ ክሽየጥ ጸኒሑ’ዩ” ብምባል፡ ሕጂ ትራማዶልን ፔቲዲንን ቁጽጽር ንክግበረሎም ከም ዝተገብረ ኣብሪሃ። እዚ ሓድሽ መምርሒ ዘየተግበሩ ኣካላት ስጉምቲ ከም ዝውሰዶም እቱ በዓል መዚ ኣጠንቂቑ'ሎ። “ንኣብነት፡ ኣምጻእቲ ብዘይተፈቕደ ኣገባብ እቲ ምህርቲ ከዘዋውሩ እንተተረኺቦም፡ ስጉምቲ ክውሰዶም’ዩ፤ ብገበን’ውን ክሕተቱ’ዮም”። ኣብ ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ፡ ቤት ትምህርቲ ሚሊንየም፡ ክኢላ ስነ ልቦና ዝዀነ ኣቤል ወልደሚካኤል፡ ካብ ወልፊ መድሃኒታት ብሕክምናን ሞያዊ ሓገዝን ምሕዋይ ከም ዝክኣል ይዛረብ። መንእሰያት፡ ብብዝሒ ግዳያት ወልፊ ትራማዶል ከም ዝዀኑ ዝዛረብ እቲ በዓል ሞያ፡ ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽግያት ቃንዛ ንምዕጋስ ብብዝሒ ስለ ዝወስድኦ፡ ተቓላዕቲ እቲ ጸገም እየን ይብል። ዕድሚኣ ኣብ መወዳእታ 20ታት ዝርከብ፡ ሽማ ክጥቀስ ዘየፍቀደት መንእሰይ ሓያል ሕማም ርእሲ (ሚግሬን) ከም ዘለዋ ትዛረብ። ነቲ  ቃንዛ ንምዕጋስ፡ ፓራሲታሞልን ካልኦትን ክትወስድ ጸኒሓ። እንተዀነ፡ ጨጎራኣ’ውን ስለ ዝሕማ መድሃኒት ክትቅይር ደልያ ናይ ሕክምና ሞያ ንዘለዎ መሓዝኣ ተማኽሮ። ንሱ፡ “ትራማዶል/ፓራሲታሞል (Tramadol/Paracetamol) ዝተባህለ መድሃኒት ጨጎራ ስለ ዘይትንክፍ ንዕኡ ውሰዲ ምስ በለኒ ጀሚረዮ። ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ግን፡ ቃንዛ ካብ ምዕጋስ ሓሊፉ ደስ ዝብል፣ ቅልል ዝበለ ዓይነት ስምዒት ክፈጥረለይ ጀሚሩ። ፍልይ ዝበለ ነገር ኣለዎ” ትብል። ናይዚ ምኽንያት እንታይ ከም ዝዀነ ከምዘይትፈልጥ እትዛረብ እዛ መንእሰይ፡ “እቲ ዝፈጥሮ ናይ ደስታ ስምዒት ወልፊ ከም ዘትሕዝ ኣይተረድኣንን ነይሩ” ብምባል ድሕሪ ኣርባዕተ ኣዋርሕ እቲ መድሃኒት ምውሳድ ጠጠው ንምባል ከም ዝተገደደት ሓቢራ። እዞም ታሪኻት፡ እዞም መድሃኒታት፡ ወልፊ ዝዀኑ እንተዀይኖም ስለምንታይ ይውሃቡ? ዝብል ሕቶ ከነልዕል ዝገብሩ'ዮም። ዶክተር ዮናስ፡ ሰባት፡ ካብ ሕማሞም ክድሕኑን ዘይክድሕኑን ይኽእሉ’ዮም፤ ግን ቃንዝኦም ምንካይ ቀንዲ ተግባር ሕክምና እዩ ይብል። መድሃኒታት መዐገሲ ቃንዛ ግን፡ ጐናዊ ሳዕቤን ስለ ዘለዎም ንስነ ምግባር ሕክምና ኣብ ሞንጐ ክቕርቅሩዎ ይስትውዓል። መምርሒ ሕክምና ቃንዛ ኢንትዮጵያ፡ መጀመርታ ቀለልቲ ዝዀኑ ጸረ ቃንዛ (ፓራሲታሞል፥ አስፕሪን፣ ኣይቦፕሮፊን) ክውሰዱ ይመክር። ካብኡ ሓሊፉ፡ ከም ትራማዶል፣ ፔቲዲን፣ ሞርፊን ዝበሉ ንከበድቲ ሕማማት ዝውሰዱ መድሃኒታት ደረጅኦም ሓልዮም ክውሃቡ ኣለዎም ይብል። “ቁሩብ ኣጸጋሚ ዝገብሮ፡ በየናይ ሸነኽ ንጋገ ዝብል’ዩ" ዝብል ዶክተር ዮናስ፡ ቃንዛ ብልክዕ ጸቕጢ ደም ዝዕቀነሉ ኣገባብ ዝዕቀን ኣይኰነን ብምባል ይገልጽ። “ንኣብነት ሓደ ሰብ መርፍእ ክውጋእ እንከሎ የቐንዝወኒ’ዩ ክብል ይኽእል፤ ካልእ ድማ ብጥይት ተሃሪሙ ምንም ኣይኰነን ክብል ይኽእል። ስለዚ፡ ንኡሽቶ ቑስሊ ዘለዎ ይቕንዞ እየ ዘለኹ ክብል እንከሎ፡ ኣነ ነዚ ዲስሚስ ክገብሮ ኣይክእልን። ስነ ምግባራዊ ኣይኰነን። ስለዚ እዞም መድሃኒታት ምእዛዞም ኣይተርፍን" ኢሉ። እቲ በዓል ሞያ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ዙርያ ኣጠቓቕማ እዞም ኣፋውስ ክልተ ዓይነት ጌጋ ኣስተውዒለ’የ ይብል። እቲ ሓደ፡ ግን ልዕሊ ዓቐን ምእዛዝ ኰይኑ፡ እቲ ካልኣይ እቶም መድሃኒታት ይተኣገዱ ምባል እዮም። በዚ ሓሳብ ዘይሰማማዕ ዶክተር ዮናስ፡ “እዚ ኣብ ቃንዛ ንዘለው ሰባት መድሃኒት ምኽልካል እዩ” ኢሉ። ብምኽንያት ትራማዶልን ካልኦት መድሃኒታት ኦፒዮድን፡ ወልፊ ንዝሓዞም ሰባት ዝወሃብ ፍወሳ፡ ሕክምና ወልፊ ('አዲክሽን ሳይካያትሪ') ይብሃል። እቲ ሕክምና፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ ሆስፒታል ዘውዲቱ፣ ሆስፒታል ኣማኑኤልን ጳውሎስ ሆስፒታልን ከም ዝውሃብ ዶክተር ዮናስ ሓቢሩ። ካብኡ ሓሊፉ፡ ኣብ ካልኦት ማእከላት (ሪሃቢሊቴሽን ሴንተርስ)'ውን ከም ዝወሃብ ሰሚዕና ኣለና። መንእሰይ ዮናታን ሊዮን ብዝተፈላለዩ ወልፍታት ኣልኮላዊ መስተታት፣ ሽሻን ጫትን፡ ን20 ዓመታት ክሳቐ ድሕሪ ምጽናሕ ብሕክምና ተሓጊዙ ዓርሱ ካብቶም ወልፍታት ተናጊፉ’ዩ። ካብዚ ብምብጋስ ድማ፡ ካልኦት ኣገልግሎት ዝረኽብሉ ማእከል ከፊቱ ይሰርሕ ኣሎ። እዚ‘ጉድ ላክ ሪሃብልተሽን ኤንድ ትሬንንግ ሴተንር’ ዝተባህለ ዮናታን ዝኸፈቶ ማእከል፡ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ ዓመታት ኣገልግሎት ክህብ ድሕሪ ምጽናሕ ቅድሚ ሓደ ዓመት ሕጋዊ ፍቓድ ረኺቡ ተጣይሹ። ኣብዚ ማእኸል ካብ ወልፊ ካብ ሞንጐ ዝሓወዩ 237 ሰባት፡ ትራማዶል ሓዊሱ ካብ ወልፊ ጸረ ቃንዛ መድሃኒታት ዝተፈወሱ መናእሰይ ከም ዘለው ይዛረብ። ብፍላይ፡ ኣብ መዓልቲ ክሳብ 50 ከኒና ትራማዶል ዝወስድ ዝነበረን በዚ ምኽንያት ሕማም ልቢ ዘማዕበለን ሓደ ውልቀሰብ፡ ኣብቲ ማእከል ሓገዝ ተገይርሉ ከም ዝድሓነ ዮናታን ገሊጹ። ካብ ኩሉ ዓይነት ወልፊ ምድሓን ከም ዝክኣል ኣነ ምስክር’የ ዝብል ዮናታን፡ ኣብቲ ማእኸል ብኵሉ ዓይነት ወልፊ ዝተጐድኡ ሰባት ንምሕጋዝ ይሰርሕ ከም ዘሎ ሓቢሩ። እቶም መድሃኒታት ከቢድ ወልፊ ናይ ምዃን ተኽእሎ ስለ ዘለዎም፡ ኣብ መሸጣ ፋርማሲታት ቁጽጽር ክግበር ከም ዘለዎ ዝገልጽ ዶክተር ዮናስ፡ እቲ መድሃኒት ብዘይኣገባብ ኣብ ጥቕሚ ንከይውዕል ቁጽጽር ካብ ምግባር ሓሊፉ ትምህርቲ ክወሃብ ኣለዎ ኢሉ ይኣምን። “ሰባት ሃንደበት እንተተኸልኪሎም፡ እቲ መድሃኒት ብኻልእ መገዲ ንምርካብ ክንቀሳቐሱ’ዮም። ዘይሕጋዊ መገዲታት ሙሉእ ንሙሉእ ምጥፋእ ድማ ኣይክኣልን። ስለዚ፡ ጐና ጐኒ ምምሃር፣ ተበጻሕነት ሕክምና ወልፊ ምርግጋጽን ግንዛበ መዕበዪ ስራሕትን ብምስራሕ ጽቡቕ ውጽኢት ምርኣይ ይክኣል እዩ”።


ቻይና ክብረወሰን ዝሓዘ ቁጽሪ መልከፍቲ ኮቪድ ኣመዝጊባ

ቻይና ኮሮናቫይረስ ንምውጋድ ተሪር ስጉምትታት እኳ እንተወሰደት፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ ዝለዓለ ቁጽሪ መዓልታዊ መልከፍቲ ኮቪድ ኣመዝጊባ ኣላ። ርእሰ ከተማ ቤጂንግን ደቡባዊ ማእከል ንግዲ ጉዋንዝሆን ሓዊሱ ሓያሎ ዓበይቲ ከተማታት ለበዳ ኮሮናቫይረስ የጋጥመን ኣሎ። ትማሊ ረቡዕ ዝተመዝገበ መልከፍቲ 31,527 ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ዝተመዝገበ ዝለዓለ ቁጽሪ 28 ሽሕ እዩ ነይሩ። እቲ ቁጽሪ ን1.4 ቢልዮን ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ንእሽቶ'ኳ እንተኾነ፡ እቲ ለበዳ ካብ ዝጅምር ብወግዒ ልዕሊ 5,200 ሰባት ሞይቶም እዮም። እዚ ድማ ኣብ ቻይና ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሚልዮን ሰለስተ ሞት ይኸውን ኣሎ። ኣብ ኣሜሪካ ካብ ሓደ ሚልዮን 3,000፣ ኣብ ብሪጣንያ ድማ ካብ ሓደ ሚልዮን 2,400 ከምዝሞቱ ይግለጽ። ቻይና ዜሮ ኮቪድ ብዝብል ዝተግበረቶ ፖሊሲ ህይወት ሰባት ከምዘድሓነ ንጹር’ኳ እንተኾነ፡ ኣብ ቁጠባን ህይወት ተራ ህዝብን ግን ጽልዋ ኣሕዲሩ እዩ። እታ ሃገር ቅድሚ ሒደት ሰሙናት ንገለ ካብቲ ገደባት ቁሩብ ኣዝሊቓቶ ነይራ። ንናይ ቀረባ ርክብ ዘለዎም ሰባት ኣብ መንግስታዊ መሳለጥያ ዝግበር ምውሻብ ካብ 7 መዓልታት ናብ ሓሙሽተ መዓልትን ኣብ ገዛ ድማ ናብ ሰለስተ መዓልቲ ቀኒሳቶ። ካልኣይ ደረጃ ርክባት ምምዝጋብ ደው ዘበለት ክኸውን እንከሎ እዚ ድማ ብዙሓት ሰባት ምውሻብ ከይግደዱ ኣኽኢሉ። ሰበስልጣን ብተወሳኺ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት እታ ዝዓበየት ከተማ ሻንጋይ ዝተጻወረቶ ዓይነት ሓፈሻዊ ዕጽዋ ከይትግበር ጻዕሪ ገይሮም እዮም። ኣብ ቤጂንግ ዝተሓደሰ ወሰኽ ቁጽሪ መልከፍቲ፡ ከምኡ’ውን ድሕሪ ኣዋርሕ ንመጀመርታ ግዜ ብኮሮናቫይረስ ሞት ኣብ ዘጋጠመሉ እዋን ግን፡ ሰበስልጣን ድሮ ኣብ ሓያሎ ኣውራጃታት ገለ ገደባት ተግባራዊ ብምግባር፡ ድኳናት፡ ኣብያተ ትምህርትን ቤት መግብታትን ተዓጽዮም ኣለዉ። ማእከላይ ከተማ ዠንግዝሆው እውን ካብ ዓርቢ ጀሚሩ ን6 ሚልዮን ነበርታ ተሪር ዕጽዋ ክትእውጅ ምዃና ሰበስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። እዚ ድማ ኣብ ፎክስኮን ዝተበሃለ ሓደ ሰፊሕ ኢንዱስትርያዊ ትካል ኣፍራዪ ኣይፎን ዝተኻየደ ዓመጽ ተቓውሞታት ስዒቡ'ዩ። እቲ ትካል ኣብ ስርዓታት ክፍሊት "ቴክኒካዊ ጌጋ" ብምፍጣሩ ይቕሬታ ሓቲቱ’ሎ። ካልኦት ዛንታታት ስቓይን ተስፋ ምቑራጽን ኣብ ኢንተርነት ተዘርጊሖም ቂምታ ህዝቢ ኣበጊሶም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ዠንግዝሆው ሓንቲ ህጻን ክግበረላ ዝግባእ ሕክምናዊ ክንክን ብሰንኪ እገዳታት ኮቪድ ስለዝተደናጐየ ከምዝሞተት ዝገልጽ ጸብጻብ ዓቢ ቁጥዐ ኣስዒቡ እዩ። ቻይና ገና መስርሕ ምጥፋእ ኮቪድ ብጃምላዊ መርመራን ሕግታት ዕጽዋን ትከታተል ዘላ ናይ መወዳእታ ዓባይ ኢኮኖሚ ኮይና። ኣብ 31 ኣውራጃታት ቫይረስ ኮሮና ይምዝገብ ኣሎ። ሓደ ክፋል ናይቲ ምኽንያት፡ ደረጃ ክታበት ካብ ካልኦት ምዕቡላት ሃገራት ዝወሓደ ስለዝኾነን፡ ካብቶም ልዕሊ 80 ዓመት ዝዕድሚኦም ሰባት ፍርቂ ጥራይ ቀዳማይ ክታበት ጥራይ ስለዝተኸተቡን እዩ። ቻይና፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ትሰርሖ ክታበት ውጽኢታዊ ከምዘይኮነ መርትዖታት እኳ እንተሃለወ፡ ክታበት ካብ ወጻኢ ክተእቱ ግን ኣይፈቐደትን። ፕረዚደንት ሺ ጂንፒንግ፡ ነቶም ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ብዙሕ ኣረጋውያን ህዝቢ ንምሕላው ጽኑዕ ምግታእ ከምዘድሊ ይምጉት። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ ፕሮፌሰር ልምዓት ቻይና ዊልያም ሃርስት ኣብ ቀረባ እዋን ንቢቢሲ ኒውስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ዕጽዋታት ለበዳ ኮቪድ ከይላባዕ ይከላኸል እዩ" ኢሉ ነይሩ። "ግን ንምእማኑ ዘጸግም ጽኑዕ ማሕበራዊ ምቁጽጻር'ውን የስዕብ’ዩ።"


ብሪቲሽ ፔትሮልዩም ነዳዲ ኣብ ዝዕድነሉ ቦታ ዘስፋሕፍሕ ዘሎ ሕማም መንሽሮ

እቶም ኣብ ጥቓ እቲ መርዛም ትክን ጋዝ ዝነደሉ ቦታታት ዝነብሩ ማሕበረሰብ፡ ሉከምያ ብዝተባሃለ ናይ ደም ካንሰር ክጥቅዑ ልዑል ተኽእሎ ከምዘሎ ቢቢሲ ዓረብኛ ኣብ ዝገበሮ መርመራ ኣፍሊጡ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ናይ ዒራቕ ናይ ነዳዲ መዓደኒ ቦታ ልዕሊ ሰብኣዊ መሰላት ንመኽሰብ ቀዳምነት ከም ዝህብ "ዘመናዊ ናይ መስዋእቲ ቦታ" ገይሩ ከም ዝርእዮ ገሊጹ። ኣብ መስርሕ ኩዕታ ነዳዲ ብቐጻሊ ዝቃጸል ርስሓት በካሊ ጋዝ፡ ሕማም መንሽሮ ከምዘኸትል ሊቃውንቲ ጥዕና የረድኡ። ኣብቲ ኸባቢ ከም ብሪቲሽ ፐትሮልዩምን (BP) ኤኒ (Eni) ዝተባህለ ናይ ጥልያን ዓለም ለኻዊ ኩባንያ ነዳድን ጋዝን እየን ኣብ ዕደናዊ ንጥፈታት ዝዓያ ዘለዋ። ኣብ ወሰናስን እታ ብደቡባዊ ምብራቕ ዒራቕ እትርከብ ከተማ ባስራ ዓቢ ናይ ነዳዲ ዕደና ዳህሳስ ዝግበረሉ ቦታታት ኣሎ። ካብዚ መዐደኒ ነቑጣታት ዝወጽእ ጋዛ ጸሊም ድሙቕ ትክን ከም ካርቦን ዳይኦክሳይድን ሚተይን ዝኣመሰለ ብከላ ስለዘፈጥር ንጥዕና ኣዝዩ ሓደገኛ እዩ። ብመሰረት ሕጊ ጥዕና ዒራቕ፡ ናይ ዕደና ነዳዲ ጋዝ ሰባት ካብ ዝነብርሉ ከባቢ፡ ልዕሊ ሽዱሽተ ማይል ርሕቀት ክህልዎ እዩ ዝግባእ። ይኹን እምበር ኣብዚ እዋን እዚ ሰባት ካብ ዝነብርሉ ኣፍደገ ኣባይቲ ክልተ ማይል ኣብ ዘይርሕቕ ቦታ ናይ ነዳዲ ጋዝ ክነድድ ተዓዚብና። ቢቢሲ ዓረብኛ ኣብ ዝዘርገሖ ጸብጻብ፡ ካብ 2015 ክሳብ 2018 ኣብ ዝነበረ እዋን ኣብ ከባቢ ባስራ ኣብ ዝርከብ ቦታታት ኣብ ዒራቕ ሕማም መንሽሮ ብ20% ከምዝወሰኸ የርኢ። መንግስቲ ዒራቕ ከኣ እቲ ካብ ዕደና ነዳዲ ዝምንጩ ጋዝን ትክን ንምንቁልቋል ጥዕና እቲ ህዝቢ ጽልዋታት ክህልዎ ከምዝኽእል ይግንዘብ ። ከም ኣካል ናይዚ መርመራ፡ ቢቢሲ፡ ኣብ’ቶም ነቲ ሕማም ዝተቓልዑ ሕብረተሰብ ዘካየዶ ናይ ፈለማ ፈተነ ብከላ፡ ኣብቲ ቦታ ልዑል መጠን መንሽሮ ከስዕብ ዝኽእል ኬሚካላት ከምእተረኽበ ሓቢሩ። ብሓገዝ ሳተላይት ኣብ ዝተወስደ ስእሊ፡ እቲ ኣብ ባስራ ዝርከብ ዝዓበየ መዐደኒ ነዳዲ ሩማኢላ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ዓለም ካብ ዝርከቡ ካልእ ቦታታት ንላዕሊ፡ ብርቱዕ ጋዝ ከምዘቃጽል ተረዲእና። ኣብቲ ብመንግስቲ ዒራቕ ዝውነን ናይ ዕደና ትካል፡ ብሪቲሽ ፐትሮልዩም ቀንዲ ኮንትራክተር እዩ ። ደቂ እቲ ከባቢ ነቲ ኣብ ጥቓ ከተማ ሰሜን ሩማይላ ዝርከብ መዓደኒ ቦታ፡ ብዙሓት መንእሰያት ብሰንኪ እቲ መደበራት ዕደና እዩ መጺኡና ዝኸውን ኢሎም ብዝጥርጥሩዎ ናይ ደም መንሽሮ (ሉከምያ) ስለዝሞቱ፡ ካብቲ ክውንነት ብምብጋስ ነቲ ቦታ "መቓብር" ኢሎም እዮም ዝጽውዑዎ። ኣብቲ ከባቢ ብዛዕባ ኣከባብያዊ ብከላ ዘጽንዕ፡ ፕሮፈሰር ሹክሪ ኣል ሓሰን፡ ኣብዚ ዘሎ መንሽሮ ኣዝዩ ሓደገኛ ብምዃኑ፡ "ልክዕ ከም ጉንፋዕ" እዩ ዝረአ ይብል። ኣብ 2021፡ ካብ ሰሜን ሩማይላ ዝመጽአ ካብ ሕማም ሉኪምያ ምስ ዝደሓነ  ወዲ 19 ዓመት መንእሰይ  ዓሊ ሑሴን ጁልሙድ ተራኺብና። ቢቢሲ፡ ኣብ ሩማይላ ቪድዮ ክይቀርጽ ስለዝተኸልከለ ዓሊ ንህይወቱ ባዕሉ እዩ ሰኒድዎ። ዓሊ፡ ነቲ ዝመሃረሉ መባእታ ቤት ትምህርቲ ሰማያት ትኪ ዕደና ንድሕሪኡ ገይሩ  ዝሰኣሎ ኣብ ሞባይሉ ዝተቐርጸ ቪድዮታት ኣርእዩና። ወዲ 14 ዓመት እንከሎ እዩ ሕክምናዊ ክንክን ክገብር ትምህርቱ ከቋርጽ ተገዲዱ። ንሓያሎ ዓመታት ኬሞተራፒ [ንሕሙማት መንሽሮ ዝወሃብ ክብድ ዝበለ ሕክምና] ድሕሪ ምግባሩ፡ ሓደ መዓልቲ ናብ ሆስፒታል ክኸይድ እንከሎ ንኣቦኡ ፡ "ኣነ ኣኺሉኒ እዩ። ንአደይ ደሓን ኩኒ በለለይ ኢኻ” ኢሉዎ። ኣቦኡ በቲ ዝኽሪ ካብ አዒንቱ ንብዓት ጸሪጉ። ኩነታት ጥዕና ዓሊ ሕጂ ይመሓየሽ እዩ ዘሎ። ንሱ ኣብ ዕደና እቲ ነዳዲ ቀንዲ ኮንትራክተር ንዝኾነ ትካል ብሪቲሽ ፔትሮልዩም ካሕሳ ንኽህቦ እኳ እንተሓተተ ክሳብ ሕጂ ግን ምላሽ ኣይረኸበን። ኣብቲ ኸባቢ ኣብ ዝርከባ ኣቝሻት ዝነብሩ ብዙሓት ቈልዑ ብሕማም መንሽሮ  ድሕሪ ምጥቀዖም ክድሕኑ ኣይከኣሉን። ፋጢማ ፋላህ ናጀም ኣብቲ ዓሊ ዝነብረሉ ከባቢ ምስ ወለዳን ሽዱሽተ ኣሕዋታን ኣብ ጥቓ መዐደኒ ነዳዲ ዙቢር ዝርከብ መገዲ ኣስታት 40 ኪሎ ሜተር ርሒቓ እያ እትነብር ነይራ። ኣብቲ ቦታ፡ እቲ ቀንዲ ኮንትራክተር ዕደና ዙቤር: ኤኒ ዝበሃል ናይ ጥልያን ዝዓበየ ኩባንያ ነዳዲ እዩ። ፋጡማ ጓል 11 ዓመት እንከላ፡ “ኣክዩት ሊምፎብላስቲክ ሉኮምያ” ዝብሃል ናይ ደምን ዓጽምን መንሽሮ ከም ዘለዋ ተፈልጠ። ብቤንዚን ዝተበከላ ጋዛትን ዕደና ነዳድን ንከምኡ ዝኣመሰለ ሕማም ከምዘቃልዕ ተጸኒዑ እዩ። ዶር ሳልሕ ነታ ጓል 13 ዓመት ፋጥማ ኣብ እዋን ሕማማ ኣጸናኒዑዋ እዩ። ካብ ኣፍደገ ቤት ስድርኣ ኣስታት 1.6 ኪሎ ሜተር ኣብ ዘይርሕቕ ቦታ ናይ ዕደና ነዳዲ ጋዝ ብዘይምቁራጽ ክባራዕ ርኢና ኢና። ፋጥማ ኣብ ሕክምና እንከላ ንገዝኣ ዝኸበቦ ናይ "ሃልሃልታ ነበልባል" ስኢላ። ነቲ ሃልሃልታ ምሸት ምሸት ክትርእዮም ባህ ይብላ ከም ዝነበረ ነጊራትና። እቲ ብሕማም ክትጥቃዕ ዝርእያ ኣቦኣ ግን ክጠፍእ ብዘይክእል ሃልሃልታ ሓዊ ትቃጸል ከምዘላ እዩ ዝስመዖ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ሓካይም፡ ኣብ ወጻኢ ሃገር ናይ ኣንጕዕ ምቕያር ሕክምና ንክትገብር ወዲኦሙላ ነይሮም። ግን ኣብቲ እዋን ኣዝያ ስለዝደኸመት ንወጻኢ ክትገይሽ ኣይከኣለትን። ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ከኣ ኣብ 13 ዓመታ ብሞት ተፈልያ። ጸብጻብ ኣገልግሎት ጥዕና ዒራቕ ከምዘመልክቶ መንግስቲ ብዛዕባ ናይ ዞባታት ናይ ጥዕና ጉዳያት ኣፍልጦ ከም ዘለዎ እዩ ዝሕብር ። እንተዀነ ግን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዒራቕ፡ ሰራሕተኛታቱ ብሰንኪ ብከላ ብዛዕባ ዝመጽእ ጥዕናዊ ጕድኣት ንከይዛረቡ ምእጋዱ፡ እቲ ብቢቢሲ ዓረብኛ  እተራእየ ምስጢራዊ ትእዛዝ የረድእ። ኣብ ሕቡራት ሃገራት ፍሉይ ራፖርተር ሰብኣዊ መሰላትን ኣከባብን ዴቪድ ቦይድ "እቶም ኣብ ጥቓ ዕደና ነዳዲ ዝግበረሉ ቦታታት ዝነብሩ ሰባት ግዳያት ናይ መንግስትን ናይ ንግድ ሽርክናን እዮም። ለውጢ ንኸየምጽኡ ከኣ ኣብ መብዛሕትኡ መዳያት ፖለቲካዊ ስልጣን የብሎምን" ኢሉ። ዓሊ ሑሴን ከኣ "ኣብዚ ኣብ ሩማይላ ከይስጎግ ስለዝፈርሕ ዝኾነ ሰብ ክዛረብ ኣይክእልን እዩ” ክብል ምስክርነቱ ሂቡ። ክሳዕ ሕጂ፡ ተመራመርቲ ጥዕና፡ ጽፉፍ መርመራታት ኣየር ምእንቲ ከይገብሩ  ናብቲ ዕደና ነዳዲ ዝካየደሉ ቦታታት ንኸይኣትዉ ተኸልኪሎም እዮም። ኣገልግሎት ዜና ቢቢሲ ዓረብኛ ምስ ናይ ብከላ ኣየርን ጥዕናን ክኢላታት ብምትሕብባር፡ እቲ ብከላ ኣብ ነበርቲ ዝፈጥሮ ጸገም ንምጽናዕ ፈላሚ ዘይሻራዊ ናይ ብከላ ክትትል ኣካይዱ። ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን፡ ብጋዝ ዝምንጭዉ ንመንሽሮ ዘቃልዑ ኬሚካላት መርመራ ገይሩ። እቲ ኣብ ሓሙሽተ ማሕበረሰባት እተገብረ ናይ ብከላ ኣየር መርመራታት፡ ምስ ሕማም ሉኪሚያን ካልእ ናይ ደም ጸገማትን ዝተሓሓዝ መጠን ቤንዚን እንተ ወሓደ ኣብ ኣርባዕተ ቦታታት፡ ካብቲ ሃገራዊ መጠን ንላዕሊ ከም ዝበጽሐን ኣብ ገሊኡ ከኣ ከምዝሓለፈን እዩ ዝሕብር። ካብ 52 ህጻናት ዝኣከብናዮ ናይ ሽንቲ ቅምሶታት፡ እቲ 70% ክብ ዝበለ 2-ናፍቶል ዝበሃል ሕማም መንሽሮ ዘምጽእ ባእታ ተረኺቡዎ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኮሎምብያ ከም ፕሮፌሰር መንሽሮ ቊልዑ ኰይኑ ዝዓዪ ዶክተር ማኑዋ ኦርጁዋ-ግሪም ፡ "እቶም ቈልዑ ኣብ ዝለዓለ ስግኣት ጥዕና ስለዘለው ኩነታት ጥዕንኦም ብጥንቃቐ ክረአ ኣለዎ” ኢሉ። ቢቢሲ ነቲ ርኽበታት ንሚኒስተር ነዳዲ ዒራቕ ኢሕሳን ዓብዱል ጃባር እስማዒል ኣቕሪቡሉ ኣሎ። እቲ ምኒስተር ከኣ  "ንኹለን ኣብ ዕደና ነዳዲ ዝዓያ ናይ ወጻኢ ኩባንያታት፡ ኣህጉራዊ መለክዒታት ክኽተላን ክትግብራን መምርሒ ሂብናየን ኢና" ኢሉ ። ቢቢሲ ንብሪቲሽ ፔትሮልዩምን ኢኒ ናይ ጥልያን ዝዓበየ ኩባንያን ምላሽ ናይቲ ዘካየዶ መርመራ ክወሃቦ ሓቲቱ ኣሎ። ኢኒ፡ እቲ ንሱ ዘካይዶ ናይ ዕደና ንጥፈታት፡ ንዝኾነ ዒራቓዊ ዜጋ ኣብ ናይ ጥዕና ሓደጋ ኣየውድቕን እዩ ብምባል ነቲ ክሲ ኣትሪሩ ነጺጉዎ ኣሎ። ብሪቲሽ ፔትሮልዩም ግን "እቲ ብቢቢሲ እተላዕለ ጕዳያት ኣመና የተሓሳስበና እዩ ነቲ ጉዳይ ከኣ ቀልጢፍና ክንምርምሮ ኢና” ዝብል ምላሽ ሂቡ።


