መዓልቲ ውሑስ ምንጻል ጥንሲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዙርያ ምንጻል ጥንሲ ዘጋጥመን ጸገማት

ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ'ዶ ክኸውን ኣለዎ? ክሳብ ሕጂ ዓለም ዘካትዕ ዘሎ ሕቶ'ዩ። ግዝኣት ኣመሪካ ዝኾነት ቴክሳስ፡ ካብዚ ወርሒ ጀሚሩ ተግባራዊ ዝኸውን ሽዱሽተ ሰሙናት ዝሓለፎ ጥንሲ ምንጻል ሕጋዊ ኣይኸውንን ዝብል ሕጊ ኣጽዲቓ ኣላ። ብኻልእ ወገን ሜክሲኮ ኣብ ቀረባ ኣብ ሰሜናዊ ግዝኣት ኮዊላ ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ ገይራ እያ። ፕሬዝደንትን ኣባል ቦርድን ኢፓስ ዝተባህለ ኣብ ኣመሪካ ማእኸሉ ዝገበረ ጉጅለ መሰላት ምርባሕ ኣኑ ኩማር "ምንጻል ጥንሲ ወትሩ ሓደገኛ'ዩ" ትብል። እንተኾነ ሕጂ ብዙሓት ነገራት ኣብ ትኽክለኛ መገዲ'ዮም ዘለው ብምባል "ካብ 1994 ጀሚሩ ልዕሊ 40 ሃገራት ሕግታት ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ ክኸውን ገይረን'የን" ኢላ። ኣብዚ ዙርያ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ክትዕ ምንጻል ጥንሲ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ዝሓልፍኦ ጉዳያት ብሚስጢር'የን ዝሕዝኦ። ሎሚ ዓለምለኻዊ መዓልቲ ውሑስ ምንጻል ጥንሲ'ዩ። ሓሙሽተ ደቂ ኣንስትዮ ጥንሲ ኣብ ዝንጽላሉ ግዜ ዘጋጠመን ንቢቢሲ ኣካፊለን ኣለዋ። እዘን ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ታሪኸን ዘካፈላ ደቂ ኣንስትዮ ንስለ ድሕነተን ሽመን ክቕየር ተገይሩ'ዩ። 'ሽዓ . . . ኣቦ ወደይ ክኸውን ከም ዘይደልዮ ፈሊጠ' ሳንድራ ባንግኮክ ሳንድራ፡ ናይ ሸሞንተ ሰሙናት [ክልተ ወርሕን ክልተ ቕነን] ድቂ ምስ ሓዘት'ያ ሰብነታ ይቀያየር ምህላው ፈሊጣ። ተመርሚራ፤ ድቂ ምዃኑ ኣረጋጊጻ። "ሽዑ'የ፡ እቲ ዝጠነስኩሉ ሰብ ኣቦ ወደይ ክኸውን ከም ዘይደልዮ ፈሊጠ። ናይ 'ጾታዊ ርክብ መሓዛይ' እዩ ነይሩ፤ ኣነ'ውን ንቕድመይ ብዙሕ ክኸዶ ዝደሊ ርሕቐት ነይሩ" ትብል። ኣብዚ እዋን፡ ኣብ ታይላንዳ 'ታምታንግ' ዝተባህለ ብዛዕባ ውሑስ ምንጻል ጥንሲ ዝርከበሉ ኣገባብ ሓበሬታ ዝህብ ጉጅለ ከም ዘሎ ፈሊጣ። ሓግዙኒ ኢላቶም። "እቲ ክሊኒክ ረኺበዮ፤ ግን ቅድሚ እታ ጥንሲ ዝንጽለላ መዓልቲ ኣዝዩ ብርቱዕ ጭንቂ ተሰሚዑኒ"። ክሳብ ቀረባ ግዜ፡ ኣብ ታይላንድ ብጾታዊ ዓመጽ ወይ ካብ ቀረባ ዘመድ ዘጋጠመ እንተኾይኑ ከምኡ'ውን ጥዕና እታ ኣደ ኣብ ሓደጋ እንተሃልዩ ጥራይ ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ ኣይኮነን። ሳንድራ፡ ምንጻል ጥንሲ ዘይሕጋዊ እናሃለወ እያ ብ2019 ወሲና። "ጾታዊ ዓመጽ'ዩ በጺሑኒ'ዶ ክብሎም ዋላስ ከዕብዮ ኣይኽእልን ኢለ መሽከንከን ክብል ብዝብል ሓሳባት ተወጢረ ነይረ። ኣብ ርእሰይ ብዙሕ ሓሳባት ይመላለስ ነይሩ" ትብል። ሓደ መዓልቲ፡ ብዛዕባ እቲ ዘጋጥማ ዝነበረ "ጸቕጢ ኣእምሮ" ዝገልጽ መሕትት መሊኣ። ጓል 27 ዓመት ምዃናን እኹል እቶት ከም እትረክብን እንተተፈሊጡ ነዚ ውሳንኣ ከበርዕኖ ይኸውን'ዶ ብዝብል ትሻቐል። "በይነይ ስለ ዝነበርኩ፡ ኩሉ ሰብ ዝፈርደኒ ዘሎ ይመስለኒ ነይሩ። ኣብ ባህልና ምስ ምንጻል ጥንሲ ተተሓሒዙ ብዙሓት እምነታት ስለ ዘለው ንመሓዙተይ'ውን ኣይነገርኹወንን። ካልእ ይትረፍ ጓል ኣንስተይቲ ጥንሲ እንተነጺላ ዝተረፈ ዕድሚኣ መንፈስ ዝኾነ ቖልዓ ሓዚላ'ያ ትነብር ዝብል ብቴሌቪዥን ዝመሓላለፍ መደብ ኣሎ" ትብል። ይኹን'ምበር፡ ኣብቲ እዋን ናብቲ መጥባሕቲ ዝካየደሉ ክፍሊ ክትጽዋዕ እንከላ እቲ ጭንቅታት ፍኹስ ኢሉዋ። "ኩሉ ነገር ኣብ ውሽጢ 15 ደቒቕ ተወዲኡ፤ ቁሩብ ዕረፍቲ ድሕሪ ምግባር ናብ ስራሕ ከይደ። ንነብሰይ ጸገም የብሉን ኢለ ከጸናንዓ ይፍትን ነይረ። ግን ድማ ኣንጻር ምንጻል ጥንሲ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝወሃቡ ርኢይቶታት ይርበሽ" ኢላ። እንተኾነ ሓደ መዓልቲ ደቂ ኣንስትዮ ሰብነተን ዝምልከት ድላይ ክውስና ሙሉእ መሰል ክረኽባ'የን ዝብል ተስፋ ኣለኒ ዝበለት ሳንድራ፡ "ዋላ'ውን እቲ ሕግታት እንተፎኸሰ ሕጂ'ውን ቖሪኑ ዝሕዘና ብዙሕ ምጥቑቛም ኣሎ" ትብል። ኢሪን፡ ጓል 28 ዓመት ኮይና ንፈለማ እዋን ጥንሲ ክትንጽል እንከላ፡ ኣብ ቀረባ ዝገበረቶ ድማ ጓል 35 ዓመት ምስ ኮነት'ዩ። 'ብዙሕ' ጥንሲ ምንጻል ኣነ ጥራይ ዝገብሮ ዘይተለመደ ነገር ይመስለኒ ነይሩ። ይኹን'ምበር ተሓላቒት ምንጻል ጥንሲ ኮይነ ምስራሕ ምስ ጀመርኩ ብዙሕ ጥንሲ ምንጻል ልሙድ ምዃኑ ተማሂረ" ትብል። ኣብ ኣመሪካ'ያ ትነብር። ክሳብ ሕጂ ግን እዚ ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮ ዝሓንካሉ ወይ ዝሓፍራሉ ከም ዝኾነ ትዛረብ። "ክሳብ ሕጂ ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ምውጋዕ መሕፈሪ'ዩ- ዋላ'ውን ኣብቲ ሰጓማይ ወይ ናጻ ኣተሓሳስባ ኣለዎም ዝብሃሉ ጉጅለታትን ተሓለቕቲ መሰላትን ። እዚ ኣብ ቐረባ ክልወጥ ተስፋ ይገብር" ኢላ። ኢሪን፡ ኣብ ኣመሪካ ምስ ዝርከብ 'Shout Your Abortion' ዝተባህለ ትካል እያ ትሰርሕ። እዚ ብዛዕባ እቲ ዝሓለፈቶ ተሞክሮ ዓው ኢላ ክትዛረብ ከም ዝሓገዛ ትዛረብ። "ኣብዚ ምስራሕ ምስ ጀመርኩ ንዓይ ዓብዪ መቐይሮ ነይሩ፤ 'ምንጻል ጥንሲ' ዝብል ቃል'ውን እየ ካብ ኣፈይ ከውጽኦ ዘይኽእል ነይረ። ሕጂ ብግልጽነት ፍኹስ ኢሉኒ'የ ዘውግዕ" ኢላ። እንተኾነ፡ ኣብ ውሽጢ ምንጻል ጥንሲ ዘይቕበል ማሕበረሰብ'ያ ዓብያ። "ጥንሲ ክንጽል እንከለኹ ሓፊረን ተሸማቒቐን ስለ ዝነበርኩ ንስድራይ ኮነ ንመሓዙተይ ኣይተዛረብኹን። ብፍላይ መጀመርታ ምስ ነጸልኩ ድሕሪኡ ሓገዝ ክሓትት ኣይክኣልኩን"። ኢሪን፡ ወርሓዊ ጽግያት ጠጠው ምስ ኣበለ ድቂ ከም ዝሓዘት ንምፍላጥ ኣይተጸገመትን። ንምንጻል ንምውሳን'ውን ከምኡ። "ኣደ ክኸውን ኣይደልን፤ ኣብ ዝኾነ እዋን ቖልዓ ከዕቢ ኣይደልን" ትብል። ወሲኻ፡ "ምንጻል ጥንሲ ዳርጋ ንኹሉ ኣጸጋሚ ከምኡ'ውን ቁስላዊ ውሳነ ምዃኑ ኣብ ልዕሊ ጎስጓሳት መሰላት ምርባሕ ብዙሕ ጉድኣት ኣስዒቡ'ዩ" ብምባል ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ብሕታውነትን ከም ዝስዕር ተረድእ። ይኹን'ምበር፡ "መብዛሕትና ዘለና ተሞኩሮ ምንጻል ጥንሲ ክንዛረብ እንከለና ሕብረተሰብና እናጠንከረ፡ እቲ ዝስዕብ ምሽምቓቓት ድማ እናሃሰሰ'ዩ ዝኸይድ። ብኸምዚ ኢና ንሓድሕድና ክንተሓጋገዝ እንኽእል" ኢላ። 'ሕፍረትን ካብ ሕብረተሰብ ተነጽሎን ክስምዓኒ ገይሩ' - ኢንዱ "ጓል 31 ዓመት ነይረ፤ ቴሌፎነይ ጠፊኣ ሓድሽ ክዕድግ ምስ ወጻእኹ ዝርብሽ ስምዒት ተሰሚዑኒ። ሽዑ እቲ መጻምደይ መርመራ ጥንሲ ግበሪ ኢሉኒ" ትብል ኢንዱ። ጥንስቲ ምዃና ፈሊጣ፤ ክትንጽሎ ምዃና'ውን ርዱእ ነይሩ። "ብሞያ ኪነ ጥበብ ገና ስራሕ ዝጀመርኩሉ ግዜ'ዩ፤ መጻምደይ'ውን ኣብ ተመሳሳሊ ዓውዲ ነይሩ"። ናብ ክኢላ ማህጸን ብምኻድ ከኒና ተጠቒማ 'ብቐሊሉ' ክተወግዶ ከም ዝኽኣለት ትዛረብ። እቲ ዝኸብድ ድሕሪኡ ዝጽዓዐነካ ስምዒታትን ስክፍታታትን'ዩ። "ብምኽንያት እቲ ኣብ ዙርያ ምንጻል ጥንሲ ዘሎ ምሽቑራር፡ ናተይ ከቢድ ሚስጢር ነይሩ። እዚ ከኣ ስምዒት ማሕበራዊ ተነጽሎ ክሓድረኒ ገይሩ። ድሕሪ ምንጻል ጥንሲ ዘጋጠመኒ መድመይቲ'ውን ኣፍሪሑኒ። ብዙሕ በኽየ" ትብል። ኣብ ህንዲ ምንጻል ጥንሲ ካብ እትሓንከሎም ጉዳያት ሓደ'ዩ። ኢንዱ ዋላ'ውን ምስ መጻምዳ ተሰማሚዖም ዝወሰኑዎ እንተኾነ "ብኣካላውን ስነ ልቦናውን መዳይ ንብሕተይ ይገጥሞ ምንባረይ ግን ኣሕሪቑኒ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ጭንቀት መዐገሲ መድሃኒት ክወስድ ጀሚረ" ኢላ። እዚ ነቲ ምስ መጻምዳ ዝነበራ ፍቕራዊ ርክባት ከም ዝጸለዎ ትዛረብ። ንነዊሕ እዋን እውን ጾታዊ ርክብ ክትገብር ትሰግእ ነይራ። "ንድሕሪት ተመሊሰ ክሓስቦ ከለኹ፡ ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ብግልጽነት ዝዛረበሉ ዕድል እንተዝረክብ ነይረ ህይወተይ ካልእ ምመሰለ ነይሩ ኢለ ይግምት" ትብል። ጆሲሊን፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ወርሐ ካልኣይ ውላድ ተገላጊላ። "መጀመርታ፡ ኣብ ከባቢ ኣጥባተይ ምርሃጽ፣ ናይ መግቢ ሸውሃት ምስኣንን ድኻምን ዝበሉ ምልክታት ተራእዮምኒ" ትብል። በዚ ከም ዝጠነሰት ስለ ዝፈለጠት ክትንጽሎ ወሲና። "ኣብዚ ኩነታት ጥዕና ውላደይ ቀዳምነት ዝሃብኩዎ ጉዳይ'ዩ። ፈሪሐ ነይረ፤ ግን ድማ በዓል ቤተይ ኣተባቢዑኒ ክሓልፎ ክኢለ"። ኣብ ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ክትዓቢ እንከላ፡ ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ክውጋዕ ሰሚዓ ኣይትፈልጥን። "ኣብዚ ዓዲ ከም ሓጢኣት ስለ ዝቑጸር ከም ዓብዪ ሚስጢር'ዩ ዝትሓዝ። ሰባት እንተሰሚዖም ግን፡ እታ ጥንሲ ዝነጸለት ጓል ኣንስተይቲ ሰብ ንከይረኽባ ትሕባእ" ኢላ። እዚ ኣገባብ ብበዓል ሞያ ሕክምና ክውገን ከም ዘለዎ ትኣምን። "ውሳነይ ስለ ዘይተቐበሎ [ዶክተር] ብዙሕ ማዕዳ ለጊሱለይ፤ ኣነ ግን ተማሒጺነዮ" ዝበለት ጆሲሊን ኩሉ ብሚስጢር ንክትሓዘላ ኣብ ገዝኣ ክውገን ትውስን። "ቅድሚ ሕጂ ገይረዮ ስለ ዘይፈልጥ ብጣዕሚ ፈሪሐ። እቶም ነርሳት ሓጊዞምኒ ኩሉ ምስ ተዛዘመ ዕረፍቲ ተሰሚዑኒ" ኢላ። ጆሲሊን ጓል 31 ዓመት እናሃለወት'ያ ጥንሲ ነጺላ። "ካልእ ጥንሲ ከየጓንፍ መከላኸሊ ይወስድ ኣለኹ፤ እቲ ዝሓለፍኹዎ ዳግም ንከየጋጥም ዓርሰ እምነት ኮይኑኒ ኣሎ" ትብል። 'ደቂ ኣንስትዮ ናጻ ክኾና'የን ዝብል ሕልሚ ኣለኒ' - ማሪያ ማሪያ* ጥንሲ ክትንጽል ኣብ ቅድሚት ዶክተር ከፍ ምስ በለ ሓደ ነገር ንርእሳ ከንኪኑዋ። 'ምንጻል ጥንሲ ቕትለት ነፍሲ ክዘርእ ዝጀመረ ፍጡር'ዩ' ዝብል ኣተሓሳስባ ሒዛ ስለ ዝዓበየት፡ ማሪያ ጓል 35 ዓመት ምስ ኮነት ጥንሲ ክትንጽል ግድን ኮይኑ። "ሽዑ እቲ ዶክተር ኩሉ ነገር ልክዕ ከምቲ ንኻልኦት ሕማማት ዝወሃብ ሕክምና'ዩ ኢላ ስለ ዘረድአትኒ ብዙሕ ነገራት ተቐይሩ። ኣይገሰጸትን፣ ሓላፍነት ዘይስምዓ ሰብ ኣይበለትንን። ግን ድማ ኣብ ዙርያ ምንጻል ጥንሲ ዘሎ ምሽምቓቕ ተረዲአ" ትብል። ኣብ ሜክሲኮ ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ እንተኾነ'ውን ውሑስ መገዲ ክትረክብ ግን ኣጸጋሚ'ዩ ትብል። እቲ ኣገልግሎት ኣብ ናይ ውልቂ ትካላት ሕክምና ኣዝዩ ክቡር ክኸውን ይኽእል'ዩ፤ ንሳ ግን ብዙሕ ሰብ ክፈልጥ ስለ ዘይደለየት ናብ መንግስታዊ ትካላት ከይዳ። "ስድራይ ብዛዕባ እዚ ኣይፈልጡን፤ እንታይ ከም ዝብሉ'ውን ኣይፈልጥን . . . ግን ድማ ንኣደይ ሓዊሱ ከቢድ ክኸውን ከም ዝኽእል ርግጸኛ'የ" ኢላ። ንኡሽቶ ሓፍታ፡ ጓል 14 ዓመት እናሃለወት ምስ ጠነሰት ብዛዕባ ምንጻል ጥንሲ ምስ ስድራቤት ክውጋዕ ከም ዝጀመረ ትዝክር። "ሽዑ ኣዝዮም ሓሪቖም ስለ ዝነበሩ፡ ድሕሪኡ ኣልዒለዮ ኣይፈልጥን"። ንርእሳ፡ ጥንሲ ክትንጽል ክትውስን እንከላ ተጨኒቓ ስለ ዝነበረት ንበዓል ቤታ ሒዛ'ያ ናብ ሕክምና ከይዳ። "30 ደቒቕ ወይ ትሒቱ'ዩ ዝወስድ። ንዘልኣለም ዓብዪ ጸገም መሲሉ ዝስምዓኒ ዝነበረ ነገር ኣብ ዝሓጸረ ሰዓት ተቐሪፉ ክርእዮ እንከሎ ንዓይ ንክኣምኖ ከቢድ ነይሩ" ትብል። ሕጂ ጓል 38 ዓመት'ያ። ቖልዓ ይደሊ ድየ ኣይደልን ብዛዕባ ዝብል ግን ርግጸኛ ኣይኮነትን። "ኣብዚ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ዓለም ኣቦን ኣደን ምዃን እንታይ'ዩ ምዃኑ ስለ እንግንዘብ ኣነን በዓል ቤተይን ይትረፈና ኢልና ወሲንና። ሓደ እዋን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ህይወትና ብዛዕባ ዘጋጥመና ነገር ብናጻነት ንክንመርጽ ዕድል ክንረክብ፣ ኣብ መላእ ዓለም ጋህዲ ክኸውን ተስፋ ይገብር" ኢላ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣብ መላእ ኣመሪካ መሰል ምንጻል ጥንሲ ዝድግፉ ሰልፊታት ተኻይዶም

ንመሰል ምንጻል ጥንሲ ዝድግፉ ብዓሰርተታት ኣሻሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ 50 ግዝኣታት ኣመሪካ ሰልፊ ኣካይዶም፡፡ እቶም ሰልፊታት ግዝኣት ቴክሳስ ምንጻል ጥንሲ ኣዝዮም ዝድርቱ  ሓደሽቲ ሕግታት ምውጻኣ ስዒቡ ዝተልዓሉ እዮም፡፡ ምንጻል ጥንሲ ዝድግፉ ኣመሪካውያን ሕገ መንግስታዊ መሰሎም ከይሕደጉ ስግኣት ሓዲርዎም ኣሎ። ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ፡ ነቲ ብ 1973 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ ዝወጸ ኣብ መላእ እታ ሃገር ምንጻል ጥንሲ ዘፍቀደ ሕጊ ከፍርስ ዝኽእል መስርሕ ፍርዲ ክሰምዕ እዩ፡፡ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ‘‘ምንጻል ጥንሲ ሕጋዊ ይኹን’’ ዝብል ጭርሖ ዝሓዙ ሰልፈኛታት ኣብ ቅድሚት ህንጻ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ድምጾም ኣስሚዖም፡፡ ምንጻል ጥንሲ ዝቃወሙ ካልኦት ሰባት ድማ ነቶም ሰልፊታት ንምትዕንቓፍ ተንቀሳቒሶም ነይሮም፡፡ ዋሽንግተን ፖስት ከምዝሓበሮ ሓደ ሰብኣይ ‘‘ናይቶም ንጹሃት ህጻውንቲ ደም ኣብ ኢድኩም ኣሎ’’ ብምባል ነቶም ሰልፈኛታት ክቃወም ተሰሚዑ፡፡ እቶም ሰልፈኛታት ግና ደቂ ኣንስትዮ ዝደልየኦ ናይ ምምራጽ መሰለን ክሕሎ ብዝብል ከምዝተሰለፉ እዮም ዝገልጹ፡፡ ሓንቲ ካብቶም ምንጻል ጥንሲ ዝድግፉ ሰልፈኛታት ‘‘ብኣጋጣሚ ኣነ ጥንሲ ዝንጽለሉ ኩነታት ኣጋጢሙኒ ኣይፈልጥን፤ እንተኾነ ካልኦት ከምኣማራጺ ዝደልየኦ ኣለዋ እየን፡፡ ብሱሩ ግን ኣብ ጉዳይ ነብስና ደቂ ተባዕትዮን መንግስትን ክውስኑ መሰል የብሎምን’’ ክትብል ንወኪል ዜና ሮይተርስ ተዛሪባ፡፡ ኣብ ክልተ መድረኻት ሰልፊ ተረኺባ ዘረባ ዘስመዐት ኣመሓዳሪት ግዝኣት ኒውዮርክ ካቶ ሆቹል እውን መሰል ምንጻል ጥንሲ ‘‘ኣብታ ሃገር ዝተረጋገጸ መሰል እዩ፤ እዚ መሰልና ሎሚ ይኹን ጽባሕ ኣይክትምንጥሉናን ኢኹም’’ ክትብል ተሰሚዓ፡፡ ፖለቲከኛታት እተን ብሪፐብሊካን ዝዕብለላ ግዝኣታት ኣብ ምንጻል ጥንሲ ክልከላ ክግበር እዮም ዝደልዩ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ማውሪሸስ፡ ሓደ ናጽላ ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ኣብ ዝርከብ ናይ ሽቓቕ መጉሓፊ ተደርብዩ ተረኺቡ

ኣብ ማውሪሸስ፡ ሓደ ናጽላ ህጻን ኣብ ውሽጢ ነፋሪት ኣብ ዘሎ መጎሓፊ ተደርብዩ ተረኺቡ። እቲ ህጻን ብሰራሕተኛታት መዓርፎ ነፈርቲ ኣብ ሽቓቕ ናይታ ነፋሪት ከምዝተረኽበ ተገሊጹ። ነቲ ህጻን ወሊዳ ብምድርባይ ዝተጠርጠረት ሓንቲ ጓል 20 ማዳጋስካራዊት ኣብ ቀይዲ ኣትያ'ላ። እቲ ብህጹጽ ናብ ሆስፒታል ዝተወስደ ህጻን ኣብ ጸቡቕ ኩነታት ከምዘሎ ተፈሊጡ። ሰራሕተኛታት ጉምሩክ ኣብታ ነፋሪት ንቡር ናይ ምፍታሽ ንጥፈታቶም ኣብ ዘካይድሉ ዝነበሩ እዋን'ዮም ነቲ ህጻን ክረኽብዎ ኪኢሎም። እታ ነፋሪት መንገዲ ኣየር ማውሪሸስ ዝኾነት ነፋሪት ኣብ ሓድሽ ዓመት ካብ ማዳጋስካር ናብ ዓለምለኻዊ መዓርፎ ነፈርቲ ሲዉሳጉር ራመጉላም ዝኣተወት'ያ ነይራ። ኣብ መጉሓፊ ተደርብዩ ምስረኸብዎ ድማ ብህጹጽ ናብ ሆስፒታል ወሲዶሞ። እታ ኣዲኡ ክትከውን ከምእትኽእል ተጠርጢራ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወት ውልቀሰብ፡ ፈለማ ናታ ከምዘይኮነ'ያ ተዛሪባ። ብዝተገብረላ መርመራ ግን፡ ኣብቲ እዋን ሓራስ ምንባራ ተረጋጊጹ። ኣብ ሆስፒታል፡ ኣብ ትሕቲ ምክትታል ፖሊስ ኣትያ ክትጸንሕ ድማ ተወሲኑ። ንሳን እቲ ናጽላን ድማ ኣብቲ ሆስፒታል ኣብ ጸቡቕ ኩነታት ጥዕና ከምዝርከቡ ሓካይም ሓቢሮም። እታ ኣደ'ቲ ናጽላ ከምዝኾነት ዝተጠርጠረት ሰብ፡ ጓል ሃገረ ማዳጋስካር ኮይና፡ ናይ ማውሪሸስ ናይ ክልተ ዓመት ናይ ስራሕ ፍቓድ ዘለዋ'ያ። ካብ ሆስፒታል ወጺኣ፡ ናጽላ ብምድርባይ ክሲ ቀሪቡላ ናብ ፍርዲ ክሳብ ትቐርብ ከትምርመር ምዃና ኸኣ ተፈሊጡ'ሎ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ስነ ጥበባዊ ክሪስ ብራውን ንሓንቲ ጓል 'ብምዕማጹ' 20 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል ተሓቲቱ

ኣመሪካዊ ስነ ጥበባዊ ክሪስ ብራዉን ንሓንቲ ጓል ኣነስተይቲ እጸፋረስ ብምሃብን ብተግባር ጾታዊ ዓመጽን ክሲ ዝተመስረተሉ ኮይኑ 20 ሚልዮን ዶላር ካሕሳ ክኸፍል ተሓቲቱ። ድምጻዊ ክሪስ ብራዉን ዝተኸሰሰሉ ገበን ቅድሚ ሓደ ዓመት ወርሒ ታሕሳስ ኣብ ማያሚ ፍሎሪዳ ኣብ ሓንቲ መዛነይት ጀልባ ከምዝተፈጸመ ተገሊጹ። ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ጸብጻብ ዝሰርሐ ‘ሬድዮ ዋን ኒውስቢት’ ካብ ማናጀራት ክሪስ ብራዉን ርእይቶ ንምርካብ ዝገብሮ ጻዕሪ ዛጊድ ኣይሰመረን’ሎ። ክሪስ ብራዉን ኣብ ኢንስታግራም ምላሽ ንምሃብ ዝፈተነ ኮይኑ እቲ ዝቐረበሉ ክሲ ሓድሽ ናይ ሙዚቃ ኣልበም ክለቅቕ ምስ ምዃኑ ተጎዛጕዙ ዝመጽአ ከምዝኾነ ኣተንቢሁ። “እዚ ብተደጋጋሚ ዝኽሰት ዘሎ ነገር ኩላትኩም ተስተውዕልዎ ከምእትህልዉ ተስፋ እገብር። ኩሉሻብ ሓድሽ ሙዚቃ ወይ ከዓ ፕሮጀክት ከንቅል እንከለኹ” ዘጋጥም ነገር ከምዝኾነ ዘመላኽት ጽሑፍ ጠቂዑ። እቲ ክሲ ክሳብ ሕጂ መንነቱ ብዘይተፈልጠ ሙዚቀኛን በዓል ሞያ ትልሂትን ከምዝኸነ ዝተገለጸ ኮይኑ ኣብ ሕጋዊ ሰነዳት ግን “ጄን ዶ” ብዝብል ሽም ይጥቀስ። ክሪስ ብራዉን ዝቐረበሉ ክስታት ሓሙሽተ ኮይኑ ጾታዊ መጥቃዕቲ፣ ሕጊ ጸረ ጾታዊ መጥቃዕቲ ምጥሓስ፣ ኮነ ኢልካ ስምዒት ምዝባዕ፣ ብዕሽሽታ ስምዒት ሰብ ምዝባዕን ናይ ሓሶት ማእሰርትን ዝብሉ እዮም። ከሳሲት “ንህይወታን ስርሓን ከምእትፈርሕ” ዘለዋ ስግኣት ኣብቲ ሰነድ ጽሒፋ። ናብቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመሉ መዘናግዒ ጃልባ ብናይ ሙዚቀኛ ራፕን ኣፍራዩን ዲዲ ተዓዲማ ከምዝኸደት’ውን ገሊጻ። ኣብቲ ኒውስቢት ርእየዮ ዝበሎ ናይ ክሲ ሰነድ እታ ሰበይቲ ናብቲ ጃልባ ምስከደት ክሪስ ብራዉን መስተ ክትሰቲ ከምዝዓደማን “ሃንደበታውን ክገልጾ ብዘይክእልን ኣእምሮይ ተለዋዊጡ” ክትብል ገሊጻቶ። ካብኡ ንድሓር “ዓዊነ፣ ኣካላዊ ዘይምርግጋዕን ሓውሲ ድቃስ ናብ ዝመስል ኩነታት ኣትየ” ዝበለት ኮይና ክሪስ ብራዉን ዕርቃና ኣውጺኡ ጾታዊ መጥቃዕቲ ፈጺምሉ ናብ ዝተብሃለ መደቀሲ ክፍሊ ከምዝተወሰደት ኣብሪሃ። እቲ ሰነድ: ክሪስ ብራዉን ንጽባሒቱ ረኺቡ ከኒና መከላኸሊ ሃንደበታዊ ጥንሲ ንኽትወስድ ከምዝነገራን ይሕብር። ኒውስቢት ንፕሮድዩሰር ዲዲን ተወከልቱን ረኺቡ ርእይትኦም’ኳ እንተሓተተ ክሳብ ሕጂ ምላሽ ኣይረኸበን።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ቅልውላው ምግቢ ማዳጋስካር ፦ ንቝሸታ ካብ ጥሜት ዘድሓነት ኣደ

ሎሓራኖ፡ ነቲ ኣብ ገሊኡ ክፋላት ዞባ ማዳጋስካር ዘይተርፍ ዝመስል ዘሕዝን ናይ ጥሜትን ደርቅን ፍጻሜታት ንምቕያር ልዑል ጻዕሪ ተካይድ ኣላ። ኣብታ ኣብ ደቡብ እትርከብ ደሴት ማዳጋስካር ንኣስታት 1.3 ሚልዮን ሰባት ኣብ ሓደጋ ዘውደቐ ንነዊሕ ዝጸንሐ ደርቂ ክሳብ 28,000 ንዝኾኑ ሰባት ንዓጸቦ ኣቃሊዑዎም ኣሎ። እቲ ኣሃዝ ኣከራኻሪ እኳ እንተ ዀነ: ገሊኦም ግን ብሰንኪ ለውጢ ክሊማ ኣብ ዓለም ዝተራእየ ናይ መጀመርታ ዓጸቦ ክብሉ ይጽውዕዎ ኣለዎ ። ይኹን እምበር፡ እታ ሎሓራኖ፡ እትመርሖ ኮሚዩኒቲ ቲሲማናንዳ ግን ካብቲ ሕሱም ድርቂ ተናጊፋ ኣላ። እታ ካብ ርእሰ ከተማ እታ ኣውራጃ ብመኪና 45 ደቓይቕ ርሕቀት እትርከብ ኣምቦቮበቤ ኣብዚ ቀረባ ዓመታት ብከቢድ ሕጽረት ዝናብ ተጠቒዓ ኣላ። ኣብቲ ብከም በዓል [ጂፕ ዝኣመሰለ] በረኽቲ ናይ በረኻ መካይን  4x4 ጥራሕ ክትከዶ ዝኸብድ  ሑጻ ዝበዝሖ መገዲ እዩ።  እቲ  ምድረ በዳ ዝመስል ቅርጺ መሬት ዘለዎ፡ ዕርቃኑ ዝወጽአ፡ ኣእዋሙ እተገፈ ብርቱዕ ንፋስ ዘለዎ ከባቢ እዩ። ኣብቲ ቦታ ዝኾነ ይኹን ነገር ኣሎ ኢልካ ምሕሳብ ከቢድ እዩ ። ቲሲማናንዳ ግና ኣብቲ ከባቢ ጐሊሓ እያ ትረአ። ናይ ሎሃራኖ ፍሽኽታ ነቲ ኣብ ከባቢኣ ዝነበረ ቦታ የብርሆ። ንሳ ሓጻርን ለዋህን እያ።  ኣብ ጐረባብታ ከም መራሒት እትረአ  ናይ መጀመርታ ሰብ ኣይኰነትን ። ሎሃራና ናብ ቤታ ዓዲማ፡ ገዝኣ ከም ቤተይ ከም ዝስምዓኒ ገበረት ። እቲ ወዲ 43 ዓመት መንእሰይ በዓል ቤታ፡ "ብጥሜት ብዙሕ መከራ ኣሕሊፍና ኢና" ይብል፡ ብዛዕባ እቲ ብ2013 ዘጋጠመ ደርቂ ኸስተንትን እንከሎ። ዘሪእና እኳ እንተነበርና ግና ኣይሰለጠናን "ይብል።  ኣብዚ ግዜ ግን ብሓገዝ ናይቲ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ናይ ኣግሮ-ኢኮሎጂ ማእከል ናይ ደቡብ (CTAS) ነገራት ኣዝዩ እተፈልየ እዩ ። ኣብኡ ምስ በጻሕኩ፡ ሎሃራኖ ኣብ ትሕቲ ጽላል ሓንቲ ኦም ኮይና ክፍሊ ትመርሕ ነይራ። ኣብ ኣፍልባ ንሕርሻዊ ሜላታት ዝገልጽ ፖስተር ለጢፋ ንጐረባብታን ሰብኣያን ብዛዕባ ድርቂ ክጻወር ዝኽእል ኣእካልን ነቲ መሬት እንደገና ንምሕዳስ ዘኽእል ኣገባባትን ትዛረብ ። 'ቍርሲ፡ ምሳሕን ድራርን ኣሎና " ኣብ ዝሓለፈ ሸውዓተ ዓመት፡ ማእከል ኣግሮ-ኢኮሎጂ ደቡብ (CTAS)  ከም ብልቱግን ማሸላን ዝኣመሰለ ኣብ ሑጻ ክፈሪ ዝኽእል እተፈላለየ ዓይነት እኽሊ ኸተኣታቱ ጸኒሑ እዩ። እቲ ኣእካል ፍርያምነት ናይቲ መሬት እውን ዘመሓይሽ እዩ። እቶም ነበርቲ፡ እኽሊ ብሕማቕ ክላይመት ምእንቲ ኸይብከል ብኸመይ ካብ ንፋስ ክከላኸልሉ ባህሪያዊ መከላኸሊ ከምዝሰርሑ ተማሂሮም። ሎሃራኖ ነቲ ንሳን ማንዲሊማናን ብዙሕ እኽሊ ዜፍርዩሉ ዝነበሩ ግራት ኸተርእዮ እንከላ ፡ "ሕጂ፡ ቝርሲ፡ ምሳሕን ድራርን ኣሎና" በለት ። ኣብ ሓደ ጫፉ፡ ብልቱግ፡ ባልዶንጓ፡ ፉልን ምቁር ድንሽን ይበቁል። "ንሓርጭ ብልቱግ ምስ ሽኮር ሐዊስና ንበልዖ። እዚ ድማ ነቶም ቆልዑ ዝፈትዎም መግቢ ኮይኑሎም ኣሎ" ማእከል ኣግሮ-ኢኮሎጂ ደቡብ ነዚ ዕዮ እዚ ኣብ ደቡባዊ ማዳጋስካር ኣብ ዝርከባ 14 ካልኦት ቊሸታት ንኣስታት 10,000 ስድራቤታት ኣብ ምሕጋዝ ከም ዝቐጸሎ እቲ ግብረ ሰናይ ይገልጽ ። ይኹን እምበር እቲ ንእሽተይ ትካል ንኹሉ ክበጽሕ ስለዘይክእል ኣዝዩ ዓቢ ኣድላይነት ኣለዎ። ኣብ ኣምቦቭበ ርእሲ ከተማ እቲ ዞባ፡ ዳርጋ ውግእ ከም ዝካየደሉ ዞባ ኮይኑ እዩ ዝርአ ። ኣብ ሓደ ሓመድ ዝበዝሖ ንእሽቶ ግራት፡ ብዙሓት ስድራ ቤታት ግዝያዊ ቴንዳ ሰሪሐን ንእተቐደደ ሰኪዐት ጣንጡ ብከረጺት ሩዝን ፕላስቲክን ሸፊኖሞ ይረኣዩ። እንተዀነ፡ እዞም ከባቢ 400 ዝዀኑ ሰባት ካብ ጥምየት እምበር ካብ ግጭት ኣይኮኑን ሃዲሞም። ዘይከምሎሃራኖ፡ ዝዀነ ይኹን ምግቢ ከፍርዩ ኣይከኣሉን። ህይወቶም ንከድሕኑ ከኣ ሕርሻኦምን ኸብቶምን ክሸጡ ይግደዱ። ኣሻማዊ ኩነታት ክሊማዊ ለውጢ ይኹን እምበር፡ ሰባት ንብረት ጥራይ ኣይኰነን ኣጥፊኦም ። ምስ ሓንቲ ካብ ኣንስቱን 12 ደቁን ዝነብር ማሆሶዋ፡ ኣርባዕተ ካብቶም ዝነኣሱ ደቁ ፡ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት እቲ ደርቂ ምስ ጀመረ ከም ዝሞቱ ነገረኒ ። "ኣብታ ቚሸት ብጥሜት ሞይቶም። ኣርባዕቲኦም በብመዓልቱ ሓደ ድሕሪ ሓደ ሞይቶም። ንሓደ ሰሙን ኣይበላዕናን። ዝብላዕ ኰነ ዝስተ ኣይነበረናን። " ማሆሶዋ፡ ገለ ካብ ደቁ ኣብታ ከተማ ከይዶም ለሚኖም ምግቢ ወይ ማይ ክዕድጉ ይኸዱ ነይሮም ። እቲ መንግስቲ ዝህቦ መብጽዓታት ረድኤት ምንም ትርጉም ዘይብሎም እዮም። እቲ መንግስቲ ኣብቲ ብጥሜት እተጠቕዐ ከባቢ ናይ መግቢ ረድኤት እኳ እንተሃበ፡ ነቲ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ትሕተ ቕርጺ ክቕይር ኣይከኣለን። ይኹን እምበር፡ ፕረዚደንት ኣንድሪ ራጆሊና፡ ኣብተን ተኸታተልቲ ዓመታት ደርቂ፡ ነቲ ቅልውላው ቅልጡፍ ምላሽ ብዘይምሃቡ ይንቀፍ እዩ። ገሊኦም ደቀባት ነዚ ከም ታሪኻዊ ኣግልሎ ናይቲ ከባቢ እዮም ዝርእዩዎ። መምህር ዩኒቨርሲቲ ዶክተር ጺምሆል ቶቨንድራፋለ፡ "ምስ ሰራዊት መግዛእቲ ፈረንሳ ኣብ እተገብረ ውግእ፡ ኣንታንድሩይ [ካብ ዞባ ኣንድሮይ ዝመጹ ህዝቢ] ምስ ተዋጋእቲ ፈረንሳውያን ተዋጊኦም እዮም" ይብል። በዚ ምኽንያት ድማ፡ እቶም ፈረንሳውያን ነቲ ዞባ ኸማዕብልዎ ድሌት ከም ዘይነበሮም ይገልጽ። "ንኣብነት፡ ጽርግያ ክሰርሑ፡ ዒላታት ክዅዕቱ ኣይሓሰቡን፣ ካብ ግዜ ናጽነት ጀሚሮም ክሳዕ ሕጂ ኣብ ፖለቲካ ማዳጋስካር ኣለዉ።" ብዙሓት ፖለቲካውያን ወሃብቲ ርእይቶ፡ መንግስቲ ነቲ ኣብ ደቡብ ዘሎ ቅልውላው ጥምየት ዘጋድድ ስጕምቲ ክወስድ ከምዘደንጎየ ይወቕሱ እዮም፤ ሚኒስተር ኣከባቢ ማዳጋስካር ግና፡ ንነገራት ብእተፈልየ መገዲ እዩ ዝርእዮ ። ዶ/ር ባኦሚሴ ቫሂናላ ረሓሪና እቲ ጥሜት "መበቈሉ ምቅይያር ክላይመት" ምዃኑ ገሊጻ ኣላ። እዚ መልእኽቲ ኣብዚ ምስቲ ፕሮግራም ምግቢ ዓለም ዘለዎ ኣረኣእያ ዝመሳሰል ኰይኑ፡ እቲ ጸገም ብሰንኪ ለውጢ ክሊማ ይጋደድ ከም ዘሎ ዝገልጽ ። ጸብጻብ ዓለማዊ ምቁጽጻር ክላይመት፡ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ማዳጋስካር ዘጋጠመ ደርቂ፡ ምስቲ ተመራማሪ ክሊማ ዶ/ር ሮንድሮ ባሪማላ ዝብሎ ነገር ይፈላለ እዩ። ተመራመርቲ ከም ዝገለጽዎ፡ እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝወቅዕ ዝነበረ ዝናም ብምውሓዱ ኣብ መጻኢ ደርቂ ከጋጥም ከም ዝኽእል ርዱእ ኮይኑ ኣሎ። ጠንቂ ዋሕዲ ዝናምን ሳዕቤኑን ከመይ ምዃኑ ብዘየገድስ፡ ብኣማእታት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት ምስቲ ዝመጽእ ዘሎ ጽልዋን ዓለማዊ ዋዕን ለውጢ ክሊማን ንዓመታት ከም ዝነብሩ ኣየጠራጥርን እዩ ። ሎሃራኖ ንእትነብረሉ ቊሸት ንምምሕያሽ ብዝገበረቶ ዕዮ፡ ማሕበረሰባ ሕጉስ ስለ ዝዀነ፡ ካብቲ ሎሚ ንብዙሓት ዘጋጥሞም ዘሎ ሓደጋ ብምድሓኑ ሓጐሳ ወሰን የብሉን ። ኰይኑ ግና፡ ብዙሓት ሰባት ክሕግዙ ዘይምኽኣሎም ኣዝዩ ይስምዓ። "[ሰባት]ብጥሜት ክሞቱ ስለ ዝኽእሉ፡ እሓዝነሎም እየ። ሓደ እዋን ሓንቲ ሰብ ዝብላዕ ስለዘይነበራ፡ ስለምንታይ ከምኡ ከም ዝኾነ ሓተትክዋ ። "ሳልስቲ ይገብሩ ከም ዘይበልዑ ነገረትኒ። ስለዚ፡ ንደቃ ዝኸውን ምግቢ ሂበያ" ትብል ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ክታበት ኮቪድ ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ዘስዕቦ ለውጢ ማዕረ ክንደይ እዩ?

ክታበት ኮሮናቫይረስ ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ደቂ ኣንስትዮ ቁሩብ ለውጢ ከስዕብ ይኽእል እዩ፤ እንተኾነ ቀልጢፉ ናብ ንቡር ከምዝምለስ ላዕለወይቲ በዓልቲ ሞያ ብሪጣንያ ትገልጽ፡፡ ኣብ ኢምፐርያል ኮሌጅ ለንደን እትምህር ዶ/ር ቪክቶርያ ሜል፡ ኣብ ኣመሪካን ኖርወይን ዝተኻየዱ መጽናዕቲታት ነዚ ዘረጋግጹ ከምዝኾኑ ትሕብር፡፡ ብተወሳኺ ንወሊድ ኣመልኪቱ ዝንዛሕ ዘሎ ግጉይ ሓበሬታ፡ ክታበት ኮቪድ መኻንነት የስዕብ እዩ ዝብል ሻቕሎት ከምዝፈጠረ ትገልጽ፡፡ ተቖጻጻሪ መድሓኒት ዩናይትድ ኪንግደም፡ ክታበት ኮቪድ ኣብ ወሊድ ዘብጸሖ ጽልዋ ዘርእይ መረዳእታ ከምዘየለ ይሕብር፡፡ ኤጀንሲ ምቁጽጻር መድሓኒትን ምህርቲታት መሐለዊ ጥዕናን ከምዝሕብሮ ልዕሊ 37 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ  ክታበት ኮቪድ ድሕሪ ምውሳደን፡ ዘይተሓሰበ መድመይቲ ኣካላት መፍረ፣ ከቢድን ዝደንጎየን ወርሓዊ ጽግያት ከምዝረኣያ ገሊጸን እየን፡፡ እንተኾነ ምቅይያር  ዑደት ጽግያት ተፈጥሮኣዊ ብምዃኑ፡ እዚ ምስቲ ክታበት ዘለዎ ተዛምዶ ዘመላኽት ከምዘይኮነ ይሕብር፤ ተመራመርቲ ግና ዝያዳ መጽናዕቲ ከምዘድሊ ይገልጹ፡፡ ዶ/ር ቪክቶርያ ከምእትሕብሮ፡ እቲ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ኣስታት 4 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ካልኣይ ዙር ክታበት ኮቪድ ምስ ወሰዳ፡ ወርሓዊ ጽግያተን ብፍርቂ መዓልቲ ዝደንጎየ ኮይኑ ኣብቲ ቀዳማይ ዙር ክታበት ግን ዝተርኣየ ምድንጓይ የለን፡፡ ልሙዳት ቅረታታት እተን ኣብ ሓደ ዑደት ጽግያት ክልተ ዙር ክታበት ዝወሰዳ ደቂ ኣንስትዮ ወርሓዊ ጽግያተን ብኽልተ መዓልቲ ከምዝደንጎየ ይገልጻ፡፡ ኣብታ ክታበት ብውሑድ ኣብ ሽዱሽተ ሰሙን ኣፈላላይ ዝወሃበላ ብሪጣንያ እዚ ክስተት ክረኣይ ከምዘይክእል ዶ/ር ቪክቶርያ ትገልጽ፡፡ ካብ 10 ዝተኸተባ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ሓንቲ ናይ ልዕሊ ሸሞንተ መዓልቲ ምድንጓይ ዝተርኣየ ኮይኑ፡ ኣብ ዘይተኸተባ ግና ካብ 25 ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ሓንቲ ዝረኣይ እዩ፡፡ ኣብ ኖርወይ ኣብ 5,600 ደቂ ኣንስትዮ ዝተገበረ መጽናዕቲ ድማ ተፈጥሮኣዊ  ምቅይያር ወርሓዊ ጽግያት ዘመልክት እዩ፡፡ ኣስታት 40 ምኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ ዋላ ቅድሚ ምኽታበን ብውሑድ ሓደ ግዘ ከምዘጋጠመን ክገልጻ ከለዋ ድሕሪ ክታበት ግን ካብ ልሙድ ክብድ ዝበለ መድመይቲ ከምዘጋጠመን ገሊጸን፡፡ ‘‘ድሕሪ ክታበት ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ለውጢ የጋጥም እዩ፤ ግን ድማ ምስ ተፈጥሮኣዊ ምቅይያር እንትወዳደር ዝነኣሰን ቀልጢፉ ናብ ንቡር ዝምለስን እዩ’’ ትብል ዶ/ር ቪክቶርያ፡፡ ብተወሳኺ ናይተን ደቂ ኣንስትዮ ሻቕሎት ‘‘ክታበት ኮቪድ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ መኻንነት የስዕብ እዩ ካብ ዝብል ዝንቡዕ ሓበሬታ ዝብገስ እዩ’’ ትብል፡፡ ነዚ ብቐሊሉ ንምርዳእ መጠን ናይቶም ክወልዱ ፈቲኖም ዝሰመረሎም መጻምዲ ኣጽንዕካ ምንጋር የድሊ፡፡ እንተኾነ ረኽሲ ኮሮናቫይረስ ‘‘መጠንን ብዝሕን ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ክቕንስ ስለዝኽእል’’ እኹል መረዳእታ ምሓዝ ንሕሙማት ትኽክለኛ ምኽሪ ንምሃብ ይሕግዝ እዩ፡፡ ኣብ ብሪጣንያ ዛጊድ ኣስታት 51 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ኮሮናቫይረስ ንደቂ ኣንስትዮ ተዋሂቡ እዩ፡፡

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ጓል 90 ዓመት ኣዶ ብኽልተ ዓይነት ዓሌታት ኮቪድ ሞይተን

እተን ብኽልተ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ዝሞታ ጓል 90 ዓመት ኣዶ ናብ ሕክምና ምስኣተዋ ከቢድ ናይ ምስትንፋስ ጸገም ኣጋጢምወን ከምዝነበረ ሓካይም ገሊጾም። እተን ኣዶ፡ ብዝተፈላለዩ ዓይነታት ኮሮናቫይረስ ምስሞታ፡ ሰባት ብኽልተ ዓይነት ቫይረሳት ኮሮናቫይረስ ክሞቱ ከምዝኽእሉ ተመራመርቲ እቲ ዓውዲ ኣጠንቂቖም ኣለዉ። መበገሲኦም ካብ ደቡብ ኣፍሪቃን ዩናይትድ ኪንግደምን ከምዝኾነ ብዝዝረበሎም ኣልፋን ደልታን ዝተብሃሉ ኮሮናቫይረሳት ከምዝሞታ’ዩ ተገሊጹ። እተን ሽማግለ ሰበይቲ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ክታበት ወሲደን ከምዝነበራን ኣብ ቤልጅየም ከምዝዓረፋን ተሓቢሩ። እቲ ሕማም ካብ ክልተ ሰባት ረኺበንኦ ክኾና ከምዝኽእላ’ውን እቶም ሓካይም ጠርጢሮም። ዋላ’ኳ እዚ ንፈለማ እዋን ብሰነድ ደረጃ ዝተረኸበ እንተኾነ ኣብ ካልኦት ከባቢታት’ውን ግን ይቀላቐል ከምዘሎ ተመራመርቲ ሓቢሮም። ኮንግረስ ክሊኒካል ማይክሮባዮሎጂን ተላበድቲ ሕማማትን ኣውሮፓ፡ ሎምዘበን የካይዶ ኣብዘሎ ኣኼባ ኣብቲ ዛዕባ ይዛተ ከምዘሎ ተፈሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ኣብ ብራዚል ክልተ ሰባት ብኽልተ ዓይነት ሕማማት ኮሮናቫይረስ ተለኺፎም ከምዝሞቱ ዕላዊ ገይሮም ነይሮም። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ፖርቹጋል ሓደ ወዲ 17 ዓመት መንእሰይ ካብ ሓደ ኮሮናቫይረስ ኣብዝሓወየሉ ግዜ ብኻልእ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ምልካፉ ኣፍሊጦም ነይሮም። እተን ብኽልተ ዓይነት ኮሮናቫይረስ ተለኺፈን ዝሞታ ኣዶ ናብ ሆስፒታል ምስኣተዋ ልዑል ናይ ምስትንፋስ ጸገም ኣጋጢምወን ከምዝነበረ ተገሊጹ። ናይቶም ክልተ ቫይረሳት ምትሕውዋስ ናይተን ኣዶ ጥዕና ቀልጢፉ ክቃወስ ከምዝገበረን ተወሳኺ ምርምር ከምዘድልዮ ኣብ ቤልጅየም ሆስፒታል ኦኤልቪ ተመራማሪት ዶ/ር ኣን ገሊጻ። ቫይረሳት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ኣብዝመሓላለፍሉ ግዜ ዕብየቶምን ቅርጾምን ይቀያየር እዩ። እዚ ድማ ካልእ ሓድሽ ዓይነት ዓሌት ቫይረስ እዩ ዝፈጥር። ኮሮናቫይረስ’ውን እንተኾነ ተፈጥሮኣዊ ዕብየቱ ብምቅይያር ብሓድሽ መልክዕ ይመጽእ ኣሎ። ገለገሊኦም ዓይነታት ቫይረስ ዋህዮታት ናይ ምክልኻል ዓቕምን ክታበትን ክፈታተኑ ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዩናይትድ ኪንግደም ብቕልጡፍ ዝላበድ ዘሎ ዓሌት ቫይረስ ደልታ ዝበሃል ኮይኑ እቶም ዝወሃቡ ዘለዉ ክታበታት ነዚኦም ዓይነታት ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ከምዘለዎም ተመራመርቲ ይሕብሩ ኣለዉ። ተመራመርቲ ንኮሮናቫይረስ ብዝሓሸ መልክዕ ክከላኸል ዝኽእል ክታበት ንምርካብ ላዕልን ታሕትን ኣብ ምባል ይርከቡ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣብ ክልል ሶማል ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዮ ዝኽልክል ሕጊ ክጸድቕ’ዩ

ቤት ምኽሪ እስላማዊ ጉዳያት ክልል ሶማል፡ ምኽንሻብን ምስፋይን ርሕሚ ጓል ኣንስተይቲ ምስ ሃይማኖት እስልምና ዘራኽብ ከም ዘይብሉ ዝገልጽን ነቲ ተግባርን ዝኽልክልን ብይን ንምሃብን ኣብ ቀረባ ግዜ ኣኼባ ከም ዘካይድ ገሊጹ። እቲ ቤት ምኽሪ ኣርቂቕዎ ኣብ ዘሎ ብይን፡ ኪኖ ምኽንሻብን ጫፍ ብልዕቲ ጓል ኣንስተይቲ ምቁራጽን ኣብ ገለ ንሽንቲ ማይ መሕለፊ ንእሽተይ ቀዳድ ጥራይ ዝግደፈሉ ኣገባብ ምኽንሻብ 'ፋርኦናዊ' ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ ተባሂሉ ከም ዝጽዋዕ ብምግላጽ፡ ደው ንኽብል ዓሊሙ እዩ ተነዲፉ። እዚ ዓይነት ኣከናሻሽባ ብውድብ ጥዕና ዓለም ሳልሳይ ደረጃ ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዩ ተባሂሉ ተጠቂሱ ዘሎ ኮይኑ እቲ ኣዝዩ ዝኸፍአ እዩ። እቲ ኣገባብ ኣከነሻሽባ፡ ክልተ ከንፈር ርሕሚ ጓል ኣንስተይቲ ብላማ ተቆሪጹ እቲ ዝተረፈ ኣላጊብካ ብምስፋይ ዝግብር ኮይኑ ነታ ጓል ኣንስተይቲ ንሽንቲ ማይ መሕለፊ ዝኸውን ንእሽተይ ነቓዕ ጥራይ እዩ ዝግደፈላ። ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ኢትዮጵያ እቲ ነታ ጓል ኣንስተይቲ ንሽንቲ ማይ ተባሂሉ ዝግደፈላ ነቃዕ ብፍረ ዕፉን ከም ዝዕቀን ዝተፈላለዩ ዝተገበሩ መጽናዕትታት ይሕብሩ። እታ ዝተኸንሸበት ክትምርዖ እንከላ እቲ ዝተሰፈየ ብበሊሕ ነገር ዳግማይ ይኽፈት። እቲ ዕስራ ገጽ ዘለዎ ሓድሽ ንድፊ ሕጊ፡ ኣብ መጀመርታ ገጻቱ ንሰብኣዊ መሰላትን ንቁርኣንን እናኣዛመደ እዩ ዝገልጽ። "ብሕገ ሸሪዓ ሓንቲ ህይወት ምሕላፍ ፍረ ወይ ኣካል ሰብ ምጉዳል ክልኩል እዩ" ብምባል ኸኣ የረድእ። ሃይማኖት እስልምና ሓሙሽተ ናይ ሰብ መሰላት ክርገጹ ከምዘይብሎም ኣብ ቁርኣን ከምዘሎን ሕጊ ሸሪዓ ኸኣ ነዚ ክፍጽም ግዴታ ከምዘለዎን ኣብቲ ንድፈ ሕጊ ሰፊሩ ኣሎ። ናይ እምነት መሰል፣ ብህይወት ናይ ምንባር መሰል፣ ንብረት ናይ ምውናን መሰል፣ መሰል ክብሪ መንነትን ሓሳብካ ምግላጽን እቶም ሓሙሽተ ኣብ ሕጊ እስልማና ሰፊሮም ዘለዉ ክትንከፉ ዘይብሎም ሓሙሽተ መሰላት ደቂ ሰባት እዮም ይብል እቲ ሕጊ። "ካብዚ ብምብጋስ ኣብ ክልልና እዞም መሰላት እዚኦም ንክጎድሉ ካብ ዝገበሩ ሓደ ፈርኦናዊ ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ እዩ። ሰለዚ ነዚ ብይን ክንህበሉ ሸሪዓውን ሰብኣውን ግዴታና እዩ" ብምባል ኣገዳስነት እቲ ሓድሽ ሕጊ የረድእ። "ፈርኦናዊ ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍጸም ደረቱ ዝሓለፈ መጥቃዕቲ እዩ፤ ደቂ ኣንስትዮ ሃይማኖተን ዝሃበን መሰል ዝነፍግ'ውን እዩ" ብምባል ኸኣ ነቲ ተግባር ይኹንኖ። እቲ ፈርኦናዊ ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ ሃይማኖታዊ መሰል ዝግህስ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብታ ጓል ኣንስተይቲ'ውን ዝተሓላለኸ ጥዕናዊ ጸገማት ከም ዝፈጥር ኣቐዲሙ ዝተገበረ መጽናዕትታት የረድእ። ኮሚቴ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ክልል ሶማል 14 ለበዋታት ብምቕማጥ ኣብ ምክንሻብ ደቂ ኣንስትዩ ተሪር ዝኾነ መርገጺ እዩ ወሲዱ ዘሎ። "ምኽንሻብ ደቂ ኣንስትዩ ንደቂ ኣንስትዮ ዝሃሲ ስለ ዝኾነ፡ ንኽልክሎን ንውግዞን" ድሕሪ ምባል "ፈርኦናዊ ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ ደው ንምባል ምስ ኣኽበርቲ ሕጊ ብሓባር ክንሰርሕ ኢና" ኢሉ። ኣብ ክልል ሶማል ኣብ ፕሮግራም መጅልስ ኣወሃሃዲ ዝኾነ ኣቶ ዓብዲ ዓብደላሂ፡ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት እቲ ሃይማኖታዊ መልክዕ እናተዋህቦ ኣብ ክልል ሶማል ኣብ ዝርከባ ደቂ ኣንሰትዩ ክፍጸም ዝጸነሐ ነዊሕ ዓመታት ዘቁጸረ ምኽንሻብ ሕጂ ደው ክብል ምግባር ዓቢ ትርጉም ዘለዎ እዩ ኢሉ። ኣቶ ዓብዲ ዓብደላሂ፡ "ነቲ ምኽንሻብ ደው ንምባል ምስ ኣኽበርቲ ሕጊ፣ ፖሊስን ኣብያተ ፍርድን ብሓባር ኮይንና ክንሰርሕን ኢና። ነቲ ቤት ምኽሪ እስላማዊ ጉዳያት ክልል ሶማል ዝወጽእ ኣዋጅ ናብ ሕጊ ንምቅያሩ ኸኣ ብዙሕ ኣይክኸብድን'ዩ" ኢሉ። ኣብ ክልል ሶማል ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዩ በቲ 'ፈርኦናዊ' ' ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣገባብ ከም ዝኽንሸባ ኣቶ ዓብዲ ዓብደላሂ ይገልጽ። ኣብ 11 ዞባታት ዝርከቡ ኮሚቴ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ክልል ሶማል ኣብ ከተማ ጅግጅጋ ተኣኪቦም ነቲ ዝወጽእ ሕጊ ምስ ኣጽደቅዎ ናብ ዓቃቢ ሕጊ ተላኢኹ ሕጊ ኮይኑ ክጸድቅ ትጽቢት ይግበር።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ንዘለዋ ዝወሃብ ፍቓድ ዕረፍቲ ዝኸልከለ ሓላፊ መገዲ ኣየር ነበር ተቐጺዑ

ኣብ ደቡብ ኮርያ ብመሰረት ሕጊ ሰራሕተኛታት ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ንዘለዋ ኣባላት ክወሃብ ዝግብኦ ፍቓድ ዕረፍቲ ዝኸልከለ ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ መገዲ ኣየር ነበር ቅጽዓት ገንዘብ ተበይንዎ። ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ መገዲ ኣየር ኤዥያና ዝነበረ ኪም ሱ-ቺዮን በቲ ተግባር 2 ሚልዮን ዎን [ገንዘብ እታ ሃገር] ማለት ኣስታት 1,800 ዶላር ቅጽዓት’ዩ ተፈሪድዎ ዘሎ። ንሱ ካብ 2014 ክሳብ 2015 ኣብ ዝነበረ እዋን ካብ 15 ኣሳሰይቲ በረራ [‘ሆስትስ’] ንዝመጽኣሉ 138 ሕቶታት ዕረፍቲ ከምዝነጸገ’ዩ ዝግለጽ። ኪም ግን እተን ሰራሕተኛታት ዕረፍቲ ክሓታ ከለዋ ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ምህላወን ዘረጋግጽ ዋላ ሓደ ነገር መረዳእታ የቕርባሉ ከምዘይነበራ ብምግላጽ ነቲ ክሲ ይቃወሞ። ደቂኣንስትዮ ደቡብ ኮርያ ካብ 1953 ጀሚሩ ኣብ ከቢድ ቃንዛ ወርሓዊ ጽግያት እንተደኣኮይነን ኣብ ወርሒ ሓንቲ መዓልቲ ዕረፍቲ ክሓታ ይፍቀደለን’ዩ። ፍቓድ ዕረፍቲ ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽግያት: ·        ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽጊያ ከቢድ ስቓይ ንዘለወን ደቂኣንስትዮ ኣብ ወርሒ ንሓደ ወይ ክልተ መዓልታት ዝወሃበን ፍቓድ ዕረፍቲ’ዩ። ·        ጃፓን፣ ኢንዶነዢያን ታይዋንን ዝርከብአን ሃገራት ብሕጊ ኣጽዲቐንኦ ይርከብ ·        እንተኾነ ብዙሓት ደቂኣንስትዮ ነቲ ፍቓድ ዕረፍቲ ክሓታ ኣይረኣያን ·        ወርሓዊ ጽግያት ሓደ ካብ ሞንጎ ስነ-ሂወታዊ መስርሕ ከምዝኾነ ዝገልጹ ደገፍቲ ናይዚ ዕረፍቲ: ልክዕ ከም ናይ ወሊድ ዕረፍቲ ንደቂኣንስትዮ ኣገዳሲ እዩ ይብሉ ·        ነዚ ሓሳብ ዝነቕፉ ኣካላት ብወገኖም እዚ ፍቓድ ዕረፍቲ ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮ ሰራሕተኛታት ኣሉታዊ ኣመለኻኽታ ንኽህሉ ዝገብር፤ ኣስራሕቲ’ውን ደቂኣንስትዮ ክቖጽሩ ዘየተባብዕ'ዩ ይብሉ ሰራሕተኛታት ዕረፍቲ ኣብ ዝሓታሉ እዋን “ብዙሓት ዘጠራጥሩ ነገራት ከምዝረክብ” ብምግላጽ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝሞጎተ ኪም ክዕወት ኣይከኣለን። ቤት ፍርዲ ብወገኑ፡ ሰራሕተኛታት ኣብ ወርሓዊ ጽግያት ምህላወን ዘረጋግጽ መረዳእታ ከቕርባ ምሕታት “ንውልቃውነትን ሰብኣዊ መሰላትን ዝጻባእ” ከምዝኾነ ኣረዲኡ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ን10 ኣዋርሕ ውኒኣ ስሒታ ኣብ ሆስፒታል ዝፀንሐት ኢጣልያዊት ከምዝነቐሐት ተፈሊጡ

ን10 ኣዋርሕ ውኒኣ ስሒታ ኣብ ሆስፒታል ዝፀንሐት ኢጣልያዊት ከምዝነቐሐት ተገሊፁ። እታ ክርስቲና ሮሲ ዝተባህለት፡ ጓል 37 ዓመት ሰበይቲ፡ ናይ ሸውዓተ ወርሒ ጥንስቲ እናሃለወት ብዘጋጠማ ሕማም ልቢ እያ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሓምለ ውኒኣ ስሒታ። በዚ ምኽንያት ጓላ ካትሪና ብመጥባሕቲ ካብ ማህፀን ኣዲኣ ክትወፅእ ተገይሩ። እንተኾነ፡ ኣዲኣ ወይዘሮ ሮዚ ኣብ ናይ ሓንጎል መጉዳእቲ ክኸውን ከምዝኽእል  ብዝጥርጠር ፀገም ናብ ውኒኣ እንተይተመለሰት ተሪፋ። ሎሚ ኣብ ዝነቐሐትሉ እዋን ድማ፡ "ማማ" ዝብል ፈላማይ ቃል ከምዝተዛረበት ዝገልፅ በዓል ቤታ ገብርኤል ሱቺ፡ ከምዘይተፀበዩዎን ፍፁም ታሕጓስ ከምዝፈጠረሎምን፡ ላ ናዝዮን ንዝተባህለት ጋዜጣ ተዛሪቡ። ወይዘሮ ሮዚ፡ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት ኣብ ኣውስትራሊያ ናብ ዝርከብ ማእከል ሕክምና ተዛዊራ ሕክምና እናተገበረላ ዝፀንሐት ኮይና፡ ወጻኢታታ ክራውድፈንዲንግ ብዝተገብረ ኣበርክቶ እዩ ተሸፊኑ። ዛጊት ንተወሳኺ ሕክምና ወይዘሮ ሮዚ፡ 208 ሽሕ ዶላር ተኣከቡ ኣሎ። እታ ዕሸል'ውን ብምኽንያት ሕፅረት ኦክስጅን ኣብ ሆስፒታል ንኣዋርሕ ክትፀንሕ ተገዲዳ እያ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ቶኪዮ ኦሎምፒክ፡ ኣትሌታትን ሳይንትስታትን ዝኾና ሸውዓተ ደቂ ኣንስትዮ ከነላልየኩም

ወትሩ ፍርቂ ልበን ኣብ ስፖርታዊ ስልጠና፣ ፍርቂ ልበን ድማ ኣብ ቤተ ፈተነ እዩ። ኣብ ቶኪዮ ኦሎምፒክ ውድድራት ጂምናዚየም፣ ኣትሌቲክሳዊ ውድድራት፣ ትራካትን ካልኦትን ክሳተፋ ዝተሓረያ ደቂ ኣንስትዮ ኣትሌታት በዚ መስርሕ ክሓልፋ ግድን እዩ። ኣብ ዓውዲ ሳይንስ ዘለወን ዕውትነትን ኣብ ውድድራተን ዘመዝግብኦ ክብረ ወሰን ንምሕላውን ከኣ ፍልይ ዝበለ ግድላት ይገጥመን'ዩ። እምበኣርከስ፡ ኣብ ኣትሌቲክስን ሳይንስን ብልጫ ዘርኣያ ሸውዓተ ዕውታት ደቂ ኣንስትዮ ዓለምና ከነላልየኩም። 1. ኣና ኬሴንሆፈር [ኣውስትሪያ] ጓል 30 ዓመት ተወዳዳሪት ብስክሌት፡ ኣብቲ ኣብ ቶኪዮ ዝተኻየደ ውድድር ኣብ ዝርዝር ብሉጻት ደቂ ኣንስትዮ ተወዳደርቲ ኣይነበረትን። ይኹን'ምበር፡ ዋላ'ውን ኣሰልጣኒ ወይ'ውን ሞያዊ ድጋፍ ዝገብረላ ክኢላ እንተዘይነበረ፡ ካብ ባዶ ተላዒላ ወርቂ ሜዳሊያ ክትዕወት ክኢላ። እዛ ኣውስትሪያዊት፡ ንመነሓንሕታ ኔዘርላንዳዊት ቻምፒዮን ዓለም ዝኾነት ተወዳዳሪት ብስክሌት ኣኔሚክ ቫን ቭሌቴን በሊጻ'ያ ተዓዊታ። ክኢላ ሒሳብ ቻምፒዮን ኦሎምፒክስ 2021 ኣና፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ቬናን ዩኒቨርሲቲ ኬምብሪጅን ብዲግሪ ተመሪቓ'ያ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ስዊዘርላንድ ዩኒቨርሲቲ ሉዛን ክፍሊ ምምሃርን መጽናዕትን ትሰርሕ። 2. ሃዲያ ሆስኒ [ግብጺ] ቶኪዮ ኦሎምፒክ፡ ንሃዲያ ሆስኒ ናይ መወዳእታ ውድድራ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ንሳ፡ ካብ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ውድድር ድርብ ባድሜንተን ምስ ተኣለየት ጡሮታ ክትወጽእ ምዃና ኣአንፊታ። "ናይ መወዳእታ ናይ ኦሎምፒክ ውድድረይ ከም ዝኸውን ዓብዪ ተኽእሎ ኣሎ። ናብ ኩሎም ቶርናመንታት ክትጉዓዝን ንርእስኻ ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ዓለማዊ ደረጃታት ክትዕቅብን ኣዝዩ ኣጸጋሚ'ዩ" ከም ዝበለት ድረ ገጽ ዓለምለኸ ኮሚቴ ኦሎምፒክስ ይሕብር። እንተኾነ ሆስኒ ኣካዳሚያዊ ዕማማታ ክትቕጽለሎም'ያ። ኣብ ግብጺ ዩኒቨርሲቲ ብሪጣኒያ ተሓጋጋዚት ፕሮፌሰር እያ። ብባዮሜድስን ካልኣይ ዲግሪ ኣለዋ። ብስነ መድሃኒት ክኣ ሳልሳይ ዲግሪ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካይሮ ተመሪቓ። ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ዙርያ ንዝተፈላለዩ ሕማማት ዝውዕል ጸረ ነድሪ ዝኾነ መድሃኒት ዴክሳሜታሶን ዘካየደቶም መጽናዕታትን ጽሑፋትን ኣሐቲማ'ያ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣባል ባይቶ ግብጺ ኮይና ፖለቲከኛ'ውን እያ። 3. ጋቢ ቶማስ [ኣመሪካ] ጓል 24 ዓመት ኣመሪካዊት ጋብሬላ ቶማስ ፍልጥቲ ኣትሌት ውድድር ሓጺር ርሕቐት'ያ። ኣብ ውድድር 200 ሜትሮ ሳልሰይቲ ፈጣን ጓል ኣንስተይቲ እያ። ጋቢ ብዝብል እትፍለጥ ኣትሌት፡ ኣብ ቶኪዮ ኦሎምፒክ ሜዳሊያ ነሓስ ተዓዊታ። ኣብ ሞንጎ ውድድራትን ስልጠናታትን ግና፡ ቶማስ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ዓለምለኻዊ ጥዕናን ጥዕና ስነ ኣእምሮን ተጽንዕ ነይራ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ኣብ ኦስቲን ዩኒቨርሲቲ ቴክሳስ ምምሕዳር ጥዕናን ስነ ተላባዕቲ ሕማማትን [ኤፒዲሞሎጂ]ተጽንዕ ኣላ። ቐንዲ ትኹረት መጽናዕታ፡ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ትካላት ጥዕና ዘሎ ዓሌታዊ ዘይምዕሩይነት ክኸውን ትደሊ። 4. ካርሎቲ ሃይም [ፈረንሳ] ጓል 12 ዓመት እናሃለወት ፈረንሳዊት ካርሎቴ ሃይም ኣብ ጥቓ ገዛውታ ምንቅስቓስ ምንሽርታት [skate] ብዝገብሩ ሰባት ተምሳጥ ይሓድራ ነይሩ። "ኣዝዩ ደስ ዝብል ይመስል ኢለ ኣነ'ውን ክፍትኖ ደልየ" ትብል እዛ ጓል 28 ዓመት ሃይም። ኮይኑ ድማ፤ ኣብዚ ዓመት ኣብ ዝተኻየደ ቶኪዮ ኦሎምፒክ ብምንሽርታት [skateboarding] ክትወዳደር በቒዓ። እንተኾነ፡ ዶክተር ሃይም ኣብ መጻረዪ ውድድር ክትሓል ኣይክኣለትን። ብተወሳኺ፡ ዶክተር ስነ ኣእምሮ ኮይና'ያ ናብ ቶኪዮ ተጓዒዛ። ድምጺ ኣዴታት ኣብ ዕብየት ክእለት መትንታት ሓደሽቲ ዝተወልዱ ህጻናት ዘለዎ ጽልዋ እንታይ እዩ ዝብል ኣጽኒዓ። 5. ሉዊስ ሻናሃን [ኣየርላንድ] ጓል 24 ዓመት ኣየርላንዳዊት ጎያይት፡ ኣብ 2024 ኣብ ፓሪስ ንዝእንገድ ኦሎምፒክ ክበቅዕ'የ ዝብል ትጽቢት ነይሩዋ። ግን ድማ ነዚ ኣቐዲማ ከተዐውቶ ክኢላ፤ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ኦሎምፒክ ብ800 ሜትሮ ክትወዳደር ተመዝጊባ፤ ኣብ መጻረዪ ግን ክትሓልፍ ኣይክኣለትን። እቲ ን2024 ዝሓዘቶ መደብ'ውን ኣብ ቦትኡ ኣሎ። ጎና ጎኒ ኣብ ሳይንስ ብቐንዱ ኣብ ኳንተም ፊዚክስ ትኹረት ገይራ ከኣ ትሰርሕ። እዛ ምርቕቲ ዩኒቨርሲቲ ኮርክ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኬምብሪጅ ሳልሳይ ዲግሪ ተጽንዕ ኣላ። ቐንዲ ባህጋ ኣብ ሜዲካል ፊዚክስ ኮይኑ፡ ሕማም መንሽሮ ንምሕካምን ንምምርማርን ዘድልዩ ናውታት ተጽንዕን ትምህዝን። "ክልተ ሞያ ዘለኒ ይመስለኒ፤ ኣብ ቤተ ፈተነ ክጽግመኒ እንከሎ ጎያይት ስለ ዝኾንኩ ጸገም የብሉን ኢለ ንነብሰይ የተባብዓ" ክትብል ንኢንዲፐንደንት ዝተባህለ ጋዜጣ ኬምብሪጅ ተዛሪባ። "ሕጂ፡ ኣብ ኣትሌቲክስ ንፍዕቲ ኣይኮንኩን፤ ስቕ ኢለ ክኢላ ኳንተም ፊዚክስ ኮይነ ክቕጽል ኣለኒ" ኢላ። 6. ናዲን ኣፔት [ጀርመን] ኣፔት፡ ብጉስጢት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኦሎምፒክ ንጀርመን ዝወከለት ፈላሚት ጓል ኣንስተይቲ ብምዃን ታሪኽ ሰሪሓ። እዛ ጓል 35 ዓመት ኣብ ኦሎምፒክ ውሑድ ተሞኩሮ እዩ ዘለዋ። ኣብዚ ውድድር ከኣ ብህንዳዊት ሎቭሊና ቦርጎሃይን ተሳዒራ። ብሳይንስ ስነ ኣእምሮ ካልኣይ ዲግሪ ኣለዋ፤ ኣብ ቀጻሊ ከኣ ሳልሳይ ዲግሪ ክትመሃር መደብ ኣለዋ። ኣፔት፡ ምንቕቓሕ ሓንጎል ታሂሉ ዝጽዋዕ ሜላ ተጽንዕ ኣላ፤ እዚ ኣብ ቀጻሊ ግዳያት ፓርኪንሰን [ስርዓት መትኒ ዘጥቅዕ ሕማም] ንምሕካም ክውዕል ይኽእል ተባሂሉ ይግመት። "ንቶኪዮ ኦሎምፒክ ምድላው ብሓቂ ዘጨንቕ ነይሩ፤ ካብ ጃፓን ምስ ተመለስኩ ሚኢቲ ሚኢታዊት ኣብ መጽናዕተይ ትኹረት ክገብር እየ ዝደሊ" ክትብል ንድረ ገጽ ዓለምለኸ ኮሚቴ ኦሎምፒክስ ገሊጻ። 7. ኣንድሪያ ሙሬዝ [እስራኤል] ኣብ ካሊፎርኒያ ዝተወለደት ጓል 29 ዓመት ኣንድሪያ፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ስታንፎርድ ብባዮሎጂ [ስነ ህይወት] ተመሪቓ'ያ። ኣብ ውሽጢ ኣርባዕተ ዓመት ሓደ ግዜ ኣብ እስራኤል ኣብ ዝዳሎ ውድድራት ሓመሳ ግን ክትሳተፍ ጸኒሓ። ኣብዚ ጽቡቕ ውጽኢት ከተርኢ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ጠቕሊላ ናብ እስራኤል ብምኻድ ንሃገራ ክትውክል ወሲና። ኣብ ኦሎምፒክ ቶኪዮ ድማ ኣብ ኣርባዕተ ፍጻሜታት ሓመሳ ተሳቲፋ፤ ብ50፣ 100ን 200ን ሜትሮ ከምኡ'ውን 4 x100 ተወዳዲራ። እቲ ዝበለጸ ውጽኢት ዘመዝገበትሉ ውድድር 4 x100 እዩ። ኣብዚ ጋንታ እስራኤል ኣብ ውድድር ፍጻመ ሻምናይ ኮይና ወዲኣ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኮሮናቫይረስ፡ 'ኣዕጽምተይ ኣብ ሓጺን ወዲቑ ዝሕምሸሽ ዘሎ ኮይኑ ይስመዓኒ'

ጓል 44 ዓመት እየ፤ ሉሲ ኣዳምስ ይብሃል። ጋዜጠኛ ቢቢሲ'ውን እየ። ብውሽጠይ ከምቲ ቅድሚ 16 ኣዋርሕ ዝነበርኩዎ ጋዜጠኛ፣ ኣደ፣ በዓልቲ ቤት፣ ሳይክሊስት፣ ሓዃሪት እምባ፣ ሓምባሲትን ሓዲሽ ነገር ክድህስስ ብቐጻሊ ዝጓዓዝ ( ኣድቨንቼረር) ሰብ ኮይኑ'ዩ ዝስመዓኒ። ብግብሪ ግን ዳርጋ ክልተ ዕጽፊ ካብ ዕድመይ ኣሪገ ኣለኹ። ዝበዝሕ እዋን ካብ ድቃሰይ ብቃንዛ ይነቅሕ'ሞ ምስ ቃንዛይ እድቅስ። ሕማም መርዘን ኣለኒ፤ አዒንተይ ውሪግሪግ፡ ርእሰይ ጽርውርው ይብለኒ። መላግቦ ኣካላተይ የቐንዝወኒ፣ ኣዕጽምተይ ኣብ ሓጺን ወዲቑ ዝሕምሸሽ ዘሎ ኮይኑ ይስመዓኒ። ኣነ ሓንቲ ካብቶም ኣብ ብሪጣንያ ንልዕሊ 12 ኣዋርሕ በቲ " ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ሳዕቤን ኮቪድ" ዝሳቐዩ ኣስታት 385,000 ሰባት እየ። እቲ ቑጽሪ ገና እናወሰኸ እዩ ዝኸይድ ዘሎ። ኣብ ወርሒ መጋቢት 2020 ብኮቪድ ምስ ተለኸፍኩ እዩ እዚ ሕጂ ዝገልጾ ዘለኹ ኩነታት ጀሚሩኒ። ሽዑ ብዙሓት ሰባት ንክምርመሩ ዕድል ኣይነበረን። ንዓይ ኩሉ እቲ ሕማም ኮቪድ ዘስዕቦም ምልክታት ይረኣየኒ ነይሩ። ብሕጽረት ምስትንፋስ ተሸጊረ ሓገዝ ሕክምና ምስ ሓተትኩ፡ ሕብሪ ከንፈረይ ብሕጽረት ኦክሲጂን እንተዘይተቐይሩ ኣብ ቤተይ ክውሸብ'ዩ ተነጊሩኒ። ጓል ሸውዓተ ዓመት ጓለይ'ውን ሓሚማ ነይራ። ንሳ ቀልጢፋ'ኳ እንተሓወየት ከቢድ ድኻምን ጸገም ምትንፋስን የጋጥማ ነይሩ። ብኸመይ ክንሕግዛ ከምእንኽእል ኣይርድኣናን ነይሩ። እቶም ሓካይም እውን ሽዑስ ክፈልጡ ዝኸኣሉ ኣይመስለንን። ዓቕሊ ጌርኩም ቁሩብ ተጸበዩ ኢሎሙና ከም ዝተባሃልናዮ ጌርና። እነሆ ድማ ድሮ ዓመትን መንፍቕን ኮይኑ ሓድሽ ሕማም ተመራመርቲ፡ ብዛዕባ እዚ ኣብ ውሱናት ሰባት ንነዊሕ እዋን ዝጽንሕ ዓይነት ኮሮናቫይረስ፡ እንታይ ከም ዘበግሶን ብኸመይ ከም እትከላኸሎን ገና መጽናዕቲ የካይዱሉ ኣለዉ። ዝተፈላለዩ ክልሰ ሓሳባት ግን ኣለዉ። ገሊኦም ካብቶም ዘይሞቱ ቫይረሳት ኮቪድ ኣብ ውሽጢ ሰብነት ጸኒሖም መሊሶም ክበራበሩ እንከለው እቲ ምልክታት ከም ዝፍጠር ይዛረቡ። ገሊኦም ከኣ ሰብነትና ባዕዳዊ ኣካል እናመሰሎ ባዕሉ ንኣካላቱ ከጥቅዕ ክጅምር እንከሎ ከም ዝኽሰት ይገልጹ። ካልኦት ከኣ ድኹም ስርዓተ ምክልኻል ሕማማት ኣብ ዘለዎም ሰባት እቲ ነዊሕ ዝጸንሕ ዓይነት ኮቪድ ከም ዝኽሰት ይሕብሩ። በዚ ኩነታት ብዝያዳ ዝጥቃዓ ደቂ ኣንስትዮ እየን። ኣብ ብሪጣንያ እቶም ግዳያት እዚ ንነዊሕ ዝጸንሕ ዓይነት ኮቪድ ካብ ዝኾኑ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት እቶም ዝበዝሑ፡ ድልዱል ሰብነት ዝነበሮም፣ ስፖርት ዘዘውትሩን ሰብ ሙሉእ ጥዕናን መንእሰያት እዮም። ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ኣስታት ሚኢቲ ሽሕ ሰባት በቲ ቫይረስ ምስ ተለኽፉ ድሕሪ ኣርባዕተ ወርሒ ዝተፈላለየ ምልክታት ከም ዘርኣዩ መረዳእታታት የመልክቱ። ኣነ ግን ዘጨንቐኒ፡ እቲ ሕማም እንታይ እዩ? ብኸመይከ እዩ ክሓዊ ዝኽእል? ዝብል'ዩ። ናይ ስድራይ ጫቚጫቚ ኮነ፡ ዝኾነ ብርሃን ወይ መብራህቲ ስለ ዝደጉሓኒ ንበይነይ ኣብ ጸልማት ገዛ ኮፍ ክብል እመርጽ። እቲ ጸልማት ክፍሊ ድማ ክትሃድመሉ ወይ ክትወጽኦ ዘይትኽእል ቤት ማእሰርቲ ኮይኑ ይስመዓኒ። ዝደቀስኩሉ ዓራት፡ ልክዕ ከም ዝቐነነት/ዝዘንበለት መርከብ ወይ ዘይህዱእ ባሕሪ ኮይኑ ይስምዓኒ። ነዚ ከምዚ ዝበለ ፍርሒ፣ ተነጽሎን ብሕትውነትን ክገልጾ ብዘይምኽኣለይ ናብ ስርሐይ ክምለስ ከም ዘይክእል ንነብሰይ ከእምና ኣገዲዱኒ። ንደቀይ ቀኒዐ ከናብዮም ወይ ዝሓሸ ዕድል ስራሕ ክርኢ ዘይክእል ሰብ ኮይነ ከይተርፍ እፈርሕ። ዕድላት ሓገዝ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ ዝጸሓፍክዎ ዓንቀጽ ኣብ ቢቢሲ ኒውስ ምስ ተሓተመ ብዙሓት ሰባት ኣዘራሪቦምኒ፤ ክሕግዙኒ'ውን ቃል ኣትዮምለይ። ካብ ኣወስትራሊያ፣ ፈረንሳ፣ ሰሜን ኣሜሪካን ኔዘርላንድስን ሰባት ረኺቦምኒ። ብዙሓት ካብኣቶም ሓዘኖም ብምግላጽ ጥዕና ተመንዮምለይ። ሓልዮቶም ዝገለጹለይን ብዙሓት ካልኦት በቲ ዘጋጠመኒ ተመሳሳሊ ሕማም ናይ ዝሳቐዩ ቤተሰቦም ኩነታት ሓቲቶምኒ። ንኹሉ ሕቶታቶም ዝምልስን ዘዕግብን መልሲ ክህቦም ዓቕሚ ኣይረኸብኩን። ካብቶም ዝረኸብኩዎም ሰባት ሒደት ዘይኮኑ ካብቲ ኣጋጢሙኒ ዘሎ ኩነታት ፈጺመ ክሓዊ ከም ዘይክእልን ኣሜን ኢለ ክቕበሎን ሓቢሮምኒ። ኣነ ግን ኣይተቐበልክዎን፤ ኣመጋግባይ ካብ ምቕያር ኣትሒዘ ዝተፈላለዩ ሜላታት ክፍትን ጀሚረ። ኣብ መንጎ እናዕረፍኩ ብእግረይ ክጓዓዝ ጀሚረ። ካብ ገዛይ ወጺአ ቁሩብ ክንቀሳቐስ ዝረኣዩኒ ሰባት ጨሪሰ ዝሓወኹ ከይመስሎም እሰግእ። ብትካላትን ውልቀ ሳበትን ንዝቐርበለይ ሓገዝ ክቕበል'ኳ እንተኸበደኒ ሓገዝ ከም ዘድልየኒ ግን ተገንዚበ ኣለኹ። መግቢ ክሰርሕ ወይ ክሽነ ኣትየ ኣቑሑ ክሓጸብ ነዓይ ከቢድ ፈተና'ዩ። ጎረባብትና ኣብ ሰሙን ክልተ ጊዜ መግቢ እናሰርሑ ከቕርቡልና ጀሚሮም። ሰኑይን ሓሙስን ጽቡቕ ናይ ገዛ መግቢ ብመንደቕ ኣስጊሮም የቐብሉና። መሓዙተይ ድማ ንደቀይ ይከናኸንኦም። ዝሓገዙኒ ነገራት ንኹሉ ሰብ ዘይክሕግዝ ክኸውን ዝኽእል እኳ እንተኾነ፡ ንኹነታተይ ቁሩብ ዝሓገዘኒ ነገራት ኣሎ። እቲ ቐዳማይ ነገር ዮጋ እዩ፤ ምስ ኣተነፋፍሳይ ብዝተሓሓዝ ዓብዪ ረብሓ ረኺበሉ። እቲ ካልእ ድማ ኣኩፓካንቸር [ቻይናውያን ንዝተፈለላየ ሕማማት ዝፍውስሉ ናብቲ ቃንዛ ዝስምዓካ ክፍሊ ኣካል ዝውጋእ መርፍእ] እዩ። ሕማመይ ኣብ ምንካይ ሓጊዙኒ። ኣልኮላውን ዘነቓቕሕ ካፌይን ዘለዎ መስተን እውን ገዲፈዮም። ንኣተነፋፍሳይ ክሕግዘኒ ክደርፍ ጀሚረ። ከም ዝሓሸካ ምእማን ንባዕሉ ወሳኒ ናይ ምሕዋይ መገዲ'ኳ እንተኾነ ጸጽብቑ ጥራሕ ክትሓስብ ምኽኣል ግን ቀሊል ኣይኮነን። ናብ ስራሕ ምምላስ በዓለ ልደት [ክሪስማስ] ምስ ኣተወ፡ ጓለይ ናብ ዝሓሸ ኩነታት ጥዕና ተመሊሳ። ኣነ'ውን ኣብ ወርሒ ጥሪ ክድልድል ጀሚረ። መርዘነይ ከም ቀደሙ ኣይኮነን ፈዅሲኒ። እቲ ጽርውሩው ዝብለኒ ዝነበረ ግን ክሳብ ሎሚ ኣሎ። ኣብ መላግቦ  ኣካላተይ ዝነበረ ቃንዛ ግን ቁሩብ ነኪዩ'ሎ። ብምስትንፋስ ከይተጨንቕኩ ክዛረብ ኪኢለ ኣለኹ። ክሰርሕ ዝኽእል እንተኾይነ ተመርሚረስ ውሑድ ሰዓታት ክሰርሕ እውን ተሰማሚዐ። ፈለማ፡ ኣብ ሰሙን ተመቓቒሉ ኣርባዕተ ሰዓት ጥራሕ ክሰርሕ ከም ዝኽእል ተሓቢሩኒ። ኣብ ቀዳማይ ሰሙን ስራሕ ብጽቡቕ ሰሪሐ ልዑል ታሕጓስ ተሰሚዑኒ። ብድሕሪኡ ግን ሓደ ንግሆ ክትንስእ እንተደለኹ ሓያል ረስንን ከቢድ ቃንዛ ኩሊትን ተሰሚዑኒ። ብሰንኪ'ቲ ዝገበርክዎ ምንቅስቓስ ዝተፈጠረ ክኸውን ከም ዝኽእል ጥርጣረ'ኳ እንተነበረኒ እቲ ስምዒት ግን ልክዕ ከምቲ ቅድሚ 11 ኣዋርሕ ዝነበርክዎ'ዩ ተመሊሱ። ምስ ተመርመርኩ፡ 'ኮቪድ ኣለኪ' ተባሂለ። ኣዝዩ ዘሰንብድ ነይሩ። እቲ  ምልክታት ተመሳሳሊ እኳ እንተነበ ረስኒ ሰብነተይ ግን ከምቲ ናይ ቅድም ኣይነበረን። 10 መዓልታት ደቂሰ ከሕልፎ ተገዲደ፤ ብድሕሪኡ ከኣ መሊሰ ደሓን ኮይነ። ጸገም ኣብ ስርዓተ ምስትንፋስ ኣብ ጓለይ ዝረኣዩ ዝነበሩ ምልክታት'ውን ተመሊሶም፤ ከቢድ ቃንዛ ክስምዓ ጀሚሩ። ስርዓተ ኣተነፋፍስኣ እናኸፍአ ብምምጽኡ ብቖጸራ ንሆስፒታል ከይዳ። ተስፋ ናይ ምቑራጽ ስምዒት ተሰሚዑኒ። ነቲ ናይ ሆስፒታል መግብን ኣብኡ እተሕልፎ ለይትን ኣዝያ'ያ ትፈትዎ። ዝተገበረላ መርመራ ኣብ ስርዓት ኣተነፋፍስኣ ጸገም ከም ዘለዋ ዘርኢ እዩ ነይሩ። ነዚ ንምምሕያሽ ከኣ መዓልታዊ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ክትገብር ነይሩዋ። መብዛሕቲኦም ንነዊሕ እዋን ብዝጸንሕ ኮቪድ ዝተጠቕዑ ሰባት ጸገም ምስትንፋስ ኣለዎም። ስርዓት ኣተነፋፍሳ ንምምሕያሽ ከኣ ናይ ፊዝዮቴራፒስት ሓገዝ የድሊ። ኣነ'ውን ተመሳሳሊ ጸገም ጥዕና ከም ዘለኒ ፈለጥኩ። እቲ ጽቡቕ ዜና፡ ከምዚ ዓይነት ጸገም ስርዓተ ኣተነፋፍስ ብሕክምና ክምለስ ዝኽእል ምዃኑ'ዩ። እቲ ዘየሐጉስ ወይ ዘሰንብድ ሸነኹ ከኣ ነቲ ሕማም ምሉእ ንምሉእ ንኽተለልዮ ክሳብ ልዕሊ ሓደ ዓመት ክወስድ ዝኽእል ምዃኑ'ዩ። በዚ ምኽንያት ከኣ ተወሰኽቲ ምርመራታት ኣካላት ምስትንፋስ ንምግባር ይጽበ ኣለኹ። ለውጢ ዝሓለፈ ዓመት ሓይለይ ድኹም እዩ ነይሩ። ሎሚ ግን ኣብ ዝሓሸ ደረጃ ኣለኹ። እትረፍ ንኣዋርሕ ዝጸንሕ ሕማም ርእስን ቃንዛ መላግቦን ናይ ሓንቲ መዓልቲ ሕማም ርእሲ እውን መትከር'ዩ። ሎሚ ወርሒ ሓምለ'ዩ። ካልእ ብዙሕ ስራሕ ከይሰራሕኹ እንተውዒለ ሓንቲ ምልእቲ ፊልም ርእየ ክውድእ ዓቐሚ ኣለኒ። ንሓጺር ርሕቐት እውን ሳይክል  ክዝውር እኽእል። ኣብ ቀረባ እዋን  ምስ ስድራይ ንዕረፍቲ ክወጽእ መደብ ኣለኒ። ሽዑ ኣብ ባሕሪ ክሕምብስ ክፍትን'የ። ምስ ደቀይ ናይ እግሪ ጉዕዞ ክገብርን ክጻወትን እውን ዓቐሚ ኣለኒ። ኩሉ ዝደለኽዎ ነገር ክገብር ግን ኣይክእልን። ኣብ ኩሉ ዝገብሮ ምንቅሳቓስ ቁሩብ ዕረፍቲ ክወስድ ናይ ግድን'ዩ። እዚ ለውጢ ግን ኩነታተይ ናብ ስሩዕ ተመሊሰ ማለት ኣይኮነን። ናብቲ ቅድሚ ኮቪድ ዝነበርክዎ ደረጃ ገና ኣይተመለስኩን። ብዙሓት ናብ ንቡር ጥዕንኦም ክምለሱ እንከለዉ ኣነ ግን ገና ብዙሕ ዝተርፈኒ ጉዕዞ ኣሎ። ምሉእ ክታበት ኮሮናቫይረስ እንተወሰድኩ'ኳ ንሳልሳይ ጊዜ ከይተሓዝ ግን ኣዝየ እፈርሕ'የ። ብዙሓት ሰባት ካብዚ ንነዊሕ እዋን ምሳኻ ዝጸንሕ ኮቪድ ከም ዝሓወዩ ክሓሰብን ኣነ'ውን ከምኦም ክሓውን ከም ዝኽእል እሓስብ። ሎሚ ጽቡቕ ምምሕያሽ ገይረ ኣለኹ። ኣብ ዝሓለፈ ነቲ ቀዳማይ ጽሑፈይ ክጽሕፍ ነዊሕ ጊዜ'ዩ ወሲዱለይ። ንብምሉኡ እቲ ጽሑፍ ኣብ ዓራት ኮይነ ብሓንቲ ኣጻብዕተይ ኣብ ሞባይለይ እየ ጽሒፈዮ። ኣብ ምጅማር እዚ ዓመት ነዚ ጽሑፍ ክጽሕፍ እንከለኹ ኣእዳወይ ይንቅጥቀጥ ነይሩ። ሎሚ ኮፍ ክብልን ክሰርሕን ከምኡ ድማ ንቀረጻ ፊልም ክወጽእን ኪኢለ ኣለኹ። እንተዘይክእል ግን ነቲ ሰነዳዊ ስራሕ ክሰርሕ ፍቓደኛ ኣይምኾንኩን። ናይ ካልኦት ሰባት ዛንታ ምጽሓፍ'ዩ ዘሕጉሰኒ። ናይ ብዙሓት ሕሙማት ዛንታ ምስማዕን፤ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ዓይነት ኮቪድ ምርምር ንዝገብሩ ምሁራት ቃለ መሕትት ምክያድን ኣዝዩ ዝምስጥ'ዩ። ብዛዕባ እዚ ሕማም እኹል ግንዛበ ንምርካብ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝካየድ ምርምር ቀጺሎ። ሎሚ'ውን ግን ንመንቀሊኡን ሕክምንኡን ብዝምልከት ብዙሕ መልሲ ዘድልዮም ሕቶታት ኣለዉ። ንዓይ ዝተረደኣኒ ሓደ ነገር ግን ኣሎ። በዚ ኣብ ሰብነትካ ንነዊሕ ክጸንሕ ዝኽእል ዓይነት ኮቪድ ዝተትሓዙ ሰባት ንበይኖም ክጻወርዎ ዝኽእሉ ዓይነት ሕማም ከም ዘይኮነ'ዩ። ሰባት ንመሓዙቶምን ቤተሰቦምን ክሕግዙ ኣለዎም። ትኽክለኛ ምርመራን ሕክምናዊ ሓገዝን ምርካብ ከኣ ኣገዳሲ ይኸውን። ንነዊሕ እዋን ዝዘልቕ ኮቪድ ንዝተፈላለዩ ሰባት ብዝተፈላለየ መገዲታት ክጸልዎም ይኽእል'ዩ።

ጥዕና ደቂ ኣንስትዮ


ኢሎን መስክ፡ ድሕሪ ሕጂ ዝሃብተመ ሰብ ዓለምና ኣይኮነን

ኢሎን መስክ፡ ዋጋ መሸጢ ብጽሒታት እቲ ዝውንኖ ኣፍራዪ ኤሌክትሪክ መኪና - ተስላ፡ ኣብዚ ዓመት ኣዝዩ ምቕናሱ ስዒቡ፡ ቦታ ዝሃብተመ ሰብ ዓለም፡ ስኢኑ ኣሎ። ከም ጸብጻብ ፎርብስን ብሉምበርግን፡ መስክ ብዋና ፈጻሚ እቲ ናይ ምቾት ኣቑሑት ዘፍርይ ትካል ኤል ቪ ኤም ኤች ዝኾነ በርናርድ ኣርናውልት እዩ ተበሊጹ። ዋና ፈጻሚን ወናኒ ዝለዓለ ብጽሒትን ተስላ ዝዀነ መስክ ኣብቲ ትካል ዝለዓለ መጠን ብጽሒት 14 ሚእታዊት ከምዘለዎ እዩ ዝግመት። ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ድማ ን ትዊተር ብ 44 ቢልዮን ዶላር ምግዝኡ ይዝከር። ብመሰረት ጸብጻብ ፎርብስ ሃብቲ መስክ 178 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ኰይኑ፡ ሃብቲ በርናርድ ኣርናውት ግን 188 ቢልዮን ዶላር እዩ። መስክ ንትዊተር ንምግዛእ ዝነበሮ ውዕል ድሕሪ ነዊሕ ናይ ሕጊ ምስሕሓባት ዝተወድአ ኰይኑ፡ ኣቓልቦኡ ናብ ትዊተር ምግባሩ ንቕልጡፍ ምንቁልቋል መሸጣ ተስላ ምኽንያት ክኸውን ከምዝኽእል ዝገልጹ ኣለዉ። ኣብ ትዊተር ዝተወሰነ ብጽሒት ዝነበሮ መስክ፡ ነቲ ትካል ዝኸፈሎ 44 ቢልዮን ዶላር እውን ኣዝዩ ክቡር ከይኮነ ኣይተርፍን። ኣብ ሓምለ ስኑዓት ኣካውንትታት በዚሖም ብዝብል ካብቲ ውዕል ክወጽእ'ኳ ፈቲኑ እንተነበረ፡ ሓለፍቲ ትዊተር ግን ነቲ ዘቕረቦ ናይ ዕድጊ ሕቶ ክፍጽም ከሲሶምዎ ነይሮም። ምስ ዕድጊ እቲ ትካል ተተሓሒዙ ዝተርኣየ ምግልባጣት ተቐባልነት እቲ ሃብታም ክቕንስን ዋጋ ተስላ ክወድቕን ምኽንያት ከምዝኾነ በዓል ሞያ ኢንቨስትመንት ዳን ኣይቪስ ይገልጽ። እቲ ሃብታም ንትዊተር ንምግዛእ፡ ኣብ ተስላ ካብ ዝነበሮ ብጽሒት ብቢልዮናት ዶላራት ዝግመት ዝሸጠ ኰይኑ እዚ ድማ ዋጋ ብጽሒታት እቲ ትካል ክወርድ ምኽንያት ኮይኑ። ምድኻም ቁጠባ ስዒቡ ጠለብ ብኤሌከልትሪክ ዝሰርሓ መካይን ክዳኸም ከምዝኽእል ከምኡ ድማ ምውሳኽ ወለድ ልቓሕ ድልየት ዓደግቲ ከዳኽም ከምዝኽእል ኣውፈርቲ ከጠንቅቝ ጸኒሖም እዮም። ተስላ ብምኽንያት ጕድለታት ብዙሓት መካይን ካብ ዕዳጋ ምምላሱ፡ ምስ ሓደጋ ተተሓሒዙ መንግስቲ ዝገብሮ ምርመራታትን ትሕዝቶ ናይተን ብዘይ ዘዋሪ ዝኸዳ መካይንን እውን ክሳራታት ኣጋጢምዎ እዩ።


መንግስቲ ናይጀርያ ኣብታ ሃገር ትዊተር ዝጥቀሙ ሰባት ብሕጊ ከምዝሕተቱ ኣጠንቂቑ

ናይጀርያ ኣብ ልዕሊ ማሕበታዊ መራኸቢ ትዊተር ንዘንበረቶ እገዳ ዝጥሕስ ዝኾነ ይኹን ሰብ ካብ ተሓታትነት ሕጊ ከምዘየምልጥ ወሃቢ ቓል መንግስቲ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ትዊተር ኣብታ ሃገር ኣገልግሎት ከይህብ ከምዝተገበረ መንግስቲ ናይጀርያ ብዓርቢ ወግዓዊ ምግባሩ ይፍለጥ። ብድሕሪ’ቲ ውሳነ ድማ ተጠቀምቲ ትዊተር ነቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ብሞባይል ንኸይጥቀሙ ኔትወርክ ክዕጸው ተገይሩ። እንተኾነ ገለ ሰባት ነቲ እገዳ ብምጥሓስ ይጥቀሙ ኣለዉ ተባሂሉ። ናይጀርያ ንትዊተር ክትእግድ ዝኸኣለት፤ ፕረዚደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ንመምርሒታት እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝጥሕስ ትሕዝቶ ጠቂዑ ብዝብል ነቲ ትሕዝቶ ምስኣለዮ እዩ። ፕረዚደንት ቡሃሪ ኣብ ዝጠቀዖ መልእኽቲ፡ ኣብ ደቡብ-ምብራቕ ክፋል እታ ሃገር ዘሎ ተፈንጫሊ [ናይ ምንጻል] ምንቅስቓስ ንምዕጋስ ነቲ ቅድሚ 40 ዓመታት ኣብታ ሃገር ተወሊዑ ዝነበረ ኲናት ሓድሕድ ጠቒሱ ከፈራርሕ ከምዝፈተነ ይግለጽ። ትዊትር ነቲ ትሕዝቶ ምእላዩ “ዘቖጥዕ’ዩ” ዝበለ መንግስቲ ናይጀርያ እቲ ሕዚ “ንግዚኡ” ኣገልግሎቱ ክቋረጽ ዝተወሰነሉ ምኽንያት ግን በዚ ጥራሕ ከምዘይኮነ ሓቢሩ። “ኣብዛ ሃገር ምስቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝተሓሓዙ ጸገማት ነይሮም ’ዮም። ብኡ ኣቢሎም ዝፍነዉ ዘጋግዩ ሓበሬታታትን ስኑዓት ዜናታትን ብዙሕ ሳዕቤት’ዮም ኣኸቲሎም” ይብል መግለጺ መንግስቲ። ትዊተር ብወገኑ፡ ሚንስተር ሓበሬታን ባህልን ላይ ሞሓመድ ብዓርቢ ነቲ እገዳ ኣመልኪቱ ዝሃቦ መግለጺ “ኣዝዩ ዘሻቕል” ክብል ገሊጽዎ። ውሳነ መንግስቲ ናይጀርያ ካብ ጉጅለታት ሰብኣዊ መሰላት ሰፊሕ ተቓውሞ ዝገጠሞ ኮይኑ፤ ኣብታ ሃገር ናጽነት ዘረባ ዝግድብ ከምዝኾነ ተሓቢሩ። ወሃቢ ቓል መንግስቲ ኡማር ግዋንዱ፡ እቲ ውሳነ ንትካል ትዊትርን ኣብታ ሃገር ንዘለዉ ተጠቀምቲ እቲ ማሕበራዊ መራኸብን ከምዝምልከት ንቢቢሲ ሓቢሩ’ሎ። እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ “ሃይማኖታዊ፣ ዓሌታዊ፣ ጽልኢ ወጻእተኛታትን ስኑዓትን መልእኽትታት ክዝርግሑ” ከፍቅድ ምጽንሑ ዝገለጸ እቲ ወሃቢ ቓል “እዚ ድማ ንገለ ሃገራት ክበታትን ከምዝኽእል” ተዛሪቡ። ኣብዚ እዋን ኣገልግሎት ኢንተርኔት ሞባይል ዘቕርቡ ትካላት ሰባት ትዊተር ከይጥቀሙ ክገብሩ መምርሒ ከምዝተወሃቦም ተፈሊጡ’ሎ።


ጆ ባይደን ስለምንታይ ፕረዚደንታዊ ናይ ትዊተር ገጽ ከም ሓድሽ ክጅምር ተገዲዱ?

ተመራጺፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ሓድሽ ወግዓዊ ፕረዚደንታዊ ናይ ትዊተር ገጽ ዝኸፈተ ኮይኑ ተኸታሊ ስለዘይነበሮ ሓደ ኢሉ ክጅምር ተገዲዱ ኣሎ። እዚ ከኣ ካብ'ቲ ፕረዚደንት ነበር ባራክ ኦባማ ንፕረዚደንት ትራምፕ ዘሰጋገረሉ መስርሕ ዝተፈለየ ብምዃኑ ንደገፍቲ ባይደን ከምዘሕዘነ ይግለጽ። እቲ ሓድሽ ብተመራጺ ፕረዚደንት ዝተኸፈተ ናይ ትዊተር ገጽ፡ ባይደን ድሕሪ ሒደት መዓልታት ቃለ መሓላ ፈጺሙ ስልጣኑ ምስተረከበ 'ፕረዚደንት ጆ ባይደን' ናብ ዝብል ወግዓዊ ገጽ ክቕየር እዩ። ብስም ባይደን ዝተኸፈተ ሓድሽ ናይ ትዊተር ገጽ ኣብ ውሽጢ 6 ሰዓታት ጥራይ 4 ሚኢቲ ሽሕ ተኸተልቲ ረኺቡ ኣሎ። ጆ ባይደን ቅድሚ ሕጂ ዝጥቀመሉ ዝነበረ ናይ ውልቁ ትዊተር ኣስታት 24 ሚልዮን ሰዓብቲ ነይርዎ። ጉጅለ ምምሕዳር ጆ ባይደን ንናይ ቀጻሊ ቀዳማዊት እመቤት ጂል ባይደን’ውን ሓድሽ ናይ ትዊተር ገጽ ኣመዝጊቡ። ዶናልድ ትራምፕ ካብ ፕረዚደንት ነበር ባራክ ኦባማ ዝወረሶ ናይ ትዊተር ገጽ ኣስታት 13 ሚልዮን ሰዓብቲ ዝነበርዎ ኮይኑ ሕጂ ግን እዚ ወግዓዊ ገጽ ናብ ጆ ባይደን ክሰግር ኣይከኣለን። እቲ ብትዊተር ዝተወሰደ ስጉምቲ ንጉጅለ ጆ ባይደን ሓደ ወርሒ ኣብ ዘይመልእ ግዜ ዝተገለጸ ኮይኑ እቲ ሓድሽ ምምሕዳር ካብ ባዶ ክጅምር’ዩ። ትዊተር ናብዚ ውሳነ ዝበጽሓሉ ምኽንያት ኣይተገለጸን። “እቲ ሓድሽ ምምሕዳር ሰዓብቱ ካብቲ ነባር ምምሕዳር ብቐጥታ ክውስድ ኣይኽእልን” ዝበለ ትዊተር ስለምንታይ ከምኡ ከምዝበለ ግን ምኽንያቱ ብግልጺ ኣየነጸረን። ንሰዓብቲ ወግዓዊ ትዊተር ገጻት ፕረዚደንትን ምክትሉን ከምኡ'ውን ተኸተልቲ ውልቃዊ ትዊተር ገጻት ባይደንን ሓዳሽ ተመራጺት ምክትል ፕረዚደንት ካሚላ ሃሪስን እቲ ሓድሽ ዝተኸፈተ ወግዓዊ ናይ ባይደን ክስዕብዎ ዘኽእል ሓበሬታ ክበጽሖም ከምዝግበር ትዊተር ኣፍሊጡ። ባራካ ኦባማ ወግዓዊ ናይ ትዊተር ገጽ ዝውንን ፈላማይ ፕረዚደንት ኣመሪካ ኮይኑ ኣብ 2015 እዩ ተኸፊትሉ። እቲ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዝብል ገጽ ነቲ ሓድሽ ምምሕዳር ናይ ትራምፕ ብወግዒ ዘሰጋግር ጉጅለ ተጣይሱ ድማ ፕረዚደንት ትራምፕ ክጥቀመሉ ጸኒሑ። ፕረዚደንት ነበር ባራክ ኦባማ ኣብ ዘበነ ስልጣኑ ‘ትዊት’ ዝገበሮም ጽሑፋት ብዝተፈለየ ሜላ ካብ ውሉድ ወለዶ ክሰጋገሩ ኣለዎም ተባሂሉ ክሳብ ሎሚ ክንበቡ ይኽእሉ እዮም። ዶናልድ ትራምፕ ነቲ ናይ ባዕሉ ወግዓዊ ናይ ትዊተር ገጽ ድኣ እምበር ነቲ ብሽም ፕረዚደንት ኣመሪካ ዝተኸፈተ ናይ ትዊተር ገጽ ብዙሕ ክጥቀመሉ ኣይተረኣየን። ትዊተር ብዛዕባ እቲ ቅድሚ ሒደት መዓልትታት ዝኣገዶ ናይ ዶናልድ ትራምፕ ትዊተር ዋላ ሓንቲ ዝበሎ ነገር የለን። ብዛዕባ እቶም ዝሓዞም መርትዖታት ንታሪኽ’ኳ ሰኒድዎ እንተኾይኑ ተሓቲቱ ምላሽ ክህብ ፍቓደኛ ኣይኮነን።


ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ናይጀርያ ትዊተር ንዝኣገደ ፕረዚደንት ቡሃሪ ንኢዱ

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ፡ ትዊተር ኣብ ናይጀርያ ንዝኣገደ ፕረዚደንት ሙሓማዱ ቡሃሪ ዘለዎ ናእዳ ገሊጹ። ትዊተር ‘ንመምርሕታተይ ኣየኽበረን’ ብዝብል ብፕረዚደንት ቡሃሪ ንዝተጠቅዐ መልእኽቲ ስለዝኣለየ እዩ ኣብ ሞንጎ እቲ ማሕበራዊ መራኽብን መንግስቲ ናይጀርያን ዘይምቅዳው ዝተፈጠረ። “ንነብሶም እከያት ኮይኖም ሰናይ ካብ እከይ ክንፈልይ ኢና ዝብሎ መን ስለዝኾኑ’ዮም?” ኢሉ ትራምፕ ኣብ መግለጺኡ። ካልኦት ሃገራት እውን ትዊተርን ፌስቡክን “ነጻን ግልጽን ሓሳብ” ብዘይምፍቃዶም ናይ እገዳ ስጉምቲ ክወስዳ ጸቂዑ’ሎ። ትራምፕ ነቲ ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ህንጻ ካፒቶል [ህንጻ ኮንግረስ ኣመሪካ] ንዝተወለዐ ዓመጽ ስዒቡ ካብ ክልቲኦም ማሕበራዊ መራኸብታት ከምዝተኣገደ ይዝከር። ቅድሚን ድሕሪን እቲ ዓመጽ ዝጠቅዖም መልእኽታት ነቲ ወጥሪ ዘጓሃሃሩ ምንባሮም’ዩ ዝግለጽ። ትዊትር ንትራምፕ ብቐዋምነት ከምዝኣገዱ ወግዓዊ ክገብር ከሎ፤ ፌስቡክ ብወገኑ ንኢንስታግራም እቲ ፕረዚደንት ሓዊሱ ንኽልተ ዓመት ከምዝኣገደ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣፍሊጡ። ብዛዕባ ናይጀርያ እንታይ በለ? “ሃገረ ናይጀርያ ፕረዚደንታ ንዝኣገደ ትዊተር ብምእጋዳ እንኳዕ ሓጎሰኪ ክብል እፈቱ” ይብል ትማሊ ዝተፈነወ መግለጺ ዶናልድ ትራምፕ። ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ እዋን ንፌስቡክ ክእግዶ ከምዝነበሮ ዝሓበረ ትራምፕ ግን ከኣ ሓለቓ እቲ ኩባንያ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝኾነ ማርክ ዙከርበርግ “ብተደጋጋሚ እናደወለን ናብ ዋይት ሃውስ ንድራር እናመጽአን ከመይ ጽቡቕ ከምዝነበርኩ ይነግረኒ ነይሩ” ኢሉ። መበል 45 ፕረዚደንት ኣሜሪካ ኮይኑ ዘገልገለ ትራምፕ ካብ ትዊተርን ፌስቡክን ካብ ዝተኣገደሉ እዋን ጀሚሩ ብዙሕ ቆልሕታ ክረክብ ኣይከኣለን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መልእኽቲታቱ ከሕልፈሉ ብምሕሳብ ዘኽፈቶ ዌብሳይት እውን ብዙሕ ተጠቃሚ ብዘይምርካቡ ተዓጽዩ’ሎ። ናይጀርያ ስለምንታይ ንትዊተር ኣጊዳ? ሰበስልጣን እታ ሃገር፡ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ “ዝተዛብዑ ሓበሬታታትን ስኑዓት ዜናታትን ክዝርግሑ ብምፍቃድ ንሓድነት ናይጀርያ ተፈታቲኑ ይብሉ። ብፕረዚደንት ቡሃሪ ንዝተጠቅዐ መልእኽቲ ምእላዩ ስዒቡ ድማ ኣብታ ሃገር ተኣጊዱ።  ቅድሚ 40 ዓመታት ኣቢሉ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ንዝነበረ ኲናት ሓድሕድ ብምጥቃስ ነቲ ኣብ ደቡብ-ምብራቕ ናይጀርያ ዝስጉም ናይ ምንጻል [ምግንጻል] ምንቅስቓስ ከፈርርሕ ፈቲኑ ብዝብል’ዩ መልእኽቲ እቲ ፕረዚደንት ካብ ትዊተር ዝተኣለየ። ብተግባር ትዊተር “ከምዘቖጥዖ” ዝገለጸ መንግስቲ እታ ሃገር ናብዚ ናይ እግድ ውሳነ ዝበጽሐ ግን በዚ ምኽንያት ጥራይ ከምዘይኮነ ኣዘኻኺሩ። ሚንስተር ሓበሬታ ሊያ ሞሓመድ ንቢቢሲ መደብ ‘ፎካስ ኦን ኣፍሪቃ’ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ፤ መራሒ ነጻሊ ጉጅለ ኢፖብ ዝኾነ ኛማዲ ካኑ ነቲ ማሓበራዊ ሚድያ ተጠቒሙ ኣንጻር መንግስቲ ግዝኣት ደቡብ-ምብራቕ መጥቃዕቲ ክፍጸም ከምዘለዓዕል ኣረዲኣ። ኣብዚ እዋን ጉጅለ ተጣበቕቲ መሰላት፡ እታ ሃገር ንትዊተር ምዕጻዋ ብምቅዋም ነቲ ጉዳይ ናብ ዞባዊ ቤት ፍርዲ ምዕራብ ኣፍሪቃ ከምዝወድዎ ተፈሊጡ’ሎ። ምዕራባውያን ሃገራትን ተወከልቲ ጠበቓታት ናይጀርያን እውን ነቲ ተግባር ኮኒኖም። ትዊተር ብወገኑ “በቲ እግድ ኣዝየ ተሻቒለ ኣለኹ” ኢሉ።


ኮቪድ-19፡ ትዊተር ሰራሕተኛታቱ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ክሰርሑ ኣፍቂዱ

ትዊተር፡ ሰራሕተኛታቱ ግዳያት ቫይረስ ኮቪድ-19 ንከይኮኑ ኣብ ገዛ ኮይኖም ክሰርሑ ምዒዱ። እቲ ትካል ኣብ ሆንግ ኮንግ፣ ጃፓንን ሰቡብ ኮርያን ዝርከቡ ሰራሕተኛታቱ ግድን ከም ዝኾነ ብምግላጽ፡ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምግታእ ኣብ ራሕቒ ኮይኖም ክሰርሑ ይግባእ ኢሉ። ኣብ መላእ ዓለም ዘለው 5 ሽሕ ሰራሕተኛታቱ እንተኾነ'ውን ናብ ስራሕ ከይመጽኡ፡ "ኣዝዩ ዝተባባዕ" ምኻኑ ሓቢሩ። ትዊተር፡ ሰራሕተኛታቱ፡ ኣድለይቲ ናብ ዘይኮኑ ጉዕዞታትን መድረኻትን ከይጉዓዙ እውን ዝኸልኸለ ኮይኑ፡ ኣብዚ ወርሒ ኣብ ቴክሳስ ካብ ዝወሃብ ኮንፈረንስ ሚዲያ ከም ዘንሰሓበ ኣፍሊጡ። ሓላፊት ሓይሊ ሰብ ትዊተር ጀኒፈር ክሪስቴ፡ "ዕላማና ብኮቪድ-19 እንጥቅዐሉን እነዛምተሉን ዕድል ንምንካይን እዩ" ኢላ። ዋና ፈጻሚ ስራሕ ትዊተር ጃክ ዶርሰይ፡ ኣብ ራሕቒ ኮይንካ ስራሕ ምስራሕ ዝድግፍ ኮይኑ፡ ወርሒ ሕዳር 2019 ንሽዱሽተ ወርሒ ኣብ ኣፍሪቃ ክነብር ከም ዝደሊ ገሊጹ ነይሩ። እዚ ስጉምቲ፡ ኣብ ኤዥያ ዝርከባ ብርክት ዝበላ ኩባኒያታት ግብራዊ ገይረንኦ እየን። ካልኦት ገዘፍቲ ኩባኒያታት ፌስቡክን ጉግልን ድማ ኣብ ኣሜሪካ ዝነበረ ዋዕላ ንኻልእ እዋን ኣስጊሮምዎ ወይ'ውን ሰሪዘሞ'ዮም። ከም ቴልኮም ኤኤንድቲ፣ ሲሰቲ ግሩፕ ድማ ዓለምለኻዊ ጉዕዞ ብፍላይ ድማ ናብ ኤዥያ ኸልኪሎም'ዮም። እዞም ስጉምታት፡ ብምኽንያት እቲ ቫይረስ ናይ ዝሞቱ ሰባት ቑጽሪ ልዕሊ 3 ሽሕ ከም ዝበጽሐ ምስተነግረ'ዮም ዝውሰዱ ዘለው። እዚ ብኤዥያ ዝጀመረ ቫይረስ ኮቪድ-19፡ ናብ ኣሜሪካ፣ ኤውሮፓን ማእኸላይ ምብራቕን በጺሑ ኣሎ። ብሰፊሑ ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝላባዕ ዘሎ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ሆንግ ኮንግ ከቢድ ጭንቀትን ጸገማት ጥዕና ኣእምሮን ይፈጥር ኣሎ። ኣብ ሆንግ ኮንግ 100 ሰባት በዚ ቫይረስ እንክጥቅዑ ካልኦት ክልተ ሞይቶም። ግን ድማ ኣብ 2003 ዓ.ም ተራእዩ ብዝነበረ ቫይረስ ሳርስ 300 ሰባት ብምሟቶም፡ እዚ ተመሳሳሊ ክስተት ብዙሓት ሰባት ከም ዘጨነቐ ይግለጽ። ዳህሳሳዊ መጽናዕቲ ዩኒቨርሲቲ ሆንግ ኮንግ ከም ዘመላኽቶ ሓደ ሲሶ ዓበይቲ ነበርቲ፡ ድሕሪ ሓደጋ ብዝመጽእ ስነኣእምሮኣዊ ጭንቀት [ፖስት ትሮማቲክ ዲስኦርደር]፡ ካልኦት 11 ሚኢታዊት ድማ ንቃዝኖት ተቓሊዖም። ኣብዚ ሕጂ እዋን ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ነበርቲ ሆንግ ኮንግ፡ ካብ ገዝኦም እዮም ዝሰርሑ ዘለው። ብተወሳኺ፡ ጽባሕን ድሕሪ ጽባሕን ኣብ ውሃን ዝርከቡ 533 ዜጋታታ ብምግዓዝ ን14 መዓልታት ንብሕቶም ከተቐምጦም'ያ። ኮይኑ ግን ኣብ ሆንግ ኮንግ፡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከምኡ'ውን መናጽሂ ኢድ ካብ ዝስኣን ነዊሕ ገይሩ። ፕሬዝደንት ደቡብ ኮርያ ሙን ጃይ-ኢን [ካብ የማን ኣብ ሳልሳይ ረድፊ ዝርአ]፡ ከምኡ'ውን ሚኒስትራቱ ገጾም ብመሸፈኒ ገጽ ተሸፊኖም ኣኼብኦም የካይዱ። እቲ ቢጫ ጃኬት ድማ፡ ምልክት መንግስቲ ንህጹጽ ኩነታት ዝህቦ ምላሽ እዩ። ሎሚ መዓልቲ ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ ቻይና ኣብ ዝሃቡዎ መግለጺ፡ ሓድሽ ረኽሲ ኮቪድ-19 ዘምጽኡ ዘለው ናብ ወጻእ ሃገራት በጺሖም ዝመጽኡ'ዮም ኢሎም። ካብ ግዝኣት ሁበይ ወጻእ ሸውዓተ ሓደሽቲ ግዳያት እንትርከቡ፡ ናብ ጥልያን በጺሖም ብዝመጽኡ ቻይናውያን'ዩ ኢሎም። ሸሞንቲኦም፡ ኣብ ጥልያን በዚ ቫይረስ ኣብ ዝተጠቕዐት ዞባ ሎምባርዲ ኣብ ዝርከብ ሓደ ሬስቶራንት ዝሰርሑ ምንባሮም ሓቢሮም። ብኻልእ ወገን ሕቡራት ሃገራት፡ ን12 መዓልታት ክካየድ መደብ ሒዝሉ ዝነበረ ዓመታዊ ጉባኤ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ሓደ መዓልቲ ኣጉዲሉ። መበል 64 ኣኼባ ደቂ ኣንስትዮ እቲ ሕብረት ካብ 9 መጋቢት 2020 ጀሚሩ ንተኸታተልቲ 12 መዓልታት ኣብ ኒውዮርክ ክካየድን 12 ሽሕ ልኡኻት ክሳተፍሉን ተሓሲቡ ነይሩ። ዳይሬክተር ትካል ጥዕና ዓለም ኣፍሪቃ፡ "ኣብ ውሽጢ ክልተ ሳምንታት" ኩለን ሃገራት ትሕቲ ሰሃራ መርመራ ኮሮናቫይረስ ከካይዳ ዘኽእለን ዓቕሚ ክህልወን ተስፋ ከም እትገብር ገሊጻ። ዶክተር ማቲሺዲሶ ሞቲ፡ 33 ሃገራት ኣፍሪቃ ኣድላዪ መሰረተ ልምዓት ከም ዘለወን ንቢቢሲ ተዛሪባ። "ኣብ ዝቕጽሉ ክልተ ሳምንታት ግን ኩለን 47 ሃገራት፡ እዚ ቫይረስ ንምርማር ዘኽእለን ቐረብ ክህልወን ንጽበ" ኢላ። ቅድሚ ሓደ ወርሒ፡ ፈተነ መርመራ እዚ ቫይረስ ክገብራ ዝኸኣላ ግን ደቡብ ኣፍሪቃን ሰኔጋልን ጥራሕ እየን። እቲ ዝኸፍአ ነገር፡ ሰባት ንበይኖም ዝጸንሕሉን ዝሕከምሉን ቦታ ከይተዳለወ ኮቪድ-19 ናብ ከተማታት ኣፍሪቃ እንተተዛሚቱ ምዃኑ ዶክተር ማቲሺዲሶ ገሊጻ። ሰኔጋልን ሓድሽ ረኽሲ እዚ ቫይረስ ከም ዝረኣየት ኣፍሊጣ። ናይጄሪያ ካልእ ኮሮናቫይረስ ዝተርኣየላ ኣፍሪቃዊት ሃገር እያ። ቱኒዚያ፣ ስዑዲ ዓረብን ሞሮኮን እውን ብተመሳሳሊ ሓድሽ ረኽሲ ኮሮናቫይረስ ተራእዩወን ኣሎ። ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ትካላት መፍረ መድሓኒት ብቕልጡፍ ክታበት ከማዕብሉ ሓቲቱ። ትካል ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ እዚ ቫይረስ "ፍሉይ" እዩ፤ እንተኾነ ምቁጽጻር ዝከኣል'ዩ ኢሉ። ሰብ ሞያ ጥዕና ግን፡ ካብ 40-70 ሚኢታዊት ህዝቢ ዓለም ብኮሮናቫይረስ ክጥቃዕ ከም ዝኽእል የጠንቅቁ።


ኮቪድ-19፡ ትዊተር ናይ 170 ሽሕ ደገፍቲ መንግስቲ ቻይና ኣካውንት ከምዝዓጸወ ኣፍሊጡ

ትዊተር ኣብ ምንዛሕ ዕላማታት ቻይና ክሳተፉ ጸኒሒም ናይ ዝበሎም 170 ሽሕ ኣካውንት ከምዝዓጸወ ኣፍሊጡ። ዝበዝሑ ካብዞም ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ትዊተር ብዛዕባ ኣጀማምራ ኮሮናቫይረስ ዝገልጹ ምዃኖም’ውን እቲ ትካል ሓቢሩ። ካብቶም ዝተዓጸዉ እቶም 23 ሽሕን 750 ኣብ ንጡፍ ስራሕ ዝጸንሑ ክኾኑ እንከለዉ፡ እቶም 150 ሽሕ ነቲ ዝተጸሓፈ ኣብ ምጉላሕ ክነጥፉ ዝጸንሑ ምንባሮም ትካል ማሕበራዊ ሚድያ ትዊተር ገሊጹ። ትዊተር ኣብ ሩስያ ዝመደበሮም ዝንቡዕ ሓበሬታ ክነዝሑ ዝጸንሑ ኣካውንት ከመዝዓጸወ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ'ሎ። እቲ ናይ ትዊተር መግለጺ እዘን ኣብ ቻይና ዝመደበረን ናይ ትዊትር ገጻት ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚረን ብመንግስቲ ቻይና እናተደገፋ ኣብ ፌስ ቡክን ዩቱይብን ኣብ ፖለቲካዊ ኩነታት ሆንጎ ኮንግ ንዕላማታት መንግስቲ ቻይና ኣብ ምቅልጣፍ ምጽንሐን የብርህ። ትዊተር ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ነሓሰ 2019 ሓበሬታ ከምዝሃበ ብምግላጽ እቲ ሒ ኣካውንት ናይ ምድስካል ስርሑ መስርሓት ሓልዩ ከምዝቅጽ ኣዘኻኺሩ። ትካል ትዊተር “ንሓፈሻ እዘን ተዓጽየን ዘለዋ ኣካውንት ንሓድሕደን ብውህደት እየን ክሰርሓ ጸኒሐን፡ እቲ ጸሑፍ ብቋንቋ ቻይና ኮይኑ ናይቲ ዴሳዊ ሰልፊ ቻይና ጂኦ ፖሎቲካዊ ዕላማታት ዘሰጉማ እየን" ክብል ኣረዲኡ። ብዓቢኡ ነቲ ኣብ ሆንግ ኮንግ ዘሎ ፖለቲካዊ ለውጥታት ብዓይኒ እቲ ዴሳዊ ሰልፊ ገይረን ንህዝቢ ከረድኣ ክፍትና ዝጸንሓ ልሳናት ናይቲ መንግስቲ ኮይነን ክሰርሐ ምጽንሐ'ውን ገሊጹ። ትዊተር ኣብ ሩስያ እውን ብመንግሰቲ እናተደገፋ፡ ነቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ መንግስቲ ብምውዳስ ንፖሎቲካውያን ተቃወምቲ ኣብ ምጥቃዕ ክነጥፋ ዝጸንሓ  1152 ኣካውንት ከምዝዓጸወ ኣዘኻኺሩ።


ዋና ፈጻሚ ስራሕ ትዊተር ኣብ ኢትዮጵያ ወይ ናይጀርያ ነዊሕ እዋን ንምጽናሕ ድልየት ኣለዎ

ዋና ፈጻሚ ስራሕ ትዊተር ጃክ ዶርሰይ ኣብ ኢትዮጵያ ወይ ናይጀርያ ሽድሽተ ኣዋርሕ ንምጽናሕ ድልየት ከምዘለዎ ሓንቲ ዲፕሎማት እንግሊዝ ሓቢራ። ኣብ ናይጄርያ ላይለዋይ ኮሚሽነር እንግሊዝ ካትሪዮና ሊያንግ ብትዊተር ኣብ ዝዘርግሓቶ ሓበሬታ፡ መስራትን ዋና ፈጻሚ ስራሕን ማሕበራዊ መራኸቢ ትዊተር ጃክ ዶርሰይ፡ ትካሉ ኣብ ኣፍሪቃ ዘለዎ ዕዳጋ ንምዕባይ ዓሊሙ ሽድሽተ ወርሒ ክጸንሕ ትልሚ ኣለዎ ኢላ። ኣብ ዝመጽእ ሓድሽ ዓመት [2020] ናብ ኣፍሪቃ ብምምጻእ፡ ካብ ክልትኤን ሃገራት ኣብ ሓዲአን ንምጽናሕ ከምዝሓሰበ'ውን ገሊጻ። ካብዘን ክልተ ኣፍሪቃውያን ሃገራት ኣብ ሓዲአን ሽድሽተ ወርሒ ንምጽናሕ ዝመረጸሉ ምኽንያት ከኣ ኣብታ ኣህጉር ብዘለወን ብዝሒ ህዝቢ ኣብ ቅድሚት ዝስርዓ ብምዃነን'ዩ። ጃክ ዶርሰይ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ኣፍሪቃ ዑደት እናገበረ ኮይኑ፡ ብሚንስትር ፋይናንስ ነበርን ኣብዚ ሕዚ ኣባል ቦርድ ትዊተርን ጎዚ ኦኮንጆ ትማሊ ኣብ ናይጀርያ ኣብ ዝተገበረሉ እንግዶት ድራር'ዩ ነዚ ዘፍለጠ። ንሱ ሎሚ መዓልቲ ኣብ ጋና ይርከብ። ካብ ሩዝ ዝዳለው ፍሉጥ መግቢ ጋናውያን ድማ ኣብ ትዊተሩ ጠቂዑ'ሎ። ኣብዚ ዝገብሮ ዘሎ ዑደት ንሓደ ወርሒ ዝጸንሕ ዑደት ኣፍሪቃ፡ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃን ኢትዯጵያን'ውን ክበጽሕ ትጽቢት ይግበር።


መጥቃዕቲ ትዊተር፡ ኤፍቢኣይ ትዊተር ፍሉጣት ሰባት ዘጥቅዑ ሰርሰርቲ ከጻሪ ጀሚሩ

ፈደራላዊ ቤት-ጽሕፈት መርመራ ገበን ኣመሪካ ኤፍቢኣይ፡ ምስ 'ቢትኮይን' ብዝተኣሳሰር ዝተፈጥረ ምስርሳር ትዊተር ቢልዮነራትን ፍሉጣት ሰባትን ዓለም ከጻሪ ጀሚሩ። ትማሊ፡ ናይ ቢልዮነራት ሰብሃብቲ ኤሎን መስክን ጄፍ ቤዞስን ከምኡ ድማ ናይ ቢል ጌትስ ሓዊሱ፡ ናይ ብዙሓት ፍሉጣት ኣመሪካውያን ትዊተር ተሰርሲሩ፡ ምስ 'ቢትኮይን' ዝተኣሳሰር መታለሊ ጽሑፍ ተለጢፍዎም። ናይ በዓል ባራክ ኦባማ፡ ጆ ባይደን ከምኡ ድማ ናይ ካንየ ዌስት ወግዓዊ ናይ ትዊተር ገጻት'ውን፡ ንተኸተልቶም ብክሪፕቶከረንሲ ልግሲ ክገብሩ ዝጽውዕ ጽሑፍ ተጠቒዕዎም እዩ። ኣብ ናይ ቢል ጌትስ ትዊተር ዝተጠቀዐ ጽሑፍ "ኩሉ ሰብ ክህብ ይሓተኒ እዩ" ይብል እሞ "1,000 ዶላር እንተልኢኽኩም፡ 2000 ዶላር ገይረ ክመልሰልኩም እየ" ይብል። ትዊተር ከምዝበሎ፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ትካል ንዝሰርሑ ፍቓድ ዘለዎም ሰራሕተኛታት ዒላማ ብምግባር፡ ንውሽጣዊ መሳርሕታትን መገድታትን ትዊተር ብምጥቃም ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እዩ ኢሉ። ሓላፊ ትዊተር ጃክ ዶርሲ "ንናይ ትዊተር ሰባት እዚ ከቢድ መዓልቲ እዩ። እዚ ብምፍጣሩ ኣዚና ኢና ሓዚንና" ኢሉ። ኤፍቢኣይ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ድማ ጉሕለት 'ክሪፕቶከረንሲ' ንምፍጻም ዝተገብረ ፈተነ እዩ ኢሉ። ሓደ ካብ መስረትቲ 'ክራውድ ስትራይክ' ናይ ዝበሃል ኣብ ውሕስነት ሳይበር ዝሰርሕ ትካል፡ ዲሚትሪ ኣልፔሮቪች ንወኪል ዜና ሮይተርስ "ኣብ ልዕሊ ሓደ ዓብዪ ማሕበራዊ መራኸቢ ዝተፈጸመ እቲ ዝኸፍአ ናይ ስርሰራ መጥቃዕቲ እዩ" ኢሉ። ኣብ ወግዓዊ ትዊተር ናይ ኤሎን መስክ ዝተጠቀዐ ጽሑፍ ድማ፡ ኣብ 30 ደቒቕ ናብ ሓደ ድጂታላዊ ኣድራሻ 'ቢትኮይን' እንተልኢኽኩም ዕጽፊ ገይረ ክመልሰልኩም እየ ዝብል መልእኽቲ እዩ ተጠቂዑ። "ብምኽንያት ኮቪድ-19 ክልግስ ደልየለኹ" ዝብል እቲ ጽሑፍ ናብ'ቲ ናይ ቢትኮይን ኣድራሻ ዝመርሕ ፈለግ ኸኣ ምስኡ ተጠቂዑ ነይሩ። እቲ ጽሑፍ ኣብ ውሽጢ ደቓይቕ እዩ ካብ ትዊተር ተኣልዩ። ማእከል ሃገራዊ ድሕነት ሳይበር ብሪጣንያ ንሓለፍቲ ስራሕ ትዊተር "ከም ዝረኸቦም" ክገልጽ እንከሎ፡ "ሰባት ናይ ገንዘብ ወይ ካልእ ኣዝዮም ተኣፈፍቲ ዝኾኑ ውልቃዊ ሓበሬታታት ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ካብ ምጥቃዕ ጥንቃቐ ክገብሩ ኣለዎም" ዝብል መግለጺ ከም ዝረኸበ ሓቢሩ። ብርክት ዝበሉ ኣሜሪካውያን ፖለቲከኛታት ግን ብዙሓት ሕቶታት የቕርቡ ኣለው። ሴናተር ሪፐብሊካን ጆሽ ሃውሌይ፡ መጥቀሚ ትዊተር ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ግዳይ ኮይኑ ድዩ? ዝብል ሕቶ ኣቕሪቡ። ይኹን'ምበር፡ ቤተ መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ትዊተር ትራምፕ ንምጥቃዕ ዝተገብረ ፈተነ የለን ኢሉ። ካብቶም በዚ መጥቃዕቲ ሳይበር ዝተጸለዉ ፍሉጣት ሰባት ገለ ካብቶም ተሰይሮም ዘይናቶም መልእኽቲ ዝተጠቀዐሎም ገጻት፡ cryptoforhealth.com ናብ ዝበሃል ኣድራሻ ዝወስድ ፈለግ እዩ ተጠቒዕዎም ነይሩ። እዚ ድማ፡ mkeyworth5@gmail.com ዝብል ናይ ኢሜይል ኣድራሻ ብዝጥቀም ሰርሳሪ ዝተመዝገበ እዩ። እቲ ዌብሳይት፡ ኣንቶኒ ኤልያስ ብዝብል ሽም እዩ ተኸፊቱ፤ እንተኾነ ስኑዕ ስም ክኸውን ዝለዓለ ተኽእሎ ኣለዎ። እቲ Cryptoforhealth ዝብል ስም ናይ ኢንስታግራም ገጽ እውን ነይርዎ። እዚ ድማ፡ ነቲ ስርሰራ ጥራይ ከገልግል ዝተኸፈተ እዩ። ኣብ'ቲ ናይ ኢንስታግራም ገጽ፡ "ንሕና ኢና" ዝብል መልእኽትን ዝስሕቕ ደቂቕ ምስልን ሰፊሩ ይርከብ። ኣብ'ቲ ናይ ኢንስታግራም ገጽ "ንሓገዝ ክበሃል ዝተገበረ መጥቃዕቲ እዩ። ገንዘብኩም ኣብ መዓልኡ እዩ ክውዕል" ዝብል መልእኽቲ ኣስፊሩ ኣሎ። ሓቀኛ መንነት ናይ'ዞም ሰርሰርቲ ዛጊድ ኣይተፈለጠን ኣሎ።


ትዊተር፡ 80 ሚልዮን ሰዓቢ ዘለዎ ትራምፕ ኣብ ዝጠቀዖ ሓበሬታ መጠንቀቕታ ኣንቢርሉ

ትራምፕ ኣብ ትዊተር ምጥቃም ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ ንፈላማ እዋን፡ እቲ ትካል ኣብቲ'ቲ ፕረዚደንት ዝጠቐዖ ጽሑፍ ናይ 'ሓቃዊነት መረጋገጺ' መጠንቀቕታ ምልክት ገይርሉ። ትራምፕ ምስ መረጻ ግዝኣት ካሊፎርንያ ብዝተኣሳሰር "እቶም ሳጥናት ሙሉእ ብሙሉእ ወይ ባኣብዝሓ ዝተጭበረብሩ ናይ ምዃን ዕድሎም ዝለዓለ እዩ" ኣብ ዝበሎ ጽሑፍ እዩ ናይ ሓቅነት መረጋገጺ ምልክት ዘስፈረሉ። ብሰንኮ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ሰባት ናብ መረጻ ጣብያታት ከይዶም ድምጾም ክህቡ ስለዝሰግኡ፡ ብፖስታ ተላኢኹሎም ምርጨኦም መሊኦም እዮም ይልእኹ ዘለዉ። ትዊተር ግን ኣብቲ ጥቃዕ ትራምፕ፡ ምልክት ጥራሕ ኣይኮነን ገይሩ። ነቲ እቲ ፕረዚደንት ኣብቲ ጥቅዑ 'ዋላ ሓንቲ! ባዶ' ዝበሎ ፡ ዘፍርስካብ ዋሺንግተን ፖስትን ካብ ሲኤንኤን  መረዳእታ ኣምጺኡ ብምትሕሓዝ ድማ 'ዘይጥሉል ሓበሬታ ' ዝብል ለጢፍሉ። በዚ ስጉምቲ ዝሐረቐ ትራምፕ፡ "ብሱሩ ማሕበራዊ ሚድያ ዝበሃል ኣትሪረ ክቆጻጸሮ ኣለኒ ፡እንተዘይኮይኑ ድማ ክዓጽዎ እየ" ኢሉ። እዚ ድማ ኣደዳ ነቐፌታ ገይርዎ ኣሎ። ትራምፕ ቀጺሉ ድማ፡ ኣባላት ሰልፊ ሪፓብሊካን፡ እዞም ማሕበራዊ ሚድያታት ተጠቒሞም ንሰልፊ 'ኮንዘርቫቲቭሰ' ጸጥ ከምዘበልዎም ገሊጹ፡ እዚ ክኸውን ከምዘይፈቅድ ኣብ ትዊተሩ ጠቂዑ። ቅድም ክብል'ውን ትዊተር 'ናይ ምዝራብ ነጻነት ይዓብስ ኣሎ' ክብል ወቒሱ ነይሩ። ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት፡ ትዊተር ንትራምፕ ኣይድግፍን ተባሂሉ ክንቀፍ ጸኒሑ እዩ። ኣብዚ ወርሒ፡ ትራምፕ ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ተዛሚዱ 'ዘይጥሉላት ሓበሬታ ዝቆጻጸረሉ' ሓድሽ ፖሊሲ ኣተኣታትዩ ኣሎ። ትራምፕ ኣብ ትዊተሩ 80 ሚልዮን ተኸተልቲ ኣለውዎ። ዛጊድ ድማ 52 ጽሑፋት ጠቂዑ ይርከብ። ትራምፕ፡ ብፍላይ ትዊተር ኣንጻሩ ንዝተሰለፉ ፖለቲከኛታት ኣመሪካ፡ ኣብ ልዕሊ ሃገራት ሰሜን ኮርያን ካልኦትን ንምጥቃዕ ቁጽሪ ሓደ መሳርሒኡ ገይሩ ከምዝጠቀመሉ ተንተንቲ ይዛረቡ። እዚ ሕዚ ካብ ትዊተር ዝበጽሖ መጠንቀቕታ ግን፡ ፈላማይ ፈተነ ከምዝኾና ድማ ወሲኾም ይዛረቡ።


ነቐፌታ ካብ መጐሳ ንላዕሊ ኣብ ውሽጥና ነዊሕ ዝጸንሓሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

መብዛሕትና፡ ኣብ መዓልታዊ ህይወትና ንጸርፊ፡ ሽምጠጣ፡ ምንሻው ወይ ሕማቕ ርእይቶታት ዝተቓላዕና ኢና ንኸውን። ነዚኦም  እንምክተሉ ዓቕሚ ስለ ዘይህልወና ክኣ ከም ሳዕቤኑ ጐዲኦምና ክዀኑ ይኽእሉ። ቈልዑ ኴንና፡ ወለድና፡ ኣብ ልዕለና ዝዀነ ከቢድ ዕንጸይቲ ወይ እምኒ ወዲቑ ከይሃስየና ጥንቃቐ ክንገብር ክምዕዱና ንዝክር ንኸውን። ካብኡ ንላዕሊ ግን፡ ቃላት ዓጽመ-ስጋና ሰይሮም ክጐድኡና ከም ዝኽእሉ ኣይነገሩናን። ኣብ ህይወት እንረኽቦም ተመኵሮታት ግን እቲ 'እምኒ እምበር ቃል’ሲ ዓጽሚ ኣይሰብርን' ዝብል ርድኢት ግጉይ ምዃኑ ኣምሂሮምና እዮም። ከመይ? እንተኢልኩም፡ ኣካላዊ ማህሰይቲ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ክፍወስ ይኽእል፤ ካብ ሰባት እንሰምዖም ኣሉታዊ ቃላት ግን ኣብ ህይወትና ነባሪ በሰላ’ዮም ዝገድፉ። ከም ብዋዛ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ካብ መምህርና ዝወሃበና ዘይጓዳእ ነቐፌታ ይዅን ኣብ መንጐ ዝተኻረረ ክትዕን እንካ ሃባን ካብ መሓዛ ይዅን ኣፍቃሪ/ት ዝመጽኣና መሪር ዘረባ ንውሰድ። ኣብዚ ህሞት፡ ብሰንኪ'ቲ ‘ኔጋቲቪቲ ባያዝ’ ዝበሃል ክስተት፡ ኣብ ክንዲ’ቲ እወታዊ ርእይቶኦም ነቲ መሪር ነቐፌታ ኢና ዝያዳ ንዝክሮ። ኵሉ ባህ ናይ ዘይምባል ሳዕቤናት ድማ በዚ ክግለጽ ይኽእል። እዚ ኣብቶም ንህይወትና ሓደጋ እዮም እንብሎም ስግኣታትን ዝተጋነኑ ሓደጋታትን ፍሉይ ትዅረት ክንህብ ከም ዝገብር ጸሓፍን ክኢላ ማሕበራዊ ስነ ልቦናን ዩኒቨርሲቲ ኲንስላንድ ሮይ ባሜስተር ይገልጽ። ኣብ ጽልምትምት ዝበሉ ነገራት እዛ ዓለም ኣድህቦ ምግባር ደስ ዘየብል ነገር እንተመሰለ’ውን፡ እዚኦም፡ ደቂ ሰባት ካብ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታት፡ ለበዳታት ክሳብ ኲናታት ንምብዳህ ድሉዋት ክዀኑ ኣብ ምግባር ሓጊዞም’ዮም። ብተወሳኺ፡ ጽንኩር ኵነታት ካብ ዘሕድሮ ጸቕጢ ዓርስና ንምክልኻል እውን ከም ዘኽእል ዝሕብሩ መረዳእታታት ኣለው። ሓንጐልና፡ ሰብነትና ንምሕላውን ብህይወት ክንህሉን ንምግባር ዝሰርሕ ኰይኑ፡ ሓደስቲ ሓደጋታት ወይ ስግኣታት ኣብ ዝህልውሉ ግዜ ሰለስተ ስርዓታት መጠንቀቕታ ኣለውዎ። ደቂ ሰባት፡ ንህይወትና ስግኣት ዝዀነ ነገራት ቀልጢፍካ ናይ ምፍላይ ተኽእሎና ዓቢይ ከም ዝዀነ ዝገልጽ ሮይ ባሜስተር፡ ናይ ሸሞንተ ወርሒ ዕሸል ኣብ ክንዲ እንቍርዖብ ዝኸውን ምስሊ ተመን ቀልጢፉ ናይ ምርኣይ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ይገልጽ። ኣብ ሓሙሽተ ዓመቱ ድማ፡ ኣብ ክንዲ ሕጕስ ገጽ ቍጥዐ ወይ ፍርሒ ከም ዘቐድም የረድእ። ባሜስተር፡ መጀመርታ ኣብ ጸገማት ትዅረት ምግባር ጽቡቕ ስትራተጂ’ዩ ይብል። “መጀመርታ ነቶም ኣሉታታት ኣወጊድካ ጸገማት ፍታሕ። እዚ ማለት፡ ብቐንዱ መድመይቲ ደው ምባል’ዩ” ኢሉ። በዚ፡ ኣብቶም ሕማቕ ዝበሃሉ ነገራት ምስሓል ወይ ዝያዳ ትዅረት ምግባር ኣብ ኣዝዮም ኣጸገምቲ ኵነታት ድሑናት ክንከውን ክሕግዘና ከም ዝኽእል የረድእ። ክሳብ ጽልዋ እቲ ዘይምዕሩይ ኣሉታውነት እንስዕሮ ግን፡ ንዓለም ዘለና ኣረኣእያን ንነገራት እንህቦ ግብረመልስን ዝንቡዕ ክኸውን ይገብሮ’ዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ጋዜጣታት ብዝጽሓፉ ነገራት፡ ህይወት ኣዝዩ ከቢድን ተስፋን ዘይብሉን ጥራይ ክመስል ይኽእል። ጋዜጠኛታት’ውን ብዝሒ ኣንበብቲ ንምርካብ ወይ’ውን ጋዜጣኦም ንምሻጥ ደድሕሪ እቶም ሕማቕ ዜናታት’ዮም ዝኸዱ ተባሂሎም ይንቀፉ። እዚ ብኸፊል ሓቂ ክኸውን ይኽእል፤ ተመራመርቲ ግን ኣንበብቲ ብተፈጥሮኦም መዓትን ውርደትን ንዝነግሩ ጽሑፋት ከም ዘንብቡን ንኻልኦት ከም ዘካፍሉን ይገልጹ። ኣብ ሓደ መጽናዕቲ ካናዳ፡ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ማክጊል፡ ኣብቲ መጽናዕቲ ናይ ዝተሳተፉ ወለንታውያን ኣበየናይ ዓይነት ዜና ትዅረት ይገብሩ ዝብል ንምፍላጥ ናይ ዓይኒ-ሃዳናይ ቴክኖሎጂ ተጠቒሞም። በዚ መሰረት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሰባት ኣብ ክንዲ እቶም ዘይሻራውን እወንታውን ኰይኖም ዝተጽሓፉ ናብቶም ብዛዕባ ብልሽውኛ፣ ምስሉይነትን ዓንቀፍቀፋትን ዝድህስሱ ዛንታታት ከም ዝኸዱ ኣረጋጊጾም። ብዛዕባ እዋናዊ ኩነታትን ፖለቲካን ዝከታተሉ ሰባት፡ ሕማቕ ዜና ክመርጹ እንከለው፡ ክሕተቱ እንከለው ግን ጽቡቕ ዜና ኢና ንመርጽ ኢሎም ከም ዝዛረቡ እቶም ተመራመርቲ ሓቢሮም። እቶም ኣብ ዜና እንርእዮምን እንሰምዖምን ድማ ፍርሕና ከበርዅ ተኽእሎ ኣለዎ። ንኣብነት፡ ቝጽሪ እቶም ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ኣሜሪካ ብጕጅለታት ራዕዲ ዝተቐትሉ ሰባት፡ ካብቶም ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ኣብ ባስካ ዝሞቱ ሰባት ዝውሕድ'ኳ እንተዀነ፡ ንግብረ ራዕዲ ዘለና ፍርሒ ክብ ዝበለ’ዩ ክብል ባሜስተር ‘The Power of Bad: And How to Overcome It’ ኣብ ዝብል መጽሓፉ ጽሒፉ'ሎ። ብዛዕባ ሓደ ግምታዊ ግን ድማ ዘፍርሕ ኵነታት ምጭናቕ ክንፈርሕ ክገብረና እንከሎ፡ ሓንቲ ንእሽቶ ባህ ዘይትብል ኣጋጣሚ ኣብ ውዕሎ መዓልትና ዘይምዕሩይ ጽልዋ ክህልዋ ይኽእል። ፕሮፌሰር ስነ ልቦናን ሳይንስ ኣእምሮን ዩኒቨርሲቲ ዋሽንግተን ራንዲ ላርሰን፡ ኣክንዲ እቶም ዘሐጕሱ ስምዒታት እቶም ኣሉታዊ ስምዒታት ነዊሕ ከም ዝጸንሑ ይገልጽ። ንሱ ብዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ሰባት ብዛዕባ ሕማቕ ፍጻመታት ብምሕሳብ እነሕልፎ ግዜ ኣዝዩ ከም ዝዛይድ ዘመልክቱ ኰይኖም፡ ምናልባት ዘፍርሑ ግዜያት ወይ’ውን ነቐፌታታት ንዓመታት ዘሳቕዩናን ዝሃድኑናን ምዃኖም ንምርዳእ ይሕግዘና። ብፍላይ፡ ካብ ኣፍቃሪ/ት፡ ኣባል ቤተሰብ ወይ’ውን ዓርከ-መሓዛ ዝመጽእ ልብኻ ዝትንክፍ ዘረባታት ክትርስዖ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። “ምስቲ ካብ ዘይንፈልጦም ሰባት ዝወሃበና ካብ እንኣምኖምን እንፈትዎምን ሰባት ዝመጽኡ ኣሉታዊ ርእይቶታት ይጐድኡና” ይብል ባሜስተር። እዚ ብኸፊል፡ ካብቶም ናተይ እንብሎም ሰባት እንጽበዮ ነገር ብምህላው እዩ። ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት፡ ካብ እንፈትዎም ሰባት ዝወሃቡና ኣሉታዊ ርእይቶታት ነዊሕ እዋን ንዝቕጽል ስነ ልቦናዊ በሰላ ክመርሓና ስለ ዝኽእል ምስ ሰባት ዝህልወና ርክባት ንበትኽ። ኣብ ኣሜሪካ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ኬንታኪ፡ እቲ መጻምድኻ ኣብ ውሽጢ ርክባት ንዘጋጥሙ ጸገማት “ብዘይተቓውሞ ዝሓልፉ” ምስ ዝዀኑ ሳሕቲ እቶም ርክባት ካብ ምብታኽ ክድሕኑ ከም ዝኽእሉ ክርድኡ ክኢሎም። “ርክባት፡ መጻምዲ ንሓድሕዶም ዝገብርዎ ወይ ዝለዋወጥዎ ጽቡቕን ሃናጽን ነገራት ወይ’ውን ንነገራት ብዝህቡዎ ኣዕናዊ ምላሽ ጥራይ ዝውሰን ኣይኰነን” ኢሎም። ኣብ ካልእ ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ንመጻምዲ ብምክትታል ዝተሰርሐ መጽናዕቲ ድማ፡ ኣብ መጀመርታ ክልተ ዓመታት መርዓኦም ወይ ሓዳሮም ንሓድሕዶም ኣሉታዊ ስምዒታት ዝተለዋወጡ ሰብ ሓዳር፡ ንፋታሕ’ዶ ዝብል ኣማራጺ ኣቕሪቦም ምንባሮም ይገልጽ። ናብ ፍትሕ ኣብ ዘምርሑ መጻመዲ ድማ ኣሉታውነት ከም ዝበዝሕ የመልክት። ኣድልዎ ኣሉታውነት - ‘ኔጋቲቪቲ ባያዝ’፡ መብዛሕትና ዘለና ርክብ ጽቡቕ ኣብ ዝዀነሉ እዋን ከም ንቡር ምውሳድና ናይ ጣዕሳ ስምዒት ክፈጥረልና እንከሎ፡ ኣብ መንጐ ዝፍጠሩ ጐደሎታት ቀልጢፍና ንኸነስተውዕልን ንኣሽቱ ጉዳያት ናብ ዓቢይ ጸገም ክንቅይርን ይገብረና። ነቐፌታ’ውን፡ ብብዝሒ ክመጽእ እንከሎ ይጐልሕ’ዩ። እዚ ድማ ማሕበራዊ ሚዲያ ከም ሓደ ኣሉታውነት ዝጋውሓሉ ባይታ ክኸውን ይገብር። ብ2019 ብሉጽ ኣልበም ዝሸጠት ስነ ጥበባዊት ቢሊ ኢሊሽ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝወሃቡ ርእይቶታት ምርኣይ ኰነ ኢላ ከም እተወግድ ንቢቢሲ ተዛሪባ። “ህይወተይ ይሕምሶ ነይሩ። ህድእ ዝበለ ነገራት ኣብ ዝሰራሕካሉ ብዙሓት ሰባት ይጸልኡኻ። ብሱሩ ካብቲ ሕሉፍ ዝነበረ ዝኸፍአ እዩ ዝኸውን” ትብል። ባሜስተር፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝርኣይ ኣሉታውነት ንምክልኻል ዘኽእል ዓቕሚ ከም ዘይብልና የጠንቅቕ። ምኽንያቱ ኣእምሮና፡ ኣብ ክንዲ እቲ ካብ ዘይንፈልጦ ሰብ ዝመጽኣና ርእይቶ፡ ነቲ ካብ ናይ ቀረባና ዝዀኑ ሰባት ዝወሃበና መጠንቀቕታት’ዩ ኣቓልቦ ዝህብ። “ስለዚ፡ ካብ ብዙሓት ሰባት ዝመጽኣና ኣሉታዊ ነገራት ምስማዕ ሓደገኛ ክኸውን ተኽእሎ ኣለዎ” ይብል። ኣብ ኦንላይን ብብዙሓት ሰባት ወይ መሓዛኻ ምንቃፍ ዘለዎ ሳዕቤን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝተፈላለየ እዩ። ግን ክኣ፡ ንዕኡ ምቕባል፡ ምብልዕላዕን ዝዀነ ኣሉታዊ ርእይቶ ምድጋፍን፡ ጭንቀት ክውስኽ፡ ቅዛነት፡ ሕርቃን ወይ ተስፋ ምቝራጽ ክብርትዕ ከም ዝገብር ተመራማሪት ባህርያት ሉቺያ ማኪያ ትገልጽ። “ነዞም ኣሉታዎ ስምዒታት ምቅላስ፡ ኣብ ሰብነትና ዓቢይ ጽልዋ ስለ ዘሕድር፡ ኣካላዊ ቃንዛ ክፈጥሩን ከጋድዱን ይኽእሉ’ዮም” ትብል። ሰባት ዕድመ እናወሰኹ ክኸውዱ እንከለው፡ ናብ እወታዊ ሸነኽ ሓደ ነገር ምዝንባል ከም ዝጅምሩ ብዙሓት መጽናዕታት ይገልጹ። ተመራመርቲ ነዚ ‘እወታዊ ኣድልዎ’ [positivity bias] ኢሎም ክጽውዕዎ እንከለው፡ ካብ ማእከላይ ዕድመ ጀሚርና፡ ነቶም ኣሉታዊ ሓበሬታታት ገዲፍና ነቶም እወታዊ ዝርዝራት ክንዝክር ከም እንጅምር ይገልጹ። ባሜስተር፡ ናይዚ ምኽንያት ኣብ ዕድመ ንእስነትና ካብ ዘጋጥመና ውድቀትን ነቐፌታን ክንመሃር ኣለና፤ እዚ ግን ዕድመና እናወሰኸ ክኸይድ እንከሎ እዚ ድልየት ስለ ዝንኪ’ዩ ይብል። ይዅን’ምበር፡ ኣሉታዊ ነቐፌታታት ኣብ ዝዀነ ዕድመ ኴንና ይጸልውና’ዮም፤ ብፍላይ ድማ ስምዒታትና ኣብ ዝተጐድኣሉ እዋን።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ህጻናት 'ስማርትፎን' ዝሕዝሉ ትኽክለኛ ዕድመ ክንደይ እዩ?

ንደቅኹም ስማርትፎን ትህብዎም’ዶ፣ ወይስ ብዝተኻእለ መጠን ካብ ስማርትፎን ተርሕቕዎም? እዚ ኣዝዩ ዘመናዊ መዋጥር እዩ። ስማርትፎን ኣብ ልዕሊ ውላድ ንኹሉ ክፍኣት ዓለም ዝፍንው መሳርሒ ከምዝኾነ ዝሓስቡ ወለዲ ኣለዉ። ጽልዋ ኣጠቓቕማ ቴሌፎንን ማሕበራዊ መራኸቢታትን ህጻናት ብዝምልከት ዝዝርግሑ ጽሑፋት ብምርኣይ ንደቆም ስማርትፎን ካብ ምሃብ ዝተዓቀቡ ሒደት ኣይኮኑን። ብኣንጻሩ፡ መልእኽቲ ንምልኣኽ፡ ብኢንተርኔት ዕዳጋ ንምፍጻም፡ ብቪድዮ ንምርኻብን ኣኼባ ንምክያድን ንካልኦት ንጥፈታትን ስለዝጠቅም ስማርትፎን ንመዓልታዊ ህይወት ኣገዳሲ እዩ ዝብሉ ወለዲ ኣለዉ። እሞ ስማርትፎን ዝሓዙ መማህርትን ፈተውትን ዘለዎም ህጻናት ደቆም ዘምልጦም ነገር ኣይህሉን’ዶ? ጽልዋኸ ኣለዎ’ዶ? ስማርትፎን ምውናን ወይ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምጥቃም ንድሕነት ህጻናት ዝጎድእ ጽልዋ ከምዘለዎ ዘርኢ መርትዖ እኳ እንተዘየለ፡ እዚ ግን ጉድኣት የብሉን ማለት ኣይኮነን። ኣብ ቀረባ ግዜ ዝወጹ መርትዖታት፡ ህጻናት ዝያዳ ንሓደጋ ዝቃልዑሉ ፍሉይ ምዕራፋት ምዕባለ ክህልዉ ከምዝኽእሉ የመልክቱ። ካብዚ ሓሊፉ ክኢላታት፡ ደቅኹም ስማርትፎን ንምውናን ድሉዋት እንተኾይኖም ንክትውስኑ ዝሕግዙ ቁልፊ ረቛሒታትን ድሕሪ ምውናኖም ድማ ክትገብርዎም ዝግብኡ ጥንቃቐታትን ከምዘለዉ ይገልጹ። ካንዲስ ኦጀርስ፡ ኣብ መንጎ ኣጠቓቕማ ዲጂታላዊ ቴክኖሎጂን ጥዕና ኣእምሮ ህጻናትን መንእሰያትን ዘሎ ምትእስሳር ዝጥምቱ ሽዱሽተ ትንተና ዘካየደት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርንያ ኣሜሪካ ፕሮፌሰር ስነ-ኣእምሮኣዊ ሳይንስ እያ። ብተወሳኺ ኣብ ካልኦት ዓበይቲ መጽናዕትታትን ከምኡ’ውን መጽናዕትታት መዝገበ-ዕለት ምርምር ዘካየደት ኦጀርስ፡ "መብዛሕትኦም መጽናዕትታት፡ ኣብ መንጎ ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ጥዕና ኣእምሮን ዝኾነ ምትእስሳር ኣይረኸቡን" ትብል። ኣብቶም ምትእስሳር ዝረኸበትሎም መጽናዕትታት’ውን፡ ዓቐናት እቶም ኣወንታዊን ኣሉታውን ጽልዋታት ትሑት ከምዝኾነ ትገልጽ። "እቲ ዝዓበየ ርኽበት፡ ኣብ መንጎ እቲ ሰባት ዝኣምኑሉን እቲ መርትዖ ብሓቂ ዘርእዮን ዘሎ ምፍልላዩ’ዩ።" ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ ተመራማሪት ስነ-ኣእምሮኣዊት ኤሚ ኦርበን፡ ዝገበረቶ ገምጋም እውን፡ እቲ መርትዖ ዘየዕግብ ከምዘይኮነ እዩ ዝሕብር። ተመኩሮ ውልቀ መንእሰያት ድማ ኣብ ናይ ገዛእ ርእሶም ውልቃዊ ኩነታት ዝምርኮስ እዩ። ኤሚ፡ "ብሓቂ ነዚ ክፈርድ ዝኽእል እንኮ ሰብ እቲ መብዛሕትኡ ግዜ ምስቶም መንእሰያት ዝያዳ ዝቀራረብ ሰብ እዩ" ትብል። ብግብራዊ ኣዘራርባ፡ እዚ ማለት፡ ማሕበራዊ መራኸቢታት ወይ ዝተወሰኑ መተግበሪታት ብምጥቃሞም ዝጉድኡ ህጻናት ክህልዉ ይኽእሉ እዮም። ወለዲ ድማ ነዚ ክቕበሉን ኣድላዪ ደገፍ ክህቡን ኣገዳሲ እዩ። ብኻልእ ወገን፡ ቴሌፎን፡ ንገለ መንእሰያት ህይወት ዘቕልል ኣገዳሲ መሳርሒ ክኸውን ይኽእል። ንኣብነት ከም ጉድኣት ኣካል ዘለዎም ሰባት ሓድሽ መልክዕ ተበጻሕነት ማሕበራዊ መራኸቢታት ንምርካብ፡ ወይ ድማ ብዛዕባ ጥዕና ንዝቐርቡ ተኣፋፊ ሕቶታት መልሲ ንምድላይ ክሕግዞም ይኽእል። መብዛሕትኡ ግዜ ህጻናት ቴሌፎን ዝጥቀሙ ምስ ኣዕሩኽቶምን ቤተሰቦምን ንምዝርራብ እዩ። ርግጽ ምስ መዛኑኻ ዳርጋ ቀጻሊ ርክብ ምግባር ሓደጋ ዘይብሉ ኣይኮነን። "ቴሌፎን ነቲ ወትሩ ብወገን መንእሰያት ዝነበረ ዘይተማልአ ድሌት ፍሉይ ፍታሕ ከምዝኾነ ይሓስብ" ትብል ኣብ ለንደን ስኩል ኦቭ ኢክኖሚክስ ፕሮፌሰር ማሕበራዊ ስነ-ልቦና ከምኡ’ውን ሓባራዊ ደራሲ መጽሓፍ፡ ‘ፓረንቲንግ ፎር ኤ ዲጂታል ፊዩቸር’፡ ሶንያ ሊቪንግስቶን። "ንብዙሓት ግን ዘፍርሕ… ንምእማኑ ዘጸግም ኣጋጣሚ ክኸውን ይኽእል'ዩ። እቶም መናእሰይ ኣባል ክኾኑሉ ዝደልዩ ወይ ከይኾኑ ዝተገለልሉ፡ ናይ ህቡባት ሰባት ቦታ ከምዘሎ ክስምዖምን ጸቕጢ ክገብረሎም ይኽእል'ዩ።" ኦርበንን መሳርሕታን ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ኣብ ዘሕተምዎ ጽሑፍ፡ ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢታት ድሒሩ ምስ ዝመጽእ ትሑት ዕግበት ህይወት ከም ዝተኣሳሰር ይሕብር። ዕድሚኦም ካብ 10 ክሳብ 21 ዓመት ካብ ዝኾኑ ልዕሊ 17 ሽሕ ተሳተፍቲ ዝተረኽበ መረዳእታ ብምትንታን ዝረኸብዎ ውጽኢት፡ ካብ 11 ክሳብ 13 ዓመት ዝዕድሚአን ኣዋልድን ካብ 14 ክሳብ 15 ዝዕድሚኦም ኣወዳትን ልዑል ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢታት እንተሃልይዎም፡ ድሕሪ ሓደ ዓመት ትሑት ዕግበት ህይወት ክህልዎም ክገብር ከምዝኽእል የረድእ። ብኣንጻሩ ኣብዚ ዕድመ እዚ ዘሎ ትሑት ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢ ኣብ ቀጻሊ ዓመት ዝለዓለ ዕግበት ክህልዎም ክገብር ከምዘኽእል የተንቢ። እዚ ምስቲ ኣዋልድ ካብ ኣወዳት ኣቐዲመን ናብ ጉብዝና ክበጽሓ ከምዝኽእላ ዝገልጽ ሓበሬታ ከም ዝሰማማዕ እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ። ወለዲ ውሳነ ኣብ ዝውስንሉ እዋን ነዞም ኩነታት ኣብ ግምት ከእትዉ ኣለዎም። ምዕባለኣዊ ለውጢ፡ ንህጻናት ንኣሉታዊ ጎኒ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝያዳ ተኣፋፊ ክገብሮም ከም ዝኽእል ምፍላጥ ይግባእ። ንኣብነት ኣብ ዕድመ ንእስነት፡ ሓንጎል ብሰፊሑ ስለዝቕየር ንግብሪን ስምዒትን መንእሰያት ክጸልዎ ይኽእል። እዚ ድማ ንማሕበራዊ ዝምድናታትን ኹነታትን ዝያዳ ተኣፋፊ ምዃን የጠቓልል። "መንእሰይ ምዃን ዓብዪ እዋን ምዕባለ'ዩ" ትብል ኦርበን። "ብመዛኑኻ ዝያዳ ትጽሎ፡ ካልኦት ሰባት ብዛዕባኻ እንታይ ከም ዝሓስቡ ኣዝዩ የገድሰካ። ከምኡ'ውን ንድፊ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ እቲ ማሕበራዊ ርክብን ግብረ-መልስን ዝዋሃበሉ ኣገባብ፡ ይብዛሕ ይንኣስ ኣብ ዝተወሰነ እዋን ዝያዳ ጸቕጢ ክፈጥርልካ ይኽእል’ዩ።” ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ህጻናትን መንእሰያትን ዘለዎ ድርኪ ዝጸልዉ ካልኦት ረቛሒታት’ውን ኣለዉ። ተመራመርቲ ግን ነዞም ውልቃዊ ፍልልያት ክድህስሱ ገና ኣብ ምጅማር ይርከቡ። ኦርበን፡ “ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ዝያዳ ኣሉታዊ ወይ ኣወንታዊ ጽልዋ ዝሓደሮም ሰባት ክህልዉ እዮም። ምኽንያቱ ድማ ዝተፈላለየ ህይወት ስለዝነብሩ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ግዜ ዝተፈላለየ ምዕባለ ስለዘሕልፉን፡ ዝተፈላለየ ኣጠቃቕማ ማሕበራዊ መራኸቢታት ስለ ዝህልዎምን ክኸውን ይኽእል።” መጽናዕቲ፡ ወለዲ ንደቆም ስማርትፎን ይግዝኡዶስ ኣይግዝኡ፡ ኣብ ዝብል ሓበሬታ ክህብ ዝኽእል እኳ እንተኾነ፡ "መዓስ?" ንዝብል ግን ምላሽ ኣይህብን። ወለዲ፡ "ንውላድን ንስድራቤትን ብኸመይ ይሰማማዕ?" ዝብል ቀንዲ ክሓትዎ ዝግባእ ሕቶ ከምዝኾነ ኦጀርስ ትገልጽ። "ኣብ ብዙሕ ኣጋጣሚታት፡ እቶም ህጻናት ቴሌፎን ክህልዎም ዝደልዩ እቶም ወለዲ እዮም፤ ምእንቲ ምሉእ መዓልቲ ርክብ ክገብሩን፡ ምእንቲ ምብጻሕን ምምላስን ደቆም ከወሃህዱን" ትብል ኣብ ክፍሊ ርክብ ዩኒቨርሲቲ ቪየና ተመራማሪት ዝኾነት ኣንጃ ስቴቪች። ንህጻናት ናይ ናጽነትን ሓላፍነትን ስምዒት ዝህብ ክኸውን ዝኽእል እኳ እንተኾነ ወለዲ ግን ክሓትዎ ዝግባእ ሕቶ ኣሎ። "ደቆም ናይ ገዛእ ርእሶም መሳርሒ ክህልዎም ኣብ ዘኽእል ደረጃ ሓላፍነት ድዮም ዘለዉ?" ካልእ ድማ ሓደ ወላዲ፡ ውላዱ ስማርትፎን ክውንን እንከሎ ክሳብ ክንደይ ምቹእነት ከም ዝስምዖ ምፍላጥ ዕሽሽ ክብሎ ዘይግባእ ረቛሒ እዩ። ስቴቪችን መሳርሕታን ኣብ ዝገበርዎ ሓደ መጽናዕቲ፡ ወለዲ ኣብ ልዕሊ ኣጠቓቕማ ስማርትፎን ደቆም ቁጽጽር ከምዘይብሎም ክስመዖም እንከሎ ዝያዳ ግርጭታት ከምዝተፈጥሩ ይሕብር። ሊቪንግስቶን፡ እንታይ ዓይነት መተግበሪ ክጥቀሙ ከምዝኽእሉን ረቛሒታትን ብዝምልከት እውን ክዛተዩ ኣገዳሲ ከምዝኾነ ትላበው። ወለዲ ምስ ቆልዑ ብትሕዝቶ ሕጉሳት ምዃኖም ንምርግጋጽ ኣብ ጸወታታት ብሓባር ግዜ ከሕልፉ ይኽእሉ፣ ወይ ድማ ኣብቲ ቴሌፎን ዘሎ ትሕዝቶ ብሓባር ንምዝታይ ግዜ ክምድቡ ይኽእሉ። "ገለ መጠን ክትትል የድሊ’ዩ። ኣብ ኢንተርኔትን ካብ ኢንተርኔት ወጻኢን ዝረኣይዎን ዘጋጥሞምን ነገር ንምድጋፍ ግን ምርድዳእን ግልጽነትን ዘለዎ ርክብ ክኽእሉ ኣለዎ" ትብል ኦጀርስ። ለይቲ ለይቲ ቴሌፎን ኣብ መደቀሲ ውላድ ከይኸውን ዝብሉ ገለ ሕግታት ኣጠቓቕማ ስማርትፎን ኣብ ዘቐምጡሉ እዋን፡ ወለዲ ንናይ ገዛእ ርእሶም ኣጠቓቕማ ስማርትፎን እውን ብቕንዕና ክፍትሹ ኣለዎም። "ህጻናት ምስሉይነት ኣይፈትዉን" ትብል ሊቪንግስቶን። "ከም ኣብ ግዜ መግቢ ቴለፎን ምጥቃም ወይ ቴለፎን ሒዝካ ምድቃስ ዝኣመሰለ ወለዶም ባዕሎም ዝገብርዎ ነገር ስለ ዝገበሩ ከምዝተቐጽዑ ክስምዖም ኣይግባእን።" ኣዝዮም ንኣሽቱ ህጻናት ከይተረፉ ኣጠቓቕማ ቴለፎን ካብ ወለዲ ከምዝማሃሩ ሓደ ኣውሮጳዊ ጸብጻብ ይገልጽ። ክሳብ ሸሞንተ ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት ብዛዕባ ሓደጋታት ንቕሓት ከምዘይብሎም፡ እንተኾነ ግን መብዛሕትኡ ግዜ ንኣጠቓቕማ ወለዶም ከምዘንጸባርቑን ወለዶም ዝጥቀምሉ ‘ፓስዎርድ’ ከይተረፈ ዝፈልጡ ህጻናት ከምዘለዉን እቲ ጸብጻብ የረጋግጽ። ወለዲ ግን ኣብ ዕማማት ንኣሽቱ ህጻናት ብምስታፍ፡ ከምኡ’ውን ባዕሎም ጽቡቕ ልምዲ ብምርኣይ ነዚ ንረብሓኦም ከውዕልዎ ይኽእሉ። ኣብ መወዳእታ፡ ንህጻናት መዓስ ስማርትፎን ክግዝኣሎም ከም ዘለዎ ዝውስኑ ወለዲ እዮም። ንገሊኦም፡ እቲ ቅኑዕ ውሳነ፡ ዘይምግዛእ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ቁሩብ ፈጠራ ሓዊሶም ድማ ስማርትፎን ዘይብሎም ህጻናት ዘምልጦም ነገር ከይህሉ ምግባር ይኽእሉ። "ብመጠኑ ርእሰ ተኣማንነትን ማሕበራዊ ርክብ ዘለዎምን ህጻናት፡ ኣካል ናይቲ ጉጅለ ንምዃን መፍትሒ ይረኽቡ እዮም" ትብል ሊቪንግስቶን። ብሓቂ፡ ቴሌፎን ብዘይምውናኖም ዝስምዖም ድሑር ናይ ምዃን ፍርሒ ምጽዋር ምምሃር፡ ንዓበይቲ መንእሰያት ጠቓሚ ትምህርቲ እዩ። "እቲ ጸገም ግን እቲ ድሑር ናይ ምዃን ፍርሒ፡ መወዳእታ ዘይብሉ ምዃኑ'ዩ። ስለዚ ኩሉሰብ ኣብ ሓደ ቦታ ወሰን ከመዓራርይ ኣለዎ" ትብል ሊቪንግስቶን። "እንተዘይኮይኑ ኣብ ሰሙን ን7 መዓልቲ፡ ኣብ መዓልቲ ን24 ሰዓታት ምሽክርካር ጥራይ እዩ ዝኸውን’ሎ።"

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ሰባት፡ ስለምንታይ’ዮም ደሞዞም ኣብ ቲክቶክ ዝልጥፉ ዘለው?

በዚ ናይዚ ዘመን ኣጸዋውዓ፡ ‘ጄን ዚ’ ወይ ወለዶ ዚ ተባሂሎም ዝጽውዑ ኢንተርነትን ማሕበራዊ ሚዲያን ኣብ ዝሰፍሓሉ ዘመን ዝተወለዱ ሰባት፡ ካብ ኣከዳድንኦም ክሳብ መዓልታዊ ዝበልዑዎ መግቢ ኣብ ኢንተርነት ከካፍሉ ልሙድ ኰይኑ እዩ። ሕጂ ክኣ፡ ካብዚ ብዝተፈለየ፡ ኣግሂድካ ንምዝራብ ንነዊሕ እዋን ከም ነውሪ ዝቑጸር ዝነበረ ጉዳይ ደሞዞም ምልጣፍ ጀሚሮም ኣለው። ሃና ዊልያምስ፡ ዝዀነ ኣብ መገዲ ዝረኸበቶ ሰብ ቁሩብ ክኩርኩሖ ዝኽእል ሕቶ ከይተሓተተ ኣይሓልፍን፤ “እንታይ ትሰርሕ? ደሞዝካ ክንደይ’ዩ?" ጓል 25 ዓመት ዊልያምስ፡ መስራቲት ‘Salary Transparent Street’ ዝተባህለ ልዕሊ 850 ሽሕ ሰዓብትን 16.7 ሚሊዮን ‘ላይክ’ ዝረኸበን ናይ ቲክቶክ ኣካውንት ኣለዋ። ኣብቶም እትሰርሖም ቪድዮታት፡ ናብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኣሜሪካ ብምኻድ ኣብ መገዲ ሰባት ደው እናበለት ብዛዕባ ሞይኦምን ደሞዞምን ከካፍሉ ትገብር። “ሰባት ብዙሕ ኣይዛረብሉን፤ ግን ክኣ ክዛረብሉ ይግባእ። ዝተለምደ ክኸውን ኣለዎ፤ ብተወሳኺ ዚያዳ ኣብ ሞንጐ ጾታን ዓሌትን ዘሎ ኣፈላላይ ደሞዝ ብዝፈለጥኹ ቑጽሪ፡ እዚ ክንዛረበሉ ዝግባእ ክኸውን ኣለዎ ብምባል እቲ ናይ ቲክቶክ ኣካውንት ከፊተ” ትብል። ሕጂ፡ ንሳ ንብሕታ ጥራይ ኣይኰነትን እዚ ሕቶ ትሓትት። መናእሰይ ወለዶ፡ ግልጽነት ደሞዝ ክህሉ - ሰባት ዝረኽቡዎ ኣታዊ ብግልጺ ምስ ካልኦት ንከውግዑ - ኣብ ትዊተር፣ ቲክቶክን ካልኦትን ጐስጓስ ይገብሩ ኣለው። ነዚ፡ ገለ ሓገግቲ ንቕድሚት ይወስዱዎ። ንኣብነት፡ ብሰሉስ ካሊፎርኒያ ልዕሊ 15 ሰራሕተኛታት ዘለዎም ኣስራሕቲ፡ ንዘለዎም ክፍቲ ናይ ስራሕ ቦታ ዝገልጽ ደሞዝ ክልጥፉ መምርሒ ሂባ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ሞንጐ ዓሌትን ጾታን ዘሎ ናይ ደሞዝ ኣፈላላይ ዘርኢ ሰነዳት ክፍተሽ ኣዚዛ። ቲክቶከራት፡ ነዚ ሕጊ ደጊፎም ሓጐሶም ገሊጾም። ካልኦት ከተማታትን ግዝኣታትን ኣሜሪካ’ውን፡ ተመሳሳሊ ሕጊ ኣጽዲቐን። ኣብ ሕሉፍ፡ ገለ ትካላት መጠን ንሰራሕተኛታት ዝኸፍሉዎ ገንዘብ ወግዓዊ ክገብሩ ድልየት ኣይነበሮም። ሕጂ ግን እዚ ይቕየር ከም ዘሎ ተንተንቲ ይገልጹ። ቅድም ኢሉ፡ ኣብ ኣሜሪካ ይኹን ካልኦት ሃገራት፡ ብዛዕባ ደሞዝካ ምውጋዕ ኣይተለመደን ነይሩ። ግን ድማ፡ ብዛዕብኡ ምዝራብ፡ ብዝተወሰነ መልክዑ ንርእስኻ ብዛዕባ ዘለካ ዋጋ ከም ምዝርራብ እዩ ዝቑጸር ክብል፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ በርክለይ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዶክተር ሪካርዶ ፔሬዝ-ትሩግሊያ ይዛረብ። “ብማእከላይ፡ ደሞዝ ንኣስራሕቲ ክንደየናይ ኣገዳሲ ምዃንካ ዘርኢ’ዩ። ስለዚ፡ ልክዕ ብዛዕባ ናይ ትምህርቲ ውጽኢቶም ክዛረቡ ጽቡቕ ዘይስምዖም፡ ገለ ሰባት ብዛዕባ ኣታዊኦም ክዛረቡ ክስከፉ ምርኣይ ክደንቀና የብሉን” ኢሉ። ደሞዝ ዝተፈላለዩ ሞያን ገምጋም ኩባኒያታትን ዘተኣናግድ መርበብ ሓበሬታ ግላስዶር ክኢላ ስነ ቑጠባ ዝዀነ ኣሮን ቴራዛስ በዚ ሓሳብ ይሰማማዕ። “ምንጪ ከቢድ ጭንቀት” ክኸውን ስለ ዝኽእል፡ ዝዀነ ሰብ ልዑል ወይ ትሑት ተኸፋሊ ምዃኑ ክዛረብ ኣይደልን ይብል። ብዙሓት መናእሰይ ግን፡ ኣብ ኦንላይን ብዛዕባ ዝረኽቡዎ ደሞዝ ክዛረቡ ፍቓደኛታት ምዃኖም ዘርእዩ መረዳእታታት ኣለው። ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ገምጋም ማዕረ ክፍሊት ሲንዲዮ ማሪያ ኮላኩሪዮ “ብዙሓት ማሕበራዊ ጐስጓሳት ከም ምህላዎም መጠን፡ እቲ መንእሰይ ወለዶ’ዩ መሪሕ ተራ ዝወስድ ዘሎ” ትብል። ከም ጸብጻብ ሊንከዲን ማርኬት፡ ልዕሊ 80 ሚኢታዊት መናእሰይ፡ ብዛዕባ ደሞዝካ ምዝርራብ ማዕረ ክፍሊት የተባብዕ’ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ገለ መጽናዕታት’ውን፡ ደሞዝ ግልጺ ክግበር እንከሎ ኣብ ጾታ ዘሎ ኣፈላላይ ክፍሊት ይጐድል እዩ ይብሉ። ብ2006፡ ዴንማርክ ትካላት ኣብ ሞንጐ ጾታ ዘሎ ኣፈላላይ ደሞዝ ወግዓዊ ክገብሩ ገይራ፤ ነዚ ስዒቡ ኣብ ቀረባ ዝወጽኡ ጸብጻባት እቲ ኣብ ጾታ ዝነበረ ኣፈላላይ ደሞዝ ብ2 ሚኢታዊት ከም ዝጐደለ የርእዩ። ኣብ ካናዳ’ውን፡ ናይ ዩኒቨርሲቲ ደሞዝ ወግዓዊ ክግበሩ ኣለዎ ዝብሉ ሕግታት ምስ መጽኡ ኣብ ሞንጐ ጾታ ዝነበረ ናይ ክፍሊት ኣፈላላይ ካብ 20 ክሳብ 40 ሚኢታዊት ከም ዝነከየ ይግለጽ። ንዝሓለፉ 90 ዓመታት፡ ሰራሕተኛታት ንሓድሕዶም ብዛዕባ ደሞዝ ክዘራረቡ ዘተባብዕ ሃገራዊ ሕጊ እኳ እንተጸንሐ፡ ገለ ሰራሕተኛታት ኣሜሪካ ግን ብዛዕብኡ ከይዛረቡ ጸቕጢ ከም ዝግበረሎም ክገልጹ ጸኒሖም። ግላስዶር፡ ኣብዚ ዓመት ኣብ ዘካየዶ ዳህሳስ፡ 28 ሚኢታዊት ሰራሕተኛታት ኣስራሕቶም ብዛዕባ ደሞዝ ምስ መሳርሕቶም ከይዘራረቡ ከም ዝገብሩ ገሊጹ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣፕል፡ ሰራሕተኛታት ብዛዕባ ደሞዝ ዝዘራረብሉ ዝነበረ መስመር ክዕጾ ገይሩ’ዩ። ኮሎራዶ፡ ብ2021 ሕጊ ግልጽነት ክፍሊት ከተተግብር እንከላ፡ ገለ ብራሕቒ ዝቘጽራ ትካላት፡ ኮላሮዳውያን ንዘይኰኑ ሰባት ክፍቲ ናይ ስራሕ ቦታ ብምምችቻእ እቲ ሕጊ ንጐኒ ገዲፎም ክኸዱ ፈቲኖም ነይሮም። ግን ድማ፡ መብዛሕትአን ግዝኣታት ኣሜሪካ ተመሳሳሊ ሕጊ ከጽድቓ ምስ ጀመራ፡ ኣስራሕቲ ብዛዕባ ደሞዝ ዝግበሩ ዝርርባት ከውግዱዎም ኣይተኽኣሎምን። ከም ኣፕልን ሜታን ዝበሉ ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጂ ዝርከቡላ ካሊፎርኒያ፡ ኣብ ዝቕጽል ዓመት እቲ ሕጊ ኣብ ተግባር ክውዕል ክትገብር እያ። እዚ ዓብዪ ጽልዋ ከም ዝህልዎ ተንተንቲ ይዛረቡ። ንቲክቶከር ዊልያምስ፡ ብዛዕባ ደሞዝ ምዝርራብ ኣብ ናይ ርእሳ ስራሕ’ውን ለውጢ ክትገብር ደፊኡዋ እዩ። ተንታኒት ዳታ ኰይና እትሰርሐሉን ኣብ ዓመት 115 ሽሕ ዶላር እትረኽበሉን ስራሕ ኣቋሪጻ፡  ኣብ ‘Salary Transparent Street’ ሙሉእ ሰዓታ ኣወፊያ ትሰርሕ ኣላ። ካብኡ፡ ኣብዚ ዓመት 150 ሽሕ ዶላር ክትረክብ ትጽቢት ትገብር።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኤሎን መስክ ኣብ ልዕሊ ትዊተር ትራምፕ ዝጸንሐ እገዳ ኣልዒሉ

ሓድሽ ወናኒ ትዊተር ኤሎን መስክ ኣብ ልዕሊ ገጽ ትዊተር ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ጸኒዑ ዝጸንሐ እገዳ ኣልዒሉ። ትራምፕ ናብ ትዊተር ክምለስ ዝተገበረሉ ምኽንያት ርእይቶ ህዝቢ ምስተኣከበ’ዩ ዝበለ መስክ፡ ተጠቐምቲ ትዊተር ነቲ ስጕምቲ ከምዝደገፍዎ ተዛሪቡ። “ህዝቢ ወሲኑ’ሎ” ኢሉ ኣብ ናይ ገዛእ ርእሱ ገጽ ትዊተር ዝጽሓፈ ኤሎን መስክ፡ ካብቶም ልዕሊ 15 ሚልዮን ተጠቐምቲ ትዊተር እቶም 51.8 ሚእታዊት ኣብ ልዕሊ ዶናልድ ትራምፕ ተወሲኑ ዝነበረ እገዳ ክለዓል ምድጋፎም ገሊጹ። እንተዀነ ዶናልድ ትራምፕ ቅድሚ ሕጂ ናብ ማሕበራዊ ሚድያ ንኽምለስ ዘኽእል፡ “ዋላ ሓንቲ ምኽንያት ኣይርኣየንን” ኢሉ ስለዝነበረ፡ ናብ ትዊተር ዘይክምለስ ከምዝኽእል ዘመላኽት’ዩ ተባሂሉ’ሎ። ገጽ ትዊትር እቲ ፕረዚደንት ነበር ዝተኣገደ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኰይኑ፡ ዝተዓጸወሉ ምኽንያት ድማ 'ህውከትን ዕግርግርን ብምልዕዓል' ዝብል ከምዝነበረ ዝዝከር’ዩ። ደገፍቲ ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ዋሺንግተን ዲሲ ናብ ዝርከብ ካፒቶል ሂል ጥሒሶም ምስኣተዉ’ዩ ነይሩ እቲ ነባር ምምሕዳር ትዊተር ናይቲ ፕረዚደንት ነበር ገጽ ትዊተር ክእገድ ዝወሰነ። ኮንግረስ ኣሜሪካ፡ ጆ ባይደን ኣብቲ ዝተኻየደ ፕረዚደንታዊ መረጻ ተዓዋቲ ከምዝኾነ ክእውጅ ኣብ ዝፈተነሉ ግዜ፡ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ደገፍቲ ትራምፕ ናብ ካፒቶል ሂል ጥሒሶም ብምእታው ህውከትን ዕግርግርን ኣለዓዒሎም። ብሰንኪ እቲ ህውከትን ዕግርግርን ኣርባዕተ ሰለማውያን ሰባትን ሓደ ኣባል ፖሊስ ኣሜሪካን ህይወቶም ከምዝሓለፈ ይዝከር። ድሕሪ እቲ ዝተፈጠረ ህውከት ሽዑ ንሽዑ ገጻት ፈይስቡክ፡ ኢንስታግራምን ዩትዩብን ዶናልድ ትራምፕ ንኽእገዱ ውሳነ ተዋሂቡ። እቲ ፕረዚደንት ነበር ኣብቶም ዝተዓጸዉ ማሕበራዊ ገጻቱ ብዓሰርተ ሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰዓብቲ ነይርምዎ። ዶናልድ ትራምፕ፡ ድሕሪ ኣዋርሕ  ናይ ገዛእ ርእሱ “ትሩዝ ሶሻል” ዝሰመዮ ማሕበራዊ ሚድያ ከፊቱ። ኣብ መፈለምታ እዚ ሰሙን ፖለቲከኛ ሰልፊ ሪፓብሊካን ዝዀነ ዶናልድ ትራምፕ ኣብ 2024 [ኣ.ኣ] ንፕረዚደንትነት ከምዝወዳደር ዕላዊ ከምዝገበረ ይፍለጥ። ቀዳማይ ሃብታም ዓለም ኤሎን መስክ ነቲ ኣብ ዓለም ገኒኑ ዝርከብ ማሕበራዊ ሜድያ ትዊተር ብ44 ቢልዮን ዶላር’ዩ ዓዲግዎ። ንትዊተር ምሉእ ብምሉእ ምስተቘጻጸረ መሰረታዊ ዝዀነ ለውጢ ኣብ ምግባር ተጸሚዱ ዝርከብ ኤሎን መስክ ናይ ጽልኢ ዘረባታት ይኵን ግጉያት ሓበሬታን ዘድሃቡ መምርሕታት ትዊተር ክልሕልሑ ይኽእሉ’ዮም ዝብል ስግኣት ፈጢሩ ኣሎ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ንነዊሕ ሰዓታት ትሰርሑ፤ እንተዘይደሊኹም ስራሕ ልቐቝ' - ኢሎን መስክ

ኢሎን መስክ፡ ሰራሕተኛታት ትዊተር "ንነዊሕ ሰዓታት ብዝለዓለ ጻዕቂ" ክሰርሑ ከም ዘለዎም፡ እንተዘይኰይኑ ካብቲ ትካል ክወጽኡ ከም ዝነገሮም ጸብጻባት ሓቢሮም። ሓድሽ ወናኒ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ንሰራሕተኛታቱ ኣብ ዝለኣኾ ኢመይል፡ እቶም ሰራሕተኛታት ኣብቲ ትካል ክጸንሑ ዝደልዩ እንተዀይኖም በዚ ክሰማምዑ ኣለዎም፡ ከም ዝበለ ዋሽንግተን ፖስት ጸብጺቡ። በዚ መሰረት፡ እቶም ክሳብ ሎሚ ሓሙስ ነዚ ጠለብ ዘይተቐበሉ ሰራሕተኛታት፡ ናይ ስራሕ ውዕሎም ተቛሪጹ ናይ ሰለስተ ወርሒ ክፍሊት ክወሃቦም ምዃኑ መስክ ገሊጹ። ቢቢሲ ኣብዚ ጉዳይ ካብ ትዊተር መብርሂ ንምርካብ ሓቲቱ ኣሎ። እቲ ዘ ጋርዲያን’ውን ዝርኣዮ፡ መስክ ናብ ሰራሕተኛታቱ ዝጸሓፎ ኢመይል፡ ትዊተር ንኽዕወት "ኣዝዩ ተሪር ክኸውን ከድልዮ'ዩ። እዚ ማለት ንነዊሕ ሰዓታት ብዝለዓለ ጻዕቂ ምስራሕ ማለት'ዩ። ፍሉይ ኣፈጻጽማ ጥራይ እዩ ንመሕለፊ ነጥቢ ዝኸውን" ኢሉ። ሰራሕተኛታት፡ "ኣካል ናይቲ ሓድሽ ትዊተር" ክዀኑ እንተደልዮም፡ ክሳብ ሓሙስ ሰዓት 17፡00 [EST - ምብራቓዊ መለክዒ ግዜ] ንሓንቲ ፈለግ [ሊንክ] ጥራይ ብምጥዋቕ በቲ ዝቐረበሎም ጠለብ ከም ዝተሰማምዑ ከረጋግጹ ከም ዘለዎም ተነጊርዎም ኣሎ። ወሲኹ፡ "ውሳነኹም ብዘየገድስ፡ ንትዊተር ዕዉት ንምግባር ንዝገበርኩምዎ ጻዕሪ የቐንየልና" ኢሉ። እዚ ሃብታም ዓለምና፡ ነቲ ኩባንያ ብ44 ቢልዮን ዶላር ድሕሪ ምዕዳጉ፡ ፍርቂ ሰራሕተኛታት ትዊተር ካብ ስርሖም ከም ዝለቐቝ ኣፍሊጡ ኣሎ። መስክ፡ እቲ ኩባንያ ኣብ መዓልቲ 4 ሚልዮን ዶላር ይኸስር ስለ ዘሎ፡ ምጕዳል ብዝሒ ሰራሕተኛታት፡ "ኣማራጺ" ዘይብሉ ጉዳይ ከም ዝዀነ ይዛረብ። ንሱ፡ ዋንነት እቲ ትካል ካብ ዝርከብ ንደሓር፡ ብርክት ዝበሉ ፈጸምቲ ስራሕ ትዊተር’ውን ካብ ስልጣኖም ወሪዶም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ እቲ በዓል ሃብቲ ንሰራሕተኛታቱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ካብ ቦታ ስራሕ ወጻኢ [ብርሕቀት] ዝስራሕ ስራሕ ኣብ ቀረባ እዋን ደው ከም ዘብልን ንቕድሚት፡ "ከበድቲ ግዜያት" ከም ዝጽበዮምን ከም ዝተዛረበ ጸብጻባት ይሕብሩ። ንሰራሕተኛታት ኣብ ዝለኣኾ ኢመይል’ውን፡ ሰራሕተኛታት ኣብ ሰሙን እንተወሓደ ን40 ሰዓታት ኣብቲ ቤት ጽሕፈት ክሰርሑ ትጽቢት ከም ዝግበረሎም ገሊጹ። በዓልቲ ሃብቲ ቴክኖሎጂ ሳራ ኩንስት ግን፡ ትዊተር ዘጋጥሞ ዘሎ ጸገማት፡ መስክ ነቲ ትካል ምዕዳጉ ኣብ ከቢድ ዕዳ ስለ ዘእተዎ ጥራይ እዩ ኢላ። ንሱ፡ ዘርእዮም ዘለዉ ባህሪያት ስዒቡ’ውን ገለ መወዓውዒ ዝገብሩ [ኣድቨርታይዘራት] ወጻኢታቶም ደው ከብሉ ከም ዝገበሮም ትዛረብ። "ሕጂ ነቲ ቃንዛን ዘይርጕጽነትን ኣብ ልዕሊ እቶም ሰራሕተኛታት ከውርድ ይፍትን ኣሎ" ትብል። ወሲኻ፡ መስክ ብዛዕባ ሰዓታት ስራሕ ንሰራሕተኛታት ዝልኣኾ ኢመይል ብሓቂ ክሳብ ክንደይ ተግባራዊ ክኸውን እዩ ዝብል ሕቶ ዘልዕል እዩ ኢላ። "ንሰራሕተኛታትኻ ኢመይል ጥራይ ብምስዳድ ናይ ስራሕ ውዕሎም ክትቅይር ትኽእል ዲኻ? እዚ ንቅድሚት ክርአ እዩ።" ዋና ስፔስ ኤክስን ትካል ኤለክትሪክ መካይን ቴስላን መስክ፡ ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት ኣብ ቤት ጽሕፈት ትዊተር ይድቅስ ነይሩ። ንሱ፡ ነቲ ኣብ 2018 ካብ ቴስላ ዝረኸቦ ዓይኒ ዝስሕብ 56 ቢልዮን ዶላር ክፍሊት ዝምልከት መብርሂ ንምሃብ ትማሊ ረቡዕ ኣብ ቤት ፍርዲ ኣሜሪካ ቀሪቡ ነይሩ። ኣብኡ፡ ብዛዕባ ናይ ስራሕ ልምዱ ክዛረብ እንከሎ "ብዘይካ ሳሕቲ ዳርጋ ኵሉ ግዜ እየ ዝሰርሕ" ኢሉ። ድሒሩ ንዝቐረበሉ ሕቶታት ኣብ ዝሃቦ መልሲ፡ እቲ ኣብ ትዊተር ዝካየድ ዘሎ "መሰረታዊ ትካላዊ ዕረያ" ኣብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ክዛዘም ምዃኑ ወሲኹ ገሊጹ። መስክ፡ ዘለዎ ጻዕቒ ስራሕ ከቃልለሉ ዝኽእል ሓደ መንገዲ፡ ንኣመራርሓ ካልኦት ትካላቱ ብምክፋል ምዃኑ’ውን ተዛሪቡ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ብበዓልስልጣን ኣላጊፆም ዝተብሃሉ ‘ቲክቶከራት’ ብኩርማጅ ክግረፉ ተፈሪዶም

ኣብ ናይጀርያ ዝርከቡ ክልተ ከዋኽብቲ ቲክቶክ፡ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተጠቒሞም ንሓደ በዓል ስልጣን መንግስቲ ድሕሪ ምቅላዶም፡ ብመግረፍቲ ክቕፅዑ ተፈሪዶም። ነቲ ቤት ፍርዲ ከጽርዩ’ውን ተገዲዶም። ሙባረክ ዒሳ መሓመድን መሓመድ ቡላን ንኣመሓዳሪ ሰሜናዊ ግዝኣት ካኖ-ናይጄርያ፡ ዓብደላሂ ጋንዱጀ ብምጽላም’ዮም ገበነኛታት ኮይኖም ተረኺቦም። ጠበቓ እቶም ተኸሰስቲ፡ ዓማዊሉ ነቲ ፍርዲ ከምዘይቃወምዎ ገሊጹ። ኣብ ናይጀርያ፡ ኮሜዲ (ቀልዲ) ብምጥቃም ኣብ ማሕበራውን ፖለቲካውን ጉዳያት ነቐፌታታት ዝህቡ ከዋኽብቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ቁጽሮም እናወሰኸ ይርከብ። ሙባረክ ዒሳን ሙሓመድ ባላን፡ ነቲ ኣመሓዳሪ፡ መሬት ብምዝማት፡ ብብልሽውናን ኣብ ስራሕ ብምድቃስን ዘላገጹሉ ቪድዮ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ቲክቶክን ፌስቡክን ድሕሪ ምዝርግሖም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከምዝኣተዉ ተፈሊጡ። ወዳ ኣሕመድ ወዳ ዝተብሃለ ዓቃቢ ሕጊ፡ እቶም ሰባት ንስም እቲ ኣመሓዳሪ ከምዘጸለሙን እቲ ዝወሰድዎ ስጉምቲ ሰላም ህዝቢ ናይ ምዝራግ ዓቕሚ ከምዘለዎን ገሊጹ። ገበኖም ተኣሚኖም ምሕረት ክግበረሎም እንተሓተቱ’ኳ፡ ዳኛ ግን ነፍሲ ወከፎም 20 መግረፍቲ ክግረፉ፤ 10 ሽሕ ገንዘብ ናይጀርያ ናይራ (20 ፓውንድ) መቕጻዕቲ ክኸፍሉን ን30 መዓልታት ቀጽሪ ቤት ፍርዲ ከጽርዩን ኣዚዙ። ብተወሳኺ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንኣመሓዳሪ ሰሜናዊ ግዝኣት ካኖ-ናይጄርያ፡ ዓብደላሂ ጋንዱጀ ብግልጺ ይቕሬታ ክሓቱ ተበይንዎም። ጠበቓኦም በሽር ዩሱፍ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ፍርዲ ''ዘይማእሰርቲ'' ምዃኑ ኣብ ግምት ብምእታው ከምዘይቃወምዎ ሓቢሩ። ናይጀርያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ብፍላይ ኣብ መንእሰያት ተጠቀምቲ ቲክቶክ ቕልጡፍ ወሰኽ ከምዘርኣየት ይግለፅ። እዞም ተጠቀምቲ ቲክቶክ ንሰበስልጣን መንግስቲ ሓዊሱ ንፍሉጣት ሰባት ዝምልከት ስእሊ ወይ ቪድዮ ብምድላው የላግጹሎም፤ ብኸምዚ ድማ ብዙሓት ሰዓብቲ ንምስሓብ ኮሜዲታት የዳልዉ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ብዝተራቐቐ ምትላል ዝተጓሃሃረ ስኑዕ ዕላል ጾታዊ ርክብ

እቲ ዓሚል ኣብ ኣሜሪካ ዝነብር ወዲ 50 ዓመት ሰብኣይ ኰይኑ፡ እታ ብኢንተርነት ዘዛርባ ዘሎ ፅብቕቲ መንእሰይ ድማ ‘ጂንጀርሃኒ’ እያ ትብሃል። ኣብ ፕሮፋይላ ዘሎ ስእሊ ኣብ ዓራታ ዝደቀሰት ሞዴል የርኢ። እቲ ዓሚል፡ ጂንጀርሃኒ ኣብ ቀረባኡ ዘላ እዩ ዝመስሎ’ምበር፡ ካብቲ ንሱ ዝርከበሉ ኣዝዩ ርሑቕ ኣብ ዝዀነ ናይጀርያ ዝነብር ወዲተባዕታይ ምዃኑስ ኣይፈልጥን እዩ። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ብዙሓት ደቂ ተባዕትዮ፡ ምስተን ሰሓብቲ መንእሰያት ዝመስላኦም ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ንኸዕልሉ ኣማኢት ዶላራት ይኸፍሉ፤ እተን "ፅቡቓት ደቂኣንስትዮ" ግን ዘይንሰን ክዀና ከምዝኽእላ ቢቢሲ ክግንዘብ ክኢሉ’ሎ። ንኣዋርሕ ዝተኻየደ መስርሕ ምእካን መርትዖታት፡ ብድሕሪ እዞም ናይ ሓሶት ፕሮፋይላት ብደረጃ ዓለም ዝፍጸም ስርሒት ከምዘሎ ዘቃልዐ ኰይኑ፡ ካብ ሆላንድ ክሳብ ኣሜሪካ፣ ካብ ሱሪናም [ኣብ ደቡብ ኣሜሪካ እትርከብ ንእሸተይ ሃገር] ክሳብ ናይጀርያ ዝዝርጋሕ እዩ። ተመሃራይ ዩኒቨርሲቲ ናይጀርያዊ ኣቢዮዱን (ሓቀኛ ስሙ ኣይኰነን) ሓደ ካብቶም ብሆላንዳዊ ትካል “ሚቲዮር ኢንተርኣክቲቭ ቢቪ” ኣብ ዝውነኑ መርበባት ምኩሻም (dating)፡ ናይ ሓሶት ፕሮፋይል ዘካይዱ ብዙሓት ሰራሕተኛታት እዩ። ኣቢዮዱን ኣብቲ መርበብ ሓበሬታ ኣብ ዝኸፈቶም ብርክት ዝበሉ ኣካውንታት እናቐያየረ እዩ ስርሑ ዝሰርሕ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግዜ ድማ ምልክዕቲ ጻዕዳ ጓል ኣንስተይቲ ተመሲሉ እዩ ዝቐርብ። ንሱ፡ ኣብ ሓደ መርበብ ሓበሬታ፡ ‘ጂንጀርሃኒ’ [Gingerhoney] ዝብል ስም ዝሓዘት ጓል 21 ዓመት ሞዴል ብምምሳል ዝቐረበ ኰይኑ፡ እታ መንእሰይ፡ ሮዛ ሕብሪ ዘለዎ ኮቦርታ ትሕቲ ሽምጣ ተሸፊና ትርአ። ንሳ ንነብሳ ካብ መዓር ዝበለጸት ነገር ምዃና ትገልጻ። ደቂ ተባዕትዮ ድማ ‘ጅንጅብል’ ኢሎም ክጽውዕዋ ተተባብዕ። ነዚ ዝመረጸትሉ ምኽንያት ክትገልጽ እንከላ "ምስ ጸጕረይ ዝመሳሰል ሕብሪ ስለዝዀነ” ትብል። ኣብ ኮምፒተር ኣቢዮዱን ዝተፈላለዩ ጽዩፋት ምስልታት ጅንጅብል ዝሓዘ ‘ፎልደር’ ኣሎ። ከምዚኦም ዝበሉ ስእልታት ዝሓዘሉ ምኽንያት ድማ ምናልባት ዓማዊል ስምዒት ዘለዓዕሉ ስእልታት ክለኣኸሎም ከይሓቱ ብምሕሳብ’ዩ። እቶም ምስልታት፡ ነቲ ናይ ፕሮፋይል ስእሊ ሓዊስካ፡ ካብ ዝተፈላለዩ ምንጭታት ዝተወስዱ እኩብ ስእልታት እዮም። ንፕሮፋይል ጂንጀርሃኒ ዝቈጻጸር ግን ኣቢዮዱን ጥራይ ኣይኰነን። ካልኦት ከምኡ ዝበሉ ዓሰርተታት ተቘጻጸርቲ ስለዘለዉ በብእብረ እናተቐያየሩ ነታ ፕሮፋይል ን24 ሰዓታት የመሓድርዋ። ከም ኣቢዮዱን ዝኣመሰሉ ኣካየድቲ ናይ ኦንላይን ዕላል [‘ቻት’] ኣዝዩ ምዕቡል መሳርሒ ካርታ ብምጥቃም ጂንጀርሃኒ ካብ ዓማዊላ ኣብ ውሽጢ 50 ኪ.ሜ ርሕቐት ከምዘላ ከምስሉ ይፍትኑ። በዚ ድማ እዮም ምስቶም ዓማዊል ዝራኸቡ። እቲ ዓሚል ነቲ ብኦንላይን ዘካይዶ ዕላል ብኽፍሊት እዩ ዝፍጽሞ። ብኣካል ክራኸባ’ውን ተስፋ ኣለዎ። እቶም መርበባት ክትጽምበሮም ነጻ ኰይኖም፡ ዓማዊል ናብተን "ደቂ ኣንስትዮ" መልእኽቲ ንምልኣኽ ወይ ካብአን ንምቕባል ግን ካብ 6 ዶላር ክሳብ 300 ዶላር ዝዋጋኡ ፓኬጃት ክምዝገቡ ኣለዎም። እቶም ብዕድመ ንኣሽቱ ዝዀኑ ዓማዊል ምስተን ኣብ ከባቢኦም ዘለዋ ዝመስላኦም ደቂ ኣንስትዮ ብኣካል ክራኸቡ ክደልዩ እንከለዉ፡ ዓበይቲ ዓማዊል ግን መብዛሕትኡ ግዜ ጾታዊ ስምዒት ብዘለዓዕል ዕላል፡ ስምዒት ጾታዊ ርክብ ዝፈጥሩ ስእልታትን ቪድዮታትን ዕጉባት ከምዝዀኑ ኣቢዮዱን ይዛረብ። ኣቢዮዱንን ካልኦት ነቲ ናይ ኦንላይን ዕላል ዘካይዱ መሳርሕቱን (chat moderators) ነቶም ዓማዊሎም ብዝተኻእለ መጠን ኣብተን ወብሳይታት ክፀንሑ ምግባር እዩ ዕላማኦም። በዓል ኣቢዮዱን ነፍሲወከፍ ብፅሑፍ ዝለኣኽ መልእኽቲ እንተወሓደ 150 ፊደላት ክበፅሕ፡ ከምኡ’ውን እቲ ዕላል ምእንቲ ካልእ እዋን ክቕፅል "ዘይተመልአ ወይ ዘይተዓፀወ” ክኸውን ከም ዘለዎ እዩ መምርሒ ዝወሃቦም። ‘ሚቲዮር ኢንተርኣክቲቭ ቢቪ’ ኣብ ሱሪናም ብዝርከብ ኦራኖ ሮዝ ዝተባሃለ ሱሪናማዊ ሰብኣይ ዝተመስረተ፡ ‘ሎጂካል ሞደሬሽን ሶሉሽንስ (LMS)’ ብዝብል ንዝፍለጥ ኩባንያ ብፅሒት ስራሕ ብምሃብ ንጥፈታቱ የካይድ። ‘ኤል ኤም ኤስ’ ድማ ናይጀርያውያን ናይ ኦንላይን ዕላል ኣካየድቲ ብምቝጻርን ብምስልጣንን ይሰርሕ። ቢቢሲ ኣብ ዋትስኣፕ፡ ቴሌግራምን ስካይፒን ኣካውንትታት ኤልኤምኤስ መርትዖታት ረኺቡ’ሎ። እቲ ኩባንያ፡ ኣማኢት ኣካየድቲ  ኦንላይ ዕላል ከምዝቘጸረን ከምዘሰልጠነን፡ መብዛሕትኦም ድማ ኣብ ናይጀርያ ግዝኣታት ሌጎስን ኣቡጃን ከምዝነበሩ’ውን ኣቃሊዑ። እቶም ዕድላት ስራሕ ኣብ ኢንስታግራም፡ ትዊተርን ቴሌግራምን ዝዝርግሑ ኰይኖም ንስራሕ ኣልቦን ዝተማህሩን መንእሰያት ናይጀርያ ዒላማ ይገብሩ። ነቲ ሓቀኛ ዝሰርሕዎ ስራሕ ብዘይምጥቃስ ድማ "ስርሓት ኦንላይን"፡ "ዲጂታላዊ ማርኬቲን"፡ "ቻት ሞደሬተር"፡ ብዝብል እዮም ነቶም መደባት ስራሕ ዘላልይዎም። ሓንቲ ካብተን ላዕለዎት መልመልቲ ኩባንያ ‘ኤልኤምኤስ’ ዝዀነት ኣብ ጀርመን እትነብር ኣደዳሞላ ዩሱፍ፡ ነቲ መወዓውዒታት ስራሕ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታታ ክትዝርግሖ እንከላ፡ ህይወታ ኣዝዩ ኣብ ዘብለጭልጭን ምቹእን ኵነታት ኰይና ብጽቡቕ ተሕልፎ ከምዘላ ክተርኢ ትፍትን። "እቲ ስራሕ ኣብ ጀርመንን ናይጀርያን ፍጹም ሕጋውን ፍቓድ ዘለዎን'ዩ" ክትብል ነቶም ክቝጸሩ ዝደልዩ ሰባት ኣብ ቀዳማይ መዓልቶም ኣብ ዝገበርዎ ዕላል ዋትስኣፕ ትገልፀሎም። ኣደዳሞላ ዩሱፍ ንልዕሊ ክልተ ዓመታት ኣካየድቲ ቻት ክትመልመል ዝጸንሐት ኰይና፡ ኣብ ዝሓለፈ ሕዳር ጥራይ ኣብ ሓደ ናይ ምልመላ መስርሕ፡ ኣማኢት ሰባት ተመዝጊቦም። ቢቢሲ ርእይቶኣ ክትህብ ንዘቕረበላ ሕቶ መልሲ ኣይሃበትን። "እዞም ምዕራባውያን ሰባት ብቐንዱ ዕላል ክገብሩ እዮም ዝደልዩ" ክብል ሓደ ኣሰልጣኒ ንሓደስቲ ምልምላት ዝተዛረቦም ኮይኑ፡ እቶም ሰልጠንቲ ብዝተኻእለ መጠን ነቲ ኣድካሚ ፈተናታት ቋንቋ እንግሊዝ ክሓልፉ ትጽቢት ይግበር። ኣብ ናይጀርያ ዳይረክተር ኤልኤምኤስ ዝዀነ ኒኮላስ ኣካንደ፡ ኣብ ቀዳማይ ሰሙን ወርሒ ሓምለ ልዕሊ 100 ሰባት ከም ኣካየድቲ ዕላል ክሰርሑ ክምዝግብ እንከሎ እቲ ስራሕ ሕጋዊ ምዃኑ ሓቢርዎም ነይሩ። ቢቢሲ ርእይቶ ክህብ ንዘቕረበሉ ሕቶ መልሲ ኣይሃበን። ነቶም ኣካየድቲ ዕላል ኦንላይን ብዛዕባ ባህሊ፡ ቅዲ ጽሕፈትን ዓማዊሎም ኣብ ዝርከቡሎም ቦታታት ዘሎ ኣዘራራቢ ዛዕባን ብዝምልከት ትምህርቲ ይወሃቦም’ዩ። ከምኡ ዝግበረሉ ምኽንያት ከኣ እቲ ስራሕ ሓቀኛ መሲሉ ንኽሰምዖም ብዝብል’ዩ። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ስልጠና ከኣ፡ ናብቲ መርበብ ሓበሬታታት መእተዊ ዝወሃቦም ኰይኑ ኣብኡ ድማ ከም ኣድራሻ ገዛ፡ ቍጽሪ ተሌፎንን ዕድመን ዝኣመሰለ ውልቃዊ ሓበሬታታት ዓማዊል  ክርእዩ ይኽእሉ። ቢቢሲ፡ ደቂ ተባዕትዮ ብኢንተርነት ዝሃብዎ ርእይቶታት ርእዩ'ሎ። ኣብዘን መርበባት ሓበሬታ ካብ 300 ክሳብ 700 ዶላር ወጻኢ ብምግባር ምስተን ዘዕልላኦም ዝነበራ "ደቂ ኣንስትዮ" ክራኸቡ ብተስፋ ይጽበዩ ምንባሮም ይገልጹ። "ን20 ደቂ ኣንስትዮ መልእኽቲ ሰዲደ ይኸውን እየ፤ ብውልቂ ክራኸብ ሓሳብ ከቕርብ ከለኹ ግን ኵሉ ግዜ ይናዋሕ ነይሩ" ይብል ኣብቲ ‘ብሚቲዮር ኢንተርኣክቲቭ’ ዝውነን መርበብ ሓበሬታ 64.99 ዶላር ወጻኢ ከም ዝገበረ ዝሕብር ሓደ ሰብኣይ። ካልእ ሰብኣይ ድማ "እተን ደቂ ኣንስትዮ ናይ ብሓቂ ምዃነን ብምግማት ልዕሊ 400 ዶላር ፓኬጅ ከምዝዓደገ” ይዛረብ። ሚቲዮር ኢንተርኣክቲቭ፡ ገለ ካብ ፕሮፋይላቱ ልብ ወለዳዊ ምዃኑን "ብኣካል ናይ ምርኻብ ተኽእሎ ከምዘየሎን" ኣብ ውዕልን ቅጥዕታቱን ብንጹር ከምዝሓበረ ይገልጽ። ይዅን እምበር፡ ናይጀርያውያን ኣካየድቲ ዕላላት ኦንላይ፡ ኣብቲ ናይ ካርታ መሳርሒ ስለምንታይ ምስ ዓማዊል ኣብ ቀረባ ርሕቐት ከምዘለዉ ንምምሳል ፈቲኖም ንዝብል መብርሂ ኣይሃበሉን። እዚ መሳርሒ እዚ፡ ነቲ ምትላል ዝያዳ ተኣማንነት ዝፈጥርን ፈጺሙ ንዘይከውን ብኣካል ናይ ምርኻብ ዕድል ናይ ሓሶት ተስፋታት ዝህብን እዩ። ንጥፈታት ናይዞም ኣካየድቲ ዕላል ኦንላይን፡ ምስቲ ኣብ ናይጀርያ ጽዩፍ ወይ ኣባጽሕ (adults) ዝዀኑ ትሕዝቶታት ብኢንተርነት ምልጣፍ ዝኽልክል ሕጊ ዝጻባእ ምዃኑ ክኢላታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ 2015 ዝወጸ ሕጊ ገበናት ሳይበር ነዞም ዝስዕቡ ይኽልክል፡ ኩባንያ ኤልኤምኤስ ኣብ ምትላልን ንኣባጽሕ ጥራሕ ዝምልከት ትሕዝቶታት ኣብ ምዝርጋሕን ተሳቲፉ እንተዀይኑ፡ ኣብ ናይጀርያ ዝተዋህቦ ፍቓድ ክስረዝ ከምዝኽእል ሓደ በዓል ስልጣን መንግስቲ እታ ሃገር ገሊጹ’ሎ። ወናኒ 'ቲ ኣብ ሱሪናም ዝርከብ ትካል ኤልኤምኤስ፡ ኦራኖ ሮዝ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ዘይሕጋዊ ስራሕ ይፍጽም ከምዘየለን ኣብ ናይጀርያ ብዛዕባ ዘሎ ሕጊ ገበናት ሳይበር ኣፍልጦ ከምዘይብሉን ብምሕባር፡ መደበሩ ኣብ ሱሪናም ብምዃኑ ድማ ንዕኡ ምኽሳስ ኣጸጋሚ ከምዝኸውን ተዛሪቡ። ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ናይጀርያውያን ስራሕ ኣልቦ ምዃኖምን ንኣዋርሕ ዝኣክል ብመምህራን ዩኒቨርሲቲ ዝተኻየደ ኣድማን ብዙሓት መንእሰያት ተስፋ ብምቝራጽ ስራሕ ይደልዩ ከምዘለዉ የመልክቱ። ኤልኤምኤስ ክሳብ 150 ሽሕ ናይራ (355 ዶላር) ዝበጽሕ ወርሓዊ ደሞዝ ከምዘቕርብ ብምግላጽ’ዩ ምልመላታት ዘካይድ። እዚ ገንዘብ ድማ ሓደስቲ መምህራን ካብ ዝወሃቦም መሃያ ብዕጽፊ ዝዛይድ እዩ። ነዚ ናይ 'ቻት ሞደሬሽን' ስራሕ ዘወዓውዕ ትዊተር፡ ነቲ ኣብኡ ዝሳተፍ ንሓደ በጽሒ ዝምልከት ትሕዝቶ ኣይጠቐሶን እዩ። ኣቢዮዱን እቲ ንሱ ዝሰርሖ ዘሎ ስራሕ፡ "ንእሽቶ ክፋል ዓለምለኻዊ ስርሒትን ምስ ምትላል ኢንተርነት ክነጻጸር እንከሎ ትሕት ዝበለ ገበንን" ከምዝዀነ ይሓስብ። "ካብቲ ብሚልዮናት ዝቝጸሩ ሰባት ምስ ኣፍቀርቶም ወይ መሓዙቶም መዓልታዊ ዝገብርዎ ዕላል ዝፍለ ኣይኰነን" ይብል። እቲ ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ወዲ 50 ዓመት ሰብኣይ፡ "ክንራኸብ’ዶ?" ዝብል ሕቶ የቕርብ ኣሎ። "ይቕሬታ ሕጂ ከልበይ ሒዘ እግሪ ጕዕዞ ክገብር ኣለኒ" ዝብል መልሲ ትህብ ጂንጀርሃኒ። እዚ ኣካየድቲ ዕላል ኦንላይን፡ ከምዚ ዓይነት ሕቶታት ኣብ ዝቐርበሎም እዋን ንምትዕሽሻው ክጥቀሙሉ ካብ ዝንገሮም ዓይነታት መመኽነይታ እቲ ሓደ እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ናይጄሪያዊ ኢ-ኣማኒ ንእስልምና ተጻሪፍካ ብዝብል ናይ 24 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሰሜናዊ ምምሕዳር ካኖ ናይጄሪያዊ ኢ-ኣማኒ ሙባረክ ባላ ንእስልምና ተጻሪፍካ ብዝብል ክሲ ገበነኛ ኮይኑ ከም ዝረኸቦ ብምግላጽ ብማእሰርቲ 24 ዓመታት ክቕጻዕ ፈሪዱ። እዚ ወዲ 37 ዓመት ፕሬዝደንት ማሕበር 'ሂዩማኒስት' ናይጄሪያ ንዝቐረብሉ 18 ክስታት ገበነኛ ክብሃል እንከሎ ምሕረት ሓቲቱ። ንሱ ካብ 2020 ጀሚሩ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እዩ ጸኒሑ። ኣብታ ሃገር፡ ናይ እስላም ጉጅለታት ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ንእስልምና ዘይጠቕሙ መልእኽታት ጠቂዑ'ዩ ብዝብል ክሲ ጥርዓን ኣቕሪቦም ጸኒሖም። ምምሕዳር ካኖ ዝበዝሕ እስላም ህዝቢ ዝነብረላ እያ። ኣብዚ ክልል፡ ጎና ጎኒ ዓለማዊ ሕግታት እስላማዊ ሕጊ'ውን ተግበራዊ ይኸውን። እቲ ኣብ ልዕሊ ባላ ዝተመስረተ ክሲ ብእስላማዊ ቤት ፍርዲ እንተዝርኣይ ነይሩ ድማ ናይ ሞት መቕጻዕቲ ክፍረዶ ይኽእል ነይሩ። ሰብ ሞያ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ዓለምለኻዊ ጉጅለታት ሰብኣዊ መሰላትን ግን ማእሰርቲ ባላ ብምኹናን ንክፍታሕ ሓቲቶም። ባላ፡ ብ2014 ናይ እስልምና እምነቱ ገዲፉ እዩ ኢ-ኣማኒ ኮይኑ። ካብኡ ንድሓር ስነ ልቦናዊ ሕክምና ናብ ዝወሃቦ ሕክምና ከም ዝተወስደ ይግለጽ። ብ2020 ኣብ ጎረቤት ክልል ካዱና ምስ ተኣሰረ ናብ ክልሉ ካዶ ተመሓላሊፉ። ናይጄሪያ ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ዝበዝሐ ህዝቢ ዘለዋ እያ። ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ዝበዝሑ ተኸተልቲ እስልምና ኮይኖም፣ ኣብ ደቡብ ድማ ኣዝዮም ኣመንቲ ዝኾኑ ክርስቲያን ዝበዝሑዎ እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ስለምንታይ ኢና ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ‘ንጸራረፍ?’ ዶ/ር ዮናታን መልሲ ኣለዎ

ኣብዚ እዋን፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ፡ ዝበዝሕ ግዜ መንነቶም ሓቢኦም  ብድፍረት ንውልቀሰባት ይዅን ማሕበረሰባት ክጻረፉ፡ ክዝልፉ፡ ከዋርዱ፡ ከጥቅዑ ንርእን ንሰምዕን ኣለና። ሰባት ካብቲ ገጽ ንገጽ ተራኺቦም ብንቡር ዘካይድዎ ርክብ ሕልፍ ብዝበለ፡ ንዓሌት፡ እምነት ጾታን ዘጥቅዕን ዘቆናጽብን ኣዕናዊ መሪር ቃላት፡ ጽዩፍ ጸርፊ፣ ኣቕሓሪ ዘለፋ የዘውትሩ። በዚ ከኣ ንሰባትን ማሕበረሰባት ካብ ምትፍናን ሰጊሩ ናብ ምቅትታል ዘምርሕ ይኸውን ኣሎ። ካብኡ ሓሊፉ እውን ነቶም ጽልኢ ዝጽሕትሩ ሰባት ንባዕሎም ተገምጢሉ ከጥቅዖም ይርአ። እዚ፡ ንኣነባብራን ርክባትን ዝጸሉ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝዝውተር ጽዩፍ ተግባር “እንታይ ኢና ንኸውን ዘለና?” ዘብል እዋናውን ኣሻቓልን ተርእዮ እዩ። ስለምንታይ ግን ከምኡ ይኸውን ኣሎ። ኣብ ፐን-ስተይት ዩኒቨርሲቲ፡ ኣብ ዓውዲ ሜድያን ርክባትን ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር  ዮናታን ጽገ፡ ኣብዚ እዋን እቲ ዝጸንሐ ኣገባብ ርክብ ብምዕባለ ቴክኖሎጂ ተቐይሩ፣ ኵሉ ብማዕረ ኣፍራዪ፡ ዘርጋሕን ተጠቃምን ሓበሬታ ክኸውን ዝፈጠሮ ዕድል ምዃኑ፡ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ ዘካየዶ ቃለመጠይቕ የረድእ። ማሕበራዊ ሜድያ፡ ሓበሬታ ንኽትረክብን ክትዝርግሕን ምስ ቀረባን ርሑቕን ክትራኸብን፡ ሓድሽ ዝምድናታት ክትፈጥርን ፍሉይ ዕድል ፈጢሩ። እቲ እወታዊ ሸነኹ፡ “ብቕልል ዝበለ ኣገባብን ብዝሓሰረ ዋጋን ብጽሑፍ፡ ብድምጺ ብስእልን/ቪድዮን ናብራን ኣነባብራን ዝቕይር ስርሓትን ርክባት ክንፈጥር፡ ስራሕና ከነላሊ፡ ክንዝርግሕ ዘኽእል እዩ” ብምባል ንእወታዊ ሸነኹ ይዝርዝር ዶ/ር ዮናታን። ብዘይካ’ዚ፡ ባህልን ስነጥበብን ናትና ይዅን ካልኦት ነስተማቕረሉ፡ ዝዀነ ፍልጠት ንረኽበሉ መድረኽ ምዃኑ ጠቒሱ። እቲ ፍሉይ ዝገብሮ፡ “ሰባት ብናጻ ሓሳባቶም ከንጸባርቝን ከካፍሉን ዘኽእል ባይታ ምዃኑ እዩ፡” ይብል። እቲ ዝጸንሐ መራኸቢ፡ “ካብ ሓደ ምንጪ [መንግስቲ ይዅን ውልቀ-ትካል] ነቲ ብዙሕ ዝህብ ጥራይ’ዩ፣ እቲ ዝበዝሕ ሰማዒ፡ ኣንባቢ፡ ተዓዛቢ ደኣ’ምበር፡ ሓሳባቱ ከንጸባርቕ ኣይክእልን፣ ወይ ውሑድ እዩ ወይ ከኣ ብምምያ (ሴንሰርሺፕ) ዝሓልፍ እዩ” ይብል። ወሲኹ፡ “ሕጂ ግን ሓበሬታ ትህብ/ትቕበል፣ ግብረመልሲ ትህብ፡ ትጽሕፍ፡ ተሰጋግር፡. . . ንጡፍ ተሳታፊ ክትከውን ዕድል ኣሎ፡” ብምባል ነቲ ዝነበረ ድሩትነት ብመንጽር ዝተኸፍተ ዕድል የረድእ። ማሕበራዊ ሜድያ፡ ዓለም ዝቕይር ዘሎ መድረኽ እዩ ዝበለ እቲ ምሁር፡ እዚ ኸኣ ንመስርሕ ዲሞክራሲያውነት’ውን ከም ዝቐየሮን፡ እቲ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር መንግስታት ይዅን ዓበይቲ ትካላት ሓበሬታን ዝሕጸር ዝነበረ ናጽነት ምግላጽ ሓሳባት፡ ነቲ ውልቀሰብ ሂብዎ ወይ ናጻ ገይርዎ እዩ፡ ይብል። ዶ/ር ዮናታን፡ “እቲ ኣገዳሲ ዛዕባ ግን ሕጂ ነዚ ናጽነት’ዚ ብኸመይ ንጥቀመሉ እዩ?” ክብል የቐምጥ። ኵልና ነናይ ገዛእ ርእስና ሓሳባት ክንገልጽ ምኽኣል ጽቡቕ’ኳ እንተዀነ፡ “ብሓባር ኣብ ዘገድሰና፡ ብፍላይ ፖለቲካውን ማሕበራውን ጉዳያት ግን ተሓታትነት ዘይምህላው ሓደገኛ ይገብሮ፡” ብምባል፡ እቲ ያታዊ መራኸቢ ሓፋሽ ደረት ስለዝገብር፡ ተሓታትነት ስለዘስዕብ ኣብዚ መዳይ ብልጫ ከም ዘለዎ የረድእ። እተን ዝጸንሓ ማዕከናት ዜና፡ “ዝዝርግሓኦ ሓበሬታ ብዅሉ ሸነኻት ተሓታትነት ስለዘስዕበለን፣ ሕጋዊ ገንዘባውን ብተቐባልነት’ውን ሃስያ ስለዝስዕበለን ዓቲበን ይሰርሓሉ እየን፡” ይብል። ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ግን፡ ሓደ ሰብ ኣብ ገዛኡ ኰይኑ፡ “ሓበሬታ” ሰሪሑ ክሰድድ እንከሎ፡ ብዛዕባ ዝኸስሮ ዝናን ካልእን ዘጨንቘ፡ ተሓታትነት ዘምጽኣሉ ነገር’ውን ዘይክህሉ፡ ወይ’ ውን ኣዝዩ ውሑድ ክኸውን ይኽእል’ዩ።” ሳዕቤን ናይዚ እንከረድእ ከኣ ዮናታን፡ “እዚ ንዘይሓላፍነታዊ ምዝርጋሕ ሓበሬታ ከተባብዕ ይርአ፣ ነቲ መድረኽ ብዅሉ መዳያቱ ዘይሓላፍነታዊ ትሕዝቶ ይጐብኦ’ሞ፡ እቲ ሓቀኛ - ጻዕሪ ዝተገብሮ፡ ሰባት ዝተመራመሩሉ፡ ምዙንን ርጕጽን ሓበሬታ እናሃለወ፡ እቲ ዝበዝሕ ተራ ሰብ ነየናይ ከምዘልዕል ስለዝጠፍኦ፣ ግዳይ ክኸውን ይርአ፡” ክብል ነቲ ሳዕቤናት የነጽር። ብዙሕ ዘይሞያዊ ሰብ ናብቲ መድረኽ ብማዕረ ክድይብ ዕድል ምርካቡ፡ ተጠቀምቲ ነዚ ዘይሓለፍነታዊ ሓበሬታ ክቃልዑ ምኽንያት ኰይኑ ምህላው’ውን ዮናታን የረድእ። “ዝሰልጠነ ሞያዊ ጋዜጠኛ፡ ዋላ ሓቀኛ ሓበሬታ ኣብ ኢዱ ሒዙ እናሃለወ’ውን፡ ሳዕቤን ናይቲ ሓበሬታ ክሓስብ ሞያኡ የገድዶ እዩ።” እቲ ዘይሞያዊ ተራ ሰብ ግን፡ ኣብ ርእሲ’ቲ ተሓታትነት ዘይብሉ ምዃኑ፡ ሳዕቤን ናይቲ ዝዝርግሖ ጽሑፍ ይዅን ስእሊ/ቪድዮ - እቲ ኮነ ኢሉ ብዕላማ ዝገብር ገዲፋካ - ብመንጽር ሞያውነት ዘይምፍላጥ’ውን ኣሎ። ስለዚ፡ ክጻረፍ፡ ድላዩ ክብል ዓሌታዊ ጐንጺ ከላዕል፡ ሰባት ከቃትል ዝኽእል ትሕዝቶ ካብ ምዝርጋሕ’ውን “ዝዓግቶ ሞያዊ ስነምግባር’ውን የለን፡” ይብል። ኵነታት ኢትዮጲያ ብኣብነት ዝጠቅስ ዶ/ር ዮናታትን፡ ብተደጋጋሚ፡ ኣሰቃቒ ምስልታት ከም ዝርአ፡ ነዚ ግን እቲ ማሕበራዊ ሜድያ ከም ዘረሳስኖ ይገልጽ። “እዚታት ግን ኣብቲ ፍሉጥ ማዕከን ዜና ዝግባኦ ጥንቃቐ ይግበረሉ እዩ።” ይብል። እዚ ባህሪ ሰባት ጥራይ ዘይኰነ፡ ባህሪ ናይቲ ድሕሪ ኮምፒተር ኮፍ ኢልካ ዝግበር ዝርርባት’ውን እዩ፡ ይብል ዶ/ር ዮናታን። “ሰባት ካብቲ ገጽ ንገጽ ንገብሮ ዝርርባት፡ ብኮምፒዩተር ወይ ብሞባይል ተሓቢእና ክንዘራረብ እንከለና ዝተፈላለየ ባህሪ እዩ ዘለና።” በዚ መረዳእታ’ዚ፡ እቲ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ስምዒታዊ ኰይኑ ዝዛረብ ሰብ፡ ብኣካል ከምኡ ኣይኰነን፡ ማለት እዩ። ነዚ ብክልሰ ሓሳብ ሜድያ እንከረድእ፡ ዶ/ር ዮናታን፡ እዚ “ኦንላይን ዲስኢንሂቢሽን ኢፈክት” ከም ዝበሃል የረድእ። ብመሰረት’ዚ መጽናዕቲ፡ ሰብ ኣብ ኦንላይን ክኣቱ እንከሎ “ኣይግታእን ወይ ፍኑው ይኸይድ፡” ማለት እዩ። ነዚ ካብ ዝድርኽ ረቛሒታት ሓደ ‘ኣናኒሚቲ’ ማለት፡ ሽም ዘይምህላው ማለት እዩ። እቲ መድረኽ ብዝህበካ ዕድል፡ ብዘይሽምካ ክትጽሕፍ፡ ክትዛረብ ትኽእል። ስለዚ ብዙሕ ሰብ ብናይ ሓሶት ሽም ይኣቱ’ሞ ዝመሰሎ ክፍኑ፣ ወይ ናይ ዘይምግታእ ናጽነት ክስምዖ ይኽእል። ስለዚ፡ “እቶም ተጻራሪ፡ ብጽልኢ፡ ብስምዒት ዝጽሕፉን ዝዛረቡን መብዛሕትኦም ተሓቢኦም ዝጽሕፉ እዮም።” ክብል ይገልጽ። ሽምካን ስእልኻን ዘይጥቃዕ እንተዀይኑ፡ ትስከፎ ሰብ፡ ትሓፍረሉ ማሕበረሰብ ስለዘየለ፡ እቲ ስክፍታን፡ እቲ ሰገጥ ምባል፡ እቲ ‘የኽፍኣለይ እዩ’ ዝብል ሕልናን ምስኡ ከም ዝጠፍእ ኣተሓሒዙ ይገልጽ። ተዛሚዱ፡ ‘ኢንቪዚብሊቲ’ [ስዋረ] ዝበሃል ከም ዘሎ የመልክት’ሞ፡ “ኣብ ኦንላይን ልክዕ ከምዚ ኣብ ጸልማት ተሓቢእካ ዘለኻ እዩ ዝስምዓካ፡” ብምባል እቲ ኣብ ተጠቅምቲ ዘሎ ንፍንውነት ዝደፍእ ስምዒት የረድእ። “ንሓደ ደራፋይ ንኣብነት፡ ደስ እንተዘይሉካ፡ ኣነዋሪ ጸርፊ ክትጸርፎ ድፍረት ክስምዓካ ይኽእል’ዩ፤ እቲ ዝጻረፍ ኣብ ኣእምሮኡ ተሓቢአ ኣለኹ ዝብል ስምዒት ስለዘለዎ፡ ልክዕ ከምቲ ተሓቢእካ ዝግበር/ዝበሃል ድላይካ ትብል፡” ይብል። እቲ ሳልሳይ ረቛሒ፡ ‘ኣሲንክሮሲቲ’ [ ዘይቀጥታውነት] ዝበሃል እዩ። ዝበዝሕ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝግበር ዝርርባት ቀጥታዊ ኣይኰነን። ቀጥታዊ እንካን ሃባን፡ ከም ፊት ንፊት ዘለኻ ስምዒት ይህብ እዩ፣ ዘይቀጥታዊ ክኸውን እንከሎ ድማ ብኣንጻሩ። ስለዚ፡ “እዚ ዘይቀጥታውነት ድማ ሰባት ድላዮም ክጽሕፉን፣ ከምዚ ሰብ ከይረኣየካ ድርብይ ኣቢልካዮ ትኸይድ ዓይነት ስምዒት ዝፈጥር ኵነታት’ውን ኣለዎ።” እቲ ራብዓይ ነጥቢ፡ ‘ሶሊፕሲስቲክ ኢንተርጀክሽን’ [ባዕልነታዊ] ዝበሃል ምዃኑ ዮናታን ይጠቅስ። እዚ ዝያዳ ንጽሑፍ ዝምልከት ኰይኑ፡ ጽሑፍ፡ ዘይከም ድምጺ ወይ ቪድዮ፡ እንታይነት መልእኽቱ ብልክዕ ክትርድኦ ከም ዘጸገም ይዛረብ። “ንኣብነት ‘ጽቡቕ ስራሕ’ ኢሉ ሓደ እንተጽሒፉልካ፡ ድምጹን መግለጺታት ገጹን ስለዘይትርእዮ ‘ብልቡ ድዩ ወይስ ኣሽካዕላል’ዩ?’ ኢልካ ‘እንታይ ማለትካ ደኣሉ?’ ናብ ዝብል ነቲ ዝጐደለ ድምጽን ስምዒትን ኣብ ርእስኻ ሰሪሕካ ናብ ነገር ክትኣቱ፡ ይዕድም፡” ይብል። ምስዚ ዝኸይድ ‘ዲሶሲየቲቭ ኢማጅነሽን’ [ ነብስኻ ኣግሊልካ ባዕልኻ ሓደ ስእለ-ኣእምሮ ምፍጣር] እዩ። ብመሰረት መግለጺ ዶ/ር ዮናታን፡ ኦንላይን ዝፈጥሮ፡ እቲ ኻልእ ሰብ እንታይ ይስምዖ ይኸውን ኢልካ ሰገጥ ዘይምባል ስምዒት ኣሎ። ብኣካል ትረአአ እንተለኻ እቲ ስምዒት’ውን ክረኣየካ ይኽእል’ዩ። ኣብ ኦንላይን ግን፡ “እቲ ስምዒት ክትግንዘቦስ ይትረፍ ሰባት ምዃኖም’ውን ክሳብ ትርስዖም ኢኻ ትኸውን፤ ነብስኻ ኣርሕቕ ኣቢልካ፡ ነገራት ኣቕሊልካ ክትርእዮም፡ ንሓንሳእ’ውን ጸወታ ክመስለካ ይኽእሎ’ሞ ቀይዲ በተኽ ትኸውን - እዚ እቲ ማሕበራዊ ሜድያ ዝፈጥሮ እዩ፡” ይብል። ምስኡ ተዛሚዱ እቲ ምርሕሓቕ’ውን ስለዘሎ፡ ኣብኡ ምስ ኣተኻ፣ ክሳዕ ካልእ መንነት ብኣእምሮኻ ትፈጥር፣ መን ኣበይ ከየርክበለይ ኢልካ ድፍረት ይስምዓካ፣ ድላይካ ትብል። እዚ ክበሃል እንከሎ ግን፡ “ኣብ ኢንተርነት ድላዩ ዝብልን ዝገብርን ፈጺሙ ብሕጊ ክሕተት ኣይክእልን’ዩ ማለት ኣይኰነን፡” ክብል ዮናታን የዘኻኽር። እቲ መስርሕ ግን ዝኸበደን ዝተሓላለኸን ምዃኑ የመልክት። ኣተሓሒዙ፡ እዚ ተርእዮ ማሕበራዊ ሜድያ ዳርጋ ኣብ ኵሉ ሕብረተሰባት ገኒኑ፣ ብፍሉይ ንሓደ ሕብረተሰብ ዝምልከት ጥራይ ኣይኰነን ይብል። ዶ/ር ዮናታን ከም ዘረድኦ እቲ ቐንዲ ጸገም እቲ ባይታ ማሕበራዊ ሜድያ ዘለዎ ‘ቢዝነስ ሞደል’ እዩ። እቲ ዝህቡና ኣገልግሎት ናጻ ዘይኰነ “ኣቓልቦና” እንኸፍለሉ ኣገልግሎት እዩ፡ ይብል። እቲ ንግሆ ተንሲእካ ሞባይልካ ብምኽፋት ዝጅምር “ሃሰውስው ሓበሬታ” ናብ ገንዘብ ከም ዝቕየር ይገልጽ። እዚ ደኣ ከመይ ኢሉ እዩ ሰባት ናብ ቈይቂን ምትፍናን ክኸዱ ባይታ ዝጸርግ? ዝብል ሕቶ መሰረታዊ እዩ። “እዘን ትካላት ኣብ ከቢድ ውድድርን ህልኽን እየን ዝነብራ፡” ብምባል ዶ/ር ዮናታን፡ እዘን ትካላት ሓደ ሰብ ነታ ኣብ መዓልቲ ዘጥፍኣ ሓንቲ ሰዓት ወይ ክልተ ወይ’ውን ልዕሊኡ፡ “ኣብቲ ናተን ፕላትፎርም ክሕሽሻ፡” እየን ዝሰርሓ፡ “እቲ ምስጢር ድማ ኣብዚ እዩ፡” ይብል። በዚ መሰረት፡ ትካል ሜታ ኣብተን ናቱ፡ ፈይስቡክ፡ ኢንስታግራም፡ ዋትስኣፕ ክትውዕል ይደሊ፤ ጐግል ከኣ ካብቲ ናቱ ዝዀነ ዩትዩብ፡ ክትወጽእ ኣይደልን። ስለዚ፡ “ንተጠቃሚ ብግቡእ የጽንዕዎ፣ ካብቲ ትርእዮን ሃሰስ ትብሎን እንታይ ዓይነት ሰብ ምዃንካ እቲ ኣልጎሪዝም የለልየካ፡” ይብል ዮናታን። ኣልጐሪዝም ዝያዳ ዘገድሶ ስምዒትካ እዩ፣ ‘ኢንጌጅመት’ ብዝብልዎ ረቛሒ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ከመይ ዝበለ ትሕዝቶ እዩ ዝጽመድ ይልለ። እዚ ድማ ካብቲ ትጽሕፎ ርእይቶ፡ ወይ ትህቦ ግብረመልሲ፡ ስምዒትካ ይልለ’ሞ እቲ ብስምዒት ትኣትዎ ትሕዝቶ ከም ዝቕረበልካ የረድእ። ብኣብነት እንከረድእ ዮናታን፡ ኣብ ፈይስቡክ ካብ ዘለው ኣዕሩኽትኻ ንኣብነት፡ ካብቲ ኵሉ ዝጥቃዕ፡ ምስቲ ቅድሚ ሕጂ ዝተመላለስካዮ ዝመሳሰል እዩ ኣብ ቅድሚት ዝቕረበልካ፡ ይብል። ኣልጐሪዝም ነቲ ንኣኻ ብስምዒት ዝጸምደካ ትሕዝቶታት እዩ ዝቕርብ፣ “ነፍስ ወከፍ ‘ምጥዋቕ’ ምዝጉብ እዩ። ዝሓለፈ ግዜ እንታይ ኣንቢብካ፣ እንታይ ቀው ኢልካ ወይ ግዜ ሂብካ ርኢኻ ስኑድ እዩ።” ኣብ ዝዀነ ወብሳይት ክንኣቱ እንከለና፡ “ኩኪስ” ንምዝግብ ኢና፣ ትሰማማዕ ዲኻ ኢሉ ዝመጽኣካ ሕቶ’ሎ። እቲ ኩኪስ እምበኣር ሓበሬታ ዝሕዝ ፋይላት ማለት እዩ። ምስዚ ተተሓሒዙ፡ ‘ኢኮቻምበር’፡ እንብሎ እቶም ተመሳሳሊ ኣረኣእያ ዘለካ ዝእክብ ስርዓት ኣሎ። እዚ ኢኮቻምበር ድማ፡ ጕጅለታት ዝፈጥር፡ ኣብ ነናትካ ጸግዒ ሒዝካ ክትጻረፍን ንኻልኦት ከተጥቅዕን ዘዋድድ እዩ፡ ይብል። “ኣዕሩኽትኻ ዝጻረፉ እንተሃልዮም’ሞ፡ እቲ ትሕዝቶ ንዓኻ’ውን ከም ዘጻርፈካ ፈሊጡ ስለዘሎ፡ የምጽኣልካ. . . ብስምዒት ክትኣቱ ዘሎ ተኽእሎ ልዑል’ዩ።” ርኡይ ኣብነት ናይዚ ኣብ ኣሜሪካ ሕጂ እቶም ሕሉፋት የማናውያንን ጸጋማውያንን ተተጐጂሎም ዝገብርዎ ምጥቕቓዕ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ’ውን ይርአ'ዩ። ስለዚ፡ እቲ ናይ ሰባት ምትፍናን ኣብ ስምዒት ምእታው፡ ብኡ ኣቢልካ ድማ ተጸሚድካ ምውዓል ነተን ትካላት ረብሓ ስለዝዀነ ንዕኡ ዓቲበን ከም ዝሰርሓሉ፡ ዮናታን የነጽር። “ኣብ ሚያንማር፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ዓሌት ሮሂንግያ ዝዀኑ ኣስላም ዝወረደ ህልቂት፡ ፈይስቡክ መሪሕ ተራ ተጻዊቱ ተባሂሉ እዩ ዝኽሰስ ዘሎ፡” ብምባል ድማ ንሓደገኛነት ማሕበራዊ ሜድያ የቐመጥ። ኣብ ሚያንማር ኣንጻር ኣስላም ኣዝዩ መርዛም ዝዀነ ዘመተ ክጅመር እንከሎ፡ ፈይስቡክ ነቲ ዘመተ ክቈጻጸሮስ ይትረፍ መሊሱ ከም ዝጐልሕ ገይሩ፣ ነቲ፡ ‘እዚኦም ክጠፍኡ ኣለዎም፡ ክሕረዱ ኣለዎም፡’ ዝብል ሰባት ዘለዓዕል ዘረባታት ጽልኢ ኣብ ቅድሚት እናመጽአ ሰብ ኣወዲኡ እዩ፡ ይብል። “ኣብ ፈይስቡክ ኣንቢቦም፣ ካብኡ ወጺኦም ብቐጥታ ኣብ ኣባይቲ እቶም ሰላማውያን ሮሂንግያውያን ከይዶም ዝሓረድዎም፡ ዘቃጸልዎም፡ ብዙሕ ጉዳያት ተራእዩ እዩ፤ ኣመና ኣስካሕካሒ ተራ’ዩ ተጻዊቱ።” ኣብ ኢትዮጲያ’ውን፡ ኣብ ትግራይ ይዅን ኣብ ካልኦት ከባቢታት ማእለያ ዘይብሉ ግፍዒ ክፍጸም እንከሎ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ተራእዩን፡ ነቲ ዘሎ ግጭት፡ ምትፍናን ምቅሕሓርን ህልኽን ኣብ ምግዳድ ተራ ከም ዘለዎ የረድእ። “እቲ ዝተገብረ ሕማቕ ተግባር ሓንሳእ ተገይሩ ኣብ ቦታኡ ተሓጺሩ ኣብ ክንዲ ዝተርፍ፡ ከም እንደገና ብማሕበራዊ ሜድያ ይቕጽል፣ ንኻልኦት መሊሱ ይበጽሕ፣ ስምዒት ይትንክፍ መሊሱ ነቲ ምትፍናን ከብእሶ ተራእዩ እዩ።” እዚ ዅሉ ክግበር ዝኽእል ዓቕሚ እዘን ብዝበለጹ ኢንጂነራት ዝሰርሓ ትካላት ግን፡ ነዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ክቈጻጸራኦን ክገትኣኦን ቀሊል እዩ። እንተዀነ ንረብሓአን ስለዘይኰነ፡ ከምኡ ኣይገብራኦን፡ “ዝግደሳሉ’ውን ኣይመስለንን፡” ይብል። ብመሰረቱ እዘን ትካላት፡ ባዕላተን ዝሰርሓኦ ወይ ዘፍርያኦ ሓበሬታ የለን። ኵሉ ተጠቃሚ፡ ገሊኡ ጸሓፊ፡ ሰኣሊ፡ ደራፊ ኰይኑ እዩ ነቲ ጥርሑ ገዛ ዝመልኦ። “ኣብኡ እናወዓልና፡ ኣቓልቦና ብምሃብ ኢና ነገልግሎም፡ ዝተጋነነ መኽሰባት ከኣ ይግሕጡ። ስለዚ፡ ምእንቲ ሰላምን ርግኣትን ሕብረተሰባትን ዓለምን ሓላፍነት ክስምዖም ምተገብአ፡” ብምባል ዮናታን፡ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ፡ ዘቀራሕን ዘተፋንን ሰባት ዘዋድእ ኣዕናዊ ነገራት ብፍላይ እዘን ትካላት፡ “ሕልና” ክገብራ ይጽውዕ። ካብዚ [ኣልጐሪዝም] ወጻኢ ግን፡ እቲ ተጠቃሚ ብፍላይ መንእሰያት ባዕላቶም ዘፍርይዎ ዘለው፡ ኣብ ኵሉ መዳይ ቀይዲ በተኻዊ ዝዀነ ጽሑፋት፡ ዘረባታትን ተግባራትን ስእሊታትን ኣሰካፊ ምዃኑ ብሰፊሕ የዛርብ እዩ። ኣብዚ ነጥቢ’ዚ፡ እቲ ዘለናዮ ኵነታት ይጸልወና እዩ ኢሉ ከም ዝኣምን፡ ዮናታን ይዛረብ። ኣብዚ እዋን ኣማኢት ኣሽሓት ኤርትራውያን ኢትዮጲያውያን ብርዱእ ምኽንያታት ኣብ ስደት ምስ ኵሉ ሕልኽላኻቱ ይነብሩ ብምህላዎም፡ ኣብቲ ዝርአ ቀይዲ በተኽነት ተራ ኣለዎ፡ ይብል። “እዚ ማሕበራዊ ሜድያ ኣብ ስደት ንዘሎ ተጠቃሚ እዩ። ብፍላይ ኣብ ኤርትራ ኢንተርነት’ውን ዳርጋ ስለዘየለ ካብዚ ወጻኢ እዩ፡” ኢሉ የቐምጥ። “ኣብ ደገ ምህላው፡ ካብ ወለድኻ፡ ዓበይቲ ኣሕዋትካ፡ ኣያታትካ፡ ብዓቢኡ ካብቲ ሕብረተሰብ ተፈሊኻ ምንባር፡ ክኣሊ፡ ክገንሕ ዓገብ ክብል ካብ ዝኽእል ወገንን ክብርታቱን ምርሓቕ ማለት እዩ፡” ብምባል፡ እዚ፡ ነቲ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝግበር ዘይእርኑብን ጽዩፍን ተግባራት ኣስተዋጽኦ ከም ዘለዎ ይገልጾ። ኣብ ፖለቲካዊ፡ ባህላውን ሃይማኖታውን እምነትና ኣኽረርቲ ዘይምዃን፡ ናይ ካልኦት ሰባት ሓሳባት ምኽባርን ምቕባልን ኣገዳሲ ምዃኑ ዝጠቐሰ ዶ/ር ዮናታን፡ እቲ ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ወጺእካ ዝግበር ንውሱናት ሰባት ጥራይ ዘይኰነስ፡ ንሕብረተሰብን ሃገርን ስለዝጸሉ ንሳዕቤናቱ ሓላፍነት ክስምዓና ከም ዝግባእ የዘኻኽር። “እቲ ሎሚ ብስምዒት ተረሳሲንካ፡ ገሊኡ ድማ ዕድመኡ ደፊእዎ ዝብሎ፡ ዝጽሕፎን ዝገብሮን፡ ንናይ ሕጅን መጻእን ሂወቱ ዝጸሉ እዩ፡” ይብል። ብዙሓት፡ ብሰንኪ’ቲ ኣብኡ ዝገበርዎ፡ ኣብ ግዜ እቲ ኵነታት ይዅን ኣተሓሳስባ ይቕየር’ሞ፡ ኣብኡ ተሓምሺሾም ዝተርፉ፣ ካብኡ ወጺኦም’ውን ሳዕቤኑ ምጻር ስኢኖም ሂወቶምን ናብራኦምን ዝተበላሸወ፣ ክሳብ ርእሰ ቅትለት ምፍጻም ዝበጽሑ መንእሰያት ምርኣይ ግኑን እዩ። ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ሓንሳእ ዝተፈነወ ክሕከኽ’ውን ስለዘጸግም፡ ፈቲና ጸሊእና መካየዲ ዝተረፈ ህይወትና ምዃኑ ተገንዚብና ደጋጊምና ክንሓስበሉ፣ ኣጠቓቕማና ከነመሓይሽን ከም ዝግባእ ዶ/ር ዮናታን ጽገ ይመክር።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ትዊተር፡ ንዓለም ዘዛርብ ዘሎ ኤሎን መስክ መን እዩ?

ቀደም ዘመነ ቢል ገይትስ እይ ነይሩ፤ ሕጂ ግን ዘመነ ኤሎን መስክ ተቐይሩ እዩ። ኤሎን መስክ፡ ምድሪ ጸቢብዎ ናብ ሰማያት እዩ ዘማዕዱ ዘሎ። ምምዕዳው ጥራሕ ዘይኮነ ግን ኣብ ህዋ ክሰርሓ ዝኽእላ ታክሲ ፈጢሩ ኣሎ። ሓደ እዋን፡ ወዲ ሰብ ናብ ጠፈርን ካልኦት ፕላኔታትን ብምኻድ ኣብኡ ክነብር ከም ዝኽእል'ዩ ዝሓስብ። እዚ ሰብ እዚ እምበር'ዶ ብጥዕናኡ እዩ ከይንብል፡ ኵሉ እቲ ዝሓስቦ ከሳልጥ ዝጸንሐን እቲ ዝሓስቦ ከኣ ካብቲ ኣእምሮ ክግምቶ ዝኽእል ንላዕልን እዩ። እስከ ንስርሑን መንነቱን ንርአ። መስክ፡ ኣብዚ ሰሙን'ዚ ነቲ ግዙፍ መተገባበሪ ትዊተር ክዕድጐ ውዑል ኣብ ምፍርራም ተጸሚዱ ኣሎ። እቲ ዕዳጋ ትዊተር ንገዛእ ርእሱ ኣደናቒ እዩ። ፈለማ ትሽዓተ ሚእታዊት ብርኪ ገዚኡ እዩ ተባሂሉ ነይሩ። ዳሕራይ ግን፡ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ "እዚ ትዊተር ድምጺ ሰባት ድምጺ ዝመሚ (ሳንሱር) ይገብር እዩ፡" ተባሂሉ ተሓምየ። እሞ "ገዚአ'ዶ ክቕይሮ" ክብል ከኣ ሓጨጨ። ዓለም በቲ ዘቕረቦ ዳእላ ሰሓቓ ከይወደአት እንከላ ድማ ኣብ ሰሙኑ ንትዊተር ብ43 ቢልዮን ዶላር ክዕድጐ ከም ዝኾነ ተዘሪቡ። ኣብዚ ሰሙን'ዚ 'ምበኣር፡ ማዕከናት ዜና ዓለም "መስክ፡ መስክ" እናበላ ስሙ ዝደጋግማ ዘለዋ። ንሱ መስርሕ ዕድጊ ትዊተር ክሳብ ዝፍጽም ግን፡ ንዘመነ ቁልዕነቱን ዕብየቱን ንዳህስስ። ኤሎን አፍሪቃዊ ድዩ? መቸም፡ ብሓደ ጅግና ወይ ዕዉት ሰብ ዘይሻሞ የለን። ፑሽኪን ውላድና እዩ ክንብል እንከለና! የመናውያን እውን "ንግስቲ ሳባ ናትና እያ" ይብሉ። ኣፍሪቃውያን'ውን ብኤሎን መስክ ይሕበኑ ኣለው። መስክ ኣብታ ኔልሰን ማንዴላ (ማዲባ) ዝተወልደላ፡ ኣብ ፕሪቶርያ ደቡብ ኣፍሪቃ እዩ ተወሊዱ። ንኦሊቨር ታምቦ፡ ዴዝሞን ቱቱ፡ ኔልሰን ማንዴላ ዘፍረየት ምድሪ እያ ኣፍርያቶ። መስክ ኣብ ዘበነ ቝልዕነቱ ከመይ ነይሩ? መስክ ከም ሓደ ተራ ጻዕዳ ደቡብ ኣፍሪቃዊ እናነበረ እዩ ዕድመ ቁልዕነቱ ኣሕሊፍዎ። ርግጽ እዩ ኣብ ዓሰርተ ዓመቱ ምስ ኮምፒዩተር ፍቕሪ ሒዝዎ ነይሩ። ኣብ መበል 12 ዓመቱ ከኣ ንእሽቶ ገይም ኮምፒዩተር መሃዘ። ዳሕራይ ነታ ዝመሃዛ መተግበሪ ገይም ብ500 ዶላር ሸይጥዋ። ቅድሚኡ ከኣ ከምቶም ኣብ ገዛውቶም ጀላቶ ዝሸጡ ዝነበሩ ቘልዑ፡ ንሱ'ውን ምስ ሓው ገዛ ገዛ እናኸደ ችኮላት ይሸይጥ ነይሩ። ኣብ ቢዝነስ ዝኣተወሉ ግዜ ከኣ፡ ካብ ሽዑ ካብ እዋን ቁልዕነቱ ክኸውን ዝኽእል። ወለዱ ሃብታማት ዶ ነይሮም? ኣደኡ ጻዕዳ ካናዳዊት ሞዴል እያ። ወይዘሮ "መይ" ከኣ ትበሃል። ብእንግሊዝኛ ምናልባት "ግንቦት" ክትርጐም ይኽእል እዩ። ኣብ ጸዓዱ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ፡ "ግንቦት፡ ሰነ" ዝብሉ ኣስማት ልሙዳት እዮም። ንደቆም "መይ፡ ጁን" ኢሎም ዝጸውዑ ወለዲ ኣለው። ኣቦ ኤሎን ሓደ ካብቶም ጸዓዱ ደቡብ ኣፍሪቃውያን ኰይኑ ስሙይ ነጋዳይ እዩ፤ ተራ ነጋዳይ ዘይኮነ በሊሕ ሓንጎል ዝነበሮ ፍሉይ ዝትዕድልቱ ነጋዳይ። ኣብቲ እዋን'ቲ ኣቦኡ ኤሮል መስክ ናይ ኤሌክትሮ መካኒካል መሃንዲስን መርከበኛን ነይሩ። መስክ ከም ዝብሎ ኣቦኡ፡ "ሰፈር እኩይ ባህርያት እዩ ነይሩ።" ብፍላይ ንወላዲቱ ንብዙሕ ስቓይ ኣቃሊዑዋ እዩ። ኣቦኡን ኣደኡን ክፈላለዩ እንከለው ንእሽቶ ሓውን ሓፍቱን ምስ ኣደኦም ከይዶም፣ ንሱ ግን በዅሪ ስለዝዀነ ናብ ኣቦኡ ዘንቢሉ፣ ነዊሕ ከይጸንሐ ግን ብውሳነኡ ተጣዕሰ። "ነ'ቦይ ብኽፋእ ዝወዳደሮ የሎን፣ ኣእምሮኡ ኣዝዩ ሓያልን መሃንድስ ክፍኣትንእ ዩ ነይሩ፡" ይብል። ኤሎን ምስ ኣቦኡ ጽቡቕ ግዜ ኣየሕለፈን። ወዲ 17 ዓመት ምስ ኮነ ናብ ኣደኡ ናብ ካናዳ ከይዱ። ኣቦኡ፡ "ኣብ ሰለስተ ወርሕኻ ተኸላቢትካ ክትመጽእ ኢኻ። ወይ ከኣ ከምኡ ኢልካ ባኺንካ ክትተርፍ ኢኻ፡" ኢሉዎ ነይሩ። ኤሎን መስክ ኣብ ካናዳ ኲንስ ዩኒቨርስቲ ትምህርቱ ቀጸለ። ብድሕሪኡ ንኣሜሪካ ኣተወ። ካብ ካናዳ ከኣ ብዝውውር ናብ ፔንሲልቬንያ ዩኒቨርስቲ ተሳጊሩ። ኣብኡ ድማ ብፊዚክስን ቢዝነስን ክልተ ዲግሪ ዓተረ። ኤሎን መስክ ነዘን ክልተ ዓውደ ትምህርቲ ብዘደንቕ ብቕዓት እዩ ዝጥቀመለን። በቲ ናይ ፊዚክስ ፍልጠቱ ናይ ፈጠራ ዕብየቱ የርኢ፣ በቲ ናይ ቢዝነስ ትምህርቱ ከኣ ይነግድ፡ ይብልጽግን ይዓብን። ኤሎን መስክ ልክዕ ነቲ ዲግሪታቱ እዩ ዝመስል። ካብቶም ንትምህርቶም ብብቕዓት ዝጥቀምሉ ብሉጻት ምሁራት ከኣ ሓደ እዩ። ወዲ 24 ኣቢሉ ምስ ኮነ ናብ ካሊፎርኒያ ከደ። ሓደ እዋን ኣብ ስታንፎርድ ዩኒቨርስቲ ብፊዚክስ ፒኤችዲ ክገብር ተመዝገበ። ዳሕራይ ግን እንታይ ከም ዘጋጠሞ ኣይፍለጥን፣ ቀልጢፉ ኣቛሪጽዎ። ካብኡ ንደሓር ናብ ዩኒቨርሰቲ ኣይተመልሰን። ኤሎን መስክ ተመርዕዩ'ዶ? እወ፤ ብተደጋጋሚ እኳ ደኣ! ናይ መጀመርያ በዓልቲ ቤቱ ጀስቲን መስክ፡ ደራሲት እያ። ኣብ ኮሌጅ እዮም ተራኺቦምን ተቐራሪቦምን። "መስክ ዝሓሰቦ ከይፈጸመ ዘይድቅስ፡ ፈጺሙ ኢዱ ዘይህብ ሰብ እዩ፡" ኢላ ትገልጾ። "ኵሉ ሳዕ ጸብለል ክብል እዩ ዝደሊ፡" ድሕሪ ምባል፡ ኣብ ዕለት መርዓኦም ናብ እዝና ጽግዕ ኢሉ ሕሹኽ ዝበላ ኣይትርስዖን እያ። "ኣብዚ ሓዳር እዚ እቲ ላዕለዋይ ኣዛዚ ኣነ እየ፡" ኢሉዋ። ኤሎን መስክ ግን እቲ ዝውንንኖ ቢልዮናት ካበይ ዝመጸ እዩ? ኤሎን መስክ ልክዕ ከምቲ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ኣቦኡ ኣዝዩ ሃብታም እዩ። ካብ ዕደና ክሳብ ምህናጽ ኣባይቲ (ሪል እስተይት) ዘይኣተዎ ዓይነት ንግድ የለን። እንተዀነ እዚ ዅሉ ሃብቱ ካብቲ ዓውድታት ዝተረኽበ ምዃኑ ዝኾነ መረጋገጺ የለን። እኳ ደኣ ካብ ዩኒቨርሲቲ ስታንፎርድ መጽናዕቲ ፒኤችዲ ገዲፉ ምስ ወጽአ ክልተ ነገር ክገብር ፈቲኑ ነይሩ። እቲ ሓደ፡ ኣብ ኮምፒዩተር መተግበሪ 'ሶፍትዌር' ዝሰርሕ ንእሽቶ ትካል ምምስራት እዩ። እቲ ካልኣይ ከኣ ብኢንተርነት ኣገልግሎት ባንክ ዝህብ ኩባንያ እዩ ነይሩ። ቅድሚኡ ግን ምስ ሓው "ዚፕ-2" ዝበሃል ንጋዜጣ ናብ ዲጂታዊ ጽሑፍ ዝቕይር ሶፍትዌር ሰሪሖም ነይሮም። ድሕሪ ብዙሕ ፈተነ ትካላቱ ሸይጡዎ። ብድሕሪኡ ከኣ ካልእ ክልተ ትካላት ንግዲ ፈተነ። ካብተን ክልተ እታ ሓንቲ ዕውትቲ ኮይና። እዚ ከኣ እቲ ብኢንተርነት ኣገልግሎት ባንክ ኣገልግሎት ዝህብ ዳሕራይ ፐይፓል (PayPal) ተባሂሉ ዝተፈልጠ ኣገልግሎት ክፍሊት ዝህብ እዩ። ብዙሕ ሰብ፡ ፐይፓል ብኤሎን መስክ ከም ዝተማህዘ ኣይፈልጥን እዩ። እቲ ርቡሕ እቶት ዝረኸበሉ ትካል ንሱ እዩ። ዳሕራይ ነቲ ትካል ብ1.5 ቢሊዮን ዶላር ናብ "ኢበይ" ሸይጥዎ። ነቲ ገንዘብ እቲ ሒዙ ከኣ ካልእ ነገር ክገብር ካብ ምድሪ ናብ ህዋ ክቋምት ጀሚሩ። ናሳ ናብ ህዋ ኣብ ዝግበሮ ጕዕዞ ብዙሕ ገንዘብ ከምዘውጽእ ተገንዚቡ፣ ሓንሳብ ዝበረረት መንኮርኮር ከኣ ዳግማይ ኣገልግሎት ከምዘይትህብ ተረዲኡ። እዚ ነገር ንሓሳብ "ስፔስ ኤክስ" ወሊዱ። "ስፔስ ኤክስ" ናብ ህዋ ኣብጺሓ እትመልስ ታክሲ ሰሪሑ። ወጻኢታትን ነዳድን ዝቝጥባ መካይን'ውን ክስርሓ ኣለወን ዝብል ሓሳብ ኣበጊሱ'ውን ንቴስላ ፈጢሩ። "ንነብሱ ዘዕቢ ቢሊየነር" ብ2015 አሽሊ ቫንስ ዝተባህለ ሰብ መጽሓፍ ጸሓፈ። እቲ መጽሓፍ ኣብ ኤሎን መስክ ዘተኮረ ነበረ፡፡ ድሕሪ ብዙሕ መጽናዕቲ እቲ ደራሲ ንኤሎን መስክ ብሰለስተ ሓረግ፣ "ገታር ተኻታዒ፡ ኵሉ እፈልጥ እየ በሃሊ፡ ብዛዕባ ነብሱ ዝተጋነነ ኣረኣእያ ዘለዎ፡" ክብል ገሊጽዎ። እቲ ደራሲ፡ ኤሎን መስክ መትሓዚ ዘይብሉ ሳዕሳዓይ ምዃኑ'ውን ኣሚቱ። ብዛዕባ እተን ሰለስተ ሓረጋት ኤሎን መስክ፣ 'ገታር ተማጓታይ' ምዃኑ፡ 'ኣነ እፈልጥ' ምባሉን ሕሉፍ ኵርዓት ምህላውን ብዙሓት ሰባት ዝሰማምዑሉ ጉዳይ እዩ። ገሊኡ ጕዕዞ ህይወቱ'ውን ነዚ ክውንነት ዝምስከር እዩ። ንኣብነት ሰለስተ ሳዕ ተመርዕዩ ተፋቲሑ። ምስታ ሓንቲ ክልተ ሳዕ ተመርዕዩን ተፋቲሑን። መስክ ክዛረብ እንከሎ ንጽባሕ ኣይብል እዩ። ኣብ ትዊተር ንዓለም ዘናውጽን ጫቚ-ጫቝ ዘብልን ሓሳባት ይዝርግሕ። ምስ ማሪዋና ዘለዎ ፍቕሪ ሓቢእዎ ኣይፈልጥን። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ኣብ ቴድ-ቶክ ዝገበሮ ኣነቓቓሒ ዘረባ ንሱ እውን ኣሚኑ ተቐቢልዎ እዩ። "ሓጢኣተይ ክትጽብጽቡ እንተጀሚርኩም ኣብ ምድሪ ከማይ ክፉእ ሰብ ኣይክትረኽቡን ኢኹም። ነቲ ጽቡቕ ተግባረይ ክትጽብጽቡ እንተጀሚርኩም ግን ንዅሉ ሓጢኣተይ ክትሓድጉለይ ኢኹም፡" ኢሉ ነይሩ። ክንደይ ዝኣክል ሃብቲ ኸ ኣለዎ? ፎርብስን ብሉምበርግን ነገር እንጀራ ኮይኑዎም ሃብቲ ርኹባት እናጸብጸቡ ደረጃ ሃብታማትን ገንዘቦምን እዮም ዝቘጽሩ። ኣብዚ ቀረባ ግዜ ኸኣ እዮም ኤሎን መስክ ናይ ዓለም ሃብታም ሰብ እዩ ክብሉ ዝኣወጁ። እቲ ዝጭበጥን ዘይጭበጥን ውጹእ ሃብቱ 250 ቢሊዮን ዶላር በጺሑ ኣሎ። ነቲ ንዓመታት ቁጽሪ ሓደ ዝነበረ ወናኒ ኣማዞን ጄፍ ቤዞስ ብብዙሕ ሚልዮናት ሓሊፍዎ'ሎ። መብዛሕትኡ ሃብቲ ኤሎን መስክ ካብቲ ዘይተጸበዮ ናይ ቴስላ ናይ ብርኪ ብጽሒት ዝመጽአ እዩ። ንሱ ኣብ ኩባንያ ቴስላ 17 ሚእታዊት ብጽሒት ኣለዎ። ኤሎንን ፍኑው ሓሳባቱን ብዙሕ ሰብ ብዛዕባ ኤሎን መስክ ክሓስብ እንከሎ፡ ቴስላና ስፔስ ኤክስ እዮም ናብ አእምሮኡ ዝመጽኡ። ኤሎን ግን ብዙሕ ናይ ጽሉላት ዝመስል ፍኑው ሓሳባት ጀሚሩ ኣሎ። ካብቲ ብዙሕ ሓሳባቱ ሓደ፡ ብዛዕባ ጸሓያዊት ከተማ (ሶላር ሲቲ) እውን ሓሲቡ ኣሎ። ኵሉ ዘድልየና ጸዓት ካብ ጸሓይ ክንረኽቦ ኣሎና ኢሉ ተዓጢቑ ኣሎ። ዲጋታት፡ ኑክሊየር፡ ጋዝ ኣየድልን'ዩ በሃላይ እዩ። ሓደ ከተማ ዘድልዮ ኵሉ ጸዓት ካብ ጸሓይ ከምዝረኽቦ ገይርና ክንሓስብን ክንሰርሕን ኣሎና ኢሉ እዩ ዝኣምን። ካብ ፍርጅ ክሳብ ኩከር፡ ካብ መሞቚ ሻወር ክሳብ ንዓበይቲ ፋብሪካታት ከንቀሳቕስ ዝኽእል ጸዓት ካብ ጸሓይ ክንረክብ ንኽእል ኢና በሃላይ እዩ። ክገብሮ ኣይክእልን እዩ ኣይበሃልን እዩ፣ ካልእ ዝሓልሞም ኩባንያታት እውን ኣለውዎ። ኣብ ዲጂታዊ ዕዳጋ ክሪፕቶ ካረንሲን ቢትኮይንን እውን ቀስ ብቐስ ኢዱ የእቱ ኣሎ። ኮምፒዩተራት ንወዲ ሰብ ክበልጽኦ ከምዝኽእላ እዩ ዝግምት። ሓደ ቦሪንግ ዛህጋን ዝበሃል ኩባንያ እውን ኣለዎ። ናይዚ ኩባንያ ስራሕ በዓትታት ምዅዓት እዩ። ንኤሎን መስክ ካብ ዘበሳጭውዎ ነገራት ሓደ ጽቕጥቅጥ ትራፊክ እዩ። ወዲ ሰብ ሓደው ከም አዕዋፍ ብሰማይ ክበርር ኣለዎ ሓደው ከኣ ትሕቲ መሬት ብዝኳዓት መትረብ ከም ማይ ክፈስስ ኣለዎ በሃላይ እዩ። እቲ "ቦሪንግ' ዛህጋን ዝተሰምየ ኩባንያ ከኣ ንዕኡ ከሳልጥ ዝተመስረተ እዩ። ደቂ ሰብ፡ ዝዀነ መብራህቲ ትራፊክ መብራህቲ ( ሰማፎረ) ከየሰናኸሎም "ሉፕ" ብዝበሃል ማግነታዊ ቴክኖሎጂ ልክዕ ከም ፈሳሲ ማይ ክጓዓዓዙ ኣለዎም ይብል። ምኽንያቱ ኣብ ከተማታት ብዝሒ ህዝቢ ይውስኽ ኣሎ፤ ብቕጥራን ምጕዕዓዝ ዓቕልኻ እዩ ዘጽብብ። ከምኡ ጥራሕ ዘይኮነ ከኣ ፍጹም ድሕረት እዩ። ኵሉ ዓይነት መጓዓዝያ ናብ መትረብ ትሕቲ መሬት ክኣቱ ኣለዎ፡ ይብል። ነዚ ሓሳብ ኣብ ላስቬጋስ ይፍትኖ ኣሎ። እተን ኣብ መትረብ ትሕቲ መሬት ዝንቀሳቐሳ ታክሲታት ኣብ ሰዓት 600 ማይል ክጓዓዛ እየን። እዚ ማለት ከኣ ኣብ ሰዓት ኣስታት 900 ኪሎ ሜተር ማለት እዩ፣ ልክዕ ከም ምብራር ዓይነት እዩ። ከምዚ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምሳሕ በሊዕካ ናብ ኣስመራ ማክያቶ ክትሰቲ ከም ምኻድ ዓይነት እዩ። ኤሎን መስክ ናይ መን ደጋፊ እዩ? እዚ ሕቶ እዚ ንትዊተር ክገዝእ ከም ዝደሊ ምስ ገለጸ እዩ ክሕተት ጀሚሩ። ድምጺ ህዝቢ ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ይዅን ኵነታት ክዕፈን የብሉን ዝብል እምነት ኣለዎ። ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ዩክረይን ኢንተርነት ብሳተላይት የቕርብ ኣሎ። ኣብ ዲያስፖራ ዝርከቡ ኤርትራውያን'ውን ኣብ ኤርትራ ተመሳሳሊ ነገር ክገብር ተማሕጺኖሞ ነይሮም። ኤሎን መስክ ኣብ 2002 እዩ ኣሜሪካዊ ዜጋ ኮይኑ። ብዙሓት ሰባት ፍርቁ ጐድኑ ዲሞክራት፡ ፍርቂ  ከኣ ሪፐብሊካን እናበሉ እዮም ዝጽውዑዎ። ንሱ ግን፡ 'ኣነ ነጻን ገለልተኛን እየ' እዩ ዝብል። ምስ መንግስቲ ብምግጫው ከኣ ይፍለጥ። ንስርዓተ ቀረጽ ናይቲ ግዝኣት ብምቅዋም'ዩ ንትካሉ ካብ ካሊፎርኒያ ናብ ቴክሳስ ኣግዒዙዎ። ምስ ሰራሕተኛታትን ማሕበራትን ኣብ ግጭት ኣትዩ ነይሩ። ዕጽዋ ኮሮና ቫይረስን ገደባትን'ውን ኣበሳጭይዎ ነይሩ። ነቲ ዕጽዋ ፋሺሽታዊ ኢሉ ክሳብ ምጽዋዕ በጺሑ ነይሩ። ኤሎን መስክ ዶናልድ ትራምፕ ካብ ውዕል ኵነታት ኣየር ፓሪስ ክወጽእ እንከሎ ቁጠዐኡ ዘስመዐን ኣዝዩ ዝነቐፎን ሰብ እዩ ነይሩ። እንተዀነ፡ ምስ ጆ ባይደን'ውን ኣይሰማማዕን እዩ። ንሰልፍታት ፖለቲካ ዝህቦ ገንዘብ ምስ ሃብቱ ዝኸይድ ኣይኮነን። ቅድሚ ሕጂ ንኦባማን ሂላሪን ብገንዘብ ደጊፉዎም ነይሩ። ኣብዚ ቐረባ ግዜ ግን ንሪፓብሊካን እዩ ዝልግስ ዘሎ። ብምግባረ ሰናይ'ውን ብዙሕ ስሙ ኣይለዓልን እዩ። ንሱ ግን ናተይ ትካላት ቢዝነስ ንባዕለን ገበርቲ ሰናይ እየን ክብል እዩ ዝማጐት። ከምኡ ዝብለሉ ምኽንያት ብዙሓት ካብ ትካላቱ ተተካኢ ጸዓት ዝጥቀምን ብከላ ኣየር ዝቕንስን ስለዝዀነ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ፕሮግራም መግቢ ዓለም ንቢልዮነራት ጻውዒት ኣቕሪቡ ነይሩ። ዝኸበርኩም ቢልዮነራት፡ በጃኹም ኣብ 43 ሃገራት ዝርከቡ 40 ሚልዮን ጥሙያት ሓንሳብን ንሓዋሩን ደግፉዎም ክብል ተማሕጺኑ። ድሕሪ እቲ ምሕጽንታ ንኤሎን መስክ ዝቐደሞ ኣይነበረን፣ እንተዀነ ብገንዘብ ዘይኮነስ ብዘረባ - ብሓሳብ እዩ። "ከምቲ እትብሉዎ፡ ጥሜት ካብ ዓለም ንምጥፋእ 6 ቢሊዮን ዶላር እንተዀይኑ፡ ውጥንኩም ሒዝኩም ምጽኡ እሞ ኣእምኑኒ። ኣነ እቲ ኣብ ቴስላ ዘሎኒ ብርኪ ሸይጠ 6 ቢሊዮን ዶላር ክህበኩም፡"ኢሉ። ጥሜትን መከራን ዓለም ብዝኸፍአ መልክዑ ይቕጽል ኣሎ። ካብ ኤሎን መስክ ከኣ ገና ዝተሰምዐ ነገር የለን።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ሰራዊት ሚያንማር ንኣርባዕተ ነጠፍቲ ብሞት ቀፂዑ

ሰራዊት ሚያንማር ንዲሞክራሲ ዝሕለቑ  ሓደ ኣባል ባይቶ ነበር ዝርከቦም ኣርባዕተ ነጠፍቲ ከምዝረሸነ ተገሊፁ። እዚ ናይ ሞት ቅፅዓት ድሕሪ ብዙሕ ዓመታት ንፈለማ እዋን ዝተፈፀመ እዩ ተባሂሉ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ጉዳይ እዞም ነጠፍቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥሪ ኣብ ዕፁው መጋባእያ ምብያኑ፡ ኢ-ፍትሓውን ግልፅነት ዝጎደሎን እዩ ብምባል ተማጕቶም ነይሮም። በዓል ሞያ ሕጊ ፍዮ ዜያ ታው፣ ፀሓፊ ኮ ጂሚ፣ ህላ ምዮን ኣንግ ቱራ ዛውን ዝተብሃሉ ተሓለቕቲ ዲሞክራሲ፡ “ገበን ራዕዲ ፈፂምኩም” ብዝብል እዮም ተኸሲሶም ነይሮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ወተሃደራዊ ምምሕዳር እታ ሃገር፡ እቲ ናይ ሞት ፍርዲ ተግባራዊ ከምዝኸውን ምስ ኣፍለጠ፡ ኣዘራራቢ ዓለም ኮይኑ ነይሩ። ወተሃደራዊ ምምሕዳር ሚያንማር፡ ኣብ ዝሓለፈ ለካቲት 2021 ኣብ ልዕሊ መራሒት እታ ሃገር ኣንግ ሳን ሱቺ ዕልዋ መንግስቲ ብምክያድ እዩ ስልጣን ሒዙ። ነዚ ስዒቡ ድማ ኣብታ ሃገር ዝተልዓለ ሰፊሕ ተቓውሞ፡ በቲ ወተሃደራዊ ክንፊ ተገቲኡ። ነቲ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ስዒቡ ዝተጣየሸ ፓለቲካዊ ውድብ፡ ነዚ ቅፅዓት ሞት ከምዝቃወም ኣፍሊጡ። እቲ ውድብ ተሓለቕቲ ዲሞክራሲ፣ ናይ ዝተፈላለዩ ብሄራት መራሕቲ ቃልሲ ከምኡ እውን ቅድሚ ሕዚ ኣባላት ገዛኢ ውድብ ዝነበሩ ዝሓቖፈ እዩ። ልሳን መንግስቲ ዝኾነ ቴሌቬዥን፡ ኣርባዕቲኦም ሰባት፡ “ኣንፈት ብምሃብ፣ ምስ ካልኦት ብምትሕብባር ጨካን ግብረ ራዕዳዊ መጥቃዕቲ ንምፍፃም ተሊሞም ነይሮም” ብምባል፡ ብሞት ከምዝተቐፅዑ ፀብፂቡ። እቲ ተሌቬዥን ኣርባዕቲኦም ነጠፍቲ ብመሰረት ሕጊ ፀረ-ራዕዲ ብሞት ከምዝተቐፅዑ እኳ እተፀብፀበ፡ ዝተቐተልሉ ቦታ ካብ ምግላፅ ግና ተቖጢቡ። ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ሚያንማር ንመወዳእታ ግዘ ብ1988 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን እዩ ናይ ሞት ፍርዲ ተፈፂሙ። ቅድሚ ሕዚ ሚያንማር፡ ናይ ሞት ቅፅዓት ብማሕነቕቲ እያ ተግባራዊ ትገብር ነይራ። ስድራ ግዳያት፡ ኣብ መእተዊ እቶም ዝተቐተሉ ስድርኦም ተኣሲሮምሉ ኣብ ዝነበርሉ ቤት ማእሰርቲ ደው ኢሎም ይፅበዩ ከምዘለዉ ተገሊፁ። ካብ ስድራ እቶም ግዳያት ንነጣፊ ፍዮ በዓል እንድኡ፡ ሰብኣያ ብሞት ከምዝቕፃዕ ከምዘይተነገራ ሓቢራ። ወዲ 41 ዓመት ፍዮ፡ ኣባል ገዛኢ ውድብ ኤንኤልዲን ፈታዊ ሳን ሱቺን እዩ ነይሩ። ናብ መድረኽ ፖለቲካ ቅድሚ ምፅንባሩ ናይ ሂፕሆፕ ድምፃዊ ዝነበረ ፍዮ፡ ብግጥምታቱ ፀረ ወተሃደራዊ መልእኽትታት ብምትሕልላፍ ይፍለጥ። ወዲ 53 ዓመት ኮ ጂሚ ድማ  ናይ ሓደ ንዲሞክራሲ ዝሕለቕ ምንቅስቓስ ኣባል እንትኾን፡ ንወተሃደራዊ ስርዓት ሚያንማር ብምቅዋም ይፍለጥ። ብዛዕባ እቶም ዝተረፉ ክልተ ግዳያት ብዝርዝር ዝፍለጥ ነገር የለን። ዋና ፀሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተሬዝ፡ ነቲ ቅፅዓት ሞት “ብህይወት ናይ ምንባር መሰል፣ ነፃነትን ደሕንነት ውልቀሰብን ዝገሃሰ” ክብል ኮኒንዎ። እቲ ወተሃደራዊ ክንፊ፡  ኣብ ልዕሊ ዕጡቓት ሓይልታትን ተቓወምቲ ውድባትን ዝወስዶ ስጉምቲ ኣጠናኺሩ ቀፂልሉ ኣሎ። ኣብ ልዕሊ እታ መራሒት ሚያንማር ዝነበረት ኣንግ ሳን ሱቺ ዝቐረበ ክሲ ብመሰረት ሕጊ እታ ሃገር ክሳብ 150 ዓመት ማእሰርቲ ከቕፅዕ ዝኽእል እዩ። ኣብታ ሃገር ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝካየድ ንነዘ፡ 14 ሽሕን 847 ሰባት ከምዝተኣሰሩን 2114 ሰባት ከምዝተቐተሉን  ይግለፅ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ቻይና፡ ‘ሕሳር’ ተባሂለን ዝቐርባ ዘለዋ ኢትዮጵያውያን

ኣብ ቻይና ኣዝዮም ፍሉጣት ዝዀኑ፡ ‘ዶይን’ ከምኡ’ውን ‘ኩኣይሻ’ ዝተባህሉ፡ ሓጸርቲ ቪድዮታት ዝዝርግሑሎም ማሕበራዊ ሚዲያታት፡ መዓልታዊ ሚሊዮናት ይጥቀሙሎም። ዶይንን ኩኣይሻን፡ ልክዕ ከም ንቲክቶክ ንቻይናውያን ጥራይ ተባሂሎም ዝተሰርሑ መተግበሪታት ኰይኖም፡ ብሓደ ኩባኒያ ይመሓደሩ። እዚኦም ካብ ቻይና ወጻእ ዝነብሩ ዜጋታት እታ ሃገር’ውን ይጥቀሙሎም’ዮም። ዜግነት ቻይና ዘለዎም ኣብ ኢትዮጵያ ዝነብሩ ውልቀሰባት ድማ፡ ምስ ኢትዮጵያውያን ደቂ ኣንስትዮ ኰይኖም ኣብዞም ማሕበራዊ መራኸቢታት ክቀላቐሉ ልሙድ እናኾነ ይመጽእ ኣሎ። ቢቢሲ፡ በዞም ኣብ ቻይና ልሙዳት ዝዀኑ መተግበሪታት ብቐጥታ ዝተዘርግሑ ቪድዮታት ኣብ ካልኦት ማሕበራዊ ሚዲያታት ተለጢፎም ተዓዚቡ። ኣብዞም ቪድዮታት፡ ቻይናውያን ውልቀሰባት ምስ ኢትዮጵያውያን ደቂ ኣንስትዮ ብምዃን ብቛንቋ ማንደሪን ዝተፈላለዩ ቃላት ደጊመን ክብላኦም ብምግባር፡ ንሶም ድማ መብርሂ ብምሃብን ሓሓሊፉ ኣካላተን ክተናኽፉወንን ይርኣዩ። ኣብዞም ቪድዮታት፡ ብቛንቋ ማንደሪን ዝበሃሉ ነገራት ኣብ ቤይጂን ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ቢቢሲ ተርጒሙዎም ኣሎ። ኣብዚ፡ ሓንቲ ሮዛ ሕብሩ ስረን ጻዕዳ ማልያን ዝገበረት ጓል ኣንስተይቲ ብድሕረኣ እናተቐድሐት ትርአ። ነቲ ምስሊ ዝቐድሕ ውልቀሰብ ድማ ማእገራ እናተናኸፈ ሓደ ግዜ ደው ኢላ ገጻ ንኽትርአ፣ ጸኒሓ ድማ ክትከይድ እናገበረ ብቛንቋ ማንደሪን መብርሂ ይህብ። እታ ኢትዮጵያዊት ኣብ እትጕዓዘሉ መንገዲ፡ ኣብ ጥቓኣ ድኳናት ንግዲ፡ ሰባትን ምንቅስቓስ መጓዓዝያን ይርአ። ትርጕም እቲ ቋንቋ ማንደሪን ከምዚ ይብል፥ “ርኣዩዋ! ሰለስተ ሽሕ ኣር.ኤም.ቢ [መተዓዳደጊ ገንዘብ ቻይና] ከተውጽእ እያ። ንቻይናውያን ዝምጥን መልክዕ ኣለዋ። እቲ ለበዳ ኣብዚ ብዙሕ ዘጨንቕ ኣይኰነን። ሃይሻይንግ ንዝደልዩ ኵሎም!”። [ሃይሻይንግ፡ ንዝብል ቃል ቢቢሲ በይጂን ትኽክለኛ ትርጕሙ’ኳ እንተዘይረኸቦ፡ ካብ ትሕዝቶ እቲ ምስሊ ንምርዳእ ብዝተገብረ ጻዕሪ ግን ካብ ወጻእተኛ ክወልዱ ንዝደልዩ ዝብል ትርጕም ክህልዎ ይኽእል።] እዚ ቪድዮ ብቐጥታ እዩ ተፈንዩ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ገዛ፡ ሓደ ቻይናዊ ውልቀሰብ መጀመርታ ምስ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኢድ ንኢድ ተጣሚሮም ኣብ ፊት ካሜራ ይርኣዩ። ድሕሪኡ፡ ብቛንቋ ማንደሪን እወ ወይ ኣይፋል ዝብል መልሲ ክትህቦ ይገብር። ድሓር ናብቲ ካሜራ እናርኣየ መብርሂ ይህብ። ቀጺሉ፡ ካልእ ጓል ኣንስተይቲ ኣምጺኡ ኢዱ ምስ ኢዳ ኣጣሚሩ ንዝሓታ ሕቶታት ርእሳ ብምንቕናቕ መልሲ ክትህቦ ይርአ። ደሓር ንኽልቲአን ሓቚፉ መብርሂ ይህብ። እቲ ብቛንቋ ቻይና ዝቐረበ ሕቶን መልስን ነዚ ዝስዕብ ይመስል። ቻይናዊ፡ ገዛ ትደልዪ’ዶ? ኢትዮጵያዊት፡ ኣይደልን! ቻይናዊ፡ ብሓቂ? ኢትዮጵያዊት፡ እወ! ቻይናዊ፡ ገንዘብ ኣይትደልን? ኢትዮጵያዊት፡ ኣይደልን። ቻይናዊ፡ ርግጸኛ ዲኺ? ኢትዮጵያዊት፡ እወ ንሱ፡ ናብቲ ካሜራ እናጠመተ መብርሂ ይህብ። “እዚኣ ኣፍሪቃዊት እያ፤ ድሑራት ኣብ ዝዀኑ ሕብረተሰብ፡ ኣፍቃሪትካ ብከብቲ ክትቅይራ ትኽእል። ኣብዚ ዘመናዊ ዓለም፡ መኪና፡ ገዛ፡ ንመርዓት ምግዛም ኣየድልን። "ብዙሓት ቻይናውያን ኣሕሉቕ፡ ኣብዚ ሓዳር መስሪቶም ቈልዓ ይወልዱ ኣለው። እቶም ዝውለዱ ቈልዑ ቈርበቶም ከማይ ጻዕዳ’ዩ። ክዓብዩ ከለው ግን ቅሩብ ጽልም ይብሉ’ዮም።” ነታ ካልእ ኢትዮጵያዊት ኣብ ቅድሚ ካሜራ ብምምጻእ ተመሳሳሊ ሕቶታት እናሓተታ መልሲ ክትህቦ ይርአ። [ገጹ ናብ ተመልከትቲ ብምምላስ] ነዚ ዝፈተዋ ሰብ ኣሎ’ዶ? እዚኣ ቍጽሪ ሓደ’ያ። [ብኢዱ እናመልከተ] እዚኣ ድማ ቍጽሪ ክልተ። ቍጽሪ ሓደ እትደልዩ፡ ሓደ ኢልኩም ጽሓፉ፤ ክልተ ዝደለኹም ድማ ክልተ ኢልኩም ጽሓፉ። “ነዚአን ዝደሊ ሰብ ኣሎ? መኪና፡ ገዛን ገንዘብን ኣይደልያን'የን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ቻይና መጻምዲ ንምርካብ ኣማኢት ኣሽሓት ኢኻ ትሕተት። መኪና፡ ገንዘብን ገዝምን ተወሲኹዎ ኸኣ ክሳብ ሓደ ሚሊዮን ይበጽሕ፡” ይብል። ብተወሳኺ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ክንድኡ ዝኣክል ወጻኢ ከም ዘይሓትትን ብዘይ ዝዀነ መመላኽዒ ተፈጥሮኣዊ መልክዕ ከም ዘለወንን ኣካላተን እናተናኸፈ የረድእ። ኣብቲ ቀጥታዊ ፈነወ ንዝቐርቡ ሕቶታት ድማ መብርህን ምላሽን ይህብ። እተን ኣብዚ ቪድዮ ዝርኣያ ኢትዮጵያውያን ግን፡ ብወለንታአን ድዩ ተገዲደን ዝብል ቢቢሲ ከረጋግጽ ኣይከኣለን። እዚ ቪድዮ፡ ካብ ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ብቐጥታ ዝመሓላለፍ ዘሎ ምዃኑ ይጠቅስ። ኣብዚ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ቅድሚ 'ቲ ምስሊ ብቐጥታ ዝፍኑ ዘሎ ቻይናዊ ኰይና፡ ብቛንቋ ማንደሪን ዝብላ ክትደግሞ ትርአ። ብድሕረኣ ደው ዝበላ ሰለስተ ደቂ ኣንስትዮ ድማ፡ ኣብቲ እዚ ቪድዮ ዝተቐድሓሉ ቀጽሪ ይርኣያ። ንሳ እቲ ዝበላ እናደገመት፣ መሊሱ ድማ ናብተን ካልኦት ደቂ ኣንስትዮ እናጠመተ መብርሂ ይህብ። ዕድመ፡ ቁመት፡ ክብደት፡ ስራሕን ናብ ቻይና ክኸዳ ይደልያ’ዶ ዝብልን እናሓተተ እቲ ዝህባኦ መልሲ ብቛንቋ ቻይና ይትርጕሞ። ድሕሪኡ፡ ካብቶም ነዚ ብቐጥታ ዝከታተሉ ዘለው ሰባት ሽሞም እናጸውዐ፡ ዝደለይዋ፡ ጓል ኣንስተይቲ ምርካብ ከም ዝኽእሉ ይዛረብ። በዚ፡ እቲ ውልቀሰብ ሰባት ኣብ ምርኻብ ዝተዋፈረ ምዃኑ ምርዳእ ይከኣል። ኣብዚ ዶይን ዝተባህለ ማሕበራዊ ሚዲያ፡ ዝዀነ መልእኽቲ ብቐጥታ ምስ ተመሓላለፈ ተመሊስካ ክትረኽቦ ኣይትኽእልን። ስለ ዝዀነ ድማ፡ እዞም ቪድዮታት ኣብ ዶይን ኣይርከቡን። ቢቢሲ እዞም ምስልታት ካብቲ ቀጥታዊ ፈነወ ተቐዲሖም ኣብ ካልእ ማሕበራዊ ሚዲያ ምስ ተዘርግሑ’ዩ ረኺብዎም። ኣብታ ሃገር፡ በዞም ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣብ ዝዝርግሑ ምስልታት ኢትዮጵያውያን ደቂ ኣንስትዮ ክብረን ብዝገፍፍ መልክዑ ከም ዝቐርባ፡ ኣብ ቻይና ዝነብሩ ግን ድማ ሽሞም ክጥቀስ ዘይደልዩ ኢትዮጵያውያን ይዛረቡ። እቲ ቋንቋ ከም እትርድኦ እትዛረብ ሓንቲ ኢትዮጵያዊት፡ ኣብቶም ማሕበራዊ ሚዲያታት “[ኢትዮጵያውያን] ቅርጺ ኣካላተን ርኣይዎ እናበሉ ታይት ኣኽዲኖም ባህ ዘይብል ነገር እዮም ዘርእዩ፡” ትብል። “ከም ሓንቲ ኢትዮጵያዊትን ማንደሪን እትኽእልን ጓል ኣንስተይቲ ነዚ ምርኣይ የሕዝነኒ’ዩ፡” ብምባል ርእይቶኣ ንቢቢሲ ዝሃበት ነባሪት ቻይና ዝዀነት ካልእ ኢትዮጵያዊት ድማ፡ በቶም ዝርኣዩ ነገራት ከም እትጕሂ ገሊጻ። ንሳ ከም እትብሎ፡ እተን ኣብቶም ቪድዮታት ዝርኣያ ደቂ ኣንስትዮ፡ እቲ ቋንቋ ይርድአን እዩ ዝብል እምነት ከም ዘይብላ ብምግላጽ፡ ካብቲ ዝዛረብዎ ንላዕሊ እቲ ተግባሮም ንኽብርኻ ዝትንክፍ እዩ ትብል። “መብዛሕትኡ ግዜ ምሕኵልተንን ውልቃዊ ኣካላተንን እናተናኸፉ’ዮም ዘርእይዎ። ገገሊኦም ይሽቅጡሉ’ዮም። ናብ ኢትዮጵያ መጺእኩም ጽቡቓት ደቂ ኣንስትዮ ከነራኽበኩም ኢና ይብሉ። የሕርቐካ’ዩ!” ኢላ። ብፍላይ፡ ክዳን ኣብ ዘይዝውተረሎም ከባቢታት ኢትዮጵያ ብዝነብሩ ዜጋታት፡ ክብሪ ብዝነክእ መገዲ ቪድዮታት ከም ዝሰርሑ እተን ወሃብቲ ርእይቶ ጠቒሰን። “ናብ ሃመር ከይዶም ዝሰርሑዎ ሓደ ኣዝዩ ዘሕርቕ ቪድዮ ኣሎ። ኣነ ንባህሊ እቶም ህዝቢ ይፈትዎ’የ፤ ንሳቶም ግን መርኣያ ድሕረት ገይሮም’ዮም ኣቕሪቦምዎ። እተን ደቂ ኣንስትዮ ኣጥቧተን፣ ናይቶም ደቂ ተባዕትዮ ድማ ብልዕቶም የርእዩ ነይሮም፡” ብምባል ገሊጻ። ቲክቶክን ዶይንን ዘመሓድር ባይትዳንስ ዝተባህለ ትካል፡ ኣብ ዓለም ዝለዓለ መኽሰብ ኣለዎም ካብ ዝብሃሉ ኩባኒያታት እዩ። እቲ ኩባኒያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት [2021] 58 ቢሊዮን ዶላር መኽሰብ ረኺቡ ነይሩ። ብተመሳሳሊ ኩኣይሻ ዝተባህለ ኣብ ቻይና ዝፍቶ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣብዚ ዓመት ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራይ ሰለስተ ቢሊዮን ዶላር ከም ዝኸሰበ ኣፍሊጡ እዩ። እዞም ማሕበራዊ ሚዲያታት ዘመሓድሩ ኩባኒያታት እምበኣር፡ ብቐጥታ ንዝፍነውን ኣብቲ ድሕረ ገጻት ንዝጽዓኑን ቪድዮታት ገንዘብ ይኸፍሉ’ዮም። ካብኡ ሓሊፉ ብፍላይ ዶይን፡ ቪድዮ ንዝሰርሑ ሰባት ሞቕሽሽ ዝህበሉ ኣሰራርሓ ኣለዎ። “ኣብ ኢትዮጵያ ኰይኖም ነዞም ቪድዮታት ዝሰርሑ ቻይናውያን ብዙሕ ርኣይቲ ኣብ ዝረኽቡሉ ስለ ዝኽፈሎም፡ ብዙሕ ቅቡልነት ዘይብሎም ነገራት’ዮም ዝገብሩ። እዚ ድማ መንነት፡ ሕብሪ ቈርበት፡ ጾታን ሃገርን ግቡእ ብዘይኰነ መገዲ ብምቕራብ ጥቕሚ ክረኽቡ ይጽዕሩ፡” ከም ዘለው ዘርኢ’ዩ ክትብል እታ ሽማ ክግለጽ ዘይደለየት ወሃቢት ርእይቶ ተዛሪባ። እዚ ኵነታት ዘተሓሳሰቦም ኣብ ቻይና ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን፡ እቲ ጉዳይ ኣብ በይጂን ንዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ክፈልጦ ከም ዝገበሩ ይዛረቡ። ኣምባሳደር ተሾመ ቶጋ ግን፡ ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ሓበሬታ ከም ዘይብሉ ብምግላጽ፡ እቲ ኤምባሲ ከጻርዮ ምዃኑ ሓቢሩ። ብተመሳሳሊ ካብ ቲክቶክ መብርሂ ንምርካብ ዝገበርናዮ ጻዕሪ ምላሽ ኣይረኸበን።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ትዊተር ናይ ተጠቀምቱ መረዳእታ ኣሕሊፉ ሸይጡ ብዝብል ኣብ ኣሜሪካ 150 ሚልዮን ዶላት ተቐፂዑ

ትዊተር ንሕጊ ብምጥሓስ ሓበሬታ ተጠቀምቱ ንትካላት ምውዕዋዕ ኣሕሊፉ ክብሉ ዝኸሰሱ ኣኽበርቲ ሕጊ ኣሜሪካ፡ 150 ሚልዮን ዶላር ቅጽዓት ክኸፍል ኣለዎ ኢሎም። ኮሚሽን ንግዲ ፈደራልን [Federal Trade Commission (FTC)] ክፍሊ ፍትሕን ኣሜሪካ ከምዝበልዎ፡ ትዊተር ንዝተሰማምዓሎም መምርሒታት ከምዝጠሓሰ ሰነዳት ቤት ፍርዲ ኣረጋጊጾም። ትዊተር፡ ከም ቍጽሪ ስልኪ፡ ኣድራሻ ኢመይል ዝኣመሰሉ ውልቃዊ ሓበሬታታት ዓማዊሉ ኣሕሊፊ ከምዘይህብ ቃል ኣትዩ ነይሩ። እንተዀነ እቲ ዓቢይ ኩባንያ ማሕበራዊ መራኸቢ ነቶም ዝተሰማምዓሎም መምርሒታት ከምጠሓሰ፡ ኣባላት ምርመራ ፈደራል ይገልፁ። እቲ ኩባንያ ኣብ 2020 ኣብ ኣውሮጳ ንሕግታት ምስጢራውነት ዓማዊሉ ብምጥሓሱ፡ 400 ሽሕ ፓውንድ ተቐጺዑ ምንባሩ ይዝከር። ኮሚሽን ንግዲ ፈደራል ዘይመንግስታዊ ትካል ኰይኑ፡ ዕላማኡ ድማ ጥሕሰታት ሕጊ ከይፍፀሙ ምክትታል እዩ። ትዊትር ዝበዝሕ ኣታዊኡ ካብቶም ኣብ መድረኽ ማሕበራዊ መራኸቢኡ ዝፍነው መወዓውዒታት'ዩ ዝረክብ። ክፍሊ ፍትሒ ንኮሚሽን ንግዲ ፈደራል ብምውካል ዘቕረቦ ጥርዓን ከምዘመልክቶ፡ ትዊተር ካብ 2013 ጀሚሩ ተጠቀምቱ ቍጽሪ ስልኮም ወይ ኢመይሎም ከቕርቡ ይሓትት'ዩ። ነዚ ዝገብረሉ ምኽንያት ድማ ንውሕስነት ኣካውንት ዓማዊሉ ከምዝዀነ እዩ ዝገልጽ። "እዚ ግን ንእቶት ትዊተር ኣደንፊዑ፤ ንልዕሊ 140 ሚልዮን ተጠቀምቲ ትዊተር ዝጸለወ ኰይኑ'ሎ፡" ይብል ክፍሊ ፍትሒ ኣሜሪካ። ማኔጂንግ ዳይረክተር 'ሰኪዩር ቲም' ናይ ዝተባህለ ትካል ድሕነት ኮምፒተር እያን ሬይኖልድስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ "ትዊተር ምእንቲ ረብሕኡን ምድንፋዕ እቶቱን ክብል ውልቃዊ ሓበሬታ ብምጥቃም ንእምነት ዓመዊሉ ዳግም ጥሒሱ'ሎ፡" ኢሉ። እቲ ኩባንያ ንዓማዊሉ፡ "ምእንቲ ውሕስነት ኣካውንትኹም" ብዝብል፡ ውልቃዊ መረዳእታ እናወሰደ ንትካላት ምውዕዋዕ ኣሕሊፉ ይህብ ከምዘሎ ድማ ወሲኹ ገሊጹ። "እዚ ኵነታት ዘርእየና ነገር እንተሎ፡ ኩባንያታት ኣብ ውልቀ-ሓበሬታ ክሳብ ክንደይ ዓቕሚ ከምዘለዎም'ዩ" ይብል እያን። ትዊተር ሓቀኛነት ወይ ልክዕነት ዓማዊሉ ንምርግጋፅ ቍጽር ስልኪ ወይ ኢመይል ከቕርቡ ከምዝሓትት ይፍለጥ። እዚ ከኣ ሰባት መሕለፊ ቃል ክቕይሩ ወይ ዝተዓጸወ ኣካውንቶም ንምኽፋት'ውን ይጥቀምሉ። እንተዀነ ትዊተር ብውሑዱ ክሳብ መስከረም 2019 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ነቶም ሓበሬታታት ንናይ ምውዕዋዕ ዕዳጋኡ ከምዝተጠቕመሎም ኮሚሽን ንግዲ ፈደራል ይሕብር።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ቦርድ ትዊተር ንምንታይ'ዩ ኢሎን መስክ ነቲ ትካል ክዕድጎ ዘይደልይ?

ሃብታም ዓለምና ኢሎን መስክ ንትዊተር ብ 43 ቢልዮን ዶላር ንምዝግዛእ ጠለብ ምቕራቡ ስዒቡ፡ ቦርድ እቲ ትካል ኣንጻር ‘ተጻባኢ’ ዝበሎ ዋንነት ምንቅስቓስ ጀሚሩ ኣሎ፡፡ እቲ ቦርድ ንሓጺር እዋን ዝጸንሕ ናይ ብጽሒት መሰል ወይ ‘ፖይዘን ፒል’ ዕላዊ ዝገበረ ኮይኑ ዝኾነ ሰብ ኣብቲ ትካል ካብ 15 ምኢታዊት ብርኪ ንላዕሊ ከይህልዎ ዝገብር እዩ፡፡ ካልኦት ሰባት ብሕሳር ተወሰኽቲ ብጽሒታት ክገዝኡ ብምፍቃድ እዩ ነቲ ትልሚ ክፍጽሞ ደልዩ ዘሎ፡፡ ቦርድ ትዊተር ነዚ ትልሚ ዕላዊ ኣብ ዝገበረሉ፡ ዕላማ እቲ ውሳነ  ኣንጻር እቲ ኢሎን መስክ ‘‘ትዊተር ንምውናን ዘቕረቦ ዘይተደለየን ቀያዳይ ዘይኮነን ውጥን’’ ከምዝኾነ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ፡፡ ኣብ ንግዲ ‘‘ተጻባኢ ዋንነት’’ ዝበሃል፡ ሓደ ትካል ኣንጻር ድልየት ኣመራርሓ እቲ ትካል (ንኣብነት ኣብ ትዊተር፡ ፈጻሚት ቦርድ) ክገዝኦ እንትፍትን እዩ፡፡ 'ፖይዘን ፒል' ኣንጻር ተጻባኢ ዋንነት ዝካየድ ናይ መወዳእታ መከላኸሊ ከምዝኾነ ዝገልጽ በዓል ሞያ ፋይናንስ ጆሽ ዋይት ‘‘ኑክለራዊ መማረጺ ኢልና ኢና እንጽወዖ’’ ይብል፡፡ ዋይት ከምዝብሎ እቲ ቦርድ፡ ኢሎን መስክ ንትዊተር ንምግዛእ ዘቕረቦ መጠን ገንዘብ እኹል እዩ ኢሉ ኣይኣምንን፡፡ እቲ ሃብታም ተወሳኺ ገንዘብ ንምቕራብ ድልየት ብዘይምርኣዩ ድማ እቲ ቦርድ ነቲ ሓድሽ ትልሚ ከውጽእ ተገዲዱ፡፡ ዋና ፈጻሚ ፓራግ ኣግራዋል እውን እቲ ትካል በቲ ዝቐረበ ገንዘብ ከምዘይቅየድ ተዛሪቡ ነይሩ፡፡ መስክ ኣብ ቫንኮቨር ኣብ ዝተኻየደ ኮንፈረንስ ቲኢዲ2022 ‘‘ክገዝኦ ምዃነይ ርግጸኛ ኣይኮንኩን’’ ክብል ዝተዛረበ ኮይኑ ካልእ ኣማራጺ (ፕላን ቢ) ከምዘለዎ ተዛሪቡ፡፡ እንተኾነ እቲ ካልእ ኣማራጺ እንታይ ከምዝኾነ ኣይጠቐሰን፡፡ ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ኢሎን መስክ 9.2 ምኢታዊት ብጽሒት እቲ ትካል ከምዝገዘኦ ኣፍሊጡ ነይሩ፡፡ ወናኒ ዝለዓለ ብጽሒት ግን ኣይኮነን፡፡ ቫንጋርድ ግሩፕ ዝተባህለ ኣብ ምሕደራ ሃብቲ ዝተዋፈረ ትካል 10.3 ምኢታዊት እቲ ትካል ከምዝውንን ዕላዊ ገይሩ ኣሎ፡፡ መስራቲ ትዊተር ጃክ ዶርሰይ ብኣንጻሩ 2.25 ምኢታዊት ናይቲ ትካል ጥራሕ እዩ ዝውንን፡፡ መስክ፡ ትዊተር ሓሳብካ ብነጻ ናይ ምግላጽ መሰል ይድርት እዩ ኢሉ ከምዝኣምን ብተደጋጋሚ ክገልጽ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ኣብቲ ናይ ቫንኮቨር ዋዕላ እውን ደጊምዎ እዩ፡፡ ቀንዲ ድልየቱ ድማ ሕገመንግስታዊ መሰል ኣመሪካ ዝኾነ ሓሳብ ብናጻ ናይ ምግላጽ መሰል ኣብ ትዊተር ንምስፋሕ  ከምዝኾነ ይገልጽ፡፡ መኪና ዘፍሪ ብመስክ ዝውነን ኩባንያ ተስላ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዋግኡ ልዕሊ 1 ትሪልዮን ዶላር ዝበጸሐ ኮይኑ፡ ካብ ኩባንያታት ኣፕል፣ ማይክሮሶፍት፣ ኣማዞንን ጉግል-ኣልፋቤትን ቀጺሉ ናብቲ ደረጃ ዝበጸሐ መበል ሓምሻይ ኩባንያ ኮይኑ ይርከብ፡፡ ንተጠቀምቲ ትዊተር፡ 10 ምኢታዊት ብጽሒት ናይቲ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ዘፍሪ ኩባንያ ‘‘ክሸጦዶ ወይስ ኣይፋል’’ ኢሉ ድሕሪ ምሕታቱ ድማ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ተጠቀምቲ እቲ ማሕበራዊ ሚድያ ድምጺ ሂቦም ነይሮም፡፡ ካብኣቶም እቶም 58 ምኢታዊት መሸጣ ብምድጋፍ ብምድማጾም፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣስታት 5 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ብጽሒት ሸይጡ፡፡

ማሕበራዊ መራኸቢታት