ቀጻሊ ስጉምቲ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን እንታይ ክኸውን ይኽእል?

ሩስያን ዩክሬንን ኣብዚ ዓመት ዝኾነ ወሳኒ ወተሃደራዊ ዓወት ክረኽባ ተኽእሎ ከም ዘየለ ሓላፊ ወተሃደራዊ ስለያ ብሪጣንያ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ብተወሳኺ ኣብቲ ሳሕቲ ኣብ ዘጋጥም ቃለመጠይቕ ሌተናል ጀነራል ሰር ጂም ሆከንሃል፡ ሩስያ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ክትጥቀም ዘለዋ ተኽእሎታት ኣዝዩ ብቐረባ ክከታተልዎ ከምዝጸንሑ ገሊጹ። ኣብዚ ዓመት ኣብ 23 ለካቲት ጀነራል ሆከንሃል ክሳብ ምሸት እናሰርሐ ነይሩ። ፍርቂ ለይቲ ምስ ኮነ ድማ ብብሽክለታ ናብ ገዝኡ ከይዱ ከባቢ ሰዓት 01፡00 ደቂሱ። ድሕሪ ሓደ ሰዓት ኣብ ዶብ ዩክሬን ገለ ፍሉያት ንጥፈታት ከምዝነበሩ ዝገልጽ ቴለፎን ምስተደወለሉ፡ ብብሽክሌትኡ ናብ ስርሑ ተመሊሱ። ፅንሕ ኢሉ ሩስያ ንጎረቤታ ከም ዝወረረታ ዘረጋግፅ ሓበሬታ መጺኡ። ድሕሪ ደቓይቕ፡ ንቀዳማይ ሚኒስተርን ጸሓፊ ምክልኻልን ብሪጣንያ፡ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝዓበየ ዕጥቃዊ ግጭት ኣውሮጳ ምጅማሩ መብርሂ እናሃበ ነይሩ። ጀነራል ሆከንሃል ንዝሓለፉ ኣርባዕተ ዓመታት ሓላፊ ስለያ ምክልኻል ኮይኑ ኣዝዩ ምስጢራው ሓበሬታታት ዝሰርሕ ትካል ክመርሕ እዩ ጸኒሑ። ኣብ ዩክሬን ዝተኻየደ ኲናት ግን፡ ስርሑ ዝያዳ ኣገዳሲ ክኸውን ገይርዎ። ሩስያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሕዳር ወራራ ከምትጅምር ዝያዳ ኣሚኑ ከምዝነበረ ይዛረብ። "እዚ ክፍጸም'ዩ" ኢሉ ዝሓሰበሉ እዋን ከምዝነበረ ይዝክር። ቅድሚ እቲ ኣብ ወራር ዝነበረ ሰሙን፡ ሩስያ ክትወራረሉ ትኽእል መደባት ዝትንቢ ካርታ ኣብ ትዊተር ንምሕታም ኣዝዩ ዘይተለምደ ውሳነ ወሲዱ። ቀሊል ኣይነበረን ዝብሎ ውሳነ'ኳ እንተነበረ፡ ሓበሬታ ናብ ህዝባ ምውጻእ ከምዘድሊ ግን ኣሚኑ እዩ። "እቲ ሓሶት ቅድሚ ምምጽኡ ሓቂ ክወጽእ ኣገዳሲ'ዩ" ይብል። ብተወሳኺ ምዕራባውያን ሃገራት፡ ሩስያ ኬሚካላውን ባዮሎጂካውን ኣጽዋር ክትጥቀም ዘለዋ ዓቕሚ ንምጉላሕ ዝወሰድኦ ውሳነ ይድግፍ። ጀነራል ሆከንሃል ግን ኣብ ዝቕጽሉ ኣዋርሕ ኣብ ደቡብ ወሳኒ ለውጢ ክመጽእ ምጽባይ ካብ ክውንነት ወጻኢ እዩ ይብል። ንሱ፡ ዩክሬን ዳግማይ መሬታ ክትቆጻጸር ዘለዋ ድሌት ከም ዝርዳእ፡ ኮይኑ ግን ጸረ-መጥቃዕቲ እንተሃለወ'ኳ፡ ኣብዚ ዓመት ግን ብኽልቲኦም ወገናት ወሳኒ ስጉምቲ ክውሰድ'ዩ ዝብል እምነት ከምዘይብሉ ወሲኹ ይዛረብ። ግምቱ ነዊሕ እዋን ዝወስድ ግጭት እዩ። እዚ ድማ ካልእ ሕቶ የልዕል። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ወተሃደራዊ ዕላማታቱ ንምዕዋት ቃልሲ እንተቐጺሉ እንታይ ክገብር ይኽእል? ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ምጥቃም ከም ኣማራጺ ክወስድ ይኽእል ድዩ? ጀነራል ሆከንሃል፡ እዚ "ኣዝዩ ኣዝዩ ብቐረባ" ክትትል ዝግበሮ ጉዳይ ከም ዝኾነ ይገልጽ። ንዩክሬናውያን ወይ ምዕራባውያን ከም መበገሲ ናይቲ ግጭት ተገይሮም ንኽውሰዱ ንምፍታን ናይ ሓሶት ስርሒታት ከይካየዱ ደው ንምባል ከምዝሓገዞም እምነት ኣለዎ። ክንድዚ ዝኣክል ምስጢራዊ ስለያዊ ሓበሬታ ንህዝቢ ከካፍል ሳሕቲ ዘጋጥም ነገር እዩ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ስለላ ምክልኻል ነቲ ኲናት ዝምልከት መዓልታዊ ሓድሽ ሓበሬታ ክዝርግሕ ጸኒሑ እዩ። ስለያ ሳይንስ ኣይኮነን፤ ትንበያታት ብመጠን ክፍጸሙ ዝኽእሉ ተኽእሎታት ዝግበር ኮይኑ፡ ኣብ ስለያ ምክልኻል ብሪጣንያ ዘገረሙ ብርክት ዝበሉ ነገራት ኣጋጢሞም እዮም። ጀነራል ሆከንሃል፡ ጥንካረ ሓድነት ምዕራባውያንን ተቓውሞ ዩክሬንን ካብ ትጽቢት ንላዕሊ ከምዝኾነ ይገልጽ። "ውድቀት ወተሃደራዊ ሓይሊ ሩስያ እውን ካብ ትጽቢት ንላዕሊ ነይሩ" ዝበለ ጀነራል ሆከንሃል፡ ትእዛዝ፣ ቁጽጽርን ሎጂስቲክስን ግን "ድኹም" ምንባሩ ይሕብር። ካብ ስትራተጂካዊ ክሳብ ስልታዊ ደረጃ፡ ብፖለቲካዊ ምትእትታው እውን ከምዝተጎድአ ይገልጽ። ኣብ መንጎ ፖለቲካውን ወተሃደራውን ክፍልታት ሩስያ ዘይምትእምማን ተራእዩ እዩ። ሞስኮ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ንዚ ኩሉ ጸገማት ምስጣሓ ከም ዘገረሞ ይዛረብ። "ሰባት ይዕወቱ ወይ ይስዕሩ ኣለዉ ኢልና፡ ወይ ድማ ማዕረ ኣለዉ ኢልና ብኽልተኣዊ ኣገላልጻ ካብ ምሕሳብ ክንጥንቀቕ ይግባእ" ይብል ጀነራል ሆከንሃል። ሩስያ፡ ርኡይ ክሳራ ስለ ዘጋጠማ ብንጹር ተወሳኺ ሓይሊ ንምፍራይ ትጽዕር ከምዘላ ድማ ይዛረብ። ኣብ ኬርሰንን ከባቢኡን ካብ ዘለዉ ሓይልታት ዩክሬን ርኡይ ጸቕጢ ይግበረላ ስለ ዘሎ ተወሳኺ ገለ ሰራዊታ ካብ ዶንባስ ናብ ደቡብ ዳግማይ ከተዋፍር ከምትግደድ የረድእ። ወተሃደራዊ ዶክትሪን ሩስያ፡ ዘይከም ናይ ምዕራባውያን፡ ንወተሃደራዊ ስርሒታት፡ ታክቲካዊ ወይ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ምጥቃም ዘጠቓልል እዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ኣብ ጥቕሚ ክውዕል እዩ ዝብል እምነት እኳ እንተዘይሃለዎ፡ ክትትል ምግባሩ ግን ክቕጽል እዩ። እቲ ናይ ዓውደ ውግእ ተበግሶ እንተተቐያይሩ ስልታዊ ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ናይ ምጥቃም ተኽእሎታት እውን ክቕየር ከምዝኽእል ይገልጽ። ጀነራልሆከንሃል ሓላፊ ስለያ ምክልኻል ኾይኑ ንኣርባዕተ ዓመታት ድሕሪ ምግልጋሉ፡ ሕጂ ንስትራተጂካዊ ትእዛዝ ምክልኻል ብሪጣንያ ንምምራሕ ይሰጋገር ኣሎ። እዚ ድማ ምክትታል ንጥፈታት ብሪጣንያ ኣብ ጠፈር፣ ኣብ ሳይበርን ኣጠቓቕማ ፍሉያት ሓይልታትን ዘጠቓልል እዩ። ሕጂ'ውን ንሩስያ ከም ዓባይ ስግኣት ዝርእያ'ኳ እንተኾነ፡ ብዛዕባ ቻይና'ውን ስክፍታኡ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ቤጂንግ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙናት ወተሃደራዊ ጭዋዳታታ ኣብ ልዕሊ ታይዋን ክተጠናክር ጸኒሓ እያ። ጀነራል ሆከንሃል፡ "ፖለቲካዊ ጉዳይ ንምፍታሕ ቆሪጻ ዝቖመት፡ ክትኣምኖ ዘጸግም ዘመናዊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዝሓዘት ሃገር" ሸለል ምባል ኣግባብነት ከምዘይብሉ ይገልጽ። ስራሕ ወተሃደራዊ ስለያ ብሪጣንያ ካብዚ ዝቐለለ ኣይክኸውንን።


ሩስያ መዓልታዊ ዋጋ 10 ሚልዮን ዶላር ናብ ኣውሮጳ ክኸይድ ዝነበሮ ጋዝ ተቃጽል’ላ

ኣብ ኣውሮጳ ዋጋ ነዳድን ጋዝን ሰማይ ኣብ ዝዓረገሉ፡ ሩስያ መዓልታዊ ዋጋ ሚልዮናት ዶላር ጋዝ ተቃጽሎ ምህላዋ ዝገልጽ ጸብጻብ ቢቢሲ ረኺቡ። ክኢላታት፡ እቲ ሩስያ ተቃጽሎ ዘላ ጋዝ ናብ ጀርመን ክስደድ ተሓሲቡ ዝነበረ ምዃኑ ገሊጾም። ሩስያ ኣብ ጥቃ ዶብ ፊንላንድ ኣብ ዝርከብ መደበር ጸዓት፡ መዓልታዊ ዋጋ 10 ሚልዮን ዶላር ጋዝ ተቃጽል ምህላዋ'ውን እቶም ክኢላታት ሓቢሮም። ተመራመርቲ፡ እቲ ሩስያ መዓልታዊ ተቃጽሎ ዘላ ጋዝ ዘህፍፎ ዘሎ ካርበን ዳይኦክሳይድ ከምዘሻቐሎም ብምሕባር እቲ መጠን ዋዒ፡ ንምምካኽ በረድ ኣርክቲክ ከቀላጥፎ ከምዝኽእል ሓቢሮም። እቲ ‘ብሪስታድ ኢነርጂ’ ዝወጽአ መርምራዊ ጽሑፍ፡ ኣብቲ ቦታ መዓልታዊ 4.34 ሚልዮን ኩቢክ ሜተር ዝዓቀኑ ጋዝ ይቃጸል ምህላዉ ገሊጹ። እti ጋዝ ካብቲ ባህርያዊ ጋዝ ዝዕደነሉ ትካል ፖርቶቫያ ዝተረኸበ እዩ። ኣብ ፈለማ፡ ኣብ ጥቃ ዶብ ሩስያ ዝነብሩ ፈንላዳውያን ነቲ ብርቱዕ ባርዕ ምስ ርኣዩ ሻቕለቶም ገሊጾም ነይሮም። ትካል ፓርቶቫያ፡ ኣብ ጥቃ’ቲ ጋዝ ንጀርመን ዘመሓላለፍ መስመር ኖርድስተሪም-1 እዩ ዝርከብ። እቲ ብኖርድስትሪም-1 ብትሕቲ ባሕሪ ናብ ጀርመን ዝልኣኽ ዝነበረ ጋዝ፡ ሩስያ ብሰንኪ ተክኒካዊ ጸገማት ብምባል ካብ መፋርቅ ወርሒ ሓምለ ጀሚራ ኣጉዲላቶ እያ፡ ጀርመን ግን ሩስያ ንዩከረይን ምስ ወረረታ፡ ብፖሎቲካዊ ድፍኢት፡ ነቲ መጠን ሰደድ ከምዘጉደለቶ’ያ ትኸስስ። እንተኾነ ተመራመርቲ: ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ኣብቲ ቦታ ርኡይ ወሰኽ መጠን ዋዒ ከምዝተረኣየ ብምሕባር እቲ ምኽንያት ሩስያ ልዑል ዓቐን ጋዝ ተቃጽል ስለዘላ’ያ ይብሉ። ኣብ እዋን ዕደና ባህርያዊ ጋዝ፡ ጋዝ ምቅጻል ንቡር ተርእዮ’ኳ እንተኾነ፡ እቲ ሕጂ ሩስያ ተቃጽሎ ዘላ ጋዝ ግን ልዕሊ ንቡር ምዃኑ’ዮም እቶም ተመራረመርቲ ዝገልጹ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ማያሚ ክፍለ ግዝኣት ኦሃዮ ክኢላ ሓበሬታ ሳተላይት ዝኾነት ዶክተር ጀሲካ ማካርቲ “ክንድዚ ዝዓቐኑ ጋዝ ክቃጸል ርእየ ኣይፈልጥን’የ” ትብል። ንሳ ብምስዓብ “ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚሩ ብርቱዕ ባርዕ ክርአ ጀሚሩ፡ ክሳብ ሕጂ ኸኣ እቲ መጠኑ ኣይነከየን ዘሎ” ትብል። ማርክ ደቪስ ላዕለዋይ ሓላፊ ናይቲ ንልዑል ሃልሃልታ ጋዛት መፍትሒ ዘናዲ 'ካፕተርዮ' ዝተብሃለ ትካል’ዩ። ማርክ ደቪስ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት “ኣካያድቲ ናይ ከምዚ ዓይነት ትካል መብዛሕትኡ ግዜ ደው ንኸብልዎ ኣይደፍሩን’ዮም ምኽንያቱ ዳግማይ ነቲ ፋብሪካ ንምጅማር ክቡር ክኸውን ይኽእል እዩ ዝብል ፍርሒ’ዩ ዘለዎም፡ እዚ ናይ ሩስያ’ውን ከምኡ ክኸውን ይኽእል እዩ” ኢሉ። ካልኦት ኸኣ እቲ ብመንገዲ ኖርድስትሪም-1 ናብ ጀርመን ዝልኣኸ ዝነበረ ጋዝ ምጉዳሉ፡ ነቲ ካብ ምልኣኽ ዝተረፈ ጋዝ ምኽዛን ሓደ ተክኒካዊ ጸገም ፈጢርሎም ክኸውን ይኽእል’ዩ ይብሉ። እቲ ካልእ ምኽንያት፡ ውጽኢት ናይቲ ኣውሮጳ ምስ ወራር ሩስያ ብዝተሓሓዝ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዝኣወጀቶ እገዳ ከኸውን ከምዝኽእል ግምቶም የቐምጡ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ፊንላንድ ፕሮፌስር ናይ ምህንድስና ጽዓት ዝኾነ ኢሳ ቫኪላኢኒን ብወገኑ “ንኽንድዚ ዝኣክል ግዜ መዓልታዊ ኣዝዩ ብዙሕ ዝመጠኑ ጋዝ ምቅጻሎም፡ ገለ ዝጎደሎም መሳርሒ ክህሉ ኣለዎ” ይብል። ኢሳ ብምስዓብ “ብሰንኪ እቲ ኣውሮጳ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ኣንቢራቶ ዘላ እገዳ፡ ኣብ ምዕዳን ነዳድን ምምስራሕ ጋዝን ኣድላዪ ዝኾነ ቅያር ኣቕሑ ስኢኖም ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም” ኢሉ። ብመንግስቲ ሩስያ ዝመሓደር ግዙፍ ኣፍራዪ ጸዓት ዝኾነ ጋዝፕሮም ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ንዘቕረብናሉ ሕቶ መልሲ ኣይሃበን። እቲ ሃልሃልታ ብዝቐጸሎ መጠን ፊናንስያውን ከባብያውን ዋጋ መዓልታዊ ከምዝውስኽ ተመራመርቲ ይሕብሩ። ኣባል 'ረይስታድ ኤነርጂ' ሲንድረ ከኑትሶን ኣብ ዝሃቦ መብርሂ “ምኽንያት እቲ ምቅጻል ዝፍለጥ እኳ እንተዘይኮነ፡ ሩስያ ኣብ ዕዳጋ ጸዓት ኣውሮጳ ንዘለዋ ዕብለላ ዘዘኻኽር እዩ። "እዚ ጋዝ ብኖርድስትሪም-1 ወይ ካልኦት ኣማራጺታት ክለኣኽ ዝነበሮ እዩ፤ ምናልባት ዝኾነ ምልክት ዘይክህሉ ይኽእል እዩ ግን ሩስያ ካብ ጽባሕ ጀሚራ ዋጋ ጋዝ ተገድሎ ትኸውን” ኢሉ። ብደረጃ ዓለም ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝሰዓበ ዕጽዋታት ምስ ዘለቐ ዋጋ ጸዓት ብቅልጡፍ’ዩ ሰማይ ዓሪጉ። ብድሕሪኡ’ውን ሩስያ ኣብ ወርሒ ለካቲት ኣብ ልዕሊ ዩክረይን ወራር ምስ ኣወጀት፡ ዋጋ ጸዓት ካብቲ ዝነበሮ ኣዝዩ ወሲኹ። ሃገራት ኣውሮጳ እቲ ካብ ሩስያ  ዝረኽብኦ ዝነበራ 40 ሚኢታዊት ምንጪ ናይ ጽዓተን ኣብ ምልክት ሕቶ ምስዝኣተወ ካልእ ኣማራጺታት ከናድያ’የን ተቐሲበን። ከም ጀርመንን ስፔንን ዝኣመሰላ ሃገራት ኸኣ ዝኾነ ክሳብ ዝኸውን ምቁጣብ ጽዓት ከም ቀዳማይ ኣማራጺ ገይረን ወሲደንኦ ኣለዋ።


ዩክሬናዊ ሃብታምን በዓልቲ ቤቱን ብሚሳይል ሩስያ ተቐቲሎም

ሩስያ ኣብ ልዕሊ ከተማ ማይኮሊቭ ብዝፈጸመቶ “ጽዑቕ” ደብዳብ፡ ሓደ ካብ ዩክሬናዊ ሃብታም ነጋዳይን በዓልቲ ቤቱን ተቐቲሎም። ወዲ 74 ዓመት ኦሌክሲ ቫዳቱርስኪን በዓልቲ ቤቱ ሪሳን፡ መንበሪ ገዛኦም ብሚሳይል ምስ ተሃርመ ከም ዝሞቱ ሰብ መዚ እቲ ከባቢ ገሊጾም። እቲ በዓል ጸጋ፡ ወናኒ ኣብ ሰደድ ምህርቲ ስርናይ ዝነጥፍ ኩባኒያ ኒቡሎን እዩ። “ጅግና ዩክረይን” ዝብል ሽልማት’ውን ተበርኪቱሉ ነይሩ። መጽሄት ፎርብስ፡ ብ2020 ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ሃብቲ ኦሌክሲ 450 ሚሊዮን ዶላር ዝግመት እዩ ክብል ጽሒፉ ነይሩ። ፕረዚደንት ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ሞት እቲ በዓል ሃብቲ ዓቢይ ክሳራ ክብል ዝተሰምዖ ሓዘን ገሊጹ። ከንቲባ እታ ኣብ ደቡባዊ ዩክረይን እትርከብ ከተማ ማይኮሊቭ ኦሌክሳንደር ሴንኬቪች፡ እቲ ደብዳብ፡ ሩስያ ክሳብ ሕጂ ኣብታ ከተማ ካብ ዝፈጸመቶ ደብዳባት እቲ ዝኸበደ እዩ ኢሉ። በዚ ምኽንያት፡ ሆቴል፡ ማእከል ስፖርት፡ ክልተ ኣብያተ ትምህርትን ማእከላት ኣገልግሎትን ከምኡ’ውን መንበሪ ኣባይቲን ከም ዝዓነው ተሓቢሩ። እታ ከተማ፡ ቀንዲ መስመር እቲ ዝዓበየ ወደብ ዩክረይን ወደብ ኦዴሳ ኰይና፡ ሩስያ ብ24 ለካቲት 2022 ወራር ካብ እትጅምር ኣትሒዙ ብተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ክበጽሓ ጸኒሑ። ኣመሓዳሪ እቲ ዞባ ቪታሊ ኪም፡ ኦሌክሲ ቫዳቱርስኪ “ኣብ ልምዓት ኢንዱስትሪ ሕርሻን ህንጸት መርከብን” ልዑል ኣበርክቶ ከም ዝነበሮ ተዛሪቡ። ኣማኻሪ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ሩስያ ኰነ ኢላ ንሰብ ሃብቲ ዒላማ ትገብር ኣላ ኢሉ ከም ዝኣምን ገሊጹ። ክልቲአን ሃገራት፡ ቀንዲ ልኣኽቲ ስርናይን ካልኦት ምህርትን ኰይነን፡ ብሰንኪ እቲ ኲናት ዝተፈጥረ ምትእጉጓል ሰደድ፡ ኣብ ዓለም ዋጋ መግቢ ንሂሩ’ዩ። እቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ቅልውላው መግቢ ንምፍታሕ ድማ፡ ወደባት ንምኽፋት ፍቓደኛታት ክዀና ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ቱርኪ ስምምዕ ፈሪመን። እንተዀነ፡ ሩስያ እቲ ስምምዕ ኣብ ዝተፈረመሉ ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ኣብ ልዕሊ ወደብ ኦዴሳ መጥቃዕቲ ፈጺማ። ዩክረይን፡ ሰራዊት ሩስያ ኣብ ዝተቘጻጸሮ ከባቢታት እኽሊ ብምዝማት ብክረሚያ ኣቢሉ ይሸጦ ኣሎ ብምባል ትኸስስ፤ ሩስያ ግን ነሲ ክሲ ትነጽጐ። ሩስያ፡ ብ2014 ንክረሚያ ከም ዝጐበጠታ ይፍለጥ። ብቐዳም፡ ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ዩክረይን ኣብ ዝርከባ ከባቢታት ዞባ ምብራቕ ዶነስክ ዝርከቡ ሰላማውያን ሰባት ኵሎም ንኽወጽኡ ጸዊዑ ነይሩ። ሓይልታት ሩስያ፡ ንዝበዝሕ ከባቢታት እቲ ዞባ ዝተቘጻጸሩ ኰይኖም፡ ኣብቲ ዞባ ከበድቲ ውግኣት ክካየዱ ጸኒሖም እዮም።


ሩስያን ዩክረይንን፡ ክልቲአን ንከተማ ሊሲቻንስክ 'ተቘጻጺርናያ' ይብላ

ሓይልታት ሩስያን ዩክረይንን፡ ንምብራቓዊት ከተማ ዩክረይን ዝዀነት ሊሲቻንስክ ከም ዝተቘጻጸርዋ በብወገኖም ይገልጹ ኣለው። ዩክረይን፡ ሰራዊታ ነቲ ካብ ሩስያ ዝወርድ ዘሎ ጽዑቕ ደብዳብ ክምክት እንከሎ፡ እታ ከተማ ግን ኣብ ኢድ ሩስያ ኣይኣተወትን ትብል። እንተዀነ፡  ብሩስያ ዝድገፉ ተገንጸልቲ ሓይልታት ናብታ ከተማ ብምታው ኣብ ማእከል በጺሖም እዮም። ማዕከን ዜና ሩስያ፡ እቶም ተገንጸልቲ ሓይልታትን ሰራዊት ሩስያን ብጐደናታት እታ ከተማ እናሓለፉ ዘርእዩ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ዘርጊሓ። ምንጪታት ሩስያ’ውን፡ ኣብ ማእከል ዝዓነወ ምምሕዳር እታ ከተማ ባንዴራ ሶቭየት ተሰቒሉ ዘርእዩ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ኣብ ትዊተር ለጢፎም፤ እንተዀነ እዚ ኣይተረጋገጸን። ሊሲቻንስክ፡ ኣብ ዞባ ሉሃንስክ ኣብ ኢድ ዩክረይን ዝተረፈት እንኮ ከተማ ኰይና፡ ኣካል ኢንዳስትሪያላዊ ዞባ ዶንባስ እያ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሩስያ ኣብ ጥቓ እዛ ከተማ ንእትርከብ ሲቨርዶነትስክ ተቘጻጺራ እያ። ኣመሓዳሪ ዞባ ሉሃንስክ ሰርሂ ሃይዳይ፡ ኣብ ልዕሊ ሊሲቻንስክ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ዕረፍቲ ከምዘይነበሮ ብምግላጽ ሰራዊት ሩስያ ብዝተፈላለየ ኣንፈት ናብታ ዝተኸበበት ከተማ ይጽጋዕ ኣሎ ክብል ተዛሪቡ። ኣምባሳደር ሪፐብሊክ ህዝቢ ሉሃንስክ ኣብ ሩስያ ሮዲን ሚሮሺንክ ንማዕከን ዜና ሩስያ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሊሲቻንስክ “ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ኣትያ’ያ” ግን ድማ “መሊኣ ናጻ ኣይወጽአትን” ኢሉ። ዓምደኛ ጉዳያት ምክልኻል ሮብ ሊ፡ ሰራዊት ሩስያ ኣብ ማእከል እታ ከተማ ምእታዎም ዘርእዩ ምስልታት ዘርጊሑ እዩ። ዩክረይን፡ ናብ ሰራዊት ሰሜን ኣትላንቲክ [ኔቶ] እናተጸግዐት ድሕሪ ምምጽኣ፡ ሩስያ ብ24 ለካቲት 2022 ንዩክረይን ካብ እትወራ ጀሚሩ፡ ንዩክረይን “ካብ ወተሃደራዊ ህላወ ናጻ” ክትገብራን “ናዚ ከተጥፍእን” ከም እትደሊ ትገልጽ። በዚ ምኽንያት ኣሽሓት ሰላማውያን ሰባትን ወተሃደራትን ሕሙማትን ቁሱላትን ክዀኑ እንከለው፡ ኣስታት 12 ሚሊዮን ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም ተመዛቢሎም እዮም። ሃገራት ምዕራብ፡ ኣብታ ልዕለ-ሓያል ኒዩክሌርን ኣቕራቢት ዓለምለኻዊ ጸዓትን ዝዀነት ሩስያ ኵለ መዳያዊ እገዳታታት ብምንባር ንዩክረይን ዘለወን ደገፍ ኣርእየን። ብኻልእ ዜና፡ ኣብ ከተማ ሃርኪቭ ብዝተፈጸመ ተኸታታሊ መጥቃዕታት፡ መገዲ ባቡርን መሰመራት ኤሌክትሪክን ከም ዝዓነው ተገሊጹ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዝበጽሐ ጉድኣት ዝምልከት ግን ዝወጽአ ሓበሬታ የለን። ኣብ ጥቓ ዶብ ሩስያ ኣብ እትርከብ ደቡባዊት ከተማ ሚኮሊቭ [ናብ ወደብ ኦዴሳ ቀንዲ መተሓላለፊት ዝዀነት] ብኸበድቲ ነትጒታት ተናዊጻ። እዚ ነትጒ፡ ድሕሪ እቲ ሩስያ ኣብ ጥቓ ወደብ ኦዴሳ ኣብ ዝርከብ ህንጻ ብዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ ሚሳይል፡ ልዕሊ 20 ሰባት ቀቲላ ዝብል ክሲ ምምጽኡ’ዩ ኣጋጢሙ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ሩስያ፡ ሓይሊ ኣየር ሃገሩ ሓሙሽተ ኮማንድ ፖስትታትን ብርክት ዝበሉ መኽዝናት ኣጽዋርን ከም ዘዕነው ገሊጹ፤ እንተዀነ እዚ ብዘይሻራዊ ኣካል ኣይተረጋገጸን። ትማሊ ቐዳም፡ ፕረዚደንት ቤላሩስ፡ ምክልኻል ኣየር ሃገሩ ሚሳይላት ዩክረይን ሃሪሞም ከም ዘውደቑ ተዛሪቡ ነይሩ። ኣበይ ዝብል ግን ኣይገለጸን። ንሱ፡ መላፍንቲ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኰይኑ፡ ወተሃደራት ሩስያ ካብ ወርሒ ለካቲት ጀሚሩ ንዩክረይን ንኽወሩ ኣፍቂዱሎም እዩ። “ይተዃቱኹና ኣለው . . .፣ ቅድሚ ሰለስተ መዓልቲ፡ ቅድም ኢሉ’ውን ክኸውን ይኽእል - ካብ ግዝኣት ዩክረይንነ ኣብ ግዝኣት ቤላሩስ ንዘለው ወተሃደራዊ ናውቲ ንምጥቃዕ ፈተነ ተገይሩ። ኣምላኽ ይመስገን ግን እቲ ጸረ-ኣየር ስርዓታትና ንዅለን ሚሳይላት ከፍሽለን ክኢሉ” ክብል ፕረዚደንት ኣሌክሳንደር ሉካሼንኮ ተዛሪቡ። ወሲኹ፡ “ኣብ ዩክረይን ክንዋጋእ ኣይንደልን” ኢሉ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ዩክረይን ብወገኑ፡ ሩስያ ኣብ ግዜ ሶቭየት ዝነበሩ ጸረ-መርከብ ሚሳይላት ተጠቒማ ክብል ከሲሱ። እዞም ኬይኤች-22ን ኬይኤች-32ን ዝበሃሉ ሚሳይላት፡ ኣብ ክሪመንቹክን ኦዴሳን ብዙሓት ሰላማውያን ሰባት ዝቐተሉ “ክዀኑ ይኽእሉ” እዮም ክብል ገሊጹ።


ሩስያ ነታ መላፍነታ ዝኾነት ቤላሩስ ኑዩክለራዊ ሚሳየል ክትህባ ምዃና ገሊጻ

ሩስያ ነታ መላፍንታ ዝኾነት ቤላሩስ ናይ ሓጺር ርሕቀት ኒክለራዊ ሚሳይል ኣብ ዝመጽእ ኣዋርሕ ክትህባ ምዃና ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ገሊጹ። ፑቱን እቲ ንቤላሩስ ክህባ ምዃኑ ዝሓበሮ ሚሳየል “ክሩዝን ባላስቲክን ክውንጭፍ ዝኽእል ኮይኑ ንኣብ ስምምዕ ዘለዉን ንዓይነታት ኑዩክለርን ዘጠቃልል’ዩ” ኢሉ። እቲ ሚሳኤል ክሳብ 500 ኪሎሜተር [310 ማይልስ] ክውንጨፍ ከምዝኽእል’ውን ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ሩስያ ብ24 ለካቲት ንዩክረይን ካብ ትወራ ኣትሒዙ ኣብ ሞንጎ ምዕራባውያን ሃገራትን ሩስያን ዝነበረ ወጥሪ ዝያዳ እናኸረረ’ዩ ዝምጽእ ዘሎ። ፑቱን ምዕራብውያን ሃገራት ኣብ ጉዳይ ዩክረይንን ሃገሩን ጣልቃ ከይኣትዋ ብተደጋጋሚ ንኒክለራዊ ኣጽዋር እናኣልዓለ ከጠንቀቕን ከፈራርሕን ጸኒሑ እዩ። እቲ ፕረዚደንት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ቅድሚ ሕጂ ንቤላሩስ ዝሃባ ኤስዩ-25 ዝዓይነተን ነፈርቲ ውግእ’ውን ብመሰረት ካብ ፕረዚደንት ቤላሩስ ኣሌክሳነደር ዘሉካሸንኮ ዝቐረበሉ ሕቶ ኑክለር ክሽከማ ከምዝኽእላ ክግበራ ምዃኑን ኣብሪሁ። ኣብ ተመሳሳሊ ዜና፡ ብቀዳም ሰራዊት ሩስያ ኣብ ምብራቕ ዩክረይን ትርከብ ከተማ ሰበርዶነስክ ከምዝተቆጻጸርዋ መንግስቲ ዩክረይን ገሊጹ። እታ ከተማ ብሰራዊት ሩስያ ምትሓዛ፡ ሩስያ ንብምልኡ ዞባ ኩሁንስክን ዝበዝሐ ክፋል ዞባ ዶንስክለን ንኽቆጻጸሩ ኣኽኢልዎም ኣሎ። እዘን ክልተ ዞባታት ነቲ ዝዓበየ ኣብ ዶባስ ዝርከብ ማእከል ኢንዱስትሪ ዘሓቑፋ እየን። ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ ብቀዳም ብቪድዩ ንህዝቡ ኣብ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ “ንኹለን ብሩስያ ተጎቢጠን ዘለዋ ከተማታት ዩክረይን” ከምልስወን ምዃኖም ተመባጺዑ። እንተኾነ እቲ ምስ ሩስያ ዝገብርዎ ዘለዉ ኵናት ኣብ ዝኸፈአ መድረኽ ከምዝብጽሐ ብምግላጽ፡ ከንደይ ዝኣክል ክሳራን ህይወትን ከምዝጠልብ ክግምት ምሽጋሩ ሓቢሩ። ሩስያ፡ ብዓርቢ ኣብ ሰሜንን ምዕራብን ዩክረይን ዕላማታት ብምፍላይ ደብዳብ ናይ ሚሳየል ብምክያዳ ብውሕዱ ሰለስተ ሰባት ከምዝሞቱ ክረጋገጽ እንከሎ፡ በቲ ደብዳብ ዝተደብዩ ሰባት ክህልዉ ከምዝኽእሉ ሰብ መዚ ዩክረይን ገሊጾም። ገለ ካብቲ ብዓርቢ ናብ ዩክረይን ዝተወንጨፈ ሚሳየላት ካብ ቤላሩስ’ዩ ዝብገስ ነይሩ። ቤላሩስ ንሩስያ ሎጂሰቲካዊ ሓገዛት ትገብረላ ከምዘላ’ኳ እንተተኣመነት፡ ሰራዊታ ግን ዛጊት ኣብቲ ኵናት ብቀጥታ ኢዱ ኣይሓወሰን ዘሎ። ሰብ መዚ ዩክረይን ግን ሩስያ ንቤላሩስ ናብቲ ኵናት ኢዳ ንኽትሕውስ ትጉስጉሳ ምህላዋ’ዩ ዝገልጹ። ሎሚ ወጋሕታ’ውን ኣብ ርእሰ ከተማ ዩክረይን፡ ከይቭ  ተደጋጋሚ ደብዳብ ከምዝተኻየደ ከንቲባ እታ ከተማ ገሊጹ። ሩስያ፡ ንከተማ ሰበርዶነስክ፡ ኣብ ድሮ እቲ  ፕረዚደንት ጆ ባይደን ዝርከቦም መራሕቲ ሃገራት ጉጅለ ሸውዓት (G7) ኣብ ጀርመን ዝግበርዎ ኣኼባ’ያ ትቆጻጸራ ዘላ። ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ኣዋርሕ መላፍንቲ ዩክረይን ዝኾና ሃገራት ምዕራብ ረሸሽታ ክርእያ ጸኒሐን’የን፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ግን ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሶን፡ ዩክረይን ነቲ ኣንጻር ሩስያ ትገብሮ ዘላ ኵናት ብዓወት ከምእትዛዝሞ ተዛሪቡ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር “ሕጂ ብዩክረይን ተስፋ ንቆርጸሉ እዋን ኣይኮነን” ኢሉ። ምስ ጉጅል ሸውዓተ ኣኼባ ክሳተፍ ናብ ጀርመን ኣቕኒዑ ዘሎ ፕረዚደንት ኢንዶንሽያ ጆኮ ዊዶዶ ብሰንበት ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ንመራሕቲ ዩከረይንን ሩስያን ጸገማቶም ብዘተ ክፈትሑ ክምሕጸኖም ምዃኑ ሓቢሩ። ፕረዚደንት ጆኮ ዊዶዶ “ኵናት ደው ክብል ኣለዎ፡ ዳርጋ ደው ኢሉ ዘሎ ዓለምለካዊ ሰንሰለት ቀረባት መግቢ’ውን ዳግማይ ክበራበር ኣለዎ” ኢሉ።


ሩስያ መስመር ባቡር ንዝዓጸወትላ ሉትዌንያ ኣጠንቂቓ

ሉትዌንያ ብግዝኣታ ኣቢሉ ግዝኣት ሩስያ ናብ ዝዀነት ካሊኒንግራድ፡ ብባቡር ዝግበር ምትሕልላፍ ንግዳዊ ኣቝሑ ድሕሪ ምእጋዳ፡ ‘‘ከቢድ ሳዕቤን" ከም ዝወርዳ ሩስያ ኣጠንቂቓ፡፡ ላዕለዋይ በዓል መዚ ጸጥታ ኒኮላይ ፓትሩሸቭ፡ ‘‘ብርግጽ ንኸምዚ ዝበለ ተጻባኢ ተግባር ግብረ መልሲ ክንህብ ኢና’’ ኢሉ፡፡ ሉትዌንያ ግን፡ ነቲ ሩስያ ንዩክረይን ድሕሪ ምውራራ ብሕብረት ኣውሮጳ ዝተነበረ እገዳታት ተፈጽም ከም ዘላ እያ እትገልጽ፡፡ ግዝኣት ካሊኒንግራድ፡ ማእከል ንግዲ ሩስያን ሃገራት ባልቲክን ኰይና፡ ብቐጥታ ግን ምስ ሩስያ ኣይትዋሰንን፡፡ እታ ምዕራባዊ ግዝኣት ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም 1945፡ ሩስያ ካብ ጀርመን ብሓይሊ ዝወሰደታ ኰይና፡ ምስ ሕብረት ኣውሮጳን ኣባላት ኔቶ ዝዀና ሃገራት ሉትዌንያን ፖላንድን ትዋሰን፡፡ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ከም ዝነብራ ዝንገረላ እታ ግዝኣት፡ ቁጠባኣ ካብ ሩስያን ሕብረት ኣውሮጳን እተእትዎም ጥረ ኣቑሑን መለዋወጥን ዝተመርኰሰ እዩ፡፡ እቲ ሉትዌንያ ዘንበረቶ ክልከላ፡ ን50 ሚእታዊት ኣታዊ ንግዲ ካሊኒንግራድ ከም ዝሽፍን ኣመሓዳሪ ኣንቶን ኣሊካኖቭ ይገልጽ፡፡ ኣብታ ግዝኣት ምብጻሕ ዘካየደ ፓትሩሸፍ እቲ ክልከላ ምዕራባውያን ዘበገሳኦ፡ ‘‘ዓለምለኻዊ ሕጊ ዝጠሓሰ’’ ክብል ዝገለጾ ኰይኑ፡ ሃገሩ ኣብ ቀረባ ‘‘ግቡእ ስጕምቲ ክትወሰድ እያ’’ ኢሉ፡፡ ሩስያ ብሰሉስ ንግሆ ንኣምባሳደር ሕብረት ኣውሮጳ ጸዊዓ ብዛዕባ እቲ ክልከላ ኣዘራሪባቶ እያ፡፡ መራሕቲ ሉትዌንያ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ብመሰረት ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ዘንበሮ እገዳ፡ ብግዝኣታ ኣቢሎም ናብ ግዝኣት ካሊኒንግራድ ዝሓልፉ ኣቝሑ ከም እትኽልክል ገሊጾም ነይሮም፡፡ ሕብረት ኣውሮጳ'ውን ነቲ እታ ሃገር ዝወሰደቶ ስጉምቲ ንኢዱ ኣሎ፡፡ እቲ ኽልከላ ከም ከሰል፡ ሓጺን፡ መሳርሒታ ህንጻን ምዕቡላት ቴክኖሎጂታትን ዘጠቓልል እዩ፡፡ ኣመሪካ ብተመሳሳሊ ኣብ ጐድኒ ሉትዌንያ ደው ከም እትብል ገሊጻ ኣላ፡፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ጐረቤታ ዩክረይን ዝጀመረቶ ወራር ስዒቡ፡ ዝተነበሩላ ማዕቀባት ኣብ ልዕሊ ቁጠባኣ ከቢድ ሃስያ የውርዱ ከም ዘለው ጸብጻባት ይሕብሩ፡፡ ብኻልእ ወገን፡ ሓይልታት ሩስያ ንምብራቓዊት ከተማ ሰቨሮዶንስክ ብከቢድ ይድብድብዋ ከም ዘለዉ ኣመሓዳሪ እታ ግዝኣት ገሊጹ፡፡ ልክዕ ከምቲ ኣብ ማርዩፖል ኣብ ዝርከብ ፋብሪካ ሓጺን ኣዞቭስታል ዝገበርዎ፡ ሕጂ'ውን ወተሃደራት ዩክረይን ኣብታ ምብራቓዊት ከተማ ብኣማኢት ሰላማውያን ሰባት ኣብ ዝርከቡሉ ፋብሪካ ዓስኪሮም ከም ዘለዉ ተገሊጹ፡፡ ሩስያ ብወገና ሓይልታት ዩክረይን ነታ ኣብ ጸሊም ባሕሪ እትርከብ ኣብ ፈለማ እቲ ኲናት ዝተቘጻጸረቶ፡ 'ስኔክ ኣይላንድ' ንምሓዝ ዘገበርዎ ፈተነ ከም ዘፍሸለት ሓቢራ፡፡


