ኣግኣዝያን

ኣግኣዝያን

ናብ ካልእ ዕብድብድን ዓዘርቆዘርን ከይኣተውና ኣግኣዝያን መን እዮም

ማህሌታይ ያሬድ

ኣብ ዓለምና ብመሃዝነት ዝተራቐቐ ዜማ፣ ንዓመት ዘገልግል ድርሰት መዝሙራትን መጽሓፍትን እሞ ድማ ቅድሚ 1500 ዓመት ተደሪሱ ዘይሃስስ ትሕዝቶ ዘለዎ ስራሕ ዝሰርሐ ማህሌታይ ያሬድ ጥራሕ እዩ። ድርሰታት ማህሌታይ ያሬድ ብርሑቕ ኰይንና እንትንሪኦም ኩሎም ሃይማኖታዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ይመስሉ። ኰይኑ ግን ክንዲ ማህሌታይ ያሬድ ስለሰላምን ስነምግባርን ዝሰበኸ ኣካል ከምዘየለ ትሕዝቶ ስራሕቱ ቁልጭ ኣቢሎም የርእዩ። ንኣብነት “ድጓ መጽሔተ ጥበብ” ዝበሃል መጽሓፍ ቤተ ክርስትያን ካብ ዝሓዞም 12 ሽሕን 583 መዝሙራት እቶም 1,921 መዝሙር (15 ነጥቢ 3 ምኢታዊ) ስለሰላም እዮም ዝዝምሩ።

ካብቶም ስነ ምግባር ዜጋታት ብምምሃር ሰላም ሓንቲ ሃገር ንክሕሎ ዝሰብኩ መዝሙራት ማህሌታይ ያሬድ እንትንርኢ “ንእኩይ (ክፍኣት) ሕደግዋ፣ ጽቡቕ ሓሳብን ምክርን ኣለዋ እሞ ንሰናይ ነገር ተኸተልዋ” ዝብል ንረክብ። እቲ ግእዛዊ ልሳኑ እንትንርኢ እውን”ኅድግዋ ለእኪት ወደግንዋ ለሠናይት፣ እስመ ሠናይ ምክር ባቲ” ዝብል እዩ። ካሊእ ኣብ ዓለም ኰይንካ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ክትጓነጽ ስለትኽእል ሓደ ንከይትጓነጽ ከመይ ክትተሓላሎ ከምዘለካ እንተተጓኒጽካ ድማ ዕርቂ እምበር ጎንጺ ረብሓ ከምዘይብሉ ዝመኽሮ ኣሎ። እዚ እውን “ተዓገሱ ልብኹም ኣጽንዑ፣ ካብ ኣንደበትኩም ክፉእ ቃል ኣይውጻእ፣ ጸሓይ እንተይዓረበት ይቕረ ተበሃሃሉ” እንትብል ይስማዕ። እቲ ግእዛዊ ቃሉ እንትንርኢ እውን “ተዐገሡ ወኣጽንዑ ልበኩሙ፣ ቃለ ኅሡም ኢይጻእ እምኣፉኩሙ፣ ወዘእንበለ ይዕርብ ጸሓይ ኣቊርሩ መዓትክሙ” ብዝብል ተጻሒፉ ኣሎ። ማህሌታይ ያሬድ ሓደ ካብቶም ኩርዓት ተጋሩ ዝገብሮ እቶም ዝደረሶም ልዕሊ 12 ሽሕን 900 መዝሙራት ከምቲ ኣብ ዓለማዊ ሙዚቃ ካሊእ ሓጋዚ ዘለዎ ዘይኰነስ ባዕሉ ደራሲ፣ ዘያምን መቀናበርን ብምዃኑ ዝተፈለየ ተፈጥራዊ ውህብቶ ክውንን ኣኽኢልዎ እዩ። እቶም ንመጻሕፍቲ ብሉይ፣ ሓዲስ፣ መነኰሳትን ሊቃውንትን ፍልፍል እናተጠቐመ ዘዳለዎም መዝሙራት ድማ ቤተ ክርስትያን ዓመት ሙሉእ (365 መዓልቲ) ኣዋዲዳ ትጥቀመሎም ምህላዋ ይፍለጥ። ማህሌታይ ያሬድ ዜማኡ ዘዳለዎ ግእዝ፣ እዝልን ኣራራይን ዝበሃሉ ሰለስተ ቅዲ ዜማታት ብምምሃዝ እውን እዩ። ኣብዚ “ግእዝ ዜማ” ማለት ፈላማይ፣ መሪሕን ቀዳማይን ማለት እንትዀን ማህሌታይ ያሬድ ነዚ ፈላማይ ዝበሎ መሰረት ኩሎም ዜማታት ብምዃኑን ብኣደማምጽኡ ብርቱዕ ስለዝዀነን እዩ። “እዝሊ” ዝብል እውን ሕዛል፣ ተኸታላይን ሰዓባይን ማለት ኰይኑ እዚ ስያመ ዝመጸ ድማ እቶም ድምጽታት ኣብ ዜማ ግእዝ ተሓዚሎም ስለዝመጹ እዩ። “ኣራራይ” ዝበሃል ቅዲ ዜማ እውን ዘራህርህ፣ ዘሕዝን (ድምጸ ማሕዘኒ)፣ ንልቦና ጥዑም፣ መዓዝኡ ዝመቀረ ድምጺ ዝብል ትርጉም ኣለዎ። ማህሌታይ ያሬድ ነዚ ስያመ ዝሃቦ ዜማታቱ ካብ ደረት ጀሚሮም ክሳብ ጉሮሮ ብማዕበላዊ ድምጺ እናተገላበጡ ዘስቈንቁኑ (ርኽርኽ ዜማታት) ስለዝዀኑ እዩ። እቶም ዜማታት ምስ ዓለማዊ ስልቲ ዜማ እንተታሕዝዎ “ግእዝ” ዝብል ዜማ ትዝታ፣ እዝሊ ንዝብል ምስ ኣምባሰል ወይ ባቲ፣ ኣራራይ ንዝብል ድማ ኣንቺሆየ ዝብሉ ቅኒታት ዝመሳሰል እዩ። ብምኽንያት እዚ እውን ማህሌታይ ያሬድ ቅጥዒ ዘይነበሮ ዓለማውን መንፈሳውን ዜማ ዓለምና መልክዕ ኣትሒዝዎ እናተብሃለ ይዝረበሉ። ኣብ ሕድሕድ ቅኒት ዜማ ማህሌታይ ያሬድ ድፍኣት (ድፋት)፣ ኪደት፣ ቅንዓት (ቅናት)፣ ይዘት፣ ቊርጥ፣ ርኽርኽ፣ ደረት፣ ድርስን ኣንብርን ዝብሉ 10 ድምጺ ኖታ ዘለዉ ኰይኖም ኣብ ሰለስቲኦም ቅዲ ዜማታት ዘለዉ እንትድመሩ 30 ድምጺ ኖታ እዮም ዝዀኑ። ካብዚ ብምብጋስ እውን እዩ ዘበናዊ መሳርሒ ሙዚቃ ዝሓዞም ድምጺ ኖታታት ንኩሎም ኣብ ዜማ ማህሌታይ ያሬድ ዘለዉ ድምጺ ኖታ ስለዘይሕዝዎ ቅኒት እቲ መዝሙር ከየበላሽዉ ናብ ቤተ ክርስትያን ንከይኣትዉ ዝኽልከል። ማህሌታይ ያሬድ እቶም ዝደረሶም ልዕሊ 12 ሽሕን 500 መዝሙራት ዜማኦም ንከይጠፍእ ምልክት ዜማ ገይሩሎም እዩ። ብምዃኑ እውን ንልዕሊ 1500 ዓመት ዜምኡ እንተይቀየረ ክሳብ እዚ ዘለናዮ ዘበን ዝጸንሐ ብሕታዊ መዝሙር ይገብሮ። እዚ በዓል ምጡቕ ኣእምሮ ዝዀነ ዓብዪ ሊቅ ኣርማ ተጋሩ ካብ ኣቦኡ ኣብድዩ (ይስሓቅ) እንኡ ታውክልያ (ክርስቲናን) 5 ሚያዝያ 505 ዓ/ም ኣብ ኣክሱም ማይ ክራዋሕ ኣብ ዝበሃል ከባቢ እዩ ተወሊዱ። ትውልዲ ቦትኡ እውን ኣብ ኣክሱም ከምዝዀነ ባዕሉ ኣብ ዝደረሶም ጸዋትወ ዜማታቱ ገሊጽዎ እዩ። ማህሌታይ ያሬድ ኣብ 7ይ ዓመቱ ጌዴዎን ኣብ ዝበሃል ብስጋ እውን ኣኰኡ ኣብ ዝዀነ መምህር እዩ ትምህርቲ ዝጀመረ። እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ፈላማይ ደራሲ መጽሓፍ፣ ቅኔ፣ ጸዋትወ ዜማ፣ ጀማሪ መንፈሳዊ መዝሙር፣ ወጣኒ ትርጓመ መጻሕፍቲ ዝዀነ ሊቅ ካብዚ ብተወሳኺ ካልኦት ዝግለጸሉ መልክዓት እውን ኣለውዎ። ንሱ እውን ሊቅ ነገረ መለኰት፣ ሰባኺ ወንጌል፣ ማህደርን መሰረትን ስነ ጽሑፍ ከምኡ እውን መምህር ቅኔን ዜማን ብምዃን ንሃገር ዓብዪ ቅርሲ ዝገደፈ እዩ። ብብርኪ ዓለም ክንዲ ናይ ቅዱስ ያሬድ ሞያታት ዝወነነን ዝፈለመን ሰብ የለን። ነዚ እውን እዩ ማህሌታይ ያሬድ መርኣያ ተጋሩ ዝዀነ ዕንቊ ዓለምና እዩ ዝበሃል። እዚ ዕንቊ ዝዀነ ፈላስፋ ዜማን ስነ ጥበብን ኣብቲ ፈለማ እዋን ትምህርቲ ኣብይዎ ድሕሪ ብዙሕ ምጽጋም ትምህርቱ ኣቋሪጹ ንገዝኡ እንትኸድ ኣብ ሓደ ዓብዪ ጽላል ኦም ኰፍ ኢሉ ዝተምሃሮ ወይ ዝተዓዘቦ ነገር ነይሩ። ንሱ እውን ሓንቲ ናብ ዓብዪ ኦም ብምውጻእ ፍረ ክትበልዕ ዝደለየት ሓሰኻ፤ ናብታ ኦም ክትድይብ እናወደቐት እናተስአት ብምጽናሕ ኣብ መበል ሻውዓይ ጊዜ ተሳኺዑላ ናብታ ኦም ወጺኣ ጡዑም ፍረ እንትትምገብ ተዓዚብዋ። ምስ ህይወቱ ብምዝማድ እውን ከም ተመኩሮ ተጠቒመላ፡፡ ስለዚ ማህሌታይ ያሬድ ካብታ ደቃቕ ፍጥረት ተመክሮ ወሲዱ ናብ ትምህርቱ ብምምላስን ብምምሃርን ኣብ ሓጺር እዋን ግብረ ዲቁና ዝተቐበለ በዓል ምጡቕ ኣእምሮ እዩ። ኣብ መበል 30 ዓመቱ ድማ ዝተራቐቑ ዜማታት ዝደረሰ ኰይኑ ንሓደ ነገር ክሳብ መወዳእታ ብምዕጋስ ከምእትዕወት ዘምሀረ በዓል በሊሕ ኣእምሮ ፈላስፋ ንምዃን በቒዑ።

ሚካኤል ስሑል

ኣብ ከባቢ 1630 ዓ/ም ከምዝተወለዱ ዝግመቱ ሚካኤል ስሑል ንኹሎም መሳፍንቲ ትግራይ ስዒሮም ርእሰ ኩሎም መሳፍንቲ ትግራይ ኰኑ። ኣብቲ እዋን ትግራይ እንትበሃል ንምድሪ ሰሜን ወሎ፣ ምድሪ ኣገው፣ ምድሪ ዓፋር፣ ምድሪ ሰሜን፣ ምድሪ ቀይሕ ባሕርን ጠቕሊሉ “ትግራይ ትግርኚ” ብዝብል ስያሜ እዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ደገ ኣዝማቲ ሚካኤል ርእሰ ትግራይ ኣብ ዝዀኑሉ ጊዜ ግና ንምድሪ ሓማሴን፣ ባሕሪ ነጋሽ ዝገዝኡ ራእሲ ዓምደ ሃይማኖት ዝበሃሉ ነበሩ። እዞም ራእሲ ንጓል ንጉስ እያሱ ብርሃን ሰገድ ተመርዕዮም ንባሕረ ነጋሽ ይገዝኡ ነይሮም። ኣብ ሓደ እዋን እውን ሚካኤል ስሑል ኣብ ውሽጢ ሰራዊት ራእሲ ዓምደ ሃይማኖት ኣገልጊሎም እዮም። ደሓር ንኹሎም ስዒሮም ርእሰ ትግራይ ምስኰኑ ከምቲ ዝጸንሐ ኣሰራርሓ ግዝኣት ባሕሪ ነጋሽ ኣብ ትሕቲኦም ክኸውን ሓተቱ። “ትግራይ መሰረተ ንግስነት ስለዝዀነት ኣነ እየ ርእሴኻ፣ ኣብ ትሕተይ ሕደር፣ ኣብ ድሕረይ ዕጠቕ” እንትብሉ መልእኽቲ ንራእሲ ዓምደ ሃይማኖት ሰደዱ። በቲ መልእኽቲ ዝተቖጥዑ ራእሲ ድማ “ባዕለይ ኣባጺሐስ ኣብ ድሕሪትካ ክዓጥቕ?- - -እምብለይ!” ኢሎም መልሲ ሃቡ። ድሕሪ እዚ ሚካኤል ስሑል ሰራዊቶም ኣኽቲቶም ናብ ባሕረ ነጋሽ ዘመቱ። ብዝናኣድ ወታደራዊ ጥበብ ዝተዓጀበ ዓወት ምስጨበጡ ድማ ሚካኤል ስሑል ግዝኣቶም ከመርቑ ናብ ጎንደር እንትጓዓዙ ኣብ ሽረ ዕረፍቲ ገበሩ። በቲ ዝተፈጠረ ለውጢ ዘይተሓጎሱ ሃጸይ እያሱ ብርሃን ሰገድ ሰራዊቶም ኣኽቲቶም ንትግራይ ዘመቱ። ኣዐርዩ ብዙሕ ሰራዊት ሒዞም ከምዝኸተቱ ዝተገንዘቡ ሚካኤል ስሑል እምባ እንዳጽዮን ኣብ ዝበሃል ኣብ ዓጋመ ዕዳጋ ሓሙስ ኣብ ዝርከብ ሓደ መእተዊ በሪ ጥራሕ ዘለዎ ኣብ ዝባኑ ግና ሜዳ ዝዀነ ቦታ ድፋዕ ኣስሪሖም ዓረዱ። ሰራዊት ሃጸይ እያሱ ብርሃን ሰገድ ናብቲ እምባ ምስ ቀረቡ ውግእ ተኸፈተ። ኰይኑ ግና ካብ ዝባን ብዝትኰሰሉ ጠያይትን ብዝውርወረሉ ኲናትን እቲ ሰራዊት ብዙሕ ጉድኣት ወረዶ። ብዙሓት ምውታትን ቁሱላትን ኰኑ። ነዚ ህልቂት ዝተገንዘቡ ካህናት ኣኽሱም፣ እንዳባገሪማ፣ ሚካኤል ዓድዋን ዓጋመን ዕርቂ ክወርድ ልመና ኣቕረቡ። ናብ ዕርዲ ሚካኤል ስሑል ክኣትው ምስተፈቐደሎም ድማ “ሰራዊት ንምንታይ ይሃልቕ- - - ዕርቂ ይውረድ እሞ ጎይታይ ኢዶም ይሃቡ” ክብሉ ተማሕጸኑ። ነቲ ሓሳብ ዕርቂ ዝሰምዑ ሚካኤል ስሑል ናይ ባዕሎም ሓሳብ ኣቕረቡ። “ኣነ ፈጺመ ኢደይ ኣይህብን - - - ሓደ ወታደር ክሳብ ዝተርፍ ክዋጋእ እየ። እንተ ነቲ ንጉስ እትብልዎ ክነግረኩም። ትግራይ ትግርኚ መልዕሎይ እያ- - - መሰረት ንግስነት እውን እያ። ሓደ ተወሳኺ ስልጣን ይደሊ እየ- - -” ኢሎም ሓተቱ። እቶም ካህናት ነቲ ሕቶ ሒዞም ናብ ሃጸይ እያሱ ብርሃን ሰገድ ቀረቡ። እቶም ንጉስ እውን በቲ ዝቐረበ ሕቶ ተስማዕሚዖም ንሚካኤል ስሑል ዋና ኣዛዚ ጦር ኢትዮጵያ ገይሮም ሸይሞምዎም። ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ድማ “ራእሲ” ዝብል ማዕርግ ተውሃቦም። ንጓሎም ንወይዘሮ እሌኒ እውን መሪቖም ሃብዎም። ብድሕሪኡ ዕርቀ ሰላም ወረደ። ኣብቲ ጊዜ እቲ ንሃጸይ ክሕግዝ ኣብ ጎጃም ጸኒሑ ዝኸተተ ሰራዊት ዕርቂ እንትግበር ንደጉዓ ተምቤን ሓሊፉ ኣብ ገረብ ግባ በጺሑ ነይሩ ይበሃል። ሽዑ ዕርቂ ምስኰነ እቶም ንጉስ ነቲ ሰራዊት “ወደ ኣገርህ ግባ” ናብ ዓድኻ እተው- - - ኢሎምዎም። ካብ ሽዑ ኣትሒዙ ድማ እቱ ሩባ፣ ገረብ ግባ እናተብሃለ ክሳብ ሕዚ ይጽዋዕ። ድሕሪ ውግእ እምባ እንዳጽዮን (ዕዳጋ ሓሙስ) ዝና ስሑል ሚካኤል ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ገነነ። ብጥበብ፣ ብጅግንነት፣ ብስልጣን ልዕሊ ኩሎም መሳፍንቲ ኰኑ። ከምኡ ኰይኑ ግን ብፍላይ ንጉስ ጎንደር እቲ ሓይልን ስልጣንን ስሑል ክውሓጠሎም ኣይከኣለን። ብድሕሪ ሞት እያሱ ብርሃን ሰገድ በትረ ንግስነት ዝተረከቡ ሃጸይ እዮኣስ ምስ ስሑል ብቐጻልነት ምፍሕፋሕ ኣየቋረጹን። እቶም ንጉስ ንትግራዋይ ይጸልኡን በደል ንምብጻሕ ይፍትኑን ነይሮም ይበሃል። ጉዳይ ሒዞም ዝኸዱን--- “ይግባኝ” ክብሉ ናብ ጎንደር ንዝኣትውን ተጋሩ ናብ ቤተ መንግስቲ ከይቐርቡ ይኽልከሉ ነይሮም። ናብቲ ቤተ መንግስቲ ከይቐርቡ ርሕቕ ኢሎም ክጠርዑ ድማ ገበሩ። እቲ ቦታ እውን ክሳብ ሕዚ “ትግሬ መጮህያ” ተባሂሉ ይፍለጥ። ነዚ ዝተገንዘቡ ራእሲ ሚካኤል ብርቱዕ ተቓውሞ ኣቕረቡ። “ትግራይ መሰረት ንግስነት፣ ክህንነትን ሃይማኖትን ኰይና እናሃለወት ከምዚ ዝበለ ግፍዒ እንታይ ኣምጸኦ?” ኢሎም ሓተቱ። በዚ ድማ ምስቶም ንጉስ ተገራጨው። ንራእሲ ሚካኤል ኣቦኦም ደገ ኣዝማቲ ህዝቅያስ እዮም ዝበሃሉ። ስለዚ ስሞም ሚኪኤል ህዝቅያስ እዩ ክዀን ነይሩዎ። ግና “ሚካኤል ስሑል” ብዝብል ስም እዮም ዝፍለጡ። ስሑል ዝብል ስያሜ ንኽልተ ነገር ከምዘመልክት ይንገር። በቲ ሓደ ገጽ ራእሲ ሚካኤል ኣእምሮኦም ኣዐርዩ በሊሕን ዝተሰሓለን ስለዝነበረ ብጅግንነቶም እውን ርእሲ ኩሉ ስለዝነበሩ (ድሕሪ ሚካኤል ስሑል ንናቶም ጥበብ ጅግንነት ዝወረሱ ሃጸይ ዮሃንስን ራእሲ ኣሉላን ከምዝዀኑ ይእመን) ስሑል ዝብል ስያሜ ድማ ረኺቦም። ብካልእ ገጽ ድማ ኣዐርዮም ምልኩዕ እዮም ነይሮም። ቁመንኦም ዝተመልከተ ሰብ “ስእሊ እንድዮም ዝመስሉ” ዝብል ኣድናቖት ይወሃቦም ነይሩ። በዚ ምኽንያት ድማ ስኡል ሚካኤል እውን ተብሃሉ። ስለዚ ክልተ ትርጉም ዘለዎ ስያሜ ሒዞም ስኡል- - - ሚካኤል ስሑል ዝብል መለለዪ ተጎናጸፉ። ሰበይቶም ወ/ሮ እለኒ ምስሞቶኦም ንጓል ንግስቲ ምንትዋብ ንወ/ሮ ኣስቴር ኣእቲዎም ሓደ ቆልዓ ከምዝወለዱ እውን ይፍለጥ። ወዶም ወልደሃዋርያት (ደጃት) እውን ንንእሽተይ ጓል ንግስቲ ምንትዋብ ንወ/ሮ ኣልጣሽ እዩ ተመርዕዩ። ኣብ መወዳእታ ኣዐርዮም ዕድመ ጸጊቦም ከባቢ 100 ዓመት ምስገበሩ ኣብ ጎንደር እናሃለው ኣብ ዙርያኦም ዝነበሩ መሳፍንቲ ኣዲሞም ሒዞም ኣሰርዎም። ካብ ደጊም ተኣሲሮም እዮም። ሓንቲ እኽሊ እውን እዮም ዝበልዑ ምረጹ በልዎም። መጀመርታ ገረደይ ከማኽር ኢሎም መለሱ። ወርቂት እትበሃል መጋቢቶም ሓተትዋ። “ጎይታይ ስገም ይምረጹ” በለቶም። ከምዝበለቶም ገበሩ። ብድሕሪኡ እታ ወሓለ ዝዀነት ገረዶም ነቲ ስገም - - -ጣይታ፣ ሕምባሻ፣ ጠረሾ፣ ጥሕኒ፣ ስዋ፣ ኣረቂ እናገበረት በብዓይነቱ እናሰርሐት ቀለበቶም። ኣብ መወዳእታ ድማ ተፈቲሖም ናብ ትግራይ መጹ። ብ1780 ዓ/ም ብግምት ኣብ 100 ዓመቶም ብሞት ተፈለዩ። ብመሰረት ኑዛዜኦም መኳንንቲ ጎንደር ንዓጽሞም ክረኽብሉ ኣብ ዘይኽእሉ ርሑቕን ሰዋራን ስፍራ ኣብ ናዕዴር ዳግና ሚካኤል ተቐበሩ። እቶም ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ፍሉይ ምዕራፍ ዝኸፈቱን “ሰራሒ ንጉስ” (king maker) እናተብሃሉ ዝጽውዑን ራእሲ ሚካኤል ስሑል ማሕተሞም ከይተረፈ “ርእሰ መኳንንቲ ወመሳፍንቲ” እዩ ዝብል ዝነበረ። ዓመታት ምስሓለፈ ተወሊዶም ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ካልእ ሓድሽ ምዕራፍ ዝኸፈቱ ሃጸይ ዮሃንስ እውን ብናይ ኣቦኦም ሓረግ ትውልዶም ካብ ራእሲ ሚካኤል ስሑል እዩ ዝምዘዝ። ድሕሪ ሞት ስሑል ሚካኤል ኣብ ፖለቲካውን ወታደራውን ኩነታት ትግራይ ወሳኒ ተራ ዝነበሮም ራእሲ ወልደስላሰን ደገኣዝማቲ ሱባጋድስን ከምዝነበሩ ድማ ይፍለጥ።

ሃጸይ ዮሃንስ ፬ይ (ራብዓይ)

ህጻን ካሳ ምርጫ (ዳሓር ሃጸይ ዮሃንስ) ኣብ ዝተወለዱሉ ዘበን ትግራይ ትግርኚ ሓሳረ መከራ ዝበልዐሉ ዘበን ነበረ። እቶም ንትግራይ ትግርኚ ከም ሓዊ ኣቃጺሎም፣ ከም ኣምበጣ ሊሒሶም ምድረ በዳ ዘትረፍዋ ደገ ኣዝማቲ ውቤ፣ ንትግራይ ትግርኚ ምስ ተቖጻጸሩ ኣብ ሻምናይ ዓመቶም ብሓሙሽተ ሓምለ (ሓወርያ መዓልቲ) 1829 ዓ/ም ካሳ ኣብ ተምቤን ፍሉይ ሽሙ ማይ በሓ ኣብ ዝተብሃለ ስፍራ ተወለደ። ኣብዚ ክፋእ ዘበን ዝተወለደ ካሳ ኣዲኡ ወይዘሮ ስላስ ናብ ሓሙሽተ ሓምለ ኣብ ዘውግሕ ሕርሲ እንትትሓዛ “ኣንበሳ ኣጉሰዐ” እናተብሃለ ዝዝንተወሉ ኩነታት ኣሎ። ብዙሕ ጊዜ ንዙፋን ዝመጣጠር ሰብ እንትውለድ ወይ ደሓር ምስ ዓበየ ምስ ንግስነቱ ዝተኣሳሰሩ ሕልምታት፣ ንግርቲ፣ ትንቢት ባህታውያን ተደጋጊሙ ምስማዕ ዝተለመደ እዩ። ምስ ምውላድ ህጻን ካሳ ተዛሚዱ ዝዝረብ ምጉሳዕ ኣንበሳ እውን ኣካል ናይዚ ዝውቱር ባህሊ ከምዝዀነ ይእመን። ስለዝዀነ ድማ “እዚ ተወሊዱ ዘሎ ህጻን ክነግስ እዩ” እናተብሃለ ብስፍሓት ክውረ ጀመረ። ካሳ መንእሰይ ምስኰነ ኣብ ገረብ ግባ ምስ ኣንበሳ ተራኺቡ ወዲ ንወዲ ምስገጠመ ነቲ ኣንበሳ ቀቲሉዎ ዝብል ተጓንፎ እውን ካልእ ተወሳኺ ንመጻኢ ንግስነት ካሳ ዘመልክት ኰነ። እንትውለድ ኣንበሳ ዘጉሰዐሉ፣ ምስ ጎበዘ ምስ ኣንበሳ ተጋጢሙ ዝሰዓረ፣ ምስ ዓበየ ዙፋን መን ይኸልኦ? ዝብል ብሂል ብስፍሓት ተዘርገሐ። እቲ ንማእለያ ዘይብሉ ግፍዒ ደገኣዝማቲ ውቤ እናርኣየ ዝዓበየ ካሳ ዓሰርተ ትሸዓተ ዓመት ምስመልኦ ብ1847 ዓ/ም ደገኣዝማቲ ውቤ ብካሳ በዓል ቋራ ተሰዓረ። እዚ ታሪኻዊ ፍጻመ ንመንእሰይ ካሳ ሓዱሽ ምዕራፍ ታሪኽ ኸፈተ። ደገኣዝማቲ ውቤ ንትግራይ ትግርኚ ናብ ዕንወት ዘእተውዋ ጥራሕ እንተይኰኑስ ንኣቦ ካሳ ንሹም ተምቤን ምርጫ እውን ዝቐተሉ ስለዝነበሩ ሞቶም ንመንእሰይ ካሳ ፍሉይ ትርጉም ነይርዎ። ገና ካብ ጊዜ ንእስነቱ ኣትሒዙ ንስርዓት ውቤ ብምቅዋም ሽፍትነት ዝወጸ ካሳ ድሕሪ ውድቀት ውቤ ኣብ ዓመትን ፈረቓን ብ1849 ዓ/ም ናብ ትግራይ ምስዝመጹ ሃጸይ ቴድሮስ ተራኸበ። ሃጸይ ቴድሮስ ንወሎን ሽዋን ኣገቢሮም ናብ ትግራይ ምስኣተው “ናይ ወለድኹም ሹመት ኣጽኒዐልኩም ኣለኹ እሞ ኩሉኹም እተው” ዝብል ኣዋጅ ኣንገሩ። እቲ ንሽፍትነት በረኻ በረኻ (ቀልቀል ደርገዓጀን፣ ዴስኣን ዓፋርን) ናብርኡ ገይሩ ዝጸንሐ ካሳ ንኣዋጅ ሃጸይ ቴዎድሮስ ሰሚዑ ምስ ሓሻኽሩ ኣተወ። ኩሎም መሳፍንቲ ትግራይ ድማ ነጸልኦም ኣወንዚፎም በብተራ ናብ ድንኳን ሃጸይ ቴዎድሮስ እናኣተው ኢድ ነስኡ። ተርኡ ዝበጽሐ መንእሰይ ካሳ ናብ ድንኳን ሃጸይ ቴዎድሮስ እንትኣቱ ነጸልኡ ኣየወንዘፈን ነይሩ። ነዚ ዝተዓዘቡ ሃጸይ ቴድሮስ ሕርቃኖም ኣብ ከብዶም ዓቢጦም ብናይ ሓሶት ክምስታ ተቐበልዎ። እቲ ስነስርዓት ተወዲኡ ምስመሸየ ሃጸይ ቴዎድሮስ ካሳ ተኣሲሩ ክቐርብ ትእዛዝ ኣመሓላለፉ። መንእሰይ ካሳ ግና ካብ ብጋንኡ ተፈሊጥዎ ንምሸቱ በረኻ ወሪዱ ብምሕዳር እቲ ናይ እምቢተኝነት ሽፍትነት ህይወቱ እንደገና ኣሐደሰ። ሽፍትነት ካሳ ምርጫ ዝኰርኰሖም ሃጸይ ቴዎድሮስ ንመንእሰይ ካሳ ኣብ ኢዶም ዘእትውሉ ምህዞታት ፈተሹ። ብኻልእ ገጽ ድማ ኣብ እንደርታ ገዛኢ ኰይኖም ዝተሸሙ ደገኣዝማቲ ኣርኣያ ሽፍትነት ወዲ ሓፍቶም ብዙሕ ቃሕ ኣይበሎምን። ብተደጋጋሚ ሰብ እናለኣኹ ክኣቱን ምስኦም ኰይኑ ክሰርሕን ንካሳ ተማሕጸንዎ። ካሳ ግና ንምሕጽንታ ኣኩኡ ከይሰምዐ ብሽፍትነት ቀጸለሉ። ብ1856 ዓ/ም “ሃጸይ ቴድሮስ ንደገ ኣዝማቲ ኣርኣያ ድምጹ ራእሲ ገይሮም ኣብ መላእ ትግራይ ትግርኚ ክሸሙዎም እዮም” ዝብል ወረ ገኒኑ ተሰምዐ። ሽዑ ንሽዑ ድማ ኩሎም መሳፍንቲ ትግራይ ናብ ደብረታቦር ተጸዊዖም ከዱ። በቲ ወረ ሹመት ዝተመሰጠ ደገኣዝማቲ ኣርኣያ ንመንእሰይ ካሳ ኣእሚኖም ሒዞምዎ ናብ ደብረታቦር ገስገሱ። ኣብ ደብረታቦር ምስ በጽሑ ኣሕዋት ካሳ ምርጫ ንዝዀኑ ጉግሳን ማሩን መዓርግ ደገኣዝማትነት ተውሃቦም። እቲ ብዕድመ ካብ ካሳ ብዓሰርተ ሓደ ዓመት ዝንእስ ሚኒሊክ እውን ደገኣዝማቲ ኰይኑ ተሸወመ። መንእሰይ ካሳ ግና “ባራምባራስ” ዝብል ብተነጻጻሪ ትሑት ዝዀነ ሹመት ተውሃቦ። ብሓውሲ ግዞተኛ ኰይኑ ድማ ኣብ ከባቢ ደብረታቦር ኣመሓዳሪ ኰይኑ ተመደበ። ደገኣዝማቲ ኣርኣያ ድማ ኣብ ክንዲ ሹመት ክእሰሩ ተወሰነ። ናብ እምባ መቅደላ ተወሲዶም ድማ ብግዞት ክጸንሑ ተገብረ። ምኽንያት መእሰሪኦም “ምስ ካሳ ተማኺርካ ክሽፍት ዝገበርካ ንስኻ ኢኻ” ዝብል እዩ። ደገኣዝማቲ ባይርኡ ድማ ራእሲ ኰይኖም ንትግራይ ትግርኚ ክገዝኡ ተሸወሙ። ባላምበራስ ካሳ ኣብ ከባቢ ደብረታቦር ንዝተወሰነ ዓመታት ምስጸንሑ ራእሲ ባይርኡ ዋሕስ ኰይኖም ናብ ትግራይ ተመለሱ። ኣብ ትግራይ ምስ ኣተዉ ግና ድሕሪ ቅሩብ ጊዜ ተመሊሶም ናብቲ ዝዓበይሉ በረኻ እንደርታን ዓፋርን ወረዱ። ንስርዓት ሃጸይ ቴድሮስ ከምዘይግዝኡ ብዕሊ ኣፍሊጦም ድማ ናብራ ሽፍትነት ምምራሕ ጀመሩ። ብርቱዕ ሓይሊ እንትወፍሮም ናብ ምድሪ ዓፋር እናወረዱ፣ ጥንክር እንትብሉ ድማ ናብ ደጉዓታት እንደርታን ክልተ ኣውላዕሎን እናደየቡ ሓይሎም ምትእኽኻብ ቀጸሉ። ቀስ ብቐስ እናተርንዑ እንትኸዱ እውን ናብ ደጉዓታት ድድባን ደርግዓጀንን ብምድያብ ንተኣመንቲ ሃጸይ ቴድሮስ ምውጋእ ቀጸሉ። ኣብቲ ጊዜ እቲ ራእሲ ባይርኡ ወኪል ሃጸይ ቴድሮስ ኰይኖም ንትግራይ ትግርኚ እንትገዝኡ ብዴስኣ ደገኣዝማቲ ገ/ሚካኤል፣ ብሓውዜን ደገኣዝማቲ ሳህሉ፣ ብኣጽቢ ደራ ደገኣዝማቲ ደረስ፣ ብዓድዋን ሽረን ድማ ደገኣዝማቲ ተኽለጊዮርጊስ የመሓድሩ ነይሮም። ባላምበራስ ካሳ እናደልደሉ ምስመጹ ብመጀመርታ ምስ ደገኣዝማቲ ገ/ ሚካኤል ውግእ ገጠሙ። ቅድሚ ውግእ ምክያዶም ግና ኢዶም ክህቡን ብሓባር ኰይኖም ንሃጸይ ቴድሮስ ክዋግኡን መልእኽቲ እዮም ሰዲዶም። ደገኣዝማቲ ገ/ሚካኤል ግና ነቲ መልእኽቲ ከምንዕቐት ቆጺሮም ምስ ካሳ ክገጥሙ ወሰኑ። ኣብቲ ኣብ ዴስኣ ዝጀመረን ጸባት ዝተዛዘመን ውግእ ደገኣዝማቲ ገ/ ሚካኤል ተስዒሮም ተማረኹ። ንኣዲኦም ንባላምባራስ ካሳ ንወይዘሮ ስላስ ኣብ ሽረ ኣሲሮምወን ዝጸንሑ ደገኣዝማቲ ተኽለጊዮርጊስ ንስዕረት ደገኣዝማቲ ገ/ ሚካኤል ምስሰምዑ ቀተሉወን። ባላምባራስ ካሳ ነዚ ግፍዒ እዚ ምስሰምዑ ሰራዊቶም ኣኸቲሎም ናብ ሽረ ገስገሱ። ኣብኡ ምስበጽሑ ንሰራዊት ደገኣዝማቲ ተኽለጊዮርጊስ ስዒሮም ተዓወቱ። ደገኣዝማቲ ተኽለጊዮርጊስ ተማሪዀም ኣብ ኢድ ባላምባራስ ካሳ ወደቑ። ብድሕሪኡ ኣብ ሽረ መጋባእያ ተኸፊቱ ጉዳይ ደገኣዝማቲ ገ/ሚካኤልን ደገኣዝማቲ ተክለጊዮርጊስን ብዝተመረጹ ዳያኑ ተርኣየ። ኣብ መወዳእታ እቶም ዳያኑ እቲ ዝተፈጸመ ገበን ብሞት ዘቕጽዕ ከምዝዀነ ኰይኑ ግና ምሕረት ክግበረሎም ልመና ኣቕረቡ። ክልቲኦም ደገኣዝማቲ እውን ኣብ እግሪ ባላምባራስ ካሳ ወዲቖም ምሕረት ሓተቱ። ዋላ እኳ ነተን ልዕሊ ኹሉ ዝሪኡወን ወላዲቶም ወ/ሮ ስላስ ዝቐተሉ እንተዀኑ ቀጻሊ ሰላምን ምርግጋእን ሃገር ኣዕብዮም ብምርኣይ ባራምበራስ ካሳ ምሕረት ሃቡ። እቲ ንኹሉ ኣፍሪሑን ኣሸቢሩን ዝነበረ ጉዳይ ድማ ብሰላም ተፈትሐ። ብድሕሪኡ ኣብ ኣጽቢ ደራ ደገኣዝማቲ ደረስ ሰራዊት ኣኽቲቶም ንውግእ ይዳለዉ ስለዝነበሩ ባላምባራስ ገጾም መሊሶም ናብ ኣጽቢ ደራ ገስገሱ። ኣብ መይዳ ሓነይታ ድማ ኲናት ተኸፈተ። ወታደራት ደገኣዝማቲ ደረሰ ተስዒሮም ኣንሳሓቡ። ነዊሕ ከይጸንሑ ድማ ደገዝማቲ ደረስ ኣብ ማይ መኽደን ብሞይዘር ጥይት ባላምባራስ ካሳ ግንባሮም ተወቒዖም ሞቱ። ካብኡ ቀጺሉ ባላምባራስ ካሳ ገዛኢ ሓውዜን ምስ ዝነበሩ ደገኣዝማቲ ሳህሉ ተጋጢሞም ምስሰዓሩ ገጾም ናብቶም ዋና ገዛኢ ትግራይ ትግርኚ ናብ ራእሲ ባይርኡ ኣዞሩ። ካብ ቤጌምድር ተመሊሶም ብሽረ ገይሮም ኣብ ጉራዕ ሓይሎም ዘጠናኽሩ ዝነበሩ ራእሲ ባይርኡ “ኣንጻር ካሳ ኽተት!” ኢሎም ኣዋጅ ኣንገሩ። ባላምባራስ ካሳ ካብ ኢድ ሃጸይ ቴዎድሮስ ዋሕስ ኰይኖም ንዘውጽእዎም ራእሲ ባይርኡ ክጎድኡ ስለዘይደልዩ ሽማግለ ሰደዱ። ራእሲ ባይርኡ ግና “እንብለይ” ኢሎም ንኲናት ከተቱ። ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ጉራዕ ኣብ ዝተኻየደ ውግእ ባላምባራስ ካሳ ስዒሮም ራእሲ ባይርኡ ተማረኹ። ንጓል ሃጸይ ቴድሮስ ንወ/ሮ አልጣሽ ተመርዒዎም የማናይ ኢድ ሃጸይ ቴዎድሮስ ኰይኖም ዝጸንሑ ራእሲ ባይርኡ ካብ ባላምባራስ ካሳ እውን ምሕረት ኣይተነፈጎምን። ምሕረት ዝረኸቡ ራእሲ ባይርኡ ነታ ምስ ዋግሹም ጎበዜ እንትዋግኡ ዝጠፍአት ሓንቲ ዓይኖም እናርኣዩ “ሓንቲ ዓይነይ ንቴድሮስ ሂበያ- - - እዛ ዝተረፈት ሓንቲ ዓይነይ ድማ ንካሳ ብተኣማንነት ከገልግለላ እየ” ብምባል ቃል ኣተወ። ድሕሪ እቲ ምስ ሰራዊት ራእሲ ባይርኡ ዝተኻየደ ውግእን ዝተረኸበ ዓወትን ባላምባራስ ካሳ ደገኣዝማቲ ዝብል መዓርግ ረኺቦም ርእሰ መኳንንቲ ወመሳፍንቲ ትግራይ ትግርኚ ኰኑ። ሃጸይ ቴድሮስ ኣብ መቅደላ ምስ እንግሊዛዊ ጀነራል ናፒየር ተዋጊኦም ኣብ መወዳእታ ሽጉጦም ሰትዮም ምስ ሞቱ ድማ ንግስነት ደገኣዝማቲ ካሳ ጋህዲ ኰነ። 2 ጥሪ 1864 ዓ/ም ኣብ ኣኽሱም ኣብ ዝተዳለወ ዝለዓለ ስነስርዓት ብኣቡነ ኣትናቴዎስ ቡራኬ “ራብዓይ ዮውሃንስ” ብዝብል ስያመ ንግስነት መንግስቲ ጨበጡ። ሃጸይ ዮሃንስ ምስነገሱ ኣብ ዓመቱ ናብ ሰሜንን ቤጌምድርን (ጎንደር) ብምምራሽ ነቶም ሽዑ ገዛኢ እቲ ካባቢ ዝነበሩ ራእሲ ወረኛ ኣገበሩ። ናብ ጎጃም ብምኻድ ድማ ንራእሲ ኣዳል ኣብ ትሕቲኦም ክግብሩ ገበሩ። ካብኡ ናብ ወሎ ብፍላይ ናብ የጁ ንራእሲ ዓሊ ብሩ ከገብሩ ሰራዊቶም ሰደዱ። ድሕሪ ዝተወሰነ ውግእ ድማ ራእሲ ዓሊ ተማሪዀም እቲ ጸገም ተፈትሐ። ኣብ ደቡብ ወሎ ዝነበሩ ካልእ ሓያል መስፍን ኣባ ዋጠው ነቲ ኩነታት ምስረኣዩ ባዕሎም ኢዶም ሂቦም ዕርቀ ሰላም ወረደ። ብድሕሪኡ ኣዒንቲ ሃጸይ ዮሃንስ ናብ ሽዋ ኣቕንዓ። ንንጉስ ሽዋ ንሚኒሊክ ንምግባር ሰራዊቶም ድሉው ኰነ። ኰይኑ ግና ንጉስ ሚኒሊክ ንሃጸይ ዮሃንስ ንምግባር ስለዝተስማምዑ እቲ ውጥጥ ብዘይ ኲናት መዕለቢ ረኸበ። ብከምዚ ዝበለ ኣገባብ ድማ ሃጸይ ዮሃንስ ነታ ሽዑ ብኣቢሲንያ እትጽዋዕ ሃገር ሳንጣ ገበርዋ። ሃጸይ ዮሃንስ ጥሪ 1864 ዓ/ም ምስነገሱ ካብ ዘጋጠሞም ዓብዪ ፈተና ሓደ እቲ ብግብጺ ዝተሃቀነ ወራር እዩ። ኣብ ሰሜናዊ ጫፍ ኢትዮጵያ ኣንጻር ወረርቲ ግብጺ ኣብ ዝዋግእሉ ጊዜ እቶም ንስልጣን ተናሓናሒኦም ዝነበሩ ንጉስ ሚንሊክ ብሓደ ወገን ምስ ግብጺ ብኻልእ ወገን ድማ ምስ ጣልያን ርክብ ብምፍጣር ስልጣን ዝጭብጥሉ መንገዲ ይምህዙ ነይሮም። ነዚ ኩነታት ክከታተሉ ዝጸንሑ ሃጸይ ዮሃንስ ብ1870 ዓ/ም ናብ ሽዋ ወፈሩ። ንወፍሪ ሰራዊት ሃጸይ ዮሃንስ ዝተገንዘቡ ንጉስ ሚኒሊክ ድማ ኣብ ውሽጦም ተንኰል ቋጺሮም ካብ ኲናት ዕርቂ መረጹ። ብምዃኑ ድማ ካብ ደብረሊባኖስ ዝተመረጹ መነኰሳት ሰዲዶም እቲ ውጥጥ ብሰላም ክውዳእ ሕቶ ኣቕረቡ። እቲ ሕቶ ብወገን ሃጸይ ዮሃንስ ተቐባልነት ረኺቡ ብ14 መጋቢት 1870 ዓ/ም ኣብ መንጎ ሃጸይ ዮሃንስን ንጉስ ምንሊክን ዕርቀ ሰላም ወረደ። ንጉስ ሚኒሊክ ንሃጸይ ዮሃንስ ክግብሩ፣ ነቲ ንጉሰ ነገስት ብምባል ኣቕሪጾምዎ ዝነበሩ ማህተም ኣፍሪሶም ንጉስ ክበሃሉ ስምምዕ ተገበረ። ሃጸይ ዮሃንስ ኣብ ጊዜ ንግስነቶም ብጽቡቕ ካብ ዝለዓለሉ ሓደ ዓብዪ ስራሕ ኣብ ኢትዮጵያ ዓርሰ ምምሕዳር (ፌደራሊዝም) ዝመስል ስርዓት ብምምስራቶም እዩ። እዚ ሰፊሕ ውሽጣዊ ስልጣን ዘጎናጸፈ ናይ ምምሕዳር ስርዓት ተኸኣኢልካን ተስማዕሚዕኻን ኣብ ምንባር ዓብዪ ኣስተዋጽኦ ከምዝነበሮ ብዙሓት ይስማዕምዕሉ። ብሳላ እዚ ኣካይዳ እውን ኣብ መንጎ ንጉስ ሚኒሊክን ሃጸይ ዮሃንስን ክሳብ 1880 ዓ/ም ንዓሰርተ ዓመት ዝኣክል ሰላም ሰፊኑ ዝጸንሐ። መዋእለ ንግስነት ሃጸይ ዮሃንስ ክልተ መልክዕ ከምዝነበሮ ጸሓፍቲ ታሪኽ ይገልጹ። ብሓደ ገጽ ብግብጺ፣ ጣልያንን ድርቡሽን ካልኦት ንኢትዮጵያ ንምሓዝ ዝግበር ዝነበረ ፈተናን ሃጸይ ዮሃንስ ነዚ ንምምካት ዝገበርዎ ተጋድሎን የንጸባርቕ። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ዙርያ ንጉስ ሚኒሊክ ዝዓስል ንንጉስ ተክለሃይማኖትን ካልኦትን ዝሓውስ ናይ ስልጣን ምንሕናሕን ነዚ ንምምካን ዝተገበሩ ጻዕርታትን የመልክት። ብመሰረት እዚ ኣብ ሰሜናዊ ጫፍ ኢትዮጵያ ወራር ጣልያን ኣብ ምዕራባዊ ኢትዮጵያ ድማ ወራር ድርቡሽ ኣብ ዝተቐራረበሉ ሰዓት ብ1880 ዓ/ም ንጉስ ሚኒሊክን ተክለሃይማኖትን ብሓደ ገጽ ምስ ጣልያን ዕርክነት መስሪቶም ብኻልእ ገጽ ሕድሕዲኦም ሽርክነት ፈጢሮም ኣብ ልዕሊ ሃጸይ ዮሃንስ ዓመጹ። ኣብቲ ጊዜ ሃጸይ ዮሃንስ ወዶም ራእሲ ኣርኣያ ስላሴ ሞይቶምዎም ኣብ ዝለዓለ ሓዘን ኣብ ልዕሊ ምንባሮም በዚ ተግባር ክሕደት ሓሪቖም ንሰራዊቶም ኣኽቲቶም መጀመርታ ናብ ጎጃም ወፈሩ። ንጉስ ተክለሃይማኖት ግና ኣብ ክንዲ ምውጋእ ጅብላ ናብ ዝተብሃለ ብርቱዕ በዓቲ ኣትዮም ተኸወሉ። ንጉስ ምኒሊክ እውን ኣብ ክንዲ በቲ ምስ ንጉስ ተክለሃይማኖት ዝመስረትዎ ውዕሊ ምትሕግጋዝ ናብ ጎጃም መጺኦም ዝሕግዝዎም ኣብ ሽዋ ኰይኖም ነቲ ኩነታት ምክትታል መረጹ። ሰራዊት ሃጸይ ዮሃንስ ነቶም ኣብ እምባ ሙተራ (ጅብላ) ዝተሓብኡ ንጉስ ተክለሃይማኖት ንምሓዝ ነቲ እምባ ከቢቡ ብመድፍዕ እናተኰሰ ብዙሕ ጻዕሪ ገበረ። ኰይኑ ግና እቲ እምባ ኣጸጋሚ ስለዝነበረ ንጉስ ተክለሃይማኖት ክተሓዙ ኣይከኣሉን። ኣብ መወዳእታ ንጉስ ተክለሃይማኖት ንሰለስተ ወርሒ ዝኣክል ኣብቲ በዓቲ ተሓቢኦም ምስ ጸንሑ መስከረም 1881 ዓ/ም ካብቲ በዓቲ ወጺኦም ኣብ እግሪ ሃጸይ ዮሃንስ ወዲቖም ይቕረታ ሓተቱ። “ንጉስ ምኒሊክ እዮም ኣጋግየሙኒ” ብምባል ምሕረት ለመኑ። ሃጸይ ዮሃንስ እውን ምሕረት ገበሩሎም። ብድሕሪኡ ዝቐረበ ሕቶ “ናብ ንጉስ ምኒሊክ ዶ ክንዘምት ወይስ ናብ ድርቡሽ?” ዝብል ነበረ። ኣብቲ ጊዜ እቲ ድርቡሽ ብወገን መተማ ኣትዩ ብዙሕ ግፍዒ ዝፈጸመሉ ጊዜ ስለዝነበረ ሃጸይ ዮሃንስን ኣማኸርቶምን “መጀመርያ ንባዕዳዊ ወራር ንመክት” ኣብ ዝብል ውሳነ በጽሑ። ሃጸይ ዮሃንስ፣ ንጉስ ተክለሃይማኖት ንጎጃም ክሕልው ኣብኡ ገዲፎም ብለካቲት 1881 ዓ/ም ሰራዊቶም ኣኽቲቶም ናብ መተማ ተጉዓዙ። ሽዑ ናብቲ ኲናት ዝወፈረ በዝሒ ሰራዊት ኢትዮጵያ 80 ሽሕ ዝጽጋዕ እግረኛ 20 ሽሕ ዝኸውን ፈረሰኛ ከምዝነበረ ይግለጽ። ነቲ ኲናት ዝመርሑ ፍሉጣት መኰነናት ድማ ራእሲ ኣርኣያ፣ ራእሲ ቢትወደድ ሃ/ማርያም፣ ራእሲ ኣሉላ፣ ራእሲ (ንጉስ) ሚካኤል ዓሊ፣ ራእሲ መንገሻ፣ ራእሲ ሓጎስ፣ ዋግ ሹም ገብሩ፣ ቢትወደድ ገ/ መስቀል፣ ደገኣዝማቲ ቦጋለ፣ ደገኣዝማቲ መሸሻን ካልኦትን ከምዝነበሩ ይፍለጥ። ብወገን ድርቡሽ ዝወፈረ ሰራዊት እውን ናብ 80 ሽሕ ከምዝጽጋዕ እዩ ዝዝንተው። ሃጸይ ዮሃንስ ኣብ ዘበን ንግስነቶም ኣብ ወሎን ከባቢኣን ብኣስገዳድ ካብ ሃይማኖት እስልምና ናብ ክርስትና ንምልዋጥ ጸቕጢ ገይሮም እዮም ዝብል ወቐሳ ብመሰረቱ ሓቅነት ዝጎደሎ እዩ። ከምቲ “ሃጸይ ዮሃንስ ጸረ እስላም እዮም ዝብሉታ፣ ዓፋር እንትዋሰብ ኣበይ ነበሩታ” ዝብል ስነቃል ዘሎ ናብቲ ዝለዓለ መዝነት ዘብጸሖም ህዝቢ ዓፋር ውዕለታኡ ንምግላጽ ዓፋረተይቲ ብምእታው ክልቲኡ ህዝቢ ንክተኣሳሰር ዝገበሩ እዮም። ኣብ ወሎ “ኣይጠየፍ” ዝበሃል ኣዳራሽ ክልቲኦም ሃይማኖታት ተቐራሪቦም ዝዝትይሉ ዝነበሩ እዩ። ከምኡ እውን “ኣስላማይ ዘይብሉ ከተማ ኣይምዕብልን” ኢሎም ካብ ተቐራቒራን ኣጉላዕን ተኸተልቲ ሃይማኖት እስልምና ዝዀኑ ወገናት ብምምጻእ ኣብ ጎድኒ ቤተ መንግስቶም መስጊድን ቤተ ክርስትያንን ክስራሕ ዝገበሩን ማዕርነት እምነት ሃይማኖታት ዘኽብሩን በዓል ምጡቕ ኣእምሮ እዮም ነይሮም። ሃጸይ ዮሃንስ ከምቲ ዝውረ ኣብ እስላም ጽልኣት እንተዝነብሮም እቲ ኣብ ወሎ ዝወሰድዎ ስጉምቲ ኣብ መቐለ ምጀመርዎን ኣብ ጎንደርን ካልኦት ከተማታትን ምቐጸልዎ ነይሮም። ከምኡ ስለዘይነበሩ ግን ነቶም ዝሰግእዎምን ጥፍኣት ዝረኸብሎምን በቲ ዝመስሎም ቀጺዖም ኣብ ካሊእ ኣይቀጸሉን። ብሰንኪ እቲ ዘይመልክዑ ክሕዝ ዝተገብረ ወረ ግን ብዙሕ ህዝቢ ብልቡ ተቐይሙ ክሳብ ምስ ድርቡሽ ዝተሰለፉ ኢትዮጵያውያን ከምዝነበሩ መዛግብቲ ታሪኽ የረጋግጹ። ሃጸይ ዮሃንስ ኣብ ወርሒ ለካቲት “መጻእኹ - - - ተጸበየኒ፣ ከም ሌባ ድንገት ኣዘንጊዑ መጺኡና ከይትብል” ዝብል መልእኽቲ ናብ መራሒ ድርቡሽ ዘኪ ቱማል ምስሰደዱ እዮም ድማ ናብ መተማ ዝወፈሩ። ስለዚ እውን ባሕቲ መጋቢት 1881 ዓ/ም እቲ ውግእ ተጀመረ። ባሕቲ መጋቢት 1881 ዓ/ም እቲ ውግእ ምስተኸፈተ ስፍሪ ቁጽሪ ዘይብሎም ተዋጋእቲ ሓበሻ ብናህሪ ናብ መጥቃዕቲ ገስገሱ። ኣብ ቅድሚ ንጉሶም መስዋእቲ ንምዃን ብዝለዓለ ትብዓት ንሓሙሽተ ሰዓት ምስተዋግኡ ነቲ ቀዳማይ ዕርዲ ሰይሮም ኣተዉ። ናይ ጥይት ዝናብ ኣብ ልዕሊ ጸላእቶም ብምውራድ ንወታደራት ድርቡሽ ኰስተርዎም። እቶም ካብ ጥይት ዝተረፉ መሃዲሳት ናብቲ ካልኣይ ዕርዲ ብምህዳም ህይወቶም ንምድሓን እንትጽዕሩ ሰራዊት ሓበሻ ተኸታቲሉ ዕረፍቲ ከልኦም። ይኹን እምበር ሰራዊት ሃጸይ ዮውሃንስ ዓወቱ ንምጉንጻፍ ክእውጅ ኣብ ዝተቐራረቡሉ ሰዓት ሓንቲ ካብ ወገን ስውርን ተንኰለኛን ጸላኢ ዝተተኰሰት ጥይት ነቶም ንጉስ ወቕዐቶም። እቲ ካብ ውሉድ ናብ ወለዶ ዝንተ እለት እናደመቐ ዝነብር ታሪክ ሃጸይ ዮሃንስ ድማ በዚ ተፈጸመ።
ደብተራ ፍስሃጊዮርጊስ ዓበየዝጊ

