ኣብ ዓለም ንሕግን ስርዓትን ዝግዝኡ ዜጋታት ዘለውዋ ሃገር መን'ያ?

ኣብ ውሽጢ ካብ በርሊን ናብ ከተማ ዳሱልዶፍ ዝግስግስ ባቡር ኣለኹ። ኣብ ጎነይ ኮፍ ምስ ዝበለ መንእሰይ ድማ ጽቡቕ ወግዒ ሒዝና ኣለና። "ዝብለካ . . . ዘስተብሃልካዮ ኣብ ሞንጎ ኣሜሪካን ጀርመንን ዘሎ ናይ ባህሊ ኣፈላላይ እንታይ ኣሎ?" ይብለኒ። ኣብ ሞንጎ፡ ናብ ኮፍ መበሊኣ እትምለስ ዝነበረት ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ብማእኸልና ትሓልፍ። "ኡሽሽሽሽ . . . ." ብማለት ድማ ከም ህጻን ትኹርየልና። ድምጽኹም ነክዩ ማለታ'ዩ። ብዙሕ ኣይተገደስናላን . . .  ስቕ ኢልና ወግዕና ንቕጽል። መሊሳ፡ ኣብ ውሽጢ ቴሌፎን ምውጋዕ ከም ዘይፍቀድ ናብ ዘመላኽት ኣብ መሬት ናብ ዝተጠቅዐ መልእኽቲ ብኢዳ ተመልክተና። ቐጺላ ናብ ጥቓና ጽግዕ ኢላ ድማ፡ "ድምጽኹም ክትንክዩ ኣለኩም" ኢላትና፤ ብትሕትና። ኣብዚ ግዜ፡ ነቲ ኣብ ጎነይ ዘሎ ሰብ ዝሓተተኒ ሕቶ ምላሽ ከም ዝረኸብኩ ነጊረዮ። "ኣብ ሞንጎ ኣሜሪካን ጀርመንን ዘሎ ናይ ባህሊ ኣፈላላይ እዛ ሰበይቲ እያ" ድማ ኢለዮ። ኣብ ጀርመን ኣርባዕተ ዓመት ሙሉእ ክቕመጥ እንከለኹ፡ "በጃኹም ስቕ በሉ" ዝበለትና ሰበይቲ እትውክሎ ሕብረተሰብ በብቦትኡ ርእየዮ እየ። ህዝቢ ጀርመን ንባህልን ልምድን፣ ንሕግን ስርዓትን ዝግዛእ ሕብረተሰብ እዩ። እቲ ህዝቢ ኣብ ዝኾነ ነገር ሕጊ ዘኽብር'ዩ ክብሃል ይከኣል። ስርዓት፡ ኣብ መላእ መሬት ጀርመን ኢኻ ትረኽቦ። በቃ ህይወት ንዓቀብ ንታሕቲ እንተኣበለትካ'ውን ካብ ሕግን ስርዓትን ክትወጽእ ኣይትክእልን። ምክንያቱ እንታይ'ዩ ትብሉ ትህልው። ኣብ ጀርመን ሓደ ፍሉጥ ኣበሃህላ ኣሎ። . . . "Ordnung Muss Sein" (ስርዓት ክህሉ ይግባእ!) ዝብል እዩ። ህይወት ጀርመናውያን በዚ ኣበሃህላ እዩ ዝምራሕ ክብሃል ይከኣል። ካብ ህጻን ክሳብ ሽማግለ ነዚኣ እዩ ዝግዛእ። ስርዓት ክህሉ ይግባእ! ስርዓት! ስርዓት! ስርዓት ክህሉ ይግባእ! እዮም ዝብሉኻ። እቲ ስርዓት ብምንታይ ይግለጽ? ኣብ ጀርመን ዝረስሑን ንጹሃትን ጠራሙዝ ብሓንሳብ ኣይድርበዩን። ድሕሪ ምሸት ሰዓት 10፡00 [ሰዓት 4፡00 ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ] ድማ ዝርብሽ ድምጺ ከተስምዕ ኣይፍቀድን። ኣብ ጀርመን ቀይሕ መብራህቲ እንተበሪሁ፤ ንምንታይ ኣብ ገጠር ዘይኸውን . . .  ዋላ'ውን እቲ ሕብረተሰብ ህልም ዝበለ ሓረስታይ ይኹን . . . መንገዲ ዘቋርጽ ኣጋር'ውን ኣይሃሉ . . . ትራፊክ ጠጠው ከብለኩም ዝለመድኹም'ውን ክትኾኑ ስለ እትክእሉ ዋላ'ውን ትራፊክ ኣይሃሉ ዝብል ክውስኸልኩም፡ ሕጊ ትራፊክ ኣይጥሓስን። ኣብዛ ሃገር ሓደ ነገር ከተፈጽሙ እንተደሊኹም ሓደ ቅኑዕ መገዲ ጥራሕ ኢኹም እትጥቀሙ። ቅጥዒ ትመልኡ፣ ትኽክለኛ ስምኩምን ኣድራሻኹምን ተቐምጡ፣ ድሕሪኡ ቆጸራ ትሕዙ። ቅጥዒ ክመልእ ዝተጋገየ ሰብከ? ከም ሰብ ምግጋይ ንቡር ስለ ዝኾነ ቴሌፎን ተደዊልሉ ይጽዋዕ። ብኣግባቡ ክመልእ ግዴትኡ እዩ፤ ስለዚ ድማ ደጊሙ ብጥንቃቐ ይመልእ። ምኽንያቱ ኣብ ጀርመን ስርዓት ክኽበር ኣለዎ። ውርሲ ማርቲን ሉተር? ላዕሊ ላዕሉ እንትርኣይ፡ ጀርመን ኩሉ ነገር ቦታ ቦትኡ ዝሓዘላ ናይ ሕግን ስርዓትን ሃገር ትመስል። እንተኾነ ከምቲ ዝብሃል፡ ኩሉ ነገር ደንብን ስርዓትን ኣሲሩ ዝሓዛ፣ ንለውጢ ኢዳ ዘይትህብ ድያ? እንተኢልና፤ መልሱ ኣይኮነን ክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብዚ ወገን ናብ ዘመን ማርቲን ሉተር ክንምለስ ዘለና ይመስለኒ። ሉተር፡ ጀርመናውያን ኮኑ ዓለም ከመይ ንእየሱስ ክርስቶስ ከምልኹዎ ኣለዎም ኣብ ዝብል ባይታ ዝሓዘ ለውጢ ከም ዘምጽአ ንዝሓለፉ 500 ዓመታት "ሪፎርሚስታት' ጀርመን ኣብ ባህሊ ጀርመን ዓብዪ ኣሰር ኣንቢሮም። መምርሒ እዚ ፍሉጥ ባህሊ ጀርመናውያን ንሱ ከም ዝጽሓፎ'ውን እዩ ዘንገር። Ordunug Muss Sein Unter Den Leuten [ኣብ ሞንጎ ህዝብታት ስርዓት ክህሉ ይግባእ!] ማለት እዩ። ጀርመናውያን ንመስተ [ቢራ]፣ ንመጽሓፍ [ምጽሓፍን ምንባብን]፣ ንሕብስቲ [ምስንካትን ምብላዕን] ዘለዎም ፍቕሪ ብቃላት ዝግለጽ ኣይኮነን። ኣብ ዓለም ዝፍለጣ ዝርዝር ኣውቶሞቢላት ኣይ - ናይ ጀመርመናውያን እንድየን ግዲ፤ መርሴዲስ ቤንዝ፣ ቮልስዋገን፣ ቢኤምደብሊው፣ ኣውዲ፣ ፖርሸ የትም ቢኬድ።  ጀርመናውያን ክንደየናይ ጥንቁቓት ምዃኖም ልዕሊ እዘን ምህርታት ምስክር የለን። ካብዚ ሓሊፉ ምህዞ ጀርመናውያን መስመር ክትሕዝ ዝገበረ ሓደ ናይ ጥበብ ቤት ትምህርቲ ኣሎ። ባውሃውስ ይብሃል። ባውሃውስ ባውሃውስ ቤት ትምህርቲ ኪነ ህንጻን ስነ ጥበብን እዩ። ኣብ ቫይማር ብ1919 ፍሉጥ ክኢላ ስነ ህንጻ ዋልተር ግሮፒየስ መስሪቱዎ። ድሕሪኡ ብሉጻት ዝተባህሉ ጥበበኛታት ኣብዚ ቤት ትምህርቲ ክዓብዩ ጀሚሮም። ብቐዳማይ ኲናት ዓለም ዝዓነወት ዓለም ዳግም ንምህናጽ ኣብዚ ቤት ትምህርቲ ዝተኣኻኸበ ክኢላ ተላዒሉ። ባውሃውስ ኣብ ቅርጺ ኪነ ህንጻ ጀርመናውያን ዝፈጠሮ ጽልዋ ቀሊል ዝብሃል ኣይኮነን። ካብዚ ቤት ትምህርቲ ዝወጽኡ ሓድሽ ሓሳብ ኪነ ህንጻ እዮም ዘበግሱ። ንኣብነት፡ ሓደ ግዜ ቦታ ዝሕዝ ዘይኮነ ቦታ ዝፈጥር ህንጻ ንህነጽ ኢሎም ተላዒሎም። ቀጺሎም ድማ ሓደ ሰብ ኣብ ውሽጢ ገዝኡ ኮይኑ ዳርጋ ኣብ ደገ ዘሎ ስምዒት ዝፈጥሩ ኪነ ህንጻታት'ውን ኣብቲ ዘመን ዝተለመዱ ክኾኑ ገይሮም። ሕጂ፡ ኣውሮጳ ሙሉእ ዘዕለቕለቑ ስራሕቲ ኪነ ህንጻ ናይ እዚኦም እዮም። ኣብቲ እዋን ግን 'ፋሽን' ዲኹም ትብሉዎ? ከምኡ ነይሮም። ከምዚ ዓይነት ሰውራ ኪነ ህንጻ ክመጽእ ዝገበረ ከኣ ኣቦ ኪነ ህንጻ ዋልተር ግሮፒየስ እዩ። ኣርክቴክት ግሮፒየስ ኣብ ጀርመን ዝፈጠሮ ቤት ትምህርቲ ባውሃውስ ተመሃሮ ኣብ ምህዞ ዝተደረኸ ስልጠና ክረኽቡ እዩ ዝገብር። ድሕሪኡ ብስነ ጥበብ፣ ኢደ ጥበብ፣ ስነ ህንጻን ካልኦት ምህዞታትን ብምጥቃም ብዛዕባ ሕብሪ፣ ቅርጺ፣ ጽባቐ ምሕሳብ ምጥባብ፣ ምፍልሳፍ ባህሊ እናኾነ መጺኡ። ባውሃስ ብ1933 ብሂትለር ክሳብ ዝዕጾ ሽሙ ኣብ መላእ ኤውሮጳ ዝጽውዓሉ ኣሰር ኪነ ህንጻን ካልኦት ናይ ስነ ጥበብ ስራሕትን ገዲፉ እዩ። ጀርመናውያን፡ ንገዛን ደገን ዘለዎም ኣተሓሳስባን ድልየትን ዝቐረጸ እዚ ቤት ትምህርቲ እዩ ይብሃል። 'ስነ ስርዓት ይከበር!' መን ጀሚሩዎ? ሉተር ኣብ ጉዳያት ነገረ መለኮት ኣብ ዝጽሓፎም ጽሑፋት ህዝቢ ንመራሕቲ ይእዘዝ ይብል። 'ስነ ስርዓት ይከበር!' ብዝብል ዝጽሓፎ ግን ብቐጥታ ነቲ ሕብረተሰብ ዝምልከት ዘይኮነ፡ ወዲ ሰብ ብውልቁ ስርዓት ከኽብር ዝግብኦ ፍጡር እዩ ኢሉ ይኣምን ስለ ዝነበረ እዩ። ድሕሪ ሉተር ስነ ስርዓት ዝብል ሓረግ ብሰፊሑ ክፍለጥ ዝገበረ ሰብ ናይ መወዳእታ ፕሬዝደንት ሪፐብሊእከ ቫይማር ፓል ቮን ሂንደንበርግ ከይኮነ ኣይተርፍን። ብ1934 መጽሄት ታይም ሂንደንበርግ ኣብ ቅድሚት ገጹ ሒዙ እትወጽእ፡ ኣብ ትሕቲ ናቱ ስእሊ "ስነ ስርዓት ይከበር!" ዝብል ኣበሃህላ ነይሩ። እዚ ድማ ነቲ ፕሬዝደንትን ነቲ ኣበሃህላን ህቡባት ክኾኑ ገይሩዎም። ክሪስቲና ሮጀርስ ተመራማሪት ባህሊ እያ። እዚ ስርዓት ናይ ምኽባር ባህሊ ካብታ ፕሩሲያ ተባሂላ እትጽዋዕ ነባር ጀርመን ዝመጽአ እዩ ትብል። ግቡእኻ ምፍጻም፣ ቖጸራ ምኽባር፣ ሓቀኛን ጠንካራን ሰራሕተኛ ምዃን ድማ ኣብ ባህሊ ጀርመን ካብ ውሉድ ወለዶ እናተመሓላለፈ ዝመጽአ ባህሊ እዩ። ክርስቲና ነዚ ካብ ውሉድ ወለዶ እናተሰጋገረ ዝመጽአ ስነ ስርዓት ዝምልከት ምስ ጀርመናውያን ሽርክና ንግዲ ክጅምሩ ንዝደልዩ ዜጋታት ካልኦት ሃገራትን ዓበይቲ ኩባኒያታትን ተማኽር። ምኽንያቱ ጀርመናውያን ስንፍና ዘይክዕገሱ፣ ዕሽሽ ምባልን ትኹረት ምውሓድን ቐልጢፉ ከቖጥዖም ዝኽእሉ ህዝቢ እዮም። ብዝኾነ እዚ ስርዓት ይከበር ዝብል ልምዲ ካብ ዝመጽአ ይምጻእ ኣብ ልቢ ጀርመናውያን ዝሓደረ ዓብዪ ባህሊ ከም ዝኾነ ዘጠራጥር የብሉን። እቲ ቃሕ ዝብል ነገር ናይ ሎሚ ጀርመናውያን ብዛዕባ ስነ ስርዓት ከውግዑ ኣይትሰምዖምን። እኳ ድኣ ልክዕ ከም ተፈጥሮኣዊ ስምዒት ብውሽጦም ተረዳዲኦም ወዲኦም'ዮም። ብኡ ይናበሩ እምበር ኣይዛረቡን። ተመራማሪት ታሪክ ክርስቲን እዚ ባህሊ ምኽባር ስርዓት ጀርመናውያን ንቖልዑት ጀርመን "ብናይ ማይ ቱቦ ዝመጽኣሎም ጸባ ላሕሚ እዩ" ክትብል ትገልጾም። እዚ ባህሊ ንምዕባይ ህጻናት ናብ ቤት ትምህርቲ ክኸዱ ከለው ዝመሃርሉ ክፍሊ ካብ ምጽራይ ይጅምሩ። ዝጻወቱሎም ኣቑሑ ብኣግባቡ ብምቕማጥ ይጅምር። በዚ ኣቢሉ ምኽባር ስርዓት መምርሒ ህይወቶም ኮይኑ ይቕጽል። ክርስቲን ነዚ ብዝስዕብ ሓሳብ ትጠምሮ። "ሓደ ሰብ ክዛረብ እንከሎ ሰዋስው ቋንቋ ሓሲቡ ኣይኮነን ዝዛረብ፤ ኩሎም ጀርመናውያን ድማ ስርዓት የኽብሩ እምበር ብዛዕብኡ ኣይዛረቡን"። ቅድሚ ምጥቕላለይ ሓንቲ መቑሽሽ ወስ ከብለልኩም። ሓደ ጀርመናዊ ስምዒትኩም ቁርብ ርብሽብሽ ዝበለ እንተመሲሉዎ፡ "Alles in Ordnung?" ይብለኩም። እንታይ ማለት'ዩ? ብቐሊሉ "ሰላም ድዩ?" ከምዚ ናይ ሎሚ መንእሰይ ዝብሎ ድማ "ኣማን ድዩ?" ማለት እዩ። ግን ድማ ብኣበሃህላ ቋንቋ ጀርመን ክንፈትሖ ከለና፡ "ስነ ስርዓት ተኸቢሩ'ዶ?" ዝብል ትርጉም'ዩ ዘለዎ። እዚኣ ኣብ ልባስ ኣኽበርቲ ሕጊ'ውን ተጻሒፋ እያ። ኦርድኖንግስአምት (Ordnungsamt) ዝበሃሉ መኮንናት ቤት ጽሕፈት ኣኽበርቲ ስርዓት ሕብረሰተብ ጀርመን እዮም። እዚኦም ስራሕቲ ምኽባር ስርዓት እዮም ዝሰርሑ። መሬት ምስ ሰማይ ዝሓዋውስ፣ ዕንጽራር ዝገብር ሙዚቃ ዝኸፈተ ገዛ እንተረኺቦም፡ ብዋዛ ኣይለቁዎን። መካይን ጠጠው ኣብ ዝብላሉ ቦታ ብስርዓት ደው ዘየበለ መኺና እንተገጢሙዎም'ውን፡ ድሓን ይኹን ኢሎም ኣይሓልፉዎን፤ ወይለከ ስርዓት እዩ'ያ። ሓደ ነገር ክውስኽ ኢለ'ዶ ዘረባ ኣንዊሐልካቱም? ብዝኾነ፡ ኣብ ጀርመን ከልቢ ከይተረፈ ንክንደይ ግዜ እዩ ክነብሕ ዝኽእል ዝብል ሕጊ ተቐሚጥሉ'ዩ። ኣይኣምንን'ዶ ኢልኩም? ጸጥታ ክዓስል ኣብ ዘለወሉ ሰዓት ኣብ ሓደ ግዜ ልዕሊ 10 ግዜ ክነብሕ ኣይፍቀዶን። ሰኺሩ ኣብ መገዲ ጸልፋዕፋዕ እናበለ እግረ መገዱ ዝረኽቦም ናይ ጎሓፍ ኣቑሑት እናላኽዐ ዝኸይድ ሰብ'ውን ኣይስኣንን። ስኻሩ ምስ ነፈሰሉ ግን፡ "ስነ ስርዓት ይከበር!" ክብል ይኽእል።


ኮሮናቫይረስ፡ ኣሸንዳ እንትመጽእ ሽማ ዝለዓል ግውሕ መቐለ መን’ያ?

ኣሸንዳ ናይ ዓሚ ናይ ዓሚየ . . . ተጋኒና ሎሚየ'፥ 'ኣዋልደይ ሎሚ ዕበዳ . . . ላዕላይ ሰማይ'ዶ ኣለዎ ሜዳ' እናተባህለ ደቂ ኣንስትዮ ኣሸንዳ ዝጻወታሉ፣ ተጸባቢቐን ናብ ኣደባባይ ዝወጽኣሉን ዝተሓዋወሳሉን መዓልቲ እዩ። ሎሚ ግን ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምግታእ ዓበይቲ ምትእኽኻባት ዘለዎም ሃይማኖታዊ ይኹን ባህላዊ በዓላት ክስረዙ ስለ ዝተገብረ 'ኣሸንዳ ኣብ ገዛና' ብዝብል ካብ ገዛኻ ብዘይምውጻእ'ዩ ክኽበር። በዚ ምኽንያት፡ ንሓደ ካብቶም ኣብ ትግራይ በብዓመቱ ብዝለዓለ ድምቀት ካብ ዝበዓሉ ሓደ ዝኾነ ምስ መዓልቲ ናጽነትን ጽባቐን ደቂ ኣንስትዮ ተኣሳሲሩ ክለዓል ዝዝውተር በዓል ኣሸንዳ እንትለዓል ልክዕ ከምቲ ኣብ መዓንጥአን ዝግልድምኦ ቖጽሊ ኣሸንዳ ሽማ ሓቢሩ ብዛዕባ ዝለዓል 'ግውሕ መቐለ' ተባሂላ እትፍለጥ ጓል ኣንስተይቲ ከነልዕላ መሪጽና። ብዙሓት ንዕኣ ዝፈልጡን ዘኽብሩን ሰባት፡ ንግስቲ ከበሮ፣ መኽዝን ባህልን ጸወታን እንብሉዋ ብዓብይኡ ኣድባር መቐለ ኢሎም ይጽውዑዋ። ግውሕ መቐለ እንትለዓል ዝነበረትሉ ከባቢ ጅብሩኽ'ውን ምስኣ ብድድ ዝብል፤ ኣይክነጻጸሉን። ኣብዚ ገዛውቲ ማንካ፣ ድስቲ፣ መግቢ፣ ቖልዓ ይኹን ገዛ ዋና የብሎምን፤ ናተይን ናትካን ኣይብሃልን ነይሩ። ብቐንዱ ከኣ ስዋን ዋንጫን። ትሕት ዝበለ ቑጠባዊ እቶት ዘለዎ ሕብረተሰብ ዝሰፈረሉ ከባቢ ስለ ዝኾነ መብዛሕትኡ ስዋ ሸይጡ ናብራ ዝመርሕን ቖልዑት ዘዕብን ሕብረተሰብ ይነብረሉ ነይሩ። በዓል ጊዜ ዝነበረ ስዋ፡ ጾሟቚቱ ወሓለን ምቕልልትን ምስ እትኸውን ደላይኡ ብዙሕ፣ ኣብቲ ዙርያ ዝፍጠር ጸወታ ዕሙር ነይሩ። ሚኒሊክ ዝብሃል መስተዪ ስዋ ናይ ታኒካ ዋንጫ'ውን ነይሩ። ነገር ስዋ እንትለዓል ካብ ዝመጽአ መጺኡ እግሩ ኣሳፊሑ ሕርካምን ሽሊንግን ዘለዎ ከፊሉን ኣንጊዱን፣ ዘይብሉ ከኣ ተኣንጊዱን ተለቂሑን ዝሰትየሉ፣ ዝስሕቐሉን ዝጻወተሉን ጅብሩኽ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ከባቢ ክለዓል ግድን ይኸውን። ዳርጋ መዓልታዊ፡ ነፍሲ ወከፍ ገዛ መሬት ኾስቲራ፣ ማይ ረብሪባ፣ ዓማዊላ ኾፍ ዝብልሉ ካሻ ኣንጺፋ፣ መስተዪ ስዋ ዋንጭኣ ሓጻጺባ ኣዳልያ ትጽበ፤ ድላይኻ ሰቲኻ ባእሲ ግን ብዙሕ ንቡር ኣይኮነን። ግውሕ መቐለ ድኣ መን ነይራ? ሰበነ ገረንቸኣል ደብሪ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ካብ ከተማ መቐለ ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ወሊዶም ዘዕበዩዋ ናይ ስጋ ወለዳ ዝሃቡዋ መጸውዒ ሽም'ዩ። ደቂ ጅብሩኽ ድማ ግውሕ ኢሎምዋ። ብዙሕ ሰብ ድማ ብሰበነ ዘይኮነ ብሳጉኣ ስለ ዝፈልጣ ንሕና'ውን ንሱ ክንጥቀም መሪጽና። ግውሕ፡ ናይ ልባ ዝበሃላ ሰብ ወይዘሮ ዕንሹ ረዳኢ ይብሃላ። ክልቲኣተን ዕቡነይ . . . ዕቡነይ ብምባል ይጸዋውዓ፤ ሳንዳይ ንማለት'ዩ። ሕማቕን ጽቡቕን ግዜ ብዝሓባር ዝርኣያ፣ እዚ ናትኪ፤ እቲ ናተይ ከይበላ ብስኒት ዝሓለፋ፣ ብሞት እንትፈላለያ'ውን ቃል ተኣታትየን ብሓደራ ዝተኣሳሰራ'የን። ብሓደ ጸወታ ግውሕን ተዘክሮ ወይዘሮ ዕንሹን እንዶ ክንዝክረን። ብደርጊ ግዜ ኩሉ በብቀበሊኡ ጥርናፈ ዝነበረሉ ግዜ እዩ። ሰውራ ተጋደልቲ ህወሓት ድማ ኣብ መላእ ከባቢታት ትግራይ እንተጠጥዐ'ውን ግውሕ ኣብ መቐለ ዝርኣየቶም ተጋደልቲ ደቀቕቲ ስለ ዝነበሩ ንደርጊ ክስዕሩዎ'ዮም ዝብል ግምት ኣይነበራን። ግውሕ ድማ ነተን ብልቢ እትፈትወንን እትኣምነንን ዕቡንኣ፡ "ኣጋጣሚ ትሓሕት ተወሰዱኒ ኣብዚኣ እኒአዋ ወርቀይን ጨርቀይን ንቤተክርስቲያን ሃባለይ" ኢላተን። ኣጋጣሚ ኮይኑ በቶም ደቒቖም ዝተርኣዩዋ ተደፊኡ ካብ መቐለ ክወጽእ ግድን ምስ ኮነ፡ ገሊኡ ምስኡ ዝሃድም ነይሩ። ንሳ ግን ዕቡነይ . . . ዕቡነይ ኢላ ተዳህያ፤ ድሓር "ተገልቢጠ እየዋ ተገልበጣ" ኢላተን። ኣሰላልፋ ቐይረ እየ ንምባል ይኸውን። ኣብዛ ወግዓ ዘለዋ 'ዕቡነይ' እምበኣር እተን 'ዕቡነይ ናፊቐየን' ዝብልኣ ወይዘሮ ዕንሹ'የን። ዕቡነይ ንዝብልኣ ግውሕ መቐለ 'ኣትን' እናበላ ይጽውዕኣ። ግውሕ ብዕድመ ስለ እትዓብየን ዘይኮነ ኣብ ትግራይ ኣዚኻ ንእትፈትዎን ንእተኽብሮን ሰብ'ውን ኣርቢሕካ ምጽዋዕ ልሙድ'ዩ። "ንሰን ኣብ ዘለዋሉ ሰሓቕን ታሕጓስን እምበር ሓዘን ኣይፍለጥን። ዕቡነይ ዓባይ፣ ክብርቲ ሰብ እየን። ኣብ እንዳ ሕዙናት ብኽያት ኣይፍለጥን [ንሰን እንተሃልየን]፣ ኣብ መርዓ ይኹን ኣብ ሓዘን ተሓጒስካ እዩ። ዝሓመመ ወይ ዝተኣሰረ ሰብ እንትህሉ መንደር ሙሉእ ጸዊዐን ሒዘንኦ'የን ዝኸዳ፤ ዕቡነይ ናፊቀየን" ይብላ። ግውሕ መቐለ፡ ማሕበራዊ ናብራ ብምድማቕ፣ ሰባት ብምቅርራብ፣ ሰሓቕን ጸወታን ብምፍጣር እያ ትፍለጥ። ነዚ ከይኾነ ኣይተርፍን 'ግውሕ' ዝብል ሳጓ ዝለገባ። "ኩላትና ስዋ ኢና ንገብር ነይርና። ጅብሩኽ ኩሉ ስዋ እዩ። ምስ ዕቡነይ ድማ ስዋና ብሓደ ንሰርሖ ብሓደ ንውድኦ። ንሰን ተጫዋቲትን መስሐቒትን ስለ ዝኾና መን ኣለዋ መን የብላን ኣይፍለጥን። ካብ ኣስመራ ይምጽኡ ካብ ካልእ ኣባና መጺኦም እዮም ዝሰትዩ ነይሮም። ንሕና'ውን ምስ ኣስኡን ተዛኒፍና ኢና ንሰቲ ኣይግድሰናን" ይብላ። እቲ ግዜ ኣይ ከምሎምን ጽቡቕ ነይሩ፤ ብሕርካም ኣርባዕተ ዋንጫ ስዋ ይሽየጥ። ሕጂ ኣብ ምንታይ ወዓላ ከም ዘላ ብዘይትፍለጥ ናይ ሓሙሽተ ወይ ዓሰርተ ሳንቲም'ውን ነይሩ። "ደቂ መቐለ ደኾንናይ፡ ክልቲኤና ድማ ብክራይ ገዛ ኢና ተጋኒና። ድሕሪኡ ግን ብጣዕሚ ኢኻ ትቀራረብ፤ ፍቕሪ ኢኻ። ዋጋ ናይቲ ክራይ ገዛ 5 ብር ነይሩ" ኢለን እንተውግዓ፡ ዕቡነይ ደፋር ነይረን ይብልኣ። ንምዃኑ ሕጂ ብምንታይ ይዝክርኣ ይኾና? እንትንብለን ንሰን'ውን ወግዒ ዝኸብደን ኣይኮናን'ሞ ንሓደ ካብ ትዝታታተን ኣካፊለናና። ኣብ ግዜ ደርጊ ህድሞ ዝነበረ ገዛውቲ መንግስቲ ወሪሱዎ፤ እታ እትነብረላ ዝነበረት ገዛ ፈሪሳ ብዚንጎ ክትስራሕ ተገይሩ። "ህድሞ ፈረሰ ቆርቆሮ ታደሰ" ኢላ ድማ ደሪፋትሎም ይብላ። ልዕሊ ኹሉ ግን ነቲ ኣብ ምጥንኻር ማሕበራዊ ናብራን ምድማቕ ኣል ኣሸንዳን ዝነበራ ተራ ዝተፈለየ ምንባሩ ይዛረባ። "ሓራስ፣ ዝሞተ፣ ሓመመ ወይ ዝተኣሰረ ሰብ እንተልዩ ኣዋጂት ንሰን ነይረን፤ ልክዕ ከምቱ ንመለስ መራሒና ንብሎ ንዐአን'ውን ከም መራሒትና ኢና ንርእየን ነይርና። ብአአን ተዓጂብና ኢና ንኸድ፤ ብስሩ ጅብሩኽ ምዃንና እንፍለጥ ብሳልአን'ዩ" ይብላ። ወሲኸን፡ "ክልቲኤና ብጣዕሚ ኢና ንፋቶ፤ ሓሚመን ኣብ ሆስፒታል ደቂሰን እናሃለዋ ይፈርሕ ኣለኹ እየ ምሳይ ውዓላ ምሳይ ሕደራ ይብላኒ። ዝሞታ ዘይኮነ ዓይነን ዝዓውራ መሲሉወን ድማ ከይትጠልማኒ ዕቡንዋይ ይብላኒ ነይረን፤ ኣነ'ውን ኣይጠልመክንን ኢለ ቃል ኣትየለን" ብማለት ይዝክርኣ። በዚ ምኽንያት ክሳብ እዛ ዕለት ከይዱ ንዝሓተተን ብዛዕብኣ የዕልልኦ፤ ሽማ ንዘልዓለለን ድማ ይምርቕኦ፣ የመስግንኦ። ዮውሃንስ ተስፋይ ገብረኪዳን ይብሃል፤ ዕባይ ጅብሩኽ'ዩ። ጉውሕ ምስ ሞተት ድማ ምስ ካልኦት ሰለስተ መሓዙቱ ብምዃን ጎኒ መሰለች ህንጻ 'ግውሕ መቐለ' ዝብል ናይ ንግዲ ትካል ከፊቱ ዝነበረ'ዩ። ካብቲ ቀረብ ንላዕሊ ሽማ ነቲ ገዛ ህቡብነት ስለ ዘልበሶ ኣብ ሓደ እዋን መዘራረቢ ኮይኑ ነይሩ። እዛ ብቀልድን ቅውም ነገርን እትፍለጥ ሰብ እምበኣር፡ ንስጡም ማሕበራዊ ናብራ ጥራሕ ዘይኮነ ንትምህርቲ እውን ቅርብቲ ነይራ። "ለጋስ፣ ዘለዋ ነጊፋ ተኻፊላ እትነብር ሰብ እያ። ኣብ ጅብሩኽ ተወሊድና ዘዕበየትና ኣዴና'ያ። ኩሉ ክብሃል ወይ ክፍተን ኣለዎ እትብሎ ንምግባር ንድሕሪት ኣይትብልን። ቖልዑ እናሃለና ዓባይ ሰበይቲ ኾይና ናብ ቤት ትምህርቲ በጺሓ ክትምለስ ኢና ንፈልጣ። ድሓር ናብ ገዝኣ እናተመለሰት ኣብ መንገዲ 'ግውሕ መሃይምነት' ኢሎምዋስ፤ ዘይተመሃረ ይእሰር ስለ ዝነበረ "እወ ኣነማ ተመሃሪት፡ ንስኻ ኣለኻ ወድዛ ተኣሳሪት" ዝበለትሉ ግዜ ኣይርስዖን" ይብል። ካልእ ግውሕ፡ ብኣሸንዳ ዋዛ ኣይኮነትን። ኣከዳድንኡ፣ ቑንኡን ኣተሓሕዛን ኣተሃራርማን ከበሮ ብኣግባቡ እትፈልጥን እተተግብሮን ስለ ዝነበረት ዝሓዘቶን ዝበለቶን ይደምቀላ፣ ይፍተወላ ነይሩ። ንሱ፡ "በዓል ኣሸንዳ ብዝመጽአ ቑጽሪ ግውሕ ብጣዕሚ እያ ትዝከር፤ ብዙሓት ጉጅለታት ኣሸንዳ መቐለ እንተሃለዋ እውን እቲ ደቂ ኣንስትዮ ጅብሩኽ ዘለዋሉ ጉጅለ'ዩ ዚያዳ ዝደምቕ። ዝኾነ ወዲ መቐለ ድሙቓት ቖልዑ ኣሸንዳ እንተርእዩ ደቂ ጅብሩኽ ምዃነን ይፈልጥ። ናይዚ ምኽንያት ድማ ግውሕ'ያ፤ 'ኣይከን ጅብሩኽ' ነይራ" ክብል ይገልጻ። ድምቀት እዚ በዓል ስለ ዝኾነት ድማ ኣድነቕታን ፈተውታን 'ኣድባር' ኢሎም የሞጉሱዋ። "ግውሕ ኣብ ኩሉ እትርከብ ድመቀት ስለ ዝኾነት ኣድባር እያ፤ ኩሉ ሓዘኑ ረሲዑ ክስሕቕ፣ መርዓ ክደምቅ እትገብር፣ ሰብ ኣተሓባቢራ ንኹሉ ስለ እትጥይቕ እዩ ኣድባር ዘብላ" ይብል መንእሰይ ዮውሃንስ። ሕጂ ግውሕ ኣድባር ተባሂላ እትጽውዐሉ መሸጢ ህንጻ መሳርሒ ዝበዝሖ እናኮነ መጺኡ፤ እቲ ማህበረዊ ናብራ'ውን ኣይከም ቀደሙን ላሕሊሑ። ምኽትል ዳይሬክተር ቴሌቪዥን ትግራይ ጋዜጠኛን ደራስን ሰለሞን ኣባዲ ብ1985 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ካብ ሞንጎ ዝረኸቡዋ ጋዜጠኛታት እዩ። ኣብ ከባቢታት ዕዳጋ ይኹን ገዛውቲ ንበዓል ኣሸንዳ ካብ ዘድምቓ ሓንቲ ንሳ እያ ዝብል ኣቶ ሰለሞን፡ ካብ ባህላዊ ደርፍታት እቲ በዓል ብዝዛየደ ፖለቲካ ቀመስ ወግዒታት ሰው እተብል ምዃና ይዝክር። "ኣብ ግዜ ሃይለስላሰ ኣመሓዳሪ ትግራይ ዝነበሩ ልኡል ራእሲ መንገሻ ደቂ ኣሸንዳ ናብ ቤተ መንግስቶም ክመጽኣ እንከለዋ ዝተፈላለየ ሽልማት ይህቡ ነይሮም። ደርጊ ናብ ስልጣን ምስ መጽአ ግን ሃይለስላሰ በላይ ዝበሃሉ ኣመሓዳሪ ተተኪኦም። ንሶም ኣብ ግዜ ኣሸንዳ ምስ መጽኡ ከረሜላ ሂቦም ክሰዱወን ከለው ግውሕ "ዓሚ'ዶ መሲሉኪ ቅድሚ ዓሚ ከረሜላ ጠዓሚ" ኢላ ነቒፋቶም። በዚ ትፍለጥ" ይብላ። ክሳብ እዚ ግዜ፡ ንቖልዑ ኣሸንዳ ክርኢ ወይ ከልዕል እንከሎ ንግውሕ መቐለ ከም ዘልዕል ዝዛረብ ኣቶ ሰለሞን፡ እቲ በዓል ድማ ብደቂ ጅብሩኽ ዝኾና ቖልዑ ኣሸንዳ ይደምቕ ነይሩ ይብል። "ደቂ ጅብሩክ ንኣሸንዳ የድምቕኦ ነይረን።  ኣተሓሕዛ ከበሮ ግውሕ ድማ ዝተፈለየ'ዩ። ብሱሩ'ውን ኣለባብስኣ ማዕሪጋ ስለ እትወጽእ፡ ግውሕ ክተልዕል ከለኻ ኣሸንዳ ውን ይብለካ እሞ፡ እቱ ኣጎዛጒዛ እትትቀመሉ ዝነበረት ፖለቲካዊ ቅይዐ'ውን ይዝከረካ" ኢሉ። ኣብ ህዝብታት ትግራይን ኤርትራን ብፍላይ እቶም ዝነበሩ ስርዓታት ሓሳብካ ብነጻነትን ብቐጥታን ንምግላጽ ዝዕድሙ ስለ ዘይነበሩ፤ እቲ ሕብረተሰብ በዓላት ኣጎዛጒዙ ብመልክዕ ግጥሚ፣ ማሰን መልቅስን ጸገማቱ ክገልጽ ይስትውዓል ከም ዝነበረ ከም ኤርትራዊ ደራስን ዳይሬክተርን ሰለሞን ጸሃየ ዝበሉ ተመራመርቲ ታሪክን ባህልን ይገልጹ። ምስ ኣሸንዳ ብዝተኣሳሰር'ውን ብፍላይ ኣብ ከባቢ ተምቤን ደቂ ኣንስትዮ ዘለወን ተጓንፎን ጸገማትን ባህላዊ ጸወታ ኣምሲለን ፖለቲካዊ ነቐፌታ የቕርባሉ እየን። "ንኣብነት ምስ ኣውርስ ብዝተኣሳሰር፡ ኣሸንዳ እንትኽበር ጽቡቅ ንዝገበረ ዘወድሳሉ፡ ንዝሓመቐ ድማ ዝነቕፋሉ ኩነታት ትዕዘብ ኢኻ" ይብል ኣቶ ሰለሞን። ኣብ በዓል ኣሸንዳ ድማ፡ ዝኾነት ትኹን ጓል ኣንስተይቲ ማዕሪጋ እትርኣየሉ ናይ ነጻነት መኣልቲ ኮይኑ፡ ቆልዑ ሸንዳ ስለ ዝነቐፋ ኣይውቅዓን እኳ ድኣ ይኽበራ። እዚ ንክብርታት ትግራይ ሓፍ ካብ ዘበሉ በዓላት ሓደ ዝኾነ ግን፡ ኣብዚ ዓመት ብምኽንያት ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከምቲ ልሙድ ብከበሮን ዝላን ደሚቑ ንክበዓል'ኳ ዕድል እንተዘይረኸበ፡ ነቲ ህልዊ ኩነታት ዘጎዛጎዙ ዘለፋታትን ጸወታታትን ግን ምውጽኦም ኣይተርፍን።


ጉጅለ ባህሊ ኢትዮጵያ፡ "ህዝቢ ኤርትራ ጽቡቕ ኣቀባብላ ገይሩልና"

