ዙር ርዋንዳ - 4ይ መድረኽ፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን ብጫ ማልያ ወኒኑዋ

ሎሚ ኣብ ዝተኻየደ ራብዓይ መድርክ ዙር ርዋንዳ ኤርትራዊ ናትናኤል ተስፋጽዮን ነቲ ካብ ከተማ ሩሱዚ ናብ ሩባቩ 206.3 ኪሎ ሜተር ዝንውሓቱ ኣብዚ ውድድር ዝነወሐ መድርኽ ንውድድሩ ብ5 ሰዓት 34 ደቂቕን 46 ካልኢትን ብምዝዛም ቀዳምይ ኮይኑ ተዓዊቱ። ኣብዚ ናይ ሎሚ ውድድር ደቡብ ኣፍሪቃዊ ተቀዳዳማይ ጋንታ ፕሮቴል ማይን ኬንት ካልኣይ ክውጽእ እንከሎ፡ ርዋንዳዊ ሞግሻ ሳልሳይ ብምዃን ውድድሩ ዛዚሙ። ናትናኤል፡ በዚ ሎሚ ዘመዝገቦ ዓወት ተሓጊዙ ብጫ ማልያ ካብ ኤርትራዊ ተቀዳዳማይ ጋንታ ኒፖዴልኮ ቢንያም ግርማይ ክቕበላ ክኢሉ ኣሎ። ናትናኤል ተስፋጽየን፡ መበል 23 ተቐዳዳማይ ኣብ ታሪኽ'ዚ ውድድር ብጫ ማልያ ዝለበሰ ክኸውን እንከሎ፡ ብዘይካ'ዚ ጻዕዳ ማልያ ናይ ትሕቲ ዕድመ'ውን ተረኪብዋ ኣሎ። ንሱ፡ ነቲ ኣብ ብጫ ማልያ ካልኣይ  ኮይኑ ዝስዕቦ ዘሎ ርዋንዳዊ ሙጊሻ፡ ብ2 ደቂቕን 11 ካልኢትን ማሕዲግሉ ብምህላዉ፡ ብሕጂ ንዘሎ ፈኵስ ውድድራትን ሓይሊ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራን ኣብ ግምት ብምእታው ዕዉት ብጫ ማልያ እዚ ውድድር ከምዝኸውን ይግመት። ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ ዙር ጋቦን ትሮፒካለ ኣሚሳ ቦንጎ፡ ኣብ መዛዘሚ ውድድር ብሓንቲ ካልኢት ተበሊጹ ዕዉት ብጫ ማልያ ካብ ምዃን ከምዝቦኾረ ዝዝከር እዩ። ሓሙሻይ መድረኽ ዙር ርዋንዳ 2020 ጽባሕ ካብ ሩባቩ ናብ ማሶንዘ፡ ናይ 84.7 ኪሎ ሜተር ውድድር ክካየድ'ዩ። ቅድሚ ሕጂ ዳንኤል ተኽለሃይማኖት፡ መርሃዊ ቅዱስን ቢንያም ግርማይን ኣብዚ ውድድር ብጫ ማልያ ዝለበሱ ኤርትራወያን ኮይኖም፡ ናትናኤል ራብዓይ ኤርትራዊ ኣብዚ ውድድር ብጫ ማልያ ክለብስ ዝኸኣለ ተቀዳዳማይ ኮይኑ ተመዝጊቡ'ሎ።


ኖርወይ፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 600 ስደተኛታት ካብ ሩዋንዳ ክትወስድ እያ

ኖርወይ፡ ካብ መዳጎኒታት ሊብያ ወጺኦም ኣብ ሩዋንዳ ንዝጸንሑ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 600 ስደተኛታት ክትወስድ ምዃና ገሊጻ። ኒው ታይምስ ዝበሃል ጋዜጣ ሩዋንዳ ንሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ እታ ሃገር ጠቒሱ ኣብ ዘስፈሮ ጽሑፍ፡ ድሮ ሽወደን ሸውዓተ ስደተኛታት ወሲዳ ከምዘላን ኖርወይ ድማ 500 ክትወስድ ከምእተሰማመዐትን ገሊጹ ነይሩ። ሚኒስተር ፍትሒ ኖርወይ ንሮይተርስ ኣብ ዝለኣኾ መግለጺ ድማ፡ ኣብ 2020 ኖርወይ 600 ስደተኛታት ካብ ሩዋንዳ ክትወስድ ምዃና ኣፍሊጡ። "ንሕና ንዘይሕጋውያን ኣስገርቲ ሰባት ኣይንድግፍን፤ የግዳስ ነቶም ሓለዋ ዝደልዩ ሰባት ብዝተወደበ መልክዑ ክንቅበል ኢና። እቲ ኣብ ሩዋንዳ ዘሎ መሰጋገሪ መዓስከር ድማ ነዚ ሓጋዚ እዩ" ምባሉ ሮይተርስ ጠቒሱ። ሩዋንዳ፡ ምስ ትካል ጉዳይ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን ምስ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዝገበረቶ ስምምዕ እያ ነቶም ኣብ ሊብያ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ተዳጉኖም ዝጸንሑ ስደተኛታት ተቐቢላ። እቶም ስደተኛታት ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ካብ ከተማ ኪጋሊ 55 ኪሜ ርሒቑ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ጋሹራ ዘለዉ ኮይኖም፡ መብዛሕተኦም ኤርትራውያንን ሶማላውያንን እዮም።


ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ዝሞተ ዘማሪ ኣብ ኤውሮጳ ዑቑባ ክሓትት ድልየት ነይርዎ'

ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሞይቱ ዝተረኽበ ሩዋንዳዊ ዘማሪ፡ ንኤውሮጳ ኣትዩ ዕቑባ ክሓትት ድልየት ከም ዝነበሮ ሓደ ትካል ግብረ ሰናይ ንቢቢሲ ሓቢሩ። እቲ ትካል ከም ዝሓበሮ፡ ኪዚቶ ኣብ መስከረም 2019 ንርዋንዳ ራሕሪሑ ክወጽእ መገዲ የናዲ ከም ዝነበረን፡ ኣብ ኤውሮጳ ኣትዩ ዑቑባ ክሓትት ምዃኑ ከም ዝሓበሮም ኣፍሊጡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ዘማራይ ፓስፖርት ከም ዘይነበሮን፡ ሰበ-ስልጣን ርዋንዳ ፓስፖርት ክህብዎ ድልየት ከም ዘይነበሮምን እቲ ትካል ወሲኹ ኣረዲኡ። "ምሳና ርክብ ምስ ገበረ፡ ንሕና ምስ ዝምልከቶም ሰባት ተዘራሪብና፡ ኣብዚ እዋን ክወጽእ ሓደገኛ ምዃኑን ብመንግስቲ ጽዑቕ ምክትታል ይግበረሉ ከምዘሎን ብምሕባር ንኽጽበ ነጊርናዮ" እቲ ዘማሪ፡ ኣብ ርዋንዳ ክሰርሕ ኣብዘይክእለሉ ብርኪ ስለዝበጽሐ እዩ ካብታ ሃገር ክወጽእ ደልዩ ኢሉ እቲ ትካል። "ናቱ መዝሙራት ኣብ መንግስታውን ንመንግስቲ ኣብ ዝድግፉን ሚድያታት ከይቃላሕ ተኣጊዱ፡ ብሰንኪ ፍርሒ ድማ ዘስርሖ ካልእ ሰብ'ውን ክረክብ ኣይከኣለን" ይብል እቲ ትካል። እዚ ኪዚቶ ሚሂጎ ተባሂሉ ዝፍለጥ ዘማሪ፡ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ እዩ ሞይቱ። ንሱ፡ ኣብ ጥቓ ዶብ ሩዋንዳን ብሩንዲን ምስ ተኣሰረ፡ ድሕሪ ሰለስተ መዓልቲ እዩ ሞይቱ ተረኺቡ። ፖሊስ፡ እቲ ዘማሪ ብስግረ-ዶብ ካብታ ሃገር ሃዲሙ ኣንጻር ሩዋንዳ ምስ ዝዋግኡ ዘለዉ ዕጡቓት ጉጅለታት ክጽምበር ፈቲኑ ክብሉ እዮም ዝኸስዎ። ነቐፍቲ ናይቲ መንግስቲ ግን፡ እቲ ዘማሪ ግን ብምኽንያት ዝሰርሖም መዝሙራት እዩ ዒላማ ተገይሩ ይብሉ። እቲ ዘማሪ፡ ቅድም ክብል ብዝተበየነሉ ፍርዲ ካብታ ሃገር ከይወጽእ ተኸልኪሉ ምንባሩ ይግለጽ። ዝሓለፈ ሰሙን ፖሊስ እታ ሃገር ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ እቲ ዘማሪ ኣብቲ ዝተኣሰረሉ ክፍሊ ነፍሰ-ቅትለት ከም ዝፈጸመ እዮም ዝገልጹ። እቲ ዘማሪ ኣብ 2015 ንፕረዚደንት ፖል ካጋሜ ክቐትልን ኣንጻር መንግስቲ ጽልኢ ከለዓዕልን ፈቲኑ ብዝብል ን10 ዓመት ንኽእሰር ተፈሪድዎ ነይሩ። ኣብ 2018 ድማ በቲ ፕረዚደንት ምሕረት ተዋሂብዎ፡ ግን ከኣ ካብ ዓዲ ክወጽእ እንተኾይኑ ብፍቓድ ቤት ፍርዲ ጥራይ ክኸውን ተበይንዎ። ኣብ ሓደ መዝሙሩ፡ ኣብቲ ናይ 1994 ጃምላዊ ህልቂት ሩዋንዳ ዝሞቱ ሰባት፡ ካብ ብሄር ሁቱ ኮኑ ቱትሲ ብዘየገድስ ኩሎም ክዝከሩ ይግባእ ይብል። እዚ ድማ ካብቲ ናይ ወግዓዊ ተረኽ ናይ መንግስቲ ዝፍለ ነይሩ።


ዲሞክራስያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ምስ ርዋንዳ ዘራኽባ ዶብ ዳግማይ ከፊታቶ

ዲሞክራስያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ነቲ ቀንዲ ኣብ ከተማ ጎማ ዝርከበ ምስ ርዋንዳ ዘራኽባ ዶብ ዳግማይ ከም ዝኸፈተቶ ሰብ መዚ ከተማ ጎማ ሓቢሮም። እቲ ቀንዲ መራኸቢ መስመር ክልቲአን ሃገራት ዝኾነ ዶብ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ወርሒ መጋቢት ጀሚሩ ተዓጽዩ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ በቲ መስመር ዓበይቲ ናይ ጽዕነት መካይን ጥራይ ክሓልፋ እዩ ክፍቀደን ጸኒሑ። ታሕተዎት ሰብ መዚ ምምሕዳራት ክልቲአን ሃገራት ብሰኑይ ድሕሪ ምርኻቦም፡ ነቶም ብሰንኪ ምዕጻው እቲ ዶብ ዝያዳ ዝተሃሰዩ ተማሃሮን ሰራሕተኛታት ንምሕጋዝ እቲ ዶብ ክፉት ክኸውን ኣብ ምርድዳእ ከም ዝበጽሑ ተሓቢሩ። ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ከተማ ጎማ ትርከቦ ዞባ ሰሜን ኪቩ፡ ካብ ኩለን ዞባታት እታ ሃገር ዝበዝሑ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ዝርከብዎ ዞባ ኮይኑ፡ ርእሰ ከተማ ኪንሳሻ እታ ቀንዲ ማእከል ለበዳ ኮሮናቫይረስ እታ ሃገር ምዃና እዩ ዝግለጽ። ፕረዚደንት ፍሌክስ ትሺሰከዲ ንዝበዝሑ ምስታ ሃገር ዘራኽቦ ዶባት ኣብ ወርሒ መጋቢት ክዕጾ ድሕሪ ምእዛዙ ኣብ ወርሒ ሓምለ ዳግማይ ከፊቱዎ'ኳ እንተነበረ፡ እቲ ንከተማ ጎማ ናብ ከተማ ጊሰኒ ናይ ርዋንዳ ዘራኽብ ዶብ ግን ተዓጽዩ ክጸንሕ ወሲኑ ነይሩ። ብመሰረት ካብ ውድብ ጥዕና ዓለም ዝተረኸበ ሓበሬታ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝልዓለ ቁጽሪ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ኣመዝጊባ።


ንደቂ ኣንስትዮ ዘናሹ ላግጺ ዝጸሓፈ ፋብሪካ ቢራ ሩዋንዳ ይቕሬታ ሓቲቱ

ኣብ ሩዋንዳ ዝርከብ ሓደ ፋብሪካ ቢራ፡ ፍርያቱ ንምልላይ ኣብ ጠርሙዝ ናይቲ ቢራ፡ ጭርቃን (ዋዛ) እናጠቀዐ ምውዕዋዕ ይገብር። ኣብዚ ምውዕዋዕ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ዘናሹ ላግጺ ስለዝጸሓፈ ድማ፡ ከቢድ ወቐሳታት ዝበጽሖ ክኸውን ከሎ፡ እቲ ፋብሪካ ወግዓዊ ይቕረታ ክሓትት ተገዲዱ። ኣብ ሓንቲ ጠርሙዝ ቢራ ዝተጻሕፈ ጭርቃን ''ሰበይቲ መዓስ እያ ሚልዮነር ትገብረካ?" ኢሉ ይሓትት'ሞ እቲ መላሲ ድማ ''ቢልዮነር እንተኾንካ" ክብል ይምልሰሉ። እዚ 'ስኮል' ዝተባህለ ቢራ፡ ነቲ ጭርቃን ዓርቢ መዓልቲ'ዩ ኣሕቲሙዎ። ምስተነቕፈ ከኣ ከምኡ ዓይነት ጭርቃን ከቋርጾ ምዃኑ ሓቢሩ ኣሎ። ዓለማዊ መድረኽ ቁጠባ፡ ንርዋንዳ ብጾታዊ ማዕርነት ኣብ ሓምሻይ ደረጃ እዩ ዝሰርዓ። ኣካያዲ ስራሕ እቲ ኩባንያ፡ ንሓንቲ ኣብ ርዋንዳ እትሕተም ጋዜጣ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ኩባንያ ዓማዊሉ ንህይወቶም ኣኽቢዶም ንከይርእዩዎን ክዛነዩን ብምባል ከምዝጀመሮ ሓቢሩ ኣሎ። ይኹን እምበር እቲ ኩባንያ ከምኡ ዓይነት ዘይስነ-ምግባራዊ ስራሕ ብምስርሑ ብዙሕ ነቐፌታታት ገጢምዎ'ዩ። ገሊኦም ሰባት ንቢራ ስኮል ከም ዘይሰትይዎ ሓቢሮም ኣለው። ገሊኦም ድማ ኣብዚ ሃገር ከምዚ ዓይነት ክትርኢ ዘሰንብድ'ዩ ክብሉ ገሊጾሞ። ሚኒስተር ጾታ እታ ሃገር ብወገና፡ ንደቂ ኣንስትዮ ዘዋርድን ዘናሹን ስራሕ ተቐባልነት ከምዘይብሉ ድሕሪ ምሕባር፡ ከምዚ ዓይነት ስራሕ ብሕጊ ዘቕጽዕ ክኸውን ኣለዎ ኢላ።


ኣብ ኣፍሪቃ ፈላሚ ፋብሪካ 'ስማርት ፎን' ኣብ ርዋንዳ ተተኺሉ

ፕረዚደንት ርዋንዳ ፓል ካጋመ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ናይ መጀመርታ ዝኾነ ፋብሪካ 'ስማርት ፎን' ኣብ ከተማ ኪጋሊ መሪቑ ከፊትዎ። እዚ 'ማራ ግሩፕ' ዝተብሃለ ኩባንያ ቴክኖሎጂ፡ ማራ ኤክስን፤ ማራ ዜድን ዝተባሃላ ሞባይላት ከምዘፍርን፡ 'ጉግል ኣንድሮይድ' ዝተብሃለ መተግበሪ ከምዝጥቀማን ተገሊጹ። እዘን ሞባይላት ኣስታት 190 ዶላር ( 5500 ብር  ወይ 2800 ናቕፋ) ከምኡ'ውን  130 ዶላር ( 3700 ብር ወይ 1900 ናቅፋ) ክሽየጣ ተተሚነን ኣለዋ። ሓላፊ ማራ ግሩፕ ኣሺሻ ታካር፡ እዚ ፋብሪካ ኣብ ኣፍሪቃ ዝትከል ዘሎ ቀዳማይ ምዃኑ ንጋዜጠኛታት ሓቢሩ። ኣብ ዕዳጋታት ኣፍሪቃ ዘለዋ ሞባይላት መብዛሕትአን ካብ ቻይና ዝመጻ ኮይነን ብዝሓሰራ ዋጋ ይሽየጣ። እዘን ኣብ ርዋንዳ ዝፈርያ ሞባይላት እቲ ትካል ካብ ዝተመኖ ዋጋ ንታሕቲ ናብ ዕዳጋ ክወርዳ ከምዝኽእላ ይሕብር። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ግብጺ ኣልጀርያን ደቡብ ኣፍሪቃን፡ ካብ ቻይና ብዝመጽእ መቀያየሪ ኣቑሑት ዝገጣጠማ ሞባይላት ከምዝለዋ ዝሕብር ታከር፡ "ብደረጃ ፋብሪካ እዚ ናትና ናይ መጀመርታ እዩ፡ ኩሉ ኣካላት እታ ሞባይል ከኣ ኣብዚ እዩ ዝፈሪ" ኢሉ። እዚ ኣብ መዓልቲ 1200 ሞባይላት ከፍሪ ትጽቢት ዝግበረሉ ፋብሪካ፡ ንምትካሉ 24 ሚልዮን ዶላር ከምዝወደአ ተፈሊጡ።


ግረክ ስኮፍ ዝተብሃለ ኣሜሪካዊ ሰባኺ 'ዘይሕጋዊ' ኣኼባ ኣካይድካ ተባሂሉ ተኣሲሩ

ፖሊስ ርዋንዳ ዘይሕጋዊ ጋዜጣዊ ዋዕላ ገይሩ ንዝበሎ ግረክ ስኮፍ ዝተብሃል ኣሜሪካዊ  ሃይማኖታዊ ሰባኺ ኣሲሩ። ግረክ ስኮፍ፡ ምስ ጋዜጤኛታት ዘይሕጋዊ ኣኼባ ገይሩ ዝብል ክሲ ቀሪብሉ'ሎ። መንግስቲ ርዋንዳ፡ ነታ ግረክ ስኮፍ ዝውንና መደበር ሬድዮን ቤተክርስትያንን ስለ ዝዓጽዎ፡ ነቲ መንግስቲ ክነቕፍ ጸኒሑ'ዩ። እታ ብግረክ ስኮፍ እትውነን መደበር ሬድዮ፡ ዝሓለፈ ዓመት ንደቂ ኣንስትዮ 'ሸይጣውንቲ' ብምባላ እያ ተዓጽያ። እታ ቤተክርስትያኑ እውን ኣብ ወርሒ ለካቲት ምስ ካልኦት ኣማኢት ኣብያተ ክርስቲያን ብጉዳይ ብከላ ድምጽን ጉድለት ቅጥዒ ህንጻን ተዓጽያ። ግረክ ስኮፍ፡ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት፡ ይግባይ ብምባል ኣንጻር ቅጥዕታት ሚድያ እታ ሃገር ተቓዊሙ ዳግማይ መደበር ሬድዮኡ ንክኸፍት ክሓትት ጸኒሑ። ኣብ ኪጋሊ ዝርከብ ጀይን ክላውድ ምዋምቡስታ ዝተብሃለ ጋዜጤኛ ከም ዝሓበሮ፡ ግረክ ስኮፍ ጋዜጣዊ መግልጺ ንምሃብ ብሰኑይ ነቲ ኣዳራሽ ከም ዝተኻረዮን እቲ ዋና ግን ኣብቲ ዝተታሓዘ ቆጸራ ናብቲ ገዛ ምእታው ከም ዝኸኣለ ሓቢሩ። ኣብ ደገ ኮይኑ ጋዜጣዊ መግለጺ እናሃበ ኸኣ ፖሊስ መጺኦም ከም ዝሓዝዎ፡ ጀይን ክላውድ ምዋምቡስታ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ፖሊስ ርዋንዳ ጆን ቦስኮ ካባራ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ንግረክ ስኮፍ ኣሲርና ናብ ቤት ጽሕፈት መርመራ ርዋንዳ ኣረኪብናዩ ኣለና" ኢሉ። ብምስዓብ "ኣብ ህዝባዊ ቦታ ምስ ጋዜጤኛታት ዘይሕጋዊ ኣኼባ እናገበረ ኢና ሒዝናዮ፡ ብዘይ መንግስታዊ ፋቓድ ኣብ ህዝባዊ ቦታታት ኣኼባ ምክያድ ከኣ ሕጋዊ ኣይኮነን" ኢሉ።


ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ፡ "ምስ ሞት ንፋታሕ ዘለና ኮይኑ እዩ ዝስምዓና ዘሎ"

ርዋንዳ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ሊብያ ተዳጒኖም ዘለው ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ክትቕበል ምስምማዓ ክግለጽ ጸኒሑ እዩ። እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ሩዋንዳ፡ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን ኣፍሪቃዊ ሕብረትን ዝተበጽሐ ስምምዕ ብሰሉስ እዩ ተቃሊሑ። 500 ዝኾኑ መብዛሕትኦም ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጹ ቆልዑን ደቂ ኣንስትዮን ቀዳምነት ተዋሂቡዎም ኣብ ዝቕጽል ሳምንታት ናብ ሩዋንዳ ክግዕዙ ምዃኖም እቲ መግለጺ ኣፍሊጡ። እቶም ኣብ ሊብያ ኮይኖም ኣውያቶም ከስምዑ ዝጸንሑ ስደተኛታት ነዚ ውሳነ እዚ ከመይ ተቐቢሎሞ? ዳንኤል ዝተብሃለ ኤርትራዊ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ መዳጎኒ ስደተኛታት ዘሎ ኮይኑ፡ ካብ ሞት ንፋታሓሉ እዋን ዝኣኸለ ይመስል ክብል እዩ ዝግልጾ። "ኣብ ሊብያ ምንባርዶ ዘይምንባር ኣብ ዝብል ኢና ተቐርቒርና ጸኒሕና" ዝብል ዳንኤል "ምስ ሞት ተሓጺና ጸኒሕና ንፋታሕ ዘለና ኮይኑ እዩ ዝስምዓና ዘሎ" ይውስኽ። ኣብ ሊብያ ክልተ ዓመትን ልዕሊኡን ከም ዝገበሩ ዝገልጽ ዳንኤል፡ 'ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ክግዕዙ' ዝብል ዘረባ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ከም ዝሰምዕዎ ይሕብር። እቲ ዘረባ ምስ ተሰምዐ ድማ፡ ኣብ ሓንጎሎም ካልእ ሕቶ ከም ዘለዓለሎም እዩ ዝጠቅስ። "ኣብ ትሕቲ ዩኤንኤችሲኣር እዚ ኩሉ እዋን ጌርና እዚ ናትና 'ኬዝ' ከም ብሓድሽ ድዩ 'ሀ' ኢሉ ክጅምር ዋላስ፡ ዝብል ሕቶ የተሓሳስበና ኣሎ" ንምድረበዳ ሳሃራን ማእከላይ ባሕርን ሰጊሮም ኤውሮጳ ንምእታው ዝፍትኑ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛተታ በብዓመቱ ናብ ሊብያ የምርሑ። እቶም ዝተትሓዙ ድማ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ሊብያ እዮም ዝዳጎኑ። ብመሰረት ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት፡ ከባቢ 4,700 ሰባት፡ ብህጹጽ ካብቲ ኣብ ሊብያ ዘሎ ጽንኩር ኩነታት ክወጹ ከም ዘድሊ ይግለጽ። ኤርትራዊ ዳንኤል ከኣ ሓደ ካብኦም እዩ፡ ዳንኤል ክሳብ ሕጂ ብወግዒ ዝተሓበሮም ነገር ከም ዘየሎ ብምሕባር፡ እቲ ብማሕበራዊ ሚድያ ዝግለጽ ዘሎ ቁጽሪ ግን ምስቲ ኣብ ሊብያ ዘሎ ቁጽሪ ስደተኛታት ኣዛሚድካ ኣዝዩ ውሑድ ምኳኑ እዩ ዝገልጽ። "ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ ርዋንዳ ዝኾነ ዝተሓበረና ነገር የለን፡ ገለ ሰባት 'ዓሻራ' [ኣሰር ኣጻብዕቲ] ሂቦም ኣለው፡ ኣብቲ ወረቐት ከኣ ናብ ርዋንዳ ዝብል ነይርዎ" ይብል። ብምቕጻል "ድሕሪ ርዋንዳከ ጉዕዞ ሂወትና ናበይ ገጹ እዩ ክኸውን ዝብል ሕቶ ግን ገና ሻቕሎት ይፈጥርልና ኣሎ" ይውስኽ። "ቅድሚ ሕጂ ካብ እስራኤል ናብ ርዋንዳ ዝኸዱ ነይሮም እዮም፡ ተመሊሶም በዚ ሳሃራ ከቋርጹ ሂወቶም ዝሓለፈ ከኣ ውሑዳት ኣይኮኑን" ብምባል ኣብ ርዋንዳ ምንባር ይከኣል ድዩ ንዝብል ተስፋ፡ ሃሳስ ኮይኑ ከምዝርኣዮ ይገልጽ። ሩዋንዳ፡ ነቶም ስደተኛታት መዕቆቢ ትህብ ዘላ፡ ገንዘብ ንክትቕበል እዩ ንዝብል ሓበሬታ፡ ሚኒስተር ጉዳያት ስደተኛታት ሩዋንዳ ጀረመይን ካማይረዝ፡ ነጺጋቶ'ያ። እታ ሚኒስተር ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃበቶ መብርሂ "እዚ ሰብኣዊ ተግባር እዩ፤ ኩሉ ኣፍሪቃዊ ከምዚ ክገብር ይግባእ" ኢላ። መብዛሕትኦም ካብ ሶማል፡ ኤርትራን ሱዳንን ዝኾኑ ስደተኛታት ኣብ ሩዋንዳ ምስ በጽሑ፡ ዩኤንኤችሲኣር ነቲ ዘሎ ኣማራጺታት ክቕርበሎም ምዃኑ እቲ መግለጺ ይሕብር። መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት እውን ካብ እስራኤል ስደተኛታት ትቕበል ነይራ እያ። ፍሻለ ተስፋይ ሓደ ካብቶም ኣብ 2016 ካብ እስራኤል ናብ ርዋንዳ ዝተመለሱን ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኡጓንዳ ዝነብር ዘሎን ኤርትራዊ እዩ። "ካብ እስራኤል ናብ ርዋንዳ ክንመጽእ እንከለና፡ በቲ ናይ እስራኤል ዝነበረ ጸቕጥን ኣማራጺ ዘይህብ ዕድላትን ኢና መጺእና፡ ኣብ ግዜኡ ከኣ ሩዋንዳ ንዓና ክትቕብል ካብ እስራኤል ኣጽዋር ትቕበል እያ ዝብል ዛዕባ ይልዓል ነይሩ እዩ፡ ብዝኾነ ኣብ ርዋንዳ ክልተ መዓልታት ጸኒሕና  ካብ ሩዋንዳ ናብ ኡጋንዳ 'ብታህሪብ' ብኣስገርቲ ኢና ብመሬት ሰጊርና " ይብል። ፍሻለ ተስፋይ፡ ካብ እስራኤል 7 ኤርትራውያን ብሓደ ናብ ሩዋንዳ ከም ዝመጽኡን ምስቶም ድሕሪም ዝተሓወስዎም 4 ሰባት ኮይኖም ናብ ኡጓንዳ ከም ዝሰገሩን እዩ ዝገልጽ፡ ንምንታይ ኣብ ሩዋንዳ ናብርኡ ክመርሕ  ዘይመረጸ ከብርህ እንከሎ ድማ፡ ኣብ ኡጓንዳ ብብዝሒ ኤርትራዊ ሕብርተሰብ ስለዘሎ ናብ ሕብረተሰብካ ምሕዋስ ከም ቀዳማይ ኣማራጺ ከም ዝውሰድ ይገልጽ። "ካልእ በቲ ሽዕኡ ንእክቦ ዝነበርና ሓበሬታ ናብ ካልእ ሃገር መንገድኻ ክትቕጽል እንተኮንካ፡ ኡጓንዳ ዝሓሸ ዕድላት ኣለዋ ዝብል እዩ ነይሩ" ይብል። ብዛዕባ እዞም ካብ ሊብያ ርዋንዳ ክትቐበሎም ተሰማሚዓ ዘላ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ምስ መጽኡ እንታይ ከጋጥሞም ይክእል ንዝብል ሕቶ ድማ፡ ቀዳምነት ክስራዕ ዘለዎ፡ ህይወት ምኳኑ እዩ ዝገልጽ "ኣብ መንጎ ክልተ ሓዊ እዮም ተቐርቂሮም ዘለዉ፡ ስለዚ እዚ ኣማራጺ ዘይብሉ ሕርያ እዩ፡ ኣብዚ ምስ መጽኡኸ እንታይ ዕድላት እዩ ከጓንፎም ኣብ ዝብል ከኣ፡ ከማና ከም የሕዋቶም እዩ፡ ኩሉ ሰብ ብዓቕሙ እዩ ሰለይ ዝብል ዘሎ፡ ካብኣ ናይ ምውጻእ ዕድል እንድሕር ረኺቦም ባዕሎም'ዮም ከመቕርዎ ዝኽእሉ" ይብል።


106 ኤርትራውያን ስደተኛታት ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ግዒዞም

ሎሚ ሰዓት 1፡30 ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ ብበዝሒ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 123 ስደተኛታት ካብ መዳጎኒ ስደተኛታት ሊብያ ናብ ርዋንዳ ግዒዞም። ሎሚ ለይቲ ናብ መዕርፎ ነፈርቲ ኪጋሊ ዝኣተዉ እዞም ስደተኛታት፡ ናብታ ኣብ ምብራቕ ርዋንዳ እትርከብ ዞባ ቡጎሴራ ግዒዞም ኣብ ጋሾራ ዝተብሃለ መዕቖቢ ስደተኛታት'ዮም ክጸንሑ። እዞም 123 ስደተኛታት ምስቶም ኣቐዲሞም  ብዕለት 27 መስከረም 2019 ናብ ርዋንዳ ዝኣተዉ 66 ስደተኛታት  ክሕወሱ እዮም። ከይቲ ዝተብሃለት መደብር ዜና ርዋንዳ ንሚኒሰትሪ ምሕደራ ህጹጽ ሓደጋ ጠቂሳ ኣብ ዝዘርገሐቶ ሓበሬታ፡ ካብዞም 123 ካብ ሊብያ ናብ ርዋንዳ ዝግዓዙ ስደተኛታት፡ እቶም 99 ደቂ ተባዕትዮ ክኾኑ እንከለዉ፡ ዝተረፉ 24 ድማ ደቂ ኣንስትዮ እየን። እዞም ናብ ርዋንዳ ግዒዞም ዘለዉ ስደተኛታት ሓፈሻዊ ዕድሜኦም ካብ 3 ክሳብ 23 ዓመት ኮይኑ፡ 59 ትሕቲ ዕድመ ይርከብዎም። እዞም ብምትሕብባር መንግስቲ ርዋንዳ፡ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን ኣፍሪቃዊ ሕብረትን፤ ናብ ርዋንዳ ዝግዓዙ ስደተኛታት፡ ዜጋታት 4 ሃገራት ኮይኖም፡ 106 ኤርትራውያን፣ 15 ሶማሊያውያን፣ 2 ሱዳናውያን ከምኡ እውን ሓደ ሶርያዊ እዮም። እዚ ምግዓዝ ስደተኛታት፡ ብመሰረት እቲ ኣብ 10 መስከረም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ርዋንዳ፣ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣፍሪቃን ዝተበጽሐ ስምምዕ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ብመሰረት እዚ ስምምዕ፡  መብዛሕትኦም ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጽኡ 500 ዝኾኑ ቆልዑን ደቂ ኣንስትዮን ቀዳምነት ተዋሂቡዎም ናብ ሩዋንዳ ክግዕዙ ምዃኖም'ዩ ኣብቲ እዋን ተነጊሩ ነይሩ። ጸብጻባት ከም ዝሕብርዎ፡ መብዛሕትኦም ካብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኾኑ፡ ብማእከላይ ባሕሪ ናብ ኣውሮጳ ከይኣትዉ ዝተኸልከሉ፡ ኣስታት 4700 ስደተኛታት ኣብ መዳጎኒ መዓስከራት ሊብያ ይርከቡ።


ክልተ ኣሕዋት ምብራቕ ኣፍሪቃ ተዓወትቲ 'ጎት ታለንት' ኮይኖም

ክልተ ኡጋንዳውያን ኣሕዋትት ፈላሞት ተዓወትቲ ውድድር ተውህቦ ምብራቕ ኣፍሪቃ [ጎት ታለንት'] ኮይኖም። እቲ ውድድር ተነሓናሕቲ ኣርባዕተ ሃገራት ተሳቲፎምሉ ተባሂሉ። ኢስተር ሙተሳሲራን ኢዝቅኤል ሙተሳሲራን  ዝተብሃሉ እዞም ኣሕዋት፡ ናይዚ ፈላማይ ውድድር ተዓወትቲ እንትኾኑ፡ ብሓፈሻ 50 ሺሕ ናይ ኣመሪካ ዶላር ተሸለምቲ ኮይኖም። ኣብቲ ውድድር ሽድሽተ ተነሓናሕቲ ናብ መወዳእታ እንክበጽሑ፡ ናብ ሎሚ ዘጽብሕ ለይቲ እቲ ውድድር ተዛዚሙ። እተን ዝተረፈ ካልኦት ናብ መወዳእታ ዝበጽሐዓ ተነሓናሕቲ፡ ክልተ ካብ ኬንያ፣ ሰለስተ ካብ ኡጋንዳ  ሓንቲ ድማ ካብ ርዋንዳ እየን። ፕረዚደንት ኡጋንዳ ዩዌሪ ሙሴቬኒ፡ ብትዊትሩ ገጹ ኣቢሉ ነተን ተዓወትቲ ናይ ሓጎስ መልእኽቲ ልኢኹለን። እቲ ውድድር በቲ ፍሉጥ ኣካል እንግሊዛዊ ሳይሞን ኮወል ዘካይዶ 'Got Talent' [ጎት ታለንት] ብዝብል ዝፍለጥ ውድድር እዩ ተባሂሉ። ኣብ ዩኔስኮ ዘይድህሰስ ሓድጊ ተባሂሉ ተመዝጊቡ ዝርከብ ጸዋታ ከበሮ ብሩንዲ፡ ኣብቲ ውድድር ሕጋዊ ብዘይኾነ መገዲ ቀሪቡ ብዝብል ከካትዕ  ጸኒሑ ነይሩ። ኣብዚ ዞባዊ ውድድር ኬንያ፣ ኡጋንዳ፥ ሩዋንዳን ታንዛንያን ጥራሕ እየን ዝሳተፋ ዘለዋ።


ርዋንዳ ካልኦት ተወሰኽቲ ስደተኛታት ክትቕበል እያ

ርዋንዳ፡ ኣብ መዳጎኒ ስደተኛታት ሊብያ ተታሒዞም ዘለው ካልኦት ተወሰኽቲ ስደተኛታት ከም እትወስድ ኣፍሊጣ። እቶም ስደተኛታት ኣብ ዝመጽእ ዘሎ ወርሒ ሕዳር ናብታ ሃገር ክግዕዙ እዮም። እቲ ዝወጸ መግለጺ ከም ዝሕብሮ፤ ከባቢ 120 ስደተኛታት ሳልሳይ ጉጅለ ናብታ ሃገር ክግዕዙ ምዃኖምን፡ እዚ ከኣ ብመሰረት እቲ ኣብ መንጎ መንግስቲ ሩዋንዳ፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራትን፡ ኣፍሪቃዊ ሕብረትን ዝተበጽሐ ስምምዕ እዮ። ርዋንዳ፡ ከባቢ 500 ስደተኛታት መብዛሕትኦም ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝመጹ ቆልዑን ደቂ ኣንስትዮን ካብ ሊብያ ክትቅበል ተሰማሚዓ ነይራ። ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ሊብያ ኣብ መዳጎኒ ስደተኛታት ተታሒዞም ዝነበሩ 66 ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ኣቲዮም እዮም። ኣብዚ ወርሒ ድማ፡ ብበዝሒ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 123 ስደተኛታት ካብ መዳጎኒ ስደተኛታት ሊብያ ናብ ርዋንዳ ከም ዝገዓዙ ይፍለጥ። እዞም ስደተኛታት፡ ናብታ ኣብ ምብራቕ ርዋንዳ እትርከብ ዞባ ቡጎሴራ ግዒዞም ኣብ ጋሾራ ዝተብሃለ መዕቖቢ ስደተኛታት'ዮም እዮም ዘለው። ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ጨንፈር ርዋንዳ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ነቶም ካብ ሊብያ ዝኣተው ስደተኛታት ንምሕጋዝ፡ ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ተሓባቢሮም ዝከኣሎም ይገብሩ ምህላው ገሊጹ። ጸብጻባት ከም ዝሕብርዎ፡ መብዛሕትኦም ካብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝኾኑ፡ ብማእከላይ ባሕሪ ናብ ኣውሮጳ ከይኣትዉ ዝተኸልከሉ፡ ኣስታት 4700 ስደተኛታት ኣብ መዳጎኒ መዓስከራት ሊብያ ይርከቡ።


ሳላ ቢቢሲ ዳግማይ ዝተራኸቡ ሰብ ሓዳር

ኣብ ሩዋንዳ ብ1994 ብሰንኪ ዘጋጠመ ሓድሕዳዊ ኵናት፡ ብዙሓት ኣባላት ሓንቲ ስድራ ተጣፊኦም እዮም። ቢቢሲ ጋሁዛ ነቶም ንዓመታት ተጣፊኦም ዝነበሩ ስድራቤታት ንምርኻብ ዝዓለመ መደብ ነይርዎ። ካብቶም ዝተራኸቡ ስድራቤታት፡ ነታ ሓንቲ ተላለይዋ።


ን75 ዓመታት ብጌጋ ተገልቢጡ ንምርኢት ክቐርብ ዝፀንሐ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት

ብሆላንዳዊ ቀባኢ ፒት ሞንድሪያን ዝተዳለወ ‘ኣብስትራክት’ ዝዓይነቱ ስርሓት ስነ ጥበብ ን75 ዓመታት ኣብ ዝተፈላለዩ ምርኢታት ብጌጋ ተገልቢጡ ክስቀል ከምዝጸንሐ ሓንቲ ተመራማሪት ታሪኽ ስነ ጥበብ ገሊጻ። እቲ ጌጋ ኣብ ቀረባ እዋን’ኳ እንተተፈለጠ፡ እቲ 'ኒውዮርክ ሲቲ I’ [New York City I] ዝብል መጸውዒ ዘለዎ ስርሓት ስነ-ጥበብ ንኸይጉዳእ ብዝብል በቲ ዝፀንሐ ግጉይ ኣቀማምጣ ተገልቢጡ ንምርኢት ክቐርብ ተወሲኑ’ሎ። ብ1941 ዝተዳለወ እቲ ቅብኣ ንመጀመርታ ግዜ ብ1945፡ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ቤተመዘክር ዘመናዊ ስነጥበብ እዩ ንምርኢት ቀሪቡ። ካብ 1980 ጀሚሩ ከኣ ኣብ ጀርመን ዱሰልዶርፍ ንምርኢት ተሰቒሉ ከምዝፀንሐ ይግለፅ። ተመራማሪት ታሪኽ ስነ ጥበብ ሱዛኔ ሜየር-ቡሰር፡ እቲ ቤተመዘክር ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ብዛዕባ እቲ ስነጥበባዊ ዘቕረቦ ሓድሽ ምርኢት ክትምርምር እንከላ’ያ ነቲ ንዓመታት ዝጸንሐ ጌጋ ኣስተብሂላቶ። እንተኾነ ግና፡ በቲ ቅኑዕ መገዲ ንላዕሊ እንተተሰቒሉ ክበታተን ከምዝኽእል ኣጠንቂቓ። ‘ኒውዮርክ ሲቲ I’ እቲ ስነ-ጥበባዊ ብመጣበቒ ቴፕ (ፕላስተር) ዝሰርሖ ቅዲ እዩ። ሜየር-ቡሰር ብዛዕባ እቲ ዘይተዛዘመን ፊርማ ዘይተነበረሉን ቀይሕ፣ ሰማያውን ብጫን መስመር ዘለዎ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት ንዘ ጋርድያን ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ፡ "ርጉዲ ናይቲ መስመር ኣብ ላዕሊ ክኸውን ኣለዎ" ኢላ። "ነቲ ጌጋ ኣስተብሂለ ንኻልኦት ሰብሞያ ምስ ሓበርክዎም፡ ኣዝዩ ርኡይ ምዃኑ ተረዲኡና። እቲ ስእሊ ብጌጋ መንገዲ ተሰቒሉ ክኸውን ዝለዓለ ተኽእሎ ኣሎ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። እቲ ጸላዋይ ሆላንዳዊ ቀብኢ ምስ ሞተ ድሕሪ መዓልትታት ዝተሳእለ ሓደ ስእሊ፡ ተመሳሳሊ ቅብኣ በቲ ቅኑዕ ገፁ ንላዕሊ ተሰቒሉ የርእይ። እቲ ምስሊ ሰነ 1944 ኣብ ኣመሪካዊት መጽሔት ቅዲ ህይወት ‘ታውን ኤንድ ካንትሪ’ ተሓቲሙ ኔሩ። ብ1872 ኣብ ዞባ ዩትረክት ሆላንድ ዝተወልደ ሞንድሪያን፡ ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ስነጥበባውያን መበል 20 ክፍለ ዘመን፡ ከምኡ’ውን ጀማሪ ዘመናዊ ቅዲታት ቅብኣ ኣብስትራክት፣ ሚኒማሊዝምን ኤክስፕረሽንዝምን ተባሂሉ ይግለጽ። ስርሑ ኣብ  ስነ-ጥበብ ዓለም ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ዓውድታት ዲዛይን፣ ስነ-ህንጻን ፋሽንን እውን ዓቢ ጽልዋ ነይርዎ።


