ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦትን ዝካየድ ዘሎ ማእሰርቲ ከምዘሻቐሎ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ

ካብ ዝሓለፉ ሰሙናት ጀሚሩ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ፣ ጎንደርን ባህርዳርን ካልኦት ከባብታትን ዝፍጸም ማእሰርቲ ምቕጻሉ ከምዘሻቐሎ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሎሚ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ ገሊጹ። ነቲ ኣብታ ሃገር ካብ 2 ሕዳር 2021 ጀሚሩ ዝተኣወጀ ኣዋጅ ህጹጽ ጊዜ ስዒቡ ፖሊስ ሰፊሕ ማእሰርቲ፣ ፈተሻን ማእሰርትን የካይድ ምህላዉ ብወሃቢት ቃል እቲ ኮሚሽን ዝወጸ መግለጺ ኣዘኻኺሩ’ሎ። ዝበዝሑ ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ምስ ህወሓት ይሰርሑ'ዮም ብዝበል ጥርጠራ ዝተኣስሩ ተወለድቲ ትግራይ ምዃኖም ዘተሓስስብ ምዃኑ እቲ ኮሚሽን ጠቒሱ'ሎ። ኣካላት ጸጥታ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሓድሽ ስጉምቲ ጃምላዊ ማእሰርትን ተፍትሽ ገዛ ንገዛን የካይድ ብምህላዉ ግዳያት ጃምላዊ ማእሰርትን ምፍርራሕን ንኸውን ኣለና ክብሉ ተጋሩ ነበርቲ እታ ከተማ ገሊጾም ነይሮም። እቶም 'ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኣለና' ብምባል ቃሎም ንቢቢሲ ዝሃቡ ውልቀሰባት፡ ድሮ ኣባላት ስድራቤቶም፣ መሓዙቶምን መቕርባቶምን ካብ ዝነበሩሉ ናይ ስራሕ ቦታ፣ ቤት ብልዒ፣ መዘናግዒ ቦታን መጓዓዝያን ተገፊፎም ተወሲዶም ይብሉ። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኮማንደር ፋሲካ ፈንታ፡ "ኣብቲ መንግስቲ ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ዝተኣሰሩ ተወለድቲ ትግራይ ጥራሕ ኣይኮኑን፤ ግን ከኣ ብቐንዱ ንሳቶም'ዮም" ክብል ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ ነይሩ። ኲናት ትግራይ ካብ ዝጅመር ንድሓር ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ብርኪ ማሕበራዊ መነባብሮ ዝርከቡ ነበርቲ እታ ከተማ ዝኾኑ ተወለድቲ ትግራይ 'ብሰንኪ መንነት' ግዳያት ማእሰርቲ ከም ዝኾኑን ትካላት ንግዶም ከም ዝተዓጽወን ክግለጽ ጸኒሑ'ዩ። እዚ ሓድሽ ዙርያ ጃምላዊ ማእሰርቲ፡ ድሕሪ እቲ ሓይልታት ትግራይ ንዓበይቲ ከተማታት ክልል ኣምሓራ ዝኾና ደሴን ኮምቦልቻን ምቁጽጻሮምን፡ መንግስቲ "ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረተሰብ ዝተሓብኡ ዕሱባት ህወሓት ኣለው'ዮም" ምባሉን ስዒቡ ዘጋጥም ዘሎ እዩ። ብዝሒ እሱራት? እቶም ዝበዝሑ እሱራት ተወለድቲ ትግራይ ከምዝኾኑ ዘመልክቱ ጸብጻባት ምህላዎም ዘመልከተ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፤ ምስ ህወሓት ርክብ ኣለኩም ብዝብል ተጠርጢሮም ብቐጻሊ ከምዝእሰሩ ሓቢሩ። ”ጸብጻባት ከምዝሕብርዎ ብውሕድ 1 ሽሕ ውልቀሰባት ኣብ ውሽጢ ዝሓለፈ ሰሙን ተኣሲሮም ኣለዉ። ገለ ምንጪታት ድማ እቲ ቁጽሪ ልዕሊኡ ክኸውን ከምዝኽእል የመልክቱ” ይብል ኣብ መግለጺኡ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ቅድሚ ዝተወሰኑ መዓልታት ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ፤ “ንዓሌት መሰረት ዝገበረ ዝመስል” ማእሰርቲ ይፍጸም ምህላዉ ብምሕባር፤ እዚ ደው ክብል ሓቲቱ ምንባሩ ይዝከር። ኣየናይ ብሄር ወይ ዓሌት ዒላማ እቲ ማእሰርቲ ከምዝኾነ ግን ካብ ምግላጽ ተቖጢቡ’ሎ። ንተወለድቲ ትግራይ ጥራሕ ዘነጻጸረ ማእሰርቲ ይፍጸም የለን ዝብል መንግስቲ ኢትዮጵያ ብወገኑ ምስ ምውሓስ ጸጥታ እታ ሃገር ብዝተሓሓዝ ዝተጠርጠሩ ውልቀሰባት ብሄሮም ብዘየገድስ ይተሓዙ ምህላዎም ይምጉት። “እቶም እሱራት ዝተትሓዙሉ ኩነታት ምዕሩይ ከምዘይኮነ ይግለጽ። ቁጽሮም ኣዝዩ ብዙሕ ዝኾነ እሱራት ኣብ ጸበብቲ ኣብያተ ማእሰርቲ ይርከቡ” ዝበለ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፤ ደረጃታት ዓለምለኸ ሰብኣዊ መሰላት ይጠሓሱን ድኹም ኣተሓሕዛ እሱራት ከምዘሎን ኣፍሊጡ። መስርሕ ፍርዲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ንላዕለዎት ሰብ መዚ እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ "ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልእ ከባብን ኮይኖም ኣፍ ጸላኢ ብምዃን ንህዝብና ዕጥቂ ዘፍትሑ ኣካላት ሕጋዊ ስጉምቲ ክውሰዶም ይግባእ" ብምባል ፈጸምቲ ኣካላት ከተግብሩዎ ከም ዝግባእ ኣተሓሳሲቡ ምንባሩ ይዝከር። እቲ መግለጺ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ካብ ትግራይ ወጻእ ዘለው ተወለድቲ ትግራይ ሓያል ስነ ልቦናዊ ጸቕጢ ክፈጥሩ እንከለው፡ ናይ ድሕነት ስግኣት ክዓስሎም ከም ዝገበሩ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ነበርቲ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሓቢሮም ነይሮም። መብዛሕቲኦም እሱራት ኣብ ቀይዲ ዝወዓሉሉ ምኽንያት እውን ከምዘይፈልጡ ዝሓበረ መግለጺ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት፤ ናብ ቤት ፍርዲ ከምዘይቀረቡን መንቀሊ መእሰሪኦም ናብ ዝንገሩሉ ካልእ መድረኽ ከምዘይተወሰዱን ገሊጹ። ወግዓዊ ክሲ ከምዘይተመስረተ ብምግላጽ ድማ “በቶም ዝበጽሑና ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ዝፍጸሙ ዘይምዕሩይ ኣተሓሕዛ እሱራት ከምዘሎ ዝገልጹ ጽብጻባት ተሻቒልና ኣለና” ኢሉ። “ውሕስነት እቶም እሱራት ዝተሓለ ክኸውን፤ ሰብኣዊ መሰላቶም ክሕለወሎም፤ ፍትሓዊ መስርሕ ፍርዲ ክህሉ ንጽውዕ” ክብል ድማ ኣተሓሳሲቡ። ኣብዚ እዋን 10 ኣባላቱን 34 ዘወርቲ መኻይንን ሕዚ’ውን ኣብ ማእርቲ ከምዝርከቡ ብምግላጽ ኩሎም ብቕልጡፍ ክፍትሑ ጸዊዑ’ሎ። እንተይኮይኑ “ጉዳዮም ብቤት ፍርዲ ይኹን ካልእ ዘይሻራዊ ኣካል ምጽራይ ክግበረሉ ወይ ብወግዒ ክሲ ክቐርበሎም ኣለዎ” ኢሉ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ፈለማ ናይዚ ወርሒ ነቲ ሓይልታት ትግራይ ንከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ድሕሪ ምቁጽጻሮም፡ ኣብታ ሃገር ን6 ኣዋርሕ ዝጸንሕ ህጹጽ እዋን ኣዊጁ ምህላዉ ይፍለጥ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልሒሙ ይቕጽል ምህላዉን፡ ነቲ ዝተፈጥረ ሰብኣዊ ቅልውላው የጋድዶ ምህላዉን ይግለጽ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ትግራይ፡ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ደው ክብል ዳግማይ ጸዊዑ

ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ዝሳተፉ ዘለዉ ኩሎም ወገናት ኵናት ደው ከብሉ ዳግማይ ሓቲቱ። ኣቐድም ኣቢሎም ሕቡራት ሃገራት፣ ምዕራባውያን ሃገራትን ትካላት ወሃብቲ ረድኤትን እቲ ኵናት ደው ክብልን ሰብኣዊ ረድኤታት ከይተተዓናቐፈ ናብቶም ተጸበይቲ ክብጽሕን ብተደጋጋሚ ክጽውዑ ጸኒሖም'ዮም። ምክትል ወሃቢ ቃል ሕቡራት ሃገራት ፈርሃን ሃቅ "ኣብ ክልላት ትግራይ ዓፋርን ኣምሓራን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዝወርድ ዘሎ ስቓይ ደው ንኽብል ኩሎም ኣብቲ ኵናት ዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት ተጻብኦታት ደው ከብሉ ደጊምና ንሓትት" ኢሉ። ብምስዓብ "ኩሎም ኣብቲ ግጭት ዝሳተፉ ዘለዉ ኣካላት፡ ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰብኣዊ ረድኤት ከኽብሩ ኣለዎም፤ ድሕነት ሰላማውያን ሰባትን ትሕተ ቅርጽን ክሕሎ ኣለዎ" ኢሉ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኵናት ኣብ ዝሓየለሉን ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ኣብ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ ከተማ መቐለን ከባቢኣን ካብ ሰኑይ ጀሚሩ ሓሙሽተ ግዜ ደብዳብ ነፋሪት ኣብ ዘካየደሉ እዩ ነዚ መጸዋዕታ ኣቕሪቡ። ፈርሃን ሃቅ፡ እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ዝጀመረ ኵናት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምስ ለሓመ ቁጽሪ ናይቶም ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዛት ዝጠልቡ ሰባት ብናህሪ ይውስኽ ምህላዉ ገሊጹ። ሓይልታት ትግራይ ነታ ዝሓለፈ ዓመት 28 ሕዳር ገዲፎማ ዝወጽኡ ከተማ መቐለ 28 ሰነ 2021 ዳግማይ ምስ ተቆጻጸርዎ መንግስቲ ፌደራል በይንኣዊ ምቁራጽ ቶኵሲ ኣዊጁ እኳ እንተነበረ፡ ላዕለዋይ ኢድ ክሕዙ ዝጀመሩ ሓይልታት ትግራይ ቅድመ ኵነት ዝሓዘ ነጥብታት ብምቅማጥ ነቲ ምቁራጽ ተጻብኦ ኣይተቐበሉዎን። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ኵናት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ልሒሙ ገለ ምብራቓዊ ክፋል ክልል ዓፋርን፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ  ከባቢታት ሰሜንን ደቡብን ወሎ ተቆጻጺሮም ይርከቡ። ሓደ ካብ ላዕለለዎት ሓለፍቲ ሓይልታት ትግራይ ዝኾነ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝገብርዎ ዘለዉ መጥቃዕቲ ንመንግስቲ ፌዴራል ጸቅጢ ንምፍጣር ከም ዝኾነ ገሊጹ ነይሩ። ጀነራል ጻድቃን፡ ሓደ ካብቲ ዕላማታቶም፡ መንግስቲ ነቲ ሓይልታት ትግራይ ቶኵሲ ደው ንኸብሉ ኣቐሚጦሞ ዘለዉ ቅድመ ኩነት ንኽቅበልን ናብ ፖሎቲካዊ ዘተ ንክቀርብ ንምግዳድ ከም ዝኾነ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት ምግላጹ ይዝከር። እቲ ኵናት ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ምስ ልሓመ፡ ካብ ደቡብ ወሎን ካብ ዋግ ኽምራ ከምኡ'ውን ካብ ክልል ዓደፋር ሓያሎ ሰላማውያን ሰባት ተፈናቒሎም እዮም። ሕቡራት ሃገራት ካብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ጥራይ ኣስታት 1.7 ሚልዮን ሰብ ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድልዮ ገሊጹ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ኣስታት ሓደ ዓመት ዝገበረ ኣብ ትግራይ ዝጀመረ ኵናት፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ህይወቶም ንምድሓን ናብ ሱዳን ከም ዝተሰደዱ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ኣሽሓት ሞይቶም፣ ሚልዮናት ንኽቱር ጥሜት ተቓሊዖም፤ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም ይርከቡ። ኣብ ትግራይ ልዕሊ ሽዱሽተ ሚልዮን ህዝቢ ተጻበዪ ህጹጽ ሰብኣዊ ረዲኤት ኮይኑ ከም ዘሎ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይሕብሩ። ብውሕድ 400,000 ሰባት ናብ ዓጸቦ ብዝቀራረብ ጥሜት ይሳቐዩ ከም ዘለዉ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ሕብረተሰብ ዓለም፡ መንግስቲ ፌደራልን ሓይልታት ትግራይን ብዘይቅድመ ኩነት እቲ ኵናት ደው ብምባል ክላዘቡን፡ ናብ ትግራይ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ኩሉ መገድታት ብዘይገደብ ክኽፈቱን ብተደጋጋሚ ይጽውዑ ኣለዉ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኣሰሩ ሽዱሽተ ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ተፈቲሖም

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝተኣሰሩ ሰራሕተኛታቱ እቶም ሽዱሽተ ከም ዝተፈትሑን ካልኦት ሓሙሽተ ኣብ ቀይዲ ከም ዘለውን ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ስቴፋኒ ዱጃሪክ ሓደ ካብ ኣባላት ስድራ ሰራሕተኛታቱ ከም ዝተኣሰረ ተዛሪቡ። እዞም ሰራሕተኛታት ኣብዚ ወርሒ ካብ ሞንጎ ዝተኣሰሩ 16 ኣባላት እቲ ውድብ እዮም። እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ምኽንያት መእሰሪኦም ኣይተገልጸን፤ መንግስቲ ኢትዮጵያ’ውን ንምፍትሖም ኣመልኪቱ ዝሃቦ ርኢይቶ የለን። ብሮቡዕ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተሬዝ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኣሰሮም ሰራሕተኛታቱ ክፈትሖም ሓቲቱ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዝነበሩ ካብ 72 መራሕቲ መኪና ፍርቆም ከም ዝተፈትሑ ምግላጹ ይዝከር። ኣብታ ሃገር ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንዕ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ካብ ዝእወጅ ጀሚሩ ሰፊሕ ማእሰርቲ ይርኣይ ምህላው ይግለጽ። ኣካላት ጸጥታ ሰላማውያን ሰባት ይኣስሩ ኣለው ዝብል ክሲ እኳ እንተቐረበሎም፡ ንሰላማውያን ሰባት ከምኡ’ውን ብሄር ዒላማ ከም ዘይገበሩ ብምግላጽ ሕግታት እቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ዝጥሓሱ ጥራይ ኣብ ቀይዲ ከም ዘእተዉ ሓቢሮም። እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ከቢድ ሰብኣውን ፖለቲካውን ቅልውላው ከየስዕብ ይስጋእ። መንግስትን ኣንጻሩ ተሰለፎም ዝዋግኡ ዘለው ዕጡቓትን ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉን እቲ እናኸፍአ ዝኸይድ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው ፍታሕ ንክረክብን ኣፈላላዮም ብዘተ ንክፈትሑ ማሕበረሰብ ዓለም ተደጋጋሚ ጻውዒት የቕርበሎም ኣሎ። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ምኽትል ቀዳማይ ሚንስተርን ሚንስትር ወጻኢ ጉዳያትን ደመቀ መኮነን፡ ኲናት ደው ኣብ ዝብለሉ ኩነታት ከም ዝዘተዩ ተገሊጹ ኣሎ። ትማሊ መግለጺ ዝሃበ ወሃቢ ቓል ሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣምበሳደር ዲና ሙፍቲ “ጄፍሪ ፌልትማን ነቲ ኲናት ደው ኣቢልካ ሰላም ንምምጻእ ዝግበር ጻዕሪ ኣዛይዱ ቀጺሉሉ ኣሎ” ክብል ተዛሪቡ’ሎ። ኢትዮጵያ፡ እቲ ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድን ኣቦመንበር ህወሓት ደብረጽዮን ገብረሚካኤልን ዝተራኸበ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃ ኦሌሴጉን ኦባሳንጆ ዘምጽኦ ኲናት ደው ዝብለሉ ምኽረ-ሓሳብ ትጽበይ ምህላዋ ኣምባሳደር ዲና ገሊጹ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ኢሰመኮ ኩነታት ኣብ ኢትዮጵያ ዝእሰሩ ዘለው ሰባት ትኹረት ከም ዘድልዮ ገሊጹ

ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ (ኢሰመኮ) ምስቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ብዝተሓሓዝ ሰባት ኣብ ቀይዲ ዝውዕልሉ ኩነታትን ኣተሓሕዛ እሱራትን ቅልጡፍ ትኹረት ከም ዘድልዮ ገሊጹ። ኢሰመኮ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣብ መደብራት ፖሊስን መጽንሒ ቦታታትን ምብጻሕ ብምግባር፣ እሱራትን ኣባላት ስድራ ቤቶምን ብምዝርራብ፣ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃ ካብ ዘለው ኣባላት ፖሊስን ኣመራርሓን ብምዝርራብ ሓበሬታ ከም ዝኣከበ ኣስፊሩ። ይኹን'ምበር፡ ኣተሓሕዛን ኩነታት ማእሰርትን ዝምልከት ሓበሬታ ንምእካብ ዝገበሮ ጻዕሪ ማሕለኻታት ከም ዘጋጠሞ ሓቢሩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ: ኣብ ሓሙሽተ ክፍለ ከተማታት ሰብ መዚ 'ካብ ላዕሊ ትእዛዝ እንተዘይመጺኡ ሓበሬታ ኣይንህብን' ስለ ዝበሉ እቲ ኮሚሽን ዝተዋህቦ ሓላፍነት ክፍጽም ኣይኽኣለን ይብል። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብ2 ሕዳር 2021 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ካብ ዝእውጅ ንነጀው መብዛሕትኦም ተጋሩ ዝኾኑ ሓደ ሽሕ ሰባት ከም ዝተኣሰሩ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ትሕቲ እቲ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሕ ኣዋጅ፡ ሰብ መዚ ሰባት ንምእሳር፣ ብዘይፍርዲ ጥርጡራት ንምእሳርን ብዘይ ናይ ቤት ፍርዲ ትእዛዝ ገዛ ምፍታሽን ስልጣን ረኺቦም'ዮም ክብል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይኸስስ። እቲ ኮሚሽን "ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ሓደ ሽሕ ውልቀሰባት ተኣሲሮም'ዮም ተባሂሉ ይእመን። ገለ ጸብጻባት ግን እቲ ቑጽሪ ካብዚ ንላዕሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ይእምቱ" ይብል። ኢሰመኮ ብወገኑ፡ ድሕሪ እቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ብዝሒ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ሰባት ምፍላጥ እኳ እንተዘይተኽኣለ፡ ኣብ ክፍለ ከተማ ቂርቆስ ጥራይ 714 ሰባት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለው ክብል ጠቒሱ። ኣብ ካልኦት ክፍለ ከተማታት'ውን ብተመሳሳሊ ኩነታት ማእሰርቲ ስለ ዝነበረን ሰባት ኣብ ቀይዲ ናይ ምውዓል ተግባር ስለ ዝቐጸለን: ኣብ ኢዲስ ኣበባ ጥራይ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከይተኣሰሩ ኣይተርፉን ይብል። ኣብ ከተማ ድሬዳዋ ኣስታት 300 ሰባት ከም ዝተኣሰሩ መግለጺ እቲ ኮሚሽን ይሕብር። ኣተሓሕዛ እቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተው ሰባት ኣዝዩ ድኹምን መብዛሕትኦም ድማ ኣብ ኣዝዮም ዝተጨናነቑ መደበራት ፖሊስ ተኣሲሮም ከም ዘለውን ክልቲኦም ትካላት ኣብ መግለጺኦም ሓቢሮም። ብትሸዓተ ሕዳር ዝተኣሰሩ ዓሰርተ ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሕጂ'ውን ኣብ ቀይዲ ይርከቡ። ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተሬዝ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኣሰሮም ሰራሕተኛታቱ ክፈትሖም ሓቲቱ ኣሎ። ወሃቢ ቃል ኣንቶኒዮ ጉተሬዝ፡ ዛጊት ኣብ ልዕሊ እቶም ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተመስረተ ክሲ ከምዘየለን ስለምንታይ ከምዝተኣስሩን መግለጺ ሓቲቱ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዝነበሩ ካብ 72 መራሕቲ መኪና ፍርቆም ከምዝተፈትሑ ትማሊ እቲ ውድብ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ኮሚሽን ከምዝበሎ: "መብዛሕትኦም እቶም እሱራት ተጋሩ'ዮም። እዚኦም ንህወሓት ብምሕጋዝ ወይ'ውን ብምድጋፍ ብዝብል ጥርጣረ ዝተኣሰሩ'ዮም"። ኣብ ዝሓለፉ እዋናት ፖሊስ እቲ ማእሰርቲ ብሄር ተኮር ከም ዘይኮነ ብምግላጽ ደገፍቲ ህወሓት ዝኾኑ ጥራይ ዒላማ ዝገበረ ከም ዝኾነ ምግላጹ ይፍለጥ። ሰባት ብጥቆማ ኣብ ቀይዲ ይውዕሉ ኣለው ዝብል ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ፡ "መብዛሕትኦም ካብ ሕብረተሰብ ብዝርከብ ጥቆማ መሰረት ኣብ ቀይዲ ከም ዝውዕሉን ካብ ሞንግኦም ተወለድቲ ትግራይ ዝኾነ ሰባት ብዝሖም ዝለዓለ ከም ዝኾነን ምፍላጥ ተኻኢሉ'ዩ" ኢሉ። ኣብታ ከተማ ብሄር ተኮር ማእሰርቲ ይፍጸም ኣሎ ድዩ ክብል ናብ ኣኽበርቲ ሕጊ ሕቶ ከም ዘቕረበ ድማ ኣመልኪቱ። "ሰባት ብብሄሮም ምኽንያት ዘይኮነ ዝእሰሩ ዘለዉ ብመሰረት እቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተጠርጢሮም ከም ዝኾነን ብባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሸበርቲ ተባሂሎም ዝሰፈሩ ክልተ ብሄር ተኮር ውድባት ምስ ምዃኖም እቶም ዝትሓዙ ሰባት ተወለድቲ ሓደ ብሄር ክመስሉ ይኽእሉ'ዮም" ዝብል ምላሽ ከም ዝተዋህቦ ድማ ገሊጹ። ኣብዚ፡ ዕድሚኦም ክሳብ 80 ዓመት ዝበጽሕ ኣረጋውያን ሓዊሱ፡ ዘጥቡዋ ኣደታት፣ ናይ ኣእምሮ ጸገም ዘለዎም ሕሙማት፣ ተኸታታሊ ሕክምና ዘድልዮም'ዮም ዝብሃሉ ሰባት ሓዊሱ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተው ሓቢሩ። "ገሊኦም መደበራት ፖሊስን መጽንሒ ቦታታትን ኣዝዮ ጸበብቲ፣ እኹል መናጽሂ ቦታ ዘይብሎምን እኹል ብርሃን ዘይረኽቡን'ዮም። ንኣብነት ኣብ ክፍለ ከተማ ቂርቆስ ኣረጋውያንን ሕሙማት ኣእምሮን ዝኾኑ ሰባት ሓዊሱ 241 ሰባት 20 ሜትሮ ብ10 ሜትሮ ኣብ ዝግመት ኣዳራሽ መናእሰይ ተታሒዞም ኣለው" ኢሉ። ይኹን'ምበር መብዛሕትኦም ዝተኣሰርሉ ምኽንያት ከም ዘይፈልጡ ብምግላጽ "ብብሄር ምኽንያት ኢና ተኣሲርና" ኢሎም ከም ዝኣምኑን እቶም ዘዘራረቦም ሰባት ገሊጾም። ካብዚ ብዝብገስ፡ እቲ ኮሚሽን ኣኽበርቲ ሕጊ "ምኽንያታዊ ጥርጣረ ምህላው ዘረጋግጽ መረዳእታ ክሳብ ዘይተረኽበ ሰባት . . . ኣረጋውያን፣ ዘጥብዋ ኣደታትን ናይ ጥዕና ጸገም ዘለዎም ሰባትን ብቕልጡፍ ክፍትሑ" ኣለዎም ክብል ኣተሓሳሲቡ። ዝኾነ ዓይነት ማእሰርቲ ድማ መንፈስ እቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ተረዲኡ ብተመጣጣኒ ከምኡ'ውን ካብ ኣድልዎ ናጻ ብዝኾነ መልክዑ ክፍጸም ኣለው ክብል ሓቢሩ። ምስዚ ብዝተሓሓዝ፡ ኣተሓሕዛ እሱራት ክመሓየሽ ከም ዘለዎ'ውን ኣብ መግለጺኡ ኣመልኪቱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ብሰንኪ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ካብ 23 ጥቅምቲ 2014 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ጀሚሩ ኣብ መላእ ሃገር ተግባራዊ ዝኸውን ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ከም ዝኣወጀ ይፍለጥ። ድሕሪ'ዚ ብዘጋጥም ዘሎ ማእሰርቲ ብዝተሓሓዝ ድማ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ ትካላትን እቲ ኩነታት ከም ዘተሓሳሰቦም ይገልጹ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሊብያ፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ስደተኛታት ናብ ኒጀር ከምዝገዓዙ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ

ኤርትራውያን ዝርከብዎም 172 ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ኒጀር ከምዝገዓዙ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ጨንፈር ሊብያ ሓቢሩ። "እዚ ድሕሪ ሓደ ዓመት ናብ ኒጀር ዝካየድ ዘሎ ፈላሚ በረራ'ዩ። ካብ ሊብያ ዝግበር ናይ ሂወት-ኣድሕን በረራ ኮይኑ፡ ንብዙሓት ንሓደጋ ዝተቓልዑ ስደተኛታት ተስፋ ዝህብ'ዩ" ክብል እቲ ትካል ኣብ ትዊተር ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ገሊጹ። እቶም ኣብ ሊብያ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ዝጸንሑ ስደተኛታት፡ ክሳብ ናብ ሳልሳይ ሃገር ዝሰጋገሩ ኣብቲ ኣብ ኒጀር ዝርከብ ውሑስ መጽኒሒ ማእከል ዝጽበዩ'ዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሰብመዚ ጸጥታ ሊብያ ኣብ ልዕሊ'ቶም ብዘይደገፍን መጽለልን ዝርከቡ ኤርትራውያን ተሓተቲ ዕቑባ ብዝወሰድዎ ስጉምቲ ሞትን መቑሰልትን ኣስዒቡ ነይሩ'ዩ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዓለም ዝርከቡ ኤርትራውያን ነቲ ሰብመዚ ሊብያ ዝወሰድዎ ስጉምቲ ብምቅዋም፡ ሰፋሕቲ ተቓውሞታት ከስምዑ ተራእዮም። ብሰንኪ'ዚ ሰብመዚ ሊብያ በቲ ኣብ ልዕሊ'ቶም ዝተጎድኡ ስደተኛታት ዝበጽሐ ግፍዒ ይቕሬታ ሓቲቶም። ይኹን'ምበር፡ ሕጂ'ውን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ኣብ ርእሰከተማ ትሪፖሊ ኣብ ጎደናታት ክድቅሱን፡ ንሓደጋ ክቃልዑን ተገዲዶም ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ሓደ ኤርትራዊ ኣብ ርእሰከተማ ትሪፖሊ ብመኪና ተሃሪሙ ምቕታሉ "ኣዝዩ ከምዝሓዘነ" ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ ነይሩ። ኤርትራዊ ትማሊ ኣብ ርእሰከተማ ትሪፖሊ ብመኪና ተሃሪሙ ምቕታሉ "ኣዝዩ ከምዝሓዘነ" ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ጠቒሱ። እዚ ትማሊ ሓሙስ ዝተኻየደ ናይ ምጉዓዝ ስጉምቲ ንገለ ቀዳምነት ዝወሃቦም ተስፋ ዝህብ'ኳ እንተኾነ፡ ንብዙሓት ግን ዘይጭበጥ ሕልሚ'ዩ። ብስሩዕ ኣገባብ ናብ ሳልሳይ ሃገር ክኸዱ ከምዘይክእሉ ዝፈለጡ ስደተኛታት፡ ንማእከላይ ባሕሪ ሰንጢቖም ናብ ኣውሮጳ ክሰግሩ ኣብ ዝፍትንሉ እዋን፡ ብቐጻሊ ብሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ተታሒዞም'ዮም ዝምለሱ። ብረቡዕ ጥራይ 22 ቆልዑ ዝርከብዎም 357 ስደተኛታት ናብ ትሪፖሊን ዘዊያን ከምዝተመልሱ ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ስደተኛታት ብሰንኪ ዘጋጥሞም ናይ ጃልባ ሓደጋታት ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ከምዝጠሓሉ ጸብጻባት የረድኡ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ንነዊሕ እዋን ኣብቲ ማእከል ክጽበዩ ዝጸንሑ ኤርትራውያን፡ ትጽቢት ነዊሕዎም ተቓውሞታቶም የስምዑ ምንባሮም ይዝከር።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሕቡራት ሃገራት ንጉዳይ ወዲ ጋዳፊ ኣብ ዝርኢ ዘሎ ቤት ፍርዲ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ከምሻቐሎ ገሊጹ

ሕቡራት ሃገራት ወዲ መራሒ ሊብያ ነበር ሰይፍ ኣል ኢስላም ጋዳፊ ይግባይ ኣብ ዝሓተተሉ ቤት ፍርዲ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ከምዘሻቐሎ ገሊጹ። ሰይፍ ኣል ኢስላም ኣብ ሊብያ ዝካየድ ፕረዚደንታዊ መረጻ ንኸይሳተፍ ምኽልካሉ ስዒቡ ጠበቕኡ ይግባይ ኢሉ ኣብ ዝሓተተሉ ቤት ፍርዲ መጥቃዕቲ ስለዝተፈጸመ’ዩ ሕቡራት ሃገራት እቲ ኩነታት ከምሻቐሎ ዝገልጽ ዘሎ። እቲ ወዲ መራሒ ሊብያ ነበር ሰይፍ ኣብቲ ድሕሪ ሰሙናት ዝካየድ ፕረዚደንታዊ መረጻ ከምዘይሳተፍ ዝተነገሮ ቅድሚ ትማሊ ሓሙስ’ዩ። ዝተኸልከለሉ ምኽንያት ድማ ኣብ 2015 ብዝቐረበሉ ናይ ኵናት ገበን ክሲ ከምዝኾነ ኮምሽን መረጻ እታ ሃገር ኣፍሊጡ። እቲ ኮምሽን ካብ ወዲ ጋዳፊ ብተወሳኺ ካልኦት ሕጹያት ተወዳደርቲ “ሕጋዊ” ብዝበሎ ምኽንያት ኣብቲ መረጻ ንኸይሳተፉ ከምዝኣገደ ኣፍሊጡ። ኣል ኢስላም ጋዳፊ ኣቦኡ ሰሜን ኣፍሪቃዊት ሃገር ሊብያ ኣብ ዘመሓደረሉ ግዜ ተፈጺሞም ብዝተብሃሉ ገበናት ኵናትን ቅትለት ሰባትን ኣብ ዓለምለኸ መጋባእያ ገበን ዝድለ ሰብ’ዩ ነይሩ። ከም ሳዕቤኑ ድማ ሰይፍ ኣብ ፕረዚደንታዊ መረጻ ሊብያ ከምዝወዳደር ምስተፈለጠ ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ። ጠበቓ ሰይፍ ኣል ኢስላም፡ ካህሊ ኣል ዛኢዲ ሴባህ ናይ ዓሚሉ ጉዳይ ሒዙ ናብ ቤት ፍርዲ ኣብየት ክብል ኣብ ዝኸደሉ እዋን ብረት ዝዓጠቑ ሰባት ከምዝተኸታተልዎ ተዛሪቡ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጀፍሪ ፌልትማን ሎሚ ኣዲስ ኣበባ ክኣቱ’ዩ

ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ጀፍሪ ፌልትማን፡ ናብታ ብቅልውላው ኵናት ካብ ትሕመስ ዓመት ገይራ ዘላ ኢትዮጵያ ክኣቱ ምዃኑ ተገሊጹ። ኣመሪካ በቲ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዕለት ናብ ዕለት እናኣስፋሕፈሐ ዝመጽእ ዘሎ ዕግርግር ምሽቃላ ገሊጻ። መንግስቲ ኣመሪካ ናብ ሓይልታት ትግራይ ናይ መጠንቀቕታ መልእኽቲ ብምስዳድ ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጾም መጥቃዕቲ ከይፍጽሙ መልእኽቱ ኣመሓላሊፉ። ፍሉይ ልኡኽ መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ጀፍሪ ፌልትማን "ህወሓት ንኣዲስ ኣበባ ንምሓዝ ኮነ ንምኽባብ ዝገብርዎ ዝኾነ ዓይነት ፈተነ ንቃወሞ ኢና" ኢሉ። ብኣንጻሩ ብ2 ሕዳር ፕረዚደንት ጆ ባይደን ንኢትዮጵያ ካብቲ African Growth and Opportunity Act (AGOA) ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ ሃገራት ብዘይ ቀረጽ ምህርተን ናብ ኣመሪካ ከእትዋ ዘፍቅድ ሓለፋ ከምዝኣለያ ገሊጹ። ጆ ባይድን፡ ነተን ዕልዋ መንግስቲ ዝተኻየደለን ሃገራት ጊኒን ማሊን'ውን ካብቲ ሓለፋ ከምዝኣለየን ገሊጹ። ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሮም ንሓያለ ከተማታት ትግራይን ክቆጻጸሩ ዝጀመሩ  ሓይልታት ትግራይ፡ መጥቃዕቶም ናብ ክልል ዓፋርን ኣምሓራን ብምዝርጋሕ ካብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ንሸነክ ሰሜናዊ ምብራቕ 330 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ ቀንዲ መስመር ኮምቦልሻ ኣዲስ ኣበባ ትርከብ ከተማ ከምሴ ብረቡዕ ምቁጽጻሮም ኣባል ማእኸላይ ህወሓት ፕሮፈሰር ክንደያ ገብረሂወት ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ። እንተኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ጉዳይ ወግዓዊ መብርሂ ኣይሃበን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ክሳብ ሕጂ ንዲፕሎማስያዊ ዘተ ተሓሲሙ'ዩ ዘሎ፡ ብኣንጻሩ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ እቲ ኵናት ናይ ኢትዮጵያ ውሽጣዊ ጉዳይ ምዃኑን ኢትዮጵያ ባዕላ ከምእትፈትሖን'ዩ ብተደጋገሚ ገሊጹ። 3 ሕዳር መበል ሓደ ዓመት ምጅማር እቲ ኵናት ኣመልኪቱ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ንጻላእቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ "ብደምና ክንቀብሮም ኢና" ምባሉ ይዝከር። እቲ ኣብ ትግራይ ቅድሚ ሓደ ዓመት ዝጀመረ ኵናት ካብ ክልል ትግራይ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ድሕሪ ምልሓም ንርእሰ ከተማ እታ ሃገር'ውን ስግኣት ኣብ ዝኾነሉ፡ ብዙሓት ሃገራት ስግኣተን ይገልጻ ኣለዋ። ኣመሪካ፡ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓይታት ትግራይን ፖሎቲካዊ ዘተ ንኽግበር ኣዐርያ ክምእትሰርሕ ገሊጻ ኣላ። ዋና ጽሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቲንዮ ጉተረዝ ብወገኑ፡ ብረቡዕ ብዛዕ ልዝብ ኣመልኪቱ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ከምዝተዘራረበ ገሊጹ። ኣብዚ እዋን ሓይልታት ትግራይን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዘተ ንኽገብሩ ዝቐርበሎም ዘሎ ተደጋጋሚ ዘጻውዒት ተሓሲመሞ'ዮም ዘለዉ። ሓይልታት ትግራይ ኣብቲ ኵናተ ላዕለዋይ ኢድ ሒዞም ከምዘለዉ ብምእማን ምስ 'ክስዓር ዝቐረበ' መንግስቲ ክዛተዩ ቅሩባት ከምዘይኮኑ እዮም ዝገልጹ። ካቢነ ሚኒስተራት ኢትዮጵያ፡ ድሕሪ ምትሓዝ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ኣብ መላእ እታ ሃገር ህጹጽ ናይ ሓደጋ እዋን ደንጉጉ ይርከብ። ብዘይካ እዚ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኩሉ  ህዝቢ ኢትዮጵያ 'ዝኾነ ዓይነት ዕጥቅን ዓቕምን'ሒዙ ክቃለስ ጸዊዑ። ሕቡራት ሃገራት ከምዝሓበሮ ዝበዝሓ ካብቲ 7 ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ ተጸባዩ ህጹጽ ሰብዊ ሓገዝ ክኸውን እንከሎ ብውሕዱ 400,000 ኸኣ ሓደጋ ዓጸቦ ኣንጸላልይዎም ኣሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ብሪጣንያውያን ካብ ኢትዮጵያ ክወጽኡ ተነጊሩዎም