ብምኒስተር ደኤታ ባህልን ቱሪዝምን ወይዘሮ ብዙነሽ ዝምራሕ 60 ኣባለት ዝሓዘ ጉጅለ ባህሊ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኤርትራ  ባህላዊ ምርኢት ከቕርብ ቐንዩ። እቲ ኣብ ከረን፡ ባጽዕን ኣስመራን ምርኢት ዘቕረበ ጉጀለ፡ በቲ ዘቕረቦ ምርኢትን ዝተገብረሎም ኣቀባብላን ኣዝዮም ከም ዝተሓጎሱን ዑደቱ ውጺታዊ ከም ዝነበረን ሓቢሩ። ምስቲ ጉጅለ ዝተጓዕዙ፡ ሮክ ዝጻወቱ ኣባላት ጉጅለ ሙዚቃ 'ጃኖ'  ኣብ ባጽዕን ኣስመራን ብርክት ዝበለ ፍርያቶም ኣቕሪቦም። ኣብታ ሃገር ብዙሕ ሰብ ከም ዘየለ ዝዛረብ ተጻዋቲ ጊታር ጃኖ ባንድ ሳሙኤል ኣሰፋ፡ "እቲ ዝርካቡ ሰላማውን ፈታዊ ሰብን ሃገርን እዩ" ክብል ይገልጾ። ኤርትራ ኣዝያ ውቅብቲ ሃገር'ያ ዝብል ሳሙኤል፡ ብፍላይ ገማግም ባሕራ፡ ባጽዕን ዳህላክን ንኽትርእዮም ዘብህጉ ማረኽቲ ምዃኖም ሓቢሩ። እቲ ክልተ ደቂ ኣንስትዮን ክልተ ደቂ ተባዕትዮን ውሩያት ሙዚቀኛታት ዝርከቡዎ ጃኖ ሽዱሽተ ሙዚቀኛታት ዝሓቖፈ ጃኖ ባንድ ዓብዪ ኢንተርፕራይዝ ሙዚቃ ኢትዮጵያ'ዩ። እቲ ባንድ ኣብ 2012 'ኤርታዕለ' ዝሰመዮ ፈላሚ ኣልበም ናብ ህዝቢ ኣቕሪቡ። ፍርቂ ካብቲ ናይ ደርፊ ግጥምታት ከኣ እቲ ስሙይ ኢትዮጵያዊ ገጣሚ ይልማ ገብረኣብ ዝደረሶም እዮም። እቲ ባንድ ኣብ ወጻእን ሃገርን ሮክ ዝተባህለ ስልቲ ሙዚቀኦም ንህዝቢ ከላልዩ ጸኒሖም ኣለው። ኣብ ጥልያን፣ ስዊድን፣ ኔዘርላንድስን፣ ኣሜሪካ፣ እስራኤልን ማእከላይ ምብራቕ ብምኻድ ከኣ ህቡብነት ከጥርዩ ክኢሎም።  ብዘይካ እቲ ኣልበም፡ 'ይነጋል'፣ 'ኣይኔማ ወዳጅሽ'፣ 'ዳሪኝ' ዝብሉ ንጽል ዜማታት ሰሪሖም። ምስቲ ብ16 ታሕሳስ 2019 ናብ ኤርትራ ዝኣተወ ጉጅለ ባህሊ ሙዚቃ ኢትዮጵያ ዝተጓዕዘ እዚ ባንድ ኣብ ባጽዕን ኣስመራን  19 ደርፍታት ከቕርብ መደብ'ኳ እንተነበሮ ብሰንኪ ሕጽረት ግዜ 13 ደርፍታት ከምዘቕረበ ተጻዋቲ ጊታር ጃኖ ባንድ ሳሙኤል ኣሰፋ ሓቢሩ። ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት እቲ ጉጀል  'ይነጋል' ዝተሰምየ ደርፉ ከቋርጹ ከምዝተገደደ እኳ እንተተዘርበ ሳሙኤል ግን ብሰንኪ ሕጽረት ግዜን ኣብ ጥቐኦም ንዝነበረ ሆቴል ንኸይርብሹን እቲ ግዜ ከምዝሓጸረ የረድእ። እቲ ጉጅለ ባህሊ ኢትዮጵያ ንኤርትራ ምስ ኣተወ ብኮሚሽን ባህልን ስፖርትን ኤርትራ፡ ኣብ ሆቴል ኣስመራ-ፓላስ ናይ ድራር እንግዶት ገይሩሉ። ኣምባሳደር ዘመደ ተኽለ፡ እቲ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝግበር ባህላዊ ምልውዋጥ ኣብ ምርኢታዊ ጥበብ ከይተወሰነ፡ ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ዘዕቢ ምዃኑ ሓቢሩ። ሚኒስተር ዲኤታ ባህልን ቱሪዝምን ኢትዮጵያ ወይዘሮ ብዙነሽ መሰረት'ውን እዚ ዝግበር ዘሎ ባህላዊ ዑደት፤ መቐጸልታ ናይቲ ኣቐዲሙ ብጉጅለ ባህሊ ኤርትራ ዝተጀመረ ምዃኑ ብምጥቃስ፡ ኣብ መንጎ ክልቲኣን ሃገራት ዘሎ ዲፕሎማሲያዊ ዝምድና ካብዚ ዘለዎ ንላዕሊ ክዓቢን ክቕጽልን ከም ዘለዎ ገሊጻ። ዓሚ ሚያዝያ ገዳይምን መንእሰያትን  ሙዚቀኛታት ዝሓቘፈት ጉጅለ ያታ ስብሪት፡ ን ሰላም ኤርትራን ኢትዮጵያን ንምጽንባል፡  ኣብ ከተማታት ባህርዳር፣ ኣዳማ፣ ሃዋሳ ከምኡ'ውን ኣዲስ-ኣበባ ሙዚቃዊ ምርኢት ከም ዝርኣየት ይፍለጥ።


‘ኣብ ገጸይ ብምውቃጠይ እጥዓስ’

ኣብዚ እዋን ኣብ ሃገራት ምዕራብ ምውቃጥ ዳርጋ ቅቡል ባህሊ እናኾነ ክኸይድ ከሎ ከም ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ድማ እቲ ኣብ መበል 4ይ ክፍለ ዘመን ምስ ምስፍሕፋሕ ክርስትና ዝተኣታተወ ናይ ምውቃጥ ባህሊ እናሃሰሰ ይኸይድ ኣሎ። ኣብ ሃገራት ምዕራብ ምውቓጥ ጾታ ኣይፈልን። ክልቲኡ ጾታታት ካብ ውሽጣዊ ክፍሊ ኣካላቶም ስጋብ ናብቲ ሰብ ኣብ ዝርእዮ ክፍሊ ኣካልቶም - ገጽ፡ የእዳው፡ ቅልጽም፡ ግንባር፡ ክሳድን ሸፋሽፍቲ ዓይንን ክውቀጡ ይርኣዩ ኣለው። ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ደቀንስትዮ ጥራይ ኢየን ዝውቀጣ ነይረን። ኣብቲ ሰብ ዝርእዮ ክፍሊ ኣካላተን - ኣብ ግንባረን ናይ መስቀል ምልክት፡ ኣብ ምዕጉርተን ከም ቡሮት ዝምስል ውቃጦ፡ ኣብ ክሳውደን ድማ ወርቂ ሰንሰለት ዝመስል ውቃጦ ኢየን ዝገብራ ነይረን። እቲ ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝነበረ ባህላዊ ውቃጦ እናሃሰሰ ኣብዝኸደሉ ዘሎ እዋን እቲ ዘበን ኣምጽኦ ድማ ክትክኦ ይርአ። ህቡብ ኣሜሪካዊ ደራፋይ ተልሃያይን ናይ ፊልም ተዋሳኣይን ክሪስ ብራውን ኣብ ኣካላቱ ዝተወቀጦ ስእልታት ኣብ ኢንስቴግራም (ማሕበራዊ መራኸቢታት) ንህዝቢ ተገሊጹ - ስርሓት ናይክ ዝኾነ ኤር ጆርዳን ዝተባህለ ናይ ስፖርት ሳእኒ ስእሊ ኣብ ምዕጉርቱ ተወቒጡ። ኣብ ሎስ ኣንጄልስ ዝርከብ መወቀጢ ስቱድዮ እቲ ደራፋይ ኣብ ገጹ ናይ ዝተወቀጦ ሓድሽ ስእሊ ኣብ ኢንስቴግራም ጠቂዕዎ። ክሪስ ብራውን ጥራይ ኣይኮነን ኣብ ገጹ ዝተወቐጠ ህቡብ ስነ ጥበበኛ። ኣምበር ሮሰ ዝተባህለት ሞዴልን ናይ ፊልም ተውሳኢትን እቲ ኣብዚ ቐረባ እዋን ዝተወቀጠቶ ውቃጦ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት መዛረቢ ኣርእስቲ ኮይኑ ጸኒሑ። እቲ ኣብ ኢንስቴግራም ዝዘርግሐቶ ስእላ፡ ኣስማት ናይቶም ክልተ ደቃ- ባሽን ስላሽን - ኣብ ግንባራ ዝተወቀጠቶ የርኢ። ምስዚ ኣተሓሒዛ "መልክዕ በቲ ግዳማዊ ዘይኮነ በቲ ውሽጣዊ ኩነታትካ ኢዩ ክግለጽ ዘለዎ" ኢላ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዘመሓላለፈቶ መልእኽቲ። ክልቲኦም ስነ ጥበበኛታት በቲ ኣብ ገጾም ዝተወቐጥዎ ሓድሽ ውቃጦ ኣዝዮም ሕቡናት ኢዮም። ካልኦት ኣብ ክርአ ዝኽእል ቦታ ዝተወቀጡ ግና ድሕሪ ምውቃጦም ዝተሓዋወሰ ስምዒታት ኣሕዲሩሎም። ሬድዮ 1 ኒውስቢት ካብቶም ኣብ ክርአ ዝኽእል ቦታ ዝተወቀጡ ሰባት፡ ኣብ ከምኡ ዓይነት ቦታ ንኽውቀጡ እንታይ ከምዘተባብዖምን፡ ድሕሪ ምውቃጦም'ከ ተጣዒሶም እንተኾይኖም ሓቲታቶም። ኬቪን ፖል ናይ ምውቃጥ ክኢላ ኢዩ። መንእሰይ ከሎ ኣብ ገጹ ዝተወቀጦ ከምዘጣዕሶ ገሊጹ። ምስ ኒውስቢት ኣብዝገበሮ ቃለ ምልልስ ርግጽ ኣብ ኣጠማምታ ሰባት ዓቢ ድርኺት ኣለዎ ኢሉ። "ኣብ ምዕጉርተይ ምስተወቀጥኩ፡ ሰባት ብኣሉታዊ መንገዲ ይፈርዱኒ ከምዝነበሩ ተረዲአ። ብዙሓት፡ ቀው ኢሎም ይጥምቱኻ" ኢሉ ኬቪን። ጽቡቕ መንባብሮን ስራሕን እንተድኣ ኣሎካ፡ ኣብ ሂወትካ "ዓቢ ጽልዋ" ክህልዎ ይኽእል። "ከም ፖስት ማሎን ዝኣመሰሉ ህቡባት ኣሜሪካውያን ደረፍቲ ኣብ ገጾም ይውቐጡ እዮም። ንኸምዚኦም ዝእመስሉ ሰባት ዳርጋ ቅቡል ኢዩ። ምኽንያቱ ህቡባት ደርፍቲ ጥራይ ዘይኮኑ ኣዝዮም ሃብታማ ስለዝኾኑ።" ኣብዚ ቀረባ እዋናት፡ ምውቃጥ ዳርጋ ዓቢ ዜና ኮይኑ ጸኒሑ። ብፍላይ ድሕሪ ወናኒ ትካል ኣፕሬንቲስ፡ ሎርድ ሹገር፡ ኣብቲ ምርኢት ተወዳዳርይ ንዝነበረ፡ ሊዊስ ኤሊስ፡ ኣብ ኣፍልቡን ቅልጽሙን ውቃጦ ስለዝነበሮ ካብቲ ውድድር ከምወጽእ ኣዚዝዎ። ድሕሪ'ቲ ፍጻመ፡ ሊዊስ ኤሊስ ምስ ኒውስቢት ኣብዝገበሮ ቃለ ምልልስ ኣብ ውሽታዊ ኣካላትካ ምውቃጥ ግዚኡ ዘሕለፈ ፋሽን ኢዩ። እንተ ኣብ ገጽካን ቅልጽምካን ዝግበር ግና ምክፋእን ጠቐነን ይወርደካ ኢሉ። "እዚ ድማ ኣዝዩ ዘሕፍር ተግባር ኢዩ። ምኽንያቱ፡ እንታይ ከምትኽደንን ከምትውቀጥን ንኻልኦት ሰባት ከገድሶም ኣይነበሮን" ኢሉ ሊዊስ።ጽቡቕ መንባብሮን ስራሕን እንተድኣ ኣሎካ፡ ኣብ ሂወትካ "ዓቢ ጽልዋ" ክህልዎ ይኽእል። "ከም ኦስት ማሎን ዝኣመሰሉ ህቡባት ኣሜሪካውያን ደረፍቲ ኣብ ገጾም ክውቐጡ ኢዮም። ንኸምዚኦም ዝእመስሉ ሰባት ዳርጋ ቅቡል ኢዩ። ምኽንያቱ ህቡባት ደርፍቲ ጥራይ ዘይኮኑ ኣዝዮም ሃብታማ ስለዝኾኑ።" ኣብዚ ቀረባ እዋናት፡ ምውቃጥ ዳርጋ ዓቢ ዜና ኮይኑ ጸኒሑ። ብፍላይ ድሕሪ ወናኒ ትካል ኣፕሬንቲስ፡ ሎርድ ሹገር፡ ኣብቲ ምርኢት ተወዳዳርይ ንዝነበረ፡ ሊዊስ ኤሊስ፡ ኣብ ኣፍልቡን ቅልጽሙን ውቃጦ ስለዝነበሮ ካብቲ ውድድር ከምወጽእ ኣዚዝዎ። ድሕሪ'ቲ ፍጻመ፡ ሊዊስ ኤሊስ ምስ ኒውስቢት ኣብዝገበሮ ቃለ ምልልስ ኣብ ውሽታዊ ኣካላትካ ምውቃጥ ግዚኡ ዘሕለፈ ፋሽን ኢዩ። እንተ ኣብ ገጽካን ቅልጽምካን ዝግበር ግና ምክፋእን ጠቐነን ይወርደካ ኢሉ። "እዚ ድማ ኣዝዩ ዘሕፍር ተግባር ኢዩ። ምኽንያቱ፡ እንታይ ከምትኽደንን ከምትውቀጥን ንኻልኦት ሰባት ከገድሶም ኣይነበሮን" ኢሉ ሊዊስ። "ሰባት ብተግባራትካን ሞያ ወይ ድማ ስራሕካን ክፈርዱኻ ይግባእ።" እብዚ እዋን ኩሎም ልዕሊ 18 ዓመት ዝኾኑ ዜጋታት ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ዝኾነ ክፍሊ ኣካልቶም ክውቀጡ ናይቲ ሃገር ሕጊ የፍቅድ። ኣብ ናይ ስራሕ ቦታ ግና፡ እቲ ሕጊ ነቶም ውቓጦ ዘለዎም ሰራሕተኛታት ባቶም የሕልቖም ንዝወርዶም ኣድልዎ ኣይከላኸሎምን ኢዩ። ቤን ዝተባህለ ኣባል ምክልኻል ሰራዊት ውቃጦ ስለዝነበሮ ኣብቲ ዝሰርሓሉ ክፍሊ ካብ መሳርሕቱ ዝተሓዋወሰ ርእይቶ ይቐርበሉ ነይሩ። ንሱ ከምዝበሎ፡ ስጋብ'ቲ ውቃጦ ጽዩፍ ዝየኮነ ክውቐጥ ከምዝተፈቕደሉ ገሊጹ። ናብ ሓይሊ ኣየር ንኽቕየር ምስኣመልከተ ግና እቲ ኩነታት ዝተፈልየ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ኣብ ሓይሊ ኣየር ካብ ጉንቦ ኢድ ንታሕቲ ውቃጦ ኣይፍቀድን ነይሩ።"ካብ ሓደ ክፍሊ ናብ ካልእ ክፍሊ ናይቲ ሰራዊት ምዝውዋር ቀሊል መስርሕ ኢዩ ነይሩ። ንዓይ ግና እቲ ውቃጡይ ጸገማት ፈጢሩለይ።" "መብዛሕትኡ ግዜ መንእሰያት ኣብ የእዳዎም ኢዮም ዝውቀጡ፡ ውቃጦ ድማ ኣካል ስነ ጥበብ ኢዩ። መግለጺ ናይ ስምዒታት ስለዝኾነ ድማ ንመጻኢ ሞያኻ ክጸልዎ ኣይግባእን።" ሓይሊ ኣየር ኣብዚ ቀረባ ነቲ ኣብ ውቓጦ ዝነበሮ ፖሊሲ ቀይርዎ ኢዩ። ኣባላት እቲ ክፍሊ ሃገሮም እናኣገልገሉ ከለው ኣብቲ ክርአ ዝኽእል ክፍሊ ኣካላቶም ክውቀጡ የፍቅድ። እቲ ሕጂ ዝወጸ ሕጊ፡ ኣባላት ሓይሊ ኣየር ዋላ ኣብ ሽፋሽፍቲ ዓይኖም፡ ክሳዶም የእዳዎም ክውቀጡ የፍቅድ። እቲ ኣብ ኣጻብዕትኻ ዝግበር ውቃጦ ግና በቲ ቀለቤትካ ክሽፈን ዝኽእል እንተኾይኑ ጥራይ ኢዩ ዝፍቀድ። ግሬስ ዝተባህለት ጓል 28 ዓመት መንእሰይ ድማ እቲ ኣብ ኢዳ ዝተወቀጠቶ ውቃጦ ስራሕ ንምርካብ "ኣዝዩ ኣሸጊሩኒ" ኢላ። "ጓል 24 ዓመት ኮለኹ ከም ኣሻያጢት [ሴልስ] ኣፋውስ ኮይነ ክሰርሕ ዕድል ረኺበ። ዳሕራይ ውቃጦ ከምዘሎኒ ምስፈለጡ ግና ነቲ ስራሕ ብቕዕቲ ኣይኮንክን ተነጊረ።" ካብኡ ንድሓር፡ ስራሕ ብፍላይ ናይቲ ዝፈትዎ ናይ ኣሻያጢት ስራሕ ክረክብ ኣይከኣልኩን። "ብድሕሪኡ፡ ውቃጦ በቲ ሕብረተሰብ ተቐባልነት ከምዘይብሉ ተሰሚዑኒ።"እቲ ናይ ብሪጣንያ ናይ ወቀጥቲ ማሕበር እቲ መንግስቲ ብዛዕባ ኣብ ገጽን የእዳውን ዝግበር ውቃጡ ዝምልከት ተወሳኺ ሕጊ ከውጽእ ጠሊቡ።ሊ ክሊሜንትስ፡ ኣፈኛ ናይ ወቀጥቲ ማሕበር፡ ንኒውስቢት ከምዝሓበሮ፡ ነቶም ኣብ ኢድን ገጽን ክውቐጡ ዝደልዩ ሰባት ዝያዳ ሓበሬታ ክውሃቦም ይግባእ። ብፍላይ ስራሕ ኣብ ምድላይ ክሕግዞም ዝኽእል ዞም ዝኽእል ተወሳኺ ሓበሬታ የድልዮም።"መብዛሕትኡ ግዜ መንእሰያት ናይቶም ዝፈትውዎም ህቡባት ደረፍቲ ወይ ድማ ተጻወቲ ኩዕሶ ውቃጦ ብምርእይ ኢዮም ዝውቀጡ።""እቶም ክኢላታት ወቃጦ፡ ዓማዊሎም፡ ብፍላይ ድማ መንእሰያት ኣብ ገጾም ክውቀጡ ኣብዝመጽሉ እዋን ክምዕድዎም ሞራላዊ ግዴታ ኣለዎም ይመስለኒ" ኢሉ ሊ ክሊሜንትስ። እቲ ናይ ውቃጢ ክኢላ፡ ኬቪን ምስዚ ናይ ሊ ክሌንትስ ርእይቶ ከምዝሰማማዕ ገሊጹ።እቲ ኣብ ገጹ ክውቀጥ ዝወሰዶ ስጉምቲ "ብስለት ዝጎደሎ" ኢዩ ነይሩ ኢሉ ኬቪን።"ኣብ ዕስራታት፡ ብዛዕባ'ቲ ሽዑ ተሕልፎ ሂወት ጥራይ ኢኻ ትሓስብ።"ኣብዚ እዋን ዝግበር ውቃጦ ንሰባት ከሕጉሱ ኢዮም ዝውቀጡ ኢሉ ኬቪን።ስለዝኾነ ድማ እቲ ደረት ዕድመ ናይቶም ክውቀጡ ዝግብኦም ካብ 18 ናብ 21 ምስዝድይብ ጽቡቕ ክኸውን ከምዝኽእል ርእይትኡ ሂቡ።"ብዝኾነ፡ ኩለንተናኻ ኣብቲ ተካይዶ ስራሕ ዝኾነ ሳዕቤን ክህልዎ የብሉን። እቲ ተካይዶ ስራሕ ኣብ ብቕዓትካ ጥራይ ክምርኮስ ኣለዎ" ኢሉ ውቃጦ ዘለዎ ሉዊስ ጀምስ።


ብኸመይ ኢና ካብ ሓዘንና ክንጸናናዕ እንኽእል - ብስምረት ኣርኣያ

ኣብ ቁልዕነታ ሞት ኣዝማድን መቕርብን፣ ኣብ ንእስነታ ወለዳ (ኣቡኣን ኣዲኣን)፣ ኣብ ኩናት ዶባት ኢትዮ ኤርትራ መተዓብይታን መማህርታን፣ ኣብ ስደት ከኣ በዓል ቤታን ኣቦ ደቃን ብሞት ተፈልዮማ ተደራራቢ ሓዘን ኣጋጢሙዋ። ተቐማጢት ካናዳ ኤርትራዊት ስምረት ኣርኣያ፡ ነብሳ ንምጽንናዕን ሓዘና ንምፍዃስን ንዝጸሓፈቶ ዘንበቡ ፈተውትን ኣዕሩኽን ንብዙሕ ብጓሂ ዝተጎድአ ሰብ ንክሕግዝ ብመልክዕ መጽሓፍ ንከተቕርቦ ብዝገበሩላ ምሕጽንታ "ቢዮንድ ዘ ግሪፍ" - ድሕሪ ሓዘን ዘሎ ነገር ብዝብል ኣርእስቲ ብብቋንቋ ኢንግሊዝ ዘዳለወታ መጽሓፍ ድሮ ኣብ ኢድ ብዙሓት በጺሓ ኣላ። "ብሞት ፍቱዋትካ፣ ኣቦኻ ኣዴኻ፣ ሓውኻ ሓፍትኻ፣ ሰብኣይካ ሰበይትኻ፣ ውሉድካ፡ (ጓልካ ወድኻ) ዝስዕብ ሓዘን መሪር'ዩ። ብፍላይ ኣብ ንኡስ ዕድመኦም ምስ ዝቑጸዩ ሓዘን ክዶቕሰካን ክርምሰካን ይኽእል እዩ። ስለዝፈተንኩዎ ሃስዩኡ ይፈልጦ እየ፤ ስለዝኾነ ከኣ እየ ነዛ ብተመኩሮይን ኣንቢበን ንፈላጣት ኣዘራሪበን ብዘዋህለልኩዎ ፍልጠት ዝጸሓፍኩዋ መጽሓፍ ናብ ከምዚ ኸማይ ሓዘን ዝተደራረቦም አሕዋትን ኣሓትን ንመጸናንዒ ኣቕሪበያ" ትብል። ስምረት ኣብቲ ብዘበነ ዕግርግር ዝፍለጥ፡ ኣብ ኤርትራ ከቢድ ፖለቲካዊ ወጥሪ ሰፊኑሉ ዝነበረሉ እዋን ብ1975 ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ ዓብያ። ወላዲኣ ህርኩት ነጋዳይ ነይሮም። ወላዲታ ከኣ ንደቀንን ሓዳረንን ብፍቕሪ ዝናብያን ዝኹስኩሳን ወረጃ ኣደ ነበራ። ኣቶ ኣርኣያ ደቂ ዝፈትውዋ ሓፍቶም ኣብ ውድባት ተሓኤን ህዝባዊ ግንባርን ተሰሊፎም፡ ደቂ ሓንቲ ማህጸን ኣሕዋት ይዋግኡ ብምንባሮም  ኣዝዮም ይሓዝኑ ነይሮም። ስለ ዝኾነ እዮም እምበኣር ነታ ሽዑ ዝተወልደት ጓሎም፡ ጽቡቕ ፋል ዕርቂ ክትኮነሎም ብምምናይ " ስምረት!" ክብሉ ሰምዮምዋ። ስምረት ገና ቖልዓ እንከላ፡ ካብ ጀራዲኑ ሸዊት ሒዙ ዝመጽኦም ዝነበረ ሓው ኣቦኣ ብስርዓት ደርግ ተረሺኑ ስድርኣ ምስ ተነግሩን ኣምሪሮም ክሓዝኑ እንከለዉን ከቢድ ጓሂ ከም ዝተሰመዓ ትገልጽ። "ሕብረተሰብና ሓዘን ንዘጋጠሞም ዓበይቲ እዩ ዘጸናንዕ እምበር፡ ካብ ዘይምፍላጥ ንቖልዑ ብዙሕ ግዲ ኣይገብረሎምን እዩ። እቶም ቖልዑ ከኣ ግቡእ ምጽንናዕ ስለ ዘይግበረሎም ኣዝዮም እዮም ዝጉድኡ" ትብል። እቲ ኣብ ቁልዕነታ ብሞት ሓወቦኣ ዝተሰመዓን ምስኣ ንነዊሕ ዝጸንሐ ጓሂ ምዃኑ ትዛረብ። ኣብ ኣስመራ ተወሊዳ ዝዓበየት ስምረት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ቀዳማይ ዲግሪ ምስ ወደአት፡ ንማስተርስ ( ካልኣይ ዲግሪ) ትምህርቲ ንኖርወይ መጺኣ። ኣብ ሊድስ ዓባይ ብሪጣንያ ንሓደ ዓመት ሰሪሓ ከኣ ናብ ካናዳ መጺአ ሓዳር መስሪታ ቖልዑ ወሊዳ ክትነብር ጀሚራ። እንተኾነ ብሰንኪ ድጉል ጸገማት ወልፊ በዓል ቤታ እቲ ዝበሃገቶ ሓዳር ከምቲ ዝደለየቶ ኣይኮነላን። በዓል ቤታ ጻዕራም ሰራሕተኛ፡ ደቁን በዓልቲ ቤቱን ዘፍቅር፡ ስድርኡን መቕርቡን ዘኽብር፡ ሕያዋይ ተሓጋጋዚ ሰብ እኳ እንተነበረ፡ ጸጸኒሑ ብዝደግስ ወልፊ ይሽገር ስለ ዝነበረ፡ ንሓልዮት ቖልዑ ብምሕሳብ ንግዝይኡ ተፈላልዮም። ይኹን እምበር ኣብ መንጎኦም ቖልዑ ስለ ዘለው ኣብ ቤታን ቤት ጸሎትን ብቐጻሊ ከምዝራኸቡን ክደጋገፉን ጸኒሖም። ኣብታ ስምረት ብትምህርትን ፍልጠትን ንበዓል ቤታ ብዝበለጸ ክትሕግዞ ዓቕሚ ዝደለበትሉን ዝተዳለወትሉን እዋን ግን ወልፊ ብዘበገሶ ሳዕቤን ቅድሚ ሰለስተ ዓመትን መንፍቕን ከም ዝዓረፈ ኣብ መጽሓፋ ገሊጻቶ ኣላ። ሞት በዓል ቤታን ኣቦ ደቃን ነቲ ኣብ ቑልዕነታን ንእስነታን በሰላ ዝገደፈላ ሓዘን ብኸቢድ ከም ዝጎድኦ ግን ከኣ ብሓይልን ጽላልን ፈጣርን ብጽዑቕ ምንባብን ምጽሓፍን ክትጸናናዕ ከም ዝኸኣለት ትሕብር ስምረት። እቲ ነብሳ ንምጽንናዕ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት እተቕርቦ ዝነበረት ጽሑፋት ብዙሓት ሰባት ክግደስሉን ክጥቀሙሉን ምስ ጀመሩን፡ ዓሚ ግንቦት ዓለምና ብኮቪድ -19 ምስ ተናወጸት፡ ማዕለከናት ዜና ዓለም ከም መዓልታዊ ሞትን ህልቂትን ኣሽሓት ሰባት ክነግራ ምስ ጀመራ ስምረት ውሽጣ ተተንኪፉ። እቲ ኣብ ቴሌቪዥን እትርእዮ ዝነበረት ዝወርድን ዝድይብን ቑጽሪ መልከፍትን መቕዘፍትን ኮቪድ፡ ነቲ ጽሑፋታ ብመልክዕ መጽሓፍ ንምድላው ኣብ ውሽጣ ዝጸንሐ ድጉል ሓሳብ ኣለዓዒሉዎ። " እቲ ዝንገረና ዝነበረ ኣሃዛት ቁጽሪ ጥራሕ ኣይኮነን። ብሞት ነብሲ ወከፍ ብቑጽሪ ዝውከል መዋቲ ኣኣብ ቤቶም ኮይኖም ዝሓዝኑ፡ ዝቕንዘው፡ ዝነብዑ ዝጉህዩ፡ ኣቦ ኣደ፡ ሓው ሓፍቲ፡ ኣፍቃሪ ኣፍቃሪት፡ ዕሸላት ውሉዳት፡ ዓርከ መሓዛ ኣሕዋት መተዓብይቲ ስለዘለው፡ ንዓኦም በዛ ናይ ምጽንናዕ መጽሓፈይ ክበጽሖምን 'ኣጆኹም ንበይንኹም ኣይኮንኩምን፡ ብስቓይኩም እንጕሂ አሕዋት ኣሎና' ንምባል ዓቲበ ክሰርሕ ደፋፊኡኒ" ትብል እታ ብቃንዛ ተመኩሮኣ ሩፍታ ሕዙናት አሕዋት ክትርኢ እትብህግ ስምረት። ደቂ ሰባት ኣብዛ ግዝያዊት ዓለም፡ ብከም ፍትሕን ምፍልላይን፡ ስእነት ጥዕና - ሕዱር ሕማም፡ ስእነት ስራሕን ኣታውን፡ ቁጠባዊ ድቀት፡ ምንጻል ጥንሲ፡ ክኾነለይ ካብ ዝበልካዮ ዕድላት ምኹላፍ ዝኣመሰለ ነገራት እውን ይሓዝኑን ይጉድኡን እዮም። ከም ስምረት ዝኣመሰሉ ብተደራረቢ ሓዘን ዝተጎድኡን ኣብዚ ዓውዲ'ዚ ብዙሕ ምርምርን መጽናዕትን ዘካየዱ "ዘይትዛረበሉን ኣብ ውሽጥኻ እትሕዞን ጓሂ ኣዝዩ ሓደገኛ'ዩ" ዝብሉ ሊቃውንቲ፡ ሰባት ምስ ዝኣምነዎ ቀረብኦም ብዛዕባ ሓዘኖም ክዛረቡን ወይ ከኣ ቃንዘኦም ኣብ ወረቐት ብምፍሓፍ ክጸናንዑን ከም ዘለዎም እዮም ዝመኽሩ። ሰባት ብዘጋጥሞም ሓዘን ክሓርቁን ክስምብዱን፡ ክገብሮ ነይሩኒ ብዝብሉዎ ጉዳይ ተጸጺቶም ኣብ ዓሚቝ ጓሂ ክጥሕሉ ስለዝኽእሉ፡ ኣጆኹም ዝብሎም፡ ዘጸናንዖም፡ ሓይልን ሞራልን ዝኾኖም ሰብ ከም ዘድልዮም እትሕብር ስምረት ሰኣን ግቡእ ክንክንን ቆላሕታን ኣብ ከበዶም ከቢድ ጓሂ ኣትዩዎም ኣብ ሕማቕ ኩነታት ዝወድቁ ሰባት ከምዘለው ተረድእ። "ኣብ ህይወት ንሓዘን ከም ምግጣምን ምብዳህን ዝኸብድ የሎን። ኣብ ዓድና ብርግጽ ማሕበረ ኮምካ ዳስ ተኺሉ የጸናንዓካ እዩ። ኣብ ስደት ግን ንበይንኻ ኢኻ ትሓዝን፡ እሞ ኸኣ ኣብዚ ናይ ኮቪድ ተዓጾ-ተዓጾ እዋን ፍቱዋቱ ዝሰኣነ ሰብ ብኸቢድ እዩ ዝህሰ" ትብል ስምረት። እታ ካብ ግብራዊ ተመኩሮኣን ዘዋህለለቶ ፍልጠትን ንህዝቢ ይጠቅም እዩ ብማለት ኣሕቲማ ዝዘርግሓታ ቢዮንድ ግሪፍ (ድሕሪ ሓዘን) ዘርእስታ መጽሓፋ ኣብ ቀረባ እዋን ብትግርኛ ተተርጒና ናብ ህዝቢ ከም እትበጽሕ ትሕብር። ሓያሎ ምሁራት ነታ መጽሓፍ ብምንባብ ምስክርነቶም ኣቕሪቦም ኣለው። ዶክር ገብሩ ወልዱ ንኣብነት "መሃሪትን መኻሪትን ግብራዊት መጽሓፍ" ክብል ኣድናቖቱ ኣስፊሩ ኣሎ። ጆዲይ ኣልሞንድ እውን ኣተባባዒት፤ ነቶም ብሓዘን ዝተጎድኡ እተጸናንዕ ሓባሪት መርሓ እያ ክብል ምስክርነቱ ሂቡ ኣሎ። ነርስ ሰርቃዲስ ኣጥናፉ ታደሰ ብወገና፡ ነታ መጽሓፍ ከተንብባ ምስ ጀመርካ ከተቋርጻ ዘይትኽእል፤ ጸሓፊታ ብሓዘን  ንዘሕለፈቶ ጸልማት እዋን ብሓይሊ ፈጣሪ ብኸመይ ከም ዝሰገረቶ እተርኢ መጽሓፍ ብምዃና ንዓይ እውን ብሞት ወላዲተይ ንዘጋጠመኒ ሓዘን ንክጸናናዕ ሓጊዛትኒ እያ ትብል።


ባህሊ ኢትዮጵያውያን ዘላሊ ‘ኩኩሉ’

ኣብ ግዜ ኣውድኣመት ዝዓደግካያ ደርሆ እንተምለጥትካ ኸ? ብመንጽር ናይታ ደርሆ ሓሲብካዮ’ዶ ትፈልጥ? እታ ደርሆ ንድመቀት እቲ ኣውድኣመት ስለተድልየካ ተጓይኻ ክትሕዛ ኢኻ። እታ ደርሆ ብግዲኣ ህይወታ ክተድሕን ክትብል ክትመላጠጥ እያ። ቅኔ ጌምስ ዝተብሃለ ሓደ ኢትዮጵያዊ ኩባንያ ‘ኩኩሉ’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጸወታ ዘማዕበለ ኮይኑ ንዓኻ ናይታ ደርሆ ገጸ ባህሪ ከላብሰካ እዩ። እቲ ጌም ንስኻ ከም ደርሆ ኮይንካ በዓል ዋና ድማ ንዓኻ ንምሓዝ ከጓይየካ እንከሎ ዝገጥሙኻ ጸገማት ሓሊፍካ ክንደይ ዝኣክል ርሕቐት ትጉዓዝ እዩ ብሓጺሩ። ኣብቲ ኩኩሉ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ናይ ሞባይል ጸወታ፡ ደርሆን በዓል ዋናን ኣብ ዝጓየይሉ መገዲ ኢትዮጵያውያን ዝፈልጥዎም ኣነባብራ መይላ ኢሉ’ውን ባህልን ሓድግታትን ይረኣዩ። ናይቲ ጌም ዘማዕበለን ዋና ኣካያዲ ስራሕ ቅኔ ጌምስን ኣቶ ዳዊት ኣብርሃም፡ ኣብ ሕድሕድ ምምዕባል እቲ ጌም፡ ሓሳባት ኢትዮጵያ ከምኡ’ውን ኣፍሪቃ ኣጥዮሙ እዮም። ኣብ መንጎ እቲ ጸወታ ጎጆ ቤት፣ ዝተሰጥሑ ክዳዉንቲ፣ ጀበናን ሓድግታት ከምዝርኣዩ ዝሓበረ ኣቶ ዳዊት ኣልባሳትን ሙዚቃን ኢትዮጵያ ዝሓዘ ምዃኑ ኣብሪሁ። ቀንዲ ዕላማ ናይቲ ጌም ከኣ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ባህልን ጥበባትን ንዓለም ንምልላይ ከምዝኾነ ተዛሪቡ። እቲ ጌም ብቋንቋታት ኣምሓርኛ፣ ትግርኛ፣ ኣፋን ኦሮሞን ኢንግሊዘኛን ንምጥቃም ዘኽእል ኣማራጽታት ዘለዎ እዩ። ፀዋታ ኩኩሉ ኣብ 2018 ኣቆጻጽራ ኣውሮፓውያን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ኣብ ዝተኻየደ ናይ መዛነይ መተግበርታት ተዓዊቱ'ዩ። ባዕሉ ዘማዕበሎ መተግበሪ ሞባይል ክዕወት እዩ ዝብል ግምት ከምዘይነበሮ ዝገልጽ ኣቶ ዳዊት “ኣብቲ ውድድር ዓበይቲ ኩባንያታት ይሳተፉ ስለዝነበሩ ክንዕወት ኢና ኢለ ኣይተጸበኹን ነይረ፣ እንተኾነ ግን ተዓዊትና” ይብል። ዳዊት ካብ ዩኒቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ ብ’ኤሌትሪካል ኤንድ ኮምፒዉተር ኢንጅነሪንግ’ ዝተመረቐ ኮይኑ ኩኩሉ ጌም ናይ ምምዕባል ሓሳብ ዝተጀመረ ተመራቒ ተምሃራይ እንከሎ እዩ ነይሩ። ውጽኢት ኩኩሉ ርእዩ ምስ ካልእ መሓዝኡ ብምዃን ዘጣየሾ ትካል ድማ ዛጊድ ኣርባዕተ ዓመታት ኮይኑዎ’ሎ። እቲ ኩባንያ 8.6 ሚልዮን ኢንቨስትመንት ከምዝተገበረሉ’ውን ዳዊት ሓቢሩ። እቲ በኩኩሉ ዝተጀመረ ሓሳብ ናብ ካልእ ገበጣ ዝተብሃለ ጌም ተሰጋጊሩ። “ቀንዲ ሓሳብ ገበጣ ወሲድና እቶም ደቂ ሎሚ ክጥምዎ ናብ ዝኽእልሉ ኢና ቀይርናዮ” ዝብል ኣቶ ዳዊት ሓደሽቲ ሕግታትን መምርሕታትን ከምዝተወሰኾ ኣብሪሁ። እዚ ናይ ገበጣ ጌም ካብ ብዓንተውኡ ውጽኢታዊ ከምዝነበረን ውጽኢታዉነቱ ዝተዓዘቡ ናይ ጌም ኣማዕበልቲ ትካላት ብሓባር ናይ ንስራሕ ሕቶ ከምዘቕረብሎም ሓቢሩ። ከም ሓበሬታ ኣቶ ዳዊት እንተድኣኾይኑ “ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ምስ ዝመደብሩ ‘ኬሪፈረስት’ ውዕሊ ኣሲርና ኣለና። ነቲ ጌም ወሲዱ ብደረጃ ዓለም ኣሐቲሙ መሸጥኡን መላለይን ንኽሰርሕ ኢና ተሰማሚዕና”። ዋና ስራሕ ኣፈጻሚ ኣሕታሚ ጌማት ‘ኬሪፈረስት’ ኮርዴል ሮቢን ኮኮር “ገበጣ ኣብ ኣፍሪቃ ጥራይ እንተይኮነስ ኣብ ምሉእ ዓለም ተፈታዊ ከምዝኸውን እምነት ኣለኒ” ክብል ንኣሰሽየትድ ፕረስ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ብተወሳኺ እቲ ኩባንያ ኣብ ናይ ኢትዮጵያውያን ባህልን መግብታትን ዘተኮረ ‘ፈታ’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ጌም ኣማዕቢሉ’ዩ። ጌም ዘበናዊ ጥበብ ከምዝኾነ ዝኣምን ኣቶ ዳዊት፡ መንነትካ እትገልጸሉ መይላ ክኸውን ከምዝኽእል የረድእ። “ዕሸላት ብቋንቁኦም እናውግዑ ብቋንቁኦም ዘሕጉሶም ነገር እናረኣዩን ታሪኾም እናፈለጡን እንተዓብዮም ንገዛእ ርእሶም ዘለዎም ክብሪ ሓፍ ይብል” ክብል ድማ ከም ማሕበረሰብ ዘለዎ ረብሓታ የብርህ። በቲ ካልእ ሸነኽ ከኣ ናይ ጌም ዓውዲ ብዓለም ለኸ ደረጃ ብብልዮናት ዝግመት ገንዘብ ዝንቀሳቐሰሉ ከምዝኾነ ዝዛረብ ዳዊት፡ ሸርፊ ወጻኢ’ውን ክርከቦ ከምዝኽእል እዩ ዝኣምን። እዚ ንምግባር ዘድልዩ ነገራት ድማ ኮምፒዉተርን ኢንተርኔትን ጥራይ እዩ ዝሓትት። ቅኔ ጌምስ ናይ ኢትዮጵያውያን ባህላዊ ጸወታታት ብዓለም ለኸ ደረጃ ተፈተውቲ ጌርካ ናይ ምቕራብ ዕላማ እዩ ዘለዎ። እንተኾነ ግን ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ሞባይል መተግበሪ ኣማዒብልካ ዝፍጸም  ክፍሊት ንምርካብ ዘኽእል ስርዓት ብዘይምህላዉ እቲ ስራሕ ፈታኒ ከምዝገበሮ ኣቶ ዳዊት ገሊጹ። ርሑስ በዓል ትንሳኤ ይግበረልኩም!


