ኢትዮጵያ ትርከበን ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ሓድሽ ወራር ኣንበጣ ኣንጸላልዩወን ተባሂሉ

ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያን ሰሜናዊ ኬንያን ዝተራእየ ሓድሽ ዕስለ ኣንበጣ ናብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ይዝጋሕ ከም ዘሎ ትካል መግብን ሕርሻን ዓለም (ፋኦ) ኣፍሊጡ። ፋኦ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ እዋናዊ ሓበሬታ፤ እቶም ገና ዘይዓበዩ ዕስለ ኣንበጣ ካብቶም ቅድሚ ሎሚ ዝራብሑሎም ዝነበሩ ከባብታት ምብራቕ ኢትዮጵያን ማእኸላይ ሶማሊያን ናብ ክልል ደቡብ ኢትዮጵያ ከምኡ'ውን ናብ ሰሜናዊ ኬንያን ገማግም ግዝኣታታን ይዝርግሑ ከም ዘለዉ ገሊጹ። "ዛጊት እቶም ዘይባጽሑ ዕስለ ዋጂር፣ ጋሪሳ፣ ማርሳቢትን ኢስዮሎን ኣብ ዝበሃለ ኣርባዕተ ግዝኣታት ተራእዩ'ሎ" ዝበለ መግለጺ ፋኦ ምርባሕ ቀጺሉ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ገለ ካብቲ ዕስለ ኣብ ኬንያ ከም ዝዝርግሑን ኣብዚ ወርሒ ናብ ታንዛኒያ፣ ደቡብ ሱዳንን ዩጋንዳን ከም ዝኣትውን ድማ ኣጠንቂቑ። ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብቲ ዞባ ከቢድ ስግኣት ውሕስና መግቢ ከንጸላሉ ገይሩ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብቢልዮናት ዝግመቱ ኣንበጣ ሞሮር ኣብቲ ዞባ ንዝነበረ ኣእኻል ኣብሪሶም'ዮም። በዚ ዝተሃሰያ ሃገራት መጽናዕቲ ኣብ ምግባር ኮነ ዝርግሐን ምርባሕን እቲ ነፍሳት ኣብ ምቁጽጻር ኣገዳሲ ጻዕሪ ክገብራ ትካል መግቢን ሕርሻን ዓለም ጸዊዑ'ሎ። "እቶም ዕስለ ኣብ ወርሒ ጥሪ ናብ ማእኸላይ ኬንያ ምናልባት'ውን ናብ ደቡብ ምብራቕን ሰሜን ምብራቕን ታንዛኒያ፣ ምብራቓዊ ዩጋንዳ፣ደቡብ ምብራቕ ደቡብ ሱዳን ክበጽሑ ይኽእል እዮም" ይብል ፋኦ። ዛጊድ ድማ ገና ዘይዓበዩ ኣንበጣ ብ8 ጥሪ ናብ ሰሜን ምብራቕ ታንዛኒያ ምብጽሖም ጸብጻባት ኣመልኪቶም ኣለዉ። "እቶም ኣንበጣታት ኣብ ዝምቹ ቦታ ምስ ዓለቡ ክባጽሑን እንቋቖሖ ከውድቑን እዮም፤ እዚ ድማ ተጫጪሑ ኣብ ለካቲትን መጋቢትን ዕስለ ከኸትል'ዩ" ክብል የጠንቅቕ ትካል መግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት።


ቅልውላው ትግራይ፡ ካብ ገላዕታ በለስ እንታይ ዓይነት መግቢ ክዳሎ ይኽእል?

ህድኣት ሓጎስ፡ ቆልዓ ትሕቲ ዕድመ እናሃለወት ኲናት ዘስዕቦ ምፍንቓል፣ ሞትን ዕንወት ኣባይትን ስለ ዝርኣየት ክሳብ ሕጂ ዘይሃሰሰ በሰላ ኲናት ናብ ኣእምሮኣ እናተመላለሰ እዩ ዘሻቕላ። ስድራቤታ ቅድሚ 21 ዓመት ብዘጋጠመ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ካብ ዛላምበሳ ክመዛበሉ እንከለው፡ ከም ውጽኢቱ ንዝተፈላለዩ ማሕበረ ቁጠባዊ ጸገማት ከም ዝተቓልዑ ትዝክር። ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን፡ ብሆቴልን ቱሪዝምን ኣብ ኣመሪካ ሆቴል ሂልተን ማኔጀር መግብን መስተን ኮይና ንዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት እናሰርሐት ትርከብ። "ኣብ እዋን ቁልዕነትካ ዘጋጥም በሰላ ኲናት ኣይትርስዖን። ሕጂ ካብኡ ተማሂርና ሰባት ብሰላም ዝነብርሉ ግዜ እናተመነና ካብኡ ዝገደደ ኲናት መጺኡ ክርኢ ከለኹ ግን ወትሩ ልበይ ይስበር" እትብል ህድኣት፡ ብምኽንያት እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ትግራይ ኣብቲ ክልል ዝስጋእ ዓጸቦ ከስዕቦ ዝኽእል ሞት ከም ዘስግኣ ትዛረብ። ሚሊዮናት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ከም ዝጽበዩን ኣብ ገሊኡ ከባቢታት'ውን ሰባት ብጥምየት ክሞቱ ከም ዝጀመሩን ኣብ ዝንገረሉ ዘሎ እዋን ግን፡ "ሓደ ነገር ክገብር" ኢላ ተልዒላ። "ሕዚ ብሰንኪ እቲ ኲናት ኣብ ትግራይ ጥምየት ኣጋጢሙ፣ ሰብ ሞይቱ ክትሰምዕ ወይ ዝጠመዩ ህጻናት ክትርኢ ከለኻ ትሓዝን። ኣገልግሎት መብራህቲ'ውን ብዘይምህላዩ ገለ ነገር ዝረኸበ ሰብ ኣጥሒኑ ክጥቀም ኣይኽእልን። ኣብዚ ግዜ ህዝቢ ከመይ ኢልና ክንሕግዝ ንኽእል ኢለ ክሓስብ ከለኹ . . . ንበለስ ሓሲበ" ትብል። ተኽሊ በለስ፡ ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ትግራይን ኤርትራን ዝቦቁል ኮይኑ፡ ክሳብ ቀረባ እዋናት እቲ ፍርኡ ጥራይ ምብላዕ'ዩ ተለሚዱ። ህድኣት ግን፡ እቲ ገና ናብ ደረጃ ገልዒ ዘይተሰጋገረ ሽላ በለስ [ውልዶ በለስ ] ተባሂሉ ዝጽዋዕ ገልዒ በለስ ብዝተፈላለየ መልክዑ ተዳልዩ ንመግብነት ክውዕል ከም ዝኽእል ትዛረብ፤ ነዚ'ውን ብዝተፈላለዩ ማሕበራዊ ሚዲያታት ትጉስጉስ። "ንሕና ኣብ ታሪኽና ብዙሕ ናይ ጥምየት ሓደጋታት ርኢና ኢና፤ ግን ድማ ሰብ ኣብ ከባቢኡ ዝርከብ ጸጋ ናብ ጥቕሚ ብምውዓል መግቢ ክረክብ ይኽእል'ዩ። ህዝቢ [ሽላ በለስ] ኣይበልዖን ግን ንክበልዖ እንታይ ነርእዮ ዝብል ተበግሶ ወሲደ ኣለኹ" ኢላ። ኣብ ሰሜን ኣመሪካ፡ ሜክሲኮ ዳርጋ ዝበዝሕ ከባቢኣ ብተኽሊ በለስ ዝተሸፈነ ስለ ዝኾነ፡ ካብ ሽላ በለስ [ኖፓል ኢሎም ዝጽውዑዎ] ዝዳሎ መግቢ ካብቶም ዝበለጹ ዓይነታት መግቢ ኮይኑ ኣብ ባንዴራ'ውን ቐዲሙ ዝልለ ስእሊ በለስ እዩ። ዜጋታት እታ ሃገር እቲ ንመግብነት ዝጥቀምሉ ክፍሊታት በለስ ከም ሰላጣ፣ ጽሟቕ፣ ቅጫን ቺፕስን ተዳልዩ ይቐርብ። "ንሕና'ውን፡ ኣብ ኢድና ጸጋ እናሃለወ ሰብ ክጠሚ ወይ ክመውት ኣይግባእን፤ ስለዚ ህዝቢ ካብዚ ክጥቀም ክኽእል ኣለዎ" ክትብል ህድኣት ትምዕድ። ውልዶ በለስ ብኸመይ ናብ መግብነት ይውዕል? ህድኣት፡ 'ኣሕምልቲ ብዝተፈላለየ መልክዑ ንሰርሖም እንዲና? ሽላ በለስ'ውን ካብቶም ኣሕምልቲ ንላዕሊ ብዝተፈላለየ መልክዑ ንክትሰርሖ ዘኽእል ባህሪ ኣለዎ' ኢላ። ብፍላይ እቶም ንሰብነትና ኣገደስቲ ዝብሃሉ ንጥረ ነገራት ንምርካብ ነቲ ኣብ ዝባኑ ዘሎ ሕንሽሽ ኣጽሪኻ ከየብሰልካ ከም ጉዕ ወይ ኮሚደረ [ጥርሑ] ብጥርኡ ክብላዕ ይኽእል። ካብኡ ሓሊፉ፡ ሽላ በለስ ኣብ ዝረሰነ መቕሎ ጠቢስካ ጨውን ዘይትን ከይሓወስካ ክብላዕ ከም ዝኽእል ተረድእ። "እዚ እቲ ኣነ ዝፈተኹዎ'ዩ" ዝበለት ህድኣት፡ ከም ስጋ ብመልክዕ ጥብሲ'ውን ዝዳሎ ምዃኑ ገሊጻ። ካልእ ሜክሲካውያን 'ኖፓሌ ሳላድ' ኢሎም ዝጽውዑዎ ሰላጣ ገይርካ ክዳሎን ክብላዕን ዝኽእል ኮይኑ፡ "ከምቲ ሰላጣ ንምድላው እንኽተሎ ኣሰራርሓ ተጠቒምና ክንሰርሖ ንኽእል፤ እንተተረኺቡ ድማ ኣቨካዶ፣ ጉዕን ኮሚደረን ሓዊስካ ጥዑም'ዩ" ኢላ። ካብዚ ሓሊፉ፡ ዝተፈላለዩ ነዚ ተኽሊ ንመግብነት ዘውዕሉዎ ሰባት ዘዝጥዕሞም ዓይነት ኣቀራርባ ዝጥቀሙ ኮይኖም፡ ብጸብሒ ወይ ሱፕ ገይሮም ከዳልዉዎ ይርኣይ'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ እቲ ንመግብነት ይውዕል'ዩ ዝብሃል ዘሎ ሽላ በለስ ጥሒንካ ሓደ ቢኬሪ ፍርቂ ሕሩጽን ሓደ ቢኬሪ ፍርቂ እቲ ዝተጥሓነን በለስን ለዊስካ ቅጫ ክዳሎ ይኽእል። በለስ፡ ኣብ ትግራይ ካብቶም ብዝግባእ ኣብ ረብሓ ዘይውዓሉን ኣብ ገለ ከባቢታት እቲ ክልል ድማ ኮቸኔል ብዝበሃል ሕማም ዝተጠቕዐን ኮይኑ እቲ ገልዑ ጥሪት ክበልዕኦ'ዩ ዝወሃብ። እዚ፡ እቲ ሕብረተሰብ ካብ ዘለዎ ባህሊ ኣመጋግባ ዝነቅል ናይ ግንዛበ ሕጽረት ዝወለዶ ከም ዝኾነት እትዛረብ ህድኣት፡ ንርእሳ'ውን መጀመርታ ካልኦት ክሰርሑዎን ክበልዑዎን ምስ ርኣየት 'ስክፍታ' ሓዲሩኒ ነይሩ ትብል። ድሓር ግን ጥቕምታቱ ክተጽንዕን ክትሓትትን እያ ጀሚራ። በዚ፡ እቲ ውልዶ በለስ ካብቲ ፍረ በለስ ንላዕሊ ንሰብነትና ዝጠቕሙ ቫይታሚናትን ሚነራላትን ከም ዘለዎ ተማሂራ ክትርዳእ ክኢላ። ተሞክሮኣ'ውን ብሓደጋ ኣጋጣሚ ተቐይሩ። ቅድም ኢሉ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ባህርዳር ብቢዝነስ ማኔጅመንት ንሓደ ዓመት ክትምህር ድሕሪ ምጽናሕ ብትምህርቲ ናብ ስፔይን ከይዳ ኣብ ሆቴልን ቱሪዝምን ትኹረት ብምግባር ካልኣይ ዲግሪ ክተጽንዕ እንከላ ተኸሺኖም ምስ ዝቐርቡ መግብታት ሸዊት ገልዒ በለስ ተላልያ። "ኲናት ካብ ዛላምበሳ ምስ ኣመዛበለና በለስ ትምህርትናን ቤተሰብናን ክንሕግዝ ዓብዪ ግደ ነይሩዎ" ብምባል ምስ በለስ ዝጸንሐ ዝምድና ከም ዘለዋ እትዛረብ ህድኣት፡ ናብ ስፔይን መጺአ ግን ከመይ ንመግብነት ክንትቀመሉ ንኽእል ዝብል ሓሳባት ወሲዳ። ወሲኻ፡ "ሽላ በለስ ሕማማት ሽኮር ይከላኸል/ ይንኪ፣ ብዝሒ ደምን ናይ ጨጎራ ሕማም ከምጽኡ ዝኽእሉ ሕማማትን ኣብ ምክልኻልን ናይ ሰብነት ሕማም ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ኣብ ምውሳኽን ዓብዪ ረብሓ'ዩ ዘለዎ። ስለዚ፡ እዚ ኹሉ እናሃለዎ ስለ ምንታይ ናብ መግብነት ዘይነውዕሎ?" ክትብል ትሓትት። እዚ ኹሉ ክሕሰብ እንከሎ ግን፡ ብዙሓት ጣዕሙ እንታይ ክኸውን ይኽእል? ምባሎም ኣይተርፍን። ንሕና'ውን ንህድኣት ሓቲትናያ። እዚ ካብ ውልዶ በለስ ዝዳሎ መግቢ ብጣዕሙ፡ ባሚያ ወይ ኦክራ ተባሂሉ ንዝጽዋዕ ሓደ ካብ ዓይነታት ኣሕምልቲ ከም ዝመሳሰልን ናብ ሓምሊ ቖስጣ ዝወስድ ጣዕሚ ከም ዘለዎን ገሊጻ። "ጣዕሙ ሃብታም ስለ ዝኾነ ኣብ ኣፍካ ብዙሕ ነገራት እዩ ዝስምዓካ። ብዘይ ጨው ክብላዕ ዝኽእል መግቢ'ውን ስለ ዝኾነ ኣዝዩ ጠቓሚ'ዩ" ኢላ። ወሲኻ "ከም ልምዲ ኮይኑ እታ ዝለመድናያ ወይ ቤተሰብና ዘላመዱና እምበር ሓድሽ ነገር ኣይንፍትንን . . . ርእስና ሓድሽ ነገር ንምፍታን ዕጽው'ዩ። እታ ዝለመድኻያ ምጽባይ እንተዘይሃሊያ ድማ ምጥማይ፤ ካብ ዝኾነ ባህላዊ ኣተሓሳስባ ክንወጽእ ይግባእ" ዝብል እምነት ከም ዘለዋ ገሊጻ። በለስ ተፈጥሮኣዊ ትሕዝትኡ ዝሓለወን ብቐሊሉ ብስፍሓት ክበቁል ስለ ዝኽእልን ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ካልኦት ሃገራት ዓለም ልዑል ጠለብ ኣለዎ። ኣብ ሱፐርማርኬታት ምስቶም 'ኦርጋኒክ' ዝበሃሉ መግብታት ተሰሪዑ ክሽየጥ እንከሎ፡ ካብቶም ኣለው ዝብሃሉ ኣሕምልቲ ዋግኡ ዝኸበረ ከም ዝኾነ ይግለጽ። ቀስ ብቀስ እቲ ማሕበረሰብ ዘለዎ ናይ ኣመጋግባ ባህሊ ንምቕያር ዕላማ ከም ዘለዋ ዝገለጸት ህድኣት፡ ብኽምስታ "ህይወትካ ንክተድሕን ግድን ዝለመድካዮ ጥራይ ክትጽበ የብልካን፤ ስለ ዝኾነ ድማ ኩልኹም ጥዓሙዎ" ክትብል ተሞክሮኣ ኣካፊላ። በለስ ክሳብ ሕዚ ኣብ ምንታይ ዓይነት ምህርታት ውዒሉ? ኣብ ዓለም ልዕሊ 200 ዓይነታት በለስ ኣለው። እዚኦም ብሕብሪ ዝተፈላለዩ ኮይኖም፡ ቢጫ፣ ሮዛን ጻዕዳን ሕብሪ ፍረ ብብዝሒ ከፍርዩ ይስትውዓል። ፍረ ተኽሊ በለስ፡ 24 ሚኢታዊት መዓልታዊ ክንወስዶ ዝግብኣና ቫይታሚን ሲ፣ ካልሸየም፣ ማግኔዥየም፣ ፖታሽየምን ኮፐርን ዝሓዘ ምኻኑ ድማ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። እዚ ራሕስን ዝናብን ኣብ ዝውሕዶም ከምኡ'ውን ሓውሲ ኣጻምእ ከባቢታት ብብዝሒ ዝፈሪ ተኽሊ፡ ካብ መግብነት ሓሊፉ፡ ምጉሕጓሕ መሬት ኣብ ምክልኻል ዘይነዓቕ ግደ ኣለዎ፤ ብተወሳኺ ንነዳድን ተሓዳሲ ጸዓትን ይውዕል። እንተኾነ እዚ ኣብ ትግራይ ዘሎ በለስ ንዕብየቱን ሃለዋቱን ዝውሃቦ ትኹረት ትሑት ብምዃኑን ንዝሓለፉ ልዕሊ ሓሙሽተ ዓመታት ብኩችኔል ስለ ዝተጠቕዐን፡ ኣብ ሓደጋ ምብራስ'ዩ ዝርከብ። እዚ፡ ምሕደርኡ'ውን ባህላዊ መገዲ ብምዃኑ ክንድቲ ዝድለ ካብኡ ክርከብ ዝኽእል ጥቕሚ ምጥቃም ኣይተኽኣለን። ብ2005 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ካብ በለስ ክፈርዩ ዝኽእሉ ምህርታት ምፍራይ ዝጀመረት ጸጋ ገብረኪዳን፡ ኣብ ክልል ትግራይ ምምሕዳር ከተማ መቐለ ካብ በለስ ማርማላታን ኩኪስን ብምፍራይ ናብ ዕዳጋታት ክተቕርብ ጸኒሓ። ብኻልእ ወገን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ዓዲግራት ተመራማሪት ዶክተር ዘቢብ ዮኑስ ካብ በለስ ተሓዳሲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምምንጫው ክትመራመር ከም ዝጸንሐት ይፍለጥ። በዚ ኣብ 2019 ዓ.ም ፈላመይቲ ኢትዮጵየዊት ሳይንቲስት ተሸላሚት ፍሌየር ኮይና ንሰራሕቲ ምርምራ ዝሕግዝ 300 ሽሕ ፓውንድ ረኺባ ነይራ። ኣብታ ተኽሊ በለስ ንዝተፈላለየ መዓላታት ተውዕሎ ዘላ ሃገረ ሜክሲኮ ድማ ተመራማሪት ሳንድራ ፓስኮ ኦርቲዝ፡ ንከባቢ ዘይጎድእን ቐልጢፉ ክብስብስ ዝኽእልን ፕላስቲክ ኣብ ምፍራይ ገልዒ በለስ ተጠቒማ'ያ። ብሓፈሻ ተኽሊ በለስ ማሕበራዊ ጸገማት [ሽቕለት ኣልቦነትን ስደትን] ኣብ ምፍታሕ፣ ወጻኢታት ኢንዳስትሪ ኣብ ምንካይንን ከባቢያዊ ውሕስና ኣብ ምርግጋጽን ሓጋዚ ተራ ከም ዘለዎ ይእመን።


እስራኤል፡ ክንምገቦም ናብ ሱፐርማርኬታት ዝመጽኡ ዘለው ሓሳኹ

እቲ እንነብረሉ ከባቢ ንምሕጋዝ ሓሳኹ ምብላዕ ክንጅምር ኣለና ካብ ዝብሃል ነዊሕ ገይሩ ኣሎ፤ ንመብዛሕትና ግን ፈጺሙ ዝሕሰብ ኣይኮነን። ወይ ድማ እንታይ ክጥዕመና? ንብል ንኸውን። ሓደ ኩባኒያ እስራኤል ግን ነቶም ሓሳኹ መቐረት ዝህቡ ነገራት ወሲኹ ናብ መኣዲ ከቕርበልናን ነቲ ስግድግድ ዝብለና ወይ እንጽየፎ ስምዒትን ክቐርፈልኩም እየ ይብል ኣሎ። ድሮር ታሚር ሓላፊ ኩባኒያ ሃርጎል'ዩ። ኣብ ሓደ መቐመጢ ኣቕሓ ኣዝዮም ምቁራትን ልስሉሳትን ማስቲካ ሒዙ ረኺብናዮም። ፕሮቲን ኣለዎም፤ ግንከ ካብ ኣዳጉራ ወይ ሕብሪ ዘይብሉ ጣዕሚ ንምሃብ ካብ ዝዳሎ እታወት ኣይኮኑን ተሰሪሖም። እንታይ ድኣ፤ ዓይነት ኩብኩብታ ካብ ዝኾነ ነፋሪ ሓሰኻ - ኣምበጣ ዝሰተርሐ'ዩ። "ኣንበጣ፡ ናይ ካዕካዕ፣ ማሽሩም፣ ቡንን ቸኮሌትን ጣዕሚ ኣለዎ። ግን ክኣ ካልኦት መቐረታት'ውን ክትውስኸሉ ትኽእል . . . እዚ ማስቲካ ናይ ኣራንሽን ስትራውቤሪን ጣዕሚ ኣለዎ" ይብል። እዚ እስራኤላዊ በዓል ሃብቲ ቖልዓ ኮይኑ ካብ እኖ ሓጉኡ ካብ ዝሰምዖም ዝነበሩ ታሪኻት ተበጊሱ ዝሓስቦ ዝነበረ ከም ዝኾነ ይዛረብ። "ብ1950ታት እስራኤል ብሕጽረት መግቢ ክትሳቐ እንከላን ካብ ኣፍሪቃ ብዝመጽእ ዕስለ ኣንበጣ ዘራእቲ ይዓንው ብምንባሮም፡ ካብኡ ተማሂረ'የ" ይብል። ብዝገርም ኩነታት፡ ኪቡቱዝ ዝብሃሉ ብሕርሻ ዝመሓደሩ ክፋል ሕብረተሰብ እስራኤል ነቶም ኣንበጣ ንምብራር ዘሰንብዱዎም ነገራት ተጠቒሞም ክጓየዩ እንከለው፡ እቶም የመንቲን ሞሮኮ ኣይሁድን ግን ኣኪቦም ይበልዑዎም ከም ዝነበሩ ይዛረብ። "ሽዑ'የ ኣንበጣ መግቢ ቢሊየናት ህዝቢ ዓለም ከም ዝኾነ ዝተገንዘብኩ" ኢሉ። እዚ ሓሰኻ፡ ኣብ ኣፍሪቃ፣ ኤዥያ፣ ማእከላይ ኣመሪካን ማእከላይ ምብራቕን ዝበልዑዎ ክፋላት ሕብረተሰብ ኣለው'ዮም። እንተኾነ ንመብዛሕትኦም ህዝብታት ኤውሮጳን ሰሜን ኣመሪካን ሕጂ'ውን ፈጺሙ ዝሕሰብ ኣይኮነን። ታሚር ግን ነዚ ክልውጥ ይብህግ። እቲ ኩባኒያ ድማ ነዚ ሓሰኻ ተጠቒሙ ብርክት ዝበሉ ምህርታት ንዕዳጋ ከቕርብ መደብ ኣለዎ። ካብቶም ሕጂ ዘፍረዮም ዝሕየኹ ምቁራት ማስቲካ ብተወሳኺ ድማ፡  በርገር፣ ፋላፌልን ሓይሊ ወሃብቲ በሽኩቲን ከፍሪ'ዩ። ክሳብ ሕጂ ሓሰኻ ፈጺሙ መግቢ ክኸውን ከም ዘይኽእል እንተኣሚንኩም፡ ገለ ሰብ ሞያ ግን ብምኽንያት ከባቢያዊ ስግኣታትን ወሰኽ ብዝሒ ህዝብን ድሕሪ ግዜ ካልእ ኣማራጺ ኣይክህልወኩምን'ዩ ይብሉ። ኣብ 2050፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ሕጂ ካብ ዘለዎ 7.7 ቢሊየን ናብ 9.8 ቢሊየን ክበጽሕ እዩ። ስለዚ፡ ነቲ ክሳብ ሕጂ ዘሎ ባህላዊ ሜላ ሕርሻ ሒዝካ እሞ ኽኣ ካልእ ክልተ ቢሊየን ህዝቢ ወሲክኻ ናብራ ቀሊል ኣይኸውንን። ድሕሪ 30 ዓመት፡ ኣብ ክንዲ ከፍቲ፣ በጊዕን ካልኦት መጥወብቲ እንስሳትን ካብ ምዕባይ ፕሮቲን ዘለዎም ሓሳኹ ምምጋብ ነቲ እንነብረሉ ከባቢ ዝሓሸ ኣበርክቶ ክህልዎ'ዩ። "ፕሮቲን ኣብ እንምገቦ መግቢ ኣገዳሲ'ዩ። ግን ክኣ እቲ ዝለመድናዮ ፕሮቲን ካብ ስጋን ውጽኢት ጸባን እንረኽቦ'ዩ። ከም ኣንበጣ ወይ ናይ መግቢ ሓሰኻ ዝበሉ ሓሰኻታት ብፕሮቲን ሃብታም'ዮም። ብቐሊሉ ከኣ ክተፍርዮም ዝክኣልን ካብ ስጋ ንላዕሊ ዝተሓተ ስብሕን ከባቢያዊ ጽልዋን ዘለዎም'ዮም" ይብል ላዕለዋይ ኣማኻሪ ሳይንስ ኤጀንሲ ደረጃታት መግቢ ብሪጣኒያ ፕሮፌሰር ሮቢን መይ። ኣብዚ እቲ ቀንዲ ሕቶ፡ እቲ ካብኦም ዝርከብ ፕሮቲን ኣለርጂ የምጽኡ ድዮም ዝብልን ነቲ ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዝነብሩ ባክተርያን ካልኦት ብማይክሮስኮፕ ጥራይ ዝርኣዩ ደቀቕቲ ነገራትን የጥቅዑ ድዮም ዝብል'ዩ ይብል። ታሚር፡ ንከባብን ንጥዕናን ዘለዎም ረብሓ ምርኣይ እኹል ስለ ዝኾነ ኣካል መኣድና ክኾኑ ምግባር ኣገዳሲ'ዩ ብዝብል ይኣምን። ካብዚ ብዝብገስ ኣብ ሰሜን እስራኤል ኣብ ዝርከብ ናይ ሕርሻ ቦታኡ ናይ ሶላር ሓይሊ ተጠቒሙ ኣንበጣ የፍሪ ኣሎ። እቲ ቀንዲ ዓሌት ስደተኛ ኣንበጣ ኮይኑ፡ ናይ በረኻ ኣንበጣ'ውን የፍሪ'ዩ። "ኣብ ዓመት 400 ሚሊየን ኣንበጣ ከንረክብ ንኽእል ኢና" ዝብል ታሚር እቲ ሓሰኻ ሙሉእ ንሙሉእ ንክዓቢ 29 መዓልታት ከም ዝወስደሉ ይሕብር። ምስ ምህርቲ ስጋ ብምንጽጻር ናይ ኣንበጣ ሕርሻ ልቀት ግሪን ሃውስ ብ99 ሚኢታዊት፣ ጠለብ ማይ ድማ ብሓደ ሽሕ ዕጽፊ ከም ዝንኪ ይኣምን። ብተወሳኺ ኣንበጣ ብእስላምን ኣይሁድን ክብላዕ ዝኽእል ሓላል'ዩ ይብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን እትነብርሉ ሃገር ይውስኖ ድኣ'ምበር ኣብ ዕዳጋ ዝርከብ መግቢ ኮይኑ'ዩ። ንኣብነት ኣብ ብሪጣኒያ ብኦንላይን ካብ EatGrub ምእዛዝ ይክኣል። ኣብ ኤውሮጳ ኣብዚ ዓመት ኣንበጣን ናይ መግቢ ሓሰኻን ክብልዑ ይኽእሉ'ዮም ተባሂሉ። ዋይሴክት ዝተባህለ ፈረንሳዊ ትካል ኣብ ገለ ሓይሊ ወሃብቲ በሽኩቲ፣ ፓስታን በርገርን ዝርከቡ ፕሮቲን ዘለዎም ሕሩጻት ካብ ናይ መግቢ ሓሰኻ የፍሪ ኣሎ። ፈጻሚ ስራሕ ኣንቶኒ ሁበርት እቲ ፕሮቲን "ተፈጥሮኣዊ" እዩ ይብል። ኣብ ቀረባ ዩኒቨርሲቲ ማስትሪችት ዘካየዶ መጽናዕቲ ብምጥቃስ እቲ ናይ ሓሳኹ ፕሮቲን ማዕረ ኣብ ጸባ ዘሎ ፕሮቲክ ጠቓሚ'ዩ ብምባል "ክልቲኦም ኣብ ስርዓተ ምሕቓቕ መግቢ ማዕረ እጃም ኣለዎም" ኢሉ። ዳይሬክተር ኮሚዩኒኬሽን ብሪትሽ ኒዩትሪሽን ብሪድጌት ቤኔላም ግን ሕጂ'ውን ተወሳኺ መጽናዕቲ ከድሊ'ዩ ትብል። እቲ ፕሮፌሰር መይ ዘልዓሎ ኣለርጂ ብኣብነት ብምጥቃስ፡ ጽግዕተኛ ሓሳኹ ኣነብ ሰብ ከተሓላልፉ ዝኽእሉ ስለ ዘለው ክብልዑ ኣብ ዝኽእሉ ዓይነታት ሓሰኻ ገና ዘይተመለሱ ሕቶታት ምህላዎም ትጠቅስ። "ሓሳኹ ግድን ክብልዑ እንተኾይኖም ገለ ክፍትሑ ዝግብኦም ማሕለኻታት ኣለው'ዮም" ኢላ።


ብዘይ ንህቢ መዓር ብዘይ ላሕሚ ጸባ ይርከብ'?

ኣብ ብዙሓት ቤተ ፈተነ ዝተፈላለየ መግብታት ክፍሪ ርኢና ንኸውን ኢና። ሓደ ካብኡ ኣብ ኣብያተ ፈተነ ዝፈሪ ስጋ እዩ፤ ሕጂ ኸኣ ጸባን መዓርን ሪግኡ ዝኣኸለ ክመስል ኣብ ኣብያተ ፈተነ ክፈሪ ጀሚሪ ኣሎ። ዳርኮ ሚኒዲች ኣሕምልቲ ጥራይ እዩ ዝምገብ። ዝኾነ ፍርያት ናይ እንስሳ ኣብዛ ኣፉ ኣየቕርባን'ዩ፤ ዋላ መዓር። እቲ ብዘይ ንህቢ መዓር ከፍሪ ዝወጠነ ዳርኮ ሚኒዲች፡ ሜሊባዩ ዝተባህለ ትካል ከፊቱ ይርከብ። እቶም ኣብ ኣብያተ ፈተነ ዓይነታት መግቢ ክሰርሑ ዝፍትኑ ትካላት ጣዕምን ቅርጽን ናይቲ ዝሰርሕዎ ነገር ልክዕ ከምቲ ተፈጥሮኣዊ ክገብርዎ'ዮም ዝጽዕሩ። ዳርኮ ሚኒዲች ዝመስረቶ ትካል'ውን ብተመሳሳሊ ነቲ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝሰርሖ መዓር፡ ጣዕሙ፣ ቅርጹን ሎጎግትኡን ልክዕ ከምቲ ንህቢ ዝሰርሖ መዓር ንምግባር'ዩ ዝጽዕር። ቅድሚ ሕጂ ስጋ፣ ጸባን ካልእን ኣብ ኣብያተ ፈተነ ተሰሪሖም ነይሮም እዮም። ኣብ ለንደን ዝርከብ ነቤተር ዴሪ'ውን ኣብ ቤተ ፈተነ ጸባ፤ ርግኦን ኣጅቦን ሰሪሑ ንዕዳጋ ኣብ ምቅራብ ይርከብ። ነቤተር "ልክዕ ከምቲ ቢራ ኣብ ፋብሪካ ዝስራሕ ጸባ ውጽኢቱን'ውን ኣብ ፋብሪካ ንሰርሖ ኣለና" እዩ ዝብል። እንቋቁሖ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ቤተ ፈተነ ተሰሪሑ ናብ ዕዳጋ ቀሪቡ'ዩ። ኣብ ሳንፍራንሲስኮ ዝርከብ ክላራ ፉዱስ ዝተባህለ ትካል ኣብ ቤተ ፈተነ እንቋቁሖ የፍሪ ኣሎ። ፍርያቱ ኣብ 2028 ናብ ዕዳጋ ብምቅራብ ኸኣ ቀዳማይ ትካል ንክኸውን ወጢኑ ይሰርሕ ኣሎ። ላዕለዋይ ሓላፊ እዚ ትካል ኣርትሮ ኢሉዞዶ እቲ ኣብ ትካሎም ኣብ ቤተ ፈተነ ዘፍርይዎ እንቋቁሖ ቅርጹን ጣዕሙን ልክዕ ከምቲ ደርሆ ተፍርዩ እንቋቁሖ ከም ዝኾነ'ዩ ዝሕብር። መግቢ ኣብ ቤተ ፈተነ ምፍራይ ኣብ ምዕቃብ ከባቢ ዓቢ ግደ ከም ዘለዎ ዝሕብሩ'ውን ኣለዉ። ሕቡራት ሃገራት ውጽኢት ጸባን ስጋን ኣብ ምብእኣስ ክሊማዊ ለውጢ 14.5 ሚኢታዊት ከም ዝሕዙ ይጠቅስ። እቲ ኣብ ቤተ ፈተነ ማዓር ዘፍሪ ዘሎ ትካል ሜሊባዩ ካብ ዝመጽእ ዓመት ጀሚሩ ፍርያቱ ናብ ዕዳጋ ከም ዝዝርግሕ'ዩ ዝገልጽ። እቲ ጸባ ዘፍሪ ትካል'ውን፡ እቲ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝፈሪ ርግኦ፣ ጸባን ኣጅቦን ካብ ኣሕምልቲ ስለ ዝስራሕ ነቶም ጸባን ውጽኢት ጸባን ዘይበልዑን ኣሕምልቲ ጥራይ ዝምገቡን ንክበልዕዎ ምቹእ ምዃኑ ይግለጽ።


ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ንስነ ጥበባዊ ኣቤል ተስፋየ ኣምባሳደር ሰናይ ተግባር ገይሩ ሓርይዎ

ናይ 2020 ተሸላሚ ኖቤል ሰላም ዝኾነን ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ኣቕራቢ ረድኤትን ሰብኣዊ ሓገዛትን ዝኾነ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም (WFP) ንውሩይ ትውልደ ኢትዮጵያዊ ስነ ጥበባዊ ኣቤል ተስፋየ ወይ ድማ ‘ዘ ዊክንድ’ ኣምባሳደር ሰናይ ተግባር እቲ ትካል ንክኸውን ከምዝሓረዮ ብወግዒ ኣፍሊጡ። ዝተሓረየሉ ምኽንያት ድማ ኣብ ዓለም ጥምየት ንኸብቅዕ ድምጺ ይኸውን ስለዘሎ’ዩ ኢሉ። ኮኸብ ሙዚቀኛ ኣቤል ተስፋየ ኣብ ናይ ስነ ጥበብ መዋእሉ ኣብ ስራሕቲ ቀረብ ሰብኣዊ ሓገዛት ብተዋፋይነት እንዳሓገዘ ከምዝመጽአ ዝፍለጥ ኮይኑ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ 3 ሚልዮን ዶላር ለጊሱ’ዩ። ቅድሚ ኣዋርሕ ድማ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ትግራይ ብዘጋጠመ ኵናት ንዝተጎድኡ ሰባት ሓገዝ ዝውዕል ሓደ ሚልዮን ዶላር ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ሂቡ ምንባሩ ይፍለጥ። ከም ሓደ ናብ ካናዳ ዝተሰደደ ትውልደ ኢትዮጵያዊ እቲ ኣብታ ሃገር ዘጋጠመ ኵናት ብውልቁ’ውን ከምዝሃሰዮ ድሕሪ ምግላጽ እቲ ኩነታት ምስ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዘለዎ ዝምድና ከሐይል ከምዝገበሮ ተዛሪቡ። “ፕሮግራም ምግቢ ዓለም መዓልታዊ ህይወት ሰባት ንምድሓን ቅልጡፍን ጠቓምን ስራሕቲ ይውግን ስለዘሎ ሓገዝ መግቢ ንዘደልዮም ሰባት ብምሕጋዘይ ጽቡቕ ስምዒት’ዩ ዝስመዓኒ። ምስ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዘሎና ዝምድና መቐጸልታ ናይቲ ሓገዝ ንዘደልዮም ወገናት ብምርዳእ ዓጸቦ ንኸብቅዕ ናይ እንገብሮ ጻዕሪ’ዩ” ክብል ዘ ዊክንድ ተዛሪቡ። ካብ ኢትዮጵያውያን ስድርኡ ኣብ ካናዳ ተወሊዱ ዝዓበየ ኣቤል ተስፋየ፡ ኣብዚ ቀረባ ግዘ ኣብ ዓውዲ ሙዚቃ ዓብይ ቦታ ዝወሃቦም ሽልማታት ኤምቲቪ፣ ቪኤምኤን ሙዚቃ ኣሜሪካን ረኺቡ እዩ። ድምፃዊ ኣቤል፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ብኣሜሪካውያን ልዑል ቦታ ኣብ ዝወሃቦ ፀዋታ ኩዕሶ እግሪ ሱፐር ቦውል ምድራፉ፡ ዓብይ ናእዳ ተጎናፂፉ እዩ። ሓላፊ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢስለይ ብወገኑ ን ዘ ዊክንድ “ናብ ስድራ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም እንኳዕ ብድሓን መጻእኻ” ድሕሪ ምባል ኣብ ዓለም ንዝጠመዩ ሰባት ንምሕጋዝ ዘርኣዮ ተበግሶ መነቓቕሒ ከምዝኾነ ጠቒሱ። ኣብ ዓለም መዓልታዊ 811 ሚልዮን ሰባት ብጥሙዮም ናብ ዓራቶም ከምዘምርሑን ካልኦት 270 ሚልዮን ሰባት ድማ ንዓጸቦ ይቃልዑ ከምዘለዉ ዝሓበረ እቲ ሓላፊ: ህይወት ሰባት ንምድሓን ኩሉ ዝከኣሎ ክገብር ከምዘለዎን ኩሉ ናብቲ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዘካይዶ ዘሎ ጎስጓስ ንኽጽምበር ጸዊዑ። ኣብ ሕቡራት ሃገራት ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዓመታዊ ኣብ ልዕሊ 80 ሃገራት ንዝቕመጡ ልዕሊ 100 ሚልዮን ሰባት ህይወት መቐነይ ረድኤት ምግቢ ከምዝቕርብ ይፍለጥ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ውድብ ምግቢ ዓለም ኣብ ትግራይ ዘሎ ምግቢ ዓርቢ ክውዳእ እዩ ኢሉ

