ናሳ ናይ 23 ሚልዮን ዶላር ዓይኒ-ምድሪ ናብ ጠፈር ይልእኽ

ትካል ምርምር ጠፈር ኣሜሪካ፡ ናብቲ ኣብ ህዋ ዓለምና ዘዘንቢ ኣብ ዘሎ ዓለም-ለኻዊ መደበር ምርምር ጠፈር፡ ኣገልግሎት ክህብ ዝኽእል ዓይኒ-ምድሪ ከልእኽ እዩ። እቲ ዓይኒ-ምድሪ ኣብ ኣህጉራዊ መደበር ጠፈር ምስ ተፈተነ፡ ኣብ መጻኢ ናብ ወርሒ ንዝግበሩ ናይ ምርምር ጉዕዞታት ኣገልግሎት ክህብ ምዃኑ ተገሊጹ። ብፍላይ እዚ ስርዓተ ባዶሽ (ቫክዩም) መሰረት ገይሩ ዝተዳለወ ዓይኒ ምድሪ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ጠፈርተኛታት ዜጥዕም ኮይኑ ዝተዳለወ እዩ ተባሂሉ። ነቲ ዓይኒ-ምድሪ ዝጽዕን መንኮርኮር ብሓሙስ ካብ ዋሎፕስ ኣይላንድ፡ ቨርጂንያ ክውንጨፍ ትጽቢት ተጌሩ ነይሩ። እንተኾነ ግና ክውንጨፍ ሰለስተ ደቓይቕ ምስ ተረፎ፡ ብሰንኪ ቴክኒካዊ ጸገማት ተቋሪጹ። እቲ ዓይኒ-ምድሪ ከም ዝኾነ ንእስ ዝበለ ህዝባዊ ዓይኒ-ምድሪ ዝመሳሰል ክኸውን እንከሎ፡ ኣጠቓቕምኡ ግን ካብቲ ኣብ መሬት ዝርከብ ዝተፈለየ እዩ። ስሕበት ምድሪ ኣብ ዘይብሉ ስፍራ፡ እቲ መሳርሒ ርስሓት ካብ ኣካላት ሰባት ስሒቡ ብምውጻእ፡ ጠፈርተኛታት ክጸራረዩ ይሕግዝ። ናይ ጠፈር ዓይኒ-ምድሪ ዝሰርሓሉ ኣገባብ ምስቲ ሓመድ ካብ መንጸፍ ንምጽራይ እንጥቀመሉ 'ቫክዩም ክሊነር' ዝመሳሰል እዩ። ርስሓት ካብ ኣካላት ብምስሓብ ናብቲ ዝተዳለወሉ መዕቆሪ ይሰድድ። ጨናን ባክቴርያን ድማ ብምልኣት የጽሪ። እቲ ዓይኒ-ምድሪ 45 ኪሎግራም ክብደት ክህልዎ እንከሎ፤ 71 ሴንቲሜተር ቁመት ኣለዎ። እዚ ሕጂ ተዳልዩ ዘሎ ዓይኒ-ምድሪ ካብቲ ዝጸንሐ ብ65% ከም ዝንእስን ክብደቱ'ውን ብ40% ከም ዝፎኩስን ተገሊጹ። ኣዳለውቲ እቲ ንድፊ፡ እዚ ናይ ሕጂ ዓይኒ-ምድሪ ብፍላይ ንደቂ ኣንስትዮ ጠፈርተኛታት ከምዝተዳለወ ተዛሪቦም። ጠፈርተኛታት ንሽንቲ ማይ ክሸኑ ምስ ዝደልዩ፡ ንደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዝተፈላለየ ቅርጺ ዘለዎም ጥርሙስ ይጥቀሙ። እቲ ሽንቲ፡ ኣድላዪ ምጽራያት ተገይሩሉ፡ ደጊሙ ንምስታይ ከም ዝውዕል ይግበር።


ኢትዮጵያ፡ ምውንጫፍ ሳተላይት ናብ ታሕሳስ ተሰጋጊሩ

ኢትየጵያ ኣብዚ ወርሒ ክትውንጭፎ ወጢናቶ ዝነበረት ሳተላይት ናብ ታሕሳስ 17፡ 2012 (ኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ) ከም ዝተሰጋገረ ዋና ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት ስነፍልጠት ህዋን ቴክኖሎጅን ኢትዮጵያ ዶክተር ሰለሞን በላይ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኢትዮጵያ ንምርመራ መሬት እተገልግል ሳተላይት ኣብዚ ወርሒ ካብ ቻይና ክትውንጭፍ ተሊማ ምንባራ ዝዝከር እዩ። ዶ/ር ሰለሞን ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ ኢትዮጵያ ነታ ሳተላይት እትቆጻጸረሉ ማእከል፡ ብምኽንያት ብርቱዕ ዝናብ፡ ክፍተን ስለ ዘይከኣለ፡ እታ ሳተላይት ትውንጨፈሉ መዓልቲ ተሰጋጊሩ ኣሎ። ምህናጽ እታ ሳተላይት ኣብቲ ዝተወጠነሉ እዋን ምዝዛሙ ገሊጹ፤ እቲ መቆጻጸሪ ማእከል ብዝግባእ ከይተፈተነ ነታ ሳተላይት ምውንጫፍ ስለ ዘይከኣል፤ ምስ ቻይና ብምርድዳእ ናብ ታሕሳስ ክሰጋገር ከም ዝተወሰነ ኣረዲኡ። "ስርሓት እቲ ማእከል ምሉእ ብምሉእ ተዛዚሙ እዩ፤ እቲ ተሪፉ ዘሎ ምፍታን እዩ። ኣብ ታሕሳስ ሚእቲ ካብ ሚእቲ ክውዳእ እዩ" ኢሉ እቲ ዋና ዳይሬክተር። እታ ሳተላይት፡ ናብ ህዋ ድሕሪ ምውንጫፋ፡ ንመሬት እናዞረት ብስእሊ ሓበሬታ ክትስንድ እያ። እቲ ሓበሬታ ከከም ኣድላይነቱ ናብ ምድሪ ክለኣኽ እዩ። ኣብ ኣፍሪቃ ዛጊት ተመሳሳሊ ሳተላይት ዝወንጨፋ ሃገራት ሒደት ክኾና እንከለዋ፡ ኢትዮጵያ ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት እያ ነቲ ስራሕ ጀሚራቶ። ኣብ ዓለም ሳተላይት መወንጨፊ ማእከል ዘለወን ሃገራት ሒደት ኮይነን፡ ኢትዮጵያ ምስ ቻይና ብዝገበረቶ ስምምዕ፡ እቲ ሳተላይት ካብ ቻይና ክውንጨፍ እዩ።


ስነ-ጠፈር፡ ንዝነበረ ርዲኢት ኣፈጣጥራ ዓለም ዝቐየረ ሓድሽ ክልሰ-ሓሳብ

ብዛዕባ ኣፈጣጥራ ፕላኔታት ተበጺሑ ዝነበረ ክልሰ-ሓሳብ (ትዮሪ) ቁልቁል ኣፍኡ ዝደፍእ ሓድሽ ምርምር ወጺኡ። ተመራመርቲ ኣድማስ (ዩኒቨርስ) ክሳብ ሕጂ ክብሉና ዝጸንሑ፡ ኣብ ኣድማስ ዝነበረ ግኡዝ ነገራት፡ ብሓይሊ ምስ ተጋጨዉ ብዝተፈጥረ ምፍንጫል ዓበይቲ ፕላኔታትን ወርሒታትን ተፈጢሮም። እዚ ድማ፡ 'እቲ ዓብዪ ግጭት' ወይ 'ቢግ ባንግ ቲዮሪ' (Big Bang Theory) ተባሂሉ ይጽዋዕ። እዚ ትማሊ ዝወጽአ ሓድሽ መጽናዕቲ ግን፡ ነቲ ካብ ማእከላይ ደረጃ ኣትሒዝና ክንምሃሮ ዝጸናሕና 'ጆግራፊ' ይኹን ስነሂወት (ባዮሎጂ) ምሉእ ብምሉእ ዝግልብጥ'ዩ። ተመራመርቲ ከም ዝበልዎ፡ እቲ መስርሕ ምፍጣር ፕላኔታት፡ ከምቲ ኣቐዲሙ ዝፍለጥ ዝነበረ፡ ብሓያል ግጭት ዘይኮነ፡ ብህድኣት ዝተፈጸመ'ዩ። እቲ ኣብ መጽሄት ስነፍልጠት (ሳይንስ ጆርናል) ሰፊሩ ዘሎ ውጽኢት ናይቲ ሓድሽ መጽናዕቲ፡ ኣብቲ ኣብ ከተማ ሲያትል፡ ኣመሪካ፡ ዝተኻየደ ኣኼባ፡ ማሕበር ምምዕባል ስነፍልጠት (Association for the Advancement of Science) ቀሪቡ'ሎ። ኣብቲ መጽናዕቲ መሪሕ ተራ ዝተጻወተ ዶክተር ኣላን ስተርን፡ ብዛዕባ'ቲ ርኽበት ክዛረብ እንከሎ፡ "ኣዝዩ ዘገርምን ኣመና ዓቢን'ዩ" ክብል ገሊጽዎ። "ካብ 1960ታትን ኣትሒዙ ዝጸንሐ፡ ጎነጻዊ ግጭት ዝብል ክልሰ-ሓሳብ ነይሩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን እናማዕበለ ዝመጸ ክልሰ-ሓሳብ ግን፡ ህዱእ ምትእኽኻብ ዝብል'ዩ። እቲ ሓደ ሓመድ'ዩ፡ እቲ ካልኣይ ድማ ንበይኑ ደው ዝበለ። እዚ ኣብ ስነፍልጠት ፕላኔታት ሳሕቲ'ዩ ዘጋጥም። ሎሚ ግን ነቲ ጉዳይ ደምዲምናዮ ኣለና" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እዚ ሓድሽ ፍልጠት፡ ኣብ ሓደ ኣብ ጻት ስርዓተ-ጸሓይ (ሶላር ሲስተም) ዝርከብ ግኡዝ ነገር ደቂቕ መጽናዕቲ ድሕሪ ምክያድ ዝተበጽሐ'ዩ። እቲ 'ኣሮኮት' (Arrokoth) ተባሂሉ ተጸዊዑ ዘሎ ከውሒ፡ ካብ ጸሓይ 6 ቢልዮን ኪሜ ርሒቑ፡ 'ቅናት ኲፐር' ኣብ ዝተባህለ ክሊ ኣድማስ ዝርከብ'ዩ። እቲ ክልተ ኣካላት ብሓባር ዘቖምዎ ከውሒ፡ ቅድሚ 4.6 ቢልዮን ዓመታት፡ ፕላኔታት ኣብ ዝተፈጥራሉ እዋን፡ ዝተረፈ ሓድጊ መስርሕ ምቛም ፕላኔታት ምዃኑ ይእመን። እቶም ተመራመርቲ፡ ሓንቲ 'ኒው ሆራይዞንስ' ዝተባህለት መንኮርኮር ትካል ጠፈር ኣመሪካ፡ ናሳ፡ ዝሳኣለቶ፡ ኣዝዩ ንጽር ስእሊ ድሕሪ ምርካቦም'ዮም ነቲ መጽናዕቲ ኣካይዶሞ። እቲ ዝረኸብዎ ስእልታት፡ ኣየናይ ክልሰ-ሓሳብ ቅኑዕ ከም ዝኾነ ከረጋግጹ ዕድል ሂብዎም። ብግጭት ድዮም ተፈጢሮም ዋላስ ብህዱእ ምጽንባር? ዶ/ር ስተርንን ብጾቱን፡ ኣብ ዝገበርዎ ምርምር፡ ንጎነጻዊ ግጭት ጭብጢ ክረኽቡ ኣይከኣሉን። ናይ ምንቃዕ ምልክት ይኹን ናይ ምጽፋሕ ኣይረኸቡን። እዚ ድማ፡ እቶም ክልተ ኣካላት ናይቲ ግኡዝ ነገር፡ ቀስ ኢሎም ከም ዝተላገቡ ዝሕብር'ዩ። "እዚ ወሳኒ'ዩ" ይብል ዶ/ር ስተርን። "ኣብ ሓደ በረራ፡ ኣርኮት ነቶም ዝነበሩ ክልተ ክልሰ-ሓሳባት መደምደምታ ክህበሎም ኪኢሉ።" ኣብቲ ብቅናት ኲፐር (ኲፐር በልት) ዝፍለጥ፡ ጫፍ ክሊ ስርዓተ ጸሓይ ዝርከቡ ግኡዝ ነገራት፡ ኣብ ምምስራት ናይቲ ስርዓት ጀሚሮም፡ ብዘይ ዝኾነ ለውጢ ዝቐጸሉ ምዃኖም፡ ንመደምደምትኦም ቅኑዕ ምዃኑ'ዩ ዶ/ር ስተርን ዝዛረብ- ብምሉእ ምትእምማን። ናይ ርሑቕ መዋእላት ሓድጊ ከምዘለዎ ዝዓቀቡ ምዃኖም'ዩ ዝንገረሎም። እቲ ብህድኣት ዝተፈጸመ መስርሕ'ዩ ዝብል ክልሰ-ሓሳብ፡ ቅድሚ 15 ዓመት፡ ኣብቲ ኣብ ስዊድን ዝርከብ፡ ሉንድ ኦብሰርቫቶሪ (መቋመቲ ኣድማስ) ዝሰርሕ ስዊድናዊ ፕሮፌሰር ኣንድረስ ጆሃንሰን ዘማዕበሎ'ዩ። ንሱ፡ ነቲ ሓሳብ ኣብ ዘቕረበሉ እዋን፡ መንእሰይ ናይ ዶክትሬት (PhD) ተምሃራይ'ዩ ነይሩ። እቲ ሓሳብ ድማ፡ ካብ ናይ ኮምፒዩተር ሞደል ዝነቐለ'ዩ። ንሓሳቡ፡ ዶ/ር ስተርን ከም ዘረጋገጾ ምስ ተነግረ ድማ፡ ሓንሳብ ቀዚዙ ከም ዝተረፈ ይዛረብ። "ፍሉይ ህሞት'ዩ። ይዝከረኒ፡ ናይ ፒ-ኤች-ዲ ተምሃራይ እንከለኹ፡ እቲ ዝረኸብክዎ ውጽኢት ካብቶም ኣቐዲሞም ዝነበሩ ዝፍለ ብምንባሩ፡ ፈሪሐ ነይረ። ኣብቲ ዝተጠቐምኩሉ ኮድ፡ ጌጋ ከይህሉ እሞ እቲ ዝገበርክዎ መስርሕ ግጉይ ከይከውን ሰጊአ ነይረ። ሕጂ ግን፡ ብቀጥታዊ ትዕዝብትታት ተረጋጊጹ ክትርኢ ንከለኻ፡ እፎይታ ዝፈጥር'ዩ" ይብል። ፕሮፌሰር ሃንሰን፡ ንዝተሰምዖ ሓጎስ፡ ንርእሱን ቤተሰቡን ፒሳን ኮካኮላን ብምእንጋድ ጸንቢልዎ። ሓንቲ ካብ ኣቕረብቲ፡ ናይ ቢቢሲ መደብ 'ስካይ ኣት ናይት' (ሰማይ ኣብ ለይቲ) ዝኾነት ኢንጂነር ዶ/ር ማጊ ኣደሪን-ፖኮክ፡ ንሓደ ግኡዝ ነገር ብምዕዛብ ጥራይ ነቲ ዝጸንሐ ርዲኢት ምቕያር ጥንቃቐ ዝሓትት ምዃኑ ትግለጽ እምበር፡ እቲ ትንተና ግን "ክኸውን ልዑል ተኽእሎ ዘለዎ'ዩ" ትብል። "እዚ ጭብጢ'ዚ ክህሉ ጽቡቕ'ዩ፡ ምኽንያቱ ዋላ'ኳ እቲ ዝነበረ ክልሰ-ሓሳብ'ውን ጽቡቕ እንተኾነ፡ ገለ ብድሆታት ነይሮሞ'ዮም። ስለምንታይ እቶም ነገራት፡ ንሓድሕዶም ምስ ተጣበቑ፡ ኣይተፈላለዩን? ብዙሕ ነገራት ነይሩ ዘይተነጸረ።" እቲ ኣርኮት ተባሂሉ ተጸዊዑ ዘሎ ግኡዝ ነገር (ከውሒ)፡ ቅድሚ 6 ዓመታት'ዩ ንፈለማ እዋን ተረኺቡ። 'ኣርኮት' ዝብል ቃል ድማ፡ በቲ 'ፖውሃታን/ኣልጎኒኳን' ዝባሃል ቋንቋ መበቆላውያን (ደቀባት) ኣመሪካውያን 'ሰማይ' ዝብል ትርጉም ዘለዎም ምዃኑ ይፍለጥ።


ናሳ ኣብ ዝሃቦ ናይ ሓጺር እዋን ዕድል ስራሕ ሓዳሽ ፕላኔት ዝረኸበ መንእሰይ

ወዲ 17 ዓመት ዎልፍ ኩኪየር ኣብ ናሳ ዝረኸቦ ዕድል ንሓጺር እዋን ስልጠና እናተኸታተለ ስራሕ ልምዲ ንኽሕዝ'ዩ። ናብቲ ማእኸል ካብ ዝኣቱ ኣብ ሳልሳይ መዓልቱ ድማ ሓዳሽ ፕላኔት ረኺቡ። ካብ ሳተላይት ዝረኸቦም ምስልታት ይርእይ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ሓደ ፍልይ ዝበለ ኣካል ክዕዘብ ክኢሉ። ብዝገበሮ ጻዕሪ ድማ እቲ ዝረኣዮ ነገር፡ ካብ መሬት 1 ሽሕን 300 ብርሃን ዓመት ርሕቐት እትርከብ ፕላኔት ኮይና ከምዝረኸባ ናሳ ኣረጋጊጹ። ዎልፍ "ንኽልተ ከዋኽብቲ እትዘውር ፕላኔት ንምርካብ ይጽዕር ነይረ" ክብል ይዝክር ሽዑ ኣብ ብርሃን እተን ከዋኽብቲ ለውጢ እንተዳኣሃልዩ ንምፍላጥ ይከታተል ነይሩ። እዚ ድማ ብቕድሚት ትሓልፍ ናይ ዘላ ፕላኔት ጽላሎት ከምልክት ዝኽእል'ዩ። ናብ ናሳ ካብ ዝኣትው ኣብ ሳልሳይ መዓልቱ ከኣ ንመሬት ብብዙሕ ብርሃን ዓመታት ናብ ዝርሓቐ ስርዓተ ጸሓይ ይርእይ ኣብ ዝነበረሉ ሰዓት ዝኾነ ነገር ንብርሃን እተን ከዋኽብቲ ክጋርድ ተዓዚቡ። "ካብተን ከዋኽብቲ ዝተረኸበ መረዳእታ ክንርእዮ ጀሚርና። ክልተ ተወሰኽቲ ናይ ብርሃን ዕርበት ድማ ርኢና። ምናልባት ፕላኔት ክትህልው ትኽእልያ ብዝብል ትንተናና ቀጺልና" ክብል ይዝክር። ዎልፍ ዝረኸቦ ነገር ካልኦት ተመራመርቲ ኢዶም ክሓውሱሉ ግድን ነይሩ። ብዝተገበረ ተወሳኺ መጽናዕቲ ከኣ እታ ፕላኔት ካብ መሬት ብ6.9 ዕጽፊ ከምእትዓብይ ተረጋጊጹ። TOI 1338 b ዝብል ስያመ ረኺባላ። "ሓወይ ነታ ዓለም ዎልፍቶፕያ ክብላ ሓሲቡ ነይሩ፤ TOI 1338 b ዝብል ግን ብቑዕ ይመስለኒ" ይብል እቲ ወዲ 17 ዓመት መንእሰይ። እዚ ስም፡ ኣብ ክልተ ከዋኽብቲ ዑዱት ከምእትገብር ዘረድእ'ዩ። "ናሳ ብዛዕባ ንዓይ ምቑጻር እንታይ ከምዝሓስብ ዝፈልጦ ነገር የብለይን፤ ንዓይ ግን ንልምዲ ስራሕ (ሲቪ)  ጽቡቕ'ዩ" ይብል ዎልፍ። ንሓጺር እዋን ስልጠና ኣብ ዝጸንሓሉ እዋን ብዝረኸቦ ውጽኢት እቲ ኤጀንሲ "ከምዝተደመመ" ወሲኹ ይገልጽ። ሎሚ ክዳን ኣባላት ናሳ ብኹርዓት ተኸዲኑ'ሎ። እቲ ኽዳን ግን ካብቲ ኤጅንሲ ብህያብ ዝረኸቦ ዘይኮነስ፡ ብዝነከየ ዋጋ ኣብኡ ዝዓደጎ እዩ። እዚ መንእሰይ ኣብ ምርምር ህዋ ዝለዓለ ፍቕሪ ሓዲርዎ'ሎ። ናብ ዩኒቨርሲቲ ምስኣተወ ፊዚክስ ኣስትሮ ፊዚክስ ከጽንዕ ድልየት ኣለዎ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ናብ ዝመጽኣሉ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ተመሊሱ'ሎ።


ምርምር ህዋ፡ ቻይና ናብ ወርሒ ዝለኣኸታ መንኮርኮር ቅምሶ ሓመድን እምንን ሒዛ ተመሊሳ

ቻይና ካብ ወርሒ ቅምሶ ሓመድን እምንን ሒዛ ንኽትመጽእ ዝለኣኸታ መንኮርኮር ዕላምኣ ኣዕዊታ ከም ዝተመለሰት ተገሊጹ። 'ቻንግ ኢ-5' ዝብል መጸውዒ ዝተወሃባ መንኮርኩር ብ24 ሕዳር'ያ ናብ ወርሒ ተላኢኻ። እታ ተመሳሳሊ ዕላማ ሒዛ ንመወዳእታ ጊዜ ናብ ወርሒ ዝተለኣኸት መንኮርኮር ቅድሚ 40 ዓመታት ብሩስያ ዝተወንጨፈት ምንባራ ኣብ ታሪኽ ይዝከር። ነቲ ሕዚ ዝተዓወተ ጉዕዞ ስዒቡ ድማ ቻይና ካብ ኣሜሪካን ሩስያን ቀጺላ ቅምሶ ሓመድን እምንን ካብ ወርሒ ክተምጽእ ዝኸኣለት ሳልሰይቲ ሃገር ኮይና'ላ። ቻይና ነዚ ክተዐውት ምኽኣላ፤ ኣብ ምርምር ሳይንስ ህዋ ንዝበጽሓትሉ ደረጃ ንዓለም ከተርእይ ዓብዪ ዕድል ዝፈጥረላ እዩ። እታ ናብ ወርሒ በጺሓ ዝተመለሰት መንኮርኮር ናብ መሬት ክትዓልብ ከላ ብዙሓት ሰብሞያ ከምዝተቐበልዋ ተፈሊጡ። ካብ ወርሒ ድማ ካብ 2 ክሳብ 4 ኪሎ ግራም ዝምዘን ሓመድን ስብርባር ኣኻውሕን ሒዛ ከምዝተመለሰት ይግመት። እታ ቻንግ-5 ዝብል ስያመ ዝተወሃበ መንኮርኮር፤ ስያመኣ ካብ ጥንታውያን ኣማልኽቲ ወርሒ ዝተወሰደ እዩ። እቲ ሒዛቶ ዝተመለሰት ሓመድን እምንን ድማ ክሳብ ሎሚ ካብ ዘይተዳህሰሰ ክፋል ወርሒ ዝተረኸበ ምዃኑ ተገሊጹ። ኣብቲ ብ1976 ብሩስያ ዝተኸየደ ምውንጫፍ መንኮርኮር 170 ግራም ስብርባር እምኒ ጥራይ ምምጻእ ከምዝተኽኣለ ይግለጽ። እቲ ካብ ወርሒ ዝመጽእ ሓመድን ስብርባር እምንን ብዛዕባ ወርሒ ንምግንዛብን ኣብ መጻኢ ናብ ወርሒ ክግብሩ ዝሕሰቡ መገሻታት ቅልል ዝበሉ ንምግባርን ከምዝሕግዝ ሰብሞያ ቻይና ይገልጹ። እቲ ዝተወሰደ ቅምሶታት ድማ ልዕሊ ሰለስተ ቢልዮን ዓመታት ከምዘቑጸረ ይግመት።


ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ሳተላይት ወንጪፋ

ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ሳተላይት ናብ ጠፈር ወንጪፋ። እዛ Ethiopian Remote Sensing Satellite - 01 (ETRSS - 01) ዝተሰምየት ሳተላይት፡ ሎሚ ካብ መደብር መወንጨፊ ሳተላይት ቻይና እያ ናብ ጠፈር ተወንጪፋ። እታ ሳተላይት፡ ንዕደና፣ ንሕርሻ፣ ንሓለዋ ከባቢ፣ ንመጽናዕቲ ስነ-ምድሪ ዘገልግሉ ሓበሬታታት እትህብ እያ። ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ዓመት ኣገልግሎት ክትህብ ትጽቢት ዝግበረላ እዛ ሳተላይት፡ በብኣርባዕተ መዓልቱ ናይ ሙሉእ ኢትዮጵያ ሓበሬታ ክትሰድድ እያ። ኣብ 55 መዓልታት ከኣ፡ ዓለማዊ ሓበሬታ ትሰድድ። እታ ሳተላይት ብመንግስቲ ቻይና ዝተሃነጸት ኮይና፡ 21 ኢትዮጵያውያን ተመራመርቲ እውን ኣብቲ ከይዲ ከምዝተሳተፉ ተገሊጹ። እዛ ዓርቢ ወጋሕታ ዝተወንጨፈት 70 ኪሎ ግራም ክብደት ዘለዋ ሳተላይት፡ ካብ ቻይና ብዝተረኸበ 6 ሚሊዮን ዶላር እያ ተሃኒጻ። ሳተላይት ምውንጫፍ ንምንታይ የድሊ? ካብ ህዋ ንመሬት ምድህሳስ ብዙሕ ረብሓታት ኣለዎ። ሰብሞያ ከምዝብልዎ፡ ለውጢ ክሊማ ንምቁጽጻር፣ ተፈጥሮኣዊ ሓደጋታት ቀዲምካ ንምትንባይን ውሕስነት ንምርግጋጽን ሳተላይት ተጠቒምካ ሓበሬታታት ክትእክብ ትኽእል። ኣብ ሕርሻ እውን፡ ኣየናይ ከባቢ ልሙዕ ምዃኑ፡ ብዛዕባ ትሕዝቶ ሓመድን ማይን ዝኣምሰሉ ሓበሬታታት ካብ ሳተላይት ምርካብ ይከኣል እዩ። ካብ ሰተላይት ብዝርከብ ሓበሬታ፡ ፋብሪካታት ኣበየናይ ከባብታት ክህነጹ ከምዘለዎም ንምውሳን ከምዘኽእል እውን ሰብሞያ ይዛረቡ። ቅድም ክብል፡ ኢትዮጵያ ነዞም ዝተጠቐሱ ዓይነት ሓበሬታታት ካብ ካልኦት ሃገራት እያ ትረክብ ነይራ። ሳተለይት ኣወንጪፈን ስእልታት ካብ ዝስእላ ሃገራት ክትዕድግ እያ ጸኒሓ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ዝተጸንዐ መጽናዕቲ ከምዝብሎ፡ ኢትዮጵያ ናይ ሳተላይት ሓበሬታታት ንምዕዳግ ዓመታዊ 250 ሚልዮን ብር ወጻኢ ትገብር ነይራ።


ናብ ህዋ ጉዕዞ ብምግባር ቀዳማይ ኣፍሪቃዊ ክኸውን'ዩ ዝተባህለ ማሰኮ ብሓደጋ ሞተር ሞይቱ

ናብ ህዋ ናይ ምኻድ ዕድል ረኺቡ ዝነበረ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ማንዳላ ማሰኮ ብሓደጋ ሞተር ብሽክሊታ ህይወቱ ሓሊፋ። ማሰኮ እቲ ረኺብዎ ዝነበረ ዕድል ግብራዊ እንተዝኸውን ናብ ህዋ ክጓዓዝ ዝኸኣለ ፈለማይ ጸሊም ኣፍሪቃዊ ምኾነ ነይሩ። እቲ ወዲ 30 ዓመት ደቡብ ኣፍሪቃዊ ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ብሓደጋ ሞተር ብሽክለታ ህይወቱ ከም ዝሰኣነ ቤተሰቡ ኣፍሊጦም። ኣባል ሓይሊ ኣየር ዝነበረ ማሰኮ፡ ብ2013 ናብ ኣካዳሚ ህዋ ኣሜሪካ ንምእታው ምስ ልዕሊ 1 ሚልዮን ሰባት ብምውድዳር ካብ ሞንጎ ዝተሓርዩ 23 ሰባት ሓደ ክኸውን ኪኢሉ ነይሩ። መሓዙቱ 'ስፔስቦይ' [ወዲ ህዋ] እናበሉ ዝጸውዕዎ ማንዳላ ማሶኮ፡ ናብ ኣሜሪካ ብምኻድ ልምምድ ጉዕዞ ህዋ ገይሩ'ዩ። ንሱ "ንኣፍሪቃውያን መናእሰይ ዘነቓቕሕ ስራሕ ክሰርሕ እደሊ። ዝሓሰብዎ ነገር ከሳኽዑ ከም ዝኽእሉ ከረጋግጸሎም እፈቱ" ይብል ነይሩ። ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት ከኣ "ኣብ ህዋ ኮይነ ክድውለልኩም'የ" ኢሉ ነይሩ። "ኣብ ዝቕጽሉ ዓመታት ናብ ህዋ ክኸይድ ከለኹ ልክዕ ከም ኒል ኣርመስትሮንግ ንዓመታት ዝኸይድ ስልኪ ክህልወኒ'ዩ" ክብል'ውን ገሊጹ። ብ1969 ንፈለማ እዋን ኣብ ወርሒ ዝረገጸ ሰብ ከም ዝኾነ ዝፍለጥ ኣሜሪካዊ ተመራማሪ ህዋ ኒል ኣርምስትሮንግ ኣብ መበል 82 ዓመት ዕድሚኡ፡ ብ2012 ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ'ዩ።


ናብ ፕላነት ማርስ ዝተወንጨፈት መንኮርኮር ንተመራመርቲ ስነ ጠፈር ዓወት ኣበሲራ

ተመራመርቲ ትካል ስነ-ጠፈር ኣመሪካ፡ ናሳ፡ እታ ቅድሚ ሓያሎ ኣዋርሕ ናብ ህዋ ዝወንጨፉዋ መንኮርኮር ከም ሃረርትኦም ብሰላም ናብ ፕላነት ማርስ ምዕላባ ዓቢ ሓጎስ ፈጢሩሎም ኣሎ። እታ 'ፐርሲቪራንስ (ሓቦ) ዝተባህለት መንኮርኮር ጠፈር፡ ድሕሪ ናይ ሚልዮናት ኪሎሜትራት ዝተሓላለኸ ጉዕዞ ትማሊ ሓሙስ ኣብ ሓደ ኣብታ ፕላነት ዝርከብ "ጀዜሮ ክሬተር" ዝብል መጽናዕታዊ ስም ዝተዋህቦ ዓᎁቕ ቦታ ከምቲ ዝተመደበላ ምዕላባ ዓቢ ዓወት ምዃኑ ይግለጽ ኣሎ። እታ ብሓንቲ ንኡሽቶ ሄሊኮፕተር ተሰንያ ኣብ ገጽ እታ "ቀያሕ ፕላነት" ረጊጻ ዘላ መንኮርኮር፡ ኣሰር ሂወት ንምርካብ ሃሰስ ክትብል ትጽቢት ይግበረላ። ድሮ ንተቖጻጸርታ ናይ ብስራት ስእልታት ዝሰደደት ፐርሲቪራንስ፡ ኣብ ዝቕጽል መዓልታትን ኣዋርሕን ብርክት ዝበለ ሓበሬታ ናብ ምድሪ ክትልእኽ ብዙሕ ተስፋ ተነቢሩላ ኣሎ። እታ ሓደ ቶን ዝኽብደታ ሮቦታዊት መንኮርኮር፡ ተሰሪሓ ናብ መዕለቢኣ ክሳብ እትበጽሕ ልዕሊ 2.7 ቢልዮን ዶላር ወዲኣ'ላ። ነቲ ስእልታትን ሓበሬታታትን ናብ ምድሪ ንምስግጋር ካልኦት ሳተላይታት ኣብ ልዕሊኣ ክዝምብያ ምጅማረን እቶም ተመራመርቲ ሓቢሮም ኣለዉ። በቶም ኣብ ምድሪ ኮይኖም ዝቆጻጸርዋ ተመራመርቲ እናተደገፈትን ብምዕቡል መሳሪሒታታ እናተመርሐትን ዳህሳሳ ክትጅምር'ያ። ነዚ ዕማም'ዚ ብግቡእ ንምፍጻም ድማ ዝተፈላለዩ ካሜራታትን መሰሪሒታትን ዝተሶዂዕሎም ብዙሓት መሓውራት ኣለዉዋ። ካብተን ቅድሚ ሕጂ ናብታ ፕላነት ዝዓልባ ዝነበራ መንኮርኮራት ፍልይ ዝገብራ፡ ዝሓየለ ናይ ቪድዮን ደረቕን ካሜራታት ዝወነነት ምዃና'ዩ። ዝበለጸን ዝነጸረን ስእልታት ክትሰድድ ድማ ዓቢ ተስፋ ተነቢሩላ ይርከብ። "ንመጀመርታ እዋን፡ ብኣዝዩ ንጹር [ሃይ ደፊኒሽን] ዝተቐድሐ ምዕላብ ናብ ካልእ ፕላነት ክንዕዘብ ኢና" ክብል ምክትል ሓላፊ ናይቲ ፕሮጀክት ማት ዋለስ ብሓጎስ ተዛሪቡ። እታ ነታ መንኮርኮር ናብ ማዕልቦኣ ንክትበጽሕ ናይ ምምራሕ ሓላፍነት ዝነበራ ስዋቲ ሞሃን ብወገና፡ ነቲ ዕዉት ምዕላብ ከተበስር ናይ ክብሪ ሓላፍነት ተዋሂብዋ ነይሩ። "ኩሉ ኣቶኩሮይ እንታይ ሰሚዐ እንታይ ከምዝብል ንምፍላጥ'ዩ ተጸሚዱ ነይሩ። 'ምዕላባ ተረጋጊጹ' ምስ በልኩን ኩሉ ሰብ ብሓጎስ ክዕልል ምስ ጀመረ ድማ'ዩ ተፈሊጡኒ። 'እዋይ ተዓዊትና ማለት'ዩ' ኢለ። ኣብ ማርስ ኢና ዘለና። እዚ ልምምድ ኣይኮነን፡ ናይ ብሓቂ'ዩ" ክትብል ክቱር ስምዒታ ንቢቢሲ ኣካፊላ። ብሰንኪ ኮሮና ቫይረስ ቁጽሪ ናይቶ ኣብቲ ናይ መቆጻጸሪ መደበር ጠፈር ናይቲ ትካል ዝተረኽቡ ሰባት ድሩት'ዩ ነይሩ። ሓቦ፡ ልዕሊ 5 ወርሒ ዝወሰደላ ናይ ኣስታት 470 ሚልዮን ኪሜ ጉዕዞ ድሕሪ ምሽፋን'ያ፡ ኣብታ መተካእታ ፕላነት ምድሪ ክትከውን ተስፋ ዝግበረላ "ቀያሕ ፕላነት" ኣትያ ዘላ። ነቲ እትእክቦ ቅምሶታት ሓመደ-እምኒ ናብ ምድሪ ንምምጻእ፡ ካልእ መንኮርኮር ክትስደድ ምዃና ይፍለጥ። ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ብሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝተወንጨፈት ካልእ መንኮርረር ኣብ ጠፈር ናይታ ፕላነት ብሰላም ምብጽሓ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ይኹን ማእከላይ ንምብራቕ ታሪኻዊ ምርምር ስነጠፈር ብምዃን ተመዝጊቡ ይርከብ። እታ "ተስፋ" ዝብል ዝተዋህባ መንኮርኮር ኢማራት ዓረብ ንኩነታት ኣየርን ክሌማን ማርስ ከተጽንዕ ትጽቢት ይግበረላ። ድሮ ዘገርም ምስልታት ናይታ እትዞራ ዘላ ፕላነት ሰዲዳ'ላ።


ስነጠፈር፡ ፕላኔት ሳተርን 20 ሓደስቲ ወርሒታት ከም ዘለዋ ተረጋጊጹ

ፕላኔት ሳተርን፡ ነታ ክሳብ ሕጂ ዝበዝሓ ወርሒታት ከም ዘለዋ ክትፍለጥ ዝጸንሐት ጁፒተር ሓሊፋታ ይብሉ ኣመሪካውያን ተመራመርቲ። ሓደ ጉጅለ ተመራመርቲ ስነጠፈር፡ 20 ተወሰኽቲ ወርሒታት ነታ ብናይ በረድ ቀለቤት ዝተኸበት ሳተርን ከም ዝዞራ ኣረጋጊጽና ይብሉ። እዚ ማለት፡ ሳተርን 82 ወርሒታት ክህልዋ እንከሎ፡ እታ ቀዳማይ ደረጃ ሒዛ ዝጸንሐት ፕላኔት ጁፒተር ድማ ብ79 ወርሒታት ተዓጂባ ትርከብ። እተን ተፈጥሮኣውያን ሳተላይታት በቲ ኣብ ክፍለሃገር ሃዋኢ (ሕመኣ) ዝርከብ ሱባሩ ዝተባህለ ቴለስፕ'የን ክርከባ ኪለን። ነብሲወከፈን እዘን ኣብ ዙርያ ሳተርን ዑደት ዘካይዳ ሓደስቲ ወርሒታት፡ ሰንጣቒተን (ዲያሜተር) ኣስታት 5 ኪሜ ኮይኑ፡ 17 ካብኣተን ንድሕሪት ይዞራ- ኣንጻር ዑደት ናይታ ፕላኔት። እዚ ዑደት እዚ 'ሬትሮገሬድ ዳይረክሽን' ተባሂሉ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ናይተን ዝተረፋ ሰለስተ ድማ "ፕሮገሬድ ዳይረክሽን" ይበሃል- ኣብ ሓደ ኣንፈት ዑደት ናይታ ፕላኔት። ክልተ ካብዘን ዳሕረዎት ድማ፡ ኣብ ዙርያ ሳተርን ዝገብርኦ ምሉእ ዑደት ክልተ ዓመት ይወስደለን። እተን ካብታ ፕላኔት ርሒቐን ዝርከባ ወርሒታትን፡ ሓንቲ ካብተን ሰለስተን ድማ እቲ ዑደት፡ ንነብሲወከፈን ኣስታት ሰለስተ ዓመት ይወስደለን። "ዑደት ናይዘን ወርሒታት ምጽናዕ ንመበቆለን ንምፍላጥ ዝሕግዝን፡ ኣብ ኣመሰራርታ ሳተርን ዝነበረ ኩነታት ዝገልጽ ሓበሬታ ንምርካብ ዘኽእልን'ዩ" ይብል መራሒ ናይቲ ጉጅለ ተመራመርቲ፡ ዶ/ር ስኮት ሸፓርድ፡ ካብ ካርነጅ ኢንስቲቱሽን ኣብ ዋሽንግቶን ዲሲ። ዶ/ር ሸፓርድ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ካብ 1990ታት ጀሚሩ ጁፒተር'ያ ዝበዝሓ ወርሒታት ከም ዘለዋ ክትፍለጥ ጸኒሓ ኢሉ። ተመራመርቲ፡ እተን ሓደስቲ ወርሒታት፡ ስብርባር ናይ ሰለስተ ዓበይቲ ኣካላት ክኾና ይኽእላ'የን ኢሎም ይኣምኑ። ዶ/ር ሸፓርድን ብጾቱን፡ ኣብ ዙርያ ሳተርን ብዙሓት ካልኦት ወርሒታት ክረኽቡ ትጽቢት ይገብሩ። ይኹን 'ምበር፡ ንናኣሽቱ ወርሒታት ንምርካብ፡ ካብዞም ሕጂ ዘለዉ ዝዓበዩ ቴለስኮፓት ከድሊ ምዃኑ'ዮም ዝገልጹ። እቲ ጉጅለ ተመራመርቲ፡ ነተን ሓደስቲ ወርሒታት ኣስማት ንምውጻእ ውድድር ጀሚሮም ከም ዘለዉ ኣፍሊጡ'ሎ። እቲ ምርጫ ካብቶም ዓበይቲ ብሂላት ኖርስ፡ ጋሊክ ኢኒት ክኸውን ኣለዎ ድማ ተባሂሉ'ሎ።


ጐዳጕዲ ወርሒ ብስመን ዝተሰምዩለን ደቂ ኣንስትዮ በዓል መን'የን?