ኢሬቻ 2013፡ ኣከባብራ በዓል ህዝቢ ኦሮሞ ብስእሊ

ዓመታዊ በዓል ኢሬቻ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ይኽበር ኣሎ። በሰንኪ ኮሮናቫይረስ ከምቲ ናይ ዝሓለፉ ዓመታት ብዙሕ ህዝቢ ኣብቲ በዓል ከም ዘይዕደም ቀዲሙ ተገሊጹ ነይሩ። እቲ በዓል ጽባሕ ሰንበት ካብ ኣዲስ ኣበባ 40 ኪሎሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ከተማ ቢሾፍቱ’ውን ክኽበር እዩ። ቅድሚ እቲ በዓል ዝተፈላለዩ ምድላዋት ክግበሩ ጸኒሖም ኣለው። ጽኑዕ ሓለዋ ጸጥታ ከም ዘሎ’ውን ይግለጽ።


ሸሊል፡ ደቂ ኣንስትዮ ትግረ ንሓዳር ዝሕረያሉ ጸወታ

ሸሊል ኣብ ኣርባዕተ ዞባታት ኤርትራ ዝጽወት ትልሂት እዩ። ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ትግረ ጸጉረን ዝቐልዕኦ ሰሊል ኣብ ዝጻወታሉ እዋን ስለዝኾነ ተባዕትዮ ሽዕኡ ንሓዳር ዝደልይዋ ጓል ኣነስተይቲ ዝመርጽሉ ኣጋጣሚ እዩ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ 10 ሚሊዮን ህዝቢ ክሳተፈሉ'ዩ ዝተብሃለ በዓል ኢሬቻ

ኢሬቻ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ዝርከቡ ተኸተልቲ ዝተፈላለዩ ሃይማኖታት ኦሮሞ ዝራኸብሉ በዓል'ዩ። እዚ በዓል፤ ኣብ ዝመጽእ ሰንበት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንምኽባር ምድላዋት ዝግበረሉ ዘሎ ኮይኑ፡ እዚ ንብርክት ዝበሉ ኣባ ገዳታት ከም ዘሐጎሶም ይዝረብ። በዚ ምኽንያት ካብ ሃረር  ወረዳ ጃርሶ ከተማ ኣፍረን ቀሎ ዝተበገሰ ገዳ ነገዎ መገርሳ፡ ሓቢሮምዎ ምስ ዝተጉዓዙ ሰባት ጻዕዳ ባንዴራ ሒዞም ኣዲስ ኣበባ ኣትዮም። ነገዎ፡ ካብ ዝነብረላ ከተማ 10 መስከረም 2012 ተበጊሱ፡ ንትሸዓተ መዓልትን ለይትን ብእግሪ ተጓዒዞም ኣዲስ ኣበባ ኣትዩ። "ኢሬቻ ድሕሪ 150 ዓመት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክኽበር'ዩ ምስተብሃለ'የ ብእግረይ ክጉዓዝ መሪጸ" ዝበለ ነገዎ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሓሙሽተ ፈልሲ ከም ዝተክል ተዛሪቡ። ኣብ ዝተፈላለያ ክልላት 30 ሸሕ ፈልሲ ከም ዝተኸሉ ዝዛረብ እዚ መንእሰይ፡ ሕጂ ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክተክል'የ ኢሉ። እቲ ምድላው እንታይ ይመስል? ብሮቡዕ፡ ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን ኦሮሚያ፡ በዓል ኢሬቻ ብድሙቕ ኩነታት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንምኽባር ኣድላዪ ቅድመ ምድላው ተገይሩ'ሎ ኢሉ። እዚ ብዓል ድሕሪ 150 ዓመታት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንመጀመርታ ግዜ ዝኽበር ዘሎ ኮይኑ፡ ስነስርዓት ኢሬፌና [ስርዓት ምቕራብ ምስጋና]፡ ኣብ ከባቢ 'ፍል ውሃ' ከም ዝፍጸም ድማ ሓቢሩ። ተወከልቲ ኩለን ብሄር ብሄረሰባትን ህዝብታትን ኢትዮጵያ ክሳተፉ'ዮም ተባሂሉ ኣሎ። ኣብ ድሮ እዚ በዓል [23 መስከረም 2012]፡ 4ሽሕ ሜትሮ ንውሓቱ ጭኮ( ካብ ጠስምን ስገምን ዝስራሕ ባህላዊ መግቢኡ ኦሮሞ )፣ ሙዚቃ ከምኡ'ውን ባህላዊ ሳዕስዒት ህዝቢ ሲዳማ ሓዊሱ፡ ዝተፈላለዩ ምድላዋት ክህልው'ዮም። ኣብዚ በዓል 10 ሚሊዮን ዝበጽሕ ህዝቢ ክሳተፍ'ዩ ተባሂሉ ትጽቢት እንትግበር፡ ሰላማዊ ኮይኑ ንክዛዘም፡ ካብ 15 ሽሕ ክሳብ 20 ሽሕ ዝኮኑ መናእሰይ፡ ጸጥታ ናይ ምክባር ስራሕቲ ክሰርሑ ምድላው ተገይሩ'ሎ። ትማሊ፡ በዓል ኢሬቻ እንታይ'ዩ? ዝብል ፎሮም እንትካየድ፡ ኣብቲ ፎረም ዝተረኸበት ሚኒስትር ባህልን ቱሪዝምን ወይዘሮ ሂሩት ካሳው፡ "ባህሊ ብሄር ብሄረሰባት እንድሕር ዘየለ፡ ባህሊ ኢትዮጵያ ዝበሃል ኣይህልውን" ኢላ። 4000 ሜትር ቁመቱ ጭኮ ወናኒ ካፌ ኣራዳ ኢንተርናሽናል ኣቶ ድንቡ ዓብደላ፡ ነዚ በዓል ምኽንያት ብምግባር፡ 'እቲ ዝነውሐ' ዝተብሃለ ጭኮ ኣዳልዩ። "ባህላዊ መግቢ እዚ ህዝቢ እንታይ'ዩ? ብምንታይ ይፍለጥ? ኢልና ዝርዝር ሓሙሽተ ባህላዊ መግብታት ምስ ኣነጸርና፡ ጭኮ ኣብ እዋን ኲናት ከም ስንቂ ተቛጺሩ ይኸይድ ስለ ዝነበረ፡ ንዕኡ መሪጽና" ኢሉ። እዚ 4 ኪሎ ሜትሮ ንውሓት ዘለዎ ጭኮ ንምድላው 49 ኩንታል ስገም፣ 3538 ኪሎ ግራም ጠስሚ ተጠቒምና ኢና ይብል። ኣብ መዓልቲ፡ 300 ሜትሮ ዝኸውን ጭኮ ይስራሕ ነይሩ ዝብል ኣቶ ድንቡ፡ 18 ሰባት ኮይኖም ኣብ ውሽጢ 29 መዓልታት ከም ዝሰርሑዎ ሓቢሩ። እዚ ነዊሕ ጭኮ፡ ኣብ መዝገብ ክብረ ወሰን ዓለም ንምምዝጋብ ከም ዝሓሰበ ዝዛረብ እዚ በዓል ሃብቲ፡ መንግስቲ ወጻኢ ሸፊኑ ንዕዱማት ብነጻ ዘየቕርብ እንተኾይኑ፡ ብተመጣጣኒ ዋጋ ንምሻጥ ከም ዝተሓሰበ ሓቢሩ። ባንዲራን ኢሬቻን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኮነ ቢሾፍቱ ኣብ ዝበዓል ኢሬቻ፡ ካብ ኣርማ ኣባ ገዳ ወጻእ ናይ ዝኾነ ይኹን ፖለቲካዊ ሰልፊ ኣርማ ሒዝካ ምውጻእ ከም ዘይፍቀድ መተሓባበሪ ኮሚቴን ኣባ ገዳ ቱሉ ለማን ጎበና ሆላ ተዛሪቦም። እቶም ኣርማታት ምክንያት ጎንጺ ከይኾኑን፡ ኢሬቻ ልዕሊ ፖለቲካን ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ስለ ዝኾነ ምትሕውዋስ ንከይፍጠር'ዩ እውን ኢሎም። ቅድም ኢሉ፡ ኣርባ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ [ኦነግ] ምልክት ዕላማ ቃልሲ ህዝቢ እቲ ክልል ተገይሩ ይውሰድ። ቅድሚ ሕጂ'ውን ኣብ ቢሾፍቱ ዝካየድ ዝነበረ በዓል ኢሬቻ ተኸልኺሉ እናሃለወ ሒዙ ዝተረኽበ ውልቀሰብ ብሕጊ ይሕተት ነይሩ። ተሳተፍቲ እቲ በዓል ግን፡ እዚ ኣርማ ሒዞም ከይወጽኡ ስለ ዝተኸልኸሉ ሕጉሳት ከም ዘይኾኑ ንቢቢሲ ተዛሪቦም።


ናይጀርያ፡ ነበርታ ብስማ ዘይሕጎሱላ ኣፍሪቃዊት ቁሸት ካልእ ስም ቀይራ

እታ ቁሸት ኣብ ምዕራብ ናይጀርያ እትርከብ ኮይና ቅድሚ 70 ዓመታት ብዝተወሃባ ስም ክትጽዋዕ ጸኒሓ። ነበርታ ግን በቲ ስማ ርእሶም ከድንኑ'ዮም ጸኒሖም። ትርጉም ስም ናይታ ቁሸት "ዓዲ-ዓያሹ (Village of Idiots) ዝብል'ዩ። ነበርታ በዚ ሕጉሳት ብዘይምዃኖም ድማ፡ ሓድሽ ስም ተዋሂብዋ'ሎ። ንስምዒት ነበርቲ ዝተገንዘቡ ኣሚር ወይ ልምዳዊ መራሒ ናይታ ዓዲ፡ ነቲ ሓድሽ ስም ወግዓዊ ምስ ገበሩ፡ ነበርታ ሓጎሶም እናገለጹ ይርከቡ። ስም ናይታ ከተማ ብሓደ ኣብ ናይጀርያ ካብ ዝርከቡ ቋንቋታት፡ ቋንቋ 'ሃውሳ' እዩ ዝጽዋዕ። 'ኡንጉዋር ዋዋየ'፡ "ዓዲ-ዓንጃላት" ዝብል ትርጉም ድማ ኣለዎ። ኣሚር ናይታ ቁሸት ከምዘፍለጦ ስያመኣ ካብቲ ዝነበሮ 'ኡንጉዋር ዋዋየ' ናብ 'ያልዋር ካዳና' ማለት "ዓዲ-ሽሻይ" ብዝብል ተተኪኡ'ሎ። እቶም ነበርቲ ከምዝብልዎ እንተኾይኑ፡ ናብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኣብ ዝኸዱሉ እዋን 'ካበይ መጺእኹም?' ዝብል ሕቶ ክቐርበሎም ከሎ፡ ብዝህብዎ መልሲ ንዓመታት ክሓፍሩ'ዮም ጸኒሖም። "ንካልኦት ሰባት ካብ ከተማ 'ኡንጉዋር ዋዋየ' [ዓዲ-ዓያሹ/ ዓዲ-ዓንጃላት/ዓዲ-ዝንጉዓት] መጺኤ ክትብሎም ከለኻ ብጣዕሚ'ዩ ዘሕፍር። ኣብዚ ሕዚ እዋን ግን ካብ 'ያልዋር ካዳና' [እንዳ ሕልፍን ትርፍን] መጺኤ ክትብል ከለኻ ብኹርዓት'ዩ" ክብል ነባሪ'ታ ቁሸት ባላ ሳኒ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እቲ ኣሚር ነዚ ተበግሶ ክወስድ ብምኽኣሉ ድማ ምስጋና ከምዝግብኦ ገሊጹ። እታ ቁሸት ኣብ ናይጀርያ ግዝኣት ካኖ እትርከብ ኮይና ነቲ ክትጽውዓሉ ዝጸንሐት ስም ቅድሚ 70 ዓመታት'ያ ረኺባቶ። ነበርታ ኣብ ጥቓ ሓደ ብሩባ ዕሽነት ዝፍለጥ ፈለግ ክነብሩ ምስጀመሩ፡ እቲ ስም ከም ዝጠበቖም ይዝረብ። እቲ ሩባ ብኸመይ ነቲ ስም ክረክብ ከምዝኸኣለ ግን ዝፍለጥ ነገር የለን።


ክልተ ሽሕ ኣባጊዕ ኣብ ዓመታዊ ጽምብል ማድሪድ ተሰሊፈን ውዒለን

ትማሊ ኣብ ዝተኸብረ ዓመታዊ ባህላዊ ጽምብል ስፔን፡ ልዕሊ 2 ሽሕ ኣባጊዕ ንሰልፋዊ ምርኢት ቐሪቦም። ከተማ ማድሪድ፡ ክረምቲ ክኸውን ከሎ፡ ጓሶት መጓሰኦም እናኮብኮቡ ናብ ደቡባዊ ክፍሊ ኣብ ዝሸጋገርሉ ዝነበረ ጥንታዊ መገዲ ዝተደኮነት ከተማ እያ። እዚ ጽምብል፤ 'ፌስታ ዳ ላ ትራሽማኒካ' ዝበሃል ኮይኑ፡ ነቲ ናይ ገጠር ውርሻ ዝወሃብ ክብሪ ንምግላጽ ኣብ 1994 ክኽበር ጀሚሩ። ካብ ማእከላይ ዘመን ጀሚሩ፡ ጓሶት ምስ ጥሪቶም ነታ ከተማ ኣቋሪጾም ክሓልፉ ዘፍቅድ ሕጊ ኣሎ። በብዓመቱ፡ ኣብ ኣዳራሽ እታ ከተማ፡ ኣብ ሞንጎ ከንቲባን ቀንዲ ጓሳ እተን ጥሪትን ብዝግበር ስነ ስርዓት፡ እቶም እንስሳት ብሰላም ንክሓልፉ ክፍሊት ይፍጸም። ብመሰረት ስምምዕ 1418፡ ንሓደ ሽሕ እንስሳት፡ 50 ሳናቲም እዩ ዝኽፈል። ገለ ነተን እንስሳት ዝጓስዩ ሰባት፡ ዝተፈላለዩ ባህላዊ ክዳውንቲ ይኽደኑ። ነዚ በዓል ተባሂሉ፡ ካብ ምትሕልላፍ ሰብን መጓዓዝያን ናጻ ኣብ ዝኸውን ጎደናታት ድማ፡ ብዙሓት በጻሕቲ ዓዲ፡ ነዚ ዘይልሙድ ኩነታት ክዕዘቡ ተራእዮም። ሓደ በጻሒ ዓዲ "ከምዚ ምህላዩ ኣይፈለጥናን፤ ግን ድማ ዕድለኛታት ኢና" ክብል ንሮይተርስ ተዛሪቡ። መብዛሕትኦም ኣባጊዕ፡ ኣብ ክሳዶም ቃጭል ተኣሲሩሎም እዮም ኣብ ከተማ ማድሪድ ክጉዓዙ ውዒሎም። ኣብዚ በዓል ተሳተፍቲ ካብ ዝኾኑ ክልተ ሽሕ ኣባጊዕ ብተወሳኺ፡ ኣስታት 100 ኣጣል'ውን ተሳቲፈን'የን። መሰል ዋንነት እዞም ስእልታት ብሕጊ ሕሉው እዩ።


ብዛዕባ እምኒ ሓይሊ እንታይ ትፈልጡ?

እምኒ ሓይሊ: ኣብ ኤርትራ ኣብ መንጎ መንደፈራን ዓዲዃላን እምኒ ሓይሊ ኣብ ዝበሃል ቦታ ትርከብ። ነዛ እምኒ ሓይሊ፡ ዞባ ደቡብ'ዮም ኣምፂኦማ። ኣብ ሃገራዊ ፌስቲቫል 2019 ድማ ኣቕሪቦማ። መናእሰይ: ነዛ እምኒ ካብ ባይታ ብምልዓል ይነሓንሑ።


ትካል ባህሊ ትምህርትን ሳይንስን፡ በዓል ጥምቀት ኢትዮጵያ ኣብ ዩኔስኮ ክምዝገብ ተወሲኑ

ትካል ባህሊ፣ ትምህርትን ሳይንስን ሕቡራት ሃገራት [ዩኔስኮ]፡ ንሃይማኖታዊ በዓል ጥምቀት ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተክርስቲያን ኢትዮጵያ፡ ኣብ ወኪል ወዲሰብ ዘይድህሰስ ባህላዊ ቅርሲ ኮይኑ ክምዝገብ ተወሲኑ። ዩኔስኮ ኣብ ኮሎምቢያ [ቦጎታ] ኣብ ዘካይድኦ ዘሎ መበል 14 ኣኼባ ኮሚቴ ሓለዋን ዕቀባን ወኪል ወዲሰብ ዘይድህሰሱ ሓድግታት፡ በዓል ጥምቀት ዝርከቦም ሓሙሽተ ሓድግታት ክምዝወገቡ ውሳነ ኣሕሊፉ። በዓል ጥምቀት፡ ብሃይማኖታውን ባህላውን ስርዓትን ምድላውን ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኢትዮጵያ ክኽበር ጸኒሑ'ዩ። ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ እዚ ሃይማኖታዊ በዓል ኣብ መዝገብ ዘይድህሱ ሓድጊታት ዓለም ዩኔስኮ ንምምዝጋብ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያን ካልኦት ዝምልከቶም ኣካላትን ክሰርሑ ጸኒሖም። ዩኔስኮ ምምዝጋብ እዚ በዓል ብዝምልከት ኣብ መርበብ ሓበሬትኡ ኣብ ዘስፈሮ፡ ጥምቀት ብኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስቲያን ኢትዮጵያ ብዘይምቁራጽ እናተኸበረ ዝመጽአ ምኻኑ ብምግላጽ፡ "ኢትዮጵያውያን ብዝለዓለ ድምቀት ዘኽብሩዎ በዓል እዩ" ኢሉ። በዓል ጥምቀት ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ኣደባባይ ብድምቀት ዝኽበር ሃይማኖታዊ በዓል ኦርቶዶክሳዊት ቤተክርስቲያን ኢትዯጵያ እዩ። ብተወሳኺ፡ ሙዚቃን ሳዕስዒትን ዶመኒካን ሪፐብሊክ፣ 'ኣልፊኒዝም' ዝተብሃለ ፊዚካላዊ፣ ቴክኒካውን ኣእምሮኣውን ክእለት ዝሓትት ኣብ ፈረንሳ፣ ጥልያንን ስዊዘርላንድን ዝኾነ ዓመታዊ ምሕዃር መንደቕ ዓበይቲ ብበረድ ዝተሸፈኑ ጎቦታት፣ ባህላዊ ጥበብን ጸወታ 'ዶታር'ን ኢራን ህዝቢታት ሜክሲኮን ስፔንን ዝርከብ ባህላዊ ኣሰራርሓ መዝጊቡዎም። ቅድም ኢሊ'ውን፡ ሃይማኖታዊ በዓል መስቀል፣ ህዝቢ ኦሮሞ ንዓመታት ክመሓደሩ ዝጸንሐን ዘሎን ባህላዊ ስርዓት ምሕደራ ገዳ ከምኡ'ውን ዘመን መለወጢ ህዝቢ ሲዳማ ዝኾነ ፊቼ ጨምበላላ፡ ኣፍልጦ ብምሃብ መዝጊቡ'ዩ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ ማላዊ ኒስማ ዝተብሃለ ባህላዊ መግቢ፣ ሞሪሽየስ 'ስጋ ታምቡር' ዝተብሃለ ባህላዊ ሙዚቃ፣ ኣይቬሪኮስት ዛዑሊ ዝተብሃለ ባህላዊ ሙዚቃን ሳዕስዒትን ጉሮ ዝተብሃለ ሕብረሰተብ፡ ኣብ መዝገብ ዘይድህሰሱ ሓድግታት ዩኔስኮ ኣመዝጊበን እየን። ኢትዮጵያ፡ ሓወልቲ ኣኽሱም፣ ላሊበላን ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ዝድህሰሱን ዘይድህሰሱን ሓድጊታት ኣመዝጊባ'ያ።


ጭራዋጣ ብፍሉይ ቅዲ ዝጸወት ጸሓይ ብራቕ

ኣብ ትግራይ ወረዳ ወርዒለኸ፡ እንዳ ኣባጻሕማ ተወሊዱ ዝዓበየ ተጻዋቲ ጭራዋጣ ጸሓይ ብራቕ፡ ካብ ግዜ ንእስነቱ ጀሚሩ ናይ እኒ ወዲ ኹሙር ደርፍታት እናሰምዐ እዩ ዓብዩ። ጭራዋጣ ጠላጠለይ እናበለ ናይ ምጽዋት ተኽእሎ ድማ ኣለዎ።


"መርዓት ትግረ ንሸውዓተ መዓልቲ ማእሲ ኣንጺፋ እያ እትድቅስ"

ጉጅለ ባህሊ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ኣብ ሃገራዊ ኤክስፖ ኤርትራ፡ ዝተፈላለዩ ባህላዊ ንዋት ሒዛ ቀሪባ። ብፍላይ ናይ መርዓት ገዛ ዝያዳ ቀልብና ስሒብዎ ኣሎ። ብባህሊ ትግረ፡ መርዓት ድሕሪ መርዓኣ፡ ሓደ ዓመት ናብ ስራሕ ኣይትወፍርን።


ቤት ፍርዲ ብሪጣንያ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ርዋንዳ ንምምላስ ዝተተለመ በረራ ፈቒዱ

ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ብሪጣንያ ነቲ ኣብ ዝመጽእ ሰሉስ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ርዋንዳ ንምጉዕዓዝ ዝተተለመ በረራ ፈቒዱ፡፡ ነቲ መደብ ደው ንምባል ክሲ መስሪቶም ዝነበሩ ተሓለቕቲ መሰላት ኣብ ፈላማይ ናይ ቤት ፍርዲ ክርክር ዝተስዓሩ ኮይኖም፡ ሰኑይ ነቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ይግባይ ከምዝወስድዎ ገሊጾም ኣለዉ፡፡ ብመሰረት እቲ መንግስቲ ብሪጣንያ ዘውጸኦ ፖሊሲ፡ ገለ ካብቶም ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት፡ ናብ ርዋንዳ ተወሲዶም  ሕቶ ዕቑባኦም ኣብኡ ክረኣየሎም እዩ፡፡ ኣስታት 31 ሰባት በታ ፈላመይቲ በረራ ከየድቲ ክኾኑ ከምዝኽእሉ እውን ተነጊርዎም ኣሎ፡፡ እንተኾነ ቤት ፍርዲ ቅድሚ ምውዳእ ወርሒ ሰነ ነቲ ፖሊሲ ኣመልኪቱ ዝቐርቡ ክርክራት ክሰምዕን ክግምግምን እዩ፡፡ ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተልን ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰንን፡ ቤት ፍርዲ ነቲ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ርዋንዳ ንምውሳድ ዝተተለመ በረራ ምፍቃዱ ንኢዶም ኣለዉ፡፡ ነቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ዘምጽእዎ ጎስጎስቲ ግና ኣተሓሕዛ ናይቶም ‘‘ብሓይሊ ዝባረሩ ዘለዉ’’ ሰባት ከምዘሻቐሎም ይገልጹ፡፡ ልኡል ዌልስ ዝኾነ  ቻርለስ እውን ንኣካይዳ መንግስቲ ‘‘ዘሰምብድ’’ ብምባል ነቲ ፖሊሲ ከምዝነቐፎ ጋዜጣ ታይምስ ጸብጺባ፡፡ መንግስቲ፡ እቲ መደብ ቁጽሪ ናይ'ቶም ብዘይ ሕጋዊ መገዲ መትረብ እንግሊዝ ኣቋሪጾም ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ስደተኛታት ክቕንሰሉ ተስፋ ይገብር፡፡ ኣብዚ ዓመት ጥራይ ዛጊት ልዕሊ 10 ሽሕ ሰባት ነቲ ሓደገኛ ጉዕዞ ብምግባር ናብታ ሃገር ኣትዮም ኣለዉ፡፡ ሕቶ ዕቑባ እቶም ዝምለሱ ስደተኛታት ብርዋንዳ ዝረኣይ ኮይኑ እቶም ዝቐነዖም ንሓሙሽተ ዓመት፡ ዕድላት ትምህርቲ ሓዊሱ ካልኦት ሓዛገት እናረኸቡ ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ይኽእሉ እዮም፡፡ እቶም ሕቶ ዕቑበኦም ተቐባልነት ዘይረኸቡ ድማ ካልኦት መንገድታት ቪዛ እናናደዩ ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ዝኽእሉ እኳ እንተኾኑ፡ ካብ ርዋንዳ ዝባረረሉ ዕድል'ውን ዕጹው ኣይኮነን፡፡ ተሓቕቲ መሰላትን ጎስጎስትን እቲ በረራ ከይጅመርን ሰባት ከይውሰዱን ንምዕጋት ክንቀሳቐሱ ቀንዮም እዮም፡፡ እቶም ተሓለቕቲ ኣብ ርዋንዳ ዘሎ ሕጽረታት ስርዓት ምምማይ፡ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ዝብደሉሉ ሃገር ክውሰዱ ይኽእሉ እዮም ዝብሉ ስግኣታትን ኣልዒሎም ክከራኸሩ ጸኒሖም፡፡ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ጉዳይ ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት (ዩኤንኤችሲኣር) እውን መንግስቲ ብሪጣንያ ምስ ርዋንዳ ዝገበሮ ውዕሊ ዘይሕጋዊ ከምዝኾነ ንጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ብሪጣንያ ክልተ ግዘ ከምዘፍለጦ ሓቢሩ፡፡


ስደት፡ ናብ ርዋንዳ ምምላስ ዘስግኦም ሓተትቲ ዑቕባ ብሪጣንያ ይሕብኡ ኣለው

ኤጀንሲታት ሰብኣዊ ሓገዝ፡ ኣብ ብሪጣኒያ ዝርከቡ  ብርክት ዝበሉ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ከይስደዱ ብምስጋእ ይሕብኡ ከም ዘለው ገሊጾም። መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ገለ ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ርዋንዳ ኮይኖም ጉዳዮም ክከታተሉ ናብታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክወስዶም ትልሚ ከም ዘለዎ ተገሊጹ ነይሩ፡፡ በዚ መሰረት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ መንግስታት ብሪጣንያን ርዋንዳን ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ኣትዮም ዝተባሃሉ ስደተኛታት ሩዋንዳ ንክትቕበሎም ዘኽእል ስምምዕ ከም ዝፈረሙ ይዝከር። ብመሰረት እቲ ውዕል መጻብቦ ኣቋሪጾም ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ሓዳር ዘይብሎም ሰብኡት ብሓይሊ ክውሰዱ ከም ዝኽእሉ ዝተለጸ ኮይኑ፡ እቶም ስደተኛታት ርዋንዳ ክበጽሑ ዘኽእሎም ናይ ሓደ እግሪ ቲኬት ነፋሪት ክወሃቦም ምዃኑ ተገሊጹ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 28,526 ሰባት ብኣናእሽቱ ጀላቡ ንብመትረብ እንግሊዝ ብምቁራጽ ናብታ ሃገር ኣትዮም፤ ኣብ 2020 እቲ ቑጽሪ 8,404 ጥራሕ እዩ ነይሩ፡፡ ማሕበር ቀይሕ መስቀልን ካውንስል ስደተኛን ግን በዚ ስግኣት ዝሓደሮም ሓተትቲ ዑቕባ ክሳብ ዓርሶም ምጉዳእ ከም ዘብጽሑ [ሓደ ስደተኛ ነፍሰ ቕትለት ከም ዝፈተነ ብምግላጽ] ሓቢሮም። እቶም ትካላት ገበርቲ ሰናይ እዚ መንግስቲ ብሪጣኒያ ዘውጽኦ መደብ፡ ንስደተኛታት ሓለዋ ናይ ምግባር ግዴታ ዝጥሓሰ'ዩ ክብሉ ነቒፎም። ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣኒያ ብወገኑ ዝኾነ ስደተኛ ዓርሱ ንከይጎድእ ወይ ነፍሰ ቕትለት ከይፍጽም ንምክልኻል ኩሎም መስርሓት ከም ዝትግብር ገሊጹ። እዚ ፖሊሲ ዘይሕጋዊ ኣስገርቲ ሰባት ንምድኻም ክሕግዝ እዩ ዝብል ተስፋ ከም ዘለዎ'ውን ሓቢሩ። ይኹን'ምበር፡ ብርክት ዝበሉ ትካላት ተሓለቕቲ ስደተኛታትን ፖለቲከኛታትን ዓዲ ኢንግሊዝ ነቲ ፖሊሲ "ጨካን" ብምባል ክገልጹዎ እንከለው፡ መንግስቲ ደጊሙ ክሓስበሉ ጸዊዖም'ዮም።፡ ብመሰረት እቲ ውዕል፡ መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ መጀመርታ 120 ሚልዮን ፓውንድ ክኽፈሎ እዩ፤ ተቓወምቲ ግና ዓመታዊ ወጻኢ ናይቲ ሙሉእ መደብ ኣዝዩ ገዚፍ ከም ዝኾነ ይሕብሩ፡፡ እቲ ውጥን ብኸመይ እዩ ክትግበር?


ምስጓግ ስደተኛታት ካብ ብሪጣንያ ዝተቓወሙ ተሓለቕቲ ይግባይ ክብሉ’ዮም

መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክሰጕግ እየ ምባሉ ዝተቓወሙ ተሓለቕቲ፡ ነዚ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ብምውሳድ ይግባይ ከምዝብሉ ተገሊፁ። ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክግዕዙ ፍቓድ ምሃቡ ስዒቡ’ዩ፡ እቶም ተሓለቕቲ ፅባሕ ሰኑይ ይግባይ ከምዝብሉ ተገሊፁ ዘሎ። ኣብ ዝቕፅል ሰሉስ፡ 31 ሰባት ናብ ሩዋንዳ ከምዝምለሱ ዝተነገሮም እንትኾን፡ ኣብዚ ዓመት ተወሰኽቲ ነፈርቲ  ስደተኛታት ፅዒነን ናብ ሩዋንዳ ክበራ እየን። ናይ ዌልስ ልኡል ቻርለስ፡ ነዚ ሓድሽ ፖሊሲ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ “ዘሸብር” ክብል ከምዝገለፆን ሕጉስ ከምዘይኮነን ጋዜጣታት ዓባይ ብሪጣንያ ፀብፂበን። ልኡል ቻርለስ፡ ንንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ወኪሉ፡ ኣብዚ ወርሒ ናብታ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ብምጋሽ፡ ኣብ ኣኼባ ሃገራት ኮመንዌልዝ ክሳተፍ’ዩ። እንተኾነ ፖለቲካዊ ርኢቶ ካብ ምሃብ ከምዝቑጠቡ ተገሊፁ። ሓድሽ ፖሊሲ ዓባይ ብሪጣንያ ከምዝብሎ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ስደተኛታት፡ ናብ ሩዋንዳ ተመሊሶም ከም ብሓድሽ ዑቕባ ክሓቱ’ዮም። ምምሕዳር ቦሪስ ጆንሰን፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ስደተኛታት ንምግታእ እዚ ስጉምቲ ይወስድ ከምዘሎ’ዩ ዝገልፅ። ኣብዚ ዓመት ጥራሕ ብቻነል እንግሊዝ ሓደገኛ ጉዕዞ ባሕሪ ኣቋሪፆም፡ 10 ሽሕ ሰባት ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ኣትዮም። እንተኾነ ነዚ ምስጓግ ስደተኛታት ዝቃወሙ ተሓለቕቲ፡ “በስገዳድ ካብ ሃገር ክወፅኡrr ይግበር ኣሎ" ብምባል ንውሳነ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ይኹንንዎ። እዞም ተሓለቕቲ፡ ስደተኛታት ናይ ምምላስ ፈላማይ በረራ ከይካየድን ሰባት ንከይሳፈሩ ንምእጋድ ተሊሞም ነይሮም። ካብ ሞንጎ እቶም ተሓለቕቲ ጀስቲስ ስዊፍት፡ ትማሊ ዓርቢ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ቀሪቡ፡  ናይ ሚኒስትር ጉዳይ ውሽጢ ዓዲ ፕሪቲ ፓቴል ትልሚ ክሳኻዕ ክፍቀድ የብሉን ኢሉ። ንሱ ወሲኹ፡ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ምስተወሰዱ፡ ምቹው ዘይኮነ ኩነታት ከምዘየጋጥሞም ርግፀኛ ምዃን ኣይከኣልን ክብል ድማ፡ ነቲ ቤትፍርዲ ወሲኹ ተዛሪቡ። ካብ ሞንጎ እቶም ሓተትቲ ዑቕባ ዝኾነ ገዲም ኣዛዚ ፖሊስ ኢራን፡ ናብ ሩዋንዳ ምስከድኩ ሰለልቲ ኢራን ክቐትሉኒ ይኽእሉ’ዮም ዝብል ፍርሒ ኣለዎ። ኣብ ዝቕፅል ሰሉስ ናብ ሩዋንዳ ክምለሱ ስሞም ካብ ሞንጎ ዝተፀርሑ ዝኾነ እዚ ውልቀሰብ፡ ኣብ ኢራን ኣብ ዝተኻየደ ሰልፊ ተቓውሞ ኣብ ልዕሊ ሰልፈኛታት ኣይትኩስን ብምባሉ ዝተኸሰሰ ኮይኑ፡ ፍርዱ እናተፀበየ እንከሎ እዩ ናብ ቱርኪ ብምህዳም፡ ቀፂሉ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዑቕባ ሓቲቱ። “ንምንታይ ናብ ሩዋንዳ?  ካብ ናብ ሩዋንዳ ናብ ኢራን ክኸድ እመርፅ። ናብ ሩዋንዳ ከይደ ብፍርሒ ክነብር ኣይደልን” ኢሉ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡  ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ምስተመለሱ ዝዓረፈሉ መዕረፊ ቦታ ኣዳልየሎም እየ፡ ይብል። ኣብ ሩዋንዳ ኮይኖም ከም ብሓድሽ ዑቕባ ብምሕታት፡ ናብ ዝቕበልኦም ሃገራት ክኸዱ ይኽእሉ። ዑቕባ ሓቲቶም ተቀባልነት ዘይረኸቡ ሰባት፡ ናብ ዝመፅእሉ ሃገር ክምለሱ ከምዝኽእሉ’ዩ እዚ ሓድሽ ፖሊሲ ዘአንፍት። ዛጊድ 130 ሰባት ናብ ሩዋንዳ ከምዝምለሱ ተገሊፁ ኣሎ።


ጉተረዝ ኲናት ትግራይ ንኸብቅዕ ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ህወሓትን ክራኸብ ምፅንሑ ተዛሪቡ

ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶኒዮ ጉተረዝ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተወለዐ ኲናት ደው ንኽብል ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያን መራሕቲ ትግራይን ክራኸብ ምፅንሑ ገሊጹ። ኣንቶንዩ ጉተረዝ፡ ብሪጣንያን ርዋንዳን ዝተፈራረማሉ ስምምዕ ምግዓዝ ሓተትቲ ዑቕባ ከምዘይድግፎ'ውን ኣፍሊጡ'ሎ። ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝነበሮ ቃለመሕትት፡ ምስ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድን ኣቦ መንበር ህወሓት ደብረፅዮን ገብረሚካኤልን (ዶ/ር) ርክብ ብምፍጣር እቲ ኲናት መዕለቢ ንኽረክብ ክፅዕር ምፅንሑ ተዛሪቡ። ስምምዕ ምቁራጽ ተኹሲ ክግብርን ናብ ሰላማዊ ዘተ ክመጽኡ ንምግባርን ብቐጻሊ ክሰርሕ ምጽንሑ ወሲኹ ሓቢሩ። "እቲ ጎንፂ ደው ንኽብል፣ ሰብኣዊ ሓገዛት ናብ ኩሉ ከባብታት ንኽባፃሕ ከምኡ'ውን ሰላም ዘምፅእ ውጽኢታዊ ድርድር ንክካየድ ክፅዕር ፀኒሔ ኣለኹ" ኢሉ። ንሱ ኣብዚ ቕነ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ናብ ዝኾና ሰኔጋል፣ ኒጀርን ናይጄሪያን ምብጻሕ ኣብ ዘካየደሉ እዋን'ዩ ነዚ ዝበለ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኣንቶንዩ ጉተረዝ፡ ብሪጣንያን ርዋንዳን ዝተፈራረማሉ ስምምዕ ምግዓዝ ሓተትቲ ዑቕባ ከምዘይድግፎ'ውን ኣፍሊጡ'ሎ። ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ብሪጣንያ ናብ ግዝኣታ ዝኣትዉ ሓተትቲ ዑቕባ፡ ናይ ሓደ እግሪ ቲኬት ብምቝራጽ ናብ ርዋንዳ ክግዕዙ ዝገብር ውጥን ምውጻኣ ምስ ክብርታት ኣውሮጳን ዓለምለኻዊ ሕግን ዝጻረር'ዩ ክብል ነቒፉ። "ኣውሮጳ፡ ምስ ሕቶ ዑቕባ ብዝተሓሓዝ ሓላፍነት ኣለዋ ኢለ እኣምን። ቀንዲ ክብርን ልምድን ኣውሮጳ ስለዝኾነ፤ መበል ሓሙሻይ ውዕል ሕቡራት ሃገራት ዝኾነ ዓለምለኻዊ ሕጊ'ውን እዩ።" "ስደተኛታት ናብ ካልኦት ምስግጋር ደጊፈዮ ኣይፈልጥን'ዩ። ብፍላይ ምጥያስን ምውሓስ መጻኢ ዕድል ጸቢብ ናብ ዝኾነሉ፡ ዝደኸየት ሃገር፡" ይብል ጉተረዝ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ብሪጣንያን ርዋንዳን፡ ነቶም ዑቕባ ንምርካብ ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ንምስግጋር ወግዓዊ ስምምዕ ምፍራመን ይዝከር። መንግስቲ ዴንማርክ ልክዕ ከምቲ ብሪጣንያ፡ ኣብ ሃገሩ ዝርከቡ ሓተትቲ ዑቐባ ጉዳዮም ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ክርአ ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ዝርርብ ምጅማሩ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ስደተኛታት ናብ ዴንማርክ ከይኣትዉ ንምክልኻል ተረርቲ ፖሊሲታት ከተኣታቱ ምጽንሑ ይፍለጥ። እቲ ስደተኛታት ናይ ምግዓዝ ውጥን፡ ካብ ብዙሓት ትካላት ተሓለቕቲ መሰል ስደተኛታትን መራሕቲ ሃይማኖትን ተቓውሞታት ገጢምዎ ይርከብ። ሓደ ማሕበር'ውን ነቲ ጉዳይ ብሕጋዊ ኣገባብ ደው ንምባሉ ተበግሶ ከምዝወሰደ ገሊጹ ነይሩ።ኤርትራ ብወገና፡ እቲ "ዘሕንኽ" ክትብል ዝገለጸቶ ውጥን "ሕሱርን ዘይስነምግባራውን" ብምባል ተቓውሞኣ ምግላጻ ይዝከር። እቲ ዋና ጸሓፊ፡ ኣብ እዋን ለበዳ ኮቪድ-19 ዝረኣዮ ዘይምዕሩይነትን ዘይርትዓዊ ቀረብ ክታበትን ከምዘሕዘኖ'ውን ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት ኣነጺሩ። ቅድሚ'ቲ ለበዳ ኣብ ዝነበረ 10 ዓመታት ኣፍሪቃ እታ ቅልጡፍ ቁጠባዊ ዕብየት ተመዝግብ ዝነበረት ኣህጉር ምንባራ ብምጥቃስ፡ "ኮቪድ ምስ መጽአ ግን፡ ኣፍሪቃ ብግብሪ ክታበት ኣይረኸበትን፡" ኢሉ። "ኣብ ዕድመይ ካብ ዝረኣኽዎ እቲ ዝኸፍአ ዘይስነምግባራዊ ምንጪ ዘይምዕሩይነት እዩ፡" ብምባል ድማ ገሊጽዎ። ኣፍሪቃ ካብቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዘስዓቦ ቍጠባዊ ቅልውላው ንኽትወጽእ ምስራዝ ዕዳ ኣይተገብረላን ክብል'ውን ተቓዊሙ። ብዘይካ'ዚ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ሓደ ቀዋሚ መንበር ከምዝግባኣ እቲ ዋና ጸሓፊ ተዛሪቡ። ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዑደት ዘካይድ ዘሎ ጉተረዝ፡ እታ ኣህጉር ኣብ ከም ባይቶ ጸጥታ ዝበሉ ዓለምለኻውያን ትካላት እኹል ውክልና ስለዘይብላ፡ "ግዳይ ድርብ መግዛእቲ" ትኸውን ኣላ ኢሉ። ቀወምቲ ኣባላት ናይቲ ባይቶ ኣመሪካ፡ ሩስያ፡ ብሪጣንያ፡ ቻይናን ፈረንሳን ምዃነን ይፍለጥ።


