ተመን ከመይ ገይሩ እዩ ሰብ ክበልዕ ዝኽእል?

ኣብ ኢንዶኔዥያዊት ዞባ ጃምቢ፡ ሓንቲ ሰበይቲ ብሓደ ገዚፍ ገበል ወይ ፋይተን ተቐቲላ ከምእተዋሕጠት ነበርቲ እቲ ከባቢ ሓቢሮም፤ ተመን ግን ከመይ ኣቢሉ እዩ ሰብ ክበልዕ ዝኽእል? ኣብ 50 ዕድመ ከምዝነበረት ዝንገረላ ጃህራህ፡ ሰንበት ናብ ስርሓ እናኸደት እንከላ እያ ብሓደ ገበል ተጠቒዓ። ብድሕሪኡ ንሓደ መዓልቲ ሃለዋታ ክጠፍእ እንከሎ፡ ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ ሓደ ከብዱ ዝተተርበበ ገበል ረኺቦም። ምስ ቀተልዎ ኸኣ ኣስከሬና ኣብ ውሽጡ ጸኒሑ። ኣዛዚ ፖሊስ ቤታራ ጃምቢ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ “እታ ግዳይ ኣብ ከብዲ እቲ ተመን እያ ተረኺባ፡” ኢሉ። እቲ ተመን ክርከብ እንከሎ፡ ከብዱ ኣዝዩ ተወጢሩ ምንባሩ’ውን ሓቢሩ። እቲ ተመን ብውሕዱ ሓሙሽተ ሜትሮ ቁመት ከምዝነበሮ እቶም ነበርቲ ይዛረቡ። ዋላ’ኳ ከምዚ ዓይነት ፍጻመ ሳሕቲ ዝርአ እንተዀነ፡ ኣብ ኢንዶኔዥያ ግን ንፈለማ እዋን ኣይኰነን። ቅድሚ ሕጂ ኣብ 2017ን 2018 ክልተ ሰባት ብተመን ምሉእ ብምሉእ ተበሊዖም እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት ኣብ ኢንዶኔዥያ ሰባት ዝቐተሉ ገባብል፡ ‘ሬቲኩሌትድ ፋይተን’ ዝበሃሉ ዓይነት ኰይኖም ኣብ ቆርበቶም ብጸሊም ክቢ ክቢ ዘለዎም እዮም። ቁመቶም ክሳዕ 10 ሜትሮ ክበጽሕ ዝኽእል ኣዝዮም ሓያላት ከኣ እዮም። እዚኣቶም ብህንደበት ዘጥቅዑ፣ ነቲ ዝሓዝዎ እንስሳ ተጠምጢሞም ምስትንፋስ ከምስዝእን ወይ ዑደት ደም ከምዘቋረጽ ብምግባር ኣብ ውሽጢ ደቃይቕ ይቐትልዎ። ገባብል ነቲ መግቢ ከምዘለዎ እዮም ዝውሕጥዎ። መንጋጋኦም ብኣዝዩ ተዓጻጻፊ መላግቦ ዝተተሓሓዘ ብምዃኑ ነቲ መግቢ ንምውሓጥ ኣዝዩ ክምጠጥ ይኽእል። ሰባት ምብላዕ ግን ከቢድ እዩ፡ ምኽንያቱ “መንኩብ ሰባት ክጭፍለቕ ዘይክእል፡ በሊሕ ተዋጋኢ እዩ” ትብል ኣብ እንስሳታት መሮር ምርምራት እተካይድ ሜሪ-ሩት ሎው። ገባብል ዋላ’ኳ ሳሕቲ፡ ሓርገጽ ንዝርከቦም ለመምቲ እንተበልዑ፡ “ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ” ንመጥበውቲ ከምዝምገቡ ሜሪ-ሩት ትገልጽ። ብቐንዱ ኣናጹን ካልኦት ንኣሽቱ እንስሳታትን እዮም ዝበልዑ፡ “እንተዀነ ግዝፎም ኣብ ገለ ደረጃ ምስበጽሐ፡ እቲ ኣናጹ ብምብላዕ ዝረኽብዎ ካሎሪ ኣይኣኽሎምን” ትብል። ገባብል ክሳዕ ሓሰማ ወይ ከብቲ ክውሕጡ ከምዝኽእሉ ከኣ ተረድእ። ሓደ ሓደ ግዜ ግን፡ ካብ ዓቐኖም ንላዕሊ ክውሕጡ ኣብ ዝፍትንሉ ሽግር ከጋጥሞም ይኽእል እዩ። ኣብ 2005 ኣብ ፍሎሪዳ ሓደ ገበል ንሓደ ሓርገጽ ከምዘለዎ ክውሕጦ ፈቲኑ። እንተዀነ ኣብ መንጎ ተተርቢዑ ክልቲኦም ሞይቶም ተረኺቦም። ኣይኰነን፤ ኣብ ኢንዶኔዥያ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ክልተ ተመሳሰልቲ ፍጻመታት ኣጋጢሞም እዮም። ኣብ 2018፡ ኣብ ዞባ ሱላዌሲ፡ ሓንቲ ሰበይቲ ኣብ ጀራዲን ኣሕምልቲ እናሰርሐት እንከላ ተሰዊራ። እቲ ወድያቶ ዝነበረ ሰንደልን ጐዘሞን ድሕሪ ሓደ መዓልቲ ክርከብ እንከሎ፡ ካብኡ ከባቢ 30 ሜተር ርሕቕ ኢሉ፡ ሓደ ገዚፍ፡ ከብዱ ዝተወጠረ ገበል ተረኺቡ። እቲ ገበል ነታ ሰበይቲ ውሒጥዋ ክኸውን ከምዝኽእል ዝጠርጠሩ ነበርቲ፡ ቀቲሎምዎ ከብዱ ምስ ጨንድሕዎ ከኣ ሬሳ እታ ሰበይቲ ኣብኡ ከምዝጸንሖም ኣዛዚ ፖሊስ እቲ ከባቢ ንኤኤፍፒ ሓቢሩ። ኣብ 2002 እውን፡ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ሓደ ወዲ 10 ዓመት ቈልዓ ብገበል ከምእተዋሕጠ ዝሕብር ጸብጻባት ወጺኡ። ኣብ 2017 ከኣ፡ ኣብ ሱላዌሲ ኢንዶኔዥያ፡ ሓደ ሓረስታይ፡ ሸውዓተ ሜትር ንውሓት ብዝነበሮ ገበል ተዋሒጡ። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ሱማትራ ኣብ እትበሃል ዞባ ኢንዶኔዥያ ሓደ ሰብኣይ ምስ 7.8 ሜትር ዝንውሓቱ ገበል ተቓሊሱ ብኸቢድ እኳ እንተቘሰለ፡ ህይወቱ ኣድሒኑ። ክትኣምኖን ክተረጋግጾን ዘጸግም ኣብ ርሑቕ ቦታታት ከምዝጋጠመ ዝግለጽ ጸብጻት’ውን ኣሎ። ኣብ ማሕበረሰብ ኣግታ-ፊሊፒንስ ንነዊሕ እዋን መጽናዕቲ ዘካየደ፡ ተመራማራ ስነ-ሰብ ቶማስ ሄድላንድ፡ ኣብቲ ሕብረተሰብ፡ ካብቶም ሰብኡት፡ ከባቢ ሓደ ርብዒ ዝዀኑ ብገበል መጥቃዕቲ ከምዘጋጠሞም ይገልጽ። ዋላ’ኳ ዳርጋ ኵላቶም ብጐዘሞ ክከላኸሉ እንተፈተኑ፡ ብዙሕ ግዜ በጽሒ ኣግታ ብገበል ከምእተበልዑ ሓቢሩ። ገባብል ንምንቅስቓስ፡ ድምጺን ካብ መብራህቲ ንዝወጽእ ሙቐትን ኣዝዮም ተኣፈፍቲ ከምዝዀኑ እትገልጽ ኣብ ዩኒቨርስቲ ብራውኢጃያ ክኢላ ኣትማን ዝዀነት ኒያ ኩርንያዋን፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሰባት ካብ ዝነብርሉ ከባቢ ከምዝርሕቍ ትሕብር።


ከተማ ኒውዮርክ ሃዳናይ ኣናጹ ክትቖጽር እያ

እቶም ኣናጹ ከተማ ኒውዮርክ ኣብ ምልክታ ኣትዮም ኣለዉ። ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ኣብ ከተማ ሓድሽ ሸሪፍ (ሓላፊ ፖሊስ) ክህሉ እዩ። ቤት ጽሕፈት ከንቲባ ኤሪክ ኣዳምስ፡ ነቲ "ሓቀኛ ጸላኢ" ኒውዮርክ ንምምካት፡ "ዳይረክተር ምቅላል ኣናጹ" ወይ ከምቲ ብዙሓት ዝብልዎ ዘለዉ 'ሃዳኒ ኣናጹ' ይደሊ ኣሎ። "እቲ ምቹእ ሕጹይ ልዑል ድራኸ ዘለዎን ብመጠኑ ደም ዝጸምኦን'ዩ" ይብል እቲ ኣብዚ ሰሙን ዝተለጠፈ ኣኽብሮት ዘይብሉ ናይ ስራሕ መወዓውዒ። ነቲ ተራ ዝምረጽ ሰብ ክሳብ 170 ሽሕ ዶላር ክኽፈሎ ይኽእል። ነቲ ስራሕ ዘድሊ ሰብ "ደፋር ጀብሃዊ ኣተሓሳስባ፡ ተንኮለኛ፡ ተዋዛዪን ብዘስካሕክሕ መንገዲ ዘድንቕ ባህሪ" ዘለዎን ኮይኑ እቲ ስራሕ "24/7 ጽንዓትን መድረኻዊ ስራሕን ዝሓትት" ተባሂሉ ተገሊጹ። ሓላፍነታት ምምዕባል ስትራተጂታት ምቅላል ኣናጹ፡ ምምሕዳር ፕሮጀክትታትን ተበግሶታት ፖሊሲታትን ኣብ መላእ ትካላት ከተማ፡ ከምኡ’ውን ካብ ግንባር ዝስራሕ ሜላታት ምጽናት ምምራሕ የጠቓልል። "ኣናጹ ነዚ ስራሕ ክጸልእዎ እዮም። 8.8 ሚልዮን ነበርቲ ኒውዮርክን መንግስቲ ከተማኻን ግን ምሳኻትኩም ንምንካይ፡ ጽሬት ንምዕባይን ተላገብቲ ሕማማት ንምክልኻልን ድሉዋት ኮይኖም ኣለዉ" ይብል እቲ መግለጺ ናይቲ ስራሕ። ቅድሚ ሕጂ ንብዝሒ ኣናጹ እታ ከተማ ንምቁጽጻር ዝተገብረ ጻዕርታት ዝተሓዋወሰ ውጽኢት ድሕሪ ምምጽኡ፡ እዚ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ዝጀመረ "ኲናት ኣንጻር ኣናጹ" ናይ መወዳእታ ምዕባለ'ዩ። ካልኦት ዝተወስዱ ስጉምትታት፡ ኣብ መላእ ጎደናታት መኽዘን ሳንዱቕ ምትካል፡ ነበርቲ ኒውዮርክ ጐሓፍኦም ኣብ ደገ ክገድፉ ከለዉ ምቕያርን ንባልዕ ዘይኣትዎ ከቢድ ስራሕ ዝሰርሕ ቦርሳታት ሳንዱቕ ሕግታት ምውጻእን ይርከብዎም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣናጹ ምርኣይ ኣዝዩ ልሙድ ኮይኑ፡ ኣብ ኣገልግሎት ዓማዊል እታ ከተማ ዝቐርብ ጥርዓናት ካብ 2019 ብ67 ሚእታዊት ወሲኹ እዩ። ኣብ ጎደናታትን ትሕቲ መሬት መገዲታት ባቡርን እታ ከተማ ክልተ ሚልዮን ኣናጹ ከምዘለዉ ይግመት። ኣብ 2021 ኣብ ዝተገብረ መረዳእታ መጽናዕቲ ኣባይቲ ኣሜሪካ ዝተመርኮሰ ሓድሽ ጸብጻብ ግን ነታ ከተማ ብመጠኑ ከረጋግእ ይኽእል እዩ። እቲ መጽናዕቲ ንከተማ ኒውዮርክ ካብቶም ኣናጹ ዘለወን ዓበይቲ ከተማታት ኣሜሪካ ኣብ ሳልሳይ ደረጃ ኣቐሚጥዋ’ሎ። ቀዳመይቲ ቦስተን ካልአይቲ ድማ ፊላደልፍያ እየን።


ኬንያ - ማሳይ፡ ምስ ኣናብስን እንስሳ ዘገዳምን ብውህደት ዝነብሩ ሕብረተሰብ

ሚተራንጋ ካማኡ፡ ካብ ዝዝክሮ መዓስ'የ ኣንበሳ ንምቕታል ዝበቅዕ ዝብል ሕልሚ'ዩ ነይሩዎ። ኣብ ደቡባዊ ኬንያ ኣብ ዝርከብ ቦታ ፎቖድኡ ኣናብስ እናርኣየ እዩ ዓብዩ። ሃገራዊ ሕዛእቲ ኣምቦሰሊ እቲ ብበዝሒ ሓርማዝን ኣንበሳን ዘለዎን ጎቦ ኪሎማንጃሮ ኣማዕዲኻ እትርእየሉን ፍሉጥ ሕዛእቲ እዩ። ኣብቲ ሞተራንጋ ዝነብረሉ ከባቢ ድማ ኣናብስን ካልኦት እንስሳታት ብናጽነት ካብን ናብን ክንቀሳቐሱ ኢኻ እትርእዮም። መሬት ሕብረተሰብ ማሳይ ክኣ ናብቲ ሃገራዊ ሕዛእቲ ኣቲዩ ይርከብ። ኣብ ኣምቦሰሊ ሓራምዝ ኣብ ውሽጢ ሓምላይ ረግረግ ወደኽደኽ ይብሉ፤ ዓበይቲ ደማሙ በረኻን ኣዛብእን ከምኡ'ውን ዓጋዜንን ጎባይን ክኣ ብብዝሒ ኣለው። ኣብቲ ጎልጎል ድማ ኣናብስ ምስ ጓሶት እቲ ከባቢን እንስሳቶምን ክጻወቱ ይርኣዩ። እዚ ኣብ ብዙሕ ገጠራት ኣፍሪቃ ዘሎ ክውንነት እዩ። ኣናብስን ካልኦት እንስሳን ሓጹር ኣብ ዘይብሎም ከባቢታት ምስ ሰብን እንስሳ ዘቤትን ሓቢሮም ክነብሩ ልሙድ እዩ። ማሳይን ኣናብስን ክኣ ንዘመናት'ዮም ኣብ ሓደ መሬት ብሓደ ነቢሮም። ማሳይ፡ ንርእሶም ከምቲ ንኣንበሳ ዝርእይሉ'ዮም ዝቖጽሩ - እዚ ማለት ክቡራት፣ ልዕል ዝበሉን ዝፍርሑን ማለት እዩ። ብተወሳኺ ኣንበሳ መዐቀኒ ብልሒ ትብዓት ተዋጋኣይ ሓደ ማሳይ ተገይሩ'ዩ ዝውሰድ። እዚ ብቋንቋ ማሳይ 'ኦላማዮ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ መልእኽቲ፡ ሓደ መንእሰይ ንዓቕመ ኣዳም ምስ በቕዐ ተዋጋኣይ ንምዃኑ ድልዊ ምዃኑ ዘረጋግጽ መልእኽቲ ኣንበሳ ብምቕታል እዩ ዘመሓላልፍ ወይ ዘመስክር። ሞተራንጋ ቖልዓ እናሃለወ ኣባላት ስድርኡ ኣፈ ታሪኻት ሃደን ኣንበሳን ምስ ሃደንቲ ብዛዕባ ዘጋጥሙ ነገራትን እናነገሩዎ ስለ ዝዓበየ ካብኡ ብዙሕ ትጽቢት ይገበር ነይሩ። ኣብ ናቱ ስድራ ጥራሕ፡ ኣቡኡን ኣኮታቱን 15 ኣናብስ'ዮም ቀቲሎም። ንሱ ክኣ ወዲ 19 ዓመት ምስ ኮነ ናይ መጀመርታኡ ኣንበሳ ቐቲሉ። እንተኾነ ከምዚ ዓይነት ቅትለት እንስሳት ዋላ ሓደ ዘሐጉስ ነገር የብሉን። ሃደን ኣንበሳ ማሳይ ግን ኣብ ሞንጎ ክልተ ዘይቃደው ሰባት ዝግበር ኲናት ሞትን ሕውየትን እዩ። በዚ ሃደን ዝዕተር ዋንጫ የለን። ግን መብዛሕትኡ ግዜ ኣንበሳ ናብ መጻውድያኦም ክሳብ ዝኣቱ ኣድብዮም ዝጽበዩን ብሓይሊ ተኲሶም ዝቐትሉን ስፖርተኛታት ሃደንቲ ዝብሃሉ ሰባት ዝሳተፍሉ'ዩ። ኣንበሳ ምቕታል ሓቦ ይሓትት'ዩ። ኣብ ማሳይ ዘሎ ሃደን ኣንበሳ ከኣ ብኣንጻራዊ ንኡሽቶ ስለ ዝኾነ ኣብ ቐዑጽሪ እቶም ኣናባስ ውሑድ ጽልዋ'ዩ ዘለዎ። ሚተራንጋ ናይ መጀመርታ ኣንበሳ ምስ ቐተለ ድሕሪኡ ኣርባዕተ ቀቲሉ። በዚ ኣብ ናቱ ዕድመ እቲ ብሉጽ ቀታሊ ኣንበሳ ተባሂሉ፤ ንህዝቡ ድማ ጅግና ኮነ። ማሳይ፡ ፈጺሞም ኣንበሳ ኣብ ዘይብሉ ዓለም ክነብሩ ኣይኽእልኡን፤ ፈጺሞም ኣይሓስቡዎን። "ኣብ መሬት ማሳይ ኣንበሳ እንድሕር ዘየለ፡ ዝኾነ ሕማቕ ነገር ኣሎ ማለት'ዩ። ድምጺ ኣንበሳ ኣብ ጫካ ምልክት ሓጎስን ሰናይ ዕድልን'ዩ" ይብል። ይኹን'ምበር ኩሉ ነገር ተቐይሩ። ኣብ ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት ኣብ ከባቢ ኣምቦሰሊ ብዝሒ ሰብ ክውስኽ ጀሚሩ፤ ኣብ 2006 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ድማ 100 ኣናብስ ኣምቦሰሊ ኣብ ሞንጎ 35 ሽሕ ህዝቢ ማሳይን ክልተ ሚሊዮን ጥሪትን ክነብሩ ጀሚሮም። በዚ ምኽንያት ንኣናብስን ከምኦም ዝበሉ ናይ በረኻ እንስሳን ዝኸውን ቦታ ጸቢቡ። ካብዚ ብዝብገስ ኣናብስ ቅድሚኡ ገይሮምዎ ዘይፈልጡ ጥሪት ክቐትሉ ጀሚሮም። ማሳይ ክኣ መግለጺ ጀግንነት ብዝብል ዘይኮነ ሕነ ንምፍዳይ ብዙሓት ኣናብስ ይቐትሉ። ኣብ 2006 ዓ.ም 42 ኣናብስ ሰሚሞም። እዚ ኣብቲ ሕዛእቲ ዝርከቡ ኣናብስ ክጸንቱ'ዮም ዝብል ስግኣት ፈጢሩ። ሚተራንጋ "ቖልዓ እናሃለኹ ብዙሓት ኣናብስ ነይሮም። ድሕሪ ዝተወሰኑ ዓመታት ግን ዳርጋ ኣጥፊእናዮም" ይብል። ይኹን'ምበር ኣብቲ ሽዑ እዋን ኣንበሳ ምቕታል ጽቡቕ ምስሊ ዝፈጥር ኣይነበረን። ብ2006 ራብዓይ ኣንበሳ ምስ ቐተለ ተኣሲሮ፤ 70 ሽሕ ሽሊንግ [456 ፓውንድ] ክኣ ተቐጺዑ። ኬንያ ካብ 1977 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮ] ጀሚራ'ያ ኣንበሳ ምቕታል ዘይሕጋዊ ምዃኑ ኣዊጃ። ሚተራንጋ ብዙሕ ከይጸንሐ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽአ ገለ ካብ ጥሪቱ ጎዲለን ጸኒሐንኦ። ኣንበሳ'ዩ ወሲዱወን ዝኸውን ብዝብል ዓጢቑ ብምኻድ ኣድብዩ ኣንበሳ ክጽበ ጸኒሑ፤ ድሕሪ ዝተወሰኑ ሰዓታት ክልተ ብደረቶም ተነጺፎም ዝደቀሱ ኣናብስ ረኺቡ። ኣብዑሩ ዝበልዑዎም ምዃኖም ንምርግጋጽ ከብዶም ከፊቱዎ። እቲ ዘሕዝን ግን ዋላ ሓደ መረጋገጺ ክረክብ ስለ ዘይኽኣለ ኣበር ዘይብሉ ኣንበሳ ብምቕታሉ ተጣዒሱ። ርእሱ ደፊኡ ክኣ ናብ ገዝኡ ተመሊሱ። ድሕሪኡ ዘሕለፎም ኣዋርሕ ከበድቲ ነይሮም። ካልኦት ኣንበሳ ንምህዳን ክወፍሩ እንከለው ንሱ ኣብ ገዛ ይውዕል። በዚ ምኽንያት መሓዙቱ 'ኣንታ ፈራሕ' እናበሉ ክድህልዎ ጀሚሮም። እዚ ኣሕሪቑዎ፤ ግን ልቡ እቲ ዝቐተልካዮ ናይ መወዳእታኻ'ዩ ስለ ዝብሎ ካብ ውሳንኡ ፍሒት ክብል ኣይደለየን። ኣብ ከምዚ ዝበለ መዋጥር እናሃለወ'ዩ ብዛዕባ ኣብቲ ከባቢ ዝተጀመረ ፕሮግራም ዕቀባ ሰሚዑ። እዚ "ሓለውቲ ኣንበሳ" ዝበሃል ፕሮግራም ኮይኑ ሓደ ግዜ ኣንበሳ ዝቐተሉ ጀጋኑ ማሳይ ሓለውቲ ኣናብስን ሕብረተሰቦምን ይኾኑ ዝብል ዕላማ ኣለዎ። ሚተራንጋ ቃለ መጠይቕ ክገብር ከይዱ። ኣብዚ ፕሮግራም ማሳይ ምስ ክልተ ዶክተር ሊላ ሃዛህን ዶክተር ስቴፋኒ ዶልሬኒን ዝተባህላ ኣመሪካውያን ሰብ ሞያ እዮም ዝሰርሑ። ድሕሪ ዓመታት፡ ዶልሬንሪ ምስ ሚተራንጋ ዝተራኸበትሉ ኣጋጣሚ ክትዝክሮ እንከላ "ነቲ ኸባቢ ሓደሽቲ ነይርና፤ ድሓር ንሚተራንጋ ቃለ መጠይቕ ገይርናሉ። ክመጽእ እንከሎ ናይ ብናማኑ'ዩ ነይሩ። ሊላ ክኣ በዚ ተገሪማ . . . ንቑመንኡን ባህሪኡን ርእያ 'ቐታሊ'ዩ' ኢላ ሕሹኽ ኢላትኒ" ትብል። ክልቲአን ድማ እዚ ፕሮግራም ኣብ ውሽጢ እቲ ሕብረተሰብ ከም ሚተራንጋ ዝበለ ኣንበሳ ብምቕታል ልዑል ቦታ ዝወሃቦ ሰብ ሒዝካ'ዩ ክዕወት ዝኽእል እምነት ነይሩወን። ከም ሞተራንጋ ዝበሉ ሃደንቲ ኣንበሳ ከመይ ከም ዝቐትሉ ክእለቶም ኣርእዮም'ዮም። ከም ሓለውቲ ኣንበሳ ክኣ ዝጠፍኡ ኣብዑር ኣሊሾም ንኣሽቱ ጓሶት ናብቲ ኣንበሳ ዘለዎ ቦታ ከይኸዱ የጠንቕቑ። ኣባላት ማሕበረሰብ ማሳይ ሓደ ግዜ ኣንበሳ ቐቲሎም ሕብረተሰቦም ንምሕላው ድሉዋት ምዃኖም ምስ ኣርኣዩ፡ ሕጂ ድማ ጥሪቶምን ጓሶትን ካብ ኣናብስ ብምክልኻል ሓላፍነቶም የርእዩ። ቅድሚ ሕጂ ኣንበሳ ብምቕታል ሓቦ ከም ዘለዎ ዘርኣየ መንእሰይ ማሳይ ድማ ካልኦት ከምኡ ዝበሉ መናእሰይ ሃደን ኣንበሳ ጠጠው ከብሉ ይሰርሕ። "ኣብ ክንዲ ኣንበሳ ምግጣም ሃደን ኣንበሳ ጠጠው ምባል'ዩ እቲ ዝኸበደ" ይብል መፐተራንጋ። ኣብ ዕቀባ ሴሌንካይ ናይ መጀመርታ ስርሑ ክጅምር እንከሎ ብጉጅለ ዝመጽኡ ማሳይ ናብ ሃገራዊ ሕዛእቲ ኣምቦሰሊ ተጸጊዖም ምስ ርኣየ ኣንበሳ ዘለወሉ ቦታ ክከታተል ጀሚሩ። "ከም ባህሊ ሓደ ሰብ ናይ መጀመርታኡ ኣንበሳ ምስ ቐተለ ንዘልኣለም ዝጽውዓሉ ናይ ኣንበሳ ሽም ይወሃቦዩ" ትብል ሃዛህ። ሞተራንጋ መጀመርታ ኣንበሳ ምስ ቀተለ ሚተራንጋ ዝብል ሽም ተዋሂቡዎ ነይሩ። እዚ "ናይ መጀመርታ" ዝብል ትርጉም ክህልዎ እንከሎ ናይ መጀመርታ ኣንበሳ ምስ ቀተለ ተዋሂቡዎ። "ሕጂ ድማ እቲ ኣንበሳ ይሕልውዎ፡ ናቶም ክኣ ይኸውን። ሽም የውጽኡሉ። ሕጂ ሽም ምውጻእ ኣዝዩ ጠቓሚ ኮይኑ ኣሎ። በዚ ምኽንያት ሎሚ ኣንበሳ ክመውት እንከሎ ማሳይ ይሓዝኑ'ዮም። ነፍሲ ወከፍ ኣንበሳ ሽምን ታሪኽን ኣለዎ" ኢላ። ሞተራንጋ ነታ መጀመርታ ዝሓለዋ ኣንበሳ ኖሲኪ ኢሉዋ ኣሎ። ወዲ 19 ዓመት ኮይኑ ናይ መጀመርታ ኣንበሳ ክቐትል እንከሎ ንኣደ እዛ ኣንበሳ እዩ ቀቲሉ። ሕጂ ግን ንውላዳ ክሕሉ ምሒሉ። "ቅድሚ ሕጂ ብሰንኪ ባህላዊ እምነት ኣንበሳ ክቐትል እንከሎ ጅግና ምዃነይ ንምምስካር'ዩ" ዝብል ሞተራንጋ ሕጂ ካብ ቀታሊ ናብ ሓላዊ ኣንበሳ ብምስግጋሩ "እቲ ዝሓለፈ ሓሊፉ'ዩ፤ ሎሚ ከምቲ ኣንበሳ ክቐትል እንከለኹ ዝረኽቦ ዝነበርኩ ዕግበት ኣንበሳ ብምድሓነይ ይረኽብ ኣለኹ" ይብል።


ኬንያ፡ ኣብ ሓደ ዓዲ ስንባደ ዝፈጠረ ምስሊ እንስሳ ዘገዳም

ነበርቲ ናይ ሓንቲ ዓዲ፡ ኣብ ከባቢኦም ኣንበሳ ከምዝርኣዩን ስግኣት ከምዝሓደሮምን ንሰብመዚ እንስሳ ዘገዳም ይሕብሩ። ብመሰረት እቲ ሓበሬታ፡ ኣሻቦም ኣብቲ ቦታ ዝበጽሑ ሰለስተ ኣባላት ሓለዋ እንስሳ ዘገዳም ኬንያ፡ ኣብ ዝለዓለ ተጠንቀቕ ኮይኖም ናብቲ እቲ ኣንበሳ ተራእዩሉ ዝተባህለ ገዛውቲ ቀረቡ። ኣብታ፡ ኣብ ጥቓ እምባ ኬንያ እትርከብ ቁሸት ኪንያና ዝነብር ሰራሕተኛ"ዩ፡ ኣብ ገዛ ናይቲ ዘስርሖ ሰብ ኣንበሳ ከምዝራኣየ ነቶም ሓለውቲ ሓቢሩ። ዋና ገዛ፡ ምእንቲ እተን ውልዶ ተኽሊ ከይነቕጻ ብምባል ኣብታ ንእሽቶ ጽላል ናይ ኣቮካዶ ተኽሊ ዝሓዘት ቦርሳ ኣቐሚጣ ነይራ። እቶም እናሰግኡ ብልዑል ትኩርነት ናብታ ጽላል ዝተጸግዑ ሓለውቲ ዝረኸብዎ ኣንበሳ ግን ካልእ'ዩ ነይሩ- ናይ ኣንበሳ ምስሊ ዘለዎ ናይ ኣስቤዛ ቦርሳ። ኣዛዚ ፖሊስ ናይቲ ከባቢ ሳይረስ ምቢጂወ ንቢቢሲ ከምዝበሎ፡ ዋላ'ኳ ኣብ ዝቐረባ እዋን ኣብቲ ከባቢ ዝተራእዩ ኣናብስ እንተዘየለዉ፡ ገለ ነበርቲ ግን እንስሳታቶም ከምዝጠፍኣ ክጠርዑ ጸኒሖም'ዮም። "ነቲ ፍጻመ ብዕቱብነትን ጥንቃቐን ኢና ርኢናዮ። ፈለማ፡ ኩሉ ሰብ ደሓን ምዃኑ ኣረጋጊጽና፡ ድሕሪኡ ሓለዋ እንስሳ ብዝገበርዎ መርመራ፡ ቦርሳ ምዃኑ ተፈሊጡ" ክብል እቲ ፖሊስ ብዛዕባ'ቲ ዘጋጠመ ፍጻመ ተዛሪቡ። እቶም ሓለውቲ ክጽውዑ እንከለዉ፡ ዋና ገዛ ገይሻ'ያ ነይራ። ምስ ተመልሰት ግን፡ ኣብ ገዝኣ ኣንበሳ ከምዘሎን፡ ናብቲ መንበሪ ገዝኣ ብኣፍደገ ከይትኣቱን ተነጊሩዋ። እቲ ኩነታት ምስቲ ተኽሊ ኣቮካዶ ዝሓዘ ቦርሳ ዝተሓሓዝ ምዃኑ ቀልጢፋ ኣይዘከረቶን። እቲ ቦርሳ፡ ኣብ ትሕቲ መስኮት'ዩ ነይሩ። እቶም ሓለውቲ ርእይ እንተበሉ፡ እቲ ዝተባህለ ኣንበሳ፡ ገጽ እንበር ኣካል ኣይነበሮን- ቦርሳ ኮይኑ ጸኒሑዎም። ዋላ'ኳ ዘይቅኑዕ ሓበሬታ እንተነበረ፡ "ህዝቢ ነቲ ክፍጠር ዝኽእል ግጭት ንምውጋድ ሓበሬታ ምሃቦም" ሓለዋ እንስሳ ዘገዳም ኬንያ ንኢዱ።


ብሪጣንያ፡ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዝተገዝአ ከልቢ ቈልዓ ቀቲሉ

ኣብ ብሪጣንያ: ጓል 17 ወርሒ ቈልዓ ኣብ ገዝኣ ብከልቢ ብዝተፈጸመላ መጥቃዕቲ ሞይታ፡፡ ቤላ-ረይ ቢርች ብሰኑይ ብድሕሪ እቲ ዝተፈጸመላ መጥቃዕቲ ኣብ ሆስፒታል ከም ዝሞተት ፖሊስ እንግሊዛዊት ከተማ መርሲሳይድ ገሊጹ ኣሎ፡፡ ‘‘ኣዚና ንናፍቐኪ፤ ኣይንርሰዐክን’’ ክብሉ ሓዘኖም ዝገለጹ ስድራቤታ እቲ ማሕበረሰብ ንዝገበረሎም ደገፍ ኣመስጊኖም፡፡ እቶም ኣብ ዓሚዩቕ ሓዘን ዝርከቡ ስድራ ቤታ እታ ግዳይ፡ ነቲ ከልቢ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ከም ዝገዝእዎ ዝገለጹ ፖሊስ እቲ ከልቢ ብፖሊስ ከም ዝተቐተለን ዘይሕጋዊ ዓሌት እንተኾይኑ ንምርግጋጽ ምርመራ ከም ዝገብሩን ኣፍሊጦም፡፡ ብተወሳኺ ከም ኣካል እቲ ምርመራ ነቶም ቅድሚ እቲ ከልቢ ምሻጡ ዝነበሩ ዋናታት ከምዝደልዩዎም ፖሊስ ገሊጾም ኣለዉ፡፡ ሞት እታ ቈልዓ ንቤተሰብን ነበርቲ እቲ ከባብን ከም ዘሕዘነ ዝገለጸ ሓላፊ ፖሊስ ስቲቭ ብሪዘል ‘‘ቤላ-ረይ ክትግምቶ ብዘይትኽእል ዘሕዝን ኩነታት ህይወታ ስኢና’’ ኢሉ፡፡ ንሱ ብተወሳኺ ‘‘ዛጊት እቲ እቶም ቤተሰብ ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዝገዝእዎ ከልቢ ኣብ ውሽጢ መንበሪኦም ንቤላ-ረይ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸመላ ኢና እንፈልጥ’’ ብምባል: ዋላ'ኳ  እታ ቈልዓ ናብ ሆስፒታል ተወሲዳ ሕክምና እንተተገበረላ ክትተርፍ ከም ዘይከኣለት ተዛሪቡ፡፡ ሓንቲ ጆርዳን ዝተባህለት ኣውያት ሰሚዓ ክትረድእ ዝመጸት ጎረቤት ድማ ወለዲ ቤላ ብስንባድ ‘‘ሓውሲ ተጸሊሎም ነይሮም’’ ክትብል ተዛሪባ፡፡ ካልኦት ነበርቲ እቲ ከባቢ ድማ በቲ ኩነታት ኣዝዮም ከም ዝሰንበዱ ሓቢሮም፡፡ ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ኩነታት ዝረኣዩ ወይ ብዛዕባ እቲ ከልቢ ሓበሬታ ዘለዎ ሰብ ንፖሊስ ከፍልጥ ተሓቲቱ ኣሎ፡፡


መበቈል ኮቪድ፡ ዕዳጋ ዉሃን ምዃኑ ዝሕብሩ መረዳእታታት ተረኺቦም

መበገሲ ኮቪድ-19 ኣብ ከተማ ዉሃን ዝርከብ ዕዳጋ ምግቢ ባሕርን እንስሳን ሁዋናን ከምዝዀነ ዘርኢ ‘‘ጭቡጥ መረዳእታ ’’ ከምዝረኸቡ ተመራመርቲ ገሊጾም፡፡ ብሰሉስ ዝተሓተሙ ክልተ ሳይንሳዊ መጽናዕቲታት፡ ኣብታ ንፈለማ እዋን ለበዳ ኮቪድ ዝተርእየላ ቻይናዊት ከተማ ዝተረኸቡ ሓበሬታታት መርሚሮም፡፡ ካብቶም መጽናዕቲታት እቲ ሓደ፡ እቶም ፈላሞት ረኽሲታት እቲ ቫይረስ፡ ኣብ ከባቢ እቲ ዕዳጋ ከምዝረተኸቡ ይረድእ፡፡ እቲ ካልኣይ ድማ፡ እቲ ለበዳ ዝተላብዓሉ እዋን ንምፍላጥ ጀነቲካዊ ሓበሬታታት ተጠቒሙ፡፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር ወይ መጀመርታ ታሕሳስ ክልተ ዓሌታት ኮሮናቫይረስ ናብ ሰባት ምትሕልላፍ ከምዝጀመሩ ድማ ይጠቅስ፡፡ ንኽልቲኦም መጽናዕቲታት ዘካየዱ ተመራመርቲ፡ እቲ መረዳእታ፡ ሳርስ-ኮቭ-2 ኣብ መወዳእታ 2019 ኣብ ዕዳጋ ዉሃን ይሽየጣ ኣብ ዝነበራ መጥበውቲ ከምዝነበረ ዘመላኽት እዩ ኢሎም፡፡ በዚ መሰረት፡ እቲ ቫይረስ ካብተን እንስሳት ኣብ ክልተ ዝፈላለዩ ኣጋጣሚታት ናብቶም ኣብቲ ቦታ ዝሰርሑ ሰባት ወይ ዓደግቲ ከምዝተሳገረ ገሊጾም፡፡ ኣብቲ መጽናዕቲ ካብ ዝተሳተፉ ሓደ፡ ቫይሮሎጂስት ፕሮፌሰር ደቪድ ሮበርሰን፡ እቶም መጽናዕቲታት ነቲ ‘‘እቲ ቫይረስ ካብ ቤተ ፈተነ ዝመጸአ እዩ ዝብል ግጉይ ኣበሃህላ ክእርሙ ተስፋ እገብር’’ ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ፡፡ ጠንቂ ኮቪድ-19 ዝዀነ ቫይረስ ንምፍላጥ ንክልተ ዓመት ዝተኻየዱ ሳይንሳዊ መጽናዕቲታት፡ እቶም ተመራመርቲ ብዙሕ ነገራት ክርድኡ ዓቕሚ ፈጢሮምሎም እዮም፡፡ እዚ ነቲ ኣብ መጀመርታ እዋን እቲ ለበዳ ዝነበረ ሕንቅልሕንቅሊተይ ክፈትሑ ኣኽኢልዎም፤ ካብቶም ኣብ ዉሃን ብኮቪድ-19 ተታሒዞም ናብ ሆስፒታል ዝኣተዉ ኣማኢት ሰባት እቶም 50 ጥራሕ እዮም ምስቲ ዕዳጋ ቀጥታዊ ርክብ ዝነበሮም፡፡ ‘‘መብዛሕትኦም ረኽሲታት ምስቲ ዕዳጋ ዝራኸቡ ብዘይምንባሮም ሕንቅልሕንቅሊተይ ኰይኑ ነይሩ’’ ይብል ፕሮፌሰር ሮበርሰን፡፡ እንተዀነ መብዛሕትኦም ሰባት ቀሊል ምልክታት ስለዝረኣዮም፡ ናብቲ ማሕበረሰብ ከይፈለጥዎ ክላባዕ ከምዝገብሩን እቶም ከበድቲ ለበዳታት ድማ ብቐጥታ ምስቲ ዕዳጋ ዘይተሓሓዙ ምዃኖምን ከምዝረድኡ እውን ይገልጽ፡፡ ኣብቶም ፈላሞት ብኮቪድ ዝተታሕዙ ሰባት ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ መብዛሕትኦም ምስቲ ዕዳጋ ቀጥታዊ ርክብ ዘይብሎም ምዃኖም እዩ ዘርኢ፤ ማለት ኣብቲ ዕዳጋ ዝሽምቱ ወይ ዝሰርሑ ኣይኰኑን፡፡ ግን ከኣ ኣብ ጥቓ እቲ ዕዳጋ ዝነብሩ እዮም፡፡ እዚ ድማ እቲ ዕዳጋ ማእከል እቲ ለበዳ ምንባሩ ዘመላኽት ከምዝዀነ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ ካልእ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሚኪኤል ዎሮበይ ይገልጽ፡፡ እቶም ተመራመርቲ ካብ ዝፈላለየ ከባቢታት እቲ ዕዳጋ ቅምሶታት ወሲዶም መርሚሮም፤ እቶም ከባቢታት እቲ ቫይረስ ተረኺብዎም እዩ። ‘‘ን ሳርስ-ኮቭ-2 ተቓላዕቲ ከምዝዀና ሕጂ ዝፈለጥናየን እንስሳታት፡ ኣብ መወዳእታ 2019 ኣብቲ ዕዳጋ ይሽየጣ ምንባረን መረጋገጺ ኣለና’’ ኢሉ ፕሮፌሰር ሮበርሰን፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት መበገሲ ኮቪድ ንምፍላጥ ዝግበር ዝነበረ መጽናዕቲ፡ ፖለቲካዊ መልክዕ ሒዙ ከሰሓሕብ ጸኒሑ እዩ፡፡ ብፍላይ ካብ ኢንስቲትዩት ቫይሮሎጂ ዉሃን ሰሊዅ ዝወጸአ'ዩ ዝብል ሓበሬ፡ታ ንፖለቲከኛታት ኣሜሪካን ቻይናን ነዊሕ ኣሰሓሒቡ፡፡ እቲ ክልስ ሓሳብ ምስቲ መረዳእታ ከምዘይዛመድ ዝገልጽ ፕሮፌሰር ስቱዋርት ነይል፡ በቲ ሕጂ ዝረኸብዎ መረዳእታ እቲ ቫይረስ ‘‘ኣብቲ ዕዳጋ ካብ ሰባት ናብ እንስሳ ዝተመሓላለፈ’’ ምዃኑ የረድእ፡፡ ጻዕቂ ዘለዎም ዕዳጋታት እንስሳ፡ ሕማማት ካብ እንስሳታት ናብ ደቂ ሰብ ክሓልፉ ዝኽእሉሎም ምቹኣት ከባቢታት ምዃኖም ብዙሓት ተመራመርቲ ይሰማምዑ፡፡