ኣቦ ስነ-ጽሑፍ ትግርኛ

ታሪክ ስነ-ጽሑፍ ትግርኛ እንትዝከር ሓቢሮም ዝዝከሩ ደረስቲ ብዙሓት ኣይኰኑን። ሓደ ካብቶም ውሑዳት ደብተራ ፍስሃጊዮርጊስ ዓቢየዝጊ ብቐዳምነት ይጥቀሱ። ደብተራ ፍስሃጊዮርጊስ ቀዳማይ (ፈላሚ) ስነጽሑፍ ትግርኛ ጥራሕ እንተይኰኑስ ብዙሕ ዝጽሓፉ እውን እዮም። በኹሪ ጽሕፍቲ ደብተራ ፍስሃጊዮርጊስ እታ ቅድሚ 123 ዓመት ዝተሓተመት “ጦብላሕታ” ዘርእስታ መጽሓፍ እንትትኰን፣ ብትሕዝቶኣ መዝገብ መገሻ እያ። ካብ ኢትዮጵያ ናብ ኢጣሊያ ብዛዕባ ዝገበርዎ መገሻን ትዕዝብቶምን ኣብ ሰብነቶም ዘሕደረሎም ጦብላሕታን እትገልጽ መጽሓፍ እያ። ደብተራ ፍስሃ ዝተወለድሉ ዘመን ዝገልጽ መረዳእታ እኳ እንተዘይተረኸበ ትውልዲ ዓዶም ግና ኣብ የሓ ላዕላይ ዙፋን ኣብ እትርከብ ስንኩሕና ኣብ እትብሃል ቁሸት እዩ። በቲ ጊዜ ዝለዓለ ደረጃ ትምህርቲ ተባሂሉ ዝፍለጥ ዝነበረ ትምህርቲ ተማሂሮም ማዕርግ ድብትርና ዝለበሱ ደብተራ ፍስሃ፣ ብርክት ዝበሉ ቋንቋታት ውሽጢ ዓድን ወጻእን ይፈልጡ ከምዝነበሩ እዩ ዝንገር። ካብ ቋንቋታት ወጻኢ ጣሊያን፣ ፈረንሳይ፣ ዓረብ ይፈልጡ ነይሮም። ደብተራ ፍስሃ ንዓዲ ጣልያን ዝኸድሉ እዋን ባሕቲ ሓምለ 1882 ዓ.ም ከምዝነበረ ኣብታ ብዛዕባ መገሸኦም ካብ ኢትዮጵያ ንዓዲ ጣልያን እትገልጽ ሓጻርን ምቅርትን ጽሕፍቶም ገሊጾም እዮም። ናብ ወጻኢ ምስከዱ ነቲ ኣብ ዓዶም እናሃለዉ ፈሊጦምዎ ዝነበሩ ቋንቋታት ወጻኢ ብዝበለጸ ኣጽንዕዎን መለኽዎን። በቲ ዝነበሮም ሰፊሕ ክእለት ቋንቋ፤ ትርጁማን (ተርጓማይ) ሃጸይ ሚኒሊክ ዝነበሩን ንውዕሊ ውጫለ ካብ ጣልያንኛ ናብ ኣምሓርኛ ዝተርጎሙን ሓጋዚ ግራዝማች ዮሴፍ ኰይኖም ኣብ ልዕሊ ምስረሖም፣ ኣብ ሃገረ ጣሊያን ከተማ ሮማ ሰዋስው ትግርኛ፣ ግእዝን ኣምሓርኛን ኣምሂሮም እዮም። ፕሮፌሰር ያቆብ በየነ ኣብ መቕድም “ታሪክ ኢትዮጵያ” ዝብል መጽሓፍ ደብተራ ፍስሃ ጊዮርጊስ ከምዝገለጽዎ፣ ደብተራ ፍስሃ ጊዮርጊስ ናብ ዓዲ ጣሊያን ምስ ከዱ “ኢንሲቲቱቶ ኦሪየንታለ” ኣብ ዝብሃል ቤት ትምህርቲ ናፖሊ ምስ ፕሮፌሰር ፍራንቸስኰ ጋሊና ዝተብሃሉ መምህር ተራኸቡ እሞ፣ እቶም ፕሮፌሰር ብዝገበርሎም ምብርታዕ ኣብ 1887 ዓ.ም ቀዳማይ መጽሓፍ ትግርኛ ኣሰናደዉ። ድሕሪ እዚ “ታሪኽ ኢትዮጵያ ንምጽናዕ ይጠቅም እዩ” ብዝብል መንፈስ ተለዓዒሎም ብዛዕባ “ታሪክ ኣዕራብን ግብጻውያንን” ዝዛረብ መጽሓፍ ናብ ትግርኛ ተርጎሙ። “ጽሩይ ቋንቋ ትግርኛ” ዝትሕዝቶኡ ሓደ መጽሓፍ ጽሒፎም ነይሮም ከምዝበሃል እውን ፕሮፌሰር ያቆብ ይገልጹ። ኣብ መወዳእታ መበል 19 ክፍለ ዘመን ደብተራ ፍስሃ ጊዮርጊስ ብትግርኛ ዝደረስወን ዓበይትን ንኡሳትን ጽሑፋት ሓሙሽተ ከምዝዀና ኣይተ ሃይሉ ሃብቱ ኣብ መባእታ መጽሓፍ ጦብላሕታ ኣብ ዘቕረብዎ ጽሑፍ ይገልጹ። ንሳተን እውን 1. ጦብላሕታ፣ ብ1887 ዓ.ም ኣብ ሮማ ዝተሓትመት፣ 2. እንካብ ዓረብኛ እተገልበጠ ቅያ ቀዳሞት ኣዕራብን እንካብ ኢጣልያ እተገልበጠ ታሪኽ ኣግባጽን፣ ብ1889 ዓ.ም ኣብ ሮማ ዝተሓተመ፣ 3. ታሪክ ኢትዮጵያ ፣ ብ1891 ዓ.ም ዝተሓተመ፣ 4. ታሪክ ንግስተ ሳባ 5. ታሪክ ኣኽሱም ዝብላ እየን። እተን ታሕተዎት ክልተ ጽሑፋት ብደብተራ ፍስሃ ጊዮርጊስ ከምእተጽሓፋ ይፍልጥ ደኣ እምበር ኣይተሓተማን። ብዘይካ እዘን ኣብ ላዕሊ ዝተጠቐሳ ጽሑፋት “ፊተኛይቱና ኋለኛይቱ ኢትዮጵያ” ዘርእሰቱ መጽሓፍ “ኣለቃ ዘወልድ” ብዝብል ብርዒ ሽም ብቋንቋ ኣምሓርኛ ጽሒፎም ብ1891 ዓ.ም ኣሓቲሞም እዮም። ካብዚ ብተወሳኺ ንመዝሙረ ዳዊት ብብራና ዘይኰነስ ብዘመናዊ ሕትመት ንመጀመርታ ጊዜ ብቐይሕን ጸሊምን ሕብሪ ኣሰናዲኦም ኣሐቲሞም እዮም። ደብተራ ፍስሃ ጊዮርጊስ ኣብቲ ዘመን ካብዝነበሩ ምሁራት ጸብለል ኢሉ ዝርአ ፍልጠት ከምዝነበሮም ካብቲ ንሕትመት ዝበቕዐ ስነ-ጽሑፋዊ ስርሖም ምግንዛብ ይከኣል። ፍሉይ፣ ደፋርን መሃዛይን ኣረኣእያ ዝነበሮም ናይ ስነ-ጽሑፍ ሰብ እዮም ነይሮም። ኣብ መወዳእታ ድማ ኣብ 1931 ዓ.ም.ፈ ኣብ ሰራዮ ኣብ እትርከብ ዓዲ ዜኑ እትብሃል ቁሸት ዓረፉ።
ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ

ገብረህይወት ባይከዳኝ ኣብ ከተማ ዓድዋ ኣብ 1886 ዓ.ም.ፈ ተወሊዱ። ፈለማ ኣስመራ ኣብ ዝነበረ ናይ ስዊድን ሚሽን፣ ድሕሪኡ ኣብ ጀርመንን ኦስትሪያን ተማሂሩ። ኣብ 1905 ዓ.ም.ፈ ድማ ናይ ጀርመን ልኡኽ ኣስተርጓሚ ኰይኑ ናብ ሃገሩ ተመሊሱ። ገብረህይወት ባይከዳኝ ምስ ንግስቲ ጣይቱ ብዘይምቅዳዉ ካብ 1909 ክሳብ 1911 ዓ/ም ኣብ ዘሎ እዋን ናብ ሱዳን ብዘይካ ተሰዲዱ ምጽንሑ፣ ካብ 1905 ክሳብ 1919 ዓ/ም.ፈ ኣብ ብዙሓት መንግስታዊ ስራሕትታት ተዋፊሩ ንሃገሩ ኣገልጊሉ እዩ። ካብ 1905 ክሳብ 1914 ዓ/ም.ፈ ኣስተርጓምን ጸሓፍን ሃጸይ ሚኒሊክ፣ ካብ 1914 ክሳብ 1919 ዓ/ም.ፈ ድማ ኣብ ድሬዳዋ ናይ ጉምሩኽ ሓላፊ ኰይኑ ሰሪሑ እዩ። ገብረህይወት ባይከዳኝ “ሃጸይ ሚኒሊክን ኢትዮጵያን” ከምኡ እውን “መንግስትን ምምሕዳር ህዝብን” ዝብሉ መጽሓፍቲ እውን ጽሒፉ እዩ። እቲ “መንግስትን ምምሕዳር ህዝብን” ዝብል መጽሓፍ ምናልባሽ ኣብ ኣፍሪካ ፈላማይ መጽሓፍ ኢኰኖሚክስ ከምዝዀነ ይግመት። እዚ ፖለቲካዊ፣ ማሕበራዊ፣ ቁጠባዊ፣ ፍልስፍናን ትንተናን ዘካተተ መጽሓፍ ምንጪ ድሕረት ሃገራት ኣፍሪካ ብፍላይ ድማ ኢትዮጵያ እንታይ ምዃኑ ብዝርዝር ይገልጽ። ናይታ ኤውሮጳውያን ኣብ በዓቲ እናነበሩ እንተለዉ ስልጥንቲ ዝነበረት ኣፍሪካ ምንጪ ድሕረትን ውድቀትን ውሽጣዊ ሕድሕድ ኲናትን ወራራት ወጻእን ምዃኖም ይገልጽ። ኢትዮጵያ ኣብ ጎደና ምዕባለ ንኽትምርሽ እውን ብኢኰኖሚ ባዕላ ክትኽእል፣ ኣብ ትምህርቲ፣ ምምሕድዳርን ስርዓት ፋይናንስን ሱር በቆስ ለውጢ ክመጽእ ከምዝግባእ ብትረት ገሊጹ እዩ። ነጋድራስ ገብረይህወት ነዚ ሕዚ ኣብ ሃገርና ዝተኣታተወ ፖሊሲታት ልምዓት ብዝግባእ ተንቲኑዎ ነይሩ። “መንግስቲ ንህዝቢ ክረድእን ከብርትዕን እንተዀይኑ ቅድሚ ኩሉ ናብራ ሓረስታይ እናተመሓየሸ ክኸይድ ክጽዕር ኣለዎ” ይብል። እቲ ሓረስታይ ኣብ ጸቢብ ሕርሻ ብዙሕ እኽሊ ንምሕፋስ ዘኽእሎ መሳርዕን ፍልጠትን ንኽረክብ ህዝቢ ዝስልጥነሎም ትካላት መሰልጠኒ ብስፍሓት ክኽፈቱ ኣለዎም ይብል። ዝርገሐ መሰረተ ልምዓትን ትራንስፖርትን ህዝብታት ንኽቀራረቡ ካብ ምግባር ሓሊፉ ኣብ ምርግጋእ ዕዳጋ ዓብይ ትርጉም ከምዘለዎ ይገልጽ። እቲ ሓረስታይ ዕዳን ዕንድዳን ኰይኑ መሬት እናተሸጠ ኣብ ኢድ ውልቀ ሰባት ንኸይኣቱ እውን ስግኣቱ ይገልጽ። ንኢንቨስትመንት ድማ ዓንዲ ሕቖ ልምዓት ገይሩ ይገልጾ። “ኣብ ሃገርኩም ኰይነ ክሰርሕ እየ” ንዝብል ዝዀነ ይኹን ሃገር ዜጋ ሓንጎፋይ ኢልካ ተቐቢልካ፣ ዝጸገሞ ነገር ምሕጋዝ ጠቓሚ ምዃኑ ይገልጽ። ካብዚ ብምብጋስ እውን ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ፣ ኣብ ዘይእዋኑ ዝተፈጠረ ፈላስፋ ዘመናዊ ኢኰኖሚክስ ብምባል የሞግስዎ። ፍልስፍና ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ ንኢትዮጵያ ጥራሕ እንተይኰነስ ንመላእ ሃገራት ኣፍሪካ ዓብይ ትርጉም ከምዘለዎ ብዙሓት ይስማምዑ። ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ ኣብ መበል 32 ዕድሚኡ ኣብ 1919 ዓ.ም.ፈ ዓሪፉ።
ኰዀብ ጽባሕ (ኣርኣያ ዘሪሁን፣ ካብ 1940 ክሳብ 1999 ዓ/ም)

ኣርኣያ ዘሪሁን ኣብ ወርሒ ጥሪ 1940 ዓ/ም ኣብ ከተማ ዓድዋ ተወሊዱ። ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ትምህርቲ ኣብ ኣስመራ ተማሂሩ። ድሕሪኡ ናብ ዩ ኤስ ኣሜሪካ ብምኻድ ኣብ 1966 ዓ/ም/ፈረንጂ ብኢንተርናሽናል ስቴዲስ፣ ኣብ 1979 ዓ/ም ፈረንጂ ድማ ብማናጅመንት ቀዳማይ ዲግሪ ሒዙ። ኣብ 1981 ዓ/ም ፈረንጂ ድማ ብዲቨሎፕመንት ኢኰኖሚክስ ብካልኣይ ዲግሪ ተመሪቑ። ኣርኣያ ዘሪሁን ካብቶም ንማሕበር ልምዓት ትግራይ ዝመስረቱ ውሑዳት ግዱሳት ተጋሩ ሓደ እዩ። ነሓሰ 1981 ዓ/ም ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ኣብ ዝተኻየደ መስራቲ ጉባኤ ማልት ኣባል ቦርድን ኣባል ፈጻሚ ኰሚቴን ማልት ኰይኑ ተመሪጹ። ተሓዚ ገንዘብ ኰይኑ እውን ኣገልጊሉ። ካብ 1984 ዓ/ም ክሳብ 1994 ዓ/ም ድማ ኣቦ ወንበር ማልት ኰይኑ ንልምዓት ትግራይ ተረባሪቡ። ኣይተ ኣርኣያ ዘሪሁን ማሕበር ልምዓት ትግራይ ናብ ዝለዓለ ብርኪ ንክትበጽሕ ቀትሪ ምስ ለይቲ ጽዒሩ። ንሱ ብኣቦ መንበርነት ኣብ ዝመርሐሉ እዋን ማልት 1072 ህንጸት ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት ልምዓት ከምዘካየደት ይፍለጥ። ኣይተ ኣርኣያ ዘሪሁን ነታ ማሕበር ኣብ ምጥንኻር ካብ ዝነበሮ ልዑል ድሌትን ንህዝቢ ኣእሚንካ ናይ ምኻድ ብሱል ኣመራርሓን ብተወሳኺ ዝተፈላለዩ ምህዞታት እውን ኣተኣታትዩ እዩ። መስርሕ ቴሌቶን ንፈለማ ግዜ ዝተኣታተወ ኣብ ርእሲ ምዃኑ፣ ወለዲ ዘይብሎም ደኻትም ቆልዑ ብምትእኽኻብ ሰርከስ ትግራይ ክጣየሽን ርእሶም ክኢሎም ክንቀሳቐሱን ገይሩ። ንፉዓት ተምሃሮ ብሰንኪ ድኽነት ትምህሮም ምእንቲ ከየቋርጹ ኣብ ዕጽው ቤት ትምህርቲ ዝምሃርሉ ፍሉይ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ቃላሚኖ ንክስራሕ ሓሳብ ዘቕረበን ንተግባራውነቱ ክሳብ መወዳእታ ዝተረባረበን እውን ንሱ እዩ። ሓርበኛ ልምዓት ኣይተ ኣርኣያ ዘሪሁን ካብቶም ትግራይ ዘመናዊ ፍልጠት ምህንድስና ብዝወነኑ ዝምራሕ ቴክኖሎጂ ንክትኸውን ራእይ ሒዞም ንኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ መቐለ ዝመስረቱ ውሑዳት ሰባት መሪሕ ኰይኑ ይጥቀስ። ኣይተ ኣርኣያ ናይቲ ኢንስቲትዩት ናይ ቦርድ ላዕለዋይ ኣመራርሓ እውን ነይሩ። ክሳብ ዕለተ ዕረፍቱ ናይ ከቢረ ኢንተርፕራይዝ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ዝነበረን፣ ደኺመ ዘይፈልጥን ህርኩትን ናይ ልምዓት ሓርበኛ ኣይተ ኣርኣያ ዘሪሁን ፋብሪካ ስፌት ዓለማ “ማ ጋርመንት” ኣብ ውሽጢ ዝሓጸረ እዋን ንስራሕ ክበቅዕ ብምግባር ብርክት ዝበሉ ወገናት ናይ ዝረአ ዕድል ክረኽቡን ትግራይ ተወሳኺ ዘመናዊ ፋብሪካ ክትውንን ገይሩ እዩ። ይኹን እምበር ኣርኣያ ኣብ ከምዚ ዝበለ መርኣያን ካብ ውሉድ ናብ ወለዶ ዝመሓላለፍን ሃይሃይታ ልምዓት እናሃለወ ብሃንደበታዊ ሕማም 13 ጥቅምቲ 1999 ዓ/ም ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ።
ዶክተር ተወልደብርሃን ገ/እግዚኣቢሄር “ሎሬት”

ዶክተር ተወልደብርሃን ገብረእግዚኣብሄር 1932 ዓ/ም ኣብ ወረዳ ወርዒ ለኸ ሩባ ገረድ ተባሂላ ኣብ እትፍለጥ ንእሽተይ ቁሸት ተወሊዱ። ቁልዕነቱ ልክዕ ከም ወዲ ሓረስታይ ትግራይ ያህለላ፣ ኩርባባ፣ ገበጣን እናተጻወተ ዝዓበየ ህጻን ዋላ እንተዀነ ብፍሉይ ንእጽዋት ዝለዓለ ፍቕሪ ነይርዎ። ስለዝዀነ ብዝነበሮ ድሌት ዘመናዊ ትምህርቲ ቀዳማይ ብርኪ ኣብ ከተማ ዓድዋ፣ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዊንጌት ኣብ ዝበሃል ቤት ትምህርቲ ዛዚሙ። ብ1952 ዓ/ም ናብ ቀዳማዊ ሃይለስላሴ ኰሌጅ ብዝለዓለ ውጽኢት ዝኣተወ ዶክተር ተወልደ ብ1955 ዓ/ም ተመሪቑ። ኣብቲ ኰሌጅ ብዘርኣዮ ጸብለልታ ድማ ብ”ቻንስለርስ ሳይንስ” ካብ ኢድ ሃጸይ ሃይለስላሴ ወርቂ ሜዳልያ ሽልማት ተበርኪትሉ። ድሕሪ ምረቓ ድማ ኣብቲ እዋን ውሩይ ተመራማሪ ምስ ዝነበሩ ዶ/ር ኣክሊሉ ለማ “ኣብ ምምርማር ሳይንስ ርክብ ሕማማትን ስነ ህይወትን ዝምልከት ምርምር (ፓቶባዮሎጂ) ዕድል ምርካቡ ንብራኸ ዓቕሙ ወሳኒ ነይሩ። ዶ/ር ኣክሊሉ ለማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ንዘጣየሽዎ “ኢንስቲትዩት ኦፍ ፓቶብዮሎጀ” ዝርዝር መተግበሪ ትልሚ መርሃ ግብሪ ኣዳልዩ ናብ ተግባር ዝቐየረ ምሁር እዩ።

ኣብ ዓባይ ብሪታንያ ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ብእጽዋት ሳይንስ ዶክትሬት ዲግሪ ዝሓዘ ዶክተር ተወልደ ኣብ ዩንቨርስቲ ኣዲስ ኣበባ ዲን ፋካሊቲ ሳይንስ ብዘካየዶም ምርምራት ኣብ ዕብየት እቲ ዘፈር ዓለምለኻዊ ተጽዕኖ ዝፈጠረ ምሁር ምዃኑ ብዙሓት ምሁራት ይምስክርሉ። ፕረዚዳንት ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ ኰይኑ ንሸውዓተ ዓመት ዝሰርሐ ዶክተር ተወልደ ክፍሊ ትምህርቲ ስነ ህይወት ባሕሪ (ማሪን ባዮሎጂ)፣ ኣብ ከበሳታት ኤርትራን ትግራይን ዝርከቡ “ፕሪካምቢያን ማዕድናት” ንምጽናዕ ዝተጣየሸ “ማይኒንግ ጂኦሎጂ” ክፍልታት ኣብ ምኽፋት ብክልስ ሓሳብን ብተግባርን መሪሕነቱ ዝተዋጽአ ምሁር እዩ። ዶ/ር ተወልደ ኣብ ዝሓለፉ 27 ዓመታት ኣብ ዝነበሩ ድኽነት ናይ ምጥፋእ ፈተንቲ ዓመታት ብፖለቲካዊ ድለላ ምዕራባውያን ነቅ ዘይብል ቅዋም ዝነበሮ፣ ምችውን ስሓብን ኣብ ዝዀኑ ዓለምለኻዊ ትካላት ምስራሕ ዝተሓሰመ፣ ብምዕራባውያን ከይተደለለ ድሕንነት ሃገሩን ኣህጉር ኣፍሪካን ዘውሓሰን ዘኽበረን በሊሕን ፈታዊ ዓዱን ምሁር እዩ። ብፍላይ ንኢትዮጵያ ወኪሉ ኣብ ዓለምለኸ ኰንፈረንስ ለውጢ ብኽለት ኣየር 2002 ዓ/ም ኣብ ኣዳራሽ ሕቡራት መንግስታት ዘካየዶ ወሳኒ ክትዕ ውድብ ሕብረት ኣፍሪካ ኣድናቖቱ ገሊጹ እዩ። ነዚ ኣጀንዳ ኣብ ዝምልከት ዓለምለኻዊ መድረኻት ካብ ሪዩ ደጀኔሮ ክሳብ ፓሪስ ኣብ መሰል ዋንነት ፈጠራ ማሕበረሰብ፣ ብኽለት ከባቢ ኣየርን ጽልዋ ሓረስቶትን ዓለምን ኣብ ዝበሉ ዛዕባታት ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ወኪሉ ተኻቲዑ። ብዘካየዶ ስነ ሞጎታዊ ሓሳባት ከባቢ ኣየርን ብዘቕረቦ መፍትሒ ሓሳባትን ድማ ህይወት ሓደ ነጥቢ ኣርባዕተ ቢልዮን ሓረስቶት ዝለወጠ ከምዝነበረ ይምስከረሉ። በዚ ድማ ዶክተር ተወልደ በዞም ኩሎም ዓለምለኻዊ ኣስተዋጽኦታት ብ1993 ዓ/ም ንኖቤል ሽልማት ብሕጹይነት ሳዓሪ ኰይኑ ቐሪቡ “ሎሬት” መዓርግ ረኺቡ። ካብኡ ሓሊፉ ብ1996 ዓ/ም ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ብዝለዓለ ጽምብል ናይ ክብሪ ዳይሬክትሬት ተቐቢሉ። ኣብዚ እዋን ድማ ዶክተር ተወልደ ደኺሙንን ስልችዩንን እንተይበለ ዓዱ እናገልገለ ይርከብ።
ነዚ ዘይኣምን ኣምሓራይ ወይ ወዲ ኣድጊ ጥራሕ እዩ

የማነ ኣባደዲ ግደይ መቐለ


ሜክሲኮ

ሜክሲኮ

ሜክሲኮ (፣ )፣ ወግዓዊ ሕቡራት መንግስታት ሜክሲኮ (፣ )፣ ኣብ ደቡባዊ ሰሜን ናይ ሰሜን ኣመሪካ ክፋል እትርከብ ሃገር እያ። ርእሰ ከተማ ከተማ ሜክሲኮ እያ።

<br>


ንግዲ

ንግዲ

ንግዲ ምምሕልላፍ ይጠቓልል ኣቕሓ ወይ ከኣ ኣገልግሎታት ምስ ሓደ ሰብ ወይ ከኣ ኣካል ናብ ካልእ ሰብ, ብዙሕ ጊዜ ብለውጢ ናብ ገንዘብ. ስነ-ቍጠባዊ ምስክር ስርዓት ወይ መርበብ እቲ ከም ንግዲ ከም ዕዳጋ.

ችርቻረ ንግዲ ናይ ሽያጥ ይጠቓልል ኣቕሓ ኣቕሑ ንግድ ካብ ብጣዕሚ ቀዋሚ ቦታ (ከም ክፋል ክፍሊ ክዙን, ባዛር ወይ ኪዮስክ), ብመስመር ወይ ከኣ ቡስጣ, ብንእሽተይ ወይ ከኣ ብውልቀ-ሰብ ምሉእ ብቐጥታ ንምጥቃም ወይ ከኣ ኣህለኸ ብ ዓዳጊ. ጃምላ ንግዲ ተባሂሉ ሳዕስዒት ክ መራኸቢ ብ ኣቕሓ እቲ እዮም ተሸይጡ ከም ኣቕሑ ንግድ ናብ ቸርቻሪ, ወይ ከኣ ንኢንዱስትሪ, ንግዳዊ , ትካላዊ , ወይ ከኣ ካልኦት ሞያዊ ንግዲ ተጠቀምቲ, ወይ ከኣ ንኻልእ ጀማሊ ከምኡውን ኣዛመደ ተጸጋዒ ኣገልግሎት.