ብሪጣንያ ፈላሞት ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ናብ ርዋንዳ ክትመልሶም’ያ

ብሪጣንያ ብመሰረት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ምስ መንግስቲ ሩዋንዳ ዝበጽሓቶ ስምምዕ፡ ናይ መጀመርታ ናብታ ሃገር ዝምለሱ ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ክትሰዶም ምዃና ሚኒስትር ውሽጢ ዓዲ ብሪጣንያ ኣፍሊጡ። ሰብ መዚ፡ ድሮ ነቶም ካብ 14 ሰነ 2021 ጀሚሩ ናብ ሩዋንዳ ክምለሱ ምዃኖም ዝተፈልጡ ሰባት ስሩዕ መገዲታት ከዳልውሎም ጀሚሮም ኣለው። ይኹን’ምበር፡ እቲ መስርሕ ግብራዊ ኣብ ምግባር ሕጋዊ ማሕለኻታት ከጋጥሞ ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ። እዚ ኣካታዒ መደብ፡ ‘ኣንጻር ተፈጥሮ ኣምላኽ’ ክብል ዝገለጾ ሊቀ ጳጳስ ካንተርባሪን ሓዊሱ ብዙሓት ፖለቲከኛታን ትካላት ሓገዝን ነቒፎምዎ እዮም። ብመሰረት እዚ መደብ፡ ናብ ብሪጣኒያ ዝኣተው ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ሩዋንዳ ተመሊሶም መስርሕ ሕቶ ዕቑብኦም ካብኡ ክከታተሉ’ዮም። ሚኒስተር ወሽጢ ዓዲ ፕሪቲ ፓተል፡ እቲ ምስ ሩዋንዳ ዝተበጽሐ ስምምዕ “ነቲ ዘይዕሩይ ስርዓት ዑቕባ ንምምርማርን ሞዴል ንግዲ ኣሰጋገርቲ ሰባት ንምዕጋትን ዝሕግዝ ቑልፊ ስትራቴጂ’ዩ” ኢላ። ኣብዚ ዓመት፡ ልዕሊ 4,850 ሰባት ብመትረብ እንግሊዝ ብጃልባ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝኣተው ኰይኖም፡ እዚ ቑጽሪ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 831 ከም ዝነበረ ይግለጽ። እቲ ሚኒስትሪ፡ ክሳብ ሕጂ ክንደይ ዝኣኽሉ ሓተትቲ ዕቑባ’ዮም ኣብቲ ናይ መጀመርታ ዙርያ ምግዓዝ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክምለሱ ዝብል ብወግዒ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን። ሓደ በዓል መዚ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ግን፡ ኩሎም እቶም ክምለሱ ተወሲኑሎም ዘለው ስደተኛታት ኣብ መዳጐኒ ሓተትቲ ዑቕባ ከም ዝርከቡ ገሊጹ። ሓደ ምንጪ ቢቢሲ “ትሕቲ 100 ዝኾኑ” ስደተኛታት እቲ መምርሒ ተዋሂቡዎም ኣሎ ኢሉ። እዚ መምርሒ፡ እቶም ሰባት መዓዝን ናብ ርዋንዳ ከም ዝለኣኹ ዘረጋግጽ ሰነድ’ዩ። ሚኒስተር ፓተል፡ እዚ ሰነድ ምሃብ “ካልእ ኣገዳሲ ስጉምቲ” እዩ ኢላ። እዚ ሓድሽ መደብ ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን ብሓሙስ ወግዓዊ ክኸውን እንከሎ፡መጀመርታ እቶም ካብ ሓደ ጥሪ ጀሚሩ ካብ ፈረንሳ ብጀልባ ወይ ብናይ ጽዕነት መካይን ተሓቢኦም ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝኣትው ቤተሰብ ዘይብሎም ደቂ ተባዕትዮ ትኹረት ከም ዝገብር'ዩ ተሓቢሩ። ነቐፍቲ፡ እዚ መደብ “ጨካን” እዩ ብምባል መንግሰቲ ዳግመ ግምት ክገብረሉ ጸቕጢ ይገብሩ ኣለው።


ዙር ርዋንዳ 2023፡ ኤርትራ ትርከበን 20 ጋንታታት ክሳተፋ’የን

ኣብቲ ኣብ ኣፍሪቃ ሓደ ካብ ዝዓበዩ ውድድር ቅድድም ብሽክለታ ዝኾነ ዙር ርዋንዳ ዓመተ 2023 ኤርትራ ትርከበን 20 ሃገራውያን ጋንታታትን ክለባትን ንኽሳተፋ ተሓርየን ዕድመ ከምዝቐረበለን ወግዓዊ መርበብ ሓበሬታ እቲ ውድድር ኣፍሊጡ። ኤርትራ’ውን ድሮ ንዝቐረበላ ዕድመ ተቐቢላ ክትሳተፍ ምዃና ምግላጻ ፕረዚደንት ኮምሽን ቅድድም ብሽክለታ ርዋንዳ ሜሮዚ ዓብደላ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣብ ኣፍሪቃ ናይ 2.1 መለክዒ ዘለዎ ክልተ ዙራት ጥራይ’ዩ ዘሎ፤ ዙር ትሮፒካለ ኣሚሶን ባንጎን [ዙር ጋቦን] ዙር ርዋንዳን። እዚ ንመበል 15 ግዜኡ ካብ 19 ክሳብ 26 ለካቲት ዝካየድ ዙር ርዋንዳ፡ ብሓፈሻ  ሸሞንተ መድረኻት’ዩ ክህልዎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ተቐዳደምቲ ብሓፈሻ 937 ኪሎሜተር’ዩ ሸፊኖም ነይሮም፡ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ግን ኣብ ክልተ መድረኻት ምምሕያሻት ብምግባር ሓፈሻዊ ርሕቐት ናብ 1129 ኪሎ ሜተር ክብ ኢሉ ኣሎ። ኣብ 2022 ኣብ ዝተኻየደ ዙር ርዋንዳ ኤርትራዊ ናትናኤል ተስፋጽዮን ምስ ኢጣልያዊት ጋንታ ድሮን ሆፐር ኣንድሮኒ ጅያካቶሊ ብምዃን ንኻልኣይ ግዚኡ ተዓዋቲ ብጫ ማልያ እቲ ውድድር ክኸውን ምኽኣሉ ዝዝከር’ዩ። ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ 2020 ነቲ ውድድር ተዓዊትሉ ምንባሩ ዝዝከር ኮይኑ፡ ዙር ርዋንዳ ኣብ 2019 ናብ ደረጃ 2.1 ክብ ካብ ዝበል እቲ እንኮ ነቲ ውድድር ክልተ ግዜ ዝተዓወተሉ ተቐዳዳማይ ክኸውን ክኢሉ’ዩ። ብሓፈሻ ዙር ርዋንዳ ናብ ደረጃ 2.1 ክብ ኢሉ ካብ ዘካየዶ ኣርባዕተ ውድድራት ኤርትራውያን ነቲ ሰለስተ ክዕወትሉ ክኢሎም’ዮም፡ ኣብ 2019 መርሃቂ ቅዱስ፡ 2020 ከምኡ’ኸኣ 2022 ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ 2021 ኸኣ እቲ እንኮ ንዙር ርዋንዳ ክዕወተሉ ዝኸኣለ ኣውሮጳዊ፡ ስጳኛዊ ክሪስትያን ሮድሪገዝ ክዕወትሉ ክኢሎም። ኣብ 2022 ኣብ ዝተኻየደ ዙር ርዋንዳ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ንኮቪድ ዝምልከት ቅጥዕታት እቲ ውድድር ከተማልእ ብዘይምኽኣላ ካብቲ ውድድር ምብኳራ ዝዝከር ኮይኑ፡ ምስ ካልኦት ጋንታታት ዝወዳደሩ ዕዉት እቲ ውድድር ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ምስ ጀርመናዊት ጋንታ ባይክ አየድ ዝወዳደር ዝነበረ ሄኖክ ሙሉብረሃን ከምኡ ኸኣ ምስ ማሊዥያዊት ጋንታ ትራንጋኑ ፖሊጎን ዝወዳደር መትከል እዮብን ኣብቲ ውድድር ብምስታፍ ስም ኤርትራ ከርቍሑ ክኢሎም’ዮም። ኤርትራ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣልጀርያ፡ ሞሮኮ፡ ዓባይ ብሪጣንያን ርዋንዳን ኢስራኤል ፕሪሜር ቴክ፡ ቶታል ኢነርጂ፡ ባርድያኒ ሱኤስኤፍ፡ ኖቫ ኖርዲክ፡ ኪው 36.5፡ ኢስካልተል ኢስኳዲ፡ ቦልቶን ኢኵቲስ፡ ባይክ ኣይድ፡ ታርቱ 2024፡ ኢኤፍ ኢድኬሽን፡ ሳውዳል ዂክ ስቴፕ፡ ቤንዲክሽን፡ ቻይና ግሎሪ፡ ትረንጋኑ ፖሊጎን እየን። 2022፡ ናትናኤል ተስፋጸዮን 2021፡ ክሪስትያን ሮድሪገዝ 2020፡ ናትናኤል ተስፋጽዮን 2019፡ መርሃዊ ቅዱስ 2018፡ ሞጉሻ ሳምኤል 2017፡ ኣረሩያ ጆሴፍ 2016፡ ንደየሺንጋ ቫለንስ 2015፡ ንሰንጊማና ቦስኮ 2014፡ ንደየሺንጋ ቫለንስ 2013፡ ግሪድሊንስቶን ደይላን  19 ለካቲት፡ ኪጋሊ ጎልፍ ናብ ርዋምንጋን 115.6 ኪሎ ሜተር 20 ለካቲት፡ ኪጋሊ ናብ ጊሳጋራ 132.9 ኪሎ ሜተር 21 ለካቲት፡ ሁየ ናብ ሙሳንዘ 199.5 ኪሎ ሜተር 22 ለካቲት፡ ሙሳንዘ ናብ ካሮንጊ 138.3 ኪሎ ሜተር 23 ለካቲት፡ ሩሲዚ ናብ ሩባቩ195.5 ኪሎ ሜተር 24 ለካቲት፡ ሩባቩ ናብ ጊሱምቢ 157 ኪሎ ሜተር 25 ለካቲት፡ ንያማታ ናብ ኪጋሊ 115.8 ኪሎ ሜተር 26 ለካቲት ካናል ኦሎምፕያ ናብ ካናል ኦሎምፕያ 75.3 ኪሎ ሜተር


ርዋንዳ፡ ቀዳሞት ተመለስቲ ሓተትቲ ዑቕባ ዓሰርተ ከምዘይኣኽሉ ተገሊጹ

ይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርዲ ብሪጣንያ፡ ነቲ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ተወሲኑ ዝነበረ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ናይ ምስግጋር መደብ ክጸንዕ ፈሪዱ። ብመሰረት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ጸባሕ ሰሉስ ኣስታት 11 ፈለምቲ ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ክውሰዱ ተወሲኑ ነይሩ። ተሓለቕቲ መሰላት ስደተኛታት፡ ነቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ዝሃቦ ውሳነ ንምስራዝ ይግባይ ድሕሪ ምባሎም’ዩ እዚ ሓድሽ ፍርዲ ተዋሂቡ ዘሎ። ‘ዲተንሽን ኣክሽን’ ከምኡ’ውን ኤ-ፒ-ሲ ዝተባህሉ ክልተ ነቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ዝወሰዱ ማሕበራት በቲ ውሳነ ከምዝሓዘኑ ገሊጾም። ኣካል ናይቲ መስርሕ ዝነበረ ‘ኬር4ካለ’ ዝተባህለ ካልእ ማሕበር ብወገኑ፡ 8 ሓተትቲ ዑቕባ ጥራይ በቲ ፈላሚ በረራ ናብ ርዋንዳ ክሰጋገሩ ምዃኖም ጠቒሱ’ሎ። ናብ ርእሰ ከተማ ርዋንዳ ኪጋሊ ክጥረዙ ዝሕሰብ ዘሎ ቁጽሪ ሓተትቲ ዑቕባ ብቕጽበት እናንቈልቈለ ይኸይድ ከምዘሎ ይግመት። ሓደ ምንጪ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ካብቶም ፈለማ ክምለሱ መደብ ተታሒዝሎም ዝነበረ 37 ሰባት፡ ‘ክሲ ዘመናዊ ባርነትን ኣንጻር ሰብኣዊ መሰላትን ብዝተኣሳሰር ሕጋዊ ብድሆታት’ እቲ ቝጽሪ ኣዝዩ ክጐድል ምኽንያት ከም ዝዀነ ገሊጹ።  ኣሰናዳኢ ቢቢሲ ማርክ ኢስተን’ውን፡ እታ ነፋሪት ቅድሚ ምብጋሳ እቲ ቝጽሪ "ናብ ዜሮ ክወርድ" ትጽቢት ይግበር ይብል። ክሳብ ዝሓለፈ ዓርቢ ዝነበረ ሓበሬታ፡ 130 ዝዀኑ ሰባት ክጥረዙ ከም ዝኽእሉ ዝገልጽ’ዩ ነይሩ። ብሪጣንያ፡ ገለ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብ መሬታ ዝኣተዉ ሓተቲ ዑቕባ ናብ ሩዋንዳ ምልኣኽ፡ ነቲ ውሕስነት ብዘይብለን ጃላቡ ዝግበር ዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ከዳኽም ከም ዝኽእል እያ ክትገልጽ ጸኒሓ። እቲ ንፖሊሲ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ኣመልኪቱ ዝቐረበ ናይ ይግባይ ጻውዒት፡ 80% ኣባላት ሓይሊ ዶብ ብዝውክሉ ማሕበር መንግስታውን ንግዳውን ኣገልግሎታት (PCS) ምስ ትካላት ግብረ ሰናይ ‘Care4Calaisን Detention Action’ን ብምትሕብባር ዝቐረበ እዩ። ‘ኣሳይሉም ኤይድ’ ዝተባህለ ካልእ ትካል ግብረ ሰናይ ስደተኛታት ኣብ ልዕሊ’ቲ ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር መስርሕ ምጥራዝ ብምቅዋም ኣቤቱታኡ ከስምዕ ድሕሪ ምሕታቱ’ውን፡ እቲ ጉዳይ ሎሚ ሰኑይ ብፍሉይ ኣብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ክስማዕ ምዃኑ ተፈሊጡ’ሎ። ፖሊሲ ሩዋንዳ ብማሕበራት ግብረ ሰናይ፡ መራሕቲ ሃይማኖት፡ ተቓወምቲ ውድባት፡ ከምኡ'ውን ብልኡል ዌልስ፡ "ዘስካሕክሕ" ተባሂሉ ብተሪር ክንቀፍ ከም ዝጸንሐ መጽሔት ታይምስ ሓቢሩ። ላዕለዋይ ኮሚሽነር ሩዋንዳ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ጆንስተን ቡሲንግየ ንጋዜጣ ዳይሊ ቴሌግራፍ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ሃገሩ ንስደተኛታት "ውሑስቲ መዕቈቢት" ክትከውን ምዃና ገሊጹ። ጸሓፊት ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል፡ "መብዛሕትኦም፡ ካብቶም ብዘይሕጋዊ መንገዲ በተን ዘይሕጋውያን ጀላቡን መካይን ጽዕነትን” ናብታ ሃገር ዝኣተው ሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ክግዕዙ ከም ዝተወሰነ ትዛረብ። ብመሰረት ሓበሬታ ሰበስልጣን ብሪጣንያ፡ እቶም ኣብዚ መደብ ቀዳምነት ዝወሃቦም መንእሰያት ኰይኖም፡  እቶም ሰበስልጣን ስድራቤታት ንኸይመቓቐሉን ይጽዕሩ ከምዘለዉ የረድኡ። ኣብቲ ብዓርቢ ዝወዓለ መስርሕ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ ጀስቲስ ስዊፍት ከም ዝበሎ፡ ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር ፖሊሲ፡ ምርግጋጽ "ንዋታዊ ህዝባዊ ረብሓ" ብምባል ክትገልጾ ክኢላ እያ። ሓተቲ ዑቕባ ኣብ ርዋንዳ ሕማቕ ኣተሓሕዛ ክግበረሎም ከም ዝኽእል ዝረጋግጽ ዝዀነ መርትዖ ከም ዘየለን፡ ኣብ ግምት ከምዘየእተወን ድማ ገሊጹ።


ሃገራውያን ጋንታታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ውድድር ሴካፋ ክጋጠማ’የን

ሃገራውያን ጋንታታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ትሕቲ 17 ዓመት፡ ኢትዮጵያ ኣብ እተአንግዶ ግጥም ሴካፋ ክጋጠማ’የን። 10 ሃገራት ምብራቕን ማእከላይን ኣፍሪቃ ኣብ ክልተ መድብ ተመዲበን ኣብ ስታድዮም ኣበበ በቂላ - ኣዲስ ኣበባ ግጥማት ከካይዳ’የን። ኣብቲ ንኽልተ ሰሙን ዝካየድ ጸወታታት፡ ቀዳመይትን ካልኣይትን ኰይነን ውድድረን ዝዛዘም ሃገራውያን ጋንታታት፡ ናብቲ ኣብ 2023 ኣብ ኣልጀርያ ዝካየድ ዋንጫ ኣፍሪቃ ትሕቲ 17 ዓመት ብቐጥታ ክሓልፋ’የን። ኣብቲ ካብ 30 መስከረም ክሳብ 15 ጥቅምቲ ዝካየድ ጸወታታት፡ ኣብ ምድብ ሓደ ተመዲባ ዘላ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ፡ 30 መስከረም ኣብ መኽፈቲ ጸወታ ኣንጻር ሃገራዊት ጋንታ ሶማልያ ፈላሚ ግጥም ከተካይድ'ያ። ኣብ ምድብ ሓደ ኤርትራ፡ ኢትዮጵያ፡ ታንዛንያ፡ ሶማልያን ደቡብ ሱዳንን። ኣብ መድብ ክልተ ኸኣ ኡጋንዳ፡ ጅቡቲ፡ ርዋንዳ፡ ሱዳንን ብሩንድን ተመዲበን ኣለዋ። ሃገራውያን ጋንታታት ዛንዚባርን ኬንያን ምኽንያቱ ብዘይተገልጸ ኣብዚ ውድድር ከምዘይሳተፋ ተፈሊጡ ኣሎ። ሃገራዊት ጋንት ኤርትራ፡ 2 ጥቅምቲ ኣንጻር ታንዛንያ፡  9 ጥቅምቲ ኣንጻር ደቡብ ሱዳን፡ 12 ጥቅምቲ ኣንጻር ኢትዮጵያ ጸወታ ተሰሪዑላ ኣሎ። ሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ ብወገና 30 መስከረም ኣንጻር ታንዛንያ፡ 3 ጥቅምቲ ኣንጻር ደቡብ ሱዳን፡ 6 ጥቅምቲ ኣንጻር ሶማልያ፡ 12 መስከረም ኸኣ ኣንጻር ኤርትራ ጸወታ ከተካይድ መደብ ተሰሪዑላ ኣሎ። ኵሎም ኣባላት ተሳተፍቲ ሃገራውያን ጋንታታት፡ ቅድሚ 26 መስከረም ናብ ኢትዮጵያ ብምእታው ሕክምናዊ መርመራታት ክገብሩ ምዃኖም ኣካየድቲ ሴካፋ ገሊጾም። ኣብ 2020 ኣብ ርዋንዳ ኣብ ዝተኻየደ ግጥም ሴካፋ ትሕቲ 17 ዓመት፡ ሃገራዊት ጋንታ ኡጋንዳ ንታንዛንያ 3 ብ 1 ብምስዓር ዋንጫ ከምዝወሰደት ዝዝከር እዩ። ኣብ 2018’ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ታንዛንያ ኣብ ዝተኣንገደ ውድድር ሃገራዊት ጋንታ ኡጋንዳ፡ ንሃገራዊት ጋንታ ኢትዮጵያ 3 ብ 1 ብምስዓር ተዓዊታ ነይራ። ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ትሕቲ 17 ዓመት ኣብ 2009 ኣብ ሱዳን ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ካልኣይቲ ብምዃን ውድድራ ምዝዛማ ዝዝከር ኰይኑ፡ እዚ ዓወት እዚ እቲ ዝበለጸ ተመዝጊቡ ዘሎ ውጽኢት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ትሕቲ 17 እዩ። ኤርትራ ኣብቲ እዋን፡ ምስተን ኣብ ምድባ ዝነበራ ብሩንድን ርዋንዳን ብቕደም ሰዓብ 2 ብ2 ከምኡ ኸኣ 0 ብ 0 ብምፍልላይ፡ ነታ ካብ ምድብ ክልተ ዝሓለፈት ዛንዚባር 3 ብ 1 ስዒራ እያ ናብ ፍርቂ ፍጻመ በጺሓ። ኣብ ፍርቂ ፍጻመ ንኣአንጋዲት ሃገር ሱዳን፡ 2 ብ 1 ብምስዓር’ኳ ናብ ፍጻመ እንተሓለፈት፡ ብኡጋንዳ 2 ብ0 ተሳዒራ ተዓዋቲት ብሩር መዳልያ ብምዃን ጸወታኣ ምዝዛማ ይዝከር።


ኬንያ ስለምንታይ'ያ ሰራዊታ ኣብ ኲናት ኮንጐ ትጽንብር ዘላ?

ኣብቲ ካብ ዓለምና ዝነውሐ ቀታሊ ግጭታት ዝካየዶ ቦታ፡ ኣብ መንጎ ወተሃደራት ኮንጎን ብኤም23ን ዝጽውዑ ተቓወምትን ውግእ ድሕሪ ምውልዑ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ሰባት ሞይቶም ኣስታት 100,000 ከኣ ካብ ኣባይቶም ሃዲሞም ኣለው። ኣብዚ እዋን እዚ፡ ሰራዊት ኬንያ ኣብታ ብማዕድን ዝሃብተመት እተፈላለዩ ዕጡቓት ጉጅለታት ዚዋግኡላ ዘለዉ ደሞክራስያዊት ሪፖብሊክ ኮንጎ፡ ኣብ ጎድኒ ሰራዊት እታ ሃገር ብምዃን፡ ሰላም ንምንጋስ ናብቲ ውግእ ይጽንበሩ ኣለው። ኣብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ቅድሚ ሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ብእተላዕለ ግጭት፡ ልዕሊ ሽዱሽተ ሚልዮን ሰባት ሞይቶም፡ ኣስታት 4.5 ሚልዮን ድማ ካብ ኣባይቶም ተመዛቢሎም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ምብራቕ እታ ሃገር ኣንጻር ልዕሊ 100 ዕጡቓት ጕጅለታት ኣብ ዝተገብረ ውግእ፡ ሰራዊት ዓቃብ ሰላም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብዙሕ እኳ እንተ ዓየየ፡ እቲ መጥቃዕቲ  ግን መሊሱ ብኢሱ እምበር  ኣይነከየን። ኤም23ን ሰራዊት ኮንጎን ንምጅማር እቲ ሕጂ ዘሎ ቅልውላው ንሓድሕዶም  እዮም ዝካሰሱ። እቲ ምስሕሓብ ኣዝዩ እናበርትዐ ስለዝመጽአ ፕረዝደንት ፊሊክስ ቲሺሴኬዲ  ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ መንእሰያት እታ ሃገር ነቲ ሰራዊት ንምሕጋዝ ብረት ኣልዒሎም 'ብንቕሓት ኽዋግኡ’ ጻዊዒት ኣቕሪቡ። ሳዕቤን እቲ ግጭት ኣብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ጥራይ ኣይተሓጽረን። ኣብ መንጎ ርዋንዳን ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን እውን ዲፕሎማስያዊ ምስሕሓብ ኣኸቲሉ እዩ። ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ጐረቤታ ንዕጡቓት ኤም23 ከም እትድግፍ እያ ትኸስስ። ርዋንዳ ግን ነቲ ክሲ ትነጽጎ። ከም ሳዕቤኑ ከኣ ደሞክራሲያዊት ሪፖብሊክ ኮንጎ ኣብ ሃገራ ንዝነበረ ኣምባሳደር ርዋንዳ ሰጒጋቶ። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት እተመስረተ ብ ኤም23 ዝፍለጥ ዕጡቕ ጉጅለ፡ ነቶም ኣብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝነብሩ ተወለድቲ ቱትሲ ካብ ሚሊሻታት ሁቱ ከምዝከላኸለሎም እዩ ዝገልጽ ። ፕረዚደንት ርዋንዳ ፖል ካጋመ፡ ኣብ 1994 ሕሉፋት ሁቱ ኣብ ልዕሊ ቱትሲ ጃምላዊ ህልቂት ድሕሪ ምፍጻምም፡ መራሒ ናይቲ ኣንጻር ሁቱ ናይ ዝቃለስ ዕጡቕ ጉጅለ ቱትሲ ኮይኑ እዩ ናብ ስልጣን መጺኡ። ኣብቲ እዋን ኣብ ሩዋንዳ ብዝተላዕለ ዓሌታዊ ግጭት ብኣማኢት ኣሽሓት ዚቝጸሩ ዓሌት ቱትሲ ተቐቲሎም እዮም። ሓይልታት ፕረዚደንት ካጋመ ንሩዋንዳ ምስ ተቘጻጸሩ ከኣ፡ ብዙሓት ካብቶም ኣብ መንግስታዊ ስልጣን ዝነበሩ፡ በቲ ዝተፈጸመ ገበን ክሕተቱ ዝግብኦም ሰባት ናብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ሃዲሞም። እታ ሃገር ናብቲ ዞባዊ ጕጅለ ካብ እትጽንበር ሒደት ኣዋርሕ እኳ እንተገበረት፡ መራሕቲ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ፡ ነዚ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ምብራቓዊ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝተወልዐ ኲናትን ንሱ ዘስዓቦ ቅልውላውን ንምህዳእ ሓደ ሓይሊ ኺልእኩ ተሰማሚዖም። ብዛዕባ ብዝሒ እቶም ኣብኡ ዝዋፈሩ ወተሃደራት ንጹር ኣሃዝ የለን። ክሳዕ ሕጂ፡ ኣርባዕተ ሃገራት፡ ማለት ኬንያ፡ ዩጋንዳ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ቡሩንዲ ጥራሕ’የን ወተሃደራተን ይልእካ ከም ዘለዋ ዝገለጻ። ሓደ ሽሕ ሰራዊት ኬንያ ምስ’ቶም ኣብ መጀመርታ ነሓሰ ናብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝኣተዉ ናይ ቡሩንዲ ወተሃደራት፡ ሰላም ንምኽባር ክተሓባበሩ እዮም። ታንዛንያ ተዋጋእቲ ሰራዊት ክትልእኽ ድያ ኣይክትልእክልን ንጹር ነገር የሎን። ወተሃደራውያን ሰበ-ስልጣን፡ ጸጥታውን ስልታውን ምኽንያት ከም ዘለዎም ብምጥቃስ  ቍጽሪ እቶም ዝለኣኹ ወተሃደራት ክገልጹ ኣይደለዩን። ኣብዚ እዋን እዚ ወተሃደራት ቡሩንዲ ኣብ ጥቓ ደቡብ ኪቩ ቡካቩ ኣብ ዝርከብ ሉቤዚ ዝበሃል ቦታ እዮም ዓስኪሮም ዘለዉ። እቲ ኬንያዊ ሓያሊ ከኣ ኣብ ሰሜን ኪቩ ኣብ ጥቓ ጎማ ሰፊሩ ንዞባዊ ሓይሊ ማሕበረሰብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክእዝዝ እዩ ። ርዋንዳ እውን ኣባል ማሕበረሰብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እያ። ይኹን እምበር [ምስ ደሞክራስያዊት ሪፖብሊክ ኮንጎ ብዘለዋ ምስሕሓብ] ኣብቲ ዞባ ምስ ዝሳተፍ ዘሎ ሓይሊ ክትጽንበር ኣይተደልየን። ተቓወምቲ ሓይልታት ኤም23 ኣብ ምብራቓዊ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ንዝርከባ ሓያሎ ከተማታት ሒዞምወን ኣለዉ። ኣብዚ ቀረባ ሳምንቲ ከኣ ተወሳኺ ቦታታት ይቆጻጸሩ ኣለው። ሰራዊት ምብራቕ ኣፍሪቃ ከኣ ኣብተን ቅልውላው ዘለወን ሰለስተ ኣውራጃታት፡ ማለት ኣብ ሰሜን ኪቩ፡ ደቡብ ኪቩን ኢቱሪን ክህሉ እዩ፤ ግን ንሱ ጥራይ ኣይኰነን ኣብቲ ቦታ ዝዋጋእ ሓይሊ። ነፍሲ ወከፍ ክፍልታት እተፈላለየ ተልእኾ ክህልዎ እዩ። ወተሃደራት ኬንያ ድሮ ሰራዊት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝርከበሉ ሰሜናዊ ኪቩ ንዝርከቡ ተቓወምቲ ከተኵሩ እዮም። ሰራዊት ዩጋንዳ ነቲ ኣብ ሰሜን ኪቩን ኢቱሪን ዝርከብ ምስ እስላማዊ መንግስቲ ምትእስሳር ዘለዎ ጥሙር ደሞክራስያዊ ሓይልታት ክገጥሙ እዮም። ጥሙር ደሞክራስያዊ ሓይልታት ኣብ ዩጋንዳ መጥቃዕትታት ክፍጽም ምጽንሑ ዝፍለጥ እዩ። ኣብ ደቡብ ኪቩ ዝሰፈሩ ሰራዊት ቡሩንዲ ምስ ሚሊሻ ታባራ ክዋግኡ እዮም። ሓይልታት ደቡብ ሱዳን ከኣ ምስ ተረፍ ሎርድ ሬዚስታንስ ኣርሚ ክዋግኡ እዮም። ሓይሊ ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንዕጡቓት ጉጅለታት ዕላማ ዝገበረ ምዃኑ ብንጹር ተገሊጹ ኣሎ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ካብ 2000 ኣትሒዙ ኣብ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዓቃብ ሰላም ሰራዊት ብምስፋር ንሰላማውያን ሰባት ኣብ ምዕቋብን ንሰራዊት ኮንጎ ኣብ ምድጋፍን ጥራይ እዩ ተሓጺሩ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ደሓር፡ ኣብቲ ዞባ ንዚንቀሳቐሱ ዕጡቓት ጕጅለታት ዝዓለመ መጥቃዕቲ ክፍጽም ሓላፍነት ዘለዎ ሰራዊት ክፍጠር ፈቒዱ። ሰባት ካብቲ ውግእ ፈሪሖም ናብ ከባቢ ዶብ ይሃድሙ ኣለው። እቲ ናይ ጣልቃ ብርጌድ ዝበሃል፡ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃን ታንዛንያን ማላዊን ዝተዋጽአ ሰራዊት እዩ። ብዙሓት ደቂ ኮንጎ ግና  ነቲ ሞኑስኮ ተባሂሉ ዝጽዋዕ 13,000 ዝበጽሕ ሰራዊት ሕቡራት ሃገራት ካብቶም ተቓወምቲ ክከላኸለሎም ብዘይምኽኣሉ ብትሪ ይነቕፉዎ። ኣብ መጀመርታ ናይዛ ዓመት፡ ተቓዋሚ ጉጅለ ኤም23 እናሓየለ ድሕሪ ምምጽኡ፡ ኣብ ልዕሊ ው.ሕ.ሃ. ተቓውሞታት ይቕጽል ኣሎ። ተንተንቲ ጸጥታ፡ እቲ ኩነታት ክሃድእ እንተኸይኑ፡ ሓይልታት ጸጥታ ምብራቕ ኣፍሪቃን ሞኑስኮን ሓቢሮምን ተወሃሂዶምን ክሰርሑ ከምዘለዎም ይገልጹ። ኬንያ ኣብ መንጎ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን እቶም ተቓወምትን፡ ዘላቒ ሰላም ኣብ ምስፋን እጃማ ኣበርኪታ እያ። ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ኣብ ወርሒ መጋቢት እያ ናብ ማሕበረሰብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ተጸንቢራ። ሽዑ ኣብቲ መስርሕ ቀንዲ ተራ ዝተጻወተ ፕረዚደንት ኬንያ ነበር ኡሁሩ ኬንያታ፡ ነቲ ዝርርብ ሰላም ንምቅልጣፍን ነቲ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ናይሮቢ እተሰማምዑሉ ስምምዕ ሰላም ኣብ ግብሪ ንምውዓልን ከሳልጥ ተመዚዙ ኣሎ። ተንተንቲ ምክልኻልን ጸጥታን ግና፡ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ እቲ ሓላፍነት በቲ ሕጂ ንፕረዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ ዝተክአ ፕረዚደንት ዊልያም ሩቶ ክተሓዝ ትደልይ ምንባራ ይዛረቡ። ኬንያ፡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ምዕቡል ቁጠባ ዘለዋ ሃገር ብምዃና፡ ኣብ ብምሉኡ እቲ ዞባ ብንግድን ወፍርን ንግዳዊ ዝምድናኣ ከተስፍሕ ትጽዕር ኣላ። ምብራቓዊ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ፍሉይ ተፈጥሮኣዊ ሃብቲ ማዕድናት እዩ ዘለዎ። ኣብቲ ንልዕሊ ሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ዝጸንሐ ዕጥቃዊ  ግጭት ከኣ ማዕድናት ዓቢ ተራ ነይሩዎም። ሓያሎ ተቓወምቲ ጕጅለታት ነቲ ዞባ ንምቁጽጻር ዝደልዩሉ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ፡ ከም ቲን ፡ ታንግስተን፡ ታንታሉን ወርቅን ዝኣመሰለ ማዕድናት ንምምዝማዝ እዩ። ፕረዚደንት ቲሺሰከዲ፡ ርዋንዳ ኣብቲ ዞባ ንዘሎ ማዕድናት ንምዕናው ነቲ ሰላም እቲ ኸባቢ ትዘርጎ ከምዘላ እዩ ዝገልጽ። ርዋንዳ ግና ኣብ ዘይምርግጋእ ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ ዝዀነ ይኹን ግደ ከም ዘይብላ እያ ትገልጽ። ይኹን እምበር፡ ብ1990 ነቲ ብዕጡቓት ሚሊሻታት ሁቱ ዝግበር መጥቃዕትታት ደው ንምባል ክልተ ሳዕ ሰራዊታ ናብታ ዓባይ ጐረቤታ ሃገር ኮንጎ ሊኢኻ እያ። እዚ ከኣ ኣብ መወዳእታ፡ ካብ ሸውዓተ ሃገራት ኣፍሪቃ ምስ ዝመጽኡ ሰራዊት ናብ ግጭት ዝኣተውሉ ኣጋጣሚ ፈጢሩ። ብ2002 ብሕቡራት ሃገራት ዝተወደበት ጕጅለ ክኢላታት ኣብ ዘቕረበቶ ጸብጻብ፡ ምስ ሓይልታት ጸጥታ ዩጋንዳ፡ ርዋንዳ፡ ዚምባብወን ደሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎን ምትእስሳር ዘለዎም ገበነኛታት ንማዕድናት እታ ሃገር ብምምዝማዝ ከም እተጠቕሙ ገሊጹ ነይሩ።


ምልኣኽ ሓተትቲ ዕቑባ፡ ርዋንዳ 'ቀታሊት እያ' ዝብል መጠንቀቕታ ቀሪቡ ምንባሩ ተገሊጹ

ንውጥን ምልኣኽ ሓተትቲ ዕቑባ ናብ ርዋንዳ ዝደገፉ ሚኒስተራት ብሪጣንያ፡ መንግስቲ ርዋንዳ ንተቓወምቲ ከምዝኣሰርን ከምዘሳቕን ከም ዝቐትልን ብኣማኻሪ ተገሊጽሎም ምንባሩ ተሓቢሩ። እቲ መጠንቀቕታ መንግስቲ ብሪጣንያ ነቶም ስደተኛታት ናብታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ከዕግዞም ቅድሚ ምፍታኑ ቅድሚ ሰሙናት ዝተዋህበ እዩ ነይሩ። እቲ ኣማኻሪ፡ ክብደትን ጭቡጥነትን ወግዓዊ ጸብጻብ ሰባዊ መሰላት ርዋንዳ መሰረት ብምግባር እዩ ሻቕሎቱ ገሊጹ። ኣብዚ እዋን መንግስቲ ብሪጣንያ ነቶም ዝሓብኦም ነዚ ዝምልከቱ ርእይቶታት ክቐልዖም ሕጋዊ ምጕት ይካየድ ኣሎ። እቶም ኣብ ፈላማይ በረራ ክውሰዱ ተዳልዮም ዝነበሩ ስደተኛታት ዝተፈለጡ ኰይኖም፡ ቢቢሲ፡ ታይምስን ዘ ጋርድያንን ዝርከብዎም ማዕከናት ዜና እቲ ሓበሬታ ዕላዊ ክግበር ሓቲቶም ኣለዉ። ፈላማይ በረራ ኣብ ወርሒ ሰነ ክካየድ መደብ ተታሒዝሉ ዝነበረ ኰይኑ፡ ቤት ፍርዲ ሰባዊ መሰላት ኣውሮጳ እቲ ፖሊሲ ሕጋዊ ምዃኑ ላለዋይ ቤት ፍርዲ ለንደን ክርእዮ ብምውሳኑ እቲ ጕዕዞ ክስረዝ ተገይሩ። እቲ ጉዳይ ኣብ ዝቕጽል ወርሒ ክርአ መደብ ተታሒዙሉ ኣሎ። ብሰሉስ መንግስቲ እታ ሃገር፡ ብሓደ ሽሙ ዘይተጠቐሰ በዓል ስልጣን ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ብዛዕባ ርዋንዳ ዝተወሃቡ 11 ርእይቶታት ኣብቲ መስርሕ ፍርዲ ከይጠቓለሉ ንላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ሓቲቱ ኣሎ። እቶም ሰብመዚ ነቲ ኣብ ጉዳይ ኣፍሪቃ ፍልጠት ዘለዎ ውልቀ ሰብ፡ ብዛዕባ ርዋንዳን ኣተሐሕዛ ሰብኣዊ መሰላትን ኣብ ዝምልከት ረቒቕ ርእይቶ ክህብ ከምዝሓተትዎ እቲ ቤት ፍርዲ ሰሚዑ እዩ። እቲ ውልቀ ሰብ ኣብ ዝጸሓፎ ኢመይል፡ ኣብ ርዋንዳ ‘‘ጥቡቕ ቍጽጽር መንግስቲ፡ ዘይተጻዋርነት ንፖለቲካውያን ተቓወምቲ፡ ጃምላዊ ማእሰርቲን ምስቓይን ካብኡ ሓሊፉ'ውን ቅትለት፡ ካብቶም ከም ቅቡላት ዝውሰዱ ኣገባባት ምዃኖም’’ ምግላጹ ናብቲ ቤት ፍርዲ በጺሑ እዩ። ንትካላት ሚድያ ወኪሉ ዝቐረበ ጁድ በንቲንግ፡ እቲ ከይግለጽ ዝተገበረ ርእይቶ እቲ በዓል ሞያ ንርዋንዳ ዝምልከት ወሳኒ ነጥቢ ክኸውን ከምዝኽእልን ህዝቢ ክፈልጦ ከምዝግባእን ነቲ ቤት ፍርዲ ኣረዲኡ። ዳይና ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ጀስቲስ ልዊስ፡ እቶም ሰነዳት ብምስጢር ይተሓዙዶ ኣብ ዝብል ጉዳይ ኣብ ዝቕጽሉ መዓልቲታት ውሳነ ክህብ እዩ። ኣብ መጀመርታ ሰብመዚ ብሰንኪ ጉድለት ኣትሓሕዛ ሰባዊ መሰላት፡ ንሩዋንዳ ካብ ዝርዝር ስደተኛታት ከዕቍባ ዝተመረጻ ሃገራት ኣውጺኦምዋ ምንባሮም እቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሰሚዑ ነይሩ። ቤት ጽሕፈት ውሽጢ ጉዳያት ብሪጣንያ እቲ ብበዓል ሞያ ዝተወሃበ ርእይቶ ዕላዊ ምግባር ‘‘ኣብ ዓለምለኻዊ ርክባትን ሃገራዊ ድሕነትን ጉድኣት ከውርድ ከምዝኽእል" ይገልጽ። ሰልፊ ዕዮ ብግዲኡ እቲ ኣማኻሪ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ሚኒስትሪ ውሽጢ ዓዲ ዝተዋህቦ መጠንቀቕታ ከምዝጠሓሰን መንግስቲ እውን ነቲ ሓቂ ካብ ህዝቢ ንምሕባእ ከምዝፈተነን ዘመላኽት እዩ ኢሉ፡፡ እቲ መደብ "ብዘይሕጋዊ፡ ሓደገኛን ኣድላዪ ዘይኮነን" መንገዲ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት ናብታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክውሰዱን ኣብኡ ኮይኖም ሕቶ ዕቝባ ከቕርቡን ዝዓለመ እዩ። በዚ መሰረት፡ ርዋንዳ ኣብ መጀመርታ 120 ሚልዮን ዩሮ ዝኽፈላ ኰይኑ፡ ቍጽሪ ዝለኣኹ ስደተኛታት ብዝወሰኸ እውን ተወሳኺ ሚልዮናት ክትረክብ እያ፡፡ እቲ መደብ ስደተኛታት ዝወስድዎም ሓደገኛ መንገዲታት ዘትርፍን ህይወት ዘድሕንን ከምዝዀነ እዩ መንግስቲ ብሪጣንያ ዝገልጽ። ኣብዚ ዓመት ዛጊድ 13,000 ሰባት ብፈረንሳ ኣቋሪጾም ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ኰይኖም፡ እቶም ኣስታት 8,000 ድሕሪ እቲ ናብ ርዋንዳ ናይ ምልኣኽ መደብ ዝኣተዉ እዮም። ተሓለቕቲ መሰላት፡ ፖለቲከኛታትን መራሕቲ ሃይማኖትን እቲ ውጥን "ጭካነ" ብምባል ተቓዊሞምዎ እዮም።