ዩጋንዳ ባህላዊ ሓካይም ኢቦላ ከይሕክሙ ኣጊዳ

ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩዌሪ ሙሰቨኒ ኣብቲ ብቴሌቪዥን ዘስምዖ መደረ፡ ባህላዊ ሓካይም ብኢቦላ ንዝተለኸፉ ሰባት ምሕካም ደው ከብሉ መምርሒ ሂቡ። ሙሰቨኒ፡ ሰበስልጣን ጸጥታ ብቫይረስ ኢቦላ ከምዝተለኸፉ ዝተጠርጠሩ ሰባት ናብ ውሸባ ምኻድ እንተኣቢዮም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከእትዉ'ውን ተወሳኺ መምርሒ ኣውጺኡ’ሎ። እዚ ዝኸውን ዘሎ ኣብ ርእሰ ከተማ ካምፓላ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ዘጋጠመ ሞት ሓደ ወዲ 45 ዓመት ሰብኣይ ስዒቡ እዩ። እቲ ውልቀሰብ ብጉጅለታት ጥዕና ንቫይረስ ኢቦላ ዝተቓልዐ እዩ ተባሂሉ ተመዝጊቡ ዝነበረ ክከውን ከሎ፡ ካብታ ማእከል እቲ ለበዳ ዝኾነት ኣውራጃ ሙበንደ እትርከብ ቁሸት ሃዲሙ ዝመጽአ ነይሩ። ናብ ሆስፒታል ካምፓላ ቅድሚ ምምጽኡ ኣብ ካልእ ቦታ ብባህላዊ ሓኪም ሕክምና ክረክብ ከምዝፈተነ ሰብመዚ ይገልጹ። ገለ ካብ ኣባላት ስድራቤት’ቲ ሰብኣይ ኣብ ውሸባ ክኣትዉ እንከለዉ፡ ገሊኦም ድማ ሃዲሞም ተሓቢኦም ይርከቡ። ፕረዚደንት ዩጋንዳ ዩዌሪ ሙሰቨኒ፡ እቶም ሰባት ናብ ትካላት ጥዕና ሪፖርት ክገብሩ ኣተሓሳሲቡ’ሎ። ሙሰቨኒ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ካምፓላ ብኢቦላ ዝተለኸፉ ሰባት ከምዘየለዉ እኳ እንተገለጸ፡ ሰራሕተኛታት ጥዕና ነቲ ለበዳ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ከምዘእትውዎ ኣረጋጊፆም ህዝቢ ንቕሓት ክቕፅል ኣጠንቂቑ። ኡጋንዳ ለበዳ ሕማም ኢቦላ ሱዳን ካብ እትረጋገጽ ዳርጋ ሓደ ወርሒ ኣቑጺሩ ኣሎ፡ ሕጂ ድማ ናብ ሓሙሽተ ወረዳታት ተዘርጊሑ ኣሎ። ኣብ ዩጋንዳ ብሰንኪ ለበዳ ኢቦላ ክሳብ ሕጂ 19 ሰባት ክሞቱ ከለዉ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ 54 ሰባት ተረኺቦም እዮም። ሓሙሽተ ሰራሕተኛታት ሕክምና ዝርከብዎም ኣስታት 20 ድማ ከምዝሓውዩ ይፍለጥ። ኣብዚ ሕዚ እዋን እቲ ቫይረስ ናብ ሓሙሽተ ወረዳታት እታ ሃገር ተላቢዑ ይርከብ። ኣብ መብዛሕትኡ ክፋል ኣፍሪቃ፡ ብስድራቤታዊ መስመር ወለዶ ወይ ብልምምድ ንወለዶታት ዝመሓላለፍ ባህላዊ ሕክምና፡ ብሰፊሑ ልሙድ እዩ። ኣብ እዋን ለበዳ ቀተልቲ ተላባዕቲ ሕማማት ግን፡ ጠንቂ ተቓላዕነት ምዃኖም ተረጋጊጹ’ዩ። ኣብ ግንቦት 2014፡ ኣብ ሴራሊዮን ናይ መጀመርታ ብኢቦላ ዝተለኽፈ ሰብ ተመዝጊቡ። ነዚ ስዒቡ ዝተኻየዱ መርመራታት፡ ኣብ ምብራቓዊ ኣውራጃ ከነማ፡ "ፍልጥቲን ብብዙሓት ትኽበርን" ተባሂላ ናብ ትፍለጥ ባህላዊ ሓኪም ኣምሪሑ። እታ ባህላዊ ሓኪም፡ ካብ ስግር ዶብ ጊኒ ዝመጹ ሕሙማት ሓኪማ ነይራ። ነዊሕ ከይጸንሐት፡ ንሳ ብዕላ ሓሚማ ሞይታ። ኣብ ስነ-ስርዓት ቀብራ ድማ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ተረኺቦም ነይሮም። ውድብ ጥዕና ዓለም ከም ዝጸብጸቦ፡ ሰበስልጣን እቲ ከባቢ ብሰንኪ ኢቦላ ዘጋጠመ ሞት ኣስታት 365 ሰባት ምስቲ ቀብሪ ዝተኣሳሰር ከምዝነበረ ሓቢሮም። ድሒሩ ኣብ 2018፡ ኣብ ምብራቓዊ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ለበዳ ኣብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ‘ትራዲ-ሞደርን’ ተባሂሎም ዝጽውዑ፡ ዝተሓዋወሱ ሳይንሳዊን ተኽላውን መድሓኒታት ዝህቡ ክሊኒካት፡ ቀንዲ ቦታታት ረኽሲ ምዃኖም ብቕልጡፍ ተለልዮም። ኣብቶም ክሊኒካት ዝሰርሑ ሰባት፡ ወግዓዊ ትምህርቲ ዘይረኸቡ፡ ከምኡ’ውን መከላኸሊ መሳርሒ ዘይብሎም ነይሮም። ስርዓተ ጥዕና ኡጋንዳ ኣዝዩ ዝማዕበለ’ዩ። እዚ ሕጂ ዘጋጠመ ለበዳ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ክኣቱ ከም ዝኽእል ድማ ሰበስልጣን ጥዕና እታ ሃገር ምትእምማን ኣለዎም። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ኣብ ኡጋንዳ ኣብ ዝተኻየደ ዞባዊ ዋዕላ ሚኒስተራት ዝተኣከቡ ክኢላታት ግን ኩሉ ለበዳ ዝተፈላለየ ብድሆታት ስለዘጋጥሞ ተወሳኺ ንቕሓት ክገብሩ ኣተሓሳሲቦም። ኣብቲ ዋዕላ ዝተሳተፉ ሚኒስተራት ጥዕና ኣፍሪቃ፡ ነቲ ሕጂ ዘሎ ለበዳ ከምኡ እውን ካልኦት ኣብታ ኣህጉር ዘጋጥሙ ለበዳታት ምድላውን ምላሽን ዝከታተል ናይ ኣፍሪቃ ናይ ኢቦላ መተሓባበሪ ሓይሊ ዕማም ከጣየሽ ተላብዮም ኣለዉ። ግዝያዊ ዳይረክተር ማእከላት ምቁጽጻር ሕማማት ኣፍሪቃ ኣቶ ኣሕመድ ኦግዌል፡ “እዚ ኣብዚ ኣብ ኣፍሪቃን ብፍላይ ድማ ኣብዚ ኣብ ኡጋንዳ ዘጋጠመ ናይ መጀመርታ ለበዳ ኣይኮነን” ይብል። ኣፍሪቃ፡ ኣህጉራዊ ሓገዝ ምሕታት ደው ከተብል ከምዘለዋ ይገልጽ። ኣፍሪቃ፡ ብገዛእ ርእሳ ክትሰርሕ እምበር ንበይና ክትሰርሕ ኣለዋ ማለት ከምዘይኮነ ይሕብር። ኣብዚ ሕጂ እዋን ክልተ ዓይነት ክታበታት ኣብ ምስ ሕሙማት ኢቦላ ርክብ ዝነበሮም ንእሽተይ ጉጅለ ሰባት ፈተነ ክግበር መደብ ተታሒዙ ኣሎ። ሲዲሲ ኣፍሪቃ፡ እታ ኣህጉር ምስ 11 ዝተፈላለዩ ለበዳታት ትቃለስ ከምዘላ ይገልጽ። ንሳቶም ድማ በዲዶ ህበይ፣ ኮሌራ፣ ውሕጅ፣ ኢንፍሉዌንዛ፣ ላሳ ፊቨር፣ ዕንፍሩር፣ ሄፓታይተስ ኢ ከምኡ’ውን ክሪሚያ - ኮንጎ ሄሞራጂክ ፊቨር እዮም።


ዩጋንዳ፡ ሽዱሽተ ህጻናት ሓደ ስድራ ብኢቦላ ተለኺፎም

ኣብ ካምፓላ ርእሰ ከተማ ዩጋንዳ፡ ኣባላት ሓንቲ ስድራ ዝዀኑ ሽድሽተ ህጻናት ብኢቦላ ከም ዝተለኽፉ ሰብመዚ እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ዶክተራት እታ ሃገር ኣብ ካምፓላ ይላባዕ ንዘሎ ቫይረስ ንምግታእ፡ ተሪር ስጕምቲ ክውሰድ ንሰሙናት ክጽውዑ ጸኒሖም’ዮም። ብመሰረት ሓበሬታ ሰብመዚ ጥዕና እታ ሃገር፡ ሓደ በቲ ቫይረስ ዝተለኽፈ ዘመድ ካብ ካልእ ከባቢ መጺኡ ምስታ ስድራ ድሕሪ ምጽባሩ እዩ፡ እቶም ህጻናት ብቫይረስ ኢቦላ ተለኺፎም። እዚ ለበዳ ኣብ ዝሓለፈ መስከረም ኣብታ ሃገር ካብ ዝርአ ንደሓር፡ ሚኒስተር ጥዕና ዩጋንዳ፡ 109 ሰባት ብቫይረስ ኢቦላ ከም ዝተለኸፉን 30 ከም ዝሞቱን ኣፍሊጡ። ካብዞም ዝሞቱ፡ እቶም 15 ካብ ካምፓላ እዮም። ቫይረስ ኢቦላ ህዝቢ ኣብ ዝእከበሎም ከባቢታት ብቕልጡፍ ዝላባዕ ኰይኑ፡ እዚ  ‘ሱዳን ስትረይን’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዓይነት ቫይረስ ዛጊድ ክታበት ኣይተረኸቦን። ኣብዚ ወርሒ፡ ማእከል እዚ ለበዳ ዝዀና ወረዳታት ሙበንድን ካሳንዳን፡ ካብ ካልኦት ከባብታት ተነጺለን ክፀንሓ ተገይሩ ነይሩ። ፕረዝደንት ዩጋንዳ ዩዌሪ ሙሰቬኒ፡ ለበዳ እቲ ቫይረስ ንምግታእ ካብ ሰብሞያ ጥዕና ንዝወሃብ ቅደመ መጠንቀቕታት ዝምልከት፡ ስጕምቲ ኣብ ምውሳድ ልኡም ብምዃኑ፡ ገለ ሰባት ሻቕሎቶም ይገልጹ። ሚኒስተር ጥዕና እታ ሃገር ዶክተር ጄን ሩት ኣሴንግ፡ ህዝቢ ብብዝሒ ኣብ ዝንቀሳቐሰለን ከተማታት፡ ለበዳ እቲ ቫይረስ ከም ዘስግኣ ገሊጻ። ናይቶም ኣብ ካምፓላ በዚ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሽድሽተ ህጻናት ስምን ዕድመን፡ መንነቶም ንምዕቃብ ኣይተገለፀን። እንተዀነ እዞም ህጻናት ዝመሃርሉ ቤት-ትምህርቲ ከም ዘይተዓፀወ ተፈሊጡ ኣሎ። ዶክተር ኣሴንግ ከም ዝበለቶ፡ ካብቶም ኣብዚ ቀረባ እዋን በዚ ቫይረስ ዝሞቱ፡ እቶም ሽድሽተ በቲ ቫይረስ ንዝተለኽፉ ሰባት ዝኣልዩ ዝነበሩ ሰብሞያ ጥዕና እዮም። ቫይረስ ኢቦላ ኣብታ ሕመረት ቁጠባ እታ ሃገር ዝዀነት ካምፓላ ብፍጥነት እንተ ተላቢዑ፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ናይ ምልባዕ ዕድሉ ዝለዓለ እዩ።


ንዓይንና ዝጎድኡን ናይ ምርኣይ ዓቕምና ዘድኽሙን ኣርባዕተ ምኽንያታት

ቃንዛ ዘይምህላዉ ንውሕስነት ጥዕና ዘረጋግፅ ኣይኮነን ይብሃል። ኣብ ፍጹም ጥዕና ከም ዘለኻ እናሓሰብካ ከለኻ ሃንደበት ኣብ ሓደ ክፍሊ ኣካላትካ ሱር ዝሰደደ ሕማም ከም ዘለካ ምፍላጥካ ኣዝዩ ከቢድ ስንባደ ዝፈጥር ኩነት’ዩ። ቅድሚ 23 ዓመታት ስራሕ ዝጀመረ ናይ ዓይኒ ሓኪም ዶክተር ዮናስ ጥላሁን ከምዚኦም ዝበሉ ክስተታት ከምዝረኣየ ይዛረብ። "ገለ ሕሙማት 'ሃንደበት ንግሆ ምስ ተበራበርኩ ነታ ሓንቲ ዓይነይ እናሓሰኽዋ እታ ሓንቲ ጠፊኣ' ይብሉ" ክብል ሓሓሊፉ ብዛዕባ ዘጓነፎ የረድእ። ዓይኒ ሃንደበት ክጠፍእ ይኽእልዶ? ናይዚ ሕቶ መልሲ ቅድሚ ምሃብና፡ ብዛዕባ ንዓይንና ዝሃስዩን ዓቕሚ ምርኣይና ዘጉድሉን ጠንቅታት ክነልዕል። ጠንቅታት ጉድኣት ዓይኒ ብዙሓት እዮም። ካብቶም ብዙሓት ምኽንያታት ግን ነቶም ዶ/ር ዮናስ ጥላሁን ዝጠቕሶም ኣርባዕተ ምኽንያታት ጥራይ ክንርእይ። ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ኣካላትና ዘጋጥም ናይ ጥዕና ጸገማት ንዓይኒ ናይ ምጉዳእ ተኽእሎ ከምዘለዎ ዶክተር ዮናስ ይገልጽ። ከም ሕማም ሽኮርን ልዑል ጸቕጢ ደምን ዝኣመሰሉ ሕማማት ብቐጥታ ንጥዕና ዓይኒ ዝሃስዩን ናብ ዕውርነት ዘብጽሑን ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም። ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣመሪካ [‘ሲዲሲ’] ከም ዝሕብሮ፡ ሕማም ሽኮር ምስ ዓይኒ ንዝራኸቡ ሰራውር ደም ብምጉዳእ ዓቕሚ ምርኣይ ከንቆልቁል ወይ ምሉእ ብምሉእ ምጥፋእ ከጋጥም መንቀሊ ይኸውን’ዩ። ብተወሳኺ ድማ ብቐሊሉ ብኽታበት ክውገዱ ብዝኽእሉ ፀገማት ጥዕና፡ ዓይኒ ብኸቢድ ክጉዳእ ከምዝኽእል ዶክተር ዮናስ ይዛረብ። "ከም ንፍዮ ዝኣመሰሉ ሕማማት ክታበት እንተዘይወሲድና፡ በሰላ ብምስዓብ ክሳብ ዕውረት ዓይኒ ከምፅኡ ይኽእሉ'ዮም" ይብል እቲ ክኢላ ዓይኒ። ኣስዒቡ “ብሰንኪ ጸገም ዝተመጣጠነ መግቢ ወይ ሕጽረት ቪታሚን ኤ፡ ብዙሓት ህፃናት ቁስለት ብሌን ዓይኒ ኣጋጢምዎም ብርሃን ዓይኖም ዝስእኑሉ ኩነታት ኣሎ” ክብል የረድእ። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ዓይኒ ህፃናት ንዝረኣዩ ከም "ሕውላለ" ዝበሉ ፀገማት ዕሽሽ ምባል ኣብ ኣዒንቶም ከቢድ ጉድኣት ከብፅሕ ከምዝኽእል የጠንቅቕ። ጽሬት ዓይኒ ብዘይምሕላው ከም ትራኮማ ዝኣመሰሉ ሕማማት ስለዘጋጥሙ፡ እዚኦም ድማ ብጊዜ ዕውረት ከስዕቡ ይኽእሉ። ሕማም ዓይኒ ካብ ኣባላት ስድራቤት ክውረስ ዝኽእለሉ ተኽእሎ’ውን ኣሎ። ብሰንኪ ጸገማት ጥዕና ዝመጽእ ሕማም ዓይኒ ቅድሚ ናብ ዝኸበደ ደረጃ ምብፅሖም ምርመራ ብምግባር ምፍላጥ ይግባእ። ከም ሽኮር ዝኣመሰሉ ሕማማት ዘለዎም ሰባት ኣብ ኣባላት ስድራቤቶም ናይ ዓይኒ ጸገም ዘለዎም እንተሃልዮምን ስሩዕ መርመራ ዓይኒ ክግበር ኣለዎ። ንህጻናት ድማ መኣዛዊ መግቢ ምሃብን ክታበት ክወስዱ ምግባርን ልክዕ ከም ንኻልኦት ክፍሊ ኣካላት ንኣዒንቶም ኣገዳሲ ምዃኑ ዶክተር ዮናስ ይዛረብ። ዶክተር ዮናስ፡ ህጻናት ካብ ዝውለዱ ኣትሒዞም ኣብ ኣዒንቶም "ጻዕዳ ነገር" [ጉልምበት] እንተሃልይዎም፤ ከይበኸዩ ንብዓት ዝፈሶም እንተኾይኑ፤ ኣብ ዓቐን ኣዒንቲ ፍልልይ እንተሃልዩ ከምኡ'ውን ንኣዒንቶም ብተደጋጋሚ ዝሓስዩ እንተኾይኖም ናብ ሕክምና ክውሰዱ ከምዘለዎም ይምዕድ። ብቪታሚን ኤን ኦሜጋ 3ን ዝማዕበሉ መግብታት ኣዘውቲርካ ምምጋብ ንጥዕና ዓይኒ ክሕልው ከምዝኽእል ወሲኹ ይገልፅ። ከም ፓፓዮን ማንጎን ዝኣመሰሉ ፍረታት፤ ከምኡ ድማ ኣሕምልትን ዓሳን ምብላዕ ንጥዕና ዓይኒ ጽቡቕ እዩ። እቲ ሓኪም ዓይኒ "ሰባት ኣብ ስክሪናት ዘሕልፍዎ ጊዜ ዝለዓለ ካብ ምዃኑ ብዝብገስ፡ ፀገማት ጥዕና ዓይኒ ኣጋጢምዎም ናብ ሆስፒታል ዝመላለሱ ሰባት ቁፅሮም ይውስኽ ምህላዉ ይረኣይ" ይብል። ኣብ መዓልታዊ ንጥፈታትና ምስ ሞባይላትን ኮምፒዩተራትን ዘለና ርክብ እናወሰኸ ብምምጽኡ፡ ብሰንኪ ዲጂታላዊ ንዋት ዝመጽእ ፀቕጥታት ዓይኒ [Digital Eye Strain ወይ Computer Vision Syndrome] ኣዝዩ ወሲኹ’ሎ። ዶክተር ዮናስ ከምዝበሎ፡ ኣብ መዓልቲ ልዕሊ 2 ሰዓታት ኣብ ስክሪን ምሕላፍ፡ ነዊሕ ግዜ ምዃኑ ይግለጽ። ቢቢሲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝረኣዮ ጸብጻብ ከም ዝሕብሮ፡ ሰባት ኣብ ስክሪናት ዘሕልፍዎ ዘለዉ ግዜ፡ ኣብ ውሽጢ 20 ዓመታት ብዘይተራእየ ናህሪ ወሲኹ’ሎ። ካብ 5 ክሳብ 16 ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት ብማእከላይ ገምጋም ኣብ መዓልቲ 6 ሰዓታትን 30 ደቓይቕን ኣብ ስክሪናት ከምዘሕልፉ እቲ ጸብጻብ የመልክት። ዶክተር ዮናስ፡ ንነዊሕ እዋን ኣብ ስክሪን ምጥማት ግዝያዊ ጸገም ከም ዘስዕብ ይገልጽ። እዚ ድማ ነገራት ድብዝዝ ኢሎም ምረኣይ፣ ወጥሪ፣ ምቕያሕ፣ ምስሓይ፣ ምንቃጽ፣ ምቅፃል፤ ድኻም፡ ድቃስን ሕማም ርእስን የጠቓልል። እቲ ዶክተር ንገለ መጽናዕትታት ብምጥቃስ፡ ነዊሕ ግዜ ስክሪን ምጥቃም ብፍላይ ኣብ ህጻናት ኣርሒቕካ ናይ ዘይምርኣይ [Short-sightedness] ከስዕብ ከም ዝኽእል የረድእ። ዶክተር ዮናስ ስክሪናት ኣብ እትጥቀመሉ እዋን "ሕጊ ዕስራ ዕስራ" ክነተግብር ይምዕድ። "ዕስራ ዕስራ" ዝብል ሕጊ፡ ከም ኮምፒተር፣ ሞባይል ወይ ተለቪዥን ዝኣመሰሉ ነገራት ን20 ደቓይቕ ድሕሪ ምጥቃም፡ ን20 ካልኢት (ሰከንድ) ኣቋሪፅና  6 ሜትሮ ርሒቐት ናብ ዘሎ ነገር ብምጥማት ኣዒንትና ከነዕርፎም ይሓተና። እዚ ቀሊል ክመስል ይኽእል እዩ፡ ግን ንኣዒንቲ ዝጠቅም ምዃኑ እቲ ዶክተር የረድእ። ንስክሪን፣ ንጸሓይ ወይ ን’መፈስሒ’ ብዝብል መነጽር ምግባር ንጥዕና ዓይንና ሓደገኛ ክኸውን ይኽእል እዩ። ዶክተር ዮናስ፡ "ገለ መነጽራት ዝህብዎ ረብሓ ዝተረጋገፀ ኣይኮነን። ገሊኦም ጎዳእቲ ክኾኑ’ውን ይኽእሉ እዮም" ይብል። ሰማያዊ ብርሃን ዘፃርዩ እዮም ብዝብል ወይ ንኮምፒተር ዝኸውን ብዝብል ብዝለዓለ ወጋ ዝሽየጡ መነጽራት ድማ ብኣብነት ይጠቅስ። “ብርግጽ ኮምፒተር ኣብ እንጥቀመሉ እዋን መነጽር ረብሓ የብሉን ኣይኮንኩን ዝብል ዘለኹ። መርመራ ብምግባር ኣድላዪ ዝኾነሉን ንግደደሉን እዋናት ኣሎ" ይብል። ካብዚ ወጻኢ ግን ገሊኦም ናይ 'ሳይት' ዓቐኖም ምስ ናይቲ ሰብ ዓይኒ ዝቃደዉ ስለዘይኮኑ፡ ኣብ ዓይኒ ጸቕጢ የስዕቡ። እቶም ንጸሓይ ወይ ንመፀበቒ ብዝብል ዝገዝኡ ድማ "ኣዒንትና ኣብ ፀልማት ከምዘለና ጌሩ ስለዝወስዶ፡ ብሌን ዓይንና ይሰፍሕ" ክብል እቲ ዶክተር የረድእ። ምስፋሕ ብሌን ከኣ ኣዒንትና ናብ ጎዳእቲን ኣድለይቲ ዘይኮኑን ጨረራት ዝተቓልዑ ክኾኑ ይገብር። ምውሳኽ ዕድመ ካብ ሞንጎ ዘዳኽሞም ክፍሊ ኣካላት እቲ ሓደ ዓይኒ እዩ። ብፍላይ ዕድመ ልዕሊ ኣርብዓ ምስ ኮነ ኣዒንቲ ይደክማ። ናይ ምርኣይ ዓቕሚ እናነከየ ይመፅእ። ዶክተር ዮናስ ናይዚ ምኽንያት ክገልጽ ከሎ፡ ኣዒንትና ዓቕሞም ዘስተኻኽሉን ቅርጺ ዝቕይሩሉን ጭዋዳታት ይኣርጉ ብምህላዉ እዩ ይብል። ኣብ እዋን ንእስነት ብሌን ዓይኒ ንርሕቀት፣ ማእከላይን ቀረባን ዝህቦ ቀሊል ግብረ-መልሲ፡ ዕድመ እናደፍአ ምስ ከደ ግን ንኽእዘዞ ይደክም። ኣብቲ እዋን ሓገዝቲ መነጽራት ከድልዩ ይኽእሉ እዮም። ብኻልእ ገፅ ዕድመ ክደፍእ ከሎ፡ እቲ ካታራክት ዝበሃል ንዓይኒ ዝሽፍን ስብሒ ነገር ብርሃን ኣብ ምትሕልላፍ ፀገም ይፈጥር። እዚ ድማ “ዕንብረ ዝመልኦ ዝመስል ትርኢት ከስዕብ ይኽእል። ኣብዚ መነጽር ብመጠኑ ክሕግዝ ይኽእል እዩ። እናወሰኸ ምስ ከደ ግን ብመጥባሕቲ ጥራይ እዩ ክእለ ዝኽእል" ይብል እቲ ሓኪም ዓይኒ። ገለ ምስ ዕድመ ዝተኣሳሰሩ ናይ ዓይኒ ጸገማት ብሕክምና ክሓውዩ ዝኽእሉ ክኾኑ ከለዉ፡ ገሊኦም ግን ሕክምና ዘይክመልሶም ይኽእል’ዩ። ዶክተር ዮናስ፡ “ሰባት ኣዒንቶም ስራሕ ከም ዘቋረጸ ሃንደበት ክፈልጡ ይኽእሉ እዮም፡ እንተኾነ ግን ኣዒንቲ ሃንደበት ኣይጠፍኣን እዩ” ይብል። ንሱ ከምዝብሎ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረን ዘይተሓከመን ጸገም ናብ ዕውርነት ከሰጋግር ይኽእል'ዩ። ብፍላይ "ሰራቒ ብርሃን ዓይኒ" ተባሂሉ ዝፍለጥ ግላኮማ፡ ዝኾነ ምልክት ከየርኣየ ንነዊሕ እዋን ንመትኒታት ዓይኒ ብምጉዳእ ናይ ዘይምርኣይ ፀገም የስዕብ። ነዚ እዩ ድማ 40 ዓመት ዕድመ ዝመልኦም ሰባት በቢዓመቱ ብቐፃሊ ናይ ዓይኒ መርመራ ክገብሩ ዝምከር።


ብምርሳዕ ተጸጊምኩም ዲኹም? ዝኽረት ዘማዕብሉ ሓሙሽተ ብልሓታት

ኣእምሮኹም ዝኾነ ነገር እናረስዐ እንተኣሸጊሩኩም፡ ተስፋ ኣይትቑረጹ። እዞም ዝስዕቡ ሓሙሽተ ቀለልቲ ብልሓታት ናይ ምዝካር ክእለትኩም ኣብ ምምሕያሽ ኣወንታዊ ውጽኢት ክህቡኹም ይኽእሉ እዮም። መብዛሕትና ዝሓሸ ዝኽረት ክህልወና ትምኒትና እዩ። ሰለስተ ነገራት ክንገዝእ ናብ ድኳን ድሕሪ ምኻድና፡ እቶም ክልተ ጥራይ ዝዘከርናሉ ኣጋጣሚ እንተዘይህሉ ንመርጽ። ሎሚ  ክንገብሮ ዝሓሰብናዮ ነገር፡ ክንድቅስ ኣብ ንዳለወሉ እዋን ከምዘይገበርናዮ ምዝካርና ዘሕርቐና ብዙሓት ኢና። ካብ ኣእምሮና ቀልጢፉ ዘይጠፍኣሉ ብልሓት እንተዝሕሉ ኩላትና ደስ ምበለና። ዝኽረት ንምምሕያሽ ዝሕግዙ ከም ነሞኒክስ (mnemonics፡ መጽናዕትን ምዕባለን ዝኽረት ዘመሓይሹ ስርዓታት) ዝኣመሰሉ ብዙሓት ዝተፈተኑን ዝእመኑን ሜላታት ኣለዉ። ተመራመርቲ፡ ዝኽረት ንምምሕያሽ ኣብ ግብሪ ዝውዕል ብሉጽ መገዲ ንምርግጋጽ ተወሳኺ መጽናዕቲ ከድልዮም እዩ። እንተኾነ ግን ሓደ መጽናዕቲ፡ ኣብ መጻኢ ዝያዳ ልሙድ ክኾኑ ዝኽእሉ ሓሙሽተ ብልሓታት ዝብለና ኣለዎ። ግዜን ቦታን ኣዝዮም ከምዝፈላለዩ ንሓስብ ንኸውን። ይኹን እምበር ካብቲ እንሓስቦ ንላዕሊ ዝራኸቡሉ መገዲ ኣሎ። መብዛሕትና ‘መጻኢ ግዜ’ ኣብ ቅድሜና ከምዝተዘርገሐ፡ ‘ሕሉፍ ግዜ’ ድማ ብድሕሬና ከምዝዝርጋሕ ጌርና ኢና እንሓስብ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሮሃምፕተን ዝርከቡ ተመራመርቲ፡ ፍጻመታት ብዝሓሸ መገዲ ንኽንዝክር ዝሕግዘና መገዲ ንምርካብ ነዚ ኣብ ኣእምሮና፡ ኣብ መንጎ ግዜን ቦታን ዘሎ ምትእስሳር ከጽንዑ ወሲኖም። ንሰባት ዝርዝር ቃላት፡ ስእልታትን ቪድዮን ኣርኣይዎም። እቶም ሰባት ኣብ ሓደ ክፍሊ ሜቶሮኖም (ግዜ ዝሕብር መሳርሒ) ተገይሩ ንቕድሚት ወይ ንድሕሪት 10 ሜተር ክጐዓዙ መምርሒ ተዋህቦም። ድሕሪኡ ኣብቲ ቪድዮ ብዛዕባ ዝረኣይዎ ነገር ዘለዎም ተዘክሮ ብዝምልከት ክፍተኑ ከለዉ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ፈተና እቶም ንድሕሪት ዝኸዱ ሰባት ዝያዳ ነጥብታት ክዝክሩ ክኢሎም። ኣብ ሓደ ቦታ ንድሕሪት ክኸዱ ከለዉ፡ ኣእምሮኦም ናብ ሕሉፍ ግዜኦም ንክምለሱ ዘተባብዕ እዩ ነይሩ። ከም ውጽኢቱ ኸኣ ብዛዕባ ሕሉፍ ግዜ ኣብ ኣእምሮኦም ዘሎ ተዘክሮታት ብቐሊሉ ክረኽቡ ክኢሎም ማለት እዩ። ደቂ ሰባት ዝሓለፈ ፍጻመ ክንዝክር ከለና ነቲ ኣብ ኣእምሮና ዘሎ ተመክሮ ብተገላባጢ ቅደም ተኸተል ዳግማይ ከም እንሃንጾ እቲ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ ኣሎ። ንኣብነት፡ መጀመርታ ንሓንቲ ብሽክለታ ክንርእይ ከለና ፈለማ ንቅርጻ፡ መጠና፡ ሕብራ ዝኣመሰሉ ዝርዝራት ኢና ነስተብህል። ብድሕሪኡ ኣብ ኣእምሮና ብሽክለታ ምዃና ንግንዘብ። ንሓደ ኣቕሓ ክንዝክር ክንፍትን ከለና ግን ብተገላባጢ እዩ። ፈለማ ነታ ብሽክለታ ንዝክር’ሞ ድሕሪኡ፡ ዕድለኛታት እንተኾይንና፡ ንቅርጻ፡ መጠና፡ ሕብራ ዝኣመሰሉ ዝርዝራት ክንዝክር ንኽእል። ሰባት ኣስቤዛ ንምግዛእ ኣብ ዝኸድሉ እዋን ዘድልይዎም ነገራት ንዘይምርሳዕ ዝርዝሮም ክጽሕፉ ምርኣይ ልሙድ እዩ። ግን ኣብ ክንዲ ምጽሓፍ ነቶም ኣቑሑት እንተሰኣሉዎም'ኸ? ኣብ 2018፡ ሓደ ጉጅለ መንእሰያትን ዓበይትን ሰባት ክፈልጥዎም ዝግብኡ ዝርዝር ቃላት ተዋሂብዎም። ፍርቆም ንነፍሲ ወከፍ እቶም ቃላት ክስእሉ ተሓቲቶም። እቶም ዝተረፉ ድማ ነቶም ዝርዝር ክጽሕፉ መምርሒ ተዋሂብዎም። ጸኒሖም እቶም ሰባት ክንደይ ቃላት ክዝክሩ ከም ዝኽእሉ ተፈቲኖም። እቲ ናይ ምስኣል ተግባር ኣዝዩ ለውጢ ኣርእዩ። እቶም ስእሊ ዝሰኣሉ ዓበይቲ ሰባት ከምቶም መንእሰያት ብዙሕ ቃላት ዘኪሮም። ስእሊ ምስኣል፡ ኣብቶም ሕማም ምርሳዕ ዘለዎም ሰባት ከይተረፈ ለውጢ ኣምጺኡ። ሓደ ነገር ክንስእል ከለና ብዛዕብኡ ብዙሕ ዝርዝር ነገራት ክንሓስብ ንግደድ ኢና። እዚ ድማ ንኽንዝክሮ ዝያዳ ተኽእሎ ይህበና። ብርግጽ ዝርዝር ምጽሓፍ’ውን ቁሩብ ይሕግዝ’ዩ። ንኣብነት፡ ዝጸሓፍክምዎ ዝርዝር ኣብ ገዛ ረሲዕኹም ናብ ድኳን እንተኸይድኩም፡ ካብ’ቶም ፈጺሞም ዝርዝር ዘይጸሓፉ ብዝሓሸ ዝያዳ ኣቑሑት ክትዝክሩ ትኽእሉ። ስእሊ ምስኣል ድማ ሓደ ስጉምቲ ዝበለጸ ይኸውን። ስእሊ ኣይንኽእልን ኢልኩም ኣይትሕሰቡ። ጽሬትን ጽባቐን ናይቲ ስእሊ ኣብ ዓቕሚ ምዝካር  ዘምጽኦ ዝኾነ ፍልልይ የለን። ከም ጉያ ዝኣመሰለ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ናይ ምዝካር ክእለት ከማሓይሽ ከም ዝኽእል ካብ ዝፍለጥ ጸኒሑ’ዩ። ስሩዕ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ኣካላት ገለ ውጽኢት ኣለዎ። ብፍላይ ገለ ነገር ክትፈልጡ ምስ እትደልዩ ግን፡ ሽዑ ንሓደ ግዜ ጥራይ ዝግበር ምውስዋስ ኣካላት ብርግጽ ዝሕግዝ ይመስል። እንተወሓደ ንሓጺር እዋን ዝኽረት ዘመሓይሽ እዩ። ኣብ ቅኑዕ ግዜ እንተተጌሩ ግን፡ እቲ ዝኽሪ ናይ ምምሕያሽ ጻዕሪ ዝያዳ ዝሓሸ ክኸውን ከም ዝኽእል መጽናዕትታት ይሕብሩ። ዝርዝር ስእልታት ምስ ገለ ቦታታት ተዛሚዶም ዝተወሃቡ ሰባት፡ ፍርቆም ድሕሪ ኣርባዕተ ሰዓታት ናይ 35 ደቓይቕ ምውስዋስ ኣካላት ክገብሩ መምርሒ ተዋሒቦም። ፍርቆም ድማ ብኡንብኡ ምውስዋስ ኣካላት ክገብሩ ተነጊርዎም። ክሳዕ ክንደይ ከምዝዝክሩ ምስ ተፈተኑ፡ እቶም ድሕሪ ኣርባዕተ ሰዓታት ናይ 35 ደቓይቕ ምውስዋስ ኣካላት ዝገበሩ ዝሓሸ ውጽኢት ኣመዝጊቦም። ኣብ መጻኢ ተመራመርቲ ብልክዕ ምውስዋስ ኣካላት መዓስ ዝያዳ ጠቓሚ ከምዝኾነ ንምርግጋጽ ክሰርሑ’ዮም። እዚ ድማ ከከም’ቲ ክትዝክርዎ ትደልይዎ ነገራት ክፈላለ ይኽእል’ዩ። ብሰንኪ ወቕዒ፡ ብምርሳዕ ዝሽገሩ ሰባት፡ ዝርዝር 15 ቃላት ክዝክሩ ምስተዋሃቦም ድሕሪኡ ካልእ ዕማም ክገብሩ ተነጊርዎም። ድሕሪ 10 ደቓይቕ ክፍተኑ ከለዉ፡ ካብቲ ዝተውሃቦም ዝርዝር ቃላት 14 ሚእታዊ ጥራይ ዘኪሮም። ፍጹም ዋላ ሓንቲ ከይገበሩ ኣብ ጸልማት ክፍሊ ን15 ደቓይቕ ኮፍ ምስ ዝበሉ ግን ውጽኢቶም ብዝድነቕ መልክዑ ናብ 49 ሚእታዊ ደይቡ። ኣብ ሄሪዮት ዋት ዩኒቨርሲቲ ሚካኤላ ደዋር፡ ተመሳሳሊ ሜላ ተጠቒማ ዘካየደቶም መጽናዕትታት፡ ኣብ ጥዑያት ሰባት ገለ ነገር ምስ ተማህሩ ዝወስድዎ ሓጺር ዕረፍቲ ድሕሪ ሰሙን ከይተረፈ ዝሓሸ ክዝክሩ ከም ዝኽእሉ የመልክቱ። እቶም መጽናዕትታት፡ ዋላ’ውን ሓጺር ዕረፍቲ ኣብ ዝኽረት ለውጢ ክህልዎ ከምዝኽእል ይሕብሩ። ንድሕሪት ምኻድ፡ ስእሊ ምስኣል፡ ምውስዋስ ኣካላት ወይ’ውን ዕረፍቲ ምውሳድ እንተዘይመሪጽኩም ድማ ሓጺር ድቃስ ክትድቅሱ ትኽእሉ። ድቃስ ነቲ ዝተማሃርናዮ ሓበሬታ ዳግማይ ብምንቅስቓስ ዝኽርታትና ንምድልዳል ይሕግዝ። እቲ ድቃስ ግድን ለይቲ ክኸውን የብሉን። ኣብ ጀርመን ዝርከቡ ተመራመርቲ፡ ተሳተፍቲ መጽናዕቶም፡ ክሳብ 90 ደቓይቕ ደቂሶም ድሕሪኡ ፊልም ድሕሪ ምርኣዮም ዝያዳ ክዝክሩ ከም ዝኸኣሉ ይሕብሩ። ኣዝዩ ናይ ቀረባ እዋን መጽናዕቲ ድማ እዚ ሜላ ኣብቶም ኣብ ድሕሪ ቀትሪ ብቐጻሊ ሓጺር ድቃስ ናይ ምድቃስ ልምዲ ዘለዎም ሰባት ዝበለጸ ውጽኢታዊ ከምዝኾነ ይሕብር።


"ብሰንኪ ሕብሪ ስነይ: ሕልመይ ተቖጽዩ ተሪፉ"

ኣብ ታንዛንያ ኣሩሻ ፍሎራይድ ዝበዝሖ ማይ ስለዘሎ ሰባት ሕብሪ ኣስናኖም ናብ ቢጫ ናይ ምቕያር ተኽእሎ ኣለዎ። ጃኔት ካብተን ኣስናነን ናብ ቢጫ ዝተቐየረ ደቂ እቲ ዓዲ ኮይና ኣብ ውድድር ጽባቐ ናይ ምስታፍ ሕልማ ተኾሊፉ።


ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ ክሳዕ ክንደይ ሃሳዪ ከምዝኾነ ትፈልጡ ዶ?