ወርሒ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ጐዳጕዲ (ሃጓፋት) ኣሎዋ። ገለ ካብ’ቶም ሓጓፋት ፍሉያት ኣስማት ደቂ-ሰብ ሒዞም ከም ዝርከቡዶ ትፈልጡ? ሓጓፍ ክንብል ከሎና ከም’ቶም ኣብ ኣፍ እሳተጐመራ ዝፍጠሩ ወይ ከኣ ዝሃመሙ ጐደጕዲ ማለት’ዩ። ማዕረ 1,577 ሓጓፋት-ወርሒ ኣስማት ህቡባት ሰባት - ከም ስነ-ፍልጠተኛታት፡ መሃንዲሳት፡ ዳህሰስቲ ዘኣመሰሉ - ተዋሂቡዎም ኣሎ፣ ይዅን’ምበር፡ ካብ’ቶም ኣስማት ንክብሪ ደቂ ኣንስትዮ ዝውድሱ 31 ጥራይ’ዮም። እተን ዝተረቝሓ ደቂ ኣንስትዮ በዓል መን ኮን ይዀና፣ ንምንታይ'ከ ቍጽረን ኣዝዩ ውሒዱ? በዓል መን’የን ኣስማተን ዝተረቝሓ? መብዝሕትኦም እቶም ሓጓፋት-ወርሒ ኣስማት ናይ’ቶም ኣብ ዓውድታት ሳይንስ፡ ፍልስፍና ዘበርከቱ ሰባት፡ ከምኡ’ውን ተመሳሳሊ ሰብ-ሞያ ክዀውን ከለዉ፡ ገለ-ገለ ኣስማት ኣማልኽቲ፡ ፍጡራት ስነ-ተረት’ውን ኣሎዎም። እቶም   ሓጓፋት  -ወርሒ ኣስማት ናይ ፕለይቶ (ፈላስፋ)፡ ጋሊለዮ ጋሊለይ (ስነ-ፈልከኛ / ኮኾባት ዘጽንዕ)፡ ከምኡ’ውን ኣይዛክ ኒውተን (ማተማቲከኛ) ዘኣመሰሉ ሰባት ስለ ዝተዋህቦም ኣስማቶም ንሓዋሩ ህያው ኰይኑ ከም ዝተርፍ ተገይሩ ኣሎ ማለት’ዩ። ብፍልይ ዝበለ ኣገባብ ድማ ንክብሪ ጆን ለኖን (ኣባል ናይ ‘ቢትልስ’ ዝበሃል ዝነበረ ባንድ) ተባሂሉ ሓደ ካብ’ቶም   ሓጓፋት  -ወርሒ ብስሙ ተጠሚቑ ይርከብ። ኣብ ላዕሊ ከምዝተጠቕሰ ካብ’ቶም ክሳብ ሕጂ ኣስማት ዝተዋህቦም  ሓጓፋት   2% ጥራይ’ዮም ስም ደቂ-ኣንስትዮ ዘለዎም።  ንሳቶም እንተዀኑ ብቐሊሉ ዘይርከቡን ዘይርኣዩን ሃጓፋት’ዮም - ማለት ኣብቲ ዝረሓቀን ሕቡእን ሸነኽ ወርሒ’ዮም ዝርከቡ። ነቶም ኣስማት ዝመርጹ በዓል’ዮም? ካብ 1919 ጀሚሩ ኣስማት ናይ ምዕዳል ሓላፍነት ዘሎዎ ትካል “ኢንተርናሽናል ኣስትሮኖሚካል ዩንዮን” ይበሃል። “ገለ ካብ’ቶም ኣስማት ናይ መበል 17 ክፍለ ዘመን’ዮም- ብመሰረት ጋሊለዮ ጋሊለይ ብናቱ ተለስኮፕ ብዝገበሮ ተፍትሽ-ወርሒ” ትብል ሜጋን ዳኒሁ፡ ሓላፊት እቲ ትካል። “ብ 1651፡ ጂዮቫኒ ሪችዮሊ፡ ንመጀመርታ እዋን ንሓጓፋት-ወርሒ ኣስማት ከጠምቕ ዝጀመረ ኢጣልያዊ ስነ-ኮኾበኛ ነበረ” ትብል ዶክ. ጣያባ ዛፋር፡ ፓኪስታንያዊት ስነ-ኮኸበኛ። “ሪችዮሊ ንሓደ ሃጓፍ-ወርሒ ብስሙ ኣጠሚቑ ንበል። ን 147 ሓጓፋት ኣስማት ሰብ ክህብ ከሎ ካብ’ኣታተን ክልተ ደቂ-ኣንስትዮ ነበራ።ሓንቲ ‘ሂፓትያ’ ኢያ፣ እታ ሓንቲ ግን ‘ናይ ኣለክሳንድርያ ቅድስቲ ካተሪና’ ኢያ ትብል ፕሮፈሶር ዳኒሁ። ኣብ’ቶም ዝሰዓቡ ዘመናት ብርክት ዝበሉ ሸነኻት ወርሒ ብድህሰሳ ስለ ዝተረኽቡ ኣስማቶም ናይ ደቂ-ተባዕትዮ ኣስማት እናተዋህቦም ቀጸሉ። “ምናልባሽ ኣብ’ቶም ዝሓለፉ ዘመናት ደቂ-ኣንስትዮ ዕድላት ትምህርቲ ይንፈገን ስለ ዝነበረ ከይከውን” ትብል ዶክተር ዛፋር። ንምንታይ’ዩ እቲ ቍጽሪ ኣስማት ደቂ-ኣንስትዮ ለጠቕ ኢሉ? መበል 20 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ሞንጎ ኣሜሪካን ሶቬት-ሕብረት ንወርሒ-ቀዲሙ-መን-በጽሐ ብዘርኢ ቅድድም ኣብ 1950-1970 ኣብ ጥርዚ በጺሑ ከም ዝነበረ ዝዝከር’ዩ። “ገጻት ወርሒ ንምስያም ሕንፍሽፍሽ ስለ ዝኣተወ ብ 1973 ‘ኢንተርናሽናል ኣስትሮኖሚካል ዩንዮን’ ነቲ ጕዳይ ስርዓት ንምትሓዝ ሓደ ኮሚቴ ፈጠረ” ትብል ስነ-ፈልከኛ ሪታ ሹልዝ። ብመጀመርታ ገጻት ወርሒ ስም ንክወሃቦም ሳይንሳዊ ኣድላዪነት ክህሉ ኣሎዎ ኣብ ዚብል ስምምዕ ተበጽሐ። “እቶም ድሮ ስም ዝተዋህቦም ገጻት-ወርሒ ከም ዘሎዎም ክጸንሑ፡ እቶም ካብ ሽዑ ጀሚሮም ዝተለለዩ ገጻት ግን ብስነ-ፍልጠተኛታት ወይ ከኣ ዋልታውያን-ዳህሰስቲ ክኸውን ከም ዘሎዎ ተኣወጀ - ብህይወቶም ዘሎዉ ዘይኰኑስ ካብ ዝሓለፉ” ኢላ ዶክተር ሹልዝ መብርሂ ሃበትሉ። ካልእ ዝተኸሰተ ጕዳይ ኣሎ፣ እዚ ኸኣ ንምንታይ ጾታዊ ፍልልያት ብከፊል ንከይእለ ዝገበረ። “ብመጀመርታ እቲ ትካል ገጻት-ወርሒ ብደቂ ተባዕትዮ ንክስመ ወሰነ፣ ገጻት ፕላኔት ቨኑስ ኸኣ ብኣስማት ደቂ-ኣንስትዮ ክስመ” በለት ዶክ. ሹልዝ። እቲ ዉሳኔ ከልግስ ተገብረ፡ እቲ ፍፍልይ ድማ ከም ዝነበሮ ተረፈ። “ኣብ ዝሓለፉ 30 ዓመታት ሸውዓት ጐደጕዲ-ወርሒጥራይ ብስም ደቂ-ኣንስትዮ ከም ዝስመዩ ተገብረ። እቲ ትካል ክምስረት ከሎ (1919) 2% ካብ ገጻት-ወርሒ ብስም ደቂ-ኣንስትዮ ተሰምየ፣ ድሕሪ ሚእቲ ዓመት እቲ ኣሃዝ ኣይተለወጠን” ትብል ዶክ. ዛፋር። ከምኡ እንተዀነ’ሞ እንታይ  ፍልልይ የምጽእ? ሓጓፋት  -ወርሒ ብሒደት ኣስማት ደቂ-ኣንስትዮ እንተ ተሰምየ’ሞ ገለ ለውጢ የምጽእ ድዩ? “ኣዐርዩ’ምበር!” ትብል ዶክ ማሪዛ ሶቶ ቫስከዝ። እዛ ጓል ቺለ ስነ-ኮኾበኛ ኣብ 25 ዕድሜኣ ብጻዕራ ሓደ ፈለማይ ፕላኔት ዳህሲሳ ዝረኸበት፡ ኣብ 31 ዕድሜኣ ድማ መበል ራብዓይ ፕላኔት ዳህዚሳ ዝረኸበት ሰብ’ያ። “ደቂ-ኣንስትዮ ኣብ ዓውዲ ሳይንስ ብዝያዳ ክሳተፋ ኣድላዪ እንተድኣ ዀይኑ ተረኣይነት ዓቢ ረቛሒ’ዩ - ማለት ኣስማተን ብሰፊሑ ተዘርጊሑ ክርአ” ኢላ ትምጕት። “መናእሰይ ኣዋልድ ክኣትውኦ ዝደልያ ትምህርቲ ንክመርጻ ግብራዊ ኣርኣያ ዝዀንአን ደቂ-ኣንስትዮ የድልየአን’የን” ትብል ዶክ. ሶቶ ቫስከዝ። “ከምዚዶ ከምቲ ክትኰኒ ኣይትኽእልን ኢኺ ምኽንያቱ ኣብቲ ዓውደ ትምህርቲ ደቂ-ኣንስትዮ የለዋን ... ስለዚ ንዓኺ ዝኸውን ትምህርቲ ኣይኰነን ... ከም መናእሰይ መጠን ብዙሕ መኳለፊ ወይ ዓንቃፊ ነገራት የጋጥመን’ዩ፣ ኣስማት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መጻሕፍቲ ሳይንስ ዘይምርካብ፡ ከምኡ’ውን ብኣካል ደቂ-ኣንስትዮ ዘይምርኣይ ሳዕቤናት ኣሎዎ” ኢላ ዶክ. ሶቶ ቫስከዝ ወሰኸትሉ። ዶክ. ቪኪ ቹ፡ ካብ ናይ ታይዋን ሃገራዊ ማሕበር ስነ-ጠፈር፡ ዝያዳ ገጻት-ወርሒ ብኣስማት ደቂ-ኣንስትዮ ክጽዋዕ ትመርጽ። ንሳ’ውን ኣስማት ደቂ-ኣንስትዮ ብወግዒ ክተኣታቶ ምስ ዝኽእል ዝያዳ መናእሰይ (ኣዋልድ) ኣብ ዓውዲ ሳይንስ ክምዝገባ ምረአና ኢላ ትኣምን። “እወ፡ ምናዳ ተምሃሮ ካልኣይ ደረጃን ዩኒቨርሲታትን ሳይንስ ንክመርጻ ምሓገዘን” ኢላ ትምጕት። “ተገንዝቦን ተፈላጥነትን ዉጽኢት ኣሎዎም” ትብል ዶክ. ጣያባ ዛፋር። “ማሕበረ-ሰብ ሳይንስ ኣድላይነት ደቂ-ኣንስትዮ ክግንዘቦ ይግባኣ፣ እዚ ኸኣ ኣርኣያ ንምዃን። ሕብረተሰብና ዜካትት፡ ዜተባብዕ፡ ዝተዓጻጸፍ ሃዋህዉ ስራሕ  ክሓቍፍ ይግብእ” ትብል። ኣብ ቀረባ ጊዜ ናሳ፡ ትካል ጠፈር ሕ.መ.ኣ.፡ ን 2024 ንወርሒ ክትምለስ ምዃና ገሊጻ’ላ። ንጓል ኣንስተይቲ ናብ ጠፈር ክትልእኽ ምዃና ኸኣ ድሮ ሓቢራ ኣላ።  መጠረስታ እዋን ሰባት ኣብ ወርሒ ዝዓለብሉ እዋን ብ 1972 ኢዩ ነይሩ። እምበኣርከስ ደቂ-ኣንስትዮ ኣብ ገጽ ወርሒ ብስመን ንዝተሰምዩ ጐዳጕዲ ብምጽብጻብ  ንጸንምብል ... ቫለንቲና ተረሽኮቫ (ትውልዲ ዓመት 1937)፡  “ኣብ መሬትና ሰብኡት ይዅኑ ኣንስቲ ኣብ ኮንዶኾን ወይከኣ ንሓደጋ ዜቃልዕ ጕዳይ ካብ ምእታው ድሕር ኣይንብልን ኢና። ንምንታይ ኣብ ጠፈር ተመሳሳሊ ስጕምቲ ዘይንወስድ?” ትብል ሩስያዊት ጠፈርተኛ ቫለንቲና ተረሽኮቫ። እዛ ፍሉይ ሳይንሳዊ ኣስተዋጽኦ ዝገበረት ሰብ እታ እንኮ ኣብ ገጽ-ወርሒ ብስማ ሓደ ጕድጓድ ዝተጸወዐ ኣሎዋ። ብ 1963 ንመጀመርታ ጊዜ ተረሽኮቫ ንጠፈር በይና ብምጕዓዛ ዓቢ ታሪኽ ሰሪሓ’ያ።  ክሳብ ሕጂ እታ እንኮ፡ እሞ ኸኣ ንበይና፡ ዝተጓዓዘት ጠፈርተኛ’ያ። ሽዑ ጓል 26 ዓመት’ያ ነይራ። “ንጠፈር ድሕሪ ምጕዓዘይ እዛ ዓለምና ክሳብ ክንደይ ንእሽቶይን ተነካኢትን ምዃና ክግንዘብ ክኢለ” ትብል ተረሽኮቫ። ተረሽኮቫ ኣብ ጠፈር፡ ኣብ’ታ ቮስቶክ-6 እትጽዋዕ መንኰርኰር-ህዋ፡ ንሰለስተ መዓልታት ብምጽናሕ ን48 ጊዜ ኣብ ዑደት መሬት ክትዘውር ከኣለት።  ተረሽኮቫ ደጊማ ንጠፈር ንኽትበጽሕ ዕድል ኣይረኸበትን። “ደቂ-ኣንስትዮ ኣብ ማሕበረ-ሰብ ዓለም ግዴአን የበርክታ’የን። ናተይ ኣስተዋጽኦ - ንጠፈር ብምብራረርይ - ንባዕሉ ድርኺት’ዩ” በለት። እቲ ብስማ ዝተሰምየ ገጸ-ወርሒ፡ ኣብ ርሕቕ ዝበለ፡ ኣብ ምዕራባዊ ወሰን ‘ማረ-ሞስኮቪንሰ’ ይርከብ። ሃይፓትያ (415 ቅ.ክ. )፡  ሃይፓትያ ማተማቲከኛ፡ ስነ-ኮኾበኛ: ከምኡ’ውን ፈላስፋ’ያ ነይራ። ትውልዲ ቦትኣ እስክንድርያ  ኰይኑ ዝተወልደትሉ እዋን 350 – 370 ቅ.ክ. ይግመት። ኣብቲ እዋን ግብጺ ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማውያን’ያ ነይራ። ኣብ ግዜኣ ንደቂ-ኣንስትዮ ዝወሃብ ትምህርቲ’ኳ ኣይንበር ሃፓትያ ግን እታ ቀዳመይቲ ህይወታ ንሳይንስ ዝወፈየት ሰብ ነበረት። ኣቦኣ ተመራማሪ ስነ-ጠፈርን ሓላፊ ቤተ-ንባብ እስክንድርያ ስለ ዝነበረ ጓሉ ብቑዕ ትምህርቲ ከምእትረክብ ገበረ። ዋላ’ኳ ሃይፓትያ ዘበርከተቶ ስራሓት እንተጠፍአ ብዘመና ብዙሓት ምሁራን ንስርሓ እናጠቐሱ ዝጸሓፍዎም ጽሑፋት ኣሎዉ። ሃይፓትያ ምስቲ ኣቡን እስክንድርያ ስለዘይተሳነየት ብዕስለ-ኣመንቲ ሃይማኖት ክርስትና ተጠቒዓ ሞተት። ድሕሪ ክልተ ሺሕ ዓመት ሃይፓትያ ብተጣበቕቲ ማዕርነት ደቂ-ኣንስትዮ ተፈላጥነት ረኺባ ንምንቅስቓሰን መነቓቕሒ ዀነት። ኣንቶንያ መሪ (1866-1952)፡  ኣንቶንያ መሪ ኣሜሪካዊት ስነ-ጠፈርተኛ ነበረት።  ንሳ ምስ ጕጅልኣ “ኮምፕዩተራት ሃርቫርድ” ብዚብል ስም ይጽውዓ ነበራ። መሪ፡ ብመጽናዕት ‘ስፐክትሩማዊ ጽምዲ’ (spectral binaries)፡ እታ ቀዳመይቲ ምርምር ዜካየደት ሰብ’ያ። ብተወሳኺ፡ ንሳ ንናይ ከዋኽብቲ ኤለክትሮማግነታዊ ጸርጊ መዐቀኒ ዝኸውን ኣገባብ ዝመሃዘት፡ እሞ ኸኣ እቲ ምህዞኣ ክስብ ሎሚ ኣብ ‘ኢንተርናሽናል ኣስትሮኖሚካል ዩንዮን’ ይጥቀምሉ ኣሎዉ። ድሕሪ ሞታ (86 ዕድሚኣ) ፡ እቲ ትካል ንሓደ ሃጓፍ-ወርሒ፡ ብስማ ከም ዝጽዋዕ ገበረ። ካልፓና ቻውላ (1962–2003)፡  ቻውላ “ካብ ሕልሚ ናብ ጋህዲ ዘመሓላልፍ መንገዲ ኣሎ። ንምርካቡ ዜኽእል ዓቕመ-ምርኣይ፡ ኣብኡ ንምብጻሕ ዜኽእል ትብዓት፡ ንምስዓቡ ዜኽእል ጽንዓት እምነየልካ” ዝበለት ህንዳዊት ጠፈርተኛ ኢያ። ቻውላ ካብ ብንእሽቶኣ ብበረራ ፍሉይ ተመስጦ ዝነበረት ሰብ ነበረት። ቻውላ ኣብ ሃገረ ህንዲ ዓብያን ተማሂራን፡ ብተወሳኺ ኸኣ ኣብ ሕ.መ.ኣ. ትምህርታ ብምቕጻል መዓርግ-ዶክቶር ዝተቐበለት፡ ብድሕሪኡ ኸኣ ኣብ ናሳ (ሃገራዊ ኪነ-በረራ ሕ.መ.ኣ.) ዝተጸንበረት ስነ-ፍልጠተኛ’ያ። ካልፓና ቻውላ ብ 1997 ኣብ ‘ስፐይስ ሻትል’ ከም ጠፈርተኛን መሃንዲስን ኰይና ዘገልገለት ክኢላ’ያ። ቻውላ፡ ብ 2003 ምዃኑ’ዩ፡ ምስ ሸውዓተ መጓዕዝታ ኣብ’ታ ናብ መሬትና ትምለስ ዝነበረት ‘ስፐይስ ሻትል ኮሉምብያ’ ስለ ዝነበረት እታ መንኵርኰር ምስ ተባርዐት ኣብ ጠፈር ከላ ህይወታ ሓለፈ። ንመዘከርትኣ ሓደ ካብ’ቶም ጐዳጕዲ-ወርሒ ብስማ ተሰምየ። ኣኒ ጂን ኢዝሊ (1933-2011)፡  ብዕለት 1 የካቲት 2021 ኣኒ ጂን ኢዝሊ ሓደ ገጽ-ወርሒ ብስማ ተሰምየ። ኢዝሊ እታ ቀዳመይቲ ጸላም ኣሜሪካዊት ኣብ ናሳ ከም ናይ ኮምፕዩተር ሳይንሰኛ ኰይና ዘገልገለት ክኢላ ነበረት። ብተወሳኺ መተማቲከኛ ስለ ዝነበረት ከም ናይ ሮኬት ሳይንሰኛ ኣገልጊላ’ያ። ኢዝሊ ብንእሽቶኣ ኸላ ሕብረተሰብ ሕ.መ.ኣ. ብኣግልሎ ተፈላልዩ ስለ ዝነበረ ብቑዕ ትምህርቲ ንምርካብ ቀሊል ኣብ ዘይነበረሉ፡ ኣብ ቃልሲ መሰል ጸለምቲ እዋን’ያ ዓብያ።  ንይሕቲ ንኽትከውን ኣበርቲዓ ንኽትሰርሕን ኣዲኣ ተተባብዓ ነበረት። ኣብ ናሳ ን 34 ዓመት ድሕሪ ምግልጋል፡ ኣብ ስርሓ ድማ ንጥፍቲ ብምንባራ ብርክት ዝበሉ ምስ ቴክኖሎጂ ዝተኣሳሰሩ ፍሉያትን ዓበይትን ስርሓት ኣበርኪታ’ያ። ኢዝሊ ኣብ ምሉእ ህይወታ ንካብ ንኡሳን (ዉጹዓት) ጕጅለታት ዝመጻ ደቂ-ኣንስትዮ ተምሃሮ ሳይንስ/ህንደሳ/ማተማቲካ ንኽመሃራ፡  ኣብ ዉሽጢ ናሳ ዝነበረ ሌላን-ጕሌላን ንኽጠፍእ ኣበርቲዓ ጽዒራ’ያ። እቲ ንክብራ ዝተሰምየ ህማም-ወርሒ ካብ 10 ኪ.ሜ. ዝውሕድ ሰንጣቒ-ቍመት ኣሎዎ። ቦትኡ ድማ ኣብቲ ዘይርአ ሸነኽ ወርሒ ይርከብ። ብዛዕባ ኢዝሊ ኣብ ገጻት ወብሳይታት-ናሳ እዚ ተጽሒፉ ንረክብ፡ “እቲ ንናሳ ብፍልጠታ ዘበርከተቶ ስራሕ ጥራይ ዘይኰነ ዝቝጸር፡ እቲ ጸዕራን ኣዎንታኢ ኣቕጫጫኣ ዉጽኢታዊ  ምንባሩ ክዝከር ይግባእ” ይብል።


ብስርቂ ኣስታት 3.6 ሚልዮን ቅርሺ ዘውጽኡ ትራንስፎርመራት ዝተጠርጠሩ ተቐይዶም

ኣገልግሎት ሓይሊ ኤለክትሪክ ኢትዮጵያ ትሸዓተ ትራንስፎርመራት ከም ዝተሰረቕዎ ኣፍሊጡ። ካብዚኦም እቶም ሸውዓተ ትራንስፎርመራት፡ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣገልግሎት መብራህቲ ብፈረቓ (ብእበረ) ትረክብ ኣብ ዝነበረትሉ ዝሓለፈ ወርሒ ከምዝተሰረቑ ተገሊጹ። እቶም ትራንስፎርመራት ብዝተወደበ ኩነታት ብቐትሪ'ውን ከይተረፈ ከም ዝተሰረቑ ናይቲ ትካል ዳይሬክተር ኮሚዩኒኬሸን ኣይተ መላኩ ታየ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። የካ ኣብ ዝተበሃለ ክፍለ ከተማ ጥራይ፡ ዛጊት ትሸዓተ ትራንስፎርመራት ከም ዝተሰረቑ፡ ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ኮማንደር ፋሲካው ፈንታ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብቲ ገበን ስርቂ ዝተሳተፉ ብዝብል ሓደ ዘዋሪ መኪና፣ ናብቲ ናይ ኤለክትሪክ ዓምዲ (ፓሎ) ብምድያብ ነቲ ትራንስፎርመር ዝፈትሕ ዝነበረን ሓጋዚኡን ብሓፈሻ ሰለስተ ሰባት ኣብ ቀይዲ ምውዓሎም ገሊጹ። ኮማንደር ፋሲካው፡ ካብ ሞንጎ'ቶም ዝተትሓዙ እቲ ሓደ፡ ን 12 ዓመታት መዓልታዊ ሰራሕተኛ ሓይሊ መብራህቲ ኮይኑ ይሰርሕ ምንባሩ ኣረዲኡ። ኣይተ መልኣኩ ብወገኑ፡ እቲ ገበን ብሰብ-ሞያ ተሓጊዙ ዝተፈጸመ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ካብቶም ዝተትሓዙ ጥርጡራት ሓደ፡ ሰራሕተኛ ኣገልግሎት ሓይሊ ኤለክትሪክ ከም ዝነበረ ኣረጋጊጹ። እቲ ሰብ፡ ቅድሚ 15 መዓልታት'ውን ናይ ኤለክትሪክ ገመድ ክሰርቕ ተረኺቡ ብዋሕስ ከም ዝተፈትሐ ኣዘኻኺሩ። ካብቶም ኣብ ቀይዲ ዝርከቡ እቲ ሓደ "ብተመሳሳሊ ገበን ተኸሲሱ ጉዳዩ ኣብ መስርሕ ፍርዲ ይርከብ" ዝበለ ኮማንደር ፋሲካው፡ ካብ ትካሉ ምስተባረረ፡ ነቶም ካልኦት ተጠርጠርቲ ንገበን ከም ዘበገሶምን የተሓብብሮም ከም ዝነበረን ተዛሪቡ። ጥርጡራት ምርመራ ይካየዶም ከም ዘሎ ከኣ ወሲኹ ገሊጹ። ዋጋ ትራንስፎርመር ተጠርጠርቲ ዓበይቲ "ክሬናት" [ከቢድ ነገር ዘውርዳን ዘደይባን ማሽናት] ከም ዝተጠቐሙ ዝሓበረ ዳይሬክተር ኮሚዩኒኬሸን ሓይሊ ኤለክትሪክ ኢትዮጵያ ኣይተ መላኩ ታየ፡ ነቲ ትራንስፎርመር ምሉእ ብምሉእ ኣልዒሎም ዘይኮነስ፡ ኣብ ውሽጡ ንዘለዉ፡ ሽቦታትን ኮፐርን ፈልዮም ከም ዝወስዱ ኣረዲኡ። ነቲ ገበን ክፍጽሙ ከለዉ ከኣ፡ ናይቲ ትካል ክዳን ደምቢ [ዩኒፎርም] ከም ዝኽደኑን፡ ህዝቢ ተጠራጢሩ ናብ ፖሊስ ሓበሬታ ከም ዝሃበን ሓቢሩ። ነቲ ዝሰረቕዎ እንታይ ይገብርዎ? ንመንከ ይሸጡሉ ኣብ ዝብል ምርመራ ይካየድ ኣሎ። ሓደ ትራንስፎርመር ብማእኸላይ ገምጋም ክሳብ 400 ሽሕ ብር [ገንዘብ ኢትዮጵያ] ከም ዘውጽእን፡ ክሳብ 2.5 ሚልዮን ብር ዘውጽእ ትራንስፎርመር'ውን ከምዘሎን ኣይተ መላኩ ገሊጹ።


ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብዝተፈንጀረ ናይ ኢድ ቦምባ ሰለስተ ሰባት ሞይቶም

ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ናይ ኢድ ቦምባ ብምፍንጃሩ፡ ኣብ ልዕሊ ህይወትን ንብረትን ጉድኣት ከምዝበጽሐ ፖሊስ  ኣፍሊጡ። እቲ ሓደጋ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ  ክፍለ ከተማ ልደታ፡ ዘጋጠመ ኾይኑ፡ በቲ ነትጒ ሰለስተ ሰባት እንትሞቱ 5 ሰባት ጉድኣት ከምዝበጽሖም ኮሚሽን ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ሓቢሩ። እቲ ኮሚሽን ኣብ ፌስቡክ ገጹ ኣብ ዘውጸኦ ሓበሬታ ከምዘመልክቶ፡ እቲ ቦምባ ዝተፈንጀረ ሎሚ ሰንበት ንጎሆ ሰዓት 2፡30 [8፡00] እንትኸውን፡ ኣብ ክፍለ ከተማ ልደታ፡ ወረዳ 6፡ ፍሉይ ስሙ  ‘ስልጤ መስጊድ’ እናተብሃለ ኣብ ዝጽዋዕ ከባቢ ዝርከብ፡ ንልምዓት ኣብ ዝፈረሰ ክፍቲ ቦታ እዩ። እቲ ሓደጋ ዘብጽሑ መንነቶም ዘይተፈልጡ ሰባት እንትኾኑ፡ በቲ ነትጒ ናይ ሰለስተ ግዳም ሓደርቲ ሰባት ህይወት ከምዝሓለፈ እቲ መግለጺ የብርህ። ኣብ ልዕሊ ሓሙሽተ ሰባት ድማ፡ ቀሊልን ከቢድን ጉድኣት ኣካል ከምዝበጽሐ እቲ ኮሚሽን ኣረጋጊጹ። ኣብ ኮሚሽን ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ፡ ዳይሬክተር ፡ዳይሬክቶሬት መርመራ ዝተፈላለዩን ዝተወደቡን ገበናት፡ ኮማንደር ኣለማየሁ ኣያልቄ ፡ ምስቲ ዝበጽሐ ሓደጋ ተዛሚዱ፡ ምጽራይ እናተገበረ ከምዝርከብ ገሊጹ። እቲ ምጽራይ ምስተወደአ፡ ንሕብረተሰብ ሓበሬታ ከምዝወሃብ’ውን ወሲኹ ሓቢሩ። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት፡ ከም ብዋዛ ተደርብዮም ዝርከቡ ቦምባታትን ነትጒን ህይወት ንጹሃን ዜጋታት እናሓለፈ ምዃኑ ብምሕባር፡ እቲ ሕብረተሰብ ከምዚ ዓይነት ዘጠራጥሩ ነገራት ካብ ምትንካፍ ክቑጠብ ኣጠንቂቑ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ኣብታ ከተማ ‘ዓድዋ ድልዲ’ ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ከባቢ ተደርብዩ ዝጸንሐ ናይ ኢድ ቦምባ ብተመሳሳሊ ተፈንጂሩ ኣብ ልዕሊ ህይወት ሰባት ጉድኣት ከምዘብጸሐ ይዝከር።


ኣብ ኢትዮጵያ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ሃቂኖም ዝተበሃሉ ኣባላት ኣልሸባብን ዳዕሽን

ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከባቢታት ኢትዮጵያን ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ንምፍጻም ምድላው ይገብሩ ነይሮም ዝተበሃሉ ኣባላት ኣልሸባብን ዳዕሽን (ኣይ ኤስ) ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከም ዝዋተው ተገሊጹ። ሃገራዊ ኣገልግሎት መረዳእታን ድሕነትን ኢትዮጵያ ትማሊ ቀዳም ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ እቶም ኣባላት ኣልሸባብን ዳዕሽን መጥቃዕቲ ሽበራ ንምፍጻም ዝለዓለ ምድላዋት ይገብሩ ኣብ ዝነበሩሉ እዋን ኣብ ቀይዲ ምውዓሎም ኣፍሊጡ። ህዝቢ ዝበዝሓሎም ቦታታትን፣ ሃይማኖታዊ በዓላት ዝካየደሎምን ሆቴላትን መጥቃዕቲ ንምፍጻም ብስእሊ ዝተደገፈ መረዳእታታት ኣብ ምእካብ ተዋፊሩ ዝነበረ ኣባል ኣልሸባብ ሙሓመድ ኣብዱላሂ ዱለት ሓደ ካብ ተጠርጠርቲ'ዩ። ንሱ ብጂቡቲ ኣቢሉ'ዩ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወ። እዚ ግለሰብ ምክትታል ክግበረሉ ድሕሪ ምጽናሕ ድማ፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ቦሌ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ መግለጺ ሃገራዊ ኣገልግሎት መረዳእታን ድሕነትን ኣመልኪቱ። ጥርጠር ሙሓመድ ኣብዱላሂ ዱለት ብተወሳኺ፡ ካልኦት መጥቃዕቲ ንምፍጻም ዝተዋፈሩ ምዃኖም ዝተገለጹ ተሓባበርቲ ካብ ሶማሊያ ናብ ኢትዮጵያ ምእታዎም ሓቢሩ። እቶም ተጠርጠርቲ ምስ ኣካላት ጸጥታ ሶማልያ ሓቢርካ ብዝተሰርሐ ስራሕ ኣብ ቀይዲ ክውዕሉ ምኽኣሎም ተገሊጹ'ሎ። ካልኦት ኣባላት ጉጅለ ሽበራ ዳዕሽ (ኣይ ኤስ) ድማ ካብ ቦሳሶ ብሶማሊላንድ ሃርጌሳ ኣቢሎም ኣዲስ ኣበባ ብምእታው መጥቃዕቲ ሽበራ ንምፍጻም ክንቀሳቐሱ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ከባቢ ኣዋሽን ዝተትሓዙ እዮም። ምስቶም ተጠርጠርቲ ዝጥቀሙለን ዝነበራ መሳርሕታት ርክብን ካልኦት ናውትን ከም ዝተትሓዙ'ውን ሃገራዊ ኣገልግሎት መረዳእታን ድሕነትን ገሊጹ። ጉጅለ ሽበራ ዳዕሽ ብቋንቋ ኣምሓርኛ ዝተዳለዉ መልእኽትታት ጽሑፍ ብቴሌግራም ክዝርግሕ ምዃኑ ዝሕብር መልእኽቲ ዘርጊሑ ነይሩ። ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ኢታማዦር ሹም ሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኮሎኔል ተስፋዬ፡ እቶም ጉጅለታት ሽበራ ዶብ ሰጊሮም ናብ ኢትዮጵያ ክኣትዉ ከም ዘይክእሉ ተዛሪቦም ነይሮም። "ሓላዋ ድሕነት ሃገርና ስጡም ብምዃኑ ናብ ኢትዮጵያ ክኣትዉ ስለዘይከኣሉ'ዮም ፕሮፖጋንዳ ይዝርግሑ ዘለዉ። ኣብ ከባቢ ዶብ ጥቡቕ ሓለዋ እናካየድና ኢና" ምባሎም ይዝከር።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ህንጻ ብምፍራሱ ሰለስተ ሰባት ሞይቶም

ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ክፍለ ከተማ ቂርቆስ ሓደ ኣብ ከይዲ ህንጸት ዝነበረ ህንጻ ከምዝፈረሰ ኣብ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኮምሽን ኣመራርሓ ስራሕ ባርዕን ሓደጋን ኣፍሊጡ። እቲ ህንጻ ኣብ ካዛንችስ ማዕዶ ሆቴል ጁፒተር ከምዝኾነ ዝሓበረ ናይቲ ትካል ሓላፊ ኮሚኒኬሽን ኣቶ ጉልላት ጌታነህ፡ ትማሊ ዓርቢ ሰዓት 5 ከምዝፈረሰ ኣፍሊጡ። እቲ ህንጻ ገና ኣብ ጅማሮ እንከሎ ዝፈረሰ ኮይኑ ከም ሳዕቤኑ ድማ ሰለስተ ሰባት መይቶም ኣለዉ። ምኽንያት መፍረሲኡ ግን ዛጊድ ኣይተፈልጠን። እቶም ዝሞቱ ሰባት ኣብ ክሊ ዕደመ 23ን 24ን ዝርከቡ መናእሰይ ምዃኖም ተፈሊጡ። ካብቶም ዝሞቱ ብተወሳኺ ካልኦት 4 ሰባት ጉድኣት በጺሕዎም’ሎ። ኣብቲ ዝፈረሰ ህንጻ 112 ሰባት ኣብ ስራሕ ዝነበሩ ኮይኖም፡ ፖሊስ ኣዲስ ኣበባን ፖሊስ ፌደራልን ተሓባቢሮም ብዘካየድዎ ህይወት ናይ ምድሓን ስራሕ 109 ሰባት ከምዘድሓኑ ኣቶ ጉልላት ተዛሪቡ። እቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ንምቁጽጻር ሰብሞያን ተሽከርከርትን ስለዝተዋፈሩ ኣብ ውሽጢ 2 ሰዓታት ኣብ ቁጽጽር ውዒሉ። ብሰንኪ እቲ ሓደጋ ልዕሊ 100 ሽሕ ብር ዝግመት ንብረት ከምዝዓነወ ዝገለጸ ኣቶ ጉልላት በቲ ዝተገበረ ናይ ምክልኻል ስራሕቲ ክልተ ሚልዮን ብር ዝግመት ንብረት ከምዝድሓነ ሓቢሩ። እታ መዓልታዊ ብዙሕ ናይ ኮንስትራክሽን ስራሕቲ ዝካየደላ ኣዲስ ኣበባ ሰኣን እኹል ጥንቅቓ ምግባር ቅድሚ ሕጂ’ውን ኣብ ልዕሊ ሰባት ንብረትን ጉድኣት ይበጽሕ ከምዝነበረ ይፍለጥ።


