ንወጻእታኛታት ክኢላታት ዘስድዕ ዘሎ ዲጂታላዊ ቪዛ

ንዱባይ ኣብ ሕልናኹም ስኣሉዋ፤ እቶም ሰማይ ጠቀስ ህንጻታት፡ ሰብ-ሰርሖ ደሴታትን ዓበይቲ ማእከላት ዕዳጋ’ዶ ይረኣዩኹም ኣለው? ካብኡ ብዝተፈለየ ግን፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣብ ቀረባ እዋን ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ናይ ርሕቀት ሰራሕተኛታት፡ ንግዜኡ እግሮም ዘንብሩላን ስርሖም ዘካይዱላን ሃገር ብምዃን፡ ኣብ መንጐ ኤወሮጳን ኤስያን ዘላ ስትራተጂያዊት ማእከል ክትብሃል እያ። ናብቲ ዞባ ሓድሽ ክእለት ንምስሓብ ብዝብል፡ ብመጋቢት 2021 ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ብራሕቒ ንዝሰርሑ ሰራሕተኛታት ናይ ሓደ ዓመት መንበሪ ፍቓድ ከም እትህብ ወግዓዊ ገይራ። እዚ ቪዛ፡ ንኸም ወዲ 31 ዓመት ክኢላ ሶፍትዌር ኢንጂነሪንግ ጁሌን ትሬምብለይ ዝኣመሰሉ ሞያውያን፡ ዓቢይ ዕድል ዝፈጥር እዩ። ንሱ፡ እቲ ኣብ ወጻኢ ሃገር ዘለዎ ስራሕ ከየቋረጸ፡ ካብ ሞንትሪል ናብ ዱባይ መጺኡ ይነብር ኣሎ። ብተወሳኺ እዚ ቪዛ፡ ሓደስቲ መጻእቲ፡ መለለዪ መንነትን ነባርነትን ካልኦት ህዝባዊ ኣገልግሎታትን ንኽረኽቡ የኽእሎም። ንኣብነት ትሬምበለይ፡ ኣብታ ዝነብረላ ዘሎ ዱባይ ዝዀነ ዓይነት ግብሪ ከይከፈለ፡ ብሕጋዊ መገዲ ኣብታ ሃገር መንበሪ ገዛ ክካረ ወይ ሕሳብ ባንክ ክኸፍት ይኽእል። “ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመትን መንፈቕን’የ ዲጂታላዊ ሰብኽ-ሳግም ኰይነ፤ ሽዑ ሒደት ኣማራጺታት ቪዛ’ዮም ነይሮም” ዝብል ትሬምብለይ፡ ኣብ ከም ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዘለው ኣማራጺታት ግን ቀየርቲ-ሕምባበ ምዃኖም ይዛረብ። ‘ዲጂታል ሰበኽ-ሳግም’ ዝብሃሉ [digital nomads]፡ ቴክኖሎጅን ኢንተርነትን ተጠቒሞም ስርሖም እናሰርሑ ልክዕ ከም ሰበኽ-ሳግም ዝነብሩ ሰባት እዮም። እዚኦም፡ ብዙሕ ንብረት ዘይብሎም፡ ስርሖም ኣብ ግዝያዊ መንበሪ ገዛ፡ ሆቴላት፡ ካፈታትን ህዝባዊ ኣብያተ-ንባብን ወይ’ውን መዐሸግ መካይን ኰይኖም ካብታ ቀዋሚ መንበሪኦም ዝዀነት ሃገር ርሒቘም፡ መስመር ኢንተርነትን ስማርት ቴሌፎናትን ተጠቒሞም ዝሰርሑ’ዮም። ገሊኦም እናተጓዓዙ’ውን ዝሰርሑ ኰይኖም፡ ገሊኦም ድማ ንሓጺር ግዜ ኣብ ካልእ ሃገር እናተቐመጡ ኣብታ ዝመጽኡላ ሃገር ዘሎ ስርሖም ብርሕቀት ዝቕጽሉ’ዮም። እዞም ነዚ ቪዛ ዝጥቀሙ ሰባት፡ ኣብ ወጻኢ ሃገር ዘሎ ስራሕ ክሰርሑ ይዅን ኣብታ ዘለውላ ሃገር ስራሕ ክቝጸሩ ኣይክእሉን ነይሮም። እዚ ሓድሽ ቪዛ ግን፡ ኣብ መንጐ እቶም ዘስርሕዎምን ስርሖም ብራሕቒ ዝሰርሑን ሰባት ሕጋዊ ቅጥዒ ወይ ስርዓት ክህሉ ብምግባር፡ ምቹእ ኵነታት ከም ዝፍጠር ገይሩ ኣሎ። እንተዀነ ሕጂ’ውን፡ ተጠቀምቲ እዚ ቪዛ፡ ዜግነት መበቈል ሃገሮም ንምዕቃብን ከም ጥቕምታት ኣገልግሎታት ጥዕና ንምርካብን፡ ንሃገሮም ግብሪ ክኸፍሉ ይግደዱ’ዮም። ከም ጸብጻብ ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ስደት፡ ልዕሊ 25 ሃገራትን ግዝኣታትን፡ ዲጂታላዊ ቪዛታት ወግዓዊ ገይረን ኣለዋ። እዚ፡ ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብሰፊሑ ክርአ እንከሎ፡ ነዚ እተን ኣብ ቱሪዝም ጽግዕተኛ ዝዀና ንኣሽቱ ሃገራት ኤውሮጳን ካሪብያንን ጀሚረናኦ። ሕጂ፡ ከም ሕቡራት ኢማራት ዓረብ፡ ብራዚልን ኢጣልያን ካልኦት ዓቢይ ቍጠባ ዘለወን ሃገራት ተመሳሳሊ ተበግሶታት ይወስዳ ኣለዋ። እዘን ሃገራት፡ ዲጂታላዊ ቪዛ ‘ሰበኽ-ሳግም’ ሰራሕተኛታት፡ ሓደስቲ ሓሳባትን ክእለታትን ናብ ከባቢአን ዝስሕባሉ መገዲ ገይረን ክወስድኦ እንከለዋ፡ ናይ ርሕቐት ስራሕ ብምዕባይ፡ ርእሰማል ወጻኢ ኣብ ቍጠባአን ዝውዕለሉ መገዲ ገይረን ይጥቀማሉ ኣለዋ። እዚ ከምዚ እናሃለወ፡ እቲ ቪዛ ከም ትሬምብለይ ዝበሉ ኣብቲ ከባቢ ብዙሕ ግዜ ዝጸንሑ ሰባት፡ ባህሊ [ኣአንጋዲት ሃገር] ዝምሃርሉን ዕድላት ክረኽቡ የኽእሎም ኣሎ። እዚ ቪዛ ንምርካብ ዘድልዩ ረቛሒታት ካብ ሓንቲ ሃገር ናብ ካልእ ይፈላለ እዩ። ብቐንዱ ግን ካብ ርሑቕ ዝተቘጸርካ ምዃንካ ዘረጋግጽ መረዳእታ፡ መድሕን ጕዕዞን ብውሑድ ወርሓዊ ኣታዊታትካ ዝገልጽ ሓበሬታን ከተቕርብ ትግደድ። እዚ፡ እቶም ቪዛ ዝወሃቦም ሰባት ናይቲ ከባቢ ስራሕ ከይተቓጸጹ፡ ንርእሶም ክሕግዝሉ ዝኽእሉ ነገር ምህላው ንምርግጋጽ ዝዓለመ እዩ። በዚ መሰረት፡ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ወርሓዊ 5000 ዶላር፡  ኣብ ማልታ 2770 ዶላር፡ ኣብ ብራዚል ድማ 1500 ዶላር ኣታዊ ከም ዘለካ ዝሕብር መረዳእታ ትሕተት። ነቲ ቪዛ ንምርካብ ከተመልክት እንከለኻ ድማ፡ ካብ 200 ክሳብ 2000 ዶላር ትኸፍል። እቲ ኣብ ሓንቲ ሃገር እትጸንሓሉ ግዜ ድማ፡ ካብ ሽዱሽተ ወርሒ ክሳብ ክልተ ዓመት ክኸውን ይኽእል። ገለ ኣመልከትቲ፡ ገንዘቦም መሊሶም ዝረኽብሉ ዕድላት ኣሎ። ንኣብነት ኣርጀንቲና፡ ነቶም ዲጂታላዊ ቪዛ እትህቦም ሰባት፡ ንገዛ መስርሒ ዝኸውን መሬት ዘለዎም፡ ንመገዲ ኣየር እታ ሃገር ተጠቒሞም ናይ ውሽጢ ዓዲ በረራ ዘካይዱን ሰባት ዝተፈላለየ መጠን ክፍሊት እያ ትጥቀም። ኣባል ባይቶ ኢጣልያ ሉካ ካራቤታ፡ ኢጣልያ ኣብ ወርሒ መስከረም እዚ ቪዛ ምሃብ ከም እትጅምር ገሊጹ ነይሩ። ነዚ ቪዛ ዝረኽቡ ሰባት፡ 5 ሚእታዊት ዕዳጋ እዚ ኣሰራርሓ ክስሕቡ ትጽቢት ይግበር፤ እዚ ኽኣ ኣብ ሓደ ዓመት ኣስታት 40 ሚሊዮን ሰባት ክኸውን ተባሂሉ ትጽቢት ይግበር። “ቀዋሚ ቦታ ዘይብሉ ዲጂታላዊ ሰራሕተኛ፡ ካብ ስነህንጻ ክሳብ ምህንድስና [ኢንጅነሪን] ዘበለ ኵሉ ክእለታት ከምጽእ ይኽእል እዩ። ስለዚ ካብ ወጻኢ ንዝመጽኡ ክእለታት ንምኽፋት ጽቡቕ መገዲ እዩ” ኢሉ። ኣብ ኤውሮጳ፡ ብዝሒ ብዕድመ ዓበይቲ ዝዀኑ ሰባት ኣዝዩ ዝለዓለ ስለ ዝዀነ፡ እዚ ግዝያዊ ቪዛ መናእሰይ ነበርቲ ንምስሓብ፡ ኣብታ ሃገር ብቐዋምነት ንምንባር መፈተኒ ዝኸውን መሳርሒ ገይርካ እውን ምርኣይ ከም ዝክኣል የብርህ። “ናይ መወዳእታ ሸቶና፡ ክንሕዞም ምኽኣል እዩ፤ እወ፡ ኣብ ኢጣልያ ከም ኣጋይሽ ግን ክኣ ንርእሶም ኣብዚ ብቐዋምነት ክነብሩ ከም ዝኽእሉ ምግባር እዩ” ክብል እቲ ኣባል ባይቶ ተዛሪቡ። ኢጣልያን፡ ነዚ ሓድሽ ቪዛ ንምድላው ልዕሊ ሓደ ሚሊዮን ዩሮ ወጻኢ ከም ዝገበረት ካራቤታ ይገልጽ። እዚ ክኣ፡ ናይ መርበብ ቴክኖሎጂ ሓበሬታ ካብ ምዕባይ ጀሚሩ ክሳብ ኣብ ገጠራት ዘለው መጓዓዝያን ትሕተ ቕርጽን ምዝማን ዘጠቓለለ ከም ዝዀነ ሓቢሩ። እዚ፡ እቶም ዝያዳ ኣርባሕቲ እንስሳት ኣብ ዝዀኑ፡ ኣብ ወሰናስን ኢጣልያ ዝረገጹ ሰባት፡ ንቝጠባዊ ዕብየት ከበርክቱ ንምግባር ዝዓለመ እዩ። ኣብ ምልዋጥ ጂኦግራፊ ስራሕ መጽናዕቲ ዘካየደ ፒሪቲራጅ ቾድሃሪ፡ “ሰራሕተኛታት ራሕቒ፡ [ኣብታ ዝጸንሑላ ሃገር] ዶላር ስለ ዝጥቀሙ፡ በዚ ኣብ ቍጠባ ሓንቲ ሃገር ኣበርክቶ ይገብሩ’ዮም። ካብኡ ሓሊፉ፡ ምስቶም ንኣሽቱ መሃዝቲ ስራሕ [ኢንተርፕረነርስ] ርክባት ይፈጥሩ’ዮም” ይብል። ምልውዋጥ ልምዲ ንሓንቲ ሃገር ዓቢይ ዕድል ከም ዝዀነ ዝገልጽ እቲ ክኢላ፡ ነቲ ህዝቢ ክጠቅም ዝኽእል ልክዕ ሰብ ኣብ ምስሓብ ጻዕሪ ክገብራ ከም ዘለወን ሓቢሩ። ንሱ፡ እቲ ብ2010 ኣብ ቺለ ዝተጀመረ ፕሮግራም ከም ኣብነት የልዕል። እዚ፡ ወጻእተኛታት መሃዝቲ ስራሕ፡ ናይ ባዕሎም ቢዝነስ ክጅምሩን ነቶም ዜጋታት ልምዲ ከካፍሉን ቪዛን ናይ ገንዘብ መተባብዕን ብምሃብ፡ ንሓደ ዓመት ኣብታ ሃገር ክጸንሑ ዘፍቅድ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ ቺለ መበገሲ ዝኸውን ውልዶ ነገራት እያ ትርኢ ነይራ። ድሕሪ 10 ዓመት ግን እቲ ብወዝቢ ዝተፈጥረ ምልውዋጥ ሓሳባት፡ ቺለያውያን ፈጠርቲ ስራሕ፡ ኩባንያ መግቢ ኣሕምልቲ ዝዀነ ‘ኖትኮ’ን መተግበሪ መአዘዚ ኣስቤዛ ‘ኮርነርሾፕ’ን ዝርከቦም፡ ልዕሊ ሓደ ቢሊዮን ዶላር ዝግመት ቢዝነስ ክውንኑ ክኢሎም። “ንሓደ ዓመት ጥራይ’ውን እንተዀነ፡ ክእለት ዘለዎም ወጻእተኛታት ናብ ሃገርካ ክትስሕብ እንተኽኢልካ፡ ሓደ ስርዓተ-ማሕድሮ ከመይ ይፍጠር ዝብል ንምርኣይ ዓቢይ ኣብነት ይኸውን እዩ” ክብል ጁድሃሪ ይገልጽ። ዲጂታላዊ ቪዛ፡ ብዙሓት ተስፋ ዝህቡ ዕድላት ክፈጥር እንተኽኣለ’ውን፡ ሓደሽቲ ብድሆታት’ውን ከምጽእ ይኽእል እዩ። ንኣብነት፡ ምኽባር ዋጋታት ክመጽእ፡ ንሕንሕ ሃብቲ ክውስኽ ክገብር ከም ዝኽእል ሰብ ሞያ ኢንስቲትዩት ፖሊሲ ስደት፡ ኬት ሁፐርን ሜጋን ቤንተንን ይገልጻ። እተን ተመራመርቲ፡ ኣብ ቀረባ ዓመታት በዞም ጉዳያት ጸገም ዝገጠመን ባሊ፡ ኢንዶኔዥያን ህንድን ከም ኣብነት ኣልዒለን፡ ነቲ ከባብያዊ ትሕተ ቕርጺ ዝጥቀሙ ግን ክኣ ግብሪ ዘይከፍሉ፡ ደረጃ ዘለዎም ሰራሕተኛታት ምህላዎም፡ ኣብ ውሽጢ እቶም ከፈልቲ ግብሪ ዝዀኑ ነበርቲ መረረታት ከልዕል ከም ዝኽእል የረድኣ። ንሓሙሽተ ዓመታት መነባብሮኡ ኣብ ዱባይ ዝገበረ ትሬምብለይ ግን፡ ኣብታ ሃገር ነዚ ቪዛ ከመልክት ምኽኣሉ ሕጕስ’ዩ። “ተቘጺርካ እንተዘይሰራሕካ’ውን ከም ነባሪ እትርኣየሉ ዕድል ምርካብ ጽቡቕ’ዩ” ኢሉ።


ዕውትቲ 3 ሚልዮን ዶላር ሎተሪ ምዃና ዝነግር ኢመይል ኣብ መአከቢ ዘይጠቅም ትሕዝቶታት ዝረኸበት ኣሜሪካዊት

ሓንቲ ኣሜሪካዊት ነቲ 3 ሚልዮን ዶላር ሎተሪ ከም ዝተዓወተት ዝነግር ኢመይል፡ ጥቕሚ ዘይብሉ ትሕዝቶታት ኣብ ዝውህለሉ 'ስፓም ፎልደር' ከም ዝረኸበቶ ተዛሪባ። ጓል 55 ዓመት ላውራ ስፒርስ ነቲ ብ 'ሜጋ ሚልየንስ' ዝፍለጥ ሎተሪ ብኦንላይን እያ ዓዲጋቶ። "ድሕሪ ሒደት መዓልትታት ካብ ሓንቲ መሓዛይ ዝተላእኸትኒ ኢመይል ይእልሽ ነይረ፤ ነቲ 'ስፓም ፎልደር' ከኣ ክርእዮ ነይሩኒ" ኢላ ንኣካየድቲ እቲ ሎተሪ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ። ኣስዒባ'ውን "ሽዑ ኣብቲ ሎተሪ ከምዝተዓወትኩ ዝነግር ኢመይል ርእየ" ኢላ። "ነቲ ዘንብቦ ዝነበርኩ ኣይኣመንክዎን፡ ስለዚ ንሓቀኛነት እቲ ኢመይል ንምርግጋጽ ነቲ ናይ ሎተሪ ኣካውንተይ ከፊተዮ" ድሕሪ ምባል፡ ምዕዋታ ከም ዘሰንበዳ ተዛሪባ። ሕጂ፡ ካብ ስርሓ ገለ ዓመታት ኣቐዲማ ጥሮታ ናይ ምውጻእ ሓሳብ ከምዘለዋን ኢመይላታ ብቕርበት ክትከታተል ምዃናን ገሊጻ። ንሳ ወሲኻ "ምናልባት ካልእ ተመሳሳሊ ሎተሪ እንተተዓወትኩ ስለዘይፍለጥ፡ ደጊም ካብ 'ሚሺጋን ሎተሪ' ዝመጽእ ኢመይል ናብ ስፓም ፎልደር ከምዘይኣቱ ጌረዮ ኣለኹ" ኢላ። እቲ ክልተ ዶላር ዝዋግኡ ሎተሪ ሜጋ ሚልየንስ ኣብ 45 ክፍለ-ግዝኣታት ኣሜሪካ ይሽየጥ። ኣብ 2018 ሓደ ውልቀሰብ 1.6 ቢልዮን ዶላር ብምዕዋቱ ኣብ ሎተሪ 'ሜጋ ሚልየንስ' ክብረወሰን ሒዙ ይርከብ።


ሰባት ይሕስዉ'ዶ ሓቂ ይዛረቡ ምህላዎም ዘለሊ ሓድሽ ቴክኖሎጂ

ፕሮፌደር ያኤል ሃኒየን ኣብ ጸጋማይ ክፋል ናይ ሰባት ገጽ ነኣሽቱ ‘ኤለክትሮዳት’ [ኤለክትሪካዊ ርክብ ዝፈጥሩ ኣካላት] ብምጥቃዕ’ያ ነቲ ፈተነ እተካይዶ። ነቲ ፈተነ ኣብ እተካይደሉ እዋን ድማ “ዓይንኻ ኣንቀሳቕስ፤ ቋሕ ሰም ኣብል፤ ፍሽኽ በል፤ ሕዚ ንብስኻ ፍትሕ ኣብሎ” እናበለት ትስማዕ። ኣስዕብ ኣቢላ ከኣ “ጽቡቕ ወይ ሕማቕ ሓሳዊ ምዃንካ ክንፈልጥ ኢና” ክትብል ነቶም በቲ ቴክኖሎጂ ዝፍተኑ ሰባት ትዛረቦም። ፕሮፌሰር ሃኒየን ምስ መሳርሕታ ፕሮፌሰር ዲኖ ልቪ ብምዃን እትመርሖ ኣብ ዩኒቨርሰቲ ቴልኣቪቭ ዝርከብ ጉጅለ እዩ ነዚ ሓሶት ዝፈሊ ሜላ ኣማዕቢሉ ዘሎ። እቲ ሜላ ክልተ ዓይነት ሓሰውቲ ፈልዩ ከምዝፈልጥ እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ። እቲ ሓደ ነቶም ሓሶት ክዛረቡ ከለዉ ከይፈተዉ ሽፋሽፍቲ ዓይኖም ከንቀሳቕሱ ዝግደዱ ዘቃልዕ ክኸውን ከሎ፡ እቲ ካልኣይ ድማ ነቶም ንምንቅስቓስ ከንፈሮም ክቆጻጸሩ ዘይክእሉ ይፈሊ። ዝመሃዝዎ ሓድሽ መተግበሪ [‘ሶፍትዌር’]ን ዝኽተሎ መስርሕን ሓሶት ኣብ ምፍላይ 73 ሚኢታዊት ዕውት ከምዝኾነን ልዕሊኡ ንክኸውን ይጽዕሩ ምህላዎምን ይዛረቡ። “ሓሶት ክትዛረብ ክትፍትን ከለኻ እቲ ብቐዳምነት ካብ እትገብሮ ነገራት እቲ ሓደ ንግብረ-መልሲ ሰብነትካ ክትሓብእ ምፍታን’ዩ” ትብል እታ ፕሮፌሰር። “ግን ከኣ ኣብ ቅድሚ እዚ ቴክኖሎጂ ኮይንካ ክትሕስው ኣዝዩ ከቢድ እዩ” ክትብል ንውጽኢታዊነት ምህዞኦም ተረድእ። ሰባት ሓሶት ይዛረቡ ምህላዎም ንምፍላይ ዝግበሩ ፈተነታት ካብ ቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ጀሚሮም ከምዝነበሩ ይዝረብ። ሓደ ካብ ሞንጎ’ቶም ዝተሰነዱ ኣብነታት ከኣ እቲ ብ1000 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ኣብ ቻይና ዝነበረ ይጥቀስ። ኣብዚ ጥንታዊ ባህላዊ ሜላ፡ እቶም ዝምርመሩ ሰባት ናብ ኣፎም ሩዝ ክምላእ ይግበርሞ ንዝተወሰነ ጊዜ ከጽንሕዎ ይእዘዙ። ጸኒሖም ምስኣውጽእዎ እቲ ሩዝ ራሕሲ ይብሉ (ደረቕ) እንተኾይኑ “ሓሲዮም ኣለዉ” ብዝብል ገበነኛታት ይባሃሉ። ሰባት ይሕስዉ ወይ ኣብ ፍርሒ እንተሃልዮም ኣፎም ስለዝደርቕ (ስለዝነቅጽ) እቲ ሩዝ ከይረሓሰ ካብ ኣፎም ክወጽእ ዝኸኣለሉ ምኽንያት’ውን ስለዝሓሰዉ ከምዝኾነ ኣብ መደምደምታ ይብጻሕ። ኣብ መበል 20 ክፍለዘመን ከኣ ‘ፖሊግራፍስ’ ዝበሃል ንሓሶት ዘለሊ ቴክኖሎጂ ከምዝተመሃዘ ይፍለጥ። እዚ መሳርሒ፡ ናብ ኣጻብዕቲ ተጠርጠርቲ ሰባት ዝለግቡ ነገራት ነቲ ዘሎ ስምዒታት እናንበቡ ክትንትኑን ኣብ ወረቐት ብሕንጻጻት ከስፍሩን ዝገብር’ዩ። እቲ ቴክኖሎጂ ንመጠን ኣተነፋፍሳ፣ ህርመት ልቢ፣ ድፍኢት/ጸቕጢ ደምን ምርሃጽ ኣካላትን’ዩ ዝከታተል። እዚ ቴክኖሎጂ ግን ዘተኣማመን ከምዘይኮነ ስለዝግለጽ፡ ብዝያዳ ዝማዕበለን ዘተኣማምንን ንክኸውን ይስርሓሉ ከምዘሎ ይግለጽ። ኣብ ሮተርዳም-ኔዘርላንድስ ዩኒቨርሲቲ ኤራስመስ ዝመራመር ዶክተር ሰባስትያን ስፒር፡ ሰባት ኣብ ውሽጢ ኤም ኣር ኣይ [MRI (magnetic resonance imaging)] ክኣትዉ ከለዉ ይሕስዉ ወይ የጭበርብሩ ምህላዎም ኣጸቢቑ ክፈልጦም ከምዝኽእል ይዛረብ። “ሰባት ከጭበርብሩ ወይ ተኣመንቲ ክኾኑ ኣብ ዝፍትኑሉ እዋን ብዝያዳ ንጡፋት ዝኾኑ ዝተፈላለዩ ክፋላት ሓንጎል ንርእይ ኢና” ይብል ዶክተር ስፒር። እቲ ካልእ፡ ሰባት ይሕስዉ ወይ ሓቂ ይዛረቡ ምህላዎም ንምፍላጥ ዘኽእል ቴክኖሎጂ ከኣ ኣብ ኣሜሪካ ግዝኣት ኡታ ዝርከብ ኮንቨርሰስ ዝተበሃላ ትካል ዘማዕበሎ ንዓይኒ ዘንብብ ኮይኑ፡ ሰባት ከይፈተዉ ኣዒንቶም ከንቀሳቕሱ ኣብ ዝግደዱሉ እዋን ይሕስዉ ምህላዎም ይሕብር። ተመርመርቲ ሰባት ዝተፈላለዩ ሕቶታት ቀሪቡሎም “ሓቂ/ሓሶት” ወይ “እወ/ኣይኮነን” ዝብሉ መልስታት ጥራሕ ክህቡ ይግበር። ሽዑ እቲ ንንጥፈታት ኣዒንቶም ዝከታተል ሶፍትዌር ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ደቒቓ ውጽኢት የፍልጥ። ካብ 86 ክሳብ 88 ሚኢታዊት ዕውት ከምዝኾነ ድማ ይዝረበሉ። እዚ ንዓይኒ ዘንብብ ቴክኖሎጂ ኣብዚ እዋን ኣብ 50 ሃገራት ልዕሊ 600 ተጠቀምቲ ኣለውዎ። ካብ ሞንጎ እቶም ተገልገልቲ ድማ ልዕሊ 65 ትካል ኣፈጽምቲ ሕጊ ኣሜሪካ ይርከብዎም። ቴክኖሎጂ ፖሊግራፍስ ኣብ ብሪጣንያ ብፍላይ ምስ ጾታዊ ዓመጽ ብዝተሓሓዙ ኣብ ዝካየዱ ምጽራይ ገበናት ከገልግል ጽኒሑ’ሎ። ኣብታ ሃገር ዝርከቡ ዝርከቡ ኩባንያታት እውን ነዚ ቴክኖሎጂ ተጠቒሞም ኣብ ሰራሕተኛታቶም ምርመራ ከካይዱ ዝፍቀደሎም ኮይኑ፡ ነዚ ክገብሩ ግን ኣብ ምርጫ ሰራሕተኛታት ዝተመስረተ ክኸውን ይግደዱ። ኣብ ኣሜሪካ ድማ ካብ ግዝኣት ናብ ግዝኣት ዝፈላለ ሕጊ ኣጠቓቕማ ፖሊግራፍስ ኣሎ። ገሊኤን ኣብ ኣገልግሎት ክውዕል የፍቅዳ፤ ገሊኤን ድማ ኣብ ዝኾነ ይኹን ኩነታት ኣብ ጥቕሚ ከይውዕል ይኽልክላ። ኣባል ትካል ምርመራ ገበናት ኣሜሪካ (ሲ ኣይ ኤ) ነበር ክርስቶፈር በርገስ፡ ዝኾነ ይኹን ሰብ ገበነኛ ወይ ካብ ገበን ነጻ ከምዝኾነ ንምፍራድ እቶም ንሓሶት ዘለልዩ መሳርሕታት ጥራሕ ምጥቃም ከምዘይግባእ ይምዕድ። ነዚ ዝብለሉ ምኽንያት ከኣ እቶም ቴክኖሎጂታት ምሉእ ብምሉእ ዘተኣማምኑ ስለዘይኮኑ እዩ። ንሱ’ውን ኣብ መፋርቕ 1990ታት ብዝተጋገየ ናይ ምርመራ ውጽኢት ገበነኛ ዝበሎ ሰብ ከምዝነበረ ብኣብነት ይጠቅስ። ሓድሽ ቴክኖሎጂ ካብ ቴልኣቪቭ እቶም ኣብ እስራኤል ዩኒቨርስቲ ቴልኣቪቭ ዝርከቡ ተመራመርቲ፡ ነቲ ብኤለክትሮድስ [ኤለክትሪካዊ ርክብ ዝፈጥሩ ኣካላት] ዝግበር ሓሶት ናይ ምፍላይ ምርመራ፡ ብካሜራን ሓሰውቲ ብርሕቐት ከለልይ ብዝኽእል ሶፍትዌርን ከምዝትክእዎ ይገልጹ። ምስ ኢንተርኔት ኣብ ዝህልዎ ርክብ ኣብ ጭዋዳታት ገጽ ሰባት ንዝህሉ ምንቅስቓስ ኣንቢቡ ከምዝፈልይ ድማ የረድኡ። “ኣብ ባንኪ፣ ፖሊስ ኣብ ዘካይዶ ምርመራ ገበናት፣ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲን ብኦንላይን ኣብ ዝካየዱ ናይ ስራሕ ፈተናታትን፡ ኣብ ጭዋዳታት ገጽ ሰባት ንዝህሉ ምንቅስቓሳት ብምክትታል ንሓሶት ካብ ሓቂ ንምፍላይ ከኽእል’ዩ” ይብል ፕሮፌሰር ሌቪ ኣብ ቀጻሊ ንዘለዎም ተስፋ ክገልጽ ከሎ።


ጀበና፡ 65 ሽሕ ኢትዮ-ኤርትራውያን ዘፋቐረ 'ኣፕሊኬሽን ፍቕሪ'

እቲ ቀደም ቀደም ሕጹያት ኣብ መዓልቲ መርዕኦም'ዮም እዮም ዝላለዩ ይብሃል ነበረ። እንተ ሎሚ ግን መርዓ ብ'ደብል ኪሊክ' ኮይኑ'ሎ፤ ነጨ በረርነት ብ 'ሲንግል ክሊክ' እትገላገለሉ ዘበን። እንታይ ይፍለጥ ናይ ጽባሕ መናብርትና ኣብ ናይ ቴሌፎናትና መተግበሪ [ኣፕ] እኮ ሒዝናዮም ንዘውር ንህሉ ንኸውን። መን ይፈልጥ? ብርግጽ ጀበና ይፈልጥ'ዩ። ጀበና ናይ ፍቑራት መሳለጢ መተግበሪ'ዩ። ቆላሕትኡ ኣብ ወጻኢ ዝቕመጡ 'ድያስፖራ' ሓበሻ ድኣ ይኹን እምበር ቀንዲ ስርሑ መጻምዲ ምልላይን ምርኻብን ከምኡ'ውን ክሳብ ሓዳር ክገብሩ ምግባር'ዩ። ብመገዲ ጀበና ተፋሊጦም ሓዳር ዝገበሩ ብዙሓት እዮም። ኣብዚ ዘበን ናይ ፍቕሪ መተግበሪ 'ኣፕስ' ናይ ብዋዛ ኣይኮኑን፤ ቢልዮን ዶላራት ዘንቀሳቕሱ ስራሕቲ እዮም። ኣብዚ ኣመና ዝፍለጡ መተግበሪታት ቲንደርን ቡምብልን ኮይኖም ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ዓማዊል ከም ዘለውዎም ይግለጽ። ኣብ ቁጽሪ ዓማዊል ተባዕታይን ኣነስታይን ጾታን ተመጣጣኒ እዩ። ቡምብል ካብ ቲንደር ዝፈልዮ ነገር እንተሎ ንደቂ ኣንስትዮ ናይ ቀዳምነት ዕድል ስለ ዝህብ'ዩ። ምኽንያቱ ኣብ መተግበሪ ቡምብል ደቂ ኣንስትዮ እየን ኣቐዲመን ከም ዝፈትዋ ክገልጻ ዘፍቀድለን። ኣብ ናይ ጀበና መተግበሪ'ኸ?  "ሓበሻ ጓል ኣነስተይቲ ኣቐዲማ ፍቕራ ኣይትገልጽን" ዝበሃል ባህሊ ኣሎ'ዶ ተሪፉ? ጀበና ካብ ዝፈጠሩ ሰባት ሓደ ዝኾነ ኣቶ ሄኖክ ወልደሚካኤል፡ እቶም ክልተ ዓበይቲ ናይ ሕጸ መተግበሪታት ንዝተፈላለየ ክፋል ማሕበረሰብ ዓለም እንተይኮኑስ ንኹሉ ህዝቢ ዓለም ከም ዝኾኑ ተዛሪቡ። ካብዚኣቶም ቀጺሎም ዝመጽኡ መተግበሪታት ግን ዝተፈለየ መልክዕ እንዳሓዙ ከም ዝመጽኡ ዝገልጽ ሄኖክ፡ ንኣብነት ናይ ክርስትያን ናይ እስላም እንዳተባህለ ካልኦት ሓደሽቲ መተግበሪታት ተፈጢሮም ይብል። ጀበና ድማ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ማእኸል ገይሩ ዝሰርሕ መሳሰይ ሓዳር እዩ። እዚ መተግበሪ፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብዝሞቦቆሎም ኣርባዕተ ኣብ ወጻኢ ዝቕመጡ ሰባት እዩ ተፈጢሩ። ካብቶም ጀበና ንኽፍጠር ገልዒ ዘቐበሉ ሓደ ሄኖክ ወልደሚካኤል እዩ። ንሱ ኣብ ኤርትራ ተወሊዱ ኣብ ኣመሪካ ዝዓበየን ናብርኡ ኣብ ኒውዮርክ ዝገበረን እዩ፤ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኦሃዮ ሲቲ ድማ ብኮምፒዩተር ሳይንስ ተማሂሩ። "ዝገርመካ ነገር ኣብዚ ዓዲ [ኣመሪካ] ምስ ሓበሻ ጓል ኣነስተይቲ ንኽትፋለጥ ኣብ መርዓ ወይ ካልእ መጸዋዕታ ክትርከብ ኣለካ። እንተዘይኮይኑ ኣበይ ክትራኸብ ትኽእል?" ህይወት ኣብዚ ዓዲ ጉያ እዩ ይብል። ካብቶም ሄኖክ ዝጠቐሶም መጸዋዕታት ወጻኢ ምናልባት ኣብ ዓመት ሓንሳብ ኣብ ዝሰናድኡ ናይ ስፖርት ጽምብላት ኢኻ ተራኺብካ ክትፋለጥ እትኽእል። ኣብ 2019 ወርሒ ጥቅምቲ ብትዊተርን ኢንስተግራምን ዝፋለጡ ሰባት [ሓበሻ] የዋግዑ። "ኩስቶ ምስ ኩስቶ እንተመርዓናዮም እኮ ከመይ ዝበለ ሓዳር ምገበሩ" እንዳበሉ ነንሓድሕዶም ኣብ ርእይቶ መውሃቢ ይመላለሱ። ገለ ካብቶም ርእይቶ ዝሃቡ ግን ከም ብዋዛ "ሓበሻ ዝፋቐርሉ መተግበሪ 'ኣፕ' እንተዝህሉ ግን ጽቡቕ ዶ ኣይምኾነን?" ዝብል ሓሳብ ሸው ኣቢላቶም። ሄኖክን መሻርኽቱን ነዚ ርእይቶ ኣቕሊሎም ኣይርኣይዎን። ዘይንፍትኖ ኢሎም ከኣ ወጢሮም ሓዝዋቶ። እንተኾነ ግን ኣርባዕቲኦም ምሉእ መዓልቲ ኣብ ስራሕ ስለ ዝውዕሉ ኢሂን ምሂን መበሊ ግዜ ኣይረኸቡን። ቀውዒ 2020 [ኣቆጻጽራ ፈረንጂ] ጀበና ኣብ ናይ ኣፕል ቆፎ መተግበሪታት ብጥንቃቐ ኣእትዮሞ። ብ200 ወለንተኛታት ከኣ ናይ ፈተነ ስራሕ ተጀሚሩ። ኣብ ወርሒ ማዝያ 2020 ስርሑ ብወግዒ ጀሚሩ። ኮሮናቫይረስ ክጅምር እንከሎ ጀበና ስርሑ ጀሚሩ። "ብዙሓት ሰባት ኣብቲ ሽዑ እዋን ኮነ ኢልና ዘፋለጥናዮም'ዩ ዝመስሎም፤ እንተኾነ ግን ናይ ኣጋጣሚ ጉዳይ'ዩ ነይሩ" ይብል ሄኖክ። ብርግጽ ኣብ ግዜ ለበዳ ቁጽሪ ተጠቀምቲ ሓፍ ከም ዝበለ ዝከሓድ ኣይኮነን። ጀበና ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣስታት 65 ሽሕ ዓማዊል ኣለውዎ። ኣስታት 160 ሽሕ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ንጀበና ናይ መፋለጥን መጸናንዕን ዓውዲ ገይረምዋቶ ኣለው። ክሳብ ሕዚ ልዕሊ 1.8 ሚልዮን ናይ ፍቕሪ መልእኽትታት ክለዋወጡ ገይሩ'ሎ። ጀበና ካብ ፕለይስቶር ወይ ከዓ ኣፕል ስቶር ናይ ቴሌፎን መተግበሪ ብቐሊሉ ክተውርዶ እትኽእል መተግበሪ'ዩ። ዓማዊል ሓቃዊ ኣስማቶምን ስእሎምን ይጥቅዕሉ። ናይ ሓሶት መንነት ሒዝካ ምቕራብ ካብ ኣባልነት ዘስጉግ ተግባር እዩ። ከምቲ 'ፈረስ የብጽሕ እምበር ኣይዋጋእን' ዝበሃል ጀበና'ውን 'ፍቕረይ ፍቕርኻ' ክትገልጽ ዕድል ይህበካ እምበር ሕጽይቲ ወይ ሕጹይ ኣየውህበካን። ካብኡ ንድሓር ምሉእ ኣባል ኮይንካ ከከም ናይ ፍቕሪ ምርጫኻ "ምጭውቲ፣ ጠፍናቕ፣ ወዛም፣ ነዋሕ፣ ሓጻር፣ ቀጣን ዶ ረጓድ" እንዳበልካ ሃሰስ ምባል'ዩ ዝኸውን። ሓንቲ ጽብቕቲ ወዛም ጓል ሄዋን ሓደ ቀልባ ዝወሰደ ጎበዝ ናይ ፍትወት ምልክት እንተሂባቶ እሞ ንሱ'ውን ፍትው እንተኣቢልዋ ጥጅእ ፍቕሪ ተሰሪቱ ኣሎ ማለት እዩ ዝኸውን ዘሎ። ጀበና ንድሕነት ደቂ ኣንስትዮ ብዝሓለወ መገዲ ከም ዝተሰርሐ ዝገለጸ ሄኖክ ንደቂ ኣንስትዮ ዘይእንዱብ ቃላት ዝጽሕፍን ዘይግቡእ ስእልታት ዝልእኽን "ፈጺምና ኣይንዕገሶን" ኢና ኢሉ። ኣብ ልዕሊ እቶም ሕግን ስሪትን ዘይኽተሉ ሰባት ዘየላጢ ስጉምቲ ከም ዝወሰድ'ውን ሄኖክ ኣፍሊጡ። ኣብ ዓለም ኣዝዮም ፍሉጣት ዝኾኑ ቲንደርን ቡምብልን ኣብ ስራሕቶም 'ጂኦግራፊ' ከም ሓደ ረቛሒ ገይሮም ይሰርሑ። እዚ ግን ንሓበሻ ብዙሕ ዝጠቅም ከም ዘይኮነ ሄኖክ ይገልጽ። ንኣብነት ይብል ሄኖክ "ኣነ ኣብ ኒውዮርክ እየ ዝቕመጥ፤ ቲንደር ወይ'ውን በምብል ክጥቀም እንተደልየ ኣብ ዙርያይ 5፣ 10 ወይ ከዓ 15 ማይል ራድየስ ራሕቒ ዘለዉ ሰባት'ዩ ዘራኽበኒ" ኢሉ። "ጀበና ግን ብኸምኡ ኣይኮነን ዝሰርሕ። ማንሃታን ምስ ዘላ ሓበሻ ኣራኽበኒ እንተዝብሎ ሓበሻ ናይ ምርካብ ዕድለይ ዝመንመነ እዩ" ይብል። ሄኖክን መሓዙቱን ሓደ ሜላ ሓሲቦም። ንሱ'ውን ጀበና ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ብብዝሒ ኣብ ዝርከብሉ ቦታ ፈልዩ ከም ዝእልሽ ኣኽኢሎሞ። "ሓበሻ ተኣኪቦም ዝነብርሎም ከባቢታን ግዝኣታትን ኣበይ ከባቢ ከም ዝኾኑ መጽናዕቲ ኣካይድና። ካብኡ ንድሓር ከስተም ማፕ ኣዳሊና። ብመሰረት እቲ መጽናዕቲ ዲሲ፣ ሜሪላንድን ቨርጅንያን ማእኸል ሓበሻ ኮይነን ተሓርየን" ኢሉ። ኣብዚ ሕጂ እዋን እቲ መተግበሪ ካብ ኣመሪካ ወጻእ ኣብ ዩኬ፣ ስዊድንን ኖርወይንን ብዝነብሩ ሓበሻ ተመራጺ ከም ዝኾነ ሄኖክ ሓቢሩ። እዚ ጉዳይ ንእቶም ጀበና ዝፈጠሩ ሰባት እንከይተረፈ ዘጨነቐ እዩ ነይሩ። ምኽንያቱ ሓበሻ ጥብቕ ዝበለ ባህሊ እዩ ዘለዎ። ሄኖክ ፈለማ እቲ ስራሕ ክጅምርዎ እንከለዉ ከመይ ኣቢሉ ንወለዱ ከም ዝነገሮም ይዝክር። "ሰባት ዝፋለጥሉ መተግበሪ እየ ፈጢረ ምስ በልኩዎም ተሓጕሶም" ዝበለ ሄኖክ "ንሕና ጀበና ዝፈጠርና ንቅውም ነገር እዩ" ኢሉ። ብርግጽ ብመገዲ ጀበና ኣቢሎም ቅውም ነገር ዝገበሩ ሰባት ኣይተሰኣኑን። "ሓንቲ ቆልዓ 'ዘምዘም እበሃል ሓዳር እገብር ኣለኹ። ሰብኣየይ ብናይ ጀበና መተግበሪ 'ኣፕ' እየ ረኺበዮ' ምስ በለትኒ ተገሪመ። እዚ ዘይእመን ነገር እዩ። ኣብ ቀጻሊ ዝውለዱ ቆልዑት ወለዶም ብናይ ጀበና መተግበሪ ከም ዝተላለዩ ምስዝ ፈልጡ ኢለ ክሓስብ እንከለኹ ብናይ ገዛእ ርእሰይ ስራሕ ይግረም" ክብል ሄኖክ ተዛሪቡ። ጀበና ንላግጺ እንተይኮነስ ንቅውም ነገር'ዩ ተፈጢሩ ዝበለ ሄኖክ፡ ብመገዲ ጀበና ኣቢሎም መርዓን ደርዓን ካብ ዝገበሩ ሰባት ሓደ መርዕኡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ኣብ ዲሲ ከም ዝገበረ ነጊሩና። ካልኦት ብጀበና መተግበሪ ኣፕ ተላልዮም ሓዳሮም ዝገበሩ ሰባት ብዙሓት ከምዝኾኑን መልእኽቲ ከም ዝልእኩሎምን ዝገለጸ ሄኖክ ወልደሚካኤል፡ ኣብ ገለ ገሊኡ መርዓ እንከይተረፈ መጸዋዕታ ከም ዝግበረሉ ሓቢሩ።


ጉግል ትራንስሌት' ትግርኛ ዝርከቦም 24 ሓደሽቲ ቋንቋታት ወሲኹ

ዓለምለኻዊ ኩባኒያ ቴክኖሎጂ ጉግል ልዕሊ 300 ሚሊዮን ሰባት ተዛረብቲ ዘለዎም 24 ሓደሽቲ ቋንቋታት ናብ ናይ ትርጉም መድረኽ ዝኾነ 'ጉግል ትራንስሌት' ክኣትው ገይሩ። ዓሰርተ ካብዞም ሓደሽቲ ቋንቋታት ኣብ ኣፍሪቃ ዝዝረቡ ቋንቋታት ሊንጋላ፣ ቲዊን ኦሮምኛን ትግርኛን ይርከቡዎም። "ጉግል ትራንስሌት ንዓመታት፡ ናይ ቋንቋ ዕንቅፋታት ብምፍታሕ ኣብ ዙርያ ዓለም ዘለው ሕብረተሰባት ክቀራረቡ ገይሩ'ዩ" ይብል እቲ ኩባኒያ። ሕጂ ድማ ነቶም ቋንቋታቶም "ኣብ መብዛሕትኡ ቴክኖሎጂ ዘይተወከሉ" ክሕግዝ ከም ዝደሊ ሓቢሩ። እዞም ቋንቋታት ካብቲ ኣብ ሰሜን ህንዲ፣ ኔፓልን ፊጂን ኣስታት 50 ሚሊዮን ተዛረብቲ ዘለውዎ ቦጅፑሪ ክሳዕ እቲ ኣብ ማልድቪስ ኣስታት 300 ሽሕ ተዛረብቲ ዘለዎ ዲቬሪን ዝርከቡዎም እዮም። መርበብ መተርጎሚ ጉግል፡ ነዞም ሕጂ ዝተወሰኹ 24 ቋንቋታት ሓዊሱ ካብን ናብን 133 ቋንቋታት ናይ ምትርጓም ኣገልግሎት ይህብ። ኣገልግሎት ምትርጓም እቶም ሓደስቲ ቋንቋታት 'ማሽን ለርኒን' ብዝበሃል ሓድሽ ቴክኖሎጂ ከምዝትግበር ጉግል ኣፍሊጡ። ይኹን'ምበር፡ እቲ ቴክኖሎጂ ኣብ ዝህቦ ትርጉም ፍጹም ከም ዘይኮነ ተኣሚኑ። ስለዚ በዚ መጠቀሚ ዝስራሕ ትርጉም ቅኑዕ ድዩ? ገለ ተዛረብቲ ብዙሕ-ቋንቋ ዝኾኑ ሰባት ድሮ ኣብቶም ኣብ 'ጉግል ትራንስሌት' ዘለው ቋንቋታት ናይ ትርጉም ጸገም ምህላው ኣስተብሂሎም ኣለው። "ንብዙሓት ቋንቋታት፡ ዋላ'ውን እቶም ኣብ ኣፍሪቃ ዝዓበዩ ከም ዮሩባን ኢግቦን ዝበሉ ቋንቋታት እቲ ትርጉም ጽቡቕ ኣይኮነን። ነቲ እትደልዮ ኣይነት ትርጉም ዝመሳሰል ትርጉም'ዩ ዝህበካ፤ መብዛሕትኡ ግዜ ግን ሕመረት ናይቲ ቋንቋ ኣይረኽቦን" ክብል ተመራማሪ ጉግል ትራንስሌት ኢሳቅ ካስዌል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። እዚ፡ ኣብቶም ሓደሽቲ ዝተወሰኹ ቋንቋታት'ውን ተመሳሳሊ ከም ዝኾነ ገሊጹ። እቶም ኣብዚ መጽናዕቲ ዝሓገዙ ሰባት ግን ንመጀመሪ ጽቡቕ ምዃኑ ሓቢሮም። ኣብ 2020 ጉግል ትራንስሌት ሓሙሽተ ሓደሽቲ ቋንቋታት ወሲኹ ምንባሩ ይዝከር።


ትሩዝ ሶሻል፡ ትራምፕ ሓድሽ ማሕበራዊ መራኸቢ ሒዙ መጺኡ

ትሩዝ ሶሻል ዝተባህለ ማሕበራዊ ሚዲያ ዶናልድ ትራምፕ ብዝተወሰነ መልክዑ ኣብ ኣፕል ስቶር ኣመሪካ ተጀሚሩ። እዚ መተግበሪ ምስ ትዊተር ዝመሳሰል ከም ዝኾነ ክግለጽ እንከሎ ገለ ተጠቀምቲ ግን ኣብ ምምዝጋብ ጸገማት ከም ዘጋጠሞም ተሓቢሩ። ትራምፕ ኣብ ትዊተር ኣብ ዝነበረሉ ግዜ ልዕሊ 88 ሚሊዮን ሰዓብቲ ነይሮምዎ። ይኹን'ምበር ብ6 ጥሪ 2021 ኣብ ህንጻ ካፒቶል ድሕሪ ዝተወልዐ ናዕቢ ትራምፕ ጎነጽ ብምትዕብባይ ንሕግታተይ ጥሒሱ'ዩ ብዝብል ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ካብ ትዊተር፣ ፌስቡክን ዩትዩብን ከም ዝተኣገደ ይዝከር። መራሒ ፕሮጀክት ሶሻል ትሩዝን ኣባል ኮንግረስ ዝነበረን ዴቪን ኔነስ እቲ መተግበሪ ኣብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት ሙሉእ ንሙሉእ ናብ ግብሪ ክኣቱ ትጽቢት ከም ዝግበር ተዛሪቡ። ገለ እቶም ክምዝገቡ ዝፍትኑ ዘለው ተጠቀምቲ ድማ "ብዙሕ ጠለብ ስለ ዘሎ ክትጽበዩ ገይርና ኣለና" ከም ዝተባህሉ ሮይተርስ ጸብጺቡ። እዚ በቲ ሓደ ዓመት ዝገበረ ጉጅለ ሚዲያን ቴክኖሎጅን ትራምፕ (TMTG) ዝተመስርሐ መተግበሪ ንመፈተኒ ብዝብል ን500 ተጠቐምቲ ወግዓዊ ኮይኑ ጸኒሑ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዶላንድ ትራምፕ ጁኒየር ስእሊ ናይ መጀመርታ ልጣፍ ኣቡኡ ኣብ ትዊተር ከም ዝጠቅዖ ይፍለጥ። እቲ ሕጂ ትራምፕ ሒዙዎ መጺኡ ዘሎ 'ትሩዝ ሶሻል' ድማ ኣብ ትዊተር ዘለው 'reply፣ retweet ከምኡ'ውን like' ዝመሳሰል ከም ዝኾነ ወሃብቲ ርኢይቶ ገሊጾም። ሶሻል ትሩዝ ኣብ ድረ ገጹ ከም ዘስፈሮ "እዚ ፖለቲካዊ ርእዮተ ዓለምኻ ብዘጓኒ መልክዑ ግልጺ፣ ናጻን ተኣማንን ዓለምለኻዊ ዝርርብ ክህሉ ዘፍቅድ ዓብዪ ናይ ማሕበራዊ ሚዲያ መተግበሪ'ዩ" ክብል ንባዕሉ ገሊጹዎ። ትራምፕ፡ ሶሻል ትሩዝ "ሓሳብኻ ብናጽነት" ንምግላጽን ካብ "ምመያ" ናጻ ዝኾነ ኣገልግሎት ክህሉን ከም ዝደሊ'ውን ሓቢሩ። ከም ትዊተርን ፌስቡክን ዝበሉ ማሕበራዊ መራኸቢታት ልጣፋት ብምጥፋእን ተጠቀምቲ ብምእጋድን ሓሳብካ ብናጽነት ናይ ምግላጽ መሰል ይኽልክላ እየን ክብል ኑነስ ይዛረብ። ሶሻል ትሩዝ ግን "ካብ ምመያ ናጻ" እዩ ኢሉ። እንተኾነ ዋላ ሓደ ካብቶም ምመያ ኣይንገብር ዝብሉ ከም ጊተር፣ ፓርለር፣ ጋብን ሩምብልን ዝበሉ መተግበሪታት ነቶም ዓበይቲ ማሕበራዊ ሚዲያታት ክወዳደር ዝኽእል ብዝሒ ተጠቃሚ ክስሕቡ ኣይክኣሉን። ኣብ ኣፕል ስቶርን ጉግል ፕለይን ዝኣቱ ዝኾነ መተግበሪ ማሕበራዊ ሚዲያ'ውን ሕግታት ዝጥሕዙ ትሕዝቶታት ክኣሊ ኣለዎ። ዝኾነ ዓይነት ምመያ ዘይገብር መተግበሪ ድማ ጠጠው ክብል ክግበር እዩ። ከም ትዊተር ዝበሉ ኩባኒያታት "ነቲ መተግበሪ ክሰርሑ ኮነ ተጠቃሚ ከምጽኡ ዓመታት ወሲዱሎም'ዮም" ይብል ክኢላ ቴክሎኖሎጂ ኢንስቲትዩት ብሩኪንግስ ዳሬል ዌስት። ትራምፕ ድማ፡ "ካብቲ ዝሓስቦ ንላዕሊ ኣዝዩ ከቢድ ከም ዝኾነ ጸኒሑ ዝርድኦ ይመስለኒ። ቀሊል እንተዝኸውን ነይሩ ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ ክገብሮ ምኽኣለ" ክብል ተዛሪቡ።


ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ኢሎን መስክ ካብ ትዊተር ናይ 3 ቢልዮን ዶላር ብጽሒት ገዚኡ

ወናኒ ኩባንያ ተስላ: ኢሎን መስክ: 9.2 ምኢታዊት ብጽሒት (ብርኪ) ትዊተር ከምዝገዘአ ምንጪታት ጸብጺቦም፡፡ መስክ ኣብ 14 መጋቢት ኣስታት 73,486,938 ብጽሒታት (ሼርስ) ከምዝገዘአ ዝተገለጸ ኮይኑ ብሓፈሻ 2.89 ቢልዮን ዶላር ከምዝግመት ተሓቢሩ፡፡ ብተወሳኺ ነቲ ዕድጊት ስዒቡ መሸጢ ዋጋ ብጽሒታት ቅድመ መሸጣ ትዊተር ብ25 ምኢታዊት ከምዝወሰኸ ተገሊጹ፡፡ እቲ ወፍሪ ኤሎን መስክ ካብቶም ኣብ ትዊተር ዝለዓለ ብጽሒት ዘለዎም ሰባት ዝገብሮ ኮይኑ፡ ካብቲ 2.25 ምኢታዊት ብጽሒት ጥራሕ ዘለዎ መስራቲ እቲ ትካል ጃክ ዶርሰይ ልዕሊ ኣርባዕተ ኢድ ብጽሒት ወኒኑ ኣሎ፡፡ ስሩዕ ተጠቃሚ ትዊተርን ልዕሊ 80 ሚልዮን ሰዓብቲ ዘለዉዎን መስክ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ሓድሽ ትካል ማሕበራዊ ሚድያ ንምጥያሽ ይሓስብ ከምዘሎ ገሊጹ ነይሩ፡፡ ንሱ ኣብ መወዳእታ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ንሰዓብቱ እቲ ማሕበራዊ መራኸቢ ናይ ምዝራብ ነጻነት ዘተባብዕ እንተኾይኑ ሓቲትዎም ነይሩ፡፡ ‘‘ናይ ምዝራብ ነጻነት ኣብ ተግባር ንዘሎ ዲሞክራሲ ኣገዳሲ እዩ፡፡ ትዊተር ነዚ መትከል ብትሪ ይግዛእ እዩ ኢልኩም ዶ ትኣምኑ?’’ ቀጺሉ ‘‘ሓድሽ ማሕበራዊ ሚድያ የድልየና ዶ?’’ ክብል ሓቲቱ፡፡ ኢሎን መስክ ኣብ ከም ስፔስኤክስን ኒዩራሊንክን ዝኣመሰሉ ዝውንኖም ትካላት ዘለዉ ምዕባለታት ዝምልከቱ ጽሑፋት ብስሩዕ ኣብ ትዊተር ይልጥፍ፡፡ ዝልጥፎም መዘናግዒ ምስሊታት (መመስ) እውን ተፈላጥነቱ ክውስኽ ገይሮም እዮም፡፡ ገለ ካብኦም ድማ ክትዕ የልዕሉን የዘራርቡን፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፡ 2 ምኢታዊት ካብ ሃብቲ ኤሎን መስክ ኣብ ዓለም ንዘሎ ጥምየት ክፈትሖ ከምዝኽእል ንዝገልጽ ጽሑፍ ሓላፊ ውድብ ምግቢ ዓለም፡ መልሲ ሂብሉ፡፡ ውድብ ምግቢ ዓለም ‘‘6 ቢልዮን ዶላር ከመይ ነቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ጥምየት ከምዝፈትሖ’’ እንተዳኣረዲእዎ፡ ካብ ተስላ ናይ 6 ቢልዮን ኣክስዮን ሸይጡ ነቲ ገንዘብ ከወፊ ከምዝኽእል ገሊጹ ነይሩ፡፡ መኪና ዘፍሪ ብመስክ ዝውነን ኩባንያ ተስላ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዋግኡ ልዕሊ 1 ትሪልዮን ዶላር ዝበጸሐ ኮይኑ፡ ካብ ኩባንያታት ኣፕል፣ ማይክሮሶፍት፣ ኣማዞንን ጉግል-ኣልፋቤትን ቀጺሉ ናብቲ ደረጃ ዝበጸሐ መበል ሓምሻይ ኩባንያ ኮይኑ ይርከብ፡፡ ንተጠቀምቲ ትዊተር፡ 10 ምኢታዊት ብጽሒት ናይቲ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ዘፍሪ ኩባንያ ‘‘ክሸጦዶ ወይስ ኣይፋል’’ ኢሉ ድሕሪ ምሕታቱ ድማ ልዕሊ 3.5 ሚልዮን ተጠቀምቲ እቲ ማሕበራዊ ሚድያ ድምጺ ሂቦም ነይሮም፡፡ ካብኣቶም እቶም 58 ምኢታዊት መሸጣ ብምድጋፍ ብምድማጾም፡ ኣብ ወርሒ ሕዳር ኣስታት 5 ቢልዮን ዶላር ዝግመት ብጽሒት ሸይጡ፡፡


ቲክቶክ ኣብ ህዋ

ኣብ ህዋ ብዘይምቍራጽ ነዊሕ ዝተጓዕዘት ኤውሮጳዊት ጠፈርተኛ ተባሂላ ታሪኽ ሰኒዳ ዝጸንሐት እያ። ሕጂ ድማ ብኻልእ ሓድሽ ታሪኽ ኣብ ዓለም ክትፍለጥ በቒዓ’ላ። እዚ ሓድሽ ታሪኽ፡ ኣብ   ዓለምለኸ   መደበር   ጠፈር  (ISS)  ኰይና   ቲክቶክ   ቪድዮ   ዘዳለወት   ፈላመይቲ   ጠፈርተኛ  ብምዃና ዝተመዝገበ  እዩ። ክሪስቶፈሬቲ፡ እቶም ኣብዚ እዋን   ኣብ   ቲክቶክ   ዝፈነወቶም   ቪድዮታት   ሚልዮናት   ዘቝጸር ተረኣይነት ረኺቦም፡  ኮዀብ   ማሕበራዊ   መራኸቢታት   ክትከውን ገይሮምዋ ኣለው። እዛ ፈላመይቲ   ኢጣልያዊት   ጓለንስተይቲ   ጠፈርተኛ   ዝዀነት   ክሪስቶፈሬቲ፡   ቲክቶክ   ኣብ   ዝለዓለ   ደረጃኡን ተፈላጥነቱን ንኽበጽሕ   ኣበርክቶ ከም ዝገበረት ይዝረበላ’ሎ። ክሪስቶፈሬቲ  ንመጀመርታ   ግዜ ኣብ  2014 ( ኣ . ኣ .)  እያ   ናብ   ህዋ   ተጓዒዛ።   ሽዑ   ን 199  መዓልታት   ኣብ   ዓለምለኸ   መደበር   ጠፈር  (ISS)  ብምጽናሕ፡ ዝነውሐ ግዜ ዘመዝገበት ጓለንስተይቲ   ጠፈርተኛ   ተባሂላ   ነይራ። እንተዀነ   እዚ   ክብረወሰን   ብ 2017  ብፐጊ   ዊትሰን፣   ኣብ  2019  ድማ   ብክሪስቲና   ኮች   ተወሲዱ   እዩ። እዛ   ጠፈርተኛ   ትካል   ጠፈር   ኣውሮጳ፡   ኣብ   ሚያዝያ  2022  ናብ   ምድሪ   ምስተመልሰት   እያ   ኣብ   ጠፈር   ኰይና   ዘዳለወቶም   ቪድዮታት   ትፍኑ   ዘላ። ደራሲ ፊልም  ' ዘ   ሂችሃይከርስ   ጋይድ   ቱ   ዘ   ጋላክሲ '  ዘርእስታ   ተኸታታሊ   ፊልም  ን ዝዀነ   ዳግላስ   ኣዳምስ   ንምዝካር   ዘዳለወታ   ሓንቲ   ፍልይቲ   ቪድዮ   ኣብ   ቲክቶክ   ልዕሊ  17  ሚልዮን   ግዜ   ተራእያ’ላ። ሓንቲ፡ ካብ  ግዜ  ምብጋስ   ኣትሒዙ   ኽሳዕ   ኣብ   ጠፈር   ዝሰፍሩ   ዘሎ   ከይዲ   ዘርኣየትላ   ቪድዮ   ድማ   ዛጊት [እዚ ጽሑፍ ክሳብ ዝተዳለወሉ እዋን]   ጥራይ  1.2  ሚሊዮን   ግዜ   ተራእያ ’ ላ። ክሪስቶፈሬቲ፡ ኣብ ዝቕጽል ዓሰርተ ዓመታት ብዙሓት ሰባት ካብ ሃዋሁ ምድሪ ሓሊፎም ክጓዓዙ ከም ዝኽእሉ ትኣምን።


ስቶከርዌር፡ ኣዘራራቢ ኮይኑ ዘሎ ሰብኡት ነንስቶም ዝስልሉሉ ናይ ቴለፎን መተግበሪ

ማሪያ ምስ ሓደ ናይ ካቶሊክ ስድራ እያ ዓብያ። ወትሩ ሰንበት ድራር ብሓባር ይበልዑ ነበሩ። ንሳውን ምስቲ ናይ ወለዳ ዝመሳሰል ስድራ ንምምስራት እዩ ነይሩ ድልየታ። ዝሓሰበቶ ኮይኑ ከኣ ሓዳር ጌራ። ድሕሪ ገለ እዋን ግና ኣብ ሓዳራ ሽግር ክቀላቐል ጀመረ። በዓልቤታ ከምቲ ኣቐዲማ ዝገመተቶ ክኾነላ ኣይከኣለን። መላእ ህይወታ ክቆጻጸር ይደልይ ነይሩ። ከነኣእሳ ጀሚሩ፤ ጸኒሑ ከኣ ነቲ ናይ ገንዘብ ምንቅስቓሳታ ብምልኡን ንሰለስተ ውሉዶምን ኣብ ትሕቲ ቁጽጽሩ ገበሮም። ማርያ ምስ ምስ ካልኦት ሰባት ከይትራኸብን ስራሕ ከይትወፍርን ብሰብኣይ ተኸልከለት፤ ኮምፕዩተር’ውን ክትጥቀም ኣየፍቅደላን ነበረ። ማርያ ን25 ዓመታት ብኸምዚ ዝበለ ጭቆና ዘለዎ ሓዳር ጸንሐት። ህይወታ ሲኦል ኮይኑ ተሰምዓ። ካብዚ ጨቋኒ በዓልቤታ ምፍታሕ ንርእሱ ፈተና ኮይኑዋ። ሓደ መዓልቲ ግና ካብ ስድርኣ ሓገዝ ብምሕታት ሓዲጋቶ ተሰወረት። ሓድሽ ኣፍቃሪ ብምርካባ ሓድሽ ህይወት ንምጅማር ከኣ ላዕልን ታሕትን ክትብል ጀመረት። እቲ ሓድሽ ኣፍቃሪኣ ግና ብስማ ሓጺር ናይ ቴለፎን መልእኽትታት ብተደጋጋሚ ይበጽሖ ነይሩ። እንታይ’ዩ ዝኸውን ዘሎ ኢሎም ተጨነቑ። ማሪያ ነቲ መልእኽትታት ከምዘይጸሓፈቶ እያ ትገልጽ። ዝተዘራረቡሉ ጉዳያት ኩሉ እዩ መሊሱ ዝመጾም፤ ብዙሕ ክግረሙ ጀመሩ። ማሪያ ዝኣተወቶ ካፌ፡ ዝኸደቶ ቦታታትን ኩሉ ብዝርዝር ክንገራ ጀሚሩ። እቲ ናይ ቀደም ሰብኣያ፡ ኣብ ዝኸደቶ ኩሉ ክመጽእ ምጅማሩ ሕቶ ይፈጥረላ ነይሩ። ኣበየናይ ጎደና ብእግራ ትጓዓዝ ከም ዘላ እቲ ቀዳማይ ሰብኣያ እናደወለ ይነግራ ነበረ። ቃሕ ኣብ ዝበሎ ከኣ ደድሕሪ መኪናኣ እናሰዓበ ጥሩንባ እናነፍሐ የሰንብዳ። እዚ ንዕኣ ኣዝዩ ከቢድ እዋን እዩ ነይሩ።ኣብ ካልእ እዋን ኣብ ቴለፎና ንዘሎ ስእልታት ወሲዱ ይሰደላ ነበረ። ነፍሲ ወከፍ ምስጢር እትብሎ ሓበሬታ ናብ ኢዱ ይበጽሕ ነይሩ። ኣብ ከቢድ ስግኣት ኣተወት። እዚ ኩነታት ተደማሚሩ ናብ ዝለዓለ ስነኣእምሮኣዊ ቅልውላው ኣቃሊዕዋ። ነቲ ኩነታት ተረጋጊኣ ምስ ረኣየቶ እቲ ቀዳማይ ሰብኣያ ‘ስቶከርዌር’ ዝበሃል ናይ ቴለፎን መተግበሪ ከምዝጥቀም ኣስተውዓለት። ስቶከርዌር እንታይ እዩ? ነዚ ናይ ቴለፎን መተግበሪ ብብዝሒ ዝጥቀሙሉ ኣባላት ጸጥታ እዮም።ኣብዚ እዋን ግና ኣብ ኢድ ውልቀሰባት ይርአ ኣሎ። ነዚ መተግበሪ ዝጥቀም ሰብ ቁጽሪ ቴለፎን ናይ ዝከታተላ ፍቅረኛኡ ብምእታው ጥራይ መላእ ህይወታ ክቆጻጸር ይኽእል። እዚ ማለት ንእትጸሓሓፎም መልእኽትታት፣ ስእልታትን ተንቀሳቓሲ ምስልተትን ብምልኡ ክርእይ ይኽእል። እዚ ጥራሕ ግና ኣይኮነን። ኣፍቃሪቱ ኣበይ ከምዘላ ናይ ጂፒኤስ ሓበሬታ ይረክብ። ማርያ ነቲ ጸገም ክትገጥሞ ኣንቀደት። ተመሳሳሊ ጸገማት ዝገጠሞም ሰባት ብምእካብ ሓደ ማሕበር ኣቖመት። እዚ ጉጅለ ኣብዚ እዋን፡ ንመተግበሪ ስቶከርዌር ምጥቃም ገበን ንክኸውን ብሕጊ ክእገድ ይቃለስ ኣሎ። እቲ መተግበሪ ምስ ለበዳ ኮቪድ-19 ምንቅስቓሳት ድሩት ምስ ኮነ ብብዝሒ ኣብ ጥቕሚ ይውዕል ከም ዘሎ ሓደ መጽናዕቲ የረድእ። ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ነዚ ናይ ቴለፎን መተግበሪ ጉግልን ኣፕልን ካብ ማዕከኖም ክኣልይዎ ጸቕጢ ሓዪልዎም ኣሎ። ጉግል ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ልዕሊ ኣፍቀርቲ ስለያዊ ንጥፈታት ንምክያድ ዘገልግሉ ብዙሓት መተግበሪታት ካብ ማዕከኑ ኣልዩ ኣሎ። እዞም መተግበሪታት ዝበዝሕ ግዜ ዕላማ ዝገብሩ ንወለዲ እዩ። ወለዲ ከኣ እቶም መተግበሪታት የድልይዎም እዮም። ደቆም ኣበይ ከም ዝውዕሉ ንምፍላጥ ነዞም መተግበሪታት ይጥቀሙ። እንተኾነ ግና እቶም መተግበሪታት ሰብኡት ኣብ ልዕሊ ኣንስቶም ስለያ ክፍጽሙ ዘተባብዑ ኮይኖም ኣለው። ሓደ ካብዞም መተግበሪታት ዝኾነ ስፓይፎን (SpyFone) ኣብ ኣሜሪካ ብፌደራል ኮምሽን ንግዲ ካብ ሕጊ ወጻኢ እዩ ብዝብል ተኣጊዱ ኣሎ። እቲ ምኽንያት ከኣ ብዘይ ፍቓድ ናይቶም ሰባት ሓበሬታ ንካልእ ከምዘመሓላልፍ ስለዝተፈለጠ እዩ። እንተኾነ ግና ሎሚ’ውን ሓበሬታት ዝኣርዩን ዘመሓላልፉን መተግበሪታት ኣብ ዕዳጋ መሊኦም ኣለው። እቶም መተግበሪታት፡ እቲ ሰብ ኣበይ ከምዘሎ፣ ናይ 24 ሰዓት ምንቅስቓሳቱ ናብ ካልእ ወገን ዘመሓላልፉ ብምዃኖም ልዑል ስግኣት ከምዝተፈጠረ ሰብሞያ የጠንቅቑ።  ኣብዚ መዳይ ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ ንጥቕዓት ተቓሊዐን ይርከባ። ቴለፎናትና ብስቶከርዌር ከምዝተጨወየ ብኸመይ ንፈልጥ? እዞም መተግበሪታት ብቴክኖሎጂ እኹል ፍልጠት ኣለዎም ንዝበሃሉ ክኢላታት’ውን ፈተንቲ እዮም። ዝተሰርሑሉ መገዲ’ውን ብቐሊሉ ክፍለጡ ዘኽእል ኣይኮነን። ሻርለት በዚ መተግበሪ ኣብ ጸገም ካብ ዝኣተዋ ደቂኣንስትዮ እያ። ሓደ እዋን ቴለፎና ዘይንቡር ባህርያት ከርእይ ከምዝጀመረ ከኣ ትዛረብ። ንኣብነት ባተሪ ቴለፎና ቀልጢፉ ይውዳእ። ቴለፎና ባዕሉ ጠፊኡ ዳግም ይውላዕ።ሽዑ’ያ ናብ ሞያውያን ምስከደት ቴለፎና ብስቶከርዌር ከምዝተጨወየ ዝፈለጠት። ነቲ ጉዳይ ናብ ኣካላት ጸጥታ እኳ እንተወሰደቶ፡ ብዙሕ ኣይተገረሙን። “ሰብኣይ ኣብ ልዕሊ ሰበይቱ ክስልይ ጸገም ከምዘይብሉ ዝሓስብ ባህሊ ከምዘሎ ሽዑ እዩ ተረዲኡኒ” ትብል። ኣብ ኢንትርነት ነዚ ኣፍቃሪትካ ናይ ምስላይ ስራሕ ከምዝሰርሑ ዝገልጹ ብዙሓት ትካላት ኣለው። ነቲ መተግበሪ ንምዕዳግ ግና ክፍሊት ብክሪፕቶካረንሲ (ዲጂታዊ ባጤራ) ይጠልቡ። መብዛሕትኦም ሓቀኛታት እኳ እንተዘይኮኑ፡ ገለ ገለ ግና ነቲ መተግበሪ ንዓማዊል ከምዘቕርቡ ተፈሊጡ ኣሎ። ንዕብየት እዚ ጸገምን ሳዕቤናቱን ኣብ ግምት ብምእታው ሕጂ ብዙሓት ሃገራት ነዞም መተግበሪታት ብሕጊ ይእግዳ ኣለዋ። ንኣብነት ፈረንሳ፡ ኣብ 2020 ዝኾነ ኣብ ልዕሊ ደቂ ኣንስትዮ ዝበጽሕ ዘቤታዊ ዓመጽ ዘተባብዑ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ናይ ቴለፎን መተግበሪታት ብሕጊ ዘሕትቱ ጌራ ደንጊጋ ኣላ። ነዞም መተግበሪታት ክጥቀም ዝተረኽበ ሰብ ብናይ ሓደ ዓመት ማእሰርትን 45 ሽሕ ዩሮ ገንዘባዊ መቕጻዕትን ክብየነሉ ይኽእል። ሰብ ሞያ ግና ካብዚ ንላዕሊ ስጉምቲ ክውሰድ ከምዘለዎ ይገልጹ። ብፍላይ ጉግልን ኣፕልን ከምዚኦም ዝኣመሰሉ መተግበሪታት ኣብ ማእከኖም ከይጸዓኑ መምርሒ እንተዘይኣመሓላሊፎም እቲ ጸገም እናበኣሰ እምበር እናተመሓየሸ ኣይመጽእን ይብሉ።


ኢሎን መስክ፡ ምስ በዓልቲ ቤት መስራቲ ጉግል ፍቕራዊ ርክብ ከምዘይብሉ ገሊጹ

ሃብታም ዓለምና፡ ወናኒ ተስላን ካልኦት ኩባንያታትን ኢሎን መስክ፡ ምስ በዓልቲ ቤት መስራቲ ጎግል ሰርገይ ብሪን ዝዀነት ኒኮል ሻናሃን፡ ዝዀነ ፍቕራዊ ዝምድና ከምዘይብሉ ገሊጹ። ኢሎን መስክ መልሲ ዝሃበ፡ እቲ ዕርክነት ኢሎን መስክን ሰርገይ በሪንን፡ ብሰንኪ'ቲ ኢሎን ምስ ሰይቲ ሰርገይ - ኒኮል - ግሁድ ፍቕራዊ ርክባት ብምጅማሩ ተበቲኹ'ሎ፡ ክብል ዎል ስትሪት ጆርናል ጸብጻብ ድሕሪ ምውጽኡ’ዩ። ኢሎን፡ ነቲ ኣብ ትዊተር ዝወጽአ ጸብጻብ፡ ንሱ’ውን ኣብ ትዊተር “ብፍጹም መሰረት ዘይብሉ” ዝብል መልሲ ሂብሉ። ንሱ ምስ ሰርገይ ብሪን ክሳብ ሕጂ ጥቡቕ ዕርክነት ከምዘለዎም ብምግላጽ፡ “ትማሊ’ውን ብሓደ ኢና ክንዘናጋዕ ኣምሲና” ኢሉ። ዎል ስትሪት ጆርናል፡ ምስቲ ጉዳይ ቅርበት ዘለዎም ሰባት ብምርቋሕ፡ ኢሎን ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ምስ ኒኮል ሻናሃን ግሉጽ ፍቕራዊ ርከባት ምጅማሩ’ዩ ኣብ ጸብጻቡ ኣቕሪቡ። ሰርገይ ብሪን፡ ነዚ ምስ ሰምዐ ኣብ መጀመርታ እዚ ዓመት ምስ በዓልቲ ቤቱ ንኽፋታሕ ሕቶ ከምዝቕረበን ምስ ኢሎን መስክ ዝነበሮ ዕርከነት ከምዝበተኾን’ዩ ዝግለጽ። ኢሎን መስክ ግን ኣብ ትዊተር፡ “ኣብዚ ዓመት ንኒኮል ክልተ ግዜ ጥራይ እየ ርእየያ፡ ክልቲኡ ኸኣ ምስ ብዙሓት ሰባት ኣብ ዝነበርናሉ እዩ፤ ዝዀነ ፍቕራዊ ነገራት የብላን፡” ኢሉ። ኒኮል ሻናሃንን ሰርገይ ብሪንን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ ብሰንኪ እዚ ዝተገለጸ ጉዳይ ከምዝተፈላለዩን፡ እንተዀነ ብሓደ ይነብሩ ከምዘለዉን ምስ ኒኮል ሻንሃን ጥቡቕ ርክብ ንዘለዋ ሰብ ጠቒሱ ዎል ስትሪት ጆርናል የመልክት። ኢሎን መስክ፡ ዎል ስትሪት ጆርናል ዘውጽኦ ጸብጻብ ኣብ ልዕሊኡን ኣብ ልዕሊ ተስላን ዝቐንዐ “እዚ ኢልካ ዘይግለጽ መሰረት ኣልቦ  ጸብጻብ” ምውጽኣ ቍጥዐኡ ገሊጹ። ወናኒ ተስላን ስፔስ ኤክስን ዝዀነ ኢሎን መስክ፡ ንትዊተር ብ44 ቢልዮን ዶላር ንምግዛእ ዝነበሮ መደብ ሃንደበት ብምስራዙ ኣብ ከቢድ ሕጋዊ ምጕት’ዩ ዝርከብ። ኣብ መጀመርታ እዚ ወርሒ፡ ትካል ትዊተር፡ ኢሎን መስክ ንትዊተር ንምዕዳግ ዝኣተዎ ውዕል ይሓድጎ’ሎ ብምባል ሕጋዊ ክሲ ከምዝመስረተሉ ይዝከር። ካብ ዓለምና ቀዳማይ ሃብታም ዝዀነ ኢሎን መስክ፡ ልዕሊ 240 ቢልዮን ዶላር ከምዘለዎ ብሉምበርግ ቢልዮነርስ ዝተባህለ መርበብ ሓበሬታ ይገልጽ። ብሉምበርግ ቢልዮነርስ፡ ሰርገይ ብሪን’ውን 95 ቢልዮን ዶላር ከምዘለዎ ብምጥቃስ፡ ካብ ዓለምና ብሃብቲ ኣብ ሻሙናይ ደረጃ ከምዝስራዕ ይጠቅስ።


መጠነ- ሞት ህጻናት ዘጕድል ምህዞኣዊ ስራሕ ዝሰርሐ ኢትዮጵያዊ

ሃብታሙ ኣባፎጊ እዩ ዝበሃል። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጂማ መምህር ባዮመዲካል ኢንጂነሪን ኰይኑ፡ መስራትን ሓላፍን ትካል ሲምቦ ኣፍሪካ ሄልዝ ኬር እዩ። ሃብታሙ ካብ ሞያ ምምህርና ንላዕሊ ስሙ ዘጸውዓሉ ዘሎ ዓውዲ፡ ምህዞ መሳርሒታት ሕክምና እዩ። በዞም ምህዞኣዊ ስርሓት ዝተፈላለዩ ሽልማታት ረኺቡ ኣሎ። ካብቶም ዝሰርሖም ዘሎ ምህዞታት ሓደ፡ መጠን ሙቐት ህጻናት ኣብ ዝድለ መጠን ብምስትኽኻል፡ ብሰንኪ ልዑል ሙቐት ክኽሰት ካብ ዝኽእል ሕማም ሃይፖተሚያ [Hypothermia] ከይጥቅዑ ዝሕግዝ መሳርሒ እዩ። ሃይፖተርሚያ፡ ኣካላትና ካብቲ ዘመንጭዎ ሙቐት ንላዕሊ ሙቐት ብቕጽበት ከጕድል እንከሎ፡ እሞ ጥዕናና ኣብ ሓደጋ ምስ ዝወድቕ ዝኽሰት እዩ። ብመሰረት ሓበሬታ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና፡ ሙቐት ሰብነት ሓደ ጥዑይ ሰብ፡ ካብ 36.5-37.5 ዲግሪ ሰንቲግሬድ ክኸውን ይግባእ። ካብዚ ንታሕቲ ዝዀነ ሙቐት ሃይፖተርሚያ ተባሂሉ ይፈለጥ። ሙቐት ሰብነት ብዓቢይ መጠን እንተቐኒሱ፡ ስርዓተ መትኒታት ኣካላትናን፡ ካልኦት ዝተፈላለዩ ክፍሊ ኣካላትናን ብግእቡ ክሰርሑ ኣይክእሉን። እዚ ኵነታት እዚ ብኣጋ ግቡእ ሕክምናዊ ረዲኤት እንተዘይረኺቡ፡ ክሳብ ሞት ከብጽሕ ከም ዝኽእል ሃብታሙ ይገልጽ። እዚ ሃብታሙ ዝመሃዞ መሳርሒ፡ "ኢንፋንት ራዲያንት ዋርመርስ" ተባሂሉ እዩ ዝጽዋዕ። እቲ መሳርሒ፡ ዝተፈላለየ ጥቕምታት ዝህብ ምዃኑ ሃብታሙ ይዛረብ። ብሰንኪ'ዚ ሃይፖተርሚያ፡ ኣብ ዓመት ክሳብ ኣርባዕተ ሚልዮን ዝዀኑ ህጻናት ከም ዝሞቱ ሃብታሙ ይዛረብ። ብመሰረት ሓበሬታ ትካል ህጻናት ውድብ ሕቡራት ሃገራት - ዩኒሰፍ'ውን፡ ኣብ ኢትዮጲያ ኣብ መዓልቲ 240 ዝዀኑ ህጻናት ከም ዝሞቱ ይግለጽ። እዚ ሓቅታት'ዚ ድማ፡ ነዛ ኢንፋንት ራዲያንት ዋርመርስ ክብል ዝሰየማ  መሳርሒ ክምህዝ ከም ዝደረኾ ይዛረብ። ብዛዕባ'ዚ ከብርህ እንከሎ ሃብታሙ፡ እዛ መሳርሒ'ዚኣ ካብ ደገ ክትግዛእ እንከላ፡ ንሓንቲ መሳርሒ ክሳብ ሓሙሽተ ሽሕ ዶላር ወጻኢ ከም ዘድሊ ይዛረብ። "ኣብ ውሽጢ ዓዲ ከነፍርያ እንተኽኢልና ግን ብሰለስተ ዕጽፊ ትጐድል፡" ይብል። ብተወሳኺ እዛ መሳርሒ፡ እቲ ኤሌክትሮሜካኒካዊ ዲዛይና ኣብ ውሽጢ ሃገር ከም ዝተገብረ የረድእ። ሃብታሙ፡ ተማሃራይ ኣብ ዝነበረሉ ግዜ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሆስፒታል ጥቑር እንበሳ ዝረኣዮ ትዕዝብቲ እዩ  ይዝክር። ኣብኡ ኣብ ዝጸንሓሉ ግዜ፡ እተን ሂወት ንምድሓን ኣገደስቲ ዝዀና መሳርሒታት ብተደጋጋሚ ክበላሸዋ ኣስተውዒለ። "ብቐጻሊ ክንጽግን ንውዕል ኔርና፣ ገሊአን ተመሊሰን ይበላሸዋ፣ ኣነ ድማ ነዚ ምስ ተዓዘብኩ፡ ስለምንታይ እየ ኣብ ጽገና ክንድዚ ግዜ ዘጥፍእ ኢለ ክሓስብ ጀሚረ። ካብኡ ነቒለ ድማ፡ ስለምንታይ ከ ሓድሽ መሳርሒ ሕክምና ክሰርሕ ዘይሓስብ ኢለ። ካብዚ ሓሳብ'ዚ ነቒለ እየ ድማ ናብዚ ፈጠራዊ ስራሕ ክበላሓት ተደረኺ፡" ይብል። ብተወሳኺ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ገለ መማህራን ንስርሓቱ ዝህብዎ ዝነበሩ ምትብባዕ ሞራል ከም ዝዀኖ ይገልጽ። እዚ ይዅን ግን፡ ኣብ ፈለማ ሓሳብካ ዝቕበሎ ሰብ ክትረክ ኣጸጋሚ እዩ። "ኣብ ከባቢኻ ብዝርከብ ነገራት ሓደ ፈጣራዊ ስራሕ ክሰርሕ እኽእል እየ፡" ክብሎም እንከለኹ ብዙሓት ገለ ዝጠቅም መሳርሒ ክስርሕ ከም ዝኽእል ኣይኣመኑን ነይሮም። ኣነ'ውን ንባዕለይ፡ "እዚ ሕጂ ዘውጻእክዎ መጠን ገንዘብ ዝውድእን፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ነዚ መሳርሒ ንምጥቃም ክሳብ ክንድኡ ተበግሶ ከምዘየለ እንተዝፈልጥን ነይረ፡ ናብ ከምዚ ዝበለ ምህዞ ኣይምኣተኹን ነይረ፡" ብምባል፡ ኣብቲ መስርሕ ዘጋጠምዎ ብድሆታት ይጠቅስ። ነዚ መሳርሒ ንምስራሕ፡ ካብ ዕዳጋታት ጂማ ክሳብ ኣዲስ ኣበባ፡ ካብኡ ሓሊፉ'ውን ካብ ኬንያን ደቡብ ኣፍሪቃን ንብረት እናድዩ፣ እቲ ቀዳማይ ሞዴል - 'ፕሮቶታይፕ' ክሰርሖ ከም ዝኸኣለ ይዛረብ። ኣብዚ ሰዓት'ዚ፡ ዘድሊ መለክዒታት ብቕዓት ንምሕላፍ፡ ዘድሊ መስርሕ ይካየድ ከም ዘሎ ዝጠቐሰ ሃብታሙ፡ ናብ ፍርያት ንምእታው ኣብ ጽቡቕ ኣንፈትን ተስፋታንት ከም ዝተበጽሐ ይገልጽ። መሳርሒታት ጥዕና ንምጽጋን ካብ ኣዲስ ኣበባ ወጻኢ ንምርካብ ኣጸጋሚ ስለዝዀነ፡ መደብና ግን፡ ኣብ 130 ኪሎ ሜትር ራድየስ ማእከል ጽገና መሳርሒታት ጥዕና ክህሉ ምግባር እዩ ይብል። ብኻልእ ወገን እዛ ማሽን፡ ንመጽናዕትን ምርምርን ዘድሊ ዳታ በይዝ ክትሕዝ ትኽእል ምዃኑ፤ ጸገም ኣብ ዝህልወሉ ኣቐዲማ መጠንቀቕታ ምልክት ስለእትህብ፡ እዛ መሳርሒ ፍሉይነት ካብ ዝህብዎ ነጥብታት ምዃኖም የረድእ። ብሓፈሻ እዛ ውጽኢት ፈጥራ ዝዀነት መሳርሒ፡ ሞት ህጻናት ብምጕዳል፡ ሸርፊ ወጻኢ ብምቝጣብ፡ ዕድል ስራሕ ብምፍጣር፡ ከምኡ ድማ ምህዞኣዊ ስርሓት ብምትብባዕ፡ ኣብ ዕብየት ቝጠባ ሃገር ናይ ገዛእ ርእሳ ኣስተዋጽኦ ኣለዋ ኢሉ ከም ዝኣምን ይገልጽ። እዛ ፕሮጀክት፡ ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት ኣብቲ ዓቢይ ውድድር ፈጣራዊ ስራሕ ኢትዮጲያ - 'Grand challenge Ethiopia' ቀሪባ ብምዕዋት፡ ርብሕ ዝበለ ገንዘብ ተሸሊማ እያ። መሃንድሳዊ ስርሓት እዛ ማሽን፡ ዘድሊ ናይ ወረቐት ስርሓት ቅድሚ ክልተ ዓመት'ኳ እንተ ተወድአ፡ ብሰንኪ ትካላት ቍጽጽርን ሕጽረት ፋይናንስን ብዝድለ መጠን ናብ ሕብረተሰብ ክትበጽሕ ከምዘይከኣለት የረድእ። "ኣብዚ እዋን ግን፡ ዝምልከቶም ኣካላት ዘድሊ ኣቓልቦ ሂቦምዋ ስለዘለው፡ ናብ ፍርያት ተመሊስና ኣለና፣ ንተሓከምቲ ድማ ዘድሊ ኣገልግሎት ከም እትህብ ክንገብር ኢና፡" ብምባል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሃብታሙ፡ ለበዳ ሕማም ኮሮና ኣብ ኢትዮጲያ ኣብ ዝተኸሰተሉ እዋን፡ "ዩቪ ኣልትራቫዮለንት ስተራላይዘሽን' [UV ultraviolent sterilization] ዝተባህለት ማሽን ብምስራሕ'ውን፡ ኣብ ልዕሊ 50 ከተማታት ኢትዮጵያ ንዕዳጋ ከም ዘቕረበ ገሊጹ። በዚ ድማ፡ ዕድል ስራሕ ብምፍጣር፡ ኣገልግሎት ጥዕና ብምምሕያሽ ኣስተዋጽኦ ኣብ ርእሲ ምግባሩ፡ እተን ማሽናት ብልሽት ኣብ ዘጋጥመን፡ ብቕልጡፍ ኣብቲ ቦታ ብምጻሕ ጽገና ክገብር ምኽኣሉን ይዛረብ። እዚ ፈጠራዊ ስራሕ፡ ቅድሚ ሕጂ፡ "ግራንድ ካናዳ ቻለንጅ" ኣብ ዝብል ውድድር፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ድማ፡ "ግራንድ ኢትዮጲያ ቻሌጅ" ኣብ ርእሲ ምስታፉ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገርን ወጻእን ኣብ ሓሙሽተ ውድድራት ከም ዝተዓወተ ይገልጽ። ኣብ መወዳእታ፡ በዚ ፈጠራዊ ስራሕ'ዚ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገርን ዓለምለኻዊ መድረኻትን፡ ፈጠራዊ ስርሓት ቴክኖሎጂ ጥዕና ኣፍልጦ ምርካቡ ይገልጽ።


ጋናውያን ሰሉስ 'ቴሌፎን ዘይድወላ' መዓልቲ ኢሎም ኣዊጆም

መንግስቲ ጋና ኣብታ ሃገር ዘለው ኩሎም ሲም ካርድታት ዳግም ክምዝገቡ ኣለዎም ክብል ንዘውጽኦ መምርሒ ዝተቓወሙ ጋናውያን ሰሉስ "ቴሌፎን ዘይድወላ መዓልቲ" ክብሉ ኣዊጆም። እቲ መምርሒ ዘይሕጋዊ'ዩ ክብሉ ድማ ይካትዑ። እቲ ነዚ መምርሒ ዝቃወም ዘሎ ጉጅለ ክሳብ ሕጂ ኣካል እቲ ምቅዋም ጻውዒት ስልኪ ሞባይል ዝኾነ ልዕሊ ሸውዓተ ሽሕ ፌርማታት ብኦንላይን ኣኪቡ ኣሎ። ብኣቆጻጽራ ሰዓት እታ ሃገር ድማ ካብ ሰዓት 06፡00 ክሳብ ሰዓት 12፡00 ጋናውያን ቴሌፎን ከይድውሉን ከይቕበሉን ይጉስጉስ ኣሎ። ኣባላት እዚ ጉጅለ፡ መንግስቲ እቲ ዝጸንሐ ሕጊ ኣመሓይሹ ኣብ መመዝገቢ ማእከላት ከጋጥም ንዝኽእል ጸገማት ዝፈትሕ ምህዞ ዝተሓወሶ መገዲ ከተኣታቱ ይጠልቡ። እዚ ዳግም ምዝገባ ሲም ካርድ ገበን ንምክልኻል ብዝብል ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጥቅምቲ ዝጀመረ ኮይኑ ተጠቀምቲ መለለዪ መንነቶምን ዝርዝር ሓበሬታን ሒዞም ናብ መመዝገቢ ማእከላት ብምቕራብ ክምዝገቡ ጸኒሖም እዮም። እዚ ዘይዕውት፣ ዕግርግር ዝመልኦን ኣብ መመዝገቢ ማእከላት ነዊሕ ሪጋታት ዝተራእዮን ምንባሩ'ዮም ዝገልጹ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ ክምዝገቡ ዘይክኣሉ ድማ፡ ቴሌፎን ክድውሉ ወይ ክቕበሉን ሓጺር መልእኽቲ ጽሑፍ ክልእኹን ኣይኽእሉን።


ኩባኒያታት ቴክኖሎጂ ውሉፋት ምህርቲታቶም ክንከውን ይደልዩ'ዶ?

ዓሰርተ ሻብ ዶ ብዘይ ምኽንያት ሞባይልኩም ስልክኹም ትተናኽፉ? ሽዑ ንሽዑኸ ኢንተርነት ከፊትኩም ናይ ማሕበራዊ ሚድያ ገጻትኩም'ዶ ትፈታትሹ? ወነንቲ ማሕበራዊ ሚድያ ነዚ ኹሉ ከምዚ ዓይነት ስምዒታትን ታህዋኽን ተሓተትቲ እዮም። ንሳቶም፡ ካብቲ ሰሪሖም ዘቕረቡዎ ቴክኖሎጂ መኽሰብ ንምርካብ ክብሉ ኣዝዮም ወስወስትን ወልፊ ዘትሕዙን ገይሮም እዮም ሰሪሖምዎም። ካብ 2019 ጀሚሩ ግና፡ ከም ፌስቡክን ጉግልን ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጂ ብዘይምኽንያት ኣብ ምትንኻፍ እነሕልፎ እዋን ብምንካይ ናብ ዋኒንና ከነተኩር ዝገብሩ መስርሓት ኣብ ምትእትታው ይርከቡ። መምህርን ኣማኻሪ ቴክኖሎጅን ኒር ኢያል፡ ትካላት ቴክኖሎጂ ዓማዊሎም ምኽንያታዊ ኣብ ዘይኮነ ምትንኻፍ ምህርቲታቶም ዘሕልፍዎ ግዜ ክንክዩ ብምግባር እንተሓጊዞምዎም ውዒሉ ሓዲሩ ንባዕሎም ተጠቀምቲ ከም ዝኾኑ ይገልጽ። ኣፍረይቲ መካይን ኣመሪካ ኣብ 1960ታት ድልየት ዓማዊሎም ኣብ ግምት ብምእታው ናይ ድሕንነት መቐነት ዘለወን መካይን ሰሪሖም ናብ ዕዳጋ ከቕርቡ ጀሚሮም። ድሕሪ 19 ዓመታት ድማ ኩለን መካይን ናይ ድሕንነት መቐነት ክህልወን ዘገድድ ሕጊ ጸዲቑ። መስ ግዜ ድማ፡ ድሕንነተን ዝሓለዋ መካይን ዘፍርዩ ትካላት ዝሓሸ ዕዳጋ ክረኽቡ ክኢሎም። ብተመሳሳሊ ካብ 2018 ጀሚሮም ኣፍረይቲ ምህርቲታት ቴክኖሎጂ ናይ ባዕሎም ጥቕሚ ጥራሕ ካብ ምሕላው ወጺኦም ንዓማዊሎም ዝጠቕሙ ስጉምቲታት ተግባራዊ ምግባር ጀሚሮም እዮም። ጉግል ብዝተኣታተዎ ሓዱሽ ስርሓት ኣንድሮይድ ዓማዊሉ ኣብ ታብሌትን ስማርት ፎንን፡ ኣብ ዝጥቀሙዎም መተግበሪታት (applications) ገደብ ኣቐሚጡ እዩ። ኩባኒያ ኣፕል 'ውን ዓማዊሉ ኣብ ገጽ እቲ ምህርቲ ዘሕልፍዎ ግዜ ንምቆጽጻር ዘኽእሎ መስርሕ ኣተኣታትዩ እዩ። ብተወሳኺ ፌስቡክን ኢንስታግራምን 'ውን፡ ግዜ ንምቁጽጻርን መቐበሊ ሓበሬታ ዝግድብን መስርሕ ኣተኣታትዮም እዮም። ትካላት ቴክኖሎጂ ስጉምቲ ንምውሳድ ዝዘንግዕሉ ምኽንያት ናይ ኢኲቲ ሪሰርች ማኔጂንግ ዳይሬክተር ዝኾነ ዳኒኤል ኣይቪስ፡ ትካላት ቴክኖሎጂ ለውጢ ንምግባር ምሕሳብ ዝጀመሩ ኣብ ዙርያ ወልፊ ምጥቃም ምህርቲታት ቴክኖሎጂ ዝለዓሉ ምጉታት ብምውዕወዖም ከም ዝኾነ ይገልጽ። "ኣብ ዝሓለፉ 12 ክሳብ 18 ኣዋርሕ፡ ኣብ ገጻት እቶም ምህርቲታት ቴክኖሎጂ ዝጠፍእ ግዜ፡ ዘለዎ ኣሉታዊ ሳዕቤን ብሰፊሑ ክውስኽ እንከሎ፡ እዚ እቶም ትካላት ቴክኖሎጂ ነቲ እናወሰኸ ዝመጽአ ጸቕጢታት ክሓስቡሉ ገይሩዎም እዩ'' ኢሉ። ብፍላይ ኣፍረይቲ ስማርት ስልኪታት ምህርታቶም ኢንተርኔት ምጥቃም ምቹኣት ስለ ዝኾና ቀንዲ ተነቀፍቲ ኮይኖም እዮም። ከም ኣብነት ኩባንያ ኣፕል፡ ብምኽንያት ኣብ ህጻናት ዝረአ ወልፊ ምጥቃም እቶም ሞባይላት፡ መፍትሒ ክፈጥር ካብ ሰብ ሃፍቲ ጻውዒት ቀሪቡሉ ነይሩ። እቲ ትካል ብወገኑ፡ ኣብ 2008 ቤተሰብ ኣይፎን ንምቁጽጻር ዘኽእል መስርሕ ዘተኣታተወ ኮይኑ ቤተሰብ ደቆም ዝጥቀሙዎም ትሕዝቶታት ክቆጻጸሩ ዘኽእሎም መስርሕ ንምፍጣር ጻዕሪ እናገበረ ከም ዝጸንሐ ይገልጽ። ኣብ ቀረባ ዝወጹ ሓበሬታታት ከም ዝሕብሩዎ፡ ልዕሊ ፍርቂ መናእሰይ ኣመሪካ፡ ናይ ሞባይል ወልፊ ኣለና ኢሎም ከምዝሓስቡ ይገልጽ። እዚ ድማ ብዙሕ ተጠቀምቲ እቶም ምህርቲታት ዘብጽሕዎ ጉድኣት ስለዝርድኡ፡ እቶም ሰብ ሃፍቲ እቲ ትካል ክጭነቑ ገይሩዎም እዩ። ብኻልእ ወገን ትካላት ማሕበራዊ ሚድያ ብናይ ምስጢር ኣሕሊፍካ ምሃብ  ይሕመሳ እየን ዘለዋ። ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጂ ድማ ኣብ ቁጽጽር አዐርየን ክሰርሓ ከም ዘለወን ኣይቪስ ይሕብር። ፌስቡክ ዓማዊሉ ክንደይ ዝኣክል ግዜ ኣብ መርበቡ ከሕልፉ ከም ዘለዎም ኣብ ምፍላጥ ክሕግዝ ሓላፍቱ ከም ዝኾነ እንክገልጽ፡ ትዊተር ግን ኣብዚ ጉዳይ ስቕታ እዩ መሪጹ። ውጽኢት ቴክኖሎጂ ዝኾኑ ነገራት፡ ምጥቃም ከቋርጽ ኣለኒ ኢልኩም ሓሲብኩም ትፈልጡ'ዶ? ግደ ሓቂ ቁጽሪ ውጽኢታት ቴክኖሎጂ  ምጥቃም፡ ከቋርጹ ዝደልዩ ሰባት እናወሰኸ እዩ። እዚ ድማ ትካላት ቴክኖሎጂ ውዒሉ ሓዲሩ ከም ዝጎድኦም ይፈልጡ እዮም። ወልፊ፡ ጉድኣት ከስዕብ ዝኽእል ቀያዳይ ባህሪ ስለዝኾነ "እዞም ትካላት ቴክኖሎጂ ፡ናይ ምህርቲታቶም ውሉፍ ክትከውን ኣይደልዩን'' ይብል ኒር። ''ብኣንጻሩ፡ ጥዑይ ብዝኾነ ኣገባብ፡ ኩሉሻብ ተጠቃሚ ምህርቶም ክትከውን እዮም ዝደልዩኻ፡ እዚ ድማ ምህርቶም ምስ እትፈትዎ እዩ '' ክብል፡ ኒል ንቢቢሲ ሓቢሩ። መብዛሕተኦም ሰባት እንተወሓደ ኣብ መዓልቲ፡ መብዛሕቲኡ ማሕበራዊ ሚድያ ብምጥቃም፡ ንክልተ ሰዓታት ኣብ ቴሌፎኖም የሕልፉ። ገለገለ ሰባት ድማ ልዕሊ ሽዱሽተ ሰዓታት፡ ኢንተርኔት ኣብ ምጥቃም የሕልፉ። እዚ ልክዕ ዝሰኣነ ኣጠቓቐማ ድማ፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት  ጠንቂ ጥዕና ኣእምሮ እዩ። "ሰባት እቲ ዝገዝእዎ ንብረት ጉድኣት የብጽሐለይ እዩ፡ ኢሎም ዝሓስቡ እንተኾይኖም፡ እቲ ስራሕ ሕማቕ እዩ ማለት እዩ'' ይብል ኮምፒዩተር ሳይንቲስት ፕሮፌሰር ማት ጆንስ። ስለዚ ትካላት ቅልጡፍ ስጉምቲ ክወስዱ ይግባእ። እቶም ዝተወሰዱ ስጉምቲታት ባዛዕባ ኣብ ኣጠቓቐማ ኢንተርኔትን ማሕበራዊ ሚድያን ዘምጽእዎ ለውጢ ንምግምጋም ገና እኳ እንተኾነ፤ ኒር ኢያል ግን ባህሪና ክንቅይር ይግባእ በሃሊ እዩ። "እቶም ትካላት ምህርቲታቶም ሰሓብቲ ምግባሮም ለውጢ እምበር ጸገም ኣይኮነን። ኣብ ቀረባ ጠጠው ከብልዎ ዝኽእሉ ነገር እውን ኣይኮነን።''


ተመራመርቲ፡ ናይ ጓል 53 ዓመት ገፅ ከም ናይ ጓል 23 ዓመት ዘምስል ቴክኖሎጂ ምሂዞም

ተመራመርቲ ካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ ናይ ጓል 53 ዓመት ቈርበት ገፅ ከም ናይ ጓል 23 ዓመት ክመስል ዘኽእል ምህዞ ሰሪሖም። እዞም ተመራመርቲ ከምዝብልዎ እዚ ፀረ እርጋን ምህዞ ንካልኦት ኣካላት ሰብነት እውን ክውዕል ይኽእል። ዕላማ እዚ መፅናዕቲ ከም ሸኮረያ፣ ሕማም ልቢን ፀገማት ነርቪን ዝኣመሰሉ ምስ ዕድመ ተተሓሒዞም ንዝመፁ ሕማማት ፍታሕ ምድላይ እዩ። ዝኣረገ ቈርበት ናይ ጉርዞ/መንእሰይ ዘምስል እዚ ቴክኖሎጂ ቅድሚ 25 ዓመታት ዶሊ ትባሃል በጊዕ ዝፈጠረ መንእይ እዩ። መራሒ ጉጅለ ናይቲ መፅናዕቲ ፕሮፌሰር ዎልፍ ሪክ ይበሃል። ንሱ ንቢቢሲ ከምዝገለፆ፡ ሰባት ዋላ'ኳ ተአረጉ ሕማም ከይረኸቦም ጥዑያት ኮይኖም ክፀንሑ ዝሕግዝ እዩ። "ብዛዕባ'ዚ እናሓለምና ኢና ነይርና። ብርክት ዝበሉ ሕማማት ምስ ዕድመ እናተጋደዱ እዮም ዝኸዱ፤ ስለዝኾነ ድማ ሰባት ካብ ምሽቓል ክገላገሉ ምግባር ዘሐጉስ እዩ።" ይብል። ይኹን እምበር እቲ መፅናዕቲ ገና ኣብ ጅምር ከምዝርከብን ብዙሕ ስራሕ ከምዘድልዮን ፕሮፌሰር ዎልፍ ሪክ ይገልፅ። እዚ ርኽበት ካብ ቤተ-ፈተነ ባን ክሊኒክ ቅድሚ ምኻዱ ብዙሕ ላዕሊን ታሕቲን ከምዝሓልፍ ትፅቢት ይግበር። ኮይኑ ግና እቲ ፕሮፌሰር ናይ ቈርበት ዕድመ ቀኒሱ ምርኣይ ባዕሉ ዓብዪ ዓወት ከምዝኾነ ይኣምን። እዚ ዝተጨማደደ ቈርበት ናይ መንእሰይ ዘምስል ርኽበት ከባቢ 1990 ይካየዱ ካብዝነበሩ መፅናዕትታት ዝተመዘዘ እዩ። ሽዑ ኣብ ኤደንብራ ዝነበሩ ተመራመርቲ ዋህዮ ቈርበት ወሲዶም ናብ ዕሲ ቀይሮም ዶሊ ክብሉ ዝፀውዕዋ በጊዕ ፈጢሮም ነይሮም። እቶም ተመራመርቲ ንወዲ ሰብ ዝኸውን ኢምብሮይክ ስቴም ዝተብሃለ ዋህዮ ምፍጣር እምበር በጊዕ ወይ ሰብ ምፍጣር ኣብ ሓሳቦም ኣይነበረን። እዚ ዋህዮ ምቕያር ንዘድልዮም ኣካላት ሰብነት ዘገልግል እዩ። ዶሊ ዝተፈጠረትሉ መገዲ ካብ ግዘ ናብ ግዘ እናተመሓየሸ መፂኡ። ፕሮፌሰር ሪክ ዝመርሓ ጉጅለ 53 ዓመት ዕድመ ዘለዎ ቈርበት ናይ 23 ዓመት ክመስል ምግባር ዝኸኣለ እቲ መወዳእታ ቴክኖሎጂ ተጠቒሙ እዩ። "ፈለማ መፅናዕቲ ንገብረሉ ዝነበርና ቈርበት ብ30 ዓመታት መንእሰይ ከምዝኾነ ክሰምዕ ከለኹ ስተሰምዓኒ ሓጎስ ምቁፅፃር ኣብዩኒ ነይሩ።" ይብል እቲ ፕሮፌሰር። እቲ ምህዞ ተግባራዊ ዘይኮነሉ ምኽንያት ኣብቲ ሕዚ ዘለዎ ደረጃ ኣብ ግልጋሎት እንተውዒሉ ብካንሰር ናይምትሓዝ ዕድል ስለዝውስኸ እዩ። ኮይኑ ግና ቈርበት ኣማሓይሽካ ናይ መንእሰይ ምግባር ከምዝካኣል እንተተፈሊጡ ትሑት ጎናዊ ሳዕቤን ዘለዎ መገዲ ምድላይ ኣይኸብድን። "ዕላማና ሰባት ዕድመኦም ክውስኽ ምግባር ኣይኮነን፤ ዝቐረየ ዕድመኦም ጥዑያት ኮይኖም ክነብሩ ምግባር እዩ። ሰባት ጥዑያት ኮይኖም ክኣርጉ ይኽእሉ እዮም።" ይብል ፕሮፌሰር ዎልፍ። ካብዚ ሓሊፉ'ውን ሰባት ብሰንኪ ሓደጋ ቈርበቶም እንተተጎዲኡ እዚ ሓዱሽ ቴክኖሎጂ ተጠቒምካ ጥዑይ ቈርበት ክህልዎም ምግባር ይካኣል እዩ። ቀፃሊ መደብ ዝኸውን ከም ጭዋዳታት፣ ጉበትን ዋህዮ ደምን ኣብዝኣመሰሉ ኣካላት መፅናዕቲ ምክያድ እዩ። ኣብዚ ጉዳይ መፅናዕቲ ዘካይዱ ሰባት እዚ ቴክኖሎጂ ናብ ዕዳጋ ቀሪቡ ንርእየሉ ግዘ ርሑቕ ኣይኮነን ይብሉ። እዚ ምህዞ ኣካል ሰብነት ከይኣርግ ምግባር ወይድማ ዘየእርግ መድሓኒት ናብ ምፍጠር የምርሕ ይኾን'ዶ ዝብል ሕቶ ምላሽ ዝረኽበሉ ግዘ ሕዚ እዩ ይብል ፕሮፌሰር ዎልፍ ሪክ።


ስለምንታይ እዮም ብዙሓት ሰባት ካብ ስማርትፎን ናብ ናይ ቀደም ቴለፎናት ዝምለሱ ዘለው?

ሮቢን ዌስት - ጓል 17 ዓመት - ካብ መሓዙታ ፍልይ ዝበለት እያ፣ ዘመናዊ ሞባይል ተሌፎን (ስማርትፎን) የብላን። ግዜኣ ኣብ ቲክቶክን ኢንስታግራም ካብ ምሕላፍ ዘድሕና፡ መተግበሪታት ዘይቕበል፡ “ናይ ቀደም” ሞባይል ተሌፎን (ዳምብፎን) እያ እትጥቀም። እዚአን መሰረታዊ ንጥፈታት ንምክያድ ዘገልግላ ኮይነን ምስ ስማርትፎን ክወዳደራ እንከለዋ ኣዝዩ ድሩት ኣገልግሎት እየን ዝህባ። ተሌፎን ክትድውልን ክትቕበልን ከምኡ’ውን ሓጺር ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ (ኤስኤምኤስ) ክትልእኽን ክትቕበልን የኽእላ። ምናልባት ዕድለኛ እንተዄንካ ራድዮ ክትሰምዓለንን ስእሊ ክትወስድን ትኽእል። ኢንተርነት ከትጥቀመለንን መተግበሪታት ክተውርደለንን ግን ኣይትኽእልን። ብሓጺሩ ንናይ 1990ታት ሞባይላት እየን ዝመስላ። ሮቢን ቅድሚ ክልተ ዓመት ነታ ዝነበረታ ስማርት ፎን ክትጉሕፍ ዘገደዳ ምኽንያት ኣቐዲማ ዝሓሰበትሉ ኣይነበረን። ኣብ ናይ ሓራጅ ተሌፎናት መሸጢ ድኳን ምስከደት፡ በተን ሕሱር ዋጋ ዝነበረን ተሌፎናት ተመሰጠት። ሕጂ ትጥቀመላ ዘላ ሞባይል ተሌፎን ብ 10 ዶላር እያ ዓዲጋቶ። እታ ተሌፎን ምስ ኢንተርነት ክትራኸብ ስለዘይትኽእል’ውን ወርሓዊ ንኢንተርነት (ዳታ) እትኸፍሎ ወጻኢ የብላን። “ስማርትፎን ክሳዕ ክንደይ ንህይወተይ ተቘጻጺርዎ ከምዝነበረ ነዛ ተሌፎን ምስሓዝኩ እዩ ተረዲኡኒ” እትብል ሮቢን፡ “ብዙሕ ናይ ማሕበራዊ መተግበሪታት እየ ዝጥቀም ነይረ፡ ብዙሕ’ውን እሰርሕ ኣይነበርኩን” ኢላ። እታ ነባሪት ለንደን ወሲኻ፡ ዳግማይ ‘ስማርትፎን’ ክትዕድግ ከምዘይኮነት ትዛረብ። “[በዛ ናይ ሕጂ ተሌፎን] ሕጉስቲ እየ፣ ዝያዳ ውጽኢታዊት ኮይነ ኣለኹ” ኢላ። ጠለባት ‘ዳምብፎን’ እናዛየደ ይመጽእ ኣሎ፤ ካብ 2018 ክሳዕ 2021 ኣብ ዘሎ እዋን ኣብ ጉግል ብዛዕባአን ዝግበር እለሻ ብ89% ከም ዝዓበየ ጸብጻባት ይሕብሩ። ብኻልእ ወገን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዓለምለኻዊ ኣሃዛት ዕድጊ ‘ዳምብፎን’ ናብ 1 ቢልዮን ከም ዝበጽሐ ካልእ ጸብጻብ ይነግር። ኣብ 2019 እቲ ኣሃዝ 400 ሚልዮን እዩ ነይሩ። ብኣንጻሩ፡ ብዝሒ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተሸጣ ‘ስማርትፎን’ 1.4 ቢልዮን ክኸውን እንከሎ እዚ ካብ ናይ 2020 ብ 12.5% ጎዲሉ። ኣብ ብሪጣንያ ዝተኻየደ ሓደ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ ካብ 10 ተጠቀምቲ ሞባይል ተሌፎን ሓደ፡ ‘ዳምብፎን’ ኣለዎ። ኣብ መርበብ ሓበሬታ 'ኡስዊች.ኮም' ክኢላ ሞባይል ቴለፎናት ዝኾነ ኤርነስት ዶኩ፡ "ኣብ ቲክቶክ ዝረኣዩ ቪድዮታት ኣብ ትንሳኤ ምጥቃም ዳምብፎን ልዑል ተራ" ከምዘለዎም ይነግር። ንሱ ወሲኹ፡ እዘን መሰረታዊ ኣገልግሎት ጥራይ ዝህባ ተሌፎናት ምስተን ብኣፕልን ሳምሰንግን ዝስርሓ ሞዴላት ስማርትፎን ዘይወዳደራ’ኳ እንተኾና፡ “ኣዝዩ ኣገዳሲ ኣብ ዝኾነ መዳያት፣ ዕድመ ባተርን ተጻዋርነትን በሊጸን ከምዝረኣያ” የረድእ። ምሁር ስነልቦና ፕረዝመክ ኦለጅኒዛክ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት እዩ ካብ ስማርትፎን ናብ ኖክያ 3310 እትበሃል ሞዴል መሰረታዊ ኣገልግሎት እትህብ ተሌፎን ቀይሩ። ንሱ ከምኡ ዝገበረሉ ምኽንያት ነዊሕ ዝጸንሕ ባተሪ ስለዘለዋ’ኳ እንተነበረ፡ ካልእ ብዙሕ ጥቕምታት ከምዘለዋ ድሒሩ እዩ ተረዲኡ። “ኣብ ተሌፎነይ ኣብ ፈይስቡክን ዜናታትን ዝመጸኒ ኵሉ ብምርኣይ ብዙሕ ግዜ እየ ዘጥፍእ ነይረ። “ሕጂ ምስ ስድራቤተይን ምስ ገዛእርእሰይን ዝያዳ ግዜ አጥፍእ። ቀንዲ ከኣ ካብ ወልፊ ላይክ፡ ሼር፡ ኮመንትን ብዛዕባ ህይወተይ ንኻልኦት ካብ ምግላጽን ድሒነ ዝያዳ ብሕትና ኣሎኒ፡” ኢሉ። እንተኾነ እቲ ምስግጋር በዳሂ ከም ዝነበረ እቲ ነባሪ ከተማ ሎድዝ - ፖላንድ ይገልጽ። “ቀደም [ኣብ ዝገሸሉ እዋን] መዕረፊ ኣውቶቡስ፡ ኣብያተ መግቢ ንምርካብ ተሌፎነይ እየ ዝፍትሽ ነይረ። ሕጂ ግን ከምኡ ዝበሃል የለን። ስለዚ ቅድሚ ምብጋሰይ ዘድልዩኒ ነገራት ኣብ ገዛ እንከለኹ ምጽፋፍ ተማሂረ ኣለኹ፡” ኢሉ። ‘ላይት ፎንስ’ ሓደ ካብ ኣፍረይቲ ‘ዳምብፎናት’ እዩ። እተን ፍርያቱ ካብ ካልኦት ከምአን ዝኣመሰላ ተሌፎናት ዝያዳ ንጥፈታት ከተካይደለን እትኽእል ብሉቱዝን ሄድፎንን ዝቕበላ፣ ከም ሙዚቃን ፖድካስትን ምስማዕ ዘኽእላን እየን። እንተኾነ፡ “ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ናይ ዜና መወዓውዒ፡ ኢመይልን ኢንተርነት መፈተሽን ዝኣመሰሉ ነገራት ፈጺሙ ክገብረለን” ከምዘይኮነ ይገልጽ። በዚ ትካል ዝፈርያ ተሌፎናት ምሰተን ካልኦት ብምዝማድ ክብር ዝበላ (99 ዶላር) እኳ እንተኾና፡ ናይ 2021 መሸጣ ፍርያቱ ምስ ናይ 2020 ብምውድዳር ብ 150% ከም ዝወሰኸ ጸብጻባቱ የመልክት። ተሓጋጋዚ መስራቲ ‘ላይትፎን’ ካይወይ ታንግ ከምዝሕብሮ፡ መበገሲ ዕላማ እቲ ትካል እተን ተሌፎናት ዝተሰርሓ ነቶም ስማርትፎን ዝጥቀሙ፡ ግን ካብ ተሌፎናቶም ንኣብነት ኣብ ቀዳመ ሰንበት ዕረፍቲ ንዝደልዩ ሰባት ከም ካልኣይ ተሌፎን ኮይነን ንኸገልግላ እዩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ግን ፍርቂ ካብ ዓማዊል እቲ ትካል ከም ቀዳማይ ተሌፎናቶም እዮም ዝጥቀሙለን። “ስማርትፎን ንደቂ ሰባት ተቘጻጺሩ ኣሎ፤ እዚ ከኣ እናበኣሰ እምበር እናተመሓየሸ ኣይኮነን ዝኸይድ። ዓማዊል ገለ ሽግር ከም ዘሎ የለልዩ ኣለው፣ ንሕና ከኣ ኣማራጺ ክንቅርበሎም ኢና እንደሊ” ይብል ሚስተር ታንግ። እቲ ዘገርም፡ ቀንዲ ዓማዊል እቲ ትካል ካብ 25-35 ዓመት ዕድመ ዘለዎም ምዃኖም’ውን የረድእ። ብመሰረት ሓበሬታ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኦክስፎርድ በዓልቲ ሞያ ቴክኖሎጂ ዝኾነት ሳንድራ ዎቸር፡ ገለ ሰባት ሚዛነን ፎኲስ ዝኾና ተሌፎናት ስለዝደልዩ ነተን መሰረታዊ ኣገልግሎት ጥራይ ዝህባ ተሌፎናት ከም ዝመርጹ ትዛረብ። “ኣብዚ እዋን ስማርትፎን መዘናግዒ፡ ምንጪ ሓበሬታ፡ ካርታ፡ መዘክር፡ መዝገበ ቃላትን ማሕፉዳን እዩ፡” ብምባል ከኣ ተረድእ። ስማርትፎን ኣብ ነፍሲ ወከፍ መዳያት ህይወት ጣልቃ ምእታው ዝርብሾም ሰባት፡ ናብተን ቀዳሞት ተንቀሳቐስቲ ተሌፎናት ይምለሱ ኣለው። “ዳምብፎን ዝሕዝ ሰብ ቴለፎኑ ነቲ ዘድልዮ መዓላ ጥራሕ እዩ ዝጥቀመላ። ካብ ተሌፎኑ ወጻኢ ኣብ ካልእ ነገራት ከተኩር’ውን ግዜ ይረክብ። ስማርትፎን ዝህበና ዘይተገደበ ኣማራጺ ንሓጐስ ሰባት ዝሰርቕን ዝርብሽን እዩ” ትብል ሳንድራ። ብዙሕት ሰባት ንሮቢን፡ መዓስ ኢኺ ናብ ስማርትፎን እትምለሲ እናበሉ ይሓትዋ። ንሳ ግን ናብ ስማርትፎን ናይ ምምላስ ድሌት ፍጹም የብላን።


ጸረ-5ጂ ተባሂሉ ኣብ ዕዳጋ ዝተዘርግሐ ስልማት ክሳድ ጸርገ-ንጡፍ ኮይኑ ተረኺቡ

ንሰባት ካብ 5ጂ (ሓሙሻይ ወለዶ መርበብ ሞባይል ቴለፎን) ይከላኸል እዩ ብዝብል ኣብ ዕደጋታት ዝተዘርሐ ናይ ክሳድን ስልማት ጸርገ-ንጡፍ ኮይኑ ተረኺቡ። በዓልመዚ ኒኩለራዊ ድሕነትን ምክልኻል ጸርግን ሆላንድ (ኤኤንቪኤስ) ሓደገኛ ጸርግታት ዝነዝዑ ከባቢ ዓሰርተ ዝኾኑ ፍርያት ከም ዝረኸበ ኣፍሊጡ። ህዝቢ ነቶም ኣብ ነዊሕ እዋን ሳዕቤናት ዘኸትሉ ፍርያት ከይጥቀመሎም'ውን ተላብዩ። መርበብ ቴለፎን 5ጂ ንጥዕና ሓደገኛ ብዛዕባ ምዃኑ ብጭብጢ ኣይተረጋገጸን። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ መርበባት 5ጂ ውሑስ ምዃኖምን ብቐንዱ ካብቶም ኣብ ኣገልግሎት ዝርከቡ 3ጂ ከምኡ'ውን 4ጂ ዝፍለዩ ከምዘይኮኑን እዩ ዝገልጽ። መርበባት ሞባይል፡ 'ኣዮናይዝ' ዘይገብሩ ማዕበላት ሬድዮ ኮይኖም ኣብ ዲኤንኤ ጉድኣት ኣየብጽሑን እዮም። እንተኾነ ግና ሓደገኛታት ምዃኖም ዝኣምኑ ሰባት ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ኣብ ልዕሊ 'ትራንስሚተራት' መጥቃዕትታት ፈጺሞም እዮም። ገለ ካብ'ቶም ዝተለለዩ ፍርያት ናይ 'ኤነርጂ ኣርመር' ኣብ እዋን ድቃስ ዝዝውተር መሸፈኒ ዓይኒ፡ በናጅርን ናይ ክሳድ ስልማትን ይርከቡዎም። ብማግኔቲክስ ዌልነስ ዝፍለጥ ናይ ቆልዑ በናጅር'ውን ጸርጊ ዝነዝዕ ኮይኑ'ዩ ተረኺቡ። ኤኤንቪኤስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ "ካብ ሕጂ ንደሓር ኣይትውደይዎም፤ ብኸመይ ከምእትመልስዎም መምርሒ ክሳዕ ዝወሃበኩም ኣብ ውሑስ ቦታ ኣቐምጥዎ" ይብል። እቶም ኣብታ ሃገር ኣብ መሸጣ እቶም ፍርያት ዝተዋፈሩ ትካላት'ውን ብህጹጽ ደው ከብልዎን ንዓማዊሎም ብዛዕባ እዚ ክሕብሩን ኣዚዙ። ናይ ሽርሒ ክልሰ-ሓሳባት፡ ጥቕሚ ዘይብሎም ጸረ-5ጂ ፍርያታት ናብ ዕዳጋታት ክውሕዙ ደገ ከፊቶም እዮም። ኣብ ግንቦት 2020 ቤትጽሕፈት ምቁጽጻር ብቕዓት መሸጣታት ብሪጣንያ ብልዕሊ 450 ዶላር ክሽየጥ ዝተቐረበ ካብ 5ጂ "ዝከላኸል" ምዃኑ ዝተነግረሉ ፍላሽ ዲስክ ከይሽየጥ ንምእጋድ ተንቀሳቒሱ ነይሩ። "ንጸርጊ ዝከላኸሉ" ምዃኖም ዝተገለጸ ልጣፋት ኣብ ዓቢይ ናይ ኢንተርነት ዕዳጋ ኣማዞን'ውን ይሽየጡ እዮም። ኤኤንቪኤስ ዝርዝር እቶም ጸርገ-ንጡፍ ኮይኖም ዝረኸቦም ፍርያት ኣብ መርበብ ሓበሬትኡ ኣስፊርዎም ኣሎ።


ካብ ጉግል ዝተኣለየት ተመራማሪት ሰብ-ሰርሖ ፍልጠት ትምኒት ገብሩ ‘ደይር’ ዝበሃል ናታ ትካል ኣበጊሳ

ኣብ “ጉግል” ከም ተመራማሪት እናሰርሐት ክትጾሮ ዘይከኣለት ብደሆ ኣጋጢሙዋ ካብቲ ትካል ዝተኣልየት ዶክተር ትምኒት ገብሩ፡  ኣብ ዓመታ፡ ነቲ ዘጋጠማ ጸገማት ንምብዳህ እነሆ ሕጂ ብኣሕጽሮት “ደይር” ተባሂሉ ዝጽዋዕ Distributed Artificial Intelligence Research Institute (DAIR)  ናይ  ምርምር ትካል መስሪታ ክትነጥፍ ከምዝጀመረት ንቢቢሲ ሓቢራ። ትምኒት ገብሩ ብሰብ-ሰርሖ ፍልጠት (Artificial Intelligence) ዓሚቚ ኣፍልጦ ዘለዋ ኣብ ቅድሚት እትስራዕ ሳይንቲስት ኢያ። ኣርተፊሻል ብልሒ (AI) ብነዊሕ ሳይንሳዊ ምርምር ዝማዕበለ፡ ደቂ ሰባት ንዝሰርሑዎ ንቡር ንጥፈታት ተኪኡ ዝሰርሕ ብሳይንሳዊ ቅማረ እተሃንጸ ዝተፈላለየ ዕዮታት ዘሳልጥ ማሺን እዩ። ብሓጺሩ እዚ (ብኣሕጽሮ ብ ‘ኤ-ኣይ’ ዝፍለጥ) ሰብ-ሰርሖ ፍልጠት ንንጥፈታት ሰባት ዝትክእ ስርዒት (ሲስተም) እዩ። እቶም ከም በዓል ጉግል ኰኑ ካልኦት ዓበይቲ ናይ ሶሻል ሚድያ ትካላት ዝምህዝዎ ዘለዉ ናይ “ኤ-ኣይ” ምዕባለታት ኵሉ-ሓቈፍ ስለ ዘይኰነ፡ እዚ ማለት ንዉሑዳን ክፋላት ሕብረተሰብ - ምናዳ ንጸለምቲ - ኣብ ግምት ኣእትዩ ስለ ዘይተማህዘ ጕድኣት ከስዕብ’ዩ ካብ ዚብል ኣምር ተበጊሱ’ዩ “ደይር” ዝምጕትን ዝጕስጕስን። ትምኒት ኣብ “ጉግል” ገጽ-ሰብ ዜለሊ ቴክኖሎጂ እተማዕብለሉ ዝነበረት እዋን፡ እቲ መስርሕ-መለለዮ-ገጽ-ሰብ ኣብ ጸለምትን ጸዓዱን ብግቡእ ኣይሰርሕን ኔሩ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቲ ምህዞ ኤ-ኣይ ገጽ ጸዓዱን ገጽ ጸለምትን ክስእል ይሕንኰል ስለዝነበረ፡ እቲ ናይ ቴክኖሎጂ ምዕባሌ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ዝፈጠሮ ሌላን-ጕሌላን ብምትኳር ዝከኣላ መጽናዕቲ ኣካይዳ። ካብኡ ብምብጋስ ከኣ ከም ኣማዞን ዝኣመሰለ ትካል ኣብ መስርሖም ዝግባእ ምትዕርራያት ከተኣታትው በቒዖም’ዮም። “[ኣብ ጉግል እናሰራሕኩ] ኣብ ልዕሊ ቋንቋታት ዘሎ ኣድልዎ የዛርበኒ ነይሩ። ሕጂ ከኣ ኣብቲ ዝዓበኹሉ ሃገር (ኢትዮጵያ) ብፈይስ-ቡክ  ዝፍጸም ዘሎ ዓሌታዊ ምፍሕፋሕን መርዛምነቱን እዕዘብ ኣሎኹ” ትብል። ትምኒት፡ ብጌጋታት ኤይ-ኣይ ዝግዳዕ ማሕበረሰብ ክህሉ ኣይግባእን። ኩሉ ብማዕረ ተጠቃማይ ክኸውን’ዩ ዝግባእ ብምባል ትምጕት። እዚ ኣበጊሳቶ ዘላ ትካል ከኣ ንከምዚ ዝኣመሰለ ሃጓፋትን ንዝተዋሰኑ ጉጅለታትን  ብኸመይ ክጸልዎም ከምዝኽእል ሓበሬታ ዝእክብ ትካል ምዃኑ ተፈሊጡ ኣሎ። ዋሺንግተን-ፖስት ዝተባህለ ዓብን ፍሉጥን ጋዜጣ ሕ.መ.ኣ. ብ2 ታሕሳስ 2021 ብዛዓባ’ዚ ትምኒት ኣቢጊሳቶ ዘላ ትካል ሓደ ነዊሕ ሓተታ ኣቕሪቡ ነይሩ።  እቲ ሓተታ፡ ትምኒት ኣብቲ ዓውዲ መጽናዕቲ (ኤ-ኣይ) መሪሕ ተራ  እትጻወት ዘላ  ተመራማሪት ምዃና ብምጥቃስ፡ እቲ ብኤ-ኣይ ዝዋደድ መስርሓት ምስ ጸዓዱ ብምንጽጻር፡ ንጸለምቲ ብሰንኪ ግቡእ ምርምርን መጽናዕትን ዘይግብኦም  ሳዕቤናት ከኸትለሎም ስለዝኽእል፡ ትምኒት ነቲ ሃጓፍ ክትመልኦ ነቲ ዕዮ ተገዲሳ ሒዛቶ ከምዘላ ይገልጽ። እቲ ሓተታ ብምቕጻል፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ትምኒት ኣብ ዝተሳተፈትሉ ዓውደ መጽናዕቲ፡  ጉግል ኣብ ልዕሊ ቋንቋታት (ባዕዲ) ዜካይዶ ዝነበረ ምርምር ሃጓፍ ስለ ዝነበሮ፡ ትምኒት ድማ ነቲ መስርሕ ከም ዝተቓወመቶ ብምጥቃስ ምስ ሓለፍታ ኣብ ክርክር ከምዝኣተወትን ብሳዕቤኑ ድማ ካብ ስርሓ ከምእተኣልየትን ይጠቅስ። “ብቐደሙ ጉግል ንትምኒት ክቘጽራ እንከሎ ኣብቲ ስርሓቶም ቄናን መስርሕ ንከይተኣታቶን፡ እንተነይሩ ከኣ ብመጽናዕቲ ኣሰንያ ንኸተተዓራርዮ ብዚብል ዉዕል’ያ ስርሓ ጀሚራ። እንተዀነ ግን [መጽናዕቲ ብምክያድ] ሓደ ጌጋ ምስ ሓበረት’ያ ካብ ስርሓ ተኣልያ” ይብል እቲ ሓተታ። ነዚ ሕጂ ተታሒዛቶ ዘላ ስራሕ ዝድግፉ ዓበይቲ ዘይመንግስታውያን ትካላት ከኣ ናይ $3.7 ሚልዮን ዶላር ሓገዝ ከም ዝገበሩላ ተገሊጹ ኣሎ። ትምኒት፡ እቲ እተካይዶ መጽናዕቲ ምስ ካልኦት ናይ ብሕቲ ትካላት ብምትሕብባር ነቶም ከም በዓል ጉግል ዝኣመሰሉ ግዙፋት ትካላት ብደገ ዝከኣል ዓይነታዊ ጽልዋ ክትገብረሎም ከም እትኽእል ትዛረብ።  ብግዳም ዝስርሑ፡ ወይ ከኣ ካብ ግዳም ዝመጽኡ ብቑዓት መጽናዕትታት ኣብ ግምት ብምእታው ለውጥታት ክተኣታቶ ከምዝከኣል ብምእማን ነቲ ናይ ግዳም ጸቕጢ ብስልታዊ ጥበብ ከምእትኣልዮ ትዛረብ። ቅድሚ ሕጂ እውን ንግዳማዊ ጸቕጢ ከምዝተጠቕመትሉን ከምዝሰርሐን ብምግላጽ፡ ንጕዳያት ኤይ-ኣይ ብቐረባ ዝከታተሉን ዝቈጻጸሩን ምሁራት (ኣካደምያውያን)ን ከምኡ’ውን ጋዜጠኛታትን ዜቕረቡዎም ጽሑፋት ምሕቋፍ ተሰማዕነት ከም ዝፈጥር ትሕብር። “ሓድሓደ እዋን ኣብ ዉሽጢ ኴንካ ብዛዕባ ኣድልዎ፡ ፍትሓውነት፡ ሓላፍነት ካብ ምዝራብ እቲ ኣብ ግዳም ዝቐርቡ ክትዓትን መርትዖታትን ከተቕርብ ይሰልጥ” ትብል። ኰይኑ ድማ ብግዳም ዝከኣላ ጸቕጢ ክትገብር ምዃና ትገልጽ። ትምኒት ን“ስነ-ምግባራውነት ኤ-ኣይ” ወይከኣ “ሓላፍነታውን ፍትሓውን ምቕረሓ ኤ-ኣይ” ብዝምልከት እያ ምስ ቢቢሲ ተዛሪባ። ብኣርተፊሻል ብልሒ ኤ-ኣይ ንገሊኡ ክፋል ሕብረተሰብ ክትጠቕሞ ንገሊኡ ድማ ከተዋስኖ ስለዘይግባእ ተመሳሳሊ ርእይቶን ሓሳብን ምስ ዘለዎም ሳይንቲስት ነቲ ሃጓፍ ንምምላእን ንምሕዋይን ሓያል ስራሕ ይጽበያ ከምዘሎ ትኣምን። ትምኒት እቲ ዘጽንዓቶ ዓውዲ፡ ኣርተፊሻል ብልሒ “ኤ-ኣይ” ንህዝቢ ኣብ ዝጠቅምን ዘርብሕን መዳያት ልምዓት ኣብ ክንዲ ዝውዕል፡ ብከም ድሮን ዝኣመለሰ ዝተመስረሐ ብልሒ፡ ንኵናትን ዕንወትን ክውዕል ምስ ረኣየት ከምዝሰንበደት ንቪኦኤ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ ትገልጽ። “ኣርተፊሻል እንተሊጄንስ ምስራሕ እንተ ጀመርና ካብ እቲ እነፍርዮ ነገር እንታይ ዓይነት ሳዕቤን ከኸትል ከምዝኽእል ክንሓስብ ኣሎና” ብማለት ኣብ መደምደምታ እቲ ንሊቅነት ዘቕረበቶ ጽሑፍ ከምዘስፈረት ሓቢራ። ንኣብነት ትብል ትምኒት፡ ኣብ ቻይና በቲ መልክዕ ሰብ ዘለሊ ኣርተፊሻል ብልሒ እቲ ስርዓት ነቶም ክሃድኖም ዝደሊ ሰባት ኣኣብ ዝኣተውዎ ቦታ ከምዝከታተሎም ብምሕባር እቲ ምህዞ ንነጻነት ሰባት ዝጻረር ክኸውን ከምዘይግባእ እውን ተረድእ። ኣብ ኣርተፊሻል ብልሒ ኣብ ምትርጓም ቋንቋ  ንዘጋጥም ጸገም ከተረድእ እንከላ ከኣ፡ ንኣብነት ሓደ ሰብ ብቛንቋ ዓረብ “ከመይ ሓዲርኩም” ክብል ንዝጸሓፎ ጽሑፍ፡ እቲ ማሺን “ኣጥቅዑ” ክብል ስለዝተርጎሞ፡ ፖሊስ፡ ነቲ ኦሪጂናል ጽሑፍ ከይረኣዩ፡ ተቐዳዲሞም ነቲ ሰብ ከምዝሓዙዎ ዳሕራይ ግን ኣጻርዮም ከምዝፈትሐዑዎ ምስ ቪኦኤ ኣብ ዝገበረቶ ዝርርብ ሓቢራ። “ንቴክኖሎጂ ንሰርሕን ንቆጻጸሩን ሰባት ስለዝኾንና ሓደጋታቱ ንምንካይ ከኣ ተጊህና ብምስራሕ ነቲ ንዓና ዝሕግዘና ቴክኖሎጂ ክንሰርሕ ንኽእል ኢና። ከምቲ ኣብ ሓደ እዋን ሰባት ጉድኣትን ሃስያን ሊድን ኣስቤስቶስን ተረዲኦም ካብ ኣገልግሎት ከምዝእለ ዝገበሩዎ፡ ሕጂ እውን ነቲ ሃሳይ መዳይ ቴክኖሎጂ ተረዲእና ከነወግዶ ክንጽዕር ኣሎና” ክትብል  ትመክር። ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ እትነብር ኣብ 1983 ካብ ኤርትራውያን ስድራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተወልደት ዶክተር ትምኒት ገብሩ፡ ብዘካየደቶ ምርምር፡ እቲ ብዕደና-ዳታ ወይ ከኣ ብሰብ-ሰርሖ ፍልጠት ኣቢሉ ዝተኣታቶ ኵትሞታት (ሞዴላት) ጸገማት ከም ዘሎዎ ድሕሪ ምቅልዓ ምስ እትሰርሓሉ ትካል ጉግል ዘጋጠመ ጸገማት ብኣህጉራዊ ማዕከናት ዜና ምስ ተወዓወዐ ኣህጕራዊ ዝና ዝረኸበት ስነ ፍልጠተኛ'ያ።


ጥዕና፡ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገበረላ ልቢ ሓሰማ ዝተገጠመትሉ ናይ መጀመርታ ሰብ

ሓደ ኣሜሪካዊ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገበረላ ልቢ ሓሰማ ዝተገጠመትሉ ናይ መጀመርታ ሰብ ኮይኑ። ወዲ 57 ኣሜሪካዊ ዴቪድ ቤኔት እታ ዝተመሓየሸት ልቢ ሓሰማ፡ ቅድሚ ሰለስተ መዓልታት'ያ ሸውዓተ ሰዓታት ብዝወሰደ መጥባሕቲ ተገጢማትሉ፤ ኣብዚ እዋን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ኸም ዘሎ ኸኣ ሓካይሙ ሓቢሮም። እቲ መጥባሕቲ ህይወት ዴቪድ ንምድሓን ዝነበረ እንኮ ኣማራጺ ኮይኑ፡ እታ ልቢ ንኽንደይ እዋን ከተካይዶ ከምእትኽእል ግን ብሕጂ ዘገም ኢልካ ዝርአ ከምዝኾነ'ዩ ተገሊጹ ዘሎ። ዴቪድ ቤኔት ቅድሚ መጥባሕቱ "ክልተ ኣማራጺ እየን ዘለዋ ወይ ሞት ወይ ነዛ ካብ ሓሰማ ተወሲዳ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገበረላ ልቢ ምቕባል" ኢሉ ነይሩ። ብምስዓብ "ኣብ ጸላም ኮንካ ብሃውሪ ከምምትኳስ'ዩ ግን ካልእ ኣማራጺ የለን" ኢሉ። እቲ መጥባሕቲ ኣብ ዩኒቨርስረቲ ሜሪላንድ ዝርከቡ ደኳትር'ዮም ኣካይዶምዎ፡ ክፍሊ ሕክምናዊ ምቁጽጻር ኣሜሪካ፡ ንዴቪድ ዝነበሮ ኣማራጺ ሞት ወይ መጥባሕቲ ከካይድ ስለዝነበረ ኸኣ ክፈቕደሎም ክኢሉ። ዴቪድ፡ ኣቐዲሙ ናይ ሰብ ልቢ ክሰጋገረሉ'ኳ ብኣጋ ሓቲቱ እንተነበረ፡ ኩነታት ጥዕንኡ ርእዮም ዶኳተር ኣይፈቐድሉን። እቶም ነቲ መጥባሕቲ ዘካየዱ ሓካይም፡ እቲ መስርሕ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ልቢ ሓሰማ፡ ዓመታት ዝወሰደ መጽናዕቲ ከምዝተኻየደሉ ብምሕባር፡ ውጽኢት መጥባሕቲ ዴቪድ፡ ኣብ ታሪኽ ሕክምና ልቢ ተስፋ ዘስንቕ ምዃኑ ገሊጾም። ክኢላ መጥባሕቲ ባርትለይ ግሪፍዝ፡ እቲ መጥባሕቲ "ነቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ሕጽርት ኣካላት ወዲ ሰብ ንምፍታሕ ሓደ ስጉምቲ ንቅድሚት ዝወስድ ውጽኢት'ዩ" ኢሉ። ዩኒቨርስቲ መሪላንድ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ'ውን፡ ኣብ ኣሜሪካ መዓልታዊ 17 ሰባት ልቢ  ንክቕየረሎም ኣብ ምጽባይ እንከለዉ ከምዝሞቱ ብምሕባር፡ ብሓፈሻ ኣብ ኣሜሪካ ልዕሊ 100 ሸሕ ሰባት ልቦም ንኽትቅየረሎም ኣብ ትጽቢት ከምዝርከቡ ኣብሪሁ። ኣካላት ናይ እንስሳ ኣማሓይሽካ በቲ 'ዜኖትራንስፓላንቴሽን' ዝብሃል ኣገባብ ኣብ ሰብ ከምዝገጥም ናይ ምግባር ሓሳብ ነዊሕ ክጽዓረሉ ከምዝጸንሐ'ዩ ዝግለጽ። ኣቐዲሙ፡ ካብ ልቢ ሓሰማ ዝተወሰደ ሻምብቖታት ደም ኣብ ሰብ ክትከል ጸኒሑ እዩ። ኣብ ጥቅምቲ 2021 ኣብ ኒው ዮርክ ዝርከቡ ሓካይም ናይ ሓሰማ ኩሊት ኣብ ሰብ ብምትካል ምስግጋር ኣካላት ከምዘካየዱ ዝዝከር ኮይኑ፡ እንተኾነ፡ እቲ ናይ ሓሸማ ኵሊት ዝተተኸለሉa ውልቀ ሰብ ሓንጎሉ ምስራሕ ስለዘቋረጸ፡ እቲ መጥባሕቲ ከምቲ ትጽቢት ዝተገበረሉ ክኸውን ኣይክኣለን። ዴቪድ ግን እቲ መጥባሕቲ ካብቲ ብሓገዝ ማሽን ዘስተንፍሶ ዝነበረ ክገላግሎ'ዩ ትጽቢት ኣሕዲሩ ዘሎ። ዴቪድ ካብ ትማሊ ሰኑይ ጀሚሩ ብዘይዝኾነ ናይ ማሽን ሓገዝ ከተንፍስን ልቡ ንቡር ትርግታ ከተስምዕን ጀሚራ ኣላ፡ ክሳብ ናብ ዘተኣማምን ደረጃ ዝብጽሕ ግን ኣብ ሕክምና ክጸንሕ ምዃኑ'ዩ ተነጊርዎ ዘሎ።


ዓበይቲ ትካላት ቴለኮም ኣሜሪካ ምዝርጋሕ 5ጂ ከደንጉይኦ ተሰማሚዐን

ክልተ ካብ ዝዓበያ ትካላት ቴለኮም ኣሜሪካ ብመንግስቲ ንዝቐረበ ጠለብ ምድንጓይ ዝርግሐ ኣገልግሎት 5ጂ (ሓሙሻይ ወለዶ ስልኪ ኣልቦ ኣገልግሎት) ከምዝተሰማምዓ ተገሊጹ። ጸሓፊ ክፍሊ መጉዓዝያ ኣሜሪካ ፔተ ባቲጌግን ምምሕዳር ኣቭየሽን ኣሜሪካን (ኤፍኤኤ) ምስ ድሕነት በረራታት ብዝተሓሓዝ እዮም ነቲ ጠለብ ኣቕሪቦም። ነፈርቲ ዘፍርዩ ትካላት፡ እቲ ሲ-ባንድ ስፐክትረም ዝጥቀም ናይ 5ጂ ስልኪ ኣልቦ ኣገልግሎት ኢንተርነት ምስ ተኣፋፍቲ ኤለክትሮኒካዊ ኣቕሑት-ነፋሪት ክጋጮን ንበረራ ክርብሽን ከምዝኽእል ኣጠንቖም እዮም። ኣብ ፈለማ ኤቲንቲን (AT&T) ከምኡ'ውን ቨሪዞን ነቲ ጠለብ ነጺጎምዎ ነይሮም። ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሮም ነቲ ውጥን ኣወንዚፎምዎ ከምዝጸንሑ ዝገልጹ ዋና ኣካየድቲ ስራሕ ብሰንበት ነዚ ካልኣይ ምድንጓይ ተቓዊሞምዎ ነይሮም። ንሳቶም ከምቲ ኣብ ፈረንሳ ዝተገብረ ኣብ ከባቢ መዓርፎ ነፈርቲ ነቲ ኣገልግሎት ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ከዝሕልዎ'ውን ኣሚሞም። ኢንዱስትሪ መጉዓዝያ ኣየርን ኤፍኤኤን 5ጂ ከም ራድዮን ናይ ብራኸ መዓቀኒታነን ምስዝኣመሰሉ ኣቕሑት ነፋሪት ጣልቃ ይኣቱ እዩ ብዝብል እዮም ዕቃበታቶም ገሊጾም። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓለፍቲ ናይቶም ኣብ ዓለም ዝዓበዩ ክልተ ትካላት ምፍራይ ነፈርቲ ኤየርባስን ቦይንግን ናብ ሚኒስተር መጉዓዝያ ኣሜሪካ ኣብ ዘቕረብዎ ናይ ጥርዓን ደብዳበ "ናይ 5ጂ ጣልቃ ምእታው ኣብ ውሕስነት ነፈርቲ ከቢድ ጽልዋ ክህልዎ ከምዝኽእል" ሓቢሮም። እቲ ደብዳበ ብጉጅለ 'ኤየርላይንስ ፎር ኣሜሪካ' ንዝተገብረ ጸብጻብ ብምጥቃስ፡ ኤፍኤኤ ኣብ 2019 ን5ጂ ኣፍቂዱ እንተዝኸውን ኣስታት 345 ሽሕ ናይ ገያሾ በረራታትን 5400 ናይ ጽዕነት በረራታትን ንምድንጓያት፡ መስመር ንምቕያር ወይ'ውን ንምስራዝ ምተቓልዐ ነይሩ ይብል። እቶም ናይ ቴለኮም ኩባንያታት ነቲ ንኽልተ ሰሙን ምድንጓይ ዝብል ዝቐረበ እማመ ከምዝተቐበልዎ ብሰኑይ ሓቢሮም። ኤፍኤኤ እቶም ኩባንያታት ነቲ ምድንጓይ ፍቓደኛታት ብምዃኖም ኣመስጊኑ።


ኣመሪካ ኣብ ኣፍሪቃ እትኽተሎ ሓድሽ ፖሊሲ ዘነጽር መግለጺ ጸሓፊ ጉዳያት ወጻኢ ኣንቶኒ ብሊንከን

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኣፍሪቃ ፈላማይ ምብጻሕ ዝገበረ ሚኒስተር ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ኣንቶኒ ብሊንከን ዝተዛረቦ ቃል ዝሰምዐ፡ ኣመሪካ፡ ንኣፍሪቃ እትርእየሉን ብዛዕባ ኣፍሪቃ እትዛረበሉን መገዲ ዓብዪ ለውጢ ከም ዘለዎ ክግንዘብ ይከኣል'ዩ። ብሊንከን፡ 'ኣፍሪቃ ስሕበት መጻኢ'ያ' ዝብል ዘረብኡ ድሕሪ ሕጂ ኣፍሪቃ ዕሽሽ ክትብሃል ከም ዘይትኽእል የመልክት። እዚ ኣህጉር፡ ኣብ ዓለም እቲ ዝበዝሐ ቑጽሪ መንእሰያት ዘለዎ ኮይኑ ኣብ 2050 ኣብ ዓለም ካብ ኣርባዕተ ሰባት እቲ ሓደ ኣፍሪቃዊ ክኸውን እዩ። እዚ ብዝሒ ህዝቢ ንዝመጹ ዓሰርተታት ዓመታት ዓለምለኻዊ ጉዳያት ክጸሉ'ዩ፤ እንተኾነ፡ ብዙሓት ፈተናታት ኣብ ቅድሚኡ ተገቲሮም ኣለው። ብሊንከን፡ መንግስቱ ካብቲ ኣፍሪቃ ብምንእኣስ ዝፍለጥ ዶናልድ ትራምፕ ብዝተፈልየ መገዲ ከም ዝጥምታ ኣረዲኡ። ቅድሚ ሕጂ ኣፍሪቃ እንታይ ክትገብር ከም ዘለዋ ንምርኣይ ልዕልነታ ተንጸባርቕ ዝነበረት ኣመሪካ ሕጂ ብሚኒስትሪ ጉዳይ ወጻኢኣ ኣቢላ ምሕዝነትን ንግዳዊ ርክባትን ከም እትጠልብ ኣብሪሃ። ምምሕዳር ባይደን ዝኽተሎ ፖሊሲ ኣፍሪቃ ኣመልኪቱ ዝተዛረበ ብሊንከን፡ ሃገሩ ኣብ ሓሙሽተ ኣገደስቲ ዓውድታት ኣተኹራ ከምእትሰርሕ ተዛሪቡ። ኣመሪካ ምስ 54 ሃገራት ኣፍሪቃ ንግዳዊ ልውውጥ ኣለዋ፤ እንተኾነ ካብቲ ሓፈሻዊ ንግዳዊ ልውውጥ ብኽልተ ሚእታዊት ዝንኣሰ'ዩ። እዚ ብቐንዱ ኣብ ናይጄሪያ ጀሚሩ ኣብ ንግዲ ወጻኢ ነዳዲ ትኹረት ዝገበረ'ዩ። ኣብዚ እዋን ሃገሩ ንኣፍሪቃ ዘለዋ ፖሊሲ ኣመልኪቱ ዝተዛረበ ብሊንከን፡ ኣብ ግዜ እቲ ሕሉፍ ምምሕዳር ዝተጀመረ "ክልትኣዊ ምሕዝነት ንግድን ኢንቨስትመንትን ንምዕባይ ዕላማ ዝገበረ" ፕሮግራም ብልጽግና ኣፍሪቃ [ፕሮስፐር ኣፍሪካ ፕሮግራም] ጠቒሱ። ኣብ እዋን መሪሕነት ክሊንተን'ውን እዚ ንክዕወት ካብ ቐረጽ ናጻ ዝኾነ ዕድል ተጠቃምነት ንግዲ 'ኣጎዋ' ተጀሚሩ። ኣጎዋ፡ ንብዙሓት ኣብ ምምዕባል ዝክረከባ ሃገራት ዕዳጋ ኣመሪካ ክፉት ንክኸውን ዕድል ይህበን። ዓብዪ ቑጠባ ዘለወን ሃገራት ኣብ ንግዳዊ ጉዳያት ዘትርፋላ ኣመሪካ እዚ ዕድል ዘይረኸባ ሃገራት ቑጠብአን ምዕባይ ንክኽእላ እዩ እዚ ዕድል ተዋሂቡወን። እንተኾነ መብዛሕትኡ ዝሓሰቦ ትልሚ ከዐውት ከም ዘይኽኣለ ይግለጽ። ኣብ ኢንዳስትሪ ዓለባ ከም ኢትዮጵያን ኬንያን ዝበላ ሃገራት ብዓሰርታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ዜጋታት ሰፈይቲ ክዳን ኮይኖም ተቖጺሮም ዝሰርሑሎም ኢንዳስትሪታት እንተተኸፈቱ'ውን መብዛሕትኡ ዓለባ ብሕሱር ዋጋ ኣብ ቻይና ፈርዩ ዝመጽእ'ዩ። ስለዝኾነ ድማ ኣብቲ ኢንዳስትሪ ወይ'ውን ኣብ ዓውዲ ሕርሻ ጥረ ኣቑሑ ክፈርዩ እንከለው ብውሑድ ወይ'ውን ካብ ጽልዋ ናጻ ዝኾነ ዕድል ምምጻእ ኣይተኽኣለን። ዕዳጋ ኣፍሪቃ ዓብዪ እንተኾነ'ውን ካብ ሓንቲ ሃገር ናብ ካልእ ሃገር ዘሎ ሰንሰለት ሓደ ዓይነት ቅጥዒ የብሉን። ከምኡ'ውን ሰፋሕቲ ጸገማት ትሕተ ቕርጺ፣ ሎጀስቲክስን ቀረጽን ኣለዎ። እዚኦም ንምፍታሕ ብዝብል ሕብረት ኣፍሪቃ ኣህጉራዊ ናጻ ቐጠና ንግዲ ክጣየሽ ገይሩ'ዩ። ብሊንከን ሃገሩ ምስ ኣፍሪቃ ዘለዋ ንግዳዊ ምሕዝነት ብጸጋ ከም እትቕበሎን ሃገራት ኣፍሪቃ'ውን ካብቲ ስምምዕ ምሉእ ብምሉእ ተጠቀምቲ ንክኾናን ትሰርሕ ምህላዋ ሓቢሩ። "ኣብ ዓለም ቑጠባ ኣፍሪቃ ሓያል ዕብየት ከርኢ ኢና ንደሊ" ኢሉ። ቻይና፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዝርግሐ ትሕተ ቕርጺ ቐንዲ ተዋሳኢት ኮይና፡ ምምሕዳር ትራምፕ ዝኽተሎ ዝነበረ ፖሊሲ ኣፍሪቃ ጽልዋ ቻይና ኣብ ምቅዋም ትኹረት ዝገበረ'ዩ ነይሩ። ብሊንከን ግን ሕጂ ካብ ምምሕዳር ትራምፕ ዝተፈለየ ኣጠማምታ'ዩ ዘለዎ። "ናትና ፖሊሲ ኣፍሪቃ ንኣፍሪቃ ማእከል ዝገበረ እምበር ብዛዕባ ቻይና ኣይኮነን" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኣብዚ "መብዛሕትኡ ግዜ ዓለምለኻዊ ስምምዓት ትሕተ ቕርጺ ግልጺ ዘይኮኑ፣ ዘገድዱ፣ ሃገራት ክጻወርኦ ዘይኽእላ ዕዳ ዘሸክሙ፣ ንኸባቢ ዘዕንው'ዮም። ስለ ዝኾነ ኩል ግዜ ኣብዘን ሃገራት ዝነብሩ ሰባት ተጠቀምቲ'ዮም ምባል ኣይክኣልን" ብምባል ሃገሩ ካብዚ ዝተፈልየ ስምምዓት ከም እትፍጽም ኣረዲኡ። ሚኒስተር ጉዳይ ወጻኢ ብሊንከን ኣንጻር ኮሮናቫይረስ ዝግበር ቓልሲ ብኻልኣይ ደረጃ ቐዳምነት ዝወሃቦ ጉዳይ ምዃኑ ገሊጹ። ዘ-ግሎባል ኮቪድ ኮርፕስ ዝተባህለ ሓድሽ ህዝባዊ ናይ ውልቂ ተበግሶ "ትካላት ንግዲ ኣመሪካ 'ናይ መወዳእታ ማይል' ተባሂሉ ብዝጽዋዕ ረድኤት ሎጀስቲክስ ምስ ዘድልየን ሃገራት ከራኽባ እዩ" ኢሉ። ኬንያ፡ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ናብዚ ተበግሶ ዝተጸምበረት ፈላመይቲ ሃገር ኮይና'ላ። እቲ ተበግሶ ግን ተሓለቕቲ ጥዕና ኣፍሪቃ ካብ ዝጽበዩዎ ዝነኣሰ'ዩ። ኣብ ምዕባይ ዘለዋ ሃገራት ህዝበን ዘድልዮ ክታበት ብጅምላ ምፍራይ ንክኽእላ መሰላት ፕሮፐርቲ ራይት ክዋሃበን ክሓታ ጸኒሐን። ክሳብ ሕጂ ብዙሓት ሃገራት "ምውዳእን ምምላእን" ዝብሉ መሰላት ዘረጋገጻ ኮይነን እዚ ናይ መወዳእታ መስርሓትን ክታበታት ምዕሻግን የካትት። ኣፍሪቃ ካብ ዝኾነ ኣህጉር ዝተሓተ መጠን ክታበት ዘለዋ ኮይና ኣብ መወዳእታ እቲ ዝሓለደ ወርሒ ምሉእ ንሙሉእ ዝተኸትቡ ኣፍሪቃውያን ብዝሒ ሽዱሽተ ሚኢታዊት ጥራሕ ከም ዝኾነ ትካል ጥዕና ዓለም ገሊጹ። ብኣንጻሩ ኣብ ኣመሪካ ልዕሊ 58 ሚኢታዊት ህዝቢ ምሉእ ንምሉእ ከም ዝተኸትበ ሰብ መዚ እታ ሃገር ወግዓዊ ገይሮም'ዮም። ኣፍሪቃ ንክሊማዊ ለውጢ ዘለዋ ኣበርክቶ ትሑት'ኳ እንተኾነ ንጽልዋ ክሊማዊ ለውጢ ኣዐርያ ዝተቓልዐት እያ። ኣመሪካ፡ ኣብ ፕሮጀክት ዓለማዊ ክሊማዊ ለውጢ ካብ 2024 ጀሚራ ዓመታዊ ሰለስተ ቢልዮን ዶላር ክትስልዕ መደብ ሒዛ ትርከብ። ሰባት ምስ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣብ ምዝማድ ትኹረት ዝገበረ ፖሊሲ ባራክ ኦባማ 'ፓወር ኣፍሪቃ' ኣብ ተሓዳሲ ጽዓት ትኹረት ገይሩ ቐጺሉ ኣሎ። "ኣብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 25 ሚልዮን ኣባይትን ትካላት ንግድን ምስ ኤሌክትሪክ ክራኸቡ ገይርና ኢና። 80 ሚኢታዊት ኣብ ተሓዳሲ ጽዓት ዝተደረኸ'ዩ" ኢሉ። ኣመሪካ ኣብዚ ኣህጉር ዓብዪ ብጽሒት ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኣብ ሞንጎ ቦትስዋናን ናሚቢያን ዘሎ ምትሕብባር ልምዓት ትሳተፍ ከም ዘላ'ውን ሓቢሩ። ብሊንከን ኣብ ኣፍሪቃ ኣብ ዝነበሮ ምብጻሕ "ዓለምለኻዊ ዝሕታለ ዴሞክራሲ" ዘትይሉ። ካብ ሰብ መዚ ኣመሪካ ብዝተፈለየ መልክዑ ግልጽነት ዝነበሮ ብሊንከን ኣብ ግዜ ምምሕዳር ትራምፕ ዝተላዕለ ናዕብን ዕግርግርን ከምኡ'ውን ማሕለኻታት ዴሞክራሲ ብምልዓል ኣመሪካ ንርእሳ ተቓላዒት ምዃና ተዛሪቡ ኣፍሪቃ ኣብዚ ዓመት ካብ ቀረባ ዓሰርተ ዓመታት ንነጀው ብዙሕ ዕልዋ መንግስቲ ክተአንግድ ጸኒሓ። ኣብ ማሊ፣ ጊኒን ሱዳንን ሰራዊት ብሓይሊ ስልጣን ተቖጻጺሩ'ዩ። እንተኾነ ኣብ ዛምቢያ መራሒ ተቓዋሚ ሰልፊ ዝኾነ ከምኡ'ውን ኣብ ኒጀር ሰላማውን ዴሞክራሲያውን ስግግር ስልጣን ተኻይዱ እዩ። ብሊንከን ምልካዊ መራሕቲ ብብዝሒ ቴክኖሎጂ ይጥቀሙ ከም ዘለው ሓቢሩ። ብሊንከን፡ ካብ ዘልዓሎም ሓሙሽተ ነጥብታት እዚ እቲ ሓደን ኣዝዩ ኣገዳስን እዩ። እዚ ምስ ፖለቲካዊ ርግኣትን ክሊማዊ ለውጥን ተኣሳሲሩ እናዓበየ ዝመጽእ ዘሎ ፈተና ምዃኑ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ጥራይ ስግኣት እታ ሃገርን ሃገራት ኣፍሪቃን ከም ዝኾነ ብሊንከን ተዛሪቡ። ልዕሊ ሓደ ዓመት ገይሩ ዘሎ እዚ ኲናት ካብ ትግራይ ተላዒሉ ናብ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን ክልሕም እንከሎ፡ ኲናት ጠጠው ንክብል ኣመሪካ ምስ ኬንያ፣ ሕብረት ኣፍሪቃን ፍሉይ ልኡኽ እቲ ሕብረት ኦሊሰንጎን ኦባሳንጆን ካልኦት ሃገራትን ብቐረባት ትሰርሕ ምህላዋ ኣረዲኡ። ብፍላይ ነዚ ኣመልኪቱ ፍሉይ ልኡኽ ኣመሪካ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ጄፍሪ ፌልትማን ምስ ኦሎሶንጎን ኦባሳንጆ ብምዃን እቶም ተጻባእቲ ሓይልታት ብዘይ ዝኾነ ቅድመ ኹነት ኲናት ጠጠው ከብሉ፣ ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ጠጠው ክብሉ፣ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ንሓደጋ ጥምየት ተቓሊዖም ዘለው ሚልዮናት ህይወቶም ንምድሓን ረድኤት ክበጽሕ ክመቻቾን ሰብኣዊ ኣገልግሎታት ተበጻሕቲ ክኾኑን ይስራሕ ኣሎ ኢሉ። እቲ ሓድሽ ፖሊሲ ኣመሪካ ኣብ ኣፍሪቃ ካብ ዝሓለፉ ምምሕዳራት ዝቐጸለ'ኳ እንተኾነ ንማዕረ ምሕዝነት ፍሉይ ትኹረት ዝሃበ ኮይኑ ኣሎ። "መብዛሕትኡ ግዜ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ክንዲ ማዕረ ከም ካልኣይ ወይ ካብዙ ዝኸፍአ ይርኣያ" ምንባረን ብምግላጽ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣፍሪቃ ንጎኒ እትገድፋ ኣህጉር ከም ዘይኮነት ገሊጹ። ኩሎም ትንበያታት ድማ ኣፍሪቃ ኣብ ዓለማዊ ቑጠባ፣ ድሕነትን ፖለቲካን ጸላዊ እጃም ከም ዝህልዋ ዘርእዩ ምዃኖም ሓቢሩ።


ኣፕል ናይ ቁርዓን መተግበሪ ካብ ‘ኣፕ ስቶር’ ቻይና ኣልዩ

ኣፕል ካብ ሰበስልጣን ቻይና ንዝቐረበሉ ጠለብ ስዒቡ፡ ኣብ ዓለም ፍሉጥ ንዝኾነ ናይ ቁርዓን መተግበሪ ኣልዩ። እቲ ‘ቁርዓን ማጂድ’ ዝተባሃለ መተግበሪ ኣብ ዙርያ ዓለም ኣብ ‘ኣፕ ስቶር’ ዝርከብ ኮይኑ ልዕሊ 150 ሽሕ ርእይቶታት ዝተወሃበሉ ፍሉጥ መተግበሪ እዩ። እቲ መተግበሪ ሕጋዊ ዘይኮኑ ሃይማኖታዊ ጽሑፋት ብምግባሩ ከምዝተኣለየ ቢቢሲ ክርዳእ ክኢሉ ኣሎ። መንግሲቲ ቻይና ኣብዚ ጉዳይ ርእይቶ ክህብ ቢቢሲ ንዘቕረበሉ ሕቶ ምላሽ ኣይሃበን። እቲ መተግበሪ ከም ዝተኣለየ ፈለማ ዝሓበረ፡ እቲ ኣብ ዙርያ ዓለም ኣብ ‘ኣፕ ስቶር’ ንዘለው መተግበሪታት ዝቆጻጸር ድሕረ ገጽ ‘ኣፕል ሴንሰርሺፕ’ እዩ። ነቲ መተግበሪ ዘዳለወ ትካል ፒዲኤምኤስ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ፡ “ብመሰረት ካብ ኣፕል ዝረኽብናዮ ሓበሬታ ‘ቁርዓን ማጂድ’ ካብ ሰብ መዚ ቻይና ተወሳኺ ሰነዳት ስለዘድልዮ ካብ ኣፕ ስቶር ቻይና ተኣልዩ ኣሎ” ኢሉ። ወሲኹ’ውን “ነቲ ጸገም ንምፍታሕ፡ ምስ ምምሕዳር ስፔስ ቻይናን ዝምልከቶም ሰብ መዚ ቻይናን ንዘራረብ ኣሎና” ኢሉ። ኮምኒስታዊ መንግስቲ ቻይና ንእስልምና ኣብታ ሃገር ከም ወግዓዊ ሃይማኖት ኣፍልጦ ሂቡ እዩ። እንተኾነ ግና ቻይና ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ክፍለግዝኣት ዚንጅያንግ ዝርከቡ ብቐንዱ ተኸተልቲ እምነት እስልምና ዝኾኑ ህዝቢ ዊገር፡ ክሳብ ምጽናት ዓሌት ዝበጽሕ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ምፍጻማ ትኽሰስ። ኣብ ፈለማ እዚ ዓመት፡ ኣብ ዚንጅያንግ መራሕቲ ሃይማኖት (ኢማማት) ዊገር ዕላማ ከምዝተገበሩ ቢቢሲ ጸብጺቡ እዩ። ብዛዕባ ምእላይ እቲ መተግበሪ ርእይቶ ክህብ ብቢቢሲ ዝተሓተተ ኣፕል ፍቓደኛ ኣይነበረን። እንተኾነ ቢቢሲ ነቲ “ንሕግታት እታ ሃገር ክነኽብር ንግደድ ኢና፤ ኣብ ገለ ኩነታት ግና ምስ መንግስታት ዘይንሰማምዓሉ ዝተሓላለኸ ጉዳያት ክህሉ ይኽእል እዩ” ንዝብል ፖሊሲ ሰብኣዊ መሰላት ኣፕል ክውከስ ኣዘኻኺሩ። እንተኾነ ግና እቲ መተግበሪ ነየናይ ሕጊ ቻይና ከምዝጠሓሰ ግሉጽ ኣይኮነን። ቁርዓን ማጂድ ኣብ ዓለም “ብልዕሊ 35 ሚልዮን ተጠቀምቲ ተኣማንነት” ከምዘለዎ ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኩባንያታት ኣፕልን ጉግልን ብኣባል ተቓውሞ ሩስያ ዝኾነ ኣብዚ እዋን ኣብ ማእሰርቲ ዝርከብ ኣሌክሲ ናቫልኒ ዝተዳለወ ድምጺ መውሃቢ መተግበሪ ኣልዮም እዮም። እቶም ኩባንያታት ነቲ መተግበሪ ምስ ዘይኣልይዎ መቕጻዕቲ ክስዕቦም ምዃኑ ሰብ መዚ ሩስያ ኣጠንቂቖም ነይሮም። ቻይና ሓንቲ ካብቶም ዝዓበዩ ዕዳጋታት ኣፕል ኮይና፡ እቲ ተካል ንብዙሕ ቀረባት’ውን ኣብ ቻይናውያን ኣፍረይቲ ይምርኮስ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ኣፕል ቲም ኩክ ብዛዕባ ፖለቲካ ኣመሪካ እናተዛረበ ኣብ ጉዳይ ቻይና ሱቕ ብምባሉ ፖለቲከኛታት ኣመሪካ ኣምስሉ ክብሉ ይገልጽዎ እዮም። ዶናልድ ትራምፕ ኣብ 2017 ኣብ ልዕሊ ብቐንዱ ተኸተልቲ እስልምና ዝኾና ሃገራት እገዳ ድሕሪ ምንባሩ ሚስተር ኩክ ተቓውሞኡ ገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ ግና መንግስቲ ቻይና ንዝገብሮ ምመያ ተማእዚዙ ብምዃዱን ንኣተሓሕዛ ውሑዳን ሙስሊም ዘይምንቃፉን ተቓውሞታት ክገጥሞ ጸኒሑ እዩ።


ፈተነ ሚሳኤል ቻይና ኣዝዩ ዘሻቕል እዩ - ኣመሪካዊ ጀነራል

ቻይና ኣካይዳቶ ተባሂሉ ዝጥርጠር ኣዝዩ ፈጣን ሃይፐርሶኒክ ሚሳኤል  ምስቲ ‘እዋን ስፑትኒክ’ ተባሂሉ ዝፍለጥ ሩስያ ሰብ ሰራሕ ሳትላይት ዝፈተነትሉን ንምኽንያት ቅድድም ምውናን ኣጽዋር ዝሑል ኲናት ዝኾነን ኣጋጣሚ ከምዝመሳሰል ላዕለዋይ ኣመሪካዊ ጀነራል ገሊጹ፡፡ ኣቦ መንበር ላዕለዎት ኣዘዝቲ ሰራዊት ኣመሪካ ዝኾነ ማርክ ሚለይ ምስ ወኪል ዜና ብሉምበርግ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕተት፡ ወታሃደራዊ ሓይሊ ቻይና ብፍጥነት ይዓቢ ከምዘሎ ተዛሪቡ፡፡ እቲ ቻይና ኣካይዳቶ ዝተባህለ ፈተነ ሚሳኤል ንሰራዊት ምክልኻል ኣመሪካ ከምዘሰምበደ ፋይናንሻል ታይምስ ኣብዚ ወርሒ ጸብጺቡ ነይሩ። ቻይና ግና ናይ ህዋ መንኮርኩር ከምዝወንጨፈት'ምበር ፈተነ ሚሳኤል ከምዘየካየደት እያ እትገልጽ። ኣብ ቻይና ከቢድ ናይ ሃይፐርሶኒክ ኣጽዋር ፈተነ ከምዝተርኣየ ዝገልጽ ጀነራል ሚለይ "ኣዝዩ ዘሻቕል እዩ" ክብል ተዛሪቡ። "ብርግጽ ኣብ ናይ ስፑትኒክ እዋን ብዛዕባ ምህላውና ኣይፈልጥን፤ናብኡ ዝቀራረብ ግን ይመስለኒ። ኣቓልቦና ወሲዱ ኣሎ።" ርእይቶ እቲ ጀነራል ነቲ ቻይና ኣብዚ ክረምቲ ክልተ ፈተነታት ሚሳኤል ከምዘካየደት ዝገልጽ ክሲ ዘረጋገጸ ፈላማይ ዕላዊ መግለጺ እዩ፡፡ እቲ ሚሳኤል ንስርዓት ምክልኻል ሓይሊ ኣየር ኣመሪካ ጥሒሱ ናይ ምሕላፍ ተኽእሎ ከምዘለዎ እዮም ጸብጻባት ዝሕብሩ፡፡ ኣብ 1957 ኣቆጻጽራ ኣውሮጳ፡ ሶቭየት ሕብረት ዝሰረሐቶ ሳትላይት ስፑትኒክ፡ ኣመሪካውያን ብቴክኖሎጂ ተበሊጽና ኢሎም ከምዝስንብዱ ገይሩዎም ነይሩ። እቲ ኣጋጣሚ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዝነበረ ጆን ኤፍ ኬኔዲ ንፈለማ እዋን ኣብ ወርሒ ሰብ ክነዕርፍ ኢና ናብ ዝብል ንሕንሕ ዘእተዎ ኮይኑ ካብ ዓሰርተ ዓመት ኣብ ዝነኣስ እዋን ክዕወት ክኢሉ እዩ፡፡ ኣብ ርእይቶ እቲ ጀነራል ተሓቲቱ ምላሽ ንምሃብ ፍቓደኛ ዘይኮነ ወሃቢ ቃል ፔንታጎን ጆን ኪርቢ ድማ ‘‘እዚ ቴክኖሎጂ ኣይኮነን፤ ናዓና ሓድሽ ነገር እዩ፡፡ ንነዊሕ እዋን ዘይሓሰብናዮ ነገር እዩ’’ ኢሉ፡፡ ኣመሪካ ሓይሊ ምክልኻላ ንምጥንኻርን ናይ ባዕላ ሃይፐርሶኒክ ዓቕሚ ንምጥራይን ትሰርሕ ከምዘላ እውን ወሲኹ ሓቢሩ፡፡ ሃይፐርሶኒክ ሚሳኤላት ካብ ፍጥነት ድምጺ ሓሙሽተ ዕጽፊ ቀልጢፎም ናይ ምጉዓዝን መከላኸሊ ኣየር ናይ ምጥሓስን ተኽእሎ ኣለዎም፡፡ ኣመሪካ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ካብቲ ኣብ ቨርጂንያ ዝርከብ ማእከል ናሳ ሰለስተ ፈተነታት ሃይፐርሶኒክ ሚሳኤል ኣካይዳ እያ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዳይረክተር ሲኣይኤ ቢል በርንስ፡ ቻይና ዝዓበየት ቴክኖሎጂያዊ ስግኣት ኣመሪካ ከምዝኾነት ብምግላጽ ኣብ ልዕሊኣ ዘካይድዎ ስለላ ከምዘሐይልዎ ተዛሪቡ እዩ፡፡ ምምሕዳር ጆ ባይደን ንርክብ ክልቲአን ሃገራት ብስትራተጂካዊ ውድድር ዝተሰነየ ከምዝኾነ እዩ ዝገልጽ፡፡


ቴክኖሎጂ፡ ቻይና ብሮቦት ዝምርሓ ኣገልግሎት ታክሲ ዝህባ መካይን ጀሚራ

ርእሰ ከተማ ቻይና ንመጀመርታ ግዜ ብሮቦት ዝምርሓ ኣገልግሎት ታክሲ ዝሃብ መካይን  ጀሚራ። እተን ሰብ ኣልቦ ወሃብቲ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ንግዝኡ ብሰባት እናተመረሓ ናይ ፈተነ ስራሕ ከምዝጀመራ ተፈሊጡ።


ንኣይኤስ ናይ ፕሮፓጋንዳ ቪዲዮታት ዝተረኸ ካናዳዊ ኣብ ኣመሪካ ተኸሲሱ

ንእስላማዊ ጉጅለ ፕሮፖጋንዳ ዝውዕል ናይ ቪድዮ ድምጺ ዝተረኸ ካናዳዊ ብኣመሪካ ተኸሲሱ። ትውልዲ ዓዱ ኣብ ስዑዲ ዓረብ ዝኾነ መሃመድ ከሊፋ: ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣብ ውሽጢ ሶርያ ብኩርዳውያን ብዝምራሕ ሚሊሻ ምስ ተትሓዘ  እዩ ንኤፍ.ቢ.ኣይ ተመሓላሊፉ ተዋሂቡ። ዓቀብቲ ሕጊ፡ እዚ ወዲ 38 ዓመት ውልቀሰብ ብድሕሪ ዓመጽ ዘሎ ሰብ እዩ ክብሉ ኣረዲኦም። እቲ ውልቀሰብ፡ ቪድዮታት ምትርጓምን ምትራኽን ስራሕቲ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ተዋጋኣይ እዩ ነይሩ። “ንኣሸባሪ ጉጅለ ንዋታዊ  ድጋፍ ብምግባር” ብዝብል ክሲ ኣብ መጻኢ ሰሙን ኣብ ቤት ፍርዲ አመሪካ ክቐርብ እዩ። መሓመድ ካሊፋ ኣብ ቀይዲ ምስ ወዓለ ምስ ሓደ ጋዜጣ ኣብ ዘካየዶ ቃለ መሓትት፡ “ንሱ ተራ ተዋጋኢን ድምጺ ኣይኤስን” ከምዝነበረ ኣሚኑ ኣሎ። ኣብቲ ቪድዮ ብዝረተኾም ኣዝዮም ዘስካሕኽሑ ተርእዮታት ድማ፡ “ኣነ ዝኾነ ተራ ኣይነበረንን” ክብል ተኸራኺሩ። መሓመድ ከሊፋ፡ ብ2013 እዩ ካናዳ ገዲፉ ናብ ሶርያ ብምኻድ ናብ ኣይኤስ ተሓዊሱ። ኣብኡ ድማ፡ ናይቲ ጉጅለ ዋና ናይ ፕሮፖጋንዳ ኣባል ኮይኑ፡ ነዚ ድማ ቋንቋ ዓረብኛን እንግሊዝኛን ስለዝኽእል  ከምዝኾነ መምርሒ ፍትሒ ኣመሪካ ገሊጹ። መሓመድ ገበነኛ ኮይኑ እንድሕር ተረኺቡ ዕድመ ይፍታሕ ማእሰርቲ ክብየኖ ይኽእል እዩ ተባሂሉ። እቲ ጉጅለ ኣብ ዒራቕን ሶርያን መሰረቱ እንተስፍሕ፡ ርእሲ እንትቑረጽ ሓዊሱ ዘርእዩ ኣዝዮም መስካሕኻሕቲ ቪድዮታት ከም ፕሮፖጋንዳ ይጥቀመሎም ነይሩ። እንተኾነ ካብ 2017 ጀሚሩ እቲ ጉጅለ እቶም ተቖጀጻጺርዎም ዝነበሩ ግዝኣታት ምስ ሰኣነ፡ ናይቲ ፕሮጋንዳ ጻዕሪ ነክዩ ነይሩ።


ልደትኩም ኣብ ሰማይ ብእትዛውን መኪና ክተሕልፍዎ’ዶ ምፈተኹም?

እታ ብጀስተን ኤሮ ዝተሰርሐት ኣብ ሰማይ እትበርር መኪና ናይ ሓደ ሰብ ቦታ ጥራይ እዩ ዘለዋ። ኣብ ልደትኩም ክትጥቀሙላ እንተደሊኹም 92 ሽሕ ዶላር እዩ ዋግኣ። እንተኾነ ግና እታ በራሪት መኪና ኣብ ሰማይ ን15 ደቃይቕ ጥራይ እያ ክትጸንሕ እትኽእል።


ኣብ ቻይና ቤይጂንግ ኣብ ውድድር ሮቦት ሓሙሽተ ኢትዮጵያውያን ተዓዊቶም

ኣብ ቻይና ቤይጂንግ ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ሮቦት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ቲያንዢን ተመሃሮ ቴክኖሎጅን ኢዱኬሽንን ዝኾኑ ሓሙሽተ ኢትዮጵያውያን ሜዳልያ ወርቂ፣ ብሩርን ነሓስን ብምርካብ ተዓዊቶም። ኢትዮጵያውያን ሰላሙ ይስሃቅ፣ ኣባኩማ ጌታቸው፣ ፀጋየ ኣለሙ፣ ዮሃንስ ሃይለመስቀልን ሄኖክ ሰይፉን ተሳተፍቲ እቲ ውድድር ነይሮም። ካብዞም ተወዳደርቲ፡ ሰላሙ ይስሃቅ ሜዳልያ ወርቂ፣ ኣባኩማ ጌታቸውን ፀጋየ ኣለሙን ድማ፡ ሜዳልያ ብሩር ብምርካብ ኣብ ዝተወዳደርሉ ዓውዲ ተዓዊቶም። ብተወሳኺ፡ ዮሃንስ ሃይለመስቀልን ሄኖክ ሰይፉን፡ ተሸለምቲ ሜዳልያ ነሓስን ፅዋዕን ኮይኖም። ቢቢሲ ዘዘራረቦ ተሸላሚ ወርቂ ሰላሙ ይስሃቅ፡ እቶም ኢትዮጵያውያን ብዓውዲ ትራይ ኮ ሮቦትስ ኤንድ ኣፕሊኬሽን / "Tri-Co" Robots and Robot Application/  ከም ዝተወዳደሩ የረድእ። እቲ ውድድር ሰለስተ ሰዓታት ክወሃቦ እንከሎ፡ ኣብዚ ተበታቲኖም ዝተቐመጡን ግኡዝ ዝኾኑ ኣካላት ገጣጢምካ፡ 'ህይወት ምዝራእ'ን ዝወሃቦ ልኡኽ ዝፍፅምን ሮቦት ክተዳሉ ትጽቢት ይግበር። ተመሃራይ ሳልሳይ ዓመት ሰላሙ ይስሃቅ፡ ነዚ ኣብ 1 ሰዓትን 53 ደቓይቕን ብምዝዛም ተዓዋቲ ኮይኑ ሜዳሊያ ወርቂ ተሸሊሙ። ኣብዚ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ዝተኻየደ ውድድር፡ ካብ 20 ዩኒቨርስቲታት፣ ካብ ትካላት ንግድን ምርምርን ዝተዋፅኡ ክልተ ሽሕ ተወዳደርቲ ክሳተፉ እብከለው ሰላሙ ብዓውዲ ኢንዱስትርያል ሮቦቲክስን ኣርቴፊሻል ኢንተለጀንስን ሰብ ሰራሕ'ዩ ተዓዊቱ። ኣካል እቲ ኣብ 2015 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ዝተጀመረ ዓለምለኸ ኮንፈረንስ ሮቦት ዝኾነ ውድድር ሮቦትን ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስን፡ ብኣርባዕተ ምድባት'ዩ ዝካየድ። ኣብ ቻይና ግዝኣት  ቲያንጂን ኣብ ዩኒቨርሲቲ Tianjin University of Technology and Education ይመሃር ዘሎ ሰላሙ፡ ኣብቲ ሎሚ ዓመት ንሻብዓይ ግዘ ዝተኻየደ ውድድር ብዓውዲ ኢንደስትርያል ሮቦቲክ'ዩ ተወዳዲሩ። ሰላሙ ዝተሳተፈሉ ውድድር "ዝተፈታትሐን" ፕሮግራም (መተግበሪ) ኮምፒዩተር ዘይተፀዓነሉ ሙሉእ ሮቦት ገጣጢምካ ምድላው'ዩ። ኣካል እቲ ሮቦት ገጣጢምካ፡ ሶፍትዌር ምፅዓን'ውን ካልእ ኣካል እቲ ውድድር'ዩ። "ኣጋጣሚ ምስ ቻይናዊ'የ ተወዳዲረ......ኩሉ ነገር ከም ዝሰርሕ ብምርግጋፅ፡ ተዓዋቲ ምዃነይ ኣረጋጊፆምለይ" ብምባል የረድእ። እቲ ሮቦት፡ "ሙሉእ ብሙሉእ ከም ዝሰርሕ፡ ካብ ካልእ ቦታ ብኸመይ ኣቕሓ የንቀሳቕስ፣ ብዝኣዘዝናዮ መሰረት ብኸመይ ይንቀሳቐስ ዝብል'ዮም ዝርእዩ። ነዚ ኢና ሙሉእ ብሙሉእ ሰሪሕና" ይብል። ሰላሙ ብዛዕባ ይመሃሮ ዘሎን ዝተዓወተሉን  ኢንደስትርያል ሮቦቲክ እንተረድእ፡ ናይ ቻይናን ጀርመንን ፋብሪካታት መካይን ከም ኣብነት የቕምጥ። እተን ሃገራት መኪና እንክሰርሓ፡ "እቲ ዝበዝሕ ነገር ብሮቦት'ዩ ዝገጣጠም። ሰባት ውፅኢትን ጥዕነአንን ንምርግጋፅ ኣብ መወዳእታ እንተዘይከይዶም፡ ሙሉእ ስራሕ ብሮቦት'ዩ ዝስራሕ" ዝብል ሰላሙ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ተወዳዳሪ ምህርትታት ንምቕራብ ተመሳሳሊ ቴክኖሎጂ ከም ዘድልይ የርእይ። "ኣብ ኢትዮጵያ ብዙሕ ጥረ ኣቕሓ ኣሎ። እዚ ጥረ ኣቕሓ ኣብኡ 'ፕሮሰስ' ጌርና ናብ ዓለም ንምቕራብ ግና ገና ኢና። ዝሰልጠነ ሓይሊ ሰብ የድልየና" ይብል። ቡን ከም ኣብነት ዝወስድ ሰላማ፡ " ኣብ ኢትዮጵያ ንሓደ ኪሎ ቡን 200 ወይ 300 ብር እዩ። ኣብዚ (ቻይና) ፕሮሰስ ጌሮም፡ ንፍርቂ ኪሎ ቡን 800 በናይ ቻይና ቕርሺ እዩ ዝሽየጥ፤ 8 ሽሕ ብር ማለት'ዩ። ኢትዮ ፍሌቨር ኢሎም እዮም ዝሸጥዎ። እዚ ቡን ኣብ ኢትዮጵያ ፕሮሰስ ተጌሩ ብቐጥታ ናብ ቻይና ሰደድ እንተዝግበር፡ ሸርፊ ወፃኢ ናብ ኢትዮጵያ እዩ ዝመፅእ" ብምባል የረድእ። ካብዚ ብዝዘለለ ኣብ ከም ፋብሪካታት ሲሚንቶን ሓፂንን፡ ኢንደስትርያል ሮቦቲክን ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስን ኣብ ስራሕ ብምውዓል፡ ብትሑት ወፃእን ጉልበትን፡ ተወዳዳሪ ፍርያት ምቕራብ ይከኣል፡ ኢሉ። ሰላሙ ይስሃቅ ቅድሚ ንትምህርቲ ናብ ቻይና ምኻዱ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ቴክኒካል ዩኒቨርሲቲ መምህር ኮይኑ ይሰርሕ ነይሩ። እቲ ሕዚ ይመሃረሉ ዘሎን ቅድም ሕዚ ይምህረሉ ዝነበረን ትካል፡ ንኢንዳስትርያል ሮቦቲክስ ሓዊሱ ብኣርባዕተ ዘፈራት ትምህርቲ፡ ብሓባር ንምስራሕ ስምምዕ ስለ ዘለዎም፡ ናብ ሃገሩ እንትምለስ በዚ ዓውዲ ዜጋታት ከፍርይ ይብህግ። ኣርባዕቲኦም ዘፈራት ትምህርቲ፡ ኣብቲ ቴክኒካል ዩኒቨርሲቲ ዝጠቓለሉ እንትኾኑ፡ ንሰላሙ ሓዊሱ ካልኦት ኣብ ተመሳሳሊ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ቻይና ትምህርቶም ይከታተሉ ዘለዉ ኢትዮጵያውያን፡ ናብ ሃገሮም ተመሊሶም ኣብቲ ማእኸል ከም ዋና ኣሰልጣኒ ኮይኖም ክሰርሑ'ዮም። ከም ኣገላልፃ ሰላሙ፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ካብ ዝህቦም ስሩዓት መርሃ ግብሪ ትምህርቲ ብተወሳኺ፡ ክእለት መዕበይ ስልጠናታት ብምውሳድ፡ ንዓለምለኸ ውድድር ክእለት ይዳለዉ ኣለዉ። ኣብ ኢትዮጵያ ኢንዳስትሪ ይሰፍሕ ከም ዘሎ ዝዛረብ ሰላሙ፡ እዚ እንዳስትሪ ድማ ብኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ ምሕጋዙ ዘይተርፍ'ዩ ይብል።


ሚሌኒያልስ፡ ብሓቂ 'ዕድለኛታት ዘይኮኑ ወለዶ' ድዮም?

ካብ 1981 ክሳብ 1996 ኣብ ዘሎ ግዜ ዝተወልዱ ሰባት ወይ ወለዶ 'ሚሌኒያልስ' ተባሂሎም ዝጽውዑ ኮይኖም ካብቶም ቅድም ኢሎም ዝነበሩ ወለዶታት ዝዛየደ ብልጽግናን ዓለምለኻዊ ጽልዋን ዝሓልሙ ተባሂሎም እዮም ዝውሰዱ። እዚኦም ፈላሞት ናይ ባዕሎም ኮምፒዩተር፣ ዘመናዊ ቴሌፎናት [ስማርትፎን]፣ ኢንተርነትን ዓለማዊ ዋሕዚ ሓበሬታን ዝነበሮም ናይ መጀመርታ ወለዶ'ዮም ክብሉ ሰብ ሞያ ይገልጹዎም። ይኹን'ምበር እዞም ወለዶ፡ "ብውድቀቶም" ይኹን "ብሕምቐቶም" ካብ ጽግዕተኝነት ወለዶም ዘይተናገፉ ብምዃኖም፡ ብተደጋጋሚ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ክንቐፉን ንርኢይቶታት ዝተቓልዑን'ዮም። ብዛዕባ ነብሶም ዓብዪ ግምት ዝነበሮም ኮይኖም፡ ምስ ወለዶም ብዝተኣሳር ብዝነበሮም ሓለፋ ትምህርቲ ከምኡ'ውን ማሕበራዊ ውህደት ዝምክሑ'ዮም ተባሂሎም ይንቀፉ። እንተኾነ ዓለምለኻዊ መጽናዕታት ከም ዘመክትዎ ብግሃድ 'ሚሌኒያልስ' ዝተንደላቐቐ ህይወት ንምንባር ብዝብል ብዝኸዱዎ ርሕቐት ካብ ኣያታቶም ንላዕሊ ኣብ ዕዳ ናይ ምእታው ዕድሎም ዝለዓለ እዩ። ኣብ ሞንጎ ትጽቢትን ክውንነትን ዘሎ ምርሕሓቕ ዘይምግንዛብ ድማ፡ እዞም ወለዶ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣደዳ ላግጽን ጎዳኢ ርኢይቶ ዝቐርበሎምን ኮይኖም ኣለው። እቲ ካብዚ ዝኸፍአ፡ ካብቲ ንዕኦም ዝትክኡዎም 'ወለዶ ዜድ (Z)' ዝበጽሖም ንዑቕ ኣረኣእያ'ዩ። ስለዚ፡ ሚሌኒያልስ እንታይ'ዮም ኾይኖም? ናይ ብሓቂ ወዲቖም ድዮም? ብዙሓት ኣብዚ ዙርያ መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰባት፡ እዚ ወለዶ ክንቀፍ ኣይግብኦን ዝብል ምላሽ'ዩ ዘለዎም። "ሚሌኒያልስ፡ መጀመርታ ዘመናዊ ስልክን ኢንተርነትን ዝወነኑ ወለዶ'ዮም። ስለ ዝኾነ ድማ በዚ መገዲ ኣብ ዓለም ብዛዕባ ንዝህልዎም እጃም ኣብ ግዝኦም ረዘንቲ ሓሳባት ከማዕብሉ ትኽክል'ዩ" ይብል ፕሬዝደንት ኣብ ሞንጎ ወለዶታት 'ሚሌኒያልስን ዜድን' መጽናዕቲ ዘካይድ ማእከል ጀነሬሽናል ኪኔቲክስ ጃሶን ዶርሲ። "ወለዶም፡ ምስ ሕሉፍ ወለዶ ብምንጽጻር ዝሓሸ ናይ ትምህርቲ ዕድል ብምህላዩ፡ ዕውታት ክኾኑ ከም ዝኽእሉ'ዮም ዝነግሩዎም" ኢሉ። ይኹንምበር፡ ካብ 2008 ክሳብ 2009 ዘጋጠመ ቑጠባዊ ዝሕታለ፣ ሕጂ ድማ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብኣብነት ብምልዓል እዞም ወለዶ ዕድለኛታት ኣይኮኑን ኢሉ ይካታዕ። "ብብዙሕ መልክዑ፡ ሚሌኒያልስ ዕውታት ኮይኖም'ዮም፤ ግን ድማ ምስ ቑጠባዊ ዝሕታለ፣ ዝቕባበ ዋጋ፣ ምትሓት ደሞዝን ምውሳኽ ዋጋታትን ተላቲሞም" ይብል። ስነ ሞገት እቶም ሰብ ሞያ ብስታቲስቲካል መረዳእታ'ውን ዝተደገፈ እዩ። ኣብ ኣመሪካ፡ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ዋሽንግተን ፖስት ኣብ ዘዳለዎ ጸብጻብ እቶም ሚሌኒያልስ "ኣብ ታሪኽ ኣመሪካ ዕድለኛታት ዘይኮኑ ወለዶ ክብል" ገሊጹዎም እዩ። "እቲ ሕጂ ኣጋጢሙ ዘሎ ቅልውላው ኣብ ግምት ብምእታው [ለበዳ ኮቪድ-19] ብማእከላይ ሚሌኒያልስ ዋላ'ውን ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር ካብ ካልእ ወለዶ ብዝለዓለ ዕድል ስራሕ እንተረኸቡ ትሑት ቑጠባዊ ዕብየት'ዮም ኣርእዮም" ይብል እቲ ጽሑፍ። "ሚሌኒያልስ እቲ ቁጠባዊ ጸገማት ዘውረደሎም ሃሰያ ንመዋእሎም ዝፍለዮም ኣይኮነን፤ እዚ ብትሑት እቶት፣ ትሑት ብልጽግናን ሃብቲ ንምውናን ነዊሕ ግዜ ብምውሳድን ዝግለጽ'ዩ"። ኩሉ ወለዶ ነናይ ባዕሉ ዝሓልፎም ግድላት ኣለው፤ ዶርሲ ነዚኦም 'ወሰንቲ ግዝያት' ክብል ይገልጾም። እዚኦም ናይ ህይወትን ትምህርትን ምርጫታት እንገብረሎም፣ ብዛዕባ ክብርታትን መጻኢናን እንውስነሎም መድረኻት ጉዕዞ'ዮም። ካብ 1928 ክሳብ 1945 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ኣብ ዘሎ ግዜ ዝተወለዱ 'ሳይለንት' ወለዶ ተባሂሎም'ዮም ዝጽውዑ። ናይዚኦም ግዜ፡ ብዓብይኡ ብካልኣይ ኲናት ዓለም ይግለጽ። ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣብ ዘለው ዓመታት ዝተወለዱን [ካብ 1946 ክሳብ 1964 ዓ.ም] 'Baby boomers' ዝበሃሉ ኮይኖም፡ እቲ ግዜ ንዝተወሰነ ግዜ ዝጸንሐ ወሰኽ መጠን ወሊድ ዝተራእየሉ ብምዃኑ'ዩ ነዚ መጸውዒ ተዋሂቡዎም። ወለዶ ኤክስ [X] ዝብሃሉ ድማ ካብ 1965 ክሳብ 1980 ዝነበሩ ኮይኖም መወዳእታ ዝሑል ኲናትን ዝርግሐ ለበዳ ሕማም ኤችኣይቭን ዝርኣዩ'ዮም። እቶም ወለዶ ዜድ [Z] ዝብሃሉ ካብ 1997 ክሳብ 2012 ዓ.ም ኣብ ዘሎ ግዜ ዝተወለዱ ሰባት ድማ፡ ብጽልዋ ኮሮናቫይረስ ዝግለጽ ህይወት ዘሕልፉ ዘለው እዮም። ኩሎም ወለዶታት ግን፡ ብተፈጥሮኣዊ ሓደጋታት፣ ለበዳታትን ኣዝዮም ዘሰክፉ ፖለቲካዊ ፍጻሜታትን ዘተኣናግዱ ምዃኖም ሓደ ይገብሮም። እቲ ቀንዲ ነገር ይብል ዶርሲ፡ ኣብ ምኽባር ዋጋ መነባብሮ ዘሎ ጉዳይ'ዩ። ብቐንዱ ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ዓለም ንትምህርትን ክራይ ገዛን ዝሕተት ወጻኢ ኣዝዩ ልዑል'ዩ። ወለዶ ዜድ ክሳብ ዝመጽኡ፡ ኣብ መላእ ዓለም ዘለው ወለዶታት ሚሌኒያልስ ዳርጋ ተመሳሰልቲ'ዮም ነይሮም ክብል እቲ ክኢላ የብርህ። እዚ ማለት "እቶም ሰባት ተመሳሰልቲ'ዮም ዘይኮነ፡ ብዛዕባ ርክባት፣ መዘናግዒ፣ ባህልን ፖለቲካዊ ተሳትፎን ዝነበሮም ኣተሓሳስባ ተመሳሳሊ'ዩ ማለትና'ዩ። እቲ ቑጠባ'ውን ናይ ባንክን ቐረባትን ስርዓት ስለ ዘሎ ዚያዳ ዝተኣሳሰረ'ዩ" ኢሉ። ዶርሲ፡ ሚሌኒያልስ ብምኽንያት እቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ዋሕዚ ሓበሬታን ምትእስሳርን ተራ ዞባዊ ወይ ከባቢያዊ ፍጻመ ዓለምለኻዊ ክኸውን ዝገብር ዓለምለኻውነት ዘሰነፎም'ዮም ይብል። "ብዛዕባ ከም ኲናት ዓለም ኣይኮንኩን ዘውግዕ ዘለኹ፤ እኳ ድኣ ኣብ ሓንቲ ሃገር ዘጋጥም ናይ ባንኪ ቅልውላው ኣብ ካልኦት ዓብዪ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል'ዩ፤ እዚ ከኣ ኣገዳሲ'ዩ"። ኣብ ርእሲኡ ግን፡ እዞም ወለዶ ካብ ወለዶም ንላዕሊ ናይ ስራሕ ጸገም ዘጋጥሞም'ዮም። "ዕድሚኦም ሙሉእ ኣብ ሓደ ኩባኒያ ተቖጺሮም ክሓልፉዎ ከም ዘይደልዩ ብመጽናዕቲ ከነረጋግጽ ክኢልና ኢና" ዝብል እቲ ክኢላ፡ እዚ ናይ ሓሳብ ናጽነት "ናይ ባዕለይ ስራሕ ክፈጥር ይኽእል'የ" ዝብል ባህጊ ከሕድሩ ከም ዝገበሮም የረድእ። ግን ድማ ናይዚ ኣሉታዊ ሸነኽ ኣሎ። እዞም ወለዶ ኣብ ከይዲ ብዝገጥሞም ፈተና ሸብረኽረኽ ናይ ምባል ዝንባለ ኣለዎም። "ብጸገማት ክሰናበዱ ከለው ድማ፡ ብስርሖም ናይ ምዕባይ፣ ሓዳር ዝገብርሉ፣ ቖልዓ ዝወልዱሉ ግዜ፣ መንበሪ ገዛ ዝዕድጉሉ ወይ'ውን ገንዘብ ዝዓቕርሉ ግዜ ንግዝኡ ብዝብል'ውን ንጎኒ ከጽንሑዎ ይስትውዓሉ"። ካብዚ ብዝብገስ፡ እቲ ዘቐመጡዎ ሸቶ ተኾሊፉ ዝብል ስምዒት ይሓድሮም። "እዚ ወለዶ፡ ካብ ቑጽጽሩ ወጻእ ብዝኾኑ ምኽንያታት፡ ብዙሓት ነገራት ኣዝዮም ዝርሓቑኒ'ዮም ኢሉ ክስምዖ ይኽእል'ዩ ምባል ይከኣል" በሃሊ'ዩ ዶርሲ። ሚሌኒያልስ ኩለመንኦም ጸልማትን ብድሆታት ዝዓሰሎን'ዩ ማለት ኣይኮነን። እቲ ሓቂ ካብኡ ዝተፈለየ'ዩ። ኣብ ዙርያ እዚ ወለዶ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ እዞም ሰባት ብዙሕነት ንምቕባል ድሉዋት ከም ዝኾኑን ጽልዋ ዝሰርሑዎም ነገራት ዝርድኡን'ዮም ይብሉ። ንኣብነት፡ እዚ ወለዶ ብምኽንያት ጾታ ዘሎ ኣፈላላይ ደሞዝን ዘይማዕርነትን ንክፍታሕ ስጉምቲ ዝወሰደ ፈላማይ ወለዶ'ዩ። ከም ዶርሲ ዝበሉ ክኢላታት ግን ከምዚ ዓይነት ለውጢታት ዚያዳ ለውጢ ንክመጽእ ንዝገበረ ወለዶ ሚሌኒያልስ ንወለዶ ዜድ ዝረብሑ'ዮም ኢሎም ይኣምኑ። ብተወሳኺ፡ ሚሌኒያልስ ቅድሚኦም ካብ ዝነበሩ ወለዶምን ኣቦ ሓጎታቶምን ንምህዞ ስራሕ ልዑል ዋጋ ዝህቡ'ዮም። "እዚ ወለዶ [ፈላማይ'ዩ] ምህዞ ስራሕ ከም ሓደ መተባብዒ ገይሩ ዝወሰደ'ዩ። ኣብ ካልኦት ወለዶታት ዝለኾነ ተበግሶ ካብ ሓለፍቲ ዓበይቲ ኩባኒያታት፣ መንግስታትን ካልኦት ስልጣን ዘለዎም ኣካላትን ክመጽእ ዝጽበዩ ዝነበሩ'ዮም" ብምባል ዶርሲ የብርህ። ካብዚ ብዝብገስ፡ ዶርሲን ናይ ሞያ ብጾቱን ብዛዕባ እዞም ወለዶ "ኣዝዩ ብሩህ ተስፋ" ኣለዎም። "ሚሌኒያልስ ግሩም ክእለት ኣለዎም፤ ብተዛማዲ መናእሰይ'ውን ስለ ዝኾኑ ኣብ ቐረባ ዓመታት ብዝመጽእ ቑጠባዊ ለውጢ ተጠቀምቲ ክኾኑ'ዮም" ኢሉ። ወሲኹ "ንቕድሚኦም ዝረብሖም ውሳነ ንክውስኑን ዕላምኦም ንከነጽሩን ዘኽእል እኹል ግዜ ኣለዎም። በቲ ሓደ ሸነኽ እዚ ወለዶ ዕድለኛ ኣይኮነን ዘብል እንተሃለወ'ውን፡ እቲ ዝኾነ ናብ ረብሕኦም ንምሽራፍ ግዜ ኣለዎም" ክብል ኣረዲኡ። ብዙሓት ሃገራት ካብ ዘለወን ክሰርሕ ዝኽእል ሓይሊ ሰብ፡ ኣካል እዚ ወለዶ ከም ዝኾነ ዝገልጹ ሰብ ሞያ ኣብ ብርኪ ምምሕዳራት ዘለው'ውን ንሳቶም ከም ዝኾኑ ይሕብሩ። ካብ ወለዶ "ሳይለንት" ክሳብ ዜድ ዘሎ ምክፍፋል ወለዶታት ንገሊኡ፡ ስያመ ወለዶታት ባጫ እንተመሰለ'ውን፡ ንሰብ ሞያ ግን እዚ ምክፍፋል ኣዝዩ ኣገዳሲ'ዩ። "ኣብ መስርሕ ግዜ ዝህሉ ናይ ኣረኣእያ ለውጢ ንምጽናዕ ይሕግዙ'ዮም" ክብል ፕሬዝደንት ኢንስቲትዩት መጽናዕቲ ፒው ሚካኤል ዲሞች ገሊጹ። "ከም ዓለምለኻዊ ፍጻሜታት፣ ቴክኖሎጂካዊ፣ ቑጠባውን ማሕበራውን ለውጥን ዕብየትን ምስ ዑደት ህይወት ዘለዎም ምትእስሳርን ሰባት ንዓለም ዝርእይሉ መነጽር ኣብ ምቕራጽን ሓገዝቲ'ዮም" ኢሉ። ኢንስቲትዩት መጽናዕቲ ፒው፡ ወለዶ ሚሌኒያልስ ካብ 1981 ክሳብ 1996 ዓ.ም ዝተወለዱ'ዮም ክብል እዩ ዝገልጾም። ጃሶን ዶርሲ ግና፡ ካብ 1977 ክሳብ 1995 ዓ.ም ዝተወለዱ'ዮም ብምባል ይሰርዖም። እዚ ወለዶ፡ ኣብ ከተማ ይኹን ኣብ ገጠር ወይ'ውን ደረጃ ትምህርቶምን እቶት ስድራቤቶምን ብዘየገድስ ካብ መጀመርቱ ምስ ቴክኖሎጂ ፍሉይ ዝምድና ዝነበሮ'ዩ። ይኹን'ምበር "ወለዶ ሚሌኒያል ብምኽንያት 9/11 [ኣብ ወርሒ መስከረም 2001 ኣብ ኣመሪካ ዝተፈጸመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ] ኣብ 1995 እዩ ዘብቅዕ፤ እዚ ኸኣ ንመብዛሕትኡ ክፋል ግዜ ኣገዳሲ ፍጻመ'ዩ። ግን ድማ እቶም ድሕሪ 1995 ዝተወለዱ ን9/11 ኣይዝክሩዎን" ኢሉ።


ኣብ ሰማይ እትበርር መኪና

እዛ መኪና’ውን ነፋሪት’ውን ኮይና እተገልግል ተሽከርካሪት ኣብ ሰማይ 40 ሰዓታት ዝወሰደ ናይ ፈተና በረራ ኣካይዳ ኣላ። እንተኾነ ግን ዛጊድ ንኽትበርር ዘኽእላ ምስክር ወረቐት ኣይተውሃባን ኣሎ።


ካብ ዩቲዩብ ኣብ ወርሒ ካብ 30 ሽሕ ክሳብ 220 ሽሕ ብር ዝረኽቡ ኢትዮጵያውያን ዩቲዩበራት

ዩቲዩብ ንዘኽብሮ የኽብር። ግዘን ሓሳቦምን ሂቦም "ስረሐይ ኢሎም" ብትግሃት ቪድዮታት ንዝሰርሑ ሰባት ከይወዓለ እንከይሓደረ 'በረከት' ሒዝሎም ይመፅእ።  ንገሊኦም ብሚልየን ዝቑፀር ዶላር ይኸፍል። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 2020፡ ዩቲዩብ ራያን ካጂ ንዘተብሃለ ሰገን 29.5 ሚልየን ዳላር (ብእዋናዊ ሸርፊ ልዕሊ 1 ቢልየንን 305 ሽሕ ብር) ከፊሉ። እዚ ሰገን ናይቲ ዓመት ናይ ዩቲዩብ ልዑል ተኸፋሊ እንትኾን፡ ንዕኡ ስዒቡ ጂሚ ዶናልድሰን ዝተብሃለ ካልእ ዩቲዩበር ከኣ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት 24 ሚልየን ዳላር (ልዕሊ 1 ቢልየን ብር) ካብ ዩቲዩብ ረኺቡ። ዝኾነ ኾይኑ ክልቲኦም ዩቲበራት ኣብቲ ዓመት ዝረኸብዎ ኣታዊ፡ ኣብ 2014 ዓ.ም ንከተማ ሃዋሳ ምስ ዝተመደበ ባጀት ዝመዓራረ እዩ́። ኣብ ኢትዮጵያ'ውን ዩቲዩብ ንብዙሓት መመሓደርን ፍልፍል ኣታውን ይኸውን ኣሎ። ሚኪያስ ተኽለማርያም ይበሃል። ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት'ዩ ሚኪ ማይኮ ብዝብል ስያመ ናብ ዩቲዩብ ተፀንቢሩ። ቅድም ኢሉ'ውን ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ጥበብ ናይ ምስራሕ ድሌት ዝነበሮ ሚኪያስ፡ ኣብ እንዳ ኢንተርኔት ተቖፂሩ ይሰርሕ ብዝነበረ መሓዝኡ ኣቢሉ፡ ዩቲዩብ  ናይ ምዕዛብ እድል ተፈጢርሉ። እዚ ዕድል፡ ኣብ ዩቲዩብ ዝና ዘትረፉ ናይ ሃገራት ወፃኢ ዩቲዩበራት ንኽከታተልን ንሱ'ውን በዚ መድረኽ ኣቢሉ ስራሕ ክጅምር ደሪኽዎ፤ ናይ ዩቲዩብ ቻነል ድማ ኸፊቱ። ካብኡ ካሜራ ብምክራይ" ምስ መሓዙቱ ኮይኑ ናይ 10 ደቒቓ ድራማ ሰሪሑ፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ቻነሉ ቪድዮ ፀዓነ። ይኹን'ምበር እዚ ቪድዮ ብዙሕ ተመልካቲ ኣይረኸበን። በዚ ኩነታት ተስፋ ዘይቆረፀ ሚኪያስ ካልእ ናይ 'ፕራንክ' ቪድዮ ብምስራሕ ይፅዕን። "ንሱ ዝሐሸ ተመልካቲ ኔርዎ። ማለት 50 ወይ 60 ተመልካቲ ኔሩ" ብምባል ይዝክር። ብኸምዚ መገዲ ስርሑ ዝቐፀለ ሚኪያስ፡ ናይ ቪድዮታቱ ተመልካቲ ቀስ ብቀስ ብምውሳኽ፡ ዛጊድ ዝሰርሖም ቪድዮታት ብሓፈሻ  ልዕሊ 43 ሚልየን ግዘ  ተራእዮም። ናብ 485 ሽሕ ዝፅጋዕ 'ሰብስክራይበር' (ተኸታሊ) ረኺቡ። እዚ ብድምሩ ክሳብ 5 ሚልየን ብር ንኽረክብ ኣኽኢልዎ። ካብ ዩቲዩብ ብዙህ ረብሓ ረኺበ'የ ዝብል እቲ ዩቲዩበር፡ ኣብ ሰሙን ኣብ ዝተፈላለዩ ርእሰ ጉዳያት ሓሙሽተ ቪድዮታት ብምስራሕ የመሓላልፍ። ካብዚ ብዝረኽቦ ገንዘብ ድማ፡ "ብፅቡቕ ኩነታት" ናብርኡ ይመርሕ ኣሎ።  ዩቲዩብ ብነፃነት ዝደልዮ ንክሰርሕ ዕድል ሂቡኒ፤ ንዓይ እዚ ምርካብ እቲ ዝዓበየ ረብሓ'ዩ። ካብዚ ወፃኢ ካብ ካልኦት ማሕበራዊ ሚድያ ብዝሐሸ ገንዘብ ይኸፍል'ዩ። እዚ ድማ ንባዕለይ ክሕግዝን ክልውጥን ኣኽኢሉኒ"ብምባል የረድእ። "ካብ መወዓውዒ ወፃኢ ኣብ ወርሒ ካብ ኣርባዕተ ሽሕ ክሳብ ሓሙሽተ ሽሕ ዳላር (ብእዋናዊ ሸርፊ 220 ሽሕ ብር) ከምዝረክብ ዝዛረብ ሚኪ ማይኮ፣ ካሜራ ተኻርዩ ዝጀመሮ ስራሕ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ክልተ ዘበናዊ ካሜራ ሓዊሱ ሙሉእ ናውቲ ክውንን ኣኽኢልዎ። ካብዚ ሓሊፉ ድማ፡ ንሸሞንተ ሰባት ቆፂሩ የስርሕ ኣሎ። ዊንታና ይልማ  ድማ፡ ኣብ ኣተዓባብይኣ ዝረኣየቶን ክእረም ይግባእ ኢላ ዝሓሰበቶ ልምዲ ንምቕያር ብምባል ኔራ ናብ ዩቲዩብ ዝተፀንበረት። ኣብ ፍቕሪ፣ ሓዳርን ርክብን ብግልፂ ምዝታይ የድልይ ኢላ ትኣምን ዊንታና፡ እዚ ማሕበራዊ መድረኽ ነዚ ዕድል ሂብዋ። "ናተይ ስድራ ቖልዑ እንከለዉ'ዮም ሓዳር ጌሮም፣ ምስትውዓል ስለዘይብሎም'ዩ እውን እመስለኒ ብዙሕ ግዘ ክፃልኡ እየ ዝርእዮም።.... ተምሃሪት ሃይስኩል (ካልኣይ ብርኪ) እንከለኹ፡ ኣቦይን ኣደይን ተፈላልዮም። .... ብጣዕሚ ሕማቕ ሂወት ኢና ኣሕሊፍና፡ ንሶም ስለዝተፈላለዩ .... ዝመርሐና ኣይነበረን። ካብዚ ግዘ ጀሚሩ (ኣብ ጉዳይ ፍቕርን ሓዳርን) ንምስራሕ ኣብ ውሽጠይ ኔሩ" ትብል ዊንታና፡ ኣብ ጉዳይ ስድራ ብትኹረት ክስራሕ ይግባእ ትብል። "እዚ ሱቕ ዝበሃል ጉዳይ ኣይኮነን። ትውልዲ ዝቕረፀሉ'ዩ። .... ስለዝኾነ ነዚ ስራሕ ክሰርሕ ዝደረኸኒ፡ ናይ ባዕለይ ሂወት፣ ናይ ስድራይ ሂወት'ዩ" ትብል። በዚ ተበጊሳ፡ ኣብ ሓደ ዩቲዩብ ቻነል ተቖፂራ፡ ኣብ ጉዳይ ምሕዝነት፣ፍቕርን ሓዳርን ተቖፂራ ዝሰርሓቶም ቪድዮታት ብሚልየን ዝቑፀር ተመልካቲ ክትረክብ ኣኽኢልዋ። ነዞም ቪድዮታት ምስተዳሉ፡ ወናኒ ናይቲ ትሰርሐሉ ዩቲዩብ ቻነል ኣብ ወርሒ 10 ሽሕ ብር ይኸፍላ ኔሩ። ዊንታና ዩቲዩብ እንትትሰርሕ ዘጋጠማ ብድሆ ካብ ናይ ሚኪያስ ዝተፈለየ'ዩ። ዋላ'ኳ ቪድዮታታ ፅቡቕ ተመልካቲ እንተነበሮም፡ ነቲ ስራሕ ክትገድፎ ዝዕድሙ ርኢቶታት ይበፅሕዋ ኔሮም። ገሊኦም ርኢቶታት "ንሞራላ ከይትንክፉ" ብምጥንቃቓ ናብዚ ሕዚ ዘለቶ ብርኪ ንክትበፅሕ ምኽንያት ከምዝኾነ ትዛረብ። ኣብ ትሰርሐሎም ጉዳያት ብምንባብን ናይ ሰባት ልምዲ ብምሕታትን እኹል ምድላው ከምትገብር ትዛረብ ዊንታና፡ ቁፅሪ ተመልከትቲ ናይ ትሰርሖም ቪድዮታት ዋላ'ኳ እንተወሰኸ፡ መሃይኣ ግና ከምዘይወሰኸ ተረድእ። ስለዝኾነ ድማ እዚ ኣጋጣሚ ናይ ባዕላ ናይ ዩቲዩብ ቻናል ክትኸፍት ሓጊዝዋ። ንኽልተ ዓመታት ዝሰርሐትሉን ንዓወታን ተፈላጢት ንክይኸውን ምኽንያት ኮይኑኒ ኢላ ብምግዳፍ ናይ ባዕላ ዩቲዩብ ካብ ትኸፍት ክልተ ወርሒ ኣቑፂራ፤ ኣብዚ ግዘ ልዕሊ 19 ሽሕ ሰብስክራይበር 750 ሽሕ ጠቕላላ ተመልካቲ (ቪው) ረኺባ። ዊንታና'ውን ከም ሚኪያስ፡ ብነፃነት ምስራሕን ሰፊሕ ናይ ስድራ ግዘ ምሕላፍ ካብ ዩቲዩብ ዝረኸበቶ ረብሓ'ዩ። "ካብ 10 ሽሕ ናብ 30 ሽሕ ብር በፂሐ .... ካብ ዝጅምሮ ገና ክልተ ወርሐይ'ዩ እናዓበኹ ከምዝኸድ ርግፀኛ እየ" ትብል። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ናይ ሰባት ሂወት ለውጢ ክትፈጥር ከምዝኸኣለት ብምግላፅ፡ "ካብ ሓሙሽተ ሰባት እቲ ሓደ ብጣዕሚ ኢኺ ሓጊዝክኒ እንተይሉኒ፡ ብጣዕሚ እሕጎስ። ንሱ'ዩ ዕላማይ። ኣነ ዝፈልጦ፡ ፅቡቕ ዝመስል ኣብ ውሽጢ ግና ዝፈረሰ ስድራ ኣሎ። ኣብኡ ክበፅሕ ምኽኣለይ ደስ ዝብል'ዩ.... ምስ መፃምደይ ክፈላለ ኢለ ኔረ፡ ናህትኪ ቪድዮ ምስ ረኣኹ ተመሊሰ፡ ዝብል ሰብ ክረኽብ ከለኹ ብጣዕሚ እሕጎስ። ካብዚ ንላዕሊ ዓወት እንታይ ኣሎ?" ብምባል ትሓትት። "ኣነ ኣብዚ ዝበፃሕኹ፡ ብፅንዓት ስለዝሰራሕኹ እመስለኒ.... ብተኸታታሊ ብዘይ 'ቪው' እየ ሰሪሐ። ነዊሕ እዋን እንክሰርሕ ዩቲዩብ ኣይኸፈለንን ኔሩ። ምኽንያቱ ናይ ዩቲዩብ ሕጊ ክሕሉ ኔሩኒ። ዩቲዩብ ኣርባዕተ ሽሕ ናይ 'ተመልካቲ' ሰኣት ዝብሎ ነገር ኣሎ።ንሱ ክሳብ ዝመልእ፡ ብትግሃት ሰሪሐ'የ" ዝብል ሚኪያስ፡ ኣብ ዩቲዩብ ውፅኢት ንምርካብ፡ ፈላማይ ቁልፊ ፅንዓት ምዃኑ ይገልፅ። "ፈለማ ናይ ዩቲዩብ ስራሕ ንምስራሕ፡ ባዕልኻ ምፍላጥ'ዩ። ክንሰርሖን ክነመሓላልፎን ንደልዮ ነገር ክንፈልጥ ይግባእ። ናህተይ ድሌት ናይ ውሽጠይ እንተዘይኾን ኔሩ፡ ነቶም ፈተናታት ኣይምሓለፍክዎን። ብዙሓት ፈተናታት ንክንሓልፍ ዝገብረና፡ ሓቀኛ ድሌትና እንተኾይኑ'ዩ" ትብል ዊንታና። ከም ሚኪያስ ዙርያና እንተድኣ ተዓዚብና፡ ኩሉ ነገር ንናይ ዩቲዩብ ቪድዮ እታወት ክኾን ይኽእል። "ሓንቲ ኣደ ካብ ስራሕ መፅያ፡ ብኸመይ ንውላዳ ከምትሕብሕብ፣ ንስራሕ ክትከይድ፡ ንውላዳ እንታይ ኣዳልያ'ያ ትኸድ? ነዚ ምርኣይ ዝደሊ ተመልካቲ እኮ ኣሎ። ....መኸምበቲ ህንፃ ዝሰርሑ መናእሰይ ዩቲዩብ ተወሳኺ እቶት ምግባር ይኽእሉ'ዮም። ሓደ ገዛ ተጀሚሩ ክሳብ ዝዛዘም ዘሎ ልፍዓት ኩላትና ክንርእዮ ንደልይ ነገር እዩ። ህይወት ኩሉ ምስ ዩቲዩብ ምርኻብ ንኽእል ኢና" ይብል። ዊንታና ድማ፡ ዩቲዩብ ብትግሃት ንዝሰርሑ ከምዘበረታትዕ ብምግላፅ፡ ዝፀዓኑ ቪድዮታትን ቁፅሪ ተመልካቲኦምን ብዝወሰኸ ቁፅሪ ዝርከብ ገንዘብን ረብሓን 'መቋረፂ' ስለዘይብሉ ተዋዳዳራይ ሓሳብ ሒዝካ ምምፃእ ከምዘድልይ ትገልፅ። ቅድሚ ዓመታት በዓልሞያ ስልጠና ሚድያ ፒት ዋልተር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርኢቶ፡ ኣብ ዩቲዩብ ዝፀዓኑ ቪድዮታት ውፅኢታዊ ንምግባር ዝሕግዙ ነጥብታት ኣቐሚጡ'ዩ። እቲ ፈላማይ ጉዳይ ናይ ተመልካቲ ሰዓት (watch time) እዩ። እሞ ከም ኣገላልፃ ዋልተር፡ ኣብ ዩቲዩብ ልዕሊ 'ቪው'፡ ተመልከትቲ ነቲ ዝተፅዓነ ቪድዮ ንኽንደይ ግዘ ርእየሞ ዝብል ወሳኒ'ዩ። ነዚ ኣብነት እንተቕምጥ፡ ሓደ ብካሊእት ዝቑፀር ናይ ምርኢት ግዘ ዘለዎ ግና ሓደ ሽሕ ግዘ ዝተርኣየ ቪድዮ፡ 100 ግዘ ምስዝተርኣየ ግና ናይ ሓደ ደቒቓ ናይ ምርኢት ሰዓት (watch time) ምስዘለዎ ቪድዮ ዝነኣሰ ክኾን ይኽእል'ዩ። ስለዚ ዋላ'ኳ ዝተፈለየ ሕጊ እንተዘይተቐመጠ፡ ናይ ምርኢት ግዘ ንምውሳኽ ካብ ሓደ ክሳብ ሰለስተ ደቒቓ ዝንውሓቱ ሰሓብቲ ቪድዮታት ምስራሕ፡ ውፅኢታዊ ንምዃን የኽእል'ዩ ይብል። እቲ ካልእ ርእሲ ወሳኒ ጉዳይ'ዩ። ንተመልከትቲ ክስሕብ ዝኽእልን ነቲ ቪድዮ ዝገልፅን፣ ካብቲ ቪድዮ ዝተወሰደ ሓሳብ ዝሓዘ ሓረግ ወይ ከኣ ካልእ ርእሲ ብዙሕ ተመልካቲ ንምርካብ የኽእል። ካብ ተደጋጋሚ ዓይነት ርእሲ ምቑጣብ ኣድላይ ከምዝኾነ ዝገልፅ እቲ በዓልሞያ፡ ርእስን ትሕዝቶ እቲ ቪድዮን ዝተፈላለየ ኮይኑ፡ ንተመልካቲ ዘሰሓሕት እንተድኣ ኮይኑ፡ ኣዝዩ ክጎድእ ከምዝኽእል ይሕብር። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ነቲ ቪድዮ ዝገልፅን ካብኡ ዝተወሰደን ሰሓቢ ምስሊ (Thumbnail) ምጥቃም፡ ተመልከትቲ ነቲ ቪድዮ ንክርእዩ ከምዝሕግዝ ይገልፅ። እዚ ናይ ዩቲዩብ ተመልከትቲ መስሓቢ መገዲ፡ ነቲ ትሕዝቶ ዝገልፅ ፅሑፍ ንምውሳኽ ከምዝሕግዝ ዝሓበረ እንትኾን፡ እዚ ድማ  ትሕዝቶ እቲ ቪድዮ ብሓፂርን ብቕልጣፈን ናብ ተመልካቲ ንምብፃሕ ይሕግዝ። እንተኾነ፡ ከም ርእሲ ዘሰሓሕት Thumbnail ምጥቃም ይጎድእ'ዩ። ፒት ዋልተር እቲ ዝተሰርሐ ቪድዮ ኣብ ዝተፈላለዩ ማሕበራዊ መድረኻት ምብፃሕ ዝብል መዛዘሚ ሓሳብ የልዕል። "ልምዲ ኣጠቓቕማ ዩቲዩብ ንዘይብሎም ተጠቀምቲ ኢንተርነት ንምርካብ፡ ካብ ዩቲዩብ "ውፅእ ኢልካ ምብፃሕ" የድልይ ይብል። ማእኸል እቲ ስራሕ ግና፡ ንተጠቀምቲ ክስሕብ ዝኽእል ቪድዮ ብተኸታታሊ ብትግሃት ምስራሕ ከምዝኾነ እዮም እቶም ዩቲዩበራት ዝገልፁ። ዊንታና ንመፃኢ ቅድም ኢላ ትሓስቦ ዝነበረትን ምስ ውላዳ ትሰርሖን ህፃናት ማእኸል ዝገበሩ መፅሓፍቲ፣ ሙዚቃታትን መደባትን ናይ ምቕፃል ትልሚ ኣለዋ። ሚኪያስ ድማ ኣብ ሰናይ ስራሕቲ ዝጀመሮም ተግባራት ኣጠናኺሩ ናይ ምቕፃል ሓሳብ ኣለዎ። ካብ ሰሙናዊ መደባቱ ሓደ ዝኾነን '30 ሰከንድ' ዝተሰመየ መደቡ፡ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ንዝተፀገሙ ሰባት ሓገዝ ዝረኽብሉ'ዩ። ስለዝኾነ ድማ ነዚ ሓሳብ ብምዕባይ 'የኔ ሰው' (ናህተይ ሰብ) ዝብል ትካል ሰናይ ምግባር ከፊቱ'ዩ። እሞ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ብምኻድ ክሳብ ሕዚ ኣብ ዘይተርኣዩ ርእሰ ጉዳያት ኣድሂቡ ንምስራሕ ትልሚ ዘለዎ እንትኾን፡ ምስ  ሰናይ ተግባር ብምትእስሳር ንምስራሕ ይትልም።


ኣፕል፡ ሞባይላ ይጽግነላ ናይ ዝነበረት ዓሚሉ ስእልታት ብምዝርግሑ ሚልዮናት ዶላር ካሕሳ ከፊሉ

ዓብዪ ኣሜሪካዊ ኩባንያ ቴክኖሎጂ ኣፕል፤ ሰራሕተኝኡ ኣብ ስልኪ ሓንቲ ዓሚል ዝነበረ ፎቶታት ብኦንላይን ብምዝርግሓ ሚልዮናት ዶላር ካሕሳ ከምዝኸፈላ ተፈሊጡ። እታ ውልቀሰብ ዝተበላሸዋ ኣይፎን ሞባይል ክተስርሓ’ያ ናብቲ ናይ ኣፕል መደብር ዝኸደት። ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ሞባይላ ካብ ዝነበሩ ስእልታት ገሊኦም ልክዕ ባዕላ ከምዝጠቅዐቶም ብምምሳል ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት ተዘርጊሖም። ኣፕል ነቲ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ዝተፈጠረ ስሕተት ብምእማን ይቕሬታ ሓቲቱ’ሎ። ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ “ምስጢራውነትን ድሕነትን ዓማዊልና ካብ ልቢ ኢና ንግደሰሉ። ኣብ እዋን ጽገና መረዳእታታት ክዕቀቡ ዝገብሩ ብዙሓት ኣሰራርሓታት እውን ኣለዉና” ኢሉ። “ኣብ 2016 ኣብ ሓደ ካብ ጨንፈር መደብራትና ከምዚ ዝበለ ይቕረ ዘይብሃል ጥሕሰት ከምዝተፈጸመ ምስፈለጥና ቅልጡፍ ስጉምቲ ኢና ወሲድና። ንኣሰራርሓ መደበራትና’ውን ብቐጻሊ ነትርሮ ኣለና” ክብል ወሲኹ ሓቢሩ። እቲ ክስተት ንመጀመርታ ጊዜ ኣብ ዘ ቴሌግራፍ ዝተቓልሐ ኮይኑ እታ ውልቀሰብ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኦሬጎን ትምህርታ ትከታተል ነይራ። ሽዑ ሞባይላ ንኽትዕረየላ ብምሕሳብ ናብ ሓደ ምስ ኩባንያ ኣፕል ተሓባቢሩ ዝሰርሕ ‘ፕጋትሮን ተክኖሎጂ ሰርቪስ’ ዝተብሃለ  መደብር መሸጣን ጽገናን ኣይፎን ትልእኻ። እቲ ጸገም ምስኣጋጠመ ከኣ ኣፕል ምጽራይ ብምግባር ንኽልተ ምስቲ ጉዳይ ዝተሓሓዙ ኪኢላታት ጽገና: ካብ ስራሕ ሰጒጉ። ኣፕል እቲ ጉዳይ ብምስጢር ክዕቀብ ድልየት’ኳ እንተነበሮ፤ ፔጋትሮን ንኣፕል ኣብ ዝኸፈሎ ካሕሳ ዝነበረ ናይ ቤት ፍርዲ ክትዕ’ዩ ኣቃሊዕዎ። ኣብ 2019 እውን ብተመሳሳሊ ሓደ ሰራሕተኛ መደብር ኣፕል ናይ ሓንቲ ሞባይላ ክጽገን ዝሃበቶም ሰበይቲ ስእልታት ካብ ስልካ ናብ ናይ ባዕሉ  ስልኪ ልኢኹ ነይሩ። ሽዑ ኣፕል ኣብቲ ጉዳይ ቅልጡፍ ምጽራይ ብምግባር ነቲ ሰራሕተኛ ከምዘባረሮ ይዝከር። እዞም ኣጋጣምታት ከኣ ነቲ ኣብ ኣሜሪካ እናሰፍሐ ዝመጽእ ዘሎ ምንቅስቓስ ‘መሰል ንጽገና’ ዘጠናኽር ኮይኑ፤ እቲ ምንቅስቓስ ከም ኣይፎን ዝበሉ ናውቲ ቴክኖሎጂ ኣብ መደብራት እቶም ዓበይቲ ኩባንያታት ክጽገኑ ከምዘይብሎም ይሓትት። ኣስታት 20 ግዝኣታት ኣሜሪካ ነቲ መሰል ንጽገና ዝድግፍ ሕጊ ረቂቅ ኣዳሊወን ኣለዋ። እቲ ሕጊ ኣፕልን ካልኦት ዓበይቲ ኩባንያታትን ብሳልሳይ ኣካል ንዝግለጹ ኪኢላታት ጽገና ዘድልይ ናውቲን እታወትን ከቕርቡ የገድድ።


ክሪፕቶካረንሲ፡ 600 ሚሊየን ዶላር ዝሰረቐ ሰርሳሪ እቲ ገንዘብ ንዋንኡ መሊሱ

600 ሚሊየን ዶላር ዘውጽእ ክሪፕቶካረንሲ ዝሰረቐ ሰርሳሪ ኮምፒዩተር መብዛሕትኡ እቲ ዝሰረቖ ገንዘብ ንሰብ ዋና ከም ዝመለሰ ተገሊጹ። ትማሊ፡ ፖሊ ኔትዎርክ ዝተባህለ ብቢትኮይንን ካልእ ዓይነት ክሪፕቶካረንስን ዝካየድ ምልውዋጥ ሃብቲ ዝከታተል ትካል 268 ሚሊየን ዶላር ዝኸውን ኢተር ዝተባህለ ክሪፕቶካረንሲ ከም ዝተመለሰ ብትዊተር ገሊጹ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፉ 24 ሰዓታት ድማ እቲ ሰርሳሪ 342 ሚሊየን ዶላር ዘውጽእ ክሪፕቶካረንሲ ከም ዝመለሰ ተሓቢሩ። እቲ ኮምፒተር ጠሊፉ ዝደልዮ ሓበሬታ ምስ ወሰደ ካብቲ ትካል ካሕሳ ዝሓትት ዘሎ ውልቀሰብ ነቲ ፖሊ ኔትዎርክ ዝተባህለ ትካል ዝሰረቐሉ ምኽንያት ወግዓዊ ገይሩ'ዩ። እቲ ኩባኒያ ድማ እቲ ሰርሳሪ 600 ሚሊየን ዶላር ዘውጽእ ክሪፕቶካረንሲ እንተመሊሱ፡ ፍርቂ ሚሊየን ዶላር ከም ዝህቦ ቃል ኣትዩ ኣሎ። ይኹን'ምበር እቲ ሰርሳሪ ነቲ ገንዘብ ከም ዘይደልዮ ተዛሪቡ። እዚ ጉዳይ ድማ ንሰብ ሞያ ድሕነት ሳይበር ዓብዪ ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። ትካል ፖሊ ኔትዎርክ "ሕጂ'ውን ኣብ ኢድ እቲ ሰርሳሪ 33.4 ሚሊየን ዶላር ኣሎ፤ ናይዚ ምኽንያት ቴዘር ዝተባህለ ክሪፕቶካረንሲ ነቲ ምዝውዋር ስለ ዝዓገቶ'ዩ" ክብል ኣብ ለንደን ዝርከብ ተንታኒ ክሪፕቶካረንሲ ተዛሪቡ። እዚ ገንዘብ ግን ዝምለስ ድዩ ብካሕሳ ነቲ ሰርሳሪ ዝተበዋህበ'ዩ ዝብል ግን ግልጺ ኣይኮነን። እቲ መንነቱ ዘይተፈልጠ ሰርሳሪ ንክዛነን ፖሊ ኔትዎርክ ሓለውኡ ንከጠናኽርን ብዝብል ነቲ ገንዘብ ከም ዝሰረቖ ይዛረብ። ፖሊ ኔትዎርክ ዋላ'ውን ናይዚ ውልቀሰብ መንነት እንተዘይፈለጠ 'ሚስተር ዋይት ሃርት' እናበለ ይጽውዖ ኣሎ። ዋይት ሃርት ዝተባህሉ ሰርሰርቲ መብዛሕትኡ ግዜ ኮምፒዩተር ብምጥላፍ ትካላት ናይ ድሕነት ስርዓቶም ንኸጠናኽሩ የተሓሳስቡ። ኣብ ዝሓለፉ 12 ኣዋርሕ ልክዕ ኣብ ፖሊ ኔትዎርክ ብዝበጽሐ ሳይበራዊ መጥቃዕቲ፡ ብርክት ዝበሉ ጸገማት ኣጋጢሞም'ዮም። ኣብ ወርሒ ለካቲት 11 ሚሊየን ዶላር ዝሽረፍ ይርን ፋይናንስ፣ 37 ሚሊየን ዶላር ኣልፋ ፋይናንስ፣ ኣብ ወርሒ መጋቢት ድማ 32 ሚሊየን ዶላር ዝግመት መርካት ፋይናንስ ተሰሪቖም'ዮም።


ኢትዮ-ቴሌኮም 40 ሚኢታዊት ብፅሒቱ ንምሻጥ ንተወዳደርቲ ክፍቲ ገይሩ

ሚኒስቴር ገንዘብ ኢትዮጵያ፡ ኢትዮ-ቴሌኮም  ብኽፋል ናብ ውልቀ ናይ ምዝውዋር ትልሚ ዝኾነ 40 ሚእታዊት ብፅሒት ኣክስዮን ንምሻጥ፡ ንተወዳደርቲ ክፍቲ ከምዝገበረ ኣፍሊጡ። ምስዚ ብዝዛመድ ናይ ኦፕሬሽን፣ ምምሕዳር መሰረተ ልምዓትን ዓቕምታት ቴክኖሎጂን ብዝምልከት ዘለዉ ብሉፃት ተሞክሮታት ብምምፃእ፡ ዋጋ ምውሳኽ ዝኽእሉ ድሌት ንዘለዎም ተጫረትቲ ከምዝዓደመ ተሓቢሩ። ብኽፋል ናብ ውልቀ ናይ ምዝውዋር ናይ ድሌት መግለጺ ቅጥዒ ከምዝወፅአን፡ እዚ ድማ ብኽፋል ናብ ውልቀ ናይ ምዝውዋር ዝምልከቱ መምርሕታትን ዝርዝር ሓበሬታትን ዝቐርበሉ ከይድን ረቛሕታት ብቕዓትን ሓዊሱ፡ ኣብቲ ሰነድ ከምዝሰፈረ ተገሊፁ። ነዚ ቅጥዒ ንምርካብ ድሌት ዘለዎ ኣካል ዘይምለስ 20 ሽሕ ዶላር ክኸፍል ከምዝግባእ ተሓቢሩ። ካብ ትካላት ልምዓት መንግስቲ ሓደ ዝኾነ ኢትዮ ቴሌኮም ብኣታዊኡ ኣትረፍቲ ካብ ዝኾኑ ትካላት ሓደ'ኳ እንተኾነ፡ ምስ ካልኦት ትካላት እቲ ዞባ እንትነፃፀር ትሑት ከምዝነበረ፡ ተንተንቲ እቲ ዓውዲ ይገልፁ። ኢትዮጵያ፡ ንኢትዮ-ቴሌኮም ሓዊሱ ካልኦት ትካላት ልምዓት መንግስቲ ንምሻጥ ዝወሰነት፡ ብቐንዱ ዘለዋ ብዙሕ ዕዳ ንምኽፋል ከምዝኾነ፤ ብተወሳኺ ከኣ ተበፃሕነት ቴሌኮም ንምውሳኽን ኣገልግሎት ንምቅልጣፍን ከምዝኾነ ይጥቀስ። ካብዚ ብተወሳኺ ናይ ሃገር በቆል ኢኮኖሚ ሪፎርም መደብ ኮይኑ፡ ናይ ውልቀ ቁጠባ ግደ ንምውሳኽ፣ ልምዓታት መንግስቲ ንምምሕያሽ፣ ተወዳድራይነቶም ንምጉልባት፣ ካፒታል ንዘለዎም ተበፃሕነትን ፅሬት ኣገልግሎት ንምምሕያሽን፡ ናብ ውልቀ ናይ ምዝውዋር ኣዋጅ ከምዝወፅአ፡ ሚኒስትር ገንዘብ ኣብ ናይ ሎሚመዓልቲ መግለፂ ኣመልኪቱ። ብትካላት ወፃኢ ካብ ዝተሓዙ ክልተ ፍቓዳት ቴሌኮም ብተወሳኺ፡ ቀንዲ ኣግልግሎት ወሃቢ እታ ሃገር ዝኾነ ኢትዮ ቴሌኮም'ውን ንሰብሃፍቲ ማዕፅኡ ክፍቲ ገይሩ ኣሎ። ብብሕታውነት ብመንግስቲ ክውነን ዝፀንሐ እዚ ትካል፡  40 ሚእታዊት ንሰብ ሃፍቲ ወፃኢ፣ 5 ሚእታዊት ንኢትዮጵያውያን፣ እቲ 55 ሚእታዊት ድማ መንግስቲ ክሕዞ ትፅቢት ይግበር። ኣብ ኢትዮጵያ ፈላማይ ፍቓድ ቴሌኮም ዝተውሃቦ፡ ብኬንያዊ ሳፋሪኮም ንዝምራሕ ጥምረት እንትኾን፡ ብ 850 ሚልየን ዳላር እዩ ስዒሩ። እዚ 'ዓለም ለኸ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ' ዝተሰመየ ጥምረት፡ ኣብቲ ዘፈር ኣለዉ ዝበሃሉ ትካላትን ኩባንያታትን ቴሌኮም ብጥምረት ዝሓዘ እንትኾን፡ እዚኦም'ውን ሳፋሪኮም፣ ቮዳኮም ግሩፕ፣ ቮዳፎን ግሩፕን ሱሚቶሞ ኮርፖሬሽንን ሲዲሲ ግሩፕን ዝተኻተትሉ'ዩ።


ሳፋሪኮም ድሕሪ ኣዋርሕ ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ቴሌኮም ከም ዝጅምር ኣፍሊጡ

ኣብ ቀረባ ኢትዮጵያ ኣብ ዘውጽኣቶ ጨረታ ብምዕዋት ፍቓድ ዝረኸበ ብሳፋሪኮም ዝምራሕ ጥምረት ድሕሪ ኣዋርሕ ኣብታ ሃገር ኣገልግሎት ምሃብ ክጅምር ምዃኑ ወግዓዊ ገይሩ። እቲ ጥምረት ‘ዓለምለኸ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ’ ብዝብል ዝፍለጥ ኮይኑ ብቕድሚ ትማሊ [24 ግንቦት 2021] ብዌብሳይቱ ኣብ ዝዘርግሖ መግለጺ’ዩ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2022 ኣገልግሎት ቴሌኮም ምሃብ ከም ዝጅምር ሓቢሩ ዘሎ። ዓለም ለኸ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ ኣብ ትሕቲኡ ንሳፋሪኮም፣ ቮዳኮም ግሩፕ፣ ቮዳፎን ግሩፕ፣ ሱሚቶም ኮርፖረሽንን ሲዲሲ ግሩፕን ዝበሃሉ ዓበይቲ ኩባንያታት ሓቚፉ’ሎ። ኢትዮጵያ፡ ዓውዲ ቴሌኮም ንናይደገ ሰብ ሃብቲ ንመሸጣ ከም እተቕርብ ምስ ኣፍለጠት ኣብዚ ዓመት ጨረታ ኣውጺኣ ምንባራ ይዝከር። ካብ ተጫረትቲ ከኣ ንክኽልተ ኩባንያታት ፍቓድ ክወሃብ ምዃኑ ተሓቢሩ ነይሩ። ብመሰረት እቲ ቅድሚ ሰሙናት ዝተኻየደ ጨረታ ድማ ንዝተፈላለዩ ኩባንያታት ዝጥርንፍ ዓለም ለኸ ምትሕብባር ንኢትዮጵያ ዝተባህለ ጥምረት 850 ሚልዮን ዶላር ብምቕራብ ተዓዋቲ ጨረታ ኮይኑ። ንኻልኣይ ተጫራቲ ግን ፍቓድ ኣይተወሃበን። እቲ ጥምረት ብተመጣጣኒ ዋጋ ኣገልግሎት ሞባይልን ኢንተርኔትን ብምሃብ ኣብ ዲጂታላዊ ስግግር ኢትዮጵያ ኣበርክቶ ከም ዝገብር ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ። “ዲጂታላዊ ስልቲ መነብባሮ ንምፍጣር ምስ ኢትዮጵያውያን ተራኺብና ክንሰርሕ ብምኽኣልና ሕጉሳት ኢና” ኢሉ ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ ሳፋሪኮም ፒተር ንዴግዋ። ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዪ ኣሕመድ ኣብቲ ንልዕሊ 120 ዓመታት ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ተባሒቱ ዝነበረ ዓውዲ ቴሌኮም ንናይ ደገ ኩባንያታት ፍቓድ ክወሃብ ምኽኣሉ “ታሪኻዊ ውሳነ” ክብል ገሊጽዎ’ሎ። ካብ መንግስታዊ ትካላት ልምዓት ኢትዮጵያ ሓደ ዝኾነ ኢትዮቴሌኮም ብዝረኽቦ ኣታዊ ኣብ ቅድሚት ካብ ሞንጎ ዝስርዑ’ኳ እንተኾነ ምስካልኦት ኣብቲ ዞባ ዝርከቡ ተመሳሰልቲ ኩብንያታት ክነጻጸር ከሎ ግን ኣታዊኡ ዝተሓተ ምዃኑ ተንተንቲ እቲ ዓውዲ ይገልጹ። ኢትዮጵያ ንኢትዮቴሌኮም ሓዊሱ ዝተፈላለዩ መንግስታዊ ትካላት ልምዓት ንምሻጥ ዝወሰነትሉ ቀንዲ ምኽንያት ንዘለዋ ዝለዓለ መጠን ዕዳ ንምኽፋል ከም ዝኾነ ዘረድኡ እቶም ተንተንቲ ብተወሳኺ ድማ ኣገልግሎት ቴሌኮም ብእኹል ንምዝርጋሕን ቅልጡፍ ንምግባርን ከም ዝዓለመ ይሕብሩ። እቲ ፍቃድ ረኺቡ ዘሎ ጥምረት ናብ ስራሕ ምስኣተወ ነታ ሃገርን ህዝባን ብዙሕ ረብሓታት ሒዙ ከም ዝመጽእ ትጽቢት ይግበር። ብፍላይ ምስ ምፍጣር ዕድል ስራሕ ዓብዪ ትርጉም ከም ዝህልዎ ይግለጽ። ሚንስተር ገንዘብን ኢትዮጵያ ዶክተር ብሩክ ታዬ ንኤኤፍፒ ከም ዝሓበሮ: እቲ ኩባንያ ኣብ ውሽጢ ዝቕጽሉ 10 ዓመታት ክሳብ 1.5 ሚልዮን ሓደሽቲ ዕድላት ስራሕ ዝፈጥርን 8.5 ቢልዮን ዶላር ሃብቲ ናብታ ሃገር ዘእትውን’ዩ። ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ ቮዳኮም ግሩፕ ሻሜል ጆሱብ “እቲ ጥምረት ኣሳጋሪ ዝኾነ ኣገልግሎት ቴክኖሎጂ ብምቕራብ ጽቡቕ ተሞክሮ ዝሓዘ እዩ። ብፍላይ ኣብ ጥዕና፣ ትምህርትን ሕርሻን ደረጅኡ ዝሓለወ ኔትወርክ ቴሌኮም ብምህናጽ ጽቡቕ ስም ሃኒጹ’ሎ። ኣብ ኢትዮጵያ ከኣ ትርጉም ዘለዎ ለውጢ ንምርግጋጽ ክንሰርሕ ኢና” ኢሉ። ሓላፊ ናይቲ ኣብቲ ጥምረት ኣባል ዝኾነ ሲዲሲ ኣፍሪካ ኣይተ ትንቢተ ኤርሚያስ ብወገኑ “ዘመናዊ፣ ዝተረጋግአን ብቕልጡፍ ዝዓቢን ቁጠባ ክህነጽ ዝኽእል ዘተኣማምንን ተመጣጣኒ ዋጋን ብዘለዎ ዲጂታላዊ መሰረተ ልምዓት [ትሕተ ቅርጺ] እዩ” ክብል ተዛሪቡ። “10 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ኣብታ ሃገርመሰረታዊ ዝባሃሉ ዕድላት ቁጠባ ንምፍጣር ዘኽእል ምችው ኔትወርክ ንምዝርጋሕ ድልዋት ኢና። እዚ ድማ ንነበርቲ ከተማ፣ ሓረስቶት ከምኡ’ውን ካብ ዓበይቲ ክሳብ ነኣሽቱ ትካላት ንግዲ ዕድል ዝፈጥር’ዩ” ኢሉ። ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ ቮዳፎን ግሩፕ ኒክ ሪድ፡ ኣብ ቁጠባን ልምዓትን ኢትዮጵያ እወንታዊ እጃም ንምፍጻም ድልየት ከም ዘለዎም ኣብቲ መግለጺ ሓቢሩ’ሎ። ምኽትል ፕረዚደንት ኮርፖሬሽን ሱሚቶሞ ቶሺካዙ ናምቢ ብወገኑ፡ ኣብ ጃፓንን ካልኦት ክፋላት እስያን ዘለዎም ተሞክሮ ከምኡ’ውን ስግግራት ዲጂታል ናብ ኢትዮጵያ ከምጽኡ ድልየት ከም ዘለዎም ኣብቲ መግለጺ ኣፍሊጡ።


ኣይዳ 'ፈላመይቲ ሮቦት ስነ ጥበባዊት ዓለም'

ኣይዳ ዝብል ሽም ዝተውሃባ ብሰብ ሞያ ኢንጅነሪንግን ስራሕቲ ቅድን ዝተሰርሐት እዛ ሮበት "ፈላመይቲ ኣብ ስነ ጥበብ ዝወፈረት ሮቦት ዓለም" ከም ዝኾነት ይግለጽ።


ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ቴሌኮም ዘቕርብ ተወሳኺ ትካል ዘለዎ ተስፋን ስግኣትን

ሰራሕተኛ ባንኪ ዝኾነ ነባሪ ከተማ ጅማ መሓመድ ኣባጋሮ፡ ሞባይል ስልኩ ኩሉ ነገሩ ከም ዝኾነት ይዛረብ። ንርክባት ካብ እትህቦ ኣገልግሎት ብተወሳኺ ንዕድጊትን ምንቅስቓስ ገንዘብን እውን ዝለዓለ ረብሓ ከም ዘለዋ ይገልጽ። እዚ ንምግባር ግን ኣገልግሎት ኢንተርኔት ክህልው ናይ ግድን ከም ዝኾነ ብምሕባር ሓድሽ ኣቕራቢ ኣገልግሎት ቴሌኮም ናብ ኢትዮጵያ ምምጽኡ ጽቡቕ ዕድል ከም ዝኾነ ይዛረበ። “ውድድር ክህልው ከሎ ጽሬት ኣገልግሎት ይውስኽ ዋጋ ግን ይንክይ። ኣነ ኣብ ጽሬት ከትኩሩ’ዮም ዝብል እምነት ኣለኒ። ጽቡቕ ቴክኖሎጂ መጺኡ ህዝብን ሃገርን ተረባሕቲ ዲጂታላዊ ስግግር ዝኾኑሉ ዕድል ሒዙ ክመጽእ እዩ” ክብል የረድእ። ዓውዲ ቴሌኮም ንናይ ደገ ትካላት ዝኸፈተት ኢትዮጵያ፡ ጥምረት ዝተፈላለዩ ትካላት ንዝኾነ ፍቓድ ምሃብ ኣግልግሎት ቴሌኮም ኣብ ቀረባ እዋን ከምዝሃበት ይፍለጥ። ካብቶም ኢትዮጵያ ኣቕሪባቶም ዝነበረት ክልተ ጨረታታት ነቲ ሓደ ዝተዓወተ ከኣ ጥምረት ሽድሽተ ትካላት ዝኾነ ‘ግሎባል ፓርትነርሺፕ ፎር ኢትዮጵያ’ ዝብል ስያመ ዘለዎ ትካል’ዩ። ኬንያዊ ኩባንያ ሳፋሪኮም፣ ቮዳፎንን ሲዲሲ ግሩፕን ካብ ዩናይትድ ኪንግደም፣ ቮዳኮም ካብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምኡ’ውን ሲሚቶምን ዲኤፍሲን ካብ ደቡብ ኣፍሪቃ ናብ ኣገልግሎት ዓውዲ ቴሌኮም ኢትዮጵያ ንምእታው ፍቓድ ከም ዝረኸቡ ይዝከር። ውድድር . . .ቴክኖሎጂ፣ ጽሬትን ዋጋን ነባርነታ ኣብ ኬንያ ዝኾነት ኣብ ‘ግሎባል ሻትዳውን’ ኣካያዲት ስራሕ ፖሊሲ ኣፍሪቃ ዝኾነት ብርሃን ታዬ፡ እዞም ሓደሽቲ ኣቕረብቲ ኣገልግሎታት ቴሌኮም ህዝቢ ክራኸብ ካብ ምግባር ብተወሳኺ ንቑጠባ እታ ሃገር ከም ዘነቓቕሑ ትዛረብ። “ንኣብነት ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ከም ራይድን ፈርን ዝበሉ ኣገልግሎት ታክሲ ዝህቡ ትካላት ምስ ዓማዊሎም ዝራኸቡሉ መገዲ ስልክን ኢንተርኔትን ብምጥቃም’ዩ። ብተወሳኺ ድማ ኣብዚ እዋን ትማሃሮ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ትምህርቶም ብኢንተርኔት ዝከታተሉሉ ኩነታት’ዩ ዘሎ። ንሱ ጥራሕ’ውን ዘይኮነስ ኣብዚ እዋን ናይ ኩላህና ህይወት ምስ ኢንተርኔት ዝተትሓሓዘ ኮይኑ’ሎ” ትብል ብርሃን ምስቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ዘፈራት ስራሕ ዝተዋፈረ ኣዲስ ኣለማየሁ ‘ኣግልግሎት ዘቕርቡ ትካላት ምብዝሖምን ዝገብርዎ ፉኽክርን ንተገልገልቲ ከም ጽቡቕ ዕድል ዝቑጸር’ዩ’ ብዝብል ዝህቦ ሓሳብ ትሰማማዕ። “ብፍላይ ሕጉን ፖሊሲኡን ዝተመዓራረየ እንተኾይኑ እቶም ትካላት ብውድድር ናብ ተጠቀምቲ ዝሓሸ ኣገልግሎት ከቕርቡ እዮም። እዚ ከኣ ብቐዳምነት ዝስራዕ ረብሓ እዩ” ክትብል ተብርህ። ልዕሊ 100 ዓመታት ኣብ ኢድ መንግስቲ ዝጸንሐ እንኮ ኣቕራቢ ኣገልግሎት ቴሌኮም ዝኾነ ኢትዮ-ቴሌኮም ዝህቦ ኣግልግሎት ምእተን ውድድር ዝረኣየለን ሃገራት ኣፍሪቃ ክነጻጸር ከሎ ኣዝዩ ዝተሓተ ምዃኑ ትሕብር። “ብኢትዮ ቴሌኮም ዝቐርብ ኣገልግሎት ን100 ሚልዮን ህዝቢ እኹል ኣይኮነን። ስለዚ ምምጻእ ናይቶም ሓደሽቲ ትካላት ብዙሕ ለውጢታት ክህልው ዝገብር’ዩ” ትብል። “ብመንጽር ሰብኣዊ መሰላት ክሪኦ ከለኹ ኸኣ ዝሓሸ ኢንተርኔት ምህላዉ ከም ናጽነት ሓሳብካ ምግላጽን ሓበሬታ ምርካብን ዝበሉ መሰላት ክሰፍሑ ይገብር’ ክትብል ከኣ ወሲኻ ትገልጽ። ኣብ ኬንያ፡ ዩኒቨርሲቲ ስትራትሞር ተመራማሪት ዝኾነት ብርሃን ኣዲሱ ብወገና እቲ ጥምረት ኩባንያታት ዝኾነ ትካል ናብ ኢትዮጵያ ምእታዉ ዕድል ስራሕ ከም ዝፈጥር ዘለዋ እምነት ትዛረብ። “መንግስቲ ንኹሉ ዜጋ ዕድል ስራሕ ክፈጥር ኣይክእልን። ስልክን ኢንተርኔትን ከኣ ዕድል ስራሕ ክሰፍሕ ናይ ምግባር ተኽእሎ ኣለዎም። ንኣብነት ሳፋሪኮም ዝህቦ ኣገልግሎታት ብዙሓት ናብ ፈጠራ ስራሕ ክዋፈሩ ዝገበረ’ዩ” ትብል። እንተኾነ እቶም ትካላት ናብ ኢትዮጵያ ክኣትዉ ኣብ ዝግበረሉ እዋን መምርሒ፣ ሕግን ፖሊሲን ብኣግባቡ ክትግበር ከም ዘለዎ ተስምረሉ። ሓደሽቲ ‘ቢዝነሳት’ ንሓደሽቲ ጅማሮታት ቢዝነስ [‘ስታርትኣፕ’] ብሓሳብ፣ ብገንዘብን ዝተፈላለዩ ደገፋትን ኣብ ምጥንኻር ዝሰርሕ ኣዲስ ኣለማየሁ እቶም ትካላት ምምጽኦም ንኢትዮጵያ ከም ዝቕይራ እምነት ኣለዎ። “ኣነ ንኢትዮጵያ ምስ ጎረቤት ሃገር ኬንያ እምበር ምስ ኣውሮጳን ኣሜሪካን ኣይኮንኩን ዘነጻጽራ። እቲ ዘሎ ክፍተት ኣዚዩ ሰፊሕ እዩ” ይብል። ኣዲስ መስራቲ ናይቲ ‘ቃና’ ብዝብል ዝፍለጥ ጣቢያ ቴሌቪዥን እዩ። ሓደሽቲ ናይ ቢዝነስ ዕድላት ናብ ምፍጣር ቅድሚ ክልተ ዓመታት ከም ዝኣተወ ዝዛረብ ኣዲስ እንተኾነ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኣግልግሎት ቴሌኮም ተስፋ ዘቑርጽ ከም ዝኾነ ኣይሓብአን። “ንኣብነት ኣብ ቀረባ እዋን ናብ ስራሕ ዝኣተወ ሓደ ሓሳብ ብሓደ መንእይን መሓዙቱን ዝማዕበለ እዩ። እዚ ቢዝነስ ኣብ ኣገልግሎት ቴሌኮም ዝተምረተ ኮይኑ ኣቑሑት ካብ ቦታ ናብ ቦታ የንቀሳቕስ። እዚ ዝፍጸም ከኣ ከምቲ ልሙድ ብዳላሎ ዘይኮንስ ብመተግበሪ [‘ኣፕሊኬሽን’] ኣቢልካ’ዩ።  እዚ መተግበሪ ተጠቀምቲ ዝኸፍልዎ ተወሳኺ ገንዘብ ክተርፍ ዝገብር’ዩ” ክብል የረድእ። እንተኾነ እኹል ኣገልግሎት ቴሌኮም እንተዘይሃልዩ፤ ቅልጡፍ ኢንተርኔት እንተዘይሃልዩን ዋጋ እንተዘይነክዩን ዋላ ዝኾነ ይኹን ሓሳብ እንተሃልወካ ናብ ዕዳጋ ምእታው ኣጸጋሚ ከምዝኾነ ድማ ወሲኹ ይገልጽ። “ክልተ ወይ ሰለስተ ኣማራጺ ኣገልግሎት ዝህቡ ትካላት ኣብ ዝህልዉ ዋጋ ይንክይ፤ ኣገልግሎት እውን ይመሓየሽ። በዚ ድማ ተጠቀምቲ ተረባሕቲ ይኾኑ” ይብል ንሓሳብ ኣዲስ ዘጠናኽር ርእይቶ ዘለዋ ብርሃን እዞም ትካላት ናብ ኢትዮጵያ ምእታዎም ነቲ ቀደሙ’ውን ድኹም ዝነበረ ንጥፈት ፈጠርቲ ዕድል ስራሕ ከነቓቕሖ ከም ዝኽእል ትዛረብ። ምቁራጽ ኢንተርኔት ኣዲስ “ንመጻኢ ናብ ዕዳጋ እነቕርቦ ቡንን ወርቅን ዘይኮን ርእሲ እዩ” ክብል ይዛረብ። ነዚ ከብራህርህ ከሎ ከኣ “ሕዚ ብዘሎ ደረጃ ኣገልግሎት ኢንተርኔት ጥራይ ሶፍትዌራት ዘማዕብሉ፣ መተግበሪታት [ኣፕሊኬሽን’] ዝፈጥሩ፣ ነዚ ስራሕቲ ሰሪሖም ንናይ ደገ ትካላት ዝሸጡ መናእይ ብዙሓት’ዮም። ጽፈት ኣግልግሎት ኢንተርኔት እናወሰኸ ክኸይድ ከሎን ዋጋ እንትንክይን ከምኡ’ውን መንግስቲ ነዞም መናእይ እንተደጊፉ እንታይ ክፍጥር ከም ዝኽእል ገምቱ” ይብል። ኣብ ደገ ዘለዉ ትካላት ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ናብ ኢትዮጵያ ዘይልእኹሉ ቀንዲ ምኽንያት እቲ ዘሎ ኢንተርኔት ዘተኣማምን ብዘይምዃኑ’ዩ። “ንኣብነት ሕዚ ኣብ ኣሜሪካ ስለ ዘለኹ ንብዙሓት ትካላት ከዘራርብ ከለኹ ‘ፈቲንናዮ ኢና፤ ብዙሓት ብቕዓት ዘለዎም መናእሰይ ከም ዘለዉ ንፈልጥ ኢና ግን ከኣ ኢንተርኔት የሰክፈና’ ይብሉኒ። ምቁርራጽን ድኹም ቅልጣፈን ኢንተርኔት’ዩ እቲ ቀዳማይ ጸገም።  ካልኣይ ድማ ጎንጺ ብዝተወለዐ ቁጽሪ እቲ ኣገልግሎት ክቋረጽ ምግባር’ዩ” ክብል ርእይትኡ የጠናኽር። ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ጎንጽታት ከጋጥሙ ከለዉ ኢንተርኔት ምቁራጽ ኣብ ኢትዮጶያ ዝተለመደ ተግባር’ዩ። በዚ ምኽንያት ከኣ ኮነ ኢለን ኢንተርኔት ካብ ሞንጎ ዘተኣጓጉላ ሃገራት ኣፍሪቃ ሓንቲ ኮይና ትጥቀስ። እሞ እዚ ደኣ ነቶም ዝኣትዉ ሓደሽቲ ትካላት ስግኣት’ዶ ኣይኸውንን? “ብመንጽር እቲ ክሳብ ሕዚ ዘሎ ተሞክሮ እንተሪኢናዮ፡ ንመጻኢ እውን ምቁራጽ ከም ዝህልው ዝግመት’ዩ። ስለዚ እቲ ጥምረት ኩባንያታት ዝኾነ ትካል ናብ ኢትዮጵያ ክኣትው ከሎ በዚ ክህሰይ ይኽእል’ዩ። እንተኾነ እቶም ትካላት ኢንተርኔት ኣብ ዝዕጸወሉ እዋን ‘ንምንታይ ተዓጽዩ?’ ንዝብል ሕቶ ሓበሬታ ናይ ምቕራብ ግቡእ ኣለዎም። ስለዚ እንተወሓደ ነዚ ግልጽነት ሒዞም ከምዝመጽኡ ኢና ንግምት” ትብል ብርሃን። እዞም ትካላት ናብ ኢትዮጵያ ክመጽኡ ከለዉ ብኣውርኡ ንዝረኽብዎ ረብሓ ኣብ ግምት ብምእታው ከም ዝኾነ ብርሃንን ኣዲስን ሓሳቦም ይገልጹ። እቲ ዕዳጋ ሰፊሕን ፍልጠት ዘለዎም መናእሰይ ብብዝሒ ዝርከቡሉን ስለዝኾነ ይመጽኡ ምህላዎም ይሕብሩ። “ከም በዓልቲ ሞያ ሰብኣዊ መሰላት እቲ ከጋጥም ይኽእል’ዩ ዝብሎ ሓደጋ ናይ ሰባት ውልቃዊ/ምስጢራዊ ጉዳያት ዝምልከት ውሕስነት’ዩ። ንኣብነት ኢትዮጵያ ሕጊ ሓለዋ ውልቃዊ መረዳእታ [‘ፐርሰናል ዳታ ፕሮቴክሽን’] የብላን። ናይ 100 ሚልዮን ህዝቢ ሓበሬታን መረዳእታን ኣሕሊፍካ ክትህብ ከለኻ ብኸመይ ዝበለ መገዲ እዩ? ብኸመይ ዝበለ ሕጊ እዩ ክምራሕ? ዝብል ወሳኒ ነገር’ዩ” ትብል ብርሃን። እቶም ትካላት ዝተራቐቐ ቴክኖሎጂታት ሒዞም ስለ ዝመጽኡ ነቲ ህዝቢ ብዘይኣገባብ ክብለጹሉ ከም ዝኽእሉ ስክፍትኣ ብምግላጽ፡ ጉዳይ ስለላ እውን ካልእ ዘሻቕል ነገር ከም ዝኾነ ትሕብር። እቶም ኩባንያታት ቅድሚ ምእታዎም እዞም ጉዳያት ክጽንዑን ሕጊ ክወጽኣሎምን ከም ዝግባእ ብምዝኽኻር “መንግስቲ ምስዚ ብዝተኣሳሰር ዘውጽኦ ሕጊ ንረብሓ ህዝቢ ዝሕልው ክገብሮ ኣለዎ” ትብል።


ቴክኖሎጂ፡ ማሕበራዊ መራኸብታት ንዓሌታዊ ጥቕዓት ክገትእዎ’ዶ ይኽእሉ?

ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ ኣብ መዛዘሚ ግጥማት ዋንጫ ኣውሮጳ ምስ ጣልያን ኣብ ዝገበረቶ ግጥም ምስተሰዓረት ኣብ ልዕሊ ፍጹም ቅላዕ ዝሰሓቱ ተጻወትቲ ብማሕበራዊ መራኸብታት ዝፍጸም ዓሌታዊ ጥቕዓታት ክስዕብ ከምዝኽእል ትጽቢት ተገይሩ ነይሩ። ንምዃኑ ንኸምዚ ዝበለ ጥቕዓት መልሲ ክህብ ዝኽእል ቴክኖሎጂ ይህሉ’ዶ ይኸውን? ኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢ’ኸ ነዚ ጸገም ንምፍታሕ ገና ናብ ድሕሪት ተሪፈን’ዶ ይኾና? ኣብ ዝጥቅዑ መልእኽትታት ክትትል ክግበርን ምምእኻል ክህሉን ዝደፋፍኡ ርእይቶታት እናበዝሕወን ዝመጽኡ ኩባንያታት ማሕበራዊ ኩባንያ፤ ንትሕዝቶታት ዝቆጻጸሩ ሰራሕተኛታት ብብዝሒ ክቖጽራ ጀሚረን። እቲ ስራሕ ጽዑቕ ምዃኑ ምስተገንዘባ ድማ፡ እቲ ስራሕ ብማሽናት ዝተሓገዘ ክኸውን ገይረን። ኣብዚ ንፌስቡክ ከም ኣብነት እንተወሲድና ምስ ግብረ-ሽበራ ዝተሓሓዝ መልእኽቲ ዘሕልፉ ብዙሓት ትሕቶታት ብኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ክኣልይ ምኽኣሉ ይፍለጥ። ኣብ 2017 ብኣልቃይዳን ጉጅለ እስላማዊ መንግስትን ካብ ዝተጠቅዑ መልእኽትታት ነቶም 99 ሚኢታዊት ካብ ሰባት ጥቆማ ከይበጽሖ ከሎ በቲ ቴክኖሎጂ ተጠቒሙ ኣልይዎም። ኣብዚ ሰሙን ግን ድኹም ጎንታት ቴክኖሎጂ ዝተረኣየ ይመስል። ኣብ ናይ ተጻዋቲ ሃገራዊት ጋንታ ኩዕሶ እግሪ እንግሊዝ ቡካዮ ሳካ ትዊተር ገጽ ኣብ ዝተልኣኸ መልእኽቲ፡ ካብ ‘ኢሞጂ’ ዝተወሰደ ምስሊ ህበይ ዝረኣየት ጋዜጠኛ ቢቢሲ ክሪስቲና ክሪደል ናብ ትዊተር ምስ ሓበረት ዝረኸበቶ መልሲ “ቴክኖሎጂና እቲ ርእይቶ ምስ መምርሕታትና ዘይጻባእ ኮይኑ ረኺብዎ’ሎ” ዝብል ነይሩ። እዚ መልእኽቲ ከኣ “ቴክኖሎጂና ምሉእ ኣይኮነን” ናብ ዝብል ዝወስድ’ዩ። ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ግን ዋና ኣፈጻሚ ስራሕ ኢንስታግራም ዝኾነ ኣዳም ሞሰሪ ጌጋታት ከምዝተፈጸሙ ተኣሚኑ። “ንጸብጻብ ዝፍትሽን ዝሰርዕን ቴክኖሎጂ ኣለና፤ ብጌጋ ድማ ብጹም ዘይኮኑ እናሃለዉ ንገሊኦም ርእይቶታት ዘይሓደገኛ ኢልና ሰሪዕናዮም። እዚ ጸገም ሪኢናዮ ኣለና” ክብል ንናይ ክርስቲና ርእይቶ መልሲ ሂቡ። ኣብ ዙርያ ቴክኖሎጂ ዝጽሕፍ ቻርለስ ኣርቸር ግን “እቲ ቴክኖሎጂ ፍጹም ኣይኮነን ምኽንያቱ ዝሰርሕዎ ሰባት ንነብሶም ፍጹም ስለዘይኮኑ” ክብል ንኢንስታግራም ዝውንን ኩባንያ ፌስቡክ ብዙሕ ይጽዕር ኣሎ ዝብል እምነት ከምዘይብሉ ኣረዲኡ። ኣብ ኢሞጂ ዝርከብ ምስሊ ህበይ ናብ ጸሊም ተጻዋቲ ምልኣኽ ብዙሕ ጸገም ከምዘይብሉ ንቴክኖሎጂ ምሕባር ዝነቅፍ ቻርለስ “ኣብ ኮምፒተር ነዚ ጸገም ንምቕያር ኮነ ካልኦት ከምዚኦም ዝበሉ ኣጥቃዕቲ ዝኾኑ ኢሞጂታት ከይለኣኹ ምግባር ልዕሊ ሓደ ሰዓት ዝወስድ ስራሕ ኣይኮነን” ኢሉ። ኣብ ዘጋርዲያን ኣራሚ ንቴክኖሎጂ ዝምልከቱ ጽሑፋት ዝነበረ ቻርለስ ኣርቸር ‘ሶሻል ዋርሚንግ’ ዝብል ርእሲ ዘለዎ መጽሓፍ ጽሒፉ’ሎ። መጽሓፉ ከኣ ማሕበራዊ መራኸቢ ኣብ ዝተፈላለዩ ዋኒናት ዘሕድሮ ጽልዋ ይድህስስ። ነቐፌትኡ ከኣ ብፍላይ ኣብቲ ንነዊሕ እዋን ተጠቀምቲ ንገጹ ከመይ ክብለጹሉ ከምዝኽእሉ ክግንዘብን ከመይ ክቆጻጸሮ ከምዘለዎ ክዳለውን ዘይከኣለ ፌስቡክ የነጻጽር። ፖለቲከኛታት ኣብዞም ዓበይቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ጥቡቕ ክትትል ከምዝገብሩ ቃል ብምእታው ጎዳእቲ ዝኾኑ ትሕዝቶታት ካብ ገጾም ብቕልጡፍ ክኣልዩ እንተዘይኪኢሎም ዝቕጽዑሉ ሕጊ ክሳብ ምድላው ከምዝበጽሑ የጠንቅቑ። ገለ ትካላት ነዚ ቅልጡፍ ፍታሕ ዝበልዎ ኣማራጺ ሒዞም ክመጽኡ ይረኣዩ ኣለዉ። ቢል ሚሸል ካብ ቢሲኤስ ዝተበሃለ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ሓበሬታ ሓደ ሓሳብ ኣካፊሉና። ኩባንያታት ማሕበራዊ ሚድያ ንመንነት ተጠቅምቶም ዘለልዩሉ መገዲ ብዛዕባ ምንዳይ። “እዚ ማለት ከኣ ንጸባያትካ ተሓታቲ ናይ ምዃን ሓላፍነት እንተወሲድካ፤ ንእትብሎ ነገር ሓላፍነት ትወስድ እንተኾይንካ፤ መን ምዃንካ ክንፈልጥ እንተኺኢልና፤ ፍጹም ፍንፉንን ተቐባልነት ዘይብሉን ነገር እንተፈጺምካ ከምዚኦም ዝበሉ ድልየታትካ ከይትፍጽም ዝኽእልክል ይኸውን” ክብል የረድእ። ገለ ኣባላት ቢሲኤስ ግን ነዚ ሓሳብ ዘይቅበሉሉ ምኽንያት ከቐምጡ ከለዉ፤ ብኩባንያታት ማሕበራዊ መራኸቢ ዝጥለቡ መዘወሪ መኪና ፍቓድን መለለዩ መንነት [ታሴራ] ንዘይብሎምን ሰባት ዘጓንይ ከምዝኸውን ይገልጹ። ማሕበራዊ መራኸብታት ንፈለማ ኣብ ዝተላለዩሉ እዋን ኣብ ሞንጎ ፖለቲከኛታትን መረጽትን፤ ፍሉጣት ሰባትን ደገፍቶምን ብማዕረ ክራኸቡ ዘኽእል ሓድሽ ምዕራፍ ዴሞክራሲያዊ ርክባት ከምዝፈጥር ትጽቢት ተገይሩ ነይሩ። እዚ ሕልሚ ብምቕሃሙ ግን እቲ ደሓን ዝነበረ ተመሪዙ፤ ነገራት ብኸመይ ዝሓሹ ምግባር ይከኣል ኣብ ዝብል ምርድዳእ ተሳኢኑ።


ኬንያ፡ ተኸፈልቲ ጸለውቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ዝፈጥሩዎ ዘለው 'ኲናት'

ኣብ ኬንያ ጸለውቲ ዝኾኑ ፍሉጣት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ትዊተር፡ ኮነ ኢሎም ግጉይ ሓበሬታ ንምውዛዕ ይክፈሎም ከም ዝነበረ ተፈሊጡ። እዚ ስልቲ ምስ ቅዲ ኲናት ደባይ ውግእ ዝመሳሰል'ዩ ክትብል ነዚ ጠጠው ኣብ ምባል ኣብ ዝተወደበ ሕጋዊ ጉጅለ ኣባል ዝኾነት ተሓላቒት ትዛረብ። ዴይሲ ኣምዳኒ ኣብ ክሲ ቤት ፍርዲ ብዛዕባ ዘጋጠሞም ክትዛረብ እንከላ "ላሕ ኢልካ ክሳብ እትደክም ኣብ ልዕሌኻ'ውን'ዩ ዝበጽሕ" ክትብል ትገልጾ። እቲ ክብሪ ውልቀሰባት ንምጽላም ዒላማ ዝገበረ መጥቃዕቲ ማሕበራዊ ሚዲያ ብዙሓት ካብዚ ጎስጓስ ክወጽኡ ከም ዝገብሮም'ውን ትዛረብ። "ብውሑድ ሰለስተ ሰባት ብምኽንያት እቲ ዝበጽሖም ዝነበረ መድሃልትን ወፍሪ ግጉይ ሓበሬታን ዕረፍቲ ክወስዱ ተገዲዶም'ዮም" ኢላ። ሞዚላ ፋውንዴሽን ዝተባህለ ውልቀ ትካል 'Inside the shadowy world of disinformation for hire in Kenya ብዝብል ርእሲ መጽናዕቲ ኣካይዱ ኣሎ። እዚ፡ ዘይተፈልጡ ከፈልቲ እቲ 'ቢቢኣይ' ብዝብል ዝፍለጥ ብመንግስቲ ዝድገፍ ረቒቕ ኣዋጅ ምምሕያሽ ሕገ መንግስቲ ንምሕጋዝ ዝግበሩ ጎስጓሳት ዝድግፉ ሰራዊት ኣብ ትዊተር ከም ዘዋፈሩ የርኢ። ጉሕለት ሃሽታግ [Hashtag heist] ብመሰረት ካብ ወርሒ ግንቦት ክሳብ ሰነ 2021 ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ እዞም ውልቀሰባት ኣብ ትዊተር ብቐጥታ ጋዜጠኛታት፣ ዳያኑን ተሓለቕቲ መሰላትን ንከጥቅዑ ተኸፊሉዎም። ትዊተር፡ ኣብዛ ኣብ ኣፍሪቃ ኣዝዩ ዝለዓለን ኣብ ኢንተርነት ንጡፍ ዝኾነን ህዝቢ ዘለዋ ምብራቕ ኣፍሪቃዊት ሃገር ኬንያ ክፍተን ምርኣይ ሓድሽ ኣይኮነን። ኣብ ትዊተር፡ ኬንያውያን ተጠቀምቲ ኢንተርነት ብሓፈሻ #ኮት (#KoT) ተባሂሎም'ዮም ዝጽውዑ። እቲ መጽናዕቲ እዚ ግጉይ ሓበሬታ ናይ ምውዛዕ ምንቅስቓስ ኣኽሳቢ ከም ዝኾነ የመልክት። እቶም ፖለቲካዊ ጸለውቲ ንሰለስተ መዓልቲ ኣብ ዝውደብ ጎስጓስ መዓልታዊ ካብ 10 ክሳብ 15 ዶላር ተኸፊሉዎም ከም ዝሳተፉ የርኢ። ገለ ጸለውቲ ደረጅኦም ሓፍ ኢሉ ወርሓዊ ክሳብ 250 ዶላር ይኽፈሎም። እቲ ኽፍሊት ብቐጥታ ናብ ሞባይሎም [ኤምፔሳ] ይፍጸም። ቢቢሲ ቃለ መጠይቕ ዝገበረሎም ጸለውቲ መን ከም ዝኸፍሎም ክዛረቡ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን። ግን ድማ ሓደ ነቲ መጽናዕቲ ርኢይትኡ ዝሃበ ውልቀሰብ ሓሓሊፉ እቲ ገንዘብ ቅድሚ እቲ ጎስጓስ ገለ ሻብ ድማ ድሕሪኡ ከም ዝመጽእ ገሊጹ። እቶም ብድሕሪ እዚ ጎስጓስ ዘለው ሰባት ትሕዝቶን ዝርዝር መምርሒታትን ንምልኣኽ ናይ ዋትሳፕ ግሩፕ ይጥቀሙ። በዚ መሰረት እቶም ውልቀሰባት እቲ ዝልጥፉዎ ትሕዝቶ ብብዝሒ ኣብ ትዊተር ዝዘውር ንክኸውን [ትረንድ ዝገብር] ይገብሩ። እቲ ዕላማ፡ እቶም 'ትረንድ' ዝገብሩ ዘለው ሓሳባት ገዛእቲ ከም ዝኾኑ ኣምሲልካ ሰባት ንምትላል ከም ዝኾነ እቲ መጽናዕቲ ይሕብር። እዚ ልክዕ "ዝተኸፍሎም ሰልፈኛታት ኣብ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ምስታፍ'ዩ" ብምባል ይገልጾ። ትዊተር'ውን ኣብቶም ዝውዝዑ ግጉይ ሓበሬታታት መወዓውዒ ብምቕማጥ መኽሰብ ይረኽብ'ዩ ዝብል ክሲ ይቐርበሉ። ኣብ ኬንያ መወዓውዒታት ትዊተር ዝሸይጥ ኤጀንሲ ኣብቶም ትረንድ ዝገብሩ ጽሑፋት መዓልታዊ 3500 ዶላር ንክኸፍል ጠለብ ኣቕሪቡ ነይሩ ክብል እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ። ትዊተር ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ መልሲ "እቲ ኣብ ጸብጻብኩም ዝተጠቕሰ ምንቅስቓስ ክፍሊት ብናጻ ኣካል ከነረጋግጾ'ኳ እንተዘይክኣልና ብውሑድ ዝተዋደዱ መጥቃሚታት ከም ዘለው ግን ከነረጋግጽ ክኢልና ኢና" ኢሉ። በዚ ምኽንያት፡ ኣብ ኬንያ በቶም ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ትዊተር ጸለውቲ ብዝኾኑ ዝንቀሳቐሱ 100 መጥቀሚታት ትዊተር ተዓጽዮም ኣለው። እዚ ንፖሊሲታት እቲ ትካል ዝጥሕሱ'ዮም ብዝብል ዝተወስደ ስጉምቲ'ዩ። እንተኾነ ኣብታ ሃገር ብተደጋጋሚ ኣብ ልዕሊ ዳያኑ ዝተኸፍተ መጥቃዕቲ፡ ንዘይሻራውነቶም ዝፈታተን ነበረ። እዚ #AnarchistJudges፣ #JudiciaryRevenge፣ #JudicialPayback ከምኡ'ውን #Justice4Sale ብዝብሉ ናይ ትዊተር ሃሽታጋት ዝተኸፍተ ወፍሪ እዩ። ኣብ ወርሒ ግንቦት፡ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ቅድሚ ምውሳኑን ድሕሪ ምውሳኑን በብክልተ መዓልቲ ብማእከላይ ሓደ ግጉይ ሓበሬታ ክውዛዕ ተገይሩ'ዩ። ኣብ ወርሒ ነሓሰ ድማ ዳያኑ፡ እቲ ብ 'ቢቢኣይ' ዝፍለጥ ረቒቕ ኣዋጅ ምምሕያሽ ሕገ መንግስቲ 'ዘይሕጋዊ፣ ዘይስሩዕን ዘይሕገመንግስታውን' እዩ ኢሎም። ይኹን'ምበር፡ ሕጂ'ውን ዓቃቢ ሕጊ ምስ ላዕላይ ቤት ፍርዲ ኣብ ክትዕ'ዩ ዝርከብ። እዚ ጉዳይ፡ ዝተመስርሐ ስእሊ እቶም እቲ መስርሕ ሕገ መንግስታዊ ኣይኮነን፣ ኣበር ኣለዎ ኢሎም ዝካትዑን እቲ ምምሕያሽ ጠጠው ንክብል ዝሰርሑን ኣብ ትዊተር ብምዝርጋሕ'ዩ ጀሚሩ። ኣምዳኒ፡ ሓንቲ ካብ ሞንጎ እቶም ምንቅስቓስ ሊንዳ ካቲባ [ብስዋሂሊ "እቲ ሕገ መንግስቲ ንሓሉ"] ስለ ዝኾነት፡ ኣብቲ ኣብ ትዊተር ዝግበር ወፍሪ "ብዛዕባ ሰላም ዘይግደሱ'ዮም ኢሎም የውግዑልና" ትብል። ወሲኻ፡ "ሃገር ንምንዓብ ብሃገራት ወጻኢ ዝተላእኹ፣ ሓላፍነት ዘይስምዖም፣ ክፉኣት፣ ረበሽቲ እዮም ዝብሉና። መብዛሕትኡ ኣብ ልዕሌና ጽልኣት ንምልዕዓል ተጠቒሞምሉ" ኢላ። ብተወሳኺ፡ እቶም ተሓለቕቲ ብቐንዲ ተቓዋሚ ቢቢኣይ ዝኾነ ምኽትል ፕሬዝደንት ዊልያም ሩቶ ዝምወሉ'ዮም ተባሂሎም። ተበግሶ ምህናጽ ድልድል [Building Bridges Initiative] ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ድሕሪ ዝተኻየደ ፕሬዝደንታዊ መረጻ ካብ ዝነበረ ምልውዋጥ ሰላምታ ክልተ ተነሓናሕቲ'ዩ ዝብገስ። ኣብቲ እዋን፡ ፕሬዝደንት ኡህሩ ኬንያታን ተነሓናሒኡ ራይላ ኦዲንጋን ድሕሪ ሕጂ ንመረጻ ስዒቡ ብዘጋጥም ዓሌታዊ ጎንጺ ብዙሕ ሰብ ይጉዳእ ስለ ዘሎ ካብ ዓሌታዊ ፖለቲካ ንውጻእ፣ ንሰላም ድልድል ንፍጠር ብዝብል ኢድ ንኢድ ተጨባቢጦም ነይሮም። እዚ ሕጂ ቢቢኣይ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ምምሕያሽ ሕገ መንግስቲ ድማ፡ ኣብ መንግስታዊ መሓውር እታ ሃገር ሕጂ ዘየለ መሓውር ቐዳማይ ሚኒስተር ብምትእትታው ኣብ ሞንጎ እቲ ቐዳማይ ሚኒስተርን እቲ ፕሬዝደንትን ምምቕራሕ ስልጣን ክህሉ ዝጠልብ እዩ። እዚ እቲ ሕጂ ምኽትል ፕሬዝደንት ዘሎ ዊልያም ሩቶ ኣይቕበሎን። ጸብጻብ ሞዚላ ፋውንዴሽን፡ እቲ ዝውዛዕ ግጉይ ሓበሬታ ሰባት ኣብ መስርሕ ፍርዲ ቢቢኣይ ብዛዕባ ዝህልዎም ሓሳብ ጽልዋ ኣሕዲሩ'ዩ ዝብል ዝረኸቦ መረዳእታ ውሑድ'ዩ። ይኹን'ምበር፡ እቶም ገንዘብ ዝኽፈሎም ጸለውቲ ኣገደስቲ ድምጺታት ኣብ ትዊተር ካብ ዝካየድ ክትዕ ወጻኢ ንክኸውን ገይሮም'ዮም። ካብዚ ብዝብገስ እቶም ስቪል ተሓለቕቲ ኣብቲ ማሕበራዊ ሚዲያ መጺኦም ሓሳቦም ንምስፋር ርእሰ ምምያ ክገብሩ ተገዲዶም። "ኣብ ሓደ እዋን ጥዑይ ልዝባት ዝካየደሉ ዝመስል ዝነበረ መድረኽ ሕጂ ሙሉእ ንሙሉእ ተበኪሉ'ዩ" ክብል ሓደ ነጣፊ ትዊተር ጽሒፉ። በዚ እትሰማማዕ ኣምዳኒ'ውን፡ ቅድም ኢሉ ናይ ትዊተር መጥቀሚኣ ንምጥፋእ ወሲና ከም ዝነበረት ገሊጻ። እንተኾነ ሓላፊት ኣብ መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ዝነጥፍ ትካል ስለ ዝኾነት ክትጸንሕ መሪጻ። ከምዚኦም ዝበሉ ጉዳያት ግን ኣብ ልዕሊ ወርሒ ነሓሰ 2022 ክካየድ መደብ ተታሒዙሉ ዘሎ መረጻ ሳዕቤን ከየሕድሩ ይስጋእ። ቅድም ኢሎም ኣብ ዝተኻየዱ መረጻታት ዋጋ ዝተኸፍሎም ጎንጺታት ተራእዮም'ዮም። ትዊተር ግን፡ ኣብታ ሃገር ዝሓሸ ፖለቲካዊ ክትዕ ንክካየድ ዘኽእል ባይታ ዘመቻችአ ነይሩ። ትዊተር "እቲ ሕጂ ዝርኣይ ዘሎ ሕመቕ ኣብቲ መድረኽ  ክጣጥሕ ብምፍቓዱ ኣብ ኢዱ ደም ክህልዎ ይኽእል" እዩ ክብል የጠንቅቕ። ክኢላ ማሕበራዊ ሚዲያ ሳሙኤል ካማኡ ነገራት ከም ዝተቐየሩ ይምጉት። "ኣብ መጀመርታ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣብ ምሕዋይ ዴሞክራሲ ተራ ተጻዊቱ። ድሕሪ ግዜ ግን ሰባት በዚ ኣቢሎም ኣተሓሳስባ ሰባት ክጥምዝዙ ከም ዝክእሉ ተማሂሮም። እቲ ሕቶ ሕጂ ማሕበራዊ ሚዲያ ንዴሞክራሲ ጽቡቕ ድዩ ዝብል'ዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሓደ ካብ ጽሓፍቲ እቲ ጸብጻብ ብሪያን ኦቢሎ፡ ትዊተር ኣብ ከም መረጻ ዝበሉ ዓበይቲ ፍጻሜታት ብዝሒ ዝዘዋወሩ ጽሑፋት ጠጠው ክብሉ ምግባር ሓደ መፍትሒ'ዩ ይብል። ብተወሳኺ "ትዊተር ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝኾነ ዛዕባ ገዛኢ ርእሲ ቅድሚ ምዃኑ ዘመምዩ ሰባት ክቖጽር ይኽእል" ኢሉ።


ብዘይ መራሒ' ትሕምበብ ዝነበረት መኪና ተስላ ብዘጋጠማ ሓደጋ ክልተ ሰባት ሞይቶም

ኣብ ቴክሳስ፡ ብዘይ መራሒ ትሕምበብ ዝነበረት ተስላ ዝዓይነታ መኪና ምስ ገረብ ድሕሪ ምግጫዋ ብምቅጻላ ክልተ ሰባት ሞይቶም። እቲ ሓደጋ ዘጋጠመሉ እዋን ኣብ ናይ መራሒ መኪና ስፍራ ዝተቐመጠ ሰብ ከም ዘይነበረ ፖሊስ ሓቢሩ። እታ ብልዑል ፍጥነት ትጓዓዝ ዝነበረት ናይ 2019 ሞዴል ኤስ ዝዓይነታ ተስላ፡ ኣብ ኩርቫ ብዘይምጥዋያ እያ ምስ ገረብ ተጋጭያ። እቶም ግዳይ ኮይኖም ዘለው ሰባት ክልቲኦም ኣብ 50ታት ዕድመ ዝርከቡ ኮይኖም፡ እቲ ሓደ ኣብ ቅድሚት ኣብ ናይ ተሳፋሪ መንበር እቲ ካልኣይ ድማ ኣብ ናይ ድሕሪት መንበር እዮም ተረኺቦም። ኮንስታብል ማርክ ሀርማን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ዛጊት ተረኺቡ ብዘሎ መረዳእታ፡ "ኣብ እዋን ምግጫው ነታ መኪና ዝዝውራ ሰብ ኣይነበረን" ኢሉ። ቢቢሲ ካብ ቴስላ ርእይቶ ንምርካብ ዝገበሮ ፈተነ ኣይተዓወተን። እታ መኪና እቲ ተስላ ዘማዕብሎ ዘሎ 'ኣውቶፓይለት' ማለት መኪና ብዘይ ዘዋሪ ትንቀሳቐስ እንተነይራ ኣይተነጸረን ኣሎ። ብመፍረ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ዝፍለጥ ኩባንያ ተስላ ብዘይ መራሒ መኪና ባዕለን ዝዝወራ መካይን ኣብ ምምዕባል ክሰርሕ ጸኒሑ እዩ። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ተስላ ኢሎን መስክ፡ ኣብዚ ዓመት "ምሉእ ብምሉእ ባዕለን ዝዝወራ" መካይን ናብ ዕዳጋ ከቕርብ ተሊሙ ነይሩ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግና ሃገራዊ ምሕደራ ውሕስነት ትራፊክ ኣሜሪካ፡ ኣብ 27 ሓደጋታት መካይን ተስላ መርመራ ጀሚሩ። ምስ'ዚ ኣብ ዝዛመድ ፍጻመ ብሰኑይ ኣብ ምርኢት መካይን ሻንጋይ ቻይና ሓንቲ ወናኒት ተስላ "ኣብ ልጓም ጸገም ኣሎ" ብዝብል ናይ ተቓውሞ ድምጻ ንምስማዕ ኣብ ልዕሊ መኪና ደዪባ ከም ዝተርኣየት ብሉምበርግ ጸብጺቡ። እተን ሞዴል ኤስ ዝዓይነተን መካይን ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ባርዕ ኣጋጢምወን እዩ። ኣብ 2018 ሚካኤል ሞሪስ ዝተባህለ ብሪጣንያዊ ናይ ቴለቪዥን ዳይሬክተር ዝዝውራ ዝነበረ ተስላ ክትቃጸል እንከላ፤ ኣብ 2016 እውን ኣብ ፈረንሳ ሞዴል ስ ተመሳሳሊ ጸገም ኣጋጢምዋ እዩ። ኣብ 2013 ብርክት ዝበላ ተስላ ሞዴል ኤስ ባርዕ ኣጋጢምወን እዩ።


2020፡ ዓለም ዘበነ ኦንላይን

ኣብ 2020 ብሰንኪ ዘጋጠመ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ህዝብታት ዓለም መዓልታዊ ንጥፈታቶም ብኦንላይን ክፍጽሙ ዝተገደድሉ ፈታኒ ዓመት ኮይኑ ይሓልፍ ኣሎ።


ቻይና፡ መሸጣ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ቻይና ንቴስላ በሊጹ

መሸጣ ብሓይሊ ኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ቻይና፡ ኣብ ዕዳጋ ልዑል ጠለብ ንዘለወን መካይን ቴስላ ከም ዝበለጽአን ተገሊጹ። ዋጋ እዘን መካይን ኣብ ቻይና ብ4 ሽሕን 500 ዶላር'ዩ። መሸጣ እዘን ሆንግ ሁዋንግ ሚኒ ኢቪ ዝብል ሽም ዝተዋህበን መካይን ምዕባዩ፡ ኣብ ትሕቲ ክትትል መንግስቲ ንዝርከብ ኣፍራዪ መኪና ሳይክ ሞተር ዓብዪ ዓወት'ዩ። ኣመሪካዊ ኣፍራዪ መካይን ጀነራል ሞተርስ ምስ ሳይክ ሞተርስ ብምትሕብባር ዘፍረዩወን መካይን እየን። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ እዘን ብኤሌክትሪክ ዝሰርሓ መካይን ዕጽፊ መሸጣ ቴስላ ከመዝግባ እንከለዋ፡ ኣብ ጉዳይ ድሕነት እዘን መካይን ግን ሕቶታት ይለዓሉ ኣለው። ኣፍራዪ ኩባኒያ ሆንግ ጉዋንግ ሚኒ፡ ኣብ ቀረባ ኣብ ውሽጢ እዘን መካይን መዝሓሊ ኣየር ብምግጣም ሓሙሽተ ሽሕ ዶላር ዝሽየጣ መካይን ናብ ዕዳጋ የቕርብ ኣሎ። እዚአን ዝኾነ ሰብ ንኣገልግሎት መጓዓዝያ ክጥቀመለን ዝኽእልን ምቹኣትን ምዃነን'ውን ይገልጽ። ነዘን መካይን ምስ ምህርታት ቴስላ ዘነጻጸሩወን ክኢላታት፡ ብባትርን ዓቕምን ድኽም ዝበላ እንተኾና'ውን፡ ዋግአን ሕሳርን ምቹኣትን ስለ ዝኾና ግን ብዝለዓለ መጠን መሸጥአን ክውስኽ ክኢሉ'ዩ ይብሉ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ዕዳጋ ዓለም ዝኣተዋ እዘን መካይን፡ ብማእከላይ ኣብ ሰዓት 100 ኪሎ ሜትሮ ዝጉዓዛን ኣርባዕተ ሰብ ጥራሕ ዝሕዛን እየን። "መንግስቲ ቻይና ብኽለት ኣየር ንምንካይ ዘለዎ ተበግሶ ልዑል ኮይኑ፡ ኣብ ዓለም'ውን ምህዞን ሳይንስን ብምጥቃም ዝተሰርሑ ብኤሌክትሪክ ዝሰርሑ መካይን ብምልላይ ቀዳምነት ክሕዝ ድልየት ኣለዎ" ይብል ዳይሬክተር ምርምር ዕዳጋታት ቻይና ሻውን ሬይን። እዘን መካይን ብብዝሒ ንምልላይ መንግስቲ ቻይና ሰሌዳ ቑጽሪ ብናጻ ይዕድል ኣሎ። ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ብነዳዲ ዝሰርሓ መካይን ቑጽሪ ሰሌዳ ንምርካብ ኣዋርሕ ከምኡ'ውን ዓመታት ከም ዝወስደለን ይዝረብ።


ሄይሌይ ኣርሴኖ፡ ካብ ሕማም መንሽሮ ዓጽሚ ሓውያ ንጠፈር ትጓዓዝ ዘላ ፈላመይቲ ጓል-ኣንስተይቲ

ፈላመይቲ ውጻእ መዓት መንሽሮ ዓጽሚ ከምኡ'ውን ፈላመይቲ ብሰብ ዝሰረሖ ኣካል ናብ ህዋ እትበጽሕ ሰብ እያ። ብተወሳኺ እታ ብዕድመ ዝነኣሰት ኣብ ዑደት መሬት እትሳተፍ ኣመሪካዊት ጓል ኣንስተይቲ እያ። ጓል 29 ዓመት ተሓጋጋዚት ሓኪም ሄይሌይ ኣርሴኖ፡ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2021 ኣካል እቲ ፈላሚ ሲቪላውያን ጥራሕ ዝለኣኽሉ ዓለምለኻዊ ጉዕዞ ህዋ ክትከውን ተሓርያ። "ንልዕሊ ሓደ ወርሒ ሚስጢር ገይረዮ ዝጸናሕኩ ጉዳይ ሕጂ ንዓለም ከካፍሎ እየ" ትብል። ኣብቲ ህጻን እንከላ ሕምምቲ መንሽሮ ኮይና ዝተሓብሐበትሉን ሕጂ ትሰርሐሉ ዘላን ኣብ ቴኔሲ ዝርከብ ሆስፒታል ናይ ቅዱስ ጁድ ሆስፒታል ምርምር ህጻናት፡ ነዚ ታሪኻዊ ጉዕዞ ከም ዝተሓረየት ተበሲራ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣብዚ ዓመት ፍርያት ስፔስ ኤክስ ብዝኾነት ፋልኮን ትሸዓተ ሮኬት ካብ ፍሎሪዳ ናብ ህዋ ክትጉዓዝ'ያ። "እዚ ልኡኽ ብዝተፈላለየ መልክዑ ንሰባት ዘተባብዕ ይመስለኒ፤ ኩሉ ነገር ከም ዝክኣል ከርእዮም'ዩ" ትብል። ኣብዛ ሓሙሽተ ሰባት እትሕዝ ተወንጫፊት ሮኬት፡ ዋላ ሓደ ክኢላ ጠፈርተኛታት ኣይክህሉን'ዩ። እንታይ ድኣ፡ ሄይሌይ ኣርሴኖን ካልኦት ክልተ ተዓወትቲ ነዚ ጉዕዞ ዝተገብረ ውድድር ከምኡ'ውን ኮማንደር በረራ ጃሬድ ኢሳቅማን ጥራሕ'ዮም ክጉዓዙ። ወዲ 38 ዓመት ቢልየነር ጃሬድ ኢሳቅማን ኣብ መላእ እቲ ፕሮጀክት ወሳኒ ግደ ዝጻወት ዘሎ ሰብ'ዩ። በዚ ጉዕዞ ኣቢሉ ነቲ ሆስፒታል ዝኸውን 200 ሚሊየን ዶላር ሓገዝ ከተኣኻኽብ መደብ ኣለዎ [ፍርቂ እቲ ሓገዝ ገንዘብ ባዕሉ ከም ዘወፊ ይዛረብ]። "መጀመርታ እዚ ጉዕዞ ክሓስብ እንከለኹ ጀሚሩ፡ ኣባል እዚ ልኡኽ ናይ ተስፋ መንፈስ ዘለዎ ክኸውን ከም ዘለዎ ድልየት ነይሩኒ። ካብ ሄንሌይ ወጻእ ከኣ ካልእ ክሓስብ ኣይክኣልኩን" ይብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ እዚ ጉዕዞ ንሄይለይ'ውን ኣይክኣልን ዝብሃል ነገር ከም ዝክኣል እተርእየሉ ኮይኑ'ዩ። ቆልዓ 10 ዓመት እናሃለወት፡ ኣብ ሆስፒታል ቅዱስ ጁዲ ተሓካሚት መንሽሮ ዓጽሚ ነይራ። ሕክምና ኬሞቴራፒ እናወሰደት ኣዕጽምቲ ሓደ እግራ ብመጥባሕቲ ብሰብ ሰራሕ ክትክኡ ተገይሩ። "እዚ ጉዕዞ ክሳብ ዝሕሰብ፡ ጠፈርተኛ ክኸውን ኣይኽእልን ነይረ። እዚ፡ ሙሉእ ኣካላዊ ጥዕና ንዘይብሎም ሰባት ናብ ህዋ ዝጉዓዝሉ መገዲ ዝኸፍት'ዩ" ትብል። ብ5 ጥሪ ኣካል እዚ ልኡኽ ክትኾኒ ድልየት ኣለኪ'ዶ? ተባሂላ ዝተሓተተት ሄንሌይ፡ ሓደን ክልተን እንከይበለት "እወ" ዝብል ምላሽ እያ ሂባቶም። ኢንጅነራት መጓዓዝያ ህዋ ዝኾኑ ሓዋን በዓልቲ ቤቱን ከኣ "ናብ ህዋ ዝግበር ጉዕዞ ውሑስ" ምዃኑ ኣረጋጊጾምለይ ትብል። ኣብዚ ሕጂ እዋን ቢልየነር ኢሳቅማን ካልኦት ክልተ ኣባላት ኣብ ምሕራይ ይርከብ። ኣባላት እዚ ጉጅለ ንሓደ ወርሒ ዝኣክል ኣብ ባዶ ስሕበት ከመይ ትጸንሕ ዝብሉን ካልኦትን ስልጠናታት ክወሃቦም'ዩ። ሄይሌይ ከኣ ናይቲ በረራ ሓላፊት ጥዕና ክትከውን እያ። ድሮ እቲ ናይ ህዋ ክዳን ተኸዲና ስምዒታት እንታይ ይመስሉ ክተስተብህል ጀሚራ ኣላ። "ደስ ይብል፤ ግን ካብ ዝተጸበኹዎ ንላዕሊ ከቢድ'ዩ። ቁሩብ ተረቢሸ ኣለኹ፤ ግን ከኣ እቶም ኢንጅነራት ብዙሕ ግዜ ስለ ዝረኸብኩዎም እተኣማመነሎም'የ" ትብል። ምስቲ ብቑልዕነታ ዝሓለፈቶ ክነጻጸር እንከሎ ግን እዚ ዋላ ሓደ ጸገም ዘለዎ ኮይኑ ኣይርኣያን። "ሕክምና መንሽሮ ክትወስድ ከለኻ፡ ነፍሲ ወከፍ መዓልቲ ትቐጽራ። መጻኢ ዝብሃል ነገር ምሕሳብ ከቢድ'ዩ። ኣብዚ ሰዓት ንሕሙማትን ተሓከምትን መንሽሮ ወኪለ ኣብዚ ልኡኽ ምስታፈይ ክብሪ ይስምዓኒ። እዚ ኸኣ ብዛዕባ መጻኢኦም ክሓስቡ ክገብር እዩ" ኢላ።


ኢትዮጵያ ትፍትኖ ዘላ ንደበና ናብ ዝናብ ዝቕይር 'ቴክኖሎጂ'

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ትማሊ ሰሉስ ንወከልቲ ህዝቢ፡ ኢትዮጵያ ንደበና ናብ ዝናብ [ዝናም] ዝቕይር ትፍትኖ ዘላ 'ክላውድ ሲዲንግ' ዝተሰመየ ቴክኖሎጂ ተግባራዊ ይኸውን ከምዘሎ ሓቢሩ ነይሩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር እቲ ቴክኖሎጂ ፈተነታት ይግበረሉ ከምዘሎን ኣብ ቀረባ መዓልታት ብወግዒ ከምዝግለጽን ነቶም ወከልቲ ህዝቢ ገሊጽሎም። ብዝሒ ህዝቢ ይውስኽ ስለዘሎን ማዕሪኡ ኸኣ ጠለበ ንሕርሻ ዝኸውን መሬት ይውስኽ ስለዘሎ እቲ ንደበና ናብ ዝናም ዝቕይር ቴክኖሎጂ ኣገዳስነቱ ዕዙዝ ምዃኑ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣረዱኡ። እዚ ቴክኖሎጂ እዚ ብፍላይ ምድረ በዳን ኣብ ዝኾናን ባህርያዊ ዝናም ኣብ ዝሓጽረንን ሃገራት ዝፍተን ዘሎ ኮይኑ፡ ብተግባር ዝሰርሓሉ ሃገራት ከምዘለዋ ይፍለጥ። 'ክላውድ ሲዲንግ' ካብ ደበና ዝናብ ወይ በረድ ከም ዝዘንብ ዝገብር ኣገባብ ኮይኑ፡ ተመራመርቲ ሲልቨር ኣዩዳይድ፡ ፖታሽየም ኣዩዳይድ ከምኡ'ውን ካልኢት ጥረ ነገራት ተጠቂምካ ዝትግበር ምዃኑ ይሕበሩ። እዞም ዝተጠቐሱ ጥረ ነገራት ኣብቲ ደበና ዘለዎ ቦታ ብምንጻግ ነቲ ደበና ናብ ዝናም ናይ ምቕያር ተኽእሎ ከምዝፈጥር ኸኣ ተመራመርቲ ይሕብሩ። እቶም ጥረ ነገራት ካብ መሬት ናብ ሰማይ ብምትኳስ ወይ ብነፈርቲ ኣብ ውሽጢ እቲ ደበና ብምንጻግ እቲ ብተፈጥሮኣዊ መንገዲ ዝተኣከበ ደበና ዝናም ወይ በረድ ኮይኑ ናብ መሬት ከምዝወርድ ይግበር። እቲ ኣብ ሰማይ ዝተኣከበ ደበና ብተፈጥሮኣዊ መንገዲ ዝናም ምስዘይከውን ሰብ ብዝሰረሖ መንገዲ ዝናብ ዝቕየረሉ ኣገባብ መጠን ዝናብ ካብ 10 ክሳብ 15 ሚኢታዊት ክብ ናይ ምባል ዓቕሚ ከምዘለዎ ኸኣ መጽናዕትታት ይሕብሩ። እዚ ኣገባብ እዚ ካብ 1940ታት ጀሚሩ መጽናዕቲ ክካየደሉ ከምዝጸንሐ ሰነዳት ይሕብሩ። እዚ ቴክኖሎጂ ካብ ዝተፈተነሉ ሓደ ኣጋጣሚ ኣብ 2008 ኣብ ቻያና ውድድራት ኦሎምፒክ እናተኻየደ እንከሎ እዩ። እታ ሃገር፡ ኣብ መኽፈትን መዕጸውን እቲ ውድድር ዝናብ ከይዘንብ እዚ ኣገባብ እዚ ተጠቂማ ከምዝነበረት ይግለጽ። መንግስቲ ቻይና፡ ኩነታት ኣየር ንምቕያር ቴክኖሎጂ ደበና ናብ ዝናም ናይ ምቕያር መስርሕን ካብ ዝሰርሕሉ ዘለዉ መንግስታት ሓደ እዩ። እዚ ቴክኖሎጂ እዚ ኣብ ውሑዳት ከተማታት ቻይና ክፍተን ዝጸንሐ ኮይኑ ካብ ወርሒ ጥቅምቲ ጀሚሩ ግን ብደረጃ ሃገር ክትግር ምዃኑ ተገሊጹ ኣሎ። እቲ ቻይና ከተተግብሮ ጀሚራ ዘላ ቴክኖሎጂ ንደበና ናብ በረድ ናይ ምቕያር'ውን ዘካተተ ኮይኑ፡ እዚ ኣገባብ እዚ ኣብ ቻይና ክሳብ 2025 ኣብ ዘሎ ግዜ ብኸምዚ ኣገባብ  5.5 ሚልዮን ትርብዒት ኪሎሜተር (60 ሚኢታዊት ካብ ጠቅላላ መሬት ቻይና) ብምሽፋን ውጥን ተታሓዚሉ ኣሎ። እዚ ኣገባብ እዚ ኣብ ገለ ትሕተ ሳህራ ዝርከባ ሃገራት'ውን ይፍተን ኣሎ። ነዚ ቴክኖሎጂ እዚ ካብ ዘተግበራ ዘለዋ ሃገራት ኒጀር ሓንቲ እያ። ኣውስትራልያ'ውን ነዚ ኣገባብ እዚ ብዕቱብ ካብ ዝሰርሓሉ ዘለዋ ሃገራት እያ። ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ነዚ ኣገባብ እዚ ዝጥቀማ ካብ ዘለዋ ሃገራት ሓንቲ እያ። እዚ ቴክኖሎጂ እዚ ኣብ ተግባር ካብ ዝውዕል ብውሕዱ ዓሰርተ ዓመታት ኣቑጺሩ ኣሎ፡ ትካላት ኣፍረይቲ ነፈርቲ'ውን ነዚ መዓላ እዚ ዝውዕላ ኣብ ደበና ቀመማት ዝነጽጋ ነፈርቲ ኣብ ምፍራይ ይርከባ። ኣብ 2014 ብዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ልዕሊ 200 ነፈርቲ ነዚ መዓላ እዚ ተባሂለን ከምዝተሰረሓ ይጠቅስ።


ኢትዮጵያ፡ ንተንቀሳቓሲ ስልኪ ናብ ንኡሽቶ ባንኪ ዝቕይር 'ቴሌ ብር'

ድሕሪ ሕዚ ኣብ ኢትዮጵያ ኣስቤዛ ሸሚትካ፣ ኣቑሑት ገዚእካ ወይ ናይ ኣገልግሎት ክፍሊት ንምፍጻም ደሊኻ ምራቕካ ቱፍ ቱፍ ኢልካ ገንዘብ ምቑጻር ዝተርፍ ይመስል። ዕድጊት ምስ ፈጸምካ ''ቁጽሪ ሞባይልኪ/ካ እስኪ ንገርኒ/ንገረኒ'' ኢልካ ብተንቀሳቓሲ ስልክኻ ክፍሊት ክትፍጽም ትኽእል። ብሓጺሩ ስልክኹም፡ ሓደ ባንኪ ዝህቦ ኣገልግሎት ክህብ ይኽእል እዩ ማለት እዩ። ከመይ? ጎረቤት ኢትዮጵያ ዝኾነት ኬንያ፡ ቅድሚ 14 ዓመታት ዝጀመረቶ 'ኤምፔሳ' [MPESA] ዝተባህለ ስርዓት ገንዘብ ሞባይል፡ ኣብዚ እዋን 72 ሚኢታዊት ህዝቢ እታ ሃገር ከም ዝጥቀመሉ ሓበሬታ ቮክስ ዝተባህለ ድረ ገጽ የመልክት። ኣብ ሸውዓተ ሃገራት ኣገልግሎት ዝህብ 'ኤምፔሳ' 42 ሚልዮን ንጡፋት ዓማዊልን 400 ሽሕ ወኪላትን ኣለዉዎ፡፡ 50 ምኢታዊት ዓመታዊ ሓፈሻዊ ምህርቲ (GDP) ኬንያ፡ በዚ ስርዓት ኣቢሉ ይንቀሳቐስ። ካብ ጠቕላላ በዝሒ ህዝቢ ኡጋንዳ፡ ናይ ባንኪ ሒሳብ ዘለዎም 11 ምኢታዊት ኮይኑ፡ ኤምፔሳ ዝጥቀም ህዝቢ ግን ልዕሊ 42 ሚኢታዊት እዩ። ስለዚ ኣብዘን ሃገራት ድሕሪ ምትዕድዳግ፡ 'ስልኪ ቁጽርኺ/ኻ ንገርኒ/ንገረኒ' ምባል ዝተለመደ እዩ፡፡ ብሰሉስ 3 ግንቦት 2013 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ግእዝ] ወግዓዊ ዝኾነ ቴሌብር እውን ኣብ ኢትዮጵያ ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ንምሃብ ዝዓለመ እዩ፡፡ ኣገልግሎት ሞባይል ገንዘብ ኢትዮጵያ- 'ቴሌብር' ምስ ቢቢሲ ጻንሒት ዝገበረት ዋና ፈጻሚት ስራሕ ኢትዮ ቴሌኮም ፍረ ህይወት ታምሩ፡ እቲ ትካል ዘለዎ መሰረተ ልምዓት ንድምጺ፣ መልእኽቲ፣ ጽሑፍን ኢንተርነትን ጥራሕ ክውዕል ጸኒሑ ኢላ። እቲ ሕዚ ተጀሚሩ ዘሎ ኣገልግሎት ግና ገንዘብ ንምቕባል፣ ንምልኣኽ፣ ናይ ዕድጊትን ኣገልግሎትን ክፍሊት ንምፍጻም ክውዕልን ''ክፍሊት ንምስላጥ'' ክሕግዝን እዩ ትብል። ብተወሳኺ ተጠቀምቲ ካብ ወጻኢ ሃገራት ዝለኣኸሎም ገንዘብ ክቕበሉ ከም ዝኽእሉ እታ ዋና ፈጻሚት ገሊጻ፡፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣገልግሎት ፋይናንስ ብባንክን ተመሳሰልቲ ትካላትን ጥራሕ እናተውሃበ ከም ዝጸንሐ እትገልጽ ፍረ ህይወት፡ ኢትዮ ቴሌኮም እውን ኣብ ፋይናንሳዊ ስርዓት ንምስታፍ ዘኽእሎ ሕጋዊ መስርሕ ኣይነበረን ኢላ። ''ዋላ'ኳ ነቲ ኣገልግሎት ንምሃብ ዘኽእል ስርዓት ቴክኖሎጂ እንተተዘርገሐ፡ ኢትዮ ቴሌኮም ነዚ ኣገልግሎት ክህብ ዘኽእሎ ሕጋዊ መስርሕ ንምምሕያሽ ዝኸድናዮ ርሕቐት ግን ነዊሕ፣ ኣጸጋምን ፈታንን ነይሩ'' ክትብል ተዛሪባ፡፡ ድሕሪ ናይ ክልተ ዓመት ''ውረድ ደይብ'' ግና፡ እቲ ትካል ነዚ ኣገልግሎት ንክህብ ኣብቲ ዝተጣየሸሉ ሕጊ ምምሕያሽ ምስ ተገበረን ካብ ብሄራዊ ባንኪ ፍቓድ ምስ ረኸበን፡ እቲ ኣገልግሎት ኣብ ውሽጢ 10 መዓልቲ ወግዓዊ ከም ዝተገበረ ሓቢራ፡፡ ብተወሳኺ ተመሳሳሰልቲ ኣገልግሎታት ንምሃብ ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ዓመት ከም ዝወስድ ብምግላጽ "ኮይኑ ግና ፍቓድ ከም እንረክብ ተስፋ ብምግባር ንሓሙሽተ ኣዋርሕ ምድላው ጌርና ኢና'' ኢላ፡፡ ኢትዮ ቴሌኮም 53 ሚልዮን ዓማዊል ዘለዎ ኮይኑ፡ ካብዚኦም እቶም 25 ሚልዮን ተጠቀምቲ ኢንተርነት እዮም። 23 ሚልዮን ድማ ስማርት ስልኪ ኣለዎም። ስለዚ እቶም 23 ሚልዮን ነዚ ኣገልግሎት ንምጥቃም ዝተዳለወ መተግበሪ ጽዒኖም፡ ምጥቃም ከም ዝኽእሉ እታ ዋና ፈጻሚት ስራሕ ትገልጽ፡፡ ኮኸብን (*) መሳልልን (#) ብምጥዋቕ ኣብ ዝቐርቡ ኣገልግሎታት ወይ USSD፡ ከምኡ ድማ ብሓጺር ናይ ጽሑፍ መልእኽቲ ምጥቃም ካልእ ኣማራጺ ከም ዝኾነ እውን ሓቢራ፡፡ ሞባይል ኣብ ዝፈላለየ ከባቢታት እታ ሃገር ብብዝሒ ዝርከብ ብምዃኑ ካብ ትካላት ገንዘብ ብዝሐሸ ናይ ገንዘብ ምንቅስቓስ ንምዕባይ ይሕግዝ እዩ ኢላ። ዕላማ ቴሌ ብር ናይ ባንክን ተመሳሰሊ ኣገልግሎት ዝህቡ ትካላትን ንዘይረኸበ ክፋል ማሕበረሰብ ተበጻሒ ንምግባር እዩ፡፡ ነዚ ኣገልግሎት ንምርካብ፡ ተጠቀምቲ ባዕሎም ነቲ መተግበሪ ብምውራድ ወይ #127* ብምድዋል፡ ወይ እውን ናብ 127 ሓጺር መልእክቲ ብምስዳድ ክምዝገቡ ከምዝኽእሉ እታ ዋና ፈጻሚት ገሊጻ፡፡ ኢትዮ ቴሌኮም ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ካብ 40 ክሳብ 50 ምኢታዊት ዝኸውን ዝውውር ገንዘብ ኢትዮጵያ ብቴሌ ብር ክኸውን ተሊሙ እዩ፡፡ ኣብዚ እዋን ገንዘብ ናብ ቴሌ ብር ኣታውን ወጻእን ንምግባር 1500 ወኪላት ከምዝተዳለዉ ብምግላጽ እዚ ቁጽሪ ኣብ ሓደ ዓመት ናብ 15 ሽሕ ንምዕባይ ከምዝተተለመ እውን እታ ፈጻሚት ስራሕ ኣብሪሃ፡፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሞባይል ስልኪ ተጠቒምካ ገንዘብ ምዝውዋር ከም ዝከኣል ዝተፈላለዩ ባንኪታት የፋልጡ እዮም፡፡ ስለዚ ቴሌ ብር ካብዚኦም ብምንታይ ይፍለ ክንብል ንዘቕረብናላ ሕቶ እታ ዋና ፈጻሚት ''ንሕና ዓማዊልና 53 ሚልዮን በጺሖም እዮም፤ ተጠቀምቲ ባንኪ ግን ኣብኡ ኣይበጽሑን፡፡ ስለዚ ዘይበጻሕናሉ ሰፊሕ ክፋል ማሕበረሰብ ክንበጽሐሉ ይሕግዘና እዩ'' ብምባል መሊሳ፡፡ ብካልኣይ ደረጃ ድማ '' ትሑት ኣታዊ ንዘለዎም ብቐሊሉ ተበጻሒ ንምግባር፡ ቴክኖሎጂ ሞባይል ባንኪታት ካብ ዝበጽሕዎ ንላዕሊ ንምብጻሕ የኽእል እዩ'' ኢላ፡፡ ካብዚ ብዝዘለለ ድማ እታ ሃገር ናይ ወረቐት ገንዘብ ንምሐታም እተውጸኦ ወጻኢ ከምዝንክን፡ ኢትዮ ቴሌኮም ከምቲ ናይ ኣየር ሰዓት ንዓማዊሉ ዘለቅሕ፡ ገንዘብ ብቴሌ ኣቢሉ ልቓሕ ንምሃብ ዘኽእል ስርዓት ንምዝርጋሕ ትልሚ ከም ዘለዎን ሓቢራ፡፡ ናብ ዓውዲ ቴሌኮም ኢትዮጵያ ንዝዋፈሩ ትካላት ወጻኢ፡ ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ክህቡ ከም ዘይፍቀድ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ኣሕመድ ኣብቲ ስነ ስርዓት ምጅማር ገሊጹ ነይሩ፡፡ በዚ ምኽንያት ዲፕሎማስያዊ ጸቕጢ ይበጽሖም ከምዘሎ ዝሓበረ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር፡ '' ብቐጥታ ምስ ብሄራዊ ረብሓ ዝተሓሓዝ እዩ፡፡ ንውድድር ዘኽእል ልምዲ ስለዘይነበረናን ተረባሕቲ ስለዘይገብረናን እዩ'' ኢሉ። ኮይኑ ግና ኢትዮ ቴሌኮም በይኑ ነቲ ኣገልግሎት ዝህብ እንተበዘሐ ንሓደ ዓመት እዩ ኢሉ፡፡ ኢትዮ ቴሌኮም ኣብዚ ዓመት 20 ሚልዮን ዓማዊል ከም ዝምዝግብን፡ ካብዚኦም ኣስታት 12 ሚልዮን ንጡፋት ዓማዊል ብምሓዝ 710 ሚልዮን ብር ንምንቅስቓስ ትልሚ ኣውጺኡ ከም ዘሎን ተገሊጹ፡፡


ኩባንያ ኣፕል ኣብ ቅነ ልደት 111 ቢልየን ዶላር ዝግመት መሸጣ ኣሳሊጡ

ኩባንያ ኣፕል፡ ኣብ ቅነ ልደት ብዝተሸጡ ዘመናውያን ምህርታቱ፡ ተወሳኺ ክብረወሰን ሒዙ። ኣብዚ እዋን ኮሮናቫይረስ፡ ዓማዊሉ ዘመናውያን ፍርያታት ኣፕል ንዝኾኑ፡ ሓደሽቲ ዓይነት ሞባይላት፣ ላፕቶፓትን ኣቑሑን ንምዕዳግ ብምውሓዞም እዩ፡ ኩባንያ ኣፕል ተወሳኺ ክብረወሰን ዝሓዘ መሸጣ፡ ኣመዝጊቡ ዘሎ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 2020 ኣብ ናይ መወዳእታ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራሕ፡ ኣፕል ልዕሊ 111 ቢልየን ዳላር ብምሻጥ እዩ፡ ካልእ ልዑል መሸጣ ኣመዝጊቡ ዘሎ ፤ እዚ ከኣ ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዓመት ብ 21 ሚእታዊት ዝዛየደ እዩ። እዚ ኩባንያ ኣፕል ኣመዝጊብዎ ዘሎ ልዑል መሸጣ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ብዙሓት ንጥፈታት ብኦንላይን ክኾኑ ፅልዋ  ብምሕዳሩን፡ ነዚ ስዒቡ ጠለብ ሓድሽ ቴክኖሎጂ  ስለዝዛየደን እዩ። ኩባንያ ኣፕል ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ንልዕሊ ሓደ ቢልየን ኣይፎናት ሓዊሱ፡ ብብርኪ ዓለም ልዕሊ 1 ነጥቢ 65 ቢልየን ንጡፋት ፍርያታቱ ቆፂሩ እዩ። ኣፕል፡ ሓድሽ ስርሓት ሞባይል ኣይፎን 12 ሒዙ ምምጽኡ ስዒቡ፡ ብዙሓት ዓማዊል ናብቲ ኩባንያ ብምምፅኦም፡ ወይ ቅድም ክብል ዝነበሮም ስርሓት ኣፕል ከመሓይሹ ብምውሓዞም፡ እዚ ልዑል መሸጣ ከምዘመዝገበ ተገሊፁ። እቲ ኩባንያ፡ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንቁጠባ ዓለም ኣብ ዝሃሰየሉ ኣብዚ ግዘ፡ ዕብየት ቻይና በርቲኡ ብምቕፃሉ፡ ጠለብ ምስ  5G ኔትዎርክ ዝሰማማዕ ሞባይላት ክውስኽ ከምዝሓገዞም ገሊፁ። መሸጣ ምህርትታት ኣይፎን፡ ኣብ ሪፐብሊክ ቻይና፡ ሆንግኮንግን ታይዋንን ሓዊሱ፡ 57 ሚእታዊት  ዝሓለፈ እንትኾን፡ ኣብ ኣውሮጳ 17 ሚእታዊት፣ ኣብ ኣሜሪካ ድማ፡ 11 ሚእታዊት ፍርያት ኣይፎን ከምዝተሸጡ ተገሊፁ። ላዕለዋይ ሓላፊ ፋይናንስ ኣፕል፡ ሉካ ማስትሪ፡  “ፍርያታት ኣፕል ኣብ መላእ ዓለም ፅቡቕ ይሽየጡ ከምዘለዉን፡  ክሳብ ወርሒ መጋቢት’ውን ፅቡቕ ክሽየጥ ከምዘተስፉን” ሓቢሩ። ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንንጥፈታት በዲሁ፡ ብዙሓት ሴክተራት ብኢኮኖምያዊ ቅልውላው ኣብ ዝሕቆናሉ ግዘ፡ ኣፕል ኣብ ሰለስተ ወርሒ ጥራሕ፡ ኣስታት 28 ነጥቢ 8 ቢልየን ዶላር ትርፊ ከምዝረኸበን፡  እዚ ምስ ዝሓለፈ ዓመት ርብዒ ዓመት እንትነፃፀር፡ ብ 29 ሚእታዊት ብልጫ ከምዘለዎን ኣፍሊጡ ኣሎ።


ንወዲ 5 ዓመት ቆልዓ ተጠቕሊሉ ናብ መሐንበሲ ጋብላ ዝወሰደ ገበል

ኣብ ኣውስትራልያ፡ ሓደ ወዲ ሓሙሽተ ዓመት ቆልዓ ብገበል ድሕሪ ምንካሱ ካብ ሞት ከምዝደሓነ ተፈሊጡ። እቲ ብ'ፓይቶን' ዝፍለጥ ገበል፡ ነቲ ቆልዓ ድሕሪ ምንካሱ፡ ኣብ ነብሱ ተጠቕሊሉ እናኽረረ ናብ መሐንበሲ ጋብላ (ፑል) ጎሲሱ ወሲዱዎ። እቲ ቦ ብሌክ ዝተባህለ ህጻን ኣብቲ ጋብላ ኣብ ዝሕንብሰሉ ዝንበረ እዋንእ'ዩ፡ እቲ ሰለስተ ሚትሮ ዝንውሓቱ ተመን መጺኡዎ ክብል ኣቦኡ ንሓደ መደበር ራድዮ እቲ ከባቢ ተዛሪቡ። በቲ ኩነታት ዝሰንበደ ኣቦሓጎኡ፡ እቲ ገበል ተጠቕሊሉዎ እንከሎ ካብቲ መሐንበሲ ኣውጺእዎም። ብድሕሪ'ዚ ኸኣ ኣቦኡ ካብቲ ለመምታ ብሓይሊ ገላጊልዎ። እንተኾነ ግና፡ ቦ ጸቡቕ ዕድል ጌሩ ብቀሊል ጉድኣት'ዩ ሓሊፍሉ ዘሎ። መንፈሱ ከምዘይተዳህለ'ውን ተገሊጹ'ሎ። "ደሙ ምስ ኣጽረናሉን መርዛም ተመን ስለዘይኮነ ከምዘይመውት ምስነገርናዮን፡ ደሓን ኮይኑ" ክብል ወላዲኡ በን ብዛዕባ'ቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ንመልበርን ዝተባህለ ራድዮ ሓቢሩ። "ዝወጸሉ ወተሃደር'ዩ" ክብል ንወዱ ዝገለጸ በን፡ ኣብ ኒው ሳውዝ ዌልስ ኣብ ትርከብ ከተማ ቢሮን በይ ዝርከብ ስድራቤቱ ቁስሉ ረኽሲ ከይገብር ክከታተልዎ ምዃኖም ተዛሪቡ። ዋላ'ኳ ምድሓኑ ዕድል እንተገበረ፡ እቲ ፍጻመ ኣዝዩ ዘሰንብድ ምንባሩ'ዩ እቲ ኣቦ ዝገልጽ። "[ቦ] ኣብ ወሰን [ናይቲ ጋብላ] ይኸይድ ነይሩ. . . ከምዝመስለኒ እቲ ፓይተን'ውን ግዳይ ንክመጾ ኣብኡ ይጽበ ነይሩ. . .ቦ ኸኣ [ግዳይእ] ኮይኑ። "ዓቢ ጽላሎት ካብቲ ቆጥቋጥ ክወጽእ ተዓዚበ፡ ድሓር ቅድሚ ተተሓሒዞም ናብቲ ዓሚቚ ምወዳቖም ምሉእ ብምሉእ ኣብ እግሩ ተጠቕሊሉ"። ወዲ 76 ዓመት ኣቦሓጉኡ  ኣላን ግን "ናይ ባዕሉ ከይሓሰበ" ብቕጽበት ናብቲ ጋብላ ዘሊሉ ብምእታው፡ ነቲ ተመንን ነቲ ቆልዓን ኣልዒሉ ንበን ኣረኪብዎም። "ንእሽቶይ ኣይኮንኩን. . .ስለዚ ኣብ ውሽጢ 15-20 ካልኢታት ገላጊለዮ" ይብል በን፡ ኣቦ እቲ ህጻን። ብድሕሪኡ ነቲ ገበል ን10 ደቒቕ ዝኸውን ሒዙዎ ብምጽናሕ፡ ንደቁን ወላዲኡን ከረጋግኦም ፈቲኑ። ጸኒሑ ነቲ ገበል ናብቲ ቆጥቋጥ ገጹ ፈንይዎ። "እቲ ኣኼስ ፍጥረት፡ ናብቲ ገበን ዝፈጸመሉ ቦታ ተመሊሱ" ክብል እቲ ኣቦ ተሰሚዑ። ኣብቲ ካብ ከተማ ሲድኒ ንሰሜን 8 ሰዓታት ርሒቑ ዝርከብ ከባቢ ህላወ ፓተን ዝዓይነቶም ገባብል ንቡር'ዩ ዝብል በን፡ " ስማዕ. . .እዚ ኣውስትራል'ዩ" ብምባል'ዩ ነቲ ዘሰንብድን ሓደገኛን ፍጻመ ኣቕሊሉ ገሊጽዎ።


ናብ መካነ እንስሳ ዘሊሉ ዝኣተወ ሰብ ብኣናብስ ተቐቲሉ

ኣብ ርእሰተ ከተማ ጋና ኣክራ ኣብ ዝርከብ መካነ እንስሳ፡ ዘሊሉ ዝኣተወ ውልቀሰብ ብኣናብስ ብዝተፈጸሞ መጥቃዕቲ ህይወቱ ከምዝሓለፈ ተገሊጹ። እቲ ማእከላይ ዕድመ ከምዝነበሮ ዝተገለጸ ሰብ ብሰንበት ህይወቱ ከምዝሓለፈ ሰብ መዚ ገሊጾም። እቲ ውልቀሰብ ነቶም ኣብቲ መካነ እንስሳ ዝርከቡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተወለዱን ልዑል ኣቓልቦ ስሒቦም ዝርከቡን ክልተ ጸዓዱ ኮራኩር ክሰርቕ ወጢኑ ምንባሩ ከምዝጥርጥሩ ሰብ መዚ ሓለዋ እንስሳ ዘገዳም እታ ሃገር ይገልጹ። ድሕሪ እቲ ንብዙሓት ዘሰንበደ ፍጻመ እቲ መካነ እንስሳ ንዝተወሰነ ግዜ ክዕጾ እንከሎ፡ ኣስከሬን እቲ ግዳይ ካብቲ መካነ እንስሳ ከምዝተወሰደ’ውን ተገሊጹ። ፖሊስ ንዕላማ እቲ ውልቀሰብን ንኩነታት እቲ መጥቃዕትን ንምፍላጥ መርመራ ጀሚሩ ኣሎ። ኣብቲ ሓጹር ሓደ ተባዕታይ፡ ሓንቲ ኣንስተይቲ ከምኡ’ውን ክልተ ጸዓዱ ኮራኩር ምንባሮም ተፈሊጡ። ምኽትል ሚኒስተር መሬትን ባህርያዊ ሃብትን እታ ሃገር በኒቶ ኦውሶ ንጋዜጠኛታት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ “እቶም ኣናብስ ኮራኩር ስለዘለዎም፡ እንተቐሪብካዮም፡ ነተን ውሉዶም ክትወስደሎም ትፍትን ዘለኻ ክመስሎም ይኽእል እዩ” ኢሉ። ወሲኹ’ውን “ህዝቢ ካብ ከምዚ ዝኣመሰለ ተግባራት ክቑጠብ ንሓትት” ኢሉ። እቲ ውልቀሰብ ናብቶም ኣናብስ ንምብጻሕ 10 ጫማ ከምኡ’ውን 20 ዝቑመቱ ሓጹር ከምዝሓኾረ ሰብ መዚ ሓቢሮም። ንምጽዕዳው ሕብሪ ቆርበት እቶም ኮራኩር ምኽንያት ዝኾነ፡ ሉሲዝም ዝተባሃለ ብዘርኢ ዝመሓላለፍ ፍሉይ ናይ ቆርበት ባህሪ ካብ ወለዶም ብምውራሶም እዩ። እቶም ኮራኩር ልዑል መስሕብ በጻሕቲ ኮይኖም ኣለው። ብመሰረት ጸብጻብ ዓለምለኻዊ ትካል ዕቃበ ጸዓዱ ኣናብስ፡ ብዝሒ ኣብ ጫካታት ዝርከቡ ጸዓዱ ኣናብስ ካብ 12 ከምዘይበዝሑ ይፍለጥ።


‘ኣይትፍርሑ’፡ ሓደ ገዚፍ ድቢ እዩ ነቲ ጽምበል ሕጸ ዝርብሽ ዘሎ

ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ኣዘራራቢ ኮይኑ ኣብ ዘሎ ሓደ ቪድዮ፡ ሪካርዶ ሞራለስን ንዓርኩ ሴሲልያ ካናባል ናይ ‘ትምርዓውኒ ዶ?’ ሕቶ እናቕረበላ እንከሎ፡ ሓደ ገዚፍ ድቢ ክጽምበሮም እንከሎ የርኢ። እቲ ፍጻመ ኣብ ኑዌቮ ሊኦን ሜክሲኮ ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ዝበጽሐ ጉድኣት ኣይነበረን።