ኣብ ዝለዓለ ጫፍ ጥበብ ዝዓረገት ኤርትራዊት ኢጣልያዊት ሲልቫና ኣረጋሽ ሳቮረሊ

ኣብ ዓለማዊ ኣህጉራዊ መድረኽ ሙዚቃን ምርኢትን ልዑል ስም ኣድናቖትን ዝረኸበት፡ ኣብ ታሪኽ ሙዚቃ ዓቢ ስምን ዝናን ምስ ዝወነኑ፡ ከም በዓል ሉዊ ኣርምስትሮንግ፡ ፍራንክ ሲናትራ፡ ስቲቪ ዋንደር፡ ክዊንሲ ጆንስ፡ ሉችያኖ ፓቫሮቲ፡ ዘኣመሰሉ ዓበይቲ ሙዚቀኛታት እትስራዕ፡ ብዜደንቕ ክእለትን ነብሰ ምትእምማንን እትዋሳእ ኤርትራዊት ኢጣልያዊት ሲልቫና ኣረጋሽ ሳቮረሊ ማዕረ ክንደይ ኮን ንፈልጣ ንኸውን? ኣብ መድረኽ ምርኢት ‘ላራ ሰይንት ፖል’ ተባሂላ እያ ትጽዋዕ። እቲ ሓቀኛ ስማ ግን ሲልቫና ኣረጋሽ ሳቮረሊ እዩ። ካብዚ እተጠቕሰ ኣስማት እታ “ኣረጋሽ” እትብል ምስ ሓረገ ትውልዲ ኤርትራውያን እትተኣሳሰር ስም እያ ንፈለማ ሓጠቕ እትብለና። “ኣረጋሽ” እምበኣር ስም ናይተን ነዛ ስምይቲ ድምጻዊት ዝፈረያ ኤርትራዊት ኣደ እያ። መጸውዒ ስማ “ሲልቫና”፡ ስም ወላዲታ “ኣረጋሽ”፡ ስም ኣቦኣ ከኣ “ሳቮረሊ” እዩ ዝኸውን ዘሎ። ስለምንታይ ደኣ ስም ኣደ ናይ ኣቦነት ቦታ ተኪኡ ንዝብል ሕቶ ድሕሪ ቁሩብ ኣብዚ ዛንታ ክንረኽቦ ኢና። እቲ ብዘመን መግዛእቲ ጥልያን ዝተኣታተወ ምትእስሳር ደቀባትን ባዕዳውያንን እናሃሰሰ እኳ እንተኸደ፡ ብትምህርቲ፡ ብቋንቋ፡ ብመውስቦን ባህሊን ዝኣመሰለ ነገራት ሱር ሰዲዱ’ዩ። ኣብ መወዳእታ 30ታት ኣብ ኤርትራ ኣስታት 76,000 ኢጣልያውያን ይነብሩ ከም ዝነበሩ ሰነዳት ታሪኽ ይሕብሩ።  እቶም 80ሽሕ ዝገማገሙ፡ ኣብ ኤርትራ መቺኡዎም ዝነበባሩ ዝነበሩ ዓሳክርን ሞያውያንን ኢጣልያውያን ከኣ ካብ ኤርትራውያን ኣዴታት ብኣሽሓት ዝቍጸሩ ሓናፍጽ ቈልዑ ወለዱ። ኣብ ካልኣይ ኵናት ዓለም ጣልያን ተሳዒሩ እንግሊዝ ምስ ኣተወ፡ ብዙሓት ኢጣልያውያን ንዓዶም ተመልሱ። እቶም ካብ ኤርትራውያን ኣዴታት ዝወለዱ ኢጣልያውያን  ወተሃደራት ከኣ ነተን ዝወለዱለን ስለዝጠለሙዎን ብዙሓት ካብ’ቶም ቈልዑ ኣብ ድኽነትን ወዲቐም ገሊኦም ኣብ መዕበያ ዘኽትማት፡ ገሊኦም ምስ ኣዴታቶም ተጸጊዖም ይዓብዩ ነበሩ። ብሽም ኣቦታቶም ክጽውዑ ዘይከኣሉ ብዙሓት ቈልዑ ከኣ ብሽም ኣዴታቶም ይጽውዑ ነበሩ። እዛ ሎሚ “ሲልቫና ኣረጋሽ” ብዝብል ስም ዛንታኣ እነልዕሎ ዘለና ስምይቲ ሰብ ከኣ ሓንቲ ካብቶም ኣብ ኤርትራ እተወልዱ ሓናፍጽ እያ። ሲልቫና ኣረጋሽ፡ ብ 30 ሚያዝያ 1945 ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ። ዕድል ጌራግን ዋላ’ኳ ብስም ኣዲኣ ትጽዋዕ እንተነበረት፡ ኣቦኣ ንዓዲ ጥልያንክምለስ እንከሎ ኣብ ሰሜን ኢጣልያ ናብ ዝርከብ ፉዚኛኖ ዝበሃል ቦታ ምስኡ ሒዙዋ ከደ።  ሽዑ ጓል  ሸውዓተ ዓመት እያ ነይራ። ስም ኣቦኣ ብምውሳድ ድማ ሲልቫና ኣረጋሽ ሳቮረሊ ብዝብል ስም እናተጸውዐት ኣብ ፉዚኞኖ ዓበየትን ተማህረትን። ሰነዳት ከም ዝሕብርዎ ግን ኣዲኣ ኣደይ ኣረጋሽ ምስኣ ኣይተጓዕዛን። ስመን ኮነ እንታውነተን ኣብ ሰነዳት ኮነ ኣብ ዛንታ ኣይተጠቕሰን። ‘ሳቮረሊ’ ዝብል ስም ኣቦኣ መዓስ ከም እተቀበለቶ’ኳ ኣይፈለጥ፡ ሲልቫና ዕድል ጌራ ኣብ ዓዲ ጥልያን ብጽቡቕ ዓበየት። ኣብ ቁልዕነታ ከኣ ከም ብዙሓት መዛኑኣ መንእሰያት ኣቓልቦኣ ብሙዚቃ ተሰልበ። ሲልቫና ጥበብ-ደርፊ ካብ ፍሉጣት ናይ ሙዚቃ መምህራን - ከም ፕሮፈሶር ቲና ብሪኒ ዘኣመሰላ - ተማህረት፡ ምስኡ ኸኣ ሙዚቃ ናይ መሃልያ ጃክሰን (ፍልጥቲ ጸላም ኣሜሪካዊት መንፈሳዊት ደራፊት)፡ ናይ ሉዊ ኣርምስትሮንግ (ጐይታ ጃዝ) ፡ እታ ብንግስቲ ናይ ጃዝ ሙዚቓ  እትፍለጥ ኤላ ፊትስገራልድ ከምኡ’ውን ናይ ካልኦት ጸለምቲ ኣሜሪካውያን ሙዚቓ እናሰምዐት ዓበየት። ዓሰርተ ሽድሽተ ዓመት ምስ መልአት፡ ብ1962 ምዃኑ’ዩ፡ ኣብ ፈስቲቫል ሳንረሞ ክትካፈል በቕዐት። ኣብ ሳንረሞ ‘ሕብርታት ደስታ’ (I Colori Della Felicitá ) ዘርእስታ ዕውትቲ ደርፊ ኣቕረበት። ንምዃኑ፡ ሳንረሞ ኣብ ገምገም ሰሜናዊ ምዕራብ ኢጣልያ እትርከብ ከተማ ኰይና ካብ 1951 ጀሚሩ ዓመተ-ዓመት እቲ ዝዓበየ ናይ ሙዚቃ ፈስቲቫል እተአንግድ ታሪኻዊት ከተማ ኢያ። ሲልቫና ኣብ ሳንረሞ ብኡ-ንብኡ ዓቢ ክእለት-ደርፊ ከም ዘለዋ ተራእየ። ኣይጸንሐትን፡ ኣብ ተለቪዥን ደጋጊማ ክትርአ ጀመረት። ኣብ ፊልም፡ ንግዲ፡ ሳይንስ፡ ትምህርቲ፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ኣህጕራውያን መድርኻት ኤርትራውያን ወይ ከኣ ትውልዲ-ኤርትራ ዘለዎም ሓሓሊፎም ይርከቡ’ዮም። ኣብ ሙዚቃ ዓለም ከም ናይ ሲልቫና ዝኣመሰለ ስምን ዝናን ግን ዛጊት ኣይተሰምዐን። ሲልቫና ብ1976 ምስ ፔር ክዊንቶ ካርያጂ ዝተባህለ ርኹብን ክኢላን ማናጀር ሓቢራ ክትሰርሕ ምስ ጀመረት ኣብ ሙዚቃ ዓለም ዓቢ ዓወትተጎናጸፈት። ካብ ሽዑ ጀሚራ ናይ መድርኽ ስማ - ላራ ሰይንት ፖል - ሒዛ ክትዋሳእን ክትደርፍን ጀመረት። ምስ ካርያጂ ሓዳር መስሪታ ኸኣ ማንወላን ግወንዳሊና ዝበሃላ ክልተ ኣዋልድ ወለደት። ‘ላራ ሰይንት ፖል’ ኣብ ሳንረሞ ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ምሉእ ዓዲ ጥልያን እናተወርየት ከደት፣ ተወንጨፈት ከኣ። ሰለስተ ጊዜ ኣብ ሳንረሞ ኣብ ዛዛሚ ውድድር ክትበጽሕ ብምኽኣላ (1968/ 1972/ 1973) ዓቢ ዓወት ኣመዝገበት።  ጥዑምን ሓያልን ድምጺ ስለ ዝነበራ፡ ዓቕማ ድማ ስለ ዘመስከረት ምስ ዓበይቲ ሙዚቀኛታትን ብምፍላጥ ኣብ ምዕቡልን ስልጡንን ኢጣልያዊ ባህሊ ቦታ ረኸበት። ብ1968 ላራ ሰይንት ፖል ኣብ ሳንረሞ ምስቲ ኣዝዩ ዉርይ ጸሊም ኣሜርካዊ ሉዊ ኣርምስትሮንግ ኣብ ታሪኽ ሙዚቃ ጃዝ እቲ ዝዓበየ ጥሩምበኛ (master jazz trumpeter) ሓቢራ ብምድራፍ ታሪኻዊ ዓወት ኣመዝገበት። ኣብቲ ዘመን’ቲ ብሙዚቃ ጃዝ ካብ ሉዊ ኣርምስትሮንግ ዝበልጽ ደራፋይ ኣይነበረን። ሉዊ ኣርምስትሮንግ ድማ ብክእለት ላራ ሰይንት ፖል “ሓንቲ ካብ ኣብ ህይወተይ ዘጓነፉኒ ዓቢ ክእለት ዘለዋ ደራፊት” ክብል ኣድናቖቱ ገለጸ። ምስ ከም ፍራንክ ሲናትራ ድሕሪ ካልኣይ ዉግኣ ዓለም ብሉጽ ስም ዘጥረየ ደራፋይን ተዋሳኢን፤ ሉችያኖ ፓቫሮቲ ብዘበኑ እቲ ቀዳማይን ዓቢ ዉርሻ ዝገደፈን ናይ ኦፐራ ደራፋይ፤ ክዊንሲ ጆንስ ጌና ብህይወቱ ዘሎ መሃዛይን ደራስይን ኣፍራይን ሙዚቃ ኰይኑ ምስ ብዙሓት ሙዚቀኛታት ብምትሕብባር ሓያሎ ደርፍታት ዘበርከተ ኣዝዩ ህርኩት ሙዚቃዊ-ሊቅ’ዩ ዝኣመሰሉ ብሉጻት ሰባት ክትራኸብን ክትዋሳእን ዝበቕዐት ትውልደ ኤርትራዊት ሲልቫና ኣረጋሽ  ምስ ሉዊ ኣርምስትሮንግን ላዮነል ሃምፕተን (ፍሉጥ መራሕ ቢግ-ባንድ) ኰይና ንጳጳስ ዮውሃንስ ጳውሎስ 4ይ ከም ዝረኸበቶ ሰነዳት ታሪኽ ይምስክሩ። ኣብ 70’ታትን 80’ታትን ዝና ላራ ሰይንት ፖል መሊሱ ወሰኸ። ሓንቲ ካብ’ቶም ኣብ ዓዲ ጥልያን ይዅን ኤውሮጳ ኣዝዮም ዉሩያት ስነ-ጥበበኛ ኰያና ኸኣ ጸብለል በለት።  ኣብቲ ዝበለጸ መደበር ተለቪዥን ኢጣልያ (RAI) ኣብ በብዓይነቶም መደባት እጃማታ ብምቕራብ ሓንቲ ካብ’ቶም ኣዝዮም ህብብቲ ኮኾብ ክትከውን በቕዐት። እቲ ዝዓበየ ዕዳጋ ሙዚቓ ላራ ሰይንት ፖል ኣብ ኤውሮፓ’ኳ ይንበር፡ ኣብ ኣርጀንቲና፡ ብራዚል፡ ከምኡ’ውን ጃፓን ስማ እናዓበየ ከደ። ዝናኣ ካብ ኤውሮጳ ሰጊሩ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ በጽሐ። ንዕዳጋ ኣሜሪካ ጥሒሳ ብምእታው ምስ ረይ ቻርለስ፡ ስቲቪ ዋንደር፡ ፍራንክ ሲናትራ፡ ቢል ኮንቲ፡ ሀንሪ ማንቺኒ ከምኡ’ውን ሮበርታ ፍላክ ሓቢራ ኣብ መድርኽ ወጺኣ ብምድራፍ ክእለታን ኣድላይነታን ኣመስከረት።  እዞም ስነ-ጥበበኛታት’ዚኦም ኣብ ሙዚቃ ዓለም ኣሜሪካ ዓቢ ጽልዋ ዝነበሮም ሰባት’ዮም። ክዊንሲ ጆንስ፡ ንብዙሓት ኣገደስቲ ኣመሪካውያን ሙዚቀኛታት (ከም ማይክል ጃክሰን ዘኣመሰሉ) ሙዚቃ ዘወሃህድ ሊቅ፡ ብዓቕሚ ላራ ሰይንት ፖል ተደኒቑ ክልተ ደርፍታታ ባዕሉ ኣወሃሂዱ ከም ዘቕርበላ ሰነዳት ታሪኽ ይሕብሩ። ላራ ሰይንት ፖል በቲ  ኣብ ሙዚቃ-ዓለም ዝገበረቶ ኣበርክቶ ብርክት ዝበሉ ብልጫታት ረኺባ’ያ - ከም ወርቃዊ ሽልማት ኤውሮጳ ዘኣመሰለ፣ ኣብ ጃፓን ዝተኻየደ ኣህጕራዊ ፈስቲቫል ሙዚቃ’ውን ከይተረፈ ብልጫ ረኺባ’ያ። ኣብ 80’ታት  ካብ ሙዚቃ ዓለም ግልል ኢላ ብዙሕ ስርሓት ሰርሐት - ከም ኣላይት መድርኽ፡ ጋዜጠኛ፡ ኣሰናዳኢት ምርኢት ፋሽን ... ብዓቢኡ ኸኣ ናይ ኣሮቢክስ (ምውስዋስ ኣካላት) ኣብ ቪድዮ ክትቀርጽ ክኢላ’ያ። ኣብ 80’ታት ኣሮቢክስ ኣብ ኣሜሪካ ብበዓል ጀይን ፎንዳ - ፍልጥቲ ተዋሳኢት ሲነማ ዝነበረት ተመሪሑ ኣዝዩ ገኒኑ ነበረ። ላራ ሰይንት ፖል ድማ ምስ ጀይን ፎንዳ ብምትእስሳር ናታ ናይ ኣሮቢክስ ቪድዮታት ክትቀርጽ ጀመረት፣ ኣብ’ቶም ቪድዮታት ከኣ ብብርክት ዝበሉ ናታ ደርፍታት ኣሰንያ ክትወሳወስን ክትስዕስዕን ትርአ ነበረት፣ ኣብ’ቲ መዳይ’ቲ ድማ ዓቢ ዓወት ተጐናጸፈት። ብ1988 ላራ ሰይንት ፖል ኣብ ካዚኖ-ሳንረሞ ከም ኣቕራቢትን መራሒት ሙዚቃ ፈስቲቫልን ኰይና  ቀረበት። ቀጺላ ‘ቪቫ ሆሊዉድ’ ዚበሃል ንብሉጻት ተዋሳእቲ ብልጫ ዘበርክት መደብ ምስ ሰብኣያ ኰይና ኣበገሰት። እቲ መደብ ከኣ ተዓወተ።እታ ቀዳመይቲ ብልጫ ዝረኸበት ኣክትረስ ድማ በቲ ደይቪስ እትበሃል ኣብ ታሪኽ ሲነማ ኣሜሪካ ዓቢ ተራ ዝተጻወተት ክኢላ ነበረት። ኣብ ተስዓታት፡ ናብ ሙዚቃ-ዓለም ብምምላስ፡ ምስ ሰብኣያ ብምትሕብባር፡  ዓበይቲ ምርኢታት ከተቕርብ ከኣለት። ‘ላራ ሱፐርስፐሻል’ ዝበሃል ምርኢታ ኣብ 19 ሃገራት ክዝርጋሕ ከኣለ።  እቲ መደብ ብዙሓት ዓበይቲ ደቂዓድን ናይ ጥልያን መበቆል ዘለዎም ወጻእተኛታት፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ሰብ-ግዙፍ-ስም ብምዕዳም ኣበርክቶኦም ዝጽንብል ነበረ። ኣብቲ መደብ ከም ፍራንክ ሲናትራ፡ ሊዛ መነሊ፡ ሃሪ በላፎንተ ዘኣመሰሉ፡ ከምኡ’ውን ብዙሓት ካልኦት ስነ-ጥበበኛታት ከተቕርብ ከኣለት። ብ1995 ሓደ ካብ’ቶም ምስ ሰብኣያ ተሓባቢራ ዝሰርሓቶም ኣድናቖት ዝረኸበ ዶኩመንታዊ ፊልም ታሪኽ ሉችያኖ ፓቫሮቲ’ዩ - ኣብ ታሪኽ ስነ-ጥበብ ደርፊ ኣሜሪካ እቲ ዝለዓለ ቦታ ዝነበሮ ስነ-ጥበበኛ። እቲ ዜሕዝን ግን ሰብኣያ ኣብቲ ዓመት’ቲ ብወቕዒ (stroke) ተቐዚፉ ሞተ፣ ብእኡ ምኽንያት ከኣ ላራ ሰይንት ፖል ሰንከልከል ክትብል ጀመረት። ላራ ሰይንት ፖል እዚ ኹሉ ዓወታት ክትጐናጸፍ፡ ከም ኣምባሳደር ባህሊ ሙዚቃ ጣልያን ኰይና ኣብ ምሉእ ዓለም ክትበጽሕ፡  ኣድናቖት ዓበይቲ ሙዚቀኛታት ክትረክብ፡ ኣብ ዓዲ ጥልያን ከኣ ኣብ ዝለዓለ መድርኽ ምርኢት ክትበጽሕ በቲ ዝተወለድሉ ቦታ ይዅን ኩነታት ኣዲኣ ኣብ ሰነዳት ህይወታ ብዘይምስፋሮም ዛንታኣ ጐደሎ ምዃኑ ኣንባቢ ክርዳእ ይኽእል ይኸውን። ግናኸ፡ በቲ ንሳ ዘበርከተቶ፡ ንኣብነት ሙዚቃ ጸለምቲ ኣሜሪካ ምስ ባህሊ ሙዚቃ ጣልያን ኣዋሃሂዳ ከተቐርብ ብምኽኣላ፡ ኣብ ሞንጎ ሙዚቀኛታት ጸለምትን ጸዓዱን ዓቢ ድልድል ብምህናጻ እትዝከር ክኢላ ሰብ’ያ። ይዅን’ምበር፡ ኩሉ መፈጸምታ ስለ ዘለዎ፡ ህይወት ላራ ሰይንት ፖል ቀስ ኢሉ ክዝሕትል ጀመረ። ሰብኣያ ምስ ሞተ ኣብ ህይወታ ሓደ ዘደንገላ ሞገደ ነውጺ ኸኣ ኣጓነፋ። ሰብኣያ እቲ ናይ ባንካ ሕሳቦም ብግቡእ ኣይመሓድሮን ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ዕዳ ክሳብ ትኣቱ ዀነት። ይዅን’ምበር ላራ ሰይንት ፖል ካብ ብርሃን-መድርኽ ንከይትእለ ክሳብ ዝከኣላ ትሰርሕ ነበረት። ዓመት 2000 ኣትዩ ነቲ ሓዲሽ ክፍለ ዘመን ሰለይ ኢላ ብዘይ ሰብኣያ ጀመረቶ።  ዕብየት ኣርኪቡ ሕማም መጸ።  እቲ ኹሉ ሃብቲ፡ እቲ ኹሉ ዝና ሓሊፉ ኣብ ድኽነት ተሸመመት። ብ2012 ነቲ ትነብረሉ ዝነበረ ዓቢ ገዛ ከተመሓድሮ ብዘይምኽኣላ ክትወጽእ ተገደደት። ምስኡ እቲ ጽቡቕ ስማ ኣንቈልቈለ፡ ብሕማቕ ከኣ ተታሕዘት። መንግስቲ ጣልያን በቲ ዘበርከተቶ ስርሓት ርእዩ ንመናብያኣ ዝኸውን ተቈራጺ ገበረላ። ሕማማ ግን ኣይመሓራን። ብ2017 ብሕማም መንሽሮ ተታሒዛ ብዕለት 8 ጉንበት 2018 ካብዛ ዓለም ኣብ 73 ዕድሚኣ ተፈልየት።


እታ ንሶማላውያን እስላማውያን ነቐፍታ ዝሰዓረት ጫሕጋሪት ሑጻ

ንባህላዊ ጽልኢ ሰጊራ ኣብ ሶማል ክቡር ስነ-ጥበባዊት ክትከውን ዝኸኣለት ኑጁም ሓሺ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሞቓድሾ፡ ጓል 7 ዓመት ከላ ኣብ ሑጻ ስእሊ እናሰኣለት እያ ሞያኣ እንታይ ከምዝኸውን ወሲና። ኣብ 1990ታትን መጀመርታ 2000ሓትን ዝነበረ ኲናት ሓድሕድ ኣብ ዝለዓለ ጥርዚ ስለዝነበረ ስድራኣ ውሱን መንበሪ ኣይነበሮምን። ካብ ሓደ ከባቢ ናብ ካልእ ይሃድሙ ነይሮም። ሓሺ ግን ኩሉ ግዜ ትስእለሉ ሑጻ ኣይትስእንን ነይራ። "ስነ-ጥበብ ወትሩ ንዓይ ሓደ ዓይነት እፎይታ ኮይኑኒ'ዩ" ትብል ሓሺ። "ኣብ እዋን ጽዑቕ ውግእ፡ ስእሊ ንቡርን ሰላማውን ህይወት ምስኣል የህዲኣኒ ነይሩ።" ስነ ጥበብ ድሕሪ ምዝሓል እቲ ኲናት እውን ሓጊዝዋ እዩ። "ናይ ቁርኣን መምህረይ ሓያልን ቊጡዕን እዩ ነይሩ። ስለ ዝሃርመና ኣዝየ ይፈርሖ ነይረ። ንገዛይ ክኸይድ ከለኹ ከምሓደ ዓይነት ፈውሲ ጸቕጢ ኣብ ሑጻ ስእሊ ይስእል።" "ኣብ መንደቕ መደቀሲየይ ብርሳስ ቀስ ብቀስ ምሉእ ከተማ ስኢለ።" ሓሺ ኣብ ቤት ትምህርቲ ስነ ጥበብ ተማሂራ ኣይትፈልጥን። "ኣቦይ መምህረይ እዩ ነይሩ። ስነጥበባዊ ኣይነበረን፡ ኣብ ትርፊ ግዜኡ ግን ይስእል ነይሩ። ከመይ ጌረ ከም ዝስእል ከርእየኒ ሓቲተዮ። ግን ንእሽቶይ ከለኹ ሞይቱ።" ኣዲኣ ግን ስነ ጥበባዊት ናይ ምዃን ሕልማ ኣይደገፈትን። ንሃይማኖታ ብግቡእ ትስዕብ የላን ኢለን ዝኸስኣ ጎረባብታ እውን ኣይደገፋን። መብዛሕትኦም ኣመንቲ እስልምና፡ ንሰብን እንስሳን ዝገልጽ ስነ-ጥበብ ክልኩል ምዃኑ ይኣምኑ። "ምስኣል ከቋርጽ ኣገዲዶምኒ። ስነ-ጥበብ ምሉእ ብምሉእ ገዲፈ ነርሲንግ ተማሂረ። ግን ኣሰልቻዊ ኮይኑ ረኺበዮ። ሓደ መዓልቲ ሰባት ብዛዕባይ እንታይ ከምዝሓስቡ ብዘየገድስ ስነ-ጥበብ ፈጺሙ ከምዘይገድፈኒ፡ ኣነ’ውን ስነ-ጥበብ ፈጺመ ከምዘይገድፎ ወሲነ።" ሕጂ ሓሺ ካብ ስነ ጥበባ ብትረኽቦ ጽቡቕ እቶት መነባብሮኣ ክትመርሕን ሰፊሕ ስድራኣ ክትድግፍን ክኢላ እያ። እዛ ጓል 26 ዓመት መንእሰይ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ሪፓብሊክ ሶማሊላንድ ዝኾነት ሃርጌሳ ትነብር። ዝተፈላለዩ ክፍልታት መንግስቲ፡ ኣህጉራውያን ትካላትን ውልቀሰባትን ስራሕ ይህብዋ። ሚኒስትሪ ትምህርቲ ሶማሊላንድ ዝያዳ ኣዋልድ ናብ ቤት ትምህርቲ ንምእታው ንዝገብሮ ወፍሪ ዝሕግዙ ስልታት ክትስእል ሓቲትዋ’ዩ። "እዛ ጓል ካብ ቤት ትምህርቲ ናብ ገዝኣ ነዊሕ ድሕሪ ምጉዓዛ ኣጣል ስድራቤት እናሓለወት ዕዮ ገዝኣ ትሰርሕ ኣላ። ኣዋልድ ጎኒ ጎኒ ናይ ገዛ ዕዮአን ክመሃራ ከም ዝኽእላ ከርኢ ደልየ እየ ስኢለዮ።" ኣብ ቀረባ እዋን ዝተዋህባ ስራሕ፡ ነቲ ኣብ ሞቓድሾ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተመስረተ ቢላን ዝተባህለ ንደቂ ኣንስትዮ ጥራይ ዝኸውን መራኸቢ ብዙሓን ዝኸውን ስእሊ እዩ። ሓንቲ ጋዜጠኛ፡ መዓልታዊ ህይወተን ዘካይዳ ደቂ ኣንስትዮ ክትስእል የርእይ። ኣብ ትሕቲ እቲ ገረብ ከኣ፡ ሓሺ ስእሊ ክትስእል ትርአ። ኣብ ሶማልያን ሶማሊላንድን ናይ ስነ ጥበባውያን ናውቲ ምርካብ ቀሊል ስለዘይኮነ ኣዕሩኽታ፡ ካብ ኬንያ፡ ጅቡቲን ኪኖኡን ቀለም፡ ብራሽን ካንቫስን ንክስደደላ ክትሓትት ኣለዋ። ስነ ጥበብ ሓሺ ፖለቲካዊ እናኾነ ይኸይድ ኣሎ። ገለ ትካላት ዜናን ጋዜጠኛታትን ድማ ስርሓ ይጥቀሙሉ እዮም። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ሶማሊላንድ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ፡ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ዘጋጠመ ግጭት ብውሕዱ ሓሙሽተ ሰባት ብጥይት ተቐቲሎም እዮም። "ሓደ ፖሊስ ተኹሲ ክኸፍት ከሎ ብድሕሪ መናብር ተሓቢአን ዝነበራ ደቂ ኣንስትዮ ዘርኢ ስእሊ ርእየ። ካብ ኣእምሮይ ከውጽኦ ኣይከኣልኩን።" "ሓደ ሚኒስተር ከይተዓደመ ኣብ ቀብሪ ሓደ ካብቶም ሰልፈኛታት ተረኺቡ። ሰባት ተቖጢዖም፡ ሓንቲ ሰበይቲ ድማ ብድሕሪቱ ረጊሓቶ።" "ሕጂ ከም ጅግና ተቓዋሚት እያ ትርአ!" እቲ ዞባ ኣብ ውሽጢ ኣርባዕተ ዓሰርተታት ዓመታት ዘጋጠሞ ዝኸፍአ ድርቂ ኣብ ዝጻወረሉ ዘሎ እዋን፡ ሶማላውያን ዓቢ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣጋጢምዎም’ዩ። "እቶም ፖለቲከኛታት፡ ዓለም ንዝጠመዩ ሰባት ገንዘብ ክሰድድ ይልምኑ" ትብል ሓሺ። "ድሕሪኡ ጁባኦም ይመልኡ።" ድርቅን ምብልሻው ከባብን መበገሲ ገለ ካብቲ ረቒቕ ስእልታታ እዮም። እዚ ኣብ ሃርጌሳ ስቱድዮኣ ዝርከብ ስእሊ፡ ነቲ ዝተሰንጠቐን ዝነቐጸን መሬትን ፍሓም ንምስራሕ ዝነደዱ ክቡራት ኣግራብን ዘመልክት እዩ። ብዙሓት ስእልታት ሓሺ ሰባት መዓልታዊ ንጥፈታቶም ክፍጽሙ እንከለዉ ዘርእዩ እዮም። "እዛ ዘላናዊት ስድራ ነቲ ፍሉጥ ጋዜጠኛ ኣገልግሎት ቢቢሲ ሶማሊ ዝነበረ ኣሕመድ ሓሰን ዓውከ እዩ ዝሰምዕ ዘሎ።" "እቲ ዘሕዝን ሕጂ ሞይቱ'ዩ። ሰባት ኣዝዮም ይፈትውዎ ነይሮም፡ ብፍላይ ድማ እቲ ዘገርምን ዓሚቝን ድምጹ።" ገለ ስእልታት ኣዝዮም ውልቃዊ እዮም። "እዚ፡ ኣነ ምስ ቫይረስ ኮቪድ እናተቓለስኩ ዘርኢ'ዩ። ኣዝየ ሓሚመ ስለ ዝነበርኩ፡ ከም ብዙሓት ኣብ ከባቢየይ ዘለዉ ሰባት ከይመውት ፈሪሐ ነይረ።" "ነዛ ስእሊ ድሕሪ ምስኣለይ፡ ሰባት ብኸመይ ክሓዊ ከም ዝኸኣልኩ ዝሕብር ምኽሪ ክሓቱኒ ክድውሉለይ ጀሚሮም።" ሓደ ካብቲ ሓሺ ትፈትዎም መዘናግዒታት ናብ ገጠራት ብፍላይ ድማ ናብቲ ዘደንጹ ኣኽራናት ሸኽ ሶማሊላንድ ምኻድ እዩ። "ኣብዚ ግዜ'ዚ ምስኣል ምስ ዘይኽእሉ ኣዕሩኽተይ እየ ዝጓዓዝ ነይረ። ናውተይ ኣካፊለዮም። ኣብ መወዳእታ እቲ መዓልቲ ድማ ኩሎም ዝገርም ስእሊ ስኢሎም። "ስነ-ጥበብ ካብቲ ኲናት፡ ጥሜትን ሕማምን ዝብል ጽልዋታት ወጻኢ ዘሎ ሕቡእ መዳያት ህይወት ሶማል ክርኢ የኽእለኒ።"


ስነጥበባዊ ሚኪኤል እምሃጽየን ‘ጀንደ’ እንታይ’ዩ ኣጋጢምዎ?

ውሩይ ኤርትራዊ ስነጥበባዊ ሚኪኤል እምሃጽዮን [ጀንደ]፡ ቅድሚ ሕጂ ብዝነበሮ ስክጆታትን ሕዱር ሕማምን ናይ ምስማዕን ምርኣይን ጸገማት ስለዘማዕበለ፡ ዝለዓለ ሕክምና ንምግባር ልዕሊ ዓቕሙ ስለዝዀነ ብሰባት ንኽሕገዝ ጻውዒት ከም ዘቐረበን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ተዘርጊሑ ቀንዩ እዩ። ኣብ ምእላይ ፊልም፡ ምምራሕ መድረኽን ተዋስኦን ካብ እውን ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ ዓቢይ ዝና ዘትረፈ ሚኪኤል ጀንደ፡ ብሰንኪ ዘጋጠሞ ተደራራቢ ሕማማትን ጸገም ምስማዕ’ውን ስለዘማዕበለ፡ ምስኡ ብቐጥታ ብተሌፎን ንምርኻብ፡ ንምዝርራብን ኵነታቱ ብዕምቈት ንምርዳእን ዘካየድናዮ ፈተነ ቀሊል ስለዘይነበረ፡ እቲ ሓበሬታ ሓደ ካብቶም ንዕኡ ንምሕጋዝ ዕቱብ ጻዕሪ ዘካይዱ ዘለዉ ነባሪ ሱዳን ስነጥበባዊ ሄኖክ ሃይለ ኢና ረኺብናዮ። ስነጥበባዊ ሄኖክ፡ ሚኪኤል ጀንደ ሓገዝ ንኽግበረሉ ናብ ህዝቢ ዘቕረቦ ምሕጽንታ ብመገዲ እታ ንሱ ዝውንና ቻነል ዩትዩብ ዘርጊሕዎ፣ ክሳብ ሕጂ ኸኣ ኣብ ውሑድ መዓልታት ልዕሊ 100 ሽሕ ዶላር ተዋጺኡሉ ኣሎ። ጀንደ ቅድሚ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ንሕክምና ናብ ሱዳን ከይዱ፡ ክሳብ ሕጂ ብወጻኢታቱ ከምኡ’ውን ቀረባ ፈለጥቱ ብዝገበሩሉ ሓገዝ ክሕከም ከም ዝጸንሐ ኸኣ ተፈሊጡ'ሎ። ስነጥበባዊ ሄኖክ ሃይለ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “ጀንደ ኣብ እግሩ ክሳብ ነርቭ ዝተንከፈ ስኩጆታት ኣለዎ፣ ሕማም ቆርበት ገይሩ’ሎ፣ ኣብ ርእሲኡ ሕማም ሽኮር’ውን ስለዘማዕበለ፡ እቲ ኵነታት ጥዕናኡ ኣብ ዝኸፍአ ደረጃ ኣብጺሕዎ'ሎ፡” ኢሉ። ኣስዒቡ፡ “ጸገማት ዓይንን እዝንን ስለዝገበረ፡ ብቕልጡፍ ሕክምናዊ ሓገዝ ከምዘድልዮ ስለዝተረድኣና ኢና ንኽሕገዝ ንጽውዕ ዘለና፡” ይብል። “ንዝሓለፈ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ብውልቁ ንዅሉ ወጻኢታቱ ክሽፍን ክፍትን ጸኒሑ’ዩ፣ ሕጂ ግን ልዕሊ ዓቕሙ ስለዝዀነ’ዩ ናብ ከምዚ ምርጫ ተበጺሑ።” ስለዚ፡ ነዚ ዓቢይ ስምን ዝናን ዘለዎ ስነጥበባዊ ንምሕጋዝ ኵሉ ዓቕሚ ዘለዎ፡ ብገንዘብን ሞራልን እጃሙ ክገብር ጻውዒት ይቐርብ ኣሎ። ሚኪኤል እማሃጽዮን በራኺ፡ ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየ ኰይኑ፡ ክሳብ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ፡ ኣብ ልኡል መኮነን ኣስመራ [ናይ ሎሚ ኣስመራ ሓፈሻዊ] ተማሂሩ፡ ንዩኒቨርሲቲ ዘእቱ ነጥቢ ኣምጺኡ ዝነበረን፡ ንፉዕ ተማሃራይ ምንባሩን ይንገረሉ። እንተዀነ በቲ ሽዑ ዝነበረ ውዕዉዕ ሃገራዊ ምንቅስቓሳት ተደፋፊኡ፡ ትምህርቲ ንምቕጻል ከምዘይተግሀ የዕልል። ኣብ ግንቦት 1976 ናብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝተሰለፈ ሚኪኤል እምሃጽዮን [ጀንደ] ቅድሚ ናብ ሜዳ ምውጽኡ፡ ኣብ ውሽጢ ከተማ ተወዲቡ ይስርሕ ነይሩ’ዩ። ኣብ ድሮ’ቲ ንሜዳ ዝተሰለፈሉ’ውን፡ ምስ ብጾቱ ኣብ ማይተመናይ ዝርከብ ፋብሪካ ኮካኮላ ስርሒት ብምክያድ፡ ነታጒ ኣጻዊዶም ኣብ ልዕሊ እቲ ፋብሪካን ኣብ ልዕሊ ነቲ ፋብሪካ ዝሕልዉ ዝነበሩን ወተሃደራት ደርግን ዓቢይ ዕንወት ከም ዘውረዱ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ 1977፡ ብርጌድ 31 ምስ ተመደበ፡ ጕጅለታት ባህሊ ክቘማ ምስ ተወሰነ፡ ስነጥበበኛ ሚኪኤል ኣብቲ እዋን ኣብ ሓንቲ ሓይሊ ብዝገበሮ ተዋስኦ እዩ፡ ዓቕሙን ክእለቱን ኣብ ስነጥበብ ዝተለለየ። ብ 1979 ኣብ ሓንቲ ተዋስኦ ጀንደ ብዝብል ስም ምስ ተዋሃቦ፡ ክሳብ ሎሚ ን43 ዓመታት ንስሙ ኣህሲሳ በታ ጀንደ ዝብል ስም’ዩ ብዝያዳ ዝፍለጥ። ሚኪኤል ጀንደ፡ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለየ ሙዚቃዊ ድራማታት፡ ‘ስድራ’ ዘርእስታ ዓባይ ህብብቲ ድራማን መሪሕ ጠባይ ሒዙ ክእለቱ ዘመስከረ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ምምራሕ መድረኻት፤ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ’ውን፡ ኣብ ሓያለ ድራማታት መድረኽን ፊልምታትን ከም ተዋስኣይን ኣላይን፣ መራሕ መድረኽን ኰይኑ ብምዕያይ ክእለቱ ዘርኣየ ስሙይ ስነጥበባዊ እዩ እዩ።