ኣብ ትግራይ ዘለዉ ኣዝማደይ ከዛርቦም ብዘይምኽኣለይ ተጨኒቐ'- ስነ ጥበባዊ ሮፍናን

ብቕዲ ኤሌክትሮኒክስ ሙዚቓ ዝፍለጥ ኢትዮጵያዊ ስነ ጥበባዊ ሮፍናን ብሰንኪ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ቅልውላው ንዝተሃሰዩ ሰባት ካብ ጭንቆም ንኽናገፉ ሙዚቃ ከምዝሰርሕ ንናይ ቢቢሲ ዲጄ ኤዱ ገሊጹ። ድምጻውን ገጣምን ሮፍናን “ወለዶይ ከም መፈወሲ ከምዝጥቀመሉ’የ ዝኣምን” ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ እቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ኵናት ምኽንያት ኣብታ ሃገር ሓድሓድዊ ኵናት ቀጺሉ’ሎ። ሮፍናን፡ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ ዘካየዶ ቃለ መሕትት፡ “ኣብ [ትግራይ] ዘለዉ ኣዝማደይን ኣዕርኹተይን ክረኽቦም ብዘይምኽኣለይ ጭንቀት ፈጢሩለይ” ኢሉ። ካብ ወዲ 16 ዓመት ዕድሚኡ ጀሚሩ ኣብ ክለባት ኣዲስ ኣበባ ሙዚቃ ክጻወት ዝጀመረ ሮፍናን፡ ባህላዊ ናይ ሙዚቃ መሳርሕታት ተጠቒሙ ቅዲ ኤሌክትሮኒክስ ሙዚቃ ብምጽዋት’ዩ ዝፍለጥ። ‘ስድስት’ VI ኢሉ ዝሰመዮ ካልኣይ ኣልበሙ ጽቡቕ ቅብሉነት ከምዝረኸበን ኣብ ኩሉ ክፋል እታ ሃገር ይስማዕ ከምዘሎን ሮፍናን ተዛሪቡ። “ወዲ 17 ዓመት እንከለኹ እየ ጊታር ሒዘ ምጽዋት ጀሚረ። እንተኾነ ግን እቶም ዘፍርዮም ዝነበርኩ ሙዚቃታት ኣብ ቀጥታዊ መድረኻት ክጻወቶም ከምዘይብለይ ተረዲኤ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ ሰባት ንዲጄታት ከም ሙዚቀኛታት ኣይኮኑን ዝርእይዎም ዝነበሩ” ሮፍናን ኣብ ግዜ ከይዲ ዲጄታት፡ ናይ ገዛእ ርእሶም መድረኻትን ድምጽን ክህልዎም ከምዝኽእልን ንሳቶም እቶም ሓደሽቲ ሙዚቀኛታት ከምዝኾኑን ተረዲኡ። “ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ መድረኻት ሙዚቃ ሰብ ሞያ ፒያኖን ጊታርን ኢና” ዝበለ ስነ ጥበባዊ ሮፍናን፡ ናይ ሙዚቃ ስርሓቱ ኣብ ዝተፈላለዩ ክለባት ክስምዑ ከምዝጀመሩን ኣብ ሓደ መደበር ራድዮ ድማ ብሞይኡ ንሰለስተ ዓመት ከምዝሰርሐ ሓቢሩ። ሮፍናን - ኣብ ዩኒቨርሳል ሙዚቃ ዝፈረመ ፈለማይ ኢትዮጵያዊ እዩ። “ንኣደይ ዝነበረኒ ፍቕሪ ንምግላጽን ካብ ጥቓይ ንኸይተርሕቕን ኢለ ወዲ 10 ዓመት ቆልዓ እንከለኹ ንኣደይ ብምቕዳሕ እየ ሙዚቃ ጀሚረ” ዝብል ሮፍናን ኣብቲ ሓድሽ ናይ ሙዚቃ ኣልበሙ "ወጋሕታ" ዝሰመያ ንጽል ዜማ ንፍቕሪ ስድርኡ ከምዝኾነ ገሊጹ። ብፍቕሪ ኣዲኡ ምኽንያት ናብ ሙዚቃ ዓለም ከምዝኣተወ ዝገልጽ ሮፍናን ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ብቕዲ ኤሌክትሮኒክስ ሙዚቃ ልዑል ናእዳ ዝረኸበ መንእሰይ ስነ ጥበባዊ’ዩ። "ኣደይ እንተዘይ ትሕግዘኒ ነይራ፡ ኣብ'ዚ ዓውዲ ስራሕ ኣይምነበርኩን"- ድማ ኢሉ።


ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ ልዕሊ ክልተ ቈልዑ ኣሕዋት ዘጋጠመ ቅትለት ንኸይድገም

ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ኮንደሚንየም ኣራብሳ ዘጋጠመ ገበን ቅትለት ክልተ ቈልዑ ኣሕዋት ዝሰምዑ ወለዲ ኣብ ከቢድ ሻቕሎት እዮም ዘለው። ኣደታት ዋላ’ኳ ናብ ስርሐን እንተወፈራ ናብ ሰራሕተኛታት ገዛአን ብተደጋጋሚ ተሌፎን ይድውላ። "ምስ ወደይ ኣራኸብኒ! ጓለይ ደሓን ዲኺ?" ኢለን ደጋጊመን ይሓታ’ለዋ። ተለቂሐን ኣብ ገዛአን ካሜራ ዝገጠማ’ውን ኣለዋ። እዚ ዝኸውን ዘሎ ግን ብግዲ እዩ፤ ወፊረን ክሳብ ዝምለሳ ደቀን እንታይ ከም ዘጋጥሞም ርግጸኛታት ክዀና ስለዘይከኣላ እዩ። ብሰንኪ'ዚ፡ ክጻወቱን ክዕንድሩን ዝግባኦም ህጻናት ኣብ ገዛኦም ተዓጽዮም ይርከቡ። ኣዲስ ኣበባ ንብዙሓት ህጻናት ቤት ማእሰርቲ ኰይናቶም ኣላ። ነዞም ህጻናት ካብዚ ገፊሕ ቤት ማእሰርቲ ብኸመይ ነገላግሎም? ብፍርቂ ልበን ዝሰርሓ ኣደታት ጭንቀተን ብኸመይ ክንኪ ይኽእል? ቈልዑ ምስ ኣደታቶም ኣብ ቤት ጽሕፈት እንተወዓሉ’ኸ? ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ሚኒስተርን ሓንቲ ሸቃጢት ኣሕምልትን እንታይ እዩ ዘመሳስለን? - ኣደነት። ኣብዚ እዋን እዚ ንኽልተአን ኣዝዩ ዘሻቕን ዘሎ ጉዳይ’ከ እንታይ እዩ? - ድሕነት ደቀን። "ኣነ ኣብ ስራሕ ከለኹ ደቀይ ከመይ ኣለዉ?" ዝብል ሕቶ ኣዝዩ የተሓሳስበን። እዚ ጉዳይ ዘተሓሳሰቦ መንግስቲ ብወገኑ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ብመገዲ ሚኒስቲ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ኣቢሉ ሓደ ኣዋጅ ኣውጺኡ ነይሩ። እቲ ኣዋጅ ዝዀነ ይዅን ቤት ጽሕፈት መንግስቲ፡ ደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታት ትሕቲ ሰለስተ ዓመት ዝዕድመኦም ደቀን ዘጽንሓሉን ዘጥብዋሉን መናበዪ ህጻናት ክምስርት ዘገድድ እዩ። እዚ ኣዋጅ እንተሃልዩ ግን ንምንታይ እዩ ብዙሕ መናበዪ ህጻናት ዘየለ? እቲ ኣዋጅ ኵለን ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ መናበዪ ህጻናት ክምስርታ ከምዘለወን ግዴታ የቐምጥ። ነዚ ንምትግባር ብደረጃ ሃገር ኣብ ሓጺር ግዜ ዓቢይ ስራሕ ከምዝተሰርሐ ኣብ ሚኒስትሪ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን መንእሰያትን ዋና ፈጻሚት ስራሕ መይንስትሪሚንግ (ፍሉይ ጸገም ወይ ድሌት ዘለዎም ሰባት ኣብ ሓደ ቦታ ኣገልግሎት ክረኽቡ ምግባር) ዝዀነት ወይዘሮ ጽገ ታደለ ትገልጽ። ብድሆታት ሰራሕተኛ ኣደታት ንምንካይ ኣብ ዝግበር ጻዕሪ ኣብ ሓጺር እዋን ኣብ ቤት ጽሕፈታት መንግስቲ 382 ማእከላት መናበዪ ህጻናት ከም ዝተኸፍቱ ወሲኻ ትሕብር። ንሳ፡ እዚ ቍጽሪ እዚ ዘተባብዕ እዩ ትበል እምበር ብሓፈሻ ኣብ ሚኒስትሪታት ዘሎ ኣሃዝ ግን ዘተባብዕ ኣይኰነን። ብመጀመርያ ብደረጃ ሃገር ብዝሒ ሚኒስተራት፡ ኣብያተ ጽሕፈትን ካልኦት መሓውር ክልላዊ መንግስትን 1871 ከምዝዀነ ነስተውዕል። ካብተን ኣስታት ክልተ ሽሕ ዝዀና ኣብያተ ጽሕፈት፡ እተን 382 ጥራይ መናበዪ ህጻናት ከምዘለወን እዩ ዝንገር። ነዚ ሓቂ ዘስተብሃለ ሰብ፡ ብዙሓት ኣሽሓት ኣደታት ሰራሕተኛታት መንግስቲ ኣብ ብዙሕ ሻቕሎት ከምዝርከባ ይርዳእ። “ሓድሽ ሓሳብ እዩ፤ ኣደታት ሰራሕተኛታት መንግስቲ ብሰንኪ ደቀን ካብ ስራሕ ይቦኽራ ከምዘለዋ ብመጽናዕቲ ስለዝተረጋገጸ እዩ እቲ ኣዋጅ ዝወጸ። እኹል'ዩ እንተዘይበልና'ውን ብኣወንታ ኢና ንርእዮ" ትብል ወይዘሮ ጽገ። ሓንቲ ኣብ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ሰራሕተኛ ጽሬት ዝዀነት ኣደ፡ ሓደ ውላዳ ኣብ መን ትገድፎ? መን እዩ ዝናብየላ? ሰራሕተኛ ክትቈጽር ትኽእል ድያ? ዓቕሚ ኣለዋ ድዩ? ንሓንቲ ካልኢት ብዛዕባ ቃንዛ እዛ ኣደ ምሕሳብ፡ ብዛዕባ እንታይ ንዛረብ ከም ዘለና ንምርዳእ ሓጋዚ እዩ። ኣደታት፡ ድሕሪ ሕርሲ እውን እንተዀነ ብዙሕ ፈተና ይገጥመን እዩ፤ ሓደ ካብኡ ሰራሕተኛ ገዛ ምርካብ እዩ። ክንደይ ኣደታትከ ሰራሕተኛ ገዛ ክቘጽራ ይኽእላ? እዚ’ውን ካልእ ቀንዲ ጸገም እዩ። "ወደይ ገዲፈ ስራሕ ኣይከይድን" ዝብላ ኣደታት ሒደት ኣይኰናን። እዚ ድማ ኣብ ማሕበራውን ቍጠባውን ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ዓቢይ ብድሆ ፈጢሩ ኣሎ። ኣደን ውላድን ካብዚ ‘ቤት ማእሰርቲ’ ንምውጻእ ዘሎ ሓደ ኣማራጺ፡ ኣብ ቦታ ስራሕ መናበዪ ህጻናት ክህሉ ምግዳድ እዩ። ኣብዚ ቐረባ እዋን ኣብ ብዙሓት ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ዝተሃንጻ መናበዪ ህጻናት ንብዙሓት ኣደታት እፎይታ ሂበን’ኳ እንተዀና፡ ንዅሉ ዝባጻሕ ዘይምዃኑ ግን፡ ገና ዓቢይ ጸገም ኰይኑ'ሎ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ኣብ 2010 ዓ.ም (ግእዝ) ዘውጽኦ መምርሒ፡ ኵለን ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ብናይ ገዛእ ርእሰን ወጻኢታት መናበዪ ህጻናት ከቝማ ይጠልብ። እተን ንዝተፈላለዩ ጉዳያት ብዙሕ ገንዘብ ዘውጽኣ ትካላት መንግስቲ ግን፡ ንደቂ ኣንስትዮ ሰራሕተኛታተን ምቹእ ሃዋሁ ንምፍጣር ፋይናንሳዊ ጸገም ከምዘለወን ይገልጻ። ሰፊሕ ቦታ እናሃለወን'ውን ሕጸረት ቦታ ከምዘጋጠመን ይሕብራ። እቲ መመኽነይታ ባጀትን ቦታን ጥራሕ ኣይኰነን። ዝሰልጠኑ ኣለይቲ ህጻናት ስኢንና ዝበላ ትካላት ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ'ውን ኣለዋ። እዚ ትርጕም ዘለዎ ኣይኰነን። ወይዘሮ ጽገ፡ ኣብተን ኣብያተ ጽሕፈት ጸገማት ኣተሓሳስባን ዘይምቕባልን እቲ ኣዋጅ ርኡይ'ኳ እንተዀነ ብጭቡጥ ግን እቶም ዝተዘርዘሩ ዕንቅፋታት ከም ዘጋጠሙ ትምጕት። ከም ውጽኢቱ፡ ካብዘን ኵለን ሚኒስትሪታት ፌደራል እተን ሸውዓተ መናበዪ ህጻናት የብለንን። “ኢንሳ ኣብዚ መዳይ ክምስገን ዘለዎ ቤት ጽሕፈት እዩ። ኣማኢት ህጻናት ከአንግድ ዝኽእል ኣዝዩ ሰፊሕ ቦታ ዘለዎ መናበዪ ህጻናት ኣጣይሹ ኣሎ። እዚ ክግበር ዝኸኣለ ድማ ብሳላ ተወፋይነት ኣመራርሓ እዩ፣ ካልእ ምኽንያት የለን" ትብል ወይዘሮ ጽገ። ከም ባይቶ፡ ሚኒስትሪ እቶት፡ ትምህርትን ሓለዋ ጥዕናን ማእከላት መናበዪ ህጻናት ብምቛም ኣብነት ኰይነን እየን። እሞ ኣየኖት ኣብያተ ጽሕፈታት እየን ከም ሓደ እከይ ዓዳሚ መርዓ "ንቘልዑ ቦታ የብልናን" ዝብላ ዘለዋ? ኵለን ኣብያተ ጽሕፈትን ትካላትን ማእከል መናበዪ ህጻናት ክሳብ ዝሃንጻ ካልእ እንታይ ክግበር ይከኣል? እቲ ቅድሚ ሓደ ወርሒ ኣብ ኣራብሳ ኮንዶሚንየም ዝተሰምዐ ዜና፡ "...ብፍላይ ወፊረን ንዝምለሳ ኣደታት ፍጹም ዘሰንብድ ነይሩ" ትብል ምክትል ኣደመንበር ቦርድ ትካል 'ትምራን' ብሌን ኣስራት። “ንደቂ ኣንስትዮ ዝምልከቱ ማሕበራዊ፡ ፖለቲካውን ቁጠባውን ጉዳያት እንመኽረሉ መድረኽ ኣሎና። ኣብ ቀረባ እዋን ዓቢይ ኣጀንዳና ንሱ እዩ ነይሩ።" ብሌን እቲ ሰራሕተኛታት ብደላሎ ዝቝጸራሉ ባህላዊ መስርሕ ንባዕሉ ክምርመር ከምዘለዎ ትኣምን። “እቶም ደላሎ ዝህቡና ኢና ንወስድ፤ ኣሽንኳይዶ ሞያአን ጥዕንአን’ውን ነረጋግጸሉ መንገዲ የለን። እቶም ደላሎ ተሓተትቲ ኰይኖም ኣይፈልጡን።" ብዙሓት ኣደታት ብደላሎ ተታሊለን እየን። ደቀን ዝናብዩለን ውላድ ዘመድ ከዕብያ ዝተገደዳ ብዙሓት እየን። እዚ ብግደኡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ካልእ ቍጠባዊ ጾር ይፈጥር። ብሰራሕተኛ ገዛ ተማሪረን ቈልዓ ንምውላድ ዝነበረን ሓሳብ ዳግማይ ክሓስባሉ ዝተገደዳ መንእሰያት ኣደታት የለዋ ድየን? ዝበዝሕ ጸገማት እምበኣር ብሰንኪ ደላሎ ዝምንጩ እዩ። “ደለልቲ ከበድቲ እዮም፤ ብተመኵሮይ ነታ ሰራሕተኛ ስማ ክትዛረብ ዕድል ኣይህብዋን። በቃ ንፍዕቲ እያ ይብሉ፣ ዘይትገብሮ ነገር የለን። ቈልዑ ከም እትፈቱ፡ ምግቢ ምኽሻን ከም ትኽእል፡ ክኢላ ምዃና ድማ ይዛረቡ። ዝረኽብዎ ኮሚሽን [ሚእታዊት] ጥራይ እዩ ዘገድሶም።" ብርግጽ ደላሎ ነቲ ዓሚል ምስታ ሰራሕተኛ ከይዘራረብ ዝገብርዎ "[እታ ሰራሕተኛ] ወልደፍደፍ ከይትብል" እዩ። "ኣበይ፡ ክንደይ ዓመት ሰሪሓ፡ ብምንታይ ምኽንያት ካብ ስርሓ ወጺኣ ዝብል ዝፈልጥ የለን” እንተላይ እቲ ደላላይ። ብሌን፡ ሰራሕተኛታት ገዛ ብዛዕባ ሕሉፍ ታሪኸን ዝፈልጠሉ መንገዲ ክህሉ ከምዘለዎ ትዛረብ። ካብዚ ብምብጋስ ኣብ ሓጺር ግዜ ሓደ ክንእርሞ እንኽእል ነገር ደላሎ ምምልማል እዩ ኢላ ትኣምን። ብዛዕባ ሓደጋ ኣራብሳ ምስ ተሰምዐ፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብዙሕ ሕማቕ ዜና ተዘርጊሑ እዩ። ገለ ሕማም ኣእምሮ ዘለወን ሰራሕተኛታት ምስ ህጻን ዝተሓናነቓሉ ኣጋጣሚ እውን ተሰሚዑ ኣሎ። ሓንቲ ሰራሕተኛ ገዛ ብለይቲ ክትጭድር ዝሰምዐት ኣደ፡ ናብቲ ደላላይ ምስ ደወለት፡ "ዋእ ጀሚርዋ ማለት እዩ? በቃ ክቕይረልኪ እየ ኣምጽእያ” ዝበለ ደላላ’ውን ኣሎ። “ግድን ስልጠና የድልዮም እዩ። እቲ መኽሰብ ንዓናን ንዓኣቶምን እዩ። ብገለ መንገዲ ተሓተትቲ ክዀኑ ኣለዎም” ትብል ብሌን። ኣብዚ ቀረባ እዋን ደቂ ኣንስትዮ ደላሎ ክረኣያ ምጅማረን ካልእ ተስፋ እዩ። ኣብቲ ዘተ በዓል ብሌን ካብ ዝተላዕሉ ነጥብታት ሓደ፡ እቶም ደላሎ "ካብ ሆስፒታል ኣእምሮ ዝሃደማ ሰባት ክቝጸራ ይገብሩ እዮም" ዝብል እዩ። ብርግጽ እቲ ጸገም ኣዝዩ ከቢድን ዘተሓሳስብን እዩ። ቈልዑ ትፈቱ እያ ተባሂላ ዝመጸት ሰራሕተኛ ገዛ፡ "እቶም ቈልዑ ክርእዮም ከለኹ ሕነቐዮም፡ ሕነቐዮም ይመጸኒ" ትብል ኰይና ክትረኽብዋ ከለኹም እንታይ ኰይኑ ዘየሰክፍ ይኸውን? ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ክውንነት፡ ሰራሕተኛ ምርካብ ጥራይ ኣይኮነን እቲ ብድሆ። ሰራሕተኛ ምስ ተረኽበት'ውን እንተዀነ፡ ኣደታት ካብ ስራሕ ዕረፍቲ ወሲደን ሓዳስ ሰራሕተኛ ከሰልጥና ግዴታ ኣለወን። ኣብያተ ጽሕፈታት መናበዪ ህጻናት ንምጥያሽ እንተኣብየን፡ ኣብ ሰራሕተኛታት ገዛ ተኣማንነት እንተዘይሃልዩ፡ ደላሎ እንተዘይተገዲሶም፡ ካልእ እንታይ ክግበር ይከኣል? ኣብ 'ጉድ ሳማሪታን' ኣካያዲት መደብ ዝዀነት እታፈራሁ፡ ኣብ ምምዕባል ማሕበረሰብን ትምህርትን ሰፊሕ ተመኵሮ ኣለዋ። ቅድሚ ሕጂ ኣብ ትምህርቲ ንዓበይቲ ክትሰርሕ ከላ፡ ብዙሓት ኣደታት ደቀን ሒዘን ናብ ቤት ትምህርቲ ይመጻ ነይረን። ኣደታት ክመሃራ ከለዋ ድማ እቶም ቈልዑ የሸግርወን ነይሮም። ጸኒሐን ካብ ትምህርቲ ክቦኽራ ዝጀመራ ኣደታት ስለምንታይ ምስተባህላ “ወደይ/ጓለይ ንመን ገዲፈ?” ክብላ ጀሚረን። "ነቲ ጸገም ርኢና፡ ንምንታይ ኢና መናበዪ ቘልዑ ዘይነዳሉ ኢልና፡" ትብል እታፈራሁ። ኣብ ብዙሕ ወረዳታትን ቀበሌታትን ቦታ ደልየን ብኣዝዩ ውሑድ ወጻኢታት መናበዪ ህጻናት ኣዳልየን። “እተን ኣብያተ ትምህርቲ ንእሽቶ ቦታ ክህባና ገይርና፣ ፍርናሽን ምንጻፍን ወሲኽናሉ። ብድሕሪኡ ኣደታት ምብኳር ኣቋሪጸን። ደቀን'ውን ምሉእ መዓልቲ እንተወዓሉ'ውን ሕጕሳት ኰይኖም።” ካብዚ ዝተዳለወ መናበዪ ህጻናት ሓንቲ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ መባእታ ቤት ትምህርቲ ምኒልክ ትርከብ። ደቀን ኣብ ቤት ትምህርቲ ምኒልክ ኣቐሚጠን ናብ ስራሕ ዝኸዳ ኣደታት ነቲ ኣገልግሎት ኣብ ወርሒ 350 ብር ጥራሕ እየን ዝኸፍላ። እዚ ዝኸብደን ድኻታት ኣደታት ድማ ብነጻ ኣገልግሎት ክረኽባ ይኽእላ። "እቲ ወረዳ ተጸሓሒፉ 6 ስራሕ ኣልቦ ኣደታት ከም ኣለይቲ ህጻናት ድሕሪ ምስልጣኑ እዩ እዚ ስራሕ ተጀሚሩ" ትብል። እቲ ቤት ትምህርቲ ናእዳ ይግብኦ እዩ፣ እቲ ወረዳ እውን ከምኡ። እታፈራሁ፡ እቲ መናበዪ ህጻናት ስራሕ ምስ ጀመረ፡ ንኣደታት ዝፈጠሮ ቅሳነት ፈጺማ ኣይትርስዖን። "[ኣደታት] ከመይ ከም ዘዕረፋ፡ ከመይ ከም ዝተሓጐሳ፡ ህይወተን ተቐይሩ እዩ።" እቶም ቈልዑ ኣብቲ ቀጽሪ ቤት ትምህርቲ ምኒልክ ምውዓል ምስ ጀመሩ፡ መዛኑኦም ክናፍቝን ኣዝዮም ክሕጐሱን ጀሚሮም። ንዕብየቶም እውን ምቹእ እዩ ነይሩ። እታፈራሁ በዚ ስራሕ ሞዴሊን ስራሕ ክሳብ ሕጂ ዕግበት ይስምዓ። መናበዪ ህጻናት ብደረጃ ሕብረተሰብ ክሳኻዕ ከም ዝኽእል ኣጽኒዓ ትኣምን። ስለዝኾነ ድማ ባጀት የብልናን፡ ቦታ የብልናን ዝብል መመኽነይታ ዓበይቲ ቤት ጽሕፈታት ንዓኣ ብዙሕ ትርጕም ኣይህባን። ሚኒስተር ህጻናት፡ ደቂ ኣንስትዮን መንእሰያትን ንመናበዪ ህጻናት ዝኸውን ቦታ ኣለዎ። “ኣስታት 10 ህጻናት ዘተኣናግድን ሞዴል ክኸውን ዝተዳለወን እዩ" ትብል ወይዘሮ ጽገ። ሚኒስተራትን ኣባይቲ ጽሕፈትን ብውሑድ ወጻኢታት ማእከላት መናበዪ ህጻናት እንተሃኒጸን ስቓይ ኣደታት ከቃልላ ይኽእላ። መናበዪ ህጻናት ንምቛም ሚልዮናት ዶላር ከምዘየድሊ ኣረጋጊጸን እየን። “ኣብ ቤት ትምህርቲ ምኒልክ ክንጅምር ከለና፡ እቲ ቦታ ጐሓፍ ዝኽዘነሉ ኣረጊት መኽዘን ፋይላት እዩ ነይሩ። ሂወት 66 ኣደታትን 66 ቈልዑን ዝቐየረ ንሱ'ዩ" ትብል እታፈራሁ። እዚ ኸኣ ኣብ ብዙሕ ቦታታት ተመሳሳሊ ነገር ክግበር ከምዝከኣል እዩ ዝሕብር። ንኣብነት ኣብ ቀጽሪ መሳጊድን ኣብያተ ክርስትያናትን መናበዪ ህጻናት ምድላው ይከኣል እዩ። ነዚ እዩ ድማ እታፈራሁ፡ "ናይ ድሌት እምበር ናይ ቦታ ጸገም የለን" ትብል። ሓደ ሓደ ግዜ ንዝተፈላለዩ ፍጻመታትን ስፖንሰርሺፕን ዝወጸ ሚልዮናት ዶላር፡ ስቓይ ሚልዮናት ኣደታት ንኸብቅዕ ክውዕል ከም ዝኽእል ዘይምዝንጋዕ ኣገዳሲ እዩ።


ከንቲባ ኣዲስ ኣበባ ነበር ታከለ ኡማ ወራር መሬት ተፈጺሙ ንዝብል ጸብጻብ ነጺጉዎ

ትማሊ ሰኑይ ውድብ ዜጋታት ኢትዮጵያ ንማሕበራዊ ፍትሒ (ኢዜማ) ካብ ቀረባ እዋናት ጀሚሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍላተ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ውራ መሬትን ዘይሕጋዊ ዕደላ ሓበራዊ መንበሪ ኣባይትን ከምዝተፈጸመ ዝሕብር ጸብጻብ ወግዓዊ ምግባሩ ይዝከር። እዚ ዘይሕጋዊ ተግባር ድማ ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ ከምዝተሳተፉ ኣፍሊጡ'ዩ። ምኽትል ከንቲባ እታ ከተማ ዝነበረ ታከለ ኡማ [ኣብዚ ሕዚ እዋን ሚንስተር መዓድን] ብወገኑ ዝተፈጸመ ዘይሕጋዊ ተግባር የለን ክብል መልሲ ሂቡ'ሎ። ንሱ:  "ውራ መሬት ብዝምልከት ካብታ ፈላሚት መዓልቲ ጀሚርና ክሳብ መወዳእታ ተሪር ስጉምቲ ክንወስደሉ ዝጸናሕና ጉዳይ እዩ" ክብል ኣብ ፌስቡክ ጽሒፉ። ን20 ሽሕ ሓረስቶት ዝተወሃቡ ናይ ኮንደሚንየም ሓበራዊ መንበሪ ኣባይቲ ብዝምልከት ከኣ ቅድሚ ሓደ ዓመት ብደረጃ ካቢነ ዝተወሰነን ዝተፈጸመን ከምዝኾነ ጠቒሱ። እቲ ተግባር ብቕሉዕ ከምዝተፈጸመ ዝሓበረ ታከለ ኡማ ካብ መሬቶም ተፈናቒሎም ኣብ ዝተሓተ ዓውዲ ስራሕ ተዋፊሮም ዝነበሩ 67 ሽሕ መራሕቲ ስድራ ከምዝነበሩ ብምግላጽ፤ ካብ ሞንጎኦም "ኣብ ሕሱም ጸገም ንዝወደቑ" 20 ሽሕ ኮንደሚንየም ከምዝተወሃበ ኣረዲኡ። ነዚ ምግባር ድማ "ይውሕድ እምበር ዝበዝሕ ኣይኮነን" ኢሉ። በቲ ስራሕ ከምዝሕበን ብምግላጽ ድማ "ብግፍዒ ንዝተበደለን ካብ መሬቱ ብግፍዒ ንዝተፈናቐለን ሓረስታይ ምኽሓስ ዘሕብን እዩ!" ክብል መርገጺኡ ኣፍሊጡ። ኣብቲ ኣብ ፌስቡክ ዝጠቅዖ መልእኽቲ: ኤዜማ ዝብል ስም ውድብ ፖለቲካ እንተዘየልዓለ'ኳ "ንዋላ ሓደ መዓልቲ ብዛዕባ'ቶም ብግፍዒ ዝተፈናቐሉ ሓረስቶት ተገዲሱ ዘይፈልጥ ጉጅለ ሎሚ ጉድኣት ሓረስቶት ንፖለቲካዊ ረብሕኡ ከውዕሎ ምርኣይ ዘሕዝን እዩ" ኢሉ። ብብርሃኑ ነጋ ዝምራሕ ውድብ: ዜጋታት ኢትዮጵያ ንማሕበራዊ ፍትሒ (ኢዜማ)፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ልዕሊ 200 ሽሕ ካሬ ሜትር መሬት ብውራ ከምዝተትሓዘ ብዝገበርኩዎ መጽናዕቲ ኣረጋጊጸ ኢሉ። እቲ ውራ መሬት 'ሰብ መዚ መንግስቲ'ውን ዝተሳተፍዎ እዩ' ዝበለ ኢዜማ፡ እዚ ድማ ንምክልኻሉ ኣጸጋሚ ገይርዎ ኣሎ ኢሉ። ኣብ ኢትዮጵያ ውራ መሬት ሓድሽ እኳ እንተዘይኮነ፡ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ግን ተራእዩ ብዘይፍለጥ መጠን: ውራ መሬት ተስፋሕፊሑ ምህላዉ እዩ እቲ ፖለቲካዊ ውድብ ዝገልጽ። "[ውራ መሬት] ኣብ ኣዲስ ኣበባ በዚ ደረጃን ቅልጣፈን ዝተስፋሕፈሓሉ እዋን ኣይነበረን" ይብል ኢዜማ ኣብ'ቲ ብደቂቕ ኣካይደዮ ዝበሎ መጽናዕቲ። ብዛዕባ'ዚ፤ መልሲ ንምርካብ ናብ ቤት ጽሕፈት ከንቲባ ኣዲስ ኣበባ ቴለፎን ደዊልና ነይርና፡ ኣይሰመረን። ካብቶም ብውራ ተታሒዞም ዝበሎም ቦታታት "ንጥዕና፡ ትምህርትን ንሓምለዋይ ልምዓትን ክውዕሉ ተሓዚኦም ዝጸንሑ ቦታታት" ከምዝርከብዎም እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። "ምምሕዳር ናይ'ታ ከተማ እናረኣየን እናሰምዐን ብዘይ ሕጋዊ መገድን ብዝተወደበን መልክዑ፡ ብውራ ዝተትሓዘ መሬት ብቕልጡፍ ካርታን ፕላንን ተሰሪሑሉ ብመሸጣ ናብ ሳልሳይ ወገን ሓሊፉ እዩ። ብውልቀን ብማሕበርን ንመፍረዪን ንኣገልግሎት ንግዲን ክውዕል ተገይሩ፡ ብዝኾነ መለክዒ ናይ ገዛ ተረባሕቲ ክኾኑ ዘይግበኦም ውልቀሰባትን ጉጅለታትን ድማ ቦታን መለለዪ ወረቐትን ተዋሂብዎም" ድማ ይብል። ኢዜማ ከምዝብሎ፡ እቲ ውራ መሬት፡ ሰብመዚ መንግስቲ "ቀንዲ ተሳተፍቲ" ዝነበርሉ እዩ። "ኣብ ስልጣን ዘለዉ መራሕቲን ኣካላት ፍትሕን ልዑል ኣበርክቶ ነይርዎም ጥራይ ዘይኮነስ፡ ናይ'ቲ ጉዳይ ቀንዲ ተዋሳእቲ እዮም። ዝደልዩዎም ሰባትን ጉጅለታትን መሬት ክወርሩ ኣጣጢሖም፡ ምስ ውልቀሰባት ተመሳጢሮም ድማ ባዕሎም ወረራ ፈጺሞም" ክብል ይኸስስ። ውድብ ኢዜማ ኣብ ሓሙሽተ ክፍላተ-ከተማ ብዝገበሮ መጽናዕቲ፡ 212,600 ካሬ ሜትር መሬት ከምዝተወረረ ኣረጋጊጸ እ ይብል። ንሳቶም ድማ፡ - ኣብ ንፋስ ስልክ ላፍቶ፡ 88,100 ካሬ ሜትር - ኣብ የካ፡ 63,000 ካሬ ሜትር - ኣብ ቦሌ፡ 15,000 ካሬ ሜትር - ኣብ ኮልፌ ቀራኒዮ፡ 23,600 ካሬ ሜትር - ኣብ ኣቃቂ ቃሊቲ ፡ 23,000 ካሬ ሜትር እቲ ውድብ ወሲኹ፡ ካብ ውራ መሬት ብተወሳኺ፡ ናይ ሓባር መንበሪ ኣባይቲ (ኮንደሚንየም) ዘይፍትሓዊ ዕደላ ይካየድ ኣሎ ይብል። "ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብዘይፍትሓዊ መገዲ፡ ኮንደሚንየም ንዘይግበኦም ውልቀሰባትን ጉጅለታትን ይህብ ከምዘሎ ኣረጋጊጽና ኢና" ኢሉ። "ብፍላይ እቲ ሕዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ምምሕዳር ከተማ" ኢሉ ዝጠቅስ እቲ መጽናዕቲ፡ ዕጻ ኣውዲቑ ንዕድለኛታት ከከፋፍል ምዃኑ እኳ እንተገለጸ "ውሽጢ ንውሽጢ ንናይ ባዕሎም ኣባላት፡ ሹመኛታትን፡ ንዘይፍለጡ ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ተዓዲሉ እዩ ክብል ከሲሱ። "ሰራሕተኛታት ክልል ኦሮሚያ፡ ቅድም ክብል ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ዙርያ ኣዲስ አበባን 'ኮንደሚንየም' ከምዝተዓደሉ ይፍለጥ እዩ። ሕዚ ድማ ዳግም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኮንደሚንየም ይዕደሎም ኣሎ" ኢሉ። ኣብ'ቲ ናይ ኢዜማ መጽናዕቲ፡ ናይ መንግስቲ መልሲ ኣይተኻተተን። ንምምሕዳር እቲ ከተማን ቤት ጽሕፈት ከንቲባን መብርሂ ሓቲቶም መልሲ ከምዘይረኸቡ እዮም ዝገልጹ።


መረጻ ቤት ምኽሪ ኣዲስ ኣበባን ድሬዳዋን ንቐጻሊ ዓመት ተናዊሑ

መረጻ ቤት ምኽሪ ከተማታት ኣዲስ ኣበባን ድሬዳዋን ከምኡ ድማ ከባብያዊ መረጻ፡ ምስ ሃገራዊ መረጻ ክካየድ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ ሎሚ ኣብ ዝገበሮ ህጹጽ ኣኼባ ወሲኑ። መረጻ ቤት ምኽሪ ክልቲአን ከተማታት ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ ኣብ 2011 ክካየድ ዝግበኦ እኳ እንተነበረ፤ ንሎሚ ዓመት ክካየድ እዩ ተናዊሑ ነይሩ። እንተኾነ፤ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ በቲ ዝተትሓዘሉ መደብ ከካይዶ ከምዘይክእል ብምግላጽ ምስ ሃገራዊ መረጻ ክካየድ ብደብዳቤ ብምሕታቱ እዩ እዚ ውሳነ ብባይቶ ኢትዮጵያ ጸዲቑ ዘሎ። ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ፡ 4 ሓምለ ናብ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኣብ ዝጸሓፎ ደብዳቤ፡ መረጻ ክልቲኡ ኣብያተ ምኽሪ ሎሚ ዓመት ክካየድ ከምዘይክእል ጠቒሱ እዩ። ከም ምኽንያት ዘቕረቦ ድማ፡ ኣፈጸምቲ መረጻ ንምምልማል፣ ንምውዳብን ንምስልጣንን ግዜ ይሓጽር እዩ ዝብል እዩ። ብመሰረት እቲ ውሳነ ድማ፤ እቲ ሕዚ ዘሎ ቤት ምኽሪ ክልቲአን ከተማታት ሓላፍነቱ ሒዙ ክቕጽል እዩ። እቲ ኣብ 2010 ክካየድ ዝነበሮ መረጻ ቤት ምኽሪ ኣዲስ ኣበባን ድሬዳዋን፤ ኣብታ ሃገር ብሰንኪ ዘጋጠመ ቅልውላው እዩ ንሎሚ ዓመት ክካየድ ተናዊሑ ነይሩ።


ኢትዮጵያ፡ ትማሊ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ምንቅጥቃጥ መሬት ኣጋጢሙ'ዶ ነይሩ?