ዜጋታት ብሪጣንያ ብሰንኪ እቲ ካብ ትግራይ ተበጊሱ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ ዘሎ ኵናት፡ ካብ ኢትዮጵያ ክወጽኡ ተነጊርዎም። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ዜጋታቱ ናብ ኢትዮጵያ ከይገሹ'ውን ኣጠንቁቑ ኣሎ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ እቲ ዓመት ኣቑጺሩ ዘሎ ኵናት፡ ካብዚ ዘለዎ ንላዕሊ ክጋደድ ከም ዝኽእል ብምስጋእ'ዩ ንዜጋታቱ ዘጠንቅቕ ዘሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ክንደይ ብሪጣንያውያን ከም ዘለዉ'ኳ እንተዘይተሓበረ፡ ሰብ መዚ ዓባይ ብሪጣንያ ግን ኣብ ኢትዮጵያ ኣማኢት ብሪጣንያውያን ክህልዉ ከም ዝኽእሉ'ዮም ግምት ሒዞም ዘለዉ። ነቲ ኣብ ትግራይ ኣብ ሞንጎ ሓይልታት ትግራይን ፌዴራልን ዝጀመረ ኵናት ዓመት ኣብ ዘቑጸረሉ፡ ዝርገሕኡ ካብ ትግራይ ሓሊፉ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ልሒሙ ይርከብ። ክሳብ ሕጂ ነቲ ግጭት ንምዕራፍ ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታት'ኳ ይግበር እንተሎ እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ግን ናብ ሓደ ስምምዕ ክበጽሑ ኣይክኣሉን ዘለዉ። ሓይልታት ትግራይ ነታ ኣብ 28 ሕዳር 2020 ብሓይሊ ዝገደፍዋ ርእሰ ከተማ ክልል ትግራይ ከተማ መቐለ፡ 28 ሰነ 2021 ተመሊሶም ምስ ሓዝዋ፡ ነቲ ኵናት ላዕለዋይ ኢድ ብምሓዝ'ዮም ዝቅልስዎ ዘለዉ። ናብ ውሽጢ ክልል ኣምሓራ ብምእታው ዓበይቲ ከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ድሕሪ ምሓዞም ከኣ ንኣዲስ ኣበባ ክሕዝዋ ይግስግሱ ዘለዉ ምዃኖም'ዮም ዝንገር። ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ሃገራት ኮመንዌልዝ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣብ ዝምጽእ መዓልታት ዜጋታት ካብ ኢትዮጵያ ምውጻእ ክኽብድ ከም ዝኽእል ብምሕባር፡ ዜጋታት ዓባይ ብርጣንያ "ንግዳውያን ነፍርቲ ኣብ ንጡፍ በረራታት እንከለዋ" ካብ ኢትዮጵያ ክወጽኡ ተማሕጺኑ። ብምስዓብ "ፖለቲካውን ጸጥታውን ነገራት ናብ ዝኸፍአ ደረጃ እንተበጺሑ፡ ኤምባሲ ብሪጣንያ ኣባላቱ ብምጉዳል ውሑድ ደገፋት ጥራይ እዩ ክገብር ዝኽእል። ኣብ እዋን ሓደጋ ብመንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ክትወጽኡ ከይተጸበኹም ሕጂ ክትወጽኡ ንምሕጸን" ኢሉ። እቲ መግለጺ ብምስዓብ፡ ብዘይካ ብዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ቦሌ ዝግበር በረራታት ዝኾነ ብሪጣንያዊ ናብ ካልእ ክፋል ኢትዮጵያ ከይገይሽ'ውን ኣጠንቂቑ ኣሎ። ሕቡራት ሃገራት'ውን እቲ ኣብ ትግራይ ዝጀመረ ኵናት ደው እንተዘይኢሉን ካብዚ ዘለዎ ንላዕሊ እንተቀጺሉን ኢትዮጵያ ናብ ሓደገኛ ኩነታት ከተምርሕ ከም እትኽእል ኣጠንቁቑ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሕቡራት ሃገራት ናብ ከተማ መቐለ ዝገብሮ በረራታት ከምዘቋረጾ ኣፍሊጡ

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ናብ ከተማ መቐለ ዝገብሮ ዝኾነ ናይ ሰብኣዊ ረድኤት በረራታት ካብ ዓርቢ ጀሚሩ ከምዘቋረጾ ኣፍሊጡ። ወሃቢ ቃል እቲ ውድብ ስቲፈን ዱጅሪክ፡ ትማሊ ዓርቢ 22 ጥቅምቲ ናብ መቐለ ዝተጉዓዘት ነፋሪት እቲ ውድብ ምዕላብ ስኢና ናብ ኣዲስ ኣበባ ድሕሪ ምምላሳ እዩ፡ እቲ በረራታት ደው ክብል ከምዝተገበረ ዝሓበረ። ሓይሊ ኣየር ኢትዮጵያ ዓርቢ ቅድሚ ቀትሪ ንራብዓይ መዓልቱ ኣብ ከተማ መቐለ ደብዳብ ነፋሪት ክፍጽም እንከሎ በዚ ድማ ወተሃደራዊ መሰልጠኒ ከምኡ’ውን ማእከል እዚ ምንባሩ ዝገለጾ ቦታታት ዕላማ ከም ዝገበረ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ሕወሃት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ግና እቲ ደብዳብ ኣብ ከባቢ መቐለ ዩኒቨርሰቲ ከምዝተፈጸመ ብትዊተር ገሊጹ። ሕቡራት ሃገራት ነቲ ናብ መቐለ ዝግበሩ በረራታት ቅድሚ ምእጋዱ እታ 11 ገያሾ ዝሓዘት ነፋሪት ካብ ኣዲስ ኣበባ ተበጊሳ ናብ መቐለ እኳ እንተተጓዓዘት፡ ከይትዓልብ ስለዝተኸልከለት ናብቲ ዝተበገሰትሉ ክትምለስ ከምዝተገደደት እቲ ወሃቢ ቃል ምዝራቡ ሮይተርስ ጸብጺቡ። እቲ ናይ ሰብኣዊ ረድኤት በረራ ካብ ኣዲስ ኣበባ ክብገስ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ፍቓድ ተዋሂብዋ እኳ እንተነበረ፡ “ካብ ማእከል ምቁጽጻር በረራታት መቐለ፡ ከይትዓልብ ተሓቢራ” ኢሉ ስተፌን ዱጀሪክ። እቲ ወሃቢ ቃል ወሲኹ፡ እታ ኣብ መቐለ ከይትዓልብ ዝተኸልከለት ነፋሪት ሕቡራት ሃገራት ናብ ኣዲስ ኣበባ ከምዝተመለሰት ብምሕባር እንታይ ከምዘጋጠመ “ብጥንቃቐ ክምርመር እዩ” ኢሉ። ወሃቢ ቃል መንግስቲ ኢትዮጵያ ዶክተር ለገሰ ቱሉ ንኣሶሽየትድ ፕረስ (ኤፒ) ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት በረራ ኣብቲ ስፍራ ምንባሩ ዝምልከቶም ሰበስልጣን ይፈልጡ ምንባሮም ብምግላጽ፡ እቲ ናይቲ ውድብን እቲ ወተሃደራውን በረራታት “ኣብ ዝተፈላለየ እዋንን ኣንፈትን እዩ ነይሩ” ኢሉ። ኣብ መንጎ እተን ኣብቲ ዕለት ደብዳብ ዝፈጸማ ነፈርቲ ኲናትን ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነፋሪትን ዝነበረ ኩነታት ብዝምልከት ንጹር ዝኾነ ሓበሬታ ከም ዘየሎ ኤፒ ገሊጹ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ ድሕሪ እቲ ደብዳብ ነፋሪት ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ እታ ነፋሪት ሕቡራት ሃገራት ኣብ እትበረሉ ሰዓት እቲ መጥቃዕቲ ምፍጻሙ ነታ ነፋሪት ከምመጋገዪ ብምጥቃም ብጸረ ነፈርቲ ከም እትህረም ንምግባር ዝዓለመ ምንባሩ ከሲሱ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ንደሓር ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ምስፍሑ ስዒቡ ሰብኣዊ ረድኤት ናብ ትግራይ ምብጻሕ ኣጸጋሚ ኮይኑ ምህላው ዝገልጽ ሕቡራት ሃገራት፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከምዘድልዮም ይሕብር። ተወሳኺ ብነፋሪት ዝግበር ሰብኣዊ ረድኤት ብመገዲ ኣዲስ ኣበባ ናብቲ ክልል ከምዝበጽሕ ይገብር እኳ እንተሎ ሕጂ’ውን እቲ በረራታት ምቁራጹ ኣብ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ጸገም ከምዝፈጥር ይግለጽ። እቲ ሓደ ዓመት ክመልኦ ተቓሪቡ ዘሎ ኲናት ኣብዚ እዋን ኣብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ብከቢድ ኩነታት ክቕጽል እንከሎ፡ መንግስቲ ፌደራል ካብ ሰኑይ ጀሚሩ ተደጋጋሚ ደብዳብ ነፈርቲ ኣብ ከተማ መቐለ ኣካዪዱ ኣሎ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ትግራይ፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ሎሚ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ክዝቲ እዩ

ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞን ኣዲስ ኣበባ ንምቁጽጻር ኣብ ዝደፍእሉ ዘለዉ እዋን ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሎሚ ኣብ ጉዳይ ቅልውላው ሰሜን ኢትዮጵያ ክእከብ ምዃኑ ተገሊጹ። እዚ ኣብ ኒውዮርክ ዝካየድ ኣኼባ እቲ ኣስታት ሸሞንተ ሚሊዮን ሰባት ንሰብኣዊ ቅልውላው ኣቃሊዑ ዘሎ ቅልውላው ክዝቲ ምዃኑ ይግለጽ። እቲ ባይቶ ኲናት ትግራይ ካብ ዝጅመር ንድሓር ን11 ዓሰርተ ግዜ እንተተኣከበ'ውን እቲ ኲናት ንከብቅዕ ዝገብር ጭቡጥ መፍትሒ ኣይተረኽቦን ጸኒሑ። ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ እቲ ቤት ምኽሪ ኣብ ዘሳለጦ ኣኬባ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት እናተጋደደ ምኻዱ ከም ዘተሓሳሰቦ ብምግላጽ ብህጹጽ ጠጠው ክብል ጸዊዑ'ዩ። ብ15 ኣባላት እቲ ባይቶ ተቐባልነት ረኺቡ ኣብ ዝወጽኦ መግለጺ ድማ ኩሎም ተሳተፍቲ እቲ ኲናት፡ "ዘላቒ ሰላም ዘምጽእ ምቁራጽ ተጻብኦ ዘምጽእ" ዝርርብ ክጅምሩን ንኹሉ ዝሓቁፍ መድረኽ ዘተ ክካየድን ጸዊዑ። ብተወሳኺ ኩሎም ወገናት "ካብ ሓደገኛ ጽልኢት ዘስርጹን ጎንጽን ምክፍፋልን ዘለዓዕሉን ዘረባታት" ክቑጠቡ ኣተሓሳሲቡ እዩ። ኣብቲ ቤት ምኽሪ ድምጺ ብድምጺ ናይ ምስዓር ስልጣን ዘለወን ቻይናን ሩሲያን ቅድም ኢሎም ኣብ ዝተኻየዱ ኣኼባታት እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ውሽጣዊ ጉዳይ እዩ ዝብል መርገጺ ሒዘን ምጽንሐን ይዝከር። ኣመሪካ ብወገና፡ እቲ ጎንጺ ጠጠው ንክብልን ልዝብ ንክጅመርን ጸቕጢ ንምሕዳር ብዝብል፡ ሚሊዮናት ዶላራት ንኢትዮጵያ ትህቦ ዝነበረት ሓገዝን ረድኤትን ጠጠው ክብል ገይራ እያ። ኣብ ዝሓለፈ ቐዳመ ሰናብቲ ላዕለዎት ሰብ መዚ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ፍሉይ ልኡኽ ሕብረት ኣፍሪቃን ናብ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ብምኻድ ምቁራጽ ተጻብኦ ክግበርን ነቶም ህጹጽ ሓገዝ ዝደልዩ ሚሊዮናት ውሑድ መገዲ ክኽፈትን ከም ዝሓተቱ ተገሊጹ። ብኻልእ ወገን፡ ትማሊ ዓሰርታት ኣሽሓት ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ንህወሓት ብምቅዋም ንመንግስትን ሰራዊት ምክልኻልን ዘለዎም ድጋፍ ዝገለጽሉ ሰልፊ ተቓውሞ ተኻይዱ እዩ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ዝርከቡ ሸውዓተ ሚሊዮን ዝኾኑ ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዘድልዮም ይግለጽ። ካብ ውሽጢ እቲ ሓሙሽተ ሚሊየን ረድኤት ዘድልዮ ህዝቢ ትግራይ፡ እቶም 400 ሽሕ ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ይርከቡ ክብል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብተደጋጋሚ ክገልጽ ምጽንሑ ይፍለጥ። ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ዓሲሉ ኣሎ። ትግራይ ድማ ብፍላይ ካብ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ኣብ ኩለ መዳያዊ ዕጽዋ እያ ትርከብ። ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ብሰንኪ እቲ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተገብረ ዕጽዋ ሰብኣዊ ረድኤት ከብጽሑ ከም ዘይከኣሉ ብተደጋጋሚ ክገልፁ ጸኒሖም እዮም። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ተቐቲሎም፤ ልዕሊ ክልተ ሚልየን ህዝቢ ካብ ቤቱን መረበቱ ተመዛቢሉ'ዩ። ብተወሳኺ ልዕሊ 60 ሽሕ ሰባት ህይወቶም ንምድሓን ናብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ተሰዲዶም።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኤርትራ ንኻልኣይ እዋን ኣባል ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኮይና ከተገልግል ተመሪጻ

ሓፈሻዊ ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብሓሙስ ኣብ ዝወዓሎ መጋባእያ: ኤርትራ እትርከበን 18 ሃገራት ንዝቕጽል ሰለስተ ዓመታት ኣባላት ቤትምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኮይነን ከገልግላ መሪጹ። ኤርትራ ነቲ ውጽኢት ብሓጎስ ከም እተቐበለቶ ብምሕባር: መሰላት ዜጋታታ ንምጽናዕ ከም እትሰርሕን ኣብ መዳያት ኣገልግሎት ትምህርቲ፣ ጥዕና፣ ሕርሻዊ ምሕርቲ ምዕባይ፣ ድኽነት ኣብ ምጉዳልን ትሕተ ቅርጺ ኣብ ምምዕባልን ዓብዪ ስጕሚ ከም ዘመዝገበት ገሊጻ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ቀይሕ ባሕርን ቀርኒ ኣፍሪቃን ዞባዊ ሰላምን ምርግጋእን ኣብ ምውሓስ ልዑል ኣበርክቶ ትገብር ምህላዋ ቀዋሚ ልኡኽ ኤርትራ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዘውጽኦ ጋዜጣዊ መግለጺ ኣፍሊጡ። እንተኾነ ኤርትራ እትርከበን ብምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ዝኽሰሳ ሃገራት ናብ ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ምምራጸን ነቲ ትካል ምድኻም ምዃኑ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ክኸሱ ጸኒሖም ኣለው። ዓለምለኻዊ ትካል ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስ ዎች ቅድሚ ሒደት መዓልትታት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ኣባል ሃገራት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንካሜሩን፣ ኤርትራ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ካልኦት "ንመምዘኒታት ትካል ሰብኣዊ መሰላት እቲ ትካል ዘየማልኣ" ሃገራት ካብ ምምራጽ ክቑጠባ ጸዊዑ ነይሩ። ኤርትራ ኣብቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ኣብ ጎድኒ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምዃን ኣብ ትግራይ ጃምላዊ ቅትለት፡ ጾታዊ ዓመጽን ስደተኛታት ብኣስገዳድ ናብ ሃገሮም ምምላስን ዝርከብዎ ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸመት እያ እትኽሰስ። መንገስቲ እታ ሃገር ግና ነቲ ክሲ ይነጽጎ። ኤርትራዊ ዲፕሎማት ኣብ ሕቡራት ሃገራት ዝኾነ ነቢል ስዒድ ንምምራጽ ኤርትራ ኣመልኪቱ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ ሃገሩ "ኣንጻር ንሰብኣዊ መሰላት ፖለቲካዊ መልክዕ ምትሓዝን ኣብ ልዕሊ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ንዝግበር ናይ ምፍርራሕ ፖለቲካን ንዝግበር ቃልሲ ክትቅጽሎ እያ ኢሉ። እታ እቲ ቤት ምኽሪ "መዕቈሪ ፖለቲካዊ ኣድልዎታት" እዩ ብምባል ኣብ 2018 ንርእሳ ካብቲ ትካል ኣግሊላ ዝነበረት ኣመሪካ'ውን 168 ድምጺ ብምርካብ ናብቲ ቤት ምኽሪ ዳግም ተመሊሳ ኣላ። ኤርትራ 144 ድምጺ ብምርካብ እያ ንካልኣይ እብረ ሰለስተ ዓመት ተመሪጻ ዘላ። እተን ተመሪጸን ዘለዋ 18 ሃገራት ካብ 1 ጥሪ 2022 ጀሚረን ኣብ ጀነቫ ስዊዘርላንድ ኣብ ዝርከብ ዝለዓለ ኣካል ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ከገልግላ እየን። ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት 47 ኣባል ሃገራት ዘለዎ ኮይኑ ንኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ዝከታተል ዝለዓለ ኣካል እዩ። ኤርትራ ኣብ ጥቅምቲ 2018 ኣባል እቲ ቤት ምኽሪ ክትከውን ምምራጻ ዝዝከር ኮይኑ ሕጂ ንካልኣይ ጊዚኣ እያ ትምረጽ ዘላ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላዉ ኢትዮጵያ፡ ብውሕዱ 9 ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ቀይዲ ኣትዮም

ብውሕዱ 9 ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣባላት ስድራቤቶም ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ጸብጻባት ሓቢሮም። ሰብመዚ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ነቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ሰራሕተኛታት ከምዝበጽሕዎምን፡ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ብህጹጽ ክፈትሖም ከምዝጸውዑን ኣፈኛ እቲ ትካል ካብ ኒውዮርክ ንሮይተርስ ገሊጹ። ብወገን ኢትዮጵያ ብዛዕባ እቶም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተኣሲሮም ዘለዉ ሰራሕተኛታት ዝተዋህበ መግለጺ የለን። ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ዝተሓተ ሚኒስተር ኮሚኒኬሽን ዛጊት ግብረመልሲ ከምዘይሃበ ተፈሊጡ። እቶም ሰራሕተኛታትን ቤተሰቦምን ስለምንታይ ከምዝተኣስሩ ብንጹር ከምዘይተፈልጠ ኣገልግሎት ዜና ኤኤ-ኤፍ-ፒ ሓቢሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንተወለድቲ ትግራይ ይኣስሩ ከምዘለዉ ተሓለቕቲ ሰባዊ መሰላት ይኸሱ። ሰብመዚ መንግስቲ ግን፡ ምስ ሓይልታት ትግራይ ርክብ ንዘለዎም ጥራይ ዒላማ ከምዝገብሩ'ዮም ዝዛረቡ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ 8 ላዕለዎት ሓለፍቲ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ምስ ህወሓት ይውግኑ'ዮም ብዝብል ካብታ ሃገር ክወጹ ከምዝተገደዱ ይዝከር። ሕቡራት ሃገራት ብወገኑ፡ እቲ ምውጋን ከምዝነበረ ንዝተዛረባ ክልተ ላዕለዎት ሓለፍቲ ካብ ስርሐን ብምእጋድ ካብ ኢትዮጵያ ክወጻ ኣገዲድወን ምንባሩ'ውን ይፍለጥ። ሰብመዚ ኢትዮጵያ ንትካላትን ሰራሕተኛታትን ክነቕፉ ጸኒሐም'ዮም። እቲ ውድብ ግን ዘይሻራዊ ምዃኑን ናይ ዝኾነ ጸግዒ ከምዘይወስድ ብምግላጽ ነቲ ክስታት ይነጽጎ። እንተኾነ ግና: ትካላት ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት፡ ናብቲ ህጹጽ ሓገዝ ዝጽበ ዘሎ ኣብ ዞባ ኲናት ዝርከብ ህዝቢ ህጹጽ ረዲኤት ከየብጽሑ መንግስቲ ዕንቅፋታት ክፈጥረሎም ምጽንሑ ከማርሩ'ዮም ጸኒሖም። እዚ ናይ ሎሚ ስጉምቲ ድማ፡ ነቲ እናሓርፈፈ ክኸይድ ዝጸንሐ ዝምድና ዘግድድ ከይኮነ ኣይተርፍን'ዩ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ኢትዮጵያ፡ ኣርባዕተ ዲፕሎማት ኣየርላንድ ካብ ኢትዮጵያ ተሰጒጎም

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዘለው ሽዱሽተ ዲፕሎማሰኛታት ኣየርላንድ እቶም ኣርባዕተ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ካብታ ሃገር ክወጽኡ ኣዚዙ። ማዕኸናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ከም ዝጸብጸብኦ፡ እቶም ዲፕሎማሰኛታት ካብታ ሃገር ከም ዝተሰጎጉን ኣብ ውሽጢ ሰሙን ክወጽኡ ከም ዝተወሰነን ሓቢረን። መንግስቲ ኣየርላንድ ነዚ ዘረጋገጸ ኮይኑ፡ ሃገሩ ኣብቲ ዝቕጽል ዘሎ ጎንጺ ኢትዮጵያ ብዘለዋ መርገጺ ዲፕሎማታ ካብ ኢትዮጵያ ከም ዝተሰጎጉ ኣፍሊጣ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ እቶም ኣርባዕተ ዲፕሎማሰኛታት ኣብ ውሽጢ ሰሙን ካብታ ሃገር ክወጽኡ ዕድል ተዋሂቡዎም ኣሎ ኢሉ። እቲ ኣምባሳደርን ሓደ ሰራሕተኛ እቲ ኤምባስን ግን ክጸንሑ ተፈቒዱሎም። ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ሲሞን ኮቬኒ ነቲ ውሳነ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ "ኣየርላንድ ኣብቲ ኣብታ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ጎንጽን ሚሊዮናት ተጸበይቲ ረድኤት ዝገበረ ሰብኣዊ ቅልውላውን ብዝምልከት ኣብ ዓለምለኻዊ መድረኻት ብዘለዋ መርገጺ" ከም ዝኾነ ካብ ሰብ መዚ ኢትዮጵያ መብርሂ ከም ዝተዋህቦም ሓቢሩ። እንተኾነ ኣየርላንድ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት መድረኻትን እተንጸባርቖ መርገጺ "ምስቲ ቤት ምኽርን ሕብረት ኤውሮጳን ዝሰማማዕ'ዩ" ኢሉ። እቲ ውሳነ ከም ዘሕዘኖ'ውን ብምግላጽ እቲ ኤምባሲ ግን ክፉት ኮይኑ ከም ዝጸንሕ ሓቢሩ። ኣየርላንድ ካብ 1994 ጀሚራ ኣብታ ሃገር ኤምባሲ ክትኸፍት እንከላ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ቀዋሚ ዘይኮነ መንበር ኣለዋ። እቲ ኤምባሲ ድማ ኣየርላንድ ምስ ሕብረት ኣፍሪቃን ኢጋድን ንዘለዋ ርክብ ይከታተል። እታ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ግዚያዊ ዝኾነ መንበር ዘለዋ ኣየርላንድ ነቲ ኣብ ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ ብኽልቲኡ ወገናት ዝፍጸም ግህሰታት ኣብ ምኹናን ዋና እያ ኮይና ጸኒሓ። ካብ ወርሒ መስከረም ጀሚሩ ብርክት ዝበሉ ሰራሕተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ካብ ኢትዮጵያ ክስጎጉ እንከለው ሓሙሽተ ኣብ ቀይዲ ይርከቡ። ክሳብ ሕጂ ንማእሰርቶም ብዝምልከት ዝተዋህበ ምኽንያት የለን። እዚ ድሕሪ እቲ ኢንግሊዝን ኣመሪካን ሓዊሱ ዜጋታትን ብቕልጡፍ ካብታ ሃገር ክወጽኡ ዘቕርብኦ ዘለዋ መጠንቀቕታ ዝመጽአ ኮይኑ ኣብ ዝተፈላለዩ ግንባራት ከበድቲ ውግኣት ይካየዱ ምህላዎም ይግለጽ። እቶም ናብ ኣዲስ ኣበባ ገጾም ይግስግሱ ምህላዎም ዝገልጹ ሓይልታት ትግራይ ድማ ካብ ኣዲስ ኣበባ 200 ኪሎ ሜትር ርሒቖም ምህላዎም ይሕብሩ። መንግስቲ ግን ነዚ ይነጽጎ። መንግስቲ ቀደማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ሃገሩ ደጋዊ ጸቕጥን ምትእትታው ሃገራት ምዕራብን ከም ዝበዝሓን ዝተዋደደ ጎስጓስ ሚዲያታት ይካየደላ ከም ዘሎን ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣሽሓት ኢትዮጵያውያን ዲያስፖራ ተቐማጦ ኣመሪካን ከተማታት ኤውሮጳን ንመንግስቲ ዘለዎም ድጋፍ ዝገልጽሉ ሰልፍታት ተቓውሞ ኣካይዶም ነይሮም።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምስ ኲናት ትግራይ ብዝዛመድ ካልኣይቲ ሓላፊት ኣደስኪሉ

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምስ ኲናት ትግራይ ብዝዛመድ ምስ ክብርታት እቲ ውድብ ዝጻረር ርእይቶ ሂባ ዝበላ ካልኣይቲ ሓላፊቱ ካብ ኢትዮጵያ ጸዊዑ። ሓላፊት 'ፖፒዩሌሽን ፈንድ' ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ዴኒኣ ጌይል፡ ከምዘተጸወዐት ዓለምለኸ ወኪል ዜና ኤኤፍፒ ትማሊ ምሸት ጸብጺቡ። ሓላፊት ዓለምለኻዊ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (IOM) ኣብ ኢትዮጵያ፡ ምስ ኲናት ትግራይ ብዝተሓሓዝ ብዝሃበቶ ክብርታት'ቲ ውድብ ዘይገልጽ ዘይገልጽ ምዃኑ ዝተሓበረ ርእይቶ ምክንያት፡ ብኣስገዳድ ዕረፍቲ ካብ ስርሓ ተኣልያ ክትጸንሕ እቲ ትካል ምውሳኑ ዝዝከር እዩ። እዘን ሓለፍቲ ፖፒዩሌሽን ፈንድን አይኦኤምን፡ 'ንሓይልታት ትግራይ ይርህርሁ እዮም' ብዝበለኦም ላዕለዎት ሓለፍቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዕሽሽ ከምዝተብሃላ ምዝራበን ኤኤፍፒ ኣብ ጸብጻቡ ኣስፊሩ። ክልቲአን ላዕለዎት ሓለፍቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ መንግስቲ ፌገዴራል ኣብ ትግራይ ዝኣወጆ ኲናት ደጊፉ ብዙሕ ርእይቶታት ንዝጽሕፍ፡  ጄፍ ፒርስ ዝተብሃለ ውልቀሰብ፡ ብምስጢር ነዊሕ ቃለ መሐትት ሂበን እየን። ኣቺየንግ፡ ኣብቲ ኣካዪዳቶ ዝተባህለ ቃለመሕትት፡ ምስ ህወሓት ምድንጋጽ ኣለዎም ዝብሃሉ ሓለፍቲ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ነቶም ኣብ ትሕቲኦም ዘለዉ ኢትዮጵያውያን ሰራሕተኛታት ኣግሊለሞም ኢላ ክትዛረብ ይስማዕ። ንሳ፡ ኣብቲ ቃለ መሐትት ንህወሓት "ረሳሕ" ን "ጨካን"ን ዝብሉ ቃላት ክትገልጾም ትስማዕ። ሓላፊት ፖፒዩሌሽን ፈንድ ጌይል ድማ፡ ነቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተዉ ኣተሓባበርቲ ስራሕቲ ሰብኣዊ ረድኤት ነቶም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝርከቡ ሓለፍቲ እቲ ውድብ ብምዝላል  ምስ ዋና ቤት ጽሕፈት ይራኸቡ ኢላ ትከስስ። እዚ ኣብ ውሽጢ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ዘይምርድዳእ ከምዘሎ ዘመላኽት እዩ ተባሂሉ። እተን ላዕለዎት ሓለፍቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ናብ ዋና ቤት ጽህፈት ሕቡራት ሃገራት ዝርከቦ ናብ ከተማ ኒውዮርክ ምጽወዐን ነቲ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ዝገደደ ከየተኣጓጉሎ ድማ ይስጋእ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ በቲ ኣብ ልዕሊ ኣይኦኤም ዝተወስደ ስጉምቲ ሕጉስ ከምዘይኮነ፡ ወሃቢት ቃል ቀዳማይ ሚኒስተር ቢልለኔ ስዩም ተዛሪባ ነይራ። ቢልለኔ፡ "ውድብ ሕቡራት ሃገራት ምስ ኣሸባሪ ጉጅለ ህወሓት ወጊኑ ትካላዊ ኣድልዎ ምፍጻሙ ብግልጺ ስለዝተዛረበት ኣብ ልዕሊኣ ዝወተወስደ ምምሕዳራዊ ኣስገዳድ ዕረፍቲ  ዝርብሽ እዩ" ክትብል ኣብ ትዊተር ኣስፊራ። ኣብዚ ቀረባ እዋን መንግስቲ ኢትዮጵያ ንሸውዓተ ላዕለዎት ሓለፍቲ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ኢዶም ኣእትዮም ብዝብል ክሲ ካብታ ሃገር ክወጹ ከምዝኣዘዘ ይዝከር። እንተኾነ፡ ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኢትዮጵያ ሓለፍቲ እቲ ውድብ ክተባርር ስልጣን ከምዘይብላን ብቕልጡፍ ናብ ስረሖም ክምለሱ ክትፈቅድን ምግላጹ ይዝከር።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ብመትከል ዘይሻራዊነት ከም ዝሰርሕ ኣፍሊጡ

ውድብ  ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ ብመትከል ብዘይሻራዊነት ተቐይዱ ብዘይ ዝኾነ ፖለቲካዊ ዝንባለ ስራሕቱ ከም ዘሳልጥ ገሊጹ። ብፍላይ ምስ ታሽዓይ ወርሑ ኣቑጺሩ ዘሎ ኲናት ትግራይ ብዝተኣሳሰር ኤጀንሲታት እቲ ውድብ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝተፈጸመ ጾታዊ ዓመጽ፣ ንሓደጋ ጥሜት ዝተቓልዑ ሰባት ህጻናትን ኣመልኪቶም ዝተፈላለዩ ጸብጻባት ከውጽኡ ምጽንሖም ዝዝከር እዩ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ኣብ ኢትዮጵያ "ኤጀንሲታት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ትካላት ሰብኣዊ ረድኤትን ‘ንሓደ ወገን ዘዳሉ ፖለቲካዊ ሓገዝ ገይሮም’ እናተባህለ ብሃገራዊ ማዕኸናት ዜናን ማሕበራዊ ሚዲያን ዝግበር ዘሎ ወፍሪ ኣሰኪፉኒ" ኢሉ። እቶም ኤጀንሲታት ኮነ መሓዙት ትካላት ዝገብሩዎ ሰብኣዊ ረድኤት “ናጻ ኮይኖም ብሰብኣውነትን ዘይሻራውነትን ዝግዝኡ’ዮም” ብምባል በዚ መትከል ኣብ ዝተፈላለያ ከባቢታት ኢትዮጵያ ሓገዝ ንዘድልዮም ሰባት ይበጽሑ ምህላዎም ሓቢሩ። ኣብ ቀረባ እዋን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብታ ብኲናት ትሕመስ ዘላ ትግራይ ዝሰርሑ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ንሓይልታት ትግራይ ይሕግዙ ኣለው ኢሉ ምኽሳሱ ሓደገኛ እዩ ክብል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቒፉ ነይሩ። ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢ ኣምባሳደር ሬድዋን ሑሴን ኣብ መፋርቕ ወርሒ ሓምለ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ መንግስቲ ምስ ገለ ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ዘለዎ ዝምድና ዳግም ንምጽናዕን ገሊኦም'ውን ካብ ሃገር ንምስጓግ ከም ዝግደድን ምግላጹ ይዝከር። ንሱ፡ ገለ ሰብኣዊ ሓገዝ ነብፅሕ ዝብሉ ትካላት'ውን እቲ ኲናት ክቕፅል ይገብሩ ኣለው’ዮም ዝብል ክሲ ኣቕሪቡ ነይሩ። "እቲ ጉዳይ በዚ ዝቕጽል እንተኾይኑ፡ መንግስቲ ሃገር ናይ ምድሓን ሓላፍነት ስለ ዘለዎ ምስ ገሊኦም ሓቢርካ ምስራሕ ዳግም ክርእዮን፡ ገሊኦም ካብ ሃገር ንምውፃእ ግደድ እዩ" ምባሉ ይዝከር። ካብዚ ብዝብገስ ገለ ኣብቲ ክልል ዝንቀሳቐሱ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት፡ ኣብ ጎኒ ሓይልታት ትግራይ ከም ዝኾኑን ናይ ረድኤት መኪና ከም ዝተሓባበሩዎም ይኽሰሱ። ሓላፊ ኤጀንሲ ሰብኣዊ ሓገዝ ማርቲን ግሪፊቲዝ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበሮ ምብጻሕ ሽዱሽተ መዓልታት ዛዚሙ እንትምለስ፡ ብፍላይ በቲ ኣብ ትግራይ ዝረአዮ ዓጸቦን ሓደጋ ጥሜትን ኣዝዩ ከም ዝሓዘነ ገሊጹ እዩ። ማዕኸን ዜና ኤኤፍፒ ንማርቲን ግሪፊቲዝ ጸሪሑ ኣብ ዘስፈሮ ጸብጻበ ድማ “ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ሰብኣዊ ረድኤት ዝቐርብ ዘሎ ጠቐነ ጠጠው ክብል ኣለዎ” ምባሉ ይፍለጥ። ወሲኹ “እዚ ሃናጺ ወይ ፍትሓዊ ኣይኮነን፤ እቲ ዝቐርብ ዘሎ መረዳእታ እንተሃልዩ ብግልጺ ክቐርብ ኣለዎ እምበር ሓደገኛ እዩ” ኢሉ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ ተጸባዪ ረድኤት ክኸውን እንከሎ፡ ልዕሊ 400 ሽሕ ሰባት ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ከም ዘለው ጸብጻብ እቲ ትካል ይሕብር። ቅድም ኢሉ ዳይሬክተር ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዴቪድ ቢዝሊይ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ትግራይ ዘለዎ ክዙን ምግቢ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ይውዳእ ከም ዘሎ ኣጠንቂቑ ነይሩ። መግቢ ንዘድልዮም ሰባት ሓገዝ ንምቕራብ ኣብ መዓልቲ 100 መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከም ዝግባእ ድማ ገሊፁ። ኣብዚ ሕዚ እዋን 117 እኽሊ ዝጽዓና ቃፍላይ መካይን ናብ መቐለ ከም ዝኣተዋ ተገሊጹ'ዩ። እንተኾነ፡ እዚ ካብቲ ናብቲ ክልል ክንቀሳቐሳ ዝግበኦ ሓገዝ ዓሰርተ ሚኢታዊ ጥራይ ምዃኑ ሓላፊት ዩኤስኤይድ ሳማንታ ፓወር ምግላጻ ይዝከር።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኩሎም ወገናት ኲናት ትግራይ ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ

መራሕቲ ክልል ትግራይ፡ ኣብ ትግራይ ብውድብ ሕቡራት ዝካየድ ዘይሻራዊ ምጽራይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ገበናት ኲናትን ብምድጋፍ፡ ተሳትፎ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ተቓዊሞም። እቲ ትማሊ ኣማስዩ ዝወጽአ መግለጺ፡ ኣመራርሓ እቲ ክልል ኣብ ከይዲ ምጽራይ ዝተፈጸሙ ገበናት ከምዝተሓባበር ብምግላጽ፡ "እንተኾነ፡ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን እቲ ኮሚሽነርን ኣብቲ መርመራ ዝህልዎም ግደ ኣትሪርና ንቃወም" ኢሉ። እቲ መግለጺ፡ ወሲኹ'ውን እቲ ኮሚሽን ኣብቲ ክልል ዝተፈጸሙ ገበናት ኣብ ምሽፍፋን፣ መሰኻኽር ዓይኒ ኣብ ምስዋርን ከምዝሳተፍ፡ ከምኡ'ውን ንመንግስቲ ከም ርክብ ህዝቢ ኮይኑ የገልግል ከምዘሎ ይኸስስ። እቲ ኮሚሽን ብዛዕባ እዚ ክሲ ዛጊድ ዝሃቦ ምላሽ የለን። ሰብኣዊ መሰላት ኮሚሽን ኢትዮጵያ፡ ኮሚሽነሩ ብቀዳማይ ሚኒስተር እታ ሃገር ኣቕራቢነትን ዝሽወምን፡ እቲ ኮሚሽን ብመንግስታዊ ባጀት ዝመሓደርን እንተኾነ'ኳ፡ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት እታ ሃገር ብዘይሻራዊነት ዝካተትል ሙሉእ ናጽነት ዘለዎ ትካል ምዃኑ ይገልጽ። ብኹሎም ተነሓናሕቲ ወገናት ኲናት ትግራይ ከቢድ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ይፍጸም ከምዘሎ ሓላፊት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቓ። ሚሸል ባቸለት፡ ውጽኢት ናይቲ ብምትሕብባር ንሳ ትመርሖ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ዝተኻየደ ውሱን መራመራ ምዝዛሙ ኣመልኪታ እያ መግለጺ ሂባ። ሓይልታት መንግስቲ ኢትዮጵያን ተሓበበርቶምን፡ ጃምላዊ ማእሰርቲ፣ ቅትለት፥ ጾታዊ ዓመጽ፣ ሰፊሕ ዝምታ፣ ምፍንቓልን ምቕያድ ሲቪላውያንን ፈጺሞም ክትብል ከሲሳ። ሓይልታት ትግራይ'ውን፡ ህጻናት ከምዘዕጠቑ፣ ኣብ ጎረባብቲ ክልላት ንሲቪላውያን ከምዘጥቅዑን ሰፊሕ ምፍንቓልን ከምዘስዓቡ ኣብቲ ኣብ ጀነቫ፡ ስዊዘርላንድ ዝተኻየደ ኣኼባ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ ሓቢራ። ውጽኢት ጸብጻብ፡ እቲ ካብ ግንቦት 16 ክሳዕ ነሓሰ 20 ዝተኻየደ ሓበራዊ ምጽራያት፡ 1 ሕዳር 2021 እዩ ዕላዊ ክኸውን ተባሂሉ። እቲ ዝተኻየደ ሓባራዊ መጽናዕቲ፡ ኣብ ከተማ መቐለ፡ ምብራቕን ደቡብን ትግራይን፡ ከምኡ'ውን ከባብታት ውቕሮ፣ ሳምረ፣ ኣላማጣ፣ ቦራ፣ ዳንሻ፣ ሑመራን ምይካድራን  ዝሸፈነ ኮይኑ፡  ብወተሃደራት መንግስቲ ኢትዮጵያን መሻርኽቱን ሰፊሕ ግፍዒ ከምዝተፈጸመሎም ብነበርቲ ዝንገረሎም፡ ጥንታዊት ከተማ ኣክሱም እትርከቦም ማእከላይ ዞባን ምብራቕ ዞባን ትግራይ 'ብሰንኪ ጸጥታዊ ብድሆታት' ክብጻሕ ከምዘይተኻእለ ተገሊጹ። ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል: ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ዝተሳተፉ ሰራዊት ኤርትራ፡ ኣብ ኣክሱም ብኣማኢቲ ዝቑጸሩ ሰላማውያን ሰባት ከም ዝቐተሉ ዘረጋግጹ መረዳእታታት ከም ዝኣከበ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኤርትራ ብወገና ነቲ ዝቐረበላ ክሲ ምንጻጋ ይዝከር። "እቶም ዝተኣከቡ ሰነዳት ግን ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ዝበጽሐ መጥቃዕቲ፣ ጃምላዊ ቅትለትን ግዱድ ምስዋርን ዝርከቡዎም ብርክት ዝበሉ ከበድቲ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝተፈጸሙ ግልጺ ዝገብሩ'ዮም" ትብል ባቸለት። ኩሎም ወገናት፡ ብዘይቅድመኩነት ተጻብኦታት ብምቁራጽ፡ ነባሪ ፍታሕ ከናድዩ ጸዊዓ። ኮሚሽነር ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ዶክተር ዳንኤል በቀለ ብወገኑ እቲ ዝተኣከበ ሓበሬታ ኣብ ምትንታን ከም ዘሎ ብምግላጽ ብመሰረት ክልቲኦም ትካላት ዝበጽሑዎ ስምምዕ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2021 ወግዓዊ ከም ዝኸውን ገሊጹ። ኣብ ፈለማ ወርሒ ሓምለ ንኣዋጅ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ መንግስቲ ፌደራል ስዒቡ ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ውሑስ ኩነታት ተፈጢሩ እኳ እንተነበረ፡ ብምኽንያት ህወሓት ዘቕረቦ ቅድመ ኹነትን እቲ ጎንጺ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ብምስፍሑን ተወሳኺ ሰብኣዊ ቅልውላው ክፍጠር ምኽንያት ከም ዝኾነን ገሊጹ። "ካብ ክልቲኦም ወገናት ዝቐርብ ዘሎ ድሩት ናይ ልዝብ ድልየትን ጻዕሪ ማሕበረሰብ ዓለምን ዝተበባዕ'ዩ፤ እንተኾነ ዓለምለኻዊ መሓዙት ኢትዮጵያ እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ንምፍታሕ ዝገብርዎ ዘለው ጻዕሪ ሃናጺ ተራ ዝህልዎ ንታሪኽን ዝተሓላለኸ ኩነታት እቲ ግጭትን ዘለዎም ኣረዳድዳኣ ኣብ ግምት ዘእተወ ምስ ዝኸውን እዩ። "ኣባላት እዚ ቤት ምኽርን ማሕበረሰብ ዓለምን ሕጂ'ውን ንስቓይ ኢትዮጵያውያን ፍታሕ ዝህብ ህዝቢ ኢትዮጵያ ምዃኑ ክግንዘቡ ይግባእ" ኢሉ። ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላትን ህዝብን ኣፍሪቃ ብወገኑ ብውልቁ ኣብ ትግራይ ብዛዕባ ዝተፈጸሙ ሰብኣዊ ግህሰታት መጽናዕቲ ከም ዘካየደ ብምግላጽ ኣብቲ ጎንጺ ሓይልታት ውሽጢ ዓድን ወጻእን ዝተሳተፉሉ'ዩ ኢሉ። ኣብቲ ኣኼባ ዝተረኸበ ዓቃቢ ሕጊ ፌደራል ዶክተር ጌዲዮን ጢሞቲዎስ ግን እቲ ኮሚሽን ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣፍልጦ መንግስቲ ዘይረኸበ'ዩ ብምባል ከም ዘይቕበሎ ገሊጹ። መንግስቱ ነቶም ዝቐርቡ ክስታት ብውነ ወሲዱ ተሓታትነት ንምርግጋጽ ስጉምቲ ከም ዝወሰደ ብምግላጽ፡ ውጽኢታት እቲ ሓበራዊ መጽናዕቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ኮሚሽን ስበኣዊ መሰላት ኢትዮጵያን ተቐቢሉ ነቶም መንግስቲ ዝወስዶም ስጉምታት ሓጋዚ ተራ ክህልዎ ከም ዝኽእል ሓቢሩ። ይኹን'ምበር እቲ መጽናዕቲ ነቶም ኣብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ብሓይልታት ህወሓት ተፈጺሞም ዝብሃሉ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ዘየካተተ ምዃኑ ጸብጻብ እቲ መጽናዕቲ ሙሉእ ምስሊ ዝህብ ኣይኸውንን ኢሉ። እታ ኮምሽነር ኣብ ትግራይ ኣብዚ ቀረባ እዋን ይፍፀሙ ኣለዉ ብዛዕባ ዝተብሃሉ ግህሰታት ነቲ ጉባኤ መብርሂ ሂባ። ሓይልታት መንግስቲ መሻርኽቱን ብዙሓት ግህሰታት ምፍፃሞም ቀፂሎም ኣለዉ ዝብሉ ፀብፃባት ይወፅኡ ከምዘለዉ ብምሕባር፡ ኣብዚ ቅነ ዝርብሹ ፀብፃባት በፂሖምና ኢላ። ሓላፊት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባቸለት፡ ኣብ ሞንጎ ዶብ ትግራይን ሱዳንን ኣብ ዝሳገር ሩባ ደንደስ  ብዙሓት ሬሳታት ብገፈፍቲ ዓሳ ከምዝተረኸቡ ገሊፃ። ገሊኦም ብጥይት ዝቖሰሉን ኢዶም ንድሕሪት ኩሩንኩሪት ዝተኣሰሩን ምዃኖም ብምሕባር፡ እዚ ድማ ቅድሚ ምቕታሎም ስቓይን ግፍዕን ከምዝበፅሖም ዘመላኽት እዩ ኢላ። ኣብ ምዕራብ ትግራይ ወግዓዊ ኣብ ዘይተገበሩ ከባብታት መጠነ ሰፊሕ ማእሰርቲ ተጋሩ ይፍፀም ኣሎ ክትብል'ውን ከሲሳ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ተወለድቲ ትግራይ ብብሄሮም እናተፈለዩ፡ ብሓይልታት ፀጥታ ከምዝተኣሰሩን ካብዚኦም ብኣማኢት ዝኾኑ ኣብዚ ቀረባ ግዘ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ እንትኾኑ፡ ብዙሓት ትካላት ንግዶም ከምዝተዓፀዉ ሓበሬታ በፂሑና'ዩ ኢላ። ኣብዚ ሰሙን፡ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ፡ "ብገበን ተጠርጢሮም" ብዝብል ብዛዕባ ዝተኣሰሩ ተወልድቲ ትግራይን ምዕፃው ትካላት ንግድን፡ ብዙሕ ጥርዓናት በፂሑኒ ኢሉ ኔሩ። ኣብ ቀይዲ ካብ ዘለዉ ተወልድቲ ትግራይ እቶም ዝተወሰኑ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ክልል ዓፋር ናብ ዝርከቡ ወተሃደራዊን ካምፕታት ፖሊስን ከምዝተወሰዱ፡ ምስ ስድርኦምን ጠበቓታቶምን ዘይተራኸቡን ናብ ቤት ፍርዲ ዘይቐረቡ ከምዘለዉን ንምፍላጥ ከምዝኸኣለ'ውን እቲ ኮሚሽን ገሊፁ። ባቸለት ሕዚ'ውን ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ብናይ ፅልኢ ዘረባታትን ኣድልዎን ዝተመልኡ ዘረባታት ይስምዑ ከምዘለዉን ከምዚኦም ዓይነታት ተረኻት ታይ ዓይነት ሓደጋ ከስዕቡ ከምዝኽእሉ ካብ ታሪኽ ምምሃር ከምዝግባእ ኣገንዚባ። ኣብ ትግራይ ከቢድ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ፈፂሞም ንዝተብሃሉ ሓይልታት ኤርትራ ተሓታትነት ክሰፍን ድማ፡ ፃውዒታ ንመንግስቲ ኤርትራ ኣቕሪባ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ምእታዎም ስዒቡ፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ፈፂሞም ዝብሉ ፀብፃባት ከምዝበፅሓ ነቲ ጉባኤ ኣብሪሃ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ ኣብ ክልል ዓፋር ቀበሌ ጋሊኮማ፡ ሓይልታት ትግራይ ብኣብዝሓ ደቂኣንስትዮ፣ ህፃናትን ብዕድመ ዝደፍኡን ኣብ ዘፅልሉ መዓስከር ጥቕዓት ፈፂሞም ዝብል ሪፖርት ተጌሩ ኢላ። እንተኾነ፡ ወሃቢ ቃል ህወሓት ጌታቸው ሬዳ ኣብዚ ወርሒ ነሓሰ ብመገዲ ትዊተር ኣቢሉ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ዓፋር መጥቃዕቲ ፈጺሞም ንዝብል ክሲ ነፂግዎ ኔሩ። ንሱ ብተወሳኺ፡ ሓይልታት መንግስቲ ብ5 ነሓሰ 2021 ኣብ ልዕሊ ወታሃደራቶም፡ ጋሊኮማ ኣብ ዝተባህለ ከባቢ መጥቃዕቲ ከፊቶም ከምዝነበሩን '' ንፅጉማት ዝተዳለወ ቐረብ ዝሓዘ መኽዘን መንግስቲ ኣቃፂሎም ከይዶም'' ክብል ብትዊተር ኣብ ዝዘርገሖ ሓበሬታ ገሊፁ፡፡ ነቲ ተፈፂሙ ዝተባህለ መጥቓዕቲ ንምፅራይ ድማ ምስ ዝምልከቶም ኣካላት ሓቢሮም ክሰርሑ ፍቓደኛታት ከምዝኾኑ ምፍላጡ ይዝከር። ሓይልታት ትግራይ፡ ህፃናት ከምዘዕጠቑ፣ ኣብ ጎረባብቲ ክልላት ንሲቪላውያን ከምዘጥቅዑን ሰፊሕ ምምዝባልን ከምዘስዓቡ ኣብቲ ኣብ ጀነቫ፡ ስዊዘርላንድ ዝተኻየደ ኣኼባ ኣብ ዝሃበቶ መግለፂ ሓቢራ። እቲ ኲናት ፍታሕ እንተዘይረኺቡ፡ ናብ መላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ከይልሕም ከም ዘስግኣ ኮሚሽነር ጉዳያት ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ባቸሌት ተዛሪባ። ኮሚሽነር ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ዶክተር ዳንኤል በቀለ፡ ሃገራውያንን ሕጋውያንን ትካላት እታ ሃገር ዋላ'ኳ ፍፁም እንተዘይተብሃላ ናይታ ሃገር ቅልውላው ሰብኣዊ መሰል ንምፍታሕን  ነቲ ኵናት ዘላቒ ፍታሕ ምንዳይ ከምዝኽእላ፡ ተሳተፍቲ እቲ ኵናትን ዓለምለኸ መሻርኽቲ ክርድኡ ይግባእ ኢሉ። ናይ ኢትዮጵያ ሰብኣዊ ቅልውላው ክፈትሑ ዝፍትኑ ዓለምለኸ መሻርኽቲ ትርጉም ዘለዎን ሃናፅን ግደ ክህልዎም እንተደልዮም፡ ኩሉ ግዘ ናይዚ ሕልኽላኽ ፖለቲካዊ ቅልውላው ታሪኽ ሙሉእ ግንዛበ ሃልይዎም ክሰርሑ ኣለዎም ኢሉ። ሓላፊት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባቸለት ብወገና፡ ኣብ ትግራይ ምቁራፅ ኣገልግሎት ቴሌኮምዩኒኬሽንን ኢንተርኔትን ከምኡ'ውን ካልኦት መሰረተ ልምዓትን ከምዝተቛረፀ ብምዝኽኻር፡ ሕዚ'ውን ዓለም ለኻውያንን ኣህጉራውን ትካላት ሰብኣዊ ረድኤት ብዘይገደብ ናብ ትግራይ ክበፅሑ ከምዝግባእ ገሊፃ። ካብ ትግራይ ወፃኢ ንዘሎ ሕድሕድ ጎንፂ ንምግታእ፡ ተወሳኺ ፃዕሪ ከምዘድሊ ዝሓበረት ባቸለት፡ ናይዚ ምላሽ ወተሃደራዊ ክኾን ኣይኽእልን ኢላ። ኣብ ትግራይ ንዝተወልዐ ኵናት ብፖለቲካዊ ከይድን ልዝብን ጥራሕ ከምዝኾነን፡ ኩሎም ተፃባእቲ ሓይልታት ነቲ ኵናት ብዘይ ቅድመ ኩነት ደው ከብሉን ንዘላቒ ተኹሲ ደው ንምባል ክላዘቡን ድማ ፀዊዓ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐ ኲናት ትግራይ፡ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ምልሓሙ ይፍለጥ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ሓይልታት ትግራይ ካብ ዓፋር ከምዝወጹን፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ግን ውግእ ቀጺሉ ከምዘሎን ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብቲ  ኲናት  ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከምዝሞቱ ይንገር። ሚልዮናት ድማ ኣደዳ ምፍንቓል፡ ጥምየትን ዓጸቦን ክኾኑ ተገዲዶም ኣለዉ። ኣብቲ ፈለማ ኣዋርሕ ናይቲ ኲናት  ጥራይ ልዕሊ 60 ሽሕ ካብቲ ኲናት ሃዲሞም ኣብ ሱዳን ተዓቚቦም ኣለዉ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ሕቡራት ሃገራት ታሪኻዊ ጸብጻብ ክሊማዊ ለውጢ ወግዓዊ ክገብር'ዩ

ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ዝተባህለ ጸብጻብ ክሊማዊ ለውጢ ሎሚ ወግዓዊ ክኸውን'ዩ፤ እዚ ኣብ ዓለም ዘሎ ሓቃዊ ምስሊ ዘርኢ'ዩ ተባሂሉ። እቲ መጽናዕቲ ብፓነል መንግስታት ክሊማዊ ለውጢ [IPCC] ዝተባህለ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝምወል ጉጅለ ዝተኻየደ ኮይኑ ልዕሊ 14 ሽሕ ሳይንሳዊ መጽናዕታት ዳህሲሱ ኣሎ። እዚ፡ ኣብ ዝቕጽሉ ዓሰርታት ዓመታት ዓለማዊ ዋዒ ብኸመይ ከም ዝልወጥ ዝሕብር ኣዝዩ ዝተዋደደ መጽናዕቲ'ዩ ተባሂሉ ኣሎ። ተመራመርቲ "ብሩህ ኣጠማምታ" ዝሓዘ ሕማቕ ዜና ክኸውን ይኽእል'ዩ ይብሉ። ክኢላታት ስነ ኸባቢ ድማ መንግስታት፡ ዝወጽእ ካርቦን ንክንክዩ "ዓብዪ መንቅሒ ደወል" ዝህብ ክኸውን እዩ ኢሎም። 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ፓነል መንግስታት ኣብ ክሊማዊ ለውጢ ንመወዳእታ ግዜ ኣብ ዓለማዊ ዋዒ ዘሎ ሳይንስ ዝጠመተሉ ግዜ ኮይኑ፡ ተመራመርቲ ካብኡ ንድሓር ብዙሕ ተማሂርና ኢና ይብሉ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ኣብዛ ዓለም ዝዓበየ ዓቐን ዋዒ፣ ባርዕ ጫካን ዘሰክፉ ሓደጋታት ውሕጅን ተራእዮም'ዮም። እቲ ፓነል ዘካየዶም ገለ መጽናዕታት ከም ዘመላኽቱዎ፡ ወዲ ሰብ ንክሊማዊ ለውጢ ዘበርክቶ ዘሎ ዘይግመቱ ለውጢታት ንኣማኢት ዓመታት ምናልባት'ውን ንኣሽሓት ዓመታት ዘይክቕየሩ ይኽእሉ'ዮም። ክኢላ ክሊማዊ ለውጢ ዩኒቨርሲቲ ሊድስ ፕሮፌሰር ፒረስ ፎርስተር እቲ ጸብጻብ "ሎሚ ብዛዕባ ንጸሮ ዘለና ሓያሎ ጸቕጢታት ብዙሕ ዝብሎ ክህሉ'ዩ" ኢሉ። ወሲኹ "እቲ ጸብጻብ ብዙሕ ሕማቕ ዜና እንሰምዐሉን ናበይ ንኸይድ ከም ዘለና እንርእየሉን ክኸውን'ዩ፤ ግን ድማ ክሊማዊ ለውጢ ንምክልኻል ዘኽእሉ ስምምዓት ንክብጽሑ እወንታ ብሩህ ኣጠማምታ ዝህብ ክኸውን'ዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ሓደ ተስፋ ዝገብረሉ ነገር ድማ ልቀት ካርበን ትሕቲ 1.5 ዲግሪ ክኸውን ተኽእሎ ኣሎ ዝብል'ዩ። ብ2015 ኣብ ፓሪስ ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ዓለማዊ ዋዒ ብማእኸላይ ካብ 2 ዲግሪ ሴልሽየስ ዘይበልጽ ክኸውንን ካብ 1.5 ዲግሪ ሴልሽየስ ከይዛይድን ጻዕሪ ምግባር ዝብል'ዩ ነይሩ። ክኢላ ኣብ ሓይልን ክሊማን ናይ ዝሰርሕ ዘይመንግስታዊ ኣማኻሪ ጉጅለ ዝኾነ ሪቻርድ ብላክ "እቲ ጸብጻብ ክሳብ ሕጂ ንዝቕጽሉ ዓሰርታት ዓመታት ልቀት ካርበን ንምንካይ ጭቡጥ መደብ ንዘየውጽኡ መንግስታት ዓብዪ መንቅሒ ደወል'ዩ። ሕጂ ዝውሰዱ ምርጫታት ኣብ መጻኢ ዕጫና ዓብዪ ጽልዋ ከም ዘለዎም ከርእየና'ዩ" ኢሉ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ቅልውላው ትግራይ፡ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝፍጸም ዘሎ መጥቃዕቲ ከምዘሻቐላ ገሊጻ

ኣመሪካ፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝፍጸም ዘሎ መጥቃዕቲ ከም ዘሻቐላ ብምሕባር ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝፍጸም መጥቃዕትን ምፍራራሕን ደው ክብል ጸዊዓ። ወሃቢት ቃል ሚኒሰትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣሜሪካ ጁሊና ፖርተር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ምስ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይን [ህወሓት] ዝምድና ዘለዎም ወተሃደራዊ ሓይልታትን ብምልሻ ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝፈጸም ዘሎ መጥቃዕቲ ኣዚና ኢና ተሻቒልና ዘለና" ኢላ። ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ትግራይ ኣብ ወርሒ ጥሪ'ውን ብወተሃደራት ኤርትራ ቅትለት፡ ጭውያን በስገዳድ ናብ ኤርትራ ምምላስን ከም እተፈጸሞም ዘረድአት እታ ወሃቢት ቃል፤ ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ዘለው ኣካላት ንስድተኛታት፡ ሓተትቲ ዑቕባን በቲ ኲናት ካብ መንበሪኦም ንዝተመዛበሉን ሰባት ከምኡውን ንሰራሕተኛታት ረድኤት ካብ ምጥቃዕን ምፍርራሕን ክቑጠቡ ጸዊዓ። ኣፈኛ ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ባባር ባሎች ትማሊ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ'ውን፡ ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ሓደ ስደተኛ ብዕጡቓት ከም ዝተቐትለን እቶም ስደተኛታት ንሕጽረት ቀረብ ጽሩይ ማይን መግብን ተቓሊዖም ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ተዛሪቡ። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ደሃይ እቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ መዓስከራት ማይ-ዓይንን ዓዲ ሓሩሽን ካብ ዝረክብ ክልተ ሰሙን ተቖጺሩ ምህላው ገሊጹ። ኣብ'ቶም መዓስከራት ዝርከቡ ኣስታት 24 ሽሕ ስደተኛታት እቲ ወርሓዊ ዝወሃቦም ናይ መግቢ ሓገዝ ካብ ዝቕበሉ ሓደ ወርሒ ብምምልኡ ንጥምየት ተቓሊዖም ምህላዎም'ውን ባባር ባሎች ሓቢሩ። "ኣብ ውሽጥን ኣብ ከባብን መዓስከር ስደተኛታት: ኣብ መንጎ ዕጡቓት ሓይልታት ኲናት እናዓረገ ኣብ ዝመጸሉ እዋን: ዩኤንኤችሲኣር ዕጫ ናይቶም ኣብ ትግራይ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓስከራት ተዓጊቶም ዘለው ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣዝዩ ተሻቒሉ ኣሎ። "ኣብ ከባቢ ማይጸብሪ ኣብ መዓስከራት ማይዓይንን ዓዲ ሓሩሽን ኣስታት 24 ሽሕ ዝኾኑ ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ሰብኣዊ ረድኤት ክረኽቡ ኣብ ዘይኽእልሉ ኩነታት፡ ምፍርራሕ፡ ክትራን እናኣጋጠሞም ኣብ ቀጻሊ ጭንቀት ይርከቡ''። ዝሓለፈ ሰሙን መራሕቲ ሓይልታት ትግራይ፡ ምፍንቓል ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታትን ተፈጺሙ ዝተባህለ መጥቃዕትን ኣዝዩ ከም ዘሻቐሎም ገሊጾም ነይሮም። እቶም ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ሰላማውያን ሰባትን ዝተፈጺሞም ዝተባህሉ ገበናት'ውን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመረሖ ዘይሻራዊ ኣካል ከጻርዮም ጸዎዖም። ኣብዘን ዝሓለፋ መዓልትታት ኣብ መዓስከር ማይ ዓይኒ ብውሕዱ ሓደ ስደተኛ ኣብ ውሽጢ መዓስከር ብዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ከም ዝተቐትለ ዝገልጽ "ኣሻቓልን ዝእመንን ጸብጻብ በጺሑና ኣሎ" ክብል ድማ ተዛሪቡ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣቢሉ ካልእ ስደተኛ ተቐቲሉ ምንባሩ ይዝከር። "ዩኤንኤችሲኣር ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝሳተፉ ወገናት ዓለምለኻዊ ግዴታታቶም ክዋጽኡ ይምሕጸን" ክብል እቲ መግለጺ ጸዊዑ ኣሎ። እቶም ኣብ ልዕሊ እቶም ስደተኛታት መጥቃዕቲ ዝፍጽሙ ዘለው ሓይልታት መን እዮም? ነቶም ስደተኛታት ካብቲ ከባቢ ንምውጻእ ዝተገብረ ፈተነ ኣሎ ዶ? ዝብል ሕቶ ዝቐረበሉ ባባር ባሎች "ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር ኮነ መሻርኽቱ ካብ ሓምለ 14 ንደሓር ካብቶም መዓስከራት ሓበሬታ ክረክብ ኣይከኣለን ኣሎ" ኢሉ። "ካብ ሽዑ ጀሚሩ ኩነታት መዓልታዊ እናኸፍአ እዩ ክመጽእ ጸኒሑ። ኣብ ውሽጢ እቲ መዓስከራት ኮነ ኣብቲ ከባቢ መን እንታይ ይገብር ኣሎ ብልክዕ ንምፍላጥ ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ። "እንተኾነ ግና ብረት ዝዓጠቑ ሰባት ኣብ ውሽጢ እቶም ክልተ መዓስከራትን ኣብቲ ከባብን  ይንቀሳቐሱ ምህላዎም ዝገልጽ እሙን ጸብጻባት ኣሎ። ድሮ ድማ ህይወት ክልተ ስደተኛታት ኣጥፊኦም ኣለው" ኢሉ። ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ንዝሓለፉ ክልተ ሳምንታት ምስቶም መዓስከራት ክራኸቡ ከም ዘይከኣሉ ዝገለጸ እቲ ኣፈኛ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ እቶም ተዓጊቶም ዘለው ስደተኛታት ህጹጽ ናይ ህይወት ኣድሕን ረድኤት ከም ዘድልዮም ተዛሪቡ። እቶም ስደተኛታት ናይ መግቢ ረድኤት ካብ ዝወሃቦም ሓደ ወርሒ ጌሮም ከም ዘለው ብምግላጽ ድማ ናይ ጥምየት ሓደጋ ኣንጸላልዩ ከም ዘሎ ሓቢሩ። "ጽሩይ ዝስተ ማይ ይወዳእ ኣሎ። ዝኾነ ሕክምናዊ ኣገልግሎት የሎን። ናይ ጥምየት ሓደጋ ኣንጸላልዩ ኣሎ። እቲ ናይ መወዳእታ ዝተዓደለ ናይ መግቢ ሓገዝ ኣብ መዛዘሚ ወርሒ ሰነ ኮይኑ ንሓደ ወርሒ ጥራይ ከጽንሖም ዝኽእል እዩ" ይብል። ብሰንኪ እቲ ኣብዚ ቀረባ መዓልትታት ኣብ ክልል ዓፋር ዝካየድ ዘሎ ኲናት'ውን ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ክመዛበሉ እንከለው ኣብቲ ክልል ዝነበሩ 55 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝነብሩሉ ከባቢታት ወተሃደራዊ ግጥማት ብምህላው እቶም ስደተኛታት ንሓደጋ ተቓሊዖም ምህላዎም ባባር ባሎች ገሊጹ። ትካል ጉዳያት ስደተኛታትን ካብ ስደት ተመለስትን ኢትዮጵያ (ኣራ)፡ ሓይልታት ትግራይ፡ ነቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝርከቡሉ ከባቢታት ድሕሪ ምቁጽጻሮም እቶም ስደተኛታት ነቲ ኲናት ዝውዕል ዓይነታውን ገንዘባውን ሓገዛት ከበርክቱ ይግደዱ ኣለው ክብል ከሲሱ ነይሩ። እቲ ዝበዝሕ ከባቢታት ትግራይ ተቖጻጺሩ ዝርከቡ ሓይልታት ትግራይ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ጸብጻባት ምፍንቓልን መጥቃዕትን ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዘሻቐሎም ብምግላጽ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትን ሰላማውያን ሰባትን ዝተፈጸሙ ኩሎም ገበናት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመርሖ ዘይሻራዊ ኣካል ከጻርዮም ምጽውዑ ይዝከር። ኩነታት ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኢትዮጵያ ኲናት ትግራይ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ምስ ተወለዐ ልዕሊ 96,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከም ዝወደቑ ይፍለጥ። ብፍላይ እተን ኣብ ሰሜናዊ-ምዕራብ ትግራይ ተደኲነን ዝነበራ መዓስከራት ሽመልባን ሕንጻጽን ኣብቲ ኲናት ፍጹም ስለ ዝዓነዋ ልዕሊ 21,000 ነበርተን ግዳይ ቅትለት፡ ጭውያ፡ ምብትታንን ኮይኖም ምህላዎም ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይገልጹ። ኣስታት 9,000 ካብኦም ናብ መዓስከራት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን ከምዝገዓዙ መግለጺ ትካል ስደተኛታት ኢትዮጵያ ይጠቅስ። ካልኦት ልዕሊ 5200 ኣብ ርእሰ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ተመዝጊቦም ከምዘለዉ'ውን ተሓቢሩ። ብዘይካ'ዚ፡ ኣብ ክልል ዓፋር ልዕሊ 50,000 ካልኦት ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝተዓቚብሉ መዓስከር ከምዘሎ ጸብጻባት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። ኣብ መላእ ኢትዮጵያ፡ ኣስታት 200,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዘለዉ ጸብጻባት እቲ ትካል የረድኡ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝወርድ ጎነጽ ወሲኹ'-ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት

ኣብ ማእከል ግጭት ክልል ትግራይ ተቐርቂሮም ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ግዳይ መጥቃዕትታት ኩሎም ተራጸምቲ ወገናት ናይቲ ኲናት ከምዝኾኑ ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። እቲ ቤት ምኽሪ ሎሚ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ፡ ወተሃደራት ኢትዮጵያ፡ ወተሃደራት ኤርትራን፡ ሓይልታት ትግራይን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከቢድ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ፈጺሞም ክብል ንጸብጻብ ፍሉይ ወኪል ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳያት ሰባዊ መሰላት ኤርትራ ብምጥቃስ ከሲሱ። "እቲ ግጭት ካብ ዝጅምር፡ ወተሃደራት ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ንዕኦም ዝድግፉ ወተሃደራት ኤርትራን፡ ንህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ዝድግፉ ሓይልታትን ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከቢድ ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ዓለምለኻዊ ሰብኣዊ ሕግን ከምዝፈጸሙ ብዙሕን እሙንን ክስታት ተቐቢለ" ክብል ፍሉይ ወኪል ሱዳናዊ ዶ/ር ዓብደልሰላም ባቢከር ተዛሪቡ። ቅድሚ'ቲ ኲናት ምውልዑ፡ ኣስታት 100,000 ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኣርባዕተ መዓስከራት ተዓቚቦም ምንባሮም ይፍለጥ። ክልተ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ክልል ትግራይ ተደኲነን ዝነበራ መዓስከራት ሽመልባን ሕጻጽን ኣብቲ ኲናት ፍጹም ብምዕናወን፡ ኣብአን ዝነበሩ ስደተኛታት ፋሕ ፋሕ ክብሉ ከምዝተገደዱን፡ ገለ ካብኦም ናብተን ዝተረፋ መዓስከራት ክኸዱ እንከለዉ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ካልኦት ድማ ሃለዋቶም ኣይተፈልጠን። ኣብዚ ቀረባ እዋን ብዝቐጸለ ውግኣት ድማ፡ እቶም ኣብ ማዓስከራት ማይ-ዓይኒን ዓዲ-ሓሩሽን ዝርከቡ ስደተኛታት ኣብ ሓደጋ ምእታዎም ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ብውሕዱ ክልተ ስደተኛታት ከምዝተቐትሉን፡ ዝቖሰሉ ከምዘለዉን ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ ምንባሩ ይዝከር። "ብሰንኪ ናብ ሓደስቲ ቦታታት ዝላባዕ ዘሎ ውግእ እቲ ኩነታት እናኸፍአ ይኸይድ ብምህላዉ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝወርድ ጎነጽ ወሲኹ'ሎ" ይብል እቲ ኣብ ጀነቫ 'ዚመደበሩ ቤት ምኽሪ ሰባዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ኣብ ክልል ዓፋር ክካየድ ዝጸንሐ ውግኣት'ውን፡ ምፍንቓል ኣሽሓት ሲቪላውያን ከምዘስዓበ እቲ ሓበሬታ ጠቒሱ። እቲ ኩነታት ነቶም ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከብ ካልእ መዓስከር ተዓቚቦም ዘለዉ ኤርትራውያን ዝደተኛታት ኣብ ሓደጋ ከየእትዎም'ውን ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ።

ውድብ ሕቡራት መንግስታት


ስለምንታይ'ዩ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ካብ ስልጣኑ ክእለ ይኽእል'ዩ ዝበሃል ዘሎ?

ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፖዛ ምስቲ ክንቀፈሉ ዝጸንሐ ጉዳይ ዝጠፍኦ ብሚልዮናት ዶላራት ዝቑጸር ገንዘብ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ከምዝኽእል ይግለጽ ኣሎ። እቲ ንካልኣይ እብረ ክምረጽ ዝዳሎ ዘሎ ራማፖዛ፡ 4 ሚልዮን ዶላር ካብቲ ዝውንኖ ሕርሻ ከምዝተሰርቀ ክሓብእ ፈቲኑ ተባሂሉ'ዩ ዝኽሰስ ዘሎ። ኣብቲ 'ፋርምጌት' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ጉዳይ፡ እቲ ፕረዚደንት ሓበሬታ ከይወጽእ ነቶም ሰረቕቲ ኣብ ምጭዋይን ብላዕ ኣብ ምሃብን ተሳቲፉ ከምዝነበረ'ውን ይኽሰስ። ነቲ ጉዳይ ንምጽራይ ዝቖመ ሓደ ናጻ መርማሪ ጉጅለ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ፕረዚደንት ራማፖዛ ንዘለዎ ስልጣን ካብ ኣገባብ ወጻኢ ተጠቒምሉ፡ ከምኡ'ውን ንሕግታት ጸረ-ብልሽውና እታ ሃገር ጥሒሱ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጹ። ራማፖዛ ግን፡ ኣበሳ ከምዘይብሉን 580 ሽሕ ዶላር ጥራይ ከምዝተሰርቀን'ዩ ዝምጉት። እቲ ዝተሰርቀ ገንዘብ፡ ካብ ሓደ ዝሸጦ ጎባይ (ቡፋሎ) ዝተረኽበ ምዃኑ'ውን ይሕብር። ጸብጻብ ናይቲ መርማሪ ጉጅለ ዝተረከበ ፓርላማ እታ ሃገር፡ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ተመያይጡ፡ ካብ ስልጣኑ ይውረድዶ ኣይውረድ ኣብ ዝብል ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ውሳነ ክህብ ትጽቢት ይግበረሉ። ሲሪል ራማፖዛ፡ ኣብዚ ወርሒ'ዚ ኣብ ዝካየድ ጉባኤ ገዛኢ ሰልፊ ኣፍሪቃዊ ሃገራዊ ባይቶ (ኤ-ኤን-ሲ) መራሒ ናይቲ ሰልፊ ኮይኑ እንተ ተመሪጹ፡ ኣብቲ ኣብ 2024 ዝካየድ ሃገራዊ ምርጫ ነቲ ሰልፊ ወኪሉ ንካልኣይ እብረ ፕረዚደንትነት ክወዳደር ድሌት ከምዘለዎ ይፍለጥ። እቲ ኣንጻር ብልሽውና ብዘካየዶ ጎስጓስ ናብ ስልጣን ዝደየበ ራማፖዛ፡ እቲ ጉዳይ ንዝቕጽል ፖለቲካዊ መጻኢኡ ብኣሉታ ክጸልዎ ከምዝኽእል ይግመት። ሃገራዊ ፈጻሚ ኣካል ናይቲ ሰልፊ ሎሚ ኣብ ዘካይዶ ኣኼባ፡ ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ክዘራረብ'ዩ ተባሂሉ'ሎ። ሎሚ ምስ ኣባላት ባይቶታት ኣውራጃ እታ ሃገር ንሎሚ ከካይዶ ሓሲቡ ዝነበረ ኣኼባ፡ ነቲ ጸብጻብ ንምምርማር ምንውሑ ንባዕሉ፡ እቲ ጉዳይ ፈጢርሉ ዘሎ ጸቕጢ ዘመልክት'ዩ ክብሉ ተንተንቲ ይገልጹ። እቲ ጸብጻብ፡ ሓያለ ኣጸገምቲ ሕቶታት ዘልዕል'ዩ። ተቓወምቲ ሰልፍታት፡ ካብ ስልጣኑ ክወርድ ክጽውዑ እንከለዉ፡ ኣብ ውሽጢ ዙርያ እቲ ፕረዚደንት ተፈጢሩ ዘሎ ሸበድበድ ስልጣኑ ከስእኖ ከምዝኽእል ዝእምት'ዩ። እቲ መርማሪ ጉጅለ ካብ ዘልዓሎም ሕቶታት እዞም ዝስዕቡ ይርከብዎም፣ ብወገኑ ዝብሎ ነገርን፡ ፈጢሩሉ ዘሎ ፖለቲካዊን ሕጋውን ታኼላን ንብዙሓት ዘገርም'ዩ። ምኽንያቱ፡ ፖለቲካዊ ምስሉ ኣንጻር ብልሽውና ብዘካይዶ ቃልስን ንጽህናን ዝተሃነጸ'ዩ። ቅድሚኡ ዝነበረ ፕረዚደንት ነበር ጄኮፕ ዙማ፡ ምስ ብልሽውና ብዝተሓሓዝ ጉዳያት ዝተቛማጠዐ ምንባሩ ይፍለጥ። እቲ መርማሪ ጉጅለ፡ ኣብ ልዕሊ ራማፖዛ ክውሰድ ዝኽእል ስጉምቲ ንፓርላማ'ዩ ሓላፍነት ኣረኪብዎ። በቲ ሰልፊ ዝዕብለል ፓርላማ ደቡብ ኣፍሪቃ ካብ ስልጣኑ ናይ ምእላይ መስርሕ እንተኣንቂሉ፡ ፍሉይ ኮሚተ መስሪቱ፡ ምምይይጥ ተኻይድሉ ድምጺ ክሳብ ዝወሃብ ግዜ ከምዝወስድ ርዱእ'ዩ። ብዓይኒ ፍርዲ ህዝቢ ግን፡ ንጽህናን ስነምግባራዊ ባህሪን ናይቲ ፕረዚደንት ኣብ ምልክት ሕቶ ኣትዩ'ዩ። እቲ ዝዓበየ ግን፡ በዲሉ እንተተረኺቡ እሞ'ኸኣ፡ ነቲ ኣብ 1990ታት ኣብ ምንዳፉ ዓቢ ተራ ዝተጻወተሉ ሕገ-መንግስቲ እታ ሃገር ጥሒሱ'ዩ ክርከብ። እቲ ንሱ ዝመርሖ ሰልፊ፡ ገበናዊ ክስታት እንተቐሪብሉ ጥራይ'ዩ ካብ መዝነቱ ከውርዶ ዝኽእል- ዛጊት ገበናዊ ክስታት ግን ኣይቀረበሉን። እንተኾነ ግን፡ እቲ ኣብ ዝመጽእ ጉባኤ ክወዳደር ዝዳሎ ዘሎ ገዲም ፖለቲከኛን ወናኒ ናይ ሃድን ሕርሻን ኣብ ሓደገኛ ኩነታት ኣትዩ ይርከብ። እቲ ብ'ፋርምጌት' ዝፍለጥ ዋጢጥ፡ ኣብ ሰነ 2020 ዝጀመረ ኮይኑ፡ ሓላፊ ስለያ እታ ሃገር ዝነበረ ኣርተር ፍሬዘር፡ እቲ ፕረዚደንት ኣብቲ ዝውንኖ ሕርሻ 'ፋላ ፋላ' ብዛዕባ ዝተሰርቆ 4 ሚልዮን ዶላር ኣይሓበረን ክብል ድሕሪ ምኽሳሱ'ዩ ዝፍልም። እቲ መሻርኽቲ ዙማ ዝኾነ ሓላፊ ስለያ ነበር፡ እቲ ጉዳይ ምስ ዘይሕጋዊ ምስግጋር ገንዘብን ብልሽውናን፡ ከምኡ'ውን ጭውያን ጉቦን ዝተሓሓዝ ምዃኑ'ዩ ዝኸስስ። ክንድኡ ዝኣክል ገንዘብ ኣብ ኢድካ ምሓዝ ንሕግታት ሸርፊ ወጻኢ እታ ሃገር ዝጥሕስ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ራማፖዛ ብወገኑ፡ እቲ ዝምታ ከምዝተፈጸመ ብምእማን፡ እንተኾነ ግን እቲ ዝተሰርቀ ገንዘብ ክንድቲ ዝተባህለ ከምዘይኮነን ክሰትሮ ከምዘይፈተነን'ዩ ዝምጉት። ኣብ ሶፋ ኣቐሚጥዎ ዝነበረ፡ ቡፋሎ ሸይጡ ዝረኸቦ ኣስታት 580 ሽሕ ዶላር ከምዝተሰርቀ ግን ተኣሚኑ'ዩ። "ከምቲ ዝብሃል፡ ነቶም ነቲ ስርቂ ዝፈጸሙ 'ምህዳን' ኣይፈጸምኩን፡ ንክፍጸም ዝሃብክዎ ትእዛዝ የለን" ክብል ኣብቲ ንመርማሪ ጉጅለ ዝሃቦ መልሲ ይገልጽ። "እቲ ፕረዚደንት ብዛዕባ ምንጪ ናይቲ ዝተሰርቀ ሸርፊ ወጻኢ፡ ይኹን ዝተኻየደ ምልውዋጥ ገንዘብ ብዝምልከት ክሕተት ኣለዎ ኢልና ንኣምን" ይብል እቲ ጸብጻብ። "ከም መራሒ ሃገር፡ ነቲ ጥርጡር ንምሓዝ ንፕረዚደንት ናሚብያ ምትሕብባር ክግብረሉ ምሕታቱ፡ እቲ ፕረዚደንት ንስልጣኑ ካብ ኣገባብ ወጻኢ ተጠቒምሉ" ድማ ይብል። ፕረዚደንት ናሚብያ ሃገ ጌንጎብ፡ ኣብቲ ጉዳይ ኢድ ከምዘይብሉ ቅድሚ ሕጂ ገሊጹ ነይሩ'ዩ። ሸውዓተ ሓቅታት ብዛዕባ ሲሪል ራማፖዛ፣