ዳይሬክተር ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዴቪድ ቢዝሊይ፡ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ትግራይ ዘለዎ ክዙን ምግቢ ኣብ ዝቕፅል ዓርቢ ይውዳእ ከምዘሎ ኣጠንቂቑ። ምግቢ ንዘድልዮም ሰባት ሓገዝ ንምቕራብ ኣብ መዓልቲ 100 መኻይን ናብ ትግራይ ክኣትዋ ከምዝግባእ ድማ ገሊፁ። ኣብዚ ሕዚ እዋን 170 መኻይን ምግቢ ኣብ ጎረቤት ክልል ዓፋር ተዓጊተን  ክንቀሳቐሳ ከምዘይኽኣላ፡ እቲ ዳይሬክተር ብመገዲ ትዊተር ሓቢሩ። ኣብ ትግራይ ሰባት ይጠምዩ ከምዘለዉ ዝገለፀ  ዴቪድ ቢዝለይ፡ እዘን ተዓጊተን ዘለዋ መኻይን ክንቀሳቐሳ ክፍቀደለን ፀዊዑ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ ኣብ ዝርከባ መዓስከራት ስደተኛታት፡ ምግብን ማይን ክውዳእ ከምዝኽእል ገሊፁ። ላዕለዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ኣስታት 24 ሽሕ ኤርትራውያን ስደተኛታት ናብ ዘዕቑብለን መዓስከራት ክበፅሕ ከምዘይኸኣለን ኣብተን መዓስከራት ምግብን ማይን ተወዲኡ ክኸውን ይኽእል እዩ ኢሉ። እቲ ኮምሽን፡ ኣብ መዓስከራት ማይ ዓይኒ፣ ዓዲ ሓሩሽን ከባቢኡን ጎንፂ ከምዘሎን ክልተ ስደተኛታት ተቐቲሎም ኢሉ። ኣብ ማይ ዓይንን ዓዲ ሓሩሽን ንሓደ ወርሒ ዝኣክል ዕደላ ምግቢ ሰሙናት ከምዝሓለፉ ወሃቢ ቃል ኮምሽን ስደተኛታት ባባር ባሎች ተዛሪቡ። እቲ ወሃቢ ቃል፡ "ንስደተኛታት ዝተውሃበ ምግቢ ተወዲኡ ክኸውን ስለዝኽእል፡ ሓደጋ ጥሜት ከጋጥም ይኽእል እዩ። ቀረብ ፅሩይ ዝስተ ማይ'ውን ይንክይ ኣሎ" ኢሉ። ብህወሓት ዝምራሕ መንግስቲ ትግራይ ብወገኑ፡ ኣብ ጉዳይ እቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ምምዝባል ኣብ ትግራይ ዘለዉ ስደተኛታትን ኣብ ልዕሊኦም ተፈፂሙ ዝተብሃለ መጥቃዕትን ከምዘሻቐሎ ምግላፁ ይዝከር። ተወካሊት ውድብ ጥዕና ዓለም ፋዱላ ቻኢብ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኣገልግሎት ጥዕና ኣዝዩ ውሱን ምዃኑ ገሊፃ። "ኣብ ትግራይ ዘሎ ቀረብ ኣግልግሎት ጥዕና ኣዝዩ ብዘሻቕል ኩነታት ድሩት እዩ። መሰረታዊ ኣገልግሎት ጥዕና ኣይረኽቡን" ኢላ። ንሞት ከቃልዕ ዝኽእል ቁፅሪ ብከቢድ ሕፅረት ዝተመጣጠነ ምግቢ ዘጋጠሞም ቆልዑ ይውስኽ ከምዘሎ ድማ ገሊፃ።


ዓመታዊ ልዕሊ 900 ሚልዮን ቶን ምግቢ ከም ዝጓሓፍ መጽናዕቲ ሓቢሩ

ኣብ ዓለም ዓመታዊ ልዕሊ 900 ሚልዮን ቶን ምግቢ ከምዝጓሓፍ መጽናዕቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሓቢሩ፡፡ ፕሮግራም ከባቢ ሕቡራት ሃገራት ዘውጸኦ ሓበሬታ ብኽነት ምግቢ ከምዘርእዮ፡ ካብቲ ኣብ ድኳናት፣ ቤት መግብታትን መንበሪ ኣባይትን ንተጠቀምቲ ዝዳሎ ምግቢን፡ እቲ 17 ምኢታዊት ብቐጥታ ኣብ እንዳ ጉሓፍ እዩ መዕለቢኡ፡፡ ካብዚ እቲ 60 ምኢታዊት ኣብ መንበሪ ኣባይቲ ዝባኽን እዩ፡፡ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዝተነበሩ ዕጽዋታት ግና ትጽቢት ዘይተገበረሉ ለውጢ ኣምጺኦም ኣለዉ፡፡ ብውሑድ ኣብ ዩናይትድ ኪንግደም ኣብ ገዛ ዝባኽን ምግቢ ቀኒሱ ኣሎ፡፡ እዚ ውጽኢት ድማ ሰባት ኣብ ዝሽምትዎም ነገራትን ኣመጋግበኦምን ዝያዳ ብመደብ ምኻዶም ዝወለዶ ከምዝኾነ እቲ መጽናዕቲ ይገልጽ፡፡ ብተወሳኺ ድማ ፍሉጣት ከሸንቲ ኣመና ዘይባኽኑ ምግቢታት ኣብ ምፍላጥ ሓጊዞም እዮም፡፡ እቲ መጽናዕቲ ቅድም ክብል ካብ ዝተገመተ ንላዕሊ ጸገም ከምዘሎ ዘርእይ ከምዝኾነ፡ ካብ ትካል ራፕ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ሪቻርድ ስዋነል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘እቲ በቢዓመቱ ዝባኽን ዘሎ 923 ሚልዮን ቶን ምግቢ፡ ሓድሕደን 40 ቶን ዝስከማ 23 ሚልዮን መካይን ጽዕነት ዝመልእ እዩ፡፡ እዚአን ነንሓድሕደን ተጸጋጊዐን ንመሬት ሸውዓተ ግዘ ክዘራኣ ዝኽእላ እየን’’ ኢሉ፡፡ ቅድም ክብል እቲ ጸገም ንሃፋትም ሃገራት ጥራሕ ዝምልከት ተገይሩ እዩ ዝውሰድ ነይሩ፤ ካብ ክበልዕዎ ዝኽእሉ ንላዕሊ ዝሽምቱ ተጠቀምቲ ዘለዉወን ስለዝኾና፡፡ ኮይኑ ግና፡ እቲ ጸገም ኣብ መላእ ዓለም ዘሎ ከምዘኾነ እዚ መጽናዕቲ የመላኽት፡፡ ብርግጽ እቲ መጽናዕቲ፡ ኣብ መንጎ ሃብታማትን ትሑት ኣታዊ ዘለወን ሃገራትን ዘሎ መጠን ፍልልይ ናይ'ቲ ጸገም ኣብ ምብራህ ውሱንነት ኣለዎ፡፡ ንኣብነት እቲ መጽናዕቲ ኣብ መንጎ ‘‘ብድልየት ዝባኽንን ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ዝባኽንን’’ ምግቢ ዘሎ ኣፈላላይ ኣየቐመጠን፡፡ ካልእቲ ተሳታፊት እቲ መጽናዕቲ ማርቲና ኦቶ እውን ኣብዚ ጉዳይ ዓሚዩቕ መጽናዕቲ ከምዘይገበሩ ንቢቢሲ ገሊጻ፡፡ ሓላፊ ፕሮግራም ከባቢ ሕቡራት ሃገራት ኢንገር ኣንደርሰን፡ ሃገራት ኣብ 2030 መጠን ዝባኽን መግቢ ብፍርቂ ክንክያ ክጽዕራ ከምዘለወን ጸቕጢ ንምፍጣር ይፍትን ኣሎ፡፡ ·         ነታ ክትምገብዋ እትኽእሉ መጠን መድብዋ፡ ነታ እትጥቀምዎ መጠን ጥራይ ዓድጉ ·         መዝሓሊኹም ግቡእ ዛሕሊ ክሕልዎ ግበሩ ·         መግብታት መዓዝ መዓልቶም ከምዝሓልፎም ቀዲምኩም ፍለጡ እቲ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ ኣብ ዩናይትድ ኪንግደም፡ ሓደ ማእከላይ ቤተሰብ ክምገቦ ዝኽእል ምግቢ ጥራሕ ብምሽማት ዓመታዊ ኣስታት 700 ፓውንድ ክቑጥብ ይኽእል፡፡ ኮቪድ-19 ዝፈጠሮ ክልከላታት፡ ነቲ ክንከላኸሎ እንኽእል ብኽነት ምግቢ፡ ከመይ ምትራፍ ከምዝከኣል ኣርእዩ እዩ፡፡ ኣብ እዋን ዕጽዋ፡ እተብስሎ ምግቢ ምትላም፣ ብኣግባቡ ምቕማጥን በብእዋኑ ምስራሕን ምስ 2019 እንትነጻጸር መጠን ሰባት ዘባኽንዎ ምግቢ ብ 22 ምኢታዊት ቀኒሱ እዩ፡፡ ‘‘ኣብ ገዛና ተወሲንና ምንባርና በብእዋኑ ናይ ምብሳልን ብትልሚ ናይ ምምጋብን ባህርያትና ኣማዕቢልዎ እዩ’’ ዝብል ውጽኢት መጽናዕቲ እቲ ትካል፡ ኮይኑ ግና ሰባት ናብ ንቡር ህይወቶም ምምላስ ብምጅማሮም እቲ ጸገም ክውስኽ ተኽእሎታት ኣሎ ኢሉ፡፡ ኣብዛ ብሚልዮን ቶናት ዝስፈር ምግቢ ዝድርበየላ ዘሎ ዓለም፡ ኣብ 2019 ኣስታት 690 ሚልዮን ሰባት ብጥምየት ተጠቒዖም እዮም፡፡ እዚ ለበዳ እንተብቅዕ እውን ቁጽሪ ዝጠምዩ ሰባት ብዓብዪ ክውስኽ ከምዝኽእል ይግመት፡፡


ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ-19 ጥምየት ካብ ዘጋጥመን 10 ሃገራት ሓንቲ ተባሂላ

ድኽነት ኣብ ምውጋድ ኣድሂቡ ዝሰርሕ ዓለማዊ ትካል ግብረሰናይ ኦክስፋም፡ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝሞቱ ሰባት ብጥምየት ዝሞቱ ክበዝሑ ከምዝኽእሉ ኣጠንቂቑ። "ብሰንኪ ለበዳ ኮቪድ-19 ብዝስዕብ ጥምየት፡ መዓልታዊ 12,000 ሰባት ክሞቱ ይኽእሉ እዮም" ዝበለ እቲ ትካል፡ እዚ ቁጽሪ ድማ ልዕሊ እቶም በቲ ሕማም ዝሞቱ ከምዝኸውን ሓቢሩ። ኦክስፋም ነቲ ከጋጥም ዝኽእል ጥምየት መንቀሊ ዝበሎም ምኽንያታት ዘርዚሩ'ሎ። ብስፍሓት ዘጋጥም ስእነት ስራሕ፣ ብምኽንያት ኣዋጃት ዕጽዋ ከጋጥም ዝኽእል ምንካይ ዓቕሚ ኣፍረይቲ መግቢ ከምኡ'ውን ኣብ ምክፍፋል ረድኤት ዘጋጥሙ ማሕለኻታት ካብቶም ምኽንያታት ከምዝኾኑ ኣፍሊጡ። በዚ ከጋጥም ዝኽእል ጥምያት ብዝያዳ ክህሰያ ዝኽእላ ብዝብል ድማ 10 ሃገራት ኣነጺሩ። ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብተን ሃገራት እያ። የመን፣ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎ፣ ቭነዝዌላ፣ አፍጋኒስታን፣ ምዕራብ ኣፍሪቃ ሳሕል፣ደቡብ ሱዳን፣ ሶርያ፣ ሱዳንን ሃይቲን ከኣ እተን ዝተረፋ ሃገራት እየን። ቅድም ክብል'ውን፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ ዘውጸኦ ጸብጻብ፡ ዓለምና ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ መጠነ-ሰፊሕ ሓደጋ ሕሱም ጥምየት ኣንጸላልዩዋ ከምዘሎን ካብዘን ሃገራት ሓንቲ ድማ ኢትዮጵያ ከምዝኾነትን ገሊጹ ነይሩ። ብገምጋም ትካል መግቢ ዓለም፡ ብዝሒ ብጥምየት ዝሳቐዩ ሰባት ካብ 135 ሚልዮን ናብ 250 ሚልዮን ክብ ክብል ከምዝኽእል'ውን ኣሚቱ እዩ።


ኣብ ኢትዮጵያ ወራር ዕስለ ኣንበጣ፡ ኣብ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ኩንታል እኽሊ ሓደጋ ኣውሪዱ

ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ መፋርቕ ወርሒ ሰነ 2011 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ካብ የመን ብሶማሌ ላንድ ኣቢሉ ናብ ክልላት ዓፋርን ሶማሌን ዝኣተወ ወራር ዕስለ ኣንበጣ በረኻ 3.5 ሚልዮን ኩንታል እኽሊ ከም ዘዕነወ ተገሊጹ። እዚ፡ ኣብቲ እዋን ክርከብ ካብ ዝተሓሰበ ሓፈሻዊ ምህርቲ ክልተ ሚእታዊት ዝኸውን በቲ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ተበሊዑ ኣሎ ማለት እዩ። እቲ ዕስለ ኣንበጣ ካብ 70 ክሳብ 100 ሚእታዊት ምህርቲ ከጥፍእ ይኽእል ነይሩ ዝበለ ዳይሬክተር ሓለዋ እትዋት ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣቶ ታምሩ ከበደ፡ ሰፊሕ ምርብራብ ብምግባር ግን ነቲ ሓደጋ ምንካይ ተኻኢሉ እዩ ኢሉ። ኣብ ክልላት ዓፋርን ሶማሌን ናይ ምክልኻል ስርሓት ክስራሕ እንተጸንሐ'ውን እቲ ካብ ዓፋር ዝተረፈ ናብ ወሎን ደቡብ ትግራይን ብምኻድ ኣብ ሕርሻ ከቢድ ጉድኣት ኣውሪዱ'ዩ። ካብ ክልል ሶማሌ ዝተላዕለ ድማ ናብ ምብራቕን ምዕራብን ሃረርጌ ብምኻድ ዘራእቲ ኣዕኒው። እቲ ዳይሬክተር ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ብዝተሰርሐ ስራሕቲ ምክልኻል እቲ ዕስለ፡ ዓመት ሙሉእ ካብ መገሃጫ ሓሊፉ ኣብ ዘራእቲ እኽሊ ዝበጽሖ ጉድኣት የለን ኢሉ። ካብ ወርሒ ሰነ 2011 ዓ.ም ጀሚሩ ኣብ ክልላት ዓፋርን ሶማሌን ዝርግሐ እቲ ዕስለ ናይ ምክልኻል ንጥፈታት እንተተሰርሐ'ውን ክተርክበሉ ካብ ዘይትኽእል ኣጸገምቲ ቦታታት እናተላዕለ ኣብ ምብራቕ ኦሮሚያ፣ ድሬዳዋ፣ ኣብ ምዕራብ ኣምሓራ ድማ ኣብ ወሎ፣ ቃሉን ኣርጎባን ብዝተወሰነ መልክዑ ምህርቲ ከም ዝነከየ ተዛሪቡ። ኻልኣይ ዙርያ ወራር እቲ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣብ ምብራቓዊ ክፋል እታ ሃገር ከም ዝተርኣየ ዘዘኻኸረ ኣቶ ታምሩ፡ ኣብ ዘራእቲ ሓደጋ ከይኣብጽሐ ምክልኻል ተኻኢሉ'ዩ ኢሉ። ኣብ ወርሓት ክረምቲ 2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ኣብ ክልላት ሶማሌን ዓፋርን ሰፊሕን ብነፋሪት ዝተሓገዘን ዳህሳስን ናይ ምክልኻል ስራሕትን ይስራሕ ኣሎ ዝብል ኣቶ ታምሩ፡ "ሎሚ ቑጽሪ መካይንን ነፈርትን ወሲኽና ኢና፤ ተሳትፎ ክልላት'ውን ዝሓሸ'ዩ" ይብል። ነቲ ዕስለ ንምክልኻል ጎና ጎኒ ሰባት ምውፋር ብኢድ ዝተሓዙ ብርክት ዝበሉ ናውታትን ከምኡ'ውን ኬሚካል ዝነጽጋ 4 መካይንን ክልተ ነፈርትን ተዳልየን። "ሕጂ ኣብ ድሬዳዋ ሓንቲ ነፋሪት ኣላትና። ኣብ ኮምቦልቻ'ውን ካልእ ኣላ። ብጅቡትን ኤርትራን ዝመጽእ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ስለ ዝህሉ'ውን ሓንቲ ነፋሪት ኣብ ሰመራ ኣቐሚጥና ኢና። እቲ ናይ ምክልኻል ምድላዋት ድማ ብቐጻሊ ክስራሕ እዩ" ኢሉ ኣቶ ታምሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ምብራቕን ሰሜን ምብራቕን እታ ሃገር ኣብ ዘለዋ ክልላት ሶማሌን ዓፋርን ብሰፊሑ ኣትዩ ኣሎ። እቲ ካብ ሶማሌ ዝብገስ ኣንበጣ ከባቢታት ባሌን ሃረርጌን ዘጥቅዕ ኮይኑ እቲ ካብ ዓፋር ዝብገስ ዘሎ ድማ ከባቢታት ትግራይን ወሎን ይወርር ኣሎ። ኣቶ ታምሩ ከም ዝብሎ እንተኾይኑ ኣብ ቀረባ ግዜ'ውን ብኬንያ ካብ ቱርካና ተላዒሉ ናብ ደቡብ ኦሞ ዝኣቱ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ስለ ዘሎ ኣብ ኣርባ ምንጭ ሓንቲ ነፋሪት ተዳሊያ። እቲ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ናይ ምኻድ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ብምግላጽ፡ ግን ድማ ካብቲ ዝኸይድ ብዝለዓለ ናብ ኢትዮጵያ ዝኣቱ እዩ እቲ ዝበዝሐ ኢሉ። "ኣብዚ ጽቡቕ ናይ ምክልኻል ስራሓት እንተተሰርሐ'ውን ናብ ኤርትራን ካልእ ከባቢታትን ዝሃድም'ውን ኣይስኣንን። ሕጂ ብብዝሒ ካብ ኬንያ፣ ሶማሊ ላንድን ጅቡትን ናብ ኢትዮጵያ ይኣቱ ኣሎ። ብንፋስ ድማ ናብ ሰሜንን ምብራቕን ክፋላት ኤርትራ ናይ ምኻድ ተኽእሎ ኣለዎ" ይብል ኣቶ ታምሩ።


ኣብ ፓርላማ ኣንበጣ በረኻ ሒዙ ዝኣተወ ኣባል ባይቶ

ኡጋንዳዊ ኣባል ባይቶ፡ ብጠረሙዝ ብዝተሰርሐ መትሓዚ ብርክት ዝበሉ ኣንበጣ ሒዙ ናብ ፓርላማ እታ ሃገር ኣቲዩ። ንሱ ነዚ ክገብር ዘገደዶ ምኽንያት፡ መንግስቲ እታ ሃገር ኣንጻር እቲ ኣብ ልዕሊ ዘራእቲ ብዙሕ ጉድኣት ዘስዕብ ዘሎ ዕስለ ኣንበጣ ቅልጡፍ ስጉምቲ ብዘይምውሳዱ እዩ። እቲ ደቪድ ኦኣላ ዝተባህለ ኣባል ባይቶ፡ መንግስቲ ኣንጻር እቲ ወራር ኣንበጣ ወፍሪ ከካይድ ኣተሓሳሲቡ። እዚ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዝተብሃለ ወራር ኣንበጣ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓብዪ ስግኣት ፈጢሩ ከምዘሎ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጡ። ኣብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝርአ ዘሎ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ክኣቱ እንተዘይኽኢሉ፡ ኣብተን ሃገራት ዓጸቦ ከጋጥም ከም ዝኽእል ሕቡራት ሃገራት የጠንቅቕ። ኣብቲ ብሕጽረት መግቢ ዝሳቐ ዞባ፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ሶማል፡ ኬንያ፡ ታንዛንያን ኡጋንዳን ዝተኸሰተ ወራር ኣንበጣ፡ ኣብ ዘራእትን መጋሃጫን ዕንወት ኣስዒቡ ይርከብ። ዓለምለኻዊ ውድብ መግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት (ፋኦ)፡ ካብ ነፈርቲ መድሃኒት ንምንጻግ ምእንቲ ክከኣል ሓገዛት ክግበር ጻውዒት የቕርብ ኣሎ። እዚ ምስ ዘይኸውን ግና፡ እቶም ብኣማኢት ቢልዮናት ዝቑጸሩ ኣንበጣ ተራቢሖም ንዘስዕብዎ ዕንወት ገዚፍ ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድሊ ፋኦ ሓቢሩ።


ለበዳ ኮሮናቫይረስን ወራር ኣንበጣ በረኻን፡ ቀጸልቲ ብድሆታት ኢትዮጵያን ኤርትራን

ኣንበጣ ዝኾነ ዓይነት ድምጺ ዘይሰምዕ፣ ኣብ ጸልማት ከይተረፈ ዝበልዕ፣ ቑሪ ዝኽእል እንተዝኸውን ነይሩ፡ ብቐሊሉ ምብራር ኣይምተኽኣለን፡ ይብሉ ኣብ ትግራይ ብተበግስኦም ኣብ መኸተ እቲ ዕስለ ተዋፊሮም ዝነበሩ መናእሰይ። 'ኣንበጣ ዝኾነ ዓይነት ድምጺ ዝሰምዕ ባልዕ ምዃኑ ቐልጢፍና ንክነባርሮ ዓብዪ ዕድል ነይሩ'  ክብሉ'ውንብል ተዘክርኦም ይዛረቡ። ነዚ ብክልል ዓፋር ኣቢሉ ናብ ትግራይ ዝኣተወ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ካብ ዝዓረፈሎም ከባቢታት ማእኸላይ ዞባ፣ ምብራቕ፣ ደቡብ ምብራቕን ካልኦትን ንምብራር ኣብ ዝተገብረ ፍሉይ ሓይሊ ትግራይን መናእሰይን ዝርከቡዎ ወፍሪ፡ ካብ መዐሸጊ ዝስተ ማይ ክሳብ ርችት፣ ሳክስፎንን ካልኦት ድምጺ ዘውጽኡ ዘበሉ ከባቢያዊ ናውታት ኣብ ጥቕሚ ክውዕል ተዓዚብና። ወዲ 87 ዓመት ሻምበል ሃይለኪሮስ ፍስሃ፡ ቅድሚ 61 ዓመት ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዝነበረ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ዘስዓቦ ሓደጋ ኣጸቢቖም ይዝክሩዎ። ዳግም ኣብ ዕድሚኦም ሓደገኛ ዕስለ ኣንበጣ ተኸሲቱ ምርኣይ ከስዕቦ ዝኽእል ጉድኣት ከም ዘተሓሳስቦም ክገልጹ እንከለው፡ ግን ድማ ዘራእቲ ኣብሪሱ 'ዳግማይ ዘመን ኣንበጣ' ከም ዘይብሃል ተስፋ ይገብር ይብሉ። "እዚ ዘመን [ዘመን ኣንበጣ] እሞ ታይ ኢልካ ክትዝክሮ?" ዝብሉ ሻምበል ሃይለኪሮስ፡ "ቀደም ዘብጽሖ ጉድኣት ሕዚ መዚነ ክገልጾ ኣይክእልን፤ ዓብዪ ሓደጋ እዩ ነይሩ። ዓቕሚ፣ ዕያል ተሃልዩካ ትከላኸሎ እንተዘይሃሊዩካ ድማ ደው ኢልካ እተብልዐሉ ዘመን እዩ ነይሩ" ብማለት ከቢድ እዋን ከም ዝተሓለፈ ይዝክሩ። ሎሚ ዘበን መናእሰይን ህዝብን ነቲ ዕስለ ኣብ ምክልኻል ዘርኣዮ ንጥፈት ከም ዘግረመሎም ብምግላጽ፡ "ሎሚ ኢና ታሪክ ዝረኣና፤ ቐደም ኣብ ግራትካ ሓደጋ ከይበጽሓካ ምክልኻል እንተዘይኮይኑ፡ ዘይነበረ ኣይጸውን ህዝቢ ተሓባቢሩ ተኸላኺሉ ኣይፈልጥን። ሎሚ ግን ኣንበጣ ከም ናይ ወጻኢ ጸላኢ ህዝቢ ብሙሉኡ ወጺኡ ክሰጎ ምርኣይ ታሪኽ'ዩ" ይብሉ ሻምበል ሃይለኪሮስ። ኣብ ከባቢ 50ታት ኣብ ኢትዮጵያ ወራር ዕስለ ኣንበጣ እንትኽሰት፡ ሰናይ ዘበን ይብሃል ከም ዝነበረ ዝዛረቡ ተመራማሪ ሕርሻ ፕሮፌሰር ምትኩ ሃይለ፡ ካብ ምብራቕ የመን፣ ጂዳ ተበጊሱ ዝተባህለ ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ልዕሊ ዝባጽሐ ዘርኢ መሸላ ሃሰያ ከውርድ ከም ዝርኣዩ ተዘክርኦም ይዛረቡ። "ርዱእ ብዝኾነ መዐቀኒ ሕዚ ኮይንካ ክትሪኦ ከለኻ ሽዑ ዝነበረ ምህርቲ ኣብሪሱዎ'ዩ። ብፍላይ ጽቡቕ ዘርኢ መሸላ ባጺሑ ሰናይ ዘበን እናተባህለ ከሎ መብዛሕትኡ ኣብ ዝባጽሐሉ እቲ ኣንበጣ ጥዋዕዋዕ ምስ ኣበሎ፡ እቲ ህዝቢ ናብ ጥምየት ተቓሊዑ፤ ልዑል ውሽጣዊ ምዝንባል ምንባሩ ይዝክር" ይብሉ። ኣብቲ ግዜ፡ ዝተወደበ ህዝብን ኣሰራርሓ ብዘይምንባሩ ሓደጋ እቲ ዕስለ ኣብ ምክልኻል ዝተርኣየ ጥርኑፍ ምንቅስቓስ ብዘይምንባሩ ከቢድ ማሕበራዊ ቅልውላው ክፍጠር ክኢሉ'ዩ። "ዋላ'ኳ ሰፊሕ ኣይኹን ብባህላዊ መገዲ ጡሽ ገይርካ እቲ ኣንበጣ ንምብራር ፈተነ ይግበር ነይሩ። ካብ ማእከል ዓዲ፣ ሃረርጌ፣ ኣርሲ፣ ባሌ መጺኦም ዝመሃሩ ዝነበሩ ደራሳ ዝበሃሉ ተመሃሮ ብወገኖም ብዝሒ ስለ ዝነበሮም ጻዕዳ ጨርቂ ገይሮም ነቲ ኣንበጣ ካብቲ እኽሊ ዘለዎ ከባቢታት ናብ ጎቦ ክኸይድ ይገብሩ ነይሩ። ግን ሽዑ እቲ ህዝቢ ብዝሒ'ውን ስለ ዘይነበሮ ምቁጽጻር ስለ ዘይተኽኣለ መሸላ ብብዝሒ ተበሊዑ ምንባሩ ይዝክር" ኢሎም። ሕጂ፡ ወዲብካ ክተንቀሳቕሶ እትኽእል ህዝብን ቴክኖሎጂካዊ ሓገዛትን ብምህላዮም ምስ ስግኣታቱ ብውሑድ ህዝቢ ንጥምየትን ስደትን ክቃልዐሉ ዝኽእል ዕድል ከም ዘሎ እዞም ወሃብቲ ርኢይቶ ይገልጹ። "ብመሰረቱ ንቕሓት ናይቲ ህዝቢ ንንበይኑ እዩ። ሎሚ ዘበን እኽሊ በላዒ ከይበልዖ ኢሉ ንህዝቢ ዝሓስብብ መንግስቲ'ውን ንርኢ ኣለና፤ እቲ ቀደም ግን መድሓኒት ዝነጽጋ ነፈርቲ እንተነበራ'ውን መንግስቲ ነይሩ ኢልና ንጸውየሉ ኣይነበረይ። ብጥቕሉሉ ናይ ሎሚ ዘበን ኣንበጣን ናይ ቀደም ኣንበጣን፣ ናይ ሎሚ ዘበን ህዝብን ናይ ቀደም ህዝብን፣ ናይ ሎሚ መንግስትን ናይ ቀደም መንግስትን ፈጺሞም ኣይራኸቡን" ይብሉ ሻምበል ሃይለኪሮስ ፍስሃ። እዚ ኣብ ልዕሊ ኣእኻልን መሃጋጫ ጥሪትን ዕንወት ዘውርድ ዘሎ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ዝሓለፈ ርብዒ ዘመን ዘይተርኣየ ምዃኑ ሰብ ሞያ ይገልጹ። ብመሰረት መጽናዕቲ ውድብ መግብን ሕርሻን (ፋኦ) ሓደ ዕስለ ኣንበጣ፡ ናይ ዓመት መግቢ ናይ 2,500 ሰባት ክበልዕ ይኽእል። ኩለ መዳያዊ ምንቅስቓስ ዓለም ብምኽንያት ለበዳ ኮቪድ-19 ተቖሪኑ ኣብ ዘለሉ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝቕጽል ዘሎ ወራር ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ኣዝዩ ከም ዘሻቐሎ ዝገልጽ ትካል መግብን ሕርሻን ዓለም፡ ብምኽንያት እዚ ሓደ ሚሊዮን ዝጽግዑ ኢትዮጵያውያን ህጹጽ ሓገዝ መግቢ ከም ዘድልዮም ኣጠንቂቑ። ክልል ሶማሌ እቲ ኣዝዩ ዝተጸለወ ከባቢ ኮይኑ፡ ኦሮሚያን ድሬዳዋን፣ ዓፋር፣ ኣምሓራን ትግራይን ከምኡ'ውን ክልል ህዝብታት ደቡብ ብዕስለ ኣንበጣ በረኻ ተወሪሮም ከም ዘለው ሓበሬታ እቲ ትካል የመልክት። ኣብዚ እዋን እዚ እቲ በላዕተኛ ባልዕ ኣብ ሶማልያን ኢትዮጵያን ዕንወት ኣብጺሑ ናብ ኬንያ ሰጊሩ ዘሎ ዕስለ ኣንበጣ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ሶማልን ካብቲ ቅድሚ 25 ዓመት ዝተራእየ ወራር ዝኸፍአ ክኸውን እንለከሎ ኣብ ኬንያ ግን ቅድሚ ሰብዓ ዓመት እንተዘይኮይኑ ከምዚ ኣይተራእየን። ኣብ መፋርቕ እቲ ዝሓለፈ ወርሒ ዘውጽኦ ጸብጻብ ከም ዘመላኽቶ፡ ኣስታት 200 ሽሕ ሄክታር ተሓራሳይ መመሬት ብምውራር ልዕሊ 356 ሚሊዮን ቶን ዘርኢ መሸላ፣ ዕፉንን ስርናይን ኣብሪሱ'ዩ። ክልላት ኦሮሚያ፣ ሶማሊን ትግራይን እቲ ዝለዓለ ክሳራ ዘጋጠመን ክልላት ምዃነን ይጠቅስ። ብተወሳኺ 1.3 ሚሊዮን ቶን ዝጽጋዕ መጋሃጫ ብምኽንያት እቲ ዕስለ ኣንበጣ ጉድኣት በጺሑዎ'ዩ። ተወካሊት ትካል መግብን ሕርሻን ዓለም ኣብ ኢትዮጵያ ወይዘሮ ፋጡማ ስዒድ፡ "ወራር ኣንበጣ በረኻ ንምክልኻል ጻዕሪ ይግበር'ኳ እንተሃለወ፡ ለበዳ ኮቪድ-19 ዝጋፍሐሉ ዘሎ እዋን ብምዃኑ ኣብተን ብወራር ኣንበጣ በረኻ ተሃስየን ዘለዋ ክልላት ዝነብሩ ሰባት ምሕጋዝ ከድሊ'ዩ" ኢላ። ክልቲኦም ኣብ ናብራ እቲ ገባርን ናይ ገጠር ቁጠባን ሰፊሕ ጉድኣት ከምጽኡ ከም ዝኽእሉ ሕዚ ምግማት ይከኣል'ዩ ዝብሉ ፕሮፌሰር ምትኩ ሃይለ፡ ብወፍሪ ንከይትከላኸሎ ድማ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምትሕልላፍ ጸገማት ክፈጥር ዝኽእል ምዃኑ ኣጸጋሚ ከም ዝገብሮ ይዛረቡ። "እቱ ገባር ግን ኣብ ሕርሻ ቦትኡ ምስ ቤተሰቡ ኮይኑ ተረሓሒቑ ክሰርሖ ዝግባእ ነገር ክህሉ'ዩ። በዚ ብዝተወሰነ መልክዑ ሓደግኡ ክንከላኸሎ ንኽእል ኢና፤ እቲ ጸገም ግን ብሓቂ'ውን ከቢድ እዩ። እቲ ዕስለ ኣንበጣ ብዙሕ ሳዕቤን ከብጽሕ ከም ዝኽእል ሕብረተሰብ ብኣጋ ክርዳእ ብምግባባር ኣብ ከባቢኡ ክገብሮ ዝኽእል ምህዞ እናምሃዘ እንተከይዱ ክንከላኸለሉ እንኽእል መገዲታት ክህሉ'ዩ ዝብል እምነት ኣለኒ" ይብሉ። እዚ ብዙሕ ግዜ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝኽሰት ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ካብ የመንን ስዑዲ ዓረብን ዝብገስ ምዃኑ ዝገልጽ ትካል መግብን ሕርሻን ዓለም [ፋኦ]፡ እዚ ናይ ሎሚ ዘበን ድማ ብርቱዕን ሰፊሕን ከም ዝኾነ የመልክት። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተደራቢ ስግኣት ህልውና ሰባት ኣብ ዝኾነሉ እዋን፡ እቲ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ብሓባር ወፊርካ ንምክልኻል ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ዝጠቕሱ ፕሮፌሰር ምትኩ፡ ብኣጋ ግን ሓረስታይ ዘድልዮ ናይ ምህርቲ መሰሰኒ ናውቲ ብግዝኡ ክበጽሖ ምግባር ከድሊ እዩ ይብሉ። ኮሮናቫይረስ'ውን ቐታል ኣብራስን ምዃኑ፤ ኣንበጣ ዝብሃል ወራሪ እኽልን መጋሃጫን'ውን ከምዘሎ ኣቐዲሙ ክፈልጦ ክግበር ኣለዎ። ዓብዪ ጉድኣት ከም ዘብጽሕ ኣንይንጠራጠር፤ ግን እቲ ግዜ ምስቲ ቅድሚ ሕዚ ዝነበረ ዝወዳደር ስለ ዘይኮነ፡ ቅድመ ምድላው ክግበር ኣለዎ" ይብሉ። ብኢድካ ብምንፋሕን መካይን ብምጥቃምን ወይ'ውን ብነፈርቲ ጌይርካ ኬሚካል ምንጻግ፡ ኣብ ዝሓጸረ እዋን መጠነ ሰፊሕ ዝኾነ ዕስለ ኣንበጣ ምቕታል ስለ ዝከኣል፡ ፋኦ ሰብ ሞያ እቲ ዕስለ ንምውጋድ እዚ ሜላ ክጥቀሙ ይምዕድ። ኣብ ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ትግራይ መብዛሕትኡ እቲ ኣንበጣ ዝተኸሰተሉ ከባቢ ብዙሕ ናይ ንህቢ ዕስለ ቖፎታት ስለ ዘለዎ ግን፡ ኩለ መዳያዊ ጥንቃቐ ከም ዘድሊ ፕሮፌሰር ምትኩ የዘኻኽሩ። "ብቐጻላይ ብዝተወሰነ መልክዑ ኬሚካል ኣብ ምንጻግ ክህሉ ስለ ዝኽእል ንዘለና ፍርያት መዓር ከይጉዳእ ነቶም ኣናህብ ጸገም ከየምጽእ ጥንቃቐ ብምግባር ኬሚካል እናነጸግካ ክውገድ ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለኒ። ብኣውርኡ ግን ሓፈሻዊ ናይ ከባቢ ኣየር ለውጢ ስለዘሎ ኣንበጣ'ውን ምስዚ ዝተሓሓዝ ስለ ዝኾነ፡ ናይዚኦም መረዳእታ እናኣከበ ዝምግብ ትካል የድልየና እዩ"። እቲ ቁውም ነገር ግን ኣንበጣ፣ ኾነ ካልኦት ለበዳታት ከም ዝመጽኡ ኣቐዲሙ ሓበሬታ ዝእክብን ዝትንትን ትካል ከም ዘድሊ ብምግላጽ፡ ነዚ ዝምልከት ዝወሃቡ ሓበሬታታት ከየስተናዓቕኻ ተኸታቲልካ ክውሰድ ዝግብኦ ስጉምቲ ኣቐዲምካ እንተተወሲዱ ምቁጽጻር ከም ዝከኣል ኣአንፊቶም።


ሓድሽ ወራር ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ኣብ ሰለስተ ወረዳታት ትግራይ ተራእዩ