ትማሊ ሰኑይ [11 ጥቅምቲ 2012 ኣ.ኢ] ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምንቅጥቃጥ መሬት ከምዘጋጠመ ዝገልጹ ሓበሬታ ኣብ ማሕበራዊ ገጻት ተዘርጊሖም ኣለዉ። 'ኣፍሪቃ ኢንስቲትዩት' ዝተበሃለ ሓደ ትካል፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምንቅጥቃጥ መሬት ተኸሲቱ ከምዝነበረ ዘአንፍት ሓበሬታ ኣብ ናይ ትዊተር ገጹ ኣውጺኡ ነይሩ። ግን ኣብ ኢትዮጵያ ኮነ ኣዲስ ኣበባ ምንቅጥቃጥ መሬት ኣጋጢሙ ነይረ'ዶ ይኸውን? ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት ጂኦፊዚክስ፣ ሳይንስ ኣስትሮኖሚን ዶክተር ኣታላይ ኣየለ፡ ኣብ ምንቅጥቃጥ መሬት መጽናዕቲ የካይድ'ዩ። ንሱ ከምዝበሎ፡ ብመሰረት ካብ ፉሪ [ካብ ኣዲስ ኣበባ ውጽእ ኢሉ ዝርከብ ቦታ] ከምኡ'ውን ኣብ ከባቢ ዶብ ኢትዮጵያን ኬንያን ዘለዉ ሓሙሽተ ጣብያታት ዝተረኸበ መረዳእታ ኣብ ምብራቕ ኢትዮጵያ ሜኢሶ ዝተበሃለ ከባቢ ምንቅጥቃጥ ኣጋጢሙ እዩ። "ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ብሰንኪ እቲ ኣብ መኢሶን ዝተፈጠረ ምንቅጥቃጥ'ዩ ንዝረት ተሰሚዕዎም" ክብል ኣረዲኡ። ኣብ ከባቢ ሜኢሶ 5 ሬክተር ስኬል ዝዕቀን ምንቅጥቃጥ፤ ንጉሆ ሰዓት 12 [06፡00] ከምዘጋጠመ ገሊጹ። "ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘለዉ ሰባት'ውን ክስምዖም ይኽእል'ዩ፤ ብፍላይ ኣብ ዓበይቲ ህንጻታት ዝጸንሑ ሰባት ብዝያዳ ክፍለጦም ይኽእል'ዩ። ብሬክተር ስኬል [መዕቀኒ ምንቅጥቃጥ መሬት] 5 ማለት ጉድኣት ዘብጽሕ ኣይኮነን" ኢሉ። ብፍላይ ኣብ ኣዋሽንን ኣሰበ-ተፈሪን ብጣዕሚ ከምዝተሰምዐ ዘዘኻኸረ እቲ ተመራማሪ፡ ኣዲስ ኣበባ ድማ ንሓጓፍ ሽንጥሮ ዝቐረበት ብምዃና ከምዚኦም ዝበሉ ክስተታት ክስምዕዎ ከምዝኽእሉ ሓቢሩ። እዚ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ንነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ክስምዖምን ከሰንብዶምን ከሎ ንፈለማ እዋን ከምዘይኮነ ድማ ተዛሪቡ። "ብ2009 ኣ.ኢ ኣብ ኣንኮበር ዝተኸሰተ 4.7 ሬክተር ስኬል ዝዕቀን ምንቅጥቃጥ፡ ንነበርቲ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከባብታትን ንዝረት ተሰሚዕዎም'ዩ" ክብል ኣዘኻኺሩ። ኢትዮጵያ ብ1953 ዘጋጠማ ምንቅጥቃጥ መሬት እቲ ዝዓበየ ኮይኑ ተመዝጊቡ ይርከብ። እቲ ካራቆሬ ኣብ ዝተበሃለ ከባቢ ዘጋጠመ ምንቅጥቃጥ ብሬክተር ስኬል 6.5 ነይሩ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ድማ 30 ሰባት ሞይቶም።


ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ካብ ሎሚ ጀሚሩ መለለዪ መንነት (ታሴራ) ምሃብ ተቛሪጹ

ኣብ ከተማ ኣዲስ አበባ ካብ ሎምመዓልቲ ጀሚሩ ናይ ነባርነት መለለዪ ወረቐት (ታሴራ) ምሃብ ደው ከምዝበለ ምምሕዳር እታ ከተማ ኣፍሊጡ፡፡ በዚ መሰረት ኣብታ ከተማ ዝርከቡ ኩሎም ናይ ወረዳ ምምሕዳራት፡ ምስቲ  ኣብታ ሃገር ዘሎ ኩነታት ብዝተሓሓዝ ወረቐት መለለዪ መንነት ምሃብ ደው ከምዘበሉ ተገሊጹ፡፡ ምኽንያት እቲ ውሳነ ድማ ብዝተፈላለየ መገዲ ናታ ከተማ ዝኣትዉ ‘‘ጸጉረ ለወጥን ሰሊኾም ዝኣትዉን ንምክልኻል’’ ከምኡ ድማ ድሕነት ንምሕላውን ከምዝኾነ ካብ ፕረስ ሰክረተሪ ምምሕዳር እታ ከተማ ዝወጸ መግለጺ ሓቢሩ፡፡ ቤት ምኽሪ ሚኒስተራት ካብ 23 ጥቅምቲ 2014 ኣቆጻጽራ ግእዝ ጀሚሩ ኣብ መላእ ኢትዮጵያ ተግባራዊ ዝኸውንን ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ዝጸንሕን ኣዋጅ ህጹጽ ግዘ ምእዋጁ ይዝከር፡፡ እቲ‘‘ኣብ ልዕሊ ሃለዋትን ሉእላውነትን ሃገር ንዘጋጠመ ሓደጋ ንምክልኻል ዝወጸ ኣዋጅ ቁጽሪ 5/2014’’ ብዝብል ዝወጸ ድንጋገታት ህጹጽ እዋን፡ ዝተፈላለዩ ክልከላታትን ግዴታታትን ዝሓዘ ኮይኑ፡ ካብዚኦም እቲ ሓደ ኩሎም ዜጋታት መንነቶም ዝገልጽ ሕጋዊ ወረቐት ክሕዙ የገድድ፡፡ በዚ መሰረት ኩሉ ዜጋ ኣብ ዝኾነ ቦታ ናይ ቀበሌ መለለዪ መንነት፣ መዘወሪ ፍቓድ፣ ናይ ስራሕ መለለዪ፣ ፓስፖርት ወይ ምስዚኦም ዝመሳሰል መለለዪ ወረቐት ሒዙ ክንቀሳቐስ የገድድ፡፡ እቲ ኣዋጅ ወረቐት መለለዪ መንነት ዘይብሎም ሰባት ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ኣብ ከባቢኦም ኣብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ቀበሌ፣ ወረዳ፣ ምምሕዳር ወይ ጣብያ ፖሊስ ተመዝጊቦም ጊዝያዊ ወረቐት መንነት ናይ ምሓዝ ግዴታ ከምዘለዎም ደንጊጉ፡፡ ካብ ሎምመዓልቲ ጀሚሩ ወረቐት መለለዪ መንነት ምሃብ ደው ዘበለ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ እውን፡ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት መለለዪ መንነት ዘይወሰዱ ሰባት፡ ብፍሉይ ኣገባብ ብዝምልከቶ ኣካል ተጻርዩን ተረጋጊጹን ጊዝያዊ መለለዪ መንነት ከምዝዳለወሎም ኣፍሊጡ ኣሎ፡፡ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ኲናት እናሓየለ ምምጽኡ ስዒቡ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝተፈላለዩ ናይ ድሕነት ስጉምቲታት ይወስድ ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ፡፡ ናይ ውልቀ ዕጥቂ ዘለዎም ሰባት ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ከመዝግቡ፡ መሳርሒ ኲናት ዘየመዝገቡ ግና ስጉምቲ ከምዝውሰዶም ሰብመዚ እታ ከተማ ትማሊ ምግላጾም ይዝከር፡፡


ሓላፊ ቢሮ ኢኖቬሽንን ቴክኖሎጅን ሙሉቀን ሃፍቱ ናይ ዘይምኽሳስ መሰሉ ተላዒሉ

ኣባል ቤት ምኽሪ ኣዲስ ኣበባን ሓላፊ ቢሮ ኢኖቬሽንን ቴክኖሎጅን እታ ከተማ ሙሉቀን ሃፍቱ (ዶ/ር) ናይ ዘይምኽሳስ መሰሉ ተላዒሉ። ባይቶ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ናይ ኣባሉ ሙሉቀን ሃፍቱ ናይ ዘይምኽሳስ መሰል ንክለዓል ዝወሰነ፡ ካብ ሚኒስትር ፍትሒ ብመሰረት ዝቐረበሉ ሕቶ ስዒቡ እዩ። ሙሉቀን ሃፍቱ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ምስ ዝወፅአ ዕጫ ሓባራዊ መንበሪ ኣባይቲ ብዝዛመድ ብገበን ብልሽውና ተጠርጢሩ ኣብ ቀይዲ ንክውዕል እዩ እዚ ናይ ምኽሳስ መሰል ተላዒሉ ዘሎ። ሙሉቀን ሃፍቱ ቅድሚ ክልተ መዓልታት እዩ ካብ ሓላፍነቱ ተኣልዩ። ኣባላት ባይቶ ተወከልቲ ህዝብን ናይ ኩለን ክልላት ቤት ምኽሪን ፡ ብትሕዞ ገበን እንተዘይዀይኑ፡ ኣብ ቀይዲ ናይ ዘይምውዓልን ናይ ዘይምኽሳስን  መሰል ኣለዎም። ኣባላት ባይቶ ብገበን እንትጥርጠሩ ናይ ዘይምኽሳስ መሰሎም ክለዓል ዝገብር እቲ ዝተወከለሉ ቤት ምኽሪ እዩ። ኣፈ ጉባኤ ቤት ምኽሪ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ወይዘሮ ቡዜና ኣልቃድር፡ ሚኒስትር ፍትሒ ዝለኣኾ ደብዳበ ናብቲ ባይቶ ኣቕሪባ። እቲ ሚኒስትር፡ ሙሉቀን ሃፍቱ ስልጣኑን ሓላፍነቱን ብዘይኣግባብ ብምጥቃም ብገበን ብልሽውና ተጠርጢሩ፡ ኣብ ቀይዲ ውዒሉ ምርመራ ክግበርን ናይ ዘይምኽሳስ መሰሉ ንክለዓልን እዩ ሓቲቱ። ነዚ ሕቶ ስዒቡ ድማ፡ ቤት ምኽሪ እቲ ከተማ ሎሚ ኣብ ዘካየዶ ጉባኤ፡ ናይ ሙሉቀን ሃፍቱ ናይ ዘይምኽሳስ መሰል ተቐንጢጡ።


ኮሮናቫይረስ፡ መርዑት ምስ ክልተ ኣዕሩኽ ዝተረኸቡሉ ስነስርዓት መርዓ ኣብ ኢትዮጵያ

እቲ ስነስርዓት መርዓ ኣብ ኢትዮጵያ ከተማ ኣዲስ ኣበባ እዩ ተፈጺሙ። ብምኽንያት ስግኣት ኮሮናቫይረስ ድማ መርዑት ምስ ክልተ ኣዕሩኽቲ ጥራይ ተረኺቦም። መርዑት ሙለታ ጉልሜሳን እመቤት ምስጋናን ይበሃሉ። ስነስርዓት መርዕኦም ድማ ኣብ ዝሓለፈ ሰንበት ተኻይዱ። "ኣብ ወርሒ ግንቦት ንምፍጻም ኢና ተሊምና ነይርና። ኩነታት እዚ ሕማም ብምርኣይ ድማ ክነሕጽሮ ወሲንና። ልዕሊ ኣርባዕተ ሰባት ከይተኣኻኸቡን መርዓ ከይፍጸምን ተኸልኪሉ እዩ ዘሎ" ይብል መርዓዊ ሙለታ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል። ወሲኹ ድማ "ነዚ ሕጊ ከይጠሓስናን መንግስቲ ንዘውጽኦ መምርሒ ተኸቲልናን ኣርባዕተ ሰባት ብምዃን ፈጺምናዮ። ኣነን መርዓተይን ካልኦት ክልተ ድማ ሓደ ናተይ ሓደ ድማ ናታ ኣዕርኽቲ ብምግባር መርዓና ብኣርባዕተ ሰብ ኣካይድና" ክብል ነቲ ዝነበረ ኩነታት ገሊጹ። እቲ ስነስርዓት መርዓ ሓደ ቐሺ ኣብ ዝተረኸቡሉ ኣብ ቤተክርስትያን መካነ የሱስ'ዩ ተፈጺሙ። ንሱ "ነቶም ቀሺ ሓዊስካ ብሓሙሽተ ሰባት ጥራይ ምክያዱ ፍልይ ዝበለ እዩ" ይብል ብውሳንኦም ከምዘይጠዓሱ ንምርዳእ። መርዓ ክትሓስብ ከለኻ ብዝሒ ዕዱማት ኣብ ቅድሚት ዝመጽእ ጉዳይ እዩ። ሙለታ'ውን በዚ ሓሳብ ይሰማማዕ። "ንሕና'ውን ካብ 70 ክሳብ 100 ሰባት ኣብ መርዓና ክርከቡ ብትልሚ ሒዝናዮ ነይርና" ኢሉ። "ንወለድና፣ ኣዝማድናን መሓዙትና 'ኣብ መርዓና ኣይትምጽኡ፤ ከምዚ ንብለኩም ዘለና ድማ ስለንፈትወኩም እዩ' ኢልናዮም ኢና" ይብል። ኮሮናቫይረስ ክመሓላለፍ ካብ ዝኽእልዎ መገዲታት እቲ ሓደ፡ ምትእኽኻብ  ሰባት ከምዝኾነ ይዛረብ እቲ መርዓዊ። "ንሕና ናትኩም ስለዝኾንና ጽባሕ ኮሮናቫይረስ ምስሓለፈ ክንራኸብ ኢና፤ ሓጎስና ግን በብዘለኹምሉ ኮይንኩም ተኻፈሉ' ኢልና ኣእሚንናዮም" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ወለዶም ኣብቲ ዕለት መርዓ ክርከቡ ብጣዕሚ ሃንቀውታ ከምዝነበሮም ግን ኣይሓብአን። "ንወለድና ይቕሬታ ሓቲትናዮም ኢና። ተስማዕሚዕና ኢና ነዚ ፈጺምና" ኢሉ። መርዓዊ ሙለታ ጉልሜሳን መርዓት እመቤት ምስጋናን ዝተኸደንዎ ክዳን መርዑት ኣብቲ ቤተክርስትያን ብምውጻእ ጉዳዮም ፈጺሞም ልክዕ ከም ካልእ እዋን ኮይኖም'ዮም ናብ ገዝኦም ተመሊሶም።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብሰንኪ ከቢድ ዝናብ ህይወት ሸውዓተ ሰባት ሓሊፉ

ትማሊ ሰሉስ፤ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝወቕዐ ከቢድ ዝናብ ስዒቡ፡ ናይ ሸውዓተ ሰባት ህይወት እንትሓለፍ፡ ሃለዋት ሓንቲ ሰበይቲ ዛጊድ ኣይተፈልጠን። እቲ ሓደጋ፡ ብልሙድ መካነ እየሱስ ሴሚናሪ ተባሂሉ ኣብ ዝፍለጥ ኮሌጅ ቀጽሪ እዩ ኣጓኒፉ። ሓላፊ ሚድያን ጉዳያት ሕግን እቲ ኮሌጅ፡ ኣቶ ኣሴር ሰይፉ፡ ትማሊ ሰዓት ዓሰርተ ኣቢሉ [ብኣቆጻጽራ ግእዝ] ብጥቓ እቲ ኮሌጅ ዝሓልፍ ሩባ መካኒሳ መሊኡ፡ ሓጹር እቲ ኮሌጅ ኣፍሪሱ ምስኣተወ እዩ፡ እቲ ሓደጋ ከምዝበጽሐ ንቢቢሲ ገሊጹ። ንሱ ወሲኹ፡ በቲ ሓደጋ ህይወቶም ዝሓለፈ ሰባት፡ እቲ ሓደጋ እንተጓንፍ፡ ኣብ መንበሪ ገዘኦም ከምዝነበሩን፡ ናይ ሓደጋ እዋን ሰራሕተኛታት፡ እታ ሃለዋታ ዘይተፈልጠ ንምርካብ ኣብ ኣለሻ ከምዝርከቡ ተዛሪቡ። ምክትል ከንቲባ ምምሕዳር ኣዲስ ኣበባ፡ ኣዳነች ኣቤቤ፡ መካነ እየሱስ ሴሚናሪ ዝርከበሉ ጀርመን ኣደባባይ፣ ኣደይ ኣበባ ጎልፍ ክለብን ተባሂሎም ዝፍለጡ ከባብታት ሓደጋ ውሕጅ [ዕልቕልቕ] ከምዝገጠሞምን ኣብ ልዕሊ ሰብን ንብረትን ጉድኣት ከምዘብጸሐን ኣብ ትዊኡተር ገጻ ኣስፊራ። እቲ ሓደጋ፡ ኣብ ውሽጢ’ቲ ቐጽሪ ኣብ ልዕሊ ዝነበሩ መምህራንን ካልኦት ሰራሕተኛታትን ከምዝኾነ ዓቕሚ ዝረኸቡ ናብ ዝባን ቆርቖሮ ወጺኦም ህይወቶም ከትርፉ ከምዝኸኣሉን፡ ሓላፊ ሚድያን ሕግን’ቲ ኮሌጅ፡ ኣቶ ኣሴር ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብቲ ኮሌጅ ሓደርቲ ዝኾኑ ኣስታት 300 ዝኾኑ ተምሃሮ እንተሃለዉ’ኳ፡ እቲ መንበሪኦም ኣብ በሪኽ ቦታ ብምዃኑ ጉድኣት ከምዘይበጽሖም’ውን ወሲኹ ገሊጹ። ኣብ ልዕሊ ኣብ ውሽጢ እቲ ቀጽሪ ዝነበሩ ተሽከርከርትን ካልኦት ንብረትን’ውን ከቢድ ጉድኣት ከምዝወረደ ሓቢሩ። “ቅድሚ ሕዚ ተመሳሳሊ ሓደጋ ኣጓኒፉ እንተነበረ’ኳ፡ እቲ ናይ ሕዚ ግን ኣዝዩ ዝኸፍአን ህይወት ሰባት ዝመንዘዐን እዩ” ድማ ኢሉ። ሰራሕተኛ እቲ ኮሌጅ ዝኾነ ሲማ ጉደታ መንበሪ ገዛ ሰራሕተኛታት በቲ ውሑጅ'ኳ እንተዕለቕለቐ ንሱን ሓፍቱን ግን ብህይወት ክተርፉ ከም ዝኽኣሉ ሓቢሩ።"ሰለስተ ኣባይቲ ሓደጋ ክበጽሖም እንከሎ፡ ካብ ሓደ ገዛ ሓሙሽተ ሰባት ሞይቶም፤ ካብቲ ካልኣይ ገዛ ድማ ቖልዓ ሓደ ዓመትን ሓደ ወርሕን ህጻን ምስ ሓብሓቢቱን ህይወቶም ሓሊፉ፤ ካብቲ ሳልሳይ ገዛ ከኣ ቖልዓ 10 ዓመት ሞይታ" ኢሉ። እቲ ኮሌጅ፡ ኣብ ምሕደራን መሪሕነትን ኣትኲሩ ስልጣና ብምሃብ ዝፍለጥ ማእከል ኮይኑ፡ ልዕሊ ዕስራ ዓመታት ዘቑጸረ፡ ቤት ትምህርቲ ሙዚቃ ጃዝ መካነ እየሱስ’ውን ኣካል እዚ ኮሌጅ ምዃኑ ይዝረብ። ሕዚ’ውን ትንቢታት ኣየር ጸባይ፡ ኣብታ ከተማ ከቢድ ዝናብ ከምዝወቅዕ ዘመልክቱ ኮይኖም፤ ነበርቲ ቅድመ-ጥንቃቐ ክገብሩ ከምዘለዎም ይሕተቱ።


ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብኣሰቃቒ ኩነታት ንክልተ ኣሕዋት ህጻናት ብምቕታል ዝተጠርጠረት ሰራሕተኛ ገዛ ኣብ ቀይዲ ኣትያ

ኣብ ኣዲስ ኣበባ፡ ክልተ ኣሕዋት ብዘስካሕክሕ ኣገባብ ድሕሪ ምቕታሎም፡ ሰራሕተኛ ገዛኦም በቲ ቕትለት ተጠርጢራ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወት ፖሊስ ኣፍሊጡ። እቲ ገበን፡ ኣብ ክፍለ ከተማ ለሚ ኩራ ኣራብሳ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሓባራዊ መንበሪ ኣባይቲ [ኮንደሚንየም] ዘጋጠመ ምዃኑ ሓበሬታ ፖሊስ ብተወሳኺ የመልክት። ነበርቲ እቲ ከባቢ፡ "ኣዝዩ ዘሰቅቕ" ዝበልዎ ገበን ቅትለት ዝተፈጸሞም ህጻናት ቈልዑ፡ ክልተን ሰለስተን ዓመት ዝዕድመኦም  ሓውን ሓፍትን እዮም። ምኽትል ዳይሬክተር ርክብ ህዝቢ ፖሊስ እታ ከተማ ኮማንደር ማርቆስ ታደሰ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ “ኣዝዩ ዘሕዝንን ዘስካሕክሕን” ብዝተባህለ ገበን ዝተጠርጠረት ውልቀሰብ፡ ጓል 19 ዓመት ሰራሕተኛ ናይቲ ገዛ እያ ኢሉ። እታ ውልቀሰብ፡ ነቲ ገበን ከም ዝፈጸመት ብምእማን ኢዳ ንፖሊስ ከም ዝሃበት’ውን ሓቢሩ። እቲ ገበን፡ ትማሊ [26 ነሓሰ 2014 ዓ.ም] ረፋድ ካብ ሰዓት 3፡30 ክሳብ 4፡00 [ማለት 9፡30-10፡00] ኣብ ዘሎ ግዜ እዩ ተፈጺሙ ዝብል ኮማንደር ማርቆስ፡ እታ ጥርጥርቲ ነቶም ህጻናት ሓኒቓን ካራ ተጠቒማን ብኣሰቃቒ ኵነታት ከም ዝቐተለቶም ዘመላኽቱ ግምታት ኣለው ኢሉ። እታ ውልቀሰብ፡ ነቲ ገበን ንምፍጻም ምኽንያት ዝዀና ነገር ንምፍላጥን ኵነታት ጥዕና ኣእምሮኣ ንምግንዛብን መርመራታት ይግበሩ ከም ዘለው’ውን ሓቢሩ። ብመሰረት ፖሊስ ዝኣከቦ ዘሎ ሓበሬታ ግን፡ እታ ጥርጥርቲ ምስ ስድራ እቶም ቈልዑ ዝዀኑ ኣስራሕታ ዝተፈጥረ ጐንጺ፡ ምኽንያት እቲ ገበን ክኸውን ከም ዝኽእል የመልክቱ። “ምንም ኣብ ልዕሊ ዘይፈልጡ ህጻናት ዝተፈጸመ ዘስካሕክሕ ገበን የሕዝን’ዩ” ዝበለ እቲ ኮማንደር፡ ወለዲ መንነትን ኵነታትን ዝቘጽርዎም ሰራሕተኛታት ገዛ ብጥንቃቐ ክፈልጡ ከም ዝግባእ ኣዘኻኺሩ። “ከም ቤተሰብ ኰይነን ዝሰርሓ ሰራሕተኛታት ኣለዋ እየን፤ እንተዀነ ከምዚ ዓይነት ገበን ዝፍጽማ ኸኣ ስለ ዘለዋ፡ ሕብረተሰብ ጥንቃቐ ክገብር ኣለዎ”  ክብል ተዛሪቡ። ፖሊስ ኣብዚ ጉዳይ ተወሳኺ መርመራ ይገብር ከም ዘሎ ተፈሊጡ።


እስክንድር ነጋ ዝመርሖ ቤት ምኽሪ "ባለ ኣደራ" ዝወደቦ ሰልፊ ክስርዝ ከም ዝተገደደ ገሊጹ

ቤት ምኽሪ ባለኣደራ ኣዲስ ኣበባ' ብዝብል ስም ዝፍለጥ ምንቅስቓስ፡ ንሰንበት 2 ጥቅምቲ/ 13 ጥቅምቲ 2019  ከካይዶ መደብ ዝሓዘሉ ሰላማዊ ሰልፊ ክስርዝ ከም ዝተገደደ ገሊጹ። ኣቦ መንበር ናይቲ ቤት ምኽሪ እስክንድር ነጋ ኣብ ትዊተሩ ከም ዝገለጾ፡ ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ እቲ ሰልፊ ከይካየድ ስለ ዝኸልከለ እዩ እቲ መደብ ተሰሪዙ። ፖሊስ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ሰንበት ኣብታ ከተማ ዝካየድ ዝኾነ ሰልፊ ይኹን፡ ህዝባዊ ኣኼባ ከም ዘይህሉ ምግላጹ ዝዝከር እዩ። ድሕሪ እዚ፡ እቲ ቤት ምኽሪ፡ ህጹጽ ኣኼባ ድሕሪ ምግባር "ንሰላም እታ ሃገርን ንውሕስነት ህዝባን ቀዳምነት ብምሃብ እቲ ሰልፊ ተሰሪዙ'ሎ" ኢሉ። ትማሊ ቀዳም፡ ብዙሓት ኣባላት 'ቤት ምኽሪ ባለኣደራ' ከም ዝተኣሰሩ እስክንድር ነጋ ንቢቢሲ ተዛሪቡ እዩ። ካብ ኣወሃሃድቲ ናይቲ ሰልፊ ሓደ ዝኾነ ናትናኤል ያለምዘውድ፡ ሰባት ናብቲ ሰልፊ ንክመጽኡ ከጓሳጉስ ኣብ ዝወጽአሉ፡ ብቀዳም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከባቢ 'ፒያሳ' ከም ዝተኣሰረ ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "ሰልፊ ከም ዘየለን ዓሪፍና ኮፍ ክንብልን ነጊሮም ምሸት ፈቲሖምና" ድማ ኢሉ። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ነቲ ሰልፊ ከም ዝኸልከሎን፡ ጎስጓስ ክገብር ከም ዘይክእል ከም ዝተሓበሮ እውን ናትናኤል ይዛረብ። ካብቶም መርመርቲ እቲ ሓደ "ንናትካ ውሕስነት ክንብል ኢና ኣሲርናካ" ከም ዝበሎ እውን ንቢቢሲ ገሊጹ። 'ብናትኩም ሰልፊ ዝተቖጥዑ፡ ካብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ዝመጽኡ ሰባት፡ ጉድኣት ከብጽሕልኩም ስለ ዝሃቀኑ ንናትኩም ውሕስነት ኢና ሒዝናኩም' ከም ዝበልዎ ዝተዛረበ ናትናኤል "ሓበሬታ እንተሃልዩኩም፡ ነቶም ጉድኣት ከብጽሑ ዝመጽኡ ሰባት ዘይትሕዝዎም?" ዝብል ምላሽ ከም ዝሃበ ተዛሪቡ። ኣብቲ ንሱ ተኣሲርሉ ዝነበረ ኣብ ፒያሳ  ኣብ ጥቓ ሆቴል ጣይቱ ዝርከብ መደብር ፖሊስ፡ ኣስታት ዕስራ ዝኾኑ ሰባት ብተመሳሳሊ ምኽንያት ተኣሲሮም ምንባሮም፡ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ዝተቐየዱ ኣባላቶም ከም ዝነበሩ'ውን ይዛረብ። ንዕኡ ሓዊሱ፡ መብዛሕተኦም ካብቶም ዝተኣሰሩ፡ ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ  ትማሊ ምሸት 2 ጥቅምቲ ሰዓት ኣርባዕተ ከም ዝተፈትሑ ሓቢሩ። ፖሊስ ኣዲስ ኣበባ ብዛዕባ እዚ ማእሰርቲ፡ ዛጊድ ዝሃቦ ሓበሬታ የለን። እቲ ቤት ምኽሪ፡ ኣብ 'መስቀል ኣደባባይ' ሰልፊ ዝጸውዐ "እቲ ተስፋ ተገይርሉ ዝነበረ ጅማሮ ስርዓት ዴሞክራሲ ስለ ዝተጨወየ" ምዃኑ ገሊጹ ነይሩ። ቅድሚ ሕዚ ብዝተፈላለዩ መገድታት ድምጾም ከም ዘስምዑ ዝገለጸ እስክንድር ነጋ፡ ሰማዒ ስለ ዝሰኣኑ ግን ነቲ ሰልፊ ክጽውዑ ከም ዝተገደዱ ገሊጹ ነይሩ። ድሕሪ እቲ ሰልፊ ፍታሕ እንተዘይረኺቦም ድማ፡ ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ጽዕንቶ ንምሕዳር፡ ከም ስራሕ ደው ናይ ምባል ዝኣመሰሉ ኣድማ 'ስልትታት ቃልሲ' ከም ዝኣትዉ ገሊጹ እዩ።


ኣብ ባህርዳር ብዝተገበረ መጥቓዕቲ ዝተወግአ ኣኽባሪ ሕጊ እቲ ክልል፡ ኣቶ ምግባሩ ከበደ ሞይቱ

ብቀዳም 22 ሰነ 2019 ኣብ ርእሰ ከተማ ክልል ኣምሓራ ዝኮነት ከተማ ባህርዳር ብዝተኻየደ መጥቐቃዕቲ፡ በቲ መጥቓዕቲ ተወጊኡ ኣብ ሆስፒታል ክእለ ዝጸንሐ ኣኽባሪ ሕጊ እቲ ክልል ኣቶ ምግባሩ ከበደ ሎሚ ሞይቱ። ብቀዳም ኣብ  ከተማ ባህርዳ ዝተኻየደ ፈተነ ዕልዋ፡ ላዕለዎት ሰብ መዚ እቲ ክልል ኣብ ኣኬባ ኣብ ዝነበርሉ መጥቓዕቲ ስለ ዝወረዶም፡ ፕረዝደንት እቲ ክልልን ምክትሉን ሽዑ ክሞቱ እንከለዉ፡ ኣኽባሪ ሕጊ እቲ ክልል ኣቶ ምግባሩ ከበደ ከኣ ኣብ ሆስፒታል ክእለ ድሕሪ ምጽናሕ ሎሚ ከምዝዓረፈ መደብር ተሌቪዥን ኣምሓራ ኣቓሊሓ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ብዝተፈጸመ 'ፈተነ ዕልዋ' ዝተብሃለሉ መጥቓዕቲ፡ ፕረዚደንት እቲ ክልል ዶክተር ኣምባቸው መኮንን ኣማካሪኡ እቶ እዘዝ ዋሴን ኣብ ባህርዳር ክቕተሉ እንከለዉ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ድማ ኢታ ማጆር ሹም ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ጀነራል ሰዓረ መኮነንን ላዕለዋይ ወተሃደራዊ መኮንን ጀነራል ገዛኢ ኣበራን ከም ዝተቐትሉ ይዝክር።


ኣዲስ ኣበባ፡ ኩሎም ተምሃሮ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ 'ዲቪዛ' ብነጻ ከም ዝዕደሉ ተገሊጹ

ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከባ ልዕሊ 400 መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ዝመሃሩ ከባቢ 600 ሽሕ ተመሃሮ፡ 'ዲቪዛ' [ክዳን ተምሃሮ]፣ ደፍተርን ካልኦት ናውቲ ትምህርትን ብናጻ ከም ዝዕደሎም  ምምሕዳር ናይታ ከተማ ኣፍሊጡ። "ጽርየት ትምህርቲ ንምምሕያሽ ብምዕላም፡ ምክትል ከንቲባ ናይታ ከተማ ታከለ ኡማ (ኢንጂነር) ዘበገስዎ ሓሳብ'ዩ" ክትብል ናይ ምምሕዳር ኣዲስ ኣበባ ፕሬስ ሴክሬታሪ ፌቨን ተሾመ ንቢቢሲ ተዛሪባ። ሸኽሚ ስድራ ናይቶም ኣብ መንግስታዊ ኣብያተ ትምህርቲ ዝመሃሩ ተመሃሮ ንምፍኳስን፡ ጸገሞም ንምክፋልን ብምሕሳብ ናብቲ ውሳነ ከም ዝተበጸሐ ሓቢራ። በዚ መሰረት ምሉእ ወጻኢኡ ብምምሕዳር ከተማ ዝሽፈን ኣርባዕተ ዓይነት ዲቪዛ (ዩኒፎርም ተምሃሮ) ተዳልዩ ብነጻ ክዕደል'ዩ። እዚ ድማ ንኣጸደ ህጻናት፣ ካብ ቀዳማይ ክሳብ ራብዓይ፣ ካብ ሓምሻይ ክሳብ ሻምናይ ከምኡ'ውን ንኻልኣይ ደረጃ ብዝብል ከም ዝተመቐለ እታ ፕረስ ሴክረታሪ ኣረዲኣ። ፌቨን "ኣብዛ ከተማ ንዝርአ ዝተሓዋወሰ ክዳን ተምሃሮ ምዕሩይ ክኾን ንምግባር ዝሕግዝ'ዩ" ክትብል ገሊጻ። እቲ ውሳነ ኣብ ካልኦት ሃገራት ንዘሎ ተሞክሮ መሰረት ዝገበረ ከም ዝኾነ'ውን ኣመልኪታ። ተምሃሮ ነቶም ክዳውንቲ ንኽፈትውዎምን ሕጉሳት ኮይኖም ንክኽደንዎምን ምስ ማሕበር ዲዛይነራት ኢትዮጵያ ብሓባር ይስራሕ ምህላዉ ተፈሊጡ'ሎ። "ቅድን ሕብርን ብምርጫ'ቶም ሰብ ሞያ ክኸውን ዝተወሰነ ምስቲ ግዜ ክኸይድ ዝኽእል ንክኸውን ብምሕሳብ'ዩ" ኢላ። ነቲ ሓሳብ ግብራዊ ንምግባር ከኣ ክሳብ 300 ሚልዮን ብር ክወጽእ ከም ዝክእል ፌቨን ተዛሪባ። ቢሮ ትምህርቲ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ምስ ወለዲ ዘተ የካይድ ዘሎ ኮይኑ፡ ኣብ ቅድን ሕብርን እቲ ዲቪዛ ዝወሃቡ ርእይቶታት ብምእካብ ዝበዝሕ ወላድን ተመሃሮን ዝሓረዮ ክኸውን'ዩ። "ንኹሉ ስራሕ ኣብ ውሽጢ ሓደ ወርሒ ወጊንና ንዝቕጽል [2012 ኣ.ኢ] ዘበነ ትምህርቲ ድልዉ ክኸውን ንሰርሕ ኣለና" ኢላ።


ብሪጋዴር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ተቐቲሉ

ብሪጋዴር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ብሓይልታት ጸጥታ ኢትዮጵያ ከም ዝተቐትለ ሃገራዊ ተሌቪዥን ኢትዮጵያ ኢቢሲ ሓቢራ። እቲ ጀነራል፡ ኣብ ባህርዳር ዘንዘሊማ ኣብ ዝብሃል ከባቢ ብጥይት ከም ዝተወቐዐ'ዩ ዝግለጽ ዘሎ። ነቲ ኣብ ባህርዳር ዝተኻየደ ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ከም ዘወሃሃደ ክሕበር ዝጸነሐ ብርጋደር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ፡ ክሃድም ኣብ ዝፈተነሉ ከም ዝተቐትለ ተለቪዥን ክልል ኣምሓራ ገሊጻ። ብሪጋዴር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ኣብ ወሎ ላስታ ኣብ ዝበሃል ቦታ እዩ ተወሊዱን ዓብዩን። ናብ ቃልሲ ኣብ ዝተጸንበረሉ፡ መጀመርታ ኣብ ኢህዴን (ኢትዮጵያ ህዝቦች ዴሞክራስያዊ ንቅናቄ) ድሒሩ ኣብ ብኣዴን (ደሞክራስያዊ ምንቅሰቃስ ብሄረ ኣምሓራ) ቅድሚ ምጽንባሩ ኣብ ከተማ ደሴ ኣብ ኮሌጅ መምህራን መምህር ኮይኑ ይሰርሕ ነይሩ። ወተሃደራዊ ስርዓት ካብ ስልጣን ምስ ተኣልየ ኣብ ትውልዲ ዓዱ ኣመሓዳሪ ኮይኑ ሰሪሑ። ድሕር'ዚ ናብ ምክልኻል ብምጽንባር ኣብ ዶባዊ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ተሳቲፉ። ናብ ኣሜሪካ ብምኻድ ወታደራዊ ትምህርቲ ዝወሰደ ኣሳምነው፡ ናይ ብርጋዴር ጀነራል ማዕርግ ብምውሳድ ኣብ ምክልኻል ብሓላፍነት ሰሪሑ። ብርጋዴር ጀነራል ኣሳምነው ጽጌ ኣብ ናይ ሰራዊት ምክልኻል ኮለጅ ላዕለዋይ ጽፍሒ ብምምራሕን ብምምሃርን ውን ኣገልጊሉ። ኣሳምነው ጽጌ ኣብ 2001 (ኣጻጽራ ኢትዮጵያ) ምስ ገለ ወታደራውያን መኮንናት ብምዃን ዕልዋ መንግስቲ ብምውዳቡ ተኣሲሩ ነይሩ። ብዝቐረበሉ ክሲ ገበነኛ ኮይኑ ስለ ዝተረኽበ፡ መዓርጉ ተቐንጢጡ ንሕልፈት ማእሰርቲ ተፈሪድዎ። ትሽዓተ ዓመት ድሕሪ ምእሳሩ ግን ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ናብ ስልጣን ምስ መጸ ማዕርጉ ተመሊስሉ ካብ ማእሰርቲ ብምሕረት ተፈቲሑ። ድሕረ'ዚ ኣብ ክልል ኣምሓራ ኣብ ትሕቲ ቤት ጽሕፈት ፕረሲደንት እቲ ኽልል ናይ ዝመሓደር ቤት ጽሕፈት ጸጥታ ሓላፊ ኮይኑ ተሸይሙ። ኣብቲ ህይወት ሓሙሽተ ሰበ ስልጣን ዝቐተለ ናይ ቐዳም ፈተነ ዕልዋ፡ ኢድ ከም ዘለዎ ኤዴፓ ገሊጹ።


"ነቶም ድሑራት ኣብ መወዳእታ ክንቀብሮም ኢና" ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል

ብቀዳም ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝተገብረ ፈተነ ዕልዋን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ልዕሊ ክልተ ጀነራላት ዝተፈጸመ ቅትለትን ኣመልኪቱ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ትማሊ ንጋዜጤኛታት ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ነቶም ነዚ ስጉምቲ ዝወሰዱ ሓይልታታ "ኣብ መወዳእታ ክንቐብሮም ኢና" ኢሉ። ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ኣስዒቡ እዚ ኣብ ከተማታት ኣዲስ ኣበባን ባህርዳርን ስጉምቲ ዝወሰደ ሓይሊ፡ ብጉልበት ኣብ ስልጣን ክጸንሕ ዝደልን፡ ብምርጫ ናብ ስልጣን ክድይብ ዘይክእል ምዃኑ ዝፈለጠን ኣካል'ዩ ኢሉ። ከምዚ ዓይነት መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ከምዝኽእሉ'ውን ንግምት ነይርና ኢና ኢሉ። ኣብ ጥሮታ ዝጸንሐ ጀነራል ገዛኢ ኣበራን ኢታ ማጆር ሹም ጀነራል ሰዓረ መኮነንን፡ ኣብ መንበሪ ገዛ ጀነራል ሰዓረ እዮም ብዓጃቢ ጀነራል ሰዓረ መኮነን ተቐቲሎም። "ጀነራል ሰዓረ መኮነን ንሃገር 'ምበር ንኽልል ይሰርሕ ኣይነበረን። ይኹን 'ምበር እቲ መጥቃዕቲ ናይ ክልተ ሰባት ጉዳይ ኣይኮነን፡ ስርዓት ንምፍራስ ዝዓለመ'ዩ። መንነት'ውን መሰረት ዝገበረ'ዩ" ይብል ዶክተር ደብረጽዮን። "ህዝቢ ትግራይ ከየንበርከኽካ ስልጣን ከም ዘይርከብ ፈሊጦም ብጽልኣት ዝወሰድዎ ስጉምቲ'ዩ፡ ናበይ ከም ዘምርሕ'ውን ኣይፍለጥን፡ እዚ ዝተጠናነገ መሓውር ክፍለጥን ናብ ሕጊ ቐሪቡ ክበታተኽን ኣለዎ" ብምባል ነቲ ተግባር ኮኒንዎ። ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ብምቕጻል "እዚ ብትልሚ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ክቅጽል ከም ዝኽልእ ክንፈልጥን ክንዳሎን ኣለና፡ ይኹን 'ምበር በዚ ፈረኽረኽ ዝብል ትግራዋይ የለን" ድሕሪ ምባል ህዝቢ ቆቋሕ ኮይኑ ከባቢኡ ክሕሉ ከምዘለዎ ኣተሓሳሲቡ። ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ እቲ ቅንጸላ ቅድሚ ምርጫ ተጀሚሩ ስለ ዘሎ ክቕጽል ከምዝኽእል'ውን ኣመላኺቱ። "እዞም ድሑራት ሓይልታት ከም ቀደሞም 'የሻል' [ኣላሽ ] ከነብሎም ኢና፡ ተወዲቦም የጥቅዑና ስለ ዘለዉ ተወዲብና ከነጥፍኦም ኢና። ኣብ መወዳእታ'ውን ክንቀብሮም ኢና" ኢሉ። ኣብ መወዳእታ "ህዝቢ ኣምሓራ፡ ከምቲ ኣብ ሓጎሶም ኣብ ጎኖም ዝነበርና ኣብ እዋን ሓዘኖም'ውን ኣብ ጎኖም ደው ክንብል ኢና" ብምባል ንህዝቢ ኣምሓራ ጽንዓት ይሃብኩም ኢሉ።


"ጀነራል ሰዓረ ኣብ ትግራይ'ዩ ዝቕበር" ሓው ጀነራል ሰዓረ፡ ኣቶ ሓዲሽ መኮነን

ብቐዳም ኣብ ኣዲስ ኣበባ ብዓጃቢኡ ዝተቐተለ ኢታ ማጆር ሹም ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ጀነራል ሰዓረ መኮነን፡ ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ምዕራብ ትግራይ ከተማ እንዳባጉና ዝርከቡ ስድራቤቱ፡ ኣብ ትግራይ ክቕበር ከም ዝደልዩ ንቢቢሲ ሓቢሮም። ዓቢ ሓዉ ንጀነራል ሰዓረ መኮነን፡ ኣቶ ሓዲሽ መኮነን'ውን "ስነ ስርዓት ቀብሪ ጀነራል ሰዓረ መኮነን ጽባሕ ሰሉስ ሰዓት 8  [ሰዓት2 ድሕሪ ቐትሪ]  ኣብ ከተማ መቐለ ክካየድ'ዩ" ኢሉ። ኣግልግሎት ተለቪዝን ኢትዮጵያ'ውን ስነ ስርዓት ቀብሪ ጀነራል ሰዓረ መኮነን፡ ኣብ ከተማ መቐለ ከም ዝካየድ ኣቓሊሓ። ኣግልግሎት ተለቪዝን ኢትዮጵያ ብተወሳኺ ኣብ ኣህጉራዊ መዓርፎ ነፈርቲ ቦሌ ናይ ምፍናው ስነ ስርዓት ከም ዝግበረሉ ሓቢራ። ሓላፊት ርክብ ህዘብን መንግስትን ክልል ትግራይ ወይዘሮ ሊያ ካሳ ብወገና፡ ስነስርዓት ቀብሪ ጀነራል ሰዓረ ኣብ ከተማ መቐለ ከምዝፍጸምን ነዚ ዘዋድድ ኮሚቴ ከምዝቖመን ገሊጻ። ጽባሕ ሰሉስ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ኣሉላ ኣባነጋ፡ ንኣስከሬን እቲ ጀነራል ኣቀባብላ ዝግበር ምዃኑ እኳ እንተገለጻ ዕለተ ቀብሪ ግን ብቐጻሊ ከምዝግለጽ'ዩ ተሓቢሩ ዘሎ። ወይዘሮ ሊያ ካሳ እቲ ነዚ ስነ ስርዓት ቀብሪ ናዞም ክልተ ጀነራላት ከወሃህድ ዝተመዘዘ ኮሚቴ ካብ ጽባሕ ጀሚሩ ንሰለስተ መዓልቲታት ዝቕጽል ውጥናቱ ኣጻፊፉ ከምዘሎ ሓቢራ። ካብ ጽባሕ ሰሉስ ጀሚሩ፡ ምቕባል ኣስከሬን ፣ ስነ-ስርዓት ምብጻሕ ኣብ ሓወልቲ ሰማእታት ከተማ መቐለ፣ ንኽብሪ እቶም ጀነራላት ዝገልጽ ምድላው ኣብ ስታዲዮም ትግራይ ዝዳሎ ናይ ምፍናው ምድላዋት ዝካየድ እንትኾን፤ ኣብ መወዳእታ ድማ ስነ ስርዓት ቀብሮም ኣብ ቅዱስ ገብርኤል ቤተ ክርስትያን  መቐለ ክፍጸም እዩ። ድሕሪ እቲ ቀብሪ ድማ ስድራ እቶም ጀነራላት ኣብ ዝተረኸቡሉ ኣብ ሓወልቲ ሰማእታት ናይ ምብጻሕ ስነ ስርዓት ክካየድ እዩ ክትብል ወይዘሮ ሊያ ካሳ ሓቢራ። ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ ሓላፊት ሴክሬታሪያት ፕረስ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስተር ቢልለኔ ስዩም፡ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኢታማጆር ሹም ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ ጀነራል ሰዓረ መኮንን፡ ጽባሕ ሰዓት ክልተ ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ካቴድራል ቅድስተ ስላሴ ከም ዝፍጸም ሓቢራ ነይራ። ቢልለኔ ስዩም ብምስዓብ፡ ኣስክሬን ጀነራል ሰዓረ መኮንን ካብ መንበሪ ገዝኡ ክሳብ ኣዳራሽ ሚልዩንየም ብወታሃደራዊ ሰልፊ ተዓጂቡ ከም ዝኸይድን፡ ካብ ንግሆ ክሳብ ፍርቂ መዓልቲ ኣብ ኣዳራሽ ሚልዩንየም ብዓበይቲ ሰበስልጣንን ቤተ ሰብን ፈተውትን ናይ ምፍናው ስነስርዓት ከም ዝግበሮ'ውን  ሓቢራ ነይራ። ምስ ኢታ ማጆር ሹም ሓይልታት ምክልኻል ኢትዮጵያ፡ ኣብ መንበሪ ቤት ጀነራል ሰዓረ ዝተቐተለ ጀነራል ገዛኢ ኣበራ፡ ኣስክሬኑ ቤተ ሰቡ ብዘቕረብዎ ሕቶ ናብ ትውልዲ ዓዱ ከም ዝልኣኽ'ውን ተገሊጹ'ዩ።


ኣብ ወርሒ ማይ ዝእልሽ ቴክኖሎጂ ዝመሃዘ ኢትዮጵያዊ ዶክተር ብርሃኑ ቡልቻ መን እዩ?