ተጻዋቲ ጋንታ ሊቨርፑል ነበር ዝጠፍአ ከልቡ ንዝረኸበሉ ሰብ 30 ሽሕ ዶላር ክኸፍል ተፈሪድዎ

ተጻዋቲ ኩዕሶ እግሪ ጋንታ ሊቨርፑል ነበር ዳኒኤል ሰተሬጅ ቅድሚ ክልተ ዓመት ጠፊኣ ንዝነበረት ሉሲ ዝተብሃለት ከልቡ ንዝረኸበሉ ውልቀ ሰብ 30,000 ዶላር ክኸፍሎ ቤት ፍርዲ ወሲንሉ። ኣብዚ እዋን ኣብ ኣውስትራልያ ኣብ እትርከብ ጋንታ ዝጻወት ዘሎ ዳኒኤል፡ እታ ሉሲ ዝብል ስም ዘለዋ ከልቡ ሎስ ኣንጀለስ ካብ ዝርከብ ቤቱ ምስተሰረቐቶ ንዝረኸባ ሰብ ዓስቢ ከምዝኸፍል ቃል ኣትዩ ነይሩ። ኪላ ፌም ብዝብል ናይ መድረኽ ስሙ ዝፍለጥ ፎስተር ዋሽንግተን ዝተብሃለ ራፐር ነታ ከልቢ ረኺቡ ንዳኒኤል’ኳ እንተረከቦ እቲ ተመጻቢዕሉ ዝነበረ ገንዘብ ግን ከምዘይተውሃቦ ተዛሪቡ። ዋሽንግተን ጥርዓኑ ናብ ቤትፍርዲ ድሕሪ ምቕራቡ እዩ እቲ ብይን ተዋሂቡ። እቶም ኣብ ኢድ ማዕኸን ዜና ፒኤ ዝኣተዉ ሰነዳት ቤት ፍርዲ ከም ዘርእይዎ፡ ዳኒኤል ናብ መጋብእያ ቀሪቡ ምላሽ ኣብዘይሃበሉ’ዩ እቲ ፍርዲ ተዋሂቡዎ። ዳይና እቲ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ንራፐር ዋሽንግተን 30,000 ዶላር ክኸፍሎ ኣለዎ ካብ ዝብል ውሳነ ብተወሳኺ 85 ዶላር ክኸፍሎ ወሲኑ። “እቲ ገንዘብ ከምዝኸፍለንን ናብ ቤት ፍርዲ ይግባይ ከምዘይብልን ተስፋ እገብር። ሕጉስ እየ። በዚ ርእሰ ጉዳይ ኣብ ቤት ፍርዲ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ክካታዕ ጸኒሔ ኣለኹ። እታ ከልቢ ምስ ረኸብኩዋ ህይወተይ ክመሓየሽ’ዩ ዝብል ተስፋ ነይሩኒ” ክብል ዋሽንግቶን ተዛሪቡ። እታ ከልቢ ሆሊውድ ካብ ዝርከብ መንበሪ ገዛ እቲ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ኣብ ዝጠፍኣትሉ እዋን ቆቢዕ ዘለዎ ጎልፎ ዝተደኸኑ ሰለስተ ሰባት ብናይ ድሕነት ካሜራ ከምዝተቐድሑ ተፈሊጡ። “እታ ከልቢ ንኽትርከብ ኣድላይ ዘበለ ነገር ኩሉ ክንከፍል ኢና” ክብል ዳኒኤል ተዛሪቡ ነይሩ። “ዝኾነ ይኹን ሰብ ነታ ከልበይ እንተድኣ ኣምጺኡለይ ካብ 20 ክሳብ 30 ሽሕ ዶላር ክኸፍል እየ” ዝብል መልእኽቲ ምስ ኣሕለፈ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ እታ ከልቢ ተረኺባትሉ። ወኪላት ናይቲ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ርእይቶ ንምሃብ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን።


ሳይንስ፡ ህይወት ልዕሊ 10 ሚልዮን ሰባት ዘድሓኑ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝተራብሑ ዋህዮታት

ኣብ 1612 ኣብ ጎዶናታት ፓሪስ ሓደ ተመራማሪ ካብ ሞት ዘድሕን ምህዞ ምሂዙ ዝብል ዘረባ ሰብ ክቀባበለሉ ጀሚረ። እቲ ተመራማሪ ኒኮላስ ፈላምል እዩ ዝብሃል፤ 300 ዓመታት ከምዝነበረ'ውን ይንገረሉ ነበረ፡ ብዘይካ እዚ ንተራ እምንን ሓጺንን ናብ ወርቂ ዘቐይር ዓቕሚ ኣለዎ'ውን ተባሂልሉ። ኒኮላስ ፈላምል ክመውት ኣይክእልን'ዩ ዝብል ዘረባ ኣቓልቦ ብዙሓት ክስሕብ ክኣለ፡ ናይቲ እዋንን ናይ ሕጅን ፍሉጥ ተመራማሪ ኣይዛክ ኒውተን ከይተረፈ ነቲ ዘረባ ኣመኖ፤ ነታ ብዛዕባ ኒኮላስ ፈላምል እትዘንቱ መጽሓፍ'ውን ደጋጊሙ ብምንባብ ክመራመረላ ጀሚሩ ነበረ። እንተኾነ እቲ ብዛዕባ ኒኮላስ ፈላምል ዝዝረብ ዝነበረስ ሓቂ ኣይነበረን። ንሱስ ተራ ጽሓፍን ኣብ መበል 88 ዓመቱ ኣብ 1418 ዝሞተ እዩ ዝነበረ፡ እታ ንሱ ጽሑፍዋ ዝተብሃለት 'ኣልከሚስት' ዝኣርእስታ መጽሓፍ'ውን ብኻልእ ጽሓፊ ዝተጸሓፈት እያ። እታ ቅድሚ ዘመናት ሓሶት ተባሂሉ ዝተረሰዐ ንሰብ ከምዘይመውት ዝገብር ምርመር ግን ኣይቅሃመን። ኣብ 1961 ኣብ ዘመናዊ ቤተ ምርምር ፍላደልፍያ ፈኸም ክብል ጀመረ። ንዘመናት ተመራመርቲ እቶም ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዝርከቡን ንኣካላትና ዘቑሙን ብገምጋም 37.2 ትሪልዮን ዝኾኑ ውሃዮታት፡ ኣብ ክልተ እናተመቐሉን እናተተኸኡን ከምዘንብሩናን'ዮም ዝርድኡ ነይሮም። እንተኾነ ልዮናርዶ ሃይፍሊክ  ዝተብሃለ ንእሽተይ ኣሜሪካዊ ተመራማሪ ንተመራመርቲ ዘሰንበደ ሓቒ ሒዙ ቦሎኽ ኢሉ። ውሃዮታት ደቂ ሰባት ሓንሳብ ምስ ተፈጠሩ ቅድሚ ጠቕሊሎም ምማቶም ካብ 40 ክሳብ 60  ግዜ ጥራይ ከምዝመቓቐሉ ከረድእን ከእምንን ክኢሉ፡ ነቲ ርኽበቱ ኸኣ 'ሃይፍሊክ ሊሚት' ዝብል ስያመ ሃቦ። እዚ ምፍላጥ ኸኣ ክልተ ሓቕታት ንኽቕልዑ ምኽንያት ኮይኑ። እቲ ቀዳማይ ዕድሜና ብኣነባብራና፡ ኣበላልዓናን ካልእን ጥራይ ከምዘይምርኮስ ኣግሂዱ። ንብዝሒ ኣብ ኣካላትን ዘለዉ ውሃዮታት ብማእከላይ ገምጋም 'ሃይፍሊክ ሊሚት' እንተኣራቢሕናዮ 120 ዓመታት እዩ ዝመጽኣልና። እንተኾነ ሓደ ጅያን ካልመንት ዝተብሃለ ሰብ ጥራይ'ዩ 122 ዓመትን 164 መዓልታትን ክነብር ክኢሉ። እቲ ካልኣይ፡ ከምቶም ንኣካላትና ዘቁሙ ውሃዮታት ኣብ ቤት ምርምር ክስርሑ ከምዘይክእሉ ኣግሂዱ፡ ምኽንያቱ እቶም ኣብ ቤተ ፈተነ ዝተሰርሑ ውሃዩታት ነቲ ህይወቶም ምቅጻል ዝሕግዝ ምምቕቓል ይጅምርዎ'ምበር ኣይቅጽልዎን'ዮም። ስለዚ ክስርሑ ዘይኮኑስ ክራብሑ እዮም ዘለዎም ዝብል ድልዱል ሓሳብ ሒዙ ነቁሉ። እዚ ዛንታ እምብኣር ብዛዕባ ውሃዮታት ንምርባሕ ካብ ስዊድን ዝነቐለን ንሚልዮናት ካብ ሞት ዘድሓነን ዕዉት ፈተነ ዝነግር እዩ። 'ሃይፍሊክ ሊሚት' ቅድሚ ምርካቡ፡ ተመራመርቲ ቀጻልነት ህይወት ናይ ሓደ ሰብ ንምውሓስ፡ ኩሉ ግዜ ነቶም ዝሞቱ ውሃዮታት ብሓደሽቲ እናተካእካ ምቅጻል ይክኣልዶ ንዝብል ሕቶ መልሲ ንክረኽብሉ ሰለም ኣየበሉን። እንተኾነ ቅልጡፍ ምምቅቓል ውሃዮታትን ምትእክኻብ ዝሞቱ ውሃዮታትን መንሽሮ ስለዘስዕብ ሓደ ዓቢ መስገደል ኮኖም። ኣብ 1960ታት ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ዝተውሃበ ክታበት ጸረ ፖልዮ ብዙሕ ነቐፉታ'ዩ ዝዒብዎ። ገለ ክታበታት ገለ ዘይጓድኡ ተሃዋስያን ናብ ውሃዮታት ብምእታው እዮም ዝስርሑ፡ እቶም ውሃዮታት ባዕዳዊ ኣካል መጺእና ኣሎ ኢሎም የላዕልዎ'ሞ ጸረ እቲ ባዕዳዊ ነገር ናይ ምቅላስ ዓቕሞም የጎልብቱ። እቲ ኣብ ኣመሪካ ዝተውሃበ ክታበት ጸረ ፖልዮ'ምበኣር ካብ ኣብ ናይ ህበይ ኵሊት ዝርከብ [ኤስቪ 40 ዝተብሃለ] ውሃዮ ተወሲዱ'ዩ ተሰሪሑ። እዚ ድሒሩ ምስ ተፈለጠ'ዩ ካብ ብዙሓት ተቃውሞታት በዚሕዎ። ካብ 1955 ክሳብ 1963 ዝነበረ ግዜ ኣብ ኣሜሪካ ጥራይ ክሳብ 30 ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት'ዮም ብፖልዮ ተጠቂዖም። እቲ ቁጽሪ መልከፍቲ ክሳብ ክንድዚ ክብ ዝበለሉ፡ እቲ ካብ ህበይ ዝተውሰደ ኤስቪ40 ዝተሰመየ ውሃዮ ኣብ ውሽጢ ሰብነት ሰብ ምስ ኣተወ ረኽሲ ከስዕብ ብምኽኣሉ'ዩ። ኣብቲ እዋን፡ እቲ ሕማም ዋላ ናብቶም ዘይተኸተቡ ሰባት'ውን ክሰጋገር ምኽኣሉን ኣብ ገለ መንሽሮ ሓንጎል ዘለዎም ሰባት'ውን ክርኣ ምስ ጀመረ'ዩ ዝያዳ ኣቃልቦ ረኺቡ። ኩሉ እዚታት ተደማሚሩ ኸኣ'ዩ ንወዲ ሰብ መተካእታ ውሃዮታቱ ካበይ ክርከብ ይኽእል ዝብል ሕቶ ብተደጋጋሚ ክልዓል ጀሚሩ። ኣብ 1962 ርኽበት ልዮናርዶ ሃይፍሊክ  መጺኡ፡ እዚ ርኽበት እዚ ከኣ ሓደ ሓዲሽ ሞስኮት ከፈተ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኢሊኖስ ቺካጎ ተመራማሪ ስነ ህዝብን ወለዶታትን፡ ጃን ኢለሻንስኪ፡ ንምርመር ልዮናርዶ ሃይፍሊክ  ብምውካስ "ብዘይ ንሱ [ሃይፍሊክ ሊሚት] ኣነን ንስኻን ክንነብር ኣይምኽኣልናን" ይብል። እቲ ልዮናርዶ ሃይፍሊክ 'ሃይፍሊክ ሊሚት' ኢሉ ዝሰመዮ ርኽበት ብኸምዚ ኣጋጣሚ'ዩ ተረኺቡ። ሓንቲ ስማ ዘይተገለጸት ናይ ሰለስተ ወርሒ ጥንሲ ዝነበራ ስዊድናዊት፡ ብሕጋዊ ኣገባብ ጥንሳ ምስ ኣነጸለቶ'ዩ እቲ ምርምር መልክዕ ክሕዝ ጀሚሩ፡ ከመይ ኢሉዶ በልኩም? ንቀጽል። ከምቲ ደራሲት ምሪዲዝ ዋነድማን ኣብ መጽሓፋ ዘስፈረቶ፡ ውድድር ናይ ክታበት፡ ሳይነስ፡ ፖሎቲካን ወዲ ሰብ ንነብሱ ካብ ሕማም ንኽከላኸል ዝገብሮ ቅልስን ኩሎም ተደራሪቦም እቲ ወዲ ሰለስተ ወርሒ እንከሎ ዝተነጸለ ጥንሲ ኣይተቃጸለን፡ ኣይተቐበረን ወይ'ውን ኣይተደርበየን ኣብ ክንድኡ ብቀጠልያ ኣንሶላ ተጠቅሊሉ ናብ መመርመሪ ማእከላ ስቶኮልም'ዩ ተሰዲዱ። ኣብቲ እዋን ተመራማሪ ልዮናርዶ ሃይፍሊክ ነቲ ንምርምር ዝተጠቐመሉ ዋሃዩ ኸኣ ካብዚ ናጽላ ከምዝረኸቦ'ዩ ዝጥቀስ። ልዮናርዶ ሃይፍሊክ ነቶም ውሃዮታት ኣብ 37 ዲግሪ ሰንቲግሬት ዓቐን ሙቐት [ ዓቐን ሙቐት ሰብኔት ደቂ ሰብ] ዘለዎ መትሓዚ ዓቒቡ ነቲ ኣብ ውሽጦም ዝነበረ ፕሮቲን ኣልዩ መስርሕ ምምቕቓል ናይቶም ውሃዮታት ከምዝዶናገ ክገብር ፈቲኑ፡ ድሕሪ መዓልታት ኸኣ እቶም ውሃዮታት ከምቲ ንሱ ዝሓሰቦ ብዘገምታ ክመቓቐሉን ህይወቶም ክቅጽልን ከኣለ። ንሓደ ካብቶም ውሃዩታት ኸኣ ብሽም እቲ ቤተ ፈተነ 'WI-38' ዝብል ስም ኣጠመቐ። ድሕሪ ዓመታት ኣብቲ ቤተ ፈተነ ዝተፋረዩ ውሃዮታት ናብ ኣማኢት ቤተ ፈተነታት ክከፋፈሉ ክኣሉ። WI-38 ኸኣ እቲ ዝነወሐ ዕድመ ዘለዎ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝተፋረየ ውሃዮ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ ውሃዮ ንመማዕበሊ ክታበታት ፖልዩ፣ ንፍዮ፣ ዓሶ፣ሰሙን ጽግዕ፣ ፍሮማይ፣  ሕማም ቆርበት፣ ሕማም ሰርኖ ካልእን ውዒሉን ይውዕል ኣሎን። ፍልዩነት ናይዞም ውሃዮታት እንታይ እዩ? ቀጻልነቶምከ ብምንታይ ክውሓስ ይክኣል? ድሕሪ ሊዮናርዶ ሃይፍሊክ ውሃዩታት መወትቲ ምኻኑም ምርግጋጹ፡ እቶም ውሃዮታት ኣብ ቤተ ፈተነ ኣብታ ዝተመቐሉላ ኣብ መዝሓሊ ተዓቒቦም ኣብ ሓደ ግዜ 10,000,000,000,000,000,000,000 ዋሃዮታት ክርከቡ ከም ዝኽእሉ እዩ ደምዲሙ። እዚ ቁጽሪ ክንደይዶ ትብሉ ኣለኹም 22 ዜሮ ዘለዉዎ ኮይኑ 10 ሲክስቲሎን እዩ ዝብሃል። እቶም ኣብ ቤት ፈተነ ዝርከቡ WI-38 ዝብል ስም ዝተውሃቦም ውሃዮታት ብተዛማዲ እቲ ዝመቓቐልሉ ግዜ ዘገምታዊ ከምዝኸውን ስለዝተገበረ ቅድሚ ናብ 'ሃይፍሊክ ሊሚት' ብምብጽሖም ንውሕ ዝበለ ሰዓታት እዮም ዝወስዱ። ዝበዝሑ WI-38፡ 50 ግዜ እዮም ዝመቓቐሉ፡ ሓንሳብ ንኽመቐሉ ኸኣ 24 ሰዓታት ይወስሎም፡ ስለዚ ኩሎም ተመቓቒሎም ንኽውድኡ 50 መዓልታተ እዩ ዝወስደሎም። ክሳብ ሕጂ ተኻይዱ ብዘሎ ምርምር እቶም ካብ ናጽላታት ዝውሰዱ ውሃዮታት፡ ንግዳማውያን ቫይረሳት ዘይተቃልዑ ዝለዝኾኑ ኣብ ቤተ ፈተነ ንኸተራብሖም እቶም ኣዝዩም ውሕስነት ዝህቡ እዮም። ኣብ 2017 ልዮናርዶ ሃይፍሊክ እቲ ንሱ ኣብ 60ታት ዝረኸቦ ርኽበት ንኽንደይ ዝኣክል ህዝቢ ካብ ሞት ከምዘድሓነ ሕቶ ኣቕሪቡ ነይሩ። ንኹሉ ቅማረታት ኣብ ግምት ብምእታው እቲ WI-38 ዝሰመዩ ውሃዩ ልዕሊ 4.5 ቢልዮን ተመሓላለፍቲ ሕማማት ከምዝተኸላኸለን ንልዕሊ 10.3 ሚልዮን ሰባት ካብ ሞት ከምዘድሓነን'ዩ ዝግለጽ። ኣብ ኣመሪካ ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ ካብ WI-38 ዋህዩ ተወሲዱ ጸረ ፖልዩ ምስ ተሰረሐ ካብ 1979 ንድሓር ሓደ ሰብ ጥራይ'ዩ ፖልዮ ሓሚሙ።.


ብዝብኢ ክልተ ኣእጋሩ ስኢኑ ብህይወት ዝተረፈ  ኢትዮጵያዊ መንእሰይ

ብርሃኑ ዳባን ስድራኡን ኣብ ፍሉይ ዞባ ኦሮሞ፡ ቁሸት ቡራዩ ለኩ ኬታ እዮም ዝነብሩ። ዝሓለፈ  ሰሙን 04 ነሓሰ 2014 [ግእዝ] ረቡዕ መዓልቲ፡ ካብቲ ዝነብረሉ ሞጆ ብስድራቤታዊ ጕዳይ ከይዱ። ግን ኣይተዓወተን፤ ንጽባሒቱ  ናብ ቦታ ስርሑ ናብ ሞጆ ክምለስ ሓሲቡ ስለ ዝነበረ፡ ብርሃኑ ናብ ዓርኩ ቴሌፎን ይድውል። “ለይቲ ናብ ሞጆ ዝኸዳ መካይን ኣለዋ። ስለዚ ናብ ዊንጌት ከይደ ክስቀል ሓሲበ፡” ይብል። “ስርሐይ'ውን ሞጆ ስለ ዝዀነ ናብ ሓደ ዝፈልጦ ሰብ ደዊለ። ንሱ ድማ ‘ሎሚ ምሸት ክወጽእ እየ፡ ብሓባር ክንጓዓዝ ኢና፡ ጽባሕ ድማ ናብ ስራሕ ክተርክብ ኢኻ'" ከምዝበሎ ቅድሚ እቲ ሓደጋ ዘጋጠመ ዝነበረ ኵነታት የረድእ። ብርሃኑ፡  ካብ ቡራዩ ናብ ኣስኮ እናተጓዕዘ እንከሎ ኣብቲ ብልምዲ ‘በግ ተራ’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ከባቢ ሓደ ዝብኢ ከምዝረኣየ ይዝክር። ብርሃኑ፡ ኣብቲ ዝሓሰቦ ቦታ ቅድሚ ምብጽሑ ግን፡ ኣዛብእ ተተናኾልዎ። በዚ ምኽንያት ድማ ክልቲኡ ኣእጋሩ ስኢኑ። “ኣብ ጥቓ በግ ተራ ቝልቁለት እናወረድኩ ከለኹ፡ ሓደ ዝብኢ ናባይ ገጽ ክመጽእ ርእየ ነይረ። ብድሕሪኡ እንታይ ከም ዘጋጠመ ኣይዝክሮን እየ። ንጽባሒቱ ሰዓት ሓሙሽተ ነብሰይ ኣብ ሆስፒታል ረኺበያ፡" ኢሉ። ብርሃኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ኣካላቱ ብዝብኢ ተነኺሱ እዩ። በቲ መንከስቲ፡ ኣብ ሕቘኡ፡ ኢዱን እግሩን መጕዳእቲ ወሪድዎ እዩ። ካብ ኵሉ ዝኸፍአ ግን ኣብ እግሩ ዘጋጠሞ መጕዳእቲ እዩ ነይሩ። “ውነይ መስ ምስ ፈለጥኩ፡ ኣብ ሆስፒታል ደቂሰ ነይረ። ትሕቲ ብርከይ ዝዀነ ኣካል የለን። ስድራይ ኣብ ዙርያ እቲ ዝደቀስኩሉ ዓራት ደው ኢሎም ኣለዉ”። ምስ ተበራበረ፡ ንባዕሉ ኣብ ሆስፒታል ካብ ምርካቡ ወጻኢ፡ እንታይ ከምዘጋጠሞ ክዝክሮ ኣይከኣለን። “ናብ ሆስፒታል ዘምጽኣትካ ኣምቡላንስ ፖሊስ እያ ኢሎምኒ’ምበር፡ ብጭቡጥ ግን መን ከም ዘምጽኣኒ ኣይፈልጥን" ይብል ብርሃኑ። “ትሕቲ ብርከይ ተጐዲአ እየ። ሓንቲ እግረይ ትሕቲ ዓንካርዓንካሪተይ የላን። የማነይቲ እግረይ ድማ ተንጠልጢላ ነይራ። ካብዚ ንላዕሊ እንተደሚኻ ክትመውት ኢኻ ኢሎምኒ፡ ስለዚ ተቘሪጻ" ክብል ወሲኹ ይዛረብ። ብርሃኑ ኣብዚ ሐዚ እዋን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ‘ሆስፒታል ኣቤት’ ሕክምና ይግበረሉ ኣሎ። ኣብቲ ሆስፒታል ክበጽሕዎ ዝመጹ ሰባት፡ ኣብ ማእከል ጥዕና ቡራዩ ቀዳማይ ረድኤት ምስተገብረሉ፡ ንተወሳኺ ሕክምና ናብዚ ሆስፒታል ክመጽእ ከምዝተገብረ- ከምዝነገርዎ ንቢቢሲ ኣብሪሁ። ቢቢሲ ዘዘራረቦም ፖሊስ ከም ዝሕብርዎ፡ ንብርሃኑ ካብቲ ዝተጐድኣሉ ቦታ ኣልዒሎም ናብ ሕክምና ዝወሰድዎ ኣባላት ጸጥታ ናይቲ ከባቢ እዮም። ኢንስፔክተር መልካሙ ኣሰፋ ሓላፊ ክፍሊ ምርመራ ገበን ፖሊስ ቡራዩ እዩ። ኣብታ መዓልቲ፡ ፍርቂ ለይቲ ምስ ኮነ፡ ሓይልታት ጸጥታ ንብርሃኑ ወዲቝ ከምዝረኸብዎ ንቢቢሲ ሓቢሩ። “ኣብቲ ቦታ ምስ በጻሕና፡ ሓንቲ እግሩ ምሉእ ብምሉእ ተበሊዓ። ካልኣይቲ እግሩ ትሕቲ ዓንካርዓንካሪቱ ተቘሪጹ። ጸጋማይ ጐድኑ ድማ ተበሲዑ።" እቶም ኣባላት ጸጥታ ኣብቲ ቦታ ኣብ ዝበጽሑሉ፡ ኣዛብእ ክንቅዉ ከም ዝሰምዑ፡ ካብኡ ድማ ንብርሃኑ ኣልዒሎም ብመኪና ፖሊስ ናብቲ ዝቐረበ ማእከል ጥዕና ቡራዩ ከም ዝወሰድዎ ኢንስፔክተር መልካሙ ይዛረብ። ድሕሪኡ ናብ ሆስፒታል ንክኸይድ ከም ዝሓገዝዎ እቲ ኢንሰፔክተር ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ ፖሊስ ቡራዩ ካብ ዝምደብ ሓጺር ግዜ ከምዝኾነ ዝገልጽ ኢንስፔክተር መልካሙ፡ ኣብታ ከተማ ሓሓሊፉ ከምዚ ዓይነት ፍጻመታት ከጋጥም ከምዝጸንሐ ሓበሬታ ከምዘለዎ ሓቢሩ።


መካነ እንስሳታት ፈረንሳ ትሽዓተ ተዃሉ ድሕሪ ምምላጦም ንግዚኡ ተዓጽዩ

ኣብ ፈረንሳ ዝርከብ ሓደ መካነ እንስሳታት ንበጻሕቲ ክፉት ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ትሽዓተ ተዃሉ ካብ ደምብኦም ኣምሊጦም ስለዝወጽኡ እቲ መካነ እንስሳታት ክዕጾ ሰበ ስልጣን እቲ ከባቢ ወሲኖም። በቲ ኣብ ደቡባዊ ፈረንሳ ዝርከብ መካነ እንስሳታት ትሮይስ ቫለስ ዘጋጠመ ሓደጋ ምምላጥ ተኳሉ ዛጊት ዝተጎድአ ሰብ የሎን። እቶም ተዃሉ ነቲ ናይ ድሕነት ሓጹር ኣዕኒዮም ብሓጹር ዘሊሎም’ኳ እንተምለጡ ካብ ቀጽሪ እቲ መካነ እንስሳታት ግን ኣይወጽኡን። ካብቶም ትሽዓተ ተዃሉ እቶም ኣርባዕተ ሕማቕ ጠባይ ስለዘርኣዩ ከምዝተቐተሉ በዓል ስልጣን እቲ ከባቢ ፋብየን ቾለት ንኤኤፍፒ ገሊጹ። እቶም ዝተረፉ ሓሙሽተ ድማ ናብ ደምቢኦም ተመሊሶም መደንዘዚ መርፍእ ከምዝተወግኡ ተፈሊጡ። እቶም ተዃሉ ካብ ደምበ ኣብ ዘምለጠሉ ግዜ ብዙሕ ሰብ ከምዘይነበረ ዝገለጸ ቾለት ናይ ድሕነት ጉዳያት ማዕልቦ ክሳብ ዝረክብ እቲ መካነ እንስሳታት ክዕጾ ኣለዎ ኢሉ። እቲ መካነ እንስሳታት ብሰንኪ ህጹጽ ስራሕቲ ክሳብ መፋርቕ ዝመጽእ ወርሒ ጥሪ ዕጽው ከምዝኸውን ኣብ ናይ ገዛእ ርእሱ መርበብ ሓበሬታ ኣፍሊጡ። ወናኒ ፓርክ ሳቩዩር ፌሬራ እቶም ተዃሉ ናብቲ መካነ እንስሳታት ኣብ ቀረባ ግዜ ከምዝኣተዉን ካብ ደምቢኦም ከምዘምልጡ ምስተፈለጠን እቶም ኣብኡ ዝነበሩ ሰባት ብቕልጡፍ ካብቲ ከባቢ ክርሕቑ ከምዝተገበረ ንኤኤፍፒ ገሊጹ። እቲ 60 ሄክታር ስፍሓት ዘለዎ መካነ እንስሳታት ኣናብስ፣ ኣህባይን ፍላሚንጎን ዝርከብዎም ልዕሊ 600 እንስሳት ዝሓዘ’ዩ። እቲ መካነ እንስሳታት ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ’ውን ተዓጽዩ ከምዝነበረ ይዝከር።


ጓለይ ኣብ ቅድሚ ዓይነይ ብሓርገጽ ተወሲዳ''

መዓልታዊ ዝሕተም ጋዜጣ ናሚብያ፡ ምስ ሓንቲ ኣደ ዝተገበረ ዘሕዝን ቃለ መሕተት ሒዙ ወጺኡ። እታ ኣደ : ሓሙሽተ ዝዕድሚኣ ጓላ፡ ሓርገጽ ናብ ኦኮቫንጎ ዝተባህለ ሩባ ጎቲቱ ሒዝዋ ክኣቱ ብዓይና ከምዝረኣየት ትገልጽ። ጓል 33 ዓመት ኢቭሊን ሙኩቨ፡ ንውላዳ ካብ መንጋጋ ሓርገጽ ክተናግፍ እኳ እንተተቓለሰት ኣይከኣለትን። "ጓለይ ወሲዱዋ" ክትብል ንጋዜጣ ዘ ናሚብያን ተዛሪባ። እታ ኣዶ ማይ ክትቀድሕ ናብቲ ሩባ ምስወረደት ጓላ ተኸቲላታ መጺኣ፤ ሽዑ እታ ህጻን ክትሕምብስ ክዳና ኣውጺኣ ናብቲ ሩባ ኣትያ። "ከውጸኣ ምስከድኩ ክሳብ ብርካ ናብቲ ማይ ኣትያ ነይራ" ትብል። ሽዑ እዩ እቲ ሓርገጽ መጥቃዕቲ ፈጺሙላ። "ኡይ ክብል ኢለ ነይረ ግን ኣይከኣልኩን። ካብኡ ምስቲ ሓርገጽ ክገጥም ናብቲ ማይ ዘሊለ ኣትየ" ብምባል ነቲ ዘጋጠማ ዘሕዝን ፍጻሜ ትዝክር ምኩቨ። "ብጭርኡ ሒዘዮ፤ ግን በቲ ሓርፋፍ ጭርኡ ጫሕጊጉኒ ንጓለይ ሒዙ ተሸሪቡ።" ውላዳ፡ ኣብ ኣፍ ሓርገጽ ኣትያ ምርኣያን ክትቀብራ ዘይትኽእል ምዃናን ከቢድ ሓዘን ፈጢሩላ ከምዘሎ እቲ ጋዜጣ ጸብጺቡ።


ናብ 10 ሃገራት ምብጻሕ ዘካየዱ ዕድለኛታት ደማሙ

ኣብ ኣመሪካ ኒውዮርክ ዝቕመጥ በዓል ሞያ ሕጊ ዳን ምስ በዓልቲ ቤቱ ንሰለስተ ደማሙ ተሰኪሞም ናብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ይገሹ። ዛጊድ እቶም ዕድለኛታት ደማሙ ኣብ ኣመሪካን ኣውሮፓን ናብ 10 ቦታታት ምብጻሕ ከምዘካየዱ ተፈሊጡ።


ሳይንስ፡ ሓሰማ ቀንዲ ፍልፍል ስግግር ኣካላት ወዲሰብ'ዶ ትኸውን?

ስግግር ኣካላት ካብቲ ቅድሚ ሕዚ ዝሕሰብ ነዊሕ ርሕቐት ከይዱ ኣሎ፡፡ ንፈለማ እዋን ለውጢ ካብ ዝተገበረሉ ሰረት ዘርኢ ሓሰማ (ጀነቲካሊ ኢንጂኔርድ) ዝተወሰደ ልቢ ዝተሰጋገረሉ ሰብኣይ ንክልተ ወርሒ ብህይወት ክጸንሕ ክኢሉ እዩ፡፡ ስለዚ ኣካላት ሓሰማ( ሓሸማ) ንወዲ ሰብ  ፍልፍል ዘይተደገበ ቀረብ ዝኾነሉ እዋን ማዕረ ክንደይ ቀሪቡ ይኸውን? ኣብቲ መጥባሕቲ ዝካየደሉ ክፍሊ ጽምዋ ዓሲሉ፤ ጭንቀት ዳርጋ ስጋ ለቢሱ ነታ ክፍሊ ከቢድዋ ኣሎ ፡፡ መጥባሕቲ ዘካይዱ ሓካይም ናይ ሓሰማ ኩላሊት ምስ ኣካል ወዲ ሰብ ኣራኸብዎ፡፡ ነቶም ናይ ደም ቧምቧታት ከፊቶም ናብ ኣካል እቲ ሓሰማ ደም ክኣቱ ገበሩ፡፡ ‘‘መርፍእ ክትወድቕ እኳ ትስማዕ’’ ትብል በዓልቲ ሞያ መጥባሕቲ ዶ/ር ጀይሚ ሎክ፡፡ ምዕዋቱን ዘይምዕዋቱን ኣብ ሐጺር እዋን ክፍለጥ እዩ፤ ኣብ ናይ ሕድሕድ ሰብ ሓንጎል ግን ሓንቲ ሕቶ ኣላ. . . ‘‘ሮዛ ዶ ይኸውን ጸሊም?’’ እቲ ናይ ወዲ ሰብ ኣካል፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ባዕዳዊ ኣካል መጥቃዕቲ እንተፈጺሙ፡ ኣብ ሓድሕድ ዋህዮ ኩላሊት እቲ ሓሰማ ነዃላት ይቕደዱ፤ እቲ ኣካል ድማ ብደገን ውሽጥን ይረግእ፡፡ መጀመርታ ማክያ ይፈጥር፣ ቀጺሉ ሰማያዊ ይኸውን፤ ድሕሪ ደቓይቕ ድማ ጸለሎ ይኽደን፡፡ ሽዑ ንሽዑ እንድሕር ዘይነጺግዎ ግን እቲ ኣካል ደምን ኦክስጅንን እናተቐበለ ሮዛ ሕብሪ ይህልዎ፡፡ ‘‘ናብ ደስ ዘብል ናይ ሮዛ ሕብሪ ተቐዪሩ፤ እታ ክፍሊ ብስምዒት ታሕጓስ፣ ሩፍታን ተስፋን ተመሊኣ፡፡ ንሓድሕድና ዓሽካ ዓሽኪ ተባሃሂልና እውን ንኸውን’’ ትብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣላባማ እትሰርሕ ዶ/ር ሎክ፡፡ እቲ መጥባሕቲ ካብቶም ኣብ ካብ እንስሳት ናብ ደቂ ሰብ ዝግበር ስግግር ኣካላት (ዜኖትራንስፕላንቴሽን) ዝተገበሩ ነጥቢ መቐይሮ ፈተነታት ሓደ እዩ፡፡ ኣብ ወዲ ሰብ ናይ እንስሳት ኣካላት ምጥቃም ነዊሕ ዕድመ ዝገበረ ሓሳብ እዩ፤ ካብ ፍረ ነብሲ ቺምፓንዚ ክሳብ ንወዲ ሰብ ቅርበት ናይ ዘለዎም እንስሳት ኩሊትን ልብን ንምትካእ ተፈቲኑ እዩ፡፡ ብፍላይ እቲ ካልአዋይ ቅልጡፍ ሞት ከስዕብ እዩ ተራእዩ፡፡ ምኽንያቱ ድማ ኣካላት ወዲ ሰብ ነቲ ዝተሰጋገረሉ ናይ እንስሳት ኣካል ከም ረኽሲ ሓሲቡ መጥቃዕቲ ስለዝፍጽመሉ እዩ፡፡ ኣብዚ እዋን ዘሎ ትኹረት ኣብ ሓሰማ እዩ፤ ምኽንያቱ ድማ መጠን  ኣካላተን ንወዲሰብ ትኽክለኛ ስለዝኾነን ንዓኣተን ናይ ምርባሕ ናይ ነዊሕ እዋን ልምዲ ስለዘሎን እዩ፡፡ እንተኾነ እቲ ኣካላት ወዲሰብ ቀልጢፉ ናይ ምንጻግ ኩነት ግን ከምዘለዎ እዩ፤ እቲ ኣካል ሮዛ ዘይኮነስ ጸሊም ይኸውን፡፡ ብሱሩ እውን ናብ እንዳ ሓሰማ ኬድካ፣ ዝደለኻዮ ሓሰማ መሪጽካ፣ ጠቢሕካ ናብ ኣካላት እተሰጋግሮ ኣይኮነን፡፡ ሰረት ዘርኢ ሓሰማ ብመንገዲ ጀነቲክ ኢንጂነሪንግ ቀዪርካ ንወዲ ሰብ ዝምቹ ኣብ ምግባር ግን ዓበይቲ ምዕባለታት ተሳሊጦም እዮም፡፡ ኣብ ቀረባ እዋን ዝተኻየዱ ስግግራት ኩሊትን ልብን ‘’10-ጂን ፒግ’’ ካብ ዝተባህላ ብፍሉይ ዝማዕበላ ሓሰማታት ዝተወሰዱ እዮም፡፡ እቶም ኣካላት ንናይ ወዲ ሰብ ናይ ዕብየት ሆርሞናት ምላሽ ከይህቡ፣ ካብ ቁጽጽር ወጻእ ከይዓብዩን ባዕዳዊ ምዃኖም ዘርእይ ሞለክዩል ክውገድን ዝገብሩ ለውጢታት ይካየደሎም፡፡ ኣብ 2019 ጽምዲ ኩላሊት ሓሰማ፡ ናብ ኣእምሮኡ ዝሞተ ሰብነት ጂም ፓርሶንስ ተተኺሎም፡፡ ንሱ ምስ ሞተ ኣካላቱ ንኻልእ ሰብ ክወሃብ ቃል ኣትዩ ስለዝነበረ፡ ኩላሊቱ ንኻልእ ሰብ ተዋሂቦም፡፡ ብናይ ቤተሰቡ ፍቓድ ድማ ናይ ሓሰማ ኩላሊት ተተኪእሉ፡፡ ካብተን ኩላሊት እታ ሓንቲ ሽንቲ ምምንጫው ከምዝጀመረት እትሕብር ዶ/ር ሎክ ነቲ ውጽኢት ‘‘ዘዕግብ ’’ ክትብል ዝገለጸቶ ኮይና፡ ካብ እንስሳት ዝግበር ስግግር ኣካላት ናይ ሰባት ህይወት ክልውጥ ከምዝኽእል ትዛረብ፡፡ ወዲ 57 ዓመት ደቪድ በነት፡ ከቢድ ናይ ልቢ ሕማም ኣጋጢምዎ ነይሩ፡፡ ኩነታቱ ነቲ ካብ ሰብ ዝግበር ናይ ልቢ ስግግር ዝምቹ ስለዘይነበረ ብህይወት ክትጸንሕ ብዝሕግዝ መሽን እናተረደአ ነይሩ፡፡ ንሱ ነቲ ካብ ሓሰማ ልቢ ናይ ምሰግጋር ሓሳብ፡ ‘‘ኣብ ጸልማት ከም ምትኳስ’’ ወይ ናይ ምዕዋት ዕድሉ ዝመንመነ ክብል ገሊጽዎ ነይሩ፡፡ ኣብ 7 ጥሪ ካብ 10-ጂን ሓሰማ ዝተወሰደ ልቢ ተገጢምሉ፡፡ ኮይኑ ግና ናይ በነት ዝሞተ ልቢ ሓቢጡ ስለዝነበረ እቶም ናይ ደም ቧምቧታት ምስታ ንኡሽቶ ናይ ሓሰማ ልቢ ንምርኻብ ከቢድ ኮይኑ ነይሩ፡፡ ኣካላቱ ነቲ ናይ ሓሰማ ልቢ ክነጽጎ ዶ ኸውን ዝብል ካልእ ጭንቀት እውን ነይሩ፡፡ ኮይኑ ግና እቲ ልቢ ምውቃዕ ቀጺሉ፤ ሕብሩ እውን ሮዛ ኮይኑ፡፡ ኣብ ህይወተይ ‘‘ነዚ ዝርእይ’’ ኣይመስለንን ነይሩ ይብል ዶ/ር መሓመድ መሓመዲን፡፡ እቲ መጥባሕቲ ምስተኻየደ ድሕሪ ሓደ ወርሒ ኣዛሪብዎ ከምዝነበረ ዝገልጽ ዶ/ር መሓመዲን፡ ኣካላቱ ነቲ ዝተተከአሉ ልቢ ከምዘይተቐበሎ ዘርእይ ምልክት ከምዘይነበረን እንተኾነ ኣቶ በነት ተዳኺሙ ከምዝነበረን ገሊጹ፡፡ ‘‘ናብ ናይ 1960 መኪና ሓድሽ ናይ ፌራሪ ሞተር ነእቱ፡፡ እቲ ሞተር ጽቡቕ ይሰርሕ ኣሎ ግን ድማ እቲ ዝተረፈ ክፍሊ ኣካላት ክመዓራረ ኣለዎ’’ ክብል ይገልጾ፡፡ ኣቶ በነት ድሕሪ ክልተ ወርሒ ሞይቱ፡፡ ምኽንያቱን ምስቲ ስግግር ልቢ ዘለዎ ምትእስሳርን ግን ኣይተፈለጠን፡፡ ንሱ ቅድሚ እቲ ስግግር ኣዝዩ ተዳኺሙ ብምንባሩ ልቢ ምትካእ ጥራሕ እኹል ኣይነበረን፡፡ ሰብነቱ ነቲ ልቢ ከምዝነጸጎ ዘርእይ ምልክት እኳ እንተዘይሃለወ፡ ምክልኻል ኣካላቱ (ኢምዩን ሲስተም) ግን መጥቃዕቲ ይፍጽም ከምዝነበረ ዘመላኽት ዝርዝር መረዳእታ ኣሎ፡፡ እዚ ድማ እቲ ናይ 10-ጂን ሓሰማ ተወሳኺ ምዕባለታት ከምዘድልዮ ዘርእይ እዩ፡፡ ምናልባት እውን እቲ ጸገም ናይቲ ሓሰማ ዘይኮነስ ምስ ቅርጺ ኣካላትና ዝተተሓሓዘ ክኸውን ይኽእል፡፡ ደቂ ሰባት ደው ኢልና ስለእንኸይድ ልብና ኣንጻር ስሕበት መሬት ከቢድ ስራሕ እዩ ዝሰርሕ፡፡ ናይ ሓሰማ ልቢ ህይወት ሰብ ንምድሓን ከም ናይ ሰብ ልቢ ምዕሩይ ከኸውን ግድን ኣይኮነን ይብል ፕሮፌሰር ጆን ዋልዎርክ፡፡ ብዙሓት ሰባት ስግግር ልቢ ክግበረሎም እናተጸበዩ እዮም ዝሞቱ፡፡ ንሱ፡ ን 100 ሰባት 85 ምኢታዊት ናይ ምስራሕ ዕድል ዘለዎ ናይ ሰብ ልቢ ካብ ምሃብ፡ ን 1000 ሰባት 70 ምኢታዊት ናይ ምስራሕ ዕድል ዘለዎ ናይ ሓሰማ ልቢ ምሃብ ይምረጽ ይብል፡፡ ኣብቲ ዓውዲ ዘዕግብ ለውጢታት ከምዝተመዝገቡ እትገልጽ ዶ/ር ሎክ ብወገና እቲ ካብ እንስሳት ናብ ደቂ ሰባት ዝግበር ኣካላት ናይ ምስግጋር መጥባሕቲ ብህይወት እናሃለወት ክዕወት እዩ ዝብል እምነት ኣለዋ፡፡