ዓለም ዘጣቕዓላ፡ ሆሊውድ ዘግለላ ኰኾብ ጀኒፈር ሎፐዝ

ኵሉ ትኽእሎ፤ ብቕዓት ጥበባ ንብዙሓት፡ "ስሉሳዊ ስግኣት" እዩ እንተተባህለ ምግናን ኣይከውንን። ምኽንያቱ፡ ጀኒፈር ሎፐዝ ኣብ ኢንዳስትሪ ምዝንጋዕ ኣለው ዝበሃሉ ኵሎም ክእለታት ብሓደ ዝወነነት ስለ ዝዀነት። ተዋሳኢት፡ ደራፊትን ሳዕሳዒትን ሎፐዝ ዝያዳ እትፍለጠላ ንጽል ደርፊ 20 ዓመት ገይራ ኣላ። እታ፡ ‘Jenny from the Block’ ዝተሰምየት ደርፊ መስከረም 2002 እያ ተፈንያ። እዚ ክሳዕ ሕጂ ንእዝኒ ሰማዕቲ ዘደስት ሙዚቃ፡ ኣብ ዩትዩብ 162 ሚልዮን ሰባት ክርእዩዎ እንከለው፡ እቲ ብዝሒ ሕጂ'ውን ይውስኽ ኣሎ። እዚኣ፡ ሓንቲ ካብ ህቡባት ደርፍታት ሎፐዝ ኰይና፡ ንሳ’ውን ከም ስነ ጥበበኛ እትፍለጠላን፡ ሕላገታ ክትከውን ብጥንቃቐ ዝተሰርሐትን ደርፊ እያ። ሎፐዝ ክልተኡ ሸነኽ ህይወት እተርኢ መስትያት እያ። ዕውትቲ ኰኾብ ኢንዳስትሪ ፊልምን ሙዚቃን ኰይና እናሃለወት፡ እቲ ክብ ለጠቕ ዝበዝሖ ህይወታ ኸኣ፡ ስቕ ኢላ ምንም ነገር ብዛዕባ ዘይብላ ጓለንስተይቲ የዘኻኽረና። ደራሲ ኣንድሬ ዲዮ ኣብ ሳልሳይ ኣልበማ ዘላ ‘This is Me… Then’ እጥብል ደርፊ፡ ሎፐዝ ኣብ 2002 ምስ ኦፕራ ዊንፍረይ ንዘካየደቶ ቃለመጠይቕ መበገሲ ገይሩ እዩ ሰሪሑዋ። “መጀመርታ ጄኒ ካብ ብሮንክስ’ዩ ዝብል ነይሩ፤ ደሓር ግን ተቐይሩ። ከም J-Lo [መጸውዒ ካልኣይ ኣልበማ ገይራ ዝተጠቐመቶ] ዝብል ሳጓ’ውን ክህባ ደልየ ነይረ። ግን፡ ጄኒ ክትበሃል’ዶ ትመርጽ ትኸውን?” ክብል ዴዮ ንቢቢሲ ካልቸር ተዛሪቡ። እዚኣ፡ ኣብቲ ዓመት ብብዝሒ ካብ ዝተዘረበለን ደርፍታትን ኣብ ኣሜሪካ ን16 ሰሙናት ኣብ ሰደቓ ቢልቦርድ ዝጸንሐትን ፍሉጥቲ ደርፊ እዩ። እዛ ደርፊ፡ ካብ ካልኦት ዓበይቲ ሙዚቃታት ፖፕ [pop songs] ዝፈልያ ዝነበረ ድማ፡ ርእሰ ታሪኽ 'ታ ደርፊ፡ ካብ ፑርቶ-ሪኮ ዝጀመረ ስደት ሎፐዝ ክሳብ ኣብ ኒውዮርክ ቍሸት ብሮንክስ ዝዓበየት ደራፊት - ኣብታ ደርፊ 29 ግዜ ዘልዕል ምዃኑ'ዩ። “ሰባት፡ ልክዕ ከምቲ ንሰባት ምሕጋዝ ዝፈትው ንቦታታት ምሕጋዝ’ውን ይፈትው’ዮም። ስለዚ፡ ኣብ መንጐ ጀኒፈርን ብሮንክስን ዓቢይ ምትእስሳር ክህሉ ይኽእል’ዩ ዝብል ተሰሚዑኒ’ዩ፤ ብሮንክስ ማእከል ሂፕሆፕ ስለ ዝዀነት ማለት'ዩ” ብምባል ዴዮ ነቲ ደርፊ ጆኦግራፊያዊ ርእየት ይህቦ። እቲ ሕጡበ-ግጥሚ ድማ፡ ሎፐዝ ከም ሓንቲ ናይ መድረኽ ሰብ ምስቲ ኣብ እዋን ቍልዕነታ ዝነበረ ውርሻኣ ዝገልጽ ምትእስሳር ክህሉ ዝገበረ’ዩ። ሎፐዝ፡ ኣብቲ ሕጂ ዕንቚ ዓለም እትበሃለሉ ደረጃ ክትበጽሕ ዝመጽኣቶ ጕዕዞ ግን ኣዝዩ ነዊሕ’ዩ። ናብ ኪነ ጥበብ ካብ እትኣቱ 30 ዓመታት ተቘጺሮም ኣለው። 80 ሚልዮን ቅድሓት ደርፍታት ሸይጣ፤ ሸሞንተ ኣልበም ሰሪሓን ኣብ ልዕሊ 40 ፊልምታት ተዋሲኣን እያ። ግን ክኣ፡ ኣብ ሆሊውድ ክንድ'ቲ ዝግበኣ ቦታ ኣይረኸበትን። እዚ፡ ኣብቲ ኣብ ቀረባ ኔትፍሊክስ Halftime ዘዳለዎ ካብ 2019 ክሳብ 2020 ዝነበረ ጻዕቒ ዝበዝሖ ኵነታት ስርሓ ዝድህስስ ሰነዳዊ ምድላው፡ ብንጹር ይርአ። ሎፐዝ፡ ኣብ ቀረባ እዋን፡ ኣብ ፊልም ሃስለርስ ከም ዝተዋስአት ከምኡ’ውን ኣብ መድረኽ Super Bowl halftime ንብዙሓት ዘስደመመ ምርኢት ሙዚቃ ከም ዘቕረብትን ይፍለጥ። ይዅን’ምበር፡ ነዚ ክልቲኡ ዓበይቲ ዓወታት እናጸንበለት እናሃለወት፡ ሕጂ’ውን ኣብቲ ኢንዳስትሪ ዘይሰገረቶም ጸገማት ኣለው። ንኣብነት፡ ብፊልም ሃስለር ኣብ ኦስካር ክትሕጸ ዝነበረ ትጽቢት ፈሺሉ'ዩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ መድረኽ Super Bowl halftime ሎፐዝ ፍጹም ዘይወሓጠላን ትጽቢት ዘይገበረቶን ውሳነ ገጢምዋ'ዩ። ኣዳለውቲ እቲ መድረኽ፡ እቲ ቅድሚ ሕጂ ሓደ ስነ ጥበባዊ ጥራይ ዝቈጻጸሮን ስርሑ ዘቕርበሉን ዝነበረ መድረኽ፡ ሎሚ ምስ ሻኪራ ክትካፈሎ ገይሮም። “ክልተ ሰባት ኣብ መድረኽ Super Bowl ክቐርባ ምግባር ኣብ ዓለም እቲ ዝኸፍአ ውሳነ ነይሩ” ክትብል ተዛሪባ እያ። ካብ ንእስነታ ኣትሒዙ፡ ሎፐዝ ዓበይቲ ግድላት እያ ኣሕሊፋ። ናይ መድረኽ ሰብ ንምዃን ዝነበራ ሕልሚ ንምስኻዕ፡ ኣብ መወዳእታ ዓሰርታት ዕድመኣ፡ ናይ ዩኒቨርሲቲ ትምህርታ ክተቋርጾ ክትውስን እንከላ፡ ጠበቓ ክትከውን’ያ ዝብል ባህጊ ካብ ዝነበሮም ወለዳ ሓያል ብድሆ ከም ዝገጠማ ትዛረብ። ኣብ መጀመርታ 1990ታት ክኣ፡ ናይ ተልሂት ስራሕ ጀሚራ። ካብኡ ንደሓር፡ ውሑዳት ስርሓት ተሌቪዥን ረኺባ። ኣብ 1997 ግን፡ ኰኾብ ዝገብራ ዕድል መጺኡ፤ ሽዑ፡ ሴሌና ኣብ ዝብል ፊልም ኲንታኒላ-ፐሬዝ ኰይና እያ ተዋሲኣ። ኲንታኒላ-ፐሬዝ፡ ሜክሲካዊት-ኣሜሪካዊት ደራፊት ኰይና፡ ኣብ ታሪኽ መላእ ላቲን ኣሜሪካ ዓባይ ኰኾብ ዝነበረት “ንግስቲ ሙዚቃ ቴሃኖ” ተባሂላ እትፍለጥ ደራፊት’ያ። ሴሌና፡ ኣብ መበል 23 ዓመታ ብመሓዝኣ ዮልዳና ሳልቫዶር ተቐቲላ። ብ1995፡ ኣብቲ ግዜ ኣመሓዳሪ ቴክሳስ ዝነበረ ጆርጅ ደብሊው ቡሽ፡ 16 ሚያዝያ ኣብ ቴክሳስ መዓልቲ ሴሌና ተባሂሉ ክዝከር ገይሩ ነይሩ። ሎፐዝ ኣብቲ ፊልም ኲንታኒላ-ፐሬዝ ኰይና ምስ ተዋስአት፡ ሰፊሕ ናእዳ ረኺባትሉ፤ ኤልኤ ታይምስ ነቲ ስራሕ “ብርሃን ዝህብ” ክብል ገሊጽዎ። ሎፐዝ፡ ንሓደ ፊልም ሓደ ሚልዮን ዶላር ዝረኸበት ፈላመይቲ ላቲን እያ እትብል ኣቕራቢት ቢቢሲ ራድዮ-4 ኢለን ጆነስ፡ ሴሌና ሓደ ካብቶም ንሞያ ሎፐዝ ዝገርሑ ስራሕቲ’ዩ ትብል። “ሓቀኛ ልዕለ-ሓይሊ ጄኒፈር፡ ሜጋዋት ዓቕሚ’ዩ ዘለዎ። ንዕኡ’ዩ፡ ኣብ ስክሪን ክትርእያ እንከለኻ ዓይንኻ ካብኣ ኣይትኣልን። ኣብቲ ፊልም ዝነበራ እንዶ ክኣ፡ ንሓንቲ ተፈታዊት ዕንቚ ላቲኖ ለቢሳ ስለ ዝሰርሐት፡ ንሳ’ውን ዕንቊ ከም እትኸውን እያ ኣርእያ። ብተወሳኺ ላቲናዊ መንነታ’ውን ኣርእዩ’ዩ፤ በዚ ኣብ ኣሜሪካን ዓለምን ዘለው ተመልከትቲ ክተሰንፍ ክኢላ።” ሓደ ካብቶም ኣብ ሂዩስተን ኣስታት 35 ሽሕ ዕዱማት ኣብ ዝነበርሉ ሎፐዝ ኲንታኒላ-ፐሬዝ ኰይና እትዋስኣሎም ክፍልታት ዝቐረጸ ዳይሬክተር ሴሌና ግሪጎሪ ናቫ፡ እታ ፊልም፡ “ሞያ ሙዚቃ ኣሎኒ’ዩ ዝብል ሓሳብ ፈጢራትላ’ያ፤ ምኽንያቱ፡ ቅድሚኡ ሓሲባትሉ ኣይትፈልጥን፡” ይብል። ብተወሳኺ፡ ዋላ’ውን ዝወሰደቶ ሽልማት እንተዘይሃለወ፡ ሽም ሎፐዝ ንፈለማ እዋን ኣብ ሽልማታት ኣካዳሚ ተረቚሑ’ዩ። ዝዀነ ኰይኑ፡ እቲ ዕውትነት ዝተፈላለዩ ክእለታት ዘርኣየትሉ መድረኽ ተጀሚሩ፤ ኣብ ወርሒ ሰነ 1999 ድማ፡ ‘On the 6’ ዝሰመየቶ ኣልበም ፈንያ። ካብዚ እቲ፡ ‘If You Had My Love’ ዝብል ንጽል ዜማ ኣብ ኣሜሪካ ቝጽሪ ሓደ ሙዚቃ ኰይኑ። ሽፋን እቲ ኣልበም፡ ሎፐዝ ነዊሕ እጅገ ዘለዎ ሓጺር ማልያን ኩስቱሞን ተኸዲና፡ ጸጕራ ወንጨርጨር ኢሉ ኣብ ሳሎን ኰፍ ኢላ ዘርኢ ስእሊ ነይርዎ። እዚ ሸነኽ ስብእናኣ ድማ፡ ኣብ ኣእምሮ ህዝቢ ተቐሪጹ ተሪፉ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ንመድረኽ ሽልማት ግራሚ 2000 ክትመጽእ እንከላ ስእሊ ተኽሊ ዘለዎ ነዊሕን ቅልዕልዕ ዝበለን ቀምሽ ተኸዲና መጺኣ። ኣብቲ ግዜ ዝተወስደ ስእሊ 20 ዓመት ኰይንዎ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ፡ ብብዝሒ ዝተራእየ ስእሊ ቀይሕ ምንጻፍ እዩ። ድሕሪ ክልተ ዓመት [2001]፡ ‘J-Lo’ ዝሰመየቶ ካልኣይ ኣልበም ሰሪሓ፤ በዚ፡ ክሳብ ሕጂ ቍጽሪ ሓደ ኣልበምን ቍጽሪ ሓደ ፊልምን [The Wedding Planner] ዘለዋ እንኮ ጓለንስተይቲ ስነ ጥበባዊት ኰይና። ኣብ ፊልም እንተዀነ’ውን፡ ሎፐዝ ኰኾብ ዝገብራ ዝተፈለየ ክእለት ከም ዘለዋ ይእመን። ድሕሪ’ቲ፡ ብ35 ሚልዮን ባጀት ተሰሪሑ ኣስታት 100 ሚልዮን ዶላር መኽሰብ ዘምጽአ ፊልም ‘The Wedding Planner’፡ ጀኒፈር ድሕሪ 20 ዓመት ክኣ ፖለቲከኛ ራልፍ ፊነስን ካብ ብሮንክስ ዝመጽአት ወዳ ንብሕታ እተዕቢ ሰራሕተኛ ሆቴልን ዝራኸብሉ ኣጋጣሚ ዘርኢ ‘Maid In Manhattan’ ዝተባህለ ፊልም ሰሪሓ ብቕዓታ ኣመስኪራ። ህቡብነታ እናዓበየ ክመጽእ እንከሎ፡ “እቲ ኣመና ዝገርም፡ ኣብ ባህላ ዓቢይ ሓበን ዘለዋ ምዃና’ዩ፤ ብዝዀነ ኣጋጣሚ ንዕኡ ክትዋገየሉ ወይ ባህላን ሓረግ ውርሻኣን ንስለ ተፈታውነት ኢላ ናብ ናይ ጸዓዱ ክቕየር ኣይገበረትን” ትብል ኣብ ጉዳያት ባህሊ ርእይቶ እትህብ ኢሳቤል ጎንዛለዝ። ወሲኻ፡ “እኳ ደኣ፡ ኵላትና ከም ጄ.ሎ ብእንኽደነሉ መገዲ፡ ባህሊ ድንድል ክኸውን ገይራ እያ። ኣነ ከም ዝመስለኒ፡ ብባህላዊ ነጸብራቕ መልክዓ፡ ድምጻን ታሪኻን ባህሊ ላቲንን ብዙሓት መስሕብ ንኽህልዎ ኣፍደገ ኣርሕያ እያ” ኢላ። ብተወሳኺ፡ ሎፐዝ ኣብ 2001 ናይ ባዕላ ኩባንያ ብምኽፋት፡ ሆሊውድ ብዙሕ ዘይሓቝፎም ደቂ ላቲን ዝተኣናገዱሉ ዕድል ከም ዝፈጠረት ትገልጽ። ብ2003፡ ‘Gigli’ ኣብ ዝብል ገበናዊ ትሕዝቶ ዘለዎ ፍቕራዊ ፊልም ተዋሲኣ። ኣብዛ ፊልም፡ ዋላ ሓደ እወንታዊ ነገር ክትረክብ ኣዝዩ ኣጸጋሚ’ዩ። እታ ፊልም ቅድሚ ምውጽኣ ክኣ፡ ንሳን ቤን ኣፍሌክን ሕጸ ከም ዝገበሩ ኣዊጆም፤ ግን ክኣ ድሕሪ ሓደ ዓመት ተፈላልዮም። ይዅን’ምበር፡ ዋላ’ውን እታ ፊልም ደረጃታት ቦክስ ኦፊስ ዝቈጻጸራ እንተነበረ፡ ሚድያታት ብዛዕባ ሎፐዝ ጽቡቕ ነገር ምዝራብ ዳርጋ ዝጸንቀቓሉ እዋን እዩ ነይሩ። ሽዑ፡ ብዙሓት ዛንታ ፍሉጣት ሰባት ዝሓትሙ መጽሄታትን ጋዜጣታትን ይድህሉዋን ይሓምዩዋን’ዮም ነይሮም። ቺካጎ-ሰን ታይምስ፡ ሕጂ “ዝዀነ ሰብ ብእትሰርሖ ነገራት ኣብ ዘይዓግበሉ ግዜ’ያ ትርከብ” ክብል ጽሒፉ ነይሩ። ንሳ ግን፡ ጐድኒ ጐድኒ ፊልምን ሙዚቃን ክኣ፡ መሸጢ ክዳውንትን ጨናታትን ከምኡ’ውን ቤት ብልዒ ከፊታ ጕዕዞ ህይወታ ትቕጽል ነይራ። እንተዀነ፡ ብሰንኪ እቲ ብዛዕባኣ ዝዝረብ ነገራት ኣብ ጭንቂ ጥሒላ ከም ዝነበረት ኣብ መጀመርታ 2000 ተዛሪባ ነይራ። “ንፍዕቲ ኣይኰነትን ክብሉ እንከለው ኣሚነዮም ነይረ። ኣነ ኣብዚ ኣይምጥንን፤ ስለ ምንታይ’የ ዘይእለ? እብል። ማለት ኣብ ውሽጢ ሓደ ምዕሩይ ዘይኰነ ወጽዓ ዝበዝሖ ርክብ ዘለኹ ኰይኑ ይስምዓኒ ነይሩ . . . ብዙሕ ግዜ ‘ከቋርጽ ኣለኒ’ ዝብል ስምዒት ይስምዓኒ ነይሩ” ክትብል ኣብቲ ኣብ ነትፍሊክስ ዝተፈነወ ሃፍ ታይም ተዛሪባ። ኣብ 2021፡ ዳግም ምስ ሎፔዝ ርክብ ዝጀመረ ኣፍሌክ ኣብ ቀረባ ኣብ ዝተፈነወ ሓደ ፖድካስት፡ እቶም ኣንጻራ ዝዝረቡ ነገራት “ጾታዊ” ከምኡ’ውን “ዓሌታዊ” እዮም ክብል ተዛሪቡ። እቶም ኣብ ቅድም ኢሎም ብዛዕብኣ ዝጽሓፉ ዝነበሩ ነገራት “ሕጂ ከምኡ ገይርካ እንተጽሒፍካ፡ በቲ ዝበልካዮ ነገራት ትስጐግ ኢኻ” ኢሉ። ሎፐዝ፡ ኣብ 2007 ብቛንቋ ስጳኛ ዝሰርሓቶ ኣልበም ክተውጽእ እንከላ፡ ብ2011 ድማ ዳኛ ኣሜሪካን ኣይዶል ኰይና ነይራ። ብ2019፡ ፊልም ሃስለርስ ምስ ወጽአት፡ ሎፐዝ ዳግም ዓለም ኣለዓዒላ። እዚ፡ ሓቀኛ-ድራማ ገበን ብሎፔዝ ዝተዳለወ ኰይኑ፡ ኣብቲ ፊልም ሮማና ዝተባህለት ገጸ ባህሪ ወኪላ ትዋሳእ። ብ2019-2020 ኣብ ዝነበሩ መድረኻት ሽልማት፡ ሎፐዝ ኣብ ህይወታ ንፈለማ እዋን ዓበይቲ ሽልማታት ክትወስድ እያ ዝብል ዓቢይ ግምት ተዋሂቡዋ ነይሩ። ንሽልማት ኦስካር ክትሕጸ እያ ተባሂሉ፤ በዚ ብዙሓት ግምታ ሓፍ ክብል ስለ ዝገበርዎ ልዑል ተስፋ ገበረት። ግን፡ ሕጂ’ውን ኣይሰመረን። ኣክንዳኡ፡ ሕጹያት ሽልማት ኦስካር ካልኦት ተዋሳእቲ ምዃኖም ተነጊሩ። ኵለን ጸዓዱ ነይረን። ብኻልእ ወገን፡ ሎፐዝ ንመድረኽ Super Bowl 2020 ትገብሮ ኣብ ዝነበረት ሰፊሕ ምድላው ኣብ መወዳእታ ሰዓት ምስ ኮሎምቢያዊት ሻኪራ እቲ መድረኽ ክካፈላኦ ምዃነን ክንገራ እንከሎ፡ ስምዒታ ክስበር ኣብቲ ኣብ ኔትፍሊክስ ዝቐረበ ሰነዳዊ ምድላው ይርአ። ሎፐዝ በዚ ኣይተሓጐሰትን። እቲ ምኽንያት ሻኪራ ዘይኰነት፡ እቲ ዘሕልፎ መልእኽቲ ብባዕላ “እኽልቲ ኣይኰነትን” ዝብል እዩ፡ ዝብል እምነት ስለ ዝነበራ እዩ። ኣብቲ ሰነዳዊ ምድላው፡ እተን ሚልዮናት ዝኽፈለን ስነ ጥበባውያን 12 ደቒቕ ጥራይ ክወሃባ እንከለዋ ከም ዘይተሓጐሰት ይርአ። “20 ደቒቕ’ዩ ክወሃበኒ ዝግባኦ” ክትብል ትካታዕ። ማናጀር ሎፐዝ ቤኒ መዲና ድማ፡ “ኣብ ታሪኽ ሓደ ሰብ ጥራይ ኣብ ዝቐርበሉ ዝነበረ መድረኽ፡ እቲ ስራሕ ብኽልቲአን ላቲን ክስራሕ ኣለዎ ማለት ጸርፊ’ዩ” ይብል። ጐንዛለዝ ዊተከር፡ ሕርቃን ሎፐዝ “1000 ሚእታዊት ምኽኑይ’ዩ” ትብል። “ብዓቢኡ ኣብ ኣሜሪካ ዘሎ ሰፊሕ ዓሌት ላቲን እንተርኢኻ፡ እቲ ሕብረተሰብና ሕጂ’ውን እኹል ኣፍልጦ ኣይተዋህቦን። ከም ሙዚቀኛ ጥራይ ዘይኰነ ከም ተዋሳኢትን ሳዕሳዒትን ከምኡ’ውን ኣዳላዊት ዘመዝገበቶ ዓወት ቀሊል ኣይኰነን። ንሳ መን ምዃናን እንታይ ክትከውን ከም እትኽእልን ግልጺ መልእኽቲ እዩ ዘሕልፍ” ትብል። ዝዀነ ኰይኑ፡ ሎፐዝ እቲ መድረኽ ተጠቒማትሉ’ያ። ብልጽቲ ተዋሳኢት፡ ሳዕሳዒትን ደራፊትን ከም ዝዀነት ዳግም ኣርእያ። እቲ መድረኽ ድማ፡ ክሳብ ሕጂ እቲ ብብዝሒ ዝተራእየ መድረኽ Super Bowl ኰይኑ። ሎፐዝ፡ ብ2021 ኣብ ስነ ስርዓት ቃለ መሓላ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ተዓዲማ ሙዚቃ ኣቕሪባ እያ። 'America the Beautiful' ከምኡ'ውን 'This Land is Your Land' ዝብላ ደርፍታት ሓዊሱ፡ ድምጻ ክስማዕ እትቃለሰሉ ንውርሻታታ ጠቕሊላ እትሕዘላ ‘Let's Get Loud’ እትብል ስርሓ'ውን ኣቕሪባ። ከምቲ ኣብቲ ሰነዳዊ ምድላው ነትፍሊክስ ዝበለቶ፡ “ኣይፋል መልሲ ኣይኰነን፤ ዕድል’ዩ።” እቲ ጕዕዞን ቃልስን ኣየቋረጸን። ኣብ ዙርያ ነጋዲት ሓሽሽ ዝነበረት ግሪሴልዳ ብላንኮ ዝጠመተ ፕሮጀክት ሓዊሱ ብዙሓት ፕሮጀክታት ኣለውዋ። ሽልማት ኦስካር ክኣ ዝቕጽልን ንቕድሚት ዝመጽእን’ዩ።


ሰዓረ ፍጹም፡ 'ብህዝቢ ዝተሓረየ ተዋስኣይ ተሸለሚ ሰቱጌ' ኰይኑ

ኤርትራዊ ተዋስኣይ ሰዓረ ፍጹም፡ ‘ሰዓረ’ ኣብ ዘርእስታ ሓጻር ፊልም ብዝተላበሶ ገጸባህሪ፡ በቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝመደበሩ ንኣፍሪቃውያን ተዋሳእቲ ዝሽልም ኣህጉራዊ ሽልማት ሰቱጌ፡ ዝበለጸ ናይ 2022 ብህዝቢ ዝተሓረየ ተዋስኣይ ብምዃን ተሸላሚ ኰይኑ። ተዋስኣይ ሰዓረ ፍጹም፡ ኣብ ዝበለጸ ተዋስኣይ ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ወርቃዊ ሽልማት ንዝበለጸ ተዋስኣይ ኣፍሪቃ ከምኡ’ውን ብህዝቢ ዝተሓረየ ዝበለጸ ተዋስኣይ ኣፍሪቃ ኣብ ዝብል ዓውድታት’ዩ ንሽልማት ተሓጽዩ። እቲ ወዲ 28 ዓመት ስነጥበባዊ፡ ካብ ህጻንነቱ ኣትሒዙ ኣብ ዓውዲ ስነጥበብ'ኳ እንተኣተወ፡ ካብ 2015 እትሒዙ እዩ ብሞያዊ መገዲ ኣብ ፊልም ክዋሳእ ከምዝጀመረ ዝገልጽ። ሰዓረ፡ ሽልማት ዝወሰደሉ ጽንብል ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ ናብ ቡርኪናፋሶ ምምጽኡ ብዙሕ ትምህርቲ ከምዝቐሰመ ብምግላጽ፡ “እዚ ከምዚ ዓይነት ሽልማት ህዝቢ ኣፍሪቃ ኣብ ሓደ ንኽሰምር ዕድል ዝፈጥር እዩ፡” ኢሉ። እዚ ወዱ ነቲ ብወዲ መምህር ዝፍለጥ ብሪጋደር ጀነራል ፍጹም ገብረህይወት ዝዀነ ተዋስኣይ፡ “ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ጥምየት፡ ኵናትን ካልእ ሕማቕ ነገራትን ዝቕየረሉ ግዜ ሕጂ እዩ፣ ክቕየር’ውን ጀሚሩ ኣሎ፡ ምኽንያቱ ንሕና እቶም ሓደሽቲ ወለዶ እዛ ኣህጉር ኢና፡ ዓወት ኸኣ ናይ ሓፋሽ’ዩ፡” ኢሉ። ኣባል 26 ዙርያ ሃገራዊ ኣገልግሎት ሰዓረ፡ መጀመርታ ዝተዋስኣላ ፊልም ብዘርእሰናይ ዓንደብርሃን ዝተሰርሐት ፊልም "ፍቕሪ ሎሚ ቕነ" እትብል ኰይና፡ ብኡ ብዝጀመሮ ሞያ ክሳብ ሕጂ ኣብ 23 ዝተፈላለያ ፊልምታት ኤርትራ ከምዝተዋስአ’ዩ ዝገልጽ። ሰዓረ፡ ኣብታ ብደበሳይ ወልዱ ዝተደርሰት ኣብ ተለቪዥን ኤርትራ ንነዊሕ ክፋላት ዝቐጸለት ተኸታታሊት ፊልም ማጨሎ፡ ክእለቱ ከም ዘንጸባረቐ እዋን ይግለጽ። እታ ሰዓረ ዝተሸለመላ ሓጻር ፊልም ‘ሰዓረ’፡ ኣብ ሓቀኛ ዛንታ ዝተመርኮሰት ፊልም ኰይና ብዮሃንስ ኣብርሃ ዝተደርሰትን ዝተኣልየትን እያ፤ ሕመረት ዛንታኣ ኸኣ፡ ነቲ ካብ 1998 ክሳብ 2000 ኣብ መንጐ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝነበረ ኵናት ምርኵስ ዝገበረት’ያ። ሰቱጌ ኣዋርድ ካብ ዝጅመር ንዝሓለፉ ሽዱሽተ ዓመታት ክሽልመ ዝጸንሐ ኰይኑ፡ እዚ ናይ ሎሚ ዓመት ንሻውዓይ ግዜኡ ዝተኻየደ እዩ። ኣብቲ ካብ 9 ክሳብ 12 ሕዳር ዝተኻየደ ናይ ምሽላም ስነስርዓት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ዓውድታት ፊልም 42 ተዋሳእቲ’ዩ ተሓጽዮም ነይሮም። ፕረዚደንት ሽልማት ሰቱጌ ከቪን ሞን፡ ቀንዲ ዕላማ ሰቱጌ፡ ኣብ ኣፍሪቃን ካብ ኣፍሪቃ ወጻኢ ብኣፍሪቃውያን ዝፈሪ ብሉጽ ፊልምታት ኣፍልጦን ሽልማትን ምሃብ ምዃኑ ገሊጹ ኣብ መርበብ ሓበሬታ እቲ ሽልማት ገሊጹ። ኣብ 2021 ኤርትራዊት ተዋሳኢት ዊንታ ገብረእግዝኣብሄር እውን፡ ኣብ ተኸታታሊት ፊልም ማጨሎ ብዝተላበሰቶ ገጸ ባህሪ ብጽላት 'በስት ሆፕ ኣፍሪካን ቲቪ ሾው' ንሽልማት ተሓጸያ ምንባራ ይዝከር።


ህጻናት ኢትዮጵያ፡ ተዘክሮኦም ኣብ ግጭት ብስእሊ ይገልጹ

እዮብ መርጊያ፡ ብሰንኪ'ቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠሙ ግጭታት ተመዛቢሎም፡ ደብረብርሃን ኣብ ዘለዉ ግዜያዊ መዓስከራት ዝነብሩ ዘለው ህጻናት፡ “ገዛና ኣበይ እዩ?” ብዝብል ሓሳብ ተዘክሮታቶም ንኽነግርዎን ብስእሊ ንኽገልጹን ሓቲቱ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘሎ ኲናት ሕድሕድን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ዝተኻየዱ ግጭታትን ዘስካሕክሑ ነገራት ተፈጺሞም እዮም። ኣብ አሜሪካ ዝነብር እዮብ፡ እቲ ህጻናት ዝሰኣልዎም ልዕሊ 900 ስእልታት ዝሓዘ ፕሮጀክት፡ ንቐጻሊ ኣብ ዝገብሮ መጽናዕቲ እታው ከምዝኾኖ ይሕብር። እቶም ህጻናት ካብ ዝሰኣልዎም ስእልታት እቲ ሓደ፡ ዕጡቓት ንሓንቲ ኣደ ክቐትልዋ ከለዉ ደው ኢሎም ዝዕዘቡ ህጻናት የርኢ። ኣብዚ ፕሮጀክት ካብ ዝተሳተፉ ህጻናት ልዕሊ 90 ሚእታዊት ካብ ወለጋ ዝተመዛበሉ እዮም። እዮብ፡ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኲናት ሕድሕድ ዝምልከት'ውን ተመሳሳሊ ፕሮጀክት ኣካይዱ ነይሩ። ንሱ፡ “እዞም ህጻናት ገዛኦም ክቃጸል ከምኡ’ውን ወለዶም፡ ኣዝማዶምን ጐረባብቶምን ክቕተሉ፡ ክጠምዩን ክመዛበሉን ዝረኣዩ እዮም” ይብል። “እቶም ህጻናት ዝሰኣልዎም ስእልታት፡ ቋንቛ፡ ፖለቲካ፡ ማሕበራውን ባህላውን ደረታት ዝሓለፉ እዮም። እዞም ስእልታት ናብ ገዛእ ርእስና ንኽንምለስ ዕድል ከምዝህቡና ይሓስብ” ክብል ተስፋኡ ይገልጽ። ወሲኹ፡ እቶም ህጻናት ንዝሰኣልዎም ስእልታት ብምርኣይ ብናይ ምዝካር ክእለቶም ከምዝተገረመ ይሕብር። ኣብ ከተማ ደብረብርሃን ተወሊዱ ዝዓበየ እዮብ፡ ኣብቶም መዓስከራት ዝነብሩ ልዕሊ 45 ሽሕ ተመዛበልቲ፡ ዝስተ ማይ፡ ሕክምናን ካልኦት መሰረታዊ ቀረባትን ከምዘይብሎም ብምግላጽ በቲ ኵነታት ከምዝሓዘነን ይዛረብ። ንሱ ከምዝብሎ፡ እቶም ህጻናት ብዝተፈላለዩ ሕማማት ዝተሃሰዩ እዮም። ስለዝዀነ’ውን ምስ ቤተሰቡን ፈተውቱን ብምትሕብባር ዝከኣሎ ሓገዝ ኣወፍዩ'ሎ። “ንሕና፡ ሓገግቲ፡ ወሰንቲን መራሕትን ካብቶም ህጻናት ትምህርቲ ክንወስድ ይግባእ” ብምባል ስነጥበብ ሰባት ኣብ እዋን ኲናት ዘሕልፍዎ ላዕልን ታሕቲን ዝገልጽሉ ሓደ መገዲ ከምዝዀነ ይሕብር። ገሊኦም ንፕሮፖጋንዳ ዘውዕልዎ'ኳ እንተዀነ፡ እዞም ህጻናት ግን ዝረኣይዎን ዝተሰምዖም ስምዒትን እዮም ገሊጾምሉ። እዮብ፡ እቶም ህጻናት ዝሰኣልዎም ስእሊታት ኣብ ላስ ቬጋስ ከምኡ’ውን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ህዝባዊ ምርኢት ንምቕራብ ቅድመ-ምድላው ኣብ ምግባር ይርከብ። ነቲ ፕሮጀክት ዝምልከት ዶክመንታሪ ፊልም፡ ኣብ ጳጉሜን ናብ ሕቡራት ሃገራት፡ ሂዩማን ራይትስ ዋች፡ ከምኡ’ውን ናብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዘቕርብ ንቢቢሲ ገሊጹ’ሎ።


ናጽነት ሓሳባት ንምድንፋዕ ዕላማ ሒዙ ኣብ ሽወደን ዝተመስረተ ኤርትራዊ ትካል ‘እምኵሉ’