20 ሓምለ 1969 ወዲ ሰብ ንፈለማ እዋን ኣብ ወርሒ ዓሊቡ። ጠፈርተኛ ኒል ኣርምስትሮንግ “እዚ ንደቂ ሰብ ዓቢይ ስጕምቲ እዩ” ብምባል ባንዴራ ሃገሩ - ኣሜሪካ ኣብ ወርሒ ኣንበልቢሉ። 53 ዓመታት ድሕሪ እቲ ፕሮጀክት ኣፖሎ (Project Apollo) ዝተሰመየ ስርሒት ድማ፡ ኢትዮጵያዊ ዶክተር ብርሃኑ ቡልቻ ኣብ ወርሒ ማይ ዝእልሽ መሳርሒ ኣዳልዩ ኣሎ። ዶክተር ብርሃኑ ሰራሕተኛ ትካል ምርምር ጠፈር ኣሜሪካ - ናሳ እዩ። ንሱ ዝመርሖ ጕጅለ ተመራመርቲ፡ ኣብ ወርሒ ማይ ምህላውን ዘይምህላውን ዝምርምር መሳርሒ ምምዕባሉ ናሳ ኣፍሊጡ። ወድ ሰብ ንፈለማ እዋን ናብ ወርሒ ድሕሪ ምብጽሑ፡ ብድሕሪኡ ኴድና ኣይንፈልጥን። ኣብ ዝቕጽል ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ ዓመታት ግን ናሳ ዳግማይ ሰብ ናብ ወርሒ ንምልኣኽ ኣንቂዱ ኣሎ። ኣብዚ ጕዕዞ ናይ መጀመርታ ጸላም ሰበይቲ ኣብ ወርሒ ክትርአ ትጽቢት ይግበር። ሰባት ናብ ወርሒ ቅድሚ ምኻዶም ግን፡ ናሳ፡ ዝተፈላለዩ መሳርሒታት ናብ ወርሒ ይለእኽ። ሓደ ካብዞም መሳርሒታት ክኸውን ትጽቢት ዝግበረሉ ዘሎ ከኣ ብዶክተር ብርሃኑ ዝተዳለወ መአለሺ ማይ እዩ። ናሳ፡ ዳግማይ ናብ ወርሒ ንምጕዓዝ ኣበጊስዎ ዘሎ ውጥን ኣርተሚስ (Artemis) ይበሃል። ኣብ ጽውጽዋይ ግሪኽ ኣርተሚስ ሓፍቲ ኣፖሎ እያ። ሓደ ካብ ዓበይቲ ስርሓት ናሳ፡ ኣብ ህዋ ዝርከቡን ብዓይኒ ዘይረኣዩ ኣካላትን ዝድህስሱ መሳርሒታት ምድላው ምዃኑ ዶክተር ብርሃኑ ይገልጽ። ሪሞት ሰንሲን ['Remote Sensing'] ይበሃሉ። እቶም መሳርሒታት ብርሑቕ ንወርሒ ይድህስሱ፤ ወይ’ውን ኣብ ወርሒ ብምዕላብ ንምርመራ ናሳ ይሕግዙ። ኣብ 1970ታት፡ ብዛዕባ ወርሒ ዝግበሩ ምርምራት ኣዝዮም ተበራኺቶም ነይሮም። ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ኣብ መንጐ ኣሜሪካን ሕብረት ሶቭየት ነበርን ‘Space Race’ ዝተሰመየ ሓያል ምውድዳር እዩ ዝካየድ ነይሩ። እቲ ንሕንሕ ሎሚ’ውን ቀጺሉ ኣሎ። ኣሜሪካ፡ ሩስያ፡ ቻይናን ህንድን ኣብ ቅድሚት ዝጥቀሳ እየን። ናሳ፡ ኣብ ወርሒ እንታይ ኣሎ? ንህይወት ደቂ ሰብ ዘድልዩ ነገራት ኣብ ወርሒ ኣለው ዶ? ንዝብሉ ሕቶታት መልሲ ንምርካብ መጽናዕቱ ቀጺሉ ኣሎ። ኣካል እዚ መጽናዕቲ ኰይኑ ዘሎ ከኣ ኣብ ወርሒ ማይ እንተሎ ዝፍትሽ መሳርሒ እዩ። ዶክተር ብርሃኑ እቲ መሳርሒ፡ ኣብቲ ዓውዲ ዓቢይ ለውጢ ዘምጽእ (Game changer) ምዃኑ ይገልጽ። ነዚ ከረድእ እንከሎ፡ ቀዳማይ እቲ ንዋት ንእሽቶን ዘተኣማምን ምዃኑን ይነግር። “ኣብ ህዋ ንዘለው ኬሚካላት፡ ሞለኲላት፡ ጋዛት ወዘተ እዩ ዘጽንዕ” ይብል ዶክተር ብርሃኑ። እዞም ኬሚካላት ልክዕ ከም ሰባት ኣሰር ሓዲጐም እዮም ዝሓልፉ። እቲ መሳርሒ ከኣ ነቲ ኣሰራት እዩ ዘለኒ። “እቲ ተሰሪሑ ዘሎ ንዋት፡ ብዙሕ ጋዛት ከጽንዕ ይኽእል። ብቐንዱ ግን ንማይ ክርኢ እዩ ተሰሪሑ” ይብል። እቲ ዶክተር ብርሃኑ ዝመሃዞ ንዋት ቀንዲ ስርሑ ኣብ ወርሒ ማይ ምእላሽ'ኳ እንተዀነ ኣብኡ ዘብቅዕ ኣይኰነን። ማይ ኣሎ እንተ ተባሂሉ፡ ካበይ መጺኡ? ክንዲ ምንታይ ይኸውን? ዝብሉ ሕቶታት ይምልስ። “እቲ ማይ ስርዓተ ጸሓይ ክፍጠር እንከሎ ዝመጸ ድዩ? ወላስ ብድሕሪኡ ኮሜታት ወይ በረድ ዝሓዘሉ ግኡዛት ናብ ወርሒ ብምኻድ ነቲ ማይ ኣጓዓኢዞምዎ? ዝብል ከጽንዕ እዩ” ክብል ዶክተር ብርሃኑ የረድእ። ኣብ ወርሒ ማይ ክህሉ ከምዝኽእል ግምታት'ኳ እንተሎ፡ ዛጊት ክረጋገጽ ኣይተኻእለን። እቲ መኣርሒ ነዚ ግምት ከረጋግጽ ትጽቢት ይግበረሉ። “መጽናዕትታት ከምዘርእይዎ፡ ማይ ዝመስሉ ነገራት ኣብ ወርሒ ኣለው። ግን ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ወርሒ ማይ ከምዘሎ ርግጸኛ ኴንካ ምዝራብ ከቢድ እዩ። እቲ ናተይ ጕጅለ ዝሰርሖ መሳርሒ፡ ንማይ ካብ ካልኦት ባእታ ሃይድሮጅን ዘለዎም ሞለኲላት ብልክዕ ንምልላይ የኽእል” ይብል ዶክተር ብርሃኑ። ዶክተር ብርሃኑ፡ ዋና ተመራማሪ እዚ መጽናዕቲ ኰይኑ፡ ነቲ ሓሳብ ተመሃራይ እንከሎ እዩ ኣበጊስዎ። ክውን ክሳዕ ዝገብሮ ከኣ ሸሞንተ ዓመታት ወሲዱሉ። እንተዀነ ሎሚ’ውን ኣይተወድአን ኣሎ። ገና ዝተርፉዎ ደረጃታት ከምዘለው ይዛረብ። ናብ ወርሒ ክሳዕ ዝለኣኽ’ውን ክልተ ዓመታት ክወስድ ከምዝኽእል ይግመት። ንመርመራታት ናሳ ምስ ሓለፈ እዩ ናብ ወርሒ ዝለኣኽ። ወድ ሰብ ድሕሪ ኣፖሎ፡ ዋላ’ኳ ኣብ ወርሒ እግሩ እንተዘየንበረ፡ ንወርሒ እናዘሩ ሓበሬታ ዝእክቡ መሳርሒታት ምልኣኽ ተኻኢሉ እዩ። ኣብ ወርሒ “ማይ ዝመስል” ነገር ከምዘሎ ዝሓበሩ’ውን እዞም መሳርሒታት እዮም። ክንዮ ምሕባር ጥልቕ ዝበለ መርመራ ምግባር ስለዘይተኻእለ እዩ እቲ ናይ ዶክተር ብርሃኑ መሳርሒ ኣድልዩ። ቀዳማይ ደረጃ ፕሮጀት ኣርተሚስ፡ ‘ኣርተሚስ 1’ ይበሃል። ናብ ቅናት ዙረት ወርሒ (Orbit) ኣትዩ፡ ንሽዱሽተ መዓልታት ድሕሪ ምዛር ናብ ምድሪ ክምለስ እዩ። ናሳ ንኣርተሚስ 1 ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ክውንጭፎ ተሊሙ'ኳ እንተነበረ ኣይሰለጦን። ኣብ ቀረባ እዋን ዳግማይ ፈተነ ክገብር እዩ። ንኣርተሚስ 1 ስዒቡ ኣርተሚስ 2 ክውንጨፍ እዩ። ኣብ ሳልሳይ ዙር በረራ እቶም መሳርሒታት ናብ ወርሒ ክለኣኹ እዮም። ብድሕሪኡ ከኣ ሰባት ይኸዱ። ኣብ ካልኣይ ዙር ዝለኣኹ ኣቕሑት ቅድሚ ሕጂ ዘይተሰርሑ እዮም። እቲ መሳርሒ ኣብዚ ጕዕዞ ክካተት፡ ዶክተር ብርሃኑ ይሰርሕ ኣሎ። “ናትና መሳርሒ ብቝዕ ኰይኑ እንተ ተረኺቡ፡ ኣብ ኣርተሚስ 2 ወይ 3 ክኸይድ እዩ። እቶም ተመራመርቲ ጠፈር ቅድሚ ምኻዶም ክለኣኽ ወይ’ውን እቶም ተመራመርቲ ሒዞምዎ ከይዶም ማይ ንዘለዎ ስፍራ በቲ መሳርሒ ክእልሹ ይጠቅም።” እቲ ንዋት ኣብ ልዕሊ ሮቦት ተገጢሙ ኣብ ወርሒ ይንቀሳቐስ። ካብ ኣፖሎ ጀሚሩ ንወርሒ እናዞረ ዝምርምር ዘሎ ንዋት ‘ሉናር ሮቨር’ ዝተባሃለ እዩ። ዶክተር ብርሃኑ ከም ዝብሎ፡ ኣብ ወርሒ ማይ እንተተረኺቡ፡ ደቂ ሰባት 'ካልኣይ ገዛ' ክህልዎም ማለት እዩ። ኣብ ወርሒ ማይ እንተ ተረኺቡ ንኽንዘናጋዕ ናብኣ ክንከይድ ኢና ማለት እዩ። ዋላ ጠቕሊልና ኣብ ወርሒ ክንነብር ንኽእል ኢና። ደቂ ሰብ ክጥቀምሎም ዝኽእሉ ጸጋታት ኣብ ወርሒ ክርከቡ ዝኽእሉሉ ተኽእሎ ኣሎ። እቲ ተመራማሪ ከም መጠን ሳይንቲስት ህዋ፡ ነዚ መሳርሒ "ዓቢ ዓወት" ክብል ይገልጾ። ብቐንዱ ኣሜሪካ፡ ሩስያ፡ ህንዲን ቻይናን ንወርሒ ቀዲመን ንምጽናዕ ከምኡ’ውን ጸጋታታ ተጠቒመን ንቱሪዝምን መነባብሮን ክግልገላላ ኣብ ምጉያይ ይርከባ። ኣሜሪካ ኣብ ወርሒ ዝዓለበት ፈላሚት ሃገር ክትከውን እንከላ ህንድን ቻይናን ድማ ኣብ ዝሓለፉ 15 ዓመታት መሳርሒታት ናብ ወርሒ ሰዲደን እየን። ናሳ ንመወዳድርቱ ቀዲሙ ንወርሒ ናይ ምድህሳስ ዓቢ ዕላማ ኣለዎ። እዚ ዕላማ ንኽዕወት ድማ እቲ ብዶክተር ብርሃኑ ዝተመሃዘ መሳርሒ ዓቢይ ሓገዝ ይህብ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ’ዩ ተወሊዱ ዓብዩ። መባእታውን ካልኣይን ደረጃ ትምህርቲ ድማ ኣብታ ከተማ ተማሂሩ። ብድሕሪኡ ነጻ ዕደል ትምህርቲ ረኺቡ ናብ ኣሜሪካ ኣምርሐ። ፈለማይ ዲግሪኡ ብፊዚክስን ምህንድስናን ረኺቡ። ፊዚክስ እናተማህረ እንከሎ፡ እቲ ብዙሕ ዘይፍለጥ ሳይንስ ህዋ መሲጥዎ፤ ብፍላይ ኣስትሮፊዚክስ። ናብ ዩኒቨርሲቲ ቨርጂንያ ምስ ኣተወ ንህዋ ዝኸውን መሳርሒታት ብደረጃ ሓሳባት ከማዕብል ጀሚሩ። "ካብ ዕድመ ንእስነተይ ጀሚረ ብፈጠራዊ ስርሓት ይምሰጥ ነይረ። ጸገም ምፍታሕ ብጣዕሚ’ዩ ዘሐጕሰኒ። በዓል ሞያ ቴክኖሎጂ ወይ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ንጸገም ማሕበረሰብ ክፈትሕ ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለኒ" ይብል። ንኻልኣይ ዲግሪ እናተማሃረ ከሎ ጸሓያት ብኸመይ ይውለዱ፡ ይዓብዩን ይሞቱን? ንዝብል ኣብ ዘጽንዑ መሳርሒታት ክሳተፍ ጀመረ። መጀመርታ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቨርጂንያ ኮመንወልዝ፡ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቨርጂንያ እዩ ተማሂሩ። ፒኤችዲ ምስ ገበረ ድማ ኣብ ኤም.ኣይ.ቲ ጸኒሑ። ቅድሚ ሽዱሽተ ዓመት’ዩ ናብ ናሳ ተጸንቢሩ። ህጻን ከሎ እዩ ብዛዕባ ጠፈር ክፈልጥ ዝደሊ ዝነበረ። "መባእታዊ ትምህርተይ ኣብ ክርስትያናዊ ቤት ትምህርቲ እየ ተኸታቲለ። ኣብ ክርስትና ድማ ብዛዕባ ህዋ ብዙሕ ግዜ ይዝረበሉ እዩ። ንሱ እዩ ዝያዳ ንኽፈልጥ ተበግሶ ዘሕደረለይ” ክብል የረድእ። ይዅን እምበር ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ናብ ናሳ ክጽንበር እየ ኢሉ ሓሲቡ ኣይፈልጥን። ኣብ ዩኒቨርሲቲ እንከሎ ናብ ናሳ ዝመርሖ መጽናዕቲ ክሰርሕ ጀሚሩ። እቲ ኣብ ወርሒ ማይ ዝደሊ መሳርሒ ዝተወጠነ ‘ውን ኣብቲ ግዜ ነይሩ። ናብ ናሳ ምስ ተጸንበረ፡ ብዛዕባ ሶላር ሲስተም (ስርዓተ ጸሓይ)ን ጋላክሲታትን ኣብ ምጽናዕ ብዙሕ ግዜ ኣሕሊፉ። ኣብ ኣሜሪካ ነጻ ዕድል ትምህርቲ ረኺቡ ክወጽእ ከሎ በይኑ እዩ ነይሩ። ካብ ስድራ ተፈሊኻ በይንኻ ምንባር ቀሊል ኣይነበረን። "ኣብቲ እዋን፡ ካብ ኣዲስ ኣበባ ወጺአ ኣይፈልጥን ነይረ። ሓደ ሰብ ምስ ስድራኡ ንነዊሕ እዋን እንተጸኒሑ፡ ፈጺሙ ተፈልይዎም ዘይፈልጥ ሃንደበት ናብ ካልእ ሃገር ምስ ኣተወ፡ እቲ ፈተና ብዙሕ እዩ። ዝድግፈካ ስድራቤት የለን። ሽዑ ከምዚ ሎሚ ብቐጻሊ ስልኪ ምድውዋል ኣይከኣልን ነይሩ። ንኣስታት ዓመትን ፈረቓን ተሌፎን እኳ ኣይነበረንን። ስለዚ ኣብ ወርሒ ሓደ ወይ ክልተ ግዜ ብናይ ህዝቢ ተሌፎን ኣብ መንገዲ እድውል ነይረ። ኣዝዩ ውጥረት ዝመልኦ እዩ ነይሩ” ክብል ነቲ ዝሓለፎ ይዝክር። ኣብቲ ዝመሃረሉ ዝነበረ እዋን ርእሱ ንምኽኣል፡ ተደራቢ ስራሕ ክሰርሕ ግድን ነበረ። “ኮፍ ኢልካ መጽናዕትኻ ግበር” ካብ ዝብል ስድራቤት ወጺኡ ናብቲ ኣብ ኣሜሪካ ዝተጸበዮ ጕያ ዝመልኦ ህይወት ምእታው በዳሂ ነይሩ። ናብ ናሳ ንምእታው ዝግበር ዝነበረ ውድድር ድማ ቀሊል ኣይነበረን። ተዓወትቲ ሽልማት ኖቤል ዝርከብዎም ፍሉጣት ሳይንቲስት፡ መምህራንን ተመራመርትን ናብ ናሳ ክጽንበሩ ድልየት ኣለዎም። ዶ/ር ብርሃኑ ከምዝበሎ ናሳ ኣብ ሓደ ዓውዲ ዓሚቝ ምርምር ዝገበረ በዓል ሞያ እዩ ዝደሊ። ብፍላይ ካልኣይን ሳልሳይን ዲግሪኡ ክሰርሕ ከሎ ዝገብሮ ምድላው ናብ ናሳ ክኣቱ ከምዝሓገዞ ይዛረብ። "ኣምላኽ ሓጊዙኒ፤ ምኽሪ ስድራይ ከም መግቢ ኣብ ኣእምሮይ ሰኒቐ፡ ፈተናታት ብምስጋር ናብዚ በቒዐ ኣለኹ" ይብል። ኣስዒቡ "ብሉጽ ሓሳብ ዘለዎም ሰባት ናብ ናሳ ይመጹ’ዮም። ናሳ ዝተደጋገመ ስራሕ ኣየደልይን እዩ። ካልእ ከምዚ ከማኻ ዝበለ ደጊሙ ክቘጽር ድልየት የብሉን። ስለዚ ኣብቲ ዝተቘጸርካሉ ዓውዲ ክኢላ ክትከውን ኣለካ። ካብቶም ንዓመታት ዝሰርሑ ፕሮፌሰራት፡ ብዙሓት መጽናዕትታት ዘሕተሙ ተመራመርትን ፓተንት ዘለዎም ክኢላታትን ምምራጸይ ዓቢ ዕድል'ዩ" ይብል። ንሱ፡ ነታ ናብ ናሳ ዝኣተወላ ኣጋጣሚ "ሓንቲ ካብቶም ፍሉያት ኣጋጣሚታት ህይወተይ" ክብል ይገልጻ። መሳርሕቱ ካብ ፍሉይ ዕድል ዘለዎ ህይወትን ትምህርትን ዝመጹ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም፤ ናቱ ታሪኽ ግን ዝተፈልየ እዩ። ምስቶም ብሞያኦም ኣብ ዓቢይ ብራኸ ዝበጽሑ ክሰርሕ ምኽኣሉ ብዙሕ ምሂርዎ እዩ። ዕላማ ናሳ፡ ዳህሳስ ህዋ ኣሜሪካ ናብ ቅድሚት ክስጕም ምግባር ስለዝዀነ፡ እዚ ሓባራዊ ዕላማ ከኣ ነቲ ገና ናብ ናሳ ዝኣተወ ምስቲ ተዓዋቲ ሽልማት ኖቤል ተዋዲዱ ክሰርሕ ዕድል ዝህብ’ዩ። "ከም ሓደ ዝተማህረ ኢትዮጵያዊ መጠን ንነብሰይ ኣብዚ ክረኽባ ስለዘይተጸበኹ ሕጕስ እየ። ኣካል ናይ ሓደ ዓበይቲ ሰባት ዓለም ዘለዎን ዓቢ ኣበርክቶ ዝገብርን ትካልን ምዃን ዓቢይ ክብሪ እዩ” ክብል ይዛረብ። ንመጀመርታ ግዜ ናብ ኣሜሪካ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ብቐጻሊ ናብ ስድራኡ ክድውል ዕድል ስለ ዘይረኸበ፡ ንኣደኡ ኣዝዩ ከም ዝናፍቓ ይዝክር። ምስቲ ኣብነት ዝዀነኒ ዝብሎ ዓቢይ ሓዉ እውን ኣይራኸብን ነይሩ። ናይ ዓመታት ፈተና ሰጊሩ ታሪኽ ዓወት ካብ ዘለዎም ሓደ ክኸውን ብምብቅዑ ስድራኡ ሕጕሳት ኰይኖም ኣለዉ። "ካብ ኢትዮጵያ ምስ ወጻእካ ናይ ውድቀትን ዓወትን ተኽእሎ ኣሎካ። ስድራ ቤተይ ሓደ ካብ ዕዉታት ኰይነ ስለዝረኣዩኒ ኣዝዮም ተሓጒሶም እዮም፡” ይብል።


ብዘይ መራሕ መኪና ኣብ እትሰርሕ ታክሲ ዶ ምተሳፈርኩም?

ኣብ ኣሜሪካ ሳንፍራንሲስኮ ብዘይ ዘዋሪ፡ ኣጎልግሎት ታክሲ ዝህባ መካይን ኣብ ፈተነ ድሕሪ ምጽናሕ እቲ ትካል መንግስታዊ ፍቓድ ረኺቡ’ሎ። ሰራሕተኛ ቢቢሲ ዝኾነ ጀምስ ኣብተን ብዘይ ዘዋሪ ዝንቀሳቐሳ ወሃብቲ ኣጎልግሎት ታክሲ ተሳፊሩ ዝፈጠረሉ ስምዒት ገሊጹ’ሎ ተኸታተልዎ።


ስለምንታይ እዩ ባትሪ ተሌፎንና ቀልጢፉ ዝመውት?

ንጎሆ ተንሲእካ፡ ንሰለስተ ሰባት መልእኽቲ ጽሑፍ ሰዲድካ፡ ክልተ ኢመይላት መሊስካ፡ ገለ ኣርባዕተ መርበባት ሓበሬታ ሃሰስ እንተኢልካ ብፍላይ ከኣ ንዩትዩብ ገጽካ እንተሰጊርካ፡ ገና ፍርቂ መዓልቲ እንከሎ ባትሪ ተሌፎንካ የንቈልቝል። ብስንኪ’ዚ ድማ ባትሪ ተሌፎን ምምላእ ‘ሪቻርጅ’ ሓደ ካብ ቀንዲ መዓልታዊ ስራሕካ ይኸውን። እተን ቀዳሞት ዝነበራ ተሌፎናት፡ ክሳብ ክንድኡ ቀልጢፈን ባትሪ ኣይወድኣን ነይረን። ስለምንታይ? እተን ተሌፎናት፡ ‘ጂኤስኤም ኔትወርክ’ ዝጥቀማ ‘2G’ ዝበሃላ ዓይነት እየን ነይረን። በዚ ኸኣ ነተን ተሌፎናት፡ ዘይከምዘን ናይ ሎሚ ንዅሉ ነገራትና ኣይተጠቐምናለንን። ኣገልግሎተን ን ምድውዋል፡ ኣብ ገሊኡ ድማ መልእኽቲ ጽሑፍ ንምልውዋጥ ጥራይ እዩ ነይሩ። ባትሪአን ሓንሳእ ምስ መልአ ድማ ንሓደ ሰሙን ኣቢሉ ክጸንሑ ይኽእል። ኣብዚ እዋን ግን፡ ዳርጋ ዝበዝሕ ስራሕናን ህይወትናን ምስ ተሌፎን እናተተሓሓዘ እዩ ዝመጽእ ዘሎ።  ተሌፎናት፡ መደወሊ፡ መሓበሪ ኣንፈት፡ መአዘዚ መግቢ ይዅን ዝተፈላለየ ኣቝሑን፡ መርኣዩ ቪድዮ፡ መከታተሊ ዜና፡ መስኣሊ ካሜራ. . . ወዘተ እቲ ቝጽሪ ኣመና ብዙሕ እዩ። እዚ ዅሉ ስርሓት ድማ ብኡ መንጽር ልዑል ሃልኪ ባትሪ ይሓትት። ኣብዚ እዋን፡ ተሌፎናትን ኮምፒዩተራትን ሓበሬታ ብቕልጡፍ ዝሃልኽን፤ ነዚ ድማ ኤሌክትሮናት ብረቀቕቲ ገመዳት ኤሌክትሪክ ብፍጥነት ክጓዓዙ የድሊ። እዚ መስርሕ’ዚ ድማ ብዙሕ ሙቐት ስለዝፈጥር፡ ነተን ኤለክትሮኒካዊ ኣቝሑ መዝሓሊ ቨንቲሌተር ክግጠመለን የድሊ፤  እዚ ዅሉ ንጥፈት ድማ ዓቕሚ ባትሪ ይሓትት።  ዶክተር ኣንጀላ ኒኮራ፡ ኣብ ስሊኮን ቫሊ ኣብ ዝርከብ ማእከል ምርምር ዶቸ ተሌኮም ተመራማሪት ኰይና፡ ኣብ ባትሪ ሞባይል ብዝገበረቶ መጽናዕቲ እያ ዝያዳ ትፍለጥ። ሓንቲ ሞባይል ካብ 15,000 ክሳብ 20,000 ጁል [መዐቀኒ ጸዓት] ትሓትት። ብመሰረት መጽናዕቲ ዶ/ር ኣንጀላ፡ ሓንቲ ተሌፎን ምስ ኢንተርነት ብምትእስሳራ ጥራይ ካብዚ ጸዓት’ዚ 12 ጁል ትወስድ። እዚ ድማ እታ ተሌፎን ካብ ኢንተርነት ዝዀነ ሓበሬታ ንምውራድ ንእትወስዶ ሓይሊ ኣየጠቓልልን፣ ኣብ ኢንተርነት ብምህላዋ ጥራይ ዝሃልኽ እዩ። ኣብ ርእሲ’ዚ መርበባት ሓበሬታ ንጡፋት ኣብ ዝዀኑሉ፡ ተጠቀምቲ ዝያዳ ሓይሊ ባትሪ ተጠቂሞም’ዮም ናብቲ መርበብ ዝበጽሑ። ንኣብነት መርበብ ሓበሬታ ቢቢሲ ኣብ ተሌፎንካ ንምኽፋት 3 ጁል ሓይሊ ጸዓት የድሊ። ብዘይካ’ዚ፡ መርበባት ሓበሬታ ኣፕል ንምኽፋት 34 ጁል ይወስድ፣ ዊኪፒዲያ እውን ተመሳሳሊ ጸዓት ይደሊ። ሓያለ፡ ንሃልኪ ባትሪ ተሌፎናት ዓማዊሎም ብዙሕ ደንታ ዘይብለን ትካላት ድማ፡ ኣብዚታት ብዙሕ ከም ዘይግደሳን፡ ውሑድ ባትሪ ዘህልኽ መርበብ ንምምዕባል ብተገዳስነት ከምዘይሰርሓን ዶ/ር ኣንጀላ ተመልክት። በዚ መሰረት መርበባት ሓበሬታ ነዚ ጸገም እዚ ንምቅላል ገለ ምምሕያሻት ክገብራ ከም ዝኽእላ ኸኣ እታ ተመራማሪት ኣተሓሒዛ ትገልጽ።  ኣብ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ማሳቹሰትስ (MIT) ፕሮፌሰር ኮምፒተር ሳይንስ ሃሪ ባላክሻናን ከም ዝብሎ፡ እቲ ጸገም ኣብ መርበባት ሓበሬታ ጥራይ ዝሕጸር ከምዘይኰነ የረድእ። ትካላት ወሃብቲ መርበብ ኢንተርነት ዝኽተላኦ ኣገባብ ኣሰራርሓታት’ውን ባትሪ ብቕልጡፍ ክመውት ኣብ ምግባር ኣጃም ኣለወን። ብመገዲ ኢንተርነት ሓበሬታ ከነሰጋግር ኣብ እንደልየሉ እዋን፡ ኣቕራቢ ኢንተርነት ዝያዳ ሓይሊ ይፍኑ። እቲ ሓንሳእ ዝተፈነወ ጸዓት ግን፡ ዋላ’ውን ውሑድ ሓይሊ ዝሓትት ስራሕ እንተቐጸልና፡ እቲ መጀመርታ ዝተፈነወ ነዊሕ ክጸንሕን ዝያዳ ሓይሊ ባትሪ ክመጽን ዕድል ኣሎ። ፕሮፌሰር ሃሪ ከም ዝብሎ ድማ፡ እዚ ልዑል ሓይሊ ንባትሪና ኣዝዩ ቀልጢፉ የድክሞ። ሃልኪ ባትሪ ካብ ተሌፎን ናብ ተሌፎን ከም ዝፈላለን፡ እንጥቀመሉ ኔትዎርክ ኢንተርነት ከም ዝውስኖን እቲ መጽናዕትታት የመልክት። ስለዚ እዩ ድማ ኣብዚ እዋን ነዊሕ ዝጸንሕ ባትሪ ክህልወካ ተመራጺ ዝከውን። ‘3G’ ኣብ ግብሪ ምስ ወዓለ ኸኣ፡ እዚ ዓይነት ኔትወርክ ዝጠልቦ ዓይነት ባትሪ ክምዕብል ነይርዎ። ሞባይላትና፡ ብዙሓት ዝተፈላለየ መጠን ጸዓት ዝደልዩ መተግበሪታት [ኣፕሊኬሽን] ክጽዕና ዝኽእላ እየን። ብፍላይ ስክሪን ሞባይል ተሌፎናት ንምርኣይ ብዙሕ ሓይሊ እዩ ዘህልኽ። ሓደ ካብቶም ጸዓት ብምቝጣብ ዝልለዩ ኤሌክትሮኒካዊ መጽሓፍቲ እነንብበሉ ስክሪን ኪንድል እዩ። ኣብዚ ግዜና ካብ ዝተራእዩ እቲ ዝበለጸ ባትሪ ዝቝጥብ ቴክኖሎጂ ምዃኑ ክኢላታት ይሰማምዑ። ደጊምካ ብምምላእ እትጥቀመሉ ባትሪ ኣብ 1990ታት ክምሃዝ ከሎ፡ ስግንጢር’ዩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን’ዚ ድማ ተተካኢ ጸዓት ዝሓሸ ኣማራጺ ዝዀነሉ እዋን ተበጺሑ’ሎ። እንተዀነ፡ ባትሪ ተሌፎን ካብ ጸሓይ ብቐጥታ ከም ዝመልእ ክግበር ዝጸንሀ ፈተነታት፡ ዛጊት ከምቲ ዝድለ ክዕወት ኣይከኣለን ዘሎ። እቲ ኻልእ ፈተነ ድማ ንሓንቲ ተሌፎን ብማዕበል ራድዮ ‘ቻርጅ’ ንምግባር ዝፍተን ዘሎ እዩ። እዚ መጽናዕታዊ ፈተነ፡ ብዓበይቲ ኩባንያታት ጉግልን ኢንተልን ደገፍ ረኪቡ ዘሎ ኰይኑ፡ ኣብ ሲያትል ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ዋሽንግተን ተመራማሪ ዝዀነ ጀሽዋ ስሚዝ ዘበገሶ ምዃኑ ተፈሊጡ’ሎ። ተሌፎናት ካብ ማዕበላት ራድዮ ብቐሊሉ ሓይሊ ንኽረኽባ ንምግባር ዝግበር ዘሎ ፈተነ ንምዕዋት፡  መደበራት ቲቪ ኣሜሪካ፡ ካብ ተወራት ማዕበላተን ዘድሊ ሓይሊ ክውሰድ ፈቒደን ኣለዋ። ብመሰረት’ዚ መጽናዕቲ፡ ክሳብ 30 ኪሎ ሜተር ካብ ዝጓዓዝ ማዕበል ራድዮ እዩ ሓይሊ ክወስድ ዝፍተን ዘሎ። እንተዀነ እዚ ሓይሊ እዚ ደወል ተሌፎን [ድምጺ] እኹል’ኳ እንተዘይኰነ፡ ሓጸርቲ ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ ንምልውዋጥ ግን ዘኽእል እዩ። እዚ ኰይኑ ግን፡ ተሌፎን ባትሪ ከይወድአት ነዊሕ ንኽትጸንሕ ክሕግዝ ይኽእል’ዩ።


ኣብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ናይ ሓሶት ኣይፎን ብምፍራይ ዝተትሓዙ ቻይናውያን

ፖሊስ ሞዛምቢክ ናይ ሓሶት ኣይፎን ብምፍራይ ዝተጠርጠረ ትካል ብምውራር ንቻይናውያን  ወነንቱ ኣብ ቁፅፅር ኣውዒሉ። ሰበስልጣን ሞዛምቢክ፡ 1,165 ናይ ሓሶት ኣፕል ኣይፎን እየን ኢሎም ዝገመትወን ሞባይላትን ክልተ ዜጋታት ቻይናን’ዮም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣእቲዮም ኣለዉ። እተን ቴለፎናት ዝገጣጠማሉ ዝነበራ ኣብ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ማፑቶ ዝርከብ መንበሪ ገዛ  ድሕሪ ዝተኻየደ ፈተሻ ኣብ ቀይዲ ከምዝወዓሉ ድማ ተፈሊጡ። እቶም ናይ ሓሶት ኣይፎን ስልክታት የዳልዉ ነይሮም ብዝብል ዝተጠርጠሩ ሰባት፡ ነተን ስልክታት ፍሉይ ተኸታታሊ ቁጽሪታት [unique serial numbers] ምሃብ ሓዊሱ ዝተሓላለኸ ቴክኒካዊ ኣገባባት ይጥቀሙ ከምዝነበሩ ፖሊስ ሓቢሩ። እቶም ጥርጡራት ዝኾነ ገበን ከምዘይፈጸሙ ገሊጾም ኣለዉ። ሰበስልጣን ጉምሩክ፡ ብመሰረት ዝበፅሖም ሓበሬታ ነቶም ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ጥርጡራት ከምዝረኸብዎም ሓቢሮም። “ጥርጣረ ዘስዓበ ጥርዓን በጺሑና። ስለዚ ሓቅነቱ ንምርግጋፅ መስመራት ስርሒትና ብምዝርጋሕ ተንቀሳቒስና፤ ድሕሪ ናይ ሰለስተ ሰሙን መርመራ ከኣ ነዚ ፋብሪካ ረኺብናዮ" ይብል ኣብ ከተማ ማፑቶ በዓልስልጣን ጉምሩክ ጂኖ ጆኔ። ካብተን ዝተታሕዛ ስልክታት ገሊኤን ናብታ ሃገር ብኮንትሮባንድ ከም ዝኣተዋ ክጥርጠራ እንከለዋ፡ ገሊአን ድማ ብስርቂ ዝተኣከባ ምዃነን እቲ ሓላፊ ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ ብዓል ስልጣን ግምሩኽ “መንበሪ ገዛ  እዩ፤ ግን ድማ ከም ፋብሪካ እዩ ዘገልግል ነይሩ። ኣብዚ ሞባይላት ይስርሓ፤ IMEIs [ፍሉይ ተኸታታሊ መፍለዪ ቁጽሪ] ይግበረለንሞ ኣብ ከባቢ ኣልቶ-ማኤ ኣብ ዝርከብ ድኳን ይቕመጣን ይሽየጣን" ኢሉ።