ኣብ ዝኾነ ኩነታት ነቲ ዝኸፍአ ከጋጥም ዝኽእል ነገር ምጽባይ ንጥዕናኹም ጎዳኢ እዩ። ብኸመይ ኢና ነዚ መራዚ ኣተሓሳስባ ክነወግድ እንኽእል? ንሓደ እትሓልምዎ ስራሕ ኣመልኪትኩም ኣለኹም ተመሚኹም ንኻልኣይ ዙርያ ቃለ መጠይቕ ተጸዊዕኩም ኣለኹም ንበል። ነቲ በጺሕኩምዎ ዘለኹም ደረጃ ጸምቢልኩም ናብቲ ዝቕጽል ብድሆ ምድላው ዶ ትጅምሩ? ወላስ ብቐጥታ‘ይነጽጉኒ’ዶይዀኑ’ ዝብል ጥርጣረ ወሪሱኩም፣ ንነብስኹም “ነዚ እንተዘይሓሊፈ፡ ጥፉሽ’የ ማለት እዩ” ትብልዋ? ወይ ክኣ፡ ካብ መሓዛኺ መልሲ ትጽበዪ ኣለኺ ንበል። ቀልጢፉ መልሲ እንተዘይልኢኹልኪ፡ ኣብ ክንዲ ኣብ ካልእ ስራሕ ተጸሚዱ ይኸውን ዝብል፡ ከቐይሞ ገይሮም’ዮም ብዛዕባ እትብልዮም መገዲታት ምሕሳብ ትጅምሪ ትዀኒ። ንበል ክኣ፡ ጂኦፖለቲካዊ ፍጻመታት ዘገድሰኩም ሰባት ኢኹም። ካብዚ ብዝብገስ፡ ወትሩ ኣብዛ ዓለም ኲናት ኒኩሌር’ዶ፣ ካልእ ቀታሊ ቫይረስ ወይ ቁጠባዊ ዝሕታለ ክኽሰት ይኽእል እዩ ብዝብል ጭንቂ ንሰዓታት፣ መዓልትን ለይትን ከተውግዑ ተሕልፉዎ። እዚኦም፡ ንርእስኹምን ኣብ ልዕሊ እትፈትዉዎም ሰባትን ከብጽሑዎ ዝኽእሉ ዕንወት ብምሕሳብ ትውጠሩ። ነብስኹም፡ ከምዚ ዓይነት ነገራት ኣብ ዝመላለሶም ሰባት ከም እትስራዕ እንተፈሊጥኩም፡ ኣዕናዊ ሓሳብ [catastrophising] ዘጋድድ ኣእምሮኣዊ ልምዲ ኣለኩም ማለት እዩ። እዚ፡ ሕማቕ ነገር ክኽሰት ተኽእሎ ኣሎ ብምባል፡ ናይ ዝዀነ ነገር ተኽእሎ ኩሉ ኣሉታዊ ሳዕቤን ኣለዎ ኢልካ ምሕሳብ እዩ። “እዚ ዝንቡዕ ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ፡ ንደረጃ ብርትዐ ክትቆጻጸሮም ኣጸገምቲ ዝዀኑ  ስምዒታት ከበርዀም ይኽእል፤ እዚ ክኣ ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት ኣዝዩ ከቢድ’ዩ” ይብል ኣብ ካናዳ ክኢላ ስነ ልቦና ፓትሪክ ኪላን። ስግኣታት ኣዕናዊ ሓሳብ፡ ንስምዒታት ጭንቂ ብምጉላሕ ንጥዕና ኣእምሮ ስግኣት ዝኸውን ሳዕቤን ክህልዎ ከም ዝኽእል ገለ መጽናዕታት ይሕብሩ። እዚ ስምዒት ኣብ ህይወትና ኣብ ዝዀነ እዋን ከጋጥም ዝኽእል እዩ። ግን ክኣ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተፈጥረ ፍርሒ፣ ምስቲ ኣብ ዓለም ዝርአ ዘሎ ፖለቲካውን ቁጠባውን  ዘይምርግጋእ ንርእዮም ዘለና ምዕባለታት ነዚ ከጋድዱዎ ይኽእሉ። ከምዚኦም ዝበሉ ሓደገኛ ስምዒታት ንምስባር ግን፡ ዓቕሚ ተጻዋርነት ምዕባይ የድሊ። ኣብ መጀመርታ መፋርቕ መበል 20 ክፍለ ዘመን፡ ሲግመንድ ፍሮይድ ዘመንጨዎም ትንታነታት ስነ ልቦና፡ ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ንምቅላስ ኣብ ተግባር ይውዕሉ ነይሮም። ስነ ልቦናዊ ጎንጺ ዝፈጥሩ፡ ዝተዓፈኑ ፍርሕን ድልየታትን - መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እዋን ቁልዕነት ዘጋጠሙ ከምኡ’ውን ብተፈጥሮ ዝወረስናዮም- ስለ ዝዀኑ፡ ሙሁራት ነዚኦም ንምውጋድ ብዝብል ስነ ልቦናዊ ማዕዳታት ፍሮይድ ይጥቀሙ ነይሮም። ኣብ መፋርቕ እቲ ክፍለ ዘመን ግን፡ ከም ኤልቤርት ኤሊስን ኣሮን ቤክን ዝበሉ ሰብ ሞያ ስነ ልቦና፡ ሰባት ዘጋጥሞም ጭንቀት ንምፍታሕ ኣማራጺ እዮም ዝበሉዎም መገዲታት ኣተኣታትዮም። ነዚ ድማ፡ ኣብ ክንዲ ዝተቐበሩ ወይ ዝተዓፈኑ ስነ ልቦናዊ ግርጭታት ምፍታሽ፡ ናብ ጭንቀት ከምርሑ ዝኽእሉ ግጉያት ኣተሓሳስባታት ወይ “ዝንቡዕ ግንዛበ” ትኹረት ብምግባር ኣብ ኣተሓሳስባ ንቕሓተ ሕሊና ሰባት ትኹረት ገይሮም። በዚ ኣገባብ፡ ኣዕናዊ ሓሳብ (ካታስትሮፋይዚንግ) ፍርሒ ኣብ ምምዕባል ተራ ከም ዝህልዎ ብምግላጽ፡ እዚ ናይ ግንዛበ ምዝባዕ ዝፈጥሮ ጸገም ምዃኑ ተገሊጹ። ንኣብነት፡ ሓደ ናይ በረራ ፍርሒ ዘለዎ ሰብ፡ ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ንዘጋጥም ንእሽቶ ምንቅጥቃጥ ከም ዓብዪ ምልክት ቴክኒካዊ ጸገም ገይሩ ክትርጉሞ ይኽእል። ክንድኡ ዘየጋንን ዓይነት ሰብ እንተዝኸውን ነይሩ፡ ኣብ ሰራሕተኛታት እቲ በረራ ምስንባድ ዘይምህላው ክርኢ ምኽኣለ። ኣዕናዊ ኣተሓሳስባ ዘለዎ ሰብ ግን እቶም ሰራሕተኛታት’ውን ነቲ ኩነታት ኣቓልቦ ኣይገበርሉን ኢሉ እዩ ዝሓስብ። ስለዚ፡ እቲ ዘይሃድአ ድምጺ ክቕጽል እንከሎ ክመውት እየ ዝብል ነገር ምሕሳብ ይጅምር። እዚ፡ ካልእ ናይ ጭንቀት ምዝባዕ ንክፍጠር ዓብዪ ተራ ከም ዝጻወት መጽናዕታት ይሕብሩ። ንኣብነት ኣብ ስራሕ፡ ነገራት ኣግዚፉ ብኣሉታ ናይ ምሕሳብ ዝንባለ ዘለዎ እሞ ኩሉ ነገር ጥንቅቕ ኣቢሉ ዝሰርሕ ሰራሕተኛ፡ ብንኣሽቱ ጌጋታት’ዩ ዝጉሂ። “ከምዚ ዓይነት ሰብ፡ ‘ካብ ስራሐይ ክስጐግ እየ’፣ ‘ካብ ስራሕ እንተተባሪረ፡ ክጻወሮ ኣይክእልን’ ናብ ዝብል ሓሳባት እዩ ዝኣቱ” ይብል ኪላን። ብተመሳሳሊ፡ እቲ ዘለዎ ፍርሒ እቲ ሰብ ስርሑ ብኣግባቡ ክሰርሓሉ ናብ ዘይኽእል ደረጃ ክብጽሖ ይኽእል እዩ። ናይ ጥዕና ጭንቀት ንዘለዎ ሰብ ድማ፡ ኣብ ሰብነቱ ዘላ ንኡሽቶ ለውጢ ናይ መንሽሮ ምልክት ገይሩ ክርእያ ይገብር። ካልእ ኣብነት ክንህበኩም። ኣብ ቅድሚ ሰብ ደው ኢሉ ምዝራብ ዝርዕድ ሰብ፡ ልቡ ምህራማ ምልክት ከጋጥመኒ ዝኽእል ወቕዒ ልቢ እዩ ኢሉ ይወስዶ። ናይዚ ኣዕናዊ ሓሳብ ውጽኢት ናብ ሙሉእ ሓደጋ ስንባደ ከምርሕ ይኽእል እዩ። “ኣብ ሰብነትካ ንዘጋጥም ለውጥታት ኣዕናዊ ወይ ግጉይ ትርጓመ ምሃብ ፍርሕን ጭንቀትን ክውስኽ እዩ ዝገብር” ይብል  ኣብ ጀርመን ሓኪም ስነ ልቦና ባርናባስ ኦስት። ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ዝተኻየዱ መጽናዕታት፡ ኣዕናዊ ሓሳብ ኣብ ልዕሊ ስነ ኣእምሮኣዊ ጥዕናና ካብ ዝፈጥሮ ጽልዋ ብዝሰገረ ስምዒታት ኣካላዊ ቃንዛ’ውን ከጋድድ ከም ዝኽእል ይሕብሩ። ንኣብነት፡ ሓያል ሕማም ርእሲ ክሕዘኩም እንከሎ ምናልባት መንሽሮ ሓንጐል ኣለኒ ኢልኩም ትሓስቡ። ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ኣብ ሓንጐል ዘሎ ቃንዛ ክውስኽ ብምግባር እቲ ሕማም ርእሲ ንክጋደድን ነዊሕ ንክጸንሕን ከም ዝገብሮ መጽናዕታት የመልክቱ። ሰባት፡ ኣዕናዊ ኣተሓሳስባታት ክመላለሶም ዝገብሩ ብዙሓት ምኽንያታት ኣለው። ስምዒታቶም ብቕልጡፍ ክለዋወጥ ዝገብር ስነ ልቦናዊ ስግኣት (ኒዩሮቲስዝም) - ብኸፊል ጀነቲካዊ’ዩ - ዘለዎም ሰባት ግዳያት እዚ ኣዕናዊ ኣተሓሳስባ ክዀኑ ይኽእሉ። ወትሩ ወለድኻ ናይ ዝዀነ ክስተት ሕማቕ ሳዕቤን ክሻቐሉ እንተርኢኻዮም፡ ንስኻውን ንኣጸጋሚ ኩነታት ብተመሳሳሊ መገዲ ናይ ምርኣይ ተኽእሎኻ ልዑል እዩ። ሕጂ ዘለናሉ ኩነታት’ውን ናይ ባዕሉ ተራ ክጻወት ይኽእል እዩ። ልዑል ናይ ጭንቀት ስምዒታትን ምትእምማን ምስኣንን፡ ንኣሽቱ ምኽንያት ክዀኑ ዝኽእሉ ነገራት ናብ ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ ክወስዱና ከም ዝኽእሉ መርኣያ እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሓደ ወይ ክልተ ዓመታት ኣተሓሳስባኹም ንባይታ ክወርድ እንተተዓዚብኩምዎ፡ ኣጋጣሚ ኣይኰነን፤ ዜናታት ክስታት ዓለም ነቲ ኣዕናዊ ኣተሓሳስባና ከም ዘጋደዱዎ መረጋገጺ’ዩ። ሓደ ሓደ እዋን፡ ብዛዕባ እቶም ክስተታት ኣዕናዊ ሓሳብ ክትሓስቡ ትኽእሉ ኢኹም፤ ንኣብነት ኲናት ዩክሬይን፣ ዓሌታት ኮሮናቫይረስ ወይ ቁጠባዊ ውድቀት። ኣብ ካልእ እዋን ድማ፡ ኣብ ሞንግኦም ዝዀነ ዓይነት ርክብ ከም ዘየሎ መሲሉ ክርኣየኩም ይኽእል። እቲ ናይ ዜናታት ዑደት ደረጃ ጭንቀትካ ስለ ዝውስዀ፡ ዚያዳ ብዛዕባ ውልቃዊ ጸገማትኩም ናብ ምሕሳብ ክትኣትው ትኽእሉ። ኩሉ ግዳይ ኣዕናዊ ሓሳባት ክኸውን ከም ዝኽእል መጽናዕታት ይሕብሩ፤ ነዚ ኽኣ ኣብ ዓለም ዝዝርግሑ ዜናታት ከጋድዱዎ ይኽእሉ። ኣዕናዊ ሓሳባት ምንጩ ብዘየገድስ ክስበር ዝኽእል ማሕለኻ እዩ። ግንዛበ እቲ ኣገዳሲ ዛዕባ ኰይኑ፡ ካብኡ ክትወጽኣሉ ኣብ እትኽል መገዲ ትኹረት ምግባር ይምከር። ንኣብነት፡ ንናይ ስራሕ ቃለ መጠይቕ ኣብ እትኸድሉ እዋን ብቐጥታ ናብ ርእስኹም ዝመጽእ ‘ክወድቕ’የ’ ዝብል እንተዀይኑ፡ ክወድቕ እየ ዘበለካ ምኽንያት እንታይ’ዩ? ብጭቡጥ ኣብ ኢድኩም ዘሎ ጭብጢ ሒዝኩምከ ነቲ ኩነታት ብኸመይ ኢኹም ትትርጉምዎ? እዚ እንተጌርኩም፡ ኣብቲ ቃለ መጠይቕ ዝሓሸ ውጽኢት ንምምጻእ ዘኽእለኩም ነገር ንምግባር ዕድል ክትረኽቡ ኢኹም። ቀቀዲምካ ናብ ግጉይ ድምዳመ ካብ ምኻድ ምቑጣብ ክኣ ሓጋዚ ተራ ኣለዎ።


ኣብ ቻይና፡ ሓድሽ ቫይረስ ከምዝተራእየን 35 ሰባት ከምዝተለኸፉን ይንገር ኣሎ

ተመራመርቲ፡ ነቲ ኣብ ምብራቓዊ ቻይና ዝተራእየን ብዙሓት ሰባት ለኺፉ ዘሎን ካብ እንስሳት ዝመጽእ ሓድሽ ቫይረስ፡ ምክትታል ይገብሩሉ ከምዘለዉ ተሓቢሩ። እቲ 'ላንግያ' [LayV - ለይቪ] ዝብል መጸውዒ ዝተዋህቦ ቫይረስ፡ ሻንዶንግን ሄናንን ኣብ ዝበሃላ ግዝኣታት ኣብ 35 ሕሙማት ተረኺቡ'ሎ። መብዛሕትኦም ድማ ከም ረስኒ፡ ድኻምን ሰዓልን ዝኣመሰሉ ምልክታት ተራእይዎም። ነቲ ቫይረስ ካብ እንስሳት ከምዝተለኽፍዎ ዝግመት ኰይኑ፡ ክሳዕ ሕጂ ግን፡ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ክመሓላልፍ ከምዝኽእል ዝተረጋገጸ ነገር የለን። ተመራመርቲ፡ እቲ ቫይረስ ብቐንዱ ኣብታ 'ሽረው' ብዝብል እትፍለጥ ኣንጭዋ እትመስል እንስሳ ከምዝረኸብዎ ገሊጾም ኣለው። እዚ ርኽበት፡ ኣብ ቻይና፡ ሲንጋፖርን ኣውስትራልያን ዝርከቡ ተመራመርቲ ኣብ ዝጸሓፍዎን ኣብዚ ወርሒ ኣብ 'ኒው ኢንግላንድ ጆርናል ኦፍ ሜዲሲን' ዝተሓተመን ደብዳበ ተጠቒሱ ነይሩ። ኣብ ቤት ትምህርቲ ሕክምና ዱክ-ኤንዩኤስ ሲንጋፖር ዝሰርሕ ዋንግ ሊንፋ ዝተበሃለ ሓደ ካብቶም ተመራመርቲ፡ ብመንግስቲ ቻይና ንዝውነን ግሎባል ታይምስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ዛጊት ሕሙማት 'ለይቪ' ኣብ ዝተረኸቦም ሰባት ዝሰዓበ ሞት ከምዘየለ፡ ከምኡ'ውን ጽኑዕ ሕማም ከምዘይተረኣየን ኣረዲኡ፤ ስለዝዀነ "ምስንባድ ኣየድልን" ኢሉ። ይዅን እምበር ኣብዚ እዋን ዝርከቡ ዘለዉ ብዙሓት ቫይረሳት ንደቂ ሰባት ክለኽፉ ከለዉ ዘይተገመተ ውፅኢት የኸትሉ ስለዘለዉ ሕጂ'ውን ጥንቃቐ ከምዘድሊ ሚስተር ዋንግ ኣተሓሳሲቡ። ቫይረስ ለይቪ ካብተን ዝተመርመራ ሽረው ዝበሃላ እንስሳት ኣብተን 27 ሚእታዊት ከምዝተረኸበ ዝሓበሩ ተመራመርቲ፡ እተን ሞል ምስ እትበሃል እንስሳ ምምስሳል ዘለወን መጥበውቲ፡ "ባህሪያዊ መኽዘን" ናይቲ ቫይረስ ክዀና ከምዝኽእላ ይሕብሩ። ምርመራ ካብ ዝተገበረለን ኣኽላባትን ኣጣልን እውን፡ እተን ኣስታት 5 ሚአታዊት ኣኽላባት ከምኡ'ውን 2 ሚእታዊት ኣጣል እቲ ቫይረስ ተረኺብወን። ማእከል ምቍጽጻር ሕማማት ታይዋን፡ ንምዕባለታት ቫይረስ ለይቪ "ብቐረባ ኣቓልቦ ሂቡ" ይከታተሎ ከምዘሎ ብሰንበት ገሊጹ ነይሩ። እቲ ቫይረስ ካብቶም 'ሄኒፓቫይረስ' ብዝብል ዝፍለጡ ዓሌት ቫይረስ ሓደ ኰይኑ፡ ካብ እንስሳታት ናብ ሰብ ክሓልፍ ዝኽእል ምድብ ዙኖቲክ ቫይረሳት እዩ። ዙኖቲክ ቫይረሳት ኣዝዮም ልሙዳት'ኳ እንተዀኑ ካብ ምጅማር ለበዳ ኮቪድ ጀሚሩ ግን ዝያዳ ኣቓልቦ ዝሰሓቡ እዮም። ማእከል ምቍጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣሜሪካ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ሰባት ካብ ዝረኣዩ ሓደስቲ ዝቕልቀሉ ዘለዉ ኣርባዕተ ተላባዕቲ ሕማማት እቶም ሰለስተ ካብ እንስሳታት ከም ዝመጹ ተመራመርቲ ይግምቱ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዓለም ብሰንኪ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ምዝመዛ እንስሳ ዘገዳምን ለውጢ ክሊማን ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሕማማት ከም እትርኢ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ገለ ዙኖቲክ ቫይረሳት ንደቂ ሰባት ክቐትሉ ይኽእሉ እዮም። እዚኦም ድማ ኣብ ኤስያ ኣብ እንስሳታትን ደቂ ሰባትን በብእዋኑ ዝረአ ቫይረስ ኒፓህ ከምኡ’ውን ኣብ ኣውስትራልያ ንመጀመርያ ግዜ ኣብ ኣፍራስ ዝተረኽበ ቫይረስ ሄንድራ ይርከብዎም። ካልኦት ተዛመድቲ ሄኒፓቫይረሳት እውን ኣብ ሽረው፡ ከምኡ’ውን ኣብ መንካዕን ኣንጭዋን 'ሮደንትስ' ብዝብል ዝፍለጣ እንስሳትን ተረኺቦም እዮም።


ብዛዕባ ኣካላትና ካብ ዝበሃሉ ሓሙሽተ 'ጽዋታት' እንታይ ንፈልጥ?

ቢቢሲ ፊዩቸር ካብ ቅርጺ ‘ቍጽሪ ሸሞንተ’ ኣትሒዙ ብዛዕባ መበቈል "ጡብ ወዲ ተባዕታይ" ኣመልኪቱ ብዛዕባ ኣካላት ወድሰብ ዝበሃል ቅኑዕን ዘይቅኑዕን ዝጸንሐ ጽዋታት፡ ከም ሓዲስ ከም ዝቃነ ገይሩ'ሎ። ረጐድቲ ሰባት ድንጕይ ሜታቦሊዝም ኣለዎም (ውሑድ ካሎሪ ዘቃጽሉ ሰባት፡ ምእንቲ ከይረጕዱ ውሑድ ምግቢ ክምገቡ ኣለዎም።) ካብ ግቡእ ንላዕሊ ዝገዘፈ ሰብነት ዘለዎም ሰባት ዝያዳ ጸዓት ዘህልኹ ዓበይቲ ክፍሊ ኣካላት ኣለዎም። ልክዕ እዩ፡ ጭዋዳታት ካብ ስብሒ ብሰለስተ ዕጽፊ ዝዛይድ ሓይሊ ይጥቀሙ። ዋህዮታት ካልኦት ክፍሊ ኣካላትና ግን ካብዚ ንላዕሊ ይጥቀሙ እዮም። ስቡሓት (ረጐድቲ) ሰባት ምስቶም ቀጠንቲ ክወዳደሩ እንክለዉ ገዘፍቲ ኣካላትን ዝያዳ ዋህዮታትን ኣለዎም። እዚ ማለት ሓፈሻዊ ኣጠቓቕማ ጸዓት ወይ ከኣ ኣብ ዘዕርፉሉ እዋን ዘቃጽልዎ መጠን ካሎሪ ብዙሕ እዩ ማለት እዩ። ምንጪ'ዚ፡ ጆርናል ኦፍ ኑትሪሽን ሳይንስ እዩ። ዓቢይ መቐመጫ ግድን ካብ ዓቢይ ከስዐ ይሓይሽ ማለት ኣይኰነን። ሓደ እዋን ተመራመርቲ ስነፍልጠት ሉል ዝቕርጹ ኣካል ዘለዎም ሰባት፡ ቅርጺ ቱፋሕ ካብ ዘለዎም ሰባት ንላዕሊ ጥዑያት ከምዝዀኑ ይሓስቡ ነይሮም። ከም ቱፋሕ ኣብ ከስዐ ክብደት ዘለኩም ዲኹም ወይስ ከም ሉል ኣብ ታሕተዋይ ክፋል ረጐድቲ ኢኹም? ኣብ ዝሓለፈ እዋናት ልዑል ስብሒ ከብዲ ዘለዎም ሰባት፡ ስብሒ ከብዶም ነድሪ ዘጕህር፡ ጸቕጢ ደም ዘዛይድ ከምኡ'ውን ኢንሱሊን ከም ዝጻወር ዝገብሩ ከሚካላት (ንጥረ-ነገራት) ስለዘመንጩ ንጸቕጢ ደምን ሽኮርያን ዝተቓልዑ ከምዝዀኑ ይሕሰብ ነይሩ። ብኣንጻሩ እቲ ኣብ መቐመጫ ዝርከብ ስብሒ ብተዛማዲ ጽቡቕ ተገይሩ ይርአ ነይሩ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ዴቪስ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ ግን፡ እዚ "ብሉጽ" ስብሒ እዚ እቶም ጐዳእቲ ንጥረ-ነገራት ንኽምንጭዉ ዝገብር ምዃኑ እዩ። ብኻልእ ኣበሃህላ ቅርጺ ኣካላትና ዝዀነ ይዅን ብዘየገድስ ካብ መጠን ንላዕሊ ስብሒ ሳዕቤኑ ሕማቕ ክኸውን ይኽእል እዩ። ብዙሓት ደቀንስትዮ ንገዛእ ርእሰን ቅርጺ "ቍጽሪ ሸሞንተ" ኰይነን ንኽርኣያ ዝፈትዋ'ኳ እንተዀና፡ ብ3D ስካን ኣካላት ዝተገብረ መጽናዕቲ ግን ካብዚ ዝተፈልየ ታሪኽ እዩ ዝነግረና። ኣብ ማንቸስተር ዝነብሩ ተመራመርቲ ነዘን ማሽናት እዚኣተን ተጠቒሞም 240 ብሪጣንያውያን ደቀንስትዮ ስካን ምስ ገበሩ፡ 63 ሚእታዊት ካብዚኣተን ተመሳሳሊ መጠን ደረት፡ ሽምጢን መንኵብን ዘለወን፡ ዳርጋ ርቡዕ ኵርናዕ ኰይነን ተረኺበን። 13 ሚእታዊት ጥራይ "ቍጽሪ ሸሞንተ" ቕርጺ ዘለወን ክዀና እንከለዋ፡ እተን ዝተረፋ ኸኣ 8 ሚእታዊት "ሉል"፡ 7 ሚእታዊት "ማንካ" (ተመሳሳሊ ቅርጺ ደረትን ሽምጢን ዘለወን)፡ 6 ሚእታዊት፡ "ዝተገልበጠ ስሉስ ኩርናዕ" ከምኡ'ውን 3 ሚእታዊት "ስሉስ ኵርናዕ" ቅርጺ ዘለወን እየን። ብዘይካ'ዚ ደቀንስትዮ ብዕድመ እናደፍኣ ክኸዳ እንከለዋ፡ ቅርጺ ርቡዕ ኵርናዕ እናዀና እየን ዝኸዳ፣ 80 ሚእታዊት ልዕሊ 56 ዝዕድሚአን ደቀንስትዮ ኣብዚ ምድብ እዚ ይኣትዋ። ጋይናኮማስትያ ተባሂሉ እውን ዝጽዋዕ “ጡብ ወዲ ተባዕታይ"፡  መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ከብድን መንከስን ዝተሓሓዝ'ኳ እንተዀነ ከምቲ ዝርኣዮ ሉስሉስ ኣይኰነን። መብዛሕትኡ ግዜ'ውን ብሰንኪ ዕቤት ጡብ እዩ ዝመጽእ። ሓደሓደ ግዜ እቶም ካብ መጠን ንላዕሊ ክብደት ዘለዎም ሰብኡት፡ ናይ ኣንስተይቲ ሆርሞን ኦስትሮጅን ስለ ዘፍርዩ እዮም ነዚ ዘማዕብሉ። እዚ ሆርሞን እዚ ኸኣ ንዕቤት ጡብ የነቓቕሕ። ቴስቶስተሮን መብዛሕትኡ ግዜ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ዕብየት ዝዓግት'ኳ እንተዀነ፡ ዕድመ ደቂተባዕትዮ እናወሰኸ ክኸይድ ከሎ መጠን ቴስቶስተሮን ብኣንጻሩ ይንኪ እዩ። ምንጪ፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ብሪጣንያ። ኣብ ጾታዊ ርክብ ስቡሓት ሰብኡት ካብ ቀጠንቲ ንላዕሊ ነዊሕ ይጸንሑ። ዓበይቲ ሰብኡት ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ብሰለስተ ዕጽፊ ዝዛድ ሓይሊ ኣለዎም። ኣብ 200 ሰብኡትመጽናዕቲ ዝገበሩ ቱርካውያን ተመራመርቲ፡ እቶም ዝለዓለ BMIን ጽሩይ ከስዐን ዘለዎም ሰባት፡ ኣብ እዋን ጾታዊ ርክብ ብገምጋም 7.3 ደቒቕ ከም ዝጸንሑ ይገልጹ። እቶም ቀጠንቲ ድማ 2 ደቒቕ ጥራይ እዮም ዝጸንሑ። ቀልጢፎም ድማ ይውድኡ። ከምኡ ዝዀነሉ ምኽንያት መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ክብደት ምስዝተሓሓዝ ናይ ቴስቶሰትሮን ምንካይ ክኸውን ይኽእል እዩ። ይዅን እምበር ዓበይቲ ሰብኡት ንነዊሕ እዋን ዝጸንሑ'ኳ እንተዀኑ ፈለማ ግን ኣብ ምልዕዓል ይጽገሙ እዮም። ካብ መጠን ንላዕሊ ክብደት ምስ ወሲባዊ ድኽመት'ውን ይተሓሓዝ እዩ። እዚ ካብ ኢንተርናሽናል ጆርናል ኦቭ ኢምፖንስ ሪሰርች ዝተረኽበ እዩ።


ኣሜሪካ፡ ኣብ ሚሲሲፒ ሓደገኛ ባክተርያ ተረኺቡ

ኣብ ገማግም ወሽመጥ ሚሲሲፒ ኣብ ሓመድን ማይን ዘይተለምደ ግን ከኣ ሓደገኛ ዓይነት ባክተርያ ከም ዝረኸቡ ሰበ ስልጣን ጥዕና ኣሜሪካ ገሊጾም። እዚ በርክሆልደሪያ ዝበሃል ባክተሪያ ሜሊዮዶሲስ ዝበሃል ከቢድ ሕማም ዘስዕብ እዩ። እቲ ሕማም፡ ምሉእ ጥዕና ኣብ ዘለዎም ሰባት ከቢድ ጸገም ከም ዘየስዕብን ብጸረ ነፍሳት ክፍወስ ዝኽእልን እዩ። ይዅን እምበር ከም ሽኮርያን ከቢድ ሕማም ኵሊትን ዝኣመሰሉ ሕዱር ሕማማት ዘለዎም ሰባት፡ እዚ ሜሊዮዶሲስ ዝተባህለ ሕማም ከጥቅዖም ይኽእል። ኣብዚ እዋን እዚ ሓኻይም ዝሓመመ ሰብ እንተጋጠመ ብዝብል ብንቕሓት ይከታተሉ ኣለው። ማእከል ቍጽጽር ሕማም ኣሜሪካ (CDC) ኣብቲ ከባቢ ዝቕመጡ ነበርቲ፡ ነዞም ዝስዕቡ ምኽሪታት ኣስተብሂሎም ዝያዳ ጥንቃቐ ንኽገብሩ ይላበው፤ "ኣብ ኣሜሪካ፡ ቍጽሪ'ቶም በቲ ሕማም ዝተታሕዙ ሰባት ሒደት ከምዝዀነ ጸብጻባት ይሕብሩ። ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው CDC፡ እቲ ሕማም ሜሊዮዶሲስ ንህዝቢ ሓደጋ ዝዀነሉ ተኽእሎታት ኣዝዩ ትሑት ከምዝዀነ ይኣምን፡” ክብል እቲ ትካል እምነቱ ገሊጹ። ኣብ መላእ ዓለም መብዛሕትኡ ግዜ፡ በቲ ሕማም ዝሓመሙ ሰባት እቶም ባክተርያ ብባህርያዊ መገዲ ኣብ ዝርከበሉ ከም ደቡብን ደቡባዊ ምብራቕን እስያን ሰሜናዊ ኣውስትራልያን ዝኣመሰለ ከባቢ ዝነብሩ ወይ ናብኡ ዝተጓዕዙ ሰባት እዮም። ጠንቂ ሜሊዮዶሲስ ምስ ካብ እቲ ሕማም ዝርከበሎም ሃገራት ዝመጽኡ ዝተበከሉ ንግዳዊ ፍርያት እውን ዝተተሓሓዘ እዩ። ብ2021 ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ኣርባዕተ ግዝኣታት ኣርባዕተ ሰባት ብሰንኪ ናብታ ሃገር ዝኣተወ ዝተበከለ ኣሮማተራፒ ዝበሃል ፈሳሲ ሓሚሞም እዮም። እቲ ኣብ ሚሲሲፒ ዝተገብረ ምርመራ ሓመድ፡ መንቀሊኡ ኣብዚ ቐረባ ዓመታት ክልተ ምስቲ ሕማም ዝርከበሉ ቦታታት ርክብ ዘይብሎም ሰባት ሜሊዮዶሲስ ሓሚሞም ስለ ዝተረኸቡ እዩ። ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝዝርጋሓሉ ኵነታት ኣዝዩ ሳሕቲ እዩ ዘጋጥም። ሰበ ስልጣን ጥዕና፡ ክልቲኦም ዝሓመሙ ሰባት ኣብቲ ዝነብሩሉ ኣባይቲ ከባቢ ናይ ዝርከብ ሓመድን ማይን መርኣያታት ዝመርመሩ ክዀኑ እንከለው፡ እቲ ባክተሪያ ኣብ ሰለስተ መርኣያታት ተረኺቡ እዩ። እቲ ባክተርያ እንተወሓደ ካብ 2020 ኣትሒዙ ኣብቲ ከባቢ ከም ዝነበረ ድማ እቲ ውጽኢት ይሕብር። ሜሊዮዶሲስ ከም ረስኒ፡ ቃንዛ መላግቦ፡ ሕማም ርእሲ ከምኡ'ውን ጸገማት ሳንቡእን ጸገማት ረኽሲ ደምን ዝኣመሰሉ ምልክታት ከስዕብ ይኽእል እዩ።