ጀርመናዊ ጆንስ ጉተንበርግ ኣብ 1430ታት ናይ መጀመርታ መሳርሒት ሕትመተ ከምዝመሃዘ’ዩ ታሪኽ ዝገልጽ፤ እንተዀነ ካብ 9ይ ክፍለ ዘመን ኣትሒዞም ቻይናውያን ኣብ ጣዋሉ ጽሑፋት ይሓትሙ ከምዝነበሩ’ውን ይንገር’ዩ። ምስ ምትእትታው ሕትመት ዓለም ብዝተፈላለየ መልክዕ ክትልወጥ ከምዝኽኣለት ይፍለጥ። ዓለምለኻዊ ዛዕባታት ካብን ናብን ኣብ ምብጻሕ፡ ሰውራ ሳይንስ ኣብ ምጉልባት፡ ዕቡሳት ድምጺታት ከምዝስምዑን ሰውራታት ለውጢ ንኽልዓሉን ምምጻእ ሕትመት እጃሙ ገይሩ እዩ። ስርሓት ሕትመት፡ ዘገም እናበለ ናብ ኤርትራ ገጹ ክኣቱ ጀመረ - ኣብ እምኵሉ። ኣብ 1860ታት ሚስዮናውያን ሽወደናውያን ካብ ባጽዕ ንሸነኽ ምዕራብ ኣስታት ሓሙሽተ ኪሎሜተር ርሒቝ ዝርከብ እምኩሉ ዝተባህለ ቦታ ሚስዮናዊ ንጥፈታቶም ዘካይዱሉ እዩ ዝነበረ። ሽወደናውያን፡ ትካላት ትምህርትን ሕክምናን ኣብቲ ቦታ መስሪቶም፡ ብዙሓት ካብ ጊላነት ተገላጊሎም ትምህርቲ ክቕጽሉን ክሳብ መምሃራን ኰይኖም መጻሕፍቲ ክትርጕሙ ኣብቂዖም እዮም። ጋዜጠኛ ቴድሮስ ኣብርሃም፡ ነዚ መሰረት ብምግባር፡ ኣብ ሽወደን ዝመስረታ ኣሕታሚ ትካል፡ ‘እምኵሉ’ ኢሉ ብምስማይ እቲ ታሪኻዊ ቦታ ክዝከር ገይሩ እዩ። “እቲ ቦታ ብቛንቋታት ትግርኛ፡ ትግረ፡ ኣምሓርኛን ኦሮሞን’ውን ብዙሕ ስራሓት ዝተሰረሓሉ ቦታ’ዩ” ድሕሪ ምባል፡ “ካብኡ ሓሊፉ፡ ናይ መጀመርታ ትካል ሕትመት ኣብ ባጽዕ - ርእሲ ምድሪ - ብካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ሽወደን ክምስረት ክኢሉ’ዩ፤ እቲ ካልኣይ ከኣ ኣብ እምኵሉ’ዩ ተመስሪቱ” ይብል ቴድሮስ። ቴድሮስ፡ እተን ኣብ ባጽዕን እምኵሉን ንመጀመርታ ግዜ ዝተመስረታ ትካላት ሕትመት ኣብ ምብራቕን ኣብ ቀርንን ኣፍሪቃ እተን ናይ መጀመርታ ትካላት ከምዝዀና’ውን ይገልጽ። “እታ መጀመርታ ኣብ ኤርትራ ዝተሓትመት ‘መልእኽተ ሰላም’ እትብል ጋዜጣ ትግርኛ’ውን በታ ኣብ እምኵሉ ዝተመስረተት ድሒራ ግን ናብ በለዛ ዝግዓዘት ቤት ማሕተም’ያ ተሓቲማ።” ጋዜጠኛ ቴድሮስ ኣብርሃም፡ ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየን ዝተማህረን፣ ከም ጋዜጠኛ መምህርን ኰይነ ዝሰርሐን፣ ኣብ ዝሓለፈ 20 ዓመታት ከኣ ኣብ ስነጽሑፍን ምስኡ ዝተኣሳሰር ንጥፈታትን ክዋሳእ ጸኒሑ። ናይቲ ኣብ 2014 ኣብ ስደት ብዝርከቡ ኤርትራውያን ዝተመስረተ ‘ፐን ኤርትራ’ ትሬዠረር ኰይኑ ኸኣ ንሓያለ ዓመታት ሰሪሑ። ቴድሮስ ኣብ ሽወደን ኣብ መንግስታዊ ስራሕ እናሰርሐ፡ ኣብ ትርፊ ግዜኡ ኣብቲ ብ 2018 ዝመስረቶ  ኣሕታሚ ትካል እምኩሉ የካይድ። “እምኵሉ  2018 ጀሚሩ ኣብ 2019 ከኣ ናይ መጀመርታ መጻሕፍቲ ኣሕቲምና፤ ክሳብ ሕጂ ኸኣ ብዝተፈላለየ ቋንቋታት ልዕሊ 30 መጻሕፍቲ ኣሕቲምና ኣለና” ይብል። ቴድሮስ ኣብርሃም እቲ ስራሕ ክብገስ እንከሎ ምስ ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ዝረከቡ ብጾቱ ዳህሳስ ብምክያድ፡ ኣሕታሚ ትካል ከበግሱ ኣብ ሓደ ሓሳብ ከምዝበጽሑ ብምግላጽ፣ ዝነብሩሉ ቦታታት በበይኑ ስለዝዀነ ግን ክሰልጦም ከምዘይከኣለ ይሕብር። “ብድሕሪኡ ንበይነይ ተበጊሰ፣ ኣብ ስራሕ ትተሓጋገዘኒ በዓልቲ ቤተይ ኣላ፡ ከምኡ’ውን ብኽእለቶምን ብፍለጠቶምን ዝሕግዙኒ’ውን ኣለዉ” ይብል። ኣብ መስርሕ ምሕታም መጽሓፍቲ፡ ኣብ ኣርትዖት ዲዛይን ገበርን ቅርጺ መጻሕፍን ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ኰይኖም ሓቢሮምዎ ዝሰርሑ ሰባት ከም ዘለዉን ንዅሉ ስራሓት በይኑ ከምዘይዓሞን ከኣ ይገልጽ። ንምንታይ ኣሕታሚ ትካል ክምስርት ከምዝሓሰበ ክገልጽ እንከሎ፡ ቴድሮስ፡ “ኣብ ዓድና ናይ ሕትመት ስራሓት መብዛሕትኡ ግዜ ብውልቀ ሰባት’ዩ ዝስራሕ፣ ደራሲ ባዕሉ ጽሒፉ ባዕሊ ኣጻፊፉ ባዕሉ ኣርቲዑ’ዩ ናብ ሕትምት ዝቐርብ፤ እዚ ኸኣ ብዙሕ ጸገማት ዘስዕብ’ዩ” ይብል። ነዚ ብኣብነት ከሰንዮ እንከሎ፡ “ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ብመንግስቲ ዝውነን ኣሕታሚ ሕድሪ’ዩ ዘሎ። ንሱ ዝህቦ ኣገልግሎት ከኣ ብ ዕላማታቱ ስለዝቕየድ፡ ንዅሉ ኣገልግሎት ኣይህብን እዩ፤ ካብዚ ብምብጋስ ኣብ ደገ ዘሎ ሰብ ክሽገር ንርእዮ ስለዝነበርና፡ ነዚ ንምፍታሕ ኢና ኣንቂልናዮ” ይብል። ኣተሓሒዙ፡ “ኣብ ዓድና ከምእንፈልጦ፡ መሰል ሓሳብካ ምግላጽ ስለዝተነፈግና ብዙሓት ጸሓፍቲ ካብ ዓድና ስለዝወጻእና ብዙሓት ጽሑፋቶም ኣብ ኢዶም ክሕዝዎ’ዮም ተገዲዶም፤ ነዚ ንምፍታሕ ከኣ እምኩሉ ክትምስረት ክኢላ። ከም መትከል ንሰርሓሉ ኸኣ፡ ጽፉፍ ዝዀነ ስራሕ፡ ንታሪኽ ንባህሊ ኣብ ምስናድን ኣብ ምብርባርን ብዝሓሰረ ዋጋ ንሰርሕ ኣለና።” እምኩሉ ክሳብ ሕጂ ብዝሰርሖ ስርሓት ካብቲ ክብገስ እንከሎ ዝሓንጸጾ ውሑድ ጥራይ ዓሚሙ ከምዘሎ ዝሕብር ቴድሮስ፡ እንተዀነ፡ ክሳብ ሕጂ ብዝሰርሕዎ ዕጉባት ምዃኖም ይገልጽ። እቲ ዝዓበየ ነገር ከኣ እቲ ትካል ተበጊሱ ክቕጽል ምኽኣሉ እዩ፡ ይብል። እንተዀነ “ካብ ሱርናን ካብ ህዝብናን ርሒቕና ንሰርሕ ስለዘለና፡ ነቲ ኣንባቢ ከምድላይና ክንብጽሖ ዘይምኽኣልና ሓደ ካብቲ ሕጽረታት’ዩ” ብምባል እቲ ዘሎ ጸገም ይገልጽ። ኣብ ዓለም መዓልታዊ ብማእከላይ ገምጋም ኣስታት 2700 መጻሕፍቲ ከምዝሕተም’ዩ ሰነዳት ዝሕብር። እዚ ቍጽሪ እዚ ብደረጃ ዓለም ኰይኑ፡ ኤርትራውያን ደረስቲ ኣብ ዓመት ክንደይ መጻሕፍቲ የሕትሙ ዝገልጽ ጸብጻብ’ኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብ ውሽጥን ኣብ ግዳምን ዝሕተም ሓያለ መጻሕፍቲ ኣሎ። ኣሕታሚ እምኩሉ፡ ንዝኽተሎ መስርሕ ኣመራርጻ መጻሕፍቲ ክገልጽ እንከሎ፡ ቴድሮስ፡ “እወ መሪጽና ኢና ነሕትም፤ ገለ ብውልቈም ከሕትሙ ንዝደልዩ ኣብ ምጽፋፍ ንሕግዞም’ውን ኣለዉ” ይብል። ኣተሓሒዙ ነቲ ዝኽተልዎ መለክዒታት ኣመልኪቱ፡ እቲ ትካል ናይ ኤርትራውያን ብምዃኑ ንኤርትራ ዘገድሱ ዛንታታት ማእከል ዝገበረን፡ እቲ መበገሲ ብቕዓት ጽሑፍ ኣገዳሲ ረቛሒ ምዃኑን’ውን የብርህ። ኣብ ዝተወሰነ ሕብረተሰብ ተጸኒዖም ዝተዳለዉ፡ ብኸመይ ትሕጐስ? ብኸመይ ትህብትም? ወዘተ ዝብሉ፡ መጽሓፍቲ ‘ርእስኻ ሓግዝ’ - 'ሰለፍ ሀልፕ'፡ ኣብ ሕብረተሰብና ብዙሕ ተግባራውነት ዘይብሎም እንተዀይኑ፡ እቲ ኣሕታሚ ትካል ከምዘይመርጾም ቴድሮስ የረድእ። ንኽሕተም ናብቲ ትካል ዝቐረበ ጽሑፍ፡ ውሳነ ንምሃብ ሰለስተ ሰባት ብተናጸል ከምዝርእይዎ ዝሕብር ቴድሮስ፡ ንመለክዒታቶም ዝበቅዕ እንተዀይኑ ጥራይ ናብ መስርሕ ኣርትዖት፡ ምጽፋፍን ማሕተምን ከምዝኣትዉ ይገልጽ። “ክሳብ ሕጂ ካብ ዝመጽኣና፡ ካብቲ ዘሕተምናዮ ዝገደፍናዮ ይበዝሕ። እቲ ብኣና ዝሕተም ባዕልና ኢና ነርትዖ፡ ኣብ ቋንቋ ንግደስ ኢና፣ ብትግርኛ ዝግለጽ ነገር ካልእ ባዕዳዊ ቋንቋ ክሕወሶ ኣይንደልን” ይብል ቴድሮስ። ኣሕታሚ እምኩሉ ክሳብ ሕጂ ብትግርኛ፡ ትግረ፡ ብእንግሊዝኛ፡ ብኣምሓርኛ ብቋንቋታት ሽወደንን ኖርወይን ብሓፈሻ 35 ዝኸውን መጻሕፍቲ ባዕሎም ኣርቲዖም ከምዘሕተሙን፤ ልዕሊ 20 ኸኣ ብኻልኦት ኣርትዖት ተገይሩሎም ብኣሕታሚ እምኩሉ ዝተሓተሙን እዮም። ኣብ ኣሕታሚ እምኩሉ ካብ ዝተሓተሙ መጽሓፍቲ፡ “ዝሑል ኲናት” ትብል ብደራሲ ዓብዱሰላም መሓመድ ጻዕዳ ተደሪሳ፡ 3000 ቅዳሓት ተሓቲማ ዝተዘርግሐትን፡ ክሳብ ሕጂ እታ ዝበዝሐ ቅዳሓት ዝተሓትመት መጽሓፍ ከምዝዀነት ቴድሮስ ይሕብር። “ካብ ዘሕተምናየን መጻሕፍቲ ናይ ይርግኣለም ፍስሃ ናይ ግጥሚ መጽሓፍ ክሳብ 2000 ቅዳሓት ተሸይጣ ኣላ፤ ብማእከላይ ገምጋም ኣብ መጀመርታ ክሳብ 500 ቅዳሕ ኢና ነሕትም። ናይ ደንደን ሰሎሙን “ንጉስ ገበን” እትብል መጽሓፍ ከኣ ክልተ ግዜ ክትሕተም ክኢላ” ይብል ቴድሮስ። ኣንበብቲ ኣብ መርበብ ሓበሬታ እምኵሉ ኣትዮም ዝኣዘዝዎ መጽሓፍን ብዝሕን፡ ናብ ኣድራሻኦም - ኣብ መላእ ዓለም ብፖስታ ከም ዝለኣኸሎም፡ ቴድሮስ ይገልጽ። “ናብ መላእ ዓለም ኢና ንሰድድ፡ ኣብ ውሽጢ ሽወደን ምእኩል መከፋፈሊ መጻሕፍቲ ስለዘሎ ንሶም ገዚኦም ናብ ኣብያተ ንባብ የከፋፍልዎ። ኣብ ኖርወይ፡ ስዊዘርላንድ፡ ፊንላንድን ሃገራዊ ኣብያተ ንባብ ስለዘሎ ንሶም ይእዝዙ ብመንገዶ ከኣ ይዝርጋሕ፡” ኣብዚ ጉዳይ ምዝርጋሕ፡ ትካል እምኵሉ ኣብ ኣሜሪካን ካናዳን ካናዳን ምስ መምህር መኮነን ተስፋይ [ሰማያት] ተሓባቢሩ ይሰርሕ ስለዘሎ፡ ብዙሕ ከም ዝተቓለለ፤ኣብ ሃገራት ጀርመን፡ እስራኤልን ካልእን ሃገራት ኣዝዮም ብዙሓትን ግዱሳትን ውልቀሰባት ኣብ ምዝርጋሕ ከም ዝተሓባበርዎም እቲ ኣካያዲ ስራሕ ይገልጽ። ቴድሮስ ኣብርሃም ከም ዝብሎ፡  ኣብ እምኩሉ ካብ ዝተሓተሙ ሓያለ መጻሕፍቲ ብዝተፈላለየ መገዲ ናብ ኤርትራ’ውን ይኣትዉን ይንበቡን ኣለው። ብዘይካ ሕትመት መጽሓፍቲ፡ እምኵሉ፡ ኣቐድም ኣቢሉ ክልተ ብኤሌክትሮኒካዊ መገዲ ዝተዘርግሓ መጽሔታት ኣዳልዩ ምንባሩ ብምሕባር፡ ቴድሮስ፡ ሕጂ ኸኣ ‘መናራ’ ዝብል ስም ዝሃብዋ ርብዒ ዓመታዊት መጽሔት ምስ ካልኦት ብጾቱ ብምዃን ኣዳልዮም ናብ ኣንበብቲ ዘርጊሖም ከም ዘለው ይገልጽ። እዛ ኣብ ስነጽሑፍ፡ ታሪኽን ባህልን ዘተኮረት መጽሔት፡ ብዲጂታላዊ መገዲ ትዝርጋሕ ኰይና፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ግዱሳት ኣንበብቲ፡ ብመገዲ መርብብ ሓበሬታ እምኩሉ ገዚኦም ከንብብዋ ከምዝኽእሉ፡ ዋናን ኣካያዲ ስራሕን ኣሕተምቲ እምኵሉ ቴድሮስ ኣብርሃም ይሕብር።


ድቅስቲ ንዝነበረት ከተማ ውርይቲ ዝገበረ ጌጋ ሓንቲ ኣደ እንታይ እዩ?

እታ ከተማ ዘይኮነት፡ ሓንቲ ኣደ እየ ተጋግየን። ጌጋ ብጌጋኡ ልክዕ ቀይሕ መስመር ከም ምሕላፍ ዝቝጸር ኣዝዩ ከቢድ ጌጋ። እተን ኣደ፡ ኣብ ሓደ ቤተክርስትያን ንዝርከብ ስእሊ ከሐድሶ ኣለኒ ብዝብል ወነ እየን ነቲ ተግባር ፈጺመንኦ። እቲ ስእሊ ተራ ስእሊ ዘይኰነስ፡ ካብ ዝሰኣል ሚእቲ ዓመት ዘሕለፈ ውሩይ ምስሊ እየሱስ ክርስቶስ ኰይኑ፡ ጲላጦስ ካብ ‘ደም እየሱስ ንጹህ እየ’ ዝበለሉ ስእሊ እዩ። እቲ ስእሊ ከኣ ንልዕሊ ሓደ ዘመን ኣብ መንደቕ ‘ቲ ቤተ ክርስትያን ተሰቒሉ ዝነበረ እዩ። እተን ኣብቲ ቤተ ክርስትያን ዝሳለማ ኣደ እምበኣር፡ ነቲ ምስሊ ከሐድሶ እየ ብማለት፡ ‘ኣምላኽ’ኳ ባዕሉ ይቕረ ዘይብሎ’ ዝተባህለሉ ጌጋ ከም ዝፈጸማ እዩ ዝንገር። እዘን ኣደ፡ ኣብቲ ኣዘውቲረን ዝኸድኦ ቤተ ክርስትያን ተሰቒሉ ንዝነበረ፡ ዝተለሓጸጸ ምስሊ እየሱስ ክርስቶስ ስለዘሕዘነን፡ ብመልከዪ - ብራሽ ከመሓይሻኦ ወሲነን። እየሱስ፡ ቅድሚ ምስቃሉ ኣኽሊል ዕሾኽ ተገይርዎ ናብ ዝርአ ምስሊ ቀሪበን፡ ማንም ከይረኣየን ቀለም በጽቢጸን ብብራሽ ለማሚጸንኦ። እቲ ኣብቲ ቤተክርስትያን ዝተሰቕለ ምስሊ ክርስቶስ ተበላሽዩ፣ እቲ ፍጻመ ኸኣ ንብዙሕ ሰብ ኣሕዚኑ። ማዕከናት ዜና’ውን ከም ልሙድ ነቲ ፍጻመ ኣንበድቢደንኦ። እቲ ስእሊ ንነዊሕ ዓመታት ዝተወደሰ ክቡር ስእሊ እዩ፤ ተበላሽዩ ተባሂሉ ምስ ተነግረ፡ ሰኣልቲ ዓለም ተቓውሞኦም ኣስሚዖም። ስራሕ እቲ ውሩይ ቀባኢ ኤሊያስ ጋርሺያ ማርቲኔዝ ከመይ ኣቢሉ፡ “ብሓንቲ ዕብዲ ኣረጊት ሰበይቲ ይድፈር?” ተባሂሉ ተዘሪቡ። ተሳላሚት ‘ቲ ቤተ ክርስትያን እየን። ግን ከኣ እቲ ንዓመታት ኣብ መንደቕ ዝተሰቕለ’ሞ ዝደብዘዘ ስእሊ ክርስቶስ ኣጕህይወን። ንኸመሓይሽኦ ብዝገበርኦ ፈተነ ከኣ’ዩ እቲ ታሪኽ ዝቐየረ ፍጻመ ኣጋጢሙ። ንሰን ንጽቡቕ እየ ሓሲበ፣ ካልእ ዕላማ ኣይነበረንን፣ ንእየሱስ ደንጊጸናሉ። እቲ ተግባር ከኣ’ዩ ንቐባእቲ ዓለም ባህ ዘየበለ። እቲ ፍጻመ መዓስን ኣበይን ምዃኑ ንምፍላጥ ናብታ ክንድ’ቲ ዘይትፍለጥ ከተማ ምእታው ኣድላዪ እዩ።  ብዙሕ ሰብ’ዩ ነቲ ጉድ ዝተባህለሉ ፍጻመ ክርኢ ዝውሕዝ ዘሎ። እታ ከተማ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ስጳኛ፡ ንከተማ ማድሪድ ሓሊፍካ፡ ኣብ ጥቓ ከተማ ዛራጎዛ እያ እትርከብ። ንነበርታ ቈጺርካ ክትውድኦም ፍርቂ መዓልቲ ጥራሕ እዩ ዝኣክል፤ ሓሙሽተ ሽሕ ሰብ ጥራይ እዩ ዝነብረላ። ቅድሚ እቲ ፍጻመ ብዘይካ ብነበርታ ብዙሕ ፍልጥቲ ከም ዘይነበረት እዩ ዝንገር። ሕጂ ግና ዕደመ ነተን ኣረጊት ምስኪን ሰበይቲ፡ ታሪኻ ተቐይሩ እዩ። እታ ከተማ ፈጺሙ ትጽቢት ብዘይተገብረሉ መገዲ ህብብቲ ኰይና’ላ። በጻሕቲ ዓዲ ዕረፍቲ የብሎምን። ምስተን ፍሉጣት ከም በዓል ባርሴሎና ተመዓራርያ’ላ። እታ ንእሽቶ ከተማ እምበኣር፡ ቦርዣ እያ ትበሃል። እቲ ውሩይ ስእሊ እየሱስ ክርስቶስ፡ ሳንቹሪዮ ዲ ላ ሚዜሮኮርዲያ ኣብ ዝበሃል ካቶሊካዊ ቤተ ክርስትያን ‘ታ ከተማ እዩ ዝርከብ። እቲ ስእሊ፡ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘበን ዝተሳእለ ኣዝዩ ክቡርን ተፈታውን ስነ ጥበባዊ ስራሕ እዩ። እንተዀነ ኣሪጉ እዩ። ምእራጉን ምድብዛዙን ዘተሓሳሰበን ኣደ ከኣ እየን፡ ኣብ 2012 ከመሓይሻኦ ኢለን ብብራሽ ዝኣተውኦ። እቲ ስእሊ ኢቼ ሆሞ (Ecce homo) ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ። ትርጕሙ፡ ‘ነዚ ሰብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእትውዎ’ ማለት እዩ። ብትሕዝቶ ክግለጽ እንከሎ ከኣ ነቲ ጲላጦስ፡ “ካብ ደም ክርስቶስ ንጹህ እየ” ዝበለሉ ህሞት ዝነግር እዩ። እቲ ስእሊ፡ እየሱስ ክርስቶስ ቅድሚ ምስቃሉ ኣብ ርእሱ ዝተደፍአ ዕሾኽ ኣኽሊል ዘርኢ እዩ። እተን ኣደ፡ ሴሲሊያ ጊመነዝ እየን ዝበሃላ። ሽዑ ጓል 80 ዓመት ሽማግለ ዝነበራ ኰይነን፡ ሕጂ ግና ተስዓ ዓመት ኣሕሊፈን። ዝተበላሸወ ስእሊ እየሱስ ከሐድሶ እየ ብማለት ከኣ ቈልዓ ዝተጻወተሉ ደብተር ኣምሲለንኦ። ሽዑ ብዙሓት ጋዜጠኛታት፡ “ካብ እየሱስነት ናብ ምስሊ ህበይ ዝተለወጠ” ብምባል ቍጥዖኦም ገሊጾም ነይሮም። ማሕበራዊ ሚዲያ ብኣሽሙርን ሽምጠጣን መሊኡ። ብዙሓት ተዋዘይቲ ነቲ ፍጻመ ንሰሙን መመላእታ ተቐባቢሎምሉ። ተግባር እተን ኣደ ተግባር ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ንዓመታት መላገጺ ኰይኑ። ኣስታት 120 ዓመታት ኣብ ዝዕድመኡ ስእሊ ዝተፈጸመ ዕንወት ከቢድ ቍጥዐ ፈጢሩ። ኣብቲ እዋን ነቲ ስእሊ መን ከምዘበላሸዎ ስለዘይተፈልጠ እታ ሃገር ዕግርግር ኣትይዋ፤ ፖሊስ ውሳነ ማእሰርቲ ኣሕሊፉ። ኒውዮርክ ታይምስን ቢቢሲን ከይተረፉ፡ ‘ሸፋቱ ኣብቲ ታሪኻውን ስሙይን ስእሊ ዕንወት ኣውሪዶም’ ኢሎም ጽሒፎም። በዚ ኸኣ’ዩ እቲ ጉዳይ ኣቓልቦ ዓለም ስሒቡ። ዳሕራይ ሓንቲ ምርኩስ ዝሓዛ ሴሲሊያ ጊመነዝ ዝተባህላ ሽማግለ፡ ንፖሊስ ኢደን ሂበን። እቲ ዝገርም ግና እተን ኣደ እየን ዝያዳ ሓሪቐን። እንታይ ኢኹም ተውርዩ ዘለኹም? ብምባል ንፖሊስ ኣሰንቢደንኦም። “ሸፋቱ ዘይኰኑስ ኣነ ኣየ ገይረዮ” ክብላ ተናዚዘን፣ መብርሂ ሂበን። “ተሓቢአ ኣይኰንኩን ከኣ ገይረዮ፣ ነዞም ኣብዚ ዘለው ኣቕሺሽቲ ነጊረዮም እየ። ለይቲ ዘይኮነ ከኣ ቀትሪ እየ ፈጺመዮ። ነቲ ስእሊ ከሐድሶ እየ ፈቲነ፤ እንታይ እዩ በደለይ? ስእሊ ክርስቶስ ኣሪጉ ሓሲምዎ እናረኣኹስ ስቕ ዘይትብሊ ዲኹም ትብሉ ዘለኹም?” ክብላ ሓቲተን። እታ ከተማ ብዘይሓሰበቶ ተወርያ።  ኣብ ክንዲ መስሓቕ፡ መስሕብ በጻሕቲ ዓዲ ኰይና። ሰባት ኣሽሓት ማይልስ ተጓዒዞም፡ “ ነታ ብጌጋ ዝደመቐት ከተማ” ክበጽሑዋ ይመጽኡ ኣለው። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት፡ ተግባር እተን ሽማግለ ሰበይቲ ቅዱስ ጌጋ ተባሂሉ ተወደሰ። እተን ተሳላሚት ቤተ-ክርስትያን ኣደ ካብ መፈለምትኡ እውን ንዕንወት ኣይተበገሳን። ከምኡ ኰይኑ’ውን ክርስቶስ ይቕረ ምብህሃል እዩ ኣምሂሩና። እተን 91 ዓመት ዝገበራ ኣደ ሕጂ ኣብ መእለይ ሽማግለታት እየን ዝናበያ። ከንቲባ እታ ከተማ ፓብሎ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ነተን ኣደ ሽምዓ ክነብርሃለን ኢና። ነቲ ዓሰርተ ዓመቱ ዝገበረ ጌጋ መዓልቲ ብዝኽሪ ክነድምቘ ኢና ኢሉ። ምኽንያቱ፡ ብሰንኪ እዘን ‘ጅግና’ ምስኪን ኣደ፡ ካብ 110 ሃገራት በጻሕቲ ይውሕዙና ኣለው። እቲ ተግባር ከኣ ንከተማ ቦርዣ ካብ ሓንቲ ድቅስቲ ናብ ውርይቲ ከተማ ኣዕሪጕዋ ኣሎ ኢሉ። ኣብዚ እዋን እታ ከተማ ኣብ ዓመት ኣስታት 40 ሽሕ በጻሕቲ ይነግዱዋ፣ ዕድመ ነተን ለዋህ ኣደ። ሕጂ ኣብቲ ውሩይ ስእሊ ክርስቶስ ቀይሕ ጌጋ ዝፈጸማ ሽማግለ ኣደ፡ ካብ ኣታዊ በጻሕቲ 40% ብጽሒት ከምዝወስዳ ተገይሩ ኣሎ። እወ ልክዕ እዩ። ሕጂ ደኣ እኮ እቲ ስእሊ ናይቲ ውሩይ ጋርሺያ ጥራሕ ኣይኰነን። እተን ኣረጊት ኣደ እውን ብራሸን ሓዊሰናሉ እየን። ንሰን ከኣ ገንዘበን ንግብረ ሰናይ ብምሃብ እየን ዝፍለጣ። ‘ዝኸበርካ እግዚኣብሄር! ብፍላጥን ብዘይፍላጥን ንዝፈጸምኩዎ ስሕተት ይቕረ በለለይ’ ዶ ይብላ ይዀና?


ጃማይካ፡ ንገበን ዝውድሱ ምድላዋት ቴሌቪዥንን ሙዚቃን ከልኪላ

በዓልመዚ ብሮድካስት ጀማይካ፡ ከም ኣጠቓቕማ ሓሽሽን ጠበንጃን ዝበሉ "ዘይሕጋዊ ንጥፈታት ዝውድስ" ትሕዝቶ ዘለዎም ስራሕቲ ብመራኸብቲ ሓፋሽ ከይመሓላለፉ ኣጊዱ። እቲ ሓድሽ ሕግታት፡ ንሙዚቃ ሓዊሱ ንቴሌቪዥንን ሬድዮን እውን ዝምልከት ኰይኑ፡ ካብ ደረት ወጻኢ ዝዀኑ ዝበሎም ገለ ኣርእስታት ብዝርዝር ዝሓዘ እዩ። ምትላል፣ ምጥቃም ዕጸ ፋርስን ዘይሕጋዊ ኣጠቓቕማ ኣጽዋርን "ክተባብዑ" ኣይኽእሉን ይብል። ይኹን’ምበር፡ ገለ ስነ ጥበባውያን ሙዚቃ ነጸብራቕ ህይወት’ዩ ብምባል ነቲ ስጉምቲ ነቒፎም። ኣብ 2021፡ ኣብታ ሃገር ዝነበረ ደረጃ ጎነጻዊ ገበናት ክብ ኢሉ’ዩ። እታ ደሴታዊት ሃገር ኣብ ላቲን ኣሜሪካን ካሪብያንን ዝለዓለ መጠን ገበን ቅትለት ዝነበራ እያ። በዓል መዚ ብሮድካስት፡ ዘይሕጋዊ ንጥፈታት ዝውድሱ ደርፍታት ንምፍናው ህዝባዊ ማዕበላት ኣየር ምጥቃም፡ "'ገበን፡ ኣብ ባህልን ሕብረተሰብን ጃማይካ ቅቡል እዩ' ዝብል ጌጋ ጦብላሕታ" ክፈጥር ይኽእል'ዩ ይብል። ኩሉ ዓይነት "ዘይሕጋዊ ወይ ገበናዊ ንጥፈታት" ምእጋድ፡ ፈነወ መራኸቢ ማዕኸናት "ጽሩይ" ንኽኸውን ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ሓጋዚ’ዩ ብምባል፡ እተን ትካላት በቲ ውሳነ ክግዝኣ ኣተሓሳሲቡ። ቅጥዒ ዘይብሉ ትሕዝቶ፡ ኣብ መንጎ መንእሰያት ኣባጽሕን ከምኡ’ውን "ተቓላዕቲ” ዝዀኑ መንእሰያትን ገበን ከም ንቡር ክወስዱዎ ጽልዋ የሕድር’ዩ ዝብል  ስክፍታ እዚ ስጉምቲ ንምውሳድ ምኽንያት እዩ ተባሂሉ ኣሎ። ይኹን’ምበር፡ ገለ ካብ ስነጥበባውያን ሙዚቃ ጃማይካ ነቲ ስጉምቲ ነቒፎሞ ኣለዉ። "እቶም ስነጥበባውያን ኣብ ከባቢኦም ዝረኣይዎ ወይ ኣብ ከባቢኦም ዝዓበዩ ነገራት መሰረት ገይሮም ካብ ምድራፍ ክንዓግቶም ኣይንኽእልን ኢና" ክብል ኣፍራዪ ሙዚቃ ሮሜይክ ኣብ ኢንስታግራም ጽሒፉ። ወሲኹ፡ “ጀማይካ ጥራይ ድያ ቈልዑ ዘለውዋ ሃገር? ምኽንያቱ ኣብ ካልኦት ሃገራት ዘለው ቈልዑ ነዞም ደርፍታት ይሰምዑ’ዮም” ኢሉ። "ዲ ጂንየስ" ብዝብል ናይ መድረኽ ሽሙ ዝጽዋዕ ተዓዋቲ ሽልማት ግራሚ ዝኾነ ኣፍራዪን ድምጻውን ስቴፈን ማክግሪጎር እውን ሕርቃኑ ብትዊተር ገሊጹ። መንእሰያት፡ ካብ ብራድዮ ዝመሓላለፉ  ኣብ ኢንተርነት ዚያዳ ሙዚቃ ከም ዝሰምዑ ብምጥቃስ፡ "ያኢ! ሕጂ፡ ገበንን ዓመጽን ደው ክብል እዩ" ብምባል ሸምጣጢ ዘረባ ጽሒፉ። ወሲኹ፡ “ኣነ ከም ዝመስለኒ፡ እቲ ስጉምቲ ብጭቡጥ ገለ ነገር ንምግባር ካብ ምፍታን ንላዕሊ ርኣዩ፡ 'ገለ ንገብር ኣለና' ዝብል'ዩ" ኢሉ። ገለ ሙዚቃ ኣብ ጃማይካ ክእገድ እዚ ናይ መጀመርታ ኣይኮነን። ብ2009፡ ተቖጻጸርቲ ንጾታዊ ርክብ፣ ዓመጽ፣ ቅትለት ዘተባብዑ ሙዚቃታት ከይፍነው ኣጊዶም ነይረም። እዚ፡ "ዳገሪንግ" ዝብሃል ጾታዊ ርክብ ዘለዓዕል ትልሂት ተፈታውነት ምስ ረኸበ ስዒቡ ዝተመሓላለፈ ውሳነ እዩ።። መግለጺ ኮሚሽን ብሮድካስት ግን፡ ሓሳብካ ብናጽነት ናይ ምግላጽ መሰል ኣብ ግምት ብምእታው፡ ገበን ዘስፋሕፍሕ ትሕዝቶ ግን ምስ "ሓላፍነት መራኸብቲ ሓፋሽ” ዝጋጮ እዩ ይብል።


ውሩይ ድምጻዊ ዮናታን ታደሰ - ዱላ ዓሪፉ

እቲ ውሩይ ኤርትራዊ ድምጻዊ ዮናታን ታደሰ [ዱላ] ብሕማም ምኽንያት ትማሊ 3 ታሕሳስ ኣብ ኣስመራ ከም ዝዓረፈ ተፈሊጡ። ዮናታን ዱላ፡ ሓይሊ ብዘለዎ ፍሉይ ደርፍታቱን ቅዲ ሳዕስዒቱን ዝፍለጥ፣ ናይ ገዛእ ርእሱ ፍሉይ ኣከዳድናን ኣቀማቕማን ኣማዕቢሉ ዘዘውትር፡ ኣብ ሓጺር ግዜ ህቡብነት ዘጥረየ ወናም ድምጻዊ እዩ። ዱላ፡ ካብታ ትሽዓተ ውሉዳት ዘፍረየት ስድራቤት ሕንሳስልደት ኰይኑ፡ ብ 1984 ኣብ ኣስመራ ማይተመናይ ተወሊዱ ዝዓበየን፡ ንፉዕ ተጻዋታይ ኵዕሶ እግሪ ከም ዝነበረን ፈለጥቱ ይዛረቡ። ኣብ 2016፡ ‘ቦባ’ ምስ ዝተባህለ ሓደ ጕጅለ ሙዚቃ ኤርትራ ድሕሪ ምጽንባሩ፡ ዕቝር ስነጥበባዊ ተውህቦኡን ዓቕሙን ከውጽእ ዕድል ከም ዝረኸበ ዝንገረሉ ዮናታን ዱላ፡ ኣብቲ ዓመት ዝሰርሓ “ኣብ ልበይ ኣሎ ምስላ” እትብል ደርፉን፡ ኣዝዩ ፍሉይን መሳጥን ሳዕስዒታን ኣቢሉ እዩ ምስ ህዝቢ ተላልዩ። ዱላ ኣብቲ ዓመት፡ “ፈሪሀልኪ” እትብል ጽቡቕ ተቐባልነት ዝረኸበት ደርፊ’ውን ኣፍርዩ እዩ። ስነጥበባዊ ዮናታን ታደሰ ብድሕሪ’ዚአን፡ “ንቕጽየ ኢለልኪ”፡ “ሓዘኪ ልበይ”፡ “መሊቶ” ዝብላን ካልኦት ብፍላይ ብሓይልን ቅዲን ሳዕስዒትን ነናይ ገዛእ ርእሰን ኣሰራት ዝገደፋ ፍሉያት ደርፍታት ናብ ህዝቢ ዘርጊሑ እዩ። ብወግዒ ናብ ህዝቢ ዘይቀረባ፡ ግን ከኣ ኣብ እኩብ ናይ ምዝንጋዕ ኣጋጣሚታት፡ ብኾፍካ እተስተማቕሮ ሓያለ “ደርፍታት ጋዕዳ” እውን ከም ዘፍረየ ይንገረሉ። ብዘይካ’ዚ፡ ንኻልኦት ድምጻውያን ዝሰርሖ ግጥምታትን ዜማታትን ከም ዘለዎ’ውን ይፍለጥ። ዮናታን ዱላ፡ ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ ሸውዓተ ኣዋርሕ ብሕማም ክሳቐ፣ ኣብ ኣስመራን ኣዲስ ኣበባን ሕክምናዊ ክንክን ክግበረሉ ከም ዝጸንሐን ይፍለጥ። እዚ ህቡብ ድምጻዊ ንዝለዓለ ሕክምና ናብ ኢጣልያ ከይዱ ንኽሕከም ብዙሓት ግዱሳት፡ ብ መገዲ 'ጐ-ፋንድሚ' ገንዘብ ከዋጽኡ ከም ዝጸንሑ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ናብ ኣውሮጳ ቅድሚ ምኻዱ፡ ብ 28 ሕዳር ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ኣስመራ ከም ዝተመልሰን፡ ዝመጽእ ሰሉስ 6 ታሕሳስ ናብ ኢጣልያ ክኸይድ ተመዲቡ ከም ዝነበረን፡ ቢቢሲ ዝተወከሶም፡ ነቲ ናይ ምሕጋዝ መደባት ከወሃሃዱ ዝጸንሑ ግዱሳት ስነጥበባውያን ኣረጋጊጾም። በቲ፡ ዝተረኽበ ሓበሬታ መሰረት፡ ስነጥበባዊ ዮናታን ታደሰ ዱላ፡ ጽባሕ ሰኑይ 5 ታሕሳስ ኣብ መቓብር ሓርበኛታት ኣስመራ ክቕበር እዩ።


ህቡብ ድምጻዊ ዓሊ ቢራ ዓሪፉ

ሓያሎ ዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ዓውዲ ሙዚቃ ዝናን ተፈታውነትን ዝረኸበ ዓሊ መሓመድ ቢራ ኣብ መበል 75 ዓመቱ ከም ዝዓረፈ ቢሮ ኮሚኒኬሽን ክልል ኦሮምያ ኣፍሊጡ። ሞት ዓሊ ቢራ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ብሓፈሻ፡ ብፍላይ ድማ ንህዝቢ ኦሮሞ ዓቢይ ሓዘን እዩ ይብል መግለጺ ኮሚኒኬሽን ክልል ኣሮሚያ። ኣብ ምምዕባል ስነ-ጥበብ ህዝቢ ኦሮሞ ዓቢይ ኣበርክቶ ከም ዝገበረ ዝንገረሉ ድምጻዊ ዓሊ ቢራ ብዙሓት ዘመን-ተሳገርቲ ሙዚቃዊ ስርሓት ኣበርኪቱ እዩ። ግንቦት 1940 ዓ.ም [ግእዝ] ኣብ ከተማ ድሬዳዋ ዝተወልደ ዓሊ ቢራ፡ ንዝሓለፉ ሒደት ሰሙናት ብሰንኪ ዘጋጠሞ ጸገማት ጥዕና ሕክምናዊ ደገፍ ክረክብ ምጽንሑ ይፍለጥ። ስነጥበባዊ ዓሊ ቢራ ቅድሚ ሕጂ’ውን ጸገማት ጥዕና ስለዘጋጠሞ፡ ኣብ ከተማታት ኣዲስ ኣበባን ኣዳማን ኣብ ዝርከባ ሆስፒታላት ሕክምና ተገረይሩሉ ነይሩ። ንሱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ቃለ-መጠይቕ፡ ብሕማም ልብን ሕማም ሽኮርን ይሳቐ ምንባሩ ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ 60 ዓመታት ኣብ ስርሓት ሙዚቃ ኦሮሞ ልዑል ዝናን ተቐባልነትን ረኺቡ እዩ። ኣብ ምምዕባል ሙዚቃ ቋንቋ ኦሮሞ ዓቢ ኣበርክቶ ከምዝገበረ’ውን ይዝረበሉ። ዓሊ፡ ኣብቲ ንፍርቂ ዘመን ዝጸንሐሉ ናይ ሙዚቃ ሂወቱ ልዕሊ 260 ደርፍታት ዝተጻወተ ኰይኑ፡ ኣብ ስነ ጥበብ ብዝገበሮ ኣበርክቶ ብዙሕ ሽልማት ተዓዊቱ እዩ። ብዘይካ ኦሮምኛ ብቛንቋታት ኣምሓርኛን ሶማልኛን እውን ተፈላጥነቱ ዘዕዘዙ ደርፍታት ኣፍርዩ። ሙዚቃዊ ስርሓቱ ድማ በቶም ነቲ ቋንቋ ዝዛረቡ ሕብረተሰብ ጥራሕ ዘይኮነስ ብኻልኦት እውን ዝለዓለ ተፈታውነት ክረክብ ኣኽኢሎምዎ እዮም። ዓሊ ንኣቦኡ ሓደ ወዲ እዩ። ብርግጽ ብወገን ኣደኡ ብዙሓት ኣሓትን ኣሕዋትን ኣለዉዎ። ኣደኡን ኣቦኡን ክፈላለዩ እንከለዉ ወዲ ሰለስተ ዓመት እዩ ነይሩ። “ኣቦይ ሰራሕ ማይ ቡንባ እዩ ነይሩ” ይብል ዓሊ። ምስ ኣቦኡ እዩ ዓብዩ። ዓሊ ወዲ ሓሙሽተ ወይ ሽዱሽተ ዓመት እንከሎ ኣቦኡ ናብ ሰይቲ ሓወቦኡ ወይዘሮ መይሮ ክነብር ወሰዶ። ነታ ባኒ ብምሻጥ መዓልታዊ መነባብሮኣ ትመርሕ ዝነበረት ወ/ሮ መይሮ ንምሕጋዝ፡ ባኒ ኣብ ርእሱ ተሰኪሙ ዓሚል ንምስሓብ እናደረፈ ይሸይጥ ነበረ። በዚ ብልሓቱ ከኣ ካብ ካልኦት መሓዙቱ ብዝቐልጠፈ ነቲ ዝሓዞ ባኒ ሸይጡ ክውድእ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ካብታ ዘመዱ’ውን ሓሙሽተ ሳንቲም ሞቑሽሽ ክረክብ ይገብሮ ነይሩ። ንእሽቶ ዓሊ ፊደላት ምስ ተማህረ ቋንቋ ዓረብ ክመሃር ጀመረ። ኣብ ቤት ትምህርቲ፡ መምህር ኣብ ዘይህልወሉ እዋን፡ ወይ ኣብ ዕረፍቲ ንመሓዙቱ ምድራፍን ምስዕሳዕን ባህ ይብሎ ነይሩ። ብኣውራኡ ድማ ናይ ዓረብኛን ህንዲን ሙዚቃ ይጻወት። ኣቦኡ ወዱ ዝዀነ ተክኒካዊ ሞያ ክህልዎ ይደሊ ስለዝነበረ፡ በዓልሞያ ዕንጨይቲ ክኸውን ይደፋፍኦ እኳ እንተነበረ፡ ልቢ ዓሊ ግን ናብ ሙዚቃ ሸፈተ። ዓሊ ዝተወለደላን ዝዓበየላን ድሬዳዋ ካብ ተዛረብቲ ቋንቋታት ኣምሓርኛ፡ ኦሮምኛ፡ ኣደርኛን ሶማልኛን ብተወሳኺ ካብ ወጻኢ ሃገራት ዝመጹ ተዛረብቲ ጣልያንኛን ፈረንሳኛን እውን ነይሮምዎ። ዓሊ ቋንቋ ኦሮምኛ ካብ ዝዛረቡ ስድራ ቤት ዝመጸ'ኳ እንተዀነ፡ ምስ ኣቦኡ ግን ዓረብኛን ኣሮምኛን እናሓዋወሰ ይዛረብ ነይሩ። ብኦሮምኛ፡ ኣደርኛ፡ ሶማልኛ፡ ዓፋርን ኣምሓርኛን ደሪፉ’ዩ። ብቛንቋ ወጻኢ ድማ ብዓረብ፡ ሽወደንን እንግሊዝኛን ደሪፉ። ዓሊ ቢራ ምስ ጕጅለ ሙዚቃ ‘ኣፍረን ቀሎ’ ኰይኑ ኣብ ድሬዳዋ ስርሑ ከቕርብ ዝረኣዩ ሰባት ናብ ጅቡቲ ከይዱ ተመኵሮኡ ንኻልኦት መንእሰያት ከካፍልን ስርሑ ከቕርብን ሓቲቶምዎ። እንተዀነ ኣብቲ እዋን ኣመሓደርቲ ድሬዳዋ፡ ብዛዕባ’ቲ ኣባላት ባንድ ኣፍረን ቀሎ ናብ ጅቡቲ ዝቐረበሎም ዕድመ ምስ ሰምዑ ክቕበልዎ ኣይከኣሉን። ዓሊን መሳርሕቱን ግን ምርኢት ከቕርቡ ብናይ ባዕሎም ውሳነ ናብ ጅቡቲ ኣምርሑ። ኣብ ጅቡቲ ናይ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ጻንሒት ብምግባር ምስ ተመልሱ ድማ ኣባላት እቲ ጕጅለ ተኣሲሮም ናብ ማሕዩር ወረዱ። ዝተኸሰሱሉ ምኽንያት 'ንንጉሰ ነገስት [ሃጸይ ሃይለስላሴ] ኣብ ስታድዩም ጅቡቲ ጸሪፎም' ዝብል ናይ ሓሶት ክሲ ከምዝነበረ እቲ ስነጥበባዊ ይዝክር። በዚ ምኽንያት ድማ ኣብ 1956 ንሰለስተ ሰሙን ተኣሲሩ። ዓሊ፡ ዋላ'ኳ ነጻ እንተተባህለ፡ ኣብቲ እዋን ዝነበሩ ኣካላት ጸጥታ ግን በቲ ውሳነ ሕጕሳት ብዘይምንባሮም ብተደጋጋሚ ይኣስርዎ ከምዝነበሩ ይዛረብ። ወላዲኡ፡ ወዶም በዚ ኵነታት ከይቅጽል ስለዝተጨነቝ ንኣዝማዶም ኣሸጊሮም ናብ ኣዲስ ኣበባ ሰደድዎ። ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስ መጸአ፡ ኣብ ሓጋይ 1957 ናብ ንጉሳዊ ጕጅለ ኪነት ‘ክቡር ዘበዐኛ’ [ናይ ክብሪ ሓለዋ] ተጸንበረ። ዓሊ ኣብ ድሬዳዋ ምስ ዝነበረ ጕጅለ ሙዚቃ ኣፍረን ቀሎ ዝጀመሮ ዘመናዊ ስራሕቲ ሙዚቃ ኦሮሞ ናብ ኣዲስ ኣበባ ሒዝዎ’ዩ ከይዱ። ካብ ኣባላት ጕጅለ ሙዚቃ ኣፍረን ቀሎ ናብ ኣዲስ ኣበባ መጺኡ ክብሪ ዘመናዊ ሙዚቃ ኦሮሞ ሓፍ ንምባል ዝበቕዐ እንኮ ድምጻዊ ዓሊ ቢራ ነይሩ። ኣብ ክቡር ዘብዐኛ ክቑጸር እንከሎ፡ ደሞዙ 30 ብር ከምዝነበረ፡ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ዓመት ድማ 90 ብር ከምዝበጽሐ ይዛረብ። ንሰለስተ ዓመት ምስ ክቡር ዘበኛ ድሕሪ ምስራሕ፡ ካብኡ ወጺኡ ምድር ባቡር ናብ ዝተበሃለ ካልእ ጕጅለ ብምእታው ክሰርሕ ጀሚሩ። ኣብቲ ግዜ እቲ ሓድሽ ጕጅለ 138 ብር ወርሓዊ ደሞዝ ይኸፍሎ'ኳ እንተነበረ፡ ዓሊን ፍቕሪ ሙዚቃን ግን ብቐሊሉ ዝፈላለዩ ኣይነበሩን። ዓሊ ኣብ 1984 ነይሩ ንፈለማ እዋን ካብ ኢትዮጵያ ጠቕሊሉ ዝወጽአ። ካብ ሃገር ምስ ወጸ ድማ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ኮሌጅ ሰይንት ሞኒካ፡ ሙዚቃ (ናይ 20 ክፍለ ዘመን ምዕራባዊ ክልሰ ሓሳብ ሙዚቃ) ተማሂሩ ተመሪቝ። ኣፍቃሪ ትምህርቲ ዝነበረ ዓሊ ኵሉ ግዜ ኣገዳስነት ትምህርቲ ይሰብኽ ነይሩ። "ድንቍርና ንኣእምሮ የዕውሮ" ዝብል ዝነበረ ኰይኑ፡ ኣብ ዝኸዶ ቦታ ትምህርቲ ናብ ኵሉ ክበጽሕ ጻዕሪታት ይገብር። ንልዕሊ 20 ዓመታት ኣብ ኣሜሪካ፡ ሽወደን፡ ካናዳን ካልኦት ሃገራትን ኣብ ስደት ዝነበረ ዓሊ፡ ኣብ ዕድመኡ ልዕሊ 50 ሽልማት ከምዝረኸበ ይግለጽ። መብዛሕትኡ ድማ ኣብ ምዕባለ ባህሊ፡ ሙዚቃን ቋንቋን ኦሮሞ ብዝገበሮ ኣበርክቶ ካብ ዝተፈላለያ ትካላት ዝተወፈዩሉ ናይ ዕድመ-ዘመን ሽልማትን ናይ ምስጋና ምስክር ወረቐትን እዮም። ብተወሳኺ፡ ካብ ዩኒቨርስቲታት ጂማን ድሬዳዋን ናይ ክብሪ ዶክትረይት ረኺቡ። ዩኒቨርሲቲ ድሬዳዋ ናይ ክብሪ ዶክትረይት ምስሃቦ፡ ካብቲ ኣብ ዝተወልደሉን ሙዚቃ ዝጀመረሉን ቦታ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ብዛዕባ ዝተዋህቦ ክብሪ ፍሉይ ስምዒት ተሰሚዕዎ’ዶ ይኸውን ዝብል ክገልጽ ካብ ቢቢሲ ሕቶ ቀሪቡሉ ነይሩ። ". . . ጎንደር ይዅን ጎጃም፡ ንዘኽበረኒ ኵሉ ሓደ ካብቲ ካልእ ኣብሊጸ ኣይርእን እየ። ነታ ኢደይ ዘርጊሐ ዝተስኣልክዋ ስእሊ ብምውሳድ፡ ካብቲ ናይ ዩኒቨርሲቲ ጂማ ንላዕሊ ሕጕስ ከምዝዀንኩ ይዛረቡ ነይሮም። ክልቲኦም ብማዕረ ከምዘኽበሩኒ ኰይኑ እዩ ዝስምዓኒ፤ እግዚኣብሄር የኽብሮም" ክብል መልሲ ሂቡ።