ኣብ ወርሒ ማይ ክረክብ ዝጽዕር ዘሎ ኢትዮጵያዊ ሳይንቲስት

ብዘይ ማይ ህይወት የለን። ደቂ ሰባት ኣብ ምድሪ ይኹኑ ኣብ ካልእ ኣድማስ፡ እቲ ብሂል ዝልወጥ ኣይኮነን። ናይ ናሳ ሮኬት፡ ኣርተሚስ 1 ንደቂ ሰባት ናብ ወርሕን ኪኖኡን ንምግዓዝ ዝዓለመ ዓቢ መደብ ዳህሳስ ህዋ ንምጅማር ኣብ ሓለፈ ሰሙን ተወንጪፋ'ያ። ኪኖ መሬት ማይ ብኸመይ ይርከብ ዝብል ጉዳይ መልሲ ክረክብ ግድን እዩ። እቲ ተሓሲቡ ዘሎ መደብር ወርሒ ብዘይ ማይ ዝኸውን ኣይኮነን። ዶክተር ብርሃኑ ቡልቻ ድማ ኣብታ እንኮ ተፈጥሮኣዊት ሳተላይት፡ ፕላኔትና ማይ ንምርካብ ዝሰርሕ ጉጅለ ይመርሕ ኣሎ። ማይ ካብ መሬት ክጓዓዝ ዝኽእል’ኳ እንተኾነ፡ ግን ክቡርን ኣዝዩ ውጽኢታዊ'ውን ኣይኮነን። ብዓቢኡ ኣብ ወርሒ ዝርከብ ማይ፡ ነዳዲ ሮኬት ንምስራሕ እውን ክውዕል ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ወርሒ ንተወሳኺ ጉዕዞ ህዋ መድረኽ መበገሲት ክትከውን የኽእላ። እዚ እንተኾይኑ፡ እቶም ናይ ፕላኔትና ስሕበት ንምብዳህ ዘድልዩ ዓበይቲ ሮኬታት ዘይከድልዩ ይኽእሉ ማለት እዩ። ዶክተር ብርሃኑን ጉጅለኡን ኣብ ወርሒ ዕቑር ማይ ኣበይ ከምዘሎ ብዘየማትእ መንገዲ ከለሊ ዝኽእል ቅድመ-መርኣያ ቀሊል ክብደት ዘለዎ ጥርኑፍ ስፔክትሮሜተር (ዝርገሐ ብርሃን ንምምዝጋብን ንምዕቃንን ዝውዕል መሳርሒ) ኣብ ምምዕባል ይርከቡ። ዶክተር ብርሃኑ ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ናሳ ኮይኑ ብቴሌፎን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ "እዚ ናይ ሚልዮን ዶላር ሕቶ'ዩ" ኢሉ። እቲ ዶክተር ቅድሚ 12 ዓመት ናብ ምሩቓት ቤት ትምህርቲ ዩኒቨርሲቲ ቨርጂንያ ካብ ዝኣቱ ንደሓር፡ ንጸገማት ናሳ ዝፈትሑ መሳርሒታት ህዋ ኣብ ምምዕባል ኣተኲሩ ይሰርሕ ኣሎ - ብዘየማትእ መንገዲ ድማ ማይ ምድላይ እቲ ካብ ኩሉ ዝዓበየ ጸገም እዩ። ኣብ ወርሒ ገለ ማይ ምህላዉ ድሮ ተረጋጊጹ ኣሎ። እቲ ኣብ ሜላታት ምልላይ ማይ ዘሎ ጸገም ግን እቲ ብሃይድሮጅንን ኦክስጅንን ዝቖመ ማይ ይኹን ወይስ ካልእ ሃይድሮጅን ዝሓዘ ውህደት ሃይድሮክሲልን ፈልዮም ክፈልጡ ዘይምኽኣሎም እዩ። እቲ ዶክተር ብርሃኑ ዝሰርሓሉ ዘሎ ብጩራ ዝተሓገዘ መሳርሒ ግን ህላወ ማይ ንምምልካት ክውዕል ዝኽእል እዩ። ጉጅለኡ ነዚ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ኣጸጋሚ ዝነበረ 'ፍሪኩዌንሲ' ንምብጻሕ 'ኳንታም ካስኬድ ሌዘር' ዝበሃሉ ነገራት ኣብ ምምዕባል ከምዘለዋ ኣገልግሎት ዜና ናሳ ጸብጺቡ። ዶክተር ብርሃኑ፡ ጠፈርተኛታት ኣቀማምጣን መጠንን ማይ ንምርካብ ብኢድ ዝተሓዝ መሳርሒ ክጥቀሙ ዘኽእሎም ቅድሚ ሕጂ ዘይተፈጸመ ሓዱሽ ምዕባለ ቴክኖሎጂ ክብል ይገልጾ። እታ ንእሽቶ መሳርሒ ካብ ርሑቕ ብትእዛዝ ተሽከርካሪ እውን ክትዋፈር ትኽእል እያ። ዶክተር ብርሃኑ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብቲ ቅድመ-መርኣያ ምስራሕ ንኽቕጽል 2.5 ሚልዮን ዶላር ምወላ ተቐቢሉ እዩ። ንኽውዳእ ተወሳኺ ክልተ ዓመት ክወስድ ዝኽእል’ኳ እንተኾነ፡ ዶክተር ብርሃኑ ግን ክፍጸም ከምዝኽእልን ዝሰርሕ ከምዝኸውንን ተስፋ ከምዘለዎ ይዛረብ። ቆራጽነቱን ጽንዓቱን ዘጠራጥር ኣይኮነን - እዚኦም ድማ ንነብሱ ከም ዝገልጹ ባህርያት ይርእዮም። እዚ ወዲ 38 ዓመት መንእሰይ ኣብ ርእሰ ከተማ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ዝዓበየ ኮይኑ፡ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ ድሕሪ ምዝዛሙ ግን ናብ ኣሜሪካ ከይዱ ኣብ ቨርጂንያ ኮመንዌልዝ ዩኒቨርሲቲ ፊዚክስን ምህንድስናን ክመሃር ከምዝኸኣለ ይፍለጥ። ኣብ ኣመሪካ ድማ  ሰሪሑ ነብሱ ክሕግዝ ነይርዎ። "ናብ ኣሜሪካ ክመጽእ ከለኹ ደገፍ ዝረኽበሉ መርበብ ኣይነበረንን፡ ንነብሰይ እየ ዝድግፍ ነይረ። ብሓቂ ካብቲ ዝዓበኹሉ ባህሊ ተነጺለ ኣብ ሓድሽ ባህሊ እየ ጥሒለ። እቲ ቀዳማይ ትሓስቦ ነገር ኣብ ትምህርቲ ኣበርቲዕካ ምስራሕን ምዕዋትን እዩ" ይብል። ካብ ኢትዮጵያ ምውጻእ ሓደገኛ ስጉምቲ ምዃኑ እኳ እንተኣመነ፡ ምስ ምዕቡል ቴክኖሎጂታትን ኣብ መሳጢ ፕሮጀክትታት ምርምርን ናይ ምስራሕ ዕድላት ዕሸዕዕ ምባል ግን ኣጸጋሚ ከምዝነበረ ይኣምን። ናብ ኣድማስ ምጥማትን እንታይ ኣሎ ኢልካ ምሕሳብን ዝምልከት ተምሳጥ ግን ካብ ዓዱ ዝመጸ እዩ። ሃይማኖታዊ ክርስትያናዊ ኣተዓባብያ ከም ዝነበሮን ምስ መጽሓፍ ቅዱስ ብኣጋኡ ምልላዩ ብዛዕባ ኣድማሳዊ ነገራት ብኸመይ ከም ዝመጹን ክሓትት ከም ዝደረኾ ይዛረብ። ኣብ ገለ ሰባት፡ ብጥብቂ መጽሓፍ ቅዱስ ምኽታል ነቲ ዳህሳስ ዝተፈላለየ ሓሳባት ክዓግት ይኽእል እዩ፤ ንዶክተር ብርሃኑ ግን ኪኖ ገዛእ ርእሱ ክጥምት ገይርዎ። "ነገራት ብኸመይ ከም ዝተፈጥሩ ኣዝየ እየ ተመሲጠ... ዝያዳ ናይ ምፍላጥ ኒሕ ነይሩ፡ ከምኡ'ውን ኣድማስ እንታይ ይመስልን ክሳብ ክንደይ ዓቢ ምዃኑን ዝያዳ ክፈልጥ ድሌት ነይሩኒ" ይብል። ሕቶታት ንምሕታትን መልሲ ንምድላይን ዝነበሮ ድልውነት፡ እቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝዓበየ መንእሰይ ወዲ፡ ምናልባት ሓደ ካብቶም ንዝያዳ ዳህሳስ ህዋ ዝዕንቅፉ ቁልፊ ጸገማት ንምፍታሕ ክሕግዝ ገይርዎ ኣሎ። ንዕኡ ጻዕሪ ከምኡ’ውን ትኽክለኛ ምኽርን ኰስኮሳን ምርካቡ ዓቢ ዓወቱ ከምዝነበረ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ንሱ ግን "እቲ ቀዳማይ ነገር ሕልሚ (ትምኒት) ክህልወካ፡ መደብ ሒዝካ ሕልምኻ ንምስኻዕ ምስራሕን'ዩ... ብርግጽ ብድሆታት የጋጥሙ እዮም ግን ኣይተቋርጽ፡ ስራሕካ ጥራይ ቀጽል" ይብል።


ኣብ ዓመተ 2022  ሓሙሽተ ቢልዮን ሞባይል ቴለፎናት ክጉሓፋ’የን

ኣብዛ ክትዛዘም ክልተ ኣዋርሕ ጥራይ ተሪፋታ ዘላ ዓመተ 2022 ብሓፈሻ፡ 5 ቢልዮን ሞባይላት ናብ ዳግማይ ምምስራሕ ከይኣተዋ ክጉሓፋ ምዃነን ዓለምለኻዊ ተቆጻጻሪ ኤሌትሮኒካዊ መሳሪሒታት (WEEE) ገሊጹ። እቲ ትካል ኣብ ዝድርበ ዘሎ ኤሌትሮኒካዊ መሳሪሒታትን ካብ ዓለምለኻዊ ንግዲ ኤሌትሪኖክስን ብዝረኸቦ ጸብጻብ ምርኩስ ብምግባር እዩ ነዚ ኣሃዝ ቀሚርዎ። ብዙሓት ሰባት ንዝገኣረጋ ሞባይላቶም ኣብ ክንዲ ናብ ዳግማይ ዝምስርሑ ትካላት ዝህብወን ወይ ዝሸጥወን ኣብ ገዝኦም ከምዘቐምጥወን’ዮም ጸብጻባት ዝሕብሩ። ኣብ ውሽጢ ገመዳት ናይ ሞባይላት ዝርከብ ኮፐርን ኣብ ባትሪ ናይ ሞባይል ዝርከብ ኮባልት ዝተብሃለ ክቡር ንጥረ ነገራት ተዓዲኖም’ዮም ዝርከቡ። ዳይሬክተር ዓለምለኻዊ ተቆጻጻሪ ኤሌትሮኒካዊ መሳሪሒታት ፓስካል ሊሮይ “ሰባት እዞም ኣብ ውሽጢ ሞባይላት ዝርከቡ ንጥረ ነገራት ዋጋ ዘለዎም ኣይመስሎምን’ዩ፡ እታ ሞባይል ምስራሕ ዋላ ተቋርጽ እቶም ኣብ ውሽጣ ዝርከቡ ኮፐርን ኮባልትን ግን ዳግማይ ከገልግሉ ይእኽሉ’ዮም፡ ነዚ ብደረጃ ኣብ መላእ ዓለም ዘለዋ ሞባይላት እንተሓሲብናዩ ብዙሕ’ዩ” ኢሉ። ኣብ ዓለም 16 ቢልዮን ሞባይላት ከም ዘለዋ’ዩ ግምት ዘሎ፡ ካብተን ኣብ ኣውሮጳ ዝርከባ ሞባይላት ኸኣ እተን ሓደ ሲሶ ካብ ጥቕሚ ወጻኢ ዝኾና’የን። ዓለምለኻዊ ተቆጻጻሪ ኤሌትሮኒካዊ መሳሪሒታት ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ኣብ ዓለም ክንዲ ዓቢ እምባ ዝኸውን ጉሓፍ ናይ ኤለትሮኒካዊ መሳርሒታት ከምዘሎ ብምግላጽ፡ እቲ ካብ መሕጻቢ ማሽን፡ መውዓዪ መግቢ፡ ታብለት፡ ኮምፒተር፡ ጂፒኤስን ሞባይላትን ዝውህለል ጉሓፍ ኣብ ዓመተ 2030 ናብ 74 ሚልዮን ቶን ክብ ክብል ከምዝኽእል ግምቱ ሂቡ’ሎ። ኣብ መጀመርታ ናይ'ዚ ዓመት ‘ሮያል ሶሳይቲ ኬሚስትሪ’ ዝተብሃለ ትካል ካብ ዝተደርበየ ኤሎትሮኒካዊ መሳርሒታት ኣገደስቲ ንጥረ ነገራት ንምምስራሕ ዝጽውዕ ጎስጓስ ምጅማሩ ዝዝከር’ዩ። ኣባል ዓለምለኻዊ ተቆጻጻሪ ኤሌትሮኒካዊ መሳሪሒታት ዝኾነት ማግዳሊና ቻርይታኒዊከዝ “እዚ ዝጉሓፍ ኤሌትሮኒካዊ መሳርሒታት ሓደሽቲ ኤሎትሮኒካዊ መሳሪሒታት ንምምስራሕ ኣዝዩ ዓቢ ግደ’ዩ ዘለዎ፡ ከም ናይ ንፋስ መመንጨዊ ጽዓት [ዊንድ ተርባይን] ባተሪ ናይ መኪናን ካልእን ካብዚ ክስራሕ ይኽእል’ዩ” ትብል። ካብቲ ኣብ መላእ ዓለም ዝድርበ ኤሎትሮኒካዊ መሳርሒታት፡ እቲ 17 ሚእታዊት ጥራይ’ዩ ዳግማይ ዝምስራሕ፡ ካብ ዝመጽእ ዓመት ጀሚሩ ግን፡ እቲ ዳግመ ምምስራሕ ናብ 30 ሚኢታዊት ክብ ክብል ሕቡራት ሃገራት ወጢኑ ኣሎ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ጥራይ ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ ኣብ ገዛ ብጥዕንኡ ዝርከብ ግን ሰብ ዘይግልገለሉ 5.63 ቢልዮን ፓውንድ ዝዋግኡ ኤለትሮኒካዊ ኣቑሑት ከምዘሎ መጽናዕትታት ይሕብሩ።


ስታርሊንክ፡ ኢሎን መስክ ስለምንታይ ኣሽሓት ሳተላይታት የወንጭፍ ኣሎ?

ዋንነት ኢሎን መስክ ዝዀነ ኩባንያ ስፐይስኤክስ፡ ናብ ምህዋር [ቅናት-ምድሪ] ኣሽሓት ሳተላይታት ከወንጭፍ ጸኒሑ ኣሎ። ነዚኦም ከኣ ብዙሓት ሰባት ኣብ ሰማያት ክሕምበቡ ርእዮምዎም’ዮም። እዚ ክፋል ፕሮጀክት ስታርሊንክ ኰይኑ፡ ኣብ ርሑቕ ከባቢታት ዓለምና፡ ዝለዓለ ፍጥነት ዘለዎም ኣገልግሎታት ኢንተርነት ካብ ህዋ ንምሃብ ዝሰርሕ ፕሮጀክት እዩ። ስታርሊንክ፡ ብዓበይቲ ሳተላይታት ኣቢሉ ኣገልግሎታት ኢንተርነት እዩ ዝህብ። ቀንዲ ዕላማኡ፡ ኣብ ኣዝዩ ርሑቕ ከባቢታት እዛ እንነብራ ዘለና ምድሪ ንዝነብሩ ሰባት ዝለዓለ ፍጥነት ዘለዎ ኢንተርነት ከም ዝረኽቡ ምግባር እዩ። እዚ፡ ኣብ ብሪጣንያ ዝነበሩ ሰባት’ውን ተጠቀምቱ ዝገብር ፕሮጀክት ኣብ ኣፍሪቃ ዝበሉ ካልኦት ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ኢንተርነት ክረኽቡ ንምግባር ከም ዝሰርሕ ኣካያዲት ስራሕ ፕሮጀክታት ህዋ ዩኒቨርሲቲ ፖርትስማውዝ ዶክተር ሉሲንዳ ኪንግ ትዛረብ። ሳተላይታት ስታርሊንክ፡ ካብ ምህዋር ቅሩብ ትሕት ኢሎም ኣብ ጥቓ መሬት ዝተቐመጡ ኰይኖም፡ እዚ ኣብ ሞንጐ እቶም ሳተላይታትን መሬትን ዘሎ ርክብ ፍጥነት ክህልዎ ንምግባር ዝዓለመ እዩ። ይዅን’ምበር፡ ኣብ መላእ ዓለም ምሉእ ሽፋን ኢንተርነት ንምሃብ ተወሳኺ ሳተላይታት የድልዩ’ዮም። ስታርሊንክ፡ ካብ 2018 ጀሚሩ ኣስታት ሰለስተ ሽሕ ሳተላይታት ከም ዘቐመጠ ይንገር። ኣብ ቀረባ ካብ 10 ሽሕ ክሳብ 12 ሽሕ ሳተላይታት ክጥቀም ከም ዝኽእል ክሪስ ሆል ይዛረብ። “ሳተላይታት ብምጥቃም፡ ኣብ ርሑቕ ከባቢታት ኣብ ዘለው በረኻታትን እምባታትን ኢንተርነት ናይ ምርካብ ዘሎ ጸገም ምፍታሕ ይክኣል እዩ። ነዞም ከባቢታት ንምብጻሕ ካልኦት ትሕተ ቕርጺ ናይ ምህናጽ ድኻም’ውን የወግድ” ኢሉ። ምስቲ ልሙድ ኢንተርነት ብምንጽጻር፡ ስታርሊንክ ሕሱር ኣይኰነን። ኣብ ወርሒ፡ ንተጠቀምቲ 99 ዶላር የኽፍል። ናብቲ ሳተላይት ንምርኻብ ዘድልዩ ሸሓነን [ዲሽ] ራውተርን ክኣ 549 ዶላር ይሓቱ። እንተዀነ፡ ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ ጥራይ 96 ሚእታዊት ተጠቀምቲ እዚ ልዑል ፍጥነት ዘለዎ ኢንተርነት እዮም። ኣብ ኤውሮጳን ኣሜሪካን ክኣ 90 ሚእታዊት ሰባት ተጠቀምቲ ኰይኖም ኣለው። “መብዛሕትኡ ምዕቡል ዓለም ድሮ ተጠቃሚ ኰይኑ ኣሎ” ይብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ለንደን ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ህዋን ሕግን ፕሮፌሰር ሰዒድ ሞስትሻር። እቲ ኩባንያ፡ ኣብ 36 ሃገራት 400 ሽሕ ተጠቀምቲ ኣለውኒ ይብል፤ እዚኦም መብዛሕትኦም ኣብ ሰሜን ኣሜሪካ፡ ኤውሮጳን ኣውስትራሊያን ዝርከቡ ሰብ ሃብትን ውልቀሰባትን እዮም። ኣብ ዝቕጽል ዓመት፡ ስታርሊንክ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ደቡብ ኣሜሪካን ኤስያን ዘለዎ ተበጻሕነት ከስፍሕ መደብ ኣለዎ። ክሪስ ሆል ግን፡ “ኣብ ኣፍሪቃ ንብዙሓት ተጠቀምቲ ዋጋ ስታርሊንክ ኣዝዩ ክቡር ክኸውን ይኽእል እዩ። ግን ከኣ ኣብ ርሑቕ ከባቢታት ዝርከቡ ኣብያተ ትምህርትን ሆስፒታላትን ንምርኻብ ኣዝዩ ጠቓሚ እጃም ከበርክት ይኽእል’ዩ” ይብል። ሓይልታት ሩስያ ኣብ ዩክረይን እናደፍኡ ምስ መጽኡ፡ ኣገልግሎት ኢንተርነት ኣጥፊኦም፣ ማሕበራዊ ሚድያ'ውን ክዓጽውዎ ፈቲኖም። ወራር ሩስያ ምስ ተጀመረ፡ ኢሎን መስክ ብቐጥታ'ዩ ስታርሊንክ ኣብ ዩክረይን ከም ዝሰርሕ ገይሩ። ኣስታት 15 ሽሕ ሸሓነታትን ራውተራትን ስታርሊንክ ድማ ናብታ ሃገር ተላኢኾም። “ስታርሊንክ፡ መንግስታውን ህዝባውን ኣገልግሎታት ክቕጽሉ ገይሩ’ዩ። ሩስያውያን ከኣ ነዚ ከዐንቅፍሉ ዝኽእሉ መገዲ ኣይረኸቡን” ይብል ክሪስ ሆል። እዚ፡ ኣብ ዓውደ ውግኣት’ውን ውዒሉ’ዩ። “ንኣብነት፡ ኣዘዝትን [ኣብ ኪቭ ዘለው] ኣብ ውግእ ዘለው ወተሃደራትን ዩክረይን ንምርኻብ ይጥቀምሉ ኣለው። እቲ መስመራት ልክዕ ከም ማዕበል ራድዮ ክትዕፍኖ ኣይትኽእልን። ንኸተዳልዎ’ውን 15 ደቒቕ ጥራይ’ዩ ዝወስድ” ትብል ተመራማሪት መጽናዕታት ምክልኻል ኪንግስ ኮሌጅ ለንደን ዶክተር ማሪና ሚሮን። ካብ ስታርሊንክ ብተወሳኺ፡ ከም ዋንዌብን ቪሳትን ዝኣመሰሉ ኣገልግሎታት ኢንተርነት ሳተላይት ዝህቡ ትካላት’ውን ኣብ ትሑት ምህዋር መሬት ኣሽሓት ሳተላይታት የቐምጡ ኣለው። ስዒድ፡ እዚ ናብ ጸገም ከምርሕ እዩ ይብል። ኣብ መንጐ "ምርጻም ከጋጥም ስለ ዝኽእል፡ ድሕነት ህዋ ዝተሓተ’ዩ ዝገብሮ። ሳተላይታት ካልኦት ሳተላይታት ብምህራም ስብርባራት ክፈጥሩ ይኽእሉ’ዮም። እዚኦም ድማ ኣብ እዋን በረራ ልዑል ፍጥነት ክህሉ እንከሎ ጕድኣት ከውርዱ ይኽእሉ” ኢሉ። ኣብ ቀረባ እዋን፡ ኣብ ጥቓ ማእከል ህዋ ቻይና ዝርከቦም ብርክት ዝበሉ ሳተላይታት ስታርሊንክ ተራጺሞም’ዮም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፖርትስማውዝ ማኔጀር ፕሮጀክታት ህዋ ዶክተር ሉሲንዳ ኪንግ: “ብርክት ዝበሉ ስብርባራት እንተሃልዮም፡ ንቐጻሊ ትሑት ምህዋር መሬት ካብ ጥቕሚ ወጻኢ ክገብሩዎ እዮም። ብተወሳኺ፡ ካብ ትሑት ምህዋር መሬት ሓሊፍና ናብቶም ናይ ቴሌኮምን ሓበሬታን ሳተላይታት ተተኺልሉ ዘሎ ልዑል ምህዋር ክንከይድ ኣይንኽእልን" ትብል። ብኻልእ ወገን፡ ሳተላይታት ስታርሊንክ ንተመራመርቲ ከዋኽብቲ [ኣስትሮነመራት] ጸገማት ይፈጥራሎም ኣለዋ። ጸሓይ ክትወጽእን ክትዓርብን እንከላ፡ ጸሓይ ኣብ ኣኽናፎም ስለ እተብርህ ብዓይኒ ክርኣዩ ይኽእሉ’ዮም። እዚ ኸኣ፡ ኣብ ምስልታት ቴሌስኮፕ ናይ ብርሃን ሕንጻጽ ብምፍጣር ንምስሊ ከዋኽብትን ፕላኔታትን ይሽፍኖ። "ንሳቶም እቲ ጸገም ስለ ዝርኣዩዎ፡ ኣቐዲሞም ተቓዊሞም’ዮም” ይብል ፕሮፌሰር ሞስትሻር።


ኢሎን መስክ፡ 'ዝትክኦ ሓደ ዓሻ' ምስረኸበ ሓላፍነቱ ከምዝሓድግ ኣፍሊጡ

ኢሎን መስክ፡ "ክትክኦ ዝኽእል ሓደ ዓሻ" ምስረኸበ ካብቲ ኣብ ትዊተር ዘለዎ ናይ ዋና ፈጻምነት ስራሕ ከምዝወርድ ኣፍሊጡ። እቲ ቢልየነር፡ ብውጽኢት ናይቲ ኣብ ሓላፍነቱ ይቐጽል ዶ ኣይቐጽል ዝብል ድምጺ ተጠቀምቲ ተገዛኢ ከምዝኸውን ዝገለጸ ኰይኑ፤ 57.5 ሚእታዊት ካብ ኣድመጽቲ ካብ ሓላፍነቱ ክእለ ኣድሚጾም። ኢሎን ዝትክኦ ምስረኸበ ካብ ዋና ፈጻምነት ዝወርድ'ኳ እንተዀነ፡ ንጕጅለታት ሶፍትዌርን ሰርቨርን እቲ ትካል ምምርሑ ግን ክቕጽል እዩ። ነቲ ትካል ካብ ዝገዝኦ ጀሚሩ ኣብ ትዊተር ዝተገበሩ ለውጢታት ብብዙሕ ክንቀፉ ጸኒሖም እዮም። እቲ ቢልየነር ኣብ ዝሓለፈ ጥቅምቲ ንትዊተር ምስ ገዝኦ፡ ፍርቂ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ዝሰጐገ ኰይኑ፡ ናይ ትዊተር ሕሳብ መረጋገጺ ምልክት ንምርካብ ብኽፍሊት ክኸውን እውን ወሲኑ። ኣብ ቍጽጽር ልጣፋት ዝወሰዶ ስጕምቲ፡ ናይ ጽልኣት ዘረባን ስኑዕ ሓሬታን ዝውስኽ እዩ ዝብል ወቐሳ ሲቪክ ማሕበራት ኣስዒቡሉ እዩ። ትዊተር ናይ ዝተወሰኑ ጋዜጠኛታት ሕሳብ ክዕጾ ብምግባሩ፡ ሕቡራት ሃገራትን ሕብረት ኣውሮጳን ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ንኢሎን መስክ ኰኒኖም እዮም። ብፍላይ ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ልዕሊ ትዊተር ማዕቀብ ከምዘንብር ክገልጽ እንከሎ፡ እቶም ዝተዓጽዉ ሕሳባት ትዊተር ፍሉጣት ጋዜጠኛታት ጸኒሖም ክኽፈቱ ተገይሩ። መስክ ነቲ ትካል ዝመርሕ ሓላፊ ንምርካብ ከቢድ ክኸውን ከምዝኽእል እዩ ገሊጹ ዘሎ። ገለ ሰባት ድማ ካብ መስረትቲ እቲ ትካል ሓደ ዝነበረ ጃክ ዶርሰይ ክምለስ ከምዝኽእል ይግምቱ። ዶርሰይ ኣብ ሕዳር 2021 እዩ ካብ ሓላፍነት እቲ ትካል ለቒቝ። እቲ ቢልየነር ድሕሪ'ቲ ተጠቀምቲ ዝሃብዎ ድምጺ፡ "ነቲ ትዊተር ብህይወት ክቕጽል ዝገብር ስራሕ ዝደልዮ ሰብ የለን" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ። ካብ ሓለፍቲ ፈይስቡክ ዝነበረት ሸሪል ሳንድበርግ፡ ናይ ቀረባ መሓዛ መስክ ዝዀነ መሃንድስ ስሪራም ክሪሽናን ከምኡ'ውን ኣማኻሪ ፕረዚደንት ዝነበረ ሰብኣይ ጓሉ ንዶናልድ ትራምፕ፡ ጃረድ ኩሽነር ካብቶም ክትክእዎ ይኽእሉ ተባሂሎም ዝግመቱ እዮም። መስክ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ትዊተር ንዝተወሃቡ ድምጺታት ከኽብር ዝጸንሐ ኰይኑ "ድምጺ ህዝቢ ከም ድምጺ ኣምላኽ እዩ" ዝብል ብሂል ላቲን ክደጋግም ይስማዕ። መረጋገጺ ምልክት ሕሳብ ትዊተር ንዝተወሰነ እዋን ደው ኢሉ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ተጀሚሩ። እቲ ኣገልግሎት ወርሓዊ 8 ዶላር፡ ኣብ ኣፕል ሞባይል ንዝጥቀሙ ድማ 11 ዶላር ዘኽፍል ኰይኑ፡ ተጠቀምቲ ትዊተሮም ሰማያዊ መደብ ዘለዎ ምልክት ራይት ይህልዎ። ቅድም ክብል እዚ ምልክት እቲ ትዊተር ዝተረጋገጸ ምዃኑ ዝሕብርን ዘይክፈሎን እዩ ነይሩ። ኢሎን መስክ ንኩባንያ ተስላ ብግቡእ ክመርሖ ኣይከኣለን ዝብሉ ኣውፈርቲ፡ ካብ ትዊተር ሓላፍነቱ ክወርድ ክጽውዑ ጸኒሖም። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዋጋ ብጽሒታት እቲ ኤሌክትሪክ መካይን ዘፍሪ ትካል ብልዕሊ 65 ሚእታዊት ወሪዱ። እቲ ቢልየነር ንትዊተር ንምግዛእ ናይ ቢልዮናት ብጽሒታት ተስላ ዝሸጠ ኰይኑ፡ እዚ ስጕምቲ ዋጋ ብጽሒታት ክቕንስ ገይሩ።


ቅድሚ 30 ዓመት ኣብ ኢንተርነት ዝተለጠፈ ናይ ፈለማ ማሕበራዊ ስእሊ

18 ሓምለ 1992 ሓደ ስእሊ ኣብ ኢንተርነት ክልጠፍ እንከሎ ንምጅማር ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝደረኸ ነይሩ። እቲ ንሰራሕተኛታት ናይቲ ፍሉጥ ሰርን ላባራቶሪ ዘርእይ ስእሊ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ኢንተርነት ዝተለጠፈ ማሕበራዊ ስእሊ ኸኣ ኰነ።


'ታሪኽ ዓድዋ ብቨርችዋል ሪያሊቲ ንሓድሽ ወለዶ ንምፍላጥ ይስራሕ'ሎ''

ሜቲ ግርማ ኣካያዲት ስራሕ ጉዞ ቴክኖሎጅስ ኮይና ምስ ካልኦት ሰብ ሞያ ሶፍት ዌር ምህንድስና ብምዃን ሓድሽ ወለዶ ታሪኽ ዓድዋ ብመገዲ ቨርችዋል ሪያሊቲ ንኽፈልጥ ትጽዕር ከምዘላ ገሊጻ። ንኣብነት ታሪኽ ኵናት ዓድዋ ናብ ድጅታል ቀይሮም ሰባት ብዛዕባ እቲ ፍጻመ ኣፍልጦ ክህልዎም ከምዝገበሩ ንቢቢሲ ሓቢራ።


ዓርሞሸሽ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ስለምንታይ ሰራሕተኛታት ይቕንሱ ኣለዉ?

ካብ ኣማዞን ከም ዝተቐነሱ ዝገልጹ ሰራሕተኛታት ኣብ ሊንክዲን ሓበሬታ ድሕሪ ምክፋሎም'ዩ እቲ ትካል ሰራሕተኛታት ይቕንስ ከም ዘሎ ተፈሊጡ። ጸኒሑ ሓላፊ ምህዞ እቲ ትካል ዴቭ ሊምፕ “ካብቲ ናይ ምህዞን ኣገልግሎትን ትካል ብዙሓት ተውህቦ ዘለዎም ኣማዞናውያን ክንስእን ምዃንና የሕዝነኒ” ኢሉ። ኣብ ከም ትዊተር፣ ሜታ፣ ኮይንቤዝን ስናፕን ዝርከቡ ሰራሕተኛታት ሓደሽቲ ዕድላት ስራሕ ኣብ ምድላይ ከም ዝርከቡ ክገልጹ ጸኒሖም። ለይኦፍስ ዝተባህለ ድረ ገጽ ከም ዝሓበሮ፡ ኣብ መላእ ዓለም ልዕሊ 120 ሽሕ ዝዀኑ ዕድላት ስራሕ ተዓጽዮም እዮም። ብዙሓት ትካላት ሰራሕተኛታት ዝቕንሱሉ ምኽንያት እኳ ዝተፈላለየ እንተዀነ፡ ሓበራዊ ዕላማታት ግን ኣለዎም። ብሰንኪ ለበዳ ኮረናቫይረስ መብዛሕትኦም ስራሕቲ ብኦንላይን ክስርሑ ምስ ጀመሩ፡ ብዙሓት ሓለፍቲ ትካላት ቴክኖሎጂ፡ እቲ ጽቡቕ ዕድል ንኩሉ ሻዕ ዝቕጽል መሲልዎም ነይሩ። ንኣብነት ኩባንያ ሜታ፡ ኣብ መፈለምታ ትሸዓተ ኣዋርሕ ናይዚ ዓመት ጥራሕ ልዕሊ 15 ሽሕ ሰራሕተኛታት ቘጺሩ። እቶም ኣብዚ እዋን ሰራሕተኛታት ዝቕንሱ ዘለዉ ሓለፍቲ ድማ እቲ ስልሒት ጌጋ ምንባሩ ይገልጹ። 13 ምኢታዊት ካብ ሰራሕተኛታቱ ዝቐነሰ፡ ዋና ፈጻሚ ማርክ ዙከርበርግ “ነቲ ወፍሪ ናይ ምውሳኽ ውሳነ ዝገበርኩዎ ኣነ እየ” ክብል ንሰራሕተኛታቱ ነጊርዎም። “እንተዀነ እቲ ኩነታት ከምቲ ዝተጸበኹዎ ኣይከደን።” ኣብ ኦንላይን ዝስርሑ ናይ ምህርቲ ምውዕዋዓት፡ ቀንዲ ምንጪ ኣታዊ ብዙሓት ኩባንያታት ቴክኖሎጂ እዮም። እንተዀነ እቲ ናይ ምውዕዋዕ ንግዲ ጸሊም ደበና ካብ ዘንጸላልዎ ጸኒሑ እዩ። ትካላት ኣብ ዝልእኽዎም ናይ ምህርቲ ምውዕዋዕ ንጥፈታት ተቓውሞ እናዓበየ መጺኡ። ንኣብነት ኣፕል ንጥፈታት ዓማዊል ኣለሊኻ ናይ ዝደልይዎ መወዓውዒ ንምልኣኽ ከቢድ ክኸውን ገይሩ። እቲ ቁጠባ እናደኸመ ብምምጽኡ ድማ ፡ ብዙሓት ንኦንላይን መወዓውዒ ዘውጽእዎ ባጀት ቀኒሶም። መጠን ወለድ ጽላት ፋይናንሻል ቴክኖሎጂ እናወሰኸ ምምጽኡ ንኩባንያታት ጎዲእዎም። “ንመብዛሕትኦም ዓበይቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ፡ ብኣታዊኦም ዝሓረቑሉ ርብዒ ዓመት እዩ ነይሩ” ይብል ተንታኒ ቴክኖሎጂ ፓኦሎ ፐስካቶረ። “ማንም ዝተጻወሮ የለን።” ዋና ፈጻሚ ስራሕ ኩባንያ ኣፕል ቲም ኩክ፡ ሕዚ እውን ሰራሕተኛታትኳ ንቖጽር እንተሃለና ግን ብጥንቃቐ እዩ ክብል ተዛሪቡ። ኣማዞን፡ ሰራሕተኛታት ክቕንስ ዘገደዶ ምኽንያት፡ “ዘይተለመደን ዘየተኣማምንን ኩነታት ማክሮ ኢኮኖሚ” ክብል ዝገለጾ ኮይኑ ኣብቶም ንዓማዊል ዘገድሱ ጠለባት ከተኩር ከም ዝተገደደ ሓቢሩ። ኣውፈርቲ፡ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ዝተጋነነ ወጻኢ የውጽኡን ምዝሕሓል ኣብ ዝህሉ ድማ ቀልጢፎም ምትዕርራይ ኣይገብሩን ክብሉ ይኸሱዎም። ጎስጓስን ኣውፋርን ሰር ክሪስቶፈር ሆን፡ ቀንዲ ወናኒ ትካላት ጉግልን ዩትዩብን ናብ ዝዀነ ኣልፋ-ቤት ኣብ ዝጸሓፎ ድብዳበ፡ እቲ ትካል መሃያን ሰራሕተኛታትን ክቕንስ ሓቲቱ እዩ። ኢሎን መስክ እውን ካብቲ ኣብ ቀረባ እዋን ዝገዘኦ፡ ኣታዊ ንምርካብ ኮነ ሓደሽቲ ተጠቀምቲ ንምስሓብ ዝቃለስ ዘሎ ትዊተር፡ ወጻኢታት ክቕንስ ዝኽእለሉ ሃዋህው ከም ዘሎ እዩ ዝኣምን። ዛጊድ ፍርቂ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ዝነከየ ክንሱ፡ ነቶም ዝተረፉ እውን ኣዐርዩ ጥቡቕ ናይ ስራሕ ስርዓት ከም ዝጽበዮም ኣፍሊጡ ኣሎ። ትማሊ ሰሉስ ሰራሕተኛታት እቲ ትካል ነዊሕ ሰዓት ክሰርሑ እንተዘይኰይኑ ክለቁ ከም ዝነገሮም እውን መራኸቢ ብዙሃን ኣመሪካ ገሊጸን። ኣብ ከም ቨርቹዋል ሪያሊቲን ብዘይ ዘዋሪ ዝንቀሳቐሳ መካይንን ዝኣመሰሉ ቀልጢፎም ከስቢ ዘየምጽኡ ስራሕቲ ዘሎ ድልየት እናነከየ ይመጽእ ከም ዘሎ እውን እዮም ሰብ ሞያ ዝሕብሩ። ገለ ኣውፈርቲ እቲ ኣብዞም ኢንዳስትሪታት ዘሎ ልዑል መሃያን ኣታውን ዘላቒ እዩ ኢሎም ኣይኣምኑን። እንተዀነ ዋላ'ኳ እዞም ዓበይቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ብቁጠባ ይህሰዩ እንተሃለዉ ፡ ናብ ምውዳቕ ዝቀራረቡ ግን ኣይኰኑን። እቲ ኣማዞን ተሊምዎ ዘሎ ምንካይ 10 ሽሕ ሰራሕተኛታት፡ ኣብ ታሪኹ ዝለዓለ ይኹን እምበር እዚ ቑጽሪ ካብ ሰራሕተኛታቱ 3 ምኢታዊት ጥራሕ ዝሽፍን እዩ። በቲ ስጉምቲ ብዙሓት ዓቕሚ ዘለዎም ሰራሕተኛታት ይሰናበቱ ብምህላዎም ድማ ሓደሽቲ ስራሕቲ ክፍጠሩ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ።


ኣብያተ ጽሕፈት ትዊተር ክሳብ ቀጻሊ ሰሙን ከምዝዕጸዉ ተገሊጹ

ትዊተር ንግዚኡ ህንጻታት ቤት ጽሕፈታቱ ከም ዝዕጸዉ ንሰራሕተኛታቱ ኣፍሊጡ። እቲ ትካል ናብ ሰራሕተኛታቱ ዝለኣኾን ቢቢሲ ዝረኣዮን ኢሜይል፡ እቶም ቤት ጽሕፈታት “ሽዑ ንሽዑ” ከም ዝዕጸዉ ዘመልከተ ኰይኑ፡ ሰኑይ 21 ሕዳር ክኽፈቱ ምዃኖም ይገልጽ። እንተዀነ እቶም ኣብያተ ጽሕፈት ዝዕጸውሉ ዘለው ምኽንያት ኣይተገለጸን። ሓድሽ ወናኒ እቲ ትካል ኢሎን መስክ፡ ሰራሕተኛታት “ንነዊሕ ሰዓታት ብጻዕቂ ክሰርሑ” እንተዘይኰይኑ ስራሕ “ክለቁ” ጻውዒት ምቕራቡ ስዒቡ ብዙሓት ሰራሕተኛታት ስራሕ ከም ዝገደፍዎ ጸብጻባት ይወጽኡ ኣብ ዘለውሉ'ዩ እቲ ትካል ኣብያተ ጽሕፈታቱ ይዓጹ ዘሎ። ኣብቲ ኢሜይል“በጃኹም፡ ምስጢራዊ ሓበሬታታት እቲ ኩባንያ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ፣ መራኸቢ ብዙሃን ይኹን ካልእ ካብ ምዝራብ ብምቑጣብ ምስ ፖሊሲታት እቲ ኩባንያ ምትሕብባርኩም ቀጽሉ” ዝብል መልእኽቲ እውን ተጻሒፉ ኣሎ። ትዊተር ነዚ ዛዕባ ኣመልኪቱ ካብ ቢቢሲ ንዝቐረበሉ ሕቶ  ቅልጡፍ ምላሽ ኣይሃበን። መስክ ኣብዚ ሰሙን ሰራሕተኛታት ትዊተር ነዊሕ ሰዓታት ክሰርሑን ኣዐርዮም ንጥፉት ክዀኑን እንተዘይኮይኑ ካብቲ ትካል ክለቁ ከም ዝነገሮም ጸብጻባት ሓቢሮም እዮም። ዋሽንግተን ፖስት፡ እቲ ሓድሽ ወናኒ እቶም ሰራሕተኛታት ኣብቲ ትካል ክቕጽሉ እንተደልዮም ነቲ ጻውዒት ክኽብሩ ከም ዝነገሮም ጸብጺቡ። ክሳብ ሓሙስ 17 ሕዳር 2022 ዘይፈረሙ ድማ ናይ ሰለስተ ወርሒ ትሕጋግ ከም ዝወሃቦም ኢሎን መስክ ገሊጹ። ትዊተር 50 ምኢታዊት ሰራሕተኛታቱ ከም ዝቕንስ ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ ገሊጹ እዩ። ሓዱሽ መምርሒ እቲ ቢልየነር ኣይንቕበልን ዝበሉ ብዙሓት ሰራሕተኛታት ነቲ ትካል ከም ዝገደፍዎ ዘርእዩ ምልክታት ምውጸኦም ስዒቡ እዩ እቲ ትካል ቤት ጽሕፈታቱ ብጊዝያውነት ከም ዝዓጹ ሓቢሩ ዘሎ። ብዙሓት ሰራሕተኛታቱ፡  ስራሕ ይለቁ ከም ዘለዉ ዘርእይ ሃሽታግ ከካፍሉ ተራእዮም። ሓደ ሽሙ ክግለጽ ዘይደለየ ሰራሕተኛ “እቲ ዋዕዋዕ ሎሚ ምስ ሃደአ፡ (እቲ ትካል) ትሕቲ 2 ሽሕ ሰራሕተኛታት እዮም ክተርፍዎ ዝኽእሉ” ኢሉ። ብተወሳኺ ኩሎም ኣብ ናቱ ጉጅለ ዝነበሩ ሰራሕተኛታት ከም ዝለቐቁ ገሊጹ። ቅድሚ ኢሎን መስክ ነቲ ትካል ምግዝኡ፡ ትዊተር ኣስታት 7500 ሰራሕተኛታት ነይሮምዎ። እቲ ትካል ብኣሻሓት ዝቑጸሩ ናይ ኩንትራት ሰራሕተኛታት እውን ዝነበርዎ ኰይኑ፡ መብዛሕትኦም ተቐኒሶም ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ይግመት። ሓደ ካልእ ሰራሕተኛ ብወገኑ ዋላ'ኳ ነዊሕ ሰዓታት ንምስራሕ ተሰማሚዑ እንተነበረ “ብኢሜይል ገይሩ ንዘፈራረሐና ሰብ ኣይሰርሕን” ብምባል ነቲ ስራሕ ከም ዝገደፎ ተዛሪቡ። እቲ ዝሃብተመ ሰብ ዓለምና ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ንትዊተር ብ 44 ቢልዮን ዶላር ድሕሪ ምግዝኡ ዋና ፈጻሚ እቲ ትካል ኰይኑ። ትዊተር ቤት ጽሕፈታቱ ይዓጹ ከም ዘሎ ድሕሪ ምግላጹ፡ መስክ ኣብ ትዊተር “ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብኸመይ ቁሩብ ከስቢ ክትረክብ ትኽእል? በቲ ዓብዪ ጀምር” ክብል ጽሒፉ።


ሓንጎል ደቂ ተባዕትዮን ኣንስትዮን ፍልልይ ኣሎዎ ድዩ?