ናብ ሩዋንዳ ምምላስና ናብ ኤውሮጳ ንኽንኣቱ ኣይዓገተናን' -ኤርትራውያን ስደተኛታት

ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ፡ ሩዋንዳ ንስደተኛታት እተዕቍብ፡ ውሕስትን ምችእትን ሃገር ምዃና ይገልጽ። ይዅን እምበር ኣብ 2017 ካብ እስራኤል ናብ ሩዋንዳ ተመሊሶም፡ ግን ኣብኡ ደው ከይበሉ፡ ብመገዲ ሰሃራን ባሕርን ንኤውሮጳ ዝኣተው ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ቢቢሲ ኣዘራሪብዎም ኣሎ። ወዲ 36 ዓመት ኤርትራዊ ሓታቲ ዑቕባ ባህኣበሎም መንገሻ፡ ናብ ሩዋንዳ ምምላስ ማለት እንታይ ማለት ምዃኑ ኣጸቢቑ ይፈልጦ’ዩ። ግን ኣብኡ ነዊሕ ኣይጸንሐን። ባህ ኣበሎም፡ ብ2007 ካብ ኤርትራ ግዱድ ዕስክርና ኣምሊጡ ብመገዲ ሰሃራን ሲናይን እዩ ናብ እስራኤል ኣትዩ ዑቕባ ሓቲቱ። ድሕሪ ሸውዓተ ዓመት፡ እቲ ዝተዋህቦ ግዝያዊ ፍቓድ ተሓዲጉ፡ ሰለስተ ኣማራጺታት ቀሪቡሉ። እቲ ሓደ፡ ናብ ሃገሩ ምምላስ ኰይኑ፡ እቲ ካልኣይ ድማ መዳጐኒ ማእከል ክኣቱ ዝብል እዩ። እቲ ናይ መወዳእታ ክኣ፡ 3,500 ዶላር ተዋሂቡዎ ናብ ሩዋንዳ ክምለስ ነበረ። ንዝሓለፈ ሸውዓተ ዓመት ኣብ ስዊዘርላንድ ዝነብር ዘሎ ባህኣበሎም፡ እዚኦም ፍጹም ኣማራጺ ኣይመስሉን ክብል ይዝክሮም። ካልእ ኣማራጺ ግን ኣይነበሮን። “ዝዀነ ጥዕና ዘለዎ ሰብ ብፍቓዱ ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣይከይድን እዩ። ናብ ኤርትራ ምምላስ ማለት ከኣ ማእሰርቲ ባህሊ ናብ ዝኾነ ሃገር ምምላስ እዩ፡” ይብል። ስለዚ፡ ሩዋንዳ መሪጹ። ይዅን እምበር ባህኣበሎም ኣብታ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ጽቡቕ ኣቀባብላ ኣይተገብረሉን። ገና እግሩ ኪጋሊ ምስ ረገጸ፡ ናብ ጎረቤት ሃገር ዩጋንዳ ክኸይድ ከም ዘለዎ ተነጊርዎ። ዝኽፈል ከፊሉ ከኣ ከደ። ካብ ሩዋንዳ ክወጽእ ዝገበረ መን ምዃኑ ብወግዒ ኣይፍለጥን። ንሱ ግን ኢድ ሰብ መዚ ሩዋንዳ ኣለዎ’ዩ ኢሉ ይኣምን። ብሪጣንያ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ሃገራ ዝኣተው ስደተኛታት ክትመልሶም ዘኽእላ ስምምዕ ምስ ፈረመት፡ ሩዋንዳ፡ ንስደተኛታት ውሕስቲ ሃገር እያ ዝብል ምጕት ሕቶታት ኣልዒሉ’ዩ። ሃገራት ምዕራብ፡ ንኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰላት እታ ሃገር ብምልዓል ኣጠንቂቐን። ይዅን’ምበር፡ ኣብ መንጐ እቲ ብሪጣንያ ምስ ሩዋንዳ ዝበጽሓቶ ስምምዕን እስራኤል ዝገበረቶ ውዕልን ሰለስተ መሰረታዊ ፍልልያት ኣለውዎ። “ብፍቓድካ ምኻድ” ዝብል መደብ እስራኤል፡ ስደተኛታት ብፍቓዶም ናብ ሩዋንዳ ከም ዝኸዱ ዘመላኽት ኰይኑ፡ ብሩጣንያ ግን ኣገዲዳ እያ ክትመልሶም። ብተወሳኺ፡ ዘይከምቲ ዓባይ ብሪጣንያ ብወግዒ ዝኣወጀቶ፡ እስራኤል ስደተኛታት ንምምላስ ምስ ሩዋንዳ ዝኣተወቶ ውዕል የብላን። እንተዀነ፡ ካብ 2013 ክሳብ 2018 ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ቅድሚ እቲ ሚስጢራዊ ስምምዕ ወግዓዊ ምዃኑ፡ ኣስታት ኣርባዕተ ሽሕ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ሓተትቲ ዕቑባ ካብ እስራኤል ናብ ሩዋንዳን ዩጋንዳን ተመሊሶም። ባህኣበሎም፡ ኣብ መስከረም 2014’ዩ ናብ ኪጋሊ ተሰዲዱ። "ናብ ሩዋንዳ ምምላስና ግን [ንኤውሮጳ ካብ ምብጻሕ] ኣይዓገተናን። ኣብኡ’ውን ደው ኣይበልናን” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ ቢቢሲ ንሓያሎ ካብ እስራኤል ናብ ርዋንዳ ዝተላእኩ ናይ ቀደም ሓተቲ ዑቕባ ኣዘራሪቡ እዩ። ኵሎም፡ ኣብቲ ካብ 2014 ክሳብ 2016 ዝተገብረ ናብ ሩዋንዳ ናይ ምምላስ መደብ ዝኸዱ እዮም። መብዛሕትኦም ክኣ፡ ኣብ ኤውሮጳ ዑቕባ ሓቲቶም ይነብሩ ኣለው። ብተመሳሳሊ መገዲ ዝመጽአ ሓደ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝነብር ሰብ ከም ዘሎ’ውን ንፈልጥ ኢና። ካልኦት ብኽኢላታት ጉዳይ ስደተኛታት ቃለ-መጠይቕ ዝተገብረሎም ሰባት’ውን ተመሳሳሊ ዛንታ’ዮም ኣካፊሎም። መብዛሕትኦም፡ ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ኪጋሊ ጆን ዝተባህለ ውልቀሰብ ከም ዝተቐበሎም ይዛረቡ። እዚ፡ ንብዙሕ ዓመታት ዝተዘርበ ስለ ዝዀነ፡ እዚ “ጆን” ዝተባህለ ውልቀሰብ ክሳብ መወዳእታ ዝነበረ ድዩ ዝብል ምርግጋጽ ኣጸጋሚ እዩ። እቶም ስደተኛታት ግን፡ ናብታ ሃገር ምስ ኣተው ቅድሚ ናብ ዝዓርፍሉ ሆቴል ምዃዶም፡ ሰብመዚ ሩዋንዳ ኢና ዝበሉ ሰባት ወረቓቕቶም ከም ዘሕደጉዎም ይገልጹ። ድሕሪኡ፡ ናብ ዶብ ዩጋንዳ ንኸብጽሑዎም 500 ዶላር ክኸፍሉ ተሓቲቶም። እተን ናብ ርእሲ ከተማ ካምፓላ ዝወስዳኦም መካይን ኣብ ግዳም ክጽበያኦም ጸኒሐን። ስለዚ፡ ገንዘብ ክኸፍሉ ተሓቲቶም። ኣብ ሩዋንዳን ዩጋንዳን፡ ፍቓድ ስራሕ ወይ ካልእ ሰነዳትን ስለ ዘይነበሮም፡ ናብቲ ናብ ኤውሮጳ ንምብጻሕ ኣብ ኣፍሪቃ ፍሉጥ ዝዀነ ናይ ሞት ጉዕዞ ሜድትራንያን ክኣትው ተገዲዶም። ባህኣበሎም ኣብ ሩዋንዳ ክጸንሓሉ ዝኽእል ኣማራጺ ከም ዘይነበረ ይዛረብ። "ክትከይድ ክፈል እንተ ተባሂልካ፡ ግድን’ዩ ዝተበሃልካዮ ትገብር” ይብል። ካልእ መብራህቶም ተስፋሚካኤል ዝተባህለ ሓታቲ ዑቕባ፡ እቶም ዝፍጸሙ ዝነበሩ ነገራት ኣመልኪቱ ን”ጆን”  ከም ዝተኻትዖ ይገልጽ። “ምስኡ ብውልቂ ኣዕሊለ’የ” ዝብል መብራህቶም፡ ኣብ እስራኤል መዳጎኒ ማእከል ሆሎት ንትሸዓተ ኣዋርሕ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ብ2014 ናብ ኪጋሊ ከም ዝኣተወ ይሕብር። እዚ ጆን ዝተባህለ ውልቀሰብ፡ “ካብዚ ክትወጽእ ኣለካ” ምስ በሎ “ንምንታይ? ካብ እስራኤል ክንወጽእ እንከለና ኣብ ሩዋንዳ መሰል ስደተኛታት ከም ዝወሃበና እዮም ነጊሮምና፡” ኢለዮ ንሱ ኸኣ፡ “ምናልባት ንሰለስተ መዓልቲ ጥራይ ክትጸንሑ ተፈቒዱልኩም ይኸውን፤ ድሕሪኡ ግን ክትወጽኡ ኣለኩም” ከም ዝበሎ ተዛሪቡ። ኣብ ወርሒ ለካቲት 2015 ናብ ሩዋንዳ ዝኣተወ ተስፋይ ጉዕሽ ብወገኑ፡ ሰብ መዚ ሩዋንዳን ዘይሕጋዊ ኣስገርቲ ሰባትን ብሓባር ይሰርሑ ነይሮም’ዮም ዝብል እምነት ኣለዎ። “ከም ኣፍሪቃዊ፡ ኣብ ሩዋንዳ ፍትሓዊ ኣተሓሕዛ ክግበረለይን ዝሓሸ ክንክን ክረክብን ትጽቢት ነይሩኒ” ይብል። እንተዀነ፡ ኣካላት ጸጥታን ሲቪልን ብሓባር ክሰርሑ ስለ ዝርኣየ ውሕስነት ኣይተሰምዖን። “ኣብኡ ክንጸንሕ ኣይደለዩናን” ይብል። "እንተደኣ ሓደ ሰብ ዶብ ክትሰግር ይተሓባበረካ ኣሎ፡ ብሕቡእ እዩ ዝገብሮ። ንሳቶም ግን፡ ብቓልዕ እዮም ዝገብርዎ ነይሮም። ንኣብነት፡ ናብ መፈተሺ ነቑጣታት ክንበጽሕ እንከለና፡ ነቶም ኣባላት ሓለዋ ሰነዳት የርእዩዎም’ሞ የሕልፉና። በዚ’የ እዞም ሰባት ተሓባቢሮም እዮም ዝሰርሑ ኢለ” ይብል። ኣብዚ ጉዳይ ርእይቶኡ ዝሃበ መንግስቲ ሩዋንዳ፡ ብዛዕባ እዚ ክሲ ኣፍልጦ ከም ዘይብሉ ብምግላጽ ምጽራይ ከም ዝገብር ሓቢሩ። ወሃቢት ቃል መንግስቲ፡ “ሕግን ስነ ምግባራዊ መዐቀኒታትናን ጥሒሱ ዝተረኽበ ዝዀነ ኣካል ተሓታቲ ክኸውን’ዩ። መንግስቲ ግን ውሕስነት ህዝቡ፣ ናብ ሃገሩ ዝመጽኡ ሰባት ከምኡ’ውን ስደተኛታት ምርግጋጽ ቀዳምነት ሂቡ ዝሰርሓሉ ጉዳይ’ዩ” ኢላ። መገዲ ስደት ዕጫና ነልዕል ባህኣበሎም ብንእሽቶ ጃልባ ናብ ግሪኽ መጺኡ። ብመሬት ከኣ ናብ ስዊዘርላንድ ኣትዩ። ሕጂ ኣብ ዙሪክ ናይ መወዳእታ ናይ “ምልሓም ሓጺን” ፈተና ወሲዱ ብቝዕ ሰራሕተኛ ንክኸውን ይጽዕር ኣሎ። ንነብሱ ምስቶም ካብ እስራኤል ናብ ሩዋንዳ ዝተላእኩ ሰባት ከነጻጽራ እንከሎ፡ ድሕሪ ብዙሕ ኮለል፡ መከራን ድኻምን ናብ ኤውሮጳ ምእታው ከም ዕድለኛ እዩ ዝርእያ። "ኣብ ሊብያ ብእስላማውያን ጥሩፋት 'ብዳዒሽ' ዝተሰየፉን ኣብ ባሕሪ ዝጠሓሉን ብውሕዱ 10 ወይ ካብኡ ንላዕሊ ዝዀኑ ሰባት እፈልጥ እየ፡" ይብል። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኦክስፎርድ ኣብ ዝርከብ ማእከል መጽናዕቲ ስደተኛታት ዝሰርሕ ዶክተር ዮታም ጊድሮም ንውጽኢት ናይቲ ናይ እስራኤል ስደተኛታት ናይ ምምላስ ፕሮጀክት ኣብ ምክትታል ይሳተፍ ነይሩ ። ንሱ፡ እቲ ናብ ሩዋንዳ ናይ ምምላስ ወረ በቶም ናብ ኤውሮጳ ዘሰጋግሩ ደላሎ፡ ኣብቲ ማሕበረሰብ ይዝርጋሕ ስለ ዝነበረ፡ እቲ ናብ ኤውሮጳ ብኮንትሮባንድ ናይ ምስግጋር መገዲ ልዑል ተቐባልነት ከም ዝረኸበ ይገልጽ። "እቲ ናይ ምምላስ ውጥናት፡ ሱዳናውያንን ኤርትራውያንን ስደተኛታት ኣብ ሩዋንዳ ወይ ዩጋንዳ ርጉእ መጻኢ ከም ዝህልዎም መሲሉ’ዩ ቀሪቡ” ይብል ። እንተኾነ እቲ እስራኤላውያን ሰበስልጣን፡ ኣብ ሩዋንዳ ንስደተኛታት ብዛዕባ ዝወሃብ ሕጋዊ መንበሪ ፍቓድን መሰልን ዝዘርግሑዎን ወረን መብጽዓን ጭቡጥ ኣይነበረን። እቲ ናብ ሩዋንዳ ናይ ምምላስ ውጥን፡ ነቶም ኣብ እስራኤል መጻኢኦም ክርእዩ ዘይከኣሉ ሓተቲ ዑቕባ ናብ ካልእ ሃገር ኣፍሪቃ ወይ ናብ ኤውሮጳ መገዲ ከም ዝኸፍት ዕድል ኮይኑ ተወሲዱ። ብዛዕባ ስደትን ጉዕዞ ስደትን ዝመራመሩ ክኢላታት፡ ንስደተኛታት ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ምጥራዝ፡ ነቶም ግዳያት ንዝያዳ ሓደጋ ምዝውዋር ሰባት ከም ዘቃልዕ ከጠንቅቑ ጸኒሖም ኣለው። ኣብ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዳይሬክተር ጉዳይ ስደተኛታትን ፍልሰተኛታትን ስቲቭ ስሞንድስ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ዑቕባ ንዝሓተቱ ሰባት ናብ ዘይፈልጥወንን ምንም ርክብ ናብ ዘይብሎም ሃገራት ምስጓጕ ኣዝዩ ሓደገኛ እዩ ክብል ተዛሪቡ። መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብዚ ናይ ሓሙሽተ ዓመት ናይ ፈተነ ፕሮጀክቱ፡ ንገለ ስደተኛታት ሕቶ ዑቕባኦም ኣብ ሩዋንዳ ንኽረአ ናብታ ሃገር ክሰዶም እዩ። መንግስቲ ሩዋንዳ፡ እቲ ምስ ዓባይ ብሪጣንያ ዝተገብረ ስምምዕ ካብቲ ናይ እስራኤል ዘይሰርሐ ፕሮጀክት ዝተፈልየን ንጹርን ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። "[እዚ ሕጂ ብሓዲሽ መርሓ ግብሪ] ንስደተኛታት ብዅሉ መዳያት ክሕገዙን ምስቲ ማሕበረሰብ ክወሃሃዱን ዝተማልአ ሓገዝ ዝህብ ውጥን እዩ” ከኣ ይብሎ። እዚ ሓገዝ ጽቡቕ መንበሪ ገዛ፡ ሕጋዊ ምኽሪ፡ ኣገልግሎት ትርጕም፡ ስልጠና ቋንቋ፡ ከምኡ ‘ውን ደገፍ ጥዕና ኣእምሮ ዘጠቓልል ዝተማልአ ህዝባዊ ኣገልግሎታት ኣሎዎ ከኣ ይብል። ብተወሳኺ መንግስቲ ሩዋንዳ፡ "ነቶም ሓደስቲ ምጻእ ምስቶም ድሮ ኣብ ሩዋንዳ ሓድሽ ህይወት ዝመስረቱ ሰባት ዝላለይሉ ዕድል ክፍጠር እዩ። [እቶም መነባብሮም ዝተረጋግአ ሰባት] ዋላ ሓደ ኣካል ፕሮግራም እስራኤል የብሎምን" እውን ይብል። ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ንትግባረ እቲ መደብ ብደቂቕ ከም ዝከታተሎ ሓቢሩ። ሓደ ወሃብ ቃል ንቢቢሲ. ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "ምስቲ ኣብ ዓለም ፍሉጥን ፈጠራውን ናይ ስደት መሻርኽትና መንግስቲ ሩዋንዳ፡ እቶም ሓደገኛ ጕዕዞ ስደት ዘካይዱ ሰባት ንሩዋንዳ ተመሊሶም ሓድሽ ህይወት ንኽሃንጹ ንምሕጋዝ ብናይ ሓባር ኮሚተ ምክትታል ክግበረሉ እዩ፡” ኢሉ።


50 ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ክኸዱ ምዃኖም ከምዝተነግሮም ቦሪስ ጆንሰን ገሊጹ

ኣብ ብሪጣንያ 50 ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ክኸዱ ምዃኖም ከምዝተነገሮም ቀዳማይ ሚኒስተር እታ ሃገር ቦሪስ ጆንሰን ገሊጹ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ምስ ጋዜጣ ደይሊ መይል ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ መንግስቲ፡ ከቢድ ሕጋዊ ተቓውሞ ከጋጥሞ ከምዝኽእልን ክቃለሶ ምዃኑን ኣረዲኡ። ምልኣኽ እቶም ስደተኛታት ኣካል ናይቲ ኣዘራራቢ ኮይኑ ዘሎ ውጥን ዳግመ ምጥያስ መንግስቲ ብሪጣንያ እዩ። ብመሰረት እቲ ኣብ መንጎ መንግስታት ብሪጣንያን ርዋንዳን ዝተበጽሐ ስምምዕ፡ ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ ኣትዮም ዝተብሃሉ ሰባት ሕቶ ዑቕባኦም ንምርኣይ ናብ ርዋንዳ ክለኣኹ እዮም። እቲ ፖሊሲ ሓያል ተቓውሞ ኣለዓዒሉ እዩ። ካብ መንጎ እቶም ነቲ ፖሊሲ ዝነቕፍዎ 160 ትካላት ግብረሰናይ፡ ሊቀ-ጳጳሳት ካንተርበሪ፡ ተቓወምቲ ሰልፍታትን ቀዳመይቲ ሚኒስተር ነበር ተረዛ መይ እትርከቦም ገለ ኣባላት ዓቃባዊ ሰልፍን ይርከብዎም። ንሳቶም ብሓባር ብምዃን ናይ ስነ-ምግባር፡ ሕጋውነት፡ ገንዘባዊ ወጻእን ውጽኢታውነት እቲ ፖሊሲን ዝምልከት ሕቶታት ኣልዒሎም ኣለው። ድሮ ብዙሓት ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ከይለኣኹ ብምስጋእ ክሕብኡ ከምዝጀመሩ ትካላት ረድኤት ሓቢረን። ብዘይካ'ዚ ገሊኦም ኣብ ገዛእ ርእሶም ጉድኣት ንምፍጻም ይድርኾም ከምዘሎ ክግለጽ እንከሎ፣ ሓደ ስደተኛ ርእሰ ቅትለት ንምፍጻም ከምዝፈተነ ማሕበራት ቀይሕ መስቀልን 'ረፊዩጂ ካውንስልን' ሓቢሮም። ብመትረብ እንግሊዝ ብነኣሽቱ ጀላቡ ካብ ፈረንሳ ናብ ብሪጣንያ ንምስጋር ዝግበር ፈተነታት ቀጺሉ ኣሎ። ካብ 2-8 ግንቦት ኣብ ዝነበረ ሰሙን ኣስታት 792 ስደተኛታት ከምዝሰገሩ መንግስታዊ ጸብጻባት የርእይ። ቤትጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ፡ ኣብ መጀመርታ ናይ'ዚ ሰሙን፡ ነቶም ኣብ ቀዳማይ ጉጅለ ናብ ርዋንዳ ዝለኣኹ ሰባት ክነግር ምዃኑ ኣፍሊጡ ነይሩ። ገለ ካብኣቶም ብመትረብ እንግሊዝ ዝሰገሩ ከምዝኾኑ እቲ ቤትጽሕፈት ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰን፡ እቶም 50 ሰባት ከምዝተነገሮም ገሊጹ። እቶም ሰባት ተቓውሞታቶም ንከቕርቡ ካብ ሸውዓተ ክሳዕ 14 መዓልቲ ኣለዎም። እቲ ውጥን ሕጋዊ ተቓውሞ ከጋጥሞ ትጽቢት ይግበር። ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ እቲ ተቓውሞ ነቲ መስርሕ ከጓትቶ እምበር ደው ከብሎ ከምዘይኽእል ተዛሪባ።


ኣሕዋተይ ኣብ ባሕሪ ክጥሕሉ ብዓይነይ ርእየ': ሚስ ግራንድ ኢንተርናሽናል ሰላማዊት ተኽላይ

ሰላማዊት ተኽላይ፡ ብውድድር ፅባቐ  ኣብ ብዙሓት ዓለምለኻውን ሃገራውን ውድድራት ዝተወዳደረትን ብዙሓት ሽልማታት ዝረኸበትን ትግራወይቲ እያ። ሚስ ግራንድ ኢንተርናሽናል፣ ሚስ ኢትዮጵያ፣ ሚስ ቨርጅን፣ ሚስ ሓምለዋይ ልምዓትን ድማ ካብ ሞንጎ ዝተሳተፈትሎም ውድድራት ጽባቐ እዮም። ኣብ ኩለን ኣብ መድረኽ ጽባቐ ዝተወዳደረትለን ሃገራት ቬትናም፣ ደቡብ ኮርያን ቻይናን፡ ባህልን ፀጋን ዓዳ ኣላልያን ስምን ባንዴራን ሃገራ ኣበሪኻን እያ። እዚ ኩሉ ዓወታታ ግና ቅድሚ እቲ ጫፍ ሞት ዝረኣየትሉን ንስለ ካብ ሞት ዝወፅኣትሉን ጉዕዞ ስደት ምጅማራ እዩ። እቲ እተፍቅሮን ኣብ ብዙሕ ሃገራት ዝደመቐትሉን ሞያኣ ሞዴሊንግን ዲዛይንን እንደገና ክትነብሮ እትብህጎ ምዕራፍ ሂወታ እዩ። ሰላማዊት፡ፓስፖርት ሃገራ ምስ ክብረቱ እናርኣየት ካብን ናብን ትወናጨፈሉ ዝነበረት ሰማያት ራሕሪሓ ብስግኣትን ፍርሕን ኣብ ‘ዓዲ ጓና’ ኣብ ስደት “ሀ” ኢላ ናብራ ክትጅምር ተገዲዳ ኣላ። እዛ ዓለማዊ ተፈላጥነት ዘለዎ ሽልማትን ክብርን ዘለዋ ሞዴል ሰላማዊት ስለ ምንታይ እያ ክትስደድ ተገዲዳ? ዝብል ሕቶ ምልዓሉ ዘይተርፍ እዩ እሞ፡ እቲ መልሲ ኣብ ዛንታኣ ክንረኽቦ ኢና። - - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - - - - - -- - ሰላማዊት ተኽላይ እበሃል፤ ሕሰምን ጫፍ ሞትን ርእየ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ተሰዲደ እነብር ኣለኹ። ካብ ትግራይ ክሳብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝበፃሕክሉ ጉዕዞ ስደት ግና ቀሊል ኣይነበረን። ንክስደድ ዝደረኸኒ፡ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት እዩ። ቅድሚኡ ስደት ንሓደ መዓልቲ’ውን ሓሲበዮ ኣይፈልጥን። ኣብ ከተማ መቐለ ተወሊደ ዓብየ። ኣብኡ እውን ተማሂረ። ሞዴል፣ ተዋሳኢትን ዲዛይነርን እየ። ኮምፒዩተር ሳይንስ እየ ኣፅኒዐ። እንተኾነ ናብቲ ኣብ ንእስነተይ ዝሸወተ ሕልሚ ሞዴልነት እየ ኣዘምቢለ። ኣብ ገዛና ኣነ ጥራየ’የ ጓል ኣንስተይቲ፤ ሰለስቲኦም ኣሕዋተይ፡ ኣወዳት’ዮም። ካብ ቁልዕነተይ  ዲዛይነር ክኸውን እሓልም ነይረ። ባዕለይ ዝመርፆም ዓይነታት ክዳውንትን ቅድታታትን መሪፀ  ብምስራሕ እኽደን ነይረ። ፋሽን ስለዝስሕበኒ ናይ ኣደይ ክዳውንትን ነዋሕቲ ጫማታትን ክገብር እዝክረኒ። ገና ጓል 16 ዓመት እናሃለኹ፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝተሰናደአ ውድድር ፅባቐ ‘ወይዘሪት ድንግል መቐለ’ ተወዳዲረ። ልዕሊ እቲ ዝረኸብክዎ ውፅኢት፡ ግና እቲ ዝቐሰምክዎ ልምዲ’ዩ ባህታ ሂቡኒ። ብድሕሪኡ ኣብ ውድድር ‘ወይዘሪት ሓምለዋይ ልምዓት’ን ‘ወይዘሪት ሃይስኩል’ን ተሳቲፈ ብፅቡቕ ደረጃ ወፂአ። ከምኡ እናበልኩ ናይ ሞዴሊንግ ስራሕ ቀፂለዮ። ከም ዳይና ሞዴላትን ኣሰልጣኒትን ኮይነ እውን ሰሪሐ። ስድራይ ኣብ ክንዲ ኣብ ሞዴሊንግ ኣብ ትምህርተይ ከተኩር እዮም ዝደልዩ ነይሮም። እንተኾነ፡ እቲ ንውሽጠይ ዝገዝአ ሕልሚ ሞዴሊንግ ስዒሩኒ። ካብ መቐለ ናብ ኣዲስ ኣበባ ብምኻድ፡ ኣብ ዝዓበየ ሃገራዊ ውድድር ፅባቐ ‘ሚስ ዎርልድ ኢትዮጵያ’  ተወዳዲረ። ቀፂለ፡ ኣብ ውድድር ፅባቐ ‘ሚስ ግራንድ ኢንተርናሽናል’ ብምውድዳር ተዓዊተ። ብ 2017 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳ ከኣ፡ ንኢትዮጵያ፡ ኣብ መድረኽ ፅባቐ ዓለም ብምውካል፡ ንፈለማ ግዘ ኣብ ቬትናም ኣብ ዓለምለኸ ውድድር ፅባቐ ተወዳዲረ። ‘ሚስ ግራንድ ኢንተርናሽናል’ ቬትናም ኣብ ቬትናም ዝተኻየደ ውድድር ቁንጅና፡ ‘ሚስ ግራንድ ኢንተርናሽናል’ ኣብ ዓለምና ካብ ዘለዉ ሰለስተ ዓበይቲ ውድድራት ፅባቐ ሓደ ኮይኑ፡ ወይዘራዝር ናይ ልዕሊ 77 ሃገራት ተሳቲፈናሉ እየን። ኣብቲ ውድድር ካብቶም ላዕለዎት ሽልማታት ረኺበ፤ ብዓብይኡ ድማ ካልኦት ዕድላት ዝኸፈተለይ መድረኽ ፅባቐ’ዩ። እዚ ፈላሚ ዓለምለኻዊ ውድድር፡ ንፈለማ እዋን ካብ ስድራይ ደገፍ ዝረኸብኩሉን ብባዕለይን ብድሌተይን ዝተሓጎስኩሉን ውድድር ነይሩ። ብድሕሪኡ ኣብ ደቡብ ኮርያ ኣብ ዝተኻየደ ‘ቢዩቲ ኤንድ ታለንት’ ኣብ ዝብል ካልእ ዓለማዊ ውድድር ፅባቐ ብምክፋል ስም ኢትዮጵያ ኣፀዊዐ። ኣብ ቻይና ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ቁንጅናን ፍሉይ ክእለትን’ውን ተሳቲፈ እየ። እዚ ደማዊ ኵናት ኣብ ትግራይ ቅድሚ ምውልዑ’የ፡ ካብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ናብ ከተማ መቐለ ተመሊሰ፡ ናይ ባዕለይ መሸጢ ጥበብ ቅዲ ባህላውን ዘበናውን ዓለባ ከፊተ ክሰርሕ ጀሚረ። ሻቡ ኣብ መቐለ ንጡፍ ምንቅስቓስ ንግዲ ስለ ዝነበረ፡ ፅቡቕ እሰርሕ ነይረ። እንከይሓሰብናዮ ግና፡ ኣብ ትግራይ ህይወት ብዙሓት ዝቐዘፈ ኵናት ተወሊዑ። ብጣዕሚ ዝኸፍአ ንምፅዋዩ ዘፀግም ኵናት ኣሎ። እዚ ኵናት እንትውላዕ ኣብ መቐለ እየ ነይረ። ብሰንኪ እዚ ኵናት፡ ኣብ ትግራይ ጥሜት፣ ፆታዊ ዓመፅ፣ ኮታስ ብቃላት ዘይግለፅ መከራ ስዒቡ። ብሰንኪ እዚ ኵናት ብዙሕ ነገር ኢና ስኢንና፡ ሕልምና ተጨውዩ’ዩ። ኣብ ኩሉ ትግራዋይ ዘጋጠመ ምፍንቓል፣ ሓዘንን ምጉስቛልን ኣብ ስድራይን ኣባይን’ውን  ኣጋጢሙ። ከም ዕድል ኮይኑ ከምተን ዝተዓመፃ ተጋሩ ኣሓተይ ኣይተዓመፅኩን፡ ብስነልቦና ግና ተጠቒዐ እየ። ሂወትና ኩሉ ተቐይሩ። ኣብ ትግራይ ክፀንሕ ዘኽእል ኩነታት ኣይነበረን። ብልፅግና ናብ መቐለ ምስ ኣተወ፡ በረራታት ስለዝነበረ ናብ ኣዲስ ኣበባ ወፂአ። ተስፋ ግና ኣይቆረፅኩን። ኩሉ ነገር ናብ ሰላም ክምለስ እዩ ዝብል ተስፋ ነይሩኒ።  ከም ተስፋይ ሰላም ኣይሰፈነን። እኳድኣስ እቲ ናብ መቐለ ዝነበረ በረራ ተቛሪፁ። ሻቡ ተስፋ ስኢነ፡ ኣብ ዓደይ ክነብር ስለዘይኸኣልኩ ናብ ስደት ነቒለ። ናብዚ ሕዚ ዘለኹላ ዓባይ ብሪጣንያ ንምብፃሕ ዝተኸፈለ መስዋእቲ ስደት ከምተውግዖ ቀሊል ኣይነበረን። ብሰንኪ እዚ ኵናት ዝስደድ ዘሎ ትግራዋይ መከርኡ ይርኢ ከምዘሎ ኣብ ጉዕዞይ ብዓይነይ ዝረኣኽዎ መሪር ሓቂ’ዩ። ክንደይ መከራን ፀገምን ኣብ ዝባንና ተዳዕኒኑና ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ፎቖዶ መገድን ባሕርን ሂወት ክንከፍል’ውን ተገዲድና። ካብ ፈረንሳይ ናብ ብሪጣንያ ንኽኣቱ፡ ኣብ በረኻ፡ ከምኡ’ውን ብባሕሪ እንትንጓዓዝ፡ ብጣዕሚ ከቢድን መፍርሒ ዝኾነን ግዘ እየ ኣሕሊፈ። ካብ ምኽባዱ ዝተላዕለ ኣብ ቻነል ኢንግሊዝ ኣብ ባሕሪ ጥሒሎም ዝተረፉ ኣሕዋተይ፡ ብዓይነይ ርእየ፡ ንባዕለይ’ውን ውፃእ መዓት እየ። ካብ ፈረንሳይ ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ንምሕላፍ ዘሎ ናይ ፈተነ ግዘ ኣብ በረኻ ደቂስካ ኢኻ ተሕልፎ። ኣብቲ በረኻ ከቢድ ቁሪ ኣሎ፣ ዝብላዕ ምግቢ ኮነ ዝስተ ማይ ምርካብ ኣይከኣልን፤ ስቓይ እዩ….. ዘይውዳእ ስቓይ! ኣብቲ በረኻ፡ ንልዕሊ ክልተ ወይ ሰለስተ ወርሒ ኣብኡ እናሓደሩን፡ ከርተት እናበሉን ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ክሰግሩ ዕድሎም ዝፍትኑ ካበይ መፂኦም ዘይትብልዮም ብዙሓት ተጋሩ ረኺበ። ወርሒ ሕዳር 2021 ኣብ ሂወተይ ዘይርስዓ ወርሒ እያ! ካብ ፈረንሳይ ብባሕሪ ናብ ብሪጣንያ ዘስጉርና ደለልቲ ረኺብና። እቶም ኣስገርቲ ካብ ፖሊስ ንምህዳም ብለይቲ’ዮም ስደተኛታት ዘግዕዙ። ብጃምላ፡ ስደተኛታት ፅዒነን ንቻነል ኢንግሊዝ ኣቋሪፀን ዝሰግራ ብደለልቲ ዝምረሓ ጃላቡ ተዳልየን ነይረን። ኣብ ፈላማይ ዙር፡ ምሳይ ዝነበሩ ደቂ ዓደይ ንምስጋር እንፍትኑ እታ ጃልባ ጥሒላ፤ ግና ኣምላኽ ይመስገን ሰራሕተኛታት ሂወት ኣድሕን ኣድሒኖምዎም። ዘይተበገስና ሰባት ነቲ ወረ ምስ ሰማዕናዮ ኣዚና ሰምቢድና። ግና ናብቲ ዘንቀድናሉ ካብ ምኻድ ዘትርፍ ካልእ ኣማራፂ ኣይነበረናን። ንሕና እውን ካልእ መዓልቲ ተበጊስና። እቲ ዝተበገስናሉ ወቕቲ ክቱር ቁሪ ስለዝነበረ፡ እቲ ባሕሪ ከቢድን ሓደገኛን ነይሩ። ናብታ ተስግረና ጃልባ ብጃምላ ኣቲና።  ዘይሕጋዊ ጉዕዞ ስለዝኾነ፡ ብዝሕና ክንድዚ ነይርና ክብል ኣይክእልን። እቶም ደለልቲ ዝበሉና ጥራሕ ኢና ንገብር። ናብታ ሂወትና ክነውሕሰላ ዝሓሰብናያ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ጉዕዞ ጀሚርና…..! ጉዕዞና ግና ብፀልማት ዝግበር ጉዕዞ ጥራይ ኣይነበረን…..ደልሃመት ሞት ዝዓሰሎ ኮይኑ ረኺበዮ። ሃንደበት ናይታ ንጓዓዘላ ዝነበርና ጃልባ ሞተር ናብ ባሕሪ ስለዝወደቐ ኣብቲ ባሕሪ ተንሳፊፍና። ሓደ ምሳና ዝነበረ ዓረብ፡ “ነቲ ሞተር ከውፅእ” ኢሉ ናብቲ ባሕሪ ኣትዩ። እቲ ባሕሪ ቁሪ ስለዝነበረ ግና ዋላ እቲ ኣነ ኪኢላ ሓምባሲ እየ ዝብል ዝኽእሎ ኣይነበረን። ምኽኣል ምስ ሰኣነ ሓደ ምሳና ዝነበረ ትግራዋይ ሓውና ክሕግዞ ኢሉ ናብቲ ባሕሪ ኣትዩ። ግና ኣይተመለሰናን። ኣሊሽና፡ ኣሊሽና ኣይረኸብናዮን። ርድኡና ኢልና ደዊልና፡ ግና እቶም ሂወት ኣድሕን ድሕሪ ሰለስተ ሰዓት’ዮም መፂኦሙና። እቲ ሓውና ብዓይነይ እናረኣኹዎ ኣብኡ ጠሊቑ ተሪፉ! ንሞት ብዓይነይ ርእየዮ፡ እህህህ….!!! ኣብታ ህሞት ንሳ፡ እቲ ዝወሰንክዎ ውሳነ ጌጋ ምዃኑ ተረዲአ። ኣብ ህይወተይ እቲ ዝኸበደ ግዘ’ዩ። ኣነን ካልኦትናን ውፃእ መዓት ኮይንና ደዊልና ርድኡና ኢልና፡ ንፖሊስ ኢድና ሂብና። ንሕና ምስ ኣተና ድሕሪ ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ መዓልቲ እቶም ኣብ ፈረንሳይ ዝተረፉ ሳልሳይ ዙር ስደተኛታት ተበጊሶም። ፅቡቕ ዜና ኣይሰማዕናን፡ ኣብ ቻነል ኢንግሊዝ ጥሒሎም። ካብቶም ዝሞቱ እተን ክልተ ደቂ ዓደይ ተጋሩ እየን። ብፍላይ እታ ሓንቲ  ኣፀቢቐ ዝፈልጣ ጓል መቐለ እያ። ብዙሓት ዝፈልጦም ሰባት ካብ ጃልባ ናብ ባሕሪ ወዲቖም ጥሒሎም ተሪፎም። ኣብ ህይወተይ ናይ መወዳእታ ተስፋ ዝቖረፅኩሉን፡ ተጋሩ እንታይ ኢና ገይርና ኢለ ዘምረርክሉን ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ግዘ  ኣሕሊፈ። ወለደይ ብኸምዚ መገዲ ናብዚ ዓዲ ከምዝመፃእኹ ኣይፈልጡን። ካብቲ ኣብ ዓደይ ዘሕለፍክዎ መከራ ኣይገድድን’ዩ፡ ካብዚ ዝኸፍአ ርእየ እየ ብምባል ጀሚረዮ’ምበር፡ እዚ ጉዕዞ ማንም ሰብ ክፍትኖን ክርእዮን ዘይግባእ ሓደገኛ መገዲ እዩ። ኣብ ዓዲ ዘሰካሕክሑ ነገራት ርኢና ምምፃእና፡ ናብ ከምዚ ዓይነት ኩነታት ክንኣቱ ምኽንያት ዝኾነ እመስለኒ። ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ጠቕሊለ ምስ ኣተኹ፡ እቲ ዝሓለፈ ክሓስቦ ከለኹ፡ ንዝሓለፈ ኣይትመልሶን ኢኻ እምበር፡ ኣብ ትግራይ ምስ ስድራይ ኣብኡ እንተዝዕፆ ምመረፅኩ። እንተገደደ ኩሉ ነገር ምስ ቤተሰበይ ኮይነ ምረኣኹዎ። ምስቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕሰም ግድን  ክመፅእ ነይሩኒ ኢለ ምስ ዝሓስብ ድማ፡ ነዚ ሕዚ ዘለኽዎ ሂወት ኢለስ፡ እዚ ኩሉ መከራን ጫፍ ሞትን ምርኣይ ይግበአኒ’ዶ? ኢለ እሓስብ እሞ፡ ብጣዕሚ እስመዓኒ፡ ዝሓለፍክዎ ኩሉ መሊሱ የሰምብደኒ። ሕዚ ዑቕባ ሓቲተ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ እየ ዘለኹ። መጀመርታ ኣብ ሆቴል እዮም ተቐቢሎምና። ሕዚ ድማ ናይ ሓባር ገዛ ሂቦምኒ ኣለዉ። ጉዳየይ ክሳብ ዝረአ ስራሕ ክሰርሕ ኣይኽእልን፡ ካብዚ ዓዲ ወፃኢ ክንቀሳቐስ’ውን ኣይፍቀደለይን። ብሰንኪ እዚ ኵናት ብዙሕ ትግራዋይ ከምዝተሰደተ ተዓዚበ። ሂወት ከም ብሓድሽ “ሀ” ኢለ ጀሚረ ኣለኹ። ኣብዚ እዋን መንግስቲ ብሪጣንያ ንስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ናይ ምስጓግ ትልሚ ኣውፂኡ ኣሎ። እዚ ኩሉ ኣብዚ ዘሎ ስደተኛ ናይ ህይወት ውሕስነት ክረክብን ዝሓሸ ናብራን ደልዩን ክንደይ መስዋእቲ ከፊሉ’ዩ መፂኡ። እዚ ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ናይ ምምላስ ውሳነ ግጉይን መሕዘኒን ውሳነ እዩ፤ ምኽንያቱ እቲ መገዲ እንታይ ከም ዝመስል ርእየዮ እየ። ካብ ዝፈትዎም ስድራይን ህዝበይን ተፈልየ ናብ ስደት ክሳብ ዘምራሕኩላ እዋን፡ ብውድድር ፅባቐ፣ ዲዛይኒንግ፣ ናይ ደርፊ ክሊፓትን ተዋስኦን ሰሪሐ እየ። ኣብ ከተማ መቐለ’ውን፡ ባህላውን ዘበናውን ዓለባ ዲዛይን ጌይረ ዝሸጠሉ ናይ ባዕለይ ትካል ንግዲ ነይሩኒ።  ድሕሪ እዚ ኩሉ፡ ሕዚ ንርእሰይ ኣብ ስደት ክረኽቦ ከለኹ ግና ፅቡቕ ኣይሰመዓንን። ተገዲደ እምበር፡ ሓደ መዓልቲ ካብ ዓደይ ወፅየ ክነብር’የ ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን። ድሌት’ውን ኣይነበረንን። ከምኡ ስለዝኾነ ከኣ እዩ ብስራሕ ንወፃኢ ሃገር ምስ ገሽኩ ስረሐይ ወዲአ ናብ ዓደይ ዝምለስ። ኩሉ ነገር ዘይተለምክዎ’ዩ፡ ኩሉ ነገር ድራማ ኮይኑ’ዩ ዝስመዓኒ። ኣብዚ ሰዓት እዚ ኮይነ ንፅባሕ ዝምነዮ ነገር እንተልዩ ሰላም ጥራሕ እዩ። ሰላም እምነ፡ ኣብዚ ሰዓት ሰላም ዝበሃል ነገር ስኢነ ኣለኹ። ውሽጠይ  ፅቡቕ የለኹን። ሰላም እብህግ…. ሰላም እንተልዩ ኩሉ ነገር ኣሎ። ሰላም እንተልዩ ኩሉ ነገር ክስተኻኸል ይኽእል እዩ። ኣምላኽ ሰላም ገይርዎ ኩሉ ነገር ክስተኻኸል እምነ።