ካናዳ፡ ብቕትለት ሓደ ግዳም-ሓደር ዝተኸሰሳ ዕስለ ኣዋልድ

ኣብ ካናዳ ሸሞንተ ኮተቴ ኣዋልድ ብቕትለት ሓደ ወዲ 59 ዓመት ከም ዝተኸሰሳ ፖሊስ ከተማ ቶረንቶ ኣፍሊጡ። እተን ኣብ ክሊ ዕድማ 13 ክሳብ 16 ዝርከባ ኣዋልድ፡ ነቲ ግዳይ ብኻራ ወጊአን ቀቲለን ዝብል ክሲ'ዩ ተመስሪቱለን ዘሎ። ነቲ መጥቃዕቲ "ብዕስለ" ከም ዝፈጸምኦ ፖሊስ ይገልጽ። እቲ ግዳይ ካብ ቀረበ እዋን ጀሚሩ ኣብ ሓደ ንግዳም-ሓደራት ተባሂሉ ዝተዳለወ ማእከል ተዓቚቡ ዝጸንሐ ምዃኑ ተፈሊጡ። ከንቲባ ከተማ ቶረንቶ፡ በቲ ፍጻመ "ኣዝዩ ከም ዝሰንበደ" ገሊጹ'ሎ። እተን ብመሰረት ሕጊ ካናዳ ኣስማተን ዝተዓቀበ ኣዋልድ፡ ኣብ ጥቓ እቲ ገበን ዝተፈጸመሉ ቦታ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዋን ሓያለ መሳርሒታት ከም ዝጸንሐን ጸብጻባት ሓቢሮም። ሰለስተ ካብተን ብመንገዲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ከም ዝተራኸባ ዝተገልጻ ኣዋልድ፡ ኣቐዲሙ ምስ ፖሊስ ጉዳይ ዝነበረን ምዃነን፡ መርማሪ ፖሊስ ቴሪ ብራውን ገሊጹ። "ብኸመይን ስለምንታይ ኣብታ ምሸት ኣብ ማእከል ከተማ ቶሮንቶ ከም ዝተራኸባ ኣይፈለጥናን ዘለና።" ኣቐዲመን ኣብታ ምሸት ኣብ ካልእ እምባጓሮ ተሳቲፈን ምንባረን'ውን እቲ መርማሪ ጠቒሱ። ሓንቲ ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝነበረ ካልእ መዕቆቢ ግዳም-ሓደራት እትነበር ሰብ ንማዕከን ዜና ሲ-ቢ-ሲ ቶሮንቶ ከም ዝበለቶ፡ እተን ኣዋልድ ኣልኮላዊ መስተ ደልየን ምስ ቀረባኣ፡ ንዓኣ ክከላኸል ኣብ ዝፈተነሉ እዋን'ዩ ብኻራ ተወጊኡ። "ካራ ይንበረን ኣይንበረን ኣይፈለጥኩን ነይረ። ፈሪሐ ጥራይ'የ ነይረ" ብምባል፡ ካብተን ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸማ ኣዋልድ ርእሳ ንምድሓን ካብቲ ቦታ ተኣልያ ናብቲ መዕቆቢ ከም ዝተዓቚበት ተዛሪባ። "ኣብዚ ዕድመ'ዚ ከምዚ ምፍጻመን፡ ብዝሒ ናይተን ኣብቲ ቅትለት ዝተሳተፋን ኣዝዩ ደንጽዩኒ'ዩ ዘሎ" ክብል ከንቲባ ናይታ ከተማ ገሊጹ። "ንመሓዙት ናይቲ ሰብን ንኩሎም ብሞቱ ዝሓዘኑን ዝተሰምዓኒ ሓዘን እገልጸሎም" ኢሉ።


ኒውዚላንድ ንመጻኢ ወለዶታት ሽጋራ ዝእግድ ሕጊ ኣጽዲቓ

ኒውዚላንድ ካብ ዝመጽእ ዓመት ጀሚሩ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ እገዳ ትምባኾ ክትገብር ወሲና። እቲ ትማሊ ሰሉስ ብባይቶ እታ ሃገር ዝጸደቐ ሕጊ፡ ድሕሪ 2008 ዝተወልደ ሰብ ሽጋራ ወይ ፍርያት ትምባኾ ፈጺሙ ክገዝእ ከምዘይገዝእ ዝገብር'ዩ። ትምባኾ ክገዝኡ ዝኽእሉ ሰባት ድማ በብዓመቱ ክንኪ እዩ። ንኣብነት ኣብ 2050 ዓ.ም. ሽጋራ ክገዝኡ ዝኽእሉ ሰባት ዕድመኦም ልዕሊ 40 ዓመት ዝኾኑ ጥራይ እዮም። ነቲ እማመ ዘቕረበት ሚኒስተር ጥዕና ኣየሻ ቨራል፡ እዚ "ናብ ካብ ምትካኽ ነጻ ዝኾነ መጻኢ" ዝወስድ ስጉምቲ'ዩ ኢላ። ዶክተር ቨራል፡ "ኣሽሓት ሰባት ነዊሕ፡ ጥዑይ ህይወት ክነብሩ እዮም፡ ስርዓተ ጥዕና ድማ ነቶም ብሰንኪ ሽጋራ ምትካኽ ዝመጹ ሕማማት ንምሕካም ዘወጽኦ ዝነበረ 3.2 ቢልዮን ዶላር ኣሜሪካ ከትርፍ'ዩ" ትብል። መጠን ምትካኽ ሽጋራ ኣብ ኒውዚላንድ ድሮ ኣብ ትሑት ደረጃ እዩ ዝርከብ። ብመሰረት ኣብ ወርሒ ሕዳር ዝወጸ ኣሃዝ መንግስቲ፡ ካብ ዓበይቲ ሰባት 8 ሚእታዊት ጥራይ መዓልታዊ ሽጋራ የትክኹ። ካብቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝነበረ ኸኣ 9.4 ሚእታዊት ቀኒሱ እዩ። እቲ እማመ ትኪ ዘይብሉ ከባቢታት፡ ነቲ መጠን ክሳብ 2025 ናብ ትሕቲ 5 ሚእታዊት ከጉድሎን ኣብ መወዳእታ ድማ ነቲ ተግባር ጠቕሊሉ ከወግዶን ተስፋ ይግበር። ብተወሳኺ እቲ እማመ ኣብ መላእ እታ ሃገር ቁጽሪ ናይቶም ፍርያት ትምባኾ ክሸጡ ዝኽእሉ ካብ 6000  ናብ 600 ንምድራትን፣ ኣብቶም ፍርያት ዝርከብ መጠን ኒኮቲን ብምንካይ ወልፊ ንኸየትሕዙ ንምግባርን ዝተዳለወ'ዩ። "ኒኮቲን ወልፊ ናብ ዘይኮነሉ ደረጃ ክወርድ’ዩ ማለት እዩ፡ ማሕበረሰባት ድማ ካብቶም ኣብ ዝተወሰኑ ከባቢታት ፍርያት ትምባኾ ዒላማ ዝገብሩን ዝሸጡን ናጻ ክኾኑ እዮም" ትብል ዶክተር ቨራል። እዚ ሓድሽ ሕጊ፡ ነቲ ካብ ሽጋራ ንላዕሊ ኣብ መንእሰያት ወለዶታት ኣዝዩ ዝያዳ ተፈታዊ ዝኾነ ፍርያት 'ቬፕ' (ኤለክትሮኒክ ሽጋራ) ኣይእግድን። ኣብቲ ባይቶ 10 መናብር ዝሓዘ ሰልፊ ኤሲቲ (ACT) ሓዊሱ ነቐፍቲ ናይቲ እማመ፡ እቲ ፖሊሲ ንጸሊም ዕዳጋ ፍርያት ትምባኾ ከጋድድን ንኣሽቱ ድኳናት ክቐትልን ከምዝኽእል የጠንቅቑ። ምክትል መራሒት ኤሲቲ፡ ብሩክ ቫን ቨልደን፡ "ሰባት ሽጋራ ከትክኹ ክርኢ ዝደሊ ሰብ የለን፡ እቲ ክውንነት ግን፡ ገሊኦም ክትኽኹ እዮም፡ እቲ ክልከላ ድማ ጸገም ከስዕብ'ዩ" ትብል።


ኣቦይ ስብሓት ነጋ ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ንቤት ፍርዲ ዘመላለሶ ጉዳይ እንታይ እዩ?

ፖሊስ ፈደራል፡ ኣብ ልዕሊ ኣቦይ ስብሓት ነጋ ዘንበሮ እገዳ ኣገባብ ከምዘይኰነ “ልደታ ምድብ ማእከላይ ቤት ፍርዲ” ብ 7 ታሕሳስ 2022 ወሲኑ። ሓደ ካብ ቀዳሞት መራሕቲ ህወሓት ነበር ኣቦይ ስብሓት፡ ጸገም ጥዕና ስለዘጋጠሞ፡ ቦርድ ጥዕና፡ ናብ ናይሮቢ-ኬንያ ከይዱ ንክሕከም'ኳ እንተወሰነ፡ ኢሚግሬሽን ግን ካብ ፖሊስ ፈደራል ፖሊስ ብዝተወሃቦ ትእዛዝ ካብ ሃገር ከይወጽእ ከምዝኸልከሎ ሓደ ካብቶም ጉዳዩ ዝከታተሉ ጠበቓታት ንቢቢሲ ሓቢሩ። ጠበቓ ታደለ ገብረመድህን ኣብ ልዕሊ ፖሊስ ክሲ ከምዝመስረቱን ካብ መፋርቕ ነሓሰ ጀሚሮም ኣብ ክርክር ከምዘለውን ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብቲ ንኣስታት 30 ዓመታት ንኢትዮጵያ ዝመርሐ ህወሓት/ኢህወደግ፡ ተሰማዕን ዓቢይ ጽልዋ ዝነበሮን ኣቦይ ስብሓት፡ ኲናት ትግራይ ድሕሪ ምውልዑ፡ ብመንግስቲ ፈደራል ተታሒዙ ኣብ ቍጽጽር ኣትዩ ነይሩ። ብድሕሪኡ ግን ፈደራላዊ መንግስቲ ንዕኡን ሒደት ምስኡ ዝተታሕዙን መራሕቲ ነበር “ምእንቲ ኣሳታፊ ሃገራዊ ዘተ፡ ንገለ እሱራት ካብ ማእሰርቲ ብምሕረት ፈቲሐ" ብምባል ካብ ማእሰርቲ ፈቲሑዎም። ቢቢሲ ትግርኛ ብዛዕባ እቲ ንኣቶ ስብሓት ነጋ ንዝሓለፉ ኣዋርሕ ናብ ቤት ፍርዲ ዘመላለሶ ነገር ብዝምልከት ምስ ሓደ ካብ ጠበቓታቶም ኣቶ ታደለ ገብረመድህን ዝገበሮ ዝርርብ እነሆ። ቢቢሲ፡ ኣመራርሓ ህወሓት ነበር ኣቦይ ስብሓት ነጋ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ካብ ማእሰርቲ ድሕሪ ምፍትሖም፡ ዳግማይ ናብ ቤት ፍርዲ ይመላለሱ ከምዘለዉ ሓበሬታ ይወጽእ ኣሎ። እዚ ሓቂ ድዩ? እንታይ’ዩ ተፈጢሩ? ጠበቓ ታደለ ገብረመድህን፡ እወ ሓቂ እዩ። ብ15 ሓምለ  2014 ዓ.ም [ግእዝ]፡ ኣድላዪ ዝዀነ ሰነዳት ኣማሊኦም ንሕክምና ናብ ኬንያ ናይሮቢ ክወጹ ሓሲቦም ነይሮም። ናይቲ ጕዕዞ ዋና መሰረት ንሕክምና እዩ። ብሕክምና ቦርድ ኣብ ዓዲ ክሕከሙ ኣይክእሉን ተባሂሉ ዝተወሃቦም እዩ፤ ቈጸራ ሒዞም ነይሮም ኣብ ናይሮቢ ሕክምና ንምግባር። እንተዀነ ብ14 ሓምለ ‘ፌደራል ፖሊስ ንኸይወጹ ኣዚዙኒ’ዩ’ ብዝብል ኢሚግሬሽን ከልኪልዎም። ስለዝዀነ ነቲ ጉዳይ ሰላማዊ ብዝዀነ መልክዕ ንኽፍታሕ ንዝምልከቶም ኣካላት ክንረክብ ክንጽዕር ጸኒሕና። ብድሕሪኡ ፍቓደኛታት ስለዘይኰኑ ኣብ ልዕሊ ፖሊስ ፈደራል፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ሚኒስተር፡ ኣብ ልዕሊ ኢሚግሬሽን ክሲ መስሪትና ነይርና። እቲ ክሲ ተኸቲሉ ዓቃብ ሕጊ ወይ ድማ ሚኒስትሪ ፍትሒ ‘ኣነ ኣይኣገድኩን። ዝገበርክዎ ነገር የለን’ ዝብል እዩ እቲ ዝሃብዎ መልሲ። ቢቢሲ፡ ስለዚ መን እዩ ከልኪሉ ዘሎ? ጠበቓ፡ ፈደራል ፖሊስ እዩ። ቢቢሲ፡ ፖሊስ ኣቦይ ስብሓት ናብ ኬንያ ናይሮቢ ንኸይሕከሙ ዘቕረቦ ምኽንያት እንታይ እዩ? ጠበቓ፡ እዚ እዩ ዝበሎ ነገር የለን። እገለ፡ እገለ ዝብል ዝርዝር ኣሎ ደሓር ዝረኣናዮ፤ ካብ ኢሚግሬሽን ዝመጽኣሎም። ኣብኡ ተራ ቍጽሮም ተጠቒሱ ከይወጽኡ ዝብል ፖሊስ ዝሃቦ ትእዛዝ እዩ። ከምዝፍለጥ ፖሊስ ኣብ ዝዀነ እዋን ብዝዀነ ይዅን ንመገሻ ክግድብ ኣይክእልን። ጕዕዞ ምግዳብ ዝኽእል ቤት ፍርዲ ጥራይ እዩ። ዝዀነ ይዅን ኣካል መንግስትን ኣኽባሪ ሕጊን፡ ሰብኣዊ መሰላት ናይ ምኽባርን ኣብዚ ዓዲ ዘሎ ናይ ገበን ፍትሒ ስርዓትን ብኣግባቡ ክሰርሕ ኣብ ምግባር ሓላፍነት ኣለዎም። ይዅን እምበር ነዚ ሓላፍነት ብዝጻረር መልክዑ፡ ፖሊስ ፈደራል ንኸይወጽኡ ከልኪሉ ነይሩ። ነዚ ስዒቡ ኣብ ፍርቂ ነሓሰ 2014 ዓ.ም. ኢና ኣብ ልዕሊ ፖሊስ ክሲ ዝመስረትና። ቢቢሲ፡ ስለዚ ካብ ነሓሰ ጀሚሩ፡ ንዝሓለፉ ዳርጋ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ኣብ ቤት ፍርዲ ኣለኹም ማለት ድዩ? ጠበቓ፡ እወ፤ ኣብ ክርክር ጸኒሕና። ቢቢሲ፡ ካብኡ ዝቐጸለ ሎሚ መዓልቲ ኣብ ጉዳይ ሕክምና ናይ ቤት ፍርዲ ቈጸራ ነይርኩም፣ ቤት ፍርዲ እንታይ ብይን ኣሕሊፉ? ጠበቓ፡ ሎሚ መዓልቲ ውሳነ ተዋሂቡ ኣሎ። እቲ ተዋሂቦ ዘሎ ውሳነ፡ ፌደራል ፖሊስ ንሕክምና ናብ ወጻኢ ንኸይወጹ ምኽልካሉ ኣግባብነት የብሉን ዝብል እዩ። ትኽክል ኣይኰነን፤ ፌደራል ፖሊስ ክእግድ ኣይክእልን ዝብል ውሳነ እዩ ተወሲኑ። ስለዚ ፖሊስ ኣብ ዘይስልጣኑ ብምእታዉ፡ ናይ ሰባት ናይ ምንቅስቓስ መሰል፡ ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላት፡ ብፍላይ ኢትዮጵያ ዝተቐበለቶም ዓለምለኻዊ መትከላት ሰብኣዊ ሰብኣዊ ከምዝጠሓሰ ዘርኢ ውሳነ እዩ። ቢቢሲ፡ ስለዚ በዚ ሎሚ መዓልቲ ተዋሂቡ ዘሎ ብይን መሰረት፡ ኣቦይ ስብሓት ናብ ወጻኢ ሃገር ወጺኦም ሕክምና ክረኽቡ ድዮም? ንሱ ድዩ ተመሓላሊፉ ዘሎ? ጠበቓ፡ ሕክምና ወጺኦም ይርከቡ ተባሂሉ ኣይውሰንን። ኣብ ሕጊ’ውን ከምኡ ዓይነት ኣሰራርሓ ኣይህሉን። እንታይ እዩ ክግበር፡ እቲ ዝኸልከለ ኣካል ምኽልካሉ ብዓይኒ ሕጊ ኣግባብነት ኣለዎ ድዩ የብሉን ተባሂሉ እዩ ዝውሰን። ንሕና’ውን ዝሓተትናዮ ዳንነት እሱ እዩ። ስለዚ ንሱ መሰረት ተገይሩ፡ ፖሊስ ፈደራል ዝወሰዶ ስጕምቲ፡ ከይወጹ ምግባሩ፡ ናይ ምንቅስቓስ መሰል ዝግድብ እዩ። እዚ ገደብ እዚ ድማ ፖሊስ ንሰብኣዊ መሰል፡ ንዘይጠሓሱ ሰብኣዊ መሰላት፡ ዝጠሓሰ ምዃኑ ዘረጋግጽ ውሳነ እዩ ተወሲኑ ዘሎ። ቢቢሲ፡ ድሕሪ እዚ ብይን ፖሊስ ዝሃቦ ምላሽ ኣሎ’ዶ? ጠበቓ፡ የለን። ምናልባት እንታይ እዩ ኰይኑ ብ2 ሕዳር ኣብ ዝነበረ ክርክር፡ ፖሊስ ስለዘይቀረበ፡ ካብ ክርክር ወጻኢ ክኸውን ተገይሩ። ይግባይ ክብለሉ ዝኽእል ዕድል ክህሉ ይኽእል እንድዩ፡ እቲ መስርሕ የፍቅደሎም እዩ፤ ግን ኣብ ዘይተኸራኸረሉ ይግባይ ዝብል ኣይመስለንን። ስለዚ በቲ ስርዓት መሰረት፡ ናይ ኣፈጻጽማ ስርዓት ኣሎ፡ ናብኡ ኢና ክንሰግር። ቢቢሲ፡ እዚ ጉዳይ ካብ ነሓሰ ጀሚሩ ክሳብ ሕጂ ክንደይ ሳዕ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ ኣሎ? ጠበቓ፡ ኣብ ክረምቲ ዕጽው እዩ ነይሩ፤ ኣብ ተረኛ መጋባእያ እዩ ዝቐርብ ነይሩ። ኣብኡ ሰለስተ ሳዕ ቀሪቡ ኣሎ። ናብ መደበኛ ምስ ሓለፈ’ውን ሰለስተ ግዜ [ብድምሩ] ሽዱሽተ ግዜ ቀሪብና ኣለና። ቢቢሲ፡ ኣቦይ ስብሓት ነጋ እቲ ዘጋጠሞም ናይ ጥዕና ጸገም እንታይ እዩ? ናብ ወጻኢ ከይዶም ክሕከሙ ብቦርድ ዝወሰነ ማእከል ጥዕና ኸ መን እዩ? ጠበቓ፡ እቲ ናይ ሕማሞም ጉዳይ "ፕራይቬት" (ውልቃዊ ጉዳይ) እዩ፤ ብሚድያ ዝቃላሕ ኣይኰነን። ባዕሎም ክገልጽዎ ይዀኑ እዮም። እቲ ትካል ብመንግስቲ ኣፍልጦ ዘለዎ፡ እቲ ጉዳዮም ዝከታተል ዝነበረ ናይ ጥዕና ትካል እዩ። እሱ’ውን፡ ፓብሊክ ዶክመንት (ህዝባዊ ሰነድ) እዩ፤ ግን ዘሎ ኵነታት ኣብ ግምት ብምእታው ኣዲስ ህይወት እዩ እቲ ዝከታተልዎ ዝነበረ ሕክምና፡ እቲ ኣብኡ ዘሎ ናይ ሕክምና ቦርድ እዩ። ቢቢሲ፡ ኣቦይ ስብሓት ነጋ ኲናት ትግራይ ምስተወልዐ፡ ብመንግስቲ ፈደራል ተታሒዞም ካብ ዝተኣሰሩ ናይ ህወሓትን ናይ ትግራይ ኣመራርሓን ሓደ እዮም ነይሮም። ድሕሪ ማእሰርቶም ክሶም ተቛሪጹ ካብ ቤት ማእሰርቲ “ብምሕረት” ዝወጹሉ ኣጋጣሚ እዩ ተፈጢሩ’ሞ፡ ድሕሪኡ ምስቲ ዘሎ ጸገም ጥዕና ምስቲ ዘሎ ምጕታት ቤት ፍርዲ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ምንታይ ኵነታት ይርከቡ? ጠበቓ፡ ህጹጽ ሕክምና የድልዮም እዩ። እቲ ቦርድ ሕክምና ከምዘረጋገጾ፡ ኣቦይ ስብሓት’ውን ከምዘረጋገጽዎ ኣብ ወጻኢ ከይዶም እንተዘይተሓኪሞም ኣብ ሓደጋ እዮም ክዀኑ። ኣብዚ ዓዲ’ዚ ሕክምና የለን - ኣብ ኢትዮጵያ። ኣብ ክልተ ቦታታት ኣሎ። እቲ ናይ መጀመርታ ምርመራ ዝግበረሉ ኣብ ናይሮቢ እዩ። እቲ ናይ ናይሮቢ ውጽኢት ተራእዩ ናበይ ከምዝልእኮም ኣይንፈልጥን። ስለዚ ኣብዚ ዓዲ ሕክምና ዝከታተልሉ ኵነታት የለን። ሕክምና’ውን ኣይከታተሉን ዘለዉ። ቢቢሲ፡ ብቐረባ ዝከታተሎም ስድራ ኣለዎም’ዶ? ኣበይ እዮም ዝነብሩ? ጠበቓ፡ ምስ ቤተሰቦም እዮም ዘለዉ። በዓልቲ ገዛኦም ኣለዋ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ እዮም ዘለዉ። ቢቢሲ፡ እቲ ክሲ ምስተቛረጸ ልሙድ ዝዀነ ማሕበራዊ ህይወት ኣለዎም’ዶ ወይስ ኣብ ድሩት ዝዀነ ምንቅስቐስ እዮም ዝርከቡ? ጠበቓ፡ ሪፈር ክሳብ ዝግበረሉ ሕክምና ይገብሩ ነይሮም። ምንቅስቓስ ግን ኣይክእሉን። ኣብ ማሕበራዊ ርክቦም ኣነ ብዙሕ ዝፈልጦ ነገር የለን። ቢቢሲ፡ እዚ ዘልዓልኩልካ፡ ኣብ ሓለዋ እዮም ዝርከቡ ሕጂ’ውን ዝብሉ ነገራት ስለዝለዓሉ፡ ንተኸታተልትና ንጹር ምስሊ ምእንቲ ክህልዎም እየ። ጠበቓ፡ ኣብ ሓለዋ ኣይኰኑን ዘለዉ፤ ምስ ጥዕናኦም ብዝምልከት ግን ብዙሕ ምንቅስቓስ ዝኽእልሉ ኩነታት ኣይኰነን ዘሎ። ቢቢሲ፡ ካብ ጠበቓታት ኣቦይ ስብሓት ነጋ፡ ጠበቓ ታደለ ገብረመድህን ንዝሃብካኒ ሓበሬታ የመስግነካ።


ኣብ መቐለን ካልኦት ከባቢታት ትግራይን ዘረፋ ይፍጸም ከም ዘሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ገሊጹ

መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ትግራይ፣ ርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለን ካልኦት ከባቢታትን ዝተወደበ ዝምታ ይካየድ ከምዘሎ ኣፍሊጡ። ኣገልግሎት ኮሙኒኬሽን መንግስቲ ብቐዳም 17 ታሕሳስ 2022 ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሰራዊት ፈደራል መንግስቲ ኣብ ዘይበጽሖም ከባቢታት ትግራይ ዝምታ ይካየድ ከምዘሎ ኣመልኪቱ። ነቲ ንኽልተ ዓመት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቐጸለ ደማዊ ኲናት ከብቅዕ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ ስዒቡ ድማ ኣብ ናይሮቢ ኬንያ ኣብ መንጐ ወከልቲ ፈደራል መንግስትን ህወሓትን ብዝተበጽሐ ስምምዕ መሰረት፡ እቲ ኲናት ደው ኢሉ እዩ። መንግስቲ ኣብ መግለጺኡ፡ ብመሰረት’ቲ ስምምዕ ሰላም፡ መንግስቲ ንህዝብን ሃገርን ዝኣተዎ መብጽዓ ይፍጽም ከምዘሎ ብምምልካት፡ "ነዚ መሰጋገሪ እዋን ከም ዕድል ተጠቒምካ" ግን ኣብ መቐለን ካልኦት ከባቢታትን ዝምታ ይፍጸም ኣሎ ይብል። "ሓይልታት ምክልኻልና ኣብ ዘይበጽሖም ሓደ ሓደ ከባቢታት ትግራይ ንሰላም ሕብረተሰብ ዝህውኹ ዝተወደቡ ዝምታን ዘረፋን ይፍጸሙ ከምዘለዉ ዝሕብር መረዳእታታት ኣሎ።" እቲ መግለጺ ወሲኹ፡ ብፍላይ ኣብ ርእሰ-ከተማ እቲ ክልል ዝዀነት መቐለ ተሽከርከርቲ ተጠቒምካ፡ ኣብ ልዕሊ መንግስታውን ንግዳዊን ትካላት ዝግበር ዘሎ ዝምታ ኣብ ዝለዓለ ደረጃኡ በጺሑ’ሎ፤ "ህዝቢ ብተሌፎንን ብኻልእ ኣገባባት መራኸቢን ኣብ ዓቢ ጭንቀት ከምዘሎ ይሕብር ኣሎ" ኢሉ። ብመሰረት'ቲ ኲናት ደው ንምባል ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ሰራዊት መንግስቲ መቐለ ኣትዩ ቀንዲ ትካላት ፈደራል ክቈጻጸር ምዃኑ’ኳ ዝተገልጸ እንተዀነ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ናብታ ከተማ ኣይኣተወን። ኣብ መግለጺኡ ግን መንግስቲ፡ እቶም ኣብቲ ይካየድ ኣሎ ዝተባህለ ምዝማት ዝተሳተፉ ዘለዉ ኵሎም ካብ ሓላፍነት ከምዘይምልጡ ኣጠንቂቑ፣ “ድሕነት ህዝቢ ንምሕላው መንግስቲ ሓላፍነቱ ንምፍጻም ዘድሊ ኵሉ ክገብር'ዩ" ብምባል ከኣ ኣተሓሳሲቡ። ነዚ ኣመልኪቱ፡ ኣባል ፈጻሚት ሽማግለ ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ “እቲ ንሕና ክንፈትሖ ዘይከኣልና፡ ህዝብና’ውን ክፈትሖ ዘይከኣለ ጸጥታዊ ስግኣት፡ ዋላ ሓደ ክፈትሖ ኣይክእልን እዩ. . .” ኢሉ። ካብዚ ወጻኢ ግን፡ ብዛዕባ ዕምቈትን መጠንን ናይቲ ይፍጸም ኣሎ ዝበሃል ዘሎ ዝምታ ዝርዝር መብርሂ ኣይሃበን። እቲ መንጐኝነት ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ መንጐ ክልቲኦም ወገናት ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ንደረጃታት ትግባረኡ ዝወሃብ ዝርዝር ወግዓዊ ሓበሬታ የለን። ኣብቲ ስምምዕ፡ እቲ ግጭት ብዘላቕነት ምቍራጽ፡ ዘይተገደበ ሰብኣዊ ሓገዝ ምቕራብ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎት ምጅማር፡ ምፍታሕ ዕጥቂ ሓይልታት ትግራይን ካብ ፈደራል ሰራዊት ወጻኢ ከምኡ'ውን ካልኦት ናይ ግዳም ሓይልታት ካብቲ ክልል ምውጻእን ዝብሉ ነጥብታት ስምምዕ ከም ዝተበጽሓሎም ይፍለጥ። ቅድሚ ክልተ ሰሙን፡ ወተሃደራዊ መራሕቲ ክልቲኦም ወገናት ንኣፈጻጽማ ስምምዕ ሰላም ኣመልኪቶም ኣብ ሽረ ከምዝተዘራረቡን ሓይልታት ትግራይ ካብ ግንባራት ውግእ ይስሕቡ ከምዘለዉን ተሓቢሩ ነይሩ። ድሕሪ ምፍራም እቲ ስምምዕ፡ ኣብ መንጐ ሰራዊት መንግስቲ ፈደራልን ሓይልታት ትግራይን ዝካየድ ዝነበረ ውግእ ደው ብምባል፡ ቀረብ ሰብኣዊ ረድኤት ካብ ዝተፈላለየ ኣንፈት ናብቲ ክልል ይኣቱ ከምዘሎ መንግስትን ትካላት ረድኤትን ክሕብሩ ጸኒሖም።


ትካል ዶናልድ ትራምፕ ግብሪ ብምትላል ገበነኛ ተባሂሉ

ዋንነት ፕረዝደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ዝዀነ ቤተሰባዊ ሪል ስቴት (ዘይተንቀሳቓሲ ንብረት) ብጥሕሰታት ግብሪ ገበነኛ ተባሂሉ። እቲ ትካል ዶናልድ ትራምፕ፡ ዳያኑ ኒውዮርክ ንኽልተ መዓልታት ድሕሪ ዘካየድዎ ዘተ፡ ትማሊ ሰሉስ እዩ ብዅሉ ክስታት ተፈሪዱ ዘሎ። እዚ፡ ሓደ ካብ ትካላት ንግዲ እቲ ፕረዝደንት ነበር እኳ እተዀነ፡ ዶናልድ ትራምፕ ይዅን ካብ ኣባል ስድራኡ ኣብቲ መጋባእያ ኣይተረኸቡን። ብብይን እቲ ቤት-ፍርዲ ከምዝሓረቐ ዝገለፀ ትራምፕ፡ ይግባይ ከምዝብል ተሓንዩ፤ ነቲ ጉዳይ ድማ፡ “ሃዲንካ ናይ ምጥቃዕ’ዩ” ክብል ገሊፅዎ። እቲ ኩባንያ ክኸፍሎ ትጽቢት ካብ ዝግበረሉ መጠን ግብሪ ንምንካይ፡ ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ብላዕለዎት ፈጸምቲ ስራሕ ብዘይሕጋዊ መገዲ ትሑት ክፍሊት መሃያ ከምዝኸፍል ብምምሳል’ዩ ተኸሲሱ ዘሎ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ምቹኣት መኻይንን ናይ ውልቀ ቤት-ትምህርቲ ክፍሊት ግብሪ ካብ ዘይተፈጸመሎም ከምዝዀኑ ገሊፆም። ነዚ ብይን ቤት-ፍርዲ ስዒቡ፡ እቲ ኩባንያ ቅጽዓት ኣስታት 1.6 ሚልዮን ዶላር ከም ዝጽበዮን ንመጻኢ ብድሆታት ልቓሕን ፋይናንስን ከጋጥሞ’ዩ ተባሂሉ ትጽቢት ይግበር። ዶናልድ ትራምፕ ቅድም ክብል፡ ከይዲ እቲ ፍርዲ ፖለቲካዊ ሽርሒ ዘለዎ’ዩ ክብል ነቒፉ ነይሩ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ብምጥፍፋእ ግብሪ ገበነኛ ከም ዝዀነ ዝተኣመነን ኣብ ልዕሊ እቲ ትካል ንግዲ ዝመስከረን ዋና ሓላፊ ፋይናንስ ነበር ኣለን ወይሰልበርግ ዘሊፉ። ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ዋና ሓላፊ “ብውልቁ ብዝፈፀሞ ምትላል ግብሪ” እቲ ትካል ክቕጻዕ የብሉን ኢሉ። ወሲኹ፡ “እዚ ጉዳይ ኣቐዲሙ ተራእዩ ዘይፈልጥን... ኣብ ታሪኽ ሃገርና መቐጸልታ እቲ ሃዲንካ ናይ ምጥቃዕ ተግባር እዩ” ኢሉ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ኣብቲ ንሽዱሽተ ሰሙናት ዝቐፀለ መጋባእያ፡ ነቲ ሆቴላት፡ መጻወቲ ሜዳታት ጐልፍን ኣብ ካልኦት ሃገራት ካልእ ሃብትን ዘመሓድር ትካል ዶናልድ ትራምፕ “ልምዲ ጕሕለትን ምትላልን” ዘለዎ ክብሉ ከሲሶም። እቲ ብፕረዚደንት ነበር ዝውነን ትካል፡ ምስ ምትላል ግብሪ ዝዛመድ ታሪኽ ከምዘለዎ ዝግለጽ ኰይኑ፤ ኣመራርሓ ዝረኽብዎ ጥቕሚ ኣትሒቱ ብምምዝጋብ፡ ትጽቢት ካብ ዝግበረሉ ትሑት ግብሪ ከምዝኸፍል ገሊጾም። ኣኽባሪ ሕጊ ጆሽዋ ስተይንግላስ ነቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ትካል “ንላዕለዎት ኣመራርሓ ንምሕጓስን እምነቶም ተኣማንነቶም ንምውሓስን” ነዚ ምትላል ዝፍጽም ኢሉ። መሻርኽቲ እዚ ኩባንያ ዝዀኑ ‘ትራምፕ ኮርፕ’ን ‘ትራምፕ ፐይሮል ኮርፕ’ን ምስ ምትላል ግብርን ስኑዕ ሰነድ ብምቕራብን ዝዛመድ 17 ክስታት ቀሪብሎም። ብዛዕባ እቲ ትካል ምስክር ዝሃበ ኣለን ወይሰልበርግ፡ ምስ ኣኽባሪ ሕጊ ስለዝተሓባበረ ካብ ሓሙሽተ ወርሒ ንላዕሊ ኣይክእሰርን እዩ። ብኻልእ ዜና፡ ትራምፕን ሰለስተ ዓበይቲ ደቁን ካልእ ክሲ ቤት ፍርዲ ይጽበዮም ኣሎ።