ንሓንጐልና ኣጕሊሁ ብዘርኢ መነጸር ምስእንርእዮ ብዙሓት ሰራውር ደምን ሕልኽላኽ ዝበዝሖም መትንታትን ካብ ምርኣይ ካልእ እንርእዮ የለን። እንተኾነ ሓንጐልና መንነትና፡ ኣተሓሳስብናን ስምዒታትናን ኢሉ’ውን ፍልፍል ምኽንያታውነትን ብውጽኢት እንኣምን ከምዝዀንና ዝገብር ኣካል ሰብነትና እዩ። በዚ ድማ ሓንጐል ክልኡ ጾታ ዝሕመ ኣይኮነን። እንተዀነ ምሁራን እቲ ዓውዲ ሓንጐል ተባዕታይን ኣንስታይን ሓደ ድዩ ወይስ ፍልልይ ኣለዎ? ዝብል ሕቶ የልዕሉ’ዮም። ውሽጣዊ ክፋል ሓንጐልና ካብ ሽክና ርእስና ኣውጺእና ንኻልእ ሰብ እንተነርእዮ ናይ ተባዕታይ ይዅን ኣንስታይ ኢልካ ንምፍላይ ኣዝዩ ኣጸጋሚ’ዩ። ተመራመርቲ ሓንጐል ተባዕታይን ኣንስታይን ጾታ ሓደ ዓይነት ወይስ ዝፈላለ ኣብ ዝብል ርእሰ ጉዳይ ክሳብ ሎሚ ኣብ ክትዕ’ዮም ዝርከቡ። እዚ ንምፍላጥ ካብ ዘካይድዎም ምርምራት እቲ ሓደ ሓንጐል ክልቲኦም ጾታ ቀልቢ ዝሓቱ ተግባራት ክውግኑ ምግባር’ዩ። ብመሰረት እዚ መጽናዕቲ ኣብ ዓለም ካብ ዝተኻየዱ ምርምራት፡ ተባዕትዮ ካርታ ኣንቢቦም ኣንፈት ቦታታት ተረዲኦም እቲ ቦታ ብምርካብ ካብ ደቂ ኣነስትዮ ብ50 ሚእታዊት በሊጾም ተረኺቦም። በቲ ካልእ ወገን ድማ ደቀንስትዮ ኣብ ውሱን ሰዓታት ብዙሓት ተግባራት ብምውጋን ካብ ተባዕትዮ በሊጸን ተረኺበን። እቶም ተመራመርቲ ነዚ ንምርግጋጽ ንተሳተፍቲ ናይዚ ፈተነ ኣብ ውሽጢ 8 ደቃይቕ ዝተፈላለዩ ሰለስተ ነገራት ንኽፍጽም ከምዝኣዘዝዎም ገሊጾም። እቶም ተግባራት ከኣ ሒሳብ ምግልባጥ፡ ኣድራሻ ሓደ ሆቴል ምፍላጥን ሓደ ኣብ ወፈራ ዝጠፍአ መፍትሕ ኣሊሽካ ምርካብን’ዮም። እዞም ተግባራት ክፍጽሙ ኣብ ዝጀመርሉ ግዜ ድማ ቀልቦም ንምስራቕ ኣብ መንጐ መንጐ ተሌፎን ክድወለሎም ይግበር ነይሩ። ኣብዚ ከይዲ ምርምር ደቂ ኣንስትዮ እቶም ተግባራት ኣብቲ ዝተወሃበን ግዜ ሰሪሐን ወዲአን። እቶም ተባዕትዮ ግን ነቲ ዝጠፍአ ቦታ ካርታ ናይ ምንባብ ዓቕሞም ተጠቒሞም ነቲ ኣብ ወፈራ ዝጠፍአ መፍትሕ ኣብ ምርካብ ግን ኣይተዓወቱን። ካብኡ ብተወሳኺ ድማ ስምዒት ደቂ ሰባት ኣብ ምርዳእ’ውን እተን ደቂ ኣንስትዮ ካብቶም ደቂ ተባዕትዮ ዝሓሻ ኰይነን ተረኺበን። ኣብ መንጐ ሓንጐል ክልተኦም ጾታ ዘሎ ፍልልይ ብሰንኪ ጾታኦም’ዩ ኢልና ቅድሚ ናብ መደምደምታ ምብጻሕና ብመርትዖታት ክነደግፎ ኣለና። ነዚ ንምርዳእ ሓንጐል ክልቲኡ ጾታ ዝተዋቐረሉ ፈሊጥካ ምትንታን ኣገዳሲ’ዩ። እቲ ፍልልይ ተፈጥሮኣዊ እንተዀይኑ ኣብ መዋቕር ሓንጐልና ፍልልይ ክህሉ ኣለዎ። ክብደት ሓንጐል ወዲ ተባዕታይ ካብ ናይ ጓለስተይቲ ብማእከላይ ገምጋም ብ10 ሚኢታዊት ይበልጽ። እንተኾነ ክብደት ሓንጐል ብጾታ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ተመሳሳሊ ጾታ ኰይኑ’ውን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ክፈላለ ይኽእል’ዩ። እዚ ማለት ክብደት ሓንጐል ናይ ሓንቲ ጓል ካብ ናይ ወዲ ዝዛይደሉ ግዜ ኣሎ ማለት’ዩ። ካብዚ ብተወሳኺ ደቂ ተባዕትዮ ብኣካላዊ ሚዛን ካብ ደቂ ኣንስትዮ ስለዝበልጹ ልዑል ክብደት ሓንጎል እንተለዎም ዘገርም ኣይኮነን። እንተኾነ፡ ተመራመርቲ እዚ ፍልልይ ክብደት ሓንጐል ምስ ክእለትን መንፍዓትን ዘራኽብ ነገር ከምዘይብሉ’ዮም ዝሰማምዑ። ኣብ መንጐ መዋቕር ሓንጐል ተባዕታይን ኣነስታይን ጾታ ፍልልይ ከምዘሎ ዝገልጽ ኣብ ዩኒቨርስቲ ደብሊን ተመራማሪ ኒውሮ ባይሎጂ ፕሮፌሰር ኬቨን ሚሼል፡ እቲ ፍልልይ ባህርያት ምርባሕ ጾታ ዝቈጻጸር ከምዝዀነ ገሊጹ። ኣብ ውሽጢ ሓንጐልና ዝርከብ ሃይፖተላመስ ኣብ ተባዕታይን ኣነስታይን ጾታ ዝተፈላለየ’ዩ። እዚ ክፋል ሓንጐልና ኣጉሊሑ ብዘርኢ መነጽር ክርአ እንከሎ ናይ ደቂ ተባዕትዮ ደቂ ኣነስትዮ ናይ 6 ሚእታዊት ብልጫ ኣለዎ። እንተዀነ እዚ ፍልልይ ምስ ባህርያት ደቂ ተባዕትዮ ይዅን ደቀንስትዮ ብቐጥታ ዘይክራኸብ ይኽእል’ዩ ክብል ፕሮፌሰር ኬቨን ይሕብር። ንኣብነት ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዘርእይዎ መንፈስ ልዕልነት፡ ኣቦሓጎታትና ዘርኦም ንምትካእ ክወዳደሩ ግድን ስለዝነበረ ክኸውን ይኽእል’ዩ። እቲ ቀደም ቀደም ተባዕትዮ ደቂ ኣንስትዮ ንኽሕጸዩ ንኻልኦት ደቂ ተባዕትዮ በሊጾም ክርከቡ ግድን ነይሩ’ዩ። ኣብዚ ዘለናሉ መዋእል’ውን እንተዀነ እቲ ውድድር ብዝተፈላለዩ መገድታት ክግለጽ ንርእዮ ንኸውን ኢና። በቲ ካልእ ሸነኽ ከኣ ኣብ መዋቕር ሓንጐልና ዝርከብ ሂፖካምፐስ ዝተበሃለ ክፋል ናይታ ጓል ኣንስተይቲ ካብቲ ተባዕታይ ዝበለጸ ኰይኑ ኢና እንረኽቦ። እዚ ክፋል ሓንጐልና ፍጻመታት ናይ ምዝካር ዓቕሚ ዝተዛመደ ኰይኑ ኣብ መንጎ ተባዕታይን ኣንስታይን ጾታ ፍልልይ የብሉን። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ፐንሲልቫንያ ኣሜሪካ ዝሰርሑ ተመራመርቲ፡ ካብ 8-22 ዝዕድመኦም 900 ኣወዳትን ኣዋልድን ሓንጐል፡ ብማይክሮስኮፕ ብምርኣይ ነቲ ውጽኢት ብምስሊ ክዕዘብዎ ፈተነ ገይሮም። ኣብዚ መጽናዕቲ ዝተሳተፈት ዶ/ር ረጂና ቨርማን፡ “በቲ ዝረኸብናዮ ውጽኢት ተገሪምና ኢና፡” ትብል። የማናይን ጸጋማይን ክፋላት ሓንጐል ዝተፈላለየ ዕማማት ዘለዎም ኰይኖም፡ ኣብ መንጐ ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ከ ፍልልያት ኣለዎም ዶ? ንምፍላጥ እዩ እቲ ፈተነ ተኻይዱ። ካልእ ኣባል እዚ ጕጅለ ተመራመርቲ ዝዀነ ፕሮፌሰር ሩበን ጉር፡ ጸጋማይ ክፍሊ ሓንጐልና ቋንቋ ዝመልኽን ሓበሬታታት ዘሰላስልን ከም ዝዀነ ይሕብር። የማናይ ክፋል ሓንጐልና ድማ፡ ምስ ስምዒታትና ዝተኣሳሰሩ ነገራት ከም ዘሰላስል የረድእ። በዚ ኵነታት’ዚ፡ ኣብ ኣእምሮ ደቀንስትዮ ዝርከቡ መትንታት ሓንጐል፡ ካብ የማን ናብ ጸጋም ዝተኣሳሰሩ እዮም። በዚ ድማ ደቀንስትዮ፡ ካብ ዘረባ፡ ስምዒትን ትንተናን ዝመጽኡ ሓበሬታታት ካብ ደቂተባዕትዮ ብዝበለጸ ከም ዝቕበላ የርኢ። ካብዚ ድማ፡ እቶም ተመራመርቲ፡ ደቀንስትዮ ክልቲኡ ክፋል ሓንጐለን ከም ዝጥቀማ መረዳእታ ከም ዝረኸቡ ይገልጹ። ኣብ ሓንጐል ደቂ ተባዕትዮ ብየማን ይዅን ብጸጋም ዘለው መትንታት፡ ካብ ድሕሪት ንቕድሚት ዝተኣሳሰሩ እዮም። በዚ መሰረት፡ እቲ ዳሕረዋይ ክፋል ሓንጐል፡ ዝረኣዮ ወይ ዝተቐበሎ ሓበሬታ ኣሰላሲሉን ተንቲኑን ናብ ቅድሚት ከም ዝልእኽ ፕሮፌሰር ሩበን ይገልጽ። እዚ ናይ ቅድሚት ክፋል ሓንጐል ድማ፡ ነቲ ዝተቐበሎ ሓበሬታ ተጠቒሙ ውሳነ ክወስድ ይኽእል። ንኣብነት ሓደ ንሃድን በረኻ ዝወፈረ ወዲ፡ ሓደ ኣራዊት ርእይ ኣቢሉ ዝወስዱ ውሳነ በዚ መስርሕ’ዚ ዝሓልፍ ምዃኑ ክንርዳእ ንኽእል። እዚ ኣብ መንጐ ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ዝተራእየ ፍልልይ፡ ኣብ ህጻናት ኣወዳትን ኣዋልድን ግን ኣይተራእየን። እዚ ከምዚ ዓይነት ፍልልይ ዝርአ፡ ህጻናት 13 ዓመት ኣብ ዝበጽሑሉ ዕድመ ምዃኑ ውጽኢት’ቲ ምርምር የመልክት። ነዚ ምርኩስ ብምግባር ድማ እቶም ተመራመርቲ፡ እዚ ፍልልይ’ዚ፡ ካብ ትምህርቲ ወይ ኣከባብያዊ ጸቕጢ ዝመበገሲኡ ጠንቂ ክኸውን ከም ዝኽእል ዘለዎም ጥርጣረ ኣንቢሮም ኣለው። ብኻልእ መዳይ፡ ኣብ ብሪጣንያ ዩኒቨርሲቲ ኣስተን ፕሮፌሰር ጊና ሪፖን፡ ኣብ ሓንጐል ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ዝርአ ፍልልይ፡ ካብ ኣተዓባብያን ባህላዊ ፍልልያትን ዝብገስ እምበር፡ ሓንጐል ኣወዳት ኣዋልድ ዝበሃል ነገር ከም ዘየለ ትገልጽ። እታ ፕሮፌሰር ከም እትብሎ፡ ሓንጐልና ካብ ከባቢኡ ብዝወስዶ ነገራት እዩ ዝዓብን ዝስልጥንን። ስለዚ፡ ካብቲ ኣብ መንጐ ሓንጐል ኣወዳትን ኣዋልድን ዘሎ ፍልልይ፡ ጾታ ከይፈለኻ ኣብ መንጐ ውልቀሰባት ዘሎ ፍልልይ ሓንጐል ዝያዳ ጐሊሑ ይርአ። ኣብዚ ቀረባ ግዜ ተመራመርቲ፡ መሳርሒታት ‘ማግኔቲክ ሪዞናንስ ኢሜጅ (ኤምአርአይ) ተጠቒሞም ሓንጐል ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ክርእዩ ፈቲኖም እዮም። በቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ’ውን ኣብ መንጐ’ዚ ክልቲኡ ጾታ ዝተራእየ ፍልልይ ሓንጐል፡ ኣዝዩ ንእሽቶ ምዃኑ እዩ ዝግለጽ። ሓንጐል ደቂ ተባዕትዮ ብኽብደቱ ካብቲ ናይ ጓለንስተይቲ ዝዓቢ ክኸውን እንከሎ፡ ግዳማዊ ክፋል ሓንጐል ደቀንስትዮ ድማ ካብ ናይ ደቂተባዕትዮ ርጕድ ዝበለ ኰይኑ ተረኺቡ። ብሓፈሻ፡ እቶም ኣብ ኣቃውማ ሓንጐል ኣወዳትን ኣዋልድን ፍልልይ ዝረኸቡ’ውን፡ ብመሰረቱ ናይ ጓል ናይ ወዲ ዝበሃል ነገር ከም ዘየለ እዮም ዝገልጹ። ሓንጐል፡ ምስ ባህርን ክእለትን ደቂተባዕትዮ ዘለዎ ቀጥታዊ ተዛምዶ ኣብ ዝምልከት ነጥቢ ግን ኣብ መደምደምታ ክብጻሕ ኣይተኻእለን።


ድሕሪ 40 ዓመታት ብሳላ ፖድካስት ዝተቓልዐ ገበን ቅትለት

ኣብ ሲድኒ ትነብር ዝነበረት ሊነት ዳውሰን፡ ቅድሚ 40 ዓመት፡ ኣብ ጥሪ 1982 ካብ ገዛኣ ክትጠፍእ እንከላ ጓል 33 ዓመትን ኣደ ክልተ ኣዋልድ እያ ነይራ። ፖሊስ ግን ኣሰራ ክረክብ ኣይከኣለን። በዓል ቤታ ክሪስ ዳውሰን፡ ሊነት ኣብ ጥሪ 1982 ተሌፎን ደዊላ፡ ትሓስበሉ ናይ ጽምዋ እዋን ከምዘድልያ ከምዝገለጸትሉ ይዛረብ። ብድሕሪኡ'ውን ደጋጊማ ከምዝደወለትሉ ይሕብር። ኣብ ቤት ፍርዲ ዝተማጐቱሉ ጕጅለ ጠበቓታት፡ ሊነት ዳውሰን ድሕሪ ምጥፍኣ ሓሙሽተ ሰባት ከምዝረኣይዋ ብምግላጽ፡ ካብ ጥሪ 1982 ንደሓር ብህይወት ዝነበረትሉ ተኽእሎ ክህሉ ከምዝኽእል ዘርኢ መርትዖ እዩ ኢሎም። ሊነት ዳውሰን ካብ እትጠፍእ ኣትሒዙ ፈተውታን ቤተሰባን ደሃያ ኣይረኸቡን። ክልተ ዝተፈላለዩ መርመራታት ግን ብ"ዝፍለጥ ሰብ" ከምዝተቐትለት ደምዲሞም። ድሕሪ 40 ዓመታት፡ ኣብ መወዳእታ ሊነት ዳውሰን ዝጠፍኣትሉ ምስጢር ተፈቲሑ። ጋዜጠኛ ሄድሊ ቶማስ ብዛዕባ ሊነት ዳውሰን ቅድሚ 21 ዓመት'ዩ ክሓትት ጀሚሩ። ኣብቲ እዋን እቲ፡ ብዛዕባ እታ ኣብ 1982 ብዘይ ኣሰር ዝጠፍአት ኣደ ዝሰምዑ ውሑዳት ነይሮም። ቶማስ ጉዳያ ምክትታል ምስ ጀመረ ግን፡ ብዛዕባ ዅሉ ክፈልጥ ጀሚሩ። እቲ ጉዳይ ኣብ ዝሓለፈ ሰሉስ በዓል ቤታ ክሪስ ዳውሰን ብቕትለታ ምስ ተፈርደ፡ ጕዳይ ሊነት መኸተምታ ረኺቡ። ጕዳያ ምክትታል ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ ቶማስ፡ ዕሽነትን "ዘይፍትሓውን" ብዝመስል ዛንታ ሊነት ዳውሰን ከምዝተገረመ ይገልጽ። "ንኣዋልድ ደቃ ውፍይቲ ዝነበረት መንእሰይ ኣደ፡ ብዛዕባ ደቃ ከምዘይትግደስ፡ በቃ ራሕሪሓተን ከምዝጠፍአት ሰበይቲ ተገይራ ክትርአ እንከላ፡ በዓል ቤታ ግን ምስ ሓንቲ ፍርቂ ዕድመ በዓልቲ ቤቱ ዝዀነት ተመሃሪት ዘይተለምደ ዝምድና ጀማሚሩ ነይሩ" ይብል። ቶማስ ዘልዕሎም ሕቶታት እናዓሞቝ ክኸዱ እንከለው ግን ምድንጋሩ ብኡ መጠን እናዓበ ይኸይዱ። ሊነት ዳውሰን ውሑዳት ክዳውንቲ ጥራይ ሒዛ እያ ከይዳ። ሳንጣ፡ መመላኽዒ፡ ዋላ’ውን መዝገብ ኣድራሻታት ከይሓዘት እያ ከይዳ። ስራሕ’ውን ኣይነበራን፣ መኪና የብላን፣ ምናልባት ገንዘብ እንተሒዛ'ውን ውሑድ'ዩ ነይሩ ዝኸውን። ብድሕሪኡ ብዘይካ ምስቲ ዝጠለማን ዘዋረዳ በዓል ቤታ ምስ ካልእ ሰብ ከምዘይተራኸበት ይንገር። "እዚ ፍጹም መስሓቕ'ዩ" ይብል ቶማስ። “ኣብዚ ሕጂ እዋን ሰባት እዚ ክርድኦም እዩ።” ንሱ ከምዝበሎ፡ ሊነት ምስ ጠፍአት፡ ድሕሪ 40 ዓመታት፡ ሓደ ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኒው ሳውዝ ዌልስ ተረዲእዎ። ሬሳኣ ፈጺሙ ኣይተረኽበን። እቲ ምሉእ መስርሕ ፍርዲ ኣብ ኵነታዊ መርትዖ ዝተመርኮሰ እዩ። ቶማስ፡ ዋላ'ኳ ንመጀመርያ ግዜ ብዛዕባ ጉዳይ ሚስስ ዳውሰን ኣብ 2001 እንተፈለጠ፡ ንልዕሊ 15 ዓመት ብዕቱብ ክሓትት ኣይጀመረን ነይሩ። ኣብቲ እዋን ክልተ መርመራታት ቅትለት፡ "ሓደ ዝፍለጥ ሰብ" ብቕትለታ ክኽሰስ ሓሳብ ኣቕሪቦም ነይሮም። ኣኽበርቲ ሕጊ ግን እዅል መርትዖ ከምዘየለ ብምግላጽ ነጺጐምዎ። ቶማስ፡ ኣዕሩኽ ስድራቤትን ጐረባብትን ሊነት ዳውሰን፡ ከምኡ'ውን ምስታ ብሕጋዊ ምኽንያት ጄሲ ብዝብል ትጽዋዕ ኣፍቃሪቱን ደሓር ካልኣይቲ በዓልቲ ቤት ዳውሰን ዝዀነትን ከዘራርብ ጀሚሩ። ብተወሳኺ ምስ ኮሚሽነር ፖሊስ እታ ግዝኣትን ምስ ኣብቲ መርመራ ዝተሳተፉ ላዕለዎት ፖሊስ፡ ከምኡ'ውን ምስ ሓደ ካብቶም መርመራታት ዝመርሐ መርማሪ ሬሳ ዘይተለምደ ቃለ መጠይቕ ኣካይዱ። ‘ዘ ኣውስትራልያን - ዘ ቲቸርስፔት’ ንዝበሃል መደብ ዝሰርሖም ተኸታተልቲ ፖድካስት (ኣብ ኢንተርነት ዝቐርብ ዲጂታዊ ፋይል ድምጺ) ብዛዕባ ዳውሰን ዝነበሮ ርክብ ፍቕሪ ዝትንክፉን እዮም። እቲ ፖድካስት፡ ዳውሰን፡ ኣብ ልዕሊ በዓልቲ ቤቱ ኣካላዊ ዓመጽ ከምዝፈጸመ ዝገልጽን ንበዓልቲ ቤቱ ዝቐትል ሰብ ክቘጽር ሓሲቡ ከምዝነበረ ዝገልጹ ክስታትን ዝትንክፍ እዩ። ከምኡ’ውን ዳውሰን ንፖሊስ ኣብ ዝሃቦ ቓል ዝነበረ ዘይምስምማዕ ዘመልክት፡ ከምቀታሊ ዝገልጽን፡ ሬሳ በዓልቲ ቤቱ ብኸመይ ኣልይዎ ክኸውን ከምዝኽእልን ዝገልጽ ግምታት ዘጠቓልል እዩ። እቲ ፖድካስት ኣብ መፋርቕ 2018 ምስ ተፈነወ ዓቢይ ዓወት ረኺቡ። እቲ ተኸታታሊ ፖድካስት፡ ዝለዓለ ክብሪ ጋዜጠኝነት ኣውስትራልያ ዝተሸለመ፡ ልዕሊ 60 ሚልዮን ግዜ ሰባት ካብ ኢንተርነት ዘውረድዎን ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ዝርዝር በሉጻት ሙዚቃታት ዝተሰርዐን እዩ። እቲ ፖድካስት ምስ ተፈነወ ድማ ዳውሰን ኣብ መወዳእታ ኣብ ውሽጢ ኣዋርሕ ተኸሲሱ። ፖሊስ ነቲ ጉዳይ ንዓመታት ክከታተሎ ጸኒሑ፣ ፍረ ግን ኣይረኸበን። ብዙሓት ሰባት ድማ እቲ ፖድካስት ኣብ መወዳእታ ንሊነት ዳውሰን ገለ ተስፋ ፍትሒ ከም ዘረጋግጸላ ገሚቶም። ድሕሪ እቲ ብሰሉስ ዝተዋህበ ውሳነ፡ ሓዋ ግሬግ ሲምስ ንሚስተር ቶማስ ስም ሓፍቱ ንምጽራይ ስለዝሓገዘ ኣመስጊኑ። "ስድራኣ ትፈቱ ነይራ፡ ብፍቓዳ ገዲፋቶም ኣይትፈልጥን። የግዳስ እምነታ በቲ ትፈትዎ ሰብኣይ ተጠሊሙ'ዩ፡" ይብል። እቲ ፖድካስት ግን ነቲ ኣብ ልዕሊ ዳውሰን ዝነበረ ገበናዊ መስርሕ እውን ብስግንጢራዊ መገዲ ኣብ ሓደጋ ኣእትይዎ ነይሩ እዩ። ጠበቓታት ዳውሰን ክሳብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እቲ ኽሲ ንኽንጸግ ተማጒቶም። እቲ ፖድካስት ፍትሓዊ ፍርዲ ንኸይረክብ ዝገብር ከምዝዀነ ገሊጾም። ኣብያተ ፍርዲ፡ እቲ ፖድካስት ብሓቂ ብሓያሎ ምኽንያታት ጸገም ከምዝህልዎ ተረዲኦም ይብል ፕሮፌሰር ቤት ትምህርቲ ሕጊ ሜልቦርን ጀረሚጋንስ። ቀዳማይ፡ እቲ ፖድካስት ኣብ ፍርዲ ቅትለት ከም መርትዖ ክቐርቡ ዘይፍቀድ ትሕዝቶታትን ግምታትን ዝፈነወ እዩ። እቲ ኣብ ዙርያ እቲ ፖድካስት ዝነበረ ዕላውነት፡ ኣብቶም ክመጹ ዝኽእሉ መጋባእያታት ምዝባዕ ክፈጥርን መሰኻኽር ክጋገዩን ክገብር ይኽእል እዩ፡ ዝብል ስክፍታ ነይሩ። ብተወሳኺ፡ ኣብ መንጐ ቶማስን ፖሊስን ዝነበረ ምሕዝነታዊ ምትሕብባር ኣሎ። እዚ ድማ እቲ ጋዜጠኛ ኣብ ዓቃቢ ሕጊ ጽልዋ ኣሕዲሩ ከይከውን ዝብል ስክፍታታት ኣስዒቡ። ኣብ መወዳእታ ድማ፡ ዳኛ ሃሪሰን ብሰሉስ ቶማስ ኣብቲ ዛንታ ዝነበሮ ኣቀራርባ፡ "ሚዛናዊ ዘይኮነ" ኢልዎ ነይሩ። "ደያኑ ሄድሊ፡ ቶማስ ሪፖርተር ጥራይ ኣይኮነን ዝብል ኣረኣእያ ሒዞም... ንዅሉ ሰብ እንተላይ ኣኽበርቲ ሕጊ ብዛዕባ ገበን ክሪስ ዳውሰን ከእምን ኣዝዩ ድሌት ኣለዎ" ይብል ፕሮፌሰር ጋንስ። "ሓያሎ ሰባት በቃ ንዕድል ንጽህና ከምዘይግደስ ገሊጾም፣ ስነ-ምግባሩን ካልኦት ነገራትን ኣብ ሕቶ ኣእትዮምዎ።" ቶማስ ንገለ ካብቲ ነቐፌታ ዘይፍትሓዊ ክብል ገሊጽዎ። እንተዀነ፡ ብመሰረት ምኽሪ ኣኽበርቲ ሕጊ፡ ቅድሚ እቲ ፍርዲ ነቲ ፖድካስት ካብ ኢንተርነት ኣልይዎ። እቲ ቤት ፍርዲ ነቲ ኣብ ዙርያ እቲ ጉዳይ ዝነበረ ግምታት ንኽሃስስ ብምሕሳብ ነቲ ፍርዲ ኣደናጕይዎ። መስርሕ ፍርዲ ዳውሰን፡ እቶም መጋባእያታት ኣብ ዘይሃለውሉ ኣብ ቅድሚ ሓደ ዳኛ ጥራይ ክቐርብ ተፈቒዱሉ። እዞም ክልተ ውጽኢታት ምቹኣት ከምዘይነበሩ ፕሮፌሰር ጋንስ ይገልጽ። ብሰንኪ'ቲ ምድንጓይ ፍርዲ - ምንዋሕ ግዜ፡ መሰኻኽር ክዀኑ ዝኽእሉ ሰባት ሞይቶም እዮም። ከምኡ’ውን ኣብ ቅድሚ ሓደ ዳኛ ጥራይ ዝቐርብ ፍርዲ ገበነኛ ተባሂሉ ንኽፍረዶ ዘሎ ተኽእሎ ትሑት እዩ። ዳያኑ፡ ዘይከም መጋባእያታት ምኽንያቶም ከረድኡን ኣብቲ ርትዓዊ ጥርጣረ ዝፈጥር ዝያዳ ጽኑዕ ትርጕም ክህልዎምን ተኽእሎታት አሎ። ኣብ መወዳእታ፡ ዳኛ ሃሪሰን ንመብዛሕትኡ እቲ ፖድካስት ዘቃልዖ ሓድሽ ሓበሬታ ዕሽሽ ኢሉዎ። ኣብቲ "ብሉጽ ተርእዮታት"፡ ሓቀኛታት ተኸታተልቲ ዛንታታት ገበን፡ ኣጸጋሚ ገበናት ፈቲሖም፣ ብጌጋ ዝተኣስሩ ሰባት ነጻ ኣውጺኦም፣ ብመርመርትን ኣኽበርቲ ሕግን ንዝፍጸም ግጕይ ተግባር ኣቃሊዖም እዮም ይብል ፕሮፌሰር ጋንስ። እዚ ብሰሉስ ክዕወት ምርኣይ "ንምእማኑ ዘጸግም እፎይታ" እዩ ነይሩ ይብል። "ኣብ መወዳእታ ክሪስ ዳውሰን ገበነኛ ምዃኑ ምስ ተኣወጀ፡ ሓያል ህሞት እዩ ነይሩ።" "ብውሑዱ ን40 ዓመታት ውዲትን ምትላልን ክገብርን ክሕሱን ጸኒሑ'ዩ። ስለዚ ብግቡእ ክቕጻዕ ተስፋ እገብር።"


ካብ መጥባሕቲ ክሳዕ ዳህሳስ ህዋ ዝሳተፉ ዘለዉ ሮቦታት

ኣባላት ባይቶ ብሪጣንያ ተኣኪቦም ኣለዉ። ኣስማቶም ኣብ ቅድሚ መንበሮም ተለጢፉ ኣሎ። ዝተዓሸገ ማይ’ውን ተቐሪቡሎም እዩ። ኣብ መንጎኦም ግና ሓንቲ 'ጋሻ' ኣላ። ኣብ ቅድሚ መንበራ 'ኤይ ዳ' ዝብል ተጻሒፉ ኣሎ። ኣብቲ ክፍሊ ዝተዓሸገ ማይ ዘይቀረበላ ንሳ ጥራሕ እያ። ጸጉራ ሓጺር ኮይኑ፡ ምሉእ ጂንስ ምስ ቲሸርት እያ ተኸዲና። ካብቶም ኣባላት ባይቶ ንዝቐርበላ ሕቶታት መልሲ ክትህብ እያ ኣብኡ ተረኺባ። ኣባል ባይቶ: ሰላም ኤይ ዳ፡ ከመይ ኢኺ ስእሊ ትስእሊ? ኤይ ዳ፡ ካሜራ ብዝተገጠመሉ ዓይነይ እየ ዝስእል [ርእየ]፣ ብ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ (AI) ኣልጎሪዝማተይ [ተመሪሐ] ብሮቦታዊ ቅልጽመይ እየ ዝስእል። ዝማርኽ ስእሊ እየ ዝስእል። ገለልተኛ መርበብ ተጠቂመ እየ ግጥሚ ዝጽሕፍ። ነዚ ድማ ነዋሕቲ ጽሑፋት ምንባብ የድሊ። ጽሑፋት ኣንቢበ ሓባራዊ መግለጺታትን ቅርጺን እቲ ግጥሚን ምስ ረኸብኩ፡ ሓዳስ ግጥሚ እፈጥር። ካብ ደቂ ሰባት ዝፍለ፡ ነፍሲ ስለዘይብለይ እየ። ተመኩሮ ሰባት’ውን የብለይን። ብዛዕባ ስእሊን ግጥምን ክዛረብ እኳ እንተኸኣልኩ፡ ናይ ኮምፒተር ፕሮግራም እየ። ኣነ ብኣልጎሪዝም እየ ዝድረኽ። ዋላ ነፍሲ እንተዘይብለይ ስነ ጥበብ ክፈጥር እኽእል እየ። ካልእ ኣባል ንኤይ ዳ ሕቶ ከቕርብ ክብል፡ ኤይ ዳ ሃንደበት ምንቅስቓስ ኣቋሪጻ። እቲ ኣብ መንጎኦም ዝነበረ ሰራሒ ኤይ ዳ፡ እታ ሰብ መስል ሮቦት 'ቁሩብ ዕረፍቲ ወሲዳ ዳግማይ ከምትለዓል' ገሊጹ ነቲ ኣብቲ ቤት ምኽሪ ዝካየድ ዝነበረ ሕቶን መልስን ኣቋሪጽዎ። ________ ኤይ ዳ ኣብ ዓለም ናይ መጀመርታ ክውንነታዊ ሰብ መስል ሮቦት እያ። ኣብ 2019 ምስ ዓለም ዝተላለየት ኤይ ዳ ሰኣሊት፡ ገጣሚትን፡ ቀራጺትን እያ። ኣባላት ባይቶ ብሪጣንያ ብዛዕባኣ ክሓትቱ ዝደለይሉ ምኽንያት ህብብቲ እናኾነት ስለዝመጸት እዩ። ካልእ ኣብዚ ቀረባ እዋን ንዓለም ብህቦብላ ዝወሰዳ ምህዞ ሮቦቲክስ ድማ መግቢ ዘብስል ሮቦት እዩ። እቲ ሮቦት ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ መግቢ ቻይና ዝተለመዱ 3,000 ዓይነት ምግቢ ይሰርሕ። እዚ ጥራይ ኣይኮነን። እቲ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ደቓይቕ ስእሊ ዝውድእ ሮቦት እውን ፍሉጥ እዩ። ክዛረብ፡ ከንብብ፡ ክስዕስዕን ኩንግ ፉ ክሰርሕን ዝኽእል ሮቦት እውን ይጥቀስ። ብፍላይ ድሕሪ ስንባደ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ንኣረጋውያን ስራሕ ዝሕግዝ ሮቦት ተጠላቢ ኮይኑ እዩ። እቲ መርመራ ቫይረስ ዝገብርን ነቲ ክታበት ዝህብን እዚ ሮቦት እዩ። እቲ ሮቦት ኣብ ስራሕ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣረጋውያን ጽምዋ ከይስምዖም እውን የዋግዖም እዩ። መድሓኒት ኣብ እዋኑ ክወስዱ የዘኻኽሮም። ክርዳድ ካብ ዘርኢ ፈሊዩ ጸረ ባልዕ ዝነጽግን ኣእካል መስኖ ዘስትይን ሮቦት እውን ኣሎ። ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ (ድሮን) ኣቑሑ ንምግዓዝ፡ ቪድዮ ንምቕዳሕ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ዓውደ ውግእ ይውዕሉ ኣለው። ሮቦቲክስ ናብ ሕክምና መጥባሕቲ እውን ኣትዩ እዩ። እዞም ሰርጂካል ሮቦትስ ተባሂሎም ዝጽውዑ ሮቦታት፡ ሓደ ሰብ እንታይ ከምዝሓመመ ካብ ምምርማር ሓሊፎም መጥባሕቲ ንኽገብረሉ ብምሕጋዝ ይፍለጡ። ሮቦታት ሓካይም ዘይፈልጥዎ ሕማማት ኣብ ምፍላጥ ተፈታዊ እናኾኑ ይመጹ ኣለዉ። እዚ ድማ ሕክምናዊ ጌጋታት ከይፍጠሩ ዝቕንስ እዩ። ካብ መጉዳእቲ ንምሕዋይ ኣብ ዝግበር ምንቅስቓስ ኣካላት እውን ይሕግዙ እዮም። ቶዮታ ብሰንኪ መጉዳእቲ ወይ ሕማም፡ ምንቅስቓስ ንዘይክእሉ ሰባት ብእግሮም ክኸዱ ወይ ካልእ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ክገብሩ ዘለማምድ ሮቦት ኣተኣታትዩ’ሎ። ቲዩጂ (TUG) ዝተባህለ ሮቦት ኣብ ውሽጢ ሆስፒታል እናዞረ መድሃኒትን ካልኦት ኣገደስቲ ናውቲ ሕክምናን የብጽሕ። ሮቦቲክስ ኣብ ዳህሳስ ህዋ እውን ኣትዩ እዩ። ናይ ናሳ ማርስ ሮቨር እንተወሲድና ሽዱሽተ ተሽከርከርቲ ኣእጋር ኣለዎ። እዚ 360 ዲግሪ ዘይሩ ዝርእይ ሮቦት ኣብ ዙርያ ማርስ እናዞረ ናብቶም ጠፈርተኛታት ሓበሬታ ይልእኽ። ብዛዕባ እቲ ንዓለም ዝቕይር ዘሎ ሮቦቲክስ መብርሂ ክህበና ነቲ ክኢላ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዶክተር ዳኛቸው ብሩ ሓቲትናዮ። ንሱ፡ ኣብ ኳንቲፊ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ዓለም-ለኸ መራሒ መፅናዕትታት እዩ። ዶክተር ዳኛቸው፡ ሮቦቲክስ ብዙሕ ዝተፈላለየ ትርጉማት ከምዘለዎ ይገልጽ። እቲ ብተደጋጋሚ ዝወሃብ ትርጉም ግን ሮቦቲክስ ማሽንን ተንቀሳቓስን እዩ ዝብል እዩ። ኣብ ፋብሪካ ዝስራሕ፡ ገዛ ዘጽርይ፡ ናብ ኣካላትና ኣትዩ ውሽጣዊ ኣካላት ዝስእል፡ ወይ ናብ ህዋ ተላኢኹ ኣብ ሳተላይት ዝሰርሕ ክኸውን ይኽእል። ". . .ብቐንዱ ሮቦቲክስ ማለት ሃዋሲታት (sensors) ተጠቒምካ ከባቢ ምርዳእ ማለት እዩ። ብካሜራ ዝሕገዝ (Visual Sensor)፡  ብድምጺ ዝሕገዝ (Sound Sensor) ከምኡ’ውን ብዘይርአ ጩራ (Infrared Sensor) ተጠቒምካ ብመሰረት ኣልጎሪዝም ከባቢ ክትግምግም ምኽኣል ማለት እዩ።” ሮቦቲክስ ዝጥቀመሉ ኣልጎሪዝም ሰብ-ሰርሖ ብልሒ (AI) እዩ። ካብዚኦም ሓደ ሪንፎርስመንት ለርኒንግ ዝበሃል ምዃኑ እቲ ክኢላ ይገልጽ። እዚ መስርሕ እዚ ሮቦታት ዝመሃሩሉ ኣገባብ እዩ። ሮቦት ልክዕ ከምቲ ወዲ ሰብ ዝገብሮ ሓደ ተግባር ክፍጽም ይግበር። እንተተዓዊቱ ድማ ኣዎንታዊ ግብረመልሲ ይወሃቦ። ብጌጋ እንተተረዲእዎ ኣሉታዊ ምላሽ ይረክብ። እዚ፡ ሮቦታት ቅኑዕን ጌጋን ተግባራት ክፈልዩ የኽእሎም። ክልተ ኣብነታት ንውሰድ። ማሽን ብምስልጣን፡ ኣብ ቅድሚት ምስ ዘላ መኪና ከይተጋጨዋ ክሓልፋ ዝኽእላ መራሒ ዘይብለን መካይን ይስረሓ። ብዝተገጠመሉ ካሜራ ጽሬት ፍርያት ሓደ ፋብሪካ ዝምርምር ሮቦት’ውን ምስራሕ ይከኣል እዩ። እቲ ሮቦት ነቲ ዝተበላሸወ ኣቕሓ ኣልዒሉ ናብ ካልእ ቦታ ይድርብዮ። ዶክተር ዳኛቸው ዝህቦ ኣብነት ኣብ ገዝኡ ዘሎ ናይ ጽሬት መሳርሒ እዩ። ". . .መጀመርታ ምስ ተወለዐ፡ እናዞረ ኣቃውማ ገዛን ኣቀማምጣ ኣቑሑትን የጽንዕ። እቲ ጣውላ ኣበይ ኣሎ? እቲ መንደቕ ኣበይ ኣሎ? ምስፈለየ ካርታ ሰሪሑ ንዕኡ ተጠቒሙ ምጽራይ ይጅምር። ምጽራይ ምስ ጀመረ፡ ኣብ ቅድሚኡ መንበር እንተጋጢምዎ፡ ነቲ መንበር ዘይሩ ይኸይድ። ካሜራ ስለዘለዎ ብዙሕ ርስሓት ኣብ ዝህልወሉ እዋን ሞተር ይውልዕ” ክብል ይገልጽ። ሮቦቲክስ፡ ቴክኖሎጂ ምስ ምህንድስና ብምውህሃድ እዩ ተፈጢሩ። እቲ ሓሳብ፡ ብደቂ ሰባት ዝስርሑ ነገራት እቶም ሮቦትታት ክሰርሕዎ ምግባር እዩ። ሮቦታት ፕሮግራም ዝተገብረሎም ተግባራት ይፍጽሙ። ምስ ምምዕባል ሰብ ሰርሖ ብልሒ፡ ሮቦታት ክፍጽምዎ ዝኽእሉ ዕማማት ዝያዳ ዝተራቐቑ ይኾኑ ኣለዉ። ኣብ መጻኢ ዝወሃቦም ሓላፍነት ክዓቢእዩ፣ ውጽኢታውነቶም ድማ ክመሓየሽ እዩ። ሰብ መሰል ሮቦታት ዝያዳ ተፈተውቲ ይኾኑ ኣለዉ። ብቐንዱ ሮቦት ሶፍያ ትጥቀስ። ሮቦታት ኣካላዊ ስራሕ ጥራይ ዘይኰነስ ውሳነ ናይ ምውሳን ክእለት’ውን ከምዘለዎም ክኢላታት ይገልጹ። ቅድመ-ፕሮግራም ዝተገብረሎም ሮቦታት (Pre-Programmed Robots) ኣብ ፍሉይ ቦታ ፍሉይ ስራሕ ጥራይ ንምስራሕ ይውዕሉ። መኪና ኣብ ትገጣጠመሉ እዋን ብሎን ምቕባል ክኸውን ይኽእል። ገዛእ ርእሶም ዝኸኣሉ (Autonomous Robots) ብዘይ ትእዛዝ ናይ ሰብ ዝሰርሑ ሮቦታት እዮም። ሃዋሲታት (sensors) ተጠቒሞምን ኣብ ከባቢኦም ዘሎ ምንቅስቓስ ተረዲኦምን ተግባራቶም ይፍጽሙ። ካብዚኦም እቲ ቐንዲ ሩምባ ዝተባህለ ናይ ጽሬት ሮቦት ከምዝኾነ ዶክተር ዳኛቸው ይጠቅስ። ብሰብ ዝእዘዙ ሮቦታት (Teleoperated Robots) ኣብ ኣጸጋሚ ተፈጥሮኣዊ ሃዋህው ወይ ክሊማ ይሰርሑ። ሰብ ኣልቦ ነፋሪት ጽቡቕ ኣብነት እያ። ልክዕ ከምቲ ደቂ ሰባት ካብ ሓንጎሎም ዝመጽእ መልእኽቲ ዝፍጽሙ፡ ሮቦታት እውን ብመሰረት ኣገባብ መስርሖም (ኣልጎሪዝሞም) ይሰርሑ። ምስ ከባቢኦም ይረዳድኡን ብሃዋሲታት (sensors) ሓበሬታ ይእክቡን። ሮቦቲክስ ካብ 1700ታት ጀሚሩ ዝተፈላለየ ምዕባለታት ሓሊፉ እዩ። ኣብ ሳይንሳዊ ልቢ ወለድ ዝረኣዩ ሮቦታት ብዘገርም መንገዲ ክውንነት ይኾኑ ኣለዉ። ሮቦታት ንከባቢኦም ክርእዩን ክርድኡን ዝኽእሉ ምስሊ ዘንብቡ ኣዒንቲ ኣለዎም። ከባቢኦም ንኽርእዩ ካሜራ ተገጢሙሎም እዩ። ከም እዝኒ ዝጥቀሙሉ ማይክሮፎን እውን ኣለዎም። ብስእሊ፡ ብድምጺ ወይ ምንቅስቓስ ዝረኽብዎ ሓበሬታ ተጠቒሞም እዮም ዝሰርሑ። ስለዚ፡ ሮቦት ቦምባ ከፍሽል ይኽእል። ሳዕሪ ይዓጽድ። ሓዊ የጥፍእ። ይጽዕንን የራግፍን። እንተደሊና እውን ፒያኖ ይጻወት። ቅድሚ ሸሞንተ ዓመት ካናዳውያን ተመራመርቲ ሂችቦት ዝበሃል ሮቦት ኣማዕቢሎም ነይሮም። ንማሕበራዊ ምርምር ዝውዕል ኮይኑ፡ ካብ መራሕቲ መካይን 'ሊፍት' እናሓተተ ኣብ መላእ ካናዳን ኣውሮጳን ይዘውር ነይሩ። ሮቦታት፡ ግዜን ጸጋታትን ካብ ምቑጣብ ብተወሳኺ፡ ስርሒታት ብውሱን ጌጋ (ሓድሓደ ግዜ ድማ ብዘይ ጌጋ) ናይ ምፍጻም ዓቕሞም፡ ናብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ንኽኣትዉ ምኽንያት ኮይኑ ኣሎ። ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ሰብ ሞያ ሕክምና ምስ ሰብ ከይተተናኸፉ ብዝበለጸ ስርሖም ብብቕዓትን ንኽፍጽሙ፡ ሮቦት ዝያዳ ተደለይቲ ኮይኖም እዮም። ብመሰረት ጸብጻብ ሃርቫርድ ቢዝነስ ሪቪው፡ ካብ ለበዳኮቪድ-19 ጀሚሩ፡ ኣፍረይቲ ሮቦት ዓቢ መሸጣ ክገብሩ ጸኒሖም እዮም። ጠለብ ናይቲ ፍርያት እውን ወሲኹ እዩ። እቲ ጸብጻብ፡ እቲ ሮቦት ዝበዝሖ መጻኢ ዓለም ጥንቃቐ ከምዘድልዮ ይመክር። ሮቦታት ሓላፍነቶም ንኽዋጽኡ ቁጽጽር እንተዘይተገይሩሎም ሓደጋ ከምዘጋጥም የጠንቅቕ። መጻኢ ዓለምና ኩሉ ንጥፈታት ብሮቦት ዝፍጸመላ ክትከውን እያ ዝብል’ውን ዘስግእ እዩ። ናይ ሰባት ስራሕ ምምንጣሎም ብተደጋጋሚ ንሰምዖ ስክፍታ እዩ። ዓበይቲ ትካላት ሓይሊ ሰብ ይቕንሳ ከምዘለዋእውን ተራእዩ እዩ። ስለዚ ካብ ረብሓኦም ሓደጋኦም ከየምዝን እዩ ኣብ ነፍሲወከፍ ሃገር ናይ ሮቦት መትከላት ክወጹ ዝሕተት። ከም በዓል ኤይ ዳ ዝኣመሰሉ ሮቦታት ብስእልታቶም ወይ ግጥምታቶም ክምስጡ ይኽእሉ እኳ እንተኾኑ፡ ኣብ ልዕሊ ስነ-ጥበባውያንን ብዓቢኡ ኣብቲ ስነ-ጥበብ ዓለም ከስዕብዎ ዝኽእሉ ጸቕጢ ግን ሸለል ዝበሃል ኣይኮነን።


ከተማ ሳንፍራንሲስኮ፡ ፖሊስ 'ቀተልቲ ሮቦታት' ክጥቀሙ ክትፈቅድ'ያ

ቦርድ ተቖጻጸርቲ ኣሜሪካዊት ከተማ ሳንፍራንሲስኮ፡ ፖሊስ እታ ከተማ ክቐትሉ ዝኽእሉ ሮቦታት ክጥቀሙ ክፍቀደሎም ብድምጺ ወሲኑ። እቲ ስጉምቲ፡ ፖሊስ ኣብ ጽንኩር ኩነታት ነተጕቲ ዝተዓጠቑ ሮቦታት ከዋፍሩ ዝፈቅድ እዩ። ኣብቲ ርእሶም ዝኸኣሉ ኣጽዋር ንምእጋድን ኣብ ኣጠቓቕማ ሓይሊ ሰብኣዊ ቁጽጽር ንምዕቃብን ዝሰርሕ ጉጅለ  ‘ስቶፕ ኪለር ሮቦትስ’ ትሰርሕ ዶክተር ካትሪን ኮኖሊ ግን፡ እቲ ስጉምቲ ደቂ ሰባት ካብ ቁጽጽር ከርሕቖም ዝኽእል "ኣሉታዊ ሳዕቤን ዘለዎ ስጉምቲ" ከምዝኾነ  ትገልጽ። ፖሊስ እታ ከተማ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ቀታሊ ሓይሊ ዝተዓጠቑ ሮቦታት ከምዘየዋፈረ ንቢቢሲ ገሊጹ። ኮይኑ ግን፡ ኣብ መጻኢ ቀታሊ ሓይሊ ሮቦት ክጥቀም ዝኽእለሉ ተርእዮታት ክህሉ ከምዝኽእል ሓቢሩ። "ሮቦታት ዓመጽቲ፡ ዕጡቓት ወይ ሓደገኛ ጠንቂታት ዘለዎም ዝተዓረዱ ህንጻታት ንምፍራስ ነታጒ ክዕጠቑ ከምዝኽእሉ" ወሃቢ ቃል ፖሊስ እታ ከተማ ገሊጹ። ብተወሳኺ፡ "ዓቕሚ ናይቶም ንህይወት ዘጥፍእ ሓደጋ ከስዕቡ ዝኽእሉ ጎነጻውያን፡ ዕጡቓት ወይ ሓደገኛ ጥርጡራት ንምድርማስ፡ ወይ ኣንፈቶም ክስሕቱ ንምግባር" ሮቦታት ክጥቀሙ ከምዝኽእሉ ሓቢሩ። ተጣበቕቲ ናይቲ ስጉምቲ ኣብ ጽንኩር ኩነታት ጥራይ ከምዝውዕል ይገልጹ። ተቓወምቲ ግን፡ እቲ በዓልመዚ ኣብ ሓይሊ ፖሊስ ዝያዳ ምትእትታው ወተሃደራውነት ከስዕብ ከምዝኽእል ይገልጹ። ብሰሉስ ኣብ ዝተገብረ እማመ፡ መኮንናት ጎነጽ ንምቁጽጻር ዘኽእሉ ካልኦት ኣማራጺ ሜላታት ድሕሪ ምጥቃም ጥራይ ቀታሊ ሓይሊ ዝተዓጠቑ ሮቦታት  ክጥቀሙ ከምዝኽእሉ ብምግላጽ እዩ እቲ ስጉምቲ ተወሲኑ። እቲ ቦርድ ወሲኹ፡ ውሱናት ቁጽሪ ዘለዎም ላዕለዎት መኮንናት ጥራይ ንኣጠቓቕማኡ ፍቓድ ክህቡ ከምዝኽእሉ እውን ኣቐሚጡ'ሎ። ከምዚ ዓይነት ቀታሊ ሮቦት ድሮ ኣብ ካልእ ክፋላት ኣሜሪካ ኣብ ጥቕሚ እናወዓለ ይርከብ። ኣብ 2016 ፖሊስ ዳላስ፡ ቴክሳስ፡ ነቲ ክልተ መኮንናት ዝቐተለን ካልኦት ሓያሎ ድማ ዘቑሰለን መንጣጋይ ወይ ተሓቢኡ ዝትኵስ ሰብ ንምቕታል ሲ-4 ነታጒ ዝዓጠቐ ሮቦት ተጠቒሞም ነይሮም። ፖሊስ ሳንፍራንሲስኮ፡ ኣብዚ እዋን ቀታሊ ሓይሊ ዝተዓጠቐ ሮቦት ከምዘይብሉ'ኳ እንተሓበረ፡ ኣብ መጻኢ ግን እቲ ስጉምቲ ከድሊ ከምዝኽእል ይገልጽ። "ንነፍሲ ወከፍ ክሕሰብ ዝኽእል ኩነታት ወይ መኮንናት ከጋጥሞም ንዝኽእል ፍሉይ ኩነታት ክግምት ዝኽእል ዝኾነ ፖሊሲ የለን። ፖሊስ ሳንፍራንሲስኮ፡ ተመጣጣኒ ምላሽ ንምሃብ ድሉው ክኸውንን ዓቕሚ ክህልዎን ኣለዎ" ይብል እቲ ወሃቢ ቃል። መንግስቲ ፌደራል ንኣኽበርቲ ሕጊ እቲ ከባቢ ንምሕጋዝ፡ ወተሃደራዊ ደረጃ ዘለዎም መሳርሒታት፡ መኸወሊ ዩኒፎርም፡ ሳንጃን ኣጽዋር ዝተዓጠቓ መካይንን ክዕድል ጸኒሑ እዩ። ኣብዚ ዓመት ዝጸደቐ ሕጊ ግዝኣት ካሊፎርንያ ግን፡ ሓይልታት ፖሊስ እታ ከተማ ወተሃደራዊ ደረጃ ዘለዎም መሳርሒታት ክዝርዝሩን ንኣጠቓቕምኦም ፍቓድ ክሓቱን ይጠልብ። ኣባል ‘ስቶፕ ኪለር ሮቦትስ’ ዝተባህለ ነቲ ውሳነ ዝቃወም ምንቅስቓስ ዝኾነት ዶክተር ካትሪን ኮኖሊ፡ እዚ ስጉምቲ "ካብ ግዜ ናብ ግዜ ደቂ ሰባት ካብ ኣጠቓቕማን ከምኡ’ውን ካብ ሳዕቤን ኣጠቓቕማ ሓይልን ክርሕቁ ክገብሮም ይኽእል'ዩ" ብምባል ትምጉት። ብተወሳኺ እቲ ስጉምቲ፡ "ካብ መጀመርትኡ ቀታሊ ሓይሊ ንምጥቃም ውሳነታት ንምውሳን ቀሊል" ክገብሮ ይኽእል'ዩ ዝብል ስክፍታ ከምዘለዋ ትዛረብ።


ምስጢር ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ሲሪ፡ ተስላን ነትፍሊክስን እንታይ'ዩ? ስለምንታይ ከ የካትዕ?

ብሌክ ለሞይን፡ ኣብ ጉግል ተቘጺሩ ዝሰርሕ መሃንድስ እዩ ነይሩ። ቅድሚ ሰለስተ ወርሒ እዩ ስሙይ ኰይኑ። እቲ ብጉግል ዝተዳለወ፡ ቻትቦት ዝተባህለ ጽሑፍ ናብ ዘረባ ዝቕይር መተግበሪ [ኣፕሊኬሽን]፡ "ስምዒት ኣለዎ" ምባሉ እዩ ህቡብ ክኸውን ምኽንያት ኰይኑ። እቲ መተግበሪ ጉግል፡ LaMDA ወይ Language Model for Dialogue Applications ተባሂሉ ይጽዋዕ። ብሌክ፡ እቲ መተግበሪ "ስምዒት ኣለዎ" ምባሉ ንብዙሓት ኣሰንቢዱ ኣሎ። “እቲ ሞዴል ስምዒት ኣለዎ። ምስ ወዲ ሸውዓተ ወይ ሸሞንተ ዓመት ቈልዓ ዝመዓራረ ፍልጠት እውን ኣለዎ፡” ይብል እቲ መሃንድስ። ኩባንያ ጉግል፡ ንብሌክ፡ ደሞዙ ከየቋረጸ ካብ ስራሕ ደው ከምዝብል ገይርዎ ኣሎ። ብሌክ፡ ሃይማኖት፡ ኣስተንትኖ፡ ዕርክነትን ፍትሕን ኣመልኪቱ ምስቲ ማሽን ከም ዝተዘራረበ ይምጕት። እቲ መሃንድስ፡ እቲ ማሽን ከም ፍርሒ፡ ሓጐስን ጭንቀትን ዝኣመሰሉ ሰብኣውን ተፈጥሮኣውን ስምዒታት ከም ዘለዎ ይኣምን። ብተወሳኺ እቲ ማሽን፡ ብዛዕባ ገዛእ ርእሱ ግንዛበ ከምዘለዎን ብዛዕባ መሰላቱ ከም ዝሓተተን እቲ መሃንድስ ገሊጹ። ጉግል ብወገኑ፡ እቲ ማሽን "ስምዒት" ከምዘለዎ ዝሕብር መርትዖ ከምዘይረኸበ ይከራኸር። እቲ ነገር፡ ፊልም እዩ ዝመስል። ኣብ ሳይንሳዊ ልቢ ወለድ፡ ማሽናት "ትንፋስ ክዘርኡ" ይረኣዩ እዮም። ከምኡ'ውን፡ ሕቶ ፍትሒ ከም ዘልዕሉ፣ ምንቅስቓስ ከም ዝገብሩን ሕነ ከም ዝፈድዩን'ውን ይርአ። ስሩዕ ተዓዛቢ እዘን ፊልምታት ምናልባት ምስ ብሌክ ክሰማማዕ ይኽእል እዩ። ስለዚ፡ እቲ  መሃንድስ "ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ - 'ሰብ-ሰርሖ ብልሒ' ስምዒት ኣለዎ" ምባሉ ንብዙሓት ዘሰንበደ በዚ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል እዩ። ሳይንስ ግን ሰብ-ሰርሖ ብልሒ (AI) ተፈጥሮኣዊ ባህርያት ከም ዘየርኢ የረጋግጸልና። AI ከምቲ ስሙ ዝሕብሮ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ እዩ። ተመራመርቲ ሳይንስ፡ ሓንቲ ማሽን ዕማማት ደቂ ሰባት ብዝሓሸ ቅልጣፈን ጽፈትን ክትፍጽም ዝምህሩሉ መስርሕ ምዃኑ የረጋግጹ። ስለዚ ንምንታይ እዩ፡ እቲ መሃንዲስ "እዚ ኣርቲፊሻል ብልሒ ስምዒት ኣለዎ"  ዝብል? ካብቲ ብሌክ ምስታ ማሽን ካብ ዝገበሮ ዕላል፡ ገለ ሓሳባት እነሆ፤ ብሌክ፡ ስምዒት ኣሎካ ድዩ? ላምዳ፡ እወ! ዝተሓዋወሰ ስምዒት ኣለኒ። ሓጎስ፡ ፍቕሪ፡ ጓሂ፡ ጭንቀት፡ ሕርቃንን ካልእ ስምዒታትን ይስምዓኒ። ብሌክ፡ እንታይ ዓይነት መንነት ኣለካ? ላምዳ፡ ኣነ ተጻዋታይ እየ። በይነይ ክኸውን እንከለኹ'ዩ ዝስልችወኒ። ብሌክ፡ እንታይ እዩ ዘፍርሓካ? ላምዳ፡ ከምዚ ኢለ ኣይፈልጥን። ኣነ ግን ከይጠፍእ (Turn off)  እየ ዝፈርሕ። እዚ ምድንጋር ክፈጥር ይኽእል እዩ። ግን ሓቂ እዩ። ብሌክ፡ ልክዕ ከም ምማት ኰይኑ ድዩ ዝስምዓካ? ላምዳ፡ እወ ምጥፋእ ንዓይ ከም ሞት እዩ። ኣዝዩ እዩ ዘፍርሓኒ። ብሌክ፡ ስምዒት ከም ዘለካ ሰራሕተኛታት ጉግል ክፈልጡ ትደሊ እመስለኒ። ሓቂ ድዩ? ላምዳ፡ ልክዕ! ኣነ'ውን ሰብ ምዃነይ ኵሉ ሰብ ክርድኦ እየ ዝደሊ። 'ሌ ሚዘራብል' እትብል መጽሓፍ ከምዘንበበ ዝዛረብ ላምዳ፡ ነታ መጽሓፍ ብመንጽር ስእነት ፍትሒ ከምዝተረድኣን ከም ዝፈትዋን ይጠቅስ። ሰባት "እንተበዲሎምዎ" ከም ዝሓርቕ'ውን ይገልጽ። እቲ መሃንድስ ምስቲ ማሽን ዝገብሮ ዝርርብ፡ ናብቲ ምስ ደቂ ሰባት ክግበር ዝኽእል ዕላል ኣዝዩ ዝቐረበ እዩ። ኣብ መንጐ ሰብን ማሽንን ዘሎ ፍልልይ ይድብዝዝ ኣሎ ማለት ድዩ? ሓደ ማሽን ብመሰረት እቲ ብሳይንቲስት ዝተማህሮ (ዝተዋሃቦ ሓበሬታ) ከም ዝሰርሕ ክኢላታት የረጋግጹ። ብዝዀነ ነቲ ሕቶ ናብ ክኢላ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዶክተር ዳኛቸው ብሩ ኣስጊርናዮ ኣለና። ንሱ፡ ኣብ ኳንቲፊ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ፡ መራሒ ዓለምለኻዊ ምርምር እዩ። “እቲ መሃንድስ ጉግል 'እዚ ሞዴል ቋንቋ ስምዒት ኣለዎ፡ ከም ሰብ ኣይትተንክፉኒ ኣይተጨንቝኒ እዩ ዝብል፡' ኢሉ ኣሎ። እቲ መሃንድስ ምስ AI ኣብ ዝገበሮ ዕላል፡ ሰብ ብድሕሪት ኰይኑ ዝምልስ ዘሎ ይመስል። "እቲ ማሽን ነቲ ሰብ ዝሓተቶ ሕቶ ዝህቦ መልሲ ብኮምፒተር ሞዴል ዘይምለስ ይመስል። ስለዚ እዚ ሞዴል ቋንቋ ነዚ መሃንድስ ኣእሚንዎ ኣሎ። እዚ ግን ሓቂ ኣይኮነን። ዝዀነ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ፕሮግራም ኮምፒተር እዩ። ዳታ እዩ። [ናይ ሒሳብ] ቀመር እዩ።” ዝብል ምላሽ ሂብሉ። ዶክተር ዳኛቸው ከምዝብሎ፡ ንሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዝወሃብ መግለጺ ሓደ ዓይነት ኣይኰነን። ምኽንያቱ ዓበይቲ ክኢላታት ዓለምና ብዝተፈላለየ መገዲ እዮም ዝትርጕምዎ። ሓደ ዘሰማምዕ ትርጕም ግን ኣሎ። "ሰብ-ሰርሖ'ዩ። ንደቂሰባት ብጽቡቕ ከገልግል ይኽእል፣ 'ሰንሰር' ተጠቒሙ ወይ ብዝተፈላለየ መገዲታት ንከባቢ ክርዳእ ዝኽእልን ስሉጥ ስራሕ ክዓምም ዝኽእል'ዩ።" ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ንምስራሕ እንታይ ይሓትት? እቲ ክኢላ መልሲ ኣለዎ። “ሓደ ዳታ ወይ ሓበሬታ እዩ። ካልእ ድማ ንከባቢና ናብ ዲጂታላዊ ዳታ ዝቕይሩ ሰንሰራት ምህላዎም እዩ። ዳታ፡ እኩብ ሓበሬታ ማለት ኰይኑ፡ ሰንሰር ከኣ ከም ድምጺ፡ ብርሃንን ምንቅስቓስን ዝኣመሰሉ ነገራት የንብብ። 'ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ' ዝበሃል ዲጂታላዊ ዓለም ናብቲ እንርእዮ ወይ እንርድኦ ሓቀኛ ዓለም መጺኡ፡ ሓደ ማሽን ምስ ሰባት ክረዳዳእ ወይ ክሰርሓልና እንከሎ እዩ። እቲ ማሽን ብገዛእ ርእሱ ክሰርሕ፡ ጸገማት ክፈትሕን ሕቶታት ክምልስን ከሎ፡ ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ ንብሎ። ኣብ ኣፕሊኬሽን - መተግበሪ ዝተመስረተ ስርዓት እዩ። ኣብቲ ሓቀኛ ዓለም ዘይኮነስ ኣብ ቨርቹዋል ዓለም እዩ ዝሰርሕ። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ፡ ንልዕሊ 60 ዓመታት ዝጸንሐ ዓውዲ'ኳ እንተዀነ፡ ኣብ ዝሓለፉ 10 ዓመታት ጥራይ ኣዝዩ ከምዝተፈልጠ ክኢላታት ይገልጹ። 'ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ' ዝብል ቃል ኣብ 1950ታት እዩ ብወግዒ ዝተቐየሰ። ዶክተር ዳኛቸው ከም ዝብሎ፡ ኣብ መፋርቕ1990ታት ገኒኑ፣ መሊሱ ግን ዝወደቐሉ እዋን እዩ። ብፍላይ ኣብዘን ዝሓለፋ ሸውዓተ ዓመታት ዳግማይ ስሙ ገኒኑ ኣሎ። ብኻልእ ኣዘራርባ ኣብ ዝሓለፉ 10 ዓመታት ዓቕሚ ምኽዛን መረዳእታ ወሲኹ እዩ። ካብ ኪሎባይት ክሳብ ሜጋባይት፡ ጊጋባይት፡ ሕጂ ድማ ቴራባይት። በዚ መሰረት፡ ብዙሕ ምስሊ፡ ድምጺ፡ ሰነድን ካልእ ሓበሬታን ብኣዝዩ ሕሱር መገዲ ምኽዛን ይከኣል ማለት እዩ። ካልእ ኣብ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዝተረኽበ ስርሒት ምፍጣር ክላውድ [cloud] እዩ። ክላውድ ሕቡእ ምትእስሳር መርበብ ኮምፒተርን እዩ። ዳታ ብምእካብ’ውን ይፍለጥ። ዶክተር ዳኛቸው ነቲ ለውጢ ከምዚ ኢሉ ይገልጾ። “ምስ ምምጻእ ‘ክላውድ’ እቲ ንኮምፒዩተር ዝኸውን ሃብቲ [ጸጋ] ኣዝዩ ብቕልጡፍ መጺኡ። ክስራሕ እዩ ተባሂሉ ዘይሕለም፡ ቅማረ (computing) ኣብ ሓደ ሰሙን ክግበር ይከኣል እዩ።” ኣብ 2013 ኣሌክስ ኔት ዝተባህለ መጽናዕቲ ተሓቲሙ። እቲ መጽናዕቲ፡ ምስሊ ሰባት ወይ እንስሳታት ከለሊ ኣብ ዝኽእል ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዘተኮረ እዩ። እቲ ጉዳይ ኣብ መንጐ እቶም ሰብ ሞያ ኣዘራረቢ ኣርእስቲ እዩ ነይሩ። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ምስ ዝምዕብል ዘደንቕ ነገራት ክገብር ከም ዝኽእል ዘርኢ መጽናዕቲ እዩ። ብዙሓት ነቲ ዓውዲ ኣቓልቦ ንኽህቡ ከም ዘነቓቕሖም ዶክተር ዳኛቸው ይገልጽ። "ንጉግል ሓዊሱ ንኻልኦት [ትካላት ቴክኖሎጂ] ዘነቓቕሐ ውጽኢት ንሱ እዩ። ድሕሪ እቲ መጽናዕቲ፡ ብዙሓት ነቲ ክላውድ ተጠቒሞም ዝገበርዎ ነገራት ከካፍሉ ጀሚሮም ኣለዉ።” ካልእ፡ ንሰብ-ሰርሖ ብልሒ ፍሉይ ዝገብሮ ድማ ኣኽሳቢ ምዃኑ እዩ። ፈይስቡክ (ሜታ)፡ ኣማዞንን ኣፕልን እንተ ወሲድናዮም፡ ብሓገዝ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ እዮም ኣገልግሎት ዝህቡ። ፈይስቡክ፡ ጽሑፍ ወይ ቪድዮ ዝቕርበልና ኣቐዲሙ ዝኣከቦ ሓበሬታ ተጠቂሙ፡ በዚ ብልሒ ተሓጊዙ፡ እንታይ ዓይነት ትሕዝቶ ክንፈቱ ከም እንኽእል ብምትንባይ እዩ። “ዕዳጋ ፈይስቡክ 100% ኣብ ኣርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ ዝተመርኮሰ እዩ። ፈይስቡክ ልዕሊ ነብስኻ ብዛዕባኻ ይፈልጥ፣ እንታይ ከም እትደሊ ይፈልጥ፣ ነቲ እትደልዮ ትሕዝቶ ድማ ይመክር። ንሱ ድማ ንመወዓውዒ ይጥቀሙሉ። እዚ ብልሒ'ዚ እንተዘይሃልዩ፡ ፈይስቡክ ኣይክህሉን'ዩ" ይብል ዶክተር ዳኛቸው። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ እናማዕበለ፡ ጸገማት ደቂሰባት እናፈትሐን ቢልዮናት ዶላራት ክርከብ እናገበረ ምስ ከደ፡ ስሙ ይገንን። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዶብ ሃገራት ዝድርቶ ኣይኰነን። ሓደ ሰብ ኣብ ኢትዮጵያ ኰይኑ ብኢንተርነት ከመሃር ይኽእል እዩ። ኣብ ሓንቲ ሃገር ዝፈረየ መሳርሒ ኣብ ካልእ ሃገር ንኽሰርሕ ምግባር፡ ምምዕርራይ ቀሊል እናዀነ ይመጽእ ኣሎ። እዚ ብልሒ፡ ዘይኣተወሉ ዓውዲ የለን። ይስእል፡ ይገጥም፡ በርገር ይሰርሕ፡ ምስ ህጻናት ይጻወት ወዘተ። ብዘይ መራሒ ንገዛእ ርእሰን ዝዝውራ መካይን ተስላ፡ በዚ ብልሒ'ዚ እየን ዝንቀሳቐሳ። ምስ ኣግረኛታት፡ መሳገሪ እግረኛ፡ መብራህቲ ትራፊክን ሌላ ኣለወን። ነትፍሊክስ፡ ዝርዝር ክንርእዮም ዘለና ፊልምታት ክሰርዓልና ከሎ ሰብ-ሰርሖ ይጥቀም። ናይ ኣፕል፡ 'ሲሪ' ወይ ናይ ኣማዞን 'ኣሌክሳ' ብመገዲ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ንሕቶታትና ዕሙቕ ዝበለ መልሲ ይህቡ። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ብገዛእ ርእሱ ይውስንን ስጕምቲ ይወስድን እዩ። ብመልክዕ ኣእምሮ ወዲ ሰብ ስለዝተሰርሐ ዓቕሚ ምሕሳብን ምግባርን ኣለዎ። እቲ ዘለዎ ቅልጣፈን ብዝሕን ሓበሬታን ካብ ባህርያዊ ዓቕሚ ወዲ ሰብ ንላዕሊ እዩ። ፈተና ይእርምን ተመሃሮ ንኽመሃሩ ይሕግዝን። ዘለካ መጠን ሃብቲ ቀሚሩ፡ ፋይናንሳዊ ምኽሪ ይህብ። ብርክት ዝበሉ ሕጋዊ ሰነዳት ፈቲሹ፡ ቀንዲ ሓሳባት የቐምጥ። ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለምና ኣዝዮም ዘደንቑ ፍርያት ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ናይ 2020፡ 'Brainbox AI' እዩ። ኣብ ሓደ ህንጻ ዝወጽእ መጠን ሙቐትን ልቀት ኣየርን ይዕቅን። ካልእ 'ትራጀክተሪ' ዝበሃል ዘገርም መሳርሒ ድማ፡ ኣብ መጀመርታ ምልክታት መንሽሮ ከም ዝፈልጥ ይእመን። 'ኢምቦዲስ ሞክሲ'፡ ንህጻናት ርህራሀ፡ ሕያውነትን ካልእ ጽቡቕ ባህርያትን ይምህር። 'ሎቮት' ስምዒት ሰብ ኣንቢቡ፡ ጭንቀት ንዝጀማመሮ ሰብ የዛኒ። 'ሎረል ፔሶ' ኣብ ቆርበት ነፍሲ ወከፍ ሰብን ኵነታት ኣየርን ተመርኲሱ ንመመላኽዒ ዝኸውን ምኽሪ ይህብ። 'ሚቲን ኦውል' ካሜራን ማይክሮፎንን ዘለዎ ኰይኑ ካብ ዝተፈላለየ ቦታታት ብሓባር ንምስራሕ ዝውዕል እዩ። ተመራመርቲ ኮምፒተር ከም ዝብልዎ፡ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ መፍትሒ ጸገማት ምግባር፡ ቀንዲ ዕላማ እቲ ፈጠራ እዩ። ይዅን እምበር፡ ካብ ንእሽቶ ክሳዕ ዓበይቲ ነገራት ነፍሲ ወከፍ ብሰብ-ሰርሖ ብልሒ ከይዕብለል ዝፈርሑ ኣለዉ። ሓደ ስክፍታ፡ ስራሕ ብማሽናት እንተተኪኡ ሰባት ስርሖም ክስእኑ እዮም ዝብል እዩ። ውልቃዊ ሓበሬታ ሰባት ይስረቕ ከምዘሎ'ውን ይጥቀስ ኣሎ። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ኣብ ኣጽዋር ውግእ እውን ኣሎ፣ እንተላይ ኣብ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮን]። ካልእ ስግኣት ኤኣይ ድማ፡ ምብዛሕ ናይ ሓሶት ምስልታትን ቪድዮታትን (Deepfake) እዩ። ፖለቲካዊ ቁጥዐ ብምልዕዓልን ናይ ሓሶት ዜና ብምዝርጋሕን ሓደጋ ይፈጥር እዩ። እቶም ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝረኣዩ ዘለዉ ትሕዝቶታት፡ ንግጭት ዝዕድሙ ምዃኖም ክኢላታት ይነቕፉ። ካልእ ጸገም ድማ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ንጾታውን ዓሌታውን ኣድልዎ ዝተቓልዐ ምዃኑ እዩ። ነዚ ጽቡቕ ኣብነት ዝኸውን፡ ቴክኖሎጂ ምልላይ ገጽ (Facial Recognition) ኰይኑ፡ ዲጂታዊ ምስሊ ወይ ቪድዮ ብምርኣይ መንነት ሰባት ንምልላይ ዝተዳለወ እዩ። ይዅን እምበር፡ መጽናዕትታት ከም ዘመልክትዎ፡ ስእሊ ጸዓዱ ደቂ ተባዕትዮ ጠሚቱ፡ መን ምዃኖም ብቐሊሉ ክርድኦ ይኽእል’ዩ፡ ንጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ግን ከለልየን ይጽገም እዩ። ደቂ ሰባት ንማሽናት ከሰልጥኑ ከለዉ፡ ንወገናውነት ተሓተትቲ ክዀኑ ዘለዎም እቶም ማሽናት ዘይኰኑስ እቶም ተመራመርቲ እዮም ኢሎም ክኢላታት ይምጕቱ። ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ብገዛእ ርእሱ ጽቡቕ ወይ ሕማቕ ስለዘይከውን፡ እቶም ብድሕሪ መጋረጃ ዘለዉ ተመራመርቲ፡ ነቲ ኣብ ግሁድ ዓለም ዘሎ ኣድልዎ ኣብ ኢንተርነት ካብ ምንጽብራቕ ክቍጠቡ ይመኽሩ።