ሩስያ ኣብ ዝተቖጻጸረቶም ከተማታት ዩክረይን ፓስፖርት ትዕድል ኣላ

ሩሲያ ኣብ ደቡባዊ ዩክረይን ኣብ ዝተቖጻጸረቶም ክልተ ከተማታት ኬርሶንን ሜሊቶፖልን ንዝርከቡ ነበርቲ  ፓስፖርት’ታ ሩሲያ ምዕዳል ከምዝጀመረት ሰበ ስልጣን እቲ ከባቢ ተዛሪቦም። ዩክረይን ነቲ ኣብ ግዝኣታ ዝፍጸም ዘሎ ተግባር፡ ምጥማቕ ሩስያውያነት  ወይ ድማ “ሩሲፊኬሽን” እዩ ክትብል ኮኒናቶ ኣላ። ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ነቲ ኣሰራርሓ ብቅልጡፍ ይከታተሎ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ዜና ወኪል ሩስያ ዝዀነ ታስ ከምዝበሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ  ዕለተ ቀዳም ዝተኻየደ ስነ-ስርዓት ቀዳሞት 23 ነበርቲ ከተማ ኬርሶን ፓስፖርት ሩሲያ ረኺቦም ኣለዉ። እቲ ወኪል ዜና ወሲኹ ከምዝበሎ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ነበርቲ ከተማ ኬርሶን ፓስፖርት ሩስያ ክወሃቦም ሓቲቶም ኣለዉ። እንተዀነ እዚ ብዘይሻራዊ ኣካል ኣይተረጋገጸን። ኣብ ከተማ ኬርሶን ኣመሓዳሪ ዀይኑ ዝተሾመ ሩስያዊ ወተሃደራዊ መራሒ፡  ቮሎድሚር ሳልዶ፡ "ኩሎም ኣሕዋትና ኬርሶናውያን ብዝተኽኣለ ፍጥነት ፓስፖርትን ዜግነትን ሩስያ ክቕበሉ እዮም ዝደልዩ” ኢሉ። ዩክረይን፡ ነዚ ስጉምቲ፡ ሉኣላዊ ግዝኣተይ ዝጠሓሰ ዘይሕጋዊ ተግባር እዩ፤ ከምኡ’ውን፡ እዚ ኣዋጅ ፕረዚደንት ፑቲን  "ሕጋውነት የብሉን”  ክትብል ኮኒናቶ። ሩስያ፡ ካብ 2014 ጀሚሩ ብሓይሊ ዝተቖጻጸረቶ ክሬሚያን ንካልኦት ነበርቲ ኣብዝሓ ዶንባስ ግዝኣታት ዩክረይን ፓስፖርት ዝዓደለት ኰይና፡ እቲ ሕዚ እትገብሮ ናይዚ ፖሊሲ መቐጸልታ እዩ። ሩስያ ክሬሚያን ናብ ግዝኣታ ምስ ሓወሰት፡ ኣብ ዶነትስክን ሉሃንስክን ብዓርሶም ዝመሓደሩ "ሪፐብሊክ ህዝቢ" ፈጢራ። እዚ ተግባር ብዓለምለኸ ደረጃ ዝተዀነነ ስጉምቲ እዩ። ዩክረይን፡ ሕዚ ወራር ኣብ ዝተፈጸመሉ ከባብታት ተመሳሳሊ ከይዲ ይፍጸም ኣሎ ዝብል ስግኣት ኣላዋ። እቶም ነበርቲ ሓደ ግዘ ነበርቲ እንተዀይኖም፡ ክሬምሊን ንዐኦም ክንከላኸለሎም ኣለና ዝብል ሓሳብ ክተቕርብ ትኽእል እያ- ይብሉ። ነበርቲ ከተማ ኬርሶን መተዓዳደጊ ገንዘብ ሩስያ ዝኾነ ሩብል ካብ ምጥቃም፡ ባጤራ ዩክረይን ‘ሂርቪንያን’ ምጥቃም ከምዝመርጹ፡ በዚ ምኽንያት ድማ ምስ ሰበ ስልጣን ሩስያ ከምዝተፈላለዩ ጸብጻበት የመልክቱ። ሜሊቶፖል ኣብ ደቡብ-ምስራቅ ኣብ ክልል ዛፖሪዝዝሂያ ዝርከብ ኮይኑ፡ እቲ ዝዓበየ ዝበሃል መመንጨዊ ኒኩሌር ሓዊሱ ኣብዝሓ ከባቢ ኣብ ትሕቲ ሓይልታት ሩስያ ወዲቑ ይርከብ። ኣብ ቀይዲ መንግስቲ ሩስያ ዶንባስ (ብዶኔትስክን ሉሃንስክን ዝተሃንጸ ማእከል ኢንዱስትሪ) መተዓዳደጊ ገንዘቦም ናብ ባጤራ ሩስያ፡ ሩብል ዝቐየረ ዀይኑ፡ ከምኡ’ውን ስርዓተ ትምህርቲ ሩስያ ክኽተሉ ይግደዱ ኣለዉ። ከምኡ’ውን፡ ኣብ ዩክረይን ዝተሾሙ ሓደሽቲ ሰብመዚ ካብ ስልጣን ብምእላይ ከምቲ ኣብ ካልእ ከባቢ ዝተገብረ ይድገም ኣሎ።


‘ሩስያ፡ ቀረብ ጋዝ ነክያ ንኣውሮጳ ከተርዕድ ትሰርሕ ኣላ’ ዩክረይን

ሩስያ፡ ነቲ ካብ ሃገራ ተበጊሱ ናብ ኣውሮጳ ዝኣቱ ብ'ኖርድ ስትሪም 1' ዝፍለጥ መስመር ጋዝ ብምንካይ፡ ኣብ ኣውሮጳ ራዕዲ ንምእታው ትሰርሕ ኣላ ክትብል ዩክረይን ከሲሳ። ሩስያ፡ ነቲ ካብ ከተማ ቭዮበርግ [ሩስያ] ተበጊሱ ብውሽጢ ባሕሪ ባልቲክ ንሃገራት ኢስቶንያ፡ ላቲቭያ፡ ሊትወንያን ፖላንድን ሰንጢቝ፡ ናብ ጀርመን ዝኣቱ መስመር ጋዝ ኖርድ ስትሪም 1 ንምትዕርራይ፡ ነቲ ናብ ጀርመን ዝሓልፍ ጋዝ ከተጉድሎ ምዃና ምግላጻ ዝዝከር እዩ። እንተዀነ ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ነቲ ሩስያ ዝሃበቶ ምኽንያት፡ ምስምስ’ዩ ብምባል፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ኣውሮጳ ራዕዲ ንምእታው'ያ ትሰርሕ ዘላ ኢሉ። እዚ፡ ክልቲኤን ሃገራት፡ ኣብ ወደባት ዩክረይን ዘሎ ኣእካል ካብ ዝመጽእ ሰሙን ጀሚሩ ንወጻኢ ሃገራት ክስደድ ዘኽእል ስምምዕ ድሕሪ ምኽታመን’ዩ ዝኸውን ዘሎ። ኩባንያ ቀረብ ጋዝ ሩስያ ዝዀነ ጋዝፕሮም፡ ብሰኑይ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ነቲ መስመር ጋዝ ዝመሓላለፈሉ ሻምብቈታት ንምትዕርራይ፡ ነቲ ናብ ኣውሮጳ ዝልኣኽ ጋዝ ብፍርቂ ክንክዮ ምዃኑ’ዩ ገሊጹ ዘሎ። መንግስቲ ጀርመን ግን፡ ቀረብ ንምጉዳል ዘገድድ፡ ኣብቲ መስመር ዝዀነ ብልሽት ከምዘየለ’ዩ ዝገልጽ። ኖርድ ስትሪም 1፡ ንዝሓለፈ ሳምንታት ካብቲ ከሕልፎ ዝግባኦ ጋዝ ንታሕቲ’ዩ ናብ ጀርመን ጋዝ ክሰድድ ጸኒሑ። ኣብ መጀመርታ ናይዚ ወርሒ’ውን ክተዓራረ ተባሂሉ ን10 መዓልታት ደው ኢሉ ነይሩ’ዩ። ሩስያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 40 ሚእታዊት ካብ ጠለባት ጋዝ ኣውሮጳዊ ሕብረት ሸፊና ነይራ’ያ። ካብዚ ብምብጋስ ኣውሮጳዊ ሕብረት፡ ሩስያ ነቲ መስመር ጋዝ ከም መሳርሒ ኵናት ትጥቀመሉ ኣላ ብምባል ይኽስስ። ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ “ሩስያ፡ በዚ መስመር ንዝሓለፍ ጋዝ ካብ ወርሒ ናብ ወርሒ እናኣጕደለት ናብ ዝተሓተ ደረጃ ኣብጺሓቶ ኣላ። እዚ፡ እዛ ኣሸባሪት ሃገር ኮነ ኢላ ንናብራ ኣውሮጳውያን ናብ ዝኸፍአ ትሑት ደረጃኡ ንምውራድ ትገብሮ ዘላ’ዩ፡” ኢሉ። ኣስዒቡ፡ ነቲ ኣብ ኣውሮጳ ብርቱዕ ዛሕሊ ዘለዎ እዋን ሓጋይ ኣጸጋሚ ንክኸውንን፡ ድኻታት ዝያዳ ከምዝሽገሩን ንምግባር ብሩስያ ኮነ ኢልካ ዝተተለመ ምዃኑ ይገልጽ። ሩስያ ናብ ኣውሮጳ ትልእኮ መጠን ጋዝ ምጕዳላ፡ ንሃገራት ኣውሮጳዊ ሕብረት፡ ኣብ ሩስያ ተመርኲሱ ዝጸንሐ ቀረብ ጋዝ ካልእ ኣማራጺ ከናድያሉ ዝቕስብ እዩ። እንተዀነ ቅድሚ እዚ ዝመጽእ ወቅቲ ሓጋይ ኣማራጺታት ንምርካብ ዘሎ ተኽእሎ ኣዝዩ ጽቢብ ምዃኑ’ዩ ዝግለጽ። ሚኒስተራት ጸዓት ሃገራት ኣውሮጻዊ ሕብረት፡ ሎሚ ሰሉስ ኣብ ብራስለስ ብምርኻብ ነቲ ዘሎ ቅልውላው ንምፍታሕ ዘኽእል ሓባራዊ ስምምዕ ክኽትሙ ትጽቢት ይግበር። ኮሚሽን ኣውሮጳ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኵለን ሃገራት ሕብረት ኣውሮጳዊ፡ ንዝመጽእ ሸውዓተ ኣዋርሕ ሃልኪ ጋዝ ብ15 ሚእታዊት ከጕድላ ሓሳብ ምቕራቡ ይዝከር። እዚ ብኮሚሽን ኣውሮጳ ዝቐረበ ሓሳብ ካብ ብዙሓት ኣባል ሃገራት ተቓውሞ'ኳ እንተጋጠሞ፡ እተን ሃገራት ኣብ ስምምዕ ክበጽሓሉ ዘሎ ተኽእሎ ግን ልዑል ምዃኑ’ዩ ዝንገር። ፕረዚደንት ኮሚሽን ኣውሮጳዊ ሕብረት ኡስላ ቮን ደር ለይን ኣቐድም ኣቢላ፡ ሩስያ ነቲ ቀረብ ጋዝ ጠቕሊላ ክትዓጽዎ ተኽእሎታት ከምዘሎ ኣተንቢሃ ነይራ። ሩስያ ኣብ ወርሒ ለካቲት ንዩክረይን ካብ እትወርር ኣትሒዙ፡ ዋጋ ጋዝን ነዳድን ኣብ መላእ ዓለም ዓቢይ ወሰኽ ኣርእዩ’ዩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ብመሰረት'ቲ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብመንጎኛነት ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ወደባት ጸሊም ባሕሪ ዩክረይን ዝርከብ ኣእካል፡ ናብ ወጻኢ ሃገራት ክስደድ ኣብ መንጐ ሩስያን ዩክረይንን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ኣብ ውሑዳት መዓልታት ተግባራዊ ክኸውን ዩክረይን ተስፋኣ ልዑል ምዃኑ’ያ ገሊጻ። ኣስታት 20 ሚልዮን ቶን እኽሊ ዩክረይን፡ ሓይሊ ባሕሪ ሩስያ ንጸሊም ባሕሪ ተቘጻጺርዎ ስለዘሎ ካብ ወደባት ዩክረይን ክስደድ ከምዘይከኣለ’ያ ዩክረይን ትገልጽ።


ዘለንስኪ ንጕጅለ-7 ይምድር፡ ሚሳይላት ሩስያ ከተማታት ይድብድብ

ፕረዚደንት ዩክረይን ቮሎድሚር ዘለንስኪ፡ ኣብ ኣኼባ ሃገራት ጕጅለ ሸውዓት መደረ ኣብ ዘስምዓሉ፡ ሃብታማት ሃገራት ከበድቲ ኣጽዋራት ንኽህባኦ ምሕጽንታ ከቕርብ ትጽቢት ይግበር። እቲ ኣብ ጀርመን ዝጋባእ ዘሎ ኣኼባ ሃብታማት ሃገራት ዓለም፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ርእሰ ከተማ ዩክረይንን ካልኦት ቦታታትን ብውሕዱ ሓደ ሰብ ዝቐተለ ደብዳብ ሚሳይል ኣብ እተካይደሉ ዘላ እዋን’ዩ ዝካየድ ዘሎ። ሩስያ፡ ኣብ ምብራቕ ዩክረይን ትርከብ ኣገዳሲት ከተማ ሰቨርዶነስክ ብምቍጽጻር ናብ ከተማ ለይስይቻንስክ ገጻ’ያ ትግስግስ ዘላ። ፕረዚደንት ዘለንስኪ፡ ብሰንበት፡ ካብ ምዕራባውያን ሃገራት ዝጽበዮ ዝነበረ ወተሃደራዊ ኣጽዋር ብምድንጓዩ፡ “ሩስያ ተበግሶ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ንኽትወስድ ቀሲብዋን ዕድል ፈጢሩላን’ዩ፡” ኢሉ። ኣብቲ ብቪድዮ ዘመሓላለፎ መልእኽቲ፡ ኣብ ልዕሊ ሩስያ ተወሳኺ እገዳ ክንበርን፡ ምዕቡል ጸረ-ነፈርቲ ኣጽዋር ክወሃቦን ተማሕጺኑ። “እዘን መሻርኽትና ናይ ብሓቂ መሻርኽቲ እንተዀይነን ካብ ስቕ ኢለን ተዓዘብቲ ጥራይ ዝዀና፡ ቅልጡፋት ክዀና ኣለወን” ኢሉ። ኲናት ዩክረይን፡ ኣብ ኣኼባ ሃገራት ጕጅለ ሸውዓተ ቀንዲ ዛዕባ ክኸውን፡ ንዩክረይን ብዙሕ መብጽዓታት ወተሃደራዊ ሓገዛት ክእተወላን ኣብ ልዕሊ ሩስያ ተወሳኺ እገዳታት ክንበርን ድማ ትጽቢት ይግበር። ቻንስለር ጀርመን ኦላፍ ሾልዝ፡ መጥቃዕቲታት ሚሳይል ሩስያ፡ "ብሓደ ምቛምናን ንዩክረይን ምድጋፍናን ቅኑዕ ምንባሩ" ኣረጋጊጾምልና እዮም; ድሕሪ ምባሉ፡ መራሕቲ ሃገራት ምዕራብ ሓድነታዊ ግንባር ንምቛም ይሰርሑ'ለው። ኣቐድም ኣቢሉ ፕረዚደንት ጆ ባይደን፡ ፕረዚደንት ቭላድሚር ፑቲን ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክን [ኔቶ] ሃገራት ጕጅለ ሸውዓተን “ክፈላልየና... ግን ኣይተፈላለናን ኣይክንፈላለን ኢና’ውን” ኢሉ። እንተዀነ ኣብቲ ኣኼባ ዝርከብ ወኪል ቢቢሲ ጀምስ ላንዳለ፡ ሃገራት ምዕራብ ኣብ ዝሓለፈ ሳምንታት ክልተ ዝተፈላለየ መርገጺታት የርእያ ከም ዘለዋ ብምግላጽ፡ ገለ መራሕቲ ነዊሕ ዝጠመተ ምሕዝነት ምስ ሩስያ ክሓርዩ እንከለዉ፡ ገለ ሃገራት ከኣ ክሳብ መወዳእታ ንዩክረይን ምድጋፍ ዝብል መርገጺ ሒዘን ምህላወን ሓቢሩ። ድሕሪ’ቲ ኣብ ጀርመን ዝካየድ ዘሎ ኣኼባ ሃገራት ጕጅለ ሸውዓተ፡ ከም መቐጸልታኡ ኣባላት ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ ኣብ ስጳኛ ኣኼባ ከካይዳ እየን። ኣብቲ ኣኼባ ኣባላት ኔቶ’ውን ፕረዚደንት ዘለንስኪ መደረ ከስምዕ ትጽቢት ይግበር። ኣብ ኣኼባ ሃገራት ጕጅለ ሸውዓተ፡ መራሕቲ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኢንዶንዥያ፡ ህንድን ሰኔጋል ዕዱማት ኰይኖም ይሳተፉ ኣለዉ። ሩስያ፡ ኣብዚ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰናብቲ ኣብ ኪቭ፡ ኣብ ከተማታት ቸርሳኪን ካርቢን ከምኡ’ውን ኣብ ሰሜን ዩክረይን ኣብ ከተማታት ዛይቶመረን ለቪቭን ደብዳብ ሚሳይላት ኣካይዳ። እታ ብሚሳይል ዝተደብደበት ከተማ ለቪቭ፡ ካብታ ኣባል ኔቶ ዝዀነት ፖላንድ 30 ኪሎ ሜትር ጥራይ’ዩ ራሕቂ  ዘለዋ። ገለ ሚሳይላት ካብ ባሕሪ ካስፒያን ብምውንጫፍ፡ ልዕሊ 1450 ኪሎ ሜትር ተጓዒዞም ብልዕሊ ክሊ ሰማይ ቤላሩስ ሰጊሮም ኣብ ዩክረይን ይዓልቡ ምንባሮም መንግስቲ ዩክረይን ገሊጹ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ሩስያ፡ ብቅኑዕ ዕላማኦም ዝሃርሙ ሚሳይላት፡ ኣብ ልዕሊ መደበራት ወተሃደራዊ ታዕሊም ዩክረይን ከም ዝደብደቡ ብምሕባር፡ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ዕላማ ዝገበረ ደብዳብ ከም ዘየካየዱ ገሊጹ። ከንቲባ ከተማ ኪቭ፡ ቪታሊዩ ክሊሾንኮ፡ እቲ ደብዳብ፡ ቅድሚ ኣኼባ ሃገራት ጕጅለ ሸውዓተ ንዩክረይን ንምፍርራሕ ዝዓለመ ምዃኑ ገሊጹ። ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ዩክረይን፡ ሩስያ ድሕሪ ሰሙናት ዝወሰደ ኵናት ንከተማ ሰቨሮዶንስክ ክትቈጻጸር ክኢላ ኣላ። ሰራዊት ዩክረይን ካብታ ከተማ ምስ ኣንሳሓቡ፡ ናብ ጥቃ እታ ከተማ ኣብ በሪኽ ቦታ ትርከብ ከተማ ለይስይቻንስክ ከም ዝተጠርነፉ እዩ ዝግለጽ። ሰራዊት ዩክረይን ኣብ ዞባ ሉሃንስክ ኣብ ከተማ ለይስይቻንስክ ጥራይ’ዩ ዝርከብ። ዞባ ሉሃንስክን ዶነስክን ብሓባር ኰይነን’የን ንዶንባስ ዘቝማ። ፕረዚደንት ፑቲን ከኣ ቀንዲ ዕላማኡ ንዶናባስ ምቍጽጻር ምዃኑ’ዩ ክሕብር ጸኒሑ።


ቡርኪና ፋሶ፡ ምስ እስላማውያን ዕጡቓት ክዛተ ቅርብቲ እየ ኢላ

መንግስቲ ቡርኪና ፋሶ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ምስቶም ኣብቲ ሃገራት ሳህለ ሳህራ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕትታት ዘካይዱ ዘለዉ እስለማውያን ዕቱቓት ዘተ ክገብር ድሉው ምህላዉ ኣፍሊጡ። ኣብቲ ዞባ ዋላ እኳ ጽዑቕ ወተሃደራዊ ስርሒታት ይካየድ እንተኾነ፡ ጃሃዳውያን ዕጡቓት ዘውርድዎ ዘለዉ መጥቓዕትታት'ውን ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እዩ እናዛየደ ዝኸይድ ዘሎ። ነቲ ኣብቲ ዞባ ብጀሃዳውያን ዕቱቓት ዝግበር ደባያዊ መጥቃዕትታት ንምቁጽጻር ፈረንሳ ልዕሊ 5000 ሰራዊት ኣብቲ ዞባ ኣዋፊራ ምህላዋ ይፍለጥ። ቀዳማይ ሚኒሰተር ቡርኪና ፋሶ ክሪስቶፍ ዳቢረ ብሓሙስ ንባይቶ ሃገሩ ኣብ ዘስመዖ መደረ፡ ኣብ ሃገሩ ሰላምን ጸጥታን ንምውሓስ መንግስቲ ምስቶም ኣብቲ ዞባ ግብረሽበራዊ መጥቃዕትታት ዘካይዱ ዘለዉ እስላማውያን ዕጡቓት ንምዝታይ ቕሩብ ምህላዉ ገሊጹ። ንሱ ኣብቲ ዘስምዖ መደረ፡ ምብሑጓግ ጸጥታ ከብቕዕ ኣለዎ ብምባል እቶም ግብረሽበራዊ መጥቃዕትታት ዝፈጸሙ ግን ተሓተትቲ ናይቲ ዝፈጸምዎ ግብረሽብራዊ መጥቓዕቲ ምዃኖም ምጥቃሱ ኣገዳሲ እዩ ኢሉ። ጎሮባብቲ ቡርኪናፋሶ ዝኾና ሃገራት ማሊን ኒጀርን'ውን ኣቐዲመን ምስቶም እስለማዊ ዕጡቓት ክዛተያ ቅሩባት ምህላወን ምግላጸን ይፍለጥ እዩ። ፕረዚደንት ማሊ ነበር ኢብራሂም ባባኮር ከይታ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝነበረሉ፡ መንግሰቲ ምስቶም ምስ ኣልቓዒዳ ጥቡቕ ምትእስሳር ከምዘለዎም ዝግለጹ ኣብቲ ዞባ ግብረሽበራዊ መጥቃዕትታት ዘካይዱ እስላማውያን ጉጅለታት ዘተ ከካይድ ድሉው ምህላዉ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። እንተኾነ ነቲ ዝበሎ ኣብ ዝኾነ ደረጃ ከየብጽሖ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣን ተኣልዩ። ኣብቲ ዞባ ሰራዊቱ ኣዋፊሩ ዝርከብ መንግስቲ ፈረንሳ ግን ነቲ እተን ሃገራት ምስ ጅሃዳዊ ጉጅለ ንምዝታይ ድልዋት ኣለና ምባለን ተቓዊምዎ ኣሎ።


ኒጀር፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዘጋጠመ ባርዕ ብውሕዱ 25 ህጻናት ተመሃሮ ቐቲሉ

ኣብ ደቡባዊ ክፋል ኒጀር ናሕሱ ብሳዕሪ ዝተሸፈነ ቤት ትምህርቲ ድሕሪ ምቅጻሉ ብውሕዱ 25  ካብ ሓሙሸት ክሳብ ሽዱሽተ ዓመቶም ተማሃሮ ከም ዝሞቱን ብዙሓት ሓደጋ ምንዳድ ከም ዘጋጠሞምን ሰብ መዚ እታ ሃገር ገሊጾም። እቲ ኣብ ዞባ ማራዲ ትማሊ ሰኑይ ዘጋጠመ ባርዕ፡ ተመሃሮ ኣብ ክፍሊ እናተማሃሩ እንከለዉ ከም ዘጋጠመን መበገሲ እቲ ባርዕ ይጻረ ምህላዉን ክፍለጥ ተገሊጹ። ኣብ ኒጀር እኹል ብመንደቕ ዝተሰርሐ መምሃሪ ክፍልታት ስለ ዘየለ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ብጣውላን ብሳዕርን ገይረን ክፍልታት ክውስኻ ምርኣይ ንቡር እዩ። ኣመሓዳሪ ከተማ ማርዲ ቻይቡ ኣቡቢካር ንማዕከናት ዜና እታ ሃገር ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ በቲ ባርዕ ሰለስተ ክፍልታት ምሉእ ንምሉእ ከም ዝተቃጸላ ገሊጹ። ሓደ ናይ ዓይኒ ምስክር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ብዙሕ ሬሳታት ካብቲ ዝተቃጸለ ክፍልታት ክወጽእ ከም ዝርኣየን እቶም ብህይወት ዝተረፉ ናብ ሆስፒታል ንኽውስዱ ናብ መኪና እናተሰቐሉን ከም ዝተዓዘበን ሓቢሩ። ገለ ካብቶም ብህይወት ዝተረፉ፡ ብኸቢድ ዝተሃስዩ ከም ዝርከቡዎም'ውን ሰብ መዚ ገሊጾም ኣለዉ። እታ ቤት ትምህርቲ ክሳብ ተወሳኺ ሓበሬታ ዝውሃብ ተዓጽያ ክትጸንሕ እያ። ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት'ውን ኣብ ርእሰ ከተማ ኒጀር ኒያመይ ብተመሳሳሊ ሓደጋ መብዛሕትኦም ተማሃሮ መውዓሊ ህጻናት ዝርከብዎም 20 ተመሃሮ ምማቶም ዝዝከር እዩ።


ኒጀር፡ ምሩጽ ፕረዚደንት ቃለ መሓላ ክገብር ኣብ ዝዳለወሉ እዋን ዕልዋ መንግስቲ ከምዝተፈተነ ሓቢራ

ኒጀር፡ ምሩጽ ፕረዚደንት ቃለ መሓላ ንክፍጽም መዓልታት ምስ ተረፎ ንዝተፈተነ ዕልዋ ከምዘፍሸለቶ ገሊጻ። ገለ ዕጡቓት ንቤተመግስቲ እታ ሃገር ክቆጻጸርዎ ኣብ ዝፈተንሉ እዋን፡ ብኣሃዱ ሓለዋ ፕረዚደንት ከምዝተመልሱ ጸብጻባት ሓቢሮም። ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዝተኻየደ ደሞክራስያዊ ምርጫ ዝተዓወተ ምሩጽ ፕረዚደንት መሓመድ ባዙም፡ ጽባሕ ዓርቢ በትረስልጣኑ ክሕዝ ኣብ ዝዳለወሉ ዘሎ እዋን'ዩ እቲ ፍጻመ ኣጋጢሙ ዘሎ። ኣብ 1960 ናጽነታ ዝረኸበት ኒጀር እዚ ናይ ሎሚ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ስልጣን ኣብ ታሪኻ ንመጀመርታ ግዜ ትርእዮ ዘላ ክስተት እዩ። ሕቡራት ሃገራት ዝርዝር ናይ 189 ሃገራት ኣብ ዘውጽኣሉ፡ ሃገረ ኒጀር ካብ ዓለም እታ ዝደኸየት ሃገር ኢሉ ሰሪዕዋ ኣሎ። ሃገረ ኒጀር ኣብ ታሪኻ ኣርባዕተ ግዜ ወተሃደራዊ ዕልዋታት ዝተኻየደላ ሃገር ኮይና እቲ ዝቐረበ ኣብ 2010 ዝተፈጸመ እዩ። ገለ ነበርቲ ርእሰ ከተማ ሚያመይ፡ ብኣቆጻጽራ ሰዓት ናይቲ ኸባቢ ረቡዕ ሰዓት ሰለስተ ናይ ንግሆ ብርቱዕን ጽዑቕን ምልውዋጥ ናይ ቶኵሲ ከምዝሰምዑ ገሊጾም። እቶም ዕጡቓት፡ ካብቲ ኣብ ከባቢ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ዝርከብ መደበር ሓይሊ ኣየር ዝመጽኡ ከምዝኾኑ እዩ ዝግመት። ናብ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደነት ክኣትዉ ኣብ ዝፈተንሉ ካብ ሓለውቲ እቲ ቤት ጽሕፈት ግብረ መልሲ ናይ ቶኵስን ዳርባ ናይ ቦንባታት ምስ ኣጋጠሞም ግን ካብቲ ቦታ ከምዝሃደሙ ጸብጻባት ሓቢሮም። ውሃቢ ቃል መንግስቲ ኒጀር፡ ብዙሓት ካብቶም ዕጡቓት ተታሒዞም ከምዘለዉ ብምሕባር፡ ነቲ 'ዕልዋ' መን ከምዝወጠኖ የጻርዩ ከምዘለዉ ገሊጹ። ንሱ ብምስዓብ "ነቲ ዲሞክራስን ልዕልና ሕግን ንኽህሉ ሃገርና ክምህ ከይበለት ትሰርሓሉ ዘላ ኣገባብ ጅሆ ንምሓዝ ዝፈተኑ ናይ ጃጀውትን ድሑራትን ተግባር ዝፈጸሙ መንግስትና ይኵንኖም" ኢሉ። እዚ ኣብ ሰልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ማሓማዱ ኢሰውፉ ክልተ ነናይ ሓሙሽተ ዓመት እብረ ድሕሪ ምምርሑ እዩ ስልጣኑ ጽባሕ ዓርቢ ዘረክብ ዘሎ። ንዕኡ ተኪኡ ጽባሕ ዓርቢ ቃለ መሓላ ዝፍጽም ምሩጽ ፕረዚደነት ሞሓመድ ባዙም ኣቐዲሙ ሚኒሰትር ውሽጣዊ ጉዳያት ኮይኑ ክሰርሕ ዝጸንሐ እዩ። ኣብታ ብዕልዋ መንግስቲ እትልለ ሃገር፡ እዚ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ስልጣን ዓለምለኻዊ ናእዳ ክረክብ ጸኒሑ እዩ። እንተኾነ መወዳድርቲ ምሩጽ ፕረዚደነት ሞሓመድ ባዙም ዝኾነ ማሓመነ ዖስማነ ብውጽኢት ሞሓመድ ባዙም ዝተመረጸሉ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣይተቐበሎን ዘሎ። ድሕሪ ዓወት ሞሓመድ ባዙም፡ ኣብታ ሃገር ብጅሃዳውያን ዕጡቓት ዝግበር መጥቃዕቲ ከምዝዛየደን፡ ፖሎቲካዊ ወጥሪ ከምዝወሰኸን እዩ ዝሕበር። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ እታ ሃገር ዝኸፈአ ዝተባህለሉ ብጅሃዳውያን ዕጡቓት መጥቃዕቲ ተፈጺምዋ፡ እቶም ጅሃዳውያን ጉጅለታት ንሰለስተ ዓድታት ብምጥቃዕ 137 ሰባት ቀቲሎም።


ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ኣንጻር ጅሃዳውያን ዕጡቓት ዝግበር ቃልሲ ስለምንታይ'ዩ ኣጸጋሚ ኮይኑ?