ኣብ ትግራይ ከቢድ ስግኣት ጥዕና ዝፈጠሩ 3 ተላባዕቲ ሕማማት

ኣብ ትግራይ ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ሰለስተ ሕማማት ማለት ኣንትራክስ፡ ሕማም ዕቡድ ከልብን ዓሶን ኣሰካፊ ኣብ ዝበሃል ደረጃ በጺሖም ምህላዎም ቢሮ ጥዕና 'ቲ ክልል ንቢቢሲ ገሊጹ። ካብቲ ቢሮ ዝተረኽበ ሓበሬታ ከም ዘመልክቶ፡ ነቲ ኲናት ስዒቡ ብሰንኪ ዝተነብረ ዕጽዋ፡ ዋሕዲ መድሃኒትን ምድኻም ኣገልግሎታት ጥዕና 'ቲ ክልል፣ ከምኡ'ውን ምቍራጽ መራኸቢታትን ዋሕዲ ቀረባትን ካልኦት ምስኡ ተኣሳሲሮም ዝማዕበሉ ጸገማትን ጠንቂ ምስፍሕፋሕ እዞም ሕማማት ኰይኖም ኣለው። በዚ መሰረት፡ ቢሮ ጥዕና ትግራይ፡ ነዞም ሰለስተ ሕማማት ዝምልከት ዘቕረቦ ዝርዝር ሓበሬታ ብኸምዚ ዝስዕብ ይቐርብ፤ ኣንትራክስ ኣብ ትግራይ መገረም ብዝብል ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ሓደ ካብቶም ብቕልጡፍ ክትፈልጦምን ንሰብ ሞያ ጥዕና ክትሕብሮምን ዝከኣሉ ሕማማት እዩ። ኣብዚ ዓመት (2022) ኣብ ወረዳ ናዕዴር ዓዴት - ዞባ ማእከል ኣብ ሰሙን 10 ሰባት ከምዝተትሓዙ ዘመልክት ፀብፃብ ዝቐረበ ኰይኑ፤ ካብኡ ንደሓር ድማ ኣብተን ናብ ክልላዊ ኣብያተ ጽሕፈት ጥዕና ጸብጻብ ክልእካ ዝኸኣላ ዝተፈላለያ ወረዳታት ብርክት ዝበለ መልከፍቲ ከምዘጋጠመ ተፈሊጡ። "ብ10 ሰነ 2022 ዓ.ም ኣብ ወረዳ ታሕታይ ቆራሮ ካብ ዝርከባ ጣብያታት ዓዲ-ገሽቲን ዓዲ-ሓበሳይን ከምኡ’ውን ዞባ ሰሜን ምዕራብን  ምብራቕን፡ ሞትን ኣብ ሰብን እንስሳን ዘጋጠመ መልከፍትን" ዝብል እቲ ቢሮ ሓበሬታኡ ይህብ። ነዚ ስዒቡ ድማ ካብ ትካል መግብን ሕርሻን ዓለም (FAO)፡ ቤት ጽሕፈት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን፡ ከምኡ እውን ቢሮ ጥዕና ዝተወደበ ጕጅለ ብ22 ሰነ 2022 ነቲ ኵነታት መርሚሩ ናይ ምክልኻል ስርሓት ክዓምም ተላኢኹ። ሽዑ እቲ ጕጅለ፡ ምስ እንስሳት ምትንኻፍ ካብ ዝነበሮምን ስጋ ዝበልዑን 120 ሰባት፡ እቶም 34 በቲ ሕማም ከምዝተለኸፉ 2 ድማ ከምዝሞቱ ኣረጋጊጹ። ካብ 30 ጥርጡራት እንስሳ ዘቤት እውን [ከብቲ፡ ኣጣልን ኣእዱግን] 23 ሞት ከምዘጋጠመ ተገንዚቡ። "ኣብ ዳህሳሶም ናብ  12 ወረዳታት ክበፅሑ ዝፈተኑ ኰይኖም፡ ኣብ መገዶም ድማ 13 ኣንትራክስ ዝተለኸፉ ሰባት [ሓደ ኣብ ላዕላይ ማይጨው 12 ድማ ካብ ቆላ ተምቤን] ረኺቦም" ይብል ቢሮ ጥዕና ናብ ቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ ሓበሬታ። ብሰንኪ ጸገም መራኸቢ ግን ጕጅለታት ምሕደራ ህጹጽ ረድኤት ህዝባዊ ጥዕና [Public health Emergency Management (PHEM)] ካብ ትካላት ጥዕናን ኵለን ወረዳታትን ምሉእ ጸብጻብ ክረኽባ ኣይከኣላን። ካብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት 2022 ጀሚሩ ኣብ ዞባታት ማእከል፡ ሰሜናዊ ምዕራብ፡ ደቡባዊ ምብራቕን ምብራቕን ብሓፈሻ 116 ብመልከፍቲ ኣንትራክስ ዝተጠርጠሩ ከምኡ'ውን 7 ሞት ከምዝተመዝገበ ጸብጻብ ቢሮ ጥዕና የመልክት። ቅድሚ ኲናት ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ኣገባባት ምክልኻልን ምቍጽጻርን ሕማም ዕቡድ ከልቢ ኣብ ውሽጢ ማሕበረሰብ፡ ጕጅለታት መባእታዊ ክንክን ጥዕና ከምኡ’ውን ሆስፒታላት ትግራይ ተበጻሒ ነይሩ። "ኣብቲ እዋን በቲ ሕማም ናይ ዝተጠርጠሩን ዘጋጠመ ሞትን ዝሕብር ጸብጻብ ካብ ልዕሊ 90 ሚእታዊት ትካላት ጥዕና ይቐርብ ነይሩ። ንኣብነት ኣብ 2019 ብሰንኪ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ዘጋጠመ ልዕሊ 3000 መልከፍትን ሞት 5 ሰባትን ተሰኒዱ ይርከብ" ይብል እቲ ቢሮ ኣብ ሓበሬታኡ። ከም ክታበት ኣኽላባት፡ ምሕደራ ናይ ጐደና ኣኽላባት፡ በቲ ሕማም ንዝተለኸፉ ሰባት ዝግበር ሕክምና፡ ከምኡ’ውን ንቕሓት ህዝቢ ምዕባይ ዝኣመሰሉ ንጥፈታት ብቐጻሊን ዕውት ብዝዀነ መገድን ይፍጸሙ ነይሮም። ክሳብ 2030 ኣብ ዘሎ እዋን ብሕማም ዕቡድ ከልቢ ዘጋጥም ሞት ናብ ባዶ ንምብጻሕ ይስራሕ ከምዝነበረ ቢሮ ጥዕና ክልል ትግራይ የመልክት። "ይዅን እምበር ነቲ ኲናት ስዒቡ ብዝተፈጠረ ቅልውላውን ዘጋጠመ ዕጽዋን፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዘጋጥም መንከስቲ ከልብን ዝኽሰት ሞትን ዝምልከት ፀብፃብ ኣብ ትሕቲ 12 ሚእታዊት ትካላት ጥዕና ትግራይ ጥራሕ ተሓጺሩ ይርከብ። እዚ ድማ ምስቲ ቅድሚ ኲናት ዝነበረ ልዕሊ 90 ሚእታዊት እንትነፃፀር፤ ኣዝዩ ትሑትን ዘይምሉእነትን የመልክት" ክብል ብምንጽጻር ኣቐሚጡ'ሎ። "ኣብዚ እዋን ብዙሓት ወግዓውን ዘይወግዓውን ጸብጻባት መንከስቲ ከልብን ብሰንኩ ዘጋጠሙ ሞትን ናብ ቤት ጽሕፈት ጥዕና ይመፅኡ ኣለዉ” ዝብል ቢሮ ጥዕና ትግራይ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ዝተነበረ ዕጽዋ፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ንኣኽላባት ዝኸውን ክታበት፡ ወናኒ ዘይብሎም ኣኽላባት ንምውጋድ ዝውዕል ‘ስትሪክኒን’ ዝበሃል ከሚካል ከምኡ’ውን ተለኺፎም ንዝሓመሙ ኣባላት ማሕበረሰብ መሐከሚ ዝኸውን መድሃኒት ቀረብ ከምዘየለ ሓቢሩ። ከም ውጽኢቱ ድማ ኣብ 11 ወረዳታት ትግራይ 41 ሰባት ብሰንኪ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ሞይቶም ኣለዉ። ከምኡ’ውን ንዝሓመሙ ሰባት ዝኸውን መድሃኒት  ብዘይምህላዉ ብዙሓት መልከፍቲ ዘጋጠሞም ኣብ ገዛኦም ኰይኖም ባህላዊ ሕክምና ይገብሩ ወይ ናብ ባህላዊ ሓኪም ክኸዱ ይግደዱ። ኣብ ትግራይ፡ ብኸባቢ ኣስታት 75 ሚእታዊት፡ ብመንጽር ህዝቢ ድማ እቲ 70 ሚእታዊት ንሓደጋ ዓሶ ዝተቓልዐ ከም ዝዀነ ጸብጻብ ጥዕና እቲ ክልል የመልክት። ምትሕልላፍ ዓሶ ብግዜን ቦታን ኣዝዩ ይፈላለ እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ዓሶ ኣብ ክልተ ወቕትታት’ዩ ብዝለዓለ ደረጃ ዝርአ። እቲ ብስፍሓት ዝረኣየሉ እዋን ካብ መስከረም –ታሕሳስ ክኸውን እንከሎ፡ ካብ ሚያዝያ-ግንቦት 'ውን ይርአ እዩ። ኣብቲ ክልል ናይ መወዳእታ ለበዳ ካብ መጋቢት ክሳብ ሚያዝያ 2017 [ኣ.ኤ] ኣብ ወረዳ ኣሕፈሮም ዝተመዝገበ እዩ ነይሩ። ንዕኡ ስዒቡ ትግበራ ስትራተጂታት ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማም ዓሶ ብግቡእ ስለዝተፈጸመ ካብቲ እዋን ንደሓር ለበዳ ሕማም ዓሶ ተራእዩ ኣይፈልጥን። ዓሶ ኣብ ትግራይ ሓደ ካብቶም ቀንዲ ጠንቅታት ሕማም እዩ። ንዝሓመሙ ውልቀሰባት ግቡእ ክትትልን ሕክምናን ምግባር ድማ ዝርግሐ እቲ ሕማም ደው ኣብ ምባልን ዝስዕብ ሞት ኣብ ምንካይን እጃም ኣለዎ። ይዅን እምበር ኣብዚ እዋን ብሰንኪ ኲናት ግቡእ ኣገልግሎት ስለዘየለ፡ ቀረባት ሕክምና ብዘይምህላውን ስሩዕ ክትትል ስለዘይግበርን ሰፊሕ ዝርግሐ ሕማም ዓሶን ሞትን ይምዝገብ ኣሎ። ብኣጋኡ ምፍላጥን ሓበሬታ ሕሙማት ምርካብን ነቲ ለብዒ ኣብ ምግታእ ይዅን ህይወት ሰባት ኣብ ምድሓን ወሳኒ ግደ ኣለዎ። ይዅን እምበር ብሰንኪ’ቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ምቍራጽ መራኸቢታት ከምኡ’ውን ዘይምሉእነት ጸብጻባትን፡ ብዛዕባ እቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ወረዳታት ዘሎ ሓቀኛ ሓበሬታ ዝርግሐ ዓሶ ምርካብ ኣጸጋሚ ኰይኑ’ሎ። ካብ ካልኣይ ሰሙን ወርሒ ሰነ 2022 ጀሚሩ ዓሶ ብመልክዕ ለበዳ ይዝርጋሕ ከምዘሎ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ይሕብር። እቲ ለበዳ ድማ ኣብ ቀበሌ ዓዲ ሂደም፡ ነበለት፡ ወርቅኣምባ፡ ወረዳ ቀይሕ ተኽሊ ከምዝዀነ ናብቶም ከባቢታት ዝተዋፈሩ መሻርኽቲ ቢሮ ጥዕና ትግራይ ይገልጹ። ድሕሪ’ቲ ካብ መሻርኽቲ ዝተረኸበጸብጻብ፡ ጕጅለ ክኢላታት ናብቶም ከባቢታት ብምልኣኽ ንዅነታት እቲ ለበዳ ኣጽኒዖም’ዮም። "ንጕዕዞ እቲ ጕጅለ ዘድሊ ነዳድን ፋይናንሳዊ ደገፍን ብቤት ጽሕፈት ውድብ ጥዕና ዓለም ጨንፈር መቐለ ዝተሸፈነ ኰይኑ፡ ብሰንኪ ሕጽረት ነዳድን ግዜን ግን ቀንዲ ጠንቅ እቲ ለበዳ ከለልዩ ኣይከኣሉን። ኣብተን ወረዳታት ክውሰድ ዝነበሮ ግብረ-መልሲ ለበዳ’ውን ብሰንኪ ቀረብ ነዳድን ፋይናንሳዊ ጸገማትን ተደናጒዩ ኣሎ" ይብል እቲ ቢሮ። ክሳብ 23 ሓምለ 2022 ኣብ ዝነበረ እዋን ልዕሊ 10 ወረዳታት ትግራይ ለብዒ ሕማም ዓሶ ከምዝተራእየን ተፈሊጡ’ሎ። እዚ ለብዒ ዝተረኣየለን ከባቢታት ድማ ጸረ-ዓሶ መድሃኒትን ካልኦት ቀረባት ሕክምናን ዘይብለን ብምዃነን ነቲ ኵነታት የጋድዶ። ነቲ ለብዒ ብኣጋ ምቍጽጻር እንተዘይተኻኢሉ ዓሶ ብስፍሓት ዝረኣየሉ እዋን ይመጽእ ብምህላዉ ናብ ብዙሕ ከባቢታት ክዝርጋሕ ከምዝኽእል ቢሮ ጥዕና ትግራይ የተሓሳስብ።


ኣብ ኣፍሪቃ ብህይወት ናይ ምንባር ዕድል ብ10 ዓመት ወሲኹ

ኣብ ኣፍሪቃ ብህይወት ናይ ምጽናሕ ዕድል ካብቲ ዝነበሮ ናይ ዓሰርተ ዓመት ወሰኽ ከምዘርኣየ ተገሊጹ። ኣብቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣብ ኣፍሪቃ ሓደ ሰብ ብማእኸላይ 46 ዓመታት ይነብር ከምዝነበረ ዘመላኸተ ኮይኑ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን እቲ ቁጽሪ ብዓሰርተ ዓመት ወሲኹ ናብ 56 ዓመታት ክብ ከምዝበለ ኣፍሊጡ። ኣብ ኣፍሪቃ ዝሓሸ ኣገልግሎት ጥዕና ብምዝርግሑ እቲ ለውጢ ከምዝተርኣየ ዝገለጸ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እንተኾነ ግን እቲ ለውጢ ምስ ናይ ዓለም ክነጻጸር እንከሎ ኣዝዩ ትሑት ከምዝኾነ ዕላዊ ገይሩ። ብደረጃ ዓለም ሓደ ሰብ ናይ ምንባር ዕድሉ ብማእኸላይ 64 ዓመት ከምዝኾነ ይንገር። ናይ ሓደ ሰብ ብህይወት ናይ ምንባር ተኽእሎ ብዕድመ፣ ጾታን ሃገርን ተገምጊሙ ዝካየድ መጽናዕቲ’ዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም እቲ ሓድሽ ዕላዊ ዝገበሮ መጽናዕቲ ኣብ 47 ሃገራት ኣፍሪቃ ዝተኻየደ ኮይኑ ካብ 2ሽሕ ክሳብ 2019 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ኣብ ዘሎ ግዜ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዝኾነ ተፈሊጡ። እቲ ኣብ ኣፍሪቃ ዝተርኣየ ወሰኽ ብህይወት ናይ ምጽናሕ ተኽእሎ ካብ ካልኦት ክፋላት ዓለም ዝዓበየ ከምዝኾነ ዝሓበረ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እንተኾነ ግን እቲ ዕብየት ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ክጉተት ከምዝኽእል ኣጠንቂቑ።


ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ብኮቪድ ተለኺፉ

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ብኮቪድ-19 ከም ዝተለኸፈን ኣብ ዋይት ሃውስ ርእሰ-ግልላ ጌሩ ከምዘሎን ተገሊጹ። ኣፈኛ ቤት ጽሕፈት ካሪንዣን-ፒየር፡ ምሉእ ክታበት ዝተኸትበን ኣበራታዒ (booster)  እውን ዝወሰደ ወዲ 79 ዓመት ጆ ባይደን "ኣዝዩ ፈኲስ ምልክታት" እንተርየ'ውን ስርሑ ከምዝቕጽል ገሊጻ’ላ። እቲ ብዕድመ ዝደፍአ ፕረዚደንት ፓክስሎቪድ ዝበሃል ጸረ-ቫይረስ መድሓኒት ይወስድ ከምዘሎ'ውን ወሲኻ ሓቢራ። ሚስተር ባይደን "ደሓን" ከም ዝኾነን "ኣብ ስራሕ" እውን ከምዘሎን ኣብ ትዊተር ሓቢሩ። ቀዳመይቲ እመቤት ጂል ባይደን ግና ብኮቪድ ከም ዘይተለኸፈት ገሊጻ’ያ። እቲ ፕረዚደንት ካብ ኮቪድ ናጻ ክሳዕ ዝኸውን ካብ ካልእ ሰብ ተፈልዩ ስራሕቱ ከምዘካይድን ብተሌፎንን ዙምን ኣቢሉ ድማ ኣብ ኣኼባታት ከምዝካፈልን ሚስ ዣን-ፒየር ሓቢራ። ኣብ ዋይት ሃውስ ኣተሓባበሪ ኮቪድ ዶ/ር ኣሺሽ ጂሃ፡ እቲ ፕረዚደንት ብደረቕ ሰዓልን ጸረርታን ከምእተሸገረ ገሊጹ። ዣን-ፒየር፡ ጕጅለ ጥዕና ዋይት ሃውስ ረቡዕ ናብ ማሳቹሰትስ ኣብ ዝተገብረ ምብጻሕ ምስ ሚስተር ባይደን ንዝነበሩ ዅሎም ኣባላት ኮንግረስን መራኸቢ ብዙሓንን ብዛዕባ እቲ ኩነታት ክፈልጡ ከምዝገብሩ ሓቢራ። እቲ ፕረዚደንት "ደሓን ከምዘሎ" ዝገለጸት ቐዳመይቲ እመቤት ሚስስ ባይደን "መደባተይ ክሕሉ እየ። ብመሰረት መምርሒታት ሲዲሲ ማስኬራ ይገብር ኣለኹ" ኢላ። ምክትል ፕረዚደንት ካማላ ሃሪስ ንመሰላት ምንጻል ጥንሲ ኣብ ዝምልከት ጕዳይ ክትሳተፍ ኣብ ሰሜን ካሮሊና ትርከብ። ሚስተር ባይደን ብሰንኪ እቲ ሕማም ሓላፍነቱ ክዋጸእ እንተዘይክኢሉ ሓላፍነታት  እቲ ፕረዚደንት ክወሃባ እዩ። እዚ ኣብ ወርሒ ሕዳር፡ ፕረዚደንት ባይደን ስሩዕ ናይ ጥዕና መርመራ ኣብ ዝግበረሉ ዝነበረ እዋን ሓፈሻዊ መደንዘዚ ምስ ተውሃቦ፡ ንሓጺር እዋን ተጌሩ ዝነበረ እዩ። ሚስተር ባይደን ብኮቪድ ዝተለኸፈ ናይ መጀመርታ ፕረዚደንት ኣይኮነን። እቲ ቕድሚኡ ዝነበረ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ጥቅምቲ 2020 ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ኸሎ በቲ ቫይረስ ድሕሪ ምሕማሙን ናብ ሆስፒታል ከምዝተወስደን ይዝከር። ብመሰረት ሓበሬታ ማእከል ምቍጽጻርን ምክልኻልን ሕማም (ሲዲሲ) ኣብ ኣሜሪካ 89.7 ሚልዮን ሰባት ብኮቪድ ተታሒዞም ነይሮም። ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ድማ ከም ዝሞቱ ይፍለጥ። ብመሰረት ጸብጻብ እቲ ትካል ኣብ ኣሜሪካ ብዝሒ ብኮቪድ ዝልከፉ ሰባት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብ25 ሚእታዊት ወሲኹ ኣሎ።


ጋና ሓደገኛ ተላባዒ ቫይረስ ከምዝረኸበት ኣረጋጊጻ

ጋና፡ ንመጀመርታ ግዜ ማርበርግ ብዝተባህለ ሓደገኛ ተላባዒ ቫይረስ ዝተጠቕዑ ክልተ ሰባት ከምዝረኸበት ኣረጋጊጻ። እዚ ቫይረስ፡ ከም ቫይረስ ኢቦላ ሓያል ሕማም ረኽሲ ዘስዕብ ቫይረስ እዩ። እቲ ሓበሬታ፡ ክልቲኦም ሕሙማት ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ደቡባዊ ዞባ ኣሻንቲ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ከም ዝሞቱ ይገልጽ። እቲ ውጽኢት መርመራኦም፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ'ዚ ብቫይረስ ማርበርግ ከም ዝተጠቕዑ የርኢ። እንደገና'ውን ኣብ ሰኔጋል ኣብ ዝርከብ ላብራቶሪ (ቤተ - ምርምር) ተረጋጊጹ ኣሎ። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዘለዉ ሰበ-ስልጣን ጥዕና፡  ኣብዚ እዋን'ዚ እቲ ቫይረስ ከምዘለዎም ዝተጠርጠሩ 98 ሰባት ከምዝተወሸቡ ይገልጹ። ንቫይረስ ማርበርግ ዝኸውን ሕክምና'ኳ እንተ ዘየለ፡ ሓካይም ግን እዅል ማይ ምስታይን ንዝተወሰነ ምልክታት ክንክን ምግባርን ነቲ ሕሙም ብህይወት ንኽቕጽል ዘለዎ ዕድላት ከም ዘመሓይሾ ይገልጹ። እቲ ቫይረስ ካብ 'ፍሩት ባትስ' ዝበሃላ ዓሌት መንካዕ ናብ ሰባት ይመሓላለፍ፤ ብኣካላዊ ፈሳሲ ድማ ኣብ መንጐ ሰባት ይዝርጋሕ። ከም ሕማም ርእሲ፡ ረስኒ፡ ቃንዛ ጭዋዳታት፡ ደም ዝሓወሰ ተምላስን መድመይቲን ዝኣመሰለ ምልክታት ዘለዎ ከቢድን መብዛሕትኡ ግዜ ሞት ዘስዕብን ሕማም እዩ። ሰበ-ስልጣን፡ ሰባት ካብ በዓትታት ክርሕቁን፡ ዝዀነ ስጋን ስጋ ቅድሚ ምብልዖም ተጠንቂቘም ክኽሽኑን የጠንቅቕዎም ኣለዉ። ኣብ ኣፍሪቃ ኣቐዲሙ ኣብ ኣንጎላ፡ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኬንያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን ኡጋንዳን ሓሓሊፉ ዘጋጠመ ለበዳታትን ሕማማትን ከምዝተራእየ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። ለበዳ ቫይረስ ማርበርግ ንመጀመርታ ግዜ ዘጋጠመ ኣብ 1967 ኣብ ጀርመን እዩ ነይሩ፤ ሸውዓተ ሰባት ድማ ሞቱ። እቲ ቫይረስ ኣብ 2005 ኣብ ኣንጎላ ልዕሊ 200 ሰባት ከምዝቐተለ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር።


ስነኣእምሮኣዊ ምዝባዕ ክልተ ጫፍ ስምዒታት

ኢለኒ ኣብ 10ታት ዕድሚኣ ባሕሪ ሰጊራ፡ ኣብ ሃገረ ፈረንሳ ንኽትመሃር ዕድል ረኺባ። ኣብ ፈረንሳ ዝነብር ኣኮኣ፡ ካብ ስድራቤቱ ሓደ ወሲዱ ከምህር ከምዝደሊ ምስ ተዛረበ፡ ኢለኒ ተመሪጻ። ዘመድ ኣዝማድ ብሃንቀውታ ዝተፀበይዎ ዘሐጕስ ዕድል እዩ ነይሩ። "ምስ ከድኩ ፈተና ሻምናይ ክፍሊ ኣይወሰድኩን። ገና ቘልዓ ስለ ዝነበርኩ ጥራይ ዘይኰነ፡ እቲ ህዝቢ ፈረንሳይኛ ስለዝዛረብ ፈለማ ከቢድ እዩ ነይሩ" ትብል ነቲ ኵነታት ክትዝክር እንከላ። ኣብኡ ንኣርባዕተ ዓመት ተማሂራ። ኢለኒ ንሳን ስድራቤታን ጽኑዓት ሃይማኖተኛታት ከምዝዀኑ እያ ትገልጽ። ብኣገላልጻኣ፡ "ዓቃባውያን" ዝበሃሉ ዓይነት ስድራ እዮም። ኣኮኣ ወጻእተኛ ተመርዕዩ ሓዳር ዝመስረተ ስለዝነበረን፡  ኢኣማኒ [ኤቲስት] ስለዝዀነን፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ኢለኒ ዝወርድ ጸቕጢ ኣጋዲድዎ እዩ። እዚ ባህላዊ ጥሕሰት ኣእምሮ ኢለኒ ምጻር ዝሰኣኖ ከቢድ ጾር ኰነ። በቲ ሓደ ሸነኽ ትምህርቲ፡ በቲ ኻልእ ሸነኽ ግን እቲ ባህላዊ ፍልልያት ሓያሎ ጸቕጢ ፈጢሩላ። ኵሉ ተደማሚሩ ድማ ንሕማም ስለዘቃልዓ፡ ሆስፒታል ኣተወት። ድሕሪ ሰለሰተ ወርሒ ካብ ሆስፒታል ወጺኣ፣ ኣደኣ’ውን ተጸዊዓ መጽኣታ። ገና ጐርዞ ጓል 18ን 19ን ከላ ብስነኣእምሮኣዊ ምዝባዕ ክልተ-ጫፍ ስምዒታት 'ባይፖላር ዲስኦርደር' ከም ዝሓመመት ፈለጠት። ኵነታታ ኣብ ወጻኢ ሃገር ክትጸንሕን ትምህርታ ኽትቅጽልን ኣየኽኣላን፤ ምስ ኣደኣ ናብ ኣዲስ ኣበባ ክትምለስ ከኣ ግድን ነበረ። ብድሕሪኡ ትምህርታ ኣቋሪጻ ንሓደ ዓመት ሕክምናዊ ክትትል እናገበረት ጸንሐት። "ኣብቲ ግዜ ንወጻኢ ሃገር ክትከይድ ዕድል ምርካብ ሎተሪ ከም ምዕዋት እዩ ዝርአ ነይሩ። ነዚ ዕድል እዚ ረኺበ፡ ግን ከኣ ናይ ኣእምሮ ሕምምቲ ኮይነ ክምለስ እንከለኹ እቲ ዝስምዓኒ ጸቕጢ ቀሊል ኣይነበረን። ንዓይ ይዅን ንስድራ ቤተይ ዓቢይ ፀገም ኰይኑ እዩ ዝስምዓኒ ነይሩ፡" ትብል። ንሳ ጥራይ ዘይኰነትስ ኣብ ከባቢኣ ዘለዉ ሰባት'ውን ሓሳብ ይህቡ እዮም። ገሊኦም ኣባላት ስድራቤታ 'እዚ ኣጋጣሚ እዚ እንተ ዝወሃበኒ ነይሩ' ክብሉ ትሰምዕ። ወፃኢ ሃገር ናይ ምኻድ ዕድል ረኺባ ከም ዘይተጠቐመትሉ ተገይራ ክትረአ እንከላ ነቲ ጸቕጢ መሊሱ ኣጋዲድዎ። "መድሃኒት ንሓደ ዓመት ክሳዕ ዝለምድን ክሳዕ ዝሃድእን ካብ ቤት ትምህርቲ ርሒቐ ነይረ።" ድሕሪ ሓደ ዓመት ግን ናብ ቤት ትምህርቲ ተመሊሳ፣ ማትሪክ ወሲዳ ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ውጽኢት ረኺባ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ዝነበራ ጻንሒት እውን ላዕልን ታሕትን ዝበዝሖ እዩ ነይሩ። ፈተና ኣብ ዝህልወሉ እዋናት ጭንቀት ስለዝብርትዓ ትወስዶ ዝነበረት መድሃኒት ይልወጠላ ነይሩ። ሓደ ሓደ ግዜ ድቃስ ይኣብያ፣ ሕጽረት መድሓኒት ኣጋጢሙ መድሃኒት እንተ ተለዊጡላ ኸኣ እቲ ሕማም ከም እንደገና ይልዓል። ብምኽሪ ሰብ ሞያ ሕክምና፣ ብስድራ ቤታ ከምኡ’ውን በቲ እትወስዶ ዝነበረት መድሃኒት ተሓጊዛ ትምህርቲ ቀዳማይ ዲግሪ ወዲኣ። "ኣብ ባንክ እየ ዝሰርሕ ነይረ። ጸኒሐ ግን ሞያ ፋይናንስ ጻውዒተይ ከምዘይኮነ ምስፈለጥኩ ሶሲዮሎጂ ተማሂረ ሞያይ ቀይረ። " ከምኡ እናበለት ከኣ ነቲ ሕማም ለሚዳቶ። ባይፖላር ዲስኦርደር ምልውዋጥ ስምዒታት እዩ። እቲ ሕማም ክልተ ጫፋት ዘለዎ ኰይኑ እቲ ሓደ ሕሉፍ ጭንቀት (depression) እቲ ኻልኣይ ከኣ ሕሉፍ ሓጐስ እዩ። እዚ ሕማም እዚ ዘለዎ ዝዀነ ይዅን ሰብ ኣብ መንጐ ክልተ ጫፍ ስምዒታት ኣቓልቦኡ ይስረቕ። ጭንቀት ክጸዓኖ እንከሎ ካብኡ ንኽወጽእ መድሃኒት ይወሃቦ። ካብቲ ናይ ሓቂ ዓለም ምእንቲ ከይባተኽ ከኣ ካልእ መድሃኒት'ውን ሓዊስካ ከም ዝወስድ ይግበር። ኢለኒ ዝተፈላለየ ዓይነት ሕውስዋስ መድሃኒት ከም ትወስድ እያ እትገልጽ። ሓደ ኣብ ጭንቀት (depression) ዘሎ ሰብ ንነገራት ብኣሉታዊ ሸነኽ ጥራይ ምርኣይ፣ ክንቀሳቐስን ክሰርሕን ዘይምኽኣል፡ ዓቕሚን ድቃስን ምስኣን፣ ሸውሃት ዘይምህላው፣ ዓቕሚ እንተሃለዎ’ውን ምንቅስቓስ ዘይምኽኣል ዝኣመሰሉ ምልክታት የርኢ። እቲ ካልኣይ 'ተርባጽ' ወይ ከኣ (manic) ዝበሃል እዩ። ከምዚ ዝበለ ስምዒታዊ ስቓይ ዘለዎ ሰብ ኣዝዩ ሓያል ሓይሊ ኣለዎ። ኣይድቅስን እዩ። ዝተጋነነ ዓቢይ ርእሰ-ተኣማንነት ይህልዎ። ኢለኒ "ንርእሰይ ካብ ፈጣሪ ፍሉይ መዝነት እተዋህቦ ሰብ ገይረ እየ ዝርእያ። ብዙሕ ሓጐስ ይስምዓኒ። ምስ ሰብ ክዘራረብን ክመያየጥን ዓቕሚ ኣለኒ፡" ትብል። ካልእ ግዜ ክትሰርሖ ዘይትደፍር ነገር ሽዑ ከምትሰርሖን ገንዘብ ከምተባኽንን ትገልጽ። "ኵሉ ግዜ ንዅሉ ሰብ ምሃብ እዩ። . . .ርቡጽ ሓጐስ ምስ ረኸብኩ ኣብ ካልእ እዋን ከኣ ናብ ስንጭሮ ጭንቀት ዝኣተኹ ኰይኑ ይስምዓኒ።" ኣብ ሓደ ክልተ ስምዒታዊ መዳይ ዝጠሓለ ሰብ ዝወሃቡ ሕውስዋስ መድሃኒት ጠባዮም ንኸተዓራርዩ ይሕግዞም እዩ። ኢለኒ ናብ ጭንቀት ክትኣቱ ከላ ስራሕ ምስራሕ ዘይእምኽኣልን ኣትኵሮ ምስኣንን የፀግማ ከምዝነበረ ትዛረብ። ካብ ስምዒታ ንኽትላቐቕ ዘኽእላ መድሃኒት ጥራይ ዘይኰነስ ምኽሪ ሰብ ሞያ ሕክምና'ውን ንኽትሃድእ ከም ዝሕግዛ ትገልጽ። መንቀሊ እዚ ምዝባዕ ስምዒታት እንታይ ከምዝኾነ ዛጊት ኣይተረጋገጸን። ኰይኑ ግን፡ ኣብ ኣባላት ስድራ በዚ ሕማም ዝተጠቕዐ ሰብ እንተሃልዩ፡ እቶም ካልኦት ኣባላት'ውን በዚ ሕማም ክጥቅዑ ዘሎ ዕድል ልዑል ከምዝዀን ሰብ ሞያ ሕክምና ይገልጹ። ኣብ ብዙሓት ሰባት ዘጋጥም፡ ዕድመኦም ልዕል ምስበለ ክኸውን እንከሎ፡ ከም ኢለኒ ኣብ ግዜ ንእስነቶም ዘጋጥሞም'ውን ኣለዉ። ጠንቂ ናይዚ ኣብ ንእስነት ዘጋጥም ተርእዮ'ዚ ሕማም፡ ሰባት ሃንደበት መስመር ሂወቶም ክቕየር እንከሎ፣ ካብ ስድራ ቤት ምርሓቕ ከምኡ’ውን ካብ ትፈትዎ ሰብ ምፍልላይ ወይ ትፈትዎ ሰብ ክመውት እንከሎ ክኸውን ይኽእል። ኢለኒ ከምእትብሎ ምዝባዕ ስምዒታት ዘለዎ ሰብ ዘርእዮም ምልክታት ክልተ ጫፋት እዩ። ምስቲ ሕማም ነዊሕ ስለዝጸንሐት ነቶም ምልክታት ኣቐዲማ ክትፈልጦም ከምትኽእል ትዛረብ። "ናብ ጭንቀት ዝኣቱ ክመስለኒ ከሎ ጽቡቕ ገይረ እድቅስ። ሽዑ ንሽዑ ስምዒተይ ይለዋወጥ። ካልእ ግዜ ንዘሐጉሰኒ ነገር ሽዑ ስምዒት ኣይህልወንን። ከምዚ ዓይነት ስምዒት ክስማዓኒ እንከሎ ናብ ጭንቀት ይኣቱ ከምዘለኹ ይርድኣኒ።” ንሳ ጥራይ ዘይኮነትስ ስድራ ቤታ’ውን ነቶም ምልክታት ክርእዩ ከለዉ መድሃኒት ምውሳዳን ዘይምውሳዳን ይሓትዋ እዮም። “ንእሽተይ ስምዒት ለውጢ ከርኢ እንከለኹ እቶም መድሃኒታት ስምዒተይ ከስተኻኽል ይሕግዙኒ” ትብል። “እቲ ካልእ ጫፍ ስምዒት ከኣ ከይደቀስኩ እንተተሪፈ፡ ኣእምሮይ ብጣዕሚ ንቝሕ ይኸውን፣ ካልእ ግዜ ዘይደፍሮ ሰብ ብድፍረት ከዛርብ እንተጀሚረ፡ ምስ ኣተሓሕዛ ገንዘብ ዝተኣሳሰር ካልእ ግዜ ዘይገብሮ ነገር እንተገይረ፡ ብህፁፅ ናብ ሕክምና እየ ዝኸይድ።” እዚ ሕማም ካብ ዝዀነ ይዅን ንላዕሊ ርእስኻ ምግታእን ርእስኻ ምግሳጽን ዝሓትት ከምዝዀነ ኢለኒ ትገልፅ። "ህድእ ዝበለ ሂወት ንምምራሕ ምትዕርራይ ይሓትት እዩ" ትብል። ብዙሕ ሓጐስ ኣብ ዘለዎ ወይ እቲ ስምዒት ኣብ ዘለዓዕል ቦታ ክጸንሕ ኣይግብኣንን እዩ።" "ናብ ዝያዳ ሓጐስ ዝኸይድ እንተሃልየ፡ ከቋርፆ ዘለኒ ርክባት ማሕበረሰብ ኣለዉ ማለት እዩ። ርእሰይ ክገትእ ኣለኒ፡" ትብል። ኢለኒ ቅድሚ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ምስራሕን ኣቓልቦ ምግባርን ከም ዝኣበያ ትዝክር። ሽዑ ነቲ ጭንቀት ዝቕንስ መድሃኒት ተዋሂብዋ። "ነዚ መድሃኒት እዚ ብግቡእ እንተ ዘይተቘፃፂርናዮ ናብ ዘይተደልየን ብዙሕ ሓጐስ ናይ ምውሳድ ተኽእሎ ኣለዎ። ስለዚ ንእኡ ዝገትእ መድሃኒት ብሓባር ክወስድ ኣለኒ።" “ብተወሳኺ ሙድ ስታቢላይዘር [ስምዒት ዘረጋግእ] እውን ይወስድ” ትብል። እዞም መድሃኒታት ብሓደ ግዜ ምውሳድ ከም ዝኸብድን ሓደ ሓደ ግዜ ኣየናይ መድሃኒት ክትወስድ ከምዘለዋን ምፍላይ ከምዝሓትት ኢለኒ ትገልጽ። ዝሰማምዓ መድሃኒት ክሳብ ትረክብ ካልእ ምፍታን ከምዘሎ'ውን ትሕብር። ኢለኒ ሕማማ ክለዓላ እንከሎ ስድራ ቤታ ኣብ ጐድና ከምዝዀኑ ትገልጽ። ብፍላይ ምስተመርዓወት ንሰለስተ ዓመት ዝኣክል ከምዘይሓመመት ትዛረብ። ስድራ ቤታ ምልውዋጥ ስምዒት ክህልዋ ከሎ ስለዝፈለጡ ሕክምና ንኽትረክብ ወይ መድሃኒት ንኽትወስድ የዘኻኸርዋ እዮም። ሓደሓደ ግዜ ብፍላይ ሕሙማት ኣብ ዘይክውንነታዊ ስምዒታት ክኣትዉ እንከለዉ፡ ድምጺ ወይ ብሕታዊ ዝርርብ ክህሉ ስለዝኽእል ነዚ ፈልዩ ዝርዳእ እቲ ስድራ ቤት እዩ። ጭንቀት እንተዀይኑ እቲ ዝሓመመ ሰብ ባዕሉ ክፈልጦ ይኽእል እዩ። ሓደ ባይፖላር ዲስኦርደር ጸገም ዘለዎ ሰብ፡ ብዘይ ቈየቛ ሰላም ዘለዎ ህይወት ክነብር ምግባር ኣገዳሲ እዩ። "ብዙሕ ተጠቒመ እየ፣ ድሕሪ ምምርዓወይ ከኣ ንሰለስተ ዓመት ብዘይ ዝዀነ ምልክት እየ ዝነብር ዘለኹ" ክትብል ደገፍ ስድራ ቤት ኣገዳሲ ምዃኑ ትገልጽ። ኢለኒ ንሓያሎ ዓመታት ኣእምሮኣዊ ጥዕና ድሕሪ ምርካባ፡ ማሕበር ተጠቀምቲ ኣገልግሎት ኣእምሮኣዊ ጥዕና መስሪታ እያ። እዚ ማሕበር፡ ንተጠቀምቲ ኣገልግሎት ኣእምሮኣዊ ጥዕና ብስሩዕ ኣባልነት ዝመዝገበ እዩ። ስድራቤታት ሕሙማት ከኣ ናይ ክብሪ ኣባል ክዀኑ ከምዝኽእሉ ትገልጽ። እቶም ኣባላት በብ 15 መዓልቲ ቀዳም-ቀዳም እናተራኸቡ ተመኵሮ ይለዋወጡ። እቲ ዘተ ምስ መድሃኒት ብዘይ ፀገም፡ ምስ ስድራቤት ብዘይ ብድሆታት፡ ኣብ ስራሕ ቦታ ብዘይ ዕንቅፋት ክካየድ ይኽእል። ኣብ ህይወቶም ተመሳሳሊ ተመኵሮ ዘለዎም ሰባት ብዛዕባ ተመሳሳሊ ጸገማት ጥዕናን እቲ ዝሰገርዎ ኣሳልጦን ብዝምልከት ይዛተዩ። ብዛዕባ'ዚ ሕማም ንሓኪምን ንስድራ ቤትን ምንጋር ከፍርሕ ዝኽእል'ኳ እንተዀነ፡ ተመሳሳሊ ጸገም ጥዕና ንዘለዎም ሰባት ምዝርራብ ግን ዓቢይ ዕረፍቲ ከምዘምፅእ ኢለኒ ትገልፅ። ንሳ፡ እቲ ቀንዲ ብድሆ ካብ ሕብረተሰብን ስድራቤትን ዝመጽእ ኣድልዎ ከምዝኾነ፡ እዚ ድማ ናብ ሕክምና ንምኻድ ጸገም ከምዝፈጥርን ተብርህ። ነዚ ኣድልዎን ምግላልን ጥሒሱ ናብቲ ማሕበር ዝመጽእ ሰብ ውሑድ ከምዝዀነ ድማ ትዛረብ።