ጓል ፕረዚደንት ኣንጎላ ነበር ኢዛቤል ዶስ ሳንቶስ ኣብ ቀይዲ ክትኣቱ ትእዛዝ ተዋሂቡ

ጓል ፕረዚደንት ኣንጎላ ነበር ኢዛቤል ዶስ ሳንቶስ ኣብ ቀይዲ ክትኣቱ ትእዛዝ ከምዝተመሓላለፈ ዋና ኣኽባር ሕጊ እታ ሃገር ኣረጋጊጹ ክብላ ማዕከናት ዜና ኣንጎላ ጸብጺበን። ዋና ኣኽባር ሕጊ ሄልደር ፒታ ግሮዝ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ነታ ብዝምታ ሃብቲ ሃገራ እትኽሰስ ኢዛቤል ንምርካብ ምስ ዓለምለኻዊ ውደብ ፖሊስ (ኢንተርፖል) ይሰርሑ ከምዘለዉ ገሊጹ። ሓላፊት መንግስታዊ ትካል ነዳዲ፡ 'ሳናንጎል' ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ብዝፈጸመቶ ሕማቕ ምሕደራን ምጥፍፋእ ብቢልዮናት ዝቑጸር ገንዘብ ሃገርን'ያ ተኸሲሳ ዘላ። መንግስቲ ኣብ ልዕሊኣ ሲቪላውን ገበናውን ክሰታት ብምቕራብ ልዕሊ 5 ቢልዮን ዶላር ክትከፍል'ዩ ዝጠልብ። ኢዛቤል ንኣመሪካዊ ጋዜጣ 'ኒውዮርክ ታይምስ' ኣብ ዝሃበቶ ቃለመሕትት፡ ንዝቐርበላ ሕቶታት ክትምልስ ፍቓደኛ ምዃና ገሊጻ። "ኣድራሻይ ፍሉጥ'ዩ፡ ኣበይ ከምዘለኹ'ውን ፍሉጥ'ዩ" ብምባል ኣብ ለንደን ትነብር ከምዘላ ነቲ ጋዜጣ ተዛሪባ። "ካብ ሕጊ ዝሃድም ሰብ ኣይኮንኩን፡ ካብ ዝኾነ ሰብ ኣይተሓባእኩን" ዝበለት ኢዛቤል፡ እቲ ክስታት ፖለቲካዊ ሃቐነ ዘለዎ'ዩ ክትብል ትነጽጎ። ንኣስታት ኣርባዕተ ዓሰርተ ዓመታት ነታ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነት ሃገረ ኣንጎላ ዝመርሐ ኣቦኣ ፕረዚደንት ኣንጎላ ዝነበር ጆሰ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሓምለ'ዩ ኣብ መበል 79 ዓመቱ ኣብ ስጳኛ ዓሪፉ። ሓዋ ጆሴ ፊሎመኖ ዶስ ሳንቶስ'ውን ኣስታት ፍርቂ ቢልዮን ዶላር ሃብቲ ናይታ ሃገር ኣጠፋፊኡ ብዝብል ክሲ ን5 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ ነይሩ። እቲ ወዲ 42 ዓመት፡ ሓላፊ ማዕከን ገንዘብ እታ ሃገር ኣብ ዝነበረሉ እዋን ኣስታት 1.5 ቢልዮን ዶላር ከጠፋፍእ ሓሲቡ ተባሂሉ ተኸሲሱ ነይሩ። ካብ ካዝና መንግስቲ 500 ሚልዮን ዶላር ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብቲ ኣብ ስዊዘርላንድ ዝርከብ ናይ ባንኪ ሕሳቡ ከም ዘሰጋገረ እዩ ብዋና ኣኽባር ሕጊ'ታ ሃገር ተኸሲሱ። ኣቡኡ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ናይ 5 ቢልዮን ዶላር ፋንድ ከንቀሳቕስ ሓላፍነት ተዋሂብዎ'ኳ እንተነበረ፡ ኣብ ሓጺር ግዜ ብዙሕ ገንዘብ ከም ዘጠፋፈአ'ዩ ዝንገረሉ። ኢዛቤል፡ ሰብኣያ ሲንዲካ ዶኮሎ ወዲ ኮንጎ ኮይኑ ኣብ ምእካብ ክቡር ቅብኣታት ዝተዋፈረ ነጋዳይ ምዃኑ ይግለጽ። ኣብ ብሪጣንያ ዝተማህረት ኢዛቤል፡ ኣብዚ እዋን ድማ ኣብ ለንደን ትነብር። ንሳ፡ ልዕሊ $2 ቢልዮን ዶላር ሃብቲ ዘለዋ፡ ካብ ኣፍሪቃ እታ ዝሃብተመት ጓል-ኣንስተይቲ ተባሂላ ትጥቀስ።


ጥንሲ ክንጽላ ንዝደልያ ነብሰ-ጾራት ብናጻ ዘጎዓዕዝ ፓይለት

ኣመሪካዊ ቲም ዲሬገር ኣብ መሰል ጥንሲ ምንጻል ዝኸልከላ ግዝኣታት ኣመሪካ ተጸገሚን ናብተን ጥንሲ ምንጻል ዘፍቅዳ ግዝኣታት ከይደን ጥንሰን ከውርዳ ዝደልያ ነብሰ-ጾራት ብናይ ብሕቱ ነፋሪት ብወለንትኡ የጎዓዕዘን ኣሎ። ንሱ ናጽነተን ክኽበረለን ይሰርሕ ከምዘሎ'ዩ ዝገልጽ።


ጀርመን፡ ኣብ ውሽጢ ትሽዓተ ደቓይቕ 1.6 ሚልዮን ዩሮ ዘውጽእ ሰልዲ ወርቂ ካብ ቤተመዘክር ተሰሪቑ

ኣብ ማኑሺንግ፡ ባቫርያ ካብ ዝርከብ ቤተ-መዘክር፡ ከባቢ ፍርቂ ለይቲ፡ ኣብ ውሽጢ ትሽዓተ ደቓይቕ ብኣማኢት ዝቑጸር ሰልዲ ከም እተሰርቀ ፖሊስ ሓቢሩ። እቶም ሰረቕቲ ነቲ ናይ ቤተ-መዘክር መጠንቀቕታ (ኣላርም) ኣበላሽዮሞ ክዀኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። እቶም ዘመትቲ ናብቲ ቤተመዘክር ቅድሚ ምእታዎም፡ ኣብ ጥቓ እቲ ቤተመዘክር ዝነበረ ናይ ኢንተርነት ገመዳት ተበቲኹ ከምዝነበረ ተፈሊጡ። ፖሊስ፡ እቲ ኣቐዲሙ እተገብረ ነገራት ምስቲ ስርቂ ዝተሓሓዝ እንተ ዀይኑ ይምርምር ኣሎ። እቲ ኣግማድ ስለዝተበትከ እቲ ስርቂ ክፍጸም እንከሎ እቲ ናይ መጠንቀቕታ ደወል ሓበሬታ እኳ እንተዘይሃበ እቲ ማዕጾ ምስ ተኸፍተ ግን ነቲ ስርቂ ክምዝግቦ ይኽእል ነይሩ። እቶም ሰራሕተኛታት ንጽባሒቱ፡ ኣብ ባይታ እቲ ቤተ መዘክር ስብርባር ቤትሮ ክረኽቡ እንከለው ካብቲ ንምርኢት ዝቐረበ ናይ ቤትሮ ሳናዱቕ፡ ዝጠፍአ ናይ ወርቂ ሰልዲ ከምዘሎ ተዓዚቦም። ሓላፊ መንግስታዊ ኣርኪዮሎጂካዊ ቅርስታት ዝኾነ ሩፐርት ገብሃርድ "ልክዕ ከም ናይ ቀደም ዓርከይ ዝጠፍኣኒ ኰይኑ እዩ ተሰሚዑኒ" ክብል ሓዘኑ ገሊጹ። እቲ ካልኣይ ጥንታዊ ቅርሲ ወርቂ ሰልዲ ዝረኣየሉ ዝነበረ ቤትሮ እውን ተሰይሩ ካብኡ ከኣ ሰለስተ ዓበይቲ ናይ ወርቂ ሰልዲ ተወሲዱ ጸኒሑ። ሰበ-ስልጣን ብድሕሪ እቲ ስርቂ ሰልዲ ገበናዊ ሽርሒ ክህሉ ከምዝኽእሉ ይጥርጥሩ። ፖሊስ ድማ ምስቶም ኣቐዲሙ ዝተፈጸመ ስርቂ "ምምስሳል" ከም ዘለዎ ይግምት። ኣብ 2017፡ ኣስታት 100 ኪግ ዝምዘን ሓደ ዓቢ ናይ ገንዘብ ወርቂ ካብ ቤተ መዘክር በርሊን ተሰሪቑ ነይሩ። ድሕሪ ክልተ ዓመት እውን፡ ሰረቕቲ ኣብ ድረዝደን ካብ ዝርከብ ቤተ መዘክር 21 ዓይነት ዝተፈላለየ ናይ ኣልማዝ ስልማትን ካልእ ክቡር ነገራትን ጉሒሎም። ይኹን እምበር፡ ፖሊስ፡ ኣብ መንጎ እቶም ነዚ ንብረት ዝሰረቑ ሰባት ርክብ ብዛዕባ ምንባሩን ዘይምንባሩን ኣጻርዮም ክፈልጡ ኣይከኣሉን። እንተኾነ፡ ሰለስተ ካብቶም ስልማት ኣልማዝ ዝሰረቑ ሰባት ኣብ በርሊን ተታሒዞም። ምኒስተር ስነ-ፍልጠትን ስነ-ጥበብን ባቫርያ ብረይተር ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፡ "ስቕ ኢልካ ናብ ቤተ-መዘክር ኬድካ ሃብቲ ኣይትዘምትን ኢኻ” ኢላ። "እቲ ቦታ ኣዝዩ ጽኑዕ ሓለዋ ዘለዎ ቦታ ብምዃኑ እቲ ተግባር ተራ ስርቂ ጥራሕ ዘይኮነ ዝተወደበ ገበናዊ ምትእስሳር ከምዘሎ ዘርኢ ጌርና ክንሓስብ ርትዓዊ እዩ" ኢላ። እቶም ሰረቕቲ ስልማት ኣልማዝ፡ ኣብ 2019 ኣብ ድረዝደን ግሪን ቮልት፡ ብሲሲቲቪ እዮም ተታሒዞም። ክኢላታት፡ እቲ እተሰርቀ ናይ ኣዋርቕ ሰልዲ ክመክኽ ስለዝኽእል ታሪኻዊ ክብሩ ክንክን ክጠፍእን ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣለዎም። እቲ ኣዋርቕ ኣብቲ ብ1999 ኣብ ጥቓ ማንቺንግ ዝርከብ ስነ-ጥንታዊ ዅዕታ እዮም ተረኺቦም። ሽዑ ከኣ ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ዝተረኽበ ዝዓበየ ርኽበት ወርቂ ሰልቲክ ከም ዝኾነ ጌርካ እዩ ዝረአ ነይሩ። ምኒስተር ብሉም፡ እቲ ርኽበት፡ ብዛዕባ እቶም ቅድሚ ኣስታት 2000 ዓመት ኣብ ባቫርያ ዝነብሩ ዝነበሩ ሰባት መዓልታዊ ህይወት እንታይ ይመስል ከምዝነበረ ዘርኢ ጽቡቕ ርኽበት እዩ ነይሩ ኢሉ።


ጃምላዊ መቓብር ኢትዮጵያውያን፡ ወዲ በዓልቲቤት ፕረዚደንት ማላዊ ነበር ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ፖሊስ ማላዊ፡ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ሰሜን እታ ሃገር ምስ ዝተረኸበ 30 ሬሳታት ዝሓዘ ጃምላዊ መቓብር ብዝተኣሳሰር ንወዲ በዓልቲቤት ፕረዚደንት ነበር ፒተር ሙታሪካ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዘእተወ ተገሊጹ። ሰብመዚ ማላዊ፡ ንታዲኪራ ማፉብዛ ንሓያሎ መዓልታት ክደልይዎ ድሕሪ ምጽንሖም ትማሊ ረቡዕ ኣብ ርእሰ ከተማ ሊሎንግዌ ኢዱ ከምዝሃበ ይገልጹ። ወሃቢ ቃል ፖሊስ፡ ንማፉብዛ ምስቲ ኣብ ሰሜናዊ ማላዊ ኣብ ዝርከብ ኣውራጃ ምዚምባ ዝተረኽበ መቓብራት ዘተኣሳስር ጽኑዕ መርትዖ ከምዘሎ ገሊጹ። እቶም ሬሳታት ኩሎም ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ክኣትዉ ዝሓሰቡ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ከምዝኾኑ ይእመን። ፖሊስ ማላዊ ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ "ኣብቲ ቦታ ዝተኣከበ መርትዖ፡ እቶም ግዳያት ዜጋታት ኢትዮጵያ ምዃኖም ዘርኢ'ዩ" ምባሉ ይዝከር። ጠንቂ ሞት እቶም ስደተኛታት’ውን ይምርምር ከምዘሎ ገሊጹ ኔሩ። እቶም ግዳያት ኩሎም ካብ 25 ክሳብ 40 ዓመት ዝዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ እዮም። ብድሕሪ’ዚ ፖሊስ ኣብ ሰሜናዊ ዶብ ከተማ ካሮንጋ ኣብ ዝርከብ ሕዙእ ጫካ ተሓቢኦም ዝተረኽቡ 72 ኢትዮጵያውያን ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእትዩ’ዩ። ብተወሳኺ፡ ነቶም ኢትዮጵያውያን ብዘይሕጋዊ መገዲ ብምስግጋር ናይ ዝተዋፈረ መርበብ ኣካል እዮም ተባሂሎም ዝተጠርጠሩ ዓሰርተ ማላውያን’ውን ኣብ ቀይዲ ኣእትዩ ነይሩ። ነዚ ስዒቡ፡ ኣፈኛ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ፡ ኣምባሳደር መለስ ኣለም ኣብዚ ጉዳይ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ በቲ ክስተት ከምዝሓዘነ ብምግላጽ፡ መንግስቱ ምስ መንግስቲ ማላዊ ብምዃን መርመራ ይገብር ከምዘሎ ገሊጹ። ውጽኢት እቲ መርመራ'ውን ንህዝቢ ክግለጽ ምዃኑ'ውን ሓቢሩ። ሚኒስትር ፀጥታ ውሽጢ ሃገር ማላዊ፡ ዣን ሰንደዛ ብወገና "ዘሕዝን ኩነታት እዩ" ክትብል ንቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪካ ምግላጻ ዝዝከር እዩ። ንሳ፡ ፖሊስ ይምርምር ከምዘሎን እቶም ኣብዚ ጉዳይ ዝተሳተፉ ከምዝተሓዙን ኣስሚራትሉ ነይራ። መንግስቲ፡ ብፍላይ ኣብ ሰሜናዊት ክፋል’ታ ሃገር ዘይሕጋዊ ስግግር ደቂ ሰባት ደው ንምባል ኣብ ጽርግያታትን ዶባትን "ቁጽጽር የሐይል" ከምዘሎ ሰንደንዛ ወሲኻ ገሊጻ። እታ ሚኒስትር ከምዝበለቶ፡ ብዙሓት ካብቶም ኣሰጋገርቲ ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጽኡ እዮም። ፖሊስ ካብ ፈለማ ናይዚ ዓመት ጀሚሩ 221 ስደተኛታት ክሕዝ እንከሎ፡ ካብዚኦም እቶም 186 ዜጋታት ኢትዮጵያ ከምዝኾኑ ጸብጻባት ይሕብሩ። መብዛሕትኦም ዘይሕጋውያን ስደተኛታት፡ ንማላዊ፡ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣውሮጳ ወይ ኣሜሪካ ከም መተሓላለፊ ዝጥቀሙላ ከም ዝዀኑ ሰበ ስልጣን እታ ሃገር ይገልጹ። ጽልዋ ዘለዎም ማላዊያውያን’ውን ኣብቲ ሰንሰለት ዘይሕጋዊ ስግረ ዶብ ከምዘሳተፉ ይግመት። ኣብ 2020 ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ማላዊ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ውሽጢ ሃገር ነበር ኡላዲ ሙሳን ሓደ ሓላፊ ኢሚግሬሽንን፡ ማላዊያውያን ንዘይኮኑ ሰባት ፓስፖርት ማላዊ ንኽረኽቡ ብምሕጋዞም ንሓሙሽተ ዓመት ማእሰርቲ ፈሪዱሎም ነይሩ።


ጉግል ምስ ምስጢራውነት ብዝተሓሓዝ ናይ 391 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል እዩ

ጉግል ምስ ኣተኣኻኽባ ምስጢራዊ መረዳእታ ዓማዊል ብዝተሓሓዝ ንዝቐረበሉ ክሲ፡ ኣብ ታሪኹ እቲ ዝለዓለ፡ ናይ 391 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል እዩ። እቲ ትካል ዘለዉዎ ከባቢ ክፍለጥ ናይ ዘይደለዩ ሰባት፡ ዝርከቡሉ ቦታ ክቃላዕ ከምዝገበረ ካብ 40 ግዝኣታት ኣሜሪካ ክሲ ቀሪቡሉ። ጉግል ናይ ሰባት ቦታ ምስ ምምልኻት ብዝተሓሓዝ ግልጺ ክኸውንን፡ ብዛዕባ እቲ ዝእክቦ ሓበሬታ ንዓማዊሉ ክገልጽን ተነጊርዎ እዩ። እቲ ክፍሊት ኣብ ታሪኽ ኣሜሪካ ብዙሓት ግዝኣታት ዝተኻፈላሉ ምስ ምስጢራውነት ዝተተሓሓዘ ካሕሳ እዩ። እቲ ትካል ኣብ ቀረባ ዓመታት ብዙሕ ምምሕያሻት ከምዝገበረ እዩ ዝገልጽ። ጉግል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብተመሳሳሊ ምስ ምሕባር ቦታ ብዝተሓሓዝ ንግዝኣት ኣሪዞና ናይ 85 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል ተሰማሚዑ እዩ። ተጠቀምቲ ዝርከቡሉ ከባቢ ምፍላጥ፡ ምህርቲታት ዘወዓውዑ ትካላት ናብ ዓማዊል ክበጽሑ ይሕግዞም። እዚ ድማ ጉግል ዓመታዊ ኣስታት 200 ቢልዮን ዶላር ክሓፍስ የኽእሎ። ነቲ ጉግል ዝተኸሰሰሉ ጉዳይ ሒዙ ዝጸንሐ ዓቃቢ ሕጊ  ኦረጎን፡ ኤለን ሮዘንብለም “ ጉግል ንዓመታት ካብ ናይ ዓማዊሉ ድሕነት ንመኽሰቡ እዩ ዘቐድም ነይሩ” ኢላ። “እቶም ዓማዊል ነቲ ኣብ ስልኮም ዘሎ፡ ዘለዉሉ ከባቢ ዝሕብር ኣገልግሎት ከምዘጥፍእዎ እዮም ዝሓስቡ፤ ኮይኑ ግና እቲ ትካል ብምስጢር ንምንቅስቓሶም እናመዝገበ እቲ ሓበሬታ ኣወዓዋዕቲ ምህርቲ ክጥቀሙሉ ይገብር።” “ጎራሕን መታለልን ኮይኑ እዩ ጸኒሑ” ክትብል እውን ወቒሳ። እቶም ዓቀብቲ ሕጊ፡ ጉግል ብውሑድ ካብ 2014 ጀሚሩ መሰል ሓለዋ ተጠቀምቲ ብምጥሓስ፡ ንኣገልግሎት ምሕባር ቦታ ብዝምልከት ንዓማዊሉ ከጋግይ ከምዝጸንሐ ይኸሱ። እቲ ትካል ካብ 2023 ጀሚሩ፡ ኣብ ዝህቦም ሓበሬታታት፡ ሰባት ዘለዉሉ ካባቢ ዝምልከት ምምሕያሽ ክገብር ተነጊርዎ ኣሎ።


ቅድሚ 51 ዓመት ብቘልዓኣ ዝጠፍአት ሰብ ምስ ወለዳ ተራኺባ

መሊሳ ሃይስሚዝ እተባህለት ጓል 53 ዓመት ነባሪት ቴክሳስ ብመርመራ ዲኤንኤ ምስ ወለዳ ተራኺባ። እታ ብ1971 ጓል 22 ወርሒ እንከላ ኣብ ፎርት ዎርዝ ካብ ዝርከብ ቤት ስድራቤታ ብኣላይታ ሰራሕተኛ ተጨውያ ዝተሰወረት መሊሳ፡ ን50 ዓመታት ደሃይ ዝበሃል ኣይነበራን። ወለዳ ንነዊሕ ዓመታት ክደልይዋ'ኳ እንተፈተኑ፡ ሃለዋታ ኣይረኸቡን።  ዳሕራይ ቅምሶ ዲኤንኤ ስድራ ቤታ ናብቲ ወለዶታት ሰባት ዘገናዝብ ናይ ዲኤንኤ “መርበብ ኣበዋት” ምስተላእከ እዩ ደሃያ ተሰሚዑ። እቲ ንዝሓለፈ ፍርቂ ዘመን "መላኔ" ሃይስሚዝ ተባሂላ ክትጽዋዕ ዝጸንሐት ቅድሚ ሓምሳ ዓመት ዝተሰወረት ጥፋእ ውላድ፡ ሕጂ ዓባይ ሰበይቲ ኰይና ዘላ ኣደ፡ ስማ ክትቅይር መደብ ኣለዋ። ዛንታ ናይዛ ሕጂ ምስ ወለዳ ዝተራኸበት ኣብ ነሓሰ 1971 ተሰሪቓ ዝተሰወረት መላኒ ሃይስሚዝ ብኸምዚ እዩ ዝጅምር። ወላዲታ ኣልታ ኣፓተንኮ ኣብ ሓንቲ ኣብቲ ከባቢ እትሕተም ጋዜጣ፡ ንህጻን ጓላ እትኣልየላ ሰብ ከም እተደሊ ምልክታ ኣቕሪባ። ብመሰረት ሕቶኣ ከኣ እታ ዳሕራይ ሰሪቓታ ዝተሰወረት ኣላይት ህጻን ኣብ ገዛኣ ኮይና ክትኣልያ ስራሕ ተቘጺራ። ነዊሕ ከይጸንሐት ከኣ ነታ ምንም ዘይትፈለጥ ጓል 22 ኣዋርሕ ህጻን ሒዛታ ጠፊኣ። ወለዲ እታ ህጻን ንጓሎም ንኽረኽቡ ምስ ፖሊስን ምምሕዳርን ብምትሕብባር ኵሉ ዝከኣሎም ገይሮም። ግን ደሃይ እታ ህጻን ኣይተረኽበን። ሽርበታ ንልዕሊ 50 ዓመት ምስጢር ኰይኑ ተረፉ። ካብ ዝሓለፈ መስከረም ኣቢሉ ግን እቶም ስድራ እታ ጓሎም ክትኣልየሎም ዝቘጸርዋ ሰብ ኣብ ደቡብ ካሮላይና ከምዘላ ደሃይ ሰሚዖም። ዓመታት ምስ ሓለፈ እታ ቘልዓ ሰሪቓ ዝተሰወረት ወ/ሮ ሃይስሚዝ ዝከታተላ ሰብ ክህሉ ከምዝኽእል ረሲዓቶ ነይራ። ኣብ መጀመርታ እቶም ጓሎም ዝጠፍኣቶም ስድራ ከዘራርብዋ ከምዝደልዩ ዝበጽሓ ሓበሬታ ሓሶት ኰይኑ ስለዝተሰመዓ ግምት ኣይሃበቶን። ኣብ መወዳእታ፡ ብ6 ሕዳር ዝምድና ወለዶታት ኣብ ዘገናዝብ መርበብ ሓበሬታ ኣበዋት፡ “23 And Me” ብዝብል ዲኤንኤ ስድራ እቶም ጓሎም ዝጠፍኣቶምን ደቂ እታ ቘልዓ ዝሰረቐትን (ደቂ ወ/ሮ ሃይስሚዝ) ምስ ተመርመረ እያ ሓቀኛ ወለዳ መን ምዃኖም ፈሊጣ። እቶም  “23ን ኣነን” ብዝብል ምርምር ውጽኢት ናይ ዲ.ኤን.ኤ. ዘረጋገጹ ጂኖሎጂስት ነቲ ናይ ሓምሳ ዓመታት ምስጢር ፈቲሖምዎ። ወለዳ “ንሜሊሳ ብሓገዝ ፖሊስ ይዅን ምርመራ ስድራ ቤትን ብጽንጽንታን ምክትታልን ዘይኮነ፡ ብሓገዝ ዲኤንኤ ኢና ረኺብናያ” ክብሉ ኣብ ፈይስቡክ ጽሒፎም። እታ ኣብ 1971ዝጠፍአት ሜሊሳን ወለዳን ንፈለማ ግዜ ብ26 ሕዳር እዮም ብፈይስቡክ ተራኺቦም። ሽዑ እቶም ወለዲ ክሳብ ሕጋውን ወግዓውን ሰርቲፊኬይት መርመራን ውጽኢትን ዲኤንኤ ዝረኽቡ ተጸብዮም። መሊሳ ሃይስሚዝ ንቢቢሲን መሻርኽቱ ሲቢኤስን ብምምስጋን፡ “ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ዘሐጕስ ስምዒት ወሪሱኒ ኣሎ” ኢላ። ወላዲታ ወይዘሮ ኣፓተንኮ፡ “እቲ ስድራ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት ምስ ዝጠፍአት ጓሉ ምርኻቡ ክእመን ዘይከኣል እዩ” ክትብል ስምዒታ ገሊጻ። ቀጺላ፡ "ምስ ምንዋሕ ግዜ ድሕሪ ደጊም ዝርእያን ዝረኽባን ኰይኑ ኣይተሰመዓንን ነይሩ” ኢላ። ብዛዕባ እታ ጨዋዪት ዝዀነ ይዅን ሓበሬታ ኣይተዋህበን። ብመሰረት እቲ ድሕሪ ሓምሳ ዓመታት ምስ ወለዳ እተራኸበት ወ/ሮ መሊሳ ሃይስሚዝ ግን፡ እታ ንዓሰርተታት ዓመታት ዘዕበየታ ሰብ ካብ ስርሓ ከም ዝጨወየታን ወላዲታ ዘይምዃናን ተኣሚናትላ እያ። ወይዘሮ ሃይስሚዝ እዚ ጉዳይ ጋህዲ ምዃኑ ጥራሕ እኹል እዩ ትብል። እታ ቘልዓ ካብ እትጭወ ነዊሕ ዓመታት ስለዝገበረት ፖሊስ ፎርት ዎርዝ ነዚ ሕጂ ተረኺቡ ዘሎ ሓቅታት ብምግንዛብ መርመራና ክንቅጽል ኢና ክብሉ መግለጺ ሂቦም። እቲ ኵነታት ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ እቶም ስድራ ቤት ነቲ ዝተኸስረ ዓመታት ንምክሕሓስ ድሮ ምስታ ድሕሪ 50 ዓመታት ዝረኸብዋ ጓሎም ምልምማድን ብሓንሳብ ምንባርን ከምዝጀመሩ ሓቢሮም። ንኣብነት፡ ኣሓት ናይታ ጠፊኣ ዝተረኽበት ወ/ሮ ሃይስሚዝ ንማዕከን ዜና ዋሽንግተን ፖስት፡ መታን ናይ ስጋ ወለዲኣ ኣብ መድረኽ ብወግዒ ከሰንያ ምስ በዓል ቤታ ንመርዓኣ ዳግም ከተሐድሶ ከምዝወሰነት ገሊጸን። “ሕጂ ልበይ ረጊኡለይ እዩ። መንፈሰይ ብታሕጓስ መሊኡ እዩ። ናይ ብሓቂ ደስ ኢሉኒ ኣሎ” ክትብል ንሲቢኤስ ተዛሪባ።


ሃለዋታ ጠፊኡ ዝቐነየ ኤርትራዊት-ኣሜሪካዊት ሞይታ ተረኺባ

ቅድሚ ሓደ ሰሙን ሃለዋታ ጠፊኡ ዝነበረ ሓንቲ ኤርትዊት ነባሪት ኣሜሪካ ሬሳኣ ከምዝተረኽበ ፖሊስ ሓቢሩ። ሬሳ ናይታ ነባሪት ክፍለግዝኣት ተነሲ ምንባራ ዝተገልጸት ግዳይ፡ ኣብ ውሽጢ ብፖሊስ ክፍለግዝኣት ሚሺጋን ትህደን ዝነበረት መኪና'ዩ ተረኺቡ። ኢለኒ ካሳ፡ ካብ 17 ሕዳር 2022 ኣትሒዙ ሃለዋታ ጠፊኡ ምጽንሑ ፖሊስ ናይቲ ትነብረሉ ዝነበረት ከባቢ መርፍሪቦሮ (ተነሲ) ኣብ መግለጺኡ ጠቒሱ። እታ ጓል 31 ዓመት፡  ኣብ ቤት ትምህርቲ ንዝነበረት ጓላ ክትወስዳ ከምዘይመጸት ድሕሪ ምርግጋጹ'ዩ ሃለዋት ከምዘጥፍአት ተፈሊጡ። ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ክትድለ ድሕሪ ምጽንሓ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ካብ ፖሊስ ክትሃድም ዝተጋጨወት መኪና ተረኺባ። ሓንቲ ካብተን ኣብታ መኪና ዝነበራ መንነተን ዘይተገልጸ ክልተ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ምስ ፖሊስ ድሕሪ ዝተኻየደ ምልውዋጥ ተዅሲ ተቐቲላ ክትርከብ እንከላ፡ እታ ካልኣይቲ ቈሲላ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣብ ሆስፒታል ትእለ ኣላ። ኢለኒ ካሳ ኣብቲ ዝተኻየደ ስርሒት ፖሊስ ከምዘይተቐትለትን ድሮ ሞይታ ኣብ ናይ ድሕሪት መጽዓኒ ኣቑሑት (ትራንክ) ከም ዝተረኽበት መርመርቲ ገሊጾም ኣለዉ። ስድራቤታ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ብ18 ሕዳር ደሃይ ከምዘጥፍአት ንፖሊስ ድሕሪ ምሕባሮም፡ ሰብመዚ ፖሊስ ናይቲ ትነብረሉ ከባቢ ኣብ መዝገብ ሃለዋት ዘጥፍኡ ሰባት ብምእታው ትድለ ከምዘላ ኣዊጆም። ፖሊስ መርፍሪስቦሮ ኣብቲ መዓልቲ ብትዊተር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ኣብ ውሽጢ ዶጅ ቻርጀር [ዝዓይነታ መኪና] ክትጓዓዝ ከምእትኽእል" ጠቒሱ። ትማሊ ሰኑይ ፖሊስ መርፍሪስቦሮ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ብሰንበት ኣብ ዲርቦርን ዝተባህለ ቦታ (ሚሺጋን) ኣብ ድሕሪት ናይታ ብፖሊስ ምስ ተሃድነት ዝተጋጨወት መኪና ከምዝተረኽበ ሓቢሩ። "ምስ ኣባላት ፖሊስ ድሕሪ ዝተኻየደ ምልውዋጥ ተዂሲ. . .ሞይታ ዝተረኽበት ሰብ ናይታ ሃለዋታ ጠፊኡ ዝጸንሐ ነባሪት መርፍሪስቦሮ ዝዀነት ኢለኒ ካሳ እዩ" ኢሉ። "ኣብ መንበሪ ገዛ [ኢለኒ] ካሳ ድሕሪ ዝተፈጥረ ምስሕሓብ፡  ኣብ መንጐ ኢለኒን ጓል 36 ዓመት ዓርካ ዶሚኒክ ሃርድዊክን ጎነጽ ዝተሓወሶ ዘቤታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸመ ዝተኻየደ መርመራ ኣቃሊዑ" ይብል እቲ ናይ ፖሊስ መግለጺ። "ናይ [ኢለኒ] ካሳ ሞባይል ተለፎንን መኪናን ኣብ ገዝኣ ተገዲፉ። ክልቲአን በታ ጸላም ዶጅ ቻርጀር [ዝዓይነታ ናይ ሃርድዊክ መኪና] ይጓዓዛ ምንባረን'ዩ ዝእመን"። ኣባላት ክፍሊ መርመራ ገበን መርፍሪስቦሮ፡ ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ኣብ ዘካየድዎ መርመራ፡ ንመንበሪ ገዛ ናይታ "ዓርኪ" ኢለኒ ዝኾነት ጓል 36 ዓመት ዶሚኒክ ሃርድዊክ ዝርከቦም ዝተፈለለዩ ቦታት ከምዝፈተሹን እቲ መግለጺ ይጠቅስ። ብምትሕብባር ፖሊስ ክፍለግዝኣት ኦሃዮን ሚሺጋንን'ዩ ምንቅስቓስ ናይታ መኪና ክፍለጥ ተኻኢሉ። ኣባላት ፖሊስ ዲርቦርን ብሰንበት ድሕሪ ቀትሪ ነታ መኪና ተኸታቲሎም ምስ ሰዓቡዋ፡ ደው ከብሉዋ ፈቲኖም። ብድሕሪ'ዚ፡ እታ መኪና ተጋጭያ። ቀጺሉ ተዂሲ ተሰሚዑ። "ድሒሩ ከኣ [ኢለኒ] ካሳ ኣብ ድሕሪት ናይታ መኪና ሞይታ ተረኺባ። ሃርድዊክ'ውን ሞይታ፡ ምናልባት ባዕላ-ብዝተኮሰቶ ብረት ክኸውን ይኽእል" ይብል ጸብጻብ ፖሊስ መርፍሪስቦሮ። ቤተሰባ ገንዘባዊ ደገፍ ንምርካብ ኣብ ጎፋንድሚ ኣብ ዘውጽእዎ መግለጺ፡ "ትማሊ ዘሕዝን ሞት ሓፍትና (ኢለኒ ካሳ) ተረዲእና" ብምባል ሬሳኣ ኣብ መኪና ኣብ ዲትሮይት ሚሺጋን ከምዝተረኽበ ይጠቅስ። "ኢለኒ፡ ፍትዉቲ ሓፍቲ፡ ጓል-ሓፍቲ/ሓዊ፡ ሓትኖ/ኣሞ፡ ከምኡ'ውን ጥዕምቲ ኣደ ጓል 6 ዓመት ጓላ'ያ ነይራ። "ኢለኒ'ውን፡ ጓል 4 ዓመት እንከላ'ያ ወለዳ ስኢና። ዓባያ'ያ ንዓኣን ኣሕዋታን ኣዕቢያተን፡ ጥቡቕ ዝምድና ስድራቤት'ዩ ነይሩወን። ብዙሕ ዘሕዝን ተረኽቦታት'የን ሓሊፈን። ግን፡ ካብዚ ዅሉ ሰብ ንዓኣ ከምዚ ዘሰንብድ ፍጻመ ክገጥማ ኣይተጸበናን" ይብል እቲ ብሚኪ ግርማይ ዝተኸፍተ ማዕከን። ዛጊት ኣስታት 37,000 ዶላር ኣብቲ ዝተኸፍተ ሕሳብ ተዋጺኡ'ሎ። እቲ ስድራቤት ኣብ ክፍለግዝኣት ተነሲ ተኣኻኺቡ ከምዘሎን እቲ ዝዋጻእ ገንዘብ "ሬሳኣ ናብ ኤርትራ መስደዲን ንስነስርዓት ቀብራን" ዝውዕል ምዃኑ'ውን እቲ መግለጺ ጠቒሱ'ሎ።


ሓንቲ ጐርዞ ንወግዓዊ ቅጽዓት ሞት ኣቦኣ ከይትርኢ ዳኛ ወሲኑ

ጓል 19 ዓመት ኣሜሪካዊት ኣቦኣ ክርሸን እንከሎ ንኸይትርኢ ዳይና ክውስን እንከሎ፡ እቲ ዘቕረቦ ምኽንያት ድማ ሕጊ ሚዙሪ ጠቒሱ፡ ገና ኣብ ንኡስ ዕድመ እትርከብ ስለዝዀነት'ያ ኢሉ። ኣቦ ናይታ ንእስቲ ኬቨን ጆንሰን ወዲ 19 ዓመት መንእሰይ ኣብ ዝነበረሉ ኣብ 2005 [ኣ.ኣ] ንፖሊስ ስለዝቐተለ ብሞት ክቕጻዕ ዝተወሰነ ኰይኑ፡ ፍርዱ ድሕሪ ጽባሕ ሰሉስ ተፈጻሚ ክኸውን እዩ። ንሱ፡ እቲ መቕጻዕቲ ሞት ኣብ ዝፍጸመሉ ኣጋጣሚ ጓሉ ኮሪ ራመይ ብኣካል ክትርከብ ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ። እንተዀነ ማሕበር ስቪላዊ ሓርነት ኣሜሪካ ኣክንዲ እታ ጓሉ ቅልጡፍ ሰነድ ብምቕራብ፡ ሕጊ ናይታ ሃገር፡ ሕገ-መንግስታዊ መሰላ ከምዝግሃሰ ተኻቲዑ። ወከልቲ እቲ ማሕበር ንሕጊ ሚዙሪ ብምጥቃስ ዝዀነ ይዅን ሰብ፡ ዕድመኡ ትሕቲ 21 እንተዀይኑ መቕጻዕቲ ቅትለት ካብ ምርኣይ ዝኽልክል’ዩ ኢሎም። ኣብዚ ሕጂ እዋን ወዲ 37 ዓመት ዝዀነ ጆንሰን ጓሉ ራመይ ጓል 2 ዓመት እንከላ ኣትሒዙ እዩ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ነይሩ። እቶም ኣቦን ጓልን ምሕዝነቶም ብተሌፎን፡ ኣካላዊ ምብጽጻሕ፡ ደብዳበን ኢመይልን እዮም ኣማዕቢሎምዎ። ጓሉ ራመይ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓድሽ ውላዳ ሒዛ ናብቲ ቤት ማእሰርቲ ብምኻድ ምስ ኣቦሓጐኡ ኣላልያቶ’ያ። ራመይ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ፡ “ኣቦይ ኣብቲ ናይ መወዳእታ ሰዓታቱ ምስኡ ክኸውን ብዘይምኽኣለይ ልበይ ተሰይሩ’ዩ” ብምባል፡ ኣቦኣ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ጻኒሒቱ ንገዛእ ርእሱ ንምህዳስ ሓያል ጻዕሪ ከምዘካየደ ገሊጻ። ራመይ ኣስዒባ ኣመሓዳሪ ሚዙሪ ንኣቦኣ ምሕረት ክገብረሉ ጸሎት ትገብር ምንባራ ኣፍሊጣ። ጆንሰን ንኣቦ ሰለስተ ቈልዑ ዝዀነ ኣባል ፖሊስ ሚዙሪ ዝነበረ ዊልያም ማክኢንተ ተኵሱ ብምቕታሉ'ዩ ገበነኛ ምዃኑ ተረጋጊጹ’ዩ። ጠበቓታት ጆንሰን ብህይወት ንኽጸንሕ ዝተኻትዑ'ኳ እንተዀኑ ነቲ ገበን ከምዝፈጸሞ ግን ኣይከሓዱን። እንተዀነ፡ ኣብ መስርሕ ብይን መቕጻዕቲ ሞት ዓሌትነት ናይ ገዛእ ርእሱ ግደ ከምዝተጻወተ ተዛሪቦም።