ካብ ገለ መዋሰኒ ከባብታት ክልል ዓፋር ናብ ትግራይ ዝዘለቐ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ኣብ ሰለስተ ወረዳታት ትግራይ ከም ዝተረእየ ነበርቲ እቲ ከባብ ከምኡ'ውን ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርንን ትግራይ ንቢቢሲ ገሊጾም። እቲ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ካብ ትማሊ ሰሉስ ጀሚሩ እዩ ኣብ ደቡብ ትግራይ ተራእዩ ዘሎ። ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ፡ ሚኪኤለ ንጉስ፡ ዛጊድ እቲ ወራር ኣንባጣ ኣብ ወረዳታት ራያ ዓዘቦ፣ ራያ ኣለማጣን ጨርጨር ራያን ከም ዝተርአየ ገሊጹ። "ብሓፈሻ ኣብ ሰለስቲኣን ወረዳታትን፡ ኣብ ሸውዓተ ጣብያታት እዩ ተራእዩ ዘሎ። ትማሊ ድሕሪ ቀትሪ ካብ ሰዓት 8፡00 እዩ ምእታው ጀሚሩ" ኢሉ። ኣብ ገለ ገጠር ከባብታት ኣላማጣን ከባቢኡን፡ መናእሰይ ነቲ ኣንበጣ በረኻ ከባርሩ ዘርእዩ ምስልታት ተራእዮም። "መንግስቲ ትግራይ፡ ካብ ትካል ምግብን ሕርሻን ዓለም [FAO] ሓበሬታ ቅድመ መጠንቀቕታ ረኺቡ ስለ ዝጸንሐ፡ ኣብ ኩሎም ሕርሻዊ ንጥፈታት ነዚ ሓበሬታ ኣብ ግምት ብምእታው ክስራሕ ጸኒሑ'ዩ" ይብል። መንግስታዊ ኣወዳድባታት ኩሎም ኣመራርሓ ዞባታት ድማ፡ ብዛዕባ እቲ ሓደጋ ክፈልጡን ሙሉእ ምድላው ክገብሩን ከም ዝተገብረ ተዛሪቡ። ቅድም ክብል ነቲ ወራር ኣብ ምፍሻል፡ ብዓርስ ተበግሶ ዝነጥፉ ምስ ዝነበሩ መናእሰይ ሓቢርካ ንምስራሕ'ውን ተሓሲቡ ኣሎ ኢሉ። ኣብዚ ዓመት ካብ ወርሒ ለካቲት ጀሚሩ፡ ኣንበጣ ናብ ትግራይ ብተደጋጋሚ ምእታው ዝዝከር እዩ። እቲ ሓላፊ ከም ዝበሎ፡ እቲ ኣንበጣ በረኻ ኣብዚ ዓመት ልዕሊ 18 ጊዜ እዩ ተኸሲቱ። "ኣብ ዘራእቲ ዘብጸሖ ጉድአት ከርና ኣይነበረን። ኣብዚ ሕዚ ሰዓት ድማ፡ እቲ ኣንበጣ ኣብተን ዝተርአየለን ወረዳታት ስግኣት ዝፈጠረ ኮይኑ፡ እቲ ምድላው ግን ኣብተን ጣብያታት ካብ ታሕቲ ጀሚሩ ዝተማልአ እዩ" ኢሉ። ኣይተ ሚኪኤለ ከም ዝብሎ፡ እቲ ወራር ቅድም ኢሉ ብዝተገብረ ቅድመ መጽናዕቲ ከጥቅዐሎም ዝኽእል ቦታታት ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ኣበይ ብኸመይ መገዲ ምምካትን ምክልኻልን ከም ዝከኣል ድማ ምድላው ተገይሩ እዩ። ኣብ ኩለን ወረዳታት ዘሎ ብሓይሊ ሰብ ዝግበር ዘመተ፤ ማለት'ውን ድምጺ ብምስማዕ፣ ብምጭፍጫፍ፣ ብምብራርን ኣብ ዘራእቲ ከይዓርፍን ከየጥቅዕን ዝግበረሉ መይላ እናተሰርሐሉ ዝመጽአ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን ኣብዚ ጉዳይ መናእሰይ ብምትሕብባር ዓብዪ እጃም ዝነበሮ መንእሰይ ተኽሊት ሃይላይ፡ ከምቲ ልሙድ ገለ መናእሰይ ወዲቡ ናብ ደቡብ ትግራይ ከባቢ ይንቀሳቐስ ከም ዘሎ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ካብኡ ሓሊፉ ጉድኣት ከብጸሓሉ ይኽእል እዩ ተባሂሎም ኣብ ዝግመቱ ከባብታት ሕርሻ፡ ብኣውሮፕላን መድሓኒት ንምንጻግ 'ውን ትልሚ ከምዘሎ- ኣይተ ሚኪኣል ሓቢሩ። "ኣብ ክልል ልዕሊ 10 ሽሕ ሊትሮ ኬሚካል ተዳልዩ ኣሎ። ብተወሳኺ ድማ ብመካይን ዝንጸግ ልዕሊ 2 ሽሕ ናፍጣ ኬሚካል ተዳልዩ ኣሎ። እዚ ኩሉ ኣማእኺልካ ንምስራሕ እዩ ምድላው ተገይሩ ዘሎ"። ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ እቲ ኣንበጣ ኣብ ዝተርአየለን ከባቢታት ብኣውሮፕላን ኣቢልካ ኬሚካል ንምንጻግ ጂፒኤስ ተዋሂብዎም ኣብ ምድላው ከም ዝርከቡ ገሊጹ። ብተወሳኪ፡ ኣብ ሕድሕድ እተን በቲ ዕስለ ኣንበጣ ክጥቅዓ ይኽእላ እየን ተባሂለን ዝተገመታ ጣብያታትን ወረዳታትን ኣብ ነፍሲ ወከፈን ልዕሊ 200 ሊትሮ ኬሚካል ንመሐለውታ ተቐሚጡ ከም ዘሎ'ውን ተዛሪቡ። ናብቲ ክልል ከይኣተወ ኣብ ክልል ዓፋር እናሃለወ ሓበሬታ እንተነይርኩም ኣብኡ ክተርፍ ዶ ኣይምተኽኣለን -ዝብል ሕቶ ንኣይተ ሚኪኤል ኣቕሪብናሉ። ብፍላይ ኣብተን ምስ ክልል ዓፋር ዝዳወባ ወረዳታት ምስ መንግስቲ ክልል ዓፋር ብምውዳድ ብሓባር ኮይነካ ንምስራሕ ጻዕሪ ከም ዝተገብረ ሓቢሩ። ብኣውርኡ ግን ካብ ሓደ ክልል ናብ ካልእ ዶብ ሰጊርካ ምስራሕ ናይ መንግስቲ ፌዴራል ስራሕ ከም ዝኾነን፡ ንሱ ድማ ኣብቲ ክልል ዓብዪ ስራሕ ከም ዝተሰርሐን ተዛሪቡ። "ኣብቶም ዝዓረፈሎም ከባብታት ዓፋር ብከሚካልን ብምጭፍጫፍን ክዳኸም ተገይሩ እዩ። እዚ እንተዘይከውን ነይሩ ኣዝዩ ሓደገኛ ክኸውን እዩ ነይሩ። ናብ ትግራይ'ውን ቀዲሙ እዩ ክኣቲ ነይሩ" ኢሉ። ካብ ቀይሕ ባሕሪ ተበጊሱ ዝመጽእ እዚ ውራር ኣንበጣ በረኻ መወዳአትኡ ኣብ ትግራይን  ኤርትራን ስለ ዝኸውን ከቢድ ሓደጋ ከብጽሕ ከም ዝኽእል ካብ ፋኦ (FAO) ዝተረኸበ ቅድመ መጠንቀቕታ ከም ዝሃበ ዝዝከር እዩ። ቢቢሲ ድማ፡ ቀዲሙ እዚ ሓበሬታ ብዝምልከት ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ኬንያ ናይሮቢ ዝርከብ ናይ ኢጋድ ወኪል ምክልኻል ኣንበጣ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣዘራሪቡ ሓበሬታ ምቅልሑ ዝዝከር እዩ። ብደረጃ ሃገር ዘሎ ዝርግሐ እቲ ዕስለ ኣንበጣ ንምፍላጥ ጻዕሪ ንገብር ኣለና።


ሓሳኹ ናብ መግቢ እንስሳ ምናልባት ከኣ ንሰባት ዝቕየረሉ ሕርሻ ደቡብ ኣፍሪቃ

ነፍሳት (ሓሸራት) ን‘ፔትስ’ ማለት ናይ ገዛ ፍትው እንስሳ ከም ቀንዲ ምንጪ ፕሮቲን ስለዝኾኑ ኣብ ዕዳጋ ዘለዎም ተጠላብነት እናወሰኸ ይመጽእ ኣሎ። እቲ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ብ2018 ዝተኸፈተ ሕርሻ ማልቴንቶ ኣብ ወርሒ 10 ቶን ኣዝዮም ብፕሮቲን ዝማዕበሉ መግብታት ኣብ ምድላው ይርከብ። ካብቲ ዝፈርዮ ዝበዝሐ ድማ ናብ ደገ ሰድድ ይገብሮ። “ሕጽረት መግቢ ኣሎ፤ ሰባት ከኣ ይጠምዩ ኣለዉ። በዚ ልክዕ ጸገም ብኽነት ኣለና። ስለዝኾነ ነዚ ብኸመይ መሊስና ክነመጣጥኖ ከምእንኽል ክሓስብ ጀሚረ” ይብል መስራቲ እቲ ሕርሻ ዲን ስሞርንበርግ ናብቲ ስራሕ ዝወፈረሉ ምኽንያት ከረድእ ከሎ። ናብዚ ስራሕ ቅድሚ መሊኡ ምእታዉ ካልእ ስራሕ ዝነበሮ ዲን ብ2016 ኣብ ገዝኡ ‘ብላክ ሶልጀር ፍላይስ’ ብዝብል ዝፍለጡ በረርቲ ነፍሳት የርብሕ ነይሩ። [እዞም መልክዕ ሃመማ ዘለዎም ጸለምቲ በረርቲ ነፍሳት ገና ላርቫ (ሓሰኻ ካብ እንቋቑሑ ድሕሪ ምውጽኡ) እናሃለዉ ንተረፈ-ምህርቲ ናብ ድኹዒ ወይ ናብ መግቢ እንስሳ ኣብ ምቕያር ዓብዪ ረብሓ ኣለዎም] እቲ ስራሕ ምስ ካልኦት ፕሮቲናት ዝዳለዉሎም መገዲታት ክነጻጸር ከሎ ዝተሓተ መጠን ማይን ዝነኣሰ ቦታን’ዩ ዘድልዮ። ብ2020 ኣብ ብሪጣንያን ጀርመንን ዝተገበረ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ፤ እቲ ብደረጃ ዓለም ዘሎ ንፔትስ [ፍትው/ዝለመደ እንስሳ] ዝቐርብ መግቢ ካብቲ ፊሊፒንስን ሞዛምቢክን ብሓባር ዝፍንውኦ ዝበልጽ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ማለት ዝተበከለ ኣየር ናብ ከባቢ (ኣትሞስፌር) ይፍንው። “ሓሳኹ ፕሮቲን ካብ ምዃን ብተወሳኺ ብዙሕ ረብሓታት ኣለዎም” ዝብል ዲን ስሞረንበርግ ኣብቶም ገና ላርቫ ተባሂሉ ዝፍለጥ ደረጃ ዕብየት ዘለዉ ምብራር ዘይጀመሩ ነፍሳት ኣብ ምውሓስ ጥዕና መዓናጡ ደቂሰብ ዓቢ ተራ ከምዘለዎም የረድእ። “ኣብ ውሽጢ ሓደ ቦታ 52 ጊዜ ምህርቲ ክትሓፍሱ ዘኽእለኩም ካልእ ዓይነት ዘርኢ ኣብ ዓለም የለን” ድማ ይብል። እቶም ሓሳኹ ኣብቲ ዝድለ ደረጃ ዕብየት ምስበጽሑ እቲ ዘድልይ ክፍሊ ኣካሎም ተፈልዩ ተረፈ-ምህርቶም ድማ ከም ድኹዒ ኮይኑ ከገልግል ይኽእል። ነዚ ተረፈ-ምህርቲ (ተዋጽኦ) ክወስዱ ድልየት ዘለዎም መድሓኒት ኣፍረይቲ ትካላት ከምዘለዉ ኣብቲ ሕርሻ ዝሰርሕ ዶሚኒክ ማላን ይዛረብ። ኣብ ደረጃ ላርቫ እናሃለዉ ጀሚሮም’ዮም ናብ ዝተፈላለዩ ረብሓታት ክውዕሉ ዝኽእሉ። መብዛሕቲኦም ኣንቂጽካ ንመግብነት ደራሁ ክውዕሉ ናብ ኣሜሪካ ሰደድ ይግበሩ። ካልኦት ድማ ብመልክዕ ሕሩጽ ተዳልዮም ንኣኽልብቲ ዝኸውን መግቢ ናብ ዘዳለው ኣብ ኖርወይ ዝርከብ ፋብሪካ ይለኣኹ። ዝተረፉ ብመልክዕ ፈሳሲ ናብ ዝዳሎ መግብነት ይጽሞቑ። ኣብ ደች ዝርከብ ትካል መጽናዕቲ ሕርሻ ‘ራቦሪሰርች’ ከምዝብሎ፤ ብደረጃ ዓለም ካብ ሓሳኹ (በሻራት) ንናይገዛ እንስታት ዝዳሎ መግቢ ኣብ ዝቕጽሉ 10 ዓመታት ናብ ፍርቂ ቢልዮን ቶን ክበጽሕ ይኽእል’ዩ። ኣብዚ እዋን 10 ሽሕ ቶን ጥራይ ይፈሪ። እዚ ኢንዳስትሪ ብቕልጡፍ ዝዓብይ ዘሎ ምዃኑ ድማ ወሲኹ ይገልጽ። “ብሓቂ ኣማራጺ እዮም” ትብል ተመራማሪት መግቢ ዶክተር ሊህ ቤሳ። ኣብዚ ሕዚ ላርቫ በረትቲ ነፍሳት ንስጋ ተኪኡ መግቢ ደቂ ሰባት ክኸውን ንምግባር ኣብ ጻዕሪ ትርከብ። ካብ ሞንጎ ተሳልጦም ዘላ ተወሰኽቲ ስራሕቲ ከኣ ጣዕሚን ምዕቡል ትሕዝቶን ናይቶም ንእንስሳት ገዛ ዝቐርቡ መግብታት ክመሓየሽ ምግባር ሓደ’ዩ። ቅድሚ ናብ ማልቴንቶ ምጽምባራ፡ ካብ ሓሳኹ (በሸራት) ዝተዳለወ ኣይስክሬም ዝሰርሕ ትካል ብምኽፋት ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣዘራራቢት ኮይና ነይራ። ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ትካል መግብን ሕርሻን ብ2013 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሓሳኹ ወይ ነብሳት ምምጋብ ነቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ሕጽረት መግቢ ዘቃልል ኣማራጺ መገዲ ክኸውን ከምዝኽእል ሓቢሩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ብዙሓት ሃገራት ሓሳኹ ምምጋብ ልሙድ እናኾነ’ኳ እንተመጽአ ምዕራባውያን ሃገራት ግን ምቅዋመን ኣይተረፈን።


ጥዕና፡ ጨው መሲልዎም ኣብ ምግቢ ኬሚካዊ ድኹዒ ዝተጠቐሙ 24 ኣባላት ቤተሰብ ሞይቶም

ኣብ ሰሜን ምዕራባዊ ናይጄርያ ዝተበከለ ከምዝኾነ ዝተገለጸ ምግቢ ዝበልዑ 24 ኣባላት ሓደ ቤተሰብ ሞይቶም፡፡ እቲ ሓደጋ  ኣብ ግዝኣት ሶኮቶ ኣብ እትርከብ ዳንዛኬ ዝተባህለት ገጠር እዩ ኣጋጢሙ፡፡ ኮምሽነር ጥዕና እታ ግዝኣት ዓሊ ኢናመ ንጋዜጠኛታት ከምዝሓበሮ፡ እቶም ቤተሰብ ብሰኑይ ምግቢ እንተዳልዉ፡ ብጌጋ ጨው ዝመስል ቀመማዊ ምህርቲ መሰሰኒ (ድኹዒ) እዮም ተጠቒሞም፡፡ ሰብ ሞያ ጥዕና ህይወት እቶም ኣባላት ቤተሰብ ንምድሓን ዝገበርዎ ጻዕሪ እውን ከምዘይሰመረ ሓቢሩ፡፡ ካብቲ ምግቢ ንእሽተይ ጥራሕ ዝጠዓሙ ክልተ ኣባላት እቲ ቤተሰብ ግና ኣብ ሆስፒታል ሕክምና ይግበረሎም ኣሎ፡፡ እቲ ሓደጋ ምስተሰምዐ፡ እቲ ህዝቢ ምእንቲ ድሕነቱ ሓደገኛ ኬሚካላት፡ ምግቢ ካብ ዝቐምጠሉን ዝስረሐሉን ከባቢ ከርሕቕ ሰብ መዚ ጸዊዖም፡፡ ኣብ ናይጄርያ ቅድሚ ሕዚ ተመሳሰልቲ ሓደጋታት ዘጋጥሙ እኳ እንተኾኑ፡ ክንድዚ ዝኣኸሉ ሰባት ክሞቱ ግን ልሙድ ኣይኮነን፡፡


ኣልኮላዊ መስተ፡ ካብ ዕፉን ቢራ ዘፍረየ ተመሃራይ ዩኒቨርሲቲ

"ካብ ዕፉን ቢራን ውስኪን ከፍሪ ክኢለ'የ" ዝብል ተመሃራይ ራብዓይ ዓመት ኬሚካል ኢንጅነሪንግ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ኤርሚያስ ዋቅሹማ'ዩ። እዚ ጥራይ ኣይኮነን፡ ዊስኪ ንምፍራይ ካብ 7 ክሳብ 10 ዓመት ዝወስድ ዝነበረ ግዜ ብምሕጻር ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኣዋርሕ ከፍሪ ከም ዝኽኣለ ይዛረብ። እዚ እቲ ናይ ምፍራይ ግዜ ብምሕጻር ዝጥለብ ምህርቲ ምርካብ ናይ ባዕሉ ናይ ምህዞ ሓሳብን ውጽኢትን ከም ዝኾነ ይዛረብ። ኤርሚያስ ዕፉን ተጠቒሙ ቢራን ዊስኪን ከፍሪ ዝደለየሉ ምኽንያት ከረድእ እንከሎ ኣብ ውሽጢ ሃገር ብዙሕ ምህርቲ ስለ ዘለና'ዩ ይብል። ቢራ ካብ ስገም ምፍራይ ልሙድ እኳ እንተኾነ ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣብ ዕፉን ትኹረት ገይሩ ብምስራሕ "ጽቡቕ" ዝብሃል ኣልኮላዊ መስተ ከፍሪ ከም ዝኽኣለ ይዛረብ። እዚ እኽሊ ካብ ካልኦት ምህርታት ብዝተፈለየ ኣብ ዕዳጋ ብትሑት ዋጋ ስለ ዝቐርብ'ውን ብቐሊሉ ንኢንዳስትሪ ክትጥቀመሉ ከም እትኽእል ብምግላጽ ካብኡ ዝፈሪ ነገራት ብዝተሓተ ዋጋ ንምቕራብ ከም ዝሕግዝ ሓቢሩ። ብዝሒ ተጠቀምቲ ኣልኮል ካልእ መበገሲ ሓሳብ ዝኾኖ ዛዕባ ምዃኑ'ውን ሓቢሩ። እዚ ልዑል ብዝሒ ዓማዊል ዝረክብ ዘሎ ኢንዳስትሪ ብኸምዚ ዓይነት ምህዞ እንተድኣ ተሓጊዙ ጽሬት እቲ ምህርቲ ከይጎደለ ብትሑት ዋጋ ድልየት ዓማዊል ምርዋይ ከም ዝክኣል ይዛረብ። ብተወሳኺ ፋብሪካታት ምፍራይ ቢራ ዝተወሰኑ ምህርታቶም ሸርፊ ወጻኢ ተጠቒሞም ኣታዊ ስለ ዝገብሩ፡ ንሱ ብስራሕቲ ምህዞ ነቶም ወጻኢታት ንምትራፍ እንተሰሪሑ ኢትዮጵያ ሸርፊ ወጻኢ ክተድሕን ከም እትኽእል ይኣምን። እዚ ሓሳብ ኣቐዲሙ ነቲ ዝመሃረሉ ዩኒቨርሲቲ ከቕርቦ እንከሎ ኣይተቐበሉዎን፤ ግን ድማ ብናይ ባዕሉ መገዲ ናብ ናይ ምርምር ስራሕቲ ከም ዝኣተወ ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ኣብዚ ስራሕ ክነጥፍ እንከሎ፡ ሕጽረት ገንዘብ፣ እቲ ስራሕ ንኻልኦት ኣረዲእኻ ተቐባልነት ምርካብ ዝበሉ ጸገማት ከም ዘጋጠሙዎ ተዛሪቡ። ኤርሚያስ ካብ ትምህርቲ ወጻኢ ለይቲ ሓዊሱ ኣብ ቤተ ፈተነ ብምሕላፍ እቲ ናይ ምርምር ስርሑ ክውድእ ከም ዝኽኣለ'ዩ ዝገልጽ። ሕጂ ብደረጃ ፈተነ ምስ ሄኒከን ቢራ ብምትሕብባር 100 ቢራ ኣፍርዩ ኣሎ። እዚ ምህርቲ ቢራ ኣብ ዕዳጋ ውዒሉ ምስ ካልኦት ምህታት ተወዳዳሪ ኮይኑ ክሽየጥ ምርኣይ ሕልሙ'ዩ። እቲ ቢራ 4.79 ሚኢታዊት መጠን ኣለኮል ኣለዎ፤ እቲ ውስኪ ድማ መጠን ኣልኮሉ 42 ሚኢታዊት ምዃኑ ተዛሪቡ።


ሓላፊት ትካል ረድኤት ኣመሪካ፡ ኣብ ትግራይ ‘ብርቱዕ ጥሜት’ ምህላው ኣጠንቂቓ

ሓላፊት ትካል ረድኤት ኣመሪካ፡ ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያ፡ ክልል ትግራይ "ሓያል ጥሜት" ተኸሲቱ ምህላው ኣጠንቂቓ። ሓላፊት ዩኤስኤይድ፡ ሰማንታ ፓወር፡ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሐቶ መልእኽቲ፡ ህጹጽ ትካል ምክትታል መግቢ ኣመሪካ ኣብ ትግራይ ብሰንኪ እቲ ዝቕጽለ ዘሎ ጎንጺ "ደረጃ 5 ህጹጽ ኵነት መግቢ" ተኸሲቱ ምህላው ገሊጻ። እዚ እቲ ዝለዓለ ደረጃ ምዃኑ ንምብራህ "ደረጃ 6 ዝበሃል የለን" ዝበለት እታ ሓላፊት ዩኤስኤይድ "መንግስቲ ኢትዮጵያ ሕጂ ነቲ ኲናት ደው ከብልን ንሰራሕተኛታት ረድኤት መገዲ ክኽፈትን" ጸዊዓ። ብመሰረት ጸብጻብ ፕሮግራም መግቢ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ትግራይ 5.2 ሚልዮን ሰባት ናይ መግቢ ሓገዝ የድልዮም ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣንቶኒ ብሊንከን፡ መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን፡ ነቶም ሓገዝ ዘድልዮም ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ረድኤት ክበጽሕ ዝኽእለሉ መገዲ ከፍቅዱ ጸዊዑ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ንዜጋታቱ ሓገዝ ኣብ ምቕራብ ምስ ዓለምለኻውያን ትካላት ሓቢሩ ይሰርሕ ምህላው ይገልጽ። ኣብ ትግራይ ኣብ መንጎ ሓይልታት ህወሓትን ሰራዊት ኢትዮጵያን ኣብ ወርሒ ሕዳር እዩ ኲናት ተወሊዑ። እቲ ኲናት፡ ሰፊሕ ምፍንቓል ከም ዘስዓበን፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ነበርቲ ናብ ሱዳን ክሃድሙ ከምዝተገደዱን ጸብጻባት ትካላት ረዲኤት የረድኡ። ቁጽሮም ብንጹር ዘይተፈልጠ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብቲ ኲናት ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ይግመት። ትካላት ሰባዊ መሰላት፡ እቲ ኣብ ግጭት ተፈጺሙ ዝብሃል ቅትለትን ጾታዊ ዓመጻትን ዝርከቦ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ብናጻ ኣካል ክጻረ ክጽውዑ ምጽንሖም ይዝከር። ኣመዓባብላ እቲ ጎንጺ እቲ ኣብ ሞንጎ ክልል ትግራይን ፈደራልን ዝነበረ ምትፍናን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ክልል ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ፈጺሞም ኢሉ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሕዳር ኵናት ምስ ኣወጀ፡ እቲ ዝነበረ ወጥሪ ናብ ቅሉዕ ኵናት ዓሪጉ። ቅድሚ መጀመርታ ሕዳር 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ እቲ ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ዝነበረ ውድብ ህወሓትን ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራልን ንሓድሕዶም ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ርክቦም ሓርፊፉ ነይሩ። ህወሓት ንዝሓለፈ ኣስታት ሰላሳ ዓመታት፡ ኣብቲ ብሕብረት ሰልፍታት ዝቖመ ኢህወደግ ብዓብላልነት ክመርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ምስመጽአ እቲ ዝነበሮ ዓብላልነት ስኢኑ ኣብ ክልል ትግራይ እዩ ተሓጺሩ ጸኒሑ።


ቅልውላው ትግራይ፡ 'ኣብ ትግራይ 2.3 ሚልዮን ህፃናት ሰብኣዊ ሕገዝ የድልዮም' - ዩኒሴፍ

ትካል ህፃናት ሕቡራት ሃገራት - ዩኒሴፍ፡ ኣብ ትግራይ 2.3 ሚልዮን ህፃናት ሰብኣዊ ሕገዝ  ከምዘድልዮም ሓቢሩ። እንተኾነ ብሰንኪ'ቲ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት ነቶም ህፃናት ዝቐርብ ሰብኣዊ ሓገዝ ተበፃሒ ምግባር ከምዘይተኽኣለ ኣፍሊጡ'ሎ። ዳይሬክተር ዩኒሴፍ ሄንሪየታ ፎረ ኣብ ዘውፅኣቶ መግለፂ "እቲ ኲናት ካብ ዝተወለዓሉ እዋን ጀሚሩ ኣስታት 30 ሽሕ ሰባት ናብ ሱዳን ተሰዲዶም ኣለዉ" ኢላ። ካብቶም ንድሕነቶም ብምስጋእ ናብ ሱዳን ዝሃደሙ ስደተኛታት ድማ፡ እቶም ኣስታት 12 ሽሕ ህፃናት ከምዝኾኑን፡ ገሊኦም ስድራ ወይ ቤተሰብ ከምዘይብሎምን ሓቢራ። እቶም ህፃናት ኣብ ሓደጋ ከምዝወደቑ ዘመልከተ መግለፂ ዳይሬክተር ዩኒሴፍ፡ እቲ ዘሎ ኩነታት ኣዝዩ ከቢድ ከምዝኾኖም ገሊፁ። እታ ዳይሬክተር፡ ከም ኣገልግሎት ጥዕና፣ መግቢ፣ ማይ፣ ናውቲ ፅርየትን ካልእን ዝበሉ መድሕን ህይወት ዝኾኑ ሓገዛት ብቕልጡፍ ንክበፅሖም፡ ዩኒሴፍ ምስ ካልኦት መሻርኽቱ ብምትሕብባር ይሰርሕ ምህላዉ፡ ኣፍሊጣ። "ኣብ ዝቕፅሉ መዓልታት ወይ ሰሙናት'ውን ልዕሊ 200 ሽሕ ሰባት ዶብ ሰጊሮም ክመጹ ስለዝኽእሉ መሰረታዊ ድልየታቶም ንምምላእ ተወሳኺ ሓገዝ ምርካብ ወሳኒ'ዩ" ኢላ። ብሰንኪ'ቲ ዝቕፅል ዘሎ ኲናት፡ ናብ ትግራይ ምንቅስቓስ ስለዘይከኣልን: ስልክን ኢንተርኔትን ብምቁራፁን፡ ኣስታት 2.3 ሚልዮን ህፃናት ተፀበይቲ ሰብኣዊ ሓገዝ ክኾኑ ከምዝተገደዱ ዘመልከተት እታ ዳይሬክተር፡ እንተኾነ ዘድልዮም ሓገዝ ንምብፃሕ ከምዘይተኽኣለ ኣረዲኣ። "እቲ ሕጂ ዘሎ ወጥሪ ቅድሚ ናብዚ ምብፅሑ'ውን፡ ኣብቲ ክልል ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ስደተኛታት ብውሑድ 54 ሽሕ ህፃናት ዘለዉ ኮይኖም፣ 36 ሽሕ ድማ ብሰንኪ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታትን ብዕጥቂ ዝተሰነዩ ጎንፅታትን ውሽጣዊ ምፍንቓል ኣጋጢምዎም'ዩ" ትብል ዳይሬክተር ዩኒሴፍ ኣብ መግለፂኣ። ኣብቲ ክልል፡ ወራር ኣንበጣ በረኻን ለበዳ ኮሮናቫይረስን ብዘኸተልዎ ሳዕቤን መጠን ሕፅረት መግቢ ኣብ ህፃናት ከምዘጋጠመ ሓቢራ'ላ። መንግስታት ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፍልልይ ስነ-ሓሳብ፡ ክረሓሓቑ ድሕሪ ምፅናሕ ንዝነበሮም ልፍንታዊ ኪዳን ኣፍሪሶም ብልጽግናን ህወሓትን ኮይኖም ተፈላልዮም። ብለበዳ ኮቪድ-19 ብዝተናውሐ መረፃ እውን ተሰሓሒቦም። ባይቶ ፈደሬሸን ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ክካየድ ዝነበሮ ሃገራዊ መረፃ፡ ኮቪድ-19 ድሕሪ ምህድኡ ሓደ ዓመት ኣብ ዘሎ ግዘ ክፍፀም ወሲኑ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ግን ነቲ ውሳነ ብምንጻግ መረፃ ኣካይዱ። ዶ/ር ኣብይ እቲ መረፃ ዘይሕጋዊ እዩ ክብል ክነፅጎ እንከሎ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብወገኑ መንግስቲ ፈደራል ድሕሪ መስከረም 25 ስልጣኑ ስለዘብቀዐ ዘይሕጋዊ እዩ ዝብል መርገፂ ሒዙ። ብድሕር'ዚ ክልቲኦም መንግስታት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ንሓድሕዶም ክካሰሱ ፀኒሖም። ብ03 ሕዳር ከኣ ኣብ ትግራይ ዓስኪሩ ምስ ዝነበረ ናይ ሰሜን እዝ ጎንፂ ተኸሲቱ። ዶክተር ኣብይ "ነቲ ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ዝተወስደ ስጉምቲ" ብምኹናን፡ ሕጊ ንምኽባር ብዝብል ወታሃደራዊ ስጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኣብ ትግራይ ዝፀንዕ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ህፁፅ ግዘ'ውን ኣዊጁ። ቤት-ምኽሪ ፈደሬሽን ኢትዮጵያ እውን ንመንግስቲ ህወሓት ኣፍሪሱ ካልእ መንግስቲ ከምዝሸይም ሓቢሩ።


ኣብ ደቡብ ትግራይ ሓደጋ ዘውርድ ዘሎ ዕስለ ኣምበጣ 'ኣብ ዞባ ማእከል እውን ተራእዩ'

ኣብ ደቡብ ትግራይ: ብፍላይ ኣብ ራይ ጨርጨርን ራይ ኣላማጣን ኣብ ዝፈረየ ምሸላ ዕንወት ዘብፀሐ ዕስለ ኣምበጣ በረኻ: ኣብ ካልኦት ከባብታት ትግራይ'ውን ክረአ ጀሚሩ ምህላዉ ይግለጽ። ዕስለ ኣንበጣ በረኻ፡ ኣብ ቆላ ተንቤንን ናዕዴርን ከምዝተራኣየ፡ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ኣፍሊጡ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ገለ ከባብታት ደቡብ ምብራቕ ትግራይ'ውን ወራር ዕስለ ኣንበጣ ክረኣይ ምጅማሩ ሓረስቶት ይዛረቡ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ትግራይ: ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ሰንበት ንጉሆ ናብ ራያ ብምኻድ፡ ነቲ ዝካየድ ዘሎ ወፍሪ ምክልኻል ተዓዚቦም። ብኻልእ ገፅ: ንመንፀጊ ክትውዕል ኣብ እስራኤል ዝርከቡ ተጋሩን ኤርትራውያንን ዓዲጎም ዝለኣኽዋ 'ድሮን' ዛጊድ ናብ ትግራይ ከምዘይበፀሐት ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብ ደቡብ ትግራይ ንዘጋጠመ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ንምክልኻል፡ ካብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ፡ መናእሰይ ብፍቓዶም እናወፈሩ እዮም ምክልኻል ዝገብሩ ዘለዉ። እቲ ምክልኻል መብዛሕትኡ፡ ብሓይሊ ሰብ እዩ ዝፍጸም ዘሎ። ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝነብሩ ተጋሩ፡ ኣብ ዓዶም ንዘጋጠመ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ንምክልኻል ዝውዕል ምትእኽኻብ ሓገዝ ገንዘብ ይገብሩ ኣለዉ። ወራር ዕስለ ኣምበጣ በረኻ፡ ኣብ ትግራይ፡ ዓፋር፣ ሶማል፣ ኣምሓራን ኦሮሚያን ኣጋጢሙ ምህላዉ ሚኒስተር ሕርሻ ኢትዮጵያ ይገልጽ። ኣብ'ታ ሃገር ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሄክታር መሬት ኣብ ስግኣት ከምዘሎ'ውን ይግመት። እዚ ወራር ዕስለ ኣምበጣ፡ ብመጠኑ ኣብ ውሽጢ 25 ዓመታት ተራእዩ ዘይፍለጥ ኮይኑ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ'ውን ሃስያ የብጽሕ ኣሎ። እቲ ኣብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝርአ ዘሎ ወራር ዕስለ ኣንበጣ፡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ክኣቱ እንተዘይኽኢሉ፡ ኣብተን ሃገራት ዓጸቦ ከጋጥም ከም ዝኽእል፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ከምዘጠንቀቐ ዝዝከር እዩ። ብመሰረት መጽናዕቲ ውድብ መግብን ሕርሻን (ፋኦ) ሓደ ዕስለ ኣንበጣ፡ ናይ ዓመት መግቢ ናይ 2,500 ሰባት ክበልዕ ይኽእል።


ኢትዮጵያ፡ ብሰንኪ ጎንጽታት ንዝተመዛበሉ ዜጋታት ዝኸውን ህጹጽ ረድኤት ክተኣኻኸብ ጀሚሩ

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሰንኪ ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝተወልዑ ጎንጽታት፡ ብዙሓት ኢትዮጵያውን ካብ ዝነብሩሎም ከባብታት ተመዛቢሎም'ዮም። ነቶም ዝተፈናቐሉ ዜጋታት ዝኸውን ህጹጽ ረድኤት ድማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ቤተ ትያትር ሃገር-ፍቅር ትማሊ ክተኣኻኸብ ጀሚሩ'ሎ። ነዚ ረድኤት የተሓባብር ዘሎ፡ ጥምረት ንሰብኣዊ ሓገዝ ዝተበሃለ ኮሚቴ ኮይኑ፡ ካብ ዝተፈላለዩ ጉጅለታትን ውልቀሰባትን ዝተኣኻኸቡ 25 ኣባላት ዝሓዘ'ዩ። ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ካብ ዝርከቡ ተመዛበልቲ ጻውዒት ሓገዝ ምስቀረበ ዝቖመ እዚ ኮሚቴ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ጎስጓስ ከካይድ ጀሚሩ። ካብ ትማሊ ንጉሆ ብዝተጀመረ ወፍሪ ምትእኽኻብ ሓገዝ ከኣ ንተመዛበልቲ ዝኸውን ሓገዝ መግብን ናውትን ተኣኻኺቡ። ነቲ ሓገዝ ካብ ዘተሓባብሩ ሓደ፡ ያሬድ ሹመቴ፡ ስርናይ፣ ፓስታ፣ ማኮሮኒ፣ ሕሩጭ፣ ሩዝ፣ ዘይትን ካልእን ይተኣኻኸብ ከም ዘሎ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ ድማ ተመዛበልቲ ካብ ገዝኦም ጥራሕ ኢዶም ስለዝወጽኡ፡ ዝኽደንዎ ክዳን ከይጽገሙ፡ ኮበርታን ክዳውንትን ካብ ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ይልገስ ኣሎ። ንህጻናት ዝኸውን ዓይነታት መግቢን ናውቲ መሕለዊ ጽርየትን እውን ካብ ሞንጎ ብግዱሳት ዝተለገሱ ሓገዝ እዮም። ብሓፈሻ ትማሊ ጥራይ ሰለስተ ጽዕነት መኪና ዝኸውን ረድኤት ክተኣኻኸብ ከም ዝኸኣለ ያሬድ ሓቢሩ። እቲ ኮሚቴ ቅልጡፍ ሓገዝ የድልዮም ዝበሎም ሽድሽተ ቦታታት መሪጹ'ሎ። ብመሰረት ክሳብ ሕዚ ዝረኸብዎ መረዳእታ ልዕሊ 15 ሽሕ ተፈናቐልቲ ከም ዘለዉ ያሬድ ገሊጹ። ቤተ ክርስትያን ኦርቶዶክስ ኢትዮጵያ ንሰለስተ መዓልቲ ክጸንሕ ዝኽእል ህጹጽ ረድኤት ትማሊ ከም ዝለኣኸት ዝዛረብ ያሬድ፡ ብኮሚቴኦም ዝተኣኻኸበ ከኣ ካብ ሎሚ ድሕሪ ቀትሪ ጀሚሩ ከም ዝለኣኽ ሓቢሩ። ኣብ መገዲ ከጋጥሞም ንዝኽእል ሓደጋ ኣብ ምቁጽጻር ሰራዊት ምክልኻል ሃገር ይተሓባበሮም ኣሎ።