ዘይጸረየ ኣስናን ጠንቂ ሕዱር ሕማማት ምዃኑ ትፈልጡ'ዶ?

ምጽራይ ኣስናን፡ ብሕዱር ሕማም ንኸይንጥቃዕ ከምኡ'ውን ጥዕና ኣስናንናን ግርጻንናን ንኽሕሎ ይሕግዝ። መብዛሕትና ግን፡ ኣስናንና ነጽርየሉ መገዲ ቅኑዕ ኣይኰነን። መብዛሕትና፡ ምጽራይ ኣስናን ካብ እዋን ቍልዕነትና ጀሚርና'ኳ እንተ ለመድናዮ፡ ምስ ዓበና እውን በቲ ቕኑዕ ኣገባቡ ኣይንገብሮን። ኣብ ብሪጣንያ፡ ዩኒቨርሲቲ በርሚንግሃም በዓልቲ ሞያ ጽገናዊ ሕክምና ስኒ ጆሰፊን ሂርሽፌልድ፡ "ካብ ሓኪም ስኒ ወይ ሓኪም ጽሬት ኣስናን ወግዓዊ መምርሒ ዘይረኸበ ዝዀነ ይዅን ሰብ፡ ግጉይ ኣጸራርያ እዩ ዝኽተል። ካብ ተመኵሮይ ከም ዝረኣኽዎ እዚ ኣብ ዝዀነ ይዅን ሃገር ዘጋጥም እዩ፡" ትብል። ኣስናንና ብኸመይ ክነጽሪ ከም ዘለና ዝገልጽ ዝተፈላለየ ሓበሬታ ስለ ዘሎ፡ እዚ ዝገርም ኣይኰነን። ሓደ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ እንተወሓደ፡ 66 ዝተፈላለየን ሓደሓደ ግዜ ኸኣ ንሓድሕዱ ዝጋጮን ምኽሪ ክኢላታት ኣሎ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ትካል ጥዕና ኣፍ ብሪጣንያ ናይጀል ካርተር፡ እዚ "ንሰባት ኣዝዩ ዘደናግር ኰይኑ ይስምዓኒ" ይብል። እሞ ደኣ መብዛሕትና እንታይ ኢና እንጋገ ዘለና? ብኸመይ ከ ከነዐርዮ ንኽእል? ሂርሽፌልድ፡ "መብዛሕትኦም ሕሙማት እቲ ክገብርዎ ዘለዎም ነገር፡ ተረፍ መግቢ ምውጋድ ምዃኑ ይርድኦም እዩ" ትብል። "ባክተርያ ካብ ኣስናን ክወጽእ ምግባር ዝያዳ ኣገዳሲ እዩ።" እዞም ባክተርያ እዚኣቶም ይዅኑ ካልኦት ደቀቕቲ ታህዋስያን፡ ኣብ ውሽጢ ኣፍ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ይዓብዩ'ሞ መጣግ ረቂቕ ሽፋን (ባዮፊልም) የቝሙ። እዚ ምስ ኣስናንና ዝጣበቕ ቀጢንን ድልዱልን ቀጸላ 'ሓንጋ' ኰይኑ፡ ባክተርያን ካልኦት ደቀቕቲ ተህዋስያንን ዝሕዝ እዩ። እዚ ኣስታት 700 ዝተፈላለዩ ዓይነታት ባክተርያ ክሕዝ ዝኽእል ሓንጋ፡ ብቐሊሉ ክጸሪ ከምዘይክእል ሂርሽፌልድ ተረድእ። እዚ ባዮፊልም ብቐንዱ ክለግስ ዘለዎ ካብ ኣስናን ዘይኰነስ ካብ መስመር ግርጻን እዩ። ኣብዚ ቦታ እዚ ኸኣ እዮም ደቀቕቲ ታህዋስያን ናብ ኣካል እቲ ግርጻን ሰሊኾም ብምእታው፡ ነድርን ሕማም ግርጻንን ዘስዕቡ። "ኣስናንና ምጽራይ" ዝብል ሓሳብ ግጉይ እዩ። ኣስናንና ዘይኰነስ ግርጻንና ኢና ክነጽሪ ዘለና። ድሕሪኡ ኣስናንና ብቕጽበት እዩ ዝጸሪ" ትብል ሂርሽፌልድ። ሓደ ካብቲ ንባዮፊልም ንምጽራይ ዝሕግዝ ውጽኢታዊ መገዲ፡ "ዝተመሓየሸ ባስ ቴክኒክ" ተባሂሉ ዝፍለየጥ እዩ። እዚ ኸኣ ካብቲ መብዛሕትና ንነዊሕ ግዜ ክንጥቀመሉ ዝጸናሕና ኣገባብ ዝለዓለ ብልሓት ዝጠልብ እዩ። እቲ "ዝተመሓየሸ ሜላ ባስ" ነቲ ብራሽ ኣብ ጽፍሒ ስኒ 45 ዲግሪ ኵርናዕ ምግባር ዘጠቓልል እዩ። ነቲ ታሕተዋይ ምንጋጋ ንታሕቲ ጌርካ፡ ነቲ ላዕለዋይ ድማ ንላዕሊ ገጽ ብምግባር፡ ኣብ ትሕቲ ግርጻን ዘሎ ጠበቕ ንምእታው ማለት እዩ። ድሕሪኡ ኣብቲ መስመር ግርጻን ንእሽቶ ምንቅስቓስ ንቕድሚትን ንድሕሪትን ንገብር። እቲ ነጽርየሉ ጸቕጢ ካብ 150-400 ግራም ንላዕሊ ክኸውን ከምዘይብሉ ሂርሽፌልድ ትገልጽ። ኣመና ኣትሪርና እንተጽሪና ብፍላይ ከኣ ተሪር ብራሽ እንተተጠቒምና ኣብ ግርጻን ቁስልን በሰላን ከስዕብ ይኽእል እዩ። እንተቘሲሉ ድማ እቶም ባክተርያ ናብ ሰራውር ደም ንኽኣትዉ ዕድል ይፈጥረሎም። ነቲ ብራሽ ኣብ ልዕሊ እቲ ላዕለዋይ ሽፋን ስኒ፡ ኢናመል፡ ጸቕጢ ገይርካ ምጽራይ ምስ ግዜ ሳዕቤናት ክህልዎ ይኽእል እዩ። እቶም ብናይ ኢድ ብራሽ ዝጥቀሙ ሰባት፡ ካብቶም ብኤሌክትሪክ ዝሰርሕ ብራሽ ዝጥቀሙ ንላዕሊ ጸቕጢ ይገብሩ፣ ምኽንያቱ እቲ ብኤሌትሪክ ዝሰርሕ ብራሽ ልዑል ጸቕጢ ምስ እትገብር መጠንቀቕታ ይህብ እዩ። ዝተፈላለዩ ማሕበራት ስኒ፡ ኣብ ሓደ እዋን እንተ ወሓደ ንኽልተ ደቒቕ ዝኣክል፡ ኣብ መዓልቲ ክልተ ሳዕ ክነጽሪ ከምዘለና ይላበዉ። እቲ ጸገም ግን መብዛሕትና ክልተ ደቒቕ ኣብ ምግማት ጸገም ኣለና። ዝተፈላለየ መጽናዕትታት ገምጋም ንውሓት እቲ ነጽርየሉ ግዜ ካብ 33 ካልኢት ክሳዕ 97 ካልኢት ከምዝፈላለ ይሕብሩ። 25 ሚእታዊት ዝዀኑ ሰባት ጥራይ ግቡእ ጸቕጥን ምንቅስቓስን ጌሮም ኣስናኖም ከምዘጽርዩ መጽናዕቲ ፕሮፌሰር ካሮሊና ጋንስ ይገልጽ። እንተዀነ፡ ነዚ መፍትሒ ቐሊል እዩ። ኣብ ሞባይልና ዝርከብ መቝጸሪ ግዜ ክንጥቀም ንኽእል ኢና። ኣብ ከም ኣሜሪካ፡ ብሪጣንያን ኣውስትራልያን ዝኣመሰላ ሃገራት ኣብ መዓልቲ ክልተ ሳዕ ኣስናንና ክነጽሪ ከምዘለና ይንገር። ይዅን እምበር ማሕበር ስኒ ህንዲ ሰለስተ ሳዕ (እንተላይ ድሕሪ ምሳሕ) ምጽራይ ጠቓሚ ክኸውን ከም ዝኽእል ይመክር። ከቢድ ጸገማት ጥዕና ኣፍ ዘይብሎም ሰባት፡ ካብዚ ዝተጠቕሰ ግዜ ንላዕሊ ምጽራይ ዋላ ሓንቲ ረብሓ የብሉን። ሂርሽፌልድ፡ "ኣብ መዓልቲ ካብ ክልተ ሳዕ ንላዕሊ ምሕጻብ'ውን ጐዳኢ ክኸውን ይኽእል እዩ" ትብል። ኣብ ርእሲኡ፡ "ምግቢ ብቐሊሉ ክቕርቅር ዝኽእል መላግቦ ስኒ 'ብረይስ' ዝገበሩ ሰባት፡ ድሕሪ ነፍሲ ወከፍ ምግቢ ስኖም እንተጽረዩ ዝሓሸ እዩ" ኢላ። ካርተር ብወገኑ፡ "ኣብ መዓልቲ ሓንሳእ ምሉእ ብምሉእ እንተጽሪና እዅል ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ከመይሲ ስኒ ዘመሽምሽ ኰነ ኣብ ግርጻን ጸገም ዘምጽእ እቲ ኣብ ኣስናንና ነዊሕ ዝጸንሐ ባዮፊልም እዩ። ዋላ ሓደ ካባና ግን 100% ኣየጽርን እዩ። ክልተ ሳዕ እንተጽሪና ነቲ ኣብ መጀመርታ ዘምለጠና ክነጽርዮ ንኽእል፣ ስለዚ ኣብ ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ ንዅሉ ነገር ነጽርዮ ኣለና ማለት እዩ፡" ይብል። ብዙሓት ሰባት፡ ካብ ኣፍረይቲ ሳምና ስኒ ኣትሒዝካ ክሳዕ ሆስፒታላት ስኒ፡ ቅድሚ ቝርሲ ኣስናንና ምሕጻብ ዝሓሸ ከምዝኾነ ይጣበቑ ። እዚ ግን ክሳዕ ሕጂ ዘካትዕ ዘሎ ዛዕባ እዩ። ሂርሽፌልድ "ንጹር ዝዀነ ሓሳብ የለን" ትብል። "እንተዀነ ብዙሓት ሓካይም ስኒ፡ ነቲ ባዮፊልም ጥራይ ዘይኰነስ ካብቲ ቍርሲ ኣብ ኣስናንና ንዝተረፈ መግቢ እውን ስለ ዘልግሶ ድሕሪ ምግቢ ንኸጽርዩ ይምሕጸኑ።" ቅድሚ ቍርሲ ወይ ድሕሪ ቍርሲ ዝሓሸ ዝኸውን ኣብቲ ንበልዖ ነገራትን መዓስ ከምንበልዖን ዝምርኰስ ይኸውን። ምኽንያቱ ባዮፊልም ንኽዓቢ ዘድልይዎ ክልተ ነገራት፡ ደቀቕቲ ታህዋስያንን ንሶም ዝበልዕዎ ምግብን እዮም። "ብዘይ ባክተሪያ ወይ ብዘይ ምግቢ ጕድጓድ ኣስናን ኣይፍጠርን፡" ትብል ሂርሽፌልድ። "ቅድሚ ቍርሲ ነቶም ባክተርያ ኣጸቢቕና እንተጽሪናዮም ክንደይ ሽኮር ከም ዝበላዕና ኣየገድሰን እዩ። ከብኵዕዎ ዝኽእሉ ባክተርያ እንተ ዘየልዮም ጽቡቕ እዩ።" እንተዀነ፡ ብፍላይ መብዛሕትኦም ሰባት ትሑት ልምዲ ምጽራይ ስለ ዘለዎም፡ ቅድሚ ቍርሲ ኣብ ሓደ እዋን ነቲ ባዮፊልም 100% ከምዝጸርግዎ ርግጸኛታት ክንከውን ኣይንኽእልን ኢና። ብተመሳሳሊ ድሕሪ ቍርሲ ምሕጻብ ውጽኢታዊ ክኸውን ይኽእል እዩ። "ኣብ ልዕሊ እቶም ባክተርያ ዝርከብ ሽኮር እንተ ሓጺብናዮ፡ እዚ እውን ጽቡቕ እዩ፡" ትብል ሂርሽፌልድ። ይዅን እምበር ድሕሪ ቍርሲ ምጽራይ ጐድናዊ ሳዕቤኑ ምስተመገብና ንኣስታት 60 ደቒቕ ክንጸንሕ ስለዘለና እዩ። ምኽንያቱ ኣብ መግቢ ዝርከብ ኣሲድ ንኣስናን ንግዜኡ ተቓላዒ ይገብሮ እዩ። "ኣሲድ፡ ንቐጸላ ኣስናን ኢናመል የጥቅዖን ንእተወሰነ ግዜ ድማ የለስልሶን። እዚ ኸኣ ንገለ ካብቲ ቐንዲ ኣካል ኢናመል - ካልስየምን ፎስፌትን የጥፍኦ፣ ኰይኑ ግን ድሕሪ ዝተወሰነ ሰዓት ካብ ጥፍጣፍ ብዝርከብ ማዕድናት ይትካእ እዩ። ስለዚ፡ እዚ ክሳዕ ዝትካእ እንተ ዘይተጸቢና እቲ ዝባደመ ዝባን ስኒ ብቐሊሉ ኽጕዳእ ይኽእል እዩ" ብምባል ሂርሽፌልድ ተረድእ። ካብ ናይ ንጉሆ ንላዕሊ፡ ዝያዳ ተመራጺ እቲ ናይ ምሸት እዩ - ቅድሚ ምድቃስና ወትሩ ናይ መወዳእታ ነገር ክኸውን ዘለዎ ኣስናንና ምጽራይ እዩ። ሂርሽፌልድ ከም ትብሎ፡ ኣብ ዕዳጋታት፡ ንስኒ ዝጐድኡ ብራሻትን ሳምናታት ስንን ኣለዉ። መብዛሕትኡ ግዜ ነቲ "መጻዕደዊ" ዝበሃል ሳምና ስኒ ምስ ተሪር ብራሽ እንተተጠቒምና ውጽኢቱ ኣብ ስንና ዝበጽሕ ጉድኣት እዩ። "እዚ ቀስ እናበለ ድሕሪ ዓሰርተታት ዓመታት ዝኽሰት እዩ። ድሕሪ ግዜ እቲ ኣስናን ብሙቐት ክጕዳእ ወይ ክጕድጕድ ይኽእል፡" ትብል ሂርሽፌልድ። ንኣባጽሕ፡ ማእከላይ ትሪ ዘለዎ ብራሽ ዝበለጸ ይኸውን። ሳምና ስኒ ከኣ መጻዕደዊ ዘይበሉ እንተኾነ ይሓይሽ። ሂርሽፌልድ ከም ትብሎ፡ ንነፍሲ ወከፍ ኣስናን ብዝያዳ ክቈጻጸሮ ዝኽእል ንእሽቶ ርእሲ ዘለዎ ብራሽ ዝሓሸ'ዩ፣ ከይኣረገ ከሎ ድማ ክትካእ ኣለዎ። እቲ ኣብ መላእ ኣፍሪቃ፡ ማእከላይ ምብራቕን ደቡብ እስያን ብብዝሒ ዝዝውተር መዎጽ፡ ነቲ ባዮፊልም ኣብ ምውጋድን ጐዳጕዲ ኣብ ምክልኻልን እውን ውጽኢታዊ እዩ። እንተዀነ ብግቡእ ክንጥቀመሉ ይግባእ። ብኤሌክትሪክ ዝሰርሕ ብራሽ ክቡር እንተዀነ እውን ዝበለጸን ውጽኢታውን እዩ። ‘ፍሎስ’ ኣብ መንጎ ኣስናን ንዘሎ ምግቢ ንምጽራይ ዘገልግል ረቂቕ ፈትሊ እዩ። እዚ ፈትሊ ተጠቒምካ ኣስናን ምጽራይ ዘለዎ ውጽኢታዊነት ብዝምልከት ዝተፈላለየ ምጕት ኣሎ። እዚ ምስ ብራሽ ብሓባር ምጥቃም ከም ኣማራጺ ዝርእይዎ እውን ኣለዉ። ሰባት ግን ኣስናኖም ንምጽራይ ኣየናይ መገዲ እንተተጠቐሙ ከምዝሕሾም ንምፍላጥ፡ ኵነታትን ጥዕናን ኣስናኖም ይውስኖ። ዝሓሸ ዝኸውን ድማ ሓኪም ስኒ ምውካስ እዩ። ጕርጓሕ ስኒ ካብ ዝከላኸሉ ክሳዕ ዘጻዕድዉ ብርክት ዝበሉ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ሳምና ስኒ ኣለዉ። እንተዀነ ዋጋኦም ዝኸበሩ ናይ ግድን ነቲ ኣገዳሲ ስራሕ ይዋጽኡ እዮም ማለት ከምዘይኰነ ሂርሽፌልድን ካርተርን ይገልጹ። ሂርሽፌልድ ከምትብሎ፡ እቲ ቐንዲ ኣገዳሲ ነገር ካብቶም ተዋጽኦታት ብፍላይ ክንጥንቀቐሉ ዝግብኣና፡ "ትሕዝቶ ፍሎራይድ" እዩ። " እዚ ብርግጽ ቀንዲ ረቛሒ እዩ። "ንዓበይቲ ሰባት እንተ ወሓደ ካብ ሓደ ሚልዮን 1,350 ኢድ ክህልዎም ኣለዎ፣ ንቈልዑ ድማ ነቲ ኢናመል ካብ ኣሲድ ምእንቲ ክከላኸሉ ካብ ሓደ ሚልዮን 1,000 ኢድ ክህልዎ ይግባእ። "ፍሎራይድ ናብ ሳምና ስኒ ካብ ዝኣቱ ኣትሒዙ ኣብ ስኒ ዝፍጠር ጕርጓሕ እናነከየ እዩ ዝመጽእ ዘሎ፡" ትብል ሂርሽፌልድ። ኣጽሪና ምስ ወዳእና፡ ነቲ ሳምና ጡፍ ምስበልና ካብ ምጕጽጓጽ እንተተቆጢብና እቲ ፍሎራይድ ኣብ ኣስናንካ ንንውሕ ዝበለ ግዜ ንኽጸንሕ ዕድል ይህቦ እዩ። እንተዀነ፡ ምዕሩግ ተዋጽኦታት ብዝምልከት ጥንቃቐ ክንገብር ኣለና። ንኣብነት ፈሓም (Charcoal) ንኣሽሓት ዓመታት ከም መጽረይ ስኒ ኣገልጊሉ እዩ። ፈሓም ኣስናን ጻዕዳ ከምዝገብር ዝሕብር ብዙሕ መርትዖ ግን የለን፤ ስኒ ንኽብስብስን ንኻልኦት ጸገማትን እውን ጠንቂ ክኸውን ይኽእል እዩ። ካልኦት ኣብ ሳሙና ስኒ ዝኣትዉ መወሰኽታታት ብዙሕ ኣከራኸርቲ ኣይኮኑን። መባዅዕቲ ሶዳ (baking soda) ዘለዎም ሳሙና ስኒ ካብቶም ዘይብሎም ብዝሓሸ ነቲ ባዮፊልም ይጸርግዎ። ካርተር ከም ዝገለጾ መሕጸቢ ኣፍ ክንዲ በራሽ ምጥቃም ዝኣክል ውጽኢት የብሉን። ምስ ብራሽ ብሓባር ምጥቃም ግን ብዝሓሸ ከጽሪ ከምዝእኽእል ይሕብር።


ኣብ ኢትዮጵያ ኣሽሓት ደርሁ ዝቐተለ ሕማምን ዝተገበረ ክልከላን

ኣብዚ ሰሙን ማእኸል ምርባሕ ደርሁ ኣብ ዝኾነት ቢሾፍቱ ከምኡ ድማ ኣዲስኣበባን ሓደሓደ መዋስንቲ ከባብታትን ዘይተፈለጠ ሕማም ምኽሳቱ ስዒቡ፡ ብኣሽሓት ዝቑፀራ ደርሁ ሞይተን። ነዚ ስዒቡ ሚኒስትር ሕርሻ እታ ሃገር ውፅኢታት ደርሁ ናብ ዕዳጋ ከይቐርቡ ብ 03 ሰነ 2014 ኣቆፃፅራ ግእዝ እገዳ ኣንቢሩ ኣሎ። ኣብ ሓደሓደ ማእኸላት መራብሒ ደርሁ ሙሉእ ንሙሉእ ብዝበሃል መልክዑ ደርሁ ቀቲሉ ዝተብሃለ ዘይተፈለጠ ሕማም መንቀሊኡን እንታይነቱን ክሳብ ዝፍለጥ፡ ደርሁ፣ ጨቓውትን እንቁላሊሕን ካብ ዝተፈላለዩ ክልላት ምጓዓዝ ኣይከኣልን። ኣብ ሚኒስትሪ ሕርሻ ሚኒስተር ድኤታ ዘፈር እንስሳትን ምርባሕ እንስሳትን ዶክተር ፍቕሩ ረጋሳ፡ ኣርባሕቲ ደርሁ፡ ደርሁን ውፅኢት ደርሁን ናብ ዕዳጋ ምቕራብ ከምዘይኽእሉ ንቢቢሲ ገሊፁ። ብፍላይ ድማ እዚ ሕማም ብዋናነት ኣብ ዝተላብዐሎም ከባብታት ቢሾፍቱ፣ ኣዲስኣበባን ጎረባብቲ ከባብታትን፡ ደርሁን ውፅኢት ደርሁን ምግዓዝ፣ ናብ ወፃኢ ሃገር ምስዳድ ኮነ ካብ ወፃኢ ምእታው ኣይከኣልን። እቲ ሕማም ናብ ካልኦት ከባብታት ከይላባዕ ገደብ ምንቅስቓስ ከምዝተገበረ ዝገልፅ ዶክተር ፍቕሩ ዝተፈላለያ ክልላት ናይ ባዕለን ጥንቃቐ ንክገብራ መጠንቀቕታ ተዋሂቡ’ዩ ኢሉ። ነዚ ስዒቡ ብኣሽሓት ዝቑፀራ ዝተፈልፈለ ጨቓውትን እንቋቑሖን ናብ ዕዳጋ ከይቐርቡ ብምእጋዱ፡ ብዙሓት ኣርባሕቲ ደርሁ ንፀገም ተቓሊዕና ኢሎም። እዚ ኣብቲ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተኸሰተ ሕማም ደርሁ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝሐሸ ምርባሕ ደርሁ ኣለወን ኣብ ዝበሃሉ ከባብታት ኣዲስኣበባ፣ ቢሾፍቱን መዳውብቲ ከባብታትን’ዩ ተኸሲቱ። ኣካያዲ ስራሕ፡ ማሕበር ምውህሃድን ምርባሕን ደርሁ ኢትዮጵያ ኣይተ ብርሃኑ ሚልዮን፡ እቲ ሕማም ካብ ቢሾፍቱ ክሳብ ኣዳማ ኣብ ዘሎ ኮሪደር ብስፍሓት ተላቢዑ ከምዝነበረ ንቢቢሲ ገሊፁ። ዛጊድ 100 ሽሕ ወይ ድማ ልዕሊኡ ደርሁ ከምዝሞታ ይግመት፤ ሚኒስትር ሕርሻ እታ ሃገር ብዛዕባ እዚ ኩነታት ግምገማ የካይድ ከምዘሎ እዩ ዝሕብር። ዶክተር ፍቕሩ፡ “በዚ ደረጃ ምልብዑን ብዙሓት ደርሁ ምቕታሉን ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ። ካብ ሓደ መራብሒ ማእኸል ናብ ካልእ ናይ ምልባዕ ኩነታት ምስ ኣርኣየ፡ ናብ ገደብ ምንቅስቓስ ኣቲና” ኢሉ። እዚ ኣብዚ ሰሙን ዘጋጠመ ሕማም ደርሁ፡ ዋላ’ኳ ንዓበይቲ ማእኸላት ምርባሕ ደርሁ እንተዘየጥቅዐ፡ እዞም ማእኸላት እዚኦም’ውን ደርሁን ውፅኢት ደርሁን ምግዓዝ ኮነ ምሻጥ ኣይኽእሉን። ሓኪም እንስሳት ዶክተር ደመቀ ወንድማገኝ፡ እዚ ሕማም  ኣብ ኣናእሽተይን ማእኸላይን መራብሒ ማእኸል ዘብፅሖ ልዑል ሞት ብምርኣይ እቲ ኩነታት ከቢድ ክኾን ከምዝኽእል ይጠቅስ። ኣብ ከተማ ቢሾፍቱ፣ ኣዲስኣበባን መዳውብቲ ከባብታትን ዘለዉ ኣርባሕቲ ደርሁ፡ ፍርያቶም ምግዓዝን ናብ ዕዳጋ ምቕራብን ብዘይምኽኣሎም ንከቢድ ክሳገራ ተሳጢሕና ይብሉ። ኣይተ ብርሃኑ ከምዝብሎ፡ መብዛሕትኦም ኣናእሽተይ ኣርባሕቲ ደርሁ ብምዃኖም፡ ካብ ፍርያት ደርሁ ብዝረኽብዎ ኣታዊ ዝናበሩ ብምዃኖም ከቢድ ጉድኣት ኣስዒብሎም ኣሎ። ብሰንኪ እዚ ሕማም ተግባራዊ ዝኾነ ክልከላ ስዒቡ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጥራሕ ኣብ ሓደ መራብሒ ማእኸል ኣስታት 40 ሽሕ ጨቓውቲ ተቐቢረን ይብል። ሓደሓደ ማእኸላት ቀንዲ ስረሖም ጨቓውቲ እናፈልፈልካ ምሻጥ እዩ ዝብል ኣይተ ብርሃኑ፡ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ጫጩት ዘፈልፈለ ሓደ ማእኸል ከግዕዝ ብዘይምኽኣሉ ክቐብረን ከምዝተገደደ ይገልፅ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ሓደ ማእኸል ምርባሕን ምውህሃድን ደርሁ፡ ክፍልፈሉ ዝግበኦም 50 ሽሕ እንቋቑሖ ካብ ጥቕሚ ወፃኢ ከምዝኾንዎ ይሕብር። ካብ ሃገራት ወፃኢ ኣታዊ ብምግባር እንቋቑሖ ከፈልፍሉን ክሸጡን ዝፀንሑ ማእኸላት፡ ነዚ ተግባራዊ ክገብሩ ብዘይምኽኣሎም ንክሳራ ከምዝተሳጥሑ የረድእ። ብዙሕ ዘርኢ እንቁላሊሕ ካብ ጥቕሚ ወፃኢ ብምዃኑ ድማ፡ ንኣርባሕቲ ብፍላይ ድማ ኣናእሽተይ ኣርባሕቲ ካብ ዕዳጋ የውፅኦም ከምዘሎ ይገልፅ። እዞም ኣርባሕቲ ካብ ዝረኽብዎ ኣታዊ ቀለብ እንስሳ ክዕድጉ ብዘይምኽኣሎም፡ እቲ ክልከላ እንድሕር በዚ ቀፂሉ ድማ ዘለውኦም ደርሁ ብጥሜት ክውድኣ እየን ዝብል ስግኣት ኣንፀላልይዎም ይርከብ። “ደርሁ ልዕሊ እቲ ሕማም ብጥሜት ክውድኣ ይኽእላ እየን” ይብል ኣይተ ብርሃኑ። ማሕበር ኣርባሕቲ ደርሁ፡ ብሚኒስትር ሕርሻ ይወፁ ዘለዉ ውሳነታት ነቲ ማሕበር ዘግለለ እዩ ዝብል ቅረታ ኣለዎም። እቲ ማሕበር ከም ቀንዲ በዓል ጉዳይ፡ ኣብ ምርምራትን መፍትሕታትን ተሳታፊ እንተዝኸውን፡ ንስጉምቲ ምክልኻል ዝሐሸ እታወት ከምዝኸውንን ኣብ ቅልጡፍ ግዘ ፍታሕ ክመፅእ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብል እምነት ኣለዎም። እዚ ሕማም ምግጣሙ ስዒቡ፡ ሚኒስትር ሕርሻ እታ ሃገር ካብ ዝተፈላለዩ ዘፈራት ዝተዋፅአ ግብረ ሓይሊ ኣጣይሹ ኣሎ። ግንዛበ ናይ ምፍጣር ስራሕቲ፣ ክትትልን ምርምርን ከምኡ’ውን ምላሽ ናይ ምሃብ ስራሕቲ ይካየዱ ኣለዉ። ኣብ ጫካታት ዝሞታን ተደርብየን ዝተረኸባን ደርሁ፡ እቲ ሕማም ንከይላባዕን ዳግማይ ንከይኽሰትን፡ ነዘን ዝሞታ ደርሁ ኣኪብካ ናይ ምቕባርን ምቅፃልን ስራሕቲ ይስርሑ ኣለዉ። እቲ ሕማም ኣብ ዝተኸሰተሎም ከባብታት ካልእ ሕማም ክስዕብ ይክእል’ዩ ብዝብል ድማ፡ ኬሚካል ናይ ምንፃግ ስራሕ ይስራሕ ኣሎ። ዓበይቲ ማእኸላት ምርባሕ ደርሁ ድማ፡  ኩነታት ድሕንነተን ብምውሓስ ዘለዎም ምህርቲ ኣብኡ ክሕዙ ተገይሩ።


