ማሕበራዊ ሚዲያ፡ ሚስጥራዊ ዓለማዊ ኑዛዜ ኦንላይን

ደቂ ሰባት፡ ንህይወት ክብ  . . . ለጠቕ ዘብሉ ማሕበራዊ ጉዳያት ኣብ ዝበዝሖ ዓለም ከም እንነብር ፍጡራት፡ መዓንጣና ሕርር . . . ብትኽ እናበሉና ውሽጥና ጸይሩዎም ዝነብር ብዙሓት ነገራት ኣለው። ብዝኾነ ኣጋጣሚ ኣብ ህይወትና ዝተፈጥረ ነገር ድማ፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ሚስጢር ገይርና ኢና ንሕዞ። ሓደ መዓልቲ፡ ነዚ ኣብ ውሽጥና ዝዓቖርናዮ ነገር ሓንሳብ ኣውጽእ ኣቢልካ ክንገላገሎ እንከለና ግን፡ ንፍስ እንዶ ይብለና የለን? ግን ክኣ ሓሓሊፉ ከም ብዋዛ ምስጢርካ ንኻልኦት ምክፋል ቀሊል ኣይኮነን። ስለ ምንታይ'ዩ ብፍርሒ፣ ሕንከትን ሰባት ኣበር ከየውጽኡለይ ካብ ዝብል ስግኣት ብዝነቅል ስምዒት ከይብሉንን፡ ኣዕᎁቕና ዝቐበርናዮ ነገር ንምውጻእ ንጽገም? ሓሓሊፉ ክኣ ናይ ውልቅኻ ሓበሬታ ንብዙሓት ሰባት ምዝራብ ሳዕቤን ከምጽእ ትርእዮ እሞ፡ ሚስጢረይ ሒዘ ዘይቕበርከ ትብል። ግን ክኣ፡ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ኮሎምቢያ ከም ዝብሉዎ ሚስጢር ሒዝካ ንብሕትኻ ምቑዛም ከም "ድኻም፣ ማሕበራዊ ተነጽሎን ጥዕናዊ ሳዕቤናትን" ዝኣመሰሉ ጸገማት ከስዕብ ይኽእል እዩ። ስለዚ፡ ንባዕልና ኮነ ንኻልኦት ከይጎዳእና ብኸመይ ንፈትሖ? ኣብዚ እዋን ማሕበራዊ ሚዲያ ሓደ ነዚ ኣብ ምፍታሕ ናይ ባዕሉ ተራ ዝጻወት ዘሎ ይመስል። ሰባት ንዘመናት: ኣባት ነፍሲ ናብ ዝብሉዎም መራሕቲ ሃይማኖት ብምኻድ ጽድቆምን ሓጢኣቶምን ክንስሁ ጸኒሖም። ኣብ ቀረባ ዓመታት ክኣ ዝተፈላለዩ ናይ ቴሌቪዥንን ሬድዮን ምድላዋት 'ሽመይ ንዓኹም፤ ታሪኸይ ግን እዚ'ዩ' ናይ ዝብሉ ሰባት ብቴለፎን ዝቐረበ ታሪኽ  ክንሰምዕ ጸኒሕና። ከምዚኦም ዝበሉ ምድላዋት፡ ብዙሓት ሰባት ንብሕቶም ዝሓዙዎምን ዘቐንዙውዎምን ሚስጥራት ንከካፍሉ ብኡ ኣቢሎም ድማ ካብ ካልኦት ሰባት ብዝረኽቡዎ ሓሳብን ርኢይቶን ክሕገዙ በሪ ከፊቶም'ዮም። ብ1980፡ ሓደ ስነ ጥበባዊ ሰባት ንዝኾነ ዘጣዕሶም ነገር ይቕሬታ ዝሓቱሉ ናይ ይቕሬታ መስመር ፈጢሩ ነይሩ። እዚ ኣብ ኒውዮርክ ን15 ዓመታት ክጸንሕ እንከሎ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብቲ መቐበሊ መሽን መንነቶም ኣብ ሓደጋ ከየውደቑ ወይ ከየቃልዑ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ንዝፈጸሙዎ በደል "ይቕሬታ" ዝሓትሉ መልእኽቲ ይገድፉ ነይሮም። እዚኦም፡ ሕጂ ኣብ ፖድካስት እናቐረቡ ካልኦት'ውን ንክንስሑ ወይ ንክናዘዙ ሸውሃቶም ይኸፍቱሎም ኣለው። ማሕበራዊ ሚዲያ፡ ካልእ ብዛዕባ ውልቃዊ ህይወት ዝተፈላለዩ ሰባት እንሰምዓሉ ዘለና መድረኽ ኮይኑ፡ መብዛሕትኦም ተጠቀምቲ ግን ፍጹምነት ዝተመልኦን ብጥንቃቐ ዘዳለውዎምን ስእልን ካልእን ክጥቅዑሎም ይርኣይ። ብኻልእ ወገን፡ ነቲ ዝተሓብአ ስምዒታቶም ብስመ ስውር ኣቢሎም ካብ ብዙሕ ንኣዝዩ ውሑድ ክፋል ህይወቶም ብቕንዕና ዘካፍሉሎም ናይ ኦንላይን ናይ ንስሓ ወይ ኑዛዜ ገጻት ብምህላዎም ተጠቀምቲ 'ሽመይ ንዓኹም' እናበሉ ሚስጢራቶም የካፍሉ ኣለው። "እዚ ሰባት ካብ ካልኦት ዝምሃርሉን ከይተሰከፉ ሚስጢሮም ንምክፋል ዓብዪ ዕድል ዝረኸብሉን ውሑስ ቦታ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ትብል ክኢላ ስነ ልቦና ዛህራ ካማል ኣላም። ቅድም ኢሉ፡ ኣብ ኦንላይን ዝዳለው ፎረማትን ናይ ወግዒ መድረኻትን'ዮም ንኸምዚኦም ዝበሉ ትሕዝቶታት ዘምጽኡ ነይሮም። ድሕሪኡ ግን ኣብ ዝተፈላለዩ መተግበሪታት ክርኣዩ ጀሚሮም። ካብ ቀረባ ግዜያት ንነጀው ድማ፡ ማሕበራዊ ሚዲያ ነዞም ትሕዝቶታት ይምንዝዖምን ብሰፊሑ የምጽኦምን ኣሎ። እዞም ታሪኻት፡ ካብ ዘስሕቕ ክሳብ ኣዝዩ ዘሕዝን ተባሂሎም ዝምዘኑ ኮይኖም፡ ኣብ ቤት ትምህርትን ዩኒቨርስትን ኣትሒዞም ዝጅምሩ ናይ ነዊሕ ግዜ ታሪኽ ዘለዎም ሰባት ውሽጦም ዝዓቖሮ ይዝሕዝሑሉ ኣሎም ኣለው። "ሰባት ሓገዝ ንዝህቡ ጉጅለታት ዝረኽቡ እንተኾይኖም ብሚስጢር እንተካፈሉ ዓብዪ ዕድል'ዩ፤ ካብቲ ብኸም ናቶም ዝበለ ተመሳሳሊ ኩነታት ዝሓልፍ ዘሎ ሰብ ድማ ይመሃሩ" ትብል ኣብ ኢስላማባድ ፓኪስታን እትቕመጥ ክኢላ ስነ ልቦና ዛህራ ካማል ኣላም። "እዚ፡ ብፍላይ ሕብረተሰብ ነውሪ ኢሉ ዝወስዶም ናይ ጾታ፣ ጎነጽንን ጾታዊ ዓመጽን ዝኣመሰሉ ጉዳያት ብግልጺ ንክውግዓሎም ይሕግዝ'ዩ" ኢላ። ስነ ልቦናዊ ናይ ምኽሪ ኣገልግሎትን ኣብ ዝወሃበሎም ቦታታት ከይድኻ ብዛዕባ ትሓልፎ ዘለኻ ነገር ምዝራብ ምኽኣል ናይ ሕውየት መገዲ እዩ ትብል፤ ስለዚ ሰባት ሚስጥሮም ኣብ ኢንተርነት ምክፋሎም ክሕድሸና ከም ዘይብሉ ትዛረብ። 'ፌስሆል' ሓደ ኣብነት ሚስጢራዊ ናይ ትዊተር ናይ ንስሓ ገጻት እዩ። ብድሕሪ 'Fesshole' ዘሎ ድማ ተቐማጢ ኢንግሊዝ ሮብ ማኑኤል እዩ። ንሱ፡ "ኣብ ሕሉፍ ኣብ ውሽጥኻ ዘሎ ነገር ኣብ ኦንላይን ኣውጺእኻዮ ምኻድ ሳዕቤን ኣይነበሮን። ሓለቓኻ ወይ ቤተሰብኻ ስለ ዘየንብቡዎ ድማ፡ ሸኽምካ ንምቅላል ውሑስ ቦታ እዩ፤ ማሕበራዊ ሚዲያ ልክዕ ከም ናይ ፍሩታ መሽን እዩ። ኣብኡ ብእተእትዎ ነገር ጥቕሚ ዘይብሎም ኣሽሓት 'ላይክ' ትረክብ፤ ብኣንጻሩ ድማ ስራሕኻ ክትስእን ትኽእል" ይብል። እዚ ገጽ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመትን መንፈቕን ዝጀመረ ኮይኑ፡ ሕጂ ልዕሊ 400 ሽሕ ሰዓብቲ ኣለውዎ። ሮብ፡ መዓልታዊ ብስመ ስውር ካብ ዝልኣኹሉ ኣማኢት ኑዛዜታት 16 መሪጹ ይልጥፎም። "ከም ኤዲተር እየ ዝሰርሕ ዘለኹ፤ ሓቂ ዘይመስሉ ወይ ሓበራዊ ስምምዕ ዘይብሎም ኣይልጥፍን። ገለ ዘየተባብዑ ነገራት ይመጽኡ እዮም፤ ነዚኦም ክሕትም ኣይደልን" ኢሉ። ገለ ካብቶም ናብ ሮብ ዝመጽኡ ንስሓታት፡ "ዝሓለፈ ዓመት ኣቦይ ምስ ሞተ ኣደይ ብጣዕሚ ሓዚና ነይራ። ሓደ ግዜ፡ ናይ ኣቦይ ዝነበሩ ኣቑሑ እናፈተሽኩ ፓስፖርቱ ረኺበ። በዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ኦንላይን ፍቕራዊ ምሕዝነት ዝፍጠረሎም መተግበሪታት፡ ካልእ ሰብ ከም ዝነበሮ ፈሊጠ። እዚ ንኣደይ ልባ ክሰብራ ስለ ዝኽእል ግን ኣይነገርኩዋን" ዝብል ይርከቦም። ሮብ፡ እቲ ድረ ገጽ እናዋዛየ ግን ስምዒት ደቂ ሰባት ዝትንክፉ መልእኽታት ከም ዝልጥፈሉ ይዛረብ። ካልኦት ከም The Secret Keepers ዝበሉ ገጻት ኢንስተግራም ድማ ኣዝዩ ዕምቆት ዘለዎም ውልቃዊ ታሪኻት የምጽኡ። "ብዙሕ ፍልልይ ኣብ ዘይብሉ ዓለም ስለ እንነብር፡ ብዛዕባ ውልቃዊ ጉዳያትካ ምስ ቤተሰብን መሓዙትን ክተውግዖ ክኸብድ ይኽእል'ዩ። ብዛዕባ ሓደ ነገር ተነቃፊ ስምዒት እንተሓዲሩካ ከኣ፡ ኣግሂድካ ክትዛረቦ ይኸብደካ እዩ፤ መንነትካ ሓቢእካ ኣብ ኢንተርነት እትገብሮ ግን ውሑስን ብዓይኒ ካልኦት ካብ ምፍራድን ከድሕነካን ይኽእል'ዩ" ትብል ሓንቲ ካብ መስረትቲ እዚ ገጽ ዝኾነት ኦሊቪያ ፒተር። ወሲኻ "ነዚ እዩ ሰባት ናብ ሰብ ሞያ ስነ ልቦና ክንኸይድ እንከለና ንመሓዙትና ነጊርካዮም ዘይንፈልጥ ኩሉ ንነግሮም" ኢላ። እዚ ገጽ፡ ኣብ ዙርያ ኑዛዜ ሓደ ሰብ ኣመልኪቱ ንዝግበሩ ልዝባት ክፉት ናይ ዝርርብ መድረኽን ሓገዝን ኣመቻቺኡ ኣሎ። ኣብዚ ኣዶነት ካብ ዘጣዕሰን ደቂ ኣንሰትዮ ጀሚሩ ክሳብ መጻምዶም ዝፈትዉዎ እንተኸነ'ውን ብጾታዊ ርክብ ከም ዘይጠዓዓሙ ዝገልጹ ሰባት ይመጽኡ። እዚ መተግበሪ፡ ክኢላታት ስነ ልቦና ዘለዎ ስለ ዝኾነ ነቶም ሚስጥሮም ዘካፍሉ ሰባት ምኽሪ ይህቡ'ዮም። "ሚስጥር ምክፋል ሰባት ብሕታውነት ንከይስምዖም፡ ተነጺሎም እናሃለው እውን ውህደት ዝፈጠሩ ኮይኑ ክስምዖምን ኣብ ዙርያ ብዙሓት ነገራት ዝስምዖም ሕንከት ከወግዱን ይሕግዝ" ትብል ኦሊቪያ። "እቲ ድረ ገጽ ዳርጋ ንሰብ ተውግዖ ዘለኻ ስለ ዝመለስል ይሕግዝካ እዩ ዘሎ። ዘ-ሰክሬት ኪፐርስ ስምዒት እዞም ሰባት መሰረት ዘለዎም ምዃኑ ብምርኣይ ተነጽሎ ኣብ ምቅላስ ክሕግዝ ተስፋ ይገብር"። ይኹን'ምበር እዞም፡ ሰባት ዝንስሑሎም ዘለው መተግበሪታት ኣሉታዊ ጎኒ ኣለዎም'ዩ፤ ብፍላይ ብግቡእ እንተዘይተታሒዞም ኣዕነውቲ ክኾኑ ይኽእሉ። ብስመ ስውርነት ሚስጥራትካ ምንዛዝ ቅኑዕ ልዝባት ክካየድ እኳ እንተኽኣለ፡ ሓላፍነት ዝጎደሎም ጸያፋት ወይ ጨካናት ርኢይቶታት ክወሃበሎም ስለ ዝርኣይ፡ እዚ ነቲ ዝተሓሰበሉ ዕላማ ኣብ ምስኻዕ ማሕለኻ ይፈጥር። ሳራ፡ ብ2018 ሳይበራዊ መድሃልቲ ባይታ ተመቻችእ ነይራ ብዝብሉ ክስታት ካብ ጉግልን ኣፕል ስቶርን ተኣልያ። ብዓረብኛ 'ቅንዕና' ብዝብል ቃል ዝተሰርሐ መተግበሪ፡ ኣስራሕቲ ካብ ሰራሕተኛታቶም ብስመ ስውርነት ቅኑዕ ርኢይቶ ንክቕበሉ ብዝብል'ዩ ነይሩ። ብኣንጻሩ ተጠቀምቲ እዚ መተግበሪ ንሳይበራዊ መድሃልቲ ኣውዒሎምዎ። ከም ዊስፐር፣ ሲክሬትን ኣስክ ኤፍኤምን ዝበሉ መተግበሪታት እውን፡ እቶም ዝሰርሑዎም ኣካላት ዘይግቡእ ኣጠቓቕማ ክቆጻጸሩዎ ብዘይምኽኣሎም ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ተዓጽዮም። "ናይ ኦንላይን መተግበሪታት ጽቡቕ ሃቐነ ብዘይብሎም ሰባት ተመዝሚዞም ድሕነት ሰባት ኣብ ሓደጋ ከውድቑ ይኽእሉ'ዮም። ብስርዓት እንተዘይተታሒዞም ካብ ጥቕሞም ንላዕሊ ጉድኣቶም ክዛይድ ይኽእል'ዩ" ትብል ዛህራ። "በዚ ምኽንያት ሰባት ግጉይ መልእኽታት እናበጽሖም ብሰንኪ ዘይተማልኡን መረጋገጺ ዘይብሎምን ሓበሬታታትን ማዕዳታትን ብዝፈጥረሎም ጭንቀት ንዘጋጥሞም ጸገማት ጥዕና ኣእምሮ ንምፍታሕ ግራ ክኣትዎም ይኽአል'ዩ" ኢላ። ይኹን'ምበር እዞም ናይ ኑዛዜ ገጻት ዓለምለኻዊ ፍጻመታት ኮይኖም ቀጺሎም ኣለው። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝርከቡ ዩኒቨርሲቲታትን ኮሌጃትን ተመሃሮ ዝሳተፉሎም ናይ ፌስቡክ ንስሓ መጥቀሚታት ኣለዎም። ኣብ ሆንግ ኮንግ ከም Sticky_Rice_Love ከምኡ'ውን Couple.Murmur ዝበሉ ናይ ኢንስተግራም ገጻት ንሰዓብቶም ብመልክዕ ንስሓን መልስን ናይ ጾታዊ ርክብን ፍቕራዊ ምሕዝነትን ማዕዳታት ይህቡ። ኣብ ፓኪስታን ድማ፡ ተጠቀምቲ ድሕሪ ፍርቂ ለይቲ ቅኑዕን ስምዒታዊ ሓሳባቶምን ዝገልጽሉ "gham hour" ዝተባህለ ገጽ ኣሎ። ኣብ ደቡብ ኮርያ'ውን ብዛዕባ ንጉስ ሚስጥር ዝሓዘ ሰብኣይ ንበይኑ ጥራይ ክሕዞ ኣይኽእልን፤ የግዳስ ናብ ጫካ ከይዱ ነቲ ጫካ ይነግሮ፤ ድሕሪኡ ንፋስ ብዝነፈሰ ቑጽሪ እቲ ጫካ ነቲ ሚስጢር ይደግሞ ካብ ዝብል ኣበሃህላ ዝመንጨዩ፡ "bamboo forests" ተባሂሎም ዝጽውዑ ናይ ዌብ ሳይት ገጻት ኣለው። በቲ በለ በዚ፡ ብዙሓት ሰባት ዝሓብኡዎ ሚስጢር ምንሳሕ ኣዝዩ ሓጋዚ እዩ። ትሑት እቶት ኣብ ዘለወን ሃገራት ዝነብሩ ኣስታት 75 ሚኢታዊት ስነ ኣእምሮኣዊ ጸገማት ዘጋጥሞም ሰባት፡ ሓገዝ በዓል ሞያ ዝረኽብሉ መገዲ ከም ዘይብሎም ጸብጻባት ውድብ ጥዕና ዓለምን ጋፕ ኣክሽን ዝተባህለ ትካል ጥዕና ኣእምሮን የመልክቱ። "እዚ ማለት እቲ ናይ ሕክምና ክፍተት ኣዝዩ ዓገዚፍ'ዩ ማለት'ዩ። ዝሰልጠኑ ሰብ ሞያ ዘይምህላዎም፣ ትኹረት ናይ ቅድመ ምክልኻል ምንቅስቓሳት ብምውሓዱ፣ ተበጻሕነት እዞም ኣገልግሎታት ኣብ ገጠራትን ትሑት እቶት ዘለወን ሃገራትን ድሩት ምዃኑ ገለ ካብቶም ንጸገም ጥዕና ኣእምሮ ምኽንያት ዝኾኑ ዘለው ጉዳያት እዮም" ኢላ። ንሳ ዋላ'ውን ክኢላ ስነ ልቦናዊ ሓገዝ እንተኾነት ናይ ኦንላይን ገጻ ውሑስ ሚስጥራት ዝካፈለሉ ቦታ ምፍጣሮም ኣገዳሲ ምዃኑ ትዛረብ። "ብዛዕባ ዝኾኑ ነገራት ምዝራብ ናይ ምሕዋይ መገዲ ክኸውን ከምኡ'ውን ንገለ ሰባት ኣሉታዊ ስምዒታት መሊሱ ክቕስቕሰሎም ዝኽእል ክኸውን ይኽእል እዩ። ሰባት ውሕስና ክስምዖምን ክሕገዙን ግን ኣለዎም" ኢላ። ክኢላ ስነ ልቦና ኣንጄሎ ፎሊ ኣብ ፈረንሳ Balance Ta Peur - "ፍርሕኹም ኣውጽኡ" ዝብል ናይ ኢንስተግራም ገጽ ዘመሓድር ኮይኑ 70 ሽሕ ተኸተልቲ ኣለውዎ። ካብዚ እቶም ዝንስሑን ዘንብቡን ተጠቀምቲ ምዃኖም ይዛረብ። "ናይ ኻልኦት ሰባት ኑዛዜ ምንባብ ልክዕ ከም ሓደ ልበ ወለድ ምንባብ እዩ። ንባዕልና ኣብኡ ኣእቲና ንነብስና ንርኢ፤ ናይ ካልኦት ሰባት ዛንታ ስነ ልቦናውን ስምዒታውን ኩነታትና ኣብ ምሕጋዝ ዓብዪ ተራ ኣለዎም" ኢሉ። ኣንጄሎ፡ መጀመርታ ኣብቲ ገጽ ፍርሖም ዘካፈሉ ሰባት ሓደ እዩ። ሞይኡ ብሚስጢር ዝሓዙዎ ፍርሒ ንከካፍሉ ውሑስ ባይታ ምፍጣር ከም ዘኽኣሎ ይዛረብ። "ፍርሒ ኣብ ቀጻሊ ህይወትና፣ ኣብ ጊዝያዊ ቅልውላው፣ በሰላታትናን ስቓይናን ከምኡ'ውን ብተደጋጋሚ ኣብ እንሓቶም ነገራት ዘሎ'ዩ። ብዛዕባ እዚ እንዛረበሉ ቦታ ኣይነበረን፤ ስለዚ ኢንስተግራም ሰባት ዕወት ዝመስል ናይ ሓሶት ህይወቶም ካብ ዘካፍልሉ ባይታ ወጻእ ሰባት ዝሕገዝሉ ክኸውን ገይረ" ኢሉ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኤሎን መስክ ካብ ዕድጊት ትዊተር ኣንሳሒቡ

ሃብታም ዓለም ኤሎን መስክ ኣብ ናይ ትዊተር ዕድጊት ውዕሊ ዝተጠቐሱ ብዙሓት ነገራት ስለዘይተኸበሩ ንትዊተር ብ44 ቢልዮን ዶላር ንምግዛእ ኣትይዎ ካብ ዝነበረ ውዕሊ ንገዛእ ርእሱ ከምዘንሳሕበ ተገሊጹ። ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ ቦርድ ትዊተር ነቲ ማሕበራዊ ሚድያ ንኤሎን መስክ ብ44 ቢልዮን ዶላር ንምሻጥ ተሰማሚዑ ከምዝነበረ ይፍለጥ። መስክ ንትዊተር ካብ ምግዛእ ዘንሳሕበ፡ እቲ ትካል ቁጽሪ ስኑዓት ገጻት ትዊተር ክንደይ ከምዝኾኑ እኹል ሓበሬታ ከቕርብ ብዘይምኽኣሉ ከምዝኾነ ሓቢሩ። ትዊተር ብወገኑ እቲ ናይ ዕድጊት ውዕሊ ተፈጻሚ ንክኸውን ሕጋዊ ስጉምትታት ንምውሳድ መጽናዕትታት የካይድ ከምዘሎ ኣፍሊጡ። “ቦርድ ትዊተር ምስ ኤሎን መስክ ብዝተበጽሐ ዋጋን ውዕላትን መሰረት ንኽፍጸም ጽኑዕ ድልየት ኣለዎ” ክብል ኣካቢ ቦርድ ትዊተር ብሬት ተይለር ኣብ ትዊተር ገጹ ሓቢሩ። ኤሎን መስክ 273.6 ቢልዮን ዶላር ዝተጻረየ ሃብቲ ዘለዎ ቀዳማይ ሃብታም ዓለም ከምዝኾነ መረዳእታ መጽሄት ፎርብስ የረድእ። ቀንዲ ምንጪ ሃብቲ ኤሎን መስክ ኣብ ኣፍራይ ብኤሌትሪክ ዝሰርሓ ተሽከርከርቲ ቴስላ ብዘለዎ ብጽሒትን ካብ ናይ ህዋ በረራ ዘሰላስል ትካል ስፔክስ ኤክስ ብዝረኽቦ እቶትን ከምዝኾነ’ዩ ዝግለጽ። መስክ ንትዊተር ክገዝኦ ምዃኑ ኣብ ዝተገለጸሉ እዋን፡ ስሪታትን ናይ ኣጠቓቕማ መምርሕታትን ማሕበራዊ ዓለባ ትዊተር ብምልሕላሕ ሰባት ብዝሓሸ ናጽነትን ብዘይ ገለ ገደብን ሓሳባቶም ክገልጹ ከፍቅድ’ዩ ዝብል ዓብይ ግምት ነይሩ። ኤሎን መስክ ምስ ትዊተር ውዕሊ ኣብ ዝኣሰረሉ ግዜ “ናጻ ሓሳብ መሰረት ዴሞክራሲ’ዩ፣ ትዊተር ድማ ኣብ መጻኢ ህይወት ደቂ ሰባት ኣገደስቲ ዝኾኑ ዛዕባታት ክትዓት ዝግበረሉ ድጅታላዊ ኣደባባይ’ዩ” ኢሉ ነይሩ። ትዊተር ንፕረዚደንት ኣመሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ካብቲ ማሕበራዊ ዓለባ ምስኣገዶ ኤሎን መስክ ብጥብቒ ኮኒንዎ ነይሩ። መስክ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት ‘ስፓም’ ን ስኑዓት ገጻትን ክንደይ ከምዝኾኑ መረዳእታ ክሳብ ዝርከብ እቲ ውዕሊ ዕድጊት “ኣብ ዘለዎ ደው” ተገይሩ’ሎ ኢሉ ነይሩ። ትዊተር ካብ ጠቕላላ ተጠቀምቱ ቁጽሪ ስኑዓት ማሕበራዊ ገጻት ካብ 5 ምኢታዊት ዘይዛይድ ከምዝኾነ’ኳ እንተገለጸ መስክ ግን ብመረዳእታ ንኽቐርበሉ ክሓትት ጸኒሑ’ኆ። መስክ እቲ ቁጽሪ ኣስታት 20 ምኢታዊት ከምዝኾነ’ዩ ዝኣምን። ጠበቓታት ኤሎን መስክ ትዊተር ናይዚ መረጋገጺ ከቕርብ ኣይከኣለን ኢሎም። ስፓም ዝኾኑ ገጻት ትዊተር ሓደ ተመሳሳሊ ሓበሬታ ብዘይ ናይቲ ተቐባሊ ፍቓድን ኣፍልጦን ንብዙሓት ሰባት ዝልእኹ ክኾኑ እንከለዉ ስኑዓት ገጻት ድማ ልክዕ ብዘይኮነ መንነት ዝኽፈቱ ገጻት እዮም። ትዊተር መዓልታዊ ከምኡታት ዝመሰሉ ሓደ ሚልዮን ገጻት ክኣሊ’የ ኢሉ መግለጺ ኣውጺኡ ነይሩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ናይጄርያ ናይ ህጻናት ወሲብ ዘርእይ ቪድዮ ንዘባጽሑ ብማእሰርቲ 14 ዓመት ክትቀጽዕ እያ

ናይጄርያውያን ህጻናት ተምሃሮ ጾታዊ ርክብ እንትፍጽሙ ዘርእይ ሓደ ቪድዮ ብበዝሒ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ምዝርግሑ ስዒቡ፡ ተመሳሳልቲ ቪድዮታት ምብጻሕ 14 ዓመት ዘእስር ገበን ከምዝኸውን ናይጄርያ ኣጠንቂቓ፡፡ እቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብበዝሒ ክባጻሕ ዝቐነየ ቪድዮ፡ ተምሃሮ  ሓደ ፍሉጥ ቤት ትምህርቲ ናይጄርያ ናብ ዱባይ ኣብ ዝተጉዓዙሉ እዋን ከምዝተወሰደ ጸብጸባት ይሕብሩ፡፡ ሓንቲ ኣዶ ድማ 10 ዕድሚኣ ጓላ ኣብቲ ተግባር ክትሳተፍ ከምዝተገደደት ትዛረብ። ምምሕዳር ከተማ ሌጎስ ነቲ ‘‘ጾታዊ ዓመጽ ዝተባህለ ክሲ’’ ንምጽራይ እቲ ቤት ትምህርቲ ክዕጾ ኣዚዙ ኣሎ፡፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዝተዘርገሐ ቪድዮ፡ እቶም ተባዕትዮ ተምሃሮ ንጓላ ብመዐወኒ እጽ ከምዝመረዝዋ እትገልጽ እታ ኣዶ ንሓለፍቲ እቲ ቤት ትምህርቲ ድማ ነቲ ገበን ብምሽፋን ከሲሳቶም፡፡ ብዙሓት ናይ ቀዳማይን ካልኣይን ናይ ውልቀ ኣብያተ ትምህርቲ ዘመሓድር ክሪስላንድ ስኩልስ ግና ነቲ ክሲ ብምንጻግ ነቲ ጉዳይ ብጥቡቕ ከምዝሕዞን ኣብ ዝካየዱ ምርመራታት ከምዝተሓባበርን ገሊጹ፡፡ እቶም ተምሃሮ ንስፖርታዊ ውድድር ከምዝኸዱ ዝገልጽ እቲ ቤት ትምህርቲ፡ ብዛዕባ ዘርኣይዎ ጉድለት ስነ ምግባር ንወለዶም ከምዘፍለጠን ነቶም ተምሃሮ እውን ብመሰረት ሕጊ እቲ ቤት ትምህርቲ ከምዝቐጸዖምን ኣፍሊጡ፡፡ ኣዶ ናይታ ጾታዊ ዓመጽ ከምዝተፈጸማ ዝተገለጸ ጓል 10 ዓመት ተምሃሪት ግና ኣብ ፈለማ ክብደት እቲ ተግባር ከምዘይተነገራን፡ እቲ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ክዘውር ዝቐነየ ቪድዮ ካልእ ሰብ ከምዝሓበረላን ገሊጻ፡፡ ብድሕሪኡ ንጓላ ኣብ ዝሓተተትሉ ድማ ብዛዕብኡ ከይትዛረቢ ከምዝተባህለት ገሊጻትለይ ኢላ፡፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ነቲ ቤት ትምህርቲ ምሕታት ምስጀመረት፡ ጓላ ካብቲ ቤት ትምህርቲ ከምዝተሰጎገት እውን ገሊጻ፡፡ ኣመሓደርቲ ሌጎስ እታ ህጻን እኹል ሕክምናውን ስነ ልቦናውን ሓገዝ ክትረክብ ጻዕሪ ይገብሩ ከምዘለዉ ሓቢሮም ኣለዉ፡፡ ብተወሳኺ ህጻናት ዝሳተፉሉ ዝኾነ ዓይነት ወሲባዊ ቪድዮ ‘‘ ምፍራይ፣ ምክፋል፣ ምቕባልን ምሓዝን’’ ክሳብ 14 ዓመት ዘእስር ገበን ከምዝኾነ መንግስቲ ክልል ሌጎስ ኣፍሊጡ፡፡

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ዩትዩብ፡ ሚልዮናት ዶላራት ዝረኽቡ ዘለው ዓሰርተ ዝለዓሉ ተኸፈልቲ መነመን እዮም?

ፎርብስ ዝተሰመየ ኣብ ኣሜሪካ ዝዳሎ ናይ ቢዝነስ መጽሄት ኣብ 2021 ካብ ዩትዩብ ዝለዓለ ክፍሊት ንዝረኸቡ ሰባት ዕላዊ ገይሩ። ስሙ ጂሚ ዶናልድ ሰን እኳ እንተኾነ ሰዓብቱ ብ ‘ሚስተር ቢስት’ እዮም ዝፈልጥዎ። ሚስተር ቢስት ዕድሚኡ 23 ኮይኑ ሃብታም መንእሰይ ክኸውን በቒዑ ኣሎ። ኣብ ዩትዩብ ዝጠቕዖም ቪድዮታት ብድምር ልዕሊ 10 ቢልየን ግዜ ተራእዮም 54 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ረኺቡ። ንሱ ነቲ ብ13 ዓመት ዝንእሶ ኣብ ዩትዩብ ንክልተ ተኸታታሊ ዓመታት ዝለዓለ ተኸፋሊ ኮይኑ ንዝጸንሐ ህጻን ራያን ካጂ ብምብላጽ ነዚ በቒዑ። ብዛዕባ ባምቡላታት ቀጻሊ መደባት ዘዳሉ ወዲ 10 ዓመት ራያን ንዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ስሙ ኣብ ቅድሚት ክጥቀስ እዩ ጸኒሑ። ብመሰረት ግምት መጽሄት ፎርብስ ኣብ 2021 እቶም ኣብ ዩትዩብ ኣብ ቅድሚት ዝጥቀሱ ዓሰርተ ተኸፈልቲ ብድምር 300 ሚልዮን ዶላር ረኺቦም ኣለው። ጄክ ቦል ዝተባሃለ ተጓሳጥን ዩትዩበርን ካልኣይ ታርታ ሒዙ ኣሎ። ንሱ ድሕሪ 2018 ንፈለማ እዋን እዩ ኣብ ቀዳሞት ዓሰርተ ዝጥቀስ ዘሎ። ናይ ሎምዘበን መስርዕ ዝለዓሉ ተኸፈልቲ ዩትዩበራት ብብዝሒ ደቂ ተባዕትዮን ጸዓዱን ዝተዓብለለ ብምዃኑ ንብዙሓት ኣገሪሙ ኣሎ። ለበዳ ኮቪድ-19 ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ትካላት ምዝንጋዕ ከቢድ ሃስያ ኣውሪዱ እዩ። ንዩትዩብ ግና ሽሻይ እዩ ፈጢሩ። እቲ ናይ ማሕበራዊ መራኸቢታት መድረኽ ልዕሊ ዝኾነ እዋን ዕዳግኡ ዝዓመረ ድሕሪ እቲ ለበዳ እዩ። ኣብ 2021 ብዝሒ ኣብ ዙርያ ዓለም ዝርከቡ ተጠቀምቲ ዩትዩብ 2.3 ቢልዮን በጺሑ ኣሎ። እዚ ኣስታት 30% ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ማለት እዩ። ኣብ ዙርያ ዓለም ዝርከቡ ተጠቀምቱ ብድምር መዓልታዊ 1 ቢልዮን ሰዓታት ዝበጽሕ ቪድዮ ይርእዩ። ንምዃኑ እቶም ዓሰርተ ዝለዓሉ ተኸፈልቲ በዓል መን እዮም? 10. ፕሬስተን ኣርሴመንት ፕሬስተን ኣርሴመንት ‘ማይንክራፍት’ ኣብ ዝተባሃለ ጸወታ ዘተኮሩ ቪድዮታት ብብዝሒ ዘዳሉ ኮይኑ ካልእ’ውን የቕርብ እዩ። ኣብዚ ዝርዝር ኣብ ዓስራይ ታርታ ክስራዕ እንከሎ፤ ኣብ 2021 ኣስታት 16 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ከም ዝረኸበ ይግመት። እዚ ምስቲ ኣብ ዝቐደመ ዓመት ኣብ ሻምናይ ታርታ ኮይኑ ካብ ዝረኸቦ ኣታዊ ትሕት ዝበለ ምዃኑ ይግለጽ። 9. ሎጋን ፖል እቲ ኣዘራራቢ ተጓሳጥን ውዕሎኡ ብቪድዮ ዘቕርብን (ቭሎገር) ዝኾነ ሎጋን ፖል ኣብ 2017 መበል ዓስራይ ደረጃ እዩ ተሰሪዑ ነይሩ። ኣብ 2021 ንሱ 18 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ እዩ ረኺቡ። 8. ዱድ ፐርፈክት ዘሰሕቕ እከይ ተግባር (ፕራንክ) ዘዳሉ ዱድ ፐርፈክት ኣብ 2020 ኣብቲ መስርዕ ኣብ ሳልሳይ ደረጃ እዩ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግና ሻምናይ ብምዃን 20 ሚልዮን ዶላር ረኺቡ ኣሎ። 7. ሪያን ካጂ ኣብ ዓለም ኣዝዩ ፍሉጥ ዩትዩበር ኮይኑ ዘሎ ሪያን ካጂ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ካብ ዝነበሮ ቀዳማይ ደረጃ’ዩ ናብ ሻብዓይ ወሪዱ። ኣብ 2021 ብዘዳለዎም ናናይ መጻወቲ ቆልዑ ዝድህስስ መደባት፣ መምሃሪ ቪድዮታትን ናይ ስድርኡ ምንቅስቓሳት ዝድህስሱ ቪድዮታትን 27 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ረኺቡ። 6. ናስትያ ጓል 7 ዓመት ሩስያዊት ናስትያ ኣብ ዩትዩብ 90 ሚልዮን ሰዓብቲ ኣለውዋ። ንሳ ናይ ቆልዑ መጻወቲ ናውትታት ብምቕራብ ዝጀመረት ኮይና ኣብዚ እዋን እትጽዕኖም ንውዕሎኣ ዝድህስሱን ሙዚቃዊ ቪድዮታትን ህቡብነት ስለዘምጽኡላ ኣብ 2021 ኣታዊኣ ናብ 28 ሚልዮን ዶላር ክብ ኢሉ ኣሎ። 5. ኣንስፒከብል ናብ ዝርዝር ዝለዓሉ ተኸፈልቲ ሓድሽ ዝኾነ ኣንስፒከብል ንልዕሊ ዓሰርተ ዓመታት ናይ ‘ማይንክራፍት’ ጸወታ ቪድዮ ኣብ ዩትዩብ ክጽዕን ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ምስ ስፖተር ዝገበሮ ስምምዕ’ዩ ኣታዊኡ 28.5 ሚልዮን ዶላር ክበጽሕ ኣኽኢሉ። 4. ሬት ኤንድ ሊንክ ኣብ ዩትዩብ ናይ ዝመሓላለፍ ናይ ዘተ መደብ ኣዳላዊ ኮይኑ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 30 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ጌሩ። 3. ማርኪፕለር ማርኪፕለር’ውን ካልእ ናይ ጸወታ (ጌም) ቪድዮታት ዘዳሉ ኮይኑ ነቲ ስም ፍሉጥ ምልክት ንግዲ ክገብሮ ክኢሉ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 38 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ከኣ ረኺቡ። 2. ጃክ ፖል ኣብ ካልኣይ ታርታ ዝተቐመጠ ተጓሳጢ ጄክ ፖል፡ ከዋኽብቲ ምስ ዝኾኑ ተጓሰጥቲ ኣብ ዝገበሮ ከቢድ ቅልስ ብዙሓት ሰዓብቲ ከጥርይ እንከሎ ኣብዚ ዓመት 45 ሚልዮን ዶላር ተኸፊሉ። 1. ሚስተር ቢስት ኣብ ዩትዩብ ናይዚ ዓመት ዝለዓለ ኣታዊ ዝረኸበ ኮይኑ ንሰዓብቱ ንምሕጓስ ዝተፈላለዩ መደባትን ዘሰሕቕ እከይ ተግባራትን (ፕራንክ) ይጥቀም። ንሱ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዘቕረቦም ቪድዮታት 80000 መናብር ኣብ ዘለዎ ስታድዩም ጭርጭር ዓበደ ተጻዊቱ ኣብ ትሕቲ መሬት’ውን ተቐቢሩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኲናት ሓድሕድ ኢትዮጵያ፡ ብመንግስቲ ቅሬታ ዝቐረበሉ ትዊተር ኣብ ጉዳይ እታ ሃገር ሻራ ከምዘይወስድ ገሊጹ

ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ንዝድግፉ ድምጽታት ይዕፍን ኣሎ ዝብል ክሲ ዝቐረበሉ ዓቢይ ኩባንያ ማሕበራዊ መራኸቢታት ትዊተር፡ ኣብ ጉዳይ ኢትዮጵያ ጸግዒ ከምዘይወስድ ገሊጹ። ኣፈኛ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ብልለኔ ስዩም ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝሃበቶ መግለጺ ትዊተር "ንኢትዮጵያ ዝድግፉ ድምጽታት ይዕፍን ኣሎ" ድሕሪ ምባላ እቲ ትካል ኣብ ዝሃቦ ምላሽ "ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ ጸግዒ የብለይን" ኢሉ። ኣፈኛ ትዊተር ኣብ ዝሃቦ ምላሽ ንዝልጠፉ ትሕዝቶታትን ገጻትን ብዝምልከት መምርሒታት እቲ ትካል ብዘይ ኣፈላላይ ኣብ ኩሉ ተፈጻሚ ይኸውን ምህላው ሓቢሩ። እቲ ትካል ቀዳምነት ዝህቦ ድሕነት ምዃኑ ብምግላጽ: ኣብ ልዕሊ ንመምርሒታት ትዊተር ዝጠሓሱ ብርክት ዝበሉ ገጻት ስጉምቲ ከምዝተወሰደ'ውን ሓቢሩ። ቢልለኔ ደገፍቲ ህወሓት ዝኾኑ ሰባት ኣብ ትዊተር ኣትዮም ከምዘለው ብምግላጽ ብዛዕባ እቲ ኩነታት ንጉጅለ ፖሊሲ እቲ ትካል ከምዝተሓበረ ተዛሪባ ነይራ። ንኢትዮጵያ ዝድግፉ ድምጽታት ክዕፈኑ እንከለው ንህወሓት ዝድግፉን ናይ መንግስቲ ለውጢ ክካየድ ዝጉስጉሱን ሓሳባት ክንጸባረቑ ይፍቀድ ኣሎ ክትብል ከሲሳ እያ። እንተኾነ ብዛዕባ እቶም ተዓፊኖም ዝበለቶም ድምጽታት ዝርዝር መብርሂ ኣይሃበትን። ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ብወገኑ ብሰሉስ፡ ትዊተር ንገጻት ዋና ዳይሬክተር 'ኒው ኣፍሪካ ኢንስቲትዩት' ዶክተር ስምኦን ተስፋማርያም ምድስካሉ ብምንቃፍ ዳግመ መረመራ ክገብር ሓቲቱ። "ዶክተር ስምኦን ተስፋማርያም ስለቲ ካብ ፖለቲካዊ ምዝዛው ንዝነቅል ብቀንዲ መራኸቢ ብዙሓን ንዝፍኖ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ንምግጣም ዘቕርቦ ጥንቁቕን ሚዛናውን ጸብጻባቱ ሽልማት እዩ ዝግብኦ። ትዊተር ንገጻቱ ምድስካሉ ምኽንያት ዘይብሉን ቅልጡፍ ዳግመ ምርመራ ዘድልዮን እዩ" ኢሉ። ዋና ዳይሬክተር 'ኒው ኣፍሪካ ኢንስቲትዩት' ምዃኑ ዝገልጽ ስምኦን ኣብቲ ኲናት ንመርገጺ መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘቃልሕ ትሕዝቶታት ብተደጋጋሚ ክዝርግሕ ይርአ። ኤርትራ፡ ሓይልታታ ኣብ ጎኒ ሰራዊት ፈደራል ኢትዮጵያ ብምስላፍ ኣብ ኲናት ትግራይ ኣንጻር ሓይልታት ትግራይ ክትዋጋእ ምጽንሓ ይፍለጥ። ትዊተር እቶም ስጉምቲ ዝተወሰደሎም ገጻት 'ፕላትፎርም ማኒፕዩለሽን' ከምኡ'ውን 'ስፓም ፖሊሲ' ዝጠሓሱ ምዃኖም ገሊጹ ኣሎ። ካብ ኣሰራርሓ ትዊተር ውጽእ ብዝበለ መገዲ፡ ዝተፈላለዩ ሜላታት ብምጥቃም ኣጋገይቲ መልእኽትታት ኣብ ሓደ ግዜ ንብዙሓት ተጠቀምቲ ንምብጻሕ ዝግበር ጻዕሪ ትዊተር 'ፕላትፎርም ማኒፕዩሌሽን' ክብል ይገልጾ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ትዊተር፡ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ብቐረባ ይከታተሎ ምህላውን ጎንጺ ዘለዓዕሉን ንሰባት ዘነኣእሱን መልእኽትታት ከምዘየተኣናግድን ገሊጹ ነይሩ። እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ንቢቢሲ ብኢመይል ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፡ "ካብቲ ገጻት ንዝተኣለዩ ናይ ሓሶት ከምኡ'ውን ተመሳሰልቲ ትሕዝቶታት መሊስካ ንምልጣፍን ናይ ሓሶት ተሳትፎታትን ንምፍጣር ዝተኸፈቱ ኣካውንትታት እዮም" ኢሉ። ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ምዕባለታት ብቕርበት ምክትታል ከምዝቕጽልን: መንግስቲ ምስ ዝርከቦም ዝተፈላለዩ ኣካላት ርክብ ይግበር ምህላው'ውን ኣመልኪቱ። ትዊተር ንዝበጽሕዎ ቅሬታታት ወይ'ውን ጥርዓናት ንምርኣይ ወትሩ ድልው ምዃኑ እቲ ኣፈኛ ትዊተር ንቢቢሲ ገሊጹ። ትዊተር ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ እናዓበዩ ካብ ዝመጹ መድረኻት ማሕበራዊ መራኸቢታት ኮይኑ፤ ኣብዚ ቀረባ ግዚያት ጸግዒ ሒዙ ኣሎ ዝብል ክስታት ይቐርበሉ ኣሎ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ቲክቶክ ብብዝሒ ተጠቀምቲ ካብ ጉግል ምብላጹ ተሓቢሩ

ብዝሒ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ቲክቶክ ካብ ናይ ጉግል ተገልገልቲ ከምዝዛየደ ተገሊጹ። እቲ ናይ ቪድዮ መተግበሪ [‘ኣፕሊኬሽን’] ካብቲ ሓበሬታታትን ካልእን ንምእላሽ ዘገልግል ገጽ ጉግል ብዝበለጸ ሰባት ይጥቀሙሉ ምህላዎም 'ክላውድፍለር' ዝተበሃለ ኩባንያ ቴክኖሎጂ ሓበሬታ ኣፍሊጡ። ብፍላይ ኣብ ለካቲት፣ መጋቢትን ሰነን ዓመተ 2021 ንጉግል ክዕብልሎ ዝተረኣየ ኮይኑ፡ ካብ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ ድማ ቀዳማይ ደረጃ ሒዙ ይርከብ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጉግል ብቐዳምነት ይመርሕ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ከም ቲክቶክ፣ ኣማዞን፣ ኣፕል፣ ፌስቡክ፣ ማይክሮሶፍትን ኔትፍሊክስን ድማ ኣብ መስርዕ ብሉጻት 10 ነይሮም። ቲክቶክ ንጉግል ብብዝሒ ተጠቀምቲ ክበልጾ ዝኸኣለ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተፈጠረ ኩነታት ከምዝኾነ ይእመን። ሰባት ኣብ ገዝኦም ኮፍ ብምባሎም ነቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ከም መዘናግዒ ክጥቀሙሉ ብምምራጾም ብዝሒ ተጠቀምቱ ከምዝወሰኸ ይግለጽ። ኣብ ወርሒ ሓምለ ጥራይ መተግበሪ [‘ኣፕሊኬሽን’] ቲክቶክ ልዕሊ 3 ቢልዮን ጊዜ ከምዝተጽዓነ [‘ዳውንሎድ’ ከምዝተገበረ] ሰንሰር ታወር ዝተበሃለ ኩባንያ ዳታ ይሕብር። እቲ ብቻይናዊ ኩባንያ ዝውነን ማሕበራዊ መራኸቢ፡ ኣብዚ እዋን ልዕሊ ብደረጃ ዓለም 1 ቢልዮን ተጠቀምቲ ዘለውዎ ኮይኑ፡ እቲ በዝሒ ምውሳኹ ቀጺሉ’ሎ። ቲክቶክ ኣብ ቻይና ‘ዱዪን’ ብዝብል ዝፍለጥ ኮይኑ ብዝተፈለየ ኔትወርክ ኣብ ጥቕሚ ከምዝውዕል ይፍለጥ። ዱዪን ንፈለማ እዋን ኣብ ወርሒ መስከረም 2016 ናብ ኣገልግሎት ተቐልቂሉ። ኣብዚ ዓመት ድማ ዕድሚኦም ትሕቲ 14 ዓመት ዝኾኑ ቻይናውያን መዓልታዊ 40 ደቒቓ ጥራሕ ክጥቀሙ ብመንግስቲ ተገዲቡ’ሎ። ቲክቶክ ብደረጃ ዓለም ኣብ 2018 እዩ ተጀሚሩ። ኣዘራራቢ ዝኾነሎም ኣጋጣምታት ድማ ዝተለመዱ’ዮም። ኣብ ህንዲ ብ2019 ንዝተወሰነ ጊዜ ተገዲቡ ምንባሩ ይዝከር። ምስ ድሕነትን ብሕትውነትን [‘ፕራይቬሲ’] ብዝተሓሓዝ ድማ ቅርታታት ይቐርበሉ። ብፍላይ ካብ ቻይና ወጻኢ ዘለዉ ፖለቲከኛታትን ተቖጻጸርትን ነዚ ስግኣታት ብስፍሓት የልዕሉ። ቲክቶክ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ‘ብመንግስቲ ቻይና ቁጽጽር ከምዝግበረሉ’ ንዝቐረበ ክሲ ነጺግዎ ነይሩ። ኣብ ኣውሮጳ፣ ማእኸላይ ምብራቕን ኣፍሪቃን ሓላፊ ፐብሊክ ፖሊሲ ቲክቶክ ቲዮ በርትራም፡ ካብ መንግስቲ ቻይና ዝኾነ ዳታ ሃቡና ዝብል ሕቶ እንተዝቐርበሎም እውን ከምዝነጽግዎ’ዩ ኣረጋጊጹ። መተግበሪ ቲክቶክ ከም ኮሜዲ፣ ዳንስን ፖለቲካን ንዝበሉ ትሕዝቶታት ቪድዮ ዘእንግደሉ ኣማራጽታት ከምዘለውዎ ይፍለጥ። ኣብ ብሪጣንያ ትሕዝቶታታ ብቲክቶክ ብምፍናው  እትፍለጥ በዓልቲ ሞያ ጽባቐ ኣቢሮበርትስ (@abbyroberts) ኮይና 17.4 ሚልዮን ሰዓብቲ ኣለውዋ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ትዊተር፡ ኣካያድን ሓደ ካብ መስረትትን ትዊተር፡ ጃክ ዶርሲ ካብ ሓላፍነቱ ተሰናቢቱ

ሓደ ካብ መስረትቲ ትዊተርን ላዕለዋይ ኣካያዲ ስራሕ ትዊተርን ዝኾነ ጃክ ዶርሲ ካብ መዝነቱ ከምዝተሰናበተ ገሊጹ። ንዕኡ ተኪኡ ሓላፊ ተክኒክን ቴክኖሎጅን ትዊተር፡  ፓርግ ኣግራዋል ብግዝያውነት ላዕለዋይ ኣካያዲ ትካል ትዊተር ኮይኑ ክሰረሕ'ዩ። ጃክ ዶርሲ ነዚ ሚልዮናት ተጣቐምቲ ዘለዉዎ ትዊተር ቅድሚ 15 ዓመት'ዩ ምስ ብጾቱ ኮይኑ መስሪትዎ። ጃክ ዶርሲ "ነዚ ሓላፍነት ክገድፎ እንተኾይነ ሕጂ እየ ክገድፎ ዘለኒ" ድሕሪ ምባል፡ እዚ ዓቢ ትካል ማሕበራዊ ሚድያ ዝኾነ ትዊተር ብዘይ ብኡኡ ክቕጽል ከምዝኽእል ኣብሪሁ። ነቲ ንዕኡ ተኪኡ ብግዝያውነት ሓለፍነት ዝርከብ ዘሎ ፓርግ ኣግራዋል ኣመልኪቱ kኣ "ኣብ ልዕሊኡ ዓቢ ትጽቢትን ርእሰ ምትእምማንን'ዩ ዘለኒ፡ ብኽእለቱን ብቅንዕንንኡን እተኣማመነሉ'ዩ" ኢሉ። ፓርግ ኣግራዋል ኣብ ትካል ትዊተር ካብ 2011 ጀሚሩ'ዩ ክሰርሕ ጀሚሩ ካብ 2017 ጀሚሩ ኸኣ ሓላፊ ተክኒክን ቴክኖሎጂን እቲ ትካል ኮይኑ ብሓላፍነት ክሰርሕ ጸኒሑ። ጃክ ዶርሲ ኣብ ኣፍንጭኡ ብዘላ  ስቁሬንን ነዊሕ ጭሕሙን ከምኡ'ውን  ኣብ መዓልቲ ሓንሳብ ጥራይ ብምምጋብ ፍሊይ ዝበል ኣካይዳ ዝኽተል ውልቀሰብ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሓዲሽ ዓመት፡ ገለ ገለ ወገናት ኣተኩርኡ ኣብ ሓደ ትካል ጥራይ መታን ክገብር ካብ ሓላፍነቱ ክወርድ ክሓቱ ጸኒሖም'ዮም። ጃክ ዶርሲ ካብ ሓላፍነቱ ክወርድ ምዃኑ ምስ ሓበረ፡ ዋጋ ሓደ ብርኪ ናይ ትዊተር ብመጠኑ ወሰኽ ናይ ዋጋ ከርኢ ክኢሉ እዩ። ወዲ 45 ዓመት ጃክ ዶርሲ ንትዊተር ምስ ቢስ ስቶን፡ ኢቫን ዊልያምን ኖህ ግላስን ብምዃን እዩ መስሪትዎ። እንተኾነ ናይ መጀመርታ ጽሑፍ ናይ ትዊተር ብምልጣፍን ንነዊሕ ዓመታት ነቲ ትካል ብመሪሕነት ብምክያድን ስም ትዊተር እንክልዓል ጃክ ዶርሲ'ዩ ዝልዓል። ጃክ ዶርሲ ኣብ 2008 ንትዊተር ብምግዳፍ 'ስኵዌር' ዝብሃል ዋግኡ ቢልዮናት ዶላርት  ዝግመት  ዲጂታላዊ ናይ ክፍሊታት መተግበሪ መስሪቱ ብመሪሕነት ከካይዶ ጀሚሩ ነይሩ እዩ። እንተኾነ ንሸውዓተ ዓመታት ንትዊተር ብመሪሕነት ዘካየዶ ዲክ ኮስቶሎ ስራሕ ምስ ገደፎ፡ ጃክ ዶርሲ ላዕለዋይ ኣካያዲ ስራሕ ትዊተር ብምዃን ዳግማይ ናብ ሓላፍነቱ ተመሊሱ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ፌስቡክ ናይ ሓሶት በዓልሞያ ብምጥቃስ ስኑዕ ሓበሬታታት ንዝዘርግሑ ገጻት ሰሪዙ

ፌስቡክ ልዕሊ 500 ናይ ሓሶት ሓበሬታ ዘርጊሖም ዝበሎም ቻይና ንዝመበቆሎም ገጻት ኣልዩ። እቶም ገጻት "ዊልሰን ኤድዋርድስ" ናይ ዝተባሃለ ስዊዘርላንዳዊ ተመራማሪ ምዃኑ ዝገለጽዎ ኣመሪካ ንመበቆል ኮቪድ-19 ንምፍላጥ ዝግበር መርመራታት ኢዳ ተእትወሉ ከም ዘላ ዝገልጽ ርእይቶታት ከቃልሑ ዝጸንሑ እዮም። ርእይቶታት ኤድዋርድ ኣብ መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ቻይና'ውን ብሰፊሕ ተጋዊሑ እዩ። ኤምባሲ ስዊዘርላንድ ግና ከምኡ ዝበሃል ሰብ ከምዘየለ ገሊጹ። ኣደ ኩባንያ ፌስቡክ ዝኾነ ሜታ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ እቲ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተኻየደ ጎስጓስ ኣብ ኣመሪካን ብሪጣንያን ንዝርከቡ ተዛረብቲ ቋንቋ እንግሊዝን ኣብ ታይዋን፡ ሆንግ ኮንግን ቲበትን ዝርከቡ ተዛረብቲ ቋንቋ ቻይናን ዒላማ ዝገበረ ምንባሩን ብዓቢኡ ዕውት ከምዘይነበረን ገሊጹ። ኣቐድም ኣቢሉ ኣብ ወርሒ ሓምለ ብሓደ ዊልሰን ኤድዋርድስ ዝተባሃለ ስዊዛዊ ተመራማሪ ከምዝውነን ዝገልጽ ገጽ፡ ኣብ ፌስቡክን ትዊተርን ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ ኣመሪካ ኣብ ልዕሊ ንመበቆል ኮቪድ-19 ዘጽንዑ ተመራመርቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ጸቕጢ ትገብር ከምዘላን ንቻይና ንምጥቃን ትፍትን ምህላዋን ገሊጹ ነይሩ። ሲጂቲኤን ዝተባህለ መደበር ተለቪዢን፡ ሻንጋሃይ ደይሊን ግሎባል ታየምስን ዝርከብዎም መንግስታዊ መራኸቢ ብዙሓን ነቲ ተመራማሪ ስነህይወት ብምጥቃስ ጸብጻባት ኣዳልዮም። ኤምባሲ ስዊዘርላንድ ግና: ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ እቲ ናይ ፌስቡክ ገጽ ቅድሚ እቲ ናይ ፈለማ ልጥፎ ቅድሚ ክልተ ሰሙናት ከምዝተኸፈተን ሰለስተ ኣዕሩኽ (ፍሬንድስ) ጥራይ ከም ዝነበሮን ብምጥቃስ እቲ ዝተጠቐሰ ሰብ ብህይወት ናይ ምህላው ተኽእሎ ጸቢብ ምዃኑ ሓቢሩ። ወሲኹ'ውን ብዊልሰን ኤድዋርድስ ዝተመዝገበ ተወላዲ ስዊዝ ከምዘየሎን በቲ ስም ዝተዳለወ መጽናዕታዊ ጽሑፍ ከምዘይተረኽበን ብምግላጽ መራኸቢ ብዙሓን ቻይና ነቲ ስም ዝጠቅስ ትሕዝቶታት ክኣልዩ ሓቲቱ። ኩባንያ ሜታ ኣብ ናይ ወርሒ ሕዳር ጸብጻቡ: ኣብቲ ጉዳይ ዝገበሮ ምጽራይ እቶም ገጻት ካብ ቻይና ዝነቐሉ ከም ዝኾኑን ምስ መንግስቲ ቻይና ምትእስሳር ዘለዎም ሰባት ብድሕሪት ምህላዎምን ከምዘነጸረ ገሊጹ። ሲቹዋን ሳይለንስ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ኣብ ዝተባሃለ ቻይናዊ ትካል ምስ ዝሰርሑ ሰባት ከም ዝተሓሓዝ'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ንኣሃዱ ስለያ ቻይና ቴክኒካዊ ድጋፍ ዝህብ መርበብ እዩ። ፌስቡክ 524 ኣካውንትታት፣ ኣርባዕተ ጉጅለታት (ግሩፕስ) ከምኡ'ውን 20 ገጻትን 86 ናይ ኢንስታግራም ገጻትን ምእላዩ ገሊጹ። እቲ ብስዊዘርላንዳዊ ተመራማሪ ስነህይወት ዝተነግረ ከም ዝኾነ ዝተገለጸ ሓበሬ:ታ ፈለማ ብናይ ሓሶት ገጻት ፌስቡክ እዩ ተቓሊሑ። ድሒሩ ድማ ናብ ሓቀኛ ገጻት ፌስቡክ በጺሑ። ንመበቆል ኮቪድ-19 ብዝምልከት ዝካየድ መርመራ ኣብ መንጎ ኣመሪካ፡ ቻይናን ካልኦት ሃገራትን ጠንቂ ምስሓሓብ ክኸውን እንከሎ፡ ሎሚ ድሕሪ ክልተ ዓመት'ውን ብዛዕባ መበገሲ እቲ ቫይረስ ዝፍለጥ ነገር ውሑድ እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኢትዮጵያ ኢንተርኔት ብምዕጻው ልዑል ገንዘብ ካብ ዝሰኣና ሃገራት ኣፍሪቃ ካልኣይቲ ኾይና

ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብምኽንያት ምቁራጽ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ልዑል መጠን ገንዘብ ካብ ሞንጎ ዝሰኣና ሃገራት ትሕቲ ሳህራ፡ ኢትዮጵያ ንናይጄርያ ብምስዓብ ብኻልኣይ ደረጃ ከምዝተሰርዐት ሓደ መጽናዕቲ ሓቢሩ። ኣብቲ ዓመት ኣገልግሎት ኢንተርኔት ብፍላጥ ኣብ ዘቋረጻ ሃገራት ዓለም ዝበጽሐ ኪሳራ ብዝምልክት ሓበሬታ ዝዘርግሐ ‘ቶፕ ቴን ቪፒኤን’፡ ንናይጄርያ፣ ኢትዮጵያን ሱዳንን ኣብ ኣፍሪቃ ብቐዳምነት ሰሪዕወን ኣሎ። ኣብ ምሉእ ዓለም ዝተፈላለዩ መንግስታት ሃገራት ንኣገልግሎት ኢንተርኔት ብምቁራጾም ብሓፈሻ ናይ 5.5 ቢልዮን ዶላር ክሳራ ከምዝሰዓበ እቲ ጸብጻብ የመልክት። በዚ መሰረት ኣብቲ ዝተዛዘመ ዓመተ ፈረንጂ - 2021 - ኣብ ዝተፈላለየ ከባብታት ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ኢንተርኔትን ክቋረጹን ማሕበራዊ መራኸብታት ክዕጸዉን ስለዝተገበረ፡ እታ ሃገር 164.5 ሚልዮን ዶላር ከምዝሰኣነት’ዩ ዝግለጽ። ኣብ ትግራይ ብሰንኪ እቲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ቀጺሉ ዘሎ ኲናት ኣገልግሎት ኢንተርኔት ከምዝተቛረጸ ዘዘኻኸረ እቲ ጸብጻብ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት ድማ ሃገራዊ ፈተና ብማሕበራዊ ሚድያ ልሒዅ ወጺኡ ብዝብል ኣብ ምሉእ ኢትዮጵያ ፌስቡክ፣ ዋትሳፕን ኢንስታግራምን ኣገልግሎቶም ክቋረጽ ተገይሩ ምንባሩ ጠቒሱ። እቲ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ ድማ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ን 8,760 ሰዓታት ክቋረጽ ከሎ፤ ማሕበራዊ ሚድያታት ድማ ን104 ሰዓታት ተዓጽዮም ነይሮም። ብሰንኪ’ዚ ምትእጉጓል ኢንተርኔትን ማሕበራዊ መራኸብታትን ከኣ ኣብታ ሃገር ልዕሊ 21 ሚልዮን ሰባት ከምዝተጸገሙ ኣረዲኡ። ብደረጃ ዓለም ክረኣይ ከሎ ብሰንኪ ምቁራጽ ኢንተርኔት ዝለዓለ ክሳራ ዘጋጠማ ሃገር ምብራቕ እስያዊት ሚያንማር ክትኸውን ከላ፡ እዚ ከኣ ነቲ ብወተሃደራዊ ኣዘዝቲ እታ ሃገር ዝተፈጸመ ዕለዋ ስዒቡ ዘጋጠመ’ዩ። ኣብታ ሃገር ኣገልግሎት ኢንተርኔት ን 12,238 ሰዓታት ዝተቛረጸ ኮይኑ፤ ብገንዘባዊ ኪሳራ ክግለጽ ከሎ 2.8 ቢልዮን ዶላር ይግመት። ብኻልኣይ ደረጃ ዝተሰርዐት ድማ ኣፍሪቃዊት ሃገር ናይጀርያ ክትኸውን ከላ፤ ብሰንኪ እቲ ብፍላጥ ዝተገበረ ምቁራጽ ኢንተርኔት 104.4 ሰባት ካብ ኣገልግሎት ወጻኢ ኮይኖም። ብገንዘብ ክግመት ከሎ 1.5 ቢልዮን ዶላር ይበጽሕ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ልዕሊ ኩሎም ኣማራጽታት ማሕበራዊ መራኸቢ ማዕቐብ ዝተገበረሉ ትዊትር ኮይኑ፤ ፌስቡክን ዋትሳፕን እውን ኣብ ገለ ሃገራት ብተኸታታሊ ክቋረጹ ተገይሮም። ብሓፈሻ ብደረጃ ዓለም ኣብ 21 ሃገራት ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ዘጋጠሙ ኣስታት 50 ዓበይቲ ናይ ኢንተርኔት ምቁርራጽ ተመዝጊቦም። እዚ ድማ ኣብ ቁጠባ ዓለም 5.45 ቢልዮን ዶላር ኪሳራ ዘኸተለ ኮይኑ፤ እዚ መጠን ኪሳራ ካብቲ ብ2020 ዝነበረ ብ36 ሚኢታዊት ከምዝወሰኸ ጸብጻብ ቶፕ ቴን ቪፒኤን የመልክት። ኣብተን ኢንተርኔት ዝተቛረጸለን ሃገራት ኣስታት 486.2 ሚልዮን ሰባት ካብ ኣገልግሎት ወጻኢ ኮይኖም። እቲ ምቁራጽ ኢንተርኔት ምስ ጥሕሰት ሰብኣዊ መሰላት ከምዝተሓሓዝ እቲ ጸብጻን ወሲኹ ይሕብር። በዚ ምኽንያት ኣብ ምርጫ፣ መሰላት ምዝራብን ካልእን ጥሕሰታት ይፍጸሙ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ናይ ጸጉሪ መትሓዚ ስፒሎ ብገዛ ዝቐየረት ሰበይቲ

ደሚ ስኪፐር ኣብ እዋን ለበዳ ንዝገጠማ ብድሆ ናብ ረብሕኣ ቀዪራቶ። “ምስ መሓዙተይ ክራኸብ ይወጽእ ኣይነበርኩን፤ ስለዚ ንገዛእ ርእሰይ ሓደ ብድሆ ኣዳልየ” ትብል ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ። ኣብ ዝሓለፈ ሓደ ዓመትን ፈረቓን - 28 ንግዳዊ ልውውጣት ብምክያድ ብመትሐዚ ጸጉሪ ስፒሎ ተበሰጊሳ ዋና ገዛ ክትከውን በቒዓ። ንሳ 5 ሚልዮን ንዝኾኑ ናይ ቲክቶክ ሰዓብታ በቲ መስርሕ መሲጣቶም እያ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ንብዙሓት እተተባብዕ: ኣእዳው ዘይብላ ተጠቃሚት ቲክቶክ

ብሓደጋ ክልተ ኣእዳዋ ዝሰኣነት መጋ ጊሚር ኣብ ቲክቶክ ትዝርግሖ ቪድዮታት ሳዕስዒትን ዕለታዊ ንጥፈታትን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ይከታተልዎ። እታ ጓል 23 ዓመት ኔፓላዊት ጓል 18 ዓመት እንከላ እዩ ሓደጋ ኤለክትሪክ ኣጓኒፍዋ። ነቲ ቪድዮታት ዝርእዩ ብዙሓት ሰባት ብምትብብዖም ሓበን ከም ዝስምዓ ትዛረብ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ቻይና፡ ንምዕራባውያን ዘጥቅዑ ሓርበኛታት መርበብቲ 'ዚጋንው'

ቻይናዊት መርባቢት (ብሎገር) ጉያንሙቻን፡ ኣብቲ ኣብ ቻይና ከም ትዊተር ዘገልግል 'ዌይቦ' ዝተባሃለ ማሕበራዊ መራኸቢ ልዕሊ 6.4 ሚልዮን ሰዓብቲ ከህልዋ እንከሎ፡ ኣብ እዋናዊ ጉዳያት ዘተኮረ ጽሑፋትን ቪድዮታትን ትልጥፍ። "ኣውሮጳዊ ሕብረት ብናይ ከልቢ መወጠጢ ምራን ኣመሪካ ተኣሲሩ እዩ ዘሎ" ኣብ ቀረባ ግዜ ዝዘርግሐቶ ልጥፎ ዝብሎ እዩ። "ኣብ ክፍለሃገር ቴክሳስ ዝርአ ዘሎ ምውሳኽ መልከፍቲ ኮቪድ መርኣያ 'ኲናት ሓድሕድ' እዩ፤ 'ኣመሪካውያን ብባዮሎጂካዊ ኣጽዋር ንሓድሕዶም ይቃተሉ ኣለው'" ይብል ካልእ ልጥፎ። ጉያንሙቻን፡ ሓንቲ ካብቶም "ዚጋንው" ዝበሃሉ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብብዝሒ ዝረኣዩ ዘለው ቻይናውያን ሃገራውያን መርበብቲ እያ። እቲ ስሞም ካብ'ቶም ሰብ ዘሰክሑ: ፕሮፖጋንዳ መንግስቲ ዝዝርግሕ ሰራዊት "ውማዎ" ዝብገስ ኮይኑ፤ "ዚጋንው" ግና ብዘይክፍሊት ብናጻ እዮም ዝሰርሑ። እቲ ዝልጥፍዎ: ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ደገፍቶም ሼር ዝግበር፡ ዒደር ጽሑፋትን ቪድዮታትን፡ መብዛሕትኡ ግዜ ንሃገራትን መራኸቢ ብዙሓንን ምዕራብ ዝነቅፍ እዩ። ከም ምዕራባዊ ጽልዋ ዝቑጸሩ: ከም ኣንስትነት (ፌሚኒዝም)፡ ሰብኣዊ መሰላት፡ ሕብረባህላውነት፡ ደሞክራሲ ዝኣመሰሉ ንማሕበረሰብ ቻይና "ዘበላሽው" ጉዳያት ከኣ ብደቂቅ ክትትል ይግበረሎም። እቶም ከም ታይዋንን ሆንግ ኮንግን ዝኣመሰሉ "ንተነጻልነት" ዝጉስጉሱ ዝበሃሉ ደገፍቲ ደሞክራሲ ዝኾኑ ጎስጎስቲ፡ ንጡፋት ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ምሁራትን ክኢላታትን ቀንዲ ዕላምኦም እዮም። እታ ተላባዒ ሕማም ኣብ ውሃን ከም ዝተርኣየ ፈለማ ዝጸሓፈትን ዓለምለኻዊ ኣቓልቦ ዝረኸበትን ጸሓፊት ፋንግ ፋንግ ሓንቲ ካብቶም ዕላማ ዝኾኑ እያ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት መርባቢት "ዚጋንው" ዝኾነት ሻንግዲዝዪንግ "ንሓደ ካብቲ ጸረ ቻይና ዝኾኑ ሓይልታት ከካፍኡና ካብ ዝጥቀሙሉ መሳርሒታት ተጠቂማ ኣዕᎁቓ ብዝባንና ወጊኣትና" ክትብል ንፋንግ ፋንግ ብምኽሳሳ ኣዘራራቢ ኮይኑ ኔሩ። ኣብ ቀረባ እዋን ላዕለዋይ በዓል ሞያ ሕክምና ዛንግ ዎንሆንግ፡ ቻይና ምስ ኮቪድ ምንባር ክትመሃር ይግባእ ምባሉ ምስ ወግዓዊ ፖሊሲ ቻይና ዝጻባዕ ብምንባሩ ዕላማ ኮይኑ እዩ። ብዙሓት መርበብቲ፡ ነቲ ኣብ ምዝዛም ናይ ዶክትሬት ትምህርቱ ዘዳለዎ ጽሑፍ (ዲዘርቴሽን) ብምፍታሽ ዘይናቱ ሓሳብ ከም ናቱ ኣምሲሉ ኣቕሪቡ ብምባል ብቅስጠት (ፕላጅያሪዝም) ከሲሶምዎ፤ እንተኾነ ግና እቲ ዩኒቨርስቲ ድሒሩ ካብቲ ክሲ ነጻ ጌርዎ። ከምዚ ዝኣመሰሉ፡ መዓልታዊ ዝዝርግሑ፡ ብኣሰርተታት ዝቑጸሩ ልጥፎታት ዕምቆት ዘይብሎምን ስምዒታውያን ብምዃኖም ብዙሓት ከም ዝቀባበሉዎም ክኢላታት ይገልጹ። ተንታኒ ማሕበራዊ መራኸቢታት ቻይና ማንያ ኮኤትሰ "እዚ ስሉጥ መግቢ  ሃገራውነት እዩ። ሰባት ካብኡ ንእሽቶ ይኹልሱ፡ ሼር ይብልዎ፡ ካብኡ ረሲዖምዎ ኣለው" ትብል። ተባራዒ ቅይጥ ብዙሓት ንምልዕዓል ሓርበኛዊ ስምዒት ቻይና ከም ውጽኢት ናይቲ ኣብ መንጎ ቻይናን ምዕራብን ዘሎ ወጥሪ እዮም ዝርእይዎ፤ እንተኾነ ግና ንሱ ፍርቂ ናይቲ ዛንታ እዩ። ሃገራውነት ኣብ ብዙሕ ቦታታት ኣብ ዙርያ ዓለም ይዓርግ እኳ እንተሎ፡ ኣብ ቻይና ፕረዚደንት ዢ ጂንፒን ንቻይናዊ መንነት ምስ ምውዕውዑን ቅልጡፍ ዝርግሐ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ብሓደ እዋን እዩ ተኸሲቱ። እቶም "ዚጋንው" መብዛሕትኦም "ንኣሽቱን ብትምህርቲ ሓርበኝነትን ሃገራዊ ኩርዓትን ቻይና ዝዓበዩ" ምዃኖምን ሚስ ኮኤትሰ ትገልጽ። "ስለዚ ናይ ጸረ-ሃገራት ወጻኢን፡ ኣብ ቻይናዊ ባህልን መንነትን ዘተኮረ ቻይናዊ ስምዒትን ተባራዒ ቅይጥ እዩ" ትብል። ኣብታ ንንጡፋት: ጎስጎስትን ኩሎም ዜጋታትን ሕሉፍ ምመያ ዝግበረላ ቻይና "ዚጋንዉ" ምርኡያት ክኾኑ ምኽኣሎም ኣቓልቦ ዝስሕብ እዩ። ካብ ዌይቦን ዊቻትን ዝኣመሰሉ ማሕበራዊ መራኸቢታት ቻይና "ተኣፋፊ" ዝኾነ ትሕዝቶታት ብቐጻሊ እዩ ዝእለይ። እቶም ንመስመራት ወግዓዊ መንግስቲ ቻይና ዘወዓውዑ ድምጽታት ሓለፋታት ከም ዝረኽቡ ተዓዘብቲ ይገልጹ። ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት ሃገራውያን መራኸቢ ብዙሓን ነቲ ልጥፎታት ኣብ ገጻት ማሕበራዊ መራኸቢታቶም ደጊሞም ክልጥፍዎን ንጽሓፋቶም ክሓትምዎን ይረኣዩ። እዞም "ዚጋንው" ምስ መንግስቲ ቀጥታዊ ርክብ እንተለዎም ዝፍለጥ የሎን፤ እንተኾነ ግና ገለ ካብኣቶም ኣብ ዓበይቲ መንግስታዊ መደባት ክዕደሙን ብኣመሓደርቲ ክፍለ ሃገራት ናይ ክብሪ ማእርግ ክወሃቡን ተራእዮም ኣለው። መምርሒታት ኢንተርነት ቻይና፡ ተጠቀምቲ ንፕሮፓጋንዳ ውድብ ከወዓውዑ ዘተባብዕ ብምዃኑ፡ ብዙሓት ካብዞም ጸለውቲ: ነዚ ስርዓት ዝምዝምዙ ዘለው ምዃኖም ምስ ዳብልቲንክ ላብ ዝሰርሕ ተንታኒ ሃርፐር ከ ይገልጽ። "መዝማዚ ክትኸውን ትኽእል ኢኻ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝነጥፍ ጸላዊ ሰብ ክኸውን እንተደልየ፡ ብኸምዚ እየ ኣብዚ ተፈጢሩ ዘሎ መርዛም ሃገራዊ ሃዋሁ ህቡብ ክኸውን ዝኽእል" ይብል። እዞም ጸለውቲ ወላ'ኳ ብቐጥታ ብመንግስቲ እንተዘይተኸፈሉ፡ እቲ ፕሮፋይል ናቶም ኣብ ሃገራዊ መራኸቢ ብዙሓን ክዋዓዋዕ ከሎ ስሞም ንምዕባይ ይጥቀሙሉ ምህላዎም እቲ ተንታኒ ይገልጽ። ተኸታተልቶም ምስ ዘዕብዩ ድማ ካብ መወዓውዒታት ብዙሕ መኽሰብ ክረኽቡ ይኽእሉ እዮም። ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰዓብቲ ዘለዎ ናይ ማሕበራዊ መራኸቢ ገጽ፡ ኣብ ዓመት ብኣማኢት ኣሽሓት ዶላር ዝቑጸር ኣታዊ ከምጽእ ከም ዝኽእል መምህር ጋዜጠኝነትን ርክባትን ዶክተር ፋንግ ኬቸንግ ግምቱ ይገልጽ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኢትዮጵያ፡ ካልኣይ ጨረታ ፍቓድ ኣገልግሎት ቴሌኮም ክተውጽእ እያ

ኢትዮጵያ ካልኣይ ዙር ጨረታ ፍቓድ ቴሌኮም ኣብ ዝቕጽል ወርሒ ከምእተውጽእ፡ ንኽልተ ሰብመዚ ብምጥቃስ ወኪል ዜና ሮይተርስ ሓቢሩ። እቲ ንጨረታ ዝወጽእ ናይ ኣገልግሎት ፍቓድ ብተንቃሳቓሲ ስልኪ ዝግበር ምትዕድዳግ  ዘካትት ከምዝኾነ እውን ተገሊጹ። ኢትዮጵያ ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ እቲ ዓውዲ ንናይ ወጻኢ ትካላት ክፉት ከምእትገብሮ ምስገለጸት፡ ክልተ ፍቓድ ንተሳተፍቲ እቲ ዓውዲ ኣቕሪባ፤ ክልተ ትካላት ድማ ኣብቲ ጨረታ ከምዝሳተፉ ምግላጾም ይዝከር። በዚ መሰረት ናይ ዝተፈላለዩ ኩባንያታት ጥምረት ዝኾነ ዓለም ለኻዊ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ ዝተባህለ ትካል ዝለዓለ መጠን ገንዘብ 850 ሚልዮን ዶላር ብምቕራብ ዝተመረጸ ኮይኑ፡ እቲ ካልኣይ ፍቓድ ግን ኣይተውሃበን። እቲ ካልኣይ ፍቓድ ብምኽንያት ዝቐረበ ትሑት ዋጋ ከይተውሃበ ዝተረፈ ኮይኑ፡ ሕዚ ድማ ተመሓይሹ ንካልኣይ ግዘ ቀሪቡ ኣሎ። ዓለም ለኻዊ ኩባንያታት ኣብቲ ጨረታ ዘቕርብዎ ዋጋ ክውስኽ ምእንቲ ለውጢታት ከምዝተገበሩ ዋና ዳይሬክተር በዓል መዚ ኮምዩኒኬሽን ኢትዮጵያ ባልቻ ሬባ ንሮይተርስ ገሊጹ፡፡ እቲ ዳይሬክተር ከምዝሓበሮ፡ ናይ ሞባይል ኣገልግሎት ገንዘብ እቲ ሓደ ምምሕያሽ እዩ። ዘፈር ውልቂ ባንኪ ዓለም ዝኾነ፡ ዓለም ለኻዊ ኮርፖሬሽን ፋይናንስ፡ ኣማኻሪ ዕድጊት ኮይኑ ከምዘገልግል ኣብ ሚኒስትሪ ገንዘብ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ብሩክ ታየ ምግላጹ እውን ተሓቢሩ፡፡ እቲ ኣማኻሪ፡ ብዙሓት ድልየት ዘለዎም ትካላት ክሳተፉ ከምዝጽበዩ ገሊጹ። ብኬንያዊ ሳፋሪኮም ዝምራሕ ጥምረት፡ ኣብ ፈላማይ ጨረታ ቴሌኮም ኢትዮጵያ ዝተዓወተ ኮይኑ፡ ኣብ ቀረባ ስራሕ ከምዝጅምር ኣፍሊጡ እዩ። እቲ ዓለም ለኻዊ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ ዝተባህለ ጥምረት ኣብቲ ዓውዲ ፍሉጣት ዝኾኑ ትካላት ዝሓቖፈ ኮይኑ፡ ንሳቶም ድማ ሳፋሪኮም፣፣ ቮዳኮም ግሩፕ፣ ቮዳፎን ግሩፕ፣ ሱሚቶሞ ኮርፖሬሽነን ሲዲሲ ግሩፕን እዮም። ካብ ትካላት ልምዓት መንግስቲ ሓደ ዝኾነ ኢትዮቴሌኮም፡ ካብቶም ኣትረፍቲ ዝበሃሉ ትካላት ሓደ ኮይኑ፡ ምስቶም ኣብቲ ዞባ ዝርከቡ ተመሳሰልቲ ትካላት እንትነጻጸር ግና ትሑት ከምዝኾነ ተንተንቲ እቲ ዓውዲ ይገልጹ፡፡ ኢትዮጵያ፡ ኢትዮቴሌኮም ሓዊሱ ብርኪ ካልኦት ትካላት ልምዓት መንግስቲ ንምሻጥ ዝወሰነት ዘለዋ ዕዳ ንምኽፋል ከምዝኾነ ተንተንቲ ዝገልጹ ኮይኖም፡ ብተወሳኺ ተበጻሕነት ቴሌኮም ንምውሳኽን ኣገልግሎት ንምቅልጣፍን ከምዝኾነ ይጠቕሱ፡፡ ኢትዮቴሌኮም ናይ ኣገልግሎት ፍቓድ ንምሃብ ኣብ ዝሓሰበሉ ክሳተፉ ዝደልዩ ትካላት ድልየቶም ክሕብሩ ኣብ ዝተሓተተሉ 12 ኩባንያታት ቴሌኮም ኣብቲ ዓውዲ ንምስታፍ ድልየት ኣርእዮም ነይሮም፡፡ ኮይኑ ግና ፈረንሳዊ ትካል ኦሬንጅ፣ ሳውዲ ቴሌኮም፣ሊኩውድ ትሌኮምን ናይ ዩናይትድ ዓረብ ኢምሬትስ ኢቲሳላትን ካልኦትን ኣብ ጨረታ ከይተሳተፉ ተሪፎም፡፡ ካልኣይ ተጫረትቲ ዝነበሩ ናይ ደቡብ ኣፍሪቃ ኤምቲኤንን መላፍንቱ ኣካል ናይ ቻይና መንግስቲ ኢንቨስትመንት ግሩፕ ዝኾነ ሲልክ ሮድ ፈንድ፡ 600 ሚልን ዶላር ዘቕረቡ ኮይኖም ከይተመረጹ ተሪፎም፡፡ ካብቶም ብኩባንያታት ወጻኢ ዝተሓዙ ክልተ ፍቓዳት ብተወሳኺ ኢትዮቴሌኮም እውን በሩ ንሰብ ሃፍቲ ክፉት ገይሩ ኣሎ፡፡ በዚ መሰረት እቲ ሙሉእ ብሙሉእ ብመንግስቲ ዝውነን ትካል 40 ምኢታዊት ብርኪ ንሰብ ሃብቲ ወጻኢ፣ 5 ምኢታዊት ንኢትዮጵያውያን ዝተረፈ 55 ምኢታዊት ድማ ብመንግስቲ ክተሓዝ ትጽቢት ይግበር፡፡

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ናይጄርያ ትዊተር ንዘይተወሰነ እዋን ክትእግዶ ምዃና ኣፍሊጣ

መንግስቲ ናይጀርያ ትዊተር ኣብታ ሃገር ንዘይተወሰነ ግዜ ከወንዝፎ ምዃኑ ሚኒስትር ሓበሬታ ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ “ትዊተር ብተደጋጋሚ ሃለዋት ናይጀርያ ዝፈታተን ንጥፈታት ይካየደሉ ስለ ዘሎ’ዩ" ተባሂሉ። ትዊተር እቲ ትማሊ ዓርቢ ዝወጽአ መግለጺ “ኣዝዩ ዘሻቕል” ክብል ገሊጽዎ። ትዊተር “ናይ ፕረዚደንት ናይጀርያ ሙሓመድ ቡሃሪ ጽሑፍ ሕግን ስሪትን ትካለይ ዝጠሓሰ እዩ” ብዝብል ካብ ገጽ ትዊተር ምስ ኣለዮ ድሕሪ ሒደት መዓልትታት ኣብ ዘሎ ግዜ መንግስቲ ናይጀርያ ንትዊተር ክእግዶ ምዃኑ ኣፍሊጡ። እንተኾነ መንግስቲ ናይጀርያ ኣብቲ ዝሃቦ መግለጺ ብዛዕባ እቲ ካብ ገጽ ትዊተር ዝተኣለየ ጽሑፍ ፕረዚደንት ቡሃሪ ኣይጠቐሰን። ሚኒስትሪ ሓበሬታ ናይጀርያ ላይ መሓመድ ኣመሪካዊ ናይ ማሕበራዊ ሚድያ ኩባንያ ትዊተር ጽሑፍ ፕረዚደንት እታ ሃገር ዝተኣለየሉ መገዲ “ገጽ ረአ” ክብል ነቒፍዎ ነይሩ። ትዊተር፡ ወዲ 78 ዓመት ፕረዚደንት መሓመድ ቡሃሪ ኣብ ዝሓለፈ ሰነ ሓደ ኣብ 1967-70 ኣቆጻጽራ ኣውሮፓውያን ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ንዝነበረ ኵናት ሓድሕድ ብምጥቃስ “እቶም ሎሚ ጸባይ ዘይገዝኡ ሰባት ብዝርድኦም ቋንቋ” ዝብል ትሕዝቶ ዝነበሮ ጽሑፍ እዩ ካብ ገጹ ኣሊይዎ። ወሃቢ ቃል ትዊተር ኣብቲ ሽዑኡ እዋን “ፕረዚደንት መሓመድ ቡሃሪ ዝጠቕዖ ጽሑፍ ሕግን ስሪትን ትዊተር ዝጻባእ’ዩ” ክብል ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ ኣፍሪቃ ሓደሽቲ ኣብያተ ጽሕፈት ከምዝኸፍት ዘፍለጠ ትዊተር ናይ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዋና ቤት ጽሕፈቱ ኣብ ጎረቤት ሃገር ጋና ክገብር ከም ዝኾነ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ብወግዒ ሓቢሩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ብዛዕባ እቲ ናይጀርያ እትሓስቦ ዘላ እገዳ ይምርምሮ ከም ዘሎን እኹል ሓበሬታ ምስ ኣከበ ዕላዊ ከም ዝገብርን ገሊጹ’ሎ። ትዊተር ክሳብ ትማሊ ዓርቢ ምሸት ኣብ ናይጀርያ ይሰርሕ ከም ዘሎ ይግለጽ። መንግስቲ ናይጀርያ እቲ ዝሓስቦ ዘሎ እገዳ ብኸመይ ኣብ መርየት ከም ዘሽርፎን ብዛዕባ እቲ ትዊተር ንናይ ናይጀርያ ሃለዋት ተፈታቲኑ’ዩ ዝበሎ ጉዳይ ዓᎃቕ ሓበሬታ ኣይሃበን። በዓል መዚ ተቖጻጻሪ ፈነወ ሚድያታት ናይጀርያ ብዛዕባ ኣብ ኢንተርኔት መሰረት ገይሮም ዝሰርሑ ትካላት ምጥያስ ማሕበራዊ ሚድያታትን ኣወሃህባ ፍቓድ ዝምልከት ከይዲ ክጅምር ከም ዘለዎ ተነጊርዎ’ሎ። ሓላፊ ኣመነስቲ ኢንተርናሽናል ኣብ ናይጀርያ ኦሳይ ኦጂግሆ መንግስቲ ናይጀርያ ኣብ ጉዳይ ትዊተር ኣመልኪቱ ንዘውጽኦ መግለጺ ኮኒንዎ። “እዚ ውሳነ ናይጀርያ ኣብ ዓለም ለኻዊ ጉዳያት ምስ ዝኣተወቶም ኪዳናት ዘይቃዶ ስለ ዝኾነ ሰበ ስልጣን መንግስቲ ናይጀርያ ነቲ ዝሓስብዎ ዘለዉ ሚድያታት ናይ ምእጋድ ውሳነ ቀልጢፎም ክኽልስዎ ንጽውዕ” ክብል እቲ ሓላፊ ወሲኹ ገሊጹ’ሎ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኦንላይን ዕዳጋ ኣማዞን ናይ 750 ሽሕ ሰራሕተኛታቱ ክፍሊት ትምህርቲ ኮሌጅ ክሽፍን ቃል ኣትዩ

ኣብ ዕዳጋ ኦንላይን ዝለዓለ ስም ዘለዎ ኣማዞን ናይ 750,000 ሰራሕተኛታቱ ክፍሊት ትምህርቲ ኮሌጅ ክሽፍን ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ሰፊሕ ሕጽረት ሰራሕተኛታት ስለዘጋጠሞ ደለይቲ ስራሕ ንምስሓብን ዘለዉ ምሰኡ ክጸንሑን ብምሕሳብ’ዩ ናብዚ ውሳነ በጺሑ። ነዚ ዝኸውን 1.2 ቢልዮን ዶላር ከምዝመደበ ዝሓበረ ኣማዞን፡ ሰራሕተኛታቱ ኣብቲ ትካል ክሳብ ዝጸንሑሉ እዋን ነቲ ሓገዝ ክረኽቡ ምዃኖም ገሊጹ። ቅድም ክብል’ውን ዋልማርትን ታርጌትን ዝባሃሉ ዓበይቲ ትካላት ተመሳሳሊ ዕድል ንሰራሕተኛታቶም ሂቦም ነይሮም። ዋልማርት ነቶም ብሰዓታት እናተኸፈሎም ዝሰርሑ ሰራሕተኛታቱ ናይ ትምህርትን መጻሕፍትን ወጻእታቶም ከምዝሽፍንን በዚ ድማ 1.5 ሚልዮን ሰራሕተኛታቱ ተራባሕቲ ክኾኑ ከምዝኽእሉን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ወግዓዊ ምግባሩ ይዝከር። ታርጌት ብወገኑ፡ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከቡ መደብራቱ ናይ ዝሰርሑ ልዕሊ 340,000 ሰራሕተኛታቱ ነጻ ዕድል ትምህርቲ ቀዳማይ ዲግሪ ከምዝህብ ኣፍሊጡ። ኣማዞን ብዘይካ ኣብ ኮሌጃት ትምህርቶም ንዝከታተሉ ሰራሕተኛታቱ ዝሽፍኖ ወጻኢ፤ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትምህረቲ ንዝመሃሩን ቋንቋ እንግሊዝኛ ንዝከታተሉን ሰራሕተኛታቱ’ውን ተመሳሳሊ ክፍሊተር ከምዝፍጽም ኣፍሊጡ’ሎ። ሓደ ካብ ሓለፍቲ እቲ ትካል ዝኾነ ዴቪድ ክላርክ “ኣማዞን ኣብዚ እዋን ኣብ ኣሜሪካ ሰፊሕ ዕድል ስራሕ ዝፈጠረ ትካል’ዩ፤ ንኣባላትና ከምዚ ዝበለ ዕድል ክንህብ ምኽኣልና ኣብዛ ሃገር ኣብ ዝርከቡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝግመቱ ስድራ ሰፊሕ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል’ዩ” ኢሉ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ካቢ ላሜ፡ ንብዙሓት ዘዘራርብ ዘሎ ኮኾብ ቲክቶክ መን'ዩ?

ካቢ ላሜ ኣብ ቲክቶክ ብብዝሒ ሰዓብቲ ንቻርሊ ዲ'ኣመልዮ ስዒቡ ኣብ ካልኣይ ታርታ ተሰሪዑ ዝርከብ ብዓል ዝና እዩ። ኣብዚ እዋን እቲ ናቱ ናይ ቲክቶክ ገጽ፡ ልዕሊ 100 ሚልዮን ሰዓብቲ ክህልዎ እንከሎ ልዕሊ 1.3 ቢልዮን ላይክ ረኺቡ ኣሎ። ግና ንሱ መን'ዩ፡ ንምንታይ ክንድዚ ህቡብ ኮይኑ? ኣብ ሴነጋል ዝተወለደ ካባን ላሜ ኣብዚ እዋን ኣብ ዓዲ ጥልያን እዩ ዝነብር። ወዲ 21 ዓመት እዩ። ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይስ ኣብ መጋቢት 2020 ካብ ናይ ፋብሪካ ስርሑ ደው ምስ በለ፡ ካቢ ናብ እንዳ ስድርኡ ኣምሪሑ። ካልእ ስራሕ ክደልይ እናተጸበይዎ፡ ንሱ ግና ናብ ቲክቶክ ብምጽምባር መዓልታዊ ቪድዮታት ክልጥፍ ጀሚሩ። ኣብቲ እዋን ኣብቲ ናይ ቲክቶክ ገጹ ዘስሕቅ ቪድዮታት ክልጥፍ ከሎ ኣብ ሓጺር ግዜ ስሙ ኣብ መላእ ዓለም ክገንን'ዩ ዝብል ትጽቢት ኣይነበሮን። እቶም ዝልጥፎም ቪድዮታት ሰባት ንቀሊል ነገራት ብዘይ ዝኾነ ምኽንያት ከመይ ጌሮም ሕልኽልኽ ከም ዘብልዎ ዘርእዩ እዮም። ካብ ዙርያ ዓለም ሰባት ንቪድዮታቱ ከም ዝፈትውዎ ዝዛረብ ካቢ፡ እቲ ገጹ ዝርአ ኣገላልጻ ሰባት ከም ዘስሕቖምን ዝኾነ ዘረባ ስለዘይብሉ ንኹሉ ብማዕረ ከም ዘስሕቕን ይገልጽ። ካቢ ኩዕሶ እግሪ ኣዝዩ ይፈቱ እዩ፤ ኣብቲ ቪድዮታቱ ብዙሕ ግዜ ማልያታት ናይ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪ ወድዩ ይርአ። እታ ብልጽቲ ጋንትኡ ግና ጁቬንቱስ እያ። ኣብዚ እዋን ኣብ ቲክቶክ ዝበዝሑ ሰዓብቲ ዘለዎ ቻርሊ ዲ'ኣመልዮ እኳ እንተኾነት ካቢ ክቕድማ ከም ዝኽእል ዘርእዩ ምልክታት ኣለው። ኣብዚ ቀረባ እዋናት ህቡብነት ካቢ ኣዝዩ ገኒኑ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ 30 መዓልትታት ጥራሕ 21.9 ሚልዮን ሓደስቲ ሰዓብቲ ከም ዝረኸበ ንማሕበራዊ መራኸቢታት ዝከታተል መርበብ 'ሶሻል ብሌድ' ይገልጽ። በንጻሩ ቻርሊ ኣብ ዝሓለፈ 30 መዓልትታት 2.6 ሚልዮን ሓደስቲ ሰዓብቲ እያ ረኺባ። ስለዚ ህቡብነት ካቢ ከምዚ እንተቐጺሉ፡ ኣብ ቲክቶክ ዝበዝሑ ሰዓብቲ ዘለዎ ሰብ ክኸውን እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ፔጋሰስ፡ ንመንግስታት ዝተሸጠ ናይ መሰለዪ ሶፍትዌር 'ንነጠፍቲ ዒላማ ይገብር ኣሎ'

ሓደ ትካል ስለያ እስራኤል ንምልካዊ መንግስትታት ዝሸጦ ናይ መሰለዪ ሶፍትዌር (ስፓይዌር) ኣብ ዙርያ ዓለም ንዝርከቡ ተሓለቕቲ መሰላት፡ ጋዜጠኛታትን ጠበቓታትን ዒላማ ይገብር ምህላው ጸብጻባት ገሊጾም። እቲ ኤንኤስኦ ዝተባህለ ትካል፡ ቁጽሪ ቴለፎን ክሳዕ 50,000 ዝበጽሑ ፍሉጣት ሰባት ክትትል ክገብር ምጽንሑ ዝለሓዀ ሓበሬታ ኣረዲኡ። እቲ ዝርዝር ካበይ ከም ዝመጸአ ወይ ኣብቲ ዝተጠለፈ ስልክታት በዓል መን ከም ዘለውን ኣይተገለጸን። ኤንኤስኦ ግና ዝኾነ ኣበሳ ከም ዘይብሉ ገሊጹ። እቲ ሶፍትዌር ኣንጻር ገበነኛታትን ግብረሽበራውያንን ዝዓለመ ከም ዝነበረን፤ ንሰራዊት፡ ኣፈጸምቲ ሕግን ትካላት ስለያን ብመዳይ ሰብኣዊ መሰላት ጽቡቕ ስም ኣብ ዘለወን ሃገራት ጥራይ ይጥቀምሉ ምንባሮምን ገሊጹ። እቲ ትካል ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቲ ብዘይመንግስታዊ ማሕበር  'ፎርቢድን ስቶርይስ' ከምኡ'ውን ብተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ብዝተገብረ መርመራ ዝተረኽበ ውጽኢት "ግጉይ ግምታትን ጭብጢ ዘይብሉ ክልስ ሓሳብን ዝመልኦ" እዩ ኢሉ። ንምጥቃም እቲ ፔጋሰስ ዝተባህለ ሶፍትዌር ዝምልከት ክሲ፡ ዋሽንግተን ፖስት፡ ዘ ጋርድያን፡ ለ ሞንድን ካልኦት 14 ማእከናት ዜናን ኣብ ናይ ሰንበት ሕታማቶም ኣውጺኦምዎ ኣለው። ፔጋሰስ ንኣይፎን ከምኡ'ውን ንኣንድሮይድ ዝዓይነተን ቴለፎናት ዘጥቅዕ ኮይኑ፡ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ፡ ስእሊ ኢመይልን ዝከታተል ናይ ቴለፎን ጻውዒት ዝቐድሕን ብሕቡእ ማይክሮፎን ዝኸፍትን መተግበሪ እዩ። ኣብ ገለ ኣብቲ ዝርዝር ተካቲቶም ዘለው ተለፎናት ኣብ ዝተገበረ ፎረንሲካዊ መርመራታት ፍርቆም ናይቲ ስፓይዌር ኣሰራት ተረኺብዎም እዩ። ከባቢ 180 ዝኾኑ ጋዜጠኛታት ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ፡ ሲኤንኤን፡ ኒውዮርክ ታየምስ፡ ኣልጀዚራ ኣብቲ ዝርዝር ከም ዘለው ማእከናት ዜና ጸብጺቦም። ቁጽሪ ቴለፎናት ምስቲ ዝተቐትለ ስዑድያዊ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊን ቅርበት ዝነበረን ክልተ ደቂ ኣንስትዮ'ውን ኣብቲ ዝርዝር ተካቲቱ ኣሎ። ብዘይካ'ዚ ኣብቲ ዝርዝር መራሕቲ ሃገራት፡ ኣባላት ንጉሳዊ ቤተሰብ ሃገራት ዓረብ ከምኡ'ውን ኣካየድቲ ስራሕ ዓበይቲ ትካላት ምህላዎም ይግለጽ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ቱርኪ፡ ንልኡኽ ኣሜሪካ ሓዊሱ 10 ኣምባሳደራት ካብ ሃገራ ንምስጓግ ትንቀሳቐስ ኣላ

ፕረዝደንት ቱርኪ ረሲጵ ጠይብ ኤርዶጋን፡ ኣምባሳደራት ኣሜሪካ፣ ጀርመንን ፈረንሳይን ሓዊሱ 10 ኣምባሳደራት  ተቐባልነት ዘይብሎም ልኡኻት (ፐርሶና ናን ግራታ) ክበሃሉ ኣዚዙ። ልኡኻት እተን ሃገራት፡ ብመንግስቲ ቱርኪ ንዝተኣሰረ ነጣፋይ ዖስማን ካቫላ ብህፁፅ ክፍታሕ መግለፂ ምውፅኦም ስዒቡ’ዩ፡ ፕረዝደንት እታ ሃገር ነዚ ውሳነ ወሲኑ ዘሎ። ነጣፋይ ዖስማን ካቫላ፡ ሰልፍታት ተቓውሞ ብምውሃድን ብፈተነ ዕልዋ መንግስትን ብዝብል ክሲ ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ተኣሲሩ ይርከብ፤ እንተኾነ በቲ ዝቐረበሉ ክሲ ብቤት ፍርዲ ገበነኛ ኣይተብሃለን። ዲፕሎማሰኛታት ኣብ ዝተልኣኽሉ ሃገር ተቐባልነት ዘይብሎም (ፐርሶና ንን ግራታ) እንድሕር ተባሂሎም፡ ናይ ዲፕሎማሰኛታት መሰሎም ተኣልዩ፡ ካብ ሃገር ክስጎጉ ወይድማ ልኡኻት ዝብል ደረጅኦም ይእለ። ኣብዚ ሰሙን ኣብ ቱርኪ ዝርከቡ ኤምባሲታት ኣሜሪካ፣ ካናዳ፣ ፈረንሳይ፣ ፊንላንድ፣ ዴንማርክ ፣ ጀርመን፣ ኔዘርላንድስ፣ ኒውዝላንድ፣ ኖርወይን ስዊድንን፡ እቲ ንዓመታት ብመንግስቲ ቱርኪ ዝተኣሰረ ነጣፋይ ዖስማን ካቫላ ክፍታሕ መግለፂ ኣውፅዮም። ካብዘን ሃገራት እተን ሸውዓተ ኣብ ኔቶ መሻርኽቲ ቱርኪ እየን። ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ዝከታተል ቤት ምኽሪ ኣውሮጳ፡ ጉዳይ ነጣፋይ ካቫላ ኣብ ቤት ፍርዲ ሰብኣዊ ጉዳያት ኣውሮጳ ክሳብ ዝረአ፡ ንካቫላ ክትፈትሖ ዝተመሓላለፈ ውሳነ ተግባራዊ ክትገብር፡ ናይ መወዳእታ መጠንቀቕታ ሂቡ ኣሎ። ፕረዝደንት  ቱርኪ ረሲፕ ጠይጵ ኤርዶጋን፡ ኤስኪሴሃይር ኣብ ዝበሃል ከባቢ ንዝተኣከበ ህዝቢ ኣብ ዘስምዖ መደረ፡ “ናብ ሚኒስትር ጉዳይ ወፃኢ ቱርኪ ኬዶም፡ ትእዛዝ ንምሃብ ክደፍሩ ኣይግባእን። እንታይ ክግበር ከምዘለዎ ንሚኒስቴር ጉዳይ ወፃኢ ትእዛዝ ሂበ ኣለኹ” ኢሉ። እንተኾነ፡ ስዒቡ እንታይ እዩ ክግበር ዝብል ዛጊድ ግልፂ ኣይኮነን ዘሎ። መራኸብቲ ሓፋሽ እታ ሃገር፡ እቲ ፕረዝደንት፡ ንቱርኪ ክግንዘብዋ ወይ ድማ ካብታ ሃገር ክወፅኡ ይግባእ ምባሉ የቃልሓ ኣለዋ። ንትእዛዝ እቲ ፕረዝደንት ስዒቡ፡ ዛጊድ ካብቶም ኣምባሳደራት ዝተሰምዐ መልሲ እኳ እንተዘይሃለወ፡ ሚኒስቴር ጉዳይ ወፃኢ ጀርመን፡ ኣብ ጉዳይ ስጉምቲ መንግስቲ ቱርኪ፡ ኣብ ሞንጎ ዝምልከተን ሃገራት  “ፅዑቕ ምይይጥ” ይካየድ ከምዘሎ ሓቢሩ። ኣብዚ ጉዳይ ብወገን ሰብመዚ ቱርኪ ዛጊድ ብወግዒ ዝወፅአ መግለፂ የለን። ሚኒስቴር ጉዳይ ወፃኢ ኖርወይ፡  ኣምባሳደር ሃገሩ “ካብ ሃገር ክሳብ ምብራር ዘብፅሕ ዝፈፀሞ ነገር የለን” ክብል ንሮይተርስ ገሊፁ። ኣምባሳደራት እተን ሃገራት፡ መንግስቲ ቱርኪ ኣብ ከይዲ ፍርዲ ነጣፋይ ካቫላ “ዝተናውሐ ምጉታት” ብምንቃፍ፡ እዚ ድማ ኣብ ስርዓት ፍትሒ ቱርኪ፡ ንምኽባር ዲሞክራሲ፣ ልዕልነት ሕግን ግልፅነትን ይፀልዎ እዩ” ኢሎም። ቱርኪ ንነጣፋይ ዖስማን ካቫላ ብህፁፅ ክትፈትሖ ድማ ፀዊዖም። ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት፡ ንዓመታት ዝተኣሰረ ካቫላ ሃገራዊ ተቓውሞ ክካየድ ኣዋዲድካ ብዝብል ንዝቐረበሉ ክሲ ናፃ እኳ እንተበሎ፡ ኣብ 2016 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዕልዋ መንግስቲ ክተካይድ ፈቲንካ ብዝብል ተኣሲሩ ይርከብ። ካቫላ ግን ነቲ ዝቐረበሉ ክሲ ኣይቕበሎን። ጉዳይ ካቫላ፡ ኣብ ሞንጎ ቱርክን ምዕራባውያን መሻርኽታን ወጥሪ ኣዕሲሉ ይርከብ። መንግስቲ ቱርኪ ንዝተቓውሞ 'ገበን ፈፂሙ' ብዝብል  ብምእሳር ልዕልነት ሕጊ ጥሒሱ ዝብል ክስታት ይቐርበሉ። ናይዚ ሓደ ኣብነት ድማ ነጣፋይ ካቫላ እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ዶናልድ ትራምፕ ‘ትሩዝ’ ዝብል ስያመ ዘለዎ ሓድሽ ማሕበራዊ ሚድያ ክኸፍት ምዃኑ ኣፍሊጡ

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ‘ትሩዝ ሶሻል’ ዝብል ስያመ ዘለዎ ሓድሽ ማሕበራዊ መራኸቢ ናይ ምኽፋት ውጥን ከምዘለዎ ዕላዊ ገይሩ። እቲ ሓድሽ መድረኽ ማሕበራዊ መራኸቢ “ኣንጻር እቶም ዓፈንቲ ኩባንያታት ቴክኖኦጂ” ዝበሎም [ፌስቡክን ትዊተርን] ደው ከምዝብል ተዛሪቡ። ኣብ ኣሜሪካ ንዝቃወሙ ድምጽታት ብምዕፋን ድማ ይኸሶም። ንሱ ዝመርሖ ‘ትራምፕ ሚድያ ኤንድ ቴክኖሎጂ ግሩፕ’ ዝተበሃለ ትካል፡ ቪድዮታት ዝቐርቡሉ ኣማራጺ’ውን ንምምጻእ ወጢኑ’ሎ። ትራምፕ፡ ደገፍቱ ኣብ ህንጻ ኮንግረስ ኣሜሪካ ‘ካፒቶል’ ናዕቢ ምውልዖም ስዒቡ ካብ ከም ትዊተርን ፌስቡክን ዝበሉ ማሕበራዊ መራኸብታት ከምዝተኣገደ ይዝከር። ካብቲ እዋን ጀሚሩ ድማ ተወዳዳሪ ዝኾነ ማሕበራዊ መራኸቢ ንምጅማር ውጥን ከምዘለዎም ንሱን ኣማኸርቱን ክገልጹ ጸኒሖም። ቅድም ክብል ‘ፍሮም ዘ ዴስክ ኦፍ ዶናልድ ትራምፕ’ ብዝብል ጽሑፋት ዝቐርቡሉ መርበብ ሓበሬታ ምኽፋቱ ይፍለጥ። እንተኾነ ንሓደ ወርሒ ምስጸንሐ ብቐዋምነት ከምዝተዓጸወ ይዝከር። ሓደ ካብ ላዕለዎት ኣማኸርቱ ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ “ነቲ እነካይዶን ንሰርሓሉን ዘለና ጻዕርታት ከም ደጋፊ እዩ ነይሩ” ክብል’ዩ ገሊጹ። እቲ ትራምፕ ዝመርሖ ትካል ሚድያን ቴክኖሎጂን ዝኸፍቶ ‘ትሩዝ ሶሻል’ ዝብል ስያመ ዘለዎ ማሕበራዊ መራኸቢ ካብ ዝመጽእ ዘሎ ወርሒ ጀሚሩ ንተጠቀምቲ መጸዋዕታ ከቕርብ’ዩ። ትራምፕ “ጣሊባን ኣብ ትዊተር ብሰፊሑ ተጠቃሚ ኣብ ዝኾነሉን ምርጫኹም ዝነበረ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ግን ድምጹ ኣብ ዝዕፈነሉን ዓለም ኢና ንነብር ዘለና” ክብል ጽሒፉ’ሎ። ትራምፕ ሓድሽ ማሕበራዊ መራኸቢ ክኸፍት ምዃኑ ወግዓዊ ዝገበረ፤ ሓደ ካብ ሓገዝቱ ዝነበረ ጃሶን ሚለር ‘ጌተር’ ዝተበሃለ ኩባንያ ማሕበራዊ መራኻቢ ድሕሪ ምኽፋቱ እዩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ዊንታና ይልማ፡ ካብ ተኸታታሊት ዩቲዩብ ናብ ናይ ባዕላ መደባት ምድላው

ዊንታና ወርሓዊ ካብ ዩትዩብ ክሳዕ 30 ሽሕ ብር ኣታዊ ትረክብ። ንምዃኑ መንእሰያት ኣብ ዩትዩብ ካብ ተዓዛብነት ናቶም መደባት ናብ ምድላው ዝደረኾም ኣጋጣሚ እንታይ ይመስል?

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ትራምፕ ኣብ ልዕሊ ትዊተር፣ ጉግልን ፌስቡክን ክሲ መስሪቱ

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ግዳይ ምምያ [‘ሳንሱር’] ኮይነ ብምባል ኣብ ልዕሊ ጉግል፣ ትዊተርን ፌስቡክን ክሲ መስሪቱ። እቲ ዝተመስተረ ክሲ ንዋና ኣፈጸምቲ ስራሕ ሰለስቲኤን ኩባንያታት ዒላማ ከምዝገበረ ተፈሊጡ’ሎ። ንሱ ብድሕሪ’ቲ ደገፍቱ ዝመርሕዎ ኣብ ህንጻ መእከቢ ኮንግረስ [‘ካፒቶል’] ዝተኻየደ ናዕቢ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ስግኣት ፈጢሩ ብዝብል ካብቶም ማሕበራዊ መራኸብታት ከምዝተኣገደ ይዝከር። ትራምፕ ነቲ ዘቕረቦ ክሲ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ፤ ኣብ ልዕሊ እቶም ማሕበራዊ መራኸብታትን ሰልፊ ዴሞክራትን ኣባጭዩ። “ኣካውንት ምዕጻው [ብሎክ ምግባር] ደው ክብል፣ ሰባት ስቕ ክብሉ ምግባር ክቋረጽ ከምኡ’ውን ኣብ ጸሊም መዝገብ ምስፋር፣ ምፍራስን ምስራዝን ከብቅዕ ንሓትት” ኢሉ። ምምያ ደው ክብል ዘገድድ ትእዛዝ ቤት ፍርዲ ክወሃቦ’ውን ኣብ ዘቕረቦ ክሲ ሓቲቱ’ሎ። “ንፕረዚደንት ክእግዱ እንተኺኢሎም ኣብ ልዕሊ ማንም ክፍጽምዎ ዝዓግቶም ነገር የለን” ክብል ተዛሪቡ ኣብ መግለጺኡ። ብዶናልድ ትራምፕ ክሲ ዝቐረበሎም ኩባንያታት ግን ዛጊድ ነቲ ክሲ ብዝምልከት ዝሃብዎ ግብረመልሲ የለን። ንሱ ግን ነቲ ካብ ትዊተር ክእገድ ምኽንያት ዝኾነ መልእኽቲ “ኣዝዩ ብፍቕሪ ዝተመልአ ሓሳብ’ዩ ነይሩ” ክብል ገሊጽዎ። ትራምፕ “ናዕቢ ብምድጋፍ” ብዝብል ክእገድ ዝኸኣለሉ ምኽንያት፤ ነቲ ኣብ ካፒቶል ዝተኻየደ ናዕቢ ስዒቡ ብድሕሪ ክልተ መዓልቲ ዝጠቅዖም መልእክትታት ምዃኖም ትዊተር ቅድም ክብል ኣብ ዝሃቦ መብርሂ ወግዓዊ ገይሩ ነይሩ። እቲ ፕረዚደንት ነበር ምርጫ ኣሜሪካ ተጭበርቢሩ ብዝብል ብተደጋጋሚ ተቓውሞታት ምስኣስመዐ ናዕቢ ከምዝተወለዐ ይዝከር። ኣብ ኮንግረስ ዝርከቡ ኣባላት ሪፐብሊካን ዝኾኑ ፈተውቲ ትራምፕ “ዓበይቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ንምቁጽጻር” ውጥን ከምዘለዎም ትማሊ ረቡዕ ኣፍሊጦም ኣለዉ። ክሲ ትራምፕ ብሰብሞያ ሕጊ ተነቒፉ’ሎ። ምስ ናጽነት ሓሳብካ ምግላጽ ብዝተሓሓዝ ሕቶ ብዘልዕሉ ተንተንቲ ክሲ ዝቐርበሎም ኩባንያታት እውን ኣብ ትሕዝቶታት ናይ ምውሳን ሕጋዊ ከለላ ከምዘለዎም ኣረዲኦም።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኢንስታግራም ብምጥቃም ካብ ሃብታማትን ፍሉጣን ሰባትን ዝጉሕሉ ‘ኣክሮባት ሰረቕቲ’ ሚላን

ኣብ ሚላኖ ኢጣልያ ዝርከብ ብ ‘ኣክሮባት ሰረቕቲ’ ዝፍለጥ ጉጅለ ጉሓላሉ፡ ገጻት ኢንስታግራም ናይ ሃብታማትን ፍሉጣት ሰባትን እታ ከተማ ድሕሪ ምክትታል፡ ንመንበሪ ገዝኦም ከም ዝዘምቱ፡ ኣኽበርቲ ሕጊ ኣቃሊዖም። እቲ ጉጅለ፡ መእተዊ ሃጓፋት ንምርካብ፡ ፍሉጣት ሰባት ዝዝርግሕዎ ስእልታት ይምርምር። እቲ ስእሊ ኣበይ ከም ዝተወስደ ሕላገት ዝግበረሉ ስእሊ እቶም ሰባት ኣበይ ከም ዝነብሩ፡ መዓስ ይኣትውን ይወጹን ኣብ ምፍላጥ ይሕግዞም። ሰብ መዚ ዝዘርግሕዎ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ እቶም ሰረቕቲ ህንጻታት እናሓኾሩ የርኢ። ጋዜጠኛ ዲሌታ ሊኦታን ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ኣችራፍ ሃኪሚን ካብ ግዳያት እቲ ጉጅለ እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ጥሪ ሓደ ጥርጡር ኣብ ቀይዲ ክኣቱ እንከሎ፤ ካልኦት ሰለስተ ድማ ብረቡዕ ተታሒዞም ኣለው። ሓደ ካብኣቶም ወዲ 17 ዓመት ብምዃኑ ኣብ ናይ ትሕቲ ዕድመ ቤትፍርዲ ክቐርብ እዩ። እቲ ናይ ፈለማ ስርቂ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 6 ሰነ ዝተፈጸመ ኮይኑ: እቲ ጉጅለ ኣስታት 150,000 ዶላር ዘውጽእ ስልማት፡ ቦርሳታትን ናይ ኢድ ሰዓታትን ዝርከብዎ ንብረት ካብ ዲሊታ ሰሪቑ። ድሕሪ ሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ ኣብ ታሕሳስ፡ ተመሳሳሊ መገዲ ብምጥቃም ናብ መንበሪ ገዛ ኢሎኖራ ኢንካርዶና ሰቢሮም ከም ዝኣተው ተፈሊጡ። እቶም ሰረቕቲ በቲ ህንጻታት ናይ ምሕኳር ዘለዎም ፍሉይ ክእለት እዮም ‘ኣክሮባት ሰረቕቲ’ ዝብል ቅጽል ተዋሂቦም። እቶም ሰረቕቲ ኪንዮ እቲ ስእሊ ኣበይ ከም ዝተስኣለ ዝነግር ሓበሬታ፡ እቲ ገዛ እንታይ ዓይነት መስኮት ከም ዘለዎ እውን ካብቲ ኣብ ኢንሰታግራም ዝልጠፍ ስእልታት ብምምርማር ምድላዋቶም ከም ዝውጥኑ ፖሊስ ይሕብር። ኣብቲ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ዝፈጸምዎ ስርቂ፡ ሓደ ሰብ ነቲ ህንጻ እናሓኾረን ካልኦት ኣብ ታሕቲ ኮይኖም እናተጸበይዎን፡ ካብ ናይ ጸጥታ ካሜራ ዝተረኽበ ተንቀሳቓሲ ምስሊ የርኢ። ካልኦት ክልተ ብጾቱ ከኣ ኣብ ውሽጢ እቲ ገዛ ኮይኖም ይጽበይዎ ከም ዝነበሩ ኣኽባር ሕጊ ፍራንቸስካ ክሩፒ ንጋዜጠኛታት ሓቢራ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ትዊተር: ተጠቀምቱ ንካልኦት ርእይቶታት ቅድሚ ምጽሓፎም ደጊሞም ክሓስብሉ ኣዘኻኺሩ

ማሕበራዊ መራኸቢ ትዊተር ተጠቀምቲ ኣብ ናይ ካልኦት ሰባት ኣካውንት “ጉዳኢ ዝኾነን መጥቃዕታውን” ርእይቶ ቕድሚ ምሃቦም ነቲ ሓሳቦም ክፍትሹን ክኽልስዎን መዘኻኸሪ ምልኣኽ ክጅምር’ዩ። ትዊትር ብሰንኪ ገለ ኣጥቃዓይ ባህርያት ዘለዎም ተጠቀምቲ ተደጋጋሚ ነቐፌታታት ክበጽሖ ጸኒሑ’ሎ። እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ከምዝሓበሮ ንፈተነ ዝለኣኾም መዘኻኸሪ መልእክትታት ነቶም ዝጸሓፉ ዘይእሩማት ወይ ኣጥቃዕቲ ርእይቶታት ክንክዩ ኪኢሎም’ዮም። ነቶም መዘኻኸሪ መልእኽትታት ድማ ብኣፕልን ኣንድሮይድን ኣቢሎም ትዊተር ናብ ዝጥቀሙ ናይ እንግሊዝኛ ኣካውንትታት ክዝርግሕ ምዃኑ ትማሊ ረቡዕ ወግዓዊ ገይሩ። ንፈተነ ዝተልኣኸ መዘኻኸሪ መልእኽትታት፡ 34 ሚኢታዊት ሰባት ክልእኽዎ ንዝሓሰቡ መልእኽቲ/ርእይቶ ክግምግሙን ሓሲቦም ንኽውስኑን ከምዝደፋፍኦም ትዊተር ሓቢሩ። ኣብ ትዊተር መሓዛኸ ምስ ዝኾነ ተጠቃሚ ምጽርራፍ ግን ዝተረፈ ኣይመስልን። ትዊተር ከምዝበሎ እቲ መዘኻኸሪ ነቲ ኣብ ሞንጎ ትዊት ዝገበረ ኣካውንትን መልሲ ዝጽሕፍ ተጠቃምን ንዝህሉ ብህርያት ርክብ ኣብ ግምት ዘእተወ እዩ። “ክልተ ኣካውንታት ነንባዓሎም ዝሰዓዓቡን ብቐጻሊ ዝጸሓሓፉን እንተኾይኖም ኣብ ሞንጎኦም ክህሉ ኣብ ዝግባእ ዓይነት ርክብ ብዝምልከት ዝሓሸ ምርድዳእ ክህልወሉ ዝኽእል ዕድል ዝለዓለ እዩ” ክብል ትዊተር ኣብሪሁ። ንባህርያት ተጠቀምቲ ዒላማ ዝገበሩ ማሕበራዊ መራኸብታት ዝተፈላለዩ መድረኻት ቴክኖሎጂ ማሕበራዊ ርክባት ብፍላይ ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ንመጥቃዕታዊ ትሕዝቶታት፣ ዓመጽን ምግፋዕን ብከመይ ክቆጻጸርዎም ከምዝኽእሉ ዘጨነቖም ጉዳይ ኮይኑ’ሎ። ትዊተር ካብ ጥሪ ክሳብ ሰነ 2020 ኣብ ዝነበረ እዋን ጥራይ ብ 1̈.9 ሚልዮን ኣካውንታት ንዝተጠቅዑ መጥቃዕታዊ ትሕዝቶታት ክኣልይ ከሎ፤ ሕግታተይ ጥሒሶም ንዝበሎም 925,700 ኣካውንታት ከኣ ዓጽዩ። ጉዳይ ምርመራ ትሕቶታት ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ላዕለዎት ሰበስልጣን ንዝውሰዱ ስጉምትታት ኣመልኪቶም ዝለዓሉ ሓሳባት ኣካታዕቲ ኮይኖም ይርከቡ። ጉዳይ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ኣብዚ ብቐዳምነት ይጥቀስ። ትራምፕ ነቲ ብ 6 ጥሪ 2021 ኣብ ካፒቶል ሂል ዝተወለዐ ጎንጺ ስዒቡ ካብ ትዊተር፣ ፌስቡክን ካልኦት ማሕበራዊ መራኸብታትን ከምዝተኣገደ ይዝከር። ብዙሓት ወሃብቲ ርእይቶ ብኦንላይን ኣብ ዝፍጸሙ ዓመጽን ዝርግሐ ስኑዕ ሓበሬታን ክትትል ክግበር ከምዘለዎ ይሕብሩ። ትራምፕ ካብቶም ማሕበራዊ መራኸብታት ዝተኣገደሉ መገዲ ከም ስጉምቲ ፖለቲካዊ ምምያ ከምዝኾነ ዝገልጹ’ውን ኣለዉ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ፌስቡክ፡ ኣውስትራልያውያን ተጠቀምቱ ዜና ከይርእዩን ከየካፍሉን ኣጊዱ

ፌስቡክ፡ ኣብ ኣውስትራልያ ዝርከቡ ተጠቀምቱ፡ ዜና ከም ዘይርእዩ ከምኡ'ውን ናብ ካልእ ሰብ ከም ዘየካፍሉ ምግባሩ ኣፍሊጡ። እቲ ስጉምቲ ግብረመልሲ ናይቲ ዓበይቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ኣብ መድረኻቶም ንዝዝርጋሕ ዜናዊ ትሕዝቶታት ክኸፍሉ ዝጠልብ ዝረቐቐ ሕጊ ምዃኑ ይግለጽ። ሎሚ ንጉሆ ኣውስትራልያውያን ፌስቡክ ኣብ ዝኸፈትሉ፡ ናይ ውሽጢ ሃገርን ናይ ዓለምለኻውን ዜና ዝዝርግሓ ገጻት ክረኽብወን ኣይከኣሉን። ብርክት ዝበሉ፡ መንግስታዊ ናይ ጥዕናን ህጹጽ ሓበሬታን ገጻት'ውን ተኣጊዶም ዝነበሩ ኮይኖም፤ ፌስቡክ ብጌጋ ዝተገብረ ምዃኑ ሓቢሩ። ካብ'ታ ሃገር ወጻኢ'ውን ነቶም ናይ ኣውስትራልያ ማእከናት ዜና ምክፋት ዘይከኣል ኮይኑ ኣሎ። መንግስቲ ኣውስትራልያ እቲ ስጉምቲ "ንገጅፍ ሓይሊ ዕዳጋ እዞም ዓርሞሸሽ ማሕበራዊ ትካላት" ዘነጻጸረ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ብጽኑዕ ኮኒንዎ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ከባቢ 17 ሚልዮን ኣውስትራልያውያን ንመርበብ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ከም ዝርእዩ ክግለጽ እንከሎ፤ እቲ እገዳ "ዓቢይ ማሕበረሰባዊ ጽልዋ" ከም ዘስዓበ ሚኒስተር ፋይናንስ እታ ሃገር ጆሽ ፍሪደንበርግ ሓቢሩ። መንግስቲ ነቲ ሕጊ ንምጽዳቕ ኣንቂዱ ምህላው ዝገለጸ እቲ ሚኒስተር "[ፌስቡክ] ኣብ ኣውስትራልያ ክህልው ድልየትና እዩ፤ እንተኾነ ግና እቲ ሎሚ ዝፈጸምዎ ተግባር ዘየድልይን ጌጋን እዩ" ኢሉ። ጉግልን ፌስቡክን እቲ ሕጊ ንኣገባብ ኣሰራርሓ ኢንተርነት ዘየንጸባርቕን ንመድረኻቶም ርትዓዊ ብዘይኾነ መገዲ "ዝቐጽዕ" ምዃኑ ብምግላጽ ክቃለሱዎ ጸኒሖም ኣለው። እንተኾነ ግና፡ ጉግል ኣብ ዝሓለፉ መዓልትታት ምስ ገለ ትካላት ሚድያ ኣውስትራልያ ናይ ክፍሊት ውዕላት ምኽታሙ ተገሊጹ። ፌስቡክ ስለምንታይ እዩ ነቲ ስጉምቲ ወሲዱ? ተቖጻጻሪ መራኸቢ ብዙሓን ኣውስራልያ፡ እቲ ዓውዲ ንትካላት ቴክኖሎጅን መራኸቢ ብዙሓንን ብማዕረ ዝተደላደለ ባይታ ክህልው ይደልይ። በዚ ድማ እዩ ትካላት ቴክኖሎጂ፡ ንጸብጻብ ትካላት ሚድያ ኣብ ገጻቶም ከስፍርዎ እንተደልዮም ክፍሊት ክፍጽሙ ዘገድድ ሕጊ ዝረቀቐ። ፌስቡክ ብወገኑ፡ ጸብጻብ መራኸቢ ብዙሓን ተበጻሒ ክኸውን ዘኽእል መገዲ ስለ ዝዘርጋሕና ክንከፍል ክንሕተት ግቡእ ኣይኮነን ብምባል ይምጉት። ኣብ ኣውስትራልያ ዝርከቡ ከም ኤቢሲ ከምኡውን ሰዲኒ ሞርኒን ሄራልድ ዝኣመሰሉ መራኸቢ ብዙሓን ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰዓብቲ ኣለወን። ኣብዚ እዋን ግና ጸብጻባቶም ኣብ ገጻት ፌስቡክ ክዝርግሑ ኣይከኣሉን። ትካላት ሕትመት ኣውስትራልያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 228 ሚልዮን ክኸስቡ ዝኸኣሉ ብመገዱ ምዃኑ ፌስቡክ ይገልጽ። ዋና ዳይሬክተር ፌስቡክ ኣብ ኣውስትራልያ ዊልያም ኤስተን "ክንከፍል ንሕተት ዘሎና፡ ኣብ ገጻትና ክሕተም ብዘይሓተትናዮ ጸብጻባት እዩ" ኢሉ። ፌስቡክ ኣብቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ ብመንግስቲ ኣውስትራልያ ዝውነኑ ናይ ፖሊስ፡ ትንበያ ኩነታት ኣየርን ካልእን ገጻት'ውን ኣጊዱ እዩ። እቶም ገጻት ብጌጋ ከም እተኣገዱን ክኽፈቱ ምዃኖምን እኳ እንተሓበረ መዓስ ከም ዝኽፈቱ ኣየነጸረን። ግብረመልሲ ኣውስትራልያውያን እንታይ ይመስል? ሃንደበት ኣብ ፌስቡክ ዜና ክረኽቡ ዘይከኣሉ ኣውስትራልያውያን ቁጥዐኦም ይገልጹ ኣለው። ብፍላይ ብመንግስቲ ዝወሃብ ሓበሬታ ብፌስቡክ ዝከታተሉ ዝነበሩ ዜጋታት ናይ ሓበሬታ ክፍተት ከም ዝፍጠር ይዛረቡ። ፒተር ፍሪት ዝተባህለ ነባሪ ሲድኒ "ፌስቡክ ኣብ ኣውስትራልያን ኣብ ካልኦት ሃገራትን ሰባት ክገብርዎ ነዘፍቅዶ ነገራት ቀይዲ እናገበረሉ ክኸይድ እዩ ማለት እዩ" ኢሉ። ኣማሊያ ማርሻል ዝተባህለት ካልእ ነባሪት ብወገና፡ "ፌስቡክ ኣብ እዋን ለበዳ ነዚ ውሳነ ምሕላፉ ክኣምኖ ኣጸጊሙኒ ኣሎ" ብምባል ናይ ፌስቡክ ገጻ ከምዝደምሰሰቶ ተዛሪባ። ውሳነ ፌስቡክ ንዋሕዚ ሓበሬታ ዝገትእ ምዃኑ ሓላፊ ሂዩማን ራይትስ ዎች ጨንፈር ኣውስትራልያ ሓቢሩ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ዋትሳፕ: መልእኽትታት ድሕሪ ሸውዓተ መዓልቲ ዝጠፍኡሉ ኣማራጺ ከቕርብ'ዩ

ዋትሳፕ ሰባት ካብን ናብን ዝለኣኣኽዎም [ኣብ ለኣኺ ይኹን ተቐባሊ ዘለዉ] መልእኽትታት: ድሕሪ ሸውዓተ መዓልታት ክጠፍኡ ዝገብር ኣማራጺ ከተኣታቱ ምዃኑ ገሊጹ። ብኩባንያ ፌስቡክ ዝውነን መተግበሪ ['ኣፕሊኬሽን'] ዋትሳፕ፡ ብደረጃ ዓለም 2 ቢልዮን ተጠቀምቲ ኣለውዎ። መልእኽቲታት ድሕሪ ሸውዓተ መዓልቲ ክጠፍኡ ምግባር ዝተደለየሉ ምኽንያት ድማ: ሰባት ዝለኣኣኽዎም መልእኽተታት ምስጢራውነቶም ንምሕላው'ዩ። እቲ ኣማራጺ ካብ መወዳእታ ወርሒ ሕዳር ጀሚሩ: ኣብ ኣገልግሎት ከምዝውዕል ተገሊጹ'ሎ። እቶም መልእኽትታት ድሕሪ ሸውዓተ መዓልቲ ክስረዙ ምግባር: "እቲ ልውውጥ መልእኽቲ ቀዋሚ ከምዘይኮነ ዝግንዘቡ ተጠቀምቲ ናይ ኣእምሮ ቅሳነት ክረኽቡ: " ዕድል ንምፍጣር ከምዝኾነ እቲ ኩባንያ የረድእ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ፌስቡክ ማርክ ዙከርበርግ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት እቲ ከባንያ ብዙሕ ምምሕያሻት ከምዝግበር: ኣብ ሚያዝያ 2019 ኣፍሊጡ ነይሩ። ከምኡ ዝግበረሉ ምኽንያት ከኣ ምስጠራውነት ተጠቀምቲ ብዝያዳ ዝተዓቀበ ንምግባር ከምዝኾነ ገሊጹ። ሓደ ካብቶም ንለውጢ ዝሃቀኖም ስጉምቲታት ድማ: ልእኽትታት ክጠፍኡ ምግባር ሓዊሱ፡ ትሕዝቶታት "ንሓጺር ዕምሪ" ምብጻሕ ዝብል'ዩ። እቲ ኩባንያ፡ ኣብ ሞንጎ ዋትሳፕ፣ ኢንስታግራምን ፌስቡክ ሜሰንጀርን ናይ መልእኽቲ ምቅይያር ዝከኣለሉ ኩነታት ንምፍጣር ይሰርሕ ከምዘሎ ይግለጽ።

ማሕበራዊ መራኸቢታት


ኢሎን መስክ፡ ዝበዝሑ ተጠቀምቲ ትዊተር ካብ መዝነቱ ክወርድ ኣድሚጾም

ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ትዊተር፡ ዋና ኣካያዲ ናይቲ ትካል ኤሎን ማስክ ካብ ሓላነቱ ክወርድ ኣድሚጾም። እቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ብ44 ቢልዮን ነቲ ትካል ዝዓደጎ ማስክ፡ ዋና ፈጻሚ እቲ ትካል ኰይኑ "ይቐጽልዶ ኣይቐጽል?" ንዝብል፡ ተጠቀምቲ ድምጺ ክህቡ ድሕሪ ምሕታቱ’ዩ እቲ ድምጺ ተዋሂቡ። ካብቶም ድምጾም ዝሃቡ 17.5 ሚልዮን ተጠቀምቲ፡ 57.5 ክወርድ ክደግፉ እንከለዉ፡ 42.5 ድማ ኣብ መዝነቱ ክቕጽል ኣድሚጾም። ንኣስታት 122 ሚልዮን ሰዓብቱ ኣብ ዘዳለዎ መውሃቢ ድምጺ፡ "ካብ ሓላፍነተይ ክወርድ ዶ. . .በቲ ውጽኢት ክግዛእ እየ" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ ነይሩ። እቲ ብስርሓት ቴክኖሎጂ ዝሃብተመ ቢልየነር፡ ንትካላት ቴስላን ስፔስ ኤክስን እውን ዝመርሕ ኰይኑ፡ ንትዊተር ካብ ዝገዝኦ ንደሓር ብዙሕ ወቐሳታት ይበጽሖ ኣሎ። ማስክ ድሕሪ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝበጽሐ ወጠጥ፡ ንትዊተር ኣብ ጥቅምቲ ብ 44 ቢልዮን ዶላር ገዚእዎ። ሰኑይ ንግሆ ድምጺ ካብ ዝሃቡ 13 ሚልዮን ሰባት፡ እቶም 57 ሚእታዊት፡ ካብ ሓላፍነትካ ውረድ ዝብል ድምጺ ሂቦም ነይሮም። ዛጊት ቁጽሪ ናይቶም ድምጺ ዝሃቡ ልዕሊ 17 ሚልዮን በጺሑ'ሎ። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ዳን ኣይቪስ ዝተባህለ ተንታኒ፡ እቲ ድምጺ መስክ ኣብ ትዊተር ዘለዎ ናይ ዋና ፈጻምነት ሓላፍነት ከብቅዕ ዝገብር ከምዝዀነ እምነቱ ገሊጹ። እቲ ሃብታም ነቲ ማሕበራዊ ሚድያ ካብ ዝገዝኦ፡ ኣብቲ ትካል ዘከራኽሩ ለውጢታት ተፈጢሮም እዮም። ኣስታት ፍርቂ ሰራሕተኛታት ትዊተር ዝሰጎገ ኰይኑ፡ ምርግጋጽ ሕሳብ ትዊተር እውን ብኽፍሊት ክኸውን ገይሩ። ኣብ ቍጽጽር ልጣፋት ዝወሰዶ ስጕምቲ እውን፡ ናይ ጽልኣት ዘረባን ስኑዕ ሓሬታን ዝውስኽ እዩ ዝብል ወቐሳ ካብ ሲቪክ ማሕበራት ክበጽሖ ገይሩ። ትዊተር ናይ ዝተወሰኑ ጋዜጠኛታት ሕሳብ ክዕጾ ብምግባሩ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ንኢሎን መስክ ኮኒኖም እዮም። ብፍላይ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ልዕሊ ትዊተር ማዕቀብ ከምዘንብር ክገልጽ እንከሎ፡ እቶም ዝተዓጽዉ ሕሳባት ትዊተር ፍሉጣት ጋዜጠኛታት ጸኒሖም ክኽፈቱ ተገይሩ እዩ። ኣይቪስ ከምዝብሎ፡ እቶም ዝሓለፉ ኣዋርሕ ንኢሎን መስክን ነቲ ቢልዮናት ዝሓፈሰሉ ትካል ተስላን ጽቡቓት ኣይነበሩን። ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ዘይነበረ ትዊተር እውን መስክ ካብ ዝገዝኦ ንደሓር ከምዝገደዶ ብምሕባር፡ መስክ "ኣብ ዝቕጽሉ 24 ሰዓታት ሓድሽ ግዝያዊ ፈጻሚ ስራሕ ክመዝዝ ተኽእሎ ኣሎ" ኢሉ። ማስክ፡ ዓበይቲ ናይ ፖሊሲ ለውጢታት እውን ኣብ መጻኢ ድምጺ ከምዝካየደሎም ብትዊተር ሓቢሩ እዩ። ትዊተር ንኻልኦት ማሕበራዊ መራኸቢታት ንምፍላጥ ዝተኸፈቱ ሕሳባት ከምዝዕጸዉ ገሊጹ ነይሩ። ደረጃ ፍሉጣት ሰብ ሃብቲ ዘፍልጥ ፎርብስ፡ ኢሎን መስክ ድሕሪ ሕጂ እቲ ዝሃብተመ ሰብ ዓለምና ዘይምዃኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ምግላጹ ዝዝከር እዩ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ብዛዕባ ኮሮናቫይረስ ሓበሬታ ዝስንዑን ዘላብዑን ሸውዓት ጉጅለታት

ማሕበራዊ መራኸብታት ብስነ-ውዲት (Conspiracy theories) ስኑዓት ሓበሬታን ቤላቤሎውን ኮሮናቫይረስ አዕለቕሊቆም እዮም ዘለዉ፡ ንምዃኑ ነዞም ስኑዓት ሓበሬታታት መን'ዩ ዘንቅሎም መንከ የላብዖም? ኣብዚ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፤ ምስዚ ሕማም ተተሓሒዞም ካበ ዝተሰንዑ ኣማኢት ሓበሬታታት፡ መጽናዕቲ ኣካይድናሎም ኣለና። እቲ ዝገበርናዮ መጽናዕቲ ኸኣ ነዞም ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሓበሬታታት መን ይበግሶምን ንምንታይ ዕላማን ንዝብል ሕቶ መልሲ ክንረኽበሉ ክኢልና ኣለና። እዞም ዝስዕቡ ሸውዓት ጉጅለታት ኸኣ ነቲ ዝበዝሐ ስኑዕ ሓበሬታታት ከምዘበገስዎን፡ ኣብ ምልብዑ ተራ ከምዘለዎምን ክንበጽሖ ክኢልና ኣለና። መንግስቲ ብሪጣንያ ኣብ ስታድዮም ዊምብለይ ንስኡናት ዝኸውን ሓደ ዓቢ ላዛኛ ይሰርሕ ከምዘሎ ዝሕብር ናይ ዋትስኣፕ መልእኽቲዶ በጺሕኩም? እንተዘይበጺሕኩም ድሓን፡ ብዝኾነ እዚ ዋዛ ዝመሰል ስኑዕ ሓበሬታ ሓቂ ዝመሰሎም ሰባት ክቀባበልዎ ተራእዮም እዮም። ካልእ ተዋዛያይ እውን ካብ ገዛ ብምውጽኡ መንግስቲ ከምዝቐጽዖ ዝሕብር ስኑዕ ቅብሊት ብምድላው ኣብ ፌስቡክ ዘርጊሕዎ፡ ብዙሓት ሰባት ስለዝተቐባበልሉ ኸኣ ኣብ ብዙሓት ነበርቲ ሎንዶን ስንባደ ፈጢሩ፡ ካብ ገዝኦም ወጺኦም ናብ ዱኳን ምኻድ'ውን ከስግኦም ጀሚሩ። ነዚ ዋዛ ዝመስል ስኑዕ ሓበሬታ ዝዘርግሐ ሰብ "ኣነ ሰብ ካብ ገዝኡ ንኸይወጽእ እምበር ራዕድን ስንባደን ክፈጥር ዝሰራሕክዎ ኣይኮነን" እዩ ዝብል። እዚ ውልቀ ሰብ፡ ሓቀኛ ስሙ እኳ ክነገረና ፍቃደኛ እንተዘይኮነ "ሰባት ኣብ ኢንተርኔት ዘዝተበሃለ ዝኣምኑ እንተኾይኖም ከቢድ እዩ፡ ኣጠማምትኦም ዳግመ ግምት ምግባር ከድልዮም እዩ" ይብል። ገለ ሰባት ኣታዊታት ንምርካብ ካብ መንግስቲ ወይ እሙናት ትካላት ዝተውሃበ ዝመስል ሓበሬታ ይዝርግሑ እዮም። ኣብ ወርሒ መጋቢት፤ መንግስቲ ብለበዳ ኮሮናቫይረስ ንዝተሃስዩን ስርሖም ዝተጎናደበን ገንዘብ ክኸፍል ምዃኑ ብምሕባር ሰባት ናይ ባንኮም ዝርዝራዊ ሓበሬታ ክሰድሎም ዝሓቱ 'ሓሹላት' ብብዝሒ ተቐልቂልም ምንባሮም ቢቢሲ ዝገበሮ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ ሓበሬታ ብጽሑፍ ስለዝተዘርገሐ መን እዩ ኣበጊስዎ ንምፍላጥ ኣዝዩ ኣጸጋሚ እዩ። እንተኾነ፤ ንሰባት ውልቃዊ ናይ ባንኪ ሓበሬተኦም ምሕታት ዕላምኡ ንስርቒ እዩ። ስኑዓት ሓበሬታት በቶም ንነብሶም ኣብ በዓቲ ኢንተርኔት ሓቢኦም ድላዮም ዝብሉን ዝጽሕፉን ጥራይ ኣይኮኑን ዝብገሱ። ዝሓለፈ ሰሙን፤ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ ሕሙማት ኮሮናቫይረስ ኣብ ጨረር ጸሓይ (ኣልትራቫይለት ራይ) ብምጽላውን መጽረዩ ኬሚካላት ብመልክዕ መርፍእ ብምውጋእን ክሓውዩ ይኽእሉ እዮም ምባሉ ዝዝከር እዩ። ድሒሩ እኳ ነቲ ዝበሎ ናይ እስትሕቃር እየ ሓሲበዮ እንተበለ፡ ሰባት ግን ነቲ ሓንሳብ ካብ ልሳን ትራምፕ ዝሰምዕዎ ካብ ምኹምሳዕ ዓዲ ኣይውዓሉን። ውሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና፤ ኮቪድ-19 ብወተሃደራት ኣሜሪካ እዩ ናብ ውሃን ኣትዩ ዝብል መግለጺ ሂቡ ነይሩ። ኮሮናቫይረስ ኣበይ ተጀሚሩ ዝብል ዛዕባ ፖሎቲካዊ ቅርጺ ብምትሓዝ፡ ሃገራት ከከም ፖሎቲካዊ ኣረኣእየአን ናብ ረብሐአን ንምውዓል ብዙሕ ስነ-ውዲት እየን ዝጥቀማ። ኣብ ብሪጣንያ እታ ብወልንተኣ ክታበት ኮሮናቫይረስ ዝተወግእት ሰብ ሞይታ ዝብል ኣሰንባዲ ዜና በጺሕኩም ይኸውን ዶ? እዚ ዜና እዚ ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት፡ ብዙሕ ሰብ እዩ ተቐባቢሉዎ፡ እንተኾነ ሓቂ ዘይብሉ ውዲታዊ ዜና እዩ ነይሩ። እቲ ዕላማ ኸኣ ጸረ ክታበት ስነሓሳብ ብዝኽተሉ ጉጅለታት እዩ ተበጊሱ። ካልእ ምስ ደቪድ ኡክ ዝተገብረ ቃል መሕተት (ሕጂ እዃ ካብ ዩትዩብ ተኣልዩ እዩ)፡ 5ጂ ምስ ኮሮናቫይረስ ምትእስሳር ኣለዎ ዝብል ሓተታ ይርከቦ ነይሩ። ደቪድ ኡክ ናይ ፌስ ቡክ ኣድራሽኡ ብትካል ፌስቡክ ከምዝዕጾ ተገይሩ ብዝገበሮ ውዲት ምጽላም ሽም ትካል ክሲ ይጽበዮ ኣሎ። ሓደ ሓደ ግዜ ሰባት ተኣማንነቶም ንኸበርኹ እቲ ሓበሬታ ካብ ውሽጢ (ካብ ፕሮፌሰር፡ ዶክተር፡ ነርስ) እየ ረኺበዮ ዝብል የሰንይሉ እዮም። ኣብ ክራውልይ ምዕራብ ሱሰ እትነብር ውልቀ ሰብ ካብ ውሽጢ እቲ ሕክምና እየ ረኺበዮ ዝበለቶ ብድምጻ ኣሰንያ፡ ካብቶም ብኮሮናቫይረስ ዝሓመሙ ንኣሽቱን ዝኾነ ሕዱር ሕማምን ዘይብሎም ብብዝሒ ይሞቱ ኣለዉ ዝብል ዘርዕድ ጽምጺ ኣብ ኢንተርኔት ዘርጊሓ። እዛ ሰብ  መራሒት መኪና ናይቲ ዝጠቐሰቶ ሆስፒታል ምዃና ብምግላጽ ነቲ ሓበሬታ ክትረክብ ዘለዋ ተኽእሎ ከምዝእመን ገይራ። እቲ ብድምጻ ዝለኣኸቶ መልእኽቲ ሓሶት'ዩ ነይሩ። ብዛዕባ እቲ ዝዘርግሐቶ ጉጉይ ሓበሬታ ኣብ ዝተወከስናላ ግን ርኢቶ ክትህብ ፍቓደኛ ኣይነበረትን፡ ኣብቲ ሆስፒታል ናይ ብሓቂ ትሰርሕ ድያ ኢልና ንዝሓተትናያ'ውን ብትም እያ ሰጊራቶ። "እንታ እዚ ሓቂ ድዩ?" እናተበሃለ ካብን ናብን ኣባላት ስድራ ዝስደድ መልእኽትታት ብዙሕ እዩ። ቢቢሲ ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ካብቶም ልኡማት መልእኽትታት እቶም ዝያዳ ንሰብ ዘርዕዱን ዘሻቕሉን መልእኽትታት ዝያዳ ከምዝላብዑ የረድእ። ንህጻናት ዝምልከት ስኑዕ ሓበሬታ ምስ ዝዝርጋሕ፡ ኣተኩሮ ህጻን ዘለዎም ስድራ ክስሕብ ባህርያዊ እዩ፡ ንሶም ከኣ ብዓይኒ ሓልዮት ናብ ካልእ ኣባል ስድርኦም ወይ መቕርቦም ይሰድዎ፤ እቲ ስኑዕ ሓበሬታ ኸኣ ብኸምዚ ኣገባብ ይላባዕ። ከይተረድኦም ኸኣ ኣብ ምልባዕ ስኑዕ ሓበሬታ ኢዶም ይሕውሱ። ዝተሰንዐ ዜና ብፍሉጣትን ጸለውትን ሰባት ክዝርጋሕ እንከሎ ተላባዕነቱ ልዑል እዩ። ኤም ኣይ ኤን እትብሃል ደራፊትን ፍሉጥ ተዋስኣይ ዉዲ ሃሪሶንን ነቲ ን5ጂ ምስ ኮሮናቫይረስ ዘተሓሕዝ ስኑዕ ሓበሬታ ላምባ ካብ ዝከስከስሉ እዮም። ሮይተርስ ዝገበሮ መጽናዕቲ'ውን ዝተሰነዐ ዜና ፍሉጣትን ጸለውትን ሰባት ኢዶም ምስ ዝሕውስሉ ዝያዳ ከምዝላባዕ ይጠቅስ። እዞም ሰባት ብዙሓት ሰዓብቲ ስለዘለውዎም፤ ብቀሊሉ እዩ ዝላባዕ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ቅልውላው ትግራይ፡ ናይ ሓሶት ዲፕሎማት ሕቡራት ሃገራትን ዝናፈሱ ዘለዉ ስኑዕ ወረታትን

ብሰንኪ'ቲ ኣብ ክልል ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ግጭት፡ ዝለዓለ ወጥሪ ሰፊኑ ከምዘሎን፡ ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ይፍጸም ከምዘሎ ዝገልጽ ጸብጻባት ይኹን፡ ብዛዕባ'ቲ ክፍጠር ዝኽእል ዘይምርግጋእ ዝወጽኡ ዘለዉ ሓበሬታታት ይቕጽሉ ኣለዉ። እቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወለዐ ግጭት፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ'ቲ ኣብቲ ክልል ዝነበረ መዓስከራት ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ድሕሪ ምፍጻሞም፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊኦም ወታሃደራዊ መጥቃዕቲ ብምኽፋት'ዩ ተጀሚሩ። ልክዕ ከምቲ ኣብ ባይታ ዝካየድ ዘሎ ረጽሚ፡ ኣብ መርበባት ኢንተርነትን ማሕበራዊ መራኸቢታትን'ውን ናይ ፕሮፖጋንዳ ኲናት ይካየድ ኣሎ። ክልቲኦም ወገናት ድማ ስኑዕን ኣደናጋሪን ሓበሬታታት ኣብ ምንፋስ ተጸሚዶም ኣለዉ። ወግዓዊ ትካል ፕረስ ኢትዮጵያ (EPA)፡ ሓደ ምስ ሕቡራት ሃገራት ዝሰርሕ ዝነበረ ላዕለዋይ ዲፕሎማት፡ ንመርገጺ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ኣብ ትዊተር ክጽሕፍ ምጽንሑ ጸብጺቡ'ሎ። ትካል ፕረስ ኢትዮጵያ፡ ብሓደ ጆርጅ ቦልቶን (George Bolton) ዝተባህለ፡ @GboltonUN ዝብል ናይ ትዊተር ኣድራሻ ዘለዎ ስም ዝተጻሕፈ ጽሑፍ ኣብ ናይ ፈይስቡክ ገጹ ጠቂዕዎ'ሎ። ንርእሱ ተንታኒ ፖለቲካን ብዓልስልጣን ሕቡራት ሃገራት ዝነበረን ምዃኑ ዝገልጽ "ሚስተር ቦልተን"፡ ንመራሕቲ ትግራይ "ጨካናት" ክብል ይገልጾም። መራሒ ኢትዮጵያ ሽልማት ኖበል ሰላም ከምዝተቐበለ ብምጥቃስ ድማ፡ ኣመሪካ ካብቲ ግጭት ኢዳ ከተውጽእ ኣለዋ ይብል። እቲ ርእይቶ ኣብ ናይ ኣምሓርኛን ትግርኛን ገጻት ፈይስቡክ ትካል ፕረስ ኢትዮጵያ ተጠቂዑ'ሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ውልቀሰብ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ይሰርሕ ምንባሩ ዝገልጽ ዝኾነ ሓበሬታ ኣብ መርበብ ኢንተርነት ክንረክብ ኣይክኣልናን። ስእሊ ናይቲ ውልቀሰብ፡ ምስቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጋዜጣ ፋይናንሻል ታይምስ ዝምርምሮ ዝነበረ ብኪነታዊ ብልሓት (ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ) ዝተሰርሐ ናይ ሶፍትዌር ስእሊ ሓደ ኮይኑ ረኺብናዮ። እቲ ምስሊ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ጸብጻብ ናይቲ ጋዜጣ ብኣብነት ዝቐረቡ፡ ብሓደ 'ኣድቨርሳርያል ኔትዎርክስ (GANs) ዝተፈጥሩ ስእልታት እዩ። ኣብ ሓደ እዋን'ውን፡ ኩሉ እቲ በቲ ናይ ትዊተር ኣድራሻ ዝተጠቅዐ ጽሑፋት ለጊሱ ተዓዚብና። ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ከኣ፡ ናይ ፕሮፋይል ስእሊ ሓያሎ ግዜ ተቐዪሩ ነይሩ። ሓንሳብ'ውን፡ ስእሊ ናይቲ ኣድራሻ ብናይ ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዮ ጉተረዝ ተተኪኡ ነይሩ- እቲ ናይ ኣድራሻ (ትዊተር ሃንድል) ግን ከምዘለዎ @GboltonUN ኮይኑ። ድሕሪ ቁሩብ መዓልታት'ውን ናይ ካልእ ስእሊ ኣትዩዎ ተራእዩ- እቲ ኣደራሻ ግን ኣይተቐየረን። እቲ ኣብ ትግራይ ተወሊዑ ዘሎ ኲናት፡ ኣብያተ-ከርስትያን ዝርከብዎም ብዙሓት ህንጻታት ኣዕንዩ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ ሓደ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብሰፊሑ ዝዝርጋሕ ዘሎ፡ ክልተ ደቂኣንስትዮ ኣብ መንደቕ ናይ ሓደ ዝዓነወ ቤተክርስትያን ክጽልያ ዘርኢ ስእሊ፡ ኣብ ትግራይ ዝዓነወ ቤተ ክርስትያን ኣምሲልካ ምቕራብ ግን ግጉይ'ዩ። ኣብ ትግራይ ዝርከብ ኣይኮነን። እቲ ስእሊ ምስተመርመረ ግን፡ ብሓደ ሰብ ኣብ 2018፡ ቅድሚ እቲ ኲናት ምውልዑ ማለት'ዩ፡ ኣብ ፈይስቡክ ተጠቂዑ ተረኺቡ። ኣብ ሓደ ናይቲ ቱሪዝም መርበብ ሓበሬታ ከምዝሰፈረ ድማ፡ እቲ ቤተክርስትያን ኣብ ኤርትራ፡ ከተማ ዓዲ-ቀይሕ ከምዝርከብ ተገሊጹ'ሎ። ቅድሚ 20 ዓመታት፡ ኣብ 1998 ኣብታ ከተማ ሓደ ቤተክርስትያን ብሓይልታት ኢትዮጵያ ተደብዲቡ ዓንዩ ከምዝነበረ ይፍለጥ። ናይ ሽዑ ቪድዮ ረኺብና ምስ ኣነጻጸርናዮ፡ ልክዕ ምስዚ ስእሊ ዝመሳሰል ዝዓነወ ህንጻ ተዓዚብና። ክልተ ቆልዑ፡ ኣብ ጽርግያ ካብ ዝዓቆረ ረሳሕ ማይ ክሰትዩ ዘርኢ ስእሊ፡ ኣብ ትግራይ ተፈጢሩ ዘሎ ሕማቕ ሰብኣዊ ኩነታት ብዝገልጽ ጽሑፍ ተሰንዩ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብሰፊሑ ይዝርጋሕ ኣሎ። ኣብ ሓደ ናይ ትዊተር ኣካውንት፡ ንምስሊ ናይቲ ስእሊ ብምሕንጻጽ፡ ምስ ሓደ ንትግራይ ዝድግፍ ናይ ትዊተር 'ሃሽታግ' ቀሪቡ'ሎ። "ብዛዕባ'ቲ ዝጠሚ ዘሎ ህዝቢ ትግራይ ዘሎ ኣፍልጦ ንምዕባይ ክሕግዝ ዝኽእል ሓሳብ ሓድሽ ምስሊ" ዝብል ርእይቶ ድማ ኣሰንይዎ ይርከብ። እቲ ስእሊ ኣብ ሓደ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ስራሓት ተተካኢ ጸዓት ዝሰርሕ 'ግሪም ሲን ኢነርጂ' ዝተባሃል ትካል ኣብ ፌስቢኮም ብረኪክ በቀለ ዝተበሃለት ሰብ ከምዝተሰኣለ መብርሂ ሰፊርዎ ክንርኢ ክኢልና ኢና። ንሳ ነቲ ስእሊ፡ ብጸሓያዊ ጽዓት ዝሰርሕ መጨንጉዒ ማይ ኣበይ ክትከል ከምዝኽል እናኣጽንዐት እንከላ ኣብ ጎደና ባይሉሊ እያ ስኢላቶ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ለካቲት፡ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፡ ሓይልታት ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020  ኣብ ታሪኻዊት ከተማ ኣክሱም ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ከምዝፈጸሙ ዝገልጽ ጸብጻብ ኣውጺኡ ነይሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቶም ክስታት "ዝተሰንዑ" ክብል ነጺግዎም ነይሩ። ኤርትራ ብወገና፡ "ግጉይ" ክትብል ነጺጋቶ'ያ። እቲ ጸብጻብ ድሕሪ ምውጽኡ፡ ሓደ 'ሄራልድ' ዝተባህለ መንግስታዊ ጋዜጣ ኢትዮጵያ፡ ሓደ ጉጅለ ትካል ዓለምለኻዊ ልምዓት ኣመሪካ (USAID) ናብ ኣክሱም ብምኻድ ነቲ ክስታት ከምዝመርመሮን፡ "ዋላ ሓደ መቓብር ይኹን ቤተሰብ [ናይቶም ብጃምላ ዝተቐትሉ ዝተባህሉ ግዳያት] ኣይረኸበን" ክብል ጸብጺቡ። እቲ ኣመሪካዊ ትካል ግን፡ ናብ ኣክሱም ዝሰደዶ መርማሪ ጉጅለ ከምዘየለ'ዩ ዝገልጽ። እቲ ትካል ዓለምለኻዊ ልምዓት ኣመሪካ "ዩ-ኤስ-ኤ-ኣይ-ዲ፡ ዝገበሮ መርመራ የለን፡ ነቲ ኣብ ኣክሱም ተኻይዱ ዝብሃል ፍጻሜታት ንምምርማር ዝሰደዶ ጉጅለ'ውን የለን" ክብል ብትዊተር ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ሓቢሩ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


መረጻ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ኢንተርነት ዝዘዋወር ዘሎ ስኑዕ ሓበሬታታት

ኢትዮጵያ መጻኢ ሰኑይ ፓርላመንታዊ መረጻ ክተካይድ ትሸባሸብ ኣብ ዘላትሉ እዋን፡ ገለ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ግጉይ ሓበሬታታት ክልጥፉን ክዛረቡን ቀንዮም። ተበጻሕነት ማሕበራዊ ሚድያ ምስ ካልኦት ክፋላት እዛ ኣህጉር እንትነጻጸር ኣብ ኢትዮጵያ ዝተሓተ እኳ እንተኾነ፡ ምስ ከም ኣብ ሃገራዊ መረጻ ዝኣመሰሉ ኣጋጣሚታት ግን ቁጽሪ ተጠቀምቲ ይውስኽ እዩ። መዓልቲ መረጻ ቁሩብ ምስተረፎ ፌስቡክ፡ ስኑዕ ሓሬታታት ይልጥፉ ነይሮም ዝበሎም ገጻት ከምዝዓጸወ ገሊጹ እዩ፡፡ ካብ ኣኼባ ላዕለዎት ኣመራርሓ ውድብ ብልጽግና ሰሊኹ ወጺኡ ዝተባህለ ቅዳሕ ድምጺ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ካብቶም ኣብ ቅንያት ወፍሪ ምረጹኒ ብዙሓት ሰባት ዝተኻፈልዎም ስኑዓት ሓበሬታታት ሓደ እዩ፡፡ ኣብቲ ድምጺ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ስልጣነይ ካብ ዘረክብ ''ሞት ይመርጽ'' ክብል ይስማዕ፡፡ እቲ ድምጺ መጀመርታ፡ ሓቀኛ እዩ ብዝብል ኣብ ኣመሪካ ዝመደብሩ ኬሎ ሚድያ እዩ ለጢፍዎ። ስዒቡ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር፡ እቲ ድምጺ ስኑዕን ''እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ካብ ዝገበሮም ዘረባታት ተለጋጊቡ ዝተዳለወን'' ከምዝኾነ ዝሕብር መግለጺ ኣውጺኡ፡፡ ግልጋሎት ቢቢሲ ቋንቋ ኣምሓርኛ፡ ነቲ ድምጺ መርሚሩ ንጥራ ዘለዎ፣ ኣፈላላይ መጠንን ጽርየትን ድምጺ ዝረኸበ ኮይኑ ንምድንጋር ዝተዋደደ ከምዝኾነ ገሊጹ እዩ፡፡ ሰለስተ ዝተፈላለዩ ክፋላት እቲ ድምጺ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ቅድም ክብል ኣብ ዝገበሮም ዘረባታት ተረኺቦም እዮም፡፡ እዚ ሓበሬታ፡ ኢትዮጵያ በቲ እትሃንጾ ዘላ ዓብዪ ግድብ ምስ ጎረባብታ ኣብ ወጥሪ ኣትያ ከምዘላ ዘመላኽት እኳ እንተኾነ፡  ኣዐርዩ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ እዩ፡፡ እቲ ግድብ ካብቶም ኣብዪ ኣሕመድ ዝኾርዓሎም ተግባራት ኮይኑ፡ ምምላእ እቲ ግድብን ኣብ ታሕተዋይ ተፋሰስ ኣብ ዝርከባ ሃገራት ከስዕቦ ዝኽእል ጽዕንቶን ግን ኣሰሓሓቢ እዩ ዘሎ፡፡ ካብ ግብጺ ሓበሬታ ዝህብ ሓደ ናይ ፌስቡክ ገጽ፡ ኣብዚ ጉዳይ ኣመልኪቱ፡ 'ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ግብጺ ኑክለራዊ መጥቃዕቲ ክትፍጽም ትትልም ኣላ' ዝብል ሓዊሱ ዘይተረጋገጹ ሓበሬታታት እናለጠፈ ጸኒሑ፡፡ '' ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ግብጺ ኑክለራዊ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ከምዝተዳለወት ዝገልጹ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ዜናታት ምህላዎም ኣዝዩ ሓድሽ ነገር እዩ፤ ብፍላይ ድማ ቅልውላው እቲ ግድብ ብዘይተሓሰበ መጠን ምስወሰኸ'' ዝብል ሓበሬታ ጠቂዑ፡፡ ብመሰረቱ ኢትዮጵያ ኑክለራዊ ኣጽዋር የብላን፤ ብርግጽ ኑክለራዊ ኣጽዋር እትውንን ኣፍሪቃዊት ሃገር እውን የላን፡፡ መብዛሕተአን ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ኣካል እቲ ኑክራዊ ኣጽዋር ንዘይምውናን ቃል ዝኣተዋ፡  ነጻ- ዞባታት- ኑክሌር- ሕቡራት ሃገራት፡ እየን። ፖለቲካዊ ጸቕጢ ንምፍጣር ዝነሓናሓ ዝተፈላለያ ክልላት ኣብ ዘለዋ ሃገር፡ ቁጽሪ ኣብ በብከባቢኡ ዝተመዝገቡ መድመጽቲ ዓብዪ ጉዳይ እዩ፡፡ ብዙሓት ሰባት፡ ነቲ ብቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ዝቐረበ በዝሒ ኣድመጽቲ፡ ኣብ ሕቶ ዘእትዉ ዝተፈላለዩ ሓበሬታታት ኣካፊሎም እዮም፡፡ ዋላኳ እቲ ብቦርድ መረጻ ዝቐረበ ኣሃዝ፡ ቁጽሪ መረጽቲ ዘንጸባርቕ ምዃኑ ምርግጋጽ እንተዘይከኣልና (ናይ መወዳእታ ቆጸራ ህዝቢ ዝተኻየደሉ 2007 ኣኣ ስለዝኾነ)፡ እቶም ዝባጽሑ ዘለዉ ሓበሬታታት ሓቂ ምዃኖም ዘመላኽት ዘቕርብዎ ሓበሬታ ግን የለን፡፡ ኣብ ገለ ልጣፋት፡ ነቲ ገዛኢ ውድብ ክድግፉ ይኽእሉ እዮም ተባሂሎም ኣብ ዝግመቱ ብሄራት፡ ቁጽሪ መረጽቲ ኮነ ተባሂሉ ክልዕል ተገይሩ ዝብሉ ስግኣታት ይረኣዩ፡፡ ሓደ ካብ ልጣፋት ካብ ኢትዮጵያ ወጻኢ ናይ ዝርከብ ተቓዋሚ '' ኩሉ ሸነካት እቲ መረጻ ዝተጭበርበረ እዩ'' ክብል ይኸስስ፤ እንተኾነ ዘቕረቦ መርትዖ የለን፡፡ እዚ ልጣፍ ዘቕረቦ ኣሃዝ፡ እቲ ቦርድ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ጉንበት ዘቕመጦ ኣፈናዊ ቁጽሪ መረጽቲ እዩ፡፡ እንተኾነ እቲ ቦርድ፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ዘይምዕሩይ ምዝገባ ነይሩ ድሕሪ ምባል ቁጽሪ ከድምጹ ትጽቢት ዝግበረሎም ሰባት ነክዩ እዩ፡፡ እዚ ምምሕያሽ ሰባት ነቲ ነባር ግምት እናጠቐሱ ካብ ምጽሓፍ ግን ኣይዓገቶምን፡፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን ሕቡራት ሃገራትን ዘሎ ርክብ ተዃሳሓይ እዩ፡፡ ገለ ተቓወምቲ ውድባት ዘይሻራውነት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኲናት ትግራይ ይሓቱን፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጸመ ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰላት ብዝግባእ ኣፍልጦ ኣይሃቦን ኢሎም ይኸሱን እዮም፡፡ ብፍላይ እዞም ተቓወምቲ፡ ኣተሓባባሪት ረዚደንት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ካትሪን ሶዚ፡ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተፈጠረ ጎንጺ '' ወፍሪ ሕጊ ምኽባር እዩ'' ኢላ ዝሃበቶ ቃለ መሕተት ብቐንዱ ይጠቕሱ፡፡ በዚ ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተመዝገበ ሰማያዊ መደብ ዘለዎ ቁጽሪ ሰሌዳ (ታርጋ) ኣብ ዘለዋ መኪና ኮይኑ ወፍሪ ምረጹኒ እንተሳልጥ ዘርእይ ፎቶ፡ ብዙሕ ሰብ ኣካፊልዎ፡፡ እቲ ፎቶ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣብ ክልል ኦሮምያ ኣብ ዘካየዶ ወፍሪ ዝተወሰደ እዩ፡፡ እቲ ሰማያዊ ናይ ሕቡራት ሃገራት ታርጋ እውን ኣብ ናይ'ቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ገጽ ትዊተር እዩ ተራእዩ፡ ዋላኳ እቲ ምስሊ ሓቀኛ እንተኾነ፡ እታ መኪና ብውድብ ሕቡራት ትወሃቦ ወይ ንምንታይ ናይ ሕቡራት ሃገራት ታርጋ ተለጢፍዋ ግን ኣይፈለጥናን። ዘገርም ግና፡ ኣብቲ መዓልቲ ድሕሪ ዝተወሰነ እዋን፡ ሰኣላይ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ተማሳሳሊት መኪና ግን ድማ እቲ ቁጽሪ ሰሌዳ ዝተቐንጠጠ ፎቶ ለጢፉ፡፡ ወሃቢ ቃል ውድብ ሕቡራት ሃገራት '' ሕቡራት ሃገራት ኣብ ብርኪ ክልልን ፌደራልን ኢትዮጵያ ንዘለዉ ሓለፍቲ መንግስቲ መካይን ክልግስ ልሙድ ተግባር እዩ'' ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ካብዚ ብተወሳኺ፡ ገሊአን ተሸከርከርቲ ብምኽንያት ምስ ቀረጽ ዝተሓሓዙ ምኽንያታት፡ ዋላ እውን ካብ መደባት ሕቡራት ሃገራት ምስ ወጽኣ፡ ናይቲ ውድብ ቁጽሪ ሰሌዳ ሒዘን ከምዝቕጽላ ገሊጹ፡፡ '' ኣብዚ ጉዳይ እንታይ ኣጋጢሙ ክኸውን ከምዝኽእል ነጻርይ ኣለና'' እውን ኢሉ፡፡ ኣብዚ ጉዳይ ኣመልኪትና፡ ናብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ጽሒፍና፤ ምላሽ ኣይረኸብናን፡፡

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ናብ ኢትዮጵያ ፍሉይ ልኡኽ ትሰድድ ዘላ ኣመሪካ፡ ኤርትራ ተመሊሳ ናብ'ቲ ኲናት ምእታዋ ኮኒና

ፍሉይ ልኡኽ ፕረዚደንት ጆ ባይደን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ፡ ማይክ ሃመር፡ ናብ ኢትዮጵያ ብምኻድ እቲ ዳግማይ ዝተልዓለ ኲናት ኣመልኪቱ ክዘራረብ ምዃኑ ዝተገልጸ ዀይኑ፡ ኤርትራ ተመሊሳ ናብ'ቲ ቅልውላው ምእታዋ ኣመሪካ ኮኒና። ቤት ፅሕፈት ዋይት ሃውስ ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡  ኣምባሳደር ማይክ ሃመር ኣብ መወዳእታ እዚ ሰሙን ናብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝገብሮ መገሻ ቀንዲ ዛዕብኡ፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ቅልውላው ከምዝኸውን ኣፍሊጡ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ፍሉይ ልኡኽ ቀርኒ ኣፍሪካ ኮይኑ ስርሑ ዝጀመረ ኣምባሳደር ሓመር፡ ቅድሚ ሓደ ወር፡ ናብ ኢትዮጵያ ብምምፃእ፡ ምስ ሰበስልጣን መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ኣብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ተመላሊሱ ከምዝተዘራረበ ዝዝከር እዩ። እቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት ሰብኣዊ ሓገዝ ንምሃብ ዝተበጽሐ ተኹሲ ደው ምባል፡ ድሕሪ ኣስታት ሓሙሽተ ወርሒ፡ ብ18 ነሓሰ 2014 ዓ.ም [ግእዝ] ዝተጥሓሰ ኰይኑ፡  ኣብ ሓያሎ ከባቢታት ውግእ ከምዝተላዕለ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሓይልታት ትግራይን ፌደራል መንግስቲን ኣብ ከባብታት ዶብ ክልል ኣምሓራ ዞባ ሰሜን ወሎን ክልል ትግራይን ዝተወለዐ ሓድሽ ኲናት፡ ብምጅማር ነንሕድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት፡ እቲ ኲናት ናብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ከምዝተዘርግሐ ዝዝረብ ኮይኑ፡ መንግስቲ "ሓይልታት ህወሓት ኣብ ዝተፈላለየ ግንባራት ኲናት ከፊቶም" ክብል ከሲሱ። ምስ ክልል ኣምሓራ ኣብ ዝዳወብ ከባብታት ብሓይልታት መንግስቲ መጥቃዕቲ ከምዝተኸፍቶም ዝኸሱ ሓይልታት ትግራይ ብወገኖም፡ ብወገን ኤርትራ’ውን ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ገሊጾም። እቲ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብዚ እዋን’ዚ ዝገብሮ ዘሎ ዑደት፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ተኹሲ ደው ምባል ምስተጥሓሰን ዳግማይ ኲናት ምስተጀመረን’ዩ። ብመሰረት እቲ ብዋይት ሃውስ ዝተዋህበ መግለጺ፡ ኣመሪካ "ኤርትራ ናብቲ ጎንጺ ዳግማይ ምእታዋ ኮኒና" ኣላ። ከምኡ'ውን፡ "ህወሓት ካብ ትግራይ ወጻኢ ዝፍጽሞም ዘሎ ቀጻሊ መጥቃዕቲ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዘካይዶ ዘሎ ደብዳብ ነፈርትን ትኹንን" ይብል እቲ መግለጺ። እቲ ኲናት ብወገን ደቡብ ትግራይ ምስተወልዐ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ዞባ ሰሜን ወሎ እትርከብ ከተማ ቆቦን ከባቢኣን ከምዝተቖፃፀሩ ተሓቢሩ። ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት፡ መራሕቲ ትግራይ ብውሑዱ ኣብ ክልተ ሲቪላዊ ከባቢታት ዝበልዎ ቦታታት ደብዳብ ነፈርቲ ከምዝተፈፀመን ንጹሃት ዒላማ ከምዝኾኑን ገሊፆም። እንተኾነ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ደብዳብ ነፈርቲ ንወተሃደራዊ መሳርሕታት ዝዓለመ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ሰላማውያን ሰባት ካብዞም ከባቢታት ክርሕቑ ኣጠንቂቑ ነይሩ። ብዛዕባ ክስታት'ቶም ደብዳባት ነበርቲ ዝበሎ የለን። እቲ መግለጺ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንዘጋጠመ ቅልውላው ወታደራዊ ፍታሕ ከምዘይብሉ ብምግላጽ፣ እቲ  ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ናይ ሰብኣዊ ረድኤት ምቁራጽ ተኹሲ ዝተባበዕ ምንባሩ ሓቢሩ። ይኹን እምበር፡ 'ሰብኣዊ ረድኤት ንወተሃደራዊ ዓላማታት ይውዕል ምህላዉ ኣመሪካ ኣዝዩ ከምዘሻቕላ' እቲ መግለጺ ጠቒሱ። ፕሮግራም መግቢ ዓለም ሕቡራት ሃገራት፡ ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት፡ ሰብ መዚ ትግራይ፡ ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ሊትሮ ነዳዲ ካብቲ ኣብ መቐለ ዝርከብ ማእኸሉ ብሓይሊ ከምዝወሰዱ፡  ከሲሱ ነይሩ። መራሕቲ ትግራይ ግን ነቲ ነዳዲ ቅድሚ ኣዋርሕ ኣለቂሕሞ ከምዝነበሩ ብምግላጽ ነቲ ክሲ ነጺጎሞ። ዋይት ሃውስ፡ ኩሎም ወገናት ነቲ ጎንጺ ካብ ምግዳድ ክቑጠቡን ተኹሲ ጠጠው ከብሉን ሓቲቱ ኣሎ። ኣመሪካ፡ ንኹሎም ሰብኣዊ ሓገዝ ዘድልዮም ወገናት፡ ብዘይ ዓንቀፍቀፍ ክበጽሖም ድማ ጸዊዓ። ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ እቲ ንኣስታት ክልተ ዓመት ዝፀንሐ ደማዊ ኲናት፡ ብዘተ ንምፍታሕ ሕብረት ኣፍሪካን ኣመሪካን ሓዊሱ ብዙሓት ፃዕሪ እኳ እንተገበሩ፣ ብዘይ ዝኾነ ውፅኢት ስለዝተረፈ እዩ ዳግማይ ውግእ ተወሊዑ። ኣብቲ ኣብ ክልል ትግራይ ጀሚሩ ናብ ክልላት ኣምሓራን ዓፋርን ዝተዘርግሐ ኲናት፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ሰባት ከምዝሞቱን ኣማኢት ኣሽሓት ካብ መረበቶም ከምዝተመዛበሉን ይእመን። ብተወሳኺ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ክልል ትግራይ፡ ብሚልዮናት ዝቑፀሩ ነበርቲ ተጸበይቲ ህጹጽ ረድኤት ኮይኖም ኣለው። ኣብ'ቲ ክልል፡ እቲ ኲናት ካብ ዝውላዕ ጀሚሩ፡ ባንክን ስልክን ሓዊሱ፡ መሰረታዊ ኣገልግሎት ተቛሪጾም ዝርከቡ ዀይኖም፡ ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ሰብኣዊ ቅልውላው የጋድድዎ ከምዘለዉ ይዝረብ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


"ወዲ ሰብ፡ ህንጡይ ስለዝኾነ ብቐጻሊ ኣብ ምርምር እዩ ዝነብር!"

ሓበሬታ ከም ዓይኒ ብርሃን፡ ከም ኣፍ ልሳን ምዃኑ እዩ ዝምሰል። ብዘይ ሓበሬታ ኩሉ ጸልማት እዩ። ብኡ ምኽንያት ከኣ እዩ ሓበሬታ፡ ዕጥቅን ስንቅን'ዩ ዝበሃል። ስለዝኾነ ሓፈሻዊ ባይቶ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ 1972፡ ኣብ ንግድን ወፍሪ ልምዓትን ንዘጋጥም ጸገማት ንምፍታሕ ዝሕግዝ ዓለማዊ መዓልቲ ሓበሬታ ምዕባለ ክህሉ ዝኣመመ። ካብ 1973 ኣትሒዙ ከኣ፡ ን24 ጥቅምቲ ከም ዓለማዊት መዓልቲ ሓበሬታ ምዕባለ ከኽብራን ከብዕላን ይርከብ። ኣባል ሃገራት ሕቡራት ሃገራት ዓለም፡ ዓሚ 24 ጥቅምቲ 2018፡ ተራ ተንቀሳቓሲ ስልኪ (ሞባይል)ን፡ ኢንተርነትን ኣብ ኣሳልጦ ንግድን ምዕባለን፡ ዝብል፡ ዝተፈላለየ መጽናዕታዊ ወረቓቕቲ ብምቕራብ፡ ንኣሳልጦ ንግድን ምዕባለን ዝሕግዝ ኣስተምህሮ ብምሃብን ተመኩሮ ሕድሕድ ብምልውዋጥን ኣብዒሉዋ። ለብዘበን እውን ብተመሳሳሊ ንጥፈታት ከምዝዘከራ ይፍለጥ። ምዕባለ ዕቤትን ብልጽግናን ናይ ምፍጣር መስርሕ እዩ። ምዕባለ ኣብ ህይወት ደቂ ሰባት፡ ኣብ ምዕቃብን ምምሕያሽን ኣከባቢ፡ ኣብ ቁጠባ፡ ማሕበራዊ ህይወት ህንጸትን እወታዊ ተራ ምጽዋት ማለት እዩ። ቢበሲ ትግርኛ ብዛዕባ እዛ ዕለትን ምዕባለ ሓበሬታን ኣገዳስነቱን ብዝምልከት ንሰለስተ ኤርትራውያን ምሁራት ኣቶ ጸጋይ ገብረሂወት (ምሁር ኮምፒዩትር ሳይንስ ብፍላይ ከኣ ኣብ ዓውዲ ሓበሬታ-ቴክኖሎጂ)፡ ኣቶ እዮብ ጸጋይ (ኢንጂነርን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን) ኣቶ ብርሃነ ወልደገብሪኤል ከኣ (ገዲም ጋዜጠኛን ኪኢላ ስነ-ቋንቋን) ኣዘራሩቡዎም ኣሎ ሓሳባቶም እነሆ። ኣቶ ጸጋይ ገብረሂወት ብዛዕባ ሓበሬታን ኣገዳስነቱን ኣብ ዝጸሓፎ ዓንቀጽ፡ ሓበሬታ (Information) እምነ-ኩርናዕ ምዕባለን ህንጸትን ምዃኑ፡ ግን ከኣ ደቂ ሰባት ንዝተፈላለየ ረብሓታት፡ ዕዳጋ ንምቁጽጻርን ዘይምኽኑይ መኽሰብ ንምኽዕባትን ሓበሬታ ዘዘንብዑ ኣካላትን ትካላትን ስለዘለው፡ ሰባት ንዝሰምዑዎን ዝረኽቡዎን ሓበሬታ ሓቅነቱ ከረጋግጹ ከምዝግባእ ኣዘኻኺሩ። ተመሳሳሊ ርእይቶ ዘለዎ ኣቶ ብርሃነ ወልደገብሪኤል፡ ወዲ ሰብ ሓዲሽ ነገር ክፈልጥ ካብ ምድላይ ዝብገስ ህንጡይ ባህሪያቱ፡ ካብ ዝፍጠር ኣትሒዙ፡ ከባቢኡ እናተዓዘበ፡ ምርምራቱ እናፈተነ፡ ርኽበት መጽናዕቱ እናሰነደን እናዕሞቐን ኣብዚ ሕጂ በጺሕናዮ ዘሎና ደረጃ ከምዝበጽሐ ይገልጽ። "መጽሓፍ ቅዱስ ከምዝነግረና፡ ኣዴና ሄዋን እውን ብተመን ስሒታ፡ ካብታ እግዚኣብሄር ከይትትንክፉዋ ዝበሎም ኦም ዝበልዐት ክትፈልጥ ካብ ምድላይ ዝነቅል እዩ ዝኸውን" ዝብል ኣብነት ብምቕራብ፡ ኣቶ ብርሃነ፡ ወዲ ሰብ ሓዲሽ ነገር ክፈልጥ ካብ ምድላይ ናብዚ ዘመናዊ ዓለም ከምዝበጽሐ ይዛረብ። መንእሰይ ኢንጂነር እዮብ ብወገኑ፡ ንኣገዳስነት፡ ሓበሬታ፡ ኣብ ቁጠባዊ ዕብየት፡ ኣብ ህንጸት ትሕተ ቕርጺ፡ ኣብ ንግዳዊ ውድድር፡ ኣብ ምጥፋእ ድኽነት፡ ኣብ ዕቃበ ከባብን ክሊማን ፍሉይ ረብሓን ኣገዳስነትን ምህላዉን ምንጪ ኩሉ ዓይነት ምዕባለ ምዃኑ ይጠቅስ። "ሎሚ ዓለምና ብሓበሬታ ዘቕቢባ ስለዘላ፡ ሰባት፡ ካብቲ ዕልቕልቕ፡ ነቲ ቅኑዕ ሓበሬታ መምዮም ክጥቀሙሉ ይግባእ" ክብል ድማ ይምዕድ። ኣብዚ እዋን'ዚ ምዕባለ ቴክኖሎጂ ብዝፈጠሮ ብዝሒ ማሕበራዊ መራኸቢታት ገለ ወገናት ንህዝቢ ዝጠቅምን ንምዕባለ ዝድርኽን ዝተፈላለየ ሓበሬታ ክዝርግሑ እንከለው ገለ ወገናት ከኣ ንደረጃ ፍልጠትን ድኻምን ሕብረተሰብ መዝሚዞም ንረብሐኦም ይጥቀምሉ ምህላዎም ርኡይ እዩ። ነዚ ሓቂ እዚ ኣብ ግምት ብምእታው ኣቶ ጸጋይ ገብረሂወት "ቅኑዕን ጽፉፍን ሓበሬታ ሓይልን ዕጥቅን ክኸውን እንከሎ፡ ግጉይን ዝንብዑን ሓበሬታ ግን ውድቀት እዩ" ይብል፡ ዓይነትን ዝርገሐን ሓበሬታ ሰፊሕን ዝተሓላለኸን ምዃኑ ብምግላጽ። ሕቡራት ሃገራት ኣብ 1972 ዓለማዊ መዓልቲ ሓበሬታ ምዕባለ ክእውጅ እንከሎ እምበኣር አህዛብ ዓለም ብፍላይ ከኣ ኣብ ምምዕባል ዝርከቡ አህዛብ መታን ብግቡእ ክጥቀሙሉ ኣድላይ ሓበሬታ ንኪሰንቁን ሓበሬታ ዝምስርሕሉን ዝትግብሩሉን መሳርሒታት ከተኣታትዉ ብምሕሳብ እዩ። ኣቶ ብርሃነ ወልደገብርኤል፡ ሓበሬታ ቴክኖሎጂ፡ ፈለማ ንወተሃደራዊ ዕዮ ተባሂሉ ከምዝተማህዘን እቲ ዝተደልየ ፍረ ምስ ኣበርከተ ከኣ ናብ ኣገልግሎት ህዝቢ ከምዘወዓለን ብምጥቃስ፡ "እነሆ እኳ እዚ ቴክኖሎጂ ካብ ናይሮቢ ንለንደን ወይ ካብ አፍሪቃ ንኤውሮጳ የራኽበና ኣሎ" ክብል ንህሞት ዝርርብና ከም ኣብነት የቕርቦ። ኣገልግሎት ሓበሬታ ከም ዝተጠቐምካሉን ከምዝሰራሕካሉን እዩ። ገለ አህዛብ ንዝረኸቡዎ ሓበሬታ ተሞርኲሶም ኣብ ኩሉ ዓውዲ ቀልጢፎም ክምዕብሉ እንከለው ብዙሓት ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ግን ከምቲ ዝደለ ከይሰጎማ ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘበን ገና ሕርሸአን በብዑር የካይደኦ ኣለዋ። ብዙሓት ስሙያት ዜጋታት ዓለምና ንመነባብሮ ህዝቢ ዝቕይር ምህዞ ብምቕራብ ንዓለምና ይቕይሩዋ ኣለው። ኣልበርት ኣንስታይን ንክልሰሓሳብ 'ኣቶም' ከማዕብል እንከሎ ንሰናይ እዩ ሓሲቡዎ ነይሩ። ግን ከኣ ገለ ክፋል ካብቲ ምርምሩ ኣብ ዕንወትን ጥፍኣትን ሂሮሽማን ናጋሳክን ምውዓሉ ዝሓበረ ብርሃነ፡ "ንኣብነት እተን ኣብ ገለ ክፋል ወተሃደራዊ ዒላማ ዘጥቅዓ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ድሮን፡ ኣብ ከም በዓል ማላዊ መድሃኒት ኣብ ምምልላስ ተዋፊረን ኣለዋ" ክብል ቴክኖሎጂን ሓበሬታን ንጽቡቕን ሕማቕን ክትጥቀመሉ ከምእትኽእል ኣረዲኡ። መንእሰይ እዮብ ብወገኑ፡ ኣሸበርቲ ሓይልታት ንምዕባለ ቴክኖሎጂን ሓበሬታን ንአዕናዊ ኣተሓሳስበኦምን ንጥፈታቶምን ከምዝጥቀምሉ ብምዝኽኻር፡ ሰባት ነቲ ካብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝረኽብዎ ሓበሬታ ኣየናይ እዩ ጠቓሚ ኣየናይከ ጎዳኢ ብምባል ፈልዮምን መምዮምን ክጥቀምሉ ከምዝግባእ ኣዘኻኺሩ። ኣብ መወዳእታ ጸጋይ ገብረሂወት፡ ምዕባለ ሓበሬታን ተክኖሎጂን ዘምጸኦ ኣወንታዊ ኣበርክቶ ካብቲ ኣሉታዊ ሳዕቤናቱ ብዕጽፍጻፍ ከምዝዓብን፡ ኣብ ምዕራብ ዓለምን ገለ ክፋል ኤስያን ድሮ ኮምፒዩተር ዘይፈልጥ ወይ ከኣ ዘይጥቀም ሰብ ከም መሃይም ከም ዝቑጸር ብምዝኽኻር ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት እንኮላይ ኤርትራ፡ ካብቲ ብኣፍ ደጊአን ዝሓልፍ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ተዘርጊሑ ዘሎ ኣገልግሎት ኢንተርነት (ፋይበር ኦፕቲክ) ተጠቒመን ምዕባለአን ክድርኻ ተማሕጺኑ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ብናይ ሓሶት ዜና ከይንታለል እንታይ ክንገብር ይግባእ?

ኣብዚ ሕጂ እዋን ማሕበራዊ መራኸቢታትና ብ‘ኣማራጺ ሓቅታት’ ዝተመልኡ እዮም። ቢቢሲ ፊዩቸር፡ ነዞም ‘ኣማራጺ ሓቅታት’ ንትንትነሉ ርትዓዊ ዝዀነ ኣገባብ ይምርምር። ኣብ ሓደ እዋን እቲ ‘ዘሲምፕሰንስ’ ብዝብል ኣርእስቲ ዝቐርብ ተኸታታሊ መደብ ቲቪ፡ ኣብ 2000 [ኣ. ኣ] ዶናልድ ትራምፕ ፕረዚደንት ክኸውን ከም ዝኽእል ኣተንቢሁ፣ ዝብል ወረ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተዘርጊሑ ነይሩ። ንግስት ኤልሳቤጥ እውን ኣብ ትራምፕ ቅትለት ብዛዕባ ምፍጻም ከምዘሽካዕለለት ዋዛ ዝመልኦ ዛንታ ተወርዩ ነይሩ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ ግንባር ኲናት ወተሃደራዊ ክዳን ተኸዲኑ ብራድዮ ክዛረብ ዘርኢ ኣብ ፈይስቡክ ዝተዘርገሐ ስእሊ ነይሩ። ይዅን እምበር እቲ ስእሊ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዛንታታት ሰራዊት ኣሜሪካ ንዝቐረበ መበቈላዊ ስእሊ ብ'ፎቶሾፕ' ምትዕርራይ ተገይሩሉ ወይ ከምቲ ዝድለ ንኽመስል ተቐይሩ ዝቐረበ ስእሊ እዩ። ቅድሚ ሒደት ኣዋርሕ ምምሕዳር ፕረዚደንት ባይደን ንፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ “ክልተ መዘከርታ ሳንቲም ወፍዩ” ዝብል ዜና ኣቓልቦ ስሒቡ ነይሩ። እቲ ሓቂ ግን ሓደ ኣካል መንግስቲ ኣሜሪካ ዘይኰነ ዋይት ሃውስ ጊፍት ሾፕ ዝበሃል ናይ ብሕቲ ኩባንያ እዩ ነተን ሳናቲም ዝሸጠን። ኢንተርነት ንብዙሓት ተጠቀምቲ ቀንዲ ምንጪ ዜናን ሓበሬታን ኣብ ዝዀነሉ ዘመን፡ ሰባት ካብ ዝዀነ እዋን ንላዕሊ ንናይ ሓሶት ዜና ንኽቃልዑ ሓደጋ ኣለዎ። ውልቀ ሰባት ጥራይ ዘይኮኑስ ጸጥታን ልኡላውነትን ሃገራት'ውን ኣብ ሓደጋ ዘእቱ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ዝዀነ ይዅን ሰብ ኢንተርነት እንተሃልይዎ ዳርጋ ከም ጋዜጠኛ ክቝጸር ይኽእል እዩ። ከም ፈይስቡክ፡ ቲክቶክ፡ ኢንስታግራም፡ ዩትዩብ፡ ትዊተርን ካልኦት ውልቃዊ ብሎግን ዝኣመሰሉ ብዙሓት መድረኻት ስለዘለዉ፡ ኣብ ክውንነት መሰረት ዘይብሉ ቅኑዕ ዝመስል ዜና ምፍጣርን ምዝርጋሕን ቀሊል’ዩ። ብተወሳኺ’ውን እቶም መርበባት ተመሳሳሊ ድልየትን ወገናውነት ዘለዎም ሰባት ብቐሊሉ ዘራኽብ ስለዝዀነ እቲ ናይ ሓሶት ዜና ወይ ወረ ብቐሊሉ ክእመንን ዝያዳ ክዝርጋሕን ተኽእሎ ኣለዎ። ብዙሓት ዜናታት ሓሶት ‘ስንባደ’ ንምፍጣር ወይ ንኣንባቢ ንምምሳጥ እዮም ዝጽሓፉ። ነዚ እዩ ድማ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ዛንታታት ንህቦ ስምዒታዊ ምላሽ፡ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ንኽጸንሕ ሃያሲ ወይ ንዅሉ ብሕቶ ዝቕበል ቅኒተ-ሕልና ምምዕባል ኣገዳሲ ዝኸውን። ኣጋጣሚ ኰይኑ ተመራመርቲ ስነ-ኣእምሮ፡ ምስ ናትና ኣረኣእያ ዘይሰማምዑ ሓቅታት ሸለል ኢልና፡ ነቶም ዝሰማምዑ ስለምንታይ ከምእንኣምን ክርድኡ ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብዚ ጽሑፍ ብሓሶት ዜና ንኽይትታለሉ ዘኽእሉ ሽዱሽተ ሜላታት ቀሪቦም ኣለዉ። ንሓደ ሓሶት፡ ግልጺን ቀሊል ኣቀራርባን ተጠቒምካ ተኣማንነቱ ክውስኽ ምግባር ብዘገርም መልክዕ ቀሊል ከምዝዀነ ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት የመልክቱ። እዚ ምስ “ኣእምሮኣዊ ስሉጥነት” ዝተተሓሓዘ እዩ። ንኣብነት ሓደ ሓሳብ ብቐሊሉ ክንርድኦ እንተኽኢልና፡ ናይ ምእማን ዕድልና ልዑል እዩ። ካልእ ይትረፍ ብቐሊል ኣጸሓሕፋ ወይ ብዝማርኽ ዓይነት ፊደል (font) እንቐሪቡ፡ ኣብ ምእማንን ዘይምእማንን እቲ ሓበሬታ ናይ ባዕሉ ጽልዋ ኣለዎ። ብተመሳሳሊ ሓደ ሰብ ንፈልጦ ኰይኑ እንተተሰሚዑና (ንኣብነት ኣብ ቲቪ ደጋጊምና ዝረኣናዮ ሰብ እንተዀይኑ) ነቲ ዝብሎ ነገር ክንኣምኖ ተኽእሎና ዝለዓለ እዩ። ዋላ’ውን ኣብቲ ዝብሎ ዘሎ ሓሳብ ብንጹር ፍልጠት ከምዘይብሉ እናተረኣየ’ኳ ሓሳቡ እቶም ከም ዝፈልጥዎ ዝተሰምዖም ሰባት ብቐሊሉ ክኣምንዎ ይኽእሉ እዮም። ስለዚ ኵልሳዕ ካብቲ ጽቡቕን ቀሊልን ኣቀራርባ ብዝሓልፍ እቶም ምንጭታት እቲ ዜና ከመይ ዝበሉ ከምዝዀኑ ክንሓትት ይግባእ። ብቐሊል ኣቀራርባ ከይተታለልና ምንጪ ዜና ምፍታሽ ኣገዳሲ እዩ። ምንጪ እቲ ዜና ፍሉጥ ወይ ዝውቱር ምንጪ ድዩ? ዘይተለምደ ዓይነት እንተዀይኑ ናይ ሓሶት ምንጪ ናይ ምዃን ተኽእሎታት ኣሎ። ንኣብነት፡ ብሎገራት ዘይፍለጡ ምንጪ እንተዀይኖም ኣብ ጕግል ፈተሻ ብምክያድ እቲ ምንጪ ብዛዕባ ዘለዎ ሞያ፡ ዕላማን ወዘተ ኽንፈልጥ ንኽእል። ሓደ ዛንታ ወይ ዜና ጽቡቕ ተቐባልነት ንኽህለዎ ካብ ዘኽእሉ እቲ ሓደ፡ ምስኡ ተተሓሒዙ ዝቐረበ ምስሊ እንተሃልይዎ እዩ። ይዅን እምበር - ዕድመ ንቴክኖሎጂ - ምስልታት ብቐሊሉ ክመሓየሹን ክቕየሩን ኣብ ኣተሓሳስባና ዝኽርናን እውን ዓቢይ ለውጢ ከምጽኡን ይኽእሉ። መብዛሕትኡ ግዜ እዞም ዝተቐየሩወይ ዝተመሓየሹ ምስልታት ሓቀኛን ብክኢላታት ዝተሳእሉን ክሳዕ ዝመስሉ ኣደናገርቲ ክዀኑ ይዅሉ እዮም። ምስልታት፡ ንእንታይነት ሓደ ዛንታ ናይ ምፍላጥ ስሉጥነት ክውስኹ ይኽእሉ’ዮም። ሳላ ፎቶሾፕ ዝኣመሰለ ሶፍትዌር ብቐሊሉ ምምሕያሽ ወይ ምስናዕ ክግበረሎም ይኽእል’ዩ። እዚ ድማ እቲ ዛንታ ተዘካሪ ንምዃን ክሳብ ክንደይ ብቐሊሉ ክቈጻጸሮ ከም ዝኽእል ክርድኣካ ይግባእ። ሓደ እዋን ስሌት (Slate) ዝበሃል መርበብ ሓበሬታ ሓደ ፈተነ ኣካይዱ ነይሩ። ስእልታት ዝተወሰኑ ፖለቲካዊ ፍጻመታት ንኣንበብቲ ኣቕሪቡ።  ገለ ካብቶም ምስልታት ግን ናይ ሓሶት ፍጻመታት ዘርእዮ እዮም ነይሮም። ብድሕሪኡ ንኣንበብቶም ሕቶ ምስ ኣቐረቡሎም፡ ዳርጋ ፍርቆም፡ ነቶም ናይ ‘ሓሶት ፍጻመታት’ ከጋጥሙ እንለዉ ከምዝዝክሩ ገሊጾም። እዚ ማለት ብፎቶሾፕ ምስልታት ምቕያር ወይ ምስናዕ፡ እቲ ሓሶት ተኣማንነት ክህልዎ ዘኽእል ሜላ ክኸውን ከምዝኽእል ዘመልክት እዩ። ስለዚ ኣብቲ ብቕጽበት ኣብ ቅድሚ ዓይንና ዘሎ ዜና ጥራይ ኣሚንና ካብ ምቕባል፡ ተመሳሳሊ ዜና ካብ ብዙሓት ምንጪ ሓበሬታታት ክነረጋግጽ ክንፍትን የድልየና። ብፍላይ ድማ እቲ ዜና ወይ ዛንታ ኣብ ፍሉጣትን እሙናትን ማዕከናት ዜና ወጺኡ እንተዀይኑ፡ ሓሶት ከይከውን ይኽእል እዩ። ብዙሓት ሰባት ልዕሊ ዓቐን ብርእሰ-ምትእምማን ይሳቐዩ። ካብቲ ማእከላይ ሰብ ንላዕሊ ከምዝፈልጡ ይኣምኑ። ኣብ ጫፍ           ኣጻብዕትና ደረት ኣልቦ ፍልጠት ዘለወን ስማርትፎናትና ድማ ነዚ ጽልዋ’ዚ ከጋድዳኦ ይኽእላ። ውጽኢቱ ድማ፡ ንዝዀነ ምሳና ዘይሰማማዕ ነገር እናነጸግና፡ ኣብቲ ነቲ ግምታትና ዘደልድል ሓበሬታ ውሑድ ነቐፌታ ክነልዕል ክገብረና ይኽእል። ዛርያ ጎርቨት ብዛዕባ ‘ጕጅለ ምትፍናን’ (group polarization) ኣብ ዝጸሓፈቶ ዛንታ፡ ሰባት ብኣረኣእያኦም ብኣካላዊ ይዅን ብሕልማዊ ምስቶም ኣብ ከባቢኦም ዘለዉ ሰባት ክመሳሰሉ ባህርያዊ እዩ። ይዅን እምበር ካብቲ ኣተሓሳስባ ከባቢኦም ወጻኢ ምሉእ ዓለም/ክውንነት ከምዘሎ ዝርስዑ ኣለዉ። ስለዚ ካብቲ ናትና ዝተፈልየ ኣረኣእያ ምስ ዘለዎም ሰባት ክንዘራረብ ንፈትን፣ ካብቲ ኵልሳዕ ነንብቦም ምንጭታት ዜና ወጺእና ካልኦት ምንጭታት ነንብብ። ነቲ ከም ንቡር ዝወሰድናዮ ሓቅታት ኣብ ሕቶ ዘእቱ ሓበሬታ ክንረክብን ክንግረምን ንኽእል ኢና። ተመራማሪ ስነ-ኣእምሮ ቶም ስታፎርድ፡ ኵላትና ዝያዳ ንኽንፈልጥ እንተደሊና ዝያዳ ክንከስብ ከም እንኽእል ይሕብር።  ዝተረሓሓቐ ኣተሓሳስባ ንምቅርራብ ትምህርቲ ጥራይ እዅል ኣይኮነን። ዝያዳ ንኽፈልጡ ዝደልዩ ሰባት ግን በቲ ዝጸንሐ ስነ-ሓሳቦም ከይዓወሩ ሳይንሳዊ መርትዖታት ተጠቒሞም ዝያዳ ሚዛናዊ ብዝዀነ መንገዲ ናይ ምግምጋም ዕድል ኣለዎም። ከምቲ ስታፎርድ ኣብቲ ጽሑፉ ዝገለጾ፡ ኣብ ሓደ መጽናዕቲ ዝነበሩ ተሳተፍቲ ብዛዕባ ሞት ፍርዲ ዝገልጽ ጽሑፋት ከንብቡ ተሓቲቶም። ካብቶም መምርሒታት ሓደ፡ “ኣብ ነፍሲ ወከፍ ስጕምቲ፡ እቲ መጽናዕቲ ባዕሉ ኣንጻራዊ ዓይነት ውጽኢት እንተዝህብ ነይሩ፡ ተመሳሳሊ ልዑል ወይ ትሑት ገምጋማት ምገበርካ’ዶ? ዝብል ንርእስኹም ሕተቱ” ይብል። ስለዚ ንኣብነት፡ እቲ ናይ ሞት ፍርዲ ንመጠን ቅትለት ከም ዘጕድሎ ዝሕብር መረዳእታ እንተቐሪቡ፡ እቶም ተሳተፍቲ ኣገባብ ናይቲ መጽናዕቲ ክትንትንዎን፡ ነቲ ኣንጻራዊ ውጽኢቱ ኸኣ ንኽምልከቱን ተሓቲቶም። እቲ ውጽኢቱ፡ እቲ ሜላ ናይቶም ተሳተፍቲ ወገናውነት ከምዝንኪ የረጋግጽ። ምስቲ ዝጸንሐ እምነቶም ዘይሰማማዕ መርትዖታት ምቕባልን ነቲ ዝነበረ ግምታቶም ዝድግፍ መርትዖታት ድማ ዝያዳ ክነቕፉ/ሕቶ ከልዕሉን ገይርዎም። ከም ውጽኢቱ ድማ ብሓፈሻ ዝያዳ ሚዛናዊ ኣተሓሳስባ ኣንጸባሪቘም።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


“ብዛዕባ ኮቪድ-19 ዝዝረብ ግጉይ ሓበሬታ ሰባት ይቐትል ኣሎ” ጆ ባይደን

ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝቐርቡ ንኮቪድ ዝምልከቱ ዝተጋገዩ ሓበሬታ “ሰባት ይቐትሉ ኣለው” ክብል ኣጠንቂቑ። ንሱ፡ ንክታበትን ለበዳ ኮሮናን ብዝምልከት ኣብ “ከም ፌስቡክ መድረኻት” ዝበሉ ማሕበራዊ መራኸብታት ምስ ዝላብዑ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ብዝተሓሓዝ ካብ ሓደ ጋዜጠኛ ንዝቐረበሉ ሕቶ መብርሂ ክህብ ከሎ’ዩ ነዚ ዝበለ። መንግስቲ ኣሜሪካ ኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢታት ስኑዓት ወይ ናይ ሓሶት ሓበሬታታት ኣብ ምቅላስ ዝገብርዎ  ጻዕሪ ከዛይዱ ድፍኢት ክገብረሎም ምጽንሑ ይፍለጥ። ፌስቡክ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ ጥዕና ማሕበረሰብ ንምውሓስ “ኣዝዩ ተሪር ስጉምቲ” ይወስድ ከምዘሎ ኣፍሊጡ’ሎ። ትማሊ ዓርቢ ንሕቶ እቲ ጋዜጠኛ ክምልስ ከሎ “ሰባት ይቐትሉ ኣለዉ” ዝበለ ባይደን፡ እቲ ለበዳ ኣብ ሞንጎ እቶም ክታበት ዘይወሰዱ ሰባት ይላባዕ ከምዘሎ ሓቢሩ። ሰበስልጣን ጥዕና ኣሜሪካ ብወገኖም እቲ ኣብዚ እዋን ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ኮቪድ-19 ዝውስኽ ዘሎ ሞትን መልከፍትን ብስፍሓት ኣብቶም ዘይተኸተቡ ክፋላት ሕብረተሰብ ከምዝኾነ ኣጠንቂቖም። ወሃቢ ቓል ቤተ-መንግስቲ ኣሜሪካ ጄን ፕሳኪ ትማሊ ኣብ ዘሕለፈቶ መልእኽቲ፤ ፌስቡክን ካልኦት ማሕበራዊ መራኸቢታትን ብዛዕባ እቲ ክታበት ዝዝርግሑ ስኑዓት ሓበሬታ ብእኹል ኣይተቓለሱን ኢላ። “ዝወሰድዎም ስጉምቲታት ከምዘለዉ ዝፍልጥ’ዩ” ዝበለት እታ ወሃቢት ቃል፡ “ክውሰዱ ዘለዎም ተወሰኽቲ ነገራት ከምዘለዉ ከኣ ንጹር’ዩ” ክትብል ሓቢራ። ወሃቢ ቓል ፌስቡክ ኬቪን ማክኣሊስተር ነዚ ኣብ ዝሃቦ ግብረመልሲ፡ ኩባንይኦም “ብሓቂታት ከይተደገፉ ብዝቐርቡ ክስታት ከምዘይደናገር” ገሊጹ። “ምስ ኮቪድ ብዝተሓሓዝ ልዕሊ 18 ሚልዮን ናይ ሓሶት ሓበሬታታት ኣወጊድና ኢና። ንሕግታት ብተደጋጋሚ ዝጠሓሱ ኣካውንታት’ውን ዓጺና” ኢሉ። ፌስቡክ ብዙሓት ምስ ኮቪድ ብዝተሓሓዝ ዝተጋገየ መልእኽቲ ዘሕልፉ ሓበሬታታት ካብ መድረኹ ስለዘይኣለዮም ብስፍሓት ይርከቡ ብዝብል ይንቀፍ። ኣብ ኣሜሪካ ዛጊድ 67 ሚኢታዊት ኣባጽሕ ንቐዳማይ ዙር ክታበት ክወስዱ ከለዉ፡ 59.2 ድማ ክልቲኡ ማለት ምሉእ ክታበት ዝተኸተቡ’ዮም። እንተኾነ ብዙሓት ሰባት ነቲ ክታባት ክኣምንዎ ብዘይምኽኣሎም ክሳብ ሎሚ ኣይወሰዱን። ኣብ ወርሒ መጋቢት ከም ፌስቡክ፣ ዩ-ቱዩብ፣ ኢንስታግራምን ትዊተርን ዝበሉ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝጥቀሙ ነጠፍቲ፡ “ናብ ልዕሊ 59 ሚልዮን ሰዓብቶም ዝበጽሐ ጸረ ክታበታት ዝኾኑ መልእኽትታት ዘርጊሖም” ይብል፡ ሓደ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ። ኣብቲ ወርሒ ናብ ኮንግረስ ኣሜሪካ ዝቐረቡ ዋና ኣፈጸምቲ ስራሕ ኩባንያታት ፌስቡክ፣ጉግልን ትዊተርን ዝኾኑ ማርክ ዙከርበርግ፣ ሳንዳር ፒቺያን ጃክ ዶርሰይን፡ ብዛዕባ ዝርግሐ ስኑዕ ወይ ናይ ሓሶት ሓበሬታ መብርሂ ክህቡ ተሓቲቶም ነይሮም። ጃክ ዶርሰይ ንሴናተራት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ትዊተር ዝጥቅዑ ትሕዝቶታት ኣብ ምክትታልን ምምእኻልን ብተገዳስነት ከምዝሰርሕ ቃል ኣትዩ ነይሩ። ዳንድራ ፒቺያ ከኣ ዩ-ቱዩብ ዘደናግሩ ትሕዝቶታት ንምእላይ ከምዝሰርሐ ብምሕባር፡ ብዛዕባ እቲ ክታበት ሓበሬታ ክበጽሕ ኣብ ምግባር ዘለዎ እጃም ኣብሪሁ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ቅልውላው ዩክረይን፡ ምልባዕ ስኑዕ ሓበሬታታት ከም መዋዘዪ

ቅልውላው ሩስያ-ዩክረይን ክልተ ቕነ መመላእታ ኣቝጺሩ ኣብ ዘሎ እዋን፡ ማዕረኡ ሓያለ ሓሶታትን ኣጋገይቲ ሓበሬታታ ክወናጨፉ ይረኣዩን ይስምዑን ኣለው። ንእኡ ምርኩስ ዝገበሩ ዘገርሙ ትንታነታት ከኣ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ይሰጋገሩ ኣለው። እዚ ኲናት፡ ላግጽን ብማዕከናት ዜና ዝተፈብረኸን ምዃኑ፤ ወይ ከኣ ብምዕራባውያን ካብ ዝግበኦ ንላዕሊ ዝጋነን ዘሎ ኲናት ምዃኑን ዝገልጹ ሓበሬታታት ይዝርግሑ ኣለው። ኣብ ገሊኦም መጽናዕቲ ኣካይድና ኣለና። ሓንቲ ጐርዞን ሓደ መንእሰይን፡ ኣብ ገጾም ናይ ሓሶት ደም ተጸይቘም እንከለው ዘርኢ ቪድዮ፡ ኣብ ዝተፈላለያ  ማዕከናት ዜና ተዘርጊሑ፡ ንሚልዮናት ርኣይቲ ኣስካሕኪሑ ቀንዩ። እዚ ስእሊ፡ ውግእ ዩክረይን ላግጺ ከም ምዃኑን፡ ሲቪላውያን ሰባት ከኣ ግዳያት ምዃኖምን፡ ብርግጽ ከኣ 'ተዋሳእቲ ቅልውላው' ኰይኖም ምህላዎም [ካብ ምርኢታት ናይቲ መጥቃዕቲታት እናወሰድካ ኣብ ዝግበር ተዋስኦ ንኽዓዩ]  ከም መረጋገጺ ተሓሲቡ ዝተዘርግሐ እዩ። እንተዀነ እቲ ቪድዮ ምስቲ ኲናት ኣይተኣሳሰርን እዩ። ኣብ 2020፡ 'ኮንታሚን' ካብ ዝተባህለት ተኸታታሊ ፊልም ዩክረይን ዝተቐርጸ ስእሊ እዩ። ሓደ ተዋሳኣይ፡ ኣብ ኣሳእል ድሕረ-ምርኢት ከም ዝርአ ኣብቲ ኣብ ታሕሳስ 2020 ዝተገብረ ትዊተር የረጋግጽ። ሓደ ሪፖርተር ዜና፡ ኣብ ቅድሚ ሓያለ ሳንጣታት ሬሳ [ወይ ሬሳ ዝመልአ ሳንጣታት] ደው ኢሉ እንከሎ ዘርኢ ቪድዮ፡ ኣብ ዓበይቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብቕጽበት ክላባዕ ተራእዩ። ደገፍቲ ሩስያ ብዝዀና ማዕከናት ድማ ብስፍሓት ተዘርጊሑ። ድሕሪ ገለ ደቓይቕ፡ ሓደ ካብቶም ሬሳታት ክንቀሳቐስ ይጅምር እሞ፡ ነቲ መሸፈኒኡ፡ ሳንጣኡ፡ ቀንጢጡ፡ ኣብ ቅድሚ ሰኣላይ ክቐርብ ይርአ። ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝቐርብ ዘሎ ምጕት፡ እዚ ቪድዮ ኣብ ዩክረይን ከም ዝተቐርጸን፣ እቲ ኲናት ከኣ ላግጺ፡ ወይ ከኣ ብ 'ምዕራባዊ ፕሮፓጋንዳ' ዝተሰንዐ ምዃኑ ከም መረጋገጺ ይርእዮ። እንተዀነ እዚ ክትዕ ቅኑዕ ኣይኰነን። ብመሰረቱ እቲ ቪድዮ፡ ኣብ ቪየና፡ ኣብ ፈለማ ለካቲት፡ ንክሊማዊ ለውጢ ኣመልኪቱ ካብ ዝተኻየደ ኣድማ ዝተወስደ ምዃኑ፡ 'ኦስትሪች' ዝተባህለ ጋዜጣ ኣውስትሪያ ኣረጋጊጽዎ'ሎ። "ዓርቢ ንመጻኢ" [Friday for Future] ዝብል ቴማ ብዘልዓሉ 'ተነጣጠፍቲ ክሊማ' ዝተወደበ ኣድማ፡ ብመገዲ'ቲ ሳንጣታት ሬሳ ገይሩ ዝፈጠሮ ምርኢት፡ ሓደገኛነት ልቀት ካርቦን ኣብ ሂወት ደቂሰብ ንምርኣይ ዝዓለመ እዩ ነይሩ። ተመሳሳሊ ቪድዮ'ውን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ብኻልኦት ጕጅለታት፡ 'ተዋሳእቲ ቅልውላው' ኮቪድ፡ ብዝብል ናይ ሓሶት ሓበሬታ ተዘርጊሑ ምንባሩ ይፍለጥ። ክልተ ዩክሬናውያን ሰብኡት፡ ናይ ሓሶት፡ ጠበናጁ ዕንጸይቲ ዓጢቘም ዘርኢ  ብ'ስክሪን ሾት' ዝተወስደ ስእሊ 'ፎክስ ኒውስ' ብብዝሒ ተዘርጊሑ ቐንዩ። እዚ ኸኣ፡ 'ኲናት ዩክረይን ላግጺ እዩ' ዝብል ናይ ሓሶት ጸብጻብ ዘሰነዮ ኰይኑ፡ እቲ ዕጥቂ'ውን ሓቀኛ ጠበናጁ ዘይምዃኑ ከም መርትዖ ንምቕራብ እዩ ዕላማኡ። ብርግጽ እቲ ስእሊ፡ ቅድም ኢሉ ኣብ መፋርቕ ለካቲት ኲናት ቅድሚ ምጅማሩ ዝተወስደ እዩ። ኣሜሪካዊ-ሩስያዊ ፍሉጥ ተዋስኣይ ስተፈን ሴጋን፡ 'ንፍሉይ ሓይልታት ሩስያ ተጸቢሩ፡' ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ዩክረይን፡ ኪቭ ይዋጋእ ከምዘሎ ዝገልጽ ሓበሬታ፡ ብሓደ ናይ ሓሶት ገጽ ትዊተር ተዘርጊሑ ነይሩ። ኣብ ርእስቲ'ቶም ተራ ተጠቀምቲ ትዊተር፡ ካልኦት ከም እኒ ጆ ሮጋን ዝተባህሉ ጸለውቲን ብዙሓት ሰዓብቲ ዘለውዎምን ተጠቀምቲ፡ ኣብ ኢንስታግራም ከይተረፈ ብሚሊዮናት ከም ዝዝርጋሕን ዝርአን ገይሮምዎ። እቲ ሓቂ ግን ስተፈን ሴጋል፡ ኣብቲ ኲናት የለን። እቲ ገጽ ትዊተር ግን፡ ምስ ሓቀኛን ፍሉጥን ኣስማት ዓበይቲ ማዕከናት ዜና ኣመሳሲልካ ዝተገብረ ምዃኑ ኣይሰሓትን። ሲኤንኤን፡ እቲ ስእሊ ስናዕ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ከምኡ ዓይነት ምስሩሕ ሓበሬታ ኸኣ ፈጺሙ ከም ዘይዘርግሐ ብወግዒ ኣፍሊጡ። ሮጋን ከኣ ነቲ ኣብ ኢንታግራም ዝጠቅዖ ስእሊ ብኡ ንብኡ ኣልይዎ። እቲ ወዲ 69 ዓመት ተዋስኣይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ንፎክስ ኒውስ ኣብ ሃቦ ቃል፡ ንኽልቲአን ሃገራት ከም "ሓደ ስድራ" ብምርኣይ፡ "እወታዊ ሰላማዊ ፍታሕ" ክርከብ ዘለዎ ተስፋ ገሊጹ። ሓደ ሩስያዊ ዲፕሎማት፡ ዝተፈብረኸ ዛንታ ሓደ ኣብ ዩክረይን ጋዜጠኛ ዝተቐትለ ዘርኢ ስእሊ ዘርጊሑ።  "ከመይ ኣቢልካ ወረ ትስንዕ . . . ብጾት፣ ኣስተውዕሉ፡ እቲ ቀንዲ ኲናት ኣብ ዩክረይን ኣይኰነን፣ ምስ ሓሶትን ሰንዓን ቀንዲ ማዕከናት ዜና [MSM - Mainstream Media] እዩ፡" ክብል፡ ምኽትል ኣምባሳደር ሩስያ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝዀነ ድሚትሪ ፖልያንስኪ ኣብ ትዊተሩ ጽሒፉ። ንሱ ኣብ ዝለጠፎ መልእኽቲ፡ ሲኤንኤን ብዛዕባ ሞት "በርኒ ጐረስ" ኣብ ዩክረይን ኣውጺእዎ ዝነበረ ዛንታ ይወቅስ። ነዚ ኸኣ ብዛዕባ'ዚ ሰብ'ዚ [በርኒ ጐረስ]፡ ዝሓለፈ ዓመት ጣሊባን ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝተቘጻጸረሉ ከም ዝሞተ ዜና ብስም 'ሲኤንኤን' ተዘርጊሑ ንዝነበረ ዜና ኣተሓሒዙ እዩ ኣቕሪብዎ። እንተዀነ፡ እቲ ብ'ስክሪን-ሾት' ዝቐረበ መርትዖ፡ ካብተን ብስም ሲኤንኤን ዝተኸፍታ ናይ ሓሶት ገጻት ዝተረኽበ ምዃኑ፣ እዘን ገጻት ድማ ብትዊተር ከም ዝተኣገዳን ተፈሊጡ'ሎ። ምስሊ ናይቲ ከም በርኒ ጐረስ ኰይኑ ዝቐረብ ሰብ ድማ ጆርዲ ጆርዳን ዝተባህለ ኣመና ንጡፍ 'ዩትዩበር' እዩ። ወኪል ሲኤንኤን፡ ንናይ ሮይተርስ 'ኣረጋገጽቲ-ሓቂ' ከም ዝገለጾ፡ እቲ ዝተለጠፈ ዛንታ 'ውጹእ ፈጠራ እዩ' ኢሉ። ኣብ ሓደ ቪድዮ፡ ሓደ ዳይረክተር እኩባት ሰባት ብፍርሒ እናወጨጩ ክሃድሙ ከም ዝረኣዩ/ከም ዝዋስኡ ገይሩ ነይሩ። እቲ ቪድዮ ካብ ዩክረይን ከም ዝዞረቐ እዩ ዝንገር ቪድዮ፡ ን ኣሽሓት ተኸታተልቲ ማሕበራዊ ሜድያ ኣሰንቢዱ። እዚ ግን እዞም ዝተፈላለየ ማዕከን ዜና ዝዝርግሑ ዘለው ዘግነብንቡ ኣሳእል፡ ፍብሩኻት ምዃኖም ዘመልክት እዩ። ብመሰረቱ እዚ ቪድዮ፡ ኣብ በርሚንግሃም ኣደባባይ ቪክቶሪያ ብ 2013፡ "ኢንቬዥን ፕላነት አርዝ" ንዝተባህለ [ኣቐዲሙ 'ክላይዶስኮፕ ማን' ተሰምዩ ንዝነበረ] ሳይንሳዊ ፊልም ተባሂሉ ዝተቐርጸ እዩ። ዳይሬክተር ናይዚ ፊልም፡ ሳይሞን ኮክስል ኣብ ትዊተር ኣብ ዝዘርግሖ መልእኽቲ፡ "ቪድዮታተይ ኣብ ከምዚ መዓላ ውዒሉ ምስ ረኣኹ ኣመና እየ ሰንቢደ፡" ክብል ገሊጹ። 'ሰይቲ ምኽትል ፕረዚደንት' ዩክረይን ኣንጻር ወራር ሩስያ ንኽትቃለስ ኣብ ሓይልታት ምክልኻል ዩክረይን ከም እተጸንበረት ዘርኢ ስእልታት፡ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሜድያ ከስጋግርዎ ቀንዮም። እንተዀነ ዩክረይን ምክትል ፕረዚደንት ዝበሃል የብላን። ኣብ ትዊተር ክዀልል ዝቐነየ ካልእ መዳይ ናይዚ ዛንታ፡ እዛ ኣብ ስእሊ እትርአ ዘላ ሰበይቲ፡ ቀዳመይቲ እመቤት ዩክረይን 'ኦሌና ዘለንስኪ' እያ ዝብል ግጕይ ሓበሬታ'ውን ኣሎ። "ኣረጋገጽቲ-ሓቂ" እዚ ስእሊ፡ ናይ ሓንቲ ካብ ነሓሰ 2021 ኣብ ውትህድርና ዝተዓስከረት ዩክሬናዊት ወተሃደር ምዃኑ ኣረጋጊጾም።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ኮሮናቫይረስ፡ ብዛዕባ ኮቪድ-19 ስኑዕ ሓበሬታ ዝዝርግሑ ሸውዓተ ዓይነት ሰባት

ኮሮናቫይረስ ብዝምልከት ዝዝርግሑ ቅንዕና ዘይብሎም ትንተናታት፣ ስኑዕ [ናይ ሓሶት] ሓበሬታን ግምታትን ብዙሓት ሰባት ብማሕበራዊ ሚድያ ክቀባበልዎም ምርኣይ ዝተለመደ’ዩ። ነዞም ሓበሬታታት ዘመንጩን ዝዝርግሕን ግን መን’ዩ? ኣብዚ ዘለናሉ ናይ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እዋን ኣዝዮም ብዙሓት ስኑዓት ሓበሬታታት ክዝርግሑ ሪኢናን ሰሚዕናን ኢና። ኣብዚ ጽሑፍ ነቶም ሓበሬታታት መን ከምዝዝርግሖምን መበገሲኦም እንታይ ከምዝኾነን ክንርእይ ኢና። ነቶም ስኑዓት ሓበሬታታት ዘመንጭዉን ዝዝርግሑን ዓይነታት ሰባት ኣብ ሸውዓተ ተመዲቦም ኣለዉ። “ቀያዕቲ/ቀለድቲ” ኣብ ሓደ እዋን፡ ‘መንግስቲ እንግሊዝ ንነበርቲ ለንደን ክእንግዶም ኣብ ስታድየም ዌምለይ ላዛኛ ይሰርሕ ኣሎ’ ዝብል ሓበሬታ ክፍኖ ከሎ ብዙሓት ሰባት ነዚ ከም ቅየዐ ወይ ቀልዲ ኣይቆጸርዎን። ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ከኣ ሓደ ውልቀሰብ ‘መንግስቲ ንዘቐመጦም ገደባት ብምጥሓስ ካብ ገዝኡ ብተደጋጋሚ ዝወጽእ ዝነበረ ሰብ ተቐጺዑ’ ዝብል ሓበሬታ ምስ ስእሊ ጠቂዑ ነይሩ። እቲ ውልቀሰብ ከምዝበሎ ሰባት ካብ ገዝኦም ምውጻእ ንኽፈርሑ ብዝብል’ዩ ነቲ ተግባር ፈጺሙ። ኢንስታግራም ኣብ ዝተበሃለ ማሕበራዊ መራኸቢ  መሓዙቱ ዝኾኑ ሰባት ነቲ ሓበሬታ ናብ ኩሉ ንኸባጽሑሉ ዝሓተቶም ኮይኑ፤ እቲ ሓበሬታ ግን ካብ ኢንስታግራም ሰጊሩ ብዙሓት ሰባት ኣብ ፌስቡክ ተቐባቢሎምዎ። በዚ ምኽንያት ከኣ ብዙሓት ሰባት ነቲ ሓበሬታ ከም ሓቂ ወሲዶምዎ። “ኣብ ሰባት ስንባደ ክፈጥር ድልየት የብለይን” ይብል እቲ ስሙ ክግለጽ ዘይደለየ ፈለማ ነቲ ሓበሬታ ዘመንጨወ ውልቀሰብ። “ግን ከኣ እቶም ሰባት ነቲ ትኽክለኛ ምስሊ ክፈልዩ እንተዘይኪኢሎም ካብ ኢንተርኔት ረኺቦም ዘረጋግጹሉ መገዲ ክምርምሩ ኣለዎም” ክብል ርእይትኡ ሂቡ። “መታለልቲ” ኣብዚ ናይ ኮሮናቫይረስ እዋን ብዙሓት መታለልቲ ካብ መንግስቲ ዝተልኣኹ ኣምሲሎም ዝተፈላለዩ ጽሑፋት ናብ ሰባት ክዝርግሑ ተራእዮም’ዮም። ቀንዲ ዕላምኦም ከኣ ንሰባት ብምትላል ገንዘብ ምርካብ’ዩ። ኣብ ወርሒ መጋቢት ሓደ ጉጅለ ምጽራይ መረዳእታ ዘካየዶ ምርመራ ከምዘመልክቶ ሓደ መታለሊ ‘መንግስቲ ንዜጋታት ድጎማ ክገብር ስለዝወጠነ ናይ ባንኪ ዝርዝር ሓበሬታኹም ለኣኹ’ ዝብል ጽሑፍ ይልእኽ ነይሩ። ብዙሓት ሰባት ከኣ እቲ መታለሊ/ኣጭበርባሪ ሰብ ንዝዘርግሖ መልእኽቲ ኣብ ፌስቡክ ናብ ብዙሓት ክባጻሕ ገይሮም። እዚ ሓበሬታ ብናይ ጽሑፍ ሓጺር መልእኽቲ ኣቢሉ ይዝርጋሕ ብምንባሩ መን ይፍጽሞ ከምዘሎ ምፍላጡ ኣጸጋሚ ከምዝኾነ ይግለጽ። ብሓፈሻ ካብ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ ኣታለልቲ ሰባት ብዝተፈላለየ መገዲ ምስ ኮሮናቫይረስ ዝተሓሓዙ መልእኽትታት ብምዝርጋሕ ገንዘብ ንምርካብ እናሰርሑ ይርከቡ። ገሊኦም ኢመይል ብምጥቃም ‘ብዛዕባ ክትባት ኮሮናቫይረስ ሓበሬታ ንምርካብ እንተደሊኹም ነዚ ሊንክ ጠውቑ’ ብምባል ናይ ሰባት ዝርዝር መረዳእታ ብንኪ ንምርካብ ፈቲኖም። ብኻልእ ገጽ ከኣ ‘መንግስቲ ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ነቲ በብወርሑ ዝቖርጾ ዝነበረ ግብሪ ደው ኣቢሉ’ሎ፤ ስለዚ ቅድሚ ሎሚ ግብሪ ዝተቖረጸኩም ሰባት ክምለሰልኩም እንተደሊኹም ናይ ባንኪ መረዳእታኹም ሓብሩና’ ዝበሉ ኣጭበርብርቲ ኣይተስኣኑን። “ፖለቲከኛታት” ብዛዕባ ኮሮናቫይረስ ዝዝርግሑ ስኑዓት ሓበሬታ ምንጮም ኢንተርኔት እናተጠቐሙ ብሕቡእ ካብ ዝጥቀሙ ሰባት ጥራይ ኣይኮነን። ካብ ፖለቲከኛታት’ውን እምበር። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ግንቦት ‘ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ጸሓይ ክጽለዉ ምግባር ወይ ኬሚካላት ምውጋእ ካብቲ ሕማም ከሕውዮም ይኽእል ይኸውን’ዩ’ ኢሉ ነይሩ። እቲ ፕረዚደንት ጸኒሑ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ እቲ ዝተዛረቦ ዘረባ ንቐልዲ ከምዝኾነ ሓቢሩ’ዩ። እንተኾነ ንሱ ንዝተዛረቦ ዘረባ ስዒቡ ብዙሓት ሰባት ናብ ማእኸላት ሓበሬታ እናደወሉ በቲ ዝተገለጸ መገዲ ንነብሶም ከድሕኑ ዝኽእሉ እንተኾይኖም ይሓቱ ምንባሮም ይግለጽ። ወሃቢ ቓል ሚንስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ቻይና ድማ ኮሮናቫይረስ ንፈለማ እዋን ናብ ከተማ ዉሃን ዝኣተወ ምናልባት “ካብ ወተሃደራት ኣሜሪካ ክኸውን ይኽእል’ዩ” ክብል ተሰሚዑ። ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ኣሪዞና ‘ዓሳ ንዝራብሑሉ ገንኢ መሕጸቢ ዝውዕል ኬሚካል ካብ ኮሮናቫይረስ ይፍውስ’ዩ’ ዝብል ዜና ዘንበቡ መጻምድቲ ነቲ ኬሚካል ሰትዮም ናብ ሆስፒታል ከምዝኣተዉ ይግለጽ። ነዚ ምኽንያት ከኣ እቲ ዘገርሙ ዘረባታት ብምዝራብ ዝፍለጥ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ነበር ዶናልድ ትራምፕ ከይኮነ ኣይተርፍን ይበሃል። “ናይ ሽርሒ ተንተንቲ” ሰብሞያ ሕክምናን ምርምርን ብዛዕባ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ርግጸኛ ዝኾነ ሓበሬታ ዘይምሃቦም ነቶም ናይ ተንኮል ትንታነ ዝህቡ ሰባት ምችው ኩነታት ፈጢሩሎም’ዩ። ንኣብነት ብምኽንያት ኣብ ተንኮል/ሽርሒ ዝተመስረተ ሓበሬታ ኣብ ዩናይትድ ኪንግደም 70 ዝኾኑ ዓምድታት ኔትወርክ ሞባይል መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ይዝከር። መንቀሊኡ ከኣ ‘5ጂ [ሓምሻይ ወለዶ] ቴክኖሎጂ ኢንተርኔት’ዩ ነቲ ቫይረስ ኣምጺእዎ” ዝብል ወረ ነይሩ። ዩጎቭን ዘ ኢኮኖሚስትን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ዝገብርዎ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ 13 ሚኢታዊት ካብ ኣሜሪካውያን ኮቪድ-19 ሓሶት ወይ ዘየለ ከምዝኾነ ይኣምኑ። 49 ሚኢታዊት ከኣ ሰብ ሰራሕ ከምዝኾነ ይዛረቡ። ሓደ እዋን ከኣ ኣብ እንግሊዝ ፈተነ ክታበት ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝካየደሉ እዋን ሓደ ብወለንትኡ ኣብቲ ፈተነ ዝተሳተፈ ሰብ ሞይቱ ዝብል ሓበሬታ ብስፍሓት ተዘርጊሑ ነይሩ። በዚ ምኽንያት ከኣ እቲ ክታበት ሰባት ንምቕታል ዝተሰርሐ እዩ ዝብል ናይ ተንኮል ወይ ሽርሒ ትንታነ ተዘርጊሑ። “ፈለጥቲ ውሽጢ” ገለ እዋናት እቲ ምስ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብዝተሓሓዝ ዝዝርጋሕ ስኑዕ ሓበሬታ ‘ተኣመንቲ’ ካብ ዝበሃሉ ምንጪታት ዝብገስ ክኸውን ይኽእል። ንኣብነት ዶካትር፣ መማህራንን ኣብ ማእኸላት ጥዕና ዝሰርሑ ሰባትን ተዛሪቦም እናተባሃለ ግጉይ ሓበሬታ ይዝርጋሕ። ሓደ እዋን ኣብ እንግሊዝ ሓንቲ ኣብ ኣምቡላንስ እትሰርሕ በዓልቲ ሞያ ሕክምና ዝተዛረበቶ ብዝብል “መናእሰይ ብብዝሒ ይሞቱ ኣለዉ” ዝብል ናይ ድምጺ መልእኽቲ ናብ ብዙሓት ተባጺሑ ነይሩ። ቢቢሲ ነታ መልእኽቲ ኣሕሊፋ ዝተባሃለት ውልቀሰብ ከዘራርባ’ኳ እንተፈተነ ብትኽክል በዓልቲ ሞያ ጥዕና ምዃና’ውን ከረጋግጽ ኣይከኣለን። “ኣዝማድ/ቤተሰብ” ብዙሓት ሰባት ብዛዕባ ኣዝማዶም ወይ ቤተሰቦም ኣብ ዝሓስቡሉ እዋን ክጭነቑ ይኽእሉ። ብፍላይ ድማ ኣብዚ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንዓለም ኣብ ዘሻቕለሉ እዋን እቲ ጭንቀት ከምዝውስኽ ይግመት። በዚ ምኽንያት ከኣ ገለ ሰባት ‘ይጠቅም’ዩ’ ዝበልዎ ሓበሬታ ንቤተሰቦም ወይ ፈትውቶም ምዝራቦም ኣይተርፍን። ሓበሬታ ንኣዝማዶም ምሃቦም ከም ጌጋ’ኳ ዝቑጸር እንተዘይኮነ እቲ ሓበሬታ ግን ክሳብ ክንደይ ሓቅነት ኣለዎ? ዝብል ከየጻረዩ ናብ ካልኦት ሰባት ክበጽሕ ምግባር ጸገማት ከስዕብ ከምዝኽእል ምግማት ይከኣል። ዳንኤላ ቤከር ዝተበሃለት እንግሊዛዊት ነዚ ኣብነት’ያ። ሓደ እዋን ኣብ ፌስቡክ ዝረኸበቶ ሓበሬታ ናብ ብዙሓት ሰባት ኣባጺሓ ነይራ። “ፈለማ ቁሩብ ኣሕሲቡኒ ነይሩ። ምኽንያቱ ከኣ ብዙሕ ካብ ዘይፈልጣ ሰብ’ዩ እቲ ሓበሬታ ተላኢኹኒ። ዝጠቅም ስለዝመሰለኒ ቆልዓ ናብ ዘለዋ ሓፍተይ ሰዲደላ” ትብል። እቲ ሓበሬታ ሓቅነት ስለዘይነበሮ ግን ንሳ ከምዝሓሰበቶ ክኸውን ኣይከኣለን። “ፍሉጣት ሰባት” ንለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝምልከት ስኑዕ ወይ ግጉይ ሓበሬታ ካብ ሞንጎ ዝዝርግሑ ሰባት ምናልባት እነድንቖም ወይ እንፈትዎም ሰባት ክርከብዎም ይኽእሉ። ኣብ መርበብ ሓበሬታ ዝርከብ መረዳእታ ናብ ካልኦት ክባጻሕ ምግባር ልሙድ ተግባር’ዩ። ፍሉጣት ሰባት ግን ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ ጉዳያት ዝለዓለ ጥንቃቐ ክገበሩ ኣለዎም። ምኽንያቱ ሓደ ተራ ሰብ ነቲ ግጉይ ሓበሬታ ክዝርግሕ ከሎን እቶም ፍሉጣት ሰባት ነዚ ክገብሩ ከለዉን ዝህልዎም ተቐባልነት ማዕረ ኣይኮነን። ሮይተርስ ኣብ ቀረባ እዋን ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ኣብቶም ዝፍነዉ ስኑዓት ሓበሬታታት ተሳትፎ ፍሉጣት ሰባት ዝለዓለ ከምዝኾነ ኣመልኪቱ’ሎ። ኣብቲ ቴክኖሎጂ ኢንተርኔት 5ጂ ንለበዳ ኮሮናቫይረስ ይዝርግሕ ኣሎ ብዝብል ዝተፈነወ ሓቅነት ዘይብሉ ወረ ብዙሓት ፍሉጣት ሰባት ተሳትፎ ነይርዎም’ዩ። ካብ ኢትዮጵያ ክሳብ ማዳጋስካር፤ ካብ ታይላንድ ክሳብ ብራዚል፤ ካብ ኣመሜሪካ ክሳብ ታንዛኒያ ብናይ ሓሶት ወረ ዝተሸበረን ዝኾነን ዘይኮነን መድሓኒታት ዝተጠቐመን ብዙሕ ከምዝኾ ይግመት።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ኤች-ኣይ-ቪ፡ ሕጂ'ውን ኣብ 2021 ዝናፈስ ግጉይ ሓበሬታታት

ቅድሚ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ፖል ቶርን ናብ ገዛ ወለዱ ኣብ ዝኸደሉ ዝነበረ እዋን፡ ከይልከፉ ብምፍራሕ፡ ነቲ ዝሰትየሉን ዝበልዓሉን ኣቑሑት ይጉሕፍዎ ነይሮም። ቶርን፡ ኤች-ኣይ-ቪ ከምዝነበሮ ምስ ፈለጠ፡ ተሓጋጋዚ ሓኪም (ነርስ) ንምዃን ዝወስዶ ዝነበረ ስልጠና ኣቋሪጽዎ። "ናይ 20ታት ዕድመይ ብፍርሒ'የ ኣሕሊፈዮ" ድማ ይብል። ሕጂ ግን፡ እቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝነብር ቶርን፡ መዓልታዊ ሓደ ከኒና ካብ ምውሳድን፡ ኣብ ዓመት ሓደ ግዜ ምስ ሓኪሙ ካብ ምርኻብን ወጻኢ ብዛዕባ'ቲ ቫይረስ ብዙሕ ኣይሓስብን'ዩ። ሕክምናዊ ክንክን ዝረኽቡ ኤች-ኣይ-ቪ ዘለዎም ሰባት፡ ፍጹም ንቡር ዕምሪ ክነብሩ ይኽእሉ'ዮም። እቲ ብሰንኪ ድኹም ኣካላዊ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ዝስዕብ ቫይረስ (ኤች-ኣይ-ቪ) ብመሳተዪን መብልዕን ኣቑሑት ክላባዕ ይኽእል'ዩ ዝብል ዝበለየን ዘይቅኑዕን ኣተሓሳስባ'ውን ዳርጋ ጠፊኡ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ግጉይ ሓበሬታታት ሕጂ'ውን ይዝርጋሕ ኣሎ። 'ፈውሲ ኣለዎ' ኬንያዊት ዶሪን ሞራ ሞራቻ ምስ ኤች-ኣይ-ቪ እያ ተወሊዳ። ኣብ 2005፡ ጓል 13 ዓመት ምስኮነት ድማ'ያ እቲ ቫይረስ ከምዘለዋ ፈሊጣ። ብመሰረት ኣብ ተለቪዥን ዝራኣየቶ መወዓውዒ ናብ ሓደ ኣብ ታንዛንያ ዝርከብ፡ ንዓኣን እቲ ቫይረስ ዝነበራ ኣዲኣን ከሕውየን ከምዝኽእል ዝዛረብ ፈዋሲ ከይዳ። "ካብቲ ዝሸጦ ዝነበረ ካብ ቆጽለ-መጽሊ ዝተሰርሐ መስተ ሰቲና፡ ካብ ኤች-ኣይ-ቪ ናጻ ኴንና ኢልና ኣሚንና ተመሊስና" ድማ ትብል። ነቲ ትወስዶ ዝነበረት ጸረ-ቫይረስ (ኣንቲ-ረትሮቫይራል) መድሃኒት ኣቋሪጻቶ። እቲ መድሃኒት፡ ነቲ ቫይረስ ኣብ ኣካላት ሰብ ከይራባሕ ዝገትእ'ዩ። ከም ሳዕቤኑ ድማ፡ ኣካላዊ ናይ ምክልኻል ዓቕማ እናደኸመ ብምኻዱ ብሕማም ቆርበትን ኒሞንያን ተጠቒዓ። እቲ ኣብ ደማ ዝነበረ መጠን ኤች-ኣይ-ቪ ልዑል ብምዃኑ፡ ዝኾነ ማእከላይ ረኽሲ እንተ ኣጋጢሙዋ፡ ክቐትላ ከምዝኽእል'ውን ሓኪማ ኣጠንቂቑዋ። ግቡእ ክንክን እንተዘይተኻይዱሉ፡ ኤች-ኣይ-ቪ፡ ሓደ ኣካል ንዝኾነ ረኽሲታት ክከላኸል ናብ ዘይክእለሉ ደረጃ ሕማም ኤድስ (acquired immune-deficiency syndrome) ክሰጋገር ይኽእል'ዩ። ድሕሪ'ዚ፡ እቲ ፈዋሲ'የ ብሃላይ፡ "መጠፋፍኢ" ምዃኑ ተነጺሩላ። ንኤች-ኣይ-ቪ ክፍውስ ዝኽእል ክታበት ኮነ ፈውሲ የለን። እንተኾነ ግን፡ ፈውሲ ኣለዎ ዝብል እምነት ምስማዕ ልሙድ'ዩ ይብል፡ ፕረደዚደንት ዓለምለኻዊ ሕብረተሰብ ኤድስ ዝተባህለ ማሕበር፡ ዶ/ር ኣዲባ ካማሩልዛማን። ኣብዚ ቀርባ እዋን፡ ካብቲ ሕማም ከምዝሓወዩ ዝገልጽ ጸብጻብ ገለ ሰባት ድማ ብዙሕ ተስፋታት ኣሕዲሩ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ሃገረ ኣርጀንቲና ሓንቲ ሰብ ብናይ ባዕላ ኣካላዊ ዓቕሚ ካብ ኤች-ኣይ-ቪ ናጻ ከምዝኾነት ተገሊጹ ነይሩ። ብኸመይን ስለምንታይን ዝብሉ ሕቶታት ግን ገና ኣይተመለሱን። 'ኩሉ ሳዕ ከተላብዕ ትኽእል ኢኻ' ጆይስ መንሳህ፡ ኣብ ጋና'ያ ተወሊዳ፡ ካብቲ ዘጋጠማ ተነጽሎ ንምህዳም ግን ናብ ጀርመን ተሰዲዳ። ብሰንኪ ብዛዕባ ኩነታታ ዘሎ ግጉይ ርዲኢት፡ ዝምድናታታን ስራሓን ከምዝኸሰረት'ያ ትዛረብ። እቲ ተነጽሎ፡ ኤች-ኣይ-ቪ ዘለዎም ሰባት ኩሉሳዕ ናብ መጻምድቶም ወይ ደቆም ከሰጋግርዎ ይኽሉ'ዮም ካብ ዝብል ግጉይ መደምደምታ'ዩ ዝብገስ ትብል። "ሓደ ሰብ ኤች-ኣይ-ቪ ከምዘለዎ ንኣባል ስድራቤት ወይ መጻምድቲ ምስዝነግር. . . ሰባት ሚእቲ ካብ ሚእቲ ውሕስነት የለን፡ ሓንሳብ እንተ ተታሒዝካ ኣኺሉካ እዩ ዝብል ግጉይ ኣተሓሳስባ ኣለዎም" ትብል መንሳህ። "እንተኾነ ግን፡ ንነዊሕ እዋን 'ኣንቲ-ረትሮቫይራል' ዝወሰደ ሰብ፡ ክዕቀን ዝኽእል መጠን መልከፍቲ ኣየመሓላልፍን'ዩ (ዋላ'ኳ እቲ ሰብ ኤች-ኣይ-ቪ ዘለዎን፡ ንምሉእ ዕድሚኡ ሕክምናዊ ክንክን ዘድልዮ እንተኾነን"። መንሳህ፡ መድሃኒታ እናወሰደት ኣርባዕተ ቆልዑ ወሊዳ እያ- በቲ ቫይረስ ዝተታሕዘ ኸኣ የብሎምን። ካብ 2020 ጀሚሩ፡ ብሰንኪ ዝርጋሐ ዝዋሃብ ሕክምናዊ ክንክን ካብ ኣደ ናብ ቆልዓ ዝሓልፍ መጠን መልከፍቲ ብፍርቂ ጎዲሉ'ዩ። እንተኾነ ግን፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ጓላ፡ እቲ ቫይረስ ስለዘለዋ ንካልኦት ከይተሕልፍ ብዝብል ፍርሒ፡ ኣብ ጋና ካብ ቤት ምህርቲ ናብ ገዝኣ ክትምለስ ተኣዚዛ ነይራ። ኢያን ግሪን፡ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ናይ ሓደ 'ተረንስ ሂጊንስ ትራስት' ዝተባህለ ማሕበር ኮይኑ፡ ምስ ኤች-ኣይ-ቪ ዝነብር ሰብ'ዩ። "ኤች-ኣይ-ቪ ንዘለዎም ሰባት፡ ንዓይ ሓዊሱ፡ እቲ ዝዓበየ ጉዳይ፡ ነቲ ሕማም ተመሓላለፍ ኮይኑ'ዩ ዝስመዓካ። "ንብዙሕ ዓመታት፡ ንካልኦት ሰባት እቲ ቫይረስ ከየመሓላልፈሎም ተሸቑሪረ'የ ኣሕሊፈዮ። "ንካልኦት ከመሓላልፈሎም ከምዘይክእል ምፍላጠይ፡ ዓቢ ሓርነት'ዩ ተሰሚዑኒ" የብል ግሪን። 'ኤች-ኣይ-ቪ ኣብቂዑ'ዩ' ዋላ'ኳ ኤች-ኣይ-ቪ ናይ ሞት ፍርዲ እንተዘይኮነን እቲ ቫይረስ ዘለዎም ሰባት ምስ ምሉእ ጥዕንኦም ንቡር ሂወት ክነብሩ ዝኽእሉ እንተኾኑን፡ ናብ ጫፍ ዝኸደ ኣተሓሳስባታት ምህላዉ ከምዘሰክፎም ተሓለቕቲ ይገልጹ። "ኣብ መዳይ ሕክምናዊ ክንክን ኤች-ኣይ-ቪ ናይ ምክልኻል ኣገባባትን ብዙሕ ምዕባለታት ተራእዮም እዮም። እንተኾነ ግን፡ ኤድስ ኣብቂዑ'ዩ ዝብል ኣተሓሳስባ፡ ንናይ ምክልኻል ስራሕ ይኹን ንኤች-ኣይ-ቪ ፈውሲ ኣብ ምርካብ ዝግበር ምርምር ሓጋዚ ኣይኮነን" ይብል ዶ/ር ካማሩልዛማን። ብመሰረት ኣብ 2020 ዝወጸ ሓበሬታ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መላእ ዓለም ኣስታት 38 ሚልዮን ሰባት ኤች-ኣይ-ቪ ነይርዎም፡ ኣስታት 700 ሽሕ ድማ ምስ ኤይድስ ብዝተሓሓዝ ሕማማት ሞይቶም (ብሰንኪ ስእነት ሕክምናዊ ክንክን ክኸውን ይኽእል'ዩ)። ፖል ቶርን ከምዝብሎ፡ መንእሰያት፡ እቲ ሕማም ናይ ዓበይቲ ሰባት ገይሮም'ዮም ዝርእይዎ። ምስኡ ዝሰማማዕ ግሪን ብወገኑ፡ መንእሰያት "ትሑት ደረጃ ንቕሓት" ኣለዎም ይብል። "ኤች-ኣይ-ቪ ቀደም ዝነበረ ጥራይ ገይሮም'ዮም ዝሓስብዎ"። 'ብኤች-ኣይ-ቪ ዝልከፍ ዓይነት ሰብ ኣይኮንኩን' ከምቲ መንእሰያት ሕማም ዓበይቲ ገይሮም ዝወስድዎ፡ ብዙሓት ከኣ ንሕደ-ጾታውያን ጥራይ ዝጸሉ ኮይኑ ይስምዖም። ኣብ ምሉእ ዓለም፡ ልዕሊ ፍርቂ ናይቶም ኤች-ኣይ-ቪ ዘለዎም ሰባት ደቂ-ኣንስትዮ እየን። ኣባል 'ፍሮንት ላይን ኤድስ ('ቅድመ-ግንባር ኤድስ) ዝተባህለ ማሕበር ዝኾነት ክሪስቲን ስተግረሊንግ ከምዝበለቶ፡ እቲ ቫይረስ ነተን ኣብ ናይ ወሊድ ዕድመ ዘለዋ ደቂ-ኣንስትዮ ካብ ዝቐትሉ ጠንቅታት ኣብ ቀዳማይ ይስራዕ። እንተኾነ ግን፡ ውሑዳት ካብተን ንሳ ዘዘራረበተን ደቂ-ኣንስትዮ'የን ብዛዕባ ዘለወን ሓደጋታት እኹል ፍልጠት ዘለወን ትብል። "ኣገዳሲ መበገሲ ማዕከን ሓበሬታ'ዩ። ምኽንያቱ፡ ኣብ ክሊ'ቲ [ናይ ወሊድ] ዕድመ ዘለዋ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ብፍላይ እተን ክጠንሳ ዝደልያ፡ ብዛዕባ መከላኸሊ ዘይብሉ ጾታዊ ርክብ ክዛረባ ስለዝጽገማ" ትብል ክርስቲን። ዋላ'ኳ ዓቢ ገስጋስ ተኻይዱ እንተሎ፡ ዝዝርጋሕ ግጉይ ሓበሬታታት፡ ሰባት ስራሕ ክስእኑ፡ ዝምድናታት ክኸስሩን፡ ሕክምናዊ ክንክን ዋላ'ውን መርመራ ከይረኽቡን ክገብር ይኽእል'ዩ።

ናይ ሓሶት ዜና  (ስኑዕ ዜና)


ድሕሪ ፈታኒ ጕዕዞ ስደትን ስቓይን ምስ ስድራኡ ክሕወስ ዘይከኣለ መንእሰይ

ሽመይ ዲኔ ኣሕመድ ይበሃል። ወዲ 18 ዓመት መንእሰይ’የ፤ ኣብ ምብራቕ ወለጋ [ክልል ኦሮሚያ] ወረዳ ሲቡ ስሬ ጣብያ ቦቈ ጂማ ዓብየ። ካብ ሃገር ቅድሚ ምውጽአይ ኣብ ትምህርተይ ንፉዕ'የ ነይረ። ኣቦይ’ውን የተባብዐኒ ስለ ዝነበረ፡ ካብ ክፍሊ ቀዳማይን ካልኣይን እየ ዝወጽእ ነይረ። ኣብ ሻድሻይ ክፍሊ ጥራይ’የ ሳልሳይ ወጺአ። ሻብዓይ ክፍሊ ኣትየ ንሓንቲ ወርሒ ምስ ተመሃርና ግን ኣብቲ ከባቢ ጐንጺ ስለ ዝተላዕለ ቤት ትምህርቲ ተዓጽዩ። ብሰንኪ'ዚ፡ ካብቲ ዝፈትዎ ትምህርቲ ተሰናኺለ፤ ካብ ሃገር ክወጽእ ከኣ ወሲነ። ድሕሪኡ፡ መማህርተይ ዝነበረ ኣብ ግብጺ ዝነብር ሓደ ደላሊ ተሌፎን ደዊለሉ። ንሱ ከኣ ኣብ ድሬዳዋ ንዝርከብ ካልእ ደላሊ ይድውል። ካብ ሃገር ንምውጻእ 15 ሽሕ ብር ከም ዘድሊ ይነግረኒ፤ ኣነ ግን ኣነ ሰለስተ ሽሕ ጥራይ’ዩ ነይሩኒ። ክሳብ ድሬዳዋ ዘብጽሓኒ ከፊለ፡ በቲ ዝተረፈ ድማ ክዳን ገዚአ፤ ኣብ ኢደይ ዝተረፈኒ ገንዘብ ኣይነበረን። ድሬዳዋ ምስ በጻሕኩ፡ ደለልቲ ምስ ካልኦት ስደተኛታት ሓዊሶም ናብ በረኻ ሶማል ወሲዶምና። ኣብኡ፡ ዝብላዕ ዝስተ ኣይነበረናን። ሎሚ እንተበሊዕካ ጽባሕ ዘይክትበልዕ ትኽእል። ማይ ተዓቒኑ’ዩ ዝቐርበልና። ሓንቲ ሊትሮ ንኽልተ ሰብ ትወሃብ። ሶማል ምስ በጻሕና፡ ተወሳኺ ገንዘብ ንኽንከፍል ናብ ስድራ ስልኪ ደውሉ ኢሎምና። ገንዘብ ንዘይብሎም ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ይሃርሙዎም ነይሮም። ኣብ ከምዚ ዝበለ ኵነታት ንኽልተ ወርሒ ጸኒሕና። ብዙሓት ሰባት ሞይቶም፣ ፍርቈም ከኣ ገዲፎምና ብጅቡቲ ከይዶም። ንሕና ከኣ፡ ናብ ስዑዲ ንምኻድ መገዲ እናተሳለጠልና እንከሎ ኣነ ሓሚመ። ኣብ ጸምጸም በረኻ፡ ንነዊሕ መዓልታት ስለ ዝተጓዓዝና ከምኡ’ውን ማይን መግብን ብምስኣንና ተዳኺመ ነይረ። ምሳና ናብ ስዑዲ ክኸዱ ይጽበዩ ካብ ዝነበሩ፡ እቶም 450 ሞይቶም’ዮም። ካብዚኦም ሽሞም ዝፈልጦም ቈልዑ ኣለው። ቤተሰብና ገንዘብ ዘይብሎም እንተዀይኖም፡ ቴሌፎን ብምድዋል ስድራና እናሰምዑ ይሃርሙና። እቲ ዝደልይዎ ገንዘብ እንተዘይተላኢኹ ሓደ ዓመት’ውን እንተዀነ፡ ሒዞምና ኰፍ ይብሉ እምበር ኣየውጽኡናን። እናቀጥቀጡኻ ኣብ ኢዶም ክትደኽሞም እንከለኻ ድማ ናብ ጐደና ኣውጺኦም ይድርብዩኻ። ኣነ፡ ድሕሪኡ’የ ኣብ ኢድ ደለልቲ ከም ዝዀንኩን ገንዘብ ክልእኹለይ ከም ዝደልን ቴሌፎን ደዊለ ሓቲተዮም። ስድራ’ውን፡ ካብ ዝተፈላለየ ቦታታት ገንዘብ ኣኻኺቦም ሰዲዶምለይ። መጀመርታ ተመለስ እንዶ ኢሎምኒ፤ ኣነ ግን እምብለይ ኢለ። ቤተሰበይ፡ 15 ሽሕ ብር ምስ ልኣኹለይ መገዲ ጀሚርና። ኣብ ውሽጢ በረኻ ንሓደ ሰሙን ብእግርና ተጓዒዝና። ኣብ ዝመሰየና እናሓደርና ምስ ወግሐ ጕዕዞ ንቕጽል። ኣብ ገምገም ባሕሪ ምስ በጻሕና፡ ካልእ ጕጅለ ኣብ ድሕረና ስለ ዘሎ ምስኦም ኢኹም ትኸዱ፡ ኢሎም ኣብ ሓደ ሕብእ ዝበለ ቦታ ኣኪቦም የቐምጡና። ካብ መንጐና ተስፋ ቘሪጾም ዝምለሱ ሰባት ነይሮም’ዮም፤ ፍርቈም ድማ ማዕረና ምስጓም ኣብይዎም ኣብ በረኻ ተሪፎም። እቶም ደለልቲ፡ ዝደለይዎ ገንዘብ ምስ ረኸቡ ኣብ ዝዀነ ቦታ እንተሞትካ’ውን ኣይግድሶምን። ኣብቲ ገምገም ባሕሪ ምስ በጻሕና፡ ካልኦት ደለልቲ ናብ የመን ንምኻድ ገንዘብ ክፈሉ ይብሉና። እንተደልዮም፡ 100 ሽሕ ብር ኣምጽእ ይብሉኻ፤ ኣብቲ ሰብ ዝብሃል ዘይብሉ በረኻ ኣሲሮም ሰብ ዘሳቕይሉ ቦታ ኣለዎም። ገንዘብ የብለይን እንተኢልካዮም ድማ፡ ምስ ደኸምካ ኣውጺኦም ይድርቡዩኻ። ኣብ ሃገር ከለኹ ተመሃሪ’የ ነይረ። ምስ ኣቦይን ኣደይን ከኣ ይመሃር ነይረ። ብሰንኪ ሰላም ምስኣን ግን ዝመሃረሉ ቦታ ኣይነበረን። ብሰንኪ'ዚ እየ ወለደይ፡ ጥራውዝትይ መጽሓፍተይን ገዲፈ ናብ የመን ክስደድ ወጺአ። ትካል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ኣይኦኤም] ናብ ሆስፒታል ምስ ኣእተወኒ፡ ሕጽበት ኩሊት ክገብር ከም ዘለኒ፡ ኩሊተይ ጽቡቕ ይሰርሓ ከምዘየለዋ ነጊሮምኒ። ብፍላይ የመን ምስ ኣተኹ፡ እቲ ትካል እዩ ዘሐክመኒ ነይሩ። ካብ ሃገር ክወጽእ እንከለኹ፡ ስራሕ ኣብ ዓቢይ ቦታ ክበጽሕ’የ ኢለ ነይረ። እንተዀነ፡ ከምቲ ዝሓሰብኩዎ ኣይኰነን። ምስ ሓመምኩ ብዙሕ ተጸጊመ። ንሳቶም [ሰራሕተኛታት ኣይኦኤም] እውን ምሳይ ተሸጊሮም። ካብ ሃገር ቅድሚ ምውጽአይ፡ ኦነግ ኢኹም ኢሎም ክኣስሩና መጺኦም፤ ንሕና ግን ሰለማውያን ሰባት [ገባር] ኢና። ብዛዕባ ኦነግ’ውን እንፈልጦ ነገር ኣይነበረን። ኦነግ፡ ኣብ ጫካ እምበር ኣብ ከባቢና ብዙሕ ኣይፍለጥን ነይሩ። እንተዀነ፡ ብኡኡ ምኽንያት ከከላብቱና እንከለው ኣብዚ ሰሪሕና፡ ገዛእ ርእስናን ናብራናን ክንቅይር ኣይንኽእልን ኢልና ኢና ካብ ሃገር ወጺእና። መጀመርታ ካብ ሃገር ዘውጽኣኒ ምኽንያት እዚ እዩ። እዚ ዅሉ ጕዕዞ ስደት ሓሊፈ ኸኣ ዝገደደ ጥዕናይ ስኢነ። ካብ የመን፡ ናብ ኢትዮጵያ ንምምላስ ኵነታት ከምዘመቻችኡለይ ክነግሩኒ እንከለው፡ ኣነ ናብ ስዑዲ እንተዘይከድኩ ኢለ ሓንጊደ። ኣብቲ ሆስፒታል ሓካይም ይመኽሩኒ፤ ኣብዚ ዕድመኻ ኣብ መገዲ ካብ እትተርፍ ናብ ሃገርካ ተመሊስካ ምስ ኣደኻን ኣቦኻን ክትነብር ኢና ንምዕደካ ኢሎምኒ። ግደ ሓቂ፡ ከም ኣቦ እዮም ዝሕግዙንን ዝመኽሩንን፤ ኣምላኽ ውዕለቶም ይኽፈለለይ። ኣባላት ትካል ውድብ ሕቡራት ሃገራት እዮም ናብ ሆስፒታል ኣእትዮም ዝሕብሕቡንን ዘሐከሙንን። ኣብ ስደት እንከለና፡ ብዙሓት ሰባት ሞይቶም’ዮም። ናብ ስዑዲ እናኸዱ እንከለው ኣብ መገዲ ተሃሪሞም፣ ኣብ የመን ኣብቲ ዝደቀስኩሉ ሆስፒታል ኣትዮም ዝሞቱ ብዙሓት እዮም። ድሕሪኡ፡ ካብዝስ ናብ ኢትዮጵያ ምምላስ ይሓይሽ ኢለ ወሲነ። ናብ ሃገር ዝተመለስኩሉ መዓልቲ ዓቢ ሓጐስ ተሰሚዑኒ ነይሩ። ኣብ ስደት እንከለኹ ምስ ስድራይ ክራኸብ ኣይክእልን ነይረ። ናብ ኢትዮጵያ ምስ ተመለስኩ ግን ስድራይ ብቴሌፎን ረኺበዮም። እንተዀነ፡ ኣነ ካብ ሃገር ምስ ወጻእኩ፡ ኣብቲ ከባቢና ብምሉኡ ግጭት ተላዒሉ ኵሉ ነገራት ተቐይሩ'ዩ ጸኒሑኒ። ሕጂ፡ ስድራይ ጨዋቃ ናብ ዝበሃል ከባቢ ተመዛቢሎም እዮም ዘለው። ቤትን ንብረቶምን ኵሉ ዓንዩ’ዩ። ነበርቲ ጨዋቃ’ዮም ንዕኦም’ውን ዝሕግዙዎም ዘለው። ስድራይ ተሌፎን ክድውለሎም እንከለኹ፡ ጥሪቶምን ኵለን ተሓሪዶም ህይወቶም ጥራይ ንምትራፍ ሃዲሞም ኣብ ኢድ ሰብ ከም ዝርከቡ ነጊሮምኒ። ሓዚነ፤ ኣነ ግን ዋላ ሓደ ክገብረሎም ዝኽእል ነገር የለን። ካብ ሃገር ምስ ወጻእኩ ኩሊተይ ስለ ዝሓመምኩ ሰሪሐ ክልእከሎም ዝኽእል ነገር ኣይነበረን። ናብ ኣዲስ ኣበባ ምስ መጻእኩ ቴሌፎን ክድውለሎም እንከለኹ፡ ‘ከመይ ከም እንመጽእ ጸጊሙና እምበር መጺእና ምርኣናካ’ ይብሉኒ። ግን ገንዘብ የብሎምን። ኣነ ሕጂ ናብቲ ዝተወለድኩሉ ከባቢ ተመሊሰ ዝኸደሉ ምኽንያት የለን። ኣብ ከባቢ ነቀምት ሰሪሐ ዝነብረሉ ወይ ትምህርተይ ዝቕጽለሉ ዕድል እንተዝረክብ ግን ደስ ምብለኒ።


ስዑዲ ዓረብ: ኔትፍሊክስ ‘እስላማዊ ክብርታት’ ዝጥሕሱ ፊልምታት ክኣሊ ኣጠንቂቓ

ስዑድ ዓረብን ሃገራት ወሽመጥን፡ ኔትፍሊክስ እስላማውን ማሕበራውን ክብርታት ዘራኽሱ ትሕዝቶ ዘለዎም ፊልምታት ክኣልይ ከም ዝጠለባ ተገሊፁ። ቁፅፅር ሚድያ ሃገራት ወሽመጥን ስዑድዓረብን፡ ኣብዚ ቀረባ ግዘ ንህፃናት ዝተዳለዉ ፊልምታት ሓዊሱ፡ ንሕጊ ዝጥሕስ እዩ ክብል ኣጠንቂቑ። እንተኾነ፡ ዝኾነ ዓይነት መረዳእታ ኣየቕረበን። ተሌቬዥን ስዑድ ዓረብ ግና፡ ኣብ ኔትፍሊክስ ብተኸታታሊ ካብ መንጎ ዝተመሓለለፉ ፊልምታት ካርቱን፡ ክልተ ሰገናት ደቂ ኣንስትዮ ንሓድሕደን ዘለወን ፍቕሪ ክገልፃን ክሰዓዓማን ዘርእይ፡ ካብ ፊልም ‘ጁራሲክ ዎርልድ ካምፕ ክሬታሴዎስ’ ዝተወሰደ ተንቀሳቓሲ ምስሊ ኣደብዚዙ ኣርእዩ። ኣካትዓይ ፈረንሳዊ ፊልም ‘ኪዩትስ’ እውን ተወሳኺ መረዳእታ ኰይኑ ብተሌቬዥን ኣል ኢኽባርያ ቀሪቡ’ዩ። ፀብፃብ ኣል ኢኽባርያ፡ ኔትፍሊክስ፡ “ጥዕንኡ ንዝሓለወ ኣተዓብያ ህፃናት ንሓደጋ ዘቃልዑ ስነ-ምግባር ዝጎደሎም መልእኽቲ ዘርእይ ፊልም” ክብል ከሲሱ። ተለቬዥን ኣል ኢኽባርያ ኣብ ድሕረ ገፁ ዘውፅኦ ካልእ ተወሳኺ ቪድዮ ድማ፡ ፈነወ ኔትፍሊክስ፡ “ልዕሊ መጠን ኣብ ሕደ ፆታውያን ብምድሃብ፡ ርክብ ሕደ ፆታውያን ዘበረታትዕ’ዩ” ኢሉ። እቲ ጣብያ ተሌቬዥን ተመሳሳሊ ክስታት ንዘለዎም ፍሉጣት ሰባት ቃለ-መሕተት ዝገበረ ኰይኑ፡ ሰብመዚ ህፁፅ ስጉምቲ ክወስዱ ፀዊዑ። ጀነራል ኮምሽን ሚድያ ኦድዮቪዥዋልን ሰብመዚ ካውንስል ኮኦፕሬሽን ኤሌክትሮኒክስ ሚድያ ወሽመጥን ኣብ ዘውፅእዎ ልፍንታዊ መግለፂ፡ ኔትፍሊክስ፡ ኣብ ህፃናት ዝስርሑ ሓዊሱ፡ ንሃይማኖታውን ማሕበረሰባውን ክብርታት ዝጥሕሱ ትሕዝቶ ዘለዎም ፊልምታት ክኣልይን ሕጊ ከኽብርን ከም ዘዘራረብዎ ሓቢሮም። እቶም ሰብመዚ፡ ንመምርሕታት ኣኽቢሮም ነዚ ጉዳይ ከም ዝከታተልዎን፡ ኔትፍሊክስ ከምዚኦም ዝበሉ ፊልምታት ምፍናው እንተድኣ ቀፂልሉ፡ ኣድላይ ዘበለ ሕጋዊ ስጉምቲ ከም ዝወስዱ ገሊፆም። ኔትፍሊክስ፡ ኣብዚ ጉዳይ ዝሃቦ ምላሽ የለን። እታ ብሱኒ ሙስሊም እትምራሕ ስዑድዓረብ፡ ዋላ’ኳ ኣብ ፆታዊ ጉዳያትን ፆታዊ መንነትን ዝምልከት ሕጊ እንተዘይሃለዋ፡ ኣብ መንጎ ሕደ ፆታውያን ዝግበር ፆታዊ ርክብ ሓዊሱ ካብ ሓዳር ወፃኢ ዝፍፀም ፆታዊ ርክብ ብጥብቂ ዝተኸልከለ እዩ። ብመሰረት ትርጉም እስላማዊ ሕጊ እታ ሃገር፡ ኣብ መንጎ ሕደ ፆታውያን ብስምምዕ ዝፍፀም ፆታዊ ርክብ ኩነታት እቲ ተግባር ተራእዩ ብሞት ወይ ብመግረፍቲ የቕፅዕ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ ስዑድ ዓረብ ዝርከቡ እንዳ ሲኒማታት፡ ሰብመዚ ስዑድዓረብ ርክብ ሕደ ፆታውያን ዘርእዩ ትሕዝቶታት ተቖሪፆም ንክወፅኡ ዘቕረብዎ ሕቶ ብኣከፋፋሊ ፊልምታት ዲዝኒ ስቱድዮ ስለዝተነፀገ፡ ‘ዶክተር ስትሬንጅ ኢን ዘ መልቲ ቨርስ ኦፍ ማድነስ’ ዝብል ፊልም ከየርኣይዎ ተሪፎም። ካብዚ ብተወሳኺ ሕደ ፆታውያን እንትሰዓዓሙ ዘርእይ ኣኒሜሽን ፊልም ‘ላይትይር’፡ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ሰነ ብሰብመዚ ስዑድዓረብን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ከም ዝተኣገደ ይፍለጥ። ዩቲዩብ’ውን፡ እስላማዊ ክብርታት ዝጥሕሱ መወዓወዕታት ፈቒዱ ዝብል ክሲ ካብ ሰብመዚ ስዑድዓረብ ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ክሲ ቀሪብሉ’ዩ።


ልኡል ቻርለስ ካብ ስድራ ኦሳማ ቢን ላደን 1 ሚልዮን ፓውንድ ከምዝተቐበለ ተቓሊዑ

ልኡል ቻርለስ ናይ ዌልስ ካብ ስድራቤት ኦሳማ ቢንላደን 1 ሚልዮን ፖውንድ ከምዝተቐበለ ጸብጻብ ሳንደይ ታይምስ ኣቃሊዑ። ልኡል ቻርለስ፡ መራሒ ኣልቓዒዳ ነበር ኦሳማ ቢንላደን ድሕሪ ምቕታሉ ነቲ ገንዘብ ኣብ 2013 ካብ ክልተ ኣሕዋቱ ከምዝተቐበሎ’ዩ እቲ ጸብጻብ ዝሕብር። እዚ ገንዘብ'ዚ፡ ልኡል ቻርለስ ናብ ዝመስረቶ ‘ፕሪንስ ኦፍ ዌልስ ቻሪተብለ ፉንድ’[PWCF] ዝበሃል ትካል ግብረ ሰናይ ኣታዊ ዝተገብረ ምዃኑ ኸኣ ብተወሳኺ ተገሊጹ። ቤት ጽሕፈት እቲ ልዑል፡ እዚ ገንዘብ'ዚ በቶም ነቲ ትካል ብሓደራ ዘመሓድርዎ ዝነበሩ ብዝተዋህበ ትእዛዝ፡ PWCF ከምዝተቐበሎ ከረጋግጽ ከምዝኽኣለ ገሊጹ። እቲ ቤት ጽሕፈት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “እቲ ሰልዲ ምስ ዝዀነ ካልእ ነገር ኣተኣሳሲርካ ምግላጽ ሓሶት’ዩ” ኢሉ። ብተወሳኺ፡ ኣብቲ ጋዜጣ ዝንቡዕ ነገራት ወጺኡ ምህላዉ’ውን ኣብሪሁ። ቢንላደን ካብ ብጽሒት ስድራኡ፡ ኣቐዲሙ ኣብ 1994 ከምዝተሰረዘ ብምግላጽ፡ እቶም ክልተ ኣሕዋቱ ምስኡ ዝዀነ ርክብ ከምዘለዎም ዘርኢ መርትዖ ከምዘየለ ይገልጽ። ብመሰረት እቲ ጸብጻብ፡ ልኡል ቻርለስ፡ ም ባክር ቢን ላደን ኣብ ቤት ጽሕፈት እቲ ልኡል ምስ ተራኸቡ፡ ነቲ ሰልዲ ካብቲ ንሃብቲ እቶም ሃብታማት ስዑዳውያን ዘመሓድር ባኪር ቢን ላደንን ሓዉ ሻፊቕ ቢን ላደንን ከምዝተቐበሎ እቲ ጸብጻብ ይሕብር። ዋላ'ኳ ካብ ኣማኸርቲ ቤት ጽሕፈት እቲ ልኡልን ካብ PWCF ነቲ ሰልዲ ንዘይምቕባል ተቓውሞታት እንተነበረ፡ እቲ ሰልዲ ግን ልኡል ቻርለስ ከምዝተቐበሎ ሳንደይ ታይምስ ብዙሓት ምንጭታት ጠቒሱ ኣቃሊዑ። እንተዀነ ኣቦ ወንበር PWCF ሰር ኣን ቸሳር ንሳንደይ ታይምስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ኣብ 2013 ኣታዊ ዝዀነ ገንዘብ “እኸል ጥንቃቐታት ተገይርሉ” እቶም ሓሙሽተ ብሓደራ ኣብቲ እዋን ነቲ ገባሪ ሰናይ ትካል ዘመሓድሩ ሰባት ተሰማሚዖም ዝተቐበልዎ ከምዝዀነ ኣብሪሁ። ሰር ኣን ቸሳር መንግስቲ ከይተረፈ ተሓቲቱ ብግቡእ ተሓሲብሉ ኣታዊ ከምዝተገበረ ገሊጹ። ኣስዒቡ፡ “ነቲ ገንዘብ ንምቕባል ተሓሲብሉ፡ እቶም ሓሙሽተ ብሓደራ ኣብቲ እዋን ነቲ ገባሪ ሰናይ ትካል ዘመሓድሩ ዝነበሩ ሰባት ዘትዮምን ሓቲቶምን ዝተቐበልዎ’ዩ፡ ስለዚ ነዚ ምስ ካልእ ነገር ምትእስሳሩ ዘይቅኑዕ’ዩ” ኢሉ። ጋዜጤኛ ቢቢሲ ጆኒ ድያሞንድ፡ ኣብቲ እዋን ዋላ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ዓባይ ብሪጣንያ ተሓቲቱ፡ PWCF ነቲ ሰልዲ ክቕበልዎ ከምዝኽእሉ ከምዝተሓበሮም ብምግላጽ፡ ዝተጠሓሰ ሕጊ ኣይነበረን ይብል። ቢቢሲ ካብ ቤት ጽሕፈት እቲ ልኡል ካብ ዝርከቡ ምንጭታቱ ብዝረኸቦ ሓበሬታ፡ “ሓጢኣት ኦሳማ ቢን ላደን፡ ንኻልኦት ኣባላት እቲ ስድራ ግብረ ሰናይ ካብ ምግባር ክዕንቕፎም የብሉን” ዝብል’ዩ። ማዕረ ማዕረኡ ልኡል ቻርለስን ኣብ ዙርያኡ ዝርከቡን ካብ ኣሕዋት ቢን ላደን ሰልዲ ክቕበሉ ነይርዎም ዶ?  ወይስ ክሳብ ሰብ ዘይፈለጠ ጽቡቕ’ዩ ኢሎም’ዮም ሓሲቦም? ዝብል ሕቶ’ውን ይልዓል’ዩ። መራሒ ኣልቓዒዳ ኦሳማ ቢን ላደን፡ ሓደ ካብቶም ብመንግስቲ ኣሜሪካ ዝድለዩ ዝነበሩ ዕሉላት ግብረ ሽበራውያን እዩ። ንሱ ነቲ 11 መስከረከም 2011 ኣብ ማናቱ ህንጻታት ኒውዮርክ ዝተፈጸመ 67 ብሪጣንያውያን ዝርከብዎም ኣስታት 3000 ሰባት ዝሞትሉ መጥቃዕቲ ዝሃንደሰ ምዃኑ’ዩ ዝንገር። ኦሳማ ቢል ላደን ኣብ 2011’ዩ ብወተሃደራት ኣሜሪካ ተቐቲሉ። ቢቢሲ ካብ PWCF ዝረኸቦ ሓበሬታ፡ “እቲ ቢን ላደን ዝብል ስም ኣብ ታሪኽ ብጽቡቕ ዘይልዓልን ምቹእነት ዘይፈጥርን’ኳ እንተዀነ፡ እቲ ናቱ ሓጢኣት ናብቶም ኣብቲ ዞባ ዓቢ ዝና ዘለዎም ካልኦት ኣባላት ስድራቤቱ ክሰጋገር የብሉን” ይብል። ብተወሳኺ፡ እቲ ሰልዲ ክውፈ እንከሎ፡ ንምቕባሉ ቤት ጽሕፈት ጉዳያት ወጻኢ ብሪጣንያ ከይተረፈ ተቐበልዎ ዝብል ምኽሪ ከምዝሃበ የብርህ። እቲ ብልዑል ቻርለስ ዝተመስረተ ትካል ግበረ ሰናይ PWCF ምስ ዝውፈየሉ ገንዘብ ተተሓሒዙ ክሕመ እዚ ናይ መጀመርታ ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ’ውን ልዑል ቻርለስ ካብ ቀዳማይ ሚኒስተር ቐጠር ነበር ብጠቕላላ 2.5 ሚልዮን ፓውንድ ዝሓዘ ሰለስተ ባልጃታት ገንዘብ ከምዝተቐበለ ጸበጻባት ወጺኦም ነይሮም’ዮም። ቤት ጽሕፈት እቲ ልዑል ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ግዜኡ ዝሃቦ ቓል እቲ ካብቲ ቀዳማይ ሚኒሰትር ነበር ዝተወፈየ ገንዘብ፡ ኵሉ መስርሓት ሓሊፉ ናብ ሓንቲ ካብተን ብልዑል ቻርለስ ዝተመስረተት ትካል ግብረ ሰናይ ኣታዊ ከምዝዀነ ገሊጹ ነይሩ። እንተዀነ ኮሚሽን እቲ ግብረ ሰናይ ብዛዕባ እቲ ሰልዲ ዝዀነ ምጽራይን መርመራን ከይግበር ውሳነ ከምዘሕለፈ ይዝከር። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ፍራንክ ጋርድነር፡ እቲ ቢን ላደን ዝብል ስም ንሚልዮናት ስዑዳውያን ቅር ዘየብል ስም ክኸውን እንከሎ፡ ምዕራባውያንን ዝበዝሐ ክፋል ዓለምን ነቲ ሽም ምስቲ ኣብ 11 መስከረም 2011 ኣብ ኒውዮርክ ዝተፈጸመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ከምዘተኣሳስርዎ ይገልጽ። ኣብ ስዑድያ እዚ ሽም እዚ ነቲ ኣብ ጂዳ ዝመደበሩ ካብ ነዳዲ ብዝረኸቦ ኣታዊታት ዝተፈላለየ መሳጊድ፡ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስትን ኣባይቲ ልኡላውያን ቤተሰብን መዊሉ ዝሃንጽ ትካል ህንጻ’ዩ ዘዘኻኽሮም። ስድራቤት ቢን ላደን ቀንዲ መበቈሎም ካብ ስዑድያ ኣይኰነን፣ ኣብ 20 ክፍለ ዘመን’ዮም ካብ ደቡብ የመን ናብ ስዑድያ ኣትዮም። ኣብ ጅዳን ካበቢኣን ከኣ ንሕና ዝበሉ ሃብታማት ስድራ ክዀኑ በቒዖም። ኦሳማ ቢን ላደን ሓደ ካብቶም ነቲ ኣብ ስዑድያ ዓብላሊ ዝዀነ ሃብቲ ካብ ዝመስረቱ ኣባለት እቲ ስድራ ኰይኑ፡ ኣብ 1980ታት ነቶም ኣንጻር ሶቭየት ሕብረት ዝቃለሱ ዝነበሩ እስላማውያን ጕጅለትተ ንምሕጋዝ ኣብ ኣፍጋኒስታን’ዩ ዝነብር ነይሩ። ኣብቲ እዋን እቲ ኸኣ ኣብ ጐድኒ እቶም ኣንጻር ሕብረት ሶቭየት ዝቃለሱ ዝነበሩ ማእከላይ ወኪል ስለያ ኣሜሪካን [CIA] ፓኪስታንን ኰይኑ’ዩ ዝቃለስ ነይሩ። እንተዀነ ኣብ 1990ታት ሕሉፍ እስላማዊ ስለዝዀነ ኣብ 1994 ስድራኡ ካብቲ ብጽሒት ናይ ሃብቶም ከምዝሰረዝዎ ይግለጽ። ብድሕሪ’ዚ ኦሳማ ቢን ላደን ናብ ሱዳን እዩ ከይዱ፡ ጸኒሑ ኸኣ ክሳብ ሕልፈቱ ዝበዝሐ ግዚኡ ኣብ ኣፍጋኒስታን’ዩ ነቢርዎ።


ምስጢር ሞት ክልተ ስዑዳውያን ኣሓት ኣብ ኣውስትራልያ እንታይ እዩ?

ብ7 ሰነ፡ ሰበስልጣን ኣውስትራልያ፡ ማዕጾ ናይ ሓደ ኣብ ከተማ ሲድኒ ዝርከብ ኣፓርታማ ዃሕኵሖም። መልሲ ግን ኣይረኸቡን። ኣብ ኣፍ ደገ ናይቲ ገዛ ከኣ ኵምራ ደብዳበታት ረኺቦም። እተን ተኻረይቲ ንልዕሊ ሰለስተ ወርሒ ክራይ ኣይከፈላን። ፖሊስ፡ ናብ ውሽጢ እቲ ኣብ ካንተርበሪ ሲድኒ ንዝርከብ ገዛ ሰይሮም ምስ ኣተው፡  ሬሳ ናይ ክልተ ካብ ስዑዲ ዓረብ  ዝመጽኣ ሓተትቲ ዑቕባ'ዮም ረኺቦም። ኣስክሬን፡ ኣማል ዓብደላ ኣልሽሊን ሓፍታ ኣስራ ዓብደላ ኣልሽሊን ኣኣብ መደቀሲ ክፍለን ጸኒሑዎም። እተን ኣሓት ካብ ዝሞታ ድሮ ሳምንታት ገይረን ነይረን። ሬሳ ናይተን ደቂ 23ን 24ን ኣሓት መንእሰያት ካብ ዝርከብ ክልተ ወርሒ እኳ እንተሕለፈን ፖሊስ ሰፊሕ መርመራ እንተተገብረን ንኣማውታአን ዝምልከት ሓበሬታ ክረክብ ኣይከኣለን። ማዕጾ ገዝአን ኣይተሰብረን፣ ኣብቲ ሬሳ እውን ብሓይሊ እተፈጸመ ኣካላዊ መጉዳእቲ ኣይተረኽበን። ስለ ዝዀነ እቲ ዘይንቡር ዝመስል ኣማውታ ንፖሊስ እታ ከተማ ሰፊሕ ጥርጣረ አሕዲሩሎም። መራኸቢ ብዙሓን እቲ ከባቢ፡ ኣፈናዊ ምርመራ ፖሊስ ምንም ውጽኢት ከም ዘየርኣየን  እተን ኣሓት ብኸመይ ከም ዝሞታ ዘረድእ ናይ ሰብ ሞያ ምርመራዊ ውጽኢት ይጽበያ ከም ዘለዋ ሓቢረን። ኢንስፔክተር ክላውድያ ኦልክሮፍ፡ “ብዛዕባ እተን ደቀንስትዮ ብዙሕ ንፈልጦ ነገር የለን” ብማለት ህዝቢ ዝፈልጦን ዝረኣዮን ነገር ብምንጋር ክተሓባበሮም ጸዊዑ ኣሎ። ብዛዕባ እተን ደቀንስትዮ ብወግዒ ዝተገልጸ ሒደት እኳ እንተኾነ፡ እተን ኣሓት፡ ኣብ 2017 እየን ካብ ስዑዲ ዓረብ ናብ ኣውስትራሊያ ኣትየን ዑቕባ ሓቲተን። ስለምንታይ ዑቕባ ከም ዝሓታት ግን እቶም ሰበስልጣን ኣይሓበሩን ። ፖሊስ፡ ንስድራ ቤተን ክጥርጥሩሉ ዝኽእሉ መረዳእታ ኣይረኸቡን። ክልቲአን ኣሓት፡ ኣብ ሓደ ናይ ሞያ ቤት ትምህርቲ እናተማህራ፡ ከም ተቘጻጸርቲ ትራፊክ ኰይነን ይሰርሓ ነይረን። እቲ ዘጽንዐኦ ዝነበራ ትምህርቲ ግን እንታይ ምዃኑ ኣይተፈልጠን። ጎረባብተን፡ እተን ኣሓት ምስ ሰባት ከም ዘይራኸባን ንጽል ኢለን ንብሕተን ከም ዝነብራን ንማዕከናት ዜና ሓቢሮም። ማይክል ቤርድ ዝተባህለ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ተኻርየን ዝነብራሉ ዝነበራ ህንጻ፡ እተን ኣሓት ቅድሚ ምማተን  ኣብ ዝነበረ ኣዋርሕ፡ ንካሜራ ናይቲ ህንጻ ብሓባር ክርእዩዎን ዝጻረ ነገር ከጻርያ ከም ዝደልያን ከም ዝሓተትኦ ሓቢሩ። ማይክል ቤርድ ከም ዝሓበሮ እቲ መግቢ ዘምጽኣለን ዝነበረ ሰብ “ገለ ነገር ይገብር ኣሎ”  ዝብል ጥርጣረ ነይሩወን እዩ። እቲ ቪድዮ ግን ዋላ ሓደ ኣየርኣየን። ቤርድ ኣብ ወርሒ መጋቢት፡ ፖሊስ ደሃየን ክገብሩ ሓቲቱዎም ነይሩ። እተን ኣሓት ግን ነቶም ሰበ-ስልጣን፡ ጽቡቕ ከም ዘለዋ ከም ዝነገርኦም ሓቢሩ። ዳሕራይ ነተን ኣሓት ንበይኑ ከይዱ ምስ ኣዘራረበን ግን ብገለ ነገር ብፍርሒ ዝተዋሕጣ ኮይነን ከም ዝረኸበን ንጋዜጣ ሲድኒ ሞርኒን ሄራልድ ተዛሪቡ። ፖሊስ ብኣማውታ እተን ኣሓት ስቕታ’ኳ እንተመረጸ እቲ ጉዳይ ግን ኣብ ኣውስትራልያ፡ “ርእሰ ቅትለት ድዩ፡ ወይስ ብረቂቕ ጥበብ እተፈጸመ ቅትለት” ብዝብል ኣዛራቢ ዛዕባ ኮይኑ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ብፖሊስ ዝተረጋገጸ ነገር እኳ ኣይሃሉ እምበር፡ ኣብ መራኸቢ ብዙሓን እታ ሃገር ግን ሓያሎ ንሓድሕዱ ዝጋጮ ዝመስል ዘይንጹር ሓበሬታ ይወጽእ ኣሎ። ሓንቲ ካብተን ዝሞታ ኣሓት፡ ብሰንኪ ጾታውነታ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ስግኣት ኣሎኒ ክትብል ስደት ከም ዝመረጸት፡ ሓፍታ እውን ብምኽንያት ውልቃዊ እምነታ፡ ኢ-ኣማኒት ብምዃና ከም ዝተሰደት ሓንታ ናይ ኣውስትራልያ ጋዜጣ ጸብጺባ ኣላ። ኣብታ ዓቃባዊት እስላማዊት ሃገር ስዑዲ ዓረብ እዚ ክልቲኡ ምኽንያታት ብኸቢድ ዘቕጽዕ ዘይሕጋዊ ተግባር እዩ። ኮርፖሬሽን ብሮካስቲንግ ኣውስትራሊያ  (ABC) ከም ዝጸብጸቦ ኣብ ክፍሊ እተን መወትቲ ኣሓት ናይ ክርስትያን መስቀል ዘለዎ ናይ ክሳድ ካቴና (ሓብል) ከምእተረኽበ ሓቢሩ ። ሕቶ ዑቕበአን ከም ዝተነጽገን ክራይ ገዛ ንምኽፋል ከም ዝተሸገራን ዝገልጽ ካልእ ጸብጻብ እውን ኣሎ። ሓደ መንነቱ ዘይተገልጸ ሰብ፡ ሓደ ዘይፈልጦ ሰብኣይ ኣብቲ እተን ኣሓት ዝነብራሉ ኣፓርትመንት ክኣቱን ክወጽእን ከም ዝረኣዮን ምስ ሓተቶ ከኣ ካብ ናይተን ኣዋልድ ኣፓርታማ ከም ዝወጽአ ከም ዝነገሮን ንማዕከን ዜና ኣውስትራልያ ABC ሓቢሩ። እታ ዓባይ መዋቲት ኣስራ፡ ኣብ 2019 ኣብ ልዕሊ ሓደ ስሙ ዘይተጠቕሰ ሰብኣይ ናይ እገዳ ትእዛዝ ከም ዝሓተተትን፡ ነዊሕ ከይጸንሐት ግን ከም ዘልዓለቶን ተፈሊጡ ። ፖሊስ ብዛዕባ እዚ ጸብጻባት’ዚ ርእይቶ ኣይሃበን፤ ቢቢሲ እውን ነዚ ሓበሬታ እዚ ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይከኣለን ። ነቲ ዝነብራሉ ዝነበራ ኣፓርትመንት ንምክራይ ኣብ ዝወጽአ ምልክታ፡ "ፖሊስ፡ ኣብቲ ቤት ገበን ከም ዘይተፈጸመን ንማሕበረሰብ ሓደጋ ከስዕብ ዝኽእል ነገር ከምዘየለን የረጋግጽ" ዝብል ምሉእ ሓሳብ ይርከቦ። ሞት ኣስራን ኣማልን ኣብ ኣውስትራልያ ኣብ ዝነብራ ስዑዳውያን ደቀንስትዮ ፍርሕን ጥርጣረን ኣስዒቡ ኣሎ። ሓንቲ ሳፋ ዝተባህለት ተጣባቒት ሰብኣዊ መሰላትን ሰኣሊትን  "መብዛሕትና ንድሕሬና ቁሊሕ እናበልና ኢና ንነብር" ኢላ። ሰበ-ስልጣን ስዑድን ቤተሰቦምን ንወጻኢ ኣብ ዝገሻን ተሰዲደን ንዝነብራን ስዑዳውያን ደቀንስትዮ ሓደጋ ምዃኖም ንቢቢሲ ሓቢራ። ንታሪኽ ዲና ዓሊ ላስሎሞ ብምጥቃስ ከኣ፡ ኣብ 2017፡ ካብ ፊሊፒንስ ብኣዝማዳ ተገዲዳ ናብ ስዑዲ ዓረብ ድሕሪ ምምላሳ ኣበይ ከም ዝኣተወት ከም ዘይትፍለጥ ሓቢራ። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ካብ ስዑዲ ዓረብ ዝወጽኣ ኣስራን ኣማልን ኣብታ ውሕስቲ ዝበላኣ ከተማ ሲድኒ ነብሰን ቀቲለን ዝብል ወረ ንክትኣምኖ ከቢድ ምዃኑ ትዛረብ። ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ኣቢሉ መብዛሕቶም ካብ ስዑዲ ዝመጽኡ ሓተትቲ ዑቕባ ብዛዕባአን ይፈልጡ ኔሮም ትብል ። "ሓደ ዝተፈጥረ ሽግር ክህሉ ኣለዎ። ንሱ ከኣ እዩ ናብ ፍርሕን ተነጽሎን ኣምሪሑወን” ኢላ። እተን ኣሓት ብኸመይ ከም ዝሞታ ብዘየገድስ ኣውስትራሊያ "ድሕነተን ኣብ ምርግጋጽ ከም ዝፈሸለት ንጹር እዩ" ትብል ተመራማሪት ሁማን ራይትስ ዎች ሶፊ ማክኒል። ናይ ዝዀነ ይኹን ሓታቲ ዑቕባ፡ ህይወት "ኣዝዩ ጽንኩር" እኳ እንተ ኰነ፡ ናይ ስዑዳውያን ደቀንስትዮ ብፍላይ ግን ተነቃፊ ምዃኑ ንቢቢሲ ተዛሪባ ። "ካብ ሶርያ ወይ ኣፍጋኒስታን እንተዀይንካ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ኩነታት ዝርከቡ ብዙሓት ሰባት ስለ ዝህልው እቲ ኩነታት ደሓን እዩ። ስዑዳውያን ሓተትቲ ዑቕባ ግን ውሑዳት ስለ ዝዀኑ ብዙሕ ፍርሒን ረበሻን ኣሎ" ትብል ማክኒል። ኣብ ልዕሊኡ ብዙሓት ሰባት ቊጠባዊ ጸገማት የጋጥሞም እዩ። እቶም ሓተትቲ ዑቕባ ጉዳዮም ክሳብ ዝረአ ከኣ ኣዝዩ ውሑድ ኣበል እዩ ዝወሃቦም። ማክኒል፡ "[እቶም ስዑዳውያን ሓተትቲ ዑቕባ] መብዛሕትኦም ፍሉይ ኣተዓባብያ ዝነበሮም ብገንዘብ ዘይሽገሩ እዮም ነይሮም። ነቲ ኩሉ ገዲፎም ንውሕስነት ቀዳምነት ሂቦም ምምጽኦም ንባዕሉ ድፍረትን ትብዓትን እዩ" ትብል ። ሳፋ ኸምዚአን ዝኣመሰላ ደቀንስትዮ ፍሉይ ዝበለ ነገራት ከም ዘጋጥመን እያ ትኣምን። እተን ኣሓት ቪዛ ተኸልኪለን ነይረን ዝብል ጸብጻብ ሓቂ እንተኾይኑ፡ "ሸለልትነትን እንታይ ገደሸንን ዝተመልኦ” ስለ ዝዀነ ናይ ብሓቂ ኣጨኒቑወን ከም ዝኸውን ኣየጠራጥርጥን እዩ ትብል። ሳፋ፡ "ዚድግፈን ኮነ ኣብ ጎድነን ኮይኑ ኣጆኽን ዝብለን ሰብ ብዘይምንባሩ ናይ ብሓቂ ዘሕዝን ጭንቀት ተሰሚዑወን ነይሩ ክኸውን ይኽእል’ዩ። “ንኣውስትራሊያ ድሕነተን ክዕቅባ እየን መጺአን ንሕና ግን ኣይሓገዝናየንን” ከኣ ትብል።


ሓንቲ ስዑዳዊት ኣብ ትዊተር ብዘስፈረቶ ጽሑፍ 45 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዳ

ኑራ ኣልቓሕታኒ ዝተባህለት ስዑዳዊት ጓለንስተይቲ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብዝለጠፈቶ ጽሑፍ ን45 ዓመታት ማእሰርቲ ተፈሪዳ። እዚ ድማ፡ ብተመሳሳሊ ምኽንያት ኣብዚ ወርሒ ዝተዋህበ ካልኣይ ጉዳይ ምዃኑ ጕጅለታት ደለይቲ ፍትሒ ‘ታ ሃገር ይገልጹ። ቤት ፍርዲ ግብረሽበራ፡ ኑራ፡ "ኢንተርነት ተጠቒማ ማሕበራዊ ምትእስሳር ምብጥጣስ" ከምኡ’ውን "ማሕበራዊ መራኸቢታት ተጠቒማ ህዝባዊ ስርዓት ግሂሳ" ክብል ብይን ከም ዝሃበ፡ ጕጅለ ተጣበቕቲ መሰላት ‘ቲ ዞባ ይሕብር። ኑራ ኣልቓሕታኒ፡ ንሰበስልጣን ስዑዲ ዓረብ ከምዝነቐፈት እንተዘይኰይኑ፡ ብዛዕባኣ ብዙሕ ዝፍለጥ ነገር የለን። ኣብታ ሃገር ካልእ ጓለንስተይቲ’ውን፡ ኣብ ትዊተር ብዝገበረቶ ንጥፈታት፡ ብ 9 ነሓሰ ን34 ዓመታት ማእሰርቲ ከም ዝተፈርዳ ይዝከር። ዳይረክተር ምርምር ዞባ ወሽመጥ ዓረብ ዓብደላ ኣልዖድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ጕጅለ ተመራመርቲ፡ ብዛዕባ ጉዳይ ኑራ ክፈልጥ ዝኸኣለ ፍርዲ ድሕሪ ምሕላፉ’ኳ እንተዀነ፡ ብዛዕባ’ቲ ጉዳይ መርመራኡ ይቕጽል ከምዘሎ ገሊጹ። "ኣብ ሰነዳት ቤት ፍርዲ ዝዀነ ምስ ዓመጽ ወይ ገበናዊ ንጥፈታት ዝተኣሳሰረ ነገር የብላን" ከኣ ይብል። "እቲ ኣብ ልዕሊኣ ዝቐረበ ክሲ ኣመና ሰፊሕ እዩ። ሕጊ ጸረ-ሽበራን ሕጊ ጸረ-ገበን ሳይበር ጠቒሶም ኣለዉ... እዚ ድማ ካብ ርሑቕ’ውን ንመንግስቲ ዝወቅስ ዝዀነ ይዅን ነገር ምልጣፍ ከም ገበን ዝርኢ ሕጊ እዩ" ክብል ብተወሳኺ የረድእ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ስዑድ ዓረብ፡ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ኣትሒዙ፡ ሓያሎ ደቀንስትዮ ነጠፍቲ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምስ ዝልጥፋኦ ጽሑፋት ብዝተኣሳሰር ኣብ ቀይዲ ኣትየን ኣለዋ። ኣልዖድ ኣተሓሒዙ፡ እተን ደቂ ኣንስትዮ ፍርዲ ነዊሕ ዓመታት ማእሰርቲ ከይብየነለን ዘለዎ ስግኣት ይገልጽ። "[እዚ ኸኣ] መንግስቲ ስዑድያ ብዛዕባ ሰባዊ መሰላት ፍጹም ተገዳስነት ከም ዘይብሉ ዘግህድ፡ ንምዕራባውያን ሃገራት ዝኸውን መርትዖ እዩ፡” ኢሉ። ኣልዖድ፡ ኣብቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብ ጅዳ ኣብ መንጐ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን ልኡል መሓመድ ሳልማን ዝተካየደ ርክብ፡ ሓደ ካብ ጕዳያት፡ ብዛዕባ’ዚ ዝርአ “ዓፋኒ መጥቃዕትታት" ክኸውን ከም ዝኽእል ምግማት ከምዘየጸግም ኣተንቢሁ። ባይደን፡ ስዑዲ ዓረብ ብሰንኪ ዘለዋ ሕማቕ ኣተሓሕዛ ሰባዊ መሰላት “ንጽልቲ” ሃገር ክገብራ ከም ዝኽእል፡ ቅድሚ ሕጂ ተሓንዩ ነይሩ። ብሪጣንያ ዝመደበሩ ጕጅለ ሰባዊ መሰላት ‘ALQST’ ብወገኑ፡ ብዛዕባ’ቲ "ኣብ ትዊተር ዝለጠፈቶ ጽሑፍ" ምኽንያት ገይሩ ኣብ ልዕሊ ኣልቓሕታኒ ዝተዋህበ ፍርዲ ዘለዎ ዓሚቝ ተገዳስነትን ስክፍታን ገሊጹ። "ከምቲ ዝተሰግአ፡ እዚ መርኣያ ናይቲ ኣብ ስዑዲ ዓረብ እናንቈልቈለ ዝመጽእ ዘሎ ጕዳይ ሰባዊ መሰላት እዩ፡” ክብል ወሲኹ ገሊጹ። ‘እሱራት ሕልና ስዑድያ’ ዝብል ገጽ ማሕበራዊ መራኸቢ ነቲ ዝተዋህበ ፍርዲ ዘረጋግጽ ጽሑፍ ኣብ ትዊተር’ኳ እንተስፈረ፡ ዛጊት ካብ ሰበ-ስልጣን ‘ታ ሃገር ዝተዋህበ ዝዀነ ርእይቶ ግን የለን። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሊድስ ተመሃሪት ‘ፒኤችዲ’ ዝነበረት ስዑዳዊት ሳልማ ኣ’ሸሃብ፡ ኣብ ፈለማ ወርሒ ነሓሰ፡ ብተመሳሳሊ ን34 ዓመታት ማእሰርቲ ተፈሪድዋ እዩ። ንሳ፡ ኣብ ጥሪ 2021 ኣብ እዋን ዕረፍታ ንስዑዲያ ኣብ ዝበጽሓትሉ እዋን ዝተታሕዘት ኰይና፡ "ህዝባዊ ስርዓት ክዘርጕ ንዝተላዕሉ ብምሕጋዝ" ከምኡ’ውን፡ "ሓሶትን ቤላቢለዋትን ብምጽሓፍ" ገበነኛ ተባሂላ። እታ ጓል 34 ዓመት ኣደ ክልተ ቈልዑ፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ትመሃር ኣብ ዝነበረትሉ፡ ነቲ ብልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ብዝተወስደ ስጕምቲ ዝተኣስሩ ተቓወምቲ፡ ፍሉጣት ደለይቲ ፍትሕን ምሁራትን ክፍትሑን ጽገናታት ክግበርን ትጽውዕ ነይራ። እዚ ንኑራ ኣልቓሕታኒ ዝተበየነ 45 ዓመት ማእሰርቲ፡ ኣብታ ሃገር ንሓደ ሰላማዊ ተቓላሳይ ዝተዋህበ ዝነውሐ ፍርዲ ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ።


ኣዋልድ ኣብ መዕቆቢ ዘኽታማት ክቕጥቀጣ ዘርኢ ቪድዮ ቁጥዐ ፈጢሩ

ሰበስልጣን ስዑዲ ዓረብ፡ ሓይልታት ጸጥታ ኣብ ሓደ መዕቆቢ ዘኽታማት ንዝርከባ መንእሰያት ኣዋልድ ክሃርሙ ዘርኢ ኣብ ኢንተርነት ዝተዘርግሑ ቪድዮታት ኣመልኪቱ መርመራ ከምዝኸፈቱ ገሊጾም። ኣብቲ ዘይተረጋገጸ ተንቀሳቓሲ ስእሊ፡ ፖሊስን ሲቪል ዝለበሱ ሰበስልጣናትን ኣብ ኻሚስ ሙሻይት ኣብ ዝርከብ ቤት ማሕበራዊ ትምህርቲ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ይረኣዩ። ሓደ በዓል ስልጣን ንሓንቲ ተእዊ ጓል ብጸጉራ መሬት ንመሬት ጎቲቱ ክወስዳ እንከሎ፡ ሓደ ፖሊስ ድማ ብቑልእፊ (ቐበቶ) ክሃርማ ይርአ። ንካልኦት ኣዋልድ ድማ ብናይ ዕንጨይቲ በትሪ እናቐጥቀጡ ከባርርወን እውን ኣብቲ ቪድዮ ይርአ እዩ። ኩነታትን ግዜን እቲ ፍጻመ ንጹር እኳ እንተዘይኮነ፡ እተን ኣዋልድ "መሰለን ካብቲ መዕቆቢ ዘኽታማት ሓቲተን ምስተነጽገን" ብድሕሪኡ "ኣንጻር ብልሽውናን በደልን ኣድማ" ኣብ ዘካይዳሉ እዋን ዝተፈጸመ ከምዝኾነ፡ ሓንቲ ነተን ቪድዮታት ከም ዘርትዐት ትዛረብ ተጠቃሚት ትዊተር ትገልጽ። እታ ተጠቃሚት ትዊተር ጸኒሓ ናይተን ኣዋልድ ብሰንኪ እቲ መጥቃዕቲ ዘጋጠመን ቁስሊ ዘርእዩ ዝበለቶም ስእልታት ብምዝርጋሕ፡ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን እቶም ቪድዮታት ካብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንኽወርዱ ከምዘፈራርሖም ሓቢራ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ተቓወምትን በቲ ሰሉስ ምሸት ዝተዘርገሐ ቪድዮ ቁጥዐኦም ክገልጹ እንከለዉ፡ "ካሚስ_ሙሻይት_ዘኽታማት" ዝብል ሃሽታግ ድማ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ትዊተር ትረንድ ክገብር ጀሚሩ። እቲ ቪድዮ "ዘሰክፍ" ከምዝኾነ ዝገለጸ፡ ኣብ ዓባይብሪጣንያ ዝመደበሩ ጉጅለ መሰላት ALQST፡ ሰበስልጣን ስዑዲ ዓረብ "እቶም ገበነኛታት ክሕተቱ ክገብሩ ኣለዎም" ይብል። ነቲ "ሕሱም መጥቃዕቲ" ኮኒኑ፡ "ኣብ መዕቆቢ ዘኽታማት ዝርከባ ኣዋልድ መሰረታዊ መሰላተን ንኽጥቀማ ምእንቲ ሓለዋ ንክግበረለን" ዝሓተተ ድማ ኣብ ስደት ብዝርከቡ ተቓወምቲ ዝቖመ ተቓዋሚ ሰልፊ ሃገራዊ ባይቶ እዩ። ኣመሓዳሪ ዞባ ደቡባዊ ምዕራብ ኣሲር ትማሊ ረቡዕ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ነቲ ተንቀሳቓሲ ስእሊ ዝምርምር ኮሚተ ኣቚሙ ከምዘሎን፡ ርኽበታቱ ናብ ዝምልከቶም ኣካላት ከምዝመሓላለፍን ገሊጹ እዩ። እዚ ፍጻመ እዚ ዘጋጠመ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ብዛዕባ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ዓለምለኻዊ ስክፍታ እናወሰኸ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት መንግስቲ እታ ሃገር ደቂ ኣንስትዮ መኪና ከይዝውራ ዝገብር እገዳ ኣልዒሉ፡ ሕግታት ሓላፍነት ደቂ ተባዕትዮ ኣቕሊሉን እንተኾነ’ኳ ከም ኣካል ኣንጻር ተቓውሞ ዝውስድ ዘሎ ስጉምቲ፡ ፍሉጣት ደቂ ኣንስትዮ ደለይቲ ፍትሒ እውን ኣሲሩ እዩ። ዳውን ዝበሃል ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ትካል ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣብዚ ሰሙን ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሓንቲ ስዑዳዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ንመራሕቲ ንግስነት ዝነቅፍ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብዘቕረበቶ ጽሑፋት፡ ን45 ዓመታት ማእሰርቲ ከምዝተፈርደት ይሕብር። ሰነዳት ቤት ፍርዲ ከም ዘመልክትዎ፡ ኑራ ቢንት ስዒድ ኣል-ቃሕታኒ "ኢንተርነት ተጠቒማ ማሕበራዊ ስርዓት ብምዝራግ" ከምኡ'ውን "ማሕበራዊ መራኸቢታት ብምጥቃም ህዝባዊ ስርዓት ብምጥሓስ" እዩ ተፈሪድዋ። ካልእ ስዑዳዊት ጓል ኣንስተይቲ፡ ተማሃሪት ፒኤችዲ ዩኒቨርሲቲ ሊድስ ሳልማ ኣል-ሸሓብ፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ ብሰንኪ ኣብ ትዊተር ዝገበረቶ ንጥፈታት ን34 ዓመታት ተፈሪዳ እያ።


ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ቀዳማይ ሚኒስተር ስዑዲ ዓረብ ኮይኑ

ወራሲ ዘውዲ ንግስነት ስዑዲ ዓረብ ልኡል መሓመድ ቢን ሳልማን ቀዳማይ ሚኒስትር ኮይኑ ተመዚዙ። እዚ ስልጣን እዚ ብባህሊ እቲ ንጉስ ዝሕዞ'ኳ እንተነበረ ብምክትል ቀዳማይ ሚኒስተርን ብሚኒስተር ምክልኻልን ዝተገልጸ ንጉሳዊ ኣዋጅ ግን ካብቲ መሰረታዊ ሕጊ ዝተፈልየ እዩ። እቲ ወዲ 37 ዓመት ወዲ ንጉስ ሳልማን ቢን ዓብዱልዓዚዝ፡ ድሮ  ብግብሪ መራሒ ናይታ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነት ሃገር፡ ስዑዲ ዓረብ ኮይኑ ይረአ ኣሎ። ነዚ ስዒቡ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ሎሚ ነቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ስዑዲ ዓረብ ኮይኑ ዝተመዘዘ መሓመድ ቢን ሳልማን ናይ ዮሃና መልእኽቲ ከምዝለኣኸ ሚኒስተር ዜና ኤርትራ ኣቶ የማነ ገብረመስቀል ኣብ ትዊተር ኣፍሊጡ። እቲ ጽሑፍ፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብ መልእኽቱ ኤርትራ: ኣብ ምዕባይ ሰናይ ሕውነታዊ ምትእስሳር ክልቲአን ሃገራት ዘለዋ ምሉእ እምነት ከምዘስመረሉ’ውን ይጠቅስ። እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ፡ ሓደ በዓል ስልጣን ንማዕከን ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እዚ ስጉምቲ ምስቲ ቅድሚ ሕጂ እቲ ንጉስ ነቲ ልዑል ምስ ዝሃቦ ዕማም ዝሰማማዕ ምዃኑ ሓቢሩ። "እቲ ልኡል ወራሲ ዘውዲ ... ድሮ ንቐንዲ ፈጸምቲ ኣካላት እታ ሃገር መዓልታዊ ይከታተሎም ኣሎ፡ ከም ቀዳማይ ሚኒስተር ዝኽተሎ ሓድሽ ተራ ድማ ምስቲ ኩነታት ዝሰማማዕ እዩ" ይብል እቲ በዓል ስልጣን። ሽመት መሓመድ ቢን ሳልማን "ጭቡጥ ተራኡ ወግዓዊ ዝገብርን ቅድሚ ሕጂ ምስ ካልኦት መራሕቲ መንግስቲ ዝነበረ ናይ ፕሮቶኮል ሕቶታት ሽመት ከም ዘወገደን" ምስ ንጉሳዊ ቤት ፍርዲ ቅርበት ዘለዎ ስዑዳዊ ተንታኒ ዓሊ ሺሃቢ ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። "ሕጂ ብጭቡጥ ጥራይ ዘይኮነስ ብሕጊ ከም መራሒ መንግስቲ ኮይኑ ይስራዕ" ኢሉ። ኣብዚ ዓመት ክልተ ግዜ ናብ ሆስፒታል ዝኣተወ እቲ ንጉስ፡ ኣብ ኣኼባታት ካቢነ ኣቦ መንበር ኮይኑ ክቕጽል እዩ። እቲ ኣዋጅ፡ ካልእ ወዲ እቲ ንጉስ ልኡል ካሊድ ቢን ሳልማን ሓድሽ ሚኒስተር ምክልኻል ኮይኑ ከምዝተሰይመ’ውን ይገልጽ። ሳልሳይ ወዱ ልኡል ዓብዱልዓዚዝ ቢን ሳልማን ድማ ኣብ ሚኒስተር ጸዓት እታ ሃገር ወሳኒ ተራ ሒዙ ክቕጽል’ዩ። ኣቡኡ ኣብ 2015 ቅድሚ ንጉስ ምዃኑ ካብ ስዑዲ ዓረብ ወጻኢ ብዛዕባ መሓመድ ቢን ሳልማን ዝሰምዑ ሰባት ውሑዳት እዮም ነይሮም። ኣብታ ዓቃባዊት ንግስነት ወሽመጥ ዓረብ ብዘመዝገቦ ገለ ማሕበራውን ቁጠባውን ጽገናታት ናእዳ ረኺቡ እዩ። እቲ ለውጥታት ንደቂ ኣንስትዮ መኪና ምዝዋር ዝምልከት እገዳ ምልዓልን ቁጠባ እታ ሃገር ኣብ ነዳዲ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ዝተመርኮሰ ክኸውን ዝገበሮ ጻዕሪን የጠቓልል። ኣብ የመን ሰብኣዊ ዕንወት ዘስዓበ ኲናት ብምክያዱን ንተቓውሞታት ብምጭፍላቑን ከምኡ’ውን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ነቐፌታዊ ጽሑፋት ንዘቕረቡ ከቢድ ማእሰርቲ ብምፍራዱ ግን ኣዝዩ ክንቀፍ ጸኒሑ’ዩ። ኣህጉራዊ ዝና እቲ ልኡል ርኡይ ዕንወት ዘጋጠሞ ግን፡ እቲ ፍሉጥ ነቓፊ ፖሊሲታቱ ዝነበረ ስዑዳዊ ጋዜጠኛ ጀማል ካሾጊ ኣብ 2018 ኣብ ኢስታንቡል ኣብ ዝርከብ ቆንስል ስዑዲ ዓረብ ምስተቐተለ እዩ። ትካላት ስለያ ኣሜሪካ፡ እቲ ልዑል፡ ንካሾጊ ንምሓዝ ወይ ንምቕታል ንዝተኻየደ ስርሒት ከምዘጽደቐ ደምዲሞም’ኳ እንተኾኑ ንሱ ግን ዝኾነ ኢድ ከምዘይብሉ ብምግላጽ ከምዝነጸጎ ይዝከር። ሩስያ ንዩክሬን ምውራራ ስዒቡ ዝተረኣየ ወሰኽ ዋጋ ነዳዲ፡ እቲ ልዑል ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ካብ መራሕቲ ሃገራት ምዕራብ ዳግማይ ተቐባልነት ክረክብ ገይሩ እዩ። ፕረዚደንት ኣሜሪካ ጆ ባይደን፡ ንስዑዲ ዓረብ ብሰንኪ ቅትለት ካሾጊ "ከምቲ ንሳቶም ዝገበርዎ ዝተነጸገት" ክገብራ ቃል ኣትዩ’ኳ እንተነበረ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ግን ናብታ ሃገር ምብጻሕ ብምግባር ነቲ ልዑል ኣብ ጅዳ ከምዝረኸቦ ይፍለጥ።


ንእስላማዊ ጕጅለ ዳዕሽ ቪድዮ ፕሮፓጋንዳ ዝሰርሐ ካናዳዊ፡ ንሕልፈት ተፈሪዱ

ቤት ፍርዲ ኣሜሪካ፡ ንፕሮፓጋንዳ እስላማዊ ጕጅለ ዳዕሽ ዝኸውን ቪድዮታት ዘዳለወን ዘዘንተወን ካናዳዊ ዜጋ ንሕለፈት ክእሰር ወሲኑ። እዚ ኣብ ስዑድያ ዝተወልደ መሓመድ ኸሊፋ ዝበሃል ሰብ፡ ነቲ እስላማዊ ጕጅለ ደገፍ ንምሃብ ውዲት ብምእላሙ እዩ ገበነኛ ተባሂሉ ተፈሪዱ። እዚ ወዲ 39 ዓመት ዝዀነ ኸሊፋ፡ ኣብ ውሽጢ ዳዕሽ "ሓያል ሰብ" ከምዝነበረን ክልተ ምሩኻት ሶርያውያን ወተሃደራት ከምዝቐተለን ክፍሊ ፍትሒ ኣሜሪካ ገሊጹ። እቲ ብ IS ዝፍለጥ እስላማዊ ጕጅለ ዳዕሽ፡ ኣብ 2017 ብሕቡራት ሓይልታት ዒራቕ፡ ሶርያን ኣሜሪካን ብሕሱም ከም ዝተወቕዐ ይፍለጥ። እንተዀነ ዳዕሽ ክሳዕ ሕጂ ኣብ ዒራቕ፡ ሶርያ፡ ኣፍጋኒስታንን ከምኡ'ውን ኣብ ምብራቕን ምዕራብን ኣፍሪቃን ኣፍሪቃ ከም ዝንቀሳቐስ ይግለጽ። ኸሊፋ፡ መጥቃዕቲ ንምልዕዓልን ንኻልኦት ናብቲ ጕጅለ ንምእካብን ተባሂሎም ዝተዳለዉ ዘስካሕክሕ ቅትለት ዘኽብሩ 15 ቪድዮታት ፕሮፓጋንዳ፡ ብእንግሊዝኛ ከም ዘዘንተወ ኣኽበርቲ ሕጊ ኣሜሪካ ሓቢሮም። ኣብ ቶሮንቶ ዝዓበየ ኸሊፋ፡ ኣብ ጽድያ 2013 ናብ ሶርያ ከይዱ ኣብ ሕዳር ከኣ ምስ እስላማዊ ጕጅለ IS ተጸንቢሩ። ክሳዕ መወዳእታ 2018 ድማ ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ጕጅለ IS ሰሪሑ። ኣብ 2014 ጥራይ እቲ ኣሃዱ መራኸቢ ብዙሓን ጕጅለ ዳዕሽ፡ ጄምስ ፎሊን ስቲቨን ሶትሎፍ ከምኡ'ውን ብሪጣንያውያን ሰራሕተኛታት ረድኤት ዝዀኑ ኣለን ሄኒንግን ዴቪድ ሃይነስን ርእሶም ክስየፉ ዘርእዩ ቪድዮታት ዘርጊሑ እዩ። ኣብ ጥሪ 2019 ኸሊፋ፡ በቶም ብኣሜሪካ ዝድግፉ ኩርዳውያን ዝመርሕዎም ዲሞክራስያዊ ሓይልታት ሶርያ ተታሒዙ። ሰለስተ ቦምባን ሓደ ክላሽንን ሒዙ ኣብ ኣቡ ባድራን ሶርያ ኣብ ዝርከብ ቦታ፡ ኣብ ልዕሊ ደሞክራስያዊ ሓይልታት ሶርያ ንበይኑ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመ ክፍሊ ፍትሒ ኣሜሪካ ይገልጽ። ናብ ውሽጢ ኣትዩ ምስ ሓደ ወተሃደር ኣብ መደያይቦ ተዅሲ ቅድሚ ምግባሩ፡ ሓንቲ ቦምባ ኣብ ናሕሲ እቲ ህንጻ ደርብዩ። ኸሊፋ መብዛሕትኡ ጠያይቱ ክሳዕ ዝውድእ ተታዂሱ ኣብ መወዳእታ ኢዱ ሂቡ። ጸኒሑ ቤት ጽሕፈት ፌደራል ምርመራ ኣሜሪካ ከም ዝርከብዎ ተገይሩ። ኸሊፋ በቲ ኣብ ዝሓለፈ ታሕሳስ ዝተኸሰሰሉ ክሲ ግብረ-ሽበራዊ ገበነኛ ምዃኑ ኣሚኑ እዩ።


ሞት ኣንጸላልዩዎ ዝነበረ ብዕድመ ዝነኣሰ ስዑዳዊ እሱር ድሕሪ 8 ዓመታት ተፈቲሑ

ኣንጻር መንግስቲ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተሳቲፍካ ተባሂሉ ኣብ 13 ዓመቱ ዝተኣሰረ ስዑዳዊ ድሕሪ ናይ ዓመታት ማሕዩር ከምዝተፈተሐ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ገሊጾም፡፡ ሙርታጃ ቁረይሪስ፡ ዋላኳ ዳሓር ብማእሰርቲ ክቕጻዕ እንተተፈረዶ፡ መጀመርታ ግን መቕጻዕቲ ሞት ኣንጸላልይዎ ነይሩ፡፡ ኣብ 2014 ኣብ ቀይዲ እንትውዕል፡ ካብ ዝቐረቡሉ ክሲታት ሓደ፡ ኣብቲ ኣብ 2011 ዝተኻየደ ብጽድያ ዓረብ ዝፍለጥ ሰልፊ ተሳቲፍካ ዝብል ነይሩ፡፡ ቁረይሪስ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ሰልፊ ተሳቲፍካ ተባሂሉ ዝተኣሰረ ብዕድመ ዝነኣሰ ስዑዳዊ ከምዝኾነ ይእመን፡፡ መሰላቱ ዝኾኑ ብቑጽሪ ውሑዳት ተኸተልቲ እስልምና ሺዓ ኣብ ዝነብሩሉ ምብራቓዊ ግዝኣት ስዑዲ ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ፡ እቲ ህጻን ምስ ካልኦት ቆልዑት ብሽክለታ እናዘወረ ኣብ ሓደ ቪድዮ ይረኣይ፡፡ ተኸተልቲ ሺዓ ስዑዳውያን፡ ኣብታ ሱኒ ዝበዝሑላ ሃገር፡ ኣድልዎ ከምዝፍጸሞምን ከም ካልኣይ ደረጃ ዜጋታት ከምዝቑጸሩን የማርሩ፡፡ በቲ ኣብ ሃገራት ዓረብ ዝካየድ ዝነበረ ሰልፊታት ተለዓዒሎም ድማ ኣንጻር ሰብመዚ ስዑዲ ተቓውሞታት ኣስሚዖም ነይሮም፡፡ እቲ ተቓውሞ ብስጉምቲ ሓይልታት ጸጥታ ዝተዓፈነ ኮይኑ፡ ነዚ ስዒቡ ብዙሓት ተኣሲሮምን ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ብሞት ተቐጺዖምን እዮም፡፡ ሙርታጃ ቁረይሪስ እውን ብዘይ ክሲ ንዓመታት ከምዝኣሰረ እዮም ተሓለቕቲ መሰላት ዝገልጹ፡፡ ቅድምን ድሕርን ምእሳሩ ዝተዘርገሐ ፎቶ፡ ዓርሱ ዝኸኣለ ታሪኽ ዝነግር እዩ፤ ህጻን ኮይኑ ኣትዩ ብጭሕሚ ዝማዕረገ መንእሰይ ኮይኑ ክወጽእ ይረኣይ፡፡ ኣብ መወዳእታ ናብ መጋባእያ ኣብ ዝቐረበሉ ኣባል ኣሸባሪ ጉጅለ ኢኻ ፤ ከምኡ እውን ናብ ፖሊስ ጣብያ ፈንጂ ደርብዩ ንዝተባህለ ዓብዪ ሓዉ ሓጊዝካዮን ዝብሉ ክሲታት ቀሪቦምሉ ነይሮም፡፡ ኣኽበርቲ ሕጊ ብሞት ክቕጻዕ ዝሓተቱ ኮይኖም፡ ጎስጎስቲ ድማ ብስቅላት ክቕጻዕ ከምዝኽእል ኣጠንቆቖም ነይሮም፡፡ ቃል እምነት እቲ ተኸሳሲ ከም መረዳእታ ቀሪቡ ነይሩ፤ ኮይኑ ግን ብመግረፍትን ስቅያትን ክኣምን ከምዝተገበረ ንቤት ፍርዲ ተዛሪቡ፡፡ ጉዳይ እቲ ህጻን ብደረጃ ዓለም ኣዘራራቢ ዝነበረ ኮይኑ፡ ምናልባት ዝተውሃቦ ኣቓልቦ ካብ መቕጻዕቲ ሞት ተሪፉ ብእስራት ክቕጻዕ ሓጊዝዎ ክኸውን ከምዝኽእል ይግመት፡፡ ኣብ ፈለማ ን 12 ዓመት ዝተፈረዶ ኮይኑ ጸኒሑ ናብ 8 ዓመት ተቐኒሱሉ፡፡ በዚ መሰረት ግዘ ማእሰርቱ ወዲኡ ወጺኡ፡፡ ተሓለቕቲ መሰላት ምፍታሕ እቲ እሱር ዝነኣዱ ኮይኖም፡ ኣካላውን ስነ ልናውን ጉድኣት በጺሕዎ ክኸውን ከምዝኸእል ግን ይገልጹ፡፡ ስዑድ ዓረብ፡ ኣብ 2020 ተኸሰስቲ ትሕቲ ዕድመ ኮይኖም ንዝፈጸምዎም ገበናት ብሞት ከይቅጽዑ ዝእዝዝ ኣዋጅ ዘውጸአት ኮይና፡ ተሓለቕቲ መሰላት ግና ተፈጻምነቱ ከምዘጠራጥሮም ይዛረቡ፡፡