ኣሜሪካ ኣብ ጓንታናሞ ቤይ ሒዛቶ ንዝጸንሐት ዝዓበየ እሱር  ፈቲሓ

ኣሜሪካ ኣብቲ ፍሉጥ ቤትማእሰርቲ ጓንታናሞ ቤይ ዳርጋ ንዒስራ ዓመታት ቀዪዳቶ ንዝጸንሐት ፓኪስታናዊ እሱር ፈቲሓ ናብ ሃገሩ ኣፋንያ። ወዲ 75 ዓመት ሰይፉላሕ ፓራቻ ኣብ ኣመሪካ ኣብ 2001 መስከረም 11 መጥቃዕቲ ምስተፈጸመ ድሕሪ ክልተ ዓመት'ዩ ተኣሲሩ። ፓራቻ ንኣልቃይዳ ብገንዘብ ትሕግዝ ኢኻ ብዝብል ጥርጣረ'ኳ ኣብ ቀይዲ እንተኣተወ፡ ክሳብ መወዳእታ ክሲ ከይቀረበሉ'ዩ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ጸኒሑ። ንሱ ግን ክሳዕ መወዳእታ ‘ንጹህ’የ’ እንዳበለ ጸኒሑ። እቲ መጥቃዕቲ ምፍጻሙ ስዒቡ ኣሜሪካ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ጥርጡራት፡ ኩባ ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ ቤት ማእሰርቲ ዳጕናቶም ነይራ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ፓኪስታን ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ “ኣብ ቤት ማእሰርቲ ጓንታናሞ በይ ተኣሲሩ ዝነበረ ፓኪስታናዊ ሰይፍላሕ ፓራቻ ተፈቲሑ ትማሊ ቀዳም ዕለት 29 ጥቅምቲ ናብ ፓኪስታን ኣትዩ” ኢሉ። እቲ ሚኒስትሪ ኣብ መግለጺኡ “ኣብ ወጻኢ ተኣሲሩ ዝነበረ ዜጋና ተፈቲሑ ኣብ መወዳእታ ምስ ስድርኡ ብምርኻቡ ሕጉሳት ኢና” ክብል ገሊጹ። ጠበቓ ናይቲ ዝተፈትሐ ፓኪስታናዊ፡ ክሊቭ ስታፎርድ ስሚዝ ዓሚሉ ንኽፍታሕ ስለምንታይ ክንድዚ ነዊሕ ግዜ ክወስድ ክኢሉ ዝብል ሕቶ ኣቕሪቡ። እቲ ጠበቓ ኣስዒቡ “ክፍታሕ ከምዘለዎ ካብ ዝውሰን ልዕሊ ሓደ ዓመት ኮይኑዎ’ሎ፣ ሽዑ ተስፋ ቆሪጹ ደርፊ ይደርፈለይ ነይሩ። ትሕዝቶ ግጥሚ እቲ ደርፊ ድማ ክትኣትዎ እትኽእል ክትወጽኦ ግና ዘይከኣል ዝብል’ዩ ነይሩ” ክብል ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት ገሊጹ። ፓራቻ ኣብ 2003 ኣቆጻጽራ ኤውሮጳውያን ብቤትጽሕፈት ምርመራ ኣሜሪካ [ኤፍቢኣይ] ክትትል ክግበረሉ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ታይላንድ'ዩ ኣብ ቁጽጽር ኣትዩ። ኣብ ኣሜሪካ ትምህርቱ ዝተኸታተለ ሰይፉላሕ ፓራቻ፡ ብሰብ ስልጣን ኣሜሪካ ምስ ላዕለዎት ሓለፍቲ ኣልቃይዳ ኦሳማ ቢን ላደንን ካልድ ሸክ መሓመድን ርክባት ከምዝነበሮ’ዩ ተኸሲሱ ነይሩ። ፓራቻ ፓኪስታን ኣብ ዝርከብ ቤት ማእሰርቲ ኣመሪካ ባግራም ን14 ኣዋርሕ ምስተኣሰረ ናብ ጓንታናሞ ተዛዊሩ። ሚስጢራዊ ቤት ማእሰርቲ ጓንታናሞ ቤይ፡ ኣሜሪካ ኣብቲ ኣንጻር ግብረ ራዕዲ እተካይዶ ዝነበረት ኵናት ዝተትሓዙ ዘይሕጋውያን ዕጡቋት ትዳጉነሉ ቦታ’ዩ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ክሲ ዘይቀረበሎም ቅዩዳት ክፍትሑን ጉዳይ ናይቶም ምስ ኣልቃይዳ ቀጥታዊ ርክብ ዝነበሮም ድማ ብቕልጡፍ ክርአን ጸቕጢ ይግበረሉ’ሎ። ንዋና ቀላሲ መጥቃዕቲ 9/11 ከምዝኾነ ዝዝረበሉ ካልድ መሓመድ ሓዊስካ 35 ሰባት ኣብ ጓንታናሞ ተኣሲሮም ከምዘለዉ ይግለጽ።


ሪፓብሊካን ባይቶ 'ቀዳምነት' ንምርመራ ስድራ ቤት ባይደን ክብሉ ይሕነዩ ኣለዉ

ሪፓብሊካን ኣብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ ሓይሊ ሚዛን ምስ ረኸቡ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ፡ ብ "ቀዳምነት" ንስድራቤት ፕረዚደንት ጆ ባይደን ክምርምሩ ምዃኖም ገሊጾም። እቶም ኣባላት ባይቶ፡ እቲ መርመራ ኣብቲ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝካየድ ንግዳዊ ርክባት ወዲ እቲ ፕረዚደንት ሃንተር ባይደን ዘተኮረ ምዃኑ ገሊጾም። እቲ ወዲ 52 ዓመት መንእሰይ ድሮ ኣብ ትሕቲ ፌደራል መርመራ ይርከብ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ብዝኾነ ክሲ ኣይተኸሰሰን። ሃንተር ባይደን ብዝኾነ ይኹን ብርኪ ምስቲ ምምሕዳር ኣይተሳተፈን። ላዕለዎት ሪፓብሊካን ግን፡ መርመራኦም ጆ ባይደንኣብ ንግዳዊ ርክባት ወዱ ክሳብ ክንደይ ተሳትፎ ከምዝነበሮ ከምዝውስን ይገልጹ፤ እዚ ድማ ባይደን ምክትል ፕረዚደንት ኣብ ዝነበረሉ እዋን ዘጠቓልል እዩ። ትማሊ ሓሙስ ዝሃብዎ ጋዜጣዊ መግለጺ ስዒቡ ኣብ ዘውጽእዎ ግዝያዊ ጸብጻብ፡ እቲ ፕረዚደንት ንግዳዊ ርክባት ስድርኡ ብዝምልከት ንህዝቢ ኣሜሪካ ሓሲዩ እዩ ክብሉ ተማጒቶም። "እቲ ፕረዚደንት ስድርኡ ኣብ ምህብታም ዝገብሮ ተሳትፎ፡ ብሓደ ቃል፡ ዝለዓለ ደረጃ ብልሽውና'ዩ" ይብል እቲ ሓዱሽ ኣቦ መንበር ኮሚተ ተቖጻጻሪ ዝኸውን ባይቶ ጄምስ ኮመር። "ንጹር ክኸውን እደሊ፡ እዚ መርመራ ጆ ባይደን እዩ፡ ኣብኡ ድማ እዩ ትኹረት ዝቕጽል ኮንግረስ ዝኸውን።" ሃንተር ባይደን ገበናት ግብሪን ምትላል ምትሕልላፍን ከምዝፈጸመ ክኸስስዎ እንከለዉ፡ ንኽምስክር ብቅልጡፍ ክጽውዕዎ መደብ ከምዘለዎም ግን ኣይገለጹን። ጠበቓ ሃንተር ባይደን ዝኾነ ክሪስቶፈር ክላርክ፡ ሃንተርባይደን ብዛዕባ’ቲ ሪፓብሊካዊ ኣዋጅ ዝኾነ ርእይቶ ከምዘይብሉ ንቢቢሲ ገሊጹ። ሰበስልጣን ሃገራዊ ኮሚተ ዲሞክራትስ፡ ሚስተር ኮመር፡ "ናይ ሓሶት መርመራታቱ ንፕረዚደንት ባይደን ንምጉዳእ ዝተዳለወ ፖለቲካዊ ልምምድ ምዃኑ ብንጹር ዝገለጸ" መሐጎሲ ትራምፕ ከምዝኾነ ብምግላጽ መልሲ ሂቦም። ኣብቲ መልሲ፡ እቲ መርመራታት ፖለቲካዊ ድራኸ ዘለዎ ምዃኑ ወሲኾም ገሊጾም። ወሃቢ ቃል ኢያን ሳምስ፡ "ኣብ ክንዲ ምስ ፕረዚደንት ባይደን ኣብ ንህዝቢ ኣሜሪካ ኣገደስቲ ዝኾኑ ጉዳያት ምስራሕ፡ ሪፓብሊካን ኮንግረስ ቀዳምነት ዝህቦ ፖለቲካዊ ድራኸ ዘለዎም መጥቃዕትታት ኣብ ፕረዚደንት ባይደን ምፍጻም'ዩ" ኢሉ። ኣብ መስከረም 2020 ብሰኔት ሪፓብሊካን ዝወጸ ጸብጻብ፡ ሃንተር ባይደን ስልጣን ኣቡኡ ተጠቒሙ "ገንዘብ ከም ዝረኸበ" እኳ እንተገለጸ፡ እቲ ርኽበታት ግን ኣቡኡ ከምዘይተኣሳሰር ይሕብር። እዚ ሓድሽ ዝተኣወጀ መርመራ ሓደ ካብቶም ብዙሓት ሪፓብሊካን ባይቶ ክመርሕዎም ዝኽእሉ ክኸውን እንከሎ፡ ካልኦት ድማ ምምሕዳር ባይደን ሰራዊት ኣሜሪካ ካብ ኣፍጋኒስታን ዝጽወጻሉ መገዲን ኣገባብ ምሕደራ ለበዳ ኮሮናቫይረስን ይርከብዎም። እቲ ብ6 ጥሪ 2021 ብደገፍቲ ትራምፕ ኣብ ካፒቶል ሂል ዝተፈጸመ ናዕቢ ዝምርምር ምሩጽ ኮሚቴ፡ እቲ ሓድሽ ኮንግረስ ስልጣን ምስ ሓዘ ክፈርስ እዩ። ደረጃ ዘለዎም ኣባላት ባይቶ ሪፓብሊካን፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ ሓድሽ ኮንግረስ ክእከብ ከሎ፡ ነቲ ሕጂ መራሒ ውሑዳት ዝኾኑ ኬቪን ማካርቲ፡ ኣፈኛ ባይቶ ክኸውን ምርጫኦም ገይሮም ሓጽዮምዎ እዮም። እቲ ኣባል ኮንግረስ ካሊፎርንያ እንተድኣ ተመሪጹ፡ ንታ ንነዊሕ እዋን መራሒት ዲሞክራት ዝነበረት ናንሲ ፔሎሲ ክትክኣ እዩ። ናንሲ ፔሎሲ ትማሊ ሓሙስ ካብ መሪሕነታ ክትወርድ ምዃና ኣፍሊጣ እያ። ሚስተር ማካርቲ፡ ዝበዝሐ ድምጺ ሪፓብሊካን ንዩክሬን ዝወሃብ ምወላ ንድሕሪት ክስሕብ ምዃኑ ሓሳብ ኣቕሪቡ’ኳ እንተነበረ፡ ኣብቲ ባይቶ ግን ጸቢብ ዝበዝሐ ድምጺ ሒዙ ክቃለስ ኣለዎ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ዲሞክራትስ፡ ስልጣን ላዕለዋይ ባይቶ ኮንግረስ ዝኾነ ሰኔት ክዕቅቡ እዮም። ድሒሩ እቲ ሪፓብሊካን ኦሃዮ፡ "ስድራቤት ባይደን ዝገብርዎ ንግዳዊ ውዕላት ንሃገራዊ ድሕነት ስግኣት እዮም" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።


ኣመሪካ፡ ንልዑል መሓመድ ቢን ሳልማን ብቕትለት ካሾጊ ናይ ዘይምኽሳስ መሰል ሂባቶ

ኣመሪካ፡ ወራሲ ዓራት ሽዑድ ዓረብ፡ መሓመድ ቢን ሳልማን፡ ብቕትለት ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ካብ ዝቐረበሉ ክሲ ነጻ ክኸውን ከም ዝወሰነት ገሊጻ። ንመንግስቲ ስዑዲ ብምንቃፍ ዝፍለጥ ዝነበረ ጀማል ካሾጊ፡ ጥቅምቲ 2018 ኣብ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ቆንስላ ስዑድ ዓረብ ተቐቲሉ። ልኡል መሓመድ ነቲ ቅትለት ከም ዝኣዘዘ ሰብመዚ ድሕነት ኣመሪካ ገሊጾም ነይሮም። ኰይኑ ግና እቲ ልኡል ብምኽንያት እቲ ዝረኸቦ ሓድሽ ስልጣን ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ናይ ዘይምኽሳስ መሰል ከም ዘለዎ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ ኣፍሊጡ። ካብ ቢሮ ፍትሒ ግዝኣት ኮሎምብያ ዝተረኸበ መረዳእታ “መምርሒ መሰል ዘይምኽሳስ ምስ ልሙድ ዓለምለኻዊ ሕጊ ብዝሰማማዕ መንገዲ ዝተዳለወ እዩ” ኢሉ ኣሎ። ኣብ ወርሒ መስከረም ቀዳማይ ሚኒስትር ኰይኑ ዝተመረጸ ልኡል መሓመድ፡ ኣብ ቅትለት ጋዜጠኛ ካሾጊ ኢድ ከም ዘይብሉ እዩ ዝገልጽ። ብወሃቢ ቃል ኣማኻሪ ድሕነት ጉዳያት ጸጥታ ዋይት ሃውስ ዝወጸ መግለጺ፡ እቲ ውሳነ ነዊሕ ተቐባልነት ኣብ ዘለዎም ዓለም ለኻዊ ሕግታት ተመስሪቱ ብሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ዝተውሃበ ሕጋዊ ውሳነ ከም ዝዀነ እዩ ዝሕብር። “ምስ ሕጋዊ ኣገዳስነት እቲ ክሲ ዘራኽብ የብሉን” እውን  ኢሉ። በቲ ውሳነ ዝሓዘነት ሕጽይቲ ጀማል ካሾጊ ዝነበረት ሃቲስ ሰንጊዝ፡ በቲ ውሳነ “ጀማል ሎሚ መዓልቲ ደጊሙ ሞይቱ” ክትብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። እቲ ንዋሽንግተን ፖስት ዝጽሕፍ ዝነበረ ጋዜጠኛ፡ ናብታ ንግስና ንክምለስ ከእምንዎ ብዝተልኣኹ ሰባት፡ “ፋሉል ወፍሪ” ክብሉ ብዝገለጽዎ ኩነታት ከም ዝተቐተለ ሰብመዚ ስዑድ ዓረብ ገሊጾም ነይሮም። ሰብ መዚ ኣመሪካ ግና፡ ትካል ስለላ ኣመሪካ (ሲኣይኤ) “ ካብ ማእከላይ ክሳብ ላዕለዋይ ብዝበጽሕ ደረጃ ምትእምማን”፡ ‘እቲ ልኡል’ ተባሂሉ ዝተጠቐሰ መዓመድ ቢን ሰልማን ተሓባባሪ ከም ዝነበረ ከም ዝደምደመ ገሊጾም። ቅትለት ካሾጊ ዓለም ለኻዊ ውግዘት ኣስዒቡ ዝነበረ ኰይኑ፡ ምስሊ ናይቲ ዘይወግዓዊ መራሒ ስዑድ ዓረብ ዝዀነ ልዑል መሓመድ እውን ደዊንዎ እዩ።


ምክትል ፕረዚደንት ማላዊ ሳውሎስ ቺሊማ ብብልሽውና ተኸሲሱ

ምክትል ፕረዚደንት ማላዊ ሳውሎስ ቺሊማ ንመንግስታዊ ውዕላት ንምሃብ ገንዘብ ተቐቢሉ ብዝብል ክሲ ኣብ ቀይዲ ከምዝኣተወ ትካል ጸረ ብልሽውና እታ ሃገር ሓቢሩ። ንሱ ካብ ሓደ እንግሊዛዊ ነጋዳይ 280 ሽሕ ዶላርን "ካልእ ኣቑሑትን" ብምቕባል ከምዝተኸሰሰ እቲ መግለጺ ይሕብር። ዶክተር ቺሊማ ብዓርቢ ኣብ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝቐረበሉ ክሲ ብልሽውና ገበነኛ ከምዘይኮነ ተኣሚኑ። ድሮ ኣብ ወርሒ ሰነ ንመጀመርያ ግዜ ብከምሽን ጸረ ብልሽውና ኣብ ዝተኸሰሰሉ እዋን ስልጣኑ ተገፊፉ ነይሩ። ንሱን ካልኦት 83 ሰበስልጣን ማላዊን ምስቲ ዙነት ሳታር ዝተባህለ እንግሊዛዊ ነጋዳይ ብልሽው ርክብ ከምዘለዎም ኣለልዩ ነይሩ። ሕጂ ብዋሕስ ወጺኡ ዘሎ ዶክተር ቺሊማ፡ ሽዱሽተ ክስታት ይቐርበሉ ኣሎ፡ ኣብ ማላዊ ስልጣን ዝሓዘ ሰብ ክንድዚ ዝኣክል ክሲ ክቐርበሉ እዚ ንፈለማ እዋን እዩ። ብዓርቢ ንግሆ ብሓለፍቲ ጸጥታ ኣብ ዝተኸበባ ኣብያተ ጽሕፈት ብሰበስልጣን ጸረ ብልሽውና ሕቶታት ቀሪቡሉ። ቅድሚ ሕጂ ሕቶ ክሕተት ዝግበር ዝነበረ ፈተነታት ብደገፍቱ ተበታቲኑ ነይሩ። ዓርቢ ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ርእሰ ከተማ ሊሎንግዌ ናብ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝኣተወሉ እዋን ደገፍቱ ምስ ፖሊስ ዝተጋጨዉ ከምዝመስል ማዕከን ዜና ሮይተርስ ካብ ማዕከናት ዜና ውሽጢ ዓዲ ዝወጸ ቪድዮ ከምዘርኣየ ሓቢሩ። ገለ ማላዊያውያን ነቲ ማእሰርቲ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ብልሽውና ከም ከቢድ ስጉምቲ ክወስድዎ እንከለዉ፡ ደገፍቲ ዶክተር ቺሊማ ግን ኣካል ፖለቲካዊ ሃድን ምዃኑ ይዛረቡ። ኣብ ማላዊ ዝተወልደ ሚስተር ሳታር፡ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ተታሒዙ ብዋሕስ ወጺኡ ኣሎ። ምስ ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ ማላዊን ፖለቲከኛታትን ዝነበሮ ርክብ ተጠቒሙ ብተንኮል ኣቑሑትን ኣገልግሎታትን ንምቕራብ ውዕላት ብምርካብ ይኽሰስ። እቶም ውዕላት ምስ ዕጥቃዊ ጽዕነት፡ ረሽን መግብን፡ መዳፍዕን ማይን ዝተኣሳሰሩ ምዃኖም ፋይናንሻል ታይምስ ኣብ ወርሒ ግንቦት ጸብጺቡ ነይሩ። ሳታር ኩሉ በደል ከምዝፈጸመ ክሒዱ ኣሎ። ዶክተር ቺሊማ ኣብ 2020 መወዳድርቲ ፕረዚደንት ላዛሩስ ቻክዌራ ኮይኑ እዩ ናብ ስልጣን መጺኡ። ካብ ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ውድባት ዝመጹ ኮይኖም ነቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፒተር ሙታሪካ ንምስዓር ግን ጥምረት መስሪቶም። እቲ ምክትል ፕረዚደንት ቅድሚ ሕጂ ኣብ መድረኽ ጸረ ብልሽውና ጎስጓስ ኣካይዱ ነይሩ፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ኣብ መንግስቲ ዝጸንሐ ምትላል ከብቅዕን ኣብ ሓንቲ ካብተን ዝደኸያ ሃገራት ዓለም ድኽነት ከብቅዕን ቃል ኣትዩ ነይሩ። "ብልሽውና ንሓንቲ ሃገርን ህዝባን ከምዘይትጽገን ገይሩ ናይ ምብታኽ ሓይሊ ኣለዎ። ብልሽውና ሓደ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቡ ሕጋውነቱ ከም ዝስእን ናይ ምግባር ሓይሊ ኣለዎ" ክብል እቲ ምክትል ፕረዚደንት ኣብ 2021 ኣብ ቢሮ ጸረ ብልሽውና ኣብ ዘውጽኦ ዜና ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ማላዊ ኣብ መዐቀኒ ኣረኣእያ ብልሽውና 'ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል' ካብ 180 ሃገራት መበል 110 ደረጃ ሒዛ ነይራ።


ሰባት ስለምንታይ ህይወት ንዘድሕኑ ሕግታት ይቃወሙ?

ናይ ድሕነት መቐነት ወይ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምግባር ህይወት ንምድሓን ክሕግዝ ይኽእል እዩ፣ ግና ስለምንታይ እዮም ገለ ሰባት ክሳብ ሕጂ ከተግብርዎ ዘይደልዩን ነዚ ዝጠልብ ሕጊ ዝቃወሙን? “በቃ ጸሊአዮም” ትብል ሓንቲ ስለምንታይ ከምዘይትለብስ ዝተሓተተት ሰበይቲ። “ግድን ክትገብሮም ስለዘለካ ዝጸላእኽዎም ይመስለኒ፡ ዝያዳ ‘ክትገብር ይግባእ’ ስለዝበሃል’ዩ ይመስለኒ፡ ስለዚ ኣይደልን።” “ወዲ ተባዕታይ ኩን ጓል ኣንስተይቲ፡ ናይ ዓብላልነት ነገር’ዩ ዝመስለኒ” ይብል እቲ ኣብ ጥቓኣ ዝነበረ ሰብኣይ። “ወሳኒ ኣነ እየ፡ እንታይ ክገብር ከም ዘለኒ ኣይትነግረንን።” ኣብ’ቲ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምግባር ካብ ካብ ዝተቓወሙ ሰልፈኛታት ትጽበዮ ዓይነት ምኽንያታት’ዩ። እቲ ተቓውሞኦም ብዛዕባ ምቾት ጥራይ ኣይኮነን፣ ወይ’ውን ህይወት ከድሕን ምኽኣሉ ብምጥርጣር’ውን ኣይኮነን። ብሰበስልጣን እንታይ ክትገብር ከምዘለካ ክንገረካ ዘይምድላይ ወይ ምጽላእ’ዩ። እቶም ኣብ ላዕሊ መልሲ ዝሃቡ ሰባት ግን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዝተቓወሙ ኣይነበሩን። የግዳስ መቐነት ምግባር ዝኣበዩ፡ ብሪጣንያውያን መራሕቲ መካይን እዮም። ኣብ ብሪጣንያ ካብ 1983 ጀሚሩ ኣብ ቅድሚት ኮፍ መበሊ ተሽከርከርቲ፡ ካብ 1991 ጀሚሩ ድማ ኣብ ናይ ድሕሪት ኮፍ መበሊ'ውን ከይተረፈ  መቐነት ክትገብር ብሕጊ ትሕተት። እቶም ቃለ መሕትት ዝተገብረሎም ሰባት ግና፡ መቐነት ከምዘይገብሩ ገሊጾም። ኣብ መንጎ ተቓውሞታት ናይ ገጽ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ናይ ድሕነት መቐነትን ዝግበር ምውድዳር ህቡብ እዩ። ምትእትታው ሕግታት መቐነት ድሕነት ግን ካብቲ ናይ ገጽ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምግባር ዝብል ረቛሒ ዝያዳ ዝተሓላለኸ እዩ ነይሩ። ሕንፍሽፍሽ ዝመልኦ፡ ፋሕብትን ዝበለ፡ ዘፍርሕን ድንጉይን ነይሩ። ካብ ምትእትታው ሕግታት መቐነት ድሕነትን ካልእ ምትእትታዋት ህዝባዊ ጥዕናን ግን ብዙሕ ክንመሃሮ እንኽእል ነገር ኣሎ። ንኣብነት ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣብ ምጽዳቕ ሕግታት ፍልልያት ዘሎ ዝመስል ስለምንታይ እዩ? ገለ ሰባት ብርግጽ ህይወት ዘድሕን ስጉምቲ ጥዕና ክቃወሙ ስለምንታይ ድሉዋት ይኾኑ? መቐነት ድሕነት፡ ህይወት ከም ዘድሕን ዘይከሓድ መርትዖ እኳ እንተሃለወ፡ እቲ ምትእትታዉ ግን ንጹር ኣይነበረን። ኣፍረይቲ መካይን፡ ኩባንያታት መድሕን፡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ፖለቲከኛታትን መራሕቲ መካይንን ኩሎም ኣብ ሕግታት መቐነት ድሕነት ፍሉይ ረብሓ ነይርዎም። ንኣፍረይቲ መካይን፡ እቲ ጉዳይ ወጻኢታት እዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋን’ቲ ቀበቶ ድሕነት ካብቲ ጎስጓስ ዝገበረሉ ዝነበረ ቴክኖሎጂ መድሕን ሳንጣ ኣየር ኣዝዩ ዝሓሰረ ብምዃኑ ግዴታ ክኸውን ተስፋ ነይርዎም። “[መቐነት ድሕነት ግዴታ እንተ ዀይኑ] ደገፍቲ ናይቲ፡ ኣብ እዋን ምግጫው ዝንፋሕ ናይ ኣየር ሳንጣ፡ እቲ መሳርሒ ብዙሓት ተጠቀምቲ ከይስእን ይሰግኡ” ክብል ኒውዮርክ ታይምስ ኣብ 28 ለካቲት 1985 ጽሒፉ ነይሩ። ኣብ መፋርቕ 80ታት ሓደ ናይ ኣየር ሳንጣ ክሳብ 800 ዶላር ይሽየጥ ነይሩ፤ ሓንቲ መቐነት ግን ብሒደት ዶላር ትግዛእ። እቲ ሕጊ ኩለን መካይን ናይ ኣየር ሳንጣ ክግበረለን እንተዝጠልብ ነይሩ፡ ዋጋ ሓደስቲ መካይን ኣብ ዕዳጋ ንእሽቶ ቅልውላው ምፈጠረ ነይሩ። መራሕቲ መካይን ዝያዳ ኣብ ምቾት እዮም ዝግደሱ ነይሮም። ሓደ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ 86 ሚእታዊ ኣሜሪካውያን መቐነት ድሕነት ህይወት፡ ከም ዘድሕን ክግንዘቡ እንከለዉ፡ ካብኣቶም 41 ሚእታዊ ጥራይ እዮም ብጭቡጥ ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ። ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝተገብሩ ካልኦት መጽናዕትታት እቲ ቁጽሪ ካብዚ ዝወሓደ ምዃኑ ይሕብሩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ክሳብ 65 ሚእታዊ ኣሜሪካውያን ንምቾት ክብሉ መቐነት ድሕነት ግዴታ ምግባር ተቓዊሞም ነይሮም። ኩባንያታት መድሕን ካብ መቐነት ድሕነት ናይ ኣየር ሳንጣ ይመርጹ ነይሮም። ረብሓ ናይ ኣየር ሳንጣ ህይወት ንምድሓን ድሉው’ዩ። ሓንቲ መኪና፡ ሳንጣ ኣየር እንተተገጢሙላ፡ እቲ መራሒ መኪና ንምጥቃም ወይ ንዘይምጥቃም ኣማራጺ ኣይህልዎን፤ ብሰንኪ ሓደጋ ዝመጽእ መጉዳእትን ሞትን ስለዝንክይ ድማ ኩባንያታት መድሕን ክኸፍልዎ ዝግባእ ካሕሳ ይንክይ ኣሎ ማለት እዩ። ፖሊስ ነቲ ሕጊ ንምትግባር መራሕቲ መካይን ደው ከብሉ ምግዳድ ተቓዊሞም ነይሮም። ሳንጣ ኣየር እንተዝኾን ግን ኣሰርተ ግዜ መካይን ደው ንክብላ ካብ ምግዳድ ይገላገሉ። ስለዚ ኣብ መንጎ ደገፍቲ መቐነት ድሕነትን ደገፍቲ ሳንጣ ኣየርን ብዙሕ ክትእ ነይሩ። እቲ ክትዕ ግን መብዛሕትኡ ግዜ ኣየናይ እዩ ዝያዳ ህይወት ዘድሕን ዝብል ኣይነበረን። ሕግታት መቐነት ድሕነት ግን ምሉእ ብምሉእ ንምትእትታው ዓመታት ወሲዱ እዩ። ኣብ ካልኦት ምትእትታዋት ህዝባዊ ጥዕና እውን ተመሳሳሊ ምድንጋር ነይሩ እዩ። ንኣብነት ኣብ ምትእትታው ሕግታት ሄልመት (ዘወርቲ ሞተር ብሽክለታ ዝገብርዎ ቆብዕ) ብዙሕ ምድንጋር ተራእዩ ነይሩ። ኣብታ ኣብ 1985 ሓድሽ ሕግታት መቐነት ድሕነት ዘተኣታተወት ግዝኣት ኢሊኖይ፡ ኣብ መጀመርታ መቐነት ዘይምግባር ከም ንእሽቶ ገበን ተቖጺሩ፡ ክሳብ 25 ዶላር የቕጽዕ ኔሩ። ኣባላት ፖሊስ፡ ነቲ መራሒ መኪና ደው ዘብሉ ካልእ ገበናት ምስ ዝህሉ ኮይኑ፡ መቐነት ከይገበረ ምስ ዝጸንሕ ከምዝቐጽዑ ብግልጺ ኣፍሊጦም። ደረጃ ተቓውሞን ብዝሒ ሕጋዊ ብድሆታትን ግድን ምስቲ ሓድሽ ሕጊ ወይ ደንቢ ምጽዳቕ ዝተኣሳሰር ከምዘይነበረ ንጹር እዩ። እቲ ምኽንያት ካልእ ክኸውን ኣለዎ። ኣብ ዩጎዝላቭያ፡ መራሕቲ መካይንን ተጓዓዝትን መቐነቶም ኣብ ቦትኡ ከምዝገጥም ከይገበሩ፡ ኣብ ልዕሊ መንኵቦም ይገብርዎ ከምዝነበሩ መጽናዕቲታት የመልክቱ። እዚ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ መቕጻዕቲ ከምልጡ ዘኽእሎም እኳ እንተነበረ፡ ነቲ መቐነት ግን ነቲ ዝተሓሰበሉ ዕላማ ኣይተጠቐሙሉን ማለት እዩ። መራሕቲ መካይን መቐነት ብግቡእ ንምግባር ዕላማ እንተዘይሃልይዎም ንምንታይ ናብ ቤት ፍርዲ ምኻድ ኣድልዩ? ኣብ ቤት ፍርዲ ኣንጻር መቕጻዕቲ ምክታዕ ካብቲ ልኡም ክፍሊት ምኽፋል ኣዝዩ ይኸብር። ብዝኾነ ድማ ውሑዳት ሰባት እዮም ተቐጺዖም። እቲ መጠን ተቓውሞ ቁም ነገር የብሉን፡ ምናልባት ሰባት ክሳብ ክንደይ ስልጣንን ሕጋዊ መስርሕን ከምዘኽብሩ ብዘለዎም ተኽእሎ ዝጽሎ እዩ። እቲ ዝያዳ ዘገድስ፡ ሰባት ነቲ መምርሒ ይኽተልዎ ድዮም ኣይክተልዎን፡ ክሳብ ክንደይከ ብውጽኢታዊ መገዲ ይኽተልዎ ዝብል እዩ። ልክዕ ከምቲ ኣብ መቐነት ድሕነት ዘጋጠመ፡ እቶም ምትእትታዋት ለውጢ ከምጽኡን ምስ ግዜ ተቐባልነቶም እናወሰኸ ከም ዝኸይድን መርትዖታት የርእዩ። ምትእትታዋት ህዝባዊ ጥዕና፡ ውጽኢታዊ ክሳብ ዝኸውን ግዜ ይደሊ እዩ። እቲ መልእኽትን ንሕግታት ኽትግበር ዝፈቅድ ሕጋዊ ቅርጺን ግን ቅኑዕ ክኸውን ኣለዎ። ሰባት ግዜ ወሲዶም ቀስ ኢሎም ክሰማምዑ እዮም።


ትራምፕ፡ ‘ናዕቢ ካፒቶል’ ብዝምልከት ቃሉ ክህብ ተኣዚዙ

ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ካፒቶል ዝተፈጸመ ናዕቢ ዝምርምር ፓነል ኮንግረስ፡ ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ንኣባላት ባይቶ ቃሉ ክህብ ዘገድድ ሕጋዊ ጻውዒት ኣውጺኡ። እቲ ንዕኡ ዝበጽሖ ሰነድ፡ "ኣብ ማእከል፡ ናይቲ ዝኾነ ፕረዚደንት ኣመሪካ ገይርዎ ዘይፈልጥ፡ ንመረጻ ንምግልባጥ ዝተፈተነ ናይ መጀመርታን እንኮን ጻዕሪ ንስኻ ኢኻ ነይርካ" ይብል። ከምኡ ድማ፡ "እዚ ንጥፈት ዘይሕጋውን ዘይሕገ-መንግስታውን ምዃኑ ፈሊጥካ ኔርካ" ዝብል ይርከቦ። ጠበቓ ሚስተር ትራምፕ ብወገኑ፡ እቶም ኣብቲ ኮሚተ ዝነበሩ ኣባላት ባይቶ "ስርዓታት ይጥሕሱ ኣለዉ" ክብል ከሲስዎም። እቲ ፕረዚደንት ነበር፡ ነቲ መርመራ፡ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ቀዲሙ ዝካየድ  መፋርቕ [ሚድተርም] መረጻ ኣመሪካ ኣብ ዝቐርበሉ ዘሎ እዋን፡ መረጽቲ ካብቲ ምሕደራ ዲሞክራት ንምስሓብ ዝተዳለወ ተንኮል እዩ ክብል ወቒሱ። ሚስተር ትራምፕ ነቲ ጻውዒት እንተዘይተኸቲሉ ገበናዊ ክሲ ክቐርበሉ ይኽእል እዩ። ኮሚተ መርማሪ  ናዕቢ 6 ጥሪ፡ ሰነዳት ንምቕራብ ክሳብ 4 ሕዳር ግዜ ኣለዎ፣ ቃሉ ክህብ ድማ ኣብ 14 ሕዳር ወይ ከባቢኡ ክቐርብ ኣለዎ። ትራምፕ ንኮንግረስ ምስክርነት ምሃብ ወይ ነቲ ዝተሓተተ ጽሑፍ ምላሽ ምሃብ እንተኣቢዩ፡ እቲ ኮሚተ ነቲ ጉዳይ ናብ ሚኒስትሪ ፍትሒ ከሰጋግሮ ይኽእል'ዩ - እዚ ድማ ገበናዊ መስርሕ ከስዕብ ይኽእል'ዩ። እቲ ጻውዒት ዝቐረበ፡ ስትራተጂስት ትራምፕ ነበር ስቲቭ ባኖን 6500 ዶላር ተቐጺዑ፡ ኣብ ልዕሊ ኮንግረስ ንዕቐት ኣርኢኻ ተባሂሉ ንኣርባዕተ ኣዋርሕ ክእሰር ድሕሪ ምፍራዱ፡ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት እዩ። ንሱ፡ ነቲ ኮሚቴ ምስክርነት ይኹን ሰነድ ምላሽ ምሃብ ምስ ኣበየ እዩ ተፈሪድዎ። ካልእ ሓጋዚ ትራምፕ ፒተር ናቫሮ፡ ብተመሳሳሊ ምትሕብባር ድሕሪ ምእባዩ፡ ኣብ ዝመጽእ ወርሒ ንኮንግረስ ንዕቐት ብምርኣይ ገበን፡ ኣብ ፍርዲ ክቐርብ እዩ። እቲ ሽውም ኮሚተ፡ ደገፍቲ ትራምፕ ብ6 ጥሪ 2021 ኣብ ህንጻ ካፒቶል ኣመሪካ ብዕስለ ዝፈጸምዎ ዓመጽ ይምርምር ኣሎ። እቲ 7 ዲሞክራትን ክልተ ሪፓብሊካንን ዝሓቖፈ ፓነል፡ እቲ ሪፓብሊካን ኣብቲ ናዕቢ ዘለዎ ተራ ክምስክር ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሙሉእ ድምጺ ወሲኖም። ኣባላት ባይቶ ሚስተር ትራምፕ ንደገፍቱ ንውጽኢት ፕረዚደንታዊ መረጻ 2020 ክነጽጉ ብምግባሩ፡ ጆ ባይደን ተዓዋቲ ምዃኑ መረጋገጺ ንኸይረክብ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ኣብ ኣዳራሻት ኮንግረስ ከዐንቅፉ ከምዝገበሮም ይዛረቡ። ኣደ መንበር ቤኒ ቶምፕሰንን ምክትል ኣደ መንበር ሊዝ ቸኒን ኣብቲ ዝወጽአ ደብዳበ፡ እቲ ኮሚተ "ካብ ዓሰርተታት ናይ ቀደም ሹመኛታትካን ሰራሕተኛታትካን ሓዊሱ፡ ንስኻ ብውልቅኻ ነቲ ብዙሕ ክፋላት ዘለዎ ጻዕሪ ምግልባጥ መረጻ ከምዘዳለኻዮን ከም ዝተቆጻጸርካዮን፡ ልዕሊ ዓቕሚ መርትዖታት ኣኪቡ ኣሎ" ይብል። ሕጋዊ ጉጅለ ጠበቓ ሚስተር ትራምፕ፡ ነቲ ጻውዒት ነጺግዎ። "ሕጂ'ውን፡ንሕግታትን ግቡእን ልምዳውን መስርሕ ብምጥሓስ፡ እቲ ሽማግለ ቅዳሕ  እቲ ጻውዒት ከምዝዘርግሐ ኢና ንርዳእ" ይብል ጠበቓ ዴቪድ ዋሪንግተን። "ከምቲ ኣብ ዝኾነ ተመሳሳሊ ጉዳይ ዝግበር፡ ክንገምግሞን ክንትንትኖን ኢና፡ ነዚ ተራእዩ ዘይፈልጥ ስጉምቲ ድማ ከም ኣድላይነቱ መልሲ ክንህብ ኢና።" ሪፓብሊካን፡ ከምቲ ብሰፊሑ ትጽቢት ዝግበረሉ፡ ድሕሪ ናይ ሕዳር መፋርቕ ምርጫ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ዳግማይ እንተተቖጻጺሮምዎ፡ ስራሕ ናይቲ ናይ 6 ጥሪ ኮሚተ ክብቅዕን እቲ ፓነል ክፈርስን እዩ።


ስነስርዓት ቀብሪ ናይታ ብፖሊስ ዝተቐትለት ኣባል ቤት ምኽሪ ክልል ሶማል ተፈጺሙ

ብሓደ ኣባል ፌደራል ፖሊስ ብጥይት ዝተቐትለ ኣባል ቤት ምኽሪ ክልል ሶማል ሎሚ 16 ጥቅምቲ 2015 ሰዓት ትሽዓተ ስርዓተ ቐብራ ተፈጺሙ። ጁዋርያ መሓመድ ኢብራሂም ትማሊ 15 ጥቅምቲ 2015 (ግእዝ)  እያ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ጅግጅጋ ተቐቲላ። ኣብቲ ስነ-ስርዓት ላዕለዎት ሓለፍቲ እቲ ክልልን ዓበይቲ ዓዲን ከምኡ እውን ብርክት ዝበሉ ሰባትን ተረኺቦም ነይሮም። ትማሊ ድሕሪ ቀትሪ ኣንጻር ቅትለት እታ ኣባል ባይቶ ሰላማዊ ሰልፊ ከምዝተኻየደ ሪፖርተር ቢቢሲ ቋንቋ ሶማል ሓቢሩ። ኣማኢት ነበርቲ ኣብ ጥቓ ገዝኣ ተቓውሞኦም ዘስምዑ እንትኾኑ፡ እቶም ሰልፈኛታት ኣብ ልዕሊ እቲ ብቕትለታ ተሓታቲ ዝኾነ ሰብ ቅልጡፍ ስጉምቲ ክውሰድ ሓቲቶም። ገለ ሰልፈኛታት እምኒ ብምድርባይ ተቓውሞኦም ዝገለጹ ክህልዉ ከለዉ ምስ ፖሊስ ናብ ባእሲ ዝኣተዉ’ውን ነይሮም። ፖሊስ ዘንብዕ ጋዝ ብምትኳስ ነቲ ሰልፊ ከምዝበተነን ዝተጎድአ ሰብ ከምዘየለን እቲ ሪፖርተር ሓቢሩ። ፕረዚደንት እቲ ክልል ኣቶ ሙስጠፌ ዑመር ብሞት እታ ኣባል ቤት ምኽሪ ዝተሰምዖ ሓዘን ንስድራኣን ብሓፈሻ ንህዝቢ እቲ ክልልን ገሊፆም። ንሱ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "እቲ ቀታሊ ክሳብ ሞት” ከምዝቕጻዕ ብምግላጽ ህዝቢ ክሃድእ ሓቲቱ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ዋላ እኳ ኣብ ከተማ ጅግጅጋ ሰላም እንተሃለወ፡ ወጥሪ ከምዘሎን ነበርቲ በቲ ቅትለት ኣዝዮም ተቖጢዖም ከምዝርከቡን ይግለጽ። ኣብዚ ናይ ትማሊ ናዕቢ ገለ መናእሰይ ደለይቲ ፍትሒ ከምዝተኣሰሩን ካብዚኦም ሓደ ምክትል ቢሮ ስፖርት መናእሰይ ነበር ኢብራሂም ዓብደልቃድር ከምዝርከብን እቲ ሪፖርተር ቢቢሲ ሶማል ይሕብር። ኦሳም ሱሉፕ ዝተበሃለ ኣባል ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ'ውን ንዝተወሰነ እዋን ተኣሲሩ ድሕሪ ምጽናሕ ከምዝተፈትሐ ወሲኹ ይገልጽ። እቲ ኣባል ፖሊስ ፌደራል ኣብ ልዕሊ ካልኦት ኣባላት ፖሊስ ፌደራል’ውን ዝተኮሰ ክኸውን ከሎ ብፍሉይ ሓይሊ ክልል ሶማልን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ሃገርን ተታሒዙ፡ ሎሚ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ’ሎ። ኣብ ልዕሊ ጁዋርያ ኢብራሂም ጥይት ከምዝተኮሰ ምእማኑ እውን እቲ ሪፖርተር ገሊጹ። ጁዋርያ ኢብራሂም ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ጅግጅጋ ንሓፍታ ተቐቢላ ፎቶ ክሳኣላ ከለዋ "ንዓይ'ውን ኣብቲ ስእሊ ኣእቲኽኒ" ብዝብል ዘይምርድዳእ ከም ዝተላዕለ ምስምዑ ሓቢሩ። ብተወሳኺ፡ እቲ ፖሊስ ምስ ሓላፊ እቲ መዓርፎ ነፈርቲ ተባኢሱ ኣብ ሕርቃን ከምዝነበረ እቲ ሪፖርተር ቢቢሲ ሶማል ይሕብር። ድሕሪ’ቲ ምስሕሓብ ጥይት ከምዝተኮሰ ዝገልጸ እቲ ሪፖርተር፡ ካብ ጁዋርያ ብተወሳኺ ንሓፍቱ ክቕበል ዝመጸ ካልእ ኣባል እቲ ቤት ምኽሪ’ውን ከም ዝቖሰለ ጠቒሱ። ሓፍቲ ጁዋርያ እውን ቆሲላ ከምዘላ ተገሊጹ።


ፖለቲከኛ ክብሮም በርሀ ብዛዕባ ማእሰርቱ እንታይ ይብል?

ኣቶ ክብሮም በርሀ ሓላፊ ጉዳያት ወጻኢ ሰልፊ ባይቶና ዓባይ ትግራይ፡ ዝሓለፈ ሓምለ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ 3 ጥቅምቲ 2022 ከም ዝተፈትሐ ዝፍለጥ እዩ። ብዛዕባ'ዚ ኣቶ ክብሮም፡ ንኣስታት ሰለስተ ኣዋርሕ ብሓይልታት ጸጥታ ፈደራል ኣብ ማእሰርቲ ከም ዝጸንሐ ጠቒሱ፡ መንግስቲ፡ ምስኡ ኣብ ሓደ መዝገብ ንዝነበሩ ኣርባዕተ ሰባት፡ ንጕጅለ ሽበራ ህወሓት ብፋይናንስ ብምሕጋዝን ንመናእሰይ ትግራይ ዘለዓዕል መጽሓፍቲ ምጽሓፍን ዝብል ክሲ ከም ዘቕረበሎም ገሊጹ። ህወሓት፡ ብባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ መዝገብ ሽበራ ካብ ዝኣተዉ ሓይልታት ፖለቲካ ምዃኑ ይፍለጥ። እቲ ፖለቲከኛ፡ ኣብ ቀይዲ ቅድሚ ምእታው “ምጽኣት” ብዝብል ኣርእስቲ ምስ ኲናት ትግራይን ፖለቲካ እታ ሃገርን ምትእስሳር ዘለዎ መጽሓፍ ከም ዘሕተመ ይፍለጥ። “መጀመርታ ንበዓልቲ ገዛይ እዮም ሒዞምዋ፤ ደሓር ንዓይ ምስ ደወሉለይ ከይደ። ንዓይ ናብ መኪና ኣእትዮም ድማ ንዓኣ ሰዲዶምዋ፤ ስለዚ ዓፈና እዩ ነይሩ፡” ኢሉ። እቶም ሽዑ ዝሓዝዎ ሰባት ሲቪል ዝተኸደኑ መንነቶም ዘይፍለጥ ውልቀሰባት ከም ዝዀኑ ተዛሪቡ። ኲናት ትግራይ ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገርን ዝነብሩ ተጋሩ ግዳያት ማእሰርቲ ከም ዝዀኑን ትካላቶም ከም ዝተዓጽወን ክግለጽ ጸኒሑ’ዩ። ክብሮም፡ ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ንዝወርድ ዘሎ ዕንወት ንመንግስቲ ፈደራል ከምኡ’ውን መራሕቲ ህወሓት ኣትሪሮም ካብ ዝነቕፉ መራሕቲ ሰልፊታት እዩ። ንሱ፡ መጀመርታ ምስ ንእሽቶ ሓውን ካልኦት ከባቢ 40 ዝዀኑ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከባኦም ተጋሩን ከም ዝተኣስረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ነተን ደቂኣንስትዮ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክፈትሕወን እንከለዉ፡ ነቶም ደቂተባዕትዮ ግን ኣብ ክልል ዓፋር ናብ ዝርከብ “ኣዋሽ ሰባት” ዝተባህለ መዓስከር ወተሃደራት ከም ዝወሰድዎም ይገልፅ። “ቤት ፍርዲ ብዋሕስ ይውጽኡ ኢሉ ምስ ኣዘዘ፡ ብለይቲ ናብ ዓፋር ወሲዶምና። ብጣዕሚ ከቢድ ጸገም ነይርዎ፤ ኣዋሽ ሰባት ኣብ ዝበሃል ወተሃደራዊ መዓስከር ኣብ ጸቢብ ገዛ ክሳብ 100 ዝኸውን ሰብ ተዓጺና ጸኒሕና” ኢሉ። ፖሊስ፡ ክብሮም ንዝርከቦም ኣርባዕተ መጽሓፍ ‘ምጽኣት’ ሒዞም ዝተረኸቡ ሰባት ንህወሓት ብፋይናንስ ብምድጋፍን መናእሰይን ብምልዕዓልን ክኸሶም እንከሎ፡ ትሕዝቶን ዝተጽሓፈሉ ቋንቋን [ምጽኣት ብትግርኛ’ዩ ተጻሒፉ] እታ መጽሓፍ ካብ ዝተኸሰሰሎም ጉዳያት ሓደ ከም ዝነበረ ሓቢሩ። “ንሕና ተቓወምቲ ምዃንና መንግስቲ ይፈልጥ እዩ፤ እቲ ማእሰርቲ ግን ብሸፈጥ ንዓና ንምውዳቕ ኰነ ተባሂሉ ዝተገብረን ኣካል እቲ ኣብ ትግራይ ዝግበር ዘሎ ጉድኣት ደኣ እምበር፡ ዝውዓልክዎ ኣይኰነን” ብምባል ነቲ ዝቐረበሉ ክሲ ይነጽግ። በዚ ምኽንያት ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ኣብ ክልል ዓፋር ክእሰር እንከሎ፡ እቲ ከባቢ ልዑል ሙቐት ዘለዎ ብምዃኑ ኣጸጋሚ እዋን ከም ዘሕለፈን መግብን ማይን ይሽግሮም ከም ዝነበረን ይጠቅስ። “ህይወትና ኣብ ሓደጋ ዝወደቐሉ’ዩ ነይሩ። ብዙሓት መድሃኒት ክረኽቡ ኣይከኣሉን። ዝነበሮም መድሃኒት ሽኮር፣ ኲሊት ዝተኸልኡ ኣለው። መርመራ ኸኣ ለይቲ ግፍዓዊ ብዝዀነ መገዲ ይገብርዎ ነይሮም።” እቲ መጽሓፍ እናተተርጐመ ይሕተትን መርመራ ይግበረሉን ከም ዝነበረ ዝገልጽ ክብሮም፡ ብፍሉይ ዝወረዶ ኣካላዊ ሃሰያ’ኳ እንተዘይሃለወ መንፈሳውን ሞራላውን ጉድኣቱ ግን ልዑል ከም ዝነበረ ተዛሪቡ። “ማህሰይቱ ብዙሕ’ዩ፤ ጸርፊ ኣሎ። ካብ ሰብነትና ዝወጽእን እነእትዎ ፈሳስን ስለ ዘይመጣጠን ደም ኢና ንሸይን ነይርና፤ መብዛሕትኡ ናይ ኵሊት ጸገም ኣጋጢሙዎ’ዩ። ካብ እንወጽእ ኣትሒዙ ሕክምና ንከታተል ኢና ዘላ፤ ጥዕና ኣይረኸብናን፡” ኢሉ። ኣብ ክልል ዓፋር፡ ኣስታት 200 ሰባት ኣብ ክልተ ክፍሊ ተኣሲሮም ከም ዝነበሩ ዝገልጽ ክብሮም፡ መግብን ሽቓቕን ከምኡ’ውን ኣብ ሰዓታት ለይቲ ዝግበሩ መርመራታት ፖሊስ ኣዝዮም ከበድቲ’ዮም ነይሮም ብምባል የረድእ። ብተወሳኺ፡ ድሕሪ 36 መዓልታት ናብ ኣዲስ ኣበባ ክምለሱ እንከለው፡ መብዛሕትኦም ተፈቲሖም። ተጋሩን ተወለድቲ ካልኦት ብሄራት ዝርከብዎም 41 ሰባት ዝኽሰሱ ተባሂሎም ተፈልዮም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣባ ሳሙኤል ኣብ ዝበሃል ቀጽሪ ተኣሲሮም ምጽንሖም ይገልጽ። ፖሊስ፡ ኣብ ልዕሊኦም ዝኸፈቶ ክሲ ተመርኲሱ መርመራ ክገብር ጸኒሑ፤ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ብመሰረት ዘሕለፎ ውሳነ፡ ኣቶ ክብሮም ብዋሕስ ክልተ ሽሕ ብር ተፈቲሑ ኣሎ።


ኣንጀሊና ጆሊ ምስ ብራድ ፒት ንኽትፋታሕ ክሲ ኣቕሪባ

ከዋኽብቲ ተዋሳእቲ ሆሊዉድ፡ ኣንጀሊና ጆሊን ብራድ ፒትን ብወግዒ ንኽፋትሑ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ኣለው። ኣንጀሊና ጆሊ፡ በዓል ቤታ ነበር ብራድ ፒት፡ ኣብ በረራ ብናይ ብሕቲ ነፋሪት እንከለዉ፡ ብስኽራን ተሰኒፉ ኣብ ልዕሊኣን ደቈምን መጥቃዕቲ ብምፍጻሙ፡ ብወግዒ ንፍትሕ ክትሓትት ከምዝደረኻ ዝገልጽ ወረቐት ክሲ፡ ትማሊ ሰሉስ 4 ጥቅምቲ 2022 ናብ ቤት ፍርዲ ኣቕሪባ። ኣንጀሊና ኣብ ዘቕረበቶ ክሲ፡ እዞም ክልተ ከዋኽብቲ ኣብቲ ኣብ 2016 ዘካይድዎ ዝነበሩ ጕዕዞ፡ ብራድ ፒት ንዓኣ ብርእሳ ሒዙ ምንዝናዙን፡ ንኽልተ ደቈም ምጥቅዑን፡ ብዛዕባ እቲ ብሓባር ኣብ ፈረንሳ ዘጥረይዎ ፋብሪካ ነቢትን ተዘርዚሩ’ሎ። ብራድ፡ ካብ ፈረንሳ ናብ ሎስ-ኣንጀለስ ኣብ ዝነበረ በረራኦም፡ ኣብ ልዕሊ ስድራኡ ኣልኮላዊ መስተ ከምዘፍሰሰን ከም ዝተጻረፈን እውን ትዛረብ። ኣብቲ ዝቐረበ ክሲ፡ እቲ ተዋሳኣይ፡ ኣብታ ነፋሪት እንከለው ኣብ ልዕሊኣን ኣብ ልዕሊ እቶም ሽዱሽተ ደቆምን - ኣብቲ እዋን ካብ 8 ክሳብ 15 ዓመት ዝዕድመኦም - ኣካላውን ስምዒታውን ዓመጽ ከምዝፈጸመ የመልክት። ብራድ ፒት ግን ነዚ ክሲ ይነጽጐ። ምስዚ ተዋሳኣይ ቅርበት ዘለዎ ምንጪ፡ እዚ ዘረባ ጆሊ ሓሶት'ዩ ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ነዚ ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት ዘጋጠመ ፍጻመ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ እትደልዮ ክትረክብ ኣብ ዘይትኽእለሉ እዋን፡ ነቲ ዛንታ እናቐየረት እናመሓየሸት ፍጹም ዘይሓቂ ሓበሬታ ብምውሳኽ ትቕጽል ኣላ. . . ዛንታኣ ብቐጻሊ እዩ ዝቀያየር" ይብል እቲ ምንጪ። ኣንጀሊና ጆሊ፡ ኣብቲ ብ14 መስከረም 2016 ዘካየድዎ በረራ ዝተርኣየ ምዃኑ ዝገለጸቶ ባህርያት ብራድ ኣመልኪታ ናብ ቤት ፍርዲ ኣቕሪባቶ ኣብ ዘላ ክሲ፡ እቶም ተዓወትቲ ሽልማት ኦስካር ዝዀኑ መጻምድቲ ብወግዒ ንኽፋትሑ ሓቲታ'ላ። ኣብቲ ብሰሉስ ኣብ ሎስ ኣንጀለስ ብኣማኸርቲ ሕጊ ኣንጀሊና ዝቐረበ ክሲ፡ ሓድሽ ዝርዝራት'ውን ኣቕሪቡ’ሎ። እዞም ናይ ቀደም መጻምድቲ ብሓባር ዘጥረይዎ ኣብ ደቡብ ፈረንሳ ዝርከብ ገዛን ሕርሻ ወይንን ትካል ነቢት ‘ሻቶ ሚራቫል’ ዘጠቓልል እዩ። ብራድ፡ ንሱን በዓልቲ ቤቱ ነበርን ኣብቲ ብሓባር ዘጥረይዎ ንብረት፡ ሓደ ብዘይ ፍቓድ እቲ ካልእ፡ ብጽሒቱ ከይሸይጥ ተሰማሚዖም ከምዝነበሩ ይምጕት። ጆሊ ብዛዕባ’ዚ፡ ፒት ብጽሒታ ባዕሉ ንኽዕድጐ ጀሚሮምዎ ዝነበሩ ዝርርብ ምቁራጹ ትወቅስ። ርስቲ ሚራቫል ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ፈረንሳ ኣብ እትርከብ ቁሸት ኮረንስ ዝርከብ ኰይኑ፡ እዞም መጻምድቲ ኣብ 2008 ብኣስታት ብ25 ሚልዮን ዶላር ዝዓደግዎ እዩ። እቶም ከዋኽብቲ፡ ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት [2014] ድማ ኣብኡ ተመርዕዮም። ፒት እውን ንኣንጀሊና፡ ነቲ ኣብ ንግዲ ነቢት ዝገበሮ፣ ዘፍሰሶ "ገንዘብን ዘይክፈሎ ረሃጽን" ንምድኻምን ንምህሳይን፡ ኣብቲ ርስቲ ዘለዋ ብጽሒት ንሓደ ሃብታም ሩስያዊ ክትሸጦ ብምውሳና ከሲሱዋ እዩ። ጠበቓታታ፡ እቲ ኮኾብ ተዋስኣይ ንጆሊ፡ "ንቘልዑታ ዝያዳ ከምእትግደስ" ብምግላጽ እናጨደረ ክወቕሳ ከም ዝጀመረ ይኸሱ። እቲ በረራ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ፒት ኣብ ድሕሪት እታ ነፋሪት ናብ ዝነበረ “ሽቓቕ ስሒብዋ" ክብል ጠቒሱ’ሎ። እቲ መዝገብ ክሲ ብተወሳኺ፡ "ፒት ንጆሊ ብርእሳ ሒዙ ነዋኒውዋ፣ ድሕሪኡ ኸኣ መንኩባ ሒዙ ነውኒውዋ፡ ብድሕሪኡ ናብ መንደቕ ሽቓቕ ደፊኡዋ" ይብል። "ድሕሪኡ ፒት ንናሕሲ ‘ታ ነፋሪት ብዙሕ ግዜ ብምጕሳጥ ንጆሊ ካብቲ ሽቓቕ ክትወጽእ ደሪኽዋ።" ሓደ ካብቶም ቈልዑ ብዘረባ ጣልቃ ክኣቱ ምስ ጀመረ፡ ፒት "ንገዛእ ውላዱ ከም ዝሃረመ" እቲ ክሲ ኣስፊርዎ’ሎ። ድሕሪኡ ጆሊ "ደው ንኸተብሎ ብድሕሪት ብሕቈኡ ሒዛቶ" ይብል ወረቕት ክሲ ቤት ፍርዲ። "ሽዑ ፒት ብድሕሪት ብሕቘኡ፡ ነብሱ ናብቲ መንበር እታ ነፋሪት ደርብዩ፡ ንዓኣ ኣብቲ ሰድያ ብምልጋዕ ሕቘኣን ብርካን ሃስይዋ" እናበለ ይቕጽል። "እቶም ህጻናት ተጓይዮም ኵሎም ብትብዓት ነንሕድሕዶም ክከላኸሉ ፈቲኖም። ቅድሚ’ቲ ኵነታት ደው ምባሉ ፒት ንሓደ ካብቶም ቈልዑ ሓኒቝ ንኻልእ ድማ ኣብ ገጹ ወቒዕዎ።" ጠበቓታት ጆሊ፡ ንሳን ደቃን ንዝተረፈ በረራ "ኣብ ኮቦርታ ኣትዮም ስቕ ኢሎም" ይብሉ። "ፒት ጸጸኒሑ ካብ ድሕሪት ‘ታ ነፋሪት እናመጸ ይጭድርን ይምሕልን ነይሩ። ሓንሳእ፡ ኣብ ልዕሊ ጆሊን ሓደ ቈልዓን ቢራ ኣፍሲሱ፤ ኣብ ካልእ እዋን ድማ፡ ቢራን ቀይሕ ነቢትን ኣብ ልዕሊ እቶም ህጻናት ኣፍሲሱ" ይብል እቲ ፋይል። እቲ ፍጻመ ኣብ 2016 ብኤፍ.ቢ.ኣይ ዝተመርመረ ኰይኑ፡ ሰብመዚ ናብ ክሲ ከይከይከዱ ወሲኖም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ቤት ፍርዲ፡ ክልቲኦም ወለዲ መጕዚትነት ደቈም ክህልዎም ወሲኑ። ጠበቓታት ጆሊ ኣብቲ ዘቕረብዎ ጥርዓን፡ እታ ተዋሳኢት "ብሰንኪ ኣብታ መዓልቲ ኣብ ልዕሊ ደቈም ዝወረደ ቃንዛ ንምፍዋስን ከም ዝርስዕዎ ንምግባርን ብዙሕ ጻዕሪ ከምዝገበረት" ይገልጹ። ንሳቶም ወሲኾም፡ ኣብቲ ትካል ዘለዋ ብጽሒት ክትሸይጥ ዝወሰነት፡ ብኸፊል "ምስ ኣልኮላዊ መስተ ዝተኣሳሰር ንግዲ ምቕጻላ ዝፈጥረላ ዘይምቹእነት እናዓበየ ብምምጽኡን፣" ምዃኑ ብምጥቃስ፡ “እቲ ፍሉጥ ጸገም መስተ ፒት” እውን ተመልክት። ብራድ ፒት ኣብ 2019 ንጋዜጣ ኒውዮርክ ታይምስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ምስ ኣንጀሊና ጆሊ ድሕሪ ምፍልላዩ ናብቲ  ‘ኣልኮሆሊክስ ኣኖኒመስ’ ዝተባህለ - ብሰንኪ ክቱር ወልፊ ኣልኮላዊ መስተ ንዝተመረዙ ሰባት ዝሕግዝ ትካል ግብረ ሰናይ - ከምዝተጸንበረ ገሊጹ ነይሩ።


ካናዳ፡ መጥቃዕቲ ካራ ካብ ዝፈጸሙ ክልተ ኣሕዋት እቲ ሓደ ሞይቱ ተረኺቡ

ካብ ጥርጡራት እቲ ብሰንበት ኣብ ሳስካችዋን ዝተፈጸመ ጃምላዊ መጥቃዕቲ ካራ፡ ሓደ፡ ሞይቱ ከምዝተረኸበ ፖሊስ ኣፍሊጡ። ኣስከሬን ናይቲ ደምያን ሳንደርሰን ዝተባሃለ ጥርጡር ኣብቲ ብዙሓት ግዳያት ዝርከቡሉ ከባቢ ጀምስ ስሚዝ ክሪ ነሽን እዩ ተረኺቡ። እቶም ብካራ 10 ሰብ ብምቕታል ዝተጠርጠሩ ክልተ መንእሰያት ኣሕዋት ከምዝኾኑ  ዝሓበረ ፖሊስ፡ ማይልስ ሳንደርሰን ግን ኣብ ከተማ ረጂና ክህሉ ከምዝኽእል ገሊጹ። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ካናዳ ካብ ዝተፈጸሙ  እቲ ዝኸፈአ ከምዝኾነ ክሕበር እንከሎ፡ ካልኦት 18 ሰባት እውን ቆሲሎም እዮም። ነበርቲ፡ እቲ ሓደ ጥርጡር ይህደን ከምዘሎ ዝገልጽ ተደጋጋሚ ናይ መጥንቀቕታ መልእኽቲ ናብ ስልኮም ይለኣኸሎም ኣሎ። ኣብቲ ኣለሻ፡ ፖሊስ ግዝኣታት ሳስከችዋን፣ ማኒቶባን ኣልበርታን ይሳተፉ ኣለዉ። ፖሊስ ነቲ ኣብ 13 ከበቢታት ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣብ ምጽራይ ዘለዉ ኮይኖም፡ እቶም ጥርጡራት ብቕትለት ተኸሲሶም እዮም። ብተወሳኺ እቲ ሞይቱ ዝተረኸበ ጥርጡር ኣብ ሰብነቱ ዝረኣይ ጉድኣት ከምዘለዎን ንባዕሉ ዝጎደአ ከምዘይመስልን ተገሊጹ። ኣብ ቀይዲ ዘይወዓለ ሳይረስ እውን ተመሳሳሊ ኣካላዊ ጉድኣት ክህልዎ ከምዝኽእልን ናብ ማእከል ሕክምና ክቕልቀል ተኽእሎ ከምዘሎን ፖሊስ ኣፍሊጡ፤ ኣብ ቅትለት ሓዉ ኢድ እንተለዎ ግን ኣይተገለጸን። እቲ ጥርጡር ተደጋጋሚ ገበን ብምፍጻም ዝተመዝገበ እዩ።


ኣብ ካናዳ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካራ ብውሑድ 10 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ካናዳ ግዝኣት ማእከላይ ሳስካችዋን ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ካራ ብውሑድ 10 እንትሞቱ ካልኦት 15 ከም ዝቖሰሉ ፖሊስ ገሊጹ። እቶም ግዳያት ኣብ 13 ቦታታት ዝተረኸቡ ኮይኖም ነቲ መጥቃዕቲ ብፍምጻም ዝተጠርጠሩ ክልተ ሰባት ንምሓዝ ኣለሻ ይካየድ ኣሎ። ነበርቲ ካብቶም ዝተዓጠቑን ሓደገኛታትን ከም ዝዀኑን ዝተገለጸ ዕጡቓት ንባዕሎም ክሕልዉ እውን ተነጊርዎም። እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተፈጸመሉ  ጀሚስ ስሚዝ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ከባቢ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ተኣዊጁ ኣሎ። እቲ መጥቃዕቲ ካራ ኣብ ካናዳ ካብ ዘጋጠሙ ቀተልቲ ፍጻመታት ሓደ ኰይኑ፡ ናብ ሞባይል ስልኪ ነበርቲ እታ ግዝኣት ሓደገኛ ሰባት ከም ዘለዉ ዝገልጽ መልእኽቲ መጥንቀቕታ ተላኢኹሎም። ቀዳማይ ሚኒስተር ጀስቲን ትሩዶ እቲ ሓደጋ “ዘሰንብድን ልቢ ዝሰብርን” ክብል ዝተሰመዖ ሓዘን ገሊጹ። ፖሊስ ብወገኑ ቁጽሪ ዝቖሰሉ ካብቶም ናብ ሆስፒታል ዝኸዱ 15 ሰባት ንላዕሊ ክኸውን ከም ዝኽእል ሓቢሩ። ገለ ካብቶም ግዳያት ዒላማ ናይቶም መጥቃዕቲ ዝፈጸሙ ሰባት ከምዝነበሩ ዝገለጸ ፖሊስ፡ ገሊኦም ግን ብኣልማማ መጥቃዕቲ ዝተፈጸሞም ምዃኖም ሓቢሮም። ብተወሳኺ ፖሊስ ነቲ መጥቃዕቲ ብምፍጻም ዝተጠርጠሩ ደምያን ኣንደርሰንን ማይለስ ኣንደርሰንን ዝተባህሉ ክልተ መንእሰያት ስእሊ ዘርጊሑ ሃደን የካይድ ኣሎ።


ኣብ ሓደ መዋዕለ ህጻናት ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 34 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ታይላንድ ሓደ ኣባል ፖሊስ ነበር፡ ኣብ መዋዕለ ህጻናት  ብሽጉጥን ብካራን ተጠቒሙ ብዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ብውሕዱ 34 ሰባት ከምዝሞቱን ኣስታት 12 ከምዝቖሰሉን ተገሊጹ። ነቲ ኣብ ግዝኣት ኖንግ ቡኣ ላምፉ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ውልቀሰብ፡ ንምሓዝ ዝተገብረ ሃድን ስዒቡ እቲ ሰብኣይ ንገዛእ ርእሱን ስድርኡን ከም ዝቐተለ’ውን ፖሊስ ሓቢሩ። እቶም ግዳያት፡  ክልተን ካብኡ ንላዕልን ዓመት ዝኾኑ ህጻናት፡ ዓበይትን ነፍሰጾርን ይርከብዎም። እቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ሰብ ቅድሚ ምህዳሙ ንግዳያቱ ብጥይት ከም ዝሃረሞምን ብኻራ ከም ዝወግኦምን ካብ ፖሊስ ዝተረኸበ ሓበሬታ የረድእ። እቲ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ዘለዓዓሎ እንታይ ከምዝኾነ ንጹር ኣይኮነን። ፖሊስ ከም ዝብሎ፡ እቲ ውልቀሰብ ዝሓለፈ ዓመት ካብ ኣባልነት ፖሊስ ተባሪሩ እዩ። "እቲ ተኳሲ ኣብ ከባቢ ሰዓት ምሳሕ ኣትዩ፡ መጀመርታ ንኣርባዕተ ወይ ሓሙሽተ ሰራሕተኛታት እቲ ማእከል ክንክን ህጻናት ጥይት ተኲሱሎም" ክትብል፡ ኣብ ጥቓ እቲ ከባቢ ትሰርሕ ዝነበረት በዓል ስልጣን ናይቲ ከባቢ ጂዳፓ ቡንሶም ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ተዛሪባ። "ኣብ መጀመርታ ሰባት ርችት መሲልዎም ነይሩ" ትብል፡ ድሕሪኡ እቲ ዕጡቕ ናብቲ ህጻናት ዝድቅሱሉ ዕጹው ክፍሊ ሰይሩ ከምዝኣተወ ትገልጽ። ቀዳማይ ሚኒስተር ታይላንድ ፕራዩት ቻን-ኦቻ፡ ነቲ መጥቃዕቲ "ዘሰንብድ ፍጻመ" ክብል ገሊጽዎ። ብተወሳኺ፡ ብቕልጡፍ ምርመራ ክግበር’ውን ከምዝኣዘዘ ሓቢሩ’ሎ። ፕራዩት ቻን-ኦቻ፡ ኣብ ፌስቡክ ኣብ ዝለጠፎ መልእኽቲ፡ እቲ ኣዛዚ ፖሊስ፡ እቲ ዘሕዝን ፍፋመ ብኸመይ ከም ዘጋጠመ ብቕልጡፍ መርመራ ክካየድ  ከም ዝኣዘዞ ገሊጹ። ነቲ "ዘስካሕክሕ" መጥቃዕቲ ዝኾነነ ቀዳማይ ሚኒስተር ታይላንድ ፕራዩት ቻን-ኦቻ፡ ንስድራቤታት እቶም ግዳያትን ቁሱላትን  'ጽንዓት ይሃብኩም' ኢሉ። ፖሊስ ነቲ መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ሰብ፡ ፓንያ ካምራብ ከምዝበሃል ይገልጽ። ንሱ፡ ብናይ ባንኮክ ታርጋ ዘለዋ ጻዕዳ ቶዮታ ፒክ-ኣፕ መኪና፡ ካብቲ ቦታ ከምዝሃደመ ይንገር። ሓደ ላዕለዋይ ኣባል ፖሊስ ግዝኣት ኖንግ ቡኣ ላምፉ፡ ኣብ መንጎ እቶም ግዳያት 23 ህጻናት ይርከቡ ከምዝበለ ማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ጸብጺቡ። ንሱ ወሲኹ’ውን፡ እቲ ካምራብ ዝተባህለ ሌተናል ኮሎኔል ፖሊስ ነበር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብሰንኪ ምጥቃም ሓሽሽ ካብ ሓላፍነቱ ከምዝተባረረ ገሊጹ። ኣብ ታይላንድ ዋላ እኳ መጠን ዋንነት ጠበንጃ ብተዛማዲ ልዑል እንተኾነ፡ ጃምላዊ ተኹሲ ግን ሳሕቲ ዘጋጥም ፍጻመ እዩ። ማዕከን ዜና ሮይተርስ ከምዝሕብሮ፡ ኣብታ ደቡባዊ ምብራቕ ኤስያ እትርከብ ሃገር፡ ዘይሕጋዊ ኣጽዋር ምሓዝ ልሙድ እዩ። እዚ መጥቃዕቲ፡ ሓደ መኮነን ሰራዊት ኣብ ባንኮክ ኣብ ዝርከብ መደበር ክልተ መሳርሕቱ ብጥይት ድሕሪ ምቕታሉ ሓደ ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ግዜ'ዩ ዝፍጸም ዘሎ። ኣብ 2020፡ ኣብ ከተማ ናኮን ራትቻሲማ ሓደ ወተሃደር 29 ሰባት ቀቲሉ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ድማ ኣቑሲሉ ከምዝነበረ’ውን ይዝከር።


ብዛዕባ መረጻ ብራዚል ክትግደሱሉ ዘለኩም ሰለስተ ነጥብታት

ኣብ ዝመጽእ 2 ጥቅምቲ  ሓያሎ ኣድመጽቲ ብራዚላውያን ሃገራዊ መረጻ ከካይዱ እዮም። እቲ መረጻን መስርሑን ኸኣ ንፖለቲካዊ ስርዓትን ኵነታት እታ ሃገርን "ወሳኒ ፈተና" ምዃኑ ተዓዘብቲ ይገልጹ። ልዕሊ 150 ሚልዮን ሰባት፡ ኣመሓደርቲ መንግስትን ኣባላት ቤት ምኽርን ከምኡ'ውን ኣባላት ፓርላማን ክመርጹ እዮም። እንተዀነ  እቲ ቀንዲ ኣቓልቦ ኣብ መንጐ እቶም ንፕረዚደንትነት ዝወዳደሩ ጃይር ቦልሶናሮን ፕረዚደንት ነበር ሉዊዝ ኢንኣቺዮ "ሉላ" ዳ ሲልቫን ክኸውን እዩ። ካብቶም 11 ሕጹያት 50% ድምጺ እንተ ዘይተረኺቡ፡ ውጽኢት ናይዚ ኣብ መንጎ እቶም ክልተ ሕጹያት ልዑል ተወዳዳርነት ዘለዎ ፖለቲካዊ ሓሳባት ክንዮ ዶባት እታ ኣብ ላቲን ኣሜሪካ ዝዓበየትን ዝበዝሐ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ከቃልሕ እዩ። ዓለም ድሮ ነቲ ኵነታት ብንቕሓት ትከታተሎ ኣላ  - ምናልባት እውን ኣሜሪካ፡ መንግስቲ ቦልሰናሮ፡ ነቲ ብኤሌክትሮኒካዊ መገዲ ዝወሃብ ድምጺ፡ "ደሞክራስያዊ መስርሕ ክኽበር" ጸዊዓ ኣላ። ኣብዚ ቀረባ ግዜ (ማለት ብ22 መስከረም) ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንሰበስልጣን እታ ሃገር፡ ሕጹያትን ፖለቲካዊ ውድባትን ብራዚል፡ እቲ ሓፈሻዊ መረጻ ብሰላማዊ ኣገባብ ክካየድን፡ ናዕቢ ዘይብሉ ሰላማዊ ርትዓዊ መረጻ ክኸውንን ከምዝግባእ ምሕጽንታኡ ገሊጹ ኣሎ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ መረጻ እታ ሃገር፡  ሓያሎ ተዓዘብቲ ኣህጉራውያን ትካላት፡ ነቲ ኵነታት ንምክትታል ናብ ብራዚል ክጕዓዛ ትጽቢት ይገብረለን ። እቶም ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ሰባት ንመረጻ 02 ጥቅምቲ ግን ብምኽንያት እቲ ውዑይ ዘሎ ፖለቲካዊ ኵነታት ጥራሕ ኣይኰነን ዝርእዩዎ፤ ሕቶ ጫካ ኣማዞን'ውን ዓቢይ ቈላሕታ ይህቡዎ እዮም። ኣብዚ መረጻ'ዚ፡ መጻኢ ዕድል እቲ ኣብ ዓለም ካብ  ዘለዉ ዓበይቲ ጫካታት በዞም ክልተ ቀንዲ ሕጹያት ኣብ ሓደጋ ከይወድቕ ስክፍታ ኣሎ። ፕረዚደንት ነበር ሉላ፡ ኣብቲ ካብ 2003 ክሳብ 2010 ንኽልተ እብረ ንብራዚል ኣብ ዝመርሓትሉ እዋን፡ ዘይሕጋዊ  ምብራስ ኣግራብ፡ ዕደናን ዘይሕጋዊ ምርባሕ ከብትን ዝኣመሰለ ነገር ኣብ ምዕጋት ልዑል ተራ ተጻዊታ ነይራ። ብዝገበረቶ ጻዕሪ ከኣ ነቲ ኣብ ኣማዞን ዘሎ ፍጥነት ምብራስ ኣግራብ ከም ዝጐድል ገይራ ነይራ።  እዚ ከኣ ክሊማዊ ለውጢ ንምምካት ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ዓቢይ ግደ ኣለዎ ። ቦልሶናሮ ኣብ 2018 ኣብ እተገብረ መረጻ ቅድሚ ምዕዋቱ፡ መጠን እቲ ጥፍኣትን ምብራስ ኣግራብን ኣቐዲሙ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ በጺሑ'ኳ እንተ ነበረ፡ ኣብ ጥሪ 2019 ቃለ-ማሕላ ካብ ዝፈጸመሉ ንደሓር ጥራይ እቲ ዕንወት ብዓቢይ ፍጥነት ቀጺሉ። ኣብ ብራዚል ዝመደበሩ ትካል ምርምር ከባቢ ኣማዞን፡ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣብዚ ዓመት እዚ፡ ኣብ ምሕደራ መንግስቲ ቦልሶናሮ ምብራስ ኣግራብ ብ57% ከም ዝወሰኸ ገሊጹ። እቲ የማናዊ ፖለቲካዊ ስነ ሓሳብ ዝኽተል ፕረዚደንት፡ ኣብ ኣማዞን ዝግበር ንግዳዊ ዳህሳስ ንኽቕጽል ብጋህዲ እዩ ዝጣበቐሉ። ነቲ መበቈላዊ መሬት ደቀባት ክዕቀብ ኣለዎ ዝብል ሓሳብ ካብ ዘይቅበሉን ካብ 1988 ንደሓር ደቀባት ንዝነብርሉ መሬት ንምኽላል ክታሙ ዘየንበረን ፈላሚ መራሒ ብራዚል እዩ። ሃገራት ወጻእን መንግስታትን ኵነታት ዕቃበ 'ቲ ኣከባቢ የተሓሳስበን እዩ። ወሃብ ቃል ግሪንፒስ ታስ ባንዋርት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እዚ መረጻ’ዚ "ብርሰት ኣከባብያዊ ውርሻና ከምዘይጽወር መልእኽቲ ክሰድድ ኣለዎ" ኢሉ። ተመራመርቲ ስነፍልጠት፡ ጫካ ኣማዞን ናብቲ 'ባይታ ዕንወት’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኵነታት ይቐርብ ከም ዘሎ ብምጥንቃቕ፡ “እቲ ዱር ብሰንኪ ደርቅን ባርዕ ሓውን ነብሱ ንምሕዳስ ኣብ ዘይክእለሉ ኵነታት ክበጽሕ ይኽእል እዩ” ይብሉ። "ኣብ ዝሓለፈ ኣርባዕተ ዓመታት ምምሕዳር ቦልሶናሮ፡ ብመደረ፡ ብተግባራትን ስጕምትታትን፡ ንዜጋታት እታ ሃገር ይዅን ንተጣበቕቲ ከባብያዊ ዕቃበን ንደሞክራሲን ዘለዎ ንዕቀት ኣርእዩ እዩ።" ቦልሶናሮ ዝያዳ ናይ ኣማኻሪ ተራ ከምዝጻወት እዩ ዝገልጽ። ኣብዚ ወርሒ’ዚ ኣብ ሓፈሻዊ ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡  ኣብ እተገብረ ኣኼባ፡ እቲ ፕረዚደንት፡ ኣብ ከባቢያዊ ጉዳያት ዘለዎ ተራን ተገዳስነትን ብማዕከናት ዜና ግቡእ ቈላሕታ ከምዘይተዋህቦን ከም ዘይተገልጸን ተዛሪቡ። "ብመንጽር ኣከባቢን ቀጻልነቱን ክርአ እንከሎ፡ ብራዚል ኣካል መፍትሕን መወከሲት ዓለምን እያ" ከኣ ኢሉ። ኣብ ላቲን ኣሜሪካ እታ ዝዓበየትን ዝበዝሐ ህዝቢ ዝነበረላን ሃገር ኣብ ርእሲ ምዃና፡ ብራዚል ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለም ዝርከባ 15 ሓያል ቊጠባ ዘለወን ሃገራት እያ። ኣብ እተወሰነ ጽላታት ንግዲ ዓለም እውን ልዑል ተራ ኣለዋ። ብራዚል ከም ሶያቢንስ፡ ስጋን ሓጺንን ዝኣመሰለ ኣቕሑ ብብዝሒ እተፍሪ ሃገር ኰይና፡ ቀንዲ መሻርኽቲ ንግዲ ኣሜሪካን ቻይናን እያ። ኣብዚ ቅድመ መረጻን ድሕሪኡን ዝህሉ ዕግርግርን ከኣ ኣብ መላእ ዓለም ሻቕሎት ክፈጥር ግድን እዩ። ብራዚላዊ ክኢላ ማሕበረሰብን ኣህጉራዊ ርክባትን ሊዮናርዶ ፎንትስ፡ ብሰንኪ'ቲ ቦልሶናሮ ብተደጋጋሚ ብዛዕባ ኤለክትሮኒካዊ ስርዓተ-ድምጺ ዘቕረቦ ሕቶ፡ እቲ "ዕሸል ደሞክራሲ" እታ ሃገር ኣብ ፈተና ክወድቕ ከምዝኽእል፣ ደገፍቲ እቲ ትሮፒካዊ ዶናልድ ትራምፕ ብዝብል ቅጽል ዝፍለጥ ቮልሶናሮ፡ ድሕሪ እቲ መረጻ፡  ከምቲ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ካፒቶል ብ6 ጥሪ 2021 [ብደገፍቲ ትራምፕ] ዝተገብረ ዕግርግር ክገብሩ ከም ዝኽእሉ ግምታት ሂቡ ኣሎ ። "ከምቲ ኣብ ሓያሎ ምዕራባውያን ሃገራት ዝተራእየ ስርዓት ዲሞክራሲ ኣብ ሓደጋ ኣትዩ ስለ ዘሎ፡ ኣብ ብራዚል እውን ድሮ ምልክታት ንርኢ ኣለና” ብምባል ፎንትስ ተዛሪቡ። "ቦልሶናሮ ስዕረት እንተጋጢሙዎ እንታይ ከም ዝገብር ክንግንዘብ ኣለና። ኣብ ብራዚል ዲሞክራሲ ይፍተን ከምዘሎ ክንዛረብ ግን ቅኑዕ እዩ" ኢሉ። ቦልሶናሮ ኣብ ብራዚል ንዝነበረ ሕጊ ዋንነት ሽጉጥ/ብረት ስለዘፍኮሰ ኣብታ ሃገር ዕጥቂ ብረት ኣስፋሕፊሑ እዩ።  ካብ 2018 ኣትሒዙ፡ ቍጽሪ እቲ ኣብ ኢድ ውልቀ ሰባት ዘሎ ብረት ናብ ኣስታት ክልተ ሚልዮን ዓሪጉ ከም ዘሎ፡ ንወተሃደራትን ፖሊስን ብራዚል ዝመዝን ሶር ዳ ፓዝ ዝተባህለ ንድሕነት ብራዚል ዝድህስስ ጕጅለ ሓሰብቲ ኣብ ዘውጽኦ ሓበሬታ ገሊጹ። ኣካያዲ ስራሕ ሶር ዳ ፓዝ ካሮሊና ሪካርዶ፡ "ሎሚ፡ ብረት ንዝዓጠቑ ሰላማውያን ሰባት ዝቈጻጸሩ ሰራዊት እዮም ዘለዉና፣ እዚ ኵነታት እዚ ከኣ ኣዝዩ ኣሰካፊ እዩ" ኢሉ። እቲ ናይ ሓቂ ሰራዊት ድሕሪ እቲ መረጻ እንታይ ግደ ክህልዎ ከም ዝኽእል እውን ስክፍታታት ኣሎ። ብራዚል ካብ 1964 ክሳዕ 1985 ብወተሃደራዊ ሓይሊ እያ ትመሓደር ነይራ። ፕረዚደንት ቦልሶናሮ ናይ ቀደም ኣባል ሰራዊት ካፒቴን እዩ። ዳሕራይ ምክትል ፕረዚደንት ዝዀነ ምክትሉ ነበር ሃሚልተን ምብሮ ከኣ ጀነራል እዩ። ይዅን እምበር፡ ወተሃደራዊ ክኢላታት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ  ንቢቢሲ ከም ዝሓበርዎ፡ ኣብ ውሽጢ ወተሃደራዊ ዓንኬል ዕልዋ መንግስቲ ናይ ምግባር ሸውሃት ዘሎ ኣይመስልን ክብሉ ገሊጾም። እቲ ካልእ ዓውዲ ኲናት ግን እቲ ናይ ሓበሬታ ምዝንባዕ ግንባር እዩ። ኣብ እዋን ጎስጓስ መረጻ ብፍላይ፡ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ተጠቒምካ ወረታት ኣብ ምዝርጋሕ ብፍላይ ድማ ነቲ ኣብ ብራዚል ብቕጽበት ኣብ ኣገልግሎት ዝውዓለ ዋትስኣፕ ብዝምልከት ንጹር ስክፍታታት ኣሎ። ዋና ዳይረክተር ህዝባዊ ፖሊሲ ብራዚል ዳርዮ ዱሪጋን፡ ንብራዚላዊት ጋዜጣ ኢስታዶ ደ ስሪ ፓውሎ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መጠይቕ፡ እቲ ብ2 ጥቅምቲ ዝካየድ ምርጫ ነታ ኣብ ዓለም ዝለዓለ ተራ ዘለዋ ኩባንያ ሜታ ኣገዳሲ ከም ዝዀነ ገሊጹ ኣሎ ። "[ብራዚል] ኣብ ሓደገኛ ኩነታትን  ዓቢ ወጥርን እትርከብ ተኣፋፊት ሃገር እያ” ክብል ገሊጹዋ ዱሪጋን ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ብራዚል ካብ ዝተገብሩ መጽናዕቲታት “ሉላ” ልዕሊ መሪሕነት ቦልሶናሮ ተቐባልነት ከምዘለዎ ይሕብር። ከምኡ ክበሃል እንከሎ ግን እቲ ፕረዚደንት ነበር ንተቐናቓኒኡ ክስዕር እኹል ድምጺ ክረክብ ይኽእል እዩ ማለት ኣይኮነን። እቲ ፖለቲከኛ ጸጋማዊ ክንፊ ግን ነቲ ኣብ ካልኣይ ዙር ዝግበር ውድድር ክስዕሮ ከምዝኽእል እዩ ዝሕበር። ኣብዘን ዝሓለፋ ሒደት ዓመታት፡ ኣብ እተፈላለያ ሃገራት፡ ማለት ኣብ ቀረባ ግዜ ከኣ፡ ኣብ መረጻ ኢጣልያ እተረኽበ ዓወት ጆርጂያ ሜሎኒ፡ የማናውያን መራሕቲ ፖለቲካ ይዕወቱ ከምዘለዎ ዘርኢ ከምዝኾነ ተመራመርቲ ይገልጹ። እዚ ከኣ ኣብ ዝዀነ ይዅን ኣንፈት ዓቢይ ጽልዋ እዩ ዘለዎ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኪንግስ ለንደን ዝርከብ ኮለጅ ስነ ፍልጠት መጽናዕቲ ዝገብር ዶክተር ቪኒሲዩስ ደ ካርቫሎ፡ "ብራዚል ብቝጠባን ፖለቲካን ኣገዳሲት ሃገር እያ፣ ስለዚ፡ እዚ ነቶም ሕሉፍ የማናዊ ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባ ዘለዎም ብደሆ ክዀኖም ይኽእል’ዩ" ኢሉ ይኣምን። ዶክተር ካርቫሎ ኣስዒቡ፡ "ብራዚል ኣብ መላእ ዓለም ክልቲኦም ሰልፍታት [ሕሉፍ የማንን ጸጋምን] ጕሉሕ ፖለቲካ ዓወት ኣብ ዘካይድሉ እዋን እያ መረጻ እተካይድ ዘላ” ኢሉ።


ብሰንኪ ግጥሙ ንማእሰርቲ ዝተቓለዐ ራፐር

ያንግ ተግ ብዝብል ስም ዝጽዋዕ ወዲ 31 ዓመት ጀፈሪ ላማር ዊልያምስ፡ ልዕሊ 2.5 ሚልዮን ኣልበማት ዝሸጠ ራፐር እዩ። "ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ዝዓበየ ጽልዋ ዘለዎ ራፐር" ተባሂሉ’ውን ይንኣድ። እዚ ራፐር ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ካብ ዝኣቱ ኣትሒዙ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይርከብ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ድማ ንሳልሳይ ግዜ ዋሕስ ተኸልኪሉ እዩ። ዊልያምስ ኣብ ገበናዊ ንጥፈታት ጎደና ጕጅለታት ብምስታፍን ንዝተወደበ ገበን ንምምካት ዝዓለመ ሕጊ ፌደራል ንምጥሓስ ውዲት ብምፍጻምን እዩ ተኸሲሱ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ዊልያምስ ዝመስረቶ ናይ ራፕ ትካል ያንግ ስቶነር ላይፍ (YSL) ሪከርድስ፡ ኣብታ ከተማ "ካብ 75 ክሳብ 80 ሚእታዊ ዓመጽ ዝመልኦ ገበናት" ተሓታቲ ዝኾነ ዝተወደበ ሕብረት ገበን ከምዝኾነ ይኸሱ። ነዚ ክሲ እንታይ መርትዖ የቕርቡ? እቲ ራፐር ኣዝዮም ብዙሓት ኣድነቕቲ ዘፍረየሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ግጥሚ ደርፊ። ንኣብነት ኣብ 2018 ኣብ ዝፈነዋ ‘Anybody’ እትብል ደርፉ፡ "ሰብ ቀቲለ ኣይፈልጥን፡ ግን ምስቲ ሬሳ ገለ ርክብ ኣለኒ" ክብል ይእውጅ። ብተወሳኺ እውን "ሚእቲ ዙር ክትኩሱ ነጊረዮም" ይብል። ግጥሚ ራፕ: ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ኣብ መላእ ኣሜሪካ ኣብ ዝተኻየዱ ልዕሊ 500 ገበናዊ ጉዳያት ከም መርትዖ ቀሪቦም እዮም። ሕጂ፡ ኣብ ኮንግረስ ኣሜሪካ ዝቐረበ ሓድሽ እማመ፡ ነቲ ተግባር ደው ንምባል ዝዓለመ ኮይኑ፡ ብዛዕባ ብናጽነት ምዝራብ፡ ስነ-ጥበባዊ ምግላጽን ዓሌትን ሕቶታት የልዕል ኣሎ። እቲ ሪስቶሪንግ ኣርቲስቲክ ፕሮቴክሽንስ ዝበሃል ሓድሽ እማመ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብሃንክ ጆንሰን ዝተባህለ ጸሊም ዲሞክራት ኣባል ኮንግረስ ዝተኣታተወ እዩ። ሃንክ ጆንሰን፡ ግጥሚ ራፕ ከም ገበናዊ መርትዖ ምጥቃም ዓሌታዊ ምዃኑ ይምጉት። "ግጥሚ ራፕ ኣብ መስርሕ ፍርዲ ምጥቃም መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ኣእምሮ መጋባእያታትን ዳያኑን ምዝባዕን ወገናውነትን ዝፈጥር መንገዲ'ዩ፡ እዚ ድማ ጌጋ'ዩ" ይብል። ተጣበቕቲ ኢንዱስትሪ ራፕ በዚ ሓሳብ ይሰማምዑን እቲ ስነ-ጥበብ ኣብ ትሕቲ መጥቃዕቲ ከምዘሎን ይዛረቡ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሪችሞንድ ፕሮፌሰር ዝኾነ ኤሪክ ኔልሰን ኣብ መንጎ ጸሊም ስነጥበባዊ መግለጺን ሕጊ ኣሜሪካን ዘሎርክብ መጽናዕቲ የካይድ እዩ። ፕሮፌሰር ኔልሰን፡ "ነዚ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝረኣናዮ እዩ፡ በዚ መንገዲ ዒላማ ዝግበር ካልእ ልብወለዳዊት ሕዝቶ፡ ሙዚቃዊ ይኹን ካልእ፡ የለን" ይብል። ብተወሳኺ ኣብ 2019 ምስታ ቅድሚ ሕጂ ተሓላቒ ህዝቢዝነበረት ኣንድርያ ደኒስ ብሓባር ኣብ ዝጸሓፍዋ Rap on Trial ትብል መጽሓፍ፡ ራፕ ከም ገበናዊ መርትዖ ናይ ምጥቃም ልምዲ እናወሰኸ ይኸይድ ከምዘሎ ይገልጹ። "ብሓፈሻ ብርቱዕ ምክልኻል ንምቑጻር ዘድልዮም ጸጋታት ዝጎድሎም እቶም ዝኾነ ሓቀኛ ስም ኣፍልጦ ዘይብሎም ኣማተር ራፐራት'ዮም" ይብል። "ፖሊስን ዓቃቢሕግን ግን ዝያዳ ድፍረት ከም ዝረኸቡ ክንርኢ ጀሚርና ኣለና።" "ብዙሕ ግዜ ብፕላቲኒየም ደረጃ ብዝሸጡ ስነጥበባውያን ዝግለጹ ስሩዕ ግጥምታት እዮም፡ ኣኽበርቲ ሕጊ ግን ከምኡ ከምዘይኮኑ እዮም ዝገልጹ" ይብል። ዋላ እቶም ራፐራት ገበን ከምዝፈጸሙ ዘርእይ ኣካላዊ መርትዖ እንተዘይሃለወ’ውን፡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ካብቶም ግጥምታት ደርፊ ዘፈራርሑን ወገናውነትን ዘርእዩ ብምምራጽ "ብዙሓት መጋባእያታትን [ዳያኑን] ብዛዕባ ገበን መንእሰያት ጸለምቲ ጽልዋ ብምግባር [ናይቶም ኣኽበርቲ ሕጊ] ድልየት ንክፍጽሙ” ክገብሩ ከምዝኽእሉ ኒልሰን ይጥቁም። ኣብ ጉዳይ ጀፈሪ ላማር ዊልያምስ (ያንግ ተግ)፡ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ እቲ YSL ዝበሃል ትካል ያንግ ተግ፡ ዋላ'ኳ ግራሚ ዝሽለሙ ስነጥበባውያን እንተፈረየ፡ ቅኑዕ ንግዲ ዘይኮነስ፡ ምስቲ ሃገራዊ ትካል ጕጅለ ብላድስ ዝተኣሳሰር ናይ ጎደና ጕጅለ ምዃኑ ተማጒቶም። ኣብ ወርሒ ግንቦት ኣብ ዘውጽኦ ክሲ፡ እቲ ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ YSL ዘፍረዮም 28 ስነጥበባውያን ሕጊ ገበነኛ ዝጽለዉን ብልሹዋትን ትካላት (Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act, RICO) ንምጥሓስ ውዲት ፈጺሞም ክብል ከሲስዎም። ከምኡ’ውን ምስ ተኸታታሊ ገበናት፡ እንተላይ ቅትለት፡ ብዕጥቂ ምዝራፍን ምስ ስርቂ መኪናን ኣተኣሳሲርዎም’ዩ። ኣብ ምሉእ እቲ ሰነድ ክሲ "ንውዲት ንምስጓም" ዝተጠቕሱ ኣብ ዓሰርተታት ደርፍታት ዝርከቡ ግጥምታት እቶም ራፐራት እዮም። ብዙሓት ተኸሰስቲ ነቲ ክሲ ብትሪ ነጺጎም። ንነዊሕ እዋን ጠበቓ ዊልያምስ ዝነበረ ብራያን ስቲል እቲ ራፐር "ዝኾነ ገበን ከምዘይፈጸመ" ብተደጋጋሚ ተዛሪቡ እዩ። እቶም ኣኽበርቲ ቢቢሲ ንዘቐረበሎም ሕቶ ርእይቶ መልሲ ኣይሃቡን። ኣብ ወርሒ ሰነ ዊልያምስ ካብ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ዝለኣኾ መልእኽቲ ንደገፍቱ ጥርዓን ኣቕሪቡ ነይሩ፡ "እዚ ብዛዕባይ ወይ ብዛዕባ YSL ከምዘይኮነ ትፈልጡ ኢኹም። ኹሉ ግዜ ሙዚቃይ ከም ስነጥበባዊ መግለጺ እየ ዝጥቀመሉ፡ ሕጂ ድማ ጸለምቲ ስነጥበባውያንን ራፐራትን ከምኡ ከም ክገብሩ ናጽነት ከምዘይብሎም ይርኢ ኣለኹ" ኢሉ። ምክትል ዓቃቢ ሕጊ ዞባ ሎስ ኣንጀለስ ነበር ፊል ስተርሊንግ ናይቶም ራፐራት ስነጥበባዊ መግለጺታት ከም መርትዖ ብዙሕ ከምዝሓገዙ ይገልጽ። ፊል ስተርሊንግ፡ ልዕሊ ዓቐን ድልየት ዘለዎ ወይ ኣኽራሪ ዓቃቢ ሕጊ ከምኡ’ውን ዘይፍትሓዊ ዳኛ እንተመጺኡ ምዝባዕ ከጋጥም ከም ዝኽእል እኳ እንተኣመነ፡ ግጥሚ ከም መርትዖ ምጥቃም "ዓሌታዊ" እዩ ንዝብል ኣተሓሳስባ ግን ይነጽግ። ኣብ ገበናዊ ፍርዲ ግጥሚ ራፕ ከም መርትዖ ምጥቃም ንምድራት ኣብ ዝሓለፈ ገለ ፈተነታት ተኻይዱ እዩ። ቅድሚ ሸሞንተ ዓመት፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ግዝኣት ኒውጀርሲ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ቮንት ስኪነር ዝተዋህበ ፍርዲ ፈተነ ቅትለት ቀይርዎ እዩ። ኣኽበርቲ ሕጊ ኣብቲ ጉዳይ ግጥሚ ስኪነር ከም መርትዖ ክጥቀሙሉ እንከለዉ፡ እቲ ቤት ፍርዲ "ንመጋባእያ ዝምርዝ" ጽልዋ ኣለዎ ኢሉ ወሲኑ ነይሩ። እቲ ሪስቶሪንግ ኣርቲስቲክ ፕሮቴክሽንስ ዝበሃል ሓድሽ እማመ ብደረጃ ፌደራል ዝኽልክል ናይ መጀመርታ ስጉምቲ ክኸውን ይኽእል። እንተኾነ ግን ኣብ መወዳእታ ሕጊ ክኸውን ድዩ ኣይኾንን ንምፍላጥ ግዜኡ ገና እዩ። ንሱ ሕጊ ይኹን ኣይኹን ብዘየገድስ፡ ምእሳር ያንግ ተግ ግን ነቶም ለውጢ ዝደፍኡ ስነጥበባውያን ናህሪ ሂብዎም ኣሎ። ኪለር ማይክ ብዝብል ዝፍለጥ ራፐርን ኣክቲቪስትን ማይክል ረንደር፡ ዊልያምስ ካብ ዝኽሰስ ጀሚሩ ኣብ ሙዚቃኦም ካብ ዝጠቐስዎ ሓያሎ ዉሩያት ስነጥበባውያን እዩ። ንሱ፡ ማእሰርቲ ዊልያምስ ምስቲ ንሙዚቃ ራፕ ዒላማ ዝገበረ ዓሌታዊ ጽልኢ ዝሰማማዕ ከምዝኾነ ይምጉት። "ፊልም እንተጽሒፍካን፡ ብኣጋጣሚ ምስቲ ፊልም ዝመሳሰል ነገር እንተድኣ ኣጋጢሙን፡ ጉጅለ ገበን ኢኻ ኢለ ኣይክኸሰካን እየ" ይብል። "ሂፕ ሆፕ ስነ-ጥበብ'ዩ፡ ስነ-ጽሑፍ'ዩ፡ ግጥሚ'ዩ፡ ናጻ ምዝራብ'ዩ፡ ጋዜጠኝነት'ዩ፡ ከምኡ'ውን ክዕቀብ ኣለዎ" ይብል ኣውራጃኡ እታ ትውልዲ ሂፕ ሆፕ ዝኾነት ብሮንክስ፡ ኒውዮርክ ዘጠቓልል ኣባል ኮንግረስ ጀማል ቦውማን። "ገበን ክኸውን የብሉን።"


ጋምቤላ፡ ሕሙማት ኣእምሮ ዝርከብዎም 50 ሰላማውያን ሰባት ብሓይልታት ጸጥታ ከም ዝተቐተሉ ተገሊጹ

ብ7 ሰነ 2014 ዓ.ም [ግእዝ] ኣብ ከተማ ጋምቤላ ኣብ መንጎ ሓይልታት ጸጥታ ክልል፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ግንባር ሓርነት ጋምቤላን ዘጋጠመ ውግእ ስዒቡ፡ ሕሙማት ኣእምሮ ዝርከብዎም ብውሑዱ 50 ሰላማውያን ሰባት ብሓይልታት ጸጥታ ከምዝተቐትሉ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ [ኮሰመኢ] ኣፍሊጡ። እቲ ኮሚሽን፡ ትማሊ ረቡዕ 18 መስከረም 2014 ዓ.ም ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ኣብ ከተማ ጋምቤላ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ካብ ፍርዲ ወጻኢ ቅትለት ዝፈጸሙ ሰበስልጣን ሕጋዊ ተሓታትነት ክረጋገጽ ፀዊዑ። ኮሰመኢ፡ ኣብ መጀመርያ ወርሒ ሰነ ኣብታ ከተማ፡ ኣብ መንጐ ሓይልታት ፀጥታ እቲ ክልልን ዕጡቓትን ብሰንኪ ዘጋጠመ ውግእ ዝወረደ  ቅትለት፡ መጉዳእትን ዝምታን መርሚሩ ከምዘሎ ሓቢሩ። 13 ገጻት ዝሓዘ ጸብጻብ’ቲ ኮሚሽን፡ ካብ 07 ክሳብ 09 ሰነ 2014 ካብ ፍርዲ ወጻኢ ዝፍፀም ቅትለት፡ መጕዳእትን ዝምታ ንብረትን ብሓይልታት ጸጥታ መንግስትን ዕጡቓት ሓይልታትን ከምዝተፈፀሙ ኣመልኪቱ። ፍሉይ ሓይሊ ክልል ጋምቤላ፡ ፖሊስ፡ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ፡ ግንባር ሓርነት ጋምቤላ፡ ምልሻታትን መሓዙት መናእሰይን ነቲ ተግባር ኣብ ምፍጻም፡ ምምራሕን ምፍጻምን ኢድ ከምዝነበሮም ሓቢሩ። ኣብተን ሰለስተ መዓልታት፡ ሓይልታት ጸጥታ እቲ ዞባ፡ ደቂ ኣንስትዮን ሕሙማት ኣእምሮን ዝርከብዎም ብውሕዱ 50 ሰላማውያን ሰባት ብዘይ ፍርዲ ብውልቂን ብጅምላን ከምዝቐተሉ እቲ ኮሚሽን ኣረጋጊጹ። እቶም ዕጡቓት ካብታ ከተማ ምስ ወጹ፡ እታ ከተማ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ድሕሪ ምእታዉን’ውን ቅትለት ከምዝተፈጸመን፡ ነዚ ድማ ተሓታቲ ሓይልታት ጸጥታ ናይቲ ክልል ምዃኖም፡ እቲ ኮሚሽን ይገልጽ። እቲ ኮሚሽን፡ ክልላዊ ሓይልታት ጸጥታ ዝብሎም፡ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልል፡ ስሩዕ ፖሊስን ምልሻን ኰይኖም፡ ገለ መናእሰይ ድማ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ተሓባቢሮም ኢሉ። ብመሰረት እቲ ምርመራ፡ እቶም ሓይልታት ፀጥታ ኣብ መንበሪ ገዛውቶም፡ ኣብ ጐደናታትን ኣብ ትሕቲ ቝጽጽር ኣኽበርቲ ሕጊ እናሀለዉን፡ ብውሕዱ 50 ሰባት ከምዝቐተሉ እቲ ኮሚሽን ኣረጋጊጹ። ብተወሳኺ ኣስታት 25 ሰባት ቀሊልን ከቢድን መጕዳእቲ ከምዘጋጠሞምን፡ ቍጽሮም ዘይተገልጸ ካልኦት ሰባት ከምዝተጋፍዑን ከምዝተሳቐዩን ጸብጻብ ኮሰመኢ የመልክት። እዚ ድማ፡  "ኣብ ገዛኹም ዕጡቓት ኦነግ ሸኔ ኣለዉ፣ ኣፅዋር ከምዘለኩም ተሓቢሩና ኣሎ” ብዝበሉ ምኽንያታት ከምዝተፈጸመ ይገልጽ። እቶም ብሓይልታት ጸጥታ እቲ ክልል ዝተቐትሉ፡ ብፍሉይ ሓይልታትን ፖሊስን መካይን ጽዕነት ተኣኪቦም ናብ ዘይተፈለጠ ቦታ ተወሲዶም ብጅምላ ተቐቢሮም ምህላዎም እቲ ኮሚሽን ኣቃሊዑ። እቲ ጸብጻብ፡ ሬሳ ክወሃቦም ዝሓተቱ ስድራ መዋቲ ከም ዝተኸልኡ እውን ኣረጋጊጹ። ኢስመኮ፡ ንፖሊስ እቲ ክልል ንምንታይ ሬሳ ናይቶም ዝሞቱ ንስድራ ዘይተወሃበን ንምንታይ መቓብር ቦታታት ንስድራ ዘይተገለጸን ክብል ሓቲቱ። ብኣንጻሩ ምምሕዳር ከተማ፡ ኢሰምኮ ምስ ፌደራልማ ፖሊስ ክራኸቡ ዝሓተተ ኾይኑ፡ ፖሊስ ፌደራል ድማ ብኣንጻሩ እቶም ሬሳታት ተኣኪቦም ኣብ ቀጽሪ ምምሕዳር እታ ከተማ ከምዝተቐብሩ ገሊጹ። ብዘይካ ሓይልታት ጸጥታ ናይቲ ዞባ፡ ዕጡቓት ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ግንባር ሓርነት ጋምቤላን፡ ኣብታ ውግእ ዝተኻየደላ መዓልቲ ብውሕዱ 7 ሰባት ቀቲሎም-  ይብል እቲ ጸብጻብ። ኣብቲ ምልውዋጥ ተዅሲ፡ ሽዱሽተ ሰባት ቀታሊኦም ከይተነጸረ፡ ከምዝሞቱ’ውን እቲ ጸብጻብ ኣመልኪቱ። ኮሚሽን ፖሊስ ፌደራል ድሕሪ እቲ ውግእ ፍሉይ ሓይሊ እቲ ክልልን ብ8ን 9ን ሰነ 2014 ዓ.ም ውጸኢት መርመራኡ ዕላዊ ገይሩ። ብሓይልታት ጸጥታ እቲ ክልል፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት እታ ከተማ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸመ ገሊጹ፡ ክውሰዱ ዝግባኦም ሕጋዊ ስጕምትታት እውን ኣመልኪቱ። 7 ሰነ ሰዓት፡ መንግስቲ ግብረሽበራ ኢሉ ዝሰየሞ ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞን ግንባር ሓርነት ጋምቤላን፡ ናብ ከተማ ጋምቤላ ኣትዮም መጥቃዕቲ ብምኽፋት፡ ምስ ፌደራላዊ ፖሊስ ምስ ፍሉይ ሓይሊ፡ ፖሊስን ምልሻን ናይቲ ክልል ውግእ ኣካይዶም ነይሮም። እቶም ዕጡቓት፡ ንገለ ክፋል እታ ከተማ ተቘጻጺሮም ምንባሮምን፡ ድሕሪ እቲ ውግእ፡ ሓይልታት ጸጥታ መንግስቲ ነታ ከተማ መሊሶም ከም ዝተቘጻጸርዋ ይዝከር።


ኣባል ፓርላማ ቱርኪ እንታይ ኮይነ ኢሉ'ዩ ሞባይሉ ጨፍሊቑ?

ኣብ ቱርኪ ዝንቡዕ ሓበሬታ ንምክልኻል ተባሂሉ ይወጽእ ንዘሎ ሕጊ ብምቅዋም ሓደ ኣባል ፓርላማ ሞባይሉ ጨፍሊቑ። እቲ ዝጸድቕ ዘሎ ሕጊ ተግባራዊ ዝኸውን እንተኾይኑ ኣብ ናጽነት ሚድያ እታ ሃገር ኣሉታዊ ጽልዋ ከምዝህልዎ ነቐፍቲ ይገልጹ።


ን38 ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ዝጸንሐ ኣሜሪካዊ ብመርመራ ዲኤንኤ ነጻ ወጺኡ

ብቕትለት ተፈሪዱ ዳርጋ ንኣርባዕተ ዕቁድ ኣብ ማእሰርቲ ዝጸንሐ ሓደ ኣሜሪካዊ፡ ገበነኛ ዘይምዃኑ ብመርመራ ዴኤንኤ ድሕሪ ምርግጋጹ ነጻ ወጺኡ። ሞውሪስ ሃስቲንግስ ነቲ ብ 1983 ዝተፈጸመ ቅትለት ሮበርታ ዊደርምየርን ክልተ ፈተነ ቅትለትን ገበነኛ ተባሂሉ እዩ ልዕሊ 38 ዓመታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ካሊፎርንያ ተኣሲሩ ጸኒሑ። ካብ ዲኤንኤ ዝተረኽበ ሓድሽ ጭብጢ ግና እቲ ቀታሊ ኣብ 2020 ኣብ ሓደ ቤትማእሰርቲ ዝሞተ ካልእ ሰብ ምዃኑ እዩ ኣረጋጊጹ። ሕጂ ወዲ 69 ዓመት ኮይኑ ዘሎ ሃስቲንግስ እቲ ብ1988 ዝተዋሃቦ ብይን ብ20 ጥቅምቲ ብምስራዙ ነጻ ወጺኡ ኣሎ። ኣኽባር ሕጊ ሎስኣንጀለስ ካውንቲ ዲስትሪክት፡ ጆርጅ ጋስኮን ነቲ ኩነት “ዘሰንብድ ዘይፍትሓውነት” ክብል ገሊጽዎ። “እቲ ስርዓተ ፍትሒ መንቅብ ዘይብሉ ኣይኮነን፡ ንሓደ ብይን ክንጠራጠር ዝገብረና ጭብጢ ክንረክብ ከለና፡ ቅልጡፍ ስጉምቲ ክንወስድ ግዴታና እዩ፡” ኢሉ። ሮበርታ ዊደርምየር፡ ጾታዊ ዓመጽ ተፈጺምዋ፡ ኣብ ርእሳ ብጥይት ተሃሪማ እያ ኣብ ዳሕረዋይ ክፈል ናይ መኪናኣ ተረኺባ። ሞውሪስ ሃስቲንግስ ብተደጋጋሚ ብቕትለት ተኸሲሱ ብምንባሩ፡ ኣኽበርቲ ሕጊ ብሞት ክቕጻዕ ጠሊቦም ኔሮም። ፈለማ ደያኑ ክሰማምዑ እኳ እንተዘይከኣሉ ድሒሩ ኣብ ዝተኻየደ መጋባእያ ኣብ 1988 ምሕረት ዘይግበረሉ ንሕልፈት ክእሰር ተፈሪዱ። ኣብታ ግዳይ መርመራ ኣብ ዝተገበረሉ እዋን፡ ፈሳሲ ዘርኢ ወዲ ተባእታይ ተረኺቡ ኔሩ። ሞውሪስ ካብ ዝተኣሰረሉ ግዜ ጀሚሩ ገበነኛ ዘይምዃኑ ክሙግት እኳ እንተጸንሐ፡ ኣብ 2000 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳውያን ናይ ዲኤንኤ መርመራ ንምግባር ዝቐረበ ሕቶ ብኣኽባር ሕጊ እቲ ዲስትሪክት ተቐባልነት ኣይረኸበን። ኣብ 2021 ብዘቕረቦ ጥርዓን ግና ኣብ ዝሓለፈ ሰነ ናይ ዲኤንኤ መርመራ ክግበር እንከሎ እቲ ዘርኢ ወዲተባዕታይ ናቱ ከምዘይኮነ ተረጋጊጹ። እቲ ናይ ዲኤንኤ ውጽኢት ናይ ሓደ ብምጭዋይ ሰባት ገበነኛ ተባሂሉ ኣብ ተኣሲሩ ዝነበረ ሰብኣይ ምዃኑ እዩ ኣርእዩ። ነቲ ብይን ንምስራዝ፡ ብ20 ጥቅምቲ ድሕሪ ዝወዓለ መጋባእያ፡ ሞውሪስ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ከምዘየማርርን ዝተረፈ ዕድሚኡ ከስተማቕር ከምዝደልን ተዛሪቡ። “እዛ መዓልቲ ክትመጽእ፡ ንብዙሕ ዓመታት እየ ጸልየ፤ ኣጻብዕተይ ኣየወጣውጥን፡ ኣየማርርን፡ ዝተረፈ ህይወተይ ከስተማቕር ጥራሕ’የ ዝደሊ” ምባሉ ኣሶሽየትድ ፕረስ ጸብጺቡ።