"ዮጋ ርጉእን ትኩርን ንክኸውን'ዩ ዝሕግዘኒ" ረያሽኒ

ካብ ዓለም ብዕድመ እቲ ዝነኣሰ መምህር ዮጋ ረያሽኒ ካብ ወዲ ኣርባዕተ ዕድመ ጀሚሩ ዮጋ ክተግብር ከምዝጀመረ እዩ ዝገልጽ። ካብ ግዜ ቁልዕነቱ ጀሚሩ ምስ ዮጋ ክቱር ፍቕሪ ዝሓደሮ ረያሽኒ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ናይ ባዕሉ ቤት ትምህርትን ካልኦት መድረኻትን ዮጋ ይምህር'ሎ።


ድሕሪ 30 ዓመት ካብ ኤችኣይቪ ዝሓወየ ሰብ

ካብ 1980ታት ኣትሒዙ ምስ ኤችኣይቪ ክነብር ዝጸንሐ ሓደ ሰብ ከም ዝሓወየ ሓኻይም ገሊጾም። በዚ መሰረት፡ እዚ ሰብ ካብ ኤችኣይቪ ዝሓወየ መበል ራብዓይ ሰብ ኰይኑ ኣሎ። እቲ ሰብ መንሽሮ ደም ስለዝሓመመ፡ ኣንጕዕ ዓጽሚ ንምሕካም ብዝብል ናይቲ ቫይረስ ተጻዋርነት ካብ ዘለዎ ደም ስለዝተወሃቦ እዩ ሓውዩ ዘሎ። እቲ መንነቱ ክፍለጥ ዘይደለየ 66 ዓመት ዝዕድመኡ ሰብ፡ መድሃኒት ኤችኣይቪ ምውሳድ ኣቋሪጹ ኣሎ። እቲ ቫይረስ ኣብ ውሽጡ ስለዘየለ ድማ “ካብ ምስጋና ንላዕሊ” ከምዝስምዖ ገሊጹ። እዚ ሰብኣይ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ ዱዋርት ካሊፎርንያ ሆስፒታል ምሕካሙ፡ ተሓካሚ "ሲቲ ኦፍ ሆፕ" - ከተማ ተስፋ ብዝብል ተጸዊዑ'ሎ። መድሃኒት ኤችኣይቪ [መናውሒ ዕድመ] ከይማዕበለ እንከሎ፡ ብዙሓት ኣዕሩኽቱ ዝነበሩ ብሰንኪ'ቲ ሕማም ሞይቶም እዮም። ኤች.ኣይ.ቪ. ንስርዓተ ምክልኻል ሕማም ሰብነት ዝጐድእ ቫይረስ እዩ። እዚ ድማ ኤይድስ የስዕብ። እቲ ሰብ፡ "ኣብ ኤችኣይቪ ከምዘለኒ ክንገረኒ እንከሎ ከም መብዛሕትኡ ሰብ ናይ ሞት ፍርዲ ኰይኑ እዩ ተሰሚዑኒ፡’ ክብል ገሊጹ። እታ፡ "ኤችኣይቪ ካብ ውሽጠይ ዝጠፍኣላ መዓልቲ ክርእያ እየ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን፡" ይብል። ይዅን እምበር እቲ ዝተወሃቦ ሕክምና ንኤችኣይቪ ተባሂሉ ኣይነበርን። እቲ ሰብ ወዲ 63 ዓመት እንከሎ መንሽሮ ደም ምስ ሓመመ፡ ሓኻይሙ ብመንሽሮ ዝተጠቕዑ ዋህዮታቱ ንምቕያር ኣንጕዕ ዓጽሚ ክትክእሉ ወሲኖም። ከም ኣጋጣሚ ኰይኑ እቲ ኣንጕዕ ዓጽሚ ዘወፈየ ሰብ፡ ተጻዋርነት ኤችኣይቪ ዘለዎ ኰይኑ ጸኒሑ። እቲ ቫይረስ CCR5 ብዝበሃል ፕሮቲን ኣቢሉ እዩ ናብ ጻዕዳ ዋህዮታት ዝኣቱ። እንተዀነ ገለ ገለ ሰባት ነቲ ቫይረስ ክገትእ ዝኽእል ዝተለወጠ CCR5 ኣለዎም። እዚ 'ተሓካሚ ከተማ ተስፋ' ድሕሪ ሕክምናኡ፡ ብቐረባ ክትትል እናተገብረሉ እዩ ጸኒሑ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ንልዕሊ 17 ኣዋርሕ እቲ ኣብ ሰብነቱ ዝጸንሐ ኤችኣይቪ ኣብ ዝነጽሃሉ ደረጃ በጺሑ'ሎ። "እቲ ን30 ዓመታት ምስ ኤችኣይቪ ዝነበረ ሰብ፡ ኣብ ሰብነቱ ዝነበረ ቫይረስ ኣብ ምጥፋእ ገጹ ከም ዘሎን ጸረ ኤችኣይቪ መድሓኒት ምውሳድ ከምዘየድልዮን ክንነገሮ እንከለና ኣመና ተሓጕስና፡" ክትብል ኣብቲ ሆስፒታል ትሰርሕ ዶ/ር ጃና ዲክተር ነቲ ህሞት ትገልጽ። ከምዚ ዓይነት ነገር ንመጀመርታ ግዜ ዘጋጠመ ኣብ 2011 ነይሩ። ሽዑ ቲሞቲ ረይ ብራውን ካብ ኤችኣይቪ ዝሓወየ ናይ መጀመርታ ሰብ ኰይኑ። ብድሕሪኡ፡ ሕወየት ካብዚ ቫይረስ ኣብ ሰለስተ ሰባት ኣጋጢሙ ኣሎ። ተሓካሚ "ሲቲ ኦቭ ሆፕ" ካብ ኵሎም ንላዕሊ እቲ ብዕድመ ዝደፍአን ምስ ኤችኣይቪ ንነዊሕ ዓመታት ዝነበረን ምዃኑ ተፈሊጡ'ሎ። ኣንጕዕ ዓጽሚ ንምቕያር ዝግበር ሕክምና ናይ ባዕሉ ጐናዊ ሳዕቤን ስለዘለዎ ኣብ ዓለም ዘለዎ ምስ ኤችኣይቪ ዝነብሩ 38 ሚሊዮን ሰባት ንምሕካም ምቹእ ኣይከውንን'ዩ ክትብል ዶ/ር ዲክተር ትገልጽ። ይዅን እምበር ተመራመርቲ CCR5 ተጠቒሞም መድሃኒት ክረኽቡሉ ይጽዕሩ ኣለው።


ኣብ ውዑይ ኩነታት ኣየር ከመይ ክንድቅስ ንኽእል?

ኣብዚ እዋን፡ ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ናይ ዝናብ ወቕቲ'ዃ እንተዀነ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ፣ ኤውሮጳን ኣመሪካን ግን ዋዒ ዝብርትዓሉ ግዜ’ዩ። ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ ክሊማዊ ለውጢ ኣብ ዝዀነ እዋን ዘጋጥም መጠን ዋዒ ብዝለዓለ መጠን እዩ ዝውስኽ ዘሎ። በዚ ምኽንያት፡ ዝናብ እዋኑ ሓይልዩ ኣይመጽእን፤ ሙቐት ክኣ ይብርትዕ። ተመራመርቲ፡ መጠን ዋዒ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ብዘይፈልጥ ዓቐን ክውስኽ ከም ዝኽእል ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ገሊጾም ነይሮም። እዚ፡ ካብዚ ዓመት ጀሚሩ ንዝቕጽሉ ሓሙሽተ ዓመታት ከም ዝብርትዕ እዮም ገሊጾም። ናይዚ ምኽንያት ክኣ ክሊማዊ ለውጢ ምዃኑ ይገልጹ። ስለ ዝዀነ፡ ዋዒ ወሲኹ፤ ኤውሮጳ ትልብለብ ኣላ። ኣብ ገለ ከባቢታት ኢትዮጵያ’ውን ልዑል መጠን ዋዒ ተራእዩ ኣሎ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ምምሕዳር ከተማ ድሬዳዋ መጠን ሙቐት ስለ ዝወሰኸ፡ ነበርቲ መጠን ሙቐት ሰብነቶም ብተፈጥሮኣዊ መገዲ ክቆጻጸሩዎ ኣተሓሳሲቡ ነይሩ። ሙቐት፡ ቀሊል ኣይኰነን። ኣብታ ኣብዚቕነ ከቢድ ሙቐት እተተኣናግድ ዘላ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ብዙሓት ጽቡቕ ድቃስ ክንድቅስ ኣይክኣልናን ኢሎም የማርሩ ኣለው። ንምዃኑ፡ ኣብ እዋን ሙቐትን ሓያል ዋዒ ዘለዎ ኩነታት ከመይ ኢልና ጽቡቕ ድቃስ ክንድቅስ ንኽእል? ገለ ሜላታት ክንሕብረኩም። ናይ ውሽጢ ሰብነትና ዋዒ ንምቁጽጻር ብዙሕ ጉልበት ስለ እንጥቀም፡ ምዉቕ ኩነታት ኣየር ኣብ ቀትሪ ሰነፋት ወይ ህኩያት ክገብረና ይኽእል እዩ፡፡ ስለዚ ዋላ ኣብ ለይቲ ጽቡቕ እንተዘይደቀስኩም፡ ቀትሪ ንዘይምክሕሓስ ፈትኑ፡፡ ኣብ ከቢድ ዋዒ ምድቃስ ቀሊል ስለ ዘይኮነ፡ ንለይቲ ኣጽንሕዎ፡፡ ውዑይ ኩነታት ኣየር ልምድታትኩም ክትቅይሩ ክደፋፍአኩም ይኽእል እዩ፡፡ እንተኾነ እዞም ለውጢታት ድቃስ ክርብሹ ስለ ዝኽእሉ፡ በድሁዎ። ዝለመድኩምዎም ነገራት ብምስራሕ ኣብ ልሙድ ሰዓትኩም ደቅሱ፡፡ ቅድሚ ምድቃስኩም እትፍጽምዎም ነገራት ቀጽሉ፡፡ ኣብ ለይቲ መደቀሲኹም ዝሑል ክኸውን ዝገብሩ ነገራት ግበሩ፡፡ ኣብ እዋን ቀትሪ ጸሓይ ናብ ገዛኹም ከይኣቱ መጋረጃታትኩም ዕጸዉ፡፡ ብተመሳሳሊ ብርሃን ጸሓይ ክኣትወሉ ብዝኽእል ገጽ ዘሎ መስኮት እውን ዕጸዉዎ፡፡ ቅድሚ ምድቃስኩም ድማ መሳኹቲ ከፊትኩም ሓድሽ ኣየር ክኣቱ ግበሩ፡፡ እትኽደንዎ ነክዩ፤ ግን ድማ ምቹው ክኸውን ኣለዎ፡፡ ረቀቕቲ ካብ ጡጥ ዝተሰርሑ ኣንሶላታት ረሃጽ ሰብነት ይመጡ እዮም፡፡ እንተኾነ ኣብ ለይቲ ዋላ መደቀሲና ክንዲ ድላዩ እንተሞቐ፡ ሙቐት ሰብነትና ግን ይንኪ እዩ፡፡ ነዚ እዩ ድማ ገለ እዋን ክቖረና እንከሎ ካብ ድቃስና እንነቅሕ፡፡ ኣብ ሓያል ዋዒ ንኡሽቶ ቬንትሌተር እውን ትሕግዝ እያ፤ ብፍላይ ራህዲ እንተኾይኑ፡፡ ርሃጽ ብቐሊሉ ክተንንን ሰብነትና ውጣዊ ሙቐት ክቆጻጸርን የኽእሎ፡፡ ቬንትሌተር እንድሕር ዘይብልኩም፡ ኣብ እዋን ዛሕሊ ውዑይ ማይ እንመልኦም ጎማታት፡ ኣዐርዩ ዝዘሓለ ማይ መሊእኻ ምጥቃም፡፡ ከም ኣማራጺ፡ ካልስኹም ኣብ ፍሪጅ ኣዝሒልኩም ግበርዎ፡፡ እግርኹም ምዝሓል ናይ መላእ ቆርበትኩምን ሰብነትኩምን ሙቐት ክወርድ ይሕግዝ፡፡ ኣብ ቀትሪ ብዙሕ ማይ ስተዩ፤ ኣብ ኣጋ ምድቃስኩም ግና እትሰትይዎ መጠን ማይ ነክዩ፡፡ ንጉሆ ካብ ምድቃስኩም እንትትለዓሉ ማይ ከይጸምአኩም ትደልዩ ትኾኑ፤ ግና ቅድሚ ምድቃኩም ብዙሕ ማይ ምስታይ ድቃስ ኣቋሪጽኩም ናብ ሽቓቕ ክትከዱ ዝገብር እዩ፡፡ ኣብ ልስሉሳት መስተ ጥንቃቐ ግበሩ፡፡ መብዛሕተኦም ማእከላይ ስርዓተ መትኒ ብምልዕዓል ክንነቅሕ ዝገብር ‘ካፊን’ ዝሓዙ እዮም፡፡ ብዙሕ ኣልኮል ምስታይ እውን ግደፉ፡፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ውዑይ ኣየር ብዙሕ ኣልኮል እዮም ዝሰትዩ፡፡ ኣልኮል ክንድቅስ ይሕግዝ ይኸውን፡፡ ኮይኑ ግና ገስጊስና ንክንነቅሕን ብሓፈሻ እንድቀሶ ድቃስ ዘይጥዑም ክኸውንን ይገብር፡፡ ድቃስ ኣብዩኩም ዓወጽወጽ እንተዳኣኢልኩም፡ ተሲእኩም ዘረጋገአኩም ነገር ግበሩ፡፡ ምንባብ፣ ምጽሓፍ ፈትኑ፤ ዋላ‘ውን ካልስኹምን ክዳንኩምን ዕጸፉ፡፡ ስልክኹም ምቱኽቷኽ ወይ ቪድዮ ጌም ምጽዋት ግን ግደፉ፤ እቲ ካብ ቴሌፎን ዝፍኖ ሰማያዊ ብርሃን ከይንድቅስ ዝገብር ኮይኑ፡ እቲ ተግባር እውን ዘነቓቕሕ እምበር ዘደቅስ ኣይኮነን፡፡ ድቃስ ከም ዝመጸኩም ክስመዓኩም እንከሎ ናብ ዓራትኩም ተመለሱ፡፡ መብዛሕትኡ እዋን ህጻናት ጽቡቕ ደቀስቲ እዮም፤ ኮይኑ ግና ኣብ ቤተሰብ ናይ ስምዒት (ሙድ) ለውጢ እንትህሉን መዓልታዊ ምንቅስቓሳትና እንትለዋወጡን፡ ተኣነፍቲ ክኾኑ ይኽእሉ፡፡ ሙቐት ብምዃኑ ጥራሕ ልሙድ ናይ መሕጸብን መደቀስን ሰዓቶም ክቕየር የብሉን፡፡ ቅድሚ ምድቃሶም ልህብ ብዝበለ ማይ ምሕጻብ ይምከር፤ ኣዐርዩ ከምዘይቆሮም ክነረጋግጽን ሙቐት ሰብነቶም ክንዕቅንን ኣለና፡፡ ህጻናት ሙቐት ናይቲ ገዛ ካብ 16 ክሳብ 20 ዲግሪ ሴንትግሬድ ኣብ ዝኾነሉ እዮም ጽቡቕ ዝደቅሱ፡፡ ኣብ መደቀሲ ናይቲ ህጻን ቴርሞሜትር ምቕማጥ ይከኣል፡፡ መብዛሕትና መዓታዊ ስራሕና ብኣግባቡ ንምስራሕ ካብ ሸውዓተ ክሳብ ሸሞንተ ሰዓት ጽቡቕ ድቃስ ለይቲ የድልየና፡፡ ኰይኑ ግና ብዙሕ ሰብ ድሕሪ ሓደ ክልተ ዘይጽቡቕ ድቃስ ዘለዎም ለይቲታት፡ ስርሑ ብጽቡቕ ክሰርሕ ከምዝኽእል ንዘክር፡፡


ቫይረስ ማርበርግ እንታይ እዩ? ብኸመይከ ንከላኸሎ?

ኣብ ጋና ብሰንኪ ቫይረስ ማርበርግ ክልተ ሰባት ከምዝሞቱን እቲ ቫይረስ ከምዘለዎም ዝተጠርጠሩ 98 ሰባት ከምዝተወሸቡን ድሕሪ ምግላጹ፡ ረስኒ፡ ቃንዛ ጭዋዳታት፡ ውጽኣት፡ ተምላስን መብዛሕትኡ ግዜ ኸኣ ብሰንኪ ክቱር ምፍሳስ ደም ሞት ዘስዕብ ብርቱዕ ተመሓላላፊ ሕማም ከይላባዕ የስግእ ኣሎ። ቫይረስ ማርበርግ ምስቲ ቐታሊ ዝዀነ ቫይረስ ኢቦላ ዝምድና ከምዘለዎ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር። ቫይረስ ማርበርግ ንመጀመርታ ግዜ ዝተርኣየ፡ ኣብ 1967 ኣብ ከተማታት ጀርመን፡ ማርበርግን ፍራንክፈርትን ከምኡ'ውን ኣብ ቤልግሬድ ሰርቢያን ክኸውን እንከሎ፡ ብሰንኪ እቲ ለበዳ 31 ሰባት ሞይቶም እዮም። እዚ ለበዳ እዚ ካብ ዩጋንዳ ብዝተወስዱ 'ሓምላይ ህበይ ኣፍሪቃ' ዝመጸ ከምዝዀነ ይእመን። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ግን፡ እቲ ቫይረስ ምስ ካልኦት እንስሳታት እውን ክተሓሓዝ ጸኒሑ እዩ። ኣብ ሰባት ከኣ መብዛሕትኡ ግዜ፡ መንካዕ ኣብ ዝርከባሉ በዓቲታትን መዐደኒታትን ነዊሕ እዋን ዘሕለፉ ሰባት ይዝርጋሕ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ጋና ንመጀመርታ ግዜ ነቲ ቫይረስ ምርካባ ትግለጽ እምበር፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ ተኸሲቱ ነይሩ እዩ። ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኬንያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃን፡ ዚምባብወን ካብ መንጎ እተን ሃገራት ዝጥቀሳ እየን። እቲ ለበዳ ኣብ 2005 ኣብ ኣንጎላ ልዕሊ 300 ሰባት ቀቲሉ። ኣብ ኤውሮጳ ግን ኣብ ዝሓለፉ 40 ዓመታት ሓደ ሰብ ጥራይ ክመውት እንከሎ፡ ኣብ ኣሜሪካ ድማ ኣብ ዩጋንዳ ናብ በዓቲታት ተጓዒዙ ዝነበረ ሓደ ሰብ፡ ናብ ሃገሩ ምስተመልሰ ከምዝሞተ ይፍለጥ። ኣብ 2017 ኣብ ዩጋንዳ ሰለስተ ሰባት ተረኺቦም ሰለስቲኦም ድማ ሞይቶም። ኣብ 2012 ኣብ ዩጋንዳ 15 ሰባት ተረኺቦም ኣርባዕተ ሞይቶም። ኣብ 2005 ኣብ ኣንጎላ 374 ሰባት ተረኺቦም 329 ድማ ሞይቶም። ካብ 1998-2000 ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ 154 ሰባት ተረኺቦም 128 ሞይቶም። ኣብ 1967 ኣብ ጀርመን 29 ሰባት ተረኺቦም ሸውዓተ ሞይቶም። ምንጪ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም እቲ ቫይረስ ሃንደበት ክጅምር እንከሎ ነዞም ዝስዕቡ ምልክታት የርኢ፡ ብድሕሪኡ መብዛሕትኡ ግዜ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ነዞም ዝስዕቡ ምልክታት የርኢ፡ "ኣብዚ ደረጃ'ዚ ዝርከቡ ሕሙማት 'ከም መናፍስቲ' ዝስሕብ መልክዕ፡ ዓሚቝ ኣዒንቲ፡ መግለጺ ዘይብሉ ገጽ፡ ከምኡ'ውን ሕሉፍ ድኻም ከም ዘለዎም ተገይሩ ይግለጽ፡" ይብል ውድብ ጥዕና ዓለም። ብዙሓት ሰባት ኣብ ዝተፈላለየ ክፍሊ ኣካላቶም ክቱር መፍስሰቲ ደምን ስቓይን የጋጥሞም እሞ፡ ኣብ ውሽጢ 8 ወይ 9 መዓልቲ ይሞቱ። ውድብ ጥዕና ዓለም ከምዝገለጾ እቲ ቫይረስ ብገምጋም፡ ፍርቂ እቶም በዚ ሕማም'ዚ ዝተታሕዙ ሰባት ይቐትል እዩ። እቶም ኣዝዮም ጐዳእቲ ዝዀኑ ሕማማት ግን ክሳዕ 88 ሚእታዊት ይቐትሉ እዮም። ፍሩት ባትስ ዝበሃላ መንካዕ ግብጺ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ነቲ ቫይረስ ዝስከማ እየን። ኣብ ሓምላይ ህበይ ኣፍሪቃ ይዅን ሓሰማታት እውን ክስከምዎ ይኽእሉ። ኣብ ደቂ ሰብ ብኣካላዊ ፈሳሲታትን ብእኡ ዝተበከለ መደቀስን ኣቢሉ ይዝርጋሕ። ሰባት እንተሓወዩ'ውን ንኣብነት ደሞም ወይ ዘርኦም ንሓያሎ ኣዋርሕ ንኻልኦት ሰባት ክለክፍ ይኽእል እዩ። ነቲ ቫይረስ ዝኸውን ፍሉይ ክታበት ወይ ሕክምና የለን። ውድብ ጥዕና ዓለም ግን ዝተፈላለየ ዓይነት ደም፡ መድሃኒትን ከምኡ'ውን ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ይዳሎ ከምዘሎ ይገልጽ ሓካይም ንሕሙማት ሆስፒታል ብዙሕ ፈሳሲ ብምሃብን ዝጠፍአ ደም ብምትካእን ነቲ ምልክታት ክንክዩ ይኽእሉ ይዀኑ። ኣብ ኣፍሪቃ ዝነብሩ ሰባት፡ ስጋ እንስሳታት መሮር ካብ ምብላዕ ወይ ካብ ምሓዝ ክቝጠቡ ከም ዘለዎም ጋቪ ዝበሃል ክታበት ዘተባብዕ ዓለምለኻዊ ትካል ይሕብር። ዓለማዊ ውድብ ጥዕና ብወገኑ፡ ኣብቲ ሕማም ዘለዎ ከባቢ ዝርከቡ ሰባት ምስ ሓሰማታት ክራኸቡ ከምዘይብሎም ይገልጽ። እቶም በዚ ቫይረስ እዚ ዝተታሕዙ ደቂተባዕትዮ፡ ንሓደዓመት ዝኸውን ወይከኣ ዘርኦም ክልተ ሳዕ ተመርሚሩ ካብቲ ቫይረስ ናጻ ምዃኖም ክሳብ ዝረጋገጽ ኮንዶም ክጥቀሙ ኣለዎም። እቶም በቲ ቫይረስ ንዝሞቱ ሰባት ዝቐብሩ ኸኣ፡ ነቲ ሬሳ ብኣእዳዎም ከይትንክፍዎ ክጥንቀቑ ይግባእ።


ኮቪድ፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ብቐጻሊ ይውስኽ ኣሎ

ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርገሐን መልከፍትን ኮቪድ ብቐጻሊ ይውስኽ ከምዘሎ ፡እዋናዊ ኣሃዛት ቤት-ጽሕፈት ሃገራዊ ስታቲስቲክስ (ONS) ይሕብር ። እቲ ሓበሬታ ከምዘነጸሮ፡ ክሳብ ምውዳእ ሰነ ኣብ ዘሎ ግዜ ኣስታት 1.7 ሚልዮን ሰባት ኮቪድ ክሓሙ ከምዝኽእሉ ይግምት ። እዚ ማለት ኣስታት ሓደ ሰብ ካብ 35 ማለት እዩ። እዚ ኣሃዝ ከኣ ካብታ ቅድሚኣ ዝነበረት ሰሙን ብ23% ይውስኽ ኣሎ ማለት እዩ ። ክኢላታት እቲ ዓውዲ፡ 'ቢ4ን ቢ.5ን’ ዝበሃል ናይ ኦሚክሮን ንኡስ ቀጸላ ብፍጥነት ይዝርጋሕን ሓዲሽ መልከፍቲ የስዕብን ከምዘሎ ይሕብሩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ልዕሊ ፍርቂ ዝኸውን ናይ 'ቢ4ን ቢ.5ን’ ንኡስ ቀጸላ ኦሚክሮን ዝርገሐ ከምዘሎ ክፍሊ ሕክምና ዓባይ-ብሪጣንያ የረድእ። ኣብ ዝቕጽል ሒደት ሳምንታት ከኣ ብዙሓት ሰባት እዚ ዝተገልጸ ዓይነት ኮቪድ ክህልዎም ከምዝኽእል ይጽበዩ። ሰባት ዋላ ኣብ ቀረባ እዋን ኮሮናቫይረስ ሓሚሞም እንተነበሩ እውን በዚ ሓዲሽ ዓይነት ንኡስ ቀጸላ ኦሚክሮን ክጥቅዑ ይኽእሉ እዮም። ብ ‘ቢ4ን ቢ.5ን’ ዝተባህለ ንኡስ ቀጸላ ኦሚክሮን ማዕረ ክንደይ  ከጨንቐና ይኽእል? እዞም ንኡስ ቀጸላ ኦሚክሮን ካብ ካልእ ዓይነት ዓሌት ኮቪድ ንላዕሊ ቀተልቲ ክኾኑ ኣይክእሉን እዮም። እቲ ዝተዋህበ ክታበት ክሳብ ሕጂ ህይወት የድሕን ኣሎ። መብዛሕትኦም ሰባት በዚ ሕጂ ዘጋጥም ዘሎ መልከፍቲ ኮቪድ ብዙሕ ኣይውጽዑን እዮም ዘለው። ክሳዕ ቀረባ እዋን ምክትል ሓለቓ ሕክምናዊ ጕዳያት ዓዲ እንግሊዝ ዝነበረ ፕሮፈሰር ዮናታን ቫን-ታም ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እታ ሃገር ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዝለዓለ መልከፍቲ ዝኸፍእ ሓደጋ ኣይከጋጥማን እዩ ይብል። "ናይ ኣፍን ኣፍንጫን መሸፈኒ ኣይገብርን እየ። ይኹን እምበር ኣብ ኣዝዩ ዕጹው ቦታን ህዝቢ ዝበዝሖን ማሕበራዊ ምትእስሳርን ዘለዎ ቦታ እንተከይደ ግን፡ ክሓምም ስለዝኽእል ነብሰይ ክከላኸል ግድን እዩ። ኣፈይን ኣፍንጫይን ክሽፍን ክግደድ እየ። ሰባት ንነብሶም ኣብ ሓደጋ ካብ ዘውድቕ ተግባራት ዝተማህሩ ይመስለኒ” ይብል። ኣብዚ እዋን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኖቲንግሃም ኣብ ዓውዲ ሕክምናን ስነ-ፍልጠት ጥዕናን ምክትል ቻንስለር ኰይኑ ዘገልግል ዘሎ ፕሮፌሰር:  ንቻነል-4 ናይ ሬድዮ ፕሮግራም ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሳላ ዝተኻየደ ክታበት ብዛዕባ ኮቪድ ከመይ ከም እንሓስብ ዳግም ከነረጋግጽ ክኢልና ኢና ክብል ሓቢሩ ። [ኮሮናቫይረስ] ካብቲ ንመጀመርታ ግዜ ዝተቐልቀለሉ እዋን እዚ ሕጂ ዝተዋህለለ ፍልጠት ኣዝዩ ዓቢ እዩ።  ኣብዚ እዋን እቲ ሕማም ዳርጋ ምስ ሰዓል ኣዝዩ ዝቀራረብ’ዩ ኮይኑ ዘሎ ይብል። "ከምእትፈልጡዎ ኣብ ጽድያ (ዊንተር) ወቕታዊ ጉንፋዕ እንተ ኣጋጢሙና ንሒደት መዓልትታት ሕማቕ ኢና ንቕኒ። ነዚ ናይ ሕጂ ኮቪድ ከኣ ካብኡ ቁሩብ ሕይል ከም ዝብል ሰዓል ገይርና ክንቅበሎ ዘሎና እመስለኒ።" እቶም ጽዑቕ ሕክምናዊ ክንክን ዘድልዮም ሓዳሪ ሕማም ዘለዎም ሕሙማት  ግን ወትሩ ብክኢላታት ቆላሕታ የድልዮም እዩ። ኣብ ሃገራዊ ስታስቲክስ ላዕላዋይ ኣሃዛዊ ክኢላ ካራ ስቲል እቲ ጻዕቅን ዝርገሐን ብዝያዳ ኣብ ስኮትላንድ ይበዝሕ ከምዘሎ ሓቢሩ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ እውን ኣብ ኵሎም ክሊ ዕድመ ኣብ ቖልዑን ዓበይትን ይውስኽ ኣሎ። ብፍላይ ምስ ምኽፋት ትምህርቲ መጠን መልከፍትን ዝርገሐን ዛይዱ ኣሎ። ግዝኣታት ዓባይ ብሪጣንያ ኣኣብ ዞቦአን ክንደይ ዝኣክል ሓዲሽ መልክፍቲ ከምዘሎ ንምፍላጥ ብኣሽሓት ንዝቝጸሩ ሰባት መርመራታት ብምግባር መጽናዕቲ የካይዳ ኣለዋ። ሕጂ እውን እንተኾነ ብዝሒ ናይቶም ኣብ ሆስፒታልን ኣብ ጽዑቕ ሕክምናዊ ክንክን ዝርከቡ በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ወሲኹ ኣሎ። እንተኾነ እቲ ቫይረስ ካብ ዝተቐልቀለሉ እዋን ዝተመዝገበ ንታሕቲ እዩ። ይኹን እምበር  ሰበ-ስልጣን ጥዕና ዓባይ ብሪጣንያ እቲ ክታበታት ክቕጽል ጸቕጢ ይገብሩ ኣለዉ ። ኣብ ዓዲ-እንግሊዝ ዘሎ ሓበሬታታት ከምዝሕብሮ፡ ኣብ መእለይ ኣረጋውያን ሓያሎ ብኮቪድ ዝተለኽፉ ሰባት ኣለዉ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ልዕሊ 75 ዝዕድመኦም ብኮቪድ ዝተታሕዙ ሰባት ንሆስፒታል ይመጽኡ ኣለው። ክኢላ ተመሓላላፊ ሕማም ዓባይ ብሪጣንያ ዶክተር ሜሪ ራምሳይ፡ ኣብዚ ክሊ ዕድመ እዚ ንዘለዉ ኣብ መእለይ ኣረጋውያን ዝነብሩ ሰባት ነቲ ኣብ እዋን ጽድያ ዝኽሰት ረኽሲ ሓድሽ ክታበት ክርከበሎም ተማሕጺና ኣላ ። "ኣብ ዝሓለፈ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ካብቶም 75 ዓመትን ልዕሊኡን ዝዕድሚኦም ሰባት  17.5% ዝኾኑ ብከቢድ ሕማም ናይ ምጥቃዕ ዕድሎም ልዑል ምዃኑ ይሕበር" ከኣ ኢላ ።


ሰሜን ኮርያ ለበዳ ዘይተፈለጠ ሕማም መዓንጣ ከምዝኣተዋ ኣፍሊጣ

ብለበዳ ኮቪድ-19 ተወጢራ ዘላ ሰሜን ኮርያ፡ ለበዳ ዘይተፈለጠ ሕማም መዓንጣ ንምፍታሕ ትጽዕር ከምዘላ ገሊጻ። መራሒ እታ ሃገር ኪም ጆንግ-ኡን ውሸባ ክጅመር ኣዚዙ ከምዘሎ ማዕከን ዜና ከይሲኤንኤ ገሊጻ። እቲ መራሒ ናብቶም ኣብ ከተማ ሄይጁ ብሕማም መዓናጡ ዝሳቐዩ ዘለዉ ሰባት መድሃኒት ከም ዝለኣኸ እውን ወሲኻ ገሊጻ። ሰብ ሞያ ጥዕና እቲ ብመልክዕ ለበዳ ዝተኸሰተ ሕማም ታይፎይድ ወይ ኮሌራ ክኸውን ከምዝኽእል ይግምቱ። ብሚልዮን ዝቝጸሩ ምርመራ ኮቪድ ዘይተገበረሎም ሰባት ምልክታት፡ “ረስኒ” ምርኣዮም ስዒቡ፡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ወርሒ ግንበት ህጹጽ እዋን ኣዊጃ። በቲ ተወሊዑ ዝተባህለ ሕማም መዓንጣ ዛጊድ ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ከም ዝተጠቕዑ ዝተገለጸ ነገር የለን። መራሒ እታ ሃገር ድማ እቲ ለበዳ ንምዕጋት በቲ ሕማም ዝተጠርጠሩ ሰባት ብኣጋ ክውሸቡ ምእዛዙ ተገሊጹ ኣሎ። ኣባል ኣብ ጉዳይ ክልቲአን ኮርያታት ዝሰርሕ ደቡብ ኮርያዊ ትካል ዝኾነ ውልቀሰብ፡ ሰብመዚ ሰሜን ኮርያ እቲ ሕማም ኮሌራ ወይ ታይፎይድ ክኸውን ከም ዝኽእል ምሕሳቦም ተዛሪቡ። እታ ለበዳ ዝተራእየላ ከተማ፡ ኣብታ ቀንዲ ንጥፈታት ሕርሻ ዝካየደላ ግዝኣት እትርከብ ምዃና ድማ ንከቢድ ሕጽረት ምግቢ እታ ሃገር ከየጋድዶ ተሰጊኡ ኣሎ። ሰሜን ኮርያ ቍጽሪ ሕማም ረስኒ (ፌቨር) ዝተራእዮም ሰባት እተፍልጥ ዘላ ኰይና፡ መመርመሪ ኮቪድ ግን ይብላን። እቲ መንግስቲ ሓቀኛ ቍጽሪ ይህብ ምህላዉ ዝጠራጠሩ'ውን ኣለዉ። ብሓሙስ ጥራሕ 26,010 ሰባት ሕማም ረስኒ ዘለዎም ሰባት ክትምዝግብ እንከላ፡ ካብ ወርሒ መጋቢት ጀሚሩ ቍጽሪ በዚ ሕማም ዝተታሕዙ ሰባት 4.56 ሚልዮን በጺሑ ኣሎ። ሰብመዚ ሰሜን ኮርያ ቍጽሪ በቲ ሕማም ዝሞቱ ሰባት 73 ከም ዝዀነ'ኳ እንተገለጹ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ግን እቲ ኵነታት ዝኸፍአ ክኸውን ከም ዝኽእል ይሕብር። እታ ሃገር ድኹም ስርዓት ሕክምና ዘለዋ ኮይና፡ ንህዝባ ዝቐርብ ዓለምለኻዊ ሓገዝ ክታበት ክትነጽግ'ውን ጸኒሓ እያ።