ኣብ ኢትዮጵያ፡ ናህሪ ዋጋ ሃለኽቲ ሻቕሎት ፈጢሩ

ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኸሰተ ወሰኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራትን ሓፈሻዊ ናብራን ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ብተደጋጋሚ ክልዓል ይስማዕ እዩ። ሓለፍቲ መንግስቲ፡ ዝምልከቶም ኣካላትን መንግስታውያን ኣብያተ ጽሕፈትን እውን፡ ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ጸገማት ብምቕባል፡ ንምፍትሖም ይሕግዙ እዮም ዝበልዎም መፍትሒ ሓሳባት ክዛረቡ ይስምዑ እዮም። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ግንቦት ናይ 2011 ዓ/ም ኣብ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብማዕርግ ምክትል ኣማሓዳሪን (ከንቲባ) ሓላፊ ቢሮ ንግድን ኢንዱስትርን ዝኾነ ኢንጂነር እንዳወቅ ኣብጤ፡ ኣብ ናውቲ ህንጻ፡ ኣእካል፡ ኣብ ጥረምረን ኣሕምልትን ወሰኽ ዋጋ ከም ዝተረኣየ ሓቢሩ። ነዚ ጸገም ከም መፍትሒ፡ ነቲ ጸገም ኣጋዲዶም ንዝበሎም ዘይሕጋውያን ነጋዶ ናብ ሕጋዊ መስመር ንምምጻእን፡ ነቶም ፍቃደኛታት ዘይኮኑ ድማ ንዐኦም ዝከታታል ሓይሊ ዕማም ተመዲቡ ስጉምቲ ከም ዝውሰደሎም ተዛሪቡ። ከምኡ'ውን ነዚ ጸግም ካብ ስሩ ንምእላይ ኣብ መስርሕ ቀረብ ምትዕርራይ ንኽግበር ምምሕዳር ከተማ ከምዝሰርሕ ሓቢሩ። እንተኾነ ክረምቲ ምስ ኣተወ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ክንዲ ዝጎድል ብዕጽፍታት ክውስኽ እዩ ተራእዩ። ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተራእየ ወሰኽ ሃለኽቲ ነገራት፡ ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ዓመታት ካብ ዝተራእየ ወሰኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት እቲ ዝለዓለ ኮይኑ ተመዝጊቡ'ሎ። ኣብ ሃለኽቲ ነገራት ዝረአ ወሰኽ ዋጋ፡ ብቐጥታ ኣብ ህይወቶም ጽልዋ ካብ ዝገበረሎም ብዙሓት፡ ብማእከላይ ኣታዊ ዝናበር ወዲ ኣርብዓ ዓመት ጋሹ መርከቡ ሓደ እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ ክፍለ ከተማ ልደታ ዝነብር ጋሹ፡ ንዝሓለፈ ልዕሊ 10 ዓመታት መራሒ ታክሲ ኮይኑ ስድርኡ ክኣሊ ጸኒሑ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ግን "ኣብ ሃለኽቲ ነገራት ዝተራእየ ወሰኽ ዋጋ፡ ንናብራይ ሰንከልከል ኣቢልዎ" ይብል። "ኣብ ሃለኽቲ ነገራት ዝረአ ዘሎ ወሰኽ ዋጋ መዓልታዊ ዝከታተሎ ነገር እዩ፡ ታክሲ ዘዊረ ብዝረኽበን ሰልዲ ዋላ ሓንቲ ክገዝእ ኣይክእልን ዘለኹ" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ናይ ደቀይ ናይ ትምህርቲ ክፍሊትን ኣብ ኣእካል ዘሎ ወሰኽ ዋጋን ናብ ተስፋ ምቑራጽ ገጹ'ዩ ዘምርሓና ዘሎ" ይብል ጋሹ። ሰፊኑ ዘሎ ፍርሒ ጋሹ ኣቦ ኣርባዕተ ቆልዑ እዩ። እታ ቦኽሪ ጓሉ ተምሃሪት ሻዱሻይ ኮይና፡ እቶም ሰለስተ ንኣሽቱ ደቁ ድማ ኣብ መዋእለ ህጻናትን መባእታን ይምሃሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ንደቁ ኣብ ናይ ውልቀ ቤት ትምህርቲ'ዩ ዘምህሮም ነይሩ። ሕጂ እቲ ክፍሊት ናይ ትምህርቲ ብምውሳኹ ንደቁ ክኸፍለሎም ስለዘይከኣለ፡ ንሓንቲ ጓሉ ኣብ ቤት ትምህርቲ መንግስቲ፡ እቶም ዝተረፉ ከኣ ብውሑድ ክፍሊት ብድጎማ ገበርቲ ሰናይ ኣብ እተምህር ቤት ትምህርቲ ኣእትይዎም ይርከብ። ንነብሲ ወከፍ ደቁ ከኣ ወርሓዊ 300 ብር ይኸፍል። ኣብዚ ሕጂ ሓንቲ ጓሉ ጥራይ እያ ኣብ ናይ ውልቀ ቤት ትምህርቲ ትምሃር ዘላ። ንዓኣ ኸኣ ንዓመት ልዕሊ ዓሰርተ ሽሕ ብር ይኸፍለላ። ነዚ ክፍሊት እዚ፡ ናውቲ ትምህርቲ፡ ናይ ቤት ትምህርቲ ክዳን፡ ናይ መግቢ ምስ ተደመሮ "ርእስኻ'ዩ ዘሕምም" ይብል ጋሹ። ኣብ ልዕሊ እዚ ዋጋ ክራይ ገዛ ምስ ተወሰኾ "ህይወትና ንምድሓ ኢና ንሰርሕ ዘለና'ምብር ንነብር ኣለና ክብሃል ኣይክኣልን'ዩ" ይብል። ልዕሊ እዚ ሕጂ ዝነብሮ ዘሎ፡ ብዛዕባ መጻኢ ክሓስብ እንከሎ ዝያዳ ከምዝፈርሕ ዝሕብር ጋሹ፡ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት በዚ ዘለዎ እንተቐጺሉ፡ ንደቁ ከምህረሉ ዝኽእል ዓቕሚ'ውን ከምዝጽንቀቕ ስግኣቱ ይጠቅስ። ጋሹ፡ ንዕኡን ንኸምዚ ከምኡ ምስ ናበራ ዝቆራቖሱ ዘለዉ፡ ፖሎቲካውያን ሓለፍቲ ኣቓልቦ ከምዝነፈግዎም'ዩ ዝዛረብ። "ፖሎቲካውያን ሓለፍቲ፡ ኣብ ዝኾነ ጉዳይ ንነብሶም ንሽሞምን ንምድልዳል እንተ ዘይኮይኑ፡ ጉዳይ ድኽነት ኣልዒሎም ልብኻ ብዝትንክፍ ዘረባ ኪኖ ምልዓል ናብ ፍታሕ ዝቐረበ ተግባራት ኣይገብሩን እዮም፡ ጉዳያቶም ከሳልጡ እንተዘይኮይኑ፡ ንትርግታ ልቢ ድኻታት ዝርዳእ፡ ንጸገምና ዘንብብ፡ ብዛዕባ ኣብ ሽጉርቲ ዘሎ ናህሪ ዋጋ ዘልዕል የለን" ይብል። ምስ ናይ ጋሹ ሓሳብ ብዝመሳሰል፡ ክኢላን ተንታኒ ስነቁጠባን ኣሚን ዓብደላ፡ ኣብ ፖሎቲካዊ መድረኻት፡ ናይ ወሰኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ከም ኣጀንዳ ክልዓል ዘይምስምዑ ከምዘገርሞ እዩ ዝዛረብ። "ምርጫ ይሃሉ ኣይሃሉ ብዘየገድስ፡ ንዝኾነ መንግስቲ ኣብ 'ማክሮ-ኢኮኖሚ' ፈተንቲ ዝኾና ክልተ ነገራት ኣለዋ፡ ወሰኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራትን ሽቕለት ኣልቦነትን።" ወሰኽ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራትን ሽቕለት ኣልቦነትን ምቁጽጻር ንሓንቲ ሃገር ኣብ ምርግጋእን መጠነ ናብራ ዜጋታታ ኣብ ምብራኽ ወሰንቲ ረቋሒታት ከምዝኾኑ ዝሕብር ኢኢላን ተንታኒ ስነቁጠባን ኣሚን ዓብደላ፡ ብዛዕባ እዚ ዘተ ዘይምግባሩን መፍትሒ ሓሳባት ዘይምቕራቡን "እቲ ቀንዲ ነገር ዝተረሰዐ ይመስል" ይብል። ክኢላን ተንታኒ ስነቁጠባን ኣሚን ዓብደላ፡ ናህሪ ወሰኽ ዋጋታት ይረአ ከምዘሎ እኹል ሓበሬታ ከም ዘሎ እዩ ዝዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመተ 2011 ዓ/ም  ኣብ ወርሒ ሓምለ ወሰክ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት፡ ልዕሊ 15% ሚእታዊት ከምዝነበረ ይዛረብ። ከምኡ እውን ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናብ 18% ሚእታዊት ክብ ኢሉ ከም ዝነበረ ይጠቅስ። እዚ ወሰኽ እዚ ከኣ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ዓመታት ካብ ዝተራእየ ወሰኽ ዋጋ፡ እቲ ዝልዓለ ከምዝኾነ ኣሚን ዓብደላ ይሕብር። ነዚ ሚእታዊት ክብ ንኽብል እቲ ኣብ ኣእካል ዝተራእየ ወሰኽ ዋጋ ዓቢ ጽልዋ ከምዝነበሮ ይሕበር። ነዚ ምኽንያት ከኣ እቲ ብብዝሒ ኣእካል ዝፈርየሉ ከባቢታት፡ ናይ ጸጥታ ጸገም ስለዝነበሮ እኹል ፍረ ከምዘይተረኽበን፡ እንተተረኽበ እውን ናብ ዕዳጋ ንኽበጽሕ፡ ናይ ምጉዕዓዝ ጸገማት ምንባሩ፡ ናብ ዝድለ ቦታ ኣብ ዝድለ ግዜ ዘይምብጽሑ ምንባሩ ይጠቅስ። ኪኢላን ተንታኒ ስነቁጠባን ኣሚን ዓብደላ፡ ነዚ ጸገም እዚ ንምፍታሕ ክልተ ነገራት ክግበሩ ከምዘለዎም እዩ ዝምዕድ "ኣብ ቀረብን ጠለብን ምትዕርራይ ምግባር የድሊ'ሎ" ይብል። "ኣብ ጉዳይ ቀረብ ወጻኢታት መንግስቲ ክንኪ ተራእዩ እዩ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ዝተገበረ ወሰኽ ስለዘየለ፡ እቲ ናብ ዕዳጋ ዝዝርጋሕ ዘሎ ባጤራ ዝነከየ ይመስል፡ እዚ እንተ ዘይኮይኑ ኣብ ቀረብ ለውጢ ዘሎ ኣይመስልን" ክብል ይዛረብ። ቀረብ እኹል ዘይምህላዉ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ከምዝውስኸ ዝዛረቡ ሰባት እኳ እንተሃለዉ፡ ኣቶ ኣሚን ዓብደላ ግን ኣብ ቀረብን ጠለብን ዘሎ ሰንሰለት ጸገም ከም ዘለዎ እንተዘይኮይኑ፡ ኣብ ቀረብ ንበይኑ ጸገም ከምዘየለ እዩ ዝሕብር። "ሓረስታይ ዘራእቱ ሸይጡ ዝረኽቦ ዋጋን፡ እቲ ኣብ መወዳእታ ናብ ኣህላኺ ክበጽሕ ከሎ ዘለዎ ዋጋን ሰማይን ምድርን እዩ። ሓረስታይ ካብ ሓደ ኪሎ ባናና ዝሸጠሉ ዋጋን፡ ኣብ ዕዳጋ ዘሎ ዋጋ ኪሎ ባናናን ሰፊሕ ጋግ እዩ ዘለዎ" ይብል። "ኣብ ሞንጎ እዚ፡ ናይ ደላሎ፡ ናይ መጓዓዝያ፡ ናይ ክራይ ካልእን ዘሎ ዋጋ እቲ ዝዓበየ ሬሾ ዝወስድ ኮይኑ፡ እዚ ናይ ዕዳጋ ሰንሰለት ስርዓት እንተዘይሒዙን፡ ምውሳኽ ዋጋ ሃለኽቲ ዘይተርፍ'ዩ" ይብል ኣሚን ዓብደላ። ካብ ደገ ዝመጽእ ነገራት ዋግኡ ንምቁጽጻር፡ ናይ ቀረብ ውድድር ንክህሉ ባይታ ምጥጣሕ ተመራጺ ምዃኑ ብምሕባር፡ ካብ ደገ ንብረት ዘምጽኡ ትካላትን ውልቀሰባትን ውሑዳት ምዃኖም ኣብ ዋጋ ናህሪ ክረአ ምኽንያት ከምዝኾነ ይትንትን። ካብ ወጻኢ ዝመጽእ ንብረት ብሕጽረት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ክኽሰት'ውን ከምዝኽል ብምሕባር፡ እዚ ሕጂ ተራእዩ ዘሎ መጠን ወሰኽ ግን ብሕጽረት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ጥራይ ክመኻነ ከምዘይክእል ይሕብር። ኣቶ ኣሚን ዓብደላ፡ እዚ ልዑል መጠን ወሰኽ ዋጋ ከምቲ ንፖለቲካዊ ጉዳያት ዝውሃቦ ኣተኩሮ ብምዝማድ፡ ትሑት ምዃኑ ብምጥቃስ፡ "እዚ ኩሉ እናተራእየ፡ ክሳብ መዓስ'ዩ ሸለል ክብሃል ኣይርድኣንን'ዩ"ብምባል የማርር።


ዳርጋ ርብዒ ህዝቢ ምብራቕ ኣፍሪቃ ብሕጽረት መግቢ ከምዝሳቐ ጸብጻብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣመልኪቱ

ትካል መግብን ሕርሻን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዘውጸኦ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ፡ ኣብ 2030 ጥምየት ናብ ዜሮ ንምውራድ ዝተቐመጠ ሽቶ ምዕዋት "ዓብዪ ብድሆ እዩ" ተባሂሉ። ኣብ ዓለም ልዕሊ 820 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት፡ እኹል መግቢ ኣይረኽቡን። እቲ ጸብጻብ ከምዝብሎ፡ እቲ ኩነታት ኣዝዩ ኣሰካፊ ዝኸውን ከኣ ኣብ ኣፍሪቃ እዩ። ዝለዓለ መጠን ጥምየት ዘሎ ኣብ ኣፍሪቃ ክኸውን ከሎ፡ ገለ ክፋላት ኣፍሪቃ ከኣ መጠኑ እናወሰኸ ይመጽእ ከምዘሎ እቲ ጸብጻብ ይገልጽ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ ከምዝብሎ፡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ካብ ዓሰርተ ሰባት እቶም ልዕሊ ሰለስተ እኹል መግቢ ዘይረኽቡ ወይ ከኣ ብዓጸቦን ጥምየትን ዝሳቐዩ እዮም። ኣብ ኣፍሪቃ፡ "ካብ ክሊማን ጎንጽን ብተወሳኺ፡ ቁጠባዊ ዝሕታለን ምንቁልቋልን" ጥምየት ዘጋድዱ ዘለዉ ተወሰኽቲ መንቀሊታት እዮም። "ካብ 2011 ጀሚሩ፤ ብምኽንያት ቁጠባዊ ዝሕታለን ምድስካልን ጥምየት ካብ ዝተኸሰተለን ሃገራት ዳርጋ እተን ፍርቂ ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከባ እየን" ይብል እቲ ጸብጻብ። ጥምየት ዋላኳ ብገፊሑ ዝራኣይ እንተኾነ፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ (ምኽሳዕ) እውን ኣብ ክሉ ክፋላት ዓለም እናወሰኸ ይመጽእ ከምዘሎ የመላኽት። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ካብ ዘለዎም ህጻናት ዓለም፡ እቶም ሰለስተ ሲሶ ኣብ ኣፍሪቃን ኣብ ኤስያን ከምዝርከቡን፡ እዚ ድማ ንጥዕና ጎዳኢ ካብ ዝኾነ ኣመጋግባ ዝነቐለ ምዃኑ እቲ ጸብጻብ ይሕብር።


ኣብ ዓይኒ ምድሪ ከመይ ገይርና ኢና ኮፍ ክንብል ዝግበኣና?

ካብ ዕምሪ (ብህይወት ንጸንሓሉ ዕድመ) ብማእኸላይ ገምጋም፡ እቲ ሽድሽተ ወርሒ ኣብ ሽቓቕ ከም እነሕልፎ ትፈልጡ ዶ? ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት፡ ናይ ሓደ ሰብ ቀልቀል (ፍታን) እንተተመዚኑ 145 ኪሎግራም ይኸውን። እዚ ማለት ከኣ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ዓመት ካብ ክብደቱ ክልተ ዕጽፊ ዝምዘን ቀልቀል የወግድ። ሽቓቕ ኣብ ንጥቀመሉ እዋን፡ ኮፍ እንብለሉ ኩነታት፡ ኣብ ጥዕናና ጽዕንቶ ከም ዝፈጥር'ዶ ንፈልጥ? ኣብ ሽቓቕ ክንደይ ሰዓታት ተሕልፉ? ኣብ ገጠራት ኣፍሪቃ ዝሰርሑ ሓኻይም ኣብ መፋርቕ መበል 20 ክፍለዘመን፡ ምስ መስርሕ ምሕቓቕ መግብን ምውጋድ ቀልቀልን ('ጋስትሮኢንተስታይናል') ዝተሓሓዝ ጸገም ጥዕና ዘለዎ ሰብ ከም ዘየጓነፎም ይዛረቡ። እዚ ከኣ ነቶም ሓኻይም ዘገረመ ኮይኑ። ካብ ኣፍሪቃ ብተወሳኺ፡ ኣብ ካልኦት ኣብ ምዕባይ ዝርከባ ኣህጉራት'ውን፡ ምስ ምሕቓቕ መግብን ምውጋድ ቀልቀልን ዝተሓሓዝ ጸገም ዝተርኣዮ ሰብ፡ ቁጽሩ ብዙሕ ኣይነበረን። እቶም ሓኻይም፡ እቲ ኩነታት ምስ ስርዓት ኣመጋግባ ክዛመድ ከም ዝኽእል ገሚቶም ነይሮም። ግን፡ ከምኡ ኣይኮነን። እኳ ደኣስ፤ ካብ ሰብነት ሰባት ዝውገድ ቀልቀል ንኽእከብ ዝወስደሉ ግዜን፤ ሰባት ሽቓቕ ዝጥቀሙሉ መገድን እዩ ነቲ ኩነታት መንቀሊ ዝኾነ። ምዕራባውያን ኣብ ውሽጢ ሽቓቕ ካብ 114 ክሳብ 130 ሰከንድ የሕልፉ። ብኣንጻሩ ኣብ ምዕባይ ኣብ ዝርከባ ሃገራት፡ ሰባት ብማእኸላይ ገምጋም ክሳብ 51 ሰከንድ ጥራይ ይጸንሑ። ምዕራባውያን ኮፍኢልካ ትጥቀመሉ ባዞ ሽቓቕ ከዘውትሩ ከለዉ፡ ዜጋታት ኣብ ምዕባይ ዝርከባ ሃገራት ድማ ብርክኻ ዓጺፍካ [ብዘይ ኮፍ መበሊ] ይጥቀሙ። ኣብ ውሽጢ ሽቓቕ፡ ሓጺር ግዜ ክትጸንሕ ምኽኣል፡ ንጥዕና ኣገዳሲ ከም ዝኾነ ሰብሞያ ይምዕዱ። ሽቓቕ ንምጥቃም ኮፍ ክንብል ከለና፡ መቐመጫና ከባቢ 90 ዲግሪ'ዩ ዝዕጸፍ። እዚ ከኣ፡ ኣብቲ ከባቢ ንዘለዉ ጭዋዳታት መዓናጡና ክጽቀጡ ይገብር። ሽቓቕ ንጥቀመሉ መገዲ ኣብ ጥዕና ዝፈጥሮ ጽዕንቶ ብዙሓት ሰባት ደገ ንምውጻእ፡ ኮፍ ኣብ ዝብሉሉ እዋን ክጻዓሩ ['ኢሕታ' ክበዝሖም] ይረኣዩ። ነዚ ምኽንያት ካብ ዝኾኑ፡ ምግቢ ዘይምሕቓቕ፣ ድርቀት ቀልቀልን ሕማም መዓናጡን ይርከብዎም። ተመራመርቲ ከም ዝብልዎ፡ ደገ ንምውጻእ ኮፍ እንብለሉ ኣገባብ ኣብ ጥዕናና ሳዕቤን ክህልዎ ይኽእል'ዩ። ምዕራባውያን ዝጥቀሙሉ [እናተዘውተረ ዝመጽእ ዘሎ ዘመናዊ ዝበሃል ባዞ ሽቓቕ] ጠንቂ ጥዕና ከም ዝኾነ'ውን እቶም ተመራመርቲ የገንዝቡ። ምሁር ዩኒቨርሲቲ ኮርኔል፡ ፕሮፌሰር ኣሌክሳንደር ኪራ፡ ኣብ ክንዲ ብርክኻ ዓጺፍካ ኮፍ ምባል፡ ኮፍ መበሊ ኣብ ዘለዎም ባዞታት ሽቓቕ ምጥቃም ነቲ ጸገም ጥዕና ከም ዘጋድድ ይዛረብ። ኣብ ባዞ ሽቓቕ ኮፍ ክንብል ከለና ብርክና ካብ 90 ናብ 30 ዲግሪ ብምዕጻፍ ክኸውን ኣለዎ። እዚ ከኣ ነቲ ከጋጥም ዝኽእል ጸገም ጥዕና ከቃልሎ ይኽእል። ኣብ ቅድሚ ባዞ ሽቓቕ ሓጺር መንበር (ዱካ) ብምቕማጥ፡ እግርና ኣብ ልዕሊኡ ኮፍ ኣቢልና ንኽንጥቀም ተመራመርቲ ይምዕዱ። እግርና ሓፍ ክነብል ከለና መዓናጡና ንኸይተዓጻጸፉ ይሕግዝ።


"ኣብ ዝኸድካ ኪድ ዓድኻ ዝመስልዎ የለን"

ኣቶ ኪዳነ ጋብር ካብ ሃገሩ ኤርትራ ተበጊሱ ናብ ዓዲ ጥልያን እንተምርሕ ክመሃር ኢሉ እዩ ነይሩ። ሕክምና ተማሂሩ 3 ዓመታት ምስ ኣገልገለ ግን ኣብ 1990 ናይ ሓበሻ መግብታት ዝሽየጠሉ ቤት ብልዒ ከፊቱ። ካብቶም ንሱ ዘዳልዎም መግብታት ዝያዳ ዝሽየጥ ግን ዝግኒ ከምዝኾነ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ጻኒሒት ገሊጹ።


ኣብ ዞባ ደቡብ ትግራይ ዝተራእየ ዕስለ ኣንበጣ ስግኣት ፈጢሩ

ኣብ ዞባ ደቡብ ትግራይ ወረዳ ራያ ዓዘቦን ሕንጣሎ ወጀራትን: ኣብ 8 ጣብያታት ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ከም ዝተርኣየ: ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ሓቢሩ። እዚ ካብ ክልል ዓፋር ሰጊሩ ዝመጸ ዕስለ ኣንበጣ፡ ነበርቲ እተን ዝዳበዋ ጣብያታት ካብ ትማሊ ጀሚሩ ኣብ ዘራእቶም ጉድኣት የብጽሕ ከም ዘሎ ተዛሪቦም። ካብ መንግስቲ ድማ ክንድ'ቲ ዝድለ ድጋፍ ከም ዘይረኸቡ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ላዕለዋይ ሓላፊ ርክብ ህዝቢ: ኣይተ ሚክኤለ ምሩፅ ግን ሰፊሕ ወፍሪ ምክልኻል ይካየድ ብምህላዉ፡ እቲ ዕስለ ኣብ ዝራእቲ ሓደጋ ኣየውርደን ኢሎም። ኣይተ ሚክኤለ "ምስ ምቁርራፅ ዝናብ ክረምቲ: ለበዳ ባልዕ ክረአ ከምዝኽእል ኣቐዲሙ ስለ ዝተገመተ: ኣይተገራህናን" ኢሎም። ገለ ነበርቲ እቲ ከባቢ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃብዎ ርእይቶ፡ ኣብ ገለ ጣብያታት ከም ማሸላን ጣፍን ዝበሉ ዘራእቲ ገለ ሃስያ ከም ዘስዓበ ተዛሪቦም። ኣባላት ጸጥታ እቲ ከባቢ ጥይት ብምትኳስ ነቲ ዕስለ ኣንበጣ ከሳጉግዎ ከም ዝፈተኑ'ውን'ቶም ነበርቲ ወሲኾም ሓቢሮም። ነባራይ ጣብያ ጨርጨር ዝኾነ ሓረስታይ ሹመይ ኣብርሃ፡ "እቶም ፍሉይ ሓይሊን ሚሊሻን'ዮም ዝሓሹ እምበር፡ ኣብ ጨርጨርን ከባቢኣን ዝተገብረ ናይ መንግስቲ ሓገዝ ግን የለይ" ብምባል፡ ነበርቲ ባዕሎም ከም ዝተኸላኸሉ ገሊጹ። እቶም በዓልስልጣን ሕርሻ፡ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ ክረምቲ ሰነ 14: ኣብ 14 ወረዳታት ኣብ ዝርከባ 45 ጣብያታት ገጠር ትግራይ ብውሱን መጠን ተራእዩ ምንባሩን ብእዋኑ ከምዝተመከተን ተዛሪቦም። ነቲ ዕስለ ንምምካት ህዝቢ ብልማዳዊ መንገዲ ንምጥፋእ ወፊሩ'ሎ። መንግስቲ እውን ልዕሊ 1000 ሊትሮ ፈውሲ ናብቲ ከባቢ ኣቐዲሙ ከም ዝለኣኸ እቲ ቢሮ ገሊፁ'ሎ። እቲ ለበዳ ስፍሓቱ እንተወሲኹ ምስ መንግስቲ ፈደራል ብምዃን ብሄልኮፕተር ከሚካል ብምንፃግ ብቐሊሉ ንምጥፋእ ከም ዝተሃቀነ እውን ተፈሊጡ'ሎ።


'ኣብ ፒዛ ዝርከብ ካሎሪ ንምጥፋእ ናይ ኣርባዕተ ሰዓታት ጉዕዞ እግሪ የድሊ'' ተመራመርቲ

ኣፍረይቲ ምግቢ፡ ኣብቲ ምግቢ ዘሎ ካሎሪ ንምቅጻል ክንደይ ዝኣክል ምንቅስቓስ ከምዘድሊ ኣብ መዐሸጊኡ ክገልጹ ኣለዎም ክብሉ ተመራመርቲ ዓባይ ብሪጣንያ ገሊጾም። እቶም ተመራመርቲ፡ ኣብ ፒዛ ዘሎ ጉልበት ንምቅጻል 4 ሰዓታት፡ ቸኮላታ ድማ ናይ 22 ደቒቓ ምንቅስቓስ ከም ዘድልዮ ዝገልጽ ሓበሬታ ብምንኣድ ብዛዕባ ኣብ ምግቢ ዘሎ ጉልበት ኣፍልጦ ንምርካብ ከምዝሕግዝ ገሊጾም። እቶም ጽሑፋት ሰባት ዓቂኖም ክጥቀሙ ከምዝሕግዙ መጽናዕቲታት ይሕብሩ። እቲ ዕላማ ሰባት ጥዑይ ኣመጋግባ ክህልዎም ብምትብባዕ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ንምክልኻል እዩ። ተመራመርቲ ላፍቦሮ ዩኒቨርሲቲ፡ ኣብቶም ምግቢታት ዝቕመጡ ጽሑፋት ሓደ ሰብ ኣብ መዓልታዊ ዝጥቀሞ ምግቢ ብገምጋም ክሳብ 200 ካሎሪ ክቕንስ ከምዝሕግዝ ገሊጾም። ልዕሊ ክልተ ኢድ ብሪጣንያውያን ዓበይቲ፡ ካብ ዓቐን ዝሓለፈ ርጉዲ ኣለዎም። ተመራማሪት ፕሮፌሰር ኣማንዳ ዳለይ፡ ህዝቢ ብዝተፈላለየ መልክዑ ብዛዕባ ዝበልዖን ዝሰትዮን ጠቓሚ ውሳነ ክውስንን ኣካላዊ ንቕሓት ክህልዎን ንምሕጋዝ ድልየት ከምዘለዎም ብምግላጽ፡ መጠን ካሎሪ ንምጥፋእ ዝወስደሉ ግዜ ኣብ ምግቢታት ክጸሓፍ እንከሎ፡ ሰባት ዝምገብዎ ዘለዉ ነገራት ክርድኡ ከምዝሕግዝ ትዛረብ። ፕሮፌሰር ኣማንዳ፡ ሰባት ነቲ ዝወስድዎ ካሎሪ ንምቅጻል ክንደይ ዝኣክል ኣካላዊ ምንቅስቓስ ክገብሩ ከምዘለዎም እንተዝፈልጡ ክድንግጹ ይኽእሉ እዮም ትብል። ''ሰባት ኣብ ምግቢ ዘሎ መጠን ካሎሪ ብዙሕ ግዘ የናእስዎ እዮም'' እትብል ፕሮፌሰር ኣማንዳ፡ ''ንኣብነት 500 ካሎሪ ዘለዎ ቸኮላታ እንተገዚእካ፤ 50 ደቒቓ ምጉያይ የድልየካ ማለት እዩ'' ትብል። ስለዚ ሰባት ምግቢ እንትወስዱ ብዛዕባ ነቲ ካሎሪ ንምውጋድ ዝኸፍልዎ ዋጋ ክሓስቡ ኣለዎም። ''ነቲ ዝበላዕኽዎ ቸኮላት ንምቅጻል ክልተ ሰዓት ክጎዪ ዶ ይግበኣኒ?'' ኢሎም ክሓስቡ ኣለዎም ትብል። ሮያል ሶሳይቲ፡ እቲ ናይ ጽሑፍ መግለጺ ብቕልጡፍ ተግባራዊ ክኸውን እዩ ዝደሊ። እቲ ትካል ''ኣናእሽቱ ለውጢታት ኣብ ኣጠቓቕማ ካሎሪ ኢሉ'ውን ኣብ ክብደት ለውጢ ከምጽኡ ይኽእሉ እዮም'' ይብል። እንተኾነ በዚ መልክዑ ካሎሪ ምግቢ ክግለጽ ምግባር ጸገም ኣመጋግባ ንዘለዎም ሰባት ከይጎድእ ስክፍታታት ዝፈጠረሎም 'ውን ኣለዉ።


ዘይፈልሐ ጸባ ንጥዕና ጠቓሚ ድዩ ጎዳኢ?

ዘይፈልሐ፡ ብስነፍልጠት ድማ 'ፓስቸራይዝ' ዘይኮነ ጸባ ምስታይ፡ ዓቕሚ ምክልኻል ሕማም ናይ ኣካላትና ክብ ኪንዮ ምባል፡ ዝተፈላለዩ ኣለርጂታት ምክልኻልን ንስርዓተ ምሕቓቕ መግቢን ሓጋዚ እዩ። እንተኾነ ግን ጸባ ምፍላሕ፡ ናቱ ኣድላዪነት ኣለዎ። ኣብ ዘይፈልሐ ጸባ ዝርከቡ ባክቴርያ ንምቕታልን፡ ጸባ ከይተበላሸወ ንውሕ ንዝበለ ግዜ ክጸንሕን ሓጋዚ እዩ። ኣብ እንግሊዝ፣ ዌልስ፣ ስኮትላንድን ሰሜን አየርላንድን ፓስቸራይዝ ዘይኮነ ጸባ፡ ኣብ ማዕከላት ዕዳጋ ኮነ ንኣሽቱ ድኳናት ምሻጥ ብሕጊ ዝተኸልከለ እዩ። ንምዃኑ ጸባ ንጥዕና ክሳብ ክንደይ ኣገዳሲ እዩ? ብዙሓት ሰባት ጸባ ዝሰትዩ፡ ኣብ ውሽጡ ብዙሕ ማዕድናት ስለ ዝሓዘ እዩ። እንተኾነ ግና ኣብ ጸባ ዝርከቡ ገለ ቪታሚናት፡ ሙቐት ክጻወሩ ኣይክእሉን እዮም። እዚ ማለት ድማ ብሓዊ ዝሓለፈ ጸባ፡ ንኣካላትና ዝህቦ ጥቕሚ ብከፊል ኮነ ብምሉእ ይጠፍእ ማለት እዩ። ሓደ ኣብ ካናዳ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ግና ጸባ ክነፍልሕ ከሎና፡ ነቲ ጥቕምታቱ ናይ ምጥፋእ ዕድላት ሒደት ምዃኑ'ኳ እንተገለጸ፤ ቪታሚን ቢ2 ዝተባህለ ማዕድን ብምኽንያት እቲ ሙቐት ክጠፍእ ከም ዝኽእል ይሕብር። ገለ ሰባት ድማ ዘይፈልሐ ጸባ ምስታይ ዝመርጹ፡ ንኣካላትና ዝጠቕሙ ባክቴርያታት ኣለዎ ኢሎም ስለ ዝኣምኑ እዩ። ምፍላሕ ነቲ ጠቓምን ጎዳእን ባክቴርያ ይቐትል'ዩ። እንተኾነ ግና ኣብ ሓድሽ ካብ ላም ዝተሓልበ ጸባ ዝርከብ ቁጽሪ ጠቐምቲ ባክተርያ ብዙሕ ኣይኮነን። ጸባ ከይፈልሐ ንመዓልታት ክጸንሕ ከሎን ናብ ርግኦን ኣጅቦን ዝኣመሰሉ ፍርያት ምስ ተቐየረን ዝበዝሐ ጠቐምቲ ባክቴርያታት ይሕዝ። ብመዳይ ኣለርጂታት ምክልኻልን፡ ሕማም ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ክብ ኣብ ምባልን፡ ዘይፈልሐ ጸባ ብዙሕ ጥቕምታት ከም ዘለዎ'ኳ እንተ ተገለጸ፡ ዛጊት ኣዕጋቢ ውጽኢት ኣይተርኸበሉን። ብመሰረት ሓደ መጽናዕቲ፡ ብሕርሻ ዝናበሩ ስድራቤታት ዘለዎም ናይ ኣለርጂ መጠን ትሕት ዝበለን ሕማም ናይ ምጽዋር ኣቕሞም ልዑል ምዃኑ ተረጋጊጹ'ዩ። እንተኾነ ግና እዚ፡ ውጽኢት ዘይፈልሐ ጸባ ምስታዮም ምዃኑን ዘይምዃኑን፡ ርጉጽ ሓበሬታ ኣይተረኽበን። ትካል ደረጃታት መግቢ ዓዲ እንግሊዝ ብወገኑ፡ ኣብ ዘይፈልሐ ጸባ ዝርከቡ ተጓዳእቲ ባክተርያታት፡ ምምራዝ መግቢ ከስዕቡ ከም ዝኽእሉ ይገልጽ። ወሲኹ'ውን ሕማም ናይ ምጽዋር ኣቕሞም ትሑት ዝኾነ ነፍሰጾራት፡ ህጻናትን፡ ብዕድመ ዝደፍኡ ሰባትን ዘይፈልሐ ጸባ ክጥዕሙ'ውን የብሎምን ይብል። ዘይፈልሐ ጸባ፡ ሳልሞኔላ፡ ኢኮላይን ካምፒሎባክተር ዝበሃሉ ተጓዳእቲ ባክተርያታት ይርከብዎ። ዘይፈልሐ ጸባ ምስታይ ንጥዕና ሓደገኛ እዩ ይብል ኣብ ዩኒቨርስቲ ሰሬይ ዓዲ እንግሊዝ መምህር ማይክሮባዮሎጂ መገቢ ዝኾነ ዶክተር ዮርግ ጉቴሬዝ። ኣብ ዘይፈልሐ ጸባ ዝርከቡ ባክተርያታት ሕማማት መዓናጡ ከስዕቡን ናብ ሞት ከብጽሑን ከም ዝኽእሉውን የረድእ።