ሓበን ግርማ

ሓበን ግርማ

ሓበን ግርማ፡ ንኹሉ ባህርያውን ማሕበራውን መሰናኽላት ስዒራ ትሕንበብ ዘላ ኮኾብ መንእሰይ እያ። ኣብ 1988 ኣብ ግዜ ልደታ ዓይነ-ስውርትን ጸማምን ኮይና ኣብ ኦክላንድ ሕቡራት መንግስታት አመሪካ ካብ ኤርትራዊት ኣደን ኢትዮጵያዊ ኣቦን ዝተወልደት ሓበን፡ ከም’ቲ ንመስተብሃልስ “ነቲ ጸድፊ’ውን መደያይቦ ኣለዎ” ዝብል ብሂል ኣበው፡ ነቲ መፋጥርታ ዝኾነ ባህርያዊ ስንክልና ዝስዕር ባህርያዊ ትዕድልቲ ሒዛ እያ ኣብ’ዛ ዓለም ዝመጸት። ሓበን ተመሃሪት መባእታ ኣብ ዝነበረትሉ፡ ንግድላት ስንክልና ብዝልዓለ ንምብዳህ ጎኒ ጎኒ ስሩዕ ኣካዳምያዊ ትምህርታ ፍሉይ ናይ ብረይል ትምህርቲ ተኸታቲላ፡ ድጅታላዊ መሳርሒ ብረይል፡ ዕቑር ተውህቦኣ ብዝልዓለ ንኽተበራብር ብፍላይ ኣብ ትምህርቲ ዝያዳ ንኽተድምዕ ልዑል ኣበርክቶ ከም ዝገበረላ ድማ ትገልጽ። ንሳ ገና ንእሽቶ እንከላ ብዘይካ ኣብ ኣካዳሚ መሰል ስንኩላን ኣብ ምቅላሕ ክትነጥፍ ጀመረት። በዚ ድማ ጓል 15 ዓመት ምስ ኮነት ናብ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ማሊ ብምጓዓዝ ንዓይነ-ስውራን እተገልግል ቤት ትምህርቲ ኣብ ምህናጽ ብወለንታ ምስ ናይ ግብረ-ሰናይ ትካል ሰርሐት። ብድሕሪ’ዚ ኣብ ፖርትላንድ ኣመሪካ ኣብ ኮለጅ ብዓውዲ ስነ-ሰብን ማሕበረሰብን ናይ ቀዳማይ ዲግሪ መዓርግ ረኸበት። ሓበን ብዘለዋ ስንክልና፡ ጾታን ዓሌትን ምኽንያት የጋጥማ ንዝነበረ ተነጽሎ ንምብዳህ፡ ብዓውዲ ሕጊ ዝልዓለ ደረጃ ትምህርታ ክትቅጽል መረጸት፡ በዚ ድማ ኣብ 2013 ካብ ቤት ትምህርቲ ሕጊ ሃርቫርድ ብናይ ዶክትረይት ማዓርግ ዝተመረቐት ቀዳመይቲ ዓይነ-ስውርትን ጸማምን ኮነት።

ሓበን፡ ብዝገበረቶ ፍሉይ ጻዕሪ ከም ወናኒት ፍሉይ ሓይሊ ካብ ስሙያት ሰባት ዓቢ ምትብባዕን ኣፍልጦን ክትረክብ በቕዐት። ፕረዚደንታት ኣሜሪካ ባራክ ኦባማን ዊልያም ቢል ክሊንተንን ከም ናይ ክብሪ ዕድምቲ ናይ ዋይት ሃውስ ብፍሉይ ኣተባቢዖማ። ዓወታት ሓበን በዚ ጥራይ ኣየብቅዐን፥ ድሕሪ ምምራቓ ኣብ ሓደ ናይ ስንኩላን መሰል ዝጣበቕ ዘይመንግስታዊ ትካል ከም ጠበቓ ኮይና ሰርሐት። ሓበን ኣብ ምውሓስ ምዕሩይ መሰል ስንኩላን ብፍሉይ ወኒ እያ ትጽዕር፡ “ንዓለም ዝሓሸት መድረኽ ንምግባራ እዩ ጻዕረይ፡ እዚ ኹዉን ንምግባር ብዙሕ መገድታት ኣሎና። ንኣስራሕቲ ትካላት፡ ስንኩላን ክብሪ ከም ዘለዎም ብምንቃሕ፡ መሳርሒ ብረይ ብምዝርጋሕ...ወዘተ” ድማ ትብል። ምዕሩይ መሰል ስንኩላን ኣብ ኩሉ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ንምውሓስ ብእትገብሮ ደረት ኣልቦ ጎስጓሳዊ ጻዕሪ ድማ፡ ሎሚ ዓመት፡ ውድብ ዓይነስውራን ኣሜሪካ AFB ብ4 ሚያዝያ 2018 ኣብ ዘዳለዎ ዓመታዊ ሽልማት ዓወታት ሄለን ከለር Helen Kel-ler Achievements Award፡ ኣብ ጎኒ ወከልቲ ትካላት ፌስቡክን ማይክሮሰፍትን ብምዃን ተሸላሚት ክትከውን ኣብቃዓ። ትካላት ፌስቡክን ማይክሮሰፍትን ህዝባዊ ኣገልግሎታተን ንስንኩላን፡ ዓይነ-ስዉራንን ጽሙማንን ክጥቀሙሉ ብዝምችእ ኣገባብ ከመሓሽኦ ብምኽኣለን እየን ተሸለምቲ ኽኾና በቒዐን።

ሓበን፡ ኣብ ግዜ ሽልማታ ንተሳተፍቲ ናይ እቲ ምሸት ኣብ ዘስማዓቶ ቃል፡ “ኣብ ዘመነ ሄለን ከለር ሃርቫርድ ዩኒቨርስቲ ደቂ ተባዕትዮ ጥራይ እዩ ዝቕበል ኔሩ። በዚ ድማ ሄለን ብጾታኣ ይኹን ስንክልናኣ ኣብ ሃርባርድ ከጽንዕ ተኽእሎ ኣይነበረን፡ ሕጂ ግን ነዊሕ ተጓዒዝና ኢና፡ ሃርባርድ ንጾታ ይኹን ንሕብረ-ዓሌታዊ ተሳትፎ ማዕጽኡ ከፊቱ ኣሎ። እዚ ክንብል ከሎና ግን ኩሉ ተነጽሎታት ኣንጻር ስንክልና ኣብቂዑ ማለት ኣይኮነን፡ ኣብ ዓለምና ኣስታት 1.3 ሚልዮን ስንኩላን ኣለዉ፡ እዚኣቶም ሓደ ዓቢ ኮሚኒቲ እዮም ዘቑሙ። ምስ ኩነታት ስንክልንኦም ዝምችእ ኣገልግሎት ክረክቡ መሰል ኣለዎም። ግዝየይ፡ ስርሐይ ይኹን ዕድመይ ዓለምና ሓቛፍት ንምግባራ እዩ። ካብ ቤት ትምህርቲ ጀሚርካ ክሳብ ናይ ቴክኖሎጂ ትካላት ኣብ ዝህብኦ ኣገግሎት ይኹን ዘዳልውኦ ፕሮግራማት ንምቹእ ተጠቃምነት ስንኩላን ኣብ ግምት ክእዩ እዩ ጻዕረይ። ኩልኻትኩም ኣብ’ዚ ጻዕረይ ከም እትሓብሩኒ ድማ ትስፍውቲ እየ።”እላ።ብዙሓት መንእሰያት ምስ ምሉእ ህዋሳት ስምዒትናን ምስ ምሉእ ኣካላውን ስነ-ኣእምሮኣውን ጥዕናን እና ሃለወና ንባህርያዊ ትዕድልትና ከይተጠቀምናሉ ዕድሜና ንኾንቱ ንሕልፎ። ገለ መንእሰያት ድማ ብባህሪ ይኹን ሰብ ዝሰርሖ ሓደጋ ንዘጋጥሞም ስንክልና ስዒሮም ኣብ ሂይወት ዓበይቲ ዓወታት የመዝግቡ። ሓበን ግና፡ በመፋጥርታ ዝኾነ ባህርያዊ ስንክልናን ማሕበራዊ ተነጽሎታትን ከተገትኤት፡ ኣብ ሂወት ዓቢ ዓወት ክተመዝግብ ዝበቕዐትን ዓለም ንምልዋጥ ኣብ ቀጻሊ ጻዕሪ ትርከብን ኣብነታዊት መንእሰይ እያ። በዚ ኣጋጣሚ ንሓበን ዮሃና እናበልና! መንእሰያት ድማ ኣብነታ ብምኽታል ዘሎና ዕቁር ጸጋ ብዝልዓለ ብምብርባር ስምናን ስም ሃገርናን እነስምየሉ ዕዮ ክንዓዪ ነዘኻኽር።


ኔዘርላንድ

ኔዘርላንድ

ኔዘርላንድ (፣ )፣ ምስ ደሴታት ኣሩባ፣ ኩራሳውን ሲንት ማርተንን ብሓባር ንግስነት ኔዘርላንድ ይምስረታ፣ ካብ ኣርባዕቲኤን ዝዓበየት ቅዋማዊት ሃገር እያ። ኔዘርላንድ ኣባል ኤውሮጳዊ ሕብረት እያ።

እታ ሃገር መብዛሕትኡ ግዜ ከም ሆላንድ ተባሂላ እያ እትፍለጥ፣ ምኽንያቱ ስም እቲ ኣዝዩ ጸላዊ ወይ ኣገዳሲ ታሪኻዊ ዞባኣ፣ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል እታ ሃገር ዝርከብ።


ኣምስተርዳም

ኣምስተርዳም

ኣምስተርዳም ናይ ኔዘርላንድ ርእሲ ከተማ እያ።


ቋንቋ ትግርኛ

ቋንቋ ትግርኛ

ትግርኛ ኣብ ኤርትራን ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያን ኣብ ክልል ትግራይ ዝዝረብ ሴማዊ ቋንቋ እዩ። ፊደላት ትግርኛ ካብ ኣብ ስልጣኔ ኣኽሱም ዝጀመረ ፊደል ግእዝ ዝፈለቑ እዮም። ኮይኑ ግን ትግርኛ ዶ ወይስ ግእዝ እዩ ዝቕድም ዝብል ሕቶ ክሳብ ሕጂ መጽናዕቲ ዘድልዮ እዩ። ኣብ ካልእ ሓሳብ እውን ግእዝ ዝበሃል ቋንቋ ነይሩ ኣይፈልጥን፡ ስልጣኔ ኣኽሱም ኣብ ጥርዚ ምዕባሌ ምስ በጽሐ፡ ንጽሑፋዊ ጉዳያት ንምግልጋል ከም ፊደል ዝማዕበለ እዩ ዝብሉ እውን ኣለዉ። በዚ ኮነ በቲ ኣብ ዓለም፡ ቋንቋ መትኒ ህይወት ደቂ-ሰባት እዩ። ምናልባት፡ ቋንቋ እንተዘይፍጠር ተበጺሑ ዘሎ ዕቤትን ምዕባለን ክሳብ ክንድ’ዚዶ ምሰጐመ ኢልካ ሕቶ ክተልዕል ድማ ባህርያዊ እዩ። ምኽንያቱ፡ ስኒትን ሓድነትን ንምህዞታት ዝሕግዙ ሓሳባት ግድን ኣብ ሓባራዊ መረዳእታ ሰባት ኪምርኮሱ ኣለዎም። ንባዕሉ ሰባት ብስኒት ማሚቖም ኪነብሩ ዘኽእሎም መሰረታዊ ረቛሒ’ውን ሓይሊ ሓባራዊ ቋንቋ ምዃኑ ዝሰሓት ኣይኮነን። ስለዚ፡ ቋንቋ ቀንዲ ህይወት ወይ እስትንፋስ ሓባራዊ ናብራ ደቂ-ሰባት ምዃኑ ኣየማትእን። በዚ መንጽር፡ ደቂ-ሰባት ማዕረ-ማዕረ ካልእ ንጥፈታቶም ንምዕባለን ዘመናውነትን ዚጥቀምሉ ቋንቋ’ውን ከይትሓለሉ ኪጽዕሩ ይግባእ።

ብርግጽ፡ ቋንቋ ምስ ግዜን ኩነታትን ኪምዕብል ናቱ ዳይናሚካዊ መስርሕ ኣለዎ። ልዕሊ ኩሉ ግን፡ ተጠቀምቲ ወይ ተዛረብቲ ሓደ ቋንቋ ብውሕዱ ንምዕቃቡ፡ ካብኡ ሓሊፉ ድማ ንምዕባለ ዝግልገልሉ ቋንቋ ኣደኦም ክሳብ ህይወቶም ከሕልፍሉ ይረኣዩ’ዮም። ብመሰረቱ፡ ህላወ ይኹን ትንሳኤ ሓደ ቋንቋ ንህላወን ትንሳኤን ተጠቀምቱ’ውን ጸላዊ ስለዝኾነ። ብሓጺሩ፡ ኣብ ሓደ ሃገር ፖለቲካዊ ኣገዳስነት ሓደ ቋንቋ ኣጸቢቑ ኪዓዝዝ እንተኾይኑ፡ ትካላት ቋንቋ ኪምስረታን ኪንቀሳቐሳን ይግባእ። ብዘይካ’ዚ፡ ብፍላይ ትካላት ስርዓተ-ትምህርትን መራኸቢ ብዙሓንን ሓደ ልኡላዊ ሃገር ንዘመናዊ ቅርጺ ይኹን ምዕባለ ሓደ ቋንቋ ወሳኒ ግደ ኣለወን።


ሃገራዊ መዝሙር

ሃገራዊ መዝሙር

ሃገራዊ መዝሙር ማለት, ናይ ሓንቲ ሃገር መዝሙር እያ.


ባንዴራ

ባንዴራ

ባንዴራ ወይ ሰንደቕ ዕላማ ማለት፣ ብዝተፈላለየ ሕብርታት ኣብ ጨርቂ ዝተሳእለ እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ድማ፣ መልእኽቲ ዘለዎ እዩ።


ዳች

ዳች

ዳች ቋንቋ ኮይኑ, ብብዝሒ ኣብ ኔዘርላንድ ዝዝረብ ቋንቋ እዩ.


ቋንቋ እንግሊዝኛ

ቋንቋ እንግሊዝኛ

እንግሊዝኛ ፊደል

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z


ሳሞአ

ሳሞአ

ሳሞአ, ናይ ርፑብሊክ ኣብ ፖሊነይስ ኢያ። ኣብ ኦስያን ድማ ትርከብ። ደሴት ጥራይ ስለ ዝኾነት ድማ፣ ብማይ ጥራይ ተብኢባ ትርከብ። ኣብ ሳሞአ ልዕሊ 200.000 ሰባት ይቅመጥዋ። ኣብ ሳሞአ ቋንቋ ሳሞአኛ ይዛረቡ። ርእሲ ከተማ ናይ ሳሞአ ኣፕያ ትብሃል። ታላ ዝብሃል ባጤራ ድማ ይጥቀሙ። 99,7% ካብ ቶም ሰባት ድማ ክርስትና ሃይማኖት ኣለዎም።

ሳሞአ ኣብ 1962 ካብ ኒው ዘይላንድ ነጻ ኮይና። ኣብዚ ግዜ ግን ሳሞአ ጠቅላላ ናጻ ኢያ።

Section::::ታሪኽ.
ሳሞአ ኣብ 1962 ካብ ኒው ዘይላንድ ነጻ ኮይና። ኣብዚ ግዜ ግን ሳሞአ ጠቅላላ ናጻ ኢያ።

Section::::ዴሞግራፊ.
ኣብዛ ሰእሊ ብቁሩብ ናይ ሳሞአ ሰባት ምስሊ ትርኢ።

Section::::ሃይማኖት.
ኣብ ሳሞአ ኣስታት 98% ናይ ቶም ህዝቢ ክርስትና ሃይማኖ ትኣለዎም።

Section::::ስፖርት.
ፍሉጥ ሃገራዊ ስፖርት ናይ ሳሞአ ሩግብይ ኢዩ። ሳሞአ ዋላ'ኳ ንኡሽቶይ ሃር ከላ፣ ሩግብይ ግን ብዝለዓለ ነጥብታት ኢያ ትጽወት። እታ ሃገር ኩሉ ግዜ ኣብ ቶፕ 20 ካብተን ዓለምወረት ናይ ሩግብይ ፍልጥቲ ኢያ። ከምኡ ውን ኣብ ናይ ዓለም ቻምፕዮን ስዒራ ትርከብ።


ኣፕያ

ኣፕያ

ኣፕያ ርእሲ ከተማ ናይ ሃንቲ ካብተን ኦስያን ደሴት ግሩብ ሃገረ ሳሞአ አያ። እቶም ሰባት ኣብኡ ቋንቋ እንግሊዝኛን ሳሞአኛን ይዛረቡ። ኣፕያ ሓንቲ ንእሽቶይ ከተማ ኮይና ኣስታት 38.800 ሰባት ድማ ይቕመጥዋ (2001)። ናይ ሳሞአ ሓንቲ ከተማ ብማይ ዝተከበበት ድማ እያ።

ክዑሶ እግሪ ናይ ሳሞአ ኣብ ሳሞአ አጽወት። እቲ ጸወታታት ድማ ኣብ ናይ ሳሞአ ዓቢ ክዑሶ እግሪ ዳ ይጽወት።.


ሳሞአኛ

ሳሞአኛ

አቲ ሳሞአኛ ("Gagana Samoa") ናይ ኣውስትሮ ቋንቋ ብልምዲ ድማ ቋንቋ ናይ ሳሞአን ኣመሪካ-ሳሞአን (ጥቃ እንግልዘኛ) ቋንቋ እዩ. ኣብ ኣውስትራልያ ውን ተዛብቲ ቋንቋ ሳሞአኛ ኣለዉ, ኒው ዘይላንድ፣ ቶንጋን ዩናይትድ ስተትስ. ኣብ ምሉእ ዓለም ድማ ልዕሊ 370.000 ሰባት ቋንቋ ሳሞእኛ ይዛረቡ.

ሳሞአኛ ብ እንግሊዝኛ ፊደል ይጽሓፍ። ኣስታት 15 ፊደላት ድማ ኣለዎ.


ታላ

ታላ

ታላ ባጤራ ናይ ሳሞአ እዩ.

ታላ ድማ ብ: 1, 2, 5, 10, 20, 50 ሳንቲም 1 ታላ አያ. ብወረቀት ድማ 2, 5, 10, 20, 50 en 100 ታላ አዩ.


ታሪኽ

ታሪኽ

ታሪኽ ታሪኽ ማለት፡ ኣብ ሕሉፍ ዘጋጠመ ነገራት ተመሊስካ ትሪእዮ እዩ። ታሪኽ ድማ ብብዝሒ ኣብ መጽሓፍ፣ ብዘመውኢ ድማ ኣብ ኢንተርነ ትክትርእዮ ትክእል። ንኣብነት፣ ዊኪፔዲያ። ታሪኽ ብቋንቋ እንግሊዝኛ ትጽዋዕ። ባህልታትን ህዝባዊን ውን ትሪእየሉ።


ክሪስትያኖ ሮናልዶ

ክሪስትያኖ ሮናልዶ

ክሪስትያኖ ሮናልዶ ዶስ ሳንቶስ ኣቫይሮ ( 5 ለካቲት 1985) ተጻዋቲ ናይ ሃገረ ፖርትጋል ህቡብ ተጻዋታይ ቦታ ጸጋም ቅድሚት ኢዩ። ኣብ 2018 ካብ ጋንታ ርያል ማድሪድ ናብ ጋንታ ጁቨንቱስ ግዒዙ። ቀዳመይቲ ጋንታታት ዝኣተወን ጋንታ፡ ስፖርቲን ሊሳቦንን፣ ማንቸስተር ዩናይትድን ይባሃላ። ክሳዕ 2013 ብዋጋ ዝኸበረ ተጻዋታይ ነይሩ። ኣብ 2015 ናይ ዓለምና ብጎ ልዝነፈዐ ናይ ቻምፕዮን-ሊግን አውሮጳ-ሊግን መዳልያን ና ይወርቂ ዋንጫን ተሰሊሙ ነይሩ። ናይ ርያል ማድሪድ ዝነፈዐ ብጎል ውን ንሱ ኢዩ ነይሩ።.


ክርስትና

ክርስትና

ቲ' ክርስትና ሃይማኖት ናይ የሱስ አምነት ኢዩ።


ሃይማኖት

ሃይማኖት


ባጤራ

ባጤራ

ባጤራ ማለት, ብካልእ ስም ገንዘብ ወይ ውን ሰልዲ ይጽዋዕ.


ርእሰ ከተማ

ርእሰ ከተማ

ርእሰ ከተማ ማለት ሓንቲ ፍልጥቲ ከተማ ናይ ሓንቲ ሃገር እያ።


ሞሆኖቴሄሃጊሂላሃ

ሞሆኖቴሄሃጊሂላሃ

ሞሆኖቴሄሃጊሂላሃ (Monte Águila), ቺሌ.


ናቕፋ (ባጤራ)

ናቕፋ (ባጤራ)

ናቕፋ፣ ባጤራ ናይ ኤርትራ እዩ። ሓደ ናቕፋ፣ ሚእቲ ሳንቲም እያ።

ናቕፋ ኣብ ክልተ ይምቀል። ናይ ወረቐት ገንዘብን፣ ናይ ሓጺን ገንዘብን። ናይ ወረቀት ገንዘብ 1,5,10,20,50ን 100ን እየን። ናይ ሳንቲም ድማ፣ 1,5,10,25ን 50ን 100ን እየን።

ብዕለት 08.11.1997 ናቅፋ ወግዓዊ ባጤራ ኤርትራ ኮይኑ።

ዓለም-ለኻዊ ኮድ ISO code: ERN እዩ


ስጳኛ

ስጳኛ

ስጳኛ (ብስጳንኛ፦ "España")፣ ወግዓዊ ንግስነት ስጳኛ (ብስጳንኛ፦ "Reino de España")፣ ኣብ ኤውሮጳ ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ማድሪድ እያ።

ብፖርቱጋል፣ ፈረንሳን ሞሮኮን ድማ ተከቢባ ትርከብ።

ሽሕ ሰባት ኮይኖም። ባንዴራ ስጳኛ ካብ ክልተ ሕብርታት ትርከብ፣ ቀይሕን ብጫን።


ኤዲረን

ኤዲረን

ኤዲረን


ኣፍሪቃ

ኣፍሪቃ

ኣፍሪቃ ድሕሪ ኤስያን ኣመሪካን፣ ሳልሰይቲ ዝዓበየት ክፍለ ዓለም እያ።


ቻይና

ቻይና

ቻይና (中國; China) ሓንቲ ዓባይ ሃገር ኮይና፣ ኣብ ኤስያ ትርከብ። ርእሲ ከተማ ናይ ቻይና ሆንግ ኮንግ ትብሃል። ልዕሊ 1 ቢልዮን ሰባት ድማ ይቕመጥዋ። ቋንቋ ቻይና ድማ ይዛረቡ።ብተወሳኺ ድማ ኮቪድ-19 ዝበሃል ተላባዒ ሕማም መበገሲኡ ኣብ ቻይና አዩ::


ኤስያ

ኤስያ

ኤስያ ሓንቲ ክፍለ ሃገር ኮይና፣ እታ ዝዓበየት ክፍለ ሃገር እያ።


ኢንዶኔስያ

ኢንዶኔስያ

ኢንዶስያ፣ ሓንቲ ሃገር ኮይና፣ ኣብ ኣስያ ትርከብ። ርእሲ ከማ ናይ ኢንዶኔስያ ጃካርታትበሃል። ኣብ 16.000 ዝተመቀለት ደሴት ድማ እያ። ቋንቋ ባሃሳ ኢንዶኔስያ ድማ ይዛረቡ። ልዕሊ 16.000 ሽሕ ሰባት ድማ ይቅመጥዋ። ባንዴራ ኢንዶኔስያ ካብ ክልተ ሕብሪ ተሰሪሓ ትርከብ። ቀይሕን ብጫን። ዝበዘሐ ክፋል ሰባት ሃይማኖት ድማ ኣስላም እዩ።


ምስልምና

ምስልምና

ምስልምና (ዓረብኛ: اسلام ("islām") ወይ الإسلام ("al-islām") ሃይማኖት እዩ።


ዋርሳው

ዋርሳው

ዋርሳው (ፖሊሽ፡ "Warszawa) ርእሲ ከተማ" ናይ ፖላንድ እያ። ኣስታት 1.800.000 ሚልዮን ዝኾኑ

\ ሰት ድማ ይቅመጥዋ። ሓንቲ ካብተን ዝዓበየት ከተማ ናይ ፖላንድ ድማ እያ።


ኢሳይያስ ኣፈወርቂ

ኢሳይያስ ኣፈወርቂ

ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፣ ወይ ድማ ኣፍወርቂ ወይ ኣፈዎርቂ፣ (ኣስመራ፣ ኤርትራ፤ 2 ለካቲት 1946)፣ ካብ 1991 "ብተግባር" ፕረዚደንት ኤርትራ፣ ኤርትራዊ ፖለቲከኛ እዩ።

ናይ ኤርትራ ኮትኑ ተመሪጹ።

"ርእሰ መላኪ" ዚብል ማዕርግ ተዋሂብዎ ዘሎ ፕረሲደንት፥ ኣብ ሲልጥን ን ልዕሊ 25 ዓመታት ብዘይ ዝኮነ ናይ ህዝባዊ ወይ ባይቶዊ ምርጫ ን ኤርትራ ይመርሓ ይርከብ። ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ፕረሲደንት ኢሰይያስ ኣፍወርቂ ፥ ዝኮነ ናይ ቑመባዊ ዕብየት ክተርኢ ኣይከኣለትን ዘላ። አምበሺ ከም ሽንቲ ገመል ንድሕሪት ትጉተት ኣላ። ዘይዉሱን ሃገራዊ ኣገልግሎት፥ ዘይፍትሓዊ ማእሰርቲ፥ ናይ ምንቕስቃስ (ኣብ ውሽቲ ሃገር ኮነ ካብ ሃገር ወጻኢ) ናጽነት፥ ናይ ወፍሪ ናጽነት ፥ ናይ ጋዘጤናንነት ናጽነት፥ ናይ ሃይማኖት ናጽነት፥ ናይ ምምራጽን ተማራጽነት ናጽነት ዝከልከለ ዝንቡዕ ፖሊሲ ኢሰይያስ - ን ነብሱ 'ዲክታቶር' ን ኤርትራ ከኣ 'ናይ ኣፍሪቃ ሰሜን ኮርያ' ዝብል ሳጓ ኣሰኪሙዋ ይርከብ።


ፕረዚደንት

ፕረዚደንት

ፕረዚደንት ማለት ናይ ሓንቲ ሃገር መራሒ ኮይኑ፣ ብፖለቲካ ሃገር ዝቆጻጸራ እዩ።


ካርማ

ካርማ

ኣብ እምነተ ሂንዱን ቡድህናን፡ ናይ ሓደ ሰብ ኣብቲ ድሕሪ ሞት ዘሎ ተኸታታሊ ህላወኡ፡ ንጽሕፍቶኡ ዚውስኖ ድምር ናይ ተግባራቱ እዩ ዚብል እምነት።


መጓዓዝያ

መጓዓዝያ

ምጉዓዝ ምስ ሰብ, መጓዓዝያ ምስ እንስሳ ከምኡውን ኣቕሓ ምስ ሓደ ኣከባቢ ካልእ ቦታ ዝዝግበር ምንቅስቓስ እዩ . ብኻልእ ኣገላልጻ ናይ ምጉዓዝ ተግባር ከም ሓደ ኣካል ወይ ከኣ ነገር ምስ ሓደ ነገር C. ክሳብ ነጥቢ B ክሳብ ውሱን ምንቅስቓስ ተባሂሉ ኣቃልዐ.


መራኸቢ

መራኸቢ

መራኸቢ ኣብ መንገዲ "መንገዲ ተጠቀምቲ" እግረኛ እንኮላይ, ዒዋል ወይ ከኣ መጓሰ, ዜስግኣ, ትራም, ኣውቶቡስ ከምኡውን ካልኦት ድማ ምምሕልላፍ, ብሓደ ጥራይ ንጽል ወይ ከኣ ኣብ ሓደ, ናይ ህዝቢ መንገዲ ብምጥቃም ዕላማታት ከደ.


ፊልም

ፊልም

ናይ ፊልም ርእየት ናይ ጥበብ ኦርኒክ እዩ ተዋስኦ ኺፈልዮም ኔሩ ሓሳባት ተራኸበ ሓሳብ, ዛንታ, ምስትውዓልጐደሎ, ንስምዒታትካ, መልክዕ ወይ ከኣ ከባቢ ኣየር, ብ ናይ ዝተቐድሐ ወይ ከኣ ብፕሮግራም ሓተመ ዝለዋወጥ ምስልታት, ምስ ድምጺ ካልእ ናይ ስሚዒት ህዋሳት ብሓንሳብ ሶፍትዌራት ንቘልዑ.


ዘይምርዕዉ ኩነታት

ዘይምርዕዉ ኩነታት

ዘይምርዕዉ ኩነታት እዩ ኵነት ከም ሓደ ሓይሊ ዚገዝእ እዩ ብኣየናይ ማእከላይ መንግስቲ ኣብ መወዳእታ ኣዝዩ ዝዓበየ እዩ.


ፈደራላዊ ኩነታት

ፈደራላዊ ኩነታት

ፈደራላዊ ኩነታት በዓል ሞያ ፖለቲከኛ ኣካል እዩ ሓድነት ብ ኣድልዎ ባዕሊ-ኣመሓዳሪ መርሐ ኣውራጃታት , ግዝኣታት ወይ ከኣ ካልኦት ዞናታት ትሕቲ ማእከላይ ፈደራላዊ መንግስቲ.


ስዊዘርላንድ

ስዊዘርላንድ

ስዊዘርላንድ (ብጀርመንኛ፦ "Schweiz"፣ ብፈረንሳይኛ፦ "Suisse"፣ ብጥልያን፦ "Svizzera"፣ ብሮማንሽ፦ "Svizra")፣ ብወግዒ ኮንፈደረሽን ስዊዘርላንድ (ብጀርመንኛ፦ "Schweizerische Eidgenossenschaft"፣ ብጥልያን፦ "Confederazione Svizzera"፣ ብፈረንሳይኛን፦ "Confédération suisse"፣ ብ ሮማንሽን፦ "Confederaziun svizra")፣ ኣብ ማእከላይ ኤውሮጳ እትርከብ ብባሕሪ ዝተዓጽወት ሃገር እያ።


ኣፍጋኒስታን

ኣፍጋኒስታን

ኣፍጋኒስታን (፣ )፣ ብወግዒ እስላማዊ ኢማራ ኣፍጋኒስታን (፣ ፣ ኣብ ኤስያ፣ ብፍላይ ከኣ ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕ እትርከብ ኣኽራን ዝበዝሖ ሃገር እያ። ካቡል ርእሰ ከተማን ዝዓበየት ከተማን እያ።


ማድሪድ

ማድሪድ

ማድሪድ ኣሎ እቲ ርእሰከተማ ከምኡውን ብጣዕሚ ብዙሕ ቍጽሪ ዘለዎም ጭፍራ መራኽብ ስፔን. ብ ውሽጢ ካልኣይ ዝዓበየ ከተማ እያ ሕብረት ኣውሮጳ. እቲ 15 ምምሕዳርከተማ ከደነ 604.3 km2 (233.3 sq mi).


ጆርጂያ

ጆርጂያ

ጆርጂያ እዩ ኤውሮጳ ሃገር ኣቖመ ብ ምብራቓዊ ኣውሮጳ ዞባ ናይ ኮከሰስ. ብጂኦግራፊያዊ ተኸለ ኣቀማምጣ ኣብ እቲ ብ ምብራቓዊ እስያ ድማ ምብራቓዊ ኣውሮጳ.


ሽወደን

ሽወደን

ሽወደን ውሽጢ ሃገራትስካንዲናቭያ ሃገር እዩ ሰሜናዊ ኣውሮጳ. እቲ ርእሲ ኣሎ ስቶክሆልም. ንሱ ደንደስ ኖርወይ ፊንላንድ ናብ ምብራቕ, ድማ ኣሎ ከምኡውን ናብ ዴንማርክ ደቡባዊ ምዕራብ ብወገን ብ ልድ ሶርኖ-መትረብ ብወገን ናብ ኜሬሡዶ ጸቢብ.


ስዑዲ ዓረብ

ስዑዲ ዓረብ

ስዑዲ ዓረብ ኣሎ ሃገር እዩ ምዕራባዊ እስያ ብዙሓት እቲ ናይ ብዙሓት ዓረብ ሓውሲደሴት. ምስ መሬት ስፍሓት ብሓንሳብ ብግምት 2,150,000 km2 (830,000 sq mi). እቲ ርእሲ ኣሎ ሪኘዶ.


ምስሪ

ምስሪ

ምስሪ ሰባት እዮም 4መን ሰዓበ ወይ ልምምድ ምስልምና, እቲ ዝሄርነት ኣብርሃም ሃይማኖት. ምስሪ ሓሰበ እቲ ቁረነ, ናይ ንቅዱስ መጽሓፍ, ከም ኣቃልዐ ናይ እግዚኣብሄር ቃል ሙኻን ምስልምናዊ ነቢይ ከምኡውን ልኡኽ ሙሀኖአዾ.


ኖርወይ

ኖርወይ

ኖርወይ ኣሎ ነውሐ ሃገር ሰሜን ምዕራብ ኣውሮጳ ናይመን ግዝኣት ምዕራባዊ ከምኡውን ሰሜናዊ ክፋል የጠቓልል ሃገራትስካንዲናቭያ ሓውሲደሴት; እቲ ኔው ደሴት ናይ ጀን መየነ ድማ እቲ ኣርኪፓለጎ ደሴት ሡቬነበዾ ከምኡውን ኣካል እዮም ኖርወይ.


ኡራጓይ

ኡራጓይ

ኡራጓይ (ብስጳንኛ፦ "Uruguay")፣ ወግዓዊ ምብራቓዊት ሪፓብሊክ ኡራጓይ (ብስጳንኛ፦ "República Oriental del Uruguay")፣ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ናይ ደቡብ ኣመሪካ ክፋል እትርከብ ሃገር እያ። ርእሲ ከተማ ሞንተቪደዮ እያ።


ኮሎምብያ

ኮሎምብያ

ኮሎምብያ ()፣ ወግዓዊት ሪፓብሊክ ኮሎምብያ ()፣ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ደቡባዊ ኣመሪካ እትርከብ ምስ ባሕሪ ካሪበያ ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ቦጎታ እያ።


ኲናት ናጽነት ኤርትራ

ኲናት ናጽነት ኤርትራ

ኲናት ንናጽነት ኤርትራ (1962 – 24 ግንቦት 1991) ተጋደልቲ ናጽነት ኤርትራ ካብ 1962 ክሳብ 24 ግንቦት 1991 ኣንጻር ተኸታተልቲ መንግስታት ኢትዮጵያ ዘካየዱዎ ኲናት ንናጽነት እዩ ነይሩ። ኤርትራ ካብ 1880ታት ጀሚሩ ክሳብ ኢጣልያውያን ብልፍንቲ ብመሓዙት ሃገራት ኣብ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣብ 1941 ዝስዓር ኣካል መግዛኣቲ ጥልያን እያ ነይራ። ከምውጽኢቱ ድሕሪ ምዝዛም ካላኣይ ኲናት ዓለም ኤርትራ ንሓጺር እዋን ኣብ ሓለዋ መግዛኣቲ እንግሊዝ ኮይና ክሳብ 1951 ዓ.ም.ፈ. ጸኒሓ። ብድሕሪ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ውሳኔ ምሕላፉ፡ ኤርትራ ኣብ 1952 ቅዋማዊት ሃገር ፈደረሽን ኢትዮጵያን ኮይና። እቲ ፌደሬሽን ንዓሰርተ ዓመት ክጸንሕ ልኡላዊ ውሳኔታት ክህልዎም፡ ከም ፓርላማን ገለ ርእሰ-ምሕደራን ዘለዎ፡ ናይ ገዛ ርእሱ ቋንቋ ማለት ትግርኛ ክገብር ተደንጊጉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ግን ከኣ ኣብ ትሕቲ ዘውዲ ኢትዮጵያ ንክመሓደር ፍልይ ዝበለ ውሳኔ ተዋሂቡ። ኤርትራውያን ድሕሪ ናይ ዓሰርተ ዓመት ፈደረሽን ኤርትራ ናጻ ልዑላዊት ሃገር ክኾኑ ነይርዎም። ይኹን እምበር፡ እቲ እንዳዛሕተለ ዝኸይድ ዝነበረ ርእሰ-ምሕደራ ኤርትራን እናዓበየ ዝኸይድ ዝነበረ ጽልኣት ኣንጻር ንጉሳዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ 1962 ብገለ ምንቕስቃሳት ኤርትራ ንናጽነት ምንቅስቃስ ምትኹታኽ ተጀሚሩ።

Section::::ገድሊ.
ኣብ 1961 ዝጀመረ ዕጥቃዊ ተጋድሎ ህዝቢ ኤርትራ፡ ብዙሕ ታሪኻዊ መድረኻት፡ ንሓድሕዶም ዝጸላለው ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊን ወተሃደራዊን ምዕባለታት ሰጊሩ’ዩ፡ ድሕሪ ናይ 30 ዓመታት ነዊሕን መሪርን ቃልሲ፡ ኣብ ግንቦት 1991፡ ብኣንጸባራቒ ወተሃደራዊ ዓወት፡ ብናጽነት ህዝቢ ኤርትራ ተደምዲሙ። እቲ ኣብ ዓመተ 1990-1991፡ ኣብ ግንባራት ጊንዳዕን ደቀምሓረን ዝተኻየደ ጽዑቕ ናይ ምርብራብ ውግኣት፡ መጥቃዕቲታት ደንከልን ውሽጢ ኢትዮጵያን፡ ናይ መወዳእታ ግጥም ግንባር ደቀምሓረን ምትሓዝ ኣስመራን እምበኣር፡ ድምር ውጽኢት ናይቶም ዝቐደሙ ኣገደስቲ ወተሃደራዊን ፖለቲካዊን ምዕባለታት እዩ።

Section::::ምዕባሌታት.
ኣብ ባሕቲ መስከረም ናይ 1961 ብውሑዳት ተጋደልቲ ዝተወልዐ ሰውራ ኤርትራ፡ ዝተሓላለኸ ጽንኩር እዋናት ሰጊሩ፡ በብቕሩብ ሰብኣዊን ንዋታዊን ዓቕሚን ናይ ኲናት ተሞኩሮን እናደለበ ብምኻድ፡ ኣብ መድረኽ 1977-1978 ንዝሰፍሐ መሬት ኤርትራ ሓራ ከውጽእ ክኢሉ ነበረ። እንተዀነ ብሰንኪ ገዚፍ ምትእትታው ሕብረት ሶቭየት ወተሃደራዊ ሚዛን ሓይሊ ስለዝተቐያየረ፡ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ፡ ነቲ ብደገፍን ምኽሪን ናይ ደገ ሓይልታት፡ ኣብ ጸሊም ኣፍሪቃ፡ ብዕብየቱን ዘመናውነትን ዝበርትዐ ሰራዊት ክሃንጽ ዝኸኣለ ተሰነይን ዓሊግደርን ደጊሙ ተቘጻጸረን። በዚ ዓወት’ዚ ፍናን ስለዝረኸበ ድማ፡ ሰራዊት ህዝባዊ ግንባር ተዳኺሙ እንከሎ እግሩ እግሩ ስዒብካ ምጥቅዑ ብዝብል ሓሳብ፡ ዳግም ናብ ግንባር ሰሜናዊ ምብራቕ ሳሕል ተመሊሱ፡ ብ10 ጥቅምቲ 1985 ብግንባራት ናቕፋን ሰሜናዊ ምብራቕ ሳሕልን “ወፍሪ ባሕሪ-ነጋሽ” ዝተሰምየ ሻሙናይን ናይ መወዳእታን ወራር ኣበገሰ። ድሕሪ ናይ ክልተ ወርሒ ሓያል ምርብራብ ከኣ፡ ሰራዊት ደርግ ከቢድ ክሳራ ተሰኪሙ ሸቶኡ ምውቃዕ ስኢኑ ዘፍ በለ። መድረኽ 1986-1987 ህዝባዊ ሰራዊት ንዓቕሚ ጸላኢ ኣብ ዝተሓተ ደረጃ ምድኻም ንምውራድ፡ ኣብ ድሕሪ መስመር ጸላኢ፡ ብዙሕ ደባይን ተንቀሳቕሲን ውግኣትን ስርሒታትን ዘካይደሉ ዝነበረ እዋን’ዩ። በዚ ከኣ ጸላኢ ውሽጢ መስመሩ ኣብ ምሕላው ተጸሚዱ፡ ዓበይቲ ወፍሪታት ምግባር ስኢኑ ኣብ ምክልኻል ተሓጺሩ ተረፈ።

Section::::መድረኽ ስትራተጂያዊ መጥቃዕቲ.
ኣብ መድረኽ ጃላነት፡ ኣብ ልዕሊ ጸላኢ ብዘካየዶ ብዙሕ ስርሒታት ጸብለልታ እናተጓናጸፈ ዝመጸ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ናብ መድረኽ ስትራተጂያዊ መጥቃዕቲ ብምስግጋር፡ ኣብ መጋቢት 1988፡ ንግንባር ናቕፋ ብምፍራስ ኣብቲ ግንባር ንኣስታት 10 ዓመታት ብቐዋሚ ዓሪዱ ክረባረብ ንዝጸንሐ ብስም “ናድው እዝ” ዝፍለጥ ገዚፍ ሰራዊት ኣብ ከበባ ኣእትዩ ብምድምሳስ፡ ንኣፍዓበት ሓራ ዝገበረ ዕዉት ታሪኻዊ ስርሒት ኣካየደ። ኣብዚ ውግእ’ዚ ንመጀመርታ ግዜ፡ ኣብ ጐድኒ ሰራዊት ደርግ ተሰሊፎም ካብ ዝነበሩ ሶቭየታውያን ወተሃደራዊ ኣማኸርቲ ክልተ ኮሎኔላትን ሓደ ሓለቓ ሚእቲን ተማረኹ። በቲ ስርሒት ህዝባዊ ሰራዊት፡ ቅድሚኡ ዓጢቕዎ ዘይፈልጥ፡ 130 ሚሊ ሜትር መዳፍዕ፡ BM 21 ወንጫፊ ሮኬትን ልዕሊ 50 ታንክታትን ዝተፈላለየ ካልእ ኣጽዋርን ብብዝሒ ተተኰስትን ማረኸ። እዚ ኣጽዋራት’ዚ ምስቲ ቅድሚኡ በብግዜኡ ዝማረኽ ዝነበረ ኣጽዋራት ተደሚሩ ከኣ፡ ንመካናይዝድ ዓቕሚ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ዝያዳ ከምዝጉልበት ገበሮ።