ብሕክምና ምስግጋር ኣካል፡ ክልተ ኣእዳው ዝተገጥመሉ ሰብኣይ

ስቴቨን ጋላገር፡ ፈለማ ብሕክምና ምትካእ ኣካል ('ትራንስፕላንት') ኣእዳዉ ክግጠመሉ ከምዝኽእል ክንገሮ እንከሎ ከም ዝሰሓቐ ይዝክር። እንተዀነ፡ ድሕሪ'ቲ ቅድሚ ሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝተገበረሉ ብዓይነቱ ፍሉይ ዝዀነ ሕክምና ምትካል ኣእዳው፡ "ሓድሽ ህይወት" ከስተማቕር ከምዝጀመረ ይዛረብ። ስቴቨን፡ ጠንቂ ምስኣን ክልተአን ኣእዳዉ ዝዀነ ጸገም ጥዕና፡ ቅድሚ 13 ዓመት'ዩ ጀሚርዎ፤ ኣብ ከባቢ ክሳዱን ኣፍንጫኡን ዕንፍሩር ክወጽኦ ጀሚሩ፣ ኣብ የማነይቲ ኢዱ'ውን ቃንዛ ይስምዖ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ሓኻይም፡ ስቴቨን ብ 'ሉፐስ' [ስርዓተ ምክልኻል ሕማማት ሰብነትና፡ ንናይ ባዕሉ መትንታትን ኣካላትን ከጥቅዕ ዝጅምረሉ ኵነታት] ከምዝተጠቕዐ፣ ስዒቡ ድማ ጸገም መትኒ ኣጋጢምዎ ዝብል'ዩ ነይሩ ግምቶም። ካብዞም ግምታት ብምብጋስ፡ እቲ ኣቦ ሰለስተ ቈልዑ መጥባሕቲ ክገብር ተወሰነ። መጥባሕቲ ድሕሪ ምግባሩ ግን እቲ ዝስምዖ ዝነበረ ቃንዛ ኣየቋረፀን። ኣብ ክልተ ኣእዳዉ ቃንዛ ቀጺሉ። ናብ ስፔሻሊስት ምስተልኣከ ኸኣ ስኪለሮደርማ ('scleroderma') ዝተባህለ ምትራር ኣካሊት [ቲሹ] ዘስዕብ ሕማም ከምዘለዎ ተነገሮ። እዚ ድማ ንቘርበትን ውሽጣዊ ኣካላትን ዘጥቅዕ ፀገም ጥዕና ምዃኑ ይፍለጥ። ብሰንኪ እዚ ሕማም ኣፍንጫኡ፡ ኣፉን ኣእዳዉን ጉድኣት ክወርዶም እንከሎ፡ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመታት ኣቢሉ ድማ ኣፃብዕቱ ክዕዅለሉ ጀመሩ። ሽዑ ኣዝዩ ከቢድ ቃንዛ ይስምዖ ነይሩ። ኣእዳዉ ከምቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዝተፈላለዩ ስርሓት ክዓመለን ከምዘይከኣለ ዝዛረብ ስቴቨን፡ "ክልተ ኣእዳወይ ተጠቒመ ዝዀነ ነገር ካብ ምልዓል ሓሊፈ ካልእ ንጥፈታት ከካይድ ኣይከኣልኩን" ይብል። "ዝኾነ ነገር ክሕዝ ኣይክእልን፤ ክዳን ምኽዳን ይዅን ካልእ ተመሳሳሊ ነገራት ክዓምም ፈተና ኰይኑኒ" ክብል ወሲኹ ይገልፅ። ብሰንኪ'ዚ፡ ነቲ ናብራኡ ክመርሕ ዘኽእሎ እቶት ዝረኽበሉ ዚንጐ (ናሕሲ) ገዛውቲ ምስራሕን ምፅብባቕን ሞያኡ ከቋርጽ ተገደደ። ዝሓሸ ሕክምና ንኽረክብ ኣብ ግላስኮ ንዘሎ በዓልሞያ ህክምና መጥባሕቲ ፕላስቲክን ኢድን ክረኽቦ ከም ዘለዎ ዝተሓበሮ ስቴቨን፣ ንፕሮፈሰር ኣንድሪው ሃርት ምስረኸቦ ክልተ ኣእዳዉ ተኣልየን ብኻልኦት ኣእዳው ክትክኣ ከምዘለወን ነገሮ። "ሽዑ ስሒቐ'የ" ክብል በቲ ከም መተካእታ ዝተሓበሮ ዓይነት ሕክምና ኣዝዩ ከም ዝተገረመ ይዛረብ። "ኣነን በዓልቲ ቤተይን ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ተዘራሪብና ኣብ ስምምዕ በፂሕና። ብርግጽ ክልተ ኣእዳወይ ዝስእነሉ ኵነታት ክህሉ ይኽእል'ዩ፡" ዝብል ስቴቨን ኣብ ናይ መወዳእታ ውሳነ ከምዝበጽሐ ይዝክር። ብሰንኪ ዘጋጠሞ ፀገም ጥዕና፡ እዚ ዓይነት ሕክምናዊ መጥባሕቲ ዝተኻየደሉ ፈላሚ ሰብ ከምዝዀነ ይእመን። ክልተ ምስኡ ዝሰማምዑ ኣእዳው ካብ ካልእ ሰብ ብልግሲ ምስ ተረኸቡ፡ 30 ሰብ ሞያ ዝተሳተፉሉ፡ መጥባሕቲ ምትካል ኣእዳው ተኻይዱ። እቲ ሕክምና 12 ሰዓታት ከም ዝወሰደ'ውን ይግለጽ። "እቲ ሕክምና መጥባሕቲ ምስተኻየደ ነቒሐ፣ ዳርጋ ሕልማዊ እዩ ጥዒሙኒ" ይብል ነቲ ኵነታት ብምዝካር። ኣስዒቡ፡ "እዞም ኣእዳው ዘገርሙ እዮም። ኵሉ ነገር ብቕልጡፍ'ዩ ተፈጺሙ። ካብታ ዝነቓሕኩላ ህሞት ጀሚረ፡ ነዘን ኣእዳው ከንቀሳቕሰን ክኢለ፡" ክብል ተዛሪቡ። ንኣርባዕተ ሰሙን ዝኣክል ኣብ ሆስፒታል ፀኒሑ ዝወጸአ ስቴቨን፡ ክሳብ ሎሚ ንኽትትልን ፊዚዮቴራፒን ናብ ሆስፒታላት ይመላለስ'ዩ። ከም መላጉም ክዳኑ ምዕጻው ዝኣመሰሉ ብልሓት ዝሓቱ ንጥፈታት ክዓምም ኣብ ዘይክእለሉ ደረጃ'ኳ እንተሃለወ፡ ካብቲ ቅድሚ መጥባሕቲ ምትካእ ኣእዳው ዝነበሮ ኵነታት፡ ብዝሓሸ ከልቡ ከጻውት፡ ማይ ክቐድሕን መስተዪ ክጭብጥን ክኢሉ'ሎ። "ሓድሽ ምዕራፍ ህይወት ሂቡኒ'ሎ። ብርግፅ ክፍጽሞም ዝኸብዱኒ ነገራት'ኳ እንተሃለዉ፡ ካብ ሰሙን ናብ ሰሙን ግን ለውጥታት ኣሎ። ኵሉ ነገር ቀስ ብቐስ ናብ ዝሓሸ ደረጃ ይሰጋገር ኣሎ፡" ይብል። ስቴቨን፡ ሕክምና ቅድሚ ምግባሩ ከቢድ ቃንዛ የሕልፍ ከምዝነበረ ብምዝካር፡ ኣብዚ እዋን ግን ዝዀነ ዓይነት ቃንዛ ከምዘይስምዖ ይገልፅ። ሓደ ካብቶም ነቲ ሕክምና ዘካየዱ ፕሮፈሰር ሳይመን ካይ፡ "ኣእዳው ብሕክምና ምትካል ካብቲ ኩሊት ይዅን ካልእ ክፋል ኣካላት ንምትካእ ዝካየድ መጥባሕቲ ዝተፈለየ እዩ" ክብል ነቲ ኵነታት የረድእ። "ኣእዳው ኵሉግዜ እንርእዮምን ንዝተፈላለየ ንጥፈታት እንጥቀመሎምን እዮም። በዚ ምኽንያት ተሓከምቲ ስነልቦናዊ ድልውነቶም ብምድህሳስ ኢና ድልዋት ክዀኑ ንገብሮም፡" ይብል። ነዚ ዝገብሩሉ ምኽንያት፡ እቶም ሰባት ድሕሪ'ቲ ዝግበረሎም ሕክምና ምትካእ ኣካል፡ ኵነታቶም ተቐቢሎምዎን ለሚዶምዎን ክነብሩ ንምግባር'ዩ። "ክህሉ ዝኽእል ሳዕቤን፡ ሰብነት ተሓከምቲ ነቲ ካብ ካልእ መጺኡ ዝትክኣሉ ዘሎ ባዕዳዊ ኣካል እንተነጺጕዎ እዩ፡" ክብል እቲ ፕሮፈሰር፡ ድሕሪ መጥባሕቲ ክህሉ ንዝኽእል ሓደጋ የረድእ። ንስቴቨን ግን እቲ ሕክምና ዓቢይ ምዕራፍ ለውጢ ኰይኑዎ'ሎ። ዝተገጥመሉ ኣእዳው ኣብ ንቡር ብቕዓት ተመሊሱ  ስራሕ ክጅምርን ይብህግ።


ደቆም ናብ መውዓሊ ህጻናት ሰዲዶም መርድእ ዝተነግሮም ወለዲ

ኣብ ታይላንድ ሓደ ብምትካኽ እጸ ፋርስ ክኽሰስ ዝጸንሐ ፖሊስ ነበር፡ ኣብ መውዓሊ ህጻናት ብዝፈጸሞ ጃምላዊ ቅትለት ኣስታት 37 ሰባት ክሞቱ እንከለዉ እቶም 24 ህጻናት’ዮም። ኣብታ ሃገር ኣስታት 10 ሚልዮን ሰባት ወነንቲ ብረት ከምዝኾኑ ዝተገለጸ ኮይኑ ድሕሪ እቲ ዘስካሕክሕ ቅትለት ግን ሰባት ኣብ ጉዳይ ዋንነት ብረት ሓድሽ ሕጊ ክወጽእ ከምዘለዎ ይጽውዑ ኣለዉ።


ኤሚ፡ እታ እንኮ ካብ 24 ዝሞቱ ህጻናት ዝተረፈት

ጓል ሰለስተ ዓመት ኤሚ፡ ኣብ መውዓሊ ህጻናት ጥቓ እታ ትኽ ትንፋስ መሓዛኣ ኰይና ትኽስ ኢላትሉ ኣብ ዝነበረት ግዜ፡ እቲ ኣብ ሰሜናዊ ታይላንድ ዝርከብ ማእከል ህጻናት መጥቃዕቲ ተፈጺምዎ። ኣብ ክሊ ዕድመ 3 ዝርከቡ ዓሰርተ ሓደ ህጻናት ዝርከብዎ ኤሚ እትመሃረሉ ክፍሊ፡ ብስእልን ጽሕፉን መሊኡ ይርአ ነይሩ። ኣብ ከባቢ ሰዓት ዓሰርተ፡ መምህራን ታሕጓስን ፍሽኽታን ዝዓሰሎ ስእልታት ናይቶም ህጻናት ናብ ወለዶም ሰዲዶም ነይሮም። እንተዀነ፡ ድሕሪ ክልተ ሰዓታት፡ ህጻናት ደቂሶም እንከለዉ፡ ሓደ ኣባል ፖሊስ ነበር ፓንያ ካምራብ ብረትን ካራን ዓጢቝ ንህንጻ እቲ ማእከል ወሪርዎ። እቲ ፖሊስ ነበር ቅድሚ ናብ ነፍስወከፍ መምሃሪ ክፍልታት ምእታዉ፡ ፈለማ ንሰራሕተኛ እቲ ማእከልን ንሓንቲ ብጽሕቲ ወርሒ ነፍሰጾር መምህርን ከምዝቐተለ መሰኻኽር ዓይኒ ገሊጾም። ንሱ ንዅሎም መሓዙት መማህርቲ ኤሚ ደቂሶም እንከለዉ ቀቲልዎም። ኤሚ ብኸመይ ከምዝድሓነት ንጹር ኣይኰነን። ኣብ መንጐ እቶም ዝሞቱ ደቂ ክፍላ ተዓዃሊላን ካብ ድቃሳ ተበራቢራን’ያ ተረኺባ። “ካብ ድቃሳ ምስተበራበረት እንታይ ከምዘጋጠመ ዋላ ሓንቲ ኣይትፈልጥን ነይራ” ክብል ወዲ 59 ዓመት ኣቦሓጐኣ ሶምሳክ ስሪቶንግ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ንሱ ኣስዒቡ፡ “መሓዙታ ዝደቀሱ’ዩ መሲልዋ ነይሩ። ሓደ ፖሊስ ንገጻ ብጨርቂ ሸፊኑ ካብቲ ብደም ዝጠልቀየ ክፍሊ ቀስ ኣቢሉ ኣውጺእዋ።” ሰራሕተኛታት ድሕነት ንኤሚ ካብቲ ዘጋጠመ ኣስካሕካሒ ፍጻመ ንምኽዋል ናብ ካልኣይ ደብሪ’ዮም ወሲዶምዋ። ካብኡ ንደሓር ካልኦት ብህይወት ዝተረፉ ሰባት እንተረኸቡ ኢሎም ናብቶም መምሃሪ ክፍልታት ኣቕኒዖም። ኤሚ ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ኣብ ታይላንድ ኖንግ ቡኣ ላምፑ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ቅትለት ዝድሓነት እንኮ ህጻን’ያ። በቲ መጥቃዕቲ ንበዓልቲ ቤትን ወዲ ሰበይቱን እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ሰብ ሓዊስካ፡ ብድምር 37 ሰባት ክቕተሉ እንከልዉ፡ ካብዚኣቶም እቶም 24 ህጻናት’ዮም። “ብህይወት ምውጽኣ ዕድለኛ’የ። ፈለማ ምስረኣኽዋ ጭብጥ ኣቢለ ሒዘያ” ይብል ኣቦሓጐ ኤሚ። ጓል 35 ዓመት ኣደ ኤሚ፡ ፓኖምፓይ ስሪቶንግ ኣብ ቀዳመ ሰናብቲ ናብ ባንኮክ እናኸደት እያ እትሰርሕ። ኣብቲ ማእከል መሐብሐቢ ህጻናት ዝመሃሩ ቈልዑ ኵሎም ሞይቶም ጓላ ግን ከምዝደሓነት ተነጊርዋ። “ኣብ መወዳእታ ንጓለይ ብቪድዮ ደወል ምስረኸብክዋ ሩፍታ ተሰሚዑኒ” ትብል ኣደ ኤሚ። እታ ንእሽቶ ከተማ ብሓዘንተኛታት ተዋሒጣ ዝቐነየት ኰይና፡ ስድራ ኤሚ ንጓሎም እንታይ ኢሎም ክነግርዋ ከምዘለዎም ተሻቒሎም ቀንዮም። ኤሚ ብዛዕባ እቶም ምስኣ ዝውዕሉ መሓዙታ ቀጻሊ ከምእትሓቶም ዝገለጹ ስድራ ኤሚ፡ ኣብ መወዳእታ ግን እቶም ምስኣ ዝውዕሉ ዝነበሩ ህጻናት ኵሎም እንተላይ እታ መምህሮም ከምዝሞቱን እቲ ቤት ትምህርቲ ድማ ከምዝተዓጸወን ነጊሮማ። “መዓልታዊ ናብ ቤት ትምህርቲ ክትከይድ እያ እትደሊ። ንሕና’ውን እቲ ቤት ትምህርቲ ከምዝተዓጸወ ቀጻሊ ኢና እንነግራ እንተዀነ ትርጕም ሞት ንኽትርዳእ ገና ቈልዓ’ያ” ትብል እታ ኣደ። ነቶም ዝሞቱ ቈልዑት ኣብ ኵሎም ኣብያተ መቕደስ እታ ከተማ ጸሎት ይግበረሎም ኣሎ። ቀንዲ መንቀሊ'ቲ መጥቃዕቲ ዝተፈልጠ ነገር የለን። ይዅን እምበር ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ፖሊስ ነበር ካምራብ እጸ ፋርስ ስለዝተጠቐመ፡ ዝሓለፈ ሰነ ካብ ስርሑ ከምዝተባረረ ተፈሊጡ’ሎ። ኣብታ ብሸነኽ ሰሜናዊ ምብራቕ ታይላንድ እትርከብ ከተማ ዝነብሩ ወለዲ፡ ድሕቲ እቲ መጥቃዕቲ “ደቅና ብሰላም ዝውዕልሉ ቦታ ኣበይ’ዩ?” ዝብል ሕቶ የልዕሉ ከምዘለዉን፡ ሰበ ስልጣን ድሕነት ዜጋታት ከውሕሱ ከምዘለዎም ይሓቱ ከምዘለዉ ተገሊጹ።


ደቅና ኣበላሊጽና እንተፈተና 'ሓጥያት' ድዩ?

ጆኣና፡ ካልኣይ ወዳ ኣብ ዝወለደትሉ ህሞት ነቲ ኣብሊጻ ትፈትዎ ቆልዓ ከም ዝረኸበት ፈሊጣ። እታ ኣብ ኬንት ብሪጣንያ እትነብር ኣደ፡ ንኽልቲኦም ደቃ ከም እተፍቅሮም’ኳ እንተገለጸት፡ እቲ ሕሳስ ውላዳ ግን ካብ በዅሪ ውላዳ ብዝተፈልየ “ከምዝምስጣ” ትዛረብ። በዅሪ ወዳ ምስ ተወለደ፡ ብሰንኪ ስክፍታ ጥዕና ሽዑ ካብኣ ስለዝተወስደ ጆኣና ን24 ሰዓታት ኣይረኣየቶን። ካልኣይ ወዳ ምስ ተወለደ ግን ብኡንብኡ ምስኡ ግዜ ከተሕልፍ ክኢላ እያ። ብሰንኪ እዚ ንደቃ ኣብ ዘለዋ ፍቕሪ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ኣፈላላይ ከምዝገበረት ትኣምን። “ምስ ቦኽረይ ንምዝርራብ ቆጸራ ክሕዝ ኣለኒ” ትብል እታ ኣብ ደቃ ጽልዋ ከይፈጥር ብዝብል ምሉእ ስማ ዘይተገለጸ ኣደ። “ምስ’ቲ ንእሽቶ፡ ለይቲ ሰዓት ክልተ ክድውለሉ ይኽእል፡ ንሱ’ውን ንዓይ ክረክብ ክንደይ ርሕቐት ይጓዓዝ’ዩ። እቲ ሕሳሰይ ኣብዛ ፕላኔት እዚኣ እቲ ዝበለጸ ተፈታዊ ወዲ እዩ። ሓላዪ፣ ለጋስ፣ ጭዋን ሕያዋይን’ዩ። ንዝኾነ ሰብ ክሕግዝ ዝኽእል ዓይነት’ዩ” ትብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን ጆኣና፡ እቲ ንዓመታት ዝተቓለሰቶ ስምዒታ ከም ዝተቐበለቶ ክትገልጽ እንከላ "ንምንታይ ካብቲ ሓደ ንላዕሊ ነቲ ሓደ ከም ዘፍቅሮ ዝገልጽ መጽሓፍ ምጸሓፍኩ ነይረ። ከቢድ’ዩ ነይሩ፡ ግን ዝኾነ ጣዕሳ የብለየን” ክትብል ተረድእ። መብዛሕትኦም ወለዲ፡ ዘይከም ጆኣና፡ ዝገብርዎ ኣድልዎ ረቂቕን ዘይተዘተየሉን እዩ። ካብ መንጎ ደቅኻ መሪጽካ ብዝበለጸ ምፍታው እቲ ዝዓበየ ነውሪ ወላዲ ክኸውን ይኽእል፤ ግን መብዛሕትኦም ወለዲ ብሓቂ ኣብሊጾም ዝፈትውዎ ውላድ ከም ዘለዎም መጽናዕትታት ይሕብሩ። ዝወሓደ ተፈታዊ ቆልዓ ምዃን ንስብእና መሰረታዊ ቅርጺ ዝህብን ኣብ መንጎ ኣሕዋት ጽዑቕ ውድድር ክፈጥር ከም ዝኽእልን ዝሕብር ብዙሕ መርትዖታት ኣሎ። ስለዚ ወለዲ ዝፍጽምዎ ፍሉይ ኣተሓሕዛ ተመራጺ ውላድ መስመር ከይስሕት ክጭነቑ ምርኣይ ኣየገርምን። ምስ’ዚ ኩሉ ግን፡ መብዛሕትኦም ቆልዑ፡ ንወለዲ ተመራጺ ውሉድ መን ምዃኑ ክፈልጡ ከምዘይክእሉ’ውን መጽናዕትታት የመልክቱ። ቆልዑ፡ ብዛዕባ እቲ ወለዲ ንተመራጺ ውላድ ዘለዎም ኣረኣእያ ብኸመይ የመሓድርዎ ዝብል እዩ እቲ ቀንዲ ጉዳይ። “ኩሉ ወላዲ ኣብሊጹ ዝፈትዎ ውላድ የብሉን፡ ብዙሓት ግን ኣለዎም” ትብል ጀሲካ ግሪፊን። ንሳ፡ ኣብ ኣሜሪካ ዩኒቨርሲቲ ማሳቹሰትስ ሜዲካል ስኩል፡ ተሓጋጋዚት ፕሮፌሰር ሕክምና ስነ-ኣእምሮን ሕክምና ህጻናትን እያ። “ብፍላይ ኣዴታት፡ ምስአን ተመሳሳሊ ክብርታት ዘለዎምን ምስ ስድራቤት ዝያዳ ግዜ ዘሕልፉን ቆልዑ፡ ካብቶም ልዑል ድሌት ዘለዎምን ብሞያ ዝድረኹን ቆልዑ ኣብሊጸን ከምዝፈትዋ መረድኢታት ይሕብሩ” ትብል። ብዙሓት ወለዲ፡ ይእመኑ ኣይኣመኑን፡ ምኽንያቱ ብዘየገድስ፡ ኣብሊጾም ዝፈትውዎም ቆልዑ ከም ዘለዎም መጽናዕትታት የመልክቱ። ንኣብነት፡ ኣብ እንግሊዝ ክሳብ 74 ሚእታዊ ኣዴታትን 70 ሚእታዊ ኣቦታትን ኣብ ልዕሊ ሓደ ቆልዓ ብሉጽ ኣተሓሕዛ ከምዘርእዩ ሓደ መጽናዕቲ ኣረጋጊጹ እዩ። መብዛሕትኦም ግን ብዛዕባ እዚ ኣርእስቲ ክዛረቡ ኣይመርጹን። ኣብ ሓደ ካልእ መጽናዕቲ ድማ፡ ወለዲ ዳህሳስ ኣብ ዝተገብረሎም እዋን፡ 10 ሚእታዊ ጥራይ ኣብሊጾም ዝፈትውዎ ቆልዓ ከም ዘለዎም ተኣሚኖም። እዚ ድማ ንመብዛሕትኦም ወለዲ፡ ስምዒት ኣድልዎ ብጽኑዕ ዝተሓዝ ምስጢር ስድራቤት ኮይኑ ከም ዝቕጽል ይሕብር። ዝፈትውዎ ቆልዓ ከምዘሎ ዝኣመኑ ወለዲ፡ ሕሳስ ውላድ ከምዝመርጹ የመልክቱ። ካብ ክልተ ቆልዑ ዘለዎም ወለዲ፡ 62 ሚእታዊ ነቲ ንእሽቶይ ውላዶም መሪጾም። ሰለስተን ልዕሊኡን ቆልዑ ካብ ዘለዎም ወለዲ፡ 43 ሚእታዊ ንሕሳስ ውላዶም፡ 25 ሚእታዊ ንማእከላይ፡ 19 ሚእታዊ ድማ ንበዅሪ ከምዝመርጹ ሓቢሮም። ዶክተር ቪጃየቲ ሲንህ ኣብ ከተማ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ሆስፒታል ማውንት ሲናይ ክሊኒካዊ ስነ-ኣእምሮኣዊ ክኢላ እያ። ንሳ፡ ኣብ ልዕሊ ሓደ ዝነኣሰ ቆልዓ ዝግበር ኣድልዎኣዊ ኣተሓሕዛ መብዛሕትኡ ግዜ ተርታ ልደት (መስርዕ ዝውለዱሉ ጊዜ) ስዒቡ ምስ ዝመጽእ ማሕበራውን ስምዒታውን ክእለት ዝተኣሳሰር ምዃኑ ትገልጽ። ወለዲ ኣብ ኣተዓባብያ ቆልዑ ዝያዳ ተሞክሮ እናረኸቡ ምስከዱ፡ ንእስነት ደቆም ብኸመይ ክቐርጽዎ ከም ዝደልዩን ኣየኖት ባህርያት ድማ ዝያዳ ኣገደስቲ ከምዝኾኑን ዝሓሸ ሓሳብ ይህልዎም። "ወለዲ ንሓደ ኣዝዩ ዝመስሎም፡ ንነብሶም ዘዘኻኽሮም፡ ወይ ነቲ ዕዉት ኣተዓባብያ ቆልዑ ዝብልዎ ዘንጸባርቕ ውላድ ናብ ምፍታው የአንፍቱ" ትብል። “ንኣሽቱ ቈልዑ፡ ኣብ ኣተዓባብያ ደቆም ምስ ግዜን ተመኩሮን ዝያዳ ርእሰ ተኣማንነትን ኽእለትን ብዘማዕበሉ ወላዲ ክዓብዩ ኾኑ ዝያዳ ተኽእሎ ኣሎ” ወለዲ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብሊጾም ዝፈትውዎ እኳ እንተሃለዎም፡ ብዙሓት ግን ብሉጽ ኣተሓሕዛ ምሃቦም ኣብ ስምዒት ርእሰ-ዋጋ ውላዶም ነዊሕ ዝጸንሕ ጽልዋ ከምህልዎ ስለ ዝፈልጡ፡ ይጠዓሱ ’ዮም። እዚ ስክፍታ ምሉእ ብምሉእ መሰረት ዘይብሉ ኣይኮነን። “ዘይፍትሓዊ ኣተሓሕዛ ክስምዖም ኣብ ዝገብሩ ስድራቤት ዝዓብዩ ቈልዑ፡ ዓሚቝ ብቑዓት ናይ ዘይምዃን ስምዒት ከጋጥሞም ይኽእል እዩ” ትብል ሲንህ። “ብገለ መልክዑ ዘይፍተዉ ከምዝኾኑ፡ ወይ ድማ ብኻልኦት ንኽፍቀሩ ዘድሊ ፍሉይ ባህርያት ከም ዘይብሎም ክስምዖም ይኽእል እዩ። ከም ነቲ ስድራቤት እተዋርድ ኮይኑ ዝስምዓካ ስምዒት ፍርሕን ዘይውሕስነትን ከስዕብ ይኽእል እዩ - ቆልዑ ንነብሶም ንምክልኻል ካብ መጠን ንላዕሊ ተወሃሃድቲ ክኾኑ ክጽዕሩ ይኽእሉ” ክትብል'ውን ወሲኻ ተረድእ። እዚ ግን ጭንቀት መብዛሕትኦም ወለዲ ክኸውን የብሉን። ብሉጽ ኣተሓሕዛ ኣዝዩ ፀግዒ ዝሓዘ እንተዘይኮይኑ፡ መብዛሕትኦም ህጻናት እቲ ዝወሓደ ተፈታዊ ቆልዓ ብምዃኖም ከምዘይጽለዉ መርትዖታት ይሕብሩ። “ሓድሓደ ግዜ ወለዲ ፍቕርን ሓልዮትን ኣብ ዘርኣዩሉ እዋን ብግልጺ ርኡያት እዮም” ትብል ሲንህ። “ወለዲ ሓላፍነት ዝስምዖምን ጥንቍቓትን ከምኡ’ውን ናይ ኣድልዎ ስምዒታትቶም ርኡይ ንኸይከውን ዝከኣሎም ዝገብሩ እንተኾይኖም ግን፡ ቆልዑ ንፍቕርን ደገፍን ወለዶም ዘይበቕዑ ከምዝኾኑ ኣይስምዖምን እዩ” በሃሊት'ያ። መብዛሕትኡ እዋን ቈልዑ፡ ወለዶም ንሓዎም ወይ ንሓፍቶም ከም ዝመርጹ ዘይክፈልጡ ይኽእሉ እዮም። ወለዶም ንመን ኣብሊጾም ከምዝፈትዉ ካብ ዝተሓተቱ ህጻናት እቶም ልዕሊ 60 ሚእታዊ ዘለለይዎ ጌጋ ከምዝኾነ መጽናዕትታት ኣመልኪቶም። ብርግጽ ወለዲ ካብቲ ንጽበዮ ንላዕሊ ብሉጽ ኣተሓሕዛ ኣብ ምሕባዕ ኣዝዩ ዝሓሸ ስራሕ ይሰርሑ ስለዘለዉ ክኾን ይኽእል። ወይ’ውን ከምቲ ግሪፊን ትብሎ በቃ እቲ ዝያዳ ተፈታዊ ቆልዓ ብሓቂ መን ምዃኑ ኣብ ምግማት ኣዝዩ ሰነፋት ኢና። "ቆልዑ ብባህርያዊ መንገዲ ወላዶም ኣብሊጾም ዝፈትውዎ ውላድ ዝፈልጡ እኳ እንተመሰለኩም፡ እቲ መረድኢታት ግን ዘገርም እዩ" ትብል። “ቆልዑ፡ እቲ በዅሪ ወይ ‘ሕሳስ’ ናይታ ስድራቤት፡ ወይ ድማ እቲ ኣብ ልዕሊ እታ ስድራቤት ዝወሓደ ጸቕጢ ወለዲ ዘስዕብ ቆልዓ ከምዝፍቶ ክግምቱ ይኽእሉ" እትብል ግሪፊን፡ ወለዲ ኣብሊጾም ዝፈትውዎ ክህልዎም ጸገም ከምዘይብሉን፡ ዋላ’ውን ትጽቢት ከምዝግበረሉን ትሙግት። ብተወሳኺ ወለዲ ናይ ገበን ስምዒት ክስምዖም ከምዘይግባእ ትዛረብ። ንሳ፡ እቶም ዝወሓደ ተፈታዊ ቆልዓ ኢና ኢሎም ዝኣምኑ ህጻናት ትሑት ርእሰ-ምትእምማንን ዝለዓለ መጠን ጭንቀትን ክህልዎም ዝኽእል እኳ እንተኾነ፡ ኣብ መብዛሕትኡ እዋን ግን ህጻናት ወለዶም ንመን ከም ዝመርጹ ከምዘይፈልጡ ወሲኻ ትገልጽ። ምናልባት ድሕሪ ዅሉ እቲ ዝበለጸ ተፈታዊ ቆልዓ ብሓቂ መን ምዃኑ ክንድ’ዚ ኣገዳሲ ኣይኮነን። ግሪፊን፡ እቲ ፍቱው-ቆልዓ ዝብል ሕንቅልሕንቅሊተይ ኣብ ሞያውን ውልቃውን ህይወታ ርእያቶ እያ፤ ሰለስተ ደቃ ብቐጻሊ እቲ ‘ትፈትዎ’ ቆልዓ መን ከም ዝኾነ ይዋዘዩ እዮም። ዋላ እኳ ኣድልዎ ምፍጣር ኣብ ርክቦም ወይ ኣብ ጥዕና ኣእምሮኦም ጽልዋ የሕድር ከምዘሎ ዝተሰምኦም ወለዲ ወይ ቆልዑ ምስ ሓኪም ህጻናት ወይ ወሃቢ ጥዕና ኣእምሮ ክዛረቡ እንተመኸረት፡ መብዛሕትኡ እቲ ዘይምዕሩይነት ግን ክንክንን ኣቓልቦን ብዘርእዩ ቀለልቲ ሜላታት ክፍታሕ ከምዝኽእል ትኣምን። "ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት፡ ካብ ምስ ሓደ ቆልዓ ምዃን ምስ ካልእ ቆልዓ ክንከውን እንመርጸሉ መዓልታት ክህሉ'ዩ" ትብል። “እቲ ክንዝክሮ ዘለና ኣገዳሲ ነገር፡ ምሩጽ ውላድ ኣለና ማለት፡ ንካልኦት ደቅና ዝወሓደ ኢና እነፍቅሮም ማለት ኣይኮነን” ክትብል'ውን ወሲኻ ተረድእ።