40 ሚሊዮን ዶላር ዘውጽእ ዋኒን ዝፈጠረ ምቁር ሓሳብ

ታራ ቦሽ መስራቲትን ዋና ኣካያዲትን ናይ`ቲ ትሑት መጠን ሽኮር ዘለዎ ካራሜለ ዘፍሪ ትካል ስማርት ስዊትስ እያ። ንሳ ንነብሳ ከም "ውልፍቲ ናይ ካራሜለ"ነበር ገይራ`ያ ትገልጻ። "ካራሜለ ወይ ሓለዋት ንምግዛእ መዓልታዊ ኣብ 7-11 [ካራሜለ ዝሽየጠሉ ቦታ ምዃኑ`ዩ] እርከብ ነይረ" ትብል`ታ ጓል 25 ዓመት ታራ። "እናዓበኹ ምስ ከድኩ ግን ሽኮር ክሳብ ክንደይ ንቕርጺ ኣካላተይ፣ ንያተይን ብዛዕብኡ ዝነበረኒ ኣረኣእያን ይትንክፎ ከምዝነበረ ተረዲኡኒ" ድማ ትብል። ክሳብ ክንደይ ዝኣክል ዘይሕጉስትን ዘይጥዕይትን ከምዝነበረት ምስ ተረድአት ግን፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ሽኮራዊ መግቢ ምብላዕ ደው ኣቢላ። ኣብ ኣዝዩ ሓጺር እዋን ድማ ጽቡቕ ክስመዓ ከምዝጀመረ ትገልጽ። እንተኾነ ግን ነቲ ትወስዶ ዝነበረት ሽኮራዊ መግቢ ስለ ዝናፈቐቶ ኣብ ክሽነ ናይ`ቲ ኣብ ከተማ ቫንኮቨር ናይ ካናዳ ኮይና ሽኮር ዘይኣተዎ ናይ ባዕላ ኣማራጺታት ከተዳሉ ጀሚራ። ኣብ ሓጋይ ናይ 2015 ዓይነታት ኣሰራርሓ ድሕሪ ምፍታና ድማ "ሃሰው ኣብ ምባል ከይደ" ትብል። ብስርሓ ዕግበት ምስ ረኸበት ድማ ናይ ንግዲ ዕድል ክህሉ ከምዝኽእል ተረድእ። ኣብ ቀውዒ ናይ`ቲ እዋን`ቲ ድማ ዝላ ናይ እምነት ብምግባር ነቲ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ብሪቲሽ ኮሎምቢያ፡ ትወስዶ ዝነበረት ትምህርቲ ስነ-ጥበባት ዓውደ-ፍልጠት ኣቋሪጻ ነቲ ናይ ንግዲ ሓሳባታ ንምትግባር ኣንቂዳ። ጓል 21 ዓመት ጥራይ ብምንባራ ናይ ልቓሕ ኣፍልጦኣ ድሩት`ዩ ነይሩ፡ እታ እንኮ ርእሰ-ማላ ሓንቲ ሽዱሽተ ዓመት ዝገበረት ሆንዳ ዝዓይነታ መኪና ጥራይ`ያ ነይራ። ንመፈተኒ ዝኸውን መርኣያን ርእሰ-ተኣማንነትን ተዓጢቓ ግን መበገሲ ዝኾና 105,000 ዶላር ናይ ካናዳ ክትረክብ ክኢላ። እዛ ኣብ ቫንኮቨር ዝመደበራ ኩባኒያ ስማርት ስዊትስ ናይ 2019 እቶታት ልዕሊ 50 ሚሊዮን ናይ ካናዳ ዶላር ክበጽሕ`ዩ። ዓይነታት ምህርትታታ ኣብ ጽላት ናይ`ቲ ኣብ ኣሜሪካን ካናዳን ብናህሪ ዝዓቢ ዘሎ ትሑት ሽኮር ዘለዎም ካራሜላታት መሪሕ ዕዳጋ`ዮም። "ሎምዘመን ህዝቢ ልዕሊ ሓደ ቢሊዮን ግራም ሽኮር ክንክይ ንሕግዝ ኣለና" ትብል ንሳ። ታራ ነቲ ንመጀመሪ ዝኾና ርእሰ- ማል ንምርካብ ናይ ክልተ ዓመት ናይ ዕቤት ትንበያ ዘለዎ ጽጹይ ዝኾነ ናይ ንግዲ ውጥን ከተዳሉ ነይርዋ። ብዘይ ምፍራሕ ድማ ናይ ህይወት መድሕን ክትወስድ ናይ ግድን ነይሩ። "ሓደ ካብ ጠለባት ናይ`ቶም ኣብ`ቲ ውዕል ዝተሳተፉ ኣካላት መድሕን ህይወት ምውሳድ`ዩ ነይሩ፡ ንዕኦም ዘርብሕ ድማ ክኸውን ነይርዎ" ኢላ ታራ። እትወስዶ ሽኮር ንምንካት ትውጥን እንተደኣ ሃሊኻ`ሞ ምቁር ስኒ እንተሃልዩካ፡ ካብ ሽኮር ነጻ ዝኾነ ካራሜላ ምውሳድ ኣቲ ዝበለጸ`ዩ ይብሉ ክኢላታትታ ኣመጋግባ። እንተኾነ ግን ትሕዝቶ ካርቦሃይድሬት ክህልዎም ይኽእል`ዩ፡ ገሊኦም ድማ ዓቢ ካሎሪ ክህልዎም ስለዝኽእል ዓቢ ዝቕባበ ስብሒ ክህልዎም ይኽእል። "ዋላ`ኳ ሓደ ምህርቲ `ሽኮር የብሉን እንተተባህለ` ጥዕና ይህብ`ዩ ማለት ከምዘይኮነ ግን ምዝካር የድሊ" ኢሉ ይምዕድ ማሕበር ልቢ ኣሜሪካ። ሓደ ሓደ ዜሮ መጠን ካሎሪ ዘለዎም መማቕርቲ [ስዊትነርስ] ሸውሃት ክኸፍቱ ከምዝኽእሉ ሓደ ሓደ መጽናዕትታት ሓቢሮም። እዚ ድማ መጠን ዝወስድዎ ካሎሪ ክድርቱ ንዝጽዕሩ ሰባት ይዕንቅጽ። ታራ፡ እቲ ዘድልያ ለቓሕ ምስ ረኸበት፡ ኣምረትትን ኣቕረብት ንምንዳይ ኣብ ኢንተርነት ሃሰስ ክትብል ጀሚራ። "ኣብ ሓጺር እዋን፡ ፍረ ዘይብሉ ተደጋጋሚ መስርሕ ምፍታንን ምግጋይን [ትራያል ኤንድ ኤረር] ተጀሚሩ፡ ተደጋጋሚ ናይ ሃሰሰ-ለባም ፈተነታት ድማ ስዒቡ " ትብል ንሳ። ነቶም ባህላውያን ምቁራት ካራሜላታት ንምቕያዕ/ንምቕዳሕ፡ ታራ ኣብ ተኽሊ ዝተመርኮሰ ጽሕጊታትን እቲ ስተቪያ ዝተባህለ ናይ ተፈጥሮ መማቕርቲ`ውን ፈተነት። ናይ ፈለማ ዓማዊል ንምርካብ ድማ ኢመይል፣ ቴለፎን፡ ብኣካል ምዝርራብን "ሊንክድኢኒንግ"ን ተጠቒማ። እታ ኣብ ቫንኮቨር ዝመደበራ ቾይስስ ማርኬት ድማ ፈላሚት ተቐባሊትን ሸያጢትን ምህርቲ ናይ ታራ ንምዃን ውዕል ከቲማ። ኣብ`ታ ፈላሚት ርክብ ኣዝያ ተጨኒቓ ከምዝነበረት ትዝክር ታራ። "ብቐጻሊ ተሌፎን ደዊለሎምን ኢመይል ጽሒፈሎምን፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ብኣካል መጺእኪ ኣዘራርብና ኢሎሙኒ" ኢላ ንሳ። "ኣብ ኣፍደጊኦም ምስ በጻሕኩ ግን ኣዝየ ተጨኒቐ ስለዝነብረኩ፡ ብፍርሒ ዝኣክል ጥራይ ከይረኸብኩዎም መኪናይ ኣልዒለ ተመሊሰ ከይደ። "መሊሰ ድማ ተመሊሰ ከይደ ረኺበዮም ተዛቲና። ፈለምቲ ሸየጥቲ ስማርት ስዊትስ ናተይ ድማ ኮይኖም"። ድሕሪ ሓጺር እዋን ድማ ንኣሽቱ ድኳናት ካናዳ ኣሰሮም ተኸቲለን። "ከም ዝበልክዎ፡ ዘይምህላል`ዩ" ትብል ታራ። "ወነንቲ ትካላት ንምርኻብን ምዝታይን ሕራይ ክሳብ ዝብሉ፡ ብኢመይልን ብኣካል እናረኸብኩን ከይተሓለልኩ ብጽንዓት ኣእሚነዮም"። ታራ ናይ ፈለማ ኣሜርካውያን ዓማዊላ ኣብ 2018 ረኺባ፡ ኣብ እዋን`ዚ ድማ 80 ሚእታዊ ስማርት ስዊትስ ኣብ ኣሜሪካ ይሽየጥ። ሕጂ ድማ መሸጣ ናይ ስማርት ስዊትስ ብመንገዲ ኣቕረብቲ  ይሽየጥ። ኣሜሪካዊ ዋኒንተኛ መግብን ሃንዳሳይን ስኮት ሰመል ብናይ ታራ "ዊንታ" ከምዝተመሰጠ ይዛረብ። "ዓመታዊ 50 ሚሊዮን ዶላር እቶት ዘለዎ ትካል ኣዝዩ ዕዉት`ዩ" እቲ ናይ ባዕሉ ኩባኒያ ከረሜላ ኣብ 2016 ዝሸጠ። "ጽላት ከረሜላ ብውሑዳት ዓበይቲ ትካላት ዝተባሕተ ብምዃኑ ሓሙሽተ ሚሊዮን ዶላር ንምርካብ`ውን ቀሊል ኣይኮነን። እቲ ብዛዕባ ታራ ኣብ 2019፡ 50 ሚሊዮን ዶላር መኽሰብ ምርካባ ዝያዳ ዝምስጠካ ነገር ድማ  እቲ ናብ`ኡ ንምብጻሕ ዝወሰደላ ሓጺር እዋን`ዩ። "ታራ ልዑል ተሰምዖ ናይ`ቲ ዕዳጋ ኣለዋ፡ ኣዝያ ኣቐዲማ ድማ`ያ ትሓስብ"። እታ ሕጂ ን47 ሰባት ቆጺራ እተስርሕ ታራ ስማርት ስዊትስ ካብ ሰሜን ኣሜሪካ ወጻኢ ሰደድ ክትገብር ትሓስብ። ዓወት ናይ`ቲ ኩባንያ ብጻዕርን ቆራጽነትን`ዩ መጺኡ ትብል ንሳ። "ዕውትቲ ንምዃን ክሳብ ክንዲ`ቲ ጥቅውቲ ወይ ኣትለቲካዊት ኣይነበርኩን," ትብል ታራ። "ብሓቂ ባህርያዊ ተርባጽ፣ ብልሓተኝነትን ናይ ምትግባር ታለንት ደኣ`ምበር ፍሉይ ክእለት ኣይነበረንን። "ሓይሊ ናይ`ዞም ሰለስተ ነገራት ተወሃሂዱ ድማ`ዩ ንስማርት ስዊትስ ኣብ`ዚ ኣብጽሒዋ" ኢላ ታራ።


ኣህጉራዊ መዓልቲ ድኽነት፡ ቁጽሪ ድኻታት ናይ ብሓቂ ይንኪ'ሎ ድዩ?

ጸብጻብ ባንኪ ዓለም፡ ኣብ ትሕቲ ሓደ ወለዶ፡ ልዕሊ 1.1 ቢልዮን ህዝቢ ዓለም ካብ ድኽነት ከም ዝወጽአ ይሕብር። እዚ ኸኣ እዛ ዓለም ኣብ ውሽጢ እዚ ዘመን እዚ፡ ካብ ዘመዝገበቶም ዓወታት እቲ ዘሐጉስ ምዃኑ እቲ ጸብጻብ ይጠቕስ። ካብ 1990 ክሳብ 2015 ኣብ ዘሎ ዓመታት፡ ቁጽሪ ኣብ መስመር ድኽነት ዝነበሩ ኣስታት 1.9 ቢልዮን ሰባት (ትሕቲ 1.90 ዶላር ንመዓልቲ ኣታዊ ዘለዎም)፡ ናብ 735 ሚልዮን ጎዲሉ፡ እዚ ማለት ቁጽሪ ኣብ ትሕቲ መስመር ድኽነት ናይ ዝነብሩ ህዝቢ ዓለም ካብ 36 ሚእታዊት ናብ 10 ሚእታዊት ጎዲሉ ይርከብ። እንተኾነ ቃልሲ ኣንጻር ድኽነት ዝውዳእ ከምዘይኮነ'ዮም ክኢላታት ስነ ቁጠባ ዝሕብሩ። ማርቲን ራቫላን ዳይረክትር መጽናዕትን ምክትል ፕረዚደንት ባንኪ ዓለም ዝነበረ እዩ "ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ድኽነትን ሰፊሕ ማሕበራዊ ለውጥን እቲ ቀንዲ ብድሆ ዘይምዕሩይ ለውጢ'ዩ" ይብል። 'ክልተ ዓይነት ፍጥነት' ብመሰረት ጸብጻብ ባንኪ ዓለም፡ ሰፊሕ ዘይኮነ ዕብየት፡ ቁጠባዊ ዝሕታለ፡ ከምኡ እውን ኣብ ዓለም ዘሎ ግርጭታት ንገለ ሃገራት ኣብ ምጥፋእ ድኽንት ዝገብረኦ ዘለዋ ቃልሲ ርኡይ ለውጢ ንኸየመዝግባ ካብ ዝዓገተን ረቋሒታት ምዃኑ ይሕብር። እንተኾነ፡ ኣብ ቻይናን ህንድን ቢልዮናት ኣህዛብ ካብ መስመር ድኽነት ክወጽኡ ክኢሎም እዮም። ኣብ ትሕተ ሳህራ ዘለዋ ሃገራት ግን ብዝሑ ትሕቲ መስመር ድኽነት ናይ ዘለዉ ህዝቢ ካብቲ ቅድሚ 25 ዓመታት ዝነበሮ ዛይዱ ይርከብ። ኣብ ባንኪ ዓለም ዳይረክተር ምቁጽጻር ድኽነት ዝኾነት ካሮሊና ሳንቸዝ ፓራሞ፡ "ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ ዓሰርት ዓመታት፡ ዓለም ኣንጻር ድኽነት ኣብ እትገብሮ ዘላ ቃልሲ ብኽልተ ዓይነት ፍጥነት እያ ትኸይድ ዘላ" ትብል። ካብቶም ቀንዲ ኣርባዕተ ረቋሒታት ዝበለቶም ከኣ ንቢቢሲ ኣካፊላ'ላ። 1. ኣብ ቁጠባዊ ዕብየት ዘሎ ዝተፈላለየ ዓይነት ቅልጣፈ "ኣብቲ ዝተሓተን መሰረታውን ዝኾነ ዕቤት እንተርኢና፡ ኣብ ትሕተ ሳህራ፡ ኣብ ላቲን ኣሜሪካን፤ ደቡብ ኤስያን ዘለዋ ሃገራት ትሑት ዝኾነ ውጽኢት'የን ኣመዝጊበን። እዚ ምስቲ ቅልጡፍ ወሰኽ ብዝሒ ህዝቢ እዘን ሃገራት፡ ትሑት ፍርያምነት ብምንጽጻር ኣብ ዝተሓተ መስመር ድኽነት እየን ዝርከባ" ትብል። "ሃገራት ዕቤት ዘየርእያ እንድሕር ኮይነን፡ ንድኽነት ንምጥፋእ ኣብ ዝገብረኦ ቃልሲ ዓወት ክሕረመን ግድን'ዩ። ምኽንያቱ ምዕባለ ካብ ምዕሩይ ዝርገሐ እዩ ክመጽእ ዘለዎ" ክትብል ትውስኽ። 2. ርሒብ ዘይኮነ ዕብየት ቀጸልነት ዘለዎ ቁጠባዊ ዕብየት ሓደ ኣገዳሲ ረቋሒ ኮይኑ፡ ድኽነት ኣብ ምጥፋእ ኣብ ዝግበር ቃልሲ ግን፡ ቀጻልነት ዘለዎ ቁጠባዊ ዕብየት ንበይኑ ኣኻሊ ከምዘይኮነ'ያ ካሮሊና ሳንቸዝ ፓራሞ ትጠቅስ። ኣብ ገለ ሃገራት ጽቡቕ ዕብየት ኣርእየን ክንሰን፡ ቁጽር ድኻታት እተን ሃገራት ግን ክነኪ ኣይተራእየን፡ ኣብ ተሕተ ሳህራ ዘለዋ ሃገራት ሃገራት ከም ኣብነት እንተተወሲደን፡ እቲ ዝተኸለኦ ቁጠባ ንውሑዳት ጥራይ ናይ ስራሕ ዕድል ዝፈጠረ'ዩ፡ ትብል ካሮሊና ሳንቸዝ ፓራሞ። ቀጺላ "ንድኻታት ስራሕ እቲ ቀንዲ ምንጪ ኣታዊኦም'ዩ፡ እኩል ናይ ስራሕ ዕድላት እንተዘይረኺቦም ግን ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ድኽነት ዓወት ክምዝገብ ኣይክእልን'ዩ"። 3. ቀረብ ትሕተ ቅርጺ ቁጠባቂ ብልጻገ ሰባት ኣታዊ ስለዘለዎም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ቀረብ ትምህርትን ቀረብ ፋይናንስያውያን ትካላትን ትሕተ ቅርጽን እውን ምስ ዝህልዎም እዩ። ካሮሊና ሳንቸዝ ፓራሞ፡ እዞም ረቋሒታት እዚኦም ምስ ዝጎድሉ፡ ኣብ ሓፈሻዊ ዝምዝገብ ብራኸ ዕብየት ኣሉታዊ ተራ ከምዝህልዎም እያ ትጠቅስ። ኣብ ማለዥያን ደቡባውን ምብራቕን አስያ ንዘሎ ኩነታት ኸኣ ከም ኣብነት ተቕርብ "ብውሑዱ እዞም ኩሎም ረቋሒታት ብሓደ ይኸዱ ኣለዉ" ትብል። ብዓምለኻዊ መዐቀኒታት ኣብ መለዥያ መጠን ድኸነት፡ ካብ 2013 ጀሚሩ ዚሮ እዩ ዘሎ፡ እታ ሃገር ብእትህቦ መስፈር ግን 'ገና ኣለኹ" እያ ትብል። ብምነጽጻር፡ ኣብ ብራዚል መጠን ደኽነት ካብቲ ኣብ 1990 ዝነበሮ 21.6 ሚእታዊት፡ ኣብ 2014 ናብ 2.8 ሚእታዊት ጎዲሉ ነይሩ። ኣብ 2017 ናብ 4.8 ሚእታዊት ክብ ብምባሉ ግን ኣብ ህይወት ልዕሊ 10 ሚልዮን ኣሉታዊ ጽልዋ ከምጽእ ክኢሉ'ዩ። 4. ግርጭት ኣብ ገለ ገለ ሃገራት፡ ፖሎቲካውን ህዝባውን ግርጭታት ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ድኽነት ክምዝገብ ዝነበሮ ዓወታት ካብ ዝዓንቐጸ ረቋሒታት ሓደ እዩ። "እተን ኣብ ግርጭት ዘለዋ ሃገራት ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ድኽነት ዘመዝገበኦ ዓወታት ምስተን ኣብ ርግኣት ዘለዋ ሃገራት ዘመዝገበኦ ዓወታት ብምውድዳር፡ ግርጭት ሓደ ዓንቃጺ ነገር ምኳኑ ንምርዳእ ኣየሸግርን" ትብል ካሮሊና ሳንቸዝ ፓራሞ። ኣብ 2015፡ ፍርቂ ቁጽሪ ናይቶም ኣብ ትሕቲ ድኽነት ዝርከቡ ህዝቢ ኣብ ሓሙሽተ ሃገራት ዝተዘርገሐ እዩ፡ ኣብ ህንዲ፡ ናይጀርያ፡ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኢንዮጵያን ባንግላድሽን። ክኢላታት ስነቁጠባ ከም ዝሕብርዎ፡ ናይጀርያ ነታ ብብዝሒ ድኻታት ኣብ ቅድሚት ዘላ ህንዲ ክትቅድማ ከም እትክእል ይሕብሩ። ዋላ እኳ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ድክነት ጽቡቅ ገስጋስ እንተኣርኣያ፡ ኣብ ትሕተ ሳህራ ካብ ዘለዋ ሃገራት ግን ግስጋሰኣን ድሩት እዩ ዘሎ።


"ኣብ ሓደ ስድራ ሸኮርያ ዝሓመመ እንተሃልዩ፡ ኩሉ ኣባል ክምርመር ኣለዎ" ዶ/ር መርሃዊት

ውድብ ሕቡራት፡ በብዓመቱ 14 ሕዳር ዓለም ለኸ መዓልቲ ሕማም ሽኮርያ (ሽኮር) ኮይና ክትዝከር ክውስን ከሎ፡ ብዛዕባ ሸኮር ግንዛበ ሕብረተሰብ ንምዕባይ ዓሊሙ'ዩ። ኣብ መወከሲ (ሪፈራል) ሆስፒታል ዓይደር መቐለ ስፔሻሊስት ውሽጣዊ ሕማማት ዶክተር መርሃዊት ኣጽበሃ፡ ሕማም ሽኮር ዓይነት 1ን ዓይነት 2ን [Type 1, Type 2] ብዝብል ኣብ ክልተ ከምዝምቀል ትዛረብ። "እቲ ዓይነት ሓደ ዝበሃል፡ ሰብነትና ንውህደት ግሉኮስ ዝኸውን ኢንሱሉን ዝበሃል ሆርሞን ከየመንጨወ ክተርፍ ከሎ የዘጋጥም።  ዓይነት ክልተ ከኣ እቲ ኢንሱሊን መንጪዩ ከሎ ግን ከኣ ክሰርሓሉ ዝግባእ ቦታ ከይሰርሐ ምስዝተርፍ'ዩ ዝፍጠር" ክትብል ተረድእ። መንቀሊ ክልቲኦም ዓይነታት ሽኮርያ ዝተፈላለየ ከም ዝኾነ እትገልጽ ዶክተር መርሃዊት፡ ዓይነት-1 ዝበሃል ካብ መሰረቱ ብዛዕባ መንቀሊኡ ምፍላጥ ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ትዛረብ። "ዓይነት-2 ግን ብዙሓት መበገሲታት ኣለውዎ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ፣ ብዝሒ ወይ ጸቕጢ ደም፣ ካብ ቤተሰብ ግዳይ እቲ ሕማም እንተልዩ፣ ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ልዕሊ ክብደት ቆልዓ ወሊደን እንተነይረን ወይ ኣብ እዋን ጥንሲ ልዕሊ መጠን ርጉዲ ኣጋጢምወን እንተነይሩ፡ ነቲ ሕማም ካብ ዘቃልዑ ምኽንያታት'ዮም" ትብል። ንሳ ከምዝበለቶ፡ ካብዚ ብተወሳኺ እኹል ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይገብሩ ሰባት በዚ ዓይነት ክልተ ሕማም ሽኮር ክትሓዙ ዝኽእልሉ ኣጋጣሚ ክፍጠር ይኽእል'ዩ። "ሽኮር ወይ ካርቦሃይድሬት ዘለዎም መግብታት ኣብዚሕኻ ምውሳድ ናብ ርጉዲ [ልዕሊ ዓቐን ክብደት] የቃልዐና እዩ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ከኣ ንሕማም ሽኮር ከኸትሉ ካብ ዝኽእሉ ምኽንያት ሓደ እዩ" ክትብል ገሊጻ። ካርቦሃይደሬት ዝበዝሖም መግብታት መጠኖም ምቁጽጻር ኣገዳሲ ከምዝኾነ እትሕብር ዶክተር መርሃዊት፡ ብፍላይ ግዳያት እቲ ሕማም ምዃኖም ዝፈለጡ ሰባት ካብዞም መግብታትን ሽኮር ዘለዎም ነገራትን ክቑጠቡ ትምዕድ። "ናይ ሃብታማት ሕማም!" ዶክተር መርሃዊት ብዛዕባ'ዚ ሕማም ኣብ ሕብረተሰብ ዝረኣዩ ግጉያት ኣተሓሳስባታትን እምነታትን ከምዘለዉ ትገልጽ። ሕማም ሽኮር ሰብ ካብ ሰብ ዝፈልየሉ ምኽንያት ከምዘየለ ድማ ተረድእ። "እቲ ሕማም ኣብ ኩሉ ዝረአ ጸገም ጥዕና እዩ። ኣብ ህጻናት፣ ደቂኣንስትዮ፣ መናእሰይ ኮታስ ኣብ ኩሉ ከጋጥም ይኽእል" ብምባል፡ ዓይነት-2 ግን ኣብ ዓበይቲ ብስፍሓት ዝረኣየሉ ምኽንያት ከምዘሎ ትገልጽ። "ዕድመ እናወሰኽካ ክትኸይድ ከለኻ ነቲ ሕማም ዘቃልዑ ምኽንያታት እናወሰኹ ይመጽኡ። ኣብ ዓለምና ብብዝሒ ዝረአ ዓይነት-2 ኮይኑ ኣብ ህጻናት'ውን ክሳብ 10 ሚኢታዊት ዘጋጥም ሕማም'ዩ" ትብል። ንሳ፡ በቲ ንተቓላዕነትካ ዘጋድዱ ምኽንያታት እናወሰኸ ምምጻእ እምበር፡ እቲ ሕማም ግን ብተፈጥርኡ ንዕድመ ዝመርጽ ከምዘይኮነ ሓቢራ። ኣብ ነብሰጾራት፣ ደቂኣንስትዮን ተባዕትዮን ብዘይገለ ኣፈላላይ ክረኣይ ይኽእል'ዩ። "ብዕድመ ኮነ ጾታ ፈላሊና ከጋጥም ኣይክእልን ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእል" ትብል ዶክተር መርሃዊት። እቲ ሕማም ናይ ሃብታማት ወይ ኣብ ምቹእ ኩነታት ዝነብሩ ሰባት ጥራሕ ገይርካ ምቑጻር ግጉይ ኣረዳድኣ ምዃኑ ብምሕባር፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ትሑት መነባብሮ ዘለዉን ገጠራት ዝነብሩ ካፍላት ሕብረተሰብን'ውን ግዳያት ከምዘለዉ ገሊጻ። "ዝርግሕኡ ድማ [ኣብ ኢትዮጵያ] ይውስኽ ከምዘሎ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ኣብ ትግራይ'ውን ብተመሳሳሊ እናወሰኸ ይርከብ። ካብ ዓመት ናብ ዓመት ይሰፍሕ ኣሎ። ኢትዮጵያ ኣብ ትሕቲ ሳህራ ካብ ዝርከባ ሃገራት ብስፍሓት ሕማም ሽኮርያ ኣብ ቅድሚት ትርከብ" ኢላ። ዶክተር መርሃዊት ሰባት እቲ ሕማም ይሕዞም ከምዘሎ ክፈልጡ ዝኽእሉሉ ኩነታት ኣብ ዓይነት-1 ን ዓይነት-2 ከምዝፈላለ'ያ ትገልጽ። "ኣብ ዓይነት ሓደ ቐዲምና ክንፈልጠሉ ንኽእል መገዲ የለን። ምስፈለጥካ ብቕልጡፍ ሕክምና ክትረክብ ምኽኣል'ዩ ዘሎ ኣማራጺ። ኣብ ዓይነት-2 እውን ምልክታት ከይተርኣየ ዝጸንሓሉ ኩነታት ኣሎ" ትብል። እቲ ሕማም እናሃለዎም ክሳብ 10 ዓመት ምልክታት ከይረኣዩ ዝጸንሑ ሰባት ክህልዉ ይኽእሉ'ዮም። ነዚ ከምመፍትሒ ክኸውን ዝኽእል ከኣ ምርመራ ምግባር ከምዝኾነ ኣዘኻኺራ። "ብፍላይ ዕድሚኦም ልዕሊ 45 ዓመት ዝኾኑ ሰባት ኩልግዜ በቢሰለስተ ዓመት ምርመራ ክገብሩ ይምከር። ኣብ ኣባላት ስድራና'ውን ግዳይ ሕማም ሸኮር እንተሃልዩ ድማ ኩሉ ኣባል ክምርመር ኣለዎ" ትብል። እዚ ኣገዳሲ ዝኾነሉ ምኽንያት፡ እቲ ሕማም ብዘርኢ ናይ ምትሕልላፍተኽእሎ ስለዘለዎ እዩ። ዶክተር መርሃዊት ነቲ ሕማም 50 ሚኢታዊት ብኣጋ ምክልኻል ከምዝከኣል ትዛረብ። "ኣብ ኣመጋግባ ጥንቃቐ ብምግባር፣ መዓልታዊ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ብምክያድ፣ ሽጋራን ኣልኮላዊ መስተን ብምንካይ ክንከላኸሎ ንኽእል ኢና" ክትብል ትምዕድ። ሕማም ሽኮር ምሉእ ብምሉእ ክፍወስ ወይ ከጥፍእ ዝኽእል መድሓኒ ኣይተረኸቦን። ንግዳያት ዝወሃቡ መድሓኒታት ግን ኣለዉ። ተሓከምቲ ክመጽኡ ከለዉ ሰለስተ ዓበይቲ ነገራት ከምዝምከሩ ትረዛብ ዶከተር መርሃዊት። "እቲ ሓደ መድሓኒቶም ብግቡእ ክወስዱ'ዩ፤ ካልኣይ ከኣ ኣመጋግብኦም ይምልከት። ካርቦሃይድሬት ዝበዝሖም መግቢታት ኣዘውቲርካ ዘይምውሳድ። ኣሕምልቲን ፍረታትን ከብዝሑ ኣለዎም። እቲ ሳልሳይ ነገር ኣብ ሰሙን እንተወሓደ ሓሙሽተ መዓልቲ ን30 ደቒቓ ዝኸኣልዎ ዓይነት ስፖርት ክሰርሑ ኢና ንምዕዶም" ኢላ።


ኣብ ትግራይ ዝኣተወ ዕስለ ኣንበጣ ንምክልኻል ህዝቢ ልዑል ምርብራብ የካይድ ኣሎ

ብክልል ዓፋር ኣቢሉ ኣብ መዋስንቲ እቲ ክልል ናብ ዝነበረ ደቡብ ትግራይ ራያ ዓዘቦ ዝኣተወ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ፡ ሎምዓልቲ ኣብ እንደርታን ክልተኣውላዕሎን በፂሑ። ኣብ ከተማ መቐለ ዝርክቡ ሰራሕተኛታት መንግስቲ፡ ተምሃሮን ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ትግራይን ነቲ ኣብ መቐለ ከባቢ መሰቦ ዝዓረፈ ኣንበጣ ይከላኸሉ ኣለዉ። ኣብ መሰቦ ዝባን ሓሪና ዘሎ ዝነቐፀ ኣእኻል ከይጥቃዕ ጥንቃቐ ይግበር'ሎ። መድሓኒት ትነፅግ ኣውሮፕላን ኣብ መቐለ መዕርፎ ነፈርቲ ኣሉላ ኣባነጋ ከምእትርከብ ዝገለፁ ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ኣይተ ሚክኤለ ምሩፅ: መድሓኒት ኣብ ዘራእቲ ንምንፃግ ኣብ ልዕሊ ሰብን ጥሪትን ሓደጋ ከየብፅሕ ተሰጊኡ'ሎ ኢሎም። ሓረስቶት ጣብያ መሰቦ ቁሸት ሓረና: ኣይተ ንጉስ ኣድሃና:ኣይተ ገብረኪሮስ ሓጎስን ኣይተ ገብረኪዳኑን ኣእኻል ኣብ እዋን ስለዝነቐፀን ብቕልጡፍ ስለዝዓፀዱን ካብቲ ሓደጋ ኣምሊጡ እዩ ይብሉ። ኮይኑ ግና ኣብቲ ከባቢ ገና ዘይነቐፀ ግራት ጣፍ:ሰበረን ዓተርን ስለዘሎ ከይጥቅዓ ግቡእ ምክልኻል ክግበር ኣለዎ። መንኣሰይ ገብረኣነንያ ገብረኪሮስን ግርማይ ካሕሳይን ኣእኻሎም ካብ ኣንበጣ ንምድሓን ዝሓለፈ ሰኑይ ዝዓፀድዎ ስገም ሎምዓልቲ የኽይድዎ ኣለዉ። ገብረኪሮስ "ካብ ኣንበጣስ ኣምሊጥና ኢና" ይብል። ኣባላት ፍሉይ ሓይሊ ፖሊስ ትግራይ'ውን ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ምክልኻል ኣብ ጎኒ ህዝቢ ደው ኢሎም ይሰርሑ ኣለዉ። ሎምዓልቲ ንጉሆ ኣብ መሰቦ ቁሸት ሓረና ጠያይቲ ከይተረፈ እናተኮሱ ክከላኸሉ ኣርፊዶም። ኣይተ ሚክኤል ምሩፅ ሎሚ ወጋሕታ መድሓኒት ነፂግና ኢና ይብሉ፤ ሓረስቶት ቁሸት ሓረና ግና መድሓኒት እንትነፅጉ ኣይረኣናን ኢሎም። ነቲ ካብ ህዝቢ ዝቐርብ ዘሎ ነቐፌታ እንትምልሱ: "መድሓኒት ቀትሪ እንትንፀግ ስለዘይረኣዩ እዮም መድሓኒት ኣይንፀግን ዘሎ ዝብሉ ዘለዉ: እምበር መድሓኒት ወጋሕታ ሰዓት 10 ኣትሒዙ ይንፀግ ኣሎ" ኢሎም።ንህዝቢ ዘተሓባብርን ዝመርሕን ዘሎ በብደረጅኡ ዘሎ ኣመራሓ መንግስቲ ከምዝኾነ ክፍለጥ ከምዘለዎ'ውን ሓቢሮም። እቲ ዕስለ ኣብ ዝባን መሰቦ ብሓይሊ ንፋስ እናተደፈአ ናብ ኣንፈት ክልተኣውላዕሎ የምርሕ'ሎ። ብርክት ዝበሉ ሰባት፡ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ትግራይ ዝርከቡ ሓረስቶት፡ ዝነቐፀ ኣእኻሎም ብእዋኑ ክዓፅዱን ክኹልስሱን ይምዕዱ። ኣብ ብርክት ዝበላ ጣብያታት ገጠር ኣትዩ ዝነበረ ዕስለ ኣንበጣ በረኻ: ሎምዓልቲ ብዘይካ ኣብ ክልተ ጣብያታት ራያ ዓዘቦ ካብ ካልኦት ከምዝወፀአ ተገሊፁ'ሎ። ምክትል ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ሕርሻን ልምዓት ገጠርን እቲ ወረዳ ኣይተ ማናዬ ጌታሁን ንቢቢሲ ከምዝገለፅዎ: ሎምዓልቲ ንጉሆ ኣብ ጣብያ ማሩ ብኣውሮፕላን መድሓኒት ተነፂጉ'ዩ። ኮይኑ ግና እኹል ምድላው ከይተገበረ ስለዝተጀመረ ዘንጊዑ ከምዝተነፀገ ተዛሪቦም። "ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ጣብያ ማሩ ዓሊቡ ዝሓደረ ዕስለ ኣንበጣ ናብ ጣብያ ኢርባ ኣትዩ'ሎ" ኢሎም። መናእሰይ መቐለን ዓዲግራትን ብፍላይ ደገፍቲ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪ መቐለ ሰብዓ እንደርታን ወልዋሎን ቀዳመሰንበት ናብ ራያዓዘቦን ሕንጣሎ ወጀራትን ወፊሮም፡ ንሓረስቶት ከምዝሓገዙ ይዝከር። ኣብ ክልተኣውላዕሎ ዝበፀሐ ዕስለ ኣንበጣ ድማ ብሓይሊ ህዝቢ ከምዝተመከተ ተገሊጹ። ብርክት ዝበለ ህዝቢ ከተማ ውቕሮ ወፂኡ ልዑል ተሳትፎ ኣርእዩ። እቲ ዕስለ ንኣንፈት ሓውዜን ስለዘምረሐ ህዝቢን ኣመራርሓን ዞባ ምብራቕ ኣብ ልዑል ክትትልን ምርብራብን ይርከቡ። ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል ሃገር እውን ኣብ ወረዳ ክልተኣውላዕሎ ጣብያ ኣይናለም ምስ ህዝቢ ኮይኖም ኣብ ምክልኻል ኣንበጣ ኣርፊዶም። መንግስቲ ክልል ትግራይ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ፡ ንዓፂድ ዝበፅሐ እኽሊ ብእዋኑ ክዕጸድ፣ ዝተዓፀደ ድማ ዓውዲ ክኣትው ዝመዓደ ክኸውን ከሎ፤ "እኽሊ ሓረስታይና ናብ ቆፎ ክሳብ ዝኣቱ" ኩሉ ክፋል ሕብረተሰብ ንሓረስታይ ኣብ ምሕጋዝ ክወፍር ጸዊዑ። ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ፖለቲካዊ ውድባት ዓረና ትግራይ፣ ሳልሳይ ወያነን ባይቶና ዓባይ ትግራይን ኣባላቶም ናብ ወረዳታት ራያ ዓዘቦ፣ ሕንጣሎ ወጀራት፣ እንደርታን ክልተኣውላዕሎ ኣውፊሮም: ኣብ ምምካት ዕስለ ኣንበጣ ግደኦም የበርክቱ ኣለዉ። ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ብወገኖም ኣብ ፌስቡክ ኣብ ዝኸፈትዎ ውልቀ 'ፔጅ' ትማሊ ኣብ ዘመሓላለፍዎ መልእኽቲ: ንቶም ናብ ራያን እንደርታን ዝወፈሩ መናእሰይ ዘልዎም ልዑል ክብርን ናእዳን ምግላፆም ይዝከር። ካብ ከተማታት ዓድዋን ኣኽሱምን ብኣውቶቡስ ተሳፊሮም ዝተበገሱ መናእሰይ: ኣብ ራያ ዓዘቦን ኣለማጣን ንዝዓሰለ ኣንበጣ ብምምካት እጃሞም ከወፍዩ ኣብዚ ሕዚ እዋን ተንቤን ዓብዪ ዓዲ ከምዝበፅሑ ሓደ ካብቶም መናእሰይ ተኣምራት ጥበቡ ንቢቢሲ ተዛሪቡ'ሎ።


ስለምንታይ ዝኣክል በሊዕና እንከለና ጥምየት ዝስምዓና?