እዚ ስትራተጂያዊ መጥቃዕቲ’ዚ ንመጀመርታ ግዜ ገዛእቲ ኢትዮጵያ፡ ህላወኦም ኣብ ኤርትራ ክቕጽል ድዩ ኣይቅጽልን ምጥርጣር ዝፈጠረሎም እዩ ነይሩ። በዚ ድማ፡ ደድሕሪ’ቲ ስርሒት ብ31 መጋቢት 1988 ስርዓት ደርግ ህጹጽ ኣኼባ ብምጽዋዕ፡ ናይ እዋን ሓደጋ ድንጋገን ናይ ክተት ኣዋጅን ኣውጽአ። በቲ ሽዑ ዝወጸ ናይ ክተት ኣዋጅ፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ካብ ሰራዊት ተፋንዮም ዝነበሩ ኣባላት ምዱብ ሰራዊት ይኹን ብሄራዊ ኣገልግሎት (ሃገራዊ ኣገልግሎት) ናብ ሰራዊት ክምለሱ እንከለው፡ ኣብ ታዕሊም ዝነበሩ ሓደስቲ ወተሃደራት እውን፡ ኣብ ሓጺር ግዜ ታዕሊሞም ወዲኦም ኣብ ቅድመ ግንባር ከምዝስለፉ ተገብረ። ብዘይካ’ዚ ደርግ፡ ሽዑ ንሽዑ ምስ መንግስቲ ሶማል ናይ ሰላም ስምምዕ ብምፍራም፡ ኣብ ምብራቕ ኢትዮጵያ ካብ ዝነበረ ሰራዊቱ፡ ዓቢ ክፋል ናብ ኤርትራ ኣግዓዞ። ካብ ትግራይን ምዕራብ ኢትዮጵያን እውን፡ ሰለስተ ክፍለጦራት ብህጹጽ ናብ ኤርትራ ኣእተዎም። ኣብ ትግራይ ንሓለዋ ዝገደፎ ዓቕሚ ኣብ ውሱናት ከተማታት ስለ ዝተሓጽረ ድማ፡ ብዙሕ ከባቢታት ትግራይ ካብ ቁጽጽር ሰራዊት ደርግ ሓራ ወጸ። ብዘይካ’ዚ ስርዓት ደርግ፡ ኣብ ምዕራብ ኤርትራ፡ ካብ ከረን ክሳብ ተሰነይ ኣሰሊፉዎ ዝነበረ ሰራዊት ብህጹጽ ስሒቡ፡ ግስጋሰ ህዝባዊ ሰራዊት ንምዕጋት፡ ኣብ ግንባር ከረን ኣሰለፎ። ብጽልዋ ስርሒት ምድምሳስ እዚ ናደው ከኣ፡ ከተማታት ተሰነይ፡ ባረንቱን ኣቑርደትን ሓራ ወጺአን፡ ሰራዊት ጸላኢ ካብ ባርካ ጠቕሊሉ ተጸርገ። ድሕሪ ምድምሳስ ናድው እዝ፡ ህዝባዊ ግንባር ዝጨበጦ ዓወት ንምምንዛዕ፡ ኣብ ሓጺር ግዜ፡ ካብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ኢትዮጵያ ናብ ኤርትራ ዝተንቀሳቐሰ ሰራዊት ብዝሑ ልዕሊ 90,000 ይበጽሕ ነበረ። ደርግ ነዚ ዓቕሚ’ዚ ኣሰሊፉ ኣብ ግንባር ከረን ናይ ሞትን ሕየትን ውግእ ኣካየደ። እንተኾነ ህዝባዊ ሰራዊት ዝተጓናጸፎ ዓወት ክምንጥል ኣይተኻእሎን። ብኣንጻሩ ህዝባዊ ሰራዊት ብምብራቕ፡ ንሳሕል ምስ ሰሜናዊ ባሕሪን ጎላጉል ሰምሃርን ዘራኽብ ሰፊሕ ቦታታት ክቈጻጸር ክኣለ። ሰራዊት ህ.ግ ነዚ ቦታታት’ዚ ምቁጽጻሩ ድሒሩ ንስርሒት ፈንቅል ባብ ዘርሓወ ዓቢ ስትራተጂያዊ ኣገዳስነት ዝነበሮ ፍጻመ እዩ። በይዝ ንምቍጽጻር ሓያል ደማዊ ኲናት ተኻየደ። ሓይሊ ባሕሪ ኢትዮጵያን፡ ካብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ተደፊኦም ኣብቲ መዓስከር ዝዓረዱ ወተሃደራትን ታንክታትን ጸላኢ፡ ብዘይካ ንባሕሪ ምጥሓል ካልእ መዋጽኦ ስለ ዘይነበሮም ኣትኪሎም ተዋግኡ። ኣብ መወዳእታ ከኣ፡ ኣደዳ ሞት፡ መቝሰልቲ፡ ምምራኽን ዕንወትን ኰይኖም ተሳዕሩ። ናቫል-በይዝ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ህዝባዊ ሰራዊት ኣተወ። ድሕሪ’ዚ እቲ እናተዀብኮበ ንጥዋለት ዝኣተወ ሰራዊት ደርግ፡ ሰላማዊ ህዝቢ ጅሆ ሒዙ ኣብ ኣፍደገ ስጋለት ቀጣን ዓረደ። እዚ ኣብ ውሽጢ ጥዋለት ተሓጺሩ ዝተረፈ ሰራዊት ደርግ፡ “ረዳት ሓይሊ ብጊንዳዕ ፈንጢሱ ክመጸና’ዩ” ዝብል እምነት ስለዝነበሮ ኣትኪሉ ክዋጋእ ፈተነ። ስጋለት ቀጣን ድማ ዘይትስገር ሓዊ ኰነት።

እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ እተን ኣብ ኣፍደገ ጊንዳዕ ከባቢታት ደንጎሎ ላዕላይ ክሳብ ኣጻድፍ ሰሜናዊ ባሕሪ ተዘርጊሐን መከላኸሊ መስመር ዝሓዛ ኣሃዱታት፡ ምስቲ ምጽዋዕ ንምድሓን ካብ ዝተፈላለየ ግንባራት ብህጹጽ ተሳሒቡ ዝመጽአ ገዚፍ ሓይሊ ጸላኢ ኣብ ከቢድ ውግእ ኣተዋ። ጸላኢ ነዚ ሓድሽ ግንባር ንምፍንጣስ ዝፍትኖ ዝነበረ ጽዑቕ መጥቃዕቲታት ንምፍሻል ከኣ ኣብ ቀጻሊ ናይ ምርብራብ ግጥም ተጸምዳ። ስጋለት ቀጣን ንምስጋር፡ ህዝባዊ ሰራዊት ፈለማ ብታንክታት ዘካየዶ ፈተነ ዕውት ኣይነበረን። ብ15 ለካቲት ለይቲ ግን ኣጋር ሰራዊት፡ መካናይዝድን ሓይሊ-ባሕሪን ህዝባዊ ሰራዊት ውሁድን ዕዉትን ስርሒት ፈጸሙ። ኣባላት ሓይሊ-ባሕሪ፡ ጸላም ጉልባብ ብምግባር፡ ካብ ግራርን ናቫል-በይዝን፡ ብፈጣናት ጀላቡ 11 ግዜ ተመላሊሶም ዝተወሰኑ ተጋደልቲ ናብ ርእሲ ምድሪ ኣሰገሩ። እቲ ዝሰገረ ውሱን ሓይሊ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ጸላኢ ብዘይተጸበዮ ኣንፈት ብድሕሪት ተዅሲ ምስ ከፈተ፡ ሰራዊት ጸላኢ ዝርግርግ ኣተዎ። እዚ እናኾነ እቶም ብስጋለት ቀጣን ክሰግሩ ዝተመደቡ ታንክታትን ኣጋር ሰራዊትን፡ ብብርቱዕ ደብዳብ ተሰንዮም እንዳ በረድ በጺሖም ጥዋለት ኣተዉ። ምሉእ ለይቲን ንጽባሒቱ ረፋድን ናይ ከተማ ውግእ ድሕሪ ምክያዱ ከኣ፡ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ነቶም ሰላማዊ ህዝቢ ጀሆ ሒዞም ኣብ ጥዋለትን ውሽጢ ባጽዕን ዓስኪሮም ዝቐነዩ ወተሃደራት ቀቲሉን ማሪኹን፡ ምጽዋዕ ምሉእ ብምሉእ ሓራ ገበራ። ስርሒት ፈንቅል ብሓርነት ምጽዋዕ ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ “2ይ ኣብዮታዊ ሰራዊት” ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሰራዊት ደርግ ብመሬትን ባሕሪን ኣብ ምሉእ ከበባ ስለዝኣተወ፡ ስርዓት ደርግ ካብ ማእከል ኢትዮጵያ ብነፈርቲ ኣጽዋርን ሰራዊትን እናደረበ፡ ግንባር ጊንዳዕ ንምስባር፡ ቀጻሊን ትንፋስ ዘይህብን መጥቃዕቲታት ከካይድ ጀመረ። ዕላማ ናይቲ ካብ መጋቢት ክሳብ ግንቦት 1990 ዘካየዶ ዘይቋርጽ መጥቃዕቲታት፡ ብቐዳምነት ንግንባር ጊንዳዕ ሰይርካ መስመር ምጽዋዕ ምቍጽጻር፣ ብዓቢኡ ድማ ነቲ ግንባር ድሕሪ ምፍራስ፡ ብጎላጉል ሰምሃር ንሰሜን ብምግስጋስ፡ ሰራዊት ህዝባዊ ግንባር ሳሕል ከይተመልሰ፡ ኣብቲ ዝኣተዎ ጐላጉል ሰምሃር ከርዲንካ ምድምሳስ ነበረ። ነዚ ውጥን’ዚ ንምዕዋት ጸላኢ፡ ኣብ ግንባር ከረንን ካልእ ከባቢታት ኤርትራን ዝነበረ ዝበዝሕ ሓይሉ ናብ ግንባር ጊንዳዕ ከሰልፎ እንከሎ፡ ኣሃዱታት ህዝባዊ ግንባር’ውን በብቝሩብ ናብቲ ሓድሽ ግንባር ጊንዳዕ ይግዕዛ ነበራ። ብኸምዚ ከኣ ግንባር ጊንዳዕ ኣብ ሓጺር ግዜ፡ ናብ ዓውዲ ደማዊ ውግእ ተቐየረ።

Section::::ምምስራት ግንባር.
ግንባር ጊንዳዕ፡ ከም ኣካል ስርሒት ፈንቅል፡ ካብ ኣስመራን ካልእ ከባቢታት ኤርትራን ክመጽእ ዝኽእል ረዳት ሓይሊ ንምዕጋት ዝተመስረተ ግንባር እዩ። ብ8 ለካቲት 1990 ስርሒት ፈንቅል ጀሚሩ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ንጽርግያ ኣስመራ-ምጽዋዕ ኣብ ጋሕቴላይ ምስ በተኾ፡ ውግእ ናብ ክልተ ኣንፈት’ዩ ተመቒሉ። ክፍለ-ሰራዊት 85፡ ካብ ጋሕቴላይ ናብ መገዲ ኣስመራ ብምቕናዕ፡ ብ9 ለካቲት ደንጎሎ ታሕታይ ተቘጻጺረ። ምስ ኣሃዱታት ክፍለ ሰራዊት 61 ብምትእስሳር ከኣ፡ የማን ካብ ጊንዳዕ ክሳብ ኣጻድፍ ሰሜናዊ ባሕሪ መከላኸሊ መስመር ከምዝተሓዝ ተገብረ። ወጋሕታ 10 ለካቲት፡ ህዝባዊ ሰራዊት እንደገና መጥቃዕቲ ፈንዩ፡ ንደንጎሎ ላዕላይ ተቘጻጸረ። ድሕሪ’ዚ ብርጌዳት 85፡ ብቕልጡፍ ኣብ ከባቢ ጊንዳዕ ካብ ቦነስፒሮ ንጸጋም ዝርከብ ኣገዳሲ ጎቦ ጋሕያት ንምሓዝ ምስ ጸላኢ ኣብ ምርብራብ ኣተዋ። ክፍለ-ሰራዊት 61 ብወገኑ፡ የማን ካብ ጊንዳዕ ክሳብ ሰሜናዊ-ባሕሪ ጸላኢ ዘካየዶ ተደጋጋሚ ናይ ምፍንጣስ ፈተነታት ኣምከነ። ኣብዚ ዕለት’ዚ ገለ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 85 ንሸነኽ ርእሲ-ዓዲ ተንቀሳቒሰን፡ ምስ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 61 ብምእሳር፡ ኣብ ምክልኻል ወዓላ።

Section::::ምድልዳል ግንባር.
ደርግ፡ ነቲ ድሕሪ ስርሒት ፈንቅል ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ዝዓረደ ህዝባዊ ሰራዊት ክፍንጥስ ካብ 1 መጋቢት 1990 - ክሳብ 27 ሚያዝያ 1990፡ ዝተፈላለየ ኣስማት ዘጠመቖም ዓበይቲ ወፍሪታት’ዩ ኣካይዱ። ነዚ ወፍሪታት’ዚ ንምፍሻል ከኣ፡ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ጽዑቕ ናይ ምክልኻል ውግእ ተጸምዳ። ጸላኢ ክፍለ-ጦራት እናበራረየ ማዕበላዊ መጥቃዕቲታት እናዛየደ ኣብ ዝኸደሉ፡ ህዝባዊ ግንባር ብወገኑ ነተን ካብ 13 ለካቲት 1990 ጀሚረን ካብ ከባቢ ጊንዳዕ ክሳብ ሰሜናዊ-ባሕሪ ኣብ ዝዝርጋሕ መስመር ኣብ ብርቱዕ ምትሕንናቕ ዝኣተዋ ክፍላተ-ሰራዊት 61ን 85ን ተወሰኽቲ ኣሃዱታት ይድረበለን ነበረ። ፈለማ፡ ብ13 ለካቲት ብርጌድ 49 ናይ ክፍለ ሰራዊት 96 ካብ ምጽዋዕ ናብ ደንጎሎ ላዕላይ ክትደርብ እንከላ፡ ንጽባሒቱ ከኣ ብርጌድ 87 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 61 ካብ ግንባር ሓልሓል ኣብ ጋሕያት ተደረበት። ስዒቡ ብ20 ለካቲት፡ ክፍለ-ሰራዊት 70 ብምሉኡ ካብ ምጽዋዕ፡ ክልተ ብርጌዳት ናይ ክፍለ-ሰራዊት 96 ከኣ፡ ካብ ሮራመንሳዕ፡ ናብቲ ግንባር ኣተዋ እሞ፡ ግንባር ጊንዳዕ ደልዲሉ ከምዝቐውም ተገብረ።

ከምዚ ኢሉ፡ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ማዕረ ማዕረ’ቲ መጥቃዕቲታት ጸላኢ ንምፍሻል ዘካይዶ ዝነበረ ሓያል ጥምጥም፡ ዕርድታት እናሰርሐ፡ መከላኸሊ መስመሩ ከደልድል ጀመረ። ጸላኢ ብወገኑ፡ ማእለያ ዘይብሉ ኣጽዋራት ኣሰሊፉ፡ ገዛእቲ ቦታታት ብምቁጽጻሩ ዝሃቦ ብልጫ ተጠቒሙ፡ ዕርድታት ህዝባዊ ሰራዊት ንምስባር፡ ዝተፈላለየ ኣስማት ዘጠመቖም፡ ዓበይቲ ወፍርታት ብተኸታታሊ የበግስ ነበረ። ገለ ካብቶም ዓበይቲ ወፍርታት እዞም ዝስዕቡ እዮም፦

Section::::“ዘመቻ ምጽዋዕ”.
ኣዘዝቲ ሰራዊት ደርግ፡ ግንባር ጊንዳዕ ንምስባር፡ ፈለማ “ዘመቻ ምጽዋዕ” ዝሰመዩዎ ወፍሪ እዮም፡ ካብ 1 ክሳብ 03 መጋቢት 1990 ኣካይዶም። እዚ ወፍሪ’ዚ፡ ብየማናይን ጸጋማይን ክንፊ ግንባር ጊንዳዕ ከምኡ’ውን ብሰሜናዊ-ባሕሪ ዝተፈነወ መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ኰይኑ፡ ብብርቱዕ ደብዳብ መዳፍዓትን ነፈርቲን ዝተሰነየ ነበረ። ብ01 መጋቢት፡ ወጋሕታ ሰዓት 6፡00፡ ጸላኢ ኣብ ብምሉኡ’ቲ ግንባር ጽዑቕ ደብድብ ከቢድ ብረት ድሕሪ ምክያድ፡ ብወገን ሰሜናዊ-ባሕሪ ብዘሰለፎ መበል 15 ክፍለ-ጦር፡ ረፋድ፡ ንግራት-ኣውሊዕን ምትካል-ድኳንን ዝበሃሉ ቦታታት ኣጥቅዐ። ፈለማ ኣብዚ ቦታ’ዚ ዓሪደን ዝነበራ ኣሃዱታት ክፍላት-ሰራዊት 61ን 85ን ክዀና እንከለዋ፡ ጸላኢ ብሰሜናዊ-ባሕሪ ከጥቅዕ ምዃኑ ምስ ተፈልጠ ግን፡ ብርጌድ 98 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 96 ብ26 ለካቲት ካብ ጸጋማይ ግንባር ጊንዳዕ ብምውራድ፡ ከም ትሕጃ ኣብቲ ከባቢ ከም ትጸንሕ ተገይሩ ነበረ። ኣብቲ ናይ ቀዳማይ መዓልቲ መጥቃዕቲ፡ ኣሃዱታት ክፍለ ሰራዊት 85ን 96ን ንመጥቃዕቲ ጸላኢ ክምክታ ወዓላ። ብሸነኽ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 61 ዘጥቅዐ ጸላኢ ድማ፡ ናብቲ ክሕዞ ዝነቐለ ቦታታት ከይበጽሐ ተጸፊዑ ተመልሰ። ይኹን’ምበር፡ ንጽባሒቱ ዝወጠኖ መጥቃዕቲ መበገሲ ክዀኖ ዝኽእል ቦታታት ሒዙ ኣዝጊቡ ሓደረ። ኣብዚ ዕለት’ዚ ብመንተብለን ሰለሙናን ዝተንቐሳቐሰ መበል 10ይ ክፍለ-ጦር ጸላኢ’ውን ብኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ተወቒዑ ተመልሰ።

እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኣብ ጸጋማይ ክንፊ ግንባር ጊንዳዕ፡ ጸላኢ ንክፍለ-ጦር 19 ኣሰሊፉ፡ ሰዓት 7፡45 ሓያል መጥቃዕቲ ከፈተ። ኣቐዲማ ዝኣተወት ብርጌድ ሰራዊት ጸላኢ፡ ሸቶኣ ክትሃርም ስለ ዘይከኣለት ካልእ ብርጌድ ተደሪባታ፡ ውግእ ቀጸለ። ህዝባዊ ሰራዊት ጸኒዑ ስለ ዝመከተ ግን ንድሕሪት ተመልሳ። ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ኣብዚ ናይ ምክልኻል ውግእ፡ መጥቃዕቲ ጸላኢ ኣብ ምምካት ከይተሓጽራ፡ ጸላኢ ንገዛእ ርእሱ ኣብ ምክልኻል ንኽጽመድ ዘገድዶ ጸረ-መጥቃዕቲ እናፈጸማ እየን ግስጋሰ ጸላኢ ዓጊተንኦ።

ኣብዚ ቀዳማይ መዓልቲ፡ ብሰንኪ ግመን ዒፍዒፍታን ጸላኢ ከምቲ ዝወጠኖ ጽዑቕ ደብዳብ ነፈርቲ ከካይድ ኣይከኣለን። ግመ ኣብ ዝኸፍተሉ ዝነበረ እዋን ግን፡ ነፈርቲ ንሰራዊተን ዓቢ ደገፍ ይገብራሉ ነበራ። ኣብ ቀዳማይ መዓልቲ ናይዚ ወፍሪ’ዚ፡ ነፈርቲ ውግእ፡ ኣብ ከባቢ በዓረዛ ንመከላኸሊ መስመር ህዝባዊ ሰራዊት ሸሞንተ ግዜ ተመላሊሰን ደብደባ። ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ጸረ-ነፈርቲ ሚሳይል ህዝባዊ ግንባር ንምዕናው’ውን ብዙሕ ግዜ ተመላሊሰን ደብደባ።

ንጽባሒቱ ጸላኢ ብወገን ሰሜናዊ-ባሕሪ፡ ካብቲ ኣብ ቀዳማይ መዓልቲ ከጥቅዕ ዝፈተነሉ ቦታታት ንጸጋም ክሳብ “ርእሲ-ሓርማዝ” ዝተባህለ ከባቢ ብምግፋሕ መጥቃዕቱ ቀጸለ። ኣብዚ ናይ ካልኣይ መዓልቲ ውግእ፡ በጦሎኒ ናይ ክፍለ-ሰራዊት 85 ብብዝሒ መውጋእትን መስዋእትን ሓይላ ስለ ዝተጓደለ፡ እቲ ቦታ ብብርጌድ 98 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 96 ከም ዝሽፈን ተገብረ። ኣብዚ ዕለት’ዚ ብጸላኢ ዝተፈነወ መጥቃዕቲ’ውን እንተዀነ ፈሺሉ ተረፈ።

ኣብዚ ካልኣይ መዓልቲ፡ እቲ ግንባር ብግመ ተዓፊኑ’ኳ እንተ ነበረ፡ ቀትሪ ከባቢ ሰዓት 1፡00 ግመ ስለ ዝኸፈተ፡ ክልተ ነፈርቲ ውግእ ደብዳብ ንምክያድ ደበኽ በላ። እንተዀነ ብኡ ንብኡ ሓንቲ ካብተን ነፈርቲ፡ ሚግ-23 ቍ.1302 ብኣሃዱታት ጸረ-ነፈርቲ ህዝባዊ ሰራዊት ስለ ዝተወቕዐት ክሃድማ ተቐሰባ። ኣብ ከባቢ ኣስመራ ክበጽሓ ከለዋ፡ ኣብራሪ (ፓይለት) ናይታ ተወቒዓ ትነድድ ዝነበረት ነፋሪት ሌ/ኮ ክንፉ ሃብተወልድ ዘሊሉ ክድሕን እንከሎ፡ ብኣንጻሩ፡ እታ ኮሎኔል ጥላሁን ቦጋለ ዝመርሓ ዝነበረ ካልኣይቲ ሚግ-23 ቍ.2294 ምስታ እናነደደት ብዘይ መራሒ ኣብ ሰማይ ዕንክሊል ትብል ዝነበረት ነፋሪት ተጋጨወት’ሞ፡ ንሱን ነፋሪቱን ኣብ ከባቢ ጸሎት ተኸስኪሶም ወደቑ።

ኣብ ግጥም 2 መጋቢት፡ ነቲ ብሸነኽ ሰሜናዊ ባሕሪ ዘጥቅዕ ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ንምጉንዳብ፡ ከምኡ’ውን ንመዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ኣብ ውጽኢታዊ ርሕቀት ተዅሲ መዳፍዕ ንምእታው ኣብ ዘኽእል ቦታ ንምብጻሕ፡ ብጸጋማይ ግንባር ከባቢ ዓዶሮሶ፡ ክፍለ-ሰራዊት 88፡ ሓያል መጥቃዕቲ ፈንዩ፡ ኣገደስቲ ቦታታት ተቘጻጸረ። ኣብዚ ከባቢ’ዚ ድማ ብክልቲኡ ወገን ክሳብ 5 መጋቢት፡ ብመጥቃዕቲን ጸረ-መጥቃዕቲን ርሱን ግጥም ቀጸለ።

ኣብ ሳልሳይ መዓልቲ፡ ጸላኢ ሓያል መጥቃዕቲ ፈንዩ፡ ብዝተፈላለየ ሸነኻት ሓያሎ ቦታታት ክቈጻጸር ክኢሉ ነበረ። እዚ ጻዕቂ ደብዳብ ሞርታራትን መዳፍዕን ጉልባብ ገይሩ ናብ ስትራተጂያዊ ቦታታት ዝተጸግዐ ሓይሊ ጸላኢ፡ ቀልጢፉ ክጽረግ ስለዝነበሮ ከኣ፡ ኵለን ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት በብሸነኸን ጸረ-መጥቃዕቲ ብምፍናው ደፊአን መለሳኦ።

ኣብቲ ሳልስቲ፡ ከም መናውራ ናይቲ ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ዝካየድ ዝነበረ ኲናት፡ ኣብ ግንባር ከረን ብክልቲኡ ወገን ምልውዋጥ ተዅሲ ከቢድ ብረት ይካየድ ነበረ። ብዘይካ’ዚ ኣብ ከባቢ ዓረዛ፡ ለይቶን፡ ደቆጽንዓን እውን ንኣሽቱ ረጽምታት ነበረ። ምስዚ “ዘመቻ ምጽዋዕ” ዝተሰምየ ወፍሪ’ዚ ብዝተኣሳሰረ፡ ኣብ ጸጋማይ ግንባር ጊንዳዕ እውን፡ ኣብ ከባቢ ኩበ ናይ ደርግ ክፍለ-ጦራት 19ን 17ን እናተቐያየሩ ተደጋጋሚ መጥቃዕቲታት የካይዱ ነበሩ። ስትራተጂያዊ ጎቦ ኩበ፡ ብ25 ለካቲት’ዩ፡ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ጸላኢ ዝኣተወ። ግስጋሰ ጸላኢ ንምዕጋትን ኩበ ደጊምካ ንምቍጽጻርን ከኣ፡ ክሳብ 10 መጋቢት ዝያዳ ኣብ ምክልኻል ዘድሃበ መሪር ውግእ ተኻየደ። ድሕሪ’ዚ ጸላኢ ከቢድ ክሳራታት ወሪድዎ መጥቃዕትታቱ ክዝሕል ምስ ጀመረ፡ ክፍለ-ሰራዊት 70ን ሓደ ብርጌድ ክፍለ-ሰራዊት 96ን (ብርጌድ 91) ኩበ ንምቍጽጻር ጸረ-መጥቃዕቲ ፈነው። እቲ መጥቃዕቲ፡ ኣቐዲሙ ብ8 መጋቢት ክካየድ’ኳ ተመዲቡ እንተ ነበረ፡ ክሳብ ዕለት 10 ከየቋረጸ ዝናብ ይዘንብ ስለ ዝነበረን መሬት ብግመ ስለ ዝተሸፈነን፡ ክትግበር ኣይከኣለን። ህዝባዊ ሰራዊት፡ ግመ ዝተቐንጠጠሉ ኣጋጣሚታት፡ ሞርታራቱን መዳፍዕቱን ኣብ ዒላማታት ጸላኢ ንምእሳር ክጥቀመሉ እንከሎ፡ ጸላኢ ብወገኑ፡ ኣብ ምክልኻል ኣድሂቡ ድፋዕ ኣብ ምስራሕን ነቶግቲ ኣብ ምቕባርን ይጓየ ነበረ። 11 መጋቢት ወጋሕታ ግመ ስለ ዝኸፈተ፡ ሰዓት 6፡00 ንግሆ ተጋደልቲ፡ ብጽዑቕ ደብዳብ ሞርታራትን ረሻሻትን ተሰንዮም፡ ብቕጽበት መጥቃዕቲ ጀመሩ። እቲ ድሮ ሸቶኡ ኣሲሩ ዝነበረ ሞርታራትን መዳፍዓትን፡ ኣብቲ ውግእ ዝለዓለ ተራ እዩ ተጻዊቱ። ነዚ ዘረጋግጽ ተጋደልቲ ንኩበ ድሕሪ ምቁጽጻሮም፡ ኣብቲ ቦታ ዝጸንሐ ዘሰንብድ ብዝሒ ምዉታት ወተሃደራት ጸላኢ እዩ።

እዚ ስትራተጂያዊ ቦታ’ዚ ኣብ ኢድ ተጋደልቲ ምእታዉ፡ ኣብ መላእ’ቲ ግንባር ክፈጥሮ ዝኽእል ለውጢ ዝተረድኦ ጸላኢ፡ ደጊሙ ንምቁጽጻሩ፡ ንጽባሒቱ 12 መጋቢት ንክፍለ-ጦር 19 ኣሰሊፉ ሓያል ፈተነ ክገብር ወዓለ። ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት፡ ዘጋጥመን ዝነበረ ከቢድ ክሳራ ተጻዊረን ተሪረን ስለ ዝመከታ ግን፡ እቲ ፈተነ ክዕወት ኣይከኣለን። ውግእ ኩበ፡ ከቢድን ተጻዋርነት ዝሓትትን ስለ ዝነበረ፡ ወተሃደራት ጸላኢ ብብዝሒ፡ ንነብሶም ባዕሎም እናወግኡ ካብቲ ውግእ ይእለዩ ከምዝነበሩ ናይ ሽዑ ሰነዳት ጸላኢ ይሕብሩ። እዚ ተርእዮ’ዚ ኣብ ኵለን ኣሃዱታት ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ዝርአ’ኳ እንተ ነበረ፡ ኣብቲ ካብ ኣዲስ ኣበባ ዝመጸ ክፍለ-ጦር 17ን ሚሊሻ ሰራዊትን ግን ኣዝዩ ግኑን ከምዝነበረ ጸብጻባት ጸላኢ የመልክት።

ብኣጠቓላሊ፡ ግንባር ጊንዳዕ ንምስባር፡ ብሰሜናዊ ባሕሪ ብመንተብለን ሰለሙናን፣ ብጸጋማይ ክንፊ ከባቢ ኩበ፣ ብየማናይ ክንፊ ከባቢ ርእሲዓዲ ዝተኻየደ ቀዳማይ መጠነ-ሰፊሕ “ዘመቻ ምጽዋዕ”፡ ክፍለጦራትን ተደረብቲ ኮማንዶ ብርጌዳትን ጸላኢ እናተበራረዩ፡ ኣሃዱታት ከቢድ ብረትን ነፈርቲ ውግእን ልዑል ደገፍ እናገበሩ ሓያል ፈተነ እኳ እንተካየዱ፡ ጸላኢ ዝወጠኖ ሸቶታት ከይሃረመ ፈሺሉ ተረፈ። በዚ ፍሽለት’ዚ ግን ደርግ ኣይተዓገሰን። ብኡ ንብኡ “ደም-መላሽ” ዝሰመዮ ካልኣይ ወፍሪ ኣስዓበ።
Section::::“ዘመቻ ደም-መላሽ”.
ስርዓት ደርግ ኣብ ቀዳማይ መጥቃዕቱ፡ ዝወጠኖ ሸቶታት ክሕዝ’ኳ እንተ ዘይከኣለ፡ ሰራዊት ህዝባዊ ግንባር ናብ ጸጋማይን የማናይን ግንባር ስለዝተመጠ፡ እቲ ማእከላይ ግንባር (ቀንዲ መስመር ኣስመራ ምጽዋዕ) ረቒቑ ይኸውን ዝብል ግምት ወሰደ። በዚ ድማ ብማእከል በሲዕካ ደንጐሎ ንምቍጽጻር ተኽእሎ ዘሎ ኮይኑ ተራእዮ። ድሕሪ’ቲ ቀዳማይ መጥቃዕቲ ሰሙን ኣብ ዘይመልእ ግዜ ድማ ሓይሉ ኣጠናኺሩ፡ ንተራራ ክፍለ-ጦር 18ን ሰንጥቕ መካናይዝድ ብርጌድ 16ን ኣሰሊፉ፡ ብ7 መጋቢት ወጋሕታ ሰዓት 4፡00 ጽዑቕ ደብዳብ ከቢድ ብረት ኣሰንዩ፡ ክፍለ-ሰራዊት 85 ዓሪዱሉ ብዝነበረ ድፋዓት ክፍንጥስ ተበገሰ። ብርጌዳት ክፍለ-ሰራዊት 85፣ ብርጌድ 22 ኣብ ማእከል ጽርግያ፡ 18 ኣብ ጎቦ ጋሕያት፡ 82 ኣብ ሩባ ማይ ኣድከሞምን ካብኡ ንጸጋም ዘሎ ቦታታትን ዓሪደን ነበራ። ካብ ጽርግያ ንየማን ንሸነኽ

ሓመልማሎ ከኣ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 61 ኣሲረን ነበራ። ውጥን ዘመቻ ደም-መላሽ፡ ክፍለ-ጦር 18 ብምሉእ ዓቕሙ ንጎቦ ጋሕያትን ካብኡ ንሰሜናዊ ምብራቕ ዘሎ ድፋዓትን ሰይሩ ብምዝርጋሕ ንደንጎሎ ክጽጋዕ፣ መካናይዝድ ብርጌድ 16 ብማእከል ጽርግያ ሰንጢቑ፡ ነቶም ምስኡ ዝተሰለፉ ኣጋር ሰራዊት ብከቢድ ብረት እናደገፈ ክሳብ ደንጎሎ ታሕታይ ዘሎ ኣገደስቲ ቦታታት ክቆጻጻር ዝዓለመ ነበረ። ህዝባዊ ሰራዊት ብዝገበሮ ሓያል መኸተ ግን፡ እዚ ንክልተ መዓልቲ ዝተኻየደ ህንዱድ ወፍሪ፡ ተልእኾኡ ከይፈጸመ ፈሸለ። ኣብዚ ግጥም’ዚ፡ ጸላኢ ጻዕቂ ደብዳብ ከቢድ ብረት፡ ታንክታትን ብዝሒ ሰራዊትን ተጠቒሙ፡ ኣብ ገለ ይደፍእን ቦታታት ይቈጻጸርን ነይሩ እዩ። እንተዀነ፡ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ነቲ ውጥን ተረዲኡ፡ ስልቲ ብምቕያር፡ ነቲ ዝደፍእ ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢን ታንክታትን ንውሽጢ ብምስሓብ ከርዲኑ ከትርፎ ይፍትን ብምንባሩ፡ ጸላኢ እውን ነዚ ተገንዚቡ ስግኣት ስለ ዝሓደሮ፡ ሰራዊቱ ንድሕሪት ስሒቡ ናብ ምክልኻል ክምለስ ተቐሰበ።

Section::::ደብዳብ መዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ.
ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ደማዊ ምርብራብ ኣብ ዝካየደሉ ዝነበረ እዋን፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ስንቂን ኣጽዋርን ተደራቢ ሓይሊን ዝረኽበሉ እንኮ መስመር መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ’ዩ ዝነበረ። በዚ ድማ ህዝባዊ ግንባር፡ ንመዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ዒላማ ክገብሮ ግድን ነበረ። ሓጺር መጽናዕቲ ድሕሪ ምክያድ ከኣ፡ ካብቲ ድሮ ኣጽኒዑ ዝተቘጻጸሮ ግንባር ጊንዳዕ፡ ብ130 ሚሊ ሜትር መድፍዕ፡ ንመዓረፎ ነፈርቲ ኣስመራ ከረኻኽበሉ ከምዝኽእል ኣረጋገጸ። ብ17 መጋቢት 1990 ከኣ፡ ኣብ ማይሽሮ መዳፍዕ ብምትካል፡ ካብ ሰዓት 4፡20 ክሳብ 6፡25 ድሕሪ ቐትሪ፡ ንፈላማ ግዜ ናብ መዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ 80 ቦምባታት ከቢድ ብረት ኣዝነበ። እዚ ናይ ፈተነ ቦምባታት፡ ኣብ ሸውዓተ ከባቢታት ኣስመራ ማለት፣ ድሕሪ ወተሃደራዊ ሆስፒታል ገጀረት፡ ፎሮብያ፡ መዓስከር ወተሃደራት ሰምበል፡ ጸጸራት፡ ገዛ-ከኒሻ፡ ከባቢ ባሕቲ መስከረምን መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራን ወደቐ።

እዚ ፍጻመ’ዚ ንጸላኢ ከቢድ ራዕዲ ፈጠረሉ። ኣብ ኣስመራ ቦምባታት ክወድቕ ምስ ጀመረ፡ ኣብ ውሽጢ ከተማ ዝነበረ ሰራዊት ብርቡሽ መንፈስ ነናብ መዓስከራቱ ክጐዪ ተራእየ። ኣባላት ሰራዊትን ደህንነትን ደርግ ከኣ፡ ቦምባታት ኣብ ዝወደቑሉ ከባቢ፡ ‘ኣስተኳሽ’ (ሓበርቲ ተዅሲ ናይ ሻዕብያ) ኣለው እናበሉ፡  ዝጠርጠሩዎም ሲቪል ሰባት ኣብ ምእሳር ኣተዉ። ነዋሕቲ ርሻናትን ኣብያተ ክርስትያንን፡ ሓበርቲ ተሓቢኦምሉ ክህሉዉ ይኽእሉ’ዮም ብዝብል ጥርጣረ፡ ብፍሉይ ተኸበበን ተፈተሸን። እዚ ናይ መጀመርታ መዓልቲ ደብዳብ፡ ንህዝቢ ኣስመራ ብመጠኑ ዘስንበደ እኳ እንተነበረ፡ ኣብ ዝቐጸለ መዓልታት ግን ህዝቢ ለሚድዎ ጥራይ ዘይኮነ፡ ከም ብስራት ምቕራብ ዕለተ-ናጽነት ስለ ዝረኣዮ ብኣንጻሩ ድሃዩ ክሰምዕ ክህንጠ ጀመረ።

ኣዘዝቲ ሰራዊት ደርግ፡ ናብታ ዘይቀበጹዋ ምጽዋዕ ንምምላስ ናይ ሞትን ሕየትን ውግእ እናካየዱ፡ ደብዳብ መዳፍዕ ተወሳኺ ሕማም ርእሲ ኮኖም። ናብ ኣስመራ ዝድብድብ ዝነበረ መዳፍዕ ንምድምሳስ ከኣ ጽዑቕ ናይ ነፈርቲን ኣጋርን ስለያዊ ዳህሳስ ከካይዱ ጀመሩ። ነፈርቲ ብቐጻሊ እናዘንበያ እቲ መዳፍዕ ኣብ ዝትኩሰሉ እዋን ተኸታቲለን ክጥቅዕኦ፡ ነዊሕ ርሕቀት ዝሽፍን መዳፍዕ ጸላኢ ከኣ ናብኡ ክቐንዕ ትእዛዝ ተዋህበ። እንተዀነ፡ ንደብዳብ መዳፍዕ ህዝባዊ ሰራዊት ከዐግስዎ ኣይከኣሉን። ክሳብ ድሮ ናጽነት ድማ ቀጸለ። እዚ ከም’ዚ ኢሉ እንከሎ፡ ብ26 መጋቢት 1990 ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ድግድግታን ጋሕተላይን ክድብድባ ካብ ዝበረራ ክልተ ነፈርቲ ኲናት ጸላኢ፡ ሓንቲ ሚግ-21 ብጸረነፈርቲ ህዝባዊ ግንባር ተሃሪማ ኣብ ከባቢ ዓድዕለ ክትወድቕ እንከላ፡ ኣብራሪኣ ዝነበረ ምክትል ሓለቓ ሚእቲ ኣባይነህ ሃይሉ ተማረኸ።