ሳሕል ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ ኣፍሪቃ ዝርኣይ ዘሎ ምትእትታው ሽብርተኛታት ንምዕጋት ኩለ መዳያዊ ጻዕሪ ይግበር ኣሎ። 400 ወተሃደራት ብሪጣንያ ተዋፊሮምላ ዘለው ማሊ፡ ኣብ ውሽጢ ትሸዓተ ኣዋርሕ ጥራሕ ዞባዊ መራሕቲ ዝኾነኑዎ ዕልዋ መንግስቲ ክልተ ሳዕ ተኻይዱ። ፈረንሳ ኣብታ ሃገር ዘለው ልዕሊ ሓሙሽተ ሽሕ ወተሃደራታ ከም እተውጽእ ክተጠንቅቕ እንከላ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ምስታ ሃገር ዝነበራ ወተሃደራዊ ጥምረት ደው ኣቢላ ትርከብ። ብተወሳኺ ስፔን ምስ ሞሮኮ ብዝኣተወቶ ምስሕሓብ ብኣመሪካ ካብ ዝምራሕ ናይ ብዙሓት ሃገራት ጥምረት ወጺኣ። እዚ ንምዕራብ ኣፍሪቃን ነቲ ዞባን ዝጸሉ ኮይኑ፡ ካልኦት ሃገራት ንዝገብርኦ ዘለዋ ጻዕሪ'ውን ምትንካፉ ኣይተርፍን። እዚ ሳሕል ተባሂሉ ዝፍለጥ ከባቢ ኣፍሪቃ ብዙሓት ናብ ኤውሮጳ ዝሰግሩ ስደተኛታት ዝመሓላለፍሉ መገዲ'ዩ። ብተወሳኺ ቐንዲ መተሓላለፊ መስመር ዘይሕጋዊ ዕጸፋርስ፣ ኣጽዋራትን ጅሃዳውያን ዕጡቓትን'ውን እዩ፥ ኣልቃዒዳ ዝርከቦም እስላማዊ ጉጅለ ካብ ማእከላይ ምብራቕ ተደፊኦም ምስ ወጽኡ ኣፍሪቃ ማእከል ሓድሽ ሰፈርኦም ክገብሩዋ ስትራቴጂካዊ ውሳነ ገይሮም ኣለው። ኣብ ከም ማሊ ዝኣመሰላ ሃገራት ሳሕል ናዕብን  ቅልውላውን  ከምኡ'ውን ስግኣት ድሕነት እንተነጊሱ  ክልተ ነገራት ክፍጠሩ ይኽእሉ። ሓደ፡ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ኣብ መላእ ዓለም መጥቃዕቲ ክፍጽምሉ ዝኽእሉ ሓድሽ ጂኦግራፊያዊ መዓስከር ክፍጠር ይኽእል። ካልኣይ ድማ ብምኽንያት ኣብ ሃገሮም ዘሎ ዘይምርግጋእ: ልዑል ቑጽሪ ዘለዎም ስደተኛታትን ሓተትቲ ዕቑባን ናብ ኤውሮጳ ክጉዓዙ ክጅምሩ'ዮም። ስለዚ ኣብዚ እዋን፡ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ናብቲ ከባቢ ከይኣትውን ኣገደስቲ ቦታታት ከይሕዙን ጽዑቕ ምክልኻል ክግበርን ኣብ ዘለውዎ ክዕገቱን ክኽእሉ ኣለዎም። ኣብ ሳሕል፡ ጸገማት ድርቂ፣ ብልሽውና፣ ድኽነት፣ ሰእነት ስራሕን ዓሌታዊ ምክፍፋላትን ጎሊሖም ዝርኣዩ ኮይኖም፡ ካብዚ ንላዕሊ'ውን ክኸዱ ከም ዝኽእሉ ይስጋእ። ኣብ ሄግ ኣብ ዝርከብ ዓለምለኻዊ ማእከል ቓልሲ ግብረሽበራ ላዕለወይቲ ተመራማሪት ዝኾነት ጁሊ ኮልማን ብዙሓት መናእሰይ ማሊ ናብቶም ኣኽረርቲ ጉጅለታት ንክጽምበሩ ምኽንያት ዝኾኖም ጸገማት ካብ ስሮም ክርኣዩ ብዘይምኽኣሎም እቲ ዝግበር ዝነበረ ጻዕሪ ውጽኢታዊ ክኸውን ኣይክኣለን ትብል። "ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ማሊ ካብ ዝኣቱ ዝሓለፈ ሸሞንተ ዓመታት ጀሚሩ፡ እቲ ኩነታት እናኸፍአ'ዩ መጺኡ። ቑጽሪ ናብቶም ዕጡቓት ጉጅለታት ዝጽምበሩ መናእሰይ ማሊ ወሲኹ፤ እቲ ዝፍጸም መጥቃዕታት'ውን ብኡ ልክዕ ወሲኹ" ትብል። ምስዚ ብዝተኣሳሰር ሓይልታት ጸጥታ "ግፍዓዊ ቅትለትን ብሄር መሰረት ዝገበረ ማእሰርትን" ዝርከቡዎም "ከበድቲ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት" ይፍጽሙ'ዮም ትብል። ኣብ ክሊ እዚ እቲ ካብ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ዝመጽእ ስግኣት ምዕጋትን ምቁጽጻርን ዝብል ንርእሱ ተወሰኽቲ ማሕለኻታት ከም ዘለውዎ እዩ ዝግለጽ። እዚ ካብ ሞሪታኒያ፣ ማሊ፣ ኒጀር፣ ክሳዕ ጫድን ቡርኪናፋሶን ዝዝርጋሕ ከባቢ ሳሕል፡ ኣስታት ሰለስተ ሚሊየን ትርብዒት ኪሎ ሜትር መሬት ዝሽፍን ኮይኑ፡ ናብ ናይጀሪያ ልሒኾም ዝኣተው መጥቃዕታት ጅሃዳውያን ካብዚ ዝብገሱ'ዮም። እዚ ከባቢ፡ ጽዑቕ ብዝሒ ህዝቢ ዘለዎ፣ ኣዝዩ ዝጠፈሸ/ ዝደኸየ፣ ብኣግባቡ ዘይተመሓደረ፣ ዶባቱ ዘይሕጋዊ እጻት፣ ስደተኛታትን ኣሸበርቲ ጉጅለታትን ንምዝውዋር ዝውዕል ዘሎን'ዩ። ነዚ ኹሉ፡ ሓንቲ ሃገር ንበይና ክትቃለሶ ኣይትኽእልን። ፈረንሳ ኣብ 2013 ዕጡቓት ኣልቃዒዳ ናብ ርእሰ ከተማ ማሊካ ባማኮ ከይኣትው ንምክልኻል ኣቐዲማ ወተሃደራዊ ምትሕብባር ዘርኣየት ሃገር ኮይና፡ ዝተዋደደ ምትሕግጋዝ ከም ዘድሊ ግን ይእመን። ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብታ ሃገር ክልተ ወተሃደራዊ ልኡኻት ኣለው። እቲ ሓደ ዓቃቢ ሰላም ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ፡ ካብ 56 ሃገራት ዝተወጻጽኡ ልዕሊ 14 ሽሕ ወተሃደራት ዝሓቐፈ'ዩ። ኣብዚ ገሊኦም ሓደሽቲ ኮይኖም ኣብ ጎኒ ሓይልታት ማሊ ተሰሊፎም ክሳብ በረኻታትን ርሑቕ ቦታታትን ብምኻድ ጻዕሪ ይገብሩ ኣለው። እቲ ካልእ፡ ፈረንሳ እትመርሖ ልኡኽ ቃልሲ ኣንጻር ግብረ ሽበራ እዩ። እዚ መጥቃዕታት ድሮንን ነፈርትን ዝሓውስ ብትካል ስለያ ኣመሪካ ዝሕገዝ እዩ። እቲ ናይ ስለያ መሓውር ኣብ መላእ ዶባት እቲ ዞባ ዝንቀሳቐሱ ጅሃዳውያን ጉጅለታት ኣብ ምጽናዕ ትኹረት ይገብር። ይኹን'ምበር ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነበረ ተሞክሮ ዓብዪ ትምህርቲ'ዩ። ብዝግባእ ዝዓጠቑ ወተሃደራት ምውፋርን ምትእትታው ምዕራባውያን ሃገራትን ክህሉ ይኽእል'ዩ። እቲ ኣንጻር ኣሸበርቲ ጉጅለታትን ዕጡቓትን ዝግበር ቃልሲ ንክዕወት ግን ክልተ ወሰንቲ ነገራት ክፍጸሙ ኣለዎም። ንሳቶም ድማ ሓያል ከባብያዊ ሓይልን ህዝባዊ ደገፍን'ዮም። ኣብ ማሊ ንኣብነት፡ እዚ ክልቲኡ ጸገም ኣሎ። ኣብ መብዛሕትኡ ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታ እምነት ዘለዎ ህዝቢ ኣዝዩ ውሑድ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን ብዙሓት ፖለቲከኛታት ናይ ፈረንሳን ካልኦት ሓይልታት ወጻእን ካብታ ሃገር ክወጽኡ ሓቲቶም ነይሮም። ይኹን'ምበር ካብ 2013 ጀሚሩ ብዙሓት ወተሃደራት ፈረንሳ መስዋእቲ ከፊሎም'ዮም። ኣብ ማሊ ንኻልኣይ ግዜ ድሕሪ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ: ፕሬዝደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን "ፈረንሳ ኣብ ጎኒ ዴሞክራሲያዊ ሕጋውነት ዘይብላ ሃገር ኣይትስለፍን" ዝብል ርኢይቶ ሂቡ። ኣመሪካ ኣሸበርቲ ጉጅለታት ኣብ ዞባ ሳሕል ይደላደሉ ምህላዎም ካብ እትፈልጥ ነዊሕ እንተኾና'ውን፡ ኣብ ሞንጎ ዘሎ ፖለቲካዊ ኣፈላላያት ግን ነተን ኣንጻር ግብረ ራዕዲ ዝቃለሳ ሓይልታት ከቢድ ፈተና ይኾነን ኣሎ። ኣብ ቀረባ ምምሕዳር ዶናልድ ትራምፕ ሞሮኮ: ብ1975 [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ዝተቖጻጸረቶ መሬት ሳሕል ትሕዝቶኣ እዩ ኢሉ ኣጽዲቑላ ምንባሩ ይዝከር። ስፔን ነዚ ክትቃወሞ እንከላ፡ ህዝብታት ሰሃራ ዓርሰ ውሳነ ክገብሩ መሰል ኣለዎም ኢላ። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ ድማ ስፔን መራሒ ጉጅለ ተቓውሞ ሳሃራዊ ዝኾነ ፖሊሳሪዮ ኣብ ሆስፒታል ስፔን ሕክምና ኮሮናቫይረስ ክግበረሉ ኣፍቂዳ። ነዚ ግብረ መልሲ ዝሃበት ሞሮኮ፡ 10 ሽሕ ስደተኛታት ናብ ስፔን ክኣትው ኣፍቂዳ። ካብዚ ብዝተላዕለ ሕጂ ስፔን ካብቲ ብምትሕብባር ኣመሪካን ኣፍሪቃን ኣብ ምዕራብ ሰሃራ ዝተዋፈረ ካብ ትሸዓተ ሃገራት ዝተወጻጽአ ሸውዓተ ሽሕ ወተሃደራት ዝሓቖፈ ዝዓበየ ዓመታዊ ወተሃደራዊ ምትሕብባር ወጺኣ ኣላ። ዕልዋ መንግስቲ፣ ብልሽውናን ዘይምውህሃድን እቲ ዞባ ነቶም ግብረ ሽበራውያን ዓበይቲ ዕድላት ይፈጥሩ ምህላዎም እዩ ዝእመን። እዚኦም ክፍትሑ ብዘይምኽኣሎም እቶም ዕጡቓት ዳግም ንክውደቡ፣ ንክዕጠቑን ውዲት መጥቃዕታቶም ክፍጽሙን ዕድል ይህቡዎም ኣለው። ኣብ ሳሕል ዘሎ ኩነታት ሓደገኛ'ዩ፤ ግን ድማ ኣብቲ ዞባ ተዋፊረን ዘለዋ ሃገራት ትጽቢት ዝግበረን ዕማም ኣሎ። ይኹን'ምበር እቲ ዝግበር ወተሃደራዊ ሓገዛት ህዝቢ ዝሓሸ ምምሕዳር ንክፈጥር ዝሕግዝ እንተዘይኮይኑ ኩሉ ጻዕሪ ማይ ምዕማኹ ኣይተርፍን።


ኣብ ሰሜናዊ ናይጄርያ ኣብ ስርዓተ ቀብሪ ዝነበሩ 65 ሓዘንተኛታት ብቦኮሓራም ተቐቲሎም

ኣብ ሰሜናዊ ናይጄርያ ግዝኣት ቦርኖ፡ ዕጡቓት ቦካሓራም ከምዝኾኑ ብዝእመኑ ብዝተፈፀመ መጥቃዕቲ 65 ሰባት ተቐቲሎም። መሰኻኽር ዓይኒ ከምዝገለፅዎ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ብሞተርሳይክልን መኻይንን ተፃዒኖም ዝመፅኡ ዕጡቓት፡ ስነ-ስርዓት ቀብሪ ይፍፅሙ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ ሓዘንተኛታት፡ ነዚ መጥቃዕቲ ፈፂሞም። ኣብ ሓዘን ዝነበሩ ሰባት፡ ብዝተተኮሱ ጠያይቲ ሻቡ ንሻቡ ህይወቶም እንክሓልፍ፡ ነዚ ተግባር ንዝፈፀሙ ዕጡቓት ንምሓዝ ዝሰዓቡ ካልኦት ሰባት እውን ከምዝተቐተሉ ተገሊፁ። ኣብቲ ዞባ ብእስላማዊ ዕጡቓት ዝፍፀሙ መጥቃዕትታ ካብ ግዘ ናብ ግዘ ይውስኹ ኣለዉ። ኣማሓዳሪ እቲ ከባቢ ሙሓመድ ቡላማ፡ እዚ ሕዚ ተፈፂሙ ዘሎ መጥቃዕቲ፡ ነቲ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ብነበርቲ እቲ ከባቢ ንዝተቐተሉ 11 ዕጡቓት ቦኮሓራም፡ ሕነ ንምፍዳይ ዝተወሰደ ስጉምቲ ከምዝኾነ ገሊፆም። ጋዜጠኛታት ኣጃንስ ፍራንስ ፕረስ፡ ሰባት ሬሳ ፈተውቶምን ኣዝማዶምን ክእክቡ ተዓዚቦም። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ብዝተፈጠሩ ጎንፅታት፡ ህይወት ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑፀሩ ዜጋታት ዝጠፍአ እንክኸውን፡ ልዕሊ ክልተ ሚልየን ሰባት ድማ ተመዛቢሎም እዮም። 'ምዕራባዊ ትምህርቲ ሓራም እዩ' ዝብል ትርጉም ዝሓዘ ስያመ ቦካሓራም፡ ሰዓቲ ሃይማኖት እስልምና፡ ምስ ሃገራት ምዕራብ ዝተሓሓዝ ፖለቲካውን ማሕበራውን ምንቅስቓስ ከይህልዎም ዝኽልክል ቅዋም የሰጉም። ጉጅለ ቦኮሓራም ካብ ናይጄርያ ሓሊፉ፡ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ቻድ፣ ኒጀርን ካሜሮንን'ውን ንጡፍ ምንቅስቓስ ነይርዎ። እዚ ህይወት ኣእላፍ ሰባት ከምዘጥፍአ ዝግለፅ ጉጅለ፡ ስሙ ዝገነነን ቀልቢ መራኸቢ ሓፋሽ ዓለም ዝሰሓበን፡ ድሕሪ እቲ ኣብ 2014 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣስታት 300 ደቂኣንስትዮ ተምሃሮ ቺቦክ ምጭዋዩ እዩ። ኣብ 2015 እውን፡  ብ 'ትካል ቁጠባን ሰላምን'፡ ናይ ዓለም እቲ ቀንዲ ቀታሊ ጉጅለ ራዕዲ ( ግብረ ሽበራውያን) ተብሂሉ ተሰሪዑ ነይሩ።


ኣብ ኒጀር ንዓመታት ክጽበዩ ዝጸንሑ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ስደተኛታት ሎሚ ጀርመን ኣትዮም

ኣብ ኒጀር ዝጸንሑ ልዕሊ 60 ኤርትራውያን ስደተኛታት ብምትሕብባር ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ናብ ሃገረ ጀርመን ተሰጋጊሮም። እቶም ሎሚ ሓሙስ ናብ ጀርመን ዝኣተዉ ስደተኛታት ብሰንኪ ክስተት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ክጽበዩ ዝጸንሑ'ዮም። ናብ ጀርመን ክሰጋገሩ ክጽበዩ ዝጸንሑ ኣስታት 123 ክኾኑ እንከለዉ፡ ናብ ሎሚ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ኤርትራውያን ዝርከብዎም 107 ካብኦም ሰሊጥዎም ኣሎ። እቶም 10 ኤርትራውያን ዝርከብዎም 16 ግን ዝገበርዎ ናይ ሕክምና መርመራ ክሳብ ዝውዳእ ይጽበዩ ምህላዎም፡ ገለ ካብቶም ስደተኛታት ንቢቢሲ ሓቢሮም። ቅድሚ ገለ ኣዋርሕ፡ እቶም ትጽቢት ዝነውሖም ስደተኛታት እቲ ዝተኣትወሎም ቃል ብዘይምፍጻሙ ሰላማዊ ሰልፊ ብምውዳብ ተቓውሞታት ኣካይዶም ምንባሮም ይዝከር። እቶም ስደተኛታት ካብቲ ኣብ ሊብያ ዝነበረ ዘይርጉእ ኩነታት ናብ ውሑስ መሰጋገሪ ማእከል ክጸንሑ ተባሂሎም'ዮም ካብ መወዳእታ 2017 ጀሚሮም ናብ ኒጀር ግዒዞም። ሓደ ካብቶም ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝኾነ ሜሮን መሓሪ  ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ንሕና ከምቲ ዝፍለጥ፡ ብመንገዲ ምትሕብባር ዩ-ኤን-ኤች-ሲ-ኣር [ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት] ካብ መወዳእታ 2017 ኣትሒዝና ናብ ሳልሳይ ሃገር ንምስግጋር ካብ ሊብያ ዝመጻእና ኴንና፡ ናብ ሃገረ ጀርመን ንምጥያስ ንኣስታት ዓመትን ሸሞንተ ወርሕን ዝተጸቤና" ኢሉ። እታ ናብ ኣውሮጳ ዝኣትዉ ኣሽሓት ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝሓልፉላ ሊብያ፡ ኣብ 2011 ኣብ ኲናት ሓድሕድ ካብ ትኣቱ ንድሓር፡ ስደተኛታት ኣብ ሕማቕ ኩነታት ከምዝወደቑ ይዝከር። ኣብ መዳጐኒታት ዝበጽሖም ግፍዕታትን ይኹን ካብ ኣሰጋገርቲ ዝወርዶም ኣካላዊ ማህሰይቲን ምዝመዛን ዓለም ዘዛረበ'ዩ ነይሩ። ገለ ካብኦም'ውን ከም ኣቕሓ ዝተሸጡን ዝተለወጡን ይርከብዎም። ሜሮን ከምዝብሎ፡ ፈለማ ኤርትራውያን፡ ሶማላውያንን ሱዳናውያንን ዝርከብዎም ኣስታት 6000 ስደተኛታት ናብ ኒጀር ክግዕዙ እንከለዉ፡ መብዛሕትኦም ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ብምስግጋሮም፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ልዕሊ 500 ኣብ ኒጀር ተሪፎም ኣለዉ። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውን ስደተኛታት ካብ ሃገሮም ሃዲሞም ናብ ስደት ከምዝወጹ ጸብጻባት ይሕብሩ። ጠንቂ ስደት ኤርትራውያን፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ፡ ገደብ-ኣልቦ ግዱድ ዕስክርናን፡ ምግሃስ ሰባዊ መሰላትን ናጽነታትን፡ ከምኡ'ውን ፖለቲካዊ እገዳታትን ምዃኑ ተጣበቕቲ ይገልጹ።


ኒጀር፡ ብውሑዱ 60 ሰባት ብዕጡቓት ተቐቲሎም

ዕጡቓት ኣብ ዶብ ኒጀርን ማልን ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ብዝኸፈትዎ ቶኵሲ ብውሑዱ 60 ሰባት ተቐቲሎም። ነዚ መጥቓዕቲ ሓላፍነት ዝወሰደሉ ጉጅለ እኳ እንተዘይሃለወ፡ ኣብቲ ከባቢ ዳዕሽን በቲ ኣብ ናይጀርያ ዝመደበሩ ቦኮ ሓራምን ዝድገፉ ዕጡቃት ብብዝሒ መጥቓዕቲ ከም ዘካይዱ ዝፍለጥ'ዩ። እዚ መጥቓዕቲ ነቲ ቅድሚ ክልተ ዓመታት ዝኣወጆ ሰዓታት እቶ እቶ ንሰለስተ ኣዋርሕ ከመዝናወሖ ድሕሪ ምሕባሩ'ዩ ተፈጺሙ። ሰራዊት ኒጀር ነቶም ዕጡቓት ጉጅለታት ንምቁጽጻርን ዝርገሐኦም ንምጽባብን ኣብ ምርብራብ ከምዘለዉ እዮም ሰብ መዚ ኒጀር ዝሕብሩ። ንጸጥታዊ ኩነታት እቲ ከባቢ ዝከታተሉ ሰብ ሞያ፡ እቲ ኣብ ኒጀር ዘሎ ናዕቢ ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እናበኣሰ ይኸይድ ከምዘሎን፡ ብኡ መንጽር ድማ እቲ ኣብ ልዕሊ ሰለማውያን ሰባት ዝግበር መጥቓዕቲ እዉን ብመጠኑ ይውስኽ ከምዘሎ ይሕብሩ። ቅድሚ ሳምንታት እውን ብዳዕሽ ዝድገፉ ጉጅለታት ኣብ ዶብ ማሊን ኒጀርን ተመሳሳሊ መጥቓዕቲ ፈጺሞም ምንባሮም ጋዜጤኛ ቢቢሲ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ልዊዝ ዲዋሳት ይሕብር። ብሓፈሻ ዕጡቓት ጉጅለታት ኣብቲ ዞባ ግኑናት ኮይኖም ብጂ5 ዝፍለጣ ሃገራት ቡርኪናፋሶ፡ ማሊ፡ ሞሪታንያን ጫድን፡ ምንቕስቓስ እቶም ዕጡቓት ጉጅለታት ንምግታእ ብልፍንቲ ይሰርሓ ምህላወን ይፍለጥ።


ዕጡቓት ኒጀር፡ ሽዱሽተ ፈረንሳውያን ስራሕተኛታት ረድኤት ቀቲሎም

ዕጡቓት ኒጀር ኣበ እልዕሊ ሰራሕተኛታት ረድኤት ብዘብፍሑዎ መጥቃዕቲ ሽዱሽተ ፈረንሳውያን ሰራሕተኛታት ሓዊሱ ሸሞንተ ሰባት ከም ዝቐተሉ ሰብ መዚ ገሊጾም። እቲ መጥቃዕቲ ሞተር ሳይክል ሒዞም ተኹሲ ብዝኸፈቱ ዕጡቓት ክፍጸም እንከሎ፡ ምስቶም ሰራሕተኛታት ረድኤት ዝነበሩ መራሒ መኪናን መራሒ ዑደትን እውን ከም ዝተቐትሉ ኣመሓዳሪ ክልል ቲላቤሪ ቲጃኒ ኢብራሂም ንማዕከን ዜና ፈረንሳ ተዛሪቡ። እቶም ፈረንሳውያን መስሕብ በጻሕቲ ዓዲ ኣብ ዝኾነት ኮሬ ኣብ ዝተባህለት ዞባ ምስ በጽሑ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተሪፈን ዝበሃላ ዕስለ ዘራፍ ንምርኣይ ጠጠው ምስ በሉ'ዮም ተቐቲሎም። መንግስቲ ፈረንሳ'ውን ሞት ዜጋታቱ ኣረጋጊጹ እዩ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ኒጀር ኢሶኡፎኡ ካታምቤ ንሮይተርስ ከም ዝበሎ፡ እቶም ፈረንሳውያን ንሓደ ዓለማዊ ትካል ረድኤት ዝሰርሑ ዝነበሩ እዮም። ኣክትድ ዝተባህለ ትካል ሰብኣዊ ሓገዝ ፈረንሳ ሰራሕተኛታቱ በቲ መጥቃዕቲ ከም ዝሞቱ ሓቢሩ። ፕሬዝደንት ፈረንሳ ኢማኑኤል ማክሮን ምስ ኒጀራዊ መዘንኡ መሓመድ ኢሶኡፎኡ ከም ዝተዘራረበ ተገሊጹ ኣሎ። ቢቢሲ ኣብ ዘረጋገጾ ስእሊ፡ ኣስክሬን እቶም ዝተቐትሉ ውልቀሰባት ኣብ ጎኒ ዝጉኣዙላ ዝነበረት መኪና ኣብ መሬት ወዲቑ የርኢ፤ እታ መኪና ድማ ተቓጺላ እያ። እቲ መጥቃዕሊ ብመን'ዩ ተፈጺሙ ዝብል ክሳብ ሕጂ ግልጺ ኣይኮነን፤ ግን ድማ ኣብ ኒጀር ዝንቀሳቐሱ ጂሃዳዊ ጉጅለታት ኒጀር ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ይግመት። መንግስቲ ፈረንሳ፡ ዜጋታቱ ኣብ መብዛሕትኡ ከባቢታት እታ ባዕዳዊ ግዝኣት ፈረንሳ ዝነበረት ኒጀር ክንቀሳቐሱ ኣይመክርን፡፡ ፈረንሳ ካብ ወርሒ ነሓሰ ጀሚሩ፡ ነቲ ኣብ ዞባ ሳሕል ብጥምረት ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪካን ኣውሮጳውያን ደግፍቶምን፡ ኣንጻር እስላማውያን ሚልሻታት ዝካየድ ዘሎ ውፍሪ እናመረሐቶ እያ፡፡


ዕልዋ መንግስቲ ቡርኪናፋሶ፡ ሰራዊት እታ ሃገር ንምንታይ'ዩ ንፕረዚደንት ካቦረ ኣልዩዎ?

እቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ገና ኣይረገአን ኣሎ፡ ትጽቢት ዘይተገበረሉ ግን ኣይነበረን። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ብተደጋጋሚ'ዩ ዕልዋ መንግስቲ ክካየድ ጸኒሑ፡ እዚ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ቡርኪናፋሶ ሮች ካቦረ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ኸኣ ኣብ ውሽጢ 17 ኣዋርሕ ራብዓይ ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። መዳውብቲ ቡርኪናፋሶ ዝኾነት ሃገረ ማሊ፡ ኣብ ዝሓለፈ 17 ኣዋርሕ ክልተ ግዜ'ዩ ዕልዋ መንግስቲ ተኻይዱላ፡ ቀንዲ ምኽንያት ናይቲ ዕልዋ መንግስቲ ኸኣ፡ መንግስቲ ኣብቲ ዞባ ኣንጻር እስላማውያን ዕጡቓት ኣብ ዝግበር ቃልሲ ሶንኮፍ ኣተሓሕዛ እዩ ነይርዎ ዝብል እዩ። ልክዕ ከም ናይ ማሊ ፕረዚደንት ካቦረ'ውን ጠንቂ ዕልውኡ ምስቲ ኣብታ ሃገር ዘሎ ምንቅስቓስ  ናይ ኣልቓዒዳን ዳዕሽን(ኣይኤስን) ምትሕሓዝ ከምዘለዎ'ዩ ተገሊጹ ዘሎ። ብሰንበት ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ኡጋዱጉ ኣብ ዝርከቡ ሓያ ወተሃደራዊ መዓስከራትን ኣብ ከተማታት ካያን ኣውሂጋውያን ወተሃደራዊ ኣብያ ከምዝተሰምዐ ጸብጻባት ክወጽኡ ጀሚሮም። እቲ ኣድማ መቐጸልታ ናይቲ ኣዋርሕ ዘቁጸረ ፕረዚደንት ካቦረ ካብ ሰልጣኑ ክወርድ ዝጠልብ ኣንጻር መንግስቲ ዝካየድ ዝነበረ ህዝባዊ ናዕቢ ምዃኑ'ዩ ተሓቢሩ። እቲ ኣብታ ሃገር ካብ 2015 ኣትሒዙ ዝተጀመረ መጥቃዕትታት እስላማውያን ዕጡቓት ጠንቂ ሞት ልዕሊ 2000 ሰባትን ምኽንያት ምፍንቓል 1.5 ሚልዮን ሰባትን ከምዝኾነ ጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ይጠቅስ። ኣብ ዝበዝሐ ክፋል እታ ሃገር ብሰንኪ ስግኣት ጸጥታ ኣብያተ ትምህርቲ ምሉእ ንምሉእ ተዓጽየን እየን። ኣብ ሰነ 2021 ኣብ ሰሜናዊት ቁሸት ሳልሃን ካብ ማሊ ዝሰገሩ ዕጡቓት ብዝፈጸምዎ መጥቃዕቲ ልዕሊ 100 ሰለማውያን ሰባት ምስ ሞቱ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ ምምሕዳር ፕረዚደንት ካቦረ ዝነበሮ እምነት ባይታ ዘቢጡ። ድሕሪ መጥቃዕቲ ሳልሃን ኣብ ርእሰ ከተማ ኡጋዱጉ ህዝባዊ ተቓውሞ ስለዝበኣሰ፡ ፕረዚደንት ካቦረ ንሚኒስተራቱ ብምቅይያር ንገዛእ ርእሱ ሚኒስተር ምክልኻል ብምግባር መዝነት ደሪቡ። ኣብ ወርሒ ሕዳር 2021 ኣብ ኢናታ ትብሃል ከተማ ኣብ ዝርከብ ወተሃደራዊ መዓስከር ተመሳሳሊ መጥቃዕቲ ምስ ተፈጸመ እቲ ህዝበዊ ተቓውሞ እናሓየለ መጺኡ። በቲ መጥቃዕቲ 50 ወተሃደራት መንግስቲ ክቕተሉ እንከለዉ፡ ሓለፍቲ እታ መዓስከር ቅድሚ ክልተ ሰሙን ናይቲ መጥቃዕቲ፡ ኣብቲ መዓስከር ዝኾነ መሻርፍ [መግቢ] ከምዘየለ ንመንግስቲ'ኳ ሓቲቶም እንተነበሩ ክሳብ እዋን መጥቃዕቲ ዝኾነ መልሲ ከምዘይተውሃቦም'ዮም ገሊጾም። ፕረዚደንት ካቦረ ድሕሪ መጥቃዕቲ ናይ ኢናታ ንኹሎም ሓለፍቲ መንግስቲ ብምድስካል ሓዲሽ ቀዳማይ ሚኒስተርን ሚኒስተር ምክልኻልን ሮቊሑ፡ ምስ ተቓወምቲ እታ ሃገር ናብ ሰላም ዘምርሕ ሃገራዊ ዕርቂ ክካየድ'ውን ጻውዒት ኣቕሪቡ። ሃገረ ቡርኪናፋሶ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ፖሎቲካዊ ዘይርጉኡነት ኣብ ዝነበረሉ ክሳብ እቲ ንነዊሕ ዓመታት ነታ ሃገር ዝመርሓ ፕረዚደንት ብላይዝ ኮምፓረ ኣብ 2014 ካብ ስልጣን ዝእለ ብተዛማዲ ህድእ ዝበለት እያ ነይራ። ኣብ 2015 ኣብታ ሃገር ዝተኻደ ዕልዋ መንግስቲ ንወተሃደራት እታ ሃገር ኣብ ክልተ ገሚዕዎም። ፕረዚደንት ካቦረ'ውን ኣብቲ ዓመት'ዩ ነታ ሃገር ናብ ምሉእ ሓድነት ከምዘምጽኣ ብምምብጻዕ ፕረዚደንት ኮይኑ ተመሪጹ። እንተኾነ ካቦረ ኣብ ስልጣን ነዊሕ ከይገበረ፡ እቶም ካብ 2012 ጀሚሮም ኣብ ማሊ መጥቃዕትታት ከካይዱ ጀሚሮም ዝነበሩ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ካብ ማሊ ሰጊሮም ኣብ ርእሰ ከተማ ቡርኪናፋሶ መጥቃዕቲ ከካይዱ ጀሚሮም። እቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝነበረ ልሕሉሕ ሰንሰለት ናይ ጸጥታ ነቶም ጅሃዳውያን ዕጡቓት ዝያዳ መጥቃዕትታት ንኽፍንዉ ጥጡሕ ባይታ ከምዝኾነሎም ኸኣ ብዙሓት ይሰማምዑ። እቶም ጅሃዳውያን ዕጡቓት ነቲ ኣብታ ሃገር ኣብ ሞንጎ እስላምን ክርስትያንን ዝነበረ ሕዱር ወጥሪ ዝያዳ ከምዘጎሃሃርዎ'ውን ይጥቀስ'ዩ። ብዘይካ እዚ፡ እቶም ጅሃደውያን ጉጅለታት ነቶም ኣብ ድኽነት ዝተደሃኹ ብመንግስቲ ደገፍ ዝተነፍጎም ክፋላት ናይ ሕብረተሰብ ንዋታዊ ሓገዛት ብምሃብ ብረት ሒዞም ኣብ ጎድኖም ከምዝስለፉ ከምዝገበርዎም ይግለጽ። ኣብቲ  2020 ዝተኻየደ ካቦረ 58 ሚኢታዊት ድምጺ ብምርካብ ንኻልኣይ ግዜ ዝተዓወተሉ ምርጫ፡ ብዙሓት ሰባት ከምዘየድመጹን ፖሎቲካዊ ተሳትፎ ዘይነበሮ ምርጫ ከምዝነበረን ይግለጽ እዩ። ኣብቲ ምርጫ ኣብ ሰሜንን ምብራቕን እታ ሃገር ብዝነበረ ቅልውላው ካብ ቤቶም ዝተፈናቐሉ ህዝቢ እታ ሃገር ፈጺሞም ድምጾም ኣይሃቡን። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተመሳሳሊ ባህሪ ዘለዎ ዕልዋታት መንግስቲ ክካየድ ምጅማሩ ንቡዙሓት ኣሻቒሉ ይርከብ። እቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ምስቲ ኣብ ነሓሰ 2020 ኣብ ማሊ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ፍጹም ምምስሳል ዘለዎ'ዩ። ኣብ ክልቲአን ሃገራት ቅድሚ ዕልዋ መንግስቲ ምክያዱ፡ ዕጡቃት ኣብ ልዕሊ መንግስታዊ ትካላትን ሰለማውያን ሰባት መጥቃዕትታት ኣካይዶም፡ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ መንግስቱ እምነቱ ላሕሊሑ፡ ህዝባዊ ተቓውሞ ጀሚሩ ኣብ ማሊ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ኢብራሂም ባቡከር ከይታ ኣብ ቡርኪናፋሶ ኸኣ ኣብ ልዕሊ ፕረዚደንት ሮች ካቦረ ዕልዋ ተፈጺሙ። ሓደ ካብ ቀንዲ ተቓወምቲ መንግስቲ ቡርኪናፋሶ ዝኾነ ኤዲ ኮምበጆ ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ከም ረብሓ ብምውሳድ ህዝባዊ ተቐባልነቱ ከዕቢ ክጥቀመሉ ከምዝፈተነ እዩ ዝግለጽ። እቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝተኻየደ ዕልዋ መንግስቲ ዝበዝሐ ካብ ህዝቢ ማሊ ይድግፎ'ዩ፡ ብዙሓት ተወለድቲ ቡርኪናፋሶ ግን ድሕሪ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ኣብታ ሃገር ዘይርጉኡነት ከይስዕብ ስግኣታት ኣለዎም። እቲ ኣንጻር ፈረንሳ ዘሎ ኣተሓሳስባኸ ተራ ነይርዎዶ ይኸውን? ማሊን ቡርኪናፋሶን ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ፈረንሳ ዝነበራ ሃገራት ኮይነን ድሕሪ ናጽነተን'ውን ኣብ ቁጠባውን ጸጥታውን መሓውር ናይተን ሃገራት ጽልዋ ፈረንሳ ልዑል ኮይኑ'ዩ ቀጺሉ። ልክዕ ከም ማሊ፡ ሰራዊት ቡርኪናፋሶ'ውን ካብቲ ብፈረንሳ ናብቲ ዞባ ዝተዋፈረ 5100 ሰራዊት ፈረንሳ ብዙሕ ደገፋት እዩ ዝግበረሉ፡ ወረ ኣብኡ እዩ ዝምርኮስ። ፈረንሳ ኣብቲ ዞባ ዘሎ ጅሃደዊ ምንቅስቓስ ንምቁጽጻር 'ስርሒት ባርከሃነ' ብምባል ኣብ 2013 እያ  ናብ ርእሰ ከተማ ማሊ፡ ባማኮ ሰራዊታ ሰዲዳ። እንተኾነ ምምጻእ ሰራዊት ፈረንሳ ነቲ ብጀሃዳውያን ዝፍጸም መጥቃዕትታት ከጋድዶም'ምበር ከህድኦስ ኣይተራኣየ፡ ከም መርኣያኡ ነበርቲ ካያ ዝብሃል ከባቢ ናይ ቡርኪናፋሶ፡ ሰራዊት ፈረንሳ ምስ ጅሃዳውያን ኢድን ጓንትን ኮይኑ ይሰርሕ ኣሎ ብምባል፡ ንሰራዊት ቡርኪናፋሶ መሻርፍ ዘብጽሓ ንዝነበራ መካይን ኣብ ጽርግያ ዓጊቶመን። ብድሕሪ እዚ ሰራዊት ፈረንሳ ካብ ቡርኪናፋሶን ማሊን ብዓቢኡ ኸኣ ካብ ዞባ ሳሕለ ሳህራ ክወጽእ እዩ ተገዲዱ። ምውጻእ ሰራዊት ፈረንሳ ናብ ረብሐኦም ዝቐየርዎ ጅሃዳውያን ዕጡቓት ከኣ ኣብ ልዕሊ እቲ ብሃገራት ቡርኪናፋሶ፡ ጫድ፡ ማሊ፡ ሞሮታንያን  ኒጀርን ዝቖመ 'ጉጅለ-5' ዝተሰምየ ጥሙር ሓይሊ ተደጋጋሚ መጥቃዕትታት ከካይዱ ጀሚሮም። ማሊ ንዘለዋ ናይ ጸጥታ ሃጓፋ ንምምላእ ናብ ሩስያ ገጻ'ኳ ተቛምት እንተላ፡ ቡርኪናፋሶ ትርከበን ሃገራት ሳሕለ ሳህራ ግን ንተግባራታ ብትሪ ተቓዊመነኦ ኣለዋ። ፈጸምቲ ናይቲ ኣብ ቡርኪናፋሶ ዝተኻየደ ዕለዋ መንግስቲ ካብ ናይ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዞባዊ ውድብ ዝኾነ ኢኮዋስ ዝመጽኦም ግበረ መልሲ ኣቓልቦ ከምዘይሃብዎ'ዩ ዘርኢ። እቲ ዞባዊ ውድብ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም ኣብ ማሊን ጊኒን ዕልዋ መንግስቲ ምስ ተኻየደ እገዳ'ኳ እንተኣወጀ ነቲ ውሳነ ናይቶም ዕልዋ ዝፈጸሙ ወተሃደራት ግን ዝቕይር ኣይነበረን። ፕረዚደንት ናይታ መዳውብቲ ማሊን ቡርኪናፋሶን ዝኾነት ነጀር መሓመድ ባዙም ኣብ 2021 ናብ ስልጣን ኣብ ዝመጽኣሉ ፈተነ ዕልዋ ተኻይድሉ ነይሩ እዩ። ኣብ ማሊን ቡርኪናፋሶን ዘሎ ዘይምርግጋእ ኣብታ ብደቡብ ምስ ክልቲኤን ሃገራት ትዳውብ ኣይቮሪኮስትን'ውን ጽልውኡ ይሽልብባ ኣሎ፡ ኣብታ ሃገር ካብ 2020 ጀሚሩ ንወተሃደራት እታ ሃገር ዕላማ ዝገበረ ጅሃዳዊ መጥቃዕትታት ይካየድ ኣሎ።


መራሒ ጉጅለ ኣልቃዒዳ ዞባ ሳሕለ-ሳህራ ኣፍሪቃ ተቐቲሉ

መራሒ ናይቲ ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃ ዝንቀሳቐስ ጉጅለ ኣልቃዒዳ ዓብደልማሊክ ድሮክል፡ ኣብ ማሊ ብዝተኻየደ ወተሃደራዊ ስርሒት ከምዝተቐትለ፡ መንግሲቲ ፈረንሳ ሓቢሩ። ሚኒስትሪ ምክልኻል ፈረንሳ ፍሎረንሰ ፓርሊ ከምዝሓበረቶ፡ ዓብደልማሊክ ምስ ካልኦት ብጾቱ ዝሓለፈ ረቡዕ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል እታ ሃገር ከምዝተቐትለ ሓቢራ። ሓይልታት ፈረንሳ፡ ኣብቲ ዝተኻየደ ስርሒት ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ እስላማዊ መንግስቲ (ዳዕሽ) ከምዝሓዙ'ውን፡ እታ ሚኒስተር ጠቒሳ። እዚ ዝተወስደ ወተሃደራዊ ስርሒት፡ ነቶም ኣብቲ ዞባ ዝንቀሳቐሱ ጅሃዳውያን ጉጅለታት 'ዓቢ ጽፊዒት' ከምዝኾነ፡ እታ ሚኒስተር ወሲኻ ሓቢራ። እታ ሚኒስተር፡ እቶም ኣብ ሃገራት ዞባ ሳሕለ-ሳህራ ኣፍሪቃ፡ ሽበራውያን መጥቃዕትታት ዘካይዱ፡ "ብዘይምሕላል" ከምዝህደኑ'ውን ኣመልኪታ። ዓብደልማሊክ ድሮክል ዓብደልማሊክ፡ ሓላፊ እስላማዊ ጉጅለ ማግረብ ከምኡ'ውን ኮማንደር ኣልቃዒዳ ኣብ ዞባ ሳሕለ-ሳህራ ከምዝነበረ ይግለጽ። ወዲ 40 ዓመት ዓብደልማሊክ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣንጻር ሶቨየት ተዋጊኡ ነይሩ'ዩ። ኣብ 2012፡ ንሱ ኣብ ዘይተረኽቦ፡ ኣብ ቤት-ፍርዲ ኣልጀርያ ንሞት ተፈሪዱ ነይሩ። ንሱ፡ ኣብ 2007 ኣብ ርእሰ ከተማ ኣልጀርያ ኣብ ዘካየዶ መጥቃዕቲ ቦምባ፡ 22 ሰባት ከምዝቐተለን ካልኦት 200 ከምዘቑሰለን ይፍለጥ። ፈረንሳ ኣብ ዞባ ሳሕል እንታይ ትገብር ኣላ? ዞባ ሳሕለ-ሳህራ ኣፍሪቃ፡ ብመጥቃዕትታት ጅሃዳውያን ሓይልታት ግዳይ ካብ ዝኸውን ዓመታት ኣቑጺሩ'ሎ። ብሰንቲ እቲ ኣብቲ ዞባ ዝካየድ መጥቃዕቲ፡ ሃገራት ማሊ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጫድ፡ ኒጀርን፡ ማውሪታንያን ከምኡ'ውን ቡርኪናፋሶ ነዚ መጥቃዕትታት ንምብዳህ ሓባራዊ ወተሃደራዊ ሓይሊ መስሪተን። ፈረንሳ'ውን ኣብ 2013 ምስተን ሃገራት ተጸንቢራ። ፈረንሳ፡ ወተሃደራዊ ደገፍ ንምሃብ ኣብቲ ዞባ ከምዝኣተወትን፡ ወተሃደራት ማሊ ድማ፡ ብሓገዝ ፈረንሳ ገለ ከባብታት ማሊ ካብ ኢድ ጃሃዳውያን ከምዝመለሱ ይፍለጥ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ጸጥታዊ ዘይምርግጋእ መሊሱ ከምዝበኣሰን፡ እቲ ጎንጺ ናብ ካልኦት ሃገራት ከምዝሰፈሓን ጸብጻባት ይሕብሩ። ፈረንሳ፡ ልዕሊ 5000 ወተሃደራት ኣብቲ ዞባ ብምውፋር፡ ንሃገራት ማሊ፣ ቡርኪናፋሶ፣ ጫድ፣ ማሊን ኒጀርን ትሕግዝ።


ኒጀር፡ ኣብ መዓልቲ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ሸውዓተ ኣባላት ኮምሽን ምርጫ ብነታጒ ተቐቲሎም