ኣመጋግባና፡ ስርዓት ዝሓለወ፣ ዝተመጣጠነ ዓይነት ዝሓዘ፣ ቀልጢፍካ ምብላዕ ደው ምባል፡ ነቲ በሊዕና ከለና ዝስምዓና ናይ ጥምየት ስምዒታት ደው ከብልዎ ይኽእሉ።ኣብ ብዓላት ኣጽዒቕና ድሕሪ ምብላዕና ንታኸሰን ላህዘዝ ንብልን። ንጽባሒቱ ኣብ እዋን ምሳሕ ግና፡ ንጥብሲ ዝኸውን ቦታ ከምንረክብ ርግጸኛታት ኢና። እቲ ዘገርም ግና ኣጽዒቕና ድሕሪ ምብላዕና፡ ንጽባሒቱ ድማ ማዕረ ዓቐን ዘለዎ መግቢ ክንበልዕ ምኽኣልና ኢዩ። ስለምንታይ ኢና ግና ኣብ ብዓላት ኣጽዒቕና በሊዕና ከለና ጥምየት ዝስምዓና? ኣጽዒቕካ ምብላዕ ከብድኻ ይግትሮ ዲዩ? ስለ ዝግትሮ ዲዩ ንጽባሒቱ ማዕረ ዓቐን ዘለዎ መግቢ ኽትበልዕ እትኽእል? ስለምንታይ ኢና ብዛዕባ ምብላዕ ክሓስብ ከለና ጥምየት ዝስምዓና። ናይ ጥምየት ስምዒታት ከመይ ኢዩ? ኣብ ውሽጢ ኣካላትካ ዝፍጠር ፊዝዮሎጂካል ምቅይያር ኢዩ ምስ ጠመኻ ንኽትበልዕ ዘገድደካ።ዓቐን ናይ ከስዐኻ [ስቶማክ] ምስ ጸገብካን ወይ ድማ ምስ ጠመኻን ይቀያየር ኢዩ። ከስዕኻ ነቲ ዝበላዕካዮ መግቢ ኣሕቂቑ ናብ መዓናጡኻ ኣብ ዘመሓላልፈሉ እዋን ይጭበጥ ኢዩ። እቲ ዝበላዕካዮ መግቢ ምስ ኣየር ተሓዋዊሱ ናብ መዓናጡኻ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ከስዕኻ ናይ ምጉሩምራም ድምጺ የስምዕ። መብዛሕትኡ ግዜ ክስዕኻ ናይ ምጉሩምራም ድምጺ ምስ ዘስምዕ ዝጠመኻ ኮይኑ ይስምዓካ። ድሕሪ ምጉሩምራም፡ ክስዕኻ ስለዝገፍሕ ንኽትበልዕ ትዳሎ። እዚ መስርሕ'ዚ በቶም ዋህዮታት [ሴልስ] ዝፈጥርዎ ኬሚካል [ሆርሞን] ኢዩ ዝብገስ። ውሑድ ሓይሊ [ካሎሪ] ዝህቡ ዓይነት መግብታት ምስ እንምገብ ኣካላትና ነቲ ብግርሊን ዝፍለጥ ሆርሞን (ghrelin) ይፈጥሩ'ሞ፡ ዋላ ዝኣክል በሊዕና ከለና ጥምየት ከም ዝስምዓና ይገብሩ። እቲ ምብላዕ ከስዕኻ የግፍሖ'ዩ ዝብል ብሂል ሓቂ ኣይኮነን። ክስዕና ተመጣጣይ ስለ ዝኾነ፡ ድሕሪ ኣጽዒቕና ምብላዕና ናብቲ ናይ ንቡር ዓቐኑ ይምለስ። እቲ ዘገርም፡ ናይ ብዙሓት ሰባት ዓቐን ከስዓዖም ዋላ ብዙሕ ይብልዑ ኣይብልዑ ኣይቅየርን ኢዩ። ጥምየት ምስ ዝስምዓና፡ ከስዕና ግርሊን ዝብሃል ሆርሞን ነቶም ኣብ ሓንጎልና ዝርከቡ ኤንፒዋይን ኣግረፕን ዝብሃሉ ሆርሞናት የበራብሮም። እዞም ክልተ ሆርሞናት ኢዮም ድማ ጥምየት ወይ ድማ ጽጋብ ክስምዓና ዝገብሩ። ኣብቶም ዕባራታት እቲ ዓቐን ናይ ግርሊን ሆርሞናት ልዑል ክኸውን ከሎ ኣብቶም ከሳዓት ድማ ትሑት ይኸውን። ብዙሓት፡ እቶም ጥምየት ዘበራብሩ ሆርሞናት ኣብቶም ብዙሕ ዝበልዑ ዝያዳ ይኾኑ ይብሉ። እንተኾነ፡ ተፈጥሮ ኣካልትና ስጋብ ክንደይ ዝተሓላለኸ ከም ዝኾነ የርኢ። ''ድሕሪ ድራር፡ ኣብ ሶፋ ኮፍ ኢልካ ቴሌቪዥን እናራእኻ ኣብ ትዘናግዓሉ እዋናት፡ ገለ ጥዑም ነገራት ቆርጠምጠም ምባል ንኸስዕኻ ምስ ተላመዶ፡ ኣብ ዝኾነ እዋን ኣብ ሶፋ ኮፍ ኣብ ትብለሉ ናይ ምብላዕ ሸውሃትካ ይበራበር። ዋላ ጸጊብካን ሓይልኻ ምሉእ እንከሎን ክትበልዕ ትደሊ'' ትብል ተማራማሪት ዩኒቨርስቲ ሴተርዳታ ካሮላይን ቫን ዴን ኣከር። ዝያዳ ምብላዕ ሕማቕ ኣይኮነን ትብል ካሮላይን። እንተኾነ ሰባት ከም ሕማቕ ልምዲ ስለ ዝወስድዎ ነቲ ልምዲ ደው ከብልዎ ይደልዩ። እንተኾነ እቲ ናይ ምብላዕ ሸውሃት ነቲ ድልየት ንምትግባሩ ኣሸጋሪ ይገብሮ። ብፍላይ ምቁር መግብታት ኣብ ትርእየሉን ተሽትተሉን ናይ ምብላዕ ሸውሃትካ ይኽፈትን ክትበልዕ ድማ ትሓስብ። ሓደ ኣብ ኣኽላባት ዝተገብረ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ እቶም እኽላባት ኣብ ናይ ዝምገብሉ ስዓት ደወል ስለ ዝድውልሎም ምብላዕ ምስ ደወል የተሓሕዝዎ። ደወል ክድወል ከሎ ድማ ክልዝዩ ይጅመሩ። ደቂ ሰባት ካብ ኣኽላባት ብዙሕ ኣይፍለዩን ኢዮም። ሓደ መጽናዕቲ፡ ዝተፈላለየ ቅርጽታት ነቶም ሰባት የርእይዎም፡ ትርብዒታዊ ቅርጺ ክርእዩ ከለው ቾኮሌት ስለ ዝውሃቦም ዝነበረ ድማ ኣብ ዝኾነ እዋን ትርብዒታዊ ቅርጺ ከርእይዎም ከለው ቾኮሌት ንኽበልዑ ይጉምጅው። እንተድኣ ቀልጢፍና ናይ ምብላዕ ልምዲ ኣሎና ኮይኑ፡ ቅልጢፍና ዝጸገብና ኮይኑ ይስምዓና እሞ ድሕሪ ገለ ደቓይቕ ዋላ ብዙሕ በሊዕና ከለና ጥምየት ይስምዓና። ስለዚ፡ ነዚ ባህርያት'ዚ ንምቕያር፡ ኣብ እንምገበሉ እዋን ምስቶም ኣብቲ መእዲ ምሳና ዝምገቡ ዕላል ምጅማር፡ ኣብ መንጎ ድማ ቅሩብ ማይ ምስታይ ነቲ ቀልጢፍካ ናይ ምብላዕ ባህርያት ደው ንምባሉ ይሕግዙና። እቶም እንምግቦም ዓይነት ምግብታት'ውን ወሳንነት ኣለዎም። ዝያዳ ኣሕምልቲ፣ ዕፉን፣ ብሮኮሊ፣ ካብ ጥረምረ ድማ ዓይኒ ዓተር፣ ባልዶንጓ፣ ካዕካዕ፣ ፍሩታን ድንች ምስ ቆርበቱን ምብላዕ'ውን ጥምየት ቀልጢፉ ከይስምዓና ይሕግዙ።


ጀርመን፡ ዘደንቕ ታሪኽ ጠዓምቲ ጸብሒ ኣዶልፍ ሂትለር

ነፍሲ ወከፍ መኣዲ፡ ብህይወት ናይ ምንባርን ዘይምንባርን ዕጫ ዝውስን እንተዝኸውን እንታይ ምገበርኩም? ዝቐርበልኩም ቁርሲ፣ ምሳሕ ወይ ድራር፡ ዕጫ ሞትኩም ዝመዘዘሉ ዕድል ዝፈጥር ግን ድማ ሓደ ሰብ 'ኣይፋል' ክብል ኣብ ዘይኽእለሉ ኩነታት ከም ዘሎ ጌርኩም ሕሰቡዎ። እዚ፡ መዓልታዊ ሓቃዊ ዛንታ ጠዓምቲ ጸብሒ ሂትለር እምበር ልበ ወለድ ኣይኮነን። ካልኣይ ኲናት ዓለም ቅድሚ ምውድኡ ክልተ ዓመትን መንፈቕን ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ሂትለር ዝምገባ ነብሰ ወከፍ መግቢ ብኻልእ ሰብ ትጥዓም ነይራ። ጸላእቲ ጀርመን ወይ ንዕኡ ዘይፈትውዎ ሰባት ብመግቢ በኪሎም ከይቐትሉዎ ዝሰግአ ሂትለር፡ ጎራዙ ጀርመን ሓርዩ፡ 'ጠዓምቲ ጸብሒ' ገይሩወን። እቲ ዘገርም ታሪኽ እዘን ደቂ ኣንስትዮ ናብ እዝኒ ሰባት ዝበጽሐ ቅድሚ 60 ዓመት'ዩ። እዚ ታሪክ ሰብ ክሰምዖ ዝገበረት ድማ ጠዓሚት ጸብሒ ዝነበረት፡ ጓል 59 ዓመት ማርጎ ዎክ እያ። ታሪክ ማርጎ ዎክ፡ 'ጠዓምቲ ጸብሒ ሂትለር' ብዝብል ርእሲ ተሰሪሑ ድማ ብትያትር ቐሪቡ። ታሪኽ እዚ ቲያትር ኣብ ዙርያ ኣርባዕተ ጠዓምቲ ጸብሒ ሂትለር ዝነበራ ዘተኮረ ኮይኑ፡ ክልተ ደቂ ኣንስትዮ ተዋሳእቲ ነይረን። ማርጎ፡ ዛንትኣ ሚሼል ብሩክስ ንዝተብሃለት ጋዜጠኛ እያ ኣዕሊላታ። እዛ ጋዜጠኛ፡ "እዚ ታሪኽ ክትጽሕፍዮ ዲኺ? ኢላ ብምሕታት "ኣነ ኣይጽሕፎን እንተይልኪ ኣነ ክጽሕፎ እየ" ኢላታ። ብሩክስ፡ ታሪኽ እዘን ደቂ ኣንስትዮ ዘሕዝንን ጽልምት ዝበለን ምኻኑ እንተፈለጠት'ውን፡ 'ትራጃይ ኮሜዲ' ገይራ ክትሰርሖ ወሲና። እዘን ሰብ ታሪክ፡ ኣብቲ ጸልማት ግዘ ከመይ ብሉጻት መሓዙት ኮይነን ዝብል ዛንታ ዝነግር ገይራ ድማ ጽሒፋቶ። ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ጀርመናውያን ኣብ ከቢድ ጸገም ተጸሚዶም ብዙሓት ብሓለንጊ ጥምየት ዝተጨፍጨፍሉ ዘመን'ዩ ነይሩ። እዘን ደቂ ኣንስትዮ ግን፡ ንሂትለር ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ግዘ፡ ኣዝዩ ብቅመማ ቅመም ዝበልጸገ መግቢ የቕርባ ነይረን። እዚ እዋን ዘይትርስዖ ማርጎ፡ ሂትለር ስጋ ብዙሕ ከም ዘይፈቱ ትዛረብ። ኣትኽልቲ፣ ሩዝ፣ ፓስታን ፍራምረን ንሱ ዝመርጾም መግቢታት'ዮም። ኣብቲ ግዘ ግን፡ ኣይኮነን'ዶ እዚኦም ክትረክብ ነዚኦም ክትሓስብ ሓይሊ ዝህብ መግቢ ምርካብ'ውን ዝከበደሉ'ዩ ነይሩ። "ዋላ'ኳ እቶም ዝቐርቡ ዓይነታት መግቢ ብዓይንኻ ዝብልዑ እንተኾኑ፡ ንሕና ግን ተሰቂቕና ኢና ንምገቦም ነይርና"። "ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ እንትበልዓ ይበኽያ ነይረን። ብጣዕሚ ይፈርሓ፤ ግን ዝቐረበልና ሓጢጥና ክንበልዕ ኣለና። ድሕሪኡ እንተውሓደ ንሓደ ሰዓት ክንጽበ ንግደድ። መብዛሕትና፡ ሐዚ ሓመምና እናበልና ነንብዕ ምንባርና ይዝክር" ትብል። ኣብ እንዳ ክሽነ ሂትለር ዝሰርሓ ደቂ ኣንስትዮ፡ ምስ ተመገባ ድሕሪ ሓደ ሰዓት በብዓይነት ነተን ዘቕርባ የዳልዋ ነይረን። ኣብ ሞንጎ እተን ጠዓምቲ ጸብሕን ሂትለር ዝምገበሉ ሰዓትን ዘለዋ 60 ደቓይቕ፡ ንመብዛሕትአን ናይ ጭንቂ ደቓይቕ እየን። ዳርጋ ኮፍ ኢልካ ሞትካ ምጽባይ። ካብ ሞንጎ እዘን ጠዓምቲ ጸብሒ ተበኪላ ዝሞተት ኣላ'ዶ የላን ዝብል ብወግዒ ዝፍለጥ ነገር የለን። ማርጎ ዎክ "ኣነ ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን ዋላ ሓደ ተበኪሉ ዝሞተ የለን" ትብል። ወተሃደራት ሩሲያ ናብ ቤተ መንግስቲ ኣዶልፍ ሂትለር ክቐርቡ ምስ ጀመሩ፡ ሓደ በዓል መዓርግ ወተሃደር ማርጎ ሓቢኡ የውጽኣሞ ናብ በርሊን ናብ ዝጉዓዝ ባቡር ኣሳፊሩዋ። ካልኦት ደቂ ኣንስትዮ ግን ኣበይ ከም ዝኣተዋ ዝፍለጥ ነገር የለን። ሰብ ንኽነብር መግቢ ይበልዕ። ማርጎን ካልኦት ጠዓምቲ ጸብሕን ግን፡ ንሂትለር ቀዲመን ንኽሞታ እየን ዝምገባ ነይረን።


ጎረባብታ ስጋ ከይጠብሱ ብሕጊ ደው ከተብል ዝፈተነት ኣውስትራልያዊት

ሓንቲ ኣውስትራልያዊት ንጎረቤታ ናብ ሕጊ ብምቕራብ ካብ ምጥቃም ሱላ [ባርቢኪው] ከተእግድ ከም ዝፈተነት ተገሊጹ። እታ ሲላ ካርደን ዝተብሃለት ተቐማጢት ፐርዝ፡ ጎረባብታ ብትክን ብድምጽን ንሕጊ መንበሪ ኣባይቲ ከም ዝጠሓሱ ብምኽሳስ፡ ብሕጋዊ መንገዲ መዕለቢ ንምግባር ፈቲና። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እቲ ዞባ ግና እቲ ጥርዓን ዘይምኽኑይን መርትዖ ዘይብሉን ምዃኑ ብምግላጽ፡ ነጺግዎ። ካርደን፡ ንካልእ ጎረቤታ'ውን ድምቀት ናይ ኣፍደገ መብራህቱ ከጉድልን ንእንስሳታቱ ስቕ ከብልን ዝብል ጥርዓን ኣቕሪባ ነይራ። ንሳ፡ ሃንገፍ ብዝብል ጨና ሽጋራን ዝጥበስ ስጋን ከም ዝተበሳጨወት ትገልጽ። ስጋ ከም ዘይትበልዕ እትገልጽ ካርደን፡ ነቲ ናይ ስጋ መጥበሲ [ባርቢኪው] "ኮነ ኢሎም ዓሳ ከጭንውኒ'ዮም ኣብኡ ኣቐሚጠምዎ" ክትብል 'ናይን ኒውስ' ንዝተባህለ መደበር ቴለቪዥን ተዛሪባ። መጋባእያ ምዕራባዊ ኣውስትራልያ፡ ነቲ ብለካቲት ዝቐረበሉ ጠለብ ነጺግዎ ኣሎ። ካርደን ግና ካልእ ሕጋዊ ስጉምቲ ከም እትወስድ ንመራኸቢ ብዙሓን ኣውስትራልያ ተዛሪባ።


መግቢ፡ ኣትክልቲ ምምጋብ ንቓልሲ ኣንጻር ለውጢ ክሊማ ሓጋዚ`ዩ

ስጋን ውጽኢት ስጋን ገዲፍካ ኣትክልቲ ብምምጋብ ንለውጢ ክሊማ ክትቃለሶ ከምእትኽእል ፈላጣት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣፍሊጦም። ልዑል ምምጋብ ስጋ፣ ጸባን ውጽኢት ጸባን ናይ ምዕራባውያን ሃገራት ንዓለማዊ ዋዒ የነሃህሮ ኣሎ ኢሉ ሓደ ሰፊሕ ጸብጻብ ናይ መሬትን ለውጢ ክሊማን። ስነ-ፍልጠታውያንን ሰበ-ስልጣንን  ግን ኩሉ ሰብ ተመጋባይ ኣሕምልቲ ጥራይ ክኸውን ካብ ምምሕጻን ተቖጢቦም ኣለዉ። ሰባት ምምጋብ ስጋ እንተነኪዮም ንእሽቶ ናይ ሕርሻ መሬት ተጠቒምካ ብዙሓት ሰባት ክትምግብ ትኽእል ኢኻ ኢሎም ንሳቶም። መሬት ብግቡእን ብኣድማዕነትን እንተተጠቒምካሉ፡ ነቲ ብደቂ ሰባት ዝልቀቕ ካርቦን ክኽዝኖ ከምዝኻል እቲ በቶም 107 ኣባላት በይነ-መንግስታዊ ጉጅለ ናይ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ክሊማ ዝኾኑ ስነ-ፍልጠተኛታት ዝቐረበ ጸብጻብ ኣሚቱ። እቲ ጸብጻብ ድሕሪ`ቲ ኣብ ከተማ ጀኔቫ ናይ ስዊዘርላንድ ዝተኻየደ ምይይጥ`ዩ ተዳልዩ። "ሰባት ስጋ ምብላዕ ደው ከብሉ ኣይኮናን ንነግሮም ዘለና። ኣብ ገለ ቦታታት ሰባት ዝምገብዎ ኣማራጺ የብሎምን። ኣብ`ዚ ኣብ ምዕራባዊ ዓለም ግን ኣዝዩ ልዑል መጠን ስጋ፣ ጸባን ውጽኢት ጸባን ንምገብ ከምዘለና ፍሉጥ`ዩ" ኢሉ ስነ-ፍልጠተኛ ከባቢ ዝኾነ ፕሮፌሰር ፒተ ስሚዝ ናይ ኣበርዲን ዩኒቨርሲቲ ብሪጣኒያ። ብዙሕ መግቢ`ውን ነባኽን ኣለና። ብሰንኪ ካብ ግራውቲ ክሳብ ክሽነ ዘሎ ብኽነት መግቢ ልቀት ጋዝ ሓምላይ ገዛ ካብ ሸሞንተ ክሳብ ዓሰርተ ሚእታዊት ይበጽሕ ኢሎም`ቶም ስነ-ፍልጠተኛታት። ኣብ ልዕሊ ሓመድ ንዝወርድ ሃስያን ብድምነትን ደው ንምባል ሓያል ጻዕሪ የድሊ ኢሉ`ቲ ጸብጻብ፡ ምኽንያቱ ክልቲኦም ኣብ ለውጢ ክሊማ ተራ ስለ ዘለዎም። እቲ ኣግራብ ተኺልካ ዳሕራይ ቆሪጽካ ንመመንጨዊ ጸዓት ንምትቃምብገለ መንግስታት ወጺኡ ዘሎ ውጥን`ውን ብትሑትን ጥንቁቕን መንገዲ እንተዘይተኻይዱ ምስ ምምንጫው መግቢ ክቃጸጽ ይኽእል`ዩ ክብል እቲ ጸብጻብ ኣጠንቂቑ። ጽፍሒ መሬት ዓለምናን ኣገባብ ኣጠቓቕማናን መሰረት ደቂ ሰባትን ዓለማዊ ቁጠባን`ዮም። እንተኾነ ግን ድራማቲካዊ ብዝኾነ መንገዲ ቅርጹ ንቕይሮ ኣለና። ሓደ ካብ`ኡ ድማ ልቀት ጋዛት ሓምላይ ገዛ`ዩ። መልሰ-ግብሪ ናይ`ዛ መሬት ነቲ ወዲ ሰብ ዘበገሶ ለውጢ ክሊማ ንመጻኢ ኣገዳሲ ሻቕሎት ይፈጥር። ለውጢ ክሊማ ኣብ ልዕሊ ውሕስነት መግብና ሓደጋ የስዕብ`ዩ። እናለዓለ ዝኸይድ መጠን ዋዒ፣ ብዙሕ ዝናብን ሕሉፍ ኩነታት ኣየርን ኣብ ምህርቲን እንስሳታትን ሳዕቤን ኣለዎም። እንተኾነ ግን፡ ምምራት መግቢ`ውን ኣብ ዓለማዊ ዋዒ ተራ ኣለዎ። ሕርሻን ምግራብን`ውን ኣብ ርብዒ ልቀት ጋዝ ሓምላይ ገዛ ኣስተዋጽኦ ኣለዎም። ምርባሕ ከብቲ`ውን ብመንገዲ`ቲ እተን እንስሳታት ዝለቅኦ ሜተይን ጋዝ ኣቢሉ ኣብ ዓለንማዊ ዋዒ ኣስተዋጽኦ ኣለዎ። ከምኡ`ውን ብመንገዲ ምስፋሕ መጋሃጫ ዕንወት ጫካታት ይስዕብ። ኣብ እዋን ምፍራይ ስጋ ኣብ ልዕሊ ከባቢ ዝወርድ ሳዕቤን ንብዙሓት ተመገብቲ ኣሕምልቲ ዝኾኑ ሰባት የገድሶም`ዩ። ኣብ ብሪጣኒያ ዝመደበሩ #ኖ ቢፍ ዝተሰምየ ጉጅለ ኣቕረብቲ መግቢ ንተማሃሮ ስጋ ከብቲ ይኹን ዕየት ከየቕርቡ ይጉስጉስ። ኣብ ኣሜሪካ ንኣሽቱ ቶርታታትን ሳምቡሳታት ንስጋ ብዝተክኡ ኣሕምልትን`ዮም ዝስርሑ ዘለዉ፡ ጣዕሚ ናይ ስጋ ንኽህልዎም ተባሂሉ ድማ ሄም ዝተባህለ ብትሕዝቶ ሓጺን [ኣይረን] ዝሃብተመ ውሁድ ነገር ይሕወሶ። "ሸቶ ቃልሲ ኣንጻር ለውጢ ክሊማ ክንወቅዕ እንተኾይንና፡ ምንካይ ኣንምገቦ መጠን ስጋ ኣገዳሲ`ዩ" ኢሉ ፒተር ስቲቨንሰን ናይ`ቲ ኮምፓሽን ኢን ዎርልድ ፋርሚን ዝተባህለ ትካል። ኣብ ከም ቻይና ዝኣመሰሉ ከባቢታት ዓለምና ግን መጠን ሃልኪ ስጋ ይውስኽ`ዩ ዘሎ። እዚ ድማ ማእከላይ መንግስቲ ቻይና ቻይናውያን ባህላዊ መግብታት ከዘውትሩ ኣብ ዘዋዓውዓሉ ዘሎ እዋን`ዩ ዘጋጥም ዘሎ። እቶም ኣዳለውቲ ናይ`ቲ ጸብጻብ፡ ብኽነት መግቢ ደው ንምባል ስጉምቲ ክውሰድ የተባብዑ። እዚ ድማ እቲ መግቢ ቅድሚ ምሻጡ ይኹን ድሕሪ ምሻጡ ክኸውን ይኽእል። ዝባኸነ መግቢ ቀለብ እንስሳታት ክኸውን ይኽእል`ዩ። እንተጥዒሙ`ውን ብመንገዲ ለገስቲ ትካላት ንድኻታት ክወሃብ ይከኣል። ሓደ ኣብ ስዊዘርላንድ ዝርከብ ፓርቴጅ ዝተባህለ ትካል ምሻጥ ኣብዩ ብድኳናት ዝተጓሕፈ መግቢ ኣኪቡ ንዘድልዮም ኣብ`ታ ከተማ ንዝርከቡ ስድራቤታት ይዕድሎ። ዝነቐጸ ባኒ ኣኪቡ`ውን ናብ ብሽኮቲ፣ ንቑጽ ፍሩታ ይሰርሖ፡ ኣሕምልቲ ድማ ኣብ ታኒካታት ይዕሽግ። እዚ ኩሉ ድማ ኣብ ምንካይ`ቲ መግቢ ንምድላው ዝልቀቕ መጠን ካርቦንዳይኦክሳይ ይሕግዝ። እቲ ደቂ ሰባት ዝልቅዎ ተወሳኺ ተወሳኺ ካርቦን ንዕቤት ጫካታት ይዕንግሎ`ሎ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ሰሜናዊ ንፍቀ ኽቢ [ኖርዘርን ሄሚስፌር]። እዚ ንለውጢ ክሊማ ከቃልል ይኽእል`ዩ፡ እንተኾነ ግን ኣብ ሚዛን ረቛሒታት`ዩ ዝምርኮስ። ኣዛ መሬት ኣዝያ እንተደኣ ውዕያ፡ እዚ ኣብ ጫካታት ዘሎ ጽልዋ ብኣሉታ ክጽሎ`ዩ ይብሉ ክኢላታት። ብሓቂ ድማ፡ ኣብ ከባቢ ኢኰይተር ዘለዉ ከባቢታት ድሮ ብሰንኪ ዋዒ፡ ዝነበረኦም ሸፈነ ኣትክልትን ዕጸዋትን ስኢኖም ኣለዉ። ኣብ ገለ ከባቢታት ዋሕዲ`ቲ ኣብ ዕቤት ኣትክልቲ ወሳኒ ዝኾነ ባእታ፡ ፎስፈረስ፡ ንዕቤት ኣትክልተ ክዕንቅፍ`ዩ ኢላ ተጠንቅቕ ዶ/ር ካትሪን ፍለቸር ናይ ሙኒክ ቴክኒካል ዩኒቨርሲቲ። "እዚ ማለት፡ እቲ ጽዑቕ ጫካ ዘለዎ ቦታታ`ውን ድሮ ኣብ ውስንነቱ በጺሑ ስለዘሎ ካርቦንዳይኦክሳይድ ናይ ምምጣጥ ክእለቱ ክስእን`ዩ። እዚ ምስ ዝኸውን ድማ፡ እዛ መሬት ኣዝያ ቀልጢፋ ክትውዒ`ያ" ኢብል ንሳ። ሓደ ሓደ እዋን ሓመድ ኣካል መስርሕ ክሊማ ምዃኑ ተረሲዑ ዕሽሽ ይበሃል`ዩ። እንተኾነ ግን ሓመድ ካብ ውቅያኖሳት ቀጺሉ እብ ካልኣይ ዝስራዕ መኽዘን ካርቦን`ዩ። ኣግራብ ካብ ከባቢ ኣየር ካርቦንዳይኦክሳይድ ስሒቦም ኣብ ሓመድ ይደብይዎ። ብድመትን ሕማቕ ኣገባብ ማሕረስን ግን እዚ ናይ ምግባር ዓቕሞም ከስእኖም ይኽእል። ዓቕሚ ሓመድ እንተተባሕጒጉ ድማ ካርቦን ተመሊሱ ናብ ከባቢ ኣየር ይልቀቕ`ሞ ዕቤት ኣግራብ ድማ ኣጠራጣሪ ይኸውን። ለውጢ ክሊማ ነዚ መስርሕ`ዚ ከቀላጥፎ`ዩ። ልዑል መጠን ዋዒ ኣብ ውሽጢ ሓመድ ንዘሎ ህይወታዊ ግዛዕ ሰይሩ ልቀት ጋዝ ሓምላይ ገዛ ከዛይድ`ዩ። ኣብ ሓመድ ዝወርድ ሃስያ ምናካይን ነቲ ዝተሃስየ ድማ ናብ ዝነበሮ ምምላስ ንሕብረተሰብ ቅልጡፍ ዝኾነ ጥቕሚ የምጽእ። ዝሓሸ ምሕደራ መሬትን ቁጽጽር ዘለዎ ኣካይዳ መጋሃጫን ምግራብን ፍርያምነት መሬት ከደንፍዕ ይኽእል፡ በዚ ድማ ድኽነት ይንክይ ውሕስነት መግቢ ድማ ይረጋገጽ። "ብሓቂ ንጹር`ዩ፡ ብሰንኪ መጠኑ ዝሓለፈ ምጥቃም፡ እቲ መሬት ይምሕጎግ ኣሎ፡ እዚ ድማ ንለውጢ ክሊማ ተጋድዶ`ሎ" ይብል ፕሮፌሰር ስሚዝ። "መሬት ኣካል ናይ`ቲ ጸገም`ዩ፡ እንተለቢምናን ብውሕሉል ኣገባብ እንተተጠቒምናሉ ግን ኣካል መፍትሒ ጸገም ለውጢ ክሊማ ክኸውን ይኽእል`ዩ" ድማ ይብል። ኣጠቓቕማ መሬት ናይ ደቂ ሰባት ክትቅይር ፈታኒ ብድሆ`ዩ፡ ብፍላይ ከኣ ምቕያር ሜላ ማሕረስ ስለዝሓትት። እንተኾነ ግን፡ ሰባት ነዞም ዝስዕቡ ነገራት ክኽተሉ ይግበኦም ይብሉ ስነ-ፍልጠታውያን።   ናይ ተፈጥሮ ጫካታት ሓልዎም፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ትሮፒካዊ ዞባ ዘለዉ   ውሑድ ቀይሕ ስጋ፡ ብዙሕ ኣትክልቲ/ኣሕምልቲ ተመገብ   ዓዘቅቲ ዘለዎም ቦታታት ሓልዎምን ናብ ንቡር ምለሶምን   ኣዝርእትን ኣግራብን ተሃዋዊሶም ዝነብርሉ ቦታ "ኣግሮፎረስትሪ" ክህሉ ኣተባብዕ   ዓይነት ዘራእቲ ኣመሓይሽ እቶም ስነ-ፍልጠታውያን ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ንለውጢ ክሊማ ክፈትሕ ይኻል`ዩ ተባሂሉ ብዙሕ ዝተዘርበሉ ህይወታዊ ጸዓት [ባዮ ኤነርጂ] ግን ብዓይኒ ፍርሒ ርእየሞ ኣለዉ። ህይወታዊ ጸዓት ንጸዓት ነዳዲ ዝትክእ ምንዳድ ኣትክልትን ዕጸዋትን`ዩ። እቲ ካብኡ ዝወጽእ ካርቦንዳይኦክሳይድ ክተሓዝ ስለዝኽእል፡ ንገለ ሃገራት ሰሓቢ ኣማራጺ ይመስል። ኣብ ዝመጹ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ህይወታዊ ጸዓት ካብ ጸሓያዊ፣ ንፋሳዊን ማያዊን ጸዓታት ንላዕሊ ኣብ ጥቕሚ ከም ዝውዕል ዓለማዊ ትካል ጸዓት ይግምት። ንመሬት ናብ ህይወታዊ ጸዓት ግን ሃገራት ኣዝዮም ኣድለይቲ ዝኾኑ ዘራእቲ ናይ ምፍራይ ዓቅመን ከስእነን`ዩ ይብሉ`ቶም ኣዳለውቲ ጸብጻብ ናይ ወድብ ሕቡራት ሃገራት። ኣብ መጠን ኣብ ህይወታዊ ነዳዲ ዝውዕል መሬት ደረት ክህሉ ድማ ይምዕዱ።


መግቢ፡ ንጾታዊ ስምዒትኩም የመሓይሽ'ዶ?

ፆታዊ ርክብን ምግብን እንታይ የራኽቦም? ትብሉ ትኾኑ። ተመራመርቲ ግና ኣመጋግባናን ጾታዊ ህይወትናን ቀጥታዊ ርክብ ከምዘለዎም እዮም ዝገልፁ። ሓጎስ ዝፈጥር ባእታ ዘለዎም ምግብታት፡ ጥዕና ዝተመልኦ ናይ ወሲብ ህይወት ንክህልወኩም ይገብሩ። ካብ መንጎ እዞም መግብታት ንገሊኦም ክነላልየኩም። 1. ጉዕ በርበረ፣ ሚጥሚጣ. . . ካፕሳይሲን ዝበሃል ባእታ፡ ኣብ ከም ጉዕ በርበረን ሚጥጣን ዝኣመሰሉ ምግብታት እዩ ዝርከብ። ጉዕ በርበረን ሚጥሚጣን፡ ነቲ ሰባት ክሕጎሱ እንከለዉ ዝፍልፍል ኢንዶርፊን ዝበሃል ሆርሞን ክዘዋወር ሓገዝቲ እዮም። ዑደት ደም'ውን ንክቀላጠፍ ልዑል ግደ ኣለዎ። መጠን ዋዒ ሰብነትን ህርመት ልብን ንክውስኽ ይሕግዝ። እዞም ለውጥታት እዚኦም ድማ፡ ኣብ ግዘ ፆታዊ ርክብ ኣብ ሰብነትና ዝረኣዩ ለውጥታት እዮም። ቸኮሌት ፊኒሌትያላሚን ዝበሃል ባእታ ዝሓዘ እዩ። ብዙሓት ሰባት ቾኮሌት ምብላዕ ብፍቕሪ ምስ ምትሓዝ ዘተኣሳስርዎ እውን ብምኽንያት እዚ ባእታ እዩ። እዚ ባእታ፡ ኣብ ምጅማር ፍቕራዊ ርክብ ደስ ዝብል ስምዒት ንክፍጠር ይገብር። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ ውሽጢ ቾኮሌት፡ ትራይፕቶፋን ዝበሃል ኣሚኖ ኣሲድ ኣሎ። እዚ ድማ ኣብ ውሽጢ ሰብነት ሓጎስ ዘመንጩ ሴሮቶይን ዝበሃል ባእታ ዑደት ንክገብር ዘኽእል እዩ። ትራይፕቶፋን ካብ እንቁላሊሕ፣ ኦቾሎኒን ፍርያት ሶያን ክርከብ ይኽእል። ኣብ ሞንጎ ቸኮሌትን ወሲባዊ ህይወትን ርክብ ከምዘሎ ክንገር ዝጀመረ፡ ካብ 16 ክፍለ ዘበን ጀሚሩ እዩ። 3. ኣልኮል ጾታዊ ርክብ የመሓይሽ ዶ? ዋላ'ኳ ኣልኮል ምልዕዓል ስምዒት ፆታዊ ርክብ  ዝውስኽ እንተኾነ፡ ወሲብ ኣብ ዝፍፀመሉ እዋን ግና ኣሉታዊ ፅልዋ ክህልዎ ይኽእል እዩ። ካብ መጠን ንላዕሊ ኣልኮል ምስታይ፡ ጾታዊ ስምዒት ክንኪ ከምዝገብር ተመራመርቲ ይገልፁ። ጨና ኣልኮል ጽቡቕ ዘለዘይኮነ ድማኣብ ወሲባዊ ህይወትኩም ፅዕንቶ ክፈጥር ይኽእል። 4. ፍረታት'ከ? መትሎኦም ክለዓል ዘጸግመሎም ደቂተባዕትዮ፡ ነዚ ፀገም ንምፍታሕ ፍላቮኖይድ ዝበሃል ኬሚካል ዝሓዙ መግብታት ክበልዑ ከምዘለዎም፡ መፅናዕትታት ይሕብሩ። ንኣብነት፡ ብሉቤሪ ዝበሃል ዓይነት ዝራእቲ ፍራውለ (ስትሮቤሪ)፣ ኣራንሺን ለሚንን ነዚ ፀገም ክፈትሑ ይኽእሉ እዮም። ዝተፈላለዩ ፍረታት ምምጋብ፤ ጸገም ምልዓል መትሎ ብ 14 ምኢታዊት ይንክይ። ካብ ኣትክልቲ፣ ፍረታት፣ ዘይቲ ኣውሊዕን ኦቾሎኒን ብተወሳኺ፡ ምግብታት ከባቢ ሜዴትራንያን፡ ከምዚ ዓይነት ፀገም ከምዝፈትሕ ተመራመርቲ ይሕብሩ። ቼሪ፣ ብላክቤሪ ዝበሃሉ ዓይነታት ፍራውለ፣ ፍረ ወይኒን ቀይሕ ካውሎን፡ ኣንቶካይኒ ዝሓዙ ምግብታት እዮም። ወግዕና እንትንዛዝም. . . ጾታዊ ህይወት ከምዘመሓይሹ ዝንገረሎም ኣፍሮዲያሲክ ዝብሃሉ ምግብታት፡ ኣብ ሰለስተ መቒልካ ምርኣይ ይከኣል። ቀዳማይ፤ ድሌት ፆታዊ ርክብ፣ ካልኣይ ጾታዊ ርክብ ናይ ምፍፃም ብቕዓት፣ ሳልሳይ ድማ ካብ ወሲብ ዝርከብ ዕግበት ዝህቡ እዮም። ተመራመርቲ፡ ናይዞም መግቢታት ውፅኢት ክልክዑ ኣይከኣሉን። ክሳብ ሕዚብርጉጽ ክዛረብዎ ዝኸኣሉ ነገር እንተሃለወ፡ ኣፍሮዲያሲክ፡ ናይ ዝፀንሑ ፍረታት ጨና እዩ። ተመራማሪ ስነ-ተዋልዶን ጥዕናን ዶክተር ክሪችማን፡ ነብሲወከፍ ሰብ 'ዝሓሸ ወሲባዊ ህይወት ንክህልወኒ ሓጊዙኒ እዩ' ንዝብሎ ምግቢ ኣዘወቲሩ ክመምገብ እዮም ዝምዕዱ። መብዛሕትኦም ኣፍሮዲሲያክ ዝበሃሉ ዓይነታት ምግቢ ንጥዕና ኣዝዮም ጠቐምቲ እዮም። ስምዒት ፆታዊ ርክብ የመሓይሹ እዮም ዝበሃሉ፡ ግነን ከኣ ንጥዕና ጠንቂ ዝኾኑ ምግብታት ምውሳድ ኣየድልን። ሓደሓደ ግዘ ድማ፡ ምንካይ ድልየት ጾታዊ ርክብ ምስ ፀገም ጥዕና ክዛመድ ስለዝኽእል፡ ንበዓል ሞያ ሕክምና ምምኻር የድሊ።


ከረን፡ "ከም ለብዘበንሲ ንዓመታ ይግበረልና"

ከም ሓያሎ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ኤርትራ ኣብ እቶት ሕርሻ ካብ ዝምርኮሳ ሃገራት ሓንቲ ኢያ። ልዕሊ 80% ህዝባ ብሕርሻ ስለዝነብር፡ ሕርሻ ዓንዲ ሕቖ ህላዌኣ እዩ። ከምኡ ስለዝኾነ ከኣ'ዩ መንግስቲ ኤርትራ፡ ብኹሉ ዓቕሙ ጥብ ዝበለት ማይ ንከዋህልል ዲጋታትን ራህያታትን ኣብ ምህናጽ ዝነጥፍ ዘሎ። ክሳብ እቲ ተዋህሊሉ ዘሎ ሃብቲ ማይ ብዘበናዊ ኣገባብ ኣብ ሕርሻ ዝውዕል ካብ ዝናብ ክረምቲ ዝጽበዩ ሓረስቶት ኤርትራ "ሰኣን ሓንቲ ማይን ብሰንኪ ሓንቲ ማይን" እናበሉ ክነብሩ ግድን እዩ። ሓንቲ ዝናብ ምህርቲ ከሰስንን ከማስንን ልዑል ተኽእሎ ስለዘለዎ ከኣ እዮም መምስ ዘጋጠሞም ኩነታት ነታ ዘረባ ዝደጋግሙዋ። ሓረስቶት ኤርትራ ገና ክሳብ ሕጂ በብዑር ሓሪሶም ዝናበሩ እኳ እንተኾኑ፡ ለብዘበን ኣብ ዝሰፍሐ ክፋል ኤርትራ ምዕሩይ ዝናብን ህጡር ክራማትን ስለዝነበረ፡ ምስ ቢቢሲ ዝተዛረቡ ሓረስቶት ህጡር ቀውዒ ከምዘለዎም እዮም ዝነግሩ። ኣቶ ባህልቢ መድሃኔ ካብ ከባቢ ከረን፡ "ክረምቲ ለብዘበን፡ ሰብን እዝግን ዘሐጉስ ብምንባሩ፡ ብዓቕሙ ዝሓንጠጠስ ቀለብ ዓመቱ ኣይስእንን እዩ። ድሮ እኳ ህጡር ቀውዒ ንርኢ ኣሎና" ክብል፡ ክራማት ለብዘበን ነቲ ቐደም ኣቦታትና ዘዘንትውዎ ዝነበሩ ግዜ ከምዘዘኻኽሮም ገሊጾም። "ከምዚ ሎሚ መሬት ግርምኡ ተቐንጢጡ ጥርሑ ከይተረፈ ሳዕርን ኣግራብን ኣብ ኣፍ ገዛና እዩ ነይሩ። ሩባታትና ዓመት ምሉእ ይውሕዝ፡ ጥሪትና ከኣ ምድሪ ይኸድና ነይረን" ይብላ ብሕርሻ ዝነባበራ ወይዘሮ ጽገወይኒ፤ ክረምቲ ለብዘበን'ውን ምስጉን ከምዝነበረ ብምግላጽ። ለብዘበን ንሰብን ጥሪትን ዝኸውን እኹል ቀለብ ከምዘሎ ዝገልጽ ሓረስታይ ክፍልዝጊ ኣብዱጋይ "ለብዘበን ብሰንኪ ጽጉብ ክራማት፡ ዲጋታት ዘሎ ራህያታት ብምልኡ ማይ መሊኡ'ዩ። ሩባ ዓንሰባ ክሳብ ሕጂ'ዩ ዝውሕዝ ዘሎ። ኣምላኽ ጥዕና ይሃበና እምበር ብምህርትን እቶትን ዕጉባት ኢና" ብምባል ኩሉ ሰብ ምህርቱ ኣብ ምእካብ ተዋፊሩ ከምዘሎ ሓቢሩ። "ሓረስታይ ምስ መሬቱን እዝግሄሩን እዩ ርክቡ። ሓሪሱ፡ ዘሪኡ፡ ጽህዩን ዓጺዱን ምህርቲ ንኽረክብ፡ ዓመት ምሉእ ግራቱ ይድኩዕ፡ ይሓርስን የለስልስን። ፈጣሪ ዝናብ ክህቦ ከኣ በብእምነቱ  ጸሎቱ የዕርግ። ከምዚ ናይ ለብዘበን ህጡር ክረምቲ እናኽረክብ ከኣ ንእዝግሄሩ እናመስገነ ቀለብ ዓመቱ የእቱ" ትብል ሰይቲ ሓረስታይ ወይዘሮ ጽርሃ ኣብርሃ። ከም ሓረስታይ ጻዕራምን ህርኩትን ዘየሎ ክነሱ ግን ሓረስታይ ከቢድ ናብራ እዩ ዘሕልፍ። ብሰንኪ ሕጽረት ዝናብን ዋሕዲ እቶትን እኹል ዓያይ ጉልበት ከኣ ሕርሻ ዳርጋ ብድኽነት ከምዝትርጎም ኪኢላ ሕርሻ ኣብርሃ ተኽለ ይዛረብ። ይኹን እምበር ሕርሻ ብዘበናዊ ጥበብን ፍልጠትን እንተተሰንዩ ጎቦን ኩርባን መሬት ክለምዕን ክጥጥዕን ከምዝኽእል ምሉእ ነብሰ ምትእምማን ከምዘለዎ ይገልጽ። ኣብ ምእካብ ምህርቱ ተዋፊሩ ዝርከብ ኣቶ ባህልቢ፡ ሓረስታይ ከባቢኡ ከከም ዓቕሙን ዕዮኡን፡ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ዘሰጋግር እኹል እቶት ከምዝረኸበ ይሕብር። "መሬትና ጸቢብ ስለዝኾነ እምበር ካልእ እውን ምሓፈስና" ብምባል ከኣ ክረምቲ ለብዘበን ዝምስገን ምንባሩ ይምስክር። እቲ ዝናብን ምህርትን ንሰብን እንስሳታትን እኹል ብምዃኑ ድሮ እውን ዋጋ እኽሊ'ውን ካብቲ ዝነበሮ ከምዝጎደለን፡ ንርብዒት 50-60 ናቕፋ በጺሑ ዝነበረ እኽሊ ሕጂ ናብ 30 ከምዝወረደን ብፍላይ ብባርካ ንርብዒት ክሳብ 25 ናቕፋ በጺሑ ምህላው እቶም ሓረስቶት ኣረዲኦም። ብተወሳኺ እቶም ካብ ዞባ ዓንሰባ ዘዛራረብናዮም ብህጥራን ክረምትን እቶትን ዝዓገቡ ሓረስቶት "ከም ለብዘበንሲ ንዓመታ ይግበረልና" ክብሉ ዕግበቶም ኣረጋጊጾም። ኣቶ ክፍልዝጊ፡ "ቀደም ከምዚ እዋን፡ ኩሉ ሓረስታይ እኸሉ ኣኪቡ ይውድእ ነይሩ። ህጡር ክረምቲ ስለዘሕለፍና ግን ኩሉ ሓረስታይ ክሳብ ሕጂ እኽሉ ኣብ ምእካብ ኣብ ፈቐዶ ዓውድታት እዩ ተዋፊሩ ዘሎ" ይብል። ኣቶ ባህልቢ እውን ንርእይቶ ክፍልዝጊ ብምድጋፍ "አረ ገሊኦምስ ንኽልተ ዓመት ዝኸውን እቶት ዘእተው ኣለው። ካልኦት ከኣ ገና እውን ምህርቲ ምእካብ ዘይጀመሩ ኣለው" ክብል ብእቶት ለብዘበን ሕጉስ ምዃኑ ይገልጽ። ኪኢላ ሕርሻ ኣብርሃ ተኽለ ግን፡ ሕርሻ ናብ ዘበናዊ ኣገባብ ከይማዕበለን ብሳይንስን ፍልጥትን ሞያውያን ከይተደገፈ ውሕስነት መግቢ ክረጋገጽ ኣሸጋሪ ምዃኑ ብምሕባር፡ መንግስትን ዝምልከቶም መሻርኽቱ ኣካላትን ናብቲ ዘይተርፍ መጻኢ ብልጽግና ሓቢሮም ክዋስኡ ጸዊዑ።


ጥዕና፡ ብሕማም ረስዕ ከጋጥም ዝኽእል መጠን ስቓይ ምቁጽጻር ይከኣል'ዶ ይኸውን?