ርዋንዳ ኣብ "ንግዲ ደቂ-ሰባት" ትሳተፍ የላን ክብል ፕረዚደንት ፖል ካጋመ ገሊጹ

ፕረዚደንት ርዋንዳ ፖል ካጋመ፡ ሃገሩ ሓተትቲ ዑቕባ ምቕባላ "ንግዲ ደቂ-ሰባት" ከምዘይኮነ ገሊጹ። ርዋንዳ፡ ኣፈናዊ 150 ሚልዮን ዶላር ተዋሂብዋ ሓተትቲ ዑቕባ ስደተኛታት ካብ ብሪጣንያ ክትቅበል ምስምማዓ ሓያል ነቐፌታ ኣስዒቡላ ይርከብ። ካጋመ ግን ሃገሩ ስደተኛታት ንምሕጋዝ 'ምበር ንረብሓ ከምዘይኮነት ንኣመሪካዊ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ዝሃቦ ናይ ማንዛ ሰሚናር ተዛሪቡ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ብሪጣንያን ርዋንዳን፡ ነምቶ ዑቕባ ንምርካብ ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ንምስግጋር ውግዓዊ ስምምዕ ምፍራመን ይዝከር። እቲ ስምምዕ ኣብ ዝተፈረመሉ እዋን፡ ኣብ ሃገራት ኮንጎ-ብራዛቪል፡ ጀማይካን ባርባዶስን ዑደት ዘካይድ ዝነበረ ካጋመ፡ ገንዘብ ንምርካብ ስደተኛታት ትቕበል ኣላ ኢልካ ምሕሳብ ጌጋ ምዃኑ ገሊጹ። "በጃኹም፡ ኣብ ንግዲ ደቂ-ሰባት ኣይተዋፈርናን፡ እኳድኣስ ንሕግዝ ኢና ዘለና" ክብል መጒቱ። "ነቲ ናይ ሊብያ ኣተሓሕዛና" ዝተዓዘበት ብሪጣንያ ባዕላ ከምዝተወከሰቶም ድማ እቲ ፕረዚደንት ጠቒሱ። ኣብ 2018፡ ኣቦመንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ነቶም ኣብ ሊብያ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ወዲቖም ዝነበሩ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ክቕበል ድልዉ ምዃኑ ብዝኣተዎ ቃል መሰረት ነቲ ስምምዕ ከምዝፈረሙ ድማ ይዛረብ። ርዋንዳ ክሳብ ሎሚ ኣስታት 1000 ስደተኛታት ከምዝተቐበለትን፡ ክልተ ሲሶ ካብኦም፡ ናብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣውሮጳን ካናዳን ክሰጋገሩ ከምዝኸኣሉን ይግለጽ። እቲ ውጥን ንብሪጣንያ ይኹ ንካልኦት "ናይ ስደተኛታት ጸገም ዘለወን" ሃገራት ኣውሮጳ ዕዉት መስርሕ'ዩ ይብል ፕረዚደንት ካጋመ። ርዋንዳ፡ ንዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ንምግታእ ዝሓለነት ምዃና ብምግላጽ፡ ብሪጣንያ "ስሩዕ ኣተኣላልያ ናይቶም እትቕበሎም ሰባት ብምፍጣር ንገሊኦም ከኣ ትነጽጎም" ኢሉ። መንግስቲ ዴንማርክ ልክዕ ከምቲ ናይ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣብ ሃገሩ ዝርከቡ ሓተትቲ ዑቐባ ጉዳዮም ኣብ ርዋንዳ ኮይኑ ክርአ ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ዝርርብ ምጅማሩ ኣፍሊጡ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ስደተኛታት ናብ ዴንማርክ ከይኣትዉ ንምክልኻል ተርርቲ ፖሊሲታት ከተኣታቱ ምጽንሑ ይፍለጥ። ብፍላይ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ሓተቲ ዑቕባ ኣብ ካልእ መሻርኽቲ ሃገር ማእከል ሓተቲ ዑቕባ ብምኽፋት ጉዳዮም ኣብኡ ኮይኑ ክርአ ዝብል ሕጊ ምጽዳቓ ዝዝከር እዩ። ሓያል ተቓውሞን ነቐፌታን ዝገጠሞ ውጥናት ኣብቲ እዋን እቲ ብመንግስቲ ዴንማርክ ዝጸደቐ ሕጊ፡ ብትካላት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ብሕቡራት ሃገራትን ብኮምሽን ሕብረት ኣውሮጳን ተሪር ነቀፌታ ገጢምዎ ነይሩ እዩ። ኣብ ብሪጣንያ'ውን ልዕሊ 160 ዝኾና ማሕበራት ተሓለቕቲ መሰላት ነቲ "ጨካን" ዝበልኦ ውጥን ምስግጋር ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ ብምቅዋም፡ መንግስቲ ዳግማይ ክሓስበሉን ክስርዞን ይጽውዓ ኣለዋ። መራሒ ብሪጣንያዊት ኣንግሊካን ቤተ-ክርስትያን ሊቀ-ጳጳስ ጃስቲን ወልቢ፡ ብኣጋጣሚ በዓለ ትንሳኤ (ኤውሮጳ) ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ፡ እቲ ውጥን "ዓቢ ሞራላዊ ሕቶታት" ዘለዓዕል'ዩ ክብሉ ነቒፎሞ። እቲ ስጉምቲ "ካብ ሓላፍነትና ዘጉድል'ዩ" ብምባል፡ "ኣብ ፍርዲ ኣምላኽ ዝቐውም" ኣይኮነን ኢሎም። ተቓወምቲ ሰልፍታትን፡ ገለ ኣባላት ባይቶ ገዛኢ ሰልፊ ዓቃባውያንን'ውን ነዚ ውጥን ዘለዎም ተቓውሞታት ይገልጹ ኣለዉ። እዞም ነቐፍቲ፡ ካብቲ ዘቕርብዎ ዘለው ምኽንያታት ሓደ፡ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ርዋንዳ ኰይኑ፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ብብሪጣንያ ከይተረፈ ተላዒሉ ዝነበረ፡ ኣብታ ሃገር ዝፍጸም፡ ዘይሕጋዊ ቅትለት፡ ምስዋርን ምስቓይን ሰባት ከም መከራኸሪ የቐምጡ። ነቲ ፖሊሲ ዝሃንደሰትን ትምርሕ ዘላን ጸሓፊት ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል ግን፡ እቶም ብመንግስቲ ወጺኡ ንዘሎ ውጥን ምስዳድ ስደተኛታት ሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ዝነቕፉ ዘለው፡ ናይ ገዛእ ርእሶም ዝሓሸ መፍትሒ ከቕርቡ ከምዘይከኣሉ ተመሊሳ ትወቅስ። ንሳ፡ ኣብቲ ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ርዋንዳ ብሓባር ኣብ መጽሔት 'ዘ-ታይምስ' ኣብ ዝጸሓፈቶ ዓንቀጽ፡ እዚ ቀሪቡ ዘሎ ውጥን፡ ነቲ ቀታሊ ዝዀነ ንግዲ ምስግጋር ደቂሰብ ክገትእ ዝኽእል ውሕሉል ፍታሕ ምዃኑ ትምጕት። ዝዀነት ኣብ ሰብኣውነት እትግደስ ሃገር፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ስቓይ ደቂሰብ እናረኣየት ክቕጽል ኣይትፈቅድን እያ ድማ ይብሉ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሳውዝ ባንክ ለንደን ዳይረክተር ማእከል መጽናዕቲ ስደተኛታት ንዝኾነ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ነዚ ውሳነ ክወስድ ዘገደዶ ቑጽሪ ናብታ ሃገር ዝኣትው ስደተኛታት ይወስኽ ብበል እንተኾነ ካልኦት ውሽጣዊ ሕንፍሽፍሻት ዘንቀልዎ ክኸውን ከም ዝኽእል'ዩ ዘርህ። "ብዓቢኡ ድማ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብ ግዜ ዕጽዋ ሕጊ ኮቪድ ብምጥሓሱ ዝተበየነሉ መቕጻዕትን ካብ ስልጣኑ ንክወርድ ዝበጽሖ ዘሎ ጸቕጥን ንምርስሳዕ ይጥቀመሉ ኣሎ" ክብል ይነቅፍ። ንስደተኛታት ሓተትቲ ዕቑባን ኣብ ዝሕግዝ ብሪስቶል ሆስቲሊቲ ኔትዎርክ እትሰርሕ ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ተቐማጢት ዓዲ ኢንግሊዝ ኤርትራዊት ሄለን ኪዳነ፡ እቲ ውሳነ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ካብ ዝተፈጥረ ግጉይ ርድኢት ዝምንጩ'ዩ ብምባል ትቃወሞ። "እቶም ስደተኛታት ዝሓሸ ገዛ፣ ዝሓሸ ስራሕ፣ ዕድል ትምህርቲ ንምርካብን ጽቡቕ ናብራ ንክነብሩን እምበር ናይ ብሓቂ ስደተኛ ኮይኖም ኣይኮነን፤ ከነፍቕደሎም የብልናን" ዝብል ኣረዳድኣ ምሓዞም እዩ ድሕሪ ምባል፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስራሕን ሞያዊ ኣገልግሎትን ተዋፊሮም ኣብ ቁጠባ እታ ሃገር ዘበርክትዎ እጃም ክሳብ ክነደይ ምዃኑ ኣብ ግምት ክኣቱ ኣይርኣይን ብምባል፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ግጉይ ምስሊ ከም ዝተፈጥረ ትዛረብ። መንግስቲ ኤርትራ ብወገኑ ፡ ነቲ "ዘሕንኽ" ዝበሎ ብመንግስቲ ብሪጣንያ ዝተኣወጀ ውጥን ምምላስ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ "ሕሱርን ዘይሞራላውን" ክብል ነቒፍዎ። ውጥን ስደተኛታት ርዋንዳ ብኸመይ እዩ ክትግበር?


ግዝኣት ፈረንሳ ዝነበራ ሃገራት ስለምንታይ ምስ ሃገራት ሓባራዊ ሃብቲ ይጽንበራ ኣለዋ?

ጋቦንን ቶጐን ኣብ ፈረንሳ ዘለወን ተጸጋዕነት ንምንካይ ዲፕሎማስያዊ ድርዐን ከደላድላ ጸኒሐን ኣለዋ። ማሕበር ሓባራዊ ሃብቲ ምስ ብሪጣንያ ታሪኻዊ ምትእስሳር ዘለወን ሃገራት ዝሓዘ ማሕበር እዩ። ኣብ ፈለማ ከም ክበብ ግዝኣታት ብሪጣንያ ኰይኑ'ኳ እንተ ተመስረተ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣባል ዝዀናሉ መስርሕ ኣመሓይሹ እዩ። ኣብዚ እዋን፡ እዘን ግዝኣት ፈረንሳ ዝነበራ ክልተ ንኣሽቱ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ መበል 55ን 56ን ኣባላት ሓባራዊ ሃብቲ ኰይነን ኣለዋ። ሩዋንዳ ኣብ 2009 [ኣ.ኣ.] ሞዛምቢክ ድማ ኣብ 1995 ኣባላት ዝኾና ሃገራት እየን። እዘን ክልተ ሃገራት ምስ ብሪጣንያ ታሪኻዊ ምትእስሳር ዘይነበረን እየን። ኣባል ሓባራዊ ሃብቲ  ክዀና ምምራጸን ነቲ ውድብ ከም ጠቓሚ መራኸቢ ዲፕሎማስን ባህልን ገይረን ከም ዝተቐበላኦ ዘርእይ ኣብ መድረኽ ዓለም ከኣ ከም "ልኡም ሓይሊ" ከም ዝጥቀማሉን ዝሕብር እዩ። ብተወሳኺ እንግሊዝኛ፡ ቋንቋ ንግዲ፡ ስነ ፍልጠትን ኣህጉራዊ ፖለቲካን ምዃኑ፡ ከምኡ'ውን ቍጠባዊ ዕብየት ንምድጋፍን ዲፕሎማስያዊ መልእኽትታት ንምስማዕን ዝተፈላለየ መራኸቢታት ንምህናጽን ኣድላዪ ምዃኑ ይእመነሉ። ሩዋንዳ ንጋቦንን ቶጎን ተተባብዕ ኣብነት እያ። ሩዋንዳ ቅድሚ 13 ዓመት ድሕሪ ምጽንባራ፡ ካብ መላእ ዓለም ዝመጹ መራሕቲ መንግስቲ ዝተሳተፉሉ ናይቲ ማሕበር ዋዕላ ኣአንጊዳ እያ። ጋቦንን ቶጎን እቲ ኣብ መንጐ ኣፍሪቃን ፈረንሳን ዘሎ ርክብ ኣዝዩ ኣከራኻሪ ኣብ ዝኾነሉ እዋን እየን ኣባላት ሓባራዊ ሃብቲ ኮይነን ዘለዋ። ብዙሓት መንእሰያት ነቲ ብፈረንሳ ውሕስነት እተገብረሉ ባጤራ CFA ፍራንክ ከብቅዕ ይደልዩ። ወተሃደራት ፈረንሳይ ኣብቲ ሳሕለ-ሰሃራ ዝፍለጥ ከባቢ ምህላዎም'ውን ኣከራኻሪ እዩ። ስለዝኾነ፡ ምስቲ ካብ ዓለም ዓቢይ ዝኾነ ማሕበር ምጽንባር ንብዙሓት መንእሰያት ቶጎን ጋቦንን ዘሐጕስ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ከም ተምሳሌት ርክብ መራሕቲ ኣፍሪቃን ፈረንሳን ዝርአ ዝነበረ ስርዓታት ክልቲአን ሃገራት ንምምሕያሽ'ውን ዝሕግዝ እዩ። ከምዚ ዓይነት ምዕባለታት ንኣወሃሃድቲ ፖሊሲታት ፈረንሳ ዘቘጥዓሉ እዋን ነይሩ እዩ። ሎሚ ግን መንግስቲ ፈረንሳ ልዝብ ዝበለ ኣረኣእያ እዩ ዘለዎ። ፈረንሳ፡ ዝተፈላለየ ርክባትን ኣህጉራዊ ምትእስሳርን ንምህናጽ፡ ንምስፋሕን ዝዕላማኡ ከም ሓባራዊ ሃብቲ  ዝኣመሰለ 'ኣህጕራዊ ውድብ ፍራንኮፎን' (Organization Internationale de la Francophonie) ብዝብል ዝጽዋዕ ውድብ ኣለዋ። እቲ ውድብ፡ ንሩዋንዳ ሓዊሱ 88 ኣባላት ከምዘለዎን፣ ሚኒስተር ወጻኢ ጉዳያት ሩዋንዳ ዝነበረ ልዊስ ሙሺኪዋቦ ጸሓፊ እቲ ውድብ ምዃኑን ይግለጽ። ዋላ ውሑድ ኣባላት ይሃልዎ እምበር፡ ኣብ ማሕበረሰብ ሃገራት ቋንቋ ፖርቹጊዝ (CPLP) እውን ጽልዋ ዘለዎ ማሕበር እዩ። እዞም ሰለስተ ውድባት ጽቡቕ ምምሕዳር፡ ዲሞክራሲን ሰብኣዊ መሰላትን ኣብ ምትብባዕን ንዝዀነ ተኣፋፊ ብድሆ ክቀጥምዎ እዮም። እዚ ድማ፡ ሕብረት ኣፍሪቃን ቍጠባዊ ሕብረተሰብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ (Ecowas) ከይተረፈ ዝቃለስዎ ዘለዉ ጉዳይ እዩ። ሓባራዊ ሃብቲ ን ውድብ ሃገራት ፍራንኮፎንን፡ ስርዓት ምርጫ ኣብ ምምሕያሽ ዝሕግዙ ክኢላታት ናብ ኣባል ሃገራት ይልእኩ እዮም። ቶጎ፡ ካብ 1967 ክሳዕ 2005 በቲ ዕሉል ጨካን ውልቀ-መላኺ ፕረዚደንት ናንሲንግበ ኣያዴማ ተገዚኣ እያ። ብድሕሪኡ ድማ ወዱ ፋዉር ናንሲንግበ ይመርሓ ኣሎ። ፕረዚደንት ጋቦን ኣሊ ቤን ቦንጎ ኦንዲምባ፡ ወዲ ነቲ ካብ 1967 ክሳዕ 2009 መራሒ ጋቦን ዝነበረ ኦማር ቦንጎ እዩ። ኣሊ ቦንጎ ፕረዚደንት ቅድሚ ምዃኑ ሚኒስተር ምክልኻል ነይሩ። “ኣባል ሓባራዊ ሃብቲ ንምዃን ዘድሊ ረቛሒ፡ ሓንቲ ኣመልካቲት ሃገር ንዲሞክራስን ንዲሞክራስያዊ መስርሕን ከምኡ'ውን ንናጻን ፍትሓውን ምርጫታትን ተወካሊ ሓጋጊ ኣካልን ቈራጽነት ከተርኢ ኣለዋ፡” ይብል ንጋቦንን ንቶጎን ኣባል ምዃነን ብወግዒ ዘፍለጠ መግለጺ ሓባራዊ ሃብቲ። ፕረዚደንት ሩዋንዳ ፖል ካጋመ፡ ማሕበራውን ቍጠባውን ምዕባለ እንተመዝገበ'ውን፡  ስልጣን ኣብ ምጥቃም ምልካዊ  ከምዝኾነ ተጣበቕቲ መሰላት ይኸሱ። እቶም ተቓወምቲ ክፈርሑ ከም ዝተገበሩን ከምዝተገለሉን ይገልጹ። ካጋመ፡ "ኣብ ሩዋንዳ ብዘይግባእ ነገር ዝተኣሰረ ሰብ የለን” ብምባል መንግስቱ ሰብኣዊ መሰላት ከም ዘኽብር ይገልጽ። ጋቦን ኣብቲ ኣብ ዝመጽእ ዓመት ዝካየድ ፕረዚደታዊ ምርጫ፡ ብቐንዲ መለክዒታት ብቝዕ ምሕደራ ብድሆ ከጋጥማ እዩ። ንቶጎ ግን፡ ሕጂ ዝኸውንን ፍዅስ ዝበለን ፈተና እዩ። ቶጎ፡ ኣባል ሓባራዊ ሃብቲ ምዃና ኣብ ዝገለጸሉ መዓልቲ፡  እቲ 'DMK' ዝበሃል ሰልፊ ዝመርሖ ሰልፊ ተቓውሞ ንኸይካየድ ሰበስልጣን ከልኪሎም እዮም። ዕላማ እቲ ሰልፊ እናገደደ ዝመጽእ ዘሎ ወሰኽ ዋጋ፡ ሕማቕ ምምሕዳርን ዘይፍትሓውነትን ንምግላጽ እዩ ነይሩ። እቲ ሰልፊ ተቓውሞ ን16 ሓምለ ክካየድ መደብ ተታሒዙ ኣሎ። ቶጎ ኣባል ሓባራዊ ሃብቲ  ምዃና እንታይ ለውጢ ከምዘምጽእ ሽዑ ክፍለጥ እዩ።


ሓተትቲ ዑቕባ ሩዋንዳ፡ 'ብህይወት ንምንባር ንቃለስ'

"ንኽነብር ጥራይ እየ ዝቃለስ ዘለኹ" በለኒ እቲ ስንባደ ዝመልኦ ዝመስል ሰብኣይ ቅሩብ ብዘንቅጥቀጥ ድምጺ። ኣብ ምዕራባዊ ሸነኽ ርእሰ ከተማ ሩዋንዳ ደው ኢልና፤ ካብ ኣዒንቲ ሰባት ክውል ንምባል ብዘኽእለና ኣግራብ ዝተኸበበ እዩ። መሓመድ፡ ሓታቲ ዑቕባ ኰይኑ እዩ ናብዛ ሃገር መጺኡ። ኣባላት ስለያ ሃገሩ ክጨውይዎ ምስፈተኑ ካብ ኢትዮጵያ ናብ ሩዋንዳ ከምዝሃደመ ይገልጽ። መሓመድ፡ ናብራ ኪጋሊ ከም ዝኸበዶ ይዛረብ። ምስ ጋዜጠኛ ብምዝራቡ ግዳይ መጥቃዕቲ ከይከውን ኣዝዩ ስለዝፈርሐ፡ ሓቀኛ ስሙ ይዅን ስም ዓዱ ከይግለጽ ሓቲቱ ኣሎ። ኣብ ሩዋንዳ ዝነብር ንቓለመጠይቕ ፍቓደኛ ዝኸውን ሓታቲ ዑቕባ ንምርካብ ንመዓልታት ጽዒርና። ንምዝራብ ፍቓደኛታት ዝዀኑ ሰባት ንረክብ’ሞ፡ መሊስና ግን ምኽንያቱ ብዘይንፈልጦ መንገዲ ከይረኸብናዮም ንተርፍ። እዚ ዝኸውን ድማ መብዛሕትኡ ግዜ እቲ "መራሒ ማሕበረሰብ" [ንኢትዮጵያውያን ማሕበረሰብ ሩዋንዳ ዝመርሕ ሰብ] ምስረኸቦም እዩ። "ዑቕባ ሓቲተ ኣለኹ" ኢሉኒ መሓመድ። "እቶም ሰበስልጣን ኣይፋል ኣይብሉን እዮም፣ ንዅሉ ግን 'ጽባሕ'፡ ወይ 'ዝመጽእ ወርሒ ተመለስ'' ዝብል መልሲ እዮም ዝህቡኻ። ዳርጋ ሓደ ዓመት ኰይኑ'ሎ ከይሃቡኒ" ይብል። ኣብ ለንደን ዝርከብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ፡ ሕጋውነት ናይቲ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ገለ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ሩዋንዳ ንምልኣኽ ዝሓንጸጾ ኣካታዒ ውጥን ኣብ ዝምርምረሉ ዝነበረ እዋን፡ ንመሓመድ የዘራርቦ ነይረ። እቶም ዳያኑ ድማ፡ ፖሊሲ መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ሕጋዊ ምዃኑን፡ ኣብኡ ዝግበር ዝዀነ ይዅን ምግዓዝ "ምስ ውዕል ስደተኛታት (ሕቡራት ሃገራት) ዝሰማማዕ" እዩ ክብሉ ውሳነ ኣሕሊፎም። መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ጉዳይ ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ሩዋንዳ ክፍጸም ክብል ከሎ፡ ብንኣሽቱ ጀላቡ ንመትረብ እንግሊዝ ዝሰግሩ ሰባት ከም መከላኸሊ ከምዝኸውን ብምእማኑ እዩ። ነቲ ፖሊስ ዝነቕፉ ተቓወምቲ ግን ጨካን፡ ዘይሰርሕን ልዑል ወጻኢ ዝሓትትን እዩ ይብሉ። ቅድሚ ሕጂ፡ ጕጅለ ጐስጓስ ሂዩማን ራይትስ ዎች (HRW) "ዓፈና መሰል ምዝራብ፡ ብዘይ ሕጊ ምእሳር፡ ሕማቕ ኣተሓሕዛን ስቅያትን" ከምዘሎ ኣብቲ ብዛዕባ ኵነታት ሩዋንዳ ስክፍታኡ ዘስፈረሉ መግለጺ ሓቢሩ ነይሩ። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት እውን፡ ሩዋንዳ "ንተበጻሒ፡ ዘተኣማምን፡ ፍትሓውን ስሉጥን ስርዓተ ዑቕባ ዝኸውን እቲ ዝተሓተ ዝበሃል ባእታታት" ከምዘይብላ ንቤት ፍርዲ ገሊጹ ነይሩ። ሰባት ናብተን ስቅያት ዘውርዳሎም ሃገራት ክምለሱ ዝግደዱሉ ኵነታት ክህሉ ከምዝኽእል ድማ ስክፍታ ነይርዎ። ከምኡ'ውን እቲ ትካል ሕቡራት ሃገራት ኣብ ሰነ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ "ብቕዓትን ስሉጥነትን መስርሕ ዑቕባ ዘተሓሳስብ ኰይኑ፡ ኣብ ገለ ጉዳያት ውሳነታት ክወሃብ ክሳብ ክልተ ዓመት ዝወስድ'ዩ" ኢሉ። መሓመድ፡ ህይወቱ ኣብ ደንገርገር ዘላ ኮይኑ ከምዝስምዖ ይዛረብ። ሕጋዊ ወረቐት ስለዘይብሉ ብሕጋዊ መንገዲ ክሰርሕ ኣይክእልን እዩ። "ኣዕሩኽን ኣዝማድን ይሕግዙ" በለኒ። ቅሩብ ኣታዊ ዝረኽበሎም ፍልይ ዝበሉ ዕድላት ስራሕ ሓሓሊፉ ከምዘጋጥሞ’ውን ይዛረብ። ሓገዝካ ዝጽበዩ በዓልቲ ቤትን ደቅን እንተሃልዮም ከኣ እቲ ኵነታት ዝኸፍአ እዩ ዝኸውን። ካብ ሩዋንዳ ወጺኡ፡ "ሰላም ኣብ ዘለዎ ከም ካናዳ ወይ ኣውስትራልያ. . . ናብ ዝዀነ ቦታ" ክኸይድ ከም ዝደሊ ይዛረብ። ካብቶም ነቲ ውጥን ብሪጣንያ ዝቃወሙ ጐስጎስቲ ዘልዕልዎም ስክፍታታት እቲ ሓደ፡ ኣብ ሩዋንዳ ኣብ ልዕሊ ኤልጂቢቲ ሰባት [ሕደ-ጾታውያን] ዝግበር ጸቕጢ እዩ። ዘይከምቲ ኣብ ገለ ጐረባብቲ ሃገራት ዘሎ ኣብ ሩዋንዳ እቲ ካብ ምስተጻራሪ ጾታ ወጻኢ ዝግበር ፍቕራዊ ርክባት ዘይሕጋዊ ኣይኮነን። ግን ድማ ሂዩማን ራይትስ ዋች ናብ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ ዝጸሓፎ ቅሉዕ ደብዳበ "ሕደጾታውያን፡ ክልተ ጾታ ዘለዎምን ትራንስጀንደርን ኣብ ሩዋንዳ ምግላል የጋጥሞም እዩ" ኢሉ ነይሩ። እቶም በዚ ዝግለጹ ሰባት መብዛሕትኡ ግዜ ብሰንኪ ካልኦት ሰባት ኣብ ልዕሊኦም ዘሎ ኣረኣእያ፡ ከም ሕክምና ዝኣመሰሉ ኣገልግሎታት ንምርካብ ከም ዝጽገሙ፡ እቲ ኣብ ሩዋንዳ ወንጌላዊት ቤተክርስትያን ‘ጋድ ኢን ኣፍሪካ’ ዘገልግል ኣፍቃሪ ተመሳሳሊ ጾታ ዝዀነ ፓትሪክ ኡዋየዙ ነጊሩኒ። ንናይ ሰባት ዕድል ስራሕ ከይተረፈ ክጸልዎ ይኽእል እዩ። "መንነትካ እንተሓቢእካ ስራሕ ክህቡኻ ይኽእሉ እዮም። [ኣስራሕቲ እንተፈሊጦም] ግን 'ኪድ ምሳኻ ክንሰርሕ ኣይንኽእልን ኢና' ይብሉኻ። ኣብዛ ሃገር ብዙሓት ሰባት ዘይርድኡና ይመስለኒ" ይብል። ኣብቲ ናይ ሽዱሽተ መዓልታት ዑደትና ምስ መንግስቲ ቃለ መጠይቕ ክንገብር ብተደጋጋሚ ሓቲትና፤ ኣፈኛ መንግስቲ ተሰማሚዑ'ኳ እንተነበረ ኣብ መወዳእታ ግን ኣይሰመረን። ይዅን እምበር "ኣድልዎ ብዅሉ መልክዑ ካብ ሕገመንግስትና ወጻኢ ኰይኑ ሩዋንዳ ድማ ንዅሉ ሰብ ተቐባሊት እያ" ዝበል መግለጺ ልኢኹልና። ወሲኹ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት ካብ ሊብያ ልዕሊ 100 ሰባት ዝርከብዎም ብዙሓት ሓተቲ ዑቕባ ናብታ ሃገር እናሰደደ እንከሎ፡ ንሩዋንዳ ምንቃፉ፡ "ብንጹር ዝጋጮ" ምዃኑ ሓቢሩ። ንውሳነ መንግስቲ ብሪጣንያ ብሓጐስ ዝተቐበለ መንግስቲ ሩዋንዳ "ንድሕነት ሓተትቲ ዑቕባን ስደተኛታትን ከምኡ’ውን ኣብ ሩዋንዳ ሓድሽ ህይወት ንምህናጽ ዘኽእሎም ዕድልን ንምቕራብን ድሉው" ምዃኑ ገሊጹ። ብርግጽ ኣብ ሩዋንዳ ምስ ጉዳይ ስደተኛታት ብዝተሓሓዝ ዕውት ተመኵሮታት ኣሎ። ተኽላይ ጠዓመ ካብ ኤርትራ ዳርጋ ቅድሚ 25 ዓመት ማለት ኣብ 1998 ናብዚ መጺኡ። ኣብዚ እዋን ድማ ሓይለ ድኳናት ጅምላን ሱፐርማርኬታትን የካይድ። "ኣብዚ ምስ መጻእኩ ኵሉ ነገር ሓድሽ እዩ ነይሩ። እቶም ሰባት ግን ኣዝዮም ተመሓዘውቲ ስለዝዀኑ ንኽወሃሃድ ግዜ ኣይወሰደለይን። ብኣርባዕተ ሰራሕተኛታት እየ ጀሚረ። ሕጂ ልዕሊ 600 ሰራሕተኛታት ኣለዉኒ" ይብል። ኣቶ ተኽላይ ዘይከም ብዙሓት ስደተኛታት ነቲ ንግዲ ንምጅማር ዘኽእሎ ገንዘብ ነይርዎ እዩ። ሕጂ'ውን ሩዋንዳ ብሕጊ ክሳብ ዝኸድካ ንዅሉ ሰባት ዕድላት ትህብ ሃገር እያ ይብል። ተኽላይ፡ "ስደተኛታት ኰይኖም ዋላ ሓንቲ ከይሓዙ ናብዚ ዝመጹ፡ ግን ናይ ገዛእ ርእሶም ህይወትን ንግዲን ዝጀመሩ" ኤርትራውያን ከም ዝፈልጥ ይዛረብ። ሓተትቲ ዑቕባ ካብ ብሪጣንያ ናብ ሩዋንዳ ንምልኣኽ ዝተወጠነ ውጥን ዝቃወሙ ሰባት ዘለዎም ከመይ ከምዝግምግሞ ሓቲተዮ። "እንታይ ከም ዝፈርሑ ኣይፈልጥን እየ፡ ኣብዚ ግን ናይ ምፍራሕ ኣድላይነት ኣይረኣየንን" ክብል መልሲ ሂቡኒ። እቶም ነቲ ስምምዕ መንግስቲ ብሪጣንያ ዝቃወሙ ሰባት፡ ስግኣት ከምዘለዎም ገሊጾም ነይሮም። ስለዚ ተቓወምቲ ናይዚ ውጥን ይግባይ ክብሉ ተኽእሎ ኣሎ። ሩዋንዳ ነቶም ዕቝባ ዝደልዩ ውሕስቲ ድያ ወይስ ኣይኮነትን ዝብል ክትዕ ኣብዚ ዝውዳእ ኣይኰነን።


ስለምንታይ እያ ብሪጣንያ ንሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ክትልእኾም ትደሊ?