ኣብ ልዕሊ ሳንዱቕ ሬሳ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ዝተቐመጠ ውቁብ ዘውዲ

ኣብ ሳንዱቕ ሬሳ ግርማዊት ንግስቲ ኤልሳቤጥ ዳግማዊት ተቐሚጡ ዝርአ ፍሉጥ ዘውዲ 'ኢምፔርያል ስቴት ክራውን' ተባሂሉ ዝፍለጥ እዩ። እዚ ዘውዲ ኣብ ውሽጢ ዘመናት ብነገስታትን ንግስታትን እንግሊዝ ዝተኣከበ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ዕንቊታት ዝሓዘ ብዋጋ ዘይሽነን እኽብካብ እዩ። እቲ ዘውዲ ብ2,868 ኣልማዝ፡ 273 ሉል፡ 17 ሳፋየር፡ 11 ኤመራልድን 5 ሩቢን ዘብለጭልጭ እዩ። "ሓደ ሓደ ግዜ ብሰንኪ እቲ ካብኦም ዝወጽእ ንጹር ብርሃን [ነቲ ዘውዲ] ክትጥምቶ ኣዝዩ ከቢድ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ቃል ብቓሉ ዘደንጹ'ዩ…" ትብል ተመራማሪት ታሪኽን ደራሲት ‘ዘ ክራውን ጀውልስ’ን ኣና ኪይ። ኣብ ታሪኽ ክሳብ ማእከላይ ዘመን፡ ዘውዲታት ከም መግለጺ ሃብትን ደረጃን ይረኣዩ ከም ዝነበሩ ትገልጽ። "ግርማ ዘመልክት እዩ፣ ልኡላውነት ዘመልክት እዩ" ድማ ትብል። ኣብ 1937 ንንግስና ኣቦአን ንጉስ ጆርጅ ሻድሻይ ዝተሰርሐ ኮይኑ፡ ካብቲ ካብ ንግስቲ ቪክቶርያ ኣትሒዙ ዝነበረ ዘውዲ ዝቐለለ ክኸውን ተገይሩ ዝተዳለወ እዩ። እንተኾነ ግን እቲ ኢምፔርያል ስቴት ክራውን 1.06 ኪሎ ግራም ክብደት ኣለዎ። ኣብ እዋን ንግስነተን፡ ግርማዊት ኤልሳቤጥ ዳግማዊት ኣብ መኽፈቲ ዓመታዊ ባይቶ ኣብ ወርቃዊ ዝፋን ኮፍ ኢለን ናይ መጻኢ ዓመት መንግስታዊ መደባት ከንብባ ከለዋ ዝለብስኦ'ዩ ነይሩ። ኣብ 2018፡ እተን ንግስቲ፡ እቲ ዘውዲ ክትለብሶ ክሳብ ክንደይ ከምዝኸብድ ተዋዝየን ነይረን። "ነቲ መደረ ከተንብቦ ንታሕቲ ክትጥምት ኣይትኽእልን ኢኻ፡ ክሳድካ ከይስበር ነቲ መደረ ንላዕሊ ክትገብሮ ኣለካ" ክብላ ግርማዊት ገሊጸን ነይረን። "ዘውዲታት ገለ ሳዕቤናት ኣለዎም፡ እንተዘይኮይኑ ግን ኣዝዮም ኣገደስቲ ነገራት እዮም።" ኣብ 2019፡ እተን ንግስቲ ዕድሚአን ናብ 90ታት ምስ በጽሐ ዝቐለለ ዘውዲ ይጥቀማ ነይረን። ኣብቲ ኣብ 2021 ንመወዳእታ ግዜ ዝተሳተፋሉ ስነ-ስርዓት ድማ፡ ፈጺመን ኣይለበሳን። ኢምፔርያል ስቴት ክራውን ካብቲ ክሳብ ሕጂ ዝዓበየ ኣልማዝ ዝተቖርጸ 317 ካራት ዝዓቐኑ ‘ኩሊናን 2’ ዝተበሃለ  ኣልማዝ ዘጠቓልል እዩ። ብተወሳኺ ኣብቲ ኣብ መበል 11 ክፍለ ዘመን ንጉስ እንግሊዝ ቅዱስ ኤድዋርድ ዘ ኮንፌሰር ይገብሮ ነይሩ ዝበሃለሉ ቀለበት ዝነበረ ሳፋየር ዕንቊ የጠቓልል። እቲ ሳፋየር ዝተባህለ ዕንቊ ኣብቲ ዘውዲ ኣብ ማእኸል እቲ መስቀል ተቐሚጡ ይርአ። እተን ንግስቲ ብፍላይ ኣብቲ ዘውዲ ብዝነበረ ‘ዘ ብላክ ፐሪንሰስ ሩቢ’ ብዝብል ዝጽዋዕ ዓብዪ ቀይሕ ዕንቊ ይምሰጣ ነይረን። ኣብ 1415 ኣብ እዋን 'ኲናት ሚእቲ ዓመት' ንጉስ ሄንሪ 5ይ፡ ሓይልታት እንግሊዝ ንፈረንሳውያን ኣብ ዝሰዓርሉ ግንባር ኣጊንኮርት ገይርዎ ከምዝነበረ ይግመት። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ሰነዳዊ ፊልም ቢቢሲ ንምስራሕ ነቲ ዘውዲ ቀሪቡ ክምልከት ፍቓድ ዝረኸበ ኣቕራቢ ቢቢሲ ክላይቭ ማይሪ፡ ነቲ ዘውዲ ምርኣዩ "ዳርጋ ዘይክውንነታዊ" ክብል ገሊጽዎ። "ንጹርነት ናይቶም ኣልማዛት ፍጹም ንምእማኑ ዘጸግም'ዩ" ድማ ይብል።


ሓድራዊ፡ እቲ ካብ ልሳን ሶማላውያን ዘይጠፍእ ገጣሚ

ሶማላውያን፡ ደቂ “ሃገረ ገጠምቲ” ተባሂሎም እዮም ዝፍለጡ። ኣብዚ ዘመናዊ ግዜ ኸኣ፡ ን መሓመድ ኢብራሂም ዋርሴም ዝዳረግ ገጣሚ የለን። መሓመድ ኢብራሂም፡ ኣብ ሃርጌሳ፡ ርእሰ ከተማ ናይታ ንርእሳ ሪፐብሊክ ኢላ ዝኣወጀት ሶማሊላንድ፡ ኣብ መበል 79 ዓመቱ'ዩ ዓሪፉ። ዓሰርታት ኣሽሓት ኣብ ቀብሩ ተረኺቦም። ካብ ጅቡቲ፡ ኢትዮጵያን ኬንያን ከይተረፈ ብዙሓት ናብ ሶማሊላንድ ብምኻድ ንዕኡ ዘለዎም ክብሪ ገሊጾም። እዞም ኣብ ስነ ስርዓት ቀብሩ ዝተረኸቡ ብዙሓት ሓዛኖ፡ ምስክር እቲ ኣብ ልዕለኡ ዘለዎም ክብርን ፍቕርን እዮም። እቲ ገጣሚ፡ ብቐሊሉ ሓድራዊ ወይ “ክኢላ ዘረባ” ብዝብል ሳጓ እዩ ዝፍለጥ። እዚ ቈልዓ ኰይኑ ኣብ የመን ዝወጽኣሉ ሳጓ እዩ። መሓመድ ኢብራሂም፡ ቈልዓ እናሃለወ ኣደኡ ስለ ዝሞተት ኣብ የመን እዩ ዓብዩ። ፕረዚደንት ሓሰን ሸኽ ማሕሙድ፡ “ሞት ሓድራዊ፡ ንነፍሲ ወከፍ ገዛ ሶማልያ ዝትንክፍ እዩ” ኢሉ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሜሪ ሃርፐር፡ ብ2017 ህይወትን ስርሓትን እቲ ገጣሚ ዝድህስስ ሰነዳዊ ንምድላው ኣብ እትሰርሓሉ ግዜ ዘዘራረበቶም ሰባት፡ ዳርጋ መብዛሕትኦም ሓደ ካብ ግጥምታቱ ይረቝሑ ወይ ካብ ደርፍታቱ ይደርፉ ከም ዝነበሩ ትዝክር። ተመሃሮ፡ ኣሳሰይቲ፡ ሚሊየነራት፡ ተመጽወትቲ፡ ወተሃደራትን ሚኒስተራት መንግስትን ኵሎም ንግጥሚታቱ ይፈልጡዎምን ካብ ልቦም ክኣ ይፈትዉዎምን። “ንሶማላውያን ሓደ ክገብሮም ዝኽእል ሓደ ነገር ሓድራዊ’ዩ” ይብል ተሓጋጋዚኡን ኣርታዒ ስርሓውቱን ዝዀነ መሓመድ ሱሌማን። “ሶማልያ ፈሪሳ’ያ፤ እታ ሃገር ተበታቲና እያ። ሓደ ዝገብሩና ዘለው ቋንቋና፡ ሃይማኖትናን ሓድራዊን እዮም።" ሓድራዊ ልዕሊ ገጣሚ እዩ ነይሩ። ብዙሓት ተዋስኦታት ጽሒፉ፣ ምስ ዝተፈላለዩ ሙዚቀኛታት ብምትሕብባር ድማ ልዕሊ 70 ኣዝዮም ተፈተውቲ ሙዚቃታት ደሪሱ። በዚ፡ ከም ሓደ ፈላስፋን ገናሒ ሞራልን ተገይሩ’ዩ ዝውሰድ። ብቐንዱ ክኣ፡ እቲ ክሳብ 1972 [ኣ. ኤ] ኣብ ጽሑፍ ዘይነበረ ቋንቋ ሶማልያ ኣብ ምዕቃብ ዓቢይ ተራ ተጻዊቱ'ዩ። ሓድራዊ፡ ቀንዲ ነቓፊ ምልካዊ ምሕደራ እቲ ካብ 1969 ክሳብ 1991 ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝነበረ ሲያድ ባረ’ዩ። ብ1973፡ ሓድራዊ ብግጥምታቱ ኣቢሉ ኣንጻር መራሕቲ ሶማልያ ብምዝራቡ ንሓሙሽተ ዓመታት ተኣሲሩ። እታ ኣመና ዘሕረቐቶም ግጥሚ፡ ‘The Killing of the She-Camel’ ዝተባህለት ብልሽውናን ምልካውነትን እትነቅፍ ግጥሚ’ያ። እታ ግጥሚ፥ The cob stallion sells his values in order to cut a fine figure. When such cockiness struts forth and even laugher becomes a crime our country has unfinished business. ዝብላ ነግሒ ኣሎዋ። ሓድራዊ፡ ኣባል ኮሚቴ'ቲ ኣንጻር እቲ ሶማሊላንድ ርእሳ ዝኽኣለት ሃገር እያ ኢሉ ዝኣወጀ መንግስቲ ዝዀነ ሃገራዊ ምንቅስቓስ ሶማልያ እዩ። ሶማሊላንድ፡ ብ1991 ናጻ ሃገር ኢላ ካብ እትእውጅ ክሳብ ሕጂ ዓለምለኻዊ ኣፍልጦ ኣይረኸበትን። ብ2003፡ ደረፍቲ ሰላም፡ ገጠምትን ካልኦት ጕጅለታት ባህሊን ብምውዳብ ኣብቶም ጐንጺ ዝነበሮም ከባቢታት ብምኻድ እቲ መወዳእታ ዘይብሉ ዝመስል ዝነበረ ጐንጺ ከብቅዕ ገይሩ’ዩ። ስራሕቲ ሓድራዊ፡ ጉዳያት ማሕበራዊ ፍትሒ፡ ኣድልዎ ዝበጽሖም ጕጅለታት፡ ውጹዓት ቀቢላታትን ደቂ ኣንስትዮን ብፍላይ ኣደታት ዘተኰሩ እዮም። ንዝሓለፉ ዓመታት፡ ኣብ መላእ ዓለም ንዘለው ሶማላውያን መንፈሳዊ ምልዕዓል ዝፈጥር ሰብ እዩ ኰይኑ። ስኮትላንዳዊ ገጣምን ፕሮፌሰር ግጥምን ጽሕፈትን ዩኒቨርሲቲ ኒውካስል ቢል ሀርበርት፡ ገለ ግጥምታት ሃድራዊ ናብ ኢንግሊዘኛ ንምቕያር ምስ ሶማልያውያን ሙሁራት ሰሪሑ’ዩ። “ነቕ ዘይብል ሞራላዊ ሕመረት ነይሩዎ፤ እቲ ሰባት ዝሃቦ ቦታ ተጠቒሙ ክኣ ብዛዕባ ሰባት እዩ ዝዛረብ ነይሩ” ይብል። እቶም ኣብ ልዕሊ ሰብ መዝን ዘይፍትሓውነትን ዘቕርቦም ዝነበረ ነቐፌታታት ብርቱዓትን ትብዓቱ ዘርእዩን'ኳ እንተነበሩ፡ ሓድራዊ ግን ከም ሰብ ኣመና ሕያዋይ እዩ ነይሩ። ፍሽኽታኡ፡ ወትሩ ብሩህ’ዩ። ዳይሬክተር ትካል ባህሊ ሶማልያ ኣያን ማሕሙድ “ንዅሉ ዝኽእል ዓቢይ ልቢ ነይርዎ። ‘ጊድ’ ተባሂሉ’ዩ ዝፍለጥ፤ ብሶማል ገረብ ማለት’ዩ - ልክዕ ከም ጨናፍር ገረብ መን ምዃኑ ብዘየገድስ ንዅሉ ዕቝባ ሂቡ” ክብል ይገልጾ። ግጥምታት ሓድራዊ፡ ንፈጻሚ ስራሕ ዳሃብሺል ዓብዲራሺድ ዱዋለን ካልኦት ንብዙሓት ሰባት ምልዕዓል ፈጢሮም’ዮም። “ብኣካል ከይረኸብኩዎ እንከለኹ’የ ንሓድራዊ ፈትየዮ” ኢሉ። ወሲኹ፡ “ግጥምታቱ፡ ሰባት ብማዕረ ምርኣይ ምሂሮምኒ፤ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ቅድሚ ምኻደይ ካብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንላዕሊ ኣብ ዓለም ትዅረት ዝገበሩ ግጥምታት ዝተጽሓፈሎም ወረቓቕቲ ሂቡኒ። እዚኦም፡ ስርሐይ ዓለምለኻዊ ክገብሮ ኣተባቢዖምኒ፤ ከምኡ ኸኣ እየ ገይረ” ይብል። ሓድራዊ፡ ብዛዕባ ፍቕሪ ዝጽሕፎም ግጥምታት ፖለቲካዊ ትሕዝቶ ከም ዘለዎም’ዩ ዝፍለጥ። ‘Love Written in Blood’ ሓንቲ ካብተን ፍሉጣት ግጥምታት እያ። ሶማላውያን፡ ዕድመኦምን ደረጃ ማሕበራዊ መነባብሮኦም ብዘየገድስ፡ ፈተውቲ ግጥሚ’ዮም። “ብዙሓት ሶማላውያን መናእሰይ፡ ግጥምታቱ ብዛዕባ ህይወት ክፈልጡዎ ዝግባእ ኵሉ ነገር ተማሂርናሎም ኢና እዮም ዝብሉኒ” ይብል ምስ ሓድራዊ ኣርባዕተ ተዋስኦታት ዝጽሓፈ ፕሮፌሰር ዩኒቨርሲቲ ሚነሶታ ዝነበረ ሰይድ ሳልሕ። ተሓጋጋዚ ሓድራዊ፡ መሓመድ ሱሌማን ነዊሕ ዓመታት ስርሓቱ ክእክብን ክዕቅብን እዩ ጸኒሑ፤ መብዛሕትኡ ህዝቢ ሶማልያ፡ ኣፋዊ ባህሊ’ዩ ዘለዎ። “ሓድራዊ ከይዱ ኣሎ፤ ግን ክኣ ስነጽሑፋዊ ስርሓቱ ግን ምሳና ስለ ዝነብር ወትሩ ምሳና ክኸውን እዩ።"


ሰለስተ ደርፍታት ማይክል ጃክሰን ተኣልየን

ብናይ ሓሶት ድምጺ ዝተሰርሓ እየን ተባሂለን ብቐጻሊ ከዛርባ ዝጸንሓ ሰለስተ ደርፍታት ማይክል ጃክሰን፡ ካብ ኣገልግሎት ፈነወ ደርፍታት ተኣልየን። ‘Monster, Keep Your Head Up and Breaking News’ ዝብላ ዜማታት፡ ድሕሪ ሞት ማይክል ተዛዚመን ብ2010 [ኣ.ኤ] ኣብ ዝወጽአ ኣልበም ዝተኻተታ ስርሓት እየን። ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ሓንቲ ኣፍቃሪት ሙዚቃ ጃክሰን፡ እቲ ድምጺ ብዝተኸፍሉ ደረፍቲ ዝተመልአ'ዩ ክትብል ብዘቕረበቶ ክሲ ኣብ ቤት ፍርዲ ከካትዓ ጸኒሐን። ሙዚቃ ሶኒን ወኪል ንብረት ጃክሰንን ግን፡ ምእላይ እዞም ሙዚቃታት ምስ መበቈላውነት እቶም ስርሓት ዘተሓሕዝ የብሉን ኢሎም። ነቲ ስጕምቲ ድማ፡ “ምስተን ዜማታት ተተሓሒዙ ዝነበረ እንካን ሃባን ንሓንሳእን ንሓዋሩን ዝውድኣሉ ዝሓሸን ዝቐለለን መገዲ’ዩ” ክብሉ ኣብ መግለጺኦም ሓቢሮም። እቲ መግለጺ ወሲኹ፡ “ትዅረትና ኣብ ዘሐጕስ ሓድሽን ቀጻሊ ፕሮጀክታት ውርሻታትን ማይክል ጃክሰን ክኸውን እዩ። ዝተረፉ ዜማታት እቲ ኣልበም'ውን ኣብ ቦታኦም ኣለው” ይብል። እዚ ኣልበም ብ2010 ዝወጽአ ኰይኑ፡ ቅድሚ ናብ መደበራት ሙዚቃ ምኻዱ ግን፡ ስድራቤት እዚ ስነጥበባዊ ኵሎም ደርፍታት ሰሪሑ ወዲእዎም ድዩ ዝብል ጥርጣረታት የልዕሉ ነይሮም። ንሱ ብ2009 ከም ዝሞተ ይዝከር። ወዲ ሓው ቴርል፡ “ነዚ ጽላለ ክከላኸሎ ፈቲነ’የ፤ ኣይሰምዑንን” ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፋ። ሓፍቱ ላ ቶያ ድማ፡ “ንሱ ኣይመስልን” ኢላ። ሶኒ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “ብተኸታታሊ ኣብ ዘካየድናዮም መጽናዕቲታት ዝረኸብናዮም ውጽኢታት እምነት ነይሩና፤ እቶም ድምጻውያን ይዅኑ እቶም ምስኡ ኣብ ስቱዲዮ ዝነበሩ ኵሎም ናቱ’ዮም” ኢሉ። እቲ ኣልበም ምስ ተፈነወ ኣብ ዝወጽአ ጽሑፍ፡ “እዚ ኣልበም፡ ትሸዓተ ቅድሚ ሕጂ ዘይተፈነው ዜማታት ማይክል ጃክሰን ዝሓዘ’ዩ። እዚኦም፡ ኣብ ቀረባ ግዜ እቲ ኦሪጅናል ድምጽን ብኣወሃሃድቲ ብዝተገብረ ምውህሃድ ተወዲኦም ኣለው” ይብል። ይዅን’ምበር፡ እቶም ሙዚቃታት ምስ ተሰምዑ ኣፍቀርቲ ኣብ ልዕሊ እተን ሰለስተ ዜማታት ጥርጣረታት ኣሕዲሮም። እቲ ብወግዒ ዝበሃል፡ ጃክሰን ብ2007፡ ነዘን ዜማታት ጽሒፉ ምስ ኣባላት ጉጅለኡ ኤድዋርድ ካሲኮን ጄምስ ፖርቴን ከም ዝቐድሐን’ዩ። ኣብዚ ዙርያ ዝወጽኡ ሕሜታታት ግን፡ ጃሰን ማላቺ ዝተባህለ ኣሜሪካዊ ደራፊ ዘምጽኦም ድምጻውያን፡ ነተን ስርሓት ከም ዝተጻወቱወን ይገልጹ።


ተጋሩ ስደተኛታት ንምሕጋዝ ዝዓለመ ምርኢት ስእሊ ኣብ ፈረንሳይ ተኸፊቱ

በሰላታት ኲናት ትግራይ ብስራሕቲ ኪነ-ጥበብ ንምግላጽን ኣብ ሱዳን ንዝርከቡ ስደተኛታት ንምሕጋዝን ዝተዳለወ ምርኢት ስእሊ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ርእሰ ከተማ ፈረንሳይ ፓሪስ ተኸፊቱ። እቲ ብትግራይ ኣርት ኮሌክቲቭ ዝተባህለ ኣብ መላእ ዓለም ብዝነብሩ ተጋሩ ሰብ ሞያ ኪነ-ጥበብ ዝተመስረተ ትካል ዘዳለዎ ምርኢት ስእሊ፡ ንሰለስተ መዓልቲ ከምዝፀንሕ ኣዳለውቲ ንቢቢሲ ገሊጸን። ኣብዚ እዋን ኣብ ኳታር ዶሃ ከምእትቕመጥ ትገልጽ በዓልቲ ሞያ ስእሊ፣ ንድፊ፣ ፊልምን ኣኒሜሽንን ጋብሪኤላ ፍረወይኒ ተስፋይ፡ ካብ መስረትቲ ትግራይ ኣርት ኮሌክቲቭ እያ። ንሳ ዕላማ እቲ ትካል ኲናት ትግራይ ዝፈጥሮ በሰላ ብስራሕቲ ኪነ-ጥበብ ንምንፅብራቕ ይሰርሑ ከምዘለዉ ትገልጽ። “ብትግራይ ኣርት ኮሌክቲቭስ ክንሰርሖ እንደሊ ዘለና እቲ ሓደ፡ ብዙሓት ሰባት ብዛዕባ ትግራይ ክፈልጡ ምግባር እዩ። ብርግጽ ኩላትና ማሕበረሰብና ዘጋጠሞ ንፈልጦ ኢና። ግን ድማ ካብቲ ልሙድ ወፂእና ብስራሕቲ ስነ-ጥበብ ኣቢልና ንመላእ ዓለም ክንዛረብ ኢና ንደሊ። "ምኽንያቱ ኩሉሻብ መራኸቢ ማዕከናት ክገልፅዎ ክንጽበ ኣይንኽእል፤ እንተገለፅዎ እውን ከምቲ ንሕና እንሓስቦ ከይኸውን ይኽእል። ስለዚ ከም ተጋሩ ዘጋጥመና ዘሎ ብስነ-ጥበብ ኣቢልና ክንገልጾ የድሊ፤ ስነ ጥበብ ድማ ዛንታ እንነግረሉን እንረዳድአሉን ጽቡቕ መንገዲ እዩ" ትብል። ኣብ ሃገረ ኣመሪካ እትነብር ዳታ ሳይንቲስትን ሰኣሊትን ማህደር ኣለም ተላ እውን፡ ካብ መስረትቲ እቲ ትካል ሓንቲ እያ። ንሳ ኣብቲ ምርኢት ስእሊ ካብ መላእ ዓለም ናይ ዝተኣኻኸቡ ልዕሊ 16 ሰኣልቲ ተጋሩ ስራሕቲ ከምዝቐረብሉ ተዛሪባ። “እቲ ምርኢት ስእሊ ካብ መላእ ዓለም ዝተኣኻኸቡ ልዕሊ 16 ተጋሩ ሰኣልቲ ስራሕቶም ዘቕርብሉ እዩ። ካብ መቐለ፣ እስራኤል፣ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣውሮጳ፥ ኣመሪካን ካናዳን ዝመጹ እዮም። ብዙሓት ኣብ ትግራይን ካብ ትግራይ ወጻኢ ዘለዉ ተጋሩ ሰብ ሞያ ኣካል እዚ ማሕበር ናይ ምግባር ሓሳብ'ውን ኣለና”ኢላ። ብተወሳኺ ትግራይ ኣርት ኮሌክቲቭስ ዝተፈላለየ ዓውዲታት ስነ-ጥበብ ዝሓቖፈ ማሕበር ከምዝኾነ እውን ማህደር ትዛረብ። “ዝተፈላለየ ድሕረ ባይታ እዩ ዘለና። ሰኣልቲ ጥራሕ ዘይኮኑስ፣ ገጠምቲ ፋሽንን ካልኦት ሙያታትን እውን ዝሓወሰ እዩ። ሕዚ ዘጋጥም ዘሎ፣ ቅድሚ ሕዚ ዘጋጥሙን ዝመጽእን ብኪነ-ጥበብ ኣቢሉ ክግለጽ እዩ” ትብል። ኣብ ቀረባ መዓልትታት ኣብ ኣመሪካ ተመሳሳሊ ምርኢት ስእሊ ኣካይዶም ከምዝነበሩ እትገልጽ ገብርኤላ ተስፋይ፡ ካብ መሸጣ ስእሊ ዝተረኸበ ኣታዊ ንሓደ ኣብ ሱዳን ንዝርከቡ ስደተኛታት ዝሕግዝ ትካል ከምዘወፈይዎ ገሊጻ። ማህደር ብወገና እቲ ኣብ ፓሪስ ንሰለስተ መዓልትታት ዝካየድ ምርኢትን መሸጣን ስእሊ፡ ኣታዊኡ ንካልእ ካልእ ገባሪ ሰናይ ከምዝህብዎ ንቢቢሲ ገሊጻ። “ነቲ ካብ ናይ ፓሪስ ምርኢት እንረኽቦ ኣታዊ፡ ንሓበን ትግራይ ኢና ክነወፍዮ። ሓበን ትግራይ ኣብ ኣመሪካ ዝተመስረተ ትካል ኮይኑ፡ ነቶም ኣብ ሱዳን ዝርከቡ ስደተኛታት ዝሕግዝ ምግባረ ሰናይ እዩ። ንሕና ድማ ነቶም ክንበጽሖም እንኽእል ተጋሩ ብስራሕትና ኣቢልና ምሕጋዝ ኣድላዪ ኮይኑ ረኺብናዮ” ኢላ። ትግራይ ኣርት ኮሌክቲቭ ተመሳሰልቲ ምርኢታት ስእሊ ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ብቀጻሊ ናይ ምድላው ድልየት ከምዘለዎ እውን እተን ኣዳለዊ ንቢቢሲ ተዛሪበን።


ስምይቲ ደራፊትን ተዋሳኢትን 80ታት ኢሪን ካራ ‘ብዘይተፈልጠ’ ሞይታ

ሓንቲ ካብ ትእምርቲ ሰማንያታት ተባሂላ እትግለጽ ስምይቲ ኣሜሪካዊት ደራፊትን ተዋሳኢትን ኢሪን ካራ ኣብ 63 ዓመታ ዓሪፋ። ንሳ ኣብ 1980 ‘Fame’ ኣብ ዘርእስቱ ፊልም ብዝተጸወተቶ ሙዚቃን፡ ኣብታ ከም ሓጋዚት ጸሓፊት ኰይና ዝተዋስኣትላን ዝደረፈታን፡ ሽልማታት ኦስካርን ግራሚን ዝተሸለመትላ ‘Flashdance... What a Feeling’ ዘርእስታ ደርፊ ዝያዳ እትፍለጥ ስነ ጥበባዊት እያ። ሞት ካራ ብወግዒ ዝነገረት ኣወዓዋዒታ [ፓብሊሲስት]፡ ኣብ ፍሎሪዳ ኣብ ዝርከብ መንበሪ ገዝኣ “ንግዚኡ ብዘይተፈልጠ” ምኽንያት ሞይታ ኢላ። ኢሪን ካራ፡ ብ 1959 ኣብ ብሮንክስ ኒውዮርክ ዝተወልደት ኰይና፡ ካብ ተወላዲ ፑርቶ-ሪኮ ዝዀነ ኣቦን ኩባዊት ኣደን ዝተወልደት መበል ሓምሸይቲ ንስድራኣ እያ። ንፈለማ ግዜ ኸኣ ኣብ ሓደ ብቋንቋ ስጳኛ መደባቱ ዝፍኑ መደበር ተለቪዥን እያ ስራሕ ጀሚራ። ንእስቲ ኰይና ብርክት ዝበሉ ደርፍታት ብቋንቋታት ስጳኛን እንግሊዝኛን ዝደረፈት ኢሪን፡ ኣብ ሓያለ ‘ብሮድወይ’ ሙዚቃዊ ምርኢታት ክትርአ ጀሚራ። እንተዀነ ካራ ኣብ 1980 ተራ ገጸባህሪ ‘ኮኮ ሄርናንደዝ’ ለቢሳ ድሕሪ ምውስኣን ትራክ 'ፈይም' ፊልም ምስ ተጻወተትን እያ ዝና ዘረኸበት። ብዘርኣየቶ ብቕዓት ተዋስኦ ድማ፡ ኣብ 1981 ንብልጽቲ ተዋሳኢት ሽልማት ጐልደን ግሎብ ተሓጽያ። ብድሕሪ’ዚ ካራ፡ ‘ፍላሽዳንስ... ዋት ኤ ፊሊን፡’ እትብል ካብታ ኣብ 1983 ዝተሰርሐት ብልጽቲ ፊልም 'ፍላሽዳንስ' ዝተወስደት ደርፊ ብሓባር ጽሒፋን ደሪፋን፤ ንብልጽቲ ጓል ኣንስተይቲ ፖፕ ድምጻዊት ዝወሃብ ሽልማት ግራሚ፡ ከምኡ’ውን ንብሉጽ መበቈላዊ ደርፊ ዝወሃብ ሽልማት ኣካዳሚን ተዓዊታ። ፍላሽዳንስ ኣብ 1983 ሳልሰይቲ ዝለዓለ ኣታዊ ዝረኸበት ፊልም እያ። ጁዲት ኤ ሙስ ዝተባህለት መወዓውዒት ካራ፡ "ብሙዚቃኣን ፊልምታታን ንዘልኣለም ዝነብር ሓድጊ ዝገደፈት በዓልቲ ጽቡቕ መንፈስ" ክትብል ናእዳኣ ገሊጻ። ብተወሳኺ፡ ካራ ክሳብ ዝሞተትሉ እዋን ንዝመጽእ ፕሮጀክትታታ ትሰርሕ ከም ዝነበረት ጠቒሳ፣ ሕጂ ግን ንሳን ኣካያዲ ስራሕ እታ ደራፊትን ኰይኖም ነቲ ዝጀመረቶ ስርሓት ክፍጽምዎ መደብ ከምዘለዎምን ኣብ ገጽ ትዊተር ገሊጻ።


ፕረዚደንት ዩክረይን ብሉፅ ሰብ መጽሔት ታይም 2022 ኰይኑ

መጽሔት ታይም ንፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ “መንፈስ ዩክረይን” ብምባል ብሉፅ ሰብ ዓመተ 2022 ገይሩ ሰምይዎ። እዚ ሽልማት ኣብ ዝሓለፉ 12 ኣዋርሕ ኣብ ዘጋጠሙ ዓለማዊ ፍጻመታት ልዑል ጽልዋ ንዝፈጠረ ሰብ ወይ ፍጻመ ዝወሃብ እዩ። ተቓወምቲ ኢራን፡ መራሒ ቻይና ዢ ጂንፒንግን ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣሜሪካን’ውን ካልኦት ኣብ መወዳእታ ብርኪ ዝበጽሑ ሕፁያት 'ቲ መጽሔት ኰይኖም። ኣሰናዳኢ ታይም፡ እዚ ውሳነ “ንዝኽሪ ፍጹም ንጹር ዝዀነ ’ዩ” ኢሉ። ኤድዋርድ ፈልሰንታል፡ “ኣብዛ እናመቓቐለት ዝመጽአት ዓለም፡ ንመንፈስ ሓድነት 'ታ ሃገር ዘደንፍዕ እዩ” ክብል ጽሒፉ። ንሱ ወሲኹ፡ “መንፈስ ዩክረይን” ንዅሎም ዩክሬናውያን፡ እንተላይ ነቶም ኣብ ድሕሪ መጋረጃ ኰይኖም ዝቃለሱን ዝገልጽ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እዚ ነቲ ንብኣሽሓት ንዝቝጸሩ ዩክሬናውያን ብዘይ ክፍሊት ዝመገበ ከሻኒ ኢቭገን ክሎፖቴንኮን፡ ነታ ብሩስያ ተማሪኻ ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ዝተፈትሐት ዶክተር ዩሊያ ፓዬቭስካን ዘጠቓልል እዩ። መጽሔት ታይም፡ ዘለንስኪ ንዩክሬናውያን ከም ዘነቓቕሖምን ንወራር ሩስያ ንምቅላስ ብዘርኣዮ ትብዓት ብብርኪ ዓለም ኣፍልጦ ከምዝረኸበን ገሊጹ። “ዘለንስኪ ከም መራሒ እዋን ኵናት ዝረኸቦ ዓወት፡ ተሰጋጋሪ ኣብ ዝዀነ ትብዓት ዝተደረኸ’ዩ” ብምባል፡ ነቲ መራሒ መጕሱ። ኣብቲ ኵናት ንዝተጐድኡ ዩክሬናውያን ንምሕጋዝ ናብ ዩክረይን ዝኸደ ብሪጣንያዊ ሓኪም መጥባሕቲ ደቪድ ኖት፡ ኣብ ሽፋን ገጽ መጽሔት ታይም ካብ ዝቐረቡ ብዙሓት ኰይኑ ኣሎ። ደቂ ኣንስትዮ ኢራን ጀጋኑ መጽሔት ታይም 2022 ክዀና እንከለዋ፡ ባንድ ኬ-ፖፕ (K-pop) ብላክፒንክ ድማ፡ ብሉጻት ኣዘናጋዕቲ መጽሔት ታይም (Time's Entertainer) ተባሂለን ተሓርየን። ኣሜሪካዊ ተጻዋታይ በይዝቦል ኣሮን ጀጅ፡ ብሉጽ ኣትለት እዚ ዓመት ክኸውን እንከሎ፡ ማሌዥያዊት ተዋሳኢት ሚሸል ዮህ ድማ ናይዚ ዓመት ብልጽቲ ትእምርቲ (Icon of the Year) መጽሔት ታይም ኰይና ኣፍልጦ ረኺባ ኣላ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ተዓዋቲ ዝነበረ ኤሎን መስክ፡ ኣብዚ ዓመት’ውን ናይ መወዳእታ ሕጹይ ኰይኑ ተመዝጊቡ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 2021 እቲ ብሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝሰርሕ መኪና ዘፍሪ ተስላ፡ ኣብ ዓለም እቲ ክቡር መኪና ዘፍሪ ትካል ዝብል ኣፍልጦ ናይቲ መጽሔት ተጐናጺፉ'ሎ። መጽሔት ታይም፡ ኣብ 1927 እዩ፡ ብሉጽ ሰብ እዚ ዓመት ዝብል ኣፍልጦ ምሃብ ዝጀመረ። መዝገብ ታሪኽ ብሉጻት ሰባት መጽሔት ታይም ንድሕሪት ተመሊስና ምስ እንርኢ፡ ጀርመናዊ ውልቀ መላኺ ኣዶልፍ ሂትለር ኣብ 1938 ፣ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ኣብ 2007 ተዓወትቲ ታይም ኰይኖም ንረኽቦም።