ኣብ ውሽጢ ሓደ ስድራቤት ግዳይ ሕማም ረሲዕ ዝኾነ ሰብ እንተሃልዩ፡ ጥዑይ መነባብሮ እንተድኣ ተኸቲሉ ዳርጋ ኩሉ ሰብ ከጋጥሞ ንዝኽእል ናይ'ቲ ሕማም ሓደጋ ከጉድል ከም ዝኽእል ውጽኢት ምርምር ኣመልኪቲ። ብመሰረት'ቲ ኣብ ኣስታት 200,000 ሰባት ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ እቲ ሓደጋ ብሓደ ሲሶ ነኪዩ። እቶም ውጺኢታት መጽናዕቲ ዘሕጉሱን ዘበራትዑን ከም ዝኾኑ ተገሊጹ'ሎ። "ሰባት ድማ ኣብ ሕማም ረሲዕ ኣይክሽመሙን'ዮም" ኢሉ እቲ ነቲ መጽናዕቲ ዘካየደ ጉጅለ ተመራመርቲ ኤክሰተር ዩኒቨርሲቲ። ውጽኢታት ናይ'ቲ መጽናዕቲ ኣብ ዓለማዊ ኣኼባ ማሕበር ኣልዛይመር'ዮም ተቓሊሖም። እቶም ተመራመርቲ ኣብ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ፣ ምምጋብ ፍሉይ መግቢ [ዳየት]፣ ኣልኮላዊ መስተን ምትካኽ ሽጋራን ተመርኲሶም ነቶም ምርምር ዝተገብረሎም ሰባት ነጥቢ ሂቦሞም። እዚ ዝስዕብ መግለጺ ናይ ሓደ ጽቡቕ ነጥቢ ዘመዝገበ ሰብ`ዩ ዘይጥዑይ መነባብሮ`ኸ? ንምትግባሩ ክሳብ ክንደይ ቀሊል`ዩ? ነባሪት ኤክተር ዝኾነት ጓል 62 ዓመት ሱ ተይለር ኣብ ቤተሰባ ንዝወርድ ሳዕቤን ሕማም ረሲዕ ርእያ`ያ። ኣዴኣን ዓባያን በቲ ሕማም ይሳቐያ ነይረን። ንሳ ኣብ ሰሙን ሰለስተ ጊዜ ኣብ መናፈሲ ቦታ [ፓርክ] ምንቅስቓስ ትገብር። ዋላ ኣብ`ቲ ዝሑል ናይ ክረምቲ ወቕቲ እንተኾነ`ውን ኣይተቋርጾን። ስራሕ ቅድሚ ምእታዋ ድማ ን45 ደቓይቕ ብእግራ ትጓዓዝ። "ብዙሕ ጻዕሪ`ዩ ዝሓትት። ክትሓስበሉ`ለካ ኣብ ሂወትካ ከምዝወሃሃድ ድማ ክትገብሮ`ለካ" ትብል ንሳ። እንተኾነ ግን ናይ ግድን ክግበር ዘለዎ`ዩ፡ ብፍላይ ድማ ንጥቕሚ ደቂ ደቃ። "ብዝተኻእለ መጠን ሓንጎለይ ንዝነውሐ እዋን በሊሕ ኮይኑ ክቕጽል ክገብሮ ኣለኒ። ደቂ ደቀይ ብኣካል ይኹን ብኣእምሮ ኣቦሓጎኦምን ዓባዮን ክስእኑ ኣይደልዮምን`የ" ድማ ትብል። እሞ ኩነተ-መነባብሮ ክሳብ ክንደይ ለውጢ የምጽእ? እቲ መጽናዕቲ ንልዕሊ 64 ዓመት ዝዕድሚኦም 196,383 ሰባት ንሸሞንተ ዓመታት ተኸታቲልዎም። ንዲ ኤን ኤ ናይ`ቶም ሰባት ብምትንታን ድማ በቲ ሕማም ናይ ምትሓዞ ተኽእሎ መፈጠራዊ ሓደጋ [ጀነቲክ ሪስክ] እንተሃልይዎም መርሚሩ። ብመሰረት`ቲ መጽናዕቲ፡ 18 ካብ ሓደ ሽሕ ሰባት ልዑል ናይ 'ጀነቲክ ሪስክ' እንተዝነብሮም`ሞ ዘይጥዑይ ኩነተ-መነባብሮ ዝመርሑ እንተዝነብሩ ብሕማም ረሲዕ ምተጠቕዑ ነይሮም። እቶም ሰባት ጥዑይ መነባብሮ ዝመርሑ ነይሮም ኣንተዝኾኑ ግን 11 ሰባት ጥራይ በቲ ሕማም ምተጠቕዑ ነይሮም ኢሉ`ቲ መጽናዕቲ። ዓቢ ፍልልይ'ዶ ኣይመስልን? እቲ ኣሃዝ ውሑድ ክመስል ይኽእል`ዩ፡ ኣብ ጉዳይ ሕማም ረሲዕ ግን እቶም ኣብ ሱሳታት ዕድመ ዘለዉ ሰባት ብተዛማዲ ንኣሽቱ`ዮም። መጠን ረሲዕ ኣብ ክሊ`ዚ ዕድመ`ዚ ብሓደ ሲሶ ምቕናስ እንተተኻኢሉ ኣብ'ቶም እቲ ሕማም ብብዝሒ ዝራኣየሎም ካብ'ኡ ንላዕሊ ዝዕድመኦም ሰባት ኣዝዩ ዓቢ ድርኺት ምሃለዎ ይብሉ`ቶም ተመራመርቲ። "ኣማኢት ኣሽሓት ሰባት ምደሓኑ ነይሮም ማለት'ዩ" ኢሉ ዶ/ር ዴቪድ ለወሊን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ። እዚ ከምዚ ዓይነት መጽናዕቲ ግን ኩነተ-መነባብሮ ኣብ ሕማም ረሲዕ ዝተፈላለየ ሳዕቤን ኣለዎ ኢሉ ብጭቡጥ ከረጋግጽ ኣይክእልን`ዩ። ነቶም ኣሰራርዓታት ናይ ሓበሬታታት/መረድስእታታት ጥራይ`ዩ ዘስተብህለሎም። እቲ ውጽኢት ግን ምስ`ቶም ኣቐዲሞም ዝተኻየዱ ምርምራትን ምኽሪ ውድብ ጥዕና ዓለምን ይሰማማዕ'ዩ።


ብመሳርሕቱ ተመሪዙ ንዓመታት ክሳቐይ ዝጸንሐ መንእሰይ ህይወቱ ሓሊፉ

ኣብ ጀርመን ብመሳርሕቱ መግቡ ዝተመረዘ ዉልቀሰብ፡ ንኣርባዕተ ዓመታት ብዘይ ሃለዋት ክሳቐ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ህይወቱ ከም ዝሓለፈ መራኸቢ ብዙሓን ካብታ ሃገር ጸብጺበን። እቲ ወዲ 26 ዓመት ንምሳሕ ኣብ ዝተዳለወሉ ሳንድዊች ዝተገብረ ኬሚካላት ሊድን ሜርኩርን ልዑል ናይ ኣእምሮ መጉዳእቲ ኣስዒብሉ ነይሩ። ካልኦት ክልተ ብጾቱ'ውን ነቲ ሓደጋ ተቓሊዖም ናይ ኩሊት መጉዳእቲ ኣጋጢምዎም'ዩ። ዝሓለፈ ዓመት፡ ምስቲ ጉዳይ ብዝተኣሳሰር ክላውስ ኦ ዝተብሃለ ሰብ ብፈተነ ቅትለት ተኸሲሱ ናይ ሕልፈት ማእሰርቲ ተበይንሉ ነይሩ። እቲ ግዳይ ህይወቱ ምስ ሓለፈ ግና፡ ላዕለዋይ ቤትፍርዲ ጀርመን፡ ሓድሽ ፍርዲ ከሕልፍ ከም ዝኽእል፡ ኣኽባር ሕጊ ተዛሪቡ። እቲ ተግባር፡ ኣብ 2018፡ ሓደ ሰራሕተኛ ትካል ምግጥጣም ሓጻዊን ከተማ ስኮሎስ ሆልተ-ሰተከንብሮከ (ሰሜናዊ ምዕራብ ጀርመን)፡ ኣብ መግቡ ጻዕዳ ነገር ድሕሪ ምርካቡ እዩ ተፈሊጡ። ብድሕሪ'ዚ ኣብቲ ትካል፡ ካሜራታት ክግጠም ከሎ፤ ክላውስ ኦ፡ ኣብ ናይ መሳርሕቱ ሳንድዊች ገለ ክሕውስ ከሎ በቲ ካሜራ ተሳኢሉ። እቲ ኣብቲ መግቢ ዝተሓወሰ ሓደገኛ ኬሚካል ሊድን ሜርኩርን ምዃኑ ብመርመራታት ድሕሪ ምርግጋጹ፡ መንበሪ ገዛ ክላውስ ኦ ክፍተሽ ከሎ እቲ ኬሚካላታት ተረኺቡዎ። ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝነበረ መስርሕ ፍርዲ፡ ዳኛ "እቲ ውልቀሰብ ብሓፈሻ ንህዝቢ ሓደገኛ ብምዃኑ እቲ ፍርዲ ክጎድል ኣይግባእን" ብምባል ውሳነ ሂቡ። ክላውስ ኦ "ዝተፈላለዩ ኬሚካላት ንማናቲለ ክሳብ ክንደይ ተጓዳኢ ምዃኑ ይመራመር" ምንባሩ ሓደ በዓል ሞያ ስነልቦና ነቲ ቤትፍርዲ ሓቢሩ።


ፕረዚደንት ሶማልያ ንወግዓዊ ዑደት ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ

ቅድሚ ኣዋርሕ ፕረዚደንት ሶማልያ ኰይኑ ዝተመረጸ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ወግዓዊ ዑደት ንምክያድ ናብ ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ። ፕረዚደንት ሓሰን፡ ናብ ስልጣን ምስ መጸ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ናይቲ ዞባ ወግዓዊ ዑደት ዝገበረ ዀይኑ፡ ናብ ኢትዮጵያ ክበጽሕ ከኣ ትጽቢት ክግበረሉ እዩ ጸኒሑ። እቲ ፕረዚደንት፡ ሎሚ ረቡዕ መስከረም 18/2015 ዓ.ም [ግእዝ] ንግሆ ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስ ኣተወ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ቦሌ ተረኺቡ ተቐቢልዎ። እታ ምስ ዘይርግእቲ ሶማልያ ነዊሕ ዝዝርጋሕ ዶብ ዘለዋ ኢትዮጵያ፡ ንመንግስቲ እታ ሃገር ንምድጋፍን፡ ንዕጡቕ ጕጅለ ኣልሸባብ ንምምካትን፡ ኣብ ትሕቲ ጽላል ሕብረት ኣፍሪቃ ሰራዊታ ካብ እተዋፍር ዓመታት ኣቝጺሩ ኣሎ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝጸንሐሉ እዋን፡ ኣብ ሓባራዊ ጉዳያት ክልቲአን ሃገራት ምስ ሰበስልጣን ኢትዮጵያ ክዘራረብ ትጽቢት ይግበር። ምስ ኣልቓዒዳ ምትእስሳር ኣለዎ ተባሂሉ ዝሕመ ዕጡቕ እስላማዊ ጉጅለ ኣልሸባብ፡ ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ዶብ ሰጊሩ ኣብ ኢትዮጵያ ጥቃዕቲ ከምዝፈጸመ ዝዝከር እዩ። ነቲ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ጥቡቕ ምሕዝነት ከም ዝነበሮ ዝንገረሉ ዓብደላሂ ፋርማጆ፡ ብምስዓር ንኻልኣይ ግዚኡ ፕረዚደንት ሶማልያ ኰይኑ ኣብ ዝሓለፈ ግንቦት ዝተመርጸ ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ ናብ ኣሜሪካ ሓዊሱ ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ምብጻሕ ኣካይዱ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ሰራዊቱ ኣብ ሶማልያ ካብ ምውፋር ብተወሳኺ፡ ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ኣልሸባብ ንሓያሎ ዓመታት ዓቢ መሻርኽቲ ኰይኑ ጸኒሑ’ዩ። ብፍላይ ኣልሸባብ መጥቃዕቲ ስግረ ዶብ ድሕሪ ምፍጻሙ፡ ብዙሓት ዕጡቓትን ላዕለዎት መራሕቲ ናይቲ ጕጅለን ብሰራዊት ኢትዮጵያ ከም ዝተቐትሉን ከም ዝተማረኹን መንግስቲ ኣፍሊጡ። ኣልሸባብ ግን መራሕቱ ከም ዘይተቐትሉ እዩ ዝገልጽ። እቲ ሓድሽ ፕረዚደንት፡  ናብ ጐረባብቲ ሃገራት፡ ኬንያን ጅቡትን ካብኡ ሓሊፎም ድማ ናብ ኤርትራን ግብጽን ወግዓዊ ዑደት ከምዝገበረ ዝዝከር እዩ። ፕረዚደንት ግብጺ ዓብዱልፈታሕ ኣ'ሲሲ፡ ኣብ ካይሮ ምብጻሕ ምስ ዘካየደ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ ኣብ ጉዳይ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ከምዝተዘራረቡ ተገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ መግለጺ፡ ኣ'ሲሲ፡ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት፡ ኢትዮጵያ “ብውልቃ ስጕምቲ ምውሳዳ ኣሉታዊ ሳዕቤን ክህልዎ እዩ” ከምዝበለ ማዕከን ሓበሬታ ኣናዶሉ ጸብጺቡ። ድሒሩ ግን፡ ሓድሽ ፕረዚደንት ሶማልያ፡ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት ንግብጺ ዝውግን ርእይቶ ከምዘይሃበ መንግስቲ እታ ሃገር ኣፍሊጡ።


ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ግድብ ህዳሰን ጥርዓን ግብጺን

ኢትዮጵያ እዚ ዓመት 2014 [ግእዝ] ቅድሚ ምዝዛሙ፡ 3ይ ዙር ምምላእ ማይ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ ከምእተካይድ ከተፍልጥ ጸኒሓ እያ። እንተዀነ ግብጺ፡ ኣብ ዛዕባ ምምላእ ማይን ሓፈሻዊ ስርሓትን እቲ ግድብን ብዝምልከት ኣቐዲምካ ኣብ ስምምዕ ምብጻሕ ከምዘድሊ ክትገልፅ ትስማዕ። ንሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ብዝምልከት ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ወግዓዊ መግለጺ'ኳ እንተዘይተወሃበ፡ ግብጺ ግን ብሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኣቢላ ናብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ጥርዓን ኣቕሪባ ኣላ። ኢትዮጵያ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ሳልሳይ ዙር ምምላእ 'ቲ ግድብ ክተካይድ ምዃና ገሊጻ'ኳ እንተነበረት፡ ነቲ መስርሕ ምምላእ ኣመልኪታ ዝገለጸቶን ብዕሊ ዘፍለጠቶን ሓበሬታ ግን የለን። ኣሳእል ሳተላይት ዝጠቕሱን እቲ ምምላእ ከምዝተጀመረ ዝሕብሩን ኣካላት ብወገኖም፡ ኢትዮጵያ ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ከምዘካየደት ብማሕበራዊ ሚድያ ይገልፁ ኣለዉ።\n\nቢቢሲ ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሩ ንሳልሳይ ዙር ምምላእ ግድብ ህዳሰ ብዝምልከት ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ሓበሬታ ንምርካብ ዝገበሮ ጻዕሪ፡ "እቲ ምምላእ ብመሰረት እቲ ወጺኡ ዘሎ ውጥን ክካየድ እዩ" ካብ ዝብል መብርሂ ዝሓልፍ ዝርዝር ሓበሬታ ክረክብ ኣይከኣለን። ክህነጽ ካብ ዝጅመር ዓሰርተ ዓመታት ዘቝጸረ ዓቢይ ግድብ ህዳሰ፡ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያ፡ ሱዳንን ግብጽን መንቀሊ ወጥሪ ኰይኑ ኣብ ኣጋ መፈጸምታኡ በጺሑ'ሎ። ግብጺ ካብቲ ልዕሊ 85 ሚእታዊት መጠን ማይ ካብ ኢትዮጵያ ዝብገስ 'ናይል' እትረኽቦ ማይ ክንኪ ከምዝኽእል ብምሕባር ስግኣታ ክትገልጽ ምፅንሓ ይፍለጥ። ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሊግ ዓረብ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሓያላት ሃገራት ምዕራብን ኣብ ጕዳይ እቲ ግድብ ክድግፍዋ ብተደጋጋሚ ክትሓትት ጸኒሓ እያ። ኣብ ኢትዮጵያ ወቕቲ ክራማት ክኸውን እንከሎ፡ ግብጺ ነተን ፅልዋ ከሕድራ ይኽእል እየን እትብለን ሃገራትን ትካላትን፡ ኣብ ዙርያ ኣጠቓቕማ ማይ ሕጋውን ቀያድን ስምምዕ ንኽፍጸም ሸምግላና ክትብል ትስማዕ። ሎሚ'ውን ሚኒስተር ጕዳያት ወጻኢ ግብጺ ሳምሕ ሹክሪ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ናብ ፕረዚደንት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ ኢትዮጵያ ብዘይ ቀያዲ ስምምዕ ምምላእ ማይ እቲ ግድብ ቀጺላትሉ ኣላ ክብል ተቓውሞ ሃገሩ ኣቕሪቡ'ሎ። ሱዳንን ግብጽን ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት፡ "ኣብ ስምምዕ ከይበጻሕና ኢትዮጵያ ነቲ ግድብ ማይ ክትመልኦ ኣይትኽእልን" ብዝብል ተቓውሞን መጠንቀቕታን ከቕርባ ጸኒሐን'የን። ኢትዮጵያ ግን እቲ ምምላእ ማይ ተፈጥሮኣዊ መስርሕ ከምዝዀነን ሕቶአን ተቐባልነት ከምዘይብሉን ብምግላጽ፡ ክልተ ዙርያ ምምላእ ከምዘካየደት ኣፍሊጣ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ከምዝካየድ'ኳ እንተገለፀ፡ ገለ ማዕከናት ዜና ግብጺ ግን ካብ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ጀሚሩ ከምዝተኻየደ ምስሊ ሳተላይት ብምውካስ ይገልጻ ኣለዋ። ብወገን መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ዛጊድ ዝተወሃበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ሰበስልጣን ግብጺ ብተደጋጋሚ ኣብ ዘልዕልዎ ጥርዓን፡ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ 2015 [ኣ. ኣ] ዝተበጽሐ "መትከላዊ ስምምዕ" ከምዝጠሓሰት ይኸሱ። እቲ ስምምዕ፡ ኣብ መንጎ እተን ሃገራት ዝግበር ምትሕብባር፡ ፍትሓውን ርትዓውን ኣጠቓቕማ ማይ፡ ኣብ ልዕሊ ዝዀነት ሃገር "ከቢድ ጕድኣት ዘስዕብ እንተዀይኑ" እቲ ጕድኣት ብዝዀነ መንገዲ ክውገድ ከምዘለዎ ዝጠቅስ እዩ እትብል ግብጺ ዘለዋ ስግኣት ትሕብር። ኢትዮጵያ ብወገና፡ እቲ ግድብ ንመመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝውዕል ስለዝዀነ፡ ኣብተን ሃገራት ታሕተዋይ ተፋሰስ ርኡይ ጕድኣት ከምዘየውርድን ነቲ ማይ ናይ ምጥቃም መሰላ ኣብ ሕቶ ዘእቱ ግዴታ ከምዘይትፍርምን ትገልጽ። ግብጺ ብኣንጻሩ፡ ሩባ ኒል (ኣባይ) ብቐንዱ ንሕርሻን መስተን ዝውዕል ምንጪ ማይን ስለዝዀና፡ መጠኑ እንተነክዩ ኣብ ህይወት ህዝባ ከቢድ ጸቕጢ ከም ዘስዕብ ብምግላፅ፡ ረብሓኣ ንምርግጋጽ ዘድሊ ኵሉ ከም እትገብርን ኣፍሊጣ'ያ። ምስ ሱዳን ወተሃደራዊ ስምምዕ ብምግባር'ውን ወተሃደራዊ ልምምድ ክሳብ ምክያድ በጺሓ እያ። ኢትዮጵያ ድማ ብሰንኪ ሕጽረት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝሳቐ ንዘሎ ህዝባ ብርሃን ንምርኣይን ኢንዳስትሪኣ ንምሕያልን ፕሮጀክት እቲ ግድብ ከምዘይትደራደረሉ ብምግላጽ፡ ብዝዀነ ይዅን መገዲ ክትሕልዎ ድልውቲ ከምዝዀነት ገሊጻ እያ። ኣሜሪካ ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝተወልዐ ኲናት ስዒቡ፡ ፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብምሻም፡ እቲ ሹመኛ ድማ ኣብ ጕዳይ ግድብ ህዳሰ ኣብ መንጎ እተን ሃገራት ስምምዕ ንኽፍጸም ከም ዝጽዕር ክትገብር ጸኒሓ እያ። ኣብ ፈለማ ሓምለ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝተራኸቡ ፕረዚደንት ባይደንን ፕረዚደንት ኣል ሲሲን ንጕዳይ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ዝምልከት ዘተ ከምዘካየዱ ናይ ክልቲኦም መራሕቲ ኣብያተ ጽሕፈት ወግዓዊ ምግባሮም ይዝከር። ፕረዚደንት ኣል ሲሲ ኣብ ጉዳይ እቲ ግድብ ንውሕስነት ማይ ግብጺ ብዘኽብር መልክዑ፡ "ቀያዲ ሕጋዊ ስምምዕ" ክፍጸም ዘለዎ ድልየት ንባይደን ገሊጹሉ ነይሩ። ባይደን ድማ ሃገሩ ነዚ ሕቶ'ዚ ግብጺ ከምእትድግፍ ከምኡ ድማ ንሰላምን ምዕባለን እቲ ዞባ እጃም ዘለዎን ንረብሓ ኵሎም ወገናት ዝዕቅብን ስምምዕ ክካየድ ከምዝደሊ ምዝራቡ ጸብጻባት የመልክቱ።


ኢትዮጵያ ምስ ማላውን ግብጽን ካብ እትገብሮ ግጥም እንታይ ውጽኢት ክንጽበ ንኽእል?

ዝቕጽል ጸወታታት ዋንጫ ኣፍሪቃ ብኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ኣብ 2023 ኣብ ኣይቮሪኮስት ክካየድ እዩ። ፕረዚደንት ፌደሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃ፡ ካፍ፡ ሃገራት ብምድብ ተደላዲለን ናይ መጻረዪ ጸወታአን ከም ዝጀመራ ይሕብር። ኢትዮጵያ ኣብ ጉጅለ ኣርባዕተ ምስ ግብጺ፣ ጊኒን ማላዊን እያ ተመዲባ።\nኮይኑ ግና ሜዳታት ኢትዮጵያ መጻረዪ ጸወታታት ኣፍሪቃ ከተኣናግዳ ብቕዓት ስለዘይብለን ኢትዮጵያ ኣብ ሜዳ ሳልሰይቲ ሃገር እያ ክትፃወት። እታ ዋልያ ብዝብል ቅጽል ስም ትፅዋዕ ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሜዳኣ ክትፃወት "ስለዘይተዓደለት" ምስ ግብፂ ትገበሮ ፈላማይ ግጥም ካብ ሜዳ ክልትኤን ሃገራት ወጻኢ እዩ ክግበር። መጀመርታ ግና ምስ ማላዊ እያ ክትጋጠም። ኣሰልጣኒ ውበቱ አባተ ነታ ጋንታ እናመርሐ ናብ ርእሰ ከተማ ማሊ ሊሎንጉዌ ቅድሚ ምኻዱ መግለጺ ሂቡ ነይሩ። “ምስ ግብፂ ኣብ ሜዳና እንተንጋጠም ደስ ምበለና ነይሩ” ክብል ርእይቶኡ ገሊፁ። ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኢትዮጵያ ካብ ግንቦት 16 ጀሚሩ ምድላዋት ክትገብር ጸኒሓ እያ። ኣሰልጣኒ ውበቱ መጀመሪያ 28 ተጻወቲ መልሚሉ ምስ ሃገራዊት ጋንታ ሌሶቶ ናይ ምሕዝነት ግጥም ምስኣካየደ እቶም ናይ መወዳእታ 23 ተጻወቲ መልሚሉ ወዲኡ እዩ። እቶም ናብ ማላዊ ዝኸዱ መን መን እዮም? ፋሲል ገብረሚካኤል፣ በረከት አማረን ዳግም ተፈራን ሓለውቲ ልዳት ኮይኖም ናብ ማላዊ ክኸዱ እዮም። ኣስራት ቱንጆ፣ ረመዳን የሱፍ፣ ሄኖክ ኣዱኛ፣ ሱሌይማን ሃሚድ፣ ምኞት ደበበ፣ ያሬድ ባዬ፣ ጊት ጋትኩትን ሚሊዮን ሶሎሞን ተኸላኸልቲ ኮይኖም ዝተሓረዩ እዮም። ማእኸላይ መስመር ብሽመልስ በቀለ ዝምራሕ እንትኾን ኣማኑዔል ዮሃንስ፣ ጋቶች ፓኖም፣ ሱራፌል ዳኛቸው፣ በዛብህ መለዮና መስዑድ መሓመድ ተሓርዮም ኣለዉ። ኣቡበከር ናስር ንመስመር ምጥቃዕ ክመርሕ እዩ። ብተወሳኺ ኣማኑዔል ገብረመድህን፣ ቸርነት ጉግሳ፣ ዳዋ ሆቴሳ፣ በረከት ደስታን ይገዙ ቦጋለን ኣብ ምጥቃዕ ክስለፉ እዮም። ውበቱ ከምቲ ልሙድ ኣሰላልፋ 4-4-3 ከምዝጥቀም ትፅቢት ይግበር። እቲ ውሩይ ኣጥቃዓይ ጌታነህ ከበደ ግን ምስቲ ኣሰልጣኒ ብዝተፈጠረ ዘይምርድድዳእ ከምዘይተሓረየ ውበቱ ሓቢሩ ኣሎ። ማላዊ ዘፍሌምስ ብዝብል ትፅዋዕ ጋንታ ማላዊ ኣብ ዝሓለፈ ውድድር ዋንጫ ኣፍሪቃ ካብ ምድባ ሓሊፋ ነይራ። ኣብ ካልኣይ ዙር ግና ብሞሮኮ ተሳዒራ ካብቲ ውድድር ከምዝወፀት ይዝከር። ኢትዮጵያን ማላዊን ብኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ካብ 2003 ጀሚሩ 6 ግዘ ብምሕዝነት ተፃዊተን እየን። ማላዊ ክልተ ግዘ ብምስዓር ልዕልነት ክትወስድ እንከላ፡ ኢትዮጵያ ሓደ ግዘ ስዒራ ነይራ፤ ኣርባዕተ ግዘ ድማ ማዕረ ወፂአን። ዘፍሌምስ፡ ኣብ ደረጃ ሰደቓ ጋንታታት ዓለም፡ መበል 120 እንትኾን ኢትዮጵያ ድማ ኣብ መበል 140 ትርከብ። ኢትዮጵያን ማላዊን ሰንበት 26 ግንቦት 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ሰዓት 10፡00  ኣብ ቢንጉ ሃገራዊ ስታድዬም ክፃወታ እየን። ግብፂ ፈርዖን ብዝብል ትፅዋዕ ሃገራዊ ጋንታ ግብፂ ካብቲ ምድብ ክትሓልፍ ዓብዪ ግምት ዝተውሃባ ጋንታ እያ። እቲ ውሩይ ተጻዋታይ ሞ ሳላሕ ነታ ጋንታ እናመርሐ ናብ ሜዳ ከምዝኣቱ ትፅቢት ይግበር። ንዋንጫ ዓለም ክትሓልፍ ዘይክኣለት ጋንታ ግብፂ፡ ሓድሽ ኣሰልጣኒ ቖፂራ ኣላ። ወዲ 54 ዓመት  ሓድሽ ኣሰልጣኒ ኢሃብ ጋላል ንዋንጫ ኣፍሪቃ ምሕላፍ ቀንዲ ዕላምኦም ከምዝኾነ ድማ ገሊፁ ኣሎ። ግብፂ ምስ ጊኒ ምስተፃወተት 2 ሰነ 2014 ምሸት ሰዓት 1፡00 ኣብ ሜዳ ማላዊ ምስ ኢትዮጵያ ክትገጥም እያ።


ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ናይ ኣፍሪቃ ዑደቱ ጀሚሩ

ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሩስያ ሰርገይ ላቭሮቭ፡ ነቲ ኣብ ኣፍሪቃ ክገብሮ ዝተወጠነ ዲፕሎማስያዊ ጕዕዞ ብግብጺ ዝጀመረ ኰይኑ፡ ንሱ ኣብ ካይሮ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ነቲ ሩስያ ዓለምለኻዊ ቅልውላው ምግቢ ኣስዒባ ዝብል ክሲ ምዕራባውያን ነጺግዎ። ላቭሮቭ፡ ነቶም ኣብ ካይሮ ዝርከቡ ኣምባሳደራት ሊግ ዓረብ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ምዕራባውያን፡ እቲ ዝገበርዎ ማዕቀባት ኣብ ዓለምለኻዊ ውሕስነት ምግቢ ዘሕድሮ ኣሉታዊ ጽልዋ ይኽሕዱ ከምዘለዉ ገሊጹ። ምዕራባውያን ሃገራት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ተጽዕኖ ክገብራ ይጽዕራ ከምዘለዋ'ውን ከሲሱ። መብዛሕትኡ ክፋል ሃገራት ዓረብን ኣፍሪቃን፡ ብሰንኪ እቲ ሩስያ ኣብ ዩክረይን ትገብሮ ዘላ ኲናት ሕጽረት እኽሊ ኣጋጢምዎ እዩ። ሰደድ እኽሊ ዩክረይን ንኽቕጽል ኣብዚ ሰሙን ዝተገብረ ታሪኻዊ ውዕል፡ ሩስያ ቀዳም ኣብ ወደብ ኦዴሳ መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻማ፡ ነቲ ስምምዕ ኣጠራጣሪ ገይርዎ ኣሎ። ሚስተር ሰረገይ ላቭሮቭ ደገፍ ንምርካብ ኣብ ሰለስተ ሃገራት ኣፍሪቃ ምብጻሕ ከካይድ እዩ። ሚስተር ላቭሮቭ፡ ምዕራባውያን ሃገራት ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዘንበራኦ "ቍጥዐ" ዝመልኦ ማዕቀብ ዘመልክቶ ቀሊል መደምደምታ፡ "ብዛዕባ ዩክረይን ዘይኰነስ ብዛዕባ መጻኢ ስርዓት ዓለም እዩ" ክብል ገሊጽዎ። "ኵሉ ሰብ ነቲ ኣብ ሕጊ ዝተመስረተ ስርዓተ ዓለም ክድግፍ ኣለዎ ይብሉ። እቲ ሕግታት ከኣ ኣብቲ ምዕራባውያን ንጥቕሞም ኢሎም ክፈትሕዎ ዝደልዩ ፍሉይ ኵነታት ተመርኲሱ ዝተጻሕፈ እዩ።" ኣቐድም ኣቢሉ ሚስተር ላቭሮቭ ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ግብጺ ሳምሕ ሹክሪ ዘተ ኣካይዱ ነይሩ እዩ። ግብጺ፡ ምስታ ስርናይን ኣጽዋርን ተቕርበላን ከምኡ'ውን ንዩክረይን ክሳዕ ትወርር ብዙሓት በጻሕቲ ዝመጽኡላ ዝነበረት ሩስያ ዓቢይ ምትእስሳር ኣለዋ። ሚስተር ላቭሮቭ ምስ ሚስተር ሹክሪ ድሕሪ ምዝታዩ፡ ምዕራባውያን "እንታይን መወዳእታ መንን" ከም ዝኸውን'ኳ እንተ ተረድኡ፡ ነቲ ግጭት የናውሕዎ ከም ዘለዉ ኣብ ሓባራዊ ጋዜጣዊ መግለጺ ተዛሪቡ። ሚስተር ሰርገይ ላቭሮቭ እዚ ብግብጺ ጀሚርዎ ዘሎ ዑደት ንኣፍሪቃ፡ ኣብ ኢትዮጵያን ኡጋንዳን ከምኡ'ውን ኮንጎ-ብራዛቪል ናይ ዝገብሮ ምብጻሕ መፈለምታ እዩ። ኤርትራ ነቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ መጋቢት ዝሓለፈ፡ ንወራር ሩስያ ኣብ ዩክረይን ዝዅንን ውሳነ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብምንጻግ'ውን ጸግዒ ሩስያ ዝወሰደት እንኮ ኣፍሪቃዊት ሃገር ምዃና ዝዝከር ኰይኑ፡ ሰርገይ ላቭሮቭ ኣብዚ ዑደቱ'ዚ ኣይጸንበራን። ሚስተር ላቭሮቭ፡ ነቲ ናይ ኣፍሪቃ ምብጻሕ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ሩስያ ወትሩ "ንኣፍሪቃውያን ኣብቲ ካብ ኣርዑት መግዛእቲ ናጻ ንምዃን ዝገበርዎ ቓልሲ ብልቢ ትድግፍ ከም ዝነበረት" ገሊጹ ነይሩ። ወሲኹ፡ ሩስያ ነቲ ኣፍሪቃውያን ኣብ ጕዳይ ዩክረይን ዘለዎም "ሚዛናዊ መርገጽ" ከም ተኽብር ሓቢሩ። ዩክረይንን ሩስያን መብዛሕትኡ ግዜ ኣፍሪቃ ካብቲ ዘድልያ ልዕሊ 40 ሚእታዊት ስርናይ ከም ዘቕርባ፡ ባንክ ልምዓት ኣፍሪቃ ይሕብር። ግብጺ ቀንዲ ተጠቃሚት ስርናይ ዩክረይን እያ። ኣብ 2019 ካብ ዝዀነ ይዅን ሃገር ንላዕሊ 3.62 ሚልዮን ቶን ስርናይ ካብ ዩክረይን ኣእትያ እያ። ሚስተር ላቭሮቭ ግን፡ ነቲ ሩስያ "ጥሜት ትልእኽ ኣላ" ዝብል ክሲ ነጺጉ፡ እዚ ፕሮፓጋንዳ ምዕራባውያን እዩ ክብል ወቒሱ። ኣብ ርእሲኡ፡ እቲ ምዕራባውያን ኣብ ሩስያ ዘንበራኦ ማዕቀብ፡ ኣብቲ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይስ ዝተፈጥረ ዓለምለኻዊ ዕዳጋ ምግቢ "ኣሉታዊ ምዝባዕ" ከም ዘስዓበ ሓቢሩ።