መንግስቲ እንግሊዝ፡ ንገለ ካብቶም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዑቕባ ንክሓቱ ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ብመትረብ ኢንግሊዝ (ብሪቲሽ - ቻነል) ዝኣተው ስደተኛታት ናብ ሩዋንዳ ክሰዶም እዩ ። እዚ ሕጋዊ ብድሆታት ዘለዎ ስጉምቲ፡ ካልኦት ሓተትቲ ዑቕባ፡ ስደተኛታት ንእንግሊዝ ቻነል ሰጊሮም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ንኸይሰግሩ ዓጊቱዎም ኣሎ። እቲ ንሓሙሽተ ዓመታት ዝጸንሕ ናይ ፈተነ መስርሕ፡ ገለ ካብቶም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝኣተዉ ስደተኛታት ኣብ ሩዋንዳ ዑቕባ ክሓቱን ጉዳዮም ኣብኡ ኽረአን እዩ። እቶም ቀዳሞት ጉጅለ ሎሚ ሰሉስ 14 ሰነ ክለኣኹ ምዃኖም ተሓቢሩ ኣሎ ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን፡ እቲ ናይ ምስጓግ መደብ ነቶም ብኣዝዩ ሓደገኛ ሜላታት፡ ብናእሽቱ ጃላቡ ወይ ኣብ ማካይን ተሓቢኦም ናብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ዘይሕጋውያን መንእሰያት ስደተኛታት ዘድሃበ ምዃኑን፡ ርዋንዳ ነቶም ናብ ሃገራ ዝለኣኹ ሰባት ማዕረ ናይ ስራሕ ዕድልን ኣገልግሎትን ከምእትህቦም ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ፡ ካብ 1 ጥሪ ኣትሒዙ፡ "ብዘይሕጋዊ መገዲ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተው፡ ቁጽሮም ብዘየገድስ  ናብ ሩዋንዳክልኣኹ ከምዝኽእሉ ሓቢሩ። ይኹን እምበር፡ ሓደ ናይ ቤት ጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ሰራሕተኛ፡ “ እቲ ተግባር፡ ዘመናዊ ባርነትን ግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን’ዩ” ብምባል ብሕጋዊ ምጉት ምስተበደሀ ቁጽሪ እቶም ኣብ ፈለማ ከለኣኹ ተሓሲቦም ዝነበሩ 37 ሰባት ናብ 11 ከም ዝጎደለ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኬር- 4 ካሊስ፡ ዝተባህለ ናይ ግብረ ሰናይ ትካል እቶም ጽባሕ ንሩዋንዳ ብነፋሪት ዝምለሱ ሰባት 11 ምዃኖም ኣረጋጊጹ ኣሎ። ማሕበራት ግብረ ሰናይን ጠበቓታትን ንሓተትቲ ዑቕባ ብምውካል ንውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ይምጎትዎ ኣለው። እቲ ትማሊ ሰኑይ ዝቐረበ ይግባይ:- ኣሳይለም ኤይድ ዝተባህለ ትካል፡ እቲ ንሓተትቲ ዑቕባ ናይ ምምላስ ተግባር ዘይፍትሓዊ ምዃኑ፡ እኹል ሕጋዊ ሓገዝ ንክረኽቡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ናይ ምጽናሕ መሰል ክረኽቡ ክፍቀደሎም ከምዝግባእ ሓቲቱ። ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት እውን “ርዋንዳ ንሓተቲ ዑቕባ ውሑስቲ ድያ?” ዝብል ሕቶ ኣቕሪቦም። እቲ ፖሊሲ ነቲ ናይ ኤውሮጳ ውዕል ሰብኣዊ መሰላት ዘፍርስ’ዩ እውን ይብሉ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ ንፖሊሲ እቲ መንግስቲ "ኣዝዮም ንጡፋት ጠበቓታት" ክቃወምዎ ትጽቢት ከም ዝገበረ ገሊጹ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት መንግስቲ “ክፉት ናይ ስደት ማዕጾ ክህሉ እዮም ዝደልዩ” ብምባል “ እቲ ብዓዋሉ ዝግበር ዘይሕጋዊ ናይ ጀላቡ ምስግጋር” ደው ክብል ኣለዎ ክብል ተዛሪቡ። ርዋንዳ ኣብ ጥቓ ርእሰ ከተማ ኪጋሊ ኣብ ዝርከብ ቦታ፡ ነቶም ካብ ዓዲ ኢንግሊዝ ዝመጽኡዋ ስደተኛታት መሰረታዊ መዕቆብን መጽለልን ኣዳልያ ኣላ ። እታ ሃገር ካብ ጎረቤት ቡሩንዲን ዲሞክራሲ ሪፖብሊክ ኮንጎን ዛጊት ኣስታት 150,000 ስደተኛታት ኣለውዋ። ብሊብያ ኣቢሎም ናብ ማእከላይ ባሕሪ ንኽሰግሩ ዝፍትኑ ስደተኛታት እውን ተአንግድ እያ። ገሊኦም ስደተኛታት ኣብ ሕርሻታት ገሊኦም ከኣ ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ኣገልግሎት ትካላት ይሰርሑ። ዝበዝሑ ግን  ስራሕ ዘይብሎም በተን መንግስቲ ኣብ ወርሒ ዝህቦም 35 ፓውንድ እዮም ዝነባበሩ። መንግስቲ ርዋንዳ፡ እታ ሃገር ድሕሪ እቲ ኣብ 1994 ኣስታት 800,000 ሰባት ዝቐተለ ጃምላዊ ህልቂት ተኣምራዊ ምዕባለ ተርኢ ከምዘላ እዩ ዝገልጽ። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ሃገራዊ እቶት ርዋንዳ ብዓሰርተ ዕጽፊ ወሲኹ ኣሎ ። ሓፈሻዊ “ናይ ምንባር ዕድመ” ደቂ እታ ሃገር ከኣ ካብ 1990ታት ኣትሒዙ ክሳብ ሕጂ 69 ዓመት ኰይኑ ኣሎ። ይኹን እምበር ፡ ካብቲ 13 ሚልዮን ህዝቢ እታ ሃገር ፡ እቶም 70% ሓረስቶት እዮም። እዚ ማለት ከኣ፡ ኣብ ክንዲ ኣፍርዮም ዝሸጡ፡ ዘፍረዩዎ እኽሊ ዘህልኹን ዝበልዑን እዮም። ብሪጣንያ፡ ኣብ ቁጠባዊ ምዕባለን ዕብየትን ሩዋንዳ ዝውዕል 120 ሚልዮን ፓውንድ ክትህብ እያ። ጸሓፊት ውሽጣዊ ጉዳያት ፕሪቲ ፓተል፡ ነቲ እትፍጽሞ ዘላ ስደተኛታት ናይ ምምላስ ተግባር ብገንዘብ ዝልካዕ ኣይኮነን ዝብል እምነት ስለዘለዋ ነቲ ፖሊሲ ኽትትግብር በይናዊ ሓላፍነት ክትወስድ ወሲና እያ። ኣብዚ እዋን’ዚ ስርዓተ ዑቕባ ዓዲ-እንግሊዝ ዓመታዊ 1.5 ናቕፋ የውጽእ። ነቶም ዝቕበሎም ስደተኛታት ኣብ ሆቴላት ከተኣናግድ ንመዓልቲ  ልዕሊ 4.7 ሚልዮን ፓውንድወጻኢ ይገብር። ምስቲ ኣውስትራሊያ ኣብ 2021-22፡ ኣብ ስግር ባሕሪ እተሳልጦ፡ 957ሚልዮን ዶላር ወይ (546 ሚልዮን ፓውንድ) ዝውድእ መስርሕ ሕቶ ዑቕባ ክረአ እንከሎ ናይ ብሪጣንያ ኣዝዩ ብዙሕ እዩ። ኣብ 2020 ንሓደ ሰብ ብፍልይቲ ነፋሪት (ብቻርተር) ካብ ዓባይ ብሪጣንያ ንምምላስ  ልዕሊ 13,000 ፓውንድ ወጻኢይሓትት ነይሩ ። ኣብ ግንቦት 2022 ኣስታት 2,871 ሰባት ኣትዮም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ግን 1,619 ጥራይ ነይሮም ። ኣብ ምሉኡ ዓመተ 2021፡  ኣስታት 28,526 ሰባት ብናእሽቱጃላቡ ተሳጊሮም።  ብ2020 ግንኣስታት 8,404 ጥራይ ኣቢሎም ነይሮም። ብመሰረት ሰበ-ስልጣን ምክትታል ዶባት ብሪጣንያ፡ ኣብዛ ዓመት እዚኣ ዝተመዝገበ ቝጽሪ ስደተኛታት ካብ ናይ ዝሓለፈ ዓመት ኣዝዩ ዝለዓለ እዩ ። ኣብ ዓመተ 2021 ኣስታት 75% ካብቶም ስደተኛታት ዕድሚኦም ካብ 18 ክሳብ 39 ዓመት ነይሮም ። ኣስታት 5% ከኣ ዕድሚኦም ልዕሊ 40 ዓመት ዝበጽሑ ሰብኡት እዮም።  7% ከኣ ልዕሊ 18 ዓመት ዝዕድሚአን ደቀንስትዮ እየን። 12% ከኣ ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኦም ህጻናት ኮይኖም ካብዚኦም እቶም ሰለስተ ርብዒ ደቂ ተባዕትዮ እዮም ። ኣቐድም ኣቢሉ፡ እቶም ዝበዝሑ ስደተኛታት ኢራናውያን እዮም ነይሮም። ኣብ 2018 ኣስታት 80% ዝነበሩ ኣብ 2019 ናብ 66% ነክዮም። ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን እቲ ብቻነል ኢንግሊዝ ዝሰግሩ ዘለው ስደተኛታት ካብ ኩሉ ዓሌትን ሃገርን ዝተሓዋወሱ እዮም።  ኢራናውያን 30% ዒራቓውያን 21% ፡ ኤርትራውያን 11% ፡ ሶርያውያን ከኣ 9%  ምዃኖም ቤትጽሕፈት ውሽጣዊ ጉዳያት ዓባይ ብሪጣንያ ይገልጽ ።


ስደት፡ ኣብ ሓደ መዓልቲ ኣስታት 1000 ስደተኛታት ብመትረብ እንግሊዝ ሰጊሮም

ሚኒስትሪ ምክልኻል ብሪጣንያ፡ ብቐዳም ኣስታት 1000 ስደተኛታት ብ24 ንኣሽቱ ጀላቡ ንመትረብ እንግሊዝ ብምስጋር ናብታ ሃገር ከምዝኣተዉ ገሊጹ። ኣብዚ ወርሒ ካብ ፈረንሳ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ዝኣተዉ ብዝሒ ስደተኛታት 6,395 በጺሑ ኣሎ። ኣብ ዓመተ 2021 ብሓፈሻ 28,461 ስደተኛታት ብንኣሽቱ ጀላቡ ንመትረብ እንግሊዝ ብምቝራጽ ናብ ዓዲ እንግሊዝ ኣትዮም ነይሮም። ኣብዛ ገና ዘይተዛዘመት ዓመተ 2022 ግን፡ ቍጽሪ ናይቶም ነቲ መትረብ ሰጊሮም ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ስደተኛታት ናብ 39,430 ክብ ክብል ክኢሉ'ሎ። ጉዳይ ስደተኛታት ዝጻረየሉ ማእከል ማንስቶን ካብ ዓቕሙ ንላዕሊ ሰባት ኣዕለቕሊቑ ከምዘሎ’ዩ ዝግለጽ። እቲ ሚኒስትሪ፡ ቀዳም ጥራይ 990 ስደተኛታት ነቲ መትረብ ኣቋሪጾም ናብ ዓዲ እንግሊዝ ከምዝኣተዉ ኣፍሊጡ። ደቪድ ኒል ዝተበሃለ መርማሪ ጉዳይ ዶብን ስደተኛታትን፡ ናብቲ እቶም ስደተኛታት ዝርከቡሉ ማንስቶን ብምብጻሕ እቲ ቦታ ልዕሊ ዓቕሚ ሰብ ሒዙ ከምዘሎ ኣብሪሁ። ማንስቶን፡ ካብ 1600 ዘይበዝሑ ስደተኛታት ናይ ምሓዝ ዓቕሚ’ኳ እንተለዎ፡ ኣብዚ እዋን ግን 2800 ስደተኛታት ሒዙ ከምዘሎ ደቪድ ኒል ገሊጹ። ካብቶም ብቐዳም ንመትረብ እንግሊዝ ዝሰገሩ ስደተኛታት እቶም ዝበዝሑ ኣልባናውያን ምዃኖም ተሓቢሩ። እቶም ሓተትቲ ዑቕብ ስደተኛታት፡ ኣብ ርዋንዳ ክኸዱን ጉዳዮም ኣብኡ ክርአ ኣለዎ ዝብሉን ሰብ መዚ፡ ነዚ ናይ ቀዳም ክስተት ምርኩስ ብምግባር ሓሳቦም ከትርርዎ ጀሚሮም ኣለዉ።


ኣምባሳደር ብሪጣንያ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ከይስደዱ ተማሕጺኑ ምንባሩ ተፈሊጡ

ኣቐዲሙ ዘይተራእየ ምስ ስምምዕ ምስግጋር ስደተኛታት ናብ ርዋንዳ  ዝተኣሳሰር ሰነዳት ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ተቐሊዑ። ሓደ ካብቶም ሰነዳት፡ ንውሕስነት ርዋንዳ ዝምልከት  "ወድዓዊ፡ ዘይሻራዊን ናጻን" ገምጋም ቅድሚ ምሕታሙ  መንግስቲ ርዋንዳ ርእይቶኡ ክህበሉ በቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ኪጋሊ ዝርከብ ኤምባሲ ብሪጣንያ ከምዝተዋህበ የነጽር። ንላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ብሪጣንያ ኣብ ዝቐረበ ሓፈሻዊ ምጉት፡ ጠበቓታት ናይቶም ነቲ ፖሊሲ ዝቃወሙ ዘለዉ ወገናት፡ እቲ ኣብቲ ኤምባሲ ዝርከብ ጉጅለ ውሽጣዊ ጉዳያት "መንግስቲ ርዋንዳ ብዛዕባ ኣብ ሰባዊ መሰላት ዘለዎ ኣተሓሕዛ ርእይቶ ክህብ ዕድል ምሃቡ" ናጻን ዘይሻራውን ንክብሃል ከቢድ ምዃኑ ይጠቅስ። ብዘይካ'ዚ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣምባሳደር ብሪጣንያ ኣብ ርዋንዳ፡ ንክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ሃገሩ ኣብ ዝሰደዶ መልእኽቲ፡ ምስ ርዋንዳ ሓተትቲ ዑቕባ ናይ ምስግጋር ስምምዕ ከይግበር ተማሕጺኑ ነይሩ። ኣብቲ ዝለኣኾ መዘክር፡ ርዋንዳ ዘለዋ ኣተሓሕዛ ሰባዊ መሰላትን ንእትወስዶ ተሪር ጸጥታዊ ስጉምቲታትን ብምንቃፍ፡ ስምምዕ ስደተኛታት ምፍጻም፡ "ንኽብርና ጸገም ዝፈጥርን፡ ብመሰረት ሚኒስተራት ዝሃብዎ መምርሒታት፡ ከበድቲ ጉዳያት ነቲ ስርዓት ኣብ ምልዓል'ውን ጽልዋ ክህልዎን ይኽእል'ዩ" ይብል። ገለ ሰበስልጣን ክፍሊ ጉዳያት ወጻኢን ውሽጣዊ ጉዳያትን ብሪጣንያ ተቓውሞታቶም ከምዝገለጹ'ውን እቶም ዝወጹ ሰነዳት ይጠቕሱ። እቲ ስምምዕ እንተተፈጺሙ፡ "መርገጺ ብሪጣንያ ኣብ ኣተሓሕዛ ሰባዊ መሰላት ርዋንዳ ንምግታእ ድሉዋት ክንከውን ከድልየና ጥራይ ዘይኮነ፡ ካብ ፓርላማን ዘይመንግስታውያን ውድባትን ንዝመጸና ነቐፌታታት ክንጻወሮ ኣለና" ክብሉ ኣጠንቂቖም ነይሮም። ኣብ መፋርቕ ወርሒ ሚያዝያ 2022፡ መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ሓተትቲ ዑቕባ ንምስግጋር ምስ መንግስቲ ርዋንዳ ከምዝተሰማምዐ ብወግዒ ምግላጹ ይዝከር። እቲ ንፈተነ ንሓሙሽተ ዓመታት ክቕጽል ትጽቢት ዝግበረሉ ፖሊሲ፡ ካብ ብሪጣንያ ዝተሰጋገሩ ስደተኛታት ኣብ ርዋንዳ ዑቕባ ክሓቱ ዝገብር'ዩ። እቶም ስደተኛታት ኣብ ርዋንዳ ክጸንሑ ዘኽእሎም ቀዋሚ ዑቕባ ክወሃቦም ይኽእል። እንተዘይኮይኑ ድማ፡ ብኻልእ መልክዕ ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ወይ ድማ ናብ "ውሑስ ሳልሳይ ሃገር" ዑቕባ ክሓቱ ይኽእሉ። እቲ ፖሊሲ ነቶም፡ መንግስቲ "ብዘይሕጋዊን ሓደገኛን ኣገባባት" ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ዝበሎም ሰባት ዝምልከት'ዩ። ከም ፈረንሳ ኣብ ዝበላ ካልኦት ውሑሳት ሃገራት ዑቕባ ካብ ምሕታት ብናኣሽቱ ጃላቡ ወይ ብዓበይቲ ናይ ጽዕነት መካይን ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ በቲ ውሳነ ዝጽለዉ እዮም። ካብ ዕለት 1 ጥሪ 2020 ኣትሒዙ "ዝኾነ ብዘይ ሕጋዊ ኣገባብ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተወ" ናብ ርዋንዳ ክሰጋገር ይኽእል። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ከምዝበሎ፡ እቲ ስምምዕ ናይ ቁጽሪ ገደብ የብሉን። ኣብቲ ፈላሚ በረራ፡ 37 ሰባት ክሰጋገሩ መደብ'ኳ እንተነበረ፡ ብሰንኪ ዝቐረቡ ሕጋዊ ጥርዓናት እቲ ቁጽሪ ናብ ኣስታት ሸውዓተ ሰባት'ዩ ወሪዱ፡ እቶም ሸውዓተ'ውን ኣብ መወዳእታ ሰዓት ብትእዛዝ ቤት ፍርዲ ከምዝጸንሑ ተገይሩ። ብመሰረት እቲ ስምምዕ፡ ብሪጣንያ ንገለ ተነቀፍቲ ዝበለቶም ስደተኛታት ክትመልሶም ርዋንዳ ክትሓትት ትኽእል። እዚ ግን ንውሑዳት ጥራይ ዝምልከት ከምዝኸውን ርዋንዳ ትገልጽ። ካብ 14 ሚያዝያ 2022 ጀሚሩ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ጥራይ 7,432 ሓተትቲ ዑቕባ ብናኣሽቱ ጃላቡ ናብ ብሪጣንያ ከምዝኣተዉ ይግለጽ። ምስቲ ናይ ተመሳሳሊ እዋን ናይ ዝሓለፈ ዓመት ክናጻጸር እንከሎ ብ60 ሚእታዊት ወሲኹ። ኣብ 2021 ኣብ ተመሳሳሊ እዋን 4,554 ሰባት'ዮም ብጃላቡ ኣትዮም። ኣብ ምሉእ ዓመተ 2021 ብሓፈሻ 28,526 ሰባት ብናኣሽቱ ጃላቡ ክኣትዉ እንከለዉ፡ ኣብ 2020 ድማ 8,404 ስደተኛታት ኣትዮም። ሓለዋ ዶባት ብሪጣንያ ከምዝብልዎ፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ ብጠቕላላ ኣስታት 60,000 ስደተኛታት ክኣትዉ ትጽቢት ይግበር። ሓደ ነቲ ጉዳይ ዝከታተል ፍሉይ ኮሚቴ ፓርላማ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ኣሰጋገርቲ ስደተኛታት ነቲ ሓድሽ ፖሊሲ ብምጥቃም፡ ነቶም ስደተኛታት ቀልጢፎም እንዘይኣትዮም፡ ድሕሪ ሕጂ ብሪጣንያ ኣይክትእቶን'ያ ብምባል ዝያዳ ሰባት ብጃላቡ ክሰግሩ ኣብ ምግባር ዕድል ከምዝፈጠረሎም ይእምት። ካብቶም ኣብ 2021 ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ስደተኛታት እቶም 75 ሚእታዊት ኣብ ክሊ ዕድመ 18 ክሳብ 39 ዝርከቡ ደቂ-ተባዕትዮ ክኾኑ እንከለዉ፡ 5 ሚእታዊት ድማ ልዕሊ 40 'ዝዕድሚኦም ደቂ-ተባዕትዮም እዮም። እቶም ዝተረፉ 7 ሚእታዊት ልዕሊ 18 ዕድመ ዘለወን ደቂ-ኣንስትዮ፡ እቶም 12 ሚእታዊት ድማ ትሕቲ 18 ዓመት ቆልዑ ኮይኖም፡ ሰለስተ ርብዒ ካብኦም ደቂ-ተባዕትዮ እዮም። ብዓይኒ ዜግነት ክረአ እንከሎ ድማ፡ 30 ሚእታዊት ካብቶም ብጃልባ ዝኣተዉ ኢራናውያን ክኾኑ እንከለዉ፡ 21 ሚእታዊት ዒራቓውያን፡ 11 ሚእታዊት ኤርትራውያን፡ 9 ሚእታዊት ድማ ሶርያውያን ምዃኖም ጸብጻብ ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት (ሆም ኦፊስ) ይጠቅስ። ተሓለቕቲ መሰላት ስደተኛታት ዝኾና ትካላትን ጠበቓታት ሓተትቲ ዑቕባን፡ ኣንጻር እቲ ፖሊሲ ዝተፈላለዩ ሕጋዊ ጥርዓናት ኣቕሪቦም ኣለዉ። ነቲ ስምምዕ ዝቃወሙ ወገናት፡ ርዋንዳ ውሕስቲ ሃገር ስለዘይኮነት፡ እቲ መደብ ንውዕል ሰባዊ መሰላት ኣውሮጳ ዝጥሕስ'ዩ ብምባል ይምጉቱ። ከም ሳዕቤኑ ኸኣ፡ ገለ ካብቶም ንፈለማ እዋን ናብ ርዋንዳ ክሰጋገሩ ዝተመደቡ ስደተኛታት ካብታ ፈላሚት ነፋሪት ከምዝወርዱ ተገይሩ። እንተኾነ ግን፡ ነቲ ፖሊሲ ምሉእ ብምሉእ ንምስራዝ ዝቐረበ ሕጋዊ ምጉት ብይግባይ ሰማዒ ቤት ፍርዲ ብሪጣንያ ተቐባልነት ኣይረኸበን። ኣቐዲሙ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እቲ ፖሊሲ ሕጋዊ ክብል ፈሪዱ ነይሩ'ዩ። እንተኾነ ግን ቤት ፍርዲ ሰባዊ መሰላት ኣውሮጳ ኣብ መወዳእታ ብዘሕለፎ ትእዛዝ እቲ ፈላሚ በረራ ክቋረጽ ተገዲዱ።  እቲ ቤት ፍርዲ ኣካል ሕብረት ኣውሮጳ ዘይኮነ፡ በቲ ብሪጣንያ ኣባሉ ዝኾነት ቤት ምኽሪ ኣውሮጳ (ካውንስል ኦፍ ዩሮፕ) ዝምእከል'ዩ። እቲ ቤት ፍርዲ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ፈላሚ በረራ ክሰጋገሩ ዝተመደቡ ዝኾነ ዒራቓዊ ስደተኛ ብዘይ ድሌቱ ናብ ርዋንዳ እንተ ተወሲዱ "ክፍወስ ዘይክእል ጉድኣት" ከጋጥሞ ከምዝኽእል ብምግላጽ ከይውሰድ ኣዚዙ። እቲ ብዪን እቶም ካልኦት'ውን ተመሳሳሊ ጥርዓናት ከቕርቡ ብምትብብዑ ድማ፡ ኣብ መወዳእታ ኩሎም እቶም በታ ናይ መጀመርታ ነፋሪት ክበሩ ዝሓሰቡ ስደተኛታት ክተርፉ ክኢሎም። ሚኒስተር ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ፕሪቲ ፓተል፡ እቲ ውሳነ ቤት ፍርዲ "ዘጒሂ'ዩ" ብምባል "ሕጂ ንዝቕጽል በረራ ምድላው ክጅምር'ዩ" ክትብል ኣብ ውሳንኣ ከምዝጸንዐት ተዛሪባ ነይራ። ነቲ ጉዳይ ናይ መወዳእታ መዕለቢ ንምግባር፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣብ ወርሒ መስከረም ሕጋዊ ገምጋም ክገብረሉ ትጽቢት ይግበር። እቲ ገምጋም ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሓምለ'ዩ ክካየድ ተሓሲቡ ነይሩ። ነቲ ጉዳይ ዝምርምሩ ዳኛታት፡ እቲ ፖሊሲ ዘይሕጋዊ ኮይኑ እንተረኺቦሞ፡ ኣብ መንጎ ዝተወስዱ ስደተኛታት ንኽምለሱ ዘኽእል'ዩ ክኸውን። ኣብ ወርሒ ሰነ ዝተኻየደ ገምራዊ ገምጋም ህዝቢ  (ኦፒንዮን ፖል) ከምዘመልክቶ፡ እቲ ጉዳይ ንርእይቶ ህዝቢ ብሪጣንያ ዝመቓቐለ ኮይኑ ይርከብ። ካብቶም ብዛዕባ'ቲ ጉዳይ ርእይትኦም ዝሃቡ 2,463 ሰባት፡ 44 ሚእታዊት ነቲ ፖሊሲ ዝደገፉ ኮይኖም፡ 27 ሚእታዊት ካብኦም "ኣዝዮም" ከምዝድግፍዎ ኣነጺሮም። እቶም 40 ሚእታዊት ድማ ነቲ ፖሊሲ ከምዝቃወሙ ገሊጾም (28 ካብኦም "ኣዝዮም" ከምዝቃወምዎ ዘነጸሩ'ዮም)። ኤርትራ እትርከቦም ሓያሎ ወገናት'ውን ነቲ "ዘይሞራላዊ" ዝበልዎ ፖሊሲ ዘለዎም ነቐፌታን ተቓውሞን ክገልጹ ምጽንሖም ይፍለጥ። ስርዓተ ዑቕባ ስደተኛታት ብሪጣንያ ኣብ ዓመት ኣስታት 1.5 ቢልዮን ፓውንድ ከምዝውድእ መንግስቲ ይገልጽ። ኣስታት 4.7 ሚልዮን ካብዚ መዓልታዊ ነቶም መንበሪ ኣባይቲ ዘይብሎም ስደተኛታት ንምዕቋብ ንሆቴላትን ሆስቴላትን ዝኽፈል'ዩ። ነቐፍቲ ግን እቲ ልዑል ወጻኢ ብሰንኪ ውሽጣዊ ጉዳያት ዘይወድኦ ን10 ዓመታት ዝተዋህለለ ሕቶ ዑቕባ ምዃኑ'ዮም ዝምጉቱ። እቲ ገንዘብ ነቶም ካብ ኣፍጋኒስታን ዝወጹ ተሓባበርቲ ሓይልታት ኔቶ ዝነበሩ ዜጋታት ዝሽፍን ምዃኑ'ውን ይፍለጥ። ታሕተዋይ ሚኒስተር ክፍሊ ውሽጣዊ ጉዳያት ቶም ፐርስግሎቭ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ 120 ሚልዮን ፓውንድ ንርዋንዳ ከምዝወሃብን፡ ተወሳኺ ክፍሊታት ክስዕብ ምዃኑን ገሊጹ ነይሩ። እቲ ክፍሊት ኣብ ዝተናወሐ እዋን፡ ገንዘብ ኣብ ምቑጣብ ዝሕግዝ ምዃኑ'ውን እቲ ሚኒስተር ዲኤታ ይገልጽ። ጸብጻባት ከምዝሕብርዎ፡ ርዋንዳ ኣብ ካባቢ ርእሰከተማ ኪጋሊ ኣብ ዝርከብ ቦታ ነቶም ካብ ብሪጣንያ ዝሰጋገሩ ስደተኛታት ዝኸውን ሆስቴላት ኣዳልያ ኣላ። መንግስቲ ርዋንዳ፡ ኣብቲ ንፈተነ ዝካየድ ናይ 5 ዓመት ውጥን፡ ኣስታት 1,000 ስደተኛታት ክቕበል ከምዝኽእል ይገልጽ። ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ግን፡ ርዋንዳ ውሑዳት ጠበቓታትን ተርጎምትን ዘለዋ ሃገር ብምዃና እቲ ቁጽሪ ልዕሊ ዓቕማ ክኸውን ከምዝኽእል ዘለዎ ስክፍታ ይጠቅስ። ኣፈኛ መንግስቲ ርዋንዳ፡ ዮላንደ ማኮሎ ብወገና፡ "ርዋንዳ ተቐባሊት ሃገር ክትከውን ድሌት ስለዘለና፡ እቶም ስደተኛታት ዘድልዮም ኣልያ ክግበረሎም ምዃኑን፡ ኣብዚ ሂወቶም ክመርሑ ክኽእሉ'ዮም" ክትብል ተዛሪባ ነይራ። ርዋንዳ፡ ድሮ 150 ሽሕ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ኣዕቊባ ምህላዋ ይፍለጥ። ቅድሚ ሕጂ'ውን፡ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ስደተኛታት ካብ ሊብያን እስራኤልን ተቐቢላ ነይራ። ገለ ስደተኛታት፡ ኣብ ሕርሻን ናይ ገዛ ንጥፈታትን ተዋፊሮም ከምዝሰርሑ ይግለጽ። እቶም ዝበዝሑ ግን ስራሕ-ኣልቦ ኮይኖም፡ በቲ ኣብ ወርሒ ዝወሃቦም 35 ፓውንድ ዝናበሩ'ዮም። መንግስቲ ርዋንዳ ግን፡ እታ ሃገር ካብቲ ኣብ 1994 ዘጋጠማ ግፍዕታት ምጽናት ዓሌት ወጺኣ፡ "ተኣምራታዊ" ቁጠባዊ ምዕባለ ከምዘርኣየት ይምጉት። እንተኾነ ግን፡ ካብቲ 13 ሚልዮን ዝበጽሕ ህዝባ እቲ 70 ሚእታዊት ኣብ ናይ ዕንጋሎ ሕርሻዊ እቶት ዝምርኮስ እዩ።


ፖል ካጋመ ንዝቕጽሉ 20 ዓመታት ንፕረዚደንትነት ክወዳደር ድልየት ከምዘለዎ ሓቢሩ

ፖል ካጋሜ ኣብቲ ን 2024 ክካየድ መደብ ዝተታሕዘሉ ምርጫ ንፕረዚደንት ከምዝወዳደር ኣብ ፈረንሳ ንዝርከብ መደበር ተለቪዥን ተዛሪቡ። ኣብ 2015 ነቲ ናይታ ሃገር ቕዋም (ሕገ-መንግስቲ) ክሳዕ 2034 ኣብ ስልጣን ክፀንሕ ከምዝፈቕደሉ ገይሩ ቀየርዎ እዩ። ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ኣብ ዝተገብረ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ 99 ሚእታዊት ናይቲ ድምጺ ብምርካብ ከም ዝሰዓረ ወግዓዊ ኣሃዛት የርእዩ። ካብታ ሃገር ወጻኢ ዝርከቡ ብዙሓት ሰባት ድማ እቲ ምርጫ ፍትሓዊ ኣይነበረን ክብሉ ነጺጎምዎ ነይሮም። ወዲ 64 ዓመት ሚስተር ካጋሜ፡ ዳግም ኣብ ምርጫ ክሳተፍ ድልየት እንተሃልይዎ ምስ ተሓትተ፡ "ንተወሳኺ 20 ዓመት ክወዳደር እሓስብ። ኣብዚ ዝኾነ ጸገም የብለይን። ምርጫ ብዛዕባ እቶም መረጽቲ እዩ" ኢሉ። "እቲ ዘገርም ነገር ገለ ሰባት ብሓቂ ምግራሞም ኢዩ " ክብል ዳይረክተር ሰብኣዊ መሰላት ማእከላይ ኣፍሪቃ ሉዊስ ሙጅ ንቢቢሲ ገሊጹ። "ሩዋንዳ ይትረፍዶ ፖለቲካዊ ተቓዋሚ ምዃንሲ ንመንግስቲ ምቅዋም እውን ኣዝዩ ሓደገኛ ዝዀነላ ሃገር እያ።... እዚ ምልካዊ ስርዓት እዚ ኸኣ ንመጻኢ ዝቕጽል ስርዓት ክኸውን እዩ" ይብል። ኣብ ኣሜሪካ ዝነብር ጠበቓን መምህር ዩኒቨርሲቲን ውሩይ ሩዋንዳዊ ነቓፊ ቻርለስ ካምባንዳ "[ካጋሜ] ን20 ዓመት እንተቐጺሉ ሩዋንዳ ናይ ብሓቂ ገሃነም ክትከውን እያ" ክብል ንቢቢሲ ርእይትኡ ሂቡ። ሩዋንዳውያን ድሮ ኣብ ፍርሒ ዝመልኦ ሃዋሁ ኸምዝነብሩ ዝዛረብ ሚስተር ካምባንዳ ፤ ገለ ሚንስትራት ድማ ኣብ ስርሖም ክቕፅሉ ዝደልዩሉ ምኽንያት ካብ ስልጣን ምስወረዱ ግዳይ ቕትለት ከይኾኑ ስለ ዝፈርሑ ከምዝኾነ ነጊሮምኒ ኢሉ። ፕረዚደንት ካጋሜ ግን ኣብቲ ኣብ ቐረባ ግዜ ኣብ ርእሲ ከተማ ኪጋሊ ኣብ ዝተገብረ ናይ ሓባራዊ ሃብቲ ዋዕላ ['ኮመን ዌልዝ'] ሩዋንዳ ሰብኣዊ መሰላት ከምተኽብር ኣበርቲዑ ሞጒቱ እዩ። ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ብሪጣንያ ዕቝባ ንዝደልዩ ሰባት ናብ ሩዋንዳ ክትልእኽ ምዃና ዝሕብር ኣካታዒ መደብ ኣፍሊጣ ነይራ። ሕቡራት መንግስቲ ነዚ ምስ "ሸቐጥ ንግዲ" ብምምስሳል ከምዘይድግፎ ገሊጹ እዩ። ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ብሪጣንያ ግን ዋላ ቦሪስ ጆንሰን ካብ ስልጣኑ እንተወረደ ነቲ ፖሊሲ ከምዝቕጽለሉ'ዩ ገሊጹ። ሚስተር ካጋሜ እቶም ዓመፅቲ ሰራዊቱ ነቲ ዓሌታዊ ፅንተት ደው ንምባል ምስ ሓገዙ እዩ ኣብ 1994 ስልጣን ሒዙ። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ተሓላቕ ዕቤት ከምዝኾነ እንተሓበረ እውን ነቐፍቱ ግን ነቲ ምልካዊ ስርዓት ኣጽኒዑ ኸም ዝሕዞ እዮም ዝዛረቡ።


ፈሊስየን ካቡጋ፡ ብጃምላዊ ቅትለት ዝጥርጠር ሩዋንዳዊ ናብ ፍርዲ ቀሪቡ

ሓደ ካብቶም ቀንዲ ወደብትን መወልትን ናይቲ ኣብ 1994 ኣብ ሩዋንዳ ዝተፈጸመ ጃምላዊ ህልቂት ዝዀነ ፈሊስየን ካቡጋ፡ ኣብ ዘ ሄግ ኣብ ዝርከብ ኣህጉራዊ መጋባእያ ሕቡራት ሃገራት ናብ ፍርዲ ቀሪቡ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ፈሊስየን ካቡጋ፡ ንቀቢላ ቱትሲ ንምቕታልን ንምውጋእን ጉጅለ ቀተልቲ ዝወደበን ሓንቲ መደበር ራድዮ ኣብ  ልዕሊ እቲ ቀቢላ ጽልኢ ዝዘርእ መደባት ከምእትዝርግሕ ዝገበረን ምዃኑ ገሊጾም። ኣብቲ ጃምላዊ ቅትለት ኣስታት 800,000 ዓሌት ቱትሲን ብመጠኑ እውን፡ ነቲ ኵነታት ዝቃወሙ ዝነበሩ ሁቱን ከምዝተቐትሉ ይእመን። ጠበቓታት ካቡጋ፡ ናብቲ ቤት ፍርዲ፡ ዓሚልና ገበነኛ ኣይኰነን ዝብል መከላኸሊ ኣቡቱታ'ኳ እንተቕረቡ፡ ንሱ ግን ኣብ መኽፈቲ ናይቲ ፍርዲ ክቐርብ ኣይደለየን። እዚ ኣብ መወዳእታ 80ታት ዕድመኡ ዝርከብ፡ ኣብ ሓደ እዋን ሓደ ካብቶም ኣብ ሩዋንዳ ዝሃብተሙ ሰባት ዝነበረ ካቡጋ፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለም ኣዝዮም ዝህደኑ ገበነኛታት ሰባት እዩ ነይሩ ። ካቡጋ ንኣስታት 26 ዓመት ተሓቢኡ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ቅድሚ ክልተ ዓመት እዩ ኣብ ፓሪስ ርእሰ ከተማ ፈረንሳ ተረኺቡ ተታሒዙ። እቶም ፈረንሳውያን መርመርቲ፡ ደድሕሪ ኣሰር ገሊኦም ደቁ ተኸታቲሎም እዮም ኣብ ጥቓ ፓሪስ ኣብ ዝርከብ ኣስኒረስ-ሱፐር-ሲን ኣብ ዝበሃል ቦታ፡ ኣብ ሳልሳይ ደርቢ ሓደ ቤት ሒዞምዎ። ንሱ፡ ፓስፖርት ሓንቲ ዘይትፍለጥ ኣፍሪቃዊት ሃገር ተጠቒሙ ብናይ ሓሶት መንነት እዩ ክነብር ጸኒሑ። ካቡጋ ናብ ፈረንሳ ቅድሚ ምእታው፡ ናቱን ናይ ስድራ ቤቱን ናይ ንግዲ ረብሓታት ኣብ ዘለወን ኬንያ እትርከበን ሓያሎ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ይነብር ከምዝነበረ’ዩ ዝንገረሉ። ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ንሚስተር ካቡጋ፡ ኣብ ጃምላዊ ቅትለት ቱትሲ እቲ ዝሓየለ ኣጽዋር ኢሎም ዝገልጽዎ፡ ብሓንቲ መደበር ራድዮ ተጠቒምካ ዓሌተ ሁቲ ኣንጻር ቱትሲ ኣጽዋሮም ከልዕሉ ብዝተገብረ ጐስጓስ እዮም ዝኽሱዎ ። እታ መደበር ራድዮ፡ ንቱትሲ "ድዱዕ" ብዝብል ጽልኣዊ ቃላት ናይ ቅትለት መልእኽቲ ከም ዘመሓላለፈት እዩ ዝንገር። ካብቶም ኣብ ሩዋንዳ ዝሃብተሙ ነጋዶ ዝነበረ ሚስተር ካቡጋ መቕተሊ ጎዞሞታት ብምምዋልን ጕጅለ ጽንተት ብምውዳብን እዩ ዝኽሰስ። "ካቡጋ ነቲ ጃምላዊ ቅትለት ንምፍጻም ብረት ወይ ጠበንጃ ኣየድለዮን። ኣብ ክንድኡ ብብዝሒ ጎዞሞታት ብምቕራብ ንዕኡ ዝፍጽሙ ምሊሻ ብምስልጣን እዩ ነቲ ተግባር ፈጺሙዎ" ክብል ኣኽባሪ ሕጊ ራሺድ ተዛሪቡ ። ንሱ ብ2020 ኣብ ቤት ፍርዲ ምስ ቀረበ ጠበቓታቱ፡ ብሰንኪ ኣካላዊ ዓቕሙ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ኣይክእልን እዩ ብምባል ናይ ይግባይ ጥርዓን ኣቕሪቦም ነይሮም። እንተዀነ እቲ ቤት ፍርዲ፡ ካቡጋ ዋላ'ውን ድኹም ይዅን እቲ መጋባእያ ኣሕጺሩ ጉዳዩ ክቕጽል ወሲኖም። ኣብ መኽፈቲ እቲ መጋባእያ፡ እቲ ላዕለዋይ ዳኛ፡ ሚስተር ካቡጋ ጽቡቕ ከምዘሎ፡ እንተኾነ ኣብቲ ተኣሲሩሉ ዘሎ ቤት-ማእሰርቲ ኰይኑ ንመስርሕ ፍርዱ ብቪድዮ ክከታተሎ ከምዝወሰነ ገሊጹ። ሚስተር ካቡጋ፡ እቲ ቤት ፍርዲ ናይ ገዛእ ርእሱ ጠበቓ ክመርጽ ስለዘየፍቀደሉ፡ ኣብቲ ናይ ሕጂ ሕጋዊ ወኪሉ “ምትእምማን ከም ዘይብሉ”  መግለጺ ሂቡ። ንሱ ሓደ ካብቶም ኣብ ዝሓለፈ እዋን ኣብ ጃምላዊ ቅትለት ኢድ ኣለዎም ተባሂሎም ኣብ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ዝቐርቡ ሰባት እዩ። እቲ ዓቃቢ ሕጊ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ መርመራ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ቅሩብ ዝሕል ዝበለ'ኳ እንተዀነ ኣብ መወዳእታ ግን ፍትሒ ከምዝስዕር ዘርእይ እዩ ክብል ገሊጹ። እቲ ኣብ ታንዛንያ ዝመደበሩ፡ ንጉዳይ ሩዋንዳ ክርኢ ዝቘመ ኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ገበን፡ ኣብ 2015 ቅድሚ ምዕጻዉ፡ ንልዕሊ 60 ዝኣኽሉ መራሕቲ ጃምላዊ ቅትለት ሩዋንዳ ፈሪዱ እዩ ። እቲ ዝተረፈ ጉዳያት ድማ ናብዚ ጉዳይ ካቡጋ ዝሰምዐ ዘሎ ቤት ፍርዲ ተመሓላሊፉ ኣሎ። ደያኑ ዘ ሄግ ጥዕና ካቡጋ ኣብ ሓደጋ ከእቱ ስለ ዝኽእል፡ ጉዳዩ ኣክንዲ ኣብ ታንዛንያ ዝረአ ኣብ ዘ ሄግ ኣብ ዝርከብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ ወሲኖሙሉ። እቲ ኣኽባር ሕጊ ኣብቲ ንዓመታት ክጸንሕ ዝኽእል መጋባእያ፡ ልዕሊ 50 መሰኻኽር ከቕርብ ትጽቢት ይግበረሉ። ካብቲ ጃምላዊ ቅትለት ዝደሓኑ ሰባት ካቡጋ ከይተፈርደ ከይመወት ስለ ዝፈርሑ ቅልጡፍ ፍትሒ ክረኽቡ ይጽውዑ ኣለዉ ።