ኣብ መዓልቲ ምርጫ ኒጀር፡ ሸውዓተ ኣባላት ኮምሽን ምርጫ፡ ብዝተቐበረ ነታጒ ምዝተቐተሉ ተገሊጹ። እቶም ኣባላት ኮምሽን ምርጫ ተሳፊሮማ ዝነበሩ መኪና ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ኒጀር ዞባ ቲላበሪ ዝተቀበረ ነታጒ ረጊጻ ከምዝተፈንጀረትን ሸውዓቲኦም እቶም ኣባለት ኮምሽን ምርጫ ምስታ መኪና ከምዝተቃጸሉን ተገሊጹ። እቲ ነታጒ ነታ መኪና ክሃርም ኮነ ኢሉ ዝተጻወደ ድዩ ዋላስ ናይ ኣጋጣሚ ነገር እዩ ግን ዝተፈለጠ ነገር የለን። ህዝቢ ኒጀር ብሰንበት ካልኣይ ዙር ፕረዚደንታዊ ምርጫ እዩ ከድምጽ ውዒሉ። እዚ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር፡ ኒጀር ካብ ፈረንሳ ኣብ 1960 ሓራ ምስ ወጸአት ናይ መጀመርታ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ስልጣን እዩ ተባሂሉ እዩ ዝግለጽ ዘሎ። እቲ ሞት ናይዞም ሸውዓተ ኣባላት ኮምሽን ምርጫ ኣብ ታሪኻዊ መዓልቲ እታ ሃገር ምግጣሙ ኸኣ ጸሊም ነጥቢ ኮይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። በቲ ሓደጋ ካልኦት ሰለስተ ሰራሕተኛታት እቲ ኮምሽን ምርጫ'ውን ተሃሪሞም ኣለዉ። ሃሮና ሞንካይላ ሓደ ካብ ኣባላት ኮምሽን ምርጫ ኮይኑ፡ ንሱ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ መግልጽ "እቶም ኣብታ መኮና ዝነበሩ ሰበ-ስልጣን ኣብ መድመጺ ንቁጣ ዝዕዘቡ ሰባት ከምኡ'ውን ድምጺ መውሃቢ ወረቃቕትን'ዮም ሒዞም ነይሮም" ኢሉ። ኣብ ቀዳማይ ዙር ፕረዚደንታዊ ምርጫ ኒጀር፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻእን ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያትን ዝነበረ መሓመድ ባዙም 40 ሚኢታዊት ከምዝረኸበ ይዝከር። መሓመድ ባዙም ሕጂ'ውን እንተኾነ ነቲ ውድድር ክዕወተሉ ከምዝኽእል እዩ ትጽቢት ተገይሩ ዘሎ። ቀንዲ መወዳድርቲ መሓመድ ባዙም፡ ፕረዚደንት ኒጀር ነበር ማሓማድ ዖስማን ኮይኑ ኣብ ቀዳማይ ዙር ፕረዚደንታዊ ምርጫ 17 ሚእታዊት ረኺቡ ነይሩ። ንክልተ ነናይ ሓሙሽተ ዓመት እብረ ተዓዊቱ ፕረዚደንት ብምዃን ንኒጀር ክመርሕ ዝጸንሐ ማሓማዱ ኢሳፉ ዘመነ ስልጣኑ ስለዘብቐዐ ብመሰረት ቅዋም እታ ሃገር ኣብዚ ዝኻየድ ዘሎ ፕረዚደንታዊ መንርጫ ኣይሳተፍን እዩ ዘሎ። ኒጀር፡ ኣብ ዓለም ሓንቲ ካብተን ድኻታት ሃገራት ኮይና፡ ብሰንኪ እቶም ኣብ ሳሕል ሳህራ ዝንቀሳቀሱ እስላማውያን ዕጡቓት ናይ ጸጥታ ቅልውላው ዘለዋ ሃገር እያ።


ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ግብረሽበራ ንምቅላስ ሓድሽ ውጥን የውጽኣ

ሚኒስትራት ጉዳያት ወጻኢን ኣዘዝቲ ሰራዊትን ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ኣብቲ ዞባ እናኸፍአ ዝኸይድ ዘለ ጸገም ጸጥታ ንምዝታይ ኣብ ቡርኲናፋሶ ተኣኪቦም። ኣቐዲሙ ብ5 ሃገራት ዝቖመ ወታሃደራዊ ልፍንቲ፡ ነቲ ኣብ ማሊ፣ ቡርኲናፋሶን ኒጀርን ብቐጻሊ ዝፍጸም መጥቃዕትታት ከህድኦ ኣይከኣለን። እቲ ብጉጅለ 5 ሳሕል ዝፍለጥ ሓይሊ፡ ብ3000 ሓይሊ ሰራዊት ፈረንሳ ዝድገፍ'ዩ። ተሳተፍቲ ናይቲ ኣኼባ ነቲ ዝጸንሐ ውጥናት ጸረ-ግብረ ሽበራ ብምኽላስ፡ ካልእ ህጹጽ ወጥን ከዳልዉ ትጽቢት ይግበረሎም። መራሕቲ ናይተን ሃገራት፡ ኣብዚ ዝመጽእ ቀዳመ-ሰንበት ናብ ርእሰከተማ ኡጋዱጉ ብምኻድ ነቲ ስምምዕ ክፍርምሉ ምዃኖም ተፈሊጡ'ሎ። ፍሉይ ልኡኽ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ መሓመድ ኢብን ቻምባስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እተን ሃገራት "ብሓባር ነቲ ብድሆ ክገጥማ ኣለወን" ኢሉ። "ኣብቲ ዝግበር ዝተወሃሃደ ጻዕሪ፡ ንሃገራት ገማግም ባሕሪ'ውን ምስ ሃገራት ሳሕልን ቀላይ ቻድን [ዘሳትፍ'ዩ]" ኢሉ። ዞባ ሳሕል፡ ካብ ጂሃዳውያን ዕጡቓት ዝምንጩ ናይ ጸጥታ ስግኣት እናዓበየ ክኸደሉ ዝጸንሐ ከባቢ'ዩ። ምስ ኣልቃዒዳን ጉጅለ ዳዕሽን ርክብ ዘለዎም እስላማውያን ጉጅለታት ቀጻሊ መጥቃዕቲ ከካይዱ ጸኒሐም ኣለዉ። ብሰንኪ'ዚ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ምቐታሎምን፡ ሰፊሕ ምፍንቓል ህዝቢን ከም ዝሰዓበ ይፍለጥ።


ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠሙ ሃይማኖታዊ ጎንጺታት ብዘይሻራዊ ኣካል ክምርመሩ ሓቲቱ

ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቀረባ እዋን ንዘጋጠሙ ሃይማኖታዊ ጎንጺታት፡ መንግስቲ ዘይሻራዊ፡ ግልጽን ዓሚቝን መርመራ ክገብረሎም ሕቡራት ሃገራት ሓቲቱ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ መንጐ እስላምን ኣመንቲ ኦርቶዶክስ ክርስትናን ብዘተወለዐ ጎንጺ ብውሑድ 30 ሰባት ምሟቶምን ኣብ ልዕሊ 100 ሰባት ኣካላዊ መጕዳእቲ ምብጽሑን ከም ዘሕዘና ላዕለወይቲ ኮሚሽነር ሰብኣዊ መሰላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሚሸል ባችለት፡ ትማሊ ኣብ ዘውጸአቶ መግለጺ ሓቢራ። ብ18 ሚያዝያ 2014 ዓ.ም [ግእዝ] ኣብ ጐንደር፡ ኣብ ስነስርዓት ቀብሪ ብዝተላዕለ ጎንጺ፡ ልዕሊ 20 ሰባት ከም ዝሞቱን ልዕሊ 150 ከም ዝቘሰሉን ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ክልል ኣምሓራ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። እታ ኮምሽነር፡ እቲ ኣብ ጐንደር ዝተወለዐ ጎንጺ ኣብ ካልኦት ክልላት ናብ ዝርከባ ከተማታትን ናብ ኣዲስ ኣበባን'ውን ዝተጋፍሐ ይመስል ኢላ። ኣብ ጐንደር ክልተ መሳጊድ ከም ዝተቓጸላን ካልኦት ክልተ ብኽፋል ከም ዝዓነዋን ሚሸል ባችለት ገሊጻ። ድሕሪ እዚ ጎንጺ ኣብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ሕነ ምፍዳይ፡ ኣብ ክልል ደቡብ ዞባ ስልጤ፡ ክልተ ኣመንቲ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ዝዀኑ ሰባት ብሓዊ ተቓጺሎም። ካልእ ሓደ ድማ ተቐጥቂጡ ከም ዝተቐተለን ሓሙሽተ ኣብያተ ክርስትያን ብሓዊ ከም ዝነደዳን እታ ኮምሽነር ኣብ መግለጺኣ ሓቢራ። ኣብ ደባርቕ፡ ዓፋርን ድሬዳዋን እውን ተመሳሰልቲ ጸገማት ምንባሮም ጠቒሳ። 20 ሚያዝያ 2014 ዓ/ም ኣብ ከተማ ደባርቕ ክልተ መሳጊድ ከም ዝነደዳ ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ እስልምና ክልል ኣምሓራ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ሚሸል ባችለት፡ ምኽንያት ምጥፋእ ህይወት ሰባትን ምዕናው ኣብያተ እምነትን ተሓተትቲ ዝኾኑ ውልቀ ሰባት ናብ ፍርዲ ምቕራብ ተወሳኺ መጥቃዕቲ ከይፍጸም ዝሕግዝ ስጕምቲ ከም ዝኾነ ተዛሪባ። ምስቲ ናዕቢ ብዝተኣሳሰር ኣብ ኣርባዕተ ከተማታት ብውሑድ 578 ሰባት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ዝገልጽ ሓበሬታ ምርካቡ ዝጠቅስ መግለጺ እታ ኮምሽነር፡ መስርሕ ፍርዲ እቶም ዝተኣሰሩ ውልቀ ሰባት ብዘይ ኣድልዎን ብመሰረት ዓለምለኻዊ ሕግታት ሰብኣዊ መሰላትን ክርአ ሓቲቱ። ብተወሳኺ፡ ተመሳሳሊ ሃይማኖታዊ ጎንጺ ከየጋጥም ንምክልኻል፡ መንግስቲ መጥቃዕቲ ዝተፈጸሞም ማሕበረሰባትን ካብቲ መጥቃዕቲ ዘተረፉ ሰባትን ብዘሳትፍ መልክዕ ፍታሕ ክህብ ከም ዝግባእ ኣመልኪታ። ካብቲ ኣብ ጐንደርን ካልኦት ከባቢታትን ዝተወለዐ ጎንጺ ብተወሳኺ፡ 24 ሚያዝያ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ እዋን ሰላት [ስግደት] ዒድ ናዕቢ ተላዒሉ ዝነበረ ኮይኑ፡ ምስኡ ብዝተሓሓዝ 76 ውልቀ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ ተሓቢሩ ነይሩ። ብሰንኪ እቲ ናዕቢ ኣብ ልዕሊ ኣካላት ጸጥታን ትካላት ህዝብን ጉድኣት ምብጽሑ'ውን ተገሊጹ እዩ።


ኢትዮጵያ፡ ኲናት፣ ድርቅን ናዕብን ዘሰነዮ በዓል ረመዳን እዚ ዓመት

ኣቶ መሓመድ ኣደን፡ ኣብ ክልል ሶማሌ ከተማ ጎዴን እዩ ዝነብር። ወዲ 65 ዓመት መሓመድ ዝነብረላ ከተማ ንተፋሰስ ፈለግ ሸበሌ ቀረባ እንተኾነት'ውን ኣብቲ ክልል ዘጋጠመ ደርቂ ግን ድሮ ዘብጽሖ ጉድኣት ይፈልጦ እዩ። "መብዛሕትኡ ግዜ ረመዳን ብዝናብ'ዩ ዝጅምር ነይሩ፤ ኣብዚ ዓመት ግን ደርቂ መጺኡ። ጥሪት ሃሊቐን፤ ኣልሓምዱሊላህ ኣብ መወዳእታ ዝናብ ሃሪሙ። ክንዲ'ቲ እንጽበዮ እኳ እንተዘይኮነ ኣልሓምዱሊላሂ ማይ ረኺብና ኢና" ይብል። ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ምእመናን እስልምና ን30 መዓልታት ኣብ ዝጸንሕ ጾመ ሮመዳን ብጾምን ጸሎትን እዮም ዘሕልፉዎ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ዝነበሩ ናይ ረመዳን ኣዋርሕ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ እዋን እቲ ጾም ዘይተለመዱ ኩነታት ከም ዝተርኣዩ ዝተፈላለዩ ጸብጻባት የረድኡ። ብፍላይ ኣብ 2020፡ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምቁጽጻር ብብዝሒ መሳጊድ ብምዕጻዎም ህዝበ ሙስሊም ኣብ እዋን ረመዳን ወሰንቲ ዝበሃሉ ናይ ሃይማኖታት ስርዓታት ተኣኪቡ ከሕልፍ ኣይክኣለን ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ሰሙን ጾመ ረመዳን ናይ'ዚ ዓመት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሓደሽቲ ክስተታት ተራእዩ'ዩ። ኣብ ጎንደርን ከባቢኡን ስነ ስርዓት ቀብሪ ፍሉጥ ናይ ባህሊ ሓኪም ዝነበረ ሸኽ ከማል ለጋስ ኣብ ዝፍጸመሉ እዋን ብ18 ሚያዚያ 2014 ዓ.ም ኣብቲ ንልዕሊ 400 ዓመታት ኣገልግሎት ዝህብ ዝነበረ መካነ መቃብር ሸኽ ኤልያስ ብዝተፈጥረ ዕግርግር ህይወት ብዙሓት ሰባት ሓሊፉ'ዩ። ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና እቲ ክልል: ኣብ ልዕሊ እቲ ስነ ስርዓት ቀብሪ ዘነጻጸረ መጥቃዕቲ'ዩ ተፈጺሙ እዩ ዝብል። ኣብ ከተማ ጎንደር መሳጊድ፣ ትካላት ንግድን መንበሪ ኣባይቲ ኣስላምን ክዓንው እንከለው፡ እቲ ቅልውላው ናብ ከተማ ደባርቅ'ውን ልሒሙ ምኽንያት ሞትን ምቅጻል መሳጊድን ኮይኑ'ዩ። ቤት ጽሕፈት ሃገረ ስብከት ሃዲያን ስልጤን ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ'ውን፡ ኣብ ክልል ደቡብ ዞባ ስልጤ ከተማ ወራቤ ክልተ ኣብያተ ክርስቲያንን ሓደ ገዳምን ከም ዝተቓጸሉ ብምሕባር ነቲ ኣብ ከተማ ጎንደር ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ እናኾነኑ ነበርቲ እታ ከተማ ዝፈጸሙዎ'ዩ ክብል ከሲሱ። እዚ ንኣስታት ሓደ ሰሙን ዝቐጸለ ናዕቢ፡ ብምኽንያት በዓል ዒድ ኣልፈጥር ብሓባር ንምስጋድ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንዝተኣከቡ ነበርቲ'ውን ኣርኪቡ ብዙሓት ቅድሚ እቲ ሶላት ተበቲኖም'ዮም። ከምኡ'ውን ቤት ምኽሪ ዑለማ ህዝበ ሙስሊም ከተማ ጎንደር፡ እቲ ኣማኒ ኣብ ገዝኡ ኮይኑ እቲ በዓል ከሕልፎ ብመሰረት ዝገበሮ ጻውዒት ከምቲ ልሙድ ሶላት ዒድ ኣብ ኣደባባይ ከይተኻየደ ተሪፉ። ኣብ ጎንደር ተወሊዱ ዝዓበየ ኡስታዝ በድሩ ሒሴን፡ ነዚ ኩነታት ብቐረባ ክከታተሎ ከም ዝጸንሐ ይገልጽ። ኣብታ ከተማ ዝተፈጥረ ክስተት ንሓደ ሕብረተሰብ ብሃይማኖቱ ፈልዩ ዘጥቅዐ "ግብረ ሽበራ'ዩ" ይብል። "እምነቱ ብዘየገድስ ኩሉ ክኹንኖ ይግባእ። በዚ ምኽንያት፡ ሰባት ስምዒታዊ ገይሩ ምስቲ ጉዳይ ርክብ ዘይብሎም ክርስቲያንን ኣብያተ ክርስቲያንን መጥቃዕቲ ንከይበጽሖም መልእኽተይ የሕልፍ" ኢሉ። ኡስታዝ በድሩ፡ ሓይልታት ጸጥታ እቲ ከባቢ ነቲ ጸገም ክፈትሑዎ'ዮም ዝብል እምነት ከም ዘይብሉ ይዛረብ። መንግስቲ ፌደራልን መንግስቲ ክልል ኣምሓራን ድሕሪ እቲ ጎንጺ ስጉምታት ይውሰዱ ከም ዘለው ብምግላጽ ምስቲ ዝተፈጥረ ጸገም ብዝተሓሓዝ ልዕሊ 300 ጥርጡራት ብሓይልታት ጸጥታ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተው ምግላጾም ይዝከር። ኣብ ትግራይ ነባሪ ከተማ መቐለ ዝኾነ ሓሰን መምህር ዩኒቨርሲቲ መቐለ እዩ። ኣብቲ ክልል ኲናት ካብ ዝውላዕ ንድሓር ንካልኣይ ግዜ፡ ኣብ ውሽጢ ኲናት ኮይኑ ጾመ ረመዳን ጾይሙ። ድሕሪ ምጅማር እቲ ኲናት ሓሙሽተ ኣባላት ቤተሰቡ ብሞት ስኢኑዎም'ዩ። እቶም ዝተረፉ ድማ ተሰዲዶም፤ ብዛዕባ ካልኦት ኣብ ውሽጢ ትግራይ ዘለው ግን ድሃይ ከም ዘይብሉ ይዛረብ። "እቲ ጾም ለሚድናዮ ቀኒና ኢና፤ ምኽንያቱ ጥምየት ኣሎ። ሰብ'ውን ብጣዕሚ ተሸጊሩ'ዩ። ከምኡ ስለ ዝኾነ ምስ ሕሉፍ ጾማት ረመዳን ክነጻጸር እንከሎ እቲ ናይ ሕጂ ልክዕ ኣይመስልን" ይብል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሰራዊት ምክልኻል ፌደራል ነታ ከተማ ክቆጻጸራ እንከሎ፡ ጾመ ረመዳን ዝኣተወ ኮይኑ ኣብቲ ግዜ ሰዓት እቶ እቶ ተኣዊጁ ስለ ዝነበረ ድሕሪ ኢፍጣር ናብ መስጊድ ከይድካ ጸሎት ምግባር ኮነ ምትእኽኻብ ዝክኣል ከም ዘይነበረ ይዝክር። "ሰላት ተርሃዊን፡ ኣብ እዋን ረመዳን ዓበይቲ ካብ ዝብሃሉ ፍጻመታት ሓደ እዩ። ምሸት ምውጻእ ስለ ዘይክኣል ግን ሽዑ ተርሃዊን ክንሰግድ ኣይክኣልናን። ዝተጸገሙ ሰባት ንምሕጋዝ ድማ እታ ናይ መቕሪብ ሰዓት ኢና ንጥቀም፤ ንሱ'ውን ግን ዘይክኣል ኮይኑ። "ኣከባብራ እቲ በዓል ሓዊሱ ብዙሕ ጽቡቕ ስሚት ኣይነበሮን። ናብ ገጠር'ውን ምኻድ ኣይክኣልን ነይሩ" ብምባል ብ2013 ዝነበረ ጾመ ረመዳን ይዝክሮ። ድሕሪ ሓደ ዓመት'ውን እቲ ኩነታት ስለ ዝገደደ እቲ ጾም ንበይኑ ከም ዘሕለፎ ይዛረብ። ብሰንኪ ኣብቲ ክልል ዘሎ ሕጽረት ነዳዲ ካብ መቐለ ወጺኡ ናብ ካልእ ከባቢ ክኸይድ ኣይክኣለን። "ካብ ምዕራብ ትግራይ ተመዛቢሎም ዝመጽኡ ሰባት ኣለው። እዚኦም ቅድሚ ሕዚ ስራሕን ገንዘብን ዝነበሮም ሰባት'ዮም። ክልተ ባኒ ዘለዎ ናብ መስጊድ ከይዱ እታ ሓንቲ ንመፍጠሪ ናብ መስጊድ ከይዱ ነቶም ዘይብሎም ክህብ ጸኒሑ'ዩ" ኢሉ። ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕጽረት መግቢ ንምቁጽጻርን ኣብ ዝቕጽሉ 15 መዓልታት እኹል ዝርግሐ መግቢ ንክህሉን መዓልታዊ 4,675 ሜትሪክ ቶን ክኣቱ ከም ዘለዎ ቤት ጽሕፈት መተሓባበሪ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት [ኦቻ] ይገልጽ። እንተኾነ፡ ኣብተን ዝሓለፋ ኣዋርሕ እዚ ዓመት [2022] ናብቲ ክልል ዝኣተወ ሓገዝ 3,400 ሜትሪክ ቶን ጥራይ ኮይኑ እዚ ድማ ኣብ መዓልቲ ክኣቱ ካብ ዝግብኦ ዝወሓደ እዩ። ከም ሓበሬታ ኦቻ፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ 5.2 ሚሊዮን ህዝቢ ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት ዘድልዮ ኮይኑ፡ ክሳብ ሕጂ 1.5 ሚሊዮን ሰባት ጥራይ'ዩ ምሕጋዝ ተኻኢሉ። ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣብ ዝሓለፈ 40 ዓመታት ተራእዩ ዘይፈልጥ ደርቂ: ኣብ ኢትዮጵያ ጥራይ ሸሞንተ ሚሊዮን ሰባት ንሓደጋ ደርቂ ክቃልዑ ገይሩ ኣሎ። ኣብ ጎረቤት ሃገር ሶማሊያ፡ ኣስታት ሽዱሽተ ሚሊዮን ሰባት በዚ ደርቂ ክጥቅዑ እንከለው፡ እዚ ቑጽሪ ክውስኽ ከም ዝኽእል ሓበሬታ ኦቻ የመልክት። ብሓፈሻ ልዕሊ 25 ሚሊዮን ህዝቢ እቲ ዞባ ብምኽንያት እዚ ደርቂ ንሓደጋ ጥምየት ተቓሊዑ ኣሎ። ኣብ ክልል ሶማሊ'ውን እቲ ደርቂ ሕጽረት ዝናብን ከቢድ ዋዕን ዘስዓበ ኮይኑ፡ ብቐንዱ ሕጽረት ቀለብ እንስሳን ማይን ከም ዘስዓበ ነባሪ ጎዴ ዝኾነ ኣቶ መሓመድ ኣደን ይዛረብ። ብትምህርትን ስራሕን ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ምብራቕ ኢትዮጵያ ተዘዋዊሩ ክነብር ዝጸንሐ መሓመድ ከምዚ ዓይነት ፈታኒ ግዜ ርእየ ኣይፈልጥን እዩ ዝብል። ርእሰ ምምሕዳር እቲ ክልል ኣቶ ሙስጠፌ መሓመድ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ሚያዚያ ጥራሕ ልዕሊ ሓደ ሚሊዮን ጥሪት ብሰንኪ ደርቂ ከም ዝሞታ ንመንግስታዊ ማዕከን ዜና ተዛሪቡ ነይሩ። መምህር ሃይማኖት እስልምና ኡስታዝ በድሩ፡ ልዕሊ ኹሉ ናይ ጽልኢ ዘረባታትን ስብከታትን ጠጠው እንተዘይኢሎም እቲ ዝመጽእ ግዜ ከም ዘስግኦ ይገልጽ። ብርክት ዝበሉ ሰባት ነቶም ብዝተፈላለዩ ኣካላት ዝወሃቡ ናይ ጽልኣት ዘረባታት ይቕበሎም ምህላው ዚያዳ ከም ዘስግኦ ብምግላጽ: ኣብ ፖለቲካን ሃይማኖትን እታ ሃገር ሚዛናዊ ኣረኣእያ ዘለዎም ሰባት ተሰማዕነት ዝረኽብሉ ኩነታት ክመጽእ ከም ዝምነ ተዛሪቡ። "ኣነ ተወላዲ እቲ ክልል እየ፤ ኣብ ክልል ኣምሓራ ካብ ሞጣ ጀሚሩ ብዙሓት መሳጊድ ተቓጺሎም'ዮም። እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ናብ ፍርዲ ዝቐረበ ሰብ የለን። ዘጥፍኡ ሰባት ፍርዲ ክረኽቡ ኣለዎም እምበር ሰላማውያን ሰባት ምውንጃል ኣይጠቅምን" ኢሉ። ነባሪ ከተማ መቐለ ሓሰን ብወገኑ ሰባት ብሰንኪ ጥምየት ይሞቱ እዮም ዘለው ብምባል ዝሕቱል ስራሕቲ ዲፕሎማስን ሰላም ናይ ምምጻእ ስራሕትን ብምህላው ብዙሓት ሰባት ከይሞቱ ከም ዝሰግእ ገሊጹ። "ዝመጽእ ረመዳን እቲ ዕጽዋ ተሰይሩ ከይሃለቕና እንጸንሐሉ፣ ኣብ ናጻ ትግራይ እነኽብሮ ክኸውን'ዩ ኢለ ተስፋ ይገብር። ከምኢ ኢልና ክንቅጽል ኣይንኽእልን" ኢሉ። እዞም ወሃብቲ ርኢይቶ፡ መራሕቲ: ነቲ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝቐጸለ ኲናት ጠጠው ከብሉዎ ይምሕጸኑ። ፖለቲከኛታት ኣፈላላዮም ብዝርርብ ክፈትሑዎ ኣለዎም ዝብል ኡስታዝ በድሩ፡ "እቲ ዝሞተ ወዲ ህዝቢ'ዩ፤ ልዕሊ ዝኾነ ነገር ሰላም ክህሉ እንከሎ ካልእ ይርከብ'ዩ። ናይ እማን ንህዝብን ሃገርን ዘቐድም ዝርርብ ገይሮም ነቲ ዝተጎድአ ህዝቢ ሰላም ከምጽእሉ ይግባእ" ኢሉ።


ኣብ ቡርኩናፋሶ ኣብ ሓንቲ ቁሸት፡ ልዕሊ 30 ሰባት ብዕጡቓት ተቐቲሎም

ጥርጡራት ጂሃዳውያን ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ቡርኪናፋሶ፡ ልዕሊ 30 ሰባት ከምዝቐተሉ ሓለፍቲ ጸጥታ እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ትማሊ ሰኑይ፡ ኮማንዣሪ ኣብ ዝተብሃለት ዞባ'ታ ሃገር ፡ ኮዲል ኣብ እትበሃል ቁሸት ብርክት ዝበሉ ዕጡቓት መጥቃዕቲ ከምዝፈጸሙ ሓደ ካብ ኣማሓዳርቲ እቲ ከባቢ ተዛሪቡ። እቲ ተገሚቱ ዘሎ ብዝሒ ሞት ልክዕ ኾይኑ እንተተረኺቡ፡ ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ኣብቲ ከባቢ ንፈለማ እዋን እዩ ዝኸውን ዘሎ። እታ ሃገር ብፍላይ ምስ ኒጀርን ማልን ኣብ ዘዋስንዋ ከባብታት፡ ብሕሉፋት እስላማዋያን ተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ክፍጸማ ጸኒሑ እዩ። እቲ ጨፍጫፍ፡ ክልተ ስፔናውያን ጋዜጠኛታትን ሓደ ኣየርላንዳዊ ዜጋን ኣብቲ ከባቢ ምስተቐትሉ ድሕሪ ሓደ ሰሙን እዩ ዝፍጸም ዘሎ። ኣብቲ ትማሊ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ ልዕሊ 20 ሰባት'ውን ከምዝቖሰሉ ይግለጽ። ሓደ ኣብቲ ከባቢ ንዓርሰ-ምክልኻል ካብ ዝሰርሑ፡ "እቲ መጥቃዕቲ ሰባት ካብ ገዘኦም ከይወጽኡ ንጎሆ እዩ ተፈጺሙ" ክብል ንኤኤፍፒ ተዛሪቡ። "ደርዘን ዝኾኑ ሰባት ናብታ ቁሸት ኣትዮም ነቲ ገዛውቲ ሓዊ ሮኵዖምሉ።  ገሊኦም ድማ ደው ኢሎም ይሪኡ ነይሮም፤ ካልኦት ድማ ዘዝረኸብዎ ብኣልማማ ይቐትሉ ነይሮም" ኢሉ። ካልእ ኣባል ሚሊሻ እቲ ከባቢ ድማ፡ ብሓፈሻ 30 ዝኣኽሉ ሰባት ከምዝተቐትሉ  ገሊጹ፡ እንተኾነ፡ ነበርቲ ካብ ገዛቶም ወጺኦም ሃዲሞም ስለዘለዉ፡ እቲ ቁጽሪ ክውስኽ ከምዝኽእል ወሲኹ ተዛሪቡ። እቶም ዕጡቓት ብተጋገሚ ነታ ቁሸት ዒላማ ዝገበሩ ኮይኖም ብፍላይ ድማ፡ ንኣባላት ማሕበረሰብ ጉርማ ዝባሀሉ ፈልዮም እዮም ዘጥቅዑ ተባሂሉ። ምኽንያቱ ድማ ብዙሓት ኣባላት ናይዚ ዓሌት ኣባላት ሚሊሻ ኮይኖም ተመልሚሎም ስለዘለዉ እዩ። ብሰንኪ ኣብቲ ዞባ ዘለዉ ኣኽረርቲ እስላማውያን ዕጡቓት፡ እዛ ምዕራባዊት ሃገር፡ ከምተን ካልኦት ጎራብታ ሃገራት፡ ዓሚቕ ናይ ጸጥታ ጸገማት የጓንፋ ኣሎ። ዕጡቓት ኣብቲ ከባቢ ወራርን ጭውያን ከካይዱ እዩ ምርኣይ ልሙድ እዩ። እቶም እስላማውያን ዕጡቓት ኣብ 2012ን 2013ን ዝዓበየ ሰሜናዊ ክፋል ማሊ ምስተቖጻጸሩ፡ ኣብዚ ሓውሲ-በረኻ ዝኸነ ዞባ ሳህል፡ ከቢድ ናይ ጸጥታ ጸገማት ኣስዒቦም ጸኒሖም እዮም። ፈረንሳይን ካልኦት ፈተውቲ ሃገራት ን ናብቲ ከባቢ ወተሃደራት እንተዋፈሩ'ኳ፡ ነቲ ጸገም ጸጥታ ክፈትሕዎ ኣይከኣሉን። እቲ ጎንጺ ዛጊድ ኣስታት 3 ህዝቢ ክመዛበል ምኽንያት ኮይኑ ኣሎ።


ፓኪስታን፡ ቁርዓን ኣቃጺሉ ዝተብሃለ መንእሰይ ብናዕበኛታት ተቐቲሉ

ብቀዳም ኣብ ፓኪስታን ሓደ ቁርዓን ኣቓጺሉ ዝተባህለ መንእሰይ፡ በቲ ተግባር ዝተቖጥዑ ናዕበኛታት ቀቲለሞ። ምስቲ ቅትለት እቲ መንእሰይ ብዝተሓሓዝ 80 ሰባት ተኣሲሮም ከም ዘለዉ ፖሊስ ዞባ ፑንጃበን ፓኪስታን ሓቢሮም። እቶም ናዕበኛታት ነቲ መንእሰይ ካብ ኢድ ፖሊስ መንዚዖም ከም ዝቐተልዎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ሬሳ ናይቲ መንእሰይ ትማሊ ሰንበት ንስድርኡ ተረኪቡ፡ ስነ ስርዓት ቀብሩ ተፈጺሙ። ቀዳማይ ሚኒስተር ፓኪስታን ኢምራን ክሃን እቲ ቅትለት 'ምስ ምግሃስ ተሪር ሕጊ ከም ዝዳረግ' ብምግላጽ፡ እቶም ናዕበኛታት ካብ ኢድ ፖሊስ ዝወሰድሉን ፖሊስ ንምንታይ ካብ ሞት ከድሕኖ ከም ዘይክኣለን ጽፉፍ ጸብጻብ ክመጽኦ ኣዚዙ ኣሎ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር መንግስቲ ንኸምዚ ዓይነት [ቅትለት እቲ መንእሰያ] ዜሮ ተጻዋርነት ከም ዘለዎ ገሊጹ። ሓላፊ ፖሊስ ሙናዋር ሑሰይን፡ እቲ ኣብ 40ታት ዕድመ ዝግመት መንእሰይ፡ ህይወቱ ሓሊፉ ኣብ ገረብ ተኣሲሩ ከም ዝጸንሖም ሓቢሩ። ሙናዋር ሑሰይን፡ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "እቶም በትሪ፡ ፋስን ሓጺንን ዝሓዙ ናዕበኛታ ነቲ መንእሰይ ቀቲሎም ኣብ ገረብ ኣንጠልጢለሞ" ኢሉ። ሓላፊ ፖሊስ ቱላምባ [እቲ መንእሰይ ዝተቐተለሉ ከባቢ] ሙናዋር ጊጃር ብወገኑ ንኤፒ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ እቲ ዝተቐተለ መንእሰይ "ንዘሓለፈ 15 ዓመታት ኩነታት ኣእምርኡ ጥዑይ ኣይነበረን" ኢሉ። ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ'ውን ሓደ ሓላፊ ናይ ሓደ ዓቢ ስሪላንካዊ ትካል ኣብ ከተማ ስያልኮት ዞባ ፑንጃብ ንእምነት እስልምና ኣነኣኢስካ ተባሂሉ ብናዕበኛታት ተቀቲሉ ሬስኡ ብሓዊ ከም ዝተቓጸለ ዝዝከር'ዩ።


ብዕልዋ ተኣልዩ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ማሊ ኢብራሂም ኣቡበከር ከይታ ሞይቱ

ብዕልዋ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ ዝጸንሐ ፕረዚደንት ማሊ ኢብራሂም ኣቡባከር ከይታ ኣብ 76 ዓመቱ ሞይቱ እቲ ፕረዚደንት ማሊ ነበር ቅድሚ ክልተ ዓመት ብሕማም ወቕዒ ተጠቒዑ ነይሩ፡ ብሰንበት ዝሞተሉ ምኽንያት ግን ኣይተፈልጠን። ሓደ ኣባል ስድርኡ ንኤኤፍፒ ከምዝገለጾ፡ ኣብ ርእሰከተማ ባማኮ ኣብ ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ እዩ ሞይቱ። ሚስተር ከይታ ንሃገረ ማሊ ንሸውዓተ ዓመታት’ዩ መሪሕዋ። ኣብ 2020 ግና፡ ንጉዳይ ጂሃዲስትስ ዝሓዘሉ መገዲ ዝነቕፉ ሰልፍታት ተቓውሞ ምስ ተኻየዱ ብዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። ከምኡ’ውን ቁጠባዊ ቅልውላዋትን ኣካታዓይ ውጽኢት መረጻን ካልእ ምኽንያት እቲ ተቓውሞታት ነይሩ። ከይታ፡ ኣብ ፖሊቲካ ምንቅስቓስ ካብ ዝጅምር ሰላሳ ዓመታት ዝመልኦ ኾይኑ፡ ብፍላይ ካብ 1994 ክሳዕ 2000 ሶሻሊስታዊ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ ኣገልጊሉ። ‘ለጋስ፣ቁጡዕን ከፋፋልን’ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ኣብ እትርከብ ካቱዋላ እትበሃለት ከተማ ዝተወልደ ከይታ፡ ኣቡኡ ሰራሕተኛ መንግስቲ ነይሩ። ካብኡ ድማ ስነ ጽሑፍ፣ ታሪኽን፣ ዓለምለኻዊ ርክባትን ከጽንዕ ናብ ፓሪስ ኣምሪሑ። ብ1980 ናብ ዓዱ ቅድሚ ምምላሱ፡ ኣብኡ ኣብ ፈረንሳይ ንዓሰርተ ዓመታት ዝኣክል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፓሪስ ብመምህርነት እናገልገለ ተቐሚጡ። መጀመርታ ብሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ዝምወልን ‘ልምዓት ሕብረት ኣውሮጳ’ ብዝብል ዝፍለጥን ትካል ከም ኣማኻሪ ኮይኑ ሰሪሑ። ብደገፍቱ ከም ለጋስ፣ ቁጥዕን ከፋፋልን ተገይሩ እዩ ዝረአ። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ላላ ሳይ ከምእትብሎ፡ ኣብ 2012 ሕቶ ምንጻልን እስላማዊ ምንቅስቓሳትን ምስተጀመረ ማሊ ኣብ ከቢድ ፖለቲካዊ ቅልውላው ኣትያ ነይራ። እንተኾነ፡ ፕረዚደንት ከይታ ኣብ 2013 'ሰላምን ምርግጋዕን ከምጽእ እየ' ብዝብል ጎስጓስ ብጸቢብ ኣፈላላይ መረጻ ከምዝተዓወተ ይግለጽ። ንሱ ዝመርሖ መንግስቲ ግን ነታ ሃገር ካብቲ ዝኣተወቶ ዓዘቕቲ ከውጽኣ ኣይከኣለን። ብምዃኑ’ውን ኣብ 2020 ብዕልዋ መንግስቲ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። ድሕሪ ሒደት ሰሙናት፡ ብወቕዒ ልቢ ዝተጠቕዐ ኾይኑ ንሕክምና ናብ ሕቡራት ኢሚሬታት ዓረብ ተላኢኹ። ‘ጁን ኣፍሪቅ’ ዝተብሃለ ብቋንቋ ፈረንሳይኛ ዝጸሓፍ መራኸቢ ብዙሐን ከምዝበሎ፡ ካብኡ ንሓር ደሃይ ኣጥፊኡ ኣብታ ዝተወለደላ ከተማ ባማኮ ምስ በዓልቲ ገዝኡ ኣሚናታ ይነብር ነይሩ። ወተሃደራት ማሊ ንካልኣይ ግዜ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዕልዋ መንግስቲ ኣካይዶም ነይሮም። እቲ መረጻ ድማ ንሰለስተ ዓመታት ክናዋሕ ምኽንያት ኮይኑ። ማሊ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብ ሕብረት ኣውሮጳን ካብ ዞባዊ ቁጠባዊ ምትሕብባር ኢኮዋስne ማዕቀብ ተነቢርዋ ይርከብ።