ብፍርያት መጸባበቒ  ዓለምለኻዊ ኣቓልቦ ዝረኽባ ዘለዋ ኤርትራውያን ማናቱ

ፈቨን ተስፋሚካኤልን ሄለን ተስፋሚካኤልን ‘ከሽመል ግርባ’ ኣብ ዝበሃል መዓስከር ስደተኛታት ሱዳን ተወሊደን፡ ፕሮስፒተርያን ቤተክርስትያን ሮቸስተር ኒውዮርክ ብዝገብሮ መደብ ምሕጋዝ ስደተኛታት ድማ፡ ኣብ ካልኣይ ዓመተ ልደተን ምስ ወለደን ናብ ኣሜርካ ዝተሰደዳ  ኤርትራውያን መናቱ ኣሕዋት እየን። እዞም ናይ ፖለቲካ ዑቕባ ዝረኸቡ ስድራ ቤት፡ ሰለስተ ቘልዑ ሒዞም ኣብ ሓድሽ ባህሊ፡ ክሊማን ሕብረተሰብን ናብራኦም ኣሃዱ ኢሎም ፈለሙ። እቲ ምዕባይ ቈልዑ በዳሂ'ኳ እንተነበረ ብልዑል ጻዕርን ተወፋይነትን ብባህለንን መንነተንን ዝሕበና፡ ወለደንን ሕብረተሰበንን ዘኽብራ ብትምህርተንን ስነ ምግባረንን ዝምስገና ማናቱ ኣዋልድን ክልተ ኣወዳትን ከዕብዮ በቒዖም። ሄለን ብ ዓውዲ፡ መንግስትን ስነሕብረተሰብን ብዲግሪ ተመሪቓ፤ ፌቨን ድማ ብ ብሜድያን ርክባትን ቀዳማይ ዲግሪ፡ ብትምህርቲ ሰብኣዊ ዝምድናታት ከኣ ብኻልኣይ ብዲግሪ ተመሪቓ። እዘን ብፍቕሪ ስድራ ቤት ማሚቘን ዝዓበያ ኣሓት፡ ናብ ሓደ ኮለጅ ክኸዳ'ኳ ድሌት እንተነበረን ኣቦአን ነንበይኑ ተመኵሮ ሂወት ምእንቲ ከጥርያን፡ በበይንኻ ምንባር ክፍትናኦ ንዝሃበን ማዕዳ ተቐቢለን ኣብ በበይኑ ኮለጃት ዘዝመረጾኦ ዓውደ ትምህርቲ ተማሂረን። እተን ኣብ ሂወተን ንመጀመርያ ግዜ ዝተፈላለያ ኣዝየን ዝፋተዋ ማናቱ፡ ኣብታ ቀዳመይቲ ወርሒ ብምሒር ናፍቘት  ከባቢ 300 ዶላር ክሳብ ዝኸፍላ ክደዋወላ ይውዕላ ከምዝነበራ እናሰሓቓ ዘዘንትዋኦ ተዘክሮ እዩ። በብቲ ዝተማህራሉ ዓውድታት እናሰርሓ ከኣ ጐድኒ ጐድኑ'ውን ሓቢረን ምስ ውጥን መርዓ ዝተሓሓዝ ትካል መስሪተን ክሰርሓ ጀመራ። ንከባቢ ሰለስተ ዓመት ምስ ሰርሓ ግን ከምቲ ዝሓለናኦ ስለዘይከደለን ኣቋረጻኦ። ብኡኡ ተስፋ ከይቈረጻ ግን፡ እንታይ እዩ ከሕጕሰናን ከርብሓንናን  ዝኽእል ስራሕ ኢለን ብምምይያጥ፡ እቲ ኣብ ግዜ ቝልዕነተን ንመሓዙተንን ቤተሰበንን (ሜክ-ኣፕ) መጸባበቒ፡ ዝገብራለን ዝነበራ ብምዝካር፡ ኣብ 2019፡ ደቂ ኣንስትዮ ነቲ ዘለወን መልክዕ ዘጕልሓሉ  2-4-1 ኮስሞቲክስ ዝሰመያኦ፡ ሊፕስቲክን ፈሳሲ ኩሕልን ዘፍሪ ትካል ከፊተን። ነዊሕ ከይጸንሓ ግን ኣብ ዓለምና ኮቪድ 19 ምስተላብዐ፡ ብዙሕ ብድሆን መሰናኽልን ኣጋጠመን። ስርሐንን ፍርያተንን ንኸላልያን መወልቲ ኣካላት ንክረኽባን ኣበርቲዐን ጸዓራ። ይዅን እምበር ኣብቲ ብጸዓዱን ሃብታማት ሰብ ዝናን ዝተዓብለለ ሓያል ውድድር ዘለዎ ኢንዱስትሪ ስነ-ጽባቐ፡ ንራኢአን ኣሚኑ ፋይናንስያዊ ምወላ ዝገብረለን ትካል ይዅን ውልቀሰብ ኣይረኸባን። እንተዀነ እተን ኣሓት፡ ሕጂ'ውን ከይተሰናበዳ ኣብ ገዛእ ርእሰን ብምትእምማን ክንገብሮ ንኽእል ኢና ኢለን ብናተን ንእሽቶ ርእሰ ማል ተበገሳ። ዝሸጣሉ ድኳን ክኸፍታ ዓቕሚ ስለዘይነበረን ከኣ ኣብ ኢንስታግራም ፍርያተን ከላልያን ብ ኦንላይን ክሸጣን ጀመራ። “ኣብ ፈለማ ኵሉ እዩ ዝኸብደካ፣ ዘይትፈልጦ ኣይትፈልጦን ኢኻ፤ ግን ካብታ ዘለኻያ ብዘለካ ምስ እትብገስ ኣብቲ ጕዕዞ እናፈለጥካን እናተመሃርካን እናዓበኻን ኢኻ ትኸይድ። ኣብ ሂወት ተስፋ እንተዘይቈሪጽካን ብትግሃት እንተሰሪሕካን ኵሉ ከም እትበጽሖ ባባን ማማን ብሂወቶም ኣርእዮምና እዮም።  ለይትን ቀትርን ጽዒሮም፡ ኣቦና 8ይ ክፍሊ በጺሑ መጺኡ፡ ናብራ ከየሕመቘ ክሳብ ማስተርስ ተማሂሩ። ኣደና እውን ብወገና ቈልዑ እናዕበየትን ክልተ ስራሕ እናሰርሐት ነርስ ክትመሃር እናረኣናዮም ስለ ዝዓበና ሓቦን ኒሕን ካብኦም ኢና ወሪስናዮን ተማሂርናዮን፡" ብምባል ብዛዕባ እቲ ኣብ ተወዳዳሪ ንግዲ ብትብዓት ኣትየን ከድምዓ ዘኽኣለን ምስጢር ኣብነታዊ ሂወት ወለደን ምዃኑ ይግልጻ። ስደትን ብድሆታቱን ብኸመይ ይገልጻኦ? ፌቨን፤ ሄለን ሓፍተይ፡ እቲ ሓቦ ኣብ ደምና  ጸኒሑ እያ ትብል። ኣነ'ውን “ታሪኽና ቅድሚ ምውላድና እዩ ጀሚሩ" ኢለ እየ ዝሓስብ። ብሓቂ ድማ ከምኡ እዩ፤ መጀመርያ ምስ መጻእካ ናይ ባህሊ ብድሆ ጥራይ ዘይኰነስ ናይ ክሊማ ብድሆ'ውን እዩ ዝኸብደካ። ሃሩር ካብ ዝበዝሖ ቦታ ጸሓይ ናብ ዘይትረኣየሉ ዓዲ በረድ ምስ መጻእካ፡ ባህሊ ጥራይ ዘይኮነስ ክሊማ'ውን እዩ ዝከብደካ፤ ግን፡ ወለድና ነቲ ኣይከውንን እዩ ዝበሃል ክስዕርዎ ስለ ዝረኣና ንዅሉ ክንሓልፎ ኣይተጸገምናን። ዘይከኣል ከምዘየለ ብሂወቶም ኣብነት ዝዀኑና ወለዲ ስለዘለዉን፡ ኣብ ሮቸስተር ዘለዉ ኤርትራውያን ማሕበረኮም እውን ክንዲ ኣኮ፡ ሓወቦ፡ ዓባይናናን ኣባሓጐናን ብምዃን ስለዘማሞቝና ንዅሉ ብድሆ ክንስዕሮን ኣብ ኵሉ መዳይ ሂወትና ብዙሕ ክንዕወት ኣኽኢሉና እዩ። ብኸመይ ኢኽን ናብ ኢንዱስትሪ መጸባበቒ ኣቲኽን? “ማማ ስራሕ ክትከይድ እንከላ ቀይሕ ሊፒስቲክ ክትገብር ንርእያ ስለዝነበርና ምጽብባቕ ከም ነብሰ ክንክን ገይርና ኢና ንወስዶ። እቲ ዘለና ጽባቐ ከነጕልሖ እምበር ንኻልኦት ክንመስል ኣይንደልይን ኢና። መብዛሕትኡ ግን ምስ ናትና ሕብሪ ቆርበት ዝኸይድ ስለዘይነበረ መጀመርያ ንዓና ንጥቀመሉን ንኻልኦት ዝተፈላለየ ሕብሪ ቆርበት ዝውንና ደቀንስትዮ ዘካተተ ፍርያት ሰሪሕና፡" ብምባል ንኣጀማምራአን የዕልል ስያመ '2-4-1' ኸ እንታይ ንምባል እዩ? [ስሓቅ. . .] መናቱ እንተዄንካ . . . ብዙሕ ግዜ  ክልተ ንሓደ (2 -1) ዝብል ሓደ ልሙድ ኣሜሪካውያን ዝጥቀምሉ ኣበሃህላ ኣሎ። ቀጻሊ ሰባት ከምኡ ክብሉና እንከለዉ፡ ባባ ድማ ዕትብ ኢሉ ዋእ ከምኡ ዝበሃል የለን! ኣብ ክብሪ ርእስን ዲስካውንት ዝበሃል የለን ኢሉ ይምልሰሎም ነይሩ። በዚ ከኣ ከም ደቀንስትዮ ናይ ብሓቂ ኣብ ገዛእ ርእስና ዘሎና ኣረኣእያ ካብ ብንኣሽቱና እናተሃንጸ መጺኡ። በዚ ተዘክሮ ድማ ኢና ነዛ ትካልና 2-4-1 ኢልናያ። እዘን ማናቱ ክኢላታት መጸባበቒ ኣቓልቦ ኦፕራ ዊንፍሪ፡ ቦቢ ብራውንን ካልኦት ዓበይቲ ዓለምና ክስሕባ ዝኸኣላ ክዀና እንከለዋ ብኸመይ እየን ናብዚ ደረጃ'ዚ በጺሐን? ዝረኸባኦ ጥቕሚ ኸ እንታይ ይኸውን? ፌቨን፤  መጀመርያ እዚ ዅሉ ዓወት ውጽኢት ጻዕርናን ኣብ ስራሕ ዘለና ትግሃትን እዩ ኢለ'የ ዝሓስብ። ብተወሳኺ ኵሉ ፍርያትና ኣዝዩ ኳሊቲ እዩ፣ ጸለምቲ ስደተኛታት ምዃንና፡ ማናቱ ምዃንና ኸኣ ናይ ገዛእ ርእሱ ተራ ነይርዎ። ንሕና ንናይ ኣሜርካ ሲስተም ብዝግባአ ፈሊጥና ምስቲ ናትና ኤርትራውነት ጽቡቕ ጌርና ኢና ሃኒጽናዮ። ድሕረ ባይታና ድማ ጽቡቕ ሓጊዙና። 2-4-1 ኮስመቲክስ ምስ ጀመርና፡ ኣብ 6 ወርሑ እዩ ኮቪድ መጺኡ። ብዙሕ ውረድ ደይብ ሓሊፍና ገና ሕጂ ኣብ 3 ዓመትና ኦፐራ ክልተ ግዜ፡ ን2-4-1 ኮስመቲክስ ኣብ ዝርዝር ኣመና እትፈትዎ ፍርያት ረቝሓትና። ኦፕራ ክትረቚሓና እንከላ ኣዝዩ ዓቢ ነገር እዩ። ምኽንያቱ ካብ ኵሉ ሽነኽ ሂወት ኣዝዮም ብዙሓት ሰዓብቲ ስለዘለዉዋ፡ ፍርያትና ኣብ ብዙሕ ክባጻሕ ዓቢ ግደ ነይርዎ፤ ብዙሕ ሰብ ከኣ ፈሊጡና። ብመንገዳ ድማ ምስ ብዙሓት ዓበይቲ ብራንድታትን ጸለውቲ ሰባትን ናይ ምርኻብ ኣፍደገታት ተኸፊቱልና። ብሳላኡ ድማ መሸጣናን ኣታዊናን ክብ ኢሉ።" ሄለን፤ ነታ 2-4-1 ወብሳይትና ንሰርሓሉ ኣብ ዝነበርና ግዜ፡ ከም ሓውሲ ዋዛ ኣብቲ ድሕረ ገጽና ኣብታ ሮል ሞደል እትብል ሊፕስቲክና መግለጺ ክንጽሕፍ እንከለና፡ ነንሕድሕድና ኦፕራ እንታይ ትብለና 'መስለኪ? እናተበሃሃልና፡ ክንጽሕፎ ዝዝከረኒ።  ሕጂ ምስ ኦፕራ ተራኺብና ጥራክ ዘይኮነ፡ ፍርያትና ናይ ኦፕራ ናይ ሊፕስቲክ ምርጫ ኰይኑ ክርእዮ እንከለኹ እተመለሰ ጸሎት ኣደና ድዩ ወላስ ከምቲ ሰባት ዝብልዎ ሓይሊ ናይ ኣወንታዊ ዘርኢ ምዝራእ እዩ፡ እንድዒ ግን ኣዝዩ ይገርመኒ። ከምቲ ሳይመን ሰዲክ ዝበሎ’ውን፡ “ሰባት እንታይ ትገብር ኣለኻ ዘይኮነስ ስለምንታይ ኢኻ ከምኡ ትገብር ንዝብል እዮም ካባኻ ዝገዝእዎ" ስለዚ ንሕና ድማ ኣብቲ ወብሳይትና ብዙሕ ዛንታታት ብምእታውና ምስ ሰባት ስምዒታዊ ምትእስሳር ፈጢሩልና። ብዙሓት ሰባት ነዚ ናይ ኦፕራ ምስያም ከም ተወዳዲርና ዝረኸብናዮ ወይ ዝተዓወትናዮ እዩ ዝመስሎም ግን ከምኡ ኣይኰነን። ብኣንጻሩ ንሶም እዮም ረኺቦም ፍርያትክን ስደዳልና ኢሎምና። ንሕናውን ሰዲድናሎም እዚ ዘግበሮም ድማ ኣነ ከምዝመስለኒ እቲ ዛንታና እዩ ብፍላይ "Go the extra mile, its never crowded” እትብል ሓረግን ከምዝታት ዘተባብዕን ዘነቃቕሕ ካልእ ብህሎታትን ፍርያትናን ምናልባት እውን ነቲ ሃቐነና ስለዝረኣይዎ እዮም መጀመርያ ረኺቦምና። ተወሳኺ እውን ፍርያትና ንጸለምቲ፡ ጸዓዱን ብርህ ዝበለ ሕብሪ ቆርበት ንዝውንና ደቀንስትዮ ኮታስ ምስ ኵሉ ዓይነት ሕብሪ ዝሰማማዕ ምዃኑ ብዙሕ ብልጫታታት ኣሎዎ። ኦፕራ'ውን ሓተቲ ዑቕባ ክነስና ኣብ ከምዚ ደረጃ ምብጻሕና ብምንኣድ ኣብ መጽሄታ ጠቒሳቶ ኣላ። ኣስመራን ቀይሕ ባሕርን ብዛዕባ ዝተሰምዩ ፍርያትክን ከ? ምስላ ኣፍሪቃውያን ኣሎ፣ ንላዕሊ እናደየብካ ክትከይድ እንከለኻ፡ እታ ኣስካላ ኣበይ ከም ዘቐመጥካያ ዘክር ይብሉ። ማለት ካበይ ከም ዝመጻእካ ክትርስዕ የብልካን። ምኽንያቱ እቲ ቀንዲ መሰረት ንሱ ስለዝዀነ። ንሕና ድማ ኣብ ውሽጥና ንሃገርና ብዙሕ ነገር ክንገብር ኢና ዝብል ዓሚቝ ስምዒት ኣሎና። ኣብ ሃገርና ጽርግያታት መሳለጥያታትን ካልእ ብዙሕ ንህዝብና ከነበርክት ሕልምና እዩ። ልብና ኣብኡ ስለዘሎ ኢና ድማ ንገለ ካብቲ ፍርያትና፡ ኣስመራ፡ ቀይሕ ባሕሪ ብምባል ሰሚናዮ። እዚ በቲ ሓደ ምስ ርእሰ ከተማና ሌላ ንዘይብሎም ብዛዕባ ሃገርና ክንነግሮም ዕድል ይህበና። ስለ ዝዀነ ኣብ ኵሉ ኤርትራ ክትጽዋዕን ክትፍለጥን የኽእላ እዩ። ኣስመራ ሊፕስቲክ ኣብ ማእከል ዓበይቲ ብራንድታት ዓለምና ተሰሪዑ ክትርእዮ እንከለኻ ካብኡ ዝዓቢ ሓበን የለን። ኣብ ስደት ብብዙሕ ውረድ ደይብ ንዝሓልፋ ደቀንስትዮ ዘለክን መልእኽቲ? ግደ ሓቂ ክንዛረብ ሎሚ ንስኺ ክትዕድምናን እዚ ዅሉ ረኺብናዮ ዘሎናን ክንረኽብ ዝኸኣልና ልዕሊ ሰብና ነፊዕና ዘይኰንናስ፡ ዕድልን ኣጋጣምን ስለዝረኸብና እዩ። ብርግጽ ድማ ኣብ ኤርትራ ይዅን ኣብ ዝተፈላለየ መዓስከራት ስደተኛታታት ዘለዋ ኣሕዋትና ካባና ንላዕሊ ክገብራ ከምዝኸእላ ንኣምን ኢና። ካብ ተመኵሮና ክንዛረብ እንተዄንና ኵሉ ግዜ ንሓደ ነገር ክበጽሖ እየ እንተኢልካ ከም ትብጽሖ ክንነግረን ከነዘኻኽረን ንደሊ። ካልእ'ውን በቲ ዘለካን ኣብቲ ዘለኻዮን ኴንካ ኢኻ ክትብገስ ዘሎካ። ስለዚ ብኣጋኡ ብሕቶታትን ፍርሕን ኣይትከልከላ። ምኽንያቱ ዘይበጻሕካዮ ክትፈልጥ ኣይትኽእልን ኢኻ። እቲ ጕዕዞ ምስ ጀመርካዮ ግን እናተማሃርካን ብዙሕ እናፈለጥካን ስለ እትኸይድ ኣጆኽን ክንብለን ንፈቱ። መጻኢ መደባትክን? መጀመርያ ከም ኤርትራውያን ዜጋታት ንህዝብና ብእንኸእሎ ክንሕግዝ እቲ ዝዓበየ ራኢና እዩ። ብዘይካ'ዚ እውን ኣብ መጻኢ ፍርያትና  ኣብ ሃገርና ኣትዩ ህዝብና ተጠቃሚ ክኽውን ሕልምና እዩ። ኣነን ሄለንን እውን ኣብ ኣፍሪቃ መጺእና ከነውፍር ዓቢ መደብ ኣሎና። ኣፍሪቃውያን ንኣፍሪቃ ከይዶም ዘይተበርበረ ጸጋታት ክጥቀምሉ እውን ንእግረ መንገድና ንላቦ፡ ብምባል የዕልላ። ወላዲአን ኣቶ ተስፋሚኪኤል ዮሃንስ እውን ንዓወት ደቁን ኣተዓባብያአንን ኣመልኪቱ፡ “ኣነን በዓልቲ ቤተይን፡ ከም ኣቦን ኣደን ሓድነትን ስምረትን እንተ ሃልዩካ ውሉድካ ኣብ ቁም ነገር ክበጽሑ ይኸእሉ እዮም ዝብል ጽኑዕ እምነት ኣሎና። ካብ መጀመርያ  ገንዘብ ከምዘይነበረና ንፈልጥ ኢና። ጸለምቲ ኢና፡ ግናኸ ኩሩዓት ኢና፡" ይብል። ኣተሓሒዙ ኣቶ ተስፋሚኪኤል፡ ስለዚ ንደቅና ገንዘብ ዘይኰነ ንሓድሕድካ ፍቕሪ፡ ምክብባር፡ መን ምዃንናን ካበይ ከምዝመጻእናን ብግሉጽ ብምንጋር ኢና ብዘለና ፍቕሪ ስራሕን ትሕትናን ኣርኣያ ክንኰኖም ፈቲንና፡ ይብል። "መንነትና፡ ያታና፡ ባህልናን ታሪኽናን ኵሉ ከይሓባእና ምንጋርና መሰረቶም ክፈልጡን ብስርዓት ክኸዱን ጠቒሙና እዩ፡” ብምባል  ኣቦአን እውን ብወገኑ ወድን ጓልን ኢሉ ከየዳለወ ማዕረ እቶም ኣወዳት እናረኣየ ከምዘዕበየንን እዚ ድማ ካብ ህጻንነተን ርእሰ ተኣማንነት ክዓብያ ከምዘኽኣለን ይዛረብ። ኣብ ርእሲ'ዚ፡ “ሰባት ብዛዕባ መልክዐን ክዛረቡ እንከለዉ ንሕና ብዛዕባ ብልሐንን ልቦንናአንን እናነገርና ኢና ኣዕቢናየን። ርእሰ ተኣማንነተን፡ ኣብ ገዛእ ርእሰን ዘለወን ኣመላኻኽታ፡ ንሰባት ዘለወን ኣኽብሮትን ብዝግባእ ሃኒጽናዮ ኢና፡" ኢሉ። ኣብ መወዳእታ ኣቶ ተስፋሚኪኤል ዮሃንስ፡ "ደቅና ኣብ መስተን ኣብ ካልእ ናይ ጸጋም ጐደናን ከይከዳ ሓሲብና ኣይንፈልጥን ኢና። ምኽንያቱ፡ ካብ ህጻንነተን ብዝግባእ መልሚልና ኢና ኣዕቢናየን። ብዓቢኡ ድማ ኣምላኽ ሓጊዙና።  ከምዚአን ውሉድ ስለዝሃበና ነመስግኖ።” ክብል ወለዲ ንደቆም ኣብ ምቕራጽ ዝኽተልዎ ኣገባብ ኣተዓባብያ፡ ኣብ ሂወት ደቆም ዓቢ ተራ ከምዝጻወት ይገልጽ።


1.5 ቢልዮን ዶላር ተሸይጡ ክብረወሰን ዝሰበረ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት

ብነፍስሄር ተሓጋጋዚ መስራቲ ማይክሮሶፍት ፖል ኣለን ዝውነኑ ስእልታትን ቅርጻታትን ክብረወሰን ብዝሰበረ ዋጋ 1.5 ቢልዮን ዶላር ተሸይጦም። እቲ መሸጣ ኣብ ታሪኽ እቲ ዝዓበየ ሓራጅ ስነ-ጥበብ ከምዝኾነ እቲ ኣብ ዓለም ብቀጥታን ብኢንተርኔትን ብዘካይዶ ሓራጅ ዝፍለጥ ክርስቲስ ይሕብር። እቲ ቤት ሓራጅ፡ ስርሓት ቪንሰንት ቫን ጎግ፡ ጆርጅስ ሴውራት፡ ፖል ጎጉይን፡ ፖል ሴዛንን ጉስታቭ ክሊምትን ነፍሲ ወከፎም ልዕሊ 100 ሚልዮን ዶላር ከምዝተሸጡን፡ እዚ ድማ ንውልቃዊ ክብረወሰን ናይቶም ስነጥበባኛታት ከምዝሰበረን ገሊጹ። ካብቲ መሸጣ ዝተረኸበ ኣታዊ፡ ኣለን ኣብ 2018 ቅድሚ ምሟቱ ይድገፎም ንዝነበሩ ትካላት ግብረ ሰናይ ክወሃብ እዩ። እቲ ዝኸበረ ዋጋ እቲ ብ1888 ዝተሰርሐን Les Poseuses, Ensemble (ንእሽቶ ቅዲ) ብዝብል ዝፍለጥ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት ሴውራት፡ ክፍሊቱ ሓዊሱ 149.2 ሚልዮን ዶላር ከምዘውጽአ ክርስቲስ ገሊጹ። እቶም ኣዝዮም ሃብታማት ዓለምና፡ ኣብ ሞንጎ ዕግርግር ዝመልኦ ዓለማዊ ቁጠባን ኲናት ዩክረይንን ንስነ-ጥበብ ከም ውሑስ ወፍሪ ይርእይዎ ከምዘለዉ ክኢላታት ይዛረቡ። ካልኦት ክብረወሰን ዝሰበሩ ስርሓት ድማ ናይ ቫን ጎግ ‘ኦርቻርድ ዊዝ ሳይፕረስ’ ብ117.2 ሚልዮን ዶላር፡ ናይ ጋውጊን ‘ማተርኒቲ II’ ብ105.7 ሚልዮን ዶላር ፡ ከምኡ’ውን ናይ ክሊምት ስርሓት ‘በርች ፎረስት’ ብ104.6 ሚልዮን ዶላር ተሸይጦም ኣለዉ። ቅርጻታት ኣሌክሳንደር ካልደርን ማክስ ኤርንስትን ሓዊሱ ናይ ጆርጅያ ኦኪፍ፡ ክላውድ ሞኔት፡ ዴቪድ ሆክኒ፡ ኣንድሪው ዋይትን ፓብሎ ፒካሶን ስእልታት እውን ካብቶም ዝተሸጡ እዮም። ጠቕላላ ዋጋ ናይቶም ስራሕቲ፡ ድሮ ነቲ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ዝተቐመጠ ክብረወሰን ዝሰበረ ኮይኑ ኣሎ። ኣብቲ እዋን ብ922 ሚልዮን ዶላር ዝተሸጠ ፍርያት ስነጥበብ ብሃብታማት መጻምድቲ ኒውዮርክ ዝውነን ነይሩ። ሚስተር ኣለን ኣብ 1975 ምስ ናይ ቁልዕነት ዓርኩ ቢል ጌትስ ብሓባር ንማይክሮሶፍት መስሪቱ’ዩ። ኣብ 2009 ብሕማም ኖን-ሆጅኪን ሊምፎማ ተሓኪሙ’ኳ እንተነበረ፡ እቲ ሕማም ተመሊሱ ብዘስዓቦ ጸገማት ኣብ 2018 ሞይቱ። ኣብ 2010 ድሕሪ ሞቱ ዝበዝሕ ሃብቱ ንማሕበራት ግብረ ሰናይ ክገድፎ ቃል ኣትዩ። ኣብቲ እዋን ብ13.5 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ሃብቲ፡ ኣብ ዓለም መበል 37 ሃብታም ሰብ ከምዝነበረ መጽሔት ፎርብስ የመልክት። ካብቲ ዝእክቦ ንብረት ተወሳኺ 90 ዝኸውን ስራሓት ሓሙስ ክሽየጥ እዩ።


ህቡብ ተዋስኣይ ስኲድ ገይም ብጾታዊ ትንኮያ ተኸሲሱ

78 ዓመት ዝዕድመኡ ሽማግለ ህቡብ ተዋስኣይ ፊልም ‘ስኲድ ገይም’ ኦ ዮንግ ሱ፡ ኣብ 2017 ንሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ብዘይግቡእ መንገዲ ብምትንካዩ ብጾታዊ ትንኮያ ከም ዝተኸሰሰ ሰበስልጣን ቤት ፍርዲ ደቡብ ኮርያ ገሊጾም። እንተዀነ ሚስተር ኦ ዮንግ ነቲ ክሲ ከምዝነጸጐ ማዕከናት ዜና 'ታ ሃገር ኣቃሊሐን። ንሱ፡ ኣብታ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ኣብ ቻርት ነትፍሊክስ ቀዳማይ ደረጃ ዝሓዘት ፍልይቲ ተኸታታሊ ፊልም ስኲድ ገይም ብሉጽ ደጋፊ ተዋሳኣይ ተባሂሉ ሽልማት ወርቃዊ ግሎብ ዝዓተረ ናይ መጀመርታ ደቡብ ኮርያዊ ተዋስኣይ እዩ። እታ ግዳይ እየ ኢላ ክሲ ዘቕረበት ሰብ፡ ንመጀመርያ ግዜ ኣብ ታሕሳስ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ልዕሊ ሚስተር ኦ ዮንግ ሱ ናብ ፖሊስ ጥርዓን ከምዘቕረበት ማዕከን ዜና ዮንሃፕ ሓቢሩ፤ እንተዀነ ኣብ ልዕሊ ሚስተር ኦ ክሲ ከይመስረተት ኣብ ሚያዝያ እቲ ፋይል ተዓጽዩ። ሕጂ ግን፡ "ብሕቶ ናይታ ግዳይ" እቲ መርመራ ዳግማይ ተኸፊቱ ከም ዘሎ ዓቃብ ሕጊ ኣፍሊጡ። ብተወሳኺ ሚስተር ኦ ብዘይ ማእሰርቲ ተኸሲሱ ከምዘሎ ተፈሊጡ’ሎ። ድሕሪ እዚ ክሲ፡ ሚኒስትሪ ባህሊ ከተማ ሶል፡ ንሚስተር ኦ ዘርኢ ዝዀነ ንግዳዊ መደብ ምፍናው ደው ክብል ከምዝወሰነ፡ ኤኤፍፒ ኣቃሊሑ። ስኲድ ገይም፡ ልዑል ተፈታውነት ዝረኸበት ተኸታታሊት ፊልም ነትፍሊክስ ኰይና፡ ብዕዳ ዝተታሕዙ ሰባት ዓቢ ሽልማት ገንዘብ ንምርካብ ኣብ ቀታሊ ተኸታታሊ ጸወታታት ቈልዑ ኣትዮም ዝወዳደሩላ እያ። ዮንግ ኦ ኣብቲ ውድድር ብዕድመ ዝዓበየ ተሳታፊ ኰይኑ ይዋሳእ። እታ ብ 17 መስከረም 2021 ዝተዘርግሐት ደቡብ ኮርያዊት ‘ስኲድ ገይም’ ዘርእስታ ፊልም ብህዋንግ ዶንግ ዝተደርሰትን ዝተኣልየትን ኰይና፡ ንኣመሪካን ዓባይ ብሪጣንያን ወሲኽካ፡ ኣብ 90 ሃገራት ብቕጽበት ክትበጽሕ ዘኸኣለት ህብብቲ ፊልም ነትፍሊክስ ተባሂላ እያ። እዛ ፊልም ምስ ተዘርግሐት ኣብ ውሽጢ 28 መዓልታት 142 ሚልዮን ረኣይቲ ዝረኸበት፣ “ኣብ መዓልቲ መመረቕታኣ ብብዝሒ ዝተራእየት” ተባሂላ ኣብ ነትፍሊክስ ኣብ ቅድሚት ዝተሰርዐት’ውን እያ። ኣብታ ነትፍሊክስ ኣብ ሃገራ ዘይትፈቅድ ቻይና’ውን፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ኣብ መንጐ ሰባት እናተሰግገረት ብሰፊሕ ከም ዝተራእየት ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ’ውን መዛረቢትን መካትዒትን ዝዀነት ህብብቲ ፊልም እያ። እዛ ፊልም፡ ኣብቶም 456፡ በብመንገዶም ብዕዳ ዝተዋሕጡ ገጸ-ባህሪያት ዝሽክርከርን ናይ 45.6 ቢልዮን ዋን [ባጤራ ደቡብ ኮርያ] ሽልማት ዘውህብ ጸወታ መንጸፍ ዛዕባ-ዛንታኣ ዝገበረት እያ። እቲ ነነዊሕ ክፋላት ናይዛ ፊልም ዝሸፈነ ቀንዲ ጸወታ፡ ኣብ ሓደ ዘይፍለጥ ብውሽጥን ብግዳምን ብጽኑዕ ዝሕሎ ደሴት ዝተሃንጸ ስቱር ኣዳራሽ ዝካየድ እዩ። ኣብዛ ፊልም ብዙሕ ቅትለትን ንምርኣዩ ዘጸገም ጭካነ ዝመልኦ ምርኢታትን’ኳ እንተሎ፡ ምኽንያት ተረኣይነታ ብሓፈሻ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ኵነታት ዝቕላዕ ዝተፈላለየ ባህሪን ኣተሓሳስባን ሰባትን፣ ንእንነብሮ ዘለና ዓለማዊ ቁጠባዊ ስርዓትን ሳዕቤናቱን እተንጸባርቕ ብምዃናን ምዃኑ ተንተንቲ ፊልም ይግምግሙ። ደራሲን ዳይሬክተርን ህዋንግ፡ ‘ህቡብነት ናይዛ ፊልም፡ ተስፋ ቈረጽ ኰይኖም ዝዓበዩ፣ ሂወቶም ከኣ ነቲ ጸወታ ቈልዑ ዝዀነ፡ ክጻወቱን ዘሎ ባጫ እተርኢ ካብ ምዃና ዝነቅል እዩ’ ይብል። ብተወሳኺ፡ ነቲ [ብፍላይ ኣብ ኰርያ] ዝውቱር፡ ቀሊልን ፍቱውን ዝዀነ ጸወታ፡ ምስቶም ዝተፈላለየ ድሕረ ባይታን ምኽንያታትን ዝደረኾም እዅላት ሰባት ዘማዕብልዎ ኣተሓሳስባ ተቐናቢሩ ቍምነገር ከሕልፍ ዝሓለነ ፊልም ከም ዝቐርብ ምግባር’ውን ዝተራእየ ጥበብ’ውን ንህቡብነት ናይዛ ፊልም ወሲኹሉ እዩ። ኣብ ርእሲኡ፡ ብዙሕነት ናይቶም ጠባያት ማለት፣ ካብ ዝተፈላለየ ደርቢ፡ ማሕበራዊ ከባብ፡ ባህልን ሃገራትን ዝመጽኡ ምዃኖም’ውን ተዓዘብቲ ምስኣቶም ክደናገጹ ክስዕብዎምን ኣኽኢሉ እዩ። ህዋንግ፡ ካብ ውልቀ ተመኵሮኡን ትዕዝብቱን ነቒሉ፡ ኣብ ኰርያ ንዘሎ ርእሰማልነትን ቍጠባዊ ደርባዊ ቓልስን ከም መበገሲ ብምውሳድ፡ ነቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ዘይምዕሩይ ምቕርሐ ሃብትን ግብትና ርእሰማላውያንን ዘይፍትሓውነትን ንምንጽባራቕ ዓሊሙ ከም ዝጸሓፋ ገሊጹ’ሎ። ኣብዛ ፊልም ዝተንጸባረቐ’ውን ብገለ መዳዩ ርእሰ ማልነት ዝፈጠሮ ቅልውላውን ሳዕቤኑን እዩ። እቶም ብዝዀነ መገዲ ናብራኦም ክቕይሩ ላሕ ዝብሉ ድኻታት ከኣ መዘናግዒ ናይቶም ሃብታማት ኰይኖም ይረኣዩ። ኣብ መወዳእታ ታሽዓይ ክፋል ናይዛ ፊልም ከም ዝተጋህደ ኸኣ፡ ካብቶም 456 ተጻወትቲ፡ እቲ ሕጂ ብኽሲ ጾታዊ ትንኮያ ተኸሲሱ ዘሎ፡ መለለዪ ቝጽሪ ሓደ ተዋሂብዎ ዝነበረ፡ ብሕማም ረሲዕ ዝጥቃዕ ሽማግለ፡ ኣመና ሃብታም ኰይኑ ነቲ ዝናፍቘ ጸወታ ምእንቲ ክጻወት ዘዋደዶ ምንባሩ እዩ። እዚ ኸኣ ንምሉእ ቴማ ናይቲ ፊልም ዝጠመረ እዩ። ብሓፈሻ ግን፡ እቲ እቶም ድኻታት ገንዘብ ምእንቲ ክረኽቡ ዝገብርዎ ምጽዳፍ፡ ምጭኽኻን ኣሕሊፍካ ምውህሃብን ካልእን ነቶም ርእሰማላውያን መዘናግዒኦም ጥራይ ምዃኑ እዩ።


ኣፋዚያ፡ ብሩስ ዊልስ ስርሑ ጠጠው ከብል ዝገበረ ሕማም ኣፋዚያ እንታይ'ዩ?

ኣብ መወዳእታ እቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሆሊውድ ኣብ ዘፍረዮም Pulp Fiction ከምኡ'ውን the Die Hard ዝበሉ ዓበይቲ ፊልምታት ዝሰርሐ ውሩይ ተዋሳኢ ብሩስ ዊልስ ካብ ምውሳእ ከም ዝተሰናበተ ተገሊጹ ነይሩ። ወዲ 67 ዓመት ብሩስ ዊልስ፡ እቲ ናይ ምዝራብን ምጽሓፍን ክእለት ዘዳኽም ኣፋዚያ ዝተባህለ ሕማም ኣእምሮ ከም ዘለዎ ስድራ እቲ ተዋሳኢ ገሊጾም። እቶም ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብኢንስተግራም ሓበሬታ ዝሃቡ ኣባላት ስድራ፣ በዓልቲ ቤቱ ኢማ ሄሚን-ዊልሰንን በዓልቲ ቤቱ ዝነበረት ዴሚ ሞርን፡ ኣብዚ ኣጸጋሚ እዋን ሓገዝ ንዝገበርኩምልና ኣድነቕቱ ነመስግን ኢለን። "ብዙሕ ነገራት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ብሩስ፡ ካብቲ ንዕኡ ብዙሕ ትርጉም ዘለዎ ሞይኡ ይወጽእ ኣሎ። እዚ ግዜ ንስድራቤትና ኣዝዩ ፈታኒ እዋን'ዩ፤ ስለዚ ንቐጻሊ ፍቕርኹም፣ ሓልዮትኩምን ደገፍኩምን ንንእድ" ክብሉ ኣብቲ ሓበራዊ መግለጺኦም ጠቒሶም። ኣፋዝያ ብድሕሪ ኣብ ሓንጎል ዘጋጥም መጉዳእቲ ዝስዕብ ናይ ምዝራብ ጸገም'ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ መብዛሕትኦም ደቂ ሰባት ንክዛረቡ ኣብ ዘኽእል ጸጋማይ ክፍሊ [ገሊኦም ኣብ የማናይ ሸነኽ ብዘሎ ይጅምሩ] ሓንጎል እዩ ዘጋጥም። እዚ ምዝባዕ ጥዕና፡ ብቐንዱ ብወቕዒ ልቢ [ስትሮክ] ዘጋጥም ኮይኑ ብምኽንያት ኣብ ርእሲ ዝበጽሕ ጉድኣት፣ ሕበጥ ርእሲ፣ ኣብ ግድግዳ ሰራውር ደም ዘጋጥም ድኽመት ዝፈጥሮ ምዕባይ ቱቦ ደም [ኣነውሪዝም]፣ ረኽሲ ወይ ካልእ ንተገንዝቦኣዊ ክእለት ሓንጎል ዘጥቅዑ ከም ጽላለ ዝበሉ ሕማማት ዝመጽእ እዩ። ኣብ ጉዳይ ብሩስ፡ መንቀሊ ጥዕናዊ ጸገሙ እንታይ ምዃኑ እቶም ስድራቤት ኣይገለጹን። "በሓፈሻ፡ ኣፋዝያ ኣብ ዘለዎም ሰባት ዝተለመዱ ባህርያት፡ ሓሳብ ናብ ዘረባ ወይ ናብ ናይ ቃላት ጽሑፍ ክልውጡ ምጽጋም፣ ካልኦት ሰባት ዝበሉዎ ነገር ምርዳእ፣ ምንባብን ገለ ኣካላዊ ምንቅስቓሳት ምግባር ክጽገሙ እንከለው'ዩ" ይብል ኣባል ኣካዳሚ ስነ መትኒ ብራዚል በዓል ሞያ ስነ መትኒ ሌናርዶ ቴለስ። ብዓይነት ሓደ ሕሙም ኣፋዚያ ዝጽገሞን ኣብ ልዕሊ ሓንጎል ዝበጽሐ ጉድኣት ንምፍላጥ ብዝግበር መርመራ ስነ መትንን ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣፋዚያ ምህላዎም ምፍላጥ ይክኣል። 1. ሕጽረት ናይ ቃላት ዘስዕብ ኣፋዝያ - Non-fluent aphasia ነዚ ዓይነት ኣፋዚያ ዘቃልዕ ውቃዕ፡ ቀዳሞት ክፍልታት ሓንጎል ብቐንዱ ድማ ናይ ቅድሚት ከባቢታት የጥቅዕ። እዚኦም ናይ ምዝራብ ቅልጣፈ እጃም ዘለዎም'ዮም። ብሓፈሻ፡ እዞም ሰባት ዝሰምዑዎ ነገር ምርዳእ ይኽእሉ፤ መብዛሕትኡ ዝዛረቡዎ ሓሳባት ዝተማልአ ስለ ዘይኸውን ግን ንምዝራብ ብዙሕ ይጽገሙ። በዚ ዓይነት ሕማም ኣፋዚያ ዝሳቐዩ ሰባት ኣዝዮም ዝተፈለዩ'ዮም። ኣብ ክንዲ ዝዛረቡዎ ቃላት ምስኣን፡ ዝዛረቡዎ ነዊሕ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ግን መብዛሕትኡ ግዜ ትርጉም ዘይብሎም  እዮም። ንኣብነት፡ ኣብ ዝዛረብሉ ግዜ ክትርድኦም ዘይትኽእል ወይ'ውን ዋሕዚ ዘይብሎም መልእኽታት ክኾኑ ይኽእሉ። ነዚ ሕማም ዝግበር ሕክምና መንቀሊ እቲ ጸገም እንታይ'ዩ ኣብ ዝብል ዝተሞርኮሰ እዩ። "መብዛሕትኡ ግዜ፡ እቲ ሕማም ብወቕዒ ልቢ ዝስዓበ እንተኾይኑ፡ ጎና ጎኒ ጥንካረ ንክረኽቡ ዝግበረሎም ሕክምና ፊዚዮቴራፒ ኣብ ቋንቋ ትኹረት ንክገብሩ ናይ ምዝራብ ሕክምና ይወሃቦም" ትብል ኣብ ርእሰ ከተማ ብራዚል ክኢላ ስነ መትኒ ዶክተር ታስ ኣጉስታ ማርቲንስ። ነዚ ሕማም፡ ብኣጋ ዝጅመር ክትትል ሕክምና ድማ ዝሓሸ ውጽኢት ከምጽእ ከም ዝኽእል ሓቢራ።


ስነ ጥበብ ኣብ ዓድኻ ኮይንካ ምስ ዝስራሕ'ዩ ብልጫ ዘለዎ

ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየ ስነ ጥበባዊ ሲራክ ሚካኤል ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዩጋንዳ ካምፓላ ዝቕመጥ ኮይኑ ስነ ጥበብ ኣብ ዓድኻ ኮይንካ ምስእትሰርሖ'ዩ ብልጫ ዝህልዎ ይብል።


ኣላይ ፊልም ብላክ ፓንተር ናይ ባንኪ ጕሒላ ተባሂሉ ብጌጋ ከምዝተኣሰረ ተገሊፁ

ኣላይ ናይቲ ስሙይ ፊልም ብላክ ፓንተር ካብ ናይ ባዕሉ ባንኪ ገንዘብ እንተውፅእ፡ ብገበን ጕሕለት ባንኪ ብጌጋ ተኣሲሩ። ራያን ኩግለር ካብ ናይ ባዕሉ ባንኪ 12 ሽሕ ዳላር ወፃኢ እንትገብር እዩ፡ ጕሒላ ተባሂሉ ኣብ ቀይዲ ፖሊስ ኣትዩ። ሰራሕተኛ እቲ ባንኪ ኩግለር ገንዘብ ከውፅእ ምስ ረኣየት ንሓለቕኣ ብምሕባር፡ ኩግለር ብፖሊስ ክተሓዝ ገይራ። ወዲ 35 ዓመት ኣላይ ፊልም ኩግለር ቲኤምዚ ንዝበሃል ማዕኸን ዜና ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ፈፂሙ እዚ ክኸውን ኣይምተገበአን። እንተኾነ ባንኪ ኣሜሪካ ነቲ ኩነታት ስለዘብራህረሀለይ፡ ተረዳዲእና ኢና ተፈላሊና" ኢሉ። ኩግለር፡ ኮሮና ቫይረስ ንምክልኻል መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከምኡ'ውን ቆቢዕ ምስ መነፅር ገይሩ እዩ ናብቲ ባንኪ ኣትዩ። ናብ ሰራሕተኛ እቲ ባንኪ ቅርብ ኢሉ ድማ፡ ካብ ባንኪ ሒሳቡ 12 ሽሕ ዳላር ኣውጺኣ ክትህቦ ሓተታ። እንተኾነ ነታ ሰራሕተኛ ባንኪ፡ እቲ ገንዘብ ሰብ ኣብ ዘይተኣከበሉ ቦታ ክቑፀር ከምዝሓተታ ተገሊፁ። ኩግለር፡ መለለይ መንነት ኣብ ዝተሓተተሉ እዋን፡ ትኽክለኛ መለለይ መንነት'ዩ ኣርእዩ። እቲ ገንዘብ ምስ ጥዕና ቤተሰቡ ንዝዛመድ ጉዳይ ከምዝደለዮ ንፖሊስ ዝሓበረ እቲ ኣላይ ፊልም፡ ምስ ብዝሓት እቲ ገንዘብ መንነቱ ክፍለጥ ከምዘይደለየ ኒውዮርክ ታይምስ ፀብፂቡ። እታ ሰራሕተኛ ባንኪ ነፍሰ ፆርን ከም ኩግለር ፀላምን ብምዃና፡ ንድሕንነታ ብምስጋእ ንፖሊስ ከምዝጠቆመት መራኸብቲ ሓፋሽ ሓቢረን። ናብቲ ባንኪ ዝመፅአ ፖሊስ፡ ንኮግለር ብካቴና ብምእሳር፡ ካርዲ መለለይ መንነቱ ርእዩ ምስኣፃረየ'ዩ ፈቲሕዎ። ነዚ ፍፃመ ኣመልኪቱ መግለፂ ዝሃበ ባንኪ ኣሜሪካ፡ "እዚ ስለዘጋጠመ ብጣዕሚ ኢና ሓዚንና። ንኩግለር ድማ ይቕረታ ንሓትት" ኢሉ። ኣብ 2018 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝወፅአ ብላክ ፓንተር ቀልቢ ብዙሓት ዝሰሓበ ፊልም'ዩ።


ፍሉጥ ኤርትራዊ ተዋሳኣይ ፊልም ስዒድ ኣንዋር ከምዝዓረፈ ተፈሊጡ

ፍሉጥ ኤርትራዊ ተዋሳኣይ ፊልም ስዒድ ኣንዋር ሳልሕ ኣብ መበል 38 ዓመቱ ከምዝዓረፈ ምንጭታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። ስዒድ፡ ንሓጺር መዓልታት ሓሚሙ ኣብ ሕክምና ድሕሪ ምጽናሕ ሎሚ ረፋድ ኣብ ኣስመራ ከም ዝዓረፈ፡ ብጾቱን መሳርሕቱን ካብ ኣስመራ ንቢቢሲ ኣረጋጊጾም። ኣብ ሓያለ መድረኽ ድራማታት፡ ንጽል ፊልምታት፡ ተኸታተልቲ ፊልምን ዝሰርሐ ስዒድ፡ ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየ እዩ። ብፍላይ ኣብታ ካብ ታሕሳስ 2019 ኣትሒዛ ኣብ ቲቪ ኤረ ትርአ ዘላ "ማጨሎ" ዘርእስታ ህብብቲ ተኸታታሊት ፊልም  "ዮሴፍ [ጆሲ]" ዝብል መሪሕ ጠባይ ለቢሱ ክዋሳእ ምጽንሑ ዝያዳ ይፍለጥ። ኣብ ኣስታት 50 ፊልምታት ኤርትራ ከምዝተዋስአ ዝንገረሉ ስዒድ፡ ኣብ 1984 ኣብ ኣስመራ፡ ኣኽርያ ዝተባህለ ከባቢ ከምዝተወልደ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት ተዛሪቡ ነይሩ። ኣብ ዓውዲ ስነጥበብ ድራማ፡ ፈለማ ቤት ትምህርቲ ዝጀመረ፡ ስዒድ፡ ኣብ ማሕበር መንእሰያት'ውን ነቲ ዝነበሮ ጥሙሕ ከምዘማዕበሎ ገሊጹ ነይሩ። ስነስርዓት ቀብሩ ጽባሕ ሰዓት 4 ድሕሪ ቐትሪ ኣብ መቓብር ሓርበኛታት ኣስመራ ክፍጸም ትጽቢት ይግበር። ኣብ ፈለማ 2003 ካብ ድራማ፡ ናብ ፊልም ኣብ ዝተሰጋገረሉ፡ ኣብታ "ነውጺ" እትብል ፊልም ንፈለማ እዋን ከምዝተዋስአ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ምስ 'ናቲ ተቪ' ዝተባህለ ናይ ዩቱብ ቻነል ዝገበረ ቃለመሕትት ጠቒሱ ነይሩ። ብዝያዳ ግን፡ ኣብታ መበል 124 ክፋል በጺሓ ዘላ ኣብ መንግስታዊት መደበር ተለቪዥን ኤሪ-ቲቪ ኤርትራ እትቐርብ ተኸታታሊት ፊልም "ማጨሎ" እዩ ዝፍለጥ። ኣቐዲሙ'ውን፡ ኣብታ ካብ ታሕሳስ 2017 ጀሚራ ክሳብ ሚያዝያ 2019 ዝቐጸለት 67 ክፋላት ዝነበራ፡ ብሚኒስትሪ ምክልኻል ዝተዳለወትን ኣብ ኤሪ-ቲቪ ዝተቓለሐትን "ንጣብ ዝኽሪ ዘመን" እትብል ድራማዊት ፊልም ተዋሲኡ ነይሩ'ዩ። ካብተን ዝፈትወን ፊልምታት እታ "ኣፍሮ" እትብል ምዃና'ውን ኣብቲ እዋን ገሊጹ ነይሩ። ስዒድ፡ ካብ ኤርትራ ወጻኢ፡ በቲ ዝነበሮ ሞያ፡ ንሃገሩ ወኪሉ ኣብ ኣህጉራዊ መድረኻት ንምስታፉ ዓቢ ሕልሚ ዝነበሮ ምንባሩ ይፍለጥ።


ዊል ስሚዝ፡ ን10 ዓመት ካብ ኦስካር ተኣጊዱ

ፍሉጥ ኣሜሪካዊ ተዋስኣይ ዊል ስሚዝ፡ ኣብ ልዕሊ ተዋዛዪ ክሪስ ሮክ ዝገበሮ ጽፍዒት፡ ካብ ኦስካር ይዅን ካልእ ጽንብላት ኣካዳሚ ን 10 ዓመታት ተኣጊዱ። እቲ ኣካደሚ ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ መበል 94 ጽንብል ምዕዳል ሽልማት ኦስካር፡ "ዊል ስሚዝ ኣብ መድረኽ ደይቡ ብሰንኪ ዘርኣዮ ዘይቅቡልን ጐዳእን ባህሪ ተደዊኑ፡" ይብል። ዊል ስሚዝ፡ ንተግባሩ ይቕረታ ብምሕታት፡ ብገዛእ ፍቓዱ ካብቲ ኣካዳሚ ለቒቝ እዩ። ክሪስ ሮክ ኣብቲ ኣጋጣሚ ንዝተላጸየ ጸጕሪ ርእሲ በዓልቲ ቤት ስሚዝ ኣልዒሉ ክዋዘ ምስ ፈተነ እዩ፡ ስሚዝ ተቘጢዑ ናብ መድረኽ ደይቡ ነቲ ተግባር ፈጺምዎ። በዓልቲ ቤት ስሚዝ፡ ጠንቂ ምልጻይ ጸጕሪ ርእሳ፡ 'ኣሎፐሽያ' ዝተባህላ ሕማም ምዃኑ ቅድሚ ሕጂ ተዛሪባ ነይራ። ሓደ ሰዓት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ድሕሪ'ቲ ፍጻመ፡ ዊል ስሚዝ፡ ኣብታ ከም ኣቦ 'ተን ፍሉጣት ተጻወትቲ ተኒስ ዝዀና ኣሕዋት ጸለምቲ ኣሜሪካውያን፡ ቨኑስን ሰሬናን ዊልያምስ ኰይኑ ዝዓየየላ ፊልም "ኪንግ ሪቻርድ" ንዝተጻወቶ ተራ፡ ብሉጽ ተዋስኣይ ተባሂሉ ተሸሊሙ እዩ። እቲ ነዚ ሽልማት ዘዳሉ ኣካዳሚ ጥበብ ተንቀሳቓሲ ምስልን ሳይንስን፡ ንዲሲፕሊናዊ መቕጻዕቲ ስሚዝ ኣመልኪቱ ብዓርቢ ርክብ ኣካይዱ። ቀንዲ ዕላማ ናይዚ ኣብ ልዕሊ ስሚዝ ተወሰነ እገዳ፡ ክብሪ ናይቶም ነቲ ጽንብል ዘድመቝ ዓየይትን ዕዱማትን ምሕላው፣ "ተኣማንነት 'ቲ ኣካዳሚ ድማ ምዕቃብ፡" ምዃኑ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ኣብቲ ናይ ሽዑ ኣጋጣሚ፡ ብዛዕባ'ቲ ሃንደበታዊ ተጓንፎ 'ጽፍዒት' ብዝግባእ መጠን ኣብቲ ኣዳራሽ ከምዘይተዘርበሉ እቲ ኣካዳሚ ብምጥቃስ፡ "ዘይጽቡይ ስለዝነበረ እዩ፡" ብምባል ድማ ይቕረታ ሓቲቱ። ብኻልእ ወገን እቲ ኣካዳሚ፡ ክሪስ ሮክ ኣብቲ ከምኡ ዝበለ ዘይንቡር ኵነታት፡ ስምዒቱ ተቘጻጺሩ ክቕጽል ንዘርኣዮ ህድኣት ኣመስጊኑ። ዊል ስሚዝ፡ ኣብ ዝጸሓፎ መልቀቒ ደብዳበ፡ "እምነት 'ቲ ኣካዳሚ ኣጉዲለ እየ፡" ብምባል፡ ብሰንኪ ብተግባሩ ልቡ ከም ዝተሰብረ ገሊጹ ነይሩ። ብሰንኪ ዘይእሩም ተግባሩ ክስዕብ ዝኽእል ኵሉ፡ ክቕበል ምዃኑ'ውን ገሊጹ ነይሩ። ካብ ኦሳካር ምልቃቕ ማለት፡ ኣብ ቀጻሊ ኣብ ኦስካር መሰል ምድማጽ ኣይህልዎን ማለት እዩ። እዚ ዲሲፕሊናዊ ውሳነ ን 18 ሚያዝያ ክኸውን ተወሲኑ'ኳ እንተነበረ፡ ስሚዝ ባዕሉ ካብ ኦስካር ክለቅቕ ድሕሪ ምሕታቱ ግን ክቀላጠፍ ክኢሉ። ቅድሚ ሕጂ፡ ካብ ኦስካር ዝለቐቝ ሒደት እዮም። ኣርባዕተ ካብኣቶም፣ ኣፍራዪ ሃርቪ ዊንስተን፣ ተዋስኣይ ቢል ኮስቢ፣ ዳይሬክተር ሮማን ፖላንስኪ ከምኡ'ውን ሲነማቶግራፈር ኣዳም ኪመል ምስ ጾታዊ ብዕልግና ብዝተኣሳሰር ዝቐረበሎም ክሲ ክኸውን እንከሎ፣ ተዋስኣይ ካርሚን ካሪደ፡ ንዕኡ ተባሂሉ ዝተዋህቦ ቪድዮ ብዘይግቡእ ኣጋባብ ብምጥቃሙ ኣብ 2004 ዝተሰጐጕ እዮም። ኣብ ልዕሊ ዊል ስሚዝ ዝቐንዐ ዲሲፕሊናዊ መለክዒ ፡ ሓያለ ዲሲፕሊናዊ ኣማራጺታት ማለት፣ ካብ ዝስዕቡ ጽንብላት ኦስካር ምእጋድ፣ ምስራዝ ወይ ምምላስ እዚ ሕጂ ዝወሰዶ ሽልማት ዝብል ነይርዎ እዩ። ኣብ ታሪኽ ኦስካር፡ ክሳብ ሕጂ ሓደ ሽልማት ጥራይ እዩ ከም ዝምለስ ተገይሩ። ንሱ ድማ ኣብ 1969፡ ንደኩመንታሪ ፊልም "ያንግ ኣመሪካን" ንዝሰርሐ ተዋሂቡ ዝነበረ፣ ድሒሩ ግን ኣይግብኦን ተባሂሉ ዝተመልሰ እዩ። ኣባል ቦርድ ኣካዳሚ፡ ዊፒ ጐልድበር ኣብ መወዳእታ'ቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ 'ስሚዝ ከቢድ ሳዕቤን ክወርዶ እዩ፣ እንተዀነ፡ እቲ ሽልማት ኣይከነሕድጐን ኢና' ክብል ኣሚቱ ነይሩ። ብዘይካ'ዚ ኣካደሚ፡ ብውሕዱ ክልተ ካብ ፍሉጣት ስቱድዮታት ፊልም ዝዀና ሶኒን ነትፍሊክስን ምስ ስሚዝ ዝነበረን ፕሮጀክት ኣዛሕቲለናኦ ኣለዋ።


ዊል ስሚዝ፡ ካብ ኣካደሚ ኦስካር ተኣልዩ

ኣመሪካዊ ህቡብ ተዋስኣይ፡ ዊል ስሚዝ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ኣብ ስነስርዓት ምዕዳል ሽልማት ኦስካር፡ ንተዋዛዪ ክሪስ ሮክ ምስ ጸፍዖ፡ ካብ ኦስካር ኣካደሚ ብገዛእ ፍቓዱ ከም ዝተኣለየ ኣፍሊጡ። "ኣብ መበል 94 ስነ ስርዓት ሽልማት ኣካዳሚ ኣዋርድስ፡ ዝፈጸምክዎ ተግባር ዘሰነንብድ፣ ዘቐንዙን ይቕረ ዘይበሃሎን እዩ፡" ኢሉ። ኦስካር ኣካዳሚ፡ ነቲ  መልቀቒ ደብዳበ ዝተቐበለ ምዃኑ ኣፍሊጡ። ኣብ ጕድለት ስነምግባር ኣመልኪቱ ክወስዶም ዝጀመሮም ስጕምቲታት ግን ከም ዝቕጽለሉ ገሊጹ ኣሎ። ዊል ስሚዝ ናብ መድረኽ ብምድያብ ንክሪስ ሮክ ኣምሪሩ ብጽፍዒት ክሃርሞ እንከሎ፡ ናብ መንበሩ ተመሊሱ ኰፍ ምስ በለ ድማ ብሕርቃን፡ "ሽም በዓልቲ ገዛይ" ኣይተልዕል ክብል ንክሪስ ሮክ ገኒሕዎ። በዓልቲ ገዛ ዊል ስሚዝ ጄዳ ፒንኬት ናብቲ መድረኽ ሽልማት ክትመጽእ ከላ ጸጉሪ ርእሳ ምሉእ ብምሉእ ዝተላጽየ ነይሩ። ፒንኬት፡ 'ኣለፒሽያ' ተባሂሉ ዝፍለጥ ጸጕሪ ዘጥፍእ ጸገም ጥዕና ከም ዘለዋ ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት ኣቢላ ኣፍሊጣ ነይራ።ጸኒሑ ግን ስሚዝ፡ ብሉጽ ተዋስኣይ ብዝብል ሽልማቱ ኣብ ዝተቐበለሉን መደረ ኣብ ዘስምዓሉን ይቕሬታ ሓቲቱ'ሎ። ንሱ ኣቦ ናይተን ኣብ ግጥማት ቴኒስ ስሙያት ዝኾና ቬነስን ሰሪና ዊልያምን ኮይኑ ብዝተዋስአሉ 'ኪንግ ሪቻርድ' ኣብ ዘርእስቱ ፊልም ብዘርኣዮ ብሉፅ ብቕዓት'ዩ ነቲ ሽልማት ተዓዊቱ። ስሚዝ፡ "ዝጐዳእኹዎም ዘርዚርካ ኣይውዳእን። ክሪ፡ ኣባላት ስድራኡ፡ ኣዕሩኽተይ፡ ፈተውተይ፡ ነቲ ስነስርዓት ዝከታተሉ ዝነበሩ ዕዱማት ኣጋይሽ፡ ኣብ ደገ ኾይኑ ካብ መላእ ዓለም ነቲ ስነስርዓት ዝነበረ  ተዓዛቢ" ኢሉ። "እምነት 'ቲ ኣካደሚ እየ ኣጕዲለ። ኣብቲ ስነስርዓት ምዕዳል ሽልማት ብብቕዓቶምን ክእለቶምን ብሉጻት ኮይኖም ሽልማት ዝቕበሉ ዝነበሩ፡ ከይሕጎሱ ገይረ፤ ልበይ ተሰይሩ 'ዩ።" እቲ ተዋስኣይ፡ ደጊም ዓለምለኻዊ ትኹረት ናብቶም ብሉጻት ተዓወትቲ ክኸውን ከምዝደሊ'ውን ሓቲቱ። ከምዚ ክብል ድማ ዛዚሙ፡ "ለውጢ ግዜ ይሓትት እዩ። ንኻልኣይ ግዜ፡ ምኽንያታዊ እምበር፡ ዓመጸኛ ንዘይምዃን በርቲዐ ክሰርሕ እየ" ኢሉ። ፕረዚደንት እቲ ኣካዳሚ፡ ዴቪድ ሩቢን፡ ደብዳበ መልቀቒ ስራሕ ዊል ስሚዝ ተቐቢሉ ከምዘሎ ብምርግጋጽ፡ እንተኾነ፡ እቲ ትካል ዝጀመሮ ስጉምቲ ጉድለት ስነምግባር ከምዝቕጽለሉ ገሊጹ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ድሕሪ እቲ ተጓንፎ፡ ሮክ፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ዝሃቦ  ርእይቶ፡ እቲ ኩነታት ኣብ ኣእምሮኡ ይመላለሶ ከምዘሎ ተዛሪቡ።ክሪስ ክሮ፡ ኣብ ኣመሪካ ዝተፈላለዩ ከባብታት እናዞረ ናይ ምውዛይ ስራሓቱ ቀጺሉ ኣሎ። እቲ ወዲ 57 ቀያዒ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ኣመሪካ ዋዛኡ ኣብ ዘቕርበሉ እዋን፡ ዕዱማት ኣጋይሽ ደው ኢሎም ክቕበልዎን ከኽብርዎን ተራእዩ። ሮክ ኣብ ልዕሊ ስሚዝ ዝኾነ ገበናዊ ክሲ ከም ዘይመስርት ምፍላጡ ዝዝከር እዩ። በዓልቲ ገዛኡ ንዊል ስሚዝ፡ ተዋሳኢት ጄዳ ፒንኬት፡ ኣብ ኢንስተግራም "ሕጂ ናይ ሕውየት ግዜ'ዩ" ክትብል ጽሒፋ ነይራ።


ሰባት ን‘NFT’ ሚሊዮናት ንምኽፋል ድሕር ዘይብሉ ስለምንታይ እዩ?

ኣብ ቀረባ እዋን ካብ ቀንዲ ኣጀንዳታት ኣፍቀርቲ ምዕራባውያን መራኸብቲ ብዙሃን፡ ስነ ጥበብን ክሪፕቶክረንሲን እቲ ሓደ NFT (ኤንኤፍቲ) ኰይኑ ቀንዩ'ሎ። ኣብ ስርዓተ ክሪፕቶከረንሲ ብሎክቸይን ዝተመስረተ ኤንኤፍቲ፡ ኣቓልቦ ብዙሓት ረኺቡ እዩ። ቅድም ሓደ ዓመት ሓደ ህንዳዊ መንእሰይ ንሓደ ዲጂታዊ ስነጥበብ ብ67 ሚሊዮን ዶላር ምዕዳጉ መዛረቢ ኰይኑ ነይሩ። ካብ መስረቲ ትዊተር ሓደ ዝኾነ ጃክ ዶርሲ ፈላማይ ትዊቱ ብኤንኤፍቲ 2.9 ሚሊዮን ዶላር ምሻጡ እውን፡ ንብዙሓት ሰባት ዘደነቐ ኰይኑ እዩ። NFT- Non-fungible token ዝብል ምሕጻረ-ቓል ዝውክል እዩ። ክልሰ-ሓሳብ ኤንኤፍቲ ንምርዳእን ከመይ ከምዝሰርሕን ንምፍላጥን መጀመሪያ ክንርድኦም ዝግብኣና ቀንዲ ነገራት ኣለዉ። ቀዳማይ፡ ’non-fungible token’ ቍጠባዊ ትርጕም ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ኻልኣይ ድማ ክልሰ-ሓሳብ ብሎክቸይን እዩ። መዝገበ ቃላት ኦክስፎርድ ኢኮኖሚክስ፡ ፈንጀብል (Fungible) ዝብል ቃል “ሓደ ኣቕሓ ወይ ንብረት ብኻልእ ተመሳሳሊ ኣቐሓ ክቕየር ዘለዎ ዓቕሚ’ ማለት ከምዝኾነ ይገልጽ። ንኣብነት 10 ቕርሺ ብ 2 ነናይ ሓሙሽተ ቕርሺ ክልወጥ ይኽእል እዩ፤ ስለዝዀነ 10 ቕርሺ መተካእታ ኣለዎ ማለት እዩ። non-fungible (ናን-ፈንጀብል) ማለት ድማ ብኣንጻሩ መተካእታ ዘይብሉ ማለት ይኸውን። ነዚ ኣብነት ዝኾነና፡ ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ ብኢዱ ዝሰኣሎ ስእሊ ሞናሊዛ ክኸውን ይኽእል። እዚ ስእሊ ሓደ ጥራይ እዩ ዘሎ፤ ብኻልእ ክትካእ ስለዘይኽእል 'ናን-ፈንጀብል' እዩ። መስርሕ ብሎክቸይን ብሚሊዮናት ዝቝጸሩ ኮምፒዩተራት ሕድሐድ ብምትእስሳር፡ ኣብቲ መስርሕ ዝግበሩ ምልውዋጥ ወይ ዕዳጋታት መንግስቲ ይዅን ባንክ ጣልቃ ንኸይኣትው ሰኒዱ ዝሕዝ እዩ። ብሎክቸይን ዝምዝግቦም ዕዳጋታት፡ ኣብ ሚሊዮናት ኮምፒዩተራት ስለዝቕመጥ ብሰርሰርቲ መጥቃዕቲ ክፍጸሞ ኣይክእልን። ኣብ ብሎክቸይን መስርሕ ብዝተደረተ ኤንኤፍቲ ሓደ ዲጅታዊ ስነጥበብ ክንዕድግ ከለና ቅድሚኡ መን፡ መዓስን ብኽንደይን ከምዝዓደጎ ከምኡ'ውን ዋናኡ መን ከምዝኾነ ክንፈለጥ የኽእለና። ልዕል ኢሉ ዝርአ ስእሊ ብ69 ሚሊዮን ዶላር ዝተዓደገ እዩ። ዝዀነ ይዅን ሰብ ነዚ ስእሊ ክርእዮ ይኽእል እዩ፤ ኣብ መንደቕ ገዛኡ ዝሰቐሎ'ውን ይህሉ። ሰባት ካብ ኢንተርነት ከውርድዎ ዝኽእሉ ስእሊ ስለምንታይ ምዕዳግ ኣድልይዎም? ነዚ መልሱ፡ ሰባት እንኮ ወነንቲ ዲጂታዊ ስእሊ ክኾኑ ስለዝደልዩ፣ ከምኡ'ውን ኣማራጺ ወፍሪ ከም ዝዀነ ይጥቀስ። መስርሕ ብሎክቸይን፡ ሰባት ወነንቲ ናይቲ ‘መበቆላዊ ቅዳሕ’ ዲጂታዊ ስነጥበብ ከምዝኾኑ የረጋግጸሎም። ኤንኤፍቲ ሓደ ሰብ ብኻልእ ሰብ ዘይውነኑ መበቆላዊ ቅዳሓት ዲጂታዊ ስነ ጥበብ ኣኪቡ ክሕዝ የኽእሎ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት፡ ክሪፕቶከረንሲታት ዋጋኦም እናወሰኸ ስለዝመጸ ሰባት ኣብ ኤንኤፍቲ እንተዝዋፈሩ ዝበለጸ መኽሰብ ክረኽቡ ከምዝኽእሉ ጋዜጠኛ ቢዝነስ ኢንሳይደር ግሬስ ኬይ ትገልጽ። ግሬስ ኬይ፡ ናይ ሓደ ኤንኤፍቲ ዋጋ ዝትመን ብድልየት እቲ ዓዳጋይ ከምዝኾነ ክነስተውዕለሉ ዝግባእ ነገር እዩ፡ ትብል። ሰባት ክኸፍሉ ፍቓደኛታት ብዝዀንዎ መጠን፡ ዋጋ ኤንኤፍቲ ክልዕልን ክትሕትን ይኽእል እዩ። ብዙሓት ሰባት፡ ቶማስ ብዝብል ሽም ዝፈልጥዎ ኮሚዲያን እዮስያስ ኣብ ቀረባ እዋን ክልተ ዲጂታዊ ስራሓቱ ብኤንኤፍቲ ሸይጡ እዩ። ልዕል ኢሉ ዝርአ ስእሊ፡ ብ0.1 ኢትሪየም (ኣስታት 9 ሽሕ ቅርሺ) ሸይጡ። ኮሜዲያን ቶማስ፡ “ኤንኤፍቲ ነገራት ክቐሉ እናገበረ እዩ . . . ንቐጻሊ ኣብ ስነጥበብ ንዝተዋፈሩ ሰባት ጽቡቐ ነገር ሒዙ ክመጽእ እዩ” ብምባል ኣብ ኤንኤፍቲ ዘለዎ ተስፋ ይገልጽ። “ኣብ ቀጻሊ፡ ዋጋ ብኢድ ዝሰኣሉ ኣሳእል እናነከየ፡ ዲጂታዊ ኣሳእል ድማ እናወሰኸ ክኸይድ እዩ” ብምባል ትጽቢቱ ይገልጽ።


ብሩስ ዊልስ ብሰንኪ ኣፋዝያ ዝተብሃለ ሕማም ኣእምሮ ካብ ምውሳእ ተሰናቢቱ

ዉሩይ ናይ ሆሊዉድ ተዋሳኢ ብሩስ ዊልስ ብሰንኪ ናይ ምዝራብን ናይ ምጽሓፍን ክእለትካ ዘዳኽም 'ኣፋዝያ' ዝተብሃለ ሕማም ኣእምሮ ካብ ምውሳእ ዓለም ከምዝተሰናበተ ተፈሊጡ። ብዓልቲ ቤቱ ኢማ ሀሚንግ ዊልስ፡ ብዓልቲ ቤቱ ነበር ሰሚ ሚርን ካልኦት ስድራ እቲ ውሩይ ተዋሳእን ንኹነታት ብሩስ ዊልስ ኣመልኪቶም ብረቡዕ'ዮም ብኢንስታግራም ሓበሬታ ሂቦም። እቲ ብስድርኡ ዝተውሃበ መግለጺ "ኣፋዝያ ናይ ምግንዛብ ዓቕሙ ኣዳኺምዎ'ዩ" ይብል። ወዲ 67 ዓመት ብሩስ ዊልስ በታ ኣብ 'ዳይ ሃርድ' ትብል ፊልም'ዩ ዝያዳ ህቡብነት ረኺቡ። እቲ ስድርኡ ዘውጽእዎ ሓባራዊ መግለጺ "ንኹሉ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ካብቲ ንዕኡ ኩሉ ነገር ዝነበረ ምውሳእ ተኣልዩ ኣሎ" ድሕሪ ምባል  "እዚ ንስድራና ኣዝዩ በዳሂ ግዜ" ይብል። እቲ ኣብ 1980ታት ምውሳእ ዝጀመረ ብሩስ ዊልስ፡ ንመጀመርታ ግዜ ኣብታ ኣብ መደበር ተለቪዥን ኤቢሲ ዝተመሓላለፈት ''ሳይቢል ሸፐርድ ኣርእስታ ፊልም'ዩ ተዋሲኡ። ኣብ 1988 'ዳይ ሃርድ' ኣብ እትብል ፊል ጆን ማክላን ኮይኑ ምስ ተዋሰአ ኸኣ ናይ ምውሳእ ዓቕሙ ብኹሉ ክምስከረሉ ጀሚሩ። ካብኡ ጀሚሩ ኸኣ ኣብ ከም 'ሲክስዝ  ሰንስ' ፡ 'ኣርማጌዶን' ከምኡ'ውን 'ፑልፕ ፊክሽን' ኣብ ዝብል ፊልምታት ብምስራሕ ብምስራሕ ሽሙ ክብ ከብል ክኢሉ። ብሩስ ዊልስ ሓሙሽተ ግዜ ንሽልማት ጎልደን ግሎብ ክሕጸ እንከሎ ሓሙሽተ ግዜ ተዓዋቲ ኣህጉራዊ ሽልማታት ኮይኑ። ብዙሓት ተዋሳእቲ፡ ብሩስ ዊልስ ብዘጋጠሞ ሕማም ጓሂኦም ገሊጾም ኣለዉ።


ቀታሊ ስነ ጥበባዊ ኤርትራዊ-ኣመሪካዊ ራፐር ኒፕሲ ሃስል ብቕትለት ገበነኛ ዀይኑ ተረኺቡ

ብ2019፡ ኣብ ከተማ ሎስኣንጅለስ ስም እናጥረየ ዝዓቢ ዝነበረ ኤርትራዊ ዝመበቆሉ ኣመሪካዊ ስነ ጥበባዊ ራፐር ኒፕሲ ሃስል ብጥይት ከም ዝተቐትለ ይዝከር። ቀታሊኡ ወዲ 32 ዓመት ኤሪክ ሆልደር  ገበነኛ ኰይኑ ስለ ዝተረኸበ ብቕትለት ተፈሪዱ’ሎ። ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዝወዓለ መጋባእያ፡ ቤት ፍርዲ ንሽዱሽተ ሰዓታት መርትዖታት ድሕሪ ምስማዕ እዩ ንሆልደር ገበነኛ ኰይኑ ስለ ዝረኸቦ ብቕትለት ክፍረድ ወሲኑ። ብሃስል ዝጽዋዕ ኤርሚያስ ኣስገዶም፡ ኣብ ኣፍ ደገ ናይ ክዳውንቲ ዱኳኑ፡ ንሸውዓተ ዓመት ብዝፈልጦ ወዲ ገዛውቱ ኤሪክ ሆልደር እዩ ብጥይት ተቐቲሉ ሞይቱ። ድሕሪ ምማቱ፡  ስነ ጥበባውያን ብጾቱን ኣፍቀርቲ ኢንዱስትሪ ሙዚቃን ብሓበራ ናይ ሓዘን ዝኽሪ ገይሮሙሉ። ኣብቲ ፍጻመ ካልኦት ክልተ ሰባት’ውን ብጥይት ብምህራሙ፡ ብኽልተ ፈተነታት ቅትለት’ውን ገበነኛ ኮይኑ ዝተረኽበ ሆልደር፡ ኣብ ዝመጽእ መስከረም ኣብ ዝወሃብ ፍርዲ፡ ንሕለፈት ክፍረድ ከምዝኽእል ይግልጽ። ኤሪክ ሆልደርን ኒፕሲ ሃስልን ኣባላት ናይ ሓንቲ ጕጅለ ዓዋሉ ናይቲ ከባቢ’ዮም ኔሮም። ሆልደር ኣቐዲሙ’ውን ንሃስል ክቐተሎ ከም ዝዀነ የፈራርሕ ነይሩ። መሰኻኽር ከም ዝገለጹዎ፡ ክልቲኦም ንዓሰርተ ደቒቕ ኣቢሎም ምስ ተሰሓሓቡን  ሃስል ምስ ፖሊስ ከም ዝተሓባበር ወረ ምስ ሰምዐን ክልተ ሸጓጉጥ ሒዙ ተመሊሱ እዩ ተኲሱ ቀቲሉዎ። እቶም ንቐታሊ ዝጣበቑ ጉጅለ፡ [ስምዒቱ ምቁጽጻር ምስ ሰኣነ] ሽዑ ንሽዑ እዩ ኣብቲ ቦታ ተኲሱ ቐቲሉዎ እኳ እንተበሉ፡ እቲ መጋባእያ ግን እቲ መጥቃዕቲ ደይ መደይ ኢሉ ወጢኑ ዝገበሮ እዩ ንዝብል እዮም ተቐቢሎሞ። ሃስል ምስ ሞተ፡ ኣብ ናይ 2019 ሽልማት ስነ ጥበብ፡ ብሉጽ ኣርቲስት ሂፕ ሆፕን ሽልማት ሰብኣውነትን ተዋሂቡዎ። ኣብ ቀብሩ ልዕሊ 20,000 ሰባት ተሳቲፎም።  ፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ባራክ ኦባማ ከኣ "ንዝኽሪ ዝበቅዕ ሓድጊ" ብምሕዳጉ ንኢዱዎ ። ኣብ ሎስኣንጅለስ ዝነብር  ኣባል ማሕበረሰብ ዓዋሉ ነበር ሃስል፡ ነቲ ካብ ሙዚቃ ዝረኸቦ ገንዘብ ንጽጉማት ጐረባብቱ ንምሕጋዝ የውዕሎ ነይሩ። ድሕሪ ሞቱ፡ ኣባላት ቤት ምኽሪ እታ ከተማ " ናይ ምዕራባዊ ገማግም ጅግና" ክብሉ ብምስማይ: ኣብቲ ዝነብረሉ ዝነበረ ኣብ ደቡባዊ ክፋል ሎስኣንጅለስ ዝርከብ ገዛውቲ ንዘሎ ሓደ መስቀላዊ መገዲ፡  "ኣደባበይ ኒፕሲ ሃስል" ተባሂሉ ክስየም ወሲኖም። ብርያኒታ ኒኮልሰን እትበሃል፡ ምስ ሆልደር ርክብ ዝነበራን ጓለንስተይቲ፡ ብግዲ ንቐታሊ ናብ ቦታ ቅትለት ብመኪና ወሲዳ ዝመለሰቶ ኰይና፡ እቲ ቐታሊ ቅድሚ ምትኳሱ ብረቱ ከቀባብል እንከሎ ከም ዝረኣየቶ ኣብ ቤት ፍርዲ መስኪራ።\n\nንሳ፡ ንሃስል ኣብ ጥቓ እቲ ማራቶን ዝተባህለ እንዳ ክዳውንቲ ድኳኑ፡ ዝኣዘዙዎ መግቢ ክወስዱ እንከለው ከም ዝረኣይዎን፣ ሆልደር እናጐየየ ከይዱ ዓው ኢሉ፡ ንሃሰል፡ "ሓሳዊ ዲኻ ዝበልካኒ ?" ክብሎ እንከሎ ከም ዝሰምዐት ተዛሪባ። እታ እቲ ቀታሊ ንክእሰር ኣንፈት ዝመርሐት፡ ወይዘሪት ኒኮልሰን፡ እቲ ብቕትለት ዝተፈርደ ሆልደር፡ ቁሩብ መግቢ ድሕሪ ምብላዕ ካብ መኪናኣ ወጺኡ ከይዱ ንሃሰል ከም ዝቐተሎ መስኪራ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ነቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝርከብ ሆልደር "ብዙሓት እሱራት ውልቀ-ሰባት" ከም ዝቐጥቀጡዎ እቶም ተኸላኸልቲ ጉጅለ ጠበቓታቱ ምስ ቢቢሲ ሽርክነት ንዘለዎ ማዕከን ዜና ሲቢሲ ሓቢሮም። እቶም እሱራት ንሆልደር ኣብ ከባቢ ርእሱ ብመላጸ ከም ዝጠብሑዎን ኣብ ሕክምና ቁስሉ ከምእተሰፍየን ተሓቢሩ።


3,000 ዶላር ዝግመት ወርቂ ንስደተኛ ኣደታት ዝለገሰ ስነ ጥበባዊ መርከብ ቦኒታ

መርከብ ባርያጋብር (ቦኒታ) ‘ሂፕሃፕ ጓይላ’ ብዝበሃል ሓድሽ ቅዲ ሙዚቃ ትግርኛ ዝፍለጥ ስነ ጥበባዊ እዩ። ኣፍላ መንእሰይ ኮይኑ ኣብ ከተማ መቐለ ሙዚቃ ዝጀመረ መርከብ፡ ዛጊድ ልዕሊ 20 ዝበጽሑ ንጽል ዜማታት ሰሪሑ። ካብኣተን ኣግርጭው፡ ተጐምጸጽ፡ ማርሺ ቀይር፡ ጉጅምጅምን ካልኦትን እተን ፍሉጣትን ኣብ ዩትዩብ ብሚልዮናት ተረኣይነት ዝረኸባ ዝጥቀሳ ስርሓቱ እየን። ቦኒታ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ መንጐ መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን ዝተወለዐን፡ ጠንቂ ሞትን ምፍንቓልን ሚልዮናት ዝዀነን ኲናት ድማ፡ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሱዳን ንዝርከቡ ተፈናቐልቲ ብዝገብሮ ሓገዛት ዓቢይ ኣድናቆት ረኺቡ ኣሎ። ኲናት ትግራይ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ዝጀመርሉ፡ መርከብ እውን ልክዕ ከም ካልኦት ስነ-ጥበባውያን፡ ኣብ ስርሓቱ ሃተምተም ይብል ነይሩ። ድሕሪ እቲ ኲናት ልክዕ ከም ካልኦት ስነጥበባውያን ተጋሩ ኣብቲ ልሙድ ሞያኡ ክነጥፍ ኣይከኣለን። “ኵሉ ትልሚታትና፡ ዕላማታትና፡ ኣብ ናትና ናይ ሙዚቃ ኢንዳስትሪ ጀሚርናዮ ዘይተወደአ ናይ ፍቕሪ ስራሕቲ ስለ ዝነበሩ፡ ቪድዮ ክሊፓት ሰሪሕናን ደኺምናን፡ ኣጉል ተሪፎም፡” ይብል። እቲ ኲናት ንስነጥበብን ስነጥበበኛታት ተጋሩን ብሓፈሻ ብኣሉታ ከም ዝጸለዎም እውን ካብ ተመኵሮኡ የረድእ፡፡ “ናይ ፍቕሪ ክትሰርሕ እንከለኻን ናይ ዓዲ ክትሰርሕ እንከለኻን ተቐባልነቱ በበይኑ እዩ። ኣብ ናይ ፍቕሪ ስራሕ ኵሉ ስለዝምልከቶ እትረኽቦ ቅርሺ እውን ብዙሕ እዩ። ብናይ ኮንሰርት ስራሕቲ ዓለም ክንዘውር እንተለና ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን የስርሑና ነይሮም። ናዓና ምንም ማለት ኣይኮነን ናይ ህዝብና ነገር ይዓቢ። ኰይኑ ግን እቲ ኲናት ንሙዚቃ ትግርኛን ተጋሩ ኣርቲስትታትን ግን ንድሕሪት ጐቲቱና እዩ።” መርከብ፡ ዋላ'ኳ ኣቐዲሙ ካብ ዝተለሞም ስራሕቲ እንተበዀረን ኣቐዲሙ ዝረኽቦ ዝነበረ ኣታዊታት እንተሰኣነን፡ ግዜኡ፡ ክእለቱን ገንዘቡን ነቶም ካብ ቤት ንብረቶም ተፈናቒሎም ከርፋሕ ናብራ ስደት ዝመርሑ ዘለዉ ወገናቱ ምሕጋዝ፡ “ዕግበት” ከም ዝፈጥረሉ ይገልጽ። ብሰንኪ ኲናት ተፈናቒሎም ኣብ መዓስከራት ሱዳን ንዝርከቡ ተጋሩ ንምሕጋዝ ኣብ ካርቱም ኣብ ዝተዳለወ ምርኢት ሙዚቃ ንምስታፍ፡ ንፈለማ እዋን ናብ ሱዳን ዝተጓዕዘ መርከብ ቦኒታ፡ እቶም ዝረኣዮም ጸገማት፡ ሓንሳብ ተቐልቂሉ ከይጠፍእ ከም ዝገበርዎ ይዛረብ። ዛጊድ “ሓሙሽተ ግዜ” ናብቲ መዓስከር ተመላሊሱ፤ ሰለስተ ግዜ ድማ ምርኢት ሙዚቃ ኣቕሪቡ። እቲ ምድላው ነቶም ተፈናቀልቲ “ንምድርራዕ” እምበር ኣታዊ ዝረኽበሉ ኣይኮነን። “ምእንቲ ደስ ክብሎም ዝተፈላለዩ ኣርቲስታት ሒዘሎም ይኸይድ እየ፤ ሙዚቃ ነቕርበሎም። በቲ ሙዚቃ ርእሶም ክምለስ ንገብር። ዳርጋ ዘይተሰደድና፣ ስደትና ኣርሲዕኻና ዝብሉ እውን ኣለዉ። ደርፊ ደሪፈ እቲ ህዝብና ነታ ስደቱ ንንኡሽተይ ግዘ እኳ ክርስዓ እንተገይረ ዓብዪ ነገር እዩ ኢለ ይኣምን” ይብል። ካብቶም ዘካይዶም ምርኢታት ሙዚቃ ብተወሳኺ ፡ ኣብቶም ተፈናቐልቲ ዝርእዮም ጸገማት፡ ክዳኑ ከይተረፈ ክልግስ ከምዝግድድዎ እዩ ዝገለጽ እዚ መንእሰይ ስነጥበባዊ። “ሒዘዮ ዝመጻኹ ገንዘብን ክዳነይን ከይተረፈ እየ ኣውጺአ ዝህቦም። ምኽንያቱ ነዐኦም ክትርኢ እንከለኻ ዝሓዝካዮ ኵሉ የጽለአካ። ኣብ ሑመራ ሰብ ሃፍቲ ዝነበሩ ሐዚ ተጸጊሞም እንትትርእይ፤ ሆቴል፡ ዶዘርን መኪናን ዝነበረን ኣዶ ሐዚ ስዋ እናሸጣ እንትትርእየን ይኸብደካ። ኣብ ዝባነይ ዝነበረት ክዳን ጥራይ ተኸዲነ ዝተመለስኩሉ መዓልቲ ይዝክር እየ፡” ብምባል ሕሰም ናብራ እቶም ካብ ኲናት ሃዲሞም ኣብ ስደት ዝርከቡ ወገናቱ የዘንቱ። ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ሱዳን ንዝነብሩ ተፈናቐልቲ ኣብ ምሕጋዝ ዝርከብ ትካል ግብረሰናይ፡ ኣስመላሽ ግራንት ፋውዴሽን (ኤጂኤፍ)፡ ንስነጥበባዊ መርከብ ቦኒታ ኣምባሳደሩ ገይሩ ከም ዝመረጾ ኣብ ፈይስቡክ ገጹ ብዕሊ ኣፍሊጡ ነይሩ። በዚ መሰረት እቲ ስነጥበባዊ፡ ነቲ ገባርሰናይ ትካል ኣብ ምፍላጥ ይሰርሕ ከምዘሎ ይዛረብ። “ከም ኣምባሳደር ነቲ ትካል ሰብ ክፈልጦ ይገብር።  ሓደስቲ ኣጋይሽ እንትመጹ የርእዮም፤ መድሃኒት ድዩ ወይ ኣምቡላንስ ድዩ ዘድሊ ግንዛብ ንምፍጣር ይሰርሕ። ኣብ ዝኸድክዎም ዓድታት ድማ ሰብ ንኽሕግዝ ይሰርሕ።” ኤጂኤፍ ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ምስ ተሓባበርቲ ኣካላት ብምዃን ብኣስታት 100 ሽሕ ዶላር ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ብናጻ ዝሕከምሉ ክሊኒክ ከምዝኸፈተ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ነቲ ክሊኒክ ዘድሊ ኣምቡላንስ ንምግዛእ ምንቅስቓስ ይገብሩ ከምዘለዉ ኣርቲስት መርከብ ቦኒታ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ስነጥበባዊ መርከብ ባርያጋብር (ቦኒታ) ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዝተሸለሞም ናይ ኢድን ክሳድን ኣዋርቕ፡ ኣብ ሱዳን ንዝርከባ ኣደታት ከበርክት እንከሎ ዘርእይ ቪድዮ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብዙሓት ሰባት ከሰጋግርዎን ኣድናቘቶም ክገልጹሉን ተራእዩ ነይሩ። ኣብቲ ቪድዮ፡ ኣብ ክሳዱን ኢዱን ዝነበሩ መጋየጺታት በብሓደ ብምውጻእ፡ ኣብ ክሳዱ መስቀል ዝኣሰረላ ፈትሊ ጥራይ ተሪፋ ትረኣይ። ኣብቲ ናይ ምርኽካብ ስነስርዓት ዝተረኸባ ኣደታት፡ ገሊአን ክበኽያን ነቲ ስነጥበባዊ ከመስግናን ክምርቓን እውን ተራእየን ነይረን። እቲ ወርቂ ኣብ ምርኢት ሙዚቃ ከምዝተሸለሞ ዝገልጽ መርከብ፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሑት መነባብሮ ዝርከባ ምዃነንን ከምኡ'ውን ኣደታት ትግራይ ንወርቂ ዝህባኦ ክብርን፡ ሽልማቱ ክህበን ከምዘበገሶ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “እቲ ወርቂ ኣብ ቤሩት ኣብ ዝነበረኒ ናይ ሙዚቃ ስራሕ፡ ‘በቲ እትገብሮ ነገር ሕጉሳት ስለዝኾንና፡ ክትቅጽለሉን ሞራል ክኾነካን’ ብምባል ኣብ ቤሩት ዝነብራ ኣዴታት ዝሃባኒ እዩ። ተጋሩ ጥራሕ ግን ኣይኮናን፤ ሓንቲ ኢትዮጵያዊት እውን ትግራይ ዝብል ወርቂ ሸሊማትኒ። እቲ ዘርኣዩኒ ሓልትዮን ፍቕርን ዝገርም ነይሩ።" “ኣብ ሱዳን ናብ መዓስከራት ምግቢ እናሰርሓ ዝልእካ ኣዴታት ኣለዋ። ገሊአን ኣብቲ ሃሩር ጸሓይ ሻሂ እናሸጣ እየን ዝናበራ። 'ሓደ መዓልቲ ሰብ እንተሓገዘናስ ኣብ ሚድያ ኣፋልጠና ኢኻ' ኢለናኒ ነይረን። እተን ኣደታት ኣብ ቤሩት እንትሽልማኒ ድማ እዘን ኣብ ካርቱም ዘለዋ ኣደታት ትዝ ስለዝበላኒ ነዐአን ሂበየን።  ኣደታትና ድማ ንወርቂ ፍሉይ ቦታ እየን ዝህበኦ። ነዚ እየ መጺአ ሂበየን፡” ይብል። ኣብቲ እዋን ግብረመልሲ 'ተን ኣደታት ካብ ዝተጸበዮ ንላዕሊ ምንባሩ እውን ይዛረብ። “ኣብ ከቢድ ግዜ በጺሕካልና፤ ኣብዚ መዓልቲታት ተጨኒቕና ኢና ኔርና ክብላኒ ከለዋ ኣዝየ ሓዚነ። ካብዚ ንላዕሊ እንተዝኾነለይ እሞ ምወሰኽኩወን ኢለ ተመንየ።" መርከብ ክብደት እቲ ወርቂ ክንደይ ከምዝኾነ ከምዘይፈልጦ እዩ ዝገልጽ፡፡ ንዝሓለፉ 11 ዓመታት ኣብ ካርቱም ሱዳን ኣብ ንግዲ ተዋፊራ ዝጸንሐት ኣበባ ደስታ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወለዐ ኲናት ገዛኦም ገዲፎም ናብ ሱዳን ንዝተሰደዱ ተጋሩ ንምሕጋዝ ናይ ዝተመስረተት ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ተጋሩ ነበርቲ ሱዳን፡ ኣደ መንበር እያ፡፡ ኣባላት እታ ማሕበር ዋላ'ኳ ናይ ባዕለን ዝተፈላለየ ጸገማት እንተለወን፡ እቶም ተሰዲዶም ዝመጹ ካባና ዝገደዱ እዮም ብምባል፡ ገንዘብ እናዋጽኣን ካብ ዝተፈላለዩ ምድላዋት ገንዘብ እናተኣኻኸባን፡ ምግብን ዝተፈላለየ ሓገዛትን ናብቲ መዓስከር ከምዝልእካ ትገልጽ፡፡ ‘‘ዝተፈላለና ማሕበራት ኣለና፤ ነቲ ኣብ መከራን ጸገምን ዘሎ ህዝብና ክዳን፡ ዘይቲ፡ ሕሩጭ እናኣከብና፡ ካብዚ ናብቲ ኣብ መዓስከር ዘሎ ንልእኽ’’ እትብል ኣበባ፡ ምስ ኣርቲስት መርከብ ቦኒታ፡ ኣብ መድረኽ ምትእኽኻብ ሓገዝ ከም ዝተራኸቡ ትዝክር፡፡ ‘‘ኣነ ቅድሚ ናብ ቀጠር ምኻዱ ሓደ ሕቶ ኣቕሪበሉ ነይረ፤ ሓደ ፕሮግራም ብሽምና እንተ ተዳልወልና እሞ ሓደ ነገር እንተንሰርሕ እንታይ ይመስለካ ኢለዮ ነይረ፡፡ ሽዑ ኣይጠዓሞን፤ ግን ቃል ኣትዩለይ ከይዱ ነይሩ፡፡ ክሕግዘክን እየ፤ ንህዝበይ ዘይኮነ ንመን?’’ ኢሉኒ ትብል፡፡ ብመሰረት እቲ ነታ ማሕበር ንምሕጋዝ ዝኣተዎ ቃል ድማ፡ ነቲ ኣብ ሊባኖስ ካብ ዝነበሮ ምርኢት ሙዚቃ ዝረኸቦ ሽልማት ወርቅን ብሩርን ነተን ኣደታት ክኸውን ለጊስዎ፡፡ ‘‘ሽዑ እንጀራ እናጋገርና ኔርና፤ ልክዕ ኣብታ ዝኣተወላ ምሸት ደዊሉለይ፡፡ እምበኣር ጽባሕ ነተን ኣብቲ ስራሕ ዝተሳተፋ ኣደታት ክጽወዐን እሞ ኣብ ቅድሚአን ክቕበለካ ኢለዮ፡፡ ብቓሉ መሰረት ሓጊዙና፡፡ ‘‘እቲ ወርቂ ጠቕላላ 45.4 ግራም እዩ፡፡ ክልተ ሰንሰለት፡ ሓንቲ ብራስሌት፡ ከምኡ ድማ ሓንቲ 22 ግራም ብሩር እየን፡፡ ‘እዚአን ነተን ኣብዚ ሓዊ እናተቓጸልክን ዝነበርክን ኣዴታተይን፡ ናዓኽን እዩ’ ኢሉ ሂቡና’’ ትብል፡፡ ጠቕላላ እቲ ህያብ ኣስታት 3 ሽሕ ናይ ኣመሪካ ዶላር ከምዘውጽእ እትገልጽ ኣበባ፡ እቲ መንእሰይ ስነ ጥበባዊ ዝገበረለን ሓገዝ  ‘‘ትግራይ ሰብ ኣለዋ’’ ክንብል ገይሩና ትብል፡፡ ‘‘ኣብኡ ክዛረብ እውን ኣይከኣልኩን፤ ቅድሚ ሕዚ ፕሮግራም ኣዳልዩልና ነይሩ እዩ፡፡ ናይ ሻሂ፡ ሓሙሽተ ሳንቲም እውን ኣይወሰደን፡፡ ሕዚ ድማ ላዕልን ታሕትን ኢሉ ዝረኸቦ መጺኡ ከወፊ ከሎ፡ ትግራይ ሰብ ኣለዋ ዝብል ሓቦን ሕራነን ተሰሚዑና፡፡ ‘‘ኣብ ሕድሕድ ገዛ ኬድካ ንመርከብ ዘይትምርቕ ኣዶ የላን፤ ኣብ መዓስከር ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብዚ ንዘለዋ ኣደታት'ውን እዩ ዝሕግዝ፡፡’’ ትብል ልግሲ እቲ ስነ ጥበባዊ ንምግላጽ ቃላት ከምዝሓጽራ እትዘረብ ኣደ መንበር ደቂ ኣንስት ሱዳን ኣበባ ደስታ፡፡ ቅድሚ ሕዚ ሓንቲ  ወርቀን ብዕጡቓት ከምዝተወሰደ ዝነገራኦ ኣብ መዓስከር ዝነብራ ኣደ እውን ኣብ ክሳዱ ዝነበረ ሰንሰለት ወርቂ ኣውጺኡ ከምዝሃበን ሓደ ዓርኩ ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ እተን ኣርቲስት መርከብ ባርያጋብር (ቦኒታ) ወርቅን ብሩርን ዝሸለመን ኣደታት ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ሱዳን ብወገነን፡ እቲ ህያብ ንውልቀን ዘይኮነስ ንዝተጸገሙ ወገናት ክውዕል ኣለዎ ብምባል ንመኸተ ሰለስተ ከምዘወፈየኦ እየን ዝሕብራ፡፡ ‘‘እንተዘይተዓንገልና እውን፡ ካብቲ ኣብ ጸሓይን ሃሩርን ዘሎ ህዝብና ንሕና ንሓይሸ’’ ትብል ኣበባ፡፡ እቶም ስደተኛታት ኣብቲ መዓስከር ዘሕልፍዎ ዘለዉ ጸገም ክገልጾ ካብ ዝኽእል ንላዕሊ ከምዝኾነ ዝዛረብ መርከብ፡ ቀልጢፎም ናብ መረበቶም ዝምለስሉ ኵነታት ክፍተር ከምዝጽሊ ይገልጽ፡፡ ‘‘እቲ ጸገም ሓደ ሰብን ትካልን ክፈትሖ እዩ ዝበሃለ ኣይኮነን፡፡’’ ኵነታት ኣየር እቲ ከባቢ እውን ካልእ ምድራዊ ፈተና እዩ፡፡ እንተኾነ ንህዝብን መንግስትን ሱዳን ዘለዎ ምስጋና ሰፊሕ ከምዝኾነ እዩ ዝሕብር፡፡ ‘‘ኣነ ናብ ሱዳን ክመጽእ እንተለኹ ኣብ ትግራይ ዘለኹ ይመስለኒ፡፡’’ ኣብ መወዳእታ ኣብቲ መዓስከር ኣብ ዘሕልፎም መዓልቲታት ዝሰመዕዎን ድቃስ ዝኸልእዎን ዛንታታት ከምዘለዉ እውን ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ናይ ኵሉ ሰብ ታሪኽ ከቢድን ዘሰምብድን እዩ፡፡ ብፍላይ ነተን ዝተደፈራ ደቂ ኣንስትዮ እናኸደኩ ይረኽበን እየ፡፡ ብዙሕ ስቓይ እየን ርእየን፡፡ ክትሰምዖ እውን ይዝግንን፡፡ ሽዱሽተ ኮይኖም ዝደፈርዋ ኣላ፤ ናዓኣ ደፊሮም ንሰብኣያ ዝቐተሉላ ኣላ፡፡ ኣብ ገዛ ኣሲሮም ንብዙሕ ግዜ ዝደፈሩዋ ኣላ፡፡ ሓንቲ ነቲ ስቓይ ክትጻወሮ ስለዘይከኣለት ህይወታ ዘጥፈአት ኣላ፡፡ ኣብ ኮፍ ዝበልካዮ ሓደ ነገር ኢኻ ትሰምዕ፡፡’’


ኦስካር 2022፡ ዊል ስሚዝ ኣብ መድረኽ ብጽፍዒት ንዝሃረሞ ክሪስ ሮክ ይቕሬታ ሓቲቱ

ዊል ስሚዝ ኣብ መድረክ ሽልማት ኣካዳሚ ኦስካር ብጽፍዒት ንዝሃረሞ ክሪስ ሮክ "ዘይቕቡልን ይቕረ ዘይብሃሎን" ባህሪ ከምዘርአየ ብምግላጽ ይቕሬታ ሓቲቱ። ንሱ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ "ክሪስ፡ ብወግዒ ይቕሬታ ክሓተካ ይደሊ፤ መስመር ጥሒሰን ተጋግየን'የ" ኢሉ። ኣካዳሚ ፊልም ኦስካር ንተዋሳኢ ዊል ስሚዝ ብምኹናን እቲ ጉዳይ ከም ዝከታተሎ ምስ ኣፍለጠ'ዩ ዊል ስሚዝ ይቕሬታ ሓቲቱ። ኮሜዲያን ክሪስ ሮክ ብዛዕባ በዓልቲ ቤት ስሚዝ ጃዳ ፒንኬት ምስ ቀለደ ናብ መድረኽ ወጺኡ ንክሪስ ሮክ ብጽፍዒት ከም ዝሃረሞ ይዝከር። ሮክ፡ ብዝተላጸየ ርእሲ ጃዳ እዩ ክቕይዕ ፈቲኑ ነይሩ፤ ንሳ ኣልፒሲያ ዝተባህለ ጸጉሪ ርእሲ ዘርግፍ ሕማም ከም ዘለዋ ቅድሚ ዓመታት ተዛሪባ እያ። ዊል ስሚዝ፡ ኣቦ ጀጋኑ ቴኒስ ዝኾና ቬኑስን ሴሬና ዊልያምስን ኮይኑ ብዛተዋስአሉ ፊልም ኪንግ ሪቻርድ ናይ መጀመርታ ሽልማት ኦስካር ትማሊ ወሲዱ። ስሚዝ፡ ብኢንስተግራም ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ "ብዝኾነ መልክዕ ዝፍጸም ጎንጺ ኣዕናውን መርዛምን'ዩ" ኢሉ። ወሲኹ እቲ መግለጺ፡ "ትማሊ ምሸት ኣብ ዝነበረ ሽልማት ዘርኣኹዎ ባህሪ ቕቡል ዘይኮነን ዘይምኽኑይን እዩ። ኣብ ልዕለይ ዝቕለዱ ኣካል እቲ ስራሕ'ዮም፤ ብኩነታት ጥዕና ጃጃ ምቕላዱ ግን ክጻወሮ ስለ ዘይኽኣልኩ ስምዒታዊ ኮይነ መልሲ ሂበሉ" ይብል። ስሚዝ ብቐጥታ ንሮክ ብምጥቃስ "ካብ መስመር" ወጺአ ነይረ እየ ብምባል ይቕሬታ ሓቲቱ ኣሎ። ነቲ ኣካዳምን ንመላእ ስድራ ዊልያምስን'ውን ይቕሬታ ሓቲቱ። "ብሰንኪ ባህርያተይ ንኹላትና ዘሐጉሰና ዝነበረ ምሸት ስለ ዘበላሸኹዎ ኣዝየ ይሓዝን" ኢሉ። ስሚዝ ይቕሬታ ቅድሚ ምሕታቱ ብድሕሪ ኦስካር ዘሎ ትካል "ተግባር ስሚዝ ይኹንኖ" ክብል መግለጺ ኣውጺኡ ነይሩ። "ኣብ ዙርያ እቲ ዘጋጠመ ክስተት መርመራ ጀሚርና ኣለና። እዚ መተሓዳደሪ ደንብና፣ መትከላት ስነ ምግባርናን ሕጊ ካሊፎርኒያን መሰረት ገይርና ተወሳኺ ስጉምቲ ንምውሳድ ክንምርምሮ ኢና" ኢሉ። ክሪስ ሮክ፡ እቲ ጉዳይ ናብ ፖሊስ ከም ዘይወሰዶ ገሊጹ'ዩ። ስሚዝ ይቕሬታ ምሕታቱ ጥራይ ግን እቲ ጉዳይ ኣብቂዑ ማለት ኣይኮነን። ሮክ'ውን ብወግዒ መጺኡ ነዚ ጉዳይ ርኢይቶ ክህበሉ ኣለዎ። ክሳብ ሕጂ ግን ነቲ ክስተት ከም ዋዛ ርእዩ ክሓልፎ ዝደለየ ይመስል። ኣብ ድሕሪ መድረኽ ግን፡ ስሚዝ ንታሪኽ ፍሉጥ ተጓሳጣይ መሓመድ ዓሊ መሲሉ ዝተዋስአሉ ብምምልካት፡ "ጉስጢት መሓመድ ዓሊ ዓሪፉዎ ዝኾነ በሰላ ከይሓለፎ ዝወጻአ ብሕታዊ ሰብ" ብምባል ከም ዝተዋዘየ ተሓቢሩ። ጽባሕ ሮቡዕ ምምሕዳር ቦርድ ኣካዳሚ ኦስካር ኣብ ልዕሊ ስሚዝ ክውሰድ ብዛዕባ ዝኽእል ስጉምቲ ክዝቲ ምዃኑ ተሓቢሩ። ሮክ፡ እቲ ብ1997 ዝተሰርሐ ፊልም 'GI Jane' ብምልዓል ክዋዛ ከም ዝፈተነ ይፍለጥ። ኣብቲ ፊልም ዝሰርሐት ዴሚ ሙር ጸጉራ ላጽያ ቀንዲ ተዋሳኢት ኮይና ሰሪሓ። ጃዳ ፒንኬት ግን፡ ሮክ ክዋዘ እንከሎ ብሕርቃን ኣዒንታ ንየማነ ጸጋም ክተዝሮም እንከላ፡ መጀመርታ ይስሕቕን የጣቕዕን ዝነበረ ስሚዝ ሃንደበት ናብቲ መድረኽ ደይቡ። እቲ ኮሜዲያን በቲ ዝተፈጥረ ነገራት ዝተሰናበደ እንተመሰለ'ውን "እዚ ኣብ ታሪኽ ቴሌቪዥን ዓብዪ ምሸት'ዩ" ክብል ተዛሪቡ። ሮክ ድሕሪ እቲ መድረኽ "ክሲ ንምምስራት ፍቓደኛ" ኣይኮነን ክብል ፖሊስ ሎስ ኣንጅለስ ገሊጹ'ዩ። ክሳብ ሕጂ ግን ብዛዕብኡ ወግዓዊ ርኢይቶ ኣይሃበን። ሽልማት ኦስካር ዝወሰደ ስሚዝ ብወገኑ፡ ሪቻርድ ዊልያምስ "ጠበቓ ቤሰተቡ" ከም ዝኾነን ንሱ'ውን ኣብ ህይወቱ "ንሰባት ክፈቱን ክሕሉን" ጻውዒት ከም ዝተገብረሉ ተዛሪቡ። "ጥበብ ካብ ህይወት'ያ ትቕዳሕ፤ ልክዕ ከምቲ ዝተዋሳእኹሉ 'ጽሉል' ኢሎም ዝጽውዑዎ ሪቻርድ ዊልያም ኣነ'ውን ጽሉል ኣቦ ክመስል ይኽእል'የ። ግን ክኣ ፍቕሪ ናይ ጽሉል ስራሕ ክትሰርሕ'ዩ ዝገብር" ክብል ኣብ መደርኡ ገሊጹ። ኤርትራዊት ኣመሪካዊት ቲፋኒ ሓድሽ ብወገና ዊል ስሚዝ ኣብ ክንዲ ሰበይቱ ደው ምባሉ ብምንኣድ ኣብ ምሉእ ሂወታ ካብ ዝራኣየቶ "እቲ ኣዝዩ ደስ ዘብል እዩ" ክትብል ገሊጻቶ። "ከም ብዘይሓለዋ ዝነበርኩ ጓል-ኣንስተይቲ. . .ሰብኣይካ ከምኡ'ዩ ክገብር ዘለዎ፡ ሓቀይ? ክከላኸለልካ [ኣለዎ]" ብምባል ድሕሪ'ቲ ጽንብል ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ ተዛሪባ። ከም ክሪስ ሮክ ተዋዛዪት (ኮመድያን) ዝኾነት ቲፋኒ፡ ኣብ 2017 ምስ ጄዳ ፒንከት ስሚዝ ኣብ ሓንቲ '"ርልስ ትሪፕ" 'ዘርእስታ ፊልም ከምዝዓየያ ይፍለጥ። ሓያሎ ፍሉጣት ተዋሳእትን ውልቀሰባትን ነቲ ስሚዝ ዝፈጸሞ ኣካላዊ ጎነጽ ክነቕፉ እንከለዉ፡ ምስ ኩነታት ብዓልቲ ቤቱ ዝደናገጹ ገለ ድማ ደገፎም ገሊጾምሉ ኣለዉ። ዛጊት ክሪስ ሮክ ብዛዕባ'ቲ ፍጻመ ዝሃቦ መግለጺ የለን። ኣቐዲሙ ግን ክሲ ክምስርት ከምዘይደለየ ፖሊስ ሎስ ኣንጀለስ ሓቢሩ ነይሩ።


ዳያኑ ኣብ ጉዳይ ጸለመ፡ ምስ ዴፕ ወጊኖም

ዳያኑ ኣመሪካ፡ ኣምበር ሀርድ ንበዓል ቤታ ዝነበረ ጆኒ ዴፕ፡ ዘቤታዊ ዓመጽ በጺሑኒ’ዩ ኣብ ዝብል ጽሑፍ ሽም ኣጥፊኣ’ያ ክብሉ ፈሪዶም። እቶም ዳያኑ፡ ኣብ ልዕሊ ሀርድ ግህሰት ኣይፈጸምኩን ንዝብል ዴፕ፡ 15 ሚሊዮን ዶላር ካሕሳ ክወሃቦ ወሲኖም። ጓል 36 ዓመት ኣምበር ሀርድ ካብቶም ኣብ ልዕሊ ወዲ 58 ዓመት ዴፕ ዘቕረበቶም ሰለስተ ክስታት በቲ ሓደ ክትረትዕ እንከላ፡ በርድ ብጠበቓ ዴፕ ሽማ ብምጥፍኡ ካሕሳ ክልተ ሚሊዮን ዶላር ተወሲኑላ። እዞም ከዋኽብቲ ሆሊውድ ብ2017 ዝተፋትሑ ኰይኖም፡ ኣብ መስርሕ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝነበሩ ክትዓት ብዛዕባ ርክቦም ኣዝዮም ዝጋራጨው ሓበሬታታት’ዮም ክህቡ ጸኒሖም። ኣብ ቨርጂንያ ግዝኣት ፌየርፋክስ ዝተጋብአ ቤት ፍርዲ፡ ንልዕሊ ሽዱሽተ ሰሙናት ክትዕ ክልቲኦም ውልቀሰባትን ዝርዝር እቲ ኣዝዩ ዘፍርሕን መወዳእትኡ ዘይጸበቐን ሓዳር ሀርድ ክሰምዕ ቀንዩ። ብዙሓት ኣመሪካውያን ከኣ፡ ኣብ ክንዲ ኲናት ዬክረይን ወይ እቲ ኣብታ ሃገር ሓያል ክትዕ ዘልዓለ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣመሪካ ውሳነ ክህበሉ ትጽቢት ዝግበር ጉዳይ ምንጻል ጥንሲ፡ ናብዚ ናይ ሕጊ ድራማ ትኹረት ገይሮም ከም ዝቐነዩ ይግለጽ። መጋብኣያ ናይዞም ውልቀሰባት ብቴሌቪዥን ብቐጥታ ክመሓላለፍ እንከሎ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ቢሊዮናት ተኸታቲሎምዎ። ድሕሪ ናይ ክልተ መዓልቲ ምይይጥ፡ ዳያኑ ትማሊ፡ ኣምበር ሀርድ ንሓዳራ ዝምልከት ዘቕረበቶም ጉዳያት “ሓሶት” ከምኡ’ውን “ተንኰል” ዝተመልኦም’ዮም ብምባል ፈሪዶም። ብተወሳኺ፡ ኣብ 2020 ጠበቕኣ ንማዕከን ዜና ዴይሊ ሜይል ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ልዕሊኣ ግህሰት ከም ዝተፈጸመ ዝገልጹ ርእይቶታት ብምሃቡ ሽም ዴፕ ኣጥፊኣ’ያ ኢሎም። እዚ ሸውዓተ ዳያኑ ዝተሰየምሉ መጋብኣያ ውሳነ ከስምዕ እንከሎ፡ ኣብ ኣፍ ደገ እቲ ቤት ፍርዲ “ጆኒ . . . ጆኒ . . . ጆኒ . . .” ዝብሉ ድምጽታት ደገፍ ይስምዑ ነይሮም። ወሃቢ ቃል ዴፕ፡ “ብምኽንያት ኣቐዲሙ መደብ ዝሓዘሉ ስራሕ” ዴፕ ኣብቲ ናይ መወዳእታ ፍርዲ ዝወሃበሉ መዓልቲ ክርከብ ከም ዘይክኣለ ገሊጹ። ዴፕ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “እቲ ፍርዲ ህይወተይ ዳግም መሊሱ ሂቡኒ። ብሓቂ ክብሪ ተሰሚዑኒ” ክብል እንከሎ ወሲኹ ብቋንቋ ላቲን “ሓቂ ፈጺማ ኣይትጠፍእን” ኢሉ። እቲ መግለጺ ወሲኹ “እቲ ሓቂ ንክወጽእ ዝገበርኩዎ ጻዕሪ ካልኦት፡ ንርእሶም ኣብ ከም ናተይ ዝበለ ኩነታት ዝረኸብዎ ደቂ ተባዕትዮ ወይ ደቂ ኣንስትዮን ብእኦም ተስፋ ዘይቘረጹ ደገፍቶምን ክሕግዝ’ዩ ኢለ ተስፋ ይገብር” ይብል። ዳኛ ቤት ፍርዲ ፈየርፋክስ ፔኒ ኣዝካራቴ፡ እቲ ንዲፕ ዝወሃብ ናይ መቕጻዕቲ ካሕሳ ናብ 350 ሽሕ ዶላር ክወርድ ገይራ፤ ብጠቕላላ 10.4 ሚሊዮን ዶላር ካሕሳ ተፈሪዱሉ ኣሎ። ሀርድ ኣብ ዘውጽኣቶ መግለጺ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ንዘቕረበቶም መርትዖታት ከም ዘይዘተቐበለ ብምግላጽ “ልበይ ተሰይሩ’ዩ” ክትብል  ጠቒሳ። “በዚ ጉዳይ ሓዚነ’የ፤ ግን ከም ኣመሪካዊት ብናጻነትን ግልጽን ንክዛረብ መሰለይ ምስኣነይ’ዩ ዚያዳ ዘሕዝነኒ። እዚ ውሳነ ንኻልኦት ደቂ ኣንስትዮ ብዝህልዎ ትርጉም’ውን ዚያዳ ሓሪቐ። እዚ፡ እትዛረብ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ኣደባባይ ናብ እትሓንከሉን እትዋረደሉን ግዜ ዝመለሰ’ዩ” ኢላ። ወሃቢት ቃል ሀርድ፡ ይግባይ ክትብል መደብ ከም ዘለዋ ሓቢራ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ጋዜጣ ዘ-ሰን ጆኒ ዴፕ “ንበዓልቲ ቤቱ ዝሃርም’ዩ” ክብል ጽሒፉ ነይሩ። ይኹን’ምበር፡ ጆኒ ነታ በዓልቲ ቤቱ ዝነበረት ሽመይ ኣናኢሳ ክብል ኣብ ጋዜጣ ዋሽንግተን ፖስት ከሲሱዋ። ዴፕ ብምጥፋእ ስም ድማ 50 ሚሊዮን ዶላር ካሕሳ ሓሲቱ ከሲሱዋ። አምበር፡ ዋላ’ውን “ዘቤታዊ ዓመጽ እትውክል ህብብቲ ጓል ኣንስተይቲ” ኣብ ዝብል መጽሓፋ ሽም ጆኒ ዴፕ እንተዘይጠቐሰት’ውን ዴፕ ግን እቲ ጽሑፍ ንስርሐይ ማሕለኻ ኰይኑ’ዩ ይብል። አምበር ሀርድ እቲ ክሲ ምስ በጽሓ ብግድኣ ካሕሳ 100 ሚሊዮን ዶላር ሓቲታ። ክልቲኦም፡ ‘ዘ ታም ዳየሪ’ ኣብ ዝብል ፊልም ክሰርሑ እንከለው’ዮም ተራኺቦም። ብ2011 ፍቕራዊ ርክብ ጀሚሮም ብ2015 ድማ ሓዳር መስሪቶም ነይሮም።


ህቡብ ስነጥበባዊ ወዲ ትኹል፡ ብጽኑዕ ሓሚሙ ከምዘሎ ተገሊጹ

ኣብ ቃልሲ ንናጽነት ህዝቢ ኤርትራ፡ ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ፍሉጣትን፡ ነቲ መንፈስ ሃገራዊ ቓልሲ ብስነጥበብ ደርፊ ንምዕዛዝ ዓቢይ ተራ ከም ዝተጻወተ ዝንገረሉ ተኽለ ክፍለማርያም ወዲ ትኹል፡ ኣብዚ እዋን ብጽኑዕ ሓሚሙ ኣብ ሚላኖ ዓዲ ጥልያን ኣብ ትሕቲ ሕክምና ከም ዘሎ፡ መጋድልቱን ናይ ስነጥበብ ብጻዩን ሃይለሚካኤል ሃይለስላሰ - ሊንጎ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ገሊጹ። ሃይለሚካኤል ሊንጐ ኣብ መግለጺኡ፡ ወዲ ትኹል ኣብዚ ዝሓለፈ ሸሞንተ ኣዋርሕ ኣብ ሕክምና ሚላኖ ክሕከም ከም ዝጸንሕ ጠቒሱ፣ ሕማሙ ኣብ ፈለማ ደሓን ይመስል'ኳ እንተነበረ፡ ሕጂ ግን ጽንዕ ስለዝበለ፡ ዕቱብን ዝሓሸን ሕክምናዊ ረዲኤት ናብ ዝድልየሉ ደረጃ ከም ዝበጽሐ ኣፍሊጡ። ብዛዕባ ሕማሙ እንከረድእ ሊንጐ፡ ፈለማ ምስ ምቝጻር መዓንጣ ዝተኣሳሰር ቅልል ዝበለ እዩ ዝመስል ነይሩ፤ ጸኒሑ ግን ምስ ካንሰር ዝተኣሳሰር ናብ ክሎን ዓቢይ መዓንጣ ገጹ ከም ዝማዕበለ፡ ምስኡ ተተሓሒዙ ምትንኻፍ ካልኦት ክፍሊ ኣካላቱን፣ ንሱ ዘስዕቦ ከቢድ ቃንዛን ከም ዘሎን ገሊጹ። በዚ መሰረት፡ ብጾቱን ቤተሰቡን ተሓባቢሮም፡ ነቲ ልዕሊ ዓቕሚ ኰይኑ ዘሎ ሕክምናዊ ወጻኢታት ንምሽፋን 'ጐ-ፋንድሚ' [ብመገዲ ኢንተርነት ሓገዝ ገንዘብ ዝዋጽኣሉ ኣገባብ] ከፊቶም ይንቀሳቐሱ ከም ዘለው ገሊጹ። ካብ ነሓሰ 1979 ኣትሒዙ ንወዲ ትኹል ከም ዝፈልጦ ዝዘከረ ሊንጐ፡ "ወዲ ትኹል፡ ምቕሉል ህዱእን ዓቃልን ጥዑም ሰብ እዩ፡" ድሕሪ ምባል፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ሸሞንተ ኣዋርሕ ብዙሕ ገንዘብ ወጻኢታት ከም ዝገበረን፡ ንዅሉ ኵነታቱ ዝተገንዘቡ ብጾቱን ቤተሰቡን ድማ፡ "ዝሓሸን ዝበለጸን ሕክምና ረኺቡ፡ ኣብ ትሕቲ ፈጣሪ፡ ጥዕናኡ ናብ ንቡር ምእንቲ ክምለስ፡" ባዕላቶም ነዚ ተበግሶ ጐ-ፋንድሚ ከም ዘወሃሃዱን ዘበገሱን ገሊጹ። በቲ ሊንጐ ዝሃቦ ሓበሬታ መሰረት፡ እቲ ሕሳብ መጠራቐሚ ገንዘብ፡ ብሓንቲ ካብ ቤተሰቡ ዝዀነት ራሄል በያን ዝተኸፍተ ኰይኑ፡ ኣወሃሃድቲ እዚ መስርሕ ምውጻእ ገንዘብ፡ ሃይለሚካኤል ሊንጐ፡ ፍጹም ወልደሚኪኤል -ወዲዛግር፡ ሙልጌታ በይን- ወዲ ዛግር፡ ፍስሃየ ጸጋይን፡ ካብ ቤተሰቡ ድማ ራሄልን ምሕረትን እየን ኢሉ። ተጋዳላይ ሃይለሚካኤል ኣብቲ ንቢቢሲ ዝሃቦ ቃል፡ ነቲ ንወዲ ትኹል ንምሕጋዝ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ምርኩስ  ዝገበረ ሓደ ሓደ ቤላቤላዋትን ዘየድሊ ክብርን ግምትን ክወሃቦ ዘይግባእ ዘረባታትን ከም ዘሎ ጠቒሱ፡ እንተዀነ፡ "እቲ መጋድልትናን ኣብ ሃገራዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ድሙቕን ተዘካርን ኣሰራት ዘንበረ፡ ሓያል ብጥበቡ ተጋዲሉ ዘጋደለ ወዲ ትኹል፡ ብርግጽ ሓሚሙ ከም ዘሎን፡ እቲ ንዕኡ ንምሕጋዝ ዝተኸፍተ ሕሳብ ድማ ቅኑዕን ሕጋውን እዩ፣ እቲ ብቕንዕና ክሕግዝ ዝደሊ ሰብ ድማ ናብኡ ጥራይ ከድህብ ይግባእ፡" ክብል ኣስሚሩሉ። ሃይለሚካኤል ኣብ መወዳእታ፡ ህዝቢ ኤርትራ፡ 'ኣብ ጀጋኑኡን ታሪኹን ዘለዎ ክብሪ፡' ጠቒሱ፡ ሕጂ'ውን ነቲ ሓደ ካብ ኣርካናት ሰውራዊ ስነጥበብ ኤርትራ ዝዀነ ወዲ ትኹል፡ በብዓቕሙ ሞራላውን ገንዘባውን ደገፍ ክገብር ጸዊዑ። ተኽለ ክፍለማርያም ወዲ ትኹል መን እዩ? ተኽለ ክፍለማርያም ወዲ ትኹል፡ ኣብ ዞባ ደቡብ ከባቢ ደቀምሓረ ኣብ እትርከብ ትኹል እትበሃል ዓዲ ተወሊዱ፣ ኣብ 1977 ናብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝተሰለፈ ውሩይ ስነ-ጥበባዊ እዩ። ካብ 1977 ክሳብ 1983 ኣብ ተዋጋኢ ሰራዊት ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ 1983 ናብ ማእከላይ ባህሊ ውድብ ተመዲቡ። ወዲ ትኹል፡ ኣብ እዋን ገድልን ድሕሪ ናጽነትን፡ ዳርጋ ኵሉ ምስ ሃገራዊ ቃልሲ ዝተሓሓዝ፣ ከም ይክኣሎ፡ ለሚን-ለሚነይ፡ ጎምበል፡ እምባ ደንደን፡ ሳሊና፡ ፈጨው፡ ባጽዕ-ስየን ካልኦትን ብዙሓት ኣብ ልቢ ሰማዒ ዝሓደራ፡ ብሓፈሻ ልዕሊ 150 ደርፍታት ዘፍረየ ስሙይ ስነጥበባዊ እዩ። ወዲ ትኹል፡ ብ 24 ግንቦት 2020 ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለመጠይቕ፡ ንዕዙዝ ተራ ስነጥበብ ኣብ ምዕዋት ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ገሊጹ ነይሩ። ወዲ ትኹል ኣብ መግለጺኡ፡ ባህልን ልምድን ሕብረተሰብ ኤርትራ መሰረት ብምግባር፡ ንዕላማ ቃልሲ ህዝባዊ ግንባር ብትሽዓተኡ ቋንቋታት ስነ ጥበባዊ መልከዕ ኣትሒዝና ናብ ህዝቢ ከነብጽሖ ክኢልና ኢና፡ ኢሉ ነይሩ። በዚ ሓይሊ ስነጥበባት ድማ ህዝቢ፡ ዕላማ እቲ ሰውራ ብግቡእ ክረኣዮ ከም ዝኸኣለ የረድእ። ወዲ ትኹል ካብ ዝስለፍ ክሳብ 1983 ኣብ ተዋጋኢ ሰራዊት ከምዝነበረን፡ ኣብ 1983 ከኣ ናብ ባህሊ ተሳሒቡ ባህላዊ ምርኢታት ከካይድ ተመዲቡ።