ስዑዳዊ በጻሒ ሃገር ኣብ ኡጋንዳ ብሓራምዝ ተረጊጹ ከምዝሞተ ተገሊጹ

ኣብ ብሄራዊ ፓርክ ኡጋንዳ ዑደት ዝገብር ዝነበረ ስዑዳዊ በጻሒ ሃገር ብዕስለ ሓራምዝ ተረጊጹ ከምዝተቐተለ ተሓቢሩ። እቲ በጻሒ ሃገር ኣብ ውሽጢ እቲ ፓርክ ይንቀሳቐሱላ ካብ ዝነበረት መኪና ወሪዱ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ግዳይ መጥቃዕቲ ሓራምዝ ኮይኑ ተባሂሉ’ሎ። ንሱ ምስ ካልኦት ብጾቱ ብምዃን ነቲ ሙርቺሶን ብዝብል ዝፍለጥ ብሄራዊ ፓርክ ኣቋሪጾም ናብ ከተማ ኣሩዋ ይጓዓዙ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን’ዩ እቲ ሓደጋ በጺሕዎ። ምስ መሓዙቱ ቁሩብ ዕረፍቲ ክወስዱ ብዝብል ካብ ዝነበሩላ መኪና ከምዝወረዱ ድማ ተፈሊጡ’ሎ። ሽዑ እቶም ብዕስለ ዝመጽኡ ሓራምዝ ብቑጠዐ ከጓይይዎም ከምዝጀመሩን እቶም በጻሕቲ ዓዲ ድማ ናብ መኪንኦም ከምዝሃደሙ ተገሊጹ። እቲ በቶም ሓራምዝ ተረጊጹ ዝሞተ ስዑዳዊ ግን ኣርሒቑ ከይዱ ብምንባሩን ናብታ መኪና ብቕልጡፍ ተመሊሱ ከርክብ ብዘይምኽኣሉን’ዩ ንሞት ተቓሊዑ። ብሰሉስ 25 ጥሪ 2022 ምሸት ዘጋጠመ ሓደጋ ብሰፊሕ ክዝረበሉ ዝጀመረ ግን ብረቡዕ’ዩ ነይሩ። ሞት እቲ ስዑዳዊ በጻሒ ዓዲ ከምዘጋጠመ ዘረጋገጹ ሰበስልጣን እቲ ብሄራዊ ፓርክ፡ ኣብቲ ጉዳይ ተወሳኺ ምጽራይ ይካየድ ምህላዉ ገሊጾም ኣለዉ። ከምዚኦም ዝበሉ ሓደጋታት ከየጋጥሙ ብዝብል ኣገደስቲ ጥንቃቐታት ተደንጊጎም ኣብ ግብሪ ከምዝጸንሑ ድማ ኣዘኻኺሮም። ኣብ ብሄራዊ ፓርክታት ኡጋንዳ እንስሳት ኣብ ልዕሊ ሰባት ሓደጋ ከምዘብጽሑ ዝሕብሩ ጸብጻባት ክወጽኡ እዚ ንፈላማ እዋን ኣይኮነን። ቅድሚ ሎሚ’ውን ተመሳሰልቲ ሓደጋታት ክግለጹ ጸኒሖም’ዮም።


ኣመሪካዊት ኣደ ወዳ ንምድሓን ምስ ኣንበሳ ከረን ገጢማ

ኣብ ክፍለሃገር ካሊፎርንያ ኣመሪካ፡ ሓንቲ ሰበይቲ ንወዲ ሓሙሽተ ዓመት ውላዳ ካብ መጥቃዕቲ ናይ ከረን ኣንበሳ ኣድሒናቶ። እቲ ፍጻመ ኣብ ከተማ ካላባሳስ ዘጋጠመ ኮይኑ እቲ ቖልዓ ኣብ ኣፍደገ ገዝኡ እናተጻወተ እንከሎ እዩ እቲ ኣንበሳ ጎቢጥዎ። እቲ ኣንበሳ ነቲ ህጻን ኣብ ፊት ገዝኦም ኣብ ዝነበረ ሳዕሪ ዝበዝሖ ሜዳ ጎሲሱ ክወስዶ ዝረኣየት ወላዲቱ፡ ናብ ደገ ጎይያ ብምውጻእ እቲ ኣንበሳ ነቲ ህጻን ክሳብ ዝሰዶ በኣእዳዋ እናሃረመት ተቓሊሳቶ። እቲ ህጻን ኣብ ርእሱን ገረንገረኡን ጉድኣት እኳ እንተበጽሖ፡ ሕጂ ኣብ ሆስፒታል ሎስኣንጀለስ ኣብ ደሓን ኩነታት ከም ዝርከብ ኣሶሽየትድ ፕረስ ጸብጺቡ። ሰብመዚ እንስሳ ዘገዳም ድሒሮም ነቲ ኣንበሳ ከም ዝረኸብዎን ብጥይት ከም ዝቐተልዎን ተገሊጹ። ወሃቢ ቃል ክፍሊ ዓሳታትን እንስሳ መሮርን ካፒቴን ፓትሪክ ፎይ ንኣሶሽየትድ ፕረስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ እታ ኣደ "ብሓቂ ንወዳ ኣድሒናቶ'ያ ኢሉ"። ሓደ ኣባል ክፍሊ እንስሳ መሮር ናብቲ ከባቢ ምስ በጽሐ፡ ሓደ ናይ ከረን ኣንበሳ ኣብቲ ጫካ ተኾርምዩ ከም ዝረኣየን "ናብቲ ሓደጋ ዘጋጠመሉ ስፍራ ብዝነበሮ ቅርበትን ሓፈሻዊ ኩነታቱን" ንሱ ክኸውን ከም ዝኽእል ብምጥርጣር ከም ዝቐተሎን ሓቢሩ። ድሒሩ ዝተገበረ ናይ ዲኤንኤ መርመራ'ውን እቲ እንስሳ እቲ ኣብ ልዕሊ እቲ ህጻን መጥቃዕቲ ዝፈጸመ ምዃኑ ተረጋጊጹ። ናይ ከረን ኣንበሳታት ኣብ ልዕሊ ሰባት መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ኣብ ኣሜሪካ ሳሕቲ ዝርአ እዩ። ክኢላታት ግና እቲ ኣንበሳ ብዕድመ ንእሽቶ ከም ዝኾነን፡ ሃድን ጌና ይመሃር ምንባሩን ምግላጾም ሲቢኤስ ኒውስ ሓቢሩ።


ኣውስትራልያ፡ ብድምጺ ኣዕዋፍ ዝተሰርሐት ኣልበም፡ ሓንቲ ካብ ዝበለጻ ሓሙሽተ ኣልበማት ኮይና

ሙሉእ ብሙሉእ ብድምጺ ኣብ ሓደጋ ምጥፋእ ዝርከባ  ኣዕዋፍ ኣወስትራልያ ዝተሰርሐት አልበም ሙዚቃ፡ ኣብ ደረጃ ሰደቓ ሓሙሽተ ብሉጻት ደርፊታት ኣወስትራልያ ኣትያ። እታ ብ'ሶንግስ ኦፍ ዲስኣፒራንስ' እትፍለጥ አልበም ንሙዚቃታት ኣባን ጀስቲን ቢበርን ሓዊሱ ንደርፍታት ክሪስማስ ሚካኤል ባብልን ማርያ ኬሪን እውን በሊጻተን ኣላ። እታ ብበርድላይፍ ኣወስትራልያ ዝተዳለወት ኣልበም፡ ኣብ ምጥፋእ ናይ ዝርከባ 53 ኣዕዋፍ ደምጺ ዝሓዘት እያ። ናይ ገሊአን ኣዕዋፍ ሓጺር ድምጺ ንምቕዳሕ፡ እቶም ኣዳለውቲ ንሰዓታት ኣብ ጫካ ክጸንሑ ተገዲዶም እዮም። ናይ እንስሳት ዘገዳምን ኣዕዋፍን ድምጺ ዝቐድሕ ደቪድ ስቲዋርት፡ ድምጸን ሓሓሊፉ ናይ ዝስማዕ እንስሳት ኣወስትራልያ ኣብ ምቕዳሕ ልዕሊ 30 ዓመታት ኣሕሊፉ ። ኣብታ ኣልበም ዝተጠቓለሉ ድምጺታት ድማ ካብ ናቱ መዝገብ ዝተወሰዱ እዮም። እታ ኣልበም ኣብ 3 ታሕሳስ ምስ ወጸአት፡ ናብ መሸጣ ሰደቓ ሙዚቃ ኣርያ ክትኣቱ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ጎስጓስ ተጀሚሩ፤ ሰሚሩ ድማ። ሶንግስ ኦፍ ዲስኣፒራንስ፡ ብተመሳሳሊ ቅዲ ካብ ዝተሰርሑ ሙዚቃታት ኣብቲ ሰደቓ ናብ ደረጃ ሓሙሽተ ቀዳሞት ዝኣተወት ፈላመይቲ ኣልበም እያ። ኣታዊ እታ ኣልበም በርድላይፍ ኣወስትራልያ ንዘሳልጦ ናይ ዕቀባ መደብ ክውዕል እዩ ተባሂሉ። "እታ ኣልበም ተሓባቢርና እንድሕር ዘይሓሊናየን፡ ክጠፍኣ ናይ ዝኽእላ ውሑዳት ኣዕዋፍ ድምጺ ዝሓዘት ፍልይቲ ቅዳሕ እያ" ኢሉ ኣካያዲ ስራሕ በርድላይፍ ኣወስትራልያ ፓወል ሱልያን። መጽናዕቲ ዩኒቨርሲቲ ቻርለስ ዳርዊን ከምዘመልክቶ ሓንቲ ካብ ሽዱሽተ ኣዕዋፍ ኣወስትራልያ ኣብ ሓደጋ ምጽናት እያ እትርከብ። እዚ ማለት ካብ 1299 ዓሌታት እተን 216 ኣብ ምጥፋእ እየን ዝርከባ። ብተወሳኺ ክሊማዊ ለውጢ ምጽናት ኣዕዋፍ የቀላጥፍ ከምዘሎ እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። ኣብ 2019ን 2020ን ዝነበረ ሓያል ባርዕ መሮር እውን ኣብ መንበሪ እንስሳት ከቢድ ዕንወት ዘብጸሐ ኮይኑ፡ መጠን ንምጥፋእ ዝወተቓላዓ ዓሌት ኣዕዋፍ ብ 25 ምኢታዊት ክውስኽ ገይሩ።


ኮቪድ-19፡ ኣብ መዕቆቢ አንስሳት ሳንድያጎ፡ ንኣህባይ ናይ ፈተነ ክታበት ኮቪድ-19 ተዋሂቡ

ኣብ መዕቆቢ እንስሳት ሳንዲያጎ ኣብ ዓበይቲ ኣህባይ ኮሮናቫይረስ ድሕሪ ምልብዑ፡ ብዙሓት ኣህባይ ንእንስሳታት ዝተዳለወ ናይ ፈተነ ክታበት ኮቪድ-19 ከምዝተውሃቦም ተገሊጹ፡፡ ኣርባዕተ 'ኦራንጉታን' ከምኡ ድማ ሓሙሽተ 'ባኖቦስ' ዝዓሌተም ኣህባይ ነፍሲወከፎም ዞቲስ ዝተባህለ ትካል መድሃኒት ዘፍረዮ ክልተ ብልቃጥ ክታበት ተዋሂቡዎም ኣሎ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ጥሪ ኣብ መዕቆቢ እንስሳት ሳንዲያጎ፡ ኮሮናቫይረስ ዝተረኸቦም 8 'ጉሪላታት' ፈላሞት እቲ ቫይረስ ዝተረኸቦም ኣህባይ እዮም፡፡ እቶም ኣህባይ፡ ካብቲ ቫይረስ ይሓውዩ ከምዝለዉ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ሰብሞያ ሓለዋ እንስሳት ግና ኣብ ልዕሊ ዓበይቲ ኣህባይ ዘሎ ስግኣት እቲ ለበዳ ኣሻቒልዎም ኣሎ፡፡ ብፍላይ ኩነታት እቶም ኣብ ሓደጋ ምጽናት ተመዝጊቦም ዝርከቡ ዓሌት ጉሪላ ከምዘሻቕሎም እቶም ሰብ ሞያ ይዛረቡ፡፡ ኣብ መዕቆቢ እንስሳት ሳንዲያጎ ላዕለወይቲ በዓልቲ ሞያ ሓለዋ፡ ናዲን ላምበርስኪ፡ ፈተነ እቲ ክታበት ዘይተለመደ ምዃኑ ብምግላጽ ‘‘ብክንድዚ ቅልጣፈ ናይ ፈተነ ክታበት ክቕርብ ርእየ ኣይፈልጥን፤ ነቲ ክታበት ንምርካብ ድማ ከምዚ እዋን ዓብዪ ድልየት ሓዲሩኒ ኣይፈልጥን’’ ኢላ፡፡ ኣብ 1994 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ፈላማይ መጥባሕቲ ልቢ ዝተገበረላ ካረን ተባሂላ እትጽዋዕ ኦሮንጉተን፡ ካብተን ክታበት ዝተውሃበን ኣህባይ እያ፡፡ ኣብቶም ክታበት ዝወሰዱ ኣህባይ ዘተፈለየ ጎናዊ ሳዕቤን ከምዘይረኣየት እትገልጽ ላምበርስኪ፡ ዕውትነት እቲ ክታበት ንምርግጋጽ ኣብ ቀረባ ምርመራ ኣንቲቦዲ ከምዝግበረሎም ተዛሪባ፡፡ ኮሮረናቫይረስ ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ መዕቆቢ እንስሳት ብሮንክስ ኣብ ኣናብስን ነብርታትን፡ ኣብ ባርሴሎና ድማ ኣብ ኣናብስ ከምዝተረኸበ ይፍለጥ፡፡ እቲ ቫይረስ ብተመሳሳሊ ኣብ ድሙን ከልብን ሓዊሱ ኣብ ዝተፈላለዩ እንስሳት ዝተርኣየ ኮይኑ፡ መጠን እቲ መልከፍቲ ግን ብሓፈሻ ውሑድ እዩ፡፡ ትካል ኣፍራዪ መድሃኒት ዞይስ፡ ኮሮናቫይረስ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ሆንግ ኮንግ ኣብ ከልቢ ምስተረኸበ ክታበት ምምዕባል ዝጀመረ ኮይኑ፡ እቲ ክትበት ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ንከልብን ድሙን ውሑስ ምዃኑ ተረጋጊጹ እዩ፡፡ እቲ ክታበት ክሳብ ለካቲት እዚ ዓመት ኣብ ካልኦት እንስሳት ዘይተፈተነ እንትኾን፡ ንከልብን ድሙን ዝወሃብ ክታበት ንኣንበሳን ነብርን ምሃብ ልሙድ ከምዝኾነ በዓልቲ ሞያ ሐለዋ እንስሳት ላምበርስኪ ንናሽናል ጂኦግራፊክ ተዛሪባ፡፡


12 ኣኽላባቶም 'ኮቪድ የመሓላልፉ ኣለው' ብዝብል ዝተቐተልዎም ሰብሓዳር ጓሂኦም ይገልጹ

ቬትናማውያን ሰብ ሓዳር ኣብቲ ዝነብሩሉ ከባቢ መልከፍቲ ኮቪድ ምስ በዝሐ፡ ምስ 12 ኣኽላባቶም ካብቲ ዝነብሩሉ ኣውራጃ ብሞተር ሳይክል ናብ ካልእ ቦታ ግዒዞም። ኣጋጣሚ ኮይኑ ከኣ እቶም መጻምድቲ ብኮቪድ ተለኺፎም ንሆስፒታል ምስ ኣተው፡ እቶም ሰበ ስልጣን ናብ መንበሪ ገዝኦም ብምኻድ ነቶም 12 ኣኻላባቶም ኮቪድ የመሓላልፉ ኣለው ብምባል ቐቲሎሙሎም። ሰራሒ ሕጡብ ወዲ 49 ዓመት ፋም ሚኒህ ሃንግ  "እቲ ቕትለት ምስተፈጸመ ኣነን ሰበይተይን ኣምሪርና ስለ ዝበኸና ክንድቅስ ኣይከኣልናን" ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ብሓቂ ከምኡ ከም ዘጋጠመ ክኣምን ኣይደለኹን። ንደቀይ ካብ ሓደጋ ክከላኸለሎም ዋላ ሓንቲ ክገብር ኣይከኣልኩን" በለ ነቶም ደቀይ ዝበሎም ኣኽላባቱ ብምጥቃስ ። እቲ ዘጋጣመ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ቲክቶክ ምስተራእየ ኣብ ቬትናም ዓብዪ ቁጠዐ ፈጢሩ። ከምዚ ዓይነት ተግባር ክቋረጽ ዝጽውዕ ልዕሊ 150,000 ናይ ጥርዓን ፌርማታት ተኣኪቡ ኣሎ። ቀልቢ ሰባት ምስሓብ ለበዳ ኮቪድ ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ከምዚ ሓድሽ ናይ ኮቪድ ማዕበል ገይሩ ንቬትናም ኣየጥቀዓን። ኣብዚ ቀረባ ኣዋርሕ ሓያል ዕጽዋ ምስተኣወጀ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዝኾኑ ካብ ኢዶም ንኣፎም ዝድራሮም  ስደተኛታት ሰራሕተኛታት ጉልበታዊ ዕዮ መነባብሮኦም ክመርሑ ስለዘይከኣሉ ካብተን ዓበይቲ ከተማታት ክሃድሙ ተገዲዶም። ወዲ 35 ዓመት ፊም ሚንህ ሁንግን፡ ንጉየን ታይ ቺ ኤምን ካብቶም ብዙሓት እዮም። ብ8 ጥቅምቲ ምስ ደርዘን ኣኽላባቶምን ሰለስተ ኣዝማዶምን ኰይኖም ነቲ ነዊሕ ጉዕዞ 280 ኪ.ሜ. ጀሚሮሞ። እቶም ኣዝማዶም እውን  ሰለስተ ኣኽላባትን ሓደ ድሙን ነይሮምዎም። እቶም ሰብ ሓዳር፡ ናብታ ብዙሕ ናይ ኮቪድ ዛንታ ዘይብላ  ካሃን ሁንግ እትብሃል ኣውራጃኦም ከይዶም ። ኣኽላባቶምን ንብረቶምን ሒዞም ብሞተር ብሽክለታኦም እናተጓዕዙ ዘርኢ ቪድዮ ብመገዲ ኢንተርነት ብማሕበራዊ መራኸቢታት ይዝርግሑዎ ስለዝነበሩ ብዙሓት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ውሑስን ሕጉስን መገዲ ክገብረሎም ምንዮቶም ይገልጹሎም ስለዝነበሩ ብዙሕ ሰብ እዩ ፈሊጡዎም።። እቶም ሰብኣይን ሰበይትን ንኣኽላባቶም ካብ ዝናብ ክከላኸሉሎም ፕላስቲክ ዘርጊሖም ከዕቅሉዎም ስለዝረኣዩዎም ብልቢ ተደናጊጾሙሎም። መግብን ማይን ዝለኣኹሎም ሰባት እውን ነይሮም። እቶም ሰብ ሓዳር 15 ኣኽላባት ሒዞም እዮም ነቲ ጉዕዞ ጀሚሮምዎ። ኣብ ቅድሚ ናብ ኣውራጃ ቻ -ማው ምእታዎም ንሓደ ወለንተኛ ክልተ ካብ ኣኻልቦም ሂቦምዎም፡ ሓደ ካብኦም  ኣብ መገዲ ስለዝሞቶም 12 ኣኻልብ ሒዞም እዮም ኣትዮም። እቶም ሰብ ሓዳርን እቶም ሰለስተ ኣዝማዶምን ናብ ካንህ ሁንግ ምስ ኣተው ናይ ኮቪድ መርመራ ገይሮም 'ፖዚቲቭ' ስለዝጸንሑ ሕክምናዊ ሓገዝ ክረኽቡ ናብ ሆስፒታል ተላኢኾም። ኣኽላባቶም ከኣ ኣብ መጽንሒ ማእከል ተወሺቦም ተሪፎም። ይኹን እምበር እቶም ሰበ-ስልጣን ናይቲ ምምሕዳር ከባቢ ነቶም 12 ኣኽላባቶምን ነቶም ናይ ኣዝማዶምን ንማንም ከይነገሩን ከይሓበሩ ከም ዝቐተልዎ ማዕከን ዜና እታ ሃገር ገሊጻ። ጸኒሑ እቲ ትሕዝቶ ካብቲ መርበብ ተኣልዩ። እቶም እንስሳታት ብኸመይ ከም እተቐትሉ ብንጹር  ዝፍለጥ የለን። ይኹን እምበር እታ ወግዓዊት ጋዜጣ ፖሊስ፡ እቶም ኣኻልብን ሓንቲ ድሙን ብሓዊ ከም ዝነደዱ ዝሕብር ምስሊ ዘርጊሖም ነይሮም። ቲራን ታን ኮንግ ዝተባህለ በዓል ስልጣን፡ "እቲ ቀዳምነት ክወሃቦ ዘለዎ ምክልኻል ሕማም እዩ። ስለዝኾነ እቲ ብኡ ንብኡ  ነቶም ንእንስሳታት ንምቕታል እተገብረ ውሳነ  ኣድላዪ ናይ ግድን ናይ ምክልኻል ግዴታን እዩ ነይሩ" ክብል ኣብቲ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ተዛሪቡ። 'ባርባራዊ ተግባር' ብዙሓት ሰባት፡ ነቲ ውሳነ "ሕሱም" ከምኡውን "ልቢ ዝሰብር" ብማለት  ቅልጡፍ መልሰ ተግባር ክወሃብ ጸዊዖም ኣለው። ኣባል ዓለምለኻዊ ማሕበር ድሕነት እንስሳታት ፍልጥቲ ስነጥበበኛ ተዋሳኢት ሆንግ ነቲ ተግባር "ባርባራዊ" ኢላ ድሕሪ ምጽዋዓ፡ ናብቲ ትካል ናይ ጥርዓን ወረቐት ክትልእኽ ምዃና ሓቢራ ። እቲ ቅትለት "ዘይስነ-ምግባራዊ" ከምኡውን "ጨካን" እዩ ነይሩ ክትብል ነቒፋቶ። ምኽንያቱ፡ ዝኾነ ይኹን እንስሳ ዋናታቱ ብኮቪድ እንተ ተለኺፎም ይቀተሉ ዝብል መምርሒ የለን" ክብል ኣብ ኣመሪካ ኣብ ዝርከብ ከተማ ሆፕ ናሽናል መዲካል ማእከል ዝሰርሕ ነቭየን ሆንግ ቩ እተባህለ ሰራሕተኛ ሓቢሩ ። "ኣኽላባትን ደማሙን፡ ኮቪድ ናብ ሰባት ከም ዘመሓላልፉ ዘረድእ ስነ-ፍልጠታዊ መርትዖ የሎን። በንጻሩ እኳ ደኣ  ኮቪድ ዝሓመሙ ዋናታት  ሓደ ሓደ ግዜ ንእንስሳታቶም ከሕልፉሎም ይኽእሉ እዮም "ይብል ዶ/ር ንጉየን ። ኣብ ቴክሳስ ኣብ እተገብረ መጽናዕቲ፡ ካብ 39 ብኮቪድ እተለኽፉ ስድራ ቤታት ን76 ኣኽላባትን ደማሙን መርመራ ምስተገብረሎም፡ ሰለስተ ደማሙን ሓደ ኸልብን ጥራሕ ከም እተለኽፉ ኣረጋጊጹ እዩ። እቶም ዝሓመሙ እንስሳታት እውን ሰዓል መሰል ምልክት እዮም ኣርእዮም  ኵላቶም ከኣ ቀልጢፎም ሓውዮም። "ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኵነታት ነቲ ኩነታት ብብቕዓት ምእላይ ብዙሕ መገድታት ኣሎ። ንኣብነት ነቶም እንስሳታት ክሳብ ዋናታቶም ተሓኪሞም ዝሓውዩ ኣብ ጋብያታት መወሸቢ ማእከል ክጸንሑ ምኸኣሉ ነይሮም። ምስ ኣዝማድ እቶም ዋናታት ወይ እውን ምስ ክኢላታት ሰራሕተኛታት እንስሳ እውን ክጸንሑ ምኸኣሉ"  ይብል ዶ/ር ንጉየን። 'ናይ ኵናት ዓይነት ኣተሓሳስባ' ቬትናም ኣብ ምጅማር እቲ ለበዳ ብዝገበረቶ ቅልጡፍን ዕውቱን ምክልኻል ብውድብ ጥዕና ዓለም (WHO)  ተናኢዳ እያ ። ይኹን እምበር: እቲ ደልታ ዝተባህለ ሓዲሽ ዓይነት ዘርኢ ኮቪድ ግን ኣብ ከቢድ ቅልውላው ኣእትዩዋ። ክሳብ ሕጂ ኣስታት 840,000 ሕሙማት ኮቪድን ብድምር ልዕሊ 20,000 ሰባት ከም ዝሞቱን ጸብጻብ ኣሎ ። እቲ ዝበዝሕ መልከፍትን ሞትን ከኣ በቲ ደልታ ዝተሰምየ ሓዲሽ ዘርኢ ኮቪድ ዘጋጠመ ማዕበል  መልከፍቲ እዩ ስዒቡ። ቀዳማይ ሚኒስተር ፋም ሚንህ ቺንሕ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ቬትናም  "ምስቲ ቫይረስ ተኸኣኢልካ ንምንባር" መደብ ክህሉ ኣለዎ እኳ እንተ በለ: ነቲ ቫይረስ ንምቍጽጻር ግን ብዙሕ ጻዕሪ እያ ገይራ ። ብዙሓት ሰባት ነቲ ቫይረስ ብምዝርጋሕ ተኸሲሶምን ገሊኦም ድማ ንሓሙሽተ ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪዶምን እዮም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ኣብ ደቡባዊ ኣውራጃ ቢንሁ ዱንግ፡ ሓያሎ ኣባላት ፖሊስ ናብ ሓደ ሰፊሕ መንበሪ ኣባይቲ ደፊኦም ብምእታው" ንሓንቲ ኣደ ንእሽቶ ወዳ እናበኸየ፡ መርመራ ኮቪድ ንክትገብር ጐቲቶም ክወስዱዋ እንከለው ዘርኢ ቪድዮ ተዘርጊሑ ነይሩ። ስለዝኾነ እቶም ሰበ-ስልጣን ነቶም እንስሳ ምቕታሎም ብዙሕ ዘገርም ኣይኮነን ትብል ለ ኣን። "መንግስቲ ቬትናም ኣንጻር ኮሮናቫይረስ ንዝግበር ቃልሲ ዝለዓለ ቦታ እዩ ዝህቦ። ሃገር ኣብ ኩናት ኮቪድ ስለዘላ 'ነዚ ለበዳ ምቅላስ ምስ ጸላኢ ምቅላስ እዩ' ዝብል ጭርሖ እዩ ዘለዎ። ብዝኾነ ይኹን መገዲ ንኮቪድ ክንስዕሮ ኣሎና ዝብል መንፈስ እዩ ዘሎ። ኣብ እዋን ኲናት ከኣ ርትዓውን ሰብኣውን ባህሪ ክትጽበ ኣይትኽእልን ኢኻ " ትብል ። ሚስተር ፋም፡ እቲ ዝኸበደ ነገር እቶም ዝፈትዎም ኣኽላባተይ ከም እተቐትሉ ምፍላጠይ እዩ ። በቲ ቅትለት ከኣ እቶም ሰበ ስልጣን ተሓተትቲ እዮም። "ንደቀይ ንሽዱሽተ ዓመት ተኸናኺነ እየ አዕብየዮም - ስለዚ ግቡእ ፍትሒ እደሊ እየ" ካብል ካብቲ ብሕክምና ተዓቚቡሉ ዘሎ ሆስፒታል ተዛሪቡ።


ኣብ ሂውስተን፡ ንሰሙን መመላእታ ጠፊኡ ዝጸንሐ ነብሪ ተረኺቡ

ኣብ ጎደናታት ሂውስተን ክዛውን ድሕሪ ምርኣዩ ንሰሙን መመላእታ ጠፊኡ ዝቐነየ ነብሪ ከም ዝተረኽበ፡ ፖሊስ ኣረጋጊጹ። እቲ 'ህንዲ' ዝስሙ ናይ ትሽዓተ ኣዋርሕ ዕድመ ዘለዎ ነብሪ፡ ብቐዳም ከም ዝተረኽበን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከም ዘሎን ተሓቢሩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርግሐ ቪድዮ፡ እቲ ነብሪ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል እታ ከተማ እናዞረ የርእይ። እቲ ነብሪ ብ9 ግንቦት ኣብ ጎደናታት ምርኣዩ ፖሊስ ሓበሬታ ምስ በጽሖ ናብቲ ቦታ ኣብ ዝተንቀሳቐሰሉ፡ ሓደ ሰብኣይ ነቲ ነብሪ ኣብ መኪና ጽዒኑ ከም ዝተሸርበ ፖሊስ ሓቢሩ። ፖሊስ ነቲ ሰብኣይ ክከታተሎ እኳ እንተፈተነ ክረኽቦ ኣይከኣለን። እቲ ነብሪ ሰንበት ናብ መኻነ እንስሳ ክርከብ ምዃኑ ተገሊጹ። ወናኒ እቲ ነብሪ ምዃኑ ዝግለጽ፡ ሁጎ ኬቫስ ካብ ፖሊስ ብምህዳሙ፡ ድሕሪ ገለ መዓልታት ኣብ ቀይዲ ኣትዩ። ንሱ ኣቐዲሙ ብቅትለት ተኸሲሱ ብዋሕስ እዩ ተፈቲሑ ነይሩ። ጠበቓ ሚስተር ኬቫስ፡ ንኣሶሼትድ ፕረስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ዓሚሉ ወናኒ እቲ እንስሳ ናይ ከም ዘይኮነ ግና ኣብ ምእላይ እቲ እንስሳ ከም ዝዋሳእ ተዛሪቡ። በዓልቲ ቤት ሚስተር ኬቫስ ነቲ ነብሪ ናብ ፖሊስ ከም ዘረከበቶ፤ ፖሊስ ብቐዳም ኣብ ዝሃቦ ጋዜጣዊ መግለጺ ሓቢሩ። እቲ ነብሪ ኣበይ ከም ዝጸንሐ ዛጊት'ኳ እንተዘይተነጸረ፡ ኣብ ውሑስ ገዛውቲ ተዓቚቡ ክኸውን ከም ዝኽእል ኮማንደር ፖሊስ ሂውስተን ሮን ቦርዛ ኣቐዲሙ ሓቢሩ ነይሩ። ሚስተር ቦርዛ ብቐዳም ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ይኹን ኩነታት ከምኡ ዝኣመሰለ እንስሳ ኣብ ገዛኹም ክትሕዙ ኣይግባእን። ዕድመ እቲ እንስሳ ትሽዓተ ኣዋርሕ ጥራይ እኳ እንተኾነ፡ ድሮ 80 ኪሎ ግራም እዩ ዝምዘን። ከቢድ ሓደጋ ከውርድ ይኽእል እዩ" ኢሉ። ኣብ ክፍለ ሃገር ቴክሳስ ነብሪ ምውናን ዝፍቀድ እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ከተማ ሂውስተን ግና ክልኩል እዩ። ብመሰረት ሓበሬታ 'ዎርልድ ዋይልድላይፍ ፈንድ' ኣብ ኣሜሪካ ኣስታት 5,000 ዝተቐየዱ ነብሪ ኣለው።


ክሊማዊ ለውጢ፡ ብሰንኪ ኣብ ብራዚል ዘጋጠመ ባርዕ ጫካ 17 ሚልዮን እንስሳታት ከምዝሞቱ ተገሊጹ

ኣብ 2020 ኣብ ብራዚል ዘጋጠመ ባርዕ ጫካ ለመምቲ፣ ኣዕዋፍን መጥበውትን ዝርከብዎም ልዕሊ 17 ሚልዮን እንስሳታት ከም ዝሞቱ ተመራመርቲ ስነ ከባቢ ብራዚል ኣብ ዝገበርዎ መጽናዕቲ ገሊጾም። እቲ ካብ ወርሒ ጥሪ ክሳብ ሕዳር 2020 ኣብ ጫካታት ብሪዚል ዘጋጠመ ብርቱዕ ባርዕ 30 ሚኢታዊት ናይቲ ካብ ዓለም ዝዓበየ ትሮፒካዊ ጥሉል መሬት ዝኾነ ጫካ ከም ዘብረሶ እቲ ኣብ 'ጆርናል ሳይንቲፊክ' ዝወጽአ ጸብጻብ ገሊጹ። ላዕለወይቲ ሓላፊት ናይታ መጽናዕቲ ዘካየደት ጉጅለ፡ ዶክተር ማርያና ናፖሊታኖ ኣብቲ ዓመት ኣብ ብራዚል 22 ሽሕ ግዜ ባርዕ ጫካ ከም ዘጋጠመ ገሊጻ። ምቑጻር ሬሳታት እቲ ኣብ 2020 ዘጋጠመ ባርዕ ኣዝዩ 'ገሃነማዊ' ምንባሩ ዝገለጸ ኣብ ዩኒቨርስቲ ማንቸስተር ክኢላ ስነ ኸባቢ ዝኾነ ዶክተር ኣሌክስ ሊ፡ በቲ ተደጋጋሚ ባርዕ ዘጋጠመ ዕንወት ፈጺሙ ክጽገን ዘይክእል ምዃኑ ገሊጹ። ብምስዓብ "ከምዚ ዓይነት ባርዕ ፈጹሙ ንቡር ኣይነበረን፤ ምስ ደረቂ  ናይቲ ከባቢ ዝተሓሐዝ ምዃኑ ግን ኣዝዩ ብሩህ እዩ። ኣብዚ እዋን ግን ብተደጋገሚ ይኽሰት ኣሎ" ኢሉ። እቲ መጽናዕቲ ሬሳታት ናይቶም በቲ ባርዕ ናይ ዝሞቱ እንስሳታት ብምቑጻር ምርኵስ ገይርካ ከም ዝተኻየድ እዮም እቶም  ተመራመርቲ ገሊጾም። እቶም ተመራመርቲ ናብቲ ባርዕ ዘጋጠመሉ ቦታታት፡ ድሕሪ ባርዕ ምግጣሙ ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት ይብጽሕዎ ምንባሮምን በቲ ባርዕ ዝሞቱ እንስሳ ይረኽቡ ምባሮምን ገሊጾም። ኣብ ትዕዝብቶም ልዕሊ 300 ዓሌታት ዝሞቱ እንስሳ ከም ዝረኸቡ ገሊጸም። ነቲ ንሶም ዝዳህሰስዎ ቦታ ምስ ግፍሒ እቲ ብባርዕ ዝተሃሰየ ቦታ ብምንጽጻር ግምታዊ ቁጽሪ ናይቶም ዝሞቱ እንስሳ ክፈልጡ ከም ዝኽኣሉ ኸኣ ሓቢሮም። ዶክተር ዋልፊሮዲ ሞራለስ ቶማስ ካብ ኢንስቲቱት ኢምብራፓ ፓንታናል ብራሲልያ ንቢቢሰ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ "በቲ ተገሊጹ ዘሎ ቁጽሪ ኣይግረምን'የ" ብምባል እቲ ባርዕ ዝሸፈኖ ስፍሓት መሬት ኣብ ግምት ብምእታው እቲ ቁጽሪ ልዕሊኡ ክኸውን ከም ዝኽእል ሓቢሩ። እቲ ኣብ ዓለም ዝዓበየ ትሪፒካዊ  ጥሉል መሬት ኣብ ሃገራት ብራዚል፣ ፓራጓይን ቦሊቭያን ዝርከብ ኮይኑ ምዕቖቢ ናይ ብዙሓት ዓሌታት እንስሳት እዩ። ኣብቲ ካብ 140,000 ክሳብ 160,000 ትርብዒት ኪሎ ሜትር ስፍሓት ዘለዎ ጥሉል መሬት፡ ነብሪ፣ ፍሒራን ኣዕዋፍን ዝርከብዎም ኣሽሓት ዓሌታት እንስሳታት ከም ዝነብሩ መጽናዕትታት ይሕብሩ። እቲ መጽናዕቲ፡ ክሊማዊ ለውጢ ካብ ዘኸትሊ ዘሎ ብዙሕ ነገራት ሓደን ቀንድን ባርዕ ጫካታት ምዃኑ ገሊጹ።