ወዲ 102 ዓመት ጋናዊ ሸኽ ንመስርሒ ቤተ ክርስትያን 8 ሽሕ ዶላር ለጊሶም

ጋናዊ መራሒ ሃይማኖት እስልምና ሸኽ ዑስማን ሻራቡቱ ኣብታ ሃገር ይህነጽ ንዘሎ ገዚፍ ካቴድራል ቤተ ክርስትያን መህነጺ ዝኸውን ልዕሊ 8 ሽሕ ዶላር ከምዝወፈዩ ተገሊጹ። ጋና ኣብ መንጎ ኣመንቲ ዝተፈላለዩ ሃይማኖታት ተኸባቢርካን ተፋቒርካን ናይ ምንባር ባህሊ ከምዘሎ’ኳ ዝፍለጥ እንተኾነ ናይዞም ሸኽ ወፈያ ግን ፍልይ ዝበለ’ዩ ተባሂሉ’ሎ። እቶም ወዲ 102 ዓመት መራሒ ሃይማኖት እቲ ዝሃብዎ ወፈያ ኣብ መንጎ እስልምናን ክርስትናን ተፋቒርካ ብሰላም ናይ ምንባር ባህልን ልምድን ዝያዳ ንምሕያል ከምዝኾነ ተዛሪቦም። እቶም መራሒ ተኸተልቲ ሃይማኖት እስልምና ሸኽ ዑስማን ሰለማዊ ወርሻ ምግዳፎም ከረጋግጹ ከምዝደልዩ ሓቢሮም። ንሶም ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ናይ ካቶሊካውያን ቤተ ክርስትያን በዓል ፋሲጋ ምስታፎም ስዒቡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ያዕያዕታ ፈጢሩ ከምዝነበረ ይፍለጥ። መንግስቲ ጋና ነቲ ብደረጃ ሃገር ክህነጽ ተወጢኑ ዘሎ ካቴድራል ቤተ ክርስትያን ደቂ እታ ሃገር መስርሒ ገንዘብ ከዋጽኡ ብወግዒ ጻዊዒት ኣቕሪቡ’ዩ። እቲ ቤተ ክርስትያን ኣብ ርእሰ ከተማ ጋና ኣክራ ዝህነጽ ኮይኑ ክሳብ 100 ሚልዮን ዶላር ኣመሪካ ወጻኢ ከምዝሓትት ይግመት። ህንጸት እቲ ኣዘራራቢ ቤተ ክርስትያን ኣብ 2024 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ክዛዘም’ዩ ተባሂሉ ዝተገመተ ኮይኑ ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ሙዝየምን 5 ሽሕ ሰባት ዘተኣናግድ ዓብይ ኣዳራሽ ዘካተተ’ዩ። እቲ ቤተ ክርስትያን ዋላ’ኳ ብናይ ውልቀ ሰባት ገንዘብ ዝህነጽ እንተኾነ፡ ብዙሓት ሰባት ግን ምስ እቲ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ቁጠባዊ ዘይምርግጋእ ንህንጸት ቤተ ክርስትያን ምቕዳም ዘይግቡእ’ዩ ክብሉ ክነቕፍዎ ይስምዑ።


ዶክተር ቀሺ ብርሃነ ኣስመላሽ፡ “ዓድና ዘይትምለሶ ዓዲ ኰይኑ ብምትራፉ የጕህየኒ”

ኣብ እዋን ስርዓት ደርግ (1974-1991) ሰባት ብዝወዓሉዎን ዘይወዓሉዎን ብጥርጣረን ፖለቲካዊ መርገጺኦምን ከካብ ቤቶም፡ ካብ ስርሖም፡ ካብ መንገዲ ብጥቈማ፡ ገለኢኦም እውን ተለኪሞም ብጃምላ ይእሰሩሉን ይቕተሉን ምንባሮም ኣብ ከተማታትን ገጠራትን ኤርትራን ኢትዮጵያን ከይተረፈ ሕሱም እዋን ዘሕለፉ ሰባት ይዝክሩዎ። ኣብቲ እዋን ኣብ ከተማ ዓዲ ቀይሕ ሓካማይ (ድረሰር) ኰይኖም ዝሰርሑ ዝነበሩ ቀሺ ብርሃነ ብሓደ ሰብ ተጠቊሞም ተኣስሩ። እንተኾነ ብሰንኪ ወንጌላዊ እምነቶም ድዩ ወይስ ብኻልእ ምኽንያት ከምዝተኣስሩ ኣይፈለጡን። ኣብቲ እዋን ብዙሓት ሰባት ከይተነግረሎም በቲ እተኣስሩዎ ዝጠፍኡ ከምዝነበሩ ቀሺ ብርሃነ ይዛረቡ። “ኣብ ዓዲ ቐይሕ ተኣሲረ ናብ ካርሼሊ ኣስመራ ምስ ገዓዝኩ፡ መብዝሕትኦም እቶም እሱራት አእጋሮም ብፋሻ ተጀኒኖም ሓንከስ-ሓንከስ ክብሉ ምስ ረኣኹ ገሪሙኒ ምስሓተትኩ፡ ከብዲ እግሮም ምስተቐጥቀጡ አእጋሮም በሻዕሻዕ ከም ዝበለ ነጊሮሙኒ” ብማለት ነቲ ሕሉፍ ይዝክሩ። ቀሺ ብርሃነ ኣብቲ ዝተገብረሎም ምርመራ፡ ኣብ እምነቶም ጸኒዖም ነቲ ዝቐረበሎም ክሲ ስለዝነጸጉዎ፡ [ እቲ ክሲ እንታይ እዩ ነይሩ ]ብዘይ ገለ ፍሉጥ ገበን ካብ ካርሸሊ ንቤት-ማእሰርቲ ሰንበል ሰጊሮም ንዓሰርተ ሓደ ኣዋርሕ ተኣስሩ። በብእዋኑ መተኣስርቶም ሓደ-ብሓደ እናተወስዱ ክርሸኑ ይዕዘብ ስለ ዝነበሩ ኣስማት እቶም ሰባት ክጽዋዕ እንከሎ ይስቀቑ ከምዝነበሩ ይዛረቡ። እቲ ከምዘእሰሮም ዝኣምንሉ፡ መሳርሕቶም ፈለማ ኣብ ‘ምርመራ ገበን’ (ካርሸሊ)፡ ዳሕራይ ከኣ ኣብ ሰምበል ምሰኦም ተኣሲሩ ከምዝነበረ የዘንትው። “ምስቲ ዘእሰረኒ ሰብ ክፍሊ እንዳ ሕሙማት ብሓንሳብ ነይርና። ኣብታ ክፍሊ፡ ሕሙማትን ንሞት ዝተፈርዱ ሰባት ኢና ኔርና።  ዋላ’ኳ እቶም ካልኦት መተኣስርተይ ነቲ ዘእሰረኒ ሰብ ከም ጸላእየይ ገይረ ክርእዮ እንተ ቀሰቡኒ፡  ኣነ ግን ኣንጻር መትከል ወንጌላዊ እምነተይ ስለ ዝዀነ ብሕማቕ ኣይርእዮን ነይረ። "እኳ`ድኣ ን24 ሰዓታት ኣብ ሓደ ክፍሊ ብሓባር ንነብር ስለ ዝነበርና፡ ጥዕና ኸኣ ስለ ዘይነበሮ (ኣእምሮኡ ስለ ዝሰሓተ)፡ ብዝከኣለኒ መጠን እሕግዞን እከናኸኖን ነይረ። ኣብ መጠረስትኡ፡ ዮሴፍ ንሓሙሽተ ዓመት ስለ ዝተፈርደ ኣብኡ ገዲፈዮ ወጺአ” ይብሉ ቀሺ ብርሃነ። ብ1980 ኣቢሉ፡ ብዉሑዱ ከም በዓል መምህር ዘርኣይ (ሓለቓ ምድላው መምህራን ዝነበረ)፡ ኣቶ መስፍን ባርያጋብር (ናይ ኤርትራ ፋርማሲ ሓላፊ ዝነበረ)፡ ኣቶ መስፍን ሰሎሞን (ናይ ተሌኮሙኒከሽን ኤንጂኔር) ዝነበረ ክርሸኑ ከምዝዝክሩ ይሕብሩ። “ከም እሱራት ኣብ ፍጹም ራዕዲ ኢና ንነብር ኔርና። ካብ ናትና ዝኸፍአ ግን ስድራና፡ ናብራኦም ዛሕዛሕ ኢሉ ብዙሕ ላዕልን ታሕትን ኢሎም ተሳቕዮም’ዮም ” ይብሉ ቀሺ ብርሃነ። ሓደ መዓልቲ፡ ከም ናቶም ሽምን ስም ኣቦን ዘለዎ፡ ብርሃነ ኣስመላሽ ዝተባህለ ትግራዋይ ተቓላሳይ ወያናይ ምስ ብጾቱ ብርክት ዝበሉ ተጋደልቲ ወያነ  ከም ዝተረሸነ ብራድዮ ተነግረ። “ነቲ ዝተረሸነ ሰብ ኣነ ብኣካል እፈልጦ ነይረ - ኣብ ቤት ትምህርቲ ቀዳማዊ ሃየለ ስላሴ ካልኣይ ደረጃ ናይ ፊዚክስ መምህር’ዩ ነይሩ፣ ሕያዋይ ሰብ’ዩ ነይሩ” ይብሉ ቀሺ ብርሃነ። “ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎና ንዕኡ ዝመጽአ መግቢ ብጌጋ ናባይ ከምጽእዎ - ናተይ ከኣ ናብኡ ክኸይድ እዝክሮ ... ብኸምኡ ከኣ እዩ ምሳይ ተኣሲሩ ከም ዝነበረ ተረዲኡኒ” ክብሉ ይዝክርዎ። ኣዲኦም ንቀሺ ብርሃነ ግን ወደን ዝተረሸነ መሲሉወን ሰንቢደን ብዙሕ ጎሃያ።  ዳሕራይ ግን እቲ ዝተረሸነ ሰብ ካልእ ብርሃነ ኣስመላሽ ምንባሩ ፈሊጠን። “ይኹን’ምበር ሽዑ ኣደይ ኣኺሉ ተሪፉዋ’ዩ!” ይብሉ ቀሺ ብርሃነ። ኣብቲ እዋን ናብራ እሱር ኰነ ናብራ ስድራኡ ኩሉ ስቓይ እዩ ነይሩ። ቀሺ ብርሃነ ሽዑ ኣብ ርእሲ ማእሰርቶም ብርቱዕ ሕማም ሽኮር ስለ ዝነበሮም መዓልታዊ መርፍእ እናተወግኡ ስለዝነብሩ ቤተሰቦም ሰለስተ ጊዜ ንሰሙን ምግብን ቅያር ክዳንን ሒዞምሎም ይመጽኡ ነይሮም። “ኣነ ጥዕና ስለ ዘይነበረኒ እቲ ክሽነ ቤት ማእሰርቲ ጸባን እንቋቕሖን ይህቡኒ ነይሮም፣ ቀትርን ምሸትን ከኣ ዓደስ ብእንጀራ ይወሃበና ነይሩ፣ ኣብ ልዕሊኡ ኸኣ ስድራና ዘምጽኡልና ምግቢ ነይሩ’ዩ” ኢሎም የዘንትዉ። እቲ መግቢ እኹል ስለ ዝነበረ ምስ እሱራት ተጋደልቲ ኰይኖም ብሓባር ተኻፊሎም ይበልዕዎ ከም ዝነበሩ ይዝክሩ። ትምህርቲ ድሕሪ ማእሰርቲ ድሕሪ’ቲ ኹሉ ጸበባ ብ1981 ናጻ ተባሂሎም ብዕድል ካብ ቤት ማእሰርቲ ተፈትሑ። “እቲ ዝፈጸምካዮ ገበን ካብ ጕድለት ንቕሓት ስለ ዝዀነ ናጻ ኢልናካ ኣሎና” ዝብል ናይ ምስክር ወረቐት ተዋሂቡዎም ካብ ቤት ማእሰርቲ ብህይወቶም ተገላገሉ። በቲ ዝወረዶም ግፍዒ ከይተሰናበዱን ሞራሎም ከይወደቐን ንብድሆታት ህይወት ክገጥሙ ዳግማይ ብድድ በሉ። ድሕሪ ማእሰርቲ ናብ ስርሖም ክምለሱ ጠለብ ምስ ኣቕረቡ ፍቓድ ረኸቡ። ኣብ ክንዲ ንዓዲ ቀይሕ ዝምለሱ ግን ኣብ ኣስመራ ተመዲቦም ክሰርሑ ተፈቕደሎም። ዕለታዊ ስርሖም እናሰርሑ ምሸት-ምሸት ከኣ ትምህርቶም ይቕጽሉ ነበሩ። ሃገራዊ መልቀቕ ፈተና (ማትሪክ) ተፈቲኖም ስለ ዝሓለፉ ኣብ ጎንደር ከይዶም ኣብ ሕክምና ኮሌጅ ኣተዉ። መምህራኖም ጀርመናውያን ብምንባሮም፡ እኹል ክንክን ይገብሩሎም ከም ዝነበሩ’ውን የዘንትዉ። እንተኾነ ኣብ ጸሎተ ኣምልኾ ብግቡእ ይሳተፉን ይነጥፉ ስለ ዝነበሩ ተጻብኦታት ኣጓነፎም። ብሰንኩ ከኣ ንሓደ ዓመት ካብ ትምህርቶም ተዓናቐፉ። መቕጻዕቶም መስ ወድኡ ከኣ ናብ ትምህርቶም ተመሊሶም ብ1989 ብሕክምና መዓርግ ተመሪቖም  ኣብ ኣስመራ ተመዲቦም ስርሖም ጀመሩ። ሓድሽ ህይወት ኣብ ኣስመራ ቀሺ ብርሃነ ብጊዜ ናጽነት ኤርትራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ሕክምና-ኣእምሮ (ሳይካያትሪ) ሆስፒታል የገልግሉ ነበሩ። ኣብቲ እዋን ድሮ ሓዳር ገይሮም ብድሕሪኡ ናብ ኣስመራ ተመሊሶም ምስ ቃለ-ህይወት ቤተ ክርስትያን ካብ 1993-1999 ሰርሑ።  እቲ ስራሕ ምስ ልምዓት ሃገር ዝተኣሳሰረ’ዩ ነይሩ። ቀሺ ብርሃነ ኣብ ኣስመራ ዘሕለፍዎ ናይ ስራሕ ጊዜ ሕውስውስ ዝበለ ምንባሩ ይዝክሩ። በቲ ቤተክርስትያን ኣቢሎም ካብ ወጻኢ ናይ ሆስፒታል ኣቑሑት እናምጽኡ፡ ዘድሊ ሓገዝ እናበርከቱ ይሰርሑ’ኳ እንተነበሩ መንግስቲ ግን ብተጻብኦታት ንከይሰርሑ ዕንቅፋት ከምዝኾኖም ይዛረቡ። “እቲ ህዝቢ ሓገዝ እናድለዮ ክነሱ መንግስቲ ግን ምሒር ኣብ ምቍጽጻር ብምትኳር ነቲ ስራሕ ይብድሎ ነበረ” ይብሉ።  “ናይ ምቍጽጻር ዓቕሚ ስለ ዘይነበሮ ድማ ስራሕካ ደው ንኸተብሎ ይግድደካ፣ ነቲ ስራሕ ባዕሉ ንከይሰርሖ’ውን ዓቕሚ ኣይነበሮን፣ ነቶም ዓቕሚ ዝነበሮም ሰባትን ትካላትን ንከይሰርሑ ከኣ ጣልቃ እናኣተወ የሸግረና ነይሩ” ኢሎም ነቲ ዘጓንፎም ዝነበረ ሽግር ይገልጽዎ። ብሰንኪ እቲ ግሉጽነት ዘይነበሮ ኣሰራርሓን ጸቕጥን ነቲ ስራሕ ክጸልኡዎ ጀሚሮም። “ንኣብነት ኣብ ጊዜ ዉግእ ባድመ እቲ ሰራዊት ናይ ሕክምና ዕጥቂ ኣይነበሮን፣ ነቲ ዉጉእ ንምርዳእ ላዕልን ታሕትን ክንብል እንከለና ‘መን በለካ’ ብዘስምዕ ኣገባብ ስራሕና ይዕንቅፉና ነይሮም” ብማለት ነቲ ሽዑ ዝተመኰሩዎ ይገልጹ። ጕዕዞ ናብ ስደት ቀሺ ብርሃነ ብ1999 ናይ ክልተ ዓመት ማህደረ-ትምህርቲ [ናጻ ናይ ትምህርቲ ዕድል] ረኺቦም ብዛዕባ ‘እስላማዊ መጽናዕቲ’ ንኬጽንዑ ንዓዲ እንግሊዝ ምስ ስድርኦም ተጓዕዙ። ትምህርቶም ወዲኦም ነቲ ብሕክምና ዝሰልጠንሉ ሞያ ንከይወድቕ - ምእንቲ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ንኽጥቀምሉ - ፈተና ገይሮም ተዓወቱ። ብዝያዳ ግን እቲ መንፈሳዊ ስራሕ ይዓጅቦም ስለ ዝነበረ ህውኽ ኢሎም ኣብ ስራሕ ሕክምና ኣይኣተዉን። ኣብ መንፈሳዊ ዓለም ንክነጥፉ ስነ-ሃማኖት (ቲዮሎጂ) ተማሂሮም ንቕሽነት ክለብሱ ኸኣ ተወሳኺ ሰለስተ ዓመት ተማሂሮም መዓርግ ቅሽነት ለበሱ። ኣብቲ እዋን መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ወንጌላውያን ኣመንቲ ዝወስዶ ዝነበረ ስጕምትታት ሕማቕ ከምዝነበረ ዝገልጹ ዶክተር ቀሺ ብርሃነ: መንፈሳዊ ጐስጓስ ከካይዱ ጀመሩ። ቀሺ ብርሃነ በቲ ማሕበሮም ኣቢሎም ንእሱራት ኤርትራ - መራሕቲ ሃይማኖት ኰኑ ኣባላት ማሕበር - ጸሎት ኪገበሩሎምን ኣብ መጋባእያታት ወጺኦም ብቕሉዕ ይጣበቕሎም ምንባሮም ይዛረቡ። “እቲ ኣብዚ ኣብ ዓዲ ስደት ኰይነ ዘበርክቶ መንፈስዊ ኣገልግሎት ኣብ ዓድና እንተዝዀነለይ ንፈጣሪ ብዙሕ መመስገንኩ። ግን እምነተይ ኰነ መንፈሳውነተይ ኣብ ሃገርና ንከይኣቱ ጸገም ስለ ዝፈጥር በታ ዓቕመይ ኣብዚ ኰይነ ንክሰርሕ ወሲነ”። ብሰንኪ ሃይማኖታዊ እምነቶም ንዝተኣስሩ ንከም በዓል ዶክተር ክፍሉ ገብረመስቀል፡ ኣብ ኣስመራ ዩኒቨርሲቲ መምህር ዝነበሩ፡ ንዓሰርተ ሸሞንተ ዓመት ብእምነቶም ገበነኛ ተባሂሎም ዝተኣስሩ፣ ንከም በዓል ዶክተር ፍጹም ገብረንጉስ፡ ሓኪም ስነ-ኣእምሮ፡ ኣባል ኦርቶዶክስያዊት ቤት-ክርስትያን፡ ንሶም’ውን ብ 2004 ተኣሲሮም ጌና ኣብ ዝኣተውዎ ዘይፍለጡ ኣማኒን ካልኦት ኣማኢትን ብምዝካር ፈጣሪ ኣብ ዘለውዎ ሸላታት ጽንዓት ክህቦም ይጽልዩን ኣብ ዝነብሩሉ ዓዲ ኢንግሊዝ ሰላማዊ ሰልፊ ብምውዳብ ጸገሞም ንዓለም ይነግሩሎም። ቀሺ ብርሃነ ህዝቢ ኤርትራ ጸጋ ሃገር ምዃኑ ብምጥቃስ፡ “ዓድና ዘይትምለሶ ዓዲ ኰይኑ ብምትራፉ የጕህየኒ ... እቲ ሃገር ከልምዕ ዝኽእል ሓይሊ ኣብ ደገ’ዩ ዘሎ ... ገና ኸኣ ሰብ ይስደድ ኣሎ። እዚ ኣንፈት’ዚ እንድሕሪ ዘይተለዊጡ ሃገርና ኣይክሓልፈላን’ዩ” ብምባል መንፈሳውነት ንሃገር ከምዘሐይል እምበር ከምዘየዳኽም የረድኡ። ኤርትራ ኣብ ጉዳይ ናጽነት ሃይማኖታት ብተደጋጋሚ ክትክሰስ እኳ እንተጸንሐት መንግስቲ፡ "ብዛዕባ ኤርትራ ግጉይ ስእሊ ኣሎ ኮይኑ'ምበር ኤርትራ መሰል ሃይማኖታት እተኽብር" ምዃና እዩ ዝገልጽ። ንዛንታ ዶክተር ቀሺ ብርሃነ ኣስመላሽ ኣገዳሲ ኰይኑ ዝረኸቡዎ ኣህጕራዊ ማሕበር፡ ብጕዕዞ ህይወቶም ብቋንቋ እንግሊዝ ሓደ መጽሓፍ ጽሒፎምስ ኣብ ምዝዛሙ ይርከብ።


ካናዳ፡ ፋስ ሒዙ ኣብ መስጊድ መጥቃዕቲ ክፍጽም ዝፈተነ ውልቀ ሰብ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ

ኣብ ካናዳ  ትማሊ ቀዳም ንጉሆ ኣብ ሓደ መስጊድ ኣመንቲ ሃይማኖት እስልምና  ሶላት እንዳገበሩ እንከለዉ ፋስ ሒዙ ዘቃጽል ፈሳሲ ብምንጻግ መጥቃዕቲ ክፍጽም ዝፈተነ ውልቀሰብ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ፖሊስ ከምዝኣተወ ተፈሊጡ። እቲ ወዲ ኣብ ቁጽጽር ክኣቱ ዝኸኣለ እቶም መእመናን ምስኡ ሓዝ ክሕዝ ገጢሞም ድሕሪ ምጽንሖም’ዩ ተባሂሉ። ሓደ መእመን ነቲ ወዲ ፋሱ ኣሕዲጉ ፖሊስ ክሳብ ዝመጽእ ፊሒት ከይብል ኣብ ምድሪ ቤት ኣደቂሱ ከምዘጽንሖ መራኸቢ ሓፋሽ ካናዳ ጸብጺቡ። ነቲ ተግባር ዝፈጸመ ወዲ 24 ዓመት ኣብ ደንደስ ባሕሪ ከተማ ሚሲሳውጋ ተታሒዙ ክሲ ከምዝተመስረተሉ ተገሊጹ። እቲ ክሱስ ወዲ ብዝነጸጎ ፈሳሲ ምኽንያት ገለ ኣብቲ መስጊድ ዝነበሩ መእመናን ጉድኣት ከምዝበጽሖም ኢማም ናይቲ መስጊድ ተዛሪቦም። ካብቶም መእመናን ሓደ ነቲ ክስተት “ዘፍርሕ” ኢሉ ዝገለጾ ኮይኑ እቲ ወዲ ፋስ ሒዙ ምስ በርበረ ዝመሳሰል ፈሳሲ ኣብ ሰለስተ ሰባት ቅድሚ ምንጻጉ ኣውያት ከምዝተሰምዐ ሓቢሩ። “እቲ ወዲ ነቲ ፈሳሲ ክነጽጎ እንከሎ ኣብ መጀመርታ መስርዕ ዝነበሩ ሰባት ሓደ ነገር ተረዲኦም። ካብኡ ንድሓር ሓደ ማእጋር መንእሰይ ምስ እቲ በዓል ፋስ ገጢሙ መጥቃዕቲ ቅድሚ ምፍጻሙ ነቲ ፋስ ኣሕዲጉዎ” ክብል ኑራኒ ሴራሊ ንሓደ ኣብ ካናዳ ዝመደብሩ ጋዜጣ ዘ ግሎብ ኤንደይ መይል ገሊጹ። እቲ መንእሰይ ፖሊስ ናብቲ ከባቢ ክሳብ ዝበጽሕ ነቲ ወዲ ሒዙ ከምዘጽንሖ ምስክርነቱ ሂቡ። ኢማም ናይቲ መስጊድ ኢብራሂም ሂንዲም ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ እቲ ወዲ ናብቲ መስጊድ ዝኣተወሉ ክስተት ከብርሁ እንከለዉ “ኣብቶም ኣመንቲ ጉድኣት ቅድሚ ምብጽሑ ብዙሓት መእመናን ነቲ ተግባር ብጅግንነት ገቲኦሞ” ኢሎም። “ማሕበረሰብና ኣይክስበርን፤ እምቢ ንመጥቃዕቲ ኢልና ኢና” ክብሉ ኢማም ኢብራሂም ገሊጾም። ፖሊስ እቲ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወ ውልቀሰብ ሞሓመድ ሞይዝ ዖማር ከምዝበሃል ዕላዊ ገይሩ’ሎ። እቲ ውልቀሰብ ህይወት ደቂ ሰባት ኣብ ሓደጋ ብምእታው፣ በሊሕ ነገር ተጠቒምካ ኣካል ደቂ ሰባት ንምጉዳል ሓሲብካ ብዝብሉን ሓዊስካ ብ6 ገበናት ተኸሲሱ። ኣብቲ ፈለማ እዋን እቲ ወዲ ስለምንታይ ነቲ ድርጊት ከምዝፈጸሞ ርግጸኛ ምዃን’ኳ እንተዘይተኽኣለ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን መርመርቲ ፖሊስ “ብጽልኢ ተለዓዒሉ” ዝተፈጠረ ክስተት’ዩ ኢሎም ከምዝኣምኑ ሓቢሮም። ቀዳማይ ሚኒስትር ካናዳ ጀስቲን ቱሩዶ ነቲ ተግባር ካብ ዝኾነኑ ውሩያት ሰባት ሓደ ኮይኑ ነቲ መጥቃዕቲ “ዘስካሕክሕ” ኢሉ ድሕሪ ምግላጽ ዓርሰ እምነት ናይቶም ኣብቲ መስጊድ ውሽጢ ዝነበሩ ሰባት ኒኢዱ። ማሕበረሰብ ሙስሊም ካናዳ ኣብ 2017 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ ንሹድሽተ ሰባት ዝቐተለን ካልኦት 8 ሰባት ዘቑሰለን ኣብ ከተማ ኪዩቤክ ዘጋጠመ መጥቃዕቲ ሓዊስካ ብዙሓት መጥቃዕቲ በጺሕዎ’ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት’ውን እንተኾነ ኣርባዕተ ናይ ሓንቲ ሙስሊም ስድራቤት ኣባላት ብመኪና ተገጭዮም ከምዝተቐተሉ ዝዝከር እዩ። ፖሊስ ነቲ ክስተት “እስላማዊ ጽልኢ ብዘለዎም ኮነ ተባሂሉ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ” ክብል ገሊጽዎ ነይሩ።


ክልል ኣምሓራ፡ ኣብ ጎንደር ብዝተላዕለ ሃይማኖታዊ መልክዕ ዘለዎ ጎንጺ ህይወት ሰባት ሓሊፉ

ትማሊ ኣብ ክልል ኣምሓራ ከተማ ጎንደር ሃይማኖታዊ መልክዕ ዘለዎ ጎንጺ ተላዒሉ ክሳብ ሕጂ ህይወት 20 ሰባት ከም ዝጠፍአ ተገሊጹ። ብተወሳኺ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከም ዝበጽሐን መሳጊድ ከም ዝተቓጸሉን ተገሊጹ። ሓላፊ ዘፈር ፍልጠትን መስጊድን ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ክልል ኣምሓራ ሓጂ ዑስማን ዑመር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ክሳብ ሕጂ 20 ሰባት ከም ዝሞቱ ኣረጋጊጹ። መንግስቲ እቲ ክልል ትማሊ ኣማስዩ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ብሰንኪ እቲ ጎንጺ ሰባት ከም ዝሞቱ፣ ኣካላዊ መጉዳእቲ ከም ዝበጽሐን ንብረት ከም ዝዓነወን ሓቢሩ። እንተኾነ ብዝሒ ዝሞቱ ሰባትን ዝዓነወ ንብረትን ብግልጺ ኣየቐመጠን። እቲ ቤት ምኽሪ ሎሚ ረፋድ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ ኣብ ጎንደር መካነ መቓብር እስላም ይፍጸም ኣብ ዝነበረ ስነ ስርዓት ቀብሪ፡ ንቀብሪ ኣብ ልዕሊ ዝመጽኡ መናእሰይ ብነፍሲ ወከፍን ብጉጅለን ተጠቒዖም'ዮም ይብል። እቲ መጥቃዕቲ "ኣቐዲሞም ብዝተዳለው ኣጽዋር" ዝተፈጸመ እዩ ዝብል እቲ መግለጺ፡ ህይወት ሰብ ሓዊሱ ናይ እስላም ድኳናት ከም ዝተዘመቱን መሳጊድ ከም ዝተቓጸሉን ከምኡ'ውን እስላም እናተፈለዩ ከም ዝተቐጥቀጡ የብርህ። ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ክልል ኣምሓራ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ኣመንቲ እስልምና ዘነጻጸረ መጥቃዕቲ ብምኹናን ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ እስላም ክኹንኑዎ ጸዊዑ። መንግስቲ እቲ ክልል ኣብ መግለጺኡ "ብሰንኪ እቲ ጎንጺ ኣብ ልዕሊ ህይወት ሰላማውያን ሰባት፣ ኣካልን ንብረትን ብዝበጽሐ ጉድኣት ዓᎁቕ ሓዘን ከም ዝተሰምዐና ብምግላጽ ንስድራ ግዳያት ጽንዓት ይሃብኩም" ይብል። ብተወሳኺ መጠን እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት መረዳእታ ብምእካብ ንህዝቢ ከም ዘፍልጥን ጥርጡራት ኣብ ቀይዲ ንምውዓል ክሰርሕ ከም ዝጀመረን ሓቢሩ። እቲ ጎንጺ፡ ኣብ እዋን ስነ ስርዓት ቀብሪ ፍሉጥ ሸኽ እታ ከተማ ዝነበሩ ሸኽ ከማል እዩ ተላዒሉ። ኣብቲ ናይ መቓብር ቦታ፡ ንቐብሪ ዝኸውን እምኒ ክልዓል እንከሎ እቲ ናይ መቓብር ቦታ ኣብ ጥቓ ቤተ ክርስቲያን ስለ ዝኾነ "እቲ እምኒ ኣብ ቀጽሪ እቲ ቤተክርስቲያን'ዩ ዘሎ" ብዝብል ውጥጥ ከም ዝተላዕለ ይግለጽ። ሓላፊ ቢሮ ጸጥታን ሰላምን እቲ ክልል ኣቶ ደሳለኝ ጣሰው ኣብ ሞንጎ ተኸተልቲ እምነት እስልምናን ክርስትናን ግጭት ንምልዕዓል ብዝብል "ግጉይ ሓበሬታ ብምሃብ እምኒ ምድርባይ" ተጀሚሩ ክብል ንቴሌቪዥን ክልሉ ተዛሪቡ። ንቐብሪ ዝኸውን እምኒ "ከነልዕል ኢና፤ ናይቲ መስጊድ'ዩ። ኣይተልዕሉን ናይ ቀጽሪ እቲ ቤተክርስቲያን እዩ" ብዝብል ገለ ውልቀሰባት ዝጀመሩዎ ጎንጺ ምኽንያት ሞትን መጉዳእቲ ኣካልን ኮይኑ'ዩ ይብል መግለጺ መንግስቲ ኣምሓራ። መንግስቲ "ብኣኽራሪ ኣተሓሳስባ ዝፍጠር ምዝራግ ሰላም ኮነ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ኣካልን ንብረትን ዝበጽሕ ዕንወት ዝሽከም እንግድዓ የብሉን ኣይንዕገስን" ብምባል ምስቲ ጎንጺ ብዝተሓሓዝ ተሓተቲ ኣብ ልዕሊ ዝኾኑ ኣካላት ሕጋዊ ስጉምቲ ከም ዝወስድ ኣፍሊጡ።


ኣፈኛ ባይቶ ኣሜሪካ፡ ኣብ ቻይና ንዝካየድ ዊንተር ኦሎምፒክ ኣድማ ክግበር ፀዊዓ

ኣፈኛ ባይቶ ኣሜሪካ ናንሲ ፔሎሲ፡ ኣብ ቻይና ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ይፍፀሙ ብምህላዎም፡ ነቲ ኣብ ዝቕፅል ዓመት ኣብ ቤንጂንግ ዝካየድ  ዊንተር ኦሎምፒክ፡ ዲፕሎማስያዊ ኣድማ ክግበር ፀዊዓ። ዋላ'ኳ ኣትሌታት ኣብቲ ምድላው ክሳተፉ ዝኽእሉ እንተኾኑ፡ ኣማሓደርቲ ግዝኣታት ግና፡ ክሳተፉ ኣይግባእን ኢላ። ናንሲ ፔሎሲ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ዞባ እዩግሆር  ኣብ ልዕሊ እስላም ዝፍፀም ግህሰት፡ እቲ ኣብ ቻይና ዝካየድ ዊንተር ኦሎምፒክ ንዘይምርካብ ኣድማ ክግበር ዝፀወዐት፡ ፈላሚት ኣሜሪካዊት ፖለቲከኛ እያ። ቻይና፡ ኣብቲ ዝዓበየ ክልል ሰሜናዊ ምዕራብ፡ ልዕሊ 1 ሚልየን እዩግሆራውያንን ካልኦት እስላምን ከምዝኣሰረት ይግለፅ። መብዛሕትኦም ኣብ ዚንጃንግ ዝተኣሰሩ ሰባት፡ ናብ መዓስከራት ብምልኣኽ፡ መወዳእትኡ ንዘይፍለጥ ግዘ ብዘይገለ ፍርዲ ተሓይሮም ይርከቡ። ኣፈኛ ባይቶ ኣሜሪካ ድማ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ኣማሓደርቲ ግዝኣታት፡ ነቲ ኣብ ዝቕፅል ዓመት ወርሒ ለካቲት ኣብ ቻይና ዝካየድ  ዊንተር ኦሎምፒክ ኣድማ ክገብሩ ይግባእ ብምባል ፃውዒታ ኣቕሪባ። "መራሕቲ ሃገራት ናብ ቻይና ከይዶም፡ ንመንግስቲ ቻይና ከኽብርዎ ኣይንግበር" ኢላ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን፡ "ናብ ቻይና ትኸዱ ኣማሓደርቲ ግዝኣታት፡ ንስኹም ኮፍ ኣብ ዝበልኩምሉ ፃት፡ ምፅናት ይካየድ ከምዘሎ ኣብ ግምት ኣእትዉ። እስኪ ክሓተኩም? ድሕሪኡ ኣብ ዓለም ብዛዕባ ሰብኣዊ መሰላት ናይ ምዝራብ  ሕጋዊ ሞራል ከመይ ኢሉ ይህልወኩም?" ኢላ፡ ኣፈኛ ናንሲ ፔሎሲ። ወሃቢ ቃል ኤምባሲ ቻይና ኣብ ዋሽንግተን ሊዩ ፔንግዩ ብወገኑ፡ ነቲ ናይ ናንሲ ፔሎሲ ሓሳብ ተሪር ግብረ መልሲ ሂብሉ። እቲ ኣፈኛ ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ "ገለ ኣሜሪካውያን ፖለቲከኛታት እንታይ ዓይነት  'ሕጋዊ ሞራል' (moral authority) ከምዘለዎም እዩ ዝደንቀኒ። ሕዚ ኮነ ኣብ ታሪኽ፡ ኣብ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት፡ ክዛረብሉ ዝኽእልሉ ኮነ ኣንፃር ቻይና መሰረት ኣልቦ ነቐፌታ ዘቕርብሉ ሃዋህው የብሎምን" ኢሉ። መንግስቲ ቻይና ኣብ ልዕሊ ደቂኣንስትዮ እዩግሆር ኣስገዳድ ምምኻን ብምፍፃምን ህፃናት ካብ ስድርኦም ብምፍላይን ከምዝኽሰስ ይፍለጥ። ቻይና ግና፡ ህላወ እቶም መዓስከራትን ግህሰታት ሰብኣዊ መሰል ትፍፅምን ዝብሉ ክስታት ኣይትቕበሎምን።


ቅልውላው ትግራይ፡ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ትግራይ ምስ እስልምና ኢትዮጵያ ዝነበሮ ርክብ ከምዝበተኸ ገሊጹ

ላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ትግራይ ምስ ጠቕላሊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ኢትዮጵያ ዝነበሮ ርክብ ከምዘቛረጸ ጸብጻባት ማዕኸናት ዜና እቲ ክልል ሓቢረን። እቲ ቤት ምኽሪ ትማሊ ኣብ እዋናዊ ጉዳያት ኣመልኪቱ ኣብ ዝዘተየሉ እዋን፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2020 ኣብ ትግራይ ዝጀመረ ኲናት ብዘይኣፈላላይ ተኸተልቲ ዝተፈላለዩ ሃይማኖታት ግፍዒ ከም ዝተፈጸሞም ገሊጹ። በዚ ምኽንያት ጠቕላሊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ኢትዮጵያ "ወረርቲ ሓይልታት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዝፈጸሙዎ ገበን መራሕቲ ሃይማኖት ኣብ ክንዲ ምኹናን ብገንዘብን ሞራልን ብምሕጋዝ ብምትሕብባሩ" ብናይ በዓልና ሕገ ክንመሓደር ወሲንና ከም ዝበለ ቴሌቪዥን ድምጺ ወያነ ኣቃሊሓ። ቢቢሲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ኢትዮጵያ ንዝተፈላለዩ ሓለፍቲ ከዘራርብ እንከሎ፤ ብዛዕባ እቲ ቤት ምኽሪ ትግራይ ዘሕለፎ ውሳነ ከምዝሰምዑ እንተኾነ ግና ጌና ከምዘይተመያየጥሉ ገሊጾም። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን'ውን ኣመንቲ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ኢትዮጵያ ዝኾነ ጳጳሳትን መራሕቲ ሃይማኖትን ትግራይ፡ ኣብቲ ክልል ናይ ርእሶም ጠቕላይ ቤተ ክህነት ከም ዘጣየሹ ክልላዊ ማዕከናት ዜና ኣቃሊሐን እየን። እቶም ኣብ ክልላዊ ቴሌቪዥን ዝቐረቡ መራሕቲ ሃይማኖት "ጠቕላይ ቤተ ክህነት ኢትዮጵያ ነቲ ኲናት ደጊፉን፡ ኣብ ልዕሊ ትካላት እምነትን ኣመንትን መጥቃዕቲ እንትበጽሕ ትም ኢሎም" ክብሉ ክሲሶም። ጸሓፊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ትግራይ ሓጂ መሓመድ ካሕሳይ "ጠቕላሊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ኢትዮጵያ ካብ ሃይማኖታዊ ስርዓት ወጻኢ ዝኾነ መገዲ ተኸቲሉ'ዩ" ብምባል እቲ ኣብ ሞንጎ ዝነበረ ርክብ ክቋረጽ ከም ዝወሰኑ ተዛሪቡ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ሕዳር ዝተወልዐ ኲናት ኣብ ኣክሱም ሓዊሱ ኣብ መብዛሕትኦም ከባቢታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ዝርከቡ ኣብያተ እምነትን ቅርስታቶምን ዝምታን ዕንወትን ክፍጸም እንከሎ ኣቕሽሽቲ፣ ዲያቆናትን መዘምራንን ዝርከቡዎም ኣመንቲ ተቐቲሎም'ዮም። ፕሮግራም ወጻኢ ኤውሮጳ ምስ ኣፍሪቃ ብምትሕብባር ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 2021 ዘውጽኦ ጸብጻብ ከም ዘመልክቶ "ወተሃደራት ኤርትራ ናብቲ ብ6 ክፍለ ዘመን ዝተመስረተ ገዳም ደብረዳሞ ብምድያብ ጥንታዊ ናይ ኢድ ጽሑፋትን ሃብትታትን ዘሚቶም" ክብል እንከሎ ኣብ ውቕሮ ንዝርከብ መስጂድ ኣል ነጃሺ ሓዊሱ ኣብ ካልኦት ቦታታት'ውን ብርክት ዝበሉ ኣብያተ እምነት ዕንወት በጺሑዎም ኢሉ። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ወርሒ ጥሪ'ውን፡ በዓል መዚ መጽናዕትን ሓለዋን ቅርስታት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ትግራይ ካብ ውቕሮ ናብ ዓዲ ግራት ኣብ ዝወስድ ከባቢ ፍሉሽ ስሙ ነጋሽ ዝርከብ ጥንታዊ መስጂድ ኣል ነጃሺ ከምኡ'ውን ቤተክርስትያን ኣማኑኤል ጉድኣት ከም ዝበጽሖም ኣረጋጊጹ'ዩ። እቲ ልዕሊ 15 ኣዋርሕ ዘቑጸረ ኲናት ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ድሕሪ ምልሓሙ ኣብ ናይ እምነት ትካላት ዕንወት ክበጽሕ ተራእዩ'ዩ። በቲ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወልዐን ዝቕጽል ዘሎን ኲናት ሓድሕድ፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ኣምሓራን ዓፋርን ትሸዓተ ሚልዮን ሰባት ናይ መግቢ ሓገዝ ከም ዘድልዮም እቲ ትካል ገሊጹ'ሎ። ነቶም ኣብ ኲናት ሰሜን ኢትዮጵያ ዝዋግኡ ዘለዉ ተጻባእቲ ሓይልታት ናብ ድርድር ንምምጻእ ዝዓለመ ዓለምለኻዊ ጻዕሪታት ይካየድ ምህላዉ ይፍለጥ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ምብጻሕ ዘካየደት ምኽትል ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣሚና መሓመድ ኣብ ሞንጎ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ክካየድ ዝጀመረ ልዝብ ይቕጽል ከም ዘሎ ብምገላጽ "ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዝሓሸ ደረጃ በጺሕና ኢና" ብምባል ዘለዋ ኣአንፊታ ነይራ።


ዒራቅ፡ ኣብ ናይ ዒድ ዕዳጋ ብዝተፈነወ መጥቃዕቲ ቦምባ 25 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ዒራቕ ኣብ ናይ ሓደ ናይ ዒድ ቅሉዕ ዕዳጋ ብዝተፈነወ ናይ ቦምባ መጥቃዕቲ 25 ሰባት ተቐቲሎም። እቲ ናይ ቦምባ መጥቃዕቲ ሎሚ ሰሉስ ዝተፈጸመ ኾይኑ፡ ንበዓል ዒድ ዓረፋ ዕዳጋ ዝገብሩ ካብ ዝነበሩ ሰባት እቶም 25 ተቐቲሎም እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ከተማ ሰሜን ሳድር፡ ብዙሓት ስድራቤታት ነቲ በዓል ከኽብሩ ይሸባሸብሉ ኣብ ዝነበረ እዋን እዩ ተፈጺሙ ተባሂሉ። እዚ መጥቃዕቲ ኣብ ዝሓለፉ ሽድሽተ ኣዋርሕ ካብ ዝተፈነዉ መጥቃዕቲ ቦምባ እቲ ዝዓበየ ከም ዝኾነ ዝተገልጸ ኾይኑ፡ ካልኦት ብዙሓት ሰባት'ውን ከም ዝቖሰሉን ናብ ሕክምና ከም ዝተወስዱን ጸብጻበት የመልክቱ። እስላማዊ ዕጡቕ ጉጅለ ኣይኤስ [ዳዕሸ] ነቲ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሞ ሓላፍነት ወሲዱ ኣሎ። ኣይኤስ፡ "ነቲ ቦምባ ኣብ መዕጥቕኡ ኣዚሩ ተዓጢቑ ኣብቲ ዕዳጋ ዘፈንጀሮ ናትና ኣባል እዩ" ዝብል መግለጺ ሂቡ። ኣብ 2017 መወዳእታ፡ መንግስቲ ዒራቕ ኣብ ልዕሊ ጉጅለ ሰዓብቲ ሱኒ 'ጂሃዲስት'፡ ዓወት ሓፊሰ ኢሉ ምንባሩ ይዝከር። እንተኾነ ሕዚ'ውን ኣብታ ሃገር ሓሓሊፉ፡ ከምዚ ዓይነታት ናይ ግበራ-ሽበራ መጥቃዕታት ክፍጸም እዩ ይስትውዓል። ኣይ ኤስ፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ ከተማ ሳድር ኣብ መኪና ተለጢፉ ዝተፈንጀረ ቦምባ'ውን ንሱ ከም ዝፈጸሞ ኣሚኑ ኣሎ። ሳድር ብብዝሒ ሰዓብቲ እምነት ሺዓ ሙስሊም ዝነብሩላ ከተማ ምዃና ይግለጽ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ ድማ ጣርያን ኣብ ዝተባህለ ኣደባበይ ናይ 32 ሰባት ህይወት ዘስአነ መጥቃዕቲ ድማ እቲ ጉጅለ ባዕሉ ከም ዝፈጸሞ ሓቢሩ ኣሎ። ነዚ መጥቃዕቲ ምስ ኣጓነፈ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ዒራቕ ሙስጠፋ ኣል-ካዲሚ፡ ኣዛዚ ፌዴራል ፖሊስ እታ መጥቃዕቲ ዝተፈጸመላ ከተማ፡ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ መርመራ ክካየደሉ ኣዚዙ ምንባሩ'ውን ይዝከር።


ኣብ ኤርትራ ንነዊሕ እዋን ተኣሲሮም ዝጸንሑ ወንጌላውያን ኣመንቲ ተፈቲሖም

ኣብ ኤርትራ ንዓመታት ኣብ ማእሰርቲ ዝነበሩ ኣመንቲ ወንጌላውያን ኣብያተ ክርስትያን ከምዝተፈትሑ እሙናት ምንጭታት ሓቢሮም። እቶም ኣብዘን ዝሓለፋ ሒደት ሳምንታት ካብ ማእሰርቲ ዝተፈትሑ ሓንቲ ጓል-ኣንስተይቲ እትርከቦም 7 ሰባት ብሰንኪ እምነቶም ካብ 2 ክሳብ 9 ዓመታት ኣብ ቀይዲ ዝጸንሑ ከምዝኾኑ እቶም ምንጭታት ጠቒሶም። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ዝሓለፈ ወርሒ መስከረም'ውን ሓያሎ ተኸተልቲ እቲ እምነት ብተመሳሳሊ ምፍትሖም ይዝከር። ኣብ ኤርትራ ተኸተልቲ እምነት ወንጌላውያን ኣብያተ ክርስትያን ዝኾኑ ሰባት ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ከም ዝእሰሩን ሓሓለፎም'ውን ከም ዝፍትሑን ይግለጽ። መንግስቲ ኣብ ግንቦት 2002 ወግዓዊ ኣፍልጦ ዝሃበን እምነታት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ፡ ካቶሊክ፡ ወንጌላዊት ሉተራዊትን ሱኒ እስልምናን ኮይነን ብዙሓት ሰዓብቲ ናይተን ካልኦት ዝተኣገዳ እምነታት ኣብ ቀይዲ ከምዝርከቡ ተሓለቕቲ ይገልጹ። ሓያሎ ካብ መራሕቲ እተን ዝተኣገዳ ኣብያተ ክርስትያናት እውን ንኣስታት ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ብዘይ ዝኾነ ፍርዳዊ መስርሕ ተሰዊሪም ከምዘለዉ ጸብጻባት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት የመልክቱ። ኣቕሽሽቲ ዝርከብዎም ሓያሎ መራሕቲ ሃይማኖት ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርሰትያን'ውን ኣብ ቀይዲ ከምዝርከቡ ይግለጽ። ብዘይካኦም'ውን፡ ካብ ድሕሪ ናጽነት ጀሚሩ፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት፡ መምሃራን 'መሐሃድ' ተባሂለን ዝፍለጣ ብሃይማኖት ምስልምና ዝማሓደራ ኣብያተ-ትምህርቲ ኣብ ቀይዲ ድሕሪ ምእታዎም ሃለዋቶም ከምዘይፍለጥ ጸብጻባት ይሕብሩ። ዳርጋ ኩሎም ክሳብ ሎሚ ወግዓዊ ክሲ ከምዘይቀረበሎምን፡ ኣብ ፍርዲ ከምዘይቀረቡን ይፍለጥ። ሕቡራት ሃገራት ዝርከብዎም ተጣበቕቲ ጉጅለታት፡ መንግስቲ ኤርትራ ነቶም ብዘይ ወግዓዊ ክስን ፍርድን ኣብ ቀይዲ ሒዝዎም ዝርከብ ናይ እምነት፡ ሕልናን ፖለቲካን እሱራት ክፈትሖም ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም። ንዝቐርበሉ ክስታት ናጽነት ሃይማኖታት ኣመልኪቱ "ኤርትራ መሰል ናይ ሃይማኖታት እተኽብር" ምዃና ዝገልጽ መንግስቲ ኤርትራ፡ ዛጊት ንምፍታሕ እቶም እሱራት ኣመልኪቱ ዝሃቦ ሓበሬታ የሎን። ኣብታ ሃገር ሃይማኖታዊ ስኒትን ናጽነትን ከምዘሎ ዝምጉቱ ሰብመዚ መንግስቲ፡ እተን ዝተዓጽዋ ኣብያተ-ክርስትያናት መሳርሒ ናይ ወጻኢ ሓይልታት ይኾና ነይረን ክብሉ ይስምዑ'ዮም። እንተኾነ ግን ብወግዒ ዘቕረብዎ ጭብጢ ይኹን ክሲ ዛጊት የለን። ኣብ 2002 መንግስቲ ኤርትራ ብዘይካ እተን ፍሉጣት ዝኾና ኣርባዕተ ሃይማኖት ካልኦት ጉጅለታት ሃይማኖት ኣታዊታተንን ወጻኢታተንን ከምኡ'ውን ዝርዝር ኣስማት ናይ ኣባላተን ብምቕራብ ክምዝገባ ዝጠልብ ትእዛዝ ድሕሪ ምሕላፍ ከም ዝኣገደን ጸብጻብ ኮሚሽን ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ብዛዕባ ዓለም-ለኻዊ ሃይማኖታዊ ናጽነት (USCIRF) ይገልጽ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ እዋን ሶላት ዒድ ብዝተልዓለ ናዕቢ ኣብ ልዕሊ ንብረት ጉድኣት በጺሑ

ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ሎሚ 24 ሚያዚያ 2014 ዓ.ም ኣብ ሶላት ዒድ ብዝተፈጥረ ዕግርግር ኣብ ልዕሊ ንብረት ጉድኣት ከም ዝበጽሐ ኣፍሊጡ። ስግዳን ሶላት ዒድ ከይተፈጸመ እንከሎ ኣብ ከባቢ ቤተ መዘክር ሰማእታት ቀይሕ ራዕዲ፡ "ውሑዳት ውልቀሰባት ብዘልዓሉዎ ዕግርግር ኣብ ልዕሊ ንብረት ጉድኣት በጺሑ" ክብል ገሊጹ። ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብቐጥታ ዝተመሓላለፉ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት፡ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ እምኒ ዝድርብዩ ዝነበሩ ውልቀሰባት መንብዒ ጋዝ ክትኩስ የርእዩ። እቶም ምስልታት ብተወሳኺ ነቶም ናብ ልዕሊ ሓይልታት ጸጥታን ህንጻታትን እምኒ ንዝድርብዩ ዝነበሩ ጠጠው ንምባል ዝከላኸሉ ዝነበሩ ሰባት የርእዩ። በዚ ኣብ ጥቓ ስታዲየም ኣዲስ ኣበባ ዘጋጠመ ክስተት ኣብ ልዕሊ ሰባት ብዛዕባ ዝበጽሐ ጉድኣት ግን ፖሊስ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን። እቲ ኣብ ሞንጎ ንሶላት ዝወጽኡ ሰባትን ሓይልታት ጸጥታን ዝተፈጥረ ግጭት መበጊሱ ክሳብ ሕጂ ግልጺ እኳ እንተዘይኮነ፡ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ሰባት ግን ቅድም ኢሉ ብኣንፈት ደቂ ኣንስትዮ ይሰግዳሉ ዝነበራ ከባቢ ድምጺ ጥይት ወይ መንብዒ ትኪ ክትኮስ ይስማዕ ከም ዝነበረ ተዛሪቦም። ኣብቶም ብቀጥታ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝመሓላለፉ ዝነበሩ ምስልታት'ውን መስትያት ናይቲ ኣብ ከባቢ ስታዲየም ኣዲስ ኣበባ ዝርከብ ቤተ መዘክር ሰማእታት ቀይሕ ራዕዲ ብእምኒ ክረግፍ ተራእዩ። ብተወሳኺ ኣብቲ እቲ ዕግርግር ዝተፈጥረሉ ቦታ ዝተተኸሉ ዕምበባታት ዓንዮም ኣለው። ቢቢሲ ዘዘራረቦን ምስ ኣባላት ስድርኡ ንክሰግድ ናብ ስታድየም ዝኸደን መሓመድ በቲ ዝተፈጥረ ዕግርግር እቲ ስነ ስርዓት ከይተዛዘመ ምእመናን ከም ዝተበተኑ ሓቢሩ። ኣብቲ ስነ ስርዓት ስግዳን ብዙሕ ህዝቢ ከም ዝነበረ ዝዛረብ መሓመድ፡ "ኣነን ቤተሰበይን ብሸነኽ ጨርቆስ ጠጠው ኢልና ነይርና" ይብል። ስግዳን ቅድሚ ምጅማሩ "ጸገም ክፍጠር ስለ ዝኽእል ተጠንቂቕኹም ስገዱ" ዝብል ናይ መጠንቀቕታ መልእኽቲ ብምትሕልላፍ ስግዳን ከም ዝተጀመረ ገሊጹ። ይኹን'ምበር፡ እቶም ኣመንቲ ኣብ ስግዳን እናሃለው ድምጺ ጥይት ይኹን መንብዒ ትኪ ምዃኑ ብግልጺ ዘይተፈልጠ ድምጺ ብኣንፈት መስቀል ኣደባባይ ብተደጋጋሚ ይስማዕ ከም ዝነበረ ይዛረብ። "ብኣንፈት እቲ ደቂ ኣንስትዮ ዝሰግዳሉ ከባቢ ዕግርግርን ህድማን ርኢና። ሶላት ኣቋሪጾም ዝወጽኡ ብዙሓት ሰባት ነይሮም። ንሕና'ውን ቆልዑ ስለ ዝሓዝና ምጽቕጥቓጥ ከይህሉ ብዝብል ሶላት ከይተወድአ ወጺእና" ኢሉ። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ሕጂ እቲ ምእመን "ተረጋጊኡ ናብ ዝመጽኣሉ ይምለስ ኣሎ" ክብል እንከሎ ምኽንያት እቲ ዕግርግር እዮም ዝበሎም ንህዝቢ ከም ዘፍልጥ ሓቢሩ። ኣብዚ ጉዳይ ተወሳኺ ሓበሬታ ንምርካብ ናብ ፖሊስ ኣዲስ ኣበባን ፖሊስ ፌደራልን ዝገበርናዮ ፈተነ ኣይሰመረን። ኣብ መጀመርታ ናይቲ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ ከተማ ጎንደር ሃይማኖታዊ ትሕዝቶ ዘለዎ ጎንጺ ተላዒሉ ብዙሓት ሰባት ብምሟቶም ኣብ ተኸተልቲ እምነተት እስልምና ቁጥዐ ፈጢሩ ምንባሩ ይዝከር። ኣብታ ከተማ ብውሑድ 20 ሰባት ከም ዝሞቱ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ክልል ኣምሓራ ኣፍሊጡ'ዩ። ድሕሪኡ'ውን እንተኾነ ኣብ ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገር ኣብ ልዕሊ ዝተፈላለየዩ ትካላት እምነት ዕንወት በጺሑ።


እስልምና፡ ዒድ እንታይ'ዩ? መዓስ'ከ ይኽበር?

ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ኣብ ዓለም ዘለው ተኸተልቲ እምነት እስልምና፡ ካብ ሎሚ መዓልቲ ጀሚሩ በዓል ዒድ ኣልፈጥር ከኽብሩ'ዮም። ዒድ፡ ኣስላም ብዝለዓለ ድምቀት ካብ ዘብዕሉዎም ሃይማኖታዊ በዓላት ሓደ'ዩ። ናይ ጾምን ጸሎትን ወርሒ ዝኾነ ረመዳን ክውዳእ እንከሎ፡ ዒድ ይኽበር። "ዒድ ኣልፈጥር" ጾም ምፍታሕ ዝብል ትርጉም ኣለዎ። ልክዕ ከምቲ ረመዳን ክጅመር እንከሎ ዘሎ ስርዓት፡ ዒድ ንክብዓል'ውን መጀመርታ ሓዳሽ ወርሒ ክትርአ ኣለዋ። ካብ ጽባሕ ጀሚሩ ብዙሓት እስላም ኣብ መሳጊዶም ዝካየድ ስነ ስርዓት ጸሎት ዒድ ክሳተፉ'ዮም። ኣብዚ ዕለት፡ ሓድሽ ክዳን ተኸዲንካ ናብ መስጊድ ምኻድ ልሙድ ኮይኑ፡ ከም ተምሪ ዝበሉ ጣዕሚ ዘለዎም መግቢታት ምብላዕ፣ ጸሎት ምግባር ከኣ ይዝውተር። ቅድሚ'ቲ ናይ ዒድ ጸሎት፡ እስላም ንድኻታት ንምሕጋዝ 'ዘካ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ናይ ሓገዝ ገንዘብ የዋጽኡ። ብዙሓት እስላም ከኣ፡ ምስ መሓዙትካን ቤተሰብካን እክብ ኢልካ ምብላዕ፣ ገንዘብን ውህብቶን ምልውዋጥ ይፈትው። ኣብ ብዙሓት እስላም ሃገራት ከኣ፡ በዓል ዒድ ኣልፈጥር ህዝባዊ በዓል'ዩ። ኣብ በዓል ዒድ ንሓደ ሰብ ሰናይ ተምኒት ክትገልጽሉ እንተደሊኹም፡ "ዒድ ሙባረክ" በሉዎ። ረመዳን፡ ናይ ዓረብ ቃል ኮይኑ መጸውዒ ናይታ ኣብ ዓውደ-ኣዋርሕ ሃይማኖት እስልምና ዘላ ታሸዐይቲ ወርሒ'ዩ። እታ ዝተቐደሰት እስላማዊት ወርሒ ተገይራ ኸኣ ትውሰድ። ሓንቲ ካብቶም ሓሙሽተ ዓንድታት እስላም'ውን እያ። ተኸተልቲ እስልምና፡ ፈጣሪ ዝኣዘዞም ሓሙሽተ መትከላት ኣለው ኢሎም ይኣምኑ። እዚኦም፥ ብኻልእ ወገን፡ እስላም ነብዪ መሓመድ ቅዱስ ቁርዓን ኣብዚ ወርሒ'ዩ ተገሊጽሉ ኢሎም'ውን ይኣምኑ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ኣብዚ ወርሒ ቁርዓን ብብዝሒ ይንበብ። ጾም ከኣ፡ መግለጺ ኣምልኾን ምስጋናን ተገይሩ ስለ ዝውሰድ፡ ኣብዚ ወርሒ ብዝህሉ ናይ ጾም መዓልታት ናብ ፈጣሪኦም ቀሪቦም መንፈሳዊ ጥዕናን ስርዓትን ከም ዘጠናኽሩ ይኣምኑ። እቲ ስርዓት እንታይ ይመስል? ተኸተልቲ እምነት እስልምና፡ ኣብ እዋን ጾም ረመዳን ወጋሕታ ቅድሚ ምዃኑ 'ስሑር' ወይ 'ሰህሪ' ኢሎም ዝጽውዑዎ ናይ ወጋሕታ ሰነ ስርዓት መግቢ ኣለዎም። ኣጋ ምሸት ከኣ ጾም ይፈትሑ፤ እዚ 'ኢፍጣር' ይብሃል። ረመዳን፡ እስላም ስራሕቲ ምግባረ ሰናይ ዘዘውትርሉ፣ ምስ ፈጣሪኦም ዘለዎም ዝምድና ዘጠናኽርሉ፣ ትዕግስትን ልግስን ዘርእይሉ ወርሒ'ዩ ተባሂሉ'ውን ይእመን። ኣብዚ ወርሒ፡ ኣመንቲ 'ታራዌህ' ኢሎም ዝጽውዑዎ ተወሳኺ ናይ ለይቲ ስነ ስርዓት ጸለቶም ንምብጻሕ ናብ መስጊድ ይኸዱ። እዚ ኣብ ወርሒ ረመዳን ጥራሕ ዝካየድ እዩ። እዚ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝርአ ንነጀው ዝኽበር ዘሎ ሳልሳይ ረመዳን እዩ። ቅድም ኢሉ ብምኽንያት ዝርግሐ እዚ ቫይረስ፡ ብዙሓት ኣመንቲ እስልምና ዓለም ኣብዚ ቅዱስ ወርሒ ዘዘውትሩዎም ዝነበሩ ልማዳዊ ፍጻሜታት ክቕይሩ ተገዲዶም ጸኒሖም። መኣዲ ኢፍጣር፡ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ መሓዙትካን ኣባላት ስድራኻን ዝቐርብ እዩ። ብምኽንያት ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምቁጽጻር ዝተወስዱ ስጉምታት ዕጽዋን ኣካላዊ ርሕቐትን ግን ከምዚኦም ዝበሉ ምትእኽኻባት ክተርፉ ገይሮም ነይሮም። ብዙሓት ብኣካል ክራኸቡ ዘይክኣሉ ድማ፡ ብከም 'ዙም' ዝበሉ ናይ መራኸቢ መገዲታት ክራኸቡን ሃይማኖታዊ ስርዓታት ክፍጽሙን ተራእዮም። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ተዓጽዮም ዝነበሩ መሳጊድ ስነ ስርዓት ጸሎት ከካይዱ ተፈቒዱሎም ኣሎ። መቑጸሪ ዘመን [ካላንደር] እስላም፡ ሉናር ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣቆጻጽራ 12 ኣዋርሕ ዝኽተል ኮይኑ፡ ታሽዐይቲ ወርሒ ረመዳን እያ። መእተዊት ናይታ ዓሽረይቲ ወርሒ [ሻዋል] ከኣ ዒድ ይብዓለላ። ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ብዑደት ወርሒ ዝግዛእ ኮይኑ፡ ክሳብ 20 ወይ 30 መዓልታት ይጸንሕ። ጸገም ጥዕና ካብ ዘለዎ ሰብ ወጻእ ከኣ ኩሉ ኣማኒ ጾመ ረመዳን ክጸውም ግድን'ዩ። እቶም ዘይጾሙ፥ ዒድ ኣልኣድሃ ድማ፡ እስላም ናብ መካ ዝገብሩዎ ንግደት ሓጅ ስዒቡ ዝኽበር በዓል'ዩ።


ረመዳን፡ ኣብ ጀርመን ኣስላም ኣብ ቤተክርስትያን ክሰግዱ ተፈቒድሎም

ኣብ በርሊን እትርከብ ሓንቲ ቤተክርስትያን፡ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ተግባራዊ ብዘሎ ድንጋገ ምፍንታት: መስጊዶም ንዝጸበቦም ኣስላም ደጌታታ ከም ዘርሓወት ተገሊጹ። ጀርመን ካብ 4 ግንቦት ጀሚራ: ሃይማኖታዊ ኣገልግሎታት ደግም ክቕጽሉ እኳ እንተ ኣፍቀደት ናይ 1.5 ሜትሮ ምፍንታት ክህሉ ግና ትጠልብ። በዚ ድማ፡ መስጊድ ዳር ኣሳላም ካብ ምእመናኑ ንሒደት ጥራሕ እዩ ከአንግድ ክኢሉ። ቤተክርስትያን ማርታ ሉተራን ግና ነቲ ብዓርቢ ዝተኻየደ ናይ ረመዳን መዛዘሚ ስግዳን ኣፍደጌታቱ ክፉት ጌሩ። ኣብ ወርሒ ረመዳን፡ ኣስላም ካብ ጊሓት ክሳብ ዕራርቦ፡ ካብ መግቢ፡ መስተ፡ ሽጋራን ጾታዊ ርክብን ይኽልከሉ። ኣብ ንቡር ኩነታት ስድራቤትን ኣዕሩኽን ተኣኪቦም የፍጥሩን (ጾም ይስዕሩ) ይሰግዱን። ኣብዚ እዋን ግና  ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ፍልይ ዝበለ እዩ። ኢማም ናይቲ መስጊድ፡ ንማእከን ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ "ኣብ እዋን ረመዳንን እዚ ቅልውላውን፡ ሓጎስ ዝፈጥር ጽቡቕ ምልክት እዩ፤ እዚ ለበዳ ኣሕቢሩና ኣሎ" ኢሉ። ሳመር ሓምዱን ብወገኑ፡ ነቲ ተሞክሮ ምስ ልሙድ ናይ መስጊድ ብምንጽጻር "እቲ መሳርሒታት ሙዚቃ፡ ስእልታት ፍሉይ ስምዒት እዩ ዝፈጥር" ኢሉ። ኣብቲ ኣገልግሎት: ኣገልገልቲ እቲ ቤተክርስትያን'ውን ከም ዝተሳተፉ ተገሊጹ።


ሮመዳን፡ ጾም ኣብ ግዜ ለበዳ ኮሮናቫይረስ

ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ኣመንቲ እስልምና "ንቅዱስ ወርሒ" ሮመዳን ኣብ ዕጽው ማዕጾ የብዕሉ ኣለዉ። ዓመት መጸ ኣመንቲ ምስልምና ንሓደ ምሉእ ወርሒ ማለት ን 29 ወይ 30 መዓልታት ካብ ወጋሕታ ክሳብ ዕራርቦ ንነብሶም ኣብ ኣስተንትኖ፡ ጸሎትን ጾምን ዝጸምድሉ ወርሒ እዩ። እዚ ጾም እዚ ንኹሎም ዕድሚኦም ዝኣኸለ ኣመንቲ ናይ ምስልምና ከይበልዑን ከይሰተዩን ክንቀሳቐሱ ንዝኽእሉ ሰብ ምሉእ ጥዕና ግዴታ እዩ። ኣብዚ ግዜ ለበዳ ግን ገለ ገለ ፍታሕ ይግበር ኣሎ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሱሰክስ ከም ስነ-ብየና ዝሰርሕ ዶክተር ጀንና ማቺዮቺ፡ ነዚ ለበዳ እዚ ምቅላስ ኣዝዩ ኣድካሚ እዩ ይብል። ንነዊሕ ግዜ ከይበላዕካን ከይሰተኻን ምጽናሕ ነቲ ስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና የድክሞ እዩ። ስለዚ ኣብቲ መግቢ ክትበልዕ ዝፍቀደሉ ግዜ እኹል ካሎሪስ ዘለዎም ዓይነት መግቢ ማለት ግዙፋት መኣዛታት ዝሓዙ ከም ካርቦሃይድረትስ፡ ፕሮቲንን ስብሕን፥ ንኡስ መኣዛታት ዘለዎም ከኣ ከም ቪታሚን ሲ ን ሓጺንን ዝኣመሰሉ መግብታት ክውሰድ ኣለዎም። ከምኡ እውን ዝተፈላለዩ ዓይነት መግብታት ከም ኣሕምልትን፡ ፍረታትን፡ ጥረ ምረን፡ ኣእካልን ምምጋብ እውን ኣዝዩ ኣገድሲ እዩ። ብመሰረት ዶክተር ማችዮቺ፡ ክልቲኡ ልዕሊ ዓቀንን ትሕቲ ዓቀንን ምምጋብ ነቲ ስርዓተ ምክልኻል ስለዝጸልዎ፡ ዝተመጣጠነ ዓይነት መግቢ ክንምገብ ይግባእ። ኣካላትና ፈሳሲ ናይ ምውዳእ ሓደጋ ስለዘለዎ ከኣ ነቲ ኣብ መተሓላለፊ ትንፋስ ጠቢቁ ከም መከላኸሊ ንጥቀመሉ ምራቕ ክጸልዎ ይኽእል። ካልእ ካብዚ ፍልይ ብዝበለ፡ እኹል ናይ ድቃስ ዕረፍቲ ምውሳድ፡ ስሩዕ ኣካላዊ ምንቅስቃስ ምግባርን ጭንቀት ምውጋድን እውን ነቲ ስርዓት ምክልኻል ኣካላትና ብግቡእ ንኽሰርሕ ሓጋዚ'ዩ። ብሕጽር ዝበለ፡ እቲ ዝበለጸ ንጥዕናኻ እትከላኸለሉ ግን ንውብስካ  ናብቲ ቫይረስ ከይትቃላዕ ምጥንቃቕ እዩ። መብዛሕትኡ እቲ ሓደጋ ኸኣ ኣእዳውካ ብምሕጻብን ኣብ ገዛኻ ብምጽናሕን ክውገድ ይከኣል'ዩ። እቶም ድሮ ናይ ጥዕና ጸገማት ዘለዎም ሰባት'ከ እንታይ ክገብሩ ኣለዎም? ዝኾነ ዓይነት ሕማም ከምኡ እውን በዚ ሕማም ኮቪድ-19 ዝሳቀዩ ሰባት ግን ካብ ጾም ነጻ እዮም። ከምኡ እውን እቶም ሕዱር ሕማማት ከም በዓል ሕማም ሽኮርያን ዘለዎም ሰባት ክጾሙ ኣይግደዱን እዮም። ናይ ዓባይ ብርጣንያ ላዕለዋይ ሓላፊ ክንክን ሽኮርያ ዳንኤል ሆዋርዝ ከም ዝበሎ፡ እቲ ናይ ጾም ውሳነ ኣብቲ ውልቀ ሰብ ዝምርኮስ እኳ እንተኾነ፡ እቶም ነዚ ዓይነት ሕማም ብግብእ ተቆጻጺሮም ክጾሙ ዝደልዩ ሰባት ግን፡ ቀልጢፎም ዘይሃልኩ ካርቦሃይድረትስ ከም በዓል ብኣእካል ዝተሰርሐ ቡናዊ ባኒ ወይ ቅጫ፡ ቡናዊ ሩዝን እናተመገቡ፡ ቀጻሊ ዝኾነ መርመራ ናይ ደሞም ሽኮር ክገብሩ ኣለዎም ይብል። ሰራሕተኛታት ክንክን ጥዕናኸ ክጾሙ ይግደዱ ድዮም? ቤት ምኽሪ እስላም ዓባይ ብሪጣንያ፡ "ሰራሕተኛታት ክንክን ጥዕና ንሕሙማት ኮቪድ-19 ይከናኸኑ ስለዘለዉ፡ ኣብ ሓደጋ ናይ ጽምኣት ኣካላት፡ ብሰንኪ ዝወድይዎም መሸፈኒታት ኣካላትን፡ ብዝሒ ምስ ሕሙማት ዝሰርሕዎም ሰዓታትን ሕክምናዊ ጌጋታት ኣብ ምፍጻም ዝተቃልዑ ስለዝኾኑ፡ ካብ ጾም ነጻ እዮም" ኢሉ። ጾም ንጥዕናኻ ጽቡቕ'ዶ ይኸውን? ሽሕ'ኳ መዓልታዊ እኹል ካሎሪ ዘይምውሳድ ንስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና ይንክዮ እንተኾነ፡ ጾም ኣብ ስርዓተ ምክልኻል ኣካላት ዘምጽኦ ጽልዋ ግን ግሉጽ ኣይኮነን። ስርዓተ ምክልኻልሲ ሓደ ውልዕ ጥፍእ ዝብል ነገር ኣይኮነን። ስርዓተ ምክልኻል ሓደ ክመጣጠን ዘለዎ፡ ዝተጠናነገ መስርሕ ስርዓተ ኣካላትና እዩ። ጾም ነቲ 'ኮርቲሶል' ዝተባሃለ ናይ ጭንቀት ሆርሞን ብምልቃቅ፡ ንገለ ገል ግብረ መልሲ ናይ ስርዓተ ምክልኻል ይጸቅጦም። ይኹን ደኣ እምበር ኣብ ኣንጭዋ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘረጋግጾ፡ ከምዚ ዝተወሰነ ግዜ ተጸይሙ ዝቋረጽ ናይ ጾመ ሮሞዳን፡ ነቶም ዝኣረጉ ዋህዮታት ብምቅታል፡ ብሓደሽቲ ዋህዮታት ናይ ምትካእ መስርሕ ኣካላትና ከቀላጥፍ ይኽእል። እንተ ኾነ ግን እዚ መርትዖ እዚ ኣብ ኩሎም  ደቂ ሰባት ምሉእ ብምሉእ ይሰርሕ ኢልካ ኣፍካ መሊካ ክትዛረበሉ ኣጸጋሚ እዩ። እዚ ተግባራዊ ክኸውን ከኣ ንኽንደይ ዝኸውን መዓልታት ክትጸውም ከም ዘለካ እውን ንጹር ኣይኮነን።


ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ጸመ ረመዳን ዝርከቡ ሙስሊም ኣብ እዋን ጾም ክታበት ክወስዱ ይኽእሉዶ?

መራሕቲ ሃይማኖትን እስልምናን ሰብ ሞያ ጥዕናን ኣብ ጾም ረመዳን ዝርከቡ ኣመንቲ እስልምና ብሰንኪ እቲ ጾም ካብ ክታበት ኮሮናቫይረስ ከይቦኽሩ ዘለዎም ስግኣት ገሊጾም። ኣብ ጾመ ረመዳን፡ ኣመንቲ ጽሓይ ካብ ትበርቅ ክሳብ ትዓርብ ዝኾነ ዓይነት ፈሳስን መግብን ክወስዱ እምነቶም ኣየፍቅድን እዩ። ኣብ ከተማ ሊድስ ኢማም ዝኾነ ቃሪ ኣሲም እቲ ክታበት ኣብ ምናት ዝውሃብ ስለ ዝኾነን ዝኾነ ዓይነት ትሕዝቶ ናይ መግብን መጥለሊ ፈሳስን ስለ ዘይብሉ ንጾም ከስዕር ከም ዘይክል እዩ ዝዛረብ። "ዝበዝሑ ተኸተልቲ እምነት እስልምና ኣብ እዋን ጾመ ረመዳን ምኽታብ ንጾም ከም ምስዓር'ዮም ዝወስድዎ"  ክብል ኣባል ቦርድ መሳጊድን ኢማማትን ዝኾነ ኢማም ቃሪ ኣሲም ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ምብራቕ ለንደን ዝሰርሕ ዶክተር ፋርዛና ሑሱን'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ እዋን ጾም ረመዳን ዝርከቡ እስላም ኣብ ዝኾነ ሰዓት ክኽተቡ ከም ዝኽእሉን እቲ ክታበት ምስ ምስዓር ጾም ዘተኣሳስር ከም ዘይብሉ እዩ ዝመክር። ዶክተር ፋርዛና ሑሱን "ብዙሓት ሙስሊም ኣብ እዋን ጾም ረመዳን ክታበት ኮቪድ 19 ምውሳድ ንኽእል'ዶ ኢሎም ክካትዑን ከተሓሳስቦምን ይርኣዩ እዮም" ይብል። ብምስዓብ "ብዙሓት ኣብ እዋን ጾም፡ መርፍእ ምውጋእ ከም ምስዓር እዮም ዝሓስብዎ፤ እንተኾነ እዚ ሓቂ ኣይኮነን። ምኽንያቱ እቲ ክታበት ዝኾነ ካብ ጥምየት ዘዐግስ ወይ ካብ ጽምኢ ዘጥልል ትሕዝቶ የብሉን" ኢሉ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከባ ብዙሓት መሳጊድ፡ ኣመንቲ ኣብ እዋን ጾመ ረመዳን'ውን ክታበት ንኽክተቡ ንምትብባዕ ኣብ ቀጽሪ እተን መሳጊድ ክታበት ከም ዝወሃብ ገይረን ኣለዋ። ክታበት ኣብ ቀጽሪ መሳጊድ ክወሃብ ምስ ጀመረ፡ ብዙሓት ኣመንቲ ኣርኣእይኦም ክቕየር ተራእዩ'ዩ። ኦፕሶስ ሞሪ ዝተባህለ ሰነዳት ዝእክብ ትካል፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝርከቡ ጸዓዱ ዘይኮኑ ብሪጣንያውያን ኣብ ክታበት ዝነበሮም እምነት ኣብ ወርሒ ጥሪ 77 ሚኢታዊት ዝነበረ ሕጂ ግን ናብ 92 ሚኢታዊት ክብ ከም ዝበለ ይሕብር። ኣብ ተኸተልቲ እምነት እስልምና ዓቢ ቦታ ዘለዎ ጾመ ረመዳን፡ ወርሒ ምስ ተቐልቀለት ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ እዩ ጀሚሩ። ኣብ እዋን ጾመ ረመዳን ኣመንቲ ካብ ንግሆ ክሳብ ምሸት ጸሞም ድሕሪ ምውዓል ምሸት ጽሓይ ምስ ዓረበት፡ ቤተ-ሰብን ጎረባብትን ተኣኻኺቦም'ዮም ናይ መግብን ፈሳስን ትሕዝቶ ይቋደሱ። ሕጂ ግን ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኩነታት ተቐያይሩ እዩ። ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዋላ'ኳ ኣመንቲ ኣብ መስጊድ ክእከቡ ዝፍቐዶም እንተኾነ፡ ኣካላዊ ምርሕሓቕ ክገብሩ ግን ይግደዱ'ዮም።


ፈረንሳ: ሓንቲ ተምሃሪት ነቲ ተሰይፉ ዝተቐትለ ፈረንሳዊ መምህር ብሓሶት ከምዝጠቀነቶ ተኣሚና

ሓንቲ ፈረንሳዊት ተምሃሪት፡ ንሓደ መምህር፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ተሰይፉ ቅድሚ ምቕታሉ ብሓሶት ከምዝጠቀነቶ ተኣሚና። መምህር ሳሙኤል ፓቲ፡ ናይ ካርቱን ምስሊ ነቢ መሓመድ ንተምሃሮኡ ድሕሪ ምርኣዩ'ዩ ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ተሰይፉ። እታ፡ ብዛዕባ'ቲ ምስሊ ኣብ መርበባት ኢንተርነት ኣንጻር እቲ መምህር ተቓውሞታት ክካየድ ዝገበረት ተምሃሪት፡ ኣብቲ ዝምህረሉ ዝነበረ ክፍሊ ከምዘይነበረት ተኣሚና። ዘስካሕክሕ ቅትለት ናይቲ መምህር፡ ንፈረንሳ ዘሰንበደን፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ናይ ተቓውሞ ሰልፍታት ዘለዓዓለን'ዩ ነይሩ። ንኽብሩ ኣብ ዝተኻየዱ ናይ ዝኽሪ ኣጋጣሚታት'ውን ሰፊሕ ደገፍ ረኺቡ ነይሩ። እታ ስማ ዘይተገልጸ ጓል 13 ዓመት፡ እቲ መምህር ነቲ ናይ ነቢ መሓመድ ካርቱን ቅድሚ ምርኣዩ፡ ኣስላም ዝኾኑ ተምሃሮ ካብቲ ክፍሊ ኣውጺእዎም ክትብል ንኣቦኣ ነጊራ። እቲ ትምህርቲ ብዛዕባ ሓሳብካ ናይ ምግላጽ ናጽነት እዩ ነይሩ። ብመሰረት ማዕከናት ዜና ፈረንሳ ዝራኣዮ ቃለ-ምስክርነት ናይታ ጓል፡ "ነቲ ናይ ካርቱን ምስሊ ኣይራኣኹዎን፡ ጓል ክፍለይ'ያ ኣርእያትኒ" ኢላ። "መማህርታ ኣፈኛ ክትከውን ስለዝሓተትኣ፡ ተቐርቂራ ሓስያ" ክብል'ውን ጠበቓኣ፡ ምበኮ ታቡላ ንኣገልግሎት ዜና ኤ-ኤፍ-ፒ ተዛሪቡ። ኣቦ እታ ጓል፡ በቲ ዝሃበቶ ሓበሬታ መሰረት፡ ኣንጻር እቲ መምህር ሕጋዊ ክሲ ድሕሪ ምምስራት፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ጎስጓስ ጀሚሩ። ኣብቲ ዘካየዶ ጎስጓስ፡ ንመምህር ሳሙኤል ፓቲን ነቲ ዝምህረሉ ዝነበረ ኣብ ምዕራብ ርእሰከተማ ፓሪስ ዝርከብ ቤት ትምህርትን ብስም ጠቒሱዎም ነይሩ። ኣኽበርቲ ሕጊ ፈረንሳ፡ ድሕሪ'ቲ ቅትለት ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቲ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣንጻር እቲ መምህር ዝካየድ ዝነበረ ጎስጓስ፡ ምስ ቅትለቱ ቀጥታዊ ምትእስሳር ኣለዎ ኢሎም ነይሮም። እቲ ነቲ ቅትለት ዝፈጸመ ወዲ 18 ዓመት ዓብዱላኪን ኣንዞሮቭ፡ ድሕሪ'ቲ መጥቃዕቲ ብፖሊስ ከምዝተቐትለ ይዝከር። ብድሕሪ'ኡ ግን፡ እቲ ኣንጻር መምህር ታሪኽን ጆኦግራፊን ዝነበረ ፓቲ፡ ዝተኻየደ ጎስጓስ ኣብ ዝተጠምዘዘ ሓቅታት ናይ ኣቐዲሙ ዝነበረ ፍጻመ ዝተመስረተ ምዃኑ ተፈሊጡ። መምህር ፓቲ፡ ከምቲ ንዓመታት ዝገብሮ ዝነበረ፡ ሓሳብካ ናይ ምግላጽ ናጽነት ኣብ ዘምህረሉ ዝነበረ መዓልቲ፡ ቅድሚ ነቲ ምስሊ ንተምሃሮኡ ምርኣዩ፡ እቶም ክርእይዎ ባህ ዘይብሎም ተምሃሮ ዓይኖም ክዕምቱ ኣጠንቂቕዎም ነይሩ። እታ ተምሃሪት ግን፡ ክወጹ ከምዝሓቶቶም'ያ ገሊጻ ነይራ። ምስ ተቓወመት ካብ ቤት ትምህርቲ ከምዝተሰጎገት ከኣ ተዛሪባ። እንተኾነ ግን፡ ሕጂ ከምዝተረጋገጸ፡ ንሳ ቅድሚ ሓደ መዓልቲ'ያ፡ ብሰንቲ ብዝሒ ብኩራት ተሰጒጓ ነይራ። ኣብቲ ብምስጢር ዝወጸ ቃለ-ምስከርነታ ግን፡ ነቦኣ ከይተሕርቕ ክትብል ዘይኮነ ምኽንያት ከምዝመሃዘት ትገልጽ። ጠበቓ ቤተሰብ ናይቲ መምህር ንሓደ መደበር ራድዮ ፈረንሳ ኣብ ዝሃበቶ ቃል፡ ስድራቤት ናይታ ጓል ኣብታ መዓልቲ ኣብ ክፍሊ ከምዘይነበረትን ስለምንታይ ከምዝተሰጎትን ይፈልጡ ነይሮም'ዮም ክብል ተዛሪባ። "ሕጂ፡ ይቕሬታ፡ ሓሶታት ጓለይ ኣሚነ ነይረ ምባል ናይ ብሓቂ ድኹም'ዩ" ክትብል ኣር-ቲ-ኤል ንዝተባህለ ራድዮ ተዛሪባ። እዚ ከምዚ'ሉ እንከሎ፡ ክልተ ፕሮፌሰራት ዩኒቨርሲቲ፡ ብጽልኢ እስልምና ተኸሲሶም ኣብ ዓይኒ ናዕበኛታት ብምእታዎም፡ ናይ ፖሊስ ሓለዋ ይግበረሎም ምህላዉ ተፈሊጡ። ፕረዚደንት ኢማኑዌል ማክሮን፡ ነቲ መምህር ድሕሪ ሞቱ፡ ናይታ ሃገር ዝለዓለ ኒሻን ከምዝሸለሞ ይዝከር። ኣብ እስልምና፡ ምስሊ ነቢ መሓመድ ምውጻእ ከም ነውሪ ዝቑጸርን፡ ንብዙሓት ኣመንቲ ናይቲ ሃይማኖት ዘቐይምን'ዩ። ኣቐዲሙ፡ ብሓደ ቻርሊ ኣብዶ ዝተባህለ መጽሄት ዝተሓትመ ናይ ላግጺ ምስሊ ነቢ መሓመድ፡ ጠንቂ ናይቲ 12 ሰባት ዝቐተለ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ምንባሩ ካብ ዝኽሪ እታ ሃገር ኣይሃሰሰን። ክልቲኡ መጥቃዕትታት ነቲ ፈረንሳ እትምካሓሉ "ዓለማውነት" (ካብ ሃይማኖት ናጻ ዝኾነ) ኣተሓሳስባ ዝተፈታተነ ኮይኑ ይርከብ።


ሃግያ ሶፍያ፡ ካብ ቤት ክርስትያን ናብ መስጊድ፡ ካብ ቤተ-መዘክር ናብ መስጊድ

ሎሚ ዓርቢ እቲ ናይ ስታምቡል መጀመርያ ቤት ክርስትያን፡ ድሓር መስጊድ ጸኒሑ'ውን ናብ ቤተ መዘክር ዝነበረ ህንጻ ሃግያ ሶፍያ ከም መስገድ ኮይኑ ንኣመንቲ ክፉት ክኸውን እዩ። ኣመሓዳሪ ከተማ እስታምቡል የርልክያ ብሓሙስ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “ኩሎም ኣመንቲ ኣዝዮም’ዮም ተሓጊሶም ዘለዉ፡ ኩሉ ድማ ኣብቲ ስነስርዓት ምኽፋት ክሳተፍ ብሃንቀውታ’ዩ ዝጽበ ዘሎ” ኢሉ። እዚ 1500 ዓመት ዕድመ ዘለዎ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለማዊ ውርሻታት ዩኔስኮ ዝተመዝገበ ህንጻ ካብ 1934 ጀሚሩ እዩ ከም ቤተ መዘክር ኮይኑ ከገልግል ጸኒሑ። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ፡ ቤት-ፍርዲ ቱርኪ፡ ቤት መዘክር ዝነበረት ሃግያ ሰፍያ፡ እቲ ቦታ መስግድ እምበር ንካልእ መዓላ ክኸውን ሕጋዊ ከምዘይኮነ ሓበሩ። ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኢርዶጋን፡ እቲ ቤተ መዝክር ኮይኑ ከገልግል ዝጸንሐ ህንጻ ካብ 24 ሓምለ ጀሚሩ ከም መስጊድ ኮይኑ ከምዘገልግል ብወግዒ ኣዊጁ። እንተኾነ፡ እቲ ውሳነ ብዓምለኻውያን መራሕቲ ሃይማኖትን ፖሎቲከኛታትን ክንቀፍ ጸኒሑ’ዩ። እቶም ኣብቲ መኽፈቲ ስነስርዓት ዝሳተፉ ክኽተልዎ ዘለዎም ሕግታት ኣመሓዳሪ ከተማ እስታምቡል የርልክያ፡ ተሳተፍቲ ካብ መልከፍቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንነብሶም ንኽከላኸሉ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክገብሩ፡ ርሕቀቶም ክሕልዉን ከምዘለዉ ሓቢሩ ኣሎ። ንሱ ብምስዓብ፡ ኣብቲ ናይ ምኽፋት ስነስርዓት ሰብ ሞያ ጥዕና ብኣካል ተረኺቦም ንተግባራውነት እዚ ሕግታት ከምዝከታተሉ’ውን ጠቒሱ። ሚኒስተር ሃይማኖታዊ ጉዳያት ቱርኪ ኣሎ ኢርባስ፡ እቲ መስጊድ ኣብ ሓደ እዋን ኣስታት ሓደ ሽሕ ሰባት ከእንግድ ከምዝኽል ብምሕባር፡ ኣብዚ ናይ ምኽፋት ስነስርዓት’ውን ክንድኡ ዝኣኸሉ ሰባት ክሳተፉ ትጽቢት ከምዝግበር ሓቢሩ። እቲ ቤት መዘክር ዝነበረ ህንጻ ገለ ምትዕርራያት ተገይርሉ 24 ሰዓታተት ንኣመንቲ ክፉት ከምዝኸው’ውን ሚኒስተር ሃይማኖታዊ ጉዳያት ቱርኪ ኣሎ ኢርባስ ገሊጹ ኣሎ። ኣብቲ ሎሚ ዝግብር ናይ ምኽፋት ስንስርዓት ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኢርዶጋን ክርከብ’ውን ትጽቢት ይግበር። ውሳነ ፕረዚደንት ረሲፕ ጣይብ ኢርዶጋን ንምንታይ እዩ ኣዛራራቢ ኮይኑ? ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ዓቓባውያን ኣስላም እቲ ህንጻ ናብ መስጊድ ክቅየር ንነዊሕ እዋን እዮም ክሓቱ ጸኒሖም። ንሕቶኦም ምቅባል፡ ኢድካ ምሃብ’ዩ ብምባል ድማ ብዙሓት ነቲ ሓሳብ ውዱቕ ገይረሞ ጸኒሖም። ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኢርዶጋን፡ 10 ሓምለ እቲ ህንጻ ናብ መስጊድ ከምዝቕየር ምስ ሓበረ ካብ ሓየሎ ሰባት ተቓውሞ ኣስዒብሉ። ጳጳስ ፍራንሲስ ሓደ ካብቶም ነቲ ውሳነ ዝተቓወሙ እዮም። መራሒ ምብራቓዊት ቤተ-ክርስትያን ፓትርያሪክ ባርትወሞን ብወገኑ፡ እቲ ውሳነ ንሚልዮናት ኣመንቲ ክርስትና ዝቆጥዕ እዩ ብምባል ዘለዎ ተቓዉሞ ገሊጾም። ቤት ምክሪ ናይ 350 ዓለምለካውያን ኣብያ ክርስትያን’ውን እቲ ውሳነ ብኣግኡ ደው ክብል ብምምሕጻን “ዘፈላሊ ውሳነ’ዩ” ክብል ነቂፍዎ። ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኢርዶጋን ግን ሃገሩ ልኡላዊ ውሳነ ከምዘለዋ ብምግላጽ ነቲ ውሳነ ሎሚ ተግባራዊ ይገብሮ ኣሎ። “ድሕሪ 86 ዓመታት እዚ ህንጻ ካብ ሎሚ ጀሚሩ ከም መስጊድ ኮይኑ ከገልግል እዩ” ብምባል ኣብ ውሳነኡ ጸኒዑ። ንሱ ብምስዓብ እቲ መስጎድ፡ ንኣመንቲ ምስልምና፡ ኣብ ምስልምና ንዘይኣምኑን ንበጻሕቲ ሃገርን ክፉት ከምስዝኸውን’ውን ሓቢሩ ታሪኽ እቲ ህንጻ እንታይ ይመስል? ሃግያ ሶፍያ ኣብ እዋን ግዝኣት ባዛንታይን ጁስቲና ኣብ 537 ቅድሚ 1500 ዓመታት እዩ ተሃኒጹ። ኣብ 1453፡ ኦትማን ሱልጣን መሐመድ ካልኣይ ንስታምቡል (ኣብረቲ ግዜ ኮንስታንቲኖፖል እያ ትብሃል ነይራ) እታ ከም ካተድራል ናይ ኦርቶዶክስ ዝነብረ ህንጻ ሃግያ ሶፍያ፡ ዓርቢ ዓርቢ ከም መስጊድ ከገለግል ወሲኑ። መስጊድ ንኽመስል ድማ ኣብ ኣርባዕተ ኩርንዓቱ ነዊሕን ቀጢን መአዘኒ ተሰሪሕዎ፡ ንእምነት ምስልምና ዝውክል ጽሑፋት ድማ ተገይርዎ። ንዘመናት ከም መስጊድ ከገልግል ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ፡ ኣብ 1934 ናብ ቤተ መሰክር ከምዝቅየር ተገይሩ። ካብ ሽዑ ጀሚሩ ድማ ቀንዲ መስሕብ በጻሕቲ ብምዃን ኣብ ዓመት ልዕሊ 3.7 ሚልዮን ባጻሕቲ ክነግድዎ ጸኒሖም።


ኣብ ፓኪስታን ኣብ ቤት ትምህርቲ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብውሕዱ ሸውዓተ ሞይቶም

ኣብ ፓኪስታን ኣብ ሓደ ሃይማኖታዊ ቤተ ትምህርቲ ብዝተፈጸመ መጥቓዕቲ ብውሑዱ ሸውዓተ ሰባት ከምዝሞቱ ፖሊስ ፓኪስታን ሓቢሩ። ሓደ ካብ ላዕለዎት ሰብ መዚ ፖሊስ ፓኪስታን ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ካብቶም ዝሞቱ ሕጻናት ከምዝርከብዎም ስሙ ከይርቋሕ ብምጥቃስ ሓቢሩ። ኣብቲ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ፓኪስታን እትርከብ ከተማ ፐሽዋር ዘጋጠመ መጥቓዕቲ፡ 50 ሰባት’ውን ቀሊልን ከቢድን መውጋእቲ ከምዘጋጠሞም ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ነቲ መጥቓዕቲ 'ኣነ እየ ፈጺመዮ' ብምባል ሓላፍነት ዝወሰደ ኣካል የለን። ፖሊስ ብወገኑ ፈጸምቲ እቲ ናይ ቡንባ መጥቓዕቲ ንምርካብ መርመራታት ከምዝጀመረ ገሊጹ ኣሎ። ወቓር ኣዚም ዝተብሃለ ላዕለዋይ ሓላፊ ፖሊስ ፓኪስታን ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ሓደ ሰብ ቦርሳ ሒዙ ናብቶም ሃይማኖታዊ ትምህርቲ ዝወስዱ ዝነበሩ እኩባት ሰባት ከምዝኣተወን ገዲፍዎ ከምዝወጽአን ገሊጹ። ከተማ ባሽዋር ጥቃ ዶብ ኣፍጋኒስታን እትርከብ ፓኪስታናዊት ከተማ ኮይና፡ ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ ዓመታት እስላማዊ ጉጅለ ጣሊባን ብተደጋጋሚ መጥቃዕቲ ከካይዱላ ጸኒሖም እዮም። ቅደሚ ሽዱሽተ ዓመት ዕጡቓት ኣብ ልዕሊ ቤት ትምህርቲ መጥቃዕቲ ብምክያድ ዝበዝሑ ህጻናት ዝርከብዎም ልዕሊ 150 ሰባት ምማቶም ይዝከር።


ኮሮናቫይረስ፡ እገዳታት ከፈጽም ዘይከኣለ ኣመሓዳሪ ካርቱም ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ

ቀዳማይ ሚንስትር ሱዳን ዓብደላህ ሓምዶክ ንዋና ኣመሓዳሪ ከተማ ካርቱም ጀነራል ኣሕመድ ዓብዱ ካብ መዝነቱ ኣውሪዱ። እቲ ቀዳማይ ሚንስትር ነቲ ኣመሓዳሪ ካብ ስልጣኑ ክኣልዮ ዝኸኣለ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ዝተወሰነ ክልከላ ሃይማኖታዊ ምትእክኻብ 'ኣየፈጽምን' ኢሉ ብዝብል'ዩ። ኣመሓዳሪ ከተማ ካርቱም ጀነራል ኣሕመድ ዓብዱ ካብ ቀዳም ጀሚሩ ኣብ ኣብያተ ክርስትያንን መስጊዳትን ምትእኽኻብ ዝኽልክል መምርሒ 'ኣየፈጽምን' ከምዝበለ ይግለጽ። ብተዛማዲ ዜና ትማሊ ሓሙስ ንፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣል በሺር ብምድጋፍ ሰልፊ ኣብ ልዕሊ ዝወጽኡ ሰባት ፖሊስ መንብዒ ጋዝ (ትኪ) ተኲሱ። እቶም ሰልፈኛታት፡ እቲ ሕዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ናይ ስግግር መንግስቲ ኣብ ዝወስዶም ኣዝዮም ተረርቲ ዝኾኑ ስጉምትታት'ውን ተቓውሞኦም ኣስሚዖም።


ካብ ሃይማኖት ምስልምና ናብ ኣይሁድ ዝቐየረት ድምጻዊት

ስነጥበባዊት ክዌይታዊት ባስማ ካብ ምስልምና ናብ ጁዲዝም (ኣይሁድነት) ብምቕያራ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ጉዳይ ኮይኑ ኣሎ። "ኣነ  ባስማ ኣልኩውየቲ ተባሂለ ብሳጓይ ዝጽዋዕ፡ ኢብቲሳም ሓሚድ እየ። እስላማዊ እምነተይ ሓዲገ ናብ ሃይማኖት ኣይሁድ ከምዝቐየርኩ ብሓበን እነግር” ክትብል ብቪድዮ መግለጺ ሂባ። ብተወሳኺ ኩነታት ደቀንስትዮ ኣብ እምነት ምስልምና ብምንቃፍ፡ ንመንግስቲ ኩውየትን ንገዛኢ ስድራ ቤት ኣል-ሳባን ከም እትቃወም ሓቢራ። ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ነቲ ቪድዮ ኣብ እተፈላለየ መድረኽ  ብምዝርጋሕ፡ ኣብ ጕዳይ ናጽነት እምነት ኩዌይትን እስላማዊ ሕብረተሰብን፡ ኣብታ ሃይማኖታ ክትቅይር ዝወሰነት ድምጻዊት ዘቕረበቶ ተሪር ነቐፌታን ንዓኣ ዝድግፉን ዝቃወሙን፡ ናጽነት እምነት ኪኽበር ዝጽውዕን ብዙሕ መልሰ ግብሪ ኣለዓዒሎም ። ድሕሪ እቲ ብቪድዮ ዝተዘርገሐ መግለጺ ዜግነት ናይታ ስነ-ጥበባዊት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣሎ። ገሊኦም እታ ድምጻዊት ዒራቓዊት እምበር ክዌይታዊት ኣይኮነትን ይብሉ። ኢብቲሳም ማህዲ፡ ዜግነት ኩዌት ክትወስድ ጽዒራ ምስላጥ ምስ ኣበያ፡ ቅድሚ ናብ ኤውሮጳ ምዃዳ ብዜግነት ኤርትራ መንበሪ ፍቓድ ረኺባ ኣብ ኩዌት ክትነብር ዝጸንሐት ስደተኛ እያ ክብል ንሓደ ናይ ጸጥታ ምንጪ ብምጥቃስ ተዛሪቡ። ባስማ ምስ ቢቢሲ ትረንዲንግ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ ካብ ኩዌታዊት ኣደ ዝተወልደት ቢዱን ምዃና ሓቢራ። ኣስዕብ ኣቢላ እውን ፡ "ንነዊሕ ዓመታት ኩሉ ሲቪላዊ መሰላተይ ተጋሂሱ ተሳቕየን ተናዒቐን እየ። ብሰንኪ እቲ ዝወረደኒ ጸቕጢ ርእሰ ቅትለት እንተዝፍጽም ከምዚ ሕጂ ሃይማኖት ብምቕያረይ ተፈጢሩ ዘሎ ያዕያዕ ኣይምተባህለን” ኢላ።ይኹን እምበር ፡ "ክሳዕ ሕጂ ናብ ሃይማኖት ኣይሁድ ናይ ምቕያር መስርሕ ኣይጀመረን" በለት ። ሓደ ወርሒ ይገብር ኣብ ኩዌይት ዝነብር ሙሓመድ ኣል-ሞዓመን ዝተባህለ ጋዜጠኛ ናብ ክርስትና ከምዝቐየረ ቪድዮ ክሊፕ ምስዘርገሐ፡ ብዙሓት ትዊት ዝገብሩ ሰባት፡ እቶም ሃይማኖቶም ዝቕይሩ፡ 'ዝና' ክረኽቡ ዝደልዩ እዮም ክብሉ ከምዝኸሰሱዎም ይዝከር።


ቅልውላው ትግራይ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንመስጊድ ኣልነጃሺ ክጽግኖ ምዃኑ ተገሊጹ

ኣብ ትግራይ ካብ ውቕሮ ናብ ዓዲ ግራት ኣብ ዝወስድ ከባቢ ፍሉሽ ስሙ ነጋሽ ዝርከብ ጥንታዊ መስጊድ ኣል ነጃሺ ከምኡ’ውን ቤተክርስትያን ኣማኑኤል ጉድኣት ከምዝበጽሖም በዓል መዚ መጽናዕትን ሓለዋን ቅርስታት ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ። ምኽትል ዳይረክተር እቲ በዓል መዚ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ኣበባው ኣያሌው፡ ኣብ ልዕሊ መስጊድ ኣልነጃሺን ቤተክርስትያን ኣማኑኤልን ጉድኣት ከምዝበጽሐ ንቢቢሲ ኣረጋጊጹ’ሎ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ናይ ዘበናት ዕድመ ዘለዎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ መጥቃዕቲ ዝወረዶ፡ መስጊድን ካልእ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ መጥቃዕቲ ዝበጽሖ ናይ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያንን ጽገና ክገብረሎም ምዃኑ ተሓቢሩ። እቲ መስጊድ ደብዳብ ከም ዝበጽሖን ከም እተዘመተን፡ ኣብኡ ዝርከብ ታሪኻዊ መቓብራት'ውን ከም ዝዓነወ ጸብጻባት ይሕብሩ። ፕረዚደንት ቤት ምኽሪ እስላማዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ ዶክተር ጄይላን ከድር ግን ብዛዕባ’ቲ ኣብቲ መስጊድ ዝበጽሐ ጉድኣት መረዳእታ ከምዘይበጽሖምን ድሕሪ ክልተ መዓልታት ነቲ ጉዳይ ዘጻሪ ጉጅለ ወግዓዊ ከምዝግበርን ተዛሪቦም። ሓጋዚ ፕሮፌሰር ኣበባው ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ መስጊድ ጉድኣት ምብጽሑ ከምዝሰምዐ ብምግላጽ፡ እቲ በዓል መዚ ናብቲ ቦታ ዝኸዱ ክልተ ጉጅለታት መጽናዕቲ ከምዘቖመ ሓቢሩ። እቶም ጉጅለታት ናብቲ ቦታ ዝኸዱሉ ምኽንያት ድማ ኣብ ልዕሊ እቶም ክልተ ኣብያተ እምነት ዝበጽሑ ጉድኣት መጠኖም ብምጽራይ ንጽገና ዝኸውን መረዳእታ ንምእካብ ምዃኑ ኣረዲኡ። ሓፈሻዊ ቤት ምኽሪ ጉዳያት እስልምና ድማ ኣብቲ ከባቢ ምስ ዘለዉ ሃይማኖታዊ ኣቦታት ብምርኻብ ብዛዕባ እቲ ዘሎ ኩነታት ክፈልጥ ብዘይምኽኣሉ፡ መጠን እቲ ጉድኣት ምርግጋጽ ከምዘይተኽኣለ ወሲኹ ገሊጹ። ምኽትል ፕረዚደንት እስላማዊ ጉዳያት ዶክተር ጀይላን ንቢቢሲ ከምዝሓበርዎ፤ ኣብ ልዕሊ መስጊድ ኣልነጃሺ ዝበጽሐ ጉድኣት ምጽራይ ምስተገበረሉ ንህዝቢ ወግዓዊ ክግበር’ዩ። ምኽትል ዳይረክተር በዓል መዚ መጽናዕትን ሓለዋን ቅርስታት ኢትዮጵያ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ኣበባው ብወገኑ እቶም ሃይማኖታዊ ቦታታት ጽገና ተገይሩሎም ናብ ኣገልግሎት ክምለሱ ከምዘለዎም ተዛሪቡ። ኣብ ልዕሊ መስጊድ ኣልነጃሺ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብቲ ከባቢ ዝርከብ ቤተክርስትያን ኣማኑኤል’ውን ተመሳሳሊ ጉድኣት ከምዝበጽሖ ሰሚዕናለና ዝበለ እቲ ምኽትል ዳይሬክተር፡ ፈለማ ኣብ ልዕሊ ክልቲኦም ሃይማኖታዊ ቦታታት ዝበጽሐ ጉድኣት ኣጽኒዑ ዝምለስ ቀዳማይ ጉጅለ ከምዝለኣኽ ኣመልኪቱ። ካልኣይ ጉጅለ ድማ ኣብቶም ቦታታት ዝነበሩ ተንቀሳቐስቲ ቅርስታት (ውርሻታት) ኣብዚ እዋን ኣብ ቦትኦም ኣለዉ’ዶ የለዉን ዝብል ክድህስስ ምዃኑ ኣረዲኡ’ሎ። እቲ ቀዳማይ ጉጅለ ኣብ ፈላማይ ሰሙን ወርሒ ጥሪ ናብቲ ከባቢ ከምዝኸይድ ገሊጹ። ኣብ ትግራይ ንዝተኻየደ ውግእ ስዒቡ ኣብ ልዕሊ መስጊድ ኣልነጃሺ ዝበጽሐ ጉድኣት ዘርእዩ ስእልታት ካብ ዝሓለፈ ሰሙን ጀሚሮም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ክረኣዩ ኪኢሎም ኣለዉ። ነዚ ብዝምልከት ካብ ወገን እቲ ኣብ ትግራይ ዝቖመ ጊዜያዊ ምምሕዳር ኮነ መንግስቲ ፌደራል ዝተወሃበ ወግዓዊ መግለጺ የለን። ነቲ ኣብ ልዕሊ መስጊድ ኣልነጃሺ ዝበጽሐ ጉድኣት ዝኾነኑ ተቓወምቲ ውድባት ኢትዮጵያ ዜጋታት ንማሕበራዊ ፍትሒ (ኢዜማ) ን ብሄራዊ ምንቅስቓስ ኣምሓራ (ኣብን)ን ብዛዕባ እቲ ዝበጽሐ ጉድኣት ብሳልሳይ ኣካል ምጽራይ ክካየድን እቲ ቅርሲ (ሓድጊ) ብቕልጡፍ ተጸጊኑ ናብ ዝነበሮ ክምለስን ጸዊዖም ኣለዉ። ካብ ከተማ መቐለ ኣስታት 60 ኪሎሜትር ርሒቑ ዝርከብ ጥንታዊ መስጊድ ኣልነጃሺ፡ ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓመታት ካብ መንግስቲ ቱርኪ ብዝተረኸበ ገንዘባዊ ሓገዝ ጽገና ተገይሩሉ ምንባሩ ይፍለጥ። እቲ ኣብ 4 ሽሕ ትርብዒት ሜትር ስፍሓት መሬት ዝዓረፈ መስጊድ ናይ ጸሎት ቦታን ክልተ መቓብራትን ሒዙ ይርከብ። ንኣልነጃሺ ንምርኣይ ካብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ዝመጽኡ ሰባት ዝዓርፉሉ ክፍልታት’ውን ተሰሪሑሉ’ዩ። እቲ መስጊድ እንታይ ኣጋጢምዎ? ኣብ በልጅዩም ዝመደበሩ ናይ ግብረ ሰናይ ማሕበር 'ዩሮፕ ኤክስተርናል ፕሮግራም ዊዝ ኣፍሪካ' ብ18 ታሕሳስ ኣብ ዝዘርግሖ ሓበሬታ፡ መስጊድ ኣልነጃሺ ደብዳብ ከም ዝበጽሖን ብወተሃደራት ኢትዮጵያን ኤርትራን ከም ዝተዘመተን ጸብጺቡ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ "ምንጭታት ትግራይ፡ ነቲ መስጊድ ክከላኸሉ ዝፈተኑ ሰባት ከም ዝተቐትሉ ምግላጾም" ሓቢሩ። መንግስቲ ኣብዚ ጉዳይ ዛጊት ዝበሎ የሎን። መንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን: ኣብ ትግራይ ኣንጻር ህወሓት ክዋጋእ ዝወፈረ ሰራዊት ኤርትራ ከምዘየሎ'ውን ይገልጹ። መንግስታዊ መደበር ቴለቪዥን ኢትዮጵያ ብሰኑይ ኣብ ዘመሓላለፎ ዜና፡ ህወሓት ኣብ ከባቢ እቲ መስጊድ ድፋዓት ከም ዝዃዓተ፡ ካብ ነበርቲ እቲ ከባቢ ከም ዝሰምዐ ጸብጺቡ። ኪንዮ እዚ ግና ዝርዝር ኣይነገረን። መንግሰቲ ኣብ ትግራይ ኣንቢርዎ ብዝርከብ ቀይድታት፡ ብልክዕ እንታይ የጋጥም ከም ዘሎ ንምፍላጥ ኣጸጋሚ ኮይኑ ኣሎ። ምክንያት እቲ ግጭት እንታይ እዩ? እቲ ኣብ ሞንጎ ክልል ትግራይን ፈደራልን ዝነብረ ምትፍናን፡ ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ክልል ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓሪዱ ዝነበረ ሰራዊት ፈደራል መጥቃዕቲ ፈጺሞም ኢሉ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ትግራይ ኣብ መጀመርታ ሰሙን ናይ ወርሒ ሕዳር ኵናት ምስ ኣወጀ፡ እቲ ዝነበረ ወጥሪ ናብ ቅሉዕ ኵናት ዓሪጉ። ቅድሚ መጀመርታ ሕዳር ኣብ ዝነበረ ግዜ እቲ ንክልል ትግራይ ዝመርሕ ውድብ ህወሓትን ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝምራሕ መንግስቲ ፈደራልን ንሓድሕዶም ኣፍልጦ ተነፋፊጎም ርክቦም ሓርፊፉ ነይሩ። ህወሓት ንዝሓለፈ ኣስታት ሰላሳ ዓመታት፡ ኣብቲ ብሕብረት ሰልፍታት ዝቖመ ኢህወደግ ብዓብላልነት ክመርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ናብ ስልጣን ምስ ምጽአ እቲ ዝነበሮ ዓብላልነት ስኢኑ ኣብ ክልል ትግራይ እዩ ተሓጺሩ ጸኒሑ።


ኣብ እዋን ረመዳን ጽልዋ ኮሮና ከይሕይል ዝጽዕሩ እስላም መናእሰይ

ሰልሓዲን ስዒድ ይብሃል። ብንግዲ ዝመሓደር ነባሪ ከተማ ድሬዳዋ'ዩ። ሰልሓዲን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣካቢ ማሕበር መናእሰይ ጅማ'ዩ ነይሩ። ብ2012፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ተራእየ፡ ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ጾመ ረመዳን ስለ ዝኣተወ እቲ ማሕበር ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ይሰርሕ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ብዝተኣወጀ መምርሒ ህጹጽ ግዜ፡ ዝርግሐ እቲ ለበዳ ንምቁጽጻር መብዛሕትአን ትካላት ሃይማኖት ተዓጽየን ነይረን። ሰልሓድን ንድሕሪት ሓደ ዓመት ተመሊሱ ክዝክሮ እንከሎ፡ "መስጊድ ምስተዓጽወ ዘይሓዘነ መን ኣሎ?" ይብል። "ናብ መስጊድ ምኻድ ንሓደ እስላማይ መዓልታዊ ተግባሩ'ኳ እንተኾነ፡ ኣብ እዋን ረመዳን ተዓጽዩ ክትርእዮ ግን ዳግም ዝኽፈት'ውን ኣይመስለካን"። ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ንድሬዳዋ ጥራሕ ዘይኮነ መላእ ዓለም ዘስግእ ለበዳ'ዩ ተባሂሉ ምስ ተኣወጀ ኣብ ሳልሳይ ወርሒ ንተኸተልቲ ሃይማኖት እስልምና ዓብዪ ቦታ ዘለዎ ጾመ ረመዳን ዝኣተወ። ኣብ ወርሒ ሚያዚያ 2012 ውድብ ጥዕና ዓለም እቲ ቫይረስ ኣብ ሓሙሽተ ኣህጉራት ምእታው ጸብጻብ በጺሑኒ'ዩ ብምባል፡ ዓለማዊ ለበዳ ክብል ኣዊጁ። እዚ ለበዳ  1.8 ቢሊየን እስላም ዓለም፡ ጾመ ረመዳን ርእዮምዎ ብዘይፈልጡ ኩነታት ከሕልፉዎ ኣገዲዱዎም'ዩ። ብመሰረት ኣቆጻጽራ ሒጅራ ኣብ ታሽዓይ ወርሒ ዝውዕል ረመዳን፡ ኣብ ኢትዮጵያን ካልኦት ሃገራትን ጥራሕ ዘይኮነ ኣብ እስልምና ቅዱስቲ ከተማ ዝኾነት መካ'ውን ከምቲ ሕሉፍ ሰዓብቲ እቲ እምነት ተኣኪቦም እናሰገዱ ኣየሕለፉዎን፤ ስዑዲ ዓረብ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምዕጋት ተጉዓዝቲ ከይኣትውዋ ኸልኪላ'ያ። ኣብዚ ዓመት፡ ዓለም ነዚ መትሓዝን መጨበጥን ስኢናትሉ ዝነበረት ቫይረስ ተላሚዳ፡ ክታበት ምሃብ ጀሚራ ኣላ። ጾመ ረመዳን'ውን ኣትዩ። ሸምሰዲን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ድሬዳዋ ጥራሕ ትሸዓተ ሚሊየን ብር ተዋጺኡ ኣብታ ከተማ ንዘለው ጽጉማት ክሕገዙ ከም ዝተገብረ ይዛረብ። "ኣብ ድሬዳዋ፡ ካብ ሓደ ገዛ ክልተ ወይ ሰለስተ ውላድ ኣብ ደገ ዘይብሉ ስድራ የለን። ንሕና ከኣ ካብቶም ኣብ ወጻእ ዘለውን ኣብዚ ዘለውን ሰባት ገንዘብ ኣተኣኻኺብና ሓገዝ ገይርና ነይርና"ብምባል እቲ ዝሓለፈ ዓመት ይዝክሮ። ወሲኹ ኣብታ ከተማ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝፈጠሮ ስንባደ ስለ ዝነበረ፤ እዚ ኸኣ ብፍላይ ኣብ ንግዲ ንዝተዋፈሩ ሰባት ዓብዪ ጸቕጢ ከም ዘሕደረ ይዛረብ። ይኹን'ምበር ኣብቲ ግዜ መሳጊድ ተዓጽዮም እቲ ዝነበረ ጥንቃቐ ድማ ስጡም ከም ዝነበረ ብምግላጽ፡ ኣብዚ ዓመት ዘሎ ልዑል መጠን ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ኣብ ግምት ብምእታው ሕጂ ጎዲሉ ዘሎ ጥንቃቐ ከም ዘስግኦ ይገልጽ። ኣብ መሳጊድ፡ "ሰብ ንርእሱ ክብል ጥንቃቐ ንክገብር ትምህርቲ ይወሃቦ'ዩ፤ ግን ዕሽሽ ምባሉ የስግኣኒ'ዩ። ኣብዚ ዓመት ከኣ ረድኤት ናይ ምትእኽኻብ ስራሕቲ ዳርጋ የለውን" ይብል። እንተኾነ፡ እቶም መናእሰይ ይዘራረቡ ከም ዘለውን ንጽጉማት ዝግበሩ ሓገዛት ንምጥንኻርን ናብ መስጊድ ዝመጽኡ ሰባት ብምትሕብባር ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንከይውስኽ ጻዕሪ ንምግባር ምንቅስቓስ ከም ዝጀመሩ ሓቢሩ። ቅድሚ ሓደ ዓመት ልዑል ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ዝርኣያ ዝነበረት ድሬዳዋ፡ ሕጂ ኣብ መላእ ሃገር ብዝለዓለ ቑጽሪ እናወሰኸ ይመጽእ ኣሎ። ልክዕ ከም ሰልሓዲን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ረድኤት ዘተኣኻኽቡ መናእሰይ ነይሮም፤ ኣዱኛ ሙጩ ሓደ'ዩ። ዝሓለፈ ዓመት 10 ሽሕ መራሕቲ ስድራ ንሓደ ወርሒ ዝኾኖም ቐለብ ብምትእኽኻብ ካብ ሞንጎ ዘከፋፈሉ መናእሰይ ዝኾነ ኣዱኛ፡ ኣብዚ ዓመት ምዝሕሓል እንተሃለወ'ውን እቲ ሓገዝ ግን ኣይተረፈን ይብል። ቅድሚ ሓደ ሰሙን ናብ ክልል ዓፋር ብምኻድ ሓገዝ ገይሮም ከም ዝመጽኡ ዝዛረብ እዚ መንእሰይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብቲ ክልል ብሓደጋ ውሑጅ ንዝተጎድኡ ሰባት ይሕግዙ ምንባሮም የዘኻኽር። ጾመ ረመዳን ምኽንያት ብምግባር ከኣ 150 ኣርባሕቲ እንስሳ ዳግም እግሪ ንምትካል ነፍሲ ወከፍ ሓሙሽተ ኣጣል ለጊሶምሎም ከም ዝተመለሱ የረድእ። "ኩል ግዜ ሓሩጭ ሒዝና ካብ እንኸይድ፤ ዳግም እግሪ ንክተኽሉ ኢና ኣጣል ሂብናዮም። ኣብ ሓደ ዓመት ሓሙሽተ ጤል 15 ኣጣል ይኾና'የን ተባሂሉ ይግመት። እዚ ኸኣ ብዘላቕነት እግሪ ንክተኽሉ ይሕግዞም'ዩ" ይብል። ይኹን'ምበር፡ ኣብዚ ዓመት ተመሳሳሊ ሓገዝ ንምግባር ንምትሕብባር ብፍላይ እቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ብዝሓዞም ኣጀንዳታት ትኹረት ክረክብ ኣይክኣልኩን ኢሉ። "ዝሓለፈ ዓመት መስጊድ ተዓጽዩ ርእዮም ዝበኸዩ ብዙሓት ኣለው። ረመዳን ዓብዪ ናይ ሰደቓ እዋን ስለ ዝኾነ ብዙሓት ኣብ ኣፍ ደገ መስጊድ ኮፍ ኢሎም ሓገዝ ዝረኽብሉ'ዩ። እዚኦም ናይ ዓመት ቀለቦም'ውን ዝረኽብሉ ወርሒ'ዩ" ይብል። ኣብዚ ዓመት ግን መሳጊድ ተኸፊቶም ጾም'ውን ጀሚሩ ኣሎ። እዚ ንኣዱኛው ጽቡቕ ዜና እዩ። እንተኾነ "እቲ ዘሎ ሸለልትነት" የተሓሳስበኒ'ዩ ዝብል እቲ መንእሰይ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሰባት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዝገብሩ ፖሊስ ንከይቐጽዖም ጥራሕ'ዩ ዝመስል ብምባል፡ ብኻልእ ወገን ማስክ ዝገበረ ሰብ ኮሮና ዘለዎ ዝመስሎም'ውን ከም ዘለው ይዛረብ። ኣብ መስጊድ ንዘሎ ኩነታት ክገልጽ እንከሎ ድማ "መዓልታዊ ሰለስተ፣ ኣርባዕተ ሰብ ኮሮና'ዩ እናተባህለ ብጥንቃቐ ክቕበር ይርኢ'የ" ብምባል ኣብ እዋን ረመዳን ዝግበሩ ማሕበራዊ ምንቅስቓሳት ግቡእ ጥንቃቐ እንተዘይተገይሩ "ዓብዪ ጥፍኣት ከየምጽኡ ይሰግእ'የ" ኢሉ። ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ሓጅን ዑምራን፡ ኣብ 2013 ዓ.ም ወርሒ ረመዳን ክታበት ኮሮናቫይረስ ዝወሰደን ካብቲ ሕማም ዝሓወየን ጥራሕ ኣብ ስዑዲ ዓረብ መካ ናብ ዝርከብ ዓብዪ መስጊድ ክበጽሕ ከም ዝኽእል ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት መሳጊድ ሓዊሱ ብርክት ዝበላ ትካላት እምነት ተዓጽየን'የን ዘለዋ፤ ኣዝየን ውሑዳት ድማ መምርሒታት ምክልኻል ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ተግባራዊ ብምግባር ኣገልግሎት ይህባ ኣለዋ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ትካላት ሃይማኖት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ቅድሚ ምምጽኡ ናብ ዝነበረ ኣገልግሎት ካብ ዝምለሳ ነዊሕ ገይረን። ብዙሓት ከም ኣካላዊ ርሕቀትካ ምሕላው ዝብሉ መምርሒታት ተዘንጊዖም'ዮም። ጎኒ ጎኒ ጾመ ረመዳን ዝካየዱ ሃይማኖታዊ ስርዓታት ኣድላዪ ጥንቃቐ ብዝተመልኦ እንተዘይተፈጺሞም ብዙሓት ክጉድኡ ከም ዝኽእሉ እዞም መናእሰይ ይዛረቡ። "ንሕና መናእሰይ ተስፋ ከይቖረጽና እጃምና ከነበርክት ኢና። ህይወት ሓደ ሰብ ምድሓን ዓለም ምድሓን'ዩ፤ ሓንቲ ህይወት ምጥፋእ ዓለም ምጥፋእ'ዩ ብምባል ቑርዓን ብምጥቃስ እቲ ናይ ምግባረ ሰናይ ስራሕቲ ከም ዝቕጽሉዎ ኣዱኛው ይዛረብ።


ሱዳን፡ ልዕሊ 30 ዓመት ዘቑጸሩ ጥቡቕ እስላማዊ ሕጊታት ኣመሓይሻ

ንልዕሊ 30 ዓመታት ብእስላማዊ ሕግታት ክትመሓደር ዝጸንሐት ሱዳን፡ እስላም ዘይኮኑ ሰባት ኣልኮላዊ መስተ ክሰትዩ ካብ ምፍቓድ ጀሚሩ፡ ክሳብ ሃይማኖትካ ናይ ምቕያር መሰል ዘረጋግጹ ብርክት ዝበሉ ለውጥታት ገይራ። ብተወሳኺ፡ ካብ ሞራላዊ ስነ ምግባር ወጻእ ዝኾኑ ተግባራት ዝፈጸሙ ሰባት፡ ኣብ ኣደባባይ ክግረፉ ዝእዝዝ መምርሒ ደው ክብል ኣዊጃ። ሱዳን ምኽንሻብ ጓል ኣንስተይቲ'ውን ዘይሕጋዊ ተግባር ምዃኑ ብምግላጽ ኸልኪላ። ሚኒስትሪ ፍትሒ ሱዳን ነስረዲን ዓብዱልባሪ፡ "ኣብ ሱዳን፡ ኩሎም ንሰብኣዊ መሰላት ዘቆናጽቡ ሕግታት ከነልግሶም ኢና" ኢሉ። ብመሰረት እዚ ሓድሽ ሕጊ፡ ደቂ ኣንስትዮ ደቀን ሒዘን ናብ ካልእ ቦታ ንምንቅስቓስ ካብ ወዲ ተባዕታይ ፍቓድ ምሕታት ኣየድልየንን። እዚ ለውጢ፡ ፕሬዝደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሽር ብህዝባዊ ዓመጽ ካብ ስልጣን ምስተኣለየ ዝቖመ ሓድሽ መንግስቲ ምስ መጽአ ዝውሰድ ዘሎ ፈላማይ ስጉምቲ እዩ። ቅድሚ ሕጂ፡ ኣብ ሱዳን ኣልኮላዊ መስተ ምጥቃም ብሕጊ ዘቕጽዕን ዝተኸልከለን እዩ ነይሩ። ሕጂ ግን፡ እስላም ዘይኮኑ ሰባት ኣብ መንበሪ ገዝኦም ኮይኖም ክጥቀሙ ከም ዝኽእሉ ሚኒስትሪ ፍትሒ ዓብዱልባሪ ገሊጹ። እዞም ሰባት እስላም ምስ ዝኾኑ ብሓባር ክሰትዩ እንተተረኺቦም ግን ክቕጽዑ ምዃኖም ሱዳን ትሪቡን ጸብጺቡ። እቶም እስላም ዘይኮኑ ሰባት 3 ሚኢታዊት ብዝሒ ህዝቢ ሱዳን ዝሕዙ ኮይኖም፡ መንግስቲ መሰላቶም ንምኽባር ይሰርሕ ከም ዘሎ እቲ ሚኒስትሪ ንሃገራዊ ቴሌቪዥን ገሊጹ። ስለ ዝኾነ ድማ፤ ድሕሪ ሕጂ ክሸጡን ክሰትዩን ተፈቒዱሎም ኣሎ። ብኻልእ ወገን፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ሱዳን ሃይማኖቶም ዝቕይሩ ሰባት፡ ናይ ሞት መቕጻዕቲ ዝሓወሰ ከቢድ መቕጻዕቲ ይፍረዶም ነይሩ። ብ2014፡ ሜሪያም ኢብራሂም ዝተባህለት ጓል ኣንስተይቲ ክርስቲያን ወዲ ተባዕታይ ምስ ተመርዓወት ብስቅላት ክትቕጻዕ ተፈሪዱዋ ነይሩ። ሜሪያም፡ ኣብቲ እዋን ነፍሰ ጾር ስለ ዝነበረት እቲ ፍርዲ ከይተፈጸመ ተሪፉ ካብ ሱዳን ክትወጽእ ክኢላ። ግን ድማ ከምዚኦም ዝበሉ ሕግታት ጠጠው ክብሉ ብርክት ዝበሉ ጎስጓሳት ክካየዱ ጸኒሖም። ኣብ ሱዳን ሓደ ሃይማኖቱ ዝቐየረ ሰብ፡ "ንድሕነት ህዝቢ ስግኣት'ዩ" ተባሂሉ ይወስድ ነይሩ።


ጣሊባን ብምኽንያት ዒድ ንሰለስተ መዓልቲ ውግእ ደው ከምዘብል ኣፍሊጡ

ጣሊባን ንሰለስተ መዓልቲ ምስ ሓይልታት መንግስቲ ዝግበር ልውውጥ ተኹሲ ደው ከምዘበሎ ኣፍሊጡ'ሎ። እዚ ድማ ሎሚ ሰንበት ንዝኽበር ዘሎ በዓል ዒድ-ኣልፈጥር ምኽንያት ብምግባር እዩ። እቲ እስላማዊ ጉጅለ ኣብቶም ዝሓለፉ ሰሙናት፡ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት መንግስቲ ዝፍጽሞ መጥቃዕትታት ኣሐይሉ እዩ ቀንዩ። ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን፡ ኣሽራፍ ጋኒ፡ ነቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ሓሳብ ተቐቢልዎ ኣሎ። ወተሃደራቱ ነዚ ከኽብርዎ ምዃኖም እውን ገሊጹ። እዚ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ፡ ኣብታ ሃገር ቀጻሊ ጎንጽታት ኣብ ምንካይ ግደ ይህልዎ ይኸውን እዩ ዝብል ተስፋ ፈጢሩ'ሎ። እንተኾነ፡ ኣብ 2018 ብተመሳሳሊ ንዒድ-ኣልፈጥር ዝተኣወጀ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ኣይዘለቐን። "ኣብ ዝኾነ ቦታ ኣብ ልዕሊ ጸላኢ ዝኾነ ናይ መጥቃዕቲ ስርሒት ከይተካይዱ። መጥቃዕቲ እንተደኣ ወሪድኩም ግን፤ ንነብስኹም ተኸላኸሉ" ኢሉ ውሃቢ ቃል ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ ብቀዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ። ወሲኹ ድማ፡ እቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ኩነት ንዒድ-ኣልፈጥር ጥራይ ዝተኣወጀ ምዃኑ ተዛሪቡ። "እቲ ተኹሲ ደው ንምባል ዝቐረበ ጻውዒት እቕበሎ እየ" ክብል ድማ ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ኣብ ትዊተሩ ጽሒፉ። "ወተሃደራት ነቲ ናይ ሰለስተ መዓልቲ ተኹሲ ደው ናይ ምባል ስምምዕ ክትግብርዎ ኣዚዘ እየ። መጥቃዕቲ እንተወሪድዎም ጥራይ እዮም ንርእሶም ክከላኸሉ" ድማ ኢሉ። ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ ኣመሪካ ኣብታ ሃገር ንዘለዉ ወተሃደራታ ክትስሕብ ምስ ጣሊባን ስምምዕ ምስፈረመት፡ ኣፍጋኒስታውያን ኮኑ ዓለምለኸ ተዓዘብቲ፡ ጎንጺ ክንኪ እዩ ዝብል ተስፋ ነይርዎም። እንተኾነ፡ ኣብ ምልውዋጥ እሱራት ምስተበጽሐ፡ እቲ ልዝብ ኣይቀጸለን። ኣብቶም ዝሓለፉ ሰሙናት ድማ፡ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት መንግስቲ ዝበጽሕ መጥቃዕቲ ክውስኽ ተራእዩ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ከተማ ካቡል ኣብ ሓደ ናይ ሕርሲ ሆስፒታል ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ብብዙሕ ወገን ክንቀፍ ጸኒሑ እዩ። ጣሊባን ግን ነቲ መጥቃዕቲ ኣይፈጸምኩን እዩ ዝብል። ድሕሪ'ዚ ድማ፡ ፕረዚደንት ኣሽራፍ ጋኒ ኣብ ልዕሊ ጣሊባንን ካልኦት ጉጅለታትን ዝግበር መጥቃዕትታት ክቕጽል ኣዚዙ እዩ። ዕጡቓት ብተደጋጋሚ ንዝቐረበሎም "ጎንጺ ናይ ምንካይ" ጻውዒት ዕሽሽ ከምዝበልዎ እዩ እቲ ፕረዚደንት ዝገልጽ። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ብምኽንያት ረመዳን ተኹሲ ደው ክብል ብመንግስቲ ንዝቐረበ ጻውዒት፡ ጣሊባን ኣይተቐበሎን ነይሩ።


ኣብ ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ብዝበጽሐ መጥቃዕቲ 18 ሰባት ተቐቲሎም

ኣብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን፡ ኣብ ከተማ ካቡል ብዝተፈጸመ ነብሰ-ቅትለታዊ መጥቃዕቲ ቦምባ፡ ብውሕዱ 18 ሰባት ከምዝተቐተሉ ሰበስልጣን እታ ሃገር ገሊጾም። ሚኒስትሪ ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ከምዘፍለጦ፡ እቲ መጥቃዕቲ ኣብ ሓደ ናይ ውልቀ ትካል ቤት ትምህርቲ እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ቤት ትምህርቲ ብቐንዱ ተኸተልቲ ሺዓ እስልምና ዝመሃሩሉን፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ተምሃሮ ዘለዉዎን እዩ። ድሕሪ እቲ ናይ ቦምባ መጥቃዕቲ፡ ብዙሓት ናብ ሕክምና ተወሲዶም እዮም። እቲ ነትጉ ከቢድ ብምንባሩ ድማ፡ ቁጽሪ መወትቲ ክውስኽ ከምዝኽእል ይግመት። ጉጅለ እስላማዊ መንግስቲ (ኣይሲስ) ብማሕበራዊ መራኸቢታት ኣቢሉ ኣብ ዝዘርገሖ መልእኽቲ፡ ነቲ መጥቃዕቲ ሓላፍነት ወሲዱ’ሎ። ታሊባን ድማ፡ ነዚ መጥቃዕቲ ‘ኣይፈጸምኩዎን’ ኢሉ’ሎ። “ሓደ ቦምባ ዝዓጠቐ ሰብ፡ ናብ’ቲ ቤ ትትምህርቲ ኣትዩ። ቅድሚ ሓለውቲ ስጉምቲ ምውሳዶም ድማ፡ ነቲ ነታጉ ኣፈንጂርዎ” ኢሉ ወሃቢ ለል ሚኒስትሪ ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ታሪቅ ኣሪያን። ኣሊ ራዛ ዝበሃል ናይ’ቲ ከባቢ ነባሪ፡ ንመደበር ዜና ኤኤፍፒ ከምዝበሎ፡ እቶም በቲ መጥቃዕቲ ዝተቐትሉ ሰባት፡ ናብ’ቲ ቤት ትምህርቲ ክኣትዉ እናተጸበዩ ዝነበሩ እዮም። ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘለዉ ኣመንቲ ሺዓ እስልምና፡ ቅድሚ ሕዚ’ውን ናይ ሱኒ እስልምና ተኸተልቲ ብዝኾኑ ጥሩፋት መጥቃዕቲ ይበጽሖም እዩ።


ኣብ ህንዲ፡ ‘ብዛዕባ ነቢይ መሓመድ ዝተጻሐፈ’ ጽሑፍ ሓያል ናዕቢ ኣለዓዒሉ

ትማሊ ሰሉስ ፖሊስ ህንዲ፡ ኣብ ልዕሊ’ቶም 'ኣብ ፌስ ቡክ ብዛዕባ ነቢይ መሓመድ ዝተጻሐፈ’ ንኽቃወሙ ዝወጽኡ ሰልፈኛታት ጥይት ብምትኳሶም ሰለስተ ሰባት ሞይቶም። እቲ ኣብ ደቡባዊት ከተማ ባንግሎር ዝተኻየደ ሰለማዊ ሰልፊ፡ ኣብ ኣፍደገ ናይ ሓደ ፖሎቲካኛ ዝተኻየደ ኮይኑ፡ እቶም ሰልፈኛታት፡ ዘመድ እቲ ፖለቲከኛ ብዛዕባ ነቢይ መሓመድ ኣብ ፌስ ቡክ ‘ተጻባኢ’ ጽሑፍ ጽሒፉ’ዮም ዝብሉ። ፖሊስ'ቲ ከባቢ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቶም ሰልፈኛታት ነተን ኣብቲ ከባቢ ዝነበራ መካይን ብሓዊ ከምዘቃጸልወንን ናብቲ ቦታ ንዝኸዱ ፖሊስ ብእምኒ ከምዝሃረምዎምን ገሊጹ። ብተወሳኺ፡ ነቲ ኣብ ፌስ ቡክ ተጻባኢ ጽሑፍ ጽሒፉ ዝተብሃለ ሰብን ኣብቲ ናዕቢ ተሳቲፎም ዝበሎም 110 ሰባት ከምዝኣሰረ ፖሊስ እታ ከተማ ገሊጹ ኣሎ። ኮምሽነር ፖሊስ እታ ከተማ ካማል ፓንታ፡ ላዕለዎይ ሓላፊ ዝርከቦም ብውሕዱ 60 ፖሊስ ብናይ ሰልፈኛታት ዳርባ እምኒ ከምዝተሃረሙ ሓቢሩ። ፖሊስ እታ ከተማ ሕጂ ኩሉ ነገር ከምዝተቆጻጸሮ ብምሕባር፡ እቶም ሰልፈኛታት ብዘንብዕ ጋዝ ክብተኑ ስለዘይከኣሉ ፖሊስ ጠያይቲ ከምዝተኮሱን፡ ካብቶም ሰልፈኛታት ዝሞቱ ከምዘለዉን ሓቢሩ ኣሎ። ሚኒሰትር ውሽጣዊ ጉዳያት እቲ ዞባ ኣክሃንዳ ስሪንቫስ ብቪድዮ ኣብ ዝልኣኾ መልእኽቲ፡ እቶም ሰልፈኛታት ክሃድኡን ፍትሒ ከምዝረኽቡን ቃል ኣትዩ። ኣክሃንዳ ስሪንቫስ፡ “እዞም የሕዋትና ዝኾንኩም ኣስላም ንሕጊ ዝጥሓሰ ሕጊ ስለዘሎ ኣይትብኣስዎ፡ ኩልና ኣሕዋት ኢና፡ ንዝበደለ ናብ ሕጊ ኣቅሪብና ግቡእ መቅጻዕቲ ንኽረክብ ከምእንሰርሕ ክሕብረኩም እፈቱ፡ ኣብ ጎንኹም ኣለኹ” ኢሉ።


ንፈረንሳይ ዘቕሐረ ርእይቶ ፕረዚደንት ቱርኪ

ፕረዚደንት ቱርኪ ረሲፕ ጣይብ ኤርዶዋን፡ ኣብ ልዕሊ መዘናኡ ፕረዚደንት ፈረንሳይ ዝሃቦ ርእይቶ ቅርሕንቲ ኣስዒቡ። ፕረዚደንት ኤርዶዋን፡ ንፕረዚደንት ፈረንሳይ ኢማኑኤል ማክሮን ናይ ኣእምሮ ጥዕና ምርመራ ክገብር ኣለዎ ብምባል እዩ ኣናኢስዎ። እዚ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ፈረንሳይ ቁጥዐ ዝፈጠረ ኾይኑ፡ ኣምባሳደር ቱርኪ ኣብ ፈረንሳይ መብርሂ ክህበሉ ተሓቲቱ ኣሎ። እቲ ፕረዚደንት እዚ ዓይነት ዘቖጥዕ ርእይቶ ዝሃበ ምስ ምሕላው ‘ዓለማዊ ክብርታትን ምውጋእ ጥሩፍነትን’ ኣመልኪቱ እንትዛረብ እዩ። ፕረዚደንት ፈረንሳይ ማክሮን፡ ኣብ ፈረንሳይ ሓደ መምህር ብኣኽረርቲ ሰዓብቲ እስልምና ድሕሪ ምስያፉ፡ ዓው ኢሉ ምዝራቡ ነዚ መበገሲ ኮይኑ። እቲ መምህር፡ ናይ ነብዪ መሓመድ ካርቱን ስእሊ ብምርኣይ ኣናሽዩ ብዝብል እዩ ክቕተል ዝኸኣለ። እዚ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ዓብዪ ምድንጋጽ ዝፈጠረ ኾይኑ፡ እቲ ጥርጡር ብፖሊስ ዘተቐትለ ኾይኑ ካልኦት ብርክት ዝበሉ ተምሃሮን ወለድን'ውን ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ኣለዉ። ማክሮን፡ ነቲ ተጓንፎ ስዒቡ ፡ “ፈረንሳይ ካርቱን ምጥቃም ጠጠው ኣይተብልን” ዝብል ርእይቶ ሂቡ ነይሩ። ፕረዚደንት ታዪፕ፡ ነዚ ኣበሃህላ እዩ ምላሽ ዝሃበ። ብመሰረት እምነት እስልምና፡ ስእልታትን ምስልን ነብዪ መሓመድ ኮነ ኣላህ ምርኣይ ክልኩል እዩ። እንተኾነ ፈረንሳይ፡ እዚ ናይ ሓደ ማሕበረሰብ ክብሪ ክትሕሉ ክትብል ‘ሓሳብ ናይ ምግላጽ መሰል’ ክትክልክል ይኸብዳ እዩ ኢሉ-ፕረዚደንት ማክሮን። እዚ ብዝምልከት ዝተሓተተ ፕረዚደንት ኤርዶዋን፡ “እዚ ማክሮን ዝበሃል ውልቀሰብ ምስ እስልምናን ሙስሊም ማሕበረሰብን እንታይ እዩ ጸገሙ?” ኢሉ። “ናይ ኣእምሮ ናይ ጥዕና መርመራ ክገብር ኣለዎ” ድማ ኢሉ። “እሞኸደኣ ኣብ ውሽጢ ሃገሩ ንዝነብሩ ሰዓብቲ ሓደ እምነት ክብሪ ዘይህብን ክብሪ ሓደ እምነት ንዘየግድስን ካብዚ ንላዕሊ እንታይ ክብሎ?” ክብል ድማ ነቲ ወሲኽሉ። ነዚ ስዒቡ እዩ’ምበኣር፡ ካብ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ፈረንሳይ፡ ንኣምባሳደር ቱርኪ መብርሂ ክህብ ዝተጸወዐ።“ ርእይቶ ኤርዶዋን ቅቡል ኣይኮነን። ትርፊ ዘረባን ጸርፍን መይላ ፖለቲካ ኣይኮኑን። ኤርዶጋን እዚ ፖሊሲኡ ክቕይር ንጽበ” ኢሉ ሓደ ካብ ሓላፍቲ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት፡ ምስ ኤኤፍፒ ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት። ኤርዶዋን፡ ኤከይ ዝበሃል ፖለቲካዊ ውድቡ ሒዙ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ጀሚሩ፡ እስልምና ሃይማኖት ናብቲ ቀንዲ ፖለቲካ ክሓውስ እዩ ዝጽዕር ዘሎ።


ህንዲ ብዘተኣታተወቶ ሓድሽ ሕጊ ዜግነት፡ ናዕቢ ተላዒሉ

ህንዲ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታት ብዘተኣታተወቶ ሓድሽ ሕጊ፡ ኣብ ገለ ክፋላት ከተማ ደልሂ ፖሊስ ምስ ሰልፈኛታት ተጋጭዮም። እቲ ሓድሽ ሕጊ፡ ካብ ሰለስተ እስላማውያን ሃገራት፡ ብምኽንያት እምነቶም ንዝስደዱ፡ ኣስላም ዘይኮኑ ሰባት ዜግነት ህንዲ ክወሃቦም ዘፍቕድ እዩ። ፖሊስ ነቶም ኣውቶቡሳት ዘቃጸሉን ጽርጊያታት ንዝዓጸውን ሰልፈኛታት ንምብታን፡ ዘንብዕ ጋዝን ኣባትርን ከም ዝተጠቀሙ ተገሊጹ። እቲ ሕጊ ካብ ዝጸድቕ ንደሓር፡ ኣብ ሰሜናውን ምብራቓውን ክፋል ህንዲ ተቓውሞታት ክረአ ጸኒሑ እዩ። ኣብቲ ሓሙሽተ መዓልታት ኣቑጺሩ ዘሎ ናዕቢ ሽዱሽተ ሰባት ተቐቲሎም ኣለው። ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰንበት፡ ኣብ ምዕራብ ቤንጋል ዝወጽኡ ሰልፈኛታት፡ ንዓበይቲ ጽርጊያታት ክዓጽው ከለው፡ ኣብ ኣሳም ድማ ህዝቢ ዘድልዮ መሰረታዊ ነገራት ክዕድግ ምእንቲ መንግስቲ እቲ ዞባ ነቲ ኣንቢርዎ ዝጸንሐ ናይ ሰዓት እቶ እቶ ኣልዒልዎ ኣሎ። ዩናይትድ ኪንግደም፡ ኣሜሪካና፡ ካናዳን ናብ ሰሜናዊ ምብራቕ ህንዲ ንዝገሹ ዜጋታተን ኣጠንቂቐን እየን። እቲ ሕጊ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ህንዲ ዝኣተው ዜጋታት ባንግላድሽ፡ ፓኪስታንን ኣፍጋኒስታንን ዜግነት ህንዲ ክወሃቦም ዘፍቅድ እዩ። እቲ ሕጊ፡ ነቶም ብምኽንያት እምነቶም ዝተሰደዱ ሰባት ንምስሳይ ዝዓለመ ምዃኑ፡ እቲ ኣብ ስልጣን ዝርከብ ሃገራዊ ሰልፊ ሂንዱ ቢጄፒ ይገልጽ። ነቐፍቲ ግና፡ እቲ ሕጊ፡ ኣካል ናይቲ መንግስቲ ንኣስላም ናይ ምግላል ኣጀንድኡ ምዃኑን፡ ኣብ ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ንዝተነጸረ መትከል ዝጻረር ምዃኑን ይገልጹ። ቤትጽሕፈት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራት ኣብ ፈለማ እዚ ሰሙን፡ እቲ ሕጊ ብመሰረቱ ፈላላዪ ምዃኑ ብምግላጽ ዘለዎ ስግኣት ኣፍሊጡ። ነበርቲ ዞባ ኣሳም ብወገኖም፡ ወጻእተኛታት መሬቶምን ስርሖምን ኣብ መወዳእታ ድማ ባህሎምን መንነቶምን ክወስዱሎም ምዃኖም ይገልጹ። መንግስቲ ግና፡ ኣስላም ውሑዳን ስለ ዘይኮኑ እቲ ሓድሽ ሕጊ ከም ዘይምልከቶምን ጸግዒ ከም ዘየድልዮምን ብምግላጽ፤ ዝኾነ ሃይማኖታው ኣድልዎ ከም ዘይብሉ ይሙግት።


እስራኤል ብኳዕቲ ልዕሊ 1 ሽሕ ዓመት ዕድመ ዘለዎ መስጊድ ረኺባ

ኣብ እስራኤል ኔጌቭ ኣብ ዝበሃል ምድረበዳ፡ ሰብ ሞያ ስነ ኳዕቲ እስራኤል፡ ቅድሚ 1,200 ዓመት ኣቢሉ ዝተሃነጸ መስጊድ ረኺቦም። እቲ ዝተረኸበ መስጊድ ሓደ ካብቶም ጥንታውያን ዝበሃሉ እዩ። ሓለዋ ቅርስታት እስራኤል ከምዝበሎ፡ እቲ መስጊድ ዝተረኸበ ንህንጸት ተባሂሉ ኳዕቲ ኣብ ዝካየደሉ እዋን እዩ። እቲ ዝተረኸበ መስጊድ ምስቶም ኣብ መካን እዮርሳሌምን ዝተረኸቡ ናይቲ ዘመን መሳጊድ ብዕድመ ዝቀራረብ ምዃኑ'ውን ሓለዋ ቅርስታት እስራኤል ገሊጹ። ነቲ ኳዕቲ ዘካየዱ ሰብ ሞያ ብወገኖም "ኣብ ዓለምና ካብ ዝተረኸቡ ኩሎም ፍልይ ዝበለ" ክብሉ ገሊጾምዎ። ነቲ መስጊድ ድማ ናይቲ ከባቢ ሓረስቶት ይጥቀምሉ ነይሮም ክኾኑ ከምዝኽእሉ ግምቶም ኣቐሚጦም ኣለዉ። እቲ መስጊድ ናሕሲ ኣልቦ ክኸውን እንከሎ፡ ብቕርጺ ርቡዕ ኩርናዕ ዝተሃነጸ እዩ። እቶም ታሪኽ ሃይማኖት እስልምና ዘጽንዑ ሰብ ሞያ ከምዝብልዎ፡ እቲ መስጊድ፡ ሃይማኖት እስልምና ናብታ ናይ ሎሚ እስራኤል ኣብ ዝኣተወሉ ናይ መፈለምታ ዓመታት ካብ ዝተሃነጹ ፈላሞት መስጊዳት ሓደ እዩ።


መንግስቲ ኤርትራ ብሃይማኖታዊ ትካላት ንዝመሓደራ ኣብያት ትምህርቲ ሃጊሩ

መንግስቲ ኤርትራ ብካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን፡ እምነት ሚስዮን፡ ኦርቶዶክስን፡ ከምኡ'ውን ሃይማኖት እስልምና ዝመሓደራ ኣብያተ ትምህርቲ ካልኣይ ደረጃ  ናብ መንግስቲ ክሰጋገራ መምርሒ ሂቡ። እዚ መምርሒ ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ዝተዋህበ ኮይኑ፡ ትማሊ ድሮ ሸውዓተ ኣብያተ ትምህርትታት ካልኣይ ደረጃ  ብመንግስቲ ተሃጊረን ከምዘለዋ ምንጭታት ገሊጾም። ኣባ ሙሴ ገና እዚ ኩሉ ናይ ምህጋር ተግባራት፡ እቲ ግዝኣተ ሕጊ ዝበሃል ቅዋም ዘለዘየሎ'ዩ ይብል። ''ቅዋም እንተዝህሉ፡ በቲ ቅዋም መሰረት እታ ቤተ-ክርስትያን እቲ ንብረት ክውሰድ እንከሎ፤ እዚ ተግባር እዚ በዚ ናይ ቅዋም ኣንቐጽ ኣይፍቐድን እዩ ብምባል ቤተ-ክርስታያን ኣብ ቤት-ፍርዲ ምኸደት'' ''ኣብዚ ሰዓት እዚ ግን ከምዚ ዓይነት ሕጊ የብልናን። ብሕጊ ይግበር ኣሎ ክትብል'ውን ኣጸጋሚ እዩ። ምኽንያቱ እቲ ቀንዲ ሕጊ፡ መሰረት ሓንቲ ሃገር እቲ ቅዋም እዩ። ሰለዚ ቤተ-ክርስትያን ኣብ ምንታይ ተሞርኩሳ ክትማጎት ትኽእል። ንመንከ ክትኸስስ ትኽእል። እቲ መሰረት ስለዘየለ ኣብ ሃዋህው ኢና ዘለና። እዘን ኣብ ዝተፈለለያ ከተማታት ኤርትራ ተደኲነን ብቑዕ ትምህርቲ ዝህባ ዝነበራ ኣብያተ ትምህርቲ እየን። ገለ ካብተን ኣብያተ ትምህርቲ፡ ካብ እዋን መግዛእቲ ጥልያን ኣትሒዘን ዝተመስረታ ኮይነን፡ ክሳብ ሕጂ ንኣስታት ሰብዓ ዓመት ብቑዕ ትምህርቲ ብምሃብ ኣብ ልዑል ደረጃ ዝበጽሑ ኣብነታውያን መንእሰያት ዘፍረያ እየን። መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣዋጅ ቑጸሪ 73/1995 መሰረት ብምግባር እየ ዝወርሰን ዘሎኹ ይብል። እንተኾነ ግን ገሊአን ካብዘን ኣብያተ ትምህርቲ፡ ቅድሚ እቲ ኣዋጅ ዝተመስረታ እየን። "ስለምንታይ እየን ኣብ እዋን ሰላም እሞ ኸኣ ቅድሚ እቲ ኣዋጅ ዝተሃንጻን ከገልግላ ዝጸንሓን ትካላት ኣብያተ ትምህርትን ማእከላት ጥዕናን ይህገራ?" ክብሉ ይሓቱ ነቲ ኩነታት ብቐረባ ዝከታተልዎ ካህን ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ኣባ ሙሴ። ኣብ ሰነ-2019 መንግስቲ ኤርትራ ኣብ መላእ ሃገር ንዝርከባ ትካላት ጥዕና ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ከም ዝወረሰን ይፍለጥ። ብድሕሪኡ፡ ጉባኤ ካቶሊካውያን ጳጳሳት ኤርትራ፡ ናብ ሚኒስትሪ ጥዕና ኤርትራ ኣብ ዝጽሓፉዎ መልእኽቲ፡ "እታ ቤተ ክርስትያን ህይወታ ምስ ኣገልግሎት ህዝቢ ዝተተሓሓዘ ስለ ዝኾነ፡ ንሕና ንደቂ ሰባት ካብ ምህናጽ ሓሊፍና ኣንጻር መንግስትን ሃገርን ኮይና ኣይንፈልጥን ኢና" ምባሎም ዝዝከር ኢዩ። እዚ ናይ ሕጂ ተግባር፡ ከምቲ ስርዓት ደርጊ ብ1982 ዓ/ም ኣብ ልዕሊ እተን ብካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ዝመሓደራ ዝነበራ፡ ከም ካምቦኒ፡ ላሳለን ቅድስቲ ሃናን ዝኣመሰላ ዘካየዶ ናይ ምህጋር ተግባር ከምዝርእዮ እቲ ጉባኤ ገሊጹ ነይሩ። እታ ቤተክርስትያን፡ ነቲ ብደርግ ዝተወረሰ ኣብያተ ትምህርቲ ክምለሰላ ክትሓትት እያ ጸኒሓ። "እንተኾነ፤ ይትረፍ እቲ ቀደም ብደርጊ ዝተሃገረ፡ እቲ ብድሕሪኡ እውን ክሰርሕ ዝጸንሐ ትካላት ብመንግስቲ ይውረስ ብምህላው" ቅሬታ ከምዝፈጥረሎም ሓደ ስሞም ክግለጽ ዘይደለዩ ሓደ ካህን ንቢቢሲ ተዛሪቦም። መንግስቲ ኤርትራ ብካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ዝመሓደራ ማእከላት ጥዕና ድሕሪ ምህጋሩ፡ ብዙሕ ነቐፌታት ቀሪብዎ እዩ። ፍልይቲ ልእኽቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ጉዳይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ፡ ዳኔላ ክራቨዝ፡ እቲ ተግባር "ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ለውጢ ከምዘይብሉ" ዘርኢ ፍጻመ እዩ ኢላ ነይራ። መንግስቲ ኤርትራ ግን እቲ ዝወሰዶ ስጉምቲ ሕጋዊ ምዃኑ ዘብርህ መገለጺ ከምዘውጸአ ይዝከር። ኣብ መግለጺኡ "ሃይማኖታዊ ትካላት ኣብ ዝመረጽዎ ቦታ ልምዓታዊ ንጥፈታት ከሳልጡ ኣይፍቀደሎምን፡ ምኽንያቱ ድማ ተኸተልቲ ናይቲ ትካል ዘይኮኑ ሰባት ዘግልል ክኸውን ስለዝኽእል" ኢሉ ነይሩ።


ቡርኪና ፋሶ፡ : ኣብ ቤተ ክርስትያን ብዝተፈጸመ መጥቓዕቲ ብውሕዱ 14 ተቐቲሎም

ኣብ ቡርኪና ፋሶ ዕጡቓት ኣብ ቤተክርስተያን ብዝኸፈትዎ ቶኵሲ ብውሕዱ 14 ሰባት ተቐቲሎም። እቶም ግዳያት ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ቡርኪና ፋሶ እትርከብ ሃንታኮራ እትብሃል ከተማ ናይ ሰንበት ጸሎት እናኣዕረጉ እንከለዉ እዮም ተቐቲሎም። መንነት እቶም ቐተልትን ንምንታይ ነዚ ተግባር ከም ዝፈጸምዎን ገና ኣብ ምጽራይ ከምዘሎ ሰብ መዚ እታ ሃገር ይሕብሩ። ሃገረ ቡርኪናፋሶ ብፍላይ ኣብቲ ምስ ማሊ ዘዳወብ ከባቢ፡ ኣብ ዝሓለፉ ውሑዳት ዓመታት ብተመሳሳሊ ኣገባብ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ዜጋታት እታ ሃገር ክቕተሉ ጸኒሖም እዮም። ነዚ ኸኣ ኣብቲ ከባቢ ዝነቀሳቐስ ጅሃዳዊ ጉጅለ ከም ዝፈጸሞ'ዩ ዝእመን። ካብ ናይቲ ዞባ ሰብ መዚ ዝወጽአ መግለጺ ከም ዘመላኽቶ፡ በቲ መጥቓዕቲ ብዙሓት ሰባት ቆሲሎም ኣለዉ። ሓለፍቲ ጸጥታ ቡርኪናፋሶ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ፡ ካብቶም ዝተቐተሉ፡ ቀሺ ናይቲ ቤትክርስትያንን ህጻናትን ከም ዝርከብዎም ሓቢሮም። ዘይተረጋገጹ ምንጭታት'ውን እቶም ኣብቲ ቤተክርስትያን መጥቓዕቲ ዝፈጸሙ ዕጡቓት ብላምብሬታ(ባጃጅ) ከም ዝሃደሙ ይሕብሩ። ዝሓለፈ ወርሒ ጥቕምቲ'ውን ኣብ ተመሳሳሊ ከባቢ ኣብ መስጊድ ብዝተፈጸመ መጥቓዕቲ 15 ሰባት ምማቶምን ክልተ ብኸቢድ ምቁሳሎምን ዝዝከር'ዩ። ኣብ ቡርኪናፋሶ ካብ 2015 ብጅሃዳዊ ጉጅለ ዝፍጸም መጥቓዕትታት ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናሓየለ ብምምጽኡ፡ ሓያለ ኣብያተ ትምህርቲ ንኽዕጸዋ ተገዲደን'የን።


ከልቢ ሒዛ ናብ መስጊድ ዝኣተወት ጓል ኣንስተይቲ

ከልቢ ሒዛ ናብ መስጊድ ዝኣተወት ኢንዶኔዢያዊት ብግህሰት ክብረት ሃይማኖት ካብ ማእስረትን ፍርድን ምሕረት ተገይሩላ። ኢንዶኒዥያውያን፡ ሱዜት ማርጋሬት ናይ ዝተባህለት ጓለንስተይቲ  ከልባ ኣምሪሓ ምስ ጫማኣ ናብ መስጊድ ክትኣቱ ዘርኢ ተንቀሳቓሲ ምስሊ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብበዝሒ ዘርጊሖምዎ። ተግባር ማርጋሬት ድማ ንብዙሓት ሰዓብቲ እቲ እምነት ኣቖጢዑ እዩ። ኣኽልብቲ፡ ብሰዓብቲ እምነት ምስልምና  ከም ረሳሕን ሕማቕ ፍጥረትን እዮም ዝቑጸሩ። እቶም ኣብ ልዕሊ ማርጋሬት ዝቐረበ ክሲ መርሚሮም ውሳነ ክህቡ ዝተሰየሙ ዳያኑ ግና ብጥዕና እታ ተኸሳሲት ተጠራጢሮም። እዚ ብርክት ዝበሉ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተቐባበሉሉ ምስሊ ማርጋሬት፡ ተኸታሊት እምነት ካቶሊኽ ምዃና ይጠቅስ። ጫምኣ ከየወጽአት ምስ ከልባ ናብቲ መስጊድ ምስ ኣተወት፡ በዓል ቤታ ኣብቲ መስጊድ መርዓ ክፍጽም ቆጸራ ከም ዝሓዘ ብሕርቃን ትዛረብ ነይራ። በዓል ቤታ ሃይማኖቱ ናብ ምስልምና ብምቕያሩ ነቲ መስጊድ ዝወቐሰት ማርጋሬት፡ ካብቲ መስጊድ ክትወጽእ ንዝሓተታ ዋርድያ ክትሃርሞ ፈቲና'ያ። መራሕቲ እቲ መስጊድ ግን፡ እቲ ብዛዕባ እቲ ማርጋሬት ሽሙ እናልዓለት እትዛረበሉ ዘላ ሰብ ይኹን ብዛዕባ እቲ ክፍጸም'ዩ ዝተብሃለ ስነ ስርዓት መርዓ ዝፈልጥዎ ነገር ከም ዘይብሎም ተዛሪቦም። ተግባር ማርጋሬት ብውሑድ ንሸሞንተ ወርሒ ማእሰርቲ ከቕጽዓ ዝኽእል'ኳ እንተነበረ፡ ናይ ኣእምሮ ጸገም ከም ዘለዋ ስለዝተረጋጊጸ፡ ዳያኑ ብነጻ ኣሰናቢቶምዋ።