‘ኣብ ሰሙን 12 ሰባት ብሕማም ሸኮር ይሞቱ’ - ሆስፒታል ዓይደር

እዚ ዛንታ'ዚ፡ ብሜዲካል ዳይረክተር መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር - መቐለ፡ ዶክተር ክብሮም ገብረስላሰ ዘተዘንተወ እዩ። ሓንቲ መንእሰይ ንዝሓመመት ኣደኣ ሒዛ ናብቲ ሆስፒታል ትመፅእ። ነታ ብኻልእ ሕማም ተወፂዓ ዓራት ዝሓዘት ኣደኣ ተላዕላን ትከናኸናን ነበረት። ሓደ መዓልቲ እታ ህይወት ኣደኣ ክትቕንየላ ትጓየ ዝነበረት ንእስቲ ውነኣ ስሒታ ትወድቕሞ ሓኻይም ተጓዮም ብዝከኣሎም ክሕግዝዋ ፈተኑ። ዝወደቐትሉ ምኽንያት ነቲ ዘሳቕያ ሕማም ሽኮር ዝኸውን ኢንሱሉን ምስኣና ነበረ። “እናረኣናያ እያ ወዲቓ፤ ሽዑ ተጓይና ናብ ክፍሊ ጽዑቕ ክንክን [‘ኣይሲዩ’] ኣእቲናያ። ክነትርፋ ግን ኣይከኣልናን። ኣብ ጽባሕ እቲ ብሃንደበት ዝወደቐትሉ መዓልቲ ሞይታ” ክብል እታ ህይወት ኣደኣ ክተትርፍ ትጨናነቕ ዝነበረት ንእስቲ ህይወታ ንዝሰኣነትሉ ዘሕዝን ኣጋጣሚ የዘንቱ። ካልእ ኣጋጣሚ’ውን ይዘንቱ። “እታ ካልአይቲ ካብ ገዛኣ ተሰኪሞም’ዮም ኣምፂኦምዋ። ሽኮር ከምዘለዋ’ውን ኣይትፈልጥን ነይራ። ምስ ወደቐቶም ቤተሰባ ተሰኪሞምዋ መጺኦም። መርመራ ምስገበርናላ ሕማም ሽኮር ከምዝዀነ ፈሊጥና” ይብል። ሕማማ እንታይ ከምዝዀነ እንተፈለጡ'ኳ መድሃኒት ክረኽቡላ ብዘይምኽኣሎም ግን ኣብቲ ሆስፒታል ካብ ሓንቲ መዓልቲ ንላዕሊ ብህይወት ክትቕፅል ኣይከኣለትን። ከምዚኦም ዝበሉ ተጓንፎታት ንሰብሞያ ጥዕና ሆስፒታል ዓይደር ልቢ ዝሰብሩ ኰይኖም ቀጺሎም ኣለዉ። ብሰንኪ’ቲ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝውላዕ ክልተ ዓመት ክመልኦ ሒደት ሰሙናት ተሪፍዎ ዘሎ ኲናት ሓድሕድ፡ ትካላት ጥዕና ትግራይ ንተሓከምቲ ግቡእ ኣገልግሎት ምሃብ ኣብ ዘይክእሉሉ ደረጃ ይርከቡ። ኣብ መቐለ ዝርከብ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር’ውን ብሰንኪ ሕፅረት መድሃኒታት፡ ናውቲ ሕክምናን ቀረብ ኤለክትሪክን ኣብ ኣዝዩ ዝተሓተ ዓቕሙ ከምዝርከብን ወሰንቲ ንዝበሃሉ ኣገልግሎታት ሕክምና ከቋርፅ ከምዝተገደደን ይግለጽ። ኣብዚ ቕነ እቲ ሆስፒታል ንዅነታት ሕሙማት ሽኮር ብዝምልከት ናብ ማሕበር ሕማም ሽኮር፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ኢትዮጵያን ዓለምለኸ ፈደረሽን ሕማም ሽኮርን ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ግዳያት እዚ ጸገም ጥዕና ኣብ ዝኸፍአ ኵነታት ከምዝርከቡ የመልክት። እቲ ሕማም፡ ኢንሱሊን ብመርፍእ ብምሃብ ከምኡ’ውን ብመልክዕ ዝወሓጥ ከኒና ኣቢልካ ብዝወሃብ ኣገልግሎት ሕክምና ንተሓከምቲ ምሕጋዝ ይከኣል። ኣብ ትግራይ በዞም ዓይነታት ሕክምና ህይወቶም ዘቐጸሉ ሰባት ኣስታት 27 ሽሕ ከምዝዀኑ ዶ/ር ክብሮም ይዛረብ። “እዞም ተሓከምቲ ኣብ ከባቢኦም ናብ ዝርከቡ ሆስፒታላት እናኸዱ ሕክምና ይረኽቡ ነይሮም። እቲ ኲናት ዳግማይ ምስተወለዐ ግን እቲ መድሃኒታት ናብ ትግራይ ክመጽእ ኣይከኣለን። ኣብ መኽዘን ዝነበረና ተወዲኡ ተወሳኺ ክመጽኣና ኣብ እንፅበየሉ እዋን’ዩ እቲ ኲናት ተወሊዑ፡” ይብል ዶክተር ክብሮም። ንሱ ከምዝብሎ ብፍላይ እቶም ብኢንሱሊን ዝሕገዙ ተሓከምቲ ኵነታቶም ግዜ ዝህብ ኣይኰነን። ብእዋኑ ነቲ ኢንሱሊን ክረኽቡ እንተዘይክኢሎም ናብ ሞትን ካልኦት ዝተሓላለኹ ጸገማት ጥዕናን ክቃልዑ ከምዝኽእሉ’ውን ወሲኹ የረድእ። ካብ መንጐ እቶም ኣስታት 27 ሽሕ ተሓከምቲ ሕማም ሽኮር እቶም ልዕሊ 8 ሽሕ ትሕቲ 14 ዓመት ህጻናት’ዮም። ሓኻይም ንስቅያት እዞም ህጻናት ከዐግስ ዝኽእል መድሃኒት ስለዘይብሎም ምስቶም ተሓከምቲ ካብ ምሕዛን ዝሰገረ ካልእ ዓቕሚ የብሎምን። ነቶም ትሕቲ ዕድመ ህጻናት ካብ ፈደረሽን ሕማም ሽኮር ዓለም [‘ኢንተርናሽናል ፌደሬሽን ኦፍ ዲያቤቲስ’] ዝቐርበሎም ነጻ ሓገዝ መድሃኒት ኢንሱሊን ነይሩ’ዩ። ዶ/ር ክብሮም፡ “ኣብዚ እዋን ግን ብሰንኪ እቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ጸገም እቶም ልዕሊ 8 ሽሕ ትሕቲ 14 ዓመት ዝዕድመኦም ህፃናት ትግራይ ኣብ ከቢድ ሓደጋ ወዲቘም ይርከቡ” ክብል ነቲ ዘሎ ኵነታት ይገልጽ። “ህጻናት ብቐጻሊ ይሞቱና ኣለዉ። ብዙሓት ሰባት መድሃኒት ወይ ኢንሱሊን ከምዘይብልና ስለዝፈለጡ ናባና ምምፃእ ኣቋሪፆም’ዮም። ስለዚ ናብዚ ከመይመጽኡ ኣብ ገዛኦም ዝሞቱ ብዙሓት’ዮም” ይብል እቲ ዶክተር። ብዘይካ’ቲ ዝኸፍአ ሞት ዘጋጥሞም ሰባት፡ ካልኦት ብዙሓት ብሰንኪ እቲ ሕማም ንኸቢድ ሕማም ዓይኒ፡ ሕማም ኵላሊትን ካልእን ተቓሊዖም ኣለዉ። “ከኒና ወይ ኢንሱሊን ኣብ ሓጺር ግዜ ክርከብ እንተዘይክኢሉ ብዙሓት ሰባት ብህይወት ዝጸንሑሉ ዕድል ዝጸበበ እዩ ክኸውን። እቶም ኣብ ገዛኦም ዘለዉ ተሓከምቲ’ውን ዝነበራኦም መድሃኒት እንተተወዲአን ህይወቶም ክትቅጽል ከቢድ ክኸውን’ዩ” ክብል ነቲ ዘሎ ኵነታት የረድእ። ብፍላይ ሕዱር ሕማም ዘለዎም ሰባት ናብ ሆስፒታል ዓይደር ብቐጻሊ ስለዝመላለሱ ኣብ መንጐ ተሓከምትን ሰብሞያ ጥዕናን ዝህሉ ርክብ ስጡም ከምዝዀነ ዶ/ር ክብሮም ይዛረብ። “እዞም ተሓከምቲ ሕማም ሽኮር ተሓከምቲ ድማ ንነዊሕ ዓመታት ምሳና ዝጸንሑ እዮም። ምስ ነርስን ካልኦት ሰብሞያ ጥዕናን ከም ቤተሰብ እዩ ምቅርራቦም። ኣብ ኵሎም ሆስፒታላት ብስም ከይተረፈ እዮም ዝፋለጡ” ክብል ነቲ ኵነታት ይገልጾ። ቅድሚ እቲ ኲናት ኣብ ዝነበረ እዋን ወርሓዊ ናብቲ ሆስፒታል እናመጽኡ መርመራ ምስተገበረሎም መድሃኒትን ምኽርን ተዋሂብዎም ይምለሱ ነይሮም። ሎሚ ዘሎ ኵነታት ግን ዝተፈለየ ኰይኑ’ሎ። “መጺኦም ‘መድሓኒት የለን’ ኢሎም ከፋንውዎም ከለዉ ብጣዕሚ እዮም ዝስንብዱ። ምኽንያቱ መድሃኒት እንተዘይወሲዶም ኣብ ህይወቶም ከጋጥሞም ብዛዕባ ዝኽእል ሓደጋ ንምህሮም ኢና ነይርና። ስለዚ ሎሚ ‘መድሃኒት የብልናን’ ክንብሎም ከለና እቲ ዅሉ ንምዕዶም ዝነበርና ነገር’ዩ ናብ ዓይኖም ዝመጽእ” ይብል እቲ ዶክተር። ገሊኦም ንብዓቶም ሓይልዎም ጸረር ከብሉ ከለዉ ገለኦም ድማ ነቶም ሓኻይም ‘ኣድሕኑና. . .! ጸገምና ዓለም ንኽፈልጦ ግበሩ’ ክብሉ ይምሕጸንዎም። ነዚ ሓዘንን ንብዓትን እናረኣዩ ድቃስ ዝሰኣኑ ሰብሞያ ጥዕና ዓለም ምስ ዝተፈላዩ ኣካላት ክረኸቡን ነቲ ዘሎ ኵነታት ከረድኡን ካብ ምፍታን ብተወሳኺ፡ ነቶም ተሓከምቲ ብሓጸርቲ ቪድዮታት መልእኽቲ ከሕልፉ ብምግባር፡ ሓገዝ ክገብሩሎም ዝኽእሉ ኣካላት ክፈልጡሎም ይፅዕሩ ኣለዉ። “መዓልታዊ ኣብ ክሊኒክ ሕማም ሽኮር ክሊኒክ ዝርአ ሓዘንን ብኽያትን ልብኻ ዝሰብር’ዩ። ብዝተኻእለና መድሃኒት ዝኣትወሉ ኵነታት ንኽፍጠር ኢና ንጽዕር ዘለና። ብፍላይ ናይቶም ትሕቲ ዕድመ ዝዀኑ ህጻናት እንተርኢና እቲ ስቓይ ኣብ ወለዶም እውን’ዩ ዝበጽሕ” ይብል ዶ/ር ክብሮም። እቶም ኣስታት 27 ሽሕ ተሓከምቲ ሕማም ሽኮር፡ ቅድሚ ኲናት ኣብ ዝነበረ እዋን ብምርመራ ሃለዋት እቲ ሕማም ዘረጋገጹ እዮም። ኣብዚ እዋን ግን እዅል ኣገልግሎት ሕክምናን መሳርሒታት መርመራን ብዘይምህላዉ መራመራ ገይሮም እቲ ሕማም ከምዘለዎም ዘይፈለጡ ኣሽሓት ከምዝህልዉ እዩ ዝኣምን። ቅድሚ መዓልታት ሆስፒታል ዓይደር ናብ ማሕበር ሕማም ሽኮር ኢትዮጵያ፡ ዓለምለኸ ፈደረሽን ሕማም ሽኮርን ሚኒስትሪ ጥዕና ኢትዮጵያን ደብዳበ ጽሒፉ ነይሩ። እቲ ደብዳበ ነቲ ዘሎ ኵነታት ተሓከምቲ ሕማም ሽኮር ዘረድእ ኰይኑ ቅልጡፍ ሓገዝ ድማ ይጠልብ። ዶ/ር ክብሮም ከምዝብሎ ዓለምለኸ ፈደረሽን ሕማም ሽኮር ናብ ኢትዮጵያ ዝልእኮ መድሃኒታት ብምህላዉ ናብ ትግራይ እውን ይበጽሕ ነይሩ። “ንዅሉ ኢትዮጵያዊ ተሓካሚ ሽኮር ክበጽሕ ብዝብል’ዩ ብፍላይ እቲ መድሃኒት ኢንሱሊን ብነጻ ዝመፅእ። ስለዚ እቲ ናትና ብጽሒት ኣብኡ ተሓዊሱ እዩ ዝለኣኽ” ዝብል እቲ ዶክተር፡ ማሕበር ሕማም ሽኮር ኢትዮጵያ ነቲ መድሃኒት ናብ ትግራይ ክበጽሕ ኣብ ምግባር ክተሓባበሩ ምጽንሖም ይጠቅስ። ዓለምለኸ ፈደረሽን ሕማም ሽኮር ቅድሚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ናብ ትግራይ ኢንሱሊንን ካልእ መድሃኒት ሽኮርን ብቕልጡፍ ክበጽሕ ንምግባር ዝጠልብ ሕቶ ናብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዝለኣኸ ሓቢሩ ነይሩ። ተሓከምቲ እዚ ሕማም ኣብ ከቢድ ሓደጋ ወዲቘም ከምዝርከቡ ዘመልከተ እቲ ፈደረሽን፡ መድሃኒት ክበጽሕ ዝከኣለሉ ኵነታት ክፍጠር ሓቲቱ’ሎ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሆስፒታል ዓይደር ዝተጸሓፈ ደብዳበ ካብ ማሕበር ሕማም ሽኮር ኢትዮጵያ ምላሽ ከምዝረኸበ ዝገለጸ ዶ/ር ክብሮም፡ “በቲ ዓለምለኸ ፈደረሽን ካብ ዝተለኣኸ መድሃኒታት ሕማም ሽኮር እቲ ናይ ትግራይ ብጽሒት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝርከብ ነጊሮምና ኣለዉ” ኢሉ። “ዝዀነ መገዲ እንተረኺብና ክንልእከልኩም ኢና ዝብል መልሲ ሰዲዶምልና። እዚ ምባሎም ጽቡቕ እዩ፤ ግን ድማ ቀይሕ መስቀል ፍቓድ ተዋሂብዎ ብቕልጡፍ  ናብ መቐለ ከምጽኣልና እንተዝግበር ንብል፡” ክብል ተላብዩ።  ሞያውያን ተመራመርቲ እቲ ዓውድ ንሕማም ሽኮር ኣብ ክልተ እዮም ዝኸፍልዎ። እቲ ቐዳማይ ዓይነት ቁጽሪ ሓደ ( ታይፕ-1) ዝበሃል ኰይኑ መብዛሕቱ ግዜ ካብ ስድራ-ቤት ብተወርሶ ዝሓልፍ ዓይነት ሕማም እዩ። እቲ ካልኣይ ዓይነት ከኣ ቁጽሪ ክልተ( ታይፕ-2) ዝበሃል ኰይኑ መብዛሕቱ ግዜ ንማእከላይ ዕድመ ኣብ ኣርበዓታትን ልዕሊኡን ዕድመ ንዘለው ዘጥቅዕ ዓይነት ሕማም እዩ። ይዅን እምበር ሕማም ሽኮር ንሕጻናት፡ ቈልዑን፡ ኣብ ኣካላቶም ልዑል መጠን ስብሒ ዘለዎም መንእሰያት እውን የጥቅዕ እዩ። ፍልልይ ሕማም ሽኮር ቁጽሪ ሓደን ክልተን፡ እቲ ቐዳማይ ብቐጥታ ብመርፍእ ዝወሃብ ኢንሱሊን ክሕከም እንከሎ፡ እቲ ካልኣይ ግን ኣብ ሰብነትና ንዘሎ ውሑድ ዓቐን ኢንሱሊን ንምብርባር ዝሕግዝ ዝተፈላለየ ዓይነት መድሃኒታት ብምውሳድ ንመጠን ሽኮር ኣብ ደምና ምቍጽጻር ይከኣል። እቲ ጽቡቕ ነገር፡ ናይዚ ሕማም፡ ተማሂሩን ተሓቢሩን ክጥንቀቕ ንዝኽእል ሰብ ዝኸውን እኹል ፍልጠትን ተመኩሮን ምህላው እዩ። ብፍላይ ንሕማም ሽኮር ቁጽሪ ክልተ ቅድሚ ዝኣገረ ክትከላኸላን እንተነፊዕካ ምሉእ ብምሉእ ከተርሕቕ፣ እንተነኣሰ ከኣ ኣዚኻ ከተደናጉያን ክትቈጻጸራን ይከኣል እዩ። እቲ ዝኸፍአ ጸገም ሕማም ሽኮርያ፡ ብፍላይ ከኣ ናይቲ ዓይነት ቁጽሪ ክልተ፡ ዝዀነ ሰብ ዝዀነ ምልክት ከየርኣየን ሕማም ከይተሰመዖን፡ እቲ ሕማም ኣብ ኣካላቱ ንኣስታት 10 ዓመት እውን ክጸንሕ ዝኽእል ምዃኑ እዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ከኣ እቲ ሕማም ብውሽጢ ውሽጢ ንዝተፈላለዩ ዋህዮታት ኣካላትና፡ ንኵላሊትና፡ ነዒንትና፡ ንጸላም ከብዲ፡ ወዘተ የጥቅዕን ይጐድእን። ስለዚ እንተተኻኢሉ ዋላ እውን ዝዀነ ሕማም ኣይሰመዓና፡ ኣብ ሸሽዱሽተ ወርሒ ኣካላትና ከመይ ከምዘሎ፡ መጠን ብዝሒ ደም፡ ኮሌስትሮል (መጠን ስብሒ ኣብ ሻምብቈታት ደምና) መጠን ብዝሒ ሽኮር ኣብ ደምና ወዘተ ክንምርመርን ኵነታትና ክንፈልጥን ኣገዳሲ እዩ። እቲ ዝበዝሕ ግዜ ብተወርሶ ካብ ስድራ-ቤት ዝመሓላለፍ፡ ዓይነት ቍጽሪ ሓደ (ታይፕ-1)፡ ሕማም ሽኮርያ እንተሒዙካ ግን፦ ኣብ ኣካላትና፡ መጠን ሽኮር ካብቲ ዝግበኦ ንላዕሊ እንተበዚሑ ውነና ከነጥፍእን ኣብ ኮማ ክንኣቱን ንኽእል፤ ከም ሳዕቤኑ ኣካላትና ዘልምስ ወቕዕን ሞትን እውን ከስዕብ ይኽእል።


ገለ ህጻናት ስለምንታይ ትኹረትን ኣቓልቦን ይሓጽሮም? ወለዲ ክፈልጥዎ ዝግባእ ጸገም

ዶክተር ናኦድ ፍርዱ፡ ገና ቈልዓ ከሎ፡ ዘይከም መዛኑኡ፡ ኣብ ሓደ ቦታ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕን ክተኰርን ይጽገም ነይሩ። ኣብ ግዜ ንእስነቱ ካብ መጠን ንላዕሊ ቅልጡፍ ህጻን ከምዝነበረ ዶክተር ናኦድ ይገልጽ። “ኣብቲ ብገመዳት ኤለክትሪክ ዝተመልአ ደርቢ ገዛና ክዘዋወር ከለኹ እዝክር። ዘይድይቦ ኦም ኣይነበረን። ብሓፈሻ ኣብ ውሽጠይ ጽዑቕ ጸዓት ነይሩኒ” ይብል። ዶክተር ናኦድ፡ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ፡ ኮሌጅ ጥዕና ሳይንስ፡ ቤት ትምህርቲ ጥዕና ሕብረተሰብ ሓላፊ ክፍሊ ኤፒዲሚዮሎጂ እዩ። ህጻናት ጸወታ ይፈትዉ። ምጉያይን ምዝላልን ባህርዮም እዩ። ይኹን እምበር፡ ህጻናት ብዝተፈልየ መገዲ ንነገራት ኣቓልቦ ክህቡ እንተዘይክኢሎም፡ ወይ ዝያዳ ዘዕገርግሩ ወይ ከኣ ወትሩ ህድእ ክብሉ ዝጽገሙ እንተኾይኖም፡ ወለዲ ኣቓልቦ ክገብሩሉ ዝግባእ ጸገም ክህሉ ይኽእል። እዚ ድማ Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) ተባሂሉ ይፍለጥ። ቀንዲ ምልክታት ኤዲኤችዲ፡ ነገራት ቀልጢፍካ ምዝንጋዕ፡ ዝጀመርካዮ ነገር ንምውዳእ ምጽጋም፡ ብሓንሳብ ዝተፈላለዩ ነገራት ምፍጻም፡ ብሰንኪ ዕሸዕሽነት ምግጋይ፡ ብግቡእ ዘይምስማዕን ትእዛዛት ተረዲእኻ ዘይምፍጻምን እዮም። ካልኦት ምልክታት ድማ ንነዊሕ እዋን ምዝራብ፡ ካብ መጠን ንላዕሊ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ምግባር፡ ፍርሒ ሓደጋ ትሑት ምዃን፡ ከምኡ’ውን ሰባት ዘረብኦም ክሳብ ዝውድኡ ዘይምጽባይን ምቁራጽን ይርከብዎም። ሓደ ሰብ ኤዲኤችዲ ኣለዎ ድዩ የብሉን ዝብል ግን ብሓካይም ብሓያሎ መዐቀኒታት ይረጋገጽ። ዶክተር ናኦድ ናይ ባዕሉ ታሪክ ብምክፋል ህፃናት ግዳያት ኤዲኤችዲ ምዃኖም ዘይተረድኡ ስድራቤታትን ሕብረተሰብን ከም ረበሽቲ ቆጺሩ ኣብቶም ህጻናት ዘስዕቦ መቕፃዕትን ኣድልዎን ገና ኣብ ንእስነቶም ንሕማም ጭንቀትን ዋላ እውን ንቅልውላው መንነትን ከሳጥሖም ከምዝኽእል የረድእ። እዚ ብፍላይ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝያዳ ከም ዝረአ ዝዛረብ ዶክተር ናኦድ፡ ኣእምሮኣዊ ኩነታቱ ንነዊሕ ሰዓታት ኣብ ሓደ ቦታ ኮፍ ክብል ዘየኽእሎ ቆልዓ ምውላድ ኣዝዩ ከምዘጨንቕ ይገልጽ። 10 ሚእታዊት ካብ ህዝቢ ኣሜሪካ ብኤዲኤችዲ ከም ዝጥቅዑ ኣብታ ሃገር ዝተኻየዱ መጽናዕትታት የመልክቱ። እዚ ማለት ኣስታት ሽዱሽተ ሚልዮን ሰባት እዩ። ኣብ ብሪጣንያ 3.5 ሚእታዊት ህጻናትን 2 ሚእታዊት ዓበይቲ ሰባትን በዚ ናይ ኣእምሮ ጸገም ይሳቐዩ። ኤዲኤችዲ፡ የማናይ ቅድሚት ክፍሊ ሓንጎል ትሑት ምዕባለ ምስ ዝህልዎ ዘጋጥም ጸገም ጥዕና ኣእምሮ እዩ። እዚ ጸገም ምዕባለ ሓንጎል ብቐንዱ ብውርሻ ዝመጽእ ኮይኑ፡ ሽጋራ ዘትክኻ ነፍሰጾር ኣዴታት ደቀን ኤዲኤችዲ ናይ ምምዕባል ተኽእሎኦም ዝለዓለ ምዃኑ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ዶክተር ናኦድ ወላዲ ኣቡኡ’ውን ጸገም ኤዲኤችዲ ከም ዝነበሮ ይዛረብ። ይኹን እምበር፡ ንሱ ዶክተር ኮይኑ ኤዲኤችዲ ከም ዘለዎ ክሳብ ዝፈልጥ ኣቡኡ ኣይፈልጡን ነይሮም። ሓደ ኤዲኤችዲ ዘለዎ ሕጻን ኣቐዲሞም ከለልዩ ዝኽእሉ ስድራቤታትን መምህራንን ከምዝኾኑ ዶክተር ናኦድ ይገልጽ። ስድራቤታት ወይ መምህራን፡ ቆልዑ ኣቓልቦ ዝሓትት ንጥፈታት ክገብሩን ናይ ቤት ትምህርቲ ዕዮኦም ክሰርሑን ዘይደልዩ እንተኾይኖም እዚ ሓደ ምልክት ክኾኖም ይኽእል። ብተወሳኺ፡ ዝኾነ ሕቶ ክሕተቱ ከለዉ እቲ ሕቶ ክሳብ ዝውድእ ከይተጸበዩ ንምምላስ እንተተሃዊኾም፡ መዓልታዊ ክስርሑ ዝግበኦም ስሩዕ ዕማማት እንተረሲዖም፡ ነቶም ምልክታት ብቐረባ ምክትታል ከምዘድሊ ዶክተር ናኦድ ይላቦ። እዚ ኩነታት እዚ፡ ምስ ኣተዓባብያን ኣተሓሕዛን ህፃናት ዝተተኣሳሰር ናይ ባህሪ ፀገም ተገይሩ ስለዝሕሰብ፡ ብዙሓት ሰባት ብቁጥዐን መቕፃዕትን ክእረም ከምዝኽእል ይኣምኑ። ይኹን እምበር፡ ብተፈጥሮ ዝመጽእ ድሩት ምዕባለ ኣእምሮ ስለዝኾነ፡ ምስ ክኢላታትን መምህራንን ክትትል ምግባርን ምምኽኻርን የድልዮ’ዩ። “ዋላ እቶም ህጻናት ጥዑያት እንተሃለዉ፡ ኩሉ ሰብ ንኤዲኤችዲ፡ ልክዕ ከም ሽኮርን ጸቕጢ ደምን ክፈልጦ ይግባእ። ምኽንያቱ ኤዲኤችዲ ንብዙሓት ሰባት ዝጸሉ ድሩትነት ስለዝኾነ" ይብል ዶክተር ናኦድ። ብመሰረት መዐቀኒታት ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ከምዚ ዓይነት ድሩት ኣእምሮኣዊ ምዕባለ ዘለዎም ህጻናት ከለልዩ ዝኽእሉ መሕተቲታት፡ ነቲ ጸገም ንምልላይ መበገሲ ክኾኑ ይኽእሉ። ኣብ መላእ ዓለም ካብ 100 ህጻናት እቶም 10 ኤዲኤችዲ ዘለዎም ክኸውን ከሎ፡ ኣድላዪ ዝኾነ ሕክምና እንተረኺቦም፡ ኣዝዩ ክመሓየሹ ከምዝኽእሉ መጽናዕትታት የመልክቱ። እዚ ዓይነት ድሩትነት ዘለዎም ዓበይቲ ሰባት ብተመሳሳሊ ፍታሕ ሕክምና ዘደንቕ ውጽኢት ርእዮም እዮም። ብፍላይ ስድራቤታት፡ ንህጻናት መዓልታዊ ዕማሞም ከይረሰዑ ክሰርሑ፡ ስሩዕ ናይ ጸወታን መጽናዕትን ግዜ ከለማመዱ፡ ከምኡ’ውን ከም ቦርሳን ናውቲ ቤት ትምህርትን ኣብ ውሱን ቦታ ምቕማጥ ክለማመዱ ክሕግዙ ኣለዎም። መጽናዕትታት፡ ክሳብ 40 ሚእታዊት ካብቶም ኤዲኤችዲ ዘለዎም ህጻናት ሓገዝ እንተረኺቦም ክሓውዩ ከም ዝኽእሉን፡ ኣብቶም 60 ሚእታዊት ድማ ክሳብ ኣባጽሕ ከም ዝቕጽልን ይሕብሩ። ዶክተር ናኦድ ከም ዝብሎ፡ ከም ስነ-ኣእምሮኣዊ ምኽሪ፡ ናይ ባህሪ ስልጠናን ካልእ ሕክምናታትን ዝኣመሰሉ ሕክምናዊ ደገፍ ካብ ምርካብ ብተወሳኺ፡ ንኤዲኤችዲ ዝወሃቡ መድሃኒት ከም ቀንዲ መፍትሒ ይቑጸሩ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝወሃብ መድሓኒት ከም ዘየለ ይዛረብ። ህጻናት መብዛሕትኡ ግዜ "ረበሽቲ፡ መዕገርገርቲ" እዮም ኣብ ክንዲ ምባል፡ ክእረም ዝኽእል ናይ ምዕባለ ድሩትነት'ዩ ኢልካ ምሕሳብ ስለዘይተለምደ ዘተሓሳስብ'ዩ" ይብል። ኤዲኤችዲ ዘለዎም ሰባት፡ መኪና እናዘወሩ እንተኾይኖም፡ ንመኪና ሓደጋ ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኦም ዝለዓለ ከምዝኾነ ከምኡ’ውን ኣብ ሓዳር ዝተፈለላዩ ጸገማት፡ ወልፊ፡ ገንዘብ ምጥፋእ፡ ኣብ ስራሕ ውጽኢታዊ ዘይምዃን ንነዊሕ ግዜ ምንባብ ዘይምኽኣል ዝኣመሰሉ ጸገማት ከጋጥምም ከምዝኽእል መጽናዕትታት የመልክቱ። ስለዚ ድማ እዩ ዶክተር ናኦድ ንኤዲኤችዲ ኣቓልቦ ምሃብን ምድጋፍን ካብ ንውልቀሰብ ንላዕሊ ንሕብረተሰብ ኣገዳሲ እዩ ዝብል። ዶክተር ናኦድ ብዛዕባ ኤዲኤችዲ መጽናዕቲ ይገብር ከምዘሎን ናይ ገዛእ ርእሱ ምስክርነት ብምሃብ ደገፍ ስለዝረኸበ ኣብ ዝሓሸ ኩነታት ከምዝርከብን ይገልጽ። ብዙሓት ግን ብሰንኪ ዘይምርድዳእ ወለድን ኣብ ከባቢኦም ዘለዉ ሰባትን፡ ተመሳሳሊ ደገፍ ስለዘይረኽቡ፡ ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ድሩትነቶም ንህይወቶም ክደፍኡ ይግደዱ። ስለዚ ለውጢ ንምምፃእ ብቐንዱ ስድራ፡ ኣብ ከባቢ እቶም ህፃናት ዝርከብ ማሕበረሰብን መምህራንን ብቐረባ ዝገብርዎ ክትትልን ደገፍን ወሳኒ እዩ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንኽልተ ኣሕዋት ህጻናት ብዘሰክሕ ዝቐተለት ሰራሕተኛ ገዛ ንሞት ተፈሪዳ

ኣብ ኢትዮጵያ ንደቂ ክልተን ሰለስተን ዓመት ሓውን ሓፍትን ህጻናት ብኣሰቓቒ ኣገባብ ዝቐተለት ሰራሕተኛ ገዛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኢትዮጵያ ብሞት ክትቅጻዕ ወሲኑ። እዛ ንሞት ተፈሪዳ ዘላ ጓል 19 ዓመት መንእሰይ፡ ክሳብ መስርሕ ፍርዲ ሞት ዝፍጸም፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ቃሊቲ ክትጸንሕ ተወሲኑ ኣሎ። ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ዝፍጸም ገበናት ኣኽባሪ ሕጊ ዳይረክቶረይት፡ ብ 1 መስከረም 2022 ኣብ ክፍለ ከተማ ባለሚኩራ ኣራበሳ ኮንዶምንዮም ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ቦታ፡ ሰራሕተኛ ገዛ ኰይና ኣብ እትሰርሓሉ ዝነበረት ገዛ፡ ምኽንያቱ ብዘይተፈለጠ ንኽልተ ህጻናት ኣሕዋት ብኣሰቓቒ ኣገባብ ቀቲላ ብምባል፡ ነቲ ክስተት ኣብ ከቢድ ገበን ብምስፋር፡ 25 ጥቅምቲ 2022 ኣብ ልዕሊ ህይወት መኮነን ተደራራቢ ክስታት ምምስራቱ ዝዝከር’ዩ። ተከሳሲት፡ ኣብ እንዳ ፖሊስን ኣብ ቤት ፍርድን ዝሃበቶ ቃል እምነትን ክሕደትን ምርኩስ ብምግባር፡ ኣኽባሪ ሕጊ ክሲ ብምምስራት ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪባ ነቲ ገበን ምፍጻማ ኣብ ዝሓተተሉ፡ “ነቲ ቅትለት ኣይፈጸምክዎን ገበነኛ ኣይኰንኩን” ኢላ’ኳ እንተኸሓደት፡ ነቲ ገበን ምፍጻማ ኣኽባሪ ሕጊ ናይ ሰብን ሰነድን መርትዖታት ናብ ቤት ፍርዲ ስለዘቕርበ፡ ቤት ፍርዲ፡ መሰኻኽር ኣኽባሪ ሕጊ ነቲ ተፈጺሙ ዝተባህለ ክስታት ከምዝፈጸመቶ ስለዘረጋገጹ፡ ከቢድ ገበን ቅትለት ከምዝተፈጸመ ስለዘረጋገጸን፡ ተኸሳሲት ናይመከላኸሊ ሓሳብ የብለይን ስለዝበለት ቤት ፍርዲ ገበነኛ’ያ ዝብል ውሳነ ኣሕሊፉ። በዚ መሰረት ቤት ፍርዲ ትማሊ 5 ታሕሳስ 2022 ኣብ ዝወዓሎ መጋባእያ፡ ተኸሳሲት ብሞት ክትቅጻዕ ውሳነ ኣመሓላሊፉ። ተኸሳሲት፡ ቅድሚ ሕጂ ገበን ፈጺመ ኣይፈልጥን’የ፡ ስለዘይተመሃርኩ ብጉድለት ፍልጠት ዝፈጸምክዎ’ዩ፡ ገበነይ ፈሊጠ ንፖሊስ ባዕለይ ኢደይ ስለዝሃብኩ ዝብል ዝርከቦ ሓሙሽተ መቓለሊ ፍርዲ’ኳ እንተኣቕረበት እቲ ቤት ፍርዲ ግን ነቲ ሓሳብ ነጺግዎ። ቤት ፍርዲ፡ ካልኦት ተመሳሳሊ ገበን ከይፍጽሙ መአረምታ ይኸውን’ዩ ብምባል ተኸሳሲት ብሞት ክትቅጻዕ ውሳነኡ ኣሕሊፉ ኣሎ። ተከሳሲት ህይወት መኮነን፡ ብ 1 መስከረም 2022 እያ ነቶም ደቂ ክልተን ሰለስተን ዝዕድመኦም ሓውን ሓፍትን ህጻናት ብኣሰቓቒ ኣገባብ ቀቲላቶም።