ብሪጣንያ፡ ንሓተትቲ ዑቕባ ጉዳዮም ኣብ ሩዋንዳ ንክረአ ክትመልሶም እያ

መንግስቲ ብሪጣንያ፡ ገለ ሓተትቲ ዕቑባ ኣብ ርዋንዳ ኮይኖም ጉዳዮም ክከታተሉ ናብታ ኣፍሪቃዊት ሃገር ክወስዶም ትልሚ ከምዘለዎ ተገሊጹ፡፡ ጸሓፊት ጉዳያት ውሽጢ ዓዲ ዩኬ ፕሪቲ ፓተል ምስ ሰብ መዚ ርዋንዳ ስምምዕ ቅድሚ ምፍራማ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ነቲ ትልሚ ዕላዊ ክገብሮ ትጽቢት ይግበር፡፡ ኢዲተር ቢቢሲ ሆም ማርክ ኢስቶን፡ ብመሰረት እቲ ውዕል መጻብቦ ኣቋሪጾም ናብታ ሃገር ዝኣትዉ ሓዳር ዘይብሎም ሰብኡት ብሓይሊ ክውሰዱ ከምኽእሉ የረድእ፡፡ ነቲ ፖሊሲ ‘‘ጨካን’’ ክብል ዝገለጾ ካውንስል ስደተኛታት ግና: መንግስቲ ደጊሙ ክሓስበሉ ጸዊዑ፡፡ ሰልፊ ዕዮ ብወገኑ ‘‘ዘይሰርሕ፣ ዘይስነምግባራውን ጠገለ ዘይብሉን’’ ብምባል ነቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን ሕጊ ኮቪድ ብምጥሓሱ ዝተውሃቦ ቅጽዓት ንምርስሳዕ ኮነ ተባሂሉ ዝተገበረ እዩ ኢሉ፡፡ ሊበራል ዲሞክራትስ ብወገኑ ብዙሕ ወጻኢ ዝሓትትን ዘይሕጋዊ ምንቅስቓስ ደው ኣብ ምባል ኣበርክቶ ዘይብሉን ክብል ነቒፉ፡፡ በቲ ውዕል፡ መንግስቲ ርዋንዳ ኣብ መጀመርታ 120 ሚልዮን ፓውንድ ክኽፈሎ እዩ፤ ተቓወምቲ ግና ዓመታዊ ወጻኢ ናይቲ ሙሉእ መደብ ኣዝዩ ገዚፍ ከምዝኾነ ይሕብሩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 28,526 ሰባት ብኣናእሽቱ ጀላቡ ንብመትረብ እንግሊዝ ብምቁራጽ ናብታ ሃገር ኣትዮም፡፡ ኣብ 2020 እቲ ቑጽሪ 8,404 ጥራሕ እዩ ነይሩ፡፡ ትማሊ ረቡዕ ኣስታት 600 ሰባት ብተመሳሳሊ መንገዲ ዝኣተዉ ኮይኖም፡ እቲ ቁጽሪ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት 1,000 ክበጽሕ ከምዝኽእል ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰን ተዛሪቡ፡፡ ‘‘ዘይሕጋዊ ስርዓት ጎናጎኒ ክነቐጽል ኣይንኽእልን’’ ዝበለ ጆንሰን ‘‘ለውሃትና ብዙሕ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ ንምሕጋዝ ዘለና ዓቕሚ ግን ክንድኡ ኣይኮነን’’ ኢሉ፡፡ ብተወሳኺ ሓለዋ መትረብ እንግሊዝ ናብ ሓይሊ ባሕሪ እታ ሃገር ክሰጋገር ምዃኑ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ዕላዊ ክገብር ትጽቢት ይግበር፡፡ ዩኬ ኣብ ወጻኢ ሃገር ከይዲ ዕቑባ እተሳልጠሉ ማእከል ንምኽፋት ዝወጽእ ዘሎ ሕጊ ብፓርላማ እታ ሃገር ዝረኣይ ዘሎ ኾይኑ ብርቱዕ ተቓውሞ ከጋጥሞ ከምዝኽእል ይግመት፡፡ ነቲ ሕጊ ዝቃወም ሓላፊ ካውንስል ስደተኛታት ኢንቨር ሰለሞን እቲ መደብ ‘‘ ተወሳኺ ሰብኣዊ ስቅያት ክህሉ ዝገብር፣ ዕግርግር ዝፈጥርን ዓመታዊ ኣስታት 1.4 ቢልዮን ፓውንድ ወጻኢ ዝሓትትን እዩ’’ ይብል፡፡


ዙር ርዋንዳ 2022 'ኤርትራውያን ተቕዳደምቲ ጽቡቕ ውጽኢት ከመዝግቡ'ዮም' ኣሰልጣኒ ኣክሊሉ ሃይለ

ኣኽሊሉ ሃይለ፡ ንብዓል ናትናኤል ተስፋጽዮን፡ ያቆብ ደበሳይ፡ መትከል ምስጉንን ነፍስሄር ደሴት ኪዳንነ ዘፍረየ ኮይኑ፡ ኣብ ሃገረ ርዋንዳ 'መይ ስታርስ' ዝተበሃለት  ኮንቲነንታል ቲም ብምምስራት ከም ኣሰልጣንን ስፖርት ዳይረክተርን ኮይኑ ዝሰርሕ ዘሎ'ዩ።


ስደተኛታት፡ ብሪጣንያ ኣብ ዝመጽእ 'ሳምንታት' ሓተቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ምስግጋር ክትጅምር ትኽእል'ያ ተባሂሉ

ብመሰረት ብሪጣንያ ዘውጽኣቶ ሓድሽ ሓተትቲ ዑቕባ ናብ ርዋንዳ ናይ ምስዳድ ፖሊሲ፡ እቶም ቀዳሞት ኣብ ውሽጢ ናይ ሳምንታት ግዜ ክሰጋገሩ ከምዝኽእሉ መንግስቲ ኣፍሊጡ። መንግስቲ ትማሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ናብ ብሪጣንያ "ብዘይሕጋዊ ኣገባብ" ብምእታው ዑቕባ ዝሓቱ ስደተኛታት፡ ናብ ርዋንዳ ተሰገጊሮም ጉዳዮም ኣብኡ ክረአ ዝገብር ሓድሽ ፖሊሲ ወግዓዊ ኮይኑ'ሎ። እቲ ፖሊሲ ፈለማ ነቶም ካብ ፈረንሳ ብ'ኢንግሊሽ ቻነል' ናብታ ሃገር ዝሰገሩ ዘይተመርዓዉ ደቂ-ተባዕትዮ ዒላማ ዝገበረ ክኸውን'ዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ቦሪስ ጆንሰን፡ እቲ ስጉምቲ "ሂወት ብዙሓት ከድሕን'ዩ" ብምባል፡ ንመርበባት ኣሰጋገርቲ'ውን ዝሰብር ምዃኑ'ዩ ዝምጉት። እንተኾነ ግን ተሓለቕቲ መሰላት ስደተኛታት፡ ነቲ ውጥን "ሰብኣውነት ዝጎደሎ" ክብሉ ይገልጽዎ ኣለዉ። ድሕሪ'ቲ ውሳነ፡ ሎሚ ዓርቢ ጥራይ ቁጽሮም ዘይተገልጸ ስደተኛታት ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ከምዝሰገሩ ጸብጻባት ገሊጾም ኣለዉ። ዳይረክተር ፖሊሲ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ኣንድሪው ገሪፊስ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ እቲ ውሳነ ብፓርላማ ክጸድቕ ከምዘየድልዮን፡ ብመሰረት እቲ ዘሎ ናይ ኢሚግረሽንን ዑቕባን ሕግታት ክትግበር ከምዝኽእልን ተዛሪቡ። ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "ኣብ ውሽጢ ሰምንታት ወይ ሒደት ኣዋርሕ" ክጅመር ከምዝኽእል'ውን ጠቒሱ። ዘይሕጋዊ ዋሕዚ እንተ ኣቋሪጹ ናብ ብሪጣንያ ዘእቱ "ውሑስ፡ ሕጋውን ለጋስን ዓቢ ኣፍደገ ከርሑ" ይኽእል'ዩ ድማ ኢሉ። እቲ ናብ ርዋንዳ ናይ ምስግጋር ውጥን፡ ሓደ ኣካል ናይቶም ነይቲ ብናኣሽቱ ጃላቡ ናብ ብሪጣንያ ዝኣትዉ ስደተኛታት ንምግታእ ዝዓለመ ዝዓበየ ስትራተጂ'ዩ። ብመሰረት እቲ ሓድሽ ውሳነ፡ ሓይሊ ባሕሪ ብሪጣንያ ንማያት መትረብ እንግሊዝ ('ኢንግሊሽ ቻነል) ናይ ምሕላው ሓለፍነት ካብ ሓለዋ ዶባት ክርከብ'ዩ። ትማሊ እቲ ሓድሽ ውጥን ብወግዒ ኣብ ዝተገለጸሉ መዓልቲ ጥራይ፡ 562 ብ14 ጃላቡ ናብ ብሪጣንያ ክሰግሩ ከምዝኸኣሉ ሚኒስትሪ ምክልኻል ሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት 28,526 ስደተኛታት ብተመሳሳሊ ኣገባብ ምስጋሮም ጸብጻባት የረድኡ። ኣብ 2020 ዝነበረ ቁጽሪ ሰገርቲ ድማ 8,404 ምዃኑ ይፍለጥ። ሓላፊ ሓለዋ ዶባት ብሪጣንያ ዝነበረ ቶኒ ስሚዝ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ ግብራውነት ናይቲ "ሕሉፍ" ክብል ዝገለጾ ውጥን ንምግምጋም ሳምንታት ክወስድ ከምዝኽእል ይዛረብ። መንግስቲ ሓተትቲ ዑቕባ ብነፈርቲ ናብ ርዋንዳ ክወስድ ኣብ ዝፍትነሉ ግን ሕጋዊ ብድሆታት ከጋጥሞ ምዃኑ ገሊጹ። "እንተኾነ ግን ነዘን ዝኣትዋ ዘለዋ ጃላቡ ንምዕጋት ካልእ ኣማራጺ እንተልዩ ርግጸኛ ኣይኮንኩን. . . ምኽንያቱ ገለ እንተዘይጌርና፡ ተወሰኽቲ ሰባት ክጥሕሉ'ዮም" ክብል ተዛሪቡ። ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ እቲ ስጉምቲ "ውሑስን ሕጋው መስርሕ ዑቕባ ክህሉ ኣፍደገ" ዝኸፍት ምዃኑ'ዩ ገሊጹ። ንቁጠባዊ ረብሓታት ዝኣትዉ ስደተኛታት ድማ ነቲ ናይ ዑቕባ መስርሕ ክጥቀምሉ የብሎምን ክብል ተሰሚዑ። ቢቢሲ ምስ ገለ ካብቶም ናብ ብሪጣንያ ንምስጋር ኣብ ገማግም ፈረንሳ ዝጽበዩ ዘለዉ ስደተኛታት ኣብ ዘካየዶ ቃለመሕትት፡ በቲ ውሳነ ንድሕሪት ከምዘይምለሱ'ዮም ዝገልጹ። ገለ'ውን ርዋንዳ ካብተን ዝመጹለን ሃገራት ከምዘይትሓይሽ ተዛሪቦም። እንተኾነ ግን፡ ስክፍታታት ኣይፈጠረሎምን ማለት ኣይኮነን። ንጹር ሓበሬታ ስለዘይብሎም ግን ጉዕዝኦም ክቕጽሉ ምዃኖም'ዮም ዝሕብሩ። ልዕሊ 160 ተሓለቕቲ ማሕበራት ዝሓቖፈ ጉጅለ፡ መንግስቲ ነቲ "ዘሕንኽን ጨካንን" ውጥን ዝበልዎ ፖሊሲ ክስርዞ ጸዊዖም ኣለዉ። ሓላፊ ቤት ምኽሪ ስደተኛታት ብሪጣንያ ኢንቨር ሶሎሞን፡ እቲ ውጥን ንዋሕዚ ስደተኛታት ዝገትእ ከምዘይኮነን፡ እኳ'ድኣ ተወሳኺ ስቓይ ዘስዕብ'ዩ ክብል ገሊጽዎ። መራሒ ቀንዲ ተቓዋሚ ሰልፊ ዕዮ ኪር ስታርመር ብወገኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ጆንሰን፡ ካብቲ ገጢምዎ ዘሎ ፖለቲካዊ ብድሆታት ንምህዳም ዝወሰኖ "ዘይሰርሕ" ውሳነ ክብል ነቒፍዎ'ሎ። ካልኦት ተቓወምቲ ፖለቲከኛታት'ውን እቲ ፖሊሲ "ኣፍደገ ዝልኩት" "ጨካን" ስጉምቲ'ዩ ብምባል ተቓዊሞሞ ኣለዉ። ገለ'ውን እቲ መስርሕ ልዑል ወጻኢ ዘኸትል ከምዝኾነ'ዮም ዝገልጹ። ዘ ታይምስ ዝተባህለ ጋዜጣ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ንሓደ ስደተኛ ናብ ርዋንዳ ንምስዳድ ካብ £20,000 ክስብ £30,000 ፓውን ዝሓትት ምዃኑ ይግመት። መንግስቲ ኣውስትራልያ ኣብ 2021 ኣብ ዝተግበሮ ተመሳሳሊ መስርሕ ምስግጋር፡ 460 ሚልዮን ፓውንድ ብሪጣንያ ብምውጻእ፡ 239 ስደተኛታት ጥራይ ከሰጋግር ምኽኣሉ ተገሊጹ። ብኻልእ ወገን፡ ኩነታት ሰባዊ መሰላት ርዋንዳ'ውን፡ ምስቲ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ፍሉይ ቆላሕታ ረኺቡ'ሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት መንግስቲ ብሪጣንያ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ርዋንዳ ፖለቲካዊን ሲቪላዊን፡ ከምኡ'ውን ናጽነት ፕረስ ብምግዳባ ነቒፉ ነይሩ። ርዋንዳ ድሮ ኣብ ሊብያ ዝነበሩ ብዙሓት ኤርትራውያን፡ ሱዳናውያን ሶማላውያንን የመናውያንን ዝርከብዎም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ተቐቢላ ምህላዋ ይፍለጥ።


ርዋንዳ፡ ንሰራሕተኛታቱ ኣብ ገረብ ኣሲሩ ዝገረፈ ቻይናዊ ን20 ዓመታት ክእሰር ተፈሪዱ

ቤት ፍርዲ ርዋንዳ፡ ንሓደ ሰባት ምስ ዝተተኽለ ዕንጨይቲ ብምእሳር ገሪፉ ኣሳቕዩ ዝተባህለ ቻይናዊ ማእሰርቲ በዪንሉ። እቲ ቤት ፍርዲ ትማሊ ሰሉስ ኣብ ዝሃቦ ውሳነ፡ ገበነኛ ኮይኑ ዝተረኽበ ሳን ሹጁን ን20 ዓመት ክእሰር ከምዝተበየነሉ ኣብቲ መጋባእያ ዝተሳተፈ ጋዜጠኛ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ሓደ ሰራሕተኛ ናይቲ ቻይናዊ ምዃኑ ዝተገለጸ ተመሳሳሊ ክስታት ዝቐረበሉ ርዋንዳዊ'ውን ን12 ዓመታት ማእሰርቲ ከምዝተፈረደ ተፈሊጡ። እቶም መግረፍቲ ዝወረዶም ግዳያት፡ ሰራሕተኛታት ናይቲ በቲ ቻይናዊ ዝውነን  ኣብ ሩትሲሮ ዝተባህለ ከባቢ ዝርከብ ትካል ዕደና ኮይኖም፡ ስርቂ ፈጺሞም ብዝብል ከምዝገረፎም ጸብጻባት ገሊጾም። ኣብ ነሓሰ 2021፡ ሹጁን ነቶም ኣብ ገረብ ተኣሲሮም ዝነበሩ ግዳያት ክገርፎም ዘርኢ ሓደ ናይ ሰለስተ-ደቒቕ ቪድዮ ምስ ወፀ ኣብ መላእ ርዋንዳ ኣዘራራቢ ኮይኑ ነይሩ። ብሰንኩ ድማ፡ እቲ ቻይናዊ ኣብ ቀይዲ ኣትዩ፡ ናይ ዋሕስ ገንዘብ ብምኽፋል ድማ ካብ ቀይዲ ወጺኡ ነይሩ። ብተግባራቱ ዝተቖጥዑ ሰራሕተኛታቱ እቲ መግረፍቲ ብቪድዮ ብምቕዳሕ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዘርጊሖሞ። ኤምባሲ ቻይና ኣብ ርእሰከተማ ኪጋሊ፡ ነቲ ኣብቲ ቪድዮ ዝተዓዘቦ "ዘይሕጋዊ ተግባራት" ከምዝኾነነ ጸብጻባት ማዕከናት ዜና ርዋንዳ የመልክት። መሰኻኽር ዓይኒ ኣብ መጋባእያ ናይቲ ቤት ፍርዲ ኣብ ዝሃብዎ ቃል፡ ሹጁን መስቀል ብምስራሕ፡ ነቶም ብስርቂ ዝጠርጠሮም ሰራሕተኛታት ኣብኡ ኣሲሩ ከምዝገረፎም ምስክርነቶም ሂቦም።


ሓድሽ ፖሊሲ ዑቕባ ብሪጣንያ ንሩዋንዳ ኣብ ዓይኒ ተሓለቕቲ መሰላት ክትኣቱ ይገብር

ርዋንዳ፡ ብኣድማዕነት ኣሰራርሓ፡ በጻሕታ ይምሰጡላ እዮም። ርእሰ ኸተማ ኪጋሊ፡ ጽፉፍ፡ ጽሩይን ሓምላይ ትርኢት ምስ ብሉጽ መስመር ኢንተርነት ትውንን። ነፍስወከፍ ሰብ ግብሪ ክኸፍል እዩ ዝደሊ፤ ኣገልግሎታት ዘተኣማምኑ፡ ጽርግያታት ድሕነቶም ዝተሓለወ እዮም፤ እቲ መንግስቲ ከም ዝብሎ ድማ፡ "ኣብ ዓለም ውሕስቲ ሃገር እያ" - ርዋንዳ። ጉዳይ ለበዳ ኮሮና ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ ርዋንዳ፡ ስጕምትታት ምክልኻል ኮሮና ከተተግብር ግዜ ኣይወስደትን። 60% ካብ ህዝባ ክታበት ወሲዱ እዩ። እዚ ኸኣ፡ ኣብታ ክታበት ኮሮናቫይረስ ብዙሕ ዘይብላ ኣህጉር ኣፍሪቃ ከም ዓቢይ ዓወት እዩ ዝጽብጸብ። እንተዀነ እዚ ክቱር ምእዙዝነት'ን ከም መርኣያ ድጉል ፍርሒ'ውን ይርአ እዩ። ናብ ኣብያተ መስተ ምኻድ፡ ኣካታዒ ኣርእስትታን ነቐፌታታትን ምልዓል፡ ብቐጥታ ብሰብ መዚ ጸጥታ'ታ ሃገር እዩ ዘጠምት፣ ጸብጻብ ብኡ ንብኡ ስለዝበጽሖም። ጸጥታዊ ስግኣት ዝፈጥሩ ዝተባህሉ ድማ ብሕሱም እዮም ዝተሓዙ። "ልክዕ ስዊዘርላንድ ናይ ኣፍሪቃ እያ ትመስል፣ እንተዀነ ከቢድ መጽቀጥትን ራዕድን ዘለዋ ሃገር እያ" ትብል እታ፡ "ዱ ኖት ዲስተርብ" እትብል ብዛዕባ ርዋንዳ ዝጸሓፈት እንግሊዛዊት ሚሸላ ሮንግ፣ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ቃለመጠይቕ። 'ኡሙጋንዳ' [ብቛንቛታ ሃገር ሓባራዊ ስራሕ] ብዝብል ዕዮ ማእቶት፡ ኣብ መወዳእታ ቀዳም ነፍስወከፍ ወርሒ፡ ኵሉ ሰብ ኣብ ከባቢኡ ወፈራ ጽሬት ይገብር፣ ጽርግያታት ይኵስተሩ፡ ርስሓት ይእከብ። ሓደ ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ርዋንዳዊ ከም ዝበሎ፡ 'ኣብቲ ሓባራዊ ስራሕ 'ኡሙጋንዳ' ክትሳተፍ ዘገድድ ሕጊ የለን። ኰይኑ ግን፡ ስምካ ብሕማቕ ከይለዓል ትፈርሕ፣ ዝዀነ ሰብ ክሕስወልካ ይኽእል እዩ። ከም ሓደ ናዕበኛ እንተተፈሊጥካ ድማ ሽግር እዩ።' ትምህርቲ ምዝዋር መኪናን ቋንቋን እዚ ሕጂ ብብሪጣንያ ዝግበር ዘሎ ንስደተኛታት ዝምልከት ሓድሽ ውዕል፡ ብግቡእ ዝምሕደር ዘሎ ጉዳይ እዩ ዝመስል። ሓተትቲ ዑቕባ ዝሰፍሩሉ ቦታ፣ ከምቲ ዝውቱር - ብቴዳታትን ፕላስቲካትን ዝተሃንንጸ መዓስከራት ኣይኰነን። እታ 13 ሚልዮን ህዝቢ ብጻዕቂ ዝነብራ ርዋንዳ፡ ምስ ሕብረት ኣፍሪቃን ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ብዝገበረቶ ስምምዕ፡ ካብ 2019 ኣትሒዛ፡ ልዕሊ 900 ዝዀኑ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ካብ ሊብያ ወሲዳ'ላ። እዞም ስደተኛታት፡ ጋሾራ ኣብ ዝበሃል ካብ ኪጋሊ ኣስታት 60 ኪሎ ሜትር ርሒቝ ኣብ ዝርከብ ቦታ እዮም ዝነብሩ ዘለው። ኮሚሽን ስደተኛታት ከም ዝብሎ፡ እቲ ቦታ መዓስከር ስደተኛታት ዘይኰነስ፡ ግዝያዊ መሰጋገሪ እዩ። ልዕሊ ፍርቂ ካብኣቶም'ውን ድሮ ናብ ሃገራት ሽወደን፡ ካናዳ፡ ነርወይ፡ ፈረንሳን በልጂየምን ከይዶም ኣለው። እዚ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመሓደር ቦታ፡ ኣብ ሊብያ ዝተፈላለየ ብሰንኪ ዝወረዶም ሕማቕ ኵነታት ዝሳቐዩ ሰባት ዝሕግዙሉ፣ ንሓድሽ ሂወቶም ክገጥሙ ዘኽእሎም ክእለታት ዝምሃሩሉን ካልእን ዘተግብር ቀዋሚ ቅርጺ ኣሰራርሓ ኣለዎ። እንተዀነ፡ ከምዚ ሕጂ ብብሪጣንያ ዝትግበር ዘሎ መስርሕ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብቤልጂየም ቀሪቡ ብሕብረት ኣፍሪቃ ተነጺጉ እዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ኣፍሪቃ፡ ን 85% ካብ ስደተኛታት ዓለም ጸይራ'ላ፣ "15% ጥራይ ከኣ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ተዓቚቦም ኣለው" ትብል ሚሸላ። እዚ፡ "እከይን ዘይሞራላውን ውዕል እዩ" ትብል ሚሸላ ብዛዕባ'ዚ ሓድሽ ውዕል። "ነቶም ስደተኛታት መጠንቀቕታ ንምሃብ  ጥራይ እዩ። ዝዀነ ካብ ኣፍሪቃ ብሰንኪ ግፍዒ ዝስደድ ተመሊሱ ኣብ ርዋንዳ ክሳቐ እዩ" ማለት ምዃኑ ትዛረብ። ዘይከም መግለጺ ኮሚሽን ስደተኛታት፡ ብሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት ብሪጣንያ ዝወጸ ውጥን ከም ዘመልክቶ ግን፡ እቶም ስደተኛታት ኣብ ርዋንዳ ንነዊሕ ግዜ ክጸንሑን ኣብኡ ናብራኦም ከጣጥሑን ምግባር እዩ። ርዋንዳ ክንደይ ዝኣኽሉ ስደተኛታት ክትቅበል ምዃና ክሳብ ሕጂ ንጹር ኣይኰነን። ቦሪስ ጆንሰን፡ ኣብ ዝስዕብ ዓመታት፡ 'ዓሰርተታት ኣሽሓት ስደተኛታት' ክግዕዙ ምዃኖም ኣሚቱ ነይሩ። ሚሸላ ሮንግ ከም ዝገለጸቶ፡ ካብ ኪጋሊ ወጻኢ ዝነብር ህዝቢ፡ ድኻን፡ ንነፍሰወከፍ ስድሪ መሬቱ እናሓረሰ  ዝነባበርን እዩ፤ ስለዚ ንስደተኛታት ክጸውር ዝኽእል ኣይኰነን። ክሲ ዩ-ትዩበራት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ሸሞንተ ተቓወምቲ መንግስቲ ርዋንዳ ዝዀኑ ዩ-ትዩበራት ከም ዝተኸሰሱ፡ ሂዩማን ራይትስ ዎች ይገልጽ። 'ምጽራይ ሻውላት' ኣብ ዝብል ፕሮጀክት ርዋንዳ፡ ወተሃደራት ብሓይሊ ንነበርቲ ከጋፍዑ እንከለው ዝሰኣለን ዝነቐፈን ሓደ ዩ-ትዩበር፡ ሸውዓተ ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ። ካብታ ሃገር ሃዲሞም ዝወጽኡ ተቓወምቲ፡ ብኣባላት ጸጥታ ርዋንዳ ኣብ ወጻኢ ከም ዝህደኑን ከም ዝቕተሉን፡ ወይ ከኣ ናብ ፍርዲ ከም ዝቐርቡ ይግበር። ፖል ሩሰሳባኘ፡ ኣብ እዋን ጃምላዊ ህልቂት ርዋንዳ ህይወት 1,000 ሰባት ዘድሓነ ማናጀር ሆቴል፡ [እታ 'ሆተል ርዋንዳ' እትብል ህብብቲ ፊልም ዝተመስረተትሉ ዛንታ] ብኸምዚ መገዲ ኣብ ፍርዲ ቀሪቡ እዩ። ድሕሪ'ቲ ህይወት ልዕሊ 800,000 ርዋንዳውያን ዝቐዘፈ ህልቂት፡ ሩሰሳባኘ ዜግነት በልጂየም ሒዙ፡ ህቡብነቱ ድማ ኣንጻር ፕረዚደንት ካጋመ ክጥቀመሉ ተሰሚዑ እዩ። እንተዀነ ስድራቤቱ ከም ዝብልዎ፡ ኣብ 2020 ብዱባይ እናሓለፈ እንከሎ ብኣባላት ጸጥታ ርዋንዳ ተጨውዩ ናብታ ሃገር ተወሲዱ፣ 'ተቓወምቲ ብምድጋፍ' ተኸሲሱ ድማ ን25 ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዱ። ጓሉ ካሪን ካኒምባ ከምእትብሎ፡ 'እዚ፡ ርዋንዳ ንሰብኣዊ መሰል ክብሪ ከምዘይብላ ዘርኢ እዩ፡ እታ ሃገር ብምልኪ እትግዛእ፡ መሰል ምዝራብ ዘይብላ፣ ዲሞክራሲ ዘይብላ እያ' ትብል። ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዝተገብረ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ ካጋመ ብ 99% ተዓዊቱ ምባል ንባዕሉ መርኣያ ኢ-ዲሞክራሲያውነት እዩ። ፍቕሪ ርዋንዳን ዓቃባዊ ሰልፊ ብሪጣንያን እቲ ምኽንያት፡ ምስቲ ቈማት፡ ግሩም፡ ደጋፊ ኣርሰናልን ህንጡይን ዝዀነ መራሒ [ፖል ካጋመ] ዝተኣሳሰር ክኸውን ይኽእል እዩ። ብዙሓት፡ ነቲ ርዋንዳ እትፍለጠሉ ጃምላዊ መቕዘፍቲ ደው ከብሉ ብዘይምኽኣሎም ሕልናዊ ወቐሳ ዝስምዖም ምዕራባውያን መራሕቲ ኸኣ፡ ብእኡ ምሱጣት እዮም። "ንሱ፡ ንምዕራባውያን መራሕቲ ዘገድስ ጉዳያት ኣብ ምልላይን ኣድማዕቲ መፍትሒታት ኣብ ምምጻእን ሓያል እዩ" ትብል ሚሸላ። ነቲ ወተሃደራት ርዋንዳ፡ ጂሃዳውያን ንምቅላስ ብዝብል ናብ ሞዛምቢክ ዝተላእኩሉ ነጥቢ ከም ኣብነት ብምዝካር። ዝሓለፈ ዓመት፡ "ንስለ ሰብኣውነት" ኢሉ መዓስከራት ስደተኛታት ክኸፍት ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። ሓደ ካብ ውሑዳት ተቓወምቲ ሰልፊታት ርዋንዳ፡ 'ኵሉ ናይ ገንዘብ ጉዳይ እዩ፡' ኢሉ ነቲ ኵነታት ይገልጾ። ምዕራባውያን ሃገራት፡ በቲ ርዋንዳ ተርእዮ ዘላ ቅልጡፍ ቁጠባዊ ዕብየት፣ ምጥፋእ ብልሽውናን ምሱጣት እየን። ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ግን ብለገስቲ ትካላት ወትሩ እዩ ዝለዓል። ፍቕሪ ርዋንዳን ዓቃባዊ ሰልፊ ብሪጣንያን ኣብ 2007 እዩ ዝጅምር። ሚኒስተር ልምዓት ነበር፡ ነፍስወከፍ ነሓሰ ንዅሎም ኣባላት ባይቶ፡ 'ኣብ ልምዓታዊ ፕሮጀክትታት ንምስራሕን ስልጠና ክሪከትን ንኽወስዱ የወሃህድን ጕዕዞ የሳልጥን። እቲ ምስዚ ፕሮጀክት ዝተኣሳሰር 'ግብረሰናይ ክሪከት' ገንዘብ ብምውጻእ፡ 'ጋንጋ ክሪከት ስታድዩም' ካብ ኪጋሊ ቅሩብ ውጽእ ኢሉ ከም ዝስራሕ ገይሩ። ገለ ተንተንቲ፡ ምስቲ ኣብ ዝመጽእ ሰነ እታ ሃገር እተእንግዶ ኣኼባ ሃገራት ሓባራዊ ሃብቲ ብምትእስሳር፡ እዚ ውዕል ስደተኛታት ብሪጣንያ ድማ፡ ኣካል ናይቲ ዝተወሳሰበ ምስሊ ርዋንዳ ናይ ምቕያር ስትራተጂ ብሪጣንያ ገይሮም ይርእይዎ። ኣፈኛ መንግስቲ ርዋንዳ፡ 'ዝዀነ ብሰንኪ ምግላጽ ሓሳብ ዝተኣሰረ የለን፡' ብምባል፡ ንዅሉ ኣንጻር'ታ ሃገር ዝቐርብ ክስታት ትነጽግ። "እዞም ሰባት ካብተን ዝመጽኡወን ሃገራትን ዝሓለፍዎን ዝነበርዎን ኵነታት ንርድኦ ኢና፣ ርዋንዳ ድማ ብውሕስነት ክነብሩላ ዝኽእሉ ዓዲ እያ። መሰሎም ተሓልዩን ብኽብረትን ክነብሩ፣ ክእለቶም ከማዕብሉን ዕድል ክረኽቡን ይኽእሉ እዮም፡" ትብል ዮላንዳ ማኮለ፡ ንቢቢሲ።


ዙር ርዋንዳ 2022፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ቅጥዕታት ጥዕና ብዘይምምልኣ ኣይክትሳተፍን'ያ

ሃገራዊት ጋንታ ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ኣብቲ ካብ 20 ክሳብ 27 ለካቲት 2022 ዝካየድ ዙር ርዋንዳ ከም ዘይትሳተፍ ኣዳለውቲ እቲ ውድድር ብትዊተር ሓቢሮም። መርበብ ሓበሬታ እቲ ዙር፡ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ንቅጥዕታት መመርሒታት ጥዕና እቲ ውድድር ስለዘየማለአት ኣብቲ ውድድር ከም ዘይትሳተፍ ሓቢሮም ኣለዉ። ፕረዚደንት ፈደረሽን ቅድድም ብሽክለታ ሃገረ ርዋንዳ ሜሩንዚ ዓበደላ ንቡኩራት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣመልኪቱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት እቲ ምኽንያት ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ክታበት ጸረ ኮሮናቫይረስ ዘይወሰዱ ከም ዝኾነ ገሊጹ። ሜሩንዚ ዓበደላ "እቲ ምኽንያት ብዩሲኣይን [UCI] ብኣናን ንዝርገሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ዝሕግዝ ሕጋጋት ወጺኡ ኣሎ። እቲ ሕጊ እንታይ እዩ ዝብል፡ ዝኾነ ኣብቲ ውድድር ዝሳተፍ ተጻዋታይ ይኹን ኣባል ጋንታ ዝተኸተበ ክኸውን ከምዘለዎ ኣብቲ ሕጊ ሰፊሩ ኣሎ። ንሕና ከምዝተረዳኣና ኸኣ ኣብ ኤርትራ ጉዳይ ክታበት ቆላሕታ ዘይተውሃቦ ጉዳይ እዩ" ኢሉ። ኤርትራ ሓንቲ ካብተን ክታበት ዘይጀመራ ውሑዳት ሃገራት ኮይና፡ እታ ነዚ ውድድር ተካይድ ዘላ ርዋንዳ ግን ብብዝሒ ክታበት ካብ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ኣብ ቀዳማይ ተሰሪዓ ዘላ ሃገር እያ። ኣብታ ሃገር 16 ሚልዮን ብልቓጥ ክታበት ክዝርግሕ እንከሎ 5.44 ሚልዮን ካብ ህዝባ ምሉእ ንምሉእ ዝተኸተበ እዩ፡ እዚ ማለት ካብ ብዝሒ ህዝባ እቲ 42 ሚኢታዊት ክልተ ግዜ ከምዝተኸተበ ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር። ሜሩንዚ ዓበደላ፡ ኣብ ርዋንዳ ዘይተኸተበ ሰብ ናብ ህዝባዊ ቦታታት ክኣቱ ከም ዘይፍቀዶ'ዩ ንቢቢሲ ሓቢሩ "ኣብዚ ኣብ ርዋንዳ ንተቐዳደምቲ ብሽክለታ ጥራይ ዘይኮነ ዝኾነ ዘይተኸተበ ሰብ ነቲ ቫይረስ ንኸየላብዖ ናብ ህዝቢ ብብዝሒ ዝእከበሉ ቦታታት ክኣቱ ኣይፍቀዶን እዩ" ኢሉ። ብምስዓብ "እዚ ሕጊ ኸኣ ንኹሉ ማዕረ እዩ ንኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነ፡ ዝኾነት ካልእ ሃገራዊት ጋንታ፡ ወይ ክለብ ትኹን ውልቀ ተጻዋታይ ነቲ ብኣናን ብዩሲኣይን ወጺኡ ዘሎ ሕጊ ከማልእ እንተዘይክኢሉ ኣብዚ ዙር ክወዳደር ኣይክንፈቕደሉን ኢና"። እዚ ብዩሲኣይ ኣፍልጦ ተዋሂብዎ ንመበል 14 ግዜ ክካየድ ውጥን ወጺእዎ ዘሎ ውድድር ካብ 2019 ጀሚሩ ናብ 2.1 ብዩሲኣይ ዝውሃብ መለክዒ [ሬስ ካታጎሪ] ምስ ተሰጋገረ፡ ምስ ዙር ጋቦን ትሮፒካለ ኣሚሳ ባንጎ ማዕረ ብምዃን ሓደ ካብ ዝሓየለ ዙራት ናይ ኣፍሪቃ እዩ። ኣብ 2019 መርሃዊ ቅዱስ፡ ኣብ 2020 ናትናኤል ተስፋጽዮን ኣብ 2021 ኸኣ ስጳኛዊ ክሪስትያን ሮድሪገዝ ተዓዊተሙሉ ምንባሮም ዝዝከር እዩ። ብዘይካ እዚ ዳነኤል ተኽለሃይማኖት'ውን ኣብ ቦኽሪ ሱታፌ ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ኣብ ዙር ርዋንዳ ተዓዋቲ ብጫ ማልያ ኮይኑ ምንባሩ ይዝከር። ኤርትራውያን ኣብ ዙር ሩዋንዳ ዓብላሊ ስም ዘለዎም ኮይኖም ኣብ ኩሉ ስታፌኦም ብሓፈሻ 24 ናይ መድረኽ ዓወታት ኣመዝጊቦም ይርከቡ። ብኩራት ሃገራዊት ጋንታ ንውድድር ዙር ርዋንዳ ጣዕሙ ከየጉድሎ ኣይየስግእንዶ ኣብ ዝብል ሕቶ ሜሩንዚ ዓበደላ እወ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል'ዩ ብምባል'ዩ መልሲ ሂቡ። "ኤርትራውያን ተቀዳዳምቲ ኣብዚ ሃገር ብዙሕ ደጋፊ እዩ ዘለዎም፤ ብዙሕ ዓወታት'ውን ኣመዝጊቦም እዮም። ኣብዚ ወድድር ዘይምስታፎም ኸአ ጽቡቕ ኣይስምዓናን'ዩ" ኢሉ። ብምስዓብ "እቲ ጸገም ግን እታ ሃገር ወይ ኤርትራውያን ስለዝኾኑ ኣይኮኑን ዘይሳተፉ ዘለዉ፡ ብግደ ሓቂ ብዙሓት ፕሮፌሽናላት ተጻወትቲ ኣብ ደገ ኣለዉዎም። ንሶም ዝተኸተቡ ክኾኑ ይኽእሉ እዮም፤ ስለዚ ንዐኦም ጠርኒፎም ብምምጻእ ክወዳደሩ ዝኽእሉ ይመስለኒ። ዝተኸተቡ እንተኮይኖም ንዓና ጸገም የብልናን" ብምባል ሃገራዊት ጋንታ ኣብ ዙር ርዋንዳ ክተሳተፍ ዘለዎ ድሌት ገሊጹ። ብዛዕባ እዚ ብወገን ፈደረሽን ቅድድም ብሽክለታ ኤርትራ ዝተውሃበ ሓበሬታ የለን። ኣብቲ ዙርዝሳተፋ ጋንታታት ዎርልድ ቱር፡ ኢስራኤል ስታርት ኣፕ ነሽን። ፕሮ ቲም፡ ቶታል ዳይረክት ኢነርጂ [ፈረንሳ]፡ ቢኤንድቢ ሆቴልስ [ፈረንሳ]፤ ቲም ኖቮ ኖርዲክ [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ኣንድሮኒ ግዮካሊ [ጣልያን]፡ ቡርጎስ ቢኤች [ስጳኛ]። ዩሱኣይ ኮንቲነንታል ቲም፡ በንዲክሽን ሳይክሊንግ ቲም [ርዋንዳ] ፕሮ ታች ቲም [ደቡብ ኣፍሪቃ]፡ ባይክ ኤይድ [ጀርመን]፡ ቲኤስጂ ተራንጉኑ [ማሊዥያ]፡ ቲም ኮፕ [ኖርወይ]፡ ዋይልድ ላይፍ ጀነረሽን [ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ]፡ ቲም ኤስከይሴስ [ጀርመን]፡ ታርተሌቶ ኣይዞረክስ [በልጂም]። ሃገራውያን ጋንታታት: ርዋንዳ፡ ኣልጀርያ፡ ሞሮኮን ዓባይ ብሪጣንያን። እቲ ውድድር ሸሞንተ መድረኻት ዝሓዘ ኮይኑ ተጻወትቲ ኣብ ሸሞንቲኡ መድረኻት 933.2 ኪሎ ሜተር ክሽፍኑ'ዮም። ቀዳማይ መድረኽ፡ ኣብ ውሽጢ ኪጋሊ 4 ኪሎ ሜተር ናይ ውልቂ ናይ ግዜ ውድድር ካልኣይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ርዋማንጋን 148.3 ኪሎሜተር ሳልሳይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ሩባቩ 152 ኪሎ ሜተር ራብዓይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ጂኩምቢ 124.3 ኪሎ ሜተር ሓሙሻይ መድረኽ፡ ሙሃንጋ-ሙሳንዘ 124.7 ኪሎ ሜተር ሻዱሻይ መድረኽ፡ ሙሳንዘ-ኪጋሊ 152 ኪሎ ሜተር ሻውዓይ መድረኽ፡ ኪጋሊ- ማውንት ኪጋሊ 152.6 ኪሎ ሜተር ሻሙናይ መድረኽ፡ ኣብ ውሽቲ ኪጋሊ 75.3 ኪሎ ሜተር