ህንፀት ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ 83 ሚኢታዊ ከምዝበፅሐ ተሓቢሩ

ህንፀት ዓብይ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ 83 ነጥቢ 3 ሚኢታዊ ከምዝበፅሐ  ኣካያዲ ስራሕ እቲ ግድብ ኢንጂነር ክፍሌ ሆሮ ገሊጹ። እቲ ኣካያዲ ስራሕ፡ ነዚ ዝገለፀ እቲ ግድብ ካልኣይ ተርባይን ምፍራይ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምጅማር ኣብ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት እዩ። ንዓሰርተ ዓመታት ኣብ ህንፀት ዝፀንሐ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ዝበዝሕ ስራሕቲ ህንፀቱ ናብ ምዝዛም ቀሪቡ ከምዘሎን፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ፈላማይ ምፍራይ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከምዝጀመረ ዝዝከር እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ክልተ ዙርያ ምምላእ ማይን ኣብዚ ወርሒ ድማ ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ተኻይድሉ ኣሎ። ኣብዚ ስነ-ስርዓት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፣ ፕረዚደንት ሳህለወርቅ ዘውዴን ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብቲ እቲ ግድብ ዝርከበሉ ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ተረኺቦም። ኣብቲ ስነ-ስርዓት ኣካያዲ ስራሕ ህንፀት እቲ ግድብ ዝኾኑ ኢንጂነር ክፍሌ ሆሮ 95 ሚኢታዊ ሲቪል ስራሕቲ እቲ ግድብ ከምዝተዛዘመ ገሊጹ። ብተወሳኺ ህንፀትን ምትካልን ስራሕቲ ኤሌክትሮ-መካኒካል እቲ ግድብ ናብ 61 ሚኢታዊ ክብ ከምዝበለን ናይ ማይ መተሓላለፍቲ ቱቦታት ሓፂን ስራሕቲ ድማ 73 ሚኢታዊ ከምዝበፅሐን ገሊጹ። ኣብዚ ዓመት’ዚ ብዘይካ’ቲ ሲቪላዊ ስራሕቲ፡ ካብቶም ንጥፈታት መካኒካል ተታሒዞም ዝነበሩ ትልምታት፡ ክልተ ተርባይናትን ጀነሬተራትን ተዛዚሞም ኣለዉ። እቲ ሓላፊ ወሲኹ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት እቲ ግድብ ክሳብ 141 ሜትሮ ሓፍ ኢሉ ሳልሳይ ዙር ማይ ምምላእ ከምዝተፈፀመን ሓቢሩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ስራሕቲ ህንፀት ዓብይ ግድብ ህዳሰ 83 ነጥቢ 3 ሚኢታዊ ከምዝበፅሐ ዝገለጸ ኢንጂነር ክፍሌ፡ እቶም ዝተረፉ ስራሕቲ ድማ ኣብ ዝቕፅሉ ክልተ ዓመትን ፈረቓን ክዛዘሙ ትልሚ ተታሒዙ ከምዘሎ ኣአንፊቱ። እቲ ግድብ ካልኣይ ተርባይን ዩኒት ትሽዓተ፡ ሎሚ ጸዓት ምምንጫው ዝጀመረ እንትኾን፡ 270 ሜጋዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ከምዘለዎ ይንገር። ቅድሚ ሓደ ሰሙን፡ ኢትዮጵያ ሳልሳይ ዙር ምምላእ ማይ ግድብ ህዳሰ ከምእትፍፅም ምስ ገለጸት፡ ግብፂ ናብ ቤት-ምኽሪ ፀጥታ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ጥርዓን ከምዘቕረበት ዝዝከር እዩ። ግብፂ ነቲ ውድብ ኣብ ዝጸሓፈቶ ደብዳበ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ስምምዕ ከይበጽሐት ብኢደ ወነና ምምላእ ማይ  ክትፍጽም የብላን ዝብል ተቓውሞኣ ኣመዝጊባ። ኢትዮጵያ ግና፡ ህንፀት እቲ ግድብን ምምላእ ማይን ንምዝዛም ኣብ ታሕተዋይ መፋስስ ዝርከባ ሃገራት ዝኾነ ጉድኣት ከምዘየለ ብምግላጽ ተቓሪባ ኣላ። እቲ ልዕሊ ሓሙሽተ ቢልዮን ዶላር ወፃኢ ብምግባር ልዕሊ ሓሙሽተ ሽሕ ሜጋዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከም ዘመንጩ ዝግለፅ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ፡ ካብ ኢትዮጵያ ወፃኢ ንዝርከባ ጎረባብቲ ሃገራት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከቕርብ ትፅቢት ይግበር። ዓብይ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ፡ እምነ መሰረት ህንፀቱ ብ24 መጋቢት 2003 ዓ/ም ብቀዳማይ ሚኒስተር ነበር መለስ ዜናዊ ዝተነብረ እንትኾን፡  ኢትዮጵያ ብምዕራብ ምስ ሱዳን ኣብ እትደወበሉ ኣብ ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ወረዳ ጉባ ይርከብ። እቲ ግድብ ንምህናፅ 80 ቢልዮን ብር (ልዕሊ 4 ቢልዮን ዶላር ኣሜሪካ) ከምዝወፅእ ይንገር፤ ህንፀቱ ድማ ብቐንዱ ብኢጣልያዊ ኮንትራክተር ሳሊኒ ኢምፕረጂሎ ከምዝስራሕ ይግለፅ። እቲ ህንፀቱ ምስተዛዘመ ድማ 145 ሜትሮ ቁመት ዘለዎ ኣብ ኣፍሪካ እቲ ዝዓበየ ግድብ ምፍራይ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክኸውን እዩ። ንውሓቱ 1.8 ኪ.ሜ እዩ። እቲ ግድብ ሙሉእ ብሙሉእ ምስ ተሃነፀ እቲ ዝሕዞ መጠን ማይ 74 ቢልዮን ኪዩቢክ ሜትር ይኸውን፤ እቲ ግድብ ዝሽፍኖ ስፍሓት 1680 ትርብዒት ኪሎ ሜትር ክኸውን እዩ። ነዚ ዕላማ እዚ ድማ ኣብ ተኸታተልቲ ዓመታት ዝስራሕ ምምላእ ማይ ክህሉ እዩ። እዚ መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝኾነ ግድብ 13 ተርባይናት ዝሓዘ ኮይኑ ሓደ ተርባይን ድማ ብማእከላይ 375 ሜጋዋት ሓይሊ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ከምዘለዎ ይንገር። ብመሰረት እቲ ትልሚ፡ 13 ለካቲት 2014 ዓ.ም ምፍራይ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ብሓደ ተርባይን ከምዝጀመረ ዝዝከር ኰይኑ፡ ኩሎም ተርባይናት ስራሕ ምስ ጀመሩ፡ ጠቕላላ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ዓብይ ግድብ ህዳሰ 5 ሽሕን 150ን ሜጋዋት ከምዝበፅሕ ይዝከር።


ግብጺ፡ ኣብ ቤተክርስትያን ብዝተላዕለ ባርዕ ሓዊ ብውሕዱ 41 ሰባት ሞይቶም

ኣብ ግብጺ ኣብ ጊዛ ዝርከብ ቅብጣዊ ቤተክርስትያን ብዝተፍጥረ ሓደጋ ባርዕ ሓዊ፡ ብውሑዱ 41 ሰባት ሞይቶም። መብዛሕትኦም ካብቲ ሓደጋ ንምህዳም ኣብ ዝዳፍእሉ እዋን ብዝተፈጥረ ምጭፍላቕ እዮም ሞይቶም። ሰበስልጣን እታ ሃገር፡ ቍጽሪ ዝሞቱ ብውሕዱ 41 ከምዝዀነን፡ ብዓሰርተታት እውን ከምዝቘሰሉ ገሊጾም። ካብቶም ዝሞቱ ህጻናት ከምዝርከብዎም ይእመን። 5 ሽሕ ኣምለኽቲ ኣብ ቤተክርስትያን ኮፕቲክ ኣቡ ሲፊን ንቅዳሴ ኣብ ዝተኣከቡሉ እዋን፡ ባርዕ ኤሌክትሪክ ከምዝተላዕለ ምንጭታት ጸጥታ ንሮይተርስ ሓቢሮም። እቲ ባርዕ ንሓደ መእተዊ መንገዲ ዓጽዩ፡ ዕግርግር ከም ዘስዓበ እውን ገሊጾም። ኣገልግሎት መጥፋእቲ ሓዊ፡ እቲ ባርዕ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ከምዝኣተወ ሓቢሩ’ሎ። ይዅን እምበር ኣብ ከባቢ ኢምባባ ካብ ዝርከብ ካልእ ጎረቤት ቤተክርስትያን ዝመጹ ኣቡነ ፋሪድ ፋህሚ ንማዕከን ዜና ኤኤፍፒ ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቲ ሓደጋ ብሰንኪ ምትንኻፍ ገመዳት ኤለትሪክ ከምዝተፈጥረ ገሊጾም። "መብራህቲ ስለዝጠፍአ ጀነሬተር ይጥቀሙ ነይሮም፡" ይብሉ። "እቲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ሃንደበት ክምለስ ከሎ ልዕሊ ዓቐን ክኸውን ክኢሉ።" ኣመንቲ፡ ብዛዕባ'ቲ ባርዕን ዝሰዓበ ኵነታትን ይገልጹ ኣለው። "ኣብ ሳልሳይን ራብዓይን ደርቢ ሰባት ተኣኪቦም ነይሮም፣ ካብ ካልኣይ ደርቢ ድማ ትኪ ክወጽእ ርኢና። ሰባት ብመደያይቦ ክወርዱ ተጓይዮም ኣብ ልዕሊ ንሕድሕዶም ድማ ክወድቁ ጀሚሮም" ክብል ያሲር ሙኒር ንሮይተርስ ተዛሪቡ። "ድሕሪኡ ካብ መስኮት ማሕታ ሓዊ ክወጽእ ሰሚዕና" ዝበለ ያሲር ንሱን ጓሉን ኣብ ታሕተዋይ ደርቢ ስለዝነበሩ ክሃድሙ ከምዝኸኣሉን ሓቢሩ። ፕረዚደንት ግብጺ ዓብዱልፈታሕ ኣልሲሲ፡ "ንቤተሰብ እቶም ምስ ጎይታኦም ክኾኑ ህይወቶም ዝሰኣኑ ንጹሃት ግዳያት ልባዊ ጽንዓት ይሃብኩም፡" ኢሉ። ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ ጠንቂ እቲ ባርዕ ንምጽራይ ናብቲ ቦታ ጕጅለ ከምዝለኣኸ ኣፍሊጡ’ሎ። ጊዛ ካብ ካይሮ ስግር ሩባ ኒል ትርከብ ኰይና ኣካል ዓባይ ከተማ ካይሮ እያ። ቅብጣውያን ክርስትያናት ካብቶም 103 ሚልዮን ህዝቢ ግብጺ፡ እንተወሓደ 10 ሚልዮን ይዀኑ። ቅብጣውያን ክርስትያናት ኣድልዎ ከምዘጋጥሞምን ኣብ ህዝባዊ ህይወት ግብጺ ዝወሓደ ተራ ከምዘለዎምን ይዛረቡ።


ክዕምጻ ንዝፈተነ ዘዋሪ ባጃጅ ዝቐተለት ሶማላዊት ንእስቲ ናጻ ተባሂላ

ኣብ ግብጺ ክዕምጻ ንዝፈተነ ዘዋሪ ባጃጅ (ሰለስተ እግሪ ዘለዋ ተሸከርካሪት)፡ ዝቐተለት ሶማላዊት ንእስቲ ካብ ማእሰርቲ ብነጻ ተለቒቓ፡፡ እታ ጓል 15 ዓመት ንእስቲ፡ ነቲ ዘዋሪ ከምዝቐተለቶ ብምግላጽ ኢዳ ንፖሊስ ምስሃበት ድሕሪ ናይ ኣርባዕተ መዓልቲ ማእሰርቲ ከምዝተፈተሐት መራኸብቲ ብዙሃን እታ ሃገር ገሊጸን፡፡ ፖሊስን ናይ ሕክምና መርመርትን፡ እታ ንእስቲ ንባዕላ ኣብ ምክልኻል ነቲ ሰብኣይ ከምዝቐተለቶ ዝመላኽት መረዳእታ ምርካቦም እውን ቤት ጽሕፈት ኣኽባሪ ሕጊ ግብጺ ኣፍሊጡ ኣሎ፡፡ እታ ንእስቲ ብዓርቢ ካብ ቤት ማእሰርቲ ዝተፈተሐት ኮይና ምርመራ ግን ክቕጽል እዩ፡፡ ኣህራም ኦንላይን ከምዝጸብጸቦ፡ እቲ ዘዋሪ ባጃጅ ነታ ንእስቲ ናብ ርሑቕ ቦታ ወሲዱ ክዕምጻ ከምዝፈተነ ንፖሊስ ገሊጻ እያ፡፡ ንነብሳ ንምድሓን ኣብ ዝተቓለሰትሉ ድማ በቲ ሒዝዎ ዝነበረ ካራ ኣብ ኣእዳዋ ጉድኣት ኣብጺሑላ፡፡ ድሕሪኡ ነቲ ዝሓዞ ካራ ኣሕዲጋ ወጊኣቶ ሃዲማ፡፡ ሬሳ ናይቲ ሽሙ ዘይተገለጸ ውልቀ ሰብ ብ 17 ግንቦት ኣብ ከተማ ጊዛ እዩ ተረኺቡ፡፡ እቲ ዜና ብፍላይ ኣብ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ግብጺ: ኣዘራራቢ ኮይኑ ዝቐነየ ኮይኑ፡ ፍሉጣት ጠበቓታትን ጉጅለታትን ነታ መንእሰይ ሓገዝ ክገብሩላ ጎስጓስ ክገብሩ ቀንዮም፡፡ ኣብ ግብጺ ጾታዊ ትንኮያን መጥቃዕትን ልሙዳት ምዃኖም መጽናዕቲታት ዘመላኽቱ ኮይኖም፡ ኣብ 2013 ብሕቡራት ሃገራት ተሓጊዙ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ 99.3 ምኢታዊት  ደቂ ኣንስትዮ እታ ሃገር ኣብ ህይወተን ዝኾነ ዓይነት ጾታዊ መጥቃዕቲ ከምዘጋጥመን ምግላጸን ሓቢሩ፡፡ ሰበስልጣን እታ ሃገር ግን ጾታዊ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ዝፍጽሙ ሰብኡት እኹል ምርመራ ብዘይምክያድን ግቡእ መቕጻዕቲ ብዘይ ምሃብን ይኽሰሱ፡፡


ሰለስተ ማናቱ፣ ኣዲኦምን ዓባዮምን ዝወስደ ዝስካሕኽሕ ባርዕ ቤተክርስቲያን ግብጺ

ዝሓለፈ ሰንበት፡ ኣብ ግብጺ ኣብ ዝርከብ ቤተክርስትያን ቅብጢ (ኮፕቲክ) ክርስትያን ብሰንኪ ዘጋጠመ ባርዕ፡ 41 ሰባት ከም ዝሞቱን፡ ካብኣቶም ብውሕዱ እቶም 15 ህጻናት ከም ዝዀኑን ተገሊጹ። እታ ኣብ ጊዛ፡ ብብዝሒ ኣባላት ደርቢ-ሸቃሎ ኣብ ዝነብርዎ ዞባ ዕምባባ እትርከብ ቤተክርስትያን ኣቡ ሰፈይን፡ ህጻናትን ወለድን ዝርከብዎም ንቕዳሴ ሰንበት ብዝተኣከቡ ምእመናን መሊኣ ነይራ። መብዛሕትኦም እቶም ህጻናት ኣብ ቀዳማይ ደርቢ ናይቲ ኣርባዕተ ዝደርቡ ህንጻ ቤተክርስትያን፡ ኣብ ትምህርቲ ሰንበት ወይ መዋእለ ህጻናት ይሳተፉ ነይሮም። ኣባላት ምርመራ ‘ቲ ሓደጋ ድማ ብምትንኻፍ ገመዳት ኤሌክትሪክ ዝተላዕለ ባርዕ፡ ካብቲ እቶም ህጻናት ዝነበርዎ ደርቢ ከም ዘነቐለ ይኣምኑ። ሚኒስትሪ ጥዕና ግብጺ ከም ዝሓበሮ፡ መብዛሕትኦም እቶም ግዳያት ብሰንኪ’ቲ ብዒግታ ትኪ ዝተፈጥረ ምዕፋን እስትንፋስ ምዃኑ፤ ገሊኦም ከኣ ብዝተዓጽወ መውጽኢታት ኣቢሎም ካብቲ ሓደጋ ንኽሃድሙ ምስ ተጓየዩ ብሰንኪ ዝተፈጥረ ዕግርግርን ጽቕጥቅጥን እዮም ሞይቶም። ብመገዲ ቤተሰብ ግዳያት፡ ኣነባበርቲ’ቲ ቤተክርስትያንን፡ ሓደ ሆስፒታል እቲ ከባቢን ማዕከናት ዜና ግብጽን ዝተረኽበ ሓበሬታ ከም ዘመልክቶ፡ ካብቶም ግዳያት ዝዀኑ ህጻናት፡ ደቂ ሓሙሽተ ዓመት ስሉሳት [ሰለስተ ማንታ] ቈልዑ ሞህራኤል፡ ዩሱፍን ፊሎፓቶር ዝተባህሉ ኣሕዋት ይርከብዎም። እዞም ህጻናት፡ ምስ ጓል 34 ዓመት ኣደኦም ኢሪና ዓጥፍ ራምዚ፡ ጓል 61 ዓመት ዓባዮም ማግዳ ሓቢብ ናቢህን ጓል 25 ዓመት ሓትኖኦም ሚርና ዓጥፍ ራምዚን እዮም ሞይቶም። ሚረትያ ዕማድ ዝተባህለት ድምጻዊት ጓል ኣኮኣ ንኣደኦም ኣብ ገጽ ፈይስቡክ ብዝለጠፈቶ ጽሑፍ፡ ዝተሰምዓ ሓዘና ገሊጻ። "ምስ ክርስቶስ ኣዝዩ ዝሓሸ እዩ፤ ኣብ ቅድሚ ዝፋን ጸጋኻ ዘክረና" ክትብል ጽሒፋ። "ኣብ ሰማይ ሽዱሽተ ቅዱሳን ኣለዉኒ።" በቲ ዘሕዝን ፍጻመ ሰለስተ ቈልዑ ዝሰኣኑ ስድራቤት ሚረትያ ዕማድ ጥራይ ኣይኰኑን። 5 ዓመት ዝዕድመአን ማናቱ ኣሓት ማርያምን ባርሲና ታሚር ዋጅህን ከምኡ’ውን ወዲ ሰለስተ ዓመት ኢብራሂም ዝተባህለ ሓወንን’ውን ብሰንኪ’ቲ ባርዕ ካብ መንጐ ዝሞቱ ቈልዑ ምዃኖም፡ ሓፈሻዊ ሆስፒታል ዕምባባ ዘውጽኦ ዝርዝር ግዳያት የመልክት። ሰንበት ምሸት ኣብ ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ዝተወስደ ኣሳእል ከም ዘመልክቶ፡ ኣደ’ዞም ቈልዑ፡ ኣብ ጐድኒ ሳንዱቕ ሬሳኦም ኰይና ሰለስተ ኣጻብዕታ ብምምልካትን ሓዘና ክትገልጽ እንከላ የርኢ። ብተወሳኺ ካሮሎስ ኣርያን -10 ዓመት፣ ሚና ዓዝሚ 13፣ ሚና ፋቒር - 16 ዓመት ዝብል ኣስማት ግዳያት ኣብ ሓበሬታ ‘ቲ ሆስፒታል ተመልኪቱ ይርአ። መርበብ ሓበሬታ ‘ኮፕቲክ ዩናይትድ’ ከም ዝመልክቶ ኣደ ካሮሎስ እውን ምስኡ ክትመውት እንከላ፡ ሓው ራሚ ግን ብህይወት ተሪፉ’ሎ። ራሚ ትማሊ ሰንበት ኣብ ሆስፒታል ኰይኑ ብዛዕባ’ቲ ፍጻመ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ ቓል፡ ሰለስቲኦም ብሓባር ናብቲ ቅዳሴ ከም ዝኸዱን እቲ ሓደጋ ምስ ኣጋጠመ ከም ዝተፈላለዩን ብምግላጽ፡ ብድሕሪኡ  እንታይ ከም ዝሰዓበ ከም ዘይፈልጥ ገሊጹ። ራሚ፡ ድሕሪ እቲ ቃለ መጠይቕ ብዛዕባ’ቲ ኣብ ስድራኡ ዘጋነፈ ዕጫ ብደቂ ሓወቦኡ ከምዝተነግሮ ተፈሊጡ ማዕከናት ዜና ‘ታ ሃገር፡ ሓንቲ እስናድ ዝተባህለት ኣደ'ውን፡ በቲ ባርዕ ክልተ ደቃ ከምዝሰኣነትን ሓደ ካብኦም ሚና ዝበሃል ምዃኑን፡ ዝገልጽ ብህሎ ‘ታ ኣደ ዘርጊሐን ኣለዋ። እስናድ፡ "ናብ መንግስተ ሰማይ ዝወሰድክዎም ኣነ እየ" ብምባል፡ ብንግሆኡ ናብቲ ቅዳሴ ክኸዱ ከምዘበራበረቶም ትገልጽ። "ሚና ረቡዕ እየ ዝኸይድ ኢሉኒ፣ ኣነ ግን ኣይፋልን ሎሚ ኢኻ ትኸይድ ኢለዮ፡” ብምባል ነቲ ቅድሚ’ቲ ፍጻመ ዝነበረ ህሞት ትዛረብ። ዓብዱልመሲሕ በኺት ዝተባህሉ ወዲ 50 ዓመት ጳጳስ እቲ ቤተክርስትያን ሓደ ካብቶም ግዳያት ምዃኖም  ሓበሬታ ‘ቲ ሆስፒታል የመልክት። ኣብ ስነስርዓት ቀብሮም፡ በዓልቲ ቤቶም ዝተቓጸለ ዝመስል ልብሲ-ክህነቶም ጨቢጣ ትርአ።


መሓመድ ሳላሕ፡ ንምንታይ ሓድሽ ውዕል ሊቨርፑል ካብ ኩዕሶ እግሪ ሓሊፉ የዛርብ ኣሎ?

ንዝኾነ ደጋፊ ሊቨርፑል ብዛዕባ ሓድሽ ውዕል መሓመድ ሳላሕ ንተወሳኺ ሰለስተ ዓመት እንታይ ከም ዝሓስብ ሕተትዎ እሞ ዝተሓዋወሰ እፎይታን ሓጎስን ክትረኽቡ ኢኹም። ኣብ 2017 ካብ ኢጣልያዊት ክለብ ኤኤስ ሮማ ካብ ዝግዕዝ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት፡ ኣብ ፕረምየር ሊግ ዝበዝሐ ሸቶታት ዘመዝገበ "ንጉስ ግብጺ" ኮይኑ። እዚ ቅድሚ ነታ ክለብ ሻምፕዮን ኤውሮጳን እንግሊዝን ክትከውን ምሕጋዙ'ዩ። ንሱ ግን፡ ካብ ሜዳ ወጻኢ ብዘርእዮ ባህርያትን ኣካይዳኡን ክንድኡ - እንተዘይኮይኑ ካብኡ ንላዕሊ - ናእዳታት ተዓዊቱ'ሎ፡ እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ኤሊት ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ዘሎ ኣረኣእያ ንምቕያርን ባህላዊ ዶባት ንምስባርን ሓጊዙ'ዩ። ሕዚ ሕዚ፡ ኮኾባት ስፖርት፡ ማሕበራዊ ጠንቅታት ከጉልሑ ምርኣይ ዝተለመዱ እንትኾን፡ ‘ሞ ሳላሕ ናብ መርሲሳይድ ምምጽኡ ግን ምስሊ ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ብኣብነታት ሕማቕ ባህርያት ኣብ ዝተበከለሉ እዋን'ዩ።  ንሱ ዝገብሮ ናይ ግብረ ሰናይ ኣበርክቶ - ኣብ ትምህርቲ፡ ክንክን ጥዕናን ፕሮጀክትታት መሰላት እንስሳታትን - ናእዳ ረኺቡ፡ ሓደ ሓላፊ ርክባት ኩዕሶ እግሪ ነበር "ሱሩ ረሲዑ ኣይፈልጥን" ክብል ርእይቶ ክህብ ደሪኽዎ። ኣብ ብዙሕ ቦታታት፡ ድሕሪ ሸቶታት መመዝጋቡ ብጸሎት ናይ ምስጋድ ልሙድ ተግባሩ’ዩ ነይሩ። ኣብ 2015፡ ክልተ ደገፍቲ ሊቨርፑል ነቲ - ኣጋጣሚ ብዓረብኛ "ሳላሕ" ተባሂሉ ዝፍለጥ - ኣብ ኣንፊልድ ስርዓት እስላማዊ ሰላት ዝፍጽሙ ዝነበሩ፡ ብሓደ ተጠቃሚ ትዊተር "ነውራም" ተባሂሉ ተገሊጹ፡ ብሰንኪ'ዚ ርእይቶኡ ሰፊሕ ነቐፌታ በጺሕዎ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣንግልያ ራስኪን ግብጻዊ-ብሪጣንያዊት መምህር ዓለምለኸ ፖለቲካ፡ ዶክተር ሶላቫ ኢብራሂም፡ እቲ ሽዑ ብዛዕባ እስላም ዝነበረ "ዓብላሊ ኣተሓሳስባ"፡ "ዓመጽቲ ወይ ብቐጻሊ ምስ ግብረሽበራዊ መጥቃዕቲ ዝተኣሳሰር" ከምዝነበረ ትገልጾ። ስለዚ ከም መጠን ናይ ነዊሕ እዋን ደጋፊት ሊቨርፑል፡ ደገፍቲ ሳላሕ: ንሱ "ህያብ ኣላህ" ምዃኑን "ካልኦት ሸቶታት እንተ ኣመዝጊቡ ኣነ'ውን ኣስላማይ ክኸውን እየ" ኢሎም ክደርፉ ምስ ጀመሩ ዓቢ ህሞት ከም ዝነበረ ትዛረብ። "ተቐባልነት ጥራይ ዘይኮነስ ከም መርኣያ ተገይሩ እዩ ዝውሰድ ነይሩ -  ንዓረብ፡ ማእከላይ ምብራቕን ኣፍሪቃን ጥራይ ዘይኮነስ ንመንእሰያት ዓባይ ብሪጣንያ'ውን" ትውስኽ። ኣብ ትካል ‘ማእከል ዓረብ ሊቨርፑል’ ከም ኣተሓባባሪ ኮይኑ ዝሰርሕ ናጂብ ኣል-ሓኪሚ፡ "ሰባት ንኣስላም ከም ደንቆሮን ኣሸበርትን ጌሮም ይጥምትዎም ስለ ዝነበሩ በታ መዝሙር ተሓጒሱ" ኢሉ። "ሳላሕ ብተግባራቱ፡ ነዚ ክቕይሮ ክኢሉ" ክበል ወሲኹ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ዝያዳ ኣባላት ማሕበረሰብ ዓረብ’ቲ ከባቢ፡ ናብ ኣንፊልድ ከምዝውሕዙ ኣስተብሂሉ። "መብዛሕትኦም መንእሰያት ማልይኡ ተኸዲኖም እዮም ይመጽኡ፡ ብዛዕባኡ ድማ ጽቡቕ ክዛረቡ ይውዕሉ" ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ማእከል ዓረብ ሊቨርፑል’ውን በቲ "ንጉስ ግብጺ" ከም ዝሕበን ገሊጹ። ንዘ ኣንፊልድ ራፕ ዝጽሕፍ ደጋፊ ሊቨርፑል ኒል ኣትኪንሰን'ውን ኣብ መላእ መርሲሳይድ "ብርግጽ ናይ ምዝንባል ባእታ ከምዝነበረ" ኣስተብሂሉ'ሎ። "ሰባት እምነት ኣስላም ካልእ ኮይኑ እንተተሰሚዕዎም፡ ተግባራት ሳላሕ ትርጉም ዘለዎ'ዩ" ይብል። "ኣብ ሜዳ ምስ ጸለየ፡ ምስ ተዓዘብቲ ንኽጽንብል ምግልባጡ ኣዝየ እየ ዝፈትወሉ፡ ንባዕሉ'ውን የብዕል ኣሎ፡ እዚ ድማ ጽቡቕ ነገር'ዩ።" ኣሰልጣኒ ሊቨርፑል የርገን ክሎፕ ኣቐዲሙ፡ እታ ጋንታ ሳላሕ ከም ኣካል ምድላዋት ጸወታ ሃይማኖታዊ ስርዓታት ንኽፍጽም ግዜ ብኸመይ ከምዘመዓረራረየ ተዛሪቡ ነይሩ። ሓለቓ ጋንታ ክለብ ጆርዳን ሄንደርሰን'ውን፡ እታ ጋንታ ኣብ ምቕራብ ዋንጫታት ኣልኮላዊ መስተ ዘይብሉ ሻምፓኝ ከም እትመርጽ ብምግላጽ፡ "ኣብ ውሽጢ መቐየሪ ክፍልታት ከምኡ ዝበሃል [ዘይፀዋርነት] የለን፤ ስለዚ ኣብ ደገ ዓለም ንምንታይ እዩ ከምኡ ዘይኸውን?" ሚስተር ኣትኪንሰን፡ እታ ሰፊሕ ከተማ ሊቨርፑል "ወደብ ስለዝኾነት ንነብሳ ካብ ዝተረፈት ዓዲ እንግሊዝ ኣዝያ ዝተፈልየት ገይራ እያ ትርኢ... ዝያዳ ንደገ ክትጥምት ትደሊ" ዝብል እምነት ኣለዎ። ሳላሕ ኣብ ከባቢ ሊቨርፑልን ኣብ ዙርያኡን ምስ ተራእየ ናይ ጅግና ኣቀባብላ'ውን ይግበረሉ። ሓደ መንእሰይ ወዲ፡ ኣብ 2019 ንመኪና ሳላሕ እናሃደነ ምስ ዓንዲ ላምባ ተጋጭዩ ጉድኣት በጺሕዎ ነይሩ። ሉዊስ ፋውለር፡ ኣፍንጭኡ ተበቲኹ'ኳ እንተነበረ፡ ሳላሕ ተመሊሱ ኩነታቱ ዝመርመሮ ዀይኑ፡ ተሓኪሙ ጸኒሕዎ። ዶክተር ኢብራሂም፡ እቲ ኣጋጣሚ፡  "ሰብኣዊ ምቅርራብን ተበጻሕን" ሳላሕ ዘርኢ'ዩ ትብል። "ካብ ብዙሓት ተዓወትቲ ሽልማት ኖቤል ኣዝዩ ዝያዳ ፍሉጥ'ዩ ግን ኣብ መንጎ ኤሊት ከም ሓደ ኣይረአን። እዚ ምኽንያት ናይቲ መልእኽትታቱ ብቐሊሉ ናብ ህዝቢ ዝመሓላለፈሉ'ዩ ዝመስለኒ" ትብል። ሳላሕ ኣቐዲሙ ብዛዕባ ደቂ ኣንስትዮ "ካብቲ ሕዚ [ሕብረተሰብ] ዝህበን ዋጋ ንላዕሊ ዝግብአን" ክብል ተዛሪቡ ነይሩ፡ ካብኡ ንደሓር ድማ ምስ ቦኽሪ ጓሉ ማካ ኣብ ናይ መዓልቲ ደቂ ኣንስትዮ ናይ ምልላይ ቪድዮ ተራእዩ'ዩ፡ ብተወሳኺ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ንበዓልቲ ቤቱ ማጊ ንዕኡ ወኪላ ሽልማት ‘ወርቃዊ ኩዕሶ እግሪ’ ክትቅበል ሓቲቱዋ ነይሩ። ዶክተር ኢብራሂም፡ "እቲ መልእኽቲ ክትሪኦ ኣለካ" ትብል። "ዘረባን ተግባርን ጥራይ ኣይኮነን - እቲ ሓይሊ ድማ ንሱ'ዩ። ረቂቕን ሓቀኛን'ዩ።" ኣብ ሓደ ካብቶም ብዙሓት ኣካዳሚያዊ መጽናዕትታት ናይቲ ሕጂ "ውጽኢት ሰላሕ " ተባሂሉ ዝፍለጥ፡ ብርክት ዝበሉ ብሪጣንያውያን "ብዛዕባ እስልምና ብዝተፈለየ መንገዲ ንኽሓስቡ" ብኸመይ ከም ጽልዋ ከምዘሕደረሎም ሓሳባቶም ኣካፊሎም። ንዩኒቨርሲቲ ኤዲንበርግ ፡ ተሓባባሪ ናይቲ መጽናዕቲ ዝጸሓፉ ፕሮፌሰር ግራንት ጃርቪ፡ "ብዛዕባ ጽልዋ መሓመድ ሳላሕ ኣገሪሙና። ኣብ ከምዚ ዓይነት መጽናዕትታት፡ ከም ንቡር ሕውስዋስ ነቐፌታን ጽቡቕ ነገራትን ትረክብ። ብሓፈሻ ግን ሰባት ኣብ ሜዳን ወጻእን ብዛዕባ ሳላሕ ኣወንታዊ ኣረኣእያ ኣለዎም" ኢሉ። እቲ ኣጥቃዓይ "ሓይሊ ረቂቕ ዓቕሚ" ከምዘርኢ ይዛረብ፡ "ስፖርት ንባህላዊ ዝምድናታት ጽቡቕ ተኽእሎ ክኸውን ከም ዝኽእል'ዩ" ይብል። እቲ ተጻዋታይ ኣብ ምንካይ ‘ጽልኢት  እስላም’ - ብፍላይ ኣብታ ጥንታዊ መስጊድ ብሪጣንያ ዘለዋ ከተማ- ዘሕደሮ ጽልዋ፡ ብከንቲባ ከተማ ሊቨርፑል ስቲቭ ሮተራም "ዘደንቕ" ክብል ክግለጽ እንከሎ፡ መጽሔት ታይም ድማ ንሳላሕ ኣብ 2019 ካብቶም 100 ጸለውቲ ሰባት ዓለም ኣስሚራቶ።


ፕረዚደንት ባይደንን ኣል ሲሲን ብዛዕባ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ከምዝተዘራረቡ ተገሊፁ

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደንን ግብጻዊ መዘንኡ ዓብዱልፈታሕ ኣል ሲሲን ትማሊ ቀዳም 9 ሓምለ 2014 ኣብ ስዑዲ ዓረብ ተራኺቦም፡ ብዛዕባ ዓብዪ ግድብ ህዳሴን ካልኦት ጉዳያትን ከምዝዘተዩ ተሓቢሩ። ኣብ ሃገራት ማእከላይ ምብራቕ ዑደት ዝገብር ዘሎ ፕረዚደንት ኣመሪካ ባይደን፡ ጎኒ ንጎድኒ ምስቲ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ሃገራት ዓረብ እዩ ምስ ፕረዚደንት ግብጺ ኣልሲሲ ተዘራሪቡ። ቤት ፅሕፈት ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዋይት ሃውስን ቤት ፅሕፈት ፕረዚደንት ግብፂን ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ዝተገበረ ዘተ ኣመልኪቶም ኣብ ዘውፅእዎ መግለፂ፣ እቶም መራሕቲ ኣብ ሓባራዊ ጉዳያት ሃገራቶም ከምዝዘተዩ ኣፍሊጦም። ባይደንን ኣልሲሲሰን ካብ ሞንጎ ዝተዘተየሎም ጉዳያት ሓደ ድማ ኢትዮጵያ ኣብ ሩባ ኣባይ ትሃንፆ ዘላ ዓብይ ግድብ ህዳሰ ከምዝነበረ ተገሊፁ። ፕረዚደንት ኣል ሲሲ፡ ምምላእ ማይ እቲ ግድብን ቀጻሊ ስራሕትን ንውሕስነት ማይ ግብጺ ብዘኽብር መልክዑ ኣብ "ቀያዲ ሕጋዊ ስምምዕ ንኽብፃሕ” ሃገሩ ዘለዋ ጽኑዕ መርገጺ ንባይደን ከምዝገለጸሉ ቤት ጽሕፈቱ ኣመልኪቱ። ፕረዚደንት ባይደን ብወገኑ ኣሜሪካ ንውሕስነት ማይ ግብፂ ከም እትድግፍ ብምሕባር፡ ንሰላምን ምዕባለን እቲ ዞባ ኣበርክቶ ኣብ ዝገብርን ንረብሓ ኩሎም ውድባት ኣብ ዘኽብርን ዲፕሎማስያዊ ፍታሕ ክበፅሑ ድልየቱ ከምዝኾነ ተዛሪቡ። ብተወሳኺ ክልቲኦም መራሕቲ ብመሰረት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት መስከረም "ኣብ መግለጺ ፕረዚደንት ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ዝተነፀረን ንዓለምለኻዊ ሕጊ መሰረት ብምግባርን" ኣብ ጉዳይ ምምላእ ማይን ቀፃሊ ስራሕቲን ብቕልጡፍ ኣብ ስምምዕ ምብፃሕ ኣገዳሲ ምዃኑ ከምዝተዘራረቡ ካብ ዋይት ሃውስ ዝወፅአ ሓበሬታ የረድእ። ኣሜሪካ ንፕረዚደንት ነበር ዶናልድ ትራምፕ ሓዊሱ ብላዕለዎት ሰበስልጣናታ ኣቢላ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያ፣ ግብፂን ሱዳንን ንዘሎ ዘይምርድዳእ ክትሽምግል ፃዕርታት ክትገብር ከምዝፀንሐት ይዝከር። ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ዋሽንግተን ተጀሚሩ ዝነበረ ድርድር ክተቋርፅ ዝወሰነትሉ ምኽንያት፡ ብመሰረት ድልየት ግብፂ ተዓዘብቲ ክኾኑ ናብቲ ጉዳይ ዝኣተዉ ኣሜሪካን ባንኪ ዓለምን ንግብፂ ካብ ምውጋን ብዝሰገረ ኣብ ልዕሊ ተደራዳሪ ጉጅለ ኢትዮጵያ ፀቕጢ ክገብሩ ፈቲኖም ክትብል ምኽሳሳ ይዝከር። ዋላ’ኳ ግብጽን ሱዳንን ኣብ ቀያዲ ስምምዕ ከይተበጽሐ ነቲ ግድብ ማይ ናይ ምምላእ ስራሕቲ ከይካየድ ክቃወማ እንተፀንሐ፡ ኢትዮጵያ ግን ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብኽልተ ዙርያ ነቲ ግድብ ብምምላእ፡ ኣብዚ ዓመት’ውን ሳልሳይ ዙርያ ክትመልእ ምዃና ኣፍሊጣ’ላ። ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምፍራይ ትሃንፆ ዘላ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ካብ ዘለውዎ 13 ተርባይናት እቲ ሓደ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ከመንጩ ከምዝጀመረ ኢትዮጵያ ወግዓዊ ምግባራ ይፍለጥ። እቲ ግድብ ሙሉእ ብሙሉእ ህንፀቱ ምስተዛዘመ ድማ ልዕሊ 5 ሽሕ ሜጋዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ኣለዎ። ናይ ማእኸላይ ምብራቕ መገሽኡ ብእስራኤል ጀሚሩ ናብ ስዑዲ ዓረብ ዝቐፀለ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ምስ ፕረዚደንት ኣልሲሲ ኣብ ጅዳ ኣብ ዝተራኸበሉ እዋን፡ ብዘይካ’ቲ ንጉዳይ ግድብ ህዳሰ ዝምልከት ዝርርብ፡ ኣብ እዋናዊ ዞባውን ዓለምለኻውን ጉዳያት ከምኡ’ውን ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝፍጸሙ ናይ ምትሕብባር ስራሕቲ ዘትዮም’ዮም። ፕረዚደንት ጆ ባይደን ናብ ስልጣን ድሕሪ ምምጽኡ፡ ብሰንኪ’ቲ ኣብ ግብጺ ዝረአ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ዝምድናኦም ዝሒሉ ምንባሩ ይዝከር።