Section::::ውግእ ሰሜናዊ-ባሕሪ.
እዚ ግጥም’ዚ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ኣብ ርእሲ-ዓዲን ኳዜንን ጸላኢ ሰራዊት ስለዘጽዓቐ፡ ሓያል መጥቃዕቲ ክፍኑ ምዃኑ ተገምጊሙ ነበረ። በዚ ከኣ ህዝባዊ ሰራዊት ኣተሓሕዛኡ ከደልድልን ሓይሊ ክውስኽን ተጓየየ። ኣብቲ ግንባር ዓሪደን ዝነበራ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 96 እየን። ብርጌድ 98 ካብ ግራት-ኣውሊዕ ክሳብ ክሳድ-ኣልጌን፡ ብርጌድ 91 ካብ ክሳድ ኣልጌን ክሳብ ጽርግያ ፍልፍል-ኩዶ፡ ብርጌድ 49 ካብ ጽርግያ ፍልፍል ክሳብ ዒላዒሮ ሒዘን ነበራ። ወሃብ ደገፍ ሓደ በጦሎኒ ከቢድ ብረት ድማ ምስአን ተሰሊፉ ነበረ። እቲ ቦታ ሰፊሕ ስለ ዝነበረ፡ ጋንታታት ስለያ ንቕድሚት ብምሕላፍ’ዩ ምቍጽጻር ዝግበረሉ ነይሩ። ብርጌድ 98 ኣብ ግራት-ኣውሊዕ ነዊሕ ስለ ዝዓስከረት፡ ድፋዕ ሰሪሓ ነበረት። ካብ ርእሲ-እምባደርሆ ንየማነ ግን ስፍሓት ቦታ ስለዝነበሮን ዝተፈላለያ ኣሃዱታት ዝተቐያየራሉ ቦታ ብምንባሩን ዘተኣማምን ድፋዕ ኣይነበሮን።
ናይ ጸላኢ ክፍለ-ጦር 22፡ ብ19 ሚያዝያ ሰዓት 4፡00 ወጋሕታ፡ ብጹዑቕ ደብዳብ ከቢድ ብረት ተሰንዩ ኣብ መዛግብ ህዝባዊ ሰራዊት መጥቃዕቲ ከፈተ። ብፍላይ ድማ ኣብ ኣፍ-ገረብ ዝተባህለ ዕርዲ ሓያል ግጥም ተኻየደ። ብሽነኽ ሳቡር-ሰጊ ድልዱል መከላኸሊ መስመር ስለ ዘይነበረ፡ ጸላኢ ንቐዳማይ መከላኸሊ መስመር ክቆጻጸሮ ኣይተጸገመን። ኣብ ካልእ ቦታታት’ውን ተመሳሳሊ ሓያል መጥቃዕቲ ፈነወ። ህዝባዊ ሰራዊት ግን ጸኒዑ ተኸላኸለ። ድሕሪ’ዚ እቲ ብሸነኽ ሳቡር ሰጊ ጸላኢ ሒዝዎ ዝነበረ ቦታታት ብጸረ-መጥቃዕቲ ከም ዝምለስ ተገብረ። ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ሰራዊት ጸላኢ ብሸነኽ ርእሲ-እምባደርሆ፡ ሓይሊ ኣጽዒቑ ፈንጢሱ ብምሕላፍ ንርእሲ-እምባደርሆ ተቘጻጸረ።

ናብ 20 ሚያዝያ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ፡ ክፍለ-ጦር 22፡ ዓቕሚ ደሪቡ፡ ኣብ ግራት-ኣውሊዕን ኣፍ-ገረብን ክረባረብ ሓደረ። ሰዓት 3፡00 ናይ ለይቲ ከኣ ንመከላኸሊ መሰመር ኣፍ-ገረብ ኣፍሪሱ፡ ብጸጋም ኣግፊሑ ዓቕሚ እናደረበ ብቐጻሊ ፈተነታት ከካይድ ወዓለ። ናብ 21 ሚያዝያ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ፡ ረዳት ዝመጻ ኣርባዕተ ሓይልታት ናይ ክፍለ-ሰራዊት 52፡ ምስ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 96 ተደሪበን መጥቃዕቲ ንምፍጻም ኣብ ምድላው እንከለዋ፡ ክፍለጦር 22 ቀዲሙ ሰዓት 4፡00 ወጋሕታ መጥቃዕቲ ከፈተ። ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ከኣ፡ ዝተኸፍተለን መጥቃዕቲ ድሕሪ ምክልኻል፡ ጸረ-መጥቃዕቲ ብምግባር ልክዕ ሰዓት 12፡00 ቀትሪ ንግራት-ኣውሊዕ ተቘጻጸራኦ። ብ22 ሚያዝያ ክፍለ-ጦር 22፡ መጠናዊ መጥቃዕቲ’ኳ እንተካየደ፡ ተጸፊዑ ተመልሰ። እንተዀነ ንጽባሒቱ 23 ሚያዝያ ዝደኸመ ኣሃዱታቱ ቀያይሩ፡ ብጽዑቕ ደብዳብ ተሰንዩ፡ ነቲ ብዕለት 21 ሒዝዎ ዝነበረ ቦታታት ዳግም ንምምላስ ሓያል መጥቃዕቲ ብምፍናው ደጊሙ ክቈጻጸሮ ከኣለ። ክፍለ-ሰራዊት 96፡ ዝተደፍአ ኣሃዱታቱ ዳግም ወዲቡ፡ ክልተ ሓይሊ ናይ ክፍለ-ሰራዊት 16 ብምድራብ፡ ብ24 ሚያዝያ ሰዓት 18፡00 ምሸት መጥቃዕቲ ፈነወ። ሰዓት 23፡00 ከኣ መከላኸሊ መስመር ግራት-ኣውሊዕ ብምሉኡ ተቘጻጸሮ።   ብድሕሪ’ዚ ንርእሲ-እምባደርሆን ከባቢኡን ካብ ኢድ ጸላኢ ንምምንዛዕ፡ ክፍለ-ሰራዊት 52 ጸረ-መጥቃዕቲ ኣካየደ። ክደፍእ ክድፋእ ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ፡ 25 ሚያዝያ፡ ካብ ክፍለሰራዊት 16 ሓደ በጦሎኒ፡ ካብ ክፍለ-ሰራዊት 96 ክልተ በጦሎኒ ተደረባኦ። እዘን ኣሃዱታት፡ ብደብዳብ መዳፋዓትን ሞርታራትን ዝተሰነየ ጸረ-መጥቃዕቲ ንምክያድ እናተዳለዋ ከለዋ፡ ጸላኢ ግንባር ጊንዳዕ ዝካየድ ዝነበረ መጥቃዕቲ ምሉእ ብምሉእ ስለ ዝፈሸለ ክፍለ-ጦር 21 ናብ መበገሲ ቦታኡ ክምለስ ተኣዘዘ’ሞ፡ 27 ሚያዝያ 1990፡ ኣብኡ ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ናብ መበገሲ ቦታኡ ኣዝለቐ።

ስርዓት ደርግ በዚ ንኣስታት ስለስተ ኣዋርሕ ዘካየዶ ተኸታታሊን መጠነ-ሰፊሕን ወፍሪታት እኳ እንተ ዘይተዓወተ፡ “ዓቕሚ ህዝባዊ ግንባር ተዳኺሙ ይኸውን” ካብ ዝብል ገምጋም፡ ብዘይካ፡ ሓይሊ እናወሰኽካ ቀጻሊ ወፍርታት ብምብጋስ ውግእ ምቕጻል ካልእ ይርኣዮ ኣይነበረን። ብርግጽ ድማ መስመር ኣስመራ-ምጽዋዕ ካብ ምኽፋት ወጻኢ ካልእ ካብ ስዕረት ዘድሕን ወተሃደራዊ ኣማራጺታት ኣይነበሮን።

ስርዓት ደርግ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ጭኑቕ ኩነተ ኣእምሮን ናይ ቅብጸተ ተስፋ ህልኽን እንከሎ፡ ህዝባዊ ግንባር፡ ጸላኢ ዓሰርተ ግዜ ሰራዊቱን ኣጽዋርን እናደረበ ዘካይዶም ወፍሪታት ንምምካት ልኡም ኰይኑ ክጽበ ምርጫኡ ኣይነበረን። ነቲ ሓደገኛ ውጥን ጸላኢ ንምምካን ካልእ ስልቲ ክጥቀም ነበሮ።

ጸላኢ ድሕሪ’ዚ ዝተጠቕሰ ፍሹል ወፍርታት፡ “ዘመቻ ኣሉላ” ዝተሰምየ ካልእ ሓድሽ ወፍሪ ንምብጋስ መደብ ሒዙ ነይሩ እዩ። ስልቲ ናይዚ ወፍሪ’ዚ፡ ካብቲ ቅድሚኡ ብዙሕ ዝፍለ ከምዘይኮነ ይግመት። ጸላኢ ነዚ ወፍሪ’ዚ ኣብ ምቅርራብ እንከሎ ግን፡ ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ደቡብ ኤርትራ መጥቃዕቲ ከፊቱ ከተማታት ክቈጻጸር ስለ ዝጀመረ፡ እቲ ውጥን በርዓነ።   ኣብዚ ብስርሒት ፈንቅል ዝተጨበጠ ዓወት ንምዕቃብ፡ ንሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ዝተኻየደ መሪርን ደማዊን ምርብራብ፡ ኣስታት 3000 ተጋደልቲ ከምዝተሰውኡ ጸብጻባት የመልክቱ። ኣብቲ ካብ 8 ክሳብ 29 ለካቲት 1990 ንኣስታት 20 መዓልታት ምጽዋዕ ንምሓዝን ረዳት ጸላኢ ኣብ ደንጎሎን ሰሜናዊ ባሕሪን ንምሕናቑን ዝተኻየደ ከም ኣካል ስርሒት ፈንቅል ዝውሰድ መጥቃዕቲታት ዝተሰውኡ ተጋደልቲ 1100 ምንባሮም ኣብ ግምት ምስዝኣቱ፡ እቲ ኣብ ምርብራብ ግንባር ጊንዳዕ ዝተኸፍለ ዋጋ ክሳብ ክንደይ ከቢድ ምንባሩ ንምርዳእ ኣየጸግምን። ህዝባዊ ሰራዊት ነዚ ብብርቱዕ ደብዳብ ዝተፈላለየ ዓይነት ኣጽዋራትን ነፈርቲን ዝተሰነየ ወፍርታት፡ ከቢድ መስዋእቲ እናኸፈለ ተሪሩ ስለ ዝመከቶ፡ ጸላኢ ኣብዚ ወፍርታት’ዚ፡ ዝዀነ ናይ ቦታ ለውጢ ከምጽእ ኣይከኣለን። ኣስታት 30,000 ሰብኣዊ ክሳራ ከምዘጋጠሞ ድማ ሰነዳት ጸላኢ የረጋግጽ።

Section::::ምድልዳል ግንባር ደቀምሓረ.
ኣዘዝቲ ሰራዊት ደርግ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ከቢድ ምርብራብ ግንባር ጊንዳዕ ስለዝተሃስየ፡ ብሸነኽ ደቡብ ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ክፍኑ ይኽእል’ዩ ዝብል ገምጋም ኣይነበሮምን። ምምስራት ግንባር ደቀምሓረ መሸንቆቛ ጸላኢ ዘጽበበ፡ ንጸላኢ ኣዝዩ ኣገራሚን ኣሰንባዲን ፍጻመ’ዩ ነይሩ። በዚ ድማ፡ መግዛእታዊ ስርዓት ደርግ፡ ናብ ተስፋ ምቝራጽን ዓቕለ-ጽበታዊ ምዕልባጥን ኣምርሐ። ናይ መጨረሽታ ክገብሮ ዝኽእል ዝነበረ፡ ካልእ ዘይተሓስበ ዕድላት ክሳብ ዝርከብ፡ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ፡ ኣደልዲልካ ብምዕራድ ግዜ ምዕዳግ ጥራይ እዩ። በዚ መሰረት፡ ጸላኢ ኣብ ጸቢብን ንምክልኻል ምቹእ ዝዀነን ቦታታት፡ ብዙሕ ሰራዊትን ኣጽዋርን ኣገዲሙ ኣብ ፍጹም ምክልኻል ኣተወ።

ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ዝተረኽበ ተዛማዲ እፎይታ፡ ህዝባዊ ግንባር ብቕዓት ሰራዊቱ ዝያዳ ክብ ንምባል ተጠቕመሉ። ምልከት ኣጽዋር ንምዕባይ ኣብ ትምህርቲ ኣድሃበ። ነብሲወከፍ ኣሃዱ ናይ ገዛእርእሳ ሓይሊ ኮማንዶ ከምዝህልዋ ብምግባር ድማ ጽዑቕ ወተሃደራዊ ታዕሊም ከምዝካየድ ገበረ። ንጽፈት እዝን ቁጽጽርን ዝሕግዝ ሓያሎ ትምህርታዊን ምምሕዳራዊን መደባት ኣሰላሰለ። ዓቕሚ ህዝባዊ ሚሊሻን ዞባዊ ሰራዊትን ብዓቕሚ ሰብን ኣጽዋርን ዝያዳ ደልደለ።ህዝቢ ደቡብ፡ ዝያዳ ካልእ ግዜ ብጋንታታት ተወዲቡ፡ ዕጥቅን ስንቂን ኣብ ምምልላስ፡ ድፍዓትን ጽርግያታትን ኣብ ምህናጽ ምስ ህዝባዊ ሰራዊት ብልዑል ውህደት ይሳተፍ ነበረ።  ኵሉ’ዚ ምድላዋት ድማ ናብ ዛዛሚ ኲናትን ምርግጋጽ ናጽነትን ዝቐንዐ ነበረ።

Section::::ተበግሶ ነሓሰ 1990.
ህዝባዊ ግንባር፡ ኣብ ነሓሰ 1990 ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ሰፊሕ መጥቃዕቲ ከካይድ ወጠነ። ናይዚ መጥቃዕቲ’ዚ ዕላማ፡ ደቀምሓረን ከባቢኡን ብምቍጽጻር፡ ከባቢ ወቐርቲ ብምብጻሕ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ኣብ ቀረባ ርሕቀት ተዅሲ መዳፍዕ ምእታው፣ ንሸነኽ ምዕራብ ንመስመር ኣስመራ መንደፈራ ኣብ ከባቢ ተራእምኒ ድባሩዋ በቲኽካ፡ ኣብ ሰራየ ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ምቝራጽ፣ ምዕባለ ናይቲ ውግእ ተራእዩ ድማ፡ ግንባራት ጊንዳዕን ዓዶሮሶን ውሽጢ ስለዝተርፉ፡ ሰራዊት ጸላኢ ንድሕሪት ክስሕብ ዘገድዶ ሃዋህው ምፍጣር ነበረ። እንተዀነ እቲ ውግእ ንጸላኢ ናይ ሞትን ሕየትን ሕቶ ስለዝነበረ፡ ዘለዎ ዓቕሚ ኣጽዋርን ሰራዊትን ብምኽታት፡ ትሕጃታት እውን ኣዋዲዱ ጸኒዑ ንምክልኻል ተዳልዩ ነበረ።

ኣብዚ ናይ ፈለማ ወርሒ ነሓሰ መጥቃዕቲ’ዚ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት፡ ኣብ ኣፍደገ ሓሊቦን እንዳደቆን ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ጸራሪጉ፡ ንዓዲ-ምሕጹን፡ ጎደይቲ፡ ማይሑጻ፡ ዓዲንፋስ፡ ውጡሕን ማይዕዳጋን ሓራ ገበረ። እንተዀነ ኣብ ከባቢ ጉራዕን ከባቢኡን ብሰንኪ ዘጋጠመ ዕንቅፋት፣ ከምኡ’ውን ታንክታት ህዝባዊ ግንባር ናይ ቅርጺ መሬትን ወሓይዝን ካልእን መሰናኽላት ስለዝገጠመን፡ ጎላጉል እገላ-ሓመስ ክሰግራኦ ኣይከኣላን። በዚ ምኽንያት’ዚ ከኣ እቲ ዝተወጠነ ሸቶ ከይተሃርመ ተረፈ። ብድሕሪ’ዚ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ኣንፈት ብምቕያር፡ ንብርጌድ 87 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 61፡ ከምኡ’ውን ክፍለ-ሰራዊት 16ን ክፍለ-ሰራዊት 52ን ኣሰሊፉ፡ ካብ ዓዲሃርም የማን ክሳብ ከባቢ ሕረት ብ14-15 ነሓሰ 1990 ዳግማይ መጥቃዕቲ ኣካየደ። እዚ’ውን ከምቲ ዝድለ ውጽኢት ኣይተረኽቦን።

ኣብ መስከረም 1990፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ በረኽቲ ቦታታት ሰሰብ ሓያል መጥቃዕቲ ፈነወ። ክሳራ ሰብን ንዋትን ምስ በዝሖ ግን መጥቃዕቱ ኣቋረጾ። ካብ መስከረም 1990 ንደሓር፡ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ዳርጋ ውግእ ኣይተኻየደን። ጸላኢ መወዳእታ እናቐረበ ይመጽእ ከምዝነበረ ብምግንዛብ፡ ካብ ዓቕሊ ምጽባብ ዝተበገሰ ገለ ስጕምቲ ክወስድ ተደናደነ። ግንባር ደቀምሓረ ብተዛማዲ ኣብ ዝረግኣሉ ግዜ፡ ጸላኢ፡ ኣብ ወርሒ መጋቢት 1991 ብዓዲዃላን መረብን ኣቢሉ፡ ዓድዋን ሽረን ብምቁጽጻር መስመር ጎንደር ክኸፍት ፈቲኑ ነይሩ። እንተዀነ ብሓይልታት ህዝባዊ ግንባርን ወያነን ተደፊኡ ተመልሰ።

ዛዛሚ ግጥም   ሰርዓት ደርግ ኣብ ኤርትራ ከቢድ ውግኣት እናካየደ፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ እውን ብመጥቃዕቲታት ሰራዊት ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ተሸጊሩ ነበረ። መሪሕነት ህዝባዊ ግንባርን ወያነን ከኣ፡ ውድቀት ስርዓት ደርግ ንምቅልጣፍ፡ ወተሃደራዊ ስርሒታቶም ዘወሃህድ መደባት ሓንጸጹ። በቲ መደብ መሰረት፡ ሓደ ቦጦሎኒ ታንከኛ፡ ሓደ ቦጦሎኒ መድፍዕ፡ ሓደ ቦጦሎኒ ረሻሽ፡ ከምኡ’ውን ጸረ-ታንክን ጸረ-ኣየርን ሚሳይላት ዝዓጠቐ ሓደ መካናይዝድ ብርጌድ ህዝባዊ ግንባርን ኮማንዶ ቦጦሎንታትን ኣብ መጥቃዕቲታት ማእከል ኢትዮጵያ ንምስታፍ ኣብ ጎድኒ ሰራዊት ወያነ ክስለፉ ተመደበ። እቲ ሓባራዊ ወተሃደራዊ መደብ ኣብ ሰለስተ መድረኻት ዝተኸፋፈለ ነበረ።

እቲ ቀዳማይ መድረኽ ካብ መወዳእታ ለካቲት ጀሚሩ ክሳብ ፍርቂ መጋቢት 1991 ዝቕጽል ኮይኑ፡ ዕላማኡ ኣሃዱታት ህዝባዊ ግንባር ንጢዖን ዕዲን ከጥቅዓ፡ ሓይልታት ወያነ፡ መካናይዝድ ብርጌድ 23ን ኣሃዱታት ኮማንዶ ህዝባዊ ግንባርን ብሓባር ድማ፡ ነቲ ኣብ ጎልጎል ሃሙሲት ክፍለ ሃገር ጎንደር ዝነበረ ገዚፍ ሰራዊት ጸላኢ ብምጥቃዕ ባህርዳርን ጎንደርን ተቘጻጺሩ ንክፍላተ-ሃገር ጎንደርን ጎጃምን ሓራ ከውጽእ እዩ ነይሩ።

እቲ ካልኣይ መድረኽ ካብ ፍርቂ መጋቢት ጀሚሩ ንክልተ ኣዋርሕ ዝቕጽል ኮይኑ፡ ዕላማኡ ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ በይሉል ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ደምሲሱ፡ ንዓሰብ ክጽጋዕ፣ ሰራዊት ወያነን ኣሃዱታት ህ.ግ.ን ብወገኖም፡ ንኣባይ ሰጊሮም ንወለጋን ምዕራብ ሽዋን ከጥቅዑ ዝዓለመ ነበረ።

ሳልሳይ መድረኽ፡ እቲ ኣብ ግንቦት 1991 ዝተተግበረ ውጥን ኰይኑ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ንኣስመራ ብምጥቃዕ፡ ንማእከላይ እዚ ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ክቆጻጸር፡ ሓይልታት ወያነን ህ.ግ.ን ከኣ ኣብ ደሴን ከባቢኣን ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ጸራሪጉ ንኣዲስ ኣበባ ክኣቱ ዝብል እዩ። በዚ ውጥን’ዚ መሰረት፡ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ለካቲት 1991፡ ኣብ ኣውራጃ ደንከል ኣብ ጢዖ፡ ዕዲ፡ በርዓሶለ፡ ኣፋምቦ፡ በርሓሊ፡ ዋዴ፡ ደረብ፡ በይሉልን ዓሰብን ዓስኪሩ ኣብ ልዕሊ ዝነበረ ሰራዊት ጸላኢ ንምድምሳስ ነቐለ።

Section::::ወፍሪ ደንከል.
ህዝባዊ ግንባር፡ ናብቲ ንኣጋር ሰራዊት ይኹን መካናይዝድ ዘይምቹእ፡ ብቐሊሉ ረዳት ሓይሊ ይኹን ዕጥቅን ስንቅን ከተመላልሰሉ ዘይትኽእል ኣጻምእ ደንከል ንመጥቃዕቲ ክወፍር እንከሎ፡ ዝያዳ ኹሉ ዝተኣማመነሉ ዕጥቂ፡ ጽንዓትን ተጻዋርነትን ተጋዳላይ እዩ ነይሩ።

ኣብ ግንባር ጊንዳዕ ደማዊ ምርብራብ ኣብ ዝካየደሉ ዝነበረ እዋን፡ ሓይሊ-ባሕሪ ኢትዮጵያ ብመራኽብ ካብ ዳህላክን ናኹራን እናተበገሰ ንምጽዋዕ ብኸቢድ ብረት ይድብድብ ነይሩ እዩ። ዕላማ ናይቲ ደብዳብ፡ ነቲ ግንባር ጊንዳዕ ፈንጢሱ ናብ ምጽዋዕ ክምለስ ናይ ሞትን ሕየትን ፈተነ ዘካይድ ዝነበረ ሰራዊት ደርግ፡ ብድሕሪት ኣብ ልዕሊ ህዝባዊ ሰራዊት ጸቕጢ ፈጢርካ ንምሕጋዙ፡ እንተዘይሰለጠ ከኣ ወደብ ምጽዋዕ ንምዕናው’ዩ ዝነበረ። ሓይሊ-ባሕሪ ህዝባዊ ግንባር ከኣ፡ በተን ፈጣናት ጀላብኡ ንዘመናውያን መራኽብ ውግእ ስርዓት ደርግ እናጥቅዐ፡ ነቲ ናይ ባሕሪ መጥቃዕቲ ከዐግሶ ይፍትን ነበረ። ህዝባዊ ሰራዊት ንወፍሪ ደንከል ክነቅል ከሎ እምበኣር እንተላይ ነቲ ኣብ ዳህላክን ናኹራን ዓስኪሩ ዝነበረ ሓይሊ ባሕሪ ኢትዮጵያ ንምድምሳስ እዩ ነይሩ።

ነዚ ወፍሪ’ዚ ንምዕዋት፡  ህዝባዊ ግንባር፡ ካብ ዝተፈላለያ ግንባራት ኣሃዱታት ብምስሓብ፡ ሓደ ፍሉይ ሓይሊ ከም ዝቐውም ገበረ። ኣብ መወዳእታ 1990 ኣብ ነብሲ-ወከፍ ክፍለሰራዊት ኮማንዶ ቦጦሎኒ ከምዝቐውም ተገይሩ ነበረ። ናብ ወፍሪ ደንከል ንቕሎ ምስ ኮነ ድማ፡ ኣብ ክፍላተ ሰራዊት 16፡ 52፡ 85፡ 96 ዝነበሩ  ፓራኮማንዶ ቦጦሎንታት፡ ከምኡ’ውን ሓደ በጦሎኒ ካብ ኣሃዱ ኮማንዶ ውድብ ኣብ ሕርጊጎ ተኣኻኸቡ። ብዘይካ’ዚ፡ ካብ መካናይዝድ ክፍለ-ሰራዊት 74፡ ኣርባዕተ ናይ ታንክ፡ መድፍዕ፡ ረሻሽ በጦሎኒታት፣ ካብ ሓይሊ ባሕሪ’ውን ዝተወሰነ ሓይሊ ተጸንበሮም። እዚ ፍሉይ ሓይሊ’ዚ ምስ ተኣከበ፡ ምስቲ ኣብ ቅድመኡ ዝጽበዮ ዝነበረ ዕማምን ቅርጺ መሬትን ዝዛመድ ናይ ክልተ ኣዋርሕ ታዕሊም ኣካየደ።   እዚ እናተገብረ ስለያ ሓይሊ-ባሕርን ስለያ ናይቲ ሓድሽ ዝቘመ ሓይሊን ምስ ሓፋሽ ውዱባት ደቂ ዳህላክ ተወሃሂዶም፡ ንደሴት ዳህላክ ንምጥቃዕ መጽናዕቲ ከካይዱ ጀመሩ። ብመሰረት’ቲ መጽናዕቲ፡ “መእተዊ መሳኹቲ ናብ ደሴት ዳህላክ ጸቢብ ኰይኑ፡ ንዘጥቅዕ ሓይሊ መንከሲ ዝኸውን ምቹእ ቦታታት ዘይብሉ፡ ብኣንጻሩ ንዝኸላከል ሓይሊ ዕድል ዝህብ እዩ። ሰራዊት ኣብታ ደሴት ተጸጊዑ ምስ ተራገፈ፡ ናብ ሸቶኡ ማለት ናብቲ ቀንዲ ሰራዊት ጸላኢ ዓስኪሩሉ ዝነበረ መዓስከር ናኹራ ንክበጽሕ ምሉእ መዓልቲ ዝወስድ መገዲ ክጓዓዝ ኣለዎ። ኣብዚ መኸወሊ ዘይብሉ ደሴት፡ ነፈርቲ ኲናት ካብ ኣስመራ እናተመላለሳ ጽዑቕ ደብዳባት ከካይዳ ይኽእላ’የን። ናብዛ ደሴት ሓንሳብ ምስ ኣተኻ፡ ኵነታት እንተ ዘይሰሊጡ ከተንሳሕብ ኣጸጋሚ እዩ” ዝብል መደምደምታ ተበጽሐ። በዚ ምኽንያት’ዚ ደሴት ዳህላክ ንምጥቃዕ ዝወጸ ውጥን ተረፈ።   ዳህላክ ንምጥቃዕ ዝተሓሰበ መደብ ምስ ተረፈ፡ ኣጋርን መካናይዝድን ሓይሊ-ባሕሪን ዝሓቘፈ ሰራዊት፡ ኣብ ትሕቲ ሓደ እዚ ተጠርኒፉ፡ ናብ መጥቃዕቲ ጢዖ ኣቕንዐ። ኣብ ሕርጊጎ ምድላዋቱ ድሕሪ ምጽፋፍ ከኣ፡ ብ25 ለካቲት ናብ ገልዓሎ ቀረበ። ንጽባሒቱ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ኣብ ጢዖ ዝነበረ ሰራዊት ጸላኢ ንምጥቃዕ ብክልተ ኣንፈት ገስገሰ። በጦሎኒ ፓራኮማንዶ ክፍለ-ሰራዊት 16 ምስ ሓደ ሓይሊ ናይ ሓይሊ ባሕሪ ብባሕሪ ክብገሱ እንከለው፡ በጦሎኒ ፓራኮማንዶ ክፍላተ-ሰራዊት 52፡ 85፡ 96፡ ምስ መካናይዝድ ብርጌድን ሃንደሳን ካልኦት ኣሃዱታትን ብመሬት ነቐሉ። እቲ መደብ፡ ብባሕሪ ዝነቐለ ሓይሊ፡ ማርሳ ፋጥማ ክበጽሕ ከሎ፡ እቲ ብመሬት ዝተጓዕዘ ሓይሊ ከኣ ብመገዲ ዓኬሎ ኣቢሉ ምስቲ ብባሕሪ ዝኸደ ኣብ ማርሳ ፋጥማ ክራኸብ እዩ ነይሩ። እንተዀነ ኣብ መጻብቦ ዓኬሎ፡ ሽዱሽተ ታንክታት ኣብ ሰልሚ ስለ ዝተሸኽላ፡ ጕዕዞ ተዓናቐፈ። ካልእ መገዲ ክምረጽ ስለ ዝነበሮ ድማ፡ ብምሉኡ’ቲ ሓይሊ ንገልዓሎ ተመልሰ። እታ ብባሕሪ ዝነቐለት በጦሎኒ ፓራኮማንዶ 16 እውን ምስቲ ብኣጋር ዝነቐለ ሓይሊ ተደረበት። እቲ ኣማራጺ ንየማን ብሲሞቲ ኣቢልካ ምኻድ ነበረ። ብምሉኡ ኣጥቃዒ ሓይሊ ድማ ምሉእ ለይቲ ልዕሊ 140 ኪሎ ሜትር ክጓዓዝ ሓዲሩ፡ ወጋሕታ ከባቢ ጢዖ በጽሐ። 27 ለካቲት ሰዓት 9፡00 ረፋድ ከኣ መጥቃዕቲ ጢዖ ጀመረ። እቶም ብፈጣናት ጀላቡ ተጓዒዞም ዝመጹ ኣባላት ሓይሊ ባሕሪ’ውን ኣብ ልዕሊ መዓስከር ጢዖ ብባሕሪ ሓያል መጥቃዕቲ ፈነው። እቲ መጥቃዕቲ ቅልጡፍን ልዑል ውህደት ዝነበሮን እኳ እንተነበረ፡ ኣብ መዓስከር ጢዖ ዝነበረ ጸላኢ ብመሬት ይዅን ብባሕሪ መህደሚ ስለ ዘይነበሮ፡ እቲ ኲናት መሪር ነበረ። ኣብ መወዳእታ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ነቲ ኣትሪሩ ክከላኸል ዝፈተነ ሰራዊት ኣብ ውሽጢ ሰዓታት ደምሲሱ ሰዓት 15፡00 ድሕሪ ቐትሪ ንጢዖ ካብ መግዛእቲ ኣገላገላ። ኣስታት 260 ኪሎ ሜትር ደቡባዊ ምብራቕ ካብ ምጽዋዕ እትርከብ ጢዖ፡ ኣብ ደነከል ድሕሪ ወደብ ዓሰብ፡ ዝበዝሐ ህዝቢ ዝቐመጣ ዓባይ ማርሳ እያ።

ብመጥቃዕቲ ጢዖ ዝሰንበደ ጸላኢ፡ ኣብ ደንከልን ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያን ዝካየድ ዝነበረ መጥቃዕቲ ጸቕጢ ፈጢሩ ከተዓናቕፍ፡ ከምኡ’ውን እንተስለጦ፡ ካብ ከበባ ዘገላግሎ መስመር ብሸነኽ ጎንደር ክኸፍት ብምሕሳብ ንክፍለ ጦር 14 ብዓዲዃላ ኣቢሉ ንራማ - ትግራይ ኣንቀሳቐሶ። ብ3 መጋቢት 1991 ከኣ መጥቃዕቲ ከፈተ። ቅድሚ ሽዑ፡ ሰራዊት ደርግ ዶብ ኤርትራ ሰጊሩ ንውሽጢ ኢትዮጵያ ከጥቅዕ’ዩ ዝብል ስግኣት ኣይነበረን። ኣብቲ እዋን’ቲ፡ ሰራዊት ደርግ ካብ መላእ ትግራይ ስሒቡ ኣብ ማእከል ኢትዮጵያ ዓሪዱ ብምንባሩ፡ ብምሉኡ ሰራዊት ወያነ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ’ዩ ዝነበረ። ብዘይካ ውሑዳት ኣብ ክፍልታት ዝነጥፉ ኣባላት ወያነ፡ ንትግራይ ክከላኸለላ ዝኽእል ሰራዊት ኣይነበረን። እቶም ውሑዳት ኣባላት ወያነ፡ ዝከኣሎም እናገበሩ ከም ዝደናጐ ምስ ገበሩዎ ከኣ፡ ካብተን ኣብ ውግእ ጢዖ ዝተሳተፋ ክልተ በጦሎኒታት ፓራ-ኮማንዶ ናይ ክፍላተ-ሰራዊት 16ን 52ን፡ ሓደ በጦሎኒ ኮማንዶ ህዝባዊ ግንባር፡ ከምኡ’ውን ካብታ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ዝነበረት ብርጌድ 90 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 16 ሓንቲ በጦሎኒ፡ ብህጹጽ ብመካይን ተጓዒዘን ብዓዲግራት ኣቢለን ብቐትሩ ዓድዋ ኣተዋ። ሰራዊት ደርግ ድሮ ኣብ ገማግም ዓድዋ በጺሑ ነበረ። ክልተኡ ሓይልታት ኣብ ዓዲ ኣቡን ምስ ተራኸበ ውግእ ተጀመረ። ሰራዊት ህዝባዊ ግንባርን ንሓጺር ግዜ ናይ ምክልኻል ውግእ ድሕሪ ምክያድ ሓያል ጸረ-መጥቃዕቲ ፈነወ። ኣብ መወዳእታ እቲ ሓደገኛ ዝነበረ ውጥን ጸላኢ ፈሸለ። ክፍለ-ጦር 14፡ ከቢድ ክሳራ ወሪድዎ ናብ ዓዲዃላ ክምለስ ተገደደ።

ድሕሪ ሓርነት ጢዖ ህዝባዊ ሰራዊት ብ7 መጋቢት ግስጋሰኡ ብምቕጻል፡ ብ8 መጋቢት ንማርሳ ዕዲ፡ 150 ኪሎ ሜትር ሰሜን ካብ ዓሰብ ኣጥቅዐ። ኣተሓሕዛ ጸላኢ ብዙሕ ዝፍለጥ ስለ ዘይነበረ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ብገባር ደቂ’ቲ ከባቢ እናተመርሐ እዩ ኣብ መስመር ተዅሲ በጺሑ። ንክልተ ሰዓታት ብዝተኻየደ ናይ ምድርን ባሕርን ዉሁድ መጥቃዕቲ ከኣ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ንዕዲ ተቘጻጸራ። ኣብ ውግእ ዕዲ ብረት ጸላኢ ዓጢቘም ዝነበሩ ኤርትራውያን ምስ ህዝባዊ ሰራዊት ተሓባቢሮም እዮም። ህዝባዊ ሰራዊት ነቲ ድሮ ዝጀመሮ ስርሒት ብምቕጻል፡ ብ14 መጋቢት ንኣፋምቦ፡ ብ29 መጋቢት ከኣ፡ ኣብ ልዕሊ’ቲ ግስጋሰ ህዝባዊ ሰራዊት ንምዅላፍ፡ ኣብ ቦርሓኖን ኣርዓኖን - ኣስታት 100 ኪሎ ሜትር ሰሜናዊ ምዕራብ ካብ ዓሰብ - ዝተጠናኸር ሰራዊት ጸላኢ በርቃዊ መጥቃዕቲ ብምውሳድ፡ ነቲ ቦታታት ተቘጻጸሮ። ጸላኢ ኣብ ቦርዓኖን ኣርዓኖን ክከላኸል ዝወሰነሉ ምኽንያት፡ እቲ ቦታ ጸቢብን ማሕንቘታት ዘለዎን ብምዃኑ እዩ። ኣብ ርእሲኡ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ነቲ ብበረኽቲ ጎቦታት ዝተኸበበ ጐላጉል ማብራ ሰጊሩ፡ ክሳውዲ ቦርሓኖን ኣርዓኖን እንተ ሒዙ፡ ዋዴን በይሉልን ንምቍጽጻር ከም ዘይጽገሞ ጸላኢ ተገንዚብዎ ነበረ። ጸላኢ ኣብዚ ውግእ’ዚ ሓይሉ ኣዳልዲሉ እኳ እንተመከተ፡ ህዝባዊ ሰራዊት’ውን፡ እተን ንትግራይ ክረድኣ ዝተላእካ በጦሎኒታት ሽሕ’ኳ ዓቕመን ተዳኺሙ እንተ ነበረ፡ ስለ ዝተመልሳኦ፣ ካልኦት ኣርባዕተ ኣጋር በጦሎኒታት እውን ተደሪበናኦ ብምንባረን ብመጠኑ ደልዲሉ ነበረ።   ሓይሊ ባሕሪ ህዝባዊ ግንባር ብወገኑ ኣብዚ ዕለት’ዚ፡ ናብቲ ኣብ ደሴታት ዳህላክ ዝነበረ ሰራዊት ደርግ ማይን ስንቅን ንምብጻሕ ዝተንቀሳቐሳ ሰለስተ መራኽብ ኲናት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ገማግም ባሕሪ ደቡባዊ ደንከል ብምጥቃዕ ንሓንቲ ካብተን ዓበይቲ መራኽብ ወቒዑ ኣቃጸላ። ንጽባሒቱ ድማ ኣሃዱታት ጸረ-ነፈርቲ ህዝባዊ ግንባር ሚግ 23 ነፋሪት ኲናት ወቒዖም ኣውደቑ።

በዚ ትንፋስ ዘይህብ ምዕባለታት’ዚ ዝተናወጸ ስርዓት ደርግ፡ ካብ ከባቢ ዓሰብን ምብራቕ ኢትዮጵያን ኣጋር ሰራዊትን መካናይዝድን ብምድራብ ንዓሰብ ክከላኸል’ዩ ወሲኑ። በዚ ድማ ኣብ ኣስመራ ዝነበረ ክፍለ-ጦር 17 ብነፈርቲ ብህጹጽ ናብ ዓሰብ ከም ዝመጽእ ገበረ። ካብ ኦጋዴን ዶብ ሶማል እውን፡ 45 ታንክታት ዝዓጠቐ መካናይዝድ ክፍለ-ጦር ናብ ደንከል ብምግዓዝ ኣብ ከባቢ በይሉል ዓረደ። በዚ ድማ ሚዛን ሓይሊ ተቐያየረ። ጸላኢ ዝነበሮ ናይ መጓዓዝያን ጥጡሕ መራኸቢ መስመርን ብልጫታት ተጠቒሙ ገዚፍ ሓይሊ ክድርብ እንከሎ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ግን ዝወሰኾ ሓይሊ ብተዛማዲ ኣዝዩ ውሑድ ነበረ። ኣብቲ ቅድሚኡ ዝተኻየደ፡ ነዊሕን መሰናኽል ዝበዝሖን ጕዕዞን መረርቲ ውግኣት ምድረበዳን እውን ብዙሕ ሃሊኹ ነበረ።   ወጋሕታ 31 መጋቢት፡ ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ዋዴ ኣብ ልዕሊ’ቲ ዝተጠናኸረ ሓይሊ መጥቃዕቲ ፈነወ። ጸላኢ ኣብ ሰንሰለታዊ ጎቦታት ዋዴ ነኺሱ ምውራድ ኣበየ። ብፍላይ መበል 17 ክፍለ-ጦር፡ ኣብ ብዙሕ ቦታታት ምስ ህዝባዊ ሰራዊት ዝገጠመ ምኩር ሰራዊት ብምንባሩ፡ ብርጌዳቱ እናቐያየረ ኣትሪሩ መከተ። ንሰለስተ መዓልታት ከኣ፡ ደማዊ ውግእ ቀጸለ። እቲ ኩነታት ዘሻቕል እናዀነ ስለ ዝኸደ ከኣ ሓደ ከዐውት ዝኽእል ስልቲ ኲናት ክሕንጸጽ ግድን ነበረ። በዚ መሰረት፡ ነቲ ኣብ ዋዴን ከባቢኡን ዝነበረ ሰራዊት ጸላኢ ንምድምሳስ፡ በቲ ዝሓሸ መንቀሳቐሲ ቦታ ዝነበሮ ጸጋማይ ወገን ታንክታት ከሕልፍ ዝኽእል መገዲ እናዲኻ፡ ኣጋር ሰራዊትን ታንክታትን ብምእታው፡ ነቲ ቀንዲ ናይ ዕደላ መስመሩ ዋዴ-በይሉል ቈሪጽካ፡ ብኹሊት ንምህራሙ ተወጠነ። ብ2 ሚያዝያ ከኣ፡ 6 ታንክታት፡ ሓንቲ በጦሎኒ ፓራኮማንዶን በጦሎኒ ረሻሽን ናይ ኩሊት መጥቃዕቲ ከፈታ። ጸላኢ ብዘይገመቶ ኣንፈት፡ ተዅሲ ምስ ተኸፍቶ ቀልጢፉ ዝርግርግ ኣተዎ።

ብድሕሪ’ዚ ህዝባዊ ሰራዊት ናብቲ ጽንኩር ከም ዝኸውን ድሮ ተገሚቱ ዝነበረ ውግእ በይሉል ኣተወ። እታ ካብ ዓሰብ 60 ኪሎ ሜትር ርሒቓ እትርከብ፡ ኣብ ገማግም ባሕሪ ዝተደኮነት በይሉል፡ ብጽዑቕ ገረብ ዓርኮብኮባይ ዝተሸፈነት እያ። እቲ ጽዑቕ ኣግራብ ግን ንዘጥቅዕ ሓይሊ ኣጸጋሚ ነበረ። እንተዀነ ሰራዊት ጸላኢ ብልጫታቱ ክጥቀመሉ ኣይከኣለን። ህዝባዊ ሰራዊት፡ ብ6 ሚያዝያ ንበይሉል ኣጥቂዑ ተቘጻጸራ። ጸላኢ ከኣ፡ ካብ በይሉል ንደቡባዊ ምብራቕ ኣብ ዝርከብ ገዛኢ ቦታታት ሒዙ መከላኸሊ መስመሩ ኣደልደለ። ህዝባዊ ሰራዊት ብወገኑ፡ በይሉል ድሕረኡ ገይሩ፡ መከላኸሊ መስመር መስረተ። ካብ 9 ሚያዝያ ክሳብ 25 ግንቦት 1991 ድማ፡ ሰራዊት ጸላኢ ግስጋሰ ህዝባዊ ሰራዊት ዓጊቱ ካብቲ ቦታ ከምዝርሕቕ ብምግባር ዓሰብ ንምድሓን፡ ህዝባዊ ሰራዊት ብወገኑ፡ ዓሰብ ንምሓዝ ዘኽእሎ ኣገደስቲ ቦታታት ንምቍጽጻር ንኣስታት ወርሕን ክልተ ቅነን ናይ ምርብራብ ውግኣት ቀጸለ።

ሓደ ካብ ዕላማታት ወፍሪ ደንከል፡ ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ደርግ፡ ሓይሉን ኣቓልቦኡን ከም ዝመቓቐል ገይርካ፡ ካብቲ ኣብ ግንባራት ደቡብን ጊንዳዕን ኣሰሊፍዎ ዝነበረ ክፍለ-ጦራት ናብ ደንከል ከም ዝግዛዕ ብምግባር፡ ንናይ መጨረሽታ ደምዳሚ ኲናት ምቹእ ኩነታት ምፍጣር ነበረ። ከምቲ ዝተወጠኖ ድማ ደርግ፡ ንክፍለ-ጦራት 17፡ 22፡ 21 ከምኡ’ውን ሓያለ ብርጌዳት ፍሉይ ኮማንዶ፡ መካናይዝድን ካልኦት ወሃብቲ ደገፍ ኣሃዱታትን በብተራ ናብ ደንከል ኣግዓዞም። ብዘይካ’ዚ፡ ነቲ ናብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዝግስግስ ዝነበረ ጥሙር ናይ ወያነን ህዝባዊ ግንባርን ሓይሊ ንምዕጋት፡ ክፍለ-ጦር 14 ንኢትዮጵያ ከም ዝግዕዝ ገበረ።

Section::::ወፍሪ ስግረ-ዶብ.
ማዕረ-ማዕረ’ዚ ኣብ ኤርትራ ዝካየድ ዝነበረ ውግኣት፡ ኣሃዱታት ወያነ ብመካናይዝድ ክፍለሰራዊት 74 ህዝባዊ ግንባር ደገፍ እናተገብረለን፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዓበይቲ ወፍርታት የካይዳ ነበራ። ኣሃዱታት መካናይዝድ ክፍለ-ሰራዊት 74 ካብቲ ኣብ 1989 ዝተኻየደ ዕዉት መጥቃዕቲ ሽረ ኣትሒዞም፡ ኣብ ጐድኒ ኣጋር ሰራዊት ወያነ ብምስላፍ፡ ኣብ ክፍለ ሃገር ወሎ ኣብ ኣላማጣ፡ ቆቦን ወልድያን ኣብ ዝተኻየዱ ወሰንቲ ዝዀኑ መጥቃዕቲታት ተሳቲፎም ክሳብ ግንባር ውጫለን ደብረታቦርን በጺሖም ነበሩ። መካናይዝድ ብርጌድ 23 ከኣ፡ ኣብቶም ናይ መጨረሽታ ዓበይቲ ወፍርታት ንምስታፍ ኣብ ቀዳማይ ሰሙን ናይ ጥሪ 1991 ናብ ኢትዮጵያ ኣተወ። ምስቶም ኣቐዲሞም ኣብ ኢትዮጵያ ዝጸንሑ ኣሃዱታት ኮማንዶ ህዝባዊ ግንባር ብምውህሃድ ከኣ ተልእኾኡ ንምፍጻም ግዜ ከይወሰደ ንሰፊሕ ኲናት ኣብ ምቅርራብ ተጸምደ። መካናይዝድ ብርጌድ 23 ብሓደ በጦሎኒ ታንከኛ፡ በጦሎኒ መድፍዕ፡ በጦሎኒ ረሻሽ ከምኡ’ውን ጸረ-ታንክን ጸረ-ነፈርቲን ሚሳይላት ዝሓዙ ኣሃዱታት ዝቘመ ነበረ። እዚ ኣሃዱ`ዚ፡ ኣብ መስመር ወልድያ-ደብረታቦር ኣብ እትርከብ ሓውሲ ከተማ ገርገራ፡ ንሓደ ወርሒ ዝኣክል ዝዕጠቕ ኣጽዋራት ማለት ታንክታት፡ መዳፍዕን ረሻሻትን ንምድላው፡ ብዘይዕረፍቲ ኣብ ከቢድን ኣህላኺን ዕዮ ተጸሚዱ ኣሕለፎ። ምድላዋቱ ኣጻፊፉ ድማ ተልእኾኡ ክፍጽም ተዳለወ። ብ4 ለካቲት 1991፡ ብኣሃዱታት ስለያ ወያነ፡ ብዛዕባ ኣተሓሕዛ፡ ድልዳለን ዝርጋሐን ዕርድታት ሰራዊት ደርግ፡ ብዝሒን ዓይነትን ኣጽዋር፡ መንነት ኣሃዱታት ጸላኢን መስመራትን ኣንፈታትን መጥቃዕቲ. . . ዓሚቝን ዝርዝራዊን ሓበሬታ ምስ ተዋህቦ፡ ኣብ መበገሲ ቦታኡ ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ተጠንቀቕ ከም ዝጸንሕ ተገብረ። ብ20 ለካቲት ድማ ካብ መበገሲ ቦታኡ ተንቀሳቒሱ፡ ንፋስ-ማውጫን ክምር-ድንጋይን ዝተባህላ ንኣሽቱ ከተማታት ሓሊፉ፡ ንየማናይን ጸጋማይን ኣንፈት መጥቃዕቲ ኣብ እትፈሊ ጋሳይ ዝተባህለት ንእሽቶ ዓዲ ኣተወ። ኣብዚ ቦታ’ዚ፡ እቲ ዘጥቅዕ ሓይሊ ናብ ክልተ ክንፍታት መጥቃዕቲ ተመቕለ። ብጸጋማይ ኣንፈት መጥቃዕቲ ዝተመደባ ኣሃዱታት፡ እስቴ ኣብ ዝተባህለ ዓዲ ክበጽሓ እንከለዋ፣ ብየማናይ ኣንፈት መጥቃዕቲ ዝተመደባ ኣሃዱታት ድማ፡ ብደብረታቦር ሓሊፈን ናብታ ቀንዲ መስመር ባህርዳር ጎንደር ዝሓልፈላ ከተማ ወረታ ኣምርሓ።

ብ23 ለካቲት 1991 ሰራዊት ወያነን መካናይዝድን ኮማንዶን ህ.ግ.ን መስመር ባህርዳር ጎንደር ብምቑራጽ፡ ብርቱዕ መጥቃዕቲ ፈነወ። ብጸጋማይ ክንፊ ዝተንቀሳቐሰ ዝዓበየ መካናይዝድ ሓይሊን ኣጋር ሰራዊት ወያነን፡ ኣብ ጎልጎል ሃሙሲት ተገዲመን ምስ ዝጸንሖ ዓሰርተታት ታንክታት፡ ብርቱዕ ናይ ታንክ ብታንክ ግጥም ድሕሪ ምክያድ፡ ኣብኡ ዓሲኪሩ ዝነበረ ገዚፍ ክፋል ሰራዊት ደርግ ምሉእ ብምሉእ ደምሲሱ፡ ብ25 ለካቲት ከተማ ባህርዳር ኣተወ። ብየማን ዝተንቀሳቐሰ ሓይሊ ድማ፡ ካብ ወረታ ንምዕራብ መስመር ጎንደር ሒዙ ንከተማ ኣዲስ ዘመን ተቘጻጺሩ ብምግስጋስ ጎንደር ኣተወ። ብድሕሪ’ዚ ሰራዊት ወያነን ህዝባዊ ግንባርን፡ ኣብ ክፍለ ሃገር ጎጃም ዝርከባ ዱርቤቴ፡ ዳንግላ፡ ቡሬ፡ ፍኖተ ሰላም፡ ኣማኑኤል፡ ፓወ፡ ዝበሃላ ሓውሲ ከተማታት፡ ከምኡ’ውን ንመደበር ታዕሊም ብርሸለቆ ብምሓዝ፡ ክሳብ ዋና ከተማ ክፍለ ሃገር ጎጃም ደብረማርቆስ ዝርከብ ሰፊሕ ቦታታት ተቘጻጸረ። ክሳብ’ቲ ንክፍላተ ሃገር ጎጃምን ሽዋን ዝፈሊ ፈለግ ኣባይ (ሰማያዊ ኒል) ብምግስጋስ ከኣ፡ ኣብ ደጀን ዝተባህለ ቦታ ዓረደ። እዚ “ወፍሪ ቴድሮስ” ዝተሰምየ፡ ንክፍላተ ሃገርን ጎንደርን ጎጃምን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ወያነ ንምእታው ዝዓለመ ስርሒት ድሕሪ ናይ ክልተ ቅነ ዘየቋርጽ መጥቃዕትታት ብ8 መጋቢት ምሉእ ብምሉእ ሸቶኡ ሃሪሙ ተፈጸመ።

ስዒቡ ዝቐጸለ ካልእ ዓቢ ወፍሪ፡ ብቋንቋ ኦሮምኛ ወፍሪ “ቤሉሱማ ወልቄጡማ” (ወፍሪ ማዕረነትን ናጽነትን) ዝተሰምየ ንክፍለሃገር ወለጋ ሓራ ንምውጻእ ዝዓለመ መጠነ ሰፊሕ መጥቃዕቲ እዩ ነይሩ። ናብዚ ወፍሪ’ዚ፡ ሰራዊት ወያነን ህዝባዊ ግንባርን ካብ ቡሬ - ጎጃም እዩ ተበጊሱ። ፈለማ ኣብ ከባቢ’ቲ ንክፍላተ ሃገር ጎጃምን ወለጋን ዝፈሊ ፈለግ ኣባይ ሓያል ውግእ ተኻየደ። ነቲ ፈለግ ድሕሪ ምስጋር ድማ፡ ኣብ ከባቢ ጉተንን ጽገማርያምን ዓስኪሩ ዝነበረ ሰራዊት ጸላኢ ድሕሪ ምብትታን፡ ንርእሰ ከተማ ክፍለ ሃገር ወለጋ ነቀምቴ ተቘጻጸረ። ድሕሪ ምትሓዝ ነቀምቴ ሰራዊት ወያነን ህዝባዊ ግንባርን፡ ቀንዲ መስመር ነቀምቴ ኣዲስ-ኣበባ ሒዞም ንቕድሚት ብምግስጋስ፡ ኣብ ፍንጫ፡ ሻምቡ፡ ጌዶን ጉደርን ምስ ሰራዊት ደርግ ብርቱዕ ግጥም ኣካይዶም ክሳብ ከተማ ኣምቦ 125 ኪ.ሜ. ምዕራብ ካብ ኣዲስ ኣበባ በጽሑ።    ብድሕሪ’ዚ፡ “ወፍሪ ዋልልኝ” ዝተሰምየ ንክፍላተ ሃገር ወሎን ሰሜንን ምዕራብን ክፍለ ሃገር ሽዋን ንምቍጽጻር ዝዓለመ ወፍሪ እዩ ተኻይዱ። እዚ ጎድኒ ጎድኒ መጥቃዕቲ ደቀምሓረ ዝጀመረ ወፍሪ፡ ኣብ ውሽጢ ሳልስቲ፡ ነቲ 25,000 ዝግመት ሰራዊት ዝነበሮ፡ ሳልሳይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ኣብ ከበባ ኣእትዩ ብምድምሳስ፡ ንከተማታት ደሴን ኮምቦልቻን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ሰራዊት ወያነን ህዝባዊ ግንባርን ከምዝኣቱ ገበረ። ነቲ ቀንዲ መስመር ሒዙ ንከተማ ደብረዘይት ብምቁጽጻር ከኣ፡ ክሳብ ስንዳፋ በጺሑ፡ ንናይ መወዳእታ መጥቃዕቲ ኣዲስ ኣበባ ድልው ኮነ።

ምፍራስ ግንባር ደቀምሓረን ሓርነት መላእ ኤርትራን

ድሕሪ ምድምሳስ ናደው ብ1988 ስርዓት ደርግ፡ ግዜ ሸሚቱ ወተሃደራዊ ምድላዋት ንምግባር፡ ንነዊሕ ግዜ ዝሕሰሞ ዝነበረ ዘተ ሰላማዊ ፍታሕ ክቕበል ተቐሲቡ እዩ። ብኡ መሰረት ድማ ኣቐዲሙ ብመንጎኝነት ካርተር (ፕረዚደን ኣመሪካ ነበር) ርክባት ይካየድ ነበረ። ድሕሪ ምምስራት ግንባር ደቡብ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ደንከልን ማእከል ኢትዮጵያን ዝካየድ ዝነበረ ዝተወሃሃደ መጥቃዕቲታት፡ ስርዓት ደርግ ተስፋ ስለዝቘረጸ፡ ግስጋሰ ሰራዊት ህዝባዊ ግንባርን ወያነን ደው ንምባል ዝነበሮ እንኮ ኣማራጺ ሰላማዊ ዘተ ነበረ። በዚ መሰረት፡ ርክብ ስለዝጠለበ፡ ብመንጎኝነት ናይቲ ሽዑ ኣብ ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ሓላፊ ጉዳያት ኣፍሪቃ ዝነበረ ሀርማን ኮሀን፡ ኣብ መንጎ ህ.ግ.፡ ወያነን ግንባር ሓርነት ኦሮሞን በቲ ሓደ፡ ስርዓት ደርግ ድማ በቲ ካልእ፡ ን25-26 ግንቦት 1991 ኣብ ለንደን ዘተ ሰላም ክካየድ ቈጸራ ተታሕዘ።  እዚ ቆጸራ’ዚ ተታሒዙ እንከሎ፡ ህዝባዊ ግንባር ብ19 ግንቦት 1991 ኣብ ግንባር ደቀምሓረ መጥቃዕቲ ፈነወ። ዕላማ ናይቲ መጥቃዕቲ፡ ንደቀምሓረን ከባቢኣን ተቘጻጺርካ፡ ኣብ ሰሓርቲ ብምዕራድ፡ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ብከቢድ ብረት ፍጹም ኣልሚስካ፡ ንሎጀስቲካዊ ቀረብ ሰራዊት ደርግ ምሉእ ብምሉእ ብምዕጻው፡ ኣብ ዘተ ሰላም ለንደን ላዕለዋይ ኢድ ሒዝካ ምእታው፡ ውጽኢት ናይቲ መጥቃዕቲ ገምጊምካ ድማ፡ ንናይ መጨረሽታ መጥቃዕቲ  ኣስመራ ድልው ምዃን ነበረ።

Section::::ኣሰላልፋ ሰራዊት ጸላኢ.
Section::::ቅድሚ ውግእ ዝነበረ ዓቕሚ ጸላኢ.
ቅድሚ ውግእ ምጅማሩ ኣብ ግንባር ደቡብ ደርግ፡ ኣርባዕተ ብርጌዳት ናይ 10 ክፍለ-ጦር ምስ ሓደ ኮማንዶ ሻለቃ፣ 2 መካናይዝድ ክፍለ-ጦር ምስ ፍሉይ ኮማንዶ ብርጌድ፣ ክፍለጦር 18፡ ምስ ሓደ ኮማንዶ ሻለቃ፣ መካናይዝድ ብርጌድ 29፣ መካናይዝድ ብርጌድ 16፣ ከምኡ’ውን 3 ሞቶራይዝድ ክፍለ-ጦር ምስ ሓደ ፍሉይ ኮማንዶ ብርጌድን ሓደ ኮማንዶ ሻለቃን ኣሰሊፉ ነበረ። ኣብ መስርሕ’ቲ ውግእ ጸላኢ፡ ንተራራ ክፍለ-ጦር 19 ካብ ኣስመራ፡ ክልተ ብርጌዳት ናይ ክፍለ-ጦር 21 ካብ ዓሰብ፡ ክልተ ብርጌዳት ሓለዋ ከባቢ ኣስመራ (ኣዙጥ - ኣስመራ ዙርያ ጥበቃ)፡ ሓደ ብርጌድ ናይ ክፍለ-ጦር 29 ካብ ግንባር ከረን፡ ሓደ ብርጌድ ካብ ከባቢ ምሕላብ፣ ከምኡ’ውን “ዮሃንስ”ን “ካሌብ”ን ዝተባህሉ ብተጋሩ ምሊሻ ዝቘሙ ክልተ ብርጌዳት፡ ሚሊሻ ስርናይ ኤርትራን ካልኦት ሻለቃታትን ናብቲ ግንባር ደረበ። ትግራይ ካብ ስርዓት ደርግ ሓራ ምስ ኰነት፡ እቶም ናይ ትግራይ ሚሊሻ ምስ ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ደርግ ተሰሊፎም ኣንጻር ህዝባዊ ግንባር ከም ዝተዋግኡ ይፍለጥ። እዞም ዕጡቓት ሚሊሻ፡ ኣሉላ፡ ዮሃንስ፡ ካሌብ ዝብል ኣስማት ነበሮም። እቶም ኤርትራዊያን ሚሊሻ ከኣ ዘርኣይ ደረስ፡ ኣሰፋስላምሳ፡ ኣብርሃ ዶቦጭ ተባሂሎም ይጽውዑ ነበሩ።

ኣብዚ ወሳኒ ግጥም’ዚ ጸላኢ ዓጢቕዎ ዝነበረ ኣጽዋር፡ ልዕሊ 20 ናይ 130 ሚሊ ሜትር መድፍዕ፡ ኣስታት 60 ናይ 122 ሚሊ ሜትር መድፍዕ፡ ሸሞንተ ቢ.ኤም 21፡ ዓሰርተክልተ ቢ.ኤም 24፡ ኣስታት 60 ታንክታት፡ ሞርታራት፡ ዓበይትን ማእከሎትን ረሻሻት፡ ጸረታንክ ሚሳይላት፡ ነፈርቲ ውግእን ሄሊኮፕተራትን ዘጠቓልል ነበረ። ኣብ ርእሲ’ዚ መከላኸሊ መስመር ጸላኢ፡ ንኣስታት ሓደ ዓመት ዝተዓርደ ስለ ዝነበረ፡ ብኣዝዩ ብዙሕ ነተጕቲ ዝተሓጽረን ብቐሊሉ ዘይስገርን ነበረ።

Section::::ኣሰላልፋ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት.
ኣብዚ መድረኽ’ዚ፡ ህዝባዊ ሰራዊት ብዓቕሚ ሰብን ኣጽዋርን፡ ካብ ቅድሚኡ መድረኻት ብተዛማዲ ዝደልደለ  ብምንባሩ ኣቃውማኡ ናብ ደረጃ ኮራት ደይቡ ነበረ። በዚ መሰረት ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ዓሪደን ዝነበራ ክልተ ኮራት፣ ንክፍላተ ሰራዊት 52ን 96ን ዝሓዘት ኮር 381፡ ንክፍላተ-ሰራዊት 70ን 16ን ዝሓዘት ኮር 491 ነበራ። ካብ ኮር 271 ከኣ ክፍለሰራዊት 85 ካብ ግንባር ጊንዳዕ ተሳሒባ ኣብ ድሮ’ቲ መጥቃዕቲ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ ተሰለፈት። ብኣጠቓላሊ ኣብዚ ግንባር’ዚ ዝተሰለፋ ኣሃዱታት ህዝባዊ ግንባር፡ ኣርባዕተ ክፍላተ-ሰራዊት ኰይነን፡ ክልተ መካናይዝድ ብርጌዳት ማለት ብርጌድ 73 ብርጌድ 34 ናይ መካናይዝድ ክፍለ-ሰራዊት 74፡ ኣብ ብምሉኡ’ቲ ግንባር ተዘርጊሐን ነበራ። ብዘይካ’ዚ ካብ ክፍለ-ሰራዊት 16ን 85ን ሓሓደ በጦሎኒ ኣብ ግንባር ዓሰብ ክስለፋ እንከለዋ፡ ካብ ብርጌድ 49 ናይ ክፍለ-ሰራዊት 96 ክልተ በጦሎኒ፡ ምስ ክፍለ-ሰራዊት 52 ተደሪበን ኣብዚ ግንባር ተሳተፋ። ብዓቕሚ ኣጽዋር ህዝባዊ ሰራዊት፡ 12 ናይ 130 ከምኡ’ውን 40 ናይ 122 ሚሊ ሜትር መዳፍዕ፣ ቢ.ኤም 21 ወንጫፊ ሮኬት ከምኡ’ውን 45 ዝዀና ታንክታት፡ ብብዝሒ ሞርታራት፡ ረሻሻት፡ ጸረ-ታንክን ጸረ-ነፈርትን ሚሳይላት፡ ካልእ ኣጽዋራትን ኣሰሊፉ ነበረ።

Section::::ውጥን መጥቃዕቲ.
ውጥን ናይቲ መጥቃዕቲ ብመንጽር ኣሰላልፋ ኣሃዱታት ከምዚ ዝስዕብ ነበረ። ክፍለ-ሰራዊት 52 ካብ ሰሰብ ክሳብ ከባቢ ሕረት ብምጥቃዕ፡ ብየማናይ ጫፍ ክሳብ ሰፈር-ኣጣልን መጻሉን ክትበጽሕ፣ ክፍለ-ሰራዊት 85፡ ካብ ከባቢ ሕረት ክሳብ ዓዲሃርም ዘሎ ቦታታት ጸላኢ ተቘጻጺራ፡ ነቶም ኣገደስቲ ጎቦታት ዓዲሃርምን ከባቢኡን ብምሓዝ ናብ ጐልጎል ሓመስ ክትቅልቀል። ክፍለ-ሰራዊት 16 ኣብ ከባቢ ዓዲሃርም ምስ ክፍለ-ሰራዊት 85 ተራኺባ ንጎቦታት እራርን ጉራዕን ብምሓዝ ዓዲ-ጐልጎል ክትቈጻጸር። ክፍለ-ሰራዊት 70 ካብ ጉራዕ ንጸጋም ከባቢ ውጡሕ፡ ትኹልን ጸጓሮን ተቘጻጺራ ንቕድሚት ክትቅጽል። ብሸነኽ የማን ድማ ኣብ ግንባር ዓላ-ዓዶሮሶ ዝነበራ ኣሃዱታት፡ ኣብ ቅድሚአን ዝጸንሐ ሰራዊት ጸላኢ ጸራሪገን ማዕረ’ቲ ከባቢ ደቀምሓረ ዝበጽሐ ኣሃዱታት ክኣስራ፡ ደቀምሓረ ምስ ተታሕዘት ከኣ ብሸነኽ ምብራቕ ምስኡ ለጊበን ናብ ዝባውንቲ ኣውልዕ ጾሩ ከምርሓ ዝብል ነበረ።

ቀዳማይ ገጽ መጥቃዕቲ ክልተ መድረኻት ነበሮ። ቀዳማይ መድረኽ፡ ንክፍለ-ሰራዊት 16ን 85ን ከምኡ’ውን 52 ብሓባር ዝምልከት ቀንዲ ዕማም ኰይኑ፡ ኣብ ከባቢታት ሰሰብ፡ ኣፈልባ፡ ሕረት፡ ዓዲ-ሃርም፡ እራርን ጉራዕን ዝርከብ ኣገደስቲ ቦታታት ክቈጻጸራ። ካልኣይ መድረኽ፡ ንክፍለ-ሰራዊት 70 ጥራይ ዝምልከት ኰይኑ፡ ተልእኾ ቀዳማይ መድረኽ ምስ ተፈጸመ፡ ካብ ጉራዕ ንጸጋም ዘሎ ቦታታት ብፍላይ ከባቢ ውጡሕ ኣጥቂዑ፡ ንጸጓሮ ክቆጻጸር ዝብል ነበረ።   መስርሕ ውግእ በዚ ዝተጠቕሰ ሓፈሻዊ ውጥን መሰረት መጥቃዕቲ ግንባር ደቀምሓረ፡ ሰንበት 19 ግንቦት 1991 ሰዓት 10፡00 ቅድሚ ቐትሪ ጀመረ። ክፍለ-ሰራዊት 52 በቲ ዝተዋህባ መደብ መሰረት፡ ንሰሰብ ገማግም ሰፈር-ኣጣልን ኣፈልባን ተቘጻጸረት። ኣብ መስመር መጥቃዕቲ ናይዛ ክፍለ-ሰራዊት ኣብ ዝተወሰነ ቦታ፡ ማለት ኣብ ናይ ሓንቲ በጦሎኒ ቦታ፡ ጸላኢ ተሪሩ ምሕላፍ ስለዝኸልኣ፡ ብየማነ ጸጋም ከም እትሓልፍ ብምግባር ሓይሊ ጸላኢ ኣብ ማእከል ተቘሪጹ ከም ዝተርፍ ተገብረ።

Section::::ውዕሎ 20 ግንቦት.
ንጽባሒቱ ኣብ ዝተገብረ ውግእ፡ በቲ ኣቐዲሙ ዝወጸ ውጥን መጥቃዕቲ መሰረት፡ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 70 ቦታአን ሒዘን ስለ ዝጸንሓ፡ ቀዳማይ ድፋዕ ጸላኢ ብምፍራስ፡ ምዕራብ ካብ ትኹል ንዝርከብ፡ ጸላኢ ረዳት ከምጽኣሉ ዝኽእል ኣገደስቲ ቦታታት ከባቢ ኮርባርያ ተቘጻጺረን ሓደራ።

ክፍለ-ሰራዊት 16 ካብቲ ዝሓደረቶ ጉራዕ ተበጊሳ፡ ንጸጋም ወገን ብምንቅስቓስ ሰዓት 11፡ 00 እንዳ-ኣመሪካ ተቘጻጸረት። ግስጋሰኣ ብምቕጻል ፍርቂ መዓልቲ ኣቢሉ ናብ ከባቢ ዓዲጐልጎል ተጸግዐት። በቲ ዝወጸ መደብ መሰረት፡ ሰዓት 17፡00 ጸጓሮ ንምቍጽጻር፡ ካብ ዓዲ-ጐልጎል ንኣምሁር ዝወስድ ጐልጎል ክትቁርጽ ሰሜን ካብ ትኹል ኣብ ዝርከብ ሓጸርቲ ኩጀታት ምስ በጽሐት፡ ጸላኢ ነቲ ከፋት ቦታ መዝሚዙ፡ ብታንክታትን መዳፍዕን ተሰንዩ፡ ነታ ውሽጢ ዝኣተወት ሓንቲ ቦጦሎኒ ናይ ክፍለ-ሰራዊት 16 ተሳሃላ፣ ሕማቕ ውጽኢት ከኣ ኣስዓበ። ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 16፡ ብየማነን ዝነበራ ካልኦት ኣሃዱታት ገና ስጕምቲ ከይወሰዳ ንበይነን ናብ ዓዲ-ጐልጎል ምእታወን ውጽኢቱ ኣሉታዊ ነበረ። ጸላኢ ብኻልእ ከባቢ ጸቕጢ ስለ ዘይነበሮ፡ ነቲ ዝኣተወ ሓይሊ ኣኽቢቡ ከቢድ ክሳራ ክውረድ ከኣለ። ጸኒሑ፡ ብየማንን ጸጋምን ዝነበራ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ስጕምቲ ምስ ወሰዳ ግን ኣሃዱታት ክፍለሰራዊት 16 ናብ ሸቶአን ክበጽሓ ከኣላ።

ጸላኢ፡ ናብዚ ዕለት’ዚ ኣብ ዘውግሐ ለይቲ፡ ነቲ ብኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ዝተታሕዘ ኣገደስቲ ቦታታት ንምምላስ፡ ተራራ ክፍለ-ጦራት 18ን 19ን ከምኡ’ውን መካናይዝድ ብርጌዳትን ካልኦት ኣሃዱታቱን ኣሰሊፉ፡ ብዝተፈላለየ ቦታታት ብፍላይ ከኣ ብወገን ኣፈልባን እራርን ሓያል ጸረ-መጥቃዕቲ ከካይድ ሓደረ። እንተዀነ ዘምጽኦ ለውጢ ኣይነበረን።

እዚ ውግእ’ዚ እናተኻየደ እንከሎ፡ ህዝባዊ ሰራዊት፡ ኣብቲ ዕለት’ቲ ብመድፍዕ 130 ሚሊ ሜትር ንመዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ኣጽዒቑ ክድብድብ ወዓለ።

Section::::ውዕሎ 21 ግንቦት.
ኣብዚ ዕለት’ዚ፡ መጥቃዕቲ ሰዓት 5፡00 ናይ ንግሆ እዩ ጀሚሩ። ክፍለ-ሰራዊት 52 ድሕሪ ናይ ውሱን ሰዓታት መሪር ኲናት ንደቀምሓረ ሰዓት 11፡30 ተቘጻጺራ ግስጋሰኣ ብምቕጻል ናብ ደቂናዞ ሓለፈት። እቲ ብቐይሕኮርን ኩርባዝብእን ዝነበረ ኣሃዱታት ግን፡ ነቲ ዝተዋህቦ ዕማም መብዛሕትኡ ዓሚምዎ’ኳ እንተነበረ፡ ብፍላይ ንስትራተጂያዊት ቦታ ብራኸ ነጥቢ1904 ግን ከይተቘጻጸራ ሓደረ።

ክፍለ-ሰራዊት 85 ብወገና፡ ሰዓት 5፡30 መጥቃዕታ ጀሚራ ብጸጋማይ ወገን ዝተፈነወላ ጸረ-መጥቃዕቲ ጸላኢ ኣምከነት። ዝተወሰና ኣሃዱታት ናይዚ ክፍለ-ሰራዊት፡ ምስ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 52 ብምዃን ገለ ክፋል ደቀምሓረ ምስ ሓዛ፡ ጸላኢ ብሸነኽ ኣምሁር ካብ ዝነበራ ታንክታት ናብ የማን ብምንቅስቓስ፡ ነቲ  ቅድሚኡ መዓልቲ ኣብ ልዕሊ ቦጦሎኒ ናይ ክፍለ ሰራዊት 16 ዝፈጸሞ መጥቃዕቲ ብዝመሳሰል መገዲ ንኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 85 ክጭፍልቕ ተሃንደደ። ኣንፈት ምንቅስቓሱ ብማዕዶ ምስ ተራእየ ከኣ፡ ካብተን ምስ ክፍለሰራዊት 52 ዝነበራ ታንክታትን ጸረ-ታንክን ብቕልጡፍ ኣብታ ብርጌድ ተደሪበን ኣድብየን ከምዝጽበይኦ ተገብረ። በዚ ድማ፡ እቲ ተሃንዲዱ ዝመጸ ታንከኛ ኣሃዱ ሰራዊት ጸላኢ፡ ኣብ ሓንቲ ደቒቕ 4 ታንክታት ተቓጸላኦ። በዚ ዝተሰናበደ ጸላኢ ዝተረፋ ታንክታቱ ንድሕሪት መሊሱ ናብ ኣምሁር ክሰግር ተገደደ። ድሕሪ’ዚ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 85 ምስ ክፍለሰራዊት 52 ብምትእስሳር፡ ደቀምሓረ ሓሊፈን ናብ ታባታት ኣውሊዕ-ጾሩን ደቂናዞን ወጺአን ሓደራ።  ኣብ ወጋሕታ ናይዚ ዕለት’ዚ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 16 ዘጥቅዓሉ ቦታታት ስለዘይጥዓመን ምስቲ ብየማናይ ሸነኽ ዝነበረ ግስጋሰ ህዝባዊ ሰራዊት ክስጕማ ኣይከኣላን። ጸላኢ ዓጊቱወን ወዓለ። ብየማን ዘጥቅዓ ኣሃዱታት ደቀምሓረ ምስ ኣተዋ ግን፡ ኣሃዱታት ክፍለሰራዊት 16 ቅድመአን ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ ጸራሪገን፡  ብዘይ ብዙሕ መሰናኽል ንጸጓሮን ኣምሁርን ክቆጻጸራ ከኣላ። ብድሕሪ’ዚ ብቕልጡፍ ንቕድሚት ገስጊሰን ካብ ከባቢ ኣውሊዕ-ጾሩ ንሸነኽ ኣድግና ዘሎ ተረተር ቦታታት ሒዘን ሓደራ።

ኣብዚ ዕለት’ዚ ክፍለ-ሰራዊት 70 ካብቲ ዝሓደረትሉ ከባቢ ኮርባርያ ብምብጋስ፡ ንኮርባርያ ሓሊፋ፡ ንመስመር ደቀምሓረ-ተራእምኒ ብምቁጽጻር፡ ንጸጓሮ ንየማን ገዲፋ ንዓራቶን ደንገልን ዘተኣሳስር ብራኸታት ሒዛ ብሸነኽ የማን ምስ ክፍለ-ሰራዊት 16 ተኣሳሰረት። ብጸጋማይ ግንባር እዚ መጥቃዕቲ’ዚ እናተኻየደ እንከሎ፡ እቲ ኣብ ደቀምሓረን ትኹልን ዓሪዱ፡ ነቲ ግንባር ሓኒቑ ሒዝዎ ዝነበረ ናይ ጸላኢ መበል 16 ሰንጥቕ መካናይዝድ ብርጌድን፡ መበል 29ን 5ይን 3ይን ሜካናይዝድ ብርጌዳትን መስመር ከይብተኾም ተቐዳዲሞም ብኮርባርያ ኣቢሎም ንተራእምኒ ገጾም ሃደሙ። ብድሕሪ’ዚ እቲ ኣብ ፎርቶ ደቀምሓረ መአዘዚ ኮር 609 መከላኸሊ መስመር ሒዙ ክገጥም ዝፍትን ዝነበረ መበል 18 ተራራ ክፍለ-ጦር ንድሕሪት ስሒቡ መአዘዚኡ ኣብ ወቐርቲ ገበሮ። ኣብዚ ዕለት’ዚ፡ 21 ግንቦት 1991፡ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ፡ ወግእ ብኸምዚ እናቐጸለ እንከሎ፡ መራሒ ደርግ ኮሎኔል መንግስቱ ሃይለማርያም፡ ካብ ሃገር ከም ዝሃደመን፡ መተካእታኡ ድማ ምክትል ፕረሲደንት ዝነበረ ሌተና ጀነራል ተስፋየ ገብረኪዳን ብግዝያውነት ስልጣን ከምዝተረከበን ብማዕከናት ዜና ኢትዮጵያ ተኣወጀ።

Section::::ውዕሎ 22 ግንቦት.
ኣብዚ ዕለት’ዚ ክፍለሰራዊት 85 ሰዓት 6፡15 ንግሆ መጥቃዕቲ ብምጅማር፡ ብየማን ኣብ እግሪ ወቐርቲ ዝርከብ ታባታት ሒዙ፡ የማነ-ጸጋም ጽርግያ ከምኡ’ውን ንዓዲ ዛምርን ዝባን ኣንገብን ድሕሪ ምቍጽጻር፡ ኣብ ከባቢ ክሳድ ጉዋን ከባቢ ወርዕዝን በጽሐ። ወርዕዝ ኣዝዩ በሪኽ ቦታን ድልዱል ድፋዓት ዝነበሮን ዕርዲ እዩ። ኣሃዱታት 85 ኣብዚ ዕለት’ዚ ውርዕዝ ንምቁጽጻር ክልተ ግዜ ዘካይድኦ ህጁም ክሰልጠን ስለዘይከኣለ፡ ኣብ ከባቢኡ ክሓድራ ተገደዳ።

ክፍለ-ሰራዊት 52፡ መጥቃዕቱ ሰዓት 7፡30 ንግሆ ብደቂናዞ’ዩ ጀሚሩ። ከባቢ ሰዓት 11፡ 00 ከኣ ንወቐርቲ ተቘጻጸረ፡ ብድሕሪ’ዚ ግስጋሰኡ ብምቕጻል ንዓደርዓዳ ክኣቱ ፈተነ። ጸላኢ ሓድሽ ሓይሊ ኣምጺኡ ጸረ-መጥቃዕቲ ስለዝፈነወ ግን፡ ዓደርዓዳ ከይኣተወ ኣብ ጫፍ ናይቲ ዓዲ ዝርከብ ታባታት ሒዙ ክዋጋእ ሓደረ። እዚ እናኾነ ብወገን ሰሳሕ ዝነበረ ኣሃዱታት ናብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዝባውንቲ ወቐርቲ ክወጽእ እንከሎ ብጐላጉል ዝኸደ ከኣ ጋዴን ተቘጻጺሩ ሓደረ።  ክፍለ-ሰራዊት 16 ካብ ተረተር ኣውሊዕ-ጾሩ-ኣድግና ወጋሕታ ተበጊሱ፡ ብዓዲዛምር ገይሩ ካብ ዳምባ ክሳብ ምዕራብ ወርዕዝ ዘሎ ቦታታት ድሕሪ ምቍጽጻር፡ ኣብ ዳምባ ዝርከብ ክልተ ፎርቶታትን ንኣዛይሐን ከባቢኣኡን ብቐሊሉ ብምቁጽጻር ኣብኡ ሓደረ።

ክፍለ-ሰራዊት 70 ካብ ኮርባርያን ከባቢኡን ተበጊሱ፡ ገለ ክፋሉ ንጽርግያ ሽከቲ ቆሪጹ፡ ንመንጉዳ ወገን ክጽጋዕ እንከሎ፡ ገለ ክፋሉ ከኣ ንድባርዋ ዘቆጻጽር ታባታት ዓዲራእሲ ድሕሪ ምሓዝ፡ ምሸት ሰዓት 20፡00 ንድብርዋ ተቘጻጸራ። ገለ ክፋል ኣሃዱታቱ ከኣ ንተራእምኒ ገጸን ኣምርሓ። ይኹን እምበር ተራእምኒ ከይበጻሕካ ኣብ ዝርከብ ጐልጎል፡ ጸላኢ 20 ታንክታትን ብርክት ዝበለ ሰራዊትን ኣሰሊፉ ስለዝነበረ፡ ተዓጊተን ተራእምኒ ከይኣተዋ ሓደራ።

Section::::ውዕሎ 23 ግንቦት.
ኣብዚ ዕለት’ዚ ክፍለሰራዊት 52 መጥቃዕቱ ሰዓት 5፡30 ናይ ንግሆ ብምጅማር፡ ሰዓት 11፡00 ኣብ ዓደርዓዳን ጉዋን ዝሓደረ ሰራዊት ጸላኢ ጸራሪጉ፡ የማነ-ጸጋም ጽርግያ ሒዙ ብምግስጋስ፡ ንዝግብ ተቖጻጺሩ ዓዲ-ሓውሻ ኣብ ቅድሚኡ ገይሩዋ ሓደረ። እቲ ብጋዴን ዝደየበ ኣሃዱታት ድማ ንክሳድ ቀጸላ ሒዙ፡ ኣብኡ ድሕሪ ምጥርናፍ ዝግብ ኣትዩ ሓደረ።

ኣብ እግሪ ወርዕዝ ዝሓደረ ክፍለ-ሰራዊት 85፡ በቲ ዝነበሮ ውሑድ ዓቕሚ ሰብን ሞርታራትን ንወርዕዝ ክቈጻጸር መጥቃዕቲ እኳ እንተፈነወ፡ ብሸነኽ ጸጋም ከይተራእየ ዝጸንሐ ሓደ ሻለቃ ጸላኢ ብጎድኒ ከጥቅዖ ስለዝፈተነ፡ መደቡ ከይሰለጦ ንድሕሪት ተመልሰ። ጸኒሑ ግን ሰቡን ኣጽዋርን ዳግም ወዲቡ ዘየላቡ መጥቃዕቲ ብምፍናው ንወርዕዝ ተቘጻጸራ። ኣብ ቅድሚኡ ዝገጠሞ ሓያል ተቓውሞ ናይ ጸላኢ እናመከተ ድማ፡ ንሰራዊት ጸላኢ እናደፍአ ንቕድሚት ብምቕጻል፡ ንእምበይቶ፡ ዓዲቐንሺ ዓደ-ሕደሮምን ተቘጻጸረን።

ብምዕራብዊ ሸነኽ ወርዕዝ ዝነበረት ክፍለ-ሰራዊት 16፡ ወርዕዝ ከይተታሕዘ ክትገብሮ ትኽእል ስለዘይነበረ፡ ኣብዚ ዕለት’ዚ፡ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 16 ኵነታት ወርዕዝ እናተኸታተላ፡ ኣተሓሕዛአን ከመዓራርያ ኣርፈዳ። ድሕሪ ምትሓዝ ወርዕዝ ከኣ፡ መጥቃዕቲ ብምፍናው ንዓዲቐሺ (ምስ ክፍለ-ሰራዊት 85 ብምትሕግጋዝ)፡ ንዓዲ-ሃከፋ፡ ብድሕሪኡ ድማ ዓዶምዘማት

ኣብዚ ዕለት’ዚ ወጋሕታ፡ ኣብ ከባቢ ተራእምኒ ኰይኑ ክከላኸል ዝሓደረ ጸላኢ ታንክታቱ ሒዙ ናብ ድባርዋ ኣምርሐ። ነተን ኣብኡ ዝነበራ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 70 ፈንጢሱ ናብ ኣስመራ ክሓልፍ ድማ ዝከኣሎ ፈተነ። በዚ ፈተነ’ዚ ውሑድ ሰራዊትን ሰለሰተ ታንክታትን ናብ ኣስመራ ሓሊፈን እየን። እቲ ዝተረፈ ሰራዊትን ታንክታትን ግን ክሓልፍ ስለዘይክኣለ ተማረኸ።   ድሕሪ’ዚ ገለ ክፋል ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 70 ናብ መንደፈራ ብምግስጋስ ሰዓት 13፡00 ቀትሪ መንደፈራ ኣተዋ። ጕዕዞአን ቀጺለን ድማ ዓዲዃላ በጽሓ። ኣብ ዓዲዃላን ከባቢኣን ዝነበረ ሓይሊ ጸላኢ፡ 22 ግንቦት ናብ ትግራይ ክሰግር ኣብ ክሳድ ዒቃ ብሓንቲ ብርጌድ ዞባዊ ሰራዊትን ኣሃዱታት ሃንደሳን ተዓጊቱ፡ ኢዱ ሂቡ ብረቱ ኣራጊፉ ንትግራይ ሰጊሩ ጸንሖም።   እቲ ካብ ድባሩዋ ብሽከቲ ኣቢሉ ንመንጉዳ ዝገስገሰ ኣሃዱታት፡ ቅርጺ መሬት ስለ ዘይሓገዞ ኣብዚ ዕለት’ዚ መንጉዳ ክቈጻጸር ኣይከኣለን። ይኹን እምበር ገለ ኣሃዱታት ናይዛ ክፍለሰራዊት ለይቲ ንምዕራብ ተዘርጊሐን ዝባን ወጺአን ሓደራ።

Section::::ውዕሎ 24 ግንቦት.
ኣብዚ ዕለት’ዚ ኵለን ኣሃዱታት በብዝነበራኦ ሸነኽ ተወሃሂደን መጥቃዕተን ብምቕጻል ንቕድሚት ቀጸላ። ክፍለ-ሰራዊት 52 ብዝገስገሰትሉ ኣንፈት፡ ጸላኢ ብዘይገለ ተቓውሞ ክሃድም ስለ ዝጀመረ፡ ገለ ኣሃዱታት የማነ-ጸጋም ጽርግያ ኣስመራ ዓዲ-ሓውሻ ሒዘን ንኩርባእምበይቶ ክድይባ እንከለዋ፡ ከባቢ ሰዓት 11፡00 ከኣ ብሎኮ ጎዳይፍ በጽሓ። ገለ ክፋል ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 52፡ ብሸነኽ ዓዲ-ሓውሻን ጸሎትን ኣስመራ ድሕሪ ምእታው፡ ካብ ግንባር ጊንዳዕን ዓዲሮሶን ተደፊኡ ከመጽእ ዝኽእል ሰራዊት ጸላኢ ንምዕጋት ብቕልጡፍ ብማይጭሆት ኣቢለን ናብ ቤትገርግሽን ኣምርሓ። እቲ ካብ ግንባር ጊንዳዕን ዓዶሮሶን ዝተደፍአ ብርክት ዝበለ ሰራዊት ጸላኢ ኣብ ቤትገርግሽ ቅሩብ ተቓውሞ ክገብር ፈቲኑ ነበረ። ይኹን’ምበር እዘን ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት ብቐሊሉ ተቘጻጸራኦ። ጸላኢ ንኣስመራ ገዲፉ ይሃድም ስለ ዝነበረ ከኣ ክፍለ-ሰራዊት 52 መጥቃዕታ ኣብዚ ዛዘመት።

ክፍለ-ሰራዊት 85 ኣብዚ ዕለት’ዚ ዝዀነ ይኹን ናይ ጸላኢ ተቓውሞ ከይገጠማ፡ ኩርባእምበይቶ ንየማን፡ መርሓኖ ንጸጋም ብምግባር ናብ መዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ኣተወት።

ኣብዚ ዕለት’ዚ ገለ ኣሃዱታት ክፍለ-ሰራዊት 70፡ ካብ ሰላዕዳዕሮ ንምዕራብ ዘሎ ቦታታት ተቘጻጸራ። ናብቲ ታንክታት ሒዙ ኣብቲ ቦታ ዕግሽግሽ ክብል ዝጸንሐ ሰራዊት ጸላኢ ኢዱ ንክህብ፡ ብሓደ ምሩኽ ደብዳበ ልኢኸን ከኣ እቲ ሰራዊት ምስ ታንክታቱ ከምዝማረኽ ገበራ። ዝተረፋ ኣሃዱታት ከኣ ነቲ ንምዕራብ ገጹ ዝሃድም ዝነበረ ሰራዊት ጸላኢ ንምትራፍ ብዳዕሮቓውሎስን ቁሸትን ኣቢለን ናብ ጸዓዘጋ፡ ዓዲገብሩን ደናጉልን ብምንቅስቓስ ብኡ ክሃድም ንዝተፈተነ ሰራዊት ጸላኢ፡ ምስ ንብረቱ ማረኸኦ። እተን ብምዕራብ መዓርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ዝኣተዋ ኣሃዱታት ክፍለ ሰራዊት 70 ብወገነን ንመዓስከራት ትራክ-ሲን ትራክ-ቢን ቁሸትን ብምቁጽጻር መጥቃዕተን ዛዘማ። እተን ንዓዲዃላን ክሳድ-ዒቃን ገጸን ኣቢለን ዝነበራ ኣሃዱታት ከኣ፡ ወጋሕታ 24 ግንቦት፡ ካብ መንደፈራ ተበጊሰን ብመገዲ ዓረዛ፡ ባረንቱ ኣተዋ። ምስተን ኣብኡ ዝጸንሓ፡ ካብ ግንባር ከረን ዝመጻ ኣሃዱታት ብሓባር ክሳብ ተሰነይ ብምቕጻል ድማ ተበታቲኑ ናብ ሱዳን ገጹ ዝሃድም ዝነበረ ኣስታት 80 ሽሕ ሰራዊት ደርግ ማሪኸን ዕማመን ዛዘማ።

እቲ ብግንባር ደቀምሓረ ዝጀመረ፡ ዛዛሚ መጥቃዕቲ በተን ኣብቲ ግንባር ተመዲበን ዝነበራ 4 ክፍላተ-ሰራዊት ማለት 16፡ 52፡ 70፡ 85 ምስ መካናይዝድ ብርጌዳት 73ን 34ን ካልኦት ደገፍቲ ኣሃዱታትን ዝተኻየደ፡ ዕዙዝ ኣበርክቶ ሓፋሽ ህዝቢ ዝነበሮ እዩ። 23 ግንቦት ጸላኢ ንኣስመራን ከረንን ገዲፉ ክሃድም ኣንፈቱ ናብ ተሰነይ ምስ ኣቕንዐ፡ ኣብ ግንባር ከረን ዝነበራ ኣሃዱታት ህዝባዊ ሰራዊት፡ ናብ ከባቢ ሓሊብ-መንተል ብምንቅስቓስ ብድብያ ብዝሒ ዘለዎ ሰራዊትን ኣጽዋርን ጸላኢ ከትርፋ እንከለዋ፡ ገሊአን ንከባቢ፡ ባረንቱ ተሰነይ ብምሕላፍ ብርክት ዝበለ ሰራዊትን ኣጽዋርን ኣብ ምምራኽ ልዑል እጃም ኣበርኪተን እየን። ብዘይካ’ዚ ኣብ ባረንቱ ዝነበሩ ኣባላት ወተሃደራዊ ሃንደሳን ካልኦት ናይ ክፍልታት ተጋደልቲን፡ ነቲ ዝሃድም ዝነበረ ሰራዊት ንምምራኽን ንብረቱ ንምትራፍን ዓቢ ኣበርክቶ ገይሮም እዮም።

ኣብ ጽባሕ ምትሓዝ ኣስመራ፡ ብ27 ግንቦት 1991 ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ጸላኢ ንዝነበረት  ዓሰብ ንምቍጽጻር ተበግሶ ወሰደ። እዚ ምስቲ ኣዲስኣበባ ንምቍጽጻር ዝካየድ ናይ መወዳእታ መጥቃዕቲ ማዕረ ክስጕም እዩ ተወጢኑ። ሰራዊት ጸላኢ ተሪሩ ክምክት ስለዘይክኣለ ግን፡ ህዝባዊ ሰራዊት ኣብ ውሽጢ ሓደ መዓልቲ ዓሰብ ተቘጻጸረ። ኣብታ ከተማ ዝነበረ ዝበዝሕ ሰራዊት ክማረኽ እንከሎ፡ ዝተረፈ ድማ ንጅቡቲን የመንን ሃደመ። ማዕረ ማዕረ’ዚ ሰራዊት ወያነ ብታንክታትን ከበድቲ ኣጽዋርን ህዝባዊ ግንባር ተሰንዩ፡ ናብ 28 ግንቦት 1991 ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ኣዲስ ኣበባ ንምቁጽጻር መጥቃዕቲ ፈነወ። ብዘይካ’ቲ ኣብ ቀጽሪ ቤተ መንግስቲ ኣዲስ ኣበባ ንታንከኛታት ህዝባዊ ግንባር ዝገጠሞም መጠናዊ ተቓውሞ ድማ፡ ሰራዊት ወያነን መካናይዝድን ኮማንዶን ሰራዊት ህዝባዊ ግንባርን፡ ኣብ ረፋድ ናይ 28 ግንቦት 1991 ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ብዘይ ብዙሕ ተቓውሞ ምሉእ ብምሉእ ተቘጻጸሩዋ።

ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት መግዛእቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብዚ መወዳእታ እዋን፡ ብዝሑ ልዕሊ 130,000 ይበጽሕ ነበረ። ኣብ ግጥም ግንባር ደቀምሓረ ተሳዒሩ ክበታተን ምስ ጀመረ ከኣ፡ ካብቲ ሰራዊት እቶም ኣስታት 80 ሽሕ ኣብ መገዲ ከረንን ባርካን፡ ኣስታት 21 ሽሕ ኣብ ክሳድዒቃ፡ ኣስታት 13 ሽሕ ኣብ ኣስመራን ከባቢኣን፡ ብጠቕላላ፡ ልዕሊ 114 ሽሕ ሰራዊት ተማረኹ። ዝተረፉ ኣስታት 16 ሽሕ ከኣ ኣብቲ ውግእ ሞቱ። እቶም ምሩኻት ድማ፡ ሽዑ ንሽዑ ምሕረት ተገይሩሎም ናብ ዓዶም ተፋነው። ብወገን ኣጽዋር፡ ብዘይካ’ቲ ኣብ ውግእ ዝዓነወን ሰለስተ ንሱዳን ዝኣተዋ ታንክታትን ገለ መካይንን፡ ኵሉ ኣጽዋርን ንብረትን ካልኣይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ማለት፡ 200 ታንክታት፡ 50 ናይ 130 ሚሊ ሜትር መድፍዕ፡ 171 ናይ 122 ሚሊ ሜትር መድፍዕ፡ 44 ቢ.ኤም-21፡ 18 ቢ.ኤም-24፡ 127 ዙ-23፡ 1038 ሞርታራትን ካልኦት ብርክት ዝበሉ ማእከሎትን ፈኮስትን ኣጽዋራት ኣብ ኢድ ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ኤርትራ ኣተወ። እቲ ን30 ዓመታት ዝተኻየደ መሪር ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ድማ፡ በዚ ኣንጸባራቒ ወተሃደራዊ ዓወት’ዚ ከተያ ተገብረሉ።

Section::::መወከሲታት.
ምንጪ ሓበሬታ፦

ቃለ-መሕትት ጀነራል ስብሓት ኤፍረም መዘክር ጀነራል ፍሊጶስ ወልደዮሃንስ መጽናዕታዊ ሓበሬታ ሌተና ኮሎኔል ሙሴ ገብረትንሳኤ

መጽሔት “ሳግም”፡ ህ.ግ.ሓ.ኤ፡ ሕታም ቍ.2 1990፡ ቍ.3 1990፡ ቍ.4 1991፡ ቍ.5 1991

“ፈንቅል” ዛንታታት ተሞኲሮ ገድሊ ቅጺ 3፡ ኣሕተምቲ ሕድሪ 2015


ቺታ

ቺታ

ቺታ ኣታ ዝነሃረት እንስሳ ኣብ ዓለም እያ። ቺታ ብብዝሒ ኣብ ኣፍሪቃን ኢራንን ትርአ እንስሳ እያ። ቺታ ብውሑድ 93ኪሜ/ሰ ክትጎዪ ትኽእል።


ኤኳዶር

ኤኳዶር

ኤኳዶር (ብስጳንኛ፦ "Ecuador")፣ ወግዓዊ ሪፓብሊክ ኤኳዶር (ብስጳንኛ፦ "República del Ecuador")፣ ኣብ ሰሜናዊ ምዕራብ ናይ ደቡባዊ ኣመሪካ እትርከብ ሃገር እያ። ርእሲ ከተማ ኪቶ እያ።


ቋንቋ ስጳንኛ

ቋንቋ ስጳንኛ

ስጳንኛ ("español" /ኤስፓኞል/) ወይ ካስቲልያንኛ ("castellano" /ካስተያኖ/) ካብ ላቲን ናይ ደረሰ ካብ ቋንቋ ሮማንስ ሓደ እዩ። ካብ 483 ሚልዮን ንላዕሊ ተዛረብቲ በሉ።


ለበዳ ኮቪድ-19

ለበዳ ኮቪድ-19

ናይ 2019-2020 ኮሮናቫይረስ ለበዳ ከቢድ ድማ ህጹጽ ናይ ምስትንፋስ ኣካላት ሕማም ኣምጸአ ብኾነው ሳርስ-ኮቭ-2 (SARS-CoV-2) ቫይረስ ምኽንያት ናይ ተፈጥረ ናይ ኮሮናቫይረስ ሕማም ኮቪድ-19 (COVID-19) ለበዳ እዩ። ለበዳ ኣብ መጀመርታ ጊዜ ናይ ጸብጸበ ብቻይና፣ ዉሃን፣ ሁቤ ውሽጢ ብታሕሳስ 2019 ነበረ። ናይ ውድብ ጥዕና ዓለም ብመጋቢት 11 መዓልቲ 2020 ብሕማምውን ናይ ለበዳ ደረጃ ኣብ መድረሱን ኣወጀ። ብማእከል መጋቢት 19 መዓልቲ 2020 ክሳብ ህልው ሓበሬታ መሰረት ካብ244 ሽሕ ልዕሊ ናይ ኮቪድ-19 ጉዳያት ብ176 ሃገራት ውሽጢ ዝተመዝገበ። ብለብዒ ብቐዳምነት ዝትከተት ሃገራት መንጎ ቻይና፣ ኢጣልያ፣ ኢራን፣ ደቡብ ኮርያ ድማ ስፔን ይርከብ።

Section::::ንመብዛሕትኡ ቀሊል ሕማም ይገብረሉ.
ንመብዛሕተኦም ሰባት ሰዓልን ረስንን ዘለዎ ባዕሉ ዝጠፍእ ቀሊል ሕማም ዝገብረሎም ኮይኑ ንገሊኦም ግና ጸገማት ምስትንፋስን ነድሪ ሳምቡእን (ኒሞንያን) ዘለዎ ብርቱዕ ሕማም ይገብረሎም። እቲ ቫይረስ ምስ ዝሓመመ ሰብ ቀረባ ምርኻባት ምስ ዝህሉ ወይ ብነጠብጠብታዊ ለብዒ ማለት እቲ ዝሓመመ ሰብ ምስዝስዕል ወይ ሕንጥሸው ምስዝብል ይመሓላለፍ። እቲ ምልክት ሕማም መብዛሕትኡ ግዜ ቀሊልን ሓደ ሰብ ምስተለኽፈ ድማ ድሕሪ ኣስታት 5 መዓልትታት ይረአ። እቶም ምልክታት ሕማም ግን ቅድሚ ወይ ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልትታት’ውን ክረአዩ ይኽእሉ እዮም።

Section::::ንኣረገውቲ ከቢድ ሕማም ክገብረሎም ይኽእል እዩ.
ንገሊኦም ግን እቲ ሕማም ጽንኩር ስለ ዝኸውን ጸገማት ምስትንፋስን ነድሪ-ሳንቡእን(ኒሞንያን) ይገብረሎም። እቶም ጽንኩር ሕማም ዝገብረሎም ሰባት መብዛሕተኦም ኣረገውትን ልዕሊ 80 ዕድመ ኣለዎም። ወላ’ውን ሓዳሪ ሕማም ልብን ሓዳሪ ሕማም ሳምቡእን ወይ መንሽሮ ዘለዎም ሰባት ጽንኩር ዝኾነ ሕማም ይገብረሎም እዩ።


ኮሮናቫይረስ

ኮሮናቫይረስ

ኮሮና ቫይረስ (እንግሊዝኛ፡ Coronavirus) ክንብል ከለና፣ ኣብ 2019/2020 ዝተረኽበ ዓይነት ህማም (ቫይረስ) እዩ። ኣብ 2020 ሰብ ኣንቀጥቂጡ ዘሎ ህማም ድማ እዩ። ኮሮና ዋላ'ኳ ቀታሊ ዓይነት ቫይረስ እዩ እንተ በልናዮ፣ ወይ ካብ 80 ዓመት ንላዕሊ ኢኻ፣ ወይ ካልእ ሕማም ኣለካ። ንኣብነት፣- ሽኮርያ፣ ደም ዋህዲ፣ ደም ብዝሂ ወዘተ። ብዝተረፈ ግን፣ እንተ ተጠንቂክቃ፣ ዝሓዊ ሕማም እዩ። ከም በዓል ሕማም ቫይረስ ኢቦላ ግን ኣይኮነን። ብኸመይ መጽዩ፣ ብከመይ ክንከላከሎ ንክእል፣ ድማ ቀጺለ ክሕብረኩም እየ።

Section::::መምጽኢ ኮሮና ቫይረስ.
ኮሮና ቫይረስ፣ ቀንዲ መምጽኢኡ ኡኳ 100% ብከመይ ከም ዝመጸ አንት ደይ ተፈልጠ፣ 92% ግን ካብ መንካዕ ከም ዝኾነ፣ ተመራመርቲ ኣረጋጊጾም ኣለዉ። ቦታ መምጽኢኡ ድማ፣ ካብ ዉሃን ዝበሃል ቦታ ኣብ ቻይና ትርከብ ዓዲ ከም ዝመጸ ተረጋጊጹ ኣሎ። ኣብ ዉሃን፣ ዘይ ሕጋዊ ነገር ስለ ዝገብሩ፣ ንኣብነት ዘይ ግፈፍ ዓሳ ገፊፎም እንዳ በልዑ፣ ድማ ነዚ ቫይረስ ኣብ ዓለም ሕደገኛ ኮይኑ ከም ዘሎ ድማ ጌሮም። ኮሮና ቫይረስ፣ ድሕሪ ነዊሕ ምምርማር፣ ቅድሚ ሕጂ ውን ከምኡ ዓይነት ቫይረስ ከም ዝነበረ ተረጋጊጹ ኣሎ። እቲ ናይ ቀደም ቫይረስ ድማ ማራ ሓደገኛ ኔሩ። እቶም ክልተ ናይ ቀደም ቫይረስ ድማ፣ ሳርስ፣ መርስን ይበሃሉ። እዚ ናይ 2020 መጽዩ ዘሎ ኮሮናቫይረስ ድማ፣ ኮቪድ19 ተባሂሉ ይጽዋዕ። ንምንታይ ኮቪድ19 ይበሃል ዝብል ሕቶ እንተ'ለኩም፣ ኣብ 2019 ስለ ዝተረኽበ ሕማም እዩ።


ጋላ ነፍሒ

ጋላ ነፍሒ

ጋላ ነፍሒ ሓንቲ ካብ ኑኡሳን ዞባታት ናይ ዞባ ማእከል ኮይና: ናይ 38 ምምሕዳራት ዘጠቃለለት ኢያ።


ኪተ ካልአይ ደረጃ ትምህርቲ ቤት

ኪተ ካልአይ ደረጃ ትምህርቲ ቤት

Section::::ከባቢታት.
ኪተ ናይ ውንጌላዊ ቤተ ቤተ-ክርስትያንን ካልአይ ደረጃ ትምህርቲ ቤት ብምስራቅ ትርከብ። አብ ኪተ ማእከል ውሽጥይ ናይ ባዕሉ ጸጥ ዝበለ መናፈሻ ቦታ አሎ። ካብ ማእከል ኪተ ናብ ዮንሱ 70 ኪ, ሚ ርሕቀት (ንውሓት) አልወን ፣ ካብ ማእከል ኪተ ናብ ድማኒ 400 ኪ,ሜ ርሕቀት አለወን፣ ካብ ማእከል ኪተ ናብ ሶርታቫን 100 ኪ,ሜ ርሕቀት አለወን፣ ካብ ማእከል ኪተ ናብ ናይ ድንበር ሞቃረጺ ነጠብጣብ ዞሎ ቫርትሲላ 40 ኪ,ሜ ርሕቀተ አሎወን።

Section::::ታሪኽ.
ኪተ የኢቫንደሊካል አገልግሎት ናይ ደረጃ ትምህርቲ ትምህርቲ ቤት ድጋፍ ማሕበር ዝተቃወመሉ ብ 1943 እ,ኤ,አ ነይሩ። ኮለጅ ንመጀመርታ ጊዜ ዝተጀመረሩ ታሕሳስ ብ 1946 እ,ኤ,አ እዩ።

አብ ዝሰርሑሉ እዋን እዚ ኮሌጅ ዝተፈላለዩ ናይ መምሃሪ አቅርቦታት ክምስገኑ ዝግቡኡ እዮም። ካብ አከባቢያቶም እውን አበይቲ መማህር ኮይኖም እዮም። ኣብ ሕጂ እዋን እዚ ኮሌጅ ነዋሕ መሰመራት ውሽጢ እውን 2000 ንላዐሊ ብ ሓጺር ኮርስታት ውሽጢ ናብ 500 ተምሃሮታት ይማሃሩ።

Section::::መላማመዲ (ልምምድ).
ነዊሕ ኮርስታት (ናይ ትምህርቲ ዓመቲዊ - ነዊሕ መስመር)

ንሞያ ብቅዓት መዘጋጀይ ዝዘጋጀ

እዚ ኮሌጅ ንዝተከታተሉ ሞያዊ ዲግሪ ናይ ድርጁቱ ስምምዕ አለዎ።

Section::::መምህራን.
ናይ ፎል 2 ይ ደረጃ ትምህርቲ ቤት ኮርስ ሰፊሕ እዩ ብተወሳኺ ብመማህራን ውሽጢ ዝተፈላለየ በዓል ሞያ አለዉ።ብጣዕሚ ዝፍለጡ ናይ ቀደም ናይ ቤዝቦል ተጻወቲ ፓሲ ፓሪንየን ብተወሳኺ እውን ናይ ሙዙቃ መምህር ፕሌን ዲሞቭ ዝብሃሉ በዓል በዓል ብዙሕ ክእለት ትምህርቲ መምህራን እዩሞ።ንኣብነት ፕሌን ዲሞቭ ኣምሃሪ እውን ናይ ድሕሪት ድጋፍ ንኣብነት ናይ ለይቲ ምኞት ኣቦ ተባሂሎም ይጽዉዐ። ኣብ ኩርናዕ ኣብ ላዕሊ ናይ ዝተመስረተ ናይ ሓጺን ባንዲ መጀመርታ ታራ ቱርየን እና ቱማስ ሆሎፔይንየን። ኣብ ሊውቪሽ ባሕሪ ቫዩሊን ተጻዊቱ እዩ ።

ኣገልገልቲ እና አገልግሎታት

አብዚ ኮሌጅ ንምጽናዕ፣ ንምምባር እውን ነጻ ጊዜን ንምጥቃም ሙቹው (ጽቡቅ) ቦታ አለዎ። መምሃሪ ክፍልታት በዝግባእ ኩሉ ዘማልእ እዩ ። ንተምሃሮ ናይ መመገቢ ኣዳራሽ አለው ከምኡ እውን ደብሪ ክፍሊቲት እውን መደቀሲ ክፍሊታትእውን መሰርሒ ምግቢ (ክሽኔ) አለዎ። ብተወሳኪ እዚ ኮሌጅ ሳውና ተወሳኪ ድማ ንእተይ መሐንበሲ እውን ናይ ግሊ ገዛ አሎ። አብዚ ኮሌጅ አብ ቀረባ አከባቢ በዙሕ ናይ እስፖርታ ቦታ አሎ ሓድሽ ናይ እስፖርታ መዘናግዒ አሎዎ።
Evangelical Folk High School of Kitee


ውድብ ጥዕና ዓለም

ውድብ ጥዕና ዓለም

ውድብ ጥዕና ዓለም (ው.ጥ.ዓ.) ወይ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና (፣ "WHO")፣ ንዓለምለኻዊ ናይ ህዝባዊ ጥዕና ሓላፍነት ዘሎ ናይ'ቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ው.ሕ.ሃ.) ውሕልነታዊ ኤጀንሲ እዩ።


ካራ

ካራ

እቲ ካራ ኣሎ ነታ ናውቲ ምስ ነታ ኣቋራጭ ብልሒ ወይ ግላዝ ብዙሕ ዓዂኹ ናብ ነታ ሓዘ ወይ ልዓት ሳንጃ.


ካሊጎላ

ካሊጎላ

ካሊጎላ ሳልሳይ ኔሩ ሮሜ ሃጸይ, ገዛኢ ካብ 37 ናብ 41.


ሮሜ ግዝኣት

ሮሜ ግዝኣት

እቲ ሮሜ ግዝኣት ነበረ እቲ ድሕሪ-ረፑብሊካዊ እዋን ናይ ጥንታዊ ሮሜ. ክ ነታ ንሱ ዝምልከት ሰፊሕ ኣከባቢ ትሕዞ ባሕሪ መዲተራነያን ብ ኣውሮጳ, ሰሜን ኣፍሪቃ ድማ ምዕራብ እስያ ንዅሉ ጥቓ ሃጸይ.


ቸስ

ቸስ

እቲ ቸስ ኣሎ ነታ ናይ ክልተ ውጥን ጣውላ ጸወታ ሰሌዳ ልያኸ ኣብ ነታ ሰንጠረጃዊ ጸወታ ምስ 64 ትርብዒት ዘቕተሎ ብ ሓደ 8x8 መስርዕ.!


ሻምቡቆ

ሻምቡቆ


ጉግል

ጉግል

ጉግል ው.ሓ.ኩ (ውሱን ሓላፍነት ኩባንያ) (ብእንግሊዝኛ፦ Google LLC)፣ ናይ ኣመሪካዊ ኣልፋበት ቀንዲ መለስተኛ (subsidiary) ኩባንያ እዩ፣ ፍሉይ ክእለቱ ድማ ምስ ኢንተርነት፣ ሶፍትዌር፣ ኤለክትሮኒካዊ መሳርሒታትን ካልኦት ቴክኖሎጂታትን ዝተኣሳሰሩ ፍርያትን ኣገልግሎታትን እዮም። ቀንዲ ፍርያት ጉግል ተመሳሳሊ ስም ዘሎ ናይ ኢንተርነት ትሕዝቶ ምድላይ ሞተር እዩ፣ ዋላ እኳ ካልኦት ፍርያትን ኣገልግሎታትን ከምቲ ናይ ጉግል ድራይቭ (Google Drive) ቤት ጽሕፈት ተርታ ኣቕሑ፣ እቲ ጂመይል (Gmail) ዝበሃል ኢመይል፣ ናይ ጉግል ካርታታት (Google Maps)፣ ጉግል ስትሪት ቪውን (Google Street View) ጉግል ኤርዝን (Google Earth) ናይ ካርታ ኣገልግሎታቱ፣ እቲ ናይ ዩትዩብ (YouTube) ቪድዮታት መርበብ ሓበሬታን ካልኦት ናይ መርበብ ሓበሬታ ኣገልግሎታትን ከም ጉግል መጻሕፍቲ (Google Books)፣ ጉግል ዜናን (Google News) ተርጓሚ ጉግልን (Google Translate) የቕርብ እንተኾነ።

Section::::ታሪኽ.
ጉግል ኣብ 1998 ብላሪ ፐይጅን ሰርገይ ብሪን ዝተባህሉ ሰባት’ዩ ተመሰሪቱ። እዞም ክልተ መንእሰያት ኣብ ስታንድፎርድ ዩንቨርሲቲይ ተመሃሮ ፒኤችዲ ዲግሪ እንከለዉ’ዮም መስሪቶሞ። ላሪ ፐይጅን ሰርጊ ብሪን 14% እዚ ትካል ክውንኑ እንከለዉ፡ 56% ድማ ብ(ስቶክ ሆልደርስ)’ዩ ዝውነን።

ጉግል ኣብ 4 መስከረም 1998 ናብ ናይ ውልቂ ትካል ተሰጋገረ። ኣብ 19 ነሓሰ 2004፣ ናብ ላዕለዋይ ቤት ጽሕፈቱ ‘ካሊፎርንያ’ ዝገዓዘ ጉግል፣ ንፈለማ እዋን ናብ ህዝቢ ዝቐርብ፦ “ጉግል ፕለክስ” ዝብል ስም ተዋህቦ። ኣብ ነሓሰ 2015፣ ጉግል ነቲ ዝተፈላለየ ድሌታት ዘለዎ መደባቱ፣ ኣብ ሓደ ጠርኒፉ መደባቱ ከምዘተዓራሪ ንህዝቢ ኣፍለጠ።

ካብ ዝጠራነፍ ኣትሒዙ ቅልጡፍ ዕብየት ዘርኣየ ጉግል፣ ብሓንሳዕ’ዩ ዝተፈላለዩ መደባት ኣቕሪቡ። ዝተፈላለዩ ነገራት ደሊኻ ኣብ ጉግል ኣቲኻ ምርካብ፣ ንስራሕ ዘድልዪ ነገራት ኣገልግሎት ምሃብ፣ ፍርያት ጉግል ከም ወረቃቕቲ፣ ኢሜይል፣ ምስራዕ ምትዕርራይ መደባት፣ ማሕበራዊ መራኸቢ መስመራት፣ ብጽሑፍን ብቪዲዮን መልእኽቲ ምስዳድ፣ ቋንቋ ምቕያር፣ ካርታ ሃገራት ምሕባር፣ ዝተፈላለዩ ጽሑፋትን ኣገልግሎታትን የዳሉ።

ካብዚ ቀጺሉ ጉግል ኣብ ሞባይል ኣንድሮይድ፣ ጉግል ክሮም ዌብ ብሮውሰር፣ ክሮም ኦስን ኣብ ሞባይል ዝሰርሑ ዝተፈላለዩ ሶፍትዌራትን ኣተኣታትዩ’ዩ።

ጉግል ካብ 2010 ኣትሒዙ ክሳብ 2015 ዝተፈላለዩ ንብረት እዩ ኣፍሪዩ። እዚ ትካል ምስ ዝተፈላለየ ኤለክትሮኒካዊ ነገራት ዘፍርያ ትካላት ብምሕባር፡ ከም ሞባይልን መጉልሒ ድምጽን ኣብ ጥቅምቲ 2016 ኣቕሪቡ። ጉግል፣ ብተወሳኺ እቲ ቀንዲ ተሰካሚ ኢንተርነት ክኸውን ክኢሉ’ዩ።

ጉግል፣ ዩቱብን ብሎገርን ዝርከብዎ ኣብ ዓለም ካብቶም ዝያዳ ተጠቀምቲ ዘለዉዎ መስመራት ኢንተርነት ተባሂሉ ተጠቒሱ’ዩ። እዚ ትካል ምስቶም ፍሉጣትን ክቡራትን ትካላት ዓለምና’ዩ ዝስራዕ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ግን፣ ኣብ ውልቃዊ ጉዳያት፣ ምውጋድ ቀረጽ፣ ዘይእመን ሜማ ወይ ሰንሰር ኣብ ዝኣመሰሉ ክስታትን ኣገደስቲ ነቐፌታትን ይቐርቦ እዩ።

ዕላማ ጉግል፦ “ኣብ ዓለም ዘሎ ሓበሬታታት ብምዕራይ፣ ንኩሉ ብማዕረ ንኽበጽሕን ጠቓሚ ክኸውንን” ዝብል እዩ።


ፊንላንድ

ፊንላንድ

ፊንላንድ, ተባሂሉ ይጽዋዕ የፊንላንድ, ኣሎ እቲ ሃገር ብ ሰሜናዊ ኣውሮጳ.


ቦሊቭያ

ቦሊቭያ

ቦሊቭያ, ኣሎ እቲ ሃገር ኣመልከተ ብ ምዕራባዊ ማእከላይ ደቡብ አሜሪካ. እቲ ቅዋማዊ ዓቢ ኣሎ ሱቹር, እናበለ እቲ ሰድያ ናይ መንግስቲ ድማ ቀረበሉ ዓቢ ኣሎ ረፐዙ.


ፉል

ፉል

ፉል ኣሎ ሓደ ጥረታት እቶት እኹል ዝብልሉ ንእሱ ዝብላዕ ዘርኢ. ንሱ ኣሎ ብጣዕሚ ኣድላይ እቶት ንክልቲኦም ሰፊሕ ድማ ንኡስ ንግዳዊ ኣቕራቢ.


ክልል ትግራይ

ክልል ትግራይ

ትግራይ (ዕላዊ ስም:- ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ) ሓንቲ ካብተን ክልላት ኢትዮጵያ ኮይና ኣብ ሰሜናዊ ጫፍ እታ ሃገር ትርከብ። ብመሰረት ሕገ መንግስቲ ፌደራላዊት ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ ክልል ሓደ ተባሂላ ትፅዋዕ። ትግራይ ዓዲ ተጋሩ፣ ዓፋር፣ ኢሮብን ኩናማን እያ። ርእሰ ከተማኣ መቐለ ትበሃል። ካብ ክልላት ኢትዮጵያ ብስፍሓት መሬት ሻድሸይቲ ክትኸውን ከላ ብበዝሒ ህዝቢ ከዓ ሓምሸይቲ እያ። ከም ውቅሮ፣ ዛላምበሳ፣ ዓብዪ ዓዲ፣ ዓድዋ፣ ነበለት፣ ሸራሮ፣ ዓዲግራት፣ ኣኽሱም፣ ሽረ እንዳስላሰ፣ ማይጨው፣ ኣላማጣ፣ መኾኒ፣ ሑመራ ዝበሉ ፍሉጣት ዓበይቲ ከተማታት ኣለውዋ። ብሰሜን ኤርትራ፣ ብምብራቅ ክልል ዓፋር ፣ ብምዕራብ ሱዳን፣ ብደቡብ ክልል ኣምሓራ ትዋሰን፡፡ ጠቅላላ 50,286 ካሬ ኪ.ሜ. ስፍሓት መሬት እንትሽፍን ብመሰረት 1999 ዓ/ም ዝተካየደ ቆፀራ ህዝቢ በዝሒ ህዝባ 6 ሚልዮን እዩ፤ ሎሚ ግን ናብ ኣስታት 10 ሚልዮን ከምዝዛየደ ይግመት። ትግርኛ ናይታ ክልል ናይ ስራሕ ቋንቋ እዩ። ትግራይ ብጣዕሚ ብዙሓት ተፈጥራዊ፣ ባህላውን ታሪካውን ፀጋታት ዝተዓደለት ስፍራ እያ። ከም ኣብነት ጥንታዊ ቤተ መቅደስ ያሓ፣ ጥንታዊ ሓወልትታት ኣክሱም፣ ካብ 4ይ ክሳብ 15 ክ/ዘመን ከምዝተሰርሑ ዝንገረሎም ልዕሊ 120 ዝኮኑ ካብ ከውሒ ተፈልፊሎም ዝተሃነፁ ኣብያተክርስትያናትን ገዳማትን፣ ከምኡ እውን ካልኦት ብዙሓት ታሪካውን ኣርኪኦሎጂካውን ስፍራታት ዝርከቡላ ኣዝያ ንመስሕብ ቱሪዝም ዝመቸወት ክልል እያ። ከም እምባ ኣላጀን ፅበትን ዝበሉ በረክቲ እምባታት ይርከቡዋ። ትግራይ ቅድሚ እኒ ሞዛርትን ካልኦት ፍሉጣት ሙዚቀኛታት ዓለምን ዜማታት ግእዝን ኣራራይን ዝመሃዘ መበቆል ቅዱስ ያሬድ እያ። ከም ሓያሎ ስልጣነታት ኣኽሱም ዝሓዘት ስፍራ ማእኸል ስልጣነ ዓለም እያ።


ተርጓሚ ጉግል

ተርጓሚ ጉግል

ተርጓሚ ጉግል (ካብ እንግሊዝኛ፦ "Google Translate")፣ ጽሑፍ፣ ሰነዳትን መርበባት ሓበሬታን ካብ ሓደ ቋንቋ ናብ ካልእ ቋንቋ ንምትርጓም፣ ብጉግል ዝተማዕበለን ዝቐረበን ብዙሕ ቋንቋታት ዝጥቀም ማሽን ትርጉም ስርዓት እዩ። ተርጓሚ ጉግል ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃታት ናብ 133 ቋንቋታት ናይ ምትርጓም ዓቕሚ ዘለዎ ኮይኑ፣ እቲ ስርዓት ናጻ ኣገልግሎት ዝህብን ልዕሊ 200 ሚልዮን ሰባት መዓልታዊ ዝጥቀሙሉን እዩ።

ካብ ታሕሳስ 2016 ጀሚሩ፣ ናጻ ጽሑፍ ትርጉም ብጉግል ናብ 5.000 ፊደላት ክድረት እንከሎ፣ ትርጉም ገጽ መርበብ ሓበሬታ ግን ናይ ንውሓት ገደብ የብሉን።

Section::::ባህርያት.
Section::::መርበብ ሓበሬታ.
ንገለ ቋንቋታት፣ ተርጓሚ ጉግል ነቲ ዝተተርጎመ ጽሑፍ ክዛረብ፣ ኣብቲ ምንጪን ዕላማ ዘለዎን ጽሑፍ ዝሰማምዑ ቃላትን ሓረጋትን ከጉልሕ፣ ከምኡ’ውን ንሓደ ቃል ኣብ ሓደ እዋን ከም ቀሊል መዝገበ-ቃላት ኮይኑ ክሰርሕ ይኽእል። "Detect language" እንተተመርጹ፣ እቲ ስርዓት ብኣውቶማቲክ ነቲ ቋንቋ ከለልዮ ይኽእል።

Section::::ውህደት መዳህሰሲ.
ተርጓሚ ጉግል ኣብ ገለ መዳህሰሲታት ከም መናውሒ ኮይኑ ኣብቲ ዝረኽብዎ መርበባት ሓበሬታ ዝእክቦም ጽሑፋት ይትርጉም ኣሎ።

ብተወሳኺ ናይ ጉግል ክሮም መርበብ ሓበሬታ መናውሒ ኣሎ፤ ብለካቲት 2010፣ ተርጓሚ ጉግል ኣብቲ ምዱብ ናይ ጉግል ክሮም መርበብ ሓበሬታ ተዋሃሂዱ፡ ነቲ ዝረአ ዘሎ መርበብ ሓበሬታ ብኣውቶማቲክ ክትርጉሞ ተገይሩ።


ፊዚክስ

ፊዚክስ

ፊዚክስ ኣሎ እቲ ተፈጥሮኣዊ ክእለት እታ መጽናዕቲ ነገር, ናታ እማመ ድማ ዝጥቀምሉ ብማእከል ቦታ ድማ ጊዜ, ድማ እቲ ዚዛመድ ዚጥቀሙሉ ናይ ጉልበት ድማ ሓይሊ. ፊዚክስ ኣሎ ሓደ ናይ እቲ ዳርጋ መሰረታዊ ስነፍልጠታዊ ኽትግስጾዘ, ድማ ናታ ዋና ሽቶ ኣሎ ናብ ተረድአ ከመይ እቲ ኣድማስ ተኣደበ.


ሪፓብሊክ

ሪፓብሊክ

ሓንቲ ሪፓብሊክ ወይ ረፑብሊክ (ካብ ላቲን፣ "ረስ ፑብሊካ" «ህዝባዊ ጉዳይ»)፣ ብዘይ ንጉስ ዓይነት መንግስቲ እያ። ብዙሕ ሃገራት ሪፓብሊክ ይጥቀሙ።


ፓራጓይ

ፓራጓይ

ፓራጓይ (ብስጳንኛ፦ "Paraguay")፣ ወግዓዊ ሪፓብሊክ ፓራጓይ (ብስጳንኛ፦ "República del Paraguay"፤ ብጓራኒ፦ "Tetã Paraguái")፣ ኣብ ማእከላይ ደቡብ ኣመሪካ እትርከብ ሃገር እያ። ርእሲ ከተማ ኣሱንስዮን እያ።


ጆ ባይደን

ጆ ባይደን

ጆሴፍ ሮቢነት ባይደን ጁንየር (ብእንግሊዝኛ፦ Joseph Robinette Biden Jr.፣ ኣብ ስክራንቶን፣ ፔንሲልቫንያ፣ 20 ሕዳር 1942 ተወልደ)፣ ከም ጆ ባይደን ብዝሓሸ ዝፍለጥ፣ ኣመሪካዊ ፖለቲከኛ ከምኡውን ናይ ሕቡራት መንግስታት ፕረዚደንት እዩ።


ጋዕናን ድሙ

ጋዕናን ድሙ

ጋዕናን ድሙ ("") 2016 ቱርካዊት አኒሜሽን ፊልም


ሃገር

ሃገር

ሃገር ማለት ብሓደ ብህዝቢ ዝተምረጸ መንግስቲ ወይ በዓል ስልጣን እትመሓደር ብርእሳ ወይ ብ ካብ ካብኣ ብወተሃደራዊ ወይ ውን ቆጠባዊ ዝሕይላ እትመህደር ግን ከኣ ናይ ባዕላ ኣካይዳ ሕግን ቅዋምን ዘለዋ እያ።


ባንዴራ ኮሎምብያ

ባንዴራ ኮሎምብያ

ሃገራዊት ባንዴራ ሪፓብሊክ ኮሎምብያ ንናጽነት ኮሎምብያ ካብ ስጳኛ ተመልክት፣ ብ20 ሓምለ 1810 ተረኺባ።

Section::::ጋለሪ ባንዴራታት.
ሃገራዊት ባንዴራ

ታሪኻዊት ባንዴራታት

ወተሃደራዊትን ሲቪላዊትን ባንዴራታት

ታሪኻዊት ወተሃደራዊትን ሲቪላዊትን ባንዴራታት


ካራካስ

ካራካስ

ካራካስ (ብስጳንኛ፦ "Caracas")፣ ርእሰ ከተማን ዝዓበየት ከተማን ቬኔዝዌላ እያ። ካብ መበል 19 ዘመን ከም ማእከል ፖለቲካውን ቁጠባውን ሓይሊ ቬኔዝዌላ ተቖጺራ እያ።

Section::::መርበብ.
ወግዓዊት መርበብ ሓበሬታ


ክራር

ክራር

ክራር (ብትግርኛ ፡ ትግረ ከምኡ "ውን ኣምሓርኛ) ፡ ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሓሙሽተ ወይ ሽዱሽተ ገመድ ዝቘመ ጭሔሎ ዘለዎ ሊሪ እዩ ። ምስ ስፍሓት ሰንቲ-ሜተሮኒክ ዝተጣመረ እዩ ። ዘመናዊት ክራር ኽትግልበጥ ትኽእል እያ ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ናይ ኤለክትሪክ ጊታር ወይ ቫዮሊን ክመሳሰል ይኽእል እዩ ።

Section::::ትሕዝቶ.
ክራር ፡ ብዕንጨይትን ብጨርቅን ይስለም እዩ ። እቲ ሓሙሽተ ወይ ሽዱሽተ ጫፍ ከኣ ፡ ነቲ ዘሎ ጉድጓድ ይውስኖ ። ቃና እቲ መሳርሒ ኣብቲ እቲ ሙዚቀኛ ዝጥቀመሉ ሜላ ኣጸዋውታ: ማለት ኣብ ምስጋድ: ምውዝዋዝ ወይ ምቕጣን እዩ ዝምርኰስ ። እንተ ለቕሊቑ ፡ ልስሉስ ቃና እዩ ዘፍሪ ። በቲ ሓደ ሸነኽ ግን ፡ ስኒት ዘለዎ ስጉምቲ ምውሳድ ፡ ባህ ዘብል እዩ ።

መብዛሕትኡ ግዜ ፡ ዓዝማሪ ብዚብሃል ሙዚቀኛ ዝዝመር ክራር ይጻወት እዩ ። መብዛሕትኡ ግዜ ምስ መዝሙራትን ዓለማዊ መዝሙራት ናይ ፍቕርን ዝስነ እዩ ።


ሆንግ ኮንግ

ሆንግ ኮንግ

ሆንግ ኮንግ (ኣብ 香港 ቻይና) ሓንቲ ኻብተን ኣብ ቻይና ዚርከባ ኽልተ ፍሉያት ምምሕዳራዊ ዞባታት እያ (እቲ ኻልኣይ ማካው እዩ) ። ኣብ ደቡባዊ ገማግም ቻይና እትርከብ ኰይና ኣብ ኣፍ ፈለግ ፐርልን (ዴልታን) ባሕሪ ደቡብ ቻይናን እያ እትርከብ። እዚ ቦታ እዚ ሓደ ኻብቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ዝለዓለ ህዝባዊ ኵርናዓት እዩ። እዚ ኸኣ ኣብ 1,104 ትርብዒት ኪሎ ሜተር ሸውዓተ ሚልዮን ሰባት ብምሓዝ ኢዩ።


ማካው

ማካው

ማካው (澳門) ሓንቲ ኻብተን ቻይና እቲ ኻልኣይ ሆንግ ኮንግ ዝበሃላ ፍሉያት ምምሕዳራዊ ምምሕዳራት ኢያ


ኣዲስ ኣበባ

ኣዲስ ኣበባ

ኣዲስ ኣበባ (ብኣምሓርኛ፦ "አዲስ አበባ"፣ ‘ሓድሽ ዕምባባ’)፣ ርእሰ ከተማን ዝዓበየት ከተማን ኢትዮጵያ እያ።

Section::::መርበብ.
ወግዓዊት መርበብ ሓበሬታ


ዮሃን ሰባስትያን ባኽ

ዮሃን ሰባስትያን ባኽ

ዮሃን ሰባስትያን ባኽ (21 መጋቢት 1685 - 28 ሓምለ 1750) ጀርመናዊ ኣዳላዊ ባሮክ እዩ ነይሩ ። ሓደ ኻብቶም ኣብ ታሪኽ ምዕራባውያን ብሉጻት ሙዚቀኛታት ጌርካ እዩ ዚርአ ። ባኽ ንኸም ሞዛርት ቢቶቨን ብራምዝ ዝኣመሰሉ ሙዚቀኛታት ጸልይዎም ኢዩ ኣብቲ ግዜ እቲ ዝነበረ ሙዚቃ ድማ ብሉጽ ከም ዝኸውን ገበሮ ። ባኽ ሓደ ኻብቶም ኣብ ታሪኽ ምዕራባውያን ኣዝዮም ኣገደስቲ ስነ-ጥበባውያን እዩ ሙዚቃኡ ኸኣ ኣብ መላእ ዓለም እዩ ዚርአ።


ባንዴራ ኤርትራ

ባንዴራ ኤርትራ

ሃገራዊት ባንዴራ ኤርትራ ብ5 ታሕሳስ 1995 ተቐቢላ። ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ኣብ ቃልሲ ንናጽነት ካብ ዝነፈረላ ባንዴራ ዝተመስረተት እያ። እቲ ቀጠልያ ሕብሪ ንቁጠባ ሕርሻን ጥሪትን ኤርትራ ዘመልክት፣ ቀይሕ ሕብሪ ማለት ኣብ እዋን ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ ዝፈሰሰ ደም፣ ሰማያዊ ሕብሪ ንሃብቲ ባሕሪ ዝውክል፣ ብጫ ሕብሪ ንማዕድን ሃብቲ ኤርትራ ዝውክል፣ ኣብታ ባንዴራ ዘሎ ዕንበባ ኣውሊዕን ጨንፈርን ካብታ ኣብ መንጎ 1952ን 1961ን ኣብ ጥቕሚ ዝወዓለት ቀዳመይቲ ሃገራዊት ባንዴራ ኤርትራ ዝመጸ እዩ፣ እቲ ዕንበባ ኣውሊዕ ካብ ባንዴራ ሕቡራት ሃገራት ተቐቢሉን ንሰላም ዘመልክትን እዩ።


ኩሽ (መጽሓፍ ቅዱስ)

ኩሽ (መጽሓፍ ቅዱስ)

ኩሽ ወይ ኩሥ (ብዕብራይስጥ: כּוּשׁ ; ብግዕዝ: ኩሽ/ኩሥ) ቦኽሪ ወዲ ካምን ወዲ ወዱ ንኖህን እዩ ነይሩ ። ንሱ ድማ አሕዋት ኸነዓን፥ ሚስራይምን ፥ፉጥን ነበረ። ኩሽ ኣቦ ኒምሮድ ዝበሃል ንጉስ እዩ ነይሩ ፣ ንሱ ድማ "ኣብ ምድሪ ናይ መጀመርታ ጅግና" ተባሒሉ እዩ ዝጽዋዕ ነይሩ ።

ኩሽ ብልምዲ ኣቦሓጎ እታ ኣብ ጥቓ ቀይሕ ባሕሪ እትርከብ ከም ዝነበረት ዝእመነላ ጥንታዊት ግዝኣት "ምድሪ ኩሽ" ጌርካ እያ እትርአ ። ኩሽ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እትርከብ ምስ መንግስቲ ኩሽ ወይ ጥንታዊት ኢትዮጵያ እያ ። ቛንቋ ኩሽ ፡ ኩሽ ዝብል ስም እዩ ዘለዎ ።

Section::::መለለዪ.
ኩሽ ብቛንቋ ዕብራዊ/ዕብራይስጥ እተጸውዐ ስም ኰይኑ ፡ ካብቲ ካሽ ዝብል ናይ ግብጺ ስም ታሕተዋይ ኑብያ ፡ ደሓር ከኣ ካብቲ ኣብ ናፓታ ዝነበረ መንግስቲ ኑብያ ዝመጸ ክኸውን ይኽእል እዩ ።

እቲ ኩሽ ዝብል ፎርም ፡ ኣብ መዝገብ ግብጻውያን ካብ ግዝኣት መንቱሆተፕ ካልኣይ (21 ክፍለ-ዘመን ቅ.ል.ክ) ኣትሒዙ ፡ ኣብ ዞባ ኑብያ ወፈራታቱ ብዝርዝር ተጻሒፉ ይርከብ ። ኣብቲ መጽሓፍ ቅዱስ ዕብራይስጢ እተጠርነፈሉ እዋንን ኣብ ብምሉኡ ክላሲካዊ ኣጸዋውዓ መንግስቲ ኑብያ ኣብቲ ዘመናዊ ሕዝቢ ሱዳን ዝነበረ መሮቭ ዘተኰረ እዩ ነይሩ ።

Section::::ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ዝርከብ መወከሲታት.
ደቂ ወይ ውሉዳት ኩሽ፦ ሴባ፥ ሓዊላ፥ ሳብታ፥ ራዕማ፥ ሳብተካህ ይበሃሉ።

ሙሴ ዉን ካብ ኩሻዊት ጓል-ኣንስትየቲ እዩ ተመርዕዩ።

Section::::ባህላዊ መለለዪ.
ዮሴፍ ብዛዕባ ሕዝበ ኩሽ ወዲ ካምን ወዲ ወዱ ንኖህን ከምዚ ብምባል ጸብጻብ ሃበ - "ካብ ቶም ኣርባዕተ ደቂ ካምሲ ጊዜ ንስም ኩሽ ከቶ ኣይጐድኦን፣ ከመይሲ እቶም ንሱ ዝነገሰሎም ኢትዮጵያውያን ኣብዛ መዓልቲ እዚኣ ንበይኖምን ብዅሎም ሰብ እስያን ኩሻውያን ተባሂሎም ይጽውዑ ኣለዉ። s" ("" 1.6).

መጽሓፍ ዘሁልቍ 12 1 ንሰበይቲ ሙሴ "ኩሻዊት ሰበይቲ" ኢላ ኽትጽውዓ ኸላ ጺጶራ ሰበይቲ ሙሴ ግን መብዛሕትኡ ግዜ ኻብ ሚድያን ከም ዝመጸት ጌርካ እዩ ዚግለጽ። ህዝቅኤል እታ ኤክሳጎጅ 60-65 ጺጶራ ኣብ ሚድያን ጓና ኸም ዝዀነት ድሕሪ ምግላጽ ነቶም ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃ ዝነበሩ ተቐማጦ ኣባሓጎታታ ኸምዚ ብምባል ገለጸሎም -
"እዛ ሃገር እዚኣ ሊብያ ተባሂላ እያ እትጽዋዕ። ካብ እተፈላለዩ ሕዝብታት ኢትዮጵያውያን ከምኡውን ካብ ጸልማት ዝመጹ ዓሌታትን ነገዳትን ዚነብሩላ ኸተማ እያ። ሓደ ሰብኣይ ገዛኢ እታ ምድሪ እዩ ፣ ንጉስን ጀነራልን እዩ ። ነቲ መንግስቲ ይገዝኦ ነቲ ሕዝቢ ይፈርዶ ካህን ድማ እዩ። እዚ ሰብኣይ እዚ ኣቦይን ናታቶምን እዩ።

ኣብ 5ይ ዘመን ድ.ክ. ሶርያውያን ጸሓፍቲ ነቶም ሒምያራውያን ዝበሃሉ ደቡብ ዓረብ ኩሻውያንን ኢትዮጵያውያንን ከም ዝዀኑ ገለጹሎም ።

እቲ ፋርሳዊ ጸሓፍ ታሪኽ ኣል-ታባሪ (ከ. 915) ፡ ሰበይቲ ኩሽ ቃርናቢል ፡ ጓል ባታዊል ፡ ወዲ ቲራስ ከም እተባህለት ፡ "ኣብሲናውያን ፡ ሲንዲስን ህንዳውያንን" ከኣ ከም ዝወለደትሉ ዝገልጽ ልምዲ ኣዘንተወ ።

ሎሚ ተዛረብቲ ቋንቋ ኩሻውያን ንኣገው: ኦሮሞ: ሶማል: ዓፋር: ከምኡውን ንኻልኦት ሓያሎ ቀቢላታት፣ ብሔራትን፣ ነገዳትን ዝሓቘፉ እዮም ፣ ኣብ መኣድታት ማሱዲ ወርቂ ካብ 947 ድ.ል.ክ. ከም ዘርኢ ኩሽ እዮም ዝቑጸሩ ነይሮም ። እቶም ቋንቋ ኩሽ ዝዛረቡ ህዝቢ ቤጃ ፡ ካብ ኩሽ ዝመበቈሉ መስመር ወለዶ ኣለዎም ።

ጀምስ ብሩስ ዝስሙ ኣብ ከባቢ 1770 ናብ ከበሳታት ኢትዮጵያ ዝኸደ ዳህሳሲ ፡ ብዛዕባ እቲ ድሕሪ ማይ ኣይሂ ኣብ ዝነበራ መዓልትታት ፡ ኩሽ ወዲ ካም ምስ ስድራ ቤቱ ኰይኑ ናብ ጐልጐል ኣጣራ ኽሳእ ዝበጽሕ ፡ ካብኡ ንደሓር ሰብ ዘይነብሮ ፡ ካብኡ ድማ ንምድሪ ኢትዮጵያ ክርእዩ ዝኽእሉ ኣቢሲናውያን ፡ "ልምዲ" ከም ዝነበረ ጸሓፈ ። ኣብኡ ድማ ንኣክሱም ደዪቦም ሰርሑ ፣ እተወሰነ እዋን ጸኒሖም ከኣ ናብ ጐልጐል ተመልሱ ፣ ንሜሮቭ ድማ ሰርሑ ። ንሱ ብተወሳኺ ፡ ኣብቲ ግዜ እቲ ዝነበሩ ኤውሮጳውያን ምሁራት ፡ ነዚ ጸብጻብ እዚ ብምኽንያት እቲ ተመስሪቱሎም ዝነበረ ክልሰ-ሓሳብ ፡ ብትእምት ከም ዝነጸግዎ ፡ ኩሽ ብመንገዲ ዓረብን በቲ ኣብ መንጎ የመን ኣብ ሓውሲ ደሴት ዓረብ ዝርከብ ሓርፋፍ ኵነታት ባብ-ኤል-መንደብን ኣቢላ ናብ ኣፍሪቃ ከም ዝኣተወት ፡ ጅቡቲን ኤርትራን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ከም ዝርከባ ይገልጽ ። ብተወሳኺ: እቲ ኣብ ኣክሱም ዝነበረ ዓቢ ጭሕሚ: ኩሽ ነቲ እተመደበሉ ከባቢ ንምምልካት ከም ዘዳለዎ እዩ ዝንገር: እቲ ኢቲኦፕ ዝበሃል ወዱ ድማ ኣብኡ ከም እተቐብረ እዩ ዝንገር ። ብመሰረት መጽሓፍ ኣክሱም: ብሩስ ኣብ ኣቢሲንያ ምስ ክብራ ናጋስት ብማዕረ ከም እተቐብረ እዩ ዝገልጽ ።

ከም ዮሃን ማይክልስን ሮዘንሙለርን ዝኣመሰሉ ምሁራት ፡ እቲ ኩሽ ዝብል ስም ኣብ ክልቲኡ ሸነኽ ቀይሕ ባሕሪ ፡ ኣብ ሓውሲ ደሴት ዓረብ (የመን) ን ሰሜናዊ ምብራቕ ኣፍሪቃን ኣብ ዝርከባ ትራክትታት እታ ሃገር ከም ዝውዕል ሓቢሮም እዮም ።

Section::::መወከሲ.


ቋንቋ ፓሽቶ

ቋንቋ ፓሽቶ

ፓሽቶ (پښتو)፣ ናይ ደቡብን ማእከላይን ኤስያ ናይ ፓሽቱናት ቋንቋ ኣደ እዩ። እዚ ቋንቋ እዚ ክፍሊ ምብራቓዊ ኢራናዊ ቋንቋታት እዩ፣ ብቐጥታ ድማ ካብ ቋንቋ ኣቨስትኛ እዩ ዝወርድ።


መቐለ

መቐለ

መቐለ ናይ ክልል ትግራይ ዋና ከተማ እያ። መቐለ ኣቐዲማ ኣብ ትግራይ ዋና ከተማ  ኣውራጃ እንደርታ እያ ነይራ። ካብ ዋና ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ብሸነኽ ሰሜን 780 ኪሎሜተር (480 ማይል) ርሒቓ ትርከብ ኮይና 2,254 ሜትሮ (7,395 ፉት) ልዕሊ ጽፍሒ ባሕሪ ብራኸ ኣለዋ። ብኣመሓዳሪ ፡ ከተማ መቐለ ከም ፍሉይ ዞባ እያ ትቑጸር ፡ እዚ ድማ ኣብ ሸውዓተ ክፍለ ከተማታት ትኽፈል። ቊጠባዊ፣ ባህላውን ፖለቲካውን ማእከል ሰሜናዊ ኢትዮጵያ እያ።

ከተማ መቐለ ካብ 1991 ጀሚሩ በዝሒ ህዝባ እናወሰኸ ዝመፀ ኾይኑ ብ 1984 61,000  ፡ ብ 1994 97,000 ተቐማጦ (96.5% ተዛረብቲ ትግርኛ ምዃኖም) ፡ ብ 2006 ድማ 170,000 (እዚ ማለት 4% ህዝቢ ትግራይ)።  ከተማ መቐለ ካብ ኢትዮጵያ ድሕሪ አዲስ አበባ ኣብ ካልኣይ ደረጃ እትስራዕ ከተማ እያ: ብዝሒ ህዝቢ ድማ ከባቢ 545,000 እዩ ። ካብታ ኣብቲ ክልል ብዕቤታ ኣብ ካልኣይ ደረጃ እትስራዕ ከተማ ዓዲግራት ብ2.6 ዕጽፊ ይዓቢ።

መብዛሕትኡ ህዝቢ ከተማ መቐለ ኣብ ናይ መንግስቲ ስራሕ፣  ንግድን ኣናእሽቱ ትካላትን እዩ ዝምርኰስ። ብ 2007 ኣብ ከተማ መቐለ ሓድሽ ናይ ምህንድስናን ስሚንቶን ፋብሪካ ዓለባን ስለ ዝነበረ ፡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ኰነ ኣብ ወጻኢ ሃገር ዕዳጋ ይፈሪ ነይሩ። ዩኒቨርሲቲ መቐለ ካብቲ ቅድሚ 1991 ዝነበረ ኮሌጅ ሕርሻ ኣሪድ እዩ ማዕቢሉ: ሓያሎ ካልኦት መንግስታውን ብሕታውን ኮሌጃት ድማ ተመስሪተን እየን።


Social omsorg

Social omsorg

ማሕበራዊ ኣገልግሎት ወይ ድማ ኣሃዱ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ብምምሕዳርዊ ቅርጺ ናይ ነፍሲ ወከፍ ክፍሊ ምምሕዳር ተማእዚዙ ዝኸይድ ኣሃዱ ኮይኑ፣ ፖለቲካዊ፣ ኮነ ማሕበራዊ ሕቶታት ናይ ህዝቢ ንምምላስ ማሕበራዊ ሕጊ ተማእዚዙ ዝዓዪ ኣሃዱ ኢዩ። እት ልክዕ ስሙ ድማ ከከም ዝጥዕም ብነፍሲ ወከፍ ምምሕዳር ክስየም ይኽእል።

ኣሃዱ ማሕበራዊ ኣገልግሎት በቲ ኣብ 2001 (ዓንቀጽ 2001/453) ዝተደንገገ ተማእዚዙ ይሰርሕ። ቅድሚኡ ግን እቲ ሓሳብ (እዚ ሕጂ ማሕበራዊ ኣገልግሎት) ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ካልእ ስም ማለት ማሕበራዊ ክንክን ብዝብል ኢዩ ይጽዋዕ ኔሩ። ቅድሚ 1956 ድማ ክንክን ድኻታት ወይ ድማ ምእላይ ድኻታት ተባሂሉ ኢዩ ዝጽዋዕ ዝነበረ።

እቶም ነዚ ዓይነት ኣግለግሎት ዝጥቀሙ ሰባት (ተረባሕቲ ናይዚ ኣገልግሎት ዝኾኑ) ድማ፣ ተገልገልቲ፣ ተጠቀምቲ፣ ዓማዊል፣ ተረባሕቲ ተባሂሎም ከከም ኩነታቱ ይጽዉዑ ኔሮም።


ማሕበራዊ ኣገልግሎት

ማሕበራዊ ኣገልግሎት

ማሕበራዊ ኣገልግሎት ወይ ድማ ኣሃዱ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ብምምሕዳርዊ ቅርጺ ናይ ነፍሲ ወከፍ ክፍሊ ምምሕዳር ተማእዚዙ ዝኸይድ ኣሃዱ ኮይኑ፣ ፖለቲካዊ፣ ኮነ ማሕበራዊ ሕቶታት ናይ ህዝቢ ንምምላስ ማሕበራዊ ሕጊ ተማእዚዙ ዝዓዪ ኣሃዱ ኢዩ። እት ልክዕ ስሙ ድማ ከከም ዝጥዕም ብነፍሲ ወከፍ ምምሕዳር ክስየም ይኽእል።

ኣሃዱ ማሕበራዊ ኣገልግሎት በቲ ኣብ 2001 (ዓንቀጽ 2001/453) ዝተደንገገ ተማእዚዙ ይሰርሕ። ቅድሚኡ ግን እቲ ሓሳብ (እዚ ሕጂ ማሕበራዊ ኣገልግሎት) ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ካልእ ስም ማለት ማሕበራዊ ክንክን ብዝብል ኢዩ ይጽዋዕ ኔሩ። ቅድሚ 1956 ድማ ክንክን ድኻታት ወይ ድማ ምእላይ ድኻታት ተባሂሉ ኢዩ ዝጽዋዕ ዝነበረ።

እቶም ነዚ ዓይነት ኣግለግሎት ዝጥቀሙ ሰባት (ተረባሕቲ ናይዚ ኣገልግሎት ዝኾኑ) ድማ፣ ተገልገልቲ፣ ተጠቀምቲ፣ ዓማዊል፣ ተረባሕቲ ተባሂሎም ከከም ኩነታቱ ይጽዉዑ ኔሮም።


ትሪኒዳድን ቶባጎን

ትሪኒዳድን ቶባጎን

ትሪኒዳድን ቶባጎን (ብእንግሊዝኛ፦ Trinidad and Tobago)፣ ወግዓዊ ስማ ሪፓብሊክ ትሪኒዳድን ቶባጎን እያ (ብእንግሊዝኛ፦ Republic of Trinidad and Tobago)፣ ካብተን ንደሴታዊት ኣመሪካ ዘቑማ ዓሰርተ ሰለስተ ሃገራት ሓንቲ እያ። ርእሰ ከተማኣ ፖርት ኦፍ ስፔን እያ።


ጸሓይ

ጸሓይ

ጸሓይ ወይ ፀሓይ (ትእምርቲ: )


ወርሒ

ወርሒ

ወርሒ (ትእምርቲ: )


ጎ፣ ዶግ። ጎ!

ጎ፣ ዶግ። ጎ!

ጎ፣ ዶግ። ጎ! () ኣመሪካውያን አኒሜሽን ተለቪዥን ፕሮግራም።


ፋሽስታዊ ፅውፅዋይ

ፋሽስታዊ ፅውፅዋይ

ፋሽስታዊ ፅውፅዋይ ወይ ምስጢራዊ እምነት (ብጣልያንኛ፦ "ሚስቲካ ፋሲስታ") ኣብ ፋሺስት ጥልያን ዝነበረ፣ ኣብ ፊደኒዝም፣ እተመስረተ ቅቡል ወይ ልሙድ ምንቅስቓስ ናህሪ ፖለቲካውን ሃይማኖታውን ኣተሓሳስባ እዩ ነይሩ፣ እዚ እምነት እዚ ብዘይ ምኽንያት ዝነበረ እዩ፣ ፋሺሽታዊነት ከኣ ኣብ ፅውፅዋያትን መንፈሳዊ ምስጢራውነትን እተመስረተ ክኸውን ኣለዎ ዝብል እምነት።

Section::::ትርጉም.
ኒኮሎ ጂያኒ ንትርጕም ምስጢራዊነት ካብቲ ፈረንሳዊ ፈላስፋ ሉዊ ሩጀር ዝጸሓፎ ጽሑፍ ኢዩ ወሲድዎ -

ምስጢር ምስ ልምዲ ወይ ስምዒት ዚሰማማዕ እተፈላለየ ሓሳባት እዩ ፣ እዚ ሓሳባት እዚ ርትዓዊ መመኽነይታ እኳ እንተ ዘይኰነ መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ነቲ ናብኡ ዝመርሐ ቐንዲ ምኽንያታት ዚርስዕ እዩ። |ሉዊ ሩጀር ኣብ ኒኮሎ ጃኒ ብ9 ጥቅምቲ 15 ጥቅምቲ 1932

ጃኒ ምስ ሩዥየር ብምስምማዕ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ፋሺስት ሚስቲሲዝም ዘቕረቦ መግለጺ ፋሺዝም 'ምስጢራዊ' መዳይ ከም ዘለዎ ኣጕልሐ ከመይሲ ፋሺዝም እተሓላለኸ ስነ-ምግባራውን ማሕበራውን ፖለቲካውን ምድብን ቀኖናውን እምነታት ኢዩ ዘመሓላልፎ እዚ ድማ ብሓፋሽ ይኹን ብሒደት ሰባት ተቐባልነት ረኺቡ ኣብ ሕቶ ዘይኣቱ ኢዩ ። ... [ፋሽስት] ኣብቲ ፋሺስትን ፈጣርን ስልጣነ ዝዀነ ዘይጋገ ዱስ በኒቶ ሙሶሊኒ ኸም ዚኣምን ገለጸ፣ [ፋሽስት] ካብ ዱስ ወጻኢ ዝዀነ ይኹን ነገር መንፈሳዊ ወይ ኣረማዊ ኣተሓሳስባ ኸም ዘለዎ ይኽሕድ እዩ።"" ኣልዶ ግራንዲ 'ግሊ ኢሮይ ዲ ሙሶሊኒ። Niccolò ጃኒ ኢ ላ ስኩኦላ ዲ ሚስቲካ ፋሺስታ 'ሚላኖ ሪዞሊ (ኤዲዝዮኒ ቡር) 2004 ፓግ.32

Section::::የፕሮቴክተሮኒስት.
ነቲ ናይ ፋሺስት ምስጢር ኣብ ግምት ከእትዉዎ ኸለዉ ኢጣልያውያን ፈላስፋታት ዝገብርዎ ወፈያ "ናይ ምሕሳብ ዝንባለ" ጥራይ ኢዩ ዘሎ እንተዀነ ግን ነቲ ኒኖ ትሪፖዲ ዝጠቐሶም ሩዥየር ኣልበርት ሶረል ከምኡውን ሄንሪ በርግሰን መምርሒ ኣብ ክንዲ ዝህቡ ኣብ መንእሰያት ምስጢራት ናይ ኣእምሮ ዅነታት ኣብ ምውሳን ኣድላዪ እኳ እንተ ነበረ ጠቒሶምዎ ኢዮም። ብመሰረት እቲ ኢንዞ ፓሲ ዚበሃል ፈላስፋ ዝበሎ ፋሺስት ምስጢራዊ ኣተሓሳስባ ኸምቲ ኣብቲ ግዜ እቲ ዝነበረ ባህሊ ኒቸስን ሶረልን ጸልይዎም እዩ -
መሰረታዊ ስርዓታት ምስጢራዊ ፋሺዝም ብዓብዪኡ በቶም ኒኮሎ ጃኒን ምስቶም ኣብ ቤት ትምህርቲ ፋሺስት ሚስቲዝም (እንተላይ ጊዶ ፓሎታን በርቶ ሪቺን) ዝነበሩ መምህራን እተኣስሩ ሒደት ኣባላት ፋሺስት ዝቘመ ኢዩ ገለ ኻብዚኣቶም ከኣ ፈርዲናንድ መዛሶማ ኢዮም ጁሰፔ ቦታይ) በቶም ፋሺስት እምነት (ቴለሲዮ ኢንተርላንዲ ቨርጂንያ ጋይዳ) ከምኡውን በኒቶ ሙሶሊኒ እተረጋገጹ ጸሓፍትን ጋዜጠኛታትን እተዳለወ። ኣብ መወዳእትኡ ነቲ ምስ ፖሊሲታት ቤት ትምህርቲ ፋሺስት ሚስቲዝም ዚተሓሓዝ ስነ-ስርዓትን መምርሒታትን "ፋሽስት" ኣብ ምምዕባል ስዒቡ ዝመጸ ባህላዊ መስመራት መርመሮ። ኣብ ከባቢ እዚ ሕመረት ናይቶም ልዑል ግምት ዘለዎም ምሁራት ንኻልኦት ዘተኰረ ኢዩ ነይሩ ንፓውሎ ኦራኖ ሉዊጂ ስተፋኒኒ (ናይ ፋሺስት ሚስቲዝም ቤት ትምህርቲ ወግዓዊ ኣማኻሪ ዝነበረ) ከምኡውን ጁልየስ ኢቮላ ከምኡውን ጆቫኒ ኣህዛብን ተማሃራይን ዓርኩን ኣርማንዶ ካርሊኒን ሓዊስካ ካርሊኒ ኣብ ፋሺስት "ምስጢር" ሕጽር ዝበለ ግደ ዝነበሮ ኢዩ ዝመስል።


ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ

ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ

ሪፓብሊክ ማእከላይ ኣፍሪቃ (ብሳንጎ፣ "Ködörösêse tî Bêafrîka"፤ ብፈረንሳይኛ፣ "République centrafricaine"፣ ወይ ብቐሊሉ ማእከላይ ኣፍሪቃ፣ ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ እትርከብ ብባሕሪ ዘይተዓጽወት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማን ዝበዝሐ ህዝቢ ዝነብረላን ከተማ ባንጊ እያ።


ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን

ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን

ኣብዚ እዋን እዚ፣ ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን (ህግደፍ) ኣብ ኤርትራ እንኮ ሕጋዊ ፖለቲካዊ ሰልፊ እዩ። ብኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝምራሕ ኮይኑ፣ ብግዲኡ መራሒ ሃገር እዩ። ብለካቲት 1994 ኣብ ዘካየዶ ሳልሳይ ጉባኤኡ፣ ስሙ ናብዚ ሕጂ ዘሎ ዝቐየረ ማርክሳዊ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ከም ተካኢ እዩ ዝቑጸር። እቲ ትካል፣ ንኤርትራውያን ሃገራውያን፣ ማሕበራዊ ደርቦም ብዘየገድስ፣ ኣብ ሓደ ዘራኽብ፣ ሰፊሕ መሰረት ዘለዎ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ክኸውን ዝዓለመ እዩ።


ሓጋጊ ኣካል

ሓጋጊ ኣካል

ሓጋጊ ኣካል፣ ኣብ ርእሲ ምምሕዳር ባጀት መንግስቲ፣ ንሓደ ከም ሃገር ወይ ከተማ ዝኣመሰለ ፖለቲካዊ ኣካል ሕጊ ናይ ምፍጣር ፍሉይ ስልጣን ዘለዎ ናይ ምምይያጥ ባይቶ እዩ። ሓገግቲ ኣካላት ኣገዳሲ ኣካል መብዛሕትኦም መንግስታት እዮም፤ ኣብ ሞደል ምፍልላይ ስልጣን ምስ ፈጻሚን ፍርድን ጨናፍር መንግስቲ ብምንጽጻር ብተመሳሳሊ መንገዲ ብመሰረት ሕገ መንግስታዊ ድንጋገታት ተግባራቶም ናይ ምቁጽጻር ሓላፍነት ዝወስድን እዩ።

ብሓገግቲ ኣካላት ዝሕንጽጹ ሕግታት ሕጋገ ተባሂሎም ይፍለጡ። ሓገግቲ ኣካላት ንተግባራት መንግስቲ ይከታተሉን ይመርሑን ብሓፈሻ ድማ ኣብቲ መስርሕ ዝሳተፍ ባጀት ወይ ባጀታት ናይ ምምሕያሽ ብሕታዊ ስልጣን ኣለዎም።


ግብጺ

ግብጺ

ግብጺ፣ ወይ ምስሪ (፤ ብቅብጢ፦ Ⲭⲏⲙⲓ)፣ ብወግዒ ዓረባዊት ሪፓብሊክ ግብጺ (ብዓረብኛ፦ )፣ ስግረ-ኣህጉራዊት ልኡላዊት ሃገር እያ። መብዛሕትኡ ኣብ ጫፍ ሰሜናዊ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክትርከብ እንከላ፣ ኣብ ኤስያ ድማ ኣብ ሓውሲ ደሴት ሲና ትርከብ። ብደቡብ ምስ ሱዳን፣ ብምዕራብ ምስ ሊብያ፣ ብሰሜናዊ ምብራቕ ድማ ምስ ጋዛ (ፍልስጤም)ን እስራኤልን ትዳወብ። ብሰሜን ምስ ማእከላይ ባሕሪ ብደቡባዊ ምብራቕ ድማ ምስ ቀይሕ ባሕሪ ትዳወብ።

ዳርጋ ፍርቂ ግብጻውያን ኣብ ከተማታት ይነብሩ፣ ብፍላይ ኣብተን ጽዑቕ ህዝቢ ዝነብረለን ማእከላት ካይሮን፣ ርእሰ ከተማኣ፣ እስክንድርያን ይነብሩ።


ኢትዮጵያውያን ኣውስትራሊያውያን

ኢትዮጵያውያን ኣውስትራሊያውያን

ኢትዮጵያውያን ኣውስትራሊያውያን ("Ethiopian Australians") ኣብ ኣውስትራሊያ ዝነብሩ ኢትዮጵያውያን ወይ ድማ ኢትዮጵያዊ ቅርሲ ዘለዎም ኣውስትራሊያውያን እዮም። ኣስታት 18,600 ኣውስትራሊያውያን ቅርሲ ኢትዮጵያ ዘለዎም ኮይኖም 5,633 ድማ ኣብ ኢትዮጵያ ተወሊዶም።


ዓድዋ

ዓድዋ

ዓድዋ ኣብ ማእኸል ትግራይ እትርከብ ከተማ እያ።

ካብ ዓድዋ ክሳብ ኣስመራ 120 ኪሎሜተር እዩ።

ካብ ዓድዋ ክሳብ ኣክሱም 20 ኪሎሜተር እዩ።

ዓድዋ ብኣኽራን ዝተኸበበት እያ። ገለ ካብቶም ኣኽራናት ሶሎዳ ተባሂሎም ይጽውዑ።


ሕቡራት ሃገራት

ሕቡራት ሃገራት

ውድብ ሕቡራት ሃገራት ወይ ተባበሩት መንግስታት 193 ሃገራት ዝሓቖፈ ማሕበር እዩ።


ሺንዞ ኣቤ ተዅሲ

ሺንዞ ኣቤ ተዅሲ

ሺንዞ ኣቢ ብ8 ሓምለ 2022 ኣብ ጃፓን እተፈጸመ ናይ ቅትለት ጕዳይ ኢዩ ነይሩ ።ቀዳማይ ሚኒስተር ጃፓን ነበር ሺንዞ ኣቢ ብሓደ ወዲ 41 ዓመት ሰብኣይ ተረሸነ።


ዴቪድ ዉዳርድ

ዴቪድ ዉዳርድ

ዴቪድ ዉዳርድ (; 6 ኣፕሪል 1964 ኣብ ሳንታ ባርባራ ካሊፎርንያ ውሽጢ ዝተወለደ) ኣመሪካዊ መሪሕነት ኦርኬስትራን ጸሓፊ ድሕረ ዘመናዊ ታሪኽን ኮይኑ፣ ከምኡ’ውን ናይ ፍሉጣት ባዕዳዊ ገዛእቲ ስድራቤታት ኣሜሪካ ዘርኢ ኣለዎ።
ዉዳርድ ኣብ ፓራጓይ ምስ ንማዕርነት መሰል ደቂ ኣንስትዮ ትቓለስን(ፌሚኒስት)/ኣብ ኣመጋግባ ተዋጽኦ ስጋን ጸባን ዘይኮኑ ምግብታት ትነጥፍን ኑዌቫ ጀርመንያ እትበሃል ግለ ሰብ ብዝሰርሖ ስራሕ እውን ይፍለጥ። ኣብታ ምስ ስዊዘርላንዳዊ ጸሓፊ ልብ-ወለድ ክርስቲያን ክራክት ብሓባር ብምኻን ብቋንቋ ጀርመን ዝተጻሕፈት "Five Years" ዘርእስታ መጽሓፉ፣ገለ ኣብቲ ቦታ ዝተሰርሐ ሰብኣዊ ስራሕ ትገልጽ።


ዲኔፕሮፔትሮቭስክ

ዲኔፕሮፔትሮቭስክ

ዲኔፕሮፔትሮቭስክ () — በዩክሬን ውስጥ ከተማ. ከተማዋ በዲኔፐር ወንዝ ላይ ትገኛለች. ከኪየቭ ፣ ካርኮቭ እና ኦዴሳ በኋላ በዩክሬን ውስጥ አራተኛው የህዝብ ብዛት ያለው ከተማ።


፪፻ (200)

፪፻ (200)

Section::::ወረዳ ሰንዓፈ.
Section::::መስሓል ወደ’ከለ.
 እምባ-ብደሓን፡ ኮኾባይ፡ ሰርሓ፡ ማይ-ጻዕዳ፡ ጻዕዳ-ኮርሶ፡ መስሓል፡ ማይ-ኣጉለ፡ ጸጸን፡ ምራራ፡ ድብድብ፡ ዓዲ-ዕንቅርቲ፡ሑጓ-ወዲማንታ፡ ሳግላ፡ ጉልዒ፡ ዓዲኻ፡ ዓዲ-ሓዞ፡ ደማጺ፡ ዓዲ-ንግድዮ፡ ሮኾይቶ፡ መምብሮ፡ ገልጋሊት፡ በዓቲ-ጸላም፡ ክሳድ-ብሩኻ

Section::::ወደ’ከለ ኣኽራን.
 ገርገራ፡ ሓድሽ-ዓዲ፡ ዓዲመስገነ፡ ዳምባ-ሓይሽ፡ ዓዲ-ኹቱ፡ ቅንቶ፡ ዑና-ሸሓቕ፡ እንገበቶ፡ ክንን፡ መስሓል፡ ጸሊም ቀላይ፡ ዓዲሻሁ፡ ዒንጣ፡ ቆሎ-ብርዶ፡ ሰብዖ፡ ሓስሓስ

Section::::ዝባውንቲ.
 ኣሮሞ፡ ነድወ፡ ዓድ-ምባርኽ፡ ምግዳር-ደበና፡ ምሳርሓ፡ ዓዲቁሪ፡ ዝግፈት፡ ቀልቀል-መልዓሳ፡ ኣሕፍሲ፡ ሑጓእና

Section::::መነዅሰይቶ.
 ዓዲ-ሰራው፡ ዓዲ-ብጽዖ፡ ሳዕስዕ፡ ዓዲ-ብሎና፡ መነዅሰይቶ፡ ዀለት፡ ግርዓና

Section::::ዓዲ-ጉልቲ.
 ጉቦ፡ እምባ-ሕሰኣ፡ ቢሓት፡ እግሪ-ማንታ፡ ዓዲ-ዕንቅርቲ፡ ፍቕያ፡ ዓደጣል፡ ሕንጠጥፌ፡ በራቒት፡ ፍያሻ

Section::::እንዳ-ዳሽም.
 ዓደርሖ፡ ሓድሽ-ዓዲ፡ በረክንሃ፡ እምባቖም፡ እምባርሓጎዳ

Section::::ቤት-መጣዕ.
 ሃም፡ ጭዓናዱግ፡ ኣምበሰተ፡ ገለባ፡ ደብረሊባኖስ፡ ዓዲ-ጠላዕ፡ እግሪ-ኣቦው፡ ኣረገን፡ ፍሐ፡ ኣሕዝ፡ ዑና-ወለስቲ፡ ዓዲ-መረታ

Section::::ላዕላይ ኣጕሩፍ.
 ክሳድ-ኣጕሩፍ፡ ዘዀሎ፡ ጨዓ፡ ዓዲ-ባዕከር፡ ዝባን-ኣዋሊዕ፡ መጠራ፡ ጨፋ፡ መቓይሕ፡ ኣገርጽዮት፡ ሓድሽ-ዓዲ፡ መደረ፡ ሰሉስ

Section::::ታሕታይ ኣጕሩፍ.
 ክሳድ-እምባ፡ መገዲ-ዕርፊ፡ ዓቕብ-ጎርዞ፡ ግያስሕ፡ ዓደ'ባጊዕ፡ ዓዲ-ኣጣል፡ እምባለኻ፡ ጨጓሮ፡ ዓዲ-ሕሾ፡ ዓዲ-ዓባስ፡ ኣውላዕ ሓሓይለ፡ ሰንዓፈ

Section::::ዘርኢሞሲ.
 ዕቡኽ፡ ዓሶጹር፡ ክሸዓት፡ ደናጉል፡ ብርቀነነ፡ ዓዲ-ኣሮና፡ ሓመስ፡ ካሪቦሳ፡ ዓዲ-ሃንስ፡ ማይሩባ፡ ነጠባ፡ ቀርኒ-ማጨው፡ ጉርጉር፡ ማይ-ኣብዓ፡ ማይ-ጕንዲ፡ ዓዲ-ሰጣሕ