ቅልውላው ትግራይ፡ ደበና ኲናት ዘንጸላለዎ ክረምትን ኩነታት ሓረስቶት ክልል ትግራይን

ወዲ 60 ዓመት ኣይተ ገብረማርያም፡ ነባሪ ጣብያ ዓፀላ ኮይኖም፡ ኣቦ ሽድሸተ ስድራ እዮም። ቅድሚ ሕዚ ኣብነታዊ ሓረስታይ ተባሂሎም ይሕረዩን ይሽለሙን ነይሮም። ኣብዚ እዋን ግና ጥሪቶም ኩሉ ስለዝተዘመተ ኣይኮነን ንማሕረስ፡ ዝበልዕዎ ጥር ዝብል ምግቢ ከምዘይብሎም፡ ሕርቕርቕ እናበሉ፡ ካብ ሓደ ዓውዲ ካብ 30 ክሳብ 100 ኩንታል ይረኽቡ ከምዝነበሩ የውግዑ። ዓፀላ፡ ኣብ ዞባ ደቡብ ትግራይ፡ ራያ ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ ትርከብ ኣብ ወረዳ ኣላጀ ዝተደኮነት ጣብያ'ያ። መነባብሮ ህዝቢ እቲ ከባቢ ኣብ ሕርሻ ዝተሞርኮሰ ምዃኑ ይፍለጥ። "እህህህም. . .  መስኖ፣ ሞተርለ ነብሩኒ። ካብ ሞዴል ሞዴል ስለድነበርኹ፡ ሕዚ ደለኽዎ ኣነፃፂረ ንምውጋዕ ኣፀጋሚ እዩ። . . . ሕዚ ኣሽንባይ ንኻልእ [ንዘርኢ] ንዛ ንኣፍና ትብላዕ እኳ የብልናይ። ሕዚ ድግበር ነገር ስለዘየለ፡ ምናልባት መንግስቲ እንድሕር መፅዩ፡ መንግስቲ ዘርኢ መዳበርያ ተምፀአለይ፡ ካሽዑ ሓሪሰ ይቀላቐል ኣለኹ እየ" ይብሉ። ከምቲ ንቡር፡ ሓረስታይ ትግራይ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ዓውዲ ምስ ኣከበ፡ ካብ ወርሒ ጥሪ ጀሚሩ እዩ ግራቱ ምልስላስን ምሕራስን ዝጅምር። ሎሚ ግን፡ ብሰንኪ ኣብ ፈለማ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝተወለዐ ኲናትን ኣብቲ ከባቢ ዘለዉ ሓይልታት ኤርትራን ፍሉይ ሓይሊን ምልሻታት ኣምሓራን ነቲ ግራውቲ ድፋዕ ስለዝገበሩዎ፡ ሓረስታይ እቲ ከባቢ ክሓርስ ከምዘይፈቕድሉ ይገልፁ፡ ኣይተ ገብረማርያም። "ካብቲ ከባቢ ፈንተት ዝበለ፡ ናሓደ ኪሎ ሜትር ድረሓቐ ተኾይኑ ድማ፡ ሓረስታይ ድሕሪ ኣርባዕተ ሰዓት (ረፋድ) ማሕረስ ይጅምር'ሞ ድሕሪ ሽድሽተ ሰዓት ይንቀሳቐስ" ብምባል፡ ሓረስታይ ኣብ ራዕድን ፍርሕን ከምዝርከብ ይሕብሩ። ማሕረስ ምኽልካል ጥራይ ዘይኮነ፡ ጥሪትን ንብረትን ከምዝዘምቱ እውን ኣይተ ገብረማርያም ይዛረቡ። እንተኾነ ግን ቢቢሲ ነቲ ኩነታት ባዕሉ ይኹን ብናጻ ኣካል ከረጋግጾ ኣይክኣለን። እቶም ሓይልታት፡ ኣብቲ ከባቢ ምህላዎምን ዘይምህላዎምን እናተጸናጸኑ ኣብዚ ቅነ ክሓርሱ ዝፍትኑ ዘለዉ ሓረስቶት እቲ ወረዳ፡ ከም ልሙድ ዝዘርእዎ ምሩፅ ዘርኢ ኮነ መዳባርያ እንተዘየለ'ኳ፡ 'ለውጢ ይመጽእ ይኾን' ብዝብል ተስፋ ማሕረስ ይፍትኑ ከምዘለዉ ይዛረቡ። ኣብ ርእሲ'ዚ፡ ሓረስታይ ንዕዳጋ ከይዱ፡ ተረጋጊኡ ስርሑ ከሳልጥ'ውን ስግኣት ከምዘለዎ ይገልፁ። "ሰበይቲ ከይዳ ከይትሽምት ምስቲ ኩነታት ኣይጥዕምን። ሰብኣይ'ውን ዕዳጋ ኣይወፍርይ።… እቲ ህዝቢ 'እግዚኣብሄር ድገብሮ ኣይፍለጥይ እሞ ንሓርስ'ዩ ዝብል። እቲ ገዛና ቀትሪ ይኹን ለይቲ ማዕረ እዩ፡ ኩሉ ለውጢ የብሉን ለይቲ እያ እኒሃ" ይብሉ። ሰበ ስልጣን ሓይልታት ምክልኻል ፈደራል ግን ነቲ ክሲ "ባህሪ ሰራዊት ኢትዮጵያ ከምኡ ኣይኾነን" ብምባል ይነጽጉዎ። ሓለፍቲ መንግስቲ ኤርትራ እውን 'ጸለመ እዩ' ይብሉ። ብመንግስቲ ፌደራል ኣብ ዝተጣየሸ ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ምኽትል ኣፈጻሚ ስራሕ ዝኾነ ኣቶ ኣበበ ገብረሂወት ብወገኑ፡ "ሓረስታይ ትግራይ ከይሓርስ ብሰራዊት ኤርትራ ፀቕጢ" ከምዝግበርን፡ ብፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራ ከኣ ናብ ትግራይ ዘርእን ማዳባርያን ከይኣቱ ኣብ መገዲ ክልከላታት ከምዝግበር ንቢቢሲ ገሊፁ። ሓይልታት ህወሓት'ውን ኮነ ኢሎም ኣብዝን ኣብትን ተኹሲ ብምኽፋትን እቲ ጎንፂ ክቕፅል ብምግባርን፡ ህዝቢ ሃዲኡ ከይነብር ኣበርክቶ ይገብሩ ከምዘለዉ ከሲሱ። 'ሕዚ መፀ እናተብሃለ ኢና ንሓርስ' ኣብ እዋን ሰላም ካብ ሄክታር ክሳብ 30 ኩንታል እኽሊ ዝሓፍሱ ዝነበሩ፡ ኣቦ ኣርባዕተ ስድራ፡ ነባሪ ወረዳ ቦራን ሓረስታይ መረሳ ብወገኖም፡ ብዕስለ ኣምበጣ ዝተሸገረ ሓረስታይ ዓውዲ ከይኣተወ ኲናት ስለዝጀመረ ብዙሕ ከምዝተጓሳቖለ ይገልፁ። "ኣብዚ ሰሙን ዝናብ ምስ ጀመረ ገሊኡ ብዕራይ ዘለዎ ምሕራስ ጀሚሩ ደኣምበር፡ ቅድሚኡ ድተሓረሰ የለይ። ሓረስታይ ኣብ ድተጎሳቐለ ናብራ እዩ እኒሆ። ገሊኡ ማሽላ ዝዘርእ ምሕራስ ዝጀመረ እነሆ፤ ብዕራይ ዘይብሉ ግና ሱቕ'ዩ ኢሉ … እቲ ዝተበደለ እማ ታይ ክገብር ኮይኑ፡ ሓደጋ'ዩ" ይብሉ ሓረስታይ መረሳ ከባቢኦም ምስ ክልል ኣምሓራ ስለዝዳወብ ብነፃነት ክሓርሱ ከምዘይከኣሉ ብምግላጽ። "ሕዚ ናደንገፅና፡ ሕዚ መፀ እናተብሃለ ኢና ንሓርስ። ሕዚ ብዘይ ማዳበርያ ምሩፅ ዘርእን ኢና ንሓርስ ዘለና። …እቲ መሬት'ውን ኣይተለሳለሰን፡ ሱቕ ኢልኻ ኣብ ኣፉ እዩ። ሎሚ ቅነ ምሕራስ ዝጀመርና፡ ካባና ወፅዮም ናብ ኣላጀ ስለዝደየቡ እዩ'ምበር ንሶም ናሃለዉ ሓረስታይ ኣይሓርስይ።" ገለ ሓረስቶት ኣብዑሮም ዝተወስዱዎምን ድርቆኦም'ውን (ሓሰሮም) ተቓጸሎምን ሓረስቶት ከምዘለዉ ዝሓበሩ ኣይተ መረሳ፡ "ኣብዚ ከባቢና (ወረዳ ቦራ) ሓደ ሰብ፡ ብ [ወተሃደራት] ኤርትራ ፅምዲ ብዕራይ ዝተወረሶ እኒሆ"  ብምባል፡ እቲ ዝፈልጥዎ ፍፃመ ንቢቢሲ ሓቢሮም። እንተኾነ ግን ቢቢሲ ነቲ ሓበሬታ ብናጻ ወገን ከረጋግጾ ኣይከኣለን። ብፍላይ ኣብ ወረዳ ቦራ ወተሃደራት ጥሪት ሓሪዶም ከምዝበልዑን ኣኻይሽ ቀዲዶም ጣፍ ናብ ሓመድ ምንስናሶም ከምዝፈልጡ ተዛሪቦም። ሰራዊት ኢትዮጵያ፡ ናይ ምልሻ ብረት 'ኣበይ እኒኦ' እናበለ፡ ንገባር ከምዛሳቕይዎ ብምግላፅ፡ "ኣብ ከባቢና ብዙሓት ሓረስቶት ቀቲሎም" ኢሎም። ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኮሎኔል ጌትነትከ እንታይ ይብል? ኮሎኔል ጌትነት፡ ሰራዊት እታ ሃገር ግቡኡ ዝፈልጥ እዩ፤ ብምባል እቲ ብሓረስቶት ዝቐረበ ቅረታ ማይ ዘይቛፅርን ክብል ነፂግዎ። "…. ሓረስታይ ትግራይ ኣብቲ ከቢድ ዶባዊ ኲናት ኢትዮጵያን ኤርትራን እኳ ብከቢድ መሳርሒ ኩናት ብየማንን ፀጋምን ልውውጥ ተኹሲ ኣብ ዝነበረሉ ሜዳታት ይሓርስ ዝነበረ ጥንኩር ሓረስታይ'ዩ። የግዳስ መንእሰይ ብሕርሻ ኮነ ብልምዓት ከይሰርሑ፡ ናብ ኩናት ንምድጓን ዝፅዕር ዘሎ ህወሓት እዩ። ሰራዊት ኢትዮጵያ ብሕጊ ኮነ ብሞራል እዚ ክገብር ኣይኽእልን" ብምባል ንህወሓት ከሲሱ። ፍሉይ ሓይልን ምልሻን  ኣምሓራን ሰራዊት ኤርትራን ኣብ ልዕሊ ሓረስታይ ትግራይ ፈፂሞም ብዛዕባ ዝተብሃለ ክልከላ፣ ዝምታን ግፍዕን  ብዝምልከት ድማ፡ እቲ ክሲ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያ ማዕቐብ ንምንባርን ፀቕጢ ንምፍጣርን ናይ ዝግበር ወፍሪ ፕሮፖጋንዳ ኣካል ምዃኑን፡ [እቲ ሰራዊት] ሕጋዊ ወይ ኣግባብ ምስ ዘለዎ ምምሕዳርን ኣካላት ፀጥታ ሓቢሩ ከምዝሰርሕን ንቢቢሲ ገሊፁ። ነቲ ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ፡ ኣብ ልዕሊ ሓረስቶት ፈፂምዎ ዝተብሃለ ቅትለት ብዝምልከት ከኣ፡ "ክሕሰብ'ውን ኣይኽእልን። ብጣዕሚ ብዙሓት ክስታት'ዮም ዝቐርቡ። ….እቲ ሰራዊት ብናይ ህዝቢ ኢትዮጵያ ስነ-ልቦናን ሞራልን ዝወፅአ እዩ፤ ኣዲኡን ኣቡኡን፡ ኣሓቱን ኣሕዋቱን ብፍፁም ክቐትል ኣይኽእልን" ክብል ይምልሽ። "ኣብ ግራት ፈንጂ ተኺሎም" ኣብ ገጠራት ገለበዳ፣ ተምቤን ዙርያ ምላሽ፣ ወርዒ፣ ዓዴት ከተማታት፣ ዕዳጋ ዓርቢ ዙርያ ምላሽ፣ ፈረስ ማይ፣ እንትጮ፣ ነበለት፣ እምባስነይቲ፣ ሓውዜንን'ውን ሓረስቶት ግራውቶም ከይሓርሱን ከየለሳልሱን ከምዝተኽልከሉ ምንጭታት ቢቢሲ ይገልፁ። ሰራዊት ኤርትራ፡ ሓረስቶት ግራውቶም ንከይሓርሱን ነቲ ግራውቲ ፌንጂ ከምዝተኸሉሉ'ውን ይኽሰሱ። ይኹን እምበር እቲ ዝቐርብ ዘሎ ክሲ ካብ ዝምልከቶም ኣካላት ኤርትራ ግቡእ ምላሽ ንምርካብ ዝተገብረ ፈተነ ኣይሰመረን። ኣብ ትግራይ ኵናት ካብ ዝጅመርን ሰራዊት ኤርትራ ፈጺሙዎ ብዛዕባ ዝበሃል ቅትለት፡ ዓመጽ፡ ዝምታን ብዝምልከት፡ ኣፈኛ መንግስቲ ኤርትራ ኣይተ የማነ ገብረመስቀል "ጸለመ" እዩ ክብል እዩ ምላሽ ዝህበሉ። ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ብዛዕባ'ቲ ኩነታት እንታይ ይብል? ምክትል ፈፃሚ ስራሕ ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ኣይተ ኣበበ ገብረሂወት፡ እቲ ኣብ ሓረስቶት ትግራይ ይፍፀም ኣሎ ዝተብሃለ በደል ንምፍታሕ ምስ ክልል ኣምሓራን ሰራዊት ምክልኻል እታ ሃገርን ይላዘቡ ከምዘለዉ ንቢቢሲ ገሊፁ። ብፍላይ ብክልል ኣምሓራ ኣቢሉ ዝመፅእ ማዳባርያን ዘርእን፡ ናብ ትግራይ ከይኣቱ ብፍሉይ ሓይልን ምልሻን ስለዝዕገት ብመገዲ ክልል ዓፋር ክጥቀሙ ከምዝተገደዱ ይሕብር። ብወገን ኣምሓራ፡ መዳባርያ ወይ ዘርኢ ሒዘን ዝመፅኣ መካይን ንክልተ ሰለስተ መዓልቲ ጠጠው ስለዝብላ፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ 1300 ኪሎ ሜትር ብዝርሕቀቱ መገዲ ናብ ትግራይ ከምዘእትው ይዛረብ። ሰራዊት ኤርትራ ካብቲ ክልል ንክወጽእ ጻዕርታት ይግበር ምንባሩ'ውን ኣእተ ኣበበ ሓቢሩ። "ናይ ሻዕብያ ሰራዊት ናብ ዶቦም ከንሳሕቡ ኩነታት ኣብ ምምችቻው ስለንርከብ ሓረስታይ'ውን ኣብ ማሕረሱ ትኹረት ገይሩ ንክሓርስ ፃዕሪ ይግበር ኣሎ'ዩ፡ ዝተወሰነ ለውጢ እውን ኣሎ እዩ" ዝብል ምላሽ ሂብሉ። እቲ ኮነ ተባሂሉ ዝግበር ዘርኢ ናይ ምብታንን መሳርሒ ሕርሻ ናይ ምስባርን ኩነታት ጠጠው ንምባል፡ ሰራዊት ምክልኻል ሓላፍነት ወሲዱ ይንቀሳቐስ ኣሎ ይብል፡ እቲ ብዓል ስልጣን። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ትግራይ ኣብዝን ኣብትን ደባይ ውግእ ይካየድ ብምህላዉ ሰባት ተረጋጊኦም ከይነብሩ ፅልዋ ከምዝፈጠረን፡ ሓይልታት ህወሓት'ውን ተኹሲ ስለዝፈጥሩን፡ ሰብ ካብቲ ዝነበሮ ከባቢ ተደናጊፁ ከምዝሃድም ይገልፅ። "ከይሕረስን ሰላምን ፀጥታን ከይህሉን ብምግባር፡ ኣብ ደቡብ ትግራይ ንዘሎ ፀገም ጎንፂ ናይ ህወሓት'ውን ግደ ኣለዎ። ኮነ ተባሂሉ፡ ትግራይ ሰላም ከይትረክብ፡ እቲ ኩናት ከምዝቕፅል ገይሮም የንቀሳቕስዎ ኣለዉ።  ጎንፂ እንተልዩ ድማ ሓረስታይ ከመይ ጌሩ ይሓርስ" ይብል፡ ኣይተ ኣበበ። ሕቶ ምሩፅ ዘርእን ማዳበርያን ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ፡ ናብ ልዕሊ 12 ወረዳታት ምሩፅ ዘርኢ ከምዘባፅሐ ዝገልፅ እቲ ሓላፊ፡ ማዳበርያ ድማ ናብ ሽረን ማእኸላይን ከባቢ፡ ናይ ምብፃሕ ስራሕቲ ከምዝሰርሑ ይሕብር። ምሩፅ ዘርኢ ናብ ሓረስታይ ንምብፃሕ፡ ከም ጂኣይዜድ፣ ዩኤስኤይድ ማረትን ዝኣመሰላ ትካላት ሓላፍነት ወሲደን ይሰርሓ ከምለዘዋን፡ ከም ግዝያዊ ምምሕዳር ድማ ብዙሓት ሰባት ንክሕግዙ ይንቀሳቐሱ ከምለዉ ይዛረብ። "ጂኣይዜድ ሕዚ ብዘርኢ እንድሕር ዘይበፅሕ ኮይኑ ብገንዘብ ከከፋፍል ኢሉ ይንቀሳቐስ ኣሎ" ዝበለ ኣይተ ኣበበ፡ ማዳባርያ'ውን ብሕብረት ስራሕ ማሕበራት ኣቢልካ ናይ ምክፍፋል ስራሕቲ ይስራሕ ከምዘሎ ገሊፁ። ሓረስቶት ገንዘብ ከፊሎም ስለዘይኽእልዎ፡ ዛጊድ ብልቓሕ ናብ ልዕሊ 12 ወረዳታት ኣከፋፊሎም ከምዘለዉ ወሲኹ ሓቢሩ። እንተኾነ ኣየኖት ወረዳታት ከምዝኾነ ኣየነፀረን። ኣይሲኣርኤስ 11134፣ ማረት 30 ሽሕ ኩንታል፣ ኤጂፒ ዝበሃል ድማ 12 ሽሕ፣ ሴቭ ዘ ፉቸር ዝበሃል ድማ 4 ሽሕ  ኩንታል  ምሩፅ ዘርኢ ከከፋፍሉ ጀሚሮም ከምዘለዉ ኣብሪሁ። ዩኤስኤይድ ትራክተር ንክግዛእ 54 ሚልየን ብር ሓገዝ  ከምዝገበረን፡ ኬር ንማረት ዘረከቦ 20 ትራክተር ሓዊሱ፡ እቲ ግዝያዊ ምምሕዳር ድማ ተወሳኺ 20 ትራክተር ንምግዛእ ኣብ መስርሕ ከምዝርከቡ ይገልፅ። ኣብ ትግራይ ዘይሕረስ መሬት ከይህሉ፡ ከምቲ ኣብ ግዘ ወራር ኣምበጣ ዝነበረ መናእሰይ ሓቢሮም ክሰርሑ ወፍሪ ከምዝጀመሩን ወረዳታት ብትራክተር ንክሓርሳ ምስ ማረት ይስራሕ ከምዘሎ ይሕብር። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተወልዐ ኩናት ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ሰሙን ከምዘብቀዐ እኳ እንተገለፀ፡ እቲ ኲናት ብምቕጻሉ፡ ኣብ ልዕሊ እታ ብቐደሙ'ውን ውሕስነት ምግቢ ዘይፀንሓ ትግራይ፡ ከቢድ ሰብኣዊ ቅልውላው ኣስዒቡላ ከምዘሎ ጸብጻባት ይሕብሩ። ጥምየትን ምፍንቓልን ትካላት ውድብ ሕቡራት መንግስታት፡ ኣብ ትግራይ ሓያል ጥሜት ከየጋጥም ስግኣተን ክገልጻ ጸኒሐን'የን። ኣብ ክልል ትግራይ ልዕሊ 350 ሽሕ ሰባት ኣብ ኩነታት ዓፀቦ ይነብሩ ከምዘለዉ፡ ብሕቡራት ሃገራት ዝምወልን ውሕስነት ምግቢ ዝቆፃፀርን ጉጅለ ዘዳለዎ ፀብፃብ ሓቢሩ'ሎ። ትካል ምግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት፣ ፕሮግራም ምግቢ ዓለምን ዩኒሴፍን፡ ነዚ ቅልውላው ህፁፅ ፍታሕ ክግበር ፀዊዖም ኣለዉ። ዝተፈላለያ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፣ ኣሜሪካን ሕብረት ኣውሮጳን ድማ፡ ኣብ ትግራይ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰልን ደው ክብልን፡ ኩሎም ተቐናቐንቲ ሓይልታት፡ ረድኤት ብዘይገደብ ክሓልፍ ከፍቕዱን ብተደጋጋሚ ይምሕፀኑ ኣለዉ። እቲ ሸውዓተ ወርሒ ዝገበረ ኵናት ሂወት ኣሽሓት ሰባት በሊዑ፣ ልዕሊ 1.7 ሚልዮን ዜጋታት ድማ ካብ መረበቶም ኣመዛቢሉ፡ ልዕሊ 60 ሽሕ ንሱዳን ክስደዱ ኣገዲዱ። ኣብዚ እዋን ኣስታት 5.2  ሚልዮን ሰባት፡ ማለት 90 ሚኢታዊት ናይ ህዝቢ ትግራይ ህፁፅ ሓገዝ ምግቢ ከምዘድልዮ ውድብ ምግቢ ዓለም ኣፍሊጡ። ህዝቢ ትግራይ ኣብ ክራማት ክሓርስን ክዘርእን እንተዘይኪኢሉ ኣብ ትግራይ ከቢድ ፀገም ከጋጥም ከምዝኽእል  ሰብ መዚ ሕርሻን ዝምልከቶም ኣካላትን ከጠንቅቑ ምፅንሖም ይፍለር።


ክሊማዊ ለውጢ፡ ጠንቂ ፍትሕ 'ኣልባጥሮስ' ተባሂለን ዝጽውዓ ኣዕዋፍ ምዃኑ መጽናዕቲ ይገልጽ

መብዛሕትኡ እዋን ጾታዊ ዝምድና ዘቋርጸሉ ምኽንያት፡ እቲ ዝነበረ ቁልዒ ሓዊ ምስ ዝጠፍእ ወይ ከኣ ንሓድሕድካ እኹል ግዜ ክትህብ ምስዘይትኽእል'ዩ። ክሊማዊ ለውጢ'ኸ ፍትሕ ወይ ምቁራጽ ጾታዊ ዝምድናታት ከስዕብ ይኽእልዶ ይኸውን? ሓደ ኣብ 'ኣልባጥሮስ' (albatross) ተባሂለን ዝጽውዓ ኣዕዋፍ ባሕሪ ዝተገብረ ስነ-ፍልጠታዊ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ ሓቂ ከይኮነ ኣይተርፍን'ዩ። መውስቦ መጻምድቲ ኣልባጥሮስ ኣዝዩ ጹኑዕ ምዃኑ'ዩ ዝፍለጥ። እንተ ሎሚ ሎሚ ግና ኣይግድን- ኣብ ማሕበረ-ዑፍ ኣልባጥሮስ ፍትሕ በዚሑ ይብሃል ኣሎ። 'ከመይ ይብል ለባም' ከምዝብሃል፡ እንታይ ተረኽበ ትብሉ ትኾኑ። ኣብ ሓደ 'ሮያል ሶሳይቲ ጆርናል' ዝተባህለ ስነፍልጠታዊ መጽሄት ዝወጸ መጽናታዊ ጽሑፍ ከምዝበሎ፡ ኣብ ልዕሊ 15,500 መጻምድቲ ኣዕዋፍ ኣልባጥሮስ መጽናዕቲ ተኻይዱ ነይሩ። እቲ 15 ዓመታት ዝወሰደ ምርምራዊ ምክትታል ኣብ ደቡባዊ ክፋል ኣትላንቲካዊ ውቅያኖስ ኣብ ዝርከባ ደሴታት 'ፎልክላንድ ኣይላንድስ' እዩ ተኻይዱ። ብመሰረቱ ፍትሕ ኣልባጥሮስ፡ ብናይ ሰብ ቋንቋ ክረአ እንከሎ፡ ምውሻም'ዩ። እዚ ማለት ከኣ ሓደ ኣካል ናይ ጽምዲ ምስ ካልእ ዑፍ ጾታዊ ርክብ ምስዝፍጽም'ዩ ዝኽሰት። ልክዕ ከምቲ ናይ ደቂ-ሰባት፡ ኣብ ልባጥሮስ'ውን ሕልኽላኽ ዝመልኦ ኣተዓባብያ'ዩ ዘለዎም። መጻምድቲ ንምርካብ ዝግበር ጻዕርታት ይፈሽልን ይዕወትን። ኣብ መወዳእታ፡ ትሰማምዖ/ዝሰማምዓ ምስ ረኸቡ ግን፡ ክሳብ ፍጻመ ሂወቶም ሓዳሮም ኣጽኒዖም'ዮም ዝነብሩ። ሓደ ሚእታዊት ካብ መጻምድቲ ኣልባጥሮስ ጥራይ'ዮም ፍትሕ ዝመርጹ- እዚ ድማ ካብቲ ኣብ ብሪጣንያ ዝረአ መጠን ፍትሕ ሰባት ኣዝዩ ዝተሓተ'ዩ። "ኣሚናዊ መውስቦን [ሞኖጋሚ] ንነዊሕ ዝቕጽል ዝምድናን ኣብኣቶም [ኣልባጥሮስ] ልሙድ'ዩ" ይብል ፍራንቸስኮ ቬንቱራ፡ ተመራማሪ ፓርቱጋላዊ ዩኒቨርሲቲ ሊስበንን ሓደ ካብ ጸሓፍቲ ናይቲ መጽናዕታዊ ጸብጻብን። እንተኾነ ግን፡ ኣብተን መጠን ዋዒ ማይ ዝወሰኸለን 15 ናይ መጽናዕቲ ዓመታት፡ 8 ሚእታዊት ጽምድታት ኣልባጥሮስ ተፈላልዮም። 'ኩነታት ኣከባቢ ዘንቀሎ ፍትሕ' እቲ መጽናዕቲ ከምዘነጽሮ፡ "ኣከባብያዊ ኩነታት ዝደረኾ ፍትሕ፡ ካብቲ ኣቓልቦ ከይረኸበ ዝጸንሐ ሳዕቤናት" ክሊማዊ ለውጢ ከይኮነ ኣይተርፍን እዩ። ኣብ ማሕበረ-ዑፍ ኣልባጥሮስ ሳሕቲ ዘጋጥም ፍትሕ፡ መጻምድቲ ክወልዱ ምስዘይክእሉ'ዩ ዝኽሰት። ኣብ ዝቕጽል ናይ ወሊድ ወቕቲ ድማ ካልእ መጻምድቲ ሃሰው ይብሉ ማለት'ዩ። ብመሰረት እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ግን፡ መጻምድቲ ዋላ ምስ ወለዱ'ዮም ክፈላለዩ ጀሚሮም ዘለዉ። ጠንቂ ናይዚ ሓድሽ ክስተት'ዚ ድማ ክልተ ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም። እቲ ቀዳማይ፡ ዝምድና-ማዕዶ ንምዕቃቡ ቀሊል ዘይምዃኑ'ዩ። ብሰንኪ እናወዓየ ዝኸደ ማያት ውቅያኖሳት፡ እተን ኣዕዋፍ ዕለታዊ መግበን ንምምእራር ርሑቕ ይበራን ነዊሕ ይወስደለንን። ስለዚ፡ ሓደ ናብ ሃድን ዝኸደ ኣካል ናይቲ ጽምዲ ኣብቲ ዝቕጽል ናይ ወሊድ ወቕቲ ኣብ ግዚኡ ምስዘይምለስ፡ እቲ ዝተረፈ ካልእ መዋስብቲ ከናዲ ይግደድ። እቲ ካልኣይ ክልሰ-ሓሳብ ድማ፡ ኣብ ጽንኩር ኣከባቢታት፡ ንኣብነት ማያት ኣብ ዝውዕየሉ፡ ናይ ኣልባጥሮስ ናይ ጭንቀት ሆርሞናት መጠን ክብ ይብል ዝብል'ዩ። ብሰንኪ እናጸንከረ ዝኸይድ ኩነታት ወሊድን ሕጽረት መግብን ዝፍጠር ጭንቀት ድማ፡ ኣብ መንጎ መጻምድቲ "ኣድማዕነት ዘይምህላው" ዝወለዶ ምክሳስ ክፍጠር ይኽእል- እዚ ድማ ኣብ መወዳእታ ናብ ፍትሕ ከምርሕ ይኽእል'ዩ ይብል ፍራንቸስኮ። እቲ መጽናዕቲ፡ ብዝሒ ኣዕዋፍ ባሕሪ ኣልባጥሮስ ኣብ ሓደጋ ኣብ ዝኣተወሉ እዋን'ዩ ወጺኡ ዘሎ። ኣብ 2017 ዝወጸ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ ቀጽሪ ዝፋረዩ ጽምድታት ናይቶም ኣዕዋፍ ካብቲ ኣብ 1890ታት ዝነበረ ብፍርቂ ጎዲሉ ነይሩ። ኣብቲ እዚ ሓድሽ መጽናዕቲ ዝተኻየደሉ ደሴታት ፍልክላንድ፡ ናይ ብዝሒ ጸገም'ኳ እንተዘየለ፡ ኣብ ካልኦት ኣልባጥሮስ ዝርከብሉ ከባቢታት ግን ስግኣት ከምዘሎ'ዩ ፍራንቸስኮ ዝገልጽ። "መጠን ዋዒ ይውስኽ ኣሎ፡ እዚ ድማ ተወሳኺ ምፍንጣሕ ከኸትል ይኽእል እዩ" ድማ ይብል።


ክሊማዊ ለውጢ፡ በካሊ ጋዝ ንምጉዳል ከብቲ ኣብ ሽቓቕ ክሸና ዝገበረ ዕዉት መጽናዕቲ

ከብቲ፡ ነቶም ክሊማዊ ለውጢ ዘስዕቡ ናብ ኣየር ዝብተኑ ጋዛት 'ግሪንሃውስ' ንምንካይ፡ ከብቲ ናብ ዓይኒ-ምድሪ (ሽቓቕ) ምኻድ ክላመዳ ከምዝኽእላ ተመራመርቲ ገሊጾም። ኣብቲ ኣብ ጀርመን ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ ተመራመርቲ ነተን ከብቲ ናብቲ ንዐአን ተባሂሉ ዝተሰርሐ ሽቓቕ ከይደን ክሸና ኣለማሚዶመን። ሽንተን ተኣኪቡ ካብ ብከላ ናጻ ናብ ዝኾነሉ ኩነታት ተመስሪሑ። ሽንቲ ከብቲ፡ 'ኣሞንያ' ዝተባህለ ባእታ ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብ መሬት ምስተኻዕወ 'ኒትሮስ ኦክሳይድ' ዝተባህለ በካሊ ጋዝ ይፈጥር። ብዓለም ደረጃ ካብ ዝወጽእ ግሪንሃውስ ጋዝ፡ እቲ 10 ሚእታዊት ካብ ኣሓ (ከብቲ) ከምዝወጽእ ጸብጻባት ይገልጹ። ኣብቲ ዝተገብረ ፈተነ፡ እቶም ተመራመርቲ ን16 ኣሓ ኣብቲ "ሙ…ሉ" (MooLOO) ክብሉ ዝጸውዕዎ ሽቓቕ ምሻን ከምዘለማመድወን ሓቢሮም። እተን ኣሓ ኣብቲ ናይ ሽቓቕ ደንበ ኣትየን ምስ ዝሸና፡ ሞሳአን መግቢ ከምዝዋሃባ ተገይሩ። ብድሕሪ'ዚ ኣብ ጥቓ'ቲ ሽቓቕ ኣብ ዘሎ ቦታ ከምዝጸንሓ ተገይሩ። ባዕለን ናብቲ እንዳ ሽንቲ እንድሕሪ ከይደን ድማ ናይ መግቢ ሽልማት ይዋሃበን። እተን ካብቲ ዝተመደበለን ሽቓቕ ወጻኢ ዝሸና ድማ፡ ከም መቕጻዕቲ ንሰለስተ ካልኢታት ብማይ ይግጨባ። ነቲ መጽናዕቲ ንምዕሟቑ ተባሂሉ ድማ፡ እቲ እንዳ ሽንቲ ካብቲ ዝጸንሓሉ ከምዝርሕቕ ተገይሩ። ሕጂ'ውን ብተመሳሳሊ ኣገባብ ሽልማትን መቐጻዕትን ቀጺሉ። ድሕሪ 10 ፈተነታት፡ እቶም ተመራመርቲ 11 ካብተን ከብቲ ኣብ ሽቓቕ ክሸና ከምዝተላማመዳ ኣስተውዒሎም። "ቀልጢፈን፡ ካብ 15 ክሳብ 20 ዘሎ ናይ ሽንቲ ግዜ፡ እተን ከብቲ ባዕለን ናብቲ እንዳሽንቲ ይኸዳ" ክትብል ሓንቲ ካብቶም ተመራመርቲ ዝኾነት ሊንድሰይ ማቲዎስ ንራድዮ ኒውዝላንድ ተዛሪባ። "ኣብ መወዳእታ፡ ሰለስተ ርብዒ ካብተን እንስሳ፡ ሰለስተ ርብዒ ናይ ሽንቲ ግዚአን ኣብቲ ሽቓቕ ፈጺመን" ድማ ኢላ። እቲ መጽናዕቲ ከምዝብሎ "እተን ምራኹት ድማ፡ ምስ ናይ ቆልዑ ዝዳረግን ካብ ናይ ንኣሽቱ ቆልዑ ዝበልጽ ብቕዓትን ኣርእየን"። እቶም ተመራመርቲ ከምዝብልዎ፡ 80 ሚእታዊት ሽንቲ ኣሓ ብኸምኡ ኣገባብ ክእከብን ክምስራሕን እንተኺሉ፡ ምልቃቕ ኣሞኒያ ጋዝ ናብ ኣየር ብ56 ሚእታዊት ክንኪ ይኽእል'ዩ። ምጉዳል ሽንቲ ኣብቲ ዝነብራሉ ቦታ'ውን፡ ጽሬተንን ድሕነተንን ኣብ ምሕላዉ ዓቢ ኣበርክቶ ኣለዎ ድማ ይብሉ።


ኣብ ሲድኒ ኣውስትራልያ ኣብ ከብሒ ዓቢ ድኳን ተመን ዘጓነፋ ዓዳጊት

ኣብ ሲድኒ ኣውስትራልያ ሓንቲ ሰበይቲ ኣስቤዛ ንምዕዳግ ናብ ዓቢ ድኳን (ሱፐርማርኬት) ኣብ ዝኣተወትሉ ካብ ከብሒ ናይ ቀመማት ፋይተን ዝበሃል ዓይነት ተመን ኣጎኒፍዋ። ጓል 25 ዓመት ሄላይና ኣላቲ ሰኑይ ንጉሆ እያ ምስቲ 3 ሜተር ንውሓት ዝነበሮ መርዛም ዘይኾነ ተመን ተፋጢጣ። እቲ ዉልዎርዝስ ዝበሃል ዓቢ ድኳን ኣብ ጥቓ ኣብ ወሰን ሲድኒ ዝርከብ ጫካ ዝተደኮነ እኳ እንተኾነ፡ ኣላቲ ተመን ኣብ ከብሒ ክገጥማ ኣይተጸበየትን። እቲ ጽቡቕ ነገሩ ግና ኣላቲ ሰራሕተኛ ምድሓን ህይወት እንስሳታት መሮር ብምንባራ ምስ ኣትማን ጽቡቕ ሌላ እዩ ጸኒሕዋ። "ካብ ገጸይ 20 ሰንቲሜተር ጥራሕ ርሒቑ ፊት ንፊተይ እዩ ነይሩ፤ ሽዑ ብቕጽበት ርእሰይ ጥውይ ኣቢለ" ክትብል ንቢቢሲ ተዛሪባ። ኣብ ጥቓኣ ካልእ ሰብ ኣይነበረን፤ ግና ሃዲኣ። መልሓሱ የውጽእን ብቕልጡፍ የንቀሳቕስን ብምንባሩ ዳያመንድ ፋይተን ምዃኑን መርዛም ከምዘይኮነን ተረዲኣ። "ብዘይ ምቁራጽ ብቐጥታ ናባይ ይጥምት ነይሩ፤ 'በጃኺ ናብ ደገ ኣውጽእኒ!' ዝብለኒ ዘሎ ኮይኑ እዩ ተሰሚዑኒ" ኢላ። ኣላቲ ነቲ ተመን ድሕሪ ምስኣል ንሰራሕተኛታት እቲ ትካል ብምሕባር ክትሕግዞም ከም እትኽእል ነጊራቶም። ካብ ገዝኣ መትሓዚ ተመን ሳንጣ ብምምጻእ ነቲ ተመን ካብቲ ድኳን ኣውጺኣ ኣብቲ ጫካ ነጻ ሓዲጋቶ። ኣብ ኣተሓሕዛ ተመን ግቡእ ስልጠና ዝወሰደት ኣላቲ፡ ከባቢ 20 ናይ ተመን ኣድሕን ኩነታት ከም ዝተሳተፈት ትዛረብ።


ኣብ ጓጓ ፓርክ ቃፍታ ሸራሮ ዘለዉ ጸጋታት እንታይ'ዮም?

ሕዛእቲ ቃፍታ ሸራሮ ኣብ ምዕራብን ሰሜን ምዕራን ትግራይ ዝርከብ ኮይኑ ሓራምዝ፣ ዓጋዝየን፣ ጠሌበዱን ልዕሊ ክልተ ሚኢቲ ዓሌታት ኣዕዋፍን ዝሓዘ እዩ። እቲ ፓርክ ኣገስቲ መሰረተ ልምዓት ስለዘይተማልአሉ ግን ክንድቲ ዝድለ ኣገልግሎት ክህብ ከምዘይከኣለ ሰራሕተኛታት እቲ ሕዛእቲ ንቢቢሲ ገሊጾም።


ትግራይ: ኣብ ሃገራዊ ሕዛእቲ ቃፍታ ሑመራ ዳግማይ ባርዕ ኣጓኒፉ

ኣብ ምዕራብ ትግራይ: ሃገራዊ ሕዛእቲ ኣብ ዝርከበሉ ኣብ ዓዲ ጎሹ ባርዕ ከምዝተልዓለ ነበርቲ ናይቲ ከባቢ ሓቢሮም። ነቲ ባርዕ ንምጥፋእ: ኣብ ሰቲት ሑመራ:፣ዓዲጎሹ፣ ራውያን፣ ኣደባይ፣ ፍረሰላም ዝርከቡ መናእሰይ ናብቲ ከባቢ ወፊሮም ኣለዉ። ማሕበር መናእሰይ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ንመናእሰይ ጻውዒት ገይሩ ኣሎ። ነቶም መናእሰይ ናብቲ ዓዲጎሹ ንምጉዕዓዝ መካይን ከምዝተዳለዋን ሎሚ ወጋሕታ 11 ሰዓት ከምዝወፍሩን ኣካያዲ ስራሕ ማሕበር መናእሰይ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ተኪኡ ብስራት ንቢቢሲ ሓቢሩ። ጠንቂ እቲ ባርዕ ዛጊድ ብዕሊ ዘይተፈልጠ እንትኸውን ዛጊድ ዘብጸሖ ጉድኣት'ውን ኣይተገልጸን። ኮይኑ ግና ብልሙድ ኣብ ወፈር ዘመት (ዘይሕጋዊ ሰፈራታት ምጥቃም ሕዛእቲ) ዝንቀሳቐሱ ጓሶትን ልማዳውያን ኣረይቲ ወርቂን ከምዘብግስዎ ይዝረብ። ኣብቲ ሃገራዊ ሕዛእቲ: ዓሚ ተመሳሳሊ ባርዕ ተላዒሉ ምንባሩ ይዝከር። ኣብቲ ሕዛእቲ ውሕድ ብዝሒ ዘለዎም ሓራምዝ ይርከቡ።


ኢትዮጵያ: ኣብ ዞባ ምብራቕ ባሌ ዝተመረዘ ማይ ዝሰተያ ልዕሊ 100 ኣጣል ሞይተን

ኣብ ዞባ ምብራቕ ባሌ ዝተመረዘ ማይ ዝሰተያ ልዕሊ 100 ኣጣል ክሞታ እንከለዋ፡ ሸሞንተ ሰባት ሓሚሞም ሕክምናዊ ረድኤት ከምዝተዋህቦም ነበርቲ እቲ ኣከባቢ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ኣብ ወረዳ ራይቱ፡ ቀበሌ ሃረዱቤ:  ዝተመረዘ ማይ ካብ ዝሰተያ ልዕሊ 500 ኣጣል 102 ከም ዝሞታ እቶም ነበርቲ ተዛሪቦም። ነባሪ እቲ ቀበሌ ዝኾነ ኣቶ ዑመር ኣብዱላሂ፡ እቲ ከባቢ ምድረበዳዊ ብምዃኑ፡ ንሰብ ኮነ ንእንስሳ ዝስተይ ማይ ካብ ዒላ ዝግለል ምዃኑ ሓቢሩ። ማይ ካብ ዓሚቕ ብገመድ እናገለልካ ምጥቃም ካብ "ጥንቲ" ክጥቀሙሉ ዝጸንሐ ኣገባብ ምዃኑ ዝገለጸ ኣቶ ዑመር፡ "ኣብዚ ቀረባ ግዜ ግና፡ ቅድሚ ሕጂ ርኢናዮ ዘይንፈልጥ እዩ ኣጋጢሙና፤ 97 ኣጣል ነቲ ማይ ምስ ሰተያ ሽዑ ንሽዑ ሞይተን" ክብል ንቢቢሲ ኣረዲኡ። እተን ሓሙሽተ ድማ ናብ ማእከል ሕክምና እንስሳታት ምስ በጽሓ ከም ዝሞታ ሓቢሩ። ብዘይካ እተን ኣጣል ካብቲ ማይ ዝሰተዩ፡ ሸሞንተ ሰባት'ውን ሓሚሞም ምንባሮም ገሊጹ። እቶም ሸሞንተ ሰባት ኣብቲ ከባቢ ኣብ ዝርከብ ማእከል ጥዕና፡ ሕክምናዊ ረድኤት ተገይሩሎም ኣብ ደሓን ኩነታት ከም ዘለው ዝገለጸ ኣቶ ዑመር፡ ቅድሚ ሕጂ ከምዚ ዓይነት ጸገም ኣጋጢምዎም ከም ዘይፈልጥ ይገልጽ። እቲ ጠንቂ ክኸውን ዝኽእል ክልተ ነገራት ምዃኖም ዝዛረብ ኣቶ ዑመር "ሓደ፡ ከም ተመን ዝኣመሰለ መርዛም እንስሳ ናብቲ ማይ ኣትዩ ክኸውን ይኽእል፤ ካልእ ድማ ኣብ ዶብ ስለ እንነብር፡ በዚ ማይ ድማ ብተደጋጋሚ ጎንጽታት የጋጥሙ እዮም። ምናልባት ሰባት መሪዞምዎ ክኸውን ይኽእል" ዝብል ጥርጣረ ከም ዘሎ ተዛሪቡ። ብዛዕባ እቲ ኩነታት ዝተሓተተ ምክትል ኣመሓዳሪ ራይቱ ወረዳ ኣቶ ሽብሩ ኣደሬ፡ እቲ ዒላ ብኸመይ ከም ዝተመረዘ ንምጽራይ ቅምሶ ናብ ላቦራቶሪ እንስሳታት ከተማ ኣሰላ፡ ከም ዝተላእኸ ገሊጹ። ኣብ ዞባ


ታይላንድ፡ ብሞተርሳይክል ዝተወቕዐት ሓርማዝ ድሒና

ኣብ ታይላንድ ኣብ ጽርግያ ብዘዋሪ ሞተርሳይክል ተሃሪማ ዝወደቐት ንእሽቶ ሓርማዝ ረድኤት ተገይሩላ ካብ ሞት ኣምሊጣ። እታ ውላድ ሓርማዝ ድሓረ ምስ ኣዲኣ ተጸንቢራ'ያ።


ብ1.9 ሚልዮን ዶላር ዝተሸጠት ተቐዳዳሚት ርግቢት ክብረወሰን ሰይራ

ኣብ በልጅዩም ሓንቲ ተቐዳዳሚት ርግቢት ብ 1.6 ሚልዮን ዩሮ (1.9 ሚልዮን ዶላር) ድሕሪ ምሻጣ ክብረወሰን ከም ዝሰበረት ተገሊጹ። እታ ኒው-ኪም ዝተሰምየት፡ ክልተ ዓመት ዝዕድመኣ ርግቢት ፈለማ ብ200 ዩሮ እኳ ንጨረታ እንተቐረበት ኣብ መወዳእትኡ ሓደ ቻይናዊ ነጋዳይ በቲ ክብረወሰን ዝሰበረ ዋጋ ከም ዝተዓወተላ ሮይተርስ ጸብጺቡ። ወናኒ እታ ርግቢት ኩርት ቫን ዴ ዎወር በቲ ዜና ከም ዝሰንበደ ተዛሪቡ። ኣብ ዕዳጋ ርግቢ ክብረ ወሰን ሒዙ ዝጸንሐ ኣርማንዶ ዝተባህለ ርግቢ፡ ኣርባዕተ ዓመት ዝዕድመኡ ተባዕታይ ኮይኑ፡ ብ1.25 ሚልዮን ዩሮ እዩ ተሸይጡ። ኣርማንዶ ኣብ 2019 ናብ ዕዳጋ ኣብ ዝወረደሉ፡ ካብ ውድድር ተኣልዩ፡ ብዙሓት ወሊዱ ነይሩ። ኒው ኪም ኣብ 2018፡ ሃገራዊ ማእከላይ ርሕቐት ዝርከቦም፡ ኣብ ብርክት ዝበሉ ቅድድማት ተዓዊታ እያ። ብድሕሪኡ ግና ጡረታ ወጽያ። ከም ኣርማንዶ፡ ኒው ኪም'ውን ኣብ መንጎ ክልተ ቻይናውያን ድሕሪ ዝተኻየደ ሓያል ውድድር ጨረታ እያ ተዓዲጋ። ኣብ ቻይና ውድድር ቅድድም ርግቢ ኣዝዩ ህቡብ እናኾነ እዩ ዝመጽእ ዘሎ። ተቐዳደምቲ ርግቢ ክሳብ ከባቢ 10 ዓመት ክወልዱ ይኽእሉ እዮም፤ ወናኒ ኒው ኪም'ውን ንምርባሕ ደልዩዋ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግመት። እንተኾነ ግና እዚ ነቲ ዕዳጋ ዝያዳ ዘይንቡር ከም ዝገበሮ እቶም ኣጫረትቲ ተዛሪቦም። መስራትን ኣካያድን ስራሕ ቤት ጨረታ ፒፓ፡ ኒኮላስ ጊሰልበረች ንሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ "ኣንስተይቲ ብምዃና እዚ ዋጋታት ክብረ ወሰን ዘይእመን እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ እቲ ተባዕታይ ይኸብር፤ ምኽንያቱ ብዙሓት ከፍርይ ስለዝኽእል" ኢሉ። ኣብ በልጅዩም ብኣፍረይቲ ርግቢ ፍልጥቲ ኮይና፡ ከባቢ 20 ሽሕ ኣፍረይቲ ርግቢ ከምዘለው ጊሰልበረች ይዛረብ። ብ1.9 ሚልዮን ዩሮ ዝተሸጠት ርግቢት ክብረወሰን ሰይራ


ኣብ ኢጣልያ ዝተቐትለት ኣብነታዊት ኢትዮጵያዊት ስደተኛ ኣጊቱ ጉዴታ መን እያ ነይራ?

ዕለተ ሰሉስ ኣብ ሰሜናዊት ክፋል ኢጣልያ ዞባ ትሬንቲኖ፡ ቅትለት ፍልጥቲ ኢትዮጵያዊት ተሓላቒት መሰላት ስደተኛታት ኣጊቱ ጉዴታ፡ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ኮነ ኣብ ልዕሊ ኢጣልያውያን እታ ግዛአት ስንባደ ፈጢሩ ኣሎ። ኣብታ ሃገር ብምርባሕ ኣጣልን ካብ ጸባ ጠሊ ኣጅቦ ብምድላውን እትፍለጥን ተሓላቒት ሰብኣዊ መሰላት ስደተኛታትን ዝኾነት እዛ ንባዕላ ስደተኛ፡ ሞታ ምስተስመዐ፡ መዘራረቢ ሚድያታት ዓለም'ውን ኮይና ኣላ። ኣብታ ሃገር ኣምባሳደር ኢትዮጵያ፡ ዘነቡ ታደሰ፡ ነቲ ጉዳይ ብቕርበት ንምክትታል ናብቲ ስፍራ ከምዘምረሐት ቢቢሲ ንምፍላጥ ተኻኢሉ ኣሎ። እቲ ኣብ ከተማ ሮማ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ልዕሊ እታ ፍልጥቲ ኢትዮጵያዊት ስደተኛ ብዝበጽሐ ጉድኣት ሓዘኑ ኣብ ፌስቡክ ገጹ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። እቲ ገበን ግቡእ ምጽራይ ክግበረሉን፡ እቲ ቅትለት ዝፈጸመ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ቀሪቡ ፍርዲ ክረክብን ምስ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢጣልያ ኮይኑ ከምዝሰርሕ'ውን ቃል ኣትዩ ኣሎ። ሞት ኣጊቱ፡ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ኣብ ደገ ዝነብሩ ትውልደ ኢትዮጵያውያን፡ ዓብዪ ሓዘን ኣስዒቡ ኣሎ። ብርክት ዝበሉ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ሓዘኖም እናገለጹ ይርከቡ። ፖሊስ እንታይ ኢሉ? ፖሊስ እታ ሃገር ከምዝበሎ፡ ኣጊቱ ጉዴታ፡ ኣብ ከተማ ትሬንቲኖ፡ ፍሉይ ስሙ ፍራሲሎንጎ ኣብ ዝተብሃለ ከባቢ ኣብ ዝርከብ መንበሪ ገዘኣ ኣብ ርእሳ ጉድኣት በጺሑዋ እያ ሞይታ ተረኺባ። እቲ ጉዳይ ኣብ ምጽራይ ከምዝርከብ ዝገለጸ ፖሊስ፡ እቲ ቅትለት ብማርቴሎ ዝተፈጸመ ገበን ከይኮነ ኣይተርፍን ኢሉ ነይሩ። ኮርየር ዝተብሃለ ጋዜጣ ጣልያን ከምዝበሎ  ግን፡ ኣጊቱ ዝቐተላ ጋናዊ ሰራሕተኛኣ ሱሌማን ኣዳምስ ዝበሃል ወዲ 32 ዓመት መንእሰይ እዩ። ምኽንያት እቲ ቅትለት፡ ምስ ክፍሊት ብዝተኣሳሰር ዝተፈጥረ ዘይምርድዳእ ክኸውን ከምዝኽእል እዩ ዝግመት ዘሎ። ኣዛዚ ፖሊስ ግዝኣት ትሬንቲኖ ኮሎኔል ሚካኤሌ ካፑርሶ፡ "ኣብ መንጎ ኣጊቱን ሱሌማንን ጽልኢ ምንባሩ ኣይንፈልጥን። ቅድሚ ሕዚ ምስኣ ተቖጺሩ ዝሰርሕ ምንባሩ ግን ንፈልጥ ኢና" ኢሉ። ' ንሱ ወሲኹ፡ ኣጊቱ ቅድሚ 2 ወርሒ ሱሌማን ምሳኣ ሓቢሩ ንክሰርሕ ከምዝጸወዓቶ፡ ካብኡ ድማ፡ 'ናይ ሓደ ወርሒ መሃያ (ደሞዝ) ኣይተኸፈለንን' ብዝብል ዝኾነ ዘይምርድዳእ ከምዝነበሮም ሓቢሩ። እቲ ጥርጡር፡ ብውሕዱ ሰለስተ ግዜ ብማርቴሎ ኣብ ርእሳ ከምዝወቕዓን፡ ኣብ ልዕሊኣ ጸታዊ መጥቃዕቲ ከምዝፈጸመን ምእማኑ፡ ኮሎኔል ሚካኤሌ ወሲኹ ተዛሪቡ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተወሊዳ ዝዓበየት ኣጊቱ፡ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት እያ ብስደት ናብ ሃገረ ኢጣልያ ኣምሪሓ። መጀመርታ፡ ካልኣይ ብርኪ ትምህርታ ምስ ዛዘመት፡ ናጻ ናይ ትምህርቲ ዕድል ስለዝረኸበት፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ትሬንቲኖ፡ ብማሕበረሰባዊ ሳይንስ ቀዳማይ ዲግሪ ተመሪቓ። ካብኡ ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሳ፡ ንሓጺር እዋን ምስ ጸንሐት ኣብ 2010 ናብ ኢጣልያ ተመሊሳ፡ ፖለቲካዊ ዑቕባ ሓቲታ። ዓበይቲ ኩባንያታት ዓለም፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዘካይድዎ ዝነበረ ውራ መሬት ተቓዊማ ብምጽሓፋ ድማ፡ ናይ ቅትለት ምፍርራሓት ይበጽሓ ስለዝነበረ፡ በዚ ምኽንያት ንኢትዮጵያ ገዲፋ ክትስደድ ከምዝተገደደት ይዝረብ። ኣብቲ ግዝኣት ሕቶ ፖሊቲካዊ ዑቕባኣ ተቐባልነት ምስረኸበ፡ ናብራኣ እትመርሐሉ መገዲ ተተኣላልሽ ነይራ። ነዚ'ውን ኣብታ ዓዲ ዝርከባ ኣጣል ምርባሕን፡ ጸባን ኣጅቦን [ቺዝ] ምፍራይን ንዓመታት ናተይ ኢላ ሒዛቶ። ኣብቲ እትነብረሉ ከባቢ ብኢጣልያውያን ኮነ፡ ብካልኦት ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት፡ ተፈታዊትን ፍልጥትን ኮይና ነይራ። እቲ ሓሳብ 'ኣጣል ምርባሕ'፡ ኣብኡ ኣብ'ቲ ሃገር ምስኣተወት እዩ መጺኡላ። እንተኾነ፡ ምስ ገለ ሚድያታት ኣብ ዝገበረቶ ቃላ መሕትት ከምዝበለቶ፡ እንስሳ ምርባሕ ኣብ ስድራአ ልሙድን ንዘመናት ካብ ወለዶ ናብ ወለዶ እደናተሰጋገረ ዝመጽአ ልምድን ከምዝኾነ እያ ትዛረብ። ኣብ ኣጣል ኣቶኲርካ ምስራሕ ከምዘሐጉሳ'ውን ትዛረብ ነይራ እያ። ቅድም ክብል'ውን፡ ኣብ 'ኣርባሕቲ እንስሳታት፡ ናብ ዘላቒ ሕርሻ ምስግጋር' ኣብ ዝብል ፕሮጀክት ስለዝሰርሐት፡ እቲ ልምዲ ኣብ ምርባሕ እንስሳ ከምዝሓገዛ እያ ትዛረብ። ኣብቲ ንሳ እትሰርሓሉ ከባቢ፡ ንብርክት ዝበሉ ኣፍሪቃውያን ናይ ስራሕ ዕድል ከምዝፈጠረት ይዝረብ። ፍቱው ኣጅቦ- ኣጊቱ ብኸመይ ጀሚራቶ? ኣብታ ከባቢ፡ ኣብ ረብሓ ዘይወዓለ ናይ እንስሳ መራብሒ ቦታ/መሬት ምስረኸበት፡ መበቆላውያን ዓይነት ኣጣል ከተራብሕ ወሲና። ፔታታሞኒኪና እናተብሃላ ዝጽዋዓ ዓይነት ዓሌታት ኣጣል፡ ኣብ ምጽናት ዝነበራ  ኮይነን፡ ብቑጽሪ ብ15 እያ ጀሚራቶ እቲ ስራሕ። ደሓር ግን፡ ቁጽረን ናብ 180 ክብ ምስበለ፡ ብፍርያት ጸባን ውጽኢቱን ናይተን ኣጣል ተፈላጥነት ኣትሪፋ። እተን ንምርባሕ ዝመረጸተን ኣጣል፡ መበቆለን ናይቲ እትነብረሉ ከባቢ ብምዃነን፡ ከም ዝመረጸትን ተዛሪባ ነይራ። ኣብቲ ናይ ምርባሕ ኣጣል ኮነ፡ ኣብ ምፍራይ ጸባን ኣጅቦን እትቆጽሮም ሸቃሎ፡ ናይ ስራሕ ዕድል ዝሰኣኑ ከም ዝኾኑ እዩ ዝዝረብ። እዚ ካብ ጸባ ኣጣል ዝስራሕ ኣጅቦ፤ ብኸመይ ከምዝስራሕ ተሞክሮ ንምቕሳም ሰባት ናብኣ ይኸዱ ነይሮም። ንሳ ድማ፡ እዚ እትፈትዎ ሞያ፡ ንካልኦት ንክተምህር ድሕር ዘይትብል እያ ነይራ። እቲ ሞያ ኣብሊጻ ንምዕባይ፡ ብፍርያት ኣጅቦ ኣጣል ናብ እትፍለጥ ፈረንሳዊት ዓዲ ከይዳ ድማ ልምዲ ቀሲማ መጺኣ እያ። ኣስታት 15 ዓይነታት ኣጅቦ፡ ንዓማዊላ ተቕርብ ምንባራ ይግለጽ። ብስራሓ ዝተፈላለዩ ሽልማት ከምዝረኽበት'ውን ይዝረብ። ኣብ ኤክስፖ ሚላን፡ ንሳ ካብ እትነብረሉ ግዝኣት ኣጅቦ ወኪሉ ዝመጽአ ናታ ፍርያት እዩ ነይሩ። ቅድሚኣ ኣብቲ ከባቢ፡ ኣብቲ ዓውዲ ዝተዋፈረ ሰብ ዳርጋ ኣይነበረን ምባል ይከኣል። ንነበርቲ እቲ ከባቢ ኮነ ንስደተኛታት ንዓመታት ፍርያታ ኣቕሪባትሎም እያ። ከምኡ'ውን፡ ካብ ጸባ ኣጣል ዝስራሕ ተፈጥሮኣዊ መመላኽዒ ተፍሪ ነይራ። ንበጻሕቲ ዓዲ'ውን፡ መጓሰ ኣጣል ክብጽሑ ትገብር ነይራ ይበሃል። ፈተናታት ዓሌታዊነት ኣጊቱ ኣብታ ንዓመታት ዝነበረትላ፡ እንባታት ዝበዝሓን ምስ ጀርመን እትዳወብን ግዝኣት ትሬንቶ፡ ኣብ ዓሌት መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕትታት የጋጥምዋ ከም ዝነበሩ ንፖሊስ ኣፍሊጣ ነይራ ተባሂሉ። ገለገሊኦም፡ ካብ ሕብሪ ቆርበታ ተበጊሶም፡ " 'ክፍእቲ ጸላም' እናበሉ ይጸርፉኒ ነይሮም፤ እቲ ዝነብረሉ ዓደይ ከም ዘይኮነ'ውን ይነግሩኒ ነይሮም" ብማለት ብግልጺ፡ ዘጓንፍዋ ዝነበሩ ዓሌታዊ መጥቃዕቲታት ተቃልዕ ነይራ። እቲ ምሳኣ ዝሰርሕ ዝነበረ ጥርጡር ስደተኛ መንእሰይ ካብቶም ቅድሚ ሕዚ ዘፈራርሕዋ ዝነበሩ ሰባት ከምዘይኮነ፡ እንተኾነ፡ ምስ ገንዘብ ተዛሚዱ ዘይምርድዳእ ከምዝነበሮም እዩ ዝግመት። ፕረዚደንት እታ ግዝኣት፡ ኡጎ ሮሲ፡ ኣብ ልዕሊ ኣጊቱ ዘጓንፍ ዝነበረ 'ዓሌታዊነት' ተቓዊሙ ኣብ ጎና ጠጠው ኢሉ ከምዝነበረ'ውን ተጸብጺቡ። "ኣጊቱ ስደተኛ ኮይና፡ ኣብ ውሽጢ ግዝኣትና እንስሳታት ኣብ ምርባሕ ምንጣፋ፡ ተቐባልነት ንጋሻ ደጋፊነትን ህዝቢ ትሬንቲኖ እዩ ዘመላኽት" እውን ኢሉ ነይሩ። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ናብ ኢጣልያ ዝኣተወት ኣጊቱ ጉዴታ፡ ኣብ ዝመጽእ ሓደ ጥሪ: ሓድሽ ዓመት ፈረንጂ 2021፡ 43 ዓመታ ክትመልእ ነይሩዋ።


ናሚቢያ ብኮሮናቫይረስ ዝተታሕዘ ሰብ ዝፈልዩ ኣኽላባት ተሰልጥን ኣላ

ናሚቢያ ኮሮናቫይረስ ዝተትሓዘ ሰብ ብጨና ዝፈልዩ ኣኽላባት ኣሰልጢና ናብ ስራሕ ብምውፋር ኣብ ኣፍሪቃ ቀዳመይቲ ሃገር ንምዄን ትሰርሕ ከምዘላ ሰበስልጣን እታ ሃገር ኣፍሊጦም። ዩኒቨርሲቲ ናሚቢያ ክፍሊ ትምህርቲ ሕክምና እንስሳ ንኮሮናቫይረስ ብጨና ዝፈልዩ ኣኽላባት የሰልጥን ከምዘሎ ተገሊጹ። ነቶም ዝሰልጠኑ ኣኽላባት ናብ መዕርፎ ነፈርትን ዶባትን ብምልኣኽ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዘ ሰብ ፈልዮም ክሕብሩ ከምዝግበር ጋዜጣ ናሚቢያን ኣብቲ ዩኒቨርሲቲ መምህር ንዝኾነ ኮናርድ ብራያን ብምጥቃስ ጸብጺባ። መምህር ክፍሊ ሕክምና እንስሳ ዝኾነት ኣልማ ራት ብወገና እቶም እንስሳታት ኮሮናቫይረስ ንዝሓዞ ሰብ ብጨና ዝፈልዩሉ ብቕዓት 95 ሚኢታዊት ዕውት ከምዝኾነ ሓቢራ። እቲ መስርሕ ስልጠና ኮሮናቫይረስ ዝፈልዩ ኣኽላባት ቅድሚ ክልተ ወርሒ ከምዝተጀመረ ጋዜጣ ናሚቢያን ኣዘኻኺራ’ላ። እንተኾነ: ስልጠና ምስወድኡ መዓስ ናብ ስራሕ ከምዝዋፈሩ ብዝምልከት ግን ዝተሓበረ ነገር የለን። መንግስቲ ናሚቢያ ኣኽላባት ብምጥቃም ኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ንምፍላይ ዝግበር ስራሕ ብምጅማር ኣብ ኣፍሪቃ ቀዳሞት ከምዝኾኑ ይገልጹ። ቅድሚ ሎሚ’ውን ኣብ ካልኦት ሃገራት ተመሳሳሊ ስልጠና ንኣኽላባት ክወሃብ ከምዝጀመረ ጸብጸባት የመልክቱ።


ንኮሮናቫይረስ ዘለልዩ ኣሸተትቲ-ኣኽላባት

ብፍሉይ ንኮቪድ-19 ከለልዩ ዝሰልጠኑ ኣኽላባት ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ሄልሲንኪ ፊንላንድ ተዋፊሮም ኣለው። እቲ መርመራ ኣብ ወለንታውያን ገያሾ እዩ ዝካየድ ዘሎ። እቲ ፈተነ ተስፋ ዝህብ ውጽኢት የርእይ ከም ዘሎ፤ ነቲ መስርሕ ትመርሖ ዘላ ተመራማሪት ገሊጻ።


ንደቂ ኣንስትዮ ናይ ስራሕ ዕድል ዝፈጠረ ሕርሻ ጽምብላሊዕ ኬንያ

ኣብ ገማግም ኬንያ ኣብ ዝርከባ ዞባታት ዝካየድ ሕርሻ ጽምብላሊዕ፡ ደቂ ኣንስትዮ ስድርአን ክኣልያ ዘክኣለን ጥራይ ዘይኮነ፤ ሓደ ዓቢይ ንግዲ ሰደድ ኬንያ’ውን እዩ።


ገበል ኣብ መደቀሲ ክፍልኹም እንተዝጸንሓኩም እንታይ ምተሰምዓኩም?

ሓደ ኣውስትራልያዊ፡ ኣብ ደገ ጸኒሑ ንገዝኡ ምስ ተመልሰ፡ ገለ ክፋል ናሕሲ ግዝኡ ኣብ ክሽንኡ ወዲቑ ይረኽቦ። በቲ ዝረኣዮ ዝሰግአ ዴቪድ ቴት፡ ነገራቱ ባህ ስለዘይበሎ፡ ንገዝኡ ክፍትሾ ይጅምረልኩም። ካብ ዝፈርሖ ግን ኣይደሓነን፡ ሓደ ገበል ኣብ እንዳ ሳሎን ለመም ክብል ይጸንሖ። በዚ ስለዘይቀሰነ ድማ፡ ምፍታሽ ቀጺሉ። ኣብ መደቀሲ ክፍሉ እትው እንተበለ ድማ፡ ካልኣይ ዓቢ ገበል ጸንሖ። ክልቲኦም ገባብል 22 ኪሎ ዝምዘኑ እዮም። እቶም ኣትማን "ኣዝዮም ገዘፍቲ" ምዃኖም፡ ኣብ ምሓዝ ናይቶም ለምምታ ዝተዋፈረ ስቲቨን ብራውን ገሊጹ። እዞም ክልተ ተባዕትዮ ገባብል፡ ጾታዊ ፍቕሪ ኣብ ዝፈጠሮ ኣምባጓሮ ዝተባእሱ ክኾኑ ከም ዝኽእሉ'ዩ ዝግመት። ከምኡ እንተኾይኑ፡ እታ ዝባኣሱላ ዝነበሩ ኣንስተይቲ ገበል ዛጊት ሃለዋታ ኣይተፈልጠን ዘሎ። ቁመቶም ድማ፡ ናይቲ ሓደ 2.8 ሜትሮ ክኸውን እንከሎ እቲ ካልኣይ ድማ  2.5 ሜትሮ ይበጽሕ። ኣቶ ዴቪድ ቴት፡ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ናሕሲ ገዝኡ ኣትማን ጸሓይ ክጽለዉ ተዓዚቡ ከምዝነበረ'ዩ ዝገልጽ። "ንገዛ ምስ ተመለስኩ ዓቢ ክፋል ናሕሲ ናይቲ ገዛ ኣብ ልዕሊ ናይ ክሽነ ጣውላ ጸኒሑኒ" ክብል ንሓደ 'ዘ ኮሬር-መይል' ዝተባህለ ጋዜጣ'ታ ሃገር ተዛሪቡ። ነቲ ዝፈረሰ 'በለፎን' ገዝኡ ምስ ተዓዘበ ድማ'ዩ ነቶም እንስሳታት ክደልዮም ዝጀመረ። ምስ ረኸቦም ድማ፡ ሃዳኒ ኣትማን ጸዊዑ፡ እቲ ዘፍርሕ ፍጻሜ ኸኣ "ብቕልጡፍ ተፈቲሑ"። "ፈጺመ ባዕለይ ክትንክፎም ኣይደለኹም" ብምባል ቴት ተዛሪቡ። ሃዳን ኣትማን፡ ስቲቨን ብራውን ብወገኑ፡ "ክልቲኦም፡ ምስ ካልኦት ክወዳደሩ እንከለዉ፡ ኣዝዮም ዓበይቲ እዮም" ይብል። ንሱ ከምዝብሎ፡ ሰባት ኣትማን ከጋጥምዎም እንከለዉ፡ ኣብ ዘለውዎ ደው ክብሉን፡ ነቲ ተመን ናብ ዝደለዮ ክኸይድ ክገድፍዎን ኣለዎም። ምኽንያቱ ይብል ንሱ፡ ትም እንተ ኢልኩም ከም ሓደጋ ስለዘይርኢኹም እዩ። "ኣትማን ካብ ዝኾነ ሓደጋ ክሃድሙ ጥራይ'ዮም ዝደልዩ" ብምባል፡ መንገዲ ክንጸርገሎም'ዩ ዝመክር።


ኣውስትራልያ፡ 470 ዓሳ ነባሪ ኣብ ገማግም ታስማንያ ተገፊዖም ጸኒሖም

ኣብ ኣውስትራልያ ግዝኣት ታስማንያ ኣብ ታሪኽ ዝበዝሑ ዓሳ ነባሪ ኣብ ገማግም ባሕሪ ብማዕበል ናብ ደገ ተደፊኦም ከም ዝጸንሑ ተገሊጹ። ካብ ሰኑይ ክሳብ ሎሚ ልዕሊ 470 ዓሳ ነባሪ ገሊኦም ናብ መሬት ገሊኦም ድማ ናብቲ ዓᎁቕ ዘይኮነ ማያት ተደፊኦም ወጺኦም ከም ዝጸንሑ ተሓቢሩ። ካብቶም ድሒሮም ዝተረኸቡ 200 ዝኾኑ ዓሳ ነባሪ እቶም ዝበዝሑ ሞይቶም ከም ዝጸንሑ ሰብ መዚ ኣውስትራልያ ሓቢሮም። ሰራሕተኛታት ዕቃበ ባሕርን ሰራሕተኛታት ህይወት ኣድሕንን ነቶም ብህይወት ዝጸንሕዎም ዓሳ ነባሪ ንምድሓን ይረባረቡ ከም ዘለዉ ገሊጸም። ካብቶም ኣብ መጀመርታ ብሰሉስ ዝተረኸቡ ቀዳሞት ጉጅለ እቶም 25 ዓሳ ነባሪ ክድሕኑ እንከለዉ፡ ገለ ካብቶም ዝደሓኑ ብማዕበል ተደፊኦም ዳግማይ ናብቲ ገማግም ከም ዝተመለሱ እቶም ሰብ መዚ ገሊጾም። ሓደ ካብ ላዕልዎት ሓለፍሪቲ ግዝኣት ተስማንያ ኒክ ድካ "ቁጽሪ ናይቶም ዝሞቱ ዘለውን ናብ ገማግም ዝግፍዑ ዘለዉ ዓሳ ነባሪ ይውስኽ ስለ ዘሎ ኣዚና ኢና ተሻቒልና ዘለና” ኢሉ። እንተኾነ ሰራሕተኛታት ዕቓበ ባሕርን ህይወት ኣድሕንን ብዙሓት ዓሳታት ብህይወት ንክቅጽሉ ይረባረቡ ስለ ዘለዉ ተስፋ ከምዝህብ ተዛሪቡ። ብሄሊኮፕተር ዳህሳስ ምስ ተኻየደ፡ ካብቲ እቶም ብሰሉስ ዘተረኸብሉ 10 ኪሎሜትር ርሒቆም እቶም ካልእ ጉጅለ ዓሳ ነባሪ ከም ዝተረኸቡን ሰራሕተኛታት ዕቃበ ባሕርን ህይወት ኣድሕንን ብጀላቡ ናብቲ ቦታ ከም ዝተለኣኹን ኒክ ድካ ሓቢሩ። ኣብቲ ቀዳማይ ጉጅለ 90 ዓሳ ነባሪ ክሞቱ እንከለዉ፡ እዞም ዓሳ ነበሪ ብምንታይ ምኽንያት ብኽንድዚ ብዝሒ ናብ ገማግም ተደፊኦም ከምዝወጽኡ ክፍለጥ ኣይተኻኣለን። ዓሳ ነባሪ ኣነባብርኦም ማሕበራዊ ኮይኑ ብመራሕቲ እናተቐለሱ እዮም ዝኸዱ። መብዛሕትኡ ግዜ እቶም ዝነኣሱ ዓሳ ነባሪ እዮም ናብ ደንደስ ተገፊኦም ዝወጽኡ። እዞም ፒሎት ዝተባሃሉ ዓይነት ዓሳ ነባሪ ክሳብ 7 ሜትሮ ቆመትን ክሳብ ሰለስተ ቶን ክብደትን ክበጽሑ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ኣንታርክቲክ መጽናዕቲ ዘካይዱ ኣውስትራልያውያን ተመራመርቲ ቅድሚ ሕጂ ክንድዚ ብዝሖም ዓሳ ነባሪ ኣብ ናብ ገማግም ተገፊኦም ወጺኦም ዝፈልጡ እንተኾይኖም የጽንዑ ከምዘለዉ ገሊጸም። ኣብ ሳውዘርን ክሮስ ዩኒቨርስቲ ተመራማሪ ዓሳ ነባሪ ዝኾነ ሮፌሰር ፔተር ሃሪሶን “እዚ ቁጽሪ እዚ እቲ ዝበዝሐ እዩ ክኸውን ዝኽእል” ክብል ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ ታስማንያ ኣብ 1935 ኣስታት 294 ዓሳ ነባሪ ናብ መሬት ተገፊዖም ወጺኦም ስለዝነበሩ እቲ ዝበዝሐ ተባሂሉ ኣብ መዝገብ ሰፊሩ ጸኒሑ’ዩ፡ ኣብ 2009 እውን ኣስታት 200 ዓሳ ነባሪ ኣብ ተመሳሳሊ ቦታ ኣብ ገማግም ተረኺቦም ነይሮም። ኣብ ኣውስትራልያ ኣብ ገማግም ተገፊዖም ካብ ዝተረኸቡ ዓሳ ነባሪ እቶም 80 ሚእታዊት ኣብ ግዝኣት ታስማንያ እዮም ተረኺቦም።


ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ፍሉጥ ተጣባቒ ዕቃበ እንስሳታት ብኽልተ ጸዓዱ ኣናብስ ተቐቲሉ

ፍሉጥ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ተጣባቒ ዕቃበ እንስሳታት፡ ንክልተ ጸዓዱ ኣናብስ ከዛውሮም እንከሎ በቶም ኣናብስ ተቐቲሉ። መኪና ሒዛ ትኽተሎም ዝነበረት ሰበይቱ ክተድሕኖ ወላ እዃ እንተፈተነት ክሰምረላ ኣይከኣለን። እዚ ብሓሙስ ብኣናብስ ዝተቐተለ ሰብኣይ፡ ኣብ "ሊምፖፖ" ዝተባህለ ከባቢ ፍሉጥ መካነ እንስሳታት ከምዝነበሮ ይፍለጥ። ንዙረት እናኸዱ እንከለው እቶም ኣናብስ  ክበኣሱ ከምዝጀመሩን ሓደ ካብቶም ኣናብስ ነቲ ሰብኣይ ከጥቕዖ ከምዝጀመረን ይግለጽ። እቲ ሰብኣይ ኣብ ማእከል እቲ ዝነበረ ባእሲ ተለኪሙ ክኸውን ከም ዝኽእል ኣዝማዱ ይዛረቡ። ኣብዚ እዋን እቶም ኣናብስ ካብቲ መካነ-እንስሳታት ከምዝተወስዱን፡ ኣብ ዝመጽእ መዓልታት ኣብ ሓደ ጫካ ከምዝፍነውን ተገሊጹ። ኣብ 2017፡ እቶም ኣናብስ ካብቲ ሰፈሮም ወጺኦም ኣብቲ ከባቢ ዝሰርሕ ዝነበረ ሰብኣይ ከምዝቐተሉ ተገሊጹ ነይሩ።


ጫድ፡ 100 ሚልዮን ዶላር ዕዳኣ ብከብቲ እትኽፍል ዘላ ሃገር

ሃገረ ጫድ፡ ካብ ኣንጎላ ዝተለቃሓቶ 100 ሚልዮን ዶላር ብከብቲ ክትመልስ ከምዝጀመረት መግስታዊ ጋዜጣ ኣንጎላ ሓቢሩ። እዚ ዘይንቡር ኣከፋፍላ ዕዳ፡ ነታ ሕጽረት ጥረ ገንዘብ ዘለዋ ጫድ ዘርብሕ ክኸውን እንከሎ፡ ነታ ሕጽረት ከብቲ ዘለዋ ሃገረ ኣንጎላ'ውን ብማዕረ ዘርብሕ'ዩ። ከም ናይ መጀመርታ ክፍሊት ልዕሊ 1,000 ከብቲ ብመርከብ ናብ ርእሰ ከተማ ሉዋንዳ ከም ዝኣተዋ ጆርና ዲ ኣንጎላ ጸብጺቡ። ኣንጎላ፡ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመታት ብድምር 75,000 ከብቲ ክትቅበል ትጽቢት ይግበር። ንሓንቲ ላምር/ብዕራይ ብሕሳብ 1,333 ዶላር ማለት'ዩ። ኣብ መወዳእታ ናይዚ ወርሒ ድማ 3500 ከብቲ ካብ ቻድ ናብ ኣንጎላ ክስደዳ ምዃነን ተፈሊጡ። ኣብ 2017፡ ቻድ ነቲ ብጥረ ገንዘብ ክትከፍሎ ዘይካለት ልቓሕ፡ ብመልክዕ እንስሳ ክትከፍል ምስ ሓተተት፡ ኣንጎላ ተቐቢላቶ። ምኽንያቱ፡ እታ ብነዳዲ ሃብታም ዝኾነት ደቡብ ኣፍሪቃዊት ሃገር፡ ነቲ ዘለዋ ሃብቲ እንስሳ (ኣሓ) ንምስሳን ድሌት ስለዘለዋ'ዩ ክብል እቲ መንግስታዊ ጋዜጣ ጠቒሱ። ኣንጎላ፡ ደርቂ እናተመላለሰ ስለዘጥቕዓ፡ ከም ሳዕቤኑ ዘለዋ እንስሳታት ብጥሜትን ጽምእን ይሞቱን፡ ድኽነት የስዕብን። ዋላ'ኳ ኣንጎላ፡ ብነዳዲ ሃብታም ሃገር እንተኾነት ካብቲ ሓሚሱዋ ዝነበረ፡ ን27 ዝቐጸለ ኲናት ሓድሕድ ርእሳ ኣብ ምሕዋይ ትርከብ። ጫድ ብወገና፡ ማዕከን ሃብቲ እንስሳ ተባሂሉ እትጥቀስ ሃገር'ያ። ውድብ ጥዕና እንስሳ ዓለም (OIE) "መወዳድርቲ ዘይብላ ሃገረ ሕርሻ እንስሳ" ክብል ገሊጽዋ'ዩ። ኣስታት 94 ሚልዮን እኹላት ከብቲ ከምዘለዋ ይግለጽ። ዓለማዊ ባንክ ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ብዛዕባ ጫድ ኣብ ዘውጽኦ ጸብጻብ፡ ብሰንኪ ኣብቲ ዞባ ዘይምርግጋእ ፈጢሮም ዘለዉ እስላማውያን ዕጡቓት፡ ቁጠባኣ "ተኣፋፊን ኣብ ሓደጋ ዘሎን" ምዃኑ ይጠቅስ።


ኣብ ምዕቃብ ሓራምዝ እስያ ግደ ክህልዋ’ዩ ዝተባሃለላ ውልዶ ሓርማዝ

ኣብ ኤስያ ዝርከቡ ሓራምዝ ኣብ ጸገም ወዲቖም ከምዝርከቡ ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ ሓደ መካነ እንስሳት ቅድሚ ሒደት ሰዓታት ዝተወለደት ውላድ ሓርማዝ ንመጀመርያ ግዜ ስጉሚ ክትጅምር እንከላ ዘርኢ ቪድዮ ተመልከቱ።

ውሕስነት እንስሳታት


ብፖሊስ ኣመሪካ ዝህደን ዘሎ ገዚፍ ድቢ

ኣብ ካሊፎርንያ ካብ ዝሓለፈ ክረምቲ ጀሚሩ ናብ ገዛውቲ እናሰበረ ብምእታው ጸገም ክፈጥር ዝኸረመ ‘ሃንክ ዘ ታንክ’ ዝተባህለ ገዚፍ ጸሊም ድቢ ብፖሊስ ይህደን ኣሎ፡፡ 227 ኪ.ግ ዝምዘንን ካብ መብዛሕተኦም ብኽብደት ዝገዝፍን እዚ ሰራቒ ድቢ፡ ኣብቶም ዝሰብሮም ገዛውቲ በቐጻሊ መግቢ ይረክብ ብምንባሩ፡ ከም ካልኦት ድቢታት ነቲ እዋን ኣብ በረድ ተዋሒጡ ከምዘየሕለፎ ተገሊጹ፡፡ ገለ ሰብመዚ ድማ እቲ ድቢ ኣብ ናይ ሰባት ከባቢ ምንባር ስለዝለመደ ምቕታሉ ኣድላዪ ክኸውን ከምዝኽእል ተዛሪቦም፡፡ ተሓለቕቲ እንስሳታት ግና ናብ መዕቆቢ ክውሰድ ከምዝለዎ ይምዕዱ፡፡ ሃንክ፡ ካብቲ ኣብ ዝጠመየሉ እዋን ናብ ዝተዓጸዉን ሰብ ዘለዎምን ገዛውቲ ሰይሩ ናይ ምእታው ተግባሩ እዩ እቲ ቅጽል ሽም ወጺእዎ፡፡ ‘‘ሓይሉን ግዙፍ ኣካላቱን ተጠቒሙ ናብ ገዛውቲ ሰይሩ ክኣቱ ከምዘለዎ ተማሂሩ እዩ ይብል’’ ይብል ወሃቢ ቃል ፒተር ቲራ፡፡ ‘‘ ማዕጾ ገዛ ሰይሩ ይኣቱ፤ ማዕጾ ጋራጅ ሰይሩ ይኣቱ፡፡ ብመስኮት ይኣቱ’’ ኢሉ፡፡ ‘‘ኪንግ ሄንሪ’’ዝብል ተወሳኺ መጸውዒ ዘለዎ ሃንክ ብግዝፊ ኣካላቱን ጸሊም ሕብሩን ኩሉ ከምዝፈልጦ ዲፓርትመንት ፖሊስ ሳውዝ ሌክ ታሆ ሓቢሩ፡፡ ብልሙድ ድቢታት ንምብራር ዝጠቕሙ ከም ናይ ሓደጋ እዋን ደምጺታት ተፈቲኖም ነዚ ሓደገኛ ድቢ ግን ከርሕቕዎ ኣይከኣሉን፡፡ ኣብቲ ከባቢ ዝንቀሳቐስ ተሓላቒ እንስሳታት፡ ገዚፍ ክብደት እቲ ድቢ ካብቲ ዘለዎ ናይ ሰባት መግቢ ናይ ምምጋብ ሸውሃት ዝብገስ ክኸውን ከምዝኽእል ገሊጹ፡፡ እቲ ትካል ሃንክ ካብ ምቕታል ናብ ምዕቆቢ ክውሰድ ከምዘለዎ ዝገለጸ ኮይኑ ነበርቲ እቲ ከባቢ ድማ ጉሓፍን ተረፍ መግብን ክድርብዩ እንከለው ጥንቃቐ ክገብሩ ከምዝግባእ ኣፍሊጡ፡፡ ሰብመዚ እቲ ከባቢ ንሃንክ ዝምልከቱ 150 ጥርዓናት ቀሪቡሎም እዩ፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ጥራሕ ናብ ልዕሊ 40 ገዛውቲ ሰይሩ ዝኣተወ ኮይኑ፡ ኣብ ገሊኡ ከቢድ ዕንወት ኣብጺሑ፡፡ ‘‘ኣብዚ ከተማ ን 40 ዓመታት ተቐሚጠ እየ፡፡ ኣብዚ ቀረባ እየ ገዛይ ምቑላፍ ጀሚረ፤ ከምኡ ገይረ ኣይፈልጥን’’ ዝብል ድማ ብዓርቢ ሃንክ ገዝኡ ዝፈገረሉ ቲም ጆንሰን ዝተባህለ ነባራይ እዩ፡፡ ‘‘ብዙሕ እንተዘይንቕልቦም ከምዚ ኣይመሸገሩናን’’ ኢሉ፡፡

ውሕስነት እንስሳታት


ኣብ መካነ እንስሳት ዝርከቡ ጉማረታት ብኮቪድ ተለኺፎም

ኣብ ቤልጂየም ኣብ መካነ እንስሳት ዝርከቡ ክልተ ጉማረታት ብኮሮናቫይረስ  ከምዝተለኸፉ ተረጋጊፁ። እቶም ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ጉማረታት ናብ መወሸቢ ማእኸል ከምዝተወሰዱ ድማ ተገሊፁ። ዛጊድ፡ እቲ 14 ዝዕድሚኡ ኢማኒን 41 ዓመታ ሄርሚንን ብኸመይ ብኮሮናቫይረስ ከምዝተለኸፉ ኣይተፈለጠን። እቶም ክልተ ጉማረታት ኩሉ ግዘ ኣፍንጭኦም ይትርክስ (ይንፍጥ) እኳ እንተነበረ፡ እቶም ካልኦት ኣብ መካነ እንስሳት ኣንትወርፕ ዝርከቡ እንስሳት’ውን ምርመራ ኮሮናቫይረስ ተጌርሎም እዩ። ካብ ኮቪድ ናፃ ከም ዝኾኑ ክሳብ ዝረጋገፅ ድማ፡ ኣብቲ ሕዛእቲ  ምስቶም ጉማረታት ቅድሚ ዝኾነ ዓይነት ምትንኻፍ ምግባር መምርሕታት ኮሮናቫይረስ ተግባራዊ ክኾኑ መካነ እስሳት ኣንትወርፕ ኣዚዙ ኣሎ። ብብርኪ ዓለም ብዙሓት እንስሳት ዘገዳምን ዘቤትን ብሳርስ-ኮቭ 2 ከምዝተለኸፉ ብዙሓት ፀብፃባት ሓቢሮም’ዮም። ዋላ’ኳ ብልሙድ ኣፍንጫ ጉማረታት ራሕሲ ዘይፍለዮ እንተኾነ፡ ሓኻይም እቲ ሕዛእቲ፡ እቶም ጉማረታት ክንፍጡ ምስተዓዘብዎም ከመርምርዎም ወሲኖም። ኣብዚ እዋን እቶም ጉማረታት ኣብ ሓፁር ዝተዓፀዉ እንትኾኑ፡ ካብ ኮቪድ ናፃ ዝኾኑ ሓለውቶም’ውን  መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ከምኡ’ውን ናይ ድሕንነት መነፀር ክገብሩ ግድን ኮይኑ ኣሎ። ሓኪም መካነ እንስሳት ኣንትወርፕ ፍራንሲስ ቨርካሚን፡ “ኣነ ክሳብ ዝፈልጦ እቲ ቫይረስ ነዞም ዓሌት እንትለክፍ ፈላማይ ክስተት’ዩ። መብዛሕትኡ ግዘ እዚ ቫይረስ ንዓሌት ድሙን ህበይን እዩ ዝለክፍ” ኢሉ። ኣብ መፈለምታ እዚ ሰሙን’ውን ካናዳ፡ ሰለስተ ዓጋዘናት ብኮቪድ-19 ምልካፎም ኣፍሊጣ ኔራ። እዚ ክስተት ኣብታ ሃገር ንፈለማ እዋን ዝተመዝገበ መልከፍቲ እንስሳት ዘገዳም እዩ። ኣብ እንስሳት ዝካየድ ምርመራ ድሩት ብምዃኑ ድማ፡ ኮቪድ-19 ኣብ እንስሳት ዘገዳም ክንደየናይ ከምዝላባዕ ኣይፍለጥን።

ውሕስነት እንስሳታት


ተመጣጢሩ እንዳ ጠስሚ ክረክብ ዝፈተነ ከልቢ ገዛ ኣባሪዑ

ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ሚዙሪ ሓደ ከልቢ ሰብ ዋና ገዛ ኣብ ዘይብሉ ናብ እንዳ ጠስሚ ተመጣጢሩ ከርክብ ክብል መወልዒ ጋዝ ስለዝተንከፈ ገዛ ኣባሪዑ። ሰራሕተኛታት ምክልኻል ባርዕ ሓዊ እቲ ግዝኣት፡ ኣብቲ ገዛ ንዝነበሩ ክልተ ኣኻልብ ካብ ሞት ኣድሒኖም።

ውሕስነት እንስሳታት


ንናይ ሌዲ ጋጋ ሓላዊ ከልቢ ብጥይት ዘቑሰለ ሰብ 21 ዓመት ክእሰር ተፈሪዱ

ናይ ውርይቲ ሰነጥበባዊት ሌዲ ጋጋ ኣኽላባት ኣብ ዝተሰረቁሉ እዋን፡ ነቲ ሓላዊ ከልቢ ብጥይት ዘቑሰለ ሰብ ን21 ዓመት ክእሰር ተፈሪዱ። ጀምስ ሃዋርድ ጃክሰን፡ ንዝቐረበሉ ክሲ ፈተነ ቅትለት ከምዘይቃወም ምግላጹ፡ ምስ ብስምምዕ ዝግበር ምእማን ገበን ዝመሳሰል’ዩ። ራያን ፊሸር ኣብ ወርሒ ለካቲት 2021 ኣብ ሆሊዉድ ነቶም ሰለስተ ኣኽላባት ሌዲ ጋጋ እናዘወረ እንከሎ፡ ጃክሰን ኣብ ኣፍልቡ ብጥይት ከምዝሃረሞ እቲ ቤት ፍርዲ ሰሚዑ። ፊሸር ድሕሪ እቲ መጥቃዕቲ ሕክምና ረኺቡ ዝሓወየ’ኳ እንተኾነ ገለ ክፋል ሳንቡኡ ግን ከምዝተኣለየ ይገልጽ። ኣብቲ ትማሊ ሰኑይ ዝተኻየደ መጋባእያ ቤት ፍርዲ ተረኺቡ፡ እቲ ተኹሲ ንህይወቱ ንሓዋሩ ከምዝቐየሮ ምግላጹ ሲቢኤስ ኒውስ ዝተባህለ ማዕከን ዜና ሓቢሩ። ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ ከተማ ሎስ ኣንጀለስ፡ ነቲ መጥቃዕቲ "ዓሻ ጎነጻዊ ተግባር" ኢሉዎ። ገበናቱ ብምእማኑ፡ ዝቐረብሉ ካልኦት ክሲታት ተሰሪዞምሉ ኣለዉ። ጃክሰንን ሓደ ካብቶም ካልኦት ኣርባዕተ ተሓባበርቱን ነቲ ተኹሲ ስዒቡ ኮጂን ጉስታቭን ዝተበሃሉ ክልተ ካብቶም ኣኽላባት ምጭዋዮም ይግለጽ። እታ ሚስ ኤስያ ዝስማ ከልቢ ግን ድሕሪ ምህዳማ ብፖሊስ ከምዝተረኸበት ይዝከር። ኣብቲ እዋን፡ ፖሊስ፡ እቶም ኣኽላባት ብሰንኪ መንነት ዋናኦም ዘይኮነስ ብሰንኪ ዓሌቶም ዒላማ ዝተገበሩ ከምዝመሰሎ ገሊጹ። ሌዲ ጋጋ ነቶም ዝተሰርቑ ኣኽላባት ንዘምጽአላ ሰብ 500,000 ዶላር ሽልማት ከምትሕብ ድሕሪ ምግላጸ እቶም ክልተ ዝተሰርቁ ኣኽላባት ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ከይተጎድኡ ተመሊሶም እዮም። ሃሮልድ ዋይት ዝተበሃለ ኣብቲ ገበን ዝተሓባበረ ወልቀሰብ፡ ነቲ ገበነኛታት ነበር ብረት ከይሕዙ ዝኽልክል ሕጊ ብምጥሓስ ገበን ከምዝፈጸመ ትማሊ ሰኑይ ተኣሚኑ። ኣብ ዝመጽእ ዓመት ድማ ክፍረድ እዩ። ወዲ ሃሮልድ ዋይት፡ ጄይሊን ኪሻውን ዋይትን ላፋይት ሾን ዌሊን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ብካልኣይ ደረጃ ምዝማት ገበኖም ከምዝተኣመኑን ብቕደም ተኸተል ንኣርባዕተ ዓመትን ሽዱሽተ ዓመትን ማእሰርቲ ከምዝተፈርዱን ይፍለጥ። እታ ነቶም ኣኽላባት ዝመለሰት ጀኒፈር ማክብራይድ፡ ድሒራ ተሓጋጋዚት ፈተነ ቅትለት ብምዃን ከምዝተኸሰሰትን ጉዳያ ኣብ ምጽራይ ከምዘሎን ቤት ጽሕፈት ዓቃቢ ሕጊ እቲ ዞባ ሓቢሩ። መስርሕ ፍርዲ ጃክሰን ዝደንጎየሉ ምኽንያት ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ካብ ቤት ማእሰርቲ ብጌጋ ተፈቲሑ ብምንባሩ እዩ። እንተኾነ ግን ኣብ ተመሳሳሊ ወርሒ ዳግማይ ተኣሲሩ።

ውሕስነት እንስሳታት


ብዕራይ ኣስቢሑ ብ200 ሽሕ ብር ዝሸጠ ኢትዮጵያዊ ሓረስታይ

ኣቶ ዑስማን ሑሴን ከብቲ ኣስቢሑ ብምሻጥ እዩ ናብራኡ ዝመርሕ። ኣብ ምዕራብ ሃረርጌ፡ ነባሪ ወረዳ ሸነን ዱጎ ቑሸት ርያ ዝዀነ ኣቶ ዑስማን፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ክልተ ኣብዑር ብ40 ሽሕን 50 ሽሕን ዓዲጉ ከስብሕ ከም ዝጀመረ ይዛረብ። ከፍቲ ኣርቢሕኻን ኣስቢሕኻ ንዕዳጋ ምውራድ ልሙድ ስርሑ እዩ። ኣቶ ዑስማን ሑሴን፡ ነቶም ንኣዋርሕ ዘስብሖም ነፍሲ ወከፍ፡ 200 ሽሕን 150 ሽሕን ብር ከም ዝሸጦም ይዛረብ። ንሱ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ጻንሒት፡ ቅድሚ ሕዚ ኣስቢሑ ካብ ዝሸጦም ኣብዑር ክንዲ እዚ ዋጋ ዘውጸአ ብዕራይ ከም ዘይነበሮ ተዛሪቡ። “ካባይ ዝዓደጐ ነጋዳይ'ዩ፤ ብስርሐይ ኣዝዩ ከም ዝተገረመ ነጊሩኒ። ንስኻ ‘ሽልማት የድልየካ እዩ’ ክብል ድማ ናእድኡ ገሊጹለይ” ይብል። ክልቲኦም ንመሕረዲ ዝሰብሑ ኣብዑር ሓደ ሰብ ከም ዝገዝኦም ዝዛረብ ኣቶ ዑስማን፡ እቲ ዓዳጋይ'ውን ከሲቡ ንኻልኦት ከም ዝሸጦም ነጊሩኒ ኢሉ። “ብታሕጓስ እዩ ወሲድዎም። ናብ ኣዲስ ኣበባ ወሲዱ ብዝሓሸ ዋጋ ከም ዝሸጦም ደዊሉ ሓቢሩኒ ”ይብል። ኣቶ ዑስማን ካልኦት ጥሪት ክህልውኦ እንከለዋ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብዑር ገዚኡ ኣስቢሑ ይሸይጥ።  እቶም ሕዚ ብኽባር ዝተሸጡ ኣብዑር ኣብ ወርሒ መስከረም ብ40 ሽሕን 50 ሽሕን ቅርሺ ከም ዝገዝኦምን ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ዘይመልእ፡ መኽሰቡ ብዕፅፊ ከም ዘዕበዮን ገሊፁ። “ነቲ 50 ሽሕ ዝገዛእኽዎ፡200 ሽሕ ብር ሸይጠዮ። ነቲ 40 ሽሕ ዝገዛእኽዎ ድማ፡ 150 ሽሕ ብር ሸይጠዮ። ቅድሚ ሕዚ ክንድዚ ዝኣክል ሸይጠ ኣይፈልጥን"። እቲ ሓረስታይ ከም ዝብሎ፡ ቅድሚ ሕዚ ብዝለዓለ ዋጋ ዝሸጦ 80 ሽሕ ብር ዝነበረ ኰይኑ፡ ሕዚ ናህሪ ናብራ ምኽባር እዩ ከምኡ ክኸውን ገይሩዎ። ቅድሚ ሕዚ፡ ዝሰብሑ ኣብዑር ካብ 60 ሽሕ ክሳብ 80 ሽሕ ብር ይሽየጡ ከም ዝነበሩ ወሲኹ ተዛሪቡ። እቶም ኣብዑር፡ “መግቢ ይቐያይረሎም'የ። ዕፉን ጥሒነ ብማይ ለዊሰ ይህቦም፤ኣብ ነፍሲ ወከፍ 15 መዓልቲ ድማ ሓኪም እንስሳታት ይከታተሎም እዩ" ኢሉ። ዑስማን በቲ ሕዚ ዝረኸቦ ገንዘብ፡ ተወሳኺ ብዕራይ ብምዕዳግ ኣስቢሑ ክሸይጥ መደብ ገይሩ ኣሎ። ዋጋ እንስሳታት ብሰንኪ ምክባር ናብራ ከም ዝወሰኸን፡ ካብቲ ዝገዝእዎ ልዑሊ ዕጽፊ ክሸጡ ከም ዝኽእሉን ይዛረብ። “ዋጋ እንስሳታት ኣዝዩ ወሲኹ እዩ። ናይቲ ዝገበርክዎ ጻዕሪ ግን ዓስበይ ረኺበ እየ። ብዙሓት ኣብዑር ዘስብሑ ኣለዉ። እንተዀነ፡ ሓደ’ኳ ሚኢቲ ሽሕ ኣየውጽእን። ናተይ ካብ ናታቶም ዝተፈልየ እዩ”ኢሉ። ዑስማን ሓለፍቲ ዞባን ወረዳን ከም ዝተተባብዑዎ ተዛሪቡ።

ውሕስነት እንስሳታት


ኣብ ገዛ ንዘዕበይዎም እንስሳታት ክሎን ዝገብሩ ዘለዉ ሰባት

እታ ዶሊ ተባሂላ ትጽዋዕ ናይ መጀመርታ በጊዕ ካብ ትዳቐል ንደሓር፡ ድቕለት (ክሎኒንግ) ነዊሕ መንገዲ ተጓዒዙ እዩ። ብ5 ሓምለ 1996፡ እታ ንመላእ ኢንዱስትሪታት ዘነቓቕሐት፡ ንተመራመርቲ ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ዓሌታት ንምሕጋዝ ሓድሽ መገዲ ዝሃበት ኣብቲ እዋን’ቲ ዳርጋ ዘይሕሰብ ዝነበረ መንገዲ ሕክምናዊ ሳይንስ ዝቐየረት በጊዕ ተወሊዳ። ግን ተራ በጊዕ ኣይነበረትን። ካብ ጽኪ ጡብ ካልእ በጊዕ ብዝተወስዱ ዋህዮታት ዝተዳቐለት በጊዕ እያ። ብስም ድምጻዊት ዶሊ ፓርተን ድማ ዶሊ ዝብል ስም ተዋህባ። ድቕለት ዶሊ፡ ሓድሽ እንስሳ ምፍጣር ከምዝከኣል ዘርኣየ ውጽኢት ከምዝነበረ ኣብ ለንደን ኣብ ዝርከብ ትካል ፍራንሲስ ክሪክ፡ ቤተ ፈተነ ስነ ህይወትን ምዕባለ ጀነቲክስ ስቴም ሴልን ዝመርሕ ሮቢን ሎቨል-ባጅ ይገልጽ። ድቕለት ዶሊ ስዒቡ ኣብ ውሽጢ መዓልታት ዝተፈላለዩ ትንበያታት ክስምዑ ጀሚሮም። ንሓዘንተኛታት ወለዲ ዝሞቱ ደቆም ክትክኣሎም ከምዝኽእል ዝገለጹ ሰባት ከይተረፈ ነይሮም። ብካልእ ሸነኽ ዓለም ግን ሓደ ጃፓናዊ ተመራማሪ ስነ-ህይወት ዋህዮታት መበቆል፡ ነቲ ኣብ ስኮትላንድ ዝነበረ ፍጻመታት ብዓቢ ተገዳስነት ይዕዘብ ነይሩ። ኣብ 1996 ሺንዪ ያማናካ ዕድለኛ ዘይኮነ ጻንሖት ዝተጻወረ ሓኪም መጥባሕቲ ነይሩ። መሳርሕቱ፡ ኣብ መጥባሕቲ ብዙሕ ግዜ ስለዝወስድ፡ ጃማናካ (ዕንቅፋት) ዝብል ሳጓ ከምዝሃብዎ ድማ ይንገር። ሕጂ ያማናካ ኣብ ቤት ትምህርቲ ሕክምና ዩኒቨርሲቲ ከተማ ኦሳካ ኣብ ስራሕ ኣድካሚ ይርከብ። ተመራመርቲ ንሓንቲ በጊዕ ክሎን ክገብሩ ከም ዝኸኣሉ ድሕሪ ምንባቡ፡ ዝበዝሕ ግዜኡ ምስ ኣናጹ ከሕልፍ ጀሚሩ። ሓደ ዋህዮ በዚ ኣገባብ ዳግማይ ፕሮግራም ክግበር ምኽኣሉ ዝመሰጦ ነገር እዩ። ንዝኾነ ዋህዮ፡ መሊስካ ናብ ድቂ ዝመስል ኩነታት ዳግማይ ፕሮግራም ክገብሮ ይኽእል ድዩ ኢሉ ክሓትት ጀሚሩ። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ዝወሰደ ፈተነ፡ ያማናካ ፈለማ ብኣናጹ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ዋህዮታት ደቂ ሰባት ዕላምኡ ከሳኽዕ ክኢሉ። ዋህዮታት ቆርበት ወይ ደም ናብ ብዙሕ ዓቕሚ ዘለዎም ኩነታት ዳግማይ ፕሮግራም ክግበሩ ኣኽኢሉ። ብድሕሪኡ ያማናካ ኣብ 2012 ብፊዚዮሎጂን ሕክምናን ሽልማት ኖቤል ረኺቡ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ካብ ሕሙማት ብዝወስድዎ ቅምሶ ደም፡ ምስቲ ኣብ ውሽጢ ኣካላቶም ዘሎ ዋህዮታት ተመሳሳሊ ባህርያት ዝሓዘ ደቂቕ ስሪት ኣካላት ብምፍጣር ሓደስቲ መድሃኒት፡ ክታበት ንምፍታን ወይ እውን ንገለ ኻብቲ ኣብ ምዕባለ ወዲ ሰብ ዝርከብ መሰረታዊ መስርሓት ንምርዳእ ስለዘኽእል እቲ ቴክኖሎጂ ልዑል ኣቓልቦ ረኺቡ። "ካብ ሓደ ሕሙም ዋህዮታት ወሲድካ ምናልባት ነቲ ጀነቲካዊ ጉድለት ከተስተኻኽልን ነቶም ዝተስተኻኸሉ ዋህዮታት ተጠቒምካ ናይቲ ሕሙም ዝተበላሸወ ቲሹ ክትጽግን የኽእለካ" ይብል ሎቨል-ባጅ። "ስለዚ እዚ ናይ ብሓቂ ኣገዳሲ ርኽበት ምንባሩ ርዱእ'ዩ።" ኣብ ዝሓለፈ ሽዱሽተ ዓመታት ዝተቐልቀለ ሓድሽ ኢንዳስትሪ ኣሎ - ድቕለት ኣብ ገዛ ዝዓብዩ እንስሳታት። ቪያጀን ዝተበሃለ ኩባንያ፡ ኣብ 2015፡ ዝፈትውዎ ድሙ ወይ ከልቢ ክሎን ክገብሩ ንዝደልዩ ወነንቲ ኣገልግሎት ክህብ ጀሚሩ። እቲ ክፍሊት ቀሊል ኣይኮነን - ንሓንቲ ድሙ ክሎን ንምግባር 35 ሽሕ ዶላር ይሓትት፡ ንሓደ ከልቢ ድማ 50 ሽሕ ዶላር የድሊ። እንተኾነ ግና እቲ ጠለብ ልዑል እዩ። ቪያጀን ክሳብ ሕጂ ክሎን ዝገበሮም ቁጽሪ እንስሳታት ብልክዕ እኳ እንተዘይገለጸ፡ ኣካያዲት ኣገልግሎት ዓማዊል እቲ ኩባንያ ሜላን ሮድሪገዝ ግን "ካብ እንጅምር ኣትሒዙ ዓመት ዓመት ዝበዝሑ እንስሳታት ክሎን ንገብር ኣለና" ትብል። "ሰሙን ሰሙን ኮራኩር ይውለዱ ኣለዉ። ብዙሕ ምውዕዋዕ ኣይንገብርን፡ መብዛሕትኡ ካብ ሰብ እዩ ዝሰምዕ።" ሮድሪገዝ፡ 90 ሚእታዊ ዓማዊል እቲ ኩባንያ፡ ኣብ ቀጻሊ ምናልባት ዓቐሚ እንተረኸቡ ኢሎም ዋህዮታት ዘዕብይዎም እንስሳታት ክዕቀበሎም ጥራይ ከም ዝመርጹ ትገልጽ። ክሎን ንምግባር ዘድሊ ወጻኢ ልዑል ዝኾነሉ ምኽንያት እቲ መስርሕ ንምእማኑ ብዘጸግም ዝተሓላለኸ ምዃኑ እዩ። እቲ ምሉእ መስርሕ፡ ኣብ ኸልቢ ሸሞንተ ወርሒ፡ ኣብ ድሙ ከኣ ሓደ ዓመት ይወስድ። ኣብዚ እዋን፡ እቲ ኢንዳስትሪ ኣብ ካልእ ቦታታት ዓለም’ውን እናስፋሕፍሐ ይርከብ። ኣብ ደቡብ ኮርያ ሱኣም ባዮቴክ ከምኡ’ውን ኣብ ቻይና ሲኖጂን ነዚ ኣገልግሎት ምሃብ ዝጀመሩ ኩባንያታት እዮም። ይኹን እምበር፡ ብዙሓት ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ብዛዕባ እዚ፡ ምቾት ኣይስምዖምን። እቶም ዝፍጠሩ እንስሳታት ብጀነቲካዊ መዳይ ተመሳሳልቲ’ኳ እንተኾኑ ሓደ ዓይነት ባህርይ ግን ከምዘይህልዎም ዝገልጽ ሎቨል-ባጅ፡ ድቕለት እንስሳ ምኽንያታዊ ከምዘይኮነ ይምጉት። ተመራማሪ ቤት ትምህርቲ ሕክምና ሃርቫርድ ጆርጅ ቸርች ብወገኑ፡ “ከም ሓቂ ሰባት፡ ዝፈልጦም፡ ዘለልዮምን ገለ ምስጢራቶም ዝፈልጥን እንስሳኦም እዮም ዝደልዩ . . . በዚ መንጽር፡ ንሓዘን ናይ ሰባት ምምዝማዝ” ከይኸውን ስክፍትኡ ይገልጽ። ኣብተን ድሕሪ ዶሊ ዝነበራ ዓመታት፡ እቲ ማእከላይ ሕቶ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ነቲ ቴክኖሎጂ ናብ ደቂ ሰባት ከስፍሕዎ ድዮም ዝብል እዩ ነይሩ። ብዙሓት ሞራላውን ስነ-ምግባራውን ጉዳያት’ውን ተላዒሎም እዮም። ኣብ 2013 ድቂ ወዲ ሰብ ብዓወት ክሎን ተገይሩ እዩ። እንተኾነ ግን ግን፡ ብሰንኪ ከስዕቦ ዝኽእል ህዝባዊ ተቓውሞ፡ ምሉእ ሰብ ናይ ምፍጣር መስርሕ ተፈቲኑ ኣይፈልጥን። ኣብ ክንድኡስ፡ መብዛሕትኡ ምወላ፡ ዳርጋ ኣብ ምጽናት ዝርከቡ እንስሳታት ዳግም ንምርባሕ እዩ ዝውዕል ዘሎ። ኣብ ቻይና ዝርከብ ግዙፍ ፓንዳን ሰሜናዊ ጻዕዳ ሓሪሽን ኣብ ዓለምና ክልተ ጥራይ እዮም ተሪፎም። እዞም ክልተ እንስሳታት መሊኦም ከይጸነቱ ከለዉ ክሎን ንምግባር ጻዕርታት ይካየድ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት፡ እቶም ኣብ ሓደጋ ምጽናት ዝርከቡ ጸሊም እግሪ ዘለዎ ፈረት (black-footed ferret) ከምኡ’ውን ፈረስ ፕርዘዋልስኪን (Przewalski's horse) ብቪያጀን ክሎን ተገይሮም እዮም። ነቲ ቅድሚ ኣስታት 4,000 ዓመት ዝነበረ ኣዝዩ ገዚፍ ዓይነት ሓርማዝ ዳግማይ ህይወት ንምሃብ ዝዓለመ ፕሮጀክት ዝመርሕ ዘሎ ጆርጅ ቸርች እዩ። ኩባንያ ኮሎሳል ድሮ ነቲ ሓሳብ ንምድጋፍ 11 ሚልዮን ዶላር ምወላ ኣዋህሊሉ ኣሎ። ክሎኒንግ ግን ኣብ ዝመጽእ ዓሰርተታት ዓመታት ዝያዳ ዘተሓሳስብ ተግባራት ክህልዎ ይኽእል እዩ። ኣብ ወርሒ ጥሪ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሜሪላንድ ቤት ትምህርቲ ሕክምና ዝሰርሑ ሓካይም መጥባሕቲ፡ ንሓደ ቀታሊ ሕማም ልቢ ዘለዎ ሰብኣይ ልቢ ሓሰማ ተኺሎምሉ ነይሮም። እቲ ዘሕዝን ግን እቲ ሰብኣይ ንክልተ ኣዋርሕ ጥራይ እዩ ብህይወት ጸኒሑ። እቲ ጉዳይ ግን ኣቓልቦ ናይቶም ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ሓካይም ስሒቡ እዩ፤ ንሳቶም፡ ንሕጽረት ምትካል ኣካላት ክፈትሕ ከም ዝኽእል ይግምቱ። ጀርመን ካብ ሃገራት ኣውሮጳ ትሑት መጠን ልግሲ ኣካላት ዘለዋ ሃገር እያ። ኣብዚእዋን’ዚ ኣብታ ሃገር ኣስታት 8,500 ሰባት ስራሕ ዘቋረጸ ክፍሊ ኣካላት ከምዘለዎምን፡ ካልእ ኣማራጺ ሕክምና ከምዘይብሎምን ይግለጽ። "ካብቶም ኣብ ንጡፍ መጸበዪ ዝርዝር ልቢ ዝርከቡ ሕሙማት ኣስታት ፍርቂ ጥራይ እዮም ምትካል ኣካላት ክረኽቡ ዝኽእሉ። ልቢ ሓሰማታት ዓቐኑን ስራሑን ብተዛማዲ ንደቂ ሰባት ብቑዕ ስለዝኾነ ከም ለገስቲ ብርክት ዝበሉ ብልጫታት ኣለዎ" ይብል ኣብ ሙኒክ ሓላፊ ማእከል ፈጠራዊ ሕክምናዊ ሞዴላት ዝኾነ ኤክሃርድ ዎልፍ። ከም ኣህባይ ዝኣመሰሉ መጥበውቲ እንስሳታት ካብ ምጥቃም፡ ሓሰማ ምጥቃም ብስነ-ምግባር ዝያዳ ተቐባልነት ከምዘለዎ ኤክሃርድ ዎልፍ ይገልጽ። ይኹን እምበር፡ ኣካላት እንስሳታት ከም መተካእታ ምጥቃም ኣብ ዝብል ዛዕባ፡ ኩሉ ሰብ ኣወንታዊ ኣረኣእያ የብሉን። ኣብ ጀርመን ዝርከቡ ተጣበቕቲ መሰላት እንስሳታት ብመሰረቱ ንሓሰማታት ናብ ደረጃ ፋብሪካ ኣካላት የውርዶም ኣሎ ኢሎም ይምጉቱ። ማሕበር ድሕነት እንስሳታት ጀርመን ድማ ነቲ ፕሮጀክት ብስነ-ምግባር ኣብ ሕቶ ዘእቱ እዩ ክብል ይገልጾ። ክሎኒንግ፡ ድሕሪ 25 ዓመታት'ውን፡ ሎሚ፡ ከምቲ ኣብ መጀመርታ ዝነበረ ኣገዳስን ኣካታዕን ኣርእስቲ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።

ውሕስነት እንስሳታት


ኣብ ናይሮቢ ሓርማዝ ኣብ ጥቓ መንበሪ ኣባይቲ ድሕሪ ምርኣዩ ይድለ ኣሎ

ኣብ ዝሓለፈ ቀዳመ ሰንበት፡ ሓደ ሓርማዝ ካብ ጫካታት ብምውጻእ ኣብ ከባቢ ናይሮቢ ኣብ ዝርከብ ሓደ መንበሪ ዕንወት ድሕሪ ምብጽሑ፡ ኣገልግሎት እንስሳ ዘገዳም ኬንያ ነቲ ሓርማዝ የናድዮ ከምዘሎ ተገሊጹ። እቲ ትካል ሰንበት ምሸት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ ሓደ ሓርማዝ ከራራፖኒ ኣብ ዝበሃል ካብ ማእከል ከተማ ናይሮቢ ከባቢ 30 ኪሜ ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ከባቢ ከምዝተርኣየ ሓበሬታ ከምዝበጽሖ ኣፍሊጡ። እቲ ሓበሬታ ምስ በጽሖ ኣባላቱ ኣብቲ ስፍራ “ደቂቕ ተፍትሽ” ከምዘካየዱ እንተኾነ ግና ነቲ ሓርማዝ ክረኽብዎ ኣይከኣሉን። እቲ ሓርማዝ ንኣፍደገ ቀጽሪ መንበሪ ገዛ ብምዕናው ናብ ውሽጢ ኣትዩ ምንባሩ እቲ ሓበሬታ ኣረዲኡ። እቲ ሓርማዝ ኣብቲ ከባቢ ካብ ዝርከብ ጫካ ኣምሊጡ ክኸውን ከምዝኽእል ዝሓበረ እቲ ትካል ነቲ ከባቢ ብቕርበት ይከታተሎ ከምዘሎ ሓቢሩ። ኣብ 2016 ሽዱሽተ ኣናብስ ካብቲ ኣብ ናይሮቢ ዝርከብ ሃገራዊ ሕዛእቲ ወጺኦም ህዝቢ ናብ ዝነብረሉ ቦታታት ምስ ተራኣዩ ኣብ ነበርቲ ራዕዲ ፈጢሩ ምንባሩ ይዝከር። ከም ሓርሽ፡ ኣናብስ፡ ቺታ፡ ኣዛብእ፡ ዘራፍ፡ሓርምዝ ዝርከብዎም ልዕሊ 400 ዝተፈላለዩ ዓይነት እንስሳታት ዘገዳም ከም ዝርከቡሉ ዝግለጽ ሃገራዊ ሕዛእቲ ናይሮቢ፡ ኣብ ዓለም እቲ እንኮ ኣብ ውሽጢ ርእሰ ከተማ ዝርከብ ሃገራዊ ሕዛእቲ ኮይኑ ብዙሓት በጻሕቲ የተኣናግድ።

ውሕስነት እንስሳታት


ዝጠፍኡ ዓሌት እንስሳታት ናብ ህይወት ንምምላስ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ

ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ዝጠፍኡ ዓሌት እንስሳታት ንምምላስ ይጽዕሩ ኣለዉ። ሓደ ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ኣብ 2021 ዝተመስረተ ተበግሶ-ዝጀመረ ኩባንያ፡ ኣብ ዝቕጽሉ ሓሙሽተ ክሳብ 10 ዓመታት ናይ ሓደ ጥራይ ዘይኮነስ ናይ ክልተ ዓይነት ዝጠፍኡ ዓሌታት እንስሳታት፡ ህይወት ክመልሱ ከምዝኽእሉ ርግጸኛ ዀይኑ ኣሎ። ርግጽ፡ ክውን ክትገብሮ ኣብ ፊልሚ ‘ጁራሲክ ፓርክ’ ቀሊል ክመስል ይኽእል እዩ። ኣብ ሓቀኛ ህይወት ግን ቀሊል ዕማም ኣይኮነን። ኩሉ ሰብ ክግበር ከም ዝኽእል ወይ ውን ክኸውን ከም ዘለዎ እውን ኣይኣምንን እዩ። ኣብዚ ዓውዲ፡ እንታይ ከም ዝተወጠነ ንርኢ እሞ፡ ብሓቂ ንሓደ እንስሳ ካብ ሞት ምምላስ ዝከኣል እንተኾይኑ ክንድህሳስ ኢና። ብኣመሪካዊ ክኢላ ‘ጀነቲክስ’ [ምርምር መቦቀል ዘርኢ] ጆርጅ ቸርችን ዋና ኣካያዲ ስራሕ ቤን ላምን፡ ዝምራሕ ኮሎሳል ባዮሳይንስ፡ ነቲ ‘ዉሊ ማሞት’ ኣብ 2027 ክመልሶ ከምዝኽእል ተስፋ ኣለዎ። ከምኡ’ውን ብሓገዝ ዩኒቨርሲቲ መልበርን፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ነቲ ካብ 1930ታት ጀሚሩ ዝጠፍአ ማርሱፒያል ዝበሃል ነብሪ ‘ታዝማኒያ ታይገር’ ወይ ‘ታይላሲን’ ዳግማይ ንምፍጣር ፕሮጀክት ከምዘለዎም ኣፍሊጦም ኣለዉ። ግን ብኸመይ እዮም ክገብርዎ ዝኽእሉ? ሓደ መንገዲ፡ ናይ ምምላስ ምህንድስና [ሪቨርስ ኢንጂነሪንግ] እዩ: ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ካብ ሓደ ተመሳሳሊ ዲኤንኤ ዘለዎ ህያው ዓይነት ዋህዮታት መበቆል ይወስዱ: ድሕሪኡ ድማ ቴክኖሎጂ ኣርትዖት ጂን ተጠቒሞም ነቲ ዝጠፍአ ዓሌት ይመልስዎ። ነቲ ንሱፍ ዝመስል ‘ማሞት’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ፍጥረት፡ እቲ ዝቐረበ ዘሎ ብህይወት ዘሎ እንስሳ፡ ኤስያዊሓርማዝ እዩ። እቲ ጉጅለ ካብቲ፡ ካብ ናይ ታይላሲን፡ ዝተወሰደ  ኣብ መልበርን ኣብ ዝርከብ ሓደ ቤተ መዘክር ኣብ ኣልኮላዊ መስተ ዝተቐመጠ ዲኤንኤ መሰረት ገይሮም እዮም ዝፍትንዎ ዘለዉ። ንሳይንቲስት እቲ ዝዓበየ ብደሆ ዝዀነ፡ ብዝተኻእለ መጠን ናብቲ መበቆላዊ ዓሌት ዝቐረበ፡ ብትኽክል ዳግማይ ክፈጥርዎ ዝኽእሉ፡ ዲኤንኤ ምርካብ እዩ። እቲ ጸገም፡ እንስሳታት ምስ ሞቱ፡ ዲኤንኤኦም ናብ ደቀቕቲ ስብርባራት ስለ ዝበታተን ወይ ድማ ስለ ዝፍንጫሕ እዩ። ነዞም ስብርባራት፡  ብልክዕ ኣሰራረዐኦም ደርዲርካ ምቕማጥ፡ እቲ ዝኸበደ ብድሆ እዩ። እንታይ ረብሓታት ኣለዎ? ሓበራዊ መስራቲ ፕሮጀክት ‘ኮሎሳል’ ዝዀነ፡  ቤን ላም፡ ንዝጠፍኡ እንስሳታት ምምላስ፡ ብዙሕነት ህይወት ንምዕቃብ፡ ዝተመናመነ ስነ-ህይወት ንምምላስን ደቂ ሰባት ኣብ ልዕሊ ተፈጥሮ ዘውረድዎ ጉድኣት ንምጽጋንን ክሕግዝ ከምዝኽእል ይኣምን። "ክልቲኦም ‘ዉሊ ማሞት’ን ‘ታይላሲን’ን ኣብ ከባቢኦም ቁልፊ ተራ ተጻዊቶም እዮም። መሊስካ ብህይወት ክምለሱ ምግባር፡ ንሳቶም ብዘይምህላዎም ዝተፈጥረ ሓጓፍ ብምምላእ፡ ነቲ ዝዓነወ ባይታ ስነ-ህይወት ንምላስ ኣወንታዊ ጽልዋ ከሕድር ተኽእሎ ኣለዎ" ይብል። ብተወሳኺ፡ ምርምሮም ኻልኦት ዓሌታት ከይጠፍኡ ንምክልኻል ሳይንሳዊ በሪ ከኸፍት ይኽእል እዩ ዝብል ሞጎት’ውን የቕርብ። "ታዝማኒያ ዴቪል፡ 20 ወይ 30 ደቂ [ጆይ] ትወልድ። ይኹን እምበር፡ ብኣጻብዕቲ ዝቑጸሩ ደቂ ጥራይ እዮም ብህይወት ዝተርፉ። ብፕሮጀክት ታይላሲን እነማዕብሎ ዘለና ኤክሶ-ፖውች፡ ኣብ ዕቀባ ታዝማኒያ ዴቪል ንዝሰርሑ ተጣበቕቲ ንምእማኑ ብዘጸግም መልክዑ፡ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል'ዩ" ይብል። እንታይ ዓይነት ሓደጋታት ኣለዎ? ነቓፊት ቪክቶርያ ሄሪጅ፡ ኣብ ቤተመዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ተመራማሪት ፍልቀት ስነ-ህይወት፡ ህያው ህጻን ‘ማሞት’ ንምፍጣር ኣብ ዝግበር  ከይዲ፡ ካብ ዝተዓረየ ጂን ዝተፈጥረ ድቂ ፡ ኣብ ተካኢሓርማዝ ክትከል እንተተገይሩ፡ ንኻልኦት እንስሳታት ሓደጋ ከስዕብ ከምዝኽእል ትዛረብ። "እዚ ን22 ኣዋርሕ ጥንሲ ክኸውንን ድሕሪኡ ክውለድን ምተገደደ፡ ከምኡ'ውን ዝተፈለየ ዓይነት እንስሳ ምተፈጥረ - እዚ ምሉእ ብምሉእ ኣዕናዊ መስርሕ'ዩ።" "እቲ ፈተነ፡ ብዘይ ገለ ከቢድ ዘይስነ-ምግባራዊ ፍጻመታት ኣይከኣልን'ዩ። እዚ ድማ ብመሰረቱ ተካእቲ ፍጥረታት [ኣደታት] ምጥቃም ዘካትት እዩ። እዚ ድማ ዘስካሕክሕ እዩ። ከምኡ'ውን ኣይክኸውንን'ዩ፡ ምኽንያቱ ኣርቲፊሻል ማህጸን ክትጥቀም ኣይትኽእልን ኢኻ" ትብል። ቤንላም፡ ግን ኮሎሳል ነዚ ምላሽ ከምዘለዎ ይዛረብ፡ "ብዘይካ እቲ ናይ ማህጸን መሳርሒታት ዘካተቶም ኣካላት፡ ነቲ ተባዕታዊ ኣካል መተካእታ ዝኸውን እንስሳ’ውን ኣዳሊና ኣለና" ይብል። ስነ-ምግባራዊ ድዩ? ገለ ነቐፍቲ ነቲ ህይወት -ምምላስ [ዲ-ኤክሰቲንክሽን] ዝብል ሓሳብ ከም ዘይስነ-ምግባራዊ ይቖጽርዎ። ንልዕሊ 4000 ዓመታት ኣብ ምድሪ ዘይነበረ ‘ጨጓር ማሞት’ ዝኣመሰለ ዓይነት እንስሳ ዳግማይ ምትእትታው እንታይ ጽልዋ ከስዕብ ከም  ዝኽእል ዝፈልጥ የለን። እዚ ቴክኖሎጂ ከም ዝሰርሕ እንተተረጋጊጹ ድማ፡ ሳይንቲስት ኣበይ እዮም ደው ከብሉ ዝብል ሕቶ እውን  ከልዕል እዩ። ቪክቶርያ፡ ዝኾነ በዚ መንገዲ ዝተፈጥረ እንስሳ፡ ሓደ ዓይነት ቅዳሕ ናይቲ ቅድሚኡ ዝነበረ [ዝጠፍአ] ከምዘይከውን ምግንዛብ ኣገዳሲምዃኑ ትዛረብ። " ህይወት-ምምላስ [de-extinction] ዝብሃል ነገርየለን። እቲ ክኸውን ዝኽእል ሙሉእ ብሙሉእ ሓዱሽ ነገር ምፍጣር እዩ። ሓደ ነገር ሓንሳብ ምስ ጠፍአ ኣኺልዎ ጠፊኡ እዩ። ናቱ ቅዳሕ ኢኻ ሒዝካክትምለስ እትኽእል”። ቤንላም ግን፡ እቲ ኣገዳሲ ነገር፡ በደል ወዲ ሰብ ምእራም ከምዘድሊ እዩ ይብል። "ህይወት-ንምምላስን ወዲ ሰብ ዘውረዶ ጉድኣት ንምእራምን ዘድሊ ጸጋታትን ኣሎና" ይብል። እዚ ዘበናዊ  ፕሮጀክት ዘለዎ ገንዘብን ሳይንሳዊ ተመክሮን፡ ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ፡ ዝጠፍኡ ዓይነታት እንስሳታት ዳግማይ ንምርኣይ ኣብ ቐረባ ዘብጸሐና ይመስል።

ውሕስነት እንስሳታት


ተፈጥሮ፡ ብጌጋ ካብ ኣንታርክቲክ ናብ ኒውዝላንድ 3,000 ኪሜ ዝተጓዕዘ ፐንጒን

ሓደ ባህርያዊ ማሕድሮኡ ኣብታ ብበረድ ዝተሸፈነት ክፍለዓለም ኣንታርክቲካ ዝኾነ ፍሉይ ፐንጒን፡ ካብ ቦትኡ 3,000 ኪሜ ርሒቑ ኣብ ገማግም ሃገረ ኒውዚላንድ ተረኺቡ። በዚ ኣብ ዘይሓሰቦ ቦታ ዝበረቐ 'ኣደሊ' ተባሂሉ ዝፍለጥ ፐንጒን ዝተገረሙ ነበርቲ ናይቲ ዝተራእየሉ ከባቢ፡ 'ፒንጉ' ክብሉ ናይ ቅብጥሮት ቅጽል ኣጠሚቖሞ ኣለዉ። ነባሪ እቲ ኣብ ከተማ ክራይስትቸርች ዝርከብ ከባቢ ዝኾነ ሃሪ ሲንህ፡ መጀመርታ ምስ ርኣዮ "ልስሉስ ባንቡላ" ከምዝመሰሎ ተዛሪቡ። ኣደሊ ፐንጒን ኣብ ገማግም ባሕሪ ኒውዚላንድ ክርከብ እዚ ንሳልሳይ ግዜ'ዩ ዘጋጥም ዘሎ። እቲ ነባሪ ናይቲ ከባቢ፡ ድሕሪ ነዊሕ ናይ ስራሕ መዓልቲ ምስ ብዓልቲ ቤቱ ኣብቲ ገማግም እተዛነዩ እንከለዉ'ዩ ንፈለማ ግዜ ነቲ ፐንጒን ሪኤሞ። "መጀመርታ፡ ልስሉስ ባንቡላ'ዩ መሲሉኒ፡ ሃንደበት ግን እቲ ፐንጒን ርእሱ ኣንቀሳቒሱ፡ ሽዑ ድማ'የ ናይ ብሓቂ ምዃኑ ኣስተውዒለ" ክብል ሲንህ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብቲ ኣብ ናይ ፈይስቡክ ገጹ ዝተለጠፈ ቪድዮ እቲ ፐንጒን ዝተደናገረን ዝጸመዎን መሲሉ ይርአ። "ንሓደ ሰዓት ኣይተንቀሳቐሰን . . . ዝደኸመ'ዩ [ዝመስል]" ይብል ሲንህ። በቶም ኣብቲ ገማግም ፊንፊን ዝብሉ በላዕቲ እንስሳታት ከይብላዕ ዘሻቐሎ እቲ ነባሪ፡ ንዝምልከቶም ካላት ድሕነት ፐንጒን ሓቢሩ። "ኣብ ከብዲ ከልቢ ወይ ድሙ ክኣቱ ኣይደለናን" ኢሉ። ኣብ መወዳእታ፡ ናብቲ ኣብ ደቡባዊ ደሴት እታ ሃገር ብክንክን ፐንጒን ዝፍለጥ ቶማስ ስትራክ በጺሑ። በዚ ኸኣ ቶማስ፡ ምስ ካልእ ሓኪም እንስሳ ብምዃን ኣብታ ምሸት ነቲ ፐንጒን ኣድሒኖሞ። ጥምየትን ጽምእን ብዝተገብረሉ መርመራ ደም፡ እቲ ፐንጒን ትሕቲ-ሚዛን ኮይኑን ጸሚኡን ተረኺቡ። ስለዚ ድማ ፈሳሲ ተዋሂብዎ፡ ብቱቦ ድማ ተመጊቡን። ኣብ መወዳእታ፡ ትንፋስ ምስ መለሰ፡ ኣብቲ ኣኽላባት ዘይብሉ 'ባንክ ፐኒንሱላ' ዝተባህለ ወሽመጥ ክልቀቕ ምዃኑ ተፈሊጡ። እቲ ፍጻመ ኣብታሪኽ ንሳልሳይ ግዜ ዘጋጥም ዘሎ'ዩ። ኣብ 1993 ከምኡ'ውን ኣብ 1962 ብተመሳሳሊ ኣገባብ ኣደሊ ፐንጒን ኣብ ገማግም ኒውዚላንድ ተረኺቦም ነይሮም። ኣደሊ ኣብታ ሃገር ምርኣይ ንቡር ኣይኮነን፡ እናበዝሑ እንተኸይዶም ግን ዘሻቕል ምልክት ክኸውን ከምዝኽእል ኪኢላታት ይእምቱ። "ዓመት ዓመት ኣደሊ ፐንጒን ክንርኢ እንተጀሚርና፡ ኣብቲ ውቅያኖስ ገለ ክንርድኦ ዘለና ነገር ኣሎ ክንብል ንጅምር ይመስለኒ"ክብል ኣብ ኦታጎ ዩኒቨርሲቲ ናይ ስነ-እንስሳ ፕሮፌሰር ፊሊፕ ሴዶን፡ ንመርበብ ዜና ዘ ጋርድያን ተዛሪቡ። "ተወሳኺ መጽናዕቲ ምግባር ፐንጒን ናበይ ከምዝኸዱ፡ እንታ ይከምዝገብሩን ኣብ ብዝሖም ዘሎ ለውጥታት እንታይ ከምዝመስልን ምፍላጥ፡ ብዛዕባ ጥዕና ስርዓተ-ማሕድሮ ባሕሪ ገለ ኣመት ክህበና'ዩ" ኢሉ።

ውሕስነት እንስሳታት


ሓደ ሰብኣይ፡ ከም እንስሳ ዘቤት ብዘዕበዮ ካንጋሩ ተቐቲሉ

ሓደ ኣውስትራልያዊ ሰብኣይ፡ ከም እንስሳ ዘቤት ኣዕብይዎን ኣላሚድዎን ብዝጸንሐ ካንጋሮ ተጠቒዑ ከም ዝሞተ ፖሊስ ሓቢሩ። ትማሊ ሰኑይ፡ ቀረባ ዘመድ'ቲ ወዲ 77 ዓመት ሰብኣይ፡ ኸቢድ መጕዳእቲ ኣጋጢምዎ ኣብቲ ካብ ፐርዝ ንደቡብ ኣስታት 400 ኪሎ ሜተር ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ሬድሞንድ ዝርከብ መንበሪ ገዛኡ ረኺብዎ። ሰራሕተኛታት ኣምቡላንስ ኣብቲ  ከበቢ ምስ በጽሑ፡ እቲ ካንጋሩ ነቲ ሰብኣይ ከይሕክምዎ ከልኪልዎም። ፖሊስ፡ ነቲ እንስሳ ብጥይት ክቐትልዎ ከምዝተገደዱን፡ ሓገዝቲ ሓካይም ንኽሕግዝዎ ከምዝፈተኑ ይገልጽ። እቲ ሰብኣይ ግን ሽዑ ንሽዑ ኣብቲ ቦታ ሞይቱ። ወሃቢ ቓል ፖሊስ ንማዕከናት ዜና ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ እቲ ሰብኣይ ኣቐዲሙ በቲ ካንጋሮ - እንስሳ ዘገዳም - መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞ እዩ ዝኣምን። ኣውስትራልያ፡ ኣስታት 50 ሚልዮን ካንጋሮ ዝነብሩላ ኰይና፡ ክሳብ 90 ኪሎ ግራም ዝምዘኑን፡ ክሳብ 2 ሜትሮ ቁመት ዝንውሓቶምን እዮም። ሞት ዘስዕቡ መጥቃዕትታት ክፍጸሙ ግን ልሙድ ኣይኰነን። እዚ ናይ ሕጂ መጠጥቃዕቲ፡ ድሕሪ 1936 ኣብ ኣውስትራልያ ንፈለማ እዋን ዝኸውን ዘሎ። ካንጋሮ፡ በሊሕ ኣስናን፡ ኣጽፋርን ሓያል እግርን ከም ዘለዎን፡ ተመራመሪ ባህሪ ካንጋሮ ግሬም ኮልሰን ንኮርፖሬሽን ብሮድካስቲንግ ኣውስትራልያ [ABC] ሓቢሩ። "ብርግጽ ንበይኖም እንተተፈልዮም ወይ ኣብ ገለ ዓይነት ጭንቀት እንተኣትዮም፡ ኣዝዮም ሓደገኛታት ክዀኑ ይኽእሉ'ዮም" ይብል ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ኮልሰን። "እቲ ጸገም፡ ካንጋሮን ሰባትን ክልተና ትኽ ዝበልና እንስሳት ኢና፤ ብኽልተ እግርና ደው ኢልና ንኸይድ፡ ከምኡ ዓይነት ቅንዕ ዝበለ እንስሳ ድማ ንተባዕታይ ካንጋሩ ብድሆ'ዩ።" ኣብ ሓምለ፡ ሓንቲ ጓል 67 ዓመት ሰበይቲ ኣብ ኲንስላንድ ኣብ እትጓዓዘሉ ዝነበረት እዋን ሓደ ካንጋሩ፡ እግራ ሰይሩ ጉድኣት ኣውሪዱላ። ከምኡ’ውን ሓንቲ ጓል ሰለስተ ዓመት ቈልዓ፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት ኣብ ኒውሳውዝ ዌልስ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣብ ርእሳ ከቢድ መጕዳእቲ ኣጋጢምዋ። ኣብ መላእ ኣውስትራልያ ምስ ምስፍፋሕ ከተማታት ብዝተኣሳሰር፡ ኣብ ልዕሊ መካነ-እንስሳት ካንጋሮ፡ ጉድኣት የብጽሕ ከምዘሎ ይዝረብ።

ውሕስነት እንስሳታት


ደቡብ ኣፍሪቃ: ለማዳ ኣናኮንዳ ካብ ዋንኣ ስለዝተሰወረት ነበርቲ ጥንቃቐ ክገብሩ ተነጊርዎም

ክልተ ሜትሮ ቁመት ዘለዋን ቢጫ ዝሕብራን ሜዱሳ ዝተብሃለት ለማዳ ኣናኮንዳ (ዓይነት ገበል)  ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ሰሜናዊ ሸነኽ ከተማ ደርባን ከምዝተሰወረት ተሓቢሩ። ወናኒ ናይታ ዝተሰወረት ኣናኮንዳ ዝኾነ ፕረሰን ኔር፡ ነበርቲ ፎኒክስ ንኸይፈርሑ ተማሕጺኑ። “እታ ኣናኮንዳ ለዋህን ፈራሕን እያ” ክብል ንመደበር ራድዮ ‘ኢስት ኮስት’ ተዛሪቡ። ሆሊዉድ ነቶም ኣብ ደቡብ ኣመሪካ ጫካ ኣማዞን ዝርከቡ ዘይተናኸስቲ ኣናኮንዳ ሕማቕ ሽም ሂቦምዎም ኢሉ። ፕረሰን “ንሳ [እታ ኣናኮንዳ] ኣይትጓድኣን’ያ፣ ከምቲ ኣብ ድራማታት እትርእይዎ ኣይክተበልዓኩሙን እያ” ኢሉ። እታ ኣናኮንዳ ኣብ ዝሓለፈ ሮብዕ ምሸት እትነብረሉ ጋብላ እንዳጸረየ እንከሎ ኣምሊጣ ከምዝተሰወረት ሓቢሩ። እቲ መንበሪኣ ዝሑል ኩነታት ኣየር ንምፍጣር ተባሂሉ ማይ ከምዘለዎ ዝሓበረ ኔር ንኽተጽርዮ ክልተ መዓልቲ ከምዝወስድ ገሊጹ። እታ ኣናኮንዳ መንበሪኣ ክሳብ ጽገና ዝግበረሉ ኣብ ሓደ ቱቦ ተዓጽያ’ኳ እንተነበረት ነቲ መሸጎር ሰይራ ክተምልጥ ኪኢላ። ዓሰርተ ሓሙሽተ ኣትማን ዘለዎ ኔር፡ ኣናኮንዳ ሜዱሳ ከም ዕድል ኮይኑ ኣርሒቓ ከይዳ ምናልባት’ውን ጽምዋ ኣብ ዝዓሰሎ ሓደ እግሪ ጽላል ትዘናጋዕ ትህሉ ኢሉ። “እቲ ጉዳይ ካልእ ክፉእ ሰብ ረኺቡ እንከይቀተላ እንከሎ ናይ ምርካብ’ዩ ኮይኑ” ዝበላ ወናኒ እታ ኣናኮንዳ ዝኾነ ንዕኣ ዝረኸበ ሰብ እንተሎ ክሕብሮ ከምዘለዎ ተማሕጺኑ’ሎ።

ውሕስነት እንስሳታት


ባርዕ ጫካ ኣውስትራልያ “ልዕሊ ሰለስተ ቢልዮን እንስሳታት ቀቲሉን ሃስዩን”

ብሰንኪ እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ኣውስትራልያ ዘጋጠመ ባርዕ ጫካ፡ ልዕሊ ሰለስተ ቢልዮን እንስሳታት ከምዝሞቱን ከምዝተፈናቐሉን ዝተገበረ መጽናዕቲ ይሕብር። እቲ ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ “ኣብ ዘመናዊ ታሪኽ ዘጋጠመ ዝኸፈአ ሓደጋ” ምዃኑ ከምዘርኢ፡ ነቲ መጽናዕቲ ዝመወለ ዓለም-ለኻዊ ትካል ምዕቃብ ተፈጥሮ ኣፍሊጡ። እቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ኣውስትራልያ ዘጋጠመ ባርዕ ጫካ፡ 33 ሰባት ከምዝቐተለ ይዝከር። ካብ እንስሳታት እውን ኣጥበውቲ፣ ለመምታ፣ ኣዕዋፍን እንቅሮዖብን ብብዝሒ ብሰንኪ እዚ ባርዕ ሞይቶም እዮም። እቲ ባርዕ ኣብ ወርሒ ጥሪ ናይ 2020 ኣብ ዝኸፈአ ደረጃ ኣብ ዝበጸሓሉ፡ ኣብ ኒው ሳውዝ ዌልስን  ቪክቶርያን ጥራይ፡ ብሰንኪ እዚ ባርዕ 1.25 ቢልዮን እንስሳታት ከምዝሞቱ’ዮም፡ እቶም ተመራምርቲ ሓቢሮም። እቲ ምርምር ኣብ 11.46 ሚልዮን ሄክታር (ማዕረ ስፍሓት ዓዲ እንግሊዝ) ዝተገበረ ኮይኑ፡ ካብ ወርሒ መስከረም ክሳብ ወርሒ ለካቲት ንዝነበረ ግዜ ዘጠቃለለ እዩ። እቲ ዝተፈጠረ ጽልዋ እንታይ እዩ? 10 ተመራመርቲ መሪሑ ነዚ ምርምር ዘካየደ ፕሮፌሰር ክሪስ ዲክማን፡ “ሰለስተ ቢልዮን እንስሳ ጠፊኦም ወይ ተፈናቂሎም ክንብል እንከለና፡ እቲ ቁጽሪ ኣዝዩ ዓቢ እዩ”ኢሉ። እቲ ፕሮፈሰር ብዝሒ ናይ ዝሞቱ እንስሳ ንምግላጽ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ምዃኑ ብምሕባር፡ እቶም ኣብ ክሊ እቲ ባርዕ ዘጋጠመሉ ቦታ ይነብሩ ዝነበሩ እንስሳታት፡ ዋላ ካብቲ ባርዕ ይውጽኡ ብሰንኪ ጽምእን ጥምየትን ናይ ምድሓን ተኽእሎኦም ጸቢብ ምዃኑ እዩ ዝገልፅ። እቲ ቁጽሪ ቅድሚ እቲ ባርዕ ምኽሳቱ ኣብቲ ቦታ ይነብሩ ዝነበሩ እንስሳታት ምስ ናይ ሕጂ ብምቕማር ከምዝረኸብዎ’ውን፡ ፕሮፌሰር ክሪስ ዲክማን ሓቢሩ። ብሓፈሻ ኣብ ኣውስትራልያ ኣብቲ ባርዕ ዘጋጠመሉ ከባቢታት 30 ሚእታዊት ካብ እንስሳታት ከምዝሞቱ ወይ ከም ከምዝተፈናቐሉ እዩ እቲ መጽናዕቲ ዝሕብር። መንግስቲ ኣውስትራልያ ንሕውየት እዚ ብባርዕ ዝተሃሰየ ከባቢታት፡ እንስሳታት ናብ ንቡር ንክምለሱ፡ 35 ሚልዮን ዶላር ከምዝሰለዐ ይፍለጥ።

ውሕስነት እንስሳታት


ብዕድመ ‘ዝዓበየት’ ዑፍ ኣብ 70 ዓመታ ጫጪሓ

ዊዝደም ዘ ኣልባትሮስ ዝተብሃለት፡ ብዕድመ ዝዓበየት ዑፍ ዘገዳም፡ ኣብ 70 ዓመታ ከምዝጫጨሐት ተፈሊጡ። እታ ዑፍ፡ ኣብ ለካቲት ሓደ ኣብ ሰሜን ሰሜናዊ ውቅያኖስ ከም ዝጫጨሐት ናይ ኣመሪካ ኣገልግሎት ዓሳን ኣዕዋፍን ገሊጹ። እንተኾነ ኣብዚ ሰሙን እዩ እቲ ዜና ወጺኡ ዘሎ። ላይሶን ኣልባትሮስ ዝበሃላ ዓሌት ኣዕዋፍ ብዙሕ ግዜ ካብ 12 ክሳብ 40 ዓመት እየን ዝነብራ። እዛ ዊዝደም ዝተብሃለት ዑፍ ግና፡ ተመራመርቲ ኣብ 1956 እዮም ተረኪቦምዋ። አከኣካሚ ዝተብሃለ ተባዕታይ ዑፍ  መሓዛኣ ኾይኑ፡ ካብ 2012 ጀሚሮም መጻምዲ እዮም። እዘን ዓሌት ኣዕዋፍ እዚኣን፡ ኣብ ህይወተን ሓደ መሓዛ እየን ዝሕዛ። እዛ ዊዝደም እትበሃል ዑፍ ግን፡ ቅድሚ ሕዚ ካልኦት መሓዙት ነይሮምዋ እዮም። እቲ ኤጀንሲ ከምዝበሎ፡ ዊዝደም ኣብ መወዳእታ ሕዳር እያ እንቋቖሖ ኣውዲቓ። ዊዝደም፡ ነቲ ጫጩት ኣብ ምጭጫሕን ምምጋብን ምስቲ ተባዕታይ መሓዛኣ ይተሓጋገዙ እዮም ተባሂሉ።

ውሕስነት እንስሳታት


ኣብ ውቅያኖስ ዝግበር ፈተነ ኣጽዋር ክሳብ ክንደያ ሃስያ የውርድ ይኸውን?

ኣብዚ ስእሊ፡ ዓቢ ክፋል እዚ ባሕሪ ናብ ጻዕዳ ተቐይሩ ኣሎ፡ እቲ ድሒሩ ዝተፈጠረ ብርቱዕ ማዕበል ኸኣ ነታ ካሜራ ዓቢ ነዝነዝታ ፈጢሩላ። ብድሕሪ እዚ ብዙሕ ማይ ናብ ሰማይ ከውንጨፍ ይረአ፡ ሕጊ ተፈጥሮ ንኸይተርፍ ኸኣ ብስሕበት መሬት ናብ ዝነበሮ ይምለስ፡ ካብቲ ቦታ ቅሩብ ርሕቕ ኢላ ኸኣ ዓባይ ናይ ውግእ መርከብ ትረአ። ዝሓለፈ ዓርቢ፡ ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካ፡ ነፈረቲ ውግእ እትጽዕን ዩኤስኤስ ጀራልድ ኣር ፎርድ ዝተሰመየት ሓዳስ ናይ ውግእ መርከብ ኣብ ከባቢኣ ንዝፍጥር ነቱጒ ክሳብ ክንደይ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ኣለዋ ንምፍላጥ ፈተነ ኣካይዱ ነይሩ። ነቲ ፈተነ ንምክያድ 18 ቶን ተባረዒ እዮም ተጠቒሞም፡ እዚ ኸኣ ክልተ ዕጽፊ ናይቲ ብኣመሪካ ዝውነን 'ማዘር ኦፍ ኦል ቦምብስ' ዝብሃል ዝበርተዐ ዘይኒኩለራዊ ቡንባ እዩ። እቲ ዝተፈጠረ ነቱጒ ኣዝዩ ብርቱዕ ከም ዝኾነን ኣብቲ ከባቢ 3.9 ሬክተር ዓቐን ምንቅጠቃጥ መሬት ከምዝፈጠረን ትካል ሜትሮሎጂ ኣመሪካ ሓቢሩ። ብዙሓት ሰባት'ውን ነቲ ስእሊ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ክቐባበልሉ ተራእዮም። ነቲ ብርቱዕ ነቱጒ ዝርኣዩ ሰባት ኸኣ "እቲ ነቱጒ ኣብ ማያዊ ኣካል እንታይ ዓይነት ሃስያ የውርድ ይኸውን?" ዝብል ሕቶ ይደጋግሙ ነይሮም። ኤዲተር ቢቢሲ ሳይነስ ዴቪድ ሹክማን "እቲ ነቱጒ ንሓንቲ ናይ ውግእ መርከብ ከዕኑ ዝኽእል እነተኾይኑ ኣብ ማያውያን ፍጥረታት ዕንወት ከውርድ ከምዝኽእል ዘጠራጥር ኣይኮነን" ድሕሪ ምባል "ገፈፍቲ ዓሳ፡ ዓሳ ንምሓዝ ሚና [ዳይናማይት] ይጥቐሙ'ዮም፡ ስለዚ እዚ ነቱጕ እዚ ንማያውያን ፍጥረታት ክቐትሎም ይኽእል እዩ፡ እቲ ነቱጒ ብርቱዕ እንተኾይኑ ኸኣ ብተዛማዲ ብዙሓት ማያውያን ፍጥረታት ክቐትል ይኽእል" ይብል። ሚካኤል ጃስኒ፡ ዳይረክተር ምክልኻል ኣጥበውቲ ፍጥረታት ማይ ኮይኑ፡ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት "ካብቲ ነቱጒ ዝተፈጠረሉ ኣብ ውሽጢ ክልተ ኪሎ ሜተር ጩራ (ኣርባዕተ ኪሎሜተር ሰንጣቂት) ዝርከቡ ፍጥረታት ክሞቱ ዘሎ ተኽእሎ ኣዝዩ ዓቢ እዩ፡ እቶም ካብቲ ነቱጒ ኣስታት ዓሰርተ ኪሎ ሜተር ርሒቖም ዝርከቡ ኸኣ ክጸምሙን መጠናዊ ጉድኣትን ከጋጥሞም ዓቢ ተኽእሎ ኣሎ" ኢሉ። ብሰንኪ እቲ ብርቱዕ ድምጺ ብዙሓት ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ማያውያን ፍጥረታት ከበሮ እዝኖም ክትኮስን ክጸሙን ከምዝኽእሉ ኸኣ ዴቪድ ሹክማን ይሕብር። "ማዕበል ድምጺ ኣብ ማይ ብዙሕ'ዩ ዝጉዓዝ፡ ዓሳ ነባሪ ዋላ ኣማኢት ኪሎሜተር ተረሓሒቆም እንከለዉ ንሓድሕዶም ንምርድዳእ ናይ ድምጺ ማዕበል ይጥቀሙ። እቲ ነቱጒ ኣዝዩ ብርቱዕ ምስ ዝኸውን ክፈጥሮ ዝኽእል ዕንወት ንምርዳእ ኸኣ ካብዚ ነጥቢ እዚ ክንብገስ ንኽእል ኢና፤ እቲ ብዙሕ ዘይስማዕ ድምጺ ዓሳ ነባሪ ኣማኢት ኪሎ ሜተራት እናተወንጨፈ፡ እቲ ብርቱዕ ነቱጒ ኣበይ ክብጽሕ ይኽእል?" መብዛሕትኦም ከም ዓሳ ነባሪ ዝኣመሰሉ ኣጥበውቲ ማያውያን ፍጥረታት ኣብ ማያዊ ባይታ እዮም ዝነብሩ፡ ክሳብ 2,000 ሜትሮ ንውሽጢ ተነቒቶም ኸኣ መዓልታዊ ንጥፈታቶም የካይዱ፡ ናብ ውሽጢ ውቕያኖስ እናተነቖቱ ኣብ ዝኸድሉ ብርሃን ጽሓይ ነቲ ማይ ሰንጢቑ ታሕቲ ስለዘይበጽሕ ኣዝዩ ጽልማት'ዩ ንሓድሕዶም ኸኣ ብድምጺ እዮም ዝርዳድኡ፡ ብሰንኪ ብርቱዕ ነቱጒ ክሰምዑ እንዘይክኢሎም ግን ክነብሩ'ውን ኣይክእሉን'ዮም። ካብዚ ብምብጋስ'ዮም ተመራመርቲ፡ 'ጸማም ዓሳ ነባሪ ምዉት'ዩ' ዝብሉ። ኣብ ውሽጢ ማይ ዝግበር ናይ ነቶጕቲ ፈተነ፡ ብርቱዕ ናይ ማይን ናይ ድምጽን ማዕበል ይፈጥር'ዩ፡ ብሰንኪ እቲ ብቅጽበት ዝፍጥር ብርቱዕ ድመጺ ብዙሓት ማያውያን ፍጥረታት ከምዝሞቱ ኸኣ ሕሉፍ ሰነዳት የረድእ። ኣብ  ነሓሰ 2019 ኣብ ባሕሪ ባልቲክ ክልተ ነቶጕቲ ተረፍ ናይ ካልኣይ ኵናት ዓለም ንምብርዓን ብዝተፈጠረ ነቱጒ ብውሕዱ ሸሞንተ ፖርፕስ ዝብሃሉ ዓሌታት ሓሰማ ባሕሪ ከምዝጸመሙን ከምዝሞቱን ኣብ ግዚኡ ተሓቢሩ ነይሩ። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት'ውን ኣብ ስኮትላንድ ብስንኪ ነትጒ ብዝተፈጠረ ብርቱዕ ማዕበል 39 ዓሳ ነባሪ ናብ መሬት ተደፊኦም ከምዝወጽኡን ካብኦም እቶም 19 ከምዝሞቱን ጸብጻባት ይሕብሩ። ኣብ 2013'ውን ሓይሊ ባሕሪ ኣመሪካ፡ ኣብ ባሕርን ውቅያኖሳትን ዝግበር ልምምድን ፈተነ ነቶጕትን ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ዓመታት ኣማኢት ዓሳ ነባርን ዶልደፊንን ክቐትልን ኣሽሓት ከሰንክል ከምዝኽእል ግምታቱ ብመጽናዕቱ ኣሰንዩ ኣቕሪቡ ነይሩ። ዋላ እኳ ብዛዕባ እቶም ብሰንኪ እቲ ኣብ ውሽጢ ባሕሪ ዝግብር ፈተነ ኣጽዋር ዝሞቱ ዓበይቲ ማያውያን ፍጥረታት መጠናዊ ኣፍልጦ ይሃሉ፡ መጠን ናይቶም ንኣሽቱን ብሰንኪ እቲ ነቱጒ ዝያዳ ክህሰዩ ዝኽእሉ ማያውያን ፍጥረታት ንምፍላጥ ግን ኣዝዩ ኣሸጋሪ'ዩ። ፒተር ዋርድ፡ ኣብ ውሽጢ ማይ ዝፍተኑ ነቶጕቱ ዝፈጥርዎ ዕንወት ዘጽንዕ ተመራማሪ ኮይኑ ኣብ 2015 ሓደ ጸብጻብ ኣቕሪቡ ነይሩ። ፒተር፡ ኣብ ካልኣይ ኵናት ዓለም ኣብ መዓላ ዝወዓለ ተፈንጃሪ ኣብ ማያውያን ፍጥረታት ክሳብ ክንደይ ይንወት ከስዕብ ይኽልእ ኣብ ዝብል ነጥቢ ኣቶኵሩ'ዩ መጽናዕቱ ኣካይዱ። "ብሓፈሻ ናይ ማይ ነቶጕቱ ካብ 450 ክሳብ 680 ኪ.ግ ዝምዘን ተባራዒ ኣካል እዩ ዘለዎም፡ እዚ ኸኣ ካብቲ ዝተፈንጀርሉ ከባቢ ካብ 300 ክሳብ 630 ሜትሮ ርሒቖም ዝርከቡ ፍጥረታት ምሉእ ንምሉእ ክቐትል ዝኽእል እዩ፡ እቲ ክብደት ናይ ተፈንጃሪ እናወሰኻ ኣብ ዝኸደሉ ኸኣ መጠን ሳዕቤኑን ዝሽፍኖ ቦታን እናወሰኸ ይኸይድ" ይብል። ፒተር ብምስዓብ "እቶም ማያውያን ፍጥረታት ዝገዘፉ ዝንተኾይኖም ዝያዳ ብህይወት ናይ ምትራፍ ዕድል ኣለዎም" ይብል።

ውሕስነት እንስሳታት


ንሻርክ ኣጉሲጡ ሰበይቱ ዘድሓነ ሰብኣይ

ኣብ ኣውስትራልያ፡ ሓደ ሰብኣይ ምስ ሰበይቱ ኣብ ባሕሪ እናሰፈፉ እናሓምበሰ እንከሎ፡ ንሰበይቱ ሻርክ ከጥቀዓ ጀሚሩ። እቲ ሻርክ፡ ናብ ጥቓ እቶም እናሰፈፉ ዝዘናግዑ ዝነበሩ ሰብኣይን ሰበይትን ምስቀረበ፡ ሽዑ ንሽዑ እዩ ብበሊሕ ኣስናኑ ንእግሪ እታ ሰበይቲ ነኺሱዋ። ነዚ ዝረኣየ ሰብኣያ ድማ፡ ዘሊሉ ናብ ዝባን እቲ ዓሳ ደይቡ ከጉስጦ ጀሚሩ። እዚ ቻንተል ዶይል ዝበሃል ወዲ 35 ዓመት ሰብኣይ፡ ነቲ ሻርክ ደጋጊሙ ብጉሲጢት ኣጥቂዕዎ። ንጉስጢ ዶይል ክጻወር ዘይከኣለ ሻርክ፡ ነቲ ነኺስዎ ዝነበረ እግራ ሰዲዱ ኣንሳሒቡ እዩ። ዶይል ድማ ንሰበይቱ ተሸኪሙ ናብ’ቲ ገምገም ባሕሪ ወጺኡ። እዚ ፊልም ዝመስል ኣጋጣሚ፡ ኣብ ኣውስትራልያ ኒው ሳውዝ ዌልስ ኣብ ዝበሃል ቦታ እዩ ኣጋጢሙ። እታ የማናይ እግራ በቲ ሻርክ ዝተነኸሰት ሰበይቲ ድማ፡ ከቢድ ሃስያ ስለዝበጽሓ ናብ ሆስፒታል ተወሲዳ። ናይ’ቲ ኸባቢ ሰብ መዚ ከምዝበልዎ፡ ሰለስተ ሜትሮ ዝንውሓቱ ብዕድመ ንእሽቶ ሻርክ እዩ ኣጥቂዕዋ። እቲ ምስ ሻርክ ተጓሲጡ ህይወት በዓልቲ ቤቱ ዘድሓነ ሰብኣይ ድማ፡ ካብ ኣውስትራልያውያን ናእዳ ይቐርበሉ ኣሎ። ኣብ’ታ ብውቅያኖስ ዝተኸበበት ኣውስትራልያ፡ ሰባት ምስ ሻርክ ክጋጠሙ እዚ ንመጀመርያ ግዜ ኣይኮነን። ኣብ’ዚ ኒው ሳውዝ ዌልስ ዝበሃል ግዝኣት፡ ሻርክ ንሰባት ከጥቅዕ ከሎ ኣብ’ዚ ወርሒ ጥራይ ንሳልሳይ ግዜ እዩ።

ውሕስነት እንስሳታት


ንሃመማ ክቐትል ገዝኡ ብሓዊ ዘቃጸለ ሰብ

ኣብ ፈረንሳ፡ ሓደ ውልቀ ሰብ ኣብ ገዝኡ ዝኣተወ ሃመማ ንምቅታል ኣብ ዝፈተነሉ ገለ ክፋል ገዝኡ ብሓዊ ከምዘቃጸሎ ተገሊጹ። እዚ ወዲ 80 ዓመት ዝኾነ ፈረንሳዊ፡ ኣብ ገዝኡ ክድረር ኣብ ዝቐራረበሉ ዝነበረ ግዜ እዩ ሃመማ ኣብቲ ከባቢ እቲ ዝምገበሉ ዚዝ ክብል ጀሚሩ። ቅድሚ ምድራሩ ነቲ ሃመማ ንምቅታሉ ስለዝሓለነ ድማ ብኤለትሪክ ዝሰርሕ ንመቅተሊ ሃመማን ጠንጡን ዘገልግል ራኬት ተጠቂሙ ነቲ ሃመማ ክሃድኒ ጀሚሩ። እንተኾነ ኣብ ክሽንኡ ድሮ ክልሑኽ ጀሚሩ ዝነበረ ጋዝ በቲ ምቕተሊ ሃመማ ዝፍጠር ብልጭታ ስለዝተቓጸለ ኣብቲ ገዛ ባርዕ ተላዒሉ። እቲ ኣብ ፓራኩል ቸንዋድ ኣብ እትብሃል ፈረንሳዊት ቁሸት ዝነብር ሽማግል፡ ብሰንኪ እቲ ዝተላዓለ ባርዕ ክሽንኡ ምሉእ ንምሉእ ክቃጸል እንከሎ ገለ ክፋል ናሕሲ ናይ ገዝኡ’ውን በቲ ባርዕ ብኸቢድ ዓንዩ ኣሎ። እቲ ስሙ ዘይተገለጸ ፈረንሳዊ በቲ ዝተላዓለ ባርዕ ኣብ ገለ ክፋል ኢዱ እኳ እንተነደደ ብህይወት ግን ክወጽእ ክኢሉ ኣሎ። ማዕከናት ዜና ፈረንሳ ድማ ካብቲ ብርቱዕ ባርዕ ክወጽእ ብምኽኣሉ ‘እቲ ዕድለኛ ሰብኣይ’ እናበለ ገሊጸነኦ። እተን ማዕከን ዜናታት እቲ ‘ሃመማኸ ሞይቱ’ዶ ይኸውን?’ ብምባል ነቲ ዜና ዋዛ ሓዊሰን ከቃልሐኦ ተሰሚዐን። ስድራ እዚ ሽማግለ ነቲ ብባርዕ ብኸቢድ ዝዓነወ ገዛ ድሮ ክጽግንዎ ጀሚሮም ኣለዉ።

ውሕስነት እንስሳታት


ኣውስትራልያ ንሰላማዊ ውቅያኖስ ሰጊሩ ናብታ ሃገር ንዝኣተወ ርግቢ ክትቀትል እያ

ንሰላማዊ ውቅያኖስ ቆሪጹ ናብ ኣውስትራልያ ዝኣተወ ርግቢ ንጽኑዕ መምርሒታት ውሸባ እታ ሃገር ስለ ዝጠሓሰ ክቕተል እዩ። እቲ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ክፍለ ግዝኣት ኦሪገን፡ ኣሜሪካ ካብ ዝካየድ ዝነበረ ውድድር ከም ዘምለጠ ዝተገለጸ ርግቢ፡ ድሕሪ ክልተ ኣዋርሕ እዩ ኣብ ሜልበርን ኣውስትራልያ ተራእዩ። እቲ ጆ ተሰምዩ ዘሎ ርግቢ፡ ንኢንዱስትሪ መፍረ ደርሆን ብዝሓ ኣዕዋፍ ኣውስትራልያን "ቀጥታዊ ስግኣት" ዝፈጥር ምዃኑ ሰብ መዚ ተዛሪቦም። እቲ ርግቢ ተታሒዙ ክቕተል ምዃኑ'ውን ተገሊጹ። ነባሪ ሜልበርን ኬቨን ሴሊበርድ ነቲ ርግቢ ብ 26 ታሕሳስ ኣብ ቀጽሪ ናይ ገዝኡ ከም ዝረኸቦ ተዛሪቡ። ንሱ ንኤኤፍፒ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ "ኣዝዩ ማህሚኑ እዩ ነይሩ፤ ብሽኮቲ ሰባቢረ ሂበዮ" ኢሉ። ኬቨን ኣብ ኢንተርነት ድሕሪ ዝገበሮ ኣለሻ፡ እቲ ርግቢ ናይ ሓደ ነባሪ ኣላባማ ምዃኑን ካብ ውድድር ከም ዘምለጠን ተገንዚቡ። ጆ ኣብ ኣውስትራልያ ከም ዝተርኣየ ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ኣዘራራቢ ምስ ኮነ፡ ተመሓላላፊ ሕማማት ዘስግኦም ሰብ መዚ ኣውስትራልያ ንኬቨን ረኺቦምዎ። እቲ ርግቢ ዛጊት ኣይተትሓዘን ኣሎ፤ ክፍሊ ሕርሻ፡ ማይን ኣከባቢን ኣውስትራልያ ገና ናብ ካልኦት ኣዕዋፍ ሕማማት ከመሓላልፍ ከም ዝኽእል ብምግላጽ ክተሓዝ ከም ዘለዎ ሓቢሩ። "ካበይ መጺኡ ብዘየገድስ፡ ዝኾነ ናብዚ ሃገር ዝኣቱ ዘቤታዊ ዑፍ ነቲ መምርሒታት እንተዘይኣማሊኡን መርመራታት እንተዘይተኻይድሉን ኣብ ኣውስትራልያ ክጸንሕ ኣይፍቀድን" ኢሉ ወሃቢ ቃል እቲ ክፍሊ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ። "እቲ እንኮ ድሕነት ህይወታውያን እንከላኸለሉ መገዲ እቲ ዑፍ ርህራሀ ብዘለዎ መገዲ ከም ዝመውት ምግባር እዩ" ኢሉ። እቲ ዑፍ ምዕራባዊ ገማግም ኣሜሪካ ናብ ደበባዊ ኣውስትራልያ ዘሎ 8,000 ማይል ብኸመይ ክጉዓዞ ከም ዝኸኣለ ዛጊት ኣየተፈለጠን፡ እንተኾነ ግና ብናይ ጽዕነት መራኽብ ተጓዒዙ ክኸውን ከም ዝኽእል ይግምቱ። ናብ ኣውስትራልያ ብሕጋዊ መገዲ ርግቢ ምእታው ዝፍቀድ እኳ እንተኾነ እቲ መስርሕ ከቢድን ኣሰርተታት ኣሽሓት ዶላራት ዘኽፍልን ኮይኑ ኣብ ዝሓለፈ ልዕሊ 10 ዓመት ካብ ኣሜሪካ ዘእተወ ከም ዘየሎ ይግለጽ። ጆ፡ ብሰንኪ ጽኑዕ ሕጋጋት ምእታው እንስሳ ኣውስትራልያ ጸገም ዝረኸበ ናይ ፈለማ እንስሳ ኣይኮነን። ኣብ 2015 ተዋሳእቲ ጆኒ ደፕን ናይ ሽዑ በዓልቲ ቤቱ ኣምበር ሀርድን ብውልቃዊ ነፋሪቶም፡ ፒስቶልን ቡን ንዝተብሃሉ ክልተ ኣኽላባቶም ናብ ኣውስትራልያ ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ድሕሪ ምእታዎ ይቕሬታ ክሓቱ ተገዲዶም እዮም።

ውሕስነት እንስሳታት


ናይ መወዳእታ ተወዳደርቲ ሽልማት ‘ኮሜዲ ዋይልድ ላይፍ ፎቶግራፊ 2021' ወግዓዊ ኮይኖም

ናይዚ ዓመት ናይ መወዳእታ ተወዳደርቲ ሽልማት ‘ኮሜዲ ዋይልድ ላይፍ ፎቶግራፊ 2021' ዕላዊ ኮይኖም፤ እቶም ኣብ ናይ መወዳእታ ብርኪ ዝበፅሑ 42 ተወዳደርቲ፡ ካብ  ሕዛእቲ እንስሳት፡ ሰብኣዊ ባህሪ ናይ ዝተላበሱ እንስሳት ኣገላልፃ (anthropomorphic) ብስእሊ ዘርእዩ እዮም። ኣብዚ ውድድር ዝቐርረቡ ስእልታት ዘስሕቑ ኮይኖም፤ ከም ኣብነት ዝደርፍ ዘሎ ዝመስል ህበይ፣ ብጣዕሚ ዝነደረ ስታርሊንግ (ዓይነት ዑፍ) ዝኣመሰሉ ህሞታት እንስሳት ዘገዳም ዘንፀባርቑ’ዮም። ንናይዚ ዓመት ሽልማት ‘ኮሜዲ ዋይልድ ላይፍ ፎቶግራፊ 2021' ኣብ መወዳእታ ብርኪ ዝበፅሑ ተወዳደርቲ ዘቕረብዎም ስእልታት ድማ፡ እንስሳት ኣብ ናይ ዳእላ ህሞት እንከለዉ ዘርእዩን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ዝወሰድዎምን’ዮም። ሽልማት ‘ኮሜዲ ዋይልድ ላይፍ ፎቶግራፊ’፡  በቶም ሞያውያን ሰኣልትን ተጣበቕቲ ስነ-ከባብን ብፖል ጆይንሰን-ሂክስን ቶም ሱላምን’ዩ ተመስሪቱ። እዚ ውድድር ባህታ ካብ ምፍጣር ብዝዘለለ፡ ብዛዕባ ዕቃበ እንስሳት በረኻ፡ ብእወንታውን ማራኽን መገዲ መልእኽቲ ንምሕላፍ ዝዓለመ’ዩ። ተዓወትቲ ናይዚ ውድድር ኣብቲ ዝመፅእ ዘሎ 22 ጥቅምቲ፡ ኣብ መድረኽ ሽልማት ‘ኮሜዲ ዋይልድ ላይፍ ፎቶግራፊ 2021' ክግለጹ እዮም። ክሳብ ሽዑ፡ ፍሽኽ ከብልኹም ዝኽእሉን ናብ ናይ መወዳእታ ብርኪ ውድድር ካብ ዝበፅሑን ገሊኦም እነሆ። ·       መንፈስ ሰኑይ ንጉሆ (Monday morning mood)፡ ብኣንድሪው ማየስ ኣብ ራይትቭለ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝተስኣለ ·       ንሳዕስዕ (Let's dance): ብኤንዲ ፓርኪንሰን ኣብ  ርሑቕ ምብራቕ ሩስያ ኣብ ሓውሲ ደሴት  ካምቻትካ ዝተስኣለ ·      ኡስ! ርእሰይ ሓሚመ’የ፡ ይሃስይ’ዩ (Shush! I'm so hungover)፡ ብኣኒታ ሮዝ ኣብ ሳን በርናርዲኖ ካሊፎርኒያ ዝተስኣለ ·       ጨና እግሪ (Foot jam)፡ ብብሩክ በርሊንግ፡ ኣብ ዊስኮንሲን ኣሜሪካ ዝተስኣለ ·       ግዘ ንትምህርቲ (Time for school)፡ ብቺዊ ክ ቲዮ፡ ኣብ  ሲንጋፖር ዝተስኣለ ·       መን ዝለዓለ ከምዝዘለለ ረአይ (See who jumps high)፡ ብቹ ሃን ሊን ኣብ ታይዋን ዝተስኣለ ዝብሉን ካልኦትን ይርከብዎም።

ውሕስነት እንስሳታት


ከብቲ ኣብ ዓይኒ ምድሪ ክሸና ዘኽእለን ስልጠና ወሲደን

ተመራመርቲ ጀርመን፡ ከብቲ ኣብ ዓይኒ ምድሪ ንኽሸና ዘኽእለን ስልጠና ሂቦመን። ዕላማ ናይቶም ተመራመርቲ መጠን ልቀት ጋዝ ንምንካይ ከምዝኾነ ተፈሊጡ።

ውሕስነት እንስሳታት


ልዕሊ 2 ሽሕ ኪ/ሜ ዝተጉዓዘት መንካዕ ብድሙ ተነኺሳ ሞይታ

ካብ ለንደን ናብ ሩስያ 2,018 ኪሎ ሜትሮ ብምጉዓዝ፡ ዝነውሐ ርሕቐት ዝነፈረት መንካዕ ንሰባት ኣገሪማ።  ኣብ መወዳእታ፡ እታ መንካዕ ብድሙ ምስተነኽሰት ከምዝሞተት ተገሊጹ። እታ ኣነስተይቲ መንካዕ፡ መጠና ክንዲ ዓባይ ኣጻብዕቲ ኢድ ወድ ሰብ እትኸውን ኮይና፡ ኣብ ሩስያ ፒስኮቭ ኣብ ዝተብሃለት ግዝኣት እያ ተረኺባ። ‘ለንደን መካነ እንስሳት’ ዝብል ምልክት ዘለዋ እዛ መንካዕ፡ ሓደ ጉጅለ ዕቀባ እንስሳት ካብታ ድሙ ከናግፋ’ኳ እንተፈተነ፡ ብህይወት ክትቅኒ ኣይከኣለትን። እታ ካብ ዓዲ እንግሊዝ ንኣህጉር ኣውሮፓ ኣቋሪጻ፡ ኣብ ሩስያ ዝበጽሐት መንካዕ፡ ዝረሓቐ ጉዕዞ ዝነፈረት ተባሂላ ተመዝጊባ። እታ ዒፍ፡ 8 ግራም እትምዘን ኮይና፡ ሞልጊና ኣብ ዝተብሃለት ንእሽቶ ቁሸት ሓደ ሩስያዊ ነባሪ ምስረኸባ ንዕቀባ እንስሳት ሩስያ ኣረኪብዋ ተባሂሉ። እቲ ትካል ድማ፡ ነቲ ዝመጸኣትሉ መካነ-እንስሳት እንግሊዝ ሓቢሮምሉ። ናይቲ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ዝርከብ ኣገልግሎት ዕቀባ መንካዕ ሓላፊ ሓላፊት ሊዛ ዎርልግ፡ “እዚ ኣዝዩ ዘስደምም ጉዕዞ እዩ። ኣብ ዓዲ እንግሎዝ ከምዚ ዓይነት ርሕቐት ዝተጉዓዘት መንካዕ የላን፤ እዚኣ ቅልጥፍቲ ጎያዪት እያ” ኢላታ። “እዚ ድማ፡ ንሳይንሳዊ መጽናዕቲ ካልእ በሪ ዝኸፍት እዩ፤ ብዛዕባ ነቲ ሕንቅሕንቅሊተይ ዝኾነ ምፍላስ መንካዕ ድማ ኣዝዩ ጠቓሚ ኣፋፍኖት ዝህብ እዩ። ምኽንያቱ ፍልሰትን ምንቅስቓስን መንካዓት ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ኮነ ኣብ መላእ ኣህጉር ኣውሮጳ ሚስጢራዊ ኮይኑ እዩ ጸኒሑ” ክትብል ኣብሪሃ። ብርያን ብሪጅስ ዝተብሃለ ዒፍ መንካዕ ዝምዝግብ ተመራማሪ፡ ኣብ 2016 ኣብ ለንደን ምስረኸባ መዝጊቡ ኣብ መንፈራ ምልክት ገይሩላ። ብሪግስ፡ “እዚ ኣዝዩ ዘስድምም ነገር እዩ፤ ነዘን ከምዚ ዓይነት ዝተፈለየ ፍጥረት ዘለዎን እንስሳት ኣብ ምዕቃብ ኣዝዩ ዕዙዝ ዝኾነ ኣስተዋጸኦ ዝገብር ተርእዮ እዩ፤ ብዛዕባ ህይወተን’ውን ንምፍላጥ ጠቓሚ እዩ” ኢሉ። ቅድሚ ሕዚ ካብ ተመሳሰሊ ዓሌት እንስሳ ዝኾነት፡ ላትቪያ ናብ ስፐይን፡ 2,224 ኪሎሜትሮ ብምጉዓዝ ዝነውሐ ርሕቐት ብምንፋር ትፍለጥ። ፍልሰት ናይዘን ፍልይ ዝበለ ጽጥረት ዘለዎን ዓሌት እንስሳት፡ ምስ ምልውዋጥ ኩነታት ኣየር ዝተኣሳሰር ከምዝኾነ ተመራመርቲ ይዛረቡ። እቲ ለውጢ ኩነታት ኣየር፡ ኣብ መጻኢ ንሃለዋተን ኣዝዩ ክጸልዎ ከምዝኽእል ኣሚቶም። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ ነዘን እንሳሳት ንምዕቃብ ኣብ 2014 መካነ-እንሳሰት ዘተጣየሰ ኾይኑ፡ ኣብ ምርባሕ፣ ዝርገሐን ፍልሰትን ዘጽንዕ ፕሮጀክት እዩ። ኣብ ኬንት፣ ኖርዝ ኣምበርላንድ፣ ሱሪን ግሬተር ላነደንን ብብዝሒ እዘን ዓሌት እንስሳት ከምዝርከባ ይዝረብ።

ውሕስነት እንስሳታት


ስኮትላንድ፡ ልዕሊ ሓደ ኩንታል ጉሓፍ ኣብ ከብዱ ዝተረኸቦ ዓሳ ነባሪ

እዚ ኣብ ስኮትላንድ ወሽመጥ ሃይሪስ ሞይቱ ዝተረኸበ ዓሳ ነባሪ ልዕሊ ሓደ ኩንታል ጉሓፍ ኣብ ከብዱ ከም ዝጸንሐ ተገሊጹ። ሰኪዐት መግፈፊ ዓሳ፡ ገመድ፡ ጎማታት መዐሸጊ መግቢ ቦርሳን ብፕላስቲክ ስተሰርሐ መስተዩ ማይን ገለ ካብቲ ኣብ ከብዲ እዚ ዓሳ ዝጸንሐ ጉሓፍ እዩ። ተመራምቲ፡ እቲ ኣብ ከብዲ እቲ ዓሳ ነባሪ ዝጸንሐ ጉሓፍ ጠንቒ ሞት እቲ ዓሳ ምኻኑ ኣብ ምጽራይ ከም ዘለዉ ብምግለጽ፡ ብከላ ማያዊ ኣካል  ጠንቒ ሞት ብዙሓት እንስሳታት ባሕሪ ይኸውን ምህላዉ ጠቒሶም። ዳን ፓሪ ተቐማጢ ሉስከንታየር ኮይኑ ኩነታት እዚ ዓሳ ነባሪ ምስ ረኣየ "ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ፡ እዚ ኹሉ ብሰብ ዝተደርበየ ጉሓፍ ካብ ከብዲ እዚ ዓሳ ነባሪ ክወጽእ ምስ ረኣኻ ንፈጥሮ ዘለና ዕንወት ክሳብ ክንደይ ኣባዳሚ ምዃኑ ይበርሃልካ" ኢሉ። "ኣብዚ ገማግም ብቐጻሊ እየ ዝንቐሳቐስ፡ መትሓዚ ዝኾነኒ ፕላስቲክ ሒዘ ኸኣ ሰባት ዝደርበይዎ እቲ ዝበዝሐ ምስ መግፈፊ ዓሳ ዝተሓሓዝ ጉሓፍ ኣርየ ይእርንቦ" ይብል። ዳን ፓሪ ብምስዓብ "እዚ ኹሉ ብቐሊሉ ክውገድ ዝኽእል እዩ ነይሩ፡ ብሓፈሻ ግን ኣብ ማያዊ ኣካል ዝስዕብ ዘሎ ብከላ ነዚ ካብ ከብዲ እዚ ዓሳ ነባሪ ዝወጽአ ጉሓፍ ብምርኣይ ክንርዳእ ንኽእል ኢና" ይብል። እዚ ኣብ ከብዲ እቲ ዝሞተ ዓሳ ነባሪ ዝተረኸበ ልዕሊ ሓደ ኩንታል ጉሓፍ፡ ካብ ናይ ባሕርን መሬትን ኢንዱስትሪ ዝተደርበየ ጉሓፍ ምኻኑ'ዮም ዕቓበ ባሕሪ ስኮትላንድ ዝሕብሩ። ኣብ ስኮትላንድ መጠን ሞት ዓሳ ነባርን ዶልፊንን ካብ ዓመት ናብ ዓመት እናዛየደ ይኸይድ ከም ዘሎ ኸኣ ይሕበር። ኣብ 2009 ሞት ኣስታት 204 ዶልፊን ክምዝገብ እንከሎ፡ ኣብ 2018 ግን ናብ 930 ክብ ኢሉ ብምህላዎ ንብዙሓት ኣብ ሃብቲ ባሕሪ ዝግደሱ ስኮትላዳውያን ሻቕሎት ፈጢርሎም ይርከብ።

ውሕስነት እንስሳታት


ፈረንሳ፡ ምቕታል ተባዕትዮ ጨቓዊት ክትክልክል እያ

ፈረንሳ፡ ኣብ 2021፡  ኣብ ኣተሓሕዛ እንስሳት እተካይዶ ዘላ ለውጢ ብምቕጻል፡ ኣብ ትካላት መፍረ ደርሁ ዝግበር ተባዕትዮ ጨቓዊት ንኸይቅተሉ ክትክልክል ምዃና ገሊጻ። ኣብ ዓለም፡ ዓመታዊ፡ ኣስታት ሸውዓተ ቢልዮን ንእንቋቖሖ ወይ ስጋ ዘይድለዩ ተባዕትዮ ጨቓዊት ይቕተሉ። ጾታ እቶም ጨቓዊት ገና ኣብ እንቋቖሖ እናሃለዉ ክፍለጥ ዘኽእል መገዲ ክተኣታቶ ምዃኑ መንግስቲ ይገልጽ። ፈረንሳ ኣብ ኣተሓሕዛ እንስሳት ለውጢ ክትገብር ምዃና ዝገለጸ ሚኒስተር ሕርሻ እታ ሃገር  ዲድየር ጉላሜ " ካብ መወዳእታ 2021 ጀሚሩ፡ ከምቲ ዝነበሮ ዝቕጽል ነገር የለን" ክብል ገሊጹ። ጉላሜ፡ ዛጊት ጨቓዊት ቅድሚ ምጭጨሖም ጾተኦም ዘለሊ ቴክኖሎጂ ከምዘየለ ብምግላጽ፡ ኣብ ቀረባ ግዜ ግን ሓዲሽ ምዕባለ  ክርከብ ተስፋ ከምዘለዎ ሓቢሩ። እቲ ሕጊ ተግባራዊ እንተኾይኑ፡ ፈረንሳ ምቕታል ደቂ ተባዕትዮ ጨቓዊት ካብ ዝኸልከላ ቀዳሞት ሃገራት ክትከውን እያ። ጀርመንን ፈረንሳይ ምቕታል ተባዕትዮ ጨቓዊት ደው ዝብለሉ መገዲ ንኸናድያ  ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓቢረን ክሰርሓ ተሰማሚዐን እየን።  ኣብ ጀርመን ዝርከብ ቤት ፍርዲ ግን ካልእ ኣማራጺ ክሳብ ዝርከብ፡ ንግዘዝይኡ ምቕታል እቶም ጨቓውት ክቕጽል ወሲኑ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ኣብ መወዳእታ 2021፡ ናእሽቱ ሓሰማ ብዘይ መደንዘዚ ፍረ ነብሶም ምቕጥቃጥ ክክልከል ምዃኑ ሚኒስተር ሕርሻ ፈረንሳ ገሊጹ። ተባዕትዮ ጨቓዊት፡ ከም ኣንስትዮ ቀልጢፎም ስለዘይ ዓብዩን ንስጋ ስለዘይምረጹን፡ ኣብ ምርባሕ ደርሁ ተደለይቲ ኣይኮኑን። እቶም ተባዕትዮ ጨቕዊት ምስተፈለዩ፡ ተዓፊኖም ወይ ተጣሒኖም ከምዝሞቱ እዩ ክግበር ጸኒሑ። ስዊዘርላንድ ግን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ ተባዕትዮ ጨቓዊት  ተጣሒኖም ከም ዝሞቱ ዝግበር ከይዲ ከልኪላቶ እያ።

ውሕስነት እንስሳታት


ብሽንቲ፡ ምርመራ ምልኦ ከብቲ ዝሕበር መሳርሒ ዝመሃዘ፡ ዶክተር ሲሳይ

ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዶክተር ሲሳይ ወልደገብርኤል ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ብተመራማርነትን መምህርነትን ይሰርሕ። ንዝሓለፉ 13 ዓመታት ፍልጠቱ፣ ዓቕሙን ክእለቱን ብምጥቃም ዝተፈላለዩ ምህዞታት ናብ ረብሓ ኣውዒሉ። ዩኒቨርሲቲ መቐለ ንተመራመርቲ ዝስልዖ ዓመታዊ ባጀት ጽቡቕ ተሞክሮ ንኸጥርዩ ከም ዝሓገዞም ዶክተር ሲሳይ ይገልጽ። ካብ ምፍራይ ጸረ-ባልዕ ኬሚካላት ዝጀመረ ውጽኢት ምርምሩ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ናብ ሓሙሽተ ዓይነታት ምህዞታት በጺሑ ይርከብ። "ንመጀመርታ ግዜ ዝተመራመርኩሉን ውጽኢት ዝረኸብኩሉን ንባልዓት ዘጥፍእ ኬሚካል ክኸውን ከሎ፡ ካልኣይ ምህዞይ ከኣ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ሳዕሪ ወይ እኽሊ ክቦቁል ዘኽእል ፈሳሲ መሰሰኒ ምህርቲ (ማዳበርያ) ናብ ኣገልግሎት ኣብቂዐ" ክብል ይገልጽ። እቲ ብሳልሳይ ደረጃ ዝረኸቦ ውጽኢት ምርምሩ ኣብ እንስሳት ዘቤት ዝፍጠሩ ባልዓት [ቁርዲድ፣ ቁንጪን ካልኦትን] ዘጥፍእን ንነዊሕ እዋን ከይለግብወን ዝከላኸልን መድሓኒት'ዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ከኣ ክልተ ዓብዪ ረብሓ ዘለዎምን ቅድሚኡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዘይተሰርሑን ውጽኢታት ጻዕሩ ናብ ኣገልግሎት ክውዕሉ ገይሩ'ሎ። እቲ ሓደ ምህዝኡ ጥዕና ጸባ ጠለ በጊዕን ከብትን ብምምርማር፡ ጸባ ኣብ ልዕሊ ዝጥቀም ሰብ ሕማማት ከይመሓላለፉ ምቁጽጻር ዘኽእል ከም ዝኾነ ዶክተር ሲሳይ ይዛረብ። "ጸባ ብዝተፈላለየ ሕማማት ይጥቃዕ'ዩ፤ እቲ ጸባ ገና ኣብ ጎሎ [እታ ላሕሚ] እንከሎ'ዩ ብሕማም ዝጥቃዕ። ስለዚ ነቲ ጎሎ ብምምርማር ኣብቲ ጸባ ዝርከቡ ንጥዕና ሰባት ጠንቂ ዝኾኑ ባዕዲ ነገራት ዘነጽር መሳርሒ እዩ" ክብል የረድእ። ኣብዚ ዓመት ዝሰርሖ ሓምሻይ ምህዝኡ፡ ቅድሚ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ምሉእ ኣፍሪቃ'ውን ዘይነበረ ምዃኑ ይገልጽ። "እዚ ምህዞ፡ ኣላሕም ወይ ጠለበጊዕ ልክዕ ከም ደቂሰብ ማለት ደቂኣንስትዮ ብሽንቲ ምርመራ ጥንሲ [ምልኦ] ዝግበረሉ እዩ። ካብ 20 መዓልቲ ጀሚሩ ክሳብ ዝወልዳ ኣብ ዘሎ እዋን ካብ ሽንተን እናተወሰደ ምርመራ ይካየደሉ" ክብል የረድእ። ኣብ ሕብረተሰብ ዘለዉ ጸገማት ንምፍታሕ ናብ ምርምርን ምህዞን ከድህብ ከም ዝኸኣለ ዝዛረብ ዶክተር ሲሳይ፡ ሓረስቶት ንውጽኢታት ምርምሩ ክጥቀሙ ምርኣይ ከም ዘሕጉሶ ይገልጽ። "ቅድሚ ሎሚ፡ ገባራት፡ ጸባ ምስተሓለበ ጻዕዳ ብምዃኑ ጥራይ ጥዑይ መሲልዎም ናብ ዕዳጋ የቕርብዎ ወይ ኣብ ገዝኦም ይጥቀምዎ።  በዚ ምኽንያት ከኣ ኣብ ጥዕና ሰባት ጸገም ይስዕብ" ይብል። ነዚ ንምታሕ ከኣ ኩነታት ጥዕና ጎሎ ናይታ ላሕሚ ምምርማር ኣገዳሲ ብምዃኑ፡ ነቲ መሳርሒ ንምምሃዝ ተበጊሱ። "እቲ ጎሎኣ ብባክተርያ፣ ፈንገስ ወይ ቫይረስ ክጥቃዕ ይኽእል'ዩ። ስለዚ መጀመርታ እቲ ምልክት ዘየርእይ ናይ ጎሎ ሕማም ክምርመር ኣለዎ። እቲ ምህዞይ ከኣ ነዚ ምልክት ዘይብሉ ሕማም መመርመሪ ዝኸውን'ዩ" ይብል። ቅድሚ ሕዚ 'ካሊፎርንያ ማሳቹሴትስ' ዝበሃል ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ዝህብ ናይ ኣሜሪካ ምህርቲ ኣብ ኢትዮጵያ ነይሩ'ዩ። ዶክተር ሲሳይ ከም ዝበሎ፡ እቲ ምህርቲ ካብ ዕዳጋ ካብ ዝጠፍእ ዓመታት ኣቑጺሩ'ሎ። "ዋግኡ'ውን ንሓንቲ ሌትሮ ክሳብ ኣርባዕተ ሽሕ ቅርሺ ይበጽህ ነይሩ። ሕዚ ዝመሃዝናዮ ግን እቲ ገባር ብንኢሽተይ መጠን ብዝነኣሰ ዋጋ ክረኽቦ ዝኽእል'ዩ። ንሓምሳ ኣላሕም ከመርምር ዝኽእል ሓደ ሚኢቲ ብር ብዘይመልእ ኢና ንሸጦ" ክብል ብንጽጽር ይገልጽ። ቅድሚ ሕዚ ኣላሕም ወይ ጠለበጊዕ ምልኦ (ጥንሲ) ምሓዘንን ዘይምሓዘንን ብመርፍእ ወይ ብተለምዶኣዊ መገዲ ምርመራ ይካየድ ነይሩ። ብፍላይ እቲ ገባር ጥሪቱ መላእ ድያ ኣይኮነትን ንምፍላጥ ይጽገም ምንባሩ ዝገልጽ ዶክተር ሲሳይ፡ "ናይ ግድን ሓገዝ በዓል ሞያ ሕክምና እንስሳ ክረኽቡ ኣለዎም" ይብል። በዓል ሞያ ሕክምና እንስሳ ኣብ ገጠራት ብቐረባ ምርካብ ከኣ ኣጸጋሚ'ዩ። እቲ በዓል ሞያ'ውን እንተኾነ ኢዱ ናብ ውሽጢ ብምእታው'ዩ ነቲ ምርመራ ዝገብር። ነዚ ክገብር ከሎ ከኣ ነቲ ኣብ ማህጸን ዘሎ ክሳብ ክልተ ወርሒ ዝኾኖ ድቂ ምትንካፉ ስለዘይተርፍ ጉድኣት ከብጽሓሉ ከም ዝኽእል የረድእ። "እዚ ሕዚ ምሂዝናዮ ዘለና ንግዘን ወጻእታትን ገባራት ብዝለዓለ መጠን ክንክይ ዝኽእል'ዩ። ብቐሊሉ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ናይታ ላሕሚ ሽንቲ ናብታ ንሕና ንህቦም ንኢሽተይ ብልቃጥ ብምእታው ብሕብሪ ጥራይ ነቲ ውጽኢት ክፈልጡ ይኽእሉ" ክብል የብርህ። ነዚ ዝገብሩ በዓልቶም እቶም ገባራት ኮይኖም፡ እቲ ምልኦ (ጥንሲ) ክንደይ ኣዋርሕ ከም ዝኾኖ ክፈልጡሉ ዝኽእሉ ምህዞ'ዩ። ዶክተር ሲሳይ ኩሎም ምህዞታቱ ካብ ቤት ጽሕፈት ኣእምሮኣዊ ንብረት ኢትዮጵያ ከምኡ'ውን ካብ በዓል መዚ ጽርየትን ቁጽጽርን ወረቐት ምስክር ዋንነት ረኺቡሎም'ዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ከኣ ናብ ዕዳጋ ብምውዓሎም ሓረስቶት ክጥቀሙሎም ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብ ዝተፈላለዩ ክልላት ኢትዮጵያ ዝበጽሑ ውጽኢታት ምርምራቱ ብሓረስቶት ተቐባልነት ምርካቦም ይገልጽ። "ብፍላይ እቲ ኣብ መጀመርታ ዝረኸብክዎ ጸረ-ባልዕ መድሓኒት ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብጣዕሚ ተፈሊጡን ጠለብ ረኺቡን። እቶም ሓደሽቲ'ውን እናተፈለጡ ትእዛዛት ንቕበል ኣለና" ይብል። ሓረስቶት ኣብ ኣጠቓቕማ እኹል ግንዛበ ንኽህልዎም ድማ ንሱን ካልኦት መሳርሕቱን ብስለኪ እናረኸቡ እኹል ሓበሬታ ይህብዎም። እዞም ምህርትታት ብፍላይ ከኣ መመርመሪ ጥዕና ጸባን ብሽንቲ ዝግበር ምርመራ ምምላእ (ጥንሲ) ኣላሕም ናብ ዕዳጋ ካልኦት ሃገራት ሃገራት ኣፍሪቃ ንምቕራብ ትልሚ ኣለዎ። ዶክተር ሲሳይ፡ ስራሕቱ ከስፍሕን ምህርትታቱ ናብ ሓረስቶት ብዝሓሰረን ብብዝሑን ንምቕራብ'ኳ ድልየት እንተሃለዎ፡ ብሰንኪ ሓደ ጸገም ነዚ ምግባር ከምዘይክኣለ ይዛረብ። "ኣብዚ ሕዚ እዋን ኩሉ ስራሕተይ ኣብ መንበሪ ገዛይ እየ ዝሰርሖ፤ ስድራይን ካልኦት ሰባትን ኣብ እንነብረሉ መረባ [ካንሸሎ] ምርምር የካይድ ኣለኹ። ኬሚከላት ዝፈርየሉ ትካል ካብ መንበሪ ገዛ ክርሕቕ ከምዘለዎ ዝፍለጥ'ዩ" ይብል። እዚ ጸገሙ ንኽፍታሕ ናብ ምምሕዳር መቐለ ዘቕረቦ መስርሒ ቦታ ናይ ምርካብ ሕቶ ጽቡቕ ተስፋ ከምዝረኸበሉ ገሊጹልና።

ውሕስነት እንስሳታት


ጠለብ ብዙሓት ይኸውን ዘሎ ፀባ ግመል

ላውረን፡ ብሪስቤን ኪውካሜል ዝበሃል ናይ ግመል ፀባ ዘዋህድ ፋብሪካ ኣለዋ። ኣብ ኣውስትራልያ ፍቓድ ዝተውሃቦ ብሕታዊ መወሃሃዲ እዩ። ጠለብ ዕዳጋ ፀባ ግመል ኣውስትራልያ ካብ ግዘ ናብ ግዘ እናዓምበረ እዩ መፅዩ።  ኣብታ ሃገር ጥራሕ ኣይኮነን ብብርኪ ዓለም እውን፡ ጠለብ ፀባ ግመል ይውስኽ ኣሎ። ላውረንን ስድርኣን፡ ኣትረፍቲ ስለዝኾኑ ጥራሕ ኣይኮኑን ኣብ ንግዲ ፀባ ግመል ተዋፊሮም፤ እቲ ስራሕ ስለ ዝፈትውዎ'ውን ደኣ'ምበር። ኣግማሎም ካብ ስድርኦም ፈልዮም ከም ዘይርእይዎም ድማ ትዛረብ። "ከም ሰብ ፍሉይ ባህሪ እዩ ዘለዎም፤ ኣብ ጥቕኦም ኮይንኪ ብዛዕባ ዝኾነ ጉዳይ እንተውጊዕኺ ይርድኡኺ እዮም" ትብል። ብዙሓት ሓረስቶት ኣውስትራልያ፡ ልዕሊ ካልኦት እንስሳት ንግመል እዮም ዝመርፁ።  ከም ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 1840 ናብታ ሃገር ዝኣተዉ ኣግማል፤ ኣብዚ ሕዚ እዋን ብዝሒ ኣግማል ኣውስትራልያ 1.2  ሚልየን በፂሑ ኣሎ። ኣብ ኣውስራሊያ ኣብ 2014 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ፈላማይ መወሃሃዲ ፀባ ተኸፊቱ፤ ሕዚ ግና ንግዲ ፀባ ግመል ኣብታ ሃገር ኣዝዩ ልሙድ እዩ። ሃገራት ምብራቕን ሰሜንንን ኣፍሪቃን ከምኡ'ውን ሃገራት ማእኸላይ ምብራቕ፡ ኣብ ዓለም ፀባ ግመል ብምፍራይ ኣብ ቅድሚት ይስርዓ። መንግስቲ ኣውስትራልያ'ውን ኣብ ዝቕፅሉ ሓሙሽተ ዓመታት ንግዲ ፀባ ግመል ክብ ከምዘብል ይግለፅ። ኣብ 2016 ኣብታ ሃገር ይፈርይ ዝነበረ 50,000 ሊትሮ ፀባ ናብ 180,000 ሊትሮ ዓብዩ እዩ። መወሃሃዲ ፀባ ግመል ካብ ሞንጎ ዘለዎም ኣውስትራላውያን ሜጋን ዊልያምስን ስድርኣን ይፀርሑ። ኣብ 2014 ብሰለስተ ኣግማል ዝጀመርዎ ንግዲ ሕዚ ወንንቲ 300 ኣግማል ክኾኑ ኣኽኢልዎም እዩ። ኣብ መዓልቲ፡ ካብ ሓደ ግመል ሽድሽተ ሊትሮ ፀባ ብምሕላብ፡ ናብ ሃገራት ሲንጋፖር፣ ታይላንድን ማሌዥያን ይልእኹ፤ ንመፃኢ ድማ ንግዶም ናብ ሃገራት ቻይናን ኣሜሪካን ናይ ምስፋሕ ትልሚ ኣለዎም። ሜጋን፡ "ግመላት ኣውስትራልያ ጥዑያት ብምዃኖም፡ ንግዲ ፀባ ንክዓብይ ሓጋዚ እዩ" ትብል ። ይኹን'ምበር ብተደጋጋሚ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ዝረአይ ናይ ግመል ሕማም፡ ንንግዲ ፀባ ግመል ብድሆ ኮይኑ እዩ። ወድሰብ ፀባ ግመል ምስታይ ካብ ዝጅምር ልዕሊ 6000 ዓመታት ከምዘቑፀረን፡ ዋላ እኳ ዋጋ ፀባ ግመል  ክቡር እንተኾነ ፡ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ግና ጠለብ ፀባ ግመል ወሲኹ እዩ። ፀባ ግመል ኣዝዩ ጠቓሚ ምዃኑ ብተደጋጋሚ ምግላፁ ስዒቡ፡ ብዙሓት ንክጠልብዎ ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ቫይታሚን ሲ፣ቢ፣ ኣይረን፣ ካልሽየም፣ማግኒዥየምን ፖታሽየምን ዝኣመሰሉ ንጥረ ነገራት ዝሓዘ እዩ። ካብ ኣውስትራልያ ናብ ሲንጋፖር ፀባ ግመል ሰደድ ትገብር  ረቤካ ፎርውድ ብወገና፡ "ኣዝዮም ጠቐምቲ ካብ ሞንጎ ዝኾኑ ምግብታት ሓደ" ከም ዝኾነ ትገልፅ። በዓልቲ ሞያ ስነ-ምግቢ ቻርሊን ግሮስ፡ ኣብ ፀባ ግመል ዝርከቡ ንጥረ ነገራት ኣዝዮም ጠቐምቲ ከም ዝኾኑ ክተረድእ እንከላ፡ "ትሑት መጠን ኮሌስትሮልን ሽኮርን ስለዘለዎ ንናይ ላሕሚ ፀባ ክትክእ ይኽእል እዩ። ብርግፅ ብዛዕባ  ኣብ ናይ ፀባ ግመል ዝርከቡ ንጥረ ነገራት፡ ብመፅናዕቲ ዝተደገፉ ኣይኮኑን" ትብል። ፀባ ግመል ቺዝ ከምኡ'ውን ናይ ቆርበት ቅብኣታት ንምስራሕ'ውን ኣብ ዕዳጋ ይውዕል ኣሎ።

ውሕስነት እንስሳታት


ኣሰር ዝጠፍኡ ኣናብር ዘለሊ ቴክኖሎጂ ይምዕብል'ሎ

ቆርበት ነብሪ ኣብ ዕዳጋ ተጠላቢ ስለ ዝኾነ ብዘይሕጋውያን ነጋዶ ከም ዝህደኑ ዝፍለጥ'ዩ። እቶም ኣዘዋወርቲ ነጋዶ ናበይ ከምዝወስድዎም ዘለሊ ቴክኖሎጂ ይምዕብል ከምዘሎ ተፈሊጡ'ሎ።


ካብ ኢትዮጵያ እናተሰረቑ ብማሕበራዊ ሚድያ ናብ ዕዳጋ ዝቐርቡ ነብሪ ጎልጎል

ነብሪ ጎልጎል [‘ቺታ’] ብቐንዱ ካብ ኢትዮጵያ፣ ሶማሊላንድን ካልኦት ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃን ተዓፊኖም እናተወሰዱ ኣብ ሃገራት ዓረብ ከም ናይ ገዛ ወይ ፍትው እንስሳ ኮይኖም ብስፍሓት ይሽየጡ ኣለዉ። ካብ ኢትዮጵያ ብሶማሊላንድ ኣቢሎም ናብ የመን ምስኣተዉ ነቶም ንሃብታማት እተን ኣብ ወሽመጥ ባሕሪ ዘለዋ ሃገራት ብኣሽሓት ዶላራት ይሽየጡ ምህላዎም ይዝረብ። ቶማስ ሞሌ ሓደ ካብቶም ንጉዳይ ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ናብ ሃገራት ዓረብ ብዘይሕጋዊ መገዲ ዝሰጋገሩ እንስሳት ዘገዳም ዝከታተሉ ሰብሞያ እዩ። “ዋላ’ኳ ነብሪ ጎልጎል ሓደ ካብቶም ኣብ ኣፍሪቃ ኣብ ሓደጋ ዝወደቑ ዓይነታት ድሙ በረኻ እንተኾነ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ነዚ ዝምልክት ግንዛበ ግን ዝተሓተ እዩ” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። መብዛሕቲኦም ነብሪ ጎልጎል [‘ቺታ’] ካብ ኢትዮጵያ ተዓፊኖም ከምዝውሰዱ ዝሕብር እቲ በዓል ሞያ፤ ብሶማሊላንድ ኣቢሎም ናብ የመን ከምዝኣትዉ የረድእ። ንሱ ‘ቶሪድ ኣናሊቲክስ’ ንዝተባሃለ ትካል ዝሰርሕ ኮይኑ፤ እቲ ትካል ድማ ‘ናሽናል ጂኦግራፊክ’ ብዝብል ምስ ዝፍለጥ ናይ እንስሳት መደባት ዘቕርብ ጣቢያ ቴሌቪዥን ሓቢሩ ይሰርሕ። ብዛዕባ እቶም ኣብ ሓደጋ ዝወደቑ ነብሪ ጎልጎል ኣፍሪቃ ድማ ሓበሬታ ይህብ። እዞም ትካላት ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ሓደ ዘይሕጋዊ ንግዲ እንስሳት ዘገዳም ዘካይድ ውልቀሰብ ኽተሓዝን ክቕጻዕን ገይሮም’ዮም። በቢወርሑ ብውሑድ ኣርባዕተ ውላድ ነብሪ ጎልጎል (ዕዋል) ሕጋዊ ብዘይኮነ መገዲ ካብ ሃገር ክወጽኡ ከምዝተሓዙ በዓል መዚ ሓለዋ እንስሳ ዘገዳም ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣፍሊጡ ነይሩ። ነብሪ ጎልጎል ብስፍሓት ኣበይ ይርከቡ? ቶማስ ሞሌ ከምዝብሎ ኣብዚ እዋን ኣብ ዓለም ኣስታት 7 ሽሕ ነብሪ ጎልጎል ኣብ ጣሻታት ዝርከቡ ኮይኖም እዚ ብዝሖም ግን ካብ ጊዜ ናብ ጊዜ እናነከየ ይመጽእ ኣሎ። እዞም እንስሳት ዘገዳም ዝበዝሕ እዋን ደረቕን ብክሊማዊ ለውጢ ዝተሃሰየን ቦታ ስለዝመርጹ ኩነታት ናብርኦም ከቢድ ከምዝኸውን እቲ በዓል ሞያ የረድእ። “ንኣብነት ሴሬንጌቲን ማሳይ ማራን ኣብ ዝበሃሉ ከባብታት ምብራቕ ኣፍሪቃ ልዕሊ 3 ሽሕ ኣናብስ ኣለዉ። ኣብቲ ከባቢ ዘለዉ ነብሪ ጎልጎል ግን ብዝሖም ካብ 300 ኣይዛይድን” ይብል። ካብቶም ኣብዚ እዋን ኣብ ጫካታት ዝርከቡ ነብሪ ጎልጎል እቶም ዝበዝሑ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ከምኡ ድማ ኣብ ምብራቕን ደቡባዊውን ኣፍሪቃ ከምዝርከቡ መረዳእታታት የመልክቱ። በቲ ዘይሕጋዊ ምስግጋር እቶም እንስሳት ብዝያዳ ዝተሃሰያ ግን ኢትዮጵያ ሶማሊላንድን ከምዝኾና ቶማስ ይዛረብ። “እቶም ኣሰጋገርቲ ንሓረስቶት ክረኽቡ ከለዉ ‘ኣብ መገድኹም ድሙ በረኻ እንተረኺብኩም ሒዝኩም ሃቡና ክንዕድገኩም ኢና’ ይብልዎም። ካብኣቶም ተቐቢሎም ከኣ ይሸጥዎም” ክብል የረድእ። እቶም ዕዋል [ውላድ] ነብሪ ጎልጎል ተኣኪቦም ናብ የመን ምስበጽሑ ድማ ናብ ስዑዲ ዓረብ፣ ሕቡራት ዓረብ ኢማራትስ፣ ባህሬን፣ ኦማንን ካልኦት ሃገራት ዓረብን ይሽየጡ። ኣብ ሶማሊላንድን ኢትዮጵያን ዋጋ ሓደ ዕዋል ካብ 250 ክሳብ 500 ዶላር ክበጽሕ ይኽእል። ናብ ኣዕራብ ሃገራት ክውሰዱ ከለዉ ግን ዋግኦም ካብ 6 ክሳብ 8 ሽሕ ዩሮ [ከባቢ 430 ሽሕ ብር ኢትዮጵያ] ይበጽሕ። ኢትዮጵያ እንታይ ትሰርሕ ኣላ? መብዛህቲኦም ነብሪ ጎልጎል ካብ ከባቢታት ኦሮሚያ፣ ዓፋርን ሶማሊያን ከምዝኾኑ እቲ በዓል ሞያ ይዛረብ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ዘይሕጋዊ ዝውውር ደው ንምባል ብኢጋድ ኣቢሉ ጻዕሪታት እንተገበረ’ውን ኣብ ኣፈጻጽምኡ ግን ክፍተት ከምዘሎ ቶማስ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኢትዮጵያ ኣብ ዘይሕጋዊ ንግዲ እንስሳት ዘገዳም ጽኑዕ ሕጊ ከምዘለዋ ብምዝኽኻር ኣብ ኣፈጻጽማ ግን ኬንያ ዝሓሸ ተሞክሮ ከምዘለዋ ይገልጽ። ንሱ ከምዝብሎ፤ መብዛሕቲኦም እቶም ናብ ኣዕራብ ሃገራት ዝውሰዱ ነብሪ ጎልጎል ዝርከቦም ‘ድሙ ጫካ’ [ዋይልድ ካትስ’] ብዝብል ዝፍለጡ ዓሌት ብማሕበራዊ መራኸቢ ኣቢሎም’ዮም ዝሽየጡ። ብዘይካ ነብሪ ጎልጎል ከም ነብርን ኣንበሳን ዝበሉ እንስሳት እውን ካብ ኢትዮጵያን ሶማሊላንድን እናተወሰዱ ናብ ኣዕራብ ሃገራት ብኣሽሓት ዶላራት ከምዝሽየጡ ዘረጋግጹ መረዳእታታት ኣለዉ። ኬንያን ሶማሊላንድን ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ኣብዚ ዘይሕጋዊ ዝውውር ዝሳተፉ ሰባት ኣብ ቀይዲ የውዕላን ይቐጽዓን ምህላወን፤ ነቲ ዘይሕጋዊ ንግዲ እንስሳት ዘገዳም ንምቁጽጻር ተስፋ ዝህብ ምዃኑ እቲ በዓል ሞያ